1

. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला नमस्कार असो.

---

Aṅguttaranikāye

अंगुत्तरनिकाय

---

Pañcakanipāta-ṭīkā

पंचकनिपात-टीका

---

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

१. प्रथम पण्णासक

---

1. Sekhabalavaggo

१. सेखबलवग्ग

---

1. Saṃkhittasuttavaṇṇanā

१. संखित्तसुत्तवण्णना

---

1. Pañcakanipātassa [Pg.1] paṭhame kāmaṃ sampayuttadhammesu thirabhāvopi balaṭṭho eva, paṭipakkhehi pana akampanīyattaṃ sātisayaṃ balaṭṭhoti vuttaṃ – ‘‘assaddhiye na kampatī’’ti.

१. पंचकनिपाताच्या पहिल्या सुत्तात, संपयुत्तधम्मांमधील (संबंधित धर्मांमधील) स्थिरभाव देखील बलस्वरूपच आहे, परंतु प्रतिपक्षांद्वारे (विरोधी भावांद्वारे) अकंपनीय असल्यामुळे ते विशेष रूपाने बलस्वरूप आहे असे म्हटले आहे – 'अश्रद्धेमुळे तो कंपित होत नाही' (अस्सद्धिये न कम्पती).

---

Saṃkhittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

संखित्तसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

---

2-6. Vitthatasuttādivaṇṇanā

२-६. वित्थतसुत्तादिवण्णना

---

2-6. Dutiye hirīyatīti lajjati virajjati. Yasmā hirī pāpajigucchanalakkhaṇā, tasmā ‘‘jigucchatīti attho’’ti vuttaṃ. Ottappatīti utrasati. Pāputrāsalakkhaṇañhi ottappaṃ.

२-६. दुसऱ्या सुत्तात, 'हिरीयती' (लज्जित होतो) म्हणजे लज्जा वाटणे, विरक्त होणे. ज्याअर्थी 'हिरी' (पापाची लाज वाटणे) चे लक्षण पापाचा वीट येणे (पापजिगुच्छन) हे आहे, म्हणूनच 'वीट येतो असा अर्थ आहे' (जिगुच्छतीति अत्थो) असे म्हटले आहे. 'ओत्तप्पती' (भय वाटणे) म्हणजे घाबरणे. कारण पापाचे भय वाटणे हेच 'ओत्तप्प' (पापभीरुता) चे लक्षण आहे.

---

Paggahitavīriyoti [Pg.2] saṅkocaṃ anāpannavīriyo. Tenāha ‘‘anosakkitamānaso’’ti. Pahānatthāyāti samucchinnatthāya. Kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadā nāma samadhigamo evāti āha ‘‘paṭilābhatthāyā’’ti.

'पग्गहितवीरियो' (प्रयत्नशील वीर्य असलेला) म्हणजे संकोच न पावलेले वीर्य. म्हणूनच म्हटले आहे 'मागे न हटणारे मन असलेला' (अनोसक्कितमानसो). 'पहाणत्थाय' (त्याग करण्यासाठी) म्हणजे समूळ नष्ट करण्यासाठी (समुच्छिन्नत्थाय). कुशल धर्मांची 'उपसंपदा' (प्राप्ती) म्हणजेच त्यांचा लाभ होय, म्हणूनच 'प्राप्तीसाठी' (पटिलाभत्थाय) असे म्हटले आहे.

---

Gatiatthā dhātusaddā buddhiatthā hontīti āha ‘‘udayañca vayañca paṭivijjhituṃ samatthāyā’’ti. Missakanayenāyaṃ desanā gatāti āha ‘‘vikkhambhanavasena ca samucchedavasena cā’’ti. Tenāha ‘‘vipassanāpaññāya ceva maggapaññāya cā’’ti. Vipassanāpaññāya vikkhambhanakiriyato sā ca kho padesikāti nippadesikaṃ katvā dassetuṃ ‘‘maggapaññāya paṭilābhasaṃvattanato’’ti vuttaṃ. Dukkhakkhayagāminibhāvepi eseva nayo. Sammāti yāthāvato. Akuppadhammatāya hi maggapaññāya khepitaṃ khepitameva, nāssa puna khepanakiccaṃ atthīti upāyena ñāyena sā pavattatīti āha ‘‘hetunā nayenā’’ti. Tatiyādīsu natthi vattabbaṃ.

गती अर्थ असणारे धातू बुद्धी (ज्ञान) अर्थाचे असतात, म्हणूनच 'उत्पत्ती आणि विनाश समजून घेण्यास समर्थ असण्यासाठी' (उदयञ्च वयञ्च पटिविज्झितुं समत्थाय) असे म्हटले आहे. हा उपदेश मिश्र पद्धतीने प्रवृत्त झाला आहे, म्हणूनच 'विक्खंभन (दडपून टाकणे) आणि समुच्छेद (समूळ नष्ट करणे) या दोन्ही मार्गांनी' असे म्हटले आहे. म्हणूनच 'विपश्यना प्रज्ञा आणि मार्ग प्रज्ञा या दोन्हीद्वारे' असे म्हटले आहे. विपश्यना प्रज्ञेचे कार्य विक्खंभन (दडपून टाकणे) असल्यामुळे ती प्रादेशिक (मर्यादित) आहे, तिला निष्प्रादेशिक (अमर्यादित) करून दाखवण्यासाठी 'मार्ग प्रज्ञेच्या प्राप्तीस कारणीभूत ठरणारी' असे म्हटले आहे. 'दुःखक्षयगामी' (दुःखाचा नाश करणाऱ्या) भावामध्ये देखील हाच नियम लागू होतो. 'सम्मा' म्हणजे यथार्थपणे (याथावतो). अकुप्पधम्मतेमुळे (अकंपनीय स्वभावामुळे) मार्ग प्रज्ञेद्वारे जे नष्ट केले गेले आहे ते नष्टच झाले आहे, त्याचे पुन्हा नाश करण्याचे कार्य उरत नाही, ती योग्य उपायाने आणि न्यायाने प्रवृत्त होते, म्हणूनच 'हेतूने आणि न्यायाने' (हेतुना नयेन) असे म्हटले आहे. तिसऱ्या इत्यादी सुत्तांमध्ये काही सांगण्यासारखे नाही.

---

Vitthatasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

वित्थतसुत्तादिवण्णना समाप्त झाली.

---

7. Kāmasuttavaṇṇanā

७. कामसुत्तवण्णना

---

7. Sattame asanti lūnanti tenāti asitaṃ, dāttaṃ. Vividhā ābhañjanti bhāraṃ olambenti tenāti byābhaṅgī, vidhaṃ. Kulaputtoti ettha duvidho kulaputto jātikulaputto, ācārakulaputto ca. Tattha ‘‘tena kho pana samayena raṭṭhapālo nāma kulaputto tasmiṃyeva thullakoṭṭhike aggakulikassa putto’’ti (ma. ni. 2.294) evaṃ āgato uccakulappasuto jātikulaputto nāma. ‘‘Ye te kulaputtā saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā’’ti (ma. ni. 1.34) evaṃ āgatā pana yattha katthaci kule pasutāpi ācārasampannā ācārakulaputto nāma. Idha pana ācārakulaputto adhippeto. Tenāha ‘‘kulaputtoti ācārakulaputto’’ti. Yuttanti anucchavikaṃ, evaṃ vattabbataṃ arahatīti attho. Sesamettha uttānameva.

७. सातव्या सुत्तात, ज्याने कापतात ते 'असित' म्हणजे विळा (दात्तं). ज्याच्याद्वारे विविध भार लटकवून वाहून नेतात ते 'ब्याभंगी' म्हणजे कावड (विधं). 'कुलपुत्त' (कुलपुत्र) येथे दोन प्रकारचे आहेत: जातिकुलपुत्र आणि आचारकुलपुत्र. त्यामध्ये, 'त्या वेळी राष्ट्रपाल नावाचे कुलपुत्र, जे थुल्लकोट्ठिक येथील श्रेष्ठ कुळातील पुत्र होते...' (म. नि. २.२९४) अशा प्रकारे आलेले, उच्च कुळात जन्मलेले ते 'जातिकुलपुत्र' होत. परंतु, 'जे कुलपुत्र श्रद्धेने घराबाहेर पडून अनगारिक (प्रव्रजित) झाले...' (म. नि. १.३४) अशा प्रकारे आलेले, कोणत्याही कुळात जन्मलेले असले तरी आचारसंपन्न असणारे ते 'आचारकुलपुत्र' होत. येथे मात्र 'आचारकुलपुत्र' अभिप्रेत आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'कुलपुत्र म्हणजे आचारकुलपुत्र'. 'युत्तं' म्हणजे योग्य (अनुच्छविकं), म्हणजेच असे म्हणण्यास योग्य असा अर्थ आहे. उर्वरित भाग येथे स्पष्टच आहे.

---

Kāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

कामसुत्तवण्णna समाप्त झाली.

---

8. Cavanasuttavaṇṇanā

८. चवनसुत्तवण्णना

---

8. Aṭṭhame [Pg.3] saddhāyāti iminā adhigamasaddhā dassitā. Catubbidhā hi saddhā – āgamanīyasaddhā, adhigamasaddhā, pasādasaddhā, okappanasaddhāti. Tattha āgamanīyasaddhā sabbaññubodhisattānaṃ pavattā hoti. Āgamanīyappaṭipadāya āgatā hi saddhā sātisayā mahābodhisattānaṃ paropadesena vinā saddheyyavatthuṃ aviparītato gahetvā adhimuccanato. Saccappaṭivedhato āgatasaddhā adhigamasaddhā suppabuddhādīnaṃ viya. ‘‘Sammāsambuddho bhagavā’’tiādinā buddhādīsu uppajjanakappasādo pasādasaddhā mahākappinarājādīnaṃ viya. ‘‘Evameta’’nti okkanditvā pakkhanditvā saddahanavasena kappanaṃ okappanaṃ, tadeva saddhāti okappanasaddhā. Tattha pasādasaddhā paraneyyarūpā hoti, savanamattenapi pasīdanato. Okappanasaddhā saddheyyaṃ vatthuṃ ogāhitvā anupavisitvā ‘‘evameta’’nti paccakkhaṃ karontī viya pavattati.

८. आठव्या सुत्तात, 'श्रद्धेने' (सद्धाय) याद्वारे 'अधिगमश्रद्धा' (अधिगमसद्धा) दर्शविली आहे. श्रद्धा चार प्रकारची असते – आगमनश्रद्धा (आगमनीयसद्धा), अधिगमश्रद्धा (अधिगमसद्धा), प्रसादश्रद्धा (पसादसद्धा) आणि ओकप्पनश्रद्धा (ओकप्पनसद्धा). त्यामध्ये, आगमनश्रद्धा ही सर्वज्ञ बोधिसत्त्वांमध्ये प्रवृत्त होते. कारण आगमनीय प्रतिपदेने प्राप्त झालेली श्रद्धा ही महाबोधिसत्त्वांमध्ये अतिशय श्रेष्ठ असते, कारण ते दुसऱ्याच्या उपदेशाशिवाय श्रद्धेय विषयाला यथार्थपणे ग्रहण करून त्यावर दृढ विश्वास ठेवतात. सत्य साक्षात्काराने प्राप्त झालेली श्रद्धा म्हणजे 'अधिगमश्रद्धा' होय, जसे सुप्पबुद्ध इत्यादींची. 'भगवान सम्यक्संबुद्ध आहेत' इत्यादी प्रकारे बुद्ध आदींविषयी उत्पन्न होणारा आदरयुक्त आनंद म्हणजे 'प्रसादश्रद्धा' होय, जसे महाकप्पिन राजा इत्यादींची. 'हे असेच आहे' असे मानून, त्यात उडी घेऊन आणि प्रवेश करून विश्वास ठेवणे म्हणजे 'ओकप्पन' (निश्चय) होय, आणि तीच श्रद्धा म्हणजे 'ओकप्पनश्रद्धा' होय. त्यामध्ये प्रसादश्रद्धा ही दुसऱ्याद्वारे प्रभावित होणारी असते, कारण केवळ ऐकण्यानेच ती प्रसन्न होते. ओकप्पनश्रद्धा ही श्रद्धेय विषयात खोलवर उतरून आणि प्रवेश करून 'हे असेच आहे' असे प्रत्यक्ष पाहिल्याप्रमाणे प्रवृत्त होते.

---

Cavanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

चवनसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

---

9. Paṭhamaagāravasuttavaṇṇanā

९. प्रथमअगारवसुत्तवण्णना

---

9. Navame appatissayoti appatissavo va-kārassa ya-kāraṃ katvā niddeso. Garunā kismiñci vutto gāravavasena patissavanaṃ, patissavo, patissavabhūtaṃ, taṃsabhāvañca yaṃ kiñci gāravaṃ. Natthi etasmiṃ patissavoti appatissavo, gāravavirahito. Tenāha ‘‘ajeṭṭhako anīcavuttī’’ti.

९. नवव्या सुत्तात, 'अप्पतिस्सयो' म्हणजे 'अप्पतिस्सओ' (अनादर), येथे 'व' काराचा 'य' कार करून निर्देश केला आहे. गुरूंनी काही सांगितले असता आदराने होकार देणे म्हणजे 'पतिस्सवण' (उत्तर देणे), 'पतिस्सओ' (आज्ञापालन), 'पतिस्सवभूत' (आज्ञाधारक असणे) आणि त्या स्वभावाचा जो काही आदर असेल तो होय. ज्याच्यामध्ये हा आज्ञाधारकपणा नाही तो 'अप्पतिस्सओ' (अनादर करणारा), म्हणजेच आदररहित होय. म्हणूनच म्हटले आहे – 'ज्येष्ठांचा आदर न करणारा, नम्रतेने न वागणारा' (अजेट्ठको अनीचवुत्ती).

---

Paṭhamaagāravasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथमअगारवसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

---

10. Dutiyaagāravasuttavaṇṇanā

१०. द्वितीयअगारवसुत्तवण्णना

---

10. Dasame vuddhintiādīsu sīlena vuddhiṃ, maggena viruḷhiṃ, nibbānena vepullaṃ. Sīlasamādhīhi vā vuddhiṃ, vipassanāmaggehi viruḷhiṃ, phalanibbānehi vepullaṃ. Ettha ca yassa catubbidhaṃ sīlaṃ akhaṇḍādibhāvappavattiyā suparisuddhaṃ visesabhāgiyattā appakasireneva maggaphalāvahaṃ saṅgharakkhitattherassa viya, so tādisena sīlena imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ [Pg.4] āpajjissati. Tena vuttaṃ – ‘‘sīlena vuddhi’’nti. Yassa pana ariyamaggo uppanno, so virūḷhamūlo viya pādapo suppatiṭṭhitattā sāsane virūḷhiṃ āpanno nāma hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘maggena virūḷhi’’nti. Yo sabbakilesanibbānappatto, so arahā sīlādidhammakkhandhapāripūriyā sati vepullappatto hoti. Tena vuttaṃ ‘‘nibbānena vepulla’’nti. Dutiyavikappe attho vuttanayānusārena veditabbo.

१०. दहाव्या सुत्तात, 'वृद्धी' (वुद्धि) इत्यादींमध्ये – शीलानुसार वृद्धी, मार्गाद्वारे विरूळ्ही (विकास/वृद्धी) आणि निर्वाणाद्वारे वेपुल्ल (विपुलता) होय. किंवा शील आणि समाधीद्वारे वृद्धी, विपश्यना आणि मार्गांद्वारे विरूळ्ही, आणि फल व निर्वाणाद्वारे वेपुल्ल होय. आणि येथे, ज्यांचे चार प्रकारचे शील अखंडित राहिल्यामुळे अत्यंत शुद्ध आहे आणि विशेष गुणयुक्त असल्यामुळे संघरक्षित स्थविरांप्रमाणे सहजपणे मार्ग आणि फल देणारे आहे, ते अशा शीलाद्वारे या धम्म-विनयात वृद्धीला प्राप्त होतील. म्हणूनच म्हटले आहे – 'शीलाने वृद्धी' (सीलेन वुद्धि). परंतु, ज्यांच्यामध्ये आर्यमार्ग उत्पन्न झाला आहे, ते खोलवर मुळे गेलेल्या वृक्षाप्रमाणे शासनात (धम्मात) सुप्रतिष्ठित झाल्यामुळे 'विरूळ्ही' (विकास) प्राप्त झालेले मानले जातात. म्हणूनच म्हटले आहे – 'मार्गाने विरूळ्ही' (मग्गेन विरूळ्ही). जे सर्व क्लेशांच्या निर्वाणाला प्राप्त झाले आहेत, ते अर्हत शील इत्यादी धम्मस्कंधांच्या परिपूर्णतेमुळे विपुलतेला (वेपुल्ल) प्राप्त झालेले असतात. म्हणूनच म्हटले आहे – 'निर्वाणाने वेपुल्ल' (निब्बानेन वेपुल्लं). दुसऱ्या पर्यायातील अर्थ वर सांगितलेल्या पद्धतीनुसारच समजून घ्यावा.

---

Dutiyaagāravasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

द्वितीयअगारवसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

---

Sekhabalavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

सेखबलवग्गवण्णना समाप्त झाली.

---

2. Balavaggo

२. बलवग्ग

---

1. Ananussutasuttavaṇṇanā

१. अननुस्सुतसुत्तवण्णना

---

11. Dutiyassa paṭhame abhijānitvāti abhivisiṭṭhena ñāṇena jānitvā. Aṭṭhahi kāraṇehi tathāgatassāti ‘‘tathā āgatoti tathāgato. Tathā gatoti tathāgato. Tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato. Tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato. Tathadassitāya tathāgato. Tathāvāditāya tathāgato. Tathākāritāya tathāgato. Abhibhavanaṭṭhena tathāgato’’ti evaṃ vuttehi aṭṭhahi kāraṇehi. Usabhassa idanti āsabhaṃ, seṭṭhaṭṭhānaṃ. Tenāha ‘‘āsabhaṃ ṭhānanti seṭṭhaṭṭhāna’’nti. Parato dassitabalayogena ‘‘dasabaloha’’nti abhītanādaṃ nadati. Brahmacakkanti ettha seṭṭhapariyāyo. Brahmasaddoti āha ‘‘seṭṭhacakka’’nti. Cakkañcetaṃ dhammacakkaṃ adhippetaṃ.

११. दुसऱ्या (वर्गाच्या) पहिल्या सूत्रात 'अभिजानित्वा' म्हणजे अतिविशिष्ट ज्ञानाने जाणून घेणे. 'आठ कारणांनी तथागतांचे' म्हणजे: 'तथा (तशाच प्रकारे) आले म्हणून तथागत. तथा (तशाच प्रकारे) गेले म्हणून तथागत. तथ्य-लक्षणाप्रत पोहोचले म्हणून तथागत. तथ्य-धर्मांना यथायोग्य प्रकारे जाणले (अभिसंबुद्ध झाले) म्हणून तथागत. यथार्थ दर्शनामुळे तथागत. यथार्थ बोलण्यामुळे तथागत. यथार्थ करण्यामुळे तथागत. सर्वांवर मात करण्याच्या (अभिभवन) अर्थाने तथागत' अशा प्रकारे सांगितलेल्या आठ कारणांनी. 'ऋषभाचे (श्रेष्ठाचे) ते आसभ' म्हणजे श्रेष्ठ स्थान. म्हणूनच म्हटले आहे - 'आसभ स्थान म्हणजे श्रेष्ठ स्थान'. पुढे दर्शविलेल्या बलांच्या योगाने 'मी दशबल आहे' अशी निर्भय गर्जना (सिंहनाद) करतात. 'ब्रह्मचक्र' येथे श्रेष्ठत्वाचा पर्याय आहे. 'ब्रह्म' शब्दाने 'श्रेष्ठ चक्र' असे म्हटले आहे. आणि हे चक्र म्हणजे 'धम्मचक्र' अभिप्रेत आहे.

---

Ananussutasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अननुस्सुत-सुत्त वर्णन समाप्त झाले.

---

3. Saṃkhittasuttavaṇṇanā

३. संखित्त-सुत्त वर्णन

---

13. Tatiye kāmaṃ sampayuttadhammesu thirabhāvopi balaṭṭho eva, paṭipakkhehi pana akampanīyattaṃ sātisayaṃ balaṭṭhoti vuttaṃ ‘‘muṭṭhassacce na kampatī’’ti.

१३. तिसऱ्या सूत्रात संप्रयुक्त धर्मांमधील (सहयोगी मानसिक घटकांमधील) स्थिर भाव देखील बल-अर्थ (बलाचे स्वरूप) च आहे, परंतु प्रतिपक्षांकडून (विरोधी धर्मांकडून) अकंपनीय असणे (विचलित न होणे) हा अतिशय श्रेष्ठ बल-अर्थ आहे, म्हणून 'मुट्ठसच्चे (स्मृतिभ्रंश किंवा विस्मृतीत) कंप पावत नाही' असे म्हटले आहे.

---

Saṃkhittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

संखित्त-सुत्त वर्णन समाप्त झाले.

---

4. Vitthatasuttavaṇṇanā

४. वित्थत-सुत्त वर्णन

---

14. Catutthe [Pg.5] satinepakkenāti satiyā nepakkena, tikkhavisadasūrabhāvenāti attho. Aṭṭhakathāyaṃ pana nepakkaṃ nāma paññāti adhippāyena ‘‘nepakkaṃ vuccati paññā’’ti vuttaṃ. Evaṃ sati añño niddiṭṭho nāma hoti. Satimāti ca iminā savisesā sati gahitāti paratopi ‘‘cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritā’’ti satikiccameva niddiṭṭhaṃ, na paññākiccaṃ, tasmā satinepakkenāti satiyā nepakkabhāvenāti sakkā viññātuṃ labbhateva. Paccayavisesavasena aññadhammanirapekkho satiyā balavabhāvo. Tathā hi ñāṇavippayuttacittenapi sajjhāyanasammasanāni sambhavanti.

१४. चौथ्या सूत्रात 'सतिनेपक्केन' म्हणजे स्मृतीच्या नैपक्याने (निपुणतेने), तीक्ष्ण, विशद आणि शूर भावाने असा अर्थ आहे. परंतु अट्ठकथेत नैपक्य म्हणजे प्रज्ञा या अभिप्रायाने 'नैपक्य म्हणजे प्रज्ञा म्हटली जाते' असे म्हटले आहे. असे असताना, दुसरा (अर्थ) निर्दिष्ट केला गेला आहे. 'सतिमा' (स्मृतिमान) याने सविशेष स्मृती ग्रहण केली आहे, पुढे देखील 'फार पूर्वी केलेले आणि फार पूर्वी बोललेले स्मरण करणारा व पुन्हा पुन्हा स्मरण करणारा' याद्वारे स्मृतीचेच कार्य निर्दिष्ट केले आहे, प्रज्ञेचे कार्य नाही, म्हणून 'सतिनेपक्केन' म्हणजे स्मृतीच्या नैपक्यभावाने (निपुणतेने) असे समजणे शक्य होते. प्रत्यय-विशेषाच्या (विशिष्ट कारणांच्या) वशामुळे इतर धर्मांवर अवलंबून न राहता स्मृतीचा बलवान भाव होतो. कारण ज्ञानविप्रयुक्त (ज्ञानाविरहित) चित्ताने देखील सज्झाय (पठण) आणि संमसन (चिंतन) संभवतात.

---

Cirakatampīti attanā vā parena vā kāyena cirakataṃ cetiyaṅgaṇavattādimahāvattappaṭipattipūraṇaṃ. Cirabhāsitampīti attanā vā parena vā vācāya cirabhāsitaṃ sakkaccaṃ uddisanauddisāpanadhammāsāraṇadhammadesanāupanisinnakaparikathāanumodanīyādivasena pavattitaṃ vacīkammaṃ. Saritā anussaritāti tasmiṃ kāyena cirakate kāyo nāma kāyaviññatti, cirabhāsite vācā nāma vacīviññatti, tadubhayampi rūpaṃ, taṃsamuṭṭhāpakā cittacetasikā arūpaṃ. Iti ime rūpārūpadhammā evaṃ uppajjitvā evaṃ niruddhāti sarati ceva anussarati ca, satisambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpetīti attho. Bojjhaṅgasamuṭṭhāpikā hi sati idha adhippetā. Tāya satiyā esa sakiṃ saraṇena saritā, punappunaṃ saraṇena anussaritāti veditabbā.

'चिरकतमपि' (फार पूर्वी केलेले देखील) म्हणजे स्वतःद्वारे किंवा दुसऱ्याद्वारे शरीराने फार पूर्वी केलेले चेतियंगणवत्त (चैत्य प्रांगणातील कर्तव्ये) इत्यादी महाव्रत-प्रतिपत्ती पूर्ण करणे. 'चिरभासितमपि' (फार पूर्वी बोललेले देखील) म्हणजे स्वतःद्वारे किंवा दुसऱ्याद्वारे वाणीने फार पूर्वी बोललेले, आदरपूर्वक उद्दिसन (उद्देश करणे), उद्दिसापन (उद्देश करवून घेणे), धम्मासारण (धर्माचे स्मरण करणे), धम्मदेसना (धम्मदेशना), उपनिषिन्नकपरिकथा (जवळ बसून केलेली चर्चा), अनुमोदनीय (अनुमोदन) इत्यादींच्या रूपाने प्रवृत्त झालेले वचीकर्म (वाणीचे कर्म). 'सरिता अनुसरिता' (स्मरण करणारा व पुन्हा पुन्हा स्मरण करणारा) म्हणजे त्या शरीराने फार पूर्वी केलेल्या कर्मात 'शरीर' म्हणजे कायविज्ञप्ती (शारीरिक अभिव्यक्ती), आणि फार पूर्वी बोललेल्या कर्मात 'वाणी' म्हणजे वचीविज्ञप्ती (वाचिक अभिव्यक्ती), हे दोन्ही 'रूप' आहेत; आणि त्यांना उत्पन्न करणारे चित्त व चेतसिक हे 'अरूप' आहेत. अशा प्रकारे हे रूप आणि अरूप धर्म अशा प्रकारे उत्पन्न होऊन अशा प्रकारे निरुद्ध झाले, असे स्मरण करतो आणि पुन्हा पुन्हा स्मरण करतो, म्हणजेच 'सतिसंबोज्झंग' (स्मृति-संबोध्यंग) जागृत करतो, असा अर्थ आहे. कारण येथे बोध्यंग जागृत करणारी स्मृतीच अभिप्रेत आहे. त्या स्मृतीद्वारे हा एकदा स्मरण केल्याने 'सरिता' (स्मरण करणारा) आणि पुन्हा पुन्हा स्मरण केल्याने 'अनुसरिता' (पुन्हा पुन्हा स्मरण करणारा) असे जाणावे.

---

Vitthatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

वित्थत-सुत्त वर्णन समाप्त झाले.

---

5-10. Daṭṭhabbasuttādivaṇṇanā

५-१०. दट्ठब्ब-सुत्त इत्यादींचे वर्णन.

---

15-20. Pañcame savisayasmiṃyevāti attano attano visaye eva. Lokiyalokuttaradhamme kathetunti lokiyadhamme lokuttaradhamme ca tena tena pavattivisesena kathetuṃ. Catūsu sotāpattiyaṅgesūti sappurisasaṃsevo saddhammassavanaṃ yonisomanasikāro dhammānudhammappaṭipattīti imesu catūsu sotāpattimaggakāraṇesu. Kāmañca tesu satiādayopi dhammā icchitabbāva tehi vinā tesaṃ asambhavato[Pg.6], tathāpi cettha saddhā visesato kiccakārīti veditabbā. Saddho eva hi sappurise payirupāsati, saddhammaṃ suṇāti, yoniso ca aniccādito manasi karoti, ariyamaggassa ca anudhammaṃ paṭipajjati, tasmā vuttaṃ ‘‘ettha saddhābalaṃ daṭṭhabba’’nti. Iminā nayena sesabalesupi attho daṭṭhabbo.

१५-२०. पाचव्या सूत्रात 'सविषयस्मिंयेव' म्हणजे आपापल्या विषयातच. 'लोकिय-लोकुत्तर धम्मांचे कथन करण्यासाठी' म्हणजे लौकिक आणि लोकोत्तर धर्मांचे त्या त्या प्रवृत्ती-विशेषाने कथन करण्यासाठी. 'चार सोतापत्तियंगांमध्ये' म्हणजे सत्पुरुष-संसेव (सत्पुरुषांची संगत), सद्धम्म-स्सवन (सद्धर्माचे श्रवण), योनिसो-मनसिकार (योग्य विचार/मनन) आणि धम्मानुधम्म-प्पटिपत्ती (धर्माला अनुकूल आचरण) या चार सोतापत्तिमार्गाच्या कारणांमध्ये. जरी त्यांमध्ये स्मृती इत्यादी धर्म देखील अपेक्षित आहेतच, कारण त्यांच्याशिवाय हे संभवत नाही, तरीही येथे 'सद्धा' (श्रद्धा) विशेष रूपाने कार्य करणारी आहे असे जाणावे. कारण श्रद्धावान मनुष्यच सत्पुरुषांची सेवा करतो, सद्धम्म ऐकतो, अनित्यता इत्यादी रूपाने योग्य मनन (योनिसो मनसिकार) करतो आणि आर्यमार्गाच्या अनुकूल धर्माचे आचरण करतो, म्हणूनच 'येथे सद्धाबल (श्रद्धाबल) पाहावे' असे म्हटले आहे. याच नियमाने उर्वरित बलांमध्ये देखील अर्थ पाहावा.

---

Catūsu sammappadhānesūti catubbidhasammappadhānabhāvanāya. Catūsu satipaṭṭhānesūtiādīsupi eseva nayo. Ettha ca sotāpattiaṅgesu saddhā viya, sammappadhānabhāvanāya vīriyaṃ viya ca satipaṭṭhānabhāvanāya yasmā ‘‘vineyya loke abhijjhādomanassa’’nti (dī. ni. 2.373; ma. ni. 1.106) vacanato pubbabhāge kiccato sati adhikā icchitabbā, evaṃ samādhikammikassa samādhi, ‘‘ariyasaccabhāvanā paññābhāvanā’’ti katvā tattha paññā pubbabhāge adhikā icchitabbāti pākaṭoyamattho. Adhigamakkhaṇe pana samādhipaññānaṃ viya sabbesampi balānaṃ saddhādīnaṃ samatāva icchitabbā. Tathā hi ‘‘ettha saddhābala’’ntiādinā tattha tattha etthaggahaṇaṃ kataṃ.

'चार सम्मप्पधान (सम्यक् प्रधान) मध्ये' म्हणजे चार प्रकारच्या सम्यक् प्रधानाच्या भावनेत. 'चार सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) मध्ये' इत्यादींमध्ये देखील हाच नियम आहे. आणि येथे जसे सोतापत्तियंगांमध्ये श्रद्धा, आणि सम्यक् प्रधानाच्या भावनेत वीर्य (वीर्यबल), तसेच सतिपट्ठान भावनेत 'लोकातील अभिज्झा (लोभ) आणि दोमनस्स (दौर्मनस्य) दूर करून' या वचनानुसार पूर्वभागात कार्याच्या दृष्टीने स्मृती अधिक अपेक्षित आहे, त्याचप्रमाणे समाधीचा अभ्यास करणाऱ्यासाठी समाधी, आणि 'आर्यसत्य-भावना ही प्रज्ञा-भावना आहे' असे मानून तेथे पूर्वभागात प्रज्ञा अधिक अपेक्षित आहे, हा अर्थ स्पष्टच आहे. परंतु अधिगम क्षणी (प्राप्तीच्या क्षणी) समाधी आणि प्रज्ञेप्रमाणेच श्रद्धा इत्यादी सर्व बलांची समता (संतुलन) च अपेक्षित असते. म्हणूनच 'येथे श्रद्धाबल' इत्यादींद्वारे त्या त्या ठिकाणी 'येथे' (एत्थ) असे ग्रहण केले आहे.

---

Idāni saddhādīnaṃ tattha tattha atirekakiccataṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Tatridaṃ upamā saṃsandanaṃ – rājapañcamasahāyā viya vimuttiparipācakāni pañca balāni. Nesaṃ kīḷanatthaṃ ekajjhaṃ vīthiotaraṇaṃ viya balānaṃ ekajjhaṃ vipassanāvīthiotaraṇaṃ, sahāyesu paṭhamādīnaṃ yathāsakaṃ geheva vicāraṇā viya saddhādīnaṃ sotāpattiaṅgādīni patvā pubbaṅgamatā. Sahāyesu itaresaṃ tattha tattha tuṇhībhāvo viya sesabalānaṃ tattha tattha tadanvayatā, tassa pubbaṅgamassa balassa kiccānugatā. Na hi tadā tesaṃ sasambhārapathavīādīsu āpādīnaṃ viya kiccaṃ pākaṭaṃ hoti, saddhādīnaṃyeva pana kiccaṃ vibhūtaṃ hutvā tiṭṭhati puretaraṃ tathāpaccayehi cittasantānassa abhisaṅkhatattā. Ettha ca vipassanākammikassa bhāvanā visesato paññuttarāti dassanatthaṃ rājānaṃ nidassanaṃ katvā paññindriyaṃ vuttaṃ. Chaṭṭhādīni suviññeyyāni.

आता श्रद्धा इत्यादींच्या त्या त्या ठिकाणी असणाऱ्या अतिरिक्त कार्यास उपमेद्वारे स्पष्ट करण्यासाठी 'यथा ही' (जसे की) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ही उपमेची तुलना आहे - राजासह पाच मित्रांप्रमाणे विमुक्तीला परिपक्व करणारी पाच बले आहेत. त्यांच्या क्रीडेसाठी एकत्र रस्त्यावर उतरण्याप्रमाणे बलांचे एकत्र विपश्यना-मार्गावर (विपस्सनावीथी) उतरणे आहे. मित्रांमध्ये पहिल्या इत्यादींचे आपापल्या घरातच फिरण्याप्रमाणे श्रद्धा इत्यादींचे सोतापत्तियंग इत्यादींना प्राप्त करून अग्रगामी (पुब्बंगम) होणे आहे. मित्रांमध्ये इतरांचे त्या त्या ठिकाणी मौन राहण्याप्रमाणे उर्वरित बलांचे त्या त्या ठिकाणी त्याचे अनुगमन करणे आहे, जे त्या अग्रगामी बलाच्या कार्यानुसार असते. कारण तेव्हा त्यांचे कार्य, ससंभार पृथ्वी इत्यादींमध्ये जलादींच्या (कार्याप्रमाणे) स्पष्ट दिसत नाही, परंतु श्रद्धा इत्यादींचेच कार्य अधिक स्पष्ट होऊन समोर राहते, कारण तशा प्रत्ययांनी (कारणांनी) चित्तसंतती अभिसंस्कृत (संस्कारित) झालेली असते. आणि येथे विपश्यनेचा अभ्यास करणाऱ्याची भावना विशेषतः प्रज्ञोत्तर (प्रज्ञाप्रधान) असते हे दर्शवण्यासाठी राजाचे उदाहरण देऊन 'प्रज्ञेंद्रिय' म्हटले आहे. सहावे इत्यादी (सूत्रे) सहज समजण्यासारखे आहेत.

---

Daṭṭhabbasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

दट्ठब्ब-सुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

Balavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

बल-वग्ग वर्णन समाप्त झाले.

---

3. Pañcaṅgikavaggo

३. पंचंगिक-वग्ग

---

1-2. Paṭhamaagāravasuttādivaṇṇanā

१-२. प्रथम अगारव-सुत्त इत्यादींचे वर्णन.

---

21-22. Tatiyassa [Pg.7] paṭhame ābhisamācārikanti abhisamācāre uttamasamācāre bhavaṃ. Kiṃ pana tanti āha ‘‘vattavasena paññattasīla’’nti. Sesaṃ suviññeyyameva. Dutiye natthi vattabbaṃ.

२१-२२. तिसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात - ‘आभिसमाचारिकं’ म्हणजे अभिसमाचारात (उत्कृष्ट आचरणात) उत्पन्न होणारे, म्हणजेच उत्तम आचरण. ‘ते नेमके काय आहे?’ यावर म्हटले आहे - ‘कर्तव्याच्या (वत्त) नियमांनुसार प्रज्ञप्त केलेले शील’. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. दुसऱ्या सुत्तात काही विशेष सांगण्यासारखे नाही.

---

Paṭhamaagāravasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथम अगारव सुत्तादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

3-4. Upakkilesasuttādivaṇṇanā

३-४. उपकिक्लेस सुत्तादींचे वर्णन

---

23-24. Tatiye na ca pabhāvantanti na ca pabhāsampannaṃ. Pabhijjanasabhāvanti tāpetvā tāḷakajjanapabhaṅguraṃ. Avasesaṃ lohanti vuttāvasesaṃ sajātilohaṃ, vijātilohaṃ, pisācalohaṃ, kittimalohanti evaṃpabhedaṃ sabbampi lohaṃ. Uppajjituṃ appadānenāti ettha nanu lokiyakusalacittassapi suvisuddhassapi uppajjituṃ appadāneneva upakkilesatāti? Saccametaṃ, yasmiṃ pana santāne nīvaraṇāni laddhappatiṭṭhāni, tattha mahaggatakusalassapi asambhavo, pageva lokuttarakusalassa. Parittakusalaṃ pana yathāpaccayaṃ uppajjamānaṃ nīvaraṇehi upahate santāne uppattiyā aparisuddhaṃ hontaṃ upakkiliṭṭhaṃ nāma hoti aparisuddhadīpakapallikavaṭṭitelādisannissayo padīpo viya. Apica nippariyāyato uppajjituṃ appadāneneva tesaṃ upakkilesatāti dassento ‘‘yadaggena hī’’tiādimāha. Ārammaṇe vikkhittappavattivasena cuṇṇavicuṇṇatā veditabbā. Catutthe natthi vattabbaṃ.

२३-२४. तिसऱ्या सुत्तात - ‘न च पभावन्तं’ म्हणजे प्रभासंपन्न (तेजस्वी) नसलेले. ‘पभिज्जनसभावं’ (नष्ट होण्याच्या स्वभावाचे) म्हणजे तापवून आणि ठोकून नष्ट होणारे (भंगुर). ‘अवसेसं लोहं’ (उर्वरित धातू) म्हणजे वर सांगितलेल्या व्यतिरिक्त इतर सर्व प्रकारचे धातू, जसे की सजातीय धातू, विजातीय धातू, पिसाच धातू, कृत्रिम धातू इत्यादी सर्व प्रकारचे धातू. ‘उत्पन्न न होऊ देण्याने’ (उप्पज्जितुं अप्पदानेन) याविषयी शंका येते की, अत्यंत विशुद्ध असलेल्या लौकिक कुशल चित्तालाही उत्पन्न न होऊ देणे, हीच काय उपक्किलेसता (मलीनता) आहे? हे सत्य आहे. परंतु ज्या चित्त-संततीमध्ये नीवरणांनी (अडथळ्यांनी) स्थान मिळवले आहे, तिथे महग्गत (महान) कुशल चित्ताची उत्पत्तीही असंभव असते, मग लोकोत्तर कुशल चित्ताची तर गोष्टच दूर राहिली. परंतु, प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) अधीन राहून उत्पन्न होणारे परित्त (अल्प) कुशल चित्त, नीवरणांनी दूषित झालेल्या चित्त-संततीमध्ये उत्पन्न होत असताना अशुद्ध बनते; आणि त्यालाच ‘उपक्किलिट्ठ’ (मलीन) म्हटले जाते. हे अशुद्ध दिवा, वात आणि तेल इत्यादींवर आधारित असलेल्या दिव्याप्रमाणे आहे. शिवाय, थेट अर्थाने (निप्परियायतो) त्यांना उत्पन्न न होऊ देणे हीच त्यांची उपक्किलेसता आहे, हे दर्शवण्यासाठी ‘यदग्गेन हि’ इत्यादी म्हटले आहे. आलंबनामध्ये (विषयामध्ये) चित्त विखुरल्यामुळे होणारी चूर्ण-विचुर्णता समजून घ्यावी. चौथ्या सुत्तात काही विशेष सांगण्यासारखे नाही.

---

Upakkilesasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

उपकिक्लेस सुत्तादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

5. Anuggahitasuttavaṇṇanā

५. अनुग्गहित सुत्ताचे वर्णन

---

25. Pañcame sammādiṭṭhīti vipassanāsammādiṭṭhītiādinā aṅguttarabhāṇakānaṃ matena ayaṃ atthavaṇṇanā āraddhā, majjhimabhāṇakā panettha aññathā atthaṃ vadanti. Vuttañhetaṃ majjhimaṭṭhakathāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.452) –

२५. पाचव्या सुत्तात - ‘सम्मादिट्ठि’ म्हणजे ‘विपस्सना सम्मादिट्ठि’ इत्यादी अर्थांनी अंगुत्तर-भाणकांच्या (अंगुत्तर निकायाचे पाठ करणाऱ्यांच्या) मतानुसार हे अर्थ-वर्णन सुरू केले आहे. परंतु, मज्झिम-भाणक येथे वेगळा अर्थ सांगतात. मज्झिम अट्ठकथेत (म. नि. अट्ठ. १.४५२) हे असे म्हटले आहे –

---

‘‘Anuggahitā’’ti [Pg.8] laddhūpakārā. Sammādiṭṭhīti arahattamaggasammādiṭṭhi. Phalakkhaṇe nibbattā cetovimutti phalaṃ assāti cetovimuttiphalā. Tadeva cetovimuttisaṅkhātaṃ phalaṃ ānisaṃso assāti cetovimuttiphalānisaṃsā. Dutiyapadepi eseva nayo. Ettha catutthaphalapaññā paññāvimutti nāma, avasesā dhammā cetovimuttīti veditabbā. ‘‘Sīlānuggahitā’’tiādīsu sīlanti catupārisuddhisīlaṃ. Sutanti sappāyadhammassavanaṃ. Sākacchāti kammaṭṭhāne khalanapakkhalanacchedanakathā. Samathoti vipassanāpādikā aṭṭha samāpattiyo. Vipassanāti sattavidhā anupassanā. Catupārisuddhisīlañhi pūrentassa, sappāyadhammassavanaṃ suṇantassa, kammaṭṭhāne khalanapakkhalanaṃ chindantassa vipassanāpādikāsu aṭṭhasu samāpattīsu kammaṃ karontassa, sattavidhaṃ anupassanaṃ bhāventassa arahattamaggo uppajjitvā phalaṃ deti.

‘अनुग्गहिता’ म्हणजे उपकार (साहाय्य) प्राप्त झालेली. ‘सम्मादिट्ठि’ म्हणजे अरहत्तमग्ग सम्मादिट्ठि (अर्हत् मार्ग सम्यक् दृष्टी). फलक्षणी (फलाच्या क्षणी) उत्पन्न झालेली चेतोविमुत्ती हे जिचे फल आहे, ती ‘चेतोविमुत्तिफला’. तेच चेतोविमुत्ती नावाचे फल जिचा आनिसंस (लाभ) आहे, ती ‘चेतोविमुत्तिफलानिसंसा’. दुसऱ्या पदातही हाच नियम आहे. येथे चौथ्या फलाची प्रज्ञा म्हणजे ‘पञ्ञाविमुत्ति’ (प्रज्ञाविमुक्ती) होय, आणि उर्वरित धर्म ‘चेतोविमुत्ति’ (चेतोविमुक्ती) म्हणून जाणावेत. ‘सीलानुग्गहिता’ इत्यादींमध्ये ‘सील’ म्हणजे चतुपारिसुद्धिशील. ‘सुत’ म्हणजे सप्पाय (अनुकूल) धम्माचे श्रवण. ‘साकच्छा’ (चर्चा) म्हणजे कम्मट्ठानात (कर्मस्थानात) होणाऱ्या चुका आणि अडथळे दूर करण्यासाठी केलेली चर्चा. ‘समथ’ म्हणजे विपस्सना-पादिक (विपश्यनेचा पाया असणाऱ्या) आठ समापत्ती. ‘विपस्सना’ म्हणजे सात प्रकारची अनुपस्सना. कारण, चतुपारिसुद्धिशील पूर्ण करणाऱ्या, अनुकूल धम्माचे श्रवण करणाऱ्या, कम्मट्ठानातील चुका व अडथळे दूर करणाऱ्या, विपस्सना-पादिक आठ समापत्तींमध्ये साधना करणाऱ्या आणि सात प्रकारच्या अनुपस्सनांची भावना करणाऱ्या साधकामध्ये अरहत्तमग्ग उत्पन्न होऊन फल देतो.

---

‘‘Yathā hi madhuraṃ ambapakkaṃ paribhuñjitukāmo ambapotakassa samantā udakakoṭṭhakaṃ thiraṃ katvā bandhati, ghaṭaṃ gahetvā kālena kālaṃ udakaṃ āsiñcati, udakassa anikkhamanatthaṃ mariyādaṃ thiraṃ karoti. Yā hoti samīpe valli vā sukkhadaṇḍako vā kipillikapuṭo vā makkaṭakajālaṃ vā, taṃ apaneti, khaṇittiṃ gahetvā kālena kālaṃ mūlāni parikhaṇati, evamassa appamattassa imāni pañca kāraṇāni karoto so ambo vaḍḍhitvā phalaṃ deti, evaṃ sampadamidaṃ veditabbaṃ. Rukkhassa samantato koṭṭhakabandhanaṃ viya hi sīlaṃ daṭṭhabbaṃ, kālena kālaṃ udakasiñcanaṃ viya dhammassavanaṃ, mariyādāya thirabhāvakaraṇaṃ viya samatho, samīpe valliādīnaṃ haraṇaṃ viya kammaṭṭhāne khalanapakkhalanacchedanaṃ, kālena kālaṃ khaṇittiṃ gahetvā mūlakhaṇanaṃ viya sattannaṃ anupassanānaṃ bhāvanā, tehi pañcahi kāraṇehi anuggahitassa ambarukkhassa madhuraphaladānakālo viya imassa bhikkhuno imehi pañcahi dhammehi anuggahitāya sammādiṭṭhiyā arahattaphaladānaṃ veditabba’’nti.

“ज्याप्रमाणे मधुर पिकलेला आंबा खाण्याची इच्छा असणारा माणूस आंब्याच्या लहान रोपट्याभोवती पाण्याचे आळे मजबूत करून बांधतो, घडा घेऊन वेळोवेळी पाणी घालतो, पाणी बाहेर वाहून जाऊ नये म्हणून बांध मजबूत करतो. जवळ असणारी वेल, सुकलेली लाकडे, मुंग्यांचे वारूळ किंवा कोळ्याचे जाळे असेल, तर ते दूर करतो, कुदळ घेऊन वेळोवेळी मुळांभोवती खोदतो; अशा प्रकारे अप्रमत्त राहून या पाच गोष्टी करणाऱ्या माणसासाठी तो आंबा वाढून फळ देतो, याचप्रमाणे हा संदर्भ समजून घ्यावा. झाडाभोवती आळे बांधण्याप्रमाणे ‘शील’ समजावे, वेळोवेळी पाणी घालण्याप्रमाणे ‘धम्मश्रवण’ समजावे, बांध मजबूत करण्याप्रमाणे ‘समथ’ समजावे, जवळील वेली इत्यादी दूर करण्याप्रमाणे कम्मट्ठानातील चुका व अडथळे दूर करणे समजावे, आणि वेळोवेळी कुदळ घेऊन मुळे खोदण्याप्रमाणे सात प्रकारच्या अनुपस्सनांची भावना समजावी. या पाच कारणांनी साहाय्य मिळालेल्या आंब्याच्या झाडाचा मधुर फळ देण्याचा काळ जसा असतो, त्याचप्रमाणे या पाच धम्मांनी साहाय्य मिळालेल्या सम्यक् दृष्टीद्वारे या भिक्खूला अरहत्तफल प्राप्त होणे समजून घ्यावे.”

---

Ettha ca laddhūpakārāti yathārahaṃ nissayādivasena laddhapaccayā. Vipassanāsammādiṭṭhiyā anuggahitabhāvena gahitattā maggasammādiṭṭhīsu ca arahattamaggasammādiṭṭhi[Pg.9]. Anantarassa hi vidhi paṭisedho vā, aggaphalasamādhimhi tapparikkhāradhammesuyeva ca kevalo cetopariyāyo niruḷhoti sammādiṭṭhīti arahattamaggasammādiṭṭhi. Phalakkhaṇeti anantaraṃ kālantare cāti duvidhepi phalakkhaṇe. Paṭippassaddhivasena sabbasaṃkilesehi cetovimuccati etāyāti cetovimutti, aggaphalapaññaṃ ṭhapetvā avasesā phaladhammā. Tenāha ‘‘cetovimutti phalaṃ assāti, cetovimuttisaṅkhātaṃ phalaṃ ānisaṃso’’ti. Sabbakilesehi cetaso vimuccanasaṅkhātaṃ paṭippassambhanasaññitaṃ pahānaṃ phalaṃ ānisaṃso cāti yojanā. Idha cetovimuttisaddena pahānamattaṃ gahitaṃ, pubbe pahāyakadhammā. Aññathā phaladhammā eva ānisaṃsoti gayhamāne punavacanaṃ niratthakaṃ siyā. Paññāvimuttiphalānisaṃsāti etthāpi evameva attho veditabbo. Sammāvācākammantājīvā sīlasabhāvattā visesato samādhissa upakārā, tathā sammāsaṅkappo jhānasabhāvattā. Tathā hi so ‘‘appanā’’ti niddiṭṭho. Sammāsatisammāvāyāmā pana samādhipakkhiyā evāti āha ‘‘avasesā dhammā cetovimuttīti veditabbā’’ti.

आणि येथे ‘लद्धूपकारा’ (उपकार प्राप्त झालेली) म्हणजे योग्यतेनुसार निश्रय (निस्य) इत्यादींच्या माध्यमातून प्राप्त झालेले प्रत्यय (कारण). विपस्सना सम्यक् दृष्टीच्या साहाय्याने ग्रहण केल्यामुळे, मार्ग सम्यक् दृष्टींमध्ये ही ‘अरहत्तमग्ग सम्मादिट्ठि’ (अर्हत् मार्ग सम्यक् दृष्टी) आहे. कारण, तात्काळ होणारा विधी किंवा प्रतिषेध, आणि अग्रफल समाधीमध्ये व तिच्या परिकर (साहाय्यक) धम्मांमध्येच केवळ चेतोपरियाय (चित्तप्रवृत्ती) रूढ होते, म्हणून ‘सम्मादिट्ठि’ म्हणजे अरहत्तमग्ग सम्मादिट्ठि होय. ‘फलक्षणी’ म्हणजे तात्काळ आणि कालांतराने अशा दोन्ही प्रकारच्या फलक्षणी. प्रतिप्रश्रब्धीच्या (शांत होण्याच्या) प्रभावाने सर्व संक्लेशांपासून चित्त जिच्याद्वारे मुक्त होते, ती ‘चेतोविमुत्ती’ होय; अग्रफल प्रज्ञा वगळता उर्वरित फलधर्म यात येतात. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘चेतोविमुत्ती हे जिचे फल आहे, आणि चेतोविमुत्ती नावाचे फल हाच जिचा आनिसंस (लाभ) आहे’. सर्व क्लेशांपासून चित्ताची मुक्ती म्हणजेच प्रतिप्रश्रब्धी नावाचे प्रहाण (त्याग) हे फल आणि आनिसंस आहे, अशी योजना करावी. येथे ‘चेतोविमुत्ती’ शब्दाने केवळ प्रहाण ग्रहण केले आहे, आणि पूर्वी प्रहाण करणारे धर्म सांगितले आहेत. अन्यथा, फलधर्मांनाच आनिसंस मानल्यास पुनरुक्ती निरर्थक ठरेल. ‘पञ्ञाविमुत्तिफलानिसंसा’ यामध्येही याच प्रकारे अर्थ समजून घ्यावा. सम्मावाचा, सम्माकम्मन्त आणि सम्माआजीव हे शीलस्वभावाचे असल्यामुळे विशेषतः समाधीसाठी उपकारक आहेत, तसेच सम्मासंकप्प हा ध्यानस्वभावाचा असल्यामुळे उपकारक आहे. कारण, त्याला ‘अप्पना’ (अर्पणा) असे निर्दिष्ट केले आहे. परंतु, सम्मासति आणि सम्मावायाम हे समाधीच्या पक्षातीलच आहेत, म्हणूनच म्हटले आहे - ‘उर्वरित धर्म चेतोविमुत्ती म्हणून जाणावेत’.

---

Catupārisuddhisīlanti ariyamaggādhigamassa padaṭṭhānabhūtaṃ catupārisuddhisīlaṃ. Sutādīsupi eseva nayo. Attano cittappavattiārocanavasena saha kathanaṃ saṃkathā, saṃkathāva sākacchā. Idha pana kammaṭṭhānappaṭibaddhāti āha ‘‘kammaṭṭhāne…pe… kathā’’ti. Tassa kammaṭṭhānassa ekavāraṃ vidhiyā appaṭipajjanaṃ khalanaṃ, anekavāraṃ pakkhalanaṃ, tadubhayassa vicchedanī apanayanī kathā khalanapakkhalanacchedanakathā. Pūrentassāti vivaṭṭasannissitaṃ katvā pālentassa brūhentassa ca. Suṇantassāti ‘‘yathāuggahitakammaṭṭhānaṃ phātiṃ gamissatī’’ti evaṃ suṇantassa. Teneva hi ‘‘sappāyadhammassavana’’nti vuttaṃ. Kammaṃ karontassāti bhāvanānuyogakammaṃ karontassa. Pañcasupi ṭhānesu anta-saddo hetuatthajotano daṭṭhabbo. Evañhi ‘‘yathā hī’’tiādinā vuccamānā ambūpamā yujjeyya.

चतुपारिसुद्धिसीलन्ति म्हणजे आर्यमार्गाच्या प्राप्तीचा पाया असलेले चतुपारिसुद्धिसील (चार प्रकारची परिशुद्ध शील) होय. सुतादीसुपि (श्रवण इत्यादींमध्येही) हाच नियम आहे. स्वतःच्या चित्ताच्या प्रवृत्तीचे निवेदन करण्याच्या हेतूने एकत्र बोलणे म्हणजे 'संकथा' (संभाषण), आणि संकथा म्हणजेच 'साकच्छा' (चर्चा) होय. परंतु येथे कम्मट्ठानाशी (कर्मस्थानाशी) संबंधित असल्यामुळे 'कम्मट्ठाने...पे... कथा' असे म्हटले आहे. त्या कम्मट्ठानाचे विधीनुसार एकदा पालन न करणे म्हणजे 'खलन' (स्खलन), अनेकदा पालन न करणे म्हणजे 'पक्खलन' (वारंवार स्खलन), आणि या दोन्हीचे निवारण करणारी, दूर करणारी कथा म्हणजे 'खलनपक्खलनच्छेदककथा' होय. 'पूरन्तस्स' (पूर्ण करणाऱ्याचे) म्हणजे विवट्ट (संसारमुक्ती) आश्रित करून पालन करणाऱ्याचे आणि वृद्धी करणाऱ्याचे. 'सुणन्तस्स' (ऐकणाऱ्याचे) म्हणजे 'जसे ग्रहण केलेले कम्मट्ठान वृद्धीस जाईल' अशा प्रकारे ऐकणाऱ्याचे. म्हणूनच 'सप्पायधम्मस्सवणं' (अनुकूल धम्मश्रवण) असे म्हटले आहे. 'कम्मं करन्तस्स' (कर्म करणाऱ्याचे) म्हणजे भावना-अनुयोगाचे (भावनेच्या अभ्यासाचे) कर्म करणाऱ्याचे. पाचही ठिकाणी 'अन्त' हा शब्द हेतूचा अर्थ दर्शवणारा समजला पाहिजे. अशा प्रकारे 'यथा ही' (जसे की) इत्यादींनी सांगितलेली आंब्याची उपमा योग्य ठरते.

---

Udakakoṭṭhakanti jalāvāṭaṃ. Thiraṃ katvā bandhatīti asithilaṃ daḷhaṃ nātimahantaṃ nātikhuddakaṃ katvā yojeti. Thiraṃ karotīti udakasiñcanakāle tato tato pavattitvā udakassa anikkhamanatthaṃ jalāvāṭapāḷiṃ thirataraṃ karoti. Sukkhadaṇḍakoti tasseva ambagacchassa sukkhako sākhāsīsako[Pg.10]. Kipillikapuṭoti tambakipillikapuṭo. Khaṇittinti kudālaṃ. Koṭṭhakabandhanaṃ viya sīlaṃ sammādiṭṭhiyā vaḍḍhanūpāyassa mūlabhāvato. Udakasiñcanaṃ viya dhammassavanaṃ bhāvanāya paribrūhanato. Mariyādāya thirabhāvakaraṇaṃ viya samatho yathāvuttāya bhāvanādhiṭṭhānāya sīlamariyādāya daḷhībhāvāpādanato. Samāhitassa hi sīlaṃ thirataraṃ hoti. Samīpe valliādīnaṃ haraṇaṃ viya kammaṭṭhāne khalanapakkhalanacchedanaṃ icchitabbabhāvanāya vibandhanāpanayanato. Mūlakhaṇanaṃ viya sattannaṃ anupassanānaṃ bhāvanā tassā vibandhassa mūlabhūtānaṃ taṇhāmānadiṭṭhīnaṃ palikhaṇanato. Ettha ca yasmā suparisuddhasīlassa kammaṭṭhānaṃ anuyuñjantassa sappāyadhammassavanaṃ icchitabbaṃ, tato yathāsute atthe sākacchāsamāpajjanaṃ, tato kammaṭṭhānavisodhanena samathanibbatti, tato samāhitassa āraddhavipassakassa vipassanāpāripūri, paripuṇṇā vipassanā maggasammādiṭṭhiṃ brūhetīti evametesaṃ aṅgānaṃ paramparāya sammukhā anuggaṇhanato ayamānupubbī kathitāti veditabbaṃ.

उदककोट्ठकं म्हणजे पाण्याचा हौद (जलाशय). 'थिरं कत्वा बन्धति' (स्थिर करून बांधतो) म्हणजे सैल न ठेवता, घट्ट, फार मोठे नाही आणि फार लहान नाही असे करून जोडतो. 'थिरं करोति' (स्थिर करतो) म्हणजे पाणी सिंचन करतेवेळी इकडून तिकडून वाहून पाणी बाहेर जाऊ नये म्हणून पाण्याच्या हौदाची भिंत (पाळ) अधिक मजबूत करतो. 'सुक्खदण्डको' म्हणजे त्याच आंब्याच्या झाडाची सुकलेली फांदी. 'किपिल्लिकपुटं' म्हणजे तांबड्या मुंग्यांचे वारूळ. 'खणित्तिं' म्हणजे कुदळ. कोट्ठक (हौद) बांधण्याप्रमाणे शील आहे, कारण ते सम्मादिट्ठीच्या (सम्यक् दृष्टीच्या) वाढीच्या उपायाचे मूळ आहे. पाणी सिंचन करण्याप्रमाणे धम्मश्रवण आहे, कारण ते भावनेची वृद्धी करते. पाळीला (मर्यादेला) मजबूत करण्याप्रमाणे समथ (शम) आहे, कारण ते पूर्वोक्त भावनेच्या अधिष्ठानासाठी शीलरूपी पाळीला दृढता प्रदान करते. कारण समाहित (एकाग्र) व्यक्तीचे शील अधिक दृढ असते. जवळचे वेली इत्यादी काढून टाकण्याप्रमाणे कम्मट्ठानातील खलन-पक्खलन-च्छेदक (स्खलन व वारंवार स्खलन दूर करणे) आहे, कारण ते इच्छित भावनेतील अडथळे दूर करते. मूळ खणण्याप्रमाणे सात अनुपश्यनांची भावना आहे, कारण ती त्या भावनेच्या अडथळ्यांचे मूळ असलेल्या तण्हा (तृष्णा), मान आणि दिट्ठी (दृष्टी) यांचे समूळ उच्चाटन करते. आणि येथे, ज्या अर्थी सुपरिशुद्ध शील असलेल्या आणि कम्मट्ठानाचा अभ्यास करणाऱ्या व्यक्तीला अनुकूल धम्मश्रवण आवश्यक आहे, त्यानंतर ऐकलेल्या अर्थावर साकच्छा (चर्चा) करणे, त्यानंतर कम्मट्ठानाच्या विशोधनाने समथाची उत्पत्ती, त्यानंतर समाहित व आरब्धविपस्सक (विपश्यना सुरू केलेल्या) व्यक्तीची विपस्सना परिपूर्ण होणे, आणि परिपूर्ण विपस्सना मार्ग-सम्मादिट्ठीला वाढवते; अशा प्रकारे या अंगांच्या परंपरेने प्रत्यक्ष साहाय्य मिळत असल्यामुळे हा अनुक्रम सांगितला आहे, असे जाणावे.

---

Anuggahitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अनुग्गहितसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

---

6. Vimuttāyatanasuttavaṇṇanā

६. विमुत्तायतनसुत्तवण्णना

---

26. Chaṭṭhe vimuttiyā vaṭṭadukkhato vimuccanassa āyatanāni kāraṇāni vimuttāyatanānīti āha – ‘‘vimuccanakāraṇānī’’ti. Pāḷiatthaṃ jānantassāti ‘‘idha sīlaṃ āgataṃ, idha samādhi, idha paññā’’tiādinā taṃtaṃpāḷiatthaṃ yāthāvato jānantassa. Pāḷiṃ jānantassāti tadatthabodhiniṃ pāḷiṃ yāthāvato upadhārentassa. Taruṇapītīti sañjātamattā mudukā pīti jāyati. Kathaṃ jāyati? Yathādesitaṃ dhammaṃ upadhārentassa tadanucchavikameva attano kāyavācāmanosamācāraṃ pariggaṇhantassa somanassaṃ pattassa pamodalakkhaṇaṃ pāmojjaṃ jāyati. Tuṭṭhākārabhūtā balavapītīti purimuppannāya pītiyā vasena laddhāsevanattā ativiya tuṭṭhākārabhūtā kāyacittadarathassa passambhanasamatthatāya passaddhiyā paccayo bhavituṃ samatthā balappattā pīti jāyati. Yasmā nāmakāye passaddhe rūpakāyopi passaddho eva hoti, tasmā ‘‘nāmakāyo passambhati’’cceva vuttaṃ.

२६. सहाव्या सुत्तात विमुक्तीचे म्हणजे संसारदुःखातून मुक्त होण्याचे आयतन (कारण) म्हणजेच 'विमुत्तायतने' आहेत, म्हणून म्हटले आहे – 'विमुच्चनकारणानि' (मुक्तीची कारणे). 'पाळिअत्थं जानन्तस्स' (पाळीचा अर्थ जाणणाऱ्याचे) म्हणजे 'येथे शील आले आहे, येथे समाधी, येथे पञ्ञा (प्रज्ञा)' इत्यादी प्रकारे त्या त्या पाळीचा अर्थ यथार्थपणे जाणणाऱ्याचे. 'पाळिं जानन्तस्स' (पाळी जाणणाऱ्याचे) म्हणजे त्या अर्थाचा बोध करून देणाऱ्या पाळीचे यथार्थपणे चिंतन करणाऱ्याचे. 'तरुणपीति' म्हणजे नुकतीच उत्पन्न झालेली कोमल प्रीती (पीति) उत्पन्न होते. ती कशी उत्पन्न होते? उपदेशिलेल्या धम्माचे चिंतन करणाऱ्या, त्याला अनुरूप अशाच आपल्या काय, वाचा आणि मनाच्या आचरणाचे ग्रहण करणाऱ्या आणि सौमनस्य प्राप्त झालेल्या व्यक्तीला प्रमोद लक्षण असलेले 'पामोज्ज' (प्रमोद) उत्पन्न होते. 'तुट्ठाकारभूता बलवपीति' (संतुष्ट स्वरूपाची बलवान प्रीती) म्हणजे पूर्वी उत्पन्न झालेल्या प्रीतीच्या अभ्यासाने अत्यंत संतुष्ट स्वरूपाची, काय आणि चित्ताचा थकवा शांत करण्यास समर्थ असल्यामुळे 'पस्सद्धि' (प्रश्रब्धी) चे कारण होण्यास समर्थ असलेली बलवान प्रीती उत्पन्न होते. ज्या अर्थी नामकाय (मानसिक स्कंध) शांत झाल्यावर रूपकाय (शारीरिक स्कंध) देखील शांतच होतो, म्हणूनच 'नामकयो पस्सम्प्रति' (नामकाय शांत होतो) असेच म्हटले आहे.

---

Sukhaṃ [Pg.11] paṭilabhatīti vakkhamānassa cittasamādhānassa paccayo bhavituṃ samatthaṃ cetasikaṃ nirāmisasukhaṃ paṭilabhati vindati. Samādhiyatīti ettha pana na yo koci samādhi adhippeto, atha kho anuttarasamādhīti dassento ‘‘arahatta…pe… samādhiyatī’’ti āha. ‘‘Ayaṃ hī’’tiādi tassaṃ desanāyaṃ tādisassa puggalassa yathāvuttasamādhipaṭilābhassa kāraṇabhāvavibhāvanaṃ, yaṃ tathā vimuttāyatanabhāvo. Osakkitunti dassituṃ. Samādhiyeva samādhinimittanti kammaṭṭhānapāḷiyā āruḷho samādhi eva parato uppajjanakabhāvanāsamādhissa kāraṇabhāvato samādhinimittaṃ. Tenāha ‘‘ācariyassa santike’’tiādi.

'सुखं पटिलभति' (सुख प्राप्त करतो) म्हणजे पुढे सांगण्यात येणाऱ्या चित्ताच्या समाधानाचा (एकाग्रतेचा) प्रत्यय (कारण) होण्यास समर्थ असलेले चैतसिक निरामिश सुख प्राप्त करतो, अनुभवतो. 'समाधियति' (समाहित होतो) यामध्ये कोणताही सामान्य समाधी अभिप्रेत नाही, तर अनुत्तर समाधी दर्शवण्यासाठी 'अरहत्त...पे... समाधियति' (अर्हत्त्व...पे... समाहित होतो) असे म्हटले आहे. 'अयं ही' इत्यादी त्या देशनेमध्ये तशा पुद्गलाला (व्यक्तीला) पूर्वोक्त समाधी प्राप्त होण्याच्या कारणाचे स्पष्टीकरण आहे, जे की विमुत्तायतन स्वरूप आहे. 'ओसक्कितुं' (मागे हटणे) हे दर्शवण्यासाठी. 'समाधियेव समाधिनिमित्तं' (समाधीच समाधीचे निमित्त आहे) म्हणजे कम्मट्ठानपाळीमध्ये आरूढ झालेली समाधीच पुढे उत्पन्न होणाऱ्या भावना-समाधीचे कारण असल्यामुळे 'समाधिनिमित्त' आहे. म्हणूनच 'आचरियस्स सन्तिके' (आचार्यांच्या जवळ) इत्यादी म्हटले आहे.

---

Vimuttāyatanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

विमुत्तायतनसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

---

7. Samādhisuttavaṇṇanā

७. समाधिसुत्तवण्णना

---

27. Sattame sabbaso kilesadukkhadarathapariḷāhānaṃ vigatattā sātisayamettha sukhanti vuttaṃ ‘‘appitappitakkhaṇe sukhattā paccuppannasukho’’ti. Purimassa purimassa vasena pacchimaṃ pacchimaṃ laddhāsevanatāya santapaṇītatarabhāvappattaṃ hotīti āha ‘‘purimo…pe… sukhavipāko’’ti. Kilesappaṭippassaddhiyāti kilesānaṃ paṭippassambhanena laddhattā. ‘‘Kilesappaṭippassaddhibhāvanti kilesānaṃ paṭippassambhanabhāvaṃ. Laddhattā pattattā tabbhāvaṃ upagatattā. Lokiyasamādhissa paccanīkāni nīvaraṇapaṭhamajjhānanikantiādīni niggahetabbāni, aññe kilesā vāretabbā. Imassa pana arahattasamādhissa paṭippassaddhasabbakilesattā na niggahetabbaṃ vāretabbañca atthīti maggānantaraṃ samāpattikkhaṇe ca appayogena adhigatattā appitattā ca aparihānivasena vā appitattā na sasaṅkhāraniggayhavāritagato. Sativepullappattattāti etena appavattamānāyapi satiyā satibahulatāya sato eva nāmāti dasseti. Yathāparicchinnakālavasenāti etena paricchinnassatiyā satoti dasseti. Sesesūti ñāṇesu.

२७. सातव्या सुत्तात सर्व प्रकारे क्लेश, दुःख, थकवा आणि परिदाह (जळजळ) नष्ट झाल्यामुळे येथे अत्यंत श्रेष्ठ सुख आहे, हे सांगण्यासाठी 'अप्पिताप्पितक्खणे सुखत्ता पच्चुप्पन्नसुखो' (अर्पणाच्या प्रत्येक क्षणी सुखकारक असल्यामुळे वर्तमानकालीन सुख देणारा) असे म्हटले आहे. पूर्वीच्या पूर्वीच्या अभ्यासाच्या बळावर नंतरचे नंतरचे अधिक शांत आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) अवस्थेला प्राप्त होते, हे सांगण्यासाठी 'पुरिमो...पे... सुखविपाको' (पूर्वीचा...पे... सुखविपाक) असे म्हटले आहे. 'किलेसप्पटिपस्सद्धिया' म्हणजे क्लेशांच्या प्रश्रब्धीने (शांत होण्याने) प्राप्त झाल्यामुळे. 'किलेसप्पटिपस्सद्धिभावं' म्हणजे क्लेशांच्या प्रश्रब्धीचा भाव. 'लद्धत्ता' म्हणजे प्राप्त झाल्यामुळे, त्या भावाला प्राप्त झाल्यामुळे. लौकिक समाधीचे विरोधी असलेले नीवरण, प्रथम ध्यान निकंती (आसक्ती) इत्यादींचे निग्रह केले पाहिजे आणि इतर क्लेश रोखले पाहिजेत. परंतु या अरहत्त-समाधीमध्ये सर्व क्लेश शांत झालेले असल्यामुळे निग्रह किंवा रोखण्याची काही गरज नसते; म्हणून मार्गानंतरच्या समापत्तीच्या क्षणी प्रयत्नाशिवाय प्राप्त झाल्यामुळे आणि अर्पण झाल्यामुळे, किंवा अपरिहाणीच्या (ऱ्हास न होण्याच्या) रूपाने अर्पण झाल्यामुळे तो ससंखार-निग्रह-वारित (ससंस्कार निग्रह व निवारण) अवस्थेला प्राप्त होत नाही. 'सतिवेपुल्लापत्तत्ता' (स्मृतीच्या विपुलतेला प्राप्त झाल्यामुळे) याद्वारे, स्मृती प्रवृत्त होत नसतानाही स्मृतीच्या बहुलतेमुळे तो 'सतो' (स्मृतिमान) च आहे, असे दर्शवते. 'यथापरिच्छिन्नकालवसेन' (निश्चित केलेल्या वेळेनुसार) याद्वारे परिच्छिन्न (मर्यादित) स्मृती असलेला 'सतो' (स्मृतिमान) आहे, असे दर्शवते. 'सेसेसू' म्हणजे ज्ञानांमध्ये.

---

Samādhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

समाधिसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

---

8-9. Pañcaṅgikasuttādivaṇṇanā

८-९. पञ्चङ्गिकसुत्तादिवण्णना

---

28-29. Aṭṭhame [Pg.12] karo vuccati pupphasambhavaṃ ‘‘gabbhāsaye kirīyatī’’ti katvā. Karato jāto kāyo karajakāyo, tadupanissayo catusantatirūpasamudāyo. Kāmaṃ nāmakāyopi vivekajena pītisukhena tathāladdhūpakāro, ‘‘abhisandetī’’tiādivacanato pana rūpakāyo idha adhippetoti āha ‘‘imaṃ karajakāya’’nti. Abhisandetīti abhisandanaṃ karoti. Taṃ pana abhisandanaṃ jhānamayena pītisukhena karajakāyassa tintabhāvāpādanaṃ sabbatthakameva lūkhabhāvāpanayananti āha ‘‘temetī’’tiādi. Tayidaṃ abhisandanaṃ atthato yathāvuttapītisukhasamuṭṭhānehi paṇītarūpehi kāyassa parippharaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Parisandetītiādīsupi eseva nayo. Sabbaṃ etassa atthīti sabbāvā, tassa sabbāvato. Avayavāvayavisambandhe avayavini sāmivacananti avayavavisayo sabba-saddo, tasmā vuttaṃ ‘‘sabbakoṭṭhāsavato’’ti. Aphuṭaṃ nāma na hoti yattha yattha kammajarūpaṃ, tattha tattha cittajarūpassa abhibyāpanato. Tenāha ‘‘upādinnakasantatī’’tiādi.

२८-२९. आठव्या व्याख्यानात 'करो' म्हणजे गर्भाशयात निर्माण होणारा 'पुष्पसंभव' असे म्हटले आहे. 'कर' पासून उत्पन्न झालेली काया म्हणजे 'करजकाया' होय, आणि तिच्यावर अवलंबून असणारा चार प्रकारच्या संततींच्या रूपांचा समूह होय. जरी नामकाया देखील विवेकजन्य प्रीती आणि सुखाने तशाच प्रकारे उपकृत होते, तरीही 'अभिसंदेति' इत्यादी वचनांमुळे येथे रूपकाया अभिप्रेत आहे, म्हणून 'इमं करजकायं' असे म्हटले आहे. 'अभिसंदेति' म्हणजे अभिसंदन करतो. ते अभिसंदन म्हणजे ध्यानमय प्रीती आणि सुखाने करजकायेला ओले करणे आणि सर्व बाजूंनी तिचा कोरडेपणा दूर करणे होय, म्हणून 'तेमेति' इत्यादी म्हटले आहे. हे अभिसंदन वास्तविक पाहता वर सांगितलेल्या प्रीती आणि सुखापासून उत्पन्न झालेल्या प्रणीत रूपांनी शरीराला व्यापून टाकणे असे समजले पाहिजे. 'परिसंदेति' इत्यादींमध्येही हाच नियम आहे. 'सब्बं एतस्स अत्थि' म्हणून 'सब्बावा', त्याच्या सर्वभावामुळे. अवयव आणि अवयवी यांच्या संबंधात अवयवीसाठी षष्ठी विभक्ती वापरली जाते, म्हणून 'सब्ब' हा शब्द अवयवांच्या संदर्भात आहे, म्हणूनच 'सब्बकोट्ठासवतो' असे म्हटले आहे. जिथे जिथे कर्मज रूप असते, तिथे तिथे चित्तज रूप व्यापून राहत असल्यामुळे कोणतीही जागा न व्यापलेली राहत नाही. म्हणूनच 'उपादिन्नकसंतति' इत्यादी म्हटले आहे.

---

Chekoti kusalo. Taṃ panassa kosallaṃ nahānīyacuṇṇānaṃ karaṇe piṇḍikaraṇe ca samatthatāvasena veditabbanti āha ‘‘paṭibalo’’tiādi. Kaṃsa-saddo ‘‘mahatiyā kaṃsapātiyā’’tiādīsu (ma. ni. 1.61) suvaṇṇe āgato.‘‘Kaṃso upahato yathā’’tiādīsu (dha. pa. 134) kittimalohe. Katthaci paṇṇattimatte ‘‘upakaṃso nāma rājāsi, mahākaṃsassa atrajo’’tiādi (jā. aṭṭha. 4.10.164 ghaṭapaṇḍitajātakavaṇṇanā). Idha pana yattha katthaci loheti āha ‘‘yena kenaci lohena katabhājane’’ti. Snehānugatāti udakasinehena anuppavisanavasena gatā upagatā. Snehaparetāti udakasinehena parito gatā samantato phuṭā. Tato eva santarabāhirā phuṭā snehena. Etena sabbaso udakena temitabhāvamāha. Na ca pagghariṇīti etena tintassapi tassa ghanathaddhabhāvaṃ vadati. Tenāha ‘‘na bindubindū’’tiādi.

'छेको' म्हणजे कुशल. त्याचे ते कौशल्य स्नानचूर्ण तयार करण्यात आणि त्याचा गोळा बनवण्यात समर्थ असण्याच्या स्वरूपात समजले पाहिजे, म्हणून 'पटिबलो' इत्यादी म्हटले आहे. 'कंस' हा शब्द 'महंतिया कंसपातिया' इत्यादींमध्ये सोन्यासाठी आला आहे. 'कंसो उपहतो यथा' इत्यादींमध्ये कृत्रिम धातूसाठी आला आहे. काही ठिकाणी केवळ प्रज्ञप्ती मात्र जसे की 'उपकम्सो नाम राजासि, महाकंसस्स अत्रजो' इत्यादींमध्ये. परंतु येथे कोणत्याही धातूच्या संदर्भात 'येन केनचि लोहेन कतभाजने' असे म्हटले आहे. 'स्नेहानुगता' म्हणजे पाण्याच्या स्नेहाने आत प्रवेश करून युक्त झालेली. 'स्नेहपरेता' म्हणजे पाण्याच्या स्नेहाने सर्व बाजूंनी व्यापलेली, सर्वत्र पसरलेली. म्हणूनच आतून आणि बाहेरून स्नेहाने व्यापलेली. याद्वारे सर्व प्रकारे पाण्याने भिजलेली अवस्था सांगितली आहे. 'न च पग्घरिणी' याद्वारे ती भिजलेली असली तरी तिची घट्ट व कठीण अवस्था दर्शविली आहे. म्हणूनच 'न बिन्दुबिन्दू' इत्यादी म्हटले आहे.

---

Tāhi tāhi udakasirāhi ubbhijjatīti ubbhidaṃ, ubbhidaṃ udakaṃ etassāti ubbhidodako. Ubbhinnaudakoti nadītīre khatakūpako viya ubbhijjanakaudako. Uggacchanaudakoti dhārāvasena uṭṭhahanaudako. Kasmā panettha ubbhidodakova [Pg.13] rahado gahito, na itaroti āha ‘‘heṭṭhā uggacchanaudakañhī’’tiādi. Dhārānipātabubbuḷakehīti dhārānipātehi ca udakabubbuḷehi ca. ‘‘Pheṇapaṭalehi cā’’ti vattabbaṃ, sannisinnameva aparikkhobhatāya niccalameva, suppasannamevāti adhippāyo. Sesanti ‘‘abhisandetī’’tiādikaṃ.

त्या त्या पाण्याच्या झऱ्यांमधून जे वर फुटून निघते ते 'उब्भिदं', आणि ज्याचे पाणी असे उद्भिद आहे तो 'उब्भिदोदको'. उद्भिदोदक म्हणजे नदीकाठी खणलेल्या विहिरीप्रमाणे जमिनीतून वर येणारे पाणी. 'उग्गच्छनउदकं' म्हणजे धारेच्या रूपाने वर येणारे पाणी. परंतु येथे उद्भिदोदक जलाशयच का घेतला आहे, इतर का नाही? म्हणून 'हेट्ठा उग्गच्छनउदकञ्हि' इत्यादी म्हटले आहे. 'धारानिपातबुब्बुळकेहि' म्हणजे पावसाच्या धारा पडल्याने आणि पाण्याच्या बुडबुड्यांमुळे. 'फेणपटलेहि च' असे म्हणावे, जे शांत असल्यामुळे क्षोभरहित, निश्चल आणि अत्यंत प्रसन्न असते, असा अभिप्राय आहे. उर्वरित भाग 'अभिसंदेति' इत्यादीप्रमाणेच आहे.

---

Uppalānīti uppalagacchāni. Setarattanīlesūti uppalesu, setuppalarattuppalanīluppalesūti attho. Yaṃ kiñci uppalaṃ uppalameva sāmaññaggahaṇato. Satapattanti ettha sata-saddo bahupariyāyo ‘‘satagghī’’tiādīsu viya. Tena anekasatapattassapi saṅgaho siddho hoti. Loke pana rattaṃ padumaṃ, setaṃ puṇḍarīkanti vuccati. Yāva aggā yāva ca mūlā udakena abhisandanādisambhavadassanatthaṃ udakānuggataggahaṇaṃ. Idha uppalādīni viya karajakāyo, udakaṃ viya tatiyajjhānasukhaṃ.

'उप्पलानि' म्हणजे कमळाचे वेल. 'सेतरत्तनीलेसु' म्हणजे कमळांमध्ये, पांढरी, तांबडी आणि निळी कमळे असा अर्थ आहे. सामान्य ग्रहणाने कोणतेही कमळ म्हणजे कमळच होय. 'सतपत्तं' यामध्ये 'सत' हा शब्द 'सतग्घी' इत्यादींप्रमाणे अनेक अर्थांचा वाचक आहे. त्यामुळे अनेक पाकळ्यांच्या कमळांचाही यात समावेश होतो. जगात तांबड्या कमळाला 'पदुम' आणि पांढऱ्या कमळाला 'पुण्डरीक' म्हटले जाते. शेंड्यापासून मुळापर्यंत पाण्याने भिजणे इत्यादींचा संभव दाखवण्यासाठी 'उदकानुग्गत' असे ग्रहण केले आहे. येथे कमळांप्रमाणे करजकाया आहे, आणि पाण्याप्रमाणे तृतीय ध्यानाचे सुख आहे.

---

Yasmā parisuddhena cetasāti catutthajjhānacittamāha, tañca rāgādiupakkilesamalāpagamato nirupakkilesaṃ nimmalaṃ, tasmā āha ‘‘nirupakkilesaṭṭhena parisuddha’’nti. Yasmā pana pārisuddhiyā eva paccayavisesena pavattiviseso pariyodātatā sudhantasuvaṇṇassa nighaṃsanena pabhassaratā viya, tasmā āha ‘‘pabhassaraṭṭhena pariyodātaṃ veditabba’’nti. Idanti odātavacanaṃ. Utupharaṇatthanti utuno pharaṇadassanatthaṃ. Utupharaṇaṃ na hoti sesanti adhippāyo. Tenāha ‘‘taṅkhaṇa …pe… balavaṃ hotī’’ti. Vatthaṃ viya karajakāyoti yogino karajakāyo vatthaṃ viya daṭṭhabbo utupharaṇasadisena catutthajjhānasukhena pharitabbattā. Purisassa sarīraṃ viya catutthajjhānaṃ daṭṭhabbaṃ utupharaṇaṭṭhāniyassa sukhassa nissayabhāvato. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi. Tattha ca ‘‘parisuddhena cetasā’’ti cetogahaṇena jhānasukhaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘utupharaṇaṃ viya catutthajjhānasukha’’nti. Nanu ca catutthajjhāne sukhameva natthīti? Saccaṃ natthi, sātalakkhaṇasantasabhāvattā panettha upekkhā ‘‘sukha’’nti adhippetā. Tena vuttaṃ sammohavinodaniyaṃ (vibha. aṭṭha. 232) ‘‘upekkhā pana santattā, sukhamicceva bhāsitā’’ti.

ज्याअर्थी 'परिसुद्धेन चेतसा' याद्वारे चतुर्थ ध्यानाचे चित्त सांगितले आहे, आणि ते रागादी उपक्किलेसांचा नाश झाल्यामुळे उपक्किलेसरहित व निर्मळ असते, म्हणूनच 'निरुपक्किलेसट्ठेन परिसुद्धं' असे म्हटले आहे. परंतु ज्याअर्थी परिशुद्धीच्याच विशेष प्रत्ययामुळे तिची विशेष प्रवृत्ती म्हणजे 'परियोदातता' होय, जसे की शुद्ध केलेल्या सोन्याला घासल्याने त्याची प्रभा वाढते, म्हणूनच 'पभस्सरट्ठेन परियोदातं वेदितब्बं' असे म्हटले आहे. 'इदं' हा पांढऱ्या रंगाचा वाचक शब्द आहे. 'उतुफरणत्थं' म्हणजे ऋतूच्या व्यापण्याचा प्रभाव दाखवण्यासाठी. इतर ठिकाणी ऋतूचे व्यापणे होत नाही, असा अभिप्राय आहे. म्हणूनच 'तंखण... पे... बलवं होति' असे म्हटले आहे. वस्त्राप्रमाणे करजकाया म्हणजे योग्याची करजकाया वस्त्राप्रमाणे समजली पाहिजे, कारण ती ऋतूच्या व्यापण्यासारख्या चतुर्थ ध्यानाच्या सुखाने व्यापली जाते. माणसाच्या शरीराप्रमाणे चतुर्थ ध्यान समजले पाहिजे, कारण ते ऋतूच्या व्यापण्यासारख्या सुखाचा आश्रय आहे. म्हणूनच 'तस्मा' इत्यादी म्हटले आहे. आणि तिथे 'परिसुद्धेन चेतसा' या चित्ताच्या ग्रहणाने ध्यानसुख सांगितले आहे, असे समजले पाहिजे. म्हणूनच 'ऋतूच्या व्यापण्याप्रमाणे चतुर्थ ध्यानाचे सुख' असे म्हटले आहे. पण चतुर्थ ध्यानात सुख तर नसतेच ना? हे सत्य आहे की तिथे सुख नसते, परंतु शांत लक्षण व शांत स्वभाव असल्यामुळे येथे उपेक्षेलाच 'सुख' असे अभिप्रेत मानले आहे. म्हणूनच संमोहविनोदनीमध्ये म्हटले आहे - 'उपेक्षा शांत असल्यामुळे, तिला सुख असेच म्हटले आहे.'

---

Tassa [Pg.14] tassa samādhissa sarūpadassanassa paccayattā paccavekkhaṇañāṇaṃ paccavekkhaṇanimittaṃ. Samabharitoti samapuṇṇo.

त्या त्या समाधीचे स्वरूप दर्शन होण्याचे कारण असल्यामुळे प्रत्यावेक्षण ज्ञान हेच 'प्रत्यावेक्षण निमित्त' होय. 'समभरितो' म्हणजे समान रीतीने पूर्ण भरलेला.

---

Maṇḍabhūmīti papāvaṇṇabhūmi. Yattha salilasiñcanena vināva sassāni ṭhitāni sampajjanti. Yuge yojetabbāni yoggāni, tesaṃ ācariyo yoggācariyo. Tesaṃ sikkhāpanato hatthiādayopi ‘‘yoggā’’ti vuccantīti āha pāḷiyaṃ ‘‘assadammasārathī’’ti. Yena yenāti catūsu maggesu yena yena maggena. Yaṃ yaṃ gatinti javasamajavādibhedāsu gatīsu yaṃ yaṃ gatiṃ. Navame natthi vattabbaṃ.

'मण्डभूमी' म्हणजे पाणथळ किंवा सुपीक जमीन, जिथे पाणी न शिंपडताही पिके चांगली वाढतात. जुंपण्यास योग्य असणारे ते 'योग्ग', आणि त्यांचा आचार्य तो 'योग्गाचरियो'. त्यांना शिकवण्याच्या संदर्भात हत्ती इत्यादींनाही 'योग्ग' म्हटले जाते, म्हणूनच पाळीमध्ये 'अस्सदम्यसारथी' असे म्हटले आहे. 'येन येन' म्हणजे चार मार्गांपैकी ज्या ज्या मार्गाने. 'यं यं गतिं' म्हणजे वेगवान, मध्यम वेग इत्यादी भेदांच्या गतींपैकी ज्या ज्या गतीला. नवव्या सुत्तात काही सांगण्यासारखे नाही.

---

Pañcaṅgikasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

पंचंगिक सुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

10. Nāgitasuttavaṇṇanā

१०. नागित सुत्ताचे वर्णन

---

30. Dasame uccāsaddamahāsaddāti uddhaṃ uggatattā ucco patthaṭo mahanto vinibbhijjitvā gahetuṃ asakkuṇeyyo saddo etesanti uccāsaddamahāsaddā. Vacīghosopi hi bahūhi ekajjhaṃ pavattito atthato saddato ca duravabodho kevalaṃ mahānigghoso eva hutvā sotapathamāgacchati. Macchavilopeti macchānaṃ vilumpitvā viya gahaṇe, macchānaṃ vā vilumpane. Kevaṭṭānañhi macchapacchiṭhapitaṭṭhāne mahājano sannipatitvā ‘‘idha aññaṃ ekaṃ macchaṃ dehi, ekaṃ macchaphālaṃ dehī’’ti, ‘‘etassa te mahā dinno, mayhaṃ khuddako’’ti evaṃ uccāsaddaṃ mahāsaddaṃ karonti. Macchaggahaṇatthaṃ jāle pakkhittepi tasmiṃ ṭhāne kevaṭṭā ceva aññe ca ‘‘paviṭṭho gahito’’ti mahāsaddaṃ karonti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Asucisukhanti kāyāsucisannissitattā kilesāsucisannissitattā ca asucisannissitasukhaṃ. Nekkhammasukhassāti kāmato nikkhamantassa sukhassa. Pavivekasukhassāti gaṇasaṅgaṇikato kilesasaṅgaṇikato ca vigatassa sukhassa. Upasamasukhassāti rāgādivūpasamāvahassa sukhassa. Sambodhasukhanti maggasaṅkhātassa sambodhassa niṭṭhappattatthāya sukhaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.

३०. दहाव्या (सुत्तात) 'उच्चासहदमहासद्दा' (मोठा आवाज आणि प्रचंड गोंगाट) म्हणजे वर उठल्यामुळे जो 'उच्च' (मोठा) आहे, पसरल्यामुळे जो 'महान' (प्रचंड) आहे, आणि ज्याला स्पष्टपणे वेगळे करून ग्रहण करणे अशक्य आहे असा आवाज म्हणजे 'उच्चासहदमहासद्दा' होय. कारण अनेक लोकांनी एकत्र केलेला वाणीचा आवाज (वाचाघोष) अर्थाच्या दृष्टीने आणि शब्दाच्या दृष्टीने समजण्यास कठीण असतो, तो केवळ एक मोठा कोलाहल बनून कानावर पडतो. 'मच्छविलोपे' म्हणजे माशांना लुटल्यासारखे पकडणे, किंवा माशांची लूट करणे. कोळ्यांनी माशांची टोपली ठेवलेल्या ठिकाणी लोक एकत्र येऊन 'मला इथे आणखी एक मासा दे, एक माशाचा तुकडा दे', 'याला तू मोठा दिलास, मला छोटा दिलास' असा मोठा आवाज आणि प्रचंड गोंगाट करतात. मासे पकडण्यासाठी जाळे टाकले असताही त्या ठिकाणी कोळी आणि इतर लोक 'आत गेला, पकडला गेला' असा मोठा गोंगाट करतात. त्याला संदर्भात ठेवून हे म्हटले आहे. 'असुचिसुखं' म्हणजे शरीराच्या अशुद्धतेवर आधारित आणि क्लेशांच्या अशुद्धतेवर आधारित असलेले अशुद्धतेवर आधारित सुख. 'नेक्खम्मसुखस्स' म्हणजे कामातून (इंद्रियभोगांतून) बाहेर पडणाऱ्याचे सुख. 'पविवेकासुखस्स' म्हणजे समूहाच्या संसर्गापासून आणि क्लेशांच्या संसर्गापासून दूर झालेल्याचे (एकांततेचे) सुख. 'उपसमसुखस्स' म्हणजे राग इत्यादींच्या उपशमनापासून मिळणारे सुख. 'संबोधसुखं' म्हणजे मार्ग नावाच्या संबोधीच्या पूर्णत्वास पोहोचण्यासाठी असणारे सुख. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

---

Nāgitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

नागितसुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

---

Pañcaṅgikavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

पंचंगिकवर्गाची वर्णना समाप्त झाली.

---

4. Sumanavaggo

४. सुमनवर्ग

---

1. Sumanasuttavaṇṇanā

१. सुमनसुत्तवर्णना

---

31. Catutthassa [Pg.15] paṭhame satakkakūti satasikharo, anekakūṭoti attho. Idaṃ tassa mahāmeghabhāvadassanaṃ. So hi mahāvassaṃ vassati. Tenevāha – ‘‘ito cito ca uṭṭhitena valāhakakūṭasatena samannāgatoti attho’’ti. Dassanasampannoti ettha dassanaṃ nāma sotāpattimaggo. So hi paṭhamaṃ nibbānadassanato ‘‘dassana’’nti vuccati. Yadipi taṃ gotrabhu paṭhamataraṃ passati, disvā pana kattabbakiccassa kilesappahānassa akaraṇato na taṃ ‘‘dassana’’nti vuccati. Āvajjanaṭṭhāniyañhi taṃ ñāṇaṃ. Maggassa nibbānārammaṇatāsāmaññena cetaṃ vuttaṃ, na nibbānappaṭivijjhanena, tasmā dhammacakkhuṃ punappunaṃ nibbattanena bhāvanaṃ appattaṃ dassanaṃ, dhammacakkhuñca pariññādikiccakaraṇena catusaccadhammadassanaṃ tadabhisamayoti natthettha gotrabhussa dassanabhāvāpatti. Sesamettha suviññeyyameva.

३१. चौथ्या (वर्गाच्या) पहिल्या सुत्तात 'सतक्ककू' म्हणजे शंभर शिखरे असलेला, म्हणजेच अनेक शिखरे असलेला असा अर्थ आहे. हे त्याचे महामेघत्व (मोठा ढग असणे) दर्शवण्यासाठी आहे. कारण तो मोठा पाऊस पाडतो. म्हणूनच म्हटले आहे – 'इकडून तिकडून उठलेल्या शेकडो ढगांच्या शिखरांनी युक्त असलेला असा अर्थ आहे.' 'दस्सनसम्पन्नो' (दर्शनसंपन्न) यामध्ये 'दर्शन' म्हणजे सोतापत्तिमार्ग होय. कारण तो सर्वप्रथम निर्वाणाचे दर्शन घडवतो म्हणून त्याला 'दर्शन' असे म्हणतात. जरी गोत्रभू ज्ञान त्याला सर्वप्रथम पाहते, तरी पाहूनही जे कर्तव्य कार्य आहे - क्लेशांचे प्रहाण करणे - ते न केल्यामुळे त्याला 'दर्शन' म्हटले जात नाही. कारण ते ज्ञान केवळ आवर्जन (लक्ष केंद्रित करणे) च्या स्थानावर असते. मार्गाच्या निर्वाण-आलंबनाच्या समानतेमुळे हे म्हटले आहे, निर्वाणाच्या साक्षात्काराने नाही. म्हणून धम्मचक्षू वारंवार उत्पन्न केल्याने भावनेला प्राप्त न झालेले दर्शन, आणि धम्मचक्षूद्वारे परिज्ञा इत्यादी कार्ये केल्याने चार आर्यसत्यांच्या धर्माचे दर्शन व त्याचा अभिसमय होतो; त्यामुळे येथे गोत्रभूला दर्शन प्राप्त होत नाही. येथील उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

---

Sumanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुमनसुत्ताची वर्णना समाप्त झाली.

---

2. Cundīsuttavaṇṇanā

२. चुन्दीसुत्तवर्णना

---

32. Dutiye ‘‘ariyakantehi sīlehi samannāgato’’tiādīsu (a. ni. 5.179) ariyakantānīti pañcasīlāni āgatāni. Ariyakantāni hi pañcasīlāni ariyānaṃ kantāni piyāni, bhavantaragatāpi ariyā tāni na vijahanti. Idha pana ‘‘yāvatā, cunda, sīlāni ariyakantāni sīlāni, tesaṃ aggamakkhāyati…pe… agge te paripūrakārino’’ti vuttattā maggaphalāni sīlāni adhippetānīti āha ‘‘ariyakantāni sīlānīti maggaphalasampayuttāni sīlānī’’ti.

३२. दुसऱ्या सुत्तात 'अरियाकन्तेहि सीलेहि samannāgato' (आर्यप्रिय शीलांनी युक्त) इत्यादींमध्ये (अं. नि. ५.१७९) 'अरियाकन्तानि' म्हणजे पंचशील आले आहे. कारण आर्यप्रिय पंचशीले आर्यांना प्रिय व आवडती असतात, दुसऱ्या जन्मात गेले तरी आर्य त्यांचा त्याग करत नाहीत. परंतु येथे 'हे चुन्दी, जितकी काही आर्यप्रिय शीले आहेत, त्यांमध्ये हे श्रेष्ठ म्हटले जाते... पे... ते श्रेष्ठ शीलांचे परिपूर्ण पालन करणारे असतात' असे म्हटल्यामुळे मार्ग आणि फळाशी संबंधित शीले अभिप्रेत आहेत, म्हणून म्हटले आहे – 'अरियाकन्तानि सीलानि' म्हणजे मार्ग आणि फळाने युक्त असलेली शीले होत.

---

Cundīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

चुन्दीसुत्ताची वर्णना समाप्त झाली.

---

3. Uggahasuttavaṇṇanā

३. उग्गहसुत्तवर्णना

---

33. Tatiye [Pg.16] sabbapaṭhamaṃ uṭṭhānasīlāti rattiyā vibhāyanavelāya sāmike parijane seyyāya avuṭṭhite sabbapaṭhamaṃ uṭṭhānasīlā. Sāmikaṃ disvā nisinnāsanato aggidaḍḍhā viya paṭhamameva vuṭṭhahantīti vā pubbuṭṭhāyiniyo. Kiṃkāranti kiṃkaraṇīyaṃ, kiṃkaraṇabhāvena pucchitvā kātabbaveyyāvaccanti attho. Taṃ paṭissuṇantā vicarantīti kiṃkārappaṭissāviniyo. Manāpaṃyeva kiriyaṃ karonti sīlenāti manāpacāriniyo. Piyameva vadanti sīlenāti piyavādiniyo.

३३. तिसऱ्या सुत्तात 'सब्बपठमं उट्ठाणसीला' (सर्वात आधी उठण्याचा स्वभाव असणाऱ्या) म्हणजे रात्र संपून पहाट होताना पती आणि घरातील इतर लोक अंथरुणावरून उठण्यापूर्वीच सर्वात आधी उठण्याचा स्वभाव असणाऱ्या. किंवा पतीला पाहून बसलेल्या आसनावरून जणू आगीने पोळल्यासारख्या सर्वात आधी उठणाऱ्या, म्हणून 'पुब्बुट्ठायिनियो' (आधी उठणाऱ्या). 'किंकारं' म्हणजे काय करावे, काय करावे या भावनेने विचारून करावयाची सेवा (वेय्यावच्च) असा अर्थ आहे. ती स्वीकारून वावरणाऱ्या, म्हणून 'किंकारप्पटिस्साविनियो' (आज्ञा पाळणाऱ्या). आपल्या स्वभावाने केवळ मनाला आवडणारेच काम करतात, म्हणून 'मनापाचारिनियो' (प्रिय आचरण करणाऱ्या). आपल्या स्वभावाने केवळ प्रियच बोलतात, म्हणून 'पियवादिनियो' (प्रिय बोलणाऱ्या).

---

Tatrupāyāyāti tatra kamme sādhetabbaupāyabhūtāya vīmaṃsāya. Tenāha ‘‘tasmiṃ uṇṇākappāsasaṃvidhāne’’tiādi. Alaṃ kātunti kātuṃ samatthā. Alaṃ saṃvidhātunti vicāretuṃ samatthā. Tenāha ‘‘alaṃ kātuṃ alaṃ saṃvidhātunti attanā kātumpi parehi kārāpetumpī’’tiādi. Sesamettha suviññeyyameva.

'तत्रुपायाया' म्हणजे त्या कामात साध्य करण्याच्या उपायाचे चिंतन (विमंसा) करणे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'त्या लोकर आणि कापसाच्या व्यवस्थेमध्ये' इत्यादी. 'अलं कातुं' म्हणजे करण्यास समर्थ असणे. 'अलं संविधातुं' म्हणजे व्यवस्था करण्यास समर्थ असणे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'अलं कातुं अलं संविधातुं' म्हणजे स्वतः करण्यास आणि इतरांकडून करून घेण्यासही समर्थ असणे इत्यादी. येथील उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

---

Uggahasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

उग्गहसुत्ताची वर्णना समाप्त झाली.

---

4-5. Sīhasenāpatisuttādivaṇṇanā

४-५. सीहसेनापतिसुत्तआदींची वर्णना

---

34-35. Catutthe sandiṭṭhikanti asamparāyikatāya sāmaṃ daṭṭhabbaṃ. Sayaṃ anubhavitabbaṃ attapaccakkhaṃ diṭṭhadhammikanti attho. Na saddhāmattakeneva tiṭṭhatīti ‘‘dānaṃ nāma sādhu sundaraṃ, buddhādīhi paṇḍitehi pasattha’’nti evaṃ saddhāmattakeneva na tiṭṭhati. Yaṃ dānaṃ detīti yaṃ deyyadhammaṃ parassa deti. Tassa pati hutvāti tabbisayaṃ lobhaṃ suṭṭhu abhibhavanto tassa adhipati hutvā deti. Tena anadhibhavanīyattā na dāso na sahāyoti. Tattha tadubhayaṃ anvayato byatirekato ca dassetuṃ ‘‘yo hī’’tiādi vuttaṃ. Dāso hutvā deti taṇhādāsabyassa upagatattā. Sahāyo hutvā deti tassa piyabhāvāvissajjanato. Sāmī hutvā deti tattha taṇhādāsabyato attānaṃ mocetvā abhibhuyya pavattanato. Atha vā yo dānasīlatāya dāyako puggalo, so dāne pavattibhedena dānadāso, dānasahāyo, dānapatīti tippakāro hoti. Tadassa tippakārataṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘yo hī’’tiādi vuttaṃ. Dātabbaṭṭhena dānaṃ, annapānādi.

३४-३५. चौथ्या सुत्तात 'सन्दिट्ठिकं' (संदिट्ठिक) म्हणजे परलोकाशी संबंधित नसून स्वतः पाहण्याजोगे. स्वतः अनुभव घेण्याजोगे, स्वतः प्रत्यक्ष पाहण्याजोगे, याच जन्मात (दिट्ठधम्मिक) अनुभवता येणारे असा अर्थ आहे. 'केवळ श्रद्धेच्या बळावरच राहत नाही' म्हणजे 'दान देणे हे चांगले, सुंदर आहे, बुद्धादी पंडितांनी त्याची प्रशंसा केली आहे' अशा केवळ श्रद्धेच्या बळावरच ते राहत नाही. 'जे दान देतो' म्हणजे जी दान देण्याची वस्तू (देय्यधम्म) दुसऱ्याला देतो. 'त्याचा स्वामी (पति) होऊन' म्हणजे त्या वस्तूविषयीच्या लोभावर पूर्णपणे विजय मिळवून, त्याचा स्वामी बनून देतो. त्यामुळे (लोभाने) पराभूत न झाल्यामुळे तो दास किंवा मित्र नसतो. ते दोन्ही अन्वय (सकारात्मक) आणि व्यतिरेक (नकारात्मक) पद्धतीने दर्शवण्यासाठी 'यो ही' (जो खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे. 'दास होऊन देतो' कारण तो तृष्णेच्या दासत्वाला प्राप्त झालेला असतो. 'मित्र होऊन देतो' कारण तो त्या वस्तूवरील आपले प्रेम सोडू शकत नाही. 'स्वामी होऊन देतो' कारण तो स्वतःला तृष्णेच्या दासत्वातून मुक्त करून, तिच्यावर विजय मिळवून दान देतो. किंवा जो दान देण्याच्या स्वभावाचा दाता असतो, तो दानाच्या प्रवृत्तीच्या भेदानुसार 'दानदास', 'दानसहाय' आणि 'दानपती' अशा three प्रकारचा असतो. त्याची ही त्रिविधता विभागून दाखवण्यासाठी 'यो ही' इत्यादी म्हटले आहे. देण्याच्या योग्यतेने जे दिले जाते ते 'दान' होय, जसे की अन्न, पाणी इत्यादी.

---

Tattha [Pg.17] yaṃ attanā paribhuñjati, taṇhādhipannatāya tassa vasena vattanato dāso viya hoti. Yaṃ paresaṃ dīyati, tatthāpi annapānasāmaññena idaṃ vuttaṃ ‘‘dānasaṅkhātassa deyyadhammassa dāso hutvā’’ti. Sahāyo hutvā deti attanā paribhuñjitabbassa paresaṃ dātabbassa ca samasamaṃ ṭhapanato. Pati hutvā deti sayaṃ deyyadhammassa vase avattitvā tassa attano vase vattāpanato. Aparo nayo – yo attanā paṇītaṃ paribhuñjitvā paresaṃ nihīnaṃ deti, so dānadāso nāma tannimittanihīnabhāvāpattito. Yo yādisaṃ attanā paribhuñjati, tādisameva paresaṃ deti, so dānasahāyo nāma tannimittahīnādhikabhāvavivajjanena sadisabhāvāpattito. Yo attanā nihīnaṃ paribhuñjitvā paresaṃ paṇītaṃ deti, so dānapati nāma tannimittaseṭṭhabhāvāpattito.

तेथे जे स्वतः उपभोगतो, तृष्णेच्या आहारी गेल्यामुळे त्याच्या वशतेने वागल्याने तो दासासारखा होतो. जे इतरांना दिले जाते, तिथेही अन्न-पानाच्या सामान्यतेने हे म्हटले आहे - 'दानसंज्ञक देयधर्माचा (दानाचा) दास होऊन'. स्वतः उपभोगण्याच्या आणि इतरांना देण्याच्या वस्तूंना समसमान ठेवल्यामुळे तो 'सखा (मित्र) होऊन देतो'. स्वतः देयधर्माच्या (दानाच्या) वश न होता, त्याला स्वतःच्या वश करून घेतल्यामुळे तो 'स्वामी (पती) होऊन देतो'. दुसरा प्रकार असा - जो स्वतः उत्तम वस्तू उपभोगतो आणि इतरांना निकृष्ट वस्तू देतो, तो त्या कारणाने निकृष्ट भावाला प्राप्त होत असल्याने 'दानदास' म्हटला जातो. जो स्वतः जशा वस्तू उपभोगतो, तशाच इतरांना देतो, तो त्या कारणाने कमी-अधिक भाव वर्ज्य करून समान भावाला प्राप्त होत असल्याने 'दानसखा' म्हटला जातो. जो स्वतः निकृष्ट वस्तू उपभोगतो आणि इतरांना उत्तम वस्तू देतो, तो त्या कारणाने श्रेष्ठ भावाला प्राप्त होत असल्याने 'दानपती' म्हटला जातो.

---

Nittejabhūto tejahānippattiyā. Saha byati gacchatīti sahabyo, sahapavattanako, tassa bhāvo sahabyatā, sahapavattīti āha ‘‘sahabhāvaṃ ekībhāvaṃ gatā’’ti. Asitassāti vā abandhassa, taṇhābandhanena abandhassāti attho. Pañcamaṃ uttānameva.

'निस्तेज झालेला' म्हणजे तेजाचा ऱ्हास झाल्यामुळे. सोबत जातो तो 'सहव्य' (सहगामी), सोबत प्रवृत्त होणारा, त्याचा भाव म्हणजे 'सहव्यता' (सहप्रवृत्ती), म्हणून म्हटले आहे - 'सहभाव, एकीभाव प्राप्त झालेला'. 'असितस्स' म्हणजे बंधन नसलेला, तृष्णेच्या बंधनाने न बांधलेला असा अर्थ आहे. पाचवे (सुत्त) स्पष्टच आहे.

---

Sīhasenāpatisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

सिंहसेनापतीसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

6-7. Kāladānasuttādivaṇṇanā

६-७. कालदानसुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

36-37. Chaṭṭhe ārāmatoti phalārāmato. Paṭhamuppannānīti sabbapaṭhamaṃ sujātāni. Bhāsitaññūti bhikkhū gharadvāre ṭhitā kiñcāpi tuṇhī honti, atthato pana ‘‘bhikkhaṃ dethā’’ti vadanti nāma ariyāya yācanāya. Vuttañhetaṃ ‘‘uddhissa ariyā tiṭṭhanti, esā ariyānaṃ yācanā’’ti. Tatra ye ‘‘mayaṃ pacāma, ime na pacanti, pacamāne patvā alabhantā kuhiṃ labhissantī’’ti deyyadhammaṃ saṃvibhajanti, te bhāsitaññū nāma ñatvā kattabbassa karaṇato. Yuttappattakāleti dātuṃ yuttappattakāle. Appaṭivānacittoti anivattanacitto. Sattamaṃ uttānameva.

३६-३७. सहाव्या (सुत्तात) 'आरामातून' म्हणजे फळांच्या बागेतून. 'प्रथम उत्पन्न झालेली' म्हणजे सर्वात आधी उत्तम प्रकारे उगवलेली. 'भाषितज्ञ' म्हणजे भिक्खू घराच्या दारात उभे असताना जरी मौन असले, तरी अर्थतः ते आर्य याचनेने 'भिक्षा द्या' असेच म्हणत असतात. कारण असे म्हटले आहे - 'आर्य उद्देशून उभे राहतात, हीच आर्यांची याचना आहे.' तिथे जे 'आम्ही शिजवतो, हे शिजवत नाहीत; शिजवण्याच्या वेळी याचना करूनही जर त्यांना मिळाले नाही, तर त्यांना कुठे मिळणार?' असा विचार करून देयधर्माचे (दानाचे) विभाजन करतात, ते 'भाषितज्ञ' (न बोलताही समजणारे) म्हटले जातात, कारण ते जाणून कर्तव्य करतात. 'योग्य वेळ आली असता' म्हणजे दान देण्याची योग्य वेळ आली असता. 'अप्रतिवानचित्त' म्हणजे मागे न हटणारे चित्त असलेला. सातवे (सुत्त) स्पष्टच आहे.

---

Kāladānasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

कालदानसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

8. Saddhasuttavaṇṇanā

८. सद्धासुत्त (श्रद्धासुत्त) वर्णन

---

38. Aṭṭhame [Pg.18] anukampantīti ‘‘sabbe sattā sukhī hontu averā abyāpajjā’’ti evaṃ hitapharaṇena anuggaṇhanti. Apica upaṭṭhākānaṃ gehaṃ aññe sīlavante sabrahmacārino gahetvā pavisantāpi anuggaṇhanti nāma. Nīcavuttinti paṇipātasīlaṃ. Kodhamānathaddhatāya rahitanti kodhamānavasena uppanno yo thaddhabhāvo cittassa uddhumātalakkhaṇo, tena virahitanti attho. Soraccenāti ‘‘tattha katamaṃ soraccaṃ? Yo kāyiko avītikkamo, vācasiko avītikkamo, kāyikavācasiko avītikkamo, idaṃ vuccati soraccaṃ. Sabbopi sīlasaṃvaro soracca’’nti evamāgatena sīlasaṃvarasaṅkhātena soratabhāvena. Sakhilanti ‘‘tattha katamaṃ sākhalyaṃ? Yā sā vācā thaddhakā kakkasā pharusā kaṭukā abhisajjanī kodhasāmantā asamādhisaṃvattanikā, tathārūpiṃ vācaṃ pahāya yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā, tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Yā tattha saṇhavācatā sakhilavācatā apharusavācatā, idaṃ vuccati sākhalya’’nti (dha. sa. 1350) evaṃ vuttena sammodakamudubhāvena samannāgataṃ. Tenāha ‘‘sakhilanti sammodaka’’nti.

३८. आठव्या (सुत्तात) 'अनुकंपा करतात' म्हणजे 'सर्व प्राणी सुखी होवोत, वैररहित आणि व्यापाधरहित (दुःखरहित) होवोत' अशा प्रकारे हिताचा विस्तार करून अनुग्रह करतात. तसेच, उपस्थायकांच्या (सेवकांच्या) घरी इतर शीलवान सब्रह्मचाऱ्यांना सोबत घेऊन प्रवेश करूनही ते अनुग्रहच करतात. 'नीचवृत्ती' म्हणजे नम्रतेचा स्वभाव. 'क्रोध आणि मानाच्या ताठरपणाने रहित' म्हणजे क्रोध व मानामुळे निर्माण होणारा जो चित्ताचा ताठरपणा (फुगवट्याचे लक्षण), त्याने रहित असा अर्थ आहे. 'सोरच्च' (सौम्यता/सुशीलता) म्हणजे - 'तिथे सोरच्च कोणते? जे कायिक उल्लंघन न करणे, वाचिक उल्लंघन न करणे, कायिक-वाचिक उल्लंघन न करणे, याला सोरच्च म्हटले जाते. सर्व प्रकारचा शीलसंवर म्हणजेच सोरच्च होय' - अशा प्रकारे आलेल्या शीलसंवरसंज्ञक सौम्यभावाने युक्त. 'सखील' (मधुर भाषक) म्हणजे - 'तिथे साखल्य (मधुरता) कोणती? जी वाणी ताठर, कर्कश, परुष (कठोर), कडू, आक्षेपार्ह, क्रोधाच्या जवळ जाणारी, समाधीला विचलित करणारी असते, तशा प्रकारची वाणी सोडून; जी वाणी निर्दोष, कानाला सुखद, प्रेमळ, हृदयस्पर्शी, शिष्टसंमत, बहुजनांना प्रिय, बहुजनांचे मन प्रसन्न करणारी असते, तशा प्रकारची वाणी बोलणे. तिथे जी मृदू वाणी, मधुर वाणी, अकठोर वाणी असते, त्याला साखल्य म्हटले जाते' (धम्मसंगणि १३५०) - अशा प्रकारे सांगितलेल्या आनंददायी व मृदू भावाने युक्त असणे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सखील म्हणजे आनंददायी'.

---

Saddhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सद्धासुत्त (श्रद्धासुत्त) वर्णन समाप्त झाले.

---

9-10. Puttasuttādivaṇṇanā

९-१०. पुत्तसुत्त (पुत्रसुत्त) इत्यादींचे वर्णन

---

39-40. Navame bhatoti posito. Taṃ pana bharaṇaṃ jātakālato paṭṭhāya sukhapaccayūpaharaṇena dukkhapaccayāpaharaṇena ca pavattitanti dassetuṃ ‘‘amhehī’’tiādi vuttaṃ. Hatthapādavaḍḍhanādīhīti ādi-saddena mukhena siṅghānikāpanayananahāpanamaṇḍanādiñca saṅgaṇhāti. Mātāpitūnaṃ santakaṃ khettādiṃ avināsetvā rakkhitaṃ tesaṃ paramparāya ṭhitiyā kāraṇaṃ hotīti āha ‘‘amhākaṃ santakaṃ…pe… kulavaṃso ciraṃ ṭhassatī’’ti. Salākabhattādīni anupacchinditvāti salākabhattādīni avicchinditvā. Yasmā dāyajjappaṭilābhassa yogyabhāvena vattamānoyeva dāyassa paṭipajjissati, na itaroti āha ‘‘kulavaṃsānurūpāya paṭipattiyā’’tiādi[Pg.19]. Attanā dāyajjārahaṃ karontoti attānaṃ dāyajjārahaṃ karonto. Mātāpitaro hi attano ovāde avattamāne micchāpaṭipanne dārake vinicchayaṃ gantvā aputte karonti, te dāyajjārahā na honti. Ovāde vattamāne pana kulasantakassa sāmike karonti. Tatiyadivasato paṭṭhāyāti matadivasato tatiyadivasato paṭṭhāya. Sesaṃ suviññeyyameva. Dasamaṃ uttānameva.

३९-४०. नवव्या (सुत्तात) 'भतो' म्हणजे पोसलेला (पालनपोषण केलेला). ते पालनपोषण जन्माच्या वेळेपासून सुखकारक साधनांच्या पुरवठ्याने आणि दुःखकारक साधनांच्या निवारणाने चालत आले आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'आमच्याद्वारे' इत्यादी म्हटले आहे. 'हात-पाय वाढवणे इत्यादींद्वारे' यातील 'इत्यादी' शब्दाने तोंडातील शेंबूड काढणे, आंघोळ घालणे, नटवणे इत्यादींचा समावेश होतो. आई-वडिलांची शेती इत्यादी संपत्ती नष्ट न करता तिचे रक्षण करणे हे त्यांच्या परंपरेच्या टिकून राहण्याचे कारण बनते, म्हणून म्हटले आहे - 'आमची संपत्ती...पे... कुलवंश दीर्घकाळ टिकून राहील'. 'सलाकाभत्त (शलाकाभक्त) इत्यादी खंडित न करता' म्हणजे सलाकाभत्त इत्यादी न थांबवता. ज्याअर्थी वारसा मिळण्यास योग्य अशा वर्तनाने वागणाराच वारशाचा अधिकारी होईल, इतर नाही, म्हणून म्हटले आहे - 'कुलवंशाच्या अनुरूप वर्तनाने' इत्यादी. 'स्वतःला वारशास पात्र बनवणारा' म्हणजे स्वतःला वारशाचा अधिकारी बनवणारा. आई-वडील आपल्या उपदेशात न वागणाऱ्या, चुकीच्या मार्गाने जाणाऱ्या मुलांना न्यायालयात जाऊन बेदखल (अपुत्र) करतात, ते वारशास पात्र ठरत नाहीत. उपदेशात वागणाऱ्यांना मात्र कुळाच्या संपत्तीचे मालक बनवतात. 'तिसऱ्या दिवसापासून' म्हणजे मृत्यूच्या दिवसापासून तिसऱ्या दिवसापासून. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. दहावे (सुत्त) स्पष्टच आहे.

---

Puttasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

पुत्तसुत्त (पुत्रसुत्त) इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

Sumanavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुमनवग्ग (सुमनवर्ग) वर्णन समाप्त झाले.

---

5. Muṇḍarājavaggo

५. मुण्डराजवग्ग (मुंडराजवर्ग)

---

1-2. Ādiyasuttādivaṇṇanā

१-२. आदियसुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

41-42. Pañcamassa paṭhame uṭṭhānavīriyādhigatehīti vā uṭṭhānena ca vīriyena ca adhigatehi. Tattha uṭṭhānanti kāyikaṃ vīriyaṃ. Vīriyanti cetasikanti vadanti. Uṭṭhānanti vā bhoguppādane yuttappayuttatā. Vīriyaṃ tajjo ussāho. Pīṇitanti dhātaṃ sutittaṃ. Tathābhūto pana yasmā thūlasarīro hoti, tasmā ‘‘thūlaṃ karotī’’ti vuttaṃ. Dutiyaṃ uttānameva.

४१-४२. पाचव्या (वर्गाच्या) पहिल्या (सुत्तात) 'उत्थानवीर्याने प्राप्त केलेल्या' म्हणजे उत्थानाने (उद्योगाने) आणि वीर्याने (प्रयत्नाने) प्राप्त केलेल्या. तिथे 'उत्थान' म्हणजे कायिक (शारीरिक) वीर्य. 'वीर्य' म्हणजे चैतसिक (मानसिक) वीर्य असे म्हणतात. किंवा 'उत्थान' म्हणजे भोग (संपत्ती) उत्पन्न करण्यात तत्परता. 'वीर्य' म्हणजे त्यासंबंधीचा उत्साह. 'पीणितं' म्हणजे तृप्त, सुतप्त. तशा प्रकारचा झालेला मनुष्य स्थूल शरीराचा होतो, म्हणून 'स्थूल करतो' असे म्हटले आहे. दुसरे (सुत्त) स्पष्टच आहे.

---

Ādiyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

आदियसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

3. Iṭṭhasuttavaṇṇanā

३. इट्ठसुत्त (इष्टसुत्त) वर्णन

---

43. Tatiye appamādaṃ pasaṃsantīti ‘‘etāni āyuādīni patthayantena appamādo kātabbo’’ti appamādameva pasaṃsanti paṇḍitā. Yasmā vā puññakiriyāsu paṇḍitā appamādaṃ pasaṃsanti, tasmā āyuādīni patthayantena appamādova kātabboti attho. Purimasmiṃ atthavikappe ‘‘puññakiriyāsū’’ti padassa ‘‘appamatto’’ti iminā sambandho. Yasmā paṇḍitā appamādaṃ pasaṃsanti, yasmā ca puññakiriyāsu appamatto ubho atthe adhigato hoti, tasmā āyuādīni patthayantena appamādova [Pg.20] kātabbo. Dutiyasmiṃ atthavikappe paṇḍitā appamādaṃ pasaṃsanti. Katthāti? Puññakiriyāsu. Kasmāti ce? Yasmā appamatto ubho atthe adhiggaṇhāti paṇḍito, tasmāti attho. Atthappaṭilābhenāti diṭṭhadhammikādihitappaṭilābhena.

४३. तिसऱ्या (गाथेत) 'अप्पमादं पसंसन्ति' (अप्रमादाची प्रशंसा करतात) म्हणजे 'आयूष्य इत्यादींची इच्छा करणाऱ्याने अप्रमाद (जागरूकता) बाळगला पाहिजे' असे म्हणून पंडित केवळ अप्रमादाचीच प्रशंसा करतात. किंवा ज्याअर्थी पुण्यकर्मांमध्ये पंडित अप्रमादाची प्रशंसा करतात, त्याअर्थी आयुष्य इत्यादींची इच्छा करणाऱ्याने अप्रमादच बाळगला पाहिजे, असा अर्थ आहे. पहिल्या अर्थविकल्पात 'पुञ्ञकिरियासु' (पुण्यकर्मांमध्ये) या पदाचा 'अप्पमत्तो' (अप्रमत्त) याच्याशी संबंध आहे. ज्याअर्थी पंडित अप्रमादाची प्रशंसा करतात आणि ज्याअर्थी पुण्यकर्मांमध्ये अप्रमत्त असलेला मनुष्य दोन्ही अर्थ (लाभ) प्राप्त करतो, त्याअर्थी आयुष्य इत्यादींची इच्छा करणाऱ्याने अप्रमादच बाळगला पाहिजे. दुसऱ्या अर्थविकल्पात पंडित अप्रमादाची प्रशंसा करतात. कोठे? पुण्यकर्मांमध्ये. का? कारण अप्रमत्त असलेला पंडित दोन्ही अर्थ प्राप्त करतो, असा अर्थ आहे. 'अत्थप्पटिलाभेन' (अर्थप्राप्तीने) म्हणजे ऐहिक (दृष्टधार्मिक) इत्यादी हिताच्या प्राप्तीने.

---

Iṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

इठ्ठसुत्तवण्णना (इष्टसूत्रवर्णन) समाप्त झाली.

---

4. Manāpadāyīsuttavaṇṇanā

४. मनापदायीसुत्तवण्णना (मनापदायीसूत्रवर्णन)

---

44. Catutthe jhānamanena nibbattaṃ manomayanti āha ‘‘suddhāvāsesu ekaṃ jhānamanena nibbattaṃ devakāya’’nti. Satipi hi sabbasattānaṃ abhisaṅkhāramanasā nibbattabhāve bāhirapaccayehi vinā manasāva nibbattattā ‘‘manomayā’’ti vuccanti rūpāvacarasattā. Yadi evaṃ kāmabhave opapātikasattānampi manomayabhāvo āpajjatīti ce? Na, tattha bāhirapaccayehi nibbattetabbatāsaṅkāya eva abhāvato ‘‘manasāva nibbattā’’ti avadhāraṇāsambhavato. Niruḷho vāyaṃ loke manomayavohāro rūpāvacarasattesu. Tathā hi ‘‘annamayo, pāṇamayo, manomayo, ānandamayo, viññāṇamayo’’ti pañcadhā attānaṃ vedavādinopi vadanti. Ucchedavādinopi vadanti ‘‘dibbo rūpī manomayo’’ti (dī. ni. 1.87). Tīsu vā kulasampattīsūti brāhmaṇakhattiyavessasaṅkhātesu sampannakulesu. Chasu vā kāmasaggesūti chasu kāmāvacaradevesu.

४४. चौथ्या (सूत्रात) ध्यानाच्या मनाने उत्पन्न झालेल्याला 'मनोमय' असे म्हटले आहे, म्हणून 'शुद्धावासांमध्ये ध्यानाच्या मनाने उत्पन्न झालेला एक देवकाय' असे म्हटले आहे. जरी सर्व प्राण्यांची उत्पत्ती अभिसंस्कार मनानेच होत असली, तरी बाह्य प्रत्ययांशिवाय (कारणांशिवाय) केवळ मनानेच उत्पन्न होत असल्यामुळे रूपावचर प्राण्यांना 'मनोमय' म्हटले जाते. जर असे असेल, तर कामभवातील ओपपातिक (स्वयंभू) प्राण्यांनाही मनोमयत्व प्राप्त होईल का? नाही, कारण तिथे बाह्य प्रत्ययांनी उत्पन्न होण्याच्या शंकेचाच अभाव असल्यामुळे 'केवळ मनानेच उत्पन्न झालेले' असा निश्चय करणे शक्य नाही. हा 'मनोमय' हा व्यवहार जगात रूपावचर प्राण्यांच्या बाबतीत रूढ आहे. तसेच वेदवादी देखील 'अन्नमय, प्राणमय, मनोमय, आनंदमय, विज्ञानमय' अशा पाच प्रकारे आत्म्याचे वर्णन करतात. उच्छेदवादी देखील 'दिव्य, रूपी, मनोमय' असे म्हणतात. 'तीसु वा कुलसम्पत्तीसु' (तीन कुलसंपत्तींमध्ये) म्हणजे ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य या समृद्ध कुलांमध्ये. 'छसु वा कामसग्गेसु' (सहा कामस्वर्गांमध्ये) म्हणजे सहा कामावचर देवलोकांमध्ये.

---

Manāpadāyīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

मनापदायीसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

---

5-6. Puññābhisandasuttādivaṇṇanā

५-६. पुञ्ञाभिसन्दसुत्तादिवण्णना (पुण्याभिसंदसूत्र-आदींचे वर्णन)

---

45-46. Pañcame asaṅkheyyoti āḷhakagaṇanāya asaṅkheyyo. Yojanavasena panassa saṅkhā atthi heṭṭhā mahāpathaviyā upari ākāsena parisamantato cakkavāḷapabbatena majjhe tattha tattha ṭhitakehi dīpapabbatapariyantehi paricchinnattā jānantena yojanato saṅkhātuṃ sakkāti katvā. Mahāsarīramacchakumbhīlayakkharakkhasamahānāgadānavādīnaṃ saviññāṇakānaṃ balavāmukhapātālādīnaṃ aviññāṇakānaṃ bheravārammaṇānaṃ vasena bahubheravaṃ[Pg.21]. Puthūti bahū. Savantīti sandamānā. Upayantīti upagacchanti. Chaṭṭhaṃ uttānameva.

४५-४६. पाचव्या (सूत्रात) 'असंख्येय' म्हणजे आढक (माप) च्या गणनेने असंख्येय. परंतु योजनांच्या दृष्टीने त्याची संख्या मोजता येणे शक्य आहे; कारण खाली महापृथ्वीने, वर आकाशाने, सभोवताली चक्रवाळ पर्वताने आणि मध्ये तिथे तिथे असलेल्या द्वीप व पर्वतांच्या सीमांनी ते मर्यादित असल्यामुळे जाणणाऱ्या व्यक्तीला योजनांच्या साहाय्याने ते मोजणे शक्य आहे. विशाल शरीराचे मासे, सुसरी, यक्ष, राक्षस, महानाग, दानव इत्यादी सचेतन (सविज्ञानक) प्राण्यांमुळे आणि वडवानल (बलवामुख पाताळ) इत्यादी अचेतन (अविज्ञानक) भयानक आरंभांमुळे ते 'बहुभैरव' (अतिशय भयानक) आहे. 'पुथू' म्हणजे पुष्कळ. 'सवन्ति' म्हणजे वाहणाऱ्या. 'उपयन्ति' म्हणजे जवळ जाणाऱ्या. सहावे सूत्र स्पष्टच आहे.

---

Puññābhisandasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

पुञ्ञाभिसन्दसुत्तादिवण्णना समाप्त झाली.

---

7-8. Dhanasuttādivaṇṇanā

७-८. धनसुत्तादिवण्णना (धनसूत्र-आदींचे वर्णन)

---

47-48. Sattame saddhāti maggenāgatā saddhā. Sīlañca yassa kalyāṇanti kalyāṇasīlaṃ nāma ariyasāvakassa ariyakantaṃ sīlaṃ vuccati. Tattha kiñcāpi ariyasāvakassa ekasīlampi akantaṃ nāma natthi, imasmiṃ panatthe bhavantarepi appahīnaṃ pañcasīlaṃ adhippetaṃ. Aṭṭhamaṃ uttānameva.

४७-४८. सातव्या (सूत्रात) 'सद्धा' (श्रद्धा) म्हणजे मार्गाने (आर्यमार्गाने) प्राप्त झालेली श्रद्धा. 'सीलं च यस्स कल्याणां' (ज्याचे शील कल्याणकारी आहे) म्हणजे कल्याणशील, जे आर्यश्रावकाचे 'आर्यकान्त शील' (आर्यांना प्रिय असलेले शील) म्हटले जाते. त्यामध्ये जरी आर्यश्रावकाचे एकही शील अप्रिय नसते, तरी या अर्थामध्ये जन्मांतरातही नष्ट न होणारे पंचशील अभिप्रेत आहे. आठवे सूत्र स्पष्टच आहे.

---

Dhanasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

धनसुत्तादिवण्णना समाप्त झाली.

---

9. Kosalasuttavaṇṇanā

९. कोसलसुत्तवण्णना (कोसलसूत्रवर्णन)

---

49. Navame patitakkhandhoti sammukhā kiñci oloketuṃ asamatthatāya adhomukho. Nippaṭibhānoti sahadhammikaṃ kiñci vattuṃ avisahanato nippaṭibhāno paṭibhānarahito.

४९. नवव्या (सूत्रात) 'पतितक्खन्धो' (खांदे पडलेला) म्हणजे समोर काही पाहण्यास असमर्थ असल्यामुळे अधोमुख (खाली तोंड केलेला). 'निप्पटिभानो' (प्रतिभारहित) म्हणजे सहधार्मिकाला काही बोलण्यास असमर्थ असल्यामुळे प्रतिभारहित.

---

Kosalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

कोसलसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

---

10. Nāradasuttavaṇṇanā

१०. नारदसुत्तवण्णना (नारदसूत्रवर्णन)

---

50. Dasame ajjhomucchitoti adhimattāya taṇhāmucchāya mucchito, mucchaṃ mohaṃ pamādaṃ āpanno. Tenāha ‘‘gilitvā…pe… atirekamucchāya taṇhāya samannāgato’’ti. Mahaccāti mahatiyā. Liṅgavipallāsena cetaṃ vuttaṃ. Tenāha ‘‘mahatā rājānubhāvenā’’ti.

५०. दहाव्या (सूत्रात) 'अज्झोमुच्छितो' (अतिशय मोहित झालेला) म्हणजे तीव्र तृष्णेच्या मोहाने मोहित झालेला, मोह आणि प्रमादाला प्राप्त झालेला. म्हणूनच म्हटले आहे - 'गिळंकृत करून... पे... अतिरेकी मोहाने आणि तृष्णेने युक्त असलेला'. 'महच्चा' म्हणजे मोठ्या. हे लिंगविपर्यासामुळे (व्याकरणिक लिंग बदलल्यामुळे) म्हटले आहे. म्हणूनच 'महता राजानुभावेन' (मोठ्या राजाच्या प्रभावाने) असे म्हटले आहे.

---

Nāradasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

नारदसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

---

Muṇḍarājavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

मुण्डराजवग्गवण्णना (मुंडराजवर्गवर्णन) समाप्त झाली.

---

Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

प्रथम पण्णासक (पन्नास सूत्रांचा पहिला भाग) समाप्त झाला.

---

2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ

२. दुतीय पण्णासक (दुसरा पन्नास सूत्रांचा भाग)

---

(6) 1. Nīvaraṇavaggo

(६) १. नीवरणवग्गो (नीवरण वर्ग)

---

1-2. Āvaraṇasuttādivaṇṇanā

१-२. आवरणसुत्तादिवण्णना (आवरणसूत्र-आदींचे वर्णन)

---

51-52. Dutiyassa [Pg.22] paṭhame āvarantīti āvaraṇā, nīvārayantīti nīvaraṇā. Ettha ca āvarantīti kusaladhammuppattiṃ ādito parivārenti. Nīvārayantīti niravasesato vārayantīti attho, tasmā āvaraṇavasenāti ādito kusaluppattivāraṇavasena. Nīvaraṇavasenāti niravasesato vāraṇavasenāti evamettha attho daṭṭhabbo. Yasmā pañca nīvaraṇā uppajjamānā anuppannāya lokiyalokuttarāya paññāya uppajjituṃ na denti, uppannāpi aṭṭha samāpattiyo pañca vā abhiññā upacchinditvā pātenti, tasmā ‘‘paññāya dubbalīkaraṇā’’ti vuccanti. Upacchindanaṃ pātanañcettha tāsaṃ paññānaṃ anuppannānaṃ uppajjituṃ appadānameva. Iti mahaggatānuttarapaññānaṃ ekaccāya ca parittapaññāya anuppattihetubhūtā nīvaraṇadhammā itarāsaṃ samatthataṃ vihanantiyevāti paññāya dubbalīkaraṇā vuttā. Bhāvanāmanasikārena vinā pakatiyā manussehi nibbattetabbo dhammoti manussadhammo, manussattabhāvāvaho vā dhammo manussadhammo, anuḷāraṃ parittakusalaṃ. Yaṃ asatipi buddhuppāde vattati, yañca sandhāyāha ‘‘hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjatī’’ti (jā. 1.8.75). Alaṃ ariyāya ariyabhāvāyāti alamariyo, ariyabhāvāya samatthoti vuttaṃ hoti. Ñāṇadassanameva ñāṇadassanaviseso, alamariyo ca so ñāṇadassanaviseso cāti alamariyañāṇadassanaviseso.

५१-५२. दुसऱ्या (पण्णासकाच्या) पहिल्या (सूत्रात) 'आवरन्ति' (आवरण घालतात) म्हणून 'आवरणा', 'नीवारयन्ति' (अडथळा आणतात) म्हणून 'नीवरणा'. आणि येथे 'आवरन्ति' म्हणजे कुशल धर्मांच्या उत्पत्तीला सुरुवातीपासूनच वेढून टाकतात. 'नीवारयन्ति' म्हणजे पूर्णपणे रोखतात असा अर्थ आहे, म्हणून 'आवरणवसेन' म्हणजे सुरुवातीपासून कुशल उत्पत्ती रोखण्याच्या दृष्टीने. 'नीवरणवसेन' म्हणजे पूर्णपणे रोखण्याच्या दृष्टीने, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे. ज्याअर्थी पाच नीवरणे उत्पन्न झाल्यावर, अनुत्पन्न अशा लौकिक आणि लोकोत्तर प्रज्ञेला उत्पन्न होऊ देत नाहीत, आणि उत्पन्न झालेल्याही आठ समापत्ती किंवा पाच अभिज्ञा खंडित करून नष्ट करतात, म्हणून त्यांना 'प्रज्ञेला दुर्बळ करणारे' (पञ्ञाय दुब्बलीकरणा) म्हटले जाते. येथे खंडित करणे आणि पाडणे म्हणजे त्या अनुत्पन्न प्रज्ञांना उत्पन्न होऊ न देणेच होय. अशा प्रकारे, महग्गत (महान) आणि अनुत्तर प्रज्ञांच्या तसेच काही अंशी परीत्त (अल्प) प्रज्ञेच्या अनुत्पत्तीला कारणीभूत असलेले नीवरण धर्म इतरांच्या सामर्थ्याचा नाश करतात, म्हणूनच त्यांना 'प्रज्ञेला दुर्बळ करणारे' म्हटले आहे. भावना-मनसिकाराशिवाय सामान्यतः मनुष्यांद्वारे उत्पन्न केला जाणारा धर्म म्हणजे 'मनुष्यधर्म' (मनुस्सधम्मो), या मनुष्यत्वाला प्राप्त करून देणारा धर्म म्हणजे 'मनुष्यधर्म' होय, जो अनुदार (साधारण) आणि अल्प कुशल आहे. जो बुद्धांचा उत्पाद नसतानाही अस्तित्वात असतो, आणि ज्याला उद्देशून म्हटले आहे - 'हीन ब्रह्मचर्याने क्षत्रिय कुळात जन्म मिळतो'. आर्यासाठी किंवा आर्यभावासाठी जो पुरेसा (योग्य) आहे तो 'अलमर्य' (अलमरिओ), म्हणजे आर्यभावासाठी समर्थ असा अर्थ आहे. ज्ञानदर्शन हेच ज्ञानदर्शनविशेष होय, आणि ते अलमर्य व ज्ञानदर्शनविशेष असल्यामुळे त्याला 'अलमर्यज्ञानदर्शनविशेष' (अलमरियञाणदस्सनविसेसो) म्हटले आहे.

---

Ñāṇadassananti ca dibbacakkhupi vipassanāpi maggopi phalampi paccavekkhaṇañāṇampi sabbaññutaññāṇampi vuccati. ‘‘Appamatto samāno ñāṇadassanaṃ ārādhetī’’ti (ma. ni. 1.311) hi ettha dibbacakkhu ñāṇadassanaṃ nāma. ‘‘Ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmetī’’ti (dī. ni. 1.234) ettha vipassanāñāṇaṃ. ‘‘Abhabbā te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāyā’’ti (a. ni. 4.196) ettha maggo. ‘‘Ayamañño [Pg.23] uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti (ma. ni. 1.328) ettha phalaṃ. ‘‘Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi, akuppā me vimutti, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’’ti (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 16; paṭi. ma. 2.30) ettha paccavekkhaṇañāṇaṃ. ‘‘Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi ‘sattāhakālakato āḷāro kālāmo’’’ti (ma. ni. 1.284; 2.340) ettha sabbaññutaññāṇaṃ. Idha pana lokuttaradhammo adhippeto. Ettha ca rūpāyatanaṃ jānāti cakkhuviññāṇaṃ viya passati cāti ñāṇadassanaṃ, dibbacakkhu. Sammasanūpacāre ca dhammalakkhaṇattayañca tathā jānāti passati cāti ñāṇadassanaṃ, vipassanā. Nibbānaṃ cattāri vā saccāni asammohappaṭivedhato jānāti passati cāti ñāṇadassanaṃ, maggo. Phalaṃ pana nibbānavaseneva yojetabbaṃ. Paccavekkhaṇā maggādhigatassa atthassa sabbaso jotanaṭṭhena ñāṇadassanaṃ. Sabbaññutā anāvaraṇatāya samantacakkhutāya ca ñāṇadassanaṃ. Byādiṇṇakāloti pariyādinnakālo. Dutiyaṃ uttānameva.

ज्ञानदर्शन (ञाणदस्सन) असे दिव्यचक्षू, विपश्यना, मार्ग, फल, प्रत्यवेक्षणज्ञान (पच्चवेक्खणञाण) आणि सर्वज्ञताज्ञान (सब्बञ्ञुतञाण) यांनाही म्हटले जाते. 'अप्रमत्त राहून ज्ञानदर्शन प्राप्त करतो' (म. नि. १.३११) येथे दिव्यचक्षूला 'ज्ञानदर्शन' म्हटले आहे. 'ज्ञानदर्शनासाठी चित्त वळवतो, प्रवृत्त करतो' (दी. नि. १.२३४) येथे विपश्यनाज्ञान अभिप्रेत आहे. 'ते ज्ञानासाठी, दर्शनासाठी, अनुत्तर संबोधीसाठी असमर्थ आहेत' (अ. नि. ४.१९६) येथे 'मार्ग' अभिप्रेत आहे. 'हा दुसरा उत्तरमनुष्यधर्मापेक्षा श्रेष्ठ असा आर्यज्ञानदर्शनविशेष प्राप्त झाला आहे, जो सुखावह विहार आहे' (म. नि. १.३२८) येथे 'फल' अभिप्रेत आहे. 'माझ्यामध्ये ज्ञान आणि दर्शन उत्पन्न झाले, माझी विमुक्ती अकुप्पा (अचल) आहे, हा माझा अंतिम जन्म आहे, आता पुनर्जन्म नाही' (सं. नि. ५.१०८१; महाव. १६; पटि. म. २.३०) येथे 'प्रत्यवेक्षणज्ञान' अभिप्रेत आहे. 'माझ्यामध्ये ज्ञान आणि दर्शन उत्पन्न झाले की, आळार कालामाचा सात दिवसांपूर्वी मृत्यू झाला आहे' (म. नि. १.२८४; २.३४०) येथे 'सर्वज्ञताज्ञान' अभिप्रेत आहे. परंतु येथे लोकोत्तर धर्म अभिप्रेत आहे. आणि येथे रूपायातन जाणतो आणि चक्षुविज्ञानाप्रमाणे पाहतो, म्हणून ते 'ज्ञानदर्शन' म्हणजेच दिव्यचक्षू होय. समसन आणि उपचारात धर्माच्या तीन लक्षणांना तशा प्रकारे जाणतो आणि पाहतो, म्हणून ते 'ज्ञानदर्शन' म्हणजेच विपश्यना होय. निर्वाण किंवा चार आर्यसत्यांना संमोहरहित प्रतिवेधाने (साक्षात्काराने) जाणतो आणि पाहतो, म्हणून ते 'ज्ञानदर्शन' म्हणजेच मार्ग होय. फल तर निर्वाणाच्या वशानेच जोडले पाहिजे. प्रत्यवेक्षण हे मार्गाने प्राप्त झालेल्या अर्थाला सर्व प्रकारे प्रकाशित करण्याच्या अर्थाने 'ज्ञानदर्शन' आहे. सर्वज्ञता ही अनावरण (अनावृत) असल्यामुळे आणि समंतचक्षू (सर्व बाजूंनी पाहणारे चक्षू) असल्यामुळे 'ज्ञानदर्शन' आहे. 'ब्यादिण्णकालो' म्हणजे संपलेला काळ (परियादिण्णकालो). दुसरे (सूत्र) स्पष्टच आहे.

---

Āvaraṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

आवरणसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

3-4. Padhāniyaṅgasuttādivaṇṇanā

३-४. पधानियंगसुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

53-54. Tatiye padahatīti padahano, bhāvanamanuyutto yogī, tassa bhāvo bhāvanānuyogo padahanabhāvo. Padhānamassa atthīti padhāniko, ka-kārassa ya-kāraṃ katvā ‘‘padhāniyo’’ti vuttaṃ. ‘‘Abhinīhārato paṭṭhāya āgatattā’’ti vuttattā paccekabodhisattasāvakabodhisattānampi paṇidhānato pabhuti āgatasaddhā āgamanasaddā eva, ukkaṭṭhaniddesena pana ‘‘sabbaññubodhisattāna’’nti vuttaṃ. Adhigamato samudāgatattā aggamaggaphalasampayuttā cāpi adhigamasaddhā nāma, yā sotāpannassa aṅgabhāvena vuttā. Acalabhāvenāti paṭipakkhena anadhibhavanīyattā niccalabhāvena. Okappananti okkanditvā adhimuccanaṃ, pasāduppattiyā pasādanīyavatthusmiṃ pasīdanameva. Suppaṭividdhanti suṭṭhu paṭividdhaṃ. Yathā tena paṭividdhena sabbaññutaññāṇaṃ hatthagataṃ ahosi, tathā paṭividdhaṃ. Yassa buddhasubuddhatāya saddhā acalā asampavedhi, tassa dhammasudhammatāya saṅghasuppaṭipannatāya [Pg.24] tena paṭivedhena saddhā na tathāti aṭṭhānametaṃ anavakāso. Tenāha bhagavā – ‘‘yo, bhikkhave, buddhe pasanno dhamme pasanno saṅghe pasanno’’tiādi. Padhānavīriyaṃ ijjhati ‘‘addhā imāya paṭipadāya jarāmaraṇato muccissāmī’’ti sakkaccaṃ padahanato.

५३-५४. तिसऱ्या सूत्रात— 'पदहति' (प्रयत्न करतो) तो 'पदहनो' म्हणजे भावनेमध्ये युक्त असलेला योगी होय; त्याचा भाव, भावनेचा अनुयोग म्हणजे 'पदहनभाव' (प्रयत्नशीलता) होय. ज्याच्याकडे 'प्रधान' (प्रयत्न/वीर्य) आहे तो 'प्रधानिक' होय, येथे 'क' काराचा 'य' कार करून 'पधानियो' (प्रधानिय) असे म्हटले आहे. 'अभिनिहारापासून (प्रारंभापासून) चालत आल्यामुळे' असे म्हटल्यामुळे प्रत्येकबोधिसत्व आणि श्रावकबोधिसत्व यांच्याही प्रणिधानापासून (संकल्पापासून) चालत आलेली श्रद्धा ही 'आगमनश्रद्धा'च आहे, परंतु उत्कृष्ट निर्देशामुळे 'सर्वज्ञबोधिसत्वांची' असे म्हटले आहे. अधिगम (प्राप्ती) द्वारे उत्पन्न झाल्यामुळे अग्र मार्ग आणि फलाने युक्त असलेली श्रद्धा ही 'अधिगमश्रद्धा' होय, जी स्रोतापन्नाचे अंग म्हणून सांगितली आहे. 'अचलभावाने' म्हणजे प्रतिपक्षाद्वारे पराभूत न करता येण्याजोग्या निश्चल भावाने. 'ओकप्पन' म्हणजे दृढ विश्वास ठेवून अधिमुक्ती (निश्चय) करणे, प्रसन्नता उत्पन्न झाल्यामुळे प्रसन्न होण्यायोग्य वस्तूवर प्रसन्न होणेच होय. 'सुप्पटिविद्धं' म्हणजे चांगल्या प्रकारे प्रतिवेध (साक्षात्कार) केलेला. ज्या प्रतिवेधाने सर्वज्ञताज्ञान हस्तगत झाले, त्या प्रकारे प्रतिवेध केलेला. ज्याची बुद्धांच्या सुबुद्धतेवर (सम्यक् संबोधीवर) श्रद्धा अचल आणि अकंपित आहे, त्याची धर्माच्या सुधर्मातेवर आणि संघाच्या सुप्रतिपन्नतेवर त्या प्रतिवेधामुळे श्रद्धा तशी नसेल, हे अशक्य आहे, याला वाव नाही. म्हणूनच भगवान म्हणाले— 'भिक्खूहो, जो बुद्धांवर प्रसन्न आहे, धर्मावर प्रसन्न आहे, संघावर प्रसन्न आहे' इत्यादी. 'नक्कीच या प्रतिपदेने मी जरामरणातून मुक्त होईन' अशा प्रकारे आदरपूर्वक प्रयत्न केल्यामुळे 'प्रधानवीर्य' (प्रयत्नशीलता) यशस्वी होते.

---

Appa-saddo abhāvattho ‘‘appasaddassa…pe… kho panā’’tiādīsu viyāti āha ‘‘arogo’’ti. Samavepākiniyāti yathābhuttamāhāraṃ samākāreneva pacanasīlāya. Daḷhaṃ katvā pacantī hi gahaṇī ghorabhāvena pittavikārādivasena rogaṃ janeti, sithilaṃ katvā pacantī mandabhāvena vātavikārādivasena tenāha ‘‘nātisītāya nāccuṇhāyā’’ti. Gahaṇitejassa mandapaṭutāvasena sattānaṃ yathākkamaṃ sītuṇhasahatāti āha ‘‘atisītalaggahaṇiko’’tiādi. Yāthāvato accayadesanā attano āvikaraṇaṃ nāmāti āha ‘‘yathābhūtaṃ attano aguṇaṃ pakāsetā’’ti. Udayatthagāminiyāti saṅkhārānaṃ udayañca vayañca paṭivijjhantiyāti ayamettha atthoti āha ‘‘udayañcā’’tiādi. Parisuddhāyāti nirupakkilesāya. Nibbijjhituṃ samatthāyāti tadaṅgavasena savisesaṃ pajahituṃ samatthāya. Tassa dukkhassa khayagāminiyāti yaṃ dukkhaṃ imasmiṃ ñāṇe anadhigate pavattirahaṃ, adhigate na pavatti, taṃ sandhāya vadati. Tathāhesa yogāvacaro ‘‘cūḷasotāpanno’’ti vuccati. Catutthaṃ uttānameva.

'अप्प' हा शब्द अभावाच्या अर्थाने आहे, जसे 'अप्पसद्दस्स...पे... खो पना' इत्यादींमध्ये, म्हणून 'अरोगो' (निरोगी) असे म्हटले आहे. 'समवेपाकिनिया' म्हणजे खाल्लेल्या अन्नाचे समान रूपाने पचन करणाऱ्या (जठराग्नीने युक्त). कारण अतिशय तीव्रतेने पचवणारी ग्रहणी (जठराग्नी) पित्तविकार इत्यादींमुळे रोग उत्पन्न करते, आणि मंदतेने पचवणारी ग्रहणी वातविकार इत्यादींमुळे रोग उत्पन्न करते, म्हणूनच 'नातिसीताय नाच्चुण्हाय' (अतिशय थंड नाही आणि अतिशय उष्ण नाही) असे म्हटले आहे. जठराग्नीच्या मंद आणि तीव्रतेच्या प्रभावामुळे प्राण्यांमध्ये अनुक्रमे थंड आणि उष्ण सहन करण्याची क्षमता असते, म्हणून 'अतिसीतलग्रहणी' इत्यादी म्हटले आहे. यथायोग्य अपराधाची कबुली देणे म्हणजे स्वतःला प्रकट करणे होय, म्हणून 'यथाभूतपणे स्वतःचे दोष प्रकट करणारा' असे म्हटले आहे. 'उदयत्थगामिनिया' म्हणजे संस्कारांच्या उदय आणि व्ययाचा (उत्पत्ती आणि नाशाचा) वेध घेणारी, हा येथे अर्थ आहे, म्हणून 'उदय आणि...' इत्यादी म्हटले आहे. 'परिसुद्धाय' म्हणजे उपक्लेशरहित (निष्पाप/शुद्ध). 'निब्बिज्झितुं समत्थाय' म्हणजे तदंगवशाने विशेष रूपाने त्याग करण्यास समर्थ असणारी. 'त्या दुःखाच्या अक्षयाकडे नेणारी' म्हणजे जे दुःख हे ज्ञान प्राप्त न झाल्यावर उत्पन्न होण्यास योग्य असते, आणि प्राप्त झाल्यावर उत्पन्न होत नाही, त्याला उद्देशून हे म्हटले आहे. अशा प्रकारे हा योगाचार 'चूळसोतापन्न' (लहान स्रोतापन्न) म्हटला जातो. चौथे (सूत्र) स्पष्टच आहे.

---

Padhāniyaṅgasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

पधानियंगसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

5. Mātāputtasuttavaṇṇanā

५. मातापुत्तसुत्ताचे वर्णन

---

55. Pañcame vissāsoti visacchāyasantāno bhāvo. Otāroti tattha cittassa anuppaveso. Gahetvāti attano eva okāsaṃ gahetvā. Khepetvāti kusalavāraṃ khepetvā.

५५. पाचव्या सूत्रात— 'विस्सासो' म्हणजे संकोचरहित विश्वासाचा भाव. 'ओतारो' म्हणजे तेथे चित्ताचा प्रवेश करणे. 'गहेत्वा' म्हणजे स्वतःचीच संधी साधून. 'खेपेत्वा' म्हणजे कुशल वाराला (कुशल कर्माच्या संधीला) घालवून.

---

Ghaṭṭeyyāti akkamanādivasena bādheyya. Tīhi pariññāhīti ñātatīraṇappahānasaṅkhātāhi tīhi pariññāhi. Natthi etesaṃ kutoci bhayanti akutobhayā, nibbhayāti attho. Catunnaṃ oghānaṃ, saṃsāramahoghasseva vā pāraṃ pariyantaṃ gatā. Tenāha ‘‘pāraṃ vuccati nibbāna’’ntiādi.

'घट्टेय्य' म्हणजे आक्रमणादींद्वारे बाधा पोहोचवणे. 'तीहि परिञ्ञाही' म्हणजे ज्ञातपरिज्ञा, तीरणापरिज्ञा आणि प्रहाणपरिज्ञा या तीन परिज्ञांद्वारे. 'ज्यांना कुठूनही भय नाही ते अकुतोभय', म्हणजेच निर्भय असा अर्थ आहे. चार ओघांच्या (प्रवाहांच्या) किंवा संसाराच्या महाओघाच्या पार म्हणजे मर्यादेला गेलेले. म्हणूनच म्हटले आहे— 'पार म्हणजे निर्वाण' इत्यादी.

---

Mātāputtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

मातापुत्तसुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले.

---

6. Upajjhāyasuttavaṇṇanā

६. उपाध्यायसुत्ताचे वर्णन

---

56. Chaṭṭhe [Pg.25] madhurakabhāvo nāma sarīrassa thambhitattaṃ, taṃ pana garubhāvapubbakanti āha ‘‘sañjātagarubhāvo’’ti. Na pakkhāyantīti nappakāsenti, nānākāraṇato na upaṭṭhahanti. Tenāha ‘‘catasso disā ca anudisā ca mayhaṃ na upaṭṭhahantī’’ti. Sesamettha uttānameva.

५६. सहाव्या सूत्रात— 'मधुरकभाव' म्हणजे शरीराची जडता (स्तब्धता), ती जडतेमुळे निर्माण होते म्हणून 'संजातगरुभावो' (जडता निर्माण झालेला) असे म्हटले आहे. 'न पक्खायन्ति' म्हणजे प्रकाशित होत नाहीत, विविध कारणांमुळे स्पष्ट होत नाहीत. म्हणूनच म्हटले आहे— 'चारही दिशा आणि उपदिशा मला स्पष्ट होत नाहीत'. उर्वरित भाग येथे स्पष्टच आहे.

---

Upajjhāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

उपाध्यायसुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले.

---

7. Abhiṇhapaccavekkhitabbaṭṭhānasuttavaṇṇanā

७. अभिण्हपच्चवेक्खितब्बठाणसुत्ताचे वर्णन

---

57. Sattame jarādhammoti dhamma-saddo ‘‘asammosadhammo nibbāna’’ntiādīsu (su. ni. 763) viya pakatipariyāyo, tasmā jarāpakatiko jiṇṇasabhāvoti attho. Tenāha ‘‘jarāsabhāvo’’tiādi. Sesapadesupi eseva nayo. Kammunā dātabbaṃ ādiyatīti kammadāyādo, attanā yathūpacitakammaphalabhāgīti attho. Taṃ pana dāyajjaṃ kāraṇūpacārena vadanto ‘‘kammaṃ mayhaṃ dāyajjaṃ santakanti attho’’ti āha yathā ‘‘kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu, evamidaṃ puññaṃ vaḍḍhatī’’ti (dī. ni. 3.80). Yonīhi phalaṃ sabhāvato bhinnampi abhinnaṃ viya missitaṃ hoti. Tenāha ‘‘kammaṃ mayhaṃ yoni kāraṇa’’nti. Mamattavasena bajjhantīti bandhū, ñāti sālohito ca, kammaṃ pana ekantasambandhavāti āha ‘‘kammaṃ mayhaṃ bandhū’’ti. Patiṭṭhāti avassayo. Kammasadiso hi sattānaṃ avassayo natthi.

५७. सातव्या सुत्तात 'जराधम्मो' (जराधर्मी) यामध्ये 'धम्म' हा शब्द 'असंमोसधम्मो निब्बानं' (सुत्तनिपात ७६३) इत्यादींप्रमाणे प्रकृती (स्वभाव) या अर्थाने वापरला आहे, म्हणून 'जराप्रकृतिक' (वृद्धत्वाच्या स्वभावाचा), 'जीर्णस्वभावाचा' असा अर्थ आहे. म्हणूनच 'जरास्वभाव' इत्यादी म्हटले आहे. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे. कर्माद्वारे दिले जाणारे जे ग्रहण करतो तो 'कम्मदायादो' (कर्मदायाद - कर्माचा वारसदार) होय, म्हणजेच स्वतः संचित केलेल्या कर्माच्या फळाचा वाटेकरी असा अर्थ आहे. परंतु त्या दायाद्याला (वारसाला) कारणाच्या उपचाराने सांगताना 'कर्म हा माझा वारसा (स्वत्व) आहे असा अर्थ आहे' असे म्हटले आहे, जसे की 'भिक्खूहो, कुशल धर्मांच्या समादानामुळे (स्वीकारामुळे) हे पुण्य वाढते' (दीघनिकाय ३.८०). योनीपासून (उत्पत्तीस्थानापासून) फळ स्वभावाने भिन्न असले तरी अभिन्न असल्यासारखे मिश्रित असते. म्हणूनच म्हटले आहे 'कर्म हे माझे योनी (कारण) आहे'. ममत्वाच्या (माझेपणाच्या) भावनेने जे बांधले जातात ते 'बंधू' (नातेवाईक, सगोत्र) होत, परंतु कर्म हे अत्यंत घनिष्ठ संबंध असणारे आहे, म्हणून म्हटले आहे 'कर्म हा माझा बंधू आहे'. 'पतिट्ठा' म्हणजे आश्रय. कर्मासारखा प्राण्यांना दुसरा कोणताही आश्रय नाही.

---

Yobbanaṃ ārabbha uppannamadoti ‘‘mahallakakāle puññaṃ karissāma, daharamha tāvā’’ti yobbanaṃ apassāya mānakaraṇaṃ. ‘‘Ahaṃ nirogo saṭṭhi vā sattati vā vassāni atikkantāni, na me harītakakhaṇḍampi khāditabbaṃ, ime panaññe ‘asukaṃ no ṭhānaṃ rujjati, bhesajjaṃ khādāmā’ti vicaranti, ko añño mayā sadiso nirogo nāmā’’ti evaṃ mānakaraṇaṃ ārogyamado. Sabbesampi jīvitaṃ nāma pabhaṅguraṃ dukkhānubandhañca, tadubhayaṃ anoloketvā pabandhaṭṭhitiṃ paccayasulabhatañca nissāya ‘‘ciraṃ jīviṃ, ciraṃ jīvāmi, ciraṃ jīvissāmi, sukhaṃ jīviṃ, sukhaṃ jīvāmi, sukhaṃ jīvissāmī’’ti evaṃ mānakaraṇaṃ jīvitamado.

तारुण्याला अनुसरून उत्पन्न झालेला मद म्हणजे 'वृद्धपकाळी पुण्य करू, आता तर आपण तरुण आहोत' असे तारुण्याचा आश्रय घेऊन गर्व करणे (हा यौवनमद होय). 'मी निरोगी आहे, साठ किंवा सत्तर वर्षे ओलांडली आहेत, मला हिरड्याचा तुकडाही खाण्याची गरज पडली नाही; परंतु हे इतर लोक 'आमचे अमुक अंग दुखत आहे, औषध खातो' असे म्हणत फिरतात, माझ्यासारखा दुसरा निरोगी कोण असणार?' अशा प्रकारे गर्व करणे म्हणजे 'आरोग्यमद' (आरोग्याचा मद) होय. सर्वांचेच जीवन हे नाशवंत आणि दुःखाशी जोडलेले आहे, या दोन्हीकडे न पाहता, जीवनाच्या सातत्यावर आणि अनुकूल परिस्थितीच्या सुलभतेवर विसंबून 'मी दीर्घकाळ जगलो, मी दीर्घकाळ जगत आहे, मी दीर्घकाळ जगेन; मी सुखाने जगलो, मी सुखाने जगत आहे, मी सुखाने जगेन' अशा प्रकारे गर्व करणे म्हणजे 'जीवितमद' (जीवनाचा मद) होय.

---

Upadhirahitanti [Pg.26] kāmūpadhirahitaṃ. Cattāro hi upadhī – kāmūpadhi, khandhūpadhi, kilesūpadhi, abhisaṅkhārūpadhīti. Kāmāpi ‘‘yaṃ pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ kāmānaṃ assādo’’ti (ma. ni. 1.166) evaṃ vuttassa sukhassa adhiṭṭhānabhāvato ‘‘upadhiyati ettha sukha’’nti iminā vacanatthena ‘‘upadhī’’ti vuccati, khandhāpi khandhamūlakassa dukkhassa adhiṭṭhānabhāvato, kilesāpi apāyadukkhassa adhiṭṭhānabhāvato, abhisaṅkhārāpi bhavadukkhassa adhiṭṭhānabhāvato. Sesaṃ suviññeyyameva.

'उपाधिरहित' म्हणजे काम-उपाधिरहित. कारण चार उपाधी आहेत – कामोपाधी (काम-उपाधी), खंधोपाधी (स्कंध-उपाधी), किलेसोपाधी (क्लेश-उपाधी) आणि अभिसंखारोपाधी (अभिसंस्कार-उपाधी). काम देखील 'पाच कामगुणांवर अवलंबून जे सुख व सोमनस्य उत्पन्न होते, हा कामाचा आस्वाद होय' (मज्झिमनिकाय १.१६६) अशा प्रकारे सांगितलेल्या सुखाचे अधिष्ठान असल्यामुळे, 'यात सुख ठेवले जाते (उत्पन्न केले जाते)' या अर्थाने 'उपाधी' म्हटले जाते. स्कंध देखील स्कंधमूलक दुःखाचे अधिष्ठान असल्यामुळे, क्लेश देखील अपाय-दुःखाचे अधिष्ठान असल्यामुळे आणि अभिसंस्कार देखील भव-दुःखाचे अधिष्ठान असल्यामुळे (उपाधी म्हटले जातात). उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

---

Abhiṇhapaccavekkhitabbaṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

'अभिण्हपच्चवेक्खितब्बठानसुत्तवण्णना' (नेहमी प्रत्यवेक्षण करण्याच्या स्थानांविषयीच्या सुत्ताचे वर्णन) समाप्त झाली.

---

8-10. Licchavikumārakasuttādivaṇṇanā

८-१०. लिच्छविकुमारकसुत्त इत्यादींचे वर्णन.

---

58-60. Aṭṭhame sāpateyyanti ettha saṃ vuccati dhanaṃ, tassa patīti sapati, dhanasāmiko. Tassa hitāvahattā sāpateyyaṃ, drabyaṃ, dhananti attho. Attano rucivasena gāmakiccaṃ netīti gāmaniyo, gāmaniyoyeva gāmaṇiko.

५८-६०. आठव्या सुत्तात 'सापतेय्यं' यामध्ये 'सं' म्हणजे धन म्हटले जाते, त्याचा जो पती (स्वामी) तो 'सपती' म्हणजे धनाचा मालक. त्याच्यासाठी हितकारक असल्यामुळे 'सापतेय्य' म्हणजे द्रव्य किंवा धन असा अर्थ आहे. आपल्या इच्छेनुसार गावाचे कार्य चालवतो तो 'गामणी' (ग्रामणी), आणि गामणी म्हणजेच 'गामणिक' (ग्रामप्रमुख).

---

Anvāya upanissāya jīvanasīlā anujīvinoti āha ‘‘ye ca etaṃ upanissāya jīvantī’’ti. Ekaṃ mahākulaṃ nissāya paṇṇāsampi saṭṭhipi kulāni jīvanti, te manusse sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva. Navamādīni uttānatthāneva.

अनुसरून आणि आश्रय घेऊन जगण्याचा स्वभाव असणारे ते 'अनुजीवी' होत, म्हणूनच म्हटले आहे 'आणि जे याचा आश्रय घेऊन जगतात'. एका मोठ्या कुळाचा आश्रय घेऊन पन्नास किंवा साठ कुटुंबे जगतात, त्या मनुष्यांच्या संदर्भात हे म्हटले आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. नववे इत्यादी सुत्ते स्पष्ट अर्थाचीच आहेत.

---

Licchavikumārakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

लिच्छविकुमारकसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

Nīvaraṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

नीवरणवग्ग (नीवरणवर्ग) वर्णन समाप्त झाले.

---

(7) 2. Saññāvaggo

(७) २. सञ्ञावग्गो (संज्ञावर्ग).

---

1-5. Saññāsuttādivaṇṇanā

१-५. सञ्ञासुत्त (संज्ञासुत्त) इत्यादींचे वर्णन.

---

61-65. Dutiyassa paṭhame ‘‘mahapphalā mahānisaṃsā’’ti ubhayampetaṃ atthato ekaṃ, byañjanameva nānanti āha ‘‘mahapphalā’’tiādi. ‘‘Pañcime gahapatayo ānisaṃsā’’tiādīsu (udā. 76) ānisaṃsa-saddo phalapariyāyopi hoti[Pg.27]. Mahato lokuttarassa sukhassa paccayā hontīti mahānisaṃsā. Amatogadhāti amatabbhantarā amataṃ anuppaviṭṭhā nibbānadiṭṭhattā, tato paraṃ na gacchanti. Tena vuttaṃ ‘‘amatapariyosānā’’ti. Amataṃ pariyosānaṃ avasānaṃ etāsanti amatapariyosānā. Maraṇasaññāti maraṇānupassanāñāṇena saññā. Āhāre paṭikūlasaññāti āhāraṃ gamanādivasena paṭikūlato pariggaṇhantassa uppannasaññā. Ukkaṇṭhitassāti nibbindantassa katthacipi asajjantassa. Dutiyādīni uttānatthāneva.

६१-६५. दुसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात 'महप्फला महानिसंसा' (महाफलदायी व महा-अनुशंसदायी) हे दोन्ही अर्थाने एकच आहेत, केवळ व्यंजने (शब्दरचना) भिन्न आहेत, म्हणूनच 'महप्फला' इत्यादी म्हटले आहे. 'पंचिमे गहपतयो आनिसंसा' (गृहपतींचे हे पाच फायदे आहेत) इत्यादींमध्ये (उदान ७६) 'आनिसंस' (अनुशंस) हा शब्द 'फळ' या अर्थानेही वापरला जातो. महान लोकोत्तर सुखाचे कारण बनतात म्हणून 'महानिसंसा' (महा-अनुशंसदायी). 'अमतो गधा' (अमतोकधा) म्हणजे अमृताच्या (निर्वाणाच्या) अंतर्गत असलेले, निर्वाण पाहिलेले असल्यामुळे अमृतात प्रवेश केलेले, त्यापलीकडे ते जात नाहीत. म्हणूनच 'अमतपरियोसाना' (अमृतपर्यवसायी) असे म्हटले आहे. ज्यांचे पर्यवसान (शेवट) अमृत (निर्वाण) आहे, त्या 'अमतपरियोसाना' होत. 'मरणसञ्ञा' (मरणसंज्ञा) म्हणजे मरणानुपश्यना ज्ञानाने युक्त संज्ञा. 'आहारे पटिकूलसञ्ञा' (आहारात प्रतिकूल संज्ञा) म्हणजे आहारासाठी जाणे इत्यादींच्या संदर्भात आहाराला प्रतिकूल मानणाऱ्या व्यक्तीमध्ये उत्पन्न झालेली संज्ञा. 'उक्कण्ठितस्स' म्हणजे विरक्त झालेल्या, कुठेही आसक्त न होणाऱ्या व्यक्तीचे. दुसरे इत्यादी सुत्ते स्पष्ट अर्थाचीच आहेत.

---

Saññāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

सञ्ञासुत्त (संज्ञासुत्त) इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

6-10. Sājīvasuttādivaṇṇanā

६-१०. साजीवसुत्त (साजीवसुत्त) इत्यादींचे वर्णन.

---

66-70. Chaṭṭhe saha ājīvanti etthāti sājīvo, pañhassa pucchanaṃ vissajjanañca. Tenāha ‘‘sājīvoti pañhapucchanañceva pañhavissajjanañcā’’tiādi. Abhisaṅkhatanti citaṃ. Sattamādīni uttānatthāneva.

६६-७०. सहाव्या सुत्तात 'सहा आजीवन्ति एत्थाति साजीवो' (ज्यामध्ये एकत्र जीवन जगतात तो साजीव), म्हणजे प्रश्नांचे विचारणे आणि त्यांचे उत्तर देणे (निरसन करणे). म्हणूनच म्हटले आहे 'साजीव म्हणजे प्रश्नांचे विचारणे आणि प्रश्नांचे निरसन करणे' इत्यादी. 'अभिसंखतं' म्हणजे संचित केलेले (रचलेले). सातवे इत्यादी सुत्ते स्पष्ट अर्थाचीच आहेत.

---

Sājīvasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

साजीवसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

Saññāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

सञ्ञावग्ग (संज्ञावर्ग) वर्णन समाप्त झाले.

---

(8) 3. Yodhājīvavaggo

(८) ३. योधाजीववग्गो (योधाजीववर्ग).

---

1-2. Paṭhamacetovimuttiphalasuttādivaṇṇanā

१-२. प्रथमचेतोविमुत्तिफलसुत्त (प्रथम चेतोविमुक्तिफल सुत्त) इत्यादींचे वर्णन.

---

71-72. Tatiyassa paṭhame avijjāpalighanti ettha avijjāti vaṭṭamūlikā avijjā, ayaṃ pacurajanehi ukkhipituṃ asakkuṇeyyabhāvato dukkhipanaṭṭhena nibbānadvārappavesavibandhanena ca ‘‘paligho viyāti paligho’’ti vuccati. Tenesa tassā ukkhittattā ‘‘ukkhittapaligho’’ti vutto. Punabbhavassa karaṇasīlo, punabbhavaṃ vā phalaṃ arahatīti ponobhavikā, punabbhavadāyikāti attho. Jātisaṃsāroti jāyanavasena ceva saṃsaraṇavasena ca evaṃladdhanāmānaṃ punabbhavakkhandhānaṃ paccayo kammābhisaṅkhāro. Jātisaṃsāroti hi phalūpacārena kāraṇaṃ vuttaṃ. Tañhi punappunaṃ uppattikāraṇavasena parikkhipitvā ṭhitattā ‘‘parikhā’’ti vuccati santānassa [Pg.28] parikkhipanato. Tenesa tassa saṃkiṇṇattā vikiṇṇattā sabbaso khittattā vināsitattā ‘‘saṃkiṇṇaparikho’’ti vutto.

७१-७२. तिसऱ्या वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात 'अविज्जापलिघं' यामध्ये 'अविज्जा' (अविद्या) म्हणजे संसारचक्राचे मूळ असलेली अविद्या होय. ही सामान्य लोकांकडून उपटून टाकणे अशक्य असल्यामुळे, उपटून टाकण्यास कठीण असण्याच्या अर्थाने आणि निर्वाणद्वाराच्या प्रवेशात अडथळा आणणारी असल्यामुळे 'परिघासारखी (अडथळ्यासारखी) आहे म्हणून परिघ' असे म्हटले जाते. म्हणून ती उपटून टाकली गेल्यामुळे त्याला 'उक्खित्तपलिघो' (ज्याने परिघ उपटून टाकला आहे असा) म्हटले आहे. पुन्हा जन्म घडवून आणण्याचा जिचा स्वभाव आहे किंवा जी पुनर्जन्म रूपी फळाला योग्य आहे ती 'पोनोभविका' (पुनर्भव घडवून आणणारी), म्हणजेच पुनर्जन्म देणारी असा अर्थ आहे. 'जातिसंसारो' म्हणजे जन्म घेण्याच्या आणि संसार करण्याच्या प्रक्रियेमुळे हे नाव मिळालेल्या पुनर्भव-स्कंधांचे कारण असणारा कर्माभिसंस्कार होय. 'जातिसंसार' असे फळाच्या उपचाराने कारणाला म्हटले आहे. कारण ते वारंवार उत्पत्तीचे कारण बनून वेढून राहत असल्यामुळे, संततीला वेढून घेण्याच्या अर्थाने त्याला 'परikhा' (खंदक) म्हटले जाते. म्हणून ते विखुरले गेल्यामुळे, नष्ट केले गेल्यामुळे आणि पूर्णपणे फेकून दिले गेल्यामुळे त्याला 'संकिण्णपरिखो' (ज्याने खंदक नष्ट केला आहे असा) म्हटले आहे.

---

Taṇhāsaṅkhātanti ettha taṇhāti vaṭṭamūlikā taṇhā. Ayañhi gambhīrānugataṭṭhena ‘‘esikā’’ti vuccati. Luñcitvā uddharitvā. Orambhāgiyānīti orambhāgajanakāni kāmabhave upapattipaccayāni kāmarāgasaṃyojanādīni. Etāni hi kavāṭaṃ viya nagaradvāraṃ cittaṃ pidahitvā ṭhitattā ‘‘aggaḷā’’ti vuccanti. Tenesa tesaṃ niggatattā bhinnattā ‘‘niraggaḷo’’ti vuttoti. Aggamaggena panno apacito mānaddhajo etassāti pannaddhajo. Pannabhāroti khandhabhārakilesabhāraabhisaṅkhārabhārā oropitā assāti pannabhāro. Visaṃyuttoti catūhi yogehi sabbakilesehi ca visaṃyutto. Asmimānoti rūpe asmīti māno, vedanāya, saññāya, saṅkhāresu, viññāṇe asmimāno. Ettha hi pañcapi khandhe avisesato ‘‘asmī’’ti gahetvā pavattamāno asmimānoti adhippeto.

ताण्हासाङ्खातन्ति (तृष्णासंख्येय) येथे 'तण्हा' (तृष्णा) म्हणजे संसारचक्राचे मूळ असलेली तृष्णा होय. ही खोलवर रुजलेली असल्यामुळे तिला 'एसिका' (इंद्रखिळा/खांब) असे म्हटले जाते. 'लुञ्चित्वा' म्हणजे उपटून, उपटून काढून. 'ओरम्भागियानी' म्हणजे कनिष्ठ लोकांमध्ये (कामभवात) जन्म देणारी, कामभवातील उत्पत्तीला कारणीभूत असणारी कामराग-संयोजन इत्यादी. ही दारे जशी नगराचे द्वार बंद करतात, तशी चित्ताला बंद करून ठेवणारी असल्यामुळे त्यांना 'अग्गळा' (अडसर/अर्गला) असे म्हटले जाते. म्हणून, त्यांच्यापासून मुक्त झाल्यामुळे आणि त्यांना तोडल्यामुळे त्याला 'निरग्गळो' (अडसररहित) असे म्हटले आहे. अग्र मार्गाने (अर्हत मार्गाने) ज्याचा मानाचा ध्वज खाली पडला आहे (नष्ट झाला आहे), तो 'पन्नद्धजो' (ध्वज खाली पडलेला) होय. 'पन्नभारो' म्हणजे स्कंधभार, क्लेशभार आणि अभिसंस्कारभार ज्याने खाली उतरवून ठेवला आहे, तो 'पन्नभारो' (भार उतरवून ठेवलेला) होय. 'विसंयुत्तो' म्हणजे चार योगांपासून आणि सर्व क्लेशांपासून विमुक्त झालेला. 'अस्मिमानो' म्हणजे रूपामध्ये 'मी आहे' असा मान (अहंकार), वेदनेमध्ये, संज्ञेमध्ये, संस्कारांमध्ये आणि विज्ञानामध्ये 'मी आहे' असा मान होय. येथे पाचही स्कंधांना सामान्यतः 'मी आहे' असे ग्रहण करून प्रवृत्त होणारा मान म्हणजे 'अस्मिमान' अभिप्रेत आहे.

---

Nagaradvārassa parissayapaṭibāhanatthañceva sodhanatthañca ubhosu passesu esikāthambhe nikhaṇitvā ṭhapetīti āha ‘‘nagaradvāre ussāpite esikāthambhe’’ti. Pākāraviddhaṃsaneneva parikhābhūmisamakaraṇaṃ hotīti āha ‘‘pākāraṃ bhinditvā parikhaṃ vikiritvā’’ti. ‘‘Eva’’ntiādi upamāsaṃsandanaṃ. Santo saṃvijjamāno kāyo dhammasamūhoti sakkāyo, upādānakkhandhapañcakaṃ. Dvattiṃsakammakāraṇā dukkhakkhandhe āgatadukkhāni. Akkhirogasīsarogādayo. Aṭṭhanavuti rogā, rājabhayādīni pañcavīsatimahābhayāni. Dutiyaṃ uttānameva.

नगरद्वाराच्या संकटांचे निवारण करण्यासाठी आणि त्याच्या संरक्षणासाठी दोन्ही बाजूंना इंद्रखिळे (खांब) पुरून ठेवले जातात, म्हणून 'नगरद्वारे उस्सापिते एसिकाथम्भे' (नगरद्वारात उभारलेले इंद्रखिळे) असे म्हटले आहे. तटबंदी (प्राकार) उद्ध्वस्त केल्यानेच खंदकाची जमीन सपाट होते, म्हणून 'पाकारं भिन्दित्वा परिखं विकिरित्वा' (तटबंदी तोडून आणि खंदक सपाट करून) असे म्हटले आहे. 'एवं' इत्यादी उपमेची तुलना आहे. विद्यमान असलेला, अस्तित्वात असलेला काय (धर्मांचा समूह) म्हणजे 'सक्काय' (सत्काय) होय, जो पाच उपादानस्कंधांचा समूह आहे. बत्तीस प्रकारच्या कर्मकारणांमुळे दुःखस्कंधात आलेली दुःखे. डोळ्यांचे रोग, डोकेदुखी इत्यादी. अठ्याण्णव रोग, राजाचे भय इत्यादी पंचवीस मोठी भये. दुसरे (सूत्र) स्पष्टच आहे.

---

Paṭhamacetovimuttiphalasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथमचेतोविमुत्तिफलसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

3-4. Paṭhamadhammavihārīsuttādivaṇṇanā

३-४. प्रथमधम्मविहारीसुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

73-74. Tatiye niyakajjhatteti attano santāne. Mettāya upasaṃharaṇavasena hitaṃ esantena. Karuṇāya vasena anukampamānena. Pariggahetvāti parito gahetvā, pharitvāti attho. Pariccāti parito katvā, samantato pharitvā icceva attho. ‘‘Paṭiccā’’tipi [Pg.29] pāṭho. Mā pamajjitthāti ‘‘jhāyathā’’ti vuttasamathavipassanānaṃ ananuyuñjanena aññena vā kenaci pamādakāraṇena mā pamādaṃ āpajjittha. Niyyānikasāsane akattabbakaraṇaṃ viya kattabbākaraṇampi pamādoti. Vipattikāleti sattaasappāyādivipattiyutte kāle. Sabbepi sāsane guṇā idheva saṅgahaṃ gacchantīti āha ‘‘jhāyatha mā pamādattha…pe… anusāsanī’’ti. Catutthe natthi vattabbaṃ.

७३-७४. तिसऱ्या (सूत्रात) 'नियकज्झत्ते' म्हणजे स्वतःच्या संतानात (चित्तसंततीत). मैत्रीच्या भावनेने युक्त होऊन हित शोधणाऱ्याने. करुणेच्या भावनेने अनुकंपा करणाऱ्याने. 'परिग्गहेत्वा' म्हणजे चहूबाजूंनी ग्रहण करून, म्हणजेच पसरवून (व्यापून) असा अर्थ आहे. 'परिच्चा' म्हणजे चहूबाजूंनी करून, म्हणजेच सर्व बाजूंनी पसरवून असाच अर्थ आहे. 'पटिच्चा' असाही पाठ आहे. 'मा पमज्जित्थ' म्हणजे 'ध्यान करा' असे म्हटलेल्या शमथ आणि विपश्यनेचा अभ्यास न केल्यामुळे किंवा इतर कोणत्याही प्रमादाच्या (आळसाच्या) कारणामुळे प्रमाद करू नका. मोक्षदायी शासनात (धम्मात) न करण्यासारख्या गोष्टी करणे जसा प्रमाद आहे, तसेच करण्यासारख्या गोष्टी न करणे हाही प्रमादच आहे. 'विपत्तिक आले' म्हणजे सात प्रकारच्या अहितकारक (असात्त्विक) इत्यादी विपत्तींनी युक्त काळात. शासनातील (धम्मातील) सर्वच गुण येथेच समाविष्ट होतात, म्हणून 'झायथ मा पमादत्थ...पे... अनुसासनी' (ध्यान करा, प्रमाद करू नका... हीच माझी अनुशासनी आहे) असे म्हटले आहे. चौथ्या सूत्रात काही सांगण्यासारखे नाही.

---

Paṭhamadhammavihārīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथमधम्मविहारीसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

5. Paṭhamayodhājīvasuttavaṇṇanā

५. प्रथमयोधाजीवसुत्ताचे वर्णन

---

75. Pañcame yujjhanaṃ yodho, so ājīvo etesanti yodhājīvā. Tenāha ‘‘yuddhūpajīvino’’ti. Santhambhitvā ṭhātuṃ na sakkotīti baddho dhitisampanno ṭhātuṃ na sakkoti. Samāgateti sampatte. Byāpajjatīti vikāramāpajjati. Tenāha ‘‘pakatibhāvaṃ jahatī’’ti.

७५. पाचव्या (सूत्रात) 'योधा' म्हणजे युद्ध करणे, आणि तीच ज्यांची उपजीविका (आजीव) आहे, ते 'योधाजीवा' (योद्धे) होत. म्हणूनच 'युद्धूपजीविनो' (युद्धावर जगणारे) असे म्हटले आहे. 'सन्थम्भित्वा ठातुं न सक्कोति' म्हणजे बांधलेला किंवा धैर्यवान असूनही उभा राहू शकत नाही. 'समागते' म्हणजे समोर आल्यावर (प्राप्त झाल्यावर). 'ब्यापज्जति' म्हणजे विकार पावतो (घाबरतो). म्हणूनच 'पकतिभावं जहती' (आपला मूळ स्वभाव सोडतो) असे म्हटले आहे.

---

Rajaggasminti paccatte bhummavacananti āha ‘‘kiṃ tassa puggalassa rajaggaṃ nāmā’’ti. Vinibbeṭhetvāti gahitaggahaṇaṃ vissajjāpetvā. Mocetvāti sarīrato apanetvā.

‘रजग्गस्मिं’ हे स्वतःच्या अर्थातील सप्तमी विभक्तीचे रूप आहे, म्हणून ‘त्या पुद्गलाचे रजग्ग (धुळीचा कण/अग्रभाग) म्हणजे काय?’ असे विचारले आहे. ‘विनिब्बेठेत्वा’ म्हणजे घेतलेले ग्रहण (पकड) सोडवून. ‘मोचेत्वा’ म्हणजे शरीरापासून दूर करून.

---

Paṭhamayodhājīvasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथमयोधाजीवसुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले.

---

6. Dutiyayodhājīvasuttavaṇṇanā

६. द्वितीययोधाजीवसुत्ताचे वर्णन

---

76. Chaṭṭhe cammanti iminā cammamayaṃ cammamiti sibbitaṃ, aññaṃ vā keṭakaphalakādiṃ saṅgaṇhāti. Dhanukalāpaṃ sannayhitvāti dhanuñceva tūṇirañca sannayhitvā sajjetvā. Dhanudaṇḍassa jiyāyattabhāvakaraṇādipi hi dhanuno sannayhanaṃ. Tenevāha ‘‘dhanuñca sarakalāpañca sannayhitvā’’ti. Yuddhasannivesena ṭhitanti dvinnaṃ senānaṃ byūhanasaṃvidhānanayena kato yo sanniveso, tassa vasena ṭhitaṃ, senābyūhasaṃvidhānavasena sanniviṭṭhanti vuttaṃ hoti. Ussāhañca vāyāmañca karotīti yujjhanavasena ussāhaṃ vāyāmañca karoti. Pariyāpādentīti maraṇapariyantikaṃ aparaṃ pāpenti. Tenāha ‘‘pariyāpādayantī’’ti, jīvitaṃ pariyāpādayanti maraṇaṃ paṭipajjāpentīti vuttaṃ hoti.

७६. सहाव्या (सूत्रात) 'चम्मं' (चर्म/ढाल) याने चामड्याचे बनवलेले किंवा शिवलेले चर्म, अथवा इतर केटक (ढाल) किंवा फलक इत्यादी ग्रहण केले जाते. 'धनु कलापं सन्नयहित्वा' म्हणजे धनुष्य आणि बाणांचा भाता (तुणिर) बांधून सज्ज करून. धनुष्याच्या दांड्याला दोरी (प्रत्यंचा) जोडणे इत्यादी देखील धनुष्याचे सज्ज करणेच आहे. म्हणूनच 'धनुञ्च सरकलापञ्च सन्नयहित्वा' (धनुष्य आणि बाणांचा भाता सज्ज करून) असे म्हटले आहे. 'युद्धसन्निवेशेन ठितं' म्हणजे दोन सैन्यांच्या व्यूहरचनेच्या नियोजनानुसार जी मांडणी केली जाते, त्यानुसार उभे राहिलेले, म्हणजेच सैन्यव्यूहाच्या नियोजनानुसार सज्ज झालेले असा अर्थ आहे. 'उस्साहञ्च वाया मञ्च करोति' म्हणजे युद्धाच्या दृष्टीने उत्साह आणि प्रयत्न करतो. 'परियापादेन्ति' म्हणजे मरणापर्यंत पोहोचवतात. म्हणूनच 'परियापादयन्ती' असे म्हटले आहे, म्हणजेच जीवन संपवून मृत्यूच्या स्वाधीन करतात असा अर्थ आहे.

---

Arakkhiteneva [Pg.30] kāyenātiādīsu hatthapāde kīḷāpento gīvaṃ viparivattento kāyaṃ na rakkhati nāma. Nānappakāraṃ duṭṭhullaṃ karonto vācaṃ na rakkhati nāma. Kāmavitakkādayo vitakkento cittaṃ na rakkhati nāma. Anupaṭṭhitāya satiyāti kāyagatāya satiyā anupaṭṭhitāya. Rāgena anugatoti rāgena anupahato. Rāgaparetoti vā rāgena phuṭṭho phuṭṭhavisena viya sappena.

‘अरक्खितेनेव कायेन’ (असुरक्षित शरीरानेच) इत्यादींमध्ये हात-पाय हलवणारा, मान इकडेतिकडे फिरवणारा शरीराचे रक्षण करत नाही. नाना प्रकारच्या वाईट (अश्लील) गोष्टी बोलणारा वाचेचे रक्षण करत नाही. कामवितर्क इत्यादी विचार करणारा चित्ताचे रक्षण करत नाही. ‘अनुपट्ठिताय सतिया’ म्हणजे कायगता स्मृती उपस्थित नसताना. ‘रागेन अनुगतो’ म्हणजे रागाने (रागाच्या प्रभावाने) ग्रासलेला. ‘रागपरेतो’ म्हणजे रागाने स्पर्शलेला, जसे विषारी सर्पाने दंश केलेला असतो.

---

Anudahanaṭṭhenāti anupāyappaṭipattiyā. Sampati āyatiñca mahābhitāpaṭṭhena. Anavatthitasabhāvatāya ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhena. Muhuttaramaṇīyatāya tāvakālikaṭṭhena. Byattehi abhibhavanīyatāya sabbaṅgapaccaṅgapalibhañjanaṭṭhena. Chedanabhedanādiadhikaraṇabhāvena ugghaṭṭanasadisatāya adhikuṭṭanaṭṭhena. Avaṇe vaṇaṃ uppādetvā anto anupavisanasabhāvatāya vinivijjhanaṭṭhena. Diṭṭhadhammikasamparāyika anatthanimittatāya sāsaṅkasappaṭibhayaṭṭhena.

‘अनुदहनट्ठेन’ (सतत जळण्याच्या अर्थाने) म्हणजे अयोग्य प्रतिपत्तीमुळे (चुकीच्या आचरणामुळे). वर्तमानकाळात आणि भविष्यकाळातही महासंताप (मोठा दाह) होण्याच्या अर्थाने. अस्थिर स्वभावामुळे क्षणभंगुर उपस्थितीच्या अर्थाने. क्षणभरच रमणीय वाटत असल्यामुळे तात्कालिकतेच्या अर्थाने. विद्वानांकडून पराभूत होण्याजोगे असल्यामुळे सर्व अंग-प्रत्यंगांच्या विनाशाच्या अर्थाने. छेद-भेद इत्यादींच्या कारणांमुळे आघातासारखे असण्याच्या अर्थाने, म्हणजेच खाटिकखान्यासारखे (अधकुट्टन) असण्याच्या अर्थाने. जखम नसलेल्या ठिकाणी जखम करून आत प्रवेश करण्याच्या स्वभावामुळे भेदून जाण्याच्या (विंधण्याच्या) अर्थाने. इहलोकात आणि परलोकात अनर्थाचे कारण असल्यामुळे साशंक आणि भययुक्त असण्याच्या अर्थाने.

---

Dutiyayodhājīvasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

द्वितीययोधाजीवसुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले.

---

7-8. Paṭhamaanāgatabhayasuttādivaṇṇanā

७-८. प्रथमअनागतभयसुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

77-78. Sattame visesassa pattiyā visesassa pāpuṇanatthaṃ. Vīriyanti padhānavīriyaṃ. Taṃ pana caṅkamanavasena karaṇe ‘‘kāyika’’ntipi vattabbataṃ labhatīti āha – ‘‘duvidhampī’’ti. Satthakavātāti sandhibandhanāni kattariyā chindantā viya pavattavātā. Tenāha – ‘‘satthaṃ viyā’’tiādi. Katakammehīti katacorakammehi. Te kira katakammā yaṃ nesaṃ devataṃ āyācitvā kammaṃ nipphannaṃ, tassa upakāratthāya manusse māretvā galalohitāni gaṇhanti. Te ‘‘aññesu manussesu māriyamānesu kolāhalaṃ uppajjissati, pabbajitaṃ pariyesanto nāma natthī’’ti maññamānā bhikkhū gahetvā mārenti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Akatakammehīti aṭavito gāmaṃ āgamanakāle kammanipphattatthaṃ puretaraṃ balikammaṃ kātukāmehi. Tenevāha – ‘‘corikaṃ katvā nikkhantā katakammā nāmā’’tiādi. Aṭṭhame natthi vattabbaṃ.

७७-७८. सातव्या सुत्तात 'विशेषाच्या प्राप्तीसाठी' म्हणजे विशेषाला प्राप्त करण्यासाठी. 'वीर्य' म्हणजे प्रधानवीर्य (प्रयत्न). आणि ते चंक्रमण (चालणे) करण्याच्या स्वरूपात केल्यास त्याला 'कायिक' (शारीरिक) देखील म्हटले जाऊ शकते, म्हणून म्हटले आहे - "दोन्ही प्रकारचे देखील" (दुविधम्पि). 'सत्थकवाता' (शस्त्ररूप वारा) म्हणजे सांधे आणि बंधनांना कात्रीने कापल्याप्रमाणे वाहणारे वारे. म्हणूनच म्हटले आहे - "शस्त्राप्रमाणे" इत्यादी. 'कतकम्मेहि' म्हणजे ज्यांनी चोरीचे कृत्य केले आहे अशा चोरांद्वारे. असे म्हटले जाते की, त्या चोरांनी ज्या देवतेची प्रार्थना करून आपले काम यशस्वी केले होते, तिच्या उपकारासाठी ते माणसांना मारून त्यांच्या गळ्याचे रक्त घेत असत. "इतर माणसांना मारल्यास कोलाहल (गोंधळ) निर्माण होईल, परंतु प्रव्रजिताचा (भिक्खूचा) शोध घेणारे कोणी नसते," असा विचार करून ते भिक्खूंना पकडून मारत असत. संदर्भाने हे म्हटले आहे. 'अकतकम्मेहि' म्हणजे जंगलातून गावात येताना आपले काम यशस्वी व्हावे म्हणून आधीच बळी देण्याची इच्छा असणाऱ्यांद्वारे. म्हणूनच म्हटले आहे - "चोरी करून बाहेर पडलेले ते 'कतकम्मा' (कृतकर्मा) होत" इत्यादी. आठव्या सुत्तात काही सांगण्यासारखे नाही.

---

Paṭhamaanāgatabhayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथम अनागतभय सुत्त इत्यादींची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

---

9. Tatiyaanāgatabhayasuttavaṇṇanā

९. तृतीय अनागतभय सुत्ताची वर्णना (टीका)

---

79. Navame [Pg.31] pāḷigambhīrāti (saṃ. ni. ṭī. 2.2.229) pāḷivasena gambhīrā agādhā dukkhogāhā sallasuttasadisā. Sallasuttañhi (su. ni. 579) ‘‘animittamanaññāta’’ntiādinā pāḷivasena gambhīraṃ, na atthagambhīraṃ. Tathā hi tattha tā tā gāthā duviññeyyarūpā tiṭṭhanti. Duviññeyyañhi ñāṇena dukkhogāhanti katvā ‘‘gambhīra’’nti vuccati. Pubbāparaṃpettha kāsañci gāthānaṃ duviññeyyatāya dukkhogāhameva, tasmā pāḷivasena gambhīraṃ. Atthagambhīrāti atthavasena gambhīrā mahāvedallasuttasadisā, mahāvedallasuttassa (ma. ni. 1.449 ādayo) atthavasena gambhīratā pākaṭāyeva. Lokaṃ uttaratīti lokuttaro, so atthabhūto etesaṃ atthīti lokuttarā. Tenāha – ‘‘lokuttaradhammadīpakā’’ti. Suññatāpaṭisaṃyuttāti sattasuññadhammappakāsakā. Tenāha ‘‘khandhadhātuāyatanapaccayākārappaṭisaṃyuttā’’ti. Uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbanti ca liṅgavacanavipallāsena vuttanti āha ‘‘uggahetabbe ceva vaḷañjetabbe cā’’ti. Kavino kammaṃ kavitā. Yassa pana yaṃ kammaṃ, taṃ tena katanti vuccatīti āha ‘‘kavitāti kavīhi katā’’ti. Kāveyyanti kabyaṃ, kabyanti ca kavinā vuttanti attho. Tenāha ‘‘tasseva vevacana’’nti. Cittakkharāti citrākāraakkharā. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. Sāsanato bahiddhā ṭhitāti na sāsanāvacarā. Bāhirakasāvakehīti ‘‘buddhā’’ti appaññātānaṃ yesaṃ kesañci sāvakehi. Sussūsissantīti akkharacittatāya ceva sarasampattiyā ca attamanā hutvā sāmaṇeradaharabhikkhumātugāmamahāgahapatikādayo ‘‘esa dhammakathiko’’ti sannipatitvā sotukāmā bhavissanti.

७९. नवव्या सुत्तात 'पाळिगंभीरा' म्हणजे पाळीच्या (पाठाच्या) दृष्टीने गंभीर, अगाध, समजण्यास कठीण, जसे की 'सल्लसुत्त'. कारण सल्लसुत्त (सुत्तनिपात ५७९) हे "अनिमित्तमनञ्ञातं" (अनिमित्त आणि अज्ञात) इत्यादी गाथांमुळे पाळीच्या (शब्दांच्या) दृष्टीने गंभीर आहे, अर्थाच्या दृष्टीने गंभीर नाही. कारण तेथे त्या त्या गाथा समजण्यास कठीण अशा स्वरूपात आहेत. जे ज्ञानाने समजण्यास कठीण आणि प्रवेश करण्यास कठीण असते, त्यालाच 'गंभीर' म्हटले जाते. येथे काही गाथांचे पूर्वापार (संदर्भ) समजण्यास कठीण असल्यामुळे ते खरोखरच कठीण आहे, म्हणून ते पाळीच्या दृष्टीने गंभीर आहे. 'अत्थगंभीरा' म्हणजे अर्थाच्या दृष्टीने गंभीर, जसे की 'महावेदल्लसुत्त'. महावेदल्लसुत्ताची अर्थाच्या दृष्टीने असणारी गंभीरता स्पष्टच आहे. जो जगाच्या पलीकडे जातो (लोकोत्तर) तो 'लोकुत्तरो' होय. तो अर्थ ज्यांच्यामध्ये आहे ते 'लोकुत्तरा' (लोकोत्तर सुत्ते) होत. म्हणूनच म्हटले आहे - "लोकोत्तर धर्माचा प्रकाश करणारे" (लोकुत्तरधम्मदीपका). 'सुञ्ञतापटिसंयुत्ता' (शून्यतासंयुक्ता) म्हणजे सत्त्व-शून्यतेचा (आत्मरहिततेचा) धर्म प्रकाशित करणारे. म्हणूनच म्हटले आहे - "स्कंध, धातू, आयतन आणि प्रत्ययाकार (प्रतीत्यसमुत्पाद) यांच्याशी संबंधित". 'उग्गहेतब्बं परियापुणितब्बं' हे लिंग आणि वचनाच्या विपर्यासाने (बदलाने) म्हटले आहे, म्हणून म्हटले आहे - "ग्रहण करण्यायोग्य आणि वापरण्यायोग्य देखील". कवीचे कर्म म्हणजे 'कविता'. ज्याचे जे कर्म असते, ते त्याने केले आहे असे म्हटले जाते, म्हणून म्हटले आहे - "कविता म्हणजे कवींनी केलेली". 'कावेय्यं' म्हणजे काव्य, आणि काव्य म्हणजे कवीने रचलेले असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे". 'चित्तक्खरा' म्हणजे विचित्र (सुंदर) आकाराची अक्षरे. दुसरे पद त्याचाच समानार्थी शब्द आहे. 'शासनाच्या बाहेर राहिलेले' म्हणजे जे बुद्धांच्या शासनात समाविष्ट नाहीत. 'बाहिरकसावकेहि' म्हणजे जे 'बुद्ध' म्हणून प्रसिद्ध नाहीत अशा इतर कोणाचेही श्रावक (शिष्य). 'ऐकण्याची इच्छा करतील' (सुस्सूसिस्सन्ति) म्हणजे अक्षरांच्या सुंदरतेमुळे आणि स्वरांच्या माधुर्यामुळे प्रसन्न होऊन सामणेर, तरुण भिक्खू, स्त्रिया, मोठे गृहपती इत्यादी "हा धम्मकथिक (धर्मोपदेशक) आहे" असे म्हणून एकत्र येऊन ऐकण्याची इच्छा करतील.

---

Tatiyaanāgatabhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

तृतीय अनागतभय सुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

---

10. Catutthaanāgatabhayasuttavaṇṇanā

१०. चतुर्थ अनागतभय सुत्ताची वर्णना (टीका)

---

80. Dasame pañcavidhena saṃsaggenāti ‘‘savanasaṃsaggo, dassanasaṃsaggo, samullāpasaṃsaggo, sambhogasaṃsaggo, kāyasaṃsaggo’’ti evaṃ vuttena pañcavidhena saṃsaggena. Saṃsajjati etenāti saṃsaggo, rāgo. Savanahetuko, savanavasena vā pavatto saṃsaggo savanasaṃsaggo. Esa nayo [Pg.32] sesesupi. Kāyasaṃsaggo pana kāyaparāmāso. Tesu parehi vā kathiyamānaṃ rūpādisampattiṃ attanā vā sitalapitagītasaddaṃ suṇantassa sotaviññāṇavīthivasena uppanno rāgo savanasaṃsaggo nāma. Visabhāgarūpaṃ olokentassa pana cakkhuviññāṇavīthivasena uppanno rāgo dassanasaṃsaggo nāma. Aññamaññaālāpasallāpavasena uppannarāgo samullāpasaṃsaggo nāma. Bhikkhuno bhikkhuniyā santakaṃ, bhikkhuniyā bhikkhussa santakaṃ gahetvā paribhogakaraṇavasena uppannarāgo sambhogasaṃsaggo nāma. Hatthaggāhādivasena uppanno rāgo kāyasaṃsaggo nāma.

८०. दहाव्या सुत्तात 'पाच प्रकारच्या संसर्गाने' म्हणजे "श्रवण-संसर्ग, दर्शन-संसर्ग, संलाप-संसर्ग, संभोग-संसर्ग, काय-संसर्ग" अशा प्रकारे सांगितलेल्या पाच प्रकारच्या संसर्गाने. ज्याच्याद्वारे मनुष्य आसक्त होतो तो 'संसर्ग' म्हणजे राग (आसक्ती) होय. श्रवणामुळे होणारा किंवा श्रवणाच्या माध्यमातून निर्माण होणारा संसर्ग म्हणजे 'श्रवण-संसर्ग' होय. हाच नियम इतरांच्या बाबतीतही लागू होतो. 'काय-संसर्ग' म्हणजे शारीरिक स्पर्श होय. त्यापैकी, इतरांद्वारे वर्णन केली जाणारी रूप इत्यादींची संपत्ती ऐकताना किंवा स्वतः मधुर गायनाचा आवाज ऐकताना श्रोत्रविज्ञानवीथीच्या (कान आणि मनाच्या प्रक्रियेच्या) माध्यमातून उत्पन्न होणारा राग (आसक्ती) म्हणजे 'श्रवण-संसर्ग' होय. विजातीय (विरुद्ध लिंगी) रूपाकडे पाहताना चक्षुविज्ञानवीथीच्या (डोळे आणि मनाच्या प्रक्रियेच्या) माध्यमातून उत्पन्न होणारा राग म्हणजे 'दर्शन-संसर्ग' होय. परस्परांशी संभाषण आणि गप्पा मारल्यामुळे उत्पन्न होणारा राग म्हणजे 'संलाप-संसर्ग' होय. भिक्खूने भिक्खुणीची वस्तू किंवा भिक्खुणीने भिक्खूची वस्तू घेऊन तिचा उपभोग घेतल्यामुळे उत्पन्न होणारा राग म्हणजे 'संभोग-संसर्ग' होय. हात पकडणे इत्यादींमुळे उत्पन्न होणारा राग म्हणजे 'काय-संसर्ग' होय.

---

Anekavihitanti annasannidhipānasannidhivatthasannidhiyānasannidhisayanasannidhigandhasannidhi- āmisasannidhivasena anekappakāraṃ. Sannidhikatassāti etena ‘‘sannidhikāraparibhoga’’nti (dha. sa. tikamātikā 10) ettha kāra-saddassa kammatthataṃ dasseti. Yathā vā ‘‘ācayaṃ gāmino’’ti vattabbe anunāsikalopena ‘‘ācayagāmino’’ti niddeso kato, evaṃ ‘‘sannidhikāraṃ paribhoga’’nti vattabbe anunāsikalopena ‘‘sannidhikāraparibhoga’’nti vuttaṃ, sannidhiṃ katvā paribhoganti attho.

'अनेकविहितं' म्हणजे अन्न-संचय, पेय-संचय, वस्त्र-संचय, वाहन-संचय, शयन-संचय, गंध-संचय आणि आमिष-संचय अशा प्रकारे अनेक प्रकारचा संचय. 'सन्निधिकतस्स' (संचित केलेल्याचे) या पदाने "सन्निधिकारपरिभोगं" (धम्मसंगणि त्रिकमातृका १०) यामध्ये 'कार' शब्दाचा कर्म अर्थ दर्शविला आहे. किंवा ज्याप्रमाणे "आचयं गामिनो" असे म्हणायचे असताना अनुनासिकाचा लोप करून "आचयगामिनो" असा निर्देश केला जातो, त्याचप्रमाणे "सन्निधिकारं परिभोगं" असे म्हणायचे असताना अनुनासिकाचा लोप करून "सन्निधिकारपरिभोगं" असे म्हटले आहे; संचय करून उपभोग घेणे असा याचा अर्थ आहे.

---

‘‘Sannidhikatassa paribhoga’’nti ettha (dī. ni. aṭṭha. 1.12) pana duvidhā kathā vinayavasena sallekhavasena ca. Vinayavasena tāva yaṃ kiñci annaṃ ajja paṭiggahitaṃ aparajju sannidhikāraṃ hoti, tassa paribhoge pācittiyaṃ. Attanā laddhaṃ pana sāmaṇerānaṃ datvā tehi laddhaṃ vā pāpetvā dutiyadivase bhuñjituṃ vaṭṭati, sallekho pana na hoti. Pānasannidhimhipi eseva nayo. Vatthasannidhimhi anadhiṭṭhitāvikappitaṃ sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti. Ayaṃ nippariyāyakathā. Pariyāyato pana ticīvarasantuṭṭhena bhavitabbaṃ, catutthaṃ labhitvā aññassa dātabbaṃ. Sace yassa kassaci dātuṃ na sakkoti, yassa pana dātukāmo hoti, so uddesatthāya vā paripucchatthāya vā gato, āgatamatte dātabbaṃ, adātuṃ na vaṭṭati. Cīvare pana appahonte, satiyā vā paccāsāya anuññātakālaṃ ṭhapetuṃ vaṭṭati. Sūcisuttacīvarakārakānaṃ alābhe tatopi vinayakammaṃ katvā ṭhapetuṃ vaṭṭati ‘‘imasmiṃ jiṇṇe puna īdisaṃ kuto labhissāmī’’ti pana ṭhapetuṃ na vaṭṭati, sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti.

"संचित केलेल्याचा उपभोग" (सन्निधिकतस्स परिभोगं) याविषयी (दीघनिकाय अट्ठकथा १.१२) विनय आणि सल्लेख (संयम) यांच्या दृष्टीने दोन प्रकारची चर्चा आहे. विनयाच्या दृष्टीने, आज ग्रहण केलेले कोणतेही अन्न दुसऱ्या दिवशी संचित (शिळे/साठवलेले) होते, त्याचा उपभोग घेतल्यास 'पाचित्तिय' (प्रायश्चित्त) होते. परंतु स्वतःला मिळालेले अन्न सामणेरांना देऊन किंवा त्यांच्याकडून मिळवून दुसऱ्या दिवशी जेवणे योग्य आहे, पण तो 'सल्लेख' (संयम) होत नाही. पेयाच्या संचयाच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. वस्त्राच्या संचयाच्या बाबतीत, अधिष्ठित (निश्चित) न केलेले किंवा विकल्पित (दुसऱ्याला न दिलेले) वस्त्र हे संचय ठरते आणि ते सल्लेखाला (संयमाला) बाधा आणते. ही थेट (मुख्य) चर्चा आहे. परंतु पर्यायाने (दुसऱ्या दृष्टीने), भिक्खूने त्रिचीवराने (तीन वस्त्रांनी) संतुष्ट असावे; चौथे वस्त्र मिळाल्यास ते दुसऱ्याला द्यावे. जर ते कोणाही एकाला देणे शक्य नसेल, आणि ज्याला देण्याची इच्छा आहे तो उपदेशासाठी किंवा विचारपूस करण्यासाठी बाहेर गेला असेल, तर तो परत आल्यावर लगेचच ते दिले पाहिजे, न देणे योग्य नाही. परंतु चीवर (वस्त्र) अपुरे असल्यास, किंवा मिळण्याची आशा असल्यास, ते अनुमत काळापर्यंत ठेवणे योग्य आहे. सुई, दोरा आणि चीवर बनवणाऱ्यांचा अभाव असल्यास, त्याहून अधिक काळ विनयकर्म (विधी) करून ते ठेवणे योग्य आहे; परंतु "हे जुने झाल्यावर पुन्हा असे कुठे मिळणार?" असा विचार करून ते ठेवणे योग्य नाही, कारण तो संचय होतो आणि तो सल्लेखाला (संयमाला) बाधा आणतो.

---

Yānasannidhimhi [Pg.33] yānaṃ nāma vayhaṃ ratho sakaṭaṃ sandamānikā pāṭaṅkīti. Na panetaṃ pabbajitassa yānaṃ, upāhanaṃ pana yānaṃ. Ekabhikkhussa hi eko araññavāsatthāya, eko dhotapādakatthāyāti ukkaṃsato dve upāhanasaṅghāṭakā vaṭṭanti, tatiyaṃ labhitvā aññassa dātabbo. ‘‘Imasmiṃ jiṇṇe aññaṃ kuto labhissāmī’’ti ṭhapetuṃ na vaṭṭati, sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti. Sayanasannidhimhi sayananti mañco. Ekassa bhikkhuno eko sayanagabbhe, eko divāṭṭhāneti ukkaṃsato dve mañcā vaṭṭanti. Tato uttariṃ labhitvā aññassa bhikkhuno, gaṇassa vā dātabbo, adātuṃ na vaṭṭati, sannidhi ceva hoti, sallekho ca kuppati. Gandhasannidhimhi bhikkhuno kaṇḍukacchuchavidosādiābādhe sati gandhā vaṭṭanti. Gandhatthikena gandhañca āharāpetvā tasmiṃ roge vūpasante aññesaṃ vā ābādhikānaṃ dātabbaṃ, dvāre pañcaṅguligharadhūpanādīsu vā upanetabbaṃ. ‘‘Puna roge sati bhavissatī’’ti ṭhapetuṃ na vaṭṭati, gandhasannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti.

यानसंनिधीमध्ये (वाहनांच्या साठवणुकीत) 'यान' म्हणजे पालखी, रथ, गाडी, मेणा, शिबिका इत्यादी. परंतु हे प्रव्रजिताचे (भिक्खूचे) यान नव्हे, तर उपाहन (पादत्राण) हेच (भिक्खूचे) यान आहे. एका भिक्खूसाठी जास्तीत जास्त दोन जोड उपाहन (पादत्राणे) योग्य आहेत - एक अरण्यवासासाठी आणि एक पाय धुण्याच्या वेळी वापरण्यासाठी. तिसरा जोड मिळाल्यास तो दुसऱ्याला दिला पाहिजे. 'हा जुना झाल्यावर दुसरा कुठून मिळणार?' असे म्हणून तो ठेवून देणे योग्य नाही; कारण ती साठवणूक (संनिधी) ठरते आणि ती सल्लेख (अल्पेच्छता) नष्ट करते. शयनसंनिधीमध्ये 'शयन' म्हणजे मंचक (खाट). एका भिक्खूसाठी जास्तीत जास्त दोन मंचक योग्य आहेत - एक शयनगृहात (झोपण्याच्या खोलीत) आणि एक दिवसा बसण्याच्या ठिकाणी. त्यापेक्षा अधिक मिळाल्यास ते दुसऱ्या भिक्खूला किंवा संघाला दिले पाहिजेत. न देणे योग्य नाही; कारण ती साठवणूक ठरते आणि सल्लेख नष्ट होतो. गंधसंनिधीमध्ये भिक्खूला खाज, खरूज, त्वचारोग इत्यादी आजार असल्यास गंध (सुगंधी द्रव्ये/लेप) वापरणे योग्य आहे. गंधाची गरज असणाऱ्याने गंध मागवून घ्यावा आणि तो रोग बरा झाल्यावर तो (गंध) इतर आजारी भिक्खूंना द्यावा किंवा दारावर पंचअंगुलीचे चित्र काढण्यासाठी अथवा घराला धूप देण्यासाठी वापरावा. 'पुन्हा आजार झाल्यावर उपयोगात येईल' असे म्हणून तो ठेवून देणे योग्य नाही; कारण ती गंधाची साठवणूक ठरते आणि सल्लेख नष्ट करते.

---

Āmisanti vuttāvasesaṃ daṭṭhabbaṃ. Seyyathidaṃ – idhekacco bhikkhu ‘‘tathārūpe kāle upakārāya bhavissantī’’ti tilataṇḍulamuggamāsanāḷikeraloṇamacchasappitelakulālabhājanādīni āharāpetvā ṭhapeti. So vassakāle kālasseva sāmaṇerehi yāguṃ pacāpetvā paribhuñjitvā ‘‘sāmaṇera udakakaddame dukkhaṃ gāmaṃ pavisituṃ, gaccha asukakulaṃ gantvā mayhaṃ vihāre nisinnabhāvaṃ ārocehi, asukakulato dadhiādīni āharā’’ti peseti. Bhikkhūhi ‘‘kiṃ, bhante, gāmaṃ pavisissāmā’’ti vuttepi ‘‘duppaveso, āvuso, idāni gāmo’’ti vadati. Te ‘‘hotu, bhante, acchatha tumhe, mayaṃ bhikkhaṃ pariyesitvā āharissāmā’’ti gacchanti. Atha sāmaṇero dadhiādīni āharitvā bhattañca byañjanañca sampādetvā upaneti, taṃ bhuñjantasseva upaṭṭhākā bhattaṃ pahiṇanti, tatopi manāpamanāpaṃ bhuñjati. Atha bhikkhū piṇḍapātaṃ gahetvā āgacchanti, tatopi manāpamanāpaṃ bhuñjatiyeva. Evaṃ catumāsampi vītināmeti. Ayaṃ vuccati bhikkhu muṇḍakuṭumbikajīvikaṃ jīvati, na samaṇajīvikanti. Evarūpo āmisasannidhi nāma hoti. Bhikkhuno pana vasanaṭṭhāne ekā taṇḍulanāḷi eko guḷapiṇḍo [Pg.34] kuḍuvamattaṃ sappīti ettakaṃ nidhetuṃ vaṭṭati akāle sampattacorānaṃ atthāya. Te hi ettakaṃ āmisapaṭisanthāraṃ alabhantā jīvitā voropeyyuṃ, tasmā sace hi ettakaṃ natthi, āharāpetvāpi ṭhapetuṃ vaṭṭati. Aphāsukakāle ca yadettha kappiyaṃ, taṃ attanāpi paribhuñjituṃ vaṭṭati. Kappiyakuṭiyaṃ pana bahuṃ ṭhapentassapi sannidhi nāma natthi.

'आमिष' म्हणजे वर सांगितलेल्या गोष्टींशिवाय उरलेल्या इतर वस्तू समजाव्यात. जसे की - येथे एखादा भिक्खू 'अशा वेळी (संकटकाळात) उपयोगाला येईल' असे म्हणून तीळ, तांदूळ, मूग, उडीद, नारळ, मीठ, मासे, तूप, तेल, मातीची भांडी इत्यादी मागवून साठवून ठेवतो. तो वर्षावासाच्या काळात सकाळीच सामणेरांकडून पेज (यागु) शिजवून घेतो, ती ग्रहण करतो आणि म्हणतो, 'सामणेरा, चिखल-पाण्यात गावात जाणे कठीण आहे. जा, अमुक एका कुळात जाऊन मी विहारातच बसून असल्याचे सांग आणि त्या कुळातून दही इत्यादी घेऊन ये,' असे पाठवतो. इतर भिक्खूंनी 'भंते, आम्ही गावात प्रवेश करू का?' असे विचारले तरी तो म्हणतो, 'आवुसो, आता गावात जाणे कठीण आहे.' ते म्हणतात, 'ठीक आहे भंते, आपण राहा, आम्ही भिक्षा मागून आणू' आणि निघून जातात. मग सामणेर दही इत्यादी आणून, भात आणि भाजी तयार करून देतो. तो ते जेवत असतानाच त्याचे उपासक (उपस्थायक) भोजन पाठवतात, त्यातूनही तो आवडीचे व नावडतीचे अन्न खातो. नंतर जेव्हा भिक्खू पिंडपात घेऊन परत येतात, तेव्हा त्यातूनही तो आवडीचे व नावडतीचे अन्न खातोच. अशा प्रकारे तो चार महिने घालवतो. याला 'मुंडकुटुंबिक' (मुंडण केलेला गृहस्थ) प्रमाणे जगणारा भिक्खू म्हणतात, श्रमण जीवन जगणारा नव्हे. अशा प्रकारची ही 'आमिषसंनिधी' (आमिषाची साठवणूक) होय. परंतु, भिक्खूच्या निवासस्थानी अकाली आलेल्या चोरांसाठी एक नाळी (माप) तांदूळ, एक गुळाचा खडा आणि कुडुवभर (एक माप) तूप एवढे साठवून ठेवणे योग्य आहे. कारण एवढा आमिष-सत्कार न मिळाल्यास ते (चोर) त्याचा जीव घेऊ शकतात. म्हणून जर एवढे नसेल, तर ते मागवून ठेवणेही योग्य आहे. तसेच आजारपणात (अफासुक काळात) जे काही कप्पिय (योग्य) असेल, ते स्वतः ग्रहण करणेही योग्य आहे. परंतु कप्पियकुटीमध्ये (योग्य वस्तू ठेवण्याच्या खोलीत) पुष्कळ वस्तू ठेवल्या तरी त्याला साठवणूक (संनिधी) म्हटले जात नाही.

---

Catutthaanāgatabhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

चौथ्या अनागतभय सुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले.

---

Yodhājīvavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

योधाजीव वर्गाचे वर्णन समाप्त झाले.

---

(9) 4. Theravaggo

(९) ४. थेर वर्ग

---

1-2. Rajanīyasuttādivaṇṇanā

१-२. रजनीय सुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

81-82. Catutthassa paṭhamaṃ suviññeyyameva. Dutiye guṇamakkhanāya pavattopi attano kārakaṃ gūthena paharantaṃ gūtho viya paṭhamataraṃ makkhetīti makkho, so etassa atthīti makkhī. Paḷāsatīti paḷāso, parassa guṇe ḍaṃsitvā viya apanetīti attho. So etassa atthīti paḷāsī. Paḷāsī puggalo hi dutiyassa dhuraṃ na deti, sampasāretvā tiṭṭhati. Tenāha ‘‘yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena samannāgato’’ti.

८१-८२. चौथ्या (वर्गातील) पहिले सुत्त सहज समजण्यासारखेच आहे. दुसऱ्या सुत्तात - दुसऱ्याच्या गुणांचे माखण (नाश) करण्यासाठी प्रवृत्त होणारा, स्वतःला विष्ठेने मारणाऱ्या माणसाला विष्ठेप्रमाणे आधी स्वतःलाच माखतो (दूषित करतो), म्हणून तो 'मक्ख' (गुणनाशक) होय. ज्याच्यामध्ये हा दोष असतो तो 'मक्खी' (गुणनाश करणारा) होय. जो दुसऱ्याशी स्पर्धा करतो तो 'पळास' (द्वेषी/स्पर्धक) होय; दुसऱ्याच्या गुणांना डसून नष्ट करणे असा याचा अर्थ आहे. ज्याच्यामध्ये हा दोष असतो तो 'पळासी' होय. पळासी (स्पर्धक) व्यक्ती दुसऱ्याला बरोबरीचे स्थान देत नाही, तर स्वतःलाच पुढे करून उभी राहते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'युगग्गाह (बराबरी करण्याची वृत्ती) लक्षणाच्या पळासाने (स्पर्धेने) युक्त असलेला'.

---

Rajanīyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

रजनीय सुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

3. Kuhakasuttavaṇṇanā

३. कुहक सुत्ताचे वर्णन

---

83. Tatiye tīhi kuhanavatthūhīti sāmantajappanairiyāpathasannissitapaccayappaṭisevanabhedato tippabhedehi kuhanavatthūhi. Tividhena kuhanavatthunā lokaṃ kuhayati vimhāpayati ‘‘aho acchariyapuriso’’ti attani paresaṃ vimhayaṃ uppādetīti kuhako. Lābhasakkāratthiko hutvā lapati attānaṃ dāyakaṃ vā ukkhipitvā yathā so kiñci dadāti, evaṃ ukkācetvā kathetīti lapako. Nimittaṃ sīlaṃ tassāti nemittiko, nimittena vā carati, nimittaṃ vā karotīti nemittiko. Nimittanti ca paresaṃ paccayadānasaññuppādakaṃ kāyavacīkammaṃ vuccati[Pg.35]. Nippeso sīlamassāti nippesiko. Nippisatīti vā nippeso, nippesoyeva nippesiko. Nippesoti ca saṭhapuriso viya lābhasakkāratthaṃ akkosanuppaṇḍanaparapiṭṭhimaṃsikatādi.

८३. तिसऱ्या सुत्तात - 'तीन कुहनवस्तूंद्वारे' म्हणजे सामंतजप्पन (आजूबाजूला बडबड करणे), इरियापथ (चालण्या-बोलण्याची ढोंगबाजी) आणि प्रत्यय-प्रतिसेवन (गरजांच्या वापराचे ढोंग) या तीन प्रकारच्या कुहनवस्तूंद्वारे (ढोंगबाजीच्या साधनांद्वारे). तीन प्रकारच्या कुहनवस्तूंद्वारे जो जगाला फसवितो, चकित करतो आणि 'अहो, काय हा आश्चर्यकारक पुरुष!' असे स्वतःबद्दल इतरांच्या मनात आश्चर्य निर्माण करतो, तो 'कुहक' (ढोंगी) होय. लाभ आणि सत्काराच्या इच्छेने जो बडबड करतो, स्वतःची किंवा दात्याची अशी स्तुती करतो की जेणेकरून तो काहीतरी देईल, अशा प्रकारे फुगवून बोलणारा तो 'लपक' (बडबड्या) होय. निमित्त (संकेत) देणे हा ज्याचा स्वभाव आहे तो 'नेमित्तिक' होय, या निमित्ताने वागतो किंवा निमित्त करतो तो 'नेमित्तिक' होय. 'निमित्त' म्हणजे इतरांच्या मनात दान देण्याची संज्ञा उत्पन्न करणारे कायिक व वाचिक कर्म होय. निप्पेष (पिडणूक/निंदा) करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे तो 'निप्पेषिक' होय. किंवा जो पिडणूक करतो तो 'निप्पेष' होय, निप्पेष तोच 'निप्पेषिक' होय. 'निप्पेष' म्हणजे धूर्त माणसाप्रमाणे लाभ व सत्कारासाठी शिवीगाळ करणे, थट्टा करणे, पाठीमागे निंदा करणे इत्यादी होय.

---

Kuhakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

कुहक सुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले.

---

6-7. Paṭisambhidāppattasuttādivaṇṇanā

६-७. पटिसंभिदापत्त सुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

86-87. Chaṭṭhe paṭisambhidāsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Uccāvacānīti uccanīcāni. Tenāha ‘‘mahantakhuddakānī’’ti. Kiṃkaraṇīyānīti ‘‘kiṃ karomī’’ti evaṃ vatvā kattabbakammāni. Tattha uccakammāni nāma cīvarassa karaṇaṃ, rajanaṃ, cetiye sudhākammaṃ, uposathāgāracetiyagharabodhigharesu kattabbakammanti evamādi. Avacakammaṃ nāma pādadhovanamakkhanādi khuddakakammaṃ. Tatrupāyāsāti tatrupagamaniyā, tatra tatra mahante khuddake ca kamme sādhanavasena upagacchantiyāti attho. Tassa tassa kammassa nipphādane samatthāyāti vuttaṃ hoti. Tatrupāyāyāti vā tatra tatra kamme sādhetabbe upāyabhūtāya. Alaṃ kātunti kātuṃ samattho hoti. Alaṃ saṃvidhātunti vicāretuṃ samattho. Sattamaṃ uttānameva.

८६-८७. सहाव्या सुत्तात - पटिसंभिदा (प्रतिसंविदा) बद्दल जे सांगायचे आहे, ते आधीच सांगितले आहे. 'उच्चावचानी' म्हणजे उच्च आणि नीच (मोठी आणि लहान). म्हणूनच म्हटले आहे - 'मोठी आणि लहान'. 'किं करणीयानी' म्हणजे 'मी काय करू?' असे विचारून करावयाची कामे. त्यामध्ये 'उच्च कामे' म्हणजे चीवर बनवणे, ते रंगवणे, चैत्यावर चुना लावणे, उपोसथागार, चैत्यगृह आणि बोधिगृहात करावयाची कामे इत्यादी. 'अवच कामे' म्हणजे पाय धुणे, तेल लावणे इत्यादी लहान कामे. 'तत्रुपाय' म्हणजे तेथे जाणे, म्हणजेच त्या त्या मोठ्या आणि लहान कामांमध्ये साधन म्हणून प्रवृत्त होणे असा अर्थ आहे. त्या त्या कामाच्या पूर्ततेसाठी समर्थ असणे, असा याचा अर्थ आहे. किंवा 'तत्रुपाया' म्हणजे त्या त्या साध्य करावयाच्या कामात उपायभूत ठरणारी. 'अलं कातुं' म्हणजे करण्यास समर्थ असणे. 'अलं संविधातुं' म्हणजे व्यवस्था करण्यास समर्थ असणे. सातवे सुत्त स्पष्टच आहे.

---

Paṭisambhidāppattasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

पटिसंभिदापत्त सुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

8. Therasuttavaṇṇanā

८. थेर सुत्ताचे वर्णन

---

88. Aṭṭhame thirabhāvappattoti sāsane thirabhāvaṃ anivattibhāvaṃ pattho. Pabbajito hutvā bahū rattiyo jānātīti rattaññū. Tenāha ‘‘pabbajitadivasato paṭṭhāyā’’tiādi. Pākaṭoti ayathābhūtaguṇehi ceva yathābhūtaguṇehi ca samuggato. Yaso etassa atthīti yasassī, yasaṃ sito nissito vā yasassī. Tenāha ‘‘yasanissito’’ti. Asataṃ asādhūnaṃ dhammā asaddhammā, asantā vā asundarā gārayhā lāmakā dhammāti asaddhammā. Vipariyāyena saddhammā veditabbā.

८८. आठव्या सुत्तात 'थिरभावप्पत्तो' (स्थिरभाव प्राप्त झालेला) म्हणजे शासनात (बुद्धशासनात) स्थिरभाव, न मागे हटणारा भाव प्राप्त झालेला. प्रव्रजित होऊन ज्याने अनेक रात्री (दीर्घकाळ) जाणल्या आहेत तो 'रत्तञ्ञू' (दीर्घप्रव्रजित). म्हणूनच म्हटले आहे - 'प्रव्रजित झाल्याच्या दिवसापासून' इत्यादी. 'पाकटो' (प्रसिद्ध) म्हणजे अयथाभूत (असत्य) गुणांमुळे आणि यथाभूत (सत्य) गुणांमुळे प्रसिद्ध झालेला. ज्याला यश आहे तो 'यसस्सी' (यशस्वी), किंवा जो यशावर आश्रित आहे तो यशस्वी. म्हणूनच म्हटले आहे - 'यसनिस्सितो' (यशाश्रित). असत (दुर्जन) लोकांचे धर्म ते 'असद्धम्मा' (असत-धर्म), किंवा जे असंत (वाईट), अ-सुंदर, निंदनीय आणि हीन धर्म आहेत ते 'असद्धम्मा'. याच्या उलट 'सद्धम्म' समजावेत.

---

Therasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

थेरसुत्तवण्णना (थेरसुत्ताची अट्ठकथा) समाप्त झाली.

---

9. Paṭhamasekhasuttavaṇṇanā

९. प्रथमसेखसुत्तवण्णना (पहिल्या सेखसुत्ताची अट्ठकथा)

---

89. Navame [Pg.36] āramitabbaṭṭhena kammaṃ ārāmo etassāti kammārāmo, tassa bhāvo kammārāmatā. Tattha kammanti itikattabbaṃ kammaṃ vuccati. Seyyathidaṃ – cīvaravicāraṇaṃ cīvarakammakaraṇaṃ upatthambhanaṃ pattatthavikaaṃsabaddhakakāyabandhanadhammakaraṇaādhārakapādakathalikasammajjaniādīnaṃ karaṇanti. Ekacco hi etāni karonto sakaladivasaṃ etāneva karoti, taṃ sandhāyesa paṭikkhepo. Yo pana etesaṃ karaṇavelāyameva tāni karoti, uddesavelāya uddesaṃ gaṇhāti, sajjhāyavelāya sajjhāyati, cetiyaṅgaṇavattavelāya cetiyaṅgaṇavattaṃ karoti, manasikāravelāya manasikāraṃ karoti, na so kammārāmo nāma. Bhassārāmatāti ettha yo itthivaṇṇapurisavaṇṇādivasena ālāpasallāpaṃ karontoyeva divasañca rattiñca vītināmeti, evarūpo bhasse pariyantakārī na hoti, ayaṃ bhassārāmo nāma. Yo pana rattimpi divasampi dhammaṃ katheti, pañhaṃ vissajjeti, ayaṃ appabhasso bhasse pariyantakārīyeva. Kasmā? ‘‘Sannipatitānaṃ vo, bhikkhave, dvayaṃ karaṇīyaṃ dhammī vā kathā, ariyo vā tuṇhībhāvo’’ti (ma. ni. 1.273; udā. 12, 28, 29) vuttattā.

८९. नवव्या सुत्तात, रममाण होण्याच्या अर्थाने कर्म हाच ज्याचा आराम (क्रीडास्थान/आनंद) आहे तो 'कम्मारामो' (कर्माभिरत), त्याचा भाव म्हणजे 'कम्मारामता' (कर्माभिरतता). तेथे 'कर्म' म्हणजे कर्तव्य कर्म म्हटले जाते. जसे की - चीवर विणणे, चीवर तयार करणे, त्याला आधार देणे, पात्र-थैली, खांद्याला बांधायची पट्टी, कंबरपट्टा, पाण्याचे भांडे (धम्मकरण), आधारक (आसन), पाय पुसण्याचे साधन (पादकथलिक), झाडू इत्यादी तयार करणे किंवा वापरणे. एखादा मनुष्य ही कामे करताना संपूर्ण दिवस याच कामात घालवतो, त्याला उद्देशून हा निषेध आहे. परंतु जो या कामांच्या वेळीच ती कामे करतो, उद्देशाच्या (शिकण्याच्या) वेळी उद्देश ग्रहण करतो, सज्झाय (सराव/पठण) करण्याच्या वेळी सज्झाय करतो, चेतियंगणवत्त (चैत्य अंगणाची सेवा) करण्याच्या वेळी चैत्य अंगणाची सेवा करतो, मनसिकार (चिंतन) करण्याच्या वेळी मनसिकार करतो, तो 'कम्मारामो' नव्हे. 'भस्सारामता' (गप्पागोष्टींमध्ये रमणे) म्हणजे जो स्त्रीचे वर्णन, पुरुषाचे वर्णन इत्यादींच्या आधारे संभाषण करतच दिवस आणि रात्र घालवतो, अशा प्रकारचा माणूस गप्पागोष्टींचा अंत करणारा (मर्यादा ठेवणारा) नसतो, याला 'भस्सारामो' म्हणतात. परंतु जो रात्री आणि दिवशीही धम्मचर्चा करतो, प्रश्नांची उत्तरे देतो, तो अल्प-भाषक आणि गप्पागोष्टींचा अंत करणाराच आहे. का? कारण 'भिक्खूंनो, एकत्रित आलेल्या तुम्हा लोकांना दोनच गोष्टी करणे योग्य आहे - धम्मकथा किंवा यांत्रिक मौन (आर्य तूष्णीभाव)' असे म्हटले आहे.

---

Niddārāmatāti ettha yo gacchantopi nisinnopi nipannopi thinamiddhābhibhūto niddāyatiyeva, ayaṃ niddārāmo nāma. Yassa pana karajakāye gelaññena cittaṃ bhavaṅge otarati, nāyaṃ niddārāmo. Tenevāha – ‘‘abhijānāmi kho panāhaṃ, aggivessana, gimhānaṃ pacchime māse pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññāpetvā dakkhiṇena passena sato sampajāno niddaṃ okkamitā’’ti (ma. ni. 1.387). Saṅgaṇikārāmatāti ettha yo ekassa dutiyo, dvinnaṃ tatiyo, tiṇṇaṃ catutthoti evaṃ saṃsaṭṭhova viharati, ekako assādaṃ na labhati, ayaṃ saṅgaṇikārāmo. Yo pana catūsu iriyāpathesu ekakova assādaṃ labhati, nāyaṃ saṅgaṇikārāmo veditabbo. Sekhānaṃ paṭiladdhaguṇassa parihānāsambhavato ‘‘upariguṇehī’’tiādi vuttaṃ.

'निद्दारामता' (झोपेत रमणे) म्हणजे जो चालताना, बसताना किंवा झोपतानाही थीन-मिद्ध (आळस आणि ग्लानी) याने ग्रस्त होऊन झोपतच राहतो, तो 'निद्दारामो' (निद्राप्रिय) होय. परंतु ज्याचे चित्त शरीराच्या आजारपणामुळे भवंगात (सुषुप्तावस्थेत) जाते, तो 'निद्दारामो' नव्हे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'हे अग्निवेश्य, मला आठवते की उन्हाळ्याच्या शेवटच्या महिन्यात, दुपारच्या जेवणानंतर पिंडपातावरून परत आल्यावर, मी संघाटीची चार घड्या घालून, उजव्या कुशीवर निजून, स्मृतिमान आणि संप्रजन्ययुक्त होऊन झोप घेत असे.' 'संगणिकारामता' (समूहात रमणे) म्हणजे जो एकाचा दुसरा, दोघांचा तिसरा, तिघांचा चौथा अशा प्रकारे संसर्गतच (समूहातच) राहतो, एकट्याला आनंद मिळत नाही, तो 'संगणिकारामी' (समूहाभिरत) होय. परंतु जो चारही इरियापथांमध्ये (शारीरिक स्थितींमध्ये) एकटाच आनंद मिळवतो, तो 'संगणिकारामी' नाही असे समजावे. सेखांच्या (शिक्षार्थींच्या) प्राप्त गुणांचा ऱ्हास होणे अशक्य असल्यामुळे 'उपरिगुणेही' (वरच्या गुणांनी) इत्यादी म्हटले आहे.

---

Paṭhamasekhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथमसेखसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

---

10. Dutiyasekhasuttavaṇṇanā

१०. द्वितीयसेखसुत्तवण्णना

---

90. Dasame [Pg.37] atipātovāti sabbarattiṃ niddāyitvā balavapaccūse koṭisammuñjaniyā thokaṃ sammajjitvā mukhaṃ dhovitvā yāgubhikkhatthāya pātova pavisati. Taṃ atikkamitvāti gihisaṃsaggavasena kālaṃ vītināmento majjhanhikasamayaṃ atikkamitvā pakkamati. Pātoyeva hi gāmaṃ pavisitvā yāguṃ ādāya āsanasālaṃ gantvā pivitvā ekasmiṃ ṭhāne nipanno niddāyitvā manussānaṃ bhojanavelāya ‘‘paṇītabhikkhaṃ labhissāmī’’ti upakaṭṭhe majjhanhike uṭṭhāya dhammakaraṇena udakaṃ gahetvā akkhīni puñchitvā piṇḍāya caritvā yāvadatthaṃ bhuñjitvā gihisaṃsaṭṭho kālaṃ vītināmetvā majjhanhe vītivatte paṭikkamati.

९०. दहाव्या सुत्तात, 'अतिपातोव' (अतिशय सकाळीच) म्हणजे संपूर्ण रात्र झोपून पहाटेच्या वेळी झाडूने थोडे झाडून, तोंड धुवून, यागू (पेज) भिक्षेसाठी सकाळीच प्रवेश करतो. 'तं अतिक्कमित्वा' (त्याचे उल्लंघन करून) म्हणजे गृहस्थांच्या संसर्गामुळे वेळ घालवून दुपारची वेळ उलटून गेल्यावर निघतो. कारण सकाळीच गावात प्रवेश करून, यागू घेऊन, आसनशाळेत जाऊन, ती पिऊन, एका ठिकाणी पडून झोपून, लोकांच्या जेवणाच्या वेळी 'उत्कृष्ट भिक्षा मिळेल' या आशेने दुपारच्या वेळी उठून, धम्मकरणाने (पाण्याच्या पात्राने) पाणी घेऊन, डोळे पुसून, पिंडपातासाठी फिरून, पोटभर जेवून, गृहस्थांच्या संसर्गात वेळ घालवून, दुपार उलटून गेल्यावर परत येतो.

---

Appicchakathāti, ‘‘āvuso, atricchatā pāpicchatāti ime dhammā pahātabbā’’ti tesu ādīnavaṃ dassetvā ‘‘evarūpaṃ appicchataṃ samādāya vattitabba’’ntiādinayappavattā kathā. Tīhi vivekehīti kāyaviveko, cittaviveko, upadhivivekoti imehi tīhi vivekehi. Tattha eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko nisīdati, eko seyyaṃ kappeti, eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati, eko paṭikkamati, eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti, eko carati, eko viharatīti ayaṃ kāyaviveko nāma. Aṭṭha samāpattiyo pana cittaviveko nāma. Nibbānaṃ upadhiviveko nāma. Vuttampi hetaṃ – ‘‘kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ, cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ, upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatāna’’nti (mahāni. 57). Duvidhaṃ vīriyanti kāyikaṃ, cetasikañca vīriyaṃ. Sīlanti catupārisuddhisīlaṃ. Samādhinti vipassanāpādakā aṭṭha samāpattiyo. Vimuttikathāti vā ariyaphalaṃ ārabbha pavattā kathā. Sesaṃ uttānameva.

'अप्पिच्छकथा' (अल्पेच्छतेची कथा) म्हणजे, 'आवुसो (बंधूंनो), अति-इच्छा आणि पापी इच्छा हे धर्म सोडले पाहिजेत' अशा प्रकारे त्यांच्यातील दोष दाखवून, 'अशा प्रकारची अल्पेच्छता अंगीकारून वागले पाहिजे' इत्यादी पद्धतीने चाललेली चर्चा. 'तीहि विवेकेहि' (तीन विवेकांनी) म्हणजे कायविवेक, चित्तविवेक आणि उपधिविवेक या तीन विवेकांनी. तेथे एकटाच जातो, एकटाच उभा राहतो, एकटाच बसतो, एकटाच झोपतो, एकटाच गावात पिंडपातासाठी प्रवेश करतो, एकटाच परत येतो, एकटाच चंक्रमण करतो, एकटाच फिरतो, एकटाच विहार करतो - याला 'कायविवेक' म्हणतात. आठ समापत्ती म्हणजे 'चित्तविवेक' होय. निब्बान (निर्वाण) म्हणजे 'उपधिविवेक' होय. असे म्हटलेही आहे - 'कायविवेक हा कायाने विवेक प्राप्त केलेल्या आणि नैष्क्रम्यात (निक्खम्म) रमणाऱ्यांचा असतो, चित्तविवेक हा परिशुद्ध चित्त असलेल्या आणि परम शुद्धता प्राप्त केलेल्यांचा असतो, आणि उपधिविवेक हा उपधिरहित (उपाधिरहित) आणि विसंखार (संस्काररहित) झालेल्या पुद्गलांचा (व्यक्तींचा) असतो.' 'दुविधं वीरियं' (दोन प्रकारचे वीर्य/प्रयत्न) म्हणजे कायिक आणि चैतसिक वीर्य. 'सील' म्हणजे चतुपारिसुद्धिसील (चार प्रकारची परिशुद्ध शील). 'समाधि' म्हणजे विपश्यनेला आधारभूत असणाऱ्या आठ समापत्ती. 'विमुत्तिकथा' म्हणजे आर्यफलाला अनुसरून चाललेली चर्चा. उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

---

Dutiyasekhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

द्वितीयसेखसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

---

Theravaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

थेरवग्गवण्णना (थेरवर्गाची अट्ठकथा) समाप्त झाली.

---

(10) 5. Kakudhavaggo

(१०) ५. ककुधवग्ग (ककुध वर्ग)

---

1-10. Paṭhamasampadāsuttādivaṇṇanā

१-१०. प्रथमसंपदासुत्त-आदींची वण्णना (पहिल्या संपदा सुत्तादींची अट्ठकथा)

---

91-100. Pañcamassa [Pg.38] paṭhame dutiye ca natthi vattabbaṃ. Tatiye ājānanato aññā, uparimaggapaññā heṭṭhimamaggena ñātapariññāya eva jānanato. Tassā pana phalabhāvato maggaphalapaññā taṃsahagatā sammāsaṅkappādayo ca idha ‘‘aññā’’ti vuttā. Aññāya byākaraṇāni aññābyākaraṇāni. Tenevāha ‘‘aññābyākaraṇānīti arahattabyākaraṇānī’’ti. Adhigatamānenāti appatte pattasaññī, anadhigate adhigatasaññī hutvā adhigataṃ mayāti mānena. Catutthādīni uttānatthāneva.

९१-१००. पाचव्या (वर्गाच्या) पहिल्या आणि दुसऱ्या सुत्तात काही सांगण्यासारखे नाही. तिसऱ्या सुत्तात, जाणण्याच्या अर्थाने 'अञ्ञा' (आज्ञा/ज्ञान) म्हणजे उपरि-मार्ग-प्रज्ञा (वरच्या मार्गाचे ज्ञान), जी खालच्या मार्गाने ज्ञात-परिज्ञेच्या द्वारेच जाणली जाते. तिच्या फलभावामुळे मार्गफलप्रज्ञा आणि तिच्यासोबत असणारे सम्मासंकप्प (सम्यक संकल्प) इत्यादींना येथे 'अञ्ञा' म्हटले आहे. आज्ञेचे (ज्ञानाचे) व्याकारण (घोषणा) म्हणजे 'अञ्ञाब्याकरणानि'. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अञ्ञाब्याकरणानि म्हणजे अरहत्त्व-व्याकरण (अरहत्त्वाची घोषणा)'. 'अधिगतमानेन' (प्राप्तीच्या अभिमानाने) म्हणजे जे प्राप्त झाले नाही ते प्राप्त झाल्याची संज्ञा असणे, जे अधिगत (मिळाले) नाही ते अधिगत झाल्याची संज्ञा असणे, 'मी हे प्राप्त केले आहे' अशा अभिमानाने. चौथ्यापासूनचे पुढील सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहेत.

---

Paṭhamasampadāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथमसंपदासुत्त-आदींची वण्णना समाप्त झाली.

---

Kakudhavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ककुधवग्गवण्णना समाप्त झाली.

---

Dutiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

द्वितीय पण्णासक समाप्त झाले.

---

3. Tatiyapaṇṇāsakaṃ

३. तृतीय पण्णासक

---

(11) 1. Phāsuvihāravaggo

(११) १. फासुविहारवग्ग (फासुविहार वर्ग)

---

1-4. Sārajjasuttādivaṇṇanā

१-४. सारज्जसुत्त-आदींची वण्णना (सारज्ज सुत्तादींची अट्ठकथा)

---

101-4. Tatiyassa [Pg.39] paṭhame natthi vattabbaṃ. Dutiye piṇḍapātādiatthāya upasaṅkamituṃ yuttaṭṭhānaṃ gocaro, vesiyā gocaro assāti vesiyāgocaro, mittasanthavavasena upasaṅkamitabbaṭṭhānanti attho. Vesiyā nāma rūpūpajīviniyo, tā mittasanthavavasena na upasaṅkamitabbā samaṇabhāvassa antarāyakarattā, parisuddhāsayassapi garahāhetuto, tasmā dakkhiṇādānavasena satiṃ upaṭṭhapetvā upasaṅkamitabbaṃ. Vidhavā vuccanti matapatikā, pavutthapatikā vā. Thullakumāriyoti mahallikā anividdhā kumāriyo. Paṇḍakāti napuṃsakā. Te hi ussannakilesā avūpasantapariḷāhā lokāmisanissitakathābahulā, tasmā na upasaṅkamitabbā. Bhikkhuniyo nāma ussannabrahmacariyā. Tathā bhikkhūpi. Aññamaññaṃ visabhāgavatthubhāvato santhavavasena upasaṅkamane katipāheneva brahmacariyantarāyo siyā, tasmā na upasaṅkamitabbā, gilānapucchanādivasena upasaṅkamane satokārinā bhavitabbaṃ. Tatiyacatutthāni uttānatthāneva.

१०१-४. तिसऱ्या (वर्गाच्या) पहिल्या सूत्रात काही सांगण्यासारखे नाही. दुसऱ्या सूत्रात, पिंडपात इत्यादींच्या उद्देशाने जाण्यासाठी योग्य ठिकाण म्हणजे 'गोचर' होय. वेश्या हे ज्याचे गोचर (जाण्याचे ठिकाण) आहे, तो 'वेश्यागोचर' होय; याचा अर्थ मित्रत्वाच्या संबंधाने जाण्याचे ठिकाण असा आहे. वेश्या म्हणजे रूपोपजीविका करणाऱ्या (स्त्रिया), त्यांच्याकडे मित्रत्वाच्या संबंधाने जाऊ नये, कारण ते श्रमणभावासाठी (भिक्षुत्वासाठी) अंतरायकारक (बाधक) असते आणि शुद्ध हेतू असलेल्या व्यक्तीसाठीही ते निंदेचे कारण ठरते. म्हणून, दान देण्याच्या उद्देशाने स्मृति जागृत ठेवूनच (तिथे) जावे. 'विधवा' म्हणजे ज्यांचे पती मृत झाले आहेत किंवा ज्यांचे पती परदेशी गेले आहेत अशा स्त्रिया. 'थुल्लकुमारी' म्हणजे वयस्कर पण अविवाहित राहिलेल्या कन्या. 'पंडक' म्हणजे नपुंसक. कारण त्यांचे क्लेश तीव्र असतात, त्यांचा दाह शांत झालेला नसतो आणि ते संसारी विषयांवर आधारित गप्पागोष्टींमध्ये मग्न असतात, म्हणून त्यांच्याकडे जाऊ नये. 'भिक्षुणी' म्हणजे ज्यांचे ब्रह्मचर्य अत्यंत श्रेष्ठ आहे. तसेच भिक्षूंचेही. एकमेकांच्या भिन्नलिंगी स्वभावामुळे, घनिष्ठ संबंधाने एकमेकांकडे जाण्या-येण्याने काही दिवसांतच ब्रह्मचर्याला बाधा येऊ शकते, म्हणून (तशा प्रकारे) जाऊ नये. आजारपण विचारणे इत्यादी कारणांनी जाताना मात्र जागरूक राहिले पाहिजे. तिसरे आणि चौथे सूत्र स्पष्ट अर्थाचेच आहेत.

---

Sārajjasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

सारज्जसूत्र इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

5. Phāsuvihārasuttavaṇṇanā

५. फासुविहारसूत्राचे वर्णन

---

105. Pañcame mettā etassa atthīti mettaṃ, taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ mettaṃ kāyakammaṃ. Esa nayo sesadvayepi. Āvīti pakāsanaṃ. Pakāsabhāvo cettha yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati, tassa sammukhabhāvatoti āha ‘‘sammukhā’’ti. Rahoti appakāsaṃ. Appakāsatā ca yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati, tassa apaccakkhabhāvatoti āha ‘‘parammukhā’’ti. Imāni mettakāyakammādīni bhikkhūnaṃ vasena āgatāni tesaṃ seṭṭhaparisabhāvato, gihīsupi labbhantiyeva. Bhikkhūnañhi mettacittena ābhisamācārikapūraṇaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma[Pg.40]. Gihīnaṃ cetiyavandanatthāya bodhivandanatthāya saṅghanimantanatthāya gamanaṃ gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhe bhikkhū disvā paccuggamanaṃ pattappaṭiggahaṇaṃ āsanapaññāpanaṃ anugamananti evamādikaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma. Bhikkhūnaṃ mettacittena ācārapaññattisikkhāpanaṃ kammaṭṭhānakathanaṃ dhammadesanā tepiṭakampi buddhavacanaṃ mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Gihīnaṃ ‘‘cetiyavandanāya gacchāma, bodhivandanāya gacchāma, dhammassavanaṃ karissāma, dīpamālaṃ pupphapūjaṃ karissāma, tīṇi sucaritāni samādāya vattissāma, salākabhattādīni dassāma, vassāvāsikaṃ dassāma, ajja saṅghassa cattāro paccaye dassāma, saṅghaṃ nimantetvā khādanīyādīni saṃvidahatha, āsanāni paññapetha, pānīyaṃ upaṭṭhapetha, saṅghaṃ paccuggantvā ānetha, paññattāsane nisīdāpetha, chandajātā ussāhajātā veyyāvaccaṃ karothā’’tiādikathanakāle mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Bhikkhūnaṃ pātova uṭṭhāya sarīrappaṭijagganaṃ katvā cetiyaṅgaṇaṃ gantvā vattādīni katvā vivittasenāsane nisīditvā ‘‘imasmiṃ vihāre bhikkhū sukhī hontu averā abyāpajjā’’ti cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma, gihīnaṃ ‘‘ayyā sukhī hontu averā abyāpajjā’’ti cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma.

१०५. पाचव्या सूत्रात, ज्याच्यामध्ये मैत्री आहे ते 'मैत्र' (मेत्त) होय, आणि त्यातून उत्पन्न होणारे कायिक कर्म म्हणजे 'मैत्र कायिक कर्म' (मेत्तं कायकम्मं) होय. हाच नियम उर्वरित दोन्ही (वाचिक आणि मानसिक कर्मांच्या) बाबतीतही लागू होतो. 'आवी' म्हणजे प्रकट करणे. येथे प्रकट भाव म्हणजे ज्याच्या उद्देशाने ते कायिक कर्म केले जाते, त्याच्या संमुख (समोर) असणे; म्हणून 'समुख' (सम्मुखा) असे म्हटले आहे. 'रहो' म्हणजे अप्रकट (गुप्त). अप्रकट भाव म्हणजे ज्याच्या उद्देशाने ते कायिक कर्म केले जाते, त्याच्या परोक्ष (मागे) असणे; म्हणून 'परोक्ष' (परम्मुखा) असे म्हटले आहे. ही मैत्र कायिक कर्मे इत्यादी भिक्षूंच्या संदर्भात आली आहेत कारण ते श्रेष्ठ परिषद आहेत, परंतु ती गृहस्थांमध्येही आढळतातच. भिक्षूंचे मैत्रीपूर्ण चित्ताने आभिसमाचारिक (आचरणाचे नियम) पूर्ण करणे म्हणजे 'मैत्र कायिक कर्म' होय. गृहस्थांचे चैत्यवंदनासाठी, बोधिवंदनासाठी, संघाला निमंत्रित करण्यासाठी जाणे, गावात पिंडपातासाठी प्रवेश केलेल्या भिक्षूंना पाहून सामोरे जाणे, त्यांचे पात्र स्वीकारणे, आसन मांडणे, त्यांच्या मागे जाणे इत्यादी 'मैत्र कायिक कर्म' होय. भिक्षूंचे मैत्रीपूर्ण चित्ताने आचार आणि नियमांचे शिक्षण देणे, कर्मस्थान सांगणे, धम्मदेशना देणे आणि त्रिपिटक रूपी बुद्धवचनांचे अध्यापन करणे म्हणजे 'मैत्र वाचीकर्म' होय. गृहस्थांचे 'आम्ही चैत्यवंदनासाठी जाऊ, बोधिवंदनासाठी जाऊ, धम्मश्रवण करू, दीपमाळ व पुष्पपूजा करू, तीन सुचरितांचे (शील) ग्रहण करून आचरण करू, शलाकाभक्त (अन्नदान) इत्यादी देऊ, वर्षावासिक (चीवर) देऊ, आज संघाला चार प्रत्यय (गरजा) देऊ, संघाला निमंत्रित करून खाद्यान्नाची व्यवस्था करा, आसने मांडा, पाणी ठेवा, संघाला सामोरे जाऊन घेऊन या, मांडलेल्या आसनांवर बसवा, उत्साहाने व आनंदाने वैय्यावृत्य (सेवा) करा' इत्यादी बोलण्याच्या वेळी होणारे संभाषण म्हणजे 'मैत्र वाचीकर्म' होय. भिक्षूंचे पहाटे उठून शरीराची स्वच्छता करून, चैत्य प्रांगणात जाऊन कर्तव्ये पार पाडून, एकांत सेनासनात बसून 'या विहारात भिक्षू सुखी, वैररहित आणि व्याधीमुक्त (निरुपद्रवी) होवोत' असा विचार करणे म्हणजे 'मैत्र मनोकर्म' होय. गृहस्थांचे 'आर्य सुखी, वैररहित आणि व्याधीमुक्त होवोत' असा विचार करणे म्हणजे 'मैत्र मनोकर्म' होय.

---

Tattha navakānaṃ cīvarakammādīsu sahāyabhāvagamanaṃ sammukhā kāyakammaṃ nāma, therānaṃ pana pādadhovanasiñcanabījanadānādibhedampi sabbaṃ sāmīcikammaṃ sammukhā kāyakammaṃ nāma, ubhayehipi dunnikkhittānaṃ dārubhaṇḍādīnaṃ tesu avaññaṃ akatvā attanā dunnikkhittānaṃ viya paṭisāmanaṃ parammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma. ‘‘Devatthero tissatthero’’ti vuttaṃ evaṃ paggayhavacanaṃ sammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma, vihāre asantaṃ pana paṭipucchantassa ‘‘kuhiṃ amhākaṃ devatthero, kuhiṃ amhākaṃ tissatthero, kadā nu kho āgamissatī’’ti evaṃ piyavacanaṃ parammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Mettāsinehasiniddhāni pana nayanāni ummīletvā pasannena mukhena olokanaṃ sammukhā mettaṃ manokammaṃ nāma, ‘‘devatthero tissatthero arogo hotu abyāpajjo’’ti samannāharaṇaṃ parammukhā mettaṃ manokammaṃ nāma. Kāmañcettha mettāsinehasiniddhānaṃ nayanānaṃ ummīlanaṃ, pasannena mukhena olokanañca mettaṃ kāyakammameva. Yassa pana cittassa vasena nayanānaṃ mettāsinehasiniddhatā, mukhassa ca pasannatā, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘mettaṃ manokammaṃ nāmā’’ti. Samādhisaṃvattanappayojanāni samādhisaṃvattanikāni.

त्यात, नवशिक्या भिक्षूंच्या चीवर बनवणे इत्यादी कामांमध्ये साहाय्य करण्यासाठी जाणे म्हणजे 'संमुख कायिक कर्म' होय. थेर (ज्येष्ठ) भिक्षूंचे पाय धुणे, पाणी शिंपडणे, पंख्याने वारा घालणे इत्यादी सर्व आदरातिथ्य करणे म्हणजे 'संमुख कायिक कर्म' होय. दोघांनीही (भिक्षू आणि गृहस्थ) अस्ताव्यस्त टाकलेल्या लाकडी वस्तू इत्यादींकडे दुर्लक्ष न करता, स्वतःच त्या अस्ताव्यस्त ठेवल्या आहेत असे समजून त्या व्यवस्थित जागेवर ठेवणे म्हणजे 'परोक्ष मैत्र कायिक कर्म' होय. 'देवथेर, तिस्सथेर' असे आदराने बोलणे म्हणजे 'संमुख मैत्र वाचीकर्म' होय. विहारात नसलेल्या भिक्षूंबद्दल विचारताना 'आमचे देवथेर कुठे आहेत? आमचे तिस्सथेर कुठे आहेत? ते कधी बरं येतील?' असे प्रिय वचन बोलणे म्हणजे 'परोक्ष मैत्र वाचीकर्म' होय. मैत्री आणि स्नेहाने ओथंबलेले डोळे उघडून प्रसन्न चेहऱ्याने पाहणे म्हणजे 'संमुख मैत्र मनोकर्म' होय. 'देवथेर, तिस्सथेर निरोगी आणि व्याधीमुक्त होवोत' असा मनात विचार करणे म्हणजे 'परोक्ष मैत्र मनोकर्म' होय. जरी मैत्री आणि स्नेहाने ओथंबलेले डोळे उघडणे आणि प्रसन्न चेहऱ्याने पाहणे हे मैत्र कायिक कर्मच आहे, तरीही ज्या चित्ताला अनुसरून डोळ्यांमध्ये मैत्री व स्नेह आणि चेहऱ्यावर प्रसन्नता येते, त्या चित्ताला उद्देशून 'मैत्र मनोकर्म' असे म्हटले आहे. समाधी प्राप्त करून देण्याच्या प्रयोजनाला 'समाधिसंवत्तनिक' (समाधीला पूरक) म्हणतात.

---

Samānasīlataṃ [Pg.41] gatoti tesu tesu disābhāgesu viharantehi bhikkhūhi saddhiṃ samānasīlataṃ gato. Yāyanti yā ayaṃ mayhañceva tumhākañca paccakkhabhūtā. Diṭṭhīti sammādiṭṭhi. Ariyāti niddosā. Niyyātīti vaṭṭadukkhato nissarati niggacchati. Sayaṃ niyyantīyeva hi taṃsamaṅgipuggalaṃ vaṭṭadukkhato niyyāpetīti vuccati. Yā satthu anusiṭṭhi, taṃ karotīti takkaro, tassa, yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjakassāti attho. Dukkhakkhayāyāti sabbadukkhakkhayatthaṃ. Diṭṭhisāmaññagatoti samānadiṭṭhibhāvaṃ upagato.

'समानशीलता प्राप्त झालेला' (समानसीलतं गतो) म्हणजे वेगवेगळ्या दिशांना राहणाऱ्या भिक्षूंसोबत समान शील प्राप्त झालेला. 'या' (याय) म्हणजे जी माझ्या आणि तुमच्या प्रत्यक्ष अनुभवास आली आहे. 'दृष्टी' (दिट्ठि) म्हणजे सम्यक् दृष्टी. 'आर्या' (अरिया) म्हणजे निर्दोष. 'निय्याति' (निय्याति) म्हणजे संसारदुःखातून मुक्त करणारी, बाहेर काढणारी. कारण ती स्वतःच मुक्त करणारी असून त्या दृष्टीने युक्त असलेल्या पुद्गलाला (व्यक्तीला) संसारदुःखातून मुक्त करते, म्हणून तिला तसे म्हटले जाते. 'जो शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) अनुशासनाचे (उपदेशाचे) पालन करतो' तो 'तक्कर' (तथाकारी) होय; याचा अर्थ उपदेशानुसार आचरण करणाऱ्याचा असा आहे. 'दुःखक्षयासाठी' (दुक्खक्खयाय) म्हणजे सर्व दुःखांचा नाश करण्यासाठी. 'दृष्टिसामान्यता प्राप्त झालेला' (दिट्ठिसामञ्ञगतो) म्हणजे समान दृष्टीभावाला प्राप्त झालेला.

---

Phāsuvihārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

फासुविहारसूत्राचे वर्णन समाप्त झाले.

---

6-10. Ānandasuttādivaṇṇanā

६-१०. आनंदसूत्र इत्यादींचे वर्णन

---

106-110. Chaṭṭhe adhisīleti nimittatthe bhummaṃ, sīlanimittaṃ na upavadati na nindatīti attho. Attani kamme ca anu anu pekkhati sīlenāti attānupekkhī. Sattamādīni uttānatthāneva.

१०६-११०. सहाव्या सूत्रात, 'अधिशीलात' (अधिसीले) हा सप्तमी विभक्तीचा प्रयोग निमित्त अर्थाने आहे; याचा अर्थ शीलाच्या निमित्ताने तो कोणाची निंदा किंवा दोषारोप करत नाही असा आहे. स्वतःच्या कर्मांचे शीलाच्या दृष्टीने वारंवार निरीक्षण करतो तो 'अत्तानुपेक्खी' (आत्मनिरीक्षक) होय. सातवे इत्यादी सूत्रे स्पष्ट अर्थाचीच आहेत.

---

Ānandasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

आनंदसूत्र इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

Phāsuvihāravaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

फासुविहारवर्गाचे वर्णन समाप्त झाले.

---

(12) 2. Andhakavindavaggo

(१२) २. अंधकविन्दवर्ग

---

1-4. Kulūpakasuttādivaṇṇanā

१-४. कुलूपकसूत्र इत्यादींचे वर्णन

---

111-114. Dutiyassa paṭhame asanthavesu kulesu vissāso etassāti asanthavavissāsī. Anissaro hutvā vikappeti saṃvidahati sīlenāti anissaravikappī. Vissaṭṭhāni visuṃ khittāni bhedena avatthitāni kulāni ghaṭanatthāya upasevati sīlenāti vissaṭṭhupasevī. Dutiyādīni uttānatthāneva.

१११-११४. दुसऱ्या (वर्गाच्या) पहिल्या सुत्तात – ज्याचा अपरिचित कुळांवर विश्वास असतो तो 'असंथवविस्सासी' (अपरिचित-विश्वासू) होय. मालक नसतानाही जो (गोष्टींचे) नियोजन करतो किंवा व्यवस्था करतो, अशा स्वभावाचा तो 'अनिस्सरविकप्पी' होय. विखुरलेल्या, वेगवेगळ्या झालेल्या किंवा भेदामुळे विभक्त झालेल्या कुळांना एकत्र आणण्याच्या उद्देशाने जो त्यांच्याशी संबंध ठेवतो, अशा स्वभावाचा तो 'विस्सट्ठुपसेवी' होय. दुसरे इत्यादी सुत्ते स्पष्ट अर्थाचीच आहेत.

---

Kulūpakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

कुलूपकसुत्त आदिची वर्णना समाप्त झाली.

---

5-13. Maccharinīsuttādivaṇṇanā

५-१३. मच्छरिनीसुत्त आदिची वर्णना

---

115-123. Pañcame [Pg.42] āvāsamacchariyādīni pañca idha bhikkhuniyā vasena āgatāni, bhikkhussa vasenapi tāni veditabbāni. Āvāsamacchariyena hi samannāgato bhikkhu āgantukaṃ disvā ‘‘ettha cetiyassa vā saṅghassa vā parikkhāro ṭhapito’’tiādīni vatvā saṅghikaāvāsaṃ na deti. Kulamacchariyena samannāgato bhikkhu tehi tehi kāraṇehi ādīnavaṃ dassetvā attano upaṭṭhāke kule aññesaṃ pavesampi nivāreti. Lābhamacchariyena samannāgato saṅghikampi lābhaṃ maccharāyanto yathā aññe na labhanti, evaṃ karoti attanā visamanissitatāya balavanissitatāya ca. Vaṇṇamacchariyena samannāgato attano vaṇṇaṃ vaṇṇeti, paresaṃ vaṇṇe ‘‘kiṃ vaṇṇo eso’’ti taṃ taṃ dosaṃ vadati. Vaṇṇoti cettha sarīravaṇṇopi, guṇavaṇṇopi veditabbo.

११५-१२३. पाचव्या सुत्तात, आवासमच्छरिय (आवासाचा मत्सर) इत्यादी पाच प्रकार येथे भिक्खुणीच्या संदर्भात आले आहेत, ते भिक्खूच्या संदर्भातही समजून घ्यावेत. कारण, आवासमच्छरियाने युक्त असलेला भिक्खू आगंतुक भिक्खूला पाहून 'येथे चैत्याचे किंवा संघाचे परिष्कार (साहित्य) ठेवले आहे' इत्यादी सांगून सांघिक आवास देत नाही. कुलमच्छरियाने युक्त असलेला भिक्खू वेगवेगळ्या कारणांनी दोष दाखवून आपल्या उपस्थायक (सेवा करणाऱ्या) कुळामध्ये इतरांच्या प्रवेशालाही रोखतो. लाभमच्छरियाने युक्त असलेला भिक्खू सांघिक लाभाचाही मत्सर करतो आणि इतरांना तो मिळू नये म्हणून स्वतःच्या विषम किंवा बळकट आश्रयामुळे तसे करतो. वर्णमच्छरियाने युक्त असलेला भिक्खू स्वतःच्या वर्णाचे कौतुक करतो आणि इतरांच्या वर्णाविषयी 'हा कसला वर्ण?' असे म्हणून त्यात दोष काढतो. येथे 'वर्ण' म्हणजे शरीराचा वर्ण आणि गुणांचा वर्ण दोन्ही समजले पाहिजेत.

---

Dhammamacchariyena samannāgato – ‘‘imaṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā eso maṃ abhibhavissatī’’ti aññassa na deti. Yo pana – ‘‘ayaṃ imaṃ dhammaṃ uggahetvā aññathā atthaṃ viparivattetvā nāsessatī’’ti dhammanuggahena vā – ‘‘ayaṃ imaṃ dhammaṃ uggahetvā uddhato unnaḷo avūpasantacitto apuññaṃ pasavissatī’’ti puggalānuggahena vā na deti, na taṃ macchariyaṃ. Dhammoti cettha pariyattidhammo adhippeto. Paṭivedhadhammo hi ariyānaṃyeva hoti, te ca naṃ na maccharāyanti macchariyassa sabbaso pahīnattāti tassa asambhavo eva. Tattha āvāsamacchariyena lohagehe paccati, yakkho vā peto vā hutvā tasseva āvāsassa saṅkāraṃ sīsena ukkhipitvā carati. Kulamacchariyena appabhogo hoti. Lābhamacchariyena gūthaniraye nibbattati, saṅghassa vā gaṇassa vā lābhaṃ maccharāyitvā puggalikaparibhogena vā paribhuñjitvā yakkho vā peto vā mahāajagaro vā hutvā nibbattati. Vaṇṇamacchariyena bhavesu nibbattassa vaṇṇo nāma na hoti. Dhammamacchariyena kukkuḷaniraye nibbattati. Chaṭṭhādīni uttānatthāneva.

धम्ममच्छरियाने युक्त असलेला – 'हा या धम्माचा अभ्यास करून माझ्यावर मात करेल' या विचाराने इतरांना धम्म देत नाही. परंतु जो – 'हा या धम्माचे ग्रहण करून त्याचा चुकीचा अर्थ लावून तो नष्ट करेल' अशा धम्मावरील अनुग्रहाने, किंवा 'हा या धम्माचे ग्रहण करून उद्धट, गर्विष्ठ आणि अशांत चित्ताचा होऊन अपुण्य पदरी पाडून घेईल' अशा पुद्गलावरील अनुग्रहाने धम्म देत नाही, तो मत्सर नव्हे. येथे 'धम्म' म्हणजे परियत्तिधम्म अभिप्रेत आहे. कारण पटिवेधधम्म केवळ आर्यांनाच प्राप्त होतो, आणि त्यांच्यामध्ये मत्सराचा पूर्णपणे नाश झालेला असल्यामुळे ते त्याचा मत्सर करत नाहीत, त्यामुळे तिथे मत्सराचा संभवच नाही. त्यामध्ये, आवासमत्सरामुळे मनुष्य लोहगृहात शिजतो, किंवा यक्ष किंवा प्रेत बनून त्याच आवासाचा कचरा डोक्यावर वाहून फिरतो. कुळमत्सरामुळे मनुष्य अल्पभोगी होतो. लाभमत्सरामुळे मनुष्य गूथ-नरकात जन्म घेतो; किंवा संघाच्या किंवा गणाच्या लाभाचा मत्सर करून, किंवा त्याचा वैयक्तिक उपभोग घेऊन यक्ष, प्रेत किंवा मोठा अजगर म्हणून जन्म घेतो. वर्णमत्सरामुळे विविध जन्मांमध्ये जन्मलेल्या व्यक्तीला चांगला वर्ण मिळत नाही. धम्ममत्सरामुळे मनुष्य कुक्कुळ नरकात जन्म घेतो. सहावे इत्यादी सुत्ते स्पष्ट अर्थाचीच आहेत.

---

Maccharinīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

मच्छरिनीसुत्त आदिची वर्णना समाप्त झाली.

---

Andhakavindavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

अंधकविंदवग्गची वर्णना समाप्त झाली.

---

(13) 3. Gilānavaggo

(१३) ३. गिलानवग्ग

---

124-130. Tatiyo [Pg.43] vaggo uttānatthoyeva.

१२४-१३०. तिसरा वर्ग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

---

(14) 4. Rājavaggo

(१४) ४. राजवग्ग

---

1. Paṭhamacakkānuvattanasuttavaṇṇanā

१. प्रथमचक्कानुवत्तनसुत्ताची वर्णना

---

131. Catutthassa paṭhame atthaññūti hitaññū. Hitapariyāyo hettha attha-saddo ‘‘attattho parattho’’tiādīsu (mahāni. 69; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddeso 85; paṭi. ma. 3.5) viya. Yasmā cesa paresaṃ hitaṃ jānanto te attani rañjeti, tasmā vuttaṃ ‘‘rañjituṃ jānātī’’ti. Daṇḍeti aparādhānurūpe daṇḍane. Balamhīti balakāye. Pañca attheti attattho, parattho, ubhayattho, diṭṭhadhammiko attho, samparāyiko atthoti evaṃ pañcappabhede atthe. Cattāro dhammeti catusaccadhamme, kāmarūpārūpalokuttarabhede vā cattāro dhamme. Paṭiggahaṇaparibhogamattaññutāya eva pariyesanavissajjanamattaññutāpi bodhitā hontīti ‘‘paṭiggahaṇaparibhogamattaṃ jānāti’’icceva vuttaṃ.

१३१. चौथ्या (वर्गाच्या) पहिल्या सुत्तात – 'अत्थञ्ञू' (अर्थ जाणणारा) म्हणजे हित जाणणारा. येथे 'अत्थ' (अर्थ) हा शब्द 'अत्तत्थ' (स्वतःचे हित), 'परत्थ' (इतरांचे हित) इत्यादींप्रमाणे हिताचाच पर्याय आहे. आणि ज्या अर्थी हा इतरांचे हित जाणून त्यांना स्वतःकडे आकर्षित करतो, म्हणून म्हटले आहे – 'रंजन करण्यास जाणतो'. 'दण्ड' म्हणजे अपराधानुसार शिक्षा करणे. 'बल' म्हणजे सैन्यबळ. 'पाच अर्थ' म्हणजे स्वार्थ, परार्थ, उभयार्थ, ऐहिक अर्थ आणि पारलौकिक अर्थ असे पाच प्रकारचे अर्थ. 'चार धम्म' म्हणजे चार आर्यसत्य धम्म, किंवा काम, रूप, अरूप आणि लोकोत्तर या भेदांनुसार चार धम्म. ग्रहण आणि उपभोग यांच्या योग्य प्रमाणाचे ज्ञान असण्यानेच शोधणे आणि त्याग करणे यांच्या प्रमाणाचे ज्ञान देखील सूचित होते, म्हणूनच 'ग्रहण आणि उपभोगाचे प्रमाण जाणतो' असेच म्हटले आहे.

---

Uttarati atikkamati, abhibhavatīti vā uttaraṃ, natthi ettha uttaranti anuttaraṃ. Anatisayaṃ, appaṭibhāgaṃ vā anekāsu devamanussaparisāsu anekasatakkhattuṃ tesaṃ ariyasaccappaṭivedhasampādanavasena pavattā bhagavato dhammadesanā dhammacakkaṃ. Apica sabbapaṭhamaṃ aññātakoṇḍaññappamukhāya aṭṭhārasaparisagaṇāya brahmakoṭiyā catusaccassa paṭivedhavidhāyinī yā dhammadesanā, tassā sātisayā dhammacakkasamaññā. Tattha satipaṭṭhānātidhammo eva pavattanaṭṭhena cakkanti dhammacakkaṃ. Cakkanti vā āṇā dhammato anapetattā, dhammañca taṃ cakkañcāti dhammacakkaṃ. Dhammena ñāyena cakkantipi dhammacakkaṃ. Yathāha ‘‘dhammañca pavatteti cakkañcāti dhammacakkaṃ, cakkañca pavatteti dhammañcāti dhammacakkaṃ, dhammena pavattetīti dhammacakka’’ntiādi (paṭi. ma. 2.40-41). Appaṭivattiyanti dhammissarassa bhagavato sammāsambuddhassa dhammacakkassa anuttarabhāvato appaṭisedhanīyaṃ. Kehi pana appaṭivattiyanti āha – ‘‘samaṇena vā’’tiādi. Tattha samaṇenāti pabbajjaṃ upagatena. Brāhmaṇenāti jātibrāhmaṇena. Sāsanaparamatthasamaṇabrāhmaṇānañhi paṭilomacittaṃyeva natthi. Devenāti kāmāvacaradevena. Kenacīti yena [Pg.44] kenaci avasiṭṭhapārisajjena. Ettāvatā aṭṭhannampi parisānaṃ anavasesapariyādānaṃ daṭṭhabbaṃ. Lokasminti sattaloke.

जे ओलांडून जाते, अतिक्रमण करते किंवा पराभूत करते ते 'उत्तर' होय; ज्याच्या पलीकडे काहीही नाही ते 'अनुत्तर' (सर्वश्रेष्ठ) होय. जे अतुलनीय किंवा अद्वितीय आहे, आणि जे अनेक देव व मनुष्यांच्या परिषदांमध्ये शेकडो वेळा त्यांना आर्यसत्यांचा साक्षात्कार घडवून आणण्यासाठी प्रवृत्त झालेली भगवंतांची धम्मदेशना आहे, ते 'धम्मचक्क' (धम्मचक्र) होय. शिवाय, सर्वप्रथम आज्ञातकोण्डण्य यांच्या प्रमुखतेखाली अठरा कोटी ब्रह्मगणांच्या परिषदेला चार आर्यसत्यांचा साक्षात्कार घडवून आणणारी जी धम्मदेशना आहे, तिलाच विशेष रूपाने 'धम्मचक्क' ही संज्ञा दिली गेली आहे. त्यामध्ये, सतिपट्ठान इत्यादी धम्मच प्रवर्तित होण्याच्या अर्थाने चक्र असल्यामुळे ते 'धम्मचक्क' होय. किंवा चक्र म्हणजे आज्ञा, जी धम्मापासून वेगळी नाही; आणि जो धम्म आहे आणि चक्रही आहे, ते 'धम्मचक्क' होय. धम्माने किंवा न्यायाने चालणारे चक्र म्हणजेही 'धम्मचक्क' होय. जसे म्हटले आहे – 'धम्माचे प्रवर्तन करतो आणि चक्राचेही, म्हणून धम्मचक्र; चक्राचे प्रवर्तन करतो आणि धम्माचेही, म्हणून धम्मचक्र; धम्माने प्रवर्तन करतो म्हणून धम्मचक्र' इत्यादी. 'अप्पटिवत्तियं' (परतवून न लावले जाऊ शकणारे) म्हणजे धम्माचे स्वामी असलेल्या सम्यक्संबुद्ध भगवंतांच्या धम्मचक्राच्या सर्वश्रेष्ठत्वामुळे ते रोखले जाऊ शकत नाही. कोणाकडून परतवून लावले जाऊ शकत नाही? तर म्हटले आहे – 'श्रमणाद्वारे वा' इत्यादी. तेथे 'श्रमण' म्हणजे प्रव्रज्या घेतलेला. 'ब्राह्मण' म्हणजे जन्माने ब्राह्मण असलेला. कारण शासनातील परमार्थ प्राप्त श्रमण आणि ब्राह्मणांचे चित्त विरुद्ध असतच नाही. 'देव' म्हणजे कामावचर देव. 'कोणाकडूनही' म्हणजे इतर कोणत्याही उरलेल्या परिषदेतील सदस्याकडून. याद्वारे आठही परिषदांचा पूर्णपणे समावेश झाला आहे असे समजावे. 'लोकात' म्हणजे सत्त्वलोकात.

---

Paṭhamacakkānuvattanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथमचक्कानुवत्तनसुत्ताची वर्णना समाप्त झाली.

---

2. Dutiyacakkānuvattanasuttavaṇṇanā

२. द्वितीयचक्कानुवत्तनसुत्ताची वर्णना

---

132. Dutiye cakkavattivattanti dasavidhaṃ, dvādasavidhaṃ vā cakkavattibhāvāvahaṃ vattaṃ. Tattha antojanasmiṃ balakāye dhammikāyeva rakkhāvaraṇaguttiyā saṃvidhānaṃ, khattiyesu, anuyantesu, brāhmaṇagahapatikesu, negamajānapadesu, samaṇabrāhmaṇesu, migapakkhīsu, adhammikapaṭikkhepo, adhanānaṃ dhanānuppadānaṃ, samaṇabrāhmaṇe upasaṅkamitvā pañhapucchananti idaṃ dasavidhaṃ cakkavattivattaṃ. Idameva ca gahapatike pakkhijāte ca visuṃ katvā gahaṇavasena dvādasavidhaṃ. Pitarā pavattitameva anuppavattetīti dasavidhaṃ vā dvādasavidhaṃ vā cakkavattivattaṃ pūretvā nisinnassa puttassa aññaṃ pātubhavati, so taṃ pavatteti. Ratanamayattā pana sadisaṭṭhena tadevetanti katvā ‘‘pitarā pavattita’’nti vuttaṃ. Yasmā vā so ‘‘appossukko, tvaṃ deva, hohi, ahamanusāsissāmī’’ti āha. Tasmā pitarā pavattitaṃ āṇācakkaṃ anuppavatteti nāmāti evamettha attho daṭṭhabbo. Yañhi attano puññānubhāvasiddhaṃ cakkaratanaṃ, taṃ nippariyāyato tena pavattitaṃ nāma, netaranti paṭhamanayo vutto. Yasmā pavattitasseva anuvattanaṃ, paṭhamanayo ca taṃsadise tabbohāravasena vuttoti taṃ anādiyitvā dutiyanayo vutto.

१३२. दुसऱ्या (सूत्रात) 'चक्कवत्तिवत्तं' (चक्रवर्तीचे कर्तव्य) म्हणजे दहा प्रकारचे किंवा बारा प्रकारचे चक्रवर्तीत्व प्राप्त करून देणारे कर्तव्य होय. त्यात अंतःपुरात, सैन्यात, क्षत्रियांमध्ये, अनुचर (अनुयायी) लोकांमध्ये, ब्राह्मण व गृहपतींमध्ये, नगरातील व जनपदातील लोकांमध्ये, श्रमण व ब्राह्मणांमध्ये, पशू व पक्षांमध्ये धार्मिक संरक्षण, सुरक्षा व गोपन (रक्षण) करण्याची व्यवस्था करणे; अधर्माचा निषेध करणे, निर्धनांना धन देणे, श्रमण व ब्राह्मणांकडे जाऊन प्रश्न विचारणे - हे दहा प्रकारचे चक्रवर्तीचे कर्तव्य आहे. हेच गृहपती आणि पक्षी यांना स्वतंत्रपणे ग्रहण केल्याने बारा प्रकारचे होते. 'वडिलांनी प्रवृत्त केलेलेच पुढे चालवतो' म्हणजे दहा प्रकारचे किंवा बारा प्रकारचे चक्रवर्तीचे कर्तव्य पूर्ण करून बसलेल्या पुत्राला दुसरे (चक्ररत्न) प्रकट होते, तो ते प्रवृत्त करतो. रत्नमय असल्यामुळे आणि समान अर्थाने तेच आहे असे मानून 'वडिलांनी प्रवृत्त केलेले' असे म्हटले आहे. किंवा ज्या अर्थी तो (चक्ररत्न) म्हणतो - 'हे देवा, आपण निश्चिंत व्हा, मी शासन करीन.' म्हणून वडिलांनी प्रवृत्त केलेले आज्ञाचक्र पुढे चालवतो, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे. कारण जे स्वतःच्या पुण्याच्या प्रभावाने सिद्ध झालेले चक्ररत्न आहे, ते मुख्य अर्थाने त्यानेच प्रवृत्त केलेले असते, दुसऱ्याने नाही, हा पहिला नय (दृष्टिकोन) सांगितला आहे. ज्या अर्थी प्रवृत्त केलेल्याचेच अनुवर्तन होते, आणि पहिला नय त्याच्याशी समान असलेल्या व्यवहाराच्या वशने सांगितला आहे, म्हणून त्याचा स्वीकार न करता दुसरा नय सांगितला आहे.

---

Dutiyacakkānuvattanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुसऱ्या चक्कानुवर्तनसुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

---

4. Yassaṃdisaṃsuttavaṇṇanā

४. यस्संदिससुत्तवर्णना

---

134. Catutthe ‘‘ubhato sujāto’’ti ettake vutte yehi kehici dvīhi bhāgehi sujātatā paññāpeyya, sujāta-saddo ca ‘‘sujāto cārudassano’’tiādīsu (ma. ni. 2.399; su. ni. 553; theragā. 818) ārohasampattipariyāyoti jātivasena [Pg.45] sujātataṃ vibhāvetuṃ ‘‘mātito ca pitito cā’’ti vuttaṃ. Anorasaputtavasenapi loke mātupitusamaññā dissati, idha pana sā orasaputtavasena icchitāti dassetuṃ ‘‘saṃsuddhaggahaṇiko’’ti vuttaṃ. Gabbhaṃ gaṇhāti dhāretīti gahaṇī, gabbhāsayasaññito mātukucchippadeso. Tenāha ‘‘saṃsuddhāya mātukucchiyā samannāgato’’ti. Yathābhuttassa āhārassa vipācanavasena gaṇhanato achaḍḍanato gahaṇī, tejodhātu. Pitā ca mātā ca pitaro. Pitūnaṃ pitaro pitāmahā. Tesaṃ yugo pitāmahayugo, tasmā yāva sattamā pitāmahayugā, pitāmahadvandāti evamettha attho daṭṭhabbo. Evañhi pitāmahaggahaṇeneva mātāmahopi gahitoti so aṭṭhakathāyaṃ visuṃ na uddhato. Yuga-saddo cettha ekasesanayena daṭṭhabbo ‘‘yugo ca yugo ca yugo’’ti. Evañhi tattha tattha dvinnaṃ gahitameva hoti. Tenāha ‘‘tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā’’ti. Purisaggahaṇañcettha ukkaṭṭhaniddesavasena katanti daṭṭhabbaṃ. Evañhi ‘‘mātito’’ti pāḷivacanaṃ samatthitaṃ hoti.

१३४. चौथ्या (सूत्रात) 'उभतो सुजातो' (दोन्ही बाजूंनी सुजात/उत्कृष्ट जन्माचा) एवढेच म्हटले असता, ज्या कोणत्याही दोन भागांनी सुजातत्व प्रज्ञापित केले जाऊ शकते, आणि 'सुजातो चारुदस्सनो' इत्यादींमध्ये (म. नि. २.३९९; सु. नि. ५५३; थेरगा. ८१८) 'सुजात' हा शब्द शरीरसौष्ठवाच्या समृद्धीचा वाचक आहे, म्हणून जन्माच्या दृष्टीने सुजातत्व स्पष्ट करण्यासाठी 'मातितो च पितितो चा' (मातेच्या व पित्याच्या बाजूने) असे म्हटले आहे. जगात औरस नसलेल्या पुत्राच्या बाबतीतही माता-पिता अशी संज्ञा दिसून येते, परंतु येथे ती औरस पुत्राच्या दृष्टीने अपेक्षित आहे हे दर्शवण्यासाठी 'संसुद्धग्गहणिको' (अत्यंत शुद्ध गर्भाशयाचा) असे म्हटले आहे. गर्भ ग्रहण करतो व धारण करतो म्हणून 'गहणी' म्हणजे गर्भाशय नावाची मातेच्या उदराची जागा. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अत्यंत शुद्ध अशा मातेच्या उदराने (गर्भाशयाने) युक्त असलेला'. खाल्लेल्या अन्नाचे पचन करण्याच्या दृष्टीने ग्रहण करण्यामुळे व बाहेर न टाकण्यामुळे 'गहणी' म्हणजे तेजोधातू होय. पिता आणि माता म्हणजे 'पितरो' (आई-वडील). वडिलांचे वडील म्हणजे 'पितामहा' (आजोबा). त्यांची पिढी म्हणजे 'पितामहयुग', म्हणून सातव्या पितामह पिढीपर्यंत, पितामहांची जोडी, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे. अशा प्रकारे पितामहाच्या ग्रहणानेच मातामह (आजोबा - आईचे वडील) देखील ग्रहण केले जातात, म्हणून अट्ठकथेत त्यांचा स्वतंत्रपणे उल्लेख केलेला नाही. येथे 'युग' हा शब्द एकशेष न्यायाने 'युग आणि युग आणि युग' असा समजला पाहिजे. कारण अशा प्रकारे त्या त्या ठिकाणी दोघांचेच ग्रहण होते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'त्याच्या वरचे सर्व पूर्वज पितामहाच्या ग्रहणानेच ग्रहण केले जातात'. आणि येथे 'पुरिस' (पुरुष) शब्दाचे ग्रहण उत्कृष्ट निर्देशानुसार केले आहे असे समजावे. अशा प्रकारे 'मातितो' (मातेच्या बाजूने) हे पाळिवचन समर्थित होते.

---

Akkhittoti appattakkhepo. Anavakkhittoti sampattavivādādīsu na avakkhitto na chaḍḍito. Jātivādenāti hetumhi karaṇavacananti dassetuṃ ‘‘kena kāraṇenā’’tiādi vuttaṃ. Ettha ca ‘‘ubhato…pe… pitāmahayugā’’ti etena khattiyassa yonidosābhāvo dassito saṃsuddhaggahaṇikabhāvakittanato. ‘‘Akkhitto’’ti iminā kiriyāparādhābhāvo. Kiriyāparādhena hi sattā khepaṃ pāpuṇanti. ‘‘Anupakkuṭṭho’’ti iminā ayuttasaṃsaggābhāvo. Ayuttasaṃsaggañhi paṭicca sattā akkosaṃ labhanti.

'अक्खित्तो' म्हणजे ज्याच्यावर आक्षेप घेतला गेला नाही. 'अनवक्खित्तो' म्हणजे उद्भवलेल्या वादादींमध्ये ज्याची अवहेलना केली गेली नाही किंवा ज्याला टाकून दिले गेले नाही. 'जातिवादेन' (जातिवादाने) म्हणजे हेतूमध्ये करणवाचक विभक्ती आहे हे दर्शवण्यासाठी 'केण कारणेण' (कोणत्या कारणाने) इत्यादी म्हटले आहे. आणि येथे 'उभतो...पे... पितामहयुगा' याने क्षत्रियाच्या योनीदोषाचा (जन्मदोषाचा) अभाव दर्शवला आहे, कारण 'संसुद्धग्गहणिक' (शुद्ध गर्भाशयाचा) असण्याचे वर्णन केले आहे. 'अक्खित्तो' याने क्रियाविषयक अपराधाचा अभाव दर्शवला आहे. कारण क्रियाविषयक अपराधामुळेच प्राणी आक्षेपास पात्र ठरतात. 'अनुपक्कुट्ठो' याने अयोग्य संसर्गाचा अभाव दर्शवला आहे. कारण अयोग्य संसर्गामुळेच प्राण्यांना निंदा प्राप्त होते.

---

Aḍḍhatā nāma vibhavasampannatā, sā taṃ taṃ upādāyupādāya vuccatīti āha ‘‘yo koci attano santakena vibhavena aḍḍho hotī’’ti. Tathā mahaddhanatāpīti taṃ ukkaṃsagataṃ dassetuṃ ‘‘mahatā aparimāṇasaṅkhena dhanena samannāgato’’ti vuttaṃ. Bhuñjitabbato paribhuñjitabbato visesato kāmā bhogā nāmāti āha ‘‘pañcakāmaguṇavasenā’’ti. Koṭṭhaṃ vuccati dhaññassa āvasanaṭṭhānaṃ, koṭṭhabhūtaṃ agāraṃ koṭṭhāgāraṃ. Tenāha ‘‘dhaññena ca paripuṇṇakoṭṭhāgāro’’ti. Evaṃ sāragabbhaṃ koso, dhaññapariṭṭhapanaṭṭhānañca koṭṭhāgāranti dassetvā idāni tato aññathā taṃ dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yathā asino tikkhabhāvaparihārako [Pg.46] paṭicchado ‘‘koso’’ti vuccati. Evaṃ rañño tikkhabhāvaparihāraṃ katvā caturaṅginī senā kosoti āha ‘‘catubbidho koso hatthī assā rathā pattī’’ti. Vatthakoṭṭhāgāraggahaṇeneva sabbassapi bhaṇḍaṭṭhapanaṭṭhānassa gahitattā ‘‘tividhaṃ koṭṭhāgāra’’nti vuttaṃ.

'अड्ढता' (श्रीमंती) म्हणजे वैभवसंपन्नता, ती त्या त्या गोष्टीच्या अपेक्षेने बोलली जाते, म्हणून म्हटले आहे - 'जो कोणी स्वतःच्या मालकीच्या वैभवाने श्रीमंत असतो'. तसेच 'महद्धनता' (मोठी संपत्ती असणे) देखील, तिची पराकाष्ठा दर्शवण्यासाठी 'मोठ्या व अमर्याद संख्येच्या धनाने युक्त असलेला' असे म्हटले आहे. उपभोग घेण्यायोग्य असल्यामुळे विशेषतः काम हेच 'भोग' म्हटले जातात, म्हणून 'पंचकामगुणांच्या वशने' असे म्हटले आहे. धान्याचे साठवण्याचे ठिकाण म्हणजे 'कोट्ठ' (कोठार) म्हटले जाते, कोठार बनलेले घर म्हणजे 'कोट्ठागार' (धान्यकोठार). म्हणूनच म्हटले आहे - 'धान्याने परिपूर्ण कोठार असलेला'. अशा प्रकारे मौल्यवान वस्तूंचा संग्रह म्हणजे 'कोस' (कोश) आणि धान्य साठवण्याचे ठिकाण म्हणजे 'कोट्ठागार' (कोठार) हे दर्शवून, आता त्यापेक्षा वेगळ्या प्रकारे ते दर्शवण्यासाठी 'अथ वा' (किंवा) इत्यादी म्हटले आहे. त्यात ज्याप्रमाणे तलवारीच्या तीक्ष्णतेचे रक्षण करणारे म्यान 'कोस' (कोश) म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे राजाच्या तीक्ष्णतेचे (प्रभावाचे) रक्षण करणारी चतुरंग सेना हाच 'कोश' आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'चार प्रकारचा कोश: हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळ'. वस्त्रकोठाराच्या ग्रहणानेच सर्व प्रकारच्या वस्तू ठेवण्याच्या ठिकाणाचे ग्रहण होत असल्यामुळे 'तीन प्रकारचे कोठार' असे म्हटले आहे.

---

Yassā paññāya vasena puriso ‘‘paṇḍito’’ti vuccati, taṃ paṇḍiccanti āha ‘‘paṇḍiccena samannāgato’’ti. Taṃtaṃitikattabbatāsu chekabhāvo byattabhāvo veyyattiyaṃ. Sammohaṃ hiṃsati vidhamatīti medhā, sā etassa atthīti medhāvī. Ṭhāne ṭhāne uppatti etissā atthīti ṭhānuppatti, ṭhānaso uppajjanapaññā. Vaḍḍhiattheti vaḍḍhisaṅkhāte atthe.

ज्या प्रज्ञेच्या (बुद्धीच्या) बळावर माणसाला 'पंडित' म्हटले जाते, त्याला 'पांडित्य' म्हणतात, म्हणून 'पांडित्याने युक्त असलेला' असे म्हटले आहे. त्या त्या कर्तव्यांमध्ये चतुर असणे, कुशल असणे म्हणजे 'वैय्यत्तियं' (व्युत्पन्नता/प्रगल्भता). जी संमोहाचा (अज्ञानाचा) नाश करते, विध्वंस करते ती 'मेधा' (बुद्धी), ती ज्याच्याकडे आहे तो 'मेधावी'. योग्य प्रसंगी (स्थानावर) जिची उत्पत्ती होते ती 'ठानुप्पत्ति' (प्रसंगवधान), म्हणजे योग्य प्रसंगी उत्पन्न होणारी प्रज्ञा. 'वड्ढिअत्थे' म्हणजे वृद्धीच्या अर्थामध्ये.

---

Yassaṃdisaṃsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

यस्संदिससुत्ताची वर्णना समाप्त झाली.

---

5-9. Patthanāsuttādivaṇṇanā

५-९. पत्थनासुत्तादींची वर्णना

---

135-9. Pañcame hatthisminti hatthisippe. Hatthīti hi hatthivisayattā hatthisannissitattā ca hatthisippaṃ gahitaṃ. Sesapadesupi eseva nayo. Vayatīti vayo, sobhanesu katthaci apakkhalanto avitthāyanto tāni sandhāretuṃ sakkotīti attho. Na vayo avayo, tāni atthato saddato ca sandhāretuṃ na sakkoti. Avayo na hotīti anavayo. Dve paṭisedhā pakatiṃ gamentīti āha ‘‘anavayoti samattho’’ti. Chaṭṭhādīni uttānatthāneva.

१३५-९. पाचव्या (सूत्रात) 'हत्थिस्मिं' म्हणजे हत्तीच्या शिल्पात (हत्ती चालवण्याच्या कलेत). कारण 'हत्ती' या शब्दाने हत्तीशी संबंधित असल्यामुळे आणि हत्तीवर आश्रित असल्यामुळे हत्तीचे शिल्प (कला) ग्रहण केले आहे. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे. 'वयति' म्हणजे वय (वयस्/समर्थता), चांगल्या गोष्टींमध्ये कुठेही न अडखळता, न थकता त्या धारण करण्यास समर्थ असणे, असा अर्थ आहे. जो समर्थ नाही तो 'अवय' (असमर्थ), तो अर्थाच्या व शब्दाच्या दृष्टीने त्या गोष्टी धारण करण्यास समर्थ नसतो. जो असमर्थ नाही तो 'अनवय' (समर्थ). दोन नकार मूळ अर्थाकडे (होकाराकडे) नेतात, म्हणून म्हटले आहे - 'अनवयो म्हणजे समर्थ'. सहावे इत्यादी सूत्रे उथळ (स्पष्ट) अर्थाचीच आहेत.

---

Patthanāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

पत्थनासुत्तादींची वर्णना समाप्त झाली.

---

10. Sotasuttavaṇṇanā

१०. सोतसुत्तवर्णना

---

140. Dasame tibbānanti tikkhānaṃ. Kharānanti kakkasānaṃ. Kaṭukānanti dāruṇānaṃ. Asātānanti nasātānaṃ appiyānaṃ. Na tāsu mano appeti, na tā manaṃ appāyanti vaḍḍhentīti amanāpā.

१४०. दहाव्या (सुत्तात) 'तिब्बानं' म्हणजे तीक्ष्ण. 'खरानं' म्हणजे कर्कश (कठोर). 'कटुकानं' म्हणजे दारुण. 'असातानं' म्हणजे जे सुखद नाही, जे अप्रिय आहे. ज्यांच्यामध्ये मन स्थिर (एकाग्र) होत नाही आणि ज्या मनाला आनंदित (तृप्त) करत नाहीत, वाढवत नाहीत, त्या 'अमनापा' (अमनोज्ञ) होत.

---

Sotasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सोतसुत्ताचे वर्णन (टीका) समाप्त झाले.

---

Rājavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

राजवर्गाचे वर्णन (टीका) समाप्त झाले.

---

(15) 5. Tikaṇḍakīvaggo

(१५) ५. तिकण्डकी वर्ग

---

1. Avajānātisuttavaṇṇanā

१. अवजानातिसुत्ताचे वर्णन

---

141. Pañcamassa [Pg.47] paṭhame datvā avajānātīti ettha eko bhikkhu mahāpuñño catupaccayalābhī hoti, so cīvarādīni labhitvā aññaṃ appapuññaṃ āpucchati. Sopi tasmiṃ punappunaṃ āpucchantepi gaṇhātiyeva. Athassa itaro thokaṃ kupito hutvā maṅkubhāvaṃ uppādetukāmo vadati ‘‘ayaṃ attano dhammatāya cīvarādīni na labhati, amhe nissāya labhatī’’ti. Evampi datvā avajānāti nāma. Eko pana ekena saddhiṃ dve tīṇi vassāni vasanto pubbe taṃ puggalaṃ garuṃ katvā gacchante gacchante kāle cittīkāraṃ na karoti, āsananisinnaṭṭhānampi na gacchati. Ayampi puggalo saṃvāsena avajānāti nāma. Ādheyyamukhoti ādito dheyyamukho, paṭhamavacanasmiṃyeva ṭhapitamukhoti attho. Tatthāyaṃ nayo – eko puggalo sāruppaṃyeva bhikkhuṃ ‘‘asāruppo eso’’ti katheti. Taṃ sutvā esa niṭṭhaṃ gacchati, puna aññena sabhāgena bhikkhunā ‘‘sāruppo aya’’nti vuttepi tassa vacanaṃ na gaṇhāti. Asukena nāma ‘‘asāruppo aya’’nti amhākaṃ kathitanti purimabhikkhunova kathaṃ gaṇhāti. Aparopissa dussīlaṃ ‘‘sīlavā’’ti katheti. Tassa vacanaṃ saddahitvā puna aññena ‘‘asāruppo eso bhikkhu, nāyaṃ tumhākaṃ santikaṃ upasaṅkamituṃ yutto’’ti vuttepi tassa vacanaṃ aggahetvā purimaṃyeva kathaṃ gaṇhāti. Aparo vaṇṇampi kathitaṃ gaṇhāti, avaṇṇampi kathitaṃ gaṇhātiyeva. Ayampi ādheyyamukhoyeva nāma ādhātabbamukho, yaṃ yaṃ suṇāti, tattha tattha ṭhapitamukhoti attho.

१४१. पाचव्या (वर्गाच्या) पहिल्या (सुत्तात) 'दत्वा अवजानाति' (दान देऊन अवहेलना करतो) याविषयी: येथे एक भिक्खू महापुण्यवान आणि चार प्रत्यय (चीवर, पिण्डपात, सेनासन, गिलानपच्चय) मिळवणारा असतो. तो चीवर इत्यादी मिळवून दुसऱ्या अल्पपुण्यवान भिक्खूला विचारतो. तो (अल्पपुण्यवान) वारंवार विचारल्यावर ते ग्रहण करतोच. तेव्हा दुसरा (महापुण्यवान) थोडा रागावतो आणि त्याला लज्जित करण्याच्या इच्छेने म्हणतो, 'हा स्वतःच्या गुणवत्तेमुळे चीवर इत्यादी मिळवत नाही, तर आमच्या आश्रयाने मिळवतो.' अशा प्रकारे दान देऊनही तो अवहेलना करतो. परंतु, एक जण दुसऱ्यासोबत दोन-तीन वर्षे राहत असताना, पूर्वी त्या व्यक्तीचा आदर करत असे, पण काळ सरत जाईल तसा तो त्याचा आदर करत नाही, आणि तो बसलेल्या आसनाच्या ठिकाणीही जात नाही. हा मनुष्य सुद्धा 'सहवासाने अवहेलना करणारा' (संवासेन अवजानाति) म्हटला जातो. 'आधेय्यमुखो' म्हणजे सुरुवातीलाच ज्याचे तोंड वळवले जाऊ शकते, पहिल्याच शब्दावर ज्याचे तोंड (विश्वास) स्थिर होते, असा अर्थ आहे. त्याविषयी हा नियम आहे - एक व्यक्ती योग्य भिक्खूलाच 'हा अयोग्य आहे' असे सांगते. ते ऐकून हा त्यावर निश्चय करतो. पुन्हा दुसऱ्या एका समान भिक्खूने 'हा योग्य आहे' असे सांगितले तरी तो त्याचे वचन स्वीकारत नाही. 'अमुक व्यक्तीने आम्हाला हा अयोग्य आहे असे सांगितले आहे' असे म्हणून तो पहिल्याच भिक्खूचे बोलणे ग्राह्य धरतो. दुसरा कोणीतरी एखाद्या दुःशीलाला 'हा शीलवान आहे' असे सांगतो. त्याच्या वचनावर श्रद्धा ठेवून, पुन्हा दुसऱ्याने 'हा भिक्खू अयोग्य आहे, याच्याजवळ जाणे तुम्हाला योग्य नाही' असे सांगितले तरी त्याचे वचन न स्वीकारता तो पहिल्याचेच बोलणे ग्राह्य धरतो. दुसरा कोणी स्तुती केली तरी ती स्वीकारतो, आणि निंदा केली तरी ती स्वीकारतोच. हा सुद्धा 'आधेय्यमुख'च होय, म्हणजे जे जे तो ऐकतो, तिथे तिथे त्याचे तोंड (विश्वास) स्थिर होते, असा अर्थ आहे.

---

Loloti saddhādīnaṃ ittarakālappatitattā assaddhiyādīhi lulitabhāvena lolo. Ittarabhattītiādīsu punappunaṃ bhajanena saddhāva bhattipemaṃ. Saddhāpemampi gehassitapemampi vaṭṭati, pasādo saddhāpasādo. Evaṃ puggalo lolo hotīti evaṃ ittarasaddhāditāya puggalo lolo nāma hoti. Haliddirāgo viya, thusarāsimhi koṭṭitakhānuko viya, assapiṭṭhiyaṃ ṭhapitakumbhaṇḍaṃ viya ca anibaddhaṭṭhāne muhuttena kuppati. Mando momūhoti aññāṇabhāvena mando, avisayatāya momūho, mahāmūḷhoti attho.

'लोलो' (चंचल) म्हणजे श्रद्धा इत्यादींच्या अल्पकाळ टिकण्यामुळे आणि अश्रद्धा इत्यादींमुळे विचलित होण्याच्या स्वभावामुळे चंचल. 'इत्तरभत्ती' (अल्प भक्ती) इत्यादींमध्ये वारंवार सेवा केल्याने श्रद्धाच भक्ती आणि प्रेम बनते. श्रद्धा-प्रेम आणि गृहस्थीशी संबंधित प्रेम देखील योग्य ठरते, 'प्रसाद' म्हणजे श्रद्धा-प्रसाद. अशा प्रकारे मनुष्य चंचल होतो, म्हणजे अशा अल्प श्रद्धा इत्यादींमुळे मनुष्य चंचल म्हटला जातो. हळदीच्या रंगाप्रमाणे, भुशाच्या ढिगाऱ्यात ठोकलेल्या खुंटीप्रमाणे, आणि घोड्याच्या पाठीवर ठेवलेल्या कोहळ्याप्रमाणे (भोपळ्याप्रमाणे), तो अस्थिर ठिकाणी क्षणभरात विचलित होतो. 'मन्दो मोमूहो' म्हणजे अज्ञानामुळे मंद, आणि विषयाचे आकलन न झाल्यामुळे अत्यंत मूढ (भ्रमित), महामूर्ख असा अर्थ आहे.

---

Avajānātisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अवजानातिसुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले.

---

2-3. Ārabhatisuttādivaṇṇanā

२-३. आरभतिसुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

142-3. Dutiye [Pg.48] ārabhatīti ettha ārambha-saddo kammakiriyahiṃsanavīriyakopanāpattivītikkamesu vattati. Tathā hesa ‘‘yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti, sabbaṃ ārambhapaccayā’’ti (su. ni. 749) kamme āgato. ‘‘Mahārambhā mahāyaññā, na te honti mahapphalā’’ti (saṃ. ni. 1.120; a. ni. 4.39) kiriyāya. ‘‘Samaṇaṃ gotamaṃ uddissa pāṇaṃ ārabhantī’’ti (ma. ni. 2.51) hiṃsane. ‘‘Ārambhatha nikkhamatha, yuñjatha buddhasāsane’’ti (saṃ. ni. 1.185; netti. 29; peṭako. 38; mi. pa. 5.1.4) vīriye. ‘‘Bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hotī’’ti (dī. ni. 1.10, 195; ma. ni. 1.293) kopane. ‘‘Ārabhati ca vippaṭisārī ca hotī’’ti (a. ni. 5.142; pu. pa. 191) ayaṃ pana āpattivītikkame āgato, tasmā āpattivītikkamavasena ārabhati ceva, tappaccayā ca vippaṭisārī hotīti ayamettha attho. Yathābhūtaṃ nappajānātīti anadhigatattā yathāsabhāvato na jānāti. Yatthassāti yasmiṃ assa, yaṃ ṭhānaṃ patvā etassa puggalassa uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhantīti attho. Kiṃ pana patvā te nirujjhantīti? Arahattamaggaṃ, phalappattassa pana niruddhā nāma honti. Evaṃ santepi idha maggakiccavasena pana phalameva vuttanti veditabbaṃ.

१४२-३. दुसऱ्या (सुत्तात) 'आरभति' याविषयी: येथे 'आरम्भ' शब्द कर्म, क्रिया, हिंसा, वीर्य (प्रयत्न), कोप (विनाश) आणि आपत्तीचे उल्लंघन (नियमभंग) या अर्थांमध्ये वापरला जातो. जसे की, 'जे काही दुःख निर्माण होते, ते सर्व आरंभाच्या (कर्माच्या) कारणाने होते' (सुत्तनिपात ७४९) येथे तो 'कर्म' या अर्थाने आला आहे. 'महारंभा महायज्ञा, न ते होन्ति महप्फला' (संयुत्तनिकाय १.१२०) येथे तो 'क्रिया' या अर्थाने आला आहे. 'श्रमण गोतमांच्या उद्देशाने प्राण्यांचा आरंभ (हिंसा) करतात' (मज्झिमनिकाय २.५१) येथे तो 'हिंसा' या अर्थाने आला आहे. 'आरंभ करा, निष्क्रमण करा, बुद्धशासनात स्वतःला जोडून घ्या' (संयुत्तनिकाय १.१८५) येथे तो 'वीर्य' (प्रयत्न) या अर्थाने आला आहे. 'बीजसमूह आणि भूतसमूहाच्या विनाशापासून विरत राहतो' (दीघनिकाय १.१०) येथे तो 'कोपन' (विनाश) या अर्थाने आला आहे. 'आरंभ करतो आणि पश्चात्ताप करतो' (अंगुत्तरनिकाय ५.१४२) हा शब्द येथे 'आपत्तीच्या उल्लंघना'च्या अर्थाने आला आहे, म्हणून आपत्तीच्या उल्लंघनामुळे तो आरंभ करतो आणि त्या कारणाने पश्चात्ताप करतो, असा येथे अर्थ आहे. 'यथाभूतं नप्पजानाति' म्हणजे सत्य प्राप्त न झाल्यामुळे जसे आहे तसे जाणत नाही. 'यत्थस्स' म्हणजे ज्यामध्ये त्याचे, ज्या स्थानाला प्राप्त करून या व्यक्तीचे उत्पन्न झालेले पापी अकुशल धर्म पूर्णपणे निरुद्ध होतात, असा अर्थ आहे. काय प्राप्त करून ते निरुद्ध होतात? अरहंतमार्ग; फलप्राप्ती झाल्यावर ते निरुद्ध होतात. असे असले तरी, येथे मार्गाच्या कार्याच्या दृष्टीने 'फल'च सांगितले आहे असे समजावे.

---

Ārabhatī na vippaṭisārī hotīti āpattiṃ āpajjati, taṃ panesa desetuṃ sabhāgapuggalaṃ pariyesati, tasmā na vippaṭisārī hoti. Na ārabhati vippaṭisārī hotīti āpattiṃ na āpajjati, vinayapaññattiyaṃ pana akovidattā anāpattiyā āpattisaññī hutvā vippaṭisārī hotīti evamettha attho daṭṭhabbo. ‘‘Na ārabhati na vippaṭisārī hotī’’ti yo vutto, kataro so puggalo? Ossaṭṭhavīriyapuggalo. So hi ‘‘kiṃ me imasmiṃ kāle parinibbānena, anāgate metteyyasammāsambuddhakāle parinibbāyissāmī’’ti visuddhasīlopi paṭipattiṃ na pūreti. So hi ‘‘kimatthaṃ āyasmā pamatto viharati, puthujjanassa nāma gati anibaddhā, tasmā hi metteyyasammāsambuddhassa sammukhībhāvaṃ labheyyāsi, arahattatthāya vipassanaṃ bhāvehī’’ti ovaditabbova.

'आरंभ करतो पण पश्चात्ताप करत नाही' म्हणजे तो आपत्तीला (नियमभंगाला) प्राप्त होतो, परंतु तो ती प्रकट करण्यासाठी योग्य व्यक्तीचा शोध घेतो, म्हणून तो पश्चात्ताप करत नाही. 'आरंभ करत नाही पण पश्चात्ताप करतो' म्हणजे तो आपत्तीला प्राप्त होत नाही, परंतु विनय नियमांमध्ये अकुशल असल्यामुळे, आपत्ती नसतानाही आपत्तीची शंका घेऊन तो पश्चात्ताप करतो, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे. 'आरंभ करत नाही आणि पश्चात्तापही करत नाही' असे ज्याच्याविषयी म्हटले आहे, तो कोणता मनुष्य आहे? तो प्रयत्न सोडून दिलेला मनुष्य आहे. कारण तो 'या काळात परिनिर्वाण मिळवून मला काय करायचे आहे, भविष्यातील मेत्तेय्य सम्यक्संबुद्धांच्या काळात मी परिनिर्वाण प्राप्त करीन' असे म्हणून शुद्ध शील असलेला असूनही साधना पूर्ण करत नाही. त्याला 'आयुष्यमान प्रमादामध्ये का राहत आहेत? पृथग्जनाची गती अनिश्चित असते, म्हणून तुम्ही मेत्तेय्य सम्यक्संबुद्धांच्या सन्मुखता प्राप्त करावी, अरहंतपदासाठी विपश्यनेची भावना करावी' असा उपदेश केला पाहिजे.

---

Sādhūti [Pg.49] āyācanatthe nipāto. Idaṃ vuttaṃ hoti – yāva aparaddhaṃ vata āyasmatā, evaṃ santepi mayaṃ āyasmantaṃ yācāma, desetabbayuttakassa desanāya, vuṭṭhātabbayuttakassa vuṭṭhānena, āvikātabbayuttakassa āvikiriyāya ārambhaje āsave pahāya suddhante ṭhitabhāvapaccavekkhaṇena vippaṭisāraje āsave paṭivinodetvā nīharitvā vipassanācittañceva vipassanāpaññañca vaḍḍhetūti. Amunā pañcamena puggalenāti etena pañcamena khīṇāsavapuggalena. Samasamo bhavissatīti lokuttaraguṇehi samabhāveneva samo bhavissatīti evaṃ khīṇāsavena ovaditabboti attho. Tatiyaṃ uttānameva.

'साधू' हा याचना करण्याच्या अर्थातील निपात आहे. याचा अर्थ असा आहे - जरी आयुष्यमानाने अपराध केला असला, तरीही आम्ही आयुष्यमानाला याचना करतो की, देशना देण्यास योग्य असलेल्याची देशना देऊन, प्रायश्चित्त घेण्यास योग्य असलेल्याच्या प्रायश्चित्ताने, प्रकट करण्यास योग्य असलेल्याच्या प्रकटीकरणाने, आरंभापासून उत्पन्न झालेल्या आसवांचा त्याग करून, शुद्धतेमध्ये स्थित राहून प्रत्यवेक्षण करून, पश्चात्तापापासून उत्पन्न झालेल्या आसवांना दूर करून आणि काढून टाकून विपश्यना-चित्त आणि विपश्यना-प्रज्ञा वाढवावी. 'या पाचव्या मनुष्याद्वारे' म्हणजे या पाचव्या क्षीणासव (अरहंत) मनुष्याद्वारे. 'समसमो भविस्सति' म्हणजे लोकोत्तर गुणांनी समान भावानेच समान होईल, अशा प्रकारे क्षीणासवाने उपदेश केला पाहिजे, असा अर्थ आहे. तिसरे (सुत्त) स्पष्टच आहे.

---

Ārabhatisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

आरभतिसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

4-6. Tikaṇḍakīsuttādivaṇṇanā

४-६. तिकण्डकीसुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

144-6. Catutthe paṭikūleti amanuññe aniṭṭhe. Appaṭikūlasaññīti iṭṭhākāreneva pavattacitto. Iṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ asubhāya vā pharati, aniccato vā upasaṃharati upaneti pavatteti. Aniṭṭhasmiṃ vatthusminti aniṭṭhe sattasaññite ārammaṇe. Mettāya vā pharatīti mettaṃ hitesitaṃ upasaṃharanto sabbatthakameva vā tattha pharati. Dhātuto vā upasaṃharatīti dhammasabhāvacintanena dhātuto paccavekkhaṇāya dhātumanasikāraṃ vā tattha pavatteti. Tadubhayaṃ abhinivajjetvāti sabhāvato ānubhāvato ca upatiṭṭhantaṃ ārammaṇe paṭikūlabhāvaṃ appaṭikūlabhāvañcāti taṃ ubhayaṃ pahāya aggahetvā, sabbasmiṃ pana tasmiṃ majjhatto hutvāti vuttaṃ hoti. Majjhatto hutvā viharitukāmo pana kiṃ karotīti? Iṭṭhāniṭṭhesu āpāthaṃ gatesu neva somanassito hoti, na domanassito hoti. Upekkhako vihareyyāti iṭṭhe arajjanto aniṭṭhe adussanto yathā aññe asamapekkhanena mohaṃ uppādenti, evaṃ anuppādento chasu ārammaṇesu chaḷaṅgupekkhāya upekkhako vihareyya. Tenevāha ‘‘chaḷaṅgupekkhāvasena pañcamo’’ti. Iṭṭhāniṭṭhachaḷārammaṇāpāthe parisuddhapakatibhāvāvijahanalakkhaṇāya chasu dvāresu pavattanato ‘‘chaḷaṅgupekkhā’’ti laddhanāmāya tatramajjhattupekkhāya vasena pañcamo vāro vuttoti attho. Pañcamaṃ chaṭṭhañca uttānameva.

१४४-६. चौथ्या (सूत्रात) 'पतिकूल' (प्रतिकूल) म्हणजे अप्रिय, अनिष्ट. 'अप्पतिकूलसञ्ञी' (अप्रतिकूलसंज्ञी) म्हणजे इष्ट (प्रिय) रूपानेच प्रवृत्त झालेले चित्त. इष्ट वस्तूमध्ये अशुभाने व्याप्त करतो, किंवा अनित्यतेने उपसंहार करतो, जवळ आणतो, प्रवृत्त करतो. 'अनिष्ट वस्तूमध्ये' म्हणजे अनिष्ट अशा सत्वसंज्ञित आलंबनामध्ये. 'मैत्रीने व्याप्त करतो' म्हणजे मैत्रीची, हितैषितेची भावना उपसंहार करून सर्व प्रकारे तिथे व्याप्त करतो. 'धातू रूपाने उपसंहार करतो' म्हणजे धम्मस्वभावाच्या चिंतनाने धातू रूपाने प्रत्यवेक्षण करण्यासाठी तिथे धातुमनसिकार प्रवृत्त करतो. 'त्या दोन्हीचा त्याग करून' म्हणजे स्वभावाने आणि प्रभावाने आलंबनामध्ये उपस्थित होणारा प्रतिकूलभाव आणि अनुकूलभाव या दोन्हीचा त्याग करून, ते ग्रहण न करता, त्या सर्वांमध्ये तटस्थ (मध्यस्थ) होऊन राहणे, असा अर्थ आहे. तटस्थ होऊन राहण्याची इच्छा असणारा काय करतो? इष्ट आणि अनिष्ट गोष्टी समोर आल्यावर तो हर्षितही होत नाही आणि खिन्नही होत नाही. 'उपेक्षक होऊन विहरावे' म्हणजे इष्ट गोष्टींमध्ये आसक्त न होता, अनिष्ट गोष्टींमध्ये द्वेष न करता, जसे इतर लोक योग्य प्रकारे न पाहिल्यामुळे मोह उत्पन्न करतात, तसा मोह उत्पन्न न करता, सहा आलंबनांमध्ये षडंग-उपेक्षेने (छळंगुपेक्खा) उपेक्षक होऊन विहरावे. म्हणूनच म्हटले आहे - “षडंग-उपेक्षेच्या वशाने पाचवा”. इष्ट आणि अनिष्ट अशा सहा आलंबनांच्या संपर्कात आल्यावर, शुद्ध प्रकृतीभावाचा त्याग न करण्याच्या लक्षणाने युक्त अशा सहा द्वारांमध्ये प्रवृत्त होत असल्यामुळे “षडंग-उपेक्षा” असे नाव मिळालेल्या तत्रमज्झत्तुपेक्षेच्या (तत्रमध्यस्थोपेक्षा) वशाने पाचवा वार (प्रकार) सांगितला आहे, असा अर्थ आहे. पाचवे आणि सहावे स्पष्टच आहे.

---

Tikaṇḍakīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

तिकण्डकीसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

7-10. Asappurisadānasuttādivaṇṇanā

७-१०. असप्पुरिसदानसुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

147-150. Sattame [Pg.50] asakkaccanti anādaraṃ katvā. Deyyadhammassa asakkaccakaraṇaṃ nāma asampannaṃ karotīti āha ‘‘na sakkaritvā suciṃ katvā detī’’ti, uttaṇḍulādidosavirahitaṃ sucisampannaṃ katvā na detīti attho. Acittīkatvāti na citte katvā, na pūjetvāti attho. Pūjento hi pūjetabbavatthuṃ citte ṭhapeti, na tato bahi karoti. Cittaṃ vā acchariyaṃ katvā paṭipattivikaraṇaṃ sambhāvanakiriyā, tappaṭikkhepato acittīkaraṇaṃ asambhāvanakiriyā. Agāravena detīti puggale agaruṃ karonto nisīdanaṭṭhāne asammajjitvā yattha vā tattha vā nisīdāpetvā yaṃ vā taṃ vā ādhārakaṃ ṭhapetvā dānaṃ deti. Asahatthāti na attano hatthena deti, dāsakammakarodīhi dāpeti. Apaviddhaṃ detīti antarā apaviddhaṃ vicchedaṃ katvā deti. Tenāha ‘‘na nirantaraṃ detī’’ti. Atha vā apaviddhaṃ detīti ucchiṭṭhādichaḍḍanīyadhammaṃ viya avakkhittakaṃ katvā deti. Tenāha ‘‘chaḍḍetukāmo viya detī’’ti. ‘‘Addhā imassa dānassa phalameva āgacchatī’’ti evaṃ yassa kammassakatādiṭṭhi atthi, so āgamanadiṭṭhiko, ayaṃ pana na tādisoti anāgamanadiṭṭhiko. Tenāha ‘‘katassa nāma phalaṃ āgamissatī’’tiādi. Aṭṭhamādīsu natthi vattabbaṃ.

१४७-१५०. सातव्या (सूत्रात) 'असक्कच्चं' (असत्कृत्य) म्हणजे अनादर करून. देयधर्माचे असत्कृत्य करणे म्हणजे अपूर्ण करणे, म्हणून म्हटले आहे - “सत्कार न करता, स्वच्छ न करता देतो”, म्हणजे खडे, भुसा इत्यादी दोषांशिवाय स्वच्छ व परिपूर्ण करून न देणे असा अर्थ आहे. 'अचित्तीकत्वा' म्हणजे चित्तात न धरता, आदर न करता असा अर्थ आहे. कारण आदर करणारा पूजनीय वस्तूला चित्तात ठेवतो, त्यापासून बाहेर करत नाही. किंवा चित्ताला आश्चर्यचकित करून प्रतिपत्ती करणे ही संभावनाक्रिया आहे, त्याच्या निषेधाने 'अचित्तीकरण' म्हणजे असंभावनाक्रिया होय. 'अनादराने देतो' म्हणजे व्यक्तीचा आदर न करता, बसण्याची जागा न झाडता, जिथे तिथे बसवून, जसे तसे आसन देऊन दान देतो. 'असहत्था' म्हणजे स्वतःच्या हाताने न देता, दास-कामगार इत्यादींकडून देववतो. 'अपविद्धं देति' म्हणजे मध्येच खंड पाडून, खंडित करून देतो. म्हणूनच म्हटले आहे - “निरंतर (सतत) देत नाही”. किंवा 'अपविद्धं देति' म्हणजे उष्टे इत्यादी टाकून देण्याच्या वस्तूंप्रमाणे फेकून देतो. म्हणूनच म्हटले आहे - “टाकून देण्याच्या इच्छेने दिल्यासारखे देतो”. “नक्कीच या दानाचे फळ मिळेल” अशी ज्याची कम्मस्सकता (कर्मस्वकीयता) दृष्टी असते, तो 'आगमनदृष्टी' असलेला असतो; पण हा तसा नाही, म्हणून तो 'अनागमनदृष्टी' असलेला आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - “केलेल्या कर्माचे फळ कसे काय मिळेल” इत्यादी. आठव्या इत्यादी सूत्रांमध्ये काही सांगण्यासारखे नाही.

---

Asappurisadānasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

असप्पुरिसदानसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

Tikaṇḍakīvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

तिकण्डकीवग्गचे वर्णन समाप्त झाले.

---

Tatiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

तिसरे पण्णासक (ततियपण्णासकं) समाप्त झाले.

---

4. Catutthapaṇṇāsakaṃ

४. चौथे पण्णासक (चतुत्थपण्णासकं)

---

(16) 1. Saddhammavaggo

(१६) १. सद्धम्मवग्ग

---

151-160. Paṭhamo vaggo uttānatthoyeva.

१५१-१६०. पहिला वग्ग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

---

(17) 2. Āghātavaggo

(१७) २. आघातवग्ग

---

1-5. Paṭhamaāghātapaṭivinayasuttādivaṇṇanā

१-५. प्रथम आघातपटिविनयसुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

161-165. Dutiyassa [Pg.51] paṭhame natthi vattabbaṃ. Dutiye āghāto paṭivinayati ettha, etehīti vā āghātapaṭivinayā. Tenāha ‘‘āghāto etehi paṭivinetabbo’’tiādi.

१६१-१६५. दुसऱ्या (वग्गाच्या) पहिल्या सूत्रात काही सांगण्यासारखे नाही. दुसऱ्या सूत्रात - ज्याच्याद्वारे आघात (द्वेष) दूर केला जातो, किंवा ज्यांच्याद्वारे आघात दूर केला जातो, ते 'आघातपटिविनय' (आघात-प्रतिविनय) होत. म्हणूनच म्हटले आहे - “यांच्याद्वारे आघात दूर केला पाहिजे” इत्यादी.

---

Nantakanti anantakaṃ, antavirahitaṃ vatthakhaṇḍaṃ. Yadi hi tassa anto bhaveyya, ‘‘pilotikā’’ti saṅkhaṃ na gaccheyya.

“नन्तकं” म्हणजे अनन्तक, अंत नसलेला (फाटलेला) कपड्याचा तुकडा. जर त्याला अंत (सीमा/शिवण) असती, तर त्याला “पिलोतिका” (चिंध्या) ही संज्ञा मिळाली नसती.

---

Sevālenāti bījakaṇṇikakesarādibhedena sevālena. Udakapappaṭakenāti nīlamaṇḍūkapiṭṭhivaṇṇena udakapiṭṭhiṃ chādetvā nibbattena udakapiṭṭhikena. Ghammena anugatoti ghammena phuṭṭho abhibhūto. Cittuppādanti paṭighasampayuttacittuppādaṃ.

“शेवाळाने” म्हणजे बी, कणिका, केशर इत्यादी भेदांनी युक्त शेवाळाने. “उदकप्पप्पटकेen” म्हणजे हिरव्या बेडकाच्या पाठीसारख्या रंगाने पाण्याच्या पृष्ठभागाला झाकून टाकणाऱ्या पाणवनस्पतीने. “उन्हाने व्याकुळ झालेला” म्हणजे उन्हाने पीडित, अभिभूत झालेला. “चित्तुप्पादं” म्हणजे प्रतिघयुक्त (द्वेषयुक्त) चित्ताची उत्पत्ती.

---

Visabhāgavedanuppattiyā kakaceneva iriyāpathapavattinivāraṇena chindanto ābādhati pīḷetīti ābādho, so assa atthīti ābādhiko. Taṃsamuṭṭhānena dukkhito sañjātadukkho. Bāḷhagilānoti adhimattagilāno. Gāmantanāyakassāti gāmantasampāpakassa.

विषम वेदनेच्या उत्पत्तीमुळे, करवतीने कापल्याप्रमाणे हालचाली करण्यास प्रतिबंध करून जो बाधा आणतो, पीडा देतो तो 'आबाध' (आजार) होय, आणि तो ज्याला आहे तो 'आबाधिक' (आजारी) होय. त्याच्यामुळे दुःखी झालेला तो 'सञ्जातदुःख' (दुःखी झालेला) होय. “बाळ्हगिलाणो” म्हणजे अत्यंत आजारी. “गामन्तनायकस्स” म्हणजे दुसऱ्या गावापर्यंत पोहोचवणाऱ्याचे.

---

Pasannabhāvena udakassa acchabhāvo veditabboti āha ‘‘acchodakāti pasannodakā’’ti. Sādurasatāya sātatāti āha ‘‘madhurodakā’’ti. Tanukameva salilaṃ visesato sītalaṃ, na bahalāti āha ‘‘tanusītasalilā’’ti. Setakāti nikkaddamā. Sacikkhallādivasena hi udakassa vivaṇṇatā. Sabhāvato pana taṃ setavaṇṇameva. Tatiyādīni uttānatthāneva.

प्रसन्नतेमुळे पाण्याचा स्वच्छपणा जाणावा, म्हणून म्हटले आहे - “अच्छोदका म्हणजे प्रसन्न (स्वच्छ) पाणी”. चवदार असल्यामुळे ते मधुर असते, म्हणून म्हटले आहे - “मधुरोदका”. पातळ पाणी विशेषतः थंड असते, दाट नसते, म्हणून म्हटले आहे - “तनुसीतसलिला”. “सेतका” म्हणजे चिखल नसलेले. चिखल इत्यादींमुळे पाण्याचा रंग बदलतो. पण स्वभावाने ते पांढऱ्या (स्वच्छ) रंगाचेच असते. तिसरे इत्यादी सूत्रे स्पष्ट अर्थाचीच आहेत.

---

Paṭhamaāghātapaṭivinayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथम आघातपटिविनयसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

6. Nirodhasuttavaṇṇanā

६. निरोधसुत्त वर्णन

---

166. Chaṭṭhe [Pg.52] amarisanattheti asahanatthe. Anāgatavacanaṃ katanti anāgatasaddappayogo kato, attho pana vattamānakālikova. Akkharacintakā (pāṇini. 3.3.145-146) hi īdisesu ṭhānesu anokappanāmarisanatthavasena atthisadde upapade vattamānakālepi anāgatavacanaṃ karonti.

१६६. सहाव्या (सूत्रात) 'अमरिषनार्थे' म्हणजे असहनशीलतेच्या अर्थाने. 'भविष्याकाळातील शब्दाचा प्रयोग केला आहे' म्हणजे भविष्यकाळातील शब्दाचा प्रयोग केला आहे, परंतु अर्थ वर्तमानकाळाचाच आहे. कारण व्याकरणकार (अक्खरचिंतक) अशा ठिकाणी अश्रद्धा आणि असहनशीलतेच्या अर्थाने 'अस्ति' शब्द उपपद असताना वर्तमानकाळातही भविष्यकाळातील शब्दाचा प्रयोग करतात.

---

Nirodhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

निरोधसुत्त वर्णन समाप्त झाले.

---

7-9. Codanāsuttādivaṇṇanā

७-९. चोदनासुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

167-9. Sattame vatthusandassanāti yasmiṃ vatthusmiṃ āpatti, tassa sarūpato dassanaṃ. Āpattisandassanāti yaṃ āpattiṃ so āpanno, tassā dassanaṃ. Saṃvāsappaṭikkhepoti uposathappavāraṇādisaṃvāsassa paṭikkhipanaṃ akaraṇaṃ. Sāmīcippaṭikkhepoti abhivādanādisāmīcikiriyāya akaraṇaṃ. Codayamānenāti codentena. Cuditakassa kāloti cuditakassa codetabbakālo. Puggalanti codetabbapuggalaṃ. Upaparikkhitvāti ‘‘ayaṃ cuditakalakkhaṇe tiṭṭhati, na tiṭṭhatī’’ti vīmaṃsitvā. Ayasaṃ āropetīti ‘‘ime maṃ abhūtena abbhācikkhantā ayasaṃ byasanaṃ uppādentī’’ti bhikkhūnaṃ ayasaṃ uppādeti. Aṭṭhamanavamāni uttānatthāneva.

१६७-९. सातव्या (सूत्रात) 'वत्थुसन्दस्सना' (वस्तुसंदर्शना) म्हणजे ज्या विषयात आपत्ती (नियमभंग) झाली आहे, त्याचे प्रत्यक्ष दर्शन घडवणे. 'आपत्तिसन्दस्सना' म्हणजे ज्या आपत्तीला तो प्राप्त झाला आहे, ती दाखवणे. 'संवासप्पटिक्खेपो' म्हणजे उपोसथ, पवारणा इत्यादी सहवासाचा (संवासाचा) निषेध करणे, तो न करणे. 'सामीचिप्पटिक्खेपो' म्हणजे अभिवादन इत्यादी आदरातिथ्य न करणे. 'चोदयमानेen' म्हणजे चोदना (आरोप) करणाऱ्याने. 'चुदितकस्स कालो' म्हणजे ज्याच्यावर आरोप केला आहे त्याला चोदना करण्याचा काळ. 'पुग्गलं' म्हणजे चोदना करावयाच्या व्यक्तीला. 'उपपरिक्खित्वा' म्हणजे 'हा आरोपीच्या लक्षणात बसतो की नाही' याचा विचार करून. 'अपकीर्ती लादतो' म्हणजे “हे माझ्यावर खोटा आळ आणून माझी अपकीर्ती व संकट निर्माण करत आहेत” असे म्हणून भिक्खूंची अपकीर्ती करतो. आठवे आणि नववे स्पष्ट अर्थाचेच आहेत.

---

Codanāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

चोदनासुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

10. Bhaddajisuttavaṇṇanā

१०. भद्दजिसुत्त वर्णन

---

170. Dasame abhibhavitvā ṭhito ime satteti adhippāyo. Yasmā pana so ‘‘pāsaṃsabhāvena uttamabhāvena ca te satte abhibhavitvā ṭhito’’ti attānaṃ maññati, tasmā vuttaṃ ‘‘jeṭṭhako’’ti. Aññadatthu dasoti dassane antarāyābhāvavacanena ñeyyavisesapariggāhikabhāvena [Pg.53] ca anāvaraṇadassāvitaṃ paṭijānātīti āha ‘‘sabbaṃ passatīti adhippāyo’’ti.

१७०. दहाव्या सुत्तात 'या प्राण्यांना अभिभूत करून राहिला आहे' असा अभिप्राय आहे. परंतु, ज्याअर्थी तो स्वतःला 'प्रशंसनीय भावाने आणि उत्तम भावाने त्या प्राण्यांना अभिभूत करून राहिला आहे' असे मानतो, म्हणून त्याला 'जेठ्ठको' (ज्येष्ठ/श्रेष्ठ) म्हटले आहे. 'अञ्ञदत्थु दसो' (निश्चितच पाहणारा) म्हणजे दर्शनात अंतराय (अडथळा) नसल्याचे सांगून आणि ज्ञेय विशेषाचे ग्रहण करण्याच्या क्षमतेमुळे तो अनावरण (अप्रतिहत) दर्शन पाहत असल्याचा दावा करतो, म्हणून 'सर्व पाहतो असा अभिप्राय आहे' असे म्हटले आहे.

---

Bhaddajisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

भद्दजिसुत्त वर्णन समाप्त झाले.

---

Āghātavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

आघातवग्ग वर्णन समाप्त झाले.

---

(18) 3. Upāsakavaggo

(१८) ३. उपासकवग्ग

---

1-6. Sārajjasuttādivaṇṇanā

१-६. सारज्जसुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

171-176. Tatiyassa paṭhamadutiyatatiyacatutthe natthi vattabbaṃ. Pañcame upāsakapacchimakoti upāsakanihīno. ‘‘Iminā diṭṭhādinā idaṃ nāma maṅgalaṃ bhavissatī’’ti evaṃ bālajanaparikappitakotūhalasaṅkhātena diṭṭhasutamutamaṅgalena samannāgato kotūhalamaṅgaliko. Tenāha ‘‘iminā idaṃ bhavissatī’’tiādi. Maṅgalaṃ paccetīti diṭṭhamaṅgalādibhedaṃ maṅgalameva patthiyāyati. No kammanti kammassakataṃ no patthiyāyati. Imamhā sāsanāti ito sabbaññubuddhasāsanato. Bahiddhāti bāhirakasamaye. Dakkhiṇeyyaṃ pariyesatīti ‘‘duppaṭipannā dakkhiṇeyyā’’ti saññī gavesati. Ettha dakkhiṇapariyesanapubbakāre ekaṃ katvā pañca dhammā veditabbā. Chaṭṭhaṃ uttānameva.

१७१-१७६. तिसऱ्या वर्गातील पहिल्या, दुसऱ्या, तिसऱ्या आणि चौथ्या सुत्तात काही सांगण्यासारखे नाही. पाचव्या सुत्तात 'उपासक पच्छिमो' म्हणजे हीन उपासक. 'या पाहिलेल्या इत्यादी गोष्टींमुळे हे अमूक मंगल होईल' अशा प्रकारे अज्ञानी लोकांनी कल्पिलेल्या कुतूहल संज्ञेच्या, पाहिलेल्या, ऐकलेल्या आणि विचार केलेल्या मंगलाने युक्त असलेला मनुष्य 'कोतूहल मङ्गलिको' (शकुन-अपशकुन मानणारा) होय. म्हणूनच 'याने हे होईल' इत्यादी म्हटले आहे. 'मङ्गलं पच्चेति' म्हणजे पाहिलेले मंगल इत्यादी भेदांच्या मंगलाचीच तो इच्छा करतो. 'नो कम्मं' म्हणजे कर्माच्या मालकीची (कम्मस्सकता) तो इच्छा करत नाही. 'इमम्हा सासना' म्हणजे या सर्वज्ञ बुद्ध शासनातून. 'बहिद्धा' म्हणजे बाह्य संप्रदायात. 'दक्खिणेय्यं परियेसति' म्हणजे 'जे चुकीच्या मार्गाने चालणारे आहेत तेच दक्षिणेस (दानास) पात्र आहेत' अशी संज्ञा ठेवून शोधतो. येथे दक्षिणेचा शोध घेण्याच्या पूर्वकार्याला एक मानून पाच धर्म जाणले पाहिजेत. सहावे सुत्त स्पष्टच आहे.

---

Sārajjasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

सारज्जसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

7-8. Vaṇijjāsuttādivaṇṇanā

७-८. वणिज्जासुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

177-8. Sattame satthavaṇijjāti āvudhabhaṇḍaṃ katvā vā kāretvā vā kataṃ vā paṭilabhitvā tassa vikkayo. Āvudhabhaṇḍaṃ kāretvā tassa vikkayoti idaṃ pana nidassanamattaṃ. Sūkaramigādayo posetvā tesaṃ vikkayoti sūkaramigādayo posetvā tesaṃ maṃsaṃ sampādetvā vikkayo. Ettha ca satthavaṇijjā paroparādhanimittatāya akaraṇīyā vuttā, sattavaṇijjā abhujissabhāvakaraṇato, maṃsavisavaṇijjā vadhahetuto, majjavaṇijjā pamādaṭṭhānato. Aṭṭhamaṃ uttānameva.

१७७-८. सातव्या सुत्तात 'सत्थवणिज्जा' (शस्त्रांचा व्यापार) म्हणजे शस्त्रे स्वतः बनवून किंवा बनवून घेऊन किंवा बनवलेली मिळवून त्यांची विक्री करणे. 'शस्त्रे बनवून घेऊन त्यांची विक्री करणे' हे केवळ एक उदाहरण आहे. 'सूकरमिगादयो पोसेत्वा तेसं विक्कयो' (डुकरे, हरिण इत्यादी पाळून त्यांची विक्री करणे) म्हणजे डुकरे, हरिण इत्यादी पाळून त्यांचे मांस तयार करून विकणे. आणि येथे, शस्त्रांचा व्यापार हा इतरांना इजा पोहचवण्याचे कारण असल्याने न करण्याजोगा सांगितला आहे; प्राण्यांचा व्यापार (सत्तवणिज्जा) हा त्यांना गुलाम बनवल्यामुळे; मांस आणि विषाचा व्यापार हा वधाचे कारण असल्याने; मद्याचा व्यापार हा प्रमादाचे स्थान असल्याने न करण्याजोगा सांगितला आहे. आठवे सुत्त स्पष्टच आहे.

---

Vaṇijjāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

वणिज्जासुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

9. Gihisuttavaṇṇanā

९. गिहिसुत्त वर्णन

---

179. Navame [Pg.54] ābhicetasikānanti abhicetoti abhikkantaṃ visuddhacittaṃ vuccati adhicittaṃ vā, abhicetasi jātāni ābhicetasikāni, abhiceto sannissitānīti vā ābhicetasikāni. Tenevāha ‘‘uttamacittanissitāna’’nti. Diṭṭhadhammasukhavihārānanti diṭṭhadhamme sukhavihārānaṃ. Diṭṭhadhammoti paccakkho attabhāvo vuccati, tattha sukhavihārānanti attho. Rūpāvacarajjhānānametaṃ adhivacanaṃ. Tāni hi appetvā nisinnā jhāyino imasmiṃyeva attabhāve asaṃkiliṭṭhaṃ nekkhammasukhaṃ vindanti, tasmā ‘‘diṭṭhadhammasukhavihārānī’’ti vuccanti.

१७९. नवव्या सुत्तात 'आभिचेतसिकानं' (उच्च चित्ताशी संबंधित) म्हणजे 'अभिचेतो' म्हणजे उत्कृष्ट, विशुद्ध चित्त किंवा 'अधिचित्त' म्हटले जाते; अभिचेतात उत्पन्न झालेले ते 'आभिचेतसिक' किंवा अभिचेतावर आश्रित असलेले ते 'आभिचेतसिक' होय. म्हणूनच 'उत्तम चित्तावर आश्रित असलेल्या' असे म्हटले आहे. 'दिट्ठधम्मसुखविहारानं' म्हणजे याच जन्मात सुखाने विहार करणाऱ्यांचे. 'दिट्ठधम्मो' म्हणजे प्रत्यक्ष आत्मभाव (वर्तमान अस्तित्व) म्हटले जाते, त्यात सुखाने विहार करणे असा अर्थ आहे. हे रूपावचर ध्यानांचे नाव आहे. कारण, या ध्यानांची प्राप्ती करून बसलेले ध्यानी याच अस्तित्वात निष्कलंक नैष्क्रम्य सुखाचा अनुभव घेतात, म्हणून त्यांना 'दिट्ठधम्मसुखविहारा' असे म्हटले जाते.

---

Catubbidhamerayanti pupphāsavo, phalāsavo, guḷāsavo, madhvāsavoti evaṃ catuppabhedaṃ merayaṃ. Pañcavidhañca suranti pūvasurā, piṭṭhasurā, odanasurā, kiṇṇapakkhittā, sambhārasaṃyuttāti evaṃ pañcappabhedaṃ suraṃ. Puññaṃ attho etassāti puññattho. Yasmā panesa puññena atthiko nāma hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘puññena atthikassā’’ti. Sesamettha uttānameva.

'चतुब्बिधं मेरयं' (चार प्रकारचे मेरय/आसव) म्हणजे पुष्पासव (फुलांचे आसव), फलासव (फळांचे आसव), गुळासव (गुळाचे आसव), मध्वासव (मधाचे आसव) - अशा प्रकारे चार प्रकारचे मेरय होय. 'पञ्चविधञ्च सुरं' (पाच प्रकारची सुरा) म्हणजे पूवसुरा (पिठाच्या पुऱ्यांपासून बनवलेली), पिट्ठसुरा (पिठाची सुरा), ओदनसुरा (भाताची सुरा), किण्णपक्खित्ता (किण्व टाकलेली), संभारसंयुत्ता (मसाले मिश्रित) - अशा प्रकारे पाच प्रकारची सुरा होय. 'पुञ्ञं अत्tho एतस्स' (पुण्य हाच ज्याचा हेतू आहे) तो 'पुञ्ञत्थो' (पुण्यार्थी). ज्याअर्थी तो पुण्याचा इच्छुक असतो, म्हणून 'पुण्याची इच्छा करणाऱ्याचा' असे म्हटले आहे. यातील उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

---

Gihisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

गिहिसुत्त वर्णन समाप्त झाले.

---

10. Gavesīsuttavaṇṇanā

१०. गवेसीसुत्त वर्णन

---

180. Dasame sukāraṇanti bodhiparipācanassa ekantikaṃ sundaraṃ kāraṇaṃ. Mandahasitanti īsakaṃ hasitaṃ. Kahaṃ kahanti hāsasaddassa anukaraṇametaṃ. Haṭṭhappahaṭṭhākāramattanti haṭṭhassa pahaṭṭhākāramattaṃ. Yathā gahitasaṅketā ‘‘pahaṭṭho bhagavā’’ti sañjānanti, evaṃ ākāranidassanamattaṃ.

१८०. दहाव्या सुत्तात 'सुकारणं' म्हणजे बोधी परिपक्व करण्याचे अत्यंत सुंदर कारण. 'मन्दहसितं' म्हणजे थोडेसे हसणे (स्मितहास्य). 'कहं कहं' हे हास्य शब्दाचे अनुकरण आहे. 'हट्ठप्पहट्ठआकारमत्तं' म्हणजे हर्षित आणि अत्यंत प्रफुल्लित असण्याचा केवळ भाव. ज्याप्रमाणे संकेत समजणारे लोक 'भगवान प्रसन्न झाले आहेत' असे ओळखतात, त्याप्रमाणे हे केवळ भावाचे दर्शन आहे.

---

Idāni iminā pasaṅgena hāsasamuṭṭhānaṃ vibhāgato dassetuṃ ‘‘hasitañca nāmeta’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha ajjhupekkhanavasenapi hāso na sambhavati, pageva domanassavasenāti āha ‘‘terasahi somanassasahagatacittehī’’ti. Nanu ca keci kodhavasenapi hasantīti? Na, te sampiyanti kodhavatthuṃ tattha ‘‘mayaṃ dāni yathākāmakāritaṃ āpajjissāmā’’ti duviññeyyantarena somanassacitteneva hāsassa uppajjanato. Tesūti [Pg.55] pañcasu somanassasahagatakiriyacittesu. Balavārammaṇeti uḷāratame ārammaṇe yamakapāṭihāriyasadise. Dubbalārammaṇeti anuḷāraārammaṇe.

आता या प्रसंगाने हास्याची उत्पत्ती विभागवार दाखवण्यासाठी 'हसितञ्च नामेतं' (आणि हे हास्य) इत्यादी सुरू केले आहे. त्यामध्ये उपेक्षाभावाने देखील हास्य संभवत नाही, मग दौर्मनस्याने तर दूरच; म्हणून 'तेरा सोमनस्य-सहगत (आनंदयुक्त) चित्तांनी' असे म्हटले आहे. पण काही लोक क्रोधाने देखील हसतात की नाही? नाही, ते क्रोधाच्या विषयाला स्वीकारतात आणि तेथे 'आता आम्ही इच्छेनुसार वागू' अशा प्रकारे कठीणतेने समजणाऱ्या सोमनस्य चित्तानेच हास्य उत्पन्न होते. 'तेसू' म्हणजे पाच सोमनस्य-सहगत क्रियाचित्तांमध्ये. 'बलवारम्मणे' म्हणजे यमकप्रातिहार्यासारख्या अत्यंत उदात्त आलंबनात. 'दुब्बलारम्मणे' म्हणजे अनुदात्त आलंबनात.

---

‘‘Imasmiṃ pana ṭhāne…pe… uppādetī’’ti idaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ tathā āgatattā vuttaṃ, na sahetukasomanassasahagatacittehi bhagavato sitaṃ na hotīti dassanattaṃ. Abhidhammaṭīkāyaṃ (dha. sa. mūlaṭī. 968) pana ‘‘atītaṃsādīsu appaṭihataṃ ñāṇaṃ vatvā ‘imehi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivattī’tiādivacanato (mahāni. 156; paṭi. ma. 3.5) ‘bhagavato idaṃ cittaṃ uppajjatī’ti vuttavacanaṃ vicāretabba’’nti vuttaṃ. Tattha iminā hasituppādacittena pavattiyamānampi bhagavato sitakaraṇaṃ pubbenivāsaanāgataṃsasabbaññutaññāṇānaṃ anuvattakattā ñāṇānuparivattiyevāti evaṃ pana ñāṇānuparivattibhāve sati na koci pāḷiaṭṭhakathānaṃ virodho. Tathā hi abhidhammaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 568) ‘‘tesaṃ ñāṇānaṃ ciṇṇapariyante idaṃ cittaṃ uppajjatī’’ti vuttaṃ. Avassañcetaṃ evaṃ icchitabbaṃ, aññathā āvajjanacittassapi bhagavato tathārūpe kāle na yujjeyya. Tassapi hi viññattisamuṭṭhāpakabhāvassa nicchitattā. Tathā hi vuttaṃ ‘‘evañca katvā manodvārāvajjanassapi viññattisamuṭṭhāpakattaṃ upapannaṃ hotī’’ti (dha. sa. mūlaṭī. 1 kāyakammadvārakathāvaṇṇanā) na ca viññattisamuṭṭhāpakatte taṃsamuṭṭhānakāyaviññattiyā kāyakammādibhāvaṃ āpajjanabhāvo vissajjatīti.

“पण या ठिकाणी...पे... उत्पन्न करतो” हे जुन्या अट्ठकथेत (पोरान-अट्ठकथा) तसे आले असल्यामुळे म्हटले आहे, हे दर्शवण्यासाठी की सहेतुक-सोमनस्स-सहगत चित्तांनी भगवंतांचे स्मित होत नाही असे नाही. परंतु, अभिधम्मटीकेमध्ये (ध. स. मूलटी. ९६८) “अतीत इत्यादी काळांविषयी अप्रतिहत ज्ञान सांगून ‘या धर्मांनी युक्त असलेल्या बुद्ध भगवंतांचे सर्व कायकर्म ज्ञानाच्या पूर्वगामी आणि ज्ञानाचे अनुगामी असते’ इत्यादी वचनावरून (महानि. १५६; पटि. म. ३.५) ‘भगवंतांना हे चित्त उत्पन्न होते’ हे म्हटलेले वचन विचार करण्याजोगे आहे” असे म्हटले आहे. तेथे, या हसितुप्पादचित्ताने (हास्य उत्पन्न करणाऱ्या चित्ताने) प्रवृत्त होणारे देखील भगवंतांचे स्मित करणे हे पूर्वेनिवास-अनागत-सर्वज्ञता ज्ञानांचे अनुवर्तन करणारे असल्यामुळे ज्ञानाचे अनुगामीच आहे. अशा प्रकारे ज्ञानाचे अनुगामी असण्यामध्ये पाळी आणि अट्ठकथांचा कोणताही विरोध नाही. तसेच अभिधम्म-अट्ठकथेत (ध. स. अट्ठ. ५६८) “त्या ज्ञानांच्या आचरणाच्या शेवटी हे चित्त उत्पन्न होते” असे म्हटले आहे. आणि हे निश्चितपणे असेच मानले पाहिजे, अन्यथा आवज्जनचित्ताचे देखील भगवंतांना तशा वेळी जुळणार नाही. कारण त्याचेही विज्ञप्ति-समुत्थापकत्व निश्चित आहे. तसेच म्हटले आहे - “आणि असे केल्याने मनोद्वारावज्जनाचे देखील विज्ञप्ति-समुत्थापकत्व योग्य ठरते” (ध. स. मूलटी. १ कायकम्मद्वारकथावण्णना). आणि विज्ञप्ति-समुत्थापकत्व असताना, त्यापासून उत्पन्न होणाऱ्या कायविज्ञप्तीचे कायकर्म इत्यादी भाव प्राप्त होणे सुटत नाही.

---

Hasitanti sitameva sandhāya vadati. Tenāha ‘‘evaṃ appamattakampī’’ti. Samosaritā vijjulatā. Sā hi itaravijjulatā viya khaṇaṭṭhitiyā sīghanirodhā ca na hoti, apica kho dandhanirodhā, na ca sabbakālikā. Dīdhiti pāvakamahāmeghato vā cātuddīpikamahāmeghato vā niccharati. Tenāha ‘‘cātuddīpikamahāmeghamukhato’’ti. Ayaṃ kira tāsaṃ rasmīnaṃ dhammatā, yadidaṃ tikkhattuṃ sīsaṃ padakkhiṇaṃ katvā dāṭhaggesuyeva antaradhānaṃ. Sesamettha suviññeyyameva.

‘हसित’ म्हणजे स्मितालाच उद्देशून म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - “अशा प्रकारे अगदी थोडे देखील”. ‘समोसरिता विज्जुलाता’ म्हणजे एकत्र आलेली वीज. ती इतर विजेप्रमाणे क्षणिक स्थिती असणारी आणि लवकर नष्ट होणारी नसते, तर ती हळूहळू नष्ट होणारी असते, आणि ती सर्वकालिक नसते. ‘दीधिति’ (किरण) ही अग्नीच्या महामेघातून किंवा चारही द्वीपांवर पसरलेल्या महामेघातून निघते. म्हणूनच म्हटले आहे - “चारही द्वीपांवर पसरलेल्या महामेघाच्या मुखातून”. ही खरोखर त्या रश्मींची (किरणांची) धर्मता (नियम) आहे, जी तीन वेळा डोक्याला प्रदक्षिणा घालून दाढांच्या टोकांवरच अंतर्धान पावते. उर्वरित भाग येथे सहज समजण्याजोगाच आहे.

---

Gavesīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

गवेसीसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

---

Upāsakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

उपासकवग्गवण्णना समाप्त झाली.

---

(19) 4. Araññavaggo

(१९) ४. अरञ्ञवग्गो (अरण्यवर्ग)

---

1. Āraññikasuttavaṇṇanā

१. आरञ्ञिकसुत्तवण्णना

---

181. Catutthassa [Pg.56] paṭhame appīcchataṃyeva nissāyātiādīsu ‘‘iti appiccho bhavissāmī’’ti idaṃ me āraññikaṅgaṃ appicchatāya saṃvattissati, ‘‘iti santuṭṭho bhavissāmī’’ti idaṃ me āraññikaṅgaṃ santuṭṭhiyā saṃvattissati, ‘‘iti kilese sallikhissāmī’’ti idaṃ me āraññikaṅgaṃ kilesasallikhanatthāya saṃvattissatīti āraññiko hoti. Aggoti jeṭṭhako. Sesāni tasseva vevacanāni.

१८१. चौथ्या (वर्गाच्या) पहिल्या सुत्तात ‘अप्पीच्छतञ्ञेव निस्साय’ (अल्पेच्छतेचाच आश्रय घेऊन) इत्यादींमध्ये - “अशा प्रकारे मी अल्पेच्छ होईन” हे माझे आरण्यक अंग अल्पेच्छतेसाठी कारणीभूत ठरेल, “अशा प्रकारे मी संतुष्ट होईन” हे माझे आरण्यक अंग संतुष्टीसाठी कारणीभूत ठरेल, “अशा प्रकारे मी क्लेशांचे निर्मूलन करीन” हे माझे आरण्यक अंग क्लेश-निर्मूलनासाठी कारणीभूत ठरेल, या विचाराने तो आरण्यक (अरण्यवासी) होतो. ‘अग्गो’ म्हणजे श्रेष्ठ (ज्येष्ठ). उर्वरित शब्द त्याचेच समानार्थी शब्द आहेत.

---

Gavā khīranti gāvito khīraṃ nāma hoti, na gāviyā dadhi. Khīramhā dadhītiādīsupi eseva nayo. Evamevanti yathā etesu pañcasu gorasesu sappimaṇḍo aggo, evamevaṃ imesu pañcasu āraññikesu yo ayaṃ appicchatādīni nissāya āraññiko hoti, ayaṃ aggo ceva seṭṭho ca mokkho ca pavaro ca. Imesu āraññikesu jātiāraññikā veditabbā, na āraññikanāmamattena āraññikāti veditabbā. Paṃsukūlikādīsupi eseva nayo.

‘गव्हा खीरं’ म्हणजे गाईपासून दूध मिळते, गाईपासून थेट दही मिळत नाही. ‘खीरम्हा दधि’ (दुधापासून दही) इत्यादींमध्येही हाच नियम आहे. ‘एवमेवं’ म्हणजे ज्याप्रमाणे या पाच गोरसांमध्ये ‘सप्पिमंड’ (तुपाचा अर्क) श्रेष्ठ आहे, त्याचप्रमाणे या पाच प्रकारच्या आरण्यकांमध्ये जो हा अल्पेच्छता इत्यादींचा आश्रय घेऊन आरण्यक होतो, तो अग्र, श्रेष्ठ, मुख्य आणि प्रवर (उत्कृष्ट) आहे. या आरण्यकांमध्ये वास्तविक आरण्यक (जाती-आरण्यक) जाणावे, केवळ आरण्यक या नावापुरतेच आरण्यक जाणू नये. पांसुकूलिक इत्यादींमध्येही हाच नियम आहे.

---

Āraññikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

आरञ्ञिकसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

---

Araññavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

अरञ्ञवग्गवण्णना समाप्त झाली.

---

(20) 5. Brāhmaṇavaggo

(२०) ५. ब्राह्मणवग्गो (ब्राह्मणवर्ग)

---

1. Soṇasuttavaṇṇanā

१. सोणसुत्तवण्णना

---

191. Pañcamassa paṭhame sampiyenevāti aññamaññapemeneva kāyena ca cittena ca missībhūtā saṅghaṭṭitā saṃsaṭṭhā hutvā saṃvāsaṃ vattenti, na appiyena niggahena vāti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘piya’’ntiādi. Udaraṃ avadihati upacinoti pūretīti udarāvadehakaṃ. Bhāvanapuṃsakañcetaṃ, udarāvadehakaṃ katvā udaraṃ pūretvāti attho. Tenāha ‘‘udaraṃ avadihitvā’’tiādi.

१९१. पाचव्या (वर्गाच्या) पहिल्या सुत्तात ‘सम्पियेनेव’ म्हणजे परस्परांच्या प्रेमानेच, काया आणि चित्ताने एकत्र येऊन, संघटित व संसृष्ट होऊन एकत्र वास करतात, अप्रिय निग्रहाने (किंवा विरोधाने) नाही, असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - “पियं” इत्यादी. ‘उदरं अवदिहति’ म्हणजे वाढवणे किंवा भरणे, म्हणून ‘उदरावदेहकं’. हे भावनपुंसकलिंगी रूप आहे, ‘उदरावदेहकं कत्वा’ म्हणजे पोट भरून, असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - “उदरं अवदिहित्वा” इत्यादी.

---

Soṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सोणसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

---

2. Doṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā

२. दोणब्राह्मणसुत्तवण्णना

---

192. Dutiye [Pg.57] pavattāroti (dī. ni. ṭī. 1.285) pāvacanabhāvena vattāro. Yasmā te tesaṃ mantānaṃ pavattanakā, tasmā āha ‘‘pavattayitāro’’ti. Sudde bahi katvā rahobhāsitabbaṭṭhena mantā eva taṃtaṃatthappaṭipattihetutāya mantapadaṃ. Anupanītāsādhāraṇatāya rahassabhāvena vattabbakiriyāya adhigamūpāyaṃ. Sajjhāyitanti gāyanavasena sajjhāyitaṃ. Taṃ pana udattānudattādīnaṃ sarānaṃ sampadāvaseneva icchitanti āha ‘‘sarasampattivasenā’’ti. Aññesaṃ vuttanti pāvacanabhāvena aññesaṃ vuttaṃ. Samupabyūḷhanti saṅgahetvā uparūpari saññūḷhaṃ. Rāsikatanti iruvedayajuvedasāmavedādivasena, tatthāpi paccekaṃ mantabrahmādivasena, ajjhāyānuvākādivasena ca rāsikataṃ. Tesanti mantānaṃ kattūnaṃ. Dibbena cakkhunā oloketvāti dibbacakkhuparibhaṇḍena yathākammūpagañāṇena sattānaṃ kammassakatādiṃ, paccakkhato dassanaṭṭhena dibbacakkhusadisena pubbenivāsañāṇena atītakappe brāhmaṇānaṃ mantajjhenavidhiñca oloketvā. Pāvacanena saha saṃsandetvāti kassapasammāsambuddhassa yaṃ vacanaṃ vaṭṭasannissitaṃ, tena saha aviruddhaṃ katvā. Na hi tesaṃ vivaṭṭasannissito attho paccakkho hoti. Aparāpareti aṭṭhakādīhi aparāpare pacchimā okkākarājakālādīsu uppannā. Pakkhipitvāti aṭṭhakādīhi ganthitamantapadesu kilesasannissitapadānaṃ tattha tattha pade pakkhipanaṃ katvā. Viruddhe akaṃsūti brāhmaṇadhammikasuttādīsu (su. ni. brāhmaṇadhammikasuttaṃ 286 ādayo) āgatanayena saṃkilesatthadīpanato paccanīkabhūte akaṃsu.

१९२. दुसऱ्या सुत्तात ‘पवत्tarो’ म्हणजे प्रवचन रूपाने सांगणारे. ज्याअर्थी ते त्या मंत्रांचे प्रवर्तन करणारे आहेत, म्हणूनच म्हटले आहे - ‘पवत्तयितारो’ (प्रवर्तन करणारे). शूद्रांना बाहेर ठेवून एकांतात बोलण्याच्या अर्थाने ‘मंत्र’ हेच त्या त्या अर्थाच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे ‘मंत्रपद’ आहे. उपनयन न झालेल्यांना ते सामायिक नसल्यामुळे, रहस्यभावाने बोलण्याच्या क्रियेद्वारे ते प्राप्तीचे साधन आहे. ‘सज्झायितं’ म्हणजे गायन रूपाने पठण केलेले. ते उदात्त, अनुदात्त इत्यादी स्वरांच्या संपत्तीनुसारच अपेक्षित असल्यामुळे म्हटले आहे - ‘स्वरसंपत्तीच्या वशाने’. ‘अञ्ञेसं वृत्तं’ म्हणजे प्रवचन रूपाने इतरांना सांगितले. ‘समुपब्यूळ्हं’ म्हणजे संग्रह करून एकावर एक रचलेले. ‘रासिकतं’ म्हणजे ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद इत्यादींच्या रूपाने, आणि त्यातही प्रत्येक मंत्र, ब्राह्मण इत्यादींच्या रूपाने, तसेच अध्याय, अनुवाक इत्यादींच्या रूपाने राशीकृत (वर्गीकृत) केलेले. ‘तेसं’ म्हणजे त्या मंत्रांच्या कर्त्यांचे. ‘दिब्बेन चक्खुना ओलोकेत्वा’ म्हणजे दिव्यचक्षूच्या साहित्याने, यथाकर्मोपगज्ञानाने प्राण्यांचे कर्मस्वकीयत्व इत्यादी, प्रत्यक्ष पाहण्याच्या अर्थाने दिव्यचक्षूसारख्या असलेल्या पूर्वेनिवासज्ञानाने भूतकाळातील कल्पांमध्ये ब्राह्मणांच्या मंत्राध्ययनविधीला पाहून. ‘पावचनेन सह संसंदेत्वा’ म्हणजे कश्यप सम्यक्संबुद्धांचे जे संसार-आश्रित वचन आहे, त्याच्याशी अविरुद्ध करून. कारण त्यांना निर्वाण-आश्रित (विवट्टसन्निसित) अर्थ प्रत्यक्ष नसतो. ‘अपरापरे’ म्हणजे अष्टक इत्यादींपेक्षा नंतरचे, जे पश्चिमेकडील ओक्काक राजाच्या काळादींमध्ये उत्पन्न झाले. ‘पक्खिपित्वा’ म्हणजे अष्टक इत्यादींनी रचलेल्या मंत्रपदांमध्ये क्लेश-आश्रित पदांचे ठिकठिकाणी प्रक्षेप करून. ‘विरुद्धे अकंसु’ म्हणजे ब्राह्मणधम्मिकसुत्त इत्यादींमध्ये (सु. नि. ब्राह्मणधम्मिकसुत्त २८६ इत्यादी) आलेल्या पद्धतीने संक्लेश-अर्थाचे प्रकाशन केल्यामुळे ते प्रतिकूल (विरुद्ध) केले.

---

Usūnaṃ asanakammaṃ issatthaṃ, dhanusippena jīvikā. Idha pana issatthaṃ viyāti issatthaṃ, sabbaāvudhajīvikāti āha ‘‘yodhājīvakammenā’’ti, āvudhaṃ gahetvā upaṭṭhānakammenāti attho. Rājaporisaṃ nāma vinā āvudhena poroheccāmaccakammādirājakammaṃ katvā rājupaṭṭhānaṃ. Sippaññatarenāti gahitāvasesena hatthiassasippādinā. Kumārabhāvato pabhuti caraṇena komārabrahmacariyaṃ.

बाणांचा मारा करणे म्हणजे धनुर्विद्या (इस्सत्थ), धनुष्यविद्येच्या साहाय्याने उपजीविका करणे होय. परंतु येथे 'इस्सत्थ' म्हणजे धनुर्विद्येप्रमाणेच सर्व प्रकारच्या शस्त्रास्त्रांच्या साहाय्याने उपजीविका करणे, म्हणून 'योधाजीवकम्मेन' (योद्धा म्हणून उपजीविका करणे) असे म्हटले आहे; शस्त्र धारण करून सेवा करणे असा याचा अर्थ आहे. 'राजपोरिस' (राजसेवा) म्हणजे शस्त्राशिवाय पुरोहितपण, अमात्यपद इत्यादी राजकीय कामे करून राजाची सेवा करणे होय. 'सिप्पञ्ञतरेन' (इतर कोणत्याही कलेने) म्हणजे वर उल्लेखिलेल्या व्यतिरिक्त राहिलेल्या हत्ती, घोडे इत्यादींच्या विद्येने (उपजीविका करणे). बालपणापासून (कुमारवयापासून) आचरण केल्यामुळे त्याला 'कोमारब्रह्मचर्य' (कुमार ब्रह्मचर्य) म्हणतात.

---

Udakaṃ pātetvā dentīti dvāre ṭhitasseva brāhmaṇassa hatthe udakaṃ āsiñcantā ‘‘idaṃ te, brāhmaṇa, bhariyaṃ posāpanatthāya demā’’ti vatvā [Pg.58] denti. Kasmā pana te evaṃ brahmacariyaṃ caritvāpi dāraṃ pariyesanti, na yāvajīvaṃ brahmacārino hontīti? Micchādiṭṭhivasena. Tesañhī evaṃ diṭṭhi hoti ‘‘yo puttaṃ na uppādeti, so kulavaṃsacchedakaro hoti, tato niraye paccatī’’ti. Cattāro kira abhāyitabbaṃ bhāyanti gaṇḍuppādako, kikī, kontinī, brāhmaṇoti. Gaṇḍuppādā kira mahāpathaviyā khayanabhayena mattabhojanā honti, na bahuṃ mattikaṃ khādanti. Kikī sakuṇikā ākāsapatanabhayena aṇḍassa upari uttānā seti. Kontinī sakuṇī pathavīkampanabhayena pādehi bhūmiṃ na suṭṭhu akkamati. Brāhmaṇā kulavaṃsūpacchedabhayena dāraṃ pariyesanti. Āhu cettha –

'पाणी सोडून देतात' म्हणजे दारात उभ्या असलेल्या ब्राह्मणाच्या हातावर पाणी ओतून, 'हे ब्राह्मणा, हे आम्ही तुला पत्नीचे पालनपोषण करण्यासाठी देत आहोत,' असे म्हणून देतात. पण ते अशा प्रकारे ब्रह्मचर्य पाळूनही पत्नी का शोधतात, आयुष्यभर ब्रह्मचारी का राहत नाहीत? मिथ्यादृष्टीमुळे. कारण त्यांची अशी धारणा असते की, 'जो पुत्राला जन्म देत नाही, तो कुलवंशाचा छेद करणारा (नाश करणारा) होतो आणि त्यामुळे नरकात पडतो.' असे म्हटले जाते की, चार जण न घाबरण्यासारख्या गोष्टीला घाबरतात: गांडूळ, किकी (टिटवी) पक्षी, कोंतिनी पक्षी आणि ब्राह्मण. गांडूळ हे पृथ्वी संपून जाईल या भीतीने मोजकेच अन्न खाते, जास्त माती खात नाही. किकी पक्षी आकाश कोसळण्याच्या भीतीने आपल्या अंड्यांवर उताणी निजते. कोंतिनी पक्षी पृथ्वी कंपित होण्याच्या भीतीने जमिनीवर आपले पाय नीट ठेवत नाही. ब्राह्मण कुलवंशाचा छेद होण्याच्या भीतीने पत्नी शोधतात. याविषयी असे म्हटले आहे –

---

‘‘Gaṇḍuppādo kikī ceva, kontī brāhmaṇadhammiko;

Ete abhayaṃ bhāyanti, sammūḷhā caturo janā’’ti. (su. ni. aṭṭha. 2.293);

‘गांडूळ, किकी पक्षी, कोंती पक्षी आणि धार्मिक ब्राह्मण; हे चारही संभ्रमित (अज्ञानी) लोक अभयाला (ज्याला घाबरण्याची गरज नाही त्याला) घाबरतात.’

---

Sesamettha uttānameva.

यातील उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

---

Doṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

दोणब्राह्मणसुत्तवर्णन समाप्त झाले.

---

3. Saṅgāravasuttavaṇṇanā

३. संगारवसुत्तवर्णन

---

193. Tatiye (saṃ. ni. ṭī. 2.5.236) paṭhamaññevāti puretaraṃyeva, asajjhāyakatānaṃ mantānaṃ appaṭibhānaṃ pageva paṭhamaṃyeva siddhaṃ, tattha vattabbameva natthīti adhippāyo. Pariyuṭṭhānaṃ nāma abhibhavo gahaṇanti āha ‘‘kāmarāgapariyuṭṭhitenāti kāmarāgaggahitenā’’ti. Vikkhambheti apanetīti vikkhambhanaṃ, paṭipakkhato nissarati etenāti nissaraṇaṃ. Vikkhambhanañca taṃ nissaraṇañcāti vikkhambhananissaraṇaṃ. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi. Sesapadadvayepi eseva nayo. Attanā araṇīyo pattabbo attho attattho. Tathā parattho veditabbo.

१९३. तिसऱ्या सुत्तात, 'पठमञ्ञेव' (पहिल्यांदाच) म्हणजे अगदी आधीच. ज्या मंत्रांचे पठण (सज्झाय) केले गेले नाही, त्यांचे स्मरण न होणे हे आधीच सिद्ध आहे, त्याविषयी काही बोलण्याची गरजच नाही, असा अभिप्राय आहे. 'परियुट्ठान' म्हणजे पराभूत करणे किंवा ग्रासणे, म्हणून म्हटले आहे: 'कामरागपरियुट्ठितेन म्हणजे कामरागाने ग्रासलेला.' जे दाबून टाकते किंवा दूर करते ते 'विक्खम्भन' (दमन) होय; ज्याच्याद्वारे विरोधी पक्षापासून (अकुशलापासून) सुटका होते ते 'निस्सरण' (मुक्ती) होय. जे दमनही आहे आणि मुक्तीही आहे, ते 'विक्खम्भननिस्सरण' होय. म्हणूनच 'तत्थ' इत्यादी म्हटले आहे. उर्वरित दोन पदांमध्येही हाच नियम लागू होतो. स्वतःला प्राप्त करून घेण्याजोगा अर्थ (हित) म्हणजे 'अत्तत्थ' (स्वतःचे हित) होय. त्याचप्रमाणे 'परत्थ' (दुसऱ्याचे हित) समजून घ्यावे.

---

‘‘Aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahatī’’tiādīsu (paṭi. ma. 1.52) byāpādādīnaṃ anāgatattā byāpādavāre tadaṅganissaraṇaṃ na gahitaṃ. Kiñcāpi na gahitaṃ, paṭisaṅkhānavasena tassa vinodetabbatāya tadaṅganissaraṇampi labbhatevāti sakkā viññātuṃ. Ālokasaññā upacārappattā vā appanāppattā [Pg.59] vā. Yo koci kasiṇajjhānādibhedo samatho. Dhammavavatthānaṃ upacārappanāppattavasena gahetabbaṃ.

‘अनित्यतेने अनुदर्शन करणारा नित्यतेची संज्ञा सोडून देतो’ इत्यादींमध्ये (पटिसम्भिदामgg १.५२) व्यापाद (द्वेष) इत्यादींचा उल्लेख न आल्यामुळे, व्यापाद-प्रकरणात 'तदङ्गनिस्सरण' (त्या त्या अंगाने मुक्ती) घेतलेले नाही. जरी ते घेतले नसले, तरी प्रतिसंख्यान (विचारपूर्वक चिंतन) करण्याच्या सामर्थ्याने त्याचे निवारण होत असल्यामुळे, तेथे 'तदङ्गनिस्सरण' देखील प्राप्त होतेच, असे समजता येते. 'आलोकसंज्ञा' (प्रकाशाची संज्ञा) ही उपचार-समाधीला प्राप्त झालेली किंवा अर्पणा-समाधीला प्राप्त झालेली असते. कोणताही कसिण-ध्यान इत्यादी प्रकारचा शम (समथ) होय. 'धम्मववत्थान' (धर्मांचे निर्धारण) हे उपचार आणि अर्पणा अवस्थेच्या प्राप्तीनुसार ग्रहण करावे.

---

Kudhitoti tatto. Ussūrakajātoti tasseva kudhitabhāvassa ussūrakaṃ accuṇhataṃ patto. Tenāha ‘‘usumakajāto’’ti. Tilabījakādibhedenāti tilabījakaṇṇikakesarādibhedena sevālena. Paṇakenāti udakapicchillena. Appasanno ākulatāya. Asannisinno kalaluppattiyā. Anālokaṭṭhāneti ālokarahite ṭhāne.

'कुधितो' म्हणजे तापलेला (तप्त). 'उस्सूरकजातो' म्हणजे त्याच तापलेल्या अवस्थेच्या अतिउष्णतेला प्राप्त झालेला. म्हणूनच 'उसुमकजातो' (उष्ण झालेला) असे म्हटले आहे. 'तिळबीजक' इत्यादी भेदाने म्हणजे तिळाचे बी, कमळाची कर्णिका, केशर इत्यादींच्या भेदाने युक्त असलेल्या शेवाळाने. 'पणकेन' म्हणजे पाण्याच्या चिकटपणाने (पाण्यातील शेवाळाने). गढूळपणामुळे (आकुलतेमुळे) अप्रसन्न (अस्वच्छ). चिखल निर्माण झाल्यामुळे खाली न बसलेला (स्थिर न झालेला). 'अनालोकट्ठाने' म्हणजे प्रकाश नसलेल्या (अंधाऱ्या) ठिकाणी.

---

Saṅgāravasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

संगारवसुत्तवर्णन समाप्त झाले.

---

4. Kāraṇapālīsuttavaṇṇanā

४. कारणपालीसुत्तवर्णन

---

194. Catutthe paṇḍito maññeti ettha maññeti idaṃ ‘‘maññatī’’ti iminā samānatthaṃ nipātapadaṃ. Tassa iti-saddaṃ ānetvā atthaṃ dassento ‘‘paṇḍitoti maññatī’’ti āha. Anumatipucchāvasena cetaṃ vuttaṃ. Tenevāha ‘‘udāhu no’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññati bhavaṃ piṅgiyānī samaṇassa gotamassa paññāveyyattiya’’nti vuttamevatthaṃ puna gaṇhanto ‘‘paṇḍito maññe’’ti āha, tasmā vuttaṃ ‘‘bhavaṃ piṅgiyānī samaṇaṃ gotamaṃ paṇḍitoti maññati udāhu no’’ti, yathā te khameyya, tathā naṃ kathehīti adhippāyo. Ahaṃ ko nāma, mama avisayo esoti dasseti. Ko cāti hetunissakke paccattavacananti āha ‘‘kuto cā’’ti. Tathā cāha ‘‘kena kāraṇena jānissāmī’’ti, yena kāraṇena samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jāneyyaṃ, taṃ kāraṇaṃ mayi natthīti adhippāyo. Buddhoyeva bhaveyya abuddhassa sabbathā buddhañāṇānubhāvaṃ jānituṃ asakkuṇeyyattāti. Vuttañhetaṃ – ‘‘appamattakaṃ panetaṃ, bhikkhave, oramattakaṃ sīlamattakaṃ, yena puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya (dī. ni. 1.7). Atthi, bhikkhave, aññeva dhammā gambhīrā duddasā duranubodhā…pe… yehi tathāgatassa yathābhūtaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamāno vadeyyā’’ti (dī. ni. 1.28) ca. Etthāti ‘‘sopi nūnassa tādiso’’ti etasmiṃ pade.

१९४. चौथ्या सुत्तात, 'पण्डितो मञ्ञे' यातील 'मञ्ञे' हे 'मञ्ञति' (मानतो) याच्याशी समान अर्थ असलेले निपातपद आहे. त्याचा 'इति' शब्द आणून अर्थ दाखवताना 'पण्डितोति मञ्ञति' (पंडित मानतो) असे म्हटले आहे. आणि हे संमती विचारण्याच्या उद्देशाने म्हटले आहे. म्हणूनच 'उदाहु नो' (की नाही) असे म्हटले आहे. 'हे पिङ्गियानी, आपण श्रमण गोतमांच्या प्रज्ञा-प्रगल्भतेबद्दल (बुद्धिमत्तेबद्दल) काय मानता?' या आधीच सांगितलेल्या अर्थाला पुन्हा ग्रहण करताना 'पण्डितो मञ्ञे' असे म्हटले आहे, म्हणूनच 'हे पिङ्गियानी, आपण श्रमण गोतमांना पंडित मानता की नाही?' असे म्हटले आहे; जसे आपल्याला योग्य वाटेल, तसे सांगावे, असा याचा अभिप्राय आहे. 'मी कोण आहे, हा माझा विषय नाही' हे तो दर्शवतो. 'को च' म्हणजे हेतूच्या अपादानात प्रथमा विभक्ती आहे, म्हणून 'कुतो च' (आणि कोठून) असे म्हटले आहे. तसेच त्याने म्हटले आहे: 'मी कोणत्या कारणाने जाणीन?' म्हणजे ज्या कारणाने मी श्रमण गोतमांच्या प्रज्ञा-प्रगल्भतेला जाणावे, ते कारण माझ्यात नाही, असा अभिप्राय आहे. जो बुद्ध नसेल त्याला बुद्धांच्या ज्ञानप्रभावाला पूर्णपणे जाणणे अशक्य असल्यामुळे, तो स्वतः बुद्धच असावा लागेल. कारण असे म्हटले आहे – 'भिक्खूहो, हे अगदी अल्प, क्षुल्लक आणि केवळ शीलमात्र आहे, ज्याच्या आधारे एखादा पृथग्जन (सामान्य माणूस) तथागतांची प्रशंसा करताना बोलेल. भिक्खूहो, इतरही असे गंभीर, दुर्दर्श (पाहण्यास कठीण), दुरनुबोध (समजण्यास कठीण)... इत्यादी धर्म आहेत, ज्यांच्या आधारे तथागतांची यथार्थ प्रशंसा करणारा योग्य प्रकारे प्रशंसा करू शकेल.' 'येथे' म्हणजे 'सोपि नूनस्स तादिसो' (तो देखील नक्कीच तसाच असेल) या पदात.

---

Pasatthappasatthoti [Pg.60] pasatthehi pāsaṃsehi attano guṇeheva so pasattho, na tassa kittinā, pasaṃsāsabhāveneva pāsaṃsoti attho. Tenāha ‘‘sabbaguṇāna’’ntiādi. Maṇiratananti cakkavattino maṇiratanaṃ.

'पसत्थप्पसत्थो' (प्रशंसितांनी प्रशंसित) म्हणजे प्रशंसनीय लोकांद्वारे आपल्या गुणांमुळेच ते प्रशंसित आहेत, त्यांच्या केवळ कीर्तीमुळे नाही; ते स्वभावतःच प्रशंसनीय आहेत असा अर्थ आहे. म्हणूनच 'सब्बगुणानां' (सर्व गुणांचे) इत्यादी म्हटले आहे. 'मणिरतन' म्हणजे चक्रवर्ती राजाचे मणिरत्न होय.

---

Sadevake pāsaṃsānampi pāsaṃsoti dassetuṃ ‘‘pasatthehi vā’’ti dutiyavikappo gahito. Araṇīyato attho, so eva vasatīti vasoti atthavaso. Tassa tassa payogassa ānisaṃsabhūtaṃ phalanti āha ‘‘atthavasanti atthānisaṃsa’’nti. Attho vā phalaṃ tadadhīnavuttitāya vaso etassāti atthavaso, kāraṇaṃ.

देवलोकासह सर्व लोकांमध्ये प्रशंसनीय असलेल्यांचेही ते प्रशंसनीय आहेत, हे दर्शवण्यासाठी 'पसत्तेहि वा' (किंवा प्रशंसितांद्वारे) हा दुसरा पर्याय घेतला आहे. प्राप्त करण्याजोग्या गोष्टीला 'अत्थ' (अर्थ/हित) म्हणतात, आणि तोच ज्याच्या स्वाधीन असतो त्याला 'वस' म्हणतात, म्हणून 'अत्थवस' (अर्थवश). त्या त्या प्रयोगाचे (प्रयत्नाचे) फलश्रुती असलेले फळ म्हणजे 'अत्थवस', म्हणून 'अत्थवसं म्हणजे अत्थानिसंसं' (अर्थाची फलश्रुती) असे म्हटले आहे. किंवा 'अत्थ' म्हणजे फळ, आणि त्याच्या अधीन राहण्याच्या वृत्तीमुळे ज्याचा त्यावर ताबा (वस) असतो तो 'अत्थवस' म्हणजे कारण होय.

---

Khuddakamadhūti khuddakamakkhikāhi katadaṇḍakamadhu. Aneḷakanti niddosaṃ apagatamakkhikaṇḍakaṃ.

'खुद्दकमधु' म्हणजे लहान माश्यांनी तयार केलेले मध. 'अनेळक' म्हणजे निर्दोष, ज्यातून माश्यांचे डंख किंवा कचरा काढून टाकला आहे असे (शुद्ध मध).

---

Udāharīyati ubbegapītivasenāti udānaṃ, tathā vā udāharaṇaṃ udānaṃ. Tenāha ‘‘udāhāraṃ udāharī’’ti. Yathā pana taṃ vacanaṃ udānanti vuccati, taṃ dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.

तीव्र संवेग किंवा प्रीती (आनंद) यांच्या प्रभावाने जे उच्चारले जाते ते 'उदान' होय, किंवा तशा प्रकारच्या उच्चाराला 'उदान' म्हणतात. म्हणूनच 'उदाहारं उदाहरी' (उद्गार काढले) असे म्हटले आहे. पण ते वचन 'उदान' कसे म्हटले जाते, हे दर्शवण्यासाठी 'यथा ही' (जसे की) इत्यादी म्हटले आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

---

Kāraṇapālīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

कारणपालीसुत्तवर्णन समाप्त झाले.

---

5. Piṅgiyānīsuttavaṇṇanā

५. पिङ्गियानीसुत्तवर्णन

---

195. Pañcame sabbasaṅgāhikanti sarīragatassa ceva vatthālaṅkāragatassa cāti sabbassa nīlabhāvassa saṅgāhakavacanaṃ. Tassevāti nīlādisabbasaṅgāhikavasena vuttaatthasseva. Vibhāgadassananti pabhedadassanaṃ. Yathā te licchavirājāno apītādivaṇṇā eva keci keci vilepanavasena pītādivaṇṇā khāyiṃsu, evaṃ anīlādivaṇṇā eva keci vilepanavasena nīlādivaṇṇā khāyiṃsu. Te kira suvaṇṇavicittehi maṇiobhāsehi ekanīlā viya khāyanti.

१९५. पाचव्या (सुत्तात) 'सब्बसङ्गाहिकं' (सर्वसमावेशक) म्हणजे शरीरावरील तसेच वस्त्र आणि अलंकारांवरील सर्व प्रकारच्या निळ्या रंगाचा समावेश करणारे वचन होय. 'तस्सेव' (त्याचेच) म्हणजे निळ्या इत्यादी सर्वसमावेशकतेने सांगितलेल्या अर्थाचेच. 'विभागदस्सनं' म्हणजे प्रभेद (वर्गीकरण) दाखवणे. ज्याप्रमाणे ते लिच्छवी राजे पिवळ्या इत्यादी रंगांचे नसतानाही, काही जण लेप लावल्यामुळे पिवळ्या रंगाचे दिसत होते, त्याचप्रमाणे निळ्या रंगाचे नसतानाही काही जण लेप लावल्यामुळे निळ्या रंगाचे दिसत होते. ते खरोखर सुवर्णाने सुशोभित मण्यांच्या प्रभेमुळे एकसारखे निळे असल्यासारखे दिसत होते.

---

Kokanadanti vā padumavisesanaṃ yathā ‘‘kokāsaka’’nti. Taṃ kira bahupattaṃ vaṇṇasampannaṃ ativiya sugandhañca hoti. Ayañhettha attho – yathā [Pg.61] kokanadasaṅkhātaṃ padumaṃ pāto sūriyuggamanavelāya phullaṃ vikasitaṃ avītagandhaṃ siyā virocamānaṃ, evaṃ sarīragandhena guṇagandhena ca sugandhaṃ, saradakāle antalikkhe ādiccamiva attano tejasā tapantaṃ, aṅgehi niccharantajutitāya aṅgīrasaṃ sambuddhaṃ passāti.

'कोकनद' हे कमळाचेच एक विशेषण आहे, जसे 'कोकासक'. ते खरोखर अनेक पाकळ्यांचे, सुंदर रंगाचे आणि अत्यंत सुगंधी असते. येथे हा अर्थ आहे – ज्याप्रमाणे 'कोकनद' नावाचे कमळ पहाटे सूर्योदयाच्या वेळी उमललेले, विकसित, सुगंधाने युक्त आणि देदीप्यमान असते, त्याचप्रमाणे शरीराच्या सुगंधाने आणि गुणांच्या सुगंधाने सुवासिक असलेल्या, शरद ऋतूत आकाशात सूर्याप्रमाणे आपल्या तेजाने तळपणाऱ्या, शरीरातून निघणाऱ्या प्रभेमुळे 'अंगीरस' (तेजस्वी) असणाऱ्या सम्यक्‌संबुद्धांना पहा.

---

Piṅgiyānīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पिङ्गियानीसुत्ताची अट्ठकथा (वर्णना) समाप्त झाली.

---

6. Mahāsupinasuttavaṇṇanā

६. महासुपिनसुत्ताची अट्ठकथा (वर्णना)

---

196. Chaṭṭhe dhātukkhobhakaraṇapaccayo nāma visabhāgabhesajjasenāsanāhārādipaccayo. Atthakāmatāya vā anatthakāmatāya vāti pasannā atthakāmatāya, kuddhā anatthakāmatāya. Atthāya vā anatthāya vāti sabhāvato bhavitabbāya atthāya vā anatthāya vā. Upasaṃharantīti attano devānubhāvena upanenti. Bodhisattamātā viya puttapaṭilābhanimittanti tadā kira pure puṇṇamāya sattamadivasato paṭṭhāya vigatasurāpānaṃ mālāgandhādivibhūtisampannaṃ nakkhattakīḷaṃ anubhavamānā bodhisattamātā sattame divase pātova uṭṭhāya gandhodakena nahāyitvā sabbālaṅkārabhūsitā varabhojanaṃ bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya sirigabbhaṃ pavisitvā sirisayane nipannā niddaṃ okkamamānā imaṃ supinaṃ addasa – cattāro kira naṃ mahārājāno sayaneneva saddhiṃ ukkhipitvā anotattadahaṃ netvā nahāpetvā dibbavatthaṃ nivāsetvā dibbagandhehi vilimpetvā dibbapupphāni piḷandhetvā tato avidūre rajatapabbato, tassa anto kanakavimānaṃ atthi, tasmiṃ pācīnato sīsaṃ katvā nipajjāpesuṃ. Atha bodhisatto setavaravāraṇo hutvā tato avidūre eko suvaṇṇapabbato, tattha caritvā tato oruyha rajatapabbataṃ āruhitvā kanakavimānaṃ pavisitvā mātaraṃ padakkhiṇaṃ katvā dakkhiṇapassaṃ phāletvā kucchiṃ paviṭṭhasadiso ahosi. Imaṃ supinaṃ sandhāya etaṃ vuttaṃ ‘‘bodhisattamātā viya puttapaṭilābhanimitta’’nti.

१९६. सहाव्या (सुत्तात) 'धातुक्खोभकरणपच्चयो' (धातूंचा क्षोभ घडवून आणणारे कारण) म्हणजे विसंगत औषध, शय्यासन, आहार इत्यादी कारणे होय. 'अत्थकामताय वा अनत्थकामताय वा' (कल्याणाच्या इच्छेने किंवा अकल्याणाच्या इच्छेने) म्हणजे प्रसन्न असलेले देव कल्याणाच्या इच्छेने आणि क्रुद्ध असलेले देव अकल्याणाच्या इच्छेने (स्वप्न दाखवतात). 'अत्थाय वा अनत्थाय वा' (कल्याणासाठी किंवा अकल्याणासाठी) म्हणजे स्वाभाविकपणे घडणाऱ्या कल्याणासाठी किंवा अकल्याणासाठी. 'उपसंहरन्ति' म्हणजे आपल्या देव-प्रभावाने (स्वप्न) समोर आणतात. 'बोधिसत्त्वांच्या मातेप्रमाणे पुत्रप्राप्तीचे निमित्त' म्हणजे – त्या काळी खरोखर नगरात पौर्णिमेच्या सातव्या दिवसापासून मद्यपानाशिवाय, पुष्प-गंध इत्यादी विभूतींनी संपन्न असा नक्षत्रोत्सव साजरा केला जात असताना, बोधिसत्त्वांच्या मातेने सातव्या दिवशी पहाटेच उठून, सुगंधी पाण्याने स्नान करून, सर्व अलंकारांनी विभूषित होऊन, उत्तम भोजन ग्रहण केले. त्यानंतर उपोसथ अंगांचे अधिष्ठान करून, शयनगृहात प्रवेश करून मंगल शय्येवर निजल्या आणि झोप लागताना त्यांनी हे स्वप्न पाहिले – चार महाराज (लोकपाल) त्यांना शय्येसह उचलून अनोतत्त सरोवरात घेऊन गेले, तिथे त्यांना स्नान घातले, दिव्य वस्त्रे नेसवली, दिव्य गंधांचा लेप लावला, दिव्य फुले परिधान करवली. तिथून जवळच एक रौप्य पर्वत होता, त्याच्या आत एक सुवर्ण विमान होते, त्यात त्यांनी मातेचे डोके पूर्वेकडे करून त्यांना निजवले. त्यानंतर बोधिसत्त्व एका श्रेष्ठ पांढऱ्या हत्तीचे रूप घेऊन, जवळच असलेल्या एका सुवर्ण पर्वतावर फिरून, तिथून खाली उतरून रौप्य पर्वतावर चढले आणि सुवर्ण विमानात प्रवेश करून, मातेला प्रदक्षिणा घालून, उजवी कुशी भेदून गर्भात प्रवेश केल्यासारखे झाले. हे स्वप्न लक्षात घेऊन 'बोधिसत्त्वांच्या मातेप्रमाणे पुत्रप्राप्तीचे निमित्त' असे म्हटले आहे.

---

Kosalarājā [Pg.62] viya soḷasa supineti –

कोसलराजाप्रमाणे सोळा स्वप्ने –

---

‘‘Usabhā rukkhā gāviyo gavā ca,Asso kaṃso siṅgālī ca kumbho;

Pokkharaṇī ca apākacandanaṃ,Lābūni sīdanti silāplavanti.

“बैल, वृक्ष, गाई आणि तरुण बैल, घोडा, कांस्यपात्र, कोल्हा आणि घडा; तलाव, न शिजलेला भात, चंदन, भोपळे बुडतात आणि शिळा तरंगतात.

---

‘‘Maṇḍūkiyo kaṇhasappe gilanti,Kākaṃ suvaṇṇā parivārayanti;

Tasā vakā eḷakānaṃ bhayā hī’’ti. (jā. 1.1.77) –

“बेडक्या काळ्या सापांना गिळतात, सुवर्णपक्षी कावळ्याला वेढून राहतात, आणि लांडगे मेंढ्यांच्या भयाने थरथर कापतात.”

---

Ime soḷasa supine passanto kosalarājā viya.

ही सोळा स्वप्ने पाहणाऱ्या कोसलराजाप्रमाणे.

---

1. Ekadivasaṃ kira kosalamahārājā rattiṃ niddūpagato pacchimayāme soḷasa mahāsupine passi (jā. aṭṭha. 1.1.76 mahāsupinajātakavaṇṇanā). Tattha cattāro añjanavaṇṇā kāḷausabhā ‘‘yujjhissāmā’’ti catūhi disāhi rājaṅgaṇaṃ āgantvā ‘‘usabhayuddhaṃ passissāmā’’ti mahājane sannipatite yujjhanākāraṃ dassetvā naditvā gajjitvā ayujjhitvāva paṭikkantā. Imaṃ paṭhamaṃ supinaṃ addasa.

१. एका दिवशी खरोखर कोसलचा महाराज रात्री झोपलेला असताना, रात्रीच्या शेवटच्या प्रहरात त्याने सोळा महास्वप्ने पाहिली (महासुपिनजातकवर्णना). त्यात, काजळासारख्या काळ्या रंगाचे चार मोठे बैल 'आम्ही लढणार' असे म्हणत चारही दिशांनी राजवाड्यात आले. 'बैलांची लढत पाहू' म्हणून मोठा जनसमुदाय गोळा असता, त्यांनी लढण्याचा आव आणला, ते ओरडले, गर्जले, पण न लढताच निघून गेले. हे त्याने पहिले स्वप्न पाहिले.

---

2. Khuddakā rukkhā ceva gacchā ca pathaviṃ bhinditvā vidatthimattampi ratanamattampi anuggantvāva pupphanti ceva phalanti ca. Imaṃ dutiyaṃ addasa.

२. लहान लहान वृक्ष आणि झुडपे पृथ्वी भेदून वर येताना, वीतभर किंवा हातभरही न वाढताच त्यांना फुले आणि फळे आली. हे त्याने दुसरे स्वप्न पाहिले.

---

3. Gāviyo tadahujātānaṃ vacchānaṃ khīraṃ pivantiyo addasa. Ayaṃ tatiyo supino.

३. गाई त्याच दिवशी जन्मलेल्या वासरांचे दूध पीत असल्याचे त्याने पाहिले. हे तिसरे स्वप्न होते.

---

4. Dhuravāhe ārohapariṇāhasampanne mahāgoṇe yugaparamparāya ayojetvā taruṇe godamme dhure yojente addasa. Te dhuraṃ vahituṃ asakkontā chaḍḍetvā aṭṭhaṃsu, sakaṭāni nappavattiṃsu. Ayaṃ catuttho supino.

४. ओझे वाहण्यास समर्थ, उंच आणि धष्टपुष्ट अशा मोठ्या बैलांना जू न जुंपता, तरुण वासरांना जू जुंपल्याचे त्याने पाहिले. ते ओझे वाहण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे जू टाकून उभे राहिले आणि गाड्या पुढे गेल्या नाहीत. हे चौथे स्वप्न होते.

---

5. Ekaṃ ubhatomukhaṃ assaṃ addasa. Tassa ubhosu passesu yavasaṃ denti, so dvīhipi mukhehi khādati. Ayaṃ pañcamo supino.

५. त्याने एक दोन्ही बाजूला तोंड असलेला घोडा पाहिला. त्याच्या दोन्ही बाजूंनी त्याला चारा दिला जात होता आणि तो दोन्ही तोंडांनी खात होता. हे पाचवे स्वप्न होते.

---

6. Mahājano [Pg.63] satasahassagghanikaṃ suvaṇṇapātiṃ sammajjitvā ‘‘idha passāvaṃ karohī’’ti ekassa jarasiṅgālassa upanāmesi. Taṃ tattha passāvaṃ karontaṃ addasa. Ayaṃ chaṭṭho supino.

६. लोकांनी एक लाख मूल्य असलेले सोन्याचे पात्र स्वच्छ करून 'यात लघवी कर' असे म्हणून एका वृद्ध कोल्ह्यासमोर ठेवले. तो त्यात लघवी करत असल्याचे त्याने पाहिले. हे सहावे स्वप्न होते.

---

7. Eko puriso rajjuṃ vaṭṭetvā pādamūle nikkhipati. Tena nisinnapīṭhassa heṭṭhā sayitā chātasiṅgālī tassa ajānantasseva taṃ khādati. Imaṃ sattamaṃ supinaṃ addasa.

७. एक माणूस दोरी वळवून आपल्या पायाजवळ ठेवत होता. तो ज्या पाटावर बसला होता, त्याच्या खाली झोपलेली एक भुकेलेली कोल्ही, त्या माणसाला नकळत ती दोरी खात होती. हे त्याने सातवे स्वप्न पाहिले.

---

8. Rājadvāre bahūhi tucchakumbhehi parivāretvā ṭhapitaṃ ekaṃ mahantaṃ pūritakumbhaṃ addasa. Cattāropi pana vaṇṇā catūhi disāhi catūhi anudisāhi ca ghaṭehi udakaṃ ānetvā pūritakumbhameva pūrenti, pūritaṃ pūritaṃ udakaṃ uttaritvā palāyati. Tepi punappunaṃ tattheva udakaṃ āsiñcanti, tucchakumbhe olokentāpi natthi. Ayaṃ aṭṭhamo supino.

८. राजद्वारात अनेक रिकाम्या घड्यांनी वेढलेला एक मोठा पाण्याने भरलेला घडा त्याने पाहिला. चारही वर्णांचे लोक चारही दिशांनी आणि उपदिशांनी घड्यांमध्ये पाणी आणून त्या भरलेल्या घड्यालाच आणखी भरत होते, आणि ते भरलेले पाणी ओसंडून वाहत होते. तरीही ते पुन्हा पुन्हा त्याच घड्यात पाणी ओतत होते, रिकाम्या घड्यांकडे कोणी पाहतही नव्हते. हे आठवे स्वप्न होते.

---

9. Ekaṃ pañcapadumasañchannaṃ gambhīraṃ sabbatotitthaṃ pokkharaṇiṃ addasa. Samantato dvipadacatuppadā otaritvā tattha pānīyaṃ pivanti. Tassa majjhe gambhīraṭṭhāne udakaṃ āvilaṃ, tīrappadese dvipadacatuppadānaṃ akkamanaṭṭhāne acchaṃ vippasannamanāvilaṃ. Ayaṃ navamo supino.

९. त्याने पाच प्रकारच्या कमळांनी आच्छादलेला, खोल आणि सर्व बाजूंनी घाट असलेला एक तलाव (पुष्करिणी) पाहिला. सर्व बाजूंनी द्विपद (माणसे) आणि चतुष्पद (प्राणी) खाली उतरून तिथे पाणी पीत होते. त्याच्या मध्यभागी खोल ठिकाणी पाणी गढूळ होते, तर काठावर, जिथे द्विपद आणि चतुष्पद प्राण्यांचे पाय पडत होते, तिथे पाणी स्वच्छ, अत्यंत निर्मळ आणि नितळ होते. हे नववे स्वप्न होते.

---

10. Ekissāyeva kumbhiyā paccamānaṃ odanaṃ apākaṃ addasa. ‘‘Apāka’’nti vicāretvā vibhajitvā ṭhapitaṃ viya tīhākārehi paccamānaṃ ekasmiṃ passe atikilinno hoti, ekasmiṃ uttaṇḍulo, ekasmiṃ supakkoti. Ayaṃ dasamo supino.

१०. एकाच भांड्यात शिजणारा भात त्याने विषम रीतीने शिजलेला (न शिजलेला) पाहिला. 'न शिजलेला' म्हणजे विचार करून विभागून ठेवल्यासारखा तीन प्रकारे शिजत असलेला – एका बाजूला तो अतिशय मऊ (गिळगिळीत) झाला होता, एका बाजूला तो कच्चा होता, आणि एका बाजूला तो उत्तम प्रकारे शिजला होता. हे दहावे स्वप्न होते.

---

11. Satasahassagghanakaṃ candanasāraṃ pūtitakkena vikkiṇante addasa. Ayaṃ ekādasamo supino.

११. एक लाख मूल्य असलेले श्रेष्ठ चंदन सडलेल्या ताकासाठी विकताना पाहिले. हे अकरावे स्वप्न आहे.

---

12. Tucchalābūni udake sīdantāni addasa. Ayaṃ dvādasamo supino.

१२. रिकामे भोपळे पाण्यात बुडताना पाहिले. हे बारावे स्वप्न आहे.

---

13. Mahantamahantā kūṭāgārappamāṇā ghanasilā nāvā viya udake plavamānā addasa. Ayaṃ terasamo supino.

१३. मोठमोठ्या प्रासादांच्या आकाराचे मोठे भरीव दगड नौकेप्रमाणे पाण्यात तरंगताना पाहिले. हे तेरावे स्वप्न आहे.

---

14. Khuddakamadhukapupphappamāṇā maṇḍūkiyo mahante kaṇhasappe vegena anubandhitvā uppalanāḷe viya chinditvā maṃsaṃ khāditvā gilantiyo addasa. Ayaṃ cuddasamo supino.

१४. लहान महुआच्या फुलांच्या आकाराच्या बेडक्या मोठ्या काळ्या सापांचा वेगाने पाठलाग करून, त्यांना कमळाच्या देठासारखे तोडून, त्यांचे मांस खाऊन गिळताना पाहिले. हे चौदावे स्वप्न आहे.

---

15. Dasahi [Pg.64] asaddhammehi samannāgataṃ gāmagocaraṃ kākaṃ kañcanavaṇṇavaṇṇatāya ‘‘suvaṇṇā’’ti laddhanāme suvaṇṇarājahaṃse parivārente addasa. Ayaṃ pannarasamo supino.

१५. दहा असद्धर्मांनी युक्त असलेल्या, गावात फिरणाऱ्या एका कावळ्याला, सोन्यासारख्या रंगामुळे 'सुवर्ण' असे नाव मिळालेल्या सुवर्ण राजहंसांनी वेढलेले पाहिले. हे पंधरावे स्वप्न आहे.

---

16. Pubbe dīpino eḷake khādanti. Te pana eḷake dīpino anubandhitvā muramurāti khādante addasa. Athaññe tasā vakā eḷake dūratova disvā tasitā tāsappattā hutvā eḷakānaṃ bhayā palāyitvā gumbagahanāni pavisitvā nilīyiṃsu. Ayaṃ soḷasamo supino.

१६. पूर्वी बिबटे मेंढ्यांना खात असत. परंतु, त्या मेंढ्या बिबट्यांचा पाठलाग करून त्यांना कुरमुर असा आवाज करत खाताना पाहिले. तसेच इतर भ्यालेले लांडगे मेंढ्यांना दुरूनच पाहून भयभीत व त्रस्त झाले आणि मेंढ्यांच्या भयाने पळून जाऊन दाट झुडपांमध्ये शिरून लपले. हे सोळावे स्वप्न आहे.

---

1. Tattha adhammikānaṃ rājūnaṃ, adhammikānañca manussānaṃ kāle loke viparivattamāne kusale osanne akusale ussanne lokassa parihānakāle devo na sammā vasissati, meghapādā pacchijjissanti, sassāni milāyissanti, dubbhikkhaṃ bhavissati, vassitukāmā viya catūhi disāhi meghā uṭṭhahitvā itthikāhi ātape patthaṭānaṃ vīhiādīnaṃ temanabhayena antopavesitakāle purisesu kudālapiṭake ādāya āḷibandhanatthāya nikkhantesu vassanākāraṃ dassetvā gajjitvā vijjulatā nicchāretvā usabhā viya ayujjhitvā avassitvāva palāyissanti. Ayaṃ paṭhamassa vipāko.

१. तेथे, अधर्मी राजांच्या आणि अधर्मी माणसांच्या काळात, जगात उलथापालथ होत असताना, कुशल नष्ट होत असताना आणि अकुशल वाढत असताना, जगाच्या ऱ्हासाच्या काळात पर्जन्यदेव योग्य प्रकारे बरसणार नाही, ढगांचे प्रवाह खंडित होतील, पिके कोमेजून जातील, दुष्काळ पडेल. पाऊस पडणार असल्यासारखे चारही दिशांनी ढग दाटून येतील आणि उन्हात वाळत घातलेले भात इत्यादी ओले होण्याच्या भीतीने स्त्रियांनी ते घरात नेल्यावर, आणि पुरुष कुदळ व टोपल्या घेऊन शेताचे बांध घालण्यासाठी बाहेर पडल्यावर, पाऊस पडण्याचे लक्षण दाखवून, गर्जना करून, विजा चमकवून, झुंजणाऱ्या बैलांप्रमाणे न लढताच न बरसता निघून जातील. हा पहिल्या स्वप्नाचा विपाक आहे.

---

2. Lokassa parihīnakāle manussānaṃ parittāyukakāle sattā tibbarāgā bhavissanti, asampattavayāva kumāriyo purisantaraṃ gantvā utuniyo ceva gabbhiniyo ca hutvā puttadhītāhi vaḍḍhissanti. Khuddakarukkhānaṃ pupphaṃ viya hi tāsaṃ utunibhāvo, phalaṃ viya ca puttadhītaro bhavissanti. Ayaṃ dutiyassa vipāko.

२. जगाच्या ऱ्हासाच्या काळात, माणसांचे आयुष्य अल्प असताना, प्राणी तीव्र रागाने युक्त होतील. अल्पवयीन मुलीच पुरुषांकडे जाऊन ऋतुमती व गरोदर होतील आणि मुलगे व मुलींनी युक्त होऊन वंश वाढवतील. लहान झाडांच्या फुलांप्रमाणे त्यांचे ऋतुमती होणे असेल आणि फळांप्रमाणे त्यांचे मुलगे व मुली असतील. हा दुसऱ्या स्वप्नाचा विपाक आहे.

---

3. Manussānaṃ jeṭṭhāpacāyikakammassa naṭṭhakāle sattā mātāpitūsu vā sassusasuresu vā lajjaṃ anupaṭṭhapetvā sayameva kuṭumbaṃ saṃvidahantāva ghāsacchādanamattampi mahallakānaṃ dātukāmā dassanti, adātukāmā na dassanti. Mahallakā anāthā hutvā asayaṃvasī dārake ārādhetvā jīvissanti tadahujātānaṃ vacchakānaṃ khīraṃ pivantiyo mahāgāviyo viya. Ayaṃ tatiyassa vipāko.

३. माणसांमधील ज्येष्ठांचा आदर करण्याची प्रवृत्ती नष्ट झाल्यावर, लोक आई-वडील किंवा सासू-सासरे यांच्याबद्दल आदर न बाळगता स्वतःच कुटुंबाचा कारभार चालवतील. ते वृद्धांना केवळ अन्न आणि वस्त्र सुद्धा देण्याची इच्छा असेल तरच देतील, इच्छा नसेल तर देणार नाहीत. वृद्ध लोक अनाथ व परावलंबी होऊन, त्याच दिवशी जन्मलेल्या वासरांचे दूध पिणाऱ्या मोठ्या गाईंप्रमाणे, मुलांची मनधरणी करून जगतील. हा तिसऱ्या स्वप्नाचा विपाक आहे.

---

4. Adhammikarājūnaṃ [Pg.65] kāle adhammikarājāno paṇḍitānaṃ paveṇikusalānaṃ kammanittharaṇasamatthānaṃ mahāmattānaṃ yasaṃ na dassanti, dhammasabhāyaṃ vinicchayaṭṭhānepi paṇḍite vohārakusale mahallake amacce na ṭhapessanti, tabbiparītānaṃ pana taruṇataruṇānaṃ yasaṃ dassanti, tathārūpe eva ca vinicchayaṭṭhāne ṭhapessanti. Te rājakammāni ceva yuttāyuttañca ajānantā neva taṃ yasaṃ ukkhipituṃ sakkhissanti, na rājakammāni nittharituṃ. Te asakkontā kammadhuraṃ chaḍḍessanti, mahallakāpi paṇḍitāmaccā yasaṃ alabhantā kiccāni nittharituṃ samatthāpi ‘‘kiṃ amhākaṃ etehi, mayaṃ bāhirakā jātā, abbhantarikā taruṇadārakā jānissantī’’ti uppannāni kammāni na karissanti. Evaṃ sabbathāpi tesaṃ rājūnaṃ hāniyeva bhavissati, dhuraṃ vahituṃ asamatthānaṃ vacchadammānaṃ dhure yojitakālo viya dūravāhānañca mahāgoṇānaṃ yugaparamparāya ayojitakālo viya bhavissati. Ayaṃ catutthassa vipāko.

४. अधर्मी राजांच्या काळात, अधर्मी राजे परंपरेने कुशल असलेल्या आणि कार्य पार पाडण्यास समर्थ असलेल्या विद्वान महामात्रांना मानसन्मान देणार नाहीत. धर्मसभेत किंवा न्यायनिवाड्याच्या ठिकाणी सुद्धा ते व्यवहारकुशल, वृद्ध व विद्वान अमात्यांना नियुक्त करणार नाहीत. याउलट, ते अगदी तरुण असलेल्यांना मानसन्मान देतील आणि त्यांनाच न्यायनिवाड्याच्या ठिकाणी नियुक्त करतील. ते तरुण राजकार्ये आणि योग्य-अयोग्य न जाणल्यामुळे तो मानसन्मान सांभाळू शकणार नाहीत आणि राजकार्येही पार पाडू शकणार नाहीत. असमर्थ ठरल्यामुळे ते कामाची धुरा सोडून देतील. वृद्ध व विद्वान अमात्य मानसन्मान न मिळाल्यामुळे, कार्ये पार पाडण्यास समर्थ असूनही, 'आपल्याला यांच्याशी काय देणेघेणे? आपण आता बाहेरील झालो आहोत, आतील तरुण मुलेच हे जाणतील,' असा विचार करून उद्भवलेली कामे करणार नाहीत. अशा प्रकारे सर्व बाजूंनी त्या राजांचे नुकसानच होईल. हे ओझे वाहण्यास असमर्थ असलेल्या तरुण वासरांना धुरेला जुंपल्यासारखे आणि दूरवर ओझे वाहू शकणाऱ्या मोठ्या बैलांना जू न जुंपल्यासारखे होईल. हा चौथ्या स्वप्नाचा विपाक आहे.

---

5. Adhammikarājakāleyeva adhammikabālarājāno adhammike lolamanusse vinicchaye ṭhapessanti, te pāpapuññesu anādarā bālā sabhāyaṃ nisīditvā vinicchayaṃ dentā ubhinnampi atthapaccatthikānaṃ hatthato lañjaṃ gahetvā khādissanti asso viya dvīhi mukhehi yavasaṃ. Ayaṃ pañcamassa vipāko.

५. अधर्मी राजांच्याच काळात, अधर्मी व मूर्ख राजे अधर्मी व लोभी माणसांना न्यायनिवाड्याच्या कामावर नियुक्त करतील. पाप-पुण्याची पर्वा न करणारे ते मूर्ख लोक सभेत बसून न्यायनिवाडा करताना, दोन्ही बाजूंच्या लोकांकडून लाच घेऊन, दोन तोंडांनी चारा खाणाऱ्या घोड्याप्रमाणे खातील. हा पाचव्या स्वप्नाचा विपाक आहे.

---

6. Adhammikāyeva vijātirājāno jātisampannānaṃ kulaputtānaṃ āsaṅkāya yasaṃ na dassanti, akulīnānaṃyeva dassanti. Evaṃ mahākulāni duggatāni bhavissanti, lāmakakulāni issarāni. Te ca kulīnapurisā jīvituṃ asakkontā ‘‘ime nissāya jīvissāmā’’ti akulīnānaṃ dhītaro dassanti, iti tāsaṃ kuladhītānaṃ akulīnehi saddhiṃ saṃvāso jarasiṅgālassa suvaṇṇapātiyaṃ passāvakaraṇasadiso bhavissati. Ayaṃ chaṭṭhassa vipāko.

६. अधर्मी व हीन कुळातील राजे उच्च कुळातील कुलीन पुत्रांवर संशय घेऊन त्यांना मानसन्मान देणार नाहीत, तर केवळ अकुलीन लोकांनाच तो देतील. यामुळे उच्च कुळे दरिद्री होतील आणि हीन कुळे ऐश्वर्यसंपन्न होतील. ते कुलीन पुरुष उपजीविका करण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे, 'यांच्या आश्रयाने आपण जगू,' असा विचार करून आपल्या कन्या अकुलीन लोकांना देतील. अशा प्रकारे, त्या कुलीन कन्यांचा अकुलीन पुरुषांशी होणारा संसर्ग हा म्हाताऱ्या कोल्ह्याने सोन्याच्या पात्रात मूत्रविसर्जन करण्यासारखा असेल. हा सहाव्या स्वप्नाचा विपाक आहे.

---

7. Gacchante gacchante kāle itthiyo purisalolā surālolā alaṅkāralolā visikhālolā āmisalolā bhavissanti dussīlā durācārā. Tā sāmikehi kasigorakkhādīni kammāni katvā kicchena [Pg.66] kasirena sambhataṃ dhanaṃ jārehi saddhiṃ suraṃ pivantiyo mālāgandhavilepanaṃ dhārayamānā antogehe accāyikampi kiccaṃ anoloketvā gehaparikkhepassa uparibhāgenapi chiddaṭṭhānehipi jāre upadhārayamānā sve vapitabbayuttakaṃ bījampi koṭṭetvā yāgubhattakhajjakāni pacitvā khādamānā vilumpissanti heṭṭhāpīṭhake nipannachātasiṅgālī viya vaṭṭetvā vaṭṭetvā pādamūle nikkhittarajjuṃ. Ayaṃ sattamassa vipāko.

७. काळ सरत जाईल तसतशा स्त्रिया पुरुषलंपट, मद्यपी, अलंकारप्रिय, गल्लोगल्ली भटकणाऱ्या, आमिषप्रिय, दुःशील आणि दुराचारी होतील. त्यांच्या पतींनी शेती, गोपालन इत्यादी कामे करून अत्यंत कष्टाने साठवलेले धन त्या आपल्या जारांसोबत मद्य पिण्यात, माळा, सुगंध व विलेपन धारण करण्यात उडवतील. घरातील अत्यंत महत्त्वाच्या कामांकडेही लक्ष न देता, घराच्या कुंपणाच्या वरच्या भागातून किंवा भिंतींच्या छिद्रांमधून त्या आपल्या जारांची वाट पाहत राहतील. दुसऱ्या दिवशी पेरणीसाठी ठेवलेले बी-बियाणे सुद्धा कांडून, त्याची पेज, भात व पक्वान्ने बनवून खातील आणि उधळपट्टी करतील; जसे बाजाखाली निजलेली भुकेलेली कोल्ही पायाशी ठेवलेली दोरी चावून चावून नष्ट करते. हा सातव्या स्वप्नाचा विपाक आहे.

---

8. Gacchante gacchante kāle loko parihāyissati, raṭṭhaṃ nirojaṃ bhavissati, rājāno duggatā kapaṇā bhavissanti. Yo issaro bhavissati, tassa bhaṇḍāgāre satasahassamattā bhavissanti. Te evaṃduggatā sabbe jānapade attanova kammaṃ kāressanti, upaddutā manussā sake kammante chaḍḍetvā rājūnaṃyeva atthāya pubbaṇṇāparaṇṇāni vapantā rakkhantā lāyantā maddantā pavesentā ucchukkhettāni karontā yantāni vāhentā phāṇitādīni pacantā pupphārāme phalārāme ca karontā tattha tattha nipphannāni pubbaṇṇādīni āharitvā rañño koṭṭhāgārameva pūressanti. Attano gehesu tucchakoṭṭhe olokentāpi na bhavissanti, tucchakumbhe anoloketvā pūritakumbhapūraṇasadisameva bhavissati. Ayaṃ aṭṭhamassa vipāko.

८. काळ सरत जाईल तसतसा जगाचा ऱ्हास होईल, राष्ट्र निस्तेज होईल, राजे दरिद्री व दीन होतील. जो कोणी राजा असेल, त्याच्या कोषात केवळ लाखभर मुद्रा असतील. असे दरिद्री झालेले ते सर्व राजे जनपदातील लोकांकडून स्वतःचीच कामे करून घेतील. पीडित झालेले लोक आपले स्वतःचे उद्योगधंदे सोडून केवळ राजांच्याच फायद्यासाठी पूर्वान्न व अपरान्न (खरीप व रब्बी पिके) पेरणे, राखण करणे, कापणी करणे, मळणी करणे, घरात आणणे, उसाची शेती करणे, चरक चालवणे, गूळ-काकवी इत्यादी शिजवणे, पुष्पवाटिका व फळबागा तयार करणे आणि तिथे तिथे पिकलेले धान्य इत्यादी आणून राजाचेच कोठार भरतील. आपल्या स्वतःच्या घरातील रिकाम्या कोठारांकडे पाहणारेही कोणी नसतील, रिकाम्या घागरींकडे न पाहता राजाच्या भरलेल्या घागरी आणखी भरण्यासारखेच ते होईल. हा आठव्या स्वप्नाचा विपाक आहे.

---

9. Gacchante gacchante kāle rājāno adhammikā bhavissanti, chandādivasena agatiṃ gacchantā rajjaṃ kāressanti, dhammena vinicchayaṃ nāma na dassanti lañjavittakā bhavissanti dhanalolā, raṭṭhavāsikesu tesaṃ khantimettānuddayā nāma na bhavissanti, kakkhaḷā pharusā ucchuyante ucchubhaṇḍikā viya manusse pīḷentā nānappakāraṃ baliṃ uppādetvā dhanaṃ gaṇhissanti. Manussā balipīḷitā kiñci dātuṃ asakkontā gāmanigamādayo chaḍḍetvā paccantaṃ gantvā vāsaṃ kappessanti. Majjhimajanapado suñño bhavissati, paccanto ghanavāso seyyathāpi pokkharaṇiyā majjhe udakaṃ āvilaṃ pariyante vippasannaṃ. Ayaṃ navamassa vipāko.

९. काळ सरत जाईल तसतसे राजे अधार्मिक होतील. छंद इत्यादींच्या प्रभावाखाली अगतिक होऊन ते राज्य करतील. न्यायाने न्यायनिवाडा करणार नाहीत, ते लाचखोर आणि धनलोभी होतील. राष्ट्रवासीयांबद्दल त्यांच्या मनात क्षमा, मैत्री आणि दया मुळीच असणार नाही. ते अत्यंत क्रूर व कठोर होऊन, उसाच्या चरकात ऊस चिरडल्याप्रमाणे लोकांना पीडित करून, नाना प्रकारचे कर लादून धन गोळा करतील. करांच्या ओझ्याने पीडित झालेले लोक काहीही देण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे गावे, नगरे इत्यादी सोडून सीमावर्ती भागात जाऊन राहू लागतील. मध्यवर्ती जनपद ओसाड होईल आणि सीमावर्ती भाग दाट वस्तीचा होईल; जसे एखाद्या कमळाच्या तळ्याच्या मध्यभागी पाणी गढूळ असते आणि कडेला स्वच्छ असते. हा नवव्या स्वप्नाचा विपाक आहे.

---

10. Gacchante gacchante kāle rājāno adhammikā bhavissanti, tesu adhammikesu rājayuttāpi brāhmaṇagahapatikāpi negamajānapadāpīti samaṇabrāhmaṇe [Pg.67] upādāya sabbe manussā adhammikā bhavissanti. Tato tesaṃ ārakkhadevatā, balipaṭiggāhikadevatā, rukkhadevatā, ākāsaṭṭhadevatāti evaṃ devatāpi adhammikā bhavissanti. Adhammikarājūnaṃ rajje vātā visamā kharā vāyissanti, te ākāsaṭṭhakavimānāni kampessanti. Tesu kampitesu devatā kupitā devaṃ vassituṃ na dassanti. Vassamānopi sakalaraṭṭhe ekappahāreneva na vassissati, vassamānopi sabbattha kasikammassa vā vappakammassa vā upakāro hutvā na vassissati. Yathā ca raṭṭhe, evaṃ janapadepi gāmepi ekataḷākasarepi ekappahārena na vassissati, taḷākassa uparibhāge vassanto heṭṭhābhāge na vassissati, heṭṭhā vassanto upari na vassissati. Ekasmiṃ bhāge sassaṃ ativassena nassissati, ekasmiṃ avassanena milāyissati, ekasmiṃ sammā vassamāno sampādessati. Evaṃ ekassa rañño rajje vuttasassā vipāko. Tippakārā bhavissanti ekakumbhiyā odano viya. Ayaṃ dasamassa vipāko.

१०. काळ सरत जाईल तसतसे राजे अधार्मिक होतील. ते अधार्मिक झाल्यावर राजकर्मचारी, ब्राह्मण, गृहपती, नगरवासीय व जनपदवासीय यांच्यासह श्रमण-ब्राह्मणांपर्यंत सर्वच मनुष्य अधार्मिक होतील. त्यामुळे त्यांचे रक्षण करणाऱ्या देवता, बली स्वीकारणाऱ्या देवता, वृक्षदेवता, आकाशस्थ देवता अशा सर्व देवताही अधार्मिक होतील. अधार्मिक राजांच्या राज्यात वारा विषम आणि तीव्र गतीने वाहील, तो आकाशस्थ विमानांना कंपित करेल. ती विमाने कंपित झाल्यामुळे देवता संतप्त होऊन पाऊस पडू देणार नाहीत. पाऊस पडला तरी तो संपूर्ण राष्ट्रात एकाच वेळी पडणार नाही; आणि पडला तरी तो सर्वत्र नांगरणी किंवा पेरणीच्या कामाला उपयुक्त ठरेल असा पडणार नाही. जसे राष्ट्रात, तसेच जनपदात, गावात आणि एकाच तळ्यावरही तो एकाच वेळी पडणार नाही. तळ्याच्या वरच्या भागात पाऊस पडेल तर खालच्या भागात पडणार नाही, खालच्या भागात पडेल तर वरच्या भागात पडणार नाही. एका भागात अतिवृष्टीमुळे पीक नष्ट होईल, एका भागात अनावृष्टीमुळे पीक सुकेल, तर एका भागात योग्य पाऊस पडल्यामुळे पीक चांगले येईल. अशा प्रकारे, एकाच राजाच्या राज्यात पेरलेल्या पिकाचे तीन प्रकारचे परिणाम होतील, जसे एकाच भांड्यात शिजवलेला भात असतो. हा दहाव्या स्वप्नाचा विपाक आहे.

---

11. Gacchante gacchanteyeva kāle sāsane parihāyante paccayalolā alajjikā bahū bhikkhū bhavissanti. Te bhagavatā paccayaloluppaṃ nimmathetvā kathitadhammadesanaṃ cīvarādicatupaccayahetu paresaṃ desessanti. Paccayehi mucchitvā nittharaṇapakkhe ṭhitā nibbānābhimukhaṃ katvā desetuṃ na sakkhissanti. Kevalaṃ ‘‘padabyañjanasampattiñceva madhurasaddañca sutvā mahagghāni cīvarādīni dassanti’’iccevaṃ desessanti. Apare antaravīthicatukkarājadvārādīsu nisīditvā kahāpaṇaaḍḍhakahāpaṇapādamāsakarūpādīnipi nissāya desessanti. Iti bhagavatā nibbānagghanakaṃ katvā desitaṃ dhammaṃ catupaccayatthāya ceva kahāpaṇādiatthāya ca vikkiṇitvā desentā satasahassagghanakaṃ candanasāraṃ pūtitakkena vikkiṇantā viya bhavissanti. Ayaṃ ekādasamassa vipāko.

११. काळ सरत जाईल तसतसा शासनाचा ऱ्हास होत असताना, प्रत्ययलोभी आणि निर्लज्ज असे अनेक भिक्खू होतील. भगवंतांनी प्रत्ययांचा लोभ नष्ट करण्यासाठी जो धम्म उपदेशिला होता, तोच धम्म ते भिक्खू चीवर इत्यादी चार प्रत्ययांच्या प्राप्तीसाठी इतरांना उपदेशितील. प्रत्ययांच्या मोहात पडल्यामुळे, ते संसारातून मुक्त होण्याच्या दृष्टीने आणि निर्वाणाभिमुख करून धम्म उपदेशू शकणार नाहीत. केवळ 'शब्दांची व व्यंजनांची सुबकता आणि मधुर आवाज ऐकून लोक मौल्यवान चीवरे इत्यादी दान करतील' याच हेतूने ते उपदेश करतील. इतर काही भिक्खू गल्लीबोळात, चौकात, राजद्वारात इत्यादी ठिकाणी बसून कहापण, अर्धे कहापण, पाद, माषक इत्यादी पैशांसाठीही धम्म उपदेश करतील. अशा प्रकारे, भगवंतांनी निर्वाणप्राप्तीसाठी अत्यंत मूल्यवान करून उपदेशिलेला धम्म, चार प्रत्ययांसाठी आणि कहापण इत्यादींसाठी विकून उपदेश करणारे हे भिक्खू, लाख मोलाचे मौल्यवान चंदनाचे खोड कुजलेल्या ताकासाठी विकणाऱ्या माणसासारखे होतील. हा अकराव्या स्वप्नाचा विपाक आहे.

---

12. Adhammikarājakāle loke viparivattanteyeva rājāno jātisampannānaṃ kulaputtānaṃ yasaṃ na dassanti, akulīnānaññeva dassanti. Te issarā bhavissanti, itarā daliddā. Rājasammukhepi rājadvārepi amaccasammukhepi vinicchayaṭṭhānepi tucchalābusadisānaṃ akulīnānaṃyeva kathā osīditvā ṭhitā viya niccalā suppatiṭṭhitā bhavissati. Saṅghasannipātepi saṅghakammagaṇakammaṭṭhānesu [Pg.68] ceva pattacīvarapariveṇādivinicchayaṭṭhānesu ca dussīlānaṃ pāpapuggalānaṃyeva kathā niyyānikā bhavissati, na lajjibhikkhūnanti evaṃ sabbatthāpi tucchalābūnaṃ sīdanakālo viya bhavissati. Ayaṃ dvādasamassa vipāko.

१२. अधार्मिक राजांच्या काळात जग उलटेपालटे होत असताना, राजे उच्चकुलीन कुलपुत्रांना यश देणार नाहीत, तर केवळ अकुलीनांनाच देतील. तेच सत्ताधीश होतील आणि इतर दरिद्री होतील. राजाच्या समोर, राजद्वारात, अमात्यांच्या समोर आणि न्यायनिवाड्याच्या ठिकाणी रिकाम्या भोपळ्यासारख्या अकुलीनांचेच बोलणे खाली बसल्यासारखे, निश्चल व सुप्रतिष्ठित होईल. संघसभेमध्ये, संघकर्म व गणकर्माच्या ठिकाणी तसेच पात्र, चीवर, विहार इत्यादींच्या न्यायनिवाड्याच्या ठिकाणी दुःशीलांचे व पापी लोकांचेच बोलणे प्रमाण मानले जाईल, लज्जाशील भिक्खूंचे नाही. अशा प्रकारे, सर्वत्र रिकामे भोपळे पाण्यात बुडण्याचा काळ आल्यासारखे होईल. हा बाराव्या स्वप्नाचा विपाक आहे.

---

13. Tādiseyeva kāle adhammikarājāno akulīnānaṃ yasaṃ dassanti. Te issarā bhavissanti, kulīnā duggatā. Tesu na keci gāravaṃ karissanti, itaresuyeva karissanti. Rājasammukhe vā amaccasammukhe vā vinicchayaṭṭhāne vā vinicchayakusalānaṃ ghanasilāsadisānaṃ kulaputtānaṃ kathā na ogāhitvā patiṭṭhahissati. Tesu kathentesu ‘‘kiṃ ime kathentī’’ti itare parihāsameva karissanti. Bhikkhusannipātepi vuttappakāresu ṭhānesu neva pesale bhikkhū garukātabbe maññissanti, nāpi nesaṃ kathā pariyogāhitvā patiṭṭhahissati, silānaṃ plavanakālo viya bhavissati. Ayaṃ terasamassa vipāko.

१३. त्याच काळात अधार्मिक राजे अकुलीनांना मान-सन्मान देतील. ते सत्ताधीश होतील आणि कुलीन लोक दरिद्री होतील. त्यांच्याबद्दल कोणीही आदर बाळगणार नाही, तर इतरांचाच आदर करतील. राजाच्या समोर, अमात्यांच्या समोर किंवा न्यायनिवाड्याच्या ठिकाणी, न्यायनिवाड्यात कुशल असलेल्या आणि भरीव दगडांसारख्या असणाऱ्या कुलपुत्रांचे बोलणे खोलवर रुजणार नाही व प्रतिष्ठित होणार नाही. ते बोलू लागले की इतर लोक 'हे काय बोलत आहेत?' असे म्हणून त्यांची थट्टाच करतील. भिक्खूंच्या सभेतही, वर उल्लेखिलेल्या ठिकाणी, शीलवान भिक्खूंना आदरास पात्र मानले जाणार नाही, आणि त्यांचे बोलणेही खोलवर रुजणार नाही व प्रतिष्ठित होणार नाही; जणू काही दगड पाण्यात तरंगण्याचा काळ आल्यासारखे होईल. हा तेराव्या स्वप्नाचा विपाक आहे.

---

14. Loke parihāyanteyeva manussā tibbarāgādijātikā kilesānuvattakā hutvā taruṇānaṃ attano bhariyānaṃ vase vattissanti. Gehe dāsakammakārādayopi gomahiṃsādayopi hiraññasuvaṇṇampi sabbaṃ tāsaṃyeva āyattaṃ bhavissati. ‘‘Asukaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ vā paricchadādijātaṃ vā kaha’’nti vutte ‘‘yattha vā tattha vā hotu, kiṃ tuyhiminā byāpārena, tvaṃ mayhaṃ ghare santaṃ vā asantaṃ vā jānitukāmo jāto’’ti vatvā nānappakārehi akkositvā mukhasattīhi koṭṭetvā dāsaceṭake viya vase katvā attano issariyaṃ pavattessanti. Evaṃ madhukapupphappamāṇānaṃ maṇḍūkīnaṃ āsivise kaṇhasappe gilanakālo viya bhavissati. Ayaṃ cuddasamassa vipāko.

१४. जगात जेव्हा मानवाचा ऱ्हास होईल, तेव्हा तीव्र राग (आसक्ती) इत्यादींनी युक्त आणि क्लेशांचे अनुकरण करणारे बनून ते आपल्या तरुण पत्नींच्या नियंत्रणात राहतील. घरातील दास, कामगार इत्यादी, गायी-म्हशी इत्यादी आणि सोने-चांदी सर्व काही त्यांच्याच (पत्नींच्याच) अधीन होईल. 'अमुक सोने-चांदी किंवा वस्त्र इत्यादी कोठे आहे?' असे विचारले असता, 'ते कुठेही असो, तुम्हाला याच्याशी काय देणेघेणे? माझ्या घरात काय आहे किंवा काय नाही, हे जाणून घेण्याची तुम्हाला इच्छा झाली आहे काय?' असे म्हणून, विविध प्रकारे शिवीगाळ करून, मुखरूपी शस्त्रांनी (शब्दांनी) प्रहार करून, त्यांना दासाप्रमाणे आपल्या नियंत्रणात ठेवून त्या आपले प्रभुत्व गाजवतील. अशा प्रकारे, मधुक (महुआ) पुष्पाच्या आकाराच्या बेडक्यांनी अत्यंत विषारी काळ्या सापांना गिळंकृत करण्याचा हा काळ असेल. हा चौदाव्या स्वप्नाचा विपाक (परिणाम) आहे.

---

15. Dubbalarājakāle pana rājāno hatthisippādīsu akusalā yuddhesu avisāradā bhavissanti. Te attano rājādhipaccaṃ āsaṅkamānā samānajātikānaṃ kulaputtānaṃ issariyaṃ adatvā attano pādamūlikanahāpanakappakādīnaṃ dassanti. Jātigottasampannā kulaputtā rājakule patiṭṭhaṃ alabhamānā jīvikaṃ kappetuṃ asamatthā hutvā issariye ṭhite jātigottahīne akulīne upaṭṭhahantā vicarissanti, suvaṇṇarājahaṃsehi kākassa parivāritakālo viya bhavissati. Ayaṃ pannarasamassa vipāko.

१५. परंतु, दुर्बळ राजांच्या काळात राजे हत्ती-विद्या इत्यादींमध्ये अकुशल आणि युद्धांमध्ये अननुभवी असतील. ते आपल्या राज्याधिकाराबद्दल साशंक राहून, समान कुळातील कुलीन पुत्रांना अधिकार न देता, आपल्या पायाशी राहणाऱ्या सेवकांना, स्नान घालणाऱ्यांना, न्हाव्यांना इत्यादींना अधिकार देतील. उच्च कुळ आणि गोत्राने संपन्न असलेले कुलीन पुत्र राजकुलात आश्रय न मिळाल्यामुळे उपजीविका करण्यास असमर्थ होतील आणि अधिकारपदावर बसलेल्या हीन कुळ व गोत्राच्या लोकांची सेवा करत फिरतील. हे सुवर्ण राजहंसांनी कावळ्याला वेढल्यासारखे होईल. हा पंधराव्या स्वप्नाचा विपाक आहे.

---

16. Adhammikarājakāleyeva [Pg.69] ca akulīnāva rājavallabhā issarā bhavissanti, kulīnā apaññātā duggatā. Te rājānaṃ attano kathaṃ gāhāpetvā vinicchayaṭṭhānādīsu balavanto hutvā dubbalānaṃ paveṇiāgatāni khettavatthādīni ‘‘amhākaṃ santakānī’’ti abhiyuñjitvā te ‘‘na tumhākaṃ, amhāka’’nti āgantvā vinicchayaṭṭhānādīsu vivadante vettalatādīhi paharāpetvā gīvāyaṃ gahetvā apakaḍḍhāpetvā ‘‘attano pamāṇaṃ na jānātha, amhehi saddhiṃ vivadatha, idāni vo paharāpetvā rañño kathetvā hatthapādacchedādīni kāressāmā’’ti santajjessanti. Te tesaṃ bhayena attano santakāni vatthūni ‘‘tumhākaṃyeva tāni, gaṇhathā’’ti niyyātetvā attano gehāni pavisitvā bhītā nipajjissanti. Pāpabhikkhūpi pesale bhikkhū yathāruci viheṭhessanti. Pesalā bhikkhū paṭisaraṇaṃ alabhamānā araññaṃ pavisitvā gahanaṭṭhānesu nilīyissanti. Evaṃ hīnajaccehi ceva pāpabhikkhūhi ca upaddutānaṃ jātimantakulaputtānañceva pesalabhikkhūnañca eḷakānaṃ bhayena tasavakānaṃ palāyanakālo viya bhavissati. Ayaṃ soḷasamassa vipāko. Evaṃ tassa tassa anatthassa pubbanimittabhūte soḷasa mahāsupine passi. Tena vuttaṃ ‘‘kosalarājā viya soḷasa supine’’ti. Ettha ca pubbanimittato attano atthānatthanimittaṃ supinaṃ passanto attano kammānubhāvena passati. Kosalarājā viya lokassa atthānatthanimittaṃ supinaṃ passanto pana sabbasattasādhāraṇakammānubhāvena passatīti veditabbaṃ.

१६. आणि अधर्मी राजांच्या काळातच हीन कुळातील लोकच राजाचे आवडते आणि सत्ताधीश बनतील, तर कुलीन लोक अप्रसिद्ध आणि दरिद्री होतील. ते राजाला आपले म्हणणे पटवून देऊन, न्यायसभा इत्यादी ठिकाणी शक्तिशाली बनतील आणि दुर्बळांच्या वंशपरंपरेने चालत आलेल्या शेतजमिनी इत्यादींवर 'हे आमचे आहे' असा दावा ठोकतील. जेव्हा ते (दुर्बळ) 'हे तुमचे नाही, आमचे आहे' असे सांगून न्यायसभेत वाद घालतील, तेव्हा ते त्यांना वेताच्या छड्यांनी मारहाण करतील, गचांडी धरून बाहेर खेचतील आणि 'तुम्हाला तुमची लायकी समजत नाही का? आमच्याशी वाद घालता! आता आम्ही तुम्हाला मारहाण करू, राजाला सांगून तुमचे हात-पाय कापून टाकू!' अशी धमकी देतील. त्यांच्या भीतीने ते (दुर्बळ) आपली स्वतःची मालमत्ता 'हे तुमचेच आहे, तुम्हीच घ्या' असे म्हणून सोपवून देतील आणि आपल्या घरात जाऊन भीतीने पडून राहतील. पापी भिक्खू देखील शीलवान भिक्खूंना आपल्या इच्छेनुसार त्रास देतील. शीलवान भिक्खू कोणताही आश्रय न मिळाल्यामुळे अरण्यात जाऊन दाट झाडीत लपून राहतील. अशा प्रकारे, हीन कुळातील लोकांकडून आणि पापी भिक्खूंकडून छळल्या गेलेल्या कुलीन पुत्रांची आणि शीलवान भिक्खूंची अवस्था शेळ्यांच्या भीतीने लांडग्यांनी पळून जाण्यासारखी होईल. हा सोळाव्या स्वप्नाचा विपाक आहे. अशा प्रकारे, त्यांनी त्या त्या अनर्थाचे पूर्वसंकेत देणारी सोळा महास्वप्ने पाहिली. म्हणूनच म्हटले आहे, 'कोसल राजाप्रमाणे सोळा स्वप्ने.' आणि येथे, पूर्वसंकेतावरून स्वतःच्या हिताचे किंवा अहिताचे संकेत देणारे स्वप्न पाहणारा मनुष्य आपल्या स्वतःच्या कर्माच्या प्रभावाने ते पाहतो. परंतु, कोसल राजाप्रमाणे जगाच्या हिताचे किंवा अहिताचे संकेत देणारे स्वप्न पाहणारा मनुष्य सर्व प्राण्यांच्या सामायिक कर्माच्या प्रभावाने ते पाहतो, असे जाणावे.

---

Kuddhā hi devatāti mahānāgavihāre mahātherassa kuddhā devatā viya. Rohaṇe kira mahānāgavihāre mahāthero bhikkhusaṅghaṃ anapaloketvāva ekaṃ nāgarukkhaṃ chindāpesi. Rukkhe adhivatthā devatā therassa kuddhā paṭhamameva naṃ saccasupinena palobhetvā pacchā ‘‘ito te sattadivasamatthake upaṭṭhāko rājā marissatī’’ti supine ārocesi. Thero taṃ kathaṃ āharitvā rājorodhānaṃ ācikkhi. Tā ekappahāreneva mahāviravaṃ viraviṃsu. Rājā ‘‘kiṃ eta’’nti pucchi. Tā ‘‘evaṃ therena vutta’’nti ārocayiṃsu. Rājā divasaṃ gaṇāpetvā sattāhe vītivatte therassa hatthapāde chindāpesi. Ekantaṃ saccameva hotīti phalassa saccabhāvato vuttaṃ, dassanaṃ [Pg.70] pana vipallatthameva. Teneva pahīnavipallāsā pubbanimittabhūtampi supinaṃ na passanti. Dvīhi tīhipi kāraṇehi kadāci supinaṃ passatīti āha ‘‘saṃsaggabhedato’’ti. ‘‘Asekhā na passanti pahīnavipallāsattā’’ti vacanato catunnampi kāraṇānaṃ vipallāsā eva mūlakāraṇanti daṭṭhabbaṃ.

'कारण देवता संतप्त होतात' हे महानागविहारातील महाथेरांवर संतप्त झालेल्या देवतेसारखे आहे. ऐकिवात आहे की, रोहण येथील महानागविहारात एका महाथेरांनी भिक्खू संघाची अनुमती न घेताच एक नागवृक्ष तोडून टाकला. त्या वृक्षावर राहणाऱ्या देवतेने थेरांवर संतप्त होऊन, आधी त्यांना एका सत्य स्वप्नाने भुरळ घातली आणि नंतर स्वप्नात सांगितले की, 'आजपासून सातव्या दिवशी तुमचा उपस्थायक (सेवक) असलेला राजा मरेल.' थेरांनी ही गोष्ट राजवाड्यातील अंतःपुरात सांगितली. त्यांनी (राण्यांनी) एकदम मोठा आक्रोश केला. राजाने विचारले, 'हे काय आहे?' त्यांनी सांगितले, 'थेरांनी असे म्हटले आहे.' राजाने दिवस मोजायला लावले आणि सात दिवस उलटून गेल्यावर थेरांचे हात-पाय कापून टाकले. 'ते पूर्णपणे सत्यच असते' असे परिणामाच्या सत्यतेमुळे म्हटले आहे, परंतु ते दर्शन विपर्यस्त (भ्रमित) होते. म्हणूनच, ज्यांचे विपर्यास नष्ट झाले आहेत (पहीनविपल्लास), ते पूर्वसंकेत देणारे स्वप्नही पाहत नाहीत. 'संसर्गभेदाने' असे म्हटले आहे कारण कधीकधी दोन किंवा तीन कारणांमुळे स्वप्न पडते. 'असेख (अर्हत) विपर्यास नष्ट झाल्यामुळे स्वप्न पाहत नाहीत' या वचनावरून हे समजून घ्यावे की, चारही कारणांचे मूळ कारण विपर्यास (भ्रम) हेच आहे.

---

Tanti supinakāle pavattaṃ bhavaṅgacittaṃ. Rūpanimittādiārammaṇanti kammakammanimittagatinimittato aññaṃ rūpanimittādiārammaṇaṃ na hoti. Īdisānīti paccakkhato anubhūtapubbaparikappitarūpādiārammaṇāni ceva rāgādisampayuttāni ca. Sabbohārikacittenāti pakaticittena.

'ते' म्हणजे स्वप्न पाहण्याच्या वेळी प्रवृत्त होणारे भवंगचित्त (सुप्त मन). 'रूपनिमित्त इत्यादी आलंबन' म्हणजे कम्म (कर्म), कम्मनिमित्त आणि गतिनिमित्त याशिवाय दुसरे कोणतेही रूपनिमित्त इत्यादी आलंबन नसते. 'अशा प्रकारचे' म्हणजे प्रत्यक्ष अनुभवलेले किंवा पूर्वी कल्पिलेले रूप इत्यादी आलंबन आणि जे राग (आसक्ती) इत्यादींनी युक्त असते. 'सब्बोहारिक चित्ताने' म्हणजे सामान्य चित्ताने (प्रकृती चित्ताने).

---

Dvīhi antehi muttoti kusalākusalasaṅkhātehi dvīhi antehi mutto. Āvajjanatadārammaṇakkhaṇeti idaṃ yāva tadārammaṇuppatti, tāva pavattacittavāraṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Supineneva diṭṭhaṃ viya me, sutaṃ viya meti kathanakāle pana abyākatoyeva āvajjanamattasseva uppajjanato’’ti vadanti. Evaṃ vadantehi pañcadvāre dutiyamoghavāre viya manodvārepi āvajjanaṃ dvattikkhattuṃ uppajjitvā javanaṭṭhāne ṭhatvā bhavaṅgaṃ otaratīti adhippetanti daṭṭhabbaṃ ekacittakkhaṇikassa āvajjanassa uppattiyaṃ ‘‘diṭṭhaṃ viya me, sutaṃ viya me’’ti kappanāya asambhavato. Ettha ca ‘‘supinantepi tadārammaṇavacanato paccuppannavasena atītavasena vā sabhāvadhammā supinante ārammaṇaṃ hontī’’ti vadanti. ‘‘Yadipi supinante vibhūtaṃ hutvā upaṭṭhite rūpādivatthumhi tadārammaṇaṃ vuttaṃ, tathāpi supinante upaṭṭhitanimittassa parikappavasena gahetabbatāya dubbalabhāvato dubbalavatthukattāti vutta’’nti vadanti. Keci pana ‘‘karajakāyassa nirussāhasantabhāvappattito tannissitahadayavatthu na suppasannaṃ hoti, tato tannissitāpi cittappavatti na suppasannā asuppasannavaṭṭinissitadīpappabhā viya, tasmā dubbalavatthukattāti ettha dubbalahadayavatthukattā’’ti atthaṃ vadanti. Vīmaṃsitvā yuttataraṃ gahetabbaṃ.

"द्वीहि अन्तेहि मुत्तो" (दोन टोकांपासून मुक्त) म्हणजे कुशल आणि अकुशल म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या दोन टोकांपासून मुक्त. "आवर्जनतदारम्मणक्षणे" हे तदारम्मणाच्या उत्पत्तीपर्यंत चालणाऱ्या चित्तप्रवृत्तीच्या (चित्तवार) संदर्भात म्हटले आहे. "स्वप्नातच माझ्याकडून पाहिले गेल्यासारखे, ऐकले गेल्यासारखे" असे सांगण्याच्या वेळी केवळ अव्याकृत आवर्जनच उत्पन्न होते, असे ते म्हणतात. असे म्हणणाऱ्यांच्या मते, पंचद्वारातील दुसऱ्या मोघवाराप्रमाणे मनोध्वारातही आवर्जन दोन-तीन वेळा उत्पन्न होऊन जवनस्थानात राहून भवांगात उतरते, असे समजावे; कारण एका चित्तक्षणाच्या आवर्जनाच्या उत्पत्तीमध्ये "माझ्याकडून पाहिले गेल्यासारखे, ऐकले गेल्यासारखे" अशी कल्पना करणे असंभव आहे. आणि येथे "स्वप्नातही तदारम्मण सांगितले असल्यामुळे वर्तमान रूपाने किंवा भूत रूपाने स्वभावधर्म स्वप्नात आलंबन (विषय) होतात" असे ते म्हणतात. "जरी स्वप्नात स्पष्ट होऊन उपस्थित झालेल्या रूपादी वस्तूंमध्ये तदारम्मण सांगितले असले, तरी स्वप्नात उपस्थित झालेल्या निमित्ताच्या कल्पनेने ग्रहण करण्याच्या दुर्बलतेमुळे ते 'दुर्बलवस्तुक' म्हटले आहे" असे ते म्हणतात. काही जण मात्र "भौतिक शरीराच्या (करजकाय) निरुत्साह व शांत अवस्थेमुळे त्यावर आश्रित असलेले हृदयवस्तू (हृदयस्थान) प्रसन्न (स्वच्छ) नसते, त्यामुळे त्यावर आश्रित असलेली चित्तप्रवृत्ती देखील अस्वच्छ वातीवर आधारित दिव्याच्या प्रकाशाप्रमाणे अप्रसन्न असते, म्हणून 'दुर्बलवस्तुक' म्हणजे येथे 'दुर्बल हृदयवस्तुक' असा अर्थ आहे" असा अर्थ सांगतात. याचा विचार करून जे अधिक योग्य असेल ते ग्रहण करावे.

---

Supinantacetanāti manodvārikajavanavasena pavattā supinantacetanā. Supinañhi passanto manodvārikeneva javanena passati, na pañcadvārikena. Paṭibujjhanto ca manodvārikeneva paṭibujjhati, na pañcadvārikena. Niddāyantassa hi mahāvaṭṭiṃ jāletvā dīpe cakkhusamīpaṃ upanīte paṭhamaṃ cakkhudvārikaṃ āvajjanaṃ bhavaṅgaṃ na āvaṭṭeti, manodvārikameva āvaṭṭeti. Atha javanaṃ javitvā bhavaṅgaṃ otarati. Dutiyavāre cakkhudvārikaāvajjanaṃ bhavaṅgaṃ āvaṭṭeti[Pg.71], tato cakkhuviññāṇādīni javanapariyosānāni pavattanti, tadanantaraṃ bhavaṅgaṃ pavattati. Tatiyavāre manodvārikaāvajjanena bhavaṅge āvaṭṭite manodvārikajavanaṃ javati. Tena cittena ‘‘kiṃ ayaṃ imasmiṃ ṭhāne āloko’’ti jānāti. Tathā niddāyantassa kaṇṇasamīpe tūriyesu paggahitesu, ghānasamīpe sugandhesu vā duggandhesu vā pupphesu upanītesu, mukhe sappimhi vā phāṇite vā pakkhitte, piṭṭhiyaṃ pāṇinā pahāre dinne paṭhamaṃ sotadvārikādīni āvajjanāni bhavaṅgaṃ na āvaṭṭenti, manodvārikameva āvaṭṭeti, atha javanaṃ javitvā bhavaṅgaṃ otarati. Dutiyavāre sotadvārikādīni āvajjanāni bhavaṅgaṃ āvaṭṭenti, tato sotaghānajivhākāyaviññāṇādīni javanapariyosānāni pavattanti, tadanantaraṃ bhavaṅgaṃ vattati. Tatiyavāre manodvārikaāvajjanena bhavaṅge āvaṭṭite manodvārikajavanaṃ javati, tena cittena ñatvā ‘‘kiṃ ayaṃ imasmiṃ ṭhāne saddo, saṅkhasaddo bherisaddo’’ti vā ‘‘kiṃ ayaṃ imasmiṃ ṭhāne gandho, mūlagandho’’ti vā ‘‘kiṃ idaṃ mayhaṃ mukhaṃ pakkhittaṃ, sappīti vā phāṇita’’nti vā ‘‘kenamhi piṭṭhiyaṃ pahaṭo, atibaddho me pahāro’’ti vā vattā hoti. Evaṃ manodvārikajavaneneva paṭibujjhati, na pañcadvārikena. Supinampi teneva passati, na pañcadvārikena. Sesamettha suviññeyyameva.

"सुपिनन्तचेतना" (स्वप्नातील चेतना) म्हणजे मनोध्वारिक जवनाच्या रूपाने प्रवृत्त झालेली स्वप्नातील चेतना. स्वप्न पाहणारा मनुष्य मनोध्वारिक जवनानेच स्वप्न पाहतो, पंचद्वारिक जवनाने नाही. आणि जागा होणारा मनुष्य मनोध्वारिक जवनानेच जागा होतो, पंचद्वारिक जवनाने नाही. कारण झोपलेल्या माणसाच्या डोळ्यांजवळ मोठी वात पेटवून दिवा आणला असता, पहिल्यांदा चक्षुद्वारिक आवर्जन भवांगाला आवर्तित (विचलित) करत नाही, तर मनोध्वारिक आवर्जनच आवर्तित करते. त्यानंतर जवन जवून (वेगाने प्रवृत्त होऊन) भवांगात उतरते. दुसऱ्या वेळी चक्षुद्वारिक आवर्जन भवांगाला आवर्तित करते, त्यानंतर चक्षुविज्ञानादी जवनापर्यंतच्या प्रवृत्ती चालतात, आणि त्यानंतर भवांग प्रवृत्त होते. तिसऱ्या वेळी मनोध्वारिक आवर्जनाने भवांग आवर्तित झाल्यावर मनोध्वारिक जवन जवते. त्या चित्ताने तो "या ठिकाणी हा कसला प्रकाश आहे?" हे जाणतो. तसेच झोपलेल्या माणसाच्या कानाजवळ वाद्ये वाजवली असता, किंवा नाकाजवळ सुगंधी वा दुर्गुंधी फुले आणली असता, किंवा तोंडात तूप वा गूळ घातला असता, किंवा पाठीवर हाताने प्रहार केला असता, पहिल्यांदा श्रोत्रद्वारिकादी आवर्जने भवांगाला आवर्तित करत नाहीत, तर मनोध्वारिक आवर्जनच आवर्तित करते, त्यानंतर जवन जवून भवांगात उतरते. दुसऱ्या वेळी श्रोत्रद्वारिकादी आवर्जने भवांगाला आवर्तित करतात, त्यानंतर श्रोत्र, घ्राण, जिव्हा, कायविज्ञानादी जवनापर्यंतच्या प्रवृत्ती चालतात, आणि त्यानंतर भवांग प्रवृत्त होते. तिसऱ्या वेळी मनोध्वारिक आवर्जनाने भवांग आवर्तित झाल्यावर मनोध्वारिक जवन जवते, त्या चित्ताने जाणून तो "या ठिकाणी हा कसला आवाज आहे, शंखाचा आवाज की भेरीचा (नगाऱ्याचा) आवाज?" किंवा "या ठिकाणी हा कसला गंध आहे, मुळाचा गंध की काय?" किंवा "माझ्या तोंडात हे काय टाकले आहे, तूप की गूळ?" किंवा "मला पाठीवर कोणी मारले, मला खूप जोरात मार बसला आहे" असे म्हणणारा होतो. अशा प्रकारे तो मनोध्वारिक जवनानेच जागा होतो, पंचद्वारिक जवनाने नाही. स्वप्नही तो त्याच (मनोध्वारिक जवनाने) पाहतो, पंचद्वारिक जवनाने नाही. उर्वरित भाग येथे सहज समजण्यासारखाच आहे.

---

Mahāsupinasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

महासुपिनसुत्तवण्णना (महास्वप्न सूत्राची अट्ठकथा) समाप्त झाली.

---

7. Vassasuttavaṇṇanā

७. वस्ससुत्तवण्णना (वर्षा सूत्राची अट्ठकथा)

---

197. Sattame utusamuṭṭhānanti vassike cattāro māse uppannaṃ. Akālepīti cittavesākhamāsesupi. Vassavalāhakadevaputtānañhi attano ratiyā kīḷitukāmatācitte uppanne akālepi devo vassati. Tatridaṃ vatthu – eko kira vassavalāhakadevaputto vākarakuṭakavāsikhīṇāsavattherassa santikaṃ gantvā vanditvā aṭṭhāsi. Thero ‘‘kosi tva’’nti pucchi. Ahaṃ, bhante, vassavalāhakadevaputtoti. Tumhākaṃ kira cittena devo vassatīti. Āma, bhanteti. Passitukāmā mayanti. Temissatha, bhanteti. Meghasīsaṃ vā gajjitaṃ vā na paññāyati, kathaṃ temissāmāti. Bhante, amhākaṃ cittena devo vassati, tumhe paṇṇasālaṃ pavisathāti. ‘‘Sādhu, devaputtā’’ti pāde dhovitvā paṇṇasālaṃ [Pg.72] pāvisi. Devaputto tasmiṃ pavisanteyeva ekaṃ gītaṃ gāyitvā hatthaṃ ukkhipi, samantā tiyojanaṭṭhānaṃ ekameghaṃ ahosi. Thero addhatinto paṇṇasālaṃ paviṭṭhoti.

१९७. सातव्या सूत्रात "उतुसमुट्ठानं" (ऋतुसमुत्थान) म्हणजे पावसाळ्याच्या चार महिन्यांत उत्पन्न होणारे. "अकालेपि" (अकाळी सुद्धा) म्हणजे चैत्र आणि वैशाख महिन्यांत सुद्धा. कारण वर्षावलाहक देवपुत्रांच्या मनात स्वतःच्या आनंदासाठी क्रीडा करण्याची इच्छा उत्पन्न झाली की अकाळी सुद्धा पाऊस पडतो. याविषयी ही कथा आहे – एक वर्षावलाहक देवपुत्र वाकरकुटक येथे राहणाऱ्या एका क्षीणास्र (अर्हत) स्थविरांच्या जवळ गेला आणि त्यांना वंदन करून उभा राहिला. स्थविरांनी विचारले, "तू कोण आहेस?" "भन्ते, मी वर्षावलाहक देवपुत्र आहे." "तुमच्या इच्छेने (चित्ताने) पाऊस पडतो म्हणे?" "होय, भन्ते." "आम्हाला ते पाहण्याची इच्छा आहे." "भन्ते, आपण भिजाल." "ढगांचे चिन्ह किंवा गर्जना तर दिसत नाही, मग आम्ही कसे भिजू?" "भन्ते, आमच्या इच्छेने पाऊस पडतो, आपण पर्णकुटीत प्रवेश करावा." "ठीक आहे, देवपुत्रा," असे म्हणून पाय धुवून ते पर्णकुटीत गेले. ते आत प्रवेश करत असतानाच देवपुत्राने एक गाणे गायले आणि हात वर केला, तेव्हा चहूबाजूंनी तीन योजनेच्या परिसरात एकच ढग दाटून आला. स्थवीर न भिजताच पर्णकुटीत प्रवेश करते झाले.

---

Vassasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

वस्ससुत्तवण्णना (वर्षा सूत्राची अट्ठकथा) समाप्त झाली.

---

8-9. Vācāsuttādivaṇṇanā

८-९. वाचासुत्तादिवण्णना (वाचा सूत्रादींची अट्ठकथा)

---

198-9. Aṭṭhame aṅgehīti kāraṇehi. Aṅgīyanti hetubhāvena ñāyantīti aṅgāni, kāraṇāni. Kāraṇatthe ca aṅga-saddo. Pañcahīti hetumhi nissakkavacanaṃ. Samannāgatāti samanuāgatā pavattā yuttā ca. Vācāti samullapana-vācā. Yā ‘‘vācā girā byappatho’’ti (dha. sa. 636) ca, ‘‘nelā kaṇṇasukhā’’ti (dī. ni. 1.9) ca āgacchati. Yā pana ‘‘vācāya ce kataṃ kamma’’nti (dha. sa. aṭṭha. 1 kāyakammadvāra) evaṃ viññatti ca, ‘‘yā catūhi vacīduccaritehi ārati…pe… ayaṃ vuccati sammāvācā’’ti (dha. sa. 299) evaṃ virati ca, ‘‘pharusavācā, bhikkhave, āsevitā bhāvitā bahulīkatā nirayasaṃvattanikā hotī’’ti (a. ni. 8.40) evaṃ cetanā ca vācāti āgatā, na sā idha adhippetā. Kasmā? Abhāsitabbato. ‘‘Subhāsitā hoti, no dubbhāsitā’’ti hi vuttaṃ. Subhāsitāti suṭṭhu bhāsitā. Tenassā atthāvahataṃ dīpeti. Anavajjāti rāgādiavajjarahitā. Imināssa kāraṇasuddhiṃ agatigamanādippavattadosābhāvañca dīpeti. Rāgadosādivimuttañhi yaṃ bhāsato anurodhavivajjanato agatigamanaṃ durasamussitamevāti. Ananuvajjāti anuvādavimuttā. Imināssā sabbākārasampattiṃ dīpeti. Sati hi sabbākārasampattiyaṃ ananuvajjatāti. Viññūnanti paṇḍitānaṃ. Tena nindāpasaṃsāsu bālā appamāṇāti dīpeti.

१९८-९. आठव्या सुत्तात 'अंगेहि' म्हणजे कारणांनी. जे हेतूभावाने (कारणांच्या रूपाने) जाणले जातात, ते 'अंग' म्हणजे कारणे होत. आणि 'अंग' हा शब्द कारणाच्या अर्थाने वापरला आहे. 'पंचहि' (पाच) हे हेतू अर्थातील अपादान विभक्तीचे (निसक्कवचन) रूप आहे. 'समन्नागता' म्हणजे चांगल्या प्रकारे प्राप्त झालेली, प्रवृत्त झालेली आणि युक्त असलेली. 'वाचा' म्हणजे संभाषण-वाणी. जी "वाचा, गिरा, ब्यप्पथ" (वाणी, भाषा, उच्चार) आणि "नेला (निर्दोष), कण्णसुखा (कर्णमधुर)" या रूपाने येते. परंतु जी "जर वाचेने कर्म केले" या प्रकारे विज्ञाप्ती (विञ्ञत्ति) आहे, आणि "जी चार प्रकारच्या वची-दुच्चरित (वाणीच्या दुष्कृत्यांपासून) विरती आहे... पे... हिला सम्मावाचा (सम्यक् वाचा) म्हणतात" या प्रकारे विरती आहे, आणि "भिक्खूहो, परुष वाचा (कठोर वाणी) आचरलेली, भाविलेली, वारंवार केलेली नरकात नेणारी ठरते" या प्रकारे चेतना ही 'वाचा' म्हणून आली आहे, ती येथे अभिप्रेत नाही. का? कारण ती न बोलण्यायोग्य असल्यामुळे. कारण "ती सुभाषित (चांगले बोललेली) असते, दुर्भाषित नाही" असे म्हटले आहे. 'सुभाषिता' म्हणजे सुष्ठु भाषित (उत्तम प्रकारे बोललेली). याद्वारे तिची अर्थवाहकता (कल्याणकारकता) दर्शविली जाते. 'अनवज्जा' (अनवद्या) म्हणजे राग (आसक्ती) इत्यादी दोषांनी रहित. याद्वारे तिची कारणशुद्धी आणि अगतीगमन (पक्षपात) इत्यादी प्रवृत्तींच्या दोषांचा अभाव दर्शविला जातो. कारण राग-द्वेष इत्यादींपासून मुक्त असलेल्या व्यक्तीचे बोलणे हे अनुनय टाळल्यामुळे अगतीगमनापासून (पक्षपातापासून) अत्यंत दूरच असते. 'अननुवज्जा' (अननुवाद्या) म्हणजे निंदेपासून मुक्त (दोषारोप न करता येण्याजोगी). याद्वारे तिची सर्व प्रकारची परिपूर्णता (सब्बाकारसंपत्ती) दर्शविली जाते. कारण सर्व प्रकारची परिपूर्णता असेल तरच 'अननुवज्जता' (निर्दोषता) असते. 'विञ्ञूनं' म्हणजे पंडितांची (विद्वानांची). याद्वारे हे दर्शविले आहे की निंदा आणि स्तुतीमध्ये बाल (अज्ञानी लोक) हे प्रमाण मानले जात नाहीत.

---

Imehi khotiādīni tāni aṅgāni paccakkhato dassento taṃ vācaṃ nigameti. Yañca aññe paṭiññādīhi avayavehi, nāmādīhi padehi, liṅgavacanavibhattikālakārakasampattīhi ca samannāgataṃ musāvādādivācampi subhāsitanti maññanti, taṃ paṭisedheti. Avayavādisamannāgatāpi hi tathārūpī [Pg.73] vācā dubbhāsitāva hoti attano ca paresañca anatthāvahattā. Imehi pana pañcahaṅgehi samannāgatā sacepi milakkhubhāsāpariyāpannā ghaṭaceṭikāgītikapariyāpannāpi hoti, tathāpi subhāsitāva lokiyalokuttarahitasukhāvahattā. Tathā hi maggapasse sassaṃ rakkhantiyā sīhaḷaceṭikāya sīhaḷakeneva jātijarāmaraṇayuttaṃ gītikaṃ gāyantiyā saddaṃ sutvā maggaṃ gacchantā saṭṭhimattā vipassakabhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsu.

'इमेहि खो' इत्यादी शब्दांनी त्या अंगांना प्रत्यक्षपणे दाखवून त्या वाचेचा उपसंहार करतात. आणि इतर लोक जे प्रतिज्ञा इत्यादी अवयवांनी, नाम इत्यादी पदांनी, तसेच लिंग, वचन, विभक्ती, काळ आणि कारकांच्या संपत्तीने (व्याकरणशुद्धतेने) युक्त असलेल्या मुसावादादी (असत्य इत्यादी) वाचेलाही 'सुभाषित' मानतात, त्याचा ते निषेध करतात. कारण अवयव इत्यादींनी युक्त असूनही तशा प्रकारची वाणी स्वतःसाठी आणि इतरांसाठी अनर्थ घडवून आणणारी असल्यामुळे ती दुर्भाषितच असते. परंतु या पाच अंगांनी युक्त असलेली वाणी जरी म्लेंच्छ भाषेत (मिलक्खुभासा) समाविष्ट असली किंवा घागर वाहून नेणाऱ्या दासीच्या गाण्यात समाविष्ट असली, तरीही ती लौकिक आणि लोकोत्तर हित व सुख देणारी असल्यामुळे सुभाषितच ठरते. तसेच, रस्त्याच्या कडेला पिकाचे रक्षण करणाऱ्या एका सिंहली दासीने सिंहली भाषेतच गायलेल्या जन्म, जरा आणि मरणाशी संबंधित गाण्याचा आवाज ऐकून, रस्त्याने जाणाऱ्या सुमारे साठ विपस्सक (विपश्यना करणाऱ्या) भिक्खूंनी अरहंतपद प्राप्त केले.

---

Tathā tisso nāma āraddhavipassako bhikkhu padumassarasamīpena gacchanto padumassare padumāni bhañjitvā –

त्याचप्रमाणे, तिस्स नावाचे एक आरब्धविपस्सक (विपश्यना सुरू केलेले) भिक्खू कमळाच्या तलावाजवळून जात असताना, कमळाच्या तलावात कमळे तोडून –

---

‘‘Pātova phullitakokanadaṃ,Sūriyālokena bhijjiyate;

Evaṃ manussattaṃ gatā sattā,Jarābhivegena maddīyantī’’ti. (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.213;

su. ni. aṭṭha. 2.452 subhāsitasuttavaṇṇanā) –

"सकाळी उमललेले तांबडे कमळ जसे सूर्याच्या प्रकाशाने कोमेजून जाते (किंवा नष्ट होते); तसेच मनुष्यत्वाला प्राप्त झालेले प्राणी जरेच्या (वृद्धत्वाच्या) वेगाने चिरडले जातात."

---

Imaṃ gītiṃ gāyantiyā ceṭikāya sutvā arahattaṃ patto.

हे गाणे गाणाऱ्या दासीचे ऐकून त्यांनी अरहंतपद प्राप्त केले.

---

Buddhantarepi aññataro puriso sattahi puttehi saddhiṃ aṭavito āgamma aññatarāya itthiyā musalena taṇḍule koṭṭentiyā –

दोन बुद्धांच्या मधल्या काळात (बुद्धंतरात) देखील, एक मनुष्य आपल्या सात पुत्रांसह अरण्यातून येऊन, एका स्त्रीला मुसळाने तांदूळ कांडताना पाहून आणि तिचे –

---

‘‘Jarāya parimadditaṃ etaṃ, milātacammanissitaṃ;

Maraṇena bhijjati etaṃ, maccussa ghāsamāmisaṃ.

"हे (शरीर) जरेने (वृद्धत्वाने) ग्रासलेले आहे, सुरकुतलेल्या त्वचेने वेढलेले आहे; हे मरणाने नष्ट होते, हे मृत्यूचे भक्ष्य आणि मांस आहे.

---

‘‘Kimīnaṃ ālayaṃ etaṃ, nānākuṇapena pūritaṃ;

Asucibhājanaṃ etaṃ, tadalikkhandhasamaṃ ida’’nti. (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.213;

su. ni. aṭṭha. 2.452 subhāsitasuttavaṇṇanā) –

हे किड्यांचे घर आहे, विविध प्रकारच्या कुजलेल्या शवांनी (घाणीने) भरलेले आहे; हे अशुद्धतेचे भांडे आहे, हे केवळ खोट्या (अनित्य) स्कंधांच्या समूहासारखे आहे."

---

Imaṃ gītaṃ sutvā paccavekkhanto saha puttehi paccekabodhiṃ patto. Evaṃ imehi pañcahi aṅgehi samannāgatā vācā sacepi milakkhubhāsāya pariyāpannā ghaṭaceṭikāgītikapariyāpannā vācā hoti, tathāpi subhāsitāti veditabbā. Subhāsitā eva anavajjā ananuvajjā ca viññūnaṃ atthatthikānaṃ kulaputtānaṃ atthappaṭisaraṇānaṃ, no byañjanappaṭisaraṇānanti. Navamaṃ uttānameva.

हे गाणे ऐकून त्याचे प्रत्यावेक्षण (चिंतन) करत त्याने आपल्या पुत्रांसह प्रत्येकबोधी (प्रत्येकबुद्धत्व) प्राप्त केली. अशा प्रकारे, या पाच अंगांनी युक्त असलेली वाणी जरी म्लेंच्छ भाषेत समाविष्ट असली किंवा घागर वाहून नेणाऱ्या दासीच्या गाण्यात समाविष्ट असलेली वाणी असली, तरीही ती सुभाषितच आहे असे जाणावे. अर्थाचा आश्रय घेणाऱ्या (अत्थप्पटिसरण), व्यंजनाचा (शब्दांचा) आश्रय न घेणाऱ्या (नो ब्यञ्जनप्पटिसरण), अर्थाची इच्छा करणाऱ्या आणि विद्वानांच्या दृष्टीने सुभाषित वाणीच निर्दोष (अनवज्जा) आणि निंदारहित (अननुवज्जा) असते. नववे (सुत्त) स्पष्टच आहे.

---

Vācāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

वाचासुत्त इत्यादींची वर्णना समाप्त झाली.

---

10. Nissāraṇīyasuttavaṇṇanā

१०. निस्सारणीयसुत्त वर्णना

---

200. Dasame [Pg.74] nissarantīti nissaraṇīyāti vattabbe dīghaṃ katvā niddeso. Kattari hesa anīya-saddo yathā ‘‘niyyāniyā’’ti. Tenāha ‘‘nissaṭā’’ti. Kuto pana nissaṭā? Yathāsakaṃ paṭipakkhato. Nijjīvaṭṭhena dhātuyoti āha ‘‘attasuññasabhāvā’’ti. Atthato pana dhammadhātumanoviññāṇadhātuviseso. Tādisassa bhikkhuno kilesavasena kāmesu manasikāro natthīti āha ‘‘vīmaṃsanattha’’nti, ‘‘nekkhammaniyataṃ idāni me cittaṃ, kiṃ nu kho kāmavitakkopi uppajjissatī’’ti vīmaṃsantassāti attho. Pakkhandanaṃ nāma anuppaveso. So pana tattha natthīti āha ‘‘nappavisatī’’ti. Pasīdanaṃ nāma abhiruci. Santiṭṭhanaṃ patiṭṭhānaṃ. Vimuccanaṃ adhimuccananti. Taṃ sabbaṃ paṭikkhipanto vadati ‘‘pasādaṃ nāpajjatī’’tiādi. Evaṃbhūtaṃ panassa cittaṃ tassa kathaṃ tiṭṭhatīti āha ‘‘yathā’’tiādi.

२००. दहाव्या सुत्तात 'निस्सरन्ति' (बाहेर पडतात) या अर्थी 'निस्सरणीया' असे म्हणायचे असताना दीर्घ करून निर्देश केला आहे. कारण हा 'अनीय' प्रत्यय कर्ता अर्थात आहे, जसे 'निय्यानीया' मध्ये आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'निस्सटा' (बाहेर पडलेले). पण कशापासून बाहेर पडलेले? आपापल्या प्रतिपक्षापासून (विरोधी गोष्टींपासून). निर्जीव अर्थाने 'धातू' आहेत, म्हणून म्हटले आहे - 'आत्मशून्य स्वभावाचे' (अत्तसुञ्ञसभावा). अर्थाच्या दृष्टीने पाहता, हा धम्मधातू आणि मनोविञ्ञाणधातूचा विशेष आहे. तशा प्रकारच्या भिक्खूचा क्लेशांच्या वशतेमुळे कामांमध्ये (भोगविलासांमध्ये) मनसिकार नसतो, म्हणून म्हटले आहे - 'विमंसनत्थं' (परीक्षणासाठी). "आता माझे चित्त नेक्खम्मात (नैष्क्रम्यात) निश्चित झाले आहे, तर काय आता कामवितर्क देखील उत्पन्न होईल का?" असे परीक्षण करणाऱ्याच्या अर्थाने हे आहे. 'पक्खंदन' म्हणजे अनुप्रवेश (प्रवेश करणे). पण तो तिथे होत नाही, म्हणून म्हटले आहे - 'नप्पविसति' (प्रवेश करत नाही). 'पसीदन' म्हणजे अभिरुची. 'सन्तिट्ठन' म्हणजे प्रतिष्ठान (स्थिर होणे). 'विमुच्चन' म्हणजे अधिमुच्चन (मुक्त होणे/निश्चय करणे). त्या सर्वांचा निषेध करत म्हणतात - 'प्रसाद पावत नाही' (पसादं नापज्जति) इत्यादी. परंतु अशा प्रकारचे त्याचे चित्त कसे स्थिर राहते? हे सांगण्यासाठी 'यथा' इत्यादी म्हटले आहे.

---

Tanti paṭhamajjhānaṃ. Assāti bhikkhuno. Cittaṃ pakkhandatīti parikammacittena saddhiṃ jhānacittaṃ ekattavasena ekajjhaṃ katvā vadati. Gocare gatattāti attano ārammaṇe eva pavattattā. Ahānabhāgiyattāti ṭhitibhāgiyattā. Suṭṭhu vimuttanti vikkhambhanavimuttiyā sammadeva vimuttaṃ. Cittassa ca kāyassa ca vihananato vighāto. Dukkhaṃ paridahanato pariḷāho. Kāmavedanaṃ na vediyati anuppajjanato. Nissaranti tatoti nissaraṇaṃ. Ke nissaranti? Kāmā. Evañca kāmānanti kattusāmivacanaṃ suṭṭhu yujjati. Yadaggena kāmā tato nissaṭāti vuccanti, tadaggena jhānampi kāmato nissaṭanti vattabbataṃ labhatīti vuttaṃ ‘‘kāmehi nissaṭattā’’ti. Evaṃ vikkhambhanavasena kāmanissaraṇaṃ vatvā idāni samucchedavasena accantato nissaraṇaṃ dassetuṃ ‘‘yo panā’’tiādi vuttaṃ. Sesapadesūti sesakoṭṭhāsesu.

'तं' म्हणजे प्रथम ध्यान (पठमज्झान). 'अस्स' म्हणजे त्या भिक्खूचे. 'चित्तं पक्खन्दति' (चित्त प्रवेश करते) हे परिकर्म-चित्तासह ध्यान-चित्ताला एकत्वाच्या भावनेने एकत्र करून सांगितले आहे. 'गोचरे गतत्ता' म्हणजे स्वतःच्या आलंबनातच (आरम्मणात) प्रवृत्त झाल्यामुळे. 'अहानभागियत्ता' म्हणजे स्थितीभागीय (स्थिर राहण्याच्या स्वभावाचे) असल्यामुळे. 'सुट्ठु विमुत्तं' म्हणजे विष्कंभन-विमुक्तीने (विक्खम्भनविमुत्ति) चांगल्या प्रकारे मुक्त झालेले. चित्त आणि काया (शरीर) यांच्या पीडेमुळे 'विघात' होतो. संतापामुळे (दाहामुळे) 'परिळाह' (परिदाह/दुःख) होतो. उत्पन्न न झाल्यामुळे कामवेदनेचा अनुभव घेत नाही. ज्याच्यापासून बाहेर पडतात ते 'निस्सरण' (निःसरण) होय. कोण बाहेर पडतात? काम (भोग). आणि अशा प्रकारे 'कामानं' (कामांचे) हे कर्ता अर्थातील षष्ठी विभक्तीचे रूप योग्य ठरते. ज्या मर्यादेने काम त्यापासून बाहेर पडलेले म्हटले जाते, त्याच मर्यादेने ध्यान देखील कामापासून बाहेर पडलेले आहे, असे म्हणता येते; म्हणूनच 'कामेहि निस्सटत्ता' (कामांपासून बाहेर पडल्यामुळे) असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे विष्कंभन पद्धतीने कामांचे निःसरण सांगून, आता समुच्छेद पद्धतीने अत्यंतिक निःसरण दर्शविण्यासाठी 'यो पना' इत्यादी म्हटले आहे. 'सेसपदेसु' म्हणजे उर्वरित भागांमध्ये (कोष्ठांशांमध्ये).

---

Ayaṃ pana visesoti visesaṃ vadantena taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvātiādiko avisesoti katvā dutiyatatiyavāresu sabbaso anāmaṭṭho, catutthavāre pana ayampi visesoti dassetuṃ ‘‘accantanissaraṇañcettha arahattaphalaṃ yojetabba’’nti vuttaṃ. Yasmā arūpajjhānaṃ [Pg.75] pādakaṃ katvā aggamaggaṃ adhigantvā arahatte ṭhitassa cittaṃ sabbaso rūpehi nissaṭaṃ nāma hoti. Tassa hi phalasamāpattito vuṭṭhāya vīmaṃsanatthaṃ rūpābhimukhaṃ cittaṃ pesentassa. Idamakkhātanti samathayānikānaṃ vasena heṭṭhā cattāro vārā gahitā. Idaṃ pana sukkhavipassakassa vasenāti āha ‘‘suddhasaṅkhāre’’tiādi. ‘‘Puna sakkāyo natthī’’ti uppannanti ‘‘idāni me sakkāyappabandho natthī’’ti vīmaṃsantassa uppannaṃ.

पण हा विशेष आहे, असे सांगताना 'त्या ध्यानाला आधार बनवून' इत्यादी विशेष नसलेला मानून दुसऱ्या आणि तिसऱ्या वेळी पूर्णपणे स्पर्श केला नाही. परंतु चौथ्या वेळी 'हा देखील विशेष आहे' हे दर्शवण्यासाठी 'येथे अत्यंत सुटका (निसरण) आणि अर्हतफळ जोडले पाहिजे' असे म्हटले आहे. कारण अरूपध्यानाला आधार बनवून अग्रमागाची (सर्वोच्च मार्गाची) प्राप्ती करून अर्हतपदावर स्थित असलेल्याचे चित्त पूर्णपणे रूपांपासून मुक्त (निसृत) झालेले असते. कारण फलसमापत्तीमधून उठून तपासणी करण्यासाठी रूपाकडे चित्त पाठवणाऱ्याचे ते चित्त असते. 'हे सांगितले आहे' असे समथयानिकांच्या (समथ साधना करणाऱ्यांच्या) दृष्टीने खालील चार वेळा घेतले आहे. परंतु हे शुद्धविपश्यकासाठी (सुक्खविपस्सक) आहे, हे सांगण्यासाठी 'शुद्ध संस्कार' इत्यादी म्हटले आहे. 'पुन्हा सत्काय नाही' असे उत्पन्न झाले म्हणजे 'आता माझा सत्कायप्रबंध (अस्तित्व) नाही' असा विचार करणाऱ्याला ते उत्पन्न झाले.

---

Nissāraṇīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

निस्सारणीयसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

Brāhmaṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ब्राह्मणवग्गवर्णना समाप्त झाली.

---

Catutthapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

चौथा पन्नासक (चतुत्थ पण्णासक) समाप्त झाला.

---

5. Pañcamapaṇṇāsakaṃ

५. पाचवा पन्नासक (पंचम पण्णासक)

---

(21) 1. Kimilavaggo

(२१) १. किमिलवग्ग (किमिल वर्ग)

---

1-4. Kimilasuttādivaṇṇanā

१-४. किमिलसुत्त इत्यादींची वर्णना

---

201-4. Pañcamassa [Pg.76] paṭhamadutiyāni uttānatthāneva. Tatiye adhivāsanaṃ khamanaṃ, paresaṃ dukkaṭaṃ duruttañca paṭivirodhākaraṇena attano upari āropetvā vāsanaṃ adhivāsanaṃ, tadeva khantīti adhivāsanakkhanti. Subhe ratoti sūrato, suṭṭhu vā pāpato orato virato sorato, tassa bhāvo soraccaṃ. Tenāha ‘‘soraccenāti sucisīlatāyā’’ti. Sā hi sobhanakammaratatā, suṭṭhu vā pāpato oratabhāvo viratatā. Catutthe natthi vattabbaṃ.

२०१-४. पाचव्या (वर्गातील) पहिले आणि दुसरे सुत्त उथळ अर्थाचेच (स्पष्ट अर्थाचेच) आहेत. तिसऱ्यामध्ये 'अधिवासन' म्हणजे सहन करणे, इतरांचे दुष्कृत्य आणि दुर्वचन यांचा विरोध न करता ते स्वतःवर घेऊन राहणे म्हणजे अधिवासन होय, तीच क्षमा म्हणजे 'अधिवासनखंती' (सहनशीलता) होय. शुभ गोष्टींमध्ये रमणारा तो 'सूरतो' (सुशील), किंवा पापापासून चांगल्या प्रकारे दूर राहिलेला, विरक्त झालेला तो 'सोरतो' (सौम्य), त्याचा भाव म्हणजे 'सोरच्चं' (सौम्यता). म्हणूनच म्हटले आहे - 'सोरच्चेन म्हणजे पवित्र शीलतेने'. कारण ती चांगल्या कर्मांमध्ये रममाण असणे किंवा पापापासून चांगल्या प्रकारे दूर राहण्याची वृत्ती (विरतता) आहे. चौथ्यामध्ये काही सांगण्यासारखे नाही.

---

Kimilasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

किमिलसुत्त इत्यादींची वर्णना समाप्त झाली.

---

5. Cetokhilasuttavaṇṇanā

५. चेतोखिलसुत्तवर्णना

---

205. Pañcame cetokhilā nāma atthato vicikicchā kodho ca. Te pana yasmiṃ santāne uppajjanti, tassa kharabhāvo kakkhaḷabhāvo hutvā upatiṭṭhanti, pageva attanā sampayuttacittassāti āha ‘‘cittassa thaddhabhāvā’’ti. Yathā lakkhaṇapāripūriyā gahitāya sabbā satthu rūpakāyasirī gahitā eva nāma hoti evaṃ sabbaññutāya sabbadhammakāyasirī gahitā eva nāma hotīti tadubhayavatthukameva kaṅkhaṃ dassento ‘‘sarīre kaṅkhamāno’’tiādimāha. Vicinantoti dhammasabhāvaṃ vīmaṃsanto. Kicchatīti kilamati. Vinicchetuṃ na sakkotīti sanniṭṭhātuṃ na sakkoti. Ātapati kileseti ātappaṃ, sammāvāyāmoti āha ‘‘ātappāyāti kilesasantāpanavīriyakaraṇatthāyā’’ti. Punappunaṃ yogāyāti bhāvanaṃ punappunaṃ yuñjanāya. Satatakiriyāyāti bhāvanāya nirantarappayogāya.

२०५. पाचव्या सुत्तात 'चेतोखिल' म्हणजे अर्थाच्या दृष्टीने शंका (विचिकित्सा) आणि क्रोध होय. ते ज्या संतानामध्ये (चित्तप्रवाहामध्ये) उत्पन्न होतात, त्याला ते कठोर आणि खडबडीत बनवून राहतात, मग स्वतःशी संप्रयुक्त असलेल्या चित्ताचे काय सांगावे! म्हणूनच म्हटले आहे - 'चित्ताच्या जडत्वामुळे (थद्धभाव)'. ज्याप्रमाणे लक्षणांच्या परिपूर्णतेचे ग्रहण केल्याने शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) संपूर्ण रूपकायशोभा ग्रहण केल्यासारखीच होते, त्याचप्रमाणे सर्वज्ञतेमुळे सर्व धर्मकायशोभा ग्रहण केल्यासारखीच होते, हे दोन्ही विषयांवरील शंका दर्शवताना 'शरीराबद्दल शंका घेणारा' इत्यादी म्हटले आहे. 'विचिन्तो' म्हणजे धर्माच्या स्वभावाची तपासणी करणारा. 'किच्छति' म्हणजे थकून जातो (क्लेश पावतो). 'विनिच्छेतुं न सक्कोति' म्हणजे निर्णय घेऊ शकत नाही. जे क्लेशांना तापवते ते 'आतप्प' (तप) म्हणजेच सम्यक् व्यायाम होय, म्हणूनच म्हटले आहे - 'आतप्पाय म्हणजे क्लेशांना संतापविणारे वीर्य (प्रयत्न) करण्यासाठी'. 'पुन्हा पुन्हा योगासाठी' म्हणजे भावनेचा पुन्हा पुन्हा अभ्यास करण्यासाठी. 'सतत क्रियेसाठी' म्हणजे भावनेच्या निरंतर प्रयोगासाठी.

---

Paṭivedhadhamme kaṅkhamānoti ettha kathaṃ lokuttaradhamme kaṅkhā pavattīti? Na ārammaṇakaraṇavasena, anussutākāraparivitakkaladdhe parikappitarūpe kaṅkhā [Pg.77] pavattatīti dassento āha ‘‘vipassanā…pe… vadanti, taṃ atthi nu kho natthīti kaṅkhatī’’ti. Sikkhāti cettha pubbabhāgasikkhā veditabbā. Kāmañcettha visesuppattiyā mahāsāvajjatāya ceva saṃvāsanimittaṃ ghaṭanāhetu abhiṇhuppattikatāya ca sabrahmacārīsūti kopassa visayo visesetvā vutto, aññatthāpi kopo na cetokhiloti na sakkā viññātunti keci. Yadi evaṃ vicikicchāyapi ayaṃ nayo āpajjati, tasmā yathārutavasena gahetabbaṃ.

'प्रतिवेधधर्माविषयी शंका घेणारा' येथे लोकोत्तर धर्माविषयी शंका कशी निर्माण होते? आलंबन करण्याच्या दृष्टीने नाही, तर ऐकलेल्या गोष्टींच्या आधारे केलेल्या वितर्कातून कल्पिलेल्या रूपावर शंका निर्माण होते, हे दर्शवताना म्हटले आहे - 'विपश्यना...पे... म्हणतात, ते खरोखर आहे की नाही, अशी शंका घेतो'. येथे 'सिक्खा' (शिक्षा) म्हणजे पूर्वभागातील शिक्षा समजावी. आणि येथे विशेष उत्पत्तीमुळे, महादोषामुळे आणि एकत्र राहण्याच्या कारणाने वारंवार उत्पन्न होणाऱ्या स्वभावामुळे 'सब्रह्मचाऱ्यांवर' असा कोधाचा विषय विशेष करून सांगितला आहे. इतर ठिकाणी असलेला क्रोध हा चेतोखिल नाही, असे समजता येत नाही, असे काही जण म्हणतात. जर असे असेल तर शंकेच्या (विचिकित्सेच्या) बाबतीतही हाच नियम लागू होईल, म्हणून शब्दाच्या मूळ अर्थानुसारच ग्रहण केले पाहिजे.

---

Cetokhilasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

चेतोखिलसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

6-8. Vinibandhasuttādivaṇṇanā

६-८. विनिबंधसुत्त इत्यादींची वर्णना

---

206-8. Chaṭṭhe pavattituṃ appadānavasena kusalacittaṃ vinibandhantīti cetasovinibandhā. Taṃ pana vinibandhantā muṭṭhiggāhaṃ gaṇhantā viya hontīti āha ‘‘cittaṃ vinibandhitvā’’tiādi. Kāmagiddho puggalo vatthukāmepi kilesakāmepi assādeti abhinandatīti vuttaṃ ‘‘vatthukāmepi kilesakāmepī’’ti. Attano kāyeti attano nāmakāye, attabhāve vā. Bahiddhārūpeti paresaṃ kāye anindriyabaddharūpe ca. Udaraṃ avadihati upacinoti pūretīti udarāvadehakaṃ. Seyyasukhanti seyyāya sayanavasena uppajjanakasukhaṃ. Samparivattakanti samparivattitvā. Paṇidhāyāti taṇhāvaseneva paṇidahitvā. Iti pañcavidhopi lobhaviseso eva ‘‘cetovinibandho’’ti vuttoti veditabbo. Sattamaṭṭhamesu natthi vattabbaṃ.

२०६-८. सहाव्या सुत्तात प्रवृत्त न होण्याच्या कारणाने जे कुशल चित्ताला बांधून ठेवतात, ते 'चेतोविनिबंध' (चित्ताचे बंध) होत. त्यांना बांधून ठेवणारे हे जणू घट्ट पकड घेणारे असतात, म्हणून म्हटले आहे - 'चित्ताला बांधून' इत्यादी. कामासक्त व्यक्ती वस्तुरूपातील कामाचा (वत्थुकाम) आणि क्लेशरूपातील कामाचा (किलेसकाम) आस्वाद घेते आणि त्यात आनंद मानते, म्हणून 'वस्तुकमातही आणि क्लेशकामातही' असे म्हटले आहे. 'स्वतःच्या कायात' म्हणजे स्वतःच्या नामकायात किंवा आत्मभावात. 'बाह्य रूपात' म्हणजे इतरांच्या शरीरात आणि इंद्रियांशी न जोडलेल्या रूपात. 'उदरं अवदिहति' म्हणजे पोट भरतो किंवा साठवतो, म्हणून 'उदरावदेहक' (पोटभरू). 'शय्यासुख' म्हणजे शय्येवर झोपल्यामुळे उत्पन्न होणारे सुख. 'सम्परीवत्तकं' म्हणजे कूस बदलून झोपणे. 'प्रणिधान करून' म्हणजे तृष्णेच्या वश होऊनच प्रणिधान (इच्छा) करून. अशा प्रकारे हा पाच प्रकारचा लोभविशेषच 'चेतोविनिबंध' म्हटला गेला आहे, असे समजावे. सातव्या आणि आठव्या सुत्तात काही सांगण्यासारखे नाही.

---

Vinibandhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

विनिबंधसुत्त इत्यादींची वर्णना समाप्त झाली.

---

9-10. Gītassarasuttādivaṇṇanā

९-१०. गीतस्सरसुत्त इत्यादींची वर्णना

---

209-210. Navame āyatako nāma gītassaro taṃ taṃ vattaṃ bhinditvā akkharāni vināsetvā pavattoti āha ‘‘āyatakenā’’tiādi. Dhammehi suttavattaṃ nāma atthi, gāthāvattaṃ nāma atthi, taṃ vināsetvā atidīghaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Dhammañhi bhāsantena caturassena vattena parimaṇḍalāni [Pg.78] padabyañjanāni dassetabbāni. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, sarabhañña’’nti (cūḷava. 249) ca vacanato sarena dhammaṃ bhaṇituṃ vaṭṭati. Sarabhaññe kira taraṅgavattadhotakavattabhāgaggahakavattādīni dvattiṃsa vattāni atthi. Tesu yaṃ icchati, taṃ kātuṃ labhatīti. Dasame natthi vattabbaṃ.

२०९-२१०. नवव्या सुत्तात 'दीर्घ' नावाचा गायनाचा सूर त्या त्या वृत्ताचा भंग करून आणि अक्षरांचा नाश करून प्रवृत्त होतो, म्हणून 'दीर्घ स्वराने' इत्यादी म्हटले आहे. धर्मामध्ये सुत्तवृत्त असते, गाथावृत्त असते, त्यांचा नाश करून अतिदीर्घ करणे योग्य नाही. कारण धर्म सांगताना चौरस वृत्ताने परिपूर्ण पदे आणि व्यंजने दर्शवली पाहिजेत. 'भिक्खूंनो, मी सरभञ्ञ (स्वरयुक्त पठण) करण्याची अनुमती देतो' या वचनानुसार स्वरामध्ये धर्म सांगणे योग्य आहे. सरभञ्ञ मध्ये तरंगवृत्त, धोतकवृत्त, भागग्रहकवृत्त इत्यादी बत्तीस वृत्ते आहेत. त्यांपैकी जे हवे असेल, ते करण्याची परवानगी मिळते. दहाव्या सुत्तात काही सांगण्यासारखे नाही.

---

Gītassarasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

गीतस्सरसुत्त इत्यादींची वर्णना समाप्त झाली.

---

Kimilavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

किमिलवग्गवर्णना समाप्त झाली.

---

(22) 2. Akkosakavaggo

(२२) २. अक्कोसकवग्ग (अक्कोसक वर्ग)

---

1-2. Akkosakasuttādivaṇṇanā

१-२. अक्कोसकसुत्त इत्यादींची वर्णना

---

211-2. Dutiyassa paṭhame dasahi akkosavatthūhi akkosakoti ‘‘bālosi, mūḷhosi, oṭṭhosi, goṇosi, gadrabhosī’’tiādinā dasahi akkosavatthūhi akkosako. ‘‘Hotu, muṇḍakasamaṇa, adaṇḍo ahanti karosi, idāni te rājakulaṃ gantvā daṇḍaṃ āropessāmī’’tiādīni vadanto paribhāsako nāmāti āha ‘‘bhayadassanena paribhāsako’’ti. Lokuttaradhammā apāyamaggassa paripanthabhāvato paripantho nāmāti āha ‘‘lokuttaraparipanthassa chinnattā’’ti, lokuttarasaṅkhātassa apāyamaggaparipanthassa chinnattāti attho. Dutiye natthi vattabbaṃ.

२११-२. दुसऱ्या (वर्गातील) पहिल्या सुत्तात दहा शिवीगाळीच्या (आक्रोशाच्या) कारणांनी शिवीगाळ करणारा म्हणजे 'तू मूर्ख आहेस, तू मूढ आहेस, तू उंट आहेस, तू बैल आहेस, तू गाढव आहेस' इत्यादी दहा आक्रोशाच्या कारणांनी शिवीगाळ करणारा होय. 'असो, मुंडक श्रमणा! मी अदंडनीय (शिक्षा न होणारा) आहे असे तू समजतोस काय? आता मी राजकुलात जाऊन तुला शिक्षा करवीन' इत्यादी बोलणारा तो 'परिभासक' (धमकावणारा) होय, म्हणूनच म्हटले आहे - 'भय दाखवून धमकावणारा'. लोकोत्तर धर्म हे अपायमार्गाचे (दुर्गतीचा मार्ग) अडथळे असल्यामुळे त्यांना 'परिपंथ' (अडथळा) म्हटले आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - 'लोकोत्तर परिपंथाचा छेद केल्यामुळे', म्हणजेच लोकोत्तर नावाच्या अपायमार्ग-अडथळ्याचा छेद केल्यामुळे, असा अर्थ आहे. दुसऱ्या सुत्तात काही सांगण्यासारखे नाही.

---

Akkosakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

अक्कोसकसुत्त इत्यादींची वर्णना समाप्त झाली.

---

3-10. Sīlasuttādivaṇṇanā

३-१०. सीलसुत्त इत्यादींची वर्णना

---

213-220. Tatiye (dī. ni. ṭī. 2.149) dussīloti ettha du-saddo abhāvattho ‘‘duppañño’’tiādīsu (ma. ni. 1.449) viya, na garahaṇatthoti āha ‘‘asīlo nissīlo’’ti. Bhinnasaṃvaroti ettha samādinnasīlo kenaci kāraṇena sīlabhedaṃ patto, so tāva bhinnasaṃvaro hotu. Yo pana sabbena sabbaṃ asamādinnasīlo ācārahīno, so kathaṃ bhinnasaṃvaro nāma hotīti[Pg.79]? Sopi sādhusamācārassa pariharaṇīyassa bheditattā bhinnasaṃvaro eva nāma. Vinaṭṭhasaṃvaro saṃvararahitoti hi vuttaṃ hoti. Taṃ taṃ sippaṭṭhānaṃ. Māghātakāleti ‘‘mā ghātetha pāṇīna’’nti evaṃ māghātaghosanaṃ ghositadivase. Abbhuggacchati pāpako kittisaddo. Ajjhāsayena maṅku hotiyeva vippaṭisāribhāvato.

२१३-२२०. तिसऱ्यामध्ये (दी. नि. टी. २.१४९) 'दुस्सीलो' येथे 'दु' हा शब्द 'दुप्पञ्ञो' इत्यादींप्रमाणे (म. नि. १.४४९) अभावाच्या अर्थाने आहे, निंदेच्या अर्थाने नाही, म्हणून 'असीलो निस्सीलो' (शील नसलेला, शीलरहित) असे म्हटले आहे. 'भिन्नसंवरो' येथे ज्याने शील ग्रहण केले आहे आणि काही कारणाने ज्याचा शीलभंग झाला आहे, तो तर 'भिन्नसंवर' होय. परंतु जो पूर्णपणे शील ग्रहण न केलेला आणि आचारहीन आहे, तो 'भिन्नसंवर' कसा काय असू शकतो? तो देखील पाळण्यायोग्य अशा चांगल्या आचाराचा भंग झाल्यामुळे 'भिन्नसंवर'च म्हटला जातो. 'विनट्ठसंवरो' म्हणजे संवररहित असे म्हटले आहे. 'तं तं सिप्पट्ठाणं' म्हणजे ते ते शिल्पस्थान. 'माघाताकाले' म्हणजे "प्राण्यांची हत्या करू नका" अशी हत्येची बंदी घोषित केलेल्या दिवशी. 'अब्भुग्गच्छति पापको कित्तिसद्do' म्हणजे वाईट कीर्ती पसरते. 'अज्झासयेन मङ्कु होतियेव' म्हणजे पश्चात्ताप झाल्यामुळे मनातून खिन्न होतोच.

---

Tassāti dussīlassa. Samādāya vattitaṭṭhānanti uṭṭhāya samuṭṭhāya katakāraṇaṃ. Āpāthaṃ āgacchatīti taṃ manaso upaṭṭhāti. Ummīletvā idhalokanti ummīlanakāle attano puttadārādivasena idhalokaṃ passati. Nimīletvā paralokanti nimīlanakāle gatinimittupaṭṭhānavasena paralokaṃ passati. Tenāha ‘‘cattāro apāyā’’tiādi. Pañcamapadanti ‘‘kāyassa bhedā’’tiādinā vutto pañcamo ādīnavakoṭṭhāso. Vuttavipariyāyenāti vuttatthāya ādīnavakathāya vipariyāyena ‘‘appamatto taṃ taṃ kasivaṇijjādiṃ yathākālaṃ sampādetuṃ sakkotī’’tiādinā. Pāsaṃsaṃ sīlamassa atthīti sīlavā. Sīlasampannoti sīlena samannāgato sampannasīloti evamādikaṃ pana atthavacanaṃ sukaranti anāmaṭṭhaṃ. Catutthādīni uttānatthāneva.

'तस्स' म्हणजे त्या दुःशीलाचे. 'समादाय वत्तितट्ठानं' म्हणजे उठून, उद्योग करून केलेले कार्य. 'आपाथं आगच्छति' म्हणजे ते मनासमोर उपस्थित होते. 'उम्मीलेत्वा इधलोकं' म्हणजे डोळे उघडताना स्वतःचे मुले, पत्नी इत्यादींच्या रूपाने या लोकाला पाहतो. 'निमीलेत्वा परलोकं' म्हणजे डोळे मिटताना गतीचे निमित्त उपस्थित झाल्यामुळे परलोकाला पाहतो. म्हणूनच "चत्तारो अपाया" इत्यादी म्हटले आहे. 'पञ्चमपदं' म्हणजे "कायस्स भेदा" इत्यादींद्वारे सांगितलेला पाचवा आदीनव (दोष) विभाग. 'वुत्तविपरियायेन' म्हणजे सांगितलेल्या आदीनवकथेच्या उलट अर्थाने, जसे की "अप्रमत्त राहून तो त्या त्या शेती, व्यापार इत्यादी गोष्टी योग्य वेळी पूर्ण करू शकतो" इत्यादी. 'पासंसं सीलमस्स अत्थीति सीलवा' म्हणजे ज्याचे शील प्रशंसनीय आहे तो 'शीलवान'. 'सीलसम्पन्नो' म्हणजे शीलाने युक्त असलेला, संपन्नशील असलेला, इत्यादी अर्थ स्पष्ट करणे सोपे असल्याने त्यावर भाष्य केलेले नाही. चौथे इत्यादी स्पष्ट अर्थाचेच आहेत.

---

Sīlasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

शीलसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

Akkosakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

अक्कोसकवग्ग (आक्रोशकवर्ग) चे वर्णन समाप्त झाले.

---

(23) 3. Dīghacārikavaggo

(२३) ३. दीर्घचारिकवग्ग

---

1-10. Paṭhamadīghacārikasuttādivaṇṇanā

१-१०. प्रथमदीर्घचारिकसुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

221-230. Tatiyassa paṭhamādīni suviññeyyāni. Pañcame raho nisajjāya āpajjatīti ‘‘yo pana bhikkhu mātugāmena saddhiṃ eko ekāya raho nisajjaṃ kappeyya, pācittiya’’nti imasmiṃ sikkhāpade (pāci. 290) vuttaṃ āpattiṃ āpajjati. Paṭicchanne āsane āpajjatīti ‘‘yo pana bhikkhu mātugāmena raho paṭicchanne āsane nisajjaṃ kappeyya, pācittiya’’nti imasmiṃ vuttaṃ āpattiṃ āpajjati. Mātugāmassa uttari chappañcavācāhi dhammaṃ desento [Pg.80] āpajjatīti ‘yo pana bhikkhu mātugāmassa uttari chappañcavācāhi dhammaṃ deseyya aññatra viññunā purisaviggahenā’’ti (pāci. 63) evaṃ vuttaṃ āpattiṃ āpajjati. Tenāha ‘‘tesaṃ tesaṃ sikkhāpadānaṃ vasena veditabbānī’’ti. Chaṭṭhādīni uttānatthāni.

२२१-२३०. तिसऱ्याचे पहिले इत्यादी सहज समजण्यासारखे आहेत. पाचव्यामध्ये 'रहो निसज्जाय आपज्जति' म्हणजे "जो भिक्खू स्त्रीसोबत एकांतात एकाएकी बसतो, त्याला पाचित्तिय होते" या शिक्षापदात (पाचि. २९०) सांगितलेली आपत्ती प्राप्त होते. 'पटiच्छन्ने आसने आपज्जति' म्हणजे "जो भिक्खू स्त्रीसोबत एकांतात झाकलेल्या आसनावर बसतो, त्याला पाचित्तिय होते" यात सांगितलेली आपत्ती प्राप्त होते. 'मातुगामस्स उत्तरि छप्पञ्चवाचाहि धम्मं देसेन्तो आपज्जति' म्हणजे "जो भिक्खू सुज्ञ पुरुषाच्या उपस्थितीशिवाय स्त्रीला पाच-सहा शब्दांपेक्षा अधिक धम्म उपदेश करतो..." (पाचि. ६३) यात सांगितलेली आपत्ती प्राप्त होते. म्हणूनच "त्या त्या शिक्षापदांच्या आधारे हे जाणावे" असे म्हटले आहे. सहावे इत्यादी स्पष्ट अर्थाचेच आहेत.

---

Paṭhamadīghacārikasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथमदीर्घचारिकसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

Dīghacārikavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

दीर्घचारिकवग्ग वर्णन समाप्त झाले.

---

231-302. Catutthavaggādīni uttānatthāni.

२३१-३०२. चौथ्या वर्गाचे इत्यादी स्पष्ट अर्थाचेच आहेत.

---

Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

अशा प्रकारे मनोरथपूरणी नावाच्या अङ्गुत्तरनिकाय-अट्ठकथेतील

---

Pañcakanipātavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā samattā.

पंचकनिपात वर्णनातील अस्पष्ट अर्थांचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

---

. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना माझा नमस्कार असो.

---

Aṅguttaranikāye

अङ्गुत्तरनिकाय अंतर्गत

---

Chakkanipāta-ṭīkā

छक्कनिपात-टीका

---

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

१. प्रथम पण्णासक

---

1. Āhuneyyavaggo

१. आहुनेय्यवग्ग

---

1. Paṭhamaāhuneyyasuttavaṇṇanā

१. प्रथम आहुनेय्यसुत्ताचे वर्णन

---

1. Chakkanipātassa [Pg.81] paṭhame cakkhunā rūpaṃ disvāti nissayavohārena vuttaṃ. Sasambhārakaniddesoyaṃ yathā ‘‘dhanunā vijjhatī’’ti, tasmā nissayasīsena nissitassa gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Tenāyamattho ‘‘cakkhudvāre rūpārammaṇe āpāthagate taṃ rūpaṃ cakkhuviññāṇena disvā’’ti. Neva sumano hotīti javanakkhaṇe iṭṭhe ārammaṇe rāgaṃ anuppādento neva sumano hoti gehassitapemavasenapi maggena sabbaso rāgassa samucchinnattā. Na dummanoti aniṭṭhe adussanto na dummano. Pasādaññathattavasenapi iṭṭhepi aniṭṭhepi majjhattepi ārammaṇe na samaṃ sammā ayoniso gahaṇaṃ asamapekkhanaṃ. Ayañcassa paṭipatti sativepullappattiyā paññāvepullappattiyā cāti āha ‘‘sato sampajāno hutvā’’ti. Satiyā yuttattā sato. Sampajaññena yuttattā sampajāno. Ñāṇuppattipaccayarahitakālepi pavattibhedanato ‘‘satatavihāro kathito’’ti vuttaṃ. Satatavihāroti khīṇāsavassa niccavihāro sabbadā pavattanakavihāro. Ṭhapetvā hi samāpattivelaṃ bhavaṅgavelañca khīṇāsavā imināva chaḷaṅgupekkhāvihārena viharanti.

१. छक्कनिपाताच्या पहिल्या सुत्तात 'चक्खुना रूपं दिस्वा' (डोळ्याने रूप पाहून) असे आश्रय-व्यवहाराने म्हटले आहे. हा ससंभारक निर्देश आहे, जसे की "धनुष्याने विंधतो", म्हणून आश्रयाच्या मुख्यतेने आश्रिताचे ग्रहण समजावे. म्हणूनच याचा अर्थ असा आहे - "चक्षुद्वारात रूपाचे आलंबन समोर आल्यावर, त्या रूपाला चक्षुविज्ञानाने पाहून". 'नेव सुमनो होति' (आनंदी होत नाही) म्हणजे जवन-क्षणी इष्ट आलंबनाविषयी राग उत्पन्न न केल्यामुळे तो आनंदी होत नाही, कारण गृहस्थी प्रेमाच्या वशतेने देखील मार्गाद्वारे रागाचा पूर्णपणे उच्छेद झालेला असतो. 'न दुम्मनो' (दुःखी होत नाही) म्हणजे अनिष्ट आलंबनाविषयी द्वेष न केल्यामुळे तो दुःखी होत नाही. प्रसन्नता किंवा विकृतीच्या वशतेने इष्ट, अनिष्ट किंवा तटस्थ आलंबनाचे अयोग्य ग्रहण न करणे किंवा चुकीच्या पद्धतीने न पाहणे. आणि त्याचे हे आचरण स्मृतीच्या विपुलतेमुळे आणि प्रज्ञेच्या विपुलतेमुळे होते, म्हणून "सतो सम्पजानो हुत्वा" (स्मृतिमान व संप्रजन्ययुक्त होऊन) असे म्हटले आहे. स्मृतीने युक्त असल्यामुळे 'सतो'. संप्रजन्याने युक्त असल्यामुळे 'सम्पजानो'. ज्ञानोत्पत्तीच्या प्रत्ययाचा अभाव असताना देखील प्रवृत्तीच्या भेदावरून "सततविहार सांगितला आहे" असे म्हटले आहे. 'सततविहारो' म्हणजे क्षीणासवांचा नित्य विहार, जो नेहमी चालू राहणारा विहार आहे. कारण समापत्तीचा काळ आणि भवांगाचा काळ वगळता क्षीणासव या सहा अंगांच्या उपेक्षाविहारानेच (छळङ्ग-उपेक्खा-विहार) विहार करतात.

---

Ettha ca ‘‘chasu dvāresupi upekkhako viharatī’’ti iminā chaḷaṅgupekkhā kathitā. ‘‘Sampajāno’’ti vacanato pana cattāri ñāṇasampayuttacittāni labbhanti tehi vinā sampajānatāya asambhavato. Satatavihārabhāvato aṭṭha mahākiriyacittāni labbhanti. ‘‘Neva sumano na dummano’’ti vacanato aṭṭha mahākiriyacittāni, hasituppādo, voṭṭhabbanañcāti dasa cittāni labbhanti. Rāgadosasahajātānaṃ somanassadomanassānaṃ abhāvo tesampi sādhāraṇoti chaḷaṅgupekkhāvasena āgatānaṃ imesaṃ satatavihārānaṃ somanassaṃ kathaṃ labbhatīti ce? Āsevanato. Kiñcāpi [Pg.82] khīṇāsavo iṭṭhāniṭṭhepi ārammaṇe majjhatto viya bahulaṃ upekkhako viharati attano parisuddhapakatibhāvāvijahanato, kadāci pana tathā cetobhisaṅkhārābhāve yaṃ taṃ sabhāvato iṭṭhaṃ ārammaṇaṃ, tassa yāthāvasabhāvaggahaṇavasenapi arahato cittaṃ pubbāsevanavasena somanassasahagataṃ hutvā pavattateva.

आणि येथे "सहाही द्वारांमध्ये उपेक्षक होऊन विहार करतो" याद्वारे षडंग-उपेक्षा (छळङ्ग-उपेक्खा) सांगितली आहे. "सम्पजानो" या शब्दावरून चार ज्ञानसंप्रयुक्त चित्ते प्राप्त होतात, कारण त्यांच्याशिवाय संप्रजन्य असणे अशक्य आहे. सततविहार असल्यामुळे आठ महाक्रियाचित्ते प्राप्त होतात. "नेव सुमनो न दुम्मनो" या शब्दावरून आठ महाक्रियाचित्ते, हसितुत्पाद आणि वोठ्ठब्बन अशी दहा चित्ते प्राप्त होतात. राग आणि द्वेषासोबत उत्पन्न होणाऱ्या सौमनस्य आणि दौर्मनस्याचा अभाव त्यांच्यातही सामान्य आहे, तर मग षडंग-उपेक्षेच्या स्वरूपात आलेल्या या सततविहारांमध्ये सौमनस्य कसे प्राप्त होते? आसेवनामुळे. जरी क्षीणासव इष्ट आणि अनिष्ट आलंबनांमध्ये देखील तटस्थाप्रमाणे बहुतांश वेळा उपेक्षक होऊन विहार करतात, कारण ते आपला शुद्ध स्वभाव सोडत नाहीत, तरीही कधीकधी तशा चेतोभिसंस्काराच्या अभावी जे स्वभावतः इष्ट आलंबन असते, त्याचे यथार्थ स्वरूप ग्रहण केल्यामुळे देखील अर्हतांचे चित्त पूर्व-आसेवनाच्या प्रभावाने सौमनस्य-सहगत होऊन प्रवृत्त होतेच.

---

Paṭhamaāhuneyyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथम आहुनेय्यसुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले.

---

2-7. Dutiyaāhuneyyasuttādivaṇṇanā

२-७. द्वितीय आहुनेय्यसुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

2-7. Dutiye (visuddhi. 2.380) anekavihitanti anekavidhaṃ nānappakāraṃ. Iddhividhanti iddhikoṭṭhāsaṃ. Paccanubhotīti paccanubhavati, phusati sacchikaroti pāpuṇātīti attho. Idānissa anekavihitabhāvaṃ dassento ‘‘ekopi hutvā’’tiādimāha. Tattha ‘‘ekopi hutvā’’ti iminā karaṇato pubbeva pakatiyā ekopi hutvā. Bahudhā hotīti bahūnaṃ santike caṅkamitukāmo vā sajjhāyaṃ kātukāmo vā pañhaṃ pucchitukāmo vā hutvā satampi sahassampi hoti. Āvibhāvaṃ tirobhāvanti ettha āvibhāvaṃ karoti, tirobhāvaṃ karotīti ayamattho. Idameva hi sandhāya paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 3.11) vuttaṃ – ‘‘āvibhāvanti kenaci anāvuṭaṃ hoti appaṭicchannaṃ vivaṭaṃ, tirobhāvanti kenaci āvuṭaṃ hoti paṭicchannaṃ pihitaṃ paṭikujjita’’nti. Tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati seyyathāpi ākāseti ettha tirokuṭṭanti parakuṭṭaṃ, kuṭṭassa parabhāganti vuttaṃ hoti. Esa nayo itaresu. Kuṭṭoti ca gehabhittiyā etaṃ adhivacanaṃ. Pākāroti gehavihāragāmādīnaṃ parikkhepapākāro. Pabbatoti paṃsupabbato vā pāsāṇapabbato vā. Asajjamānoti alaggamāno seyyathāpi ākāse viya.

२-७. दुसऱ्या भागात (विसुद्धि मग्ग २.३८०) 'अनेकविहितं' म्हणजे अनेक प्रकारचे, नाना प्रकारचे. 'इद्धिविधं' म्हणजे ऋद्धीचे प्रकार. 'पच्चनुभोति' म्हणजे प्रत्यक्ष अनुभव घेतो, स्पर्श करतो, साक्षात करतो, प्राप्त करतो असा अर्थ आहे. आता त्याचा अनेकविध भाव दाखवताना 'एकोपि हुत्वा' (एक असूनही) इत्यादी म्हटले आहे. त्यात 'एकोपि हुत्वा' याने ऋद्धीची क्रिया करण्यापूर्वी स्वाभाविकपणे एकच असलेला. 'बहुधा होति' म्हणजे अनेकांच्या जवळ चंक्रमण करण्याची इच्छा असणारा, किंवा सज्झाय करण्याची इच्छा असणारा, किंवा प्रश्न विचारण्याची इच्छा असणारा होऊन शंभर किंवा हजार रूप धारण करतो. 'आविभावं तिरोभावं' येथे प्रकट होतो, अदृश्य होतो असा अर्थ आहे. याच संदर्भाने पटिसम्भिदामग्गात (पटि. म. ३.११) म्हटले आहे – 'आविभावं म्हणजे कोणाकडूनही न झाकलेले, अप्रकट नसलेले, उघडे असणे; तिरोभावं म्हणजे कोणाकडून तरी झाकलेले, गुप्त केलेले, बंद केलेले, आच्छादित असणे.' 'तिरोकुट्टं तिरोपाकारं तिरोपब्बतं असज्जमानो गच्छति सेय्यथापि आकासे' येथे 'तिरोकुट्टं' म्हणजे भिंतीच्या पलीकडे, भिंतीचा पलीकडचा भाग असे म्हटले आहे. हाच नियम इतरांच्या बाबतीतही लागू होतो. 'कुट्ट' हे घराच्या भिंतीचे नाव आहे. 'पाकार' म्हणजे घर, विहार, गाव इत्यादींच्या भोवतालची तटबंदी. 'पब्बत' म्हणजे मातीचा डोंगर किंवा दगडाचा डोंगर. 'असज्जमानो' म्हणजे न अडकता, जणू काही आकाशात असल्यासारखे.

---

Ummujjanimujjanti ettha ummujjanti uṭṭhānaṃ vuccati. Nimujjanti saṃsīdanaṃ. Ummujjañca nimujjañca ummujjanimujjaṃ. Udakepi abhijjamāneti ettha yaṃ udakaṃ akkamitvā saṃsīdati, taṃ bhijjamānanti vuccati, viparītaṃ abhijjamānaṃ. Pallaṅkena gacchati. Pakkhī [Pg.83] sakuṇoti pakkhehi yuttasakuṇo. Imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parāmasatīti ettha candimasūriyānaṃ dvācattālīsayojanasahassassa upari caraṇena mahiddhikatā, tīsu dīpesu ekakkhaṇe ālokakaraṇena mahānubhāvatā veditabbā. Evaṃ uparicaraṇaālokakaraṇehi mahiddhike mahānubhāve. Parāmasatīti gaṇhāti, ekadese vā chupati. Parimajjatīti samantato ādāsatalā viya parimajjati. Yāva brahmalokāpīti brahmalokampi paricchedaṃ katvā. Kāyena vasaṃ vattetīti tatra brahmaloke kāyena attano vasaṃ vatteti.

'उम्मुज्जनिमुज्जं' येथे 'उम्मुज्ज' म्हणजे वर येणे (उठणे) म्हटले जाते. 'निमुज्ज' म्हणजे खाली जाणे (बुडणे). वर येणे आणि खाली जाणे म्हणजे 'उम्muज्जनिमुज्जं' (डुबकी मारणे). 'उदकेपि अभिञ्जमाने' येथे ज्या पाण्यावर पाय ठेवल्याने माणूस बुडतो, त्याला 'भिञ्जमान' (भेदणारे पाणी) म्हटले जाते, आणि याच्या उलट ते 'अभिञ्जमान' (न भेदणारे पाणी) होय. मांडी घालून (पद्मासनात) जातो. 'पक्खी सकुणो' म्हणजे पंख असलेला पक्षी. 'इमेपि चन्दिमसूरिये एवम्महिद्धिके एवम्महानुभावे पाणिना परामसति' येथे चंद्र आणि सूर्य यांच्या बेचाळीस हजार योजन वर फिरण्यामुळे त्यांची 'महिद्धिकता' (महान ऋद्धी) आणि तीन द्वीपांमध्ये एकाच क्षणी प्रकाश पाडण्यामुळे त्यांची 'महानुभावता' (महान प्रभाव) समजली पाहिजे. अशा प्रकारे वर फिरणे आणि प्रकाश पाडणे यांमुळे ते महान ऋद्धियुक्त आणि महान प्रभावशाली आहेत. 'परामसति' म्हणजे पकडतो किंवा एका भागाला स्पर्श करतो. 'परिमज्जति' म्हणजे आरशाच्या पृष्ठभागाप्रमाणे सर्व बाजूंनी कुरवाळतो. 'याव ब्रह्मलोकापि' म्हणजे ब्रह्मलोकापर्यंतची मर्यादा निश्चित करून. 'कायेen वसं वत्तेति' म्हणजे त्या ब्रह्मलोकात शरीराने स्वतःचे नियंत्रण चालवतो.

---

Dibbāya sotadhātuyāti ettha dibbasadisattā dibbā. Devatānañhi sucaritakammanibbattā pittasemharuhirādīhi apalibuddhā upakkilesavimuttatāya dūrepi ārammaṇasampaṭicchanasamatthā dibbā pasādasotadhātu hoti. Ayañcāpi imassa bhikkhuno vīriyabhāvanābalena nibbattā ñāṇasotadhātu tādisāyevāti dibbasadisattā dibbā. Apica dibbavihāravasena paṭiladdhattā attanā ca dibbavihārasannissitattāpi dibbā. Savanaṭṭhena nijjīvaṭṭhena ca sotadhātu. Sotadhātukiccakaraṇena sotadhātu viyātipi sotadhātu. Tāya sotadhātuyā. Visuddhāyāti suddhāya nirupakkilesāya. Atikkantamānusikāyāti manussūpacāraṃ atikkamitvā saddasavane mānusikaṃ maṃsasotadhātuṃ atikkantāya vītivattetvā ṭhitāya. Ubho sadde suṇātīti dve sadde suṇāti. Katame dve? Dibbe ca mānuse ca, devānañca manussānañca saddeti vuttaṃ hoti. Etena padesapariyādānaṃ veditabbaṃ. Ye dūre santike cāti ye saddā dūre paracakkavāḷepi, ye ca santike antamaso sadehasannissitapāṇakasaddāpi, te suṇātīti vuttaṃ hoti. Etena nippadesapariyādānaṃ veditabbaṃ.

'दिब्बाय सोतधातुया' येथे दिव्य असल्यासारखे म्हणून 'दिव्य'. कारण देवतांची सुचरित कर्मांमुळे उत्पन्न झालेली, पित्त, कफ, रक्त इत्यादींनी बाधा न झालेली आणि उपक्किलेसांपासून मुक्त असल्यामुळे दूरचेही आलंबन ग्रहण करण्यास समर्थ असणारी दिव्य 'प्रसाद-श्रोतधातू' असते. आणि या भिक्खूची देखील वीर्य-भावनेच्या बलाने उत्पन्न झालेली 'ज्ञान-श्रोतधातू' तशीच असते, म्हणून दिव्य असल्यासारखी असल्याने तिला 'दिव्य' म्हटले आहे. शिवाय, दिव्य विहाराच्या द्वारे प्राप्त झाल्यामुळे आणि स्वतः दिव्य विहारावर आश्रित असल्यामुळेही ती 'दिव्य' आहे. ऐकण्याच्या अर्थाने आणि निर्जीव असण्याच्या अर्थाने ती 'श्रोतधातू' आहे. श्रोतधातूचे कार्य करत असल्यामुळे श्रोतधाूसारखी असणे या अर्थानेही ती 'श्रोतधातू' आहे. त्या श्रोतधातूने. 'विसुद्धाय' म्हणजे शुद्ध, उपक्किलेसरहित. 'अतिक्कन्तमानुसिकाय' म्हणजे मानवी मर्यादेचे उल्लंघन करून, शब्द ऐकण्याच्या बाबतीत मानवी मांस-श्रोतधातूचे उल्लंघन करून पलीकडे गेलेली. 'उभो सद्दे सुणाति' म्हणजे दोन्ही प्रकारचे शब्द ऐकतो. कोणते दोन? दिव्य आणि मानवी, म्हणजेच देव आणि मानवांचे शब्द असे म्हटले आहे. यावरून मर्यादित क्षेत्राचे ग्रहण (प्रदेशपरियादान) समजले पाहिजे. 'ये दूरे सन्तिके च' म्हणजे जे शब्द दूर दुसऱ्या चक्रवाळात आहेत, आणि जे जवळ अगदी स्वतःच्या शरीरात राहणाऱ्या जंतूंचे आवाज आहेत, ते सर्व ऐकतो असे म्हटले आहे. यावरून अमर्यादित क्षेत्राचे ग्रहण (निप्पदेशपरियादान) समजले पाहिजे.

---

Parasattānanti attānaṃ ṭhapetvā sesasattānaṃ. Parapuggalānanti idampi iminā ekatthameva. Veneyyavasena pana desanāvilāsena ca byañjananānattaṃ kataṃ. Cetasā cetoti attano cittena tesaṃ cittaṃ. Pariccāti paricchinditvā. Pajānātīti sarāgādivasena nānappakārato jānāti. Sarāgaṃ vā cittantiādīsu pana aṭṭhalobhasahagatacittaṃ sarāgaṃ cittanti veditabbaṃ. Avasesaṃ cātubhūmakaṃ kusalābyākatacittaṃ vītarāgaṃ. Dve [Pg.84] domanassacittāni, dve vicikicchuddhaccacittānīti imāni pana cattāri cittāni imasmiṃ duke saṅgahaṃ na gacchanti. Keci pana therā tānipi saṅgaṇhanti. Duvidhaṃ pana domanassacittaṃ sadosaṃ cittaṃ nāma. Sabbampi cātubhūmakaṃ kusalābyākatacittaṃ vītadosaṃ. Sesāni dasa akusalacittāni imasmiṃ duke saṅgahaṃ na gacchanti. Keci pana therā tānipi saṅgaṇhanti. Samohaṃ vītamohanti ettha pana pāṭipuggalikanayena vicikicchuddhaccasahagatadvayameva samohaṃ. Mohassa pana sabbākusalesu sambhavato dvādasavidhampi akusalacittaṃ samohaṃ cittanti veditabbaṃ. Avasesaṃ vītamohaṃ. Thinamiddhānugataṃ pana saṃkhittaṃ, uddhaccānugataṃ vikkhittaṃ. Rūpāvacarārūpāvacaraṃ mahaggataṃ, avasesaṃ amahaggataṃ. Sabbampi tebhūmakaṃ sauttaraṃ, lokuttaraṃ anuttaraṃ. Upacārappattaṃ appanāppattañca samāhitaṃ, ubhayamappattaṃ asamāhitaṃ. Tadaṅgavikkhambhanasamucchedappaṭippassaddhinissaraṇavimuttiṃ pattaṃ pañcavidhampi etaṃ vimuttaṃ, vimuttimappattaṃ vā avimuttanti veditabbaṃ.

'परसत्तानं' म्हणजे स्वतःला सोडून इतर प्राण्यांचे. 'परपुग्गलानं' हे देखील याच अर्थाचे आहे. परंतु विनेय जनांच्या गरजेनुसार आणि देशनेच्या विविधतेमुळे शब्दांमध्ये भिन्नता केली आहे. 'चेतसा चेतो' म्हणजे स्वतःच्या चित्ताने त्यांच्या चित्ताला. 'परिच्च' म्हणजे जाणून घेऊन. 'पजानाति' म्हणजे सराग इत्यादींच्या रूपाने विविध प्रकारे जाणतो. 'सरागं वा चित्तं' इत्यादींमध्ये आठ लोभसहगत चित्तांना 'सराग चित्त' समजावे. उर्वरित चारही भूमींमधील कुशल आणि अव्याकृत चित्त हे 'वीतराग चित्त' होय. दोन दौर्मनस्य चित्ते आणि दोन विचिकित्सा-उद्धच्च चित्ते, ही चार चित्ते या द्विकामध्ये समाविष्ट होत नाहीत. परंतु काही थेर त्यांचाही यात समावेश करतात. दोन प्रकारचे दौर्मनस्य चित्त हे 'सदोष चित्त' म्हणून ओळखले जाते. सर्व चारही भूमींमधील कुशल आणि अव्याकृत चित्त हे 'वीतदोष चित्त' होय. उर्वरित दहा अकुशल चित्ते या द्विकामध्ये समाविष्ट होत नाहीत. परंतु काही थेर त्यांचाही यात समावेश करतात. 'समोहं वीतमोहं' येथे वैयक्तिक दृष्टीने विचिकित्सा आणि उद्धच्च या दोन चित्तांनाच 'समोह चित्त' म्हटले आहे. परंतु मोह हा सर्व अकुशल चित्तांमध्ये संभवत असल्यामुळे, बाराही प्रकारच्या अकुशल चित्तांना 'समोह चित्त' समजावे. उर्वरित चित्त हे 'वीतमोह चित्त' होय. थिन-मिद्धयुक्त चित्त हे 'संखित्त' चित्त होय, आणि उद्धच्चयुक्त चित्त हे 'विक्खित्त' चित्त होय. रूपावचर आणि अरूपावचर चित्त हे 'महग्गत' चित्त होय, आणि उर्वरित चित्त हे 'अमहग्गत' होय. सर्व तिन्ही भूमींमधील चित्त हे 'सउत्तर' होय, आणि लोकोत्तर चित्त हे 'अनुत्तर' होय. उपचार समाधी आणि अर्पणा समाधी प्राप्त झालेले चित्त हे 'समाहित' होय, आणि दोन्ही प्राप्त न झालेले चित्त हे 'असमाहित' होय. तदंग-विमुक्ती, विक्खंभन-विमुक्ती, समुच्छेद-विमुक्ती, पटिप्पस्सद्धि-विमुक्ती आणि निस्सरण-विमुक्ती या पाच प्रकारच्या विमुक्तींना प्राप्त झालेले चित्त हे 'विमुक्त' होय, आणि विमुक्ती प्राप्त न झालेले चित्त हे 'अविमुक्त' समजावे.

---

Anekavihitanti (pārā. aṭṭha. 1.12) anekavidhaṃ, anekehi vā pakārehi pavattitaṃ saṃvaṇṇitanti attho. Pubbenivāsanti samanantarātītabhavaṃ ādiṃ katvā tattha tattha nivutthasantānaṃ. Anussaratīti khandhapaṭipāṭivasena, cutipaṭisandhivasena vā anugantvā anugantvā sarati. Seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ…pe… pubbenivāsaṃ anussaratīti. Tattha ekampi jātinti ekampi paṭisandhimūlaṃ cutipariyosānaṃ ekabhavapariyāpannaṃ khandhasantānaṃ. Esa nayo dvepi jātiyotiādīsupi. Anekepi saṃvaṭṭakappetiādīsu pana parihāyamāno kappo saṃvaṭṭakappo, vaḍḍhamāno vivaṭṭakappoti veditabbo. Tattha saṃvaṭṭena saṃvaṭṭaṭṭhāyī gahito hoti taṃmūlakattā, vivaṭṭena vivaṭṭaṭṭhāyī. Evañhi sati yāni tāni ‘‘cattārimāni, bhikkhave, kappassa asaṅkhyeyyāni. Katamāni cattāri? Saṃvaṭṭo saṃvaṭṭaṭṭhāyī vivaṭṭo vivaṭṭaṭṭhāyī’’ti (a. ni. 4.156) vuttāni, tāni pariggahitāni honti.

‘अनेकविहितं’ (पारा. अट्ठ. १.१२) म्हणजे अनेकविध, किंवा अनेक प्रकारे प्रवृत्त झालेले अथवा वर्णन केलेले, असा अर्थ आहे. ‘पुब्बेनिवासं’ (पूर्वनिवास) म्हणजे अगदी अलीकडच्या भूतकाळातील जन्मापासून सुरुवात करून वेगवेगळ्या ठिकाणी राहिलेल्या नाम-रूप प्रवाहाची मालिका (संतती). ‘अनुस्सरति’ (अनुस्मरण करतो) म्हणजे स्कंधांच्या अनुक्रमाने किंवा च्युती आणि प्रतिसंधीच्या अनुक्रमाने वारंवार मागे जाऊन स्मरण करतो. जसे की - ‘एकं पि जातिं...पे... पुब्बेनिवासं अनुस्सरति’ (एका जन्माचेही...पे... पूर्वनिवासाचे अनुस्मरण करतो). त्यात ‘एकं पि जातिं’ म्हणजे एक प्रतिसंधीपासून सुरू होऊन च्युतीपर्यंत समाप्त होणारा, एकाच भवात समाविष्ट असलेला स्कंध-प्रवाह. हाच नियम ‘द्वे पि जातियो’ (दोन जन्मांचेही) इत्यादींमध्येही लागू होतो. ‘अनेके पि संवट्टकप्पे’ (अनेक संवर्तकल्पांमध्ये) इत्यादींमध्ये, नष्ट होत जाणारा कल्प म्हणजे ‘संवर्तकल्प’ (संवट्टकप्प) आणि विकसित होत जाणारा कल्प म्हणजे ‘विवर्तकल्प’ (विवट्टकप्प) असे समजावे. तेथे ‘संवर्त’ या शब्दाने संवर्तस्थायी (संवट्टट्ठायी) कल्प घेतला जातो कारण तो त्याचा मूळ आधार आहे, आणि ‘विवर्त’ या शब्दाने विवर्तस्थायी (विवट्टट्ठायी) कल्प घेतला जातो. असे असल्यावरच, "भिक्खूहो, कल्पाचे हे चार असंख्येय भाग आहेत. कोणते चार? संवर्त, संवर्तस्थायी, विवर्त आणि विवर्तस्थायी" (अं. नि. ४.१५६) असे जे म्हटले आहे, ते सर्व समाविष्ट होते.

---

Amutrāsinti amumhi saṃvaṭṭakappe ahaṃ amumhi bhave vā yoniyā vā gahiyā vā viññāṇaṭṭhitiyā vā sattāvāse vā sattanikāye vā āsiṃ. Evaṃnāmoti tisso vā phusso vā. Evaṃgottoti gotamo vā kaccāyano vā kassapo vā. Idamassa atītabhave attano nāmagottānussaraṇavasena vuttaṃ. Sace pana tasmiṃ kāle attano vaṇṇasampattilūkhapaṇītajīvikabhāvaṃ [Pg.85] sukhadukkhabahulataṃ appāyukadīghāyukabhāvaṃ vā anussaritukāmo hoti, tampi anussaratiyeva. Tenāha ‘‘evaṃvaṇṇo…pe… evamāyupariyanto’’ti. Tattha evaṃvaṇṇoti odāto vā sāmo vā. Evamāhāroti sālimaṃsodanāhāro vā pavattaphalabhojano vā. Evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedīti anena pakārena kāyikacetasikānaṃ sāmisanirāmisādippabhedānaṃ sukhadukkhānaṃ paṭisaṃvedī. Evamāyupariyantoti evaṃ vassasataparimāṇāyupariyanto vā caturāsītikappasahassāyupariyanto vā. So tato cuto amutra udapādinti so ahaṃ tato bhavato yonito gahito viññāṇaṭṭhitito sattāvāsato sattanikāyato vā cuto punaamukasmiṃ nāma bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sakkanikāye vā udapādiṃ. Tatrāpāsinti tatrāpi bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā puna ahosiṃ. Evaṃnāmotiādi vuttanayameva.

‘अमुत्रासिं’ (मी तिथे होतो) म्हणजे त्या संवर्तकल्पामध्ये मी त्या भवात, योनीत, गतीत, विज्ञानस्थितीत, सत्त्वावासात किंवा सत्त्वनिकाय (प्राणीसमूह) मध्ये होतो. ‘एवंनामो’ (अशा नावाचा) म्हणजे तिस्स किंवा फुस्स. ‘एवंगोत्तो’ (अशा गोत्राचा) म्हणजे गोतम, कच्चायन किंवा कस्सप. हे त्याच्या भूतकाळातील स्वतःच्या नाम आणि गोत्राच्या अनुस्मरणाच्या संदर्भात म्हटले आहे. परंतु, जर त्या वेळी त्याला स्वतःच्या वर्णसंपत्तीचे (रंगाचे), हीन किंवा उत्कृष्ट उपजीविकेचे, सुख-दुःखाच्या बहुलतेचे किंवा अल्पायुषी अथवा दीर्घायुषी असण्याचे अनुस्मरण करायचे असेल, तर तो त्याचेही अनुस्मरण करतोच. म्हणूनच म्हटले आहे - "एवंविण्णो...पे... एवमायुपरियन्तो" (अशा वर्णाचा...पे... अशा आयुष्यमर्यादेचा). त्यात ‘एवंविण्णो’ म्हणजे गोरा (ओदात) किंवा काळा/सावळा (साम). ‘एवमाहारो’ म्हणजे शाली तांदूळ आणि मांसाचा आहार घेणारा किंवा नैसर्गिक फळांचे भोजन करणारा. ‘एवंसुखदुक्खप्पटिसंवेदी’ म्हणजे या प्रकारे शारीरिक आणि मानसिक, सामिष (भौतिक) आणि निरामिष (आध्यात्मिक) इत्यादी भेदांच्या सुख-दुःखांचा अनुभव घेणारा. ‘एवमायुपरियन्तो’ म्हणजे अशा शंभर वर्षांच्या आयुष्यमर्यादेचा किंवा चौऱ्याऐंशी हजार कल्पांच्या आयुष्यमर्यादेचा. ‘सो ततो चुतो अमुत्र उदपादिं’ म्हणजे तो मी त्या भवातून, योनीतून, गतीतून, विज्ञानस्थितीतून, सत्त्वावासातून किंवा सत्त्वनिकायमधून च्युत (मृत) होऊन पुन्हा अमुक एका भवात, योनीत, गतीत, विज्ञानस्थितीत, सत्त्वावासात किंवा सत्त्वनिकायमध्ये उत्पन्न झालो. ‘तत्रापासिं’ म्हणजे त्या भवात, योनीत, गतीत, विज्ञानस्थितीत, सत्त्वावासात किंवा सत्त्वनिकायमध्ये पुन्हा होतो. ‘एवंनामो’ इत्यादींचा अर्थ पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच समजावे.

---

Apica amutrāsinti idaṃ anupubbena ārohantassa yāvadicchakaṃ anussaraṇaṃ. So tatoti paṭinivattantassa paccavekkhaṇaṃ, tasmā ‘‘idhūpapanno’’ti imissā idhūpapattiyā anantarameva uppattiṭṭhānaṃ sandhāya ‘‘amutra udapādi’’nti idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Tatrāpāsinti evamādi panassa tatrāpi imissā upapattiyā antare upapattiṭṭhāne nāmagottādīnaṃ anussaraṇadassanatthaṃ vuttaṃ. So tato cuto idhūpapannoti svāhaṃ tato anantaruppattiṭṭhānato cuto idha amukasmiṃ nāma khattiyakule vā brāhmaṇakule vā nibbattoti. Itīti evaṃ. Sākāraṃ sauddesanti nāmagottavasena sauddesaṃ, vaṇṇādivasena sākāraṃ. Nāmagottena hi satto ‘‘tisso kassapo’’ti uddisīyati, vaṇṇādīhi ‘‘sāmo odāto’’ti nānattato paññāyati, tasmā nāmagottaṃ uddeso, itare ākārā.

शिवाय, ‘अमुत्रासिं’ हे अनुक्रमाने मागे जाणाऱ्या व्यक्तीचे इच्छेनुसार केलेले अनुस्मरण आहे. ‘सो ततो’ (तो तिथून) हे वर्तमानकाळाकडे परत फिरणाऱ्याचे प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) आहे. म्हणून "इधूपपन्नो" (येथे उत्पन्न झालेला) या येथील उत्पत्तीच्या अगदी आधीच्या उत्पत्तीस्थानाचा संदर्भ देऊन "अमुत्र उदपादि" (तिथे उत्पन्न झाला) असे म्हटले आहे, हे समजावे. ‘तत्रापासिं’ इत्यादी शब्द तर, या उत्पत्तीच्या आधीच्या उत्पत्तीस्थानातील नाम, गोत्र इत्यादींचे अनुस्मरण दाखवण्यासाठी म्हटले आहेत. ‘सो ततो चुतो इधूपपन्नो’ म्हणजे तो मी त्या आधीच्या उत्पत्तीस्थानातून च्युत होऊन येथे अमुक एका क्षत्रिय कुळात किंवा ब्राह्मण कुळात जन्मलो. ‘इति’ म्हणजे अशा प्रकारे. ‘साकारं सउद्देसं’ म्हणजे नाम आणि गोत्राच्या स्वरूपात ‘सउद्देश’ (उद्देशासह), आणि वर्ण इत्यादींच्या स्वरूपात ‘साकार’ (आकारासह). कारण नाम आणि गोत्राने प्राण्याला "तिस्स, कस्सप" असे निर्दिष्ट केले जाते, आणि वर्ण इत्यादींनी "सावळा, गोरा" अशा विविधतेने ओळखले जाते. म्हणून नाम आणि गोत्र हा ‘उद्देश’ आहे, आणि इतर गोष्टी ‘आकार’ आहेत.

---

Dibbenātiādīsu dibbasadisattā dibbaṃ. Devatānañhi sucaritakammanibbattaṃ pittasemharuhirādīhi apalibuddhaṃ upakkilesavimuttatāya dūrepi ārammaṇasampaṭicchanasamatthaṃ dibbaṃ pasādacakkhu hoti. Idañcāpi vīriyabhāvanābalena nibbattaṃ ñāṇacakkhu tādisamevāti dibbasadisattā dibbaṃ. Dibbavihāravasena paṭiladdhattā attano ca dibbavihārasannissitattāpi dibbaṃ. Ālokapariggahena mahājutikattāpi [Pg.86] dibbaṃ. Tirokuṭṭādigatarūpadassanena mahāgatikattāpi dibbaṃ. Taṃ sabbaṃ saddasatthānusārena veditabbaṃ. Dassanaṭṭhena cakkhu. Cakkhukiccakaraṇena cakkhumivātipi cakkhu. Cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddhaṃ. Yo hi cutimeva passati, na upapātaṃ, so ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo upapātameva passati, na cutiṃ, so navasattapātubhāvadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo pana tadubhayaṃ passati, so yasmā duvidhampi taṃ diṭṭhigataṃ ativattati, tasmā taṃ dassanaṃ diṭṭhivisuddhihetu hoti. Ubhayampi cetaṃ buddhaputtā passanti. Tena vuttaṃ ‘‘cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddha’’nti. Manussūpacāraṃ atikkamitvā rūpadassanena atikkantamānusakaṃ, mānusaṃ vā maṃsacakkhuṃ atikkantattā atikkantamānusakanti veditabbaṃ. Tena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena.

‘दिब्बेन’ (दिव्य) इत्यादींमध्ये, दिव्यासारखे (देवतांसारखे) असल्यामुळे ते ‘दिव्य’ आहे. कारण देवतांचे डोळे सुचरित कर्मामुळे उत्पन्न झालेले, पित्त, कफ, रक्त इत्यादींनी रहित आणि उपक्लेशांपासून मुक्त असल्यामुळे दूरचेही आलंबन (विषय) ग्रहण करण्यास समर्थ असे ‘दिव्य प्रसादचक्षू’ असतात. आणि वीर्य-भावनेच्या बळावर उत्पन्न झालेले हे ‘ज्ञानचक्षू’ देखील तसेच असल्यामुळे, दिव्यासारखे असल्यामुळे याला ‘दिव्य’ म्हटले आहे. दिव्यविहाराच्या (दिव्य अवस्थेच्या) प्रभावाने प्राप्त झाल्यामुळे आणि स्वतः दिव्यविहारावर आश्रित असल्यामुळेही ते ‘दिव्य’ आहे. आलोकाचा (प्रकाशाचा) स्वीकार केल्यामुळे महातेजस्वी असल्यामुळेही ते ‘दिव्य’ आहे. भिंती इत्यादींच्या पलीकडील रूप पाहण्याच्या क्षमतेमुळे महागतिक (अतिशय गतिमान) असल्यामुळेही ते ‘दिव्य’ आहे. हे सर्व शब्दशास्त्राच्या (व्याकरणाच्या) नियमांनुसार समजावे. दर्शन (पाहणे) या अर्थाने ते ‘चक्षू’ आहे. चक्षूचे कार्य करत असल्यामुळे ‘चक्षूसारखे’ या अर्थानेही ते ‘चक्षू’ आहे. च्युती (मृत्यू) आणि उत्पत्ती (जन्म) पाहिल्यामुळे दृष्टीच्या विशुद्धीचे (दृष्टिविशुद्धी) कारण असल्यामुळे ते ‘विशुद्ध’ आहे. कारण जो केवळ च्युतीच पाहतो, उत्पत्ती पाहत नाही, तो ‘उच्छेददृष्टी’ ग्रहण करतो. जो केवळ उत्पत्तीच पाहतो, च्युती पाहत नाही, तो ‘नवीन प्राण्यांचा प्रादुर्भाव’ अशी दृष्टी ग्रहण करतो. परंतु जो या दोन्ही गोष्टी पाहतो, तो या दोन्ही प्रकारच्या चुकीच्या दृष्टींचे उल्लंघन करतो, म्हणून ते दर्शन दृष्टिविशुद्धीचे कारण ठरते. बुद्धपुत्र (बुद्धांचे शिष्य) हे दोन्ही गोष्टी पाहतात. म्हणूनच म्हटले आहे - "च्युती आणि उत्पत्ती पाहिल्यामुळे दृष्टिविशुद्धीचे कारण असल्यामुळे विशुद्ध". मानवी मर्यादा ओलांडून रूप पाहत असल्यामुळे ते ‘अतिक्रांतमानुष’ (मानवी मर्यादेपलीकडचे) आहे, किंवा मानवी मांसचक्षूंचे उल्लंघन करत असल्यामुळे ते ‘अतिक्रांतमानुष’ आहे असे समजावे. त्या दिव्य, विशुद्ध आणि मानवी मर्यादा ओलांडलेल्या चक्षूने...

---

Satte passatīti manussānaṃ maṃsacakkhunā viya satte oloketi. Cavamāne upapajjamāneti ettha cutikkhaṇe vā upapattikkhaṇe vā dibbacakkhunā daṭṭhuṃ na sakkā. Ye pana āsannacutikā idāni cavissanti, te cavamānāti, ye ca gahitappaṭisandhikā sampatinibbattā ca, te upapajjamānāti adhippetā. Te evarūpe cavamāne upapajjamāne ca passatīti dasseti. Hīneti mohanissandayuttattā hīnānaṃ jātikulabhogādīnaṃ vasena hīḷite uññāte. Paṇīteti amohanissandayuttattā tabbiparīte. Suvaṇṇeti adosanissandayuttattā iṭṭhakantamanāpavaṇṇayutte. Dubbaṇṇeti dosanissandayuttattā aniṭṭhākantāmanāpavaṇṇayutte, virūpavirūpetipi attho. Sugateti sugatigate, alobhanissandayuttattā vā aḍḍhe mahaddhane. Duggateti duggatigate, lobhanissandayuttattā vā dalidde appannapāne.

सत्त्वांना पाहतात म्हणजे मनुष्यांच्या मांसचक्षूंप्रमाणे सत्त्वांना पाहतात. 'च्युत पावणारे आणि उत्पन्न होणारे' येथे च्युती क्षणी किंवा उत्पत्ती क्षणी दिव्यचक्षूने पाहणे शक्य नाही. पण जे च्युतीच्या जवळ आलेले आहेत आणि आता च्युत होतील, ते 'च्युत पावणारे' आहेत; आणि ज्यांनी प्रतिसंधी ग्रहण केली आहे व जे उत्पन्न झाले आहेत, ते 'उत्पन्न होणारे' आहेत, असा अभिप्राय आहे. ते अशा प्रकारच्या च्युत पावणाऱ्या आणि उत्पन्न होणाऱ्यांना पाहतात, असे दर्शवितात. 'हीन' म्हणजे मोहाच्या प्रवाहाशी (निस्यंद) युक्त असल्यामुळे हीन अशा जाती, कुल, भोग इत्यादींच्या कारणाने निंदित (हीळित) व तुच्छ मानलेले. 'प्रणीत' म्हणजे अमोहाच्या प्रवाहाशी युक्त असल्यामुळे त्याच्या विपरीत (श्रेष्ठ). 'सुवर्ण' म्हणजे अद्वेषाच्या प्रवाहाशी युक्त असल्यामुळे इष्ट, कांत आणि मनाला आवडणाऱ्या वर्णाने युक्त. 'दुर्वर्ण' म्हणजे द्वेषाच्या प्रवाहाशी युक्त असल्यामुळे अनिष्ट, अकांत आणि मनाला न आवडणाऱ्या वर्णाने युक्त; कुरूप असाही याचा अर्थ आहे. 'सुगती' म्हणजे सुगतीला गेलेले, किंवा अलोभाच्या प्रवाहाशी युक्त असल्यामुळे श्रीमंत व महाधनी. 'दुर्गती' म्हणजे दुर्गतीला गेलेले, किंवा लोभाच्या प्रवाहाशी युक्त असल्यामुळे दरिद्री व अल्प अन्न-पाणी असलेले।

---

Yathākammūpageti yaṃ yaṃ kammaṃ upacitaṃ, tena tena upagate. Kāyaduccaritenātiādīsu duṭṭhu caritaṃ kilesapūtikattāti duccaritaṃ. Kāyena duccaritaṃ, kāyato vā uppannaṃ duccaritanti kāyaduccaritaṃ. Itaresupi eseva nayo. Samannāgatāti samaṅgibhūtā. Ariyānaṃ upavādakāti buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ ariyānaṃ antamaso gihisotāpannānampi anatthakāmā hutvā antimavatthunā vā guṇaparidhaṃsanena vā upavādakā, akkosakā garahakāti vuttaṃ hoti. Micchādiṭṭhikāti viparītadassanā[Pg.87]. Micchādiṭṭhikammasamādānāti micchādiṭṭhivasena samādinnanānāvidhakammā, yepi micchādiṭṭhimūlakesu kāyakammādīsu aññepi samādāpenti.

'यथाकम्मूपग' (कर्मानुसार गती मिळवणारे) म्हणजे ज्या ज्या कर्माचा संचय केला आहे, त्या त्या कर्माला प्राप्त झालेले. 'कायदुच्चरित' (कायीक दुश्चरित) इत्यादींमध्ये क्लेशांच्या दुर्गंधीमुळे जे वाईट आचरण केले जाते, ते 'दुश्चरित' होय. कायेद्वारे केलेले दुश्चरित किंवा कायेपासून उत्पन्न झालेले दुश्चरित म्हणजे 'कायदुच्चरित' होय. इतरांच्या (वाक् आणि मन यांच्या) बाबतीतही हाच नियम समजावा. 'समन्नागत' (युक्त) म्हणजे संपन्न झालेले. 'आर्यांची निंदा करणारे' (अरियानं उपवादक) म्हणजे बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि त्यांचे श्रावक अशा आर्यांचे, अगदी गृहस्थ सोतापन्नांचेही अहित इच्छिणारे होऊन, अंतिम वस्तूने (पाराजिकाने) किंवा गुणांचा नाश करून निंदा करणारे, शिवीगाळ करणारे आणि दोषारोप करणारे, असे म्हटले आहे. 'मिथ्यादृष्टी' (मिच्छादिट्ठिक) म्हणजे विपरीत दर्शन (चुकीची दृष्टी) असणारे. 'मिथ्यादृष्टीच्या कर्मांचे आचरण करणारे' (मिच्छादिट्ठिकम्मसमादान) म्हणजे मिथ्यादृष्टीच्या प्रभावाने विविध कर्मांचे ग्रहण करणारे, किंवा जे मिथ्यादृष्टीवर आधारित कायकर्मादींमध्ये इतरांनाही प्रवृत्त करतात।

---

Kāyassa bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā. Paraṃ maraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattakkhandhaggahaṇā. Atha vā kāyassa bhedāti jīvitindriyassūpacchedā. Paraṃ maraṇāti cuticittato uddhaṃ. Apāyanti evamādi sabbaṃ nirayavevacanameva. Nirayo hi saggamokkhahetubhūtā puññasammatā ayā apetattā, sukhānaṃ vā āyassa abhāvā apāyo. Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati, dosabahulatāya vā duṭṭhena kammena nibbattā gatīti duggati. Vivasā nipatanti tattha dukkaṭṭakārinoti vinipāto, vinassantā vā ettha patanti sambhijjamānaṅgapaccaṅgāti vinipāto. Natthi ettha assādasaññito ayoti nirayo.

'कायाचा भेद झाल्यावर' (कायस्स भेदा) म्हणजे उपादान केलेल्या स्कंधांचा त्याग केल्यावर. 'मृत्य्यूनंतर' (परं मरणा) म्हणजे त्यानंतर उत्पन्न होणाऱ्या स्कंधांचे ग्रहण केल्यावर. अथवा 'कायाचा भेद' म्हणजे जीवितेंद्रियाचा उच्छेद होणे. 'मृत्य्यूनंतर' म्हणजे च्युतीचित्ताच्या नंतर. 'अपाय' इत्यादी सर्व निरयाचेच (नरकाचेच) समानार्थी शब्द आहेत. कारण स्वर्ग आणि मोक्षाचे कारण असलेल्या पुण्यसंमत अशा 'अय' (कल्याण) पासून दूर गेल्यामुळे, किंवा सुखांच्या प्राप्तीचा अभाव असल्यामुळे तो 'अपाय' आहे. दुःखाची गती किंवा आश्रय म्हणजे 'दुर्गती' (दुग्गति) होय, किंवा दोषांच्या बहुलतेमुळे वाईट कर्माने उत्पन्न झालेली गती म्हणजे 'दुर्गती' होय. दुष्कृत्य करणारे तेथे विवश होऊन पडतात म्हणून तो 'विनिपात' होय, किंवा नष्ट होत असताना ज्यांचे अंग-प्रत्यंग छिन्नभिन्न होऊन ते येथे पडतात म्हणून तो 'विनिपात' होय. येथे आस्वाद नावाचा कोणताही 'अय' (सुख) नाही, म्हणून तो 'निरय' (नरक) होय।

---

Atha vā apāyaggahaṇena tiracchānayoniṃ dīpeti. Tiracchānayoni hi apāyo sugatito apetattā, na duggati mahesakkhānaṃ nāgarājādīnaṃ sambhavato. Duggatiggahaṇena pettivisayañca. So hi apāyo ceva duggati ca sugatito apetattā dukkhassa ca gatibhūtattā, na tu vinipāto asurasadisaṃ avinipatitattā. Vinipātaggahaṇena asurakāyaṃ. So hi yathāvuttena atthena apāyo ceva duggati ca sabbasamussayehi vinipatitattā vinipātoti vuccati. Nirayaggahaṇena avīciādikamanekappakāraṃ nirayamevāti. Upapannāti upagatā, tattha abhinibbattāti adhippāyo. Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo. Ayaṃ pana viseso – tattha sugatiggahaṇena manussāgatipi saṅgayhati, saggaggahaṇena devagatiyeva. Tattha sundarā gatīti sugati. Rūpādīhi visayehi suṭṭhu aggoti saggo. So sabbopi lujjanappalujjanaṭṭhena lokoti ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana sabbākārena visuddhimaggasaṃvaṇṇanāto gahetabbo. Tatiyādīni uttānatthāni.

अथवा 'अपाय' या शब्दाच्या ग्रहणाने तिर्यंच योनी (प्राणी योनी) दर्शविली जाते. कारण तिर्यंच योनी ही सुगतीपासून दूर असल्यामुळे 'अपाय' आहे, परंतु महान प्रभाव असलेल्या नागराजा इत्यादींच्या उत्पत्तीमुळे ती 'दुर्गती' नाही. 'दुर्गती' या शब्दाच्या ग्रहणाने प्रेतविषय (प्रेतलोक) दर्शविला जातो. कारण तो सुगतीपासून दूर असल्यामुळे आणि दुःखाची गती असल्यामुळे 'अपाय' आणि 'दुर्गती' दोन्ही आहे, परंतु असुरांप्रमाणे पूर्णपणे पतन न झाल्यामुळे तो 'विनिपात' नाही. 'विनिपात' या शब्दाच्या ग्रहणाने असुरकाय (असुरलोक) दर्शविला जातो. कारण तो वर सांगितलेल्या अर्थानुसार 'अपाय' आणि 'दुर्गती' दोन्ही आहे, आणि सर्व समृद्धीपासून पतित झाल्यामुळे त्याला 'विनिपात' म्हटले जाते. 'निरय' या शब्दाच्या ग्रहणाने अवीची इत्यादी अनेक प्रकारचा निरय (नरक) च दर्शविला जातो. 'उपपन्ना' म्हणजे प्राप्त झालेले, तेथे उत्पन्न झालेले असा अभिप्राय आहे. सांगितलेल्याच्या विपरीत अर्थाने शुक्लपक्ष (चांगला मार्ग) समजून घ्यावा. परंतु हा विशेष आहे की – तेथे 'सुगती' च्या ग्रहणाने मनुष्यगतीचाही संग्रह होतो, आणि 'स्वर्ग' च्या ग्रहणाने केवळ देवगतीचाच संग्रह होतो. तेथे सुंदर गती म्हणजे 'सुगती' होय. रूपादी विषयांनी अत्यंत श्रेष्ठ असलेला तो 'स्वर्ग' होय. तो सर्वच नष्ट होण्याच्या आणि विदीर्ण होण्याच्या अर्थाने 'लोक' आहे, हा येथे संक्षेप आहे. विस्तृत अर्थ तर सर्व प्रकारे 'विशुद्धिमार्ग' च्या वर्णनातून ग्रहण करावा. तिसरे इत्यादी सूत्रे स्पष्ट अर्थाची आहेत।

---

Dutiyaāhuneyyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

द्वितीय आहुनेय्य सुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले।

---

8. Anuttariyasuttavaṇṇanā

८. अनुत्तरिय सुत्ताचे वर्णन

---

8. Aṭṭhame [Pg.88] natthi etesaṃ uttarāni visiṭṭhānīti anuttarāni, anuttarāni eva anuttariyāni yathā ‘‘anantameva anantariya’’nti āha ‘‘niruttarānī’’ti. Dassanānuttariyaṃ nāma phalavisesāvahattā. Esa nayo sesesupi. Sattavidhaariyadhanalābhoti sattavidhasaddhādilokuttaradhanalābho. Sikkhāttayassa pūraṇanti adhisīlasikkhādīnaṃ tissannaṃ sikkhānaṃ pūraṇaṃ. Tattha pūraṇaṃ nippariyāyato asekkhānaṃ vasena veditabbaṃ. Kalyāṇaputhujjanato paṭṭhāya hi satta sekhā tisso sikkhā pūrenti nāma, arahā paripuṇṇasikkhoti. Iti imāni anuttariyāni lokiyalokuttarāni kathitāni.

८. आठव्या सूत्रात – ज्यांच्यापेक्षा श्रेष्ठ किंवा विशिष्ट दुसरे काही नाही, ते 'अनुत्तर' होय. 'अनुत्तर' हेच 'अनुत्तरिय' आहे, जसे 'अनंत हेच आनंतर्य' असे म्हटले आहे, म्हणून 'निरुत्तर' असे म्हटले आहे. 'दर्शन-अनुत्तरिय' (दस्सनानुत्तरिय) म्हणजे विशेष फल देणारे असल्यामुळे. हाच नियम उर्वरित (अनुत्तरियांच्या) बाबतीतही समजावा. 'सात प्रकारच्या आर्यधनाचा लाभ' (सत्तविधअरियधनलाभो) म्हणजे श्रद्धा इत्यादी सात प्रकारच्या लोकोत्तर धनाचा लाभ होय. 'तीन शिक्षांची पूर्तता' (सिक्खात्तयस्स पूरणं) म्हणजे अधिशील-शिक्षा इत्यादी तीन शिक्षांची पूर्तता होय. तेथे पूर्तता ही मुख्य रूपाने (निष्पर्यायाने) अशैक्षांच्या (असेक्ख) संदर्भात समजून घ्यावी. कारण कल्याण-पृथग्जनापासून सुरुवात करून सात शैक्ष (सेक्ख) या तीन शिक्षांची पूर्तता करतात, आणि अर्हत हे परिपूर्ण-शिक्ष (ज्यांची शिक्षा पूर्ण झाली आहे असे) असतात. अशा प्रकारे ही लौकिक आणि लोकोत्तर अनुत्तरिये सांगितली आहेत।

---

Anuttariyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अनुत्तरिय सुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले।

---

9. Anussatiṭṭhānasuttavaṇṇanā

९. अनुस्सतिट्ठान सुत्ताचे वर्णन

---

9. Navame anussatiyo eva diṭṭhadhammikasamparāyikādihitasukhānaṃ kāraṇabhāvato ṭhānānīti anussatiṭṭhānāni. Buddhaguṇārammaṇā satīti yathā buddhānussati visesādhigamassa ṭhānaṃ hoti, evaṃ ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā buddhaguṇe ārabbhe uppannā sati. Evaṃ anussarato hi pīti uppajjati, so taṃ pītiṃ khayato vayato paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇāti. Upacārakammaṭṭhānaṃ nāmetaṃ gihīnampi labbhati. Upacārakammaṭṭhānanti ca paccakkhato upacārajjhānāvahaṃ kammaṭṭhānaparamparāya sammasanaṃ yāva arahattā lokiyalokuttaravisesāvahaṃ. Esa nayo sabbattha.

९. नवव्या सूत्रात – अनुस्मृती (अनुस्सति) च ऐहिक (दृष्टधार्मिक) आणि पारलौकिक (सांपरायिक) इत्यादी हित व सुखांचे कारण असल्यामुळे त्यांना 'अनुस्सतिट्ठान' (अनुस्मृतीची स्थाने) म्हणतात. 'बुद्धांच्या गुणांचे आलंबन असणारी स्मृती' (बुद्धगुणारम्मणा सति) म्हणजे जशी बुद्धानुस्मृती विशेष प्राप्तीचे स्थान होते, त्याचप्रमाणे 'इतिपि सो भगवा' इत्यादी प्रकारे बुद्धांच्या गुणांना उद्देशून उत्पन्न झालेली स्मृती होय. अशा प्रकारे अनुस्मरण करणाऱ्याला प्रीती उत्पन्न होते, तो त्या प्रीतीला क्षय आणि व्यय रूपाने प्रस्थापित करून अर्हत्त्व प्राप्त करतो. हे 'उपचार-कर्मस्थान' गृहस्थांनाही प्राप्त होते. 'उपचार-कर्मस्थान' म्हणजे प्रत्यक्षपणे उपचार-ध्यान घडवून आणणारे, कर्मस्थान-परंपरेने अर्हत्त्वापर्यंत मनन (संमसन) करणारे आणि लौकिक व लोकोत्तर विशेष प्राप्ती करून देणारे होय. हाच नियम सर्वत्र समजावा।

---

Anussatiṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अनुस्सतिट्ठान सुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले।

---

10. Mahānāmasuttavaṇṇanā

१०. महानाम सुत्ताचे वर्णन

---

10. Dasame tasmiṃ samayeti buddhāguṇānussaraṇasamaye. Rāgapariyuṭṭhitanti rāgena pariyuṭṭhitaṃ. Pariyuṭṭhānappattipi, rāgena vā saṃhitaṃ cittaṃ [Pg.89] araññamiva corehi tena pariyuṭṭhitanti vuttaṃ, tassa pariyuṭṭhānaṭṭhānabhāvatopi pariyuṭṭhitarāganti attho. Byañjanaṃ pana anādiyitvā atthamattaṃ dassento ‘‘uppajjamānena rāgena uṭṭhahitvā gahita’’nti āha. Ujukamevāti pageva kāyavaṅkādīnaṃ apanītattā cittassa ca anujubhāvakarānaṃ mānādīnaṃ abhāvato, rāgādipariyuṭṭhānābhāvena vā oṇatiuṇṇativirahato ujubhāvameva gataṃ. Atha vā ujukamevāti kammaṭṭhānassa thinaṃ middhaṃ otiṇṇatāya līnuddhaccavigamato majjhimasamathanimittappaṭipattiyā ujubhāvameva gataṃ. Aṭṭhakathaṃ nissāyāti bhavajātiādīnaṃ padānaṃ atthaṃ nissāya. Atthavedanti vā hetuphalaṃ paṭicca uppannaṃ tuṭṭhimāha. Dhammavedanti hetuṃ paṭicca uppannaṃ tuṭṭhiṃ. ‘‘Ārakattā araha’’nti anussarantassa hi yadidaṃ bhagavato kilesehi ārakattaṃ, so hetu. Ñāpako cettha hetu adhippeto, na kārako sampāpako. Tatonena ñāyamāno arahattattho phalaṃ. Iminā nayena sesapadesupi hetuso phalavipāko veditabbo. Dhammānussatiādīsupi hi ādimajjhapariyosānakalyāṇatādayo suppaṭipattiādayo ca tattha tattha hetubhāvena niddiṭṭhāyeva. Dhammūpasaṃhitanti yathāvuttahetuphalasaṅkhātaguṇūpasaṃhitaṃ.

१०. दहाव्या (सुत्तात) 'तस्मिं समये' (त्या वेळी) म्हणजे बुद्धांच्या गुणांच्या अनुस्मरण प्रसंगी. 'रागपरियुट्ठितं' म्हणजे रागाने (आसक्तीने) वेढलेले. परियुत्थान (तीव्र उद्रेक) प्राप्त झालेले, किंवा रागाने युक्त असलेले चित्त, जसे चोरांनी अरण्याला वेढून घ्यावे, तसे त्या रागाने वेढलेले असते म्हणून त्याला 'परियुट्ठितं' म्हटले आहे. ते चित्त रागाच्या परियुत्थानाचे (उद्रेकाचे) स्थान बनल्यामुळे देखील 'परियुट्ठितराग' असा त्याचा अर्थ आहे. शब्दांवर न जाता केवळ अर्थ दर्शवताना "उत्पन्न होणाऱ्या रागाने (आसक्तीने) उचलून धरलेले (किंवा ग्रासलेले)" असे म्हटले आहे. 'उजुकमेव' (सरळच) म्हणजे आधीच काय-वक्रता (शारीरिक कुटिलता) इत्यादी दूर झाल्यामुळे आणि चित्ताला कुटिल बनवणाऱ्या मान (अहंकार) इत्यादींच्या अभावामुळे, किंवा राग इत्यादींच्या परियुत्थानाच्या (उद्रेकाच्या) अभावामुळे, अवनती आणि उन्नती (चढ-उतार) नसलेल्या सरळ भावालाच प्राप्त झालेले. अथवा 'उजुकमेव' म्हणजे कर्मस्थानामध्ये स्त्यान-मृद्ध (आळस आणि डुलकी) दूर झाल्यामुळे, लीनता (मळमळ/मंदी) आणि उद्धच्च (चंचलता) नष्ट झाल्यामुळे, मध्यम समथ-निमित्त प्रतिपदेने सरळ भावालाच प्राप्त झालेले. 'अट्ठकथं निस्साय' म्हणजे भव, जाती इत्यादी पदांच्या अर्थाचा आश्रय घेऊन. 'अत्थवेदं' म्हणजे हेतू आणि फलावर आधारित उत्पन्न झालेला आनंद (तुष्टी) होय. 'धम्मवेदं' म्हणजे हेतूवर आधारित उत्पन्न झालेला आनंद (तुष्टी). "दूर असल्यामुळे अरहंत" असे अनुस्मरण करणाऱ्यासाठी भगवंतांचे क्लेशांपासून जे दूर असणे आहे, तो हेतू आहे. आणि येथे ज्ञापक (बोध करून देणारा) हेतू अभिप्रेत आहे, कारक (उत्पन्न करणारा) किंवा संप्रापक (मिळवून देणारा) नाही. त्यामुळे याने जाणला जाणारा अरहंतभाव हे फल आहे. याच पद्धतीने उर्वरित पदांमध्येही हेतूच्या स्वरूपात फलाचा विपाक समजून घ्यावा. कारण धम्मानुस्मृती इत्यादींमध्येही आदि-मध्य-पर्यवसान कल्याणकारकता इत्यादी आणि सुप्रतिपन्नता इत्यादी त्या त्या ठिकाणी हेतूच्या रूपानेच निर्दिष्ट केल्या आहेत. 'धम्मूपसंहितं' म्हणजे वर सांगितलेल्या हेतू आणि फल स्वरूपातील गुणांनी युक्त असलेले.

---

Mahānāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

महानमसुत्त-वर्णना समाप्त झाली.

---

Āhuneyyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

आहुनेय्यवग्ग-वर्णना समाप्त झाली.

---

2. Sāraṇīyavaggo

२. सारणीयवग्गो (सारणीय वर्ग)

---

1. Paṭhamasāraṇīyasuttavaṇṇanā

१. प्रथम सारणीयसुत्त-वर्णना

---

11. Dutiyassa paṭhame saritabbayuttakāti anussaraṇārahā. Mijjati siniyhati etāyāti mettā, mittabhāvo. Mettā etassa atthīti mettaṃ, kāyakammaṃ. Taṃ pana yasmā mettāsahagatacittasamuṭṭhānaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘mettena cittena kātabbaṃ kāyakamma’’nti. Esa nayo sesadvayepi. Imānīti mettakāyakammādīni. Bhikkhūnaṃ vasena āgatāni tesaṃ seṭṭhaparisabhāvato. Yathā pana bhikkhunīsupi labbhanti, evaṃ gihīsupi labbhanti catuparisasādhāraṇattāti taṃ dassento ‘‘bhikkhūnañhī’’tiādimāha. Bhikkhuno [Pg.90] sabbampi anavajjakāyakammaṃ ābhisamācārikakammantogadhamevāti āha ‘‘mettena cittena…pe… kāyakammaṃ nāmā’’ti. Bhattivasena pavattiyamānā cetiyabodhīnaṃ vandanā mettāsiddhāti katvā tadatthāya gamanaṃ ‘‘mettaṃ kāyakamma’’nti vuttaṃ. Ādi-saddena cetiyabodhibhikkhūsu vuttāvasesāpacāyanādivasena pavattamettāvasena pavattaṃ kāyikaṃ kiriyaṃ saṅgaṇhāti.

११. दुसऱ्या (वर्गाच्या) पहिल्या सुत्तात 'सरितब्बयुत्तका' म्हणजे अनुस्मरण करण्यास योग्य (स्मरण ठेवण्याजोगे). जिच्याद्वारे स्नेह किंवा प्रेम केले जाते ती 'मेत्ता' (मैत्री), म्हणजेच मित्रभाव. ज्यामध्ये मैत्री असते ते 'मेत्तं' (मैत्रीपूर्ण) कायकर्म. आणि ते मैत्रीयुक्त चित्तातून उत्पन्न होत असल्यामुळे, "मैत्रीपूर्ण चित्ताने करावयाचे कायकर्म" असे म्हटले आहे. हाच नियम उर्वरित दोन्ही (वचीकर्म आणि मनोकर्म) बाबतीतही लागू होतो. 'इमानि' म्हणजे मैत्रीपूर्ण कायकर्म इत्यादी. भिक्खूंच्या संदर्भाने हे आले आहे कारण ते श्रेष्ठ परिषद (सभा) आहेत. परंतु जसे हे भिक्खुणींमध्ये आढळते, तसेच ते गृहस्थांमध्येही आढळते, कारण हे चारही परिषदांसाठी (भिक्खू, भिक्खुणी, उपासक, उपासिका) सामायिक आहे; हे दर्शवण्यासाठी "भिक्खूंचेच..." इत्यादी म्हटले आहे. भिक्खूचे सर्वच निर्दोष कायकर्म हे आभिसमाचारिक (शिष्टाचारविषयक) कर्मातच अंतर्भूत असते, म्हणून "मैत्रीपूर्ण चित्ताने... पे... कायकर्म म्हटले जाते" असे म्हटले आहे. भक्तीभावाने केली जाणारी चेतिय (चैत्य) आणि बोधीवृक्षाची वंदना ही मैत्रीनेच सिद्ध होते, म्हणून त्यासाठी जाणे हे "मैत्रीपूर्ण कायकर्म" म्हटले आहे. 'आदि' शब्दाने चैत्य, बोधीवृक्ष आणि भिक्खू यांच्याविषयी सांगितलेल्या आदरातिथ्य इत्यादींच्या स्वरूपात चालणाऱ्या मैत्रीपूर्ण शारीरिक क्रियांचा संग्रह होतो.

---

Tepiṭakampi buddhavacanaṃ kathiyamānanti adhippāyo. Tepiṭakampi buddhavacanaṃ paripucchanaatthakathanavasena pavattiyamānameva mettaṃ vacīkammaṃ nāma hitajjhāsayena pavattitabbato. Tīṇi sucaritānīti kāyavacīmanosucaritāni. Cintananti evaṃ cintanamattampi manokammaṃ, pageva paṭipannā bhāvanāti dasseti.

त्रिपिटक रूपी बुद्धवचनाचे कथन केले जाणे, असा अभिप्राय आहे. त्रिपिटक रूपी बुद्धवचनाचे परिपृच्छा (प्रश्न विचारणे) आणि अर्थकथन (स्पष्टीकरण) करण्याच्या रूपाने चालणे हेच 'मैत्रीपूर्ण वचीकर्म' आहे, कारण ते हिताच्या उद्देशाने केले पाहिजे. 'तीणि सुचरितानि' म्हणजे काय-सुचरित, वची-सुचरित आणि मनो-सुचरित. 'चिंतनं' म्हणजे केवळ अशा प्रकारे विचार करणे हे देखील मनोकर्म आहे, मग प्रत्यक्ष आचरणात आणलेली भावना (ध्यान) तर त्याहून श्रेष्ठ आहेच, हे दर्शवले आहे.

---

Āvīti pakāsaṃ. Pakāsabhāvo cettha yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati, tassa sammukhabhāvatoti āha ‘‘sammukhā’’ti. Rahoti appakāsaṃ. Appakāsatā ca yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati, tassa apaccakkhabhāvatoti āha ‘‘parammukhā’’ti. Sahāyabhāvagamanaṃ tesaṃ purato. Tesu karontesuyeva hi sahāyabhāvagamanaṃ sammukhā kāyakammaṃ nāma hoti. Ubhayehīti navakehi therehi ca. Paggayhāti paggaṇhitvā uddhaṃ katvā kevalaṃ ‘‘devo’’ti avatvā guṇehi thirabhāvajotanaṃ ‘‘devatthero’’ti vacanaṃ paggayha vacanaṃ. Mamattabodhanaṃ vacanaṃ mamāyanavacanaṃ. Ekantaparammukhassa manokammassa sammukhatā nāma viññattisamuṭṭhāpanavasena hoti, tañca kho loke kāyakammanti pākaṭaṃ paññātaṃ. Hatthavikārādīni anāmasitvā eva dassento ‘‘nayanāni ummīletvā’’tiādimāha. Kāmaṃ mettāsinehasiniddhānaṃ nayanānaṃ ummīlanā pasannena mukhena olokanañca mettaṃ kāyakammameva, yassa pana cittassa vasena nayanānaṃ mettāsinehasiniddhatā mukhassa ca pasannatā, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘mettaṃ manokammaṃ nāmā’’ti.

'आवि' म्हणजे प्रकट (उघडपणे). आणि येथे प्रकट भाव म्हणजे ज्याला उद्देशून ते कायकर्म केले जाते, त्याच्या संमुख (समोर) असणे, म्हणून "सम्मुखा" (प्रत्यक्ष समोर) असे म्हटले आहे. 'रहो' म्हणजे अप्रकट (परोक्षपणे). आणि अप्रकटता म्हणजे ज्याला उद्देशून ते कायकर्म केले जाते, त्याच्या अपरोक्ष (मागे) असणे, म्हणून "परम्मुखा" (परोक्षपणे) असे म्हटले आहे. त्यांच्या समोर साहाय्यक भावाने जाणे. कारण ते (कर्म) करत असतानाच साहाय्यक भावाने जाणे हे 'समुख कायकर्म' होय. 'उभयेहि' म्हणजे नवशिक्या (नव भिक्खू) आणि थेर (ज्येष्ठ भिक्खू) या दोघांद्वारे. 'पग्गय्ह' म्हणजे ग्रहण करून, उच्च स्थान देऊन, केवळ "देव" असे न म्हणता गुणांमुळे स्थिर भाव प्रकट करणारे "देवत्थेर" असे वचन उच्चारणे हे 'पग्गय्ह वचन' (आदरयुक्त वचन) आहे. ममत्व (माझेपणा) दर्शवणारे वचन म्हणजे 'ममायनवचन'. एकांत परोक्ष असलेल्या मनोकर्माची संमुखता ही विज्ञाप्ती (संकेत) उत्पन्न करण्याच्या द्वारे होते, आणि ते जगात 'कायकर्म' म्हणून प्रसिद्ध आहे. हाताच्या हालचाली इत्यादींचा उल्लेख न करता केवळ दर्शवताना "डोळे उघडून..." इत्यादी म्हटले आहे. जरी मैत्री आणि स्नेहाने ओथंबलेले डोळे उघडणे आणि प्रसन्न चेहऱ्याने पाहणे हे मैत्रीपूर्ण कायकर्मच आहे, तरी ज्या चित्तामुळे डोळ्यांमध्ये मैत्रीचा स्नेह आणि चेहऱ्यावर प्रसन्नता येते, त्या चित्ताला उद्देशून "मैत्रीपूर्ण मनोकर्म" असे म्हटले आहे.

---

Lābha-saddo kammasādhano ‘‘lābhā vata, bho, laddho’’tiādīsu viya. So cettha ‘‘dhammaladdhā’’ti vacanato atītakālikoti āha ‘‘cīvarādayo laddhapaccayā’’ti. Dhammato āgatāti dhammikā, parisuddhagamanā paccayā. Tenāha ‘‘dhammaladdhā’’ti. Imameva hi atthaṃ dassetuṃ ‘‘kuhanādī’’tiādi [Pg.91] vuttaṃ. Na sammā gayhamānā hi dhammaladdhā nāma na hontīti tappaṭisedhanatthaṃ pāḷiyaṃ ‘‘dhammaladdhā’’ti vuttaṃ. Deyyaṃ dakkhiṇeyyañca appaṭivibhattaṃ katvā bhuñjatīti appaṭivibhattabhogī nāma hoti. Tenāha ‘‘dve paṭivibhattāni nāmā’’tiādi. Cittena vibhajananti etena cittuppādamattenapi vibhajanaṃ paṭivibhattaṃ nāma, pageva payogatoti dasseti. Cittena vibhajanapubbakaṃ vā kāyena vibhajananti mūlameva dassetuṃ ‘‘evaṃ cittena vibhajana’’nti vuttaṃ. Tena cittuppādamattena paṭivibhāgo kātabboti dasseti. Appaṭivibhattanti bhāvanapuṃsakaniddeso, appaṭivibhattaṃ lābhaṃ bhuñjatīti kammaniddeso vā. Taṃ neva gihīnaṃ deti attano ājīvasodhanatthaṃ. Na attanā paribhuñjati ‘‘mayhaṃ asādhāraṇabhogitā mā hotū’’ti. Paṭiggaṇhanto ca…pe… passatīti iminā āgamanato paṭṭhāya sādhāraṇabuddhiṃ upaṭṭhāpeti. Evaṃ hissa sādhāraṇabhogitā sukarā, sāraṇīyadhammo cassa pūro hoti.

‘लाभ’ हा शब्द कर्मसाधन (कर्मवाचक) आहे, जसे की ‘लाभा वत, भो, लद्धो’ (अहो, खरोखरच लाभ मिळाला आहे) इत्यादींमध्ये. आणि येथे ‘धम्मलद्धा’ (धर्माने मिळालेले) या वचनावरून तो भूतकाळी आहे, म्हणून म्हटले आहे - ‘चीवरादी प्राप्त झालेले प्रत्यय (साधने)’. धर्माने (न्यायाने) आलेले ते ‘धम्मिक’ (धार्मिक/न्याय्य), म्हणजेच अत्यंत शुद्ध मार्गाने प्राप्त झालेले प्रत्यय (भोगवस्तू). म्हणूनच म्हटले आहे ‘धम्मलद्धा’ (धर्माने प्राप्त झालेले). हाच अर्थ दर्शवण्यासाठी ‘कुहनादी’ (कुहना-कपट इत्यादी) असे म्हटले आहे. जे योग्य प्रकारे ग्रहण केले जात नाही, ते ‘धम्मलद्ध’ (धर्माने प्राप्त) होत नाही, याच्या निषेधासाठी पाळीमध्ये ‘धम्मलद्धा’ असे म्हटले आहे. देय वस्तू (दान देण्यायोग्य वस्तू) आणि दक्षिणायोग्य (पात्र व्यक्ती) यांच्यात विभागणी न करता जो उपभोग घेतो, त्याला ‘अप्पटिविभत्तभोगी’ (अविभक्तभोगी) म्हणतात. म्हणूनच म्हटले आहे ‘द्वे पटिविभत्तानि नामा’ (दोन प्रकारच्या विभागण्या) इत्यादी. ‘चित्ताने विभागणी करणे’ याद्वारे केवळ चित्ताच्या उत्पत्तीमात्रेने (विचाराने) देखील विभागणी करणे हे ‘पटिविभत्त’ (विभक्त) म्हटले जाते, मग प्रत्यक्ष प्रयोगाने (कृतीने) करणे तर दूरच राहिले, हे दर्शवले आहे. किंवा चित्ताने विभागणी करण्यापूर्वक शरीराने (कृतीने) विभागणी करणे या मूळ गोष्टीलाच दर्शवण्यासाठी ‘एवं चित्तेन विभजनं’ (अशा प्रकारे चित्ताने विभागणी) असे म्हटले आहे. याद्वारे केवळ चित्तोत्पादमात्रेने (चित्तातील विचाराने) विभागणी केली पाहिजे, हे दर्शवले आहे. ‘अप्पटिविभत्तं’ हा भाव नपुंसकलिंगी निर्देश आहे, किंवा ‘अविभक्त लाभाचा उपभोग घेतो’ हा कर्मनिर्देश आहे. तो आपल्या आजीविका शुद्धीसाठी गृहस्थांना ते देत नाही. ‘माझा हा असाधारण (एकट्याचाच) उपभोग नसो’ या विचाराने तो स्वतः (एकटाच) त्याचा उपभोग घेत नाही. ‘स्वीकारताना... पे... पाहतो’ याद्वारे तो वस्तूच्या आगमनापासूनच (प्राप्तीपासूनच) सामायिकतेची बुद्धी (साधारणबुद्धी) प्रस्थापित करतो. कारण अशा प्रकारे त्याची सामायिक उपभोगशीलता (साधारणभोगिता) सुलभ होते आणि त्याचा ‘सारणीय धम्म’ (स्मरणीय धर्म) परिपूर्ण होतो.

---

Atha vā paṭiggaṇhanto ca…pe… passatīti iminā tassa lābhassa tīsu kālesu sādhāraṇato ṭhapanaṃ dassitaṃ. Paṭiggaṇhanto ca saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti iminā paṭiggahaṇakālo dassito. Gahetvā…pe… passatīti iminā paṭiggahitakālo. Tadubhayaṃ pana tādisena pubbabhāgena vinā na hotīti atthasiddho purimakālo. Tayidaṃ paṭiggahaṇato pubbevassa hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti paṭiggaṇhissāmī’’ti, paṭiggaṇhantassa hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti paṭiggaṇhāmī’’ti, paṭiggahetvā hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti hi paṭiggahitaṃ mayā’’ti. Evaṃ tilakkhaṇasampannaṃ katvā laddhaṃ lābhaṃ osāraṇalakkhaṇaṃ avikopetvā paribhuñjanto sādhāraṇabhogī appaṭivibhattabhogī ca hoti.

अथवा, ‘स्वीकारताना... पे... पाहतो’ याद्वारे त्या लाभाची तिन्ही काळात सामायिकपणे (साधारणपणे) स्थापना करणे दर्शवले आहे. ‘स्वीकारताना संघाशी सामायिक असो’ याद्वारे स्वीकारण्याचा काळ (प्रतिग्रहणकाळ) दर्शवला आहे. ‘स्वीकारून... पे... पाहतो’ याद्वारे स्वीकारल्यानंतरचा काळ (प्रतिगृहीतकाळ) दर्शवला आहे. परंतु, ते दोन्हीही तशा पूर्वभागाशिवाय (पूर्व तयारीशिवाय) होत नाहीत, म्हणून पूर्वकाळ हा अर्थसिद्धच आहे. तो हा (विचार) स्वीकारण्यापूर्वीच त्याला असतो की - ‘संघाशी सामायिक व्हावे म्हणून मी स्वीकार करीन’; स्वीकारताना त्याला असा विचार असतो की - ‘संघाशी सामायिक व्हावे म्हणून मी स्वीकारत आहे’; आणि स्वीकारल्यानंतर असा विचार असतो की - ‘संघाशी सामायिक व्हावे म्हणूनच मी हे स्वीकारले आहे’. अशा प्रकारे तिन्ही लक्षणांनी संपन्न करून, प्राप्त झालेल्या लाभाच्या वाटणीच्या लक्षणाचा (ओसारणलक्षण) भंग न करता उपभोग घेणारा मनुष्य ‘साधारणभोगी’ (सामायिक उपभोग घेणारा) आणि ‘अप्पटिविभत्तभोगी’ (अविभक्तभोगी) होतो.

---

Imaṃ pana sāraṇīyadhammanti imaṃ catutthaṃ saritabbayuttadhamaṃ. Na hi…pe… gaṇhanti, tasmā sādhāraṇabhogitā dussīlassa natthīti ārambhopi tāva na sambhavati, kuto pūraṇanti adhippāyo. Parisuddhasīloti iminā lābhassa dhammikabhāvaṃ dasseti. Vattaṃ akhaṇḍentoti iminā appaṭivibhattabhogitaṃ sādhāraṇabhogitañca dasseti. Sati pana tadubhaye sāraṇīyadhammo pūrito eva hotīti āha ‘‘pūretī’’ti. Odissakaṃ katvāti etena anodissakaṃ katvā pituno, ācariyupajjhāyādīnaṃ vā [Pg.92] therāsanato paṭṭhāya dentassa sāraṇīyadhammoyeva hotīti dasseti. Dātabbanti avassaṃ dātabbaṃ. Sāraṇīyadhammo panassa na hoti paṭijaggaṭṭhāne odissakaṃ katvā dinnattā. Tenāha ‘‘palibodhajagganaṃ nāma hotī’’ti. Muttapalibodhassa vaṭṭati amuttapalibodhassa pūretuṃ asakkuṇeyyattā. Yadi evaṃ sabbena sabbaṃ sāraṇīyadhammaṃ pūrentassa odissakadānaṃ vaṭṭati, na vaṭṭatīti? No na vaṭṭati yuttaṭṭhāneti dassento ‘‘tena panā’’tiādimāha. Iminā odissakadānaṃ panassa na sabbattha vāritanti dasseti. Gilānādīnañhi odissakaṃ katvā dānaṃ appaṭivibhāgapakkhikaṃ ‘‘asukassa na dassāmī’’ti paṭikkhepassa abhāvato. Byatirekappadhāno hi paṭibhāgo. Tenāha ‘‘avasesa’’ntiādi. Adātumpīti pi-saddena dātumpi vaṭṭatīti dasseti. Tañca kho karuṇāyanavasena, na vattaparipūraṇavasena, tasmā dussīlassapi atthikassa sati sambhave dātabbaṃ. Dānañhi nāma na kassaci nivāritaṃ.

‘इमं पन सारणीयधम्मं’ (परंतु या सारणीय धर्माला) म्हणजे या चौथ्या स्मरणीय योग्य धर्माला. कारण... पे... ग्रहण करत नाहीत, म्हणून दुःशीलाला (शीलहीन व्यक्तीला) सामायिक उपभोगशीलता नसते, त्यामुळे त्याचा आरंभही संभवत नाही, मग तो पूर्ण करणे तर दूरच, असा अभिप्राय आहे. ‘परिसुद्धसीलो’ (परिशुद्ध शील असलेला) याद्वारे लाभाची धार्मिकता (न्याय्यता) दर्शवली आहे. ‘वृत्त अखंड ठेवणारा’ याद्वारे अविभक्तभोगिता आणि साधारणभोगिता (सामायिक उपभोगशीलता) दर्शवली आहे. आणि या दोन्ही गोष्टी असल्यावर सारणीय धर्म पूर्णच होतो, म्हणून म्हटले आहे ‘पुरेति’ (पूर्ण करतो). ‘उद्दिष्ट करून’ (विशिष्ट व्यक्तीला उद्देशून) याद्वारे, अनुद्दिष्ट करून (विशिष्ट व्यक्तीला न ठरवता) वडील, आचार्य, उपाध्याय इत्यादींना किंवा थेरांच्या आसनापासून सुरुवात करून दान देणाऱ्याचा तो सारणीय धर्मच होतो, हे दर्शवले आहे. ‘दातब्बं’ म्हणजे अवश्य दिले पाहिजे. परंतु, शुश्रूषेच्या ठिकाणी विशिष्ट व्यक्तीला उद्देशून (उद्दिष्ट करून) दिल्यामुळे त्याचा सारणीय धर्म होत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे ‘पलिबोधजग्गनं नाम होति’ (ते अडथळ्याची/कर्तव्याची काळजी घेणे ठरते). जो अडथळ्यापासून मुक्त (मुक्तपलिबोध) आहे त्यालाच हे योग्य आहे, कारण अडथळ्याने युक्त असलेल्याला ते पूर्ण करणे अशक्य असते. जर असे आहे, तर सर्व प्रकारे सारणीय धर्म पूर्ण करणाऱ्याला विशिष्ट व्यक्तीला उद्देशून दान देणे योग्य आहे की अयोग्य? योग्य ठिकाणी ते अयोग्य नाही, हे दर्शवण्यासाठी ‘तेन पना’ (परंतु त्याने) इत्यादी म्हटले आहे. याद्वारे त्याचे विशिष्ट व्यक्तीला उद्देशून दिलेले दान सर्व ठिकाणी वर्ज्य नाही, हे दर्शवले आहे. कारण आजारी इत्यादींना विशिष्ट उद्देशाने दिलेले दान हे अविभागाच्या बाजूचे असते, कारण त्यात ‘अमुक व्यक्तीला देणार नाही’ असा नकार नसतो. कारण विभागणी ही व्यतिरेकप्रधान (भेदभावयुक्त) असते. म्हणूनच ‘avasesaṃ’ (उर्वरित) इत्यादी म्हटले आहे. ‘अदातुम्पि’ (न देण्यासाठी सुद्धा) यातील ‘अपि’ (सुद्धा) शब्दाने देणे देखील योग्य आहे, हे दर्शवले आहे. आणि ते देखील करुणेपोटी दिले पाहिजे, व्रत पूर्ण करण्याच्या हेतूने नाही; म्हणून दुःशील (शीलहीन) गरजू व्यक्तीला देखील शक्य असल्यास दिले पाहिजे. कारण दान हे कोणासाठीही निषिद्ध नाही.

---

Susikkhitāyāti sāraṇīyapūraṇavidhimhi susikkhitāya, sukusalāyāti attho. Idāni tassa kosallaṃ dassetuṃ ‘‘susikkhitāya hī’’tiādi vuttaṃ. Dvādasahi vassehi pūrehi, na tato oranti iminā tassa duppūrataṃ dasseti. Tathā hi so mahapphalo mahānisaṃso diṭṭhadhammikehipi tāvagarutarehi phalānisaṃsehi anugatoti taṃsamaṅgī ca puggalo visesalābhī ariyapuggalo viya loke acchariyabbhutadhammasamannāgato hoti. Tathā hi so duppajahadānamayassa sīlamayassa puññassa paṭipakkhadhammaṃ sudūre vikkhambhitaṃ katvā visuddhena cetasā loke pākaṭo paññāto hutvā viharati. Tassimamatthaṃ byatirekato anvayato ca vibhāvetuṃ ‘‘sace hī’’tiādi vuttaṃ. Taṃ suviññeyyameva.

‘सुसिक्खिताय’ म्हणजे सारणीय धर्म पूर्ण करण्याच्या विधीमध्ये चांगल्या प्रकारे प्रशिक्षित, अत्यंत कुशल असा अर्थ आहे. आता त्याचे कौशल्य दर्शवण्यासाठी ‘सुसिक्खिताय ही’ (सुशिक्षित व्यक्तीद्वारेच) इत्यादी म्हटले आहे. ‘बारा वर्षे पूर्ण करून, त्यापेक्षा कमी नाही’ याद्वारे त्याचे पूर्ण करणे किती कठीण आहे (दुष्पूरता) हे दर्शवले आहे. कारण तो (सारणीय धर्म) महाफलदायी आणि महान आनिशंस (फायदे) देणारा आहे, जो या जन्मातच (दिट्ठधम्मिक) अत्यंत महत्त्वाच्या फल-आनिशंसांनी युक्त असतो; आणि त्या गुणांनी युक्त असलेली व्यक्ती विशेष लाभ मिळवणारी, एखाद्या आर्यपुद्गलाप्रमाणे (आर्य व्यक्तीप्रमाणे) जगात आश्चर्यकारक व अद्भुत गुणांनी संपन्न होते. कारण ती व्यक्ती त्याग करणे कठीण असलेल्या दानमय आणि शीलमय पुण्याच्या विरोधी धर्माला (अडथळ्यांना) दूर सारून, विशुद्ध चित्ताने जगात प्रसिद्ध व प्रख्यात होऊन विहरते. हाच अर्थ व्यतिरेक (नकारात्मक) आणि अन्वय (सकारात्मक) पद्धतीने स्पष्ट करण्यासाठी ‘सचे ही’ (जर खरोखरच) इत्यादी म्हटले आहे. ते सहज समजण्यासारखेच आहे.

---

Idānissa samparāyike diṭṭhadhammike ca ānisaṃse dassetuṃ ‘‘evaṃ pūritasāraṇīyadhammassā’’tiādi vuttaṃ. Neva issā na macchariyaṃ hoti cirakālabhāvanāya vidhutabhāvato. Manussānaṃ piyo hoti pariccāgasīlatāya vissutattā. Tenāha ‘‘dadaṃ piyo hoti bhajanti naṃ bahū’’tiādi (a. ni. 5.34). Sulabhapaccayo hoti dānavasena uḷārajjhāsayānaṃ paccayalābhassa idhānisaṃsasabhāvato dānassa. Pattagatamassa diyyamānaṃ [Pg.93] na khīyati pattagatasseva dvādasavassikassa mahāvattassa avicchedena pūritattā. Aggabhaṇḍaṃ labhati devasikaṃ dakkhiṇeyyānaṃ aggato paṭṭhāya dānassa dinnattā. Bhaye vā…pe… āpajjanti deyyappaṭiggāhakavikappaṃ akatvā attani nirapekkhacittena cirakālaṃ dānassa pūritatāya pasāritacittattā.

आता त्याचे परलोकातील (साम्परायिक) आणि या जन्मातील (दिट्ठधम्मिक) आनिशंस (फायदे) दर्शवण्यासाठी ‘एवं पूरितसारणीयधम्मस्स’ (अशा प्रकारे सारणीय धर्म पूर्ण केलेल्याचे) इत्यादी म्हटले आहे. दीर्घकाळ केलेल्या भावनेमुळे (अभ्यासामुळे) ईर्ष्या आणि मत्सर नष्ट झाल्यामुळे त्याला ईर्ष्या किंवा मत्सर कधीच होत नाही. आपल्या त्यागशीलतेमुळे प्रसिद्ध असल्यामुळे तो माणसांना प्रिय असतो. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘ददं पियो होति भजन्ति नं बहू’ (दान देणारा प्रिय होतो, अनेक लोक त्याचा आश्रय घेतात) इत्यादी (अंगुत्तर निकाय ५.३४). दानाच्या प्रभावाने उदार मनाच्या लोकांना प्रत्यय (भोगवस्तू) मिळणे हा दानाचा या जन्मातील आनिशंस-स्वभाव असल्यामुळे त्याला प्रत्यय सुलभतेने प्राप्त होतात. त्याला दिले जाणारे दान कधीही संपत नाही, कारण त्याने पात्रात आलेल्या दानाप्रमाणेच बारा वर्षांचे महाव्रत अखंडपणे पूर्ण केलेले असते. तो दररोज श्रेष्ठ वस्तू प्राप्त करतो, कारण त्याने दक्षिणायोग्य (पात्र) व्यक्तींना अग्रक्रमाने दान दिलेले असते. किंवा संकटात... पे... पडतात, कारण देय वस्तू आणि स्वीकारणारा यांच्यात कोणताही भेदभाव न करता, स्वतःविषयी निरपेक्ष चित्ताने दीर्घकाळ दान पूर्ण केल्यामुळे त्याचे चित्त प्रसन्न व विशाल झालेले असते.

---

Tatrāti tesu ānisaṃsesu vibhāvetabbesu. Imāni phalāni vatthūni kāraṇāni. Mahāgirigāmo nāma nāgadīpapasse eko gāmova. Alabhantāpīti appapuññatāya alābhino samānāpi. Bhikkhācāramaggasabhāganti sabhāgaṃ tabbhāgiyaṃ bhikkhācāramaggaṃ jānanti. Anuttarimanussadhammattā therānaṃ saṃsayavinodanatthañca ‘‘sāraṇīyadhammo me, bhante, pūrito’’ti āha. Tathā hi dutiyavatthusmimpi therena attā pakāsito. Daharakāle evaṃ kira sāraṇīyadhammapūrako ahosi. Manussānaṃ piyatāya sulabhapaccayatāyapi idaṃ vatthumeva. Pattagatākhīyanassa pana visesaṃ vibhāvanato ‘‘idaṃ tāva…pe… ettha vatthū’’ti vuttaṃ.

‘तत्र’ म्हणजे त्या आनिसंसांमध्ये (फायद्यांमध्ये) स्पष्टीकरण करावे. ही फळे, वस्तू आणि कारणे आहेत. नागदीपाच्या बाजूला महागिरिगाम नावाचे एक गाव होते. ‘अलभन्तापि’ म्हणजे अल्पपुण्यामुळे काहीही न मिळणारे असूनही. ‘भिक्खाचारमग्गसभांगं’ म्हणजे भिक्षाटनाच्या मार्गाशी सुसंगत असलेला मार्ग त्यांना माहित असतो. अनुत्तर मनुष्यधर्मामुळे आणि स्थविरांच्या शंकेचे निरसन करण्यासाठी “भन्ते, माझ्याकडून सारणीयधम्म पूर्ण केला गेला आहे,” असे त्यांनी म्हटले. कारण दुसऱ्या कथेतही स्थविरांनी स्वतःला प्रकट केले आहे. तरुण वयात ते अशा प्रकारे सारणीयधम्म पूर्ण करणारे होते असे म्हणतात. मनुष्यांच्या प्रियतेमुळे आणि प्रत्यय (पच्चय) सहज मिळण्याबाबतही हीच कथा आहे. परंतु पात्रात आलेल्या अन्नाचा क्षय न होण्याच्या विशेष चमत्काराचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी “हे तर... पे... येथे कथा आहे” असे म्हटले आहे.

---

Giribhaṇḍamahāpūjāyāti cetiyagirimhi sakalalaṅkādīpe yojanappamāṇe samudde ca nāvāsaṅghāṭādike ṭhapetvā dīpapupphagandhādīhi kariyamānāya mahāpūjāya. Tassā ca paṭipattiyā avañjhabhāvavibhāvanatthaṃ ‘‘ete mayhaṃ pāpuṇissantī’’ti āha. Pariyāyenapi lesenapi. Anucchavikanti ‘‘sāraṇīyadhammapūrako’’ti yathābhūtapavedanaṃ tumhākaṃ anucchavikanti attho.

‘गिरिभंडमहापूजा’ म्हणजे चेतियगिरीवर, संपूर्ण लंकाद्वीपात, एक योजन प्रमाणाच्या समुद्रात नौकांचे संघात इत्यादी ठेवून दीप, पुष्प, गंध इत्यादींनी केली जाणारी महापूजा होय. आणि त्या प्रतिपत्तीचे (आचरणाचे) सफळत्व स्पष्ट करण्यासाठी “हे मला प्राप्त होतील” असे त्यांनी म्हटले. पर्यायाने किंवा निमित्ताने सुद्धा. ‘अनुच्छविकं’ म्हणजे “सारणीयधम्म पूर्ण करणारा” असे यथाभूत सांगणे तुमच्यासाठी योग्य (अनुरूप) आहे, असा अर्थ आहे.

---

Anārocetvāva palāyiṃsu corabhayena. ‘‘Attano dujjīvikāyā’’tipi vadanti. Ahaṃ sāraṇīyadhammapūrikā, mama pattapariyāpannenapi sabbāpimā bhikkhuniyo yāpessantīti āha ‘‘mā tumhe tesaṃ gatabhāvaṃ cintayitthā’’ti. Vaṭṭissatīti kappissati. Therī sāraṇīyadhammapūrikā ahosi, therassa pana sīlatejeneva devatā ussukkaṃ āpajji.

चोरांच्या भयाने न सांगताच ते पळून गेले. “स्वतःच्या कठीण उपजीविकेसाठी” असेही म्हणतात. “मी सारणीयधम्म पूर्ण करणारी आहे, माझ्या पात्रात आलेल्या अन्नाने देखील या सर्व भिक्षुणी आपली उपजीविका करतील,” असे म्हणून त्यांनी “तुम्ही त्यांच्या निघून जाण्याचा विचार करू नका” असे म्हटले. ‘वट्टिस्सति’ म्हणजे योग्य होईल. थेरी सारणीयधम्म पूर्ण करणाऱ्या होत्या, परंतु स्थविरांच्या शीलतेजामुळेच देवतेने तत्परता दाखवली.

---

Natthi etesaṃ khaṇḍanti akhaṇḍāni. Taṃ pana nesaṃ khaṇḍaṃ dassetuṃ ‘‘yassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha upasampannasīlānaṃ uddesakkamena ādiantā veditabbā. Tenāha ‘‘sattasū’’tiādi. Na hi añño koci āpattikkhandhānaṃ [Pg.94] anukkamo atthi, anupasampannasīlānaṃ samādānakkamenapi ādiantā labbhanti. Pariyante chinnasāṭako viyāti tatrante dasante vā chinnavatthaṃ viya. Visadisudāharaṇañcetaṃ ‘‘akhaṇḍānī’’ti imassa adhikatattā. Evaṃ sesānampi udāharaṇāni. Khaṇḍikatā bhinnatā khaṇḍaṃ, taṃ etassa atthīti khaṇḍaṃ, sīlaṃ. Chiddantiādīsupi eseva nayo. Vemajjhe bhinnaṃ vinivijjhanavasena. Visabhāgavaṇṇena gāvī viyāti sambandho. Visabhāgavaṇṇena upaḍḍhaṃ tatiyabhāgagataṃ sambhinnavaṇṇaṃ sabalaṃ, visabhāgavaṇṇeheva bindūhi antarantarāhi vimissaṃ kammāsaṃ. Ayaṃ imesaṃ viseso. Sabalarahitāni asabalāni, tathā akammāsāni. Sīlassa taṇhādāsabyato mocanaṃ vivaṭṭūpanissayabhāvāpādanaṃ, tasmā taṇhādāsabyato mocanavacanena tesaṃ sīlānaṃ vivaṭṭūpanissayatamāha. Bhujissabhāvakaraṇatoti iminā bhujissakarāni bhujissānīti uttarapadalopenāyaṃ niddesoti dasseti. Yasmā vā taṃsamaṅgipuggalo serī sayaṃvasī bhujisso nāma hoti, tasmāpi bhujissāni. Aviññūnaṃ appamāṇatāya ‘‘viññuppasatthānī’’ti vuttaṃ. Suparisuddhabhāvena vā sampannattā viññūhi pasatthānīti viññuppasatthāni.

ज्यांचे खंडन झालेले नाही ते ‘अखंड’ होय. परंतु त्यांचे ते खंडन दाखवण्यासाठी “ज्याचे...” इत्यादी म्हटले आहे. तेथे उपसंपन्न व्यक्तींच्या शीलांचे आदि आणि अंत उद्देश-क्रमाने जाणावे. म्हणूनच “सात...” इत्यादी म्हटले आहे. कारण आपत्तींच्या समूहाचा (आपत्तिक्खंधांचा) दुसरा कोणताही अनुक्रम नाही; अनुपसंपन्नांच्या शीलांचे आदि आणि अंत समादान-क्रमाने देखील प्राप्त होतात. ‘शेवटी फाटलेल्या वस्त्राप्रमाणे’ म्हणजे त्याच्या टोकाला किंवा काठाला फाटलेल्या वस्त्राप्रमाणे. आणि हे विसदृश उदाहरण ‘अखंड’ याच्या प्राधान्यामुळे दिले आहे. याचप्रमाणे उर्वरित उदाहरणेही आहेत. खंडित असणे, भिन्न असणे म्हणजे ‘खंड’ होय; ते ज्याचे आहे ते ‘खंडित शील’ होय. ‘छिद्र’ इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. ‘छिद्र’ म्हणजे आरपार जाण्याच्या स्वरूपात मध्यभागी भंग पावलेले. ‘विसदृश रंगाच्या गाईप्रमाणे’ असा संबंध आहे. विसदृश रंगाने अर्धा किंवा एक तृतीयांश भाग मिश्र रंगाचा असणे म्हणजे ‘शबल’ होय; आणि विसदृश रंगाच्या ठिपक्यांनी जागोजागी मिश्रित असणे म्हणजे ‘कल्माष’ (कम्मास) होय. हा या दोघांमधील फरक आहे. शबलरहित ते ‘अशबल’ आणि तसेच ‘अकल्माष’ होय. शीलाची तृष्णेच्या दास्यत्वातून मुक्तता करणे म्हणजे विवर्त-उपनिषय (संसारमुक्तीचे कारण) भाव प्राप्त करून देणे होय; म्हणून तृष्णेच्या दास्यत्वातून मुक्ततेच्या वचनाने त्या शीलांचे विवर्त-उपनिषयत्व सांगितले आहे. ‘भुजिस्सभाव (स्वतंत्रता) निर्माण करणारे’ यावरून ‘भुजिस्सकरण’ हेच ‘भुजिस्स’ (मुक्त) आहे, असा उत्तरपदलोप करून हा निर्देश केला आहे, असे दर्शविते. किंवा ज्या अर्थी त्या शीलाने युक्त असलेला पुद्गल स्वतंत्र, स्ववश आणि ‘भुजिस्स’ (मुक्त) होतो, त्या अर्थी देखील ती ‘भुजिस्स’ आहेत. अज्ञानांचे प्रमाण नसल्यामुळे “विज्ञुप्रशस्त” असे म्हटले आहे. किंवा अत्यंत शुद्ध भावाने संपन्न असल्यामुळे विज्ञांकडून प्रशंसिलेली ती ‘विज्ञुप्रशस्त’ होत.

---

Taṇhādiṭṭhīhi aparāmaṭṭhattāti ‘‘imināhaṃ sīlena devo vā bhavissāmi devaññataro vā’’ti taṇhāparāmāsena, ‘‘imināhaṃ sīlena devo hutvā tattha nicco dhuvo sassato bhavissāmī’’ti diṭṭhiparāmāsena ca aparāmaṭṭhattā. Parāmaṭṭhunti ‘‘ayaṃ te sīlesu doso’’ti catūsu vipattīsu yāya kāyaci vipattiyā dassanena parāmaṭṭhuṃ, anuddhaṃsetuṃ codetunti attho. Sīlaṃ nāma avippaṭisārādipārampariyena yāvadeva samādhisampādanatthanti āha ‘‘samādhisaṃvattanikānī’’ti. Samādhisaṃvattanappayojanāni samādhisaṃvattanikāni.

‘तृष्णा आणि दृष्टी यांनी अपरामृष्ट (अस्पर्शित) असणे’ म्हणजे “या शीलाने मी देव किंवा इतर कोणी देव होईल” अशा तृष्णा-परामर्शाने, आणि “या शीलाने मी देव होऊन तेथे नित्य, ध्रुव, शाश्वत राहील” अशा दृष्टी-परामर्शाने अपरामृष्ट असणे होय. ‘पaramृष्ट’ म्हणजे “हा तुझ्या शीलांमधील दोष आहे” असे चार विपत्तींपैकी कोणत्याही विपत्तीचे दर्शन घडवून स्पर्श करणे, दूषित करणे किंवा दोषारोप करणे असा अर्थ आहे. शील हे अविप्रतिसार (पश्चात्ताप नसणे) इत्यादींच्या परंपरेने समाधी प्राप्त करण्यासाठीच असते, म्हणून “समाधिसंवत्तनिकानि” (समाधीकडे नेणारी) असे म्हटले आहे. समाधी प्राप्त करून देणे हेच ज्यांचे प्रयोजन आहे, ती ‘समाधिसंवत्तनिक’ होत.

---

Samānabhāvo sāmaññaṃ, paripuṇṇacatupārisuddhibhāvena majjhe bhinnasuvaṇṇassa viya bhedābhāvato sīlena sāmaññaṃ sīlasāmaññaṃ, taṃ gato upagatoti sīlasāmaññagato. Tenāha ‘‘samānabhāvūpagatasīlo’’ti, sīlasampattiyā samānabhāvaṃ upagatasīlo sabhāgavuttikoti attho. Kāmaṃ puthujjanānampi catupārisuddhisīle nānattaṃ na siyā, taṃ pana na ekantikaṃ, idaṃ ekantikaṃ niyatabhāvatoti āha ‘‘natthi [Pg.95] maggasīle nānatta’’nti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttanti maggasīlaṃ sandhāya taṃ ‘‘yāni tāni sīlānī’’tiādi vuttaṃ.

समान भाव म्हणजे ‘सामान्यता’ होय. परिपूर्ण चतुःपारिशुद्धी भावामुळे, मध्यभागी कापलेल्या सोन्याप्रमाणे भेद नसण्याने, शीलाची जी समानता ती ‘शीलसामान्यता’ होय; ती प्राप्त झालेला तो ‘शीलसामान्यताप्राप्त’ होय. म्हणूनच “समान भावाला प्राप्त झालेले शील” असे म्हटले आहे; शीलसंपत्तीने समान भावाला प्राप्त झालेले शील म्हणजे समान वृत्तीचे शील असा अर्थ आहे. जरी पृथग्जनांच्या चतुःपारिशुद्धी शीलामध्ये भिन्नता नसेल, तरी ती एकांतिक नसते; परंतु हे एकांतिक आणि नियत असल्यामुळे “मार्गशीलामध्ये भिन्नता नसते” असे म्हटले आहे. त्याचा संदर्भ देऊन हे म्हटले आहे; मार्गशीलाचा संदर्भ देऊन “जी ती शीले आहेत” इत्यादी म्हटले आहे.

---

Yāyanti yā ayaṃ mayhañceva tumhākañca paccakkhabhūtā. Diṭṭhīti maggasammādiṭṭhi. Niddosāti niddhutadosā, samucchinnarāgādipāpadhammāti attho. Niyyātīti vaṭṭadukkhato nissarati niggacchati. Sayaṃ niyyantīyeva hi taṃsamaṅgipuggalaṃ vaṭṭadukkhato niyyāpetīti vuccati. Yā satthu anusiṭṭhi, taṃ karotīti takkaro, tassa, yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjantassāti attho. Samānadiṭṭhibhāvanti sadisadiṭṭhibhāvaṃ saccasampaṭivedhena abhinnadiṭṭhibhāvaṃ.

‘या’ म्हणजे जी माझ्या आणि तुमच्यासाठी प्रत्यक्ष झालेली आहे. ‘दृष्टी’ म्हणजे मार्ग-सम्यग्दृष्टी होय. ‘निर्दोष’ म्हणजे दोष धुवून टाकलेली, राग इत्यादी पापद धर्मांचा समूळ नाश केलेली, असा अर्थ आहे. ‘निर्याण करते’ म्हणजे संसारदुःखातून बाहेर पडते, निघून जाते. कारण स्वतः निर्याण पावणारी ती दृष्टीच त्या दृष्टीने युक्त असलेल्या पुद्गलाला संसारदुःखातून मुक्त करते, असे म्हटले जाते. जी शास्त्यांची अनुशासणी आहे, ती जो करतो तो ‘तक्कर’ (तदनुसार करणारा) होय; त्याचा अर्थ ‘अनुशासणीप्रमाणे आचरण करणारा’ असा आहे. ‘समानदृष्टीभाव’ म्हणजे सदृश दृष्टी असणे, सत्य-प्रतिवेधाने अभिन्न दृष्टी असणे होय.

---

Paṭhamasāraṇīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथम सारणीय सुत्ताची वर्णना समाप्त झाली.

---

2. Dutiyasāraṇīyasuttavaṇṇanā

२. द्वितीय सारणीय सुत्ताची वर्णना.

---

12. Dutiye sabrahmacārīnanti sahadhammikānaṃ. Piyaṃ piyāyitabbakaṃ karontīti piyakaraṇā. Garuṃ garuṭṭhāniyaṃ karontīti garukaraṇā. Saṅgaṇhanatthāyāti saṅgahavatthuvisesabhāvato sabrahmacārīnaṃ saṅgahaṇāya saṃvattantīti sambandho. Avivadanatthāyāti saṅgahavatthubhāvato eva na vivadanatthāya. Sati ca avivadanahetubhūtasaṅgahakatte tesaṃ vasena sabrahmacārīnaṃ samaggabhāvo bhedābhāvo siddhoyevāti āha ‘‘sāmaggiyā’’tiādi.

१२. दुसऱ्या सुत्तात ‘सब्रह्मचारी’ म्हणजे सहधर्मीय होय. जे प्रिय वाटण्याजोगे करतात ते ‘प्रियकरण’ (प्रिय करणारे) होत. जे आदरणीय (गुरूस्थानी) करतात ते ‘गुरूकरण’ (आदर करणारे) होत. ‘संग्रह करण्यासाठी’ म्हणजे संग्रहवस्तूंच्या विशेषत्वामुळे सब्रह्मचाऱ्यांचा संग्रह करण्यासाठी प्रवृत्त होतात, असा संबंध आहे. ‘विवाद न करण्यासाठी’ म्हणजे संग्रहवस्तूंच्या प्रभावामुळेच वाद न करण्यासाठी होय. आणि विवादाचा अभाव असणाऱ्या कारणीभूत अशा संग्रहभावामुळे, त्यांच्या प्रभावाने सब्रह्मचाऱ्यांचा समग्रभाव (एकता) आणि भेदाचा अभाव सिद्धच होतो, म्हणून “सामग्रीसाठी” इत्यादी म्हटले आहे.

---

Dutiyasāraṇīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

द्वितीय सारणीय सुत्ताची वर्णना समाप्त झाली.

---

3. Nissāraṇīyasuttavaṇṇanā

३. निस्सारणीय सुत्ताची वर्णना.

---

13. Tatiye vaḍḍhitāti bhāvanāpāripūrivasena paribrūhitā. Punappunaṃ katāti bhāvanāya bahulīkaraṇena aparāparaṃ pavattitā. Yuttayānasadisā katāti yathā yuttamājaññayānaṃ chekena sārathinā adhiṭṭhitaṃ yathāruci pavattati, evaṃ yathāruci pavattirahaṃ gahitā. Vatthukatāti vā adhiṭṭhānaṭṭhena vatthu viya katā, sabbaso upakkilesavisodhanena iddhivisesatāya pavattiṭṭhānabhāvato suvisodhitaparissayavatthu viya katāti vuttaṃ hoti. Adhiṭṭhitāti paṭipakkhadūrībhāvato [Pg.96] subhāvitabhāvena taṃtaṃadhiṭṭhānayogyatāya ṭhapitā. Samantato citāti sabbabhāgena bhāvanūpacayaṃ gamitā. Tenāha ‘‘upacitā’ti. Suṭṭhu samāraddhāti iddhibhāvanāsikhāppattiyā sammadeva sambhāvitā. Abhūtabyākaraṇaṃ byākarotīti ‘‘mettā hi kho me cetovimutti bhāvitā’’tiādinā attani avijjamānaguṇābhibyāhāraṃ byāharati. Cetovimuttisaddaṃ apekkhitvā ‘‘nissaṭā’’ti vuttaṃ. Puna byāpādo natthīti idāni mama byāpādo nāma sabbaso natthīti ñatvā.

१३. तिसऱ्या (सूत्रात) 'वड्ढिता' (विकसित केली) म्हणजे भावनेच्या परिपूर्णतेमुळे वाढवली (परिवर्धित केली). 'पुनप्पुनं कता' (पुन्हा पुन्हा केली) म्हणजे भावनेच्या वारंवार करण्याने (बहुलीकरणाने) वारंवार प्रवृत्त केली. 'युत्तयानसदिसं कता' (योग्य वाहनासारखी केली) म्हणजे ज्याप्रमाणे कुशल सारथीने चालवलेले उत्तम वाहन इच्छेनुसार चालते, त्याप्रमाणे इच्छेनुसार चालण्यास योग्य अशी ग्रहण केली. 'वत्थुकता' (वस्तूसारखी केली) म्हणजे अधिष्ठानाच्या अर्थाने वस्तूसारखी (पायासारखी) केली, सर्व प्रकारे उपक्किलेसांच्या (मळांच्या) विशोधनाने ऋद्धिविशेषाच्या प्रवृत्तीचे स्थान झाल्यामुळे, चांगल्या प्रकारे शोधून काढलेल्या उपद्रवरहित भूमीसारखी केली, असे म्हटले आहे. 'अधिट्ठिता' (अधिष्ठित केली) म्हणजे प्रतिपक्षाच्या (विरोधी धर्मांच्या) दूर होण्यामुळे, सुभावित भावाने त्या त्या अधिष्ठानाच्या योग्यतेसाठी स्थापित केली. 'समन्ततो चिता' (सर्व बाजूंनी संचित केली) म्हणजे सर्व भागांनी भावनेच्या उपचयाला (वाढीला) प्राप्त केली. म्हणूनच 'उपचिता' असे म्हटले आहे. 'सुट्ठु समारद्धा' (चांगल्या प्रकारे आरंभ केली) म्हणजे ऋद्धिभावनेच्या शिखरावर पोहोचल्यामुळे चांगल्या प्रकारेच संपादन केली. 'अभूतब्याकरणं ब्याकरोति' (असत्य विधान करतो) म्हणजे 'माझी मेत्ता चेतोविमुत्ती भावित केली आहे' इत्यादी प्रकारे स्वतःमध्ये नसलेल्या गुणांचे प्रकटीकरण करतो. 'चेतोविमुत्ति' या शब्दाची अपेक्षा ठेवून 'निस्सटा' (मुक्त झाली) असे म्हटले आहे. 'पुन ब्यापादो नत्थि' (पुन्हा व्यापाद नाही) म्हणजे 'आता माझा व्यापाद (द्वेष) पूर्णपणे नष्ट झाला आहे' असे जाणून.

---

Balavavipassanāti bhayatupaṭṭhāne ñāṇaṃ, ādīnavānupassane ñāṇaṃ muccitukamyatāñāṇaṃ, bhaṅgañāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanaṃ. Yesaṃ nimittānaṃ abhāvena arahattaphalasamāpattiyā animittatā, taṃ dassetuṃ ‘‘sā hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha rāgassa nimittaṃ, rāgo eva vā nimittaṃ rāganimittaṃ. Ādi-saddena dosanimittādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Rūpavedanādisaṅkhāranimittaṃ rūpanimittādi. Tesaṃyeva niccādivasena upaṭṭhānaṃ niccanimittādi. Tayidaṃ nimittaṃ yasmā sabbena sabbaṃ arahattaphale natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘sā hi…pe… animittā’’ti. Nimittaṃ anussarati anugacchati ārabbha pavattati sīlenāti nimittānusārī. Tenāha ‘‘vuttappabhedaṃ nimittaṃ anusaraṇasabhāva’’nti.

'बलवविपस्सना' (प्रबळ विपश्यना) हे भयतुपट्ठान ज्ञान (भयाचे उपस्थित होणे), आदीनवानुपस्सना ज्ञान (दोषांचे अनुदर्शन), मुच्चितुकम्यता ज्ञान (मुक्त होण्याची इच्छा) आणि भंग ज्ञान या चार ज्ञानांचे नाव (अधिवचन) आहे. ज्या निमित्तांच्या अभावामुळे अरहत्तफल समापत्तीची 'अनिमित्तता' (निमित्तरहितता) होते, ते दर्शवण्यासाठी 'सा ही' (ती खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे. त्यात रागाचे निमित्त किंवा रागच निमित्त म्हणजे 'रागनिमित्त'. 'आदि' शब्दाने दोषनिमित्त इत्यादींचा संग्रह समजावा. रूप, वेदना इत्यादी संस्कारांचे निमित्त म्हणजे 'रूपनिमित्त' इत्यादी. त्यांचेच नित्य इत्यादी रूपाने उपस्थित होणे म्हणजे 'नित्यनिमित्त' इत्यादी. हे निमित्त ज्याअर्थी अरहत्तफलामध्ये सर्व प्रकारे नसते, म्हणून 'सा हि...पे... अनिमित्ता' (ती खरोखर... अनिमित्त आहे) असे म्हटले आहे. निमित्ताचे अनुकरण करतो, अनुगमन करतो, त्याला आरंभ करून प्रवृत्त होण्याचा स्वभाव असणारा तो 'निमित्तानुसारी'. म्हणूनच 'वर सांगितलेल्या प्रकारच्या निमित्ताचे अनुसरण करण्याचा स्वभाव असलेला' असे म्हटले आहे.

---

Asmimānoti ‘‘asmī’’ti pavatto attavisayo māno. Ayaṃ nāma ahamasmīti rūpalakkhaṇo vedanādīsu vā aññataralakkhaṇo ayaṃ nāma attā ahaṃ asmīti. Asmimāno samugghātīyati etenāti asmimānasamugghāto, arahattamaggo. Puna asmimāno natthīti tassa anuppattidhammatāpādanaṃ kittento samugghātattameva vibhāveti.

'अस्मिमान' म्हणजे 'मी आहे' अशा प्रकारे प्रवृत्त होणारा आत्मविषयक मान (अहंकार). 'हा मी आहे' अशा रूपाच्या लक्षणाचा किंवा वेदना इत्यादींपैकी इतर कोणत्याही लक्षणाचा 'हा आत्मा मी आहे' असा (भाव). ज्याच्याद्वारे अस्मिमानाचे समूळ उच्चाटन केले जाते, तो 'अस्मिमानसमूद्घात' म्हणजे अरहत्तमार्ग होय. 'पुन्हा अस्मिमान नाही' हे त्याच्या अनुत्पत्तिधर्माला (पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला) प्राप्त करून देण्याचे वर्णन करत समूळ उच्चाटन झाल्याचेच स्पष्ट करते.

---

Nissāraṇīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

निस्सारणीयसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

---

4-5. Bhaddakasuttādivaṇṇanā

४-५. भद्दकसुत्त इत्यादींची वण्णना (टीका).

---

14-15. Catutthe āramitabbaṭṭhena vā kammaṃ ārāmo etassāti kammārāmo. Kamme rato na ganthadhure vipassanādhure vāti kammarato. Punappunaṃ yuttoti tapparabhāvena anu anu yutto pasuto. Ālāpasallāpoti itthivaṇṇapurisavaṇṇādivasena punappunaṃ lapanaṃ. Pañcame natthi vattabbaṃ.

१४-१५. चौथ्या (सूत्रात) रममाण होण्याच्या अर्थाने कर्मच ज्याचा आराम (क्रीडास्थान) आहे तो 'कम्मारामो' (कर्मात रमणारा). कर्मात रत असलेला, ग्रंथधुरेत किंवा विपश्यनाधुरेत नव्हे, तो 'कम्मरतो' (कर्मात रत). 'पुनप्पुनं युत्तो' म्हणजे तत्परतेने वारंवार युक्त असलेला, मग्न असलेला. 'आलापसल्लापो' म्हणजे स्त्रीचे रूप, पुरुषाचे रूप इत्यादींच्या निमित्ताने वारंवार बोलणे. पाचव्या सूत्रात काही सांगण्यासारखे नाही.

---

Bhaddakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

भद्दकसुत्त इत्यादींची वण्णना समाप्त झाली.

---

6. Nakulapitusuttavaṇṇanā

६. नकुलपितुसुत्तवण्णना (नकुलपिता सूत्राची टीका).

---

16. Chaṭṭhe [Pg.97] visabhāgavedanuppattiyā kakaceneva catuiriyāpathaṃ chindanto ābādhayatīti ābādho, so yassa atthīti ābādhiko. Taṃsamuṭṭhānadukkhena dukkhito. Adhimattagilānoti dhātusaṅkhayena parikkhīṇasarīro.

१६. सहाव्या (सूत्रात) विजातीय वेदनेच्या उत्पत्तीमुळे करवतीप्रमाणे चारही इरियापथांना (शारीरिक स्थितींना) छिन्नविच्छिन्न करत जो पीडा देतो तो 'आबाध' (आजार), आणि तो ज्याला आहे तो 'आबाधिको' (आजारी). त्याच्यामुळे उत्पन्न झालेल्या दुःखाने दुःखित झालेला. 'अधिमत्तगिलानो' (अतिशय आजारी) म्हणजे धातूंच्या क्षयामुळे क्षीण झालेले शरीर असलेला.

---

Sappaṭibhayakantārasadisā soḷasavatthukā aṭṭhavatthukā ca vicikicchā tiṇṇā imāyāti tiṇṇavicikicchā. Vigatā samucchinnā pavattiādīsu ‘‘evaṃ nu kho na nu kho’’ti evaṃ pavattikā kathaṃkathā assāti vigatakathaṃkathā. Sārajjakarānaṃ pāpadhammānaṃ pahīnattā rāgavikkhepesu sīlādiguṇesu ca tiṭṭhakattā vesārajjaṃ, visāradabhāvaṃ veyyattiyaṃ pattāti vesārajjappattā. Attanā eva paccakkhato diṭṭhattā na paraṃ pacceti, nassa paro paccetabbo atthīti aparappaccayā.

जिच्याद्वारे भययुक्त अरण्यासारखी सोळा वस्तूंवर आधारित आणि आठ वस्तूंवर आधारित विचिकित्सा (शंका) पार केली आहे, ती 'तिण्णविचिकित्सा' (विचिकित्सा पार केलेली). प्रवृत्ती इत्यादींमध्ये 'असे आहे की काय, असे नाही की काय' अशा प्रकारे प्रवृत्त होणारी 'कथंकथा' (शंका-कुशंका) जिची निघून गेली आहे, समूळ नष्ट झाली आहे, ती 'विगतकथंकथा'. संकोच उत्पन्न करणाऱ्या पापधर्मांचा नाश झाल्यामुळे आणि रागाच्या विक्षेपांमध्ये तसेच शीलादी गुणांमध्ये स्थिर राहिल्यामुळे वैशारद्य (निर्भयता), विशारदभाव आणि प्रगल्भता प्राप्त केलेली ती 'वेसारज्जपत्ता' (वैशारद्यप्राप्त). स्वतःच प्रत्यक्ष पाहिले असल्यामुळे ती दुसऱ्यावर विसंबून राहत नाही, तिला दुसऱ्या कोणावर विश्वास ठेवण्याची गरज नसते, म्हणून 'अपरपच्चया' (परप्रत्ययरहित/स्वावलंबी).

---

Gilānā vuṭṭhitoti gilānabhāvato vuṭṭhāya ṭhito. Bhāvappadhāno hi ayaṃ niddeso. Gilāno hutvā vuṭṭhitoti idaṃ pana atthamattanidassanaṃ.

'गिलाना वुट्ठितो' (आजारातून उठलेला) म्हणजे आजारपणातून उठून उभा राहिलेला. हा निर्देश भावप्रधान (स्थिती दर्शवणारा) आहे. 'आजारी होऊन उठलेला' हे केवळ अर्थाचे दिग्दर्शन आहे.

---

Nakulapitusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

नकुलपितुसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

---

7. Soppasuttavaṇṇanā

७. सोप्पसुuttवण्णना (सोप्प सूत्राची टीका).

---

17. Sattame paṭisallānā vuṭṭhitoti ettha paṭisallānanti tehi tehi saddhivihārikaantevāsikaupāsakādisattehi ceva rūpārammaṇādisaṅkhārehi ca paṭinivattitvā apasakkitvā nilīyanaṃ vivecanaṃ. Kāyacittehi tato vivitto ekībhāvo pavivekoti āha ‘‘ekībhāvāyā’’tiādi. Ekībhāvatoti ca iminā kāyavivekato vuṭṭhānamāha. Dhammanijjhānakkhantitotiādinā cittavivekato. Vuṭṭhitoti tato duvidhavivekato bhavaṅguppattiyā sabrahmacārīhi samāgamena upeto.

१७. सातव्या (सूत्रात) 'पटिसल्लाना वुट्ठितो' (एकांतातून उठलेला) येथे 'पटिसल्लान' म्हणजे त्या त्या सद्धि विहारिक (सहनिवासी), अंतेवासिक (शिष्य), उपासक इत्यादी प्राण्यांपासून तसेच रूप-आरंभादी संस्कारांपासून निवृत्त होऊन, दूर जाऊन एकांतात राहणे, विवेक होय. काय आणि चित्ताने त्यापासून विलग झालेला एकीभाव म्हणजे 'प्रविवेक' होय, म्हणून 'एकीभावाय' (एकीभावासाठी) इत्यादी म्हटले आहे. 'एकीभावतो' याने कायविवेकातून उठणे (बाहेर पडणे) सांगितले आहे. 'धम्मनिज्झानक्खन्तितो' (धर्माच्या चिंतनावरील क्षमेने) इत्यादीने चित्तविवेकातून (उठणे सांगितले आहे). 'वुट्ठितो' म्हणजे त्या द्विविध विवेकातून (कायविवेक आणि चित्तविवेक) भवंगाच्या उत्पत्तीने सब्रह्मचाऱ्यांच्या (सहकाऱ्यांच्या) भेटीसाठी आलेला.

---

Soppasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सोप्पसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

---

8. Macchabandhasuttavaṇṇanā

८. मच्छबंधसुत्तवण्णना (मच्छबंध सूत्राची टीका).

---

18. Aṭṭhame [Pg.98] macchaghātakanti macchabandhaṃ kevaṭṭaṃ. Orabbhikādīsu urabbhā vuccanti eḷakā, urabbhe hantīti orabbhiko. Sūkarikādīsupi eseva nayo.

१८. आठव्या (सूत्रात) 'मच्छघातकं' म्हणजे मासे मारणारा कोळी (मच्छिमार). 'ओरब्भिक' इत्यादींमध्ये 'उरब्भ' म्हणजे मेंढ्या म्हटल्या जातात, मेंढ्यांना मारणारा तो 'ओरब्भिक' (खाटीक). 'सूकरिक' (डुकरे मारणारा) इत्यादींमध्येही हाच नियम समजावा.

---

Macchabandhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

मच्छबंधसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

---

9. Paṭhamamaraṇassatisuttavaṇṇanā

९. पठममरणस्सतिसुत्तवण्णना (पहिले मरणस्मृती सूत्राची टीका).

---

19. Navame evaṃnāmake gāmeti nātikānāmakaṃ gāmaṃ nissāya. Dvinnaṃ cūḷapitimahāpitiputtānaṃ dve gāmā, tesu ekasmiṃ gāme. Ñātīnañhi nivāsaṭṭhānabhūto gāmo ñātiko, ñātikoyeva nātiko ña-kārassa na-kārādeso ‘‘animittā na nāyare’’tiādīsu (visuddhi. 1.174; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.20; jā. aṭṭha. 2.2.34) viya. So kira gāmo yesaṃ tadā tesaṃ pubbapurisena attano ñātīnaṃ sādhāraṇabhāvena nivasito, tena ñātikoti paññāyittha. Atha pacchā dvīhi dāyādehi dvidhā vibhajitvā paribhutto. Giñjakā vuccati iṭṭhakā, giñjakāhiyeva kato āvasathoti giñjakāvasatho. So hi āvāso yathā sudhāparikammena payojanaṃ natthi, evaṃ iṭṭhakāhi eva cinitvā chādetvā kato. Tasmiṃ kira padese mattikā sakkharamarumpavālukādīhi asammissā kathinā saṇhasukhumā, tāya katāni kulālabhājanānipi silāmayāni viya daḷhāni. Tasmā te upāsakā tāya mattikāya dīghaputhū iṭṭhakā kāretvā ṭhapetvā ṭhapetvā dvāravātapānakavāṭatulāyo sabbaṃ dabbasambhārena vinā tāhi iṭṭhakāhiyeva pāsādaṃ kāresuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘iṭṭhakāmaye pāsāde’’ti.

१९. नवव्या (सुत्तात) "अशा नावाच्या गावात" म्हणजे नातिका नावाच्या गावाच्या आश्रयाने. दोन चुलत व मावस भावांचे (लहान काका आणि मोठ्या काकांच्या मुलांचे) दोन गाव होते, त्यांपैकी एका गावात. कारण नातेवाईकांचे निवासस्थान असलेला गाव म्हणजे "ज्ञातीक" (नातिक). "ज्ञातीक" हाच "नातिक" आहे, येथे "ञ" काराचा "न" कार असा आदेश झाला आहे, जसे की "अनिमित्ता न नायरे" इत्यादींमध्ये. तो गाव ज्या लोकांचा होता, त्यांच्या पूर्वजांनी आपल्या नातेवाईकांसह एकत्रितपणे राहण्यासाठी तो वसविला होता, म्हणून तो "ज्ञातीक" (नातिक) या नावाने ओळखला गेला. नंतर दोन वारसदारांनी त्याचे दोन भाग करून त्याचा उपभोग घेतला. "गिंजका" म्हणजे विटा. विटांनीच बांधलेला निवास म्हणजे "गिंजकावसथ" (विटांचे घर). तो निवास असा होता की ज्याला चुन्याच्या गिलाव्याची (सुधापरिकम्म) गरज नव्हती, अशा प्रकारे तो केवळ विटा रचून आणि छप्पर घालून बांधला होता. त्या प्रदेशातील माती खडे, मुरूम, वाळू इत्यादींशिवाय शुद्ध, कठीण आणि मऊ-सूक्ष्म होती. तिच्यापासून बनवलेली कुंभाराची भांडीही दगडासारखी मजबूत असत. म्हणून त्या उपासकांनी त्या मातीपासून लांब व रुंद विटा बनवून, त्या रचून, दरवाजे, खिडक्या, कवाडे आणि तुळ्या यांसारख्या इतर सर्व लाकडी साहित्याशिवाय केवळ त्या विटांनीच प्रासाद (इमारत) बांधला. म्हणूनच "विटांनी बनवलेल्या प्रासादात" असे म्हटले आहे.

---

Rattindivanti ekarattidivaṃ. Bhagavato sāsananti ariyamaggappaṭivedhāvahaṃ satthu ovādaṃ. Bahu vata me kataṃ assāti bahu vata mayā attahitaṃ pabbajitakiccaṃ kataṃ bhaveyya.

"रात्रंदिवस" म्हणजे एक अहोरात्र (एक रात्र आणि एक दिवस). "भगवंतांचे शासन" म्हणजे आर्यमार्गाचा साक्षात्कार घडवून आणणारा शास्त्यांचा (बुद्धांचा) उपदेश. "माझ्याकडून खूप काही केले गेले असावे" म्हणजे माझ्याकडून स्वतःच्या कल्याणासाठीचे प्रव्रजिताचे (भिक्खूचे) कर्तव्य मोठ्या प्रमाणावर केले गेले असावे.

---

Tadantaranti tattakaṃ velaṃ. Ekapiṇḍapātanti ekaṃ divasaṃ yāpanappahonakaṃ piṇḍapātaṃ. Yāva anto paviṭṭhavāto bahi nikkhamati, bahi nikkhantavāto [Pg.99] vā anto pavisatīti ekasseva pavesanikkhamo viya vuttaṃ, taṃ nāsikāvātabhāvasāmaññenāti daṭṭhabbaṃ.

"त्या दरम्यान" म्हणजे तेवढा वेळ. "एक पिंडपात" म्हणजे एका दिवसाच्या उदरनिर्वाहासाठी पुरेसा असलेला पिंडपात (भिक्षा). "जोपर्यंत आत गेलेला श्वास बाहेर येतो किंवा बाहेर गेलेला श्वास आत जातो" असे जे म्हटले आहे, ते एकाच श्वासोच्छ्वासाच्या क्रियेविषयी सांगितले आहे; ते नासिकेच्या वायूच्या सामान्य स्वरूपावरून समजून घ्यावे.

---

Paṭhamamaraṇassatisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथम मरणस्सतिसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

10. Dutiyamaraṇassatisuttavaṇṇanā

१०. द्वितीय मरणस्सतिसुत्तवर्णना

---

20. Dasame nikkhanteti vītivatte. Patigatāyāti paccāgatāya, sampattāyāti attho. Tenāha ‘‘paṭipannāyā’’ti. So mamassa antarāyoti yathāvuttā na kevalaṃ kālakiriyāva, mama atidullabhaṃ khaṇaṃ labhitvā tassa satthusāsanamanasikārassa ceva jīvitassa ca saggamokkhānañca antarāyo assa, bhaveyyāti attho. Tenāha ‘‘tividho antarāyo’’tiādi. Vipajjeyyāti vipattiṃ gaccheyya. Satthakena viya aṅgapaccaṅgānaṃ kantanakārakā kāye sandhibandhanacchedakavātā satthakavātā. Kattukamyatāchandoti niyyānāvaho kattukamyatākusalacchando. Payogavīriyanti bhāvanānuyogavīriyaṃ. Na paṭivāti na paṭinivattatīti appaṭivānī, antarā vosānānāpajjanavīriyaṃ. Tenāha ‘‘anukkaṇṭhanā appaṭisaṅgharaṇā’’ti.

२०. दहाव्या (सुत्तात) "गेल्यावर" म्हणजे निघून गेल्यावर (किंवा संपल्यावर). "परत आल्यावर" म्हणजे परत आलेल्या, प्राप्त झालेल्या असा अर्थ आहे. म्हणूनच "प्रतिपन्न झालेल्या" असे म्हटले आहे. "तो माझ्यासाठी अंतराय (अडथळा) ठरेल" म्हणजे वर सांगितल्याप्रमाणे केवळ मृत्यूच नव्हे, तर अत्यंत दुर्मिळ असा क्षण (मनुष्यजन्म) लाभूनही, त्या शास्त्यांच्या शासनाच्या मनसिकाराला, तसेच जीवनाला आणि स्वर्ग-मुक्तीला तो अंतराय ठरेल, असा अर्थ आहे. म्हणूनच "त्रिविध अंतराय" इत्यादी म्हटले आहे. "विपत्तीला प्राप्त होईल" म्हणजे विनाशाप्रत जाईल. शस्त्राने कापल्याप्रमाणे शरीराच्या अवयवांना छिन्नभिन्न करणारे आणि शरीरातील सांधे व बंधने तोडणारे वायू म्हणजे "शस्त्रकवायू" (सत्थकवात). "कर्तुकम्यता छंद" म्हणजे (संसारातून) बाहेर पडण्यास कारणीभूत असणारा काहीतरी करण्याची इच्छा असलेला कुशल छंद. "प्रयोगवीर्य" म्हणजे भावनेच्या अभ्यासातील (भावनानुयोगातील) वीर्य (प्रयत्न). "मागे न फिरणारे" म्हणजे मागे न हटणारे ते "अप्रतिवाणी" (अपटिवानी), जे मध्येच थांबून न जाता सतत प्रयत्नशील राहणारे वीर्य आहे. म्हणूनच "कंटाळा न येणे, मागे न सरकणे" असे म्हटले आहे.

---

Dutiyamaraṇassatisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

द्वितीय मरणस्सतिसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

Sāraṇīyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

सारणीयवग्गवर्णना समाप्त झाली.

---

3. Anuttariyavaggo

३. अनुत्तरियवग्गो (अनुत्तरिय वर्ग)

---

1-2. Sāmakasuttādivaṇṇanā

१-२. सामकसुत्त आदींची वर्णना

---

21-22. Tatiyassa paṭhame kevalakappanti ettha kevala-saddo anavasesattho, kappa-saddo samantabhāvattho. Tasmā kevalakappaṃ pokkharaṇiyanti evamattho daṭṭhabbo. Anavasesaṃ pharituṃ samatthassapi obhāsassa kenaci kāraṇena ekadesapharaṇampi siyā, ayaṃ pana sabbasova pharatīti dassetuṃ samantattho kappa-saddo gahito. Attano obhāsena pharitvāti vatthālaṅkārasarīrasamuṭṭhitena obhāsena pharitvā, candimā [Pg.100] viya ekobhāsaṃ ekapajjotaṃ karitvāti attho. Samanuññoti sammadeva katamanuñño. Tenāha ‘‘samānacitto’’ti, samānajjhāsayoti attho. Dukkhaṃ vaco etasminti dubbaco, tassa kammaṃ dovacassaṃ, tassa puggalassa anādariyavasena pavattā cetanā, tassa bhāvo atthitā dovacassatā. Atha vā dovacassameva dovacassatā. Sā atthato saṅkhārakkhandho hoti. Cetanāpadhāno hi saṅkhārakkhandho. Catunnaṃ vā khandhānaṃ apadakkhiṇaggāhitākārena pavattānaṃ etaṃ adhivacananti vadanti. Pāpā assaddhādayo puggalā etassa mittāti pāpamitto, tassa bhāvo pāpamittatā. Sāpi atthato dovacassatā viya daṭṭhabbā. Yāya hi cetanāya puggalo pāpamitto pāpasampavaṅko nāma hoti, sā cetanā pāpamittatā. Cattāropi vā arūpino khandhā tadākārappavattā pāpamittatā. Dutiyaṃ uttānameva.

२१-२२. तिसऱ्या (वर्गाच्या) पहिल्या सुत्तात "केवलकप्पं" (संपूर्ण) यातील "केवल" हा शब्द "काहीही रद्द न करता / संपूर्ण" (अनवसेस) या अर्थी आहे आणि "कप्प" हा शब्द "सर्व बाजूंनी" (समंतभाव) या अर्थी आहे. म्हणून "केवलकप्पं पोक्खरणी" म्हणजे संपूर्ण कमळाचे तळे असा अर्थ समजून घ्यावा. संपूर्णपणे पसरण्यास समर्थ असलेल्या प्रकाशाचेही काही कारणाने केवळ एका भागातच पसरणे घडू शकते, परंतु हा प्रकाश सर्व बाजूंनी पसरतो हे दर्शवण्यासाठी सर्वव्यापी अर्थाचा "कप्प" शब्द वापरला आहे. "आपल्या प्रकाशाने व्यापून" म्हणजे वस्त्र, अलंकार आणि शरीरातून उत्पन्न झालेल्या प्रकाशाने व्यापून, चंद्राप्रमाणे एकच प्रकाश किंवा एकच दिवा केल्यासारखे करून, असा अर्थ आहे. "समनुज्ञ" म्हणजे चांगल्या प्रकारे अनुमती दिलेला. म्हणूनच "समानचित्त" असे म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ "समान हेतू किंवा विचार असलेला" असा आहे. ज्याला बोलणे कठीण आहे तो "दुर्वच" (दुब्बच), त्याचे कर्म म्हणजे "दौर्वचस्य" (दवचस्स), त्या व्यक्तीच्या अनादराच्या भावनेमुळे निर्माण झालेली चेतना आणि तिचे अस्तित्व म्हणजे "दौर्वचस्यता" (दवचस्सता). किंवा "दौर्वचस्य" हेच "दौर्वचस्यता" आहे. ती वास्तविक पाहता "संस्कारस्कंध" (संखारक्खंध) आहे, कारण संस्कारस्कंध हा चेतनाप्रधान असतो. किंवा विपरीत (अयोग्य) मार्गाने ग्रहण करणाऱ्या चार स्कंधांचे हे नाव आहे, असे म्हणतात. पापी, अश्रद्ध इत्यादी व्यक्ती ज्याचे मित्र आहेत तो "पापमित्र", आणि त्याचा भाव म्हणजे "पापमित्रता". ती देखील वास्तविक पाहता "दौर्वचस्यते"प्रमाणेच समजली पाहिजे. कारण ज्या चेतनेमुळे व्यक्ती पापमित्र किंवा पापाकडे झुकलेली बनते, ती चेतना म्हणजेच "पापमित्रता" होय. किंवा त्या स्वरूपात प्रवृत्त होणारे चारही अरूप स्कंध म्हणजे "पापमित्रता" होय. दुसरे (सुत्त) स्पष्टच आहे.

---

Sāmakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

सामकसुत्त आदींची वर्णना समाप्त झाली.

---

3. Bhayasuttavaṇṇanā

३. भयसुत्तवर्णना

---

23. Tatiye sambhavati jātimaraṇaṃ etenāti sambhavo, upādānanti āha ‘‘jātiyā ca maraṇassa ca sambhave paccayabhūte’’ti. Anupādāti anupādāya. Tenāha ‘‘anupādiyitvā’’ti. Jātimaraṇāni sammā khīyanti etthāti jātimaraṇasaṅkhayo, nibbānanti āha ‘‘jātimaraṇānaṃ saṅkhayasaṅkhāte nibbāne’’ti. Sabbadukkhaṃ upaccagunti sakalampi vaṭṭadukkhaṃ atikkantā carimacittanirodhena vaṭṭadukkhalesassapi asambhavato.

२३. तिसऱ्या (सुत्तात) "संभव" म्हणजे ज्याच्याद्वारे जन्म आणि मृत्यू संभवतात, ते उपादान; म्हणूनच म्हटले आहे - "जन्म आणि मृत्यूच्या संभवाला कारणीभूत असलेल्या (उपादानात)". "अनुपादा" म्हणजे उपादान न करता (आसक्ती न ठेवता). म्हणूनच "ग्रहण न करता" (अनुपादियित्वा) असे म्हटले आहे. ज्यामध्ये जन्म आणि मृत्यू पूर्णपणे नष्ट होतात तो "जन्म-मरण संक्षय" म्हणजे निर्वाण; म्हणूनच म्हटले आहे - "जन्म आणि मृत्यूचा संक्षय म्हटलेल्या निर्वाणात". "सर्व दुःखांचे अतिक्रमण केले" म्हणजे अंतिम चित्ताच्या निरोधाने संसारदुःखाचा लवलेशही शिल्लक न राहिल्यामुळे संपूर्ण संसारदुःखाच्या (वट्टदुःख) पलीकडे गेले.

---

Bhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

भयसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

4. Himavantasuttavaṇṇanā

४. हिमवंतसुत्तवर्णना

---

24. Catutthe samāpattikusalo hotīti samāpajjanakusalo hoti. Tenāha ‘‘samāpajjituṃ kusalo’’ti. Tattha antogatahetuattho ṭhiti-saddo, tasmā ṭhapanakusaloti atthoti āha ‘‘samādhiṃ ṭhapetuṃ sakkotīti attho’’ti. Tattha ṭhapetuṃ sakkotīti sattaṭṭhaaccharāmattaṃ [Pg.101] khaṇaṃ jhānaṃ ṭhapetuṃ sakkoti adhiṭṭhānavasibhāvassa nipphāditattā. Yathāparicchedenāti yathāparicchinnakālena. Vuṭṭhātuṃ sakkoti vuṭṭhānavasibhāvassa nipphāditattā. Kallaṃ sañjātaṃ assāti kallitaṃ, tasmiṃ kallite kallitabhāve kusalo kallitakusalo. Hāsetuṃ tosetuṃ sampahaṃsetuṃ. Kallaṃ kātunti samādhānassa paṭipakkhadhammānaṃ dūrīkaraṇena sahakārīkāraṇānañca samappadhānena samāpajjane cittaṃ samatthaṃ kātuṃ. Samādhissa gocarakusaloti samādhismiṃ nipphādetabbe tassa gocare kammaṭṭhānasaññite pavattiṭṭhāne bhikkhācāragocare satisampajaññayogato kusalo cheko. Tenāha ‘‘samādhissa asappāye anupakārake dhamme vajjetvā’’tiādi. Paṭhamajjhānādisamādhiṃ abhinīharitunti paṭhamajjhānādisamādhiṃ visesabhāgiyatāya abhinīharituṃ upanetuṃ.

२४. चौथ्या (सूत्रात) 'समापत्तिकुशलो' म्हणजे समापत्तीत (ध्यान समाधीत प्रवेश करण्यात) कुशल असतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'समापत्तीत प्रवेश करण्यास कुशल'. तेथे 'ठिति' (स्थिती) हा शब्द अंतर्गत कारणाच्या अर्थाने आहे, म्हणून 'ठपनकुशलो' (स्थापना करण्यात कुशल) असा अर्थ होतो, म्हणून म्हटले आहे - 'समाधी प्रस्थापित करण्यास समर्थ असणे हा अर्थ आहे'. तेथे 'प्रस्थापित करण्यास समर्थ असणे' म्हणजे अधिष्ठान-वशिभावाच्या (अधिष्ठानावरील नियंत्रणाच्या) सिद्धीमुळे सात किंवा आठ चुटकी वाजवण्याच्या काळापर्यंत ध्यान टिकवून ठेवण्यास समर्थ असणे. 'यथापरिच्छेदेन' म्हणजे निश्चित केलेल्या वेळेनुसार. 'वुट्ठातुं सक्कोति' (व्युत्थान करण्यास समर्थ असणे) म्हणजे व्युत्थान-वशिभावाच्या (ध्यानातून बाहेर पडण्याच्या नियंत्रणाच्या) सिद्धीमुळे. ज्याचे कल्याण (आरोग्य/सज्जता) उत्पन्न झाले आहे ते 'कल्लितं' (सज्ज), त्या सज्जतेमध्ये किंवा सज्जतेच्या अवस्थेत कुशल तो 'कल्लितकुशलो' (सज्जतेत कुशल). आनंदित करणे, संतुष्ट करणे, अत्यंत प्रफुल्लित करणे. 'कल्लितं कातुं' (सज्ज करणे) म्हणजे समाधीच्या विरोधी धर्मांना दूर करून आणि सहकारी कारणांच्या सम्यक प्रयत्नाने चित्ताला समापत्तीसाठी समर्थ करणे. 'समाधिस्स गोचरकुशलो' (समाधीच्या गोचरात कुशल) म्हणजे समाधीमध्ये जे साध्य करायचे आहे, त्या गोचरात, ज्याला 'कम्मट्ठान' (कर्मस्थान) म्हटले जाते अशा प्रवृत्तीच्या स्थानात आणि भिक्षाटनाच्या गोचरात सती-संपजन्य (स्मृती व संप्रजन्य) च्या योगाने कुशल किंवा चतुर असणे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'समाधीला अहितकारक आणि अनुपकारक असणाऱ्या धर्मांचा त्याग करून' इत्यादी. 'पठमज्झानादिसमाधिं अभिनीहरितुं' (प्रथम ध्यानादी समाधीचे संपादन करणे) म्हणजे प्रथम ध्यानादी समाधीला विशेष भागाकडे (उच्च गुणांकडे) नेणे किंवा प्राप्त करणे.

---

Himavantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

हिमवंतसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

5. Anussatiṭṭhānasuttavaṇṇanā

५. अनुस्सतिट्ठानसुत्तवर्णना

---

25. Pañcame anussatikāraṇānīti anussatiyo eva diṭṭhadhammikasamparāyikādihitasukhānaṃ hetubhāvato kāraṇāni. Nikkhantanti nissaṭaṃ. Muttanti vissaṭṭhaṃ. Vuṭṭhitanti apetaṃ. Sabbametaṃ vikkhambhanameva sandhāya vadati. Gedhamhāti pañcakāmaguṇato. Idampīti buddhānussativasena laddhaṃ upacārajjhānamāha. Ārammaṇaṃ karitvāti paccayaṃ karitvā, pādakaṃ katvāti attho.

२५. पाचव्या (सूत्रात) 'अनुस्सतिकारणाति' म्हणजे अनुस्मृतीच (अनुस्सती) ऐहिक आणि पारलौकिक हित-सुखांचे हेतू असल्यामुळे 'कारणे' आहेत. 'निक्खन्तं' म्हणजे बाहेर पडलेले (मुक्त झालेले). 'मुत्तं' म्हणजे सुटलेले. 'वुट्ठितं' म्हणजे दूर गेलेले. हे सर्व विक्खंभन (विष्कंभन - तात्पुरते दडपून टाकणे/निवारण करणे) यालाच उद्देशून म्हटले आहे. 'गेधम्हा' म्हणजे पाच कामगुणांपासून. 'इदम्पि' (हे सुद्धा) याद्वारे बुद्धानुस्मृतीच्या प्रभावाने प्राप्त झालेल्या उपचारध्यानाचा निर्देश केला आहे. 'आरम्मणं करित्वा' (आलंबन करून) म्हणजे प्रत्यय (कारण) करून, पादक (पाया) करून असा अर्थ आहे.

---

Anussatiṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अनुस्सतिट्ठानसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

6. Mahākaccānasuttavaṇṇanā

६. महाकच्चानसुत्तवर्णना

---

26. Chaṭṭhe sambādheti vā taṇhāsaṃkilesādīnaṃ sampīḷe saṅkare gharāvāse. Okāsā vuccantīti maggaphalasukhādhigamāya okāsabhāvato okāsāti vuccanti. Okāsādhigamoti lokuttaradhammassa adhigamāya adhigantabbaokāso. Visujjhanatthāyāti rāgādīhi malehi abhijjhāvisamalobhādīhi [Pg.102] ca upakkiliṭṭhacittānaṃ visuddhatthāya. Sā panāyaṃ cittassa visuddhi sijjhamānā yasmā sokādīnaṃ anupādāya saṃvattati, tasmā vuttaṃ ‘‘sokaparidevānaṃ samatikkamāyā’’tiādi. Tattha socanaṃ ñātibyasanādinimittaṃ cetaso santāpo antotāpo antonijjhānaṃ soko, ñātibyasanādinimittameva socikatā. ‘‘Kahaṃ ekaputtakā’’tiādinā (ma. ni. 2.353-354; saṃ. ni. 2.63) paridevanavasena lapanaṃ paridevo. Samatikkamanatthāyāti pahānāya. Āyatiṃ anuppajjanañhi idha samatikkamo. Dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāyāti kāyikadukkhassa ca cetasikadomanassassa cāti imesaṃ dvinnaṃ atthaṅgamāya, nirodhāyāti attho. Ñāyati nicchayena kamati nibbānaṃ, taṃ vā ñāyati paṭivijjhati etenāti ñāyo, ariyamaggo. Idha pana saha pubbabhāgena ariyamaggo gahitoti āha ‘‘sahavipassanakassa maggassa adhigamanatthāyā’’ti. Apaccayaparinibbānassāti anupādisesanibbānaṃ sandhāya vadati. Paccayavasena anuppannaṃ asaṅkhataṃ amatadhātumeva. Sesamettha uttānameva.

२६. सहाव्या (सूत्रात) 'संबाधे' म्हणजे तृष्णा, संक्लेश इत्यादींच्या पीडेने आणि संकराने युक्त अशा गृहवासात. 'ओकासा वुच्चन्ति' (अवकाश म्हटले जाते) म्हणजे मार्ग आणि फल यांच्या सुखाच्या प्राप्तीसाठी अवकाश (संधी/स्थान) असल्यामुळे त्यांना 'अवकाश' म्हटले जाते. 'ओकासाधिगमो' म्हणजे लोकोत्तर धर्माच्या प्राप्तीसाठी प्राप्त करून घेण्याजोगा अवकाश. 'विसुज्झनत्थाय' (विशुद्धीसाठी) म्हणजे राग इत्यादी मलांनी आणि अभिध्या (लोभ), विषमलोभ इत्यादींनी उपक्क्लिष्ट (मलीन) झालेल्या चित्ताच्या विशुद्धीसाठी. चित्ताची ही विशुद्धी सिद्ध होत असताना, ज्याअर्थी ती शोक इत्यादींच्या अनुत्पत्तीसाठी कारणीभूत ठरते, म्हणून म्हटले आहे - 'शोक आणि परिदेवांच्या समतिक्रमासाठी' इत्यादी. तेथे 'सोचनं' (शोक करणे) म्हणजे नातेवाईकांचा नाश इत्यादी कारणांमुळे होणारा चित्ताचा संताप, अंतर्दाह, अंतर्मनातील जळजळ हा 'शोक' होय; नातेवाईकांच्या नाशादी कारणांमुळेच होणारी शोकाकुलता. 'माझा एकुलता एक मुलगा कुठे आहे?' इत्यादी प्रकारे विलाप करत बोलणे म्हणजे 'परिदेव' (क्रंदन/विलाप). 'समतिक्कमनत्थाय' म्हणजे प्रहाणासाठी (नष्ट करण्यासाठी). भविष्यात उत्पन्न न होणे हाच येथे 'समतिक्रम' (पार करणे) आहे. 'दुक्खदोमनस्सानं अत्थङ्गमाय' म्हणजे कायिक दुःख आणि चैतसिक दौर्मनस्य (मानसिक दुःख) या दोन्हीच्या अस्त होण्यासाठी, म्हणजेच निरोधासाठी असा अर्थ आहे. ज्याच्याद्वारे निर्वाण निश्चितपणे जाणले जाते किंवा प्राप्त केले जाते, अथवा ज्याच्याद्वारे ते जाणले व साक्षात केले जाते तो 'न्याय' (ञायो) म्हणजेच आर्यमार्ग होय. येथे पूर्वभागासह (पूर्व तयारीसह) आर्यमार्ग घेतला आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'सविपस्सना (विपश्यनेसह) मार्गाच्या प्राप्तीसाठी'. 'अपच्चयपरिनिब्बानस्स' (प्रत्ययरहित परिनिर्वाणाच्या) हे अनुपधिशेष निर्वाणाला उद्देशून म्हटले आहे. जे प्रत्ययाच्या (कारणाच्या) वशाने उत्पन्न झालेले नाही, ते असंस्कृत (असंखत) अमृतधातूच होय. उर्वरित भाग येथे स्पष्टच आहे.

---

Mahākaccānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

महाकच्चानसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

7. Paṭhamasamayasuttavaṇṇanā

७. पठमसमयसुत्तवर्णना

---

27. Sattame vaḍḍhetīti manaso vivaṭṭanissitaṃ vaḍḍhiṃ āvahati. Manobhāvanīyoti vā manasā bhāvito sambhāvito. Yañca āvajjato manasi karoto cittaṃ vinīvaraṇaṃ hoti. Imasmiṃ pakkhe kammasādhano sambhāvanattho bhāvanīya-saddo. ‘‘Thinamiddhavinodanakammaṭṭhāna’’nti vatvā tadeva vibhāvento ‘‘ālokasaññaṃ vā’’tiādimāha. Vīriyārambhavatthuādīnaṃ vāti ettha ādi-saddena idha avuttānaṃ atibhojane nimittaggāhādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Vuttañhetaṃ ‘‘cha dhammā thinamiddhassa pahānāya saṃvattanti atibhojane nimittaggāho, iriyāpathasamparivattanatā, ālokasaññāmanasikāro, abbhokāsavāso, kalyāṇamittatā, sappāyakathā’’ti (itivu. aṭṭha. 111). Antarāyasaddapariyāyo idha antarā-saddoti āha ‘‘anantarāyenā’’ti.

२७. सातव्या (सूत्रात) 'वड्ढेति' (वाढवतो) म्हणजे मनाच्या विवर्तनावर (संसारमुक्तीवर) आधारित वृद्धी घडवून आणतो. 'मनोभावनीयो' म्हणजे मनाने भावित किंवा सन्मानित केलेला. आणि ज्याचे आवर्जन (स्मरण) करताना, मनन करताना चित्त नीवरणरहित होते. या पक्षात 'भावनीय' हा शब्द कर्मसाधन आणि सन्मान करण्याच्या अर्थाने आहे. 'थिनमिद्धविनोदनकम्मट्ठानं' (स्त्यान-मिद्ध दूर करणारे कर्मस्थान) असे सांगून, त्याचेच स्पष्टीकरण करताना 'आलोकसञ्ञं वा' (आलोकसंज्ञा किंवा) इत्यादी म्हटले आहे. 'वीरियारम्भवत्थुआदीनं वा' (वीर्यारंभ वस्तू इत्यादींचे) येथे 'आदि' शब्दाने येथे न सांगितलेल्या अतिभोजनात निमित्त ग्रहण करणे इत्यादींचा संग्रह समजला पाहिजे. कारण असे म्हटले आहे - 'सहा धर्म स्त्यान-मिद्धच्या प्रहाणासाठी कारणीभूत ठरतात: अतिभोजनात निमित्त ग्रहण करणे, इर्यापथांचे (शारीरिक स्थितींचे) परिवर्तन करणे, आलोकसंज्ञेचा मनसिकार करणे, उघड्या जागेत राहणे, कल्याणमित्रता आणि अनुकूल कथा' इत्यादी. येथे 'अंतरा' हा शब्द 'अंतराय' (अडथळा) या शब्दाचा पर्याय आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'अनन्तर आयेन' (अडथळ्याशिवाय).

---

Paṭhamasamayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पठमसमयसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

8. Dutiyasamayasuttavaṇṇanā

८. दुतियसमयसुत्तवर्णना

---

28. Aṭṭhame [Pg.103] maṇḍalasaṇṭhānamāḷasaṅkhepena katā bhojanasālā maṇḍalamāḷāti adhippetāti āha ‘‘bhojanasālāyā’’ti. Sesamettha suviññeyyameva.

२८. आठव्या (सूत्रात) वर्तुळाकार मंडपाच्या स्वरूपात थोडक्यात बनवलेली भोजनशाळा म्हणजे 'मण्डलमाळा' अभिप्रेत आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'भोजनशाळेत'. उर्वरित भाग येथे सहज समजण्याजोगाच आहे.

---

Dutiyasamayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुतियसमयसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

9. Udāyīsuttavaṇṇanā

९. उदायीसुत्तवर्णना

---

29. Navame diṭṭhadhammo vuccati paccakkho attabhāvoti āha ‘‘imasmiṃyeva attabhāve’’ti. Sukhavihāratthāyāti nikkilesatāya nirāmisena sukhena vihāratthāya. Ālokasaññaṃ manasi karotīti sūriyacandapajjotamaṇiukkāvijjuādīnaṃ āloko divā rattiñca upaladdho, yathāladdhavaseneva ālokaṃ manasi karoti, citte ṭhapeti. Tathā ca naṃ manasi karoti, yathāssa subhāvitālokakasiṇassa viya kasiṇāloko yathicchakaṃ yāvadicchakañca so āloko rattiyaṃ upatiṭṭhati. Yena tattha divāsaññaṃ ṭhapeti, divāriva vigatathinamiddho hoti. Tenāha ‘‘yathā divā tathā ratti’’nti. Divāti saññaṃ ṭhapetīti vuttanayena manasi katvā divāriva saññaṃ uppādeti. Yathānena divā…pe… tatheva taṃ manasi karotīti yathānena divā upaladdho sūriyāloko, evaṃ rattimpi divā diṭṭhākāreneva taṃ ālokaṃ manasi karoti. Yathā canena rattiṃ…pe… manasi karotīti yathā rattiyaṃ candāloko upaladdho, evaṃ divāpi rattiṃ diṭṭhākāreneva taṃ ālokaṃ manasi karoti, citte ṭhapeti. Vivaṭenāti thinamiddhena apihitattā vivaṭena. Anonaddhenāti asañchāditena. Sahobhāsakanti saññāṇobhāsaṃ. Dibbacakkhuñāṇaṃ rūpagatassa dibbassa itarassa ca dassanaṭṭhena idha ñāṇadassananti adhippetanti āha ‘‘dibbacakkhusaṅkhātassā’’tiādi.

२९. नवव्या (सुत्तात) 'दिट्ठधम्मो' (दृष्टधर्म) म्हणजे प्रत्यक्ष आत्मभाव (वर्तमान अस्तित्व) असे म्हटले आहे, म्हणून 'इमस्मिंयेव अत्तभावे' (याच आत्मभावात) असे म्हटले आहे. 'सुखविहारत्थाय' (सुखविहारासाठी) म्हणजे निष्क्लेशतेमुळे निरामिश (अध्यात्मिक) सुखाने विहरण्यासाठी. 'आलोकसञ्ञं मनसि करोति' (आलोकसंज्ञेला मनात धारण करतो) म्हणजे सूर्य, चंद्र, दिवा, मणी, मशाल, वीज इत्यादींचा प्रकाश जो दिवसा आणि रात्री उपलब्ध असतो, तो जसा मिळाला असेल तसाच त्या प्रकाशाला मनात धारण करतो, चित्तात स्थापित करतो. आणि तो त्याला अशा प्रकारे मनात धारण करतो, की जसा चांगल्या प्रकारे भावना केलेल्या आलोककसिणाचा (प्रकाश-कृत्स्न) कसिण-प्रकाश इच्छेनुसार आणि जितका वेळ हवा तितका वेळ तो प्रकाश रात्री देखील उपस्थित राहतो. ज्यायोगे तो तिथे दिवसाची संज्ञा स्थापित करतो, आणि दिवसाप्रमाणेच त्याचे स्त्यान-मृद्ध (आळस आणि डुलकी) नाहीसे होते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'यथा दिवा तथा रत्तिं' (जसे दिवसा तसेच रात्री). 'दिवाति सञ्ञं ठपेति' (दिवसा अशी संज्ञा स्थापित करतो) म्हणजे सांगितलेल्या पद्धतीने मनात धारण करून दिवसाप्रमाणे संज्ञा उत्पन्न करतो. 'यथानेन दिवा...पे... तथेव तं मनसि करोति' (जसे त्याने दिवसा...पे... तसेच त्याला मनात धारण करतो) म्हणजे जसा त्याने दिवसा सूर्यप्रकाश अनुभवला आहे, तसेच रात्री देखील दिवसा पाहिलेल्या रूपानेच त्या प्रकाशाला मनात धारण करतो. 'यथा चनेन रत्तिं...पे... मनसि करोति' (आणि जसे त्याने रात्री...पे... मनात धारण करतो) म्हणजे जशी रात्री चंद्रप्रकाश अनुभवला आहे, तसेच दिवसा देखील रात्री पाहिलेल्या रूपानेच त्या प्रकाशाला मनात धारण करतो, चित्तात स्थापित करतो. 'विवटेन' (उघड्याने) म्हणजे स्त्यान-मृद्धाने आच्छादित न केल्यामुळे उघड्याने. 'अनोणद्धेन' (अनावृत्ताने) म्हणजे न झाकलेल्याने. 'सहोभासकं' (स-अवभासक) म्हणजे संज्ञेच्या प्रकाशासह. दिव्यचक्षुज्ञान हे रूपाने युक्त असलेल्या दिव्य आणि इतर गोष्टींच्या दर्शनाच्या अर्थाने येथे 'ज्ञानदर्शन' म्हणून अभिप्रेत आहे, म्हणून 'दिब्बचक्खुसङ्खातस्स' (दिव्यचक्षु संज्ञक) इत्यादी म्हटले आहे.

---

Uddhaṃ jīvitapariyādānāti jīvitakkhayato upari maraṇato paraṃ. Samuggatenāti uṭṭhitena. Dhumātattāti uddhaṃ uddhaṃ dhumātattā sūnattā[Pg.104]. Setarattehi viparibhinnaṃ vimissitaṃ nīlaṃ, purimavaṇṇavipariṇāmabhūtaṃ vā nīlaṃ vinīlaṃ, vinīlameva vinīlakanti ka-kārena padavaḍḍhanamāha anatthantarato yathā ‘‘pītakaṃ lohitaka’’nti. Paṭikūlattāti jigucchanīyattā. Kucchitaṃ vinīlaṃ vinīlakanti kucchanattho vā ayaṃ ka-kāroti dassetuṃ vuttaṃ yathā ‘‘pāpako kittisaddo abbhuggacchatī’’ti (dī. ni. 3.316; a. ni. 5.213). Paribhinnaṭṭhānehi kākadhaṅkādīhi. Vissandamānaṃ pubbanti vissavantapubbaṃ, tahaṃ tahaṃ paggharantapubbanti attho. Tathābhāvanti vissandamānapubbataṃ.

'उद्धं जीवितपरियादाना' (जीवनाच्या समाप्तीनंतर) म्हणजे आयुष्याचा क्षय झाल्यानंतर, मृत्यूनंतर. 'समुग्गतेन' म्हणजे वर उठलेल्याने. 'धुमातत्ता' म्हणजे वर-वर फुगल्यामुळे, सुजल्यामुळे. पांढऱ्या आणि तांबड्या रंगाने संमिश्रित झालेले निळे, किंवा पूर्वीच्या रंगाच्या परिवर्तनाने झालेले निळे म्हणजे 'विनील' (विशेष निळे). 'विनील' हेच 'विनीलक' आहे, येथे 'क' कार लावून अर्थ बदल न करता शब्दाची वाढ केली आहे, जसे 'पीतकं लोहितकं' (पिवळे, तांबडे). 'पटिकूलत्ता' म्हणजे घृणास्पद असल्यामुळे. 'कुत्सित विनील ते विनीलक' असा निंदात्मक अर्थ दर्शवण्यासाठी हा 'क' कार आहे, हे दाखवण्यासाठी म्हटले आहे - 'पापको कित्तिसद्दो अब्भुग्गच्छति' (वाईट कीर्ती पसरते). 'परिभिन्नट्ठानेहि' म्हणजे कावळे, गिधाडे इत्यादींनी फाडलेल्या ठिकाणांहून. 'विस्संदमानं पुब्बं' (वाहणारी पू) म्हणजे वाहणारी पू, तिथे तिथे पाझरणारी पू असा अर्थ आहे. 'तथाभावं' म्हणजे वाहणाऱ्या पूची अवस्था.

---

So bhikkhūti yo ‘‘passeyya sarīraṃ sīvathikāya chaḍḍita’’nti vutto, so bhikkhu. Upasaṃharati sadisataṃ. Ayampi khotiādi upasaṃharaṇākāradassanaṃ. Āyūti rūpajīvitindriyaṃ. Arūpajīvitindriyaṃ panettha viññāṇagatikameva. Usmāti kammajatejo. Evaṃpūtikasabhāvoti evaṃ ativiya pūtisabhāvo āyuādivigame viyāti adhippāyo. Ediso bhavissatīti evaṃbhāvīti āha ‘‘evamevaṃ uddhumātādibhedo bhavissatī’’ti.

'सो भिक्खू' (तो भिक्खू) म्हणजे जो 'स्मशानात टाकलेले शरीर पाहेल' असे म्हटले आहे, तो भिक्खू. 'उपसंहरति' म्हणजे समानतेची तुलना करतो. 'अयम्पि खो' (हा देखील) इत्यादी तुलना करण्याचा प्रकार दर्शवणे आहे. 'आयु' म्हणजे रूप-जीवितेंद्रिय. येथे अरूप-जीवितेंद्रिय हे विज्ञानाच्या गतीचेच (विज्ञानाशी संबंधित) आहे. 'उस्मा' म्हणजे कर्मज तेज (उष्णता). 'एवंपूतिकसभावो' (अशा पूतिस्वभावाचा) म्हणजे आयुष्य इत्यादी निघून गेल्यावर अत्यंत दुर्गंधीयुक्त स्वभावाचा होतो, असा अभिप्राय आहे. 'एदिसो भविस्सति' (असा होईल) म्हणजे असा होणारा असेल, म्हणून म्हटले आहे - 'एवमेवं उद्धुमातादिभेदो भविस्सति' (अशाच प्रकारे फुगणे इत्यादी अवस्थेला प्राप्त होईल).

---

Luñcitvā luñcitvāti uppāṭetvā uppāṭetvā. Sesāvasesamaṃsalohitayuttanti sabbaso akkhāditattā tahaṃ tahaṃ sesena appāvasesena maṃsalohitena yuttaṃ. Aññena hatthaṭṭhikanti avisesena hatthaṭṭhikānaṃ vippakiṇṇatā jotitāti anavasesato tesaṃ vippakiṇṇataṃ dassento ‘‘catusaṭṭhibhedampī’’tiādimāha. Terovassikānīti tirovassagatāni. Tāni pana saṃvaccharaṃ vītivattāni hontīti āha ‘‘atikkantasaṃvaccharānī’’ti. Purāṇatāya ghanabhāvavigamena vicuṇṇatā idha pūtibhāvo. So yathā hoti, taṃ dassento ‘‘abbhokāse’’tiādimāha. Anekadhātūnanti cakkhudhātuādīnaṃ, kāmadhātuādīnaṃ vā. Satiyā ca ñāṇassa ca atthāyāti ‘‘abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotī’’tiādinā (dī. ni. 1.214; 2.376; ma. ni. 1.109) vuttāya sattaṭṭhānikāya satiyā ceva taṃsampayuttañāṇassa ca atthāya.

'लुञ्चित्वा luञ्चित्वा' म्हणजे उपटून-उपटून, तोडून-तोडून. 'सेसावसेसमंसलोहितयुत्तं' (उरलेल्या मांस आणि रक्ताने युक्त) म्हणजे पूर्णपणे न खाल्ले गेल्यामुळे तिथे तिथे उरलेल्या थोड्याशा मांस आणि रक्ताने युक्त. 'अञ्ञेन हत्थट्ठिकं' (दुसरीकडे हाताचे हाड) म्हणजे सामान्यतः हाताच्या हाडांचे विखुरले जाणे स्पष्ट केले आहे, म्हणून त्यांचे पूर्णपणे विखुरले जाणे दर्शवताना 'चतुसट्ठिभेदम्पि' (चौसष्ट प्रकारांचे देखील) इत्यादी म्हटले आहे. 'तेरोवस्सकानि' म्हणजे तीन वर्षांपेक्षा अधिक काळ उलटून गेलेली. ती वर्षे उलटून गेलेली असतात, म्हणून म्हटले आहे - 'अतिक्कन्तसंवच्छरानि' (वर्षे उलटून गेलेली). जुने झाल्यामुळे आणि घट्टपणा नष्ट झाल्यामुळे चूर्ण होणे, हाच येथे 'पूतिभाव' (कुजणे) आहे. तो जसा होतो, ते दर्शवताना 'अब्भोकासे' (उघड्या जागेत) इत्यादी म्हटले आहे. 'अनेकधातूनं' म्हणजे चक्षुधातू इत्यादींचे, किंवा कामधातू इत्यादींचे. 'सतिया च जाणस्स च अत्थाय' (स्मृती आणि ज्ञानाच्या हितासाठी) म्हणजे 'पुढे जाताना आणि मागे येताना संप्रजन्यपूर्वक वागणारा होतो' इत्यादी सूत्रांमध्ये सांगितलेल्या सात स्थानांमधील स्मृतीसाठी आणि तिच्याशी संप्रयुक्त असलेल्या ज्ञानाच्या हितासाठी.

---

Udāyīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

उदायीसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

10. Anuttariyasuttavaṇṇanā

१०. अनुत्तरियसुत्तवर्णना

---

30. Dasame [Pg.105] nihīnanti lāmakaṃ, kiliṭṭhaṃ vā. Gāmavāsikānanti bālānaṃ. Puthujjanānaṃ idanti pothujjanikaṃ. Tenāha ‘‘puthujjanānaṃ santaka’’nti, puthujjanehi sevitabbattā tesaṃ santakanti vuttaṃ hoti. Anariyanti na niddosaṃ. Niddosaṭṭho hi ariyaṭṭho. Tenāha ‘‘na uttamaṃ na parisuddha’’nti. Ariyehi vā na sevitabbanti anariyaṃ. Anatthasaṃhitanti diṭṭhadhammikasamparāyikādivividhavipulānatthasahitaṃ. Tādisañca atthasannissitaṃ na hotīti āha ‘‘na atthasannissita’’nti. Na vaṭṭe nibbindanatthāyāti catusaccakammaṭṭhānābhāvato. Asati pana vaṭṭe nibbidāya virāgādīnaṃ asambhavoyevāti āha ‘‘na virāgāyā’’tiādi.

३०. दहाव्या (सुत्तात) 'निहीनं' म्हणजे कनिष्ठ किंवा क्लिष्ट (मलीन). 'गामवासिकानं' म्हणजे अज्ञानांचे (बाळांचे). 'पुथुज्जनानं इदं' म्हणजे पृथग्जनांचे, म्हणूनच म्हटले आहे - 'पुथुज्जनानं सन्तकं' (पृथग्जनांचे स्वतःचे), पृथग्जनांद्वारे सेवन केले जाण्यायोग्य असल्यामुळे ते त्यांचे स्वतःचे आहे असे म्हटले आहे. 'अनरियं' म्हणजे दोषरहित नसलेले. कारण दोषरहित असणे हाच 'अरीय' (आर्य) अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'न उत्तमं न परिसुद्धं' (उत्तम नाही, परिसुद्ध नाही). किंवा आर्यांद्वारे सेवन न केले जाण्यायोग्य ते 'अनार्य'. 'अनत्थसंहितं' म्हणजे ऐहिक आणि पारलौकिक इत्यादी विविध आणि विपुल अनर्थांनी युक्त. आणि तसे ते अर्थाशी संबंधित नसते, म्हणून म्हटले आहे - 'न अत्थसन्निस्सितं' (अर्थाशी संबंधित नाही). 'न वट्टे निब्बिन्दनत्थाय' (संसारचक्रात निर्वेदासाठी नाही) कारण तिथे चतुःसत्य कर्मस्थानाचा अभाव असतो. संसारचक्रात निर्वेद (वैराग्य) नसताना विराग इत्यादींचा संभवच नसतो, म्हणून म्हटले आहे - 'न विरागाय' (विरागासाठी नाही) इत्यादी.

---

Anuttamaṃ anuttariyanti āha ‘‘etaṃ anuttara’’nti. Hatthisminti nimittatthe bhummanti āha ‘‘hatthinimittaṃ sikkhitabba’’nti. Hatthivisayattā hatthisannissitattā ca hatthisippaṃ ‘‘hatthī’’ti gahetvā ‘‘hatthismimpi sikkhatī’’ti vuttaṃ. Tasmā hatthisippe sikkhatīti evamettha attho daṭṭhabbo. Sesapadesupi eseva nayo.

जे सर्वोत्तम आहे ते 'अनुत्तरिय' आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'एतं अनुत्तरं' (हे अनुत्तर आहे). 'हत्थिस्मिं' (हत्तीमध्ये) येथे निमित्त अर्थात सप्तमी विभक्ती आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'हत्थिनिमित्तं सिक्खितब्बं' (हत्तीच्या निमित्ताने शिकण्यायोग्य). हत्तीचा विषय असल्यामुळे आणि हत्तीवर आश्रित असल्यामुळे हत्तीच्या कलेला (हस्तिशिल्प) 'हत्ती' असे गृहीत धरून 'हत्थिस्मिम्पि सिक्खति' (हत्तीमध्ये देखील शिकतो) असे म्हटले आहे. म्हणून हत्तीच्या कलेत शिकतो, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे. उर्वरित पदांमध्ये देखील हाच नियम आहे.

---

Liṅgabyattayena vibhattibyattayena pāricariyeti vuttanti āha ‘‘pāricariyāya paccupaṭṭhitā’’ti. Sesamettha suviññeyyameva.

लिंगबदलाने आणि विभक्तीबदलाने 'पारिचरिये' असे म्हटले आहे, म्हणून 'पारिचरियाय पच्चुपट्ठिता' (परिचर्येसाठी उपस्थित) असे म्हटले आहे. उर्वरित भाग येथे सहज समजण्यासारखाच आहे.

---

Anuttariyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अनुत्तरियसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

Anuttariyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

अनुत्तरियवग्गवर्णना समाप्त झाली.

---

4. Devatāvaggo

४. देवतावग्ग

---

1-4. Sekhasuttādivaṇṇanā

१-४. सेखसुत्तआदींची वर्णना

---

31-34. Catutthassa paṭhame sekhānaṃ paṭiladdhaguṇassa parihāni nāma natthīti āha ‘‘uparūpariguṇaparihānāyā’’ti, uparūpariladdhabbānaṃ maggaphalānaṃ parihānāya anuppādāyāti attho. Tatiyādīni uttānatthāneva.

३१-३४. चौथ्या (वर्गाच्या) पहिल्या (सुत्तात) शैक्षांनी (सेख) प्राप्त केलेल्या गुणांचा ऱ्हास होत नाही, म्हणून म्हटले आहे - 'उपरूपरिगुणपरिहानाय' (वरोवरच्या गुणांच्या ऱ्हासासाठी), म्हणजे वरचेवर प्राप्त होणाऱ्या मार्ग आणि फळांच्या ऱ्हासासाठी किंवा ते उत्पन्न न होण्यासाठी असा अर्थ आहे. तिसरे इत्यादी सुत्ते स्पष्ट अर्थाचीच आहेत.

---

Sekhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

सेखसुत्तआदींची वर्णना समाप्त झाली.

---

5. Vijjābhāgiyasuttavaṇṇanā

५. विज्जाभागियसुत्तवर्णना

---

35. Pañcame [Pg.106] sampayogavasena vijjaṃ bhajanti, sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatādipaccayavasena tāya saha ekībhāvaṃ gacchantīti vijjābhāgiyā. Atha vā vijjābhāge vijjākoṭṭhāse vattanti vijjāsabhāgatāya tadekadese vijjākoṭṭhāse pavattantīti vijjābhāgiyā. Tattha vipassanāñāṇaṃ, manomayiddhi, cha abhiññāti aṭṭha vijjā. Purimena atthena tāhi sampayuttadhammā vijjābhāgiyā. Pacchimena atthena tāsu yā kāci ekāva vijjā vijjā, sesā vijjābhāgiyā. Evaṃ vijjāpi vijjāya sampayuttadhammāpi ‘‘vijjābhāgiyā’’tveva veditabbā. Idha pana vipassanāñāṇasampayuttā saññāva vijjābhāgiyāti āgatā, saññāsīsena sesasampayuttadhammāpi vuttā evāti daṭṭhabbaṃ. Aniccānupassanāñāṇeti aniccānupassanāñāṇe nissayapaccayabhūte uppannasaññā, tena sahagatāti attho. Sesesupi eseva nayo.

३५. पाचव्या सुत्तात— संप्रयोगाच्या (एकत्र येण्याच्या) संबंधाने जे विद्येचे सेवन करतात, सहजात, अन्योन्य, निश्रय, संप्रयुक्त, अस्ति, अविगत इत्यादी प्रत्ययांच्या प्रभावाने तिच्याशी एकरूप होतात, ते 'विद्याभागीय' (विद्येचे भाग असणारे) होत. किंवा, जे विद्येच्या भागात, विद्येच्या कोष्ठात (विभागात) राहतात, विद्येशी समान स्वभाव असल्यामुळे तिच्या एका भागात किंवा विद्येच्या कोष्ठात प्रवृत्त होतात, ते 'विद्याभागीय' होत. तिथे विपश्यनाज्ञान, मनोमय ऋद्धी आणि सहा अभिज्ञा मिळून आठ विद्या आहेत. पहिल्या अर्थानुसार, त्यांच्याशी संप्रयुक्त असलेले धर्म 'विद्याभागीय' आहेत. दुसऱ्या अर्थानुसार, त्यांपैकी कोणतीही एकच विद्या ही 'विद्या' आहे आणि उर्वरित 'विद्याभागीय' आहेत. अशा प्रकारे, विद्या देखील आणि विद्येशी संप्रयुक्त असलेले धर्म देखील 'विद्याभागीय' म्हणूनच जाणावे. परंतु येथे विपश्यनाज्ञानाशी संप्रयुक्त असलेली 'संज्ञा' (saññā) च 'विद्याभागीय' म्हणून आली आहे, संज्ञेच्या मुख्यत्वामुळे उर्वरित संप्रयुक्त धर्म देखील सांगितले गेले आहेत, असे समजावे. 'अनित्यानुपश्यनाज्ञानात' म्हणजे अनित्यानुपश्यनाज्ञान हे निश्रयप्रत्यय (आश्रयकारण) असताना उत्पन्न झालेली संज्ञा, तिच्याशी सहगत (युक्त) असा अर्थ आहे. उर्वरित (दुःखानुपश्यना इत्यादी) मध्येही हाच नियम आहे.

---

Vijjābhāgiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

विद्याभागीय सुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

---

6. Vivādamūlasuttavaṇṇanā

६. विवादमूल सुत्ताची वर्णना (टीका)

---

36. Chaṭṭhe kodhanoti kujjhanasīlo. Yasmā so appahīnakodhatāya adhigatakodho nāma hoti, tasmā ‘‘kodhena samannāgato’’ti āha. Upanāho etassa atthīti upanāhī, upanayhanasīloti vā upanāhī. Vivādo nāma uppajjamāno yebhuyyena paṭhamaṃ dvinnaṃ vasena uppajjatīti vuttaṃ ‘‘dvinnaṃ bhikkhūnaṃ vivādo’’ti. So pana yathā bahūnaṃ anatthāvaho hoti, taṃ nidassanamukhena nidassento ‘‘katha’’ntiādimāha. Abbhantaraparisāyāti parisabbhantare.

३६. सहाव्या सुत्तात— 'कोधनो' (क्रोधी) म्हणजे क्रोध करण्याचा स्वभाव असलेला. ज्या अर्थी तो क्रोध नष्ट न झाल्यामुळे क्रोधाने युक्त असतो, म्हणून 'क्रोधाने युक्त' असे म्हटले आहे. ज्याच्यामध्ये उपनाह (वैरभाव मनात धरून ठेवणे) असतो तो 'उपनाही', किंवा वैर धरण्याचा स्वभाव असलेला तो 'उपनाही'. विवाद उत्पन्न होताना बहुधा आधी दोघांच्या संबंधाने उत्पन्न होतो, म्हणून 'दोन भिक्खूंचा विवाद' असे म्हटले आहे. परंतु तो विवाद जसा अनेकांसाठी अनर्थ घडवून आणणारा ठरतो, ते दर्शविण्याच्या उद्देशाने 'कथं' (कसा) इत्यादी म्हटले आहे. 'अभ्यंतरपरिसाय' म्हणजे परिषदेच्या आत.

---

Guṇamakkhanāya pavattopi attano kārakaṃ gūthena paharantiṃ gūtho viya paṭhamataraṃ makkhetīti makkho, so etassa atthīti makkhī. Paḷāsatīti paḷāso, parassa guṇe ḍaṃsitvā viya apanetīti attho. So etassa atthīti paḷāsī. Paḷāsī puggalo hi dutiyassa dhuraṃ na deti, samaṃ haritvā ativadati. Tenāha ‘‘yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena samannāgato’’ti. Issatīti issukī. Maccharāyatīti maccharaṃ, taṃ etassa atthīti [Pg.107] maccharī. Saṭhayati na sammā bhāsatīti saṭho aññathā santaṃ attānaṃ aññathā pavedanato. Māyā etassa atthī māyāvī. Micchā pāpikā viññugarahitā etassa diṭṭhīti micchādiṭṭhi, kammapathapariyāpannāya ‘‘natthi dinna’’ntiādivatthukāya micchattapariyāpannāya aniyyānikāya diṭṭhiyā samannāgatoti attho. Tenāha ‘‘natthikavādī’’tiādi.

दुसऱ्याच्या गुणांचा अपलाप (नाश) करण्यासाठी प्रवृत्त होणारा, विष्ठेने प्रहार करणाऱ्याला विष्ठेप्रमाणे स्वतःलाच आधी माखतो (दूषित करतो), म्हणून तो 'मक्ख' (गुण अपलाप करणारा) होय; आणि ज्याच्यामध्ये हा दोष असतो तो 'मक्खी' होय. जो दुसऱ्याच्या गुणांना डसल्याप्रमाणे नष्ट करतो तो 'पळास' (मत्सर), आणि ज्याच्यामध्ये हा दोष असतो तो 'पळासी' होय. कारण पळासी व्यक्ती दुसऱ्याला त्याचे स्थान देत नाही, स्वतःला त्याच्या बरोबरीचे दाखवून उद्धटपणे बोलते. म्हणूनच 'युगग्राह-लक्षण (बरोबरी करण्याचा स्वभाव) असलेल्या पळासाने युक्त' असे म्हटले आहे. जो ईर्ष्या करतो तो 'इस्सुकी' (ईर्ष्याळू). जो मत्सर (कृपणता) करतो तो 'मच्छर', आणि ज्याच्यामध्ये हा दोष असतो तो 'मच्छरी' (मत्सरी/कृपण). जो कपट करतो, नीट बोलत नाही, स्वतः जसा आहे त्यापेक्षा वेगळाच स्वतःला दाखवतो, तो 'सठ' (कपटी). ज्याच्यामध्ये माया (ढोंग) असते तो 'मायावी'. ज्याची दृष्टी मिथ्या, पापी आणि विद्वानांनी निंदिलेली असते, ती 'मिथ्यादृष्टी' होय. कर्मपथात समाविष्ट असलेल्या 'दिलेले काही नाही' इत्यादी विषयांवर आधारित, मिथ्यात्वात पडलेल्या आणि मोक्षाला न नेणाऱ्या दृष्टीने युक्त असलेला, असा याचा अर्थ आहे. म्हणूनच 'नास्तिकवादी' इत्यादी म्हटले आहे.

---

Saṃ attano diṭṭhiṃ, sayaṃ vā attanā yathāgahitaṃ parāmasati, sabhāvaṃ atikkamitvā parato āmasatīti sandiṭṭhīparāmāsī. Ādhānaṃ daḷhaṃ gaṇhātīti ādhānaggāhī, daḷhaggāhī, ‘‘idameva sacca’’nti thiraggāhīti attho. Yuttaṃ kāraṇaṃ disvāva laddhiṃ paṭinissajjatīti paṭinissaggī, dukkhena kicchena kasirena bahumpi kāraṇaṃ dassetvā na sakkā paṭinissaggaṃ kātunti duppaṭinissaggī. Yo attano uppannadiṭṭhiṃ ‘‘idameva sacca’’nti daḷhaṃ gaṇhitvā api buddhādīhi kāraṇaṃ dassetvā vuccamāno na paṭinissajjati. Tassetaṃ adhivacanaṃ. Tādiso hi puggalo yaṃ yadeva dhammaṃ vā adhammaṃ vā suṇāti, taṃ sabbaṃ ‘‘evaṃ amhākaṃ ācariyehi kathitaṃ, evaṃ amhehi suta’’nti kummova aṅgāni sake kapāle antoyeva samodahati. Yathā hi kacchapo attano hatthapādādike aṅge kenaci ghaṭite sabbāni aṅgāni attano kapāleyeva samodahati, na bahi nīharati, evamayampi ‘‘na sundaro tava gāho, chaḍḍehi na’’nti vutto taṃ na vissajjati, antoyeva attano hadaye eva ṭhapetvā vicarati, kumbhīlaggāhaṃ gaṇhāti. Yathā susumārā gahitaṃ na paṭinissajjanti, evaṃ gaṇhāti.

जो स्वतःच्या दृष्टीला, किंवा स्वतः ग्रहण केलेल्या मताला स्वतःच घट्ट धरून ठेवतो, वास्तविक स्वरूपाचे उल्लंघन करून त्यालाच सत्य मानतो, तो 'संदिट्ठीपरामासी' (स्वतःच्या दृष्टीला चिकटून राहणारा) होय. जो आपले मत घट्ट धरून ठेवतो तो 'आधानग्राही' (दृढग्राही), म्हणजेच 'हेच सत्य आहे' असे ठामपणे धरून ठेवणारा, असा याचा अर्थ आहे. योग्य कारण पाहून जो आपले मत सोडून देतो तो 'प्रतिनिसर्गी' असतो, परंतु अत्यंत कष्टाने, अडचणीने आणि अनेक कारणे दाखवूनही ज्याचे मत सोडवणे शक्य नसते, तो 'दुष्प्रतिनिसर्गी' (हट्टी) होय. जो स्वतःच्या मनात उत्पन्न झालेल्या दृष्टीला 'हेच सत्य आहे' असे घट्ट धरून ठेवतो आणि बुद्ध इत्यादींनी कारणे दाखवून सांगितले तरीही ती सोडत नाही, हे त्याचेच नाव (अधिवचन) आहे. कारण तशी व्यक्ती जो जो धर्म किंवा अधर्म ऐकते, ते सर्व 'असे आमच्या आचार्यांनी सांगितले आहे, असे आम्ही ऐकले आहे' असे म्हणून, कासवाप्रमाणे आपले अवयव स्वतःच्या पाठीच्या कवचात आतच सामावून घेते. ज्याप्रमाणे कासव आपले हात-पाय इत्यादी अवयव कोणाचा स्पर्श झाल्यावर सर्व अवयव स्वतःच्या कवचातच सामावून घेते, बाहेर काढत नाही, त्याचप्रमाणे ही व्यक्ती देखील 'तुझे मत योग्य नाही, ते सोडून दे' असे सांगितले तरी ते सोडत नाही, तर स्वतःच्या हृदयातच ते ठेवून वावरते, आणि 'कुंभीलग्राह' (मगरीची पकड) धरून ठेवते. ज्याप्रमाणे मगर पकडलेली वस्तू सोडत नाही, त्याप्रमाणे ती धरून ठेवते.

---

Vivādamūlasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

विवादमूल सुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

---

7. Chaḷaṅgadānasuttavaṇṇanā

७. षडंगदान सुत्ताची वर्णना (टीका)

---

37. Sattame dakkhanti vaḍḍhanti etāyāti dakkhiṇā, pariccāgamayaṃ puññaṃ, tassūpakaraṇabhūto deyyadhammo ca. Idha pana deyyadhammo adhippeto. Tenevāha ‘‘dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpetī’’ti. Ito uṭṭhitenāti ito khettato uppannena. Rāgo vinayati etenāti rāgavinayo, rāgassa samucchedikā paṭipadā. Tenāha ‘‘rāgavinayapaṭipadaṃ paṭipannā’’ti.

३७. सातव्या सुत्तात— जिच्याद्वारे पुण्य वाढते किंवा शुद्ध होते ती 'दक्षिणा' होय, म्हणजे त्यागातून मिळणारे पुण्य आणि त्याचे साधन असलेली दान देण्याची वस्तू (देय्यधम्म). परंतु येथे 'देय्यधम्म' (दान देण्याची वस्तू) अभिप्रेत आहे. म्हणूनच 'दक्षिणा प्रस्थापित करतो' असे म्हटले आहे. 'इतो उट्ठितेन' म्हणजे या शेतातून उत्पन्न झालेल्या धान्यादींनी. ज्याच्याद्वारे रागाचा (आसक्तीचा) नाश केला जातो तो 'रागविनय' होय, म्हणजे रागाचा समूळ नाश करणारी प्रतिपदा (मार्ग). म्हणूनच 'रागविनय-प्रतिपदेचे आचरण करणारे' असे म्हटले आहे.

---

‘‘Pubbeva dānā sumano’’tiādigāthāya pubbeva dānā muñcacetanāya pubbe dānūpakaraṇasambharaṇato paṭṭhāya sumano ‘‘sampattīnaṃ nidānaṃ anugāmikadānaṃ [Pg.108] dassāmī’’ti somanassito bhaveyya. Dadaṃ cittaṃ pasādayeti dadanto deyyadhammaṃ dakkhiṇeyyahatthe patiṭṭhāpento ‘‘asārato dhanato sārādānaṃ karomī’’ti attano cittaṃ pasādeyya. Datvā attamano hotīti dakkhiṇeyyānaṃ deyyadhammaṃ pariccajitvā ‘‘paṇḍitapaññattaṃ nāma mayā anuṭṭhitaṃ, aho sādhu suṭṭhū’’ti attamano pamudito pītisomanassajāto hoti. Esāti yā ayaṃ pubbacetanā muñcacetanā aparacetanāti imāsaṃ kammaphalānaṃ saddhānugatānaṃ somanassapariggahitānaṃ tividhānaṃ cetanānaṃ pāripūrī, esā.

'पुब्बेव दाना सुमनो' (दानापूर्वीच प्रसन्न मनाचा) इत्यादी गाथेमध्ये— दानापूर्वीच, म्हणजे त्याग करण्याच्या चेतनेने, दानाच्या वस्तू गोळा करण्यापासूनच 'मी संपत्तीचे कारण असणारे आणि पाठीमागे येणारे दान देईन' असे विचार करून प्रसन्न मनाचा व्हावा. 'ददं चित्तं पसादेय्य' (देताना चित्त प्रसन्न करावे) म्हणजे दान देण्याची वस्तू दान स्वीकारणाऱ्याच्या (दक्षिणेय्य) हातात देताना 'मी या असार धनातून सार ग्रहण करत आहे' असे समजून स्वतःचे चित्त प्रसन्न करावे. 'दत्वा अत्तमनो होति' (दिल्यावर समाधानी होतो) म्हणजे दान स्वीकारणाऱ्यांना दान दिल्यानंतर 'मी पंडितांनी सांगितलेल्या मार्गाचे आचरण केले आहे, अहाहा! किती उत्तम झाले!' असे म्हणून समाधानी, प्रमुदित आणि प्रीती-सौमनस्याने युक्त होतो. 'एसा' (ही) म्हणजे जी ही पूर्वचेतना, मुंचनचेतना (दान देण्याची चेतना) आणि अपरचेतना (दानानंतरची चेतना) या कर्मफलावर श्रद्धा ठेवणाऱ्या आणि सौमनस्याने युक्त असलेल्या त्रिविध चेतनांची परिपूर्णता आहे, ती ही होय.

---

Sīlasaññamenāti kāyikavācasikasaṃvarena. Hatthapādeti dakkhiṇeyyānaṃ hatthapāde. Mukhaṃ vikkhāletvāti tesaṃyeva mukhaṃ vikkhāletvā, attanāva mukhodakaṃ datvāti adhippāyo.

'शीलसंयमाने' म्हणजे कायिक आणि वाचिक संवराने (शारीरिक व वाचिक संयमाने). 'हात-पाय' म्हणजे दान स्वीकारणाऱ्यांचे (दक्षिणेय्यांचे) हात-पाय. 'तोंड धुवून' म्हणजे त्यांचेच तोंड धुवून, स्वतःच मुखप्रक्षालनासाठी पाणी देऊन, असा अभिप्राय आहे.

---

Chaḷaṅgadānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

षडंगदान सुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

---

8-11. Attakārīsuttādivaṇṇanā

८-११. अत्तकारी सुत्त इत्यादींची वर्णना (टीका)

---

38-41. Aṭṭhame kusalakiriyāya ādiārambhabhāvena pavattavīriyaṃ ṭhitasabhāvatāya sabhāvadhāraṇaṭṭhena dhātūti vuttanti āha – ‘‘ārambhadhātūti ārabhanavasena pavattavīriya’’nti. Laddhāsevanaṃ vīriyaṃ balappattaṃ hutvā paṭipakkhe vidhamatīti āha ‘‘nikkamadhātūti kosajjato nikkhamanasabhāvaṃ vīriya’’nti. Parakkamanasabhāvoti adhimattatarānaṃ paṭipakkhadhammānaṃ vidhamanasamatthatāya paṭupaṭutarabhāvena paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanasabhāvo. Navamādīsu natthi vattabbaṃ.

३८-४१. आठव्या सुत्तात – कुशल कर्माच्या सुरुवातीच्या आरंभभावाने प्रवृत्त होणारे वीर्य (प्रयत्न), स्थिर स्वभावामुळे आणि स्वभाव धारण करण्याच्या अर्थाने 'धातू' म्हटले आहे, म्हणून सांगितले आहे – 'आरंभधातू म्हणजे आरंभाच्या रूपाने प्रवृत्त होणारे वीर्य'. वारंवार अभ्यासाने प्राप्त झालेले वीर्य बलवान होऊन विरोधी पक्षाचा नाश करते, म्हणून सांगितले आहे – 'निक्कमधातू म्हणजे आळसातून बाहेर पडण्याच्या स्वभावाचे वीर्य'. 'पराक्रमस्वभाव' म्हणजे अत्यंत तीव्र अशा विरोधी धम्मांचा नाश करण्याच्या क्षमतेमुळे अधिक कुशलतेने उत्तरोत्तर उच्च स्थानावर आक्रमण करण्याचा स्वभाव होय. नववे इत्यादी सुत्तांमध्ये काही विशेष सांगण्यासारखे नाही.

---

Attakārīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

अत्तकारीसुत्तादींची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

---

12. Nāgitasuttavaṇṇanā

१२. नागितसुत्तवर्णना (नागितसुत्ताची टीका)

---

42. Dvādasame māhaṃ nāgita yasena samāgamanti mā ahaṃ yasena samāgamanaṃ patthemi. Mā ca mayā yasoti yaso ca mayā mā samāgacchatūti [Pg.109] attho. Iminā attano lābhasakkārena anatthikataṃ vibhāveti. Pañcahi vimuttīhīti tadaṅgavimuttiādīhi pañcahi vimuttīhi. Sesamettha uttānameva.

४२. बाराव्या (सुत्तात) 'माहं नागित यसेन समागमं' म्हणजे 'हे नागित, माझा यशाशी (कीर्तीशी) संबंध येऊ नये, मी यशाच्या समागमाची (प्राप्तीची) इच्छा करत नाही.' 'मा च मया यसो' म्हणजे 'यशाचा माझ्याशी संबंध येऊ नये' असा अर्थ आहे. याद्वारे ते (भगवान) स्वतःची लाभ आणि सत्काराविषयीची अनासक्ती (इच्छा नसणे) स्पष्ट करतात. 'पञ्चहि विमुत्तीहि' म्हणजे तदंगविमुक्ती इत्यादी पाच विमुक्तींद्वारे. उर्वरित भाग येथे स्पष्टच आहे.

---

Nāgitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

नागितसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

Devatāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

देवतावग्गवर्णना समाप्त झाली.

---

5. Dhammikavaggo

५. धम्मिकवग्ग (धम्मिक वर्ग)

---

1. Nāgasuttavaṇṇanā

१. नागसुत्तवर्णना

---

43. Pañcamassa paṭhame parisiñcitunti (ma. ni. aṭṭha. 1.272) yo cuṇṇamattikādīhi gattāni ubbaṭṭento mallakamuṭṭhādīhi vā ghaṃsanto nahāyati, so ‘‘nahāyatī’’ti vuccati. Yo tathā akatvā pakatiyāva nahāyati, so ‘‘parisiñcatī’’ti vuccati. Bhagavato ca sarīre tathā haritabbaṃ rajojallaṃ nāma nupalimpati acchachavibhāvato, utuggahaṇatthaṃ pana bhagavā kevalaṃ udake otarati. Tenāha ‘‘gattāni parisiñcitu’’nti.

४३. पाचव्या (वर्गाच्या) पहिल्या (सुत्तात) 'परिसिञ्चितुं' (म. नि. अ. १.२७२) - जो चूर्ण, माती इत्यादींनी शरीराला चोळून किंवा घांसणी, मुठी इत्यादींनी घासून स्नान करतो, त्याला 'न्हाणे' (नहायति) असे म्हणतात. जो तसे न करता सामान्यपणे स्नान करतो, त्याला 'अंगावर पाणी शिंपडणे/ओतणे' (परिसिञ्चति) असे म्हणतात. भगवंतांच्या शरीरावर, त्यांच्या अत्यंत स्वच्छ व निर्मळ त्वचेमुळे, काढून टाकण्याजोगा कोणताही मळ किंवा घाम (रजो जल्ल) चिकटत नाही; परंतु केवळ ऋतूच्या अनुकूलतेसाठी (तापमान नियंत्रणासाठी) भगवान पाण्यात उतरतात. म्हणूनच म्हटले आहे - 'शरीरावर पाणी शिंपडण्यासाठी' (गत्तानि परिसिञ्चितुं).

---

Pubbakoṭṭhakoti pācīnakoṭṭhako. Sāvatthiyaṃ kira jetavanavihāro kadāci mahā, kadāci khuddako. Tathā hi so vipassissa bhagavato kāle yojaniko ahosi, sikhissa tigāvuto, vessabhussa aḍḍhayojaniko, kakusandhassa gāvutappamāṇo, koṇāgamanassa aḍḍhagāvutappamāṇo, kassapassa vīsatiusabhappamāṇo, amhākaṃ bhagavato kāle aṭṭhakarīsappamāṇo jāto. Tampi nagaraṃ tassa vihārassa kadāci pācīnato hoti, kadāci dakkhiṇato, kadāci pacchimato, kadāci uttarato. Jetavanagandhakuṭiyaṃ pana catunnaṃ mañcapādānaṃ patiṭṭhitaṭṭhānaṃ acalameva. Cattāri hi acalacetiyaṭṭhānāni nāma mahābodhipallaṅkaṭṭhānaṃ, isipatane dhammacakkappavattanaṭṭhānaṃ, saṅkassanagare devorohanakāle sopānassa patiṭṭhānaṭṭhānaṃ, mañcapādaṭṭhānanti. Ayaṃ pana pubbakoṭṭhako kassapadasabalassa vīsatiusabhavihārakāle pācīnadvārakoṭṭhako ahosi. So idāni ‘‘pubbakoṭṭhako’’tveva paññāyati.

'पुब्बकोट्ठको' म्हणजे पूर्व द्वारमंडप (पाचीनकोट्ठक). श्रावस्तीमध्ये जेतवन विहार कधी मोठा तर कधी लहान असे. जसे की, विपस्सी भगवंतांच्या काळात तो एक योजन प्रमाणाचा होता, शिखी भगवंतांच्या काळात तीन गावुत, वेस्सभू भगवंतांच्या काळात अर्धा योजन, ककुसंध भगवंतांच्या काळात एक गावुत प्रमाणाचा, कोणागमन भगवंतांच्या काळात अर्धा गावुत प्रमाणाचा, कस्सप भगवंतांच्या काळात वीस उसभ प्रमाणाचा आणि आमच्या भगवंतांच्या काळात तो आठ करीस प्रमाणाचा झाला. ते शहर (श्रावस्ती) देखील त्या विहाराच्या कधी पूर्वेला, कधी दक्षिणेला, कधी पश्चिमेला तर कधी उत्तरेला असे. परंतु जेतवनातील गंधकुटीमध्ये (बुद्धांच्या) मंचकाच्या (पलंगाच्या) चार पायांचे प्रस्थापित होण्याचे स्थान मात्र अचल (न बदलणारे) आहे. कारण चार अचल चेतियस्थाने (अचल चैत्यस्थाने) आहेत: महाबोधी पलंग स्थान (महाबोधिपल्लङ्क), इसिपतन येथील धम्मचक्कपवत्तन स्थान, संकस्स नगरात देवांच्या लोकांतून खाली उतरताना शिडीचे प्रस्थापित होण्याचे स्थान आणि (बुद्धांच्या) मंचकाच्या पायांचे स्थान. हा पुब्बकोट्ठक मात्र कस्सप दसबल (दशबल कस्सप बुद्ध) यांच्या वीस उसभ प्रमाणाच्या विहाराच्या वेळी पूर्व द्वारमंडप होता. तो आता केवळ 'पुब्बकोट्ठक' याच नावाने ओळखला जातो.

---

Kassapadasabalassa [Pg.110] kāle aciravatī nagaraṃ parikkhipitvā sandamānā pubbakoṭṭhakaṃ patvā udakena bhinditvā mahantaṃ udakarahadaṃ māpesi samatittikaṃ anupubbagambhīraṃ. Tattha ekaṃ rañño nhānatitthaṃ, ekaṃ nāgarānaṃ, ekaṃ bhikkhusaṅghassa, ekaṃ buddhānanti evaṃ pāṭiekkāni nhānatitthāni honti ramaṇīyānivippakiṇṇarajatapaṭṭasadisavālukāni. Iti bhagavatā āyasmatā ānandena saddhiṃ yena ayaṃ evarūpo pubbakoṭṭhako, tenupasaṅkami gattāni parisiñcituṃ. Athāyasmā ānando udakasāṭikaṃ upanāmesi. Bhagavā surattadupaṭṭaṃ apanetvā udakasāṭikaṃ nivāsesi. Thero dupaṭṭena saddhiṃ mahācīvaraṃ attano hatthagataṃ akāsi. Bhagavā udakaṃ otari, sahotaraṇenevassa udake macchakacchapā sabbe suvaṇṇavaṇṇā ahesuṃ, yantanāḷikāhi suvaṇṇarasadhārāni siñcanakālo viya suvaṇṇapaṭappasāraṇakālo viya ca ahosi. Atha bhagavato nahānavattaṃ dassetvā paccuttiṇṇassa thero surattadupaṭṭaṃ upanāmesi. Bhagavā taṃ nivāsetvā vijjullatāsadisaṃ kāyabandhanaṃ bandhitvā mahācīvaraṃ antantena saṃharitvā padumagabbhasadisaṃ katvā upanītaṃ dvīsu kaṇṇesu gahetvā aṭṭhāsi. Tena vuttaṃ ‘‘pubbakoṭṭhake gattāni parisiñcitvā ekacīvaro aṭṭhāsī’’ti.

कस्सप दसबलांच्या (दशबल कस्सप बुद्धांच्या) काळात, अचरिवती नदी शहराभोवती वाहत असताना पुब्बकोट्ठक जवळ पोहोचली आणि पाण्याच्या प्रवाहाने त्याला तोडून तिने एक मोठा जलाशय निर्माण केला, जो काठोकाठ भरलेला आणि क्रमाक्रमाने खोल होत जाणारा होता. तिथे वेगवेगळे स्नानघाट (न्हाणघाट) होते - एक राजाचा, एक नगरवासियांचा, एक भिक्खू संघाचा आणि एक बुद्धांचा; जे विखुरलेल्या चांदीच्या पत्र्यासारख्या वाळूने अत्यंत रमणीय दिसत होते. अशा प्रकारे, भगवान आयुष्यमान आनंदांसोबत, जेथे हा अशा प्रकारचा पुब्बकोट्ठक होता, तेथे शरीरावर पाणी शिंपडण्यासाठी (स्नानासाठी) गेले. तेव्हा आयुष्यमान आनंदांनी जलशाटी (स्नानाचे वस्त्र) सादर केली. भगवंतांनी आपले गडद लाल रंगाचे दुपदरी वस्त्र (सुरत्तदुपट्ट) काढून जलशाटी परिधान केली. थेरांनी (स्थविरांनी) दुपदरी वस्त्रासह महाचीवर आपल्या हातात घेतले. भगवान पाण्यात उतरले; त्यांच्या उतरण्याबरोबरच पाण्यातील सर्व मासे आणि कासव सुवर्णवर्णाचे झाले, जणू काही यंत्राच्या नळ्यांमधून सोन्याच्या रसाच्या धारा शिंपडल्या जात आहेत किंवा सोन्याचा पत्रा पसरवला जात आहे असा काळ भासला. त्यानंतर भगवंतांनी स्नानाचा विधी पूर्ण करून बाहेर आल्यावर थेरांनी त्यांना गडद लाल रंगाचे दुपदरी वस्त्र दिले. भगवंतांनी ते परिधान करून विजेच्या लतेसारखा (चमकणारा) कायबंध (कमरपट्टा) बांधला आणि महाचीवर टोकापासून टोक जुळवून घडी करत कमळाच्या गर्भासारखे (पाकळीसारखे) करून, सादर केलेल्या दोन कोपऱ्यांमध्ये धरून ते उभे राहिले. म्हणूनच म्हटले आहे - 'पुब्बकोट्ठकमध्ये शरीरावर पाणी शिंपडून (स्नान करून) एका चीवरासह उभे राहिले.'

---

Evaṃ ṭhitassa pana bhagavato sarīraṃ vikasitapadumapupphasadisaṃ sabbapāliphullaṃ pāricchattakaṃ, tārāmarīcivikasitañca gaganatalaṃ siriyā avahasamānaṃ viya virocittha, byāmappabhāparikkhepavilāsinī cassa dvattiṃsavaralakkhaṇamālā ganthitvā ṭhapitā dvattiṃsa candimā viya, dvattiṃsa sūriyā viya, paṭipāṭiyā ṭhapitadvattiṃsacakkavattidvattiṃsadevarājadvattiṃsamahābrahmāno viya ca ativiya virocittha. Yasmā ca bhagavato sarīraṃ sudhantacāmīkarasamānavaṇṇaṃ, suparisodhitapavāḷaruciratoraṇaṃ, suvisuddhanīlaratanāvalisadisakesatanuruhaṃ, tasmā tahaṃ tahaṃ viniggatasujātajātihiṅgulakarasūpasobhitaṃ upari satamegharatanāvalisucchāditaṃ jaṅgamamiva kanakagirisikharaṃ virocittha. Tasmiñca samaye dasabalassa sarīrato nikkhamitvā chabbaṇṇarasmiyo samantato asītihatthappamāṇe padese ādhāvantī vidhāvantī ratanāvaliratanadāmaratanacuṇṇavippakiṇṇaṃ viya pasāritaratanacittakañcanapaṭṭamiva āsiñcamānalākhārasadhārācittamiva ukkāsatanipātasamākulamiva nirantaravippakiṇṇakaṇikārakiṅkiṇikapupphamiva vāyuvegasamuddhatacinapiṭṭhacuṇṇarañjitamiva [Pg.111] indadhanuvijjullatāvitānasanthatamiva ca gaganatalaṃ, taṃ ṭhānaṃ pavanañca sammā pharanti. Vaṇṇabhūmi nāmesā. Evarūpesu ṭhānesu buddhānaṃ sarīravaṇṇaṃ vā guṇavaṇṇaṃ vā cuṇṇiyapadehi vā gāthāhi vā atthañca upamāyo ca kāraṇāni ca āharitvā paṭibalena dhammakathikena pūretvā kathetuṃ vaṭṭati. Evarūpesu hi ṭhānesu dhammakathikassa thāmo veditabbo. Pubbasadisāni kurumānoti nirudakāni kurumāno, sukkhāpayamānoti attho. Sodake gatte cīvaraṃ pārupantassa hi cīvare kaṇṇikāni uṭṭhahanti, parikkhārabhaṇḍaṃ dussati, buddhānaṃ pana sarīre rajojallaṃ na upalimpati, padumapatte ukkhittaudakabindu viya udakaṃ vinivaṭṭetvā gacchati. Evaṃ santepi sikkhāgāravatāya bhagavā ‘‘pabbajitavattaṃ nāmeta’’nti mahācīvaraṃ ubhosu kaṇṇesu gahetvā purato kāyaṃ paṭicchādetvā aṭṭhāsi.

अशा प्रकारे उभे राहिलेल्या भगवंतांचे शरीर उमललेल्या कमळाच्या फुलासारखे, पूर्णपणे बहरलेल्या पारिजातकासारखे आणि ताऱ्यांच्या किरणांनी उजळलेल्या आकाशमंडळाच्या सौंदर्यालाही फिके पाडणारे भासत होते. त्यांच्या शरीराभोवती पसरलेल्या व्यामप्रभेने (हातभर पसरलेल्या प्रभेने) सुशोभित असलेली बत्तीस महापुरुष लक्षणांची माळ जणू काही एकत्र गुंफून ठेवलेले बत्तीस चंद्र, बत्तीस सूर्य किंवा एका ओळीत उभे केलेले बत्तीस चक्रवर्ती, बत्तीस देवराज आणि बत्तीस महाब्रह्मा यांच्यासारखी अत्यंत शोभून दिसत होती. आणि ज्या अर्थी भगवंतांचे शरीर उत्तम प्रकारे शुद्ध केलेल्या सोन्यासारख्या वर्णाचे, अत्यंत स्वच्छ प्रवाळासारख्या सुंदर तोरणासारखे आणि अत्यंत शुद्ध अशा नील रत्नांच्या माळेसारख्या केसांनी व रोमराजींनी युक्त होते, त्या अर्थी ते जागोजागी बाहेर पडणाऱ्या उत्तम जातीच्या हिंगुळाच्या रसाने सुशोभित असलेल्या आणि वरून शेकडो ढगांच्या रत्नमाळेने आच्छादित असलेल्या एखाद्या चालत्या-बोलत्या सुवर्ण पर्वताच्या शिखरासारखे शोभून दिसत होते. आणि त्या वेळी दशबलांच्या शरीरातून बाहेर पडणारे षड्वर्ण रश्मी (सहा रंगांचे किरण) चहूबाजूला ऐंशी हातांच्या प्रदेशात पसरत होते. ते जणू काही रत्नांची माळ, रत्नांचे हार आणि रत्नांचे चूर्ण विखुरल्यासारखे, पसरवलेल्या रत्नांनी जडवलेल्या सुवर्णपट्ट्यासारखे, शिंपडलेल्या लाक्षा रसाच्या धारेने चित्रित केल्यासारखे, उल्कापाताने व्यापल्यासारखे, सतत विखुरलेल्या पिवळ्या कण्हेर आणि किंकिणीच्या फुलांसारखे, वाऱ्याच्या वेगाने उडणाऱ्या चिनी पिठाच्या चूर्णाने रंगवल्यासारखे आणि इंद्रधनुष्य व विजेच्या वेलींच्या चांदव्याने आच्छादल्यासारखे आकाशमंडळ, ती जागा आणि वारा यांना पूर्णपणे व्यापून टाकत होते. याला 'वर्णभूमी' असे म्हणतात. अशा प्रसंगी बुद्धांच्या शरीराचा वर्ण किंवा गुणांचा वर्ण गद्य पदांनी किंवा गाथांनी, अर्थ, उपमा आणि कारणे देऊन समर्थ धम्मकथिकाने सविस्तरपणे सांगणे योग्य ठरते. कारण अशा प्रसंगी धम्मकथिकाची क्षमता समजून येते. 'पुब्बसदिसानि कुरुमानो' म्हणजे पाणी नसलेले करणे, सुकवणे असा अर्थ आहे. ओल्या शरीरावर चीवर परिधान करणाऱ्याच्या चीवराला घड्या पडतात आणि परिष्कार भांड खराब होते. परंतु बुद्धांच्या शरीराला धूळ किंवा मळ चिकटत नाही, कमळाच्या पानावर पडलेल्या पाण्याच्या थेंबाप्रमाणे पाणी तिथून घसरून निघून जाते. असे असूनही, शिक्षेविषयीच्या आदरामुळे भगवंतांनी "हा प्रव्रजितांचा नियम आहे" असे म्हणून महाचीवराची दोन्ही टोके हातात धरून, समोरून शरीर झाकून घेतले आणि ते उभे राहिले।

---

Tāḷitañca vāditañca tāḷitavāditaṃ, tūriyānaṃ tāḷitavāditaṃ tūriyatāḷitavāditaṃ. Mahantañca taṃ tūriyatāḷitavāditañcāti mahātūriyatāḷitavāditaṃ. Tenāha ‘‘mahantenā’’tiādi. Atha vā bherimudiṅgapaṇavāditūriyānaṃ tāḷitaṃ vīṇāveḷugomukhiādīnaṃ vāditañca tūriyatāḷitavāditanti vā evamettha attho daṭṭhabbo.

'ताळित' (ठोकून वाजवणे) आणि 'वादित' (फुंकून किंवा तारा छेडून वाजवणे) म्हणजे 'ताळितवादित'. वाद्यांचे ताळित आणि वादित म्हणजे 'तूरियताळितवादित'. आणि ते वाद्यांचे वाजवणे मोठे असणे म्हणजे 'महातूरियताळितवादित'. म्हणूनच म्हटले आहे - "महंतेन" इत्यादी. अथवा, भेरी (नगारा), मृदंग, पणव इत्यादी वाद्यांचे 'ताळित' आणि वीणा, वेणू (बासरी), गोमुखी इत्यादींचे 'वादित' म्हणजे 'तूरियताळितवादित' असा अर्थ येथे घ्यावा।

---

Abhiññāpāraṃ gatoti abhiññāpāragū. Evaṃ sesesupi. So hi bhagavā sabbadhamme abhijānanto gatoti abhiññāpāragū. Tesu pañcupādānakkhandhe parijānanto gatoti pariññāpāragū. Sabbakilese pajahanto gatoti pahānapāragū. Cattāro magge bhāvento gatoti bhāvanāpāragū. Nirodhaṃ sacchikaronto gatoti sacchikiriyāpāragū. Sabbasamāpattiṃ samāpajjanto gatoti samāpattipāragū. Subrahmadevaputtādayoti ettha so kira devaputto accharāsaṅghaparivuto nandanakīḷitaṃ katvā pāricchattakamūle paññattāsane nisīdi. Taṃ pañcasatā parivāretvā nisinnā, pañcasatā rukkhaṃ abhiruhitvā madhurassarena gāyitvā pupphāni pātenti. Tāni gahetvā itarā ekatovaṇṭikamālāva ganthenti. Atha rukkhaṃ abhiruḷhā upacchedakavasena ekappahāreneva kālaṃ katvā avīcimhi nibbattā mahādukkhaṃ anubhavanti. Atha kāle gacchante devaputto ‘‘imāsaṃ neva saddo suyyati[Pg.112], na pupphāni pātenti, kahaṃ nu kho gatā’’ti āvajjento niraye nibbattabhāvaṃ disvā piyavatthukasokena ruppamāno cintesi – ‘‘etā tāva yathākammena gatā, mayhaṃ āyusaṅkhāro kittako’’ti. So ‘‘sattame divase mayāpi avasesāhi pañcasatāhi saddhiṃ kālaṃ katvā tattheva nibbattitabba’’nti disvā balavatarena sokena samappito. ‘‘Imaṃ mayhaṃ sokaṃ sadevake loke aññatra tathāgatā nibbāpetuṃ samattho natthī’’ti cintetvā satthu santikaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ ṭhito –

'अभिज्ञा' (उच्च ज्ञान) च्या पार गेलेला तो 'अभिज्ञापारगू'. याचप्रमाणे इतरांच्या बाबतीतही समजावे. ते भगवान सर्व धम्मांना विशेष रूपाने जाणत पार गेले, म्हणून 'अभिज्ञापारगू'. त्या धम्मांमध्ये पाच उपादानस्कंधांना पूर्णपणे जाणत (परिज्ञा करत) पार गेले, म्हणून 'परिज्ञापारगू'. सर्व क्लेशांचा त्याग करत पार गेले, म्हणून 'प्रहाणपारगू'. चार मार्गांची भावना करत पार गेले, म्हणून 'भावनापारगू'. निरोधाचा साक्षातकार करत पार गेले, म्हणून 'साक्षात्क्रियापारगू'. सर्व समापत्तींमध्ये समापन्न होत पार गेले, म्हणून 'समापत्तीपारगू'. 'सुब्रह्मदेवपुत्र इत्यादी' या संदर्भात - तो देवपुत्र अप्सरांच्या समूहाने वेढलेला असून, नंदनवनात क्रीडा करून पारिजातकाच्या झाडाखाली मांडलेल्या आसनावर बसला होता. पाचशे अप्सरा त्याला वेढून बसल्या होत्या, आणि पाचशे अप्सरा झाडावर चढून मधुर स्वरात गात फुले पाडत होत्या. ती फुले घेऊन इतर अप्सरा एकाच देठाच्या माळा गुंफत होत्या. त्यानंतर झाडावर चढलेल्या अप्सरा आयुष्य संपल्यामुळे एकाच वेळी मृत्यू पावून अवीची नरकात उत्पन्न झाल्या आणि तीव्र दुःख भोगू लागल्या. काही काळ गेल्यानंतर देवपुत्राने विचार केला, "यांचा आवाजही ऐकू येत नाही आणि त्या फुलेही पाडत नाहीत, त्या कुठे गेल्या असतील?" असा विचार करत असताना त्याने त्यांना नरकात उत्पन्न झालेल्या पाहिले. प्रिय व्यक्तींच्या वियोगाच्या दुःखाने व्याकुळ होऊन त्याने विचार केला - "त्या तर आपापल्या कर्माने गेल्या, माझे आयुष्य किती शिल्लक आहे?" त्याने पाहिले की, "सातव्या दिवशी मलाही उरलेल्या पाचशे अप्सरांसह मृत्यू पावून तिथेच उत्पन्न व्हावे लागेल." हे पाहून तो अत्यंत तीव्र शोकाने ग्रासला गेला. "माझा हा शोक देवलोकासह संपूर्ण जगात तथागतांशिवाय दुसरा कोणीही शांत करण्यास समर्थ नाही," असा विचार करून तो शास्त्यांच्या जवळ गेला आणि त्यांना वंदन करून एका बाजूला उभा राहिला -

---

‘‘Niccaṃ utrastamidaṃ cittaṃ, niccaṃ ubbiggamidaṃ mano;

Anuppannesu kicchesu, atho uppatitesu ca;

Sace atthi anutrastaṃ, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti. (saṃ. ni. 1.98) –

"हे चित्त नेहमी भयभीत असते, हे मन नेहमी उद्विग्न असते; न उद्भवलेल्या संकटांमुळे आणि उद्भवलेल्या संकटांमुळेही. जर काही अभय असेल, तर माझ्या विचारण्यावरून मला ते सांगावे." (सं. नि. १.९८) -

---

Imaṃ gāthamabhāsi. Bhagavāpissa –

त्याने ही गाथा म्हटली. भगवंतांनी देखील त्याला -

---

‘‘Nāññatra bojjhā tapasā, nāññatrindriyasaṃvarā;

Nāññatra sabbanissaggā, sotthiṃ passāmi pāṇina’’nti. (saṃ. ni. 1.98) –

"बोध्यंग, तप, इंद्रियसंयम आणि सर्व गोष्टींचा त्याग याशिवाय मी प्राण्यांचे कल्याण पाहत नाही." (सं. नि. १.९८) -

---

Dhammaṃ desesi. So desanāpariyosāne vigatasoko pañcahi accharāsatehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāya bhagavantaṃ namassamāno aṭṭhāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘dukkhappattā subrahmadevaputtādayo’’ti. Ādi-saddena candasūriyadevaputtādayo saṅgaṇhāti. Catūhi kāraṇehīti ārakattā, arīnaṃ arānañca hatattā, paccayādīnaṃ arahattā, pāpakaraṇe rahābhāvāti imehi catūhi kāraṇehi.

असा धम्म उपदेश केला. तो उपदेश संपल्यावर शोकमुक्त होऊन, पाचशे अप्सरांसह सोतापत्ती फलावर प्रतिष्ठित झाला आणि भगवंतांना नमस्कार करत उभा राहिला. त्याला उद्देशूनच हे म्हटले आहे - "दुःखाला प्राप्त झालेले सुब्रह्मदेवपुत्र इत्यादी". 'इत्यादी' या शब्दाने चंद्र, सूर्य, देवपुत्र इत्यादींचा संग्रह होतो. 'चार कारणांनी' म्हणजे - (पापांपासून) दूर असल्यामुळे, शत्रूंचा (क्लेशांचा) आणि संसाराच्या चाकाच्या आऱ्यांचा नाश केल्यामुळे, प्रत्यय (चीवर, पिंडपात इत्यादी) मिळण्यास पात्र असल्यामुळे आणि गुप्तपणेही पाप न करण्यामुळे - या चार कारणांमुळे।

---

Dasavidhasaṃyojanānīti orambhāgiyuddhambhāgiyabhedato dasavidhasaṃyojanāni. Sabbe accarucīti sabbasatte atikkamitvā pavattaruci. Aṭṭhamakanti sotāpattimaggaṭṭhaṃ sandhāya vadati. Sotāpannoti phalaṭṭho gahito.

'दहा प्रकारची संयोजने' म्हणजे ओरामभागिय (खालच्या पातळीवरील) आणि उद्धंभागिय (वरच्या पातळीवरील) अशा भेदाने दहा प्रकारची संयोजने. 'सब्बे अच्चरुची' म्हणजे सर्व प्राण्यांना मागे टाकून चमकणारा. 'अठ्ठमकं' (आठवा) हे सोतापत्तिमग्गठ्ठ (सोतापत्ती मार्गस्थ) व्यक्तीला उद्देशून म्हटले आहे. 'सोतापन्न' या शब्दाने फलस्थ (सोतापत्ती फल प्राप्त झालेली) व्यक्ती घेतली आहे।

---

Soraccanti ‘‘tattha katamaṃ soraccaṃ? Yo kāyiko avītikkamo, vācasiko avītikkamo, kāyikavācasiko avītikkamo, idaṃ vuccati soraccaṃ, sabbāpi sīlasaṃvaro soracca’’nti (dha. sa. 1349) vacanato sucisīlaṃ ‘‘soracca’’nti vuttaṃ. Karūṇāti karuṇābrahmavihāramāha. Karuṇāpubbabhāgoti tassa pubbabhāgaṃ upacārajjhānaṃ vadati.

सोरच्च (सुशीलता) म्हणजे - 'तेथे सोरच्च कोणते? जे कायिक (शारीरिक) अतिक्रमण न करणे, वाचिक (वाणीचे) अतिक्रमण न करणे, कायिक-वाचिक अतिक्रमण न करणे, याला सोरच्च म्हणतात; सर्व शीलसंवर हेच सोरच्च होय' (धम्मसंगणि १३४९) या वचनानुसार पवित्र शीलाला 'सोरच्च' म्हटले आहे. 'करुणा' म्हणजे करुणा ब्रह्मविहार होय. 'करुणापुब्बभाग' (करुणेचा पूर्वभाग) म्हणजे त्याचा पूर्वभाग असलेले 'उपचारध्यान' (उपचारज्झान) असे म्हटले आहे.

---

Duvidhena [Pg.113] jhānenāti ārammaṇūpanijjhānalakkhaṇūpanijjhānabhedato duvidhena jhānamanena. Pañcavidhamicchājīvavasenāti kuhanālapanānemittikatānippesikatālābhenalābhaṃnijigīsanatāsaṅkhāta- pañcavidhamicchājīvavasena. Na lippatīti na allīyati anusayato ārammaṇakaraṇato vā taṇhādiṭṭhiabhinivesābhāvato. Sesamettha uttānameva.

'दोन प्रकारच्या ध्यानाने' म्हणजे आरम्मणूपनिज्झान (आलंबन-उपनिध्यान) आणि लक्खणूपनिज्झान (लक्षण-उपनिध्यान) या भेदाने दोन प्रकारच्या ध्यानाने. 'पाच प्रकारच्या मिच्छाआजीव (मिथ्या आजीविका) च्या वशाने' म्हणजे कुहन (ढोंग), लपन (चापलूसी/बडबड), नेमित्तिकता (निमित्त दाखवणे), निप्पेसिकता (पिळवणूक) आणि लाभाने लाभ मिळवण्याची इच्छा करणे (लाभेन लाभं निजिगीसनता) या पाच प्रकारच्या मिथ्या आजीविकेच्या वशाने. 'लिप्त होत नाही' म्हणजे अनुशय रूपाने किंवा आलंबन करण्याने चिकटत नाही, कारण तृष्णा, दृष्टी आणि अभिनिवेश यांचा अभाव असतो. येथे उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

---

Nāgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

नागसुत्तवण्णना (नाग सूत्राचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

---

2. Migasālāsuttavaṇṇanā

२. मिगसाळासुत्तवण्णना (मिगसाळा सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

44. Dutiye samasamagatiyāti ka-kārassa ya-kāravasena niddesoti āha ‘‘samabhāveneva samagatikā’’ti. Bhavissantīti atītatthe anāgatavacanaṃ katanti āha ‘‘bhavissantīti jātā’’ti. Purāṇassa hi isidattassa ca samagatikaṃ sandhāya sā evamāha.

४४. दुसऱ्या सूत्रात 'समसमगतिया' म्हणजे 'क' काराच्या जागी 'य' कार करून निर्देश केला आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'समभावानेच समान गती असणारे'. 'भविष्यन्ती' (होतील) हे भूतकाळाच्या अर्थात भविष्यकाळाचे वचन वापरले आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'भविष्यन्ती म्हणजे उत्पन्न झाले'. कारण पुराण आणि इसिदत्त यांच्या समान गतीचा संदर्भ घेऊन तिने असे म्हटले आहे.

---

Ammakāti mātugāmo. Upacāravacanañhetaṃ. Itthīsu yadidaṃ ammakā mātugāmo jananī janikāti. Tenāha ‘‘itthī hutvā itthisaññāya eva samannāgatā’’ti.

'अम्मका' म्हणजे मातृग्राम (स्त्री). हे एक उपचारात्मक वचन (औपचारिक संबोधन) आहे. स्त्रियांमध्ये जे 'अम्मका', 'मातृग्राम', 'जननी', 'जनिका' असे म्हटले जाते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'स्त्री होऊन स्त्री-संज्ञेनेच युक्त असलेली'.

---

Diṭṭhiyā paṭivijjhitabbaṃ appaṭividdhaṃ hotīti atthato kāraṇato ca paññāya paṭivijjhitabbaṃ appaṭividdhaṃ hoti, nijjaṭaṃ niggumbaṃ katvā yāthāvato aviditaṃ hoti. Samaye samaye kilesehi vimuccanakaṃ pītipāmojjaṃ idha sāmāyikaṃ ma-kāre akārassa dīghaṃ katvā. Tenāha – ‘‘sāmāyikampi vimuttiṃ na labhatīti kālānukālaṃ dhammassavanaṃ nissāya pītipāmojjaṃ na labhatī’’ti. Pamiṇantīti ettha ārambhattho pa-saddoti āha ‘‘tuletuṃ ārabhantī’’ti. Paṇītoti visiṭṭho.

'दृष्टीने भेदून जाणण्यासारखे (समजून घेण्यासारखे) न भेदलेले असते' म्हणजे अर्थाच्या आणि कारणाच्या दृष्टीने प्रज्ञेने जे भेदून जाणण्यासारखे आहे, ते न भेदलेले असते, म्हणजेच गुंतागुंत व अडथळे दूर करून यथार्थपणे न जाणलेले असते. वेळोवेळी क्लेशांपासून मुक्त करणारे जे प्रीती-प्रमोद (आनंद) आहे, त्याला येथे 'सामायिक' म्हटले आहे, जेथे 'म' कारातील 'अ' कार दीर्घ केला आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सामायिक विमुक्ती देखील मिळवत नाही' म्हणजे वेळोवेळी धम्मश्रवणाचा आश्रय घेऊन प्रीती-प्रमोद मिळवत नाही. 'पमिणन्ति' (मोजतात) यामध्ये 'प' हा शब्द आरंभाच्या अर्थात आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'तुलना करण्यास आरंभ करतात'. 'पणीत' म्हणजे विशिष्ट (उत्कृष्ट).

---

Tadantaranti vacanavipallāsena upayogatthe sāmivacanaṃ katanti āha ‘‘taṃ antaraṃ taṃ kāraṇa’’nti. Lobhassa aparāparuppattiyā bahuvacanavasena ‘‘lobhadhammā’’ti vuttā. Sīlena visesī ahosi methunadhammaviratiyā samannāgatattā.

'तदन्तरं' म्हणजे वचनविपर्यासामुळे द्वितीया विभक्तीच्या अर्थात षष्ठी विभक्ती केली आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'ते अंतर, ते कारण'. लोभाच्या वारंवार उत्पत्तीमुळे बहुवचनाच्या अर्थाने 'लोभधम्मा' (लोभधर्म) असे म्हटले आहे. मैथुनधर्मापासून विरती (ब्रह्मचर्य) धारण केल्यामुळे तो शीलाने विशिष्ट (श्रेष्ठ) झाला होता.

---

Migasālāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

मिगसाळासुत्तवण्णना (मिगसाळा सूत्राचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

---

3-6. Iṇasuttādivaṇṇanā

३-६. इणसुत्तादिवण्णना (ऋण सूत्र इत्यादींचे स्पष्टीकरण)

---

45-48. Tatiye [Pg.114] daliddo nāma duggato, tassa bhāvo dāliddiyaṃ. Na etassa sakaṃ sāpateyyanti assako, asāpateyyo. Tenāha ‘‘attano santakena rahito’’ti. ‘‘Buddho dhammo saṅgho’’ti vutte ‘‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho’’ti kenaci akampiyabhāvena okappanaṃ ratanattayaguṇe ogāhetvā kappanaṃ okappanasaddhā nāma. ‘‘Idaṃ akusalaṃ kammaṃ no sakaṃ, idaṃ pana kammaṃ saka’’nti evaṃ byatirekato anvayato ca kammassakatajānanapaññā kammassakatapaññā. Tividhañhi duccaritaṃ attanā katampi sakakammaṃ nāma na hoti atthabhañjanato. Sucaritaṃ sakakammaṃ nāma atthajananato. Iṇādānasminti paccattavacanatthe etaṃ bhummanti āha ‘‘iṇaggahaṇaṃ vadāmī’’ti.

४५-४८. तिसऱ्या सूत्रात 'दरिद्री' म्हणजे दुर्गत (गरीब), त्याचा भाव म्हणजे 'दारिद्र्य'. ज्याची स्वतःची संपत्ती नसते तो 'अस्सक' (अस्वकीय) किंवा 'असापतेय्य' (संपत्ती नसलेला) होय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'स्वतःच्या मालकीच्या वस्तूंनी रहित'. 'बुद्ध, धम्म, संघ' असे म्हटले असता, 'भगवान सम्यक्संबुद्ध आहेत, धम्म सुविख्यात (स्वाक्खात) आहे, संघ सुप्रतिपन्न आहे' अशा प्रकारे कोणत्याही अकंपित भावाने, त्रिरत्नांच्या गुणांमध्ये खोलवर जाऊन श्रद्धा ठेवणे म्हणजे 'ओकप्पनसद्धा' (अवगाहन श्रद्धा) होय. 'हे अकुशल कर्म माझे स्वतःचे नाही, परंतु हे (कुशल) कर्म माझे स्वतःचे आहे' अशा प्रकारे व्यतिरेक आणि अन्वय रूपाने कर्माच्या स्वकीयत्वाला जाणणारी प्रज्ञा म्हणजे 'कम्मस्सकताप्रज्ञा' (कर्मस्वकीयता प्रज्ञा) होय. कारण तीन प्रकारचे दुश्चरित स्वतः केले तरी ते अनर्थ घडवून आणणारे असल्यामुळे स्वतःचे कर्म ठरत नाही. सुचरित हे कल्याण उत्पन्न करणारे असल्यामुळे स्वतःचे कर्म ठरते. 'इणादानस्मिं' (ऋण घेण्यामध्ये) हे सप्तमी विभक्तीचे रूप प्रथमा विभक्तीच्या अर्थात आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'ऋण घेणे असे मी म्हणतो'.

---

Kaṭaggāhoti kataṃ sabbaso siddhameva katvā gahaṇaṃ. So pana vijayalābho hotīti āha ‘‘jayaggāho’’ti. Hirimano etassāti hirimanoti āha ‘‘hirisampayuttacitto’’ti, pāpajigucchanalakkhaṇāya hiriyā sampayuttacittoti attho. Ottappati ubbijjati bhāyati sīlenāti ottappī, ottappena samannāgato. Nirāmisaṃ sukhanti tatiyajjhānasukhaṃ dūrasamussāritakāmāmisattā. Upekkhanti catutthajjhānupekkhaṃ, na yaṃ kiñci upekkhāvedananti āha ‘‘catutthajjhānupekkha’’nti. Āraddhavīriyoti paggahitaparipuṇṇakāyikacetasikavīriyoti attho. Yo gaṇasaṅgaṇikaṃ vinodetvā catūsu iriyāpathesu aṭṭhaārambhavatthuvasena ekako hoti, tassa kāyikaṃ vīriyaṃ āraddhaṃ nāma hoti. Cittasaṅgaṇikaṃ vinodetvā aṭṭhasamāpattivasena ekako hoti. Gamane uppannakilesassa ṭhānaṃ pāpuṇituṃ na deti, ṭhāne uppannakilesassa nisajjaṃ, nisajjāya uppannakilesassa sayanaṃ pāpuṇituṃ na deti, uppannaṭṭhāneyeva kilese niggaṇhāti. Ayaṃ cetasikaṃ vīriyaṃ āraddhaṃ nāma hoti. Paṭipakkhadūrībhāvena seṭṭhaṭṭhena ca eko udetīti ekodi, ekaggatā. Tassa yogato ekaggacitto idha ekodi. Paṭipakkhato attānaṃ nipāti, taṃ vā nipayati visosetīti nipako. Aññataraṃ kāyādibhedaṃ ārammaṇaṃ sātisayāya satiyā saratīti sato. Tenāha ‘‘ekaggacitto’’tiādi.

'कटग्गाहो' म्हणजे केलेले कर्म सर्व प्रकारे सिद्ध करूनच ग्रहण करणे. तो विजयाचा लाभ असतो, म्हणून म्हटले आहे - 'जयग्गाहो' (विजय मिळवणे). ज्याचे मन लज्जेने युक्त असते तो 'हिरिमनो', म्हणून म्हटले आहे - 'हिरिसंपयुत्तचित्तो' (लज्जेने युक्त चित्त असलेला); पापाचा वीट येणे हे लक्षण असलेल्या 'हिरि' (लज्जा) ने युक्त चित्त असलेला असा याचा अर्थ आहे. जो पापापासून परावृत्त होतो, उद्विग्न होतो आणि शीलाच्या रक्षणासाठी घाबरतो तो 'ओत्तप्पी' (भय बाळगणारा), म्हणजेच ओत्तप्पाने (पापभीरुतेने) युक्त असलेला. 'निरामिष सुख' म्हणजे तिसऱ्या ध्यानाचे सुख, कारण कामभोगांचे आमिष दूर सारलेले असते. 'उपेक्षा' म्हणजे चौथ्या ध्यानाची उपेक्षा, कोणतीही सामान्य उपेक्षा-वेदना नव्हे, म्हणून म्हटले आहे - 'चौथ्या ध्यानाची उपेक्षा'. 'आरद्धवीर्य' (प्रयत्नशील) म्हणजे दृढ आणि परिपूर्ण कायिक व चैतसिक वीर्य (प्रयत्न) असलेला असा याचा अर्थ आहे. जो समूहाची संगत दूर करून चारही इरियापथांमध्ये (हालचालींमध्ये) आठ आरंभवस्तूंच्या वशाने एकटा राहतो, त्याचे कायिक वीर्य 'आरद्ध' (आरंभलेले) म्हटले जाते. चित्ताची संगत (विचारांची गर्दी) दूर करून आठ समापत्तींच्या वशाने एकटा होतो. चालताना उत्पन्न झालेल्या क्लेशाला उभे राहण्याच्या अवस्थेपर्यंत पोहोचू देत नाही, उभे असताना उत्पन्न झालेल्या क्लेशाला बसण्याच्या अवस्थेपर्यंत, आणि बसलेले असताना उत्पन्न झालेल्या क्लेशाला झोपण्याच्या अवस्थेपर्यंत पोहोचू देत नाही, तर ज्या ठिकाणी क्लेश उत्पन्न झाला आहे त्याच ठिकाणी त्याचा निग्रह करतो. हे चैतसिक वीर्य 'आरद्ध' म्हटले जाते. विरोधक (क्लेश) दूर झाल्यामुळे आणि श्रेष्ठत्वामुळे जे एकटेच उदित होते ते 'एकोदि' म्हणजे एकाग्रता होय. त्याच्या योगाने एकाग्र चित्त असलेला येथे 'एकोदि' म्हटला आहे. जो विरोधकांपासून स्वतःचे रक्षण करतो किंवा त्यांना नष्ट करतो (वाळवून टाकतो) तो 'निपको' (निपुण/बुद्धिमान). जो काया इत्यादींपैकी कोणत्याही एका आलंबनाचे अतिशय सजगतेने स्मरण करतो तो 'सतो' (स्मृतिमान). म्हणूनच म्हटले आहे - 'एकाग्रचित्त असलेला' इत्यादी.

---

Akuppā me vimuttīti mayhaṃ arahattaphalavimutti akuppatāya akuppārammaṇatāya ca akuppā. Sā hi rāgādīhi na kuppatīti akuppatāyapi akuppā[Pg.115]. Akuppaṃ nibbānamassā ārammaṇanti akuppārammaṇatāyapi akuppā. Tenevāha ‘‘akuppārammaṇattā’’tiādi. Bhavasaṃyojanānanti kāmarāgapaṭighamānadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsabhavarāgaissāmacchariya- avijjāsaṅkhātānaṃ dasannaṃ saṃyojanānaṃ. Imāni hi satte bhavesu saṃyojenti upanibandhanti bhavābhavena saṃyojenti, tasmā bhavasaṃyojanānīti vuccanti. Khīṇāsavo uttamaaṇaṇo kilesaiṇānaṃ abhāvato. Aññe hi sattā yāva na kilesā pahīyanti, tāva saiṇā nāma aserivihārabhāvato. Catutthādīni uttānatthāni.

'माझी विमुक्ती अकुप्प (अक्षोभ्य) आहे' म्हणजे माझी अर्हतफलविमुक्ती ही अक्षोभ्यतेमुळे आणि अक्षोभ्य-आलंबनामुळे अक्षोभ्य आहे. कारण ती राग इत्यादी क्लेशांमुळे क्षोभ पावत नाही, म्हणून अक्षोभ्यतेमुळेही ती अक्षोभ्य आहे. अक्षोभ्य असलेले निर्वाण हे तिचे आलंबन आहे, म्हणून अक्षोभ्य-आलंबनामुळेही ती अक्षोभ्य आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अक्षोभ्य-आलंबन असल्यामुळे' इत्यादी. 'भवसंयोजनांचे' म्हणजे कामराग, प्रतिघ, मान, दृष्टी, विचिकित्सा, शीलव्रतपरामर्श, भवराग, ईर्ष्या, मात्सर्य आणि अविद्या या नावाच्या दहा संयोजनांचे. कारण हे प्राण्यांना भवांमध्ये बांधून ठेवतात, जखडून ठेवतात, वेगवेगळ्या भवांमध्ये जोडतात, म्हणून त्यांना 'भवसंयोजने' असे म्हणतात. क्षीणासव (अर्हत) हा क्लेशरूपी ऋणांचा अभाव असल्यामुळे 'उत्तम अनृण' (सर्वश्रेष्ठ कर्जमुक्त) असतो. कारण इतर प्राणी जोपर्यंत क्लेशांचा प्रहाण करत नाहीत, तोपर्यंत ते पराधीनतेमुळे 'सऋण' (कर्जदार) असतात. चौथे इत्यादी सूत्रे स्पष्ट अर्थाची आहेत.

---

Iṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

इणसुत्तादिवण्णना (ऋण सूत्र इत्यादींचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

---

7. Khemasuttavaṇṇanā

७. खेमसुत्तवण्णना (खेम सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

49. Sattame vutthabrahmacariyavāsoti nivutthabrahmacariyavāso. Katakaraṇīyoti ettha karaṇīyanti pariññāpahānabhāvanāsacchikiriyamāha. Taṃ pana yasmā catūhi maggehi paccekaṃ catūsu saccesu kattabbattā soḷasavidhaṃ veditabbaṃ. Tenāha ‘‘catūhi maggehi kattabba’’nti. Khandhakilesaabhisaṅkhārasaṅkhātā tayo osīdāpanaṭṭhena bhārā viyāti bhārā. Te ohitā oropitā nikkhittā pātitā etenāti ohitabhāro. Tenāha ‘‘khandhabhāraṃ…pe… otāretvā ṭhito’’ti. Anuppatto sadatthanti anuppattasadattho. Sadatthoti ca sakatthamāha ka-kārassa da-kāraṃ katvā. Ettha hi arahattaṃ attano yonisomanasikārāyattattā attūpanibandhaṭṭhena sasantānapariyāpannattā attānaṃ avijahanaṭṭhena attano uttamatthena ca attano atthattā ‘‘sakattho’’ti vuccati. Tenāha ‘‘sadattho vuccati arahatta’’nti. Sammadaññā vimuttoti sammā aññāya vimutto, acchinnabhūtāya maggapaññāya sammā yathābhūtaṃ dukkhādīsu yo yathā jānitabbo, tathā jānitvā vimuttoti attho. Tenāha ‘‘sammā hetunā’’tiādi. Vimuttoti ca dve vimuttiyo sabbassa cittasaṃkilesassa maggo nibbānādhimutti ca. Nibbāne adhimuccanaṃ tattha ninnapoṇapabbhāratāya. Arahā sabbakilesehi vimuttacittattā cittavimuttiyā vimutto. Nibbānaṃ adhimuttattā nibbāne vimutto. Sesamettha uttānameva.

४९. सातव्या (सुत्तात) 'वुत्थब्रह्मचरियवासो' (आचरलेले ब्रह्मचर्य) म्हणजे 'निवुत्थब्रह्मचरियवासो' (ज्याने ब्रह्मचर्याचे पालन पूर्ण केले आहे). 'कतकरणीयो' (जे कर्तव्य होते ते केले) यामध्ये 'करणीय' (कर्तव्य) म्हणजे परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान), प्रहाण (त्याग), भावना (विकास) आणि साक्षात्कृत (अनुभूती) होय. ते चार मार्गांद्वारे प्रत्येक चार आर्या सत्यांमध्ये करायचे असल्यामुळे सोळा प्रकारचे समजले पाहिजे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'चार मार्गांनी कर्तव्य'. स्कंध, क्लेश आणि अभिसंस्कार नावाचे तीन ओझे खाली दाबून टाकण्याच्या अर्थाने 'भारा' (ओझे) सारखे आहेत. ते ज्याच्याद्वारे खाली ठेवले गेले, उतरवले गेले, टाकून दिले गेले, त्याला 'ओहितभारो' (ओझे उतरवून ठेवलेला) म्हणतात. म्हणूनच म्हटले आहे - 'स्कंधांचे ओझे...पे... उतरवून स्थित असलेला'. 'अनुप्पत्तो सदत्थं' म्हणजे ज्याने स्वतःचे कल्याण प्राप्त केले आहे (अनुप्पत्तसदत्थो). 'सदत्थो' म्हणजे 'सकत्थ' (स्वतःचे कल्याण), येथे 'क' काराचा 'द' कार झाला आहे. येथे अर्हत्त्व हे स्वतःच्या योनिसोमनसिकारावर (योग्य मनन) अवलंबून असल्यामुळे, स्वतःशी बद्ध असल्यामुळे, स्वतःच्या संततीमध्ये (चित्तप्रवाहात) समाविष्ट असल्यामुळे, स्वतःला न सोडण्याच्या अर्थाने आणि स्वतःच्या उत्तम अर्थाने स्वतःचाच अर्थ (कल्याण) असल्यामुळे त्याला 'सकत्थ' (स्वतःचे कल्याण) म्हटले जाते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सदत्थ म्हणजे अर्हत्त्व होय'. 'सम्मदञ्ञा विमुत्तो' म्हणजे सम्यक् ज्ञानाने विमुक्त झालेला, अखंड अशा मार्गप्रज्ञेने सम्यक् प्रकारे यथार्थपणे दुःखादींमध्ये जे जसे जाणले पाहिजे, तसे जाणून विमुक्त झालेला असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सम्यक् कारणाने' इत्यादी. 'विमुत्तो' म्हणजे दोन विमुक्ती - सर्व चित्तक्लेशांपासून मार्ग आणि निर्वाणाची अधिमुक्ती (दृढ श्रद्धा). निर्वाणामध्ये अधिमुक्त होणे म्हणजे त्याकडे प्रवण, प्रवृत्त आणि झुकलेले असणे. अर्हत सर्व क्लेशांपासून विमुक्त चित्त असल्यामुळे चित्तविमुक्तीने विमुक्त आहेत. निर्वाणात अधिमुक्त असल्यामुळे निर्वाणात विमुक्त आहेत. उर्वरित भाग येथे स्पष्टच आहे.

---

Khemasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

खेमसुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

---

8. Indriyasaṃvarasuttavaṇṇanā

८. इंद्रियसंवरसुत्तवर्णना

---

50. Aṭṭhame [Pg.116] upanisīdati phalaṃ etthāti kāraṇaṃ upanisā. Yathābhūtañāṇadassananti yathāsabhāvajānanasaṅkhātaṃ dassanaṃ. Etena taruṇavipassanaṃ dasseti. Taruṇavipassanā hi balavavipassanāya paccayo hoti. Taruṇavipassanāti nāmarūpapariggahe ñāṇaṃ, paccayapariggahe ñāṇaṃ, sammasane ñāṇaṃ, maggāmagge vavatthapetvā ṭhitañāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanaṃ. Nibbindati etāyāti nibbidā. Balavavipassanāti bhayatupaṭṭhāne ñāṇaṃ ādīnavānupassane ñāṇaṃ muccitukamyatāñāṇaṃ saṅkhārupekkhāñāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanaṃ. Paṭisaṅkhānupassanā pana muccitukamyatāpakkhikā eva. ‘‘Yāva maggāmaggañāṇadassanavisuddhi, tāva taruṇavipassanā’’ti hi vacanato upakkilesavimuttaudayabbayañāṇato balavavipassanā. Virajjati ariyo saṅkhārato etenāti virāgo, ariyamaggo. Arahattaphalanti ukkaṭṭhaniddesato vuttaṃ. Indriyasaṃvarassa sīlarakkhaṇahetuttā vuttaṃ ‘‘sīlānurakkhaṇaindriyasaṃvaro kathito’’ti.

५०. आठव्या (सुत्तात) 'उपनिसा' म्हणजे कारण, ज्याच्यावर फळ अवलंबून असते. 'यथाभूतज्ञानदस्सनं' म्हणजे यथास्वभाव जाणणे नावाचे दर्शन. याद्वारे 'तरुणविपश्यना' (प्रारंभिक विपश्यना) दर्शविली आहे. कारण तरुणविपश्यना ही बलवान विपश्यनेचा प्रत्यय (कारण) असते. तरुणविपश्यना म्हणजे नामरूपपरिग्रह ज्ञान, प्रत्ययपरिग्रह ज्ञान, संमसन ज्ञान आणि मार्गामार्गव्यवस्थान ज्ञान या चार ज्ञानांचे नाव आहे. जिच्याद्वारे कंटाळा (निर्वेद) येतो ती 'निब्बिदा' (निर्वेद). बलवान विपश्यना म्हणजे भयोपस्थान ज्ञान, आदीनवानुपश्यना ज्ञान, मुंचितुकामीयता ज्ञान आणि संस्कारोपेक्षा ज्ञान या चार ज्ञानांचे नाव आहे. प्रतिसंख्यानुपश्यना तर मुंचितुकामीयता पक्षाचीच आहे. 'जोपर्यंत मार्गामार्गज्ञानदर्शनविशुद्धी आहे, तोपर्यंत तरुणविपश्यना आहे' या वचनानुसार उपक्लेशांपासून मुक्त अशा उदयव्यय ज्ञानापासून बलवान विपश्यना सुरू होते. ज्याच्याद्वारे आर्य संस्कारांपासून विरक्त होतो तो 'विरागो' म्हणजे आर्यमार्ग. 'अर्हत्त्वफळ' हे श्रेष्ठ निर्देशामुळे म्हटले आहे. इंद्रिय संवराचे शीलरक्षणाचे कारण असल्यामुळे म्हटले आहे - 'शीलरक्षणासाठी इंद्रिय संवर सांगितला आहे'.

---

Indriyasaṃvarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

इंद्रियसंवरसुत्ताची वर्णना समाप्त झाली.

---

9. Ānandasuttavaṇṇanā

९. आनंदसुत्तवर्णना

---

51. Navame therā bhikkhū viharanti bahussutā āgatāgamātiādipāḷipadesu imināva nayena attho daṭṭhabbo – sīlādiguṇānaṃ thirabhāvappattiyā therā. Suttageyyādi bahu sutaṃ etesanti bahussutā. Vācuggatadhāraṇena sammadeva garūnaṃ santike āgamitabhāvena āgato pariyattidhammasaṅkhāto āgamo etesanti āgatāgamā. Suttātidhammasaṅkhātassa dhammassa dhāraṇena dhammadharā. Vinayadhāraṇena vinayadharā. Tesaṃyeva dhammavinayānaṃ mātikāya dhāraṇena mātikādharā. Tattha tattha dhammaparipucchāya paripucchati. Taṃ atthaparipucchāya paripañhati vīmaṃsati vicāreti. Idaṃ, bhante, kathaṃ, imassa kvatthoti paripucchanapañhanākāradassanaṃ. Āvivaṭañceva pāḷiyā atthaṃ padesantarapāḷidassanena āgamato vivaranti. Anuttānīkatañca yuttivibhāvanena uttānīkaronti. Kaṅkhāṭṭhāniyesu dhammesu saṃsayuppattiyā [Pg.117] hetuyā gaṇṭhiṭṭhānabhūtesu pāḷipadesu yāthāvato vinicchayadānena kaṅkhaṃ paṭivinodenti.

५१. नवव्या (सुत्तात) 'थेरा भिक्खू विहरन्ति बहुस्suता आगतागमा' इत्यादी पालि पदांमध्ये याच पद्धतीने अर्थ समजून घ्यावा - शील इत्यादी गुणांच्या स्थिरतेला प्राप्त झाल्यामुळे 'थेरा' (स्थवीर/थेर). सुत्त, गेय इत्यादींचे पुष्कळ श्रवण केले असल्यामुळे 'बहुस्सुता' (बहुश्रुत). मुखोद्गत करून धारण केल्याने आणि गुरूंच्या जवळ योग्य प्रकारे प्राप्त केल्यामुळे ज्यांना 'आगम' (परियत्ति धर्म नावाचा आगम) प्राप्त झाला आहे, ते 'आगतागमा'. सुत्त इत्यादी नावाच्या धर्माचे धारण केल्यामुळे 'धम्मधरा' (धम्मधर). विनयाचे धारण केल्यामुळे 'vinayadhara' (विनयधर). त्याच धम्म आणि विनयाच्या मातृकेचे (मातिका) धारण केल्यामुळे 'मातिकाधरा' (मातृकाधर). तिथे तिथे धर्माच्या परिपृच्छेने (प्रश्न विचारून) विचारतात. त्या अर्थाच्या परिपृच्छेने प्रश्न विचारतात, विचार करतात आणि मीमांसा करतात. 'भंते, हे कसे आहे? याचा काय अर्थ आहे?' हे विचारणे आणि प्रश्न विचारण्याचा प्रकार दर्शविणे आहे. पालिचा न उघडलेला अर्थ इतर प्रदेशांतील पालि दर्शवून आगमानुसार स्पष्ट करतात. जे स्पष्ट नाही ते युक्तीच्या स्पष्टीकरणाने स्पष्ट करतात. शंकास्पद धर्मांमध्ये संशय उत्पन्न होण्याच्या कारणाने कठीण वाटणाऱ्या पालि पदांमध्ये यथार्थ निर्णय देऊन शंका दूर करतात.

---

Ānandasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

आनंदसुत्ताची वर्णना समाप्त झाली.

---

10. Khattiyasuttavaṇṇanā

१०. खत्तियसुत्तवर्णना

---

52. Dasame bhoge adhippāyo etesanti bhogādhippāyā. Paññatthāya etesaṃ mano upavicaratīti paññūpavicārā. Pathaviyā dāyatthāya vā cittaṃ abhiniveso etesanti pathavībhinivesā. Mantā adhiṭṭhānaṃ patiṭṭhā etesanti mantādhiṭṭhānā. Iminā nayena sesapadānipi veditabbāni. Sesaṃ uttānameva.

५२. दहाव्या (सुत्तात) ज्यांचा उद्देश भोगांमध्ये असतो ते 'भोगाधिप्पायो' (भोगाभिलाषी). प्रज्ञेसाठी ज्यांचे मन विचार करते ते 'पञ्ञूपविचारा' (प्रज्ञाविचारक). पृथ्वीच्या मालकीसाठी ज्यांचे चित्त अभिनिविष्ट (आग्रही) असते ते 'पथवीभिनिवेसा' (पृथ्वीवर अभिनिवेश असणारे). मंत्र (सल्ला/विचार) हेच ज्यांचे अधिष्ठान आणि प्रतिष्ठा असते ते 'मन्ताधिट्ठना' (मंत्राधिष्ठान). याच पद्धतीने उर्वरित पदेही समजून घ्यावीत. उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

---

Khattiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

खत्तियसुत्ताची वर्णना समाप्त झाली.

---

11. Appamādasuttavaṇṇanā

११. अप्पमादसुत्तवर्णना

---

53. Ekādasame jaṅgalānanti ettha yo nipicchalo na anūpo nirudakatāya thaddhalūkho bhūmippadeso, so ‘‘jaṅgalo’’ti vuccati. Tabbahulatāya pana idha sabbo bhūmippadeso jaṅgalo. Tasmiṃ jaṅgale jātā bhavāti vā jaṅgalā, tesaṃ jaṅgalānaṃ. Evañhi nadicarānampi hatthīnaṃ saṅgaho kato hoti samodhātabbānaṃ viya samodhāyakānampi idha jaṅgalaggahaṇena gahetabbato. Pathavītalacārīnanti iminā jalacārino ca nivatteti adissamānapādattā. ‘‘Pāṇāna’’nti sādhāraṇavacanampi ‘‘padajātānī’’ti saddantarasannidhānena visesaniviṭṭhameva hotīti āha ‘‘sapādakapāṇāna’’nti. ‘‘Muttagata’’ntiādīsu (ma. ni. 2.119; a. ni. 9.11) gata-saddo viya idha jāta-saddo anatthantaroti āha ‘‘padajātānīti padānī’’ti. Samodhānanti samavarodhaṃ, antogadhaṃ vā. Tenāha ‘‘odhānaṃ upanikkhepaṃ gacchantī’’ti. Kūṭaṅgamāti pārimantena kūṭaṃ upagacchanti. Kūṭaninnāti kūṭacchiddamagge pavisanavasena kūṭe ninnā. Kūṭasamosaraṇāti chidde anupavisanavasena ca āhacca avatthānena ca kūṭe samodahitvā ṭhitā. Vaṇṭe [Pg.118] patamāne sabbāni bhūmiyaṃ patantīti āha ‘‘vaṇṭānuvattakāni bhavantī’’ti.

५३. अकराव्या (सुत्तात) 'जङ्गलानं' यामध्ये जो चिखल नसलेला, दलदलीचा नसलेला, पाणी नसल्यामुळे कठीण आणि कोरडा भूमीचा प्रदेश असतो, त्याला 'जंगल' म्हटले जाते. परंतु त्याच्या बहुलतेमुळे येथे सर्वच भूमी प्रदेश जंगल आहे. त्या जंगलात उत्पन्न झालेले म्हणून 'जंगला', त्या जंगलातील प्राण्यांचे. अशा प्रकारे नदीत फिरणाऱ्या हत्तींचाही संग्रह केला जातो, कारण येथे जंगलाच्या ग्रहणाने समाविष्ट होणाऱ्यांप्रमाणेच समाविष्ट करणाऱ्यांचेही ग्रहण केले जाते. 'पथवीतलचारीनं' (पृथ्वीच्या पाठीवर चालणारे) याद्वारे पाय न दिसणाऱ्या जलचरांना वगळले आहे. 'पाणानं' (प्राण्यांचे) हा सामान्य शब्द असला तरी 'पदजातानि' (पायांचे ठसे) या दुसऱ्या शब्दाच्या सान्निध्यामुळे तो विशेष अर्थाने युक्त होतो, म्हणूनच म्हटले आहे - 'पाय असलेल्या प्राण्यांचे'. 'मुत्तगतं' इत्यादींमध्ये 'गत' शब्दाप्रमाणे येथे 'जात' शब्द अनर्थांतर (भिन्न अर्थ नसलेला) आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - 'पदजातानि म्हणजे पावले'. 'समोधानं' म्हणजे समावरोध (एकत्र येणे) किंवा अंतर्भाव होणे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'ओधानं उपनिक्खेपं गच्छन्ति' (एकत्र येऊन समाविष्ट होतात). 'कूडङ्गमा' म्हणजे अंतिम मर्यादेने शिखराप्रत पोहोचतात. 'कूटनिन्ना' म्हणजे शिखराच्या छिद्रमार्गाने प्रवेश करण्याच्या दृष्टीने शिखराकडे झुकलेले. 'कूटसमोसरणा' म्हणजे छिद्रात प्रवेश न करता आणि स्पर्श करून राहिल्याने शिखरावर एकत्र येऊन राहिलेले. देठ तुटून पडताना सर्व जमिनीवर पडतात, म्हणूनच म्हटले आहे - 'देठाचे अनुकरण करणारे होतात'.

---

Appamādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अप्पमादसुत्ताची वर्णना समाप्त झाली.

---

12. Dhammikasuttavaṇṇanā

१२. धम्मिकसुत्तवर्णना

---

54. Dvādasame jātibhūmiyanti ettha jananaṃ jāti, jātiyā bhūmi jātibhūmi, jātaṭṭhānaṃ. Taṃ kho panetaṃ neva kosalamahārājādīnaṃ, na caṅkibrāhmaṇādīnaṃ, na sakkasuyāmasantusitādīnaṃ, na asītimahāsāvakānaṃ, na aññesaṃ sattānaṃ ‘‘jātibhūmī’’ti vuccati. Yassa pana jātadivase dasasahassī lokadhātu ekaddhajamālāvippakiṇṇakusumavāsacuṇṇagaṇasugandhā sabbapāliphullamiva nandanavanaṃ virocamānā paduminipaṇṇe udakabindu viya akampittha, jaccandhādīnañca rūpadassanādīni anekāni pāṭihāriyāni pavattiṃsu. Tassa sabbaññubodhisattassa jātaṭṭhānaṃ, sātisayassa pana janakakapilavatthusannissayo ‘‘jātibhūmī’’ti vuccati. Jātibhūmakā upāsakāti jātibhūmivāsino upāsakā. Santanetvā sabbaso tanetvā pattharitvā ṭhitamūlāni mūlasantānakāni. Tāni pana atthato mūlāniyevāti āha ‘‘mūlasantānakānanti mūlāna’’nti.

५४. बाराव्या (सुत्तात) 'जातिभूमि' याविषयी: येथे 'जाति' म्हणजे जन्म, आणि जातीची भूमी म्हणजे 'जातिभूमि' म्हणजेच जन्मस्थान होय. परंतु, हे (जन्मस्थान) कोसलचा महाराज इत्यादींचे, किंवा चंकी ब्राह्मणादींचे, किंवा शक्र, सुयाम, संतुषित इत्यादींचे, किंवा ऐंशी महाश्रावकांचे, किंवा इतर प्राण्यांचे 'जातिभूमि' म्हटले जात नाही. परंतु, ज्यांच्या जन्मदिनी दहा हजारांची लोकधातू (दशसहस्री लोकधातू) एकाच ध्वजमालेने व्यापलेली, विखुरलेली फुले, सुगंधी चूर्ण आणि सुवासाने युक्त होऊन, सर्व बाजूंनी फुललेल्या नंदनवनाप्रमाणे शोभून दिसत, कमळाच्या पानावरील पाण्याच्या थेंबाप्रमाणे कंपित झाली होती, आणि जन्मांध इत्यादींना रूप दिसणे इत्यादी अनेक प्रातिहार्ये (चमत्कार) घडली होती; त्या सर्वज्ञ बोधिसत्त्वांचे जन्मस्थान, आणि विशेषतः त्यांचे पिता राहत असलेले कपिलवस्तूशी संबंधित असलेले स्थान 'जातिभूमि' म्हटले जाते. 'जातिभूमका उपासका' म्हणजे जन्मभूमीत राहणारे उपासक. 'संतनेत्वा' म्हणजे सर्व बाजूंनी पसरवून, पसरून राहिलेली मुळे ती 'मूलसंतानकानी' (मुळांचे जाळे) होत. ती अर्थतः मुळेच आहेत, म्हणून म्हटले आहे - 'मूलसंतानकानं' म्हणजे मुळांचे.

---

Jātadivase āvudhānaṃ jotitattā, rañño aparimitassa ca sattakāyassa anatthato paripālanasamatthatāya ca ‘‘jotipālo’’ti laddhanāmattā vuttaṃ ‘‘nāmena jotipālo’’ti. Govindoti govindiyābhisekena abhisitto, govindassa ṭhāne ṭhapanābhisekena abhisittoti attho. Taṃ kira tassa brāhmaṇassa kulaparamparāgataṃ ṭhānantaraṃ. Tenāha ‘‘ṭhānena mahāgovindo’’ti. Gavaṃ paññañca vindati paṭilabhatīti govindo, mahanto govindoti mahāgovindo. Goti hi paññāyetaṃ adhivacanaṃ ‘‘gacchati atthe bujjhatī’’ti katvā. Mahāgovindo ca amhākaṃ bodhisattoyeva. So kira disampatissa nāma rañño purohitassa govindabrāhmaṇassa putto hutvā attano pitussa ca rañño ca accayena tassa putto reṇu, sahāyā [Pg.119] cassa sattabhū, brahmadatto, vessabhū, bharato, dve dhataraṭṭhāti ime satta rājāno yathā aññamaññaṃ na vivadanti. Evaṃ rajje patiṭṭhāpetvā tesaṃ atthadhamme anusāsante jambudīpatale sabbesaṃ rājāva raññaṃ, brahmāva brāhmaṇānaṃ, devova gahapatikānaṃ sakkato garukato mānito pūjito apacito uttamagāravaṭṭhānaṃ ahosi. Tena vuttaṃ ‘‘reṇuādīnaṃ sattannaṃ rājūnaṃ purohito’’ti. Imeva satta bhāradhārā mahārājāno. Vuttañhetaṃ –

जन्मदिनी शस्त्रांच्या चमकण्यामुळे आणि राजाच्या अमर्याद सैन्यदलाचे अनर्थापासून रक्षण करण्यास समर्थ असल्यामुळे 'जोतिपाल' (ज्योतीपाल) असे नाव मिळाल्याने 'नामाने जोतिपाल' असे म्हटले आहे. 'गोविंद' म्हणजे गोविंदि-अभिषेकाने अभिषिक्त झालेला, म्हणजेच गोविंदाच्या पदावर स्थापन करण्याच्या अभिषेकाने अभिषिक्त झालेला असा अर्थ आहे. ते खरोखर त्या ब्राह्मणाचे कुलपरंपरेने आलेले पद होते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'पदाने महागोविंद'. 'गो' (प्रज्ञा) आणि प्रज्ञेला प्राप्त करतो म्हणून तो 'गोविंद' होय, महान असलेला गोविंद तो 'महागोविंद' होय. 'गो' हे प्रज्ञेचेच नाव आहे, कारण 'जातो आणि अर्थ समजून घेतो' (असा याचा अर्थ होतो). आणि महागोविंद हे आमचे बोधिसत्त्वच होते. ते खरोखर दिसंपति नावाच्या राजाचे पुरोहित असलेल्या गोविंद ब्राह्मणाचे पुत्र होते. स्वतःच्या पित्याच्या आणि राजाच्या मृत्यूनंतर, राजाचा पुत्र रेणू आणि त्याचे मित्र - सप्तभू, ब्रह्मदत्त, वेस्सभू, भरत आणि दोन धतरठ्ठ - हे सात राजे आपापसात भांडणार नाहीत अशा प्रकारे त्यांना राज्यावर प्रस्थापित करून, त्यांना अर्थ आणि धर्माचा उपदेश करत असताना, जंबुद्विपावर ते सर्वांसाठी - राजांसाठी राजाप्रमाणे, ब्राह्मणांसाठी ब्रह्माप्रमाणे, गृहपतींसाठी देवाप्रमाणे सत्कृत, आदरणीय, मानित, पूजित आणि पूजनीय असे परम आदराचे स्थान बनले. म्हणूनच म्हटले आहे - 'रेणू इत्यादी सात राजांचे पुरोहित'. हेच सात भार वाहणारे महाराज होते. म्हणूनच म्हटले आहे -

---

‘‘Sattabhū brahmadatto ca, vessabhū bharato saha;

Reṇu dve ca dhataraṭṭhā, tadāsuṃ satta bhāradhā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.308);

'सत्तभू, ब्रह्मदत्त, वेस्सभू आणि भरत, तसेच रेणू आणि दोन धतरठ्ठ, हे त्या काळी सात भार वाहणारे (राजे) होते.' (दीघनिकाय अट्ठकथा २.३०८);

---

Rañño diṭṭhadhammikasamparāyikatthānaṃ puro vidhānato pure saṃvidhānato purohito. Kodhāmagandhenāti kodhasaṅkhātena pūtigandhena. Karuṇā assa atthīti karuṇanti sapubbabhāgakaruṇajjhānaṃ vuttanti āha ‘‘karuṇāya ca karuṇāpubbabhāge ca ṭhitā’’ti. Yakāro sandhivasena āgatoti āha ‘‘yeteti ete’’ti. Arahattato paṭṭhāya sattamoti sakadāgāmī. Sakadāgāmiṃ upādāyāti sakadāgāmibhāvaṃ paṭicca. Sakadāgāmissa hi pañcindriyāni sakadāgāmibhāvaṃ paṭicca mudūni nāma honti. Sesamettha suviññeyyameva.

राजाच्या इहलोकीच्या आणि परलोकीच्या हिताची आधीच (पुरो) व्यवस्था करत असल्यामुळे तो 'पुरोहित' होय. 'कोधामगंधेन' म्हणजे क्रोधाने युक्त अशा दुर्गंधीने. 'ज्यांच्यामध्ये करुणा आहे ते करुण' म्हणजे पूर्वभागासह करुणा-ध्यानाविषयी म्हटले आहे, म्हणून सांगितले - 'करुणेमध्ये आणि करुणेच्या पूर्वभागात स्थित असलेले'. 'य' हा वर्ण संधीमुळे आला आहे, म्हणून सांगितले - 'येते' म्हणजे 'एते' (हे). अर्हत्त्वापासून मोजल्यास सातवा म्हणजे 'सकृदागामी' (सकदागामी) होय. 'सकदागामिं उपादाया' म्हणजे सकृदागामी भावाला अनुसरून. कारण सकृदागामीचे पाच इंद्रिये सकृदागामी भावाला अनुसरून मृदू (कोमल) होतात. उर्वरित भाग येथे सहज समजण्यासारखाच आहे.

---

Dhammikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

धम्मिकसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

Dhammikavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

धम्मिकवग्गवर्णना समाप्त झाली.

---

Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

प्रथम पण्णासक समाप्त झाले.

---

2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ

२. द्वितीय पण्णासक

---

6. Mahāvaggo

६. महावग्ग

---

1. Soṇasuttavaṇṇanā

१. सोणसुत्तवर्णना

---

55. Chaṭṭhassa [Pg.120] paṭhame nisīdi bhagavā paññatte āsaneti ettha kiṃ taṃ āsanaṃ paṭhamameva paññattaṃ, udāhu bhagavantaṃ disvā paññattanti ce? Bhagavato dharamānakāle padhānikabhikkhūnaṃ vattametaṃ, yadidaṃ attano vasanaṭṭhāne buddhāsanaṃ paññapetvāva nisīdananti dassento āha ‘‘padhānikabhikkhū’’tiādi. Buddhakāle kira yattha yattha ekopi bhikkhu viharati, sabbattha buddhāsanaṃ paññattameva hoti. Kasmā? Bhagavā hi attano santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā phāsukaṭṭhāne viharante manasi karoti – ‘‘asuko mayhaṃ santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā gato, asakkhi nu kho visesaṃ nibbattetuṃ, no’’ti. Atha naṃ passati kammaṭṭhānaṃ vissajjetvā akusalavitakkaṃ vitakkayamānaṃ, tato ‘‘kathañhi nāma mādisassa satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā viharantaṃ imaṃ kulaputtaṃ akusalavitakkā adhibhavitvā anamatagge vaṭṭadukkhe saṃsāressantī’’ti tassa anuggahatthaṃ tattheva attānaṃ dassetvā taṃ kulaputtaṃ ovaditvā ākāsaṃ uppatitvā puna attano vasanaṭṭhānameva gacchati. Athevaṃ ovadiyamānā te bhikkhū cintayiṃsu ‘‘satthā amhākaṃ manaṃ jānitvā āgantvā amhākaṃ samīpe ṭhitaṃyeva attānaṃ dasseti. Tasmiṃ khaṇe, ‘bhante, idha nisīdatha nisīdathā’ti āsanapariyesanaṃ nāma bhāro’’ti. Te āsanaṃ paññapetvāva viharanti. Yassa pīṭhaṃ atthi, so taṃ paññapeti. Yassa natthi, so mañcaṃ vā phalakaṃ vā pāsāṇaṃ vā vālikāpuñjaṃ vā paññapeti. Taṃ alabhamānā purāṇapaṇṇānipi saṃkaḍḍhitvā tattha paṃsukūlaṃ pattharitvā ṭhapenti.

५५. सहाव्या (वर्गाच्या) पहिल्या सुत्तात 'भगवान तयार केलेल्या आसनावर बसले' (निसीदि भगवा पञ्ञत्ते आसने) याविषयी: येथे ते आसन आधीच तयार केले होते की भगवंतांना पाहून तयार केले गेले? भगवंतांच्या हयातीत प्रधान (प्रयत्नशील) भिक्खूंचे हे कर्तव्य होते, जे स्वतःच्या राहण्याच्या ठिकाणी बुद्धांचे आसन तयार ठेवूनच बसत असत, हे दर्शवण्यासाठी 'पधानिकभिक्खू' इत्यादी म्हटले आहे. बुद्धकाळात खरोखर जेथे जेथे एकही भिक्खू राहत असे, तेथे सर्वत्र बुद्धांचे आसन तयार ठेवलेलेच असे. का? कारण भगवान आपल्याजवळ कम्मट्ठान (कर्मस्थान/ध्यानपद्धती) घेऊन सुखावह ठिकाणी राहणाऱ्या भिक्खूंचा मनात विचार करत असत – 'अमुक भिक्खू माझ्याकडून कम्मट्ठान घेऊन गेला आहे, तो काही विशेष (अधिगम) प्राप्त करण्यास समर्थ झाला की नाही?' नंतर जर ते त्याला कम्मट्ठान सोडून अकुशल विचार करत असताना पाहत, तेव्हा 'माझ्यासारख्या शास्त्यांच्या जवळ कम्मट्ठान घेऊन राहणाऱ्या या कुलपुत्राला अकुशल विचार ग्रासून अनादी संसारदुःखात कसे काय भटकू देतील?' म्हणून त्याच्यावर अनुग्रह करण्यासाठी तेथेच स्वतःला प्रकट करून, त्या कुलपुत्राला उपदेश करून, आकाशात उडून पुन्हा आपल्या राहण्याच्या ठिकाणीच परत जात असत. अशा प्रकारे उपदेश केला जात असताना त्या भिक्खूंनी विचार केला - 'शास्ते आमचे मन जाणून घेऊन येतात आणि आमच्याजवळ उभे राहून स्वतःला प्रकट करतात. त्या क्षणी, 'भंते, येथे बसा, येथे बसा' असे म्हणून आसन शोधणे हा एक मोठा भार आहे.' म्हणून ते आसन तयार ठेवूनच राहत असत. ज्याच्याकडे पीठ (पाट) असे, तो ते तयार ठेवत असे. ज्याच्याकडे नसे, तो मंचक (खाट), किंवा फळी, किंवा दगड, किंवा वाळूचा ढीग तयार ठेवत असे. तेही न मिळाल्यास जुनी पाने गोळा करून त्यावर पांसुकूल वस्त्र पसरून ठेवत असत.

---

Satta sarāti – chajjo, usabho, gandhāro, majjhimo, pañcamo, dhevato, nisādoti ete satta sarā. Tayo gāmāti – chajjagāmo, majjhimagāmo, sādhāraṇagāmoti tayo gāmā, samūhāti attho. Manussaloke vīṇāvādanā ekekassa sarassa vasena tayo tayo mucchanāti katvā ekavīsati mucchanā. Devaloke vīṇāvādanā pana samapaññāsa mucchanāti vadanti. Tattha hi ekekassa sarassa vasena satta [Pg.121] satta mucchanā, antarassa sarassa ca ekāti samapaññāsa mucchanā. Teneva sakkapañhasuttasaṃvaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.345) ‘‘samapaññāsa mucchanā mucchetvā’’ti pañcasikhassa vīṇāvādanaṃ dassentena vuttaṃ. Ṭhānā ekūnapaññāsāti ekekasseva sarassa satta satta ṭhānabhedā, yato sarassa maṇḍalatāvavatthānaṃ hoti. Ekūnapaññāsaṭṭhānaviseso tisso duve catasso catasso tisso duve catassoti dvāvīsati sutibhedā ca icchitā.

“सत्त सरा” (सात स्वर) - षड्ज, ऋषभ, गांधार, मध्यम, पंचम, धैवत, निषाद हे सात स्वर आहेत. “तयो गामा” (तीन ग्राम) - षड्जग्राम, मध्यमग्राम, साधारणग्राम हे तीन ग्राम आहेत, ग्राम म्हणजे समूह असा अर्थ आहे. मनुष्यलोकात वीणावादनात प्रत्येक स्वराच्या हिशोबाने तीन-तीन मूर्च्छना (मुच्छना) मिळून एकूण एकवीस मूर्च्छना होतात. परंतु देवलोकात वीणावादनात पन्नास मूर्च्छना असतात असे म्हणतात. कारण तिथे प्रत्येक स्वराच्या हिशोबाने सात-सात मूर्च्छना आणि अंतरस्वराची एक मिळून पन्नास मूर्च्छना होतात. त्यामुळेच सक्कपञ्हसुत्त वर्णनात (दी. नि. अट्ठ. २.३४५) “पन्नास मूर्च्छना निर्माण करून” असे पंचशिखाच्या वीणावादनाचा निर्देश करताना म्हटले आहे. “ठाण एकोणपन्नास” (ठाना एकूनपञ्ञासा) म्हणजे प्रत्येक स्वराचे सात-सात स्थानभेद असतात, ज्यावरून स्वराची मंडल-मर्यादा निश्चित होते. एकोणपन्नास स्थानांचे विशेष भेद: तीन, दोन, चार, चार, तीन, दोन, चार असे बावीस श्रुतीभेद मानले गेले आहेत.

---

Atigāḷhaṃ āraddhanti thinamiddhachambhitattānaṃ vūpasamatthaṃ ativiya āraddhaṃ. Sabbattha niyuttā sabbatthikā. Sabbena vā līnuddhaccapakkhiyena atthetabbā sabbatthikā. Samathoyeva samathanimittaṃ. Evaṃ sesesupi. Khayā rāgassa vītarāgattāti ettha yasmā bāhirako kāmesu vītarāgo na khayā rāgassa vītarāgo sabbaso avippahīnarāgattā. Vikkhambhitarāgo hi so. Arahā pana khayā eva, tasmā vuttaṃ ‘‘khayā rāgassa vītarāgattā’’ti. Esa nayo dosamohesupi.

“अतिगाळ्हं आरद्धं” (अतिशय दृढतेने आरंभ केलेले) म्हणजे स्त्यान-मिद्ध (आळस व डुलकी) आणि भय यांच्या उपशमनासाठी अत्यंत दृढतेने आरंभ केलेले. सर्व ठिकाणी नियुक्त असणारी ती ‘सब्बत्थिका’ (सर्वार्थिका). किंवा लीनता (आळस) आणि उद्धच्च (उद्धतपणा) या पक्षांपासून सर्व प्रकारे दूर राहणारी ती ‘सब्बत्थिका’. शमथ (समथ) हाच शमथनिमित्त आहे. इतर बाबतीतही असेच समजावे. “खया रागस्स वीतरागत्ता” (रागाचा क्षय झाल्यामुळे वीतराग असणे) या संदर्भात, कारण बाह्य जगातील कामासक्त व्यक्तींमध्ये जो वीतराग असतो, तो रागाचा पूर्णपणे क्षय झाल्यामुळे नसतो, कारण त्यांचा राग पूर्णपणे नष्ट झालेला नसतो. तो केवळ दबलेला (विक्खंभित) राग असतो. परंतु अरहंत हे रागाचा पूर्ण क्षय झाल्यामुळेच वीतराग असतात, म्हणूनच “खया रागस्स वीतरागत्ता” असे म्हटले आहे. हाच नियम द्वेष आणि मोह यांच्या बाबतीतही लागू होतो.

---

Lābhasakkārasilokaṃ nikāmayamānoti ettha labbhati pāpuṇīyatīti lābho, catunnaṃ paccayānametaṃ adhivacanaṃ. Sakkaccaṃ kātabboti sakkāro. Paccayā eva hi paṇītapaṇītā sundarasundarā abhisaṅkharitvā katā ‘‘sakkāro’’ti vuccati, yā ca parehi attano gāravakiriyā, pupphādīhi vā pūjā. Silokoti vaṇṇabhaṇanaṃ. Taṃ lābhañca, sakkārañca, silokañca, nikāmayamāno, pavattayamānoti attho. Tenevāha ‘‘catupaccayalābhañca…pe… patthayamāno’’ti.

“लाभसक्कारसिलोकं निकामयमानो” (लाभ, सत्कार आणि कीर्तीची इच्छा करणारा) यामध्ये - जे प्राप्त होते किंवा मिळवले जाते तो ‘लाभ’ होय; हा चार प्रत्ययांचा (चीवर, पिंडपात, सेनासन, ग्लानप्रत्यय-भैषज्य) वाचक शब्द आहे. आदरपूर्वक केले जाणारे ते ‘सत्कार’ होय. उत्कृष्ट आणि सुंदर अशा प्रत्ययांची नीट तयारी करून देणे याला ‘सत्कार’ म्हणतात, तसेच इतरांनी स्वतःबद्दल दाखवलेला आदर किंवा फुलांनी केलेली पूजा म्हणजेही सत्कार होय. ‘सिलोक’ म्हणजे गुणांचे वर्णन (कीर्ती). त्या लाभ, सत्कार आणि कीर्तीची इच्छा करणारा, ती वाढवू पाहणारा असा याचा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - “चार प्रत्ययांचा लाभ...पे... इच्छिणारा”.

---

Thūṇanti pasūnaṃ bandhanatthāya nikhātatthambhasaṅkhātaṃ thūṇaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.

“थूणं” (खांब) म्हणजे पशूंना बांधण्यासाठी जमिनीत रोवलेला खांब होय. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

---

Soṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सोणसुत्त वर्णन समाप्त झाले.

---

2. Phaggunasuttavaṇṇanā

२. फग्गुनसत्त वर्णन

---

56. Dutiye samadhosīti samantato adhosi. Sabbabhāgena pariphandanacalanākārena apacitiṃ dasseti. Vattaṃ kiretaṃ bāḷhagilānenapi vuḍḍhataraṃ [Pg.122] disvā uṭṭhitākārena apaciti dassetabbā. Tena pana ‘‘mā cali mā calī’’ti vattabbo, taṃ pana calanaṃ uṭṭhānākāradassanaṃ hotīti āha ‘‘uṭṭhānākāraṃ dassetī’’ti. Santimāni āsanānīti paṭhamameva paññatthāsanaṃ sandhāya vadati. Buddhakālasmiñhi ekassapi bhikkhuno vasanaṭṭhāne – ‘‘sace satthā āgacchissati, āsanaṃ paññattameva hotū’’ti antamaso phalakamattampi paṇṇasanthāramattampi paññattameva. Khamanīyaṃ yāpanīyanti kacci dukkhaṃ khamituṃ, iriyāpathaṃ vā yāpetuṃ sakkāti pucchati. Sīsavedanāti kutoci nikkhamituṃ alabhamānehi vātehi samuṭṭhāpitā balavatiyo sīsavedanā honti.

५६. दुसऱ्या सुत्तात, “समधोसि” म्हणजे सर्व बाजूंनी हालचाल केली. सर्व शरीराने थरथर कापण्याच्या आणि हलण्याच्या स्वरूपात आदर दर्शवला. असा नियम आहे की, अत्यंत आजारी असलेल्या व्यक्तीनेही आपल्यापेक्षा ज्येष्ठ व्यक्तीला पाहून उठण्याचा प्रयत्न करून आदर दाखवला पाहिजे. त्यावर त्या ज्येष्ठाने “हलू नका, हलू नका” असे म्हटले पाहिजे. ती हालचाल उठण्याचा प्रयत्न दर्शवणारी असते, म्हणूनच म्हटले आहे - “उठण्याचा प्रयत्न दर्शवतो”. “संतिमानि आसनानि” (ही आसने आहेत) हे आधीच तयार केलेल्या आसनाचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. बुद्धकाळात एका भिक्खूच्या निवासस्थानीसुद्धा - “जर शास्ता आले, तर आसन तयारच असावे” या विचाराने अगदी लाकडी फळी किंवा पानांचे अंथरूण का होईना, नेहमी तयार ठेवले जाई. “खमनीयं यापनीयं” (सहन करण्याजोगे आणि जगण्याजोगे आहे का?) म्हणजे दुःख सहन करणे शक्य आहे का, किंवा शारीरिक अवस्था (इरियापथ) सांभाळणे शक्य आहे का, असे विचारले आहे. “सीसवेदना” (डोकेदुखी) म्हणजे शरीरातून बाहेर पडू न शकणाऱ्या वायूंमुळे उद्भवलेली तीव्र डोकेदुखी होय.

---

Phaggunasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

फग्गुनसत्त वर्णन समाप्त झाले.

---

2. Chaḷabhijātisuttavaṇṇanā

२. छळभिजातिसुत्त वर्णन

---

57. Tatiye abhijātiyoti ettha abhi-saddo upasaggamattaṃ, na atthavisesajotakoti āha ‘‘cha jātiyo’’ti. Abhijāyatīti etthāpi eseva nayo.

५७. तिसऱ्या सुत्तात, “अभिजातियो” यामध्ये ‘अभि’ हा शब्द केवळ उपसर्ग आहे, तो काही विशेष अर्थ दर्शवत नाही, म्हणूनच “सहा जाती” असे म्हटले आहे. “अभिझायति” यामध्येही हाच नियम लागू होतो.

---

Urabbhe hanantīti orabbhikā. Evaṃ sūkarikādayo veditabbā. Rodenti kururakammantatāya sappaṭibaddhe satte assūni mocentīti ruddā, te eva luddā ra-kārassa la-kāraṃ katvā. Iminā aññepi ye keci māgavikā nesādā vuttā, te pāpakammappasutatāya ‘‘kaṇhābhijātī’’ti vadati.

मेंढ्या मारणारे ते ‘ओरब्भिक’. याचप्रमाणे डुकरे मारणारे इत्यादी समजावे. क्रूर कर्मांमुळे प्राण्यांना रडवणारे, त्यांच्या डोळ्यातून अश्रू काढणारे ते ‘रुद्द’ होत; ‘र’ काराचा ‘ल’ कार होऊन त्यांनाच ‘लुद्द’ (शिकारी) म्हटले जाते. याद्वारे इतर जे कोणी शिकारी किंवा कोळी/पारधी सांगितले आहेत, ते पापकर्मात मग्न असल्यामुळे त्यांना “कण्हाभिजाती” (काळी जात) असे म्हटले आहे.

---

Bhikkhūti ca buddhasāsane bhikkhū. Te kira sacchandarāgena paribhuñjantīti adhippāyena catūsu paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādantīti ‘‘kaṇṭakavuttikā’’ti vadati. Kasmāti ce? Yasmā te paṇīte paccaye paṭisevantīti tassa micchāgāho. Ñāyaladdhepi paccaye bhuñjamānā ājīvakasamayassa vilomaggāhitāya paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādanti nāmāti vadatīti. Atha vā kaṇṭakavuttikā evaṃnāmakā eke pabbajitā, ye savisesaṃ attakilamathānuyogaṃ anuyuttā. Tathā hi te kaṇṭake vattantā viya hontīti ‘‘kaṇṭakavuttikā’’ti vuttā. Imameva ca atthavikappaṃ sandhāyāha ‘‘kaṇṭakavuttikāti samaṇā nāmete’’ti.

“भिक्खू” म्हणजे बुद्धशासनातील भिक्खू. ते आपल्या इच्छेनुसार आणि रागाने (आसक्तीने) उपभोग घेतात, या अभिप्रायाने ते चार प्रत्ययांमध्ये काटे टाकून खातात, म्हणून त्यांना “कंटकवृत्तिक” म्हटले आहे. असे का? कारण ते उत्तम प्रत्ययांचे सेवन करतात, हा त्याचा चुकीचा समज होता. न्याय्य मार्गाने मिळालेल्या प्रत्ययांचे सेवन करत असतानाही, आजीवकांच्या सिद्धांताच्या विपरीत समजुतीमुळे ते प्रत्ययांमध्ये काटे टाकून खातात, असे तो म्हणतो. अथवा ‘कंटकवृत्तिक’ नावाचे काही असे प्रव्रजित होते, जे विशेष रूपाने आत्मक्लेश करत असत. कारण ते काट्यांवर राहिल्यासारखे वागत असत, म्हणून त्यांना “कंटकवृत्तिक” म्हटले गेले. हाच पर्यायी अर्थ लक्षात घेऊन म्हटले आहे - “कंटकवृत्तिक नावाचे हे श्रमण आहेत”.

---

Lohitābhijāti [Pg.123] nāma nigaṇṭhā ekasāṭakāti vuttā. Te kira ṭhatvā bhuñjananahānappaṭikkhepādivatasamāyogena purimehi dvīhi paṇḍaratarā.

“लोहिताभिजाती” (लाल जात) म्हणजे एक वस्त्र परिधान करणारे निगंठ म्हटले आहेत. ते उभे राहून भोजन करणे, स्नान न करणे इत्यादी व्रतांच्या पालनामुळे आधीच्या दोन जातींपेक्षा अधिक पांढरे (शुद्ध) मानले गेले आहेत.

---

Acelakasāvakāti ājīvakasāvake vadati. Te kira ājīvakaladdhiyā suvisuddhacittatāya nigaṇṭhehipi paṇḍaratarā. Evañca katvā attano paccayadāyake nigaṇṭhehipi jeṭṭhakatare karoti.

“अचेलकसावक” (अचेलक श्रावक) म्हणजे आजीवक श्रावकांना म्हटले आहे. ते आजीवक मतानुसार अत्यंत शुद्ध चित्त असल्यामुळे निगंठांपेक्षाही अधिक पांढरे (शुद्ध) मानले गेले आहेत. अशा प्रकारे तो आपल्या प्रत्ययदात्यांना निगंठांपेक्षाही श्रेष्ठ ठरवतो.

---

Ājīvakā ājīvakiniyo ‘‘sukkābhijātī’’ti vuttā. Te kira purimehi catūhi paṇḍaratarā. Nandādayo hi tathārūpaṃ ājīvakappaṭipattiṃ ukkaṃsaṃ pāpetvā ṭhitā, tasmā nigaṇṭhehi ājīvakasāvakehi ca paṇḍaratarāti ‘‘paramasukkābhijātī’’ti vuttā.

आजीवक आणि आजीविका यांना “सुक्काभिजाती” (पांढरी जात) म्हटले आहे. ते आधीच्या चार जातींपेक्षा अधिक पांढरे (शुद्ध) मानले गेले आहेत. नंदा इत्यादींनी आजीवक आचरणाला अत्यंत उच्च पातळीवर नेऊन ठेवले होते, म्हणून ते निगंठ आणि आजीवक श्रावकांपेक्षाही अधिक पांढरे (शुद्ध) असल्यामुळे त्यांना “परमसुक्काभिजाती” म्हटले गेले आहे.

---

Bilaṃ olaggeyyunti maṃsabhāgaṃ nhārunā vā kenaci vā ganthitvā purisassa hatthe vā kese vā olambanavasena bandheyyuṃ. Iminā satthadhammaṃ nāma dasseti. Satthavāho kira mahākantāraṃ paṭipanno antarāmagge goṇe mate maṃsaṃ gahetvā sabbesaṃ satthikānaṃ ‘‘idaṃ khāditvā ettakaṃ mūlaṃ dātabba’’nti koṭṭhāsaṃ olambati. Goṇamaṃsaṃ nāma khādantāpi atthi, akhādantāpi atthi, khādantāpi mūlaṃ dātuṃ sakkontāpi asakkontāpi. Satthavāho yena mūlena goṇo gahito, taṃ mūlaṃ satthikehi dhāraṇatthaṃ sabbesaṃ balakkārena koṭṭhāsaṃ datvā mūlaṃ gaṇhāti. Ayaṃ satthadhammo.

"बिळं ओळग्गेय्युं" (बिळात अडकवावे) म्हणजे मांसाचा तुकडा शिरेने (स्नायूने) किंवा इतर कशाने तरी बांधून माणसाच्या हातात किंवा केसात लटकत्या अवस्थेत बांधणे होय. याद्वारे 'सत्थधम्म' (सार्थधर्म - तांड्याचा नियम/प्रथा) दर्शविला जातो. असे म्हटले जाते की, एखादा सार्थवाह (तांड्याचा प्रमुख) महा-अरण्य पार करत असताना, वाटेत बैल मरण पावल्यास त्याचे मांस घेऊन सर्व प्रवाशांना (सार्थिकांना) "हे खाऊन एवढी किंमत द्यावी" असे सांगून वाटा लटकवून देतो. बैलाचे मांस खाणारेही असतात आणि न खाणारेही असतात; खाणाऱ्यांमध्येही किंमत देण्यास समर्थ असणारे आणि असमर्थ असणारेही असतात. सार्थवाह ज्या किमतीला बैल घेतला होता, ती किंमत सार्थकांकडून वसूल करण्यासाठी सर्वांना जबरदस्तीने वाटा देऊन पैसे घेतो. हा 'सत्थधम्म' (सार्थधर्म) होय।

---

Kaṇhābhijātiyo samānoti kaṇhe nīcakule jāto hutvā. Kaṇhadhammanti paccatte upayogavacananti āha ‘‘kaṇhasabhāvo hutvā abhijāyatī’’ti, taṃ antogadhahetuatthaṃ padaṃ, uppādetīti attho. Tasmā kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyatīti kāḷakaṃ dasadussīlyadhammaṃ uppādeti. Sukkaṃ dhammaṃ abhijāyatīti etthāpi iminā nayena attho veditabbo. So hi ‘‘ahaṃ pubbepi puññānaṃ akatattā nīcakule nibbatto, idāni puññaṃ karissāmī’’ti puññasaṅkhātaṃ paṇḍaradhammaṃ karoti.

"कण्हाभिजातियो समानो" (कृष्ण-अभिजातीचा असून) म्हणजे काळ्या किंवा नीच कुळात जन्मलेला होऊन. "कण्हधम्मं" (कृष्ण धर्म/काळा धर्म) हे स्वतःच्या संदर्भात उपयोजलेले वचन असल्याने म्हटले आहे - "कृष्णस्वभावाचा (काळ्या स्वभावाचा) होऊन जन्म घेतो", हा शब्द अंतर्निहित कारणाचा अर्थ दर्शवणारा आहे, म्हणजेच 'उत्पन्न करतो' असा याचा अर्थ आहे. म्हणून, "कृष्ण धर्म उत्पन्न करतो" म्हणजे काळा, दहा प्रकारचा दुःशीलतेचा (अनैतिकतेचा) धर्म उत्पन्न करतो. "सुक्कं धम्मं अभिजायाति" (शुक्ल धर्म उत्पन्न करतो) याचा अर्थही याच पद्धतीने समजून घ्यावा. कारण तो विचार करतो की, "मी पूर्वी पुण्य न केल्यामुळे नीच कुळात जन्मलो आहे, आता मी पुण्य करीन," आणि अशा प्रकारे तो पुण्य नावाचा शुक्ल (पांढरा/शुभ्र) धर्म करतो।

---

Akaṇhaṃ asukkaṃ nibbānanti sace kaṇhaṃ bhaveyya, kaṇhavipākaṃ dadeyya yathā dasavidhaṃ dussīlyadhammaṃ. Sace sukkaṃ, sukkavipākaṃ dadeyya yathā dānasīlādikusalakammaṃ. Dvinnampi appadānato ‘‘akaṇhaṃ asukka’’nti vuttaṃ. Nibbānañca nāma imasmiṃ atthe arahattaṃ adhippetaṃ ‘‘abhijāyatī’’ti vacanato[Pg.124]. Tañhi kilesanibbānante jātattā nibbānaṃ nāma yathā ‘‘rāgādīnaṃ khayante jātattā rāgakkhayo, dosakkhayo, mohakkhayo’’ti. Paṭippassambhanavasena vā kilesānaṃ nibbāpanato nibbānaṃ. Taṃ esa abhijāyati pasavati. Idhāpi hi antogadhahetu atthaṃ ‘‘jāyatī’’ti padaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘jāyatī’’ti imassa pāpuṇātīhi atthaṃ gahetvāva ‘‘nibbānaṃ pāpuṇātī’’ti vuttaṃ. Sukkābhijātiyo samānoti sukke uccakule jāto hutvā. Sesamettha suviññeyyameva.

"अकण्हं असुक्कं निब्बानं" (न काळे, न पांढरे असे निर्वाण) - जर ते काळे (कृष्ण) असते, तर ते दहा प्रकारच्या दुःशील धर्माप्रमाणे काळा विपाक (परिणाम) देणारे ठरले असते. जर ते पांढरे (शुक्ल) असते, तर ते दान, शील इत्यादी कुशल कर्मांप्रमाणे पांढरा विपाक देणारे ठरले असते. या दोन्ही विपाकांचा अभाव असल्यामुळे याला "अकण्हं असुक्कं" (न काळे, न पांढरे) म्हटले आहे. आणि या संदर्भात 'निर्वाण' या शब्दाने 'अरहत्त' (अर्हतपद) अभिप्रेत आहे, कारण "अभिजायाति" (उत्पन्न करतो/साध्य करतो) असे म्हटले आहे. क्लेशांच्या निर्वाणानंतर (नष्ट होण्यानंतर) प्राप्त होत असल्यामुळे त्याला 'निर्वाण' म्हणतात, जसे की "राग इत्यादींच्या क्षयानंतर प्राप्त होत असल्यामुळे रागक्षय, दोषक्षय, मोहक्षय" म्हटले जाते. किंवा क्लेशांच्या उपशमनाद्वारे (शांत होण्याद्वारे) ते विझवून टाकणारे असल्यामुळे ते 'निर्वाण' होय. तो हे उत्पन्न करतो किंवा प्राप्त करतो. येथेही "जायति" या शब्दात अंतर्निहित कारणाचा अर्थ आहे. परंतु अट्ठकथेमध्ये (अट्टकथेत) "जायति" चा अर्थ "पापुणाति" (प्राप्त करतो) असा घेऊन "निर्वाण प्राप्त करतो" असे म्हटले आहे. "सुक्काभिजातियो समानो" (शुक्ल-अभिजातीचा असून) म्हणजे पांढऱ्या किंवा उच्च कुळात जन्मलेला होऊन. उर्वरित भाग येथे सहज समजण्यासारखाच आहे।

---

Chaḷabhijātisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

छळभिजातिसुuttवण्णना (षडभिजाती सूत्राचे वर्णन) समाप्त झाली।

---

4. Āsavasuttavaṇṇanā

४. आसवसुत्तवण्णना (आसव सूत्राचे वर्णन)।

---

58. Catutthe saṃvarenāti saṃvarena hetubhūtena vā. Idhāti ayaṃ idha-saddo sabbākārato indiyasaṃvarasaṃvutassa puggalassa sannissayabhūtasāsanaparidīpano, aññassa tathābhāvappaṭisedhano vāti vuttaṃ ‘‘idhāti idhasmiṃ sāsane’’ti. Paṭisaṅkhāti paṭisaṅkhāya. Saṅkhā-saddo ñāṇakoṭṭhāsapaññattigaṇanādīsu dissati ‘‘saṅkhāyekaṃ paṭisevatī’’tiādīsu (ma. ni. 2.168) hi ñāṇe dissati. ‘‘Papañcasaññāsaṅkhā samudācarantī’’tiādīsu (ma. ni. 1.202, 204) koṭṭhāse. ‘‘Tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ saṅkhā samaññā’’tiādīsu (dha. sa. 1313-1315) paññattiyaṃ. ‘‘Na sukaraṃ saṅkhātu’’ntiādīsu (saṃ. ni. 2.128) gaṇanāya. Idha pana ñāṇe daṭṭhabbo. Tenevāha ‘‘paṭisañjānitvā paccavekkhitvāti attho’’ti. Ādīnavapaccavekkhaṇā ādīnavapaṭisaṅkhāti yojanā. Sampalimaṭṭhanti ghaṃsitaṃ. Anubyañjanasoti hatthapādasitaālokitavilokitādippakārabhāgaso. Tañhi ayonisomanasikaroto kilesānaṃ anubyañjanato ‘‘anubyañjana’’nti vuccati. Nimittaggāhoti itthipurisanimittassa subhanimittādikassa vā kilesavatthubhūtassa nimittassa gāho. Ādittapariyāyenāti ādittapariyāye (saṃ. ni. 4.28; mahāva. 54) āgatanayena veditabbo.

५८. चौथ्या सूत्रात, "संवरने" (संवराने) म्हणजे संवर हे कारण बनल्यामुळे. "इध" (येथे) - हा 'इध' शब्द सर्व प्रकारे इंद्रिय-संवराने संयमित असलेल्या पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) आश्रय असलेल्या शासनाला (बुद्धांच्या शिकवणीला) प्रकाशित करतो आणि इतरांच्या तशा असण्याचा निषेध करतो, म्हणून म्हटले आहे - "इध म्हणजे या शासनात (धम्मात)". "पटिसंखा" (प्रतिसंख्या) म्हणजे विचारपूर्वक/जाणून घेऊन. 'संखा' (संख्या) हा शब्द ज्ञान, भाग (विभाग), प्रज्ञप्ती (संकल्पना), गणना इत्यादी अर्थांमध्ये आढळतो. "संखायेकं पटिसेवति" इत्यादींमध्ये तो 'ज्ञान' या अर्थात आढळतो. "पपञ्चसञ्ञासंखा समुदाचरन्ति" इत्यादींमध्ये तो 'भाग' (विभाग) या अर्थात आढळतो. "तेसं तेसं धम्मानं संखा समञ्ञा" इत्यादींमध्ये तो 'प्रज्ञप्ती' (नाव/संकल्पना) या अर्थात आढळतो. "न सुकरं संखातुं" इत्यादींमध्ये तो 'गणना' या अर्थात आढळतो. परंतु येथे तो 'ज्ञान' या अर्थात समजला पाहिजे. म्हणूनच म्हटले आहे - "जाणून घेऊन आणि प्रत्यावेक्षण (पुनरावलोकन) करून असा याचा अर्थ आहे." दोषांचे प्रत्यावेक्षण करणे म्हणजेच दोषांचे प्रतिसंख्यान (चिंतन) करणे, अशी याची योजना आहे. "सम्पलिमट्ठं" म्हणजे घासलेले/स्पर्श केलेले. "अनुब्यञ्जनसो" (अनुव्यंजनांद्वारे) म्हणजे हात, पाय, हास्य, पाहणे, न्याहाळणे इत्यादी विविध भागांच्या स्वरूपात. कारण अयोनिशो-मनसिकार करणाऱ्या व्यक्तीला क्लेशांचे अनुगमन (प्रकटीकरण) होत असल्यामुळे त्याला "अनुव्यंजना" असे म्हणतात. "निमित्तग्गाहो" (निमित्त ग्रहण करणे) म्हणजे स्त्री किंवा पुरुषाचे निमित्त (चिन्ह) किंवा शुभ निमित्त इत्यादी क्लेशांचे कारण बनणाऱ्या चिन्हांचे ग्रहण करणे होय. "आदित्तपरियायेन" (आदित्तपरियायाने) म्हणजे आदित्तपरियाय सुत्तात (आदित्यपर्याय सूत्रात) आलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावे।

---

Yathā itthiyā indriyaṃ itthindriyaṃ, na evamidaṃ, idaṃ pana cakkhumeva indriyanti cakkhundriyaṃ. Tenāha ‘‘cakkhumeva indriya’’nti. Yathā āvāṭe niyataṭṭhitiko kacchapo ‘‘āvāṭakacchapo’’ti vuccati, evaṃ tappaṭibaddhavuttitāya taṃ ṭhāno [Pg.125] saṃvaro cakkhundriyasaṃvaro. Tenāha ‘‘cakkhundriye saṃvaro cakkhundriyasaṃvaro’’ti. Nanu ca cakkhundriye saṃvaro vā asaṃvaro vā natthi. Na hi cakkhupasādaṃ nissāya sati vā muṭṭhassaccaṃ vā uppajjati. Apica yadā rūpārammaṇaṃ cakkhussa āpāthaṃ āgacchati, tadā bhavaṅge dvikkhattuṃ uppajjitvā niruddhe kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati. Tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ, tato vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ, tato vipākamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ, tato kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati, tadanantaraṃ javanaṃ javati. Tatthāpi neva bhavaṅgasamaye, na āvajjanādīnaṃ aññatarasamaye ca saṃvaro vā asaṃvaro vā atthi. Javanakkhaṇe pana sace dussīlyaṃ vā muṭṭhassaccaṃ vā aññāṇaṃ vā akkhanti vā kosajjaṃ vā uppajjati, asaṃvaro hoti. Tasmiṃ pana sīlādīsu uppannesu saṃvaro hoti, tasmā ‘‘cakkhundriye saṃvaro’’ti kasmā vuttanti āha ‘‘javane uppajjamānopi hesa…pe… cakkhundriyasaṃvaroti vuccatī’’ti.

जसे स्त्रीचे इंद्रिय म्हणजे 'इत्थिन्द्रिय' (स्त्री-इंद्रिय) असते, तसे हे नाही; तर येथे डोळा हाच इंद्रिय आहे म्हणून 'चक्खुन्द्रिय' (चक्षुरिंद्रिय) म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "डोळा हाच इंद्रिय आहे." जसे खड्ड्यात राहणाऱ्या कासवाला "खड्ड्यातील कासव" म्हटले जाते, तसेच त्याच्याशी संबंधित प्रवृत्ती असल्यामुळे त्या स्थानावरील संवराला 'चक्खुन्द्रियसंवर' (चक्षुरिंद्रिय संवर) म्हणतात. म्हणूनच म्हटले आहे - "चक्षुरिंद्रियातील संवर म्हणजे चक्षुरिंद्रिय संवर होय." पण चक्षुरिंद्रियामध्ये संवर किंवा असंवर नसतो का? कारण चक्षुप्रसादाच्या (डोळ्याच्या संवेदनशील भागाच्या) आश्रयाने स्मृती (सती) किंवा विस्मृती (मुट्ठसच्च) उत्पन्न होत नाही. शिवाय, जेव्हा रूपारंमण (दृश्य रूप) डोळ्याच्या टप्प्यात येते, तेव्हा भवांग दोनदा उत्पन्न होऊन निरुद्ध झाल्यावर, क्रिया-मनोधातू आवर्जनाचे कार्य (आवर्जनकच्च) करत उत्पन्न होऊन निरुद्ध होते. त्यानंतर चक्षुविज्ञान दर्शनाचे कार्य, त्यानंतर विपाक-मनोधातू संपटिच्छनाचे (स्वीकृतीचे) कार्य, त्यानंतर विपाक-मनोविज्ञानधातू संतीरणाचे (तपासणीचे) कार्य, त्यानंतर क्रिया-अहेतुक-मनोविज्ञानधातू वोठ्ठब्बनाचे (निश्चितीचे) कार्य करत उत्पन्न होऊन निरुद्ध होते, आणि त्यानंतर लगेच जवन (जवनचित्त) वेगाने धावते. तिथेही भवांगाच्या वेळी किंवा आवर्जन इत्यादींपैकी कोणत्याही वेळी संवर किंवा असंवर नसतो. परंतु जवनाच्या क्षणी जर दुःशीलता, विस्मृती, अज्ञान, असहिष्णुता किंवा आळस उत्पन्न झाला, तर असंवर होतो. आणि त्यात शील इत्यादी उत्पन्न झाले असता संवर होतो. मग असे असताना "चक्षुरिंद्रियात संवर" असे का म्हटले आहे? यावर ते म्हणतात - "जरी हे जवनात उत्पन्न होत असले तरी... याला चक्षुरिंद्रिय संवर असे म्हटले जाते।"

---

Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā nagare catūsu dvāresu asaṃvutesu kiñcāpi antogharadvārakoṭṭhakagabbhādayo susaṃvutā, tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ arakkhitaṃ agopitameva hoti. Nagaradvārena hi pavisitvā corā yadicchakaṃ kareyyuṃ, evamevaṃ javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi. Yathā pana nagaradvāresu saṃvutesu kiñcāpi antogharādayo asaṃvutā, tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ surakkhitaṃ sugopitameva hoti. Nagaradvāresu hi pihitesu corānaṃ paveso natthi, evamevaṃ javane sīlādīsu uppannesu dvārampi suguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi, tasmā javanakkhaṇe uppajjamānopi cakkhundriyasaṃvaroti vuttoti.

हे असे म्हटले आहे – ज्याप्रमाणे नगराचे चारही दरवाजे असंवृत (उघडे) असताना, जरी घरातील आतील दरवाजे, कोठारे, खोल्या इत्यादी सुसंवृत (बंद) असले, तरीही नगराच्या आतील सर्व वस्तू (मालमत्ता) असुरक्षित आणि अरक्षितच राहतात. कारण नगरद्वारातून प्रवेश करून चोर आपल्या इच्छेनुसार काहीही करू शकतात. त्याचप्रमाणे, जवन (जवनचित्त) मध्ये दुःशीलता इत्यादी उत्पन्न झाल्यावर, त्या असंवरामुळे (इंद्रिय) द्वार देखील असुरक्षित होते, भवंग देखील आणि आवर्जन इत्यादी वीथिचित्ते देखील. परंतु, ज्याप्रमाणे नगराचे दरवाजे संवृत (बंद) असताना, जरी घरातील खोल्या इत्यादी असंवृत असल्या, तरीही नगराच्या आतील सर्व वस्तू सुरक्षित आणि सुगोपितच राहतात. कारण नगरद्वारे बंद असल्यावर चोरांना प्रवेश नसतो. त्याचप्रमाणे, जवन मध्ये शील इत्यादी उत्पन्न झाल्यावर (इंद्रिय) द्वार देखील सुगुप्त होते, भवंग देखील आणि आवर्जन इत्यादी वीथिचित्ते देखील. म्हणूनच जवनक्षणी उत्पन्न होणाऱ्यालाही 'चक्षुन्द्रिय संवर' असे म्हटले आहे.

---

Saṃvarena samannāgato puggalo saṃvutoti āha ‘‘upeto’’ti. Ayamevettha attho sundarataroti upari pāḷiyaṃ sandissanato vuttaṃ. Tenāha ‘‘tathā hī’’tiādi.

संवराने युक्त असलेल्या पुद्गलाला (व्यक्तीला) 'संवृत' असे म्हटले आहे, म्हणून 'उपेतो' (युक्त) असे म्हटले आहे. हाच येथील अर्थ अधिक योग्य आहे, कारण पुढे पाळीमध्ये (पाठात) असे दिसून येते. म्हणूनच 'तथा हि' इत्यादी म्हटले आहे.

---

Yanti ādesoti iminā liṅgavipallāsena saddhiṃ vacanavipallāso katoti dasseti, nipātapadaṃ vā etaṃ puthuvacanatthaṃ. Vighātakarāti cittavighātakarā[Pg.126], kāyacittadukkhanibbattakā vā. Yathāvuttakilesahetukā dāhānubandhā vipākā eva vipākapariḷāhā. Yathā panettha āsavā aññe ca vighātakarā kilesapariḷāhā sambhavanti, taṃ dassetuṃ ‘‘cakkhudvārasmiñhī’’tiādi vuttaṃ. Taṃ suviññeyyameva. Ettha ca saṃvaraṇūpāyo, saṃvaritabbaṃ, saṃvaro, yato so saṃvaro, yattha saṃvaro, yathā saṃvaro, yañca saṃvaraphalanti ayaṃ vibhāgo veditabbo. Kathaṃ? ‘‘Paṭisaṅkhā yoniso’’ti hi saṃvaraṇūpāyo. Cakkhundriyaṃ saṃvaritabbaṃ. Saṃvaraggahaṇena gahitā sati saṃvaro. ‘‘Asaṃvutassā’’ti saṃvaraṇāvadhi. Asaṃvarato hi saṃvaraṇaṃ. Saṃvaritabbaggahaṇasiddho idha saṃvaravisayo. Cakkhundriyañhi saṃvaraṇaṃ ñāṇaṃ rūpārammaṇe saṃvarayatīti avuttasiddhoyamattho. Āsavatannimittakilesapariḷāhābhāvo phalaṃ. Evaṃ sotadvārādīsu yojetabbaṃ. Sabbatthevāti manodvāre pañcadvāre cāti sabbasmiṃ dvāre.

'यन्ति' हा आदेश आहे, याने लिंगविपर्यासासोबत (लिंगबदलासोबत) वचनविपर्यास (वचनबदल) केला आहे हे दर्शविले जाते, किंवा हे निपातपद अनेकवचनाच्या अर्थात आहे. 'विघातकरा' म्हणजे चित्ताचा विघात करणारे, किंवा कायिक व मानसिक दुःख उत्पन्न करणारे. पूर्वोक्त क्लेशांमुळे होणारे आणि दाह उत्पन्न करणारे विपाक हेच 'विपाकपरिळाह' (विपाकजन्य संताप) आहेत. आणि ज्याप्रमाणे येथे आसव आणि इतर विघातक क्लेशपरिळाह (क्लेशजन्य संताप) संभवतात, ते दर्शविण्यासाठी 'चक्खुद्वारस्मिञ्हि' (चक्षुद्वारातच) इत्यादी म्हटले आहे. ते सहज समजण्यासारखेच आहे. आणि येथे संवरणाचा उपाय (संवरोपाय), संवरित करावयाचे (संवरितव्य), संवर, ज्याच्यापासून तो संवर होतो, जेथे संवर होतो, ज्या प्रकारे संवर होतो, आणि जे संवराचे फल आहे, हा विभाग समजून घेतला पाहिजे. कसे? 'पटिसंखा योनिसो' (योग्य प्रकारे विचार करून) हा संवरणाचा उपाय आहे. चक्षुन्द्रिय हे संवरित करावयाचे आहे. संवर या शब्दाने ग्रहण केलेली 'सती' (स्मृती) हा संवर आहे. 'असंवुतस्स' (असंवृताचा) ही संवरणाची मर्यादा आहे. कारण असंवरापासूनच संवरण होते. संवरित करावयाच्या वस्तूच्या ग्रहणाने येथे संवराचा विषय सिद्ध होतो. कारण चक्षुन्द्रियाचे संवरण करणारे ज्ञान रूप-आरंमणात (रूपाच्या आलंबनात) संवर करते, हा अर्थ न सांगताही सिद्ध होतो. आसव आणि त्यानिमित्त होणाऱ्या क्लेशपरिळाहाचा (संतापाचा) अभाव हे त्याचे फल आहे. याचप्रमाणे श्रोत्रद्वार इत्यादींच्या बाबतीतही योजना करावी. 'सब्बत्थेव' (सर्वत्रच) म्हणजे मनोध्वार आणि पंचद्वार अशा सर्वच द्वारांमध्ये.

---

Paṭisaṅkhā yoniso cīvarantiādīsu ‘‘sītassa paṭighātāyā’’tiādinā paccavekkhaṇameva yoniso paṭisaṅkhā. Īdisanti evarūpaṃ iṭṭhārammaṇaṃ. Bhavapatthanāya assādayatoti bhavapatthanāmukhena bhāvitaṃ ārammaṇaṃ assādentassa. Cīvaranti nivāsanādi yaṃ kiñcicīvaraṃ. Paṭisevatīti nivāsanādivasena paribhuñjati. Yāvadevāti payojanaparimāṇaniyamanaṃ. Sītappaṭighātādiyeva hi yogino cīvarappaṭisevanappayojanaṃ. Sītassāti sītadhātukkhobhato vā utupariṇāmato vā uppannassa sītassa. Paṭighātāyāti paṭighātanatthaṃ tappaccayassa vikārassa vinodanatthaṃ. Uṇhassāti aggisantāpato uppannassa uṇhassa. Ḍaṃsādayo pākaṭāyeva. Puna yāvadevāti niyatappayojanaparimāṇaniyamanaṃ. Niyatañhi payojanaṃ cīvaraṃ paṭisevantassa hirikopīnappaṭicchādanaṃ, itaraṃ kadāci. Hirikopīnanti sambādhaṭṭhānaṃ. Yasmiñhi aṅge vivaṭe hirī kuppati vinassati, taṃ hiriyā kopanato hirikopīnaṃ, taṃpaṭicchādanatthaṃ cīvaraṃ paṭisevati.

'पटिसंखा योनिसो चीवरं' (योग्य प्रकारे विचार करून चीवर) इत्यादींमध्ये 'सीतस्स पटिघाताय' (थंडीच्या निवारणासाठी) इत्यादींद्वारे केलेले प्रत्यावेक्षण (चिंतन) हेच 'योनिसो पटिसंखा' (योग्य प्रकारे विचार करणे) होय. 'ईदिसं' (अशा प्रकारचे) म्हणजे अशा रूपाचे इष्ट आलंबन होय. 'भवपत्थनाय अस्सादयतो' म्हणजे भवाच्या प्रार्थनेने (इच्छेने) भावित झालेल्या आलंबनाचा आस्वाद घेणाऱ्याचे. 'चीवरं' म्हणजे नेसण्याचे वस्त्र इत्यादी कोणतेही चीवर. 'पटिसेvति' म्हणजे नेसणे इत्यादी रूपाने त्याचा उपभोग घेणे. 'यावदेव' म्हणजे प्रयोजनाच्या परिमाणाचा नियम (मर्यादा) होय. कारण थंडीचे निवारण इत्यादीच योग्याचे चीवर उपभोगण्याचे प्रयोजन आहे. 'सीतस्स' (थंडीचे) म्हणजे शीतधातूच्या क्षोभाने किंवा ऋतूच्या परिवर्तनाने उत्पन्न झालेल्या थंडीचे. 'पटिघाताय' (निवारणासाठी) म्हणजे निवारण करण्यासाठी, त्या थंडीमुळे होणाऱ्या विकाराचे (त्रासाचे) निवारण करण्यासाठी. 'उण्हस्स' (उष्णतेचे) म्हणजे अग्नीच्या किंवा सूर्याच्या संतापाने उत्पन्न झालेल्या उष्णतेचे. डास इत्यादींचे अर्थ स्पष्टच आहेत. पुन्हा 'यावदेव' हे निश्चित प्रयोजनाच्या परिमाणाचा नियम दर्शविणारे आहे. कारण चीवर उपभोगणाऱ्याचे निश्चित प्रयोजन म्हणजे लज्जा उत्पन्न करणाऱ्या गुप्त भागांचे झाकणे हे आहे, इतर गोष्टी कधीतरीच असतात. 'हिरिकोपीनं' म्हणजे संबाध स्थान (गुप्तांग). कारण ज्या अंगाच्या उघडे पडण्याने लज्जा (ह्री) नष्ट होते, त्याला 'हिरिकोपीन' म्हणतात, ते झाकण्यासाठी चीवराचा उपभोग घेतला जातो.

---

Piṇḍapātanti yaṃ kiñci āhāraṃ. So hi piṇḍolyena bhikkhuno patte patanato, tattha tattha laddhabhikkhāpiṇḍānaṃ pāto sannipātoti vā ‘‘piṇḍapāto’’ti vuccati. Neva davāyāti na kīḷanāya. Na madāyāti na balamadamānamadapurisamadatthaṃ. Na maṇḍanāyāti na aṅgapaccaṅgānaṃ pīṇanabhāvatthaṃ. Na vibhūsanāyāti na tesaṃyeva sobhatthaṃ, chavisampattiatthanti attho[Pg.127]. Imāni yathākkamaṃ mohadosasaṇṭhānavaṇṇarāgūpanissayappahānatthāni veditabbāni. Purimaṃ vā dvayaṃ attano saṃkilesuppattinisedhanatthaṃ, itaraṃ parassapi. Cattāripi kāmasukhallikānuyogassa pahānatthaṃ vuttānīti veditabbāni. Kāyassāti rūpakāyassa. Ṭhitiyā yāpanāyāti pabandhaṭṭhitatthañceva pavattiyā avicchedanatthañca, cirakālaṭṭhitatthaṃ jīvitindriyassa pavattāpanatthaṃ. Vihiṃsūparatiyāti jighacchādukkhassa uparamatthaṃ. Brahmacariyānuggahāyāti sāsanamaggabrahmacariyānaṃ anuggaṇhanatthaṃ. Itīti evaṃ iminā upāyena. Purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmīti purāṇaṃ abhuttapaccayā uppajjanakavedanaṃ paṭihanissāmi. Navañca vedanaṃ na uppādessāmīti navaṃ bhuttapaccayā uppajjanakavedanaṃ na uppādessāmi. Tassā hi anuppajjanatthameva āhāraṃ paribhuñjati. Ettha abhuttapaccayā uppajjanakavedanā nāma yathāvuttajighacchānimittā vedanā. Sā hi abhuñjantassa bhiyyo bhiyyopavaḍḍhanavasena uppajjati, bhuttapaccayā anuppajjanakavedanāpi khudānimittāva aṅgadāhasūlādivedanā appavattā. Sā hi bhuttapaccayā anuppannāva na uppajjissati. Vihiṃsānimittatā cetāsaṃ vihiṃsāya viseso.

'पिण्डपातं' म्हणजे कोणताही आहार. कारण तो भिक्षूच्या पात्रात पिंडरूपाने पडतो, किंवा ठिकठिकाणी मिळालेल्या भिक्षापिंडांचा तो संनिपात (एकत्र येणे) असतो, म्हणून त्याला 'पिंडपात' असे म्हणतात. 'नेव दवाय' म्हणजे खेळासाठी (मजेसाठी) नाही. 'न मदाय' म्हणजे बलाचा मद, मानाचा मद किंवा पुरुषत्वाचा मद यासाठी नाही. 'न मण्डनाय' म्हणजे शरीराच्या अवयवांना पुष्ट करण्यासाठी नाही. 'न विभूसनाय' म्हणजे त्यांच्याच शोभेसाठी नाही, म्हणजेच त्वचेच्या सौंदर्यासाठी नाही, असा अर्थ आहे. हे अनुक्रमे मोह, द्वेष, शरीराची ठेवण आणि वर्णाचा राग (आसक्ती) यांच्या उपनिषयाचा (कारणाचा) प्रहाण करण्यासाठी आहे, असे समजले पाहिजे. किंवा पहिले दोन स्वतःमध्ये संक्लेश उत्पन्न होण्यास प्रतिबंध करण्यासाठी आहेत, आणि इतर दोन इतरांच्या बाबतीतही. हे चारही कामसुखल्लिकानुयोगाचा (इंद्रियसुखाच्या आसक्तीचा) प्रहाण करण्यासाठी सांगितले आहेत, असे समजले पाहिजे. 'कायस्स' म्हणजे रूपकायाच्या (शरीराच्या). 'ठितिया यापनाय' म्हणजे शरीराच्या सातत्यपूर्ण स्थितीसाठी आणि प्रवृत्तीच्या अविच्छेदासाठी (सातत्यासाठी), दीर्घकाळ टिकून राहण्यासाठी आणि जीवितेंद्रियाचे प्रवर्तन करण्यासाठी. 'विहिंसूपरतिया' म्हणजे भुकेच्या दुःखाच्या उपशमासाठी (निवारणासाठी). 'ब्रह्मचरियानुग्गहाय' म्हणजे शासनमार्ग आणि ब्रह्मचर्याच्या अनुग्रहासाठी (मदत करण्यासाठी). 'इति' म्हणजे अशा प्रकारे, या उपायाने. 'पुराणञ्च वेदनं पटिहङ्खामि' म्हणजे न जेवल्यामुळे उत्पन्न होणाऱ्या जुन्या वेदनेचे मी निवारण करीन. 'नवञ्च वेदनं न उप्पादेस्samि' म्हणजे जेवल्यामुळे उत्पन्न होणारी नवीन वेदना मी उत्पन्न होऊ देणार नाही. कारण ती उत्पन्न होऊ नये म्हणूनच आहाराचा उपभोग घेतला जातो. येथे न जेवल्यामुळे उत्पन्न होणारी वेदना म्हणजे पूर्वोक्त भुकेमुळे होणारी वेदना होय. कारण ती न जेवणाऱ्याला अधिकाधिक वाढल्यामुळे उत्पन्न होते, आणि जेवल्यामुळे उत्पन्न न होणारी वेदना देखील भुकेच्या निमित्ताने होणारी अंगदाह, शूल (पोटदुखी) इत्यादी वेदना न होणे हीच आहे. कारण ती जेवल्यामुळे उत्पन्न न होताच नष्ट होईल (उत्पन्न होणार नाही). आणि या वेदनांचे हिंसेचे निमित्त असणे हाच हिंसेचा विशेष आहे.

---

Yātrā ca me bhavissatīti yāpanā ca me catunnaṃ iriyāpathānaṃ bhavissati. ‘‘Yāpanāyā’’ti iminā jīvitindriyayāpanā vuttā, idha catunnaṃ iriyāpathānaṃ avicchedasaṅkhātā yāpanāti ayametāsaṃ viseso. Anavajjatā ca phāsuvihāro cāti ayuttapariyesanappaṭiggahaṇaparibhogaparivajjanena anavajjatā, parimitaparibhogena phāsuvihāro. Asappāyāparimitabhojanapaccayā aratitandīvijambhitāviññugarahādidosābhāvena vā anavajjatā. Sappāyaparimitabhojanapaccayā kāyabalasambhavena phāsuvihāro. Yāvadatthaṃ udarāvadehakabhojanaparivajjanena vā seyyasukhapassasukhamiddhasukhādīnaṃ abhāvato anavajjatā. Catupañcālopamattaūnabhojanena catuiriyāpathayogyatāpādanato phāsuvihāro. Vuttañhetaṃ –

माझी जीवनयात्रा चालेल आणि माझ्या चारही इरियापथांचे (शारीरिक अवस्थांचे) यापन (निर्वाह) होईल. 'यापना' याद्वारे जीवितेंद्रियाचे यापन (जीवन टिकवून ठेवणे) म्हटले आहे, तर येथे चार इरियापथांच्या अखंड प्रवाहाला 'यापन' म्हटले आहे, हा या दोन्हींमधील फरक आहे. 'अनिंद्यता (दोषरहितता) आणि सुखविहार' म्हणजे: अयोग्य मार्गाने मिळवणे, स्वीकारणे आणि उपभोग घेणे वर्ज्य केल्याने 'अनिंद्यता' होते, आणि मर्यादित उपभोगाने 'सुखविहार' होतो. किंवा अहितकारक आणि अमर्याद भोजनामुळे उत्पन्न होणारे अरती (उदासीनता), आळस, जांभई आणि विद्वानांची निंदा इत्यादी दोषांच्या अभावामुळे 'अनिंद्यता' होते; आणि हितकारक व मर्यादित भोजनामुळे शरीरात बल निर्माण झाल्याने 'सुखविहार' होतो. किंवा पोट फुगेपर्यंत अतिभोजन वर्ज्य केल्याने, शयनसुख, कुशीवर पडण्याचे सुख, आळस-तंद्रा इत्यादी सुखांचा अभाव राहिल्याने 'अनिंद्यता' होते; आणि चार-पाच घास कमी जेवल्याने चारही इरियापथांसाठी शरीराला योग्य बनवल्यामुळे 'सुखविहार' होतो. कारण असे म्हटले आहे की -

---

‘‘Cattāro pañca ālope, abhutvā udakaṃ pive;

Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno’’ti. (theragā. 983;

mi. pa. 6.5.10);

“चार किंवा पाच घास कमी खाऊन (त्याऐवजी) पाणी प्यावे. दृढनिश्चयी (प्रहित आत्म्याच्या) भिक्खूच्या सुखविहारासाठी हे पुरेसे आहे.”

---

Ettāvatā [Pg.128] ca payojanapariggaho, majjhimā ca paṭipadā dīpitā hoti. Yātrā ca me bhavissatīti payojanapariggahadīpanā. Yātrā hi naṃ āhārūpayogaṃ payojeti. Dhammikasukhāpariccāgahetuko phāsuvihāro majjhimā paṭipadā antadvayaparivajjanato.

यावरून प्रयोजनाचे ग्रहण आणि मध्यम प्रतिपदा (मध्यम मार्ग) स्पष्ट होते. 'माझी जीवनयात्रा चालेल' हे प्रयोजनाचे ग्रहण स्पष्ट करते. कारण यात्रेसाठी आहाराचा उपयोग आवश्यक ठरतो. धार्मिक सुखाचा त्याग न करण्याच्या हेतूने होणारा सुखविहार हा दोन्ही टोकांचे (अतिरेकांचे) वर्जन करत असल्यामुळे 'मध्यम प्रतिपदा' आहे.

---

Senāsananti senañca āsanañca. Yattha vihārādike seti nipajjati āsati nisīdati, taṃ senāsanaṃ. Utuparissayavinodanappaṭisallānārāmatthanti utuyeva parisahanaṭṭhena parissayo sarīrābādhacittavikkhepakaro, tassa vinodanatthaṃ, anuppannassa anuppādanatthaṃ, uppannassa vūpasamanatthañcāti attho. Atha vā yathāvutto utu ca sīhabyagghādipākaṭaparissayo ca rāgadosādipaṭicchannaparissayo ca utuparissayo, tassa vinodanatthañceva ekībhāvaphāsukatthañca. Cīvarappaṭisevane hirīkopīnappaṭicchādanaṃ viya taṃ niyatapayojananti puna ‘‘yāvadevā’’ti vuttaṃ.

सेनासन म्हणजे शयन (झोपण्याची जागा) आणि आसन (बसण्याची जागा). जेथे विहार इत्यादींमध्ये मनुष्य झोपतो, आडवा होतो, बसतो, ते 'सेनासन' होय. 'ऋतू आणि उपद्रव दूर करण्यासाठी व एकांतात रममाण होण्यासाठी' म्हणजे: ऋतूच पीडा देण्याच्या अर्थाने उपद्रव ठरतो, जो शरीराला बाधा आणि चित्ताला विक्षेप निर्माण करतो; त्याच्या निवारणासाठी, अनुत्पन्न उपद्रव उत्पन्न न होण्यासाठी आणि उत्पन्न झालेल्या उपद्रवाच्या शमनासाठी, असा याचा अर्थ आहे. अथवा, पूर्वोक्त ऋतू आणि सिंह-वाघ इत्यादींचे उघड उपद्रव, तसेच राग-द्वेष इत्यादींचे सुप्त उपद्रव म्हणजे 'ऋतूपद्रव' होय; त्याच्या निवारणासाठी आणि एकांतात सुखाने राहण्यासाठी (हे सेनासन आहे). ज्याप्रमाणे चीवर परिधान करताना लज्जा आणि गुप्तांगांचे झाकणे हे त्याचे निश्चित प्रयोजन असते, त्याचप्रमाणे याचेही निश्चित प्रयोजन दर्शवण्यासाठी पुन्हा 'यावदेव' (केवळ याचसाठी) असे म्हटले आहे.

---

Gilānapaccayabhesajjaparikkhāranti rogassa paccanīkappavattiyā gilānapaccayo, tato eva bhisakkassa anuññātavatthutāya bhesajjaṃ, jīvitassa parivārasambhārabhāvehi parikkhāro cāti gilānapaccayabhesajjaparikkhāro, taṃ. Veyyābādhikānanti veyyābādhato dhātukkhobhato ca taṃnibbattakuṭṭhagaṇḍapīḷakādirogato uppannānaṃ. Vedanānanti dukkhavedanānaṃ. Abyābajjhaparamatāyāti niddukkhaparamabhāvāya. Yāva taṃ dukkhaṃ sabbaṃ pahīnaṃ hoti, tāva paṭisevāmīti yojanā. Evamettha saṅkhepeneva pāḷivaṇṇanā veditabbā. Navavedanuppādatopīti na kevalaṃ āyatiṃ eva vipākapariḷāhā, atha kho atibhojanapaccayā alaṃsāṭakādīnaṃ viya navavedanuppādatopi veditabbā.

'ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिकार' (आजारी माणसासाठी औषधोपचार व साधने) म्हणजे: रोगाच्या प्रतिकारासाठी 'ग्लानप्रत्यय', वैद्याने अनुमत केलेली वस्तू असल्यामुळे 'भैषज्य' (औषध), आणि जीवनाच्या रक्षणासाठी आवश्यक साधन असल्यामुळे 'परिकार' (साहित्य); या सर्वांना मिळून 'ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिकार' म्हणतात. 'वैय्याबाधिकानं' म्हणजे व्याधीमुळे, धातूंच्या क्षोभामुळे आणि त्यापासून उत्पन्न होणाऱ्या कुष्ठ (कोड), गंड (गळू), पिळका (फोड) इत्यादी रोगांमुळे उत्पन्न झालेल्या. 'वेदनानां' म्हणजे दुःखद वेदनांच्या. 'अव्याबज्झपरमताय' म्हणजे अत्यंत दुःखमुक्त अवस्थेसाठी. 'जोपर्यंत ते सर्व दुःख नष्ट होत नाही, तोपर्यंत मी याचा उपयोग करतो', असा याचा संबंध आहे. अशा प्रकारे, येथे संक्षेपाने पाळि भाष्य (टीका) समजून घ्यावी. 'नवीन वेदना उत्पन्न होण्यापासूनही' म्हणजे केवळ भविष्यातील विपाक-परितापापासूनच नव्हे, तर अतिभोजनामुळे आळशी माणसाला होणाऱ्या त्रासाप्रमाणे नवीन वेदना उत्पन्न होण्यापासूनही (रक्षण करण्यासाठी) असे समजावे.

---

Kammaṭṭhānikassa calanaṃ nāma kammaṭṭhānapariccāgoti āha ‘‘calati kampati kammaṭṭhānaṃ vijahatī’’ti. ‘‘Khamo hoti sītassa uṇhassā’’ti ettha ca lomasanāgattherassa vatthu kathetabbaṃ. Thero kira cetiyapabbate piyaṅguguhāya padhānaghare viharanto antaraṭṭhake himapātasamaye lokantarikanirayaṃ paccavekkhitvā kammaṭṭhānaṃ avijahantova abbhokāse vītināmesi. Gimhasamaye ca pacchābhattaṃ bahicaṅkame kammaṭṭhānaṃ manasikaroto sedāpissa kacchehi muccanti. Atha naṃ antevāsiko āha – ‘‘idha, bhante, nisīdatha, sītalo okāso’’ti. Thero ‘‘uṇhabhayenevamhi, āvuso, idha nisinno’’ti avīcimahānirayaṃ paccavekkhitvā [Pg.129] nisīdiyeva. Uṇhanti cettha aggisantāpova veditabbo sūriyasantāpassa parato vuccamānattā. Sūriyasantāpavasena panetaṃ vatthu vuttaṃ.

कम्मट्ठानाचे (कर्मस्थानाचे) विचलन म्हणजे कम्मट्ठानाचा त्याग करणे होय, म्हणूनच म्हटले आहे - 'विचलित होतो, कंपित होतो, कम्मट्ठानाचा त्याग करतो'. 'तो थंडी आणि उष्णता सहन करणारा असतो' या संदर्भात लोमशनाग थेरांची कथा सांगितली पाहिजे. असे म्हटले जाते की, ते थेर चेतियपर्वतावरील प्रियंगुगुहेतील ध्यानगृहात विहार करत असताना, हेमंत ऋतूच्या मध्यात बर्फवृष्टी होत असताना, लोकंतरिक निरयाचे (नरकाचे) चिंतन करत, कम्मट्ठानाचा त्याग न करताच त्यांनी उघड्या जागेत वेळ घालवला. आणि उन्हाळ्यात दुपारच्या जेवणानंतर बाहेर चंक्रमण करताना कम्मट्ठानाचे मनन करत असताना त्यांच्या काखेतून घाम गळत असे. तेव्हा त्यांच्या शिष्याने त्यांना म्हटले - 'भंते, येथे बसा, ही जागा थंड आहे.' थेरांनी 'आयुष्यमान, मी उष्णतेच्या भयानेच येथे बसलो आहे' असे म्हणून अवीची महानरकाचे चिंतन करत तेथेच बसून राहिले. येथे 'उष्ण' म्हणजे अग्नीचा संताप समजावा, कारण सूर्याचा संताप पुढे सांगितला आहे. परंतु ही कथा सूर्याच्या संतापाच्या संदर्भात सांगितली गेली आहे.

---

Yo ca dve tayo vāre bhattaṃ vā pānīyaṃ vā alabhamānopi anamatagge saṃsāre attano pettivisayūpapattiṃ paccavekkhitvā avedhanto kammaṭṭhānaṃ na vijahatiyeva. Ḍaṃsamakasavātātapasamphassehi phuṭṭho cepi tiracchānūpapattiṃ paccavekkhitvā avedhanto kammaṭṭhānaṃ na vijahatiyeva. Sarīsapasamphassena phuṭṭho cāpi anamatagge saṃsāre sīhabyagghādimukhesu anekavāraṃ parivattitapubbabhāvaṃ paccavekkhitvā avedhanto kammaṭṭhānaṃ na vijahatiyeva padhāniyatthero viya, ayaṃ ‘‘khamo jighacchāya…pe… sarīsapasamphassāna’’nti veditabbo. Theraṃ kira khaṇḍacelavihāre kaṇikārapadhāniyaghare ariyavaṃsadhammaṃ suṇantaññeva ghoraviso sappo ḍaṃsi. Thero jānitvāpi pasannacitto nisinno dhammaṃyeva suṇāti, visavego thaddho ahosi. Thero upasampadamāḷaṃ ādiṃ katvā sīlaṃ paccavekkhitvā ‘‘visuddhasīlomhī’’ti pītiṃ uppādesi, saha pītuppādā visaṃ nivattitvā pathaviṃ pāvisi. Thero tattheva cittekaggataṃ labhitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi.

आणि जो दोन किंवा तीन वेळा अन्न किंवा पाणी न मिळूनही, अनादी (अनमतग्ग) संसारात स्वतःच्या प्रेतयोनीतील उत्पत्तीचे चिंतन करून, विचलित न होता कम्मट्ठानाचा त्याग करतच नाही. डास, माश्या, वारा आणि ऊन यांच्या स्पर्शाने पीडित होऊनही, तिर्यक योनीतील (प्राणी योनीतील) उत्पत्तीचे चिंतन करून, विचलित न होता कम्मट्ठानाचा त्याग करतच नाही. सरपटणाऱ्या प्राण्यांच्या स्पर्शाने पीडित होऊनही, अनादी संसारात सिंह, वाघ इत्यादींच्या मुखात अनेक वेळा पडल्याचे चिंतन करून, विचलित न होता कम्मट्ठानाचा त्याग करतच नाही, प्रधानिय थेरांप्रमाणे; याला 'तो भूक... आणि सरपटणाऱ्या प्राण्यांचे स्पर्श सहन करणारा असतो' असे समजावे. असे म्हटले जाते की, खंडचेल विहारातील कणिकार ध्यानगृहात अरियवंश धर्माचे श्रवण करत असतानाच थेरांना एका अत्यंत विषारी सर्पाने दंश केला. थेरांनी हे जाणूनही प्रसन्न चित्ताने बसून धर्मश्रवणच चालू ठेवले, त्यामुळे विषाचा वेग थंडावला. थेरांनी आपल्या उपसंपदेच्या काळापासूनच्या शीलाचे चिंतन करून 'मी विशुद्ध शीलवान आहे' अशी प्रीती (आनंद) उत्पन्न केली. प्रीती उत्पन्न होताच विष उतरून जमिनीमध्ये निघून गेले. थेरांनी तेथेच चित्ताची एकाग्रता प्राप्त करून, विपस्सना वाढवून अरहंतपद प्राप्त केले.

---

Yo pana akkosavasena durutte duruttattāyeva ca durāgate api antimavatthusaññite vacanapathe sutvā khantiguṇaṃyeva paccavekkhitvā na vedhati dīghabhāṇakaabhayatthero viya, ayaṃ ‘‘khamo duruttānaṃ durāgatānaṃ vacanapathāna’’nti veditabbo. Thero kira paccayasantosabhāvanārāmatāya mahāariyavaṃsappaṭipadaṃ kathesi, sabbo mahāgāmo āgacchati, therassa mahāsakkāro uppajji. Taṃ aññataro mahāthero adhivāsetuṃ asakkonto ‘‘dīghabhāṇako ‘ariyavaṃsaṃ kathemī’ti sabbarattiṃ kolāhalaṃ karotī’’tiādīhi akkosi. Ubhopi ca attano attano vihāraṃ gacchantā gāvutamattaṃ ekapathena agamaṃsu. Sakalagāvutampi so taṃ akkosiyeva. Tato yattha dvinnaṃ vihārānaṃ maggo bhijjati, tattha ṭhatvā dīghabhāṇakatthero taṃ vanditvā ‘‘eso, bhante, tumhākaṃ maggo’’ti āha. So assuṇanto [Pg.130] viya agamāsi. Theropi vihāraṃ gantvā pāde pakkhāletvā nisīdi. Tamenaṃ antevāsiko ‘‘kiṃ, bhante, sakalagāvutaṃ paribhāsantaṃ na kiñci avocutthā’’ti āha. Thero ‘‘khantiyevāvuso, mayhaṃ bhāro, na akkhanti, ekapaduddhārepi kammaṭṭhānaviyogaṃ na passāmī’’ti āha.

पण जो कोणी शिवीगाळ करण्याच्या हेतूने बोललेले अपशब्द, वाईट रीतीने उच्चारलेले शब्द आणि अत्यंत वाईट रीतीने समोर आलेले, अगदी अंतिम वस्तू (पाराजिका) संज्ञेचे शब्द ऐकूनही, केवळ क्षमागुणाचेच प्रत्यवेक्षण (चिंतन) करून, दीघभाणक अभय थेरांप्रमाणे विचलित होत नाही, त्याला 'अपशब्दांना आणि वाईट रीतीने आलेल्या वचनपथांना (शब्दांना) क्षमा करणारा' असे समजावे. असे म्हटले जाते की, ते थेर (स्थवीर) प्रत्यय-संतोष (चार प्रत्ययांमध्ये समाधानी असणे) आणि भावनेमध्ये रममाण असल्यामुळे 'महाअरियवंस-प्रतिपदा' (महान आर्यवंश प्रतिपदा) सांगत असत. सर्व मोठा गाव ते ऐकण्यासाठी येत असे आणि थेरांचा मोठा सत्कार होऊ लागला. ते सहन न करू शकल्यामुळे एका दुसऱ्या महाथेरांनी, 'हा दीघभाणक मी अरियवंस सांगत आहे असे म्हणून रात्रभर गोंधळ घालत असतो' इत्यादी शब्दांत त्यांची निंदा केली. आणि ते दोघेही आपापल्या विहाराकडे जाताना सुमारे एक गाऊ (गव्यूत - सुमारे ३ किमी) अंतर एकाच मार्गाने गेले. त्या संपूर्ण गाऊभर अंतरामध्ये तो दुसरा महाथेर त्यांची निंदाच करत राहिला. त्यानंतर जिथे दोन्ही विहारांचे मार्ग वेगळे होत होते, तिथे थांबून दीघभाणक थेरांनी त्यांना वंदन केले आणि म्हटले, 'भन्ते, हा आपला मार्ग आहे.' तो दुसरा थेर न ऐकल्यासारखा करून निघून गेला. थेर सुद्धा विहारात गेले, पाय धुवून बसले. तेव्हा त्यांच्या शिष्याने (अंतेवासिकाने) त्यांना विचारले, 'भन्ते, संपूर्ण गाऊभर शिवीगाळ करणाऱ्या त्या थेरांना आपण काहीच का बोलला नाहीत?' थेर म्हणाले, 'आवुस (मित्रा), क्षमा हाच माझा भार (कर्तव्य) आहे, अक्षमा (क्रोध) नव्हे. एक पाऊल उचलतानाही मी कम्मट्ठानापासून (कर्मस्थानापासून) विलग झालो नाही असे मला वाटते.'

---

Vacanameva tadatthaṃ ñāpetukāmānañca patho upāyoti āha ‘‘vacanameva vacanapatho’’ti. Asukhaṭṭhena vā tibbā. Yañhi na sukhaṃ, taṃ aniṭṭhaṃ tibbanti vuccati. Adhivāsakajātiko hotīti yathāvuttavedanānaṃ adhivāsakasabhāvo hoti. Cittalapabbate padhāniyattherassa kira rattiṃ padhānena vītināmetvā ṭhitassa udaravāto uppajjati. So taṃ adhivāsetuṃ asakkonto āvattati parivattati. Tamenaṃ caṅkamanapasse ṭhito piṇḍapātiyatthero āha – ‘‘āvuso, pabbajito nāma adhivāsanasīlo hotī’’ti. So ‘‘sādhu, bhante’’ti adhivāsetvā niccalo sayi. Vāto nābhito yāva hadayaṃ phālesi. Thero vedanaṃ vikkhambhetvā vipassanto muhuttena anāgāmī hutvā parinibbāyi. Evaṃ sabbatthāti ‘‘uṇhena phuṭṭhassa sītaṃ patthayato’’tiādinā sabbattha uṇhādinimittaṃ kāmāsavuppatti veditabbā. Natthi sugatibhave sītaṃ vā uṇhaṃ vāti aniṭṭhaṃ sītaṃ vā uṇhaṃ vā natthīti adhippāyo. Attaggāhe sati attaniyaggāhoti āha ‘‘mayhaṃ sītaṃ uṇhanti gāho diṭṭhāsavo’’ti.

त्या अर्थाची जाणीव करून देऊ इच्छिणाऱ्यांचा मार्ग किंवा उपाय म्हणजे वचनच होय, म्हणून म्हटले आहे - 'वचन हाच वचनपथ (शब्दांचा मार्ग) होय'. असुखकारक (दुःखद) अर्थाने 'तिब्ब' (तीव्र/कटू) म्हटले जाते. कारण जे सुखकारक नसते, त्याला अनिष्ट किंवा तीव्र (कटू) म्हटले जाते. 'अधिवासकजातिको होति' (सहनशील स्वभावाचा असतो) म्हणजे वर सांगितलेल्या वेदनांना सहन करण्याचा स्वभाव असणे. असे म्हटले जाते की, चित्तलपर्वतावर (चित्तलपब्बत) एका प्रधानिय थेरांना (ध्यानमग्न थेरांना) रात्र ध्यानात घालवल्यानंतर पोटात वायूचा विकार (उदरवात) उद्भवला. ते तो वेदना सहन करू न शकल्यामुळे इकडेतिकडे तळमळू लागले. तेव्हा चंक्रमणाच्या बाजूला उभे असलेल्या एका पिंडपातिय थेरांनी त्यांना म्हटले, 'आवुस, प्रव्रजित (भिक्खू) हा सहनशील स्वभावाचा असतो.' त्यांनी 'साधू, भन्ते' असे म्हणून ती वेदना सहन करत शांतपणे पडून राहिले. त्या वायूने नाभीपासून हृदयापर्यंतचा भाग फाडून टाकला (तीव्र वेदना दिली). त्या थेरांनी वेदनेला दाबून (विक्खंभित करून) विपश्यना करत क्षणभरात अनागामी होऊन परिनिर्वाण प्राप्त केले. अशा प्रकारे सर्वत्र, 'उष्णतेने पीडित झालेल्याला थंडीची इच्छा होते' इत्यादींद्वारे सर्वत्र उष्णता इत्यादी निमित्ताने कामासवाचा (काम-आसवाचा) उत्पाद होतो, असे समजावे. 'सुगतिभवात थंडी किंवा उष्णता नसते' याचा अर्थ असा की, तिथे अनिष्ट थंडी किंवा उष्णता नसते. 'आत्म-ग्रहण' (मी पणा) असताना 'माझेपण' (आत्मीय-ग्रहण) होते, म्हणून म्हटले आहे - 'मला थंडी वाजते किंवा उष्णता होते' असे ग्रहण करणे हा 'दिट्ठि-आसव' (दृष्टी-आसव) आहे.

---

Ahaṃ samaṇoti ‘‘ahaṃ samaṇo, kiṃ mama jīvitena vā maraṇena vā’’ti evaṃ cintetvāti adhippāyo. Paccavekkhitvāti gāmappavesappayojanādiñca paccavekkhitvā. Paṭikkamatīti hatthiādīnaṃ samīpagamanato apakkamati. Ṭhāyanti etthāti ṭhānaṃ, kaṇṭakānaṃ ṭhānaṃ kaṇṭakaṭṭhānaṃ, yattha kaṇṭakāni santi, taṃ okāsanti vuttaṃ hoti. Amanussaduṭṭhānīti amanussasañcārena dūsitāni, saparissayānīti attho. Aniyatavatthubhūtanti aniyatasikkhāpadassa kāraṇabhūtaṃ. Vesiyādibhedatoti vesiyāvidhavāthullakumārikāpaṇḍakapānāgārabhikkhunibhedato. Samānanti samaṃ, avisamanti attho. Akāsi vāti tādisaṃ anācāraṃ akāsi vā. Sīlasaṃvarasaṅkhātenāti kathaṃ parivajjanaṃ sīlaṃ? Anāsanaparivajjanena hi [Pg.131] anācāraparivajjanaṃ vuttaṃ. Anācārāgocaraparivajjanaṃ cārittasīlatāya sīlasaṃvaro. Tathā hi bhagavatā ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharatī’’ti (vibha. 508) sīlasaṃvaravibhajane ācāragocarasampattiṃ dassentena ‘‘atthi anācāro, atthi agocaro’’tiādinā (vibha. 513-514) ācāragocarā vibhajitvā dassitā. ‘‘Caṇḍaṃ hatthiṃ parivajjetī’’ti vacanato hatthiādiparivajjanampi bhagavato vacanānuṭṭhānanti katvā ācārasīlamevāti veditabbaṃ.

'मी श्रमण आहे' याचा अर्थ असा की, 'मी श्रमण आहे, माझ्या जगण्याने किंवा मरण्याने काय फरक पडतो?' असा विचार करणे. 'पच्चवेक्खित्वा' (प्रत्यवेक्षण करून) म्हणजे गावात प्रवेश करण्याचे प्रयोजन इत्यादींचे प्रत्यवेक्षण करून. 'पटिक्कमति' (मागे हटतो) म्हणजे हत्ती इत्यादींच्या जवळ जाण्यापासून दूर राहतो. जिथे उभे राहतात ते 'ठाण' (स्थान). काट्यांचे स्थान म्हणजे 'कंटकस्थान'. जिथे काटे असतात, त्या जागेला (अवकाशाला) असे म्हटले आहे. 'अमनुस्सदुट्ठानानि' (अमानुष दुष्ट स्थाने) म्हणजे अमानुषांच्या (यक्ष, भूत इत्यादींच्या) वावराने दूषित झालेली, म्हणजेच संकटांनी युक्त असलेली स्थाने असा अर्थ आहे. 'अनियतवत्थुभूतं' म्हणजे अनियत सिक्खापदाला (शिक्षेच्या नियमाला) कारणीभूत ठरणारे. 'वेश्यादिभेदतो' म्हणजे वेश्या, विधवा, प्रौढ कुमारी (थुल्लकुमारी), नपुंसक (पंडक), मद्यशाळा आणि भिक्खुनी अशा भेदांमुळे. 'समानं' म्हणजे सम (सारखे), जे विषम नाही असा अर्थ आहे. 'अकासि वा' म्हणजे तसा अनाचार केला. 'शीलसंवरसंखातेन' (शीलसंवर संज्ञेने) - वर्जन करणे हे शील कसे आहे? कारण अयोग्य आसनाचे वर्जन केल्याने अनाचाराचे वर्जन होते असे म्हटले आहे. अनाचार आणि अगोचराचे वर्जन करणे हे चारित्र्यशीलाच्या दृष्टीने शीलसंवर आहे. तसेच भगवंतांनी 'पातिमोक्खसंवरसंवुतो viharati' (पातिमोक्ख संवराने संवृत होऊन विहार करतो) या शीलसंवर विभाजनामध्ये आचार-गोचर संपत्ती दाखवताना 'अनाचार आहे, अगोचर आहे' इत्यादींद्वारे आचार आणि गोचराचे विभाजन करून दाखवले आहे. 'मत्त हत्तीचे वर्जन करावे' या वचनावरून हत्ती इत्यादींचे वर्जन करणे हे देखील भगवंतांच्या वचनाचे अनुष्ठान असल्यामुळे ते आचारशीलच आहे, असे समजावे.

---

Itipīti imināpi kāraṇena ayonisomanasikārasamuṭṭhitattāpi, lobhādisahagatattāpi, kusalappaṭipakkhatopītiādīhi kāraṇehi ayaṃ vitakko akusaloti attho. Iminā nayena sāvajjotiādīsupi attho veditabbo. Ettha ca akusalotiādinā diṭṭhadhammikaṃ kāmavitakkassa ādīnavaṃ dasseti, dukkhavipākoti iminā samparāyikaṃ. Attabyābādhāya saṃvattatītiādīsupi imināva nayena ādīnavavibhāvanā veditabbā. Uppannassa kāmavitakkassa anadhivāsanaṃ nāma puna tādisassa anuppādanaṃ. Taṃ panassa pahānaṃ vinodanaṃ byantikaraṇaṃ anabhāvagamananti ca vattuṃ vaṭṭatīti pāḷiyaṃ – ‘‘uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’ti vatvā ‘‘pajahatī’’tiādi vuttanti tamatthaṃ dassento ‘‘anadhivāsento kiṃ karotī’’tiādimāha. Pahānañcettha vikkhambhanameva, na samucchedoti dassetuṃ ‘‘vinodetī’’tiādi vuttanti vikkhambhanavaseneva attho dassito. Uppannuppanneti tesaṃ pāpavitakkānaṃ uppādāvatthāgahaṇaṃ vā kataṃ siyā anavasesaggahaṇaṃ vā. Tesu paṭhamaṃ sandhāyāha ‘‘uppannamatte’’ti, sampatijāteti attho. Anavasesaggahaṇaṃ byāpanicchāyaṃ hotīti dassetuṃ ‘‘satakkhattumpi uppannuppanne’’ti vuttaṃ.

'इतिपि' (या कारणाने देखील) म्हणजे या कारणाने देखील, अयोनिशो मनसिकारामुळे उत्पन्न झाल्यामुळे देखील, लोभ इत्यादींनी युक्त असल्यामुळे देखील, कुशलाच्या विरुद्ध असल्यामुळे देखील इत्यादी कारणांमुळे हा वितर्क अकुशल आहे, असा अर्थ आहे. याच पद्धतीने 'सावज्ज' (सदोष) इत्यादी शब्दांचा देखील अर्थ समजून घ्यावा. आणि इथे 'अकुशल' इत्यादी शब्दांद्वारे कामवितर्काचा ऐहिक (दृष्टधार्मिक) दुष्परिणाम (आदीनव) दाखवला आहे, आणि 'दुःखविपाक' याद्वारे पारलौकिक (सांपरायिक) दुष्परिणाम दाखवला आहे. 'स्वतःच्या पीडेसाठी कारणीभूत ठरतो' इत्यादींमध्ये देखील याच पद्धतीने दुष्परिणामांचे स्पष्टीकरण समजून घ्यावे. उत्पन्न झालेल्या कामवितर्काचे 'अनधिवासन' (सहन न करणे/स्वीकार न करणे) म्हणजे पुन्हा तसा वितर्क उत्पन्न न होऊ देणे. त्याला त्याचे प्रहाण (त्याग), विनोदन (दूर करणे), व्यंतीकरण (अंत करणे) आणि अनभावगमन (अस्तित्वात न राहणे) असे म्हणणे योग्य आहे. म्हणूनच पाळीमध्ये (पाठात) - 'उत्पन्न झालेल्या कामवितर्काचा स्वीकार करत नाही' असे सांगून 'त्याचा त्याग करतो' इत्यादी म्हटले आहे. तोच अर्थ स्पष्ट करताना 'स्वीकार न करता तो काय करतो?' इत्यादी विचारले आहे. आणि इथे प्रहाण म्हणजे केवळ विक्षेपण (विक्खंभन - दाबून टाकणे) आहे, समूळ उच्छेद नव्हे, हे दाखवण्यासाठी 'विनोदेति' (दूर करतो) इत्यादी म्हटले आहे, म्हणून विक्षेपणाच्या अर्थानेच हा अर्थ स्पष्ट केला आहे. 'उत्पन्न-उत्पन्न' (पुन्हा पुन्हा उत्पन्न होणारे) म्हणजे त्या पापवितर्कांच्या उत्पत्तीच्या अवस्थेचे ग्रहण करणे किंवा संपूर्णपणे (निशेष) ग्रहण करणे होय. त्यापैकी पहिल्याचा संदर्भ घेऊन म्हटले आहे - 'उत्पन्न होताच', म्हणजेच नुकताच उत्पन्न झालेला असा अर्थ आहे. निशेष ग्रहण हे व्याप्ती दर्शवण्यासाठी असते, हे दाखवण्यासाठी 'शंभर वेळा देखील पुन्हा पुन्हा उत्पन्न झाल्यावर' असे म्हटले आहे.

---

Ñātivitakkoti ‘‘amhākaṃ ñātayo sukhajīvino sampattiyuttā’’tiādinā gehassitapemavasena ñātake ārabbha uppannavitakko. Janapadavitakkoti ‘‘amhākaṃ janapado subhikkho sampannasasso ramaṇīyo’’tiādinā gehassitapemavasena janapadaṃ ārabbha uppannavitakko. Ukkuṭikappadhānādīhi dukkhe nijjiṇṇe samparāye sattā sukhī honti amarāti dukkarakārikāya paṭisaṃyutto amaratthāya vitakko. Taṃ vā ārabbha amarāvikkhepadiṭṭhisahagato amaro ca so vitakko cāti [Pg.132] amarāvitakko. Parānuddayatāpaṭisaṃyuttoti paresu upaṭṭhākādīsu sahananditādivasena pavatto anuddayatāpatirūpako gehassitapemappaṭisaṃyutto vitakko. Lābhasakkārasilokappaṭisaṃyuttoti cīvarādilābhena ca sakkārena ca kittisaddena ca ārammaṇakaraṇavasena paṭisaṃyutto. Anavaññattippaṭisaṃyuttoti ‘‘aho vata maṃ pare na avajāneyyuṃ, na heṭṭhā katvā maññeyyuṃ, pāsāṇacchattaṃ viya garuṃ kareyyu’’nti uppannavitakko.

ज्ञातिवितर्क म्हणजे 'आमचे नातेवाईक सुखी जीवन जगत आहेत, समृद्धीने युक्त आहेत' इत्यादी प्रकारे गृहस्थी प्रेमाच्या (गेहस्सितपेम) प्रभावामुळे नातेवाईकांविषयी उत्पन्न झालेला वितर्क होय. जनपदवितर्क म्हणजे 'आमचा देश सुभिक्ष (धान्यसमृद्ध) आहे, सुपीक पिकांचा आहे, रमणीय आहे' इत्यादी प्रकारे गृहस्थी प्रेमाच्या प्रभावामुळे जनपदाविषयी उत्पन्न झालेला वितर्क होय. उकडू बसून तपश्चर्या करणे (उक्कुटिकप्पधान) इत्यादी कष्टांनी पाप नष्ट झाल्यावर परलोकात प्राणी सुखी आणि अमर होतात, अशा दुष्कर कार्याशी संबंधित आणि अमरत्वासाठी असलेला वितर्क; किंवा त्याला अनुसरून 'अमराविक्षेप दृष्टीने' (अमराविक्खेपदिठ्ठि) युक्त असलेला आणि जो अमर आहे असा वितर्क म्हणजे 'अमरावितर्क' होय. परानुद्दयतापटिसंयुत्त (इतरांबद्दलच्या दयेने युक्त) म्हणजे इतरांवर, जसे की उपस्थायकांवर (सेवकांवर), एकत्र आनंद घेण्याच्या भावनेने प्रवृत्त झालेला, दयेचा आभास निर्माण करणारा आणि गृहस्थी प्रेमाशी संबंधित असलेला वितर्क होय. लाभसक्कारसिलोकपटिसंयुत्त (लाभ, सत्कार आणि कीर्तीशी संबंधित) म्हणजे चीवर इत्यादींचा लाभ, सत्कार आणि कीर्ती यांना आलंबन बनवण्याशी संबंधित असलेला वितर्क होय. अनवञ्ञत्तिपटिसंयुत्त (अवमान न होण्याशी संबंधित) म्हणजे 'अहो! इतरांनी माझा अवमान करू नये, मला तुच्छ लेखू नये, दगडाच्या छत्राप्रमाणे माझा आदर करावा' अशा प्रकारे उत्पन्न झालेला वितर्क होय.

---

Kāmavitakko kāmasaṅkappanasabhāvato kāmāsavappattiyā sātisayattā ca kāmanākāroti āha ‘‘kāmavitakko panettha kāmāsavo’’ti. Tabbisesoti kāmāsavaviseso bhavasabhāvattāti adhippāyo. Kāmavitakkādike vinodeti attano santānato nīharati etenāti vinodanaṃ, vīriyanti āha ‘‘vīriyasaṃvarasaṅkhātena vinodanenā’’ti.

कामवितर्क हा काम-संकल्प करण्याच्या स्वभावामुळे आणि कामासवाच्या (कामासव) प्राप्तीमध्ये अतिशय प्रबळ असल्यामुळे तो कामनेचाच एक प्रकार आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'येथे कामवितर्क हाच कामासव आहे.' 'त्याचा विशेष' म्हणजे तो भवस्वभाव असल्यामुळे कामासवाचा विशेष आहे, असा अभिप्राय आहे. ज्याच्याद्वारे कामवितर्क इत्यादींना दूर केले जाते, स्वतःच्या चित्तसंततीमधून बाहेर काढले जाते, ते 'विनोदन' (दूर करणे) होय, जे वीर्य (प्रयत्न) आहे; म्हणून म्हटले आहे - 'वीर्य-संवर नावाच्या विनोदनाने'.

---

‘‘Satta bojjhaṅgā bhāvitā bahulīkatā vijjāvimuttiyo paripūrentī’’ti vacanato vijjāvimuttīnaṃ anadhigamo tato ca sakalavaṭṭadukkhānativatti abhāvanāya ādīnavo. Vuttavipariyāyena bhagavato orasaputtabhāvādivasena ca bhāvanāya ānisaṃso veditabbo. Thomentoti āsavapahānassa dukkarattā tāya eva dukkarakiriyāya taṃ abhitthavanto. Saṃvareneva pahīnāti saṃvarena pahīnā eva. Tena vuttaṃ ‘‘na appahīnesuyeva pahīnasaññī’’ti.

'सात बोज्झंग (बोध्यंग) भावित आणि बहुलीकृत (पुन्हा पुन्हा अभ्यासलेले) केल्यास विद्या आणि विमुक्ती परिपूर्ण करतात' या वचनानुसार, विद्या आणि विमुक्तीची अप्राप्ती आणि त्यामुळे संपूर्ण संसारदुःखातून मुक्त न होणे, हा (बोज्झंगांच्या) अभावनचा (अभ्यास न करण्याचा) दोष (आदीनव) आहे. याच्या उलट आणि भगवंतांचे औरस पुत्र (धर्मपुत्र) होणे इत्यादी प्रकारे भावनेचे (अभ्यासाचे) फायदे (आनिसंस) समजून घ्यावेत. 'प्रशंसा करताना' (थोमेन्तो) म्हणजे आसवांचा प्रहाण (नाश) करणे कठीण असल्यामुळे, त्याच दुष्कर कार्यासाठी त्यांची प्रशंसा करत. 'संवरानेच प्रहीण (नष्ट) झालेले' म्हणजे संवरानेच नष्ट झालेले होय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'नष्ट न झालेल्या क्लेशांना नष्ट झाले असे मानणारा नाही'.

---

Āsavasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

आसवसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

5. Dārukammikasuttavaṇṇanā

५. दारुकम्मिकसुत्तवर्णना

---

59. Pañcame puttasambādhasayananti puttehi sambādhasayanaṃ. Ettha puttasīsena dārapariggahaṃ puttadāresu uppilo viya. Tena tesaṃ rogādihetu sokābhibhavena ca cittassa saṃkiliṭṭhataṃ dasseti. Kāmabhogināti iminā pana rāgābhibhavanti. Ubhayenapi vikkhittacittataṃ dasseti. Kāsikacandananti ujjalacandanaṃ. Taṃ kira vaṇṇavisesasamujjalaṃ hoti pabhassaraṃ, tadatthameva naṃ saṇhataraṃ karonti. Tenevāha ‘‘saṇhacandana’’nti[Pg.133], kāsikavatthañca candanañcāti attho. Mālāgandhavilepananti vaṇṇasobhatthañceva sugandhabhāvatthañca mālaṃ, sugandhabhāvatthāya gandhaṃ, chavirāgakaraṇatthañceva subhatthañca vilepanaṃ dhārentena. Jātarūparajatanti suvaṇṇañceva avasiṭṭhadhanañca sādiyantena. Sabbenapi kāmesu abhigiddhabhāvameva pakāseti.

५९. पाचव्या सूत्रात 'पुत्तसम्बाधसयनं' म्हणजे मुलांनी गजबजलेल्या बिछान्यावर झोपणे. येथे 'पुत्र' या शब्दाने पत्नीचा स्वीकार देखील अभिप्रेत आहे, जसे की मुले आणि पत्नी यांच्यामध्ये अडकणे. त्याद्वारे त्यांच्या रोग इत्यादी कारणांमुळे आणि शोकाच्या प्रभावामुळे चित्ताची संक्लिष्टता (मलीनता) दर्शविली आहे. 'कामभोगी' या शब्दाने रागाचा (आसक्तीचा) प्रभाव दर्शविला आहे. या दोन्ही गोष्टींनी चित्ताची विक्षिप्तता (अस्थिरता) दर्शविली आहे. 'कासिकचंदन' म्हणजे उज्वल (उत्कृष्ट) चंदन. ते विशिष्ट रंगाने अत्यंत चमकदार आणि प्रभास्वर असते, म्हणूनच त्याला अधिक बारीक (गुळगुळीत) करतात. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सण्हचंदन' (बारीक वाटलेले चंदन), म्हणजेच काशीचे वस्त्र आणि चंदन असा अर्थ आहे. 'मालागंधविलेपन' म्हणजे रंगाच्या शोभेसाठी आणि सुवासासाठी माला (फुलांचे हार), सुवासासाठी गंध, आणि त्वचेच्या सौंदर्यासाठी व शोभेसाठी विलेपन (उटणे) धारण करणे. 'जातरूपरजत' म्हणजे सुवर्ण (सोने) आणि चांदी (इतर धन) स्वीकारणे. या सर्वांद्वारे कामांविषयीची (भोगांविषयीची) तीव्र आसक्तीच प्रकट होते.

---

Dārukammikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

दारुकम्मिकसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

6. Hatthisāriputtasuttavaṇṇanā

६. हत्थिसारिपुत्तसुत्तवर्णना

---

60. Chaṭṭhe hatthiṃ sāretīti hatthisārī, tassa puttoti hatthisāriputto. So kira sāvatthiyaṃ hatthiācariyassa putto bhagavato santike pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggahetvā sukhumesu khandhadhātuāyatanādīsu atthantaresu kusalo ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘therānaṃ bhikkhūnaṃ abhidhammakathaṃ kathentānaṃ antarantarā kathaṃ opātetī’’ti. Tattha antarantarā kathaṃ opātetīti therehi vuccamānassa kathāpabandhassa antare antare attano kathaṃ pavesetīti attho. Pañcahi saṃsaggehīti savanasaṃsaggo, dassanasaṃsaggo, samullāpasaṃsaggo, sambhogasaṃsaggo, kāyasaṃsaggoti imehi pañcahi saṃsaggehi. Kiṭṭhakhādakoti kiṭṭhaṭṭhāne uppannasassañhi kiṭṭhanti vuttaṃ kāraṇūpacārena. Sippiyo suttiyo. Sambukāti saṅkhamāha.

६०. सहाव्या सूत्रात हत्तीला चालवणारा (नियंत्रित करणारा) तो 'हत्थिसारी' (माहुत), त्याचा मुलगा तो 'हत्थिसारिपुत्त'. तो श्रावस्तीमध्ये हत्तीच्या आचार्याचा मुलगा होता, त्याने भगवंतांच्या सन्निध प्रव्रज्या घेऊन, तीन पिटक ग्रहण केले आणि सूक्ष्म अशा स्कंध, धातू, आयतन इत्यादींच्या अर्थांमध्ये तो कुशल झाला. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अभिधम्मकथा सांगणाऱ्या स्थवीर भिक्खूंच्या मध्येच तो आपली कथा (भाषण) घुसवतो.' तेथे 'मध्येच आपली कथा घुसवतो' म्हणजे स्थवीरांद्वारे सांगितल्या जाणाऱ्या कथेच्या प्रवाहात मध्ये-मध्ये आपली स्वतःची कथा प्रवेशित करतो, असा अर्थ आहे. 'पाच प्रकारच्या संसर्गाने' म्हणजे श्रवण-संसर्ग (ऐकणे), दर्शन-संसर्ग (पाहणे), समुल्लाप-संसर्ग (संभाषण), संभोग-संसर्ग (एकत्र उपभोग घेणे) आणि काय-संसर्ग (शारीरिक स्पर्श) - या पाच प्रकारच्या संसर्गांनी होय. 'किठ्ठखादक' म्हणजे शेतात उगवलेले पीक खाणारा; कारण उपचाराने शेतातील पिकाला 'किठ्ठ' म्हटले आहे. 'सिप्पियो' म्हणजे शिंपले. 'सम्बुका' म्हणजे शंख होय.

---

Gihibhāve vaṇṇaṃ kathesīti (dī. ni. aṭṭha. 1.422) kassapasammāsambuddhassa kira sāsane dve sahāyakā ahesuṃ, aññamaññaṃ samaggā ekatova sajjhāyanti. Tesu eko anabhirato gihibhāve cittaṃ uppādetvā itarassa ārocesi. So gihibhāve ādīnavaṃ, pabbajjāya ānisaṃsaṃ dassetvā ovadi. So taṃ sutvā abhiramitvā puna ekadivasaṃ tādise citte uppanne taṃ etadavoca – ‘‘mayhaṃ, āvuso, evarūpaṃ cittaṃ uppajjati, imāhaṃ pattacīvaraṃ tuyhaṃ dassāmī’’ti. So pattacīvaralobhena tassa gihibhāve ānisaṃsaṃ dassetvā pabbajjāya ādīnavaṃ kathesi. Tassa taṃ sutvāva gihibhāvato cittaṃ nivattetvā pabbajjāyameva abhirami. Evamesa tadā sīlavantassa bhikkhuno gihibhāve [Pg.134] ānisaṃsakathāya kathitattā idāni cha vāre vibbhamitvā sattamavāre pabbajitvā mahāmoggallānassa mahākoṭṭhikattherassa ca abhidhammakathaṃ kathentānaṃ antarantarā kathaṃ opātesi. Atha naṃ mahākoṭṭhikatthero apasādesi. So mahāsāvakassa kathite patiṭṭhātuṃ asakkonto vibbhamitvā gihi jāto. Poṭṭhapādassa panāyaṃ gihisahāyako ahosi, tasmā vibbhamitvā dvīhatīhaccayena poṭṭhapādassa santikaṃ gato. Atha naṃ so disvā – ‘‘samma, kiṃ tayā kataṃ, evarūpassa nāma satthu sāsanā apasakkantosi, ehi pabbajituṃ dāni te vaṭṭatī’’ti taṃ gahetvā bhagavato santikaṃ agamāsi. Tasmiṃ ṭhāne pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ ‘‘sattame vāre pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇī’’ti.

'गृहस्थभावाची (संसाराची) प्रशंसा केली' याविषयी कथा अशी आहे की - कश्यप सम्यक्संबुद्धांच्या शासनात दोन मित्र होते, जे परस्परांशी एकोप्याने एकत्र राहून स्वाध्याय करत असत. त्यांच्यापैकी एकाचे मन विचलित झाले (अनभिरत झाला) आणि त्याने गृहस्थ होण्याचा विचार करून दुसऱ्या मित्राला सांगितले. दुसऱ्या मित्राने त्याला गृहस्थजीवनातील दोष (आदीनव) आणि प्रव्रज्येचे फायदे (आनिसंस) दाखवून उपदेश केला. तो ऐकून तो शांत झाला आणि प्रव्रज्येतच रमला. पुन्हा एके दिवशी त्याच्या मनात तसाच विचार आला, तेव्हा तो दुसऱ्या मित्राला म्हणाला - 'मित्रा, माझ्या मनात असा विचार येत आहे, मी माझे पात्र आणि चीवर तुला देतो.' तो दुसरा मित्र पात्र आणि चीवराच्या लोभाने त्याला गृहस्थजीवनाचे फायदे सांगू लागला आणि प्रव्रज्येचे दोष सांगू लागला. ते ऐकून पहिल्या मित्राने गृहस्थ होण्याचा विचार सोडून दिला आणि प्रव्रज्येतच रमला. अशा प्रकारे, त्या वेळी शीलवान भिक्खूने गृहस्थभावाच्या फायद्यांविषयी सांगितल्यामुळे, या जन्मात तो सहा वेळा विचलित झाला (भ्रष्ट झाला) आणि सातव्या वेळी प्रव्रजित होऊन, महामोग्गल्लान आणि महाकोट्ठिक स्थवीर यांच्या अभिधम्मकथेच्या दरम्यान मध्येच आपली कथा घुसवू लागला. तेव्हा महाकोट्ठिक स्थवीरांनी त्याला फटकारले. तो महाश्रावकांच्या उपदेशात टिकू न शकल्यामुळे विचलित होऊन पुन्हा गृहस्थ झाला. तो पोट्ठपादाचा गृहस्थ मित्र होता, म्हणून विचलित झाल्यावर दोन-तीन दिवसांनी तो पोट्ठपादाकडे गेला. तेव्हा त्याला पाहून ते म्हणाले - 'मित्रा, हे तू काय केलेस? अशा महान शास्त्यांच्या शासनातून तू दूर जात आहेस! चल, आता तुला पुन्हा प्रव्रजित होणे योग्य आहे.' असे म्हणून त्यांनी त्याला भगवंतांच्या सन्निध नेले. तेथे प्रव्रजित होऊन त्याने अर्हतपद प्राप्त केले. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सातव्या वेळी प्रव्रजित होऊन त्याने अर्हतपद प्राप्त केले'.

---

Hatthisāriputtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

हत्थिसारिपुत्तसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

7. Majjhesuttavaṇṇanā

७. मज्झेसुत्तवर्णना

---

61. Sattame mantāti ya-kāralopena niddeso, karaṇatthe vā etaṃ paccattavacanaṃ. Tenāha ‘‘tāya ubho ante viditvā’’ti. Phassavasena nibbattattāti dvayadvayasamāpattiyaṃ aññamaññaṃ samphassavasena nibbattattā, ‘‘phassapaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jātī’’ti iminā cānukkamena phassasamuṭṭhānattā imassa kāyassa phassavasena nibbattattāti vuttaṃ. Eko antoti ettha ayaṃ anta-saddo antaabbhantaramariyādalāmakaabhāvakoṭṭhāsapadapūraṇasamīpādīsu dissati. ‘‘Antapūro udarapūro’’tiādīsu (su. ni. 197) hi ante antasaddo. ‘‘Caranti loke parivārachannā anto asuddhā, bahi sobhamānā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.122) abbhantare. ‘‘Kāyabandhanassa anto jīrati (cūḷava. 278) sā haritantaṃ vā panthantaṃ vā selantaṃ vā udakantaṃ vā’’tiādīsu (ma. ni. 1.304) mariyādāyaṃ. ‘‘Antamidaṃ, bhikkhave, jīvikāna’’ntiādīsu (saṃ. ni. 3.80; itivu. 91) lāmake. ‘‘Esevanto dukkhassā’’tiādīsu (ma. ni. 3.393; saṃ. ni. 2.51) abhāve. Sabbapaccayasaṅkhayo hi dukkhassa abhāvo [Pg.135] koṭītipi vuccati. ‘‘Tayo antā’’tiādīsu (dī. ni. 3.305) koṭṭhāse. ‘‘Iṅgha tāva suttantaṃ vā gāthāyo vā abhidhammaṃ vā pariyāpuṇassu, suttante okāsaṃ kārāpetvā’’ti (pāci. 442) ca ādīsu padapūraṇe. ‘‘Gāmantaṃ vā osaṭo (pārā. 409-410; cūḷava. 343) gāmantasenāsana’’ntiādīsu (pārā. aṭṭha. 2.410) samīpe. Svāyamidha koṭṭhāse vattatīti ayameko koṭṭhāsoti.

६१. सातव्या सुत्तात 'मन्ता' हा शब्द 'य' काराचा लोप करून निर्देश केला आहे, किंवा तो करण अर्थातील प्रथमा विभक्तीचा शब्द आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'ताय उभो अन्ते विदित्वा' (त्या दोन्ही टोकांना जाणून). 'फस्सवेसेन निब्बत्तत्ता' (स्पर्शाच्या प्रभावाने उत्पन्न झाल्यामुळे) म्हणजे द्वय-द्वय समापत्तीमध्ये परस्परांच्या स्पर्शाच्या प्रभावाने उत्पन्न झाल्यामुळे. 'फस्सपच्चया तण्हा, तण्हापच्चया उपादानं, उपादानपच्चया भवो, भवपच्चया जाती' (स्पर्श-प्रत्ययाने तृष्णा, तृष्णा-प्रत्ययाने उपादान, उपादान-प्रत्ययाने भव, भव-प्रत्ययाने जाती) या क्रमाने स्पर्शापासून उत्पन्न झाल्यामुळे या शरीराला 'स्पर्शाच्या प्रभावाने उत्पन्न झालेले' असे म्हटले आहे. 'एको अन्तो' (एक टोक/अंत) येथे हा 'अन्त' शब्द अंत (आतडे), अभ्यंतर (आत), मर्यादा, लामक (हीन), अभाव, कोठ्ठास (भाग), पदपूरण आणि समीप (जवळ) इत्यादी अर्थांमध्ये दिसून येतो. 'अन्तपूरो उदरपूरो' इत्यादींमध्ये 'अन्त' शब्द अंत (आतडे) या अर्थात आहे. 'चरन्ति लोके परिवारछन्ना अन्तो असुद्धा, बहि सोभमाना' इत्यादींमध्ये 'अभ्यंतर' (आत) या अर्थात आहे. 'कायबन्धनस्स अन्तो जीरति... सा हरितन्तं वा पन्थन्तं वा सेलन्तं वा उदकन्तं वा' इत्यादींमध्ये 'मर्यादा' (सीमा) या अर्थात आहे. 'अन्तमिटं, भिक्खवे, जीविकानं' इत्यादींमध्ये 'लामक' (हीन) या अर्थात आहे. 'एसेवन्तो दुक्खस्स' इत्यादींमध्ये 'अभाव' या अर्थात आहे. सर्व प्रत्ययांचा क्षय म्हणजेच दुःखाचा अभाव होय, ज्याला 'कोटी' (शेवट) असेही म्हणतात. 'तयो अन्ता' इत्यादींमध्ये 'कोठ्ठास' (भाग) या अर्थात आहे. 'इङ्घ ताव सुत्तन्तं वा गाथायो वा अभिधम्मं वा परियापुणस्सु, सुत्तन्ते ओकासं कारापेत्वा' इत्यादींमध्ये 'पदपूरण' या अर्थात आहे. 'गामन्तं वा ओसटो... गामन्तसेनासनं' इत्यादींमध्ये 'समीप' (जवळ) या अर्थात आहे. येथे तो 'कोठ्ठास' (भाग) या अर्थात वापरला आहे, म्हणजेच 'हा एक भाग' असा अर्थ आहे.

---

Santo paramatthato vijjamāno dhammasamūhoti sakkāyo, pañcupādānakkhandhā. Tenāha ‘‘tebhūmakavaṭṭa’’nti. Sesamettha suviññeyyameva.

परमार्थतः विद्यमान असलेला धर्मसमूह म्हणजेच 'सक्काय' (सत्काय) होय, जे पंच उपादानस्कंध आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे - 'तेभूमकवट्टं' (त्रिभूमक संसारचक्र). उर्वरित भाग येथे सहज समजण्यासारखाच आहे.

---

Majjhesuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

मज्झेसुत्त-वर्णना समाप्त झाली.

---

8. Purisindriyañāṇasuttavaṇṇanā

८. पुरिसिन्द्रियञाणसुत्त-वर्णना

---

62. Aṭṭhame nibbattivasena apāyasaṃvattaniyena vā kammunā apāyesu niyuttoti āpāyiko nerayikoti etthāpi eseva nayo. Avīcimhi uppajjitvā tattha āyukappasaññitaṃ antarakappaṃ tiṭṭhatīti kappaṭṭho. Nirayūpapattipariharaṇavasena tikicchituṃ asakkuṇeyyoti atekiccho. Akhaṇḍānīti ekadesenapi akhaṇḍitāni. Bhinnakālato paṭṭhāya bījaṃ bījatthāya na upakappati. Apūtīnīti udakatemanena apūtikāni. Pūtikañhi bījaṃ bījatthāya na upakappati. Avātātapahatānīti vātena ca ātapena ca na hatāni nirojataṃ na pāpitāni. Nirojañhi kasaṭaṃ bījaṃ bījatthāya na upakappati. ‘‘Sārādānī’’ti vattabbe ā-kārassa rassattaṃ katvā pāḷiyaṃ ‘‘sāradānī’’ti vuttanti āha ‘‘sārādānī’’ti. Taṇḍulasārassa ādānato sārādāni, gahitasārāni patiṭṭhitasārāni. Nissarañhi bījaṃ bījatthāya na upakappati. Sukhasayitānīti cattāro māse koṭṭhe pakkhittaniyāmeneva sukhasayitāni suṭṭhu sannicitāni. Maṇḍakhetteti ūsakhārādidosehi aviddhaste sārakkhette. Abhidoti abhi-saddena samānatthanipātapadanti āha ‘‘abhiaḍḍharatta’’nti. Natthi etassa bhidāti vā abhido. ‘‘Abhidaṃ aḍḍharatta’’nti vattabbe upayogatthe paccattavacanaṃ. Aḍḍharattanti [Pg.136] ca accantasaṃyogavacanaṃ, bhummatthe vā. Tasmā abhido aḍḍharattanti abhinne aḍḍharattasamayeti attho. Puṇṇamāsiyañhi gaganamajjhassa purato vā pacchato vā cande ṭhite aḍḍharattasamayo bhinno nāma hoti, majjhe eva pana ṭhite abhinno nāma.

६२. आठव्या सुत्तात उत्पत्तीच्या प्रभावाने किंवा अपाय-संवर्तनीय (नरकात नेणाऱ्या) कर्मामुळे अपायांमध्ये (नरकादी दुर्गतींमध्ये) नियुक्त झालेला तो 'आपायिको' (अपायगामी) आणि 'नेरयिको' (नारकीय) होय, येथेही हाच नियम आहे. अवीची नरकात उत्पन्न होऊन तेथे 'आयु-कल्प' नावाच्या अंतरकल्पापर्यंत राहतो म्हणून तो 'कप्पट्ठो' (कल्पस्थ) होय. नरकातील उत्पत्ती टाळण्याच्या दृष्टीने ज्याचा उपचार करणे अशक्य आहे तो 'अतेकिच्छो' (अचिकित्स्य) होय. 'अखण्डानि' म्हणजे एका अंशानेही खंडित न झालेले. कारण भंग पावल्याच्या काळापासून बीज बीजाच्या उपयोगासाठी निरुपयोगी ठरते. 'अपूतीनि' म्हणजे पाण्याने ओले झाल्यामुळे न कुजलेले. कारण कुजलेले बीज बीजाच्या उपयोगासाठी निरुपयोगी ठरते. 'अवातातपहातानि' म्हणजे वारा आणि ऊन यांमुळे नष्ट न झालेले, म्हणजेच निस्तेज (निःसत्व) न झालेले. कारण निःसत्व आणि निकृष्ट बीज बीजाच्या उपयोगासाठी निरुपयोगी ठरते. 'सारादानि' असे म्हणावयाचे असताना 'आ' काराचा र्‍हस्व करून पाळीमध्ये 'सारदानि' असे म्हटले आहे, म्हणून 'सारादानि' असे सांगितले आहे. तांदळाच्या साराचे ग्रहण केल्यामुळे ते 'सारादानि' म्हणजेच सारयुक्त, प्रतिष्ठित सार असलेले होय. कारण सार नसलेले बीज बीजाच्या उपयोगासाठी निरुपयोगी ठरते. 'सुखसयितानि' म्हणजे चार महिने कोठारात ठेवल्याप्रमाणेच सुखपूर्वक साठवलेले, चांगल्या प्रकारे संचित केलेले. 'मण्डखेत्ते' म्हणजे ऊष (खारट) आणि क्षार इत्यादी दोषांनी विरहित अशा सुपीक शेतात. 'अभिदो' हा 'अभि' शब्दाशी समान अर्थ असलेला निपात शब्द आहे, म्हणून 'अभिअड्ढरत्तं' असे म्हटले आहे. ज्याचा भेद नाही तो 'अभिदो' होय. 'अभिदं अड्ढरत्तं' असे म्हणावयाचे असताना द्वितीयेच्या अर्थात प्रथमेचे वचन वापरले आहे. आणि 'अड्ढरत्तं' हे अत्यंतसंयोगवाचक किंवा सप्तमीच्या अर्थात आहे. म्हणून 'अभिदो अड्ढरत्तं' म्हणजे अभिन्न (अखंडित) मध्यरात्रीच्या वेळी असा अर्थ आहे. कारण पौर्णिमेच्या दिवशी चंद्र आकाशाच्या मध्यभागाच्या पुढे किंवा मागे असताना मध्यरात्रीची वेळ भिन्न (खंडित) मानली जाते, परंतु तो अगदी मध्यभागी असतानाच अभिन्न (अखंडित) मानली जाते.

---

Suppabuddhasunakkhattādayoti ettha (dha. pa. aṭṭha. 2.127 suppabuddhasakyavatthu) suppabuddho kira sākiyo ‘‘mama dhītaraṃ chaḍḍetvā nikkhanto, mama puttaṃ pabbājetvā tassa veriṭṭhāne ṭhito cā’’ti imehi dvīhi kāraṇehi satthari āghātaṃ bandhitvā ekadivasaṃ ‘‘na dāni nimantitaṭṭhānaṃ gantvā bhuñjituṃ dassāmī’’ti gamanamaggaṃ pidahitvā antaravīthiyaṃ suraṃ pivanto nisīdi. Athassa satthari bhikkhusaṅghaparivute taṃ ṭhānaṃ āgate ‘‘satthā āgato’’ti ārocesuṃ. So āha – ‘‘purato gacchāti tassa vadetha, nāyaṃ mayā mahallakataro, nāssa maggaṃ dassāmī’’ti. Punappunaṃ vuccamānopi tatheva nisīdi. Satthā mātulassa santikā maggaṃ alabhitvā tatova nivatti. Sopi carapurisaṃ pesesi – ‘‘gaccha tassa kathaṃ sutvā ehī’’ti. Satthāpi nivattanto sitaṃ katvā ānandattherena – ‘‘ko nu kho, bhante, sitapātukamme paccayo’’ti puṭṭho āha – ‘‘passasi, ānanda, suppabuddha’’nti. Passāmi, bhante. Bhāriyaṃ tena kammaṃ kataṃ mādisassa buddhassa maggaṃ adentena, ito sattame divase heṭṭhāpāsāde pāsādamūle pathaviyā pavisissatī’’ti ācikkhi.

येथे 'सुप्पबुद्ध-सुनक्खत्त' इत्यादींच्या संदर्भात (धम्मपद अट्ठकथा २.१२७ सुप्पबुद्धसाक्यवत्थु) - असे म्हटले जाते की, सुप्पबुद्ध नावाचा शाक्य 'माझ्या मुलीला सोडून हा निघून गेला, आणि माझ्या मुलाला प्रव्रजित करून त्याचा शत्रू बनून राहिला आहे' या दोन कारणांमुळे शास्त्यांवर (बुद्धांवर) मनात राग धरून होते. एका दिवशी 'आता मी त्यांना निमंत्रित केलेल्या ठिकाणी जाऊन जेवू देणार नाही' असे म्हणून त्याने जाण्याचा मार्ग अडवला आणि गल्लीच्या मध्यभागी मद्य पीत बसला. त्यानंतर जेव्हा शास्ते भिक्खू संघासह त्या ठिकाणी आले, तेव्हा लोकांनी त्याला सांगितले - 'शास्ते आले आहेत.' तो म्हणाला - 'त्यांना सांगा की पुढे जा, हा माझ्यापेक्षा मोठा नाही, मी त्यांना मार्ग देणार नाही.' वारंवार सांगूनही तो तसाच बसून राहिला. शास्त्यांना आपल्या मामाकडून मार्ग न मिळाल्यामुळे तेथूनच परत फिरावे लागले. त्यानेही (सुप्पबुद्धाने) एका गुप्तहेराला पाठवले - 'जा, त्यांचे बोलणे ऐकून ये.' शास्त्यांनीही परतताना स्मितहास्य केले. तेव्हा स्थवीर आनंदांनी विचारले - 'भन्ते, स्मितहास्य करण्याचे काय कारण आहे?' तेव्हा शास्त्यांनी विचारले - 'आनंदा, तू सुप्पबुद्धाला पाहतोस का?' 'होय, भन्ते, पाहतो.' 'माझ्यासारख्या बुद्धाला मार्ग न देऊन त्याने अत्यंत गंभीर कर्म केले आहे. आजपासून सातव्या दिवशी तो महालाच्या खाली, महालाच्या तळघरात पृथ्वीत (जमिनीत) गडप होईल,' असे त्यांनी सांगितले.

---

Sunakkhattopi (ma. ni. aṭṭha. 1.147) pubbe bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dibbacakkhuparikammaṃ pucchi. Athassa bhagavā kathesi. So dibbacakkhuṃ nibbattetvā ālokaṃ vaḍḍhetvā olokento devaloke nandanavanacittalatāvanaphārusakavanamissakavanesu dibbasampattiṃ anubhavamāne devaputte ca devadhītaro ca disvā – ‘‘etesaṃ evarūpāya attabhāvasampattiyā ṭhitānaṃ kira madhuro nu kho saddo bhavissatī’’ti saddaṃ sotukāmo hutvā dasabalaṃ upasaṅkamitvā dibbasotadhātuparikammaṃ pucchi. Bhagavā panassa – ‘‘dibbasotadhātussa upanissayo natthī’’ti ñatvā parikammaṃ na kathesi. Na hi buddhā yaṃ na bhavissati, tassa parikammaṃ kathenti. So bhagavati āghātaṃ bandhitvā cintesi – ‘‘ahaṃ samaṇaṃ gotamaṃ paṭhamaṃ dibbacakkhuparikammaṃ pucchiṃ, so mayhaṃ ‘sampajjatu vā mā vā sampajjatū’ti kathesi. Ahaṃ pana paccattapurisakārena taṃ nibbattetvā dibbasotadhātuparikammaṃ pucchiṃ, taṃ me na kathesi. Addhā evaṃ [Pg.137] hoti ‘ayaṃ rājapabbajito dibbacakkhuñāṇaṃ nibbattetvā, dibbasotañāṇaṃ nibbattetvā, cetopariyakammañāṇaṃ nibbattetvā, āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ nibbattetvā, mayā samasamo bhavissatī’ti issāmacchariyavasena mayhaṃ na kathetī’’ti bhiyyoso āghātaṃ bandhitvā kāsāyāni chaḍḍetvā gihibhāvaṃ patvāpi na tuṇhībhūto vihāsi. Dasabalaṃ pana asatā tucchena abbhācikkhitvā apāyūpago ahosi. Tampi bhagavā byākāsi. Vuttañhetaṃ – ‘‘evampi kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto mayā vuccamāno apakkameva imasmā dhammavinayā, yathā taṃ āpāyiko’’ti (dī. ni. 3.6). Tena vuttaṃ ‘‘aparepi suppabuddhasunakkhattādayo bhagavatā ñātāvā’’ti. Ādi-saddena kokālikādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

सुनक्खत्तने देखील (म. नि. अ. १.१४७) पूर्वी भगवंतांकडे जाऊन दिव्यचक्षूच्या परिकर्माविषयी (साधनेविषयी) विचारले होते. तेव्हा भगवंतांनी त्याला ते सांगितले. त्याने दिव्यचक्षू प्राप्त करून, प्रकाश वाढवून पाहत असताना, देवलोकातील नंदनवन, चित्तलतावन, फारुसकवन आणि मिस्सकवन या वनांमध्ये दिव्य संपत्तीचा उपभोग घेणारे देवपुत्र आणि देवकन्या पाहिल्या. 'अशा प्रकारच्या आत्मभाव-संपत्तीमध्ये (अस्तित्वात) असलेल्यांचा आवाज किती मधुर असेल बरे!' असा विचार करून तो आवाज ऐकण्याची इच्छा धरून तो दसबल (दशबल बुद्धां) कडे गेला आणि त्याने दिव्यश्रोतधातूच्या (दिव्य कानाच्या) परिकर्माविषयी विचारले. परंतु भगवंतांनी 'याला दिव्यश्रोतधातूचा उपनिषय (पात्रता/सहाय्यक परिस्थिती) नाही' हे जाणून त्याला परिकर्म सांगितले नाही. कारण जे घडणार नाही, त्याचे परिकर्म बुद्ध सांगत नाहीत. त्याने भगवंतांविषयी मनात आकस (द्वेष) धरून विचार केला - 'मी श्रमण गोतमांना आधी दिव्यचक्षूच्या परिकर्माविषयी विचारले, तेव्हा त्यांनी मला 'ते यशस्वी होवो वा न होवो' असे सांगितले. परंतु मी स्वतःच्या पुरुषार्थाने ते प्राप्त केले आणि जेव्हा दिव्यश्रोतधातूच्या परिकर्माविषयी विचारले, तेव्हा त्यांनी मला ते सांगितले नाही. नक्कीच असे आहे की, 'हा राजपुत्र प्रव्रजित (दीक्षित) होऊन दिव्यचक्षूज्ञान, दिव्यश्रोतज्ञान, चेतोपरियज्ञान (दुसऱ्यांच्या मनाचे ज्ञान) आणि आसवांच्या क्षयाचे ज्ञान (अर्हतपद) प्राप्त करून माझ्या बरोबरीचा होईल' या ईर्ष्या आणि मत्सरापोटी ते मला सांगत नाहीत.' त्याने अधिकच आकस धरून काषाय वस्त्रे (भगवी वस्त्रे) फेकून दिली आणि गृहस्थ बनूनही तो गप्प बसला नाही. दसबल (बुद्धां) वर खोटा आणि निरर्थक आरोप करून तो अपायगामी (नरकगामी) झाला. भगवंतांनी त्याचे भाकीतही केले होते. कारण असे म्हटले आहे - 'अशा प्रकारे, हे भग्गव, सुन्क्खत्त लिच्छविपुत्राला माझ्याद्वारे सांगितले जात असतानाही तो या धम्म-विनयातून बाहेर पडला, जणू काही तो अपायगामीच (नरकगामी) होता' (दी. नि. ३.६). म्हणूनच म्हटले आहे - 'इतरही सुप्पबुद्ध, सुनक्खत्त इत्यादींना भगवंतांनी जाणले होते.' 'इत्यादी' (आदि) या शब्दाने कोकालिक इत्यादींचा समावेश समजला पाहिजे.

---

Susīmo paribbājakoti (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.70) evaṃnāmako vedaṅgesu kusalo paṇḍito paribbājako. Aññatitthiyā hi parihīnalābhasakkārasilokā ‘‘samaṇo gotamo na jātigottādīni ārabbha lābhaggappatto jāto, kaviseṭṭho panesa uttamakavitāya sāvakānaṃ bandhaṃ bandhitvā deti. Te taṃ uggaṇhitvā upaṭṭhākānaṃ upanisinnakathampi anumodanampi sarabhaññampīti evamādīni kathenti. Te tesaṃ pasannānaṃ lābhaṃ upasaṃharanti. Sace mayaṃ yaṃ samaṇo gotamā jānāti, tato thokaṃ jāneyyāma, attano samayaṃ tattha pakkhipitvā mayampi upaṭṭhākānaṃ katheyyāma. Tato etehi lābhitarā bhaveyyāma. Ko nu kho samaṇassa gotamassa santike pabbajitvā khippameva uggaṇhituṃ sakkhissatī’’ti evaṃ cintetvā ‘‘susimo paṭibalo’’ti disvā upasaṅkamitvā evamāhaṃsu ‘‘ehi tvaṃ, āvuso susīma, samaṇe gotame brahmacariyaṃ cara, tvaṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā amhe vāceyyāsi, taṃ mayaṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā gihīnaṃ bhāsissāma, evaṃ mayampi sakkatā bhavissāma garukatā mānitā pūjitā lābhino cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārāna’’nti (saṃ. ni. 2.70).

‘सुसीम परिब्बाजक’ (सं. नि. अट्ठ. २.२.७०) या नावाचा वेदांगांमध्ये कुशल, पंडित असा एक परिब्बाजक (परिव्राजक) होता. इतर अन्यतीर्थिय (इतर पंथांचे लोक), ज्यांचे लाभ, सत्कार आणि कीर्ती नष्ट झाली होती, ते विचार करू लागले, “श्रमण गोतम हा काही जन्म किंवा गोत्र इत्यादींमुळे श्रेष्ठ लाभाला प्राप्त झालेला नाही. तो तर एक श्रेष्ठ कवी आहे, जो उत्तम काव्याची रचना करून आपल्या श्रावकांना देतो. ते (श्रावक) ते ग्रहण करून (शिकून) आपल्या उपासकांसमोर बसून प्रवचन, अनुमोदन आणि सरभञ्ञ (स्वरयुक्त गायन) इत्यादी स्वरूपात ते सांगतात. ते त्या प्रसन्न झालेल्या उपासकांकडून लाभ मिळवतात. जर श्रमण गोतम जे जाणतो, त्यातील थोडे जरी आपण जाणून घेतले आणि त्यात आपला सिद्धांत समाविष्ट करून आपणही उपासकांना सांगितले, तर आपण त्यांच्यापेक्षा अधिक लाभ मिळवू शकू. श्रमण गोतमांच्या जवळ प्रवज्जा (दीक्षा) घेऊन कोण बरे हे लवकर शिकू शकेल?” असा विचार करून त्यांनी “सुसीम समर्थ आहे” असे पाहिले आणि त्याच्याजवळ जाऊन असे म्हणाले, “ये, मित्र सुसीम! तू श्रमण गोतमांच्या जवळ ब्रह्मचर्य पालन कर. तू तो धम्म शिकून आम्हाला शिकव. आम्ही तो धम्म शिकून गृहस्थांना सांगू. अशा प्रकारे आम्हीही सत्कृत, गुरुत (आदरणीय), मानित, पूजित होऊ आणि आम्हालाही चीवर, पिंडपात, सेनासन आणि ग्लानप्रत्यय-भेषज्ज-परिक्खार (औषधोपचार व इतर सामग्री) प्राप्त होईल.” (सं. नि. २.७०).

---

Atha susīmo paribbājako tesaṃ vacanaṃ sampaṭicchitvā yenānando tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā pabbajjaṃ yāci. Thero ca taṃ ādāya bhagavantaṃ [Pg.138] upasaṅkamitvā etamatthaṃ ārocesi. Bhagavā pana cintesi ‘‘ayaṃ paribbājako titthiyasamaye ‘ahaṃ pāṭiekko satthā’ti paṭijānamāno carati, ‘idheva maggabrahmacariyaṃ carituṃ icchāmī’ti kira vadati, kiṃ nu kho mayi pasanno, udāhu mayhaṃ vā mama sāvakānaṃ dhammakathāya pasanno’’ti. Athassa ekaṭṭhānepi pasādābhāvaṃ ñatvā ‘‘ayaṃ mama sāsane ‘dhammaṃ thenessāmī’ti pabbajati, itissa āgamanaṃ aparisuddhaṃ, nipphatti nu kho kīdisā’’ti olokento ‘‘kiñcāpi ‘dhammaṃ thenessāmī’ti pabbajati, katipāheneva pana ghaṭetvā arahattaṃ gaṇhissatī’’ti ñatvā ‘‘tenahānanda, susīmaṃ pabbājethā’’ti āha. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘evaṃ bhagavatā ko ñāto? Susīmo paribbājako’’ti.

त्यानंतर सुसीम परिब्बाजकाने त्यांचे बोलणे स्वीकारले आणि तो जेथे आयुष्मान् आनंद होते तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने प्रवज्जेची (दीक्षेची) याचना केली. थेरांनी (आनंदांनी) त्याला सोबत घेऊन भगवंतांकडे जाऊन ही गोष्ट सांगितली. भगवंतांनी विचार केला, “हा परिब्बाजक तीर्थियांच्या संप्रदायात ‘मी स्वतः एक शास्ता (गुरु) आहे’ असा दावा करत फिरतो आणि आता म्हणतो की ‘मला येथेच मार्ग-ब्रह्मचर्य आचरायचे आहे.’ हा माझ्यावर प्रसन्न आहे की माझ्या किंवा माझ्या श्रावकांच्या धम्मकथेवर प्रसन्न आहे?” त्यानंतर, त्याच्या मनात एकाही ठिकाणी श्रद्धा (प्रसाद) नसल्याचे जाणून, “हा माझ्या शासनात ‘धम्म चोरण्यासाठी’ (धम्माची चोरी करण्यासाठी) प्रवज्जा घेत आहे, त्यामुळे त्याचे येणे अपवित्र आहे; परंतु याचा परिणाम काय होईल?” असा विचार करत भगवंतांनी जाणले की, “जरी हा ‘धम्म चोरण्यासाठी’ प्रवज्जा घेत असला, तरी काही दिवसांतच प्रयत्न करून तो अरहंतपद प्राप्त करेल.” हे जाणून भगवंत म्हणाले, “तसे असेल तर आनंदा, सुसीमाला प्रवज्जा द्या.” याच संदर्भाने हे म्हटले गेले आहे, “अशा प्रकारे भगवंतांनी कोणाला जाणले? सुसीम परिब्बाजकाला.”

---

Santatimahāmattoti (dha. pa. aṭṭha. 2.141 santatimahāmattavatthu) so kira ekasmiṃ kāle rañño pasenadissa paccantaṃ kupitaṃ vūpasametvā āgato. Athassa rājā tuṭṭho satta divasāni rajjaṃ datvā ekaṃ naccagītakusalaṃ itthiṃ adāsi. So satta divasāni surāmadamatto hutvā sattame divase sabbālaṅkārappaṭimaṇḍito hatthikkhandhavaragato nahānatitthaṃ gacchanto satthāraṃ piṇḍāya pavisantaṃ dvārantare disvā hatthikkhandhavaragatova sīsaṃ cāletvā vandi. Satthā sitaṃ katvā ‘‘ko nu kho, bhante, sitapātukaraṇe hetū’’ti ānandattherena puṭṭho sitakāraṇaṃ ācikkhanto āha – ‘‘passasi, ānanda, santatimahāmattaṃ, ajjeva sabbābharaṇappaṭimaṇḍito mama santikaṃ āgantvā cātuppadikagāthāvasāne arahattaṃ patvā parinibbāyissatī’’ti. Tena vuttaṃ ‘‘evaṃ ko ñāto bhagavatāti? Santatimahāmatto’’ti.

‘संतति महामात्र’ (ध. प. अट्ठ. २.१४१ संतति महामात्र वत्थु) - असे म्हटले जाते की, एका वेळी तो राजा पसेनदीच्या (प्रसेनजितच्या) सीमाभागातील बंड शमवून परत आला होता. तेव्हा राजाने प्रसन्न होऊन त्याला सात दिवसांसाठी राज्य दिले आणि नृत्य-गायनात कुशल असलेली एक स्त्री भेट दिली. तो सात दिवस मद्याच्या नशेत धुंद राहिला. सातव्या दिवशी सर्व अलंकारांनी विभूषित होऊन, श्रेष्ठ हत्तीच्या पाठीवर बसून स्नानघाटाकडे जात असताना, त्याने शास्त्यांना (बुद्धांना) भिक्षेसाठी नगरद्वारात प्रवेश करताना पाहिले. हत्तीच्या पाठीवर बसूनच त्याने आपले मस्तक नमवून वंदन केले. शास्त्यांनी (बुद्धांनी) मंदस्मित केले. आयुष्मान् आनंद थेरांनी विचारले, “भन्ते! मंदस्मित करण्याचे काय कारण आहे?” तेव्हा मंदस्मिताचे कारण सांगताना शास्ते म्हणाले - “आनंदा, तू संतति महामात्राला पाहत आहेस का? आजच सर्व अलंकारांनी विभूषित होऊन तो माझ्याकडे येईल आणि एका चार चरणांच्या गाथेच्या शेवटी अरहंतपद प्राप्त करून परिनिब्बान (परिनिर्वाण) पावेल.” म्हणूनच हे म्हटले गेले आहे, “अशा प्रकारे भगवंतांनी कोणाला जाणले? संतति महामात्राला.”

---

Purisindriyañāṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पुरिसिन्द्रियञाणसुत्तवण्णना (पुरिषेंद्रियज्ञानसूत्रवर्णन) समाप्त झाली.

---

9. Nibbedhikasuttavaṇṇanā

९. निब्बेधिकसुत्तवण्णना (निर्वेधिकसूत्रवर्णन).

---

63. Navame parihāyati attano phalaṃ pariggahetvā vattati, tassa vā kāraṇabhāvaṃ upagacchatīti pariyāyoti idha kāraṇaṃ vuttanti āha ‘‘nibbijjhanakāraṇa’’nti.

६३. नवव्या (सुत्तात) ‘परिहायति’ म्हणजे स्वतःचे फल ग्रहण करून वर्तते किंवा त्याच्या कारणीभूत भावाला प्राप्त होते. ‘परियाय’ म्हणजे येथे कारण सांगितले आहे, म्हणून ‘निब्बिज्झनकारण’ (भेदण्याचे किंवा वेधण्याचे कारण) असे म्हटले आहे.

---

‘‘Anujānāmi[Pg.139], bhikkhave, ahatānaṃ vatthānaṃ diguṇaṃ saṅghāṭi’’nti ettha hi paṭalaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Accenti kālā tarayanti rattiyo, vayoguṇā anupubbaṃ jahantī’’ti (saṃ. ni. 1.4) ettha rāsaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā’’ti (ma. ni. 3.379) ettha ānisaṃsaṭṭho. ‘‘Antaṃ antaguṇaṃ (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110; khu. pā. 3.dvattiṃsākāro), kayirā mālāguṇe bahū’’ti (dha. pa. 53) ettha bandhanaṭṭho guṇaṭṭho. Idhāpi esova adhippetoti āha ‘‘bandhanaṭṭhena guṇā’’ti. Kāmarāgassa saṃyojanassa paccayabhāvena vatthukāmesupi bandhanaṭṭho rāsaṭṭho vā guṇaṭṭho daṭṭhabbo. Cakkhuviññeyyāti vā cakkhuviññāṇataṃdvārikaviññāṇehi jānitabbā. Sotaviññeyyātiādīsupi eseva nayo. Iṭṭhārammaṇabhūtāti sabhāveneva iṭṭhārammaṇajātikā, iṭṭhārammaṇabhāvaṃ vā pattā. Kamanīyāti kāmetabbā. Manavaḍḍhanakāti manoharā. Etena parikappanatopi iṭṭhārammaṇabhāvaṃ saṅgaṇhāti. Piyajātikāti piyāyitabbasabhāvā. Kāmūpasañhitāti kāmarāgena upecca sambandhanīyā sambandhā kātabbā. Tenāha ‘‘ārammaṇaṃ katvā’’tiādi. Saṅkapparāgoti vā subhādivasena saṅkappitavutthamhi uppannarāgo. Evamettha vatthukāmaṃ paṭikkhipitvā kilesakāmo vutto tasseva vasena tesampi kāmabhāvasiddhito, kilesakāmassapi iṭṭhavedanā diṭṭhādisampayogabhedena pavattiākārabhedena ca atthi vicittakāti tato visesetuṃ ‘‘citravicitrārammaṇānī’’ti āha, nānappakārāni rūpādiārammaṇānīti attho.

“भिक्खवे! मी नवीन वस्त्रांचे दुप्पट (दोन पदरी) संघात (संघाटी) अनुमती देतो” (अनुजानामि, भिक्खवे, अहतानं वत्थानं दिगुणं सङ्घाटिं) - येथे ‘गुण’ शब्दाचा अर्थ ‘पदर’ (थर) असा आहे. “काळ निघून जातो, रात्री उलटून जातात, वयाच्या अवस्था (वयोवृद्धी) अनुक्रमाने सोडून जातात” (अच्चेन्ति काला तरयन्ति रत्तियो, वयोगुणा अनुपुब्बं जहन्ति) - येथे ‘गुण’ शब्दाचा अर्थ ‘समूह’ (रास) असा आहे. “शंभर पटीने दक्षिणेची (दानाची) अपेक्षा करावी” (सतगुणा दक्खिणा पाटिकङ्खितब्बा) - येथे ‘गुण’ शब्दाचा अर्थ ‘आणिसंस’ (फायदा/लाभ) असा आहे. “आतडे, अंतगुळ (आतड्याचे वेढे), अनेक फुलांचे हार बनवावेत” (अन्तं अन्तगुणं, कयिरा मालागुणे बहू) - येथे ‘गुण’ शब्दाचा अर्थ ‘बंधन’ (दोरी/धागा) असा आहे. येथेही हाच अर्थ अभिप्रेत आहे, म्हणून “बंधनत्थेन गुणा” (बंधनाच्या अर्थाने गुण) असे म्हटले आहे. कामरागाच्या संयोजनाचे (बंधनाचे) कारण असल्यामुळे वत्थुकाम (वस्तुरूप काम) मध्येही बंधनाचा किंवा समूहाचा अर्थ ‘गुण’ म्हणून पाहावा. ‘चक्खुविञ्ञेय्या’ (डोळ्यांनी जाणता येण्याजोगे) म्हणजे चक्षुविज्ञानाने आणि त्याच्या द्वाराने उत्पन्न होणाऱ्या विज्ञानाने जाणले जाणारे. ‘सोतविञ्ञेय्या’ (कानांनी जाणता येण्याजोगे) इत्यादींमध्येही हाच नियम लागू होतो. ‘इट्ठारम्मणभूता’ म्हणजे स्वभावानेच इष्ट (प्रिय) आलंबन असणारे किंवा इष्ट आलंबन भावाला प्राप्त झालेले. ‘कमनीया’ म्हणजे कामना करण्याजोगे. ‘मनवड्ढनका’ म्हणजे मनोहर (मनाला आनंद देणारे). याद्वारे कल्पनेने देखील इष्ट आलंबन असण्याचा समावेश होतो. ‘पियजातिका’ म्हणजे प्रिय वाटणाऱ्या स्वभावाचे. ‘कामूपसञ्हिता’ म्हणजे कामरागाने युक्त होऊन जोडले जाणारे किंवा संबंध जोडले जाणारे. म्हणूनच “आलंबन करून” इत्यादी म्हटले आहे. ‘सङ्कप्परागो’ म्हणजे शुभ इत्यादी भावनेने कल्पिलेल्या वस्तूवर उत्पन्न झालेला राग (आसक्ती). अशा प्रकारे येथे वत्थुकाम (बाह्य वस्तूंचा काम) नाकारून किलेशकाम (क्लेशरूप काम/वासना) सांगितले आहे, कारण त्याच्याच प्रभावाने त्या वस्तूंचा कामभाव सिद्ध होतो. आणि किलेशकामामध्येही सुखद वेदना, दृष्टी इत्यादींच्या संयोगाच्या भेदाने आणि प्रवृत्तीच्या प्रकारांच्या भेदाने विविधता असते, म्हणून त्याहून वेगळे दाखवण्यासाठी “चित्रविचित्रारम्मणानि” (विविध प्रकारची आलंबने) असे म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ रूप इत्यादी विविध प्रकारची आलंबने असा आहे.

---

Athettha dhīrā vinayanti chandanti atha etesu ārammaṇesu dhitisampannā paṇḍitā chandarāgaṃ vinayanti.

“अथेट्थ धीरा विनयन्ति छन्दं” (येथे धैर्यवान लोक इच्छेचे दमन करतात) म्हणजे या आलंबनांच्या बाबतीत धैर्यसंपन्न पंडित लोक छंदरागाचे (इच्छेचे/आसक्तीचे) दमन करतात (नष्ट करतात).

---

Tajjātikanti taṃsabhāvaṃ, atthato pana tassa kāmassa anurūpanti vuttaṃ hoti. Puññassa bhāgo puññabhāgo, puññakoṭṭhāso. Tena nibbatto, tattha vā bhavoti puññabhāgiyo. Apuññabhāgiyoti etthāpi eseva nayo. Vipākoyeva vepakkanti āha ‘‘vohāravipāka’’nti.

‘तज्जातिकं’ म्हणजे त्या स्वभावाचे, परंतु अर्थाच्या दृष्टीने त्या कामाच्या (वासनेच्या) अनुरूप असे म्हटले आहे. पुण्याचा भाग म्हणजे ‘पुण्यभाग’ (पुण्याचा हिस्सा). त्याने उत्पन्न झालेला किंवा त्यात असणारा तो ‘पुण्यभागिय’ (पुण्यभागी). ‘अपुण्यभागिय’ यामध्येही हाच नियम आहे. विपाक (परिणाम) म्हणजेच ‘वेपक्कं’ (विपक्वता), म्हणून ‘वोहारविपाक’ (व्यावहारिक विपाक/परिणाम) असे म्हटले आहे.

---

Sabbasaṅgāhikāti kusalākusalasādhāraṇā. Saṃvidahanacetanāti sampayuttadhammesu saṃvidahanalakkhaṇā cetanā. Urattāḷinti uraṃ tāḷetvā[Pg.140]. Ekapadanti ekapadacitaṃ mantaṃ. Tenāha ‘‘ekapadamantaṃ vā’’tiādi.

सब्बसंगाहिका (सगळ्यांना सामावून घेणारी) म्हणजे कुशल आणि अकुशल धर्मांमध्ये सामायिक असणारी. संविदहनचेतना (व्यवस्थापन करणारी चेतना) म्हणजे संप्रयुक्त धर्मांमध्ये व्यवस्थापन करण्याचे लक्षण असणारी चेतना. 'उरत्ताळिं' म्हणजे छाती बडवून. 'एकपदं' म्हणजे एका पदाने युक्त असलेला मंत्र. म्हणूनच 'एकपदमन्तं वा' (किंवा एक पदाचा मंत्र) इत्यादी म्हटले आहे.

---

Nibbedhikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

निब्बेधिकसुत्तवण्णना (निब्बेधिक सुत्ताचे वर्णन) समाप्त झाली.

---

10. Sīhanādasuttavaṇṇanā

१०. सीहनादसुत्तवण्णना (सिंहनाद सुत्ताचे वर्णन)

---

64. Dasame tathāgatabalānīti aññehi asādhāraṇāni tathāgatasseva balāni. Nanu cetāni sāvakānampi ekaccāni uppajjantīti? Kāmaṃ uppajjanti, yādisāni pana buddhānaṃ ṭhānāṭṭhānañāṇādīni, na tādisāni tadaññesaṃ kadāci uppajjantīti aññehi asādhāraṇāni. Imameva hi yathāvuttaṃ lesaṃ apekkhitvā sādhāraṇabhāvato āsayānusayañāṇādīsu eva asādhāraṇasamaññā niruḷhā. Yathā pubbabuddhānaṃ balāni puññassa sampattiyā āgatāni, tathā āgatabalānīti vā tathāgatabalāni. Usabhassa idaṃ āsabhaṃ, seṭṭhaṭṭhānaṃ. Pamukhanādanti seṭṭhanādaṃ. Paṭivedhañāṇañceva desanāñāṇañcāti ettha paññāya pabhāvitaṃ attano ariyaphalāvahaṃ paṭivedhañāṇaṃ. Karuṇāya pabhāvitaṃ sāvakānaṃ ariyaphalāvahaṃ desanāñāṇaṃ. Tattha paṭivedhañāṇaṃ uppajjamānaṃ uppannanti duvidhaṃ. Tañhi abhinikkhamanato yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Tusitabhavanato yāva mahābodhipallaṅke arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Dīpaṅkarato paṭṭhāya yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Desanāñāṇampi pavattamānaṃ pavattanti duvidhaṃ. Tañhi yāva aññātakoṇḍaññassa sotāpattimaggā pavattamānaṃ, phalakkhaṇe pavattaṃ nāma. Tesu paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ, desanāñāṇaṃ lokiyaṃ. Ubhayampi panetaṃ aññehi asādhāraṇaṃ, buddhānaññeva orasañāṇaṃ.

६४. दहाव्या सुत्तात 'तथागतबलानि' म्हणजे इतरांपेक्षा असाधारण असणारी, केवळ तथागतांचीच बले होत. पण ही बले श्रावकांमध्येही काही प्रमाणात उत्पन्न होतात की नाही? होय, ती नक्कीच उत्पन्न होतात, परंतु बुद्धांचे जे 'ठानाठानञाण' (स्थान-अस्थान ज्ञान) इत्यादी ज्ञान आहे, तसे ज्ञान इतरांमध्ये कधीही उत्पन्न होत नाही, म्हणून ती इतरांपेक्षा असाधारण आहेत. याच पूर्वोक्त कारणाचा विचार करून, सामायिक स्वरूपाच्या 'आसयानुसयञाण' (आशयानुशयज्ञान) इत्यादींमध्येच असाधारण संज्ञा रूढ झाली आहे. ज्याप्रमाणे पूर्व बुद्धांची बले पुण्याच्या समृद्धीमुळे प्राप्त झाली, त्याचप्रमाणे प्राप्त झालेली बले म्हणजे 'तथागतबले' होय. 'आसभं' म्हणजे वृषभाचे (बैलाचे), म्हणजेच श्रेष्ठ स्थान. 'पमुखनादं' म्हणजे श्रेष्ठ नाद. 'पटिवेधञाणं' (प्रतिवेध ज्ञान) आणि 'देसनाञाणं' (देशना ज्ञान) यामध्ये प्रज्ञेने प्रभावित झालेले, स्वतःला आर्यफळ मिळवून देणारे ते 'प्रतिवेध ज्ञान' होय. करुणेने प्रभावित झालेले, श्रावकांना आर्यफळ मिळवून देणारे ते 'देशना ज्ञान' होय. त्यामध्ये प्रतिवेध ज्ञान हे 'उत्पन्न होत असलेले' आणि 'उत्पन्न झालेले' असे दोन प्रकारचे आहे. कारण ते महाभिनिष्क्रमणापासून अर्हतमार्गापर्यंत 'उत्पन्न होत असलेले' असते आणि फळक्षणी 'उत्पन्न झालेले' असे म्हटले जाते. तुषित भवनापासून महाबोधीच्या आसनावरील अर्हतमार्गापर्यंत 'उत्पन्न होत असलेले' असते आणि फळक्षणी 'उत्पन्न झालेले' असे म्हटले जाते. दीपंकर बुद्धांच्या काळापासून अर्हतमार्गापर्यंत 'उत्पन्न होत असलेले' असते आणि फळक्षणी 'उत्पन्न झालेले' असे म्हटले जाते. देशना ज्ञान देखील 'प्रवृत्त होत असलेले' आणि 'प्रवृत्त झालेले' असे दोन प्रकारचे आहे. कारण ते जोपर्यंत आज्ञातकौंडिन्य यांच्या स्रोतापत्ती मार्गापर्यंत 'प्रवृत्त होत असलेले' असते आणि फळक्षणी 'प्रवृत्त झालेले' असे म्हटले जाते. त्यापैकी प्रतिवेध ज्ञान हे लोकोत्तर आहे आणि देशना ज्ञान हे लौकिक आहे. परंतु हे दोन्हीही इतरांपेक्षा असाधारण आहेत आणि केवळ बुद्धांचेच स्वतःचे (औरस) ज्ञान आहे.

---

Ṭhānañca ṭhānato pajānātīti kāraṇañca kāraṇato pajānāti. Yasmā tattha phalaṃ tiṭṭhati tadāyattavuttitāya uppajjati ceva pavattati ca, tasmā ṭhānanti vuccati. Bhagavā ‘‘ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ hetū paccayā uppādāya, taṃ taṃ ṭhānaṃ, ye ye dhammā yeyaṃ yeyaṃ dhammānaṃ na hetū na paccayā uppādāya, taṃ taṃ aṭṭhāna’’nti pajānanto ṭhānato aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti.

'ठाणञ्च ठाणतो पजानाति' (स्थान आणि स्थानानुसार जाणतो) म्हणजे कारण आणि कारणावरून जाणतो. कारण ज्यामध्ये फळ टिकून राहते, त्याच्या अधीन राहूनच ते उत्पन्न होते आणि प्रवृत्त होते, म्हणून त्याला 'स्थान' असे म्हटले जाते. भगवान 'जे जे धर्म ज्या ज्या धर्मांच्या उत्पत्तीसाठी हेतू आणि प्रत्यय (कारण) आहेत, ते ते स्थान होय; आणि जे जे धर्म ज्या ज्या धर्मांच्या उत्पत्तीसाठी हेतू आणि प्रत्यय नाहीत, ते ते अस्थान होय' असे जाणून, स्थानानुसार आणि अस्थानानुसार यथार्थपणे जाणतात.

---

Samādiyantīti [Pg.141] samādānāni, tāni pana samādiyitvā katāni hontīti āha ‘‘samādiyitvā katāna’’nti. Kammameva vā kammasamādānanti etena ‘‘samādāna’’nti saddassa apubbatthābhāvaṃ dasseti muttagatasadde gatasaddassa viya. Gatīti nirayādigatiyo. Upadhīti attabhāvo. Kāloti kammassa vipaccanārahakālo. Payogoti vipākuppattiyā paccayabhūtā kiriyā.

जे स्वीकारले जातात ते 'समादान' होत, आणि ते स्वीकारून केले जातात म्हणून 'समादियित्वा कतानं' (स्वीकारून केलेले) असे म्हटले आहे. किंवा कर्म हेच 'कर्मसमादान' होय, याने 'समादान' या शब्दाचा कोणताही नवीन अर्थ नाही हे दर्शविले आहे, जसे 'मुत्तगत' या शब्दात 'गत' या शब्दाचा असतो. 'गती' म्हणजे नरक इत्यादी गती. 'उपधी' म्हणजे आत्मभाव. 'काळ' म्हणजे कर्माच्या विपाकाचा (फळ मिळण्याचा) योग्य काळ. 'प्रयोग' म्हणजे विपाकाच्या उत्पत्तीसाठी प्रत्यय (कारण) बनलेली क्रिया.

---

Catunnaṃ jhānānanti paccanīkajjhāpanaṭṭhena ārammaṇūpanijjhānaṭṭhena ca catunnaṃ rūpāvacarajjhānānaṃ. Catukkanayena hetaṃ vuttaṃ. Aṭṭhannaṃ vimokkhānanti ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnaṃ (ma. ni. 2.248; 3.312; dha. sa. 248; paṭi. ma. 1.209) aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ. Tiṇṇaṃ samādhīnanti savitakkasavicārādīnaṃ tiṇṇaṃ samādhīnaṃ. Navannaṃ anupubbasamāpattīnanti paṭhamajjhānasamāpattiādīnaṃ navannaṃ anupubbasamāpattīnaṃ. Ettha ca paṭipāṭiyā aṭṭhannaṃ samādhītipi nāmaṃ, samāpattītipi cittekaggatāsabbhāvato, nirodhasamāpattiyā tadabhāvato na samādhīti nāmaṃ. Hānabhāgiyaṃ dhammanti appaguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ kāmādipakkhandanaṃ. Visesabhāgiyaṃ dhammanti paguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ dutiyajjhānādipakkhandanaṃ. Iti saññāmanasikārānaṃ kāmādidutiyajjhānādipakkhandanāni hānabhāgiyavisesabhāgiyadhammāti dassitāni. Tehi pana jhānānaṃ taṃsabhāvatā dhammasaddena vuttā. Tasmāti vuttamevatthaṃ hetubhāvena paccāmasati. Vodānanti paguṇatāsaṅkhātaṃ vodānaṃ. Tañhi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhahitvā dutiyajjhānādīnaṃ adhigamassa paccayattā ‘‘vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Ye pana ‘‘nirodhato phalasamāpattiyā vuṭṭhānanti pāḷi natthī’’ti vadanti. Te ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo’’ti imāya pāḷiyaṃ (paṭṭhā. 1.1.417) paṭisedhetabbā.

चार ध्यानांचे म्हणजे - विरोधी (क्लेशांना) जाळण्याच्या अर्थाने आणि आलंबनाचे सूक्ष्म निरीक्षण करण्याच्या अर्थाने चार रूपावचर ध्यानांचे. हे चतुष्कनयाने (चार प्रकारच्या पद्धतीने) सांगितले आहे. आठ विमोक्षांचे म्हणजे - 'रूपी रूपांना पाहतो' इत्यादी (म. नि. २.२४८; ३.३१२; ध. सं. २४८; पटि. म. १.२०९) आठ विमोक्षांचे. तीन समाधींचे म्हणजे - सवितर्क-सविचार इत्यादी तीन समाधींचे. नऊ अनुक्रमिक समापत्तींचे म्हणजे - प्रथम ध्यान समापत्ती इत्यादी नऊ अनुक्रमिक समापत्तींचे. आणि येथे अनुक्रमाने आठ समाधी असेही नाव आहे, आणि चित्ताच्या एकाग्रतेच्या अस्तित्वामुळे समापत्ती असेही नाव आहे; निरोध समापत्तीमध्ये त्याचा (चित्तैकाग्रतेचा) अभाव असल्यामुळे तिला समाधी असे नाव नाही. 'हानभागी धम्म' (हानीला कारणीभूत होणारा धर्म) म्हणजे - अपरिपक्व अशा प्रथम ध्यान इत्यादींमधून उठलेल्या (व्युत्थित झालेल्या) व्यक्तीच्या संज्ञा आणि मनसिकारांचे काम-वासना इत्यादींमध्ये प्रवृत्त होणे. 'विशेषभागी धम्म' (विशेषाला कारणीभूत होणारा धर्म) म्हणजे - परिपक्व अशा प्रथम ध्यान इत्यादींमधून उठलेल्या व्यक्तीच्या संज्ञा आणि मनसिकारांचे द्वितीय ध्यान इत्यादींमध्ये प्रवृत्त होणे. अशा प्रकारे संज्ञा आणि मनसिकारांचे काम इत्यादींमध्ये आणि द्वितीय ध्यान इत्यादींमध्ये प्रवृत्त होणे हे अनुक्रमाने 'हानभागी' आणि 'विशेषभागी' धर्म आहेत असे दर्शविले आहे. परंतु, त्यांच्याद्वारे ध्यानांचा तो स्वभाव 'धम्म' या शब्दाने सांगितला आहे. 'त्यामुळे' (तस्मा) या शब्दाने आधी सांगितलेल्या अर्थाचाच हेतू म्हणून निर्देश केला आहे. 'वोदान' (परिशुद्धी) म्हणजे परिपक्वतेच्या स्वरूपातील परिशुद्धी होय. कारण प्रथम ध्यान इत्यादींमधून उठून द्वितीय ध्यान इत्यादींच्या प्राप्तीसाठी ते प्रत्यय (कारण) असल्यामुळे त्याला 'वुट्ठाण' (उत्थान/उठणे) असे म्हटले आहे. परंतु जे लोक 'निरोधापासून फलसमापत्तीचे उत्थान होते अशी पाळी (पाठांतर) नाही' असे म्हणतात, त्यांचे 'निरोधातून उठणाऱ्या व्यक्तीला नेवसंज्ञानासंज्ञायतन हे फलसमापत्तीच्या अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय (कारण) होते' या पाळीद्वारे (पट्ठा. १.१.४१७) खंडन केले पाहिजे.

---

Sīhanādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सीहनादसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

महावग्गवर्णना समाप्त झाली.

---

7. Devatāvaggo

७. देवतावर्ग

---

1-3. Anāgāmiphalasuttādivaṇṇanā

१-३. अनागामिफलसुत्त इत्यादींची वर्णना

---

65-67. Sattamassa [Pg.142] paṭhamādīni uttānatthāni. Tatiye abhisamācāre uttamasamācāre bhavaṃ ābhisamācārikaṃ, vattappaṭipattivattaṃ. Tenāha ‘‘uttamasamācārabhūta’’ntiādi. Sekhapaṇṇattisīlanti sekhiyavasena paññattasīlaṃ.

६५-६७. सातव्या (वर्गातील) पहिले इत्यादी सुत्ते स्पष्ट अर्थाची आहेत. तिसऱ्या सुत्तात 'अभिसमाचार' म्हणजे उत्तम आचारामध्ये असणारे 'आभिसमाचारिक' होय, जे व्रत आणि प्रतिपत्तीचे व्रत आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'उत्तम आचाररूप' इत्यादी. 'सेखपण्णत्तिसील' म्हणजे शेखिय (नियम) च्या स्वरूपात प्रज्ञप्त केलेले (सांगितलेले) शील होय.

---

Anāgāmiphalasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

अनागामिफलसुत्त इत्यादींची वर्णना समाप्त झाली.

---

4-5. Saṅgaṇikārāmasuttādivaṇṇanā

४-५. संगणिकारामसुत्त इत्यादींची वर्णना

---

68-69. Catutthe gaṇena saṅgaṇaṃ samodhānaṃ gaṇasaṅgaṇikā, sā āramitabbaṭṭhena ārāmo etassāti gaṇasaṅgaṇikārāmo. Saṅgaṇikāti vā sakaparisasamodhānaṃ. Gaṇoti nānājanasamodhānaṃ. Sesamettha suviññeyyameva. Pañcamaṃ uttānatthameva.

६८-६९. चौथ्या सुत्तात - समूहाने (गणाने) एकत्रणे म्हणजे 'संगण' (गर्दी), तीच 'गणसंगणिका' (समूहाची गर्दी) होय. तिच्यामध्ये रममाण होण्याच्या अर्थाने जो आराम (आवड) बाळगतो, तो 'गणसंगणिकाराम' (समूहाच्या गर्दीत रमणारा) होय. किंवा 'संगणिका' म्हणजे आपल्या स्वतःच्या परिषदेचे (लोकांचे) एकत्र येणे. 'गण' म्हणजे विविध लोकांचे एकत्र येणे. येथील उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. पाचवे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

---

Saṅgaṇikārāmasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

संगणिकारामसुत्त इत्यादींची वर्णना समाप्त झाली.

---

6. Samādhisuttavaṇṇanā

६. समाधिसुत्तवर्णना

---

70. Chaṭṭhe paṭippassambhanaṃ paṭippassaddhīti atthato ekanti āha ‘‘na paṭippassaddhiladdhenāti kilesappaṭippassaddhiyā aladdhenā’’ti. Sukkapakkhe santenātiādīsu aṅgasantatāya ārammaṇasantatāya sabbakilesasantatāya ca santena, atappaniyaṭṭhena paṇītena, kilesappaṭippassaddhiyā laddhattā, kilesappaṭippassaddhibhāvaṃ vā laddhattā paṭippassaddhiladdhena, passaddhikilesena vā arahatā laddhattā paṭippassaddhiladdhena, ekodibhāvena adhigatattā ekodibhāvādhigatenāti evamattho daṭṭhabbo.

७०. सहाव्या सुत्तात - 'प्रतिप्रस्रंभण' (शांत होणे) आणि 'प्रतिप्रस्रब्धी' (प्रस्रब्धी/शांती) हे अर्थाने एकच आहेत, म्हणून म्हटले आहे - 'न प्रतिप्रस्रब्धिलब्धेन' म्हणजे 'क्लेशांच्या प्रतिप्रस्रब्धीने (शांतीने) जे प्राप्त झाले नाही'. शुक्लपक्षाच्या संदर्भात 'शांताने' इत्यादींमध्ये - अंगांच्या शांततेमुळे, आलंबनाच्या शांततेमुळे आणि सर्व क्लेशांच्या शांततेमुळे 'शांत' अशा, अतपनीय (ताप न देणाऱ्या) अर्थाने 'प्रणीत' अशा, क्लेशांच्या प्रतिप्रस्रब्धीने प्राप्त झाल्यामुळे किंवा क्लेश-प्रतिप्रस्रब्धी भाव प्राप्त झाल्यामुळे 'प्रतिप्रस्रब्धिलब्ध' अशा, किंवा शांत झालेल्या क्लेशांच्या अर्हताने प्राप्त केल्यामुळे 'प्रतिप्रस्रब्धिलब्ध' अशा, आणि एकोदीभावाने (चित्ताच्या एकाग्रतेने) प्राप्त झाल्यामुळे 'एकोदीभावाधिगत' अशा, या प्रकारे अर्थ समजून घ्यावा.

---

Samādhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

समाधिसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

7-10. Sakkhibhabbasuttādivaṇṇanā

७-१०. सक्खिभब्बसुत्त इत्यादींची वर्णना

---

71-74. Sattame [Pg.143] tasmiṃ tasmiṃ viseseti tasmiṃ tasmiṃ sacchikātabbe visese. Sakkhibhāvāya paccakkhakāritāya bhabbo sakkhibhabbo, tassa bhāvo sakkhibhabbatā. Taṃ sakkhibhabbataṃ. Sati satiāyataneti sati satikāraṇe. Kiñcettha kāraṇaṃ? Abhiññā vā abhiññāpādakajjhānaṃ vā, avasāne pana chaṭṭhābhiññāya arahattaṃ vā kāraṇaṃ, arahattassa vipassanā vāti veditabbaṃ. Yañhi taṃ tatra tatra sakkhibhabbatāsaṅkhātaṃ iddhividhapaccanubhavanādi, tassa abhiññā kāraṇaṃ. Atha iddhividhapaccanubhavanādi abhiññā, evaṃ sati abhiññāpādakajjhānaṃ kāraṇaṃ. Arahattampi ‘‘kudāssu nāmāhaṃ tadāyatanaṃ upasampajja viharissāmī’’ti anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhapetvā chaṭṭhābhiññaṃ nibbattentassa kāraṇaṃ. Idañca sabbasādhāraṇaṃ na hoti, sādhāraṇavasena pana arahattassa vipassanā kāraṇaṃ. Atha vā sati āyataneti tassa tassa visesādhigamassa upanissayasaṅkhāte kāraṇe satīti evamettha attho daṭṭhabbo.

७१-७४. सातव्या सुत्तात - 'त्या त्या विशेषात' म्हणजे त्या त्या साक्षात करावयाच्या विशेषात. 'साक्षीभावासाठी' म्हणजे प्रत्यक्ष अनुभवासाठी जो योग्य (भव्य) आहे तो 'साक्षीभव्य' होय, त्याचा भाव म्हणजे 'साक्षीभव्यता' होय. त्या साक्षीभव्यतेला. 'आयतन (कारण) असताना' म्हणजे कारण असताना. येथे कारण काय आहे? अभिज्ञा किंवा अभिज्ञा निर्माण करणारे ध्यान हे कारण आहे, किंवा शेवटी सहाव्या अभिज्ञेसाठी अर्हत्त्व हे कारण आहे, किंवा अर्हत्त्वासाठी विपश्यना हे कारण आहे, असे समजावे. कारण जे तिथे तिथे साक्षीभव्यता नावाचे ऋद्धिविध (ऋद्धीचे प्रकार) अनुभवणे इत्यादी आहे, त्याचे कारण अभिज्ञा आहे. जर ऋद्धिविध अनुभवणे इत्यादी ही अभिज्ञा असेल, तर अशा वेळी अभिज्ञा निर्माण करणारे ध्यान हे कारण आहे. अर्हत्त्व देखील - 'मी कधी बरं त्या आयतनाला (अवस्था) प्राप्त करून विहरेन?' अशा प्रकारे अनुत्तर विमोक्षांमध्ये इच्छा ठेवून सहावी अभिज्ञा उत्पन्न करणाऱ्यासाठी कारण आहे. आणि हे सर्वांसाठी साधारण (समान) नसते, परंतु साधारणपणे अर्हत्त्वासाठी विपश्यना हे कारण आहे. किंवा 'आयतन असताना' म्हणजे त्या त्या विशेष प्राप्तीचे उपनिषय (प्रबळ कारण) नावाचे कारण असताना, असा येथे अर्थ समजून घ्यावा.

---

Hānabhāgiyādīsu ‘‘paṭhamajjhānassa lābhiṃ kāmasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, hānabhāgiyo samādhi. Tadanudhammatā sati santiṭṭhati, ṭhitibhāgiyo samādhi. Avitakkasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, visesabhāgiyo samādhi. Nibbidāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti virāgūpasaṃhitā, nibbedhabhāgiyo samādhī’’ti (vibha. 799) iminā nayena sabbasamāpattiyo vitthāretvā hānabhāgiyādiattho veditabbo. Tattha paṭhamajjhānassa lābhinti yvāyaṃ appaguṇassa paṭhamassa jhānassa lābhī, taṃ. Kāmasahagatā saññāmanasikārā samudācarantīti tato vuṭṭhitaṃ ārammaṇavasena kāmasahagatā hutvā saññāmanasikārā samudācaranti tudanti, tassa kāmānatītassa kāmānupakkhandānaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena so paṭhamajjhānasamādhi hāyati parihāyati, tasmā hānabhāgiyo vutto. Tadanudhammatāti tadanurūpasabhāvo. Sati santiṭṭhatīti idaṃ micchāsatiṃ sandhāya vuttaṃ. Yassa hi paṭhamajjhānānurūpasabhāvā paṭhamajjhānaṃ santato paṇītato disvā assādayamānā abhinandamānā nikanti hoti, tassa nikantivasena so paṭhamajjhānasamādhi neva hāyati na vaḍḍhati, ṭhitikoṭṭhāsiko hoti. Tena vuttaṃ [Pg.144] ‘‘ṭhitibhāgiyo samādhī’’ti. Avitakkasahagatāti avitakkaṃ dutiyajjhānaṃ santato paṇītato manasikaroto ārammaṇavasena avitakkasahagatā. Saññāmanasikārā samudācarantīti paguṇapaṭhamajjhānato vuṭṭhitaṃ dutiyajjhānādhigamatthāya codenti tudanti. Tassa upari dutiyajjhānānupakkhandānaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena so paṭhamajjhānasamādhi visesabhūtassa dutiyajjhānassa uppattipadaṭṭhānatāya ‘‘visesabhāgiyo’’ti vutto.

हानभागिय इत्यादींमध्ये - 'प्रथम ध्यानाचा लाभ घेणाऱ्याला कामसहगत (कामासक्त) संज्ञा आणि मनसिकार उत्पन्न होतात, तो हानभागिय समाधी होय. त्याच्या अनुरूप धर्म असणारी स्मृती (सती) टिकून राहते, तो स्थितिभागिय समाधी होय. अवितर्कसहगत संज्ञा आणि मनसिकार उत्पन्न होतात, तो विशेषभागिय समाधी होय. निर्वेदाने युक्त आणि विरागाशी संबंधित संज्ञा आणि मनसिकार उत्पन्न होतात, तो निर्वेधभागिय समाधी होय' (विभंग ७९९) या पद्धतीने सर्व समापत्तींचा विस्तार करून हानभागिय इत्यादींचा अर्थ समजून घ्यावा. तेथे 'प्रथम ध्यानाचा लाभ घेणारा' म्हणजे जो अपक्व अशा प्रथम ध्यानाचा लाभ घेणारा आहे, तो होय. 'कामसहगत संज्ञा आणि मनसिकार उत्पन्न होतात' म्हणजे त्या ध्यानातून उठल्यावर आलंबनाच्या वशने कामसहगत होऊन संज्ञा आणि मनसिकार उत्पन्न होतात, त्रास देतात; त्या कामवासनांचे उल्लंघन न केलेल्या आणि कामवासनांमध्ये पडलेल्या संज्ञा व मनसिकारांच्या प्रभावामुळे तो प्रथम ध्यान समाधी नष्ट होतो, ऱ्हास पावतो, म्हणून त्याला 'हानभागिय' म्हटले आहे. 'तदनुधम्मता' म्हणजे त्याच्या अनुरूप स्वभाव. 'स्मृती टिकून राहते' (सती संतिट्ठति) हे मिथ्या स्मृतीला (मिच्छासती) उद्देशून म्हटले आहे. कारण ज्याला प्रथम ध्यानाच्या अनुरूप स्वभावामुळे प्रथम ध्यानाला शांत व प्रणीत पाहून आस्वाद घेण्याची, त्याचे अभिनंदन करण्याची इच्छा (निकंती) होते, त्या इच्छेमुळे त्याचा तो प्रथम ध्यान समाधी नष्टही होत नाही आणि वाढतही नाही, तर तो स्थिर राहतो. म्हणून 'स्थितिभागिय समाधी' असे म्हटले आहे. 'अवितर्कसहगत' म्हणजे वितर्करहित अशा द्वितीय ध्यानाला शांत व प्रणीत मानून मनन करणाऱ्याच्या आलंबनाच्या वशने अवितर्कसहगत होय. 'संज्ञा आणि मनसिकार उत्पन्न होतात' म्हणजे चांगल्या प्रकारे अभ्यासलेल्या प्रथम ध्यानातून उठलेल्याला द्वितीय ध्यानाच्या प्राप्तीसाठी प्रेरित करतात, प्रवृत्त करतात. त्याच्या वरच्या द्वितीय ध्यानात प्रवेश करणाऱ्या संज्ञा आणि मनसिकारांच्या प्रभावामुळे तो प्रथम ध्यान समाधी विशेष अशा द्वितीय ध्यानाच्या उत्पत्तीचे कारण ठरत असल्याने त्याला 'विशेषभागिय' म्हटले आहे.

---

Nibbidāsahagatāti tameva paṭhamajjhānalābhiṃ jhānato vuṭṭhitaṃ nibbidāsaṅkhātena vipassanāñāṇena sahagatā. Vipassanāñāṇañhi jhānaṅgesu pabhedena upaṭṭhahantesu nibbindati ukkaṇṭhati, tasmā ‘‘nibbidā’’ti vuccati. Samudācarantīti nibbānasacchikiriyatthāya codenti tudanti. Virāgūpasaṃhitāti virāgasaṅkhātena nibbānena upasaṃhitā. Vipassanāñāṇañhi sakkā iminā maggena virāgaṃ nibbānaṃ sacchikātunti pavattito ‘‘virāgūpasaṃhita’’nti vuccati. Taṃsampayuttā saññāmanasikārā virāgūpasaṃhitā eva nāma. Tassa tesaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena paṭhamajjhānasamādhi ariyamaggappaṭivedhassa padaṭṭhānatāya ‘‘nibbedhabhāgiyo’’ti vutto. Hānaṃ bhajantīti hānabhāgiyā, hānabhāgo vā etesaṃ atthīti hānabhāgiyā, parihānakoṭṭhāsikāti attho. Iminā nayena ṭhitibhāgiyo veditabbo. Aṭṭhamādīni uttānatthāneva.

'निर्वेदसहगत' म्हणजे त्याच प्रथम ध्यानाचा लाभ घेणाऱ्याला ध्यानातून उठल्यावर निर्वेद नावाच्या विपश्यना ज्ञानाने युक्त होय. कारण विपश्यना ज्ञान हे ध्यानअंगांच्या विविध रूपाने उपस्थित झाल्यावर निर्वेद (वैराग्य) प्राप्त करते, कंटाळते, म्हणून त्याला 'निर्वेदा' असे म्हणतात. 'उत्पन्न होतात' (समुदाचरन्ति) म्हणजे निर्वाण साक्षात्कारासाठी प्रेरित करतात, प्रवृत्त करतात. 'विराग उपसंहित' म्हणजे विराग नावाच्या निर्वाणाशी संबंधित. कारण विपश्यना ज्ञान हे 'या मार्गाने विराग रूप निर्वाणाचा साक्षात्कार केला जाऊ शकतो' अशा प्रकारे प्रवृत्त होत असल्याने त्याला 'विराग उपसंहित' असे म्हणतात. त्याच्याशी संप्रयुक्त असणाऱ्या संज्ञा आणि मनसिकार हे विराग उपसंहितच होत. त्या संज्ञा आणि मनसिकारांच्या प्रभावामुळे तो प्रथम ध्यान समाधी आर्यमार्गाच्या प्रतिवेधाचे (साक्षात्काराचे) कारण ठरत असल्याने त्याला 'निर्वेधभागिय' म्हटले आहे. जे ऱ्हासाला प्राप्त होतात ते 'हानभागिय' किंवा ज्यांच्यामध्ये ऱ्हासाचा भाग असतो ते 'हानभागिय' होत, म्हणजेच ऱ्हास पावणारे असा अर्थ आहे. या पद्धतीने 'स्थितिभागिय' समजून घ्यावा. आठवे इत्यादी स्पष्ट अर्थाचेच आहेत.

---

Sakkhibhabbasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

सक्खिभब्बसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

Devatāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

देवतावग्गचे वर्णन समाप्त झाले.

---

8. Arahattavaggo

८. अरहत्तवग्ग

---

1-3. Dukkhasuttādivaṇṇanā

१-३. दुक्खसुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

75-77. Aṭṭhamassa paṭhamādīsu natthi vattabbaṃ. Tatiye tividhaṃ kuhanavatthunti paccayappaṭisevanasāmantajappanairiyāpathappavattanasaṅkhātaṃ tividhaṃ kuhanavatthuṃ. Ukkhipitvāti ‘‘mahākuṭumbiko mahānāviko mahādānapatī’’tiādinā paggaṇhitvā lapanaṃ. Avakkhipitvāti ‘‘kiṃ imassa jīvitaṃ, bījabhojano nāmāya’’nti hīḷetvā lapanaṃ.

७५-७७. आठव्याच्या पहिल्या इत्यादींमध्ये काही सांगण्यासारखे नाही. तिसऱ्यामध्ये 'त्रिविध कुहनवस्तू' (तीन प्रकारच्या ढोंगीपणाच्या गोष्टी) म्हणजे प्रत्यय-प्रतिसेवन (प्रत्ययांचा उपभोग घेणे), सामंतजल्पन (जवळपासच्या गोष्टींविषयी बोलणे) आणि ईर्यापथ-प्रवर्तन (चालण्या-बोलण्याच्या पद्धतीचे प्रदर्शन करणे) या रूपाने तीन प्रकारच्या कुहनवस्तू होत. 'उक्खिपित्वा' (वर चढवून) म्हणजे 'हा मोठा कुटुंबप्रमुख आहे, मोठा नावाडी आहे, मोठा दानशूर आहे' इत्यादी प्रकारे प्रशंसा करून बोलणे. 'अवक्खिपित्वा' (खाली पाडून) म्हणजे 'याचे जीवन काय आहे, हा तर केवळ बिया खाणारा आहे' अशा प्रकारे निंदा करून बोलणे.

---

Dukkhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

दुक्खसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

4. Sukhasomanassasuttavaṇṇanā

४. सुखसोमनस्ससुत्ताचे वर्णन

---

78. Catutthe [Pg.145] yathāvuttadhammādīsu tassa kilesanimittaṃ dukkhaṃ anavassananti ‘‘sukhasomanassabahulo viharatī’’ti vuttaṃ. Kāyikasukhañceva cetasikasomanassañca bahulaṃ assāti sukhasomanassabahulo. Yavati tena phalaṃ missitaṃ viya hotīti yoni, ekantikaṃ kāraṇaṃ. Assāti yathāvuttassa bhikkhuno. Paripuṇṇanti avikalaṃ anavasesaṃ.

७८. चौथ्यामध्ये, वर सांगितलेल्या धर्मांमध्ये त्याचे क्लेशनिमित्तक दुःख पाझरत नाही (प्रवेश करत नाही), म्हणून 'तो सुख आणि सोमनस्याने प्रचुर होऊन विहरतो' असे म्हटले आहे. ज्याला कायिक सुख आणि चैतसिक सोमनस्य प्रचुर प्रमाणात लाभते, तो 'सुखसोमनस्यबहुल' होय. ज्याच्याद्वारे फळ मिश्रित झाल्यासारखे होते, ते 'योनी' म्हणजे एकांतिक कारण होय. 'अस्स' म्हणजे वर सांगितलेल्या भिक्खूंचे. 'परिपुण्णं' म्हणजे संपूर्ण, निरवशेष.

---

Sukhasomanassasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुखसोमनस्ससुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले.

---

5. Adhigamasuttavaṇṇanā

५. अधिगमसुत्ताचे वर्णन

---

79. Pañcame āgacchanti etena kusalā vā akusalā vāti āgamanaṃ, kusalākusalānaṃ uppattikāraṇaṃ. Tattha kusaloti āgamanakusalo. Evaṃ dhamme manasikaroto kusalā vā akusalā vā dhammā abhivaḍḍhantīti evaṃ jānanto. Apagacchanti kusalā vā akusalā vā etenāti apagamanaṃ. Tesaṃ eva anuppattikāraṇaṃ, tattha kusaloti apagamanakusalo. Evaṃ dhamme manasikaroto kusalā vā akusalā vā dhammā nābhivaḍḍhantīti evaṃ jānanto. Upāyakusaloti ṭhānuppattikapaññāsamannāgato. Idañca accāyikakicce vā bhaye vā uppanne tassa tikicchanatthaṃ ṭhānuppattiyā kāraṇajānanavasena veditabbaṃ.

७९. पाचव्यामध्ये, ज्याच्याद्वारे कुशल किंवा अकुशल धर्म येतात ते 'आगमन' म्हणजे कुशल आणि अकुशल धर्मांच्या उत्पत्तीचे कारण होय. त्यामध्ये 'कुशल' म्हणजे आगमनामध्ये कुशल असणारा. अशा प्रकारे धर्मांचे मनन करणाऱ्याचे कुशल किंवा अकुशल धर्म वाढतात, असे जाणणारा. ज्याच्याद्वारे कुशल किंवा अकुशल धर्म निघून जातात ते 'अपगमन' होय. त्यांच्याच अनुत्पत्तीचे कारण, त्यामध्ये 'कुशल' म्हणजे अपगमनामध्ये कुशल असणारा. अशा प्रकारे धर्मांचे मनन करणाऱ्याचे कुशल किंवा अकुशल धर्म वाढत नाहीत, असे जाणणारा. 'उपायकुशल' म्हणजे प्रसंगावधान राखणाऱ्या प्रज्ञेने युक्त असणारा. हे तातडीच्या कामात किंवा भय उत्पन्न झाल्यावर त्याच्या निवारणासाठी प्रसंगावधानाने कारण जाणण्याच्या स्वरूपात समजून घ्यावे.

---

Adhigamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अधिगमसुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले.

---

6-7. Mahantattasuttādivaṇṇanā

६-७. महंतत्तसुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

80-81. Chaṭṭhe sampatteti kilese sampatte. Sattamaṃ uttānameva.

८०-८१. सहाव्यामध्ये 'संपत्ते' म्हणजे क्लेश प्राप्त झाल्यावर. सातवे स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

---

Mahantattasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

महंतत्तसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

8-10. Dutiyanirayasuttādivaṇṇanā

८-१०. दुतियनिरयसुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

82-84. Aṭṭhame [Pg.146] kāyapāgabbhiyādīhīti ādi-saddena vacīpāgabbhiyaṃ manopāgabbhiyañca saṅgaṇhāti. Navamādīni uttānatthāneva.

८२-८४. आठव्यामध्ये 'कायपागब्भिय' (शारीरिक उद्धटपणा) इत्यादींद्वारे 'आदि' शब्दाने 'वचीपागब्भिय' (वाणीचा उद्धटपणा) आणि 'मनोपागब्भिय' (मनाचा उद्धटपणा) यांचा संग्रह होतो. नववे इत्यादी स्पष्ट अर्थाचेच आहेत.

---

Dutiyanirayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

दुतियनिरयसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

Arahattavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

अरहत्तवग्गचे वर्णन समाप्त झाले.

---

9. Sītivaggo

९. सीतिवग्ग

---

1. Sītibhāvasuttavaṇṇanā

१. सीतिभावसुत्ताचे वर्णन

---

85. Navamassa paṭhame sītibhāvanti nibbānaṃ, kilesavūpasamaṃ vā. Niggaṇhātīti accāraddhavīriyatādīhi uddhataṃ cittaṃ uddhaccapakkhato rakkhaṇavasena niggaṇhāti. Paggaṇhātīti atisithilavīriyatādīhi līnaṃ cittaṃ kosajjapātato rakkhaṇavasena paggaṇhāti. Sampahaṃsetīti samappavattacittaṃ tathāpavattiyaṃ paññāya toseti uttejeti vā. Yadā vā paññāpayogamandatāya upasamasukhānadhigamena vā nirassādaṃ cittaṃ bhāvanāya na pakkhandati, tadā jātiādīni saṃvegavatthūni paccavekkhitvā sampahaṃseti samuttejeti. Ajjhupekkhatīti yadā pana cittaṃ alīnaṃ anuddhataṃ anirassādaṃ ārammaṇe samappavattaṃ sammadeva bhāvanāvītiṃ otiṇṇaṃ hoti, tadā paggahaniggahasampahaṃsanesu kiñci byāpāraṃ akatvā samappavattesu assesu sārathī viya ajjhupekkhati, upekkhakova hoti. Paṇītādhimuttikoti paṇīte uttame maggaphale adhimutto ninnapoṇapabbhāro.

८५. नवव्या वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात 'सीतिभाव' (शीतीभाव) म्हणजे निर्वाण किंवा क्लेशांचे उपशमन होय. 'निग्गण्हाति' (निग्रह करतो) म्हणजे अति-उत्साह (अति-वीर्य) इत्यादींमुळे चंचल (उद्धत) झालेल्या चित्ताला औद्धत्याच्या (उद्धच्च) बाजूने रक्षण करण्याच्या हेतूने निग्रहित करतो. 'पग्गण्हाति' (प्रग्रह करतो) म्हणजे अतिशय शिथिल वीर्यामुळे आळशी (लीन) झालेल्या चित्ताला कौसीद्यात (आळसात) पडण्यापासून वाचवण्याच्या हेतूने प्रग्रहित करतो. 'सम्पहंसेति' (हर्षित करतो) म्हणजे सम्यक रीतीने प्रवृत्त झालेल्या चित्ताला तशाच प्रवृत्तीमध्ये प्रज्ञेच्या द्वारे संतुष्ट करतो किंवा उत्तेजित करतो. किंवा जेव्हा प्रज्ञेच्या प्रयोगाच्या मंदतेमुळे किंवा उपशम-सुखाच्या अप्राप्तीमुळे नीरस झालेले चित्त भावनेमध्ये प्रवृत्त होत नाही, तेव्हा जन्म इत्यादी संवेगवस्तूंचे (संवेग उत्पन्न करणाऱ्या विषयांचे) प्रत्यावेक्षण (चिंतन) करून त्याला हर्षित करतो, उत्तेजित करतो. 'अज्झुपेक्खति' (उपेक्षा करतो) म्हणजे जेव्हा चित्त आळस नसलेले (अलीन), चंचल नसलेले (अनूद्धत), नीरस नसलेले, आलंबनावर सम्यक रीतीने प्रवृत्त झालेले आणि चांगल्या प्रकारे भावनामार्गात उतरलेले असते, तेव्हा प्रग्रह, निग्रह आणि संप्रहर्षण यांमध्ये कोणताही व्यापार न करता, सम्यक रीतीने धावणाऱ्या घोड्यांवर सारथ्याप्रमाणे उपेक्षा करतो, केवळ उपेक्षक (तटस्थ) राहतो. 'पणीताधिमुत्तिको' म्हणजे प्रणीत (उत्कृष्ट) अशा उत्तम मार्गफलामध्ये अधिमुक्त (समर्पित), तिकडेच झुकलेला, प्रवण आणि प्रभार असलेला.

---

Sītibhāvasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सीतिभावसुत्तवर्णन समाप्त झाले.

---

2-11. Āvaraṇasuttādivaṇṇanā

२-११. आवरणसुत्त इत्यादींचे वर्णन.

---

86-95. Dutiye acchandikoti kattukamyatākusalacchandarahito. Uttarakurukā manussā acchandikaṭṭhānaṃ paviṭṭhā. Duppaññoti bhavaṅgapaññāya parihīno[Pg.147]. Bhavaṅgapaññāya pana paripuṇṇāyapi yassa bhavaṅgaṃ lokuttarassa paccayo na hoti, sopi duppañño eva nāma. Abhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattanti kusalesu dhammesu sammattaniyāmasaṅkhātaṃ ariyamaggaṃ okkamituṃ adhigantuṃ abhabbo. Na kammāvaraṇatāyātiādīsu abhabbavipariyāyena attho veditabbo. Catutthādīni uttānatthāni.

८६-९५. दुसऱ्या सूत्तात 'अच्छन्दिको' म्हणजे काही करण्याची इच्छा असणाऱ्या कुशल छंदाने (इच्छेने) रहित असलेला. उत्तरकुरुमधील मनुष्य 'अच्छन्दिक' (इच्छारहित) अवस्थेत पोहोचलेले असतात. 'दुप्पञ्ञो' (दुष्प्रज्ञ) म्हणजे भवांग-प्रज्ञेने हीन असलेला. परंतु भवांग-प्रज्ञेने परिपूर्ण असूनही ज्याचे भवांग लोकोत्तर धर्मासाठी प्रत्यय (कारण) बनत नाही, तो देखील 'दुप्पञ्ञो' (दुष्प्रज्ञ) च म्हटला जातो. 'अभब्बो नियामं ओक्कमितुं कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्तं' म्हणजे कुशल धर्मांमध्ये सम्यक्त्व-नियम नावाच्या आर्यमार्गात प्रवेश करण्यास किंवा तो प्राप्त करण्यास असमर्थ (अभव्य). 'न कम्मावरणताय' इत्यादींमध्ये अभव्याच्या उलट अर्थाने अर्थ समजून घ्यावा. चौथे इत्यादी सुत्ते स्पष्ट अर्थाची आहेत.

---

Āvaraṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

आवरणसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

Sītivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

सीतिवर्गवर्णन समाप्त झाले.

---

10. Ānisaṃsavaggo

१०. आनिसंसवर्ग

---

1-11. Pātubhāvasuttādivaṇṇanā

१-११. पातुभावसुत्त इत्यादींचे वर्णन.

---

96-106. Dasamassa paṭhamādīsu natthi vattabbaṃ. Aṭṭhame mettā etassa atthīti mettāvā, tassa bhāvo mettāvatā, mettāpaṭipatti, tāya. Sā pana mettāvatā mettāvasena pāricariyāti āha ‘‘mettāyuttāya pāricariyāyā’’ti. Paricaranti vippakatabrahmacariyattā. Pariciṇṇasatthukena sāvakena nāma satthuno yāva dhammena kātabbā pāricariyā, tāya sammadeva sampāditattā. Navamādīni uttānatthāni.

९६-१०६. दहाव्या वर्गाच्या पहिल्या इत्यादी सूत्तांमध्ये काही सांगण्यासारखे नाही. आठव्या सूत्तात - ज्याच्याकडे मैत्री आहे तो 'मेत्तावा' (मैत्रीवान), त्याचा भाव म्हणजे 'मेत्तावता' (मैत्रीभाव), म्हणजेच मैत्रीची प्रतिपत्ती (साधना), तिच्याद्वारे. ती मैत्रीभावयुक्त मैत्रीच्या स्वरूपातील परिचर्या (सेवा) आहे, म्हणून 'मेत्तायुत्ताय पारिचरियाय' (मैत्रीयुक्त परिचर्येने) असे म्हटले आहे. 'परिचरन्ति' म्हणजे अपूर्ण ब्रह्मचर्य असल्यामुळे सेवा करतात. ज्याने शास्त्यांची (बुद्धांची) सेवा केली आहे अशा श्रावकाद्वारे शास्त्यांची धर्माच्या नियमांनुसार जितकी सेवा केली पाहिजे, ती त्याने चांगल्या प्रकारे पूर्ण केली असल्यामुळे (असे म्हटले आहे). नववे इत्यादी सुत्ते स्पष्ट अर्थाची आहेत.

---

Pātubhāvasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

पातुभावसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

Ānisaṃsavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

आनिसंसवर्गवर्णन समाप्त झाले.

---

107-116. Ekādasamavaggo uttānatthoyeva.

१०७-११६. अकरावा वर्ग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

---

Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

अशा प्रकारे मनोरथपूरणी नावाच्या अंगुत्तरनिकाय-अट्ठकथेतील

---

Chakkanipātavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā samattā.

छक्कनिपात (सहाव्या निपाताच्या) वर्णनातील अस्पष्ट अर्थांचे प्रकटीकरण समाप्त झाले.

---

. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना माझा नमस्कार असो.

---

Aṅguttaranikāye

अंगुत्तरनिकाय अंतर्गत

---

Sattakanipāta-ṭīkā

सत्तकनिपात-टीका

---

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

१. प्रथम पण्णासक

---

1. Dhanavaggavaṇṇanā

१. धनवर्गवर्णन

---

1-10. Sattakanipātassa paṭhamo vaggo uttānattho.

१-१०. सत्तकनिपाताचा पहिला वर्ग स्पष्ट अर्थाचा आहे.

---

2. Anusayavaggo

२. अनुसयवर्ग

---

4.Puggalasuttavaṇṇanā

४. पुग्गलसुत्तवर्णन

---

14. Dutiyassa [Pg.149] catutthe ubhato ubhayathā, ubhato ubhohi bhāgehi vimuttoti ubhatobhāgavimutto ekadesasarūpekasesanayena. Dvīhi bhāgehīti karaṇe nissakke cetaṃ bahuvacanaṃ. Āvuttiādivasena ayaṃ niyamo veditabboti āha ‘‘arūpasamāpattiyā’’tiādi. Etena ‘‘samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena, maggena samucchedavimokkhena vimuttattā ubhatobhāgavimutto’’ti evaṃ pavatto tipiṭakacūḷanāgattheravādo, ‘‘nāmakāyato rūpakāyato ca vimuttattā ubhatobhāgavimutto’’ti evaṃ pavatto tipiṭakamahārakkhitattheravādo, ‘‘samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena ekavāraṃ, maggena samucchedavimokkhena ekavāraṃ vimuttattā ubhatobhāgavimutto’’ti evaṃ pavatto tipiṭakacūḷābhayattheravādo cāti imesaṃ tiṇṇampi theravādānaṃ ekajjhaṃ saṅgaho katoti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca paṭhamavāde dvīhi bhāgehi vimutto ubhatobhāgavimutto vutto, dutiyavāde ubhato bhāgato vimuttoti ubhatobhāgavimutto, tatiyavāde dvīhi bhāgehi dve vāre vimuttoti ayametesaṃ visesoti. Vimuttoti kilesehi vimutto, kilesavikkhambhanasamucchedanehi vā kāyato vimuttohi attho.

१४. दुसऱ्या वर्गाच्या चौथ्या सूत्तात - 'उभतो' म्हणजे दोन्ही प्रकारे, 'उभतो' म्हणजे दोन्ही भागांतून विमुक्त झालेला तो 'उभतोभागविमुक्त' (उभतोभागविमुत्तो) होय, हा एकदेश-सरूप-एकशेष नियमाने सिद्ध होतो. 'दोन्ही भागांतून' (द्वीहि भागेहि) हे तृतीया आणि पंचमी विभक्तीचे बहुवचन आहे. आवृत्ती इत्यादींच्या आधारे हा नियम समजून घ्यावा, म्हणून 'अरूपसमापत्तिया' (अरूप समापत्तीने) इत्यादी म्हटले आहे. याद्वारे 'समापत्तीच्या विष्कंभन-विमोक्षाने आणि मार्गाच्या समुच्छेद-विमोक्षाने विमुक्त झाल्यामुळे उभतोभागविमुक्त' असा जो तिपिटक-चूळनाग थेरांचा वाद आहे; 'नामकाय आणि रूपकाय या दोन्हीतून विमुक्त झाल्यामुळे उभतोभागविमुक्त' असा जो तिपिटक-महारक्खित थेरांचा वाद आहे; आणि 'समापत्तीच्या विष्कंभन-विमोक्षाने एकदा आणि मार्गाच्या समुच्छेद-विमोक्षाने एकदा अशा दोन वेळा विमुक्त झाल्यामुळे उभतोभागविमुक्त' असा जो तिपिटक-चूळाभय थेरांचा वाद आहे; या तिन्ही थेरवादांचा एकत्र संग्रह केला आहे असे समजावे. येथे पहिल्या वादात 'दोन भागांनी विमुक्त' याला उभतोभागविमुक्त म्हटले आहे, दुसऱ्या वादात 'दोन्ही बाजूने विमुक्त' याला उभतोभागविमुक्त म्हटले आहे, आणि तिसऱ्या वादात 'दोन भागांनी दोन वेळा विमुक्त' याला उभतोभागविमुक्त म्हटले आहे, हा यांमधील फरक आहे. 'विमुक्त' म्हणजे क्लेशांपासून विमुक्त झालेला, किंवा क्लेशांच्या विष्कंभन आणि समुच्छेदाने कायेतून विमुक्त झालेला असा अर्थ आहे.

---

Soti ubhatobhāgavimutto. Kāmañcettha rūpāvacaracatutthajjhānampi arūpāvacarajjhānaṃ viya duvaṅgikaṃ āneñjappattanti vuccati. Taṃ pana padaṭṭhānaṃ katvā arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto nāma na hoti rūpakāyato [Pg.150] avimuttattā. Tañhi kilesakāyatova vimuttaṃ, na rūpakāyato, tasmā tato vuṭṭhāya arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto na hotīti āha ‘‘catunnaṃ arūpa…pe… pañcavidho hotī’’ti. Arūpasamāpattīnanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Arahattaṃ pattaanāgāminoti bhūtapubbagatiyā vuttaṃ. Na hi arahattaṃ patto anāgāmī nāma hoti. ‘‘Rūpī rūpāni passatī’’tiādike nirodhasamāpattiante aṭṭha vimokkhe vatvā –

'सो' म्हणजे तो उभतोभागविमुक्त. जरी येथे रूपावचर चौथे ध्यान देखील अरूपावचर ध्यानाप्रमाणे दोन अंगांचे आणि 'आनेञ्जपत्त' (अचलतेप्रत पोहोचलेले) म्हटले जाते, तरी त्याला पदस्थान (आधार) बनवून अर्हत्त्व प्राप्त केलेला मनुष्य रूपकायापासून विमुक्त न झाल्यामुळे 'उभतोभागविमुक्त' ठरत नाही. कारण तो केवळ क्लेशकायापासून विमुक्त झालेला असतो, रूपकायापासून नाही. म्हणून त्यातून उठून अर्हत्त्व प्राप्त केलेला मनुष्य उभतोभागविमुक्त होत नाही, म्हणूनच 'चतुन्नं अरूप...पे... पञ्चविधो होति' (चार अरूप...पे... पाच प्रकारचा होतो) असे म्हटले आहे. 'अरूपसमापत्तीनं' हे निर्धारण अर्थातील षष्ठी विभक्तीचे रूप आहे. 'अर्हत्त्व प्राप्त अनागामी' असे भूतपूर्व गतीच्या (पूर्वीच्या स्थितीच्या) आधारे म्हटले आहे. कारण अर्हत्त्व प्राप्त केलेला मनुष्य अनागामी असू शकत नाही. 'रूपी रूपाणि पस्सति' (रूपी रूपांना पाहतो) इत्यादी निरोधसमापत्तीपर्यंतच्या आठ विमोक्षांना सांगून -

---

‘‘Yato ca kho, ānanda, bhikkhu ime aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati, ānanda, bhikkhu ubhatobhāgavimutto’’ti –

“आनंदा, जेव्हा भिक्खू या आठ विमोक्षांना कायेने स्पर्श करून विहरतो आणि प्रज्ञेने पाहून त्याचे आसव परिक्षीण (नष्ट) होतात, तेव्हा आनंदा, तो भिक्खू 'उभतोभागविमुक्त' म्हटला जातो” -

---

Yadipi mahānidāne (dī. ni. 2.130) vuttaṃ, taṃ pana ubhatobhāgavimuttaseṭṭhavasena vuttanti, idha pana sabbaubhatobhāgavimutte saṅgahaṇatthaṃ ‘‘pañcavidho hotī’’ti vatvā ‘‘pāḷi panettha…pe… aṭṭhavimokkhalābhino vasena āgatā’’ti āha. Majjhimanikāye pana kīṭāgirisutte (ma. ni. 2.182) –

जरी हे महानिदान सुत्तात (दी. नि. २.१३०) म्हटले असले, तरी ते श्रेष्ठ उभतोभागविमुक्ताच्या संदर्भात म्हटले आहे. परंतु येथे सर्व प्रकारच्या उभतोभागविमुक्तांचा संग्रह करण्यासाठी 'पाच प्रकारचा होतो' असे सांगून 'येथे पाळी (पाठात)...पे... आठ विमोक्ष प्राप्त करणाऱ्याच्या संदर्भात आले आहे' असे म्हटले आहे. मज्झिमनिकायातील कीटागिरिसुत्तात (म. नि. २.१८२) मात्र -

---

‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo ubhatobhāgavimutto? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā, te kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo ubhatobhāgavimutto’’ti –

“भिक्खूंनो, उभतोभागविमुक्त पुद्गल (व्यक्ती) कोणता? भिक्खूंनो, येथे एखादा पुद्गल जे शांत विमोक्ष आहेत, जे रूपाच्या पलीकडचे अरूप आहेत, त्यांना कायेने स्पर्श करून विहरतो आणि प्रज्ञेने पाहून त्याचे आसव परिक्षीण होतात. भिक्खूंनो, हा पुद्गल 'उभतोभागविमुक्त' म्हटला जातो” -

---

Arūpasamāpattivasena cattāro ubhatobhāgavimuttā, seṭṭho ca vutto vuttalakkhaṇūpapattito. Yathāvuttesu hi pañcasu purimā cattāro samāpattisīsaṃ nirodhaṃ na samāpajjantīti pariyāyena ubhatobhāgavimuttā nāma. Aṭṭhasamāpattilābhī anāgāmī taṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattoti nippariyāyena ubhatobhāgavimuttaseṭṭho nāma.

अरूपसमापत्तीच्या आधारे चार प्रकारचे उभतोभागविमुक्त असतात, आणि सांगितलेल्या लक्षणांच्या प्राप्तीमुळे (त्यांच्यातील) श्रेष्ठ (उभतोभागविमुक्त) देखील सांगितला आहे. कारण, वर सांगितलेल्या पाच प्रकारांपैकी पहिले चार प्रकार समापत्तीचे शिखर असलेल्या निरोधसमापत्तीला प्राप्त करत नाहीत, म्हणून त्यांना पर्यायाने (लाक्षणिक अर्थाने) ‘उभतोभागविमुक्त’ म्हटले जाते. आठ समापत्ती प्राप्त केलेला अनागामी त्या (निरोधसमापत्ती) मध्ये प्रवेश करून, त्यातून उठून, विपश्यना वाढवून अर्हत्त्व प्राप्त करतो, म्हणून त्याला निष्पर्यायाने (थेट अर्थाने) ‘श्रेष्ठ उभतोभागविमुक्त’ म्हटले जाते।

---

Katamo ca puggalotiādi puggalapaññattipāḷi. Tattha katamoti pucchāvacanaṃ. Puggaloti asādhāraṇato pucchitabbavacanaṃ. Idhāti idhasmiṃ sāsane. Ekaccoti eko. Aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharatīti [Pg.151] aṭṭha samāpattiyo samāpajjitvā nāmakāyato paṭilabhitvā viharati. Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontīti vipassanāpaññāya saṅkhāragataṃ, maggapaññāya cattāri saccāni passitvā cattāropi āsavā parikkhīṇā honti. Disvāti dassanahetu. Na hi āsave paññāya passanti, dassanakāraṇā pana parikkhīṇā disvā parikkhīṇāti vuttā dassanāyattaparikkhayattā. Evañhi dassanaṃ āsavānaṃ khayassa purimakiriyābhāvena vuttaṃ.

‘कतम च पुग्गलो’ (कोणता पुद्गल?) इत्यादी पुद्गलपञ्ञत्ति पाळी आहे. त्यामध्ये ‘कतमो’ हा प्रश्नार्थक शब्द आहे. ‘पुग्गलो’ हा असाधारण रूपाने विचारला जाणारा शब्द आहे. ‘इध’ म्हणजे या शासनात (बुद्ध शासनात). ‘एकच्चो’ म्हणजे एक (काही एक). ‘आठ विमोक्षांना कायेने स्पर्श करून विहरतो’ म्हणजे आठ समापत्ती प्राप्त करून, नामकायाने (मानसिक शरीराने) त्यांचा अनुभव घेऊन विहरतो. ‘आणि प्रज्ञेने पाहून त्याचे आसव परिक्षीण होतात’ म्हणजे विपश्यना प्रज्ञेने संस्कारांना पाहून आणि मार्गप्रज्ञेने चार आर्यसत्यांना पाहून चारही आसव परिक्षीण होतात. ‘पाहून’ हे दर्शनाच्या हेतूने म्हटले आहे. कारण आसवांना प्रज्ञेने (थेट डोळ्यांनी पाहिल्यासारखे) पाहत नाहीत, तर दर्शनाच्या कारणाने ते परिक्षीण झाल्यामुळे ‘पाहून परिक्षीण झाले’ असे म्हटले आहे, कारण त्यांचा क्षय हा दर्शनावर अवलंबून असतो. अशा प्रकारे, दर्शन हे आसवांच्या क्षयाची पूर्वक्रिया म्हणून सांगितले आहे।

---

Paññāvimuttoti visesato paññāya eva vimutto, na tassa adhiṭṭhānabhūtena aṭṭhavimokkhasaṅkhātena sātisayena samādhināti paññāvimutto. Yo ariyo anadhigataaṭṭhavimokkho sabbaso āsavehi vimutto, tassetaṃ adhivacanaṃ. Adhigatepi hi rūpajjhānavimokkhe na so sātisayasamādhinissitoti na tassa vasena ubhatobhāgavimuttatā hotīti vuttovāyamattho. Arūpajjhānesu pana ekasmimpi sati ubhatobhāgavimuttoyeva nāma hoti. Tena hi aṭṭhavimokkhekadesena taṃnāmadānasamatthena aṭṭhavimokkhalābhītveva vuccati. Samudāye hi pavatto vohāro avayavepi dissati yathā taṃ ‘‘sattisayo’’ti anavasesato āsavānaṃ parikkhīṇattā. Aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavaseneva na ekadesabhūtarūpajjhānappaṭikkhepavasena. Evañhi arūpajjhānekadesābhāvepi aṭṭhavimokkhapaṭikkhepo na hotīti siddhaṃ hoti. Arūpāvacarajjhānesu hi ekasmimpi sati ubhatobhāgavimuttoyeva nāma hoti.

‘प्रज्ञाविमुक्त’ म्हणजे जो विशेषतः प्रज्ञेनेच विमुक्त झाला आहे, त्याच्या अधिष्ठानभूत असलेल्या आठ विमोक्ष नावाच्या अतिशयित समाधीने नाही, म्हणून तो ‘प्रज्ञाविमुक्त’ होय. ज्या आर्य श्रावकाने आठ विमोक्ष प्राप्त केलेले नाहीत, परंतु जो सर्व प्रकारे आसवांतून विमुक्त झाला आहे, त्याचे हे नाव (अधिवचन) आहे. कारण रूपध्यानात्मक विमोक्ष प्राप्त केलेला असला तरी, तो अतिशयित समाधीवर आश्रित नसतो, म्हणून त्याच्या आधारे ‘उभतोभागविमुक्तता’ होत नाही, हाच अर्थ येथे सांगितला आहे. परंतु अरूपध्यानांपैकी एक जरी ध्यान असले, तरी तो ‘उभतोभागविमुक्त’च ठरतो. म्हणूनच, आठ विमोक्षांच्या एका भागाच्या (अरूपध्यानाच्या) आधारे, जे त्याला ते नाव देण्यास समर्थ आहे, त्याला ‘आठ विमोक्ष प्राप्त केलेला’ असेच म्हटले जाते. कारण संपूर्ण समूहासाठी वापरला जाणारा व्यवहार त्याच्या एका भागासाठी देखील वापरलेला दिसतो, जसे की आसवांचा पूर्णपणे क्षय झाल्यामुळे त्याला ‘सत्तिसयो’ म्हटले जाते. हे आठ विमोक्षांच्या अभावाच्या आधारेच आहे, एका भागाच्या रूपात असलेल्या रूपध्यानांच्या अभावाच्या आधारे नाही. अशा प्रकारे, अरूपध्यानाचा एक भाग नसला तरी, आठ विमोक्षांचा पूर्ण निषेध होत नाही, हे सिद्ध होते. कारण अरूपावचर ध्यानांपैकी एक जरी ध्यान असले, तरी तो ‘उभतोभागविमुक्त’च ठरतो।

---

Phuṭṭhantaṃ sacchikatoti phuṭṭhānaṃ anto phuṭṭhanto, phuṭṭhānaṃ arūpajjhānānaṃ anantaro kāloti adhippāyo. Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ. Taṃ phuṭṭhānantarakālameva sacchikātabbaṃ sacchikato sacchikaraṇūpāyenāti vuttaṃ hoti, bhāvanapuṃsakaṃ vā etaṃ ‘‘ekamantaṃ nisīdī’’tiādīsu viya. Yo hi arūpajjhānena rūpakāyato nāmakāyekadesato ca vikkhambhanavimokkhena vimutto, tena nirodhasaṅkhāto vimokkho ālocito pakāsito viya hoti, na pana kāyena sacchikato. Nirodhaṃ pana ārammaṇaṃ katvā ekaccesu āsavesu khepitesu tena so sacchikato hoti, tasmā so sacchikātabbaṃ nirodhaṃ yathāālocitaṃ nāmakāyena sacchi karotīti ‘‘kāyasakkhī’’ti vuccati, na [Pg.152] tu ‘‘vimutto’’ti ekaccānaṃ āsavānaṃ aparikkhīṇattā. Tenāha ‘‘jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati, pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikarotī’’ti. Ayaṃ catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ ekekato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā kāyasakkhibhāvaṃ pattānaṃ catunnaṃ, nirodhā vuṭṭhāya aggamaggappattaanāgāmino ca vasena ubhatobhāgavimutto viya pañcavidho nāma hotīti vuttaṃ abhidhammaṭīkāyaṃ (pu. pa. mūlaṭī. 24) ‘‘kāyasakkhimhipi eseva nayo’’ti. Ekacce āsavāti heṭṭhimamaggavajjhā āsavā.

‘फुट्टन्तं सच्चिकतो’ (स्पर्श केलेल्याच्या शेवटी साक्षात केलेला) म्हणजे स्पर्श केलेल्याचा अंत, म्हणजेच स्पर्श केलेल्या अरूपध्यानांच्या लगेचच नंतरचा काळ, असा अभिप्राय आहे. आणि हे अत्यंतसंयोगात द्वितीया विभक्तीचे रूप आहे. त्या स्पर्श केलेल्याच्या लगेचच नंतरच्या काळातच साक्षात करण्यायोग्य तत्त्वाला साक्षात्काराच्या उपायाने साक्षात केले, असे म्हटले आहे; किंवा हे ‘एकमन्तं निसीदि’ (एका बाजूला बसला) इत्यादींप्रमाणे भावनपुंसकलिंगी रूप आहे. कारण जो अरूपध्यानाद्वारे रूपकायापासून आणि नामकायाच्या एका भागापासून विष्कंभनविमोक्षाने विमुक्त झाला आहे, त्याला निरोध नावाचा विमोक्ष केवळ आलोकित (दिसल्यासारखा) किंवा प्रकाशित झाल्यासारखा वाटतो, परंतु कायेने साक्षात केलेला नसतो. परंतु निरोधाला आलंबन बनवून काही आसव नष्ट केले असता, त्याने तो साक्षात केलेला असतो; म्हणून तो साक्षात करण्यायोग्य निरोधाला, जसा तो दिसला होता तसा, नामकायाने साक्षात करतो, म्हणून त्याला ‘कायसाक्षी’ म्हटले जाते, परंतु काही आसव अजून नष्ट न झाल्यामुळे त्याला ‘विमुक्त’ म्हटले जात नाही. म्हणूनच म्हटले आहे: ‘तो प्रथम ध्यानस्पर्शाला स्पर्श करतो, आणि नंतर निरोध रूप निर्वाणाचा साक्षात करतो.’ चार अरूपसमापत्तींपैकी एकेकातून उठून संस्कारांचे संमर्शन करून कायसाक्षी भाव प्राप्त केलेल्या चार व्यक्ती, आणि निरोधातून उठून अग्रमागाला प्राप्त झालेल्या अनागामीच्या आधारे, उभतोभागविमुक्ताप्रमाणे हा देखील पाच प्रकारचा होतो, असे अभिधम्मटीकेत (पुद्गलपञ्ञत्ति मूलटीका २४) म्हटले आहे: ‘कायसाक्षीच्या बाबतीतही हाच नियम आहे.’ ‘काही आसव’ म्हणजे खालच्या मार्गांनी नष्ट करण्यायोग्य आसव।

---

Diṭṭhantaṃ pattoti dassanasaṅkhātassa sotāpattimaggañāṇassa anantaraṃ pattoti vuttaṃ hoti. ‘‘Diṭṭhattā patto’’tipi pāṭho. Etena catusaccadassanasaṅkhātāya diṭṭhiyā nirodhassa pattataṃ dīpeti. Tenāha ‘‘dukkhā saṅkhārā’’tiādi. Tattha paññāyāti maggapaññāya. Paṭhamaphalaṭṭhato paṭṭhāya yāva aggamaggaṭṭhā diṭṭhippatto. Tenāha ‘‘sopi kāyasakkhī viya chabbidho hotī’’ti. Yathā pana paññāvimutto, evaṃ ayampi sukkhavipassako catūhi arūpajjhānehi vuṭṭhāya diṭṭhippattabhāvappattā cattāro cāti pañcavidho hotīti veditabbo. Saddhāvimuttepi eseva nayo. Idaṃ dukkhanti ettakaṃ dukkhaṃ, na ito uddhaṃ dukkhanti. Yathābhūtaṃ pajānātīti ṭhapetvā taṇhaṃ upādānakkhandhapañcakaṃ dukkhasaccanti yāthāvato pajānāti. Yasmā pana taṇhā dukkhaṃ janeti nibbatteti, tato taṃ dukkhaṃ samudeti, tasmā naṃ ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Yasmā pana idaṃ dukkhañca samudayo ca nibbānaṃ patvā nirujjhati, appavattiṃ gacchati, tasmā na ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ariyo pana aṭṭhaṅgiko maggo taṃ dukkhanirodhaṃ gacchati, tena taṃ ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ettāvatā nānākkhaṇe saccavavatthānaṃ dassitaṃ. Idāni taṃ ekakkhaṇe dassetuṃ ‘‘tathāgatappaveditā’’tiādi vuttaṃ. Tathāgatappaveditāti tathāgatena bodhimaṇḍe paṭividdhā viditā pākaṭā katā. Dhammāti catusaccadhammā. Vodiṭṭhā hontīti sudiṭṭhā. Vocaritāti sucaritā, paññāya suṭṭhu carāpitāti attho. Ayanti ayaṃ evarūpo puggalo diṭṭhippattoti.

‘दिट्ठन्तं पत्तो’ (दृष्टीच्या शेवटी प्राप्त झालेला) म्हणजे दर्शन नावाच्या स्रोतापत्ती-मार्ग-ज्ञानाच्या लगेचच नंतर प्राप्त झालेला, असे म्हटले आहे. ‘दिट्ठत्ता पत्तो’ (पाहिल्यामुळे प्राप्त झालेला) असाही पाठ आहे. याने चार आर्यसत्यांच्या दर्शनात्मक दृष्टीने निरोधाची प्राप्ती स्पष्ट होते. म्हणूनच म्हटले आहे: ‘संस्कार दुःखकारक आहेत’ इत्यादी. त्यामध्ये ‘प्रज्ञेने’ म्हणजे मार्गप्रज्ञेने. पहिल्या फलस्थ व्यक्तीपासून घेऊन अग्र मार्गस्थ व्यक्तीपर्यंत ‘दृष्टीप्राप्त’ असतो. म्हणूनच म्हटले आहे: ‘तो देखील कायसाक्षीप्रमाणे सहा प्रकारचा असतो.’ परंतु जसा प्रज्ञाविमुक्त असतो, तसाच हा देखील शुष्कविपश्यक आणि चार अरूपध्यानांतून उठून दृष्टीप्राप्त भाव मिळवलेले चार, अशा प्रकारे पाच प्रकारचा असतो, असे समजावे. श्रद्धाविमुक्ताच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. ‘हे दुःख आहे’ म्हणजे एवढेच दुःख आहे, या पलीकडे दुःख नाही. ‘यथाभूत जाणतो’ म्हणजे तृष्णा सोडून पाच उपादानस्कंध हे दुःखसत्य आहे, असे यथार्थपणे जाणतो. परंतु ज्याअर्थी तृष्णा दुःखाला जन्म देते, उत्पन्न करते, त्यातून ते दुःख उद्भवते, म्हणून त्याला ‘हा दुःखसमुदय आहे’ असे यथाभूत जाणतो. परंतु ज्याअर्थी हे दुःख आणि समुदय निर्वाण प्राप्त करून निरुद्ध होतात, अप्रवृत्तीला प्राप्त होतात, म्हणून त्याला ‘हा दुःखनिरोध आहे’ असे यथाभूत जाणतो. आणि आर्य अष्टांगिक मार्ग त्या दुःखनिरोधाकडे घेऊन जातो, म्हणून त्याला ‘ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे’ असे यथाभूत जाणतो. एवढ्याने वेगवेगळ्या क्षणांतील सत्यांचे निर्धारण दाखवले आहे. आता ते एकाच क्षणात दाखवण्यासाठी ‘तथागतप्रवेदित’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘तथागतप्रवेदित’ म्हणजे तथागतांनी बोधिमंडावर साक्षात केलेले, जाणलेले आणि प्रकट केलेले. ‘धम्मा’ म्हणजे चार आर्यसत्य रूप धर्म. ‘वोदिट्ठा होन्ति’ म्हणजे सुदृष्ट असतात. ‘वोचरिता’ म्हणजे सुचरित, प्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे आचरणात आणलेले, असा अर्थ आहे. ‘अयं’ म्हणजे असा हा पुद्गल ‘दृष्टीप्राप्त’ होय।

---

Saddhāya vimuttoti saddahanavasena vimutto. Etena sabbathā avimuttassapi saddhāmattena vimuttabhāvaṃ dasseti. Saddhāvimuttoti vā saddhāya adhimuttoti [Pg.153] attho. Kiṃ pana nesaṃ kilesappahāne nānattaṃ atthīti? Natthi. Atha kasmā saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti? Āgamanīyanānattena. Diṭṭhippatto hi āgamanamhi kilese vikkhambhento appadukkhena akasirena akilamantova sakkoti vikkhambhituṃ, saddhāvimutto pana dukkhena kasirena kilamanto sakkoti vikkhambhituṃ, tasmā saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇāti. Tenāha ‘‘etassa hī’’tiādi. Saddahantassāti ‘‘ekaṃsato ayaṃ paṭipadā kilesakkhayaṃ āvahati sammāsambuddhena bhāsitattā’’ti evaṃ saddahantassa. Yasmā panassa aniccānupassanādīhi niccasaññāpahānavasena bhāvanāya pubbenāparaṃ visesaṃ passato tattha tattha paccakkhatāpi atthi, tasmā vuttaṃ ‘‘saddahantassa viyā’’ti. Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ. Ettha ca pubbabhāgamaggabhāvanāti vacanena āgamanīyanānattena diṭṭhippattasaddhāvimuttānaṃ paññānānattaṃ hotīti dassitaṃ. Abhidhammaṭṭhakathāyampi (pu. pa. aṭṭha. 28) ‘‘nesaṃ kilesappahāne nānattaṃ natthi, paññāya nānattaṃ atthiyevā’’ti vatvā ‘‘āgamanīyanānatteneva saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti sanniṭṭhānaṃ kata’’nti vuttaṃ.

'श्रद्धाविमुक्त' (सद्धाय विमुत्तो) म्हणजे श्रद्धेच्या (विश्वास ठेवण्याच्या) बळावर विमुक्त झालेला. याद्वारे, जो सर्वथा विमुक्त झालेला नाही, अशा व्यक्तीची केवळ श्रद्धेच्या बळावर विमुक्त होण्याची अवस्था दर्शविली आहे. किंवा 'श्रद्धाविमुक्त' म्हणजे श्रद्धेमध्ये अधिमुक्त (दृढ निश्चय असलेला) असा अर्थ आहे. पण काय त्यांच्या क्लेश-प्रहाणामध्ये (क्लेशांचा नाश करण्यात) काही भिन्नता आहे का? नाही. मग श्रद्धाविमुक्त हा 'दृष्टि प्राप्त' (दिट्ठिप्पत्त) अवस्थेला का पोहोचत नाही? आगमनीय भिन्नतेमुळे (ज्ञानाच्या प्राप्तीमधील भिन्नतेमुळे). कारण दृष्टि प्राप्त व्यक्ती आगमनाच्या वेळी (मार्गाच्या प्राप्तीवेळी) क्लेशांचे दमन करताना अल्प दुःखाने, विनासायास आणि न थकता दमन करण्यास समर्थ होतो; परंतु श्रद्धाविमुक्त व्यक्ती दुःखाने, कष्टाने आणि थकून दमन करण्यास समर्थ होतो, म्हणूनच श्रद्धाविमुक्त हा दृष्टि प्राप्त अवस्थेला पोहोचत नाही. म्हणूनच "एतस्स हि" (यासाठीच) इत्यादी म्हटले आहे. 'सद्दहन्तस्स' (श्रद्धा ठेवणाऱ्याचा) म्हणजे "सम्यक्संबुद्धांनी उपदेशिल्यामुळे ही प्रतिपदा (मार्ग) निश्चितपणे क्लेशांच्या क्षयाकडे नेते" असा विश्वास ठेवणाऱ्याचा. परंतु, अनित्यानुपश्यना इत्यादींद्वारे नित्य-संज्ञेचा त्याग करण्याच्या भावनेने पूर्व आणि उत्तर विशेषाला पाहणाऱ्याला जागोजागी प्रत्यक्षानुभूती देखील होते, म्हणूनच "श्रद्धा ठेवणाऱ्याप्रमाणे" (सद्दहन्तस्स विय) असे म्हटले आहे. उर्वरित दोन पदे त्याचेच समानार्थी शब्द आहेत. आणि येथे 'पूर्वभागमार्गभावना' या शब्दाने आगमनीय भिन्नतेमुळे दृष्टि प्राप्त आणि श्रद्धाविमुक्त यांच्या प्रज्ञेमध्ये भिन्नता असते, हे दर्शविले आहे. अभिधम्म-अट्ठकथेमध्येही (पुग्गलपञ्ञत्ति-अट्ठकथा २८) "त्यांच्या क्लेश-प्रहाणामध्ये काही भिन्नता नाही, परंतु प्रज्ञेमध्ये भिन्नता नक्कीच आहे" असे सांगून "केवळ आगमनीय भिन्नतेमुळेच श्रद्धाविमुक्त हा दृष्टि प्राप्त अवस्थेला पोहोचत नाही, असा निष्कर्ष काढला आहे" असे म्हटले आहे.

---

Ārammaṇaṃ yāthāvato dhāreti avadhāretīti dhammo, paññā. Taṃ paññāsaṅkhātaṃ dhammaṃ adhimattatāya pubbaṅgamaṃ hutvā pavattaṃ anussaratīti dhammānusārī. Tenāha ‘‘dhammo’’tiādi. Paññāpubbaṅgamanti paññāpadhānaṃ. ‘‘Saddhaṃ anussarati, saddhāpubbaṅgamaṃ maggaṃ bhāvetī’’ti imamatthaṃ eseva nayoti atidisati. Paññaṃ vāhetīti paññāvāhī, paññaṃ sātisayaṃ pavattetīti attho. Tenāha ‘‘paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāvetī’’ti. Paññā vā puggalaṃ vāheti nibbānābhimukhaṃ gametīti paññāvāhī. Saddhāvāhīti etthāpi iminā nayeneva attho veditabbo. Ubhatobhāgavimuttādikathāti ubhatobhāgavimuttādīsu āgamanato paṭṭhāya vattabbakathā. Tasmāti visuddhimagge (visuddhi. 2.773, 889) vuttattā. Tato eva visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ (visuddhi. mahāṭī. 2.773) vuttanayeneva cettha attho veditabbo.

आलंबनाला (विषयाला) यथार्थपणे धारण करतो या अर्थाने 'धम्म' म्हणजे प्रज्ञा होय. त्या प्रज्ञासंज्ञक धम्माला अधिक प्रमाणात अग्रगामी करून प्रवृत्त होणाऱ्याचा जो अनुकरण करतो, तो 'धम्मानुसारी' (धर्माचे अनुसरण करणारा) होय. म्हणूनच "धम्मो" इत्यादी म्हटले आहे. 'प्रज्ञापूर्वंगम' म्हणजे प्रज्ञाप्रधान. "श्रद्धेचे अनुसरण करतो, श्रद्धापूर्वंगम मार्गाची भावना करतो" या अर्थासाठी हाच नियम लागू होतो, असा अतिदेश (निर्देश) केला आहे. प्रज्ञेला वाहून नेणारा तो 'प्रज्ञावाही', म्हणजेच प्रज्ञेला अतिशय उत्कृष्टपणे प्रवृत्त करणारा असा अर्थ आहे. म्हणूनच "प्रज्ञापूर्वंगम आर्यमार्गाची भावना करतो" असे म्हटले आहे. किंवा प्रज्ञा ज्या पुद्गलाला (व्यक्तीला) वाहून नेते, निर्वाणाभिमुख करते, तो 'प्रज्ञावाही' होय. 'श्रद्धावाही' या शब्दाचा अर्थही याच पद्धतीने समजून घ्यावा. 'उभतोभागविमुक्त' इत्यादींविषयीची चर्चा म्हणजे उभतोभागविमुक्त इत्यादींच्या आगमनापासून (मार्गाच्या प्राप्तीपासून) सुरू होणारी सांगण्यासारखी चर्चा होय. कारण विसुद्धिमग्गात (विसुद्धिमग्ग २.७७३, ८८९) असे सांगितले आहे. म्हणूनच विसुद्धिमग्ग-टीकेमध्ये (विसुद्धिमग्ग-महाटीका २.७७३) सांगितलेल्या पद्धतीनेच येथे अर्थ समजून घ्यावा.

---

Puggalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पुग्गलसुत्त-वर्णना समाप्त झाली.

---

5. Udakūpamāsuttavaṇṇanā

५. उदकूपमसुत्त-वर्णना (पाण्याच्या उपमेच्या सूत्राचे स्पष्टीकरण)

---

15. Pañcame [Pg.154] ekantakāḷakehīti natthikavādaahetukavādaakiriyavādasaṅkhātehi niyatamicchādiṭṭhidhammehi. Tenāha ‘‘niyatamicchādiṭṭhiṃ sandhāya vutta’’nti. Evaṃ puggaloti iminā kāraṇena ekavāraṃ nimuggo nimuggoyeva so hoti. Etassa hi puna bhavato vuṭṭhānaṃ nāma natthīti vadanti makkhaligosālādayo viya. Heṭṭhā heṭṭhā narakaggīnaṃyeva āhāro. Sādhu saddhā kusalesūti kusaladhammesu saddhā nāma sāhu laddhakāti ummujjati, so tāvattakeneva kusalena ummujjati nāma. Sādhu hirītiādīsupi eseva nayo. Caṅkavāreti rajakānaṃ khāraparissāvane, surāparissāvane vā. Evaṃ puggaloti ‘‘evaṃ sādhu saddhā’’ti imesaṃ saddhādīnaṃ vasena ekavāraṃ ummujjitvā tesaṃ parihāniyā puna nimujjatiyeva devadattādayo viya. Devadatto hi aṭṭha samāpattiyo pañca ca abhiññāyo nibbattetvāpi puna buddhānaṃ paṭipakkhatāya tehi guṇehi parihīno ruhiruppādakammaṃ saṅghabhedakammañca katvā kāyassa bhedā dutiyacittavārena cuticittamanantarā niraye nibbatto. Kokāliko dve aggasāvake upavaditvā padumaniraye nibbatto.

१५. पाचव्या सूत्रात, 'एकान्तकाळकेहि' (पूर्णपणे काळ्या/पापी धर्मांनी) म्हणजे नास्तिकवाद, अहेतुकवाद आणि अक्रियावाद या संज्ञेच्या नियत-मिथ्यादृष्टीच्या धर्मांनी युक्त. म्हणूनच "नियत-मिथ्यादृष्टीच्या संदर्भात हे म्हटले आहे" असे सांगितले आहे. 'अशा प्रकारे पुद्गल' (एवं पुग्गलो) म्हणजे या कारणामुळे जो एकदा बुडाला तो बुडालेलाच राहतो. कारण मक्खलि गोशाल इत्यादींप्रमाणे, "याचा पुन्हा संसारातून उद्धार होणे शक्य नाही" असे म्हणतात. तो खाली खाली जाऊन नरकाग्नीचेच भक्ष्य बनतो. "कुशल धर्मांमध्ये श्रद्धा असणे चांगले आहे" (साधु सुद्धा कुसलेसु) म्हणजे कुशल धर्मांमध्ये श्रद्धा प्राप्त झाली की तो वर येतो (उम्युज्जति), तो केवळ तेवढ्याच कुशलाने वर आलेला मानला जातो. "लज्जा (ह्री) असणे चांगले आहे" इत्यादींमध्येही हाच नियम आहे. 'चंकवार' म्हणजे धोब्यांचे क्षार गाळण्याचे भांडे किंवा मद्य गाळण्याचे भांडे. 'अशा प्रकारे पुद्गल' म्हणजे "अशा प्रकारे श्रद्धा चांगली आहे" या श्रद्धा इत्यादींच्या बळावर एकदा वर येऊन, नंतर त्यांचा ऱ्हास झाल्यामुळे पुन्हा बुडतोच, जसे की देवदत्त इत्यादी. कारण देवदत्ताने आठ समापत्ती आणि पाच अभिज्ञा प्राप्त केल्या असूनही, पुन्हा बुद्धांचा विरोध केल्यामुळे तो त्या गुणांपासून भ्रष्ट झाला, आणि त्याने लोहितोत्पाद कर्म (बुद्धांच्या शरीरातून रक्त काढणे) व संघभेद कर्म करून, देहपातानंतर दुसऱ्या चित्तवाराने च्युतिचित्तानंतर लगेचच नरकात जन्म घेतला. कोकालिक हा दोन अग्रश्रावकांची निंदा करून पदुम नरकात उत्पन्न झाला.

---

Neva hāyati no vaḍḍhatīti appahonakakālepi na hāyati, pahonakakālepi na vaḍḍhati. Ubhayampi panetaṃ agārikenapi anagārikenapi dīpetabbaṃ. Ekacco hi agāriko appahonakakāle pakkhikabhattaṃ vassikaṃ vā upanibandhāpesi, so pacchā pahonakakālepi pakkhikabhattādimattameva pavatteti. Anagārikopi ādimhi appahonakakāle uddesaṃ dhutaṅgaṃ vā gaṇhāti, medhāvī balavīriyasampattiyā pahonakakāle tato uttariṃ na karoti. Evaṃ puggaloti evaṃ imāya saddhādīnaṃ ṭhitiyā puggalo ummujjitvā ṭhito nāma hoti. Ummujjitvā pataratīti sakadāgāmipuggalo kilesatanutāya uṭṭhahitvā gantabbadisābhimukho tarati nāma.

"कमी होत नाही आणि वाढतही नाही" (नेव हायति नो वड्ढति) म्हणजे अपुऱ्या (अभावाच्या) काळातही कमी होत नाही आणि पुरेशा (समृद्धीच्या) काळातही वाढत नाही. हे दोन्ही गृहस्थ आणि गृहत्यागी (अनागारिक) या दोघांच्या उदाहरणाने स्पष्ट केले पाहिजे. कारण एखादा गृहस्थ अपुऱ्या काळात पाक्षिक भोजन किंवा वर्षावास भोजन देण्याचा संकल्प करतो, तो नंतर पुरेशा (समृद्धीच्या) काळातही केवळ तेवढेच पाक्षिक भोजन इत्यादी देणे चालू ठेवतो. अनागारिक (भिक्खू) देखील सुरुवातीला अपुऱ्या काळात उद्देश (अभ्यास) किंवा धुतंग स्वीकारतो, परंतु तो बुद्धिमान असूनही, पुरेशा साधनांच्या आणि वीर्याच्या प्राप्तीनंतरही त्यापेक्षा अधिक काही करत नाही. 'अशा प्रकारे पुद्गल' म्हणजे अशा प्रकारे या श्रद्धा इत्यादींच्या स्थिरतेमुळे तो पुद्गल वर येऊन स्थिर झालेला (उम्युज्जित्वा ठितो) मानला जातो. "वर येऊन पोहतो" (उम्युज्जित्वा पतरति) म्हणजे सकदागामी पुद्गल क्लेशांच्या तनुतेमुळे (कमीपणामुळे) वर उठून जाण्याच्या देशाकडे पोहत जातो.

---

Paṭigādhappatto hotīti anāgāmipuggalaṃ sandhāya vadati. Ime pana satta puggalā udakopamena dīpitā. Satta kira jaṅghavāṇijā addhānamaggappaṭipannā antarāmagge ekaṃ puṇṇanadiṃ pāpuṇiṃsu. Tesu paṭhamaṃ otiṇṇo udakabhīruko puriso otiṇṇaṭṭhāneyeva nimujjitvā puna saṇṭhātuṃ nāsakkhi, avassaṃva macchakacchapabhattaṃ jāto. Dutiyo otiṇṇaṭṭhāne nimujjitvā [Pg.155] sakiṃ uṭṭhahitvā puna nimuggo uṭṭhātuṃ nāsakkhi, antoyeva macchakacchapabhattaṃ jāto. Tatiyo nimujjitvā uṭṭhito majjhe nadiyā ṭhatvā neva orato āgantuṃ, na pāraṃ gantuṃ asakkhi. Catuttho uṭṭhāya ṭhito uttaraṇatitthaṃ olokesi. Pañcamo uttaraṇatitthaṃ oloketvā patarati. Chaṭṭho taṃ disvā pārimatīraṃ gantvā kaṭippamāṇe udake ṭhito. Sattamo pārimatīraṃ gantvā gandhacuṇṇādīhi nhatvā varavatthādīni nivāsetvā surabhivilepanaṃ vilimpitvā nīluppalamālādīni pilandhitvā nānālaṅkārappaṭimaṇḍito mahānagaraṃ pavisitvā pāsādamāruhitvā uttamabhojanaṃ bhuñjati.

"तळाशी पोहोचतो" (पतिगाधप्पत्तो होति) हे अनागामी पुद्गलाच्या संदर्भात म्हटले आहे. हे सात पुद्गल पाण्याच्या उपमेने स्पष्ट केले आहेत. असे सांगितले जाते की, सात पादचारी व्यापारी प्रवासाला निघाले असता वाटेत एका भरलेल्या नदीपाशी पोहोचले. त्यांच्यापैकी पहिला, पाण्यात उतरलेला आणि पाण्याची भीती वाटणारा मनुष्य उतरलेल्या ठिकाणीच बुडाला आणि पुन्हा उभा राहू शकला नाही; तो निश्चितपणे मासे आणि कासवांचे भक्ष्य बनला. दुसरा, उतरलेल्या ठिकाणी बुडून एकदा वर आला, पण पुन्हा बुडाला आणि वर येऊ शकला नाही; तो आतच मासे आणि कासवांचे भक्ष्य बनला. तिसरा, बुडून वर आला आणि नदीच्या मध्यभागी उभा राहिला, पण तो ना अलीकडच्या तीरावर येऊ शकला, ना पलीकडच्या तीरावर जाऊ शकला. चौथा, वर उठून उभा राहिला आणि त्याने पलीकडे जाण्याचा घाट (तीर) पाहिला. पाचवा, पलीकडे जाण्याचा घाट पाहून पोहू लागला. सहावा, तो घाट पाहून पलीकडच्या तीरावर गेला आणि कंबरभर पाण्यात उभा राहिला. सातवा, पलीकडच्या तीरावर जाऊन, सुगंधित चूर्णाने स्नान करून, उत्तम वस्त्रे परिधान करून, सुगंधी विलेपन लावून, नीलकमलांच्या माळा इत्यादी धारण करून आणि विविध अलंकारांनी सुशोभित होऊन महानगरात प्रवेश करतो, प्रासादावर (महालावर) चढतो आणि उत्तम भोजनाचा आस्वाद घेतो.

---

Tattha jaṅghavāṇijā viya ime satta puggalā, nadī viya vaṭṭaṃ, paṭhamassa udakabhīrukassa purisassa otiṇṇaṭṭhāneyeva nimujjanaṃ viya micchādiṭṭhikassa vaṭṭe nimujjanaṃ, ummujjitvā nimujjanapuriso viya saddhādīnaṃ uppattimatthakena ummujjitvā tāsaṃ hāniyā nimuggapuggalo, majjhe nadiyā ṭhatvā viya saddhādīnaṃ ṭhitiyā ṭhitipuggalo, uttaraṇatitthaṃ olokento viya sotāpanno, patarantapuriso viya kilesakāmāvaṭṭatāya pataranto sakadāgāmī, taritvā kaṭimatte udake ṭhitapuriso viya anāvaṭṭadhammattā anāgāmī, nhatvā pārimatīraṃ uttaritvā thale ṭhitapuriso viya cattāro oghe atikkamitvā nibbānathale ṭhito khīṇāsavabrāhmaṇo, thale ṭhitapurisassa nagaraṃ pavisitvā pāsādaṃ āruyha uttamabhojanabhuñjanaṃ viya khīṇāsavassa nibbānārammaṇasamāpattiṃ appetvā vītināmanaṃ veditabbaṃ.

तेथे (या उपमेत) जंघा-व्यापाऱ्यांप्रमाणे (पायी फिरणाऱ्या व्यापाऱ्यांप्रमाणे) हे सात पुद्गल (व्यक्ती) आहेत, नदीप्रमाणे संसार (वर्त) आहे. पहिल्या पाण्याला घाबरणाऱ्या माणसाचे पाण्यात उतरल्या जागीच बुडणे जसे आहे, तसेच मिथ्यादृष्टीचे संसारात बुडणे आहे. वर येऊन पुन्हा बुडणाऱ्या माणसाप्रमाणे, श्रद्धा इत्यादींच्या उत्पत्तीच्या शिखरावर वर येऊन (उदित होऊन) त्यांच्या ऱ्हासाने बुडणारा पुद्गल आहे. नदीच्या मध्यभागी उभे राहण्याप्रमाणे, श्रद्धा इत्यादींच्या स्थिरतेमुळे स्थिर असणारा 'स्थितपुद्गल' आहे. पलीकडे जाण्याचा घाट पाहणाऱ्या माणसाप्रमाणे 'सोतापन्न' (स्रोतापन्न) आहे. पोहणाऱ्या माणसाप्रमाणे, क्लेश आणि कामाच्या भोवऱ्यामुळे पोहणारा 'सकदागामी' (सकृदागामी) आहे. नदी पार करून कंबरभर पाण्यात उभे राहिलेल्या माणसाप्रमाणे, परत न येण्याच्या स्वभावामुळे (अनावृत्तिधर्मामुळे) 'अनागामी' आहे. स्नान करून पलीकडच्या तीरावर उतरून कोरड्या जमिनीवर (थले) उभे राहिलेल्या माणसाप्रमाणे, चार ओघांना (पूर) पार करून निर्वाणरूपी जमिनीवर उभा असलेला 'खीणासव' (क्षीणास्त्रव) ब्राह्मण आहे. जमिनीवर उभे राहिलेल्या माणसाने नगरात प्रवेश करून, प्रासादावर (महालावर) चढून उत्तम भोजन ग्रहण करण्याप्रमाणे, खीणासवाचे निर्वाण-आरंभी समापत्तीमध्ये (ध्यानात) मग्न होऊन काळ व्यतीत करणे समजावे.

---

Udakūpamāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

उदकूपमसुत्तवण्णना (उदकोपम-सूत्र-वर्णन) समाप्त झाली.

---

6-9. Aniccānupassīsuttādivaṇṇanā

६-९. अनिच्चानुपस्सीसुत्तादिवण्णना (अनित्यानुपश्यी-सूत्रादी-वर्णन).

---

16-19. Chaṭṭhe ‘‘idha samasīsī kathito’’ti vatvā evaṃ samasīsitaṃ vibhajitvā idhādhippetaṃ dassetuṃ ‘‘so catubbidho hotī’’tiādimāha. Rogavasena samasīsī rogasamasīsī. Esa nayo sesesupi. Ekappahārenevāti ekavelāyameva. Yo cakkhurogādīsu aññatarasmiṃ sati ‘‘ito anuṭṭhito arahattaṃ pāpuṇissāmī’’ti vipassanaṃ paṭṭhapesi, athassa arahattañca rogato vuṭṭhānañca ekakālameva hoti[Pg.156], ayaṃ rogasamasīsī nāma. Iriyāpathassa pariyosānanti iriyāpathantarasamāyogo. Yo ṭhānādīsu iriyāpathesu aññataraṃ adhiṭṭhāya ‘‘avikopetvāva arahattaṃ pāpuṇissāmī’’ti vipassanaṃ paṭṭhapesi. Athassa arahattappatti ca iriyāpathavikopanañca ekappahāreneva hoti, ayaṃ iriyāpathasamasīsī nāma. Jīvitasamasīsī nāmāti ettha ‘‘palibodhasīsaṃ māno, parāmāsasīsaṃ diṭṭhi, vikkhepasīsaṃ uddhaccaṃ, kilesasīsaṃ avijjā, adhimokkhasīsaṃ saddhā, paggahasīsaṃ vīriyaṃ, upaṭṭhānasīsaṃ sati, avikkhepasīsaṃ samādhi, dassanasīsaṃ paññā, pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ, cutisīsaṃ vimokkho, saṅkhārasīsaṃ nirodho’’ti paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 3.33) vuttesu sattarasasu sīsesu pavattasīsaṃ kilesasīsanti dve sīsāni idhādhippetāni – ‘‘apubbaṃ acarimaṃ āsavapariyādānañca hoti jīvitapariyādānañcā’’ti vacanato. Tesu kilesasīsaṃ arahattamaggo pariyādiyati, pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ cuticittaṃ pariyādiyati. Tattha avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ jīvitindriyaṃ pariyādātuṃ na sakkoti, jīvitindriyapariyādāyakaṃ avijjaṃ pariyādātuṃ na sakkoti. Aññaṃ avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ, aññaṃ jīvitandriyapariyādāyakaṃ. Yassa cetaṃ sīsadvayaṃ samaṃ pariyādānaṃ gacchati, so jīvitasamasīsī nāma.

१६-१९. सहाव्या (सूत्रात) 'येथे समसीसी (समशीर्षी) सांगितला आहे' असे म्हणून, अशा प्रकारे समसीसीचे विभाजन करून, येथे अभिप्रेत असलेला अर्थ दर्शवण्यासाठी 'तो चार प्रकारचा असतो' इत्यादी म्हटले आहे. रोगाच्या कारणाने जो समसीसी होतो, तो 'रोगसमसीसी' होय. हाच नियम इतरांच्या बाबतीतही लागू होतो. 'एकप्पहारेनेव' म्हणजे एकाच वेळी. ज्याने डोळ्यांचे आजार इत्यादींपैकी एखादा आजार असताना 'येथून उठून मी अरहंतपद प्राप्त करीन' असा विचार करून विपश्यना सुरू केली, आणि नंतर त्याचे अरहंतपद प्राप्त करणे आणि रोगातून मुक्त होणे एकाच वेळी घडते, त्याला 'रोगसमसीसी' असे म्हणतात. 'इरियापथाचा (इर्यापथाचा) शेवट' म्हणजे दुसऱ्या इरियापथाशी संयोग होणे. ज्याने उभे राहणे इत्यादी इरियापथांपैकी एकाचा निश्चय करून 'इरियापथ न बदलताच मी अरहंतपद प्राप्त करीन' असा विचार करून विपश्यना सुरू केली, आणि नंतर त्याचे अरहंतपद प्राप्त करणे आणि इरियापथ बदलणे एकाच वेळी घडते, त्याला 'इरियापथसमसीसी' असे म्हणतात. 'जीवितसमसीसी' म्हणजे येथे 'पलिबोधसीस (अडथळ्याचे प्रमुख) मान आहे, परामाससीस (परामर्श-प्रमुख) दृष्टी आहे, विक्खेपसीस (विक्षेप-प्रमुख) उद्धच्च (औद्धत्य) आहे, किलेससीस (क्लेश-प्रमुख) अविज्जा (अविद्या) आहे, अधिमोक्खसीस (अधिमोक्ष-प्रमुख) श्रद्धा आहे, पग्गहसीस (प्रग्रह-प्रमुख) वीरिय (वीर्य) आहे, उपट्ठानसीस (उपस्थान-प्रमुख) सती (स्मृती) आहे, अविक्खेपसीस (अविक्षेप-प्रमुख) समाधी आहे, दस्सनसीस (दर्शन-प्रमुख) पञ्ञा (प्रज्ञा) आहे, पवत्तसीस (प्रवृत्त-प्रमुख) जीवितिन्द्रिय आहे, चुतिसीस (च्युती-प्रमुख) विमोक्ष आहे, सङ्खारसीस (संस्कार-प्रमुख) निरोध आहे' असे पटिसम्भिदामग्गात (प्रतिसंभिदामार्गात) सांगितलेल्या सतरा शीर्षांपैकी (प्रमुखांपैकी) 'पवत्तसीस' (प्रवृत्त-शीर्ष) आणि 'किलेससीस' (क्लेश-शीर्ष) ही दोन शीर्षे येथे अभिप्रेत आहेत - कारण 'आसवांचा क्षय आणि जीविताचा क्षय हे एकाच वेळी (मागे-पुढे न होता) होतात' असे वचन आहे. त्यांपैकी क्लेश-शीर्षाचा अरहंतमार्ग अंत करतो (परियादियति), आणि प्रवृत्त-शीर्षाचा म्हणजेच जीवितिन्द्रियाचा अंत च्युतीचित्त (मृत्युचित्त) करते. तेथे अविद्येचा अंत करणारे चित्त जीवितिन्द्रियाचा अंत करू शकत नाही, आणि जीवितिन्द्रियाचा अंत करणारे चित्त अविद्येचा अंत करू शकत नाही. अविद्येचा अंत करणारे चित्त वेगळे आहे आणि जीवितिन्द्रियाचा अंत करणारे चित्त वेगळे आहे. ज्याचे हे दोन्ही शीर्ष एकाच वेळी संपुष्टात येतात, त्याला 'जीवितसमसीसी' असे म्हणतात.

---

Kathaṃ panidaṃ samaṃ hotīti? Vārasamatāya. Yasmiñhi vāre maggavuṭṭhānaṃ hoti, sotāpattimagge pañca paccavekkhaṇāni, sakadāgāmimagge pañca, anāgāmimagge pañca, arahattamagge cattārīti ekūnavīsatime paccavekkhaṇañāṇe patiṭṭhāya bhavaṅgaṃ otaritvā parinibbāyato imāya vārasamatāya idaṃ ubhayasīsapariyādānampi samaṃ hotīti imāya vārasamatāya. Vārasamavuttidāyakena hi maggacittena attano anantaraṃ viya nipphādetabbā paccavekkhaṇavārā ca kilesapariyādānasseva vārāti vattabbataṃ arahati. ‘‘Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hotī’’ti (ma. ni. 1.78; saṃ. ni. 3.12, 14) vacanato paccavekkhaṇaparisamāpanena kilesapariyādānaṃ sampāpitaṃ nāma hotīti imāya vāravuttiyā samatāya kilesapariyādānajīvitapariyādānānaṃ samatā veditabbā. Tenevāha ‘‘yasmā panassa…pe... tasmā evaṃ vutta’’nti.

पण हे समान कसे होते? वाराच्या (क्रमाच्या/प्रक्रियेच्या) समानतेमुळे. ज्या वारात (प्रक्रियेत) मार्ग-उत्थान (मार्गातून उठणे) होते, सोतापत्तिमार्गात पाच प्रत्यवेक्षणे (पुनरावलोकन), सकदागामीमार्गात पाच, अनागामीमार्गात पाच, आणि अरहंतमार्गात चार, अशा एकोणवीस प्रत्यवेक्षणज्ञानावर प्रतिष्ठित होऊन, भवांगात उतरून परिनिर्वाण पावणाऱ्याच्या या वार-समानतेमुळे हे दोन्ही शीर्षांचे संपुष्टात येणे देखील समान होते - या वार-समानतेमुळे. कारण वार-समान प्रवृत्ती देणाऱ्या मार्गचित्ताद्वारे आपल्या लगेचच नंतर निष्पन्न होणारे प्रत्यवेक्षण-वार हे क्लेश-क्षयाचेच वार आहेत, असे म्हणणे योग्य ठरते. 'मुक्त झाल्यावर मुक्त झाल्याचे ज्ञान होते' या वचनानुसार, प्रत्यवेक्षणाच्या समाप्तीने क्लेशांचा क्षय पूर्ण झाला असे म्हटले जाते, या वार-प्रवृत्तीच्या समानतेमुळे क्लेश-क्षय आणि जीवित-क्षय यांची समानता समजली पाहिजे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'ज्या अर्थी त्याचे...पे... त्या अर्थी असे म्हटले आहे'.

---

Āyuno vemajjhaṃ anatikkamitvā antarāva kilesaparinibbānena parinibbāyatīti antarāparinibbāyī. Tenāha ‘‘yo pañcasu suddhāvāsesū’’tiādi[Pg.157]. Vemajjheti avihādīsu yattha uppanno, tattha āyuno vemajjhe. Āyuvemajjhaṃ upahacca atikkamitvā tattha parinibbāyatīti upahaccaparinibbāyī. Tenāha ‘‘yo tatthevā’’tiādi. Asaṅkhārena appayogena anussāhena akilamanto tikkhindriyatāya sukheneva parinibbāyatīti asaṅkhāraparinibbāyī. Tenāha ‘‘yo tesaṃyevā’’tiādi. Tesaṃyeva puggalānanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Appayogenāti adhimattappayogena vinā appakasirena. Sasaṅkhārena sappayogena kilamanto dukkhena parinibbāyatīti sasaṅkhāraparinibbāyī. Uddhaṃvāhibhāvena uddhamassa taṇhāsotaṃ vaṭṭasotañcāti, uddhaṃ vā gantvā paṭilabhitabbato uddhamassa maggasotanti uddhaṃbhoto. Paṭisandhivasena akaniṭṭhaṃ gacchatīti akaniṭṭhagāmī.

आयुष्याची मध्यसीमा पार न करता, मध्यंतरीच क्लेश-परिनिर्वाणाने परिनिर्वाण पावतो, म्हणून तो 'अंतरापरिनिब्बायी' (अंतरापरिनिर्वायी) होय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'जो पाच शुद्धवासांमध्ये...' इत्यादी. 'वेमज्झे' (मध्यसीमेत) म्हणजे अविह इत्यादींमध्ये जेथे उत्पन्न झाला, तेथे आयुष्याच्या मध्यभागात. आयुष्याची मध्यसीमा ओलांडून (किंवा जवळ येऊन) तेथे परिनिर्वाण पावतो, म्हणून तो 'उपहच्चपरिनिब्बायी' (उपहच्चपरिनिर्वायी) होय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'जो तेथेच...' इत्यादी. 'असंखारेन' म्हणजे प्रयत्नाशिवाय, उत्साहाशिवाय, न थकता, तीक्ष्ण इंद्रियांमुळे सुखानेच परिनिर्वाण पावतो, म्हणून तो 'असंखारपरिनिब्बायी' (असंस्कारपरिनिर्वायी) होय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'जो त्यांच्यापैकीच...' इत्यादी. 'त्यांच्यापैकीच पुद्गलांचा' हे निर्धारण करण्यासाठी षष्ठी विभक्तीचे वचन आहे. 'अप्पयोगेन' म्हणजे विशेष प्रयत्नाशिवाय, विनासायास. 'ससंखारेन' म्हणजे प्रयत्नासह, थकून, कष्टाने परिनिर्वाण पावतो, म्हणून तो 'ससंखारपरिनिब्बायी' (ससंस्कारपरिनिर्वायी) होय. वर वाहून जाण्याच्या स्वभावामुळे ज्याचा तृष्णेचा प्रवाह आणि संसाराचा प्रवाह वरच्या दिशेने वाहतो, किंवा वर जाऊन प्राप्त करण्यायोग्य असल्यामुळे ज्याचा मार्गप्रवाह वरच्या दिशेने वाहतो, तो 'उद्धंभोतो' (उर्ध्वस्रोता) होय. प्रतिसंधीच्या (पुनर्जन्माच्या) प्रभावाने जो अकनिठ्ठ (अकनिष्ठ) लोकामध्ये जातो, तो 'अकनिठ्ठगामी' (अकनिष्ठगामी) होय.

---

Ettha pana catukkaṃ veditabbaṃ. Yo hi avihato paṭṭhāya cattāro devaloke sodhetvā akaniṭṭhaṃ gantvā parinibbāyati, ayaṃ uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Ayañhi avihesu kappasahassaṃ vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā atappaṃ gacchati, tatrāpi dve kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassaṃ gacchati, tatrāpi cattāri kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassiṃ gacchati, tatrāpi aṭṭha kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā akaniṭṭhaṃ gacchati, tattha vasanto aggamaggaṃ adhigacchati. Tattha yo avihato paṭṭhāya dutiyaṃ vā catutthaṃ vā devalokaṃ gantvā parinibbāyati, ayaṃ uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī nāma. Yo kāmabhavato cavitvā akaniṭṭhesu parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Yo heṭṭhā catūsu devalokesu tattha tattheva nibbattitvā parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmīti.

येथे चार प्रकार समजून घ्यावेत. जो अविहत (नष्ट न झालेला) होऊन, सुरुवातीपासून चार देवलोकांचे शोधन करून अकनिठ्ठ लोकामध्ये जाऊन परिनिर्वाण प्राप्त करतो, त्याला 'उद्धंसोत अकनिठ्ठगामी' असे म्हणतात. कारण हा अविह लोकामध्ये एक हजार कल्प राहून अर्हत्त्व प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे अतप्प लोकामध्ये जातो, तेथेही दोन हजार कल्प राहून अर्हत्त्व प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे सुदस्स लोकामध्ये जातो, तेथेही चार हजार कल्प राहून अर्हत्त्व प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे सुदस्सी लोकामध्ये जातो, तेथेही आठ हजार कल्प राहून अर्हत्त्व प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे अकनिठ्ठ लोकामध्ये जातो आणि तेथे राहून अग्रमागाचा (अर्हत्त्वाचा) लाभ घेतो. तेथे जो अविहत होऊन दुसऱ्या किंवा चौथ्या देवलोकात जाऊन परिनिर्वाण प्राप्त करतो, त्याला 'उद्धंसोत न अकनिठ्ठगामी' असे म्हणतात. जो कामभवातून च्युत होऊन अकनिठ्ठ लोकामध्ये परिनिर्वाण प्राप्त करतो, त्याला 'न उद्धंसोत अकनिठ्ठगामी' असे म्हणतात. जो खालील चार देवलोकांमध्ये तेथेच उत्पन्न होऊन परिनिर्वाण प्राप्त करतो, त्याला 'न उद्धंसोत न अकनिठ्ठगामी' असे म्हणतात.

---

Ete pana avihesu uppannasamanantaraāyuvemajjhaṃ appatvāva parinibbāyanavasena tayo antarāparinibbāyino, eko upahaccaparinibbāyī, eko uddhaṃsototi pañcavidho, asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyivibhāgena dasa honti, tathā atappasudassasudassīsūti cattāro dasakāti cattārīsaṃ. Akaniṭṭhe pana uddhaṃsoto natthi, tayo antarāparinibbāyino, eko [Pg.158] upahaccaparinibbāyīti cattāro, asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyivibhāgena aṭṭhāti aṭṭhacattārīsaṃ anāgāmino. Sattamādīsu natthi vattabbaṃ.

हे अविह लोकामध्ये उत्पन्न झाल्यानंतर लगेचच, आयुष्याच्या मध्याला न पोहोचताच परिनिर्वाण प्राप्त करण्याच्या दृष्टीने तीन 'अंतरापरिनिब्बायी', एक 'उपहच्चपरिनिब्बायी' आणि एक 'उद्धंसोत' अशा पाच प्रकारचे होतात. असंखार-ससंखारपरिनिब्बायी यांच्या विभागाने ते दहा होतात. तसेच अतप्प, सुदस्स आणि सुदस्सी लोकांमध्ये चार दशक मिळून चाळीस होतात. अकनिठ्ठ लोकामध्ये मात्र 'उद्धंसोत' नसतो; तीन 'अंतरापरिनिब्बायी' आणि एक 'उपहच्चपरिनिब्बायी' असे चार, आणि असंखार-ससंखारपरिनिब्बायी यांच्या विभागाने आठ मिळून एकूण अठ्ठेचाळीस अनागामी होतात. सातव्या इत्यादी लोकांच्या बाबतीत काही सांगण्यासारखे नाही.

---

Aniccānupassīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

अनिच्चानुपस्सीसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

10. Niddasavatthusuttavaṇṇanā

१०. निद्दसवत्थुसुत्तवर्णन

---

20. Dasame niddasavatthūnīti ādisaddalopenāyaṃ niddesoti āha ‘‘niddasādivatthūnī’’ti. Natthi idāni imassa dasāti niddaso. Pañhoti ñātuṃ icchito attho. Puna dasavasso na hotīti tesaṃ matimattametanti dassetuṃ ‘‘so kirā’’ti kirasaddaggahaṇaṃ. Niddasoti cetaṃ vacanamattaṃ. Tassa nibbīsādibhāvassa viya ninnavādibhāvassa ca icchitattāti dassetuṃ ‘‘na kevalañcā’’tiādi vuttaṃ. Gāme vicarantoti gāme piṇḍāya caranto. Na idaṃ titthiyānaṃ adhivacanaṃ tesu tannimittassa abhāvā, sāsanepi sekhassapi na idaṃ adhivacanaṃ, kimaṅgaṃ pana puthujjanassa. Yassa panetaṃ adhivacanaṃ yena ca kāraṇena, taṃ dassetuṃ ‘‘khīṇāsavasseta’’ntiādi vuttaṃ. Appaṭisandhikabhāvo hissa paccakkhato kāraṇaṃ. Paramparāya itarāni yāni pāḷiyaṃ āgatāniṃ.

२०. दहाव्या सुत्तात 'निद्दसवत्थूनि' यामध्ये 'आदि' शब्दाचा लोप झाल्यामुळे हा निर्देश आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'निद्दसादीवत्थूनि' असे म्हटले आहे. 'आता याला दहा (दोष किंवा वर्षे) उरले नाहीत' म्हणून तो 'निद्दस' होय. 'प्रश्न' म्हणजे जाणून घेण्याची इच्छा असलेला विषय. 'पुन्हा दहा वर्षांचा होत नाही' हे त्यांचे केवळ मत आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'तो म्हणे' (सो किरा) यातील 'किर' शब्दाचा स्वीकार केला आहे. 'निद्दस' हा केवळ एक शब्द आहे. त्याच्या निर्विष इत्यादी भावाप्रमाणेच नम्रता इत्यादी भावाची इच्छा असल्यामुळे 'केवळ एवढेच नाही' इत्यादी म्हटले आहे. 'गावात फिरणारा' म्हणजे गावात भिक्षेसाठी फिरणारा. हे अन्यतीर्थिकांचे नाव नाही, कारण त्यांच्यामध्ये याचे कारण नाही; तसेच शासनात शैक्षाचेही हे नाव नाही, मग पृथग्जनाचे काय सांगावे! परंतु हे कोणाचे नाव आहे आणि कोणत्या कारणाने आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'हे क्षीणासवाचे नाव आहे' इत्यादी म्हटले आहे. कारण त्याचा पुनर्जन्म न होणे हे त्याचे प्रत्यक्ष कारण आहे. पाळिमध्ये आलेली इतर नावे परंपरेने आहेत.

---

Sikkhāya sammadeva ādānaṃ sikkhāsamādānaṃ. Taṃ panassā pāripūriyā veditabbanti āha ‘‘sikkhāttayapūraṇe’’ti. Sikkhāya vā sammadeva ādito paṭṭhāya rakkhaṇaṃ sikkhāsamādānaṃ. Tañca atthato pūraṇena paricchinnaṃ arakkhaṇe sabbena sabbaṃ abhāvato, rakkhaṇe ca paripūraṇato. Balavacchandoti daḷhacchando. Āyatinti anantarānāgatadivasādikālo adhippeto, na anāgatabhavoti āha ‘‘anāgate punadivasādīsupī’’ti. Sikkhaṃ paripūrentassa tattha nibaddhabhattitā avigatapematā. Tebhūmakadhammānaṃ aniccādivasena sammadeva nijjhānaṃ dhammanisāmanāti āha ‘‘vipassanāyetaṃ adhivacana’’nti. Taṇhāvinayeti bhaṅgānupassanāñāṇānubhāvasiddhe taṇhāvikkhambhane. Ekībhāveti gaṇasaṅgaṇikākilesasaṅgaṇikāvigamasiddhe vivekavāse. Vīriyārambheti sammappadhānassa paggaṇhane[Pg.159]. Taṃ pana sabbaso vīriyassa paribrūhanaṃ hotīti āha ‘‘kāyikacetasikassa vīriyassa pūraṇe’’ti. Satiyañceva nipakabhāve cāti satokāritāya ceva sampajānakāritāya ca. Satisampajaññabaleneva hi vīriyārambho ijjhati. Diṭṭhipaṭivedheti maggasammādiṭṭhiyā paṭivijjhane. Tenāha ‘‘maggadassane’’ti.

शिक्षेचे चांगल्या प्रकारे ग्रहण करणे म्हणजे 'सिक्खासमादान' होय. ते तिच्या परिपूर्णतेने समजून घ्यावे, म्हणून 'तीन शिक्षांच्या पूर्ततेमध्ये' असे म्हटले आहे. किंवा सुरुवातीपासूनच शिक्षेचे चांगल्या प्रकारे रक्षण करणे म्हणजे 'सिक्खासमादान' होय. आणि ते अर्थाच्या दृष्टीने पूर्ततेने मर्यादित आहे, कारण रक्षण न केल्यास सर्व काही नष्ट होते आणि रक्षण केल्यास परिपूर्णता येते. 'बलवान छंद' म्हणजे दृढ इच्छा. 'आयतिं' याने पुढील येणारा दिवस इत्यादी काळ अभिप्रेत आहे, अनागत भव नाही, म्हणून 'भविष्यातील दुसऱ्या दिवशी इत्यादींमध्येही' असे म्हटले आहे. शिक्षेची पूर्तता करणाऱ्याची तिच्यावरील दृढ भक्ती आणि न संपणारे प्रेम. त्रिभूमिक धर्मांचे अनित्यता इत्यादी रूपाने चांगल्या प्रकारे चिंतन करणे म्हणजे 'धम्मनिसामना' होय, म्हणून 'हे विपश्यनेचे नाव आहे' असे म्हटले आहे. 'तण्हाविनय' म्हणजे भंगाने उत्पन्न होणाऱ्या ज्ञानाच्या प्रभावाने तृष्णेचा निरोध करणे. 'एकीभाव' म्हणजे समूहाचा संसर्ग आणि क्लेशांचा संसर्ग दूर झाल्याने प्राप्त होणारा एकांतवास. 'वीरियारंभ' म्हणजे सम्यक् प्रधानाचा स्वीकार करणे. ते सर्व प्रकारे वीर्याची वृद्धी करणारे असते, म्हणून 'शारीरिक आणि मानसिक वीर्याच्या पूर्ततेमध्ये' असे म्हटले आहे. 'सती' आणि 'निपकभाव' म्हणजे जागरूकतेने आणि संप्रजन्यतेने कर्म करणे. कारण स्मृती आणि संप्रजन्याच्या बळावरच वीर्यारंभ यशस्वी होतो. 'दिट्ठिपटिवेद' म्हणजे मार्ग-सम्यक् दृष्टीचा वेध घेणे. म्हणूनच 'मार्गदर्शनात' असे म्हटले आहे.

---

Niddasavatthusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

निद्दसवत्थुसुत्तवर्णन समाप्त झाले.

---

Anusayavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

अनुसयवग्गवर्णन समाप्त झाले.

---

3. Vajjisattakavaggo

३. वज्जिसत्तकवग्ग

---

1. Sārandadasuttavaṇṇanā

१. सारंददसुत्तवर्णन

---

21. Tatiyassa paṭhame devāyatanabhāvena cittattā lokassa cittīkāraṭṭhānatāya ca cetiyaṃ ahosi. Yāvakīvanti (dī. ni. ṭī. 2.134) ekamevetaṃ padaṃ aniyamato parimāṇavācī. Kālo cettha adhippetoti āha ‘‘yattakaṃ kāla’’nti. Abhiṇhaṃ sannipātāti niccasannipātā. Taṃ pana niccasannipātataṃ dassetuṃ ‘‘divasassā’’tiādi vuttaṃ. Sannipātabahulāti pacurasannipātā. Vosānanti saṅkocaṃ. ‘‘Vuddhiyevā’’tiādinā vuttamatthaṃ byatirekamukhena dassetuṃ ‘‘abhiṇhaṃ asannipatantā hī’’tiādi vuttaṃ. Ākulāti khubhitā na pasannā. Bhijjitvāti vaggabandhato vibhajja visuṃ visuṃ hutvā.

२१. तिसऱ्याच्या पहिल्या सुत्तात, देवस्थान असल्यामुळे आणि लोकांच्या आदराचे स्थान असल्यामुळे ते 'चेतिय' होते. 'यावकीवं' हे एकच पद अनियंत्रित परिमाण दर्शवणारे आहे. येथे 'काळ' अभिप्रेत आहे, म्हणून 'जोपर्यंत काळ' असे म्हटले आहे. 'अभिण्हं सन्निपाता' म्हणजे वारंवार एकत्र येणे. ते नित्य एकत्र येणे दर्शवण्यासाठी 'दिवसातून' इत्यादी म्हटले आहे. 'सन्निपातबहुला' म्हणजे वारंवार एकत्र येणारे. 'वोसानं' म्हणजे संकोच. 'वृद्धीच होईल' इत्यादींद्वारे सांगितलेला अर्थ व्यतिरेक पद्धतीने दर्शवण्यासाठी 'वारंवार एकत्र न येणारे' इत्यादी म्हटले आहे. 'आकुला' म्हणजे क्षुब्ध, प्रसन्न नसलेले. 'भिज्जित्वा' म्हणजे गटातून विभक्त होऊन वेगवेगळे होणे.

---

Sannipātabheriyāti sannipātārocanabheriyā. Addhabhuttā vāti sāmibhuttā vā. Osīdamāneti hāyamāne.

‘सन्निपातभेरिया’ म्हणजे एकत्र येण्याची सूचना देणारी भेरी. ‘अद्धभुत्ता वा’ म्हणजे मालकाने अर्धे खाल्लेले किंवा मालकाने उपभोगलेले. ‘ओसीदमाने’ म्हणजे कमी होत असताना.

---

Suṅkanti bhaṇḍaṃ gahetvā gacchantehi pabbatakhaṇḍanādititthagāmadvārādīsu rājapurisānaṃ dātabbabhāgaṃ. Balinti nipphannasassādito chabhāgaṃ sattabhāgantiādinā laddhabbakaraṃ. Daṇḍanti dasavīsatikahāpaṇādikaṃ aparādhānurūpaṃ gahetabbadhanadaṇḍaṃ. Vajjidhammanti vajjirājadhammaṃ. Idāni apaññattapaññāpanādīsu tappaṭikkhepe ca ādīnavānisaṃse ca vitthārato dassetuṃ ‘‘tesa’’ntiādi [Pg.160] vuttaṃ. Pāricariyakkhamāti upaṭṭhānakkhamā. Porāṇaṃ vajjidhammanti ettha pubbe kira vajjirājāno ‘‘ayaṃ coro’’ti ānetvā dassite ‘‘gaṇhatha naṃ cora’’nti avatvā vinicchayamahāmattānaṃ denti. Te vinicchinitvā sace acoro hoti, vissajjenti. Sace coro, attanā kiñci akatvā vohārikānaṃ denti, tepi vinicchinitvā acoro ce, vissajjenti. Coro ce, suttadharānaṃ denti. Tepi vinicchinitvā acoro ce, vissajjenti. Coro ce, aṭṭakulikānaṃ denti, tepi tatheva katvā senāpatissa, senāpati uparājassa, uparājā rañño. Rājā vinicchinitvā sace acoro hoti, vissajjeti. Sace pana coro hoti, paveṇipaṇṇakaṃ vācāpeti. Tattha ‘‘yena idaṃ nāma kataṃ, tassa ayaṃ nāmadaṇḍo’’ti likhitaṃ. Rājā tassa kiriyaṃ tena samānetvā tadanucchavikaṃ daṇḍaṃ karoti. Iti etaṃ porāṇaṃ vajjidhammaṃ samādāya vattantānaṃ manussā na ujjhāyanti. Paramparāgatesu aṭṭakulesu jātā agatigamanaviratā aṭṭamahallakapurisā aṭṭakulikā.

सुङ्क (शुल्क) म्हणजे माल घेऊन जाणाऱ्यांकडून पर्वत, घाट, नदीचे घाट, गावाचे दरवाजे इत्यादी ठिकाणी राजपुरुषांना (राजकीय अधिकाऱ्यांना) द्यावयाचा भाग. बलि म्हणजे उत्पादित धान्यादी पिकांमधून सहावा भाग, सातवा भाग इत्यादी रूपाने मिळवावयाचा कर. दण्ड म्हणजे दहा, वीस कहापण इत्यादी गुन्ह्याच्या स्वरूपानुसार वसूल करावयाचा आर्थिक दंड. वज्जिधम्म म्हणजे वज्जींचा राजधर्म. आता न प्रज्ञप्त केलेल्या (नवीन नियम) प्रज्ञप्त करणे इत्यादींच्या निषेधाबाबत आणि त्यातील दोष व फायद्यांविषयी सविस्तर दाखवण्यासाठी 'तेसं' इत्यादी म्हटले आहे. पारिचरियक्खमा म्हणजे सेवेसाठी योग्य (उपस्थानक्षम). 'पोराण वज्जिधम्म' (प्राचीन वज्जी धर्म) यात पूर्वी असे घडत असे की, वज्जी राजे 'हा चोर आहे' असे म्हणून कोणाला पकडून आणून दाखवले असता, 'या चोराला पकडा' असे स्वतः न म्हणता, त्याला विनिच्चयमहामत्त (न्यायाधीश महामात्र) यांच्याकडे सोपवत असत. ते त्याची चौकशी करून जर तो चोर नसेल, तर त्याला सोडून देत असत. जर तो चोर असेल, तर स्वतः काहीही न करता त्याला वोहारिक (कायदेतज्ज्ञ) यांच्याकडे सोपवत असत. तेही चौकशी करून जर तो चोर नसेल, तर त्याला सोडून देत असत. जर तो चोर असेल, तर त्याला सुत्तधर (कायद्यांचे धारक) यांच्याकडे सोपवत असत. तेही चौकशी करून जर तो चोर नसेल, तर त्याला सोडून देत असत. जर तो चोर असेल, तर त्याला अट्ठकुलिक (आठ कुलांचे प्रतिनिधी) यांच्याकडे सोपवत असत. तेही तसेच करून सेनापतीकडे, सेनापती उपराजाकडे आणि उपराजा राजाकडे सोपवत असे. राजे स्वतः चौकशी करून जर तो चोर नसेल, तर त्याला सोडून देत असत. पण जर तो चोर असेल, तर राजे 'पवेणिपण्णक' (परंपरागत कायद्याचे पुस्तक) वाचून दाखवण्यास सांगत असत. त्यात 'ज्याने हे कृत्य केले आहे, त्याला हा अमुक दंड द्यावा' असे लिहिलेले असे. राजे त्याच्या कृत्याची त्याच्याशी तुलना करून त्याला योग्य असा दंड देत असत. अशा प्रकारे या प्राचीन वज्जी धर्माचे पालन करून वागणाऱ्या लोकांवर लोक आक्षेप घेत नाहीत. वंशपरंपरेने चालत आलेल्या आठ कुलांमध्ये जन्मलेले, अगतीला (पक्षपाताला) प्राप्त न होणारे आठ वृद्ध पुरुष म्हणजे 'अट्ठकुलिक' होत.

---

Sakkāranti upakāraṃ. Garubhāvaṃ paccupaṭṭhapetvāti ‘‘ime amhākaṃ garuno’’ti tattha garubhāvaṃ paṭi paṭi upaṭṭhapetvā. Mānessantīti sammānessanti. Taṃ pana sammānanaṃ tesu nesaṃ attamanatāpubbakanti āha ‘‘manena piyāyissantī’’ti. Nipaccakāraṃ paṇipātaṃ. Dassentīti garucittabhāraṃ dassenti. Sandhānetunti sambandhaṃ avicchinnaṃ katvā ghaṭetuṃ.

सक्कार म्हणजे उपकार (आदर). 'गुरुभावं पच्चुपट्ठपेत्वा' (आदरभाव प्रस्थापित करून) म्हणजे 'हे आमचे गुरु (पूजनीय) आहेत' असा त्यांच्याविषयी वारंवार आदरभाव मनात प्रस्थापित करून. 'मानेस्सन्ति' म्हणजे सन्मान करतील. तो सन्मान त्यांच्याविषयीच्या मनातील प्रसन्नतेपूर्वक असतो, म्हणून 'मनाने प्रेम करतील' असे म्हटले आहे. 'निपच्चकार' म्हणजे नम्रतापूर्वक नमस्कार. 'दस्सेन्ति' (दाखवतात) म्हणजे मनातील आदराचा भाव दाखवतात. 'सन्धानेतुं' (सांधण्यासाठी) म्हणजे संबंध अखंड ठेवून जोडण्यासाठी.

---

Pasayhakārassāti balakkārassa. Kāmaṃ vuddhiyā pūjanīyatāya ‘‘vuddhihāniyo’’ti vuttaṃ, attho pana vuttānukkameneva yojetabbo. Pāḷiyaṃ vā yasmā ‘‘vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti vuttaṃ, tasmā tadanukkamena ‘‘vuddhihāniyo’’ti vuttaṃ.

पसहकारस्स म्हणजे बळजबरी करणाऱ्याचे. जरी वृद्धीच्या पूजनीयतेमुळे (महत्त्वामुळे) 'वुद्धिहानियो' (वृद्धी आणि हानी) असे म्हटले असले, तरी त्याचा अर्थ सांगितलेल्या अनुक्रमानेच लावला पाहिजे. किंवा पाळीमध्ये (मूळ पाठात) ज्या अर्थी 'वृद्धीचीच अपेक्षा आहे, हानीची नाही' असे म्हटले आहे, म्हणून त्या अनुक्रमाने 'वुद्धिहानियो' असे म्हटले आहे.

---

Vipaccituṃ aladdhokāse pāpakamme, tassa kammassa vipāke vā anavasarova devasopasaggo. Tasmiṃ pana laddhokāse siyā devatopasaggassa avasaroti āha ‘‘anuppannaṃ…pe… vaḍḍhentī’’ti. Eteneva anuppannaṃ sukhanti etthāpi attho veditabbo. Balakāyassa diguṇatiguṇatādassanaṃ paṭibhayabhāvadassananti evamādinā devatānaṃ saṅgāmasīse sahāyatā veditabbā.

पापकर्माचे फळ मिळण्यास (विपाक होण्यास) संधी मिळाली नसताना, किंवा त्या कर्माच्या विपाकाची वेळ आली नसताना देवोपसर्ग (देवांचा उपद्रव) होण्यास वाव नसतो. परंतु, त्याला संधी मिळाली असता देवोपसर्गाची वेळ येऊ शकते, म्हणून 'अनुत्पन्न...पे... वाढवतात' असे म्हटले आहे. यावरूनच 'अनुत्पन्न सुख' यातही अर्थ समजून घ्यावा. सैन्याची शक्ती दुप्पट-तिप्पट दाखवणे, भीतीदायक रूप दाखवणे इत्यादी प्रकारे युद्धाच्या आघाडीवर देवांचे साहाय्य समजून घ्यावे.

---

Anicchitanti [Pg.161] aniṭṭhaṃ. Āvaraṇatoti nisedhanato. Dhammato anapetā dhammiyāti idha ‘‘dhammikā’’ti vuttā. Migasūkarādighātāya sunakhādīnaṃ kaḍḍhitvā vanacaraṇaṃ vājo, tattha niyuttā, te vā vājentīti vājikā, migavadhacārino.

अनिच्छितं म्हणजे अनिष्ट. आवरणतो म्हणजे निषेध करण्यापासून (रोखण्यापासून). धर्मापासून विन्मुख न होणारी ती धम्मीया, येथे तिला 'धम्मिका' असे म्हटले आहे. हरिण, रानडुक्कर इत्यादींना मारण्यासाठी कुत्र्यांना घेऊन जंगलात फिरणे म्हणजे 'वाजो' (शिकार), त्यात गुंतलेले किंवा शिकार करणारे ते 'वाजीका' म्हणजे शिकारी (मृगवध करणारे).

---

Sārandadasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सारंददसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

---

2. Vassakārasuttavaṇṇanā

२. वस्सकारसुत्तवण्णना

---

22. Dutiye abhiyātukāmoti ettha abhi-saddo abhibhavanattho ‘‘anabhividitu’’ntiādīsu viyāti āha ‘‘abhibhavanatthāya yātukāmo’’ti. Vajjirājānoti ‘‘vajjetabbā ime’’ti ādito pavattaṃ vacanaṃ upādāya vajjīti laddhanāmā rājāno, vajjiraṭṭhassa vā rājāno vajjirājāno. Raṭṭhassa pana vajjisamaññā tannivāsirājakumāravasena veditabbā. Rājiddhiyāti rājabhāvānugatena pabhāvena. So pana pabhāvo nesaṃ gaṇarājānaṃ mitho sāmaggiyā loke pākaṭo. Ciraṭṭhāyī ca ahosīti ‘‘samaggabhāvaṃ kathetī’’ti vuttaṃ. Anu anu taṃsamaṅgino bhāveti vaḍḍhetīti anubhāvo, anubhāvo eva ānubhāvo, patāpo. So pana nesaṃ patāpo hatthiassādivāhanasampattiyā tattha ca subhikkhitabhāvena loke pākaṭo jātoti ‘‘etena…pe… kathetī’’ti vuttaṃ. Tāḷacchiggaḷenāti kuñcikāchiddena. Asananti saraṃ. Atipātayissantīti atikkāmenti. Poṅkhānupoṅkhanti poṅkhassa anupoṅkhaṃ, purimasarassa poṅkhapadānugatapoṅkhaṃ itaraṃ saraṃ katvāti attho. Avirādhitanti avirajjhitaṃ. Ucchindissāmīti ummūlanavasena kulasantatiṃ chindissāmi. Ayanaṃ vaḍḍhanaṃ ayo, tappaṭipakkhena anayoti āha ‘‘avaḍḍhi’’nti. Ñātīnaṃ byasanaṃ vināso ñātibyasanaṃ.

२२. दुसऱ्या सुत्तात 'अभियातुकामो' (आक्रमण करण्याची इच्छा असलेला) यात 'अभि' हा शब्द 'अनभिविदितुं' इत्यादी शब्दांप्रमाणे पराभूत करण्याच्या अर्थाने आला आहे, म्हणून 'पराभूत करण्याच्या उद्देशाने जाऊ इच्छिणारा' असे म्हटले आहे. 'वज्जिरानो' म्हणजे 'हे वर्ज्य करण्यासारखे आहेत' अशा सुरुवातीला रूढ झालेल्या शब्दावरून 'वज्जी' हे नाव मिळालेले राजे, किंवा वज्जी राष्ट्राचे राजे म्हणजे 'वज्जिरानो'. राष्ट्राला 'वज्जी' हे नाव तेथे राहणाऱ्या राजकुमार्यांमुळे मिळाले असे समजावे. 'राजिद्धिया' म्हणजे राजेपणाशी संबंधित प्रभावाने (वैभवाने). तो प्रभाव त्या गणराजांच्या आपसातील एकतेमुळे जगात प्रसिद्ध होता. आणि तो दीर्घकाळ टिकणारा होता, म्हणून 'एकतेची भावना सांगतो' असे म्हटले आहे. जो त्या एकतेने युक्त असलेल्यांना वारंवार वाढवतो तो 'अनुभाव', अनुभाव म्हणजेच 'आनुभाव' (प्रताप). त्यांचा तो प्रताप हत्ती, घोडे इत्यादी वाहनांच्या समृद्धीमुळे आणि तेथील सुबत्तेमुळे जगात प्रसिद्ध झाला, म्हणून 'याने...पे... सांगतो' असे म्हटले आहे. 'ताळच्छिग्गळेन' म्हणजे किल्लीच्या छिद्रातून. 'असनं' म्हणजे बाण. 'अतिपातयिस्सन्ति' म्हणजे पार करून नेतात. 'पोंखानुपोंखं' म्हणजे बाणाच्या मागच्या भागाला लागून दुसरा बाण मारणे, पहिल्या बाणाच्या मागच्या भागाला लागून दुसरा बाण सोडणे असा अर्थ आहे. 'अविराधितं' म्हणजे न चुकलेले (अचूक). 'उच्छिन्दिस्सामि' म्हणजे समूळ नष्ट करून कुळाची परंपरा खंडित करीन. 'अयन' म्हणजे वृद्धी म्हणजेच 'अय', त्याच्या विरुद्ध 'अनय' होय, म्हणून 'अवृद्धी' (ऱ्हास) असे म्हटले आहे. 'ज्ञातिव्यसन' म्हणजे नातेवाइकांचा विनाश.

---

Gaṅgāyāti gaṅgāsamīpe. Paṭṭanagāmanti sakaṭapaṭṭanagāmaṃ. Tatrāti tasmiṃ paṭṭane. Balavāghātajātoti uppannabalavakodho. Meti mayhaṃ. Gatenāti gamanena. Sītaṃ vā uṇhaṃ vā natthi tāya velāya. Abhimukhaṃ yuddhenāti abhimukhaṃ ujukameva saṅgāmakaraṇena. Upalāpanaṃ sāmaṃ dānañcāti dassetuṃ ‘‘ala’’ntiādi vuttaṃ. Bhedopi idha upāyo evāti [Pg.162] vuttaṃ ‘‘aññatra mithubhedā’’ti. Yuddhassa pana anupāyatā pageva pakāsitā. Idanti ‘‘aññatra upalāpanāya aññatra mithubhedā’’ti idaṃ vacanaṃ. Kathāya nayaṃ labhitvāti ‘‘yāvakīvañca …pe… parihānī’’ti imāya bhagavato kathāya upāyaṃ labhitvā. Anukampāyāti vajjirājesu anuggahena.

गङ्गाया म्हणजे गंगेच्या जवळ. 'पट्टनगामं' म्हणजे बंदराचे गाव. 'तत्र' म्हणजे त्या बंदरावर. 'बलवाघातजातो' म्हणजे तीव्र क्रोध उत्पन्न झालेला. 'मे' म्हणजे माझे. 'गतेन' म्हणजे जाण्याने. त्या वेळी थंडी किंवा उष्णता काहीही नसते. 'अभिमुखं युद्धेन' म्हणजे समोरासमोर थेट युद्ध करण्याने. 'उपलापन' (मन वळवणे) म्हणजे साम आणि दान हे दाखवण्यासाठी 'अलं' इत्यादी म्हटले आहे. येथे भेद हा देखील एक उपायच आहे, हे सांगण्यासाठी 'आपसातील भेदाशिवाय' असे म्हटले आहे. युद्धाची निरुपयोगिता आधीच स्पष्ट केली आहे. 'इदं' म्हणजे 'मन वळवण्याशिवाय किंवा आपसातील भेदाशिवाय' हे वचन होय. 'कथाय नयं लभित्वा' म्हणजे 'जोपर्यंत...पे... हानी होणार नाही' या भगवंतांच्या उपदेशातून उपाय मिळवून. 'अनुकम्पाय' म्हणजे वज्जी राजांवर अनुग्रह करण्यासाठी.

---

Rājāpi tameva pesetvā sabbe…pe… pāpesīti rājā taṃ attano santikaṃ āgataṃ ‘‘kiṃ, ācariya, bhagavā avacā’’ti pucchi. So ‘‘yathā bho samaṇassa gotamassa vacanaṃ na sakkā vajjī kenaci gahetuṃ, apica upalāpanāya vā mithubhedena vā sakkā’’ti āha. Tato naṃ rājā ‘‘upalāpanāya amhākaṃ hatthiassādayo nassissanti, bhedeneva te gahessāmi, kiṃ karomā’’ti pucchi. Tena hi, mahārāja, tumhe vajjī ārabbha parisati kathaṃ samuṭṭhāpetha, tato ahaṃ ‘‘kiṃ te, mahārāja, tehi, attano santakena kasivaṇijjādīni katvā jīvantu ete rājāno’’ti vatvā pakkamissāmi. Tato tumhe ‘‘kiṃ nu, bho, esa brāhmaṇo vajjī ārabbha pavattaṃ kathaṃ paṭibāhatī’’ti vadeyyātha. Divasabhāge cāhaṃ tesaṃ paṇṇākāraṃ pesessāmi, tampi gāhāpetvā tumhepi mama dosaṃ āropetvā bandhanatāḷanādīni akatvāva kevalaṃ khuramuṇḍaṃ maṃ katvā nagarā nīharāpetha, athāhaṃ ‘‘mayā te nagare pākāro parikhā ca kāritā, ahaṃ thiradubbalaṭṭhānañca uttānagambhīraṭṭhānañca jānāmi, na cirassaṃ dāni taṃ ujuṃ karissāmī’’ti vakkhāmi. Taṃ sutvā tumhe ‘‘gacchatū’’ti vadeyyāthāti. Rājā sabbaṃ akāsi.

राजाने देखील त्यालाच पाठवून सर्वांना...पे... विनाशाप्रत पोहोचवले, म्हणून राजाने आपल्याजवळ आलेल्या त्याला विचारले, “आचार्य, भगवान काय म्हणाले?” त्याने सांगितले, “महाराज, श्रमण गोतमांच्या वचनानुसार वज्जींना कोणाकडूनही (युद्धात) जिंकणे शक्य नाही, परंतु त्यांना मनधरणीने (लाच देऊन) किंवा आपापसात फूट पाडून जिंकता येऊ शकते.” त्यावर राजाने त्याला विचारले, “मनधरणी करण्याने आपले हत्ती, घोडे इत्यादी नष्ट होतील, मी त्यांना फुटीनेच जिंकेन, आपण काय करावे?” (तो म्हणाला) “तर मग, महाराज, तुम्ही वज्जींविषयी सभेत चर्चा सुरू करा, त्यानंतर मी म्हणेन, ‘महाराज, तुम्हाला त्यांच्याशी काय करायचे आहे? हे राजे आपल्या स्वतःच्या शेती, व्यापार इत्यादी करून जगू देत,’ असे बोलून मी निघून जाईन. त्यानंतर तुम्ही म्हणावे, ‘अहो, हा ब्राह्मण वज्जींविषयी सुरू असलेल्या चर्चेला विरोध का करत आहे?’ आणि दिवसाच्या वेळी मी त्यांना भेटवस्तू पाठवीन, ती पकडून तुम्ही माझ्यावर दोषारोप करून, मला बंधन किंवा मारहाण न करता केवळ माझे डोके मुंडण करून मला नगरातून हाकलून द्यावे. मग मी म्हणेन, ‘मी त्या नगरात तटबंदी आणि खंदक बांधले आहेत, मला मजबूत व कमकुवत जागा आणि उथळ व खोल जागा ठाऊक आहेत, मी लवकरच ते सरळ करीन.’ हे ऐकून तुम्ही म्हणावे, ‘जाऊ द्या याला.’” राजाने सर्व काही तसेच केले.

---

Licchavī tassa nikkhamanaṃ sutvā ‘‘saṭho brāhmaṇo, mā tassa gaṅgaṃ uttāretuṃ adatthā’’ti āhaṃsu. Tatra ekaccehi ‘‘amhe ārabbha kathitattā kira so evaṃ karotī’’ti vutte ‘‘tena hi bhaṇe etū’’ti vadiṃsu. So gantvā licchavī disvā ‘‘kimāgatatthā’’ti pucchito taṃ pavattiṃ ārocesi. Licchavino ‘‘appamattakena nāma evaṃ garuṃ daṇḍaṃ kātuṃ na yutta’’nti vatvā ‘‘kiṃ te tatra ṭhānantara’’nti pucchiṃsu. Vinicchayamahāmaccohamasmīti. Tadeva te ṭhānantaraṃ hotūti. So suṭṭhutaraṃ vinicchayaṃ karoti. Rājakumārā tassa santike sippaṃ uggaṇhanti. So patiṭṭhitaguṇo hutvā ekadivasaṃ ekaṃ licchaviṃ gahetvā ekamantaṃ gantvā ‘‘dārakā [Pg.163] kasantī’’ti pucchi. Āma, kasanti. Dve goṇe yojetvāti. Āma, dve goṇe yojetvāti. Ettakaṃ vatvā nivatto. Tato tamañño ‘‘kiṃ ācariyo āhā’’ti pucchitvā tena vuttaṃ – asaddahanto ‘‘na meso yathābhūtaṃ kathetī’’ti tena saddhiṃ bhijji.

लिच्छवींनी त्याचे निघणे ऐकून म्हटले, “हा ब्राह्मण धूर्त आहे, त्याला गंगा पार करू देऊ नका.” तेथे काहींनी म्हटले, “आपल्याविषयी बोलल्यामुळेच तो असे करत आहे,” तेव्हा ते म्हणाले, “तर मग, मित्रांनो, त्याला येऊ द्या.” त्याने जाऊन लिच्छवींना पाहिले आणि “का आला आहात?” असे विचारले असता त्याने ती हकीकत सांगितली. लिच्छवींनी “एवढ्या लहान गोष्टीसाठी असा मोठा दंड करणे योग्य नाही,” असे म्हणून विचारले, “तेथे तुमचे काय पद होते?” (तो म्हणाला) “मी न्यायनिवाडा करणारा महाअमात्य होतो.” (ते म्हणाले) “तुमचे तेच पद येथेही राहील.” तो अतिशय चांगल्या प्रकारे न्यायनिवाडा करू लागला. राजकुमार त्याच्याकडे विद्या शिकू लागले. त्याने विश्वास संपादन केल्यावर, एके दिवशी एका लिच्छवीला सोबत घेऊन एकांतात जाऊन विचारले, “मुले शेती करत आहेत का?” (तो म्हणाला) “होय, करत आहेत.” “दोन बैल जोडून का?” “होय, दोन बैल जोडून.” एवढेच बोलून तो परतला. त्यानंतर दुसऱ्याने विचारले, “आचार्य काय म्हणाले?” आणि त्याने सांगितलेल्या गोष्टीवर अविश्वास ठेवून, “हा मला खरे सांगत नाही,” असे समजून तो त्याच्याशी भांडला (त्यांच्यात फूट पडली).

---

Brāhmaṇo aparampi ekadivasaṃ ekaṃ licchaviṃ ekamantaṃ netvā ‘‘kena byañjanena bhuttosī’’ti pucchitvā nivatto. Tampi añño pucchitvā asaddahanto tatheva bhijji. Brāhmaṇo aparampi divasaṃ ekaṃ licchaviṃ ekamantaṃ netvā ‘‘atiduggatosi kirā’’ti pucchi. Ko evamāhāti. Asuko nāma licchavīti. Aparampi ekamantaṃ netvā ‘‘tvaṃ kira bhīrujātiko’’ti pucchi. Ko evamāhāti? Asuko nāma licchavīti. Evaṃ aññena akathitameva aññassa kathento tīhi saṃvaccharehi te rājāno aññamaññaṃ bhinditvā yathā dve ekamaggena na gacchanti, tathā katvā sannipātabheriṃ carāpesi. Licchavino ‘‘issarā sannipatantu, sūrā sannipatantū’’ti vatvā na sannipatiṃsu. Brāhmaṇo ‘‘ayaṃ dāni kālo, sīghaṃ āgacchatū’’ti rañño sāsanaṃ peseti. Rājā sutvāva balabheriṃ carāpetvā nikkhami. Vesālikā sutvā ‘‘rañño gaṅgaṃ uttarituṃ na dassāmā’’ti bheriṃ carāpesuṃ. Te sutvā ‘‘gacchantu sūrarājāno’’tiādīni vatvā na sannipatiṃsu. ‘‘Nagarappavesanaṃ na dassāma, dvārāni pidahissāmā’’ti bheriṃ carāpesuṃ. Ekopi na sannipati. Yathāvivaṭehi dvārehi pavisitvā sabbe anayabyasanaṃ pāpetvā gato. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘rājāpi tameva pesetvā sabbepi bhinditvā gantvā anayabyasanaṃ pāpesī’’ti.

ब्राह्मणाने दुसऱ्या दिवशीही एका लिच्छवीला एकांतात नेऊन विचारले, “तू कोणत्या भाजीने जेवलास?” आणि तो परतला. त्यालाही दुसऱ्याने विचारले असता, अविश्वास ठेवून त्यांच्यात तशीच फूट पडली. ब्राह्मणाने आणखी एका दिवशी एका लिच्छवीला एकांतात नेऊन विचारले, “तू खूप गरीब आहेस म्हणे?” (त्याने विचारले) “असे कोण म्हणाले?” (ब्राह्मण म्हणाला) “अमुक नावाचा लिच्छवी.” दुसऱ्या एकाला एकांतात नेऊन विचारले, “तू म्हणे भित्रा आहेस?” “असे कोण म्हणाले?” “अमुक नावाचा लिच्छवी.” अशा प्रकारे एकाने न बोललेले दुसऱ्याला सांगून, तीन वर्षांत त्या राजांमध्ये आपापसात अशी फूट पाडली की दोन जण एका मार्गाने जाणार नाहीत. मग त्याने सभेचा नगारा वाजवला. लिच्छवींनी “प्रमुख लोक एकत्र येवोत, शूर लोक एकत्र येवोत,” असे म्हणून ते एकत्र आले नाहीत. ब्राह्मणाने राजाला निरोप पाठवला, “आता हीच वेळ आहे, लवकर या.” राजाने ऐकताच सैन्याचा नगारा वाजवून प्रस्थान केले. वैशालीकरांनी ऐकून “राजाला गंगा पार करू देणार नाही,” असा नगारा वाजवला. त्यांनी ते ऐकून “शूर राजे जावोत,” असे म्हणून ते एकत्र आले नाहीत. “नगरात प्रवेश करू देणार नाही, दरवाजे बंद करू,” असा नगारा वाजवला. एकही जण एकत्र आला नाही. उघड्या दरवाजांतून प्रवेश करून सर्वांना विनाशाप्रत पोहोचवून राजा निघून गेला. त्याला उद्देशूनच हे म्हटले आहे – “राजाने देखील त्यालाच पाठवून, सर्वांमध्ये फूट पाडून, जाऊन सर्वांना विनाशाप्रत पोहोचवले.”

---

Vassakārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

वस्सकारसुत्तवण्णना (वस्सकार सूत्राचे वर्णन) समाप्त झाली.

---

2. Paṭhamasattakasuttavaṇṇanā

२. प्रथमसत्तकसुत्तवण्णना (पहिले सप्तक सूत्राचे वर्णन).

---

23. Tatiye aparihānāya hitāti aparihāniyā (dī. ni. ṭī. 2.136), na parihāyanti etehīti vā aparihāniyā. Evaṃ saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassento ‘‘idhāpi cā’’tiādimāha. Tattha tatotiādi disāsu āgatasāsane vuttavacanaṃ vuttakathanaṃ. Vihārasīmā ākulā yasmā[Pg.164], tasmā uposathapavāraṇā ṭhitā. Olīyamānakoti pāḷito atthato ca vinassamānako. Ukkhipāpentāti paguṇabhāvakaraṇena atthasaṃvaṇṇanāvasena ca paggaṇhantā.

२३. तिसऱ्यामध्ये, जे अवनती न होण्यासाठी हितकारक आहेत ते 'अपरीहानीय' (अवनती न घडवून आणणारे) होत. किंवा ज्यांच्यामुळे अवनती होत नाही ते 'अपरीहानीय' होत. अशा प्रकारे संक्षेपाने सांगितलेला अर्थ विस्ताराने दाखवताना “इधापि च” इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'ततो' इत्यादी म्हणजे दिशांमधून आलेल्या संदेशात सांगितलेले वचन किंवा कथन होय. विहाराची सीमा व्याकुळ (अस्थिर) झाल्यामुळे उपोसथ आणि पवारणा थांबली. 'ओलीयमानको' म्हणजे पाळी (मूळ पाठ) आणि अर्थाच्या दृष्टीने नष्ट होणारा. 'उक्खिपापेन्ता' म्हणजे सराव करून आणि अर्थाचे स्पष्टीकरण करून प्रगती साधणारे.

---

Sāvatthiyaṃ bhikkhū viya (pārā. 565) pācittiyaṃ desāpetabboti paññāpentā. Vajjiputtakā viya (cūḷava. 446) dasavatthudīpanena. Tathā akarontāti navaṃ katikavattaṃ vā sikkhāpadaṃ vā amaddantā dhammavinayato sāsanaṃ dīpentā khuddakampi ca sikkhāpadaṃ asamūhanantā. Āyasmā mahākassapo viya cāti ‘‘suṇātu me, āvuso, saṅgho, santāmhākaṃ sikkhāpadāni gihigatāni. Gihinopi jānanti ‘idaṃ vo samaṇānaṃ sakyaputtikānaṃ kappati, idaṃ vo na kappatī’ti. Sacepi hi mayaṃ khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni samūhanissāma, bhavissanti vattāro ‘dhūmakālikaṃ samaṇena gotamena sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, yāvimesaṃ satthā aṭṭhāsi, tāvime sikkhāpadesu sikkhiṃsu. Yato imesaṃ satthā parinibbuto, na dānime sikkhāpadesu sikkhantī’ti. Yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho apaññattaṃ na paññapeyya, paññattaṃ na samucchindeyya, yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya vatteyyā’’ti imaṃ (cūḷava. 442) tantiṃ ṭhapento āyasmā mahākassapo viya ca.

श्रावस्तीमधील भिक्खूंप्रमाणे पाचित्तिय देशना करावी असे प्रज्ञापित (नियमबद्ध) करणारे. वज्जीपुत्तकांप्रमाणे दहा वस्तूंचे (मुद्द्यांचे) स्पष्टीकरण करून. तसे न करणारे म्हणजे नवीन नियम किंवा शिक्षापद न लादणारे, धम्म आणि विनयानुसार शासनाचा प्रकाश पसरवणारे आणि लहान शिक्षापदांचेही उल्लंघन न करणारे. आणि आयुष्यमान महाकस्सपांप्रमाणे, ज्यांनी म्हटले: “हे आवुसो (बंधूंनो), संघाने माझे ऐकावे. आपली गृहस्थांशी संबंधित असलेली शिक्षापदे आहेत. गृहस्थ देखील जाणतात की ‘शाक्यपुत्रीय श्रमणांना हे कल्पते (योग्य आहे) आणि हे कल्पत नाही.’ जर आपण लहान आणि अतिशय लहान शिक्षापदे रद्द केली, तर बोलणारे असे म्हणतील: ‘श्रमण गोतमांनी आपल्या श्रावकांसाठी धुरासारखे तात्कालिक शिक्षापद प्रज्ञापित केले होते; जोपर्यंत त्यांचे शास्ता (गुरू) हयात होते, तोपर्यंत त्यांनी या शिक्षापदांचे पालन केले. आता त्यांचे शास्ता परिनिर्वाण पावले आहेत, म्हणून ते आता शिक्षापदांचे पालन करत नाहीत.’ जर संघाला योग्य वाटत असेल, तर संघाने अप्रज्ञापित (जे प्रज्ञापित केलेले नाही ते) प्रज्ञापित करू नये, प्रज्ञापित केलेले रद्द करू नये, आणि प्रज्ञापित केलेल्या शिक्षापदांचे नीट ग्रहण करून त्यानुसार वर्तन करावे.” या परंपरेची स्थापना करणाऱ्या आयुष्यमान महाकस्सपांप्रमाणे.

---

Thirabhāvappattāti sāsane thirabhāvaṃ anivattitabhāvaṃ upagatā. Therakārakehīti therabhāvasādhakehi sīlādiguṇehi asekkhadhammehi. Bahū rattiyoti pabbajitā hutvā bahū rattiyo jānanti. Sīlādiguṇesu patiṭṭhāpanameva sāsane pariṇāyakatāti āha ‘‘tīsu sikkhāsu pavattentī’’ti. Ovādaṃ na denti abhājanabhāvato. Paveṇikathanti ācariyaparamparābhataṃ sammāpaṭipattidīpanaṃ dhammakathaṃ. Sārabhūtaṃ dhammapariyāyanti samathavipassanāmaggaphalasampāpanena sāsane sārabhūtaṃ bojjhaṅgakosallaanuttarasītibhāva- (a. ni. 6.85) adhicittasuttādidhammatantiṃ. Ādikaṃ ovādanti ādi-saddena ‘‘evaṃ te āloketabbaṃ, evaṃ te viloketabbaṃ, evaṃ te samiñjitabbaṃ, evaṃ te pasāretabbaṃ, evaṃ te saṅghāṭipattacīvaraṃ dhāretabba’’nti ovādaṃ saṅgaṇhāti.

'स्थिरभावप्पत्ता' (स्थिरभाव प्राप्त झालेले) म्हणजे शासनात (बुद्धशासनात) स्थिरभाव, न मागे हटणारा भाव प्राप्त झालेले. 'थेरकारकेहि' (स्थिरत्व निर्माण करणाऱ्या) म्हणजे थेरभाव (स्थिरत्व) साध्य करणाऱ्या शील इत्यादी गुणांनी आणि असेक्ख (अशैक्ष) धर्मांनी युक्त. 'बहू रत्तियो' (अनेक रात्री) म्हणजे प्रव्रजित होऊन अनेक रात्री (दीर्घकाळ) जाणणारे. शील इत्यादी गुणांमध्ये प्रतिष्ठित करणे हेच शासनात नेतृत्व (परिणायकता) आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'तीन शिक्षांमध्ये प्रवृत्त करतात'. अपात्रतेमुळे (अभाजनभाव) ते ओवाद (उपदेश) देत नाहीत. 'पवेणिकथं' (परंपरागत कथा) म्हणजे आचार्य परंपरेने चालत आलेली, सम्यक प्रतिपत्ती (योग्य आचरण) प्रकाशित करणारी धम्मकथा. 'सारभूतं धम्मपरियायं' (सारभूत धम्मपर्याय) म्हणजे समथ (शमथ) आणि विपस्सना (विपश्यना) द्वारे मार्ग व फल प्राप्त करून देणारी, शासनातील सारभूत अशी बोज्झंगकोसल्ल (बोध्यंग कौशल्य), अनुत्तर सीतीभाव (परम शांतता) आणि अधिचित्त सुत्त इत्यादी धम्मपद्धती (धम्मतंती). 'आदिकं ओवादं' (आरंभीचा उपदेश) यामध्ये 'आदि' शब्दाने 'तुझ्याद्वारे असे पाहिले पाहिजे, असे न्याहाळले पाहिजे, असे अवयव आकुंचित केले पाहिजेत, असे पसरवले पाहिजेत, असे संघात-पात्र-चीवर धारण केले पाहिजे' अशा उपदेशाचा संग्रह होतो.

---

Punabbhavadānaṃ punabbhavo uttarapadalopena. Itareti ye na paccayavasikā na āmisacakkhukā, te na gacchanti taṇhāya vasaṃ.

'पुनब्भवदानं' म्हणजे उत्तरपदाचा लोप होऊन 'पुनब्भवो' (पुनर्जन्म) असा अर्थ होतो. 'इतरे' म्हणजे जे प्रत्ययांच्या (परिस्थितीच्या) अधीन नाहीत आणि आमिष-चक्षू (भौतिक सुखाची दृष्टी) असणारे नाहीत, ते तृष्णेच्या (तण्हा) आहारी जात नाहीत.

---

Āraññakesūti [Pg.165] araññabhāgesu araññapariyāpannesu. Nanu yattha katthacipi taṇhā sāvajjā evāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘gāmantasenāsanesu hī’’tiādi. Tena ‘‘anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato’’ti ettha vuttapihādayo piya āraññakasenāsanesu sālayatā sevitabbapakkhikā evāti dasseti.

'आरञ्ञकेसु' (अरण्यांमध्ये) म्हणजे अरण्याच्या भागांमध्ये, अरण्यात समाविष्ट असलेल्या ठिकाणी. 'तृष्णा तर कुठेही असली तरी ती सदोषच (सावज्ज) आहे ना?' या शंकेचे निरसन करण्यासाठी 'गामंतसेनासनेसु ही' (ग्राम आणि शयनासनांमध्ये) इत्यादी म्हटले आहे. याद्वारे 'अनुत्तर विमोक्षांमध्ये इच्छा (पिहा) उत्पन्न करणाऱ्या' येथे सांगितलेली इच्छा इत्यादी देखील आरण्यक शयनासनांमध्ये आसक्ती नसलेल्या आणि सेवन करण्यायोग्य पक्षातीलच आहेत, असे दर्शविले आहे.

---

Attanāvāti sayameva. Tena parehi anussāhitānaṃ saraseneva anāgatānaṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ āgamanaṃ, āgatānañca phāsuvihāraṃ paccāsīsantīti dasseti. Imināva nīhārenāti imāya paṭipattiyā. Aggahitadhammaggahaṇanti aggahitassa pariyattidhammassa uggahaṇaṃ. Gahitasajjhāyakaraṇanti uggahitassa suṭṭhu atthacintanaṃ. Cintarattho hi ayaṃ sajjhāyasaddo. Entīti upagacchanti. Nisīdanti āsanapaññāpanādinā.

'अत्तना व' म्हणजे स्वतःच. याद्वारे इतरांनी प्रवृत्त न करता, स्वतःच्याच इच्छेने न आलेल्या शीलवान (पेसल) भिक्खूंच्या आगमनाची आणि आलेल्या भिक्खूंच्या सुखविहाराची (फासुविहार) ते आशा करतात, हे दर्शविले आहे. 'इमिनाव नीहारेन' म्हणजे या प्रतिपत्तीने (आचरणाने). 'अग्गहितधम्मग्गहणं' म्हणजे ग्रहण न केलेल्या परियत्ति धम्माचे ग्रहण (शिकणे). 'गहितसज्झायकरणं' म्हणजे ग्रहण केलेल्या धम्माच्या अर्थाचे उत्तम चिंतन करणे. कारण येथे 'सज्झाय' (स्वाध्याय) शब्दाचा अर्थ चिंतन असा आहे. 'एन्ति' म्हणजे जवळ येतात. 'निसीदन्ति' म्हणजे आसन मांडणे इत्यादींद्वारे बसतात.

---

Paṭhamasattakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पहिल्या सप्तक सुत्ताचे वर्णन (टीका) समाप्त झाले.

---

4-6. Dutiyasattakasuttādivaṇṇanā

४-६. दुसऱ्या सप्तक सुत्तादींचे वर्णन (टीका).

---

24-26. Catutthe karontoyevāti yathāvuttaṃ tiracchānakathaṃ kathentoyeva. Atiracchānakathābhāvepi tassa tattha tapparabhāvadassanatthaṃ avadhāraṇavacanaṃ. Pariyantakārīti sapariyantaṃ katvā vattā. ‘‘Pariyantavatiṃ vācaṃ bhāsitā’’ti (dī. ni. 1.9, 194) hi vuttaṃ. Appabhassovāti parimitakathoyeva ekantena kathetabbasseva kathanato. Samāpattisamāpajjanaṃ ariyo tuṇhībhāvo. Niddāyatiyevāti niddokkamane anādīnavadassī niddāyatiyeva, iriyāpathaparivattanādinā na naṃ vinodeti. Evaṃ saṃsaṭṭhovāti vuttanayena gaṇasaṅgaṇikāya saṃsaṭṭho eva viharati. Dussīlā pāpicchā nāmāti sayaṃ nissīlā asantaguṇasambhāvanicchāya samannāgatattā pāpā lāmakā icchā etesanti pāpicchā. Pāpapuggalehi mittikaraṇato pāpamittā. Tehi sadā sahapavattanena pāpasahāyā. Tattha ninnatādinā tadadhimuttatāya pāpasampavaṅkā. Pañcamādīni uttānatthāniyeva.

२४-२६. चौथ्या सुत्तात 'करंतोयेव' (करत असतानाच) म्हणजे वर सांगितल्याप्रमाणे तिरच्छानकथा (हीन कथा/अयोग्य चर्चा) करत असतानाच. तिरच्छानकथा नसतानाही त्याची त्यामध्ये असलेली तत्परता दर्शवण्यासाठी हे अवधारण (निश्चयवाचक) वचन आहे. 'परियन्तकारी' म्हणजे मर्यादा ठेवून बोलणारा. कारण 'मर्यादायुक्त वाणी बोलणारा' (दी. नि. १.९, १९४) असे म्हटले आहे. 'अप्पभस्सो व' म्हणजे मोजकेच बोलणारा, कारण तो केवळ जे बोलणे आवश्यक आहे तेच बोलतो. समापत्तीमध्ये समापन्न होणे हाच 'अरियो तुण्हिभावो' (आर्य मौन) आहे. 'निद्दायतियेव' म्हणजे झोप येण्यात दोष न पाहणारा झोपतच राहतो, इरियापथ (शारीरिक अवस्था) बदलून तो झोपेला दूर करत नाही. 'एवं संसट्ठो व' म्हणजे सांगितलेल्या पद्धतीने समूहाच्या संसर्गात (गणसंगणिका) संसृष्ट होऊनच विहार करतो. 'दुस्सीला पापिच्छा नामा' म्हणजे स्वतः शीलरहित असणे आणि नसलेल्या गुणांच्या प्रशंसेची इच्छा असणे, यामुळे ज्यांची इच्छा पापी व निकृष्ट आहे ते 'पापिच्छा' (पापी इच्छा असणारे) होत. पापी व्यक्तींशी मैत्री करण्यामुळे ते 'पापमित्ता' (पापमित्र) आहेत. त्यांच्यासोबत नेहमी राहण्यामुळे ते 'पापसहाया' (पापसहाय्यक) आहेत. त्यांच्याकडे झुकलेले असल्यामुळे आणि त्यातच मग्न असल्यामुळे ते 'पापसम्पवंका' (पापाकडे झुकलेले) आहेत. पाचवे इत्यादी सुत्ते स्पष्ट अर्थाचीच आहेत.

---

Dutiyasattakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

दुसऱ्या सप्तक सुत्तादींचे वर्णन (टीका) समाप्त झाले.

---

7-11. Saññāsuttādivaṇṇanā

७-११. सञ्ञा (संज्ञा) सुत्तादींचे वर्णन (टीका).

---

27-31. Sattame [Pg.166] aniccāti anupassati etāyāti aniccānupassanā. Tathāpavattavipassanā pana yasmā attanā sahagatasaññāya bhāvitāya bhāvitā eva hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘aniccānupassanādīhi sahagatasaññā’’ti. Imā satta lokiyavipassanāpi honti ‘‘anicca’’ntiādinā pavattanato. ‘‘Etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho’’ti āgatavasena panettha dve lokuttarā hontīti veditabbā. ‘‘Virāgo nirodho’’ti hi tattha nibbānaṃ vuttanti idha virāgasaññā, tā vuttasaññā nibbānārammaṇāpi siyuṃ. Sesamettha suviññeyyameva. Aṭṭhamādīni uttānatthāneva.

२७-३१. सातव्या सुत्तात 'अनिच्चा' म्हणजे ज्याच्याद्वारे अनित्य म्हणून अनुदर्शन केले जाते ती 'अनिच्चानुपस्सना' (अनित्यानुपश्यना) होय. अशा प्रकारे प्रवृत्त होणारी विपस्सना (विपश्यना) ही स्वतःसोबत असलेल्या संज्ञेच्या भावनेने (भावितेने) भावितच होते, म्हणून 'अनित्यानुपश्यना इत्यादींनी सहगत संज्ञा' असे म्हटले आहे. 'अनित्य' इत्यादी रूपाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे या सात लौकिक विपश्यना देखील आहेत. 'हे शांत आहे, हे प्रणीत आहे, जे सर्व संस्कारांचा शमथ आहे' या वचनानुसार येथे दोन लोकोत्तर (लोकुत्तरा) आहेत असे समजावे. कारण तेथे 'विराग आणि निरोध' हे निब्बान (निर्वाण) म्हटले आहे, म्हणून येथे 'विरागसञ्ञा' (विराग संज्ञा) आहे. त्या सांगितलेल्या संज्ञा निब्बानाचे आलंबन असणाऱ्या (निब्बानारम्मणा) देखील असू शकतात. उर्वरित भाग येथे समजण्यास सोपाच आहे. आठवे इत्यादी सुत्ते स्पष्ट अर्थाचीच आहेत.

---

Saññāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

सञ्ञा (संज्ञा) सुत्तादींचे वर्णन (टीका) समाप्त झाले.

---

Vajjisattakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

वज्जिसत्तक वग्गचे वर्णन (टीका) समाप्त झाले.

---

4. Devatāvaggo

४. देवतावग्गो (देवता वर्ग).

---

5. Paṭhamamittasuttavaṇṇanā

५. पहिल्या मित्त (मित्र) सुत्ताचे वर्णन (टीका).

---

36. Catutthassa pañcame attano guyhaṃ tassa āvikarotīti attano guyhaṃ nigguhituṃ yuttakathaṃ aññassa akathetvā tasseva ācikkhati. Tassa guyhaṃ aññesaṃ nācikkhatīti tena kathitaguyhaṃ yathā aññe na jānanti, evaṃ anāvikaronto chādeti.

३६. चौथ्या सुत्ताच्या पाचव्या गाथेत 'अत्तनो गुय्हं तस्स आविकरोति' (स्वतःचे गुपित त्याला प्रकट करतो) म्हणजे स्वतःचे गुपित ठेवण्यायोग्य गोष्ट दुसऱ्या कोणाला न सांगता त्यालाच सांगतो. 'तस्स गुय्हं अञ्ञेसं नाचिक्खति' (त्याचे गुपित इतरांना सांगत नाही) म्हणजे त्याने सांगितलेले गुपित जसे इतरांना समजणार नाही, अशा प्रकारे प्रकट न करता गुप्त ठेवतो.

---

Paṭhamamittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पहिल्या मित्त (मित्र) सुत्ताचे वर्णन (टीका) समाप्त झाले.

---

6-11. Dutiyamittasuttādivaṇṇanā

६-११. दुसऱ्या मित्त (मित्र) सुत्तादींचे वर्णन (टीका).

---

37-42. Chaṭṭhe piyo ca hoti manāpo cāti kalyāṇamittalakkhaṇaṃ dassitaṃ. Kalyāṇamitto hi saddhāsampanno ca hoti sīlasampanno sutasampanno cāgasampanno vīriyasampanno satisampanno samādhisampanno paññāsampanno. Tattha saddhāsampattiyā saddahati tathāgatassa sambodhiṃ kammañca kammaphalañca, tena sambodhiyā hetubhūtaṃ sattesu hitasukhaṃ na pariccajati[Pg.167]. Sīlasampattiyā sattānaṃ piyo hoti garu bhāvanīyo codako pāpagarahī vattā vacanakkhamo. Sutasampattiyā saccapaṭiccasamuppādādipaṭisaṃyuttānaṃ gambhīrānaṃ kathānaṃ kattā hoti. Cāgasampattiyā appiccho hoti santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho. Vīriyasampattiyā āraddhavīriyo hoti attahitaparahitapaṭipattiyaṃ. Satisampattiyā upaṭṭhitassatī hoti. Samādhisampattiyā avikkhitto hoti samāhitacito. Paññāsampattiyā aviparītaṃ pajānāti. So satiyā kusalākusalānaṃ dhammānaṃ gatiyo samannesamāno paññāya sattānaṃ hitāhitaṃ yathābhūtaṃ jānitvā samādhinā tattha ekaggacitto hutvā vīriyena satte ahite nisedhetvā hite niyojeti. Tena vuttaṃ ‘‘piyo…pe… niyojetī’’ti. Sattamādīni uttānatthāni.

३७-४२. सहाव्या सुत्तात 'पियो च होति मनापो च' (प्रिय आणि मनपसंत असतो) याद्वारे कल्याणमित्राचे लक्षण दर्शविले आहे. कल्याणमित्र हा सद्धासंपन्न (श्रद्धासंपन्न), सीलसंपन्न (शीलसंपन्न), सुतसंपन्न (श्रुतसंपन्न), चागसंपन्न (त्यागसंपन्न), वीरियसंपन्न (वीर्यसंपन्न), सतिसंपन्न (स्मृतिसंपन्न), समाधिसंपन्न आणि पञ्ञासंपन्न (प्रज्ञासंपन्न) असतो. त्यामध्ये, श्रद्धासंपत्तीमुळे तो तथागतांच्या संबोधीवर आणि कर्मावर व कर्मफलावर श्रद्धा ठेवतो, त्यामुळे संबोधीचे कारण असलेल्या प्राण्यांच्या हितसुखाचा तो त्याग करत नाही. शीलसंपत्तीमुळे तो प्राण्यांना प्रिय, आदरणीय (गरु), पूजनीय (भावनीय), दोष दाखवणारा (चोदक), पापाची निंदा करणारा, उपदेश करणारा आणि क्षमाशील (वचनक्खमो) असतो. श्रुतसंपत्तीमुळे तो सत्य आणि पटिच्चसमुत्पाद (प्रतीत्यसमुत्पाद) इत्यादींशी संबंधित गंभीर कथा सांगणारा असतो. त्यागसंपत्तीमुळे तो अल्पेच्छ (अप्पिच्छो), संतुष्ट, एकांतात राहणारा (पविवित्तो) आणि संसर्गरहित (असंलट्ठो) असतो. वीर्यसंपत्तीमुळे तो आत्महित आणि परहित साधण्याच्या प्रतिपत्तीमध्ये आरब्धवीर्य (प्रयत्नशील) असतो. स्मृतिसंपत्तीमुळे तो उपट्टितस्सती (जागरूक स्मृती असलेला) असतो. समाधिसंपत्तीमुळे तो विक्षिप्त नसलेला आणि समाहितचित्त असतो. प्रज्ञासंपत्तीमुळे तो यथार्थ (अविपरीत) जाणतो. तो स्मृतीद्वारे कुशल आणि अकुशल धर्मांच्या गतीचे अन्वेषण करत, प्रज्ञेच्या साहाय्याने प्राण्यांचे हित आणि अहित यथाभूत जाणून, समाधीने तेथे एकाग्रचित्त होऊन, वीर्याने (प्रयत्नाने) प्राण्यांना अहितापासून परावृत्त करतो आणि हितामध्ये नियोजित करतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'प्रिय...पे... नियोजित करतो'. सातवे इत्यादी सुत्ते स्पष्ट अर्थाचीच आहेत.

---

Dutiyamittasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

दुसऱ्या मित्त (मित्र) सुत्तादींचे वर्णन (टीका) समाप्त झाले.

---

Devatāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

देवतावग्गचे वर्णन (टीका) समाप्त झाले.

---

5. Mahāyaññavaggo

५. महायञ्ञवग्गो (महायज्ञ वर्ग).

---

1. Sattaviññāṇaṭṭhitisuttavaṇṇanā

१. सत्तविञ्ञाणट्ठिति (सप्त विज्ञानस्थिति) सुत्ताचे वर्णन (टीका).

---

44. Pañcamassa paṭhame yasmā nidassanatthe nipāto (dī. ni. ṭī. 2.127) tasmā seyyathāpi manussāti yathā manussāti vuttaṃ hoti. Viseso hotiyeva satipi bāhirassa kāraṇassa abhede ajjhattikassa bhinnattā. Nānattaṃ kāye etesaṃ, nānatto vā kāyo etesanti nānattakāyā. Iminā nayena sesapadesupi attho veditabbo. Nesanti manussānaṃ. Nānattā saññā etesaṃ atthīti nānattasaññino. Sukhasamussayato vinipāto etesaṃ atthīti vinipātikā satipi devabhāve dibbasampattiyā abhāvato. Apāyesu vā gato natthi nipāto etesanti vinipātikā. Tenāha ‘‘catuapāyavinimuttā’’ti. Piyaṅkaramātādīnaṃ viyāti piyaṅkaramātā kira yakkhinī paccūsasamaye anuruddhattherassa dhammaṃ sajjhāyato sutvā –

४४. कारण की 'निदर्शन' (उदाहरणाचे स्पष्टीकरण) या अर्थी निपात आला आहे (दी. नि. टी. २.१२७), म्हणून 'सेय्यथापि मनुस्सा' (जसे की मनुष्य) याचा अर्थ 'यथा मनुस्सा' (मनुष्यांप्रमाणे) असा सांगितला आहे. बाह्य कारणामध्ये अभेद (समानता) असली तरी, आध्यात्मिक (आंतरिक) भिन्नतेमुळे विशेष (भेद) असतोच. ज्यांच्या शरीरात नानात्व (विविधता) आहे किंवा ज्यांचे शरीर नानाविध आहे, ते 'नानात्तकाया' (नानात्वकाय) होत. याच पद्धतीने उर्वरित पदांचाही अर्थ समजून घ्यावा. 'नेसं' म्हणजे मनुष्यांचे. ज्यांची संज्ञा नानाविध (वेगवेगळी) आहे, ते 'नानात्तसञ्ञिनो' (नानात्वसंज्ञी) होत. सुखाच्या समूहापासून ज्यांचा विनिपात (पतन) होतो, ते 'विनिपातिका' (विनिपातिक) होत, जरी देवत्व असले तरी दिव्य संपत्तीचा अभाव असल्यामुळे. किंवा अपायांमध्ये (दुर्गतीमध्ये) गेलेल्यांचा कोणताही निपात (पतन) नसतो, म्हणून ते 'विनिपातिक' होत. म्हणूनच म्हटले आहे - "चार अपायांपासून मुक्त". 'पियङ्करमाता' इत्यादींप्रमाणे. असे म्हटले जाते की, पियङ्करमाता नावाची यक्षिणी पहाटेच्या वेळी आयुष्मान् अनुरुद्ध थेरांना धम्माचे पठण करताना ऐकून -

---

‘‘Mā [Pg.168] saddamakarī piyaṅkara, bhikkhu dhammapadāni bhāsati;

Api dhammapadaṃ vijāniya, paṭipajjema hitāya no siyā.

"पियङ्करा, आवाज करू नकोस, भिक्खू धम्मपदांचे पठण करीत आहेत. आपणही धम्मपद जाणून घेऊन त्यानुसार आचरण करू या, जे आपल्या हिताचे ठरेल."

---

‘‘Pāṇesu ca saṃyamāmase, sampajānamusā na bhaṇāmase;

Sikkhema susīlyamattano, api muccema pisācayoniyā’’ti. (saṃ. ni. 1.240) –

"आणि आपण प्राण्यांच्या बाबतीत संयम बाळगू या, सजगपणे (जाणूनबुजून) असत्य बोलणार नाही; स्वतःच्या सुशीलाची (उत्तम शीलाची) शिकवण घेऊ या, जेणेकरून आपण पिशाच योनीतून मुक्त होऊ." (सं. नि. १.२४०) -

---

Evaṃ puttakaṃ saññāpetvā taṃ divasaṃ sotāpattiphalaṃ pattā. Uttaramātā pana bhagavato dhammaṃ sutvāva sotāpannā jātā.

अशा प्रकारे आपल्या पुत्राला समजावून सांगून, तिने त्याच दिवशी सोतापत्तिफल प्राप्त केले. तर उत्तरामाता भगवंतांचा धम्म ऐकूनच सोतापन्न झाल्या.

---

Brahmakāye paṭhamajjhānanibbatte brahmasamūhe, brahmanikāye vā bhavāti brahmakāyikā. Mahābrahmuno parisāya bhavāti brahmapārisajjā tassa paricārakaṭṭhāne ṭhitattā. Mahābrahmuno purohitaṭṭhāne ṭhitāti brahmapurohitā. Āyuvaṇṇādīhi mahantā brahmānoti mahābrahmāno. Satipi tesaṃ tividhānampi paṭhamena jhānena gantvā nibbattabhāve jhānassa pana pavattibhedena ayaṃ visesoti dassetuṃ ‘‘brahmapārisajjā panā’’tiādi vuttaṃ. Parittenāti hīnena. Sā cassa hīnatā chandādīnaṃ hīnatāya veditabbā. Paṭiladdhamattaṃ vā hīnaṃ. Kappassāti asaṅkhyeyyakappassa. Hīnapaṇītānaṃ majjhe bhavattā majjhimaṃ. Sā cassa majjhimatā chandādīnaṃ majjhimatāya veditabbā. Paṭilabhitvā nātisubhāvitaṃ vā majjhimaṃ. Upaḍḍhakappoti asaṅkhyeyyakappassa upaḍḍhakappo. Vipphārikataroti brahmapārisajjehi pamāṇato vipulataro sabhāvato uḷārataro ca hoti. Sabhāvenapi hi uḷāratamova. Taṃ panettha appamāṇaṃ. Tassa hi parittābhādīnaṃ parittasubhādīnañca kāye satipi sabhāvavematte ekattavaseneva vavatthapīyatīti ‘‘ekattakāyā’’tveva te vuccanti. Paṇītenāti ukkaṭṭhena. Sā cassa ukkaṭṭhatā chandādīnaṃ ukkaṭṭhatāya veditabbā. Subhāvitaṃ vā, sammadeva, vasibhāvaṃ pāpitaṃ paṇītaṃ ‘‘padhānabhāvaṃ nīta’’nti katvā. Idhāpi kappo asaṅkhyeyyakappavaseneva veditabbo paripuṇṇamahākappassa asambhavato. Itīti evaṃ vuttappakārena. Teti ‘‘brahmakāyikā’’ti vuttā tividhāpi brahmāno. Saññāya ekattāti tihetukabhāvena ekasabhāvattā. Na hi tassā sampayuttadhammavasena aññopi koci bhedo atthi. Evanti iminā nānattakāyā ekattasaññino gahitāti dasseti.

ब्रह्मलोकात (ब्रह्मकायात) प्रथम ध्यानाने उत्पन्न झालेल्या ब्रह्मसमूहात किंवा ब्रह्मनिकायात राहणारे ते 'ब्रह्मकायिका' (ब्रह्मकायिक) होत. महाब्रह्माच्या परिषदेत राहणारे ते 'ब्रह्मपारिसज्जा' (ब्रह्मपारिषद्य) होत, कारण ते त्यांच्या परिचारकाच्या (सेवकाच्या) स्थानावर असतात. महाब्रह्माच्या पुरोहिताच्या स्थानावर असणारे ते 'ब्रह्मपुरोहिता' (ब्रह्मपुरोहित) होत. आयुष्य, वर्ण इत्यादींनी महान असणारे ब्रह्मा ते 'महाब्रह्मानो' (महाब्रह्मा) होत. जरी या तिन्हींची उत्पत्ती प्रथम ध्यानाने प्राप्त करून झाली असली, तरी ध्यानाच्या प्रवृत्तीच्या भेदाने हा विशेष (फरक) दर्शवण्यासाठी "ब्रह्मपारिसज्जा पना" (परंतु ब्रह्मपारिषद्य...) इत्यादी म्हटले आहे. 'परित्तेन' म्हणजे हीन (कमी दर्जाच्या). त्याची ती हीनता छंद इत्यादींच्या हीनतेमुळे समजून घ्यावी. किंवा केवळ प्राप्त झालेले ते हीन होय. 'कप्पस्स' म्हणजे असंख्येय कल्प. हीन आणि प्रणीत यांच्यामध्ये असल्यामुळे ते 'मज्झिमं' (मध्यम) होय. त्याची ती मध्यम अवस्था छंद इत्यादींच्या मध्यमतेमुळे समजून घ्यावी. किंवा प्राप्त करून फारशी उत्तम प्रकारे भावना न केलेले ते मध्यम होय. 'उपाड्ढकप्पो' म्हणजे असंख्येय कल्पाचा अर्धा कल्प. 'विप्फारिकतरो' म्हणजे ब्रह्मपारिषद्यांपेक्षा प्रमाणाने अधिक विस्तृत आणि स्वभावाने अधिक उदार (भव्य) असतो. स्वभावाने देखील तो अत्यंत उदारच असतो. परंतु येथे ते 'अप्पमाणं' (अप्रमाण) आहे. कारण त्याच्या परित्ताभ इत्यादी आणि परित्तसुभ इत्यादींच्या शरीरात स्वभावाची भिन्नता असली तरी, एकत्वाच्या (एकतेच्या) आधारावरच त्यांची व्यवस्था केली जाते, म्हणून त्यांना 'एकत्तकाया' (एकत्वकाय) असेच म्हटले जाते. 'पणीतेन' म्हणजे उत्कृष्ट. त्याची ती उत्कृष्टता छंद इत्यादींच्या उत्कृष्टतेमुळे समजून घ्यावी. किंवा चांगल्या प्रकारे भावना केलेले, योग्य प्रकारे वशीभाव प्राप्त केलेले, प्रणीत म्हणजे "प्रधान भावाला प्राप्त केलेले" असे करून. येथेही कल्प हा असंख्येय कल्पाच्या अर्थानेच समजून घ्यावा, कारण परिपूर्ण महाकल्पाची असंभाव्यता आहे. 'इति' म्हणजे अशा प्रकारे सांगितलेल्या प्रकारे. 'ते' म्हणजे 'ब्रह्मकायिक' म्हटलेले तिन्ही प्रकारचे ब्रह्मा. 'सञ्ञाय एकत्ता' म्हणजे तिहेतुक भावामुळे एकस्वभावी असणे. कारण संप्रयुक्त धम्माच्या दृष्टीने त्यात दुसरा कोणताही भेद नाही. 'एवं' याद्वारे 'नानात्वकाय एकत्वसंज्ञी' ग्रहण केले आहेत, असे दर्शविते.

---

Daṇḍaukkāyāti [Pg.169] daṇḍadīpikāya. Sarati dhāvati, vissarati vippakiṇṇā viya dhāvati. Dve kappāti dve mahākappā. Ito paresupi eseva nayo. Idhāti imasmiṃ sutte. Ukkaṭṭhaparicchedavasena ābhassaraggahaṇeneva sabbepi te parittābhāappamāṇābhāpi gahitā.

'दण्डउक्काया' म्हणजे दण्डदीपिका (मशाल). 'सरति' म्हणजे धावते, 'विस्serति' म्हणजे विखुरल्यासारखे धावते. 'द्वे कप्पा' म्हणजे दोन महाकल्प. यापुढील बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. 'इध' म्हणजे या सुत्तात. उत्कृष्ट परिच्छेदाच्या (मर्यादेच्या) आधारे 'आभस्ser' (आभास्वर) ग्रहण केल्यानेच ते सर्व परित्ताभ (मर्यादित आभा असलेले) आणि अप्पमाणाभ (अमर्याद आभा असलेले) देखील ग्रहण केले गेले आहेत.

---

Sundarā pabhā subhā, tāya kiṇṇā subhākiṇṇāti vattabbe. Bhā-saddassa rassattaṃ antima-ṇa-kārassa ha-kārañca katvā ‘‘subhakiṇhā’’ti vuttā. Aṭṭhakathāyaṃ pana niccalāya ekagghanāya pabhāya subhoti pariyāyavacananti ‘‘subhena okiṇṇā vikiṇṇā’’ti attho vutto. Etthāpi antima-ṇa-kārassa ha-kārakaraṇaṃ icchitabbameva. Na chijjitvā pabhā gacchati ekagghanattā. Catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti kāyassa saññāya ca ekarūpattā. Vipulasantasukhāyuvaṇṇādiphalattā vehapphalā. Etthāti viññāṇaṭṭhitiyaṃ.

सुंदर प्रभा (प्रकाश) म्हणजे 'सुभा', तिच्याने व्याप्त असलेले ते 'सुभाकिण्णा' असे म्हणावयास हवे. परंतु 'भा' शब्दाचा र्‍हस्व करून आणि अंतिम 'ण' काराचा 'ह' कार करून 'सुभकिण्हा' (शुभकृत्स्न) असे म्हटले आहे. अट्ठकथेमध्ये (अट्टकथेत) मात्र निश्चल आणि एकाग्र प्रभेसाठी 'सुभ' हा पर्यायी शब्द आहे, म्हणून 'शुभ (प्रभेने) व्याप्त किंवा विखुरलेले' असा अर्थ सांगितला आहे. येथेही अंतिम 'ण' काराचा 'ह' कार करणे इष्टच आहे. एकाग्रतेमुळे प्रभा खंडित न होता पसरते. शरीर आणि संज्ञा यांच्या एकरूपतेमुळे ते चौथ्या विञ्ञाणट्ठितीचेच (विज्ञानस्थितीचेच) सेवन करतात. विपुल, शांत, सुख, आयुष्य, वर्ण इत्यादी फळ देणारे असल्यामुळे ते 'वेहप्पला' (वेहप्फळ) होत. 'एत्थ' म्हणजे या विज्ञानस्थितीत.

---

Vivaṭṭapakkhe ṭhitā apunarāvattanato. ‘‘Na sabbakālikā’’ti vatvā tameva asabbakālikattaṃ vibhāvetuṃ ‘‘kappasatasahassampī’’tiādi vuttaṃ. Soḷasakappasahassaccayena uppannānaṃ suddhāvāsabrahmānaṃ parinibbāyanato aññesañca tattha anuppajjanato buddhasuññe loke suññaṃ taṃ ṭhānaṃ hoti, tasmā suddhāvāsā na sabbakālikā. Khandhāvāraṭṭhānasadisā honti suddhāvāsabhūmiyo. Iminā suttena suddhāvāsānaṃ sattāvāsabhāvadīpaneneva viññāṇaṭṭhitibhāvopi dīpito hoti, tasmā suddhāvāsāpi sattasu viññāṇaṭṭhitīsu catutthaviññāṇaṭṭhitiṃ, navasu sattāvāsesu catutthasattāvāsañca bhajanti.

पुन्हा परत न येण्यामुळे ते विवर्तपक्षात (संसारमुक्तीच्या पक्षात) स्थित आहेत. "ते सर्वकालिक नाहीत" असे सांगून, तीच असर्वकालिकता स्पष्ट करण्यासाठी "कप्पसतसहस्सम्पि" (लाख कल्प देखील) इत्यादी म्हटले आहे. सोळा हजार कल्पांच्या समाप्तीनंतर उत्पन्न झालेल्या सुद्धावास (शुद्धावास) ब्रह्मांचे परिनिब्बान (परिनिर्वाण) होत असल्यामुळे आणि इतरांचा तेथे पुनर्जन्म होत नसल्यामुळे, बुद्धशून्य जगात ते स्थान शून्य होते, म्हणून सुद्धावास हे सर्वकालिक नाहीत. सुद्धावास भूमी या लष्करी छावणीच्या ठिकाणासारख्या असतात. या सुत्ताद्वारे सुद्धावासांचे सत्त्वावासत्व (प्राण्यांचे निवासस्थान असणे) स्पष्ट करण्यासोबतच विज्ञानस्थितित्व देखील स्पष्ट होते, म्हणून सुद्धावास देखील सात विज्ञानस्थितींपैकी चौथ्या विज्ञानस्थितीचे आणि नऊ सत्त्वावासांपैकी चौथ्या सत्त्वावासाचे सेवन करतात.

---

Sukhumattāti saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattattā. Paribyattaviññāṇakiccābhāvato neva viññāṇaṃ, na sabbaso aviññāṇaṃ hotīti nāviññāṇaṃ, tasmā paripphutaviññāṇakiccavantīsu viññāṇaṭṭhitīsu na vuttaṃ.

'सुखुमत्ता' म्हणजे संस्कारांच्या अवशेषांच्या सूक्ष्म भावाला प्राप्त झाल्यामुळे. स्पष्ट विज्ञान-कार्याचा अभाव असल्यामुळे ते 'नेव विञ्ञाणं' (ना विज्ञान) आणि पूर्णपणे अविज्ञान देखील नसल्यामुळे 'नाविञ्ञाणं' (ना अविज्ञान) असते, म्हणून स्पष्ट विज्ञान-कार्य असणाऱ्या विज्ञानस्थितींमध्ये ते सांगितले नाही.

---

Sattaviññāṇaṭṭhitisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सत्तविञ्ञाणट्ठितिसुत्तवण्णना (सात विज्ञानस्थिती सुत्ताचे वर्णन) समाप्त झाली.

---

2. Samādhiparikkhārasuttavaṇṇanā

२. समाधिपरिक्खारसुत्तवण्णना (समाधीचे परिष्कार सुत्ताचे वर्णन).

---

45. Dutiye samādhiparikkhārāti ettha tayo parikkhārā. ‘‘Ratho sīlaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo’’ti (saṃ. ni. 5.4) hi ettha alaṅkāro parikkhāro [Pg.170] nāma. ‘‘Sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhataṃ hotī’’ti (a. ni. 7.67) ettha parivāro parikkhāro nāma. ‘‘Gilānapaccaya…pe… jīvitaparikkhārā’’ti (ma. ni. 1.191-192) ettha sambhāro parikkhāro nāma. So idha adhippetoti āha ‘‘maggasamādhissa sambhārā’’ti. Parivāraparikkhāropi vaṭṭatiyeva. Parivāro hi sammādiṭṭhādayo maggadhammā sammāsamādhissa sahajātādipaccayabhāvena parikaraṇato abhisaṅkharaṇato. Parikkhatāti parivāritā. Ayaṃ vuccati ariyo sammāsamādhīti ayaṃ sattahi ratanehi parivuto cakkavattī viya sattahi aṅgehi parivuto ariyo sammāsamādhīti vuccati. Upecca nissīyatīti upanisā, saha upanisāyāti saupaniso, saupanissayo attho, saparivāroyevāti vuttaṃ hoti. Sahakārikāraṇabhūto hi dhammasamūho idha ‘‘upaniso’’ti adhippeto.

४५. दुसऱ्या (सूत्रात) 'समाधिपरिक्खार' (समाधीची साधने) यामध्ये तीन परिष्कार आहेत. 'रथ हा शीलरूपी परिष्कार आहे, ध्यान हा अक्ष आहे आणि वीर्य हे चाक आहे' (सं. नि. ५.४) येथे 'परिष्कार' म्हणजे अलंकार (शोभा) होय. 'सात नगर-परिष्कारांनी सुसंरक्षित असते' (अ. नि. ७.६७) येथे 'परिष्कार' म्हणजे परिवार (संरक्षण साहित्य) होय. 'ग्लानप्रत्यय...पे... जीवितपरिष्कार' (म. नि. १.१९१-१९२) येथे 'परिष्कार' म्हणजे संभार (सामग्री) होय. तोच येथे अभिप्रेत आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'मार्गसमाधीचे संभार'. परिवार-परिष्कार देखील येथे योग्यच ठरतो. कारण सम्यक्-दृष्टी इत्यादी मार्गधम्म हे सम्यक्-समाधीचे सहजात इत्यादी प्रत्ययभावाने (कारणाने) परिवार असल्यामुळे, त्याचे परिचरण (साहाय्य) व अभिसंस्करण (सिद्धता) करतात. 'परिक्खता' म्हणजे परिवेष्टित. 'अयं वुच्चति अरियो सम्मासमाधी' (याला आर्य सम्यक्-समाधी म्हणतात) म्हणजे ज्याप्रमाणे चक्रवर्ती राजा सात रत्नांनी परिवेष्टित असतो, त्याचप्रमाणे सात अंगांनी परिवेष्टित असलेल्या समाधीला 'आर्य सम्यक्-समाधी' असे म्हटले जाते. 'उपेच्च निस्सीयति' (जवळ जाऊन आश्रय घेतला जातो) म्हणून 'उपनिसा' (कारण/उपनिश्रय), उपनिसेसह असणारा तो 'सौपनिसा' (सोपनिषद्), म्हणजेच उपनिश्रयासह असा अर्थ आहे, म्हणजेच 'परिवारासह' असे म्हटले आहे. येथे सहकारी कारण बनलेला धम्मसमूह 'उपनिसा' या अर्थाने अभिप्रेत आहे.

---

Samādhiparikkhārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

समाधिपरिक्खारसुत्त-वर्णना समाप्त झाली.

---

3. Paṭhamaaggisuttavaṇṇanā

३. प्रथम अग्गिसुत्त-वर्णना

---

46. Tatiye anuḍahanaṭṭhenāti kāmaṃ āhuneyyaggiādayo tayo aggī brāhmaṇehipi icchitā santi. Te pana tehi icchitamattāva, na sattānaṃ tādisā atthasādhakā. Ye pana sattānaṃ atthasādhakā, te dassetuṃ ‘‘āhunaṃ vuccatī’’tiādi vuttaṃ. Tattha ānetvā hunanaṃ pūjanaṃ ‘‘āhuna’’nti vuttaṃ, taṃ āhunaṃ arahantī mātāpitaro. Tenāha bhagavā – ‘‘āhuneyyāti, bhikkhave, mātāpitūnaṃ etaṃ adhivacana’’nti (itivu. 106). Yadaggena ca te puttānaṃ bahūpakāratāya āhuneyyāti, tesu sammāpaṭipatti nesaṃ hitasukhāvahā, tadaggena tesu micchāpaṭipatti ahitadukkhāvahāti āha ‘‘tesu…pe… nibbattantī’’ti.

४६. तिसऱ्या (सूत्रात) 'अनुदहन अर्थाने' (जळण्याच्या अर्थाने) म्हणजे - जरी आहुनेय्य-अग्नी इत्यादी तीन अग्नी ब्राह्मणांनाही मान्य आहेत, तरी ते केवळ त्यांच्या इच्छेपुरतेच आहेत, प्राण्यांचे तसे कल्याण साधणारे नाहीत. परंतु जे प्राण्यांचे कल्याण साधणारे आहेत, ते दर्शवण्यासाठी 'आहुन म्हटले जाते' इत्यादी सांगितले आहे. तेथे आणून हवन करणे, पूजा करणे याला 'आहुन' म्हटले आहे, आणि त्या आहुनाला (पूजेला) माता-पिता पात्र असतात. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - 'भिक्खूहो, आहुनेय्य हे माता-पित्यांचेच नाव आहे' (इतिवृत्तक १०६). आणि ज्या प्रमाणात ते पुत्रांवर अत्यंत उपकार करणारे असल्यामुळे आहुनेय्य (पूजनीय) आहेत, त्या प्रमाणात त्यांच्याविषयीची सम्यक्-प्रतिपत्ती (योग्य वर्तन) त्यांच्यासाठी हित आणि सुख देणारी ठरते, आणि त्याच प्रमाणात त्यांच्याविषयीची मिथ्या-प्रतिपत्ती (अयोग्य वर्तन) अहित आणि दुःख देणारी ठरते, म्हणून म्हटले आहे - 'त्यांच्यामध्ये...पे... उत्पन्न होतात.'

---

Svāyamattho (dī. ni. aṭṭha. 3.305) mittavindakavatthunā veditabbo. Mittavindako hi mātarā, ‘‘tāta, ajja uposathiko hutvā vihāre sabbarattiṃ dhammassavanaṃ suṇohi, sahassaṃ te dassāmī’’ti vutto dhanalobhena uposathaṃ samādāya vihāraṃ gantvā ‘‘idaṃ ṭhānaṃ akutobhaya’’nti sallakkhetvā dhammāsanassa heṭṭhā nipanno sabbarattiṃ niddāyitvā gharaṃ [Pg.171] agamāsi. Mātā pātova yāguṃ pacitvā upanāmesi. So sahassaṃ gahetvāva pivi. Athassa etadahosi ‘‘dhanaṃ saṃharissāmī’’ti. So nāvāya samuddaṃ pakkhanditukāmo ahosi. Atha naṃ mātā, ‘‘tāta, imasmiṃ kule cattālīsakoṭidhanaṃ atthi, alaṃ gamanenā’’ti nivāreti. So tassā vacanaṃ anādiyitvā gacchati eva. Sā purato aṭṭhāsi. Atha naṃ kujjhitvā ‘‘ayaṃ mayhaṃ purato tiṭṭhatī’’ti pādena paharitvā patitaṃ antaraṃ katvā agamāsi.

हाच अर्थ (दी. नि. अट्ठ. ३.३०५) मित्तविन्दकच्या कथेवरून समजून घेतला पाहिजे. मित्तविन्दकाला त्याच्या आईने म्हटले, 'बेटा, आज उपोसथ व्रत पाळून विहारात रात्रभर धम्मश्रवण कर, मी तुला एक हजार (नाणी) देईन.' पैशाच्या लोभाने त्याने उपोसथ ग्रहण केले आणि विहारात जाऊन 'हे ठिकाण निर्भय आहे' असे समजून धम्मासनाच्या खाली झोपून रात्रभर निद्रा घेतली आणि सकाळी घरी परतला. आईने सकाळीच पेज (यवागू) शिजवून त्याच्यासमोर ठेवली. त्याने हजार नाणी घेऊनच ती पेज प्यायली. त्यानंतर त्याच्या मनात विचार आला, 'मी धन गोळा करेन.' तो जहाजाने समुद्रात प्रवास करू इच्छित होता. तेव्हा त्याच्या आईने, 'बेटा, या कुळात चाळीस कोटी धन आहे, जाण्याची काही गरज नाही' असे म्हणून त्याला रोखले. तो तिच्या बोलण्याकडे दुर्लक्ष करून जाऊ लागला. ती त्याच्या समोर उभी राहिली. तेव्हा त्याला राग आला आणि 'ही माझ्या समोर उभी राहते' असे म्हणून त्याने तिला लाथ मारली, तिला खाली पाडले आणि तो निघून गेला.

---

Mātā uṭṭhahitvā ‘‘mādisāya mātari evarūpaṃ kammaṃ katvā gatassa te gataṭṭhāne sukhaṃ bhavissatīti evaṃsaññī nāma tvaṃ puttā’’ti āha. Tassa nāvaṃ āruyha gacchato sattame divase nāvā aṭṭhāsi. Atha te manussā ‘‘addhā ettha pāpapuggalo atthi, salākaṃ dethā’’ti āhaṃsu. Salākā dīyamānā tasseva tikkhattuṃ pāpuṇi. Te tassa uḷumpaṃ datvā taṃ samudde pakkhipiṃsu. So ekaṃ dīpaṃ gantvā vimānapetīhi saddhiṃ sampattiṃ anubhavanto tāhi ‘‘purato purato mā agamāsī’’ti vuccamānopi taddiguṇaṃ taddiguṇaṃ sampattiṃ passanto anupubbena khuracakkadharaṃ ekaṃ addasa. Taṃ cakkaṃ padumapupphaṃ viya upaṭṭhāsi. So taṃ āha, ‘‘ambho, idaṃ tayā piḷandhitaṃ padumaṃ mayhaṃ dehī’’ti. Na idaṃ, sāmi, padumaṃ, khuracakkaṃ etanti. So ‘‘vañcesi maṃ tvaṃ, kiṃ mayā padumaṃ na diṭṭhapubba’’nti vatvā ‘‘tvaṃ lohitacandanaṃ vilimpitvā piḷandhanaṃ padumapupphaṃ mayhaṃ na dātukāmo’’ti āha. So cintesi ‘‘ayampi mayā katasadisaṃ kammaṃ katvā tassa phalaṃ anubhavitukāmo’’ti. Atha naṃ ‘‘gaṇha, re’’ti vatvā tassa matthake cakkaṃ khipi. Tena vuttaṃ –

आईने उठून म्हटले, 'माझ्यासारख्या आईशी असे कर्म करून जाणाऱ्या तुला, तू जाशील त्या ठिकाणी सुख मिळेल, अशी तुझी समजूत आहे का, बेटा?' तो जहाजावर चढून जात असताना सातव्या दिवशी जहाज थांबले. तेव्हा ते लोक म्हणाले, 'नक्कीच येथे कोणीतरी पापी माणूस आहे, चिठ्ठ्या टाका.' चिठ्ठ्या टाकल्या असता तीनदा त्याचीच चिठ्ठी निघाली. त्यांनी त्याला एक तराफा देऊन समुद्रात फेकून दिले. तो एका बेटावर गेला आणि तेथे विमानपेतींसोबत (विमान-प्रेतींसोबत) सुखाचा उपभोग घेऊ लागला. त्यांनी त्याला 'पुढे पुढे जाऊ नकोस' असे सांगितले असतानाही, तो दुप्पट-दुप्पट सुख पाहत पाहत पुढे गेला आणि अनुक्रमे त्याने एका वस्तूला पाहिले ज्याने डोक्यावर क्षुरचक्र (तीक्ष्ण चक्र) धारण केले होते. ते चक्र त्याला कमळाच्या फुलासारखे दिसले. तो त्याला म्हणाला, 'अहो, हे तुम्ही परिधान केलेले कमळ मला द्या.' (तो म्हणाला) 'स्वामी, हे कमळ नाही, हे क्षुरचक्र आहे.' तो म्हणाला, 'तू मला फसवित आहेस, काय मी कधी कमळ पाहिले नाही?' आणि पुढे म्हणाला, 'तू लाल चंदनाचा लेप लावून हे परिधान केलेले कमळाचे फूल मला देऊ इच्छित नाहीस.' त्याने (चक्रधाऱ्याने) विचार केला, 'हा देखील माझ्यासारखेच कर्म करून त्याचे फळ भोगू इच्छित आहे.' मग त्याला 'घे रे!' असे म्हणून त्याने त्याच्या डोक्यावर ते चक्र फेकले. म्हणूनच म्हटले आहे -

---

‘‘Catubbhi aṭṭhajjhagamā, aṭṭhāhi pica soḷasa;

Soḷasāhi ca bāttiṃsa, atricchaṃ cakkamāsado;

Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’ti. (jā. 1.1.104;

1.5.103);

'चार वरून आठ मिळाले, आठ वरून सोळा; सोळा वरून बत्तीस मिळाले, तरीही अतिलोभामुळे तो चक्रापर्यंत पोहोचला. इच्छेने (लोभाने) मारल्या गेलेल्या माणसाच्या डोक्यावर चक्र फिरते.' (जा. १.१.१०४; १.५.१०३)

---

Soti gehasāmiko bhattā. Purimanayenevāti anuḍahanassa paccayatāya. Tatridaṃ vatthu – kassapabuddhakāle sotāpannassa upāsakassa bhariyā aticāraṃ carati. So taṃ paccakkhato disvā ‘‘kasmā evaṃ karosī’’ti āha. Sā ‘‘sacāhaṃ evarūpaṃ karomi, ayaṃ me sunakho viluppamāno [Pg.172] khādatū’’ti vatvā kālakatā kaṇṇamuṇḍakadahe vemānikapetī hutvā nibbattā divā sampattiṃ anubhavati, rattiṃ dukkhaṃ. Tadā bārāṇasirājā migavaṃ caranto araññaṃ pavisitvā anupubbena kaṇṇamuṇḍakadahaṃ sampatto tāya saddhiṃ sampattiṃ anubhavati. Sā taṃ vañcetvā rattiṃ dukkhaṃ anubhavati. So ñatvā ‘‘kattha nu kho gacchatī’’ti piṭṭhito piṭṭhito gantvā avidūre ṭhito kaṇṇamuṇḍakadahato nikkhamitvā taṃ ‘‘paṭapaṭa’’nti khādamānaṃ ekaṃ sunakhaṃ disvā asinā dvidhā chindi, dve ahesuṃ. Puna chinne cattāro, puna chinne aṭṭha, puna chinne soḷasa ahesuṃ. Sā ‘‘kiṃ karosi, sāmī’’ti āha. So ‘‘kiṃ ida’’nti āha. Sā ‘‘evaṃ akatvā kheḷapiṇḍaṃ bhūmiyaṃ niṭṭhubhitvā pādena ghaṃsāhī’’ti āha. So tathā akāsi. Sunakhā antaradhāyiṃsu. Muṭṭhiyogo kirāyaṃ tassa sunakhantaradhānassa, yadidaṃ kheḷapiṇḍaṃ bhūmiyaṃ niṭṭhubhitvā pādena ghaṃsanaṃ, taṃ divasaṃ tassā kammaṃ khīṇaṃ. Rājā vippaṭisārī hutvā gantuṃ āraddho. Sā ‘‘mayhaṃ, sāmi, kammaṃ khīṇaṃ, mā agamāsī’’ti āha. Rājā assutvāva gato.

'सोति' म्हणजे घराचा मालक, पती. 'पूर्वीच्या पद्धतीप्रमाणेच' म्हणजे जळण्याचे कारण असल्यामुळे. त्याविषयी ही कथा आहे – कश्यप बुद्धांच्या काळात एका सोतापन्न उपासकाची पत्नी व्यभिचार करत असे. त्याने तिला प्रत्यक्ष पाहून विचारले, 'तू असे का करत आहेस?' ती म्हणाली, 'जर मी असे करत असेन, तर हा कुत्रा मला फाडून खावो.' असे बोलून ती मरण पावली आणि कण्णमुण्डक सरोवरात वेमानिक पेती (विमानप्रेती) म्हणून जन्माला आली. ती दिवसा सुख भोगत असे आणि रात्री दुःख. त्या वेळी वाराणसीचा राजा शिकारीसाठी जंगलात गेला आणि फिरत फिरत कण्णमुण्डक सरोवराजवळ पोहोचला. तो तिच्यासोबत सुख भोगू लागला. ती त्याला फसवून रात्री दुःख भोगत असे. हे जाणून 'ती कुठे जात आहे?' म्हणून तो तिच्या मागे मागे गेला आणि जवळच उभा राहिला. कण्णमुण्डक सरोवरातून बाहेर पडून तिला 'पटपट' असा आवाज करत खाणाऱ्या एका कुत्र्याला पाहून त्याने तलवारीने त्याचे दोन तुकडे केले, तर ते दोन कुत्रे झाले. पुन्हा कापल्यावर चार झाले, पुन्हा कापल्यावर आठ झाले, पुन्हा कापल्यावर सोळा झाले. ती म्हणाली, 'स्वामी, हे काय करत आहात?' तो म्हणाला, 'हे काय आहे?' ती म्हणाली, 'असे न करता जमिनीवर थुंकीचा गोळा (खेळपिंड) टाकून पायाने घासून टाका.' त्याने तसेच केले. कुत्रे नाहीसे झाले. त्या कुत्र्यांच्या नाहीसे होण्याचा हा एक उपाय (मुट्ठियोग) होता, जो म्हणजे जमिनीवर थुंकीचा गोळा टाकून पायाने घासणे. त्या दिवशी तिचे ते कर्म संपले. राजा पश्चात्ताप करून जाऊ लागला. ती म्हणाली, 'स्वामी, माझे कर्म संपले आहे, जाऊ नका.' राजाने न ऐकताच निघून गेला.

---

Dakkhiṇāti cattāro paccayā dīyamānā dakkhanti etehi hitasukhānīti, taṃ dakkhiṇaṃ arahatīti dakkhiṇeyyo, bhikkhusaṅgho.

'दक्खिणा' (दक्षिणा) म्हणजे दिले जाणारे चार प्रत्यय (गरजा), ज्यांच्याद्वारे हित आणि सुख प्राप्त होते. त्या दक्षिणेस जो पात्र आहे, तो 'दक्खिणेय्य' (दक्षिणापात्र) होय, म्हणजेच भिक्खू संघ.

---

Paṭhamaaggisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथम अग्नि सूत्राचे वर्णन समाप्त झाले.

---

4-5. Dutiyaaggisuttādivaṇṇanā

४-५. द्वितीय अग्नि सूत्रादींचे वर्णन.

---

47-48. Catutthe yaññavāṭaṃ sampādetvā mahāyaññaṃ uddissa saviññāṇakāni aviññāṇakāni ca yaññūpakaraṇāni sajjitānīti āha pāḷiyaṃ ‘‘mahāyañño upakkhaṭo’’ti. Taṃ upakaraṇaṃ tesaṃ tathāsajjananti āha ‘‘upakkhaṭoti paccupaṭṭhito’’ti. Vacchatarasatānīti yuvabhāvappattāni nātibalavavacchasatāni. Te pana vacchā eva honti, na dammā, balībaddā vā. Urabbhāti taruṇameṇḍakā vuccanti. Upanītānīti ṭhapanatthāya upanītāni. Vihiṃsaṭṭhenāti hiṃsanaṭṭhena. Upavāyatūti upagantvā sarīradarathaṃ nibbāpento saṇhasītalā vāto vāyatu. Sesaṃ suviññeyyameva. Pañcame natthi vattabbaṃ.

४७-४८. चौथ्या सूत्रात, यज्ञशाळा तयार करून महायज्ञाच्या उद्देशाने सजीव आणि निर्जीव यज्ञाचे साहित्य सज्ज केले गेले आहे, हे दर्शवण्यासाठी पाळिमध्ये 'महाजञ्ञो उपक्खटो' (महायज्ञ सज्ज केला आहे) असे म्हटले आहे. त्या साहित्याची तशी तयारी असणे याला 'उपक्खटोति पच्चुपट्टितो' (सज्ज म्हणजे उपस्थित केलेले) असे म्हटले आहे. 'वच्छतरसतानि' म्हणजे तारुण्यात आलेले, फार बलवान नसलेले शेकडो वासरे. ते केवळ वासरेच असतात, न जुंपलेले किंवा बैल नव्हेत. 'उरब्भा' म्हणजे तरुण मेंढे म्हटले जातात. 'उपनीतानि' म्हणजे बांधून ठेवण्यासाठी आणलेले. 'विहिंसट्ठेन' म्हणजे हिंसेच्या अर्थाने. 'उपवायतू' म्हणजे जवळ येऊन शरीराचा दाह शांत करणारा मंद आणि शीतल वारा वाहो. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. पाचव्या सूत्रात काही सांगण्यासारखे नाही.

---

Dutiyaaggisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

द्वितीय अग्नि सूत्रादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

6. Dutiyasaññāsuttavaṇṇanā

६. द्वितीय संज्ञा सूत्राचे वर्णन.

---

49. Chaṭṭhe [Pg.173] nhāruvilekhananti cammaṃ likhantānaṃ cammaṃ likhitvā chaḍḍitakasaṭaṃ. ‘‘Esohamasmī’’tiādinā ahaṃkaraṇaṃ ahaṅkāro. ‘‘Etaṃ mamā’’ti mamaṃkaraṇaṃ mamaṅkāro. Tenāha ‘‘ahaṅkāradiṭṭhito’’tiādi. Tisso vidhāti seyyasadisahīnavasena tayo mānā. ‘‘Ekavidhena rūpasaṅgaho’’tiādīsu (dha. sa. 584) koṭṭhāso ‘‘vidhā’’ti vutto. ‘‘Kathaṃvidhaṃ sīlavantaṃ vadanti, kathaṃvidhaṃ paññavantaṃ vadantī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.95) pakāro. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, vidhā. Katamā tisso? Seyyohamasmīti vidhā’’ti (vibha. 920) ettha māno ‘‘vidhā’’ti vutto. Idhāpi mānova adhippeto. Māno hi vidahanato hīnādivasena tividhā. Tenākārena dahanato upadahanato ‘‘vidhā’’ti vuccati.

४९. सहाव्या सूत्रात, 'न्हारुविलेखनं' म्हणजे चामडे सोलणाऱ्यांनी चामडे सोलून टाकलेला कचरा. 'ए सोह मस्मि' (हा मी आहे) इत्यादींद्वारे 'मी-पणा' करणे म्हणजे 'अहंकार' होय. 'एतं मम' (हे माझे आहे) याद्वारे 'माझे-पणा' करणे म्हणजे 'ममकार' होय. म्हणूनच 'अहंकारदिट्ठितो' (अहंकार दृष्टीने) इत्यादी म्हटले आहे. 'तिस्सो विधा' म्हणजे श्रेष्ठ, समान आणि हीन या भेदाने तीन प्रकारचे मान (अभिमान). 'एकविधेन रूपसंगहो' इत्यादींमध्ये (धम्मसंगणी ५८४) विभाग किंवा कोट्याला 'विधा' म्हटले आहे. 'कथंविधं सीलवन्तं वदन्ति, कथंविधं पञ्ञवन्तं वदन्ति' इत्यादींमध्ये (संयुत्त निकाय १.९५) प्रकाराला 'विधा' म्हटले आहे. 'तिस्सो इमा, भिक्खवे, विधा. कतमा तिस्सो? सेय्योहमस्मीति विधा' (विभंग ९२०) येथे मानाला 'विधा' म्हटले आहे. येथे देखील 'मान' (अभिमान) हाच अभिप्रेत आहे. कारण मान हा विभागणी करण्याच्या दृष्टीने हीन इत्यादी भेदाने तीन प्रकारचा असतो. त्या प्रकारे तो दहन (तुलना) किंवा उपदहन करत असल्यामुळे त्याला 'विधा' म्हटले जाते.

---

Dutiyasaññāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

द्वितीय संज्ञा सूत्राचे वर्णन समाप्त झाले.

---

7-8. Methunasuttādivaṇṇanā

७-८. मैथुन सूत्रादींचे वर्णन.

---

50-51. Sattame idhāti imasmiṃ loke. Ekaccoti eko. Samaṇo vā brāhmaṇo vāti pabbajjāmattena samaṇo vā, jātimattena brāhmaṇo vā. Dvayaṃdvayasamāpattinti dvīhi dvīhi samāpajjitabbaṃ, methunanti attho. Na heva kho samāpajjatīti sambandho. Ucchādanaṃ ubbaṭṭanaṃ. Sambāhanaṃ parimaddanaṃ. Sādiyatīti adhivāseti. Tadassādetīti ucchādanādiṃ abhiramati. Nikāmetīti icchati. Vittinti tuṭṭhiṃ. Idampi khoti ettha idanti yathāvuttaṃ sādiyanādiṃ khaṇḍādibhāvavasena ekaṃ katvā vuttaṃ. Pi-saddo vakkhamānaṃ upādāya samuccayattho, kho-saddo avadhāraṇattho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yadetaṃ brahmacāripaṭiññassa asatipi dvayaṃdvayasamāpattiyaṃ mātugāmassa ucchādananahāpanasambāhanasādiyanādi. Idampi ekaṃsena tassa brahmacariyassa khaṇḍādibhāvāpādanato khaṇḍampi chiddampi sabalampi kammāsampīti. Evaṃ pana khaṇḍādibhāvāpattiyā so aparisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati, na parisuddhaṃ, saṃyutto methunasaṃyogena, na [Pg.174] visaṃyutto. Tato cassa na jātiādīhi parimuttīti dassento ‘‘ayaṃ vuccatī’’tiādimāha.

५०-५१. सातव्या सूत्रात, 'इध' म्हणजे या लोकात. 'एकच्चो' म्हणजे कोणी एक. 'समणो वा ब्राह्मणो वा' म्हणजे केवळ प्रव्रज्येमुळे श्रमण किंवा केवळ जन्मामुळे ब्राह्मण. 'द्वयंद्वयसमापत्तिं' म्हणजे दोघा-दोघांनी मिळून प्राप्त करावयाचे, म्हणजेच मैथुन असा अर्थ आहे. 'न हेव खो समापज्जति' असा संबंध आहे. 'उच्छादनं' म्हणजे उटणे लावणे. 'संबाहनं' म्हणजे मालिश करणे (दाबणे). 'सादियति' म्हणजे स्वीकार करतो (सहन करतो). 'तदस्सादेति' म्हणजे उच्छादन इत्यादींमध्ये रममाण होतो. 'निकामेति' म्हणजे इच्छा करतो. 'वित्तिं' म्हणजे संतुष्टी. 'इदम्पि खो' येथे 'इदं' हे वर सांगितलेल्या स्वीकार करणे इत्यादींना खंडित होणे इत्यादींच्या दृष्टीने एक करून म्हटले आहे. 'पि' हा शब्द पुढे सांगण्यात येणाऱ्या गोष्टींच्या समुच्चयार्थी आहे, आणि 'खो' हा शब्द अवधारणार्थी (निश्चयार्थी) आहे. हे असे म्हटले आहे – ब्रह्मचारी असण्याची प्रतिज्ञा करणाऱ्या व्यक्तीने, जरी प्रत्यक्ष मैथुन केले नाही, तरी स्त्रीकडून उटणे लावणे, स्नान घालणे, मालिश करणे इत्यादींचा स्वीकार करणे. हे देखील निश्चितपणे त्याच्या ब्रह्मचर्याला खंडित इत्यादी करत असल्यामुळे खंडित, छिद्रयुक्त, डागाळलेले आणि शबल (मळकट) करणारेच आहे. अशा प्रकारे खंडित इत्यादी झाल्यामुळे तो अपवित्र ब्रह्मचर्य पाळतो, पवित्र नाही; तो मैथुन संयोगाने युक्त आहे, विमुक्त नाही. त्यामुळे त्याची जन्म इत्यादींपासून मुक्ती होत नाही, हे दर्शवण्यासाठी 'अयं वुच्चति' (याला म्हटले जाते) इत्यादी म्हटले आहे.

---

Sañjagghatīti kilesavasena mahāhasitaṃ hasati. Saṃkīḷatīti kāyasaṃsaggavasena kīḷati. Saṃkelāyatīti sabbaso mātugāmaṃ kelāyanto viharati. Cakkhunāti attano cakkhunā. Cakkhunti mātugāmassa cakkhuṃ. Upanijjhāyatīti upecca nijjhāyati oloketi. Tirokuṭṭanti kuṭṭassa parato. Tathā tiropākāraṃ, ‘‘mattikāmayā bhitti kuṭṭaṃ, iṭṭhakāmayā pākāro’’ti vadanti. Yā kāci vā bhitti porisakā diyaḍḍharatanappamāṇā kuṭṭaṃ, tato adhiko pākāro. Assāti brahmacāripaṭiññassa. Pubbeti vatasamādānato pubbe. Kāmaguṇehīti kāmakoṭṭhāsehi. Samappitanti suṭṭhu appitaṃ sahitaṃ. Samaṅgibhūtanti samannāgataṃ. Paricārayamānanti kīḷantaṃ, upaṭṭhahiyamānaṃ vā. Paṇidhāyāti patthetvā. Sīlenātiādīsu yamaniyamādisamādānavasena sīlaṃ, avītikkamavasena vataṃ. Ubhayampi vā sīlaṃ, dukkaracariyavasena pavattitaṃ vataṃ. Taṃtaṃakiccasammatato vā nivattilakkhaṇaṃ sīlaṃ, taṃtaṃsamādānavato vesabhojanakiccakaraṇādivisesappaṭipatti vataṃ. Sabbathāpi dukkaracariyā tapo. Methunā virati brahmacariyanti evampettha pāḷivaṇṇanā veditabbā. Aṭṭhamaṃ uttānameva.

‘सञ्जग्घति’ (हसणे) म्हणजे क्लेशांच्या प्रभावामुळे मोठे हसणे हसतो. ‘संकीळति’ (क्रीडा करणे) म्हणजे शारीरिक संपर्काद्वारे क्रीडा करतो. ‘संकेलायति’ (लाड करणे) म्हणजे सर्व प्रकारे स्त्रीचे लाड करत राहतो. ‘चक्खुना’ म्हणजे स्वतःच्या डोळ्याने. ‘चक्खुं’ म्हणजे स्त्रीच्या डोळ्याला. ‘उपनिज्झायति’ म्हणजे जवळ जाऊन ध्यानपूर्वक पाहतो, निरीक्षण करतो. ‘तिरोकुट्टं’ म्हणजे भिंतीच्या पलीकडे. तसेच ‘तिरोपाकारं’ (कोट किंवा तटबंदीच्या पलीकडे), “मातीची भिंत म्हणजे कुट्ट (भिंत) आणि विटांची भिंत म्हणजे पाकार (तटबंदी)” असे म्हणतात. माणसाच्या उंचीएवढी किंवा दीड हात प्रमाणाची कोणतीही भिंत म्हणजे ‘कुट्ट’ आणि त्यापेक्षा अधिक उंचीची भिंत म्हणजे ‘पाकार’. ‘अस्स’ म्हणजे ब्रह्मचर्याची प्रतिज्ञा केलेल्याचे. ‘पुब्बे’ म्हणजे व्रत धारण करण्यापूर्वी. ‘कामगुणेहि’ म्हणजे कामभोगाच्या भागांनी. ‘समप्पितं’ म्हणजे चांगल्या प्रकारे अर्पित किंवा युक्त. ‘समङ्गिभूतं’ म्हणजे संपन्न किंवा युक्त झालेला. ‘परिचारयमानं’ म्हणजे क्रीडा करत असलेला किंवा सेवा घेत असलेला. ‘पणिधाय’ म्हणजे प्रार्थना करून किंवा आकांक्षा धरून. ‘सीलेन’ इत्यादींमध्ये यम-नियमादींच्या समादानामुळे (स्वीकारामुळे) ‘शील’ आणि उल्लंघन न करण्याच्या अर्थाने ‘व्रत’ आहे. किंवा दोन्ही मिळून ‘शील’ आहे आणि दुष्कर चर्या (कठीण आचरण) करण्याच्या अर्थाने ‘व्रत’ आहे. त्या त्या अयोग्य कृत्यांपासून निवृत्त होण्याच्या लक्षणाला ‘शील’ म्हणतात, आणि त्या त्या समादानामुळे (व्रत स्वीकारल्यामुळे) वेष, भोजन, कृत्य इत्यादींच्या विशेष आचरणाला ‘व्रत’ म्हणतात. सर्व प्रकारे दुष्कर चर्या म्हणजे ‘तप’ होय. मैथुनापासून विरती म्हणजे ‘ब्रह्मचर्य’ होय, अशा प्रकारे येथे पाळि भाष्य (वर्णन) समजले पाहिजे. आठवे (सुत्त) अगदी स्पष्टच आहे.

---

Methunasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

मैथुनसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

9. Dānamahapphalasuttavaṇṇanā

९. दानमहप्फलसुत्ताचे वर्णन

---

52. Navame ‘‘sāhu dāna’’nti dānaṃ detīti ‘‘dānaṃ nāma sādhu sundara’’nti dānaṃ detīti attho. Dānañhi datvā taṃ paccavekkhantassa pāmojjapītisomanassādayo uppajjanti, lobhadosaissāmaccherādayo vidūrībhavanti. Idāni dānaṃ anukūladhammaparibrūhanena paccanīkadhammavidūrīkaraṇena ca bhāvanācittassa upasobhanāya ca parikkhārāya ca hotīti ‘‘alaṅkārabhūtañceva parivārabhūtañca detī’’ti vuttaṃ. Jhānānāgāmī nāma hoti jhānaṃ nibbattetvā [Pg.175] brahmalokūpapannānaṃ ariyānaṃ heṭṭhā anuppajjanato. Imaṃ pecca paribhuñjissāmīti sāpekkhassa dānaṃ paralokaphalāsāya sātisayāya ca pubbācāravasena uppajjamānāya anubhavattā taṇhuttaraṃ nāma hotīti āha ‘‘paṭhamaṃ taṇhuttariyadāna’’nti. Dānaṃ nāma buddhādīhi pasatthanti garuṃ cittīkāraṃ upaṭṭhapetvā dātabbattā ‘‘dutiyaṃ cittīkāradāna’’nti vuttaṃ. Pubbakehi pitupitāmahehi dinnapubbaṃ katapubbaṃ jahāpetuṃ nāma nānucchavikanti attabhāvasabhāgavasena hirottappaṃ paccupaṭṭhapetvā dātabbato ‘‘tatiyaṃ hirottappadāna’’nti vuttaṃ. ‘‘Ahaṃ pacāmi, na ime pacanti, nārahāmi pacanto apacantānaṃ dānaṃ adātu’’nti evaṃsaññī hutvā dento niravasesaṃ katvā detīti āha ‘‘catutthaṃ niravasesadāna’’nti. ‘‘Yathā tesaṃ pubbakānaṃ isīnaṃ tāni mahāyaññakāni ahesuṃ, evaṃ me ayaṃ dānaparibhogo bhavissatī’’ti evaṃsaññino dānaṃ dakkhiṇaṃ arahesu dātabbato ‘‘pañcamaṃ dakkhiṇeyyadāna’’nti vuttaṃ. ‘‘Imaṃ me dānaṃ dadato cittaṃ pasīdatī’’tiādinā pītisomanassaṃ uppādetvā dentassa dānaṃ somanassabāhullappattiyā somanassupacāraṃ nāma hotīti āha ‘‘chaṭṭhaṃ somanassupavicāradāna’’nti vuttaṃ.

५२. नवव्या सुत्तात ‘साहु दानं’ म्हणजे दान देतो, ‘दान देणे हे साधू (चांगले) व सुंदर आहे’ या भावनेने दान देतो असा अर्थ आहे. कारण दान दिल्यानंतर त्याचे प्रत्यवेक्षण (चिंतन) करणाऱ्याला प्रमोद, प्रीती, सोमनस्य (आनंद) इत्यादी उत्पन्न होतात आणि लोभ, द्वेष, ईर्ष्या, मत्सर इत्यादी दूर होतात. आता, अनुकूल धर्माच्या वृद्धीने आणि प्रतिकूल धर्माच्या निवारणाने दान हे भावनाचित्ताच्या सुशोभनासाठी आणि परिष्कारासाठी (साधनांसाठी) होते, म्हणून ‘अलंकारभूत आणि परिवारभूत दान देतो’ असे म्हटले आहे. ध्यान प्राप्त करून ब्रह्मलोकात उत्पन्न झालेल्या आर्य श्रावकांचे खाली (कामलोकात) पुनरुत्पन्न न होण्यामुळे तो ‘झान-अनागामी’ (ध्यान-अनागामी) होतो. ‘परलोकात गेल्यावर मी याचा उपभोग घेईन’ अशा अपेक्षेने, परलोकातील फळाच्या तीव्र आशेने आणि पूर्वपरंपरेच्या प्रभावाने उत्पन्न होणाऱ्या अनुभवामुळे दिले जाणारे दान हे तृष्णेने युक्त असते, म्हणून त्याला ‘पहिले तृष्णायुक्त दान’ (पठमं तण्हुत्तरियदानं) म्हटले आहे. दान हे बुद्ध इत्यादींनी प्रशंसिलेले आहे, असा आदर व गौरव मनात ठेवून दिले पाहिजे, म्हणून त्याला ‘दुसरे आदरयुक्त दान’ (दुतियं चित्तीकारदानं) म्हटले आहे. पूर्वजांनी, आई-वडिलांनी व पूर्वजांनी पूर्वी दिलेले व केलेले दान सोडून देणे योग्य नाही, अशा प्रकारे स्वतःच्या कुळाच्या योग्यतेनुसार ह्री आणि ओत्तप्प (लाज आणि भीती) मनात ठेवून दिले पाहिजे, म्हणून त्याला ‘तिसरे ह्री-ओत्तप्पयुक्त दान’ (ततियं हिरोत्थप्पदानं) म्हटले आहे. ‘मी शिजवतो (अन्न तयार करतो), हे शिजवत नाहीत; शिजवणाऱ्या माझ्यासाठी न शिजवणाऱ्यांना दान न देणे योग्य नाही’ अशी संज्ञा (समज) ठेवून सर्व काही देऊन टाकणाऱ्या दानाला ‘चौथे निरवशेष दान’ (चतुत्थं निरवसेसदानं) म्हटले आहे. ‘ज्याप्रमाणे त्या प्राचीन ऋषींचे ते महायज्ञ होते, त्याचप्रमाणे माझा हा दानभोग होईल’ अशी संज्ञा ठेवून, दक्षिणेस पात्र असणाऱ्यांना दिले जाणारे दान म्हणजे ‘पाचवे दक्षिणायुक्त दान’ (पञ्चमं दक्खिणेय्यदानं) म्हटले आहे. ‘हे दान देताना माझे चित्त प्रसन्न होते’ इत्यादी प्रकारे प्रीती व सोमनस्य उत्पन्न करून देणाऱ्याचे दान हे सोमनस्याच्या बहुलतेमुळे सोमनस्य-उपचार ठरते, म्हणून त्याला ‘सहावे सोमनस्य-उपचार दान’ (छट्ठं सोमनस्सुपविचारदानं) म्हटले आहे.

---

Dānamahapphalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

दानमहप्फलसुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले.

---

10. Nandamātāsuttavaṇṇanā

१०. नंदमातासुत्ताचे वर्णन

---

53. Dasame ‘‘vutthavasso pavāretvā…pe… nikkhamī’’ti aṅguttarabhāṇakānaṃ matenetaṃ vuttaṃ. Majjhimabhāṇakā pana vadanti ‘‘bhagavā upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya jetavanato bhikkhusaṅghaparivuto cārikaṃ nikkhami. Teneva ca akāle nikkhantattā kosalarājādayo vāretuṃ ārabhiṃsu. Pavāretvā hi caraṇaṃ buddhāciṇṇa’’nti. Puṇṇāya sammāpaṭipattiṃ paccāsīsanto bhagavā ‘‘mama nivattanapaccayā tvaṃ kiṃ karissasī’’ti āha. Puṇṇāpi…pe… pabbajīti ettha seṭṭhi ‘‘puṇṇāya bhagavā nivattito’’ti sutvā taṃ bhujissaṃ katvā dhītuṭṭhāne ṭhapesi. Sā pabbajjaṃ yācitvā pabbaji, pabbajitvā vipassanaṃ ārabhi. Athassā satthā āraddhavipassakabhāvaṃ ñatvā imaṃ obhāsagāthaṃ vissajjesi –

५३. दहाव्या सुत्तात ‘वर्षावास संपवून, प्रवारणा करून...पे... निघाले’ हे अंगुत्तर-भाणकांच्या मतानुसार म्हटले आहे. परंतु मज्झिम-भाणक म्हणतात की, ‘भगवान वर्षावासाच्या जवळ येण्याच्या वेळी जेतवनातून भिक्खू संघासह चारिकेसाठी निघाले. आणि त्याच अवेळी निघाल्यामुळे कोसल राजा इत्यादींनी त्यांना रोखण्याचा प्रयत्न केला. कारण प्रवारणा करून चारिका करणे हे बुद्धांचे आचरण आहे.’ पुण्णेच्या सम्यक प्रतिपत्तीची (योग्य आचरणाची) अपेक्षा करत भगवंतांनी विचारले, ‘माझ्या परत फिरण्यामुळे तू काय करशील?’ पुण्णा देखील...पे... प्रव्रजित झाली, येथे श्रेष्ठीने ‘पुण्णेने भगवंतांना परत फिरवले’ असे ऐकून तिला दास्यत्वातून मुक्त केले आणि मुलीच्या स्थानी मानले. तिने प्रव्रज्येची याचना करून प्रव्रज्या घेतली, आणि प्रव्रजित होऊन विपश्यनेला सुरुवात केली. त्यानंतर शास्त्यांनी (बुद्धांनी) तिची विपश्यना सुरू झाल्याचे जाणून ही प्रकाशमयी गाथा उच्चारली –

---

‘‘Puṇṇe [Pg.176] pūrassu saddhammaṃ, cando pannaraso yathā;

Paripuṇṇāya paññāya, dukkhassantaṃ karissasī’’ti. (therīgā. 3);

“हे पुण्णे! पौर्णिमेच्या चंद्राप्रमाणे सद्धर्माने परिपूर्ण हो. परिपूर्ण प्रज्ञेने तू दुःखाचा अंत करशील.” (थेरीगाथा ३);

---

Sā gāthāpariyosāne arahattaṃ patvā abhiññātā sāvikā ahosi. Sesamettha suviññeyyameva.

ती गाथेच्या शेवटी अर्हतपदाला प्राप्त होऊन प्रसिद्ध श्राविका झाली. उर्वरित भाग येथे सहज समजण्यासारखाच आहे.

---

Nandamātāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

नंदमातासुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले.

---

Mahāyaññavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

महायज्ञवर्गाचे वर्णन समाप्त झाले.

---

Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

प्रथम पण्णासक (पन्नास सुत्तांचा समूह) समाप्त झाले.

---

6. Abyākatavaggo

६. अव्याकतवर्ग

---

1-2. Abyākatasuttādivaṇṇanā

१-२. अव्याकतसुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

54-55. Chaṭṭhavaggassa paṭhamaṃ suviññeyyameva. Dutiye atīte attabhāve nibbattakaṃ kammanti ‘‘purimakammabhavasmiṃ moho avijjā, āyūhanā saṅkhārā, nikanti taṇhā, upagamanaṃ upādānaṃ, cetanā bhavo’’ti evamāgataṃ saparikkhāraṃ pañcavidhaṃ kammavaṭṭamāha. Etarahi me attabhāvo na siyāti viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanāsahitaṃ paccuppannaṃ pañcavidhaṃ vipākavaṭṭamāha. Yaṃ atthikanti yaṃ paramatthato vijjamānakaṃ. Tenāha ‘‘bhūta’’nti. Tañhi paccayanibbattatāya ‘‘bhūta’’nti vuccati. Taṃ pajahāmīti tappaṭibaddhacchandarāgappahānena tato eva āyatiṃ anuppattidhammatāpādanavasena pajahāmi pariccajāmi. Haritantanti (ma. ni. aṭṭha. 1.303) haritameva. Anta-saddena padavaḍḍhanaṃ kataṃ yathā ‘‘vanantaṃ suttanta’’nti, allatiṇādīni āgamma nibbāyatīti attho. Pathantanti mahāmaggaṃ. Selantanti pabbataṃ. Udakantanti udakaṃ. Ramaṇīyaṃ vā bhūmibhāganti tiṇagumbādirahitaṃ vivittaṃ abbhokāsabhūmibhāgaṃ. Anāhārāti apaccayā nirupādānā. Sesamettha uttānameva.

५४-५५. सहाव्या वर्गातील पहिले सुत्त सहज समजण्यासारखेच आहे. दुसऱ्या सुत्तात, भूतकाळातील आत्मभावात (अस्तित्वात) उत्पन्न करणारे कर्म म्हणजे ‘पूर्वीच्या कर्मभवात मोह ही अविद्या आहे, संचय हे संस्कार आहेत, आसक्ती ही तृष्णा आहे, जवळ जाणे हे उपादान आहे, आणि चेतना हा भव आहे’ अशा प्रकारे आलेल्या साधनांसह पाच प्रकारच्या कर्मचक्राला (कम्मवट्ट) म्हटले आहे. ‘आता माझा आत्मभाव नसावा’ याद्वारे विज्ञान, नामरूप, षडायतन, स्पर्श आणि वेदना यांनी युक्त अशा वर्तमानकाळातील पाच प्रकारच्या विपाकचक्राला (विपाकवट्ट) म्हटले आहे. ‘यं अत्थिकं’ म्हणजे जे परमार्थतः विद्यमान आहे. म्हणूनच ‘भूतं’ असे म्हटले आहे. कारण ते प्रत्ययांद्वारे (कारणांद्वारे) उत्पन्न झाल्यामुळे त्याला ‘भूत’ म्हटले जाते. ‘तं पजहामि’ म्हणजे त्याच्याशी संबंधित छंद-रागाचा त्याग करून, भविष्यात त्याची पुन्हा उत्पत्ती न होण्याच्या स्थितीला प्राप्त करून देऊन मी त्याचा त्याग करतो, परित्याग करतो. ‘हरितन्तं’ म्हणजे हिरवेगारच. ‘अन्त’ शब्दाने पदाची वृद्धी केली आहे, जसे ‘वनन्तं, सुत्तन्तं’ इत्यादी. ओले गवत इत्यादींच्या संपर्कात आल्याने ते विझून जाते, असा अर्थ आहे. ‘पथन्तं’ म्हणजे महामार्ग. ‘सेलन्तं’ म्हणजे पर्वत. ‘उदकन्तं’ म्हणजे पाणी. ‘रमणीय भूमीभाग’ म्हणजे गवत, झुडपे इत्यादी नसलेला निर्जन, मोकळा भूमीभाग. ‘अनाहारा’ म्हणजे प्रत्यय नसलेले (कारण नसलेले), उपादानरहित. उर्वरित भाग येथे अगदी स्पष्टच आहे.

---

Abyākatasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

अव्याकृतसुत्तादींची वर्णना समाप्त झाली.

---

3. Tissabrahmāsuttavaṇṇanā

३. तिस्स ब्रह्म सुत्त वर्णना

---

56. Tatiye [Pg.177] vivittāni tādisāni pana pariyantāni atidūrāni hontīti āha ‘‘antimapariyantimānī’’ti. Ante bhavāni antimāni, antimāniyeva pariyantimāni. Ubhayenapi atidūrataṃ dasseti. Samannāhāre ṭhapayamānoti indriyaṃ samākārena vattento indriyasamataṃ paṭipādento nāma hoti. Vipassanācittasampayutto samādhi, satipi saṅkhāranimittāvirahe niccanimittādivirahato ‘‘animitto’’ti vuccatīti āha ‘‘animittanti balavavipassanāsamādhi’’nti.

५६. तिसऱ्या सुत्तात 'विवित्तानि' (एकांत) अशा प्रकारच्या सीमा अत्यंत दूर असतात, म्हणून 'अन्तिमपरियन्तिमानि' असे म्हटले आहे. शेवटी असणारे ते 'अन्तिम' आणि अंतिम तेच 'परियन्तिम' (सीमावर्ती) होय. दोन्ही शब्दांद्वारे अत्यंत दूर असणे दर्शविले आहे. 'समन्नाहारे ठपयमानो' (मनात एकाग्र करत असताना) म्हणजे इंद्रियांना सम्यक प्रकारे प्रवृत्त करत, इंद्रियांची समता प्रस्थापित करणे होय. विपश्यना चित्ताशी संप्रयुक्त असलेला समाधी, संस्कारांच्या निमित्ताचा अभाव असतानाही, नित्य-निमित्त इत्यादींच्या अभावामुळे 'अनिमित्त' म्हटला जातो; म्हणूनच 'अनिमित्त म्हणजे बलवान विपश्यना समाधी' असे म्हटले आहे.

---

Tissabrahmāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

तिस्स ब्रह्म सुत्त वर्णना समाप्त झाली.

---

4-7. Sīhasenāpatisuttādivaṇṇanā

४-७. सीहसेनापतीसुत्तादींची वर्णना

---

57-60. Catutthe kucchito ariyo kadariyo. Thaddhamacchariyasadisaṃ hi kucchitaṃ sabbanihīnaṃ natthi sabbakusalānaṃ ādibhūtassa nisedhanato. Sesamettha pañcamādīni ca uttānatthāneva.

५७-६०. चौथ्या सुत्तात 'कदरियो' (कंजूष) म्हणजे जो कुत्सित (निंदनीय) आर्य आहे. कारण, तीव्र मत्सरासारखे निंदनीय आणि सर्वथा हीन काहीही नाही, कारण ते सर्व कुशल धर्मांच्या मूळ असलेल्या प्रवृत्तीचा निषेध करते. यातील उर्वरित भाग आणि पाचवे इत्यादी सुत्ते स्पष्ट अर्थाचीच आहेत.

---

Sīhasenāpatisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

सीहसेनापतीसुत्तादींची वर्णना समाप्त झाली.

---

8. Pacalāyamānasuttavaṇṇanā

८. पचलायमानसुत्त वर्णना

---

61. Aṭṭhame ālokasaññaṃ manasi kareyyāsīti divā vā rattiṃ vā sūriyapajjotacandamaṇiādīnaṃ ālokaṃ ‘‘āloko’’ti manasi kareyyāsi. Idaṃ vuttaṃ hoti – sūriyacandālokādiṃ divā rattiñca upaladdhaṃ yathāladdhavaseneva manasi kareyyāsi, citte ṭhapeyyāsi. Yathā te subhāvitālokakasiṇassa viya kasiṇāloko yadicchakaṃ yāvadicchakañca so āloko rattiyaṃ upatiṭṭhati, yena tattha divāsaññaṃ ṭhapeyyāsi, divā viya vigatathinamiddhova bhaveyyāsīti. Tenāha ‘‘yathā divā tathā ratti’’nti. Iti vivaṭena cetasāti evaṃ apihitena cittena thinamiddhapidhānena apihitattā. Apariyonaddhenāti samantato anonaddhena asañchāditena. Sahobhāsanti sañāṇobhāsaṃ. Thinamiddhavinodanaālokopi vā hotu kasiṇālokopi [Pg.178] vā parikammālokopi vā, upakkilesāloko viya sabboyaṃ āloko ñāṇasamuṭṭhānovāti. Yesaṃ akaraṇe puggalo mahājāniyo hoti, tāni avassaṃ kātabbāni. Yāni akātumpi vaṭṭanti, sati samavāye kātabbato tāni karaṇīyānīti āha ‘‘itarāni karaṇīyānī’’ti. Atha vā kattabbāni kammāni karaṇaṃ arahantīti karaṇīyāni. Itarāni kiccānītipi vadanti.

६१. आठव्या सुत्तात 'आलोकसंज्ञा मनात आणावी' (आलोकसञ्ञं मनसि करेय्यासि) म्हणजे दिवसा किंवा रात्री सूर्य, दिवा, चंद्र, मणी इत्यादींच्या प्रकाशाला 'आलोक' (प्रकाश) म्हणून मनात आणावे. हे असे म्हटले आहे – सूर्य-चंद्राचा प्रकाश इत्यादी दिवसा आणि रात्री जसा प्राप्त होईल, तसाच तो मनात आणावा, चित्तात प्रस्थापित करावा. ज्याप्रमाणे चांगल्या प्रकारे भावना केलेल्या आलोक-कसिणवाल्याला कसिण-प्रकाश इच्छेनुसार आणि पाहिजे तितका वेळ रात्रीही उपस्थित राहतो, ज्यायोगे तो तेथे दिवसाची संज्ञा प्रस्थापित करू शकेल आणि दिवसाप्रमाणेच स्त्यान-मिद्ध (आळस व डुलकी) रहित होऊ शकेल. म्हणूनच म्हटले आहे – 'जसा दिवस तशी रात्र'. 'इति विवटेन चेतसा' (अशा प्रकारे उघड्या चित्ताने) म्हणजे स्त्यान-मिद्धाच्या आवरणाने आच्छादित न झालेल्या चित्ताने. 'अपरीओनद्धेन' म्हणजे सर्व बाजूंनी आच्छादित न झालेल्या, न झाकलेल्या. 'सहोभासं' म्हणजे ज्ञानाच्या प्रकाशासहित. स्त्यान-मिद्ध दूर करणारा प्रकाश असो, कसिण-प्रकाश असो किंवा परिकर्म-प्रकाश असो, उपक्किलेस (उपक्लेश) प्रकाशाप्रमाणे हा सर्व प्रकाश ज्ञान-समुत्थान (ज्ञानातून उत्पन्न झालेला) आहे. ज्या गोष्टी न केल्याने व्यक्तीचे मोठे नुकसान होते, त्या गोष्टी अवश्य केल्या पाहिजेत. ज्या गोष्टी न केल्या तरी चालतात, परंतु अनुकूल परिस्थिती असताना करणे योग्य असते, त्यांना 'करणीय' म्हणतात; म्हणूनच 'इतर गोष्टी करणीय आहेत' असे म्हटले आहे. अथवा, जी कर्तव्ये करणे योग्य आहे, ती 'करणीय' होत. इतर लोक यांना 'कृत्ये' (किच्चानि) असेही म्हणतात.

---

Ādinayappavattā viggāhikakathāti ‘‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi, ahaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāmi, kiṃ tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānissasi, micchāpaṭipanno tvamasi, ahamasmi sammāpaṭipanno, sahitaṃ me, asahitaṃ te, purevacanīyaṃ pacchā avaca, pacchāvacanīyaṃ pure avaca, adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ, āropito te vādo, niggahito tvamasi. Cara vādappamokkhāya, nibbeṭhehi vā sace pahosī’’ti (dī. ni. 1.18; ma. ni. 3.41) evaṃpavattā kathā. Tattha sahitaṃ meti (dī. ni. aṭṭha. 1.18) mayhaṃ vacanaṃ sahitaṃ siliṭṭhaṃ, atthayuttaṃ kāraṇayuttanti attho. Sahitanti vā pubbāparāviruddhaṃ. Asahitaṃ teti tuyhaṃ vacanaṃ asahitaṃ asiliṭṭhaṃ. Adhiciṇṇaṃ te viparāvattanti yaṃ tuyhaṃ dīgharattāciṇṇavasena suppaguṇaṃ, taṃ mayhaṃ ekavacaneneva viparāvattaṃ parivattitvā ṭhitaṃ, na kiñci jānāsīti attho. Āropito te vādoti mayā tava vāde doso āropito. Cara vādappamokkhāyāti dosamocanatthaṃ cara vicara, tattha tattha gantvā sikkhāti attho. Nibbeṭhehi vā sace pahosīti atha sayaṃ pahosi, idāni eva nibbeṭhehīti attho.

'आदिनयप्पवत्ता विग्गाहिककथा' (विवादात्मक संभाषण) म्हणजे: 'तू या धम्म-विनयाला जाणत नाहीस, मी या धम्म-विनयाला जाणतो. तू या धम्म-विनयाला काय जाणणार? तू चुकीच्या मार्गावर (मिच्छापटिपन्न) आहेस, मी योग्य मार्गावर (सम्मापटिपन्न) आहे. माझे बोलणे सुसंगत आहे, तुझे असंगत आहे. जे आधी बोलायचे ते तू नंतर बोललास, जे नंतर बोलायचे ते आधी बोललास. तुझा दीर्घकाळचा अभ्यास व्यर्थ ठरला आहे, तुझा वाद खोडून काढला आहे, तू पराभूत झाला आहेस. स्वतःच्या वादातून सुटका करून घेण्यासाठी फिर, किंवा जर सामर्थ्य असेल तर आताच याचे निरसन कर' अशा प्रकारे चालणारे संभाषण होय. त्यामध्ये, 'सहितं मे' म्हणजे माझे वचन सुसंगत, अर्थयुक्त आणि कारणयुक्त आहे असा अर्थ आहे. किंवा 'सहित' म्हणजे पूर्वापार सुसंगत (परस्परविरोधी नसलेले). 'असहितं ते' म्हणजे तुझे वचन असंगत आहे. 'अधिचिण्णं ते विपरावत्तं' म्हणजे जे तुझ्या दीर्घकालीन अभ्यासामुळे तुला चांगले अवगत होते, ते माझ्या एकाच वचनाने उलटवून टाकले गेले आहे, म्हणजेच तू काहीही जाणत नाहीस असा अर्थ आहे. 'आरोपितो ते वादो' म्हणजे मी तुझ्या वादात दोषारोप केला आहे. 'चर वादप्पमोक्खाय' म्हणजे दोषांचे निवारण करण्यासाठी इकडेतिकडे फिर, वेगवेगळ्या ठिकाणी जाऊन शिकून घे असा अर्थ आहे. 'निब्बेठेहि वा सचे पहोसि' म्हणजे जर स्वतःमध्ये सामर्थ्य असेल, तर आताच याचे निरसन कर असा अर्थ आहे.

---

Taṇhā sabbaso khīyanti etthāti taṇhāsaṅkhayo, tasmiṃ. Taṇhāsaṅkhayeti ca idaṃ visaye bhummanti āha ‘‘taṃ ārammaṇaṃ katvā’’ti. Vimuttacittatāyāti sabbasaṃkilesehi vippayuttacittatāya. Aparabhāge paṭipadā nāma ariyasaccābhisamayo. Sā sāsanacārigocarā paccattaṃ veditabbatoti āha ‘‘pubbabhāgappaṭipadaṃ saṃkhittena desethāti pucchatī’’ti. Akuppadhammatāya khayavayasaṅkhātaṃ antaṃ atītāti accantā, so eva aparihāyanasabhāvattā accantā niṭṭhā assāti accantaniṭṭhā. Tenāha ‘‘ekantaniṭṭho satataniṭṭhoti attho’’ti. Na hi paṭividdhassa [Pg.179] lokuttaradhammassa dassannaṃ kuppannaṃ nāma atthi. Accantameva catūhi yogehi khemo etassa atthīti accantayogakkhemī. Maggabrahmacariyassa vusitattā tassa ca aparihāyanasabhāvattā accantaṃ brahmacārīti accantabrahmacārī. Tenāha ‘‘niccabrahmacārīti attho’’ti. Pariyosānanti maggabrahmacariyapariyapariyosānaṃ vaṭṭadukkhapariyosānañca.

ज्यामध्ये तृष्णा सर्व प्रकारे क्षीण होते, तो 'तण्हासंखयो' (तृष्णाक्षय) होय, त्यामध्ये. 'तण्हासंखये' (तृष्णाक्षयात) हे विषयाच्या अर्थाने सप्तमी विभक्तीत आहे, म्हणून 'त्याला आलंबन करून' असे म्हटले आहे. 'विमुत्तचित्तताय' (विमुक्त चित्त असणे) म्हणजे सर्व संक्लेशांपासून विप्रयुक्त (मुक्त) चित्त असणे. नंतरच्या भागातील प्रतिपदा म्हणजे 'आर्यसत्य-अभिसमय' (आर्य सत्यांचा साक्षात्कार) होय. ती शासनाच्या आचरणाचा विषय असून स्वतःच अनुभवण्याची गोष्ट असल्याने, 'पूर्वभागातील प्रतिपदा संक्षेपाने सांगावी अशी विचारणा करतो' असे म्हटले आहे. अकुप्यधर्मी (अक्षोभ्य) स्वभावामुळे क्षय आणि व्यय नावाच्या अंताच्या पलीकडे गेलेली ती 'अच्चन्ता' (अत्यंत) होय; आणि तिचाच न घसरणारा स्वभाव असल्यामुळे जिचा अंत अत्यंत निश्चित आहे ती 'अच्चन्तनिठ्ठा' (परम ध्येय) होय. म्हणूनच म्हटले आहे – 'एकांतनिष्ठा किंवा सतत निष्ठा असा अर्थ आहे'. कारण, साक्षात्कृत झालेल्या लोकोत्तर धर्माचे दर्शन कधीही नष्ट होत नाही. जो चार योगांपासून अत्यंत सुरक्षित झाला आहे, तो 'अच्चन्तयोगक्खेमी' होय. मार्ग-ब्रह्मचर्याचे आचरण पूर्ण केल्यामुळे आणि त्याचा न घसरणारा स्वभाव असल्यामुळे जो अत्यंत ब्रह्मचारी आहे, तो 'अच्चन्तब्रह्मचारी' होय. म्हणूनच म्हटले आहे – 'नित्य ब्रह्मचारी असा अर्थ आहे'. 'परियोसानं' (पर्यवसान) म्हणजे मार्ग-ब्रह्मचर्याचे पर्यवसान आणि संसार-दुःखाचे पर्यवसान होय.

---

Pañcakkhandhāti pañcupādānakkhandhā. Sakkāyasabbañhi sandhāya idha ‘‘sabbe dhammā’’ti vuttaṃ vipassanāvisayassa adhippetattā. Tasmā āyatanadhātuyopi taggatikā eva daṭṭhabbā. Tenāha bhagavā ‘‘nālaṃ abhinivesāyā’’ti. Na yuttā abhinivesāya ‘‘etaṃ mama, eso me attā’’ti ajjhosānāya. ‘‘Alameva nibbindituṃ alaṃ virajjitu’’ntiādīsu (dī. ni. 2.272; saṃ. ni. 2.124, 128, 134, 143) viya alaṃ-saddo yuttatthopi hotīti āha ‘‘na yuttā’’ti. Sampajjantīti bhavanti. Yadipi ‘‘tatiyā catutthī’’ti idaṃ visuddhidvayaṃ abhiññāpaññā, tassa pana sapaccayanāmarūpadassanabhāvato sati ca paccayapariggahe sapaccayattā aniccanti, nāmarūpassa aniccatāya dukkhaṃ, dukkhañca anattāti atthato lakkhaṇattayaṃ supākaṭameva hotīti āha ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattāti ñātapariññāya abhijānātī’’ti. Tatheva tīraṇapariññāyāti iminā aniccādibhāvena nālaṃ abhinivesāyāti nāmarūpassa upasaṃharati, na abhiññāpaññānaṃ sambhāradhammānaṃ. Purimāya hi atthato āpannaṃ lakkhaṇattayaṃ gaṇhāti salakkhaṇasallakkhaṇaparattā tassā. Dutiyāya sarūpato tassā lakkhaṇattayāropanavasena sammasanabhāvato. Ekacittakkhaṇikatāya abhinipātamattatāya ca appamattakampi. Rūpapariggahassa oḷārikabhāvato arūpapariggahaṃ dasseti. Dassento ca vedanāya āsannabhāvato, visesato sukhasārāgitāya, bhavassādagadhitamānasatāya ca therassa vedanāvasena nibbattetvā dasseti.

'पंचक्खंध' (पाच स्कंध) म्हणजे 'पंचुपादानक्खंध' (पाच उपादानस्कंध) होत. कारण येथे विपस्सना (विपश्यना) विषयाच्या अभिप्रेततेमुळे 'सक्काय' (सत्काय) च्या सर्वतेला उद्देशून "सब्बे धम्मा" (सर्व धर्म) असे म्हटले आहे. म्हणून आयतन आणि धातू देखील त्याच गतीचे (वर्गाचे) समजावेत. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे, "नालं अभिनिवेसाय" (अभिनिवेश करण्यासाठी योग्य नाही). "हे माझे आहे, हा माझा आत्मा आहे" अशा अभिनिवेशासाठी (आग्रहासाठी) आणि आसक्तीसाठी ते योग्य नाही. "अलमेव निब्बिन्दितुं अलं विरज्जितुं" (कंटाळण्यासाठी पुरेसे आहे, विरक्त होण्यासाठी पुरेसे आहे) इत्यादींमध्ये (दी. नि. २.२७२; सं. नि. २.१२४, १२८, १३४, १४३) 'अलं' हा शब्द 'योग्य' या अर्थानेही वापरला जातो, म्हणून "योग्य नाही" (न युत्ता) असे म्हटले आहे. 'संपज्जन्ति' म्हणजे 'होतात' (भवन्ति). जरी "तिसरी आणि चौथी" ही दोन विशुद्धी अभिज्ञाप्रज्ञा (अभिञ्ञापञ्ञा) असली, तरी सप्रत्यय (प्रत्ययासह) नामरूपाचे दर्शन होत असल्यामुळे आणि प्रत्ययाचा परिग्रह झाल्यावर सप्रत्ययत्वामुळे ते अनित्य आहे, नामरूपाच्या अनित्यतेमुळे ते दुःख आहे, आणि दुःख असल्यामुळे ते अनात्मा आहे, अशा प्रकारे अर्थतः तीन लक्षणे स्पष्टच होतात; म्हणून "अनित्य, दुःख, अनात्मा अशा ज्ञातपरिज्ञेने (ञातपरिञ्ञा) जाणतो" असे म्हटले आहे. त्याचप्रमाणे 'तीरणपरिज्ञेने' (तीरणपरिञ्ञा) या अनित्यादि भावाने "अभिनिवेश करण्यासाठी योग्य नाही" असे नामरूपाचे उपसंहार (लागू) करतो, अभिज्ञाप्रज्ञांच्या संभारधर्मांचे नाही. कारण पहिल्या (ज्ञातपरिज्ञे) द्वारे अर्थतः प्राप्त झालेल्या तीन लक्षणांचे ग्रहण केले जाते, कारण ती स्वलक्षणांचे सम्यक् लक्षण (परीक्षण) करणारी असते. दुसऱ्या (तीरणपरिज्ञे) द्वारे तिच्या स्वरूपावरून तीन लक्षणांचे आरोपण करण्याच्या स्वरूपात मनन (समसन) होत असल्यामुळे. एका चित्तक्षणाच्या क्षणिकतेमुळे आणि केवळ अभिपात (पडणे/स्पर्श) असल्यामुळे ते अगदी अल्प देखील असते. रूपपरिग्रहाच्या औदारिक (स्थूल) भावामुळे अरूपपरिग्रह दाखवतो. आणि दाखवताना वेदनेच्या आसन्नतेमुळे (जवळ असल्यामुळे), विशेषतः सुख-आसक्तीमुळे आणि भवाच्या आस्वादात गुंतलेल्या मनामुळे, स्थविरांच्या (थेरांच्या) वेदनेच्या वशाने उत्पन्न करून दाखवतो.

---

Khayavirāgoti khayasaṅkhāto virāgo saṅkhārānaṃ palujjanā. Yaṃ āgamma sabbaso saṅkhārehi virajjanā hoti, taṃ nibbānaṃ accantavirāgo. Nirodhānupassimhipīti nirodhānupassipadepi. Eseva nayoti atidisitvā taṃ [Pg.180] ekadesena vivaranto ‘‘nirodhopi hi…pe… duvidhoyevā’’ti āha. Khandhānaṃ pariccajanaṃ tappaṭibaddhakilesappahānavasenāti yenākārena vipassanā kilese pajahati, tenākārena taṃnimittakkhandhe ca pajahatīti vattabbataṃ arahatīti āha ‘‘sā hi…pe… vossajjatī’’ti. Ārammaṇatoti kiccasādhanavasena ārammaṇakaraṇato. Evañhi maggato aññesaṃ nibbānārammaṇānaṃ pakkhandanavossaggābhāvo siddhova hoti. Pariccajanena pakkhandanena cāti dvīhipi vā kāraṇehi. Soti maggo. Sabbesaṃ khandhānaṃ vossajjanaṃ tappaṭibaddhasaṃkilesappahānena daṭṭhabbaṃ. Yasmā vā vipassanācittaṃ pakkhandatīti maggasampayuttacittaṃ sandhāyāha. Maggo ca samucchedavasena kilese khandhe ca pariccajati, tasmā yathākkamaṃ vipassanāmaggānañca vasena pakkhandanapariccāgavossaggāpi veditabbā. Tadubhayasamaṅgīti vipassanāsamaṅgī maggasamaṅgī ca. ‘‘Aniccānupassanāya niccasaññaṃ pajahatī’’tiādivacanato (paṭi. ma. 1.52) hi yathā vipassanāya kilesānaṃ pariccāgappaṭinissaggo labbhati, evaṃ āyatiṃ tehi kilesehi uppādetabbakkhandhānampi pariccāgapaṭinissaggo vattabbo. Pakkhandanapaṭinissaggo pana magge labbhamānāya ekantakāraṇabhūtāya vuṭṭhānagāminivipassanāya vasena veditabbo. Magge pana tadubhayampi ñāyāgatameva nippariyāyatova labbhamānattā. Tenāha ‘‘tadubhayasamaṅgīpuggalo’’tiādi. Pucchantassa ajjhāsayavasena ‘‘na kiñci loke upādiyatī’’ti ettha kāmupādānavasena upādiyanaṃ paṭikkhipatīti āha ‘‘taṇhāvasena na upādiyatī’’ti. Taṇhāvasena vā asati upādiyane diṭṭhivasena upādiyanaṃ anavakāsamevāti ‘‘taṇhāvasena’’icceva vuttaṃ. Na parāmasatīti nādiyati. Diṭṭhiparāmāsavasena vā ‘‘nicca’’ntiādinā na parāmasati. Saṃkhitteneva kathesīti tassa ajjhāsayavasena papañcaṃ akatvā kathesi.

'खयविरागो' (क्षयविराग) म्हणजे क्षयसंज्ञक विराग, जो संस्कारांचा नाश (विनाश) आहे. ज्याचा आश्रय घेऊन सर्व प्रकारे संस्कारांपासून विरक्ती होते, ते निब्बान (निर्वाण) म्हणजे 'अत्यंत विराग' होय. 'निरोधानुपस्सिम्हिपि' म्हणजे 'निरोधानुपस्सि' या पदात देखील. "हाच नियम आहे" असा अतिदेश करून, त्याचा एका अंशाने खुलासा करताना "निरोध देखील...पे... दोन प्रकारचाच आहे" असे म्हटले आहे. "स्कंधांचा त्याग त्यांच्याशी संबंधित क्लेशांच्या प्रहाणामुळे होतो" म्हणजे ज्या प्रकारे विपस्सना क्लेशांचा त्याग करते, त्याच प्रकारे त्यानिमित्तक स्कंधांचाही त्याग करते, असे म्हणणे योग्य आहे; म्हणून "ती खरोखर...पे... विसर्जन (वोसज्जति) करते" असे म्हटले आहे. 'आरम्मणतो' (आलंबनतः) म्हणजे कार्यसाधनाच्या वशाने आलंबन करण्यामुळे. कारण अशा प्रकारे मार्गाव्यतिरिक्त इतरांच्या निब्बान-आलंबनात प्रवेश करण्याचा आणि विसर्जनाचा अभाव सिद्धच होतो. 'परित्यागाने आणि प्रवेशाने' अशा दोन्ही कारणांमुळे. 'सो' म्हणजे तो मार्ग. सर्व स्कंधांचे विसर्जन त्यांच्याशी संबंधित संक्लेशांच्या प्रहाणाने समजावे. किंवा ज्या अर्थी विपस्सनाचित्त प्रवेश करते, त्या अर्थी मार्गसंप्रयुक्त चित्ताला उद्देशून म्हटले आहे. आणि मार्ग हा समुच्छेद भावनेने क्लेश आणि स्कंध यांचा त्याग करतो, म्हणून यथाक्रमाने विपस्सना आणि मार्गांच्या वशाने प्रवेश, परित्याग आणि विसर्जन देखील जाणावे. 'तदुभयसमंगी' म्हणजे विपस्सना-समंगी आणि मार्ग-समंगी दोन्ही. "अनित्यानुपश्यनेने नित्यसंज्ञेचा त्याग करतो" इत्यादी वचनानुसार (पटि. म. १.५२) ज्याप्रमाणे विपस्सनेने क्लेशांचा परित्याग आणि प्रतिनिसर्ग (त्याग) प्राप्त होतो, त्याचप्रमाणे भविष्यात त्या क्लेशांमुळे उत्पन्न होणाऱ्या स्कंधांचा देखील परित्याग आणि प्रतिनिसर्ग सांगावा. परंतु प्रवेश-प्रतिनिसर्ग हा मार्गामध्ये प्राप्त होणाऱ्या, एकांत कारणभूत अशा वुट्ठानगामिनी (व्युत्थानगामिनी) विपस्सनेच्या वशाने जाणावा. मार्गामध्ये तर ते दोन्ही न्यायप्राप्तच आहेत, कारण ते निष्पर्यायपणे (थेट) प्राप्त होतात. म्हणूनच "तदुभयसमंगी पुग्गलो" (दोन्हींनी युक्त असलेला पुद्गल) इत्यादी म्हटले आहे. विचारणाऱ्याच्या आशयानुसार "लोकात कशाचेही उपादान करत नाही" येथे कामोपादानाच्या वशाने उपादान करण्याचा निषेध करतो, म्हणून "तण्हा (तृष्णा) वशाने उपादान करत नाही" असे म्हटले आहे. किंवा तृष्णेच्या वशाने उपादान नसताना, दृष्टीच्या वशाने उपादान होण्यास वावच नाही, म्हणून "तृष्णेच्या वशाने" असेच म्हटले आहे. 'न परामसति' म्हणजे ग्रहण करत नाही (नादiyati). किंवा दृष्टीपरामर्शाच्या वशाने "नित्य" इत्यादी रूपाने स्पर्श (परामर्श) करत नाही. "थोडक्यातच सांगितले" म्हणजे त्याच्या आशयानुसार प्रपंच (विस्तार) न करता सांगितले.

---

Pacalāyamānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पचलायमानसुत्तवण्णना (पचलायमान सुत्ताची अट्ठकथा) समाप्त झाली.

---

9. Mettasuttavaṇṇanā

९. मेत्तसुत्तवण्णना (मेत्त सुत्ताची अट्ठकथा)

---

62. Navame mā, bhikkhave, puññānanti (itivu. aṭṭha. 62) ettha māti paṭisedhe nipāto. Puñña-saddo ‘‘kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī’’tiādīsu [Pg.181] (dī. ni. 3.80) puññaphale āgato. ‘‘Avijjāgatoyaṃ, bhikkhave, purisapuggalo puññañce saṅkhāraṃ abhisaṅkharotī’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.51) kāmarūpāvacarasucaritesu. ‘‘Puññūpagaṃ hoti viññāṇa’’ntiādīsu (saṃ. ni. 2.51) sugativisesabhūte upapattibhave. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, puññakiriyavatthūni dānamayaṃ puññakiriyavatthu, sīlamayaṃ puññakiriyavatthu, bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthū’’tiādīsu (itivu. 60; dī. ni. 3.305; a. ni. 8.36) kusalacetanāyaṃ. Idha pana tebhūmakakusaladhamme veditabbo. Bhāyitthāti ettha duvidhaṃ bhayaṃ ñāṇabhayaṃ, sārajjabhayanti. Tattha ‘‘yepi te, bhikkhave, devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā uccesu vimānesu ciraṭṭhitikā, tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjantī’’ti (a. ni. 4.33) āgataṃ ñāṇabhayaṃ. ‘‘Ahudeva bhayaṃ, ahu chambhitattaṃ, ahu lomahaṃso’’tiādīsu (dī. ni. 2.318) āgataṃ sārajjabhayaṃ. Idhāpi sārajjabhayameva. Ayañhettha attho – bhikkhave, dīgharattaṃ kāyavacīsaṃyamo vattappaṭivattapūraṇaṃ ekāsanaṃ ekaseyyaṃ indriyadamo dhutadhammehi cittassa niggaho satisampajaññaṃ kammaṭṭhānānuyogavasena vīriyārambhoti evamādīni yāni bhikkhunā nirantaraṃ pavattetabbāni puññāni, tehi mā bhāyittha, mā bhayaṃ santāsaṃ āpajjittha. Ekaccassa diṭṭhadhammasukhassa uparodhabhayena samparāyikanibbānasukhadāyakehi puññehi mā bhāyitthāti. Nissakke idaṃ sāmivacanaṃ.

६२. नवव्या (सुत्तात) 'मा, भिक्खवे, पुञ्ञानं' (भिक्खूंनो, पुण्याचा [भय बाळगू नका]) यामध्ये 'मा' हा निषेधार्थक निपात आहे. 'पुण्य' हा शब्द 'भिक्खूंनो, कुशल धर्मांच्या समादानाच्या हेतूने अशा प्रकारे हे पुण्य वाढते' इत्यादींमध्ये (दी. नि. ३.८०) पुण्यफलाच्या अर्थाने आला आहे. 'भिक्खूंनो, अविद्याग्रस्त असलेला हा पुरुषपुद्गल जर पुण्यकारक संस्कारांचे अभिसंस्करण करतो' इत्यादींमध्ये (सं. नि. २.५१) काम-रूपावचर सुचरितांच्या (सत्कर्मांच्या) अर्थाने आला आहे. 'विज्ञान पुण्याप्रत जाणारे होते' इत्यादींमध्ये (सं. नि. २.५१) सुगतिविशेषरूप उत्पत्तीभवाच्या (पुनर्जन्माच्या) अर्थाने आला आहे. 'भिक्खूंनो, ही तीन पुण्यक्रियावस्तू आहेत - दानमय पुण्यक्रियावस्तू, शीलमय पुण्यक्रियावस्तू, भावनामय पुण्यक्रियावस्तू' इत्यादींमध्ये (इतिवु. ६०; दी. नि. ३.३०५; अ. नि. ८.३६) कुशल चेतनेच्या अर्थाने आला आहे. परंतु येथे (या सुत्तात) तो तेभूमिक कुशल धर्मांच्या अर्थाने समजला पाहिजे. 'भायित्थ' (घाबरू नका) यामध्ये दोन प्रकारचे भय आहे - ज्ञानभय आणि सारज्जभय (संकोचजन्य भय). त्यापैकी 'भिक्खूंनो, जे दीर्घायुषी, रूपवान, अत्यंत सुखी आणि उंच विमानांमध्ये दीर्घकाळ राहणारे देव आहेत, तेही तथागतांची धम्मदेशना ऐकून बहुतांश करून भय, संवेग आणि संत्रास पावतात' (अ. नि. ४.३३) यामध्ये आलेले 'ज्ञानभय' आहे. 'भय निर्माण झाले, थरकाप उडाला, अंगावर काटा आला' इत्यादींमध्ये (दी. नि. २.३१८) आलेले 'सारज्जभय' आहे. येथेही 'सारज्जभय'च अभिप्रेत आहे. याचा येथे हा अर्थ आहे - भिक्खूंनो, दीर्घकाळपर्यंत काय-वाणीचा संयम, वत्त-पठिवत्त (कर्तव्य-उपकर्तव्य) पूर्ण करणे, एकासन (एक वेळ जेवणे), एकशय्या (एकटे झोपणे), इंद्रियदमन, धुतधर्मांद्वारे चित्ताचा निग्रह, सति-संपजञ्ञ (स्मृती व संप्रजन्य), कम्मट्ठान (कर्मस्थान) अभ्यासाच्या बळावर वीर्यारंभ (प्रयत्नशीलता) इत्यादी जे पुण्याचे कार्य भिक्खूने निरंतर केले पाहिजे, त्यापासून घाबरू नका, भय किंवा संत्रास पावू नका. काही जणांना या जन्मातील सुखाचा नाश होण्याच्या भयाने, परलोकातील निर्वाणसुख देणाऱ्या पुण्यांपासून घाबरू नका, असे सांगितले आहे. हे षष्ठीचे वचन अपादान (निसक्क - वियोग) अर्थाने आहे.

---

Idāni tato abhāyitabbabhāve kāraṇaṃ dassento ‘‘sukhasseta’’ntiādimāha. Tattha sukha-saddo ‘‘sukho buddhānamuppādo, sukhā virāgatā loke’’tiādīsu (dha. pa. 194) sukhamūle āgato. ‘‘Yasmā ca kho, mahāli, rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatitaṃ sukhāvakkanta’’ntiādīsu (saṃ. ni. 3.60) sukhārammaṇe. ‘‘Yāvañcidaṃ, bhikkhave, na sukaraṃ akkhānena pāpuṇituṃ yāva sukhā saggā’’tiādīsu (ma. ni. 3.255) sukhapaccayaṭṭhāne. ‘‘Sukho puññassa uccayo’’tiādīsu (dha. pa. 118) sukhahetumhi. ‘‘Diṭṭhadhammasukhavihārā ete dhammā’’tiādīsu (ma. ni. 1.82) abyāpajje. ‘‘Nibbānaṃ paramaṃ sukha’’ntiādīsu (ma. ni. 2.215; dha. pa. 203, 204) nibbāne. ‘‘Sukhassa ca pahānā’’tiādīsu (dī. ni. 1.232; ma. ni. 1.271; saṃ. ni. 2.152) sukhavedanāyaṃ. ‘‘Adukkhamasukhaṃ santaṃ, sukhamicceva bhāsita’’ntiādīsu (saṃ. ni. 4.253; itivu. 53) upekkhāvedanāyaṃ. ‘‘Dvepi [Pg.182] mayā, ānanda, vedanā vuttā pariyāyena sukhā vedanā dukkhā vedanā’’tiādīsu (ma. ni. 2.89) iṭṭhasukhesu. ‘‘Sukho vipāko puññāna’’ntiādīsu (peṭako. 23) iṭṭhavipāke. Idhāpi iṭṭhavipāke eva daṭṭhabbo. Iṭṭhassātiādīsu icchitabbato ceva aniṭṭhappaṭipakkhato ca iṭṭhassa. Kamanīyato manasmiñca kamanato pavisanato kantassa. Piyāyitabbato santappanato ca piyassa. Mananīyato manassa vaḍḍhanato ca manāpassāti attho veditabbo. Yadidaṃ puññānīti puññānīti yadidaṃ vacanaṃ, etaṃ sukhassa iṭṭhassa vipākassa adhivacanaṃ nāmaṃ. Sukhassetaṃ yadidaṃ puññānīti phalena kāraṇassa abhedopacāraṃ vadati. Tena katūpacitānaṃ puññānaṃ avassaṃbhāviphalaṃ sutvā appamattena sakkaccaṃ puññāni kattabbānīti puññakiriyāyaṃ niyojeti, ādarañca nesaṃ tattha uppādeti.

आता त्यापासून न घाबरण्याचे कारण दाखवताना 'सुखस्सेतं...' (हे सुखाचेच...) इत्यादी म्हणाले. त्यामध्ये 'सुख' हा शब्द 'बुद्धांचा उत्पाद (जन्म) सुखावह आहे, जगामध्ये विरागता सुखावह आहे' इत्यादींमध्ये (ध. प. १९४) सुखमुळाच्या अर्थाने आला आहे. 'आणि हे महाली, कारण रूप सुखावह आहे, सुखाचे अनुगामी आहे, सुखात उतरलेले आहे' इत्यादींमध्ये (सं. नि. ३.६०) सुखकारक आलंबनाच्या (विषयाच्या) अर्थाने आला आहे. 'भिक्खूंनो, स्वर्ग जितके सुखावह आहेत, तितके ते सांगून सांगणे सोपे नाही' इत्यादींमध्ये (म. नि. ३.२५५) सुखप्रत्ययस्थानाच्या (सुखाच्या कारणाच्या स्थानाच्या) अर्थाने आला आहे. 'पुण्याचा संचय सुखावह असतो' इत्यादींमध्ये (ध. प. ११८) सुखहेतूच्या अर्थाने आला आहे. 'हे धर्म या जन्मात सुखाने विहार करणारे आहेत' इत्यादींमध्ये (म. नि. १.८२) अव्यापज्ज (पीडारहित) अर्थाने आला आहे. 'निर्वाण हे परम सुख आहे' इत्यादींमध्ये (म. नि. २.२१५; ध. प. २०३, २०४) निर्वाण अर्थाने आला आहे. 'आणि सुखाच्या प्रहाणाने (त्यागाने)' इत्यादींमध्ये (दी. नि. १.२३२; म. नि. १.२७१; सं. नि. २.१५२) सुखवेदनेच्या अर्थाने आला आहे. 'अदुःख-असुख (उपेक्षा) शांत आहे, त्याला सुखच म्हटले गेले आहे' इत्यादींमध्ये (सं. नि. ४.२५३; इतिवु. ५३) उपेक्षावेदनेच्या अर्थाने आला आहे. 'आनंदा, मी पर्यायाने दोन वेदना सांगितल्या आहेत - सुख वेदना आणि दुःख वेदना' इत्यादींमध्ये (म. नि. २.८९) इष्ट सुखांच्या अर्थाने आला आहे. 'पुण्याचा विपाक सुखावह असतो' इत्यादींमध्ये (पेटको. २३) इष्ट विपाकाच्या (अनुकूल फलाच्या) अर्थाने आला आहे. येथेही इष्ट विपाक याच अर्थाने तो समजला पाहिजे. 'इष्ट' इत्यादी शब्दांमध्ये - इच्छिण्यायोग्य आणि अनिष्टाच्या विरुद्ध असल्यामुळे 'इष्ट'. कमनीय (इच्छनीय) असल्यामुळे आणि मनात प्रवेश करत असल्यामुळे 'कांत'. प्रिय वाटण्यासारखे आणि तृप्त करणारे असल्यामुळे 'प्रिय'. मनाला आवडणारे आणि मनाचा आनंद वाढवणारे असल्यामुळे 'मनाप' असा अर्थ समजला पाहिजे. 'यदिदं पुञ्ञानि' (जे हे पुण्य आहे) हे जे वचन आहे, ते 'सुख' अशा इष्ट विपाकाचे अधिवाचन (पर्यायी नाव) आहे. 'सुखस्सेतं यदिदं पुञ्ञानि' (पुण्य हे सुखाचेच नाव आहे) असे म्हणून फलाचा कारणाशी अभेदोपचार (अभेद संबंध) दर्शवला आहे. याद्वारे, केलेल्या आणि साठवलेल्या पुण्याचे अवश्य मिळणारे फल ऐकून, अप्रमादपूर्वक (जागरूकतेने) व आदराने पुण्यकर्मे केली पाहिजेत, असे सांगून पुण्यक्रियेमध्ये प्रवृत्त केले आहे आणि त्याविषयी आदर निर्माण केला आहे.

---

Idāni attanā sunettakāle katena puññakammena dīgharattaṃ paccanubhūtaṃ bhavantarappaṭicchannaṃ uḷārataraṃ puññavipākaṃ udāharitvā tamatthaṃ pākaṭataraṃ karonto ‘‘abhijānāmi kho panāha’’ntiādimāha. Tattha abhijānāmīti abhivisiṭṭhena ñāṇena jānāmi, paccakkhato bujjhāmi. Dīgharattanti cirakālaṃ. Puññānanti dānādīnaṃ kusaladhammānaṃ. Satta vassānīti satta saṃvaccharāni. Mettacittanti mijjatīti mettā, siniyhatīti attho. Mitte bhavā, mittassa vā esā pavattītipi mettā. Lakkhaṇādito pana hitākārappavattilakkhaṇā, hitūpasaṃhārarasā, āghātavinayapaccupaṭṭhānā, sattānaṃ manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā. Byāpādūpasamo etissā sampatti, sinehasambhavo vipatti. Mettacittaṃ bhāvetvāti mettāsahagataṃ cittaṃ, cittasīsena samādhi vuttoti mettāsamādhiṃ metābrahmavihāraṃ uppādetvā ceva vaḍḍhetvā ca.

आता स्वतः सुनेत्त नावाचे (ऋषी) असताना केलेल्या पुण्यकर्माने दीर्घकाळपर्यंत अनुभवलेला, जन्मांतरांनी झाकलेला असा अत्यंत उदार (महान) पुण्यविपाक उदाहरणाद्वारे स्पष्ट करत तो अर्थ अधिक स्पष्ट करण्यासाठी 'अभिजानामि खो पनाहं...' (मला आठवते/मी जाणतो...) इत्यादी म्हणाले. त्यामध्ये 'अभिजानामि' म्हणजे अतिविशिष्ट ज्ञानाने जाणतो, प्रत्यक्षपणे जाणतो. 'दीघरत्तं' म्हणजे दीर्घकाळपर्यंत. 'पुञ्ञानं' म्हणजे दानादी कुशल धर्मांचे. 'सत्त वस्सानी' म्हणजे सात वर्षे. 'मेत्तचित्तं' (मैत्रीयुक्त चित्त) - 'मिज्जति' (स्नेह करणे) म्हणजे मैत्री, स्नेह करणे असा अर्थ आहे. मित्राच्या ठिकाणी असणारी किंवा मित्राची जी प्रवृत्ती असते ती 'मैत्री' होय. लक्षणादींच्या दृष्टीने पाहिले तर - हिताच्या रूपाने प्रवृत्त होणे हे तिचे लक्षण आहे, हित साध्य करणे हा तिचा रस (कार्य) आहे, आघाताचा (द्वेषाचा) विनय (नाश) करणे हे तिचे प्रत्युपस्थान (प्रकटीकरण) आहे, आणि प्राण्यांचे प्रियत्व पाहणे हे तिचे पदस्थान (जवळचे कारण) आहे. व्यापादाचा (द्वेषाचा) उपशम होणे ही तिची संपत्ती (यश) आहे, आणि (आसक्तीयुक्त) स्नेहाचा संभव होणे ही तिची विपत्ती (अपयश) आहे. 'मेत्तचित्तं भावेत्वा' म्हणजे मैत्रीसहगत चित्त; येथे चित्ताच्या मुख्यतेने समाधी सांगितली आहे, म्हणून मैत्री-समाधी किंवा मैत्री-ब्रह्मविहार उत्पन्न करून आणि वाढवून.

---

Satta saṃvaṭṭavivaṭṭakappeti satta mahākappe. Saṃvaṭṭavivaṭṭaggahaṇeneva hi saṃvaṭṭaṭṭhāyivivaṭṭaṭṭhāyinopi gahitā. Imaṃ lokanti kāmalokaṃ. Saṃvaṭṭamāne sudanti saṃvaṭṭamāne, sudanti nipātamattaṃ, vipajjamāneti attho. ‘‘Varasaṃvattaṭṭhāne suda’’ntipi paṭhanti. Kappeti kāle. Kappasīsena hi kālo vutto, kāle khīyamāne sabbopi khīyateva. Yathāha – ‘‘kālo [Pg.183] ghasati bhūtāni, sabbāneva sahattanā’’ti (jā. 1.2.190). ‘‘Ābhassarūpago homī’’ti vuttattā tejosaṃvaṭṭavasenettha kappavuṭṭhānaṃ veditabbaṃ. Ābhassarūpagoti tattha paṭisandhiggahaṇavasena ābhassarabrahmalokaṃ upagacchāmīti ābhassarūpago homi. Vivaṭṭamāneti saṇṭhahamāneti attho. Suññaṃ brahmavimānaṃ upapajjāmīti kassaci sattassa tattha nibbattassa abhāvato suññaṃ yaṃ paṭhamajjhānabhūmisaṅkhātaṃ brahmavimānaṃ ādito nibbattati, taṃ paṭisandhiggahaṇavasena upapajjāmi upemi.

‘सत्त संवट्टविवट्टकप्पे’ म्हणजे सात महाकल्प. ‘संवट्टविवट्ट’ (संकोच आणि विकास) या ग्रहणानेच संवट्टस्थायी (संकोच स्थितीत राहणारे) आणि विवट्टस्थायी (विकास स्थितीत राहणारे) काळ देखील गृहीत धरले जातात. ‘इमं लोकं’ (या लोकाला) म्हणजे कामलोकाला. ‘संवट्टमाने सुदं’ म्हणजे संकुचित होत असताना; ‘सुदं’ हा केवळ एक निपात (अव्यय) आहे, ज्याचा अर्थ ‘विपज्जमाने’ (नष्ट होत असताना) असा आहे. काही जण ‘वरसंवत्तट्ठाने सुदं’ असाही पाठ वाचतात. ‘कप्पे’ म्हणजे काळात. ‘कल्प’ या शब्दाने काळाचा निर्देश केला आहे, कारण काळ क्षीण होत असताना सर्व काही क्षीण होतेच. जसे म्हटले आहे – “काळ सर्व प्राण्यांना स्वतःसह गिळंकृत करतो” (जा. १.२.१९०). “आभस्सरूपगो होमि” (मी आभास्वर लोकात उत्पन्न होतो) असे म्हटल्यामुळे, येथे अग्नीच्या संकोचाने (तेजोसंवट्टवशाने) कल्पाचा विनाश/उत्पत्ती समजली पाहिजे. ‘आभस्सरूपगो’ म्हणजे तेथे प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) घेण्याच्या दृष्टीने ‘मी आभास्वर ब्रह्मलोकात जातो’, म्हणून ‘मी आभास्वर लोकात उत्पन्न होणारा होतो’. ‘विवट्टमाने’ म्हणजे पुन्हा प्रस्थापित होत असताना (संठहमाने) असा अर्थ आहे. ‘सुञ्ञं ब्रह्मविमानं उपपज्जामि’ (शून्य ब्रह्मविमानात उत्पन्न होतो) म्हणजे तेथे कोणताही प्राणी उत्पन्न झालेला नसल्यामुळे ते शून्य असते. जे प्रथम ध्यानभूमी नावाचे ब्रह्मविमान सुरुवातीला उत्पन्न होते, तेथे प्रतिसंधी घेण्याच्या दृष्टीने मी उत्पन्न होतो (उपपज्जामि) किंवा प्रवेश करतो (उपेमि).

---

Brahmāti kāmāvacarasattehi visiṭṭhaṭṭhena tathā tathā brūhitaguṇatāya brahmavihārato nibbattanaṭṭhena ca brahmā. Brahmapārisajjabrahmapurohitehi mahanto brahmāti mahābrahmā, tato eva te abhibhavitvā ṭhitattā abhibhū. Tehi na kenacipi guṇena abhibhūtoti anabhibhūto. Aññadatthūti ekaṃsavacane nipāto. Dassanato daso, atītānāgatapaccuppannānaṃ dassanasamattho abhiññāñāṇena passitabbaṃ passāmīti attho. Sesabrahmānaṃ iddhipādabhāvanābalena attano cittañca mama vase vattemīti vasavattī homīti yojetabbaṃ. Tadā kira bodhisatto aṭṭhasamāpattilābhīpi samāno tathā sattahitaṃ attano pāramipūraṇañca olokento tāsu eva dvīsu jhānabhūmīsu nikanti uppādetvā mettābrahmavihāravasena aparāparaṃ saṃsari. Tena vuttaṃ ‘‘satta vassāni…pe… vasavattī’’ti.

‘ब्रह्मा’ म्हणजे कामावचर प्राण्यांपेक्षा विशिष्ट (श्रेष्ठ) असल्यामुळे, तसेच त्या त्या गुणांच्या वृद्धीमुळे आणि ब्रह्मविहारातून उत्पन्न झाल्यामुळे तो ‘ब्रह्मा’ होय. ब्रह्मपारिसज्ज आणि ब्रह्मपुरोहित ब्रह्मांपेक्षा महान असलेला ब्रह्मा म्हणजे ‘महाब्रह्मा’ होय. त्यांना पराभूत करून राहिल्यामुळे तो ‘अभिभू’ (विजेता) आहे. त्यांच्यापैकी कोणाकडूनही कोणत्याही गुणाने पराभूत न झाल्यामुळे तो ‘अनभिभूतो’ (अपराजित) आहे. ‘अञ्ञदत्थु’ हा निश्चितता दर्शवणारा निपात (अव्यय) आहे. दर्शनामुळे तो ‘दसो’ (द्रष्टा) आहे; म्हणजेच अभिज्ञा-ज्ञानाने (अभिञ्ञाञाणेन) पाहण्यायोग्य असलेल्या भूत, भविष्य आणि वर्तमान काळातील गोष्टी मी पाहतो, असा अर्थ आहे. इतर ब्रह्मांवर आणि स्वतःच्या चित्तावर ऋद्धिपाद भावनेच्या बलाने (इद्धिपादभावनाबलेन) मी माझे नियंत्रण ठेवतो, म्हणून ‘वसवत्ती होमि’ (मी वशवर्ती होतो) असा संबंध जोडला पाहिजे. त्या काळी बोधिसत्व आठ समापत्ती प्राप्त (अट्ठसमापत्तिलाभी) असलेले असूनही, प्राण्यांचे कल्याण आणि स्वतःच्या पारमितांची पूर्तता याकडे पाहत, त्या दोन ध्यानभूमींमध्येच आसक्ती उत्पन्न करून मैत्री-ब्रह्मविहाराच्या (मेत्ता-ब्रह्मविहार) माध्यमातून वारंवार संसारात फिरत राहिले. म्हणूनच म्हटले आहे – “सात वर्षे... पे... वशवर्ती” (सत्त वस्सानी... पे... वसवत्ती).

---

Evaṃ bhagavā rūpāvacarapuññassa vipākamahantataṃ pakāsetvā idāni kāmāvacarapuññassapi vipākaṃ dassento ‘‘chattiṃsakkhattu’’ntiādimāha. Tattha sakko ahosinti chattiṃsakkhattuṃ chattiṃsavāre aññattha anupapajjitvā nirantaraṃ sakko devānamindo tāvatiṃsadevarājā ahosiṃ. Rājā ahosintiādīsu catūhi acchariyadhammehi catūhi saṅgahavatthūhi ca lokaṃ rañjetīti rājā. Cakkaratanaṃ vatteti, catūhi sampatticakkehi vattati, tehi ca paraṃ vatteti, parahitāya ca iriyāpathacakkānaṃ vatto etasmiṃ atthīti cakkavattī. ‘‘Rājā’’ti cettha sāmaññaṃ, ‘‘cakkavattī’’ti visesaṃ. Dhammena caratīti dhammiko, ñāyena samena vattatīti attho. Dhammeneva rajjaṃ labhitvā rājā jātoti dhammarājā, dasavidhe kusaladhamme agarahite ca rājadhamme niyuttoti dhammiko. Tena ca dhammena sakalaṃ [Pg.184] lokaṃ rañjetīti dhammarājā. Parahitadhammakaraṇena vā dhammiko, attahitadhammakaraṇena dhammarājā. Yasmā cakkavattī dhammena ñāyena rajjaṃ adhigacchati, na adhammena, tasmā vuttaṃ ‘‘dhammena laddharajjattā dhammarājā’’ti.

अशा प्रकारे भगवंतांनी रूपावचर पुण्याच्या विपाकाची (फळाची) महानता प्रकट करून, आता कामावचर पुण्याचा देखील विपाक दर्शवताना “छत्तिंसक्खत्तुं” (छत्तीस वेळा) इत्यादी म्हटले. तेथे ‘सक्को अहोसिं’ (मी शक्र होतो) म्हणजे छत्तीस वेळा, इतर कोठेही उत्पन्न न होता, निरंतर शक्र, देवांचा इंद्र, तावतिंस देवलोकाचा राजा झालो. ‘राजा अहोसिं’ इत्यादींमध्ये – चार आश्चर्यकारक धर्मांनी (अच्छरियधम्म) आणि चार संग्रहवस्तूंनी (सङ्गहवत्थु) जो लोकांचे रंजन करतो (आनंदित करतो), तो ‘राजा’ होय. जो चक्ररत्न फिरवतो, चार संपत्ती-चक्रांनी चालतो, त्यांच्याद्वारे इतरांना चालवतो आणि ज्याच्यामध्ये परकल्याणासाठी ईर्यापथ-चक्रांचे (चालणे, उभे राहणे इत्यादींचे) वर्तन असते, तो ‘चक्कवत्ती’ (चक्रवर्ती) होय. येथे ‘राजा’ हा सामान्य शब्द आहे आणि ‘चक्रवर्ती’ हा विशेष शब्द आहे. जो धम्माने आचरण करतो तो ‘धम्मिको’ (धार्मिक/धर्माचारी), म्हणजेच जो न्यायाने आणि समतेने वागतो. धम्मानेच राज्य मिळवून जो राजा झाला तो ‘धम्मराजा’ होय. दहा प्रकारच्या कुशल धम्मांमध्ये (कुसलधम्म) आणि अनिंद्य अशा राजधर्मांमध्ये जो युक्त असतो तो ‘धम्मिको’ होय. आणि त्या धम्माने जो संपूर्ण लोकांचे रंजन करतो तो ‘धम्मराजा’ होय. किंवा परकल्याणाचा धम्म करण्याने ‘धम्मिको’ आणि स्वतःच्या कल्याणाचा धम्म करण्याने ‘धम्मराजा’ होय. ज्याअर्थी चक्रवर्ती राजा धम्माने आणि न्यायाने राज्य प्राप्त करतो, अधम्माने नाही, म्हणूनच म्हटले आहे – “धम्माने राज्य प्राप्त केल्यामुळे तो धम्मराजा होय.”

---

Catūsu disāsu samuddapariyosānatāya cāturantā nāma tattha tattha dīpe mahāpathavīti āha ‘‘puratthima…pe… issaro’’ti. Vijitāvīti vijetabbassa vijitavā, kāmakodhādikassa abbhantarassa paṭirājabhūtassa bāhirassa ca arigaṇassa vijayī vijinitvā ṭhitoti attho. Kāmaṃ cakkavattino kenaci yuddhaṃ nāma natthi, yuddhena pana sādhetabbassa vijayassa siddhiyā ‘‘vijitasaṅgāmo’’ti vuttaṃ. Janapado vā catubbidhaacchariyadhammena samannāgato asmiṃ rājini thāvariyaṃ kenaci asaṃhāriyaṃ daḷhabhattibhāvaṃ patto, janapade vā attano dhammikāya paṭipattiyā thāvariyaṃ thirabhāvaṃ pattoti janapadatthāvariyappatto. Caṇḍassa hi rañño balidaṇḍādīhi lokaṃ pīḷayato manussā majjhimajanapadaṃ chaḍḍetvā pabbatasamuddatīrakandarādīni nissāya paccante vāsaṃ kappenti. Atimudukassa rañño corehi sāhasikadhanavilopapīḷitā manussā paccantaṃ pahāya janapadamajjhe vāsaṃ kappenti. Iti evarūpe rājini janapado thirabhāvaṃ na pāpuṇāti.

चारही दिशांना समुद्रापर्यंत सीमा असल्यामुळे ‘चातुरन्ता’ (चारही दिशांचा स्वामी) म्हणजे त्या त्या द्वीपांमधील ही महापृथ्वी होय, म्हणूनच “पुरत्थिम... पे... इस्सरो” (पूर्व... पे... ईश्वर/स्वामी) असे म्हटले आहे. ‘विजितावी’ (विजेता) म्हणजे ज्याने जिंकण्यायोग्य गोष्टी जिंकल्या आहेत; म्हणजेच काम, क्रोध इत्यादी आंतरिक शत्रुरूपी प्रतिराजांना आणि बाह्य शत्रूंच्या समूहाला जिंकून जो विजयी होऊन राहिला आहे, असा अर्थ आहे. जरी चक्रवर्ती राजाचे कोणाशीही युद्ध होत नसले, तरी युद्धाने साध्य होणाऱ्या विजयाच्या सिद्धीमुळे त्याला ‘विजितसङ्गामो’ (संग्राम जिंकणारा) म्हटले आहे. किंवा चार प्रकारच्या आश्चर्यकारक गुणांनी युक्त असलेला जनपद (देश) या राजाच्या काळात स्थिरतेला, म्हणजेच कोणाकडूनही नष्ट न करता येणाऱ्या दृढ भक्तीभावाला प्राप्त झाला आहे, किंवा जनपदावर स्वतःच्या धार्मिक आचरणामुळे ज्याने स्थिरता (स्थिर भाव) प्राप्त केली आहे, तो ‘जनपदत्थावरियप्पत्तो’ (जनपदात स्थिरता प्राप्त केलेला) होय. कारण, कर आणि दंड इत्यादींद्वारे लोकांना पीडा देणाऱ्या क्रूर राजाच्या राज्यात लोक मध्यवर्ती जनपद सोडून पर्वत, समुद्रकिनारे, गुहा इत्यादींचा आश्रय घेऊन सीमावर्ती भागात राहू लागतात. अत्यंत मऊ (दुर्बळ) राजाच्या राज्यात चोरांच्या आणि हिंसक दरोडेखोरांच्या लुटीने पीडित झालेले लोक सीमावर्ती भाग सोडून जनपदाच्या मध्यभागी राहू लागतात. अशा प्रकारे, अशा राजांच्या काळात जनपद स्थिरतेला प्राप्त होत नाही.

---

Sattaratanasamannāgatoti cakkaratanādīhi sattahi ratanehi samupeto. Tesu hi rājā cakkavattī cakkaratanena ajitaṃ jināti, hatthiassaratanehi vijite sukheneva anuvicarati, pariṇāyakaratanena vijitamanurakkhati, avasesehi upabhogasukhamanubhavati. Paṭhamena cassa ussāhasattiyogo, pacchimena mantasattiyogo, hatthiassagahapatiratanehi pabhusattiyogo suparipuṇṇo hoti. Itthimaṇiratanehi upabhogasukhamanubhavati, sesehi issariyasukhaṃ. Visesato cassa purimāni tīṇi adosakusalamūlajanitakammānubhāvena sampajjanti, majjhimāni alobhakusalamūlajanitakammānubhāvena, pacchimamekaṃ amohakusalamūlajanitakammānubhāvenāti.

‘सत्तरतनसमन्नागतो’ (सप्त रत्नांनी युक्त) म्हणजे चक्ररत्न इत्यादी सात रत्नांनी संपन्न असलेला. त्या रत्नांमध्ये चक्रवर्ती राजा चक्ररत्नाने न जिंकलेले जिंकतो, हत्ती आणि अश्व रत्नांद्वारे जिंकलेल्या प्रदेशात सुखाने संचार करतो, परिणायक (मंत्र्यासारखा मार्गदर्शक) रत्नाने जिंकलेल्या प्रदेशाचे रक्षण करतो आणि उर्वरित रत्नांद्वारे उपभोगसुखाचा अनुभव घेतो. पहिल्या रत्नाने त्याची उत्साहशक्ती, शेवटच्या रत्नाने त्याची मंत्रशक्ती (सल्लागार शक्ती), आणि हत्ती, अश्व व गृहपती रत्नांनी त्याची प्रभुशक्ती पूर्णपणे समृद्ध होते. स्त्री आणि मणी रत्नांद्वारे तो उपभोगसुखाचा अनुभव घेतो, तर उर्वरित रत्नांद्वारे ऐश्वर्यसुखाचा. विशेषतः, त्याची पहिली तीन रत्ने अद्वेष-कुशलमूळ-जनित (द्वेषरहित कुशल मुळापासून उत्पन्न झालेल्या) कर्माच्या प्रभावाने प्राप्त होतात, मधली तीन रत्ने अलोभ-कुशलमूळ-जनित कर्माच्या प्रभावाने, आणि शेवटचे एक रत्न अमोह-कुशलमूळ-जनित कर्माच्या प्रभावाने प्राप्त होते.

---

Sūrāti sattivanto, nibbhayāti atthoti āha ‘‘abhīruno’’ti. Aṅganti kāraṇaṃ. Yena kāraṇena ‘‘vīrā’’ti vucceyyuṃ, taṃ vīraṅgaṃ. Tenāha ‘‘vīriyassetaṃ nāma’’nti. Yāva cakkavāḷapabbatā cakkassa vattanato ‘‘cakkavāḷapabbataṃ sīmaṃ katvā ṭhitasamuddapariyanta’’nti vuttaṃ. Adaṇḍenāti iminā dhanadaṇḍassa sarīradaṇḍassa ca akaraṇaṃ vuttaṃ. Asatthenāti iminā [Pg.185] pana senāya yujjhanassāti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘na daṇḍenā’’tiādi vuttaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ye katāparādhe satte satampi sahassampi gaṇhanti, te dhanadaṇḍena rajjaṃ kārenti. Ye chejjabhejjaṃ anusāsanti, te satthadaṇḍena. Ahaṃ pana duvidhampi daṇḍaṃ pahāya adaṇḍena ajjhāvasiṃ. Ye ekatodhārādinā satthena paraṃ viheṭhenti, te satthena rajjaṃ kārenti nāma. Ahaṃ pana satthena khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitaṃ kassaci anuppādetvā dhammeneva ‘‘ehi kho, mahārājā’’ti evaṃ paṭirājūhi sampaṭicchitāgamano vuttappakāraṃ pathaviṃ abhijinitvā ajjhāvasiṃ, abhivijinitvā sāmī hutvā vasinti.

शूर म्हणजे सामर्थ्यवान, निर्भय या अर्थाने "अभिरुनो" (भय नसलेले) असे म्हटले आहे. "अंग" म्हणजे कारण. ज्या कारणाने "वीर" म्हटले जाते, ते वीर-अंग (वीराचे लक्षण) होय. म्हणूनच म्हटले आहे, "हे वीर्याचे (उत्साहाचे) नाव आहे." चक्रवाळ पर्वतापर्यंत चक्राच्या फिरण्यामुळे "चक्रवाळ पर्वताला सीमा बनवून समुद्राच्या मर्यादेपर्यंत राहिलेले" असे म्हटले आहे. "अदंडेन" (दंडाशिवाय) याद्वारे धनदंड (आर्थिक दंड) आणि शरीरदंड (शारीरिक शिक्षा) न करणे असे सांगितले आहे. "अशत्थेन" (शस्त्राशिवाय) याद्वारे सैन्याने युद्ध न करणे, हे दोन्ही दर्शवण्यासाठी "दंडाने नाही" इत्यादी म्हटले आहे. हे असे म्हटले आहे – जे अपराध केलेल्या प्राण्यांना शंभर किंवा हजार वेळा पकडतात, ते धनदंडाने राज्य करतात. जे अंगच्छेद किंवा भेद करण्याची शिक्षा देतात, ते शस्त्रदंडाने (राज्य करतात). मी मात्र दोन्ही प्रकारच्या दंडाचा त्याग करून दंडाशिवाय (अदंडाने) निवास केला. जे एका बाजूला धार असलेल्या शस्त्राने इतरांना पीडा देतात, ते शस्त्राने राज्य करतात असे म्हटले जाते. मी मात्र शस्त्राने लहान माशीने पिण्याइतकेही रक्त कोणाचेही न काढता, धर्मानेच "या, महाराज!" अशा प्रकारे शत्रू राजांकडून स्वागत मिळवून, सांगितलेल्या प्रकारे पृथ्वी जिंकून निवास केला, विशेष रूपाने जिंकून स्वामी होऊन राहिलो.

---

Iti bhagavā attānaṃ kāyasakkhiṃ katvā puññānaṃ vipākamahantataṃ pakāsetvā idāni tamevatthaṃ gāthābandhanena dassento ‘‘passa, puññānaṃ vipāka’’ntiādimāha. Sukhesinoti ālapanavacanametaṃ, tena sukhapariyesake satte āmanteti. Pāḷiyaṃ pana ‘‘passathā’’ti vattabbe ‘‘passā’’ti vacanabyattayo katoti daṭṭhabbo. Manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā icchitadhanaharaṇādinā vā sāhasakāritāya sāhasikā, tesaṃ kammaṃ sāhasikakammaṃ. Pathaviyā issaro pathabyoti āha ‘‘puthavisāmiko’’ti.

अशा प्रकारे भगवंतांनी स्वतःला प्रत्यक्ष साक्षी (कायसाक्षी) बनवून पुण्याच्या विपाकाची (फळाची) महानता प्रकट केली आणि आता तोच अर्थ गाथेच्या रूपात दर्शवताना "पहा, पुण्याचे फळ (विपाक)" इत्यादी म्हटले. "सुखेसिनो" हे संबोधन आहे, याद्वारे सुखाचा शोध घेणाऱ्या प्राण्यांना संबोधित केले आहे. पाळीमध्ये "पस्सथ" (पहा - बहुवचन) असे म्हणायचे असताना "पस्स" (पहा - एकवचन) असा वचन-बदल केला आहे, असे समजावे. माणसांच्या छातीवर शस्त्र ठेवून इच्छित धन लुटणे इत्यादी साहसी कृत्यांमुळे त्यांना "साहसिक" (दरोडेखोर) म्हणतात, आणि त्यांच्या कर्माला "साहसिक कर्म" म्हणतात. पृथ्वीचा ईश्वर (स्वामी) म्हणजे "पुथवीसमिको" (पृथ्वीचा स्वामी) असे म्हटले आहे.

---

Mettasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

मेत्तसुत्तवण्णना (मेत्त सुत्ताची अट्ठकथा) समाप्त झाली.

---

10. Bhariyāsuttavaṇṇanā

१०. भरियासुत्तवण्णना (भार्या सुत्ताची अट्ठकथा)

---

63. Dasame uccāsaddā mahāsaddā uddhaṃ uggatattā uccaṃ patthaṭattā mahantaṃ avinibbhogaṃ vinibhuñjitvā gahetuṃ asakkuṇeyyaṃ saddaṃ karontā vadanti. Vacīghosopi hi bahūhi ekajjhaṃ pavattito atthato ca saddato ca duravabodho kevalaṃ mahānigghoso eva hutvā sotapathamāgacchati. Macchavilopeti macche vilumpitvā viya gahaṇe, macchānaṃ vā vilumpane. Kevaṭṭānañhi macchapacchiṭṭhapitaṭṭhāne mahājano sannipatitvā ‘‘idha aññaṃ ekaṃ macchaṃ dehi, ekaṃ macchaphālaṃ dehi, etassa te mahā dinno, mayhaṃ khuddako’’ti evaṃ uccāsaddamahāsaddaṃ karonti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘kevaṭṭānaṃ macchapacchiṃ otāretvā ṭhitaṭṭhāne’’ti. Macchaggahaṇatthaṃ jāle pakkhittepi tasmiṃ ṭhāne kevaṭṭā ceva aññe ca ‘‘paviṭṭho na paviṭṭho[Pg.186], gahito na gahito’’ti mahāsaddaṃ karonti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘jāle vā…pe… mahāsaddo hotī’’ti. Kattabbavattanti pādaparikammādikattabbakiccaṃ. Kharāti cittena vācāya ca kakkhaḷā. Sesamettha uttānameva.

६३. दहाव्या (सुत्तात) "उच्चाशब्दा महाशब्दा" (मोठा आवाज, महाआवाज) म्हणजे वर उठल्यामुळे उच्च आणि पसरल्यामुळे महान, ज्याचे वर्गीकरण करून ग्रहण करणे अशक्य आहे, असा आवाज करत बोलतात. कारण अनेक लोकांद्वारे एकत्र केलेला वाणीचा घोष (आवाज) अर्थाच्या दृष्टीने आणि शब्दाच्या दृष्टीने समजण्यास कठीण असतो, तो केवळ एक मोठा कोलाहल बनून कानावर पडतो. "मच्छविलोपे" म्हणजे माशांची लूट केल्यासारखे पकडणे, किंवा माशांची लूट करणे. कोळ्यांनी माशांची टोपली ठेवलेल्या ठिकाणी लोक एकत्र येऊन "इथे मला आणखी एक मासा दे, एक माशाचा तुकडा दे, त्याला तू मोठा दिलास, मला लहान दिलास" असा मोठा आवाज आणि कोलाहल करतात. त्या संदर्भात हे म्हटले आहे – "कोळ्यांनी माशांची टोपली खाली उतरवून ठेवलेल्या ठिकाणी". मासे पकडण्यासाठी जाळे टाकले असताही त्या ठिकाणी कोळी आणि इतर लोक "आत गेला की नाही गेला, पकडला की नाही पकडला" असा मोठा आवाज करतात. त्या संदर्भात हे म्हटले आहे – "जाळ्यात किंवा... पे... मोठा आवाज होतो". "कत्तब्बवत्तं" म्हणजे पाय धुणे इत्यादी कर्तव्य कर्म. "खरा" म्हणजे मनाने आणि वाणीने कठोर. यातील उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

---

Bhariyāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

भरियासुत्तवण्णना (भार्या सुत्ताची अट्ठकथा) समाप्त झाली.

---

11. Kodhanasuttavaṇṇanā

११. कोधनसुत्तवण्णना (क्रोधन सुत्ताची अट्ठकथा)

---

64. Ekādasame sapattakaraṇāti vā sapattehi kātabbā. Kodhananti kujjhanasīlaṃ. Kodhanoyanti kujjhano ayaṃ. Ayanti ca nipātamattaṃ. Kodhaparetoti kodhena anugato, parābhibhūto vā. Dubbaṇṇova hotīti pakatiyā vaṇṇavāpi alaṅkatappaṭiyattopi mukhavikārādivasena virūpo eva hoti. Etarahi āyatiñcāti kodhābhibhūtassa ekantamidaṃ phalanti dīpetuṃ ‘‘dubbaṇṇovā’’ti avadhāraṇaṃ katvā puna ‘‘kodhābhibhūto’’ti vuttaṃ.

६४. अकराव्या (सुत्तात) "सपत्तकरणा" म्हणजे शत्रूंद्वारे केले जाणारे. "कोधनं" म्हणजे क्रोधी स्वभावाचा. "कोधनोयं" म्हणजे हा क्रोधी. येथे "अयं" हा केवळ निपात आहे. "कोधपरेतो" म्हणजे क्रोधाने ग्रासलेला किंवा पराभूत झालेला. "दुब्बण्णोव होति" (कुरूपच होतो) म्हणजे स्वभावाने सुंदर असलेला किंवा अलंकार घातलेला असला तरी चेहऱ्यावरील विकारांमुळे तो कुरूपच दिसतो. "एतरहि आयतिञ्च" (आता आणि भविष्यात) म्हणजे क्रोधाने ग्रासलेल्या माणसाचे हेच निश्चित फळ आहे, हे दर्शवण्यासाठी "कुरूपच होतो" असा निश्चय करून पुन्हा "क्रोधाने ग्रासलेला" असे म्हटले आहे.

---

Ayasabhāvanti akittimabhāvaṃ. Attano paresañca anatthaṃ janetīti anatthajanano. Antaratoti abbhantarato, cittato vā. Taṃ jano nāvabujjhatīti kodhasaṅkhātaṃ antarato abbhantare attano citteyeva jātaṃ anatthajananacittappakopanādibhayaṃ bhayahetuṃ ayaṃ bālamahājano na jānāti. Yanti yattha. Bhummatthe hi etaṃ paccattavacanaṃ. Yasmiṃ kāle kodho sahate naraṃ, andhatamaṃ tadā hotīti sambandho. Yanti vā kāraṇavacanaṃ, yasmā kodho uppajjamāno naraṃ sahate abhibhavati, tasmā andhatamaṃ tadā hoti, yadā kuddhoti attho yaṃ-taṃ-saddānaṃ ekantasambandhabhāvato. Atha vā yanti kiriyāparāmasanaṃ. Sahateti yadetaṃ kodhassa sahanaṃ abhibhavanaṃ, etaṃ andhatamaṃ bhavananti attho. Atha vā yaṃ naraṃ kodho sahate abhibhavati, tassa andhatamaṃ tadā hoti. Tato ca kuddho atthaṃ na jānāti, kuddho dhammaṃ na passatīti.

"अयसभावं" म्हणजे अपकीर्तीची अवस्था. स्वतःचे आणि इतरांचे अनर्थ (नुकसान) निर्माण करतो म्हणून "अनर्थजनन" (अनर्थ घडवणारा). "अंतरतो" म्हणजे आतून किंवा चित्तातून. "तं जनो नावबुज्झति" (ते लोक जाणत नाहीत) म्हणजे क्रोधाने युक्त, आतून स्वतःच्या चित्तातच उत्पन्न झालेले, अनर्थ घडवणारे, चित्त क्षुब्ध करणारे इत्यादी भय किंवा भयाचे कारण हा अज्ञानी लोकसमुदाय जाणत नाही. "यं" म्हणजे जेथे. हे सप्तमीच्या अर्थात प्रथमा विभक्तीचे रूप आहे. ज्या वेळी क्रोध मनुष्यावर ताबा मिळवतो, तेव्हा घोर अंधार पसरतो, असा संबंध आहे. किंवा "यं" हे कारणाचे वाचक आहे; ज्या अर्थी क्रोध उत्पन्न होऊन मनुष्यावर ताबा मिळवतो (त्याचा पराभव करतो), त्या अर्थी तेव्हा घोर अंधार पसरतो, जेव्हा तो क्रोधी असतो, असा अर्थ "यं-तं" या शब्दांच्या निश्चित संबंधामुळे होतो. अथवा "यं" हे क्रियेचा निर्देश करणारे आहे. "सहते" म्हणजे क्रोधाचे जे हे दडपून टाकणे किंवा पराभूत करणे आहे, ते घोर अंधार बनणे होय, असा अर्थ आहे. अथवा ज्या मनुष्यावर क्रोध ताबा मिळवतो (त्याला पराभूत करतो), त्याच्यासाठी तेव्हा घोर अंधार पसरतो. आणि त्यामुळे क्रोधी मनुष्य हित (अर्थ) जाणत नाही, क्रोधी मनुष्य धर्म पाहत नाही.

---

Bhūnaṃ vuccati vuddhi, tassa hananaṃ ghāto etesanti bhūnahaccāni. Tenāha ‘‘hatavuddhīnī’’ti. Dama-saddena vuttamevatthaṃ vibhāvetuṃ paññāvīriyena [Pg.187] diṭṭhiyāti vuttanti dassento ‘‘katarena damenā’’tiādimāha. Anekattho hi dama-saddo. ‘‘Saccena danto damasā upeto, vedantagū vusitabrahmacariyo’’ti (saṃ. ni. 1.195; su. ni. 467) ettha hi indriyasaṃvaro damoti vutto ‘‘manacchaṭṭhāni indriyāni dametī’’ti katvā. ‘‘Yadi saccā damā cāgā, khantyā bhiyyodha vijjatī’’ti (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 191) ettha paññā damo ‘‘saṃkilesaṃ dameti pajahatī’’ti katvā. ‘‘Dānena damena saṃyamena saccavajjena atthi puññaṃ, atthi puññassa āgamo’’ti (saṃ. ni. 4.365) ettha uposathakammaṃ damo ‘‘upavasanavasena kāyakammādīni dametī’’ti katvā. ‘‘Sakkhissasi kho tvaṃ, puṇṇa, iminā damūpasamena samannāgato sunāparantasmiṃ janapadantare viharitu’’nti (ma. ni. 3.396; saṃ. ni. 4.88) ettha adhivāsanakkhanti damo ‘‘kodhūpanāhamakkhādike dameti vinodetī’’ti katvā. ‘‘Na mānakāmassa damo idhatthi, na monamatthi asamāhitassā’’ti (saṃ. ni. 1.9) ettha abhisambojjhaṅgādiko samādhipakkhiko dhammo damo ‘‘dammati cittaṃ etenā’’ti katvā. Idhāpi ‘‘taṃ damena samucchinde, paññāvīriyena diṭṭhiyā’’ti vacanato dama-saddena paññāvīriyadiṭṭhiyo vuttā.

भून म्हणजे वृद्धी (वाढ) असे म्हटले जाते, त्यांचा नाश किंवा घात म्हणजे 'भूनहच्च' (भ्रूणहत्या/वृद्धीचा नाश) होय. म्हणूनच "हतवृद्धी" (ज्यांची वृद्धी नष्ट झाली आहे) असे म्हटले आहे. 'दम' शब्दाने सांगितलेलाच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'प्रज्ञा, वीर्य आणि दृष्टीने' असे म्हटले आहे, हे दर्शवण्यासाठी "कोणत्या दमाने?" इत्यादी म्हटले आहे. कारण 'दम' हा शब्द अनेक अर्थांचा वाचक आहे. "सत्याद्वारे दमन केलेला, दमाने युक्त, वेदांतगू (ज्ञानाचा पारगामी), ब्रह्मचर्य पूर्ण केलेला" (सं. नि. १.१९५; सु. नि. ४६७) येथे 'इंद्रियसंवर' याला 'दम' म्हटले आहे, कारण "मनासह सहा इंद्रियांचे दमन करतो" म्हणून. "जर सत्य, दम, त्याग आणि क्षमेपेक्षा अधिक काही येथे असेल तर..." (सं. नि. १.२४६; सु. नि. १९१) येथे 'प्रज्ञा' हा 'दम' आहे, कारण ती "संक्लेशांचे दमन करते, त्यांचा त्याग करते" म्हणून. "दान, दम, संयम आणि सत्यवचनाने पुण्य होते, पुण्याचा संचय होतो" (सं. नि. ४.३६५) येथे 'उपोसाथकर्म' हा 'दम' आहे, कारण "उपवास करण्याच्या द्वारे कायकर्म इत्यादींचे दमन करतो" म्हणून. "हे पुण्ण, तू या दम आणि उपशमाने युक्त होऊन सुनापरान्त जनपदात राहू शकशील का?" (म. नि. ३.३९६; सं. नि. ४.८८) येथे 'अधिवासनक्षांती' (सहनशीलता) हा 'दम' आहे, कारण ती "क्रोध, उपनाह (वैर), मक्ष (मत्सर) इत्यादींचे दमन करते, त्यांना दूर करते" म्हणून. "मान (अभिमान) इच्छिणाऱ्याला येथे दम नाही, आणि समाधी नसलेल्याला मौन (मुनिभाव) नाही" (सं. नि. १.९) येथे अभिसंबोध्यंग इत्यादी समाधीशी संबंधित धर्म हा 'दम' आहे, कारण "याने चित्त दमित होते" म्हणून. येथेही "त्याला दमाने, प्रज्ञा, वीर्य आणि दृष्टीने समूळ नष्ट करावे" या वचनावरून 'दम' शब्दाने प्रज्ञा, वीर्य आणि दृष्टी सांगितले आहेत.

---

Kodhanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

कोधनसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

Abyākatavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

अव्याकतवग्गवर्णना समाप्त झाली.

---

7. Mahāvaggo

७. महावग्ग

---

1-2. Hiriottappasuttādivaṇṇanā

१-२. हिरिओत्तप्पसुत्तआदिवर्णना

---

65-66. Sattamassa paṭhamaṃ uttānameva. Dutiye tayo saṃvaṭṭāti āposaṃvaṭṭo, tejosaṃvaṭṭo, vāyosaṃvaṭṭoti tayo saṃvaṭṭā. Tisso saṃvaṭṭasīmāti ābhassarā, subhakiṇhā, vehapphalāti tisso saṃvaṭṭasīmā. Yadā hi kappo tejena saṃvaṭṭati vinassati, tadā ābhassarato heṭṭhā agginā ḍayhati. Yadā āpena saṃvaṭṭati, tadā subhakiṇhato heṭṭhā udakena vilīyati. Yadā vāyunā saṃvaṭṭati, tadā vehapphalato heṭṭhā vāyunā viddhaṃsati. Vitthārato pana sadāpi ekaṃ buddhakkhettaṃ vinassati. Buddhakkhettaṃ nāma tividhaṃ hoti jātikkhettaṃ āṇākkhettaṃ [Pg.188] visayakkhettanti. Tattha jātikkhettaṃ nāma dasasahassacakkavāḷapariyantaṃ hoti, yaṃ tathāgatassa paṭisandhigahaṇādīsu kampati. Āṇākkhettaṃ koṭisahassacakkavāḷapariyantaṃ, yattha ratanasuttaṃ (khu. pā. 6.1 ādayo; su. ni. 224 ādayo) khandhaparittaṃ (a. ni. 4.67; cūḷava. 251) dhajaggaparittaṃ (saṃ. ni. 1.249). Āṭānāṭiyaparittaṃ (dī. ni. 3.275 ādayo), moraparittanti (jā. 1.2.17-18) imesaṃ parittānaṃ ānubhāvo vattati. Visayakkhettaṃ anantamaparimāṇaṃ, yaṃ ‘‘yāvatā vā pana ākaṅkheyyā’’ti vuttaṃ. Evametesu tīsu buddhakkhettesu ekaṃ āṇākkhettaṃ vinassati. Tasmiṃ pana vinassante jātikkhettaṃ vinaṭṭhameva hoti. Vinassantañca ekatova vinassati, saṇṭhahantampi ekatova saṇṭhahati.

६५-६६. सातव्या वर्गाचे पहिले सुत्त स्पष्टच आहे. दुसऱ्या सुत्तात 'तीन संवर्त' म्हणजे आप-संवर्त (पाण्याने होणारा विनाश), तेज-संवर्त (अग्नीने होणारा विनाश) आणि वायू-संवर्त (वायूने होणारा विनाश) हे तीन संवर्त आहेत. 'तीन संवर्तसीमा' म्हणजे आभास्सर, सुभकिण्ह आणि वेहप्फल या तीन संवर्तसीमा आहेत. कारण जेव्हा कल्प तेजाने (अग्नीने) संवर्तित होतो (नष्ट होतो), तेव्हा आभास्सर लोकाच्या खालील भाग अग्नीने जळून जातो. जेव्हा आपाने (पाण्याने) संवर्तित होतो, तेव्हा सुभकिण्ह लोकाच्या खालील भाग पाण्याने विरघळून जातो. जेव्हा वायूने संवर्तित होतो, तेव्हा वेहप्फल लोकाच्या खालील भाग वायूने उद्ध्वस्त होतो. सविस्तरपणे सांगायचे तर, नेहमी एक बुद्धक्षेत्र नष्ट होते. बुद्धक्षेत्र तीन प्रकारचे असते: जातिक्षेत्र, आज्ञाक्षेत्र (आणाक्षेत्र) आणि विषयक्षेत्र. त्यापैकी 'जातिक्षेत्र' म्हणजे दहा हजार चक्रवाळांपर्यंतची मर्यादा असलेले क्षेत्र, जे तथागतांच्या प्रतिसंधीग्रहणाच्या (गर्भाशयात प्रवेश करण्याच्या) वेळी इत्यादी प्रसंगी कंपित होते. 'आज्ञाक्षेत्र' म्हणजे एक कोटी चक्रवाळांपर्यंतची मर्यादा असलेले क्षेत्र, जिथे रतनसुत्त, खन्धपरित्त, ध्वजग्गपरित्त, आटानाटियपरित्त, मोरपरित्त इत्यादी परित्तांचा प्रभाव चालतो. 'विषयक्षेत्र' हे अनंत आणि अपरिमित आहे, ज्याच्याविषयी "जिथपर्यंत इच्छा असेल तिथपर्यंत" असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे या तीन बुद्धक्षेत्रांपैकी एक आज्ञाक्षेत्र नष्ट होते. आणि ते नष्ट होत असताना जातिक्षेत्र देखील नष्ट झालेलेच असते. आणि नष्ट होताना ते एकत्रच नष्ट होते, आणि पुन्हा प्रस्थापित होतानाही एकत्रच प्रस्थापित होते.

---

Tīṇi saṃvaṭṭamūlānīti rāgadosamohasaṅkhātāni tīṇi saṃvaṭṭakāraṇāni. Rāgādīsu hi akusalamūlesu ussannesu loko vinassati. Tathā hi rāge ussannatare agginā vinassati, dose ussannatare udakena, mohe ussannatare vātena. Keci pana ‘‘dose ussannatare agginā, rāge udakenā’’ti vadanti.

'तीन संवर्तमुळे' म्हणजे राग, द्वेष आणि मोह नावाचे तीन संवर्ताचे (विनाशाचे) कारण होय. कारण राग इत्यादी अकुशल मुळे वाढल्याने जगाचा विनाश होतो. तसेच, राग अत्यंत वाढल्यास अग्नीने विनाश होतो, द्वेष अत्यंत वाढल्यास पाण्याने, आणि मोह अत्यंत वाढल्यास वायूने विनाश होतो. परंतु काही लोक "द्वेष अत्यंत वाढल्यास अग्नीने, आणि राग अत्यंत वाढल्यास पाण्याने" असे म्हणतात.

---

Tīṇi kolāhalānīti kappakolāhalaṃ, buddhakolāhalaṃ, cakkavattikolāhalanti tīṇi kolāhalāni. Tattha ‘‘vassasatasahassamatthake kappuṭṭhānaṃ nāma bhavissatī’’tiādinā devatāhi ugghositasaddo kappakolāhalaṃ nāma hoti. ‘‘Ito vassasatasahassamatthake loko vinassissati, mettaṃ, mārisā, bhāvetha karuṇaṃ muditaṃ upekkha’’nti manussapathe devatā ghosantiyo caranti. ‘‘Vassasahassamatthake buddho uppajjissatī’’ti buddhakolāhalaṃ nāma hoti. ‘‘Ito vassasahassamatthake buddho uppajjitvā dhammānudhammappaṭipanno saṅgharatanena parivārito dhammaṃ desento vicarissatī’’ti devatā ugghosanti. ‘‘Vassasatamatthake pana cakkavattī uppajjissatī’’ti cakkavattikolāhalaṃ nāma hoti. ‘‘Ito vassasatamatthake sattaratanasampanno cātuddīpissaro sahassaparivāro vehāsaṅgamo cakkavattī rājā uppajjissatī’’ti devatā ugghosanti.

'तीन कोलाहल' म्हणजे कल्पकोलाहल, बुद्धकोलाहल आणि चक्रवर्तीकोलाहल हे three कोलाहल होत. त्यापैकी "एक लाख वर्षांनंतर कल्पाचा अंत होईल" इत्यादी प्रकारे देवतांनी केलेली घोषणा म्हणजे 'कल्पकोलाहल' होय. "इथून एक लाख वर्षांनंतर जगाचा विनाश होईल; हे मित्रांनो, मैत्रीची भावना करा, करुणा, मुदिता आणि उपेक्षेची भावना करा" असे सांगत देवता मनुष्यांच्या मार्गावर घोषणा करत फिरतात. "एक हजार वर्षांनंतर बुद्ध उत्पन्न होतील" हा 'बुद्धकोलाहल' होय. "इथून एक हजार वर्षांनंतर बुद्ध उत्पन्न होऊन, धर्मानुकूल आचरण करणारे, संघरत्नाने वेढलेले, धर्माचा उपदेश करत संचार करतील" अशी देवता घोषणा करतात. "शंभर वर्षांनंतर चक्रवर्ती राजा उत्पन्न होतील" हा 'चक्रवर्तीकोलाहल' होय. "इथून शंभर वर्षांनंतर सप्तरत्नसंपन्न, चारही द्वीपांचा स्वामी, हजारो अनुयायांनी वेढलेले, आकाशातून गमन करणारे चक्रवर्ती राजा उत्पन्न होतील" अशी देवता घोषणा करतात.

---

Aciraṭṭhena na dhuvāti udakabubbuḷādayo viya na ciraṭṭhāyitāya dhuvabhāvarahitā. Assāsarahitāti supinake pītapānīyaṃ viya anulittacandanaṃ viya ca assāsavirahitā.

'अचिरत्वामुळे ध्रुव (शाश्वत) नाही' म्हणजे पाण्याच्या बुडबुड्याप्रमाणे दीर्घकाळ न टिकणारे असल्याने शाश्वततेने रहित असणे. 'आश्वासविरहित' म्हणजे स्वप्नात प्यायलेल्या पाण्याप्रमाणे किंवा अंगाला लावलेल्या चंदनाप्रमाणे आश्वासनाने (खऱ्या समाधानाने) रहित असणे.

---

Upakappanameghoti [Pg.189] kappavināsakameghaṃ sandhāya vadati. Yasmiñhi samaye kappo agginā nassati, āditova kappavināsakamahāmegho uṭṭhahitvā koṭisatasahassacakkavāḷe ekamahāvassaṃ vassati. Manussā tuṭṭhahaṭṭhā sabbabījāni nīharitvā vapanti. Sassesu pana gokhāyitakamattesu jātesu gadrabharavaṃ ravanto ekabindumpi na vassati, tadā pacchinnaṃ pacchinnameva vassaṃ hoti. Tenāha ‘‘tadā nikkhantabījaṃ..pe… ekabindumpi devo na vassatī’’ti. ‘‘Vassasatasahassa accayena kappavuṭṭhānaṃ bhavissatī’’tiādinā devatāhi vuttavacanaṃ sutvā yebhuyyena manussā ca bhummadevatā ca saṃvegajātā aññamaññaṃ muducittā hutvā mettādīni puññānī katvā devaloke nibbattanti, avīcito paṭṭhāya tuccho hotīti.

'उपकल्पनमेघ' म्हणजे कल्पविनाशक मेघाला उद्देशून म्हटले आहे. कारण ज्या वेळी कल्प अग्नीने नष्ट होतो, तेव्हा सुरुवातीला कल्पविनाशक महामेघ उठून एक लाख कोटी चक्रवाळांमध्ये एक मोठा पाऊस पाडतो. मनुष्य आनंदी होऊन सर्व प्रकारची बीजे काढून पेरतात. परंतु पिके गाईने खाण्याजोगी (लहान कोंबांच्या स्वरूपात) झाल्यावर, गाढवाच्या ओरडण्यासारखा आवाज करत तो मेघ एक थेंबही पाऊस पाडत नाही, तेव्हा पाऊस पूर्णपणे खंडित होतो. म्हणूनच म्हटले आहे "तेव्हा पेरलेले बीज... पे... देव (मेघ) एक थेंबही पाऊस पाडत नाही." "एक लाख वर्षांनंतर कल्पाचा अंत होईल" इत्यादी प्रकारे देवतांचे बोलणे ऐकून बहुतांश मनुष्य आणि भूमीवरील देवता संवेग प्राप्त करून परस्परांशी मृदू चित्ताचे होतात आणि मैत्री इत्यादी पुण्ये करून देवलोकात उत्पन्न होतात, आणि अवीची नरकापासून सर्व काही रिकामे होते.

---

Pañca bījajātānīti mūlabījaṃ khandhabījaṃ phaḷubījaṃ aggabījaṃ bījabījanti pañca bījāni jātāni. Tattha mūlabījanti vacā, vacattaṃ, haliddaṃ, siṅgiveranti evamādi. Khandhabījanti assattho, nigrodhoti evamādi. Phaḷubījanti ucchu, veḷu, naḷoti evamādi. Aggabījanti ajjukaṃ, phaṇijjakanti evamādi. Bījabījanti vīhiādi pubbaṇṇañceva muggamāsādiaparaṇṇañca. Paccayantarasamavāye visadisuppattiyā visesakāraṇabhāvato ruhanasamatthe sāraphale niruḷho bīja-saddo tadatthasiddhiyā mūlādīsupi kesuci pavattatīti mūlādito nivattanatthaṃ ekena bīja-saddena visesetvā vuttaṃ ‘‘bījabīja’’nti ‘‘rūparūpaṃ (visuddhi. 2.449) dukkhadukkha’’nti (saṃ. ni. 4.327) yathā. Yathā phalapākapariyantā osadhirukkhā veḷukadaliādayo.

पाच प्रकारची बीजे म्हणजे मूळ-बीज, स्कंध-बीज, फळु-बीज (पेराचे बीज), अग्र-बीज (शेंड्याचे बीज) आणि बीज-बीज; ही पाच प्रकारची बीजे उत्पन्न होतात. त्यामध्ये, 'मूळ-बीज' म्हणजे वेखंड, वेखंडासारखेच दुसरे मूळ, हळद, आले इत्यादी. 'स्कंध-बीज' म्हणजे पिंपळ, वटवृक्ष इत्यादी. 'फळु-बीज' म्हणजे ऊस, बांबू, बोरू इत्यादी. 'अग्र-बीज' म्हणजे तुळस, फणिज्जक इत्यादी. 'बीज-बीज' म्हणजे भात इत्यादी मुख्य धान्ये आणि मूग, उडीद इत्यादी दुय्यम धान्ये. इतर प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) संयोगाने भिन्न उत्पत्तीमध्ये विशेष कारण असल्यामुळे, उगवण्यास समर्थ असलेल्या सारयुक्त फळामध्ये 'बीज' हा शब्द रूढ आहे. त्या अर्थाच्या सिद्धीसाठी तो मूळ इत्यादी काही भागांमध्येही वापरला जातो. म्हणून, मूळ इत्यादींपासून वेगळे दाखवण्यासाठी एका 'बीज' शब्दाने विशेषित करून 'बीज-बीज' असे म्हटले आहे, जसे की 'रूप-रूप' किंवा 'दुःख-दुःख' म्हटले जाते. जसे की फळ पिकण्यापर्यंतच आयुष्य असणाऱ्या ओषधी वनस्पती, बांबू, केळी इत्यादी.

---

Yaṃ kadācītiādīsu yanti nipātamattaṃ. Kadācīti kismiñci kāle. Karahacīti tasseva vevacanaṃ. Dīghassa addhunoti dīghassa kālassa. Accayenāti atikkamena. Sesamettha uttānameva.

'यं कदाचि' इत्यादींमध्ये 'यं' हा केवळ एक निपात आहे. 'कदाचि' म्हणजे कोणत्या तरी काळी (कधीतरी). 'करहचि' हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे. 'दीघस्स अद्धुनो' म्हणजे दीर्घ काळाच्या. 'अच्चयेन' म्हणजे उलटून गेल्यावर (अतिक्रमाने). यातील उर्वरित भाग स्पष्टच आहे.

---

Hiriottappasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

हिरिओत्तप्पसुत्त (लज्जा व भय सुत्त) इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

---

3. Nagaropamasuttavaṇṇanā

३. नगरोपमसुत्त वर्णन

---

67. Tatiye paccante bhavaṃ paccantimaṃ. ‘‘Ratho sīlaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.4) viya alaṅkāravacano parikkhārasaddoti āha ‘‘nagarālaṅkārehi alaṅkata’’nti. Parivāravacanopi vaṭṭatiyeva ‘‘satta samādhiparikkhārā’’tiādīsu [Pg.190] (dī. ni. 3.330) viya. Nemaṃ vuccati thambhādīhi anupatabhūmippadesoti āha ‘‘gambhīraāvāṭā’’ti, gambhīraṃ bhūmiṃ anuppaviṭṭhāti attho. Suṭṭhu sannisīdāpitāti bhūmiṃ nikhanitvā sammadeva ṭhapitā.

६७. तिसऱ्या सुत्तात, 'पच्चन्ते भवं' (सीमेवर असलेले) म्हणजे 'पच्चन्तिमं' (सीमावर्ती). 'रथ हा शीलरूपी उपकरणांनी युक्त आहे, ध्यान हा त्याचा अक्ष आहे आणि वीर्य हे त्याचे चाक आहे' इत्यादींमध्ये जसा 'परिक्खार' हा शब्द अलंकाराच्या अर्थाने वापरला आहे, त्याचप्रमाणे येथे 'नगराच्या अलंकारांनी सुशोभित' असे म्हटले आहे. 'समाधीचे सात परिक्खार' इत्यादींमध्ये जसा हा शब्द 'परिवार' (सोबतचे घटक) या अर्थाने वापरला जातो, तसाही अर्थ येथे योग्य ठरतो. खांब इत्यादींनी युक्त असलेल्या जमिनीच्या भागाला 'नेम' (पाया) असे म्हणतात, म्हणून 'गंभीर-आवाटा' (खोल पाया) असे म्हटले आहे; याचा अर्थ 'खोल जमिनीमध्ये गेलेला' असा आहे. 'सुट्ठु सन्निसीदापिता' (चांगल्या प्रकारे बसवलेला) म्हणजे जमीन खणून चांगल्या प्रकारे स्थापित केलेला.

---

Anupariyāyeti etenāti anupariyāyo, soyeva pathoti anupariyāyapatho, parito pākārassa anuyāyamaggo.

'अनुपरियायेति' म्हणजे ज्याच्याद्वारे प्रदक्षिणा घातली जाते तो 'अनुपरियाय' (प्रदक्षिणा मार्ग). तोच मार्ग म्हणजे 'अनुपरियायपथ', म्हणजेच तटबंदीच्या (कोट) सभोवताली जाणारा रस्ता.

---

Hatthiṃ ārohanti ārohāpayanti cāti hatthārohā (dī. ni. ṭī. 1.163). Yena hi payogena puriso hatthino ārohanayoggo hoti, hatthissa taṃ payogaṃ vidhāyantānaṃ sabbesampetesaṃ gahaṇaṃ. Tenāha ‘‘sabbepī’’tiādi. Tattha hatthācariyā nāma ye hatthino hatthārohakānañca sikkhāpakā. Hatthivejjā nāma hatthibhisakkā. Hatthibandhā nāma hatthīnaṃ pādarakkhakā. Ādi-saddena hatthīnaṃ yavapadāyakādike saṅgaṇhāti. Assārohā rathikāti etthāpi eseva nayo. Rathe niyuttā rathikā. Ratharakkhā nāma rathassa āṇirakkhakā. Dhanuṃ gaṇhanti gaṇhāpenti cāti dhanuggahā, issāsā dhanusippassa sikkhāpakā ca. Tenāha ‘‘dhanuācariyā issāsā’’ti. Celena celapaṭākāya yuddhe akanti gacchantīti celakāti āha – ‘‘ye yuddhe jayaddhajaṃ gahetvā purato gacchantī’’ti. Yathā tathā ṭhite senike brūhakaraṇavasena tato tato calayanti uccālentīti calakā. Sakuṇagghiādayo viya maṃsapiṇḍaṃ parasenāsamūhaṃ sāhasikamahāyodhatāya chetvā chetvā dayanti uppatitvā gacchantīti piṇḍadāyakā. Dutiyavikappe piṇḍe dayanti janasammadde uppatantā viya gacchantīti piṇḍadāyakāti attho veditabbo. Uggatuggatāti thāmajavaparakkamādivasena ativiya uggatā, udaggāti attho. Pakkhandantīti attano vīrasūrabhāvena asajjamānā parasenaṃ anupavisantīti attho. Thāmajavabalaparakkamādisampattiyā mahānāgā viya mahānāgā. Ekasūrāti ekākisūrā attano sūrabhāveneva ekākino hutvā yujjhanakā. Sajālikāti savammikā. Saraparittāṇanti cammaparisibbitaṃ kheṭakaṃ, cammamayaṃ vā phalakaṃ. Gharadāsayodhāti attano dāsayodhā.

जे हत्तीवर स्वार होतात आणि इतरांना स्वार करवून घेतात ते 'हत्थारोहा' (हत्तीस्वार). ज्या प्रशिक्षणाने मनुष्य हत्तीवर स्वार होण्यास योग्य होतो, हत्तीसाठी ते प्रशिक्षण देणाऱ्या त्या सर्वांचाच यात समावेश होतो. म्हणूनच 'सर्वच' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, 'हत्थाचरिय' (हत्तींचे आचार्य) म्हणजे जे हत्तींना आणि हत्तीस्वारांना प्रशिक्षण देणारे आहेत. 'हत्थिवेज्ज' म्हणजे हत्तींचे वैद्य. 'हत्थिबंध' म्हणजे हत्तींच्या पायांचे रक्षण करणारे (माहुत). 'आदि' शब्दाने हत्तींना चारा देणारे इत्यादींचा संग्रह होतो. 'अस्सारोहा' (घोडस्वार) आणि 'रथिका' (रथस्वार) यांच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. रथावर नियुक्त असलेले ते 'रथिका'. 'रथरक्खा' म्हणजे रथाच्या कण्यांचे रक्षण करणारे. जे धनुष्य हातात धरतात आणि इतरांना धरायला लावतात ते 'धनुग्गहा' (धनुर्धारी), जे धनुर्विद्येचे शिक्षक आहेत. म्हणूनच 'धनुषाचे आचार्य आणि धनुर्धारी' असे म्हटले आहे. वस्त्राने किंवा वस्त्राच्या ध्वजाने युद्धात पुढे जाणारे ते 'चेलक' होत; म्हणून म्हटले आहे - 'जे युद्धात विजयध्वज घेऊन पुढे जातात'. जसे तसे उभे राहिलेल्या सैनिकांना प्रोत्साहन देण्यासाठी इकडेतिकडे हलवणारे किंवा उत्तेजित करणारे ते 'चलक'. ससाण्यासारखे मांसपिंडाप्रमाणे शत्रूच्या सैन्याला आपल्या साहसी महायोद्धावृत्तीने कापून-कापून नष्ट करत झेप घेणारे ते 'पिण्डदायक'. दुसऱ्या पर्यायानुसार, जे गर्दीमध्ये झेप घेत असल्यासारखे सैन्याच्या समूहाला छिन्नविच्छिन्न करत जातात, ते 'पिण्डदायक' असा अर्थ समजला पाहिजे. 'उग्गतुग्गता' म्हणजे शक्ती, वेग आणि पराक्रम इत्यादींमुळे अत्यंत श्रेष्ठ झालेले; 'उदग्ग' (उत्साही) असा याचा अर्थ आहे. 'पक्खन्दन्ति' म्हणजे आपल्या वीर आणि शूर वृत्तीने न डगमगता शत्रूच्या सैन्यात घुसणारे, असा अर्थ आहे. शक्ती, वेग, बल आणि पराक्रम इत्यादी संपत्तीने युक्त असल्यामुळे महाहत्तींप्रमाणे असणारे ते 'महानाग'. 'एकसूरा' म्हणजे एकाकी शूर, जे आपल्या शूरत्वामुळे एकटेच लढणारे असतात. 'सजालिका' म्हणजे चिलखत घातलेले. 'सरparittāṇan' म्हणजे चामड्याने मढवलेली ढाल किंवा चामड्याचा फलक. 'घरदासयोधा' म्हणजे स्वतःचे दास असलेले योद्धे.

---

Sampakkhandanalakkhaṇāti saddheyyavatthuno evametanti sampakkhandanalakkhaṇā. Sampasādanalakkhaṇāti pasīditabbe vatthusmiṃ pasīdanalakkhaṇā. Okappanasaddhāti [Pg.191] okkantitvā pakkhanditvā adhimuccanaṃ. Pasādanīye vatthusmiṃ pasīdanaṃ pasādasaddhā. Ayaṃ anudhammoti ayaṃ navannaṃ lokuttaradhammānaṃ anulomadhammo. Nibbidābahuloti ukkaṇṭhanābahulo. Saddhā bandhati pātheyyanti saddhā nāmāyaṃ sattassa maraṇavasena mahāpathaṃ saṃvajato mahākantāraṃ paṭipajjato mahāviduggaṃ pakkhandato pātheyyapuṭaṃ bandhati, sambalaṃ vissajjetīti attho. Saddhañhi uppādetvā dānaṃ deti, sīlaṃ rakkhati, uposathakammaṃ karoti. Tenetaṃ vuttaṃ ‘‘saddhā bandhati pātheyya’’nti. Sirīti issariyaṃ. Issariye hi abhimukhībhūte thalatopi jalatopi bhogā āgacchantiyeva. Tenetaṃ vuttaṃ ‘‘sirī bhogānamāsayo’’ti. Saddhā dutiyā purisassa hotīti purisassa devaloke, manussaloke ceva nibbānañca gacchantassa saddhā dutiyā hoti, sahāyakiccaṃ sādheti. Bhattapuṭādīti ādi-saddena dutiyikādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Anekasarasatāti anekasabhāvatā, anekakiccatā vā. Sesaṃ suviññeyyameva.

'सम्पक्खन्दनलक्खणा' (झेप घेण्याचे लक्षण असणारी) म्हणजे श्रद्धा ठेवण्यायोग्य गोष्टीवर 'हे असेच आहे' अशा प्रकारे झेप घेण्याचे (निश्चय करण्याचे) लक्षण असणारी. 'सम्पसादनलक्खणा' (प्रसन्न करण्याचे लक्षण असणारी) म्हणजे प्रसन्न होण्यायोग्य गोष्टीवर प्रसन्न होण्याचे लक्षण असणारी. 'ओकप्पनसद्धा' म्हणजे दृढ विश्वास ठेवून, झेप घेऊन अधिमुक्त होणे (पूर्णपणे समर्पित होणे). प्रसन्न होण्यायोग्य गोष्टीवर प्रसन्न होणे म्हणजे 'प्रसादश्रद्धा'. 'अयं अनुधम्मो' म्हणजे हा नऊ लोकोत्तर धर्मांना अनुकूल असणारा धर्म (अनुलोम धर्म) आहे. 'निब्बिदाबहुलो' म्हणजे अत्यंत विरक्तीने युक्त असलेला. 'सद्धा बंधति पाथेय्यं' (श्रद्धा शिदोरी बांधते) म्हणजे श्रद्धा ही प्राण्याच्या मृत्यूच्या रूपाने महामार्गावर प्रवास करताना, महाअरण्यातून जाताना किंवा महासंकटात झेप घेताना पाथेयाची (शिदोरीची) गाठ बांधते, म्हणजेच शिदोरी उपलब्ध करून देते, असा अर्थ आहे. कारण श्रद्धा उत्पन्न करूनच मनुष्य दान देतो, शील राखतो आणि उपोसथ कर्म करतो. म्हणूनच असे म्हटले आहे - 'श्रद्धा शिदोरी बांधते'. 'सिरी' म्हणजे ऐश्वर्य. ऐश्वर्य प्राप्त झाले की जमिनीवरून आणि पाण्यावरूनही भोग (संपत्ती) चालून येतातच. म्हणूनच असे म्हटले आहे - 'श्री (ऐश्वर्य) हा भोगांचा आश्रय आहे'. 'सद्धा दुतिया पुरिसस्स होति' (श्रद्धा ही मनुष्याची सोबती असते) म्हणजे देवलोकात, मनुष्यलोकात आणि निर्वाणाकडे जाणाऱ्या मनुष्याची श्रद्धा ही दुसरी सोबती बनते, ती साहाय्यकाचे काम करते. 'भत्तपुटादि' (भाताचे गाठोडे इत्यादी) मधील 'आदि' शब्दाने पत्नी इत्यादींचा संग्रह समजला पाहिजे. 'अनेकसरसता' म्हणजे अनेक स्वभाव असणे किंवा अनेक कार्ये असणे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

---

Nagaropamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

नगरोपमसुत्त वर्णन समाप्त झाले.

---

4. Dhammaññūsuttavaṇṇanā

४. धम्मञ्ञूसुत्त वर्णन

---

68. Catutthe suttageyyādidhammaṃ jānātīti dhammaññū. Tassa tasseva suttageyyādinā bhāsitassa tadaññassa suttapadatthassa bodhakassa saddassa atthakusalatāvasena atthaṃ jānātīti atthaññū. ‘‘Ettakomhi sīlena samādhinā paññāyā’’ti evaṃ yathā attano pamāṇajānanavasena attānaṃ jānātīti attaññū. Paṭiggahaṇaparibhogapariyesanavissajjanesu mattaṃ jānātīti mattaññū. Niddese pana paṭiggahaṇamattaññutāya eva paribhogādimattaññutā pabodhitā hotīti paṭiggahaṇamattaññutāva dassitā. ‘‘Ayaṃ kālo uddesassa, ayaṃ kālo paripucchāya, ayaṃ kālo yogassa adhigamāyā’’ti evaṃ kālaṃ jānātīti kālaññū. Tattha pañca vassāni uddesassa kālo, dasa paripucchāya, idaṃ atisambādhaṃ, atikkhapaññassa tāvatā kālena tīretuṃ asakkuṇeyyattā dasa vassāni uddesassa kālo, vīsati paripucchāya, tato paraṃ yoge kammaṃ kātabbaṃ. Khattiyaparisādikaṃ [Pg.192] aṭṭhavidhaṃ parisaṃ jānātīti parisaññū. Bhikkhuparisādikaṃ catubbidhaṃ, khattiyaparisādikaṃ manussaparisaṃyeva puna catubbidhaṃ gahetvā aṭṭhavidhaṃ vadanti apare. Niddese panassa khattiyaparisādicatubbidhaparisaggahaṇaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Imaṃ me sevantassa akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti, tasmā ayaṃ puggalo sevitabbo, vipariyāyato añño asevitabbo’’ti sevitabbāsevitabbapuggalaṃ jānātīti puggalaparoparaññū. Evañhi tesaṃ puggalānaṃ paroparaṃ ukkaṭṭhanihīnataṃ jānāti nāma. Niddesepissa sevitabbāsevitabbapuggale vibhāvanameva samaṇakathākatanti daṭṭhabbaṃ.

६८. चौथ्या (सूत्रात) - जो सुत्त, गेय इत्यादी धर्म जाणतो तो 'धम्मज्ञू' (धर्म जाणणारा) होय. त्या त्या सुत्त, गेय इत्यादींद्वारे भाषिलेल्या आणि त्याहून भिन्न अशा सुत्तपदांच्या अर्थाचा बोध करून देणाऱ्या शब्दांच्या अर्थकुशलतेच्या आधारे जो अर्थ जाणतो, तो 'अत्थज्ञू' (अर्थ जाणणारा) होय. "मी शील, समाधी आणि प्रज्ञेने एवढा (अशा प्रमाणात) आहे" अशा प्रकारे स्वतःचे प्रमाण जाणण्याच्या आधारे जो स्वतःला जाणतो, तो 'अत्तज्ञू' (स्वतःला जाणणारा) होय. ग्रहण करणे (स्वीकारणे), उपभोग घेणे, शोध घेणे आणि त्याग करणे यांमध्ये जो मर्यादा (प्रमाण) जाणतो, तो 'मत्तज्ञू' (मर्यादा जाणणारा) होय. निर्देशात (निद्देस मध्ये) मात्र ग्रहण करण्याच्या मर्यादेच्या ज्ञानानेच उपभोग इत्यादींच्या मर्यादेचे ज्ञान प्रबोधित होते, म्हणून ग्रहण करण्याची मर्यादाच दर्शविली आहे. "हा काळ उद्देशाचा (अभ्यासाचा) आहे, हा काळ परिपृच्छेचा (प्रश्नोत्तरांचा) आहे, हा काळ योगाच्या (साधनेच्या) अधिगमनाचा (प्राप्तीचा) आहे" अशा प्रकारे जो काळ जाणतो, तो 'कालज्ञू' (काळ जाणणारा) होय. त्यामध्ये पाच वर्षे उद्देशाचा काळ आणि दहा वर्षे परिपृच्छेचा काळ आहे; हे अत्यंत संकुचित (कठीण) आहे, कारण अतिशय तीक्ष्ण प्रज्ञा असलेल्या व्यक्तीलाही तेवढ्या काळात ते पूर्ण करणे शक्य नसल्यामुळे, दहा वर्षे उद्देशाचा काळ आणि वीस वर्षे परिपृच्छेचा काळ आहे, त्यानंतर योगामध्ये (साधनेत) कर्म केले पाहिजे. क्षत्रिय परिषद इत्यादी आठ प्रकारच्या परिषदांना जो जाणतो, तो 'परिसज्ञू' (परिषद जाणणारा) होय. भिक्खू परिषद इत्यादी चार प्रकारच्या, आणि क्षत्रिय परिषद इत्यादी मनुष्य परिषदांनाच पुन्हा चार प्रकारच्या मानून इतर (आचार्य) आठ प्रकारच्या परिषदा सांगतात. निर्देशात मात्र क्षत्रिय परिषद इत्यादी चार प्रकारच्या परिषदांचे ग्रहण केवळ उदाहरणादाखल केले आहे असे समजावे. "या व्यक्तीची सेवा केल्याने माझे अकुशल धर्म नष्ट होतात, कुशल धर्म वाढतात, म्हणून या व्यक्तीची सेवा केली पाहिजे; याच्या उलट असणाऱ्या दुसऱ्या व्यक्तीची सेवा करू नये" अशा प्रकारे सेवा करण्यायोग्य आणि सेवा न करण्यायोग्य व्यक्तीला जो जाणतो, तो 'पुग्गलपरोपरज्ञू' (व्यक्तींच्या गुणवत्तेचा भेद जाणणारा) होय. अशा प्रकारे तो त्या व्यक्तींमधील श्रेष्ठत्व आणि कनिष्ठत्व जाणतो. निर्देशातही सेवा करण्यायोग्य आणि सेवा न करण्यायोग्य व्यक्तींचे स्पष्टीकरण श्रमणकथेच्या संदर्भात केले आहे असे समजावे.

---

Dhammaññūsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

धम्मज्ञू सुत्ताचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

---

5-6. Pāricchattakasuttādivaṇṇanā

५-६. पारिच्छत्तक सुत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण

---

69-70. Pañcame patitapalāsoti patitapatto. Ettha paṭhamaṃ paṇḍupalāsataṃ, dutiyaṃ pannapalāsatañca vatvā tatiyaṃ jālakajātatā, catutthaṃ khārakajātatā ca pāḷiyaṃ vuttā. Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ pana mahāgovindasuttavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.294) imameva pāḷiṃ āharitvā dassentena paṭhamaṃ paṇḍupalāsataṃ, dutiyaṃ pannapalāsatañca vatvā tatiyaṃ khārakajātatā, catutthaṃ jālakajātatā ca dassitā. Evañhi tattha vuttaṃ – ‘‘pāricchattake pupphamāne ekaṃ vassaṃ upaṭṭhānaṃ gacchanti, te tassa paṇḍupalāsabhāvato paṭṭhāya attamanā honti. Yathāha –

६९-७०. पाचव्या (सूत्रात) - 'पतितपलासो' म्हणजे गळून पडलेली पाने असलेला. येथे पाळीमध्ये (मूळ पाठात) प्रथम पिवळी पाने होणे (पांढुरके होणे), दुसरे पाने गळणे, तिसरे जाळीदार होणे आणि चौथे कळ्या येणे असे सांगितले आहे. परंतु दीघनिकाय अट्ठकथेतील महागोविंद सुत्ताच्या स्पष्टीकरणात (दी. नि. अट्ठ. २.२९४) हाच पाळी पाठ उद्धृत करून दाखवताना प्रथम पिवळी पाने होणे, दुसरे पाने गळणे, तिसरे कळ्या येणे आणि चौथे जाळीदार होणे असे दर्शविले आहे. तेथे असे म्हटले आहे - "पारिच्छत्तक वृक्ष फुलू लागल्यावर (देव) एका वर्षासाठी उपस्थित राहतात, ते त्याच्या पिवळ्या पानांच्या अवस्थेपासूनच आनंदित होतात. जसे म्हटले आहे -"

---

Yasmiṃ, bhikkhave, samaye devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāricchattako koviḷāro, paṇḍupalāso hoti, attamanā, bhikkhave, devā tāvatiṃsā tasmiṃ samaye honti ‘paṇḍupalāso dāni pāricchattako, koviḷāro, na cirasseva pannapalāso bhavissatī’ti. Yasmiṃ samaye devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāricchattako, koviḷāro, pannapalāso hoti, jālakajāto hoti, khārakajāto hoti, kuṭumalakajāto hoti, korakajāto hoti, attamanā, bhikkhave[Pg.193], devā tāvatiṃsā tasmiṃ samaye honti ‘korakajāto dāni pāricchattako koviḷāro, na cirasseva sabbapāliphullo bhavissatī’ti.

"भिक्खूंनो, ज्या वेळी तावतिंस देवांचा पारिच्छत्तक कोविळार वृक्ष पिवळ्या पानांचा होतो, त्या वेळी तावतिंस देव अत्यंत आनंदित होतात की, 'आता पारिच्छत्तक कोविळार पिवळ्या पानांचा झाला आहे, लवकरच तो पाने गळलेला (नवीन पालवी फुटणारा) होईल.' भिक्खूंनो, ज्या वेळी तावतिंस देवांचा पारिच्छत्तक कोविळार वृक्ष पाने गळलेला होतो, जाळीदार होतो, कळ्या धरलेला होतो, मोठ्या कळ्या आलेला होतो, उमलण्याच्या अवस्थेत येतो, त्या वेळी तावतिंस देव अत्यंत आनंदित होतात की, 'आता पारिच्छत्तक कोविळार उमलण्याच्या अवस्थेत आला आहे, लवकरच तो पूर्णपणे बहरलेला होईल.'"

---

Līnatthappakāsiniyampi (dī. ni. ṭī. 2.294) ettha evamattho dassito – pannapalāsoti patitapatto. Khārakajātoti jātakhuddakamakuḷo. Ye hi nīlapattakā ativiya khuddakā makuḷā, te ‘‘khārakā’’ti vuccanti. Jālakajātoti tehiyeva khuddakamakuḷehi jātajālako sabbaso jālo viya jāto. Keci pana ‘‘jālakajātoti ekajālo viya jāto’’ti atthaṃ vadanti. Pāricchattako kira khārakaggahaṇakāle sabbatthakameva pallaviko hoti, te cassa pallavā pabhassarapavāḷavaṇṇasamujjalā honti. Tena so sabbaso samujjalanto tiṭṭhati. Kuṭumalajātoti sañjātamahāmakuḷo. Korakajātoti sañjātasūcibhedo sampativikasamānāvattho. Sabbapāliphulloti sabbaso phullitavikasitoti. Ayañca anukkamo dīghabhāṇakānaṃ vaḷañjanānukkamena dassito, na ettha ācariyassa virodho āsaṅkitabbo.

लीणत्थप्पकासिनीमध्येही (दी. नि. टीका २.२९४) येथे असाच अर्थ दर्शविला आहे - 'पन्नपलासो' म्हणजे गळून पडलेली पाने असलेला. 'खारकजातो' म्हणजे लहान कळ्या निर्माण झालेला. जे अतिशय लहान निळसर रंगाचे कोंब किंवा कळ्या असतात, त्यांना 'खारक' असे म्हणतात. 'जालकजातो' म्हणजे त्या लहान कळ्यांमुळे सर्व बाजूंनी जाळीसारखा झालेला. काही आचार्य मात्र 'जालकजातो' म्हणजे एकसंध जाळीसारखा झालेला असा अर्थ सांगतात. पारिच्छत्तक वृक्ष कळ्या धरण्याच्या काळात सर्व बाजूंनी पालवीने नटलेला असतो आणि त्याचे ते कोंब तेजस्वी प्रवाळाच्या रंगासारखे चमकणारे असतात. त्यामुळे तो सर्व बाजूंनी देदीप्यमान दिसतो. 'कुटुमलजातो' म्हणजे मोठ्या कळ्या निर्माण झालेला. 'कोरकजातो' म्हणजे कळीचे टोक फुटून उमलण्याच्या अगदी जवळ आलेली अवस्था. 'सब्बपालिफुल्लो' म्हणजे सर्व बाजूंनी पूर्णपणे उमललेला, बहरलेला. हा क्रम दीघभाणकांच्या परंपरेनुसार दर्शविला आहे, येथे आचार्यांच्या विधानात कोणताही विरोध शंकास्पद मानू नये.

---

Kantanakavātoti devānaṃ puññakammapaccayā pupphānaṃ chindanakavāto. Kantatīti chindati. Sampaṭicchanakavātoti chinnānaṃ chinnānaṃ pupphānaṃ sampaṭiggaṇhakavāto. Cinantoti nānāvidhabhattisannivesavasena nicinaṃ karonto. Aññataradevatānanti nāmagottavasena apaññātadevatānaṃ. Reṇuvaṭṭīti reṇusaṅghāto. Kaṇṇikaṃ āhaccāti sudhammāya kūṭaṃ āhantvā.

'कंतनकवातो' म्हणजे देवांच्या पुण्यकर्माच्या प्रभावामुळे फुले तोडणारा वारा. 'कंतति' म्हणजे तोडतो. 'संपटिच्छनकवातो' म्हणजे तोडलेली फुले झेलणारा वारा. 'चिनंतो' म्हणजे विविध प्रकारच्या रचनेनुसार फुलांची रास करणारा. 'अञ्ञतरदेवानं' म्हणजे नाव व गोत्र माहीत नसलेल्या देवांचे. 'रेणुवट्टी' म्हणजे परागकणांचा समूह. 'कण्णिकं आहच्च' म्हणजे सुधम्मा सभेच्या शिखराला स्पर्श करून.

---

Anupharaṇānubhāvoti khīṇāsavassa bhikkhuno kittisaddassa yāva brahmalokā anupharaṇasaṅkhāto ānubhāvo. Pabbajjānissitaṃ hotīti pabbajjāya catupārisuddhisīlampi dassitamevāti adhippāyo. Paṭhamajjhānasannissitantiādīsupi imināva nayena attho veditabbo. Idha pana ubhayato paricchedo heṭṭhā sīlato upari arahattato ca paricchedassa dassitattā. Tenetaṃ vuttanti tena kāraṇena etaṃ ‘‘catupārisuddhisīlaṃ pabbajjānissitaṃ hotī’’tiādivacanaṃ vuttaṃ. Chaṭṭhaṃ uttānameva.

'अनुफरणानुभावो' म्हणजे क्षीणासव (अर्हत) भिक्खूच्या कीर्तीचा ब्रह्मलोकापर्यंत पसरणारा प्रभाव. 'पब्बज्जानिस्सितं होति' म्हणजे प्रव्रज्येवर आधारित असणारे चतुपारिसुद्धिशीलही दर्शविले आहे असा अभिप्राय आहे. 'पठमज्झानसन्निस्सितं' (प्रथम ध्यान आश्रित) इत्यादींमध्येही याच पद्धतीने अर्थ समजून घ्यावा. येथे मात्र दोन्ही बाजूंची मर्यादा दर्शविली आहे - खाली शीलापासून आणि वर अर्हतपदापर्यंतची मर्यादा दर्शविली आहे. 'तेनेतं वृत्तं' म्हणजे त्या कारणाने हे "चतुपारिसुद्धिशील प्रव्रज्येवर आधारित असते" इत्यादी वचन म्हटले आहे. सहावे सूत्र स्पष्टच आहे.

---

Pāricchattakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

पारिच्छत्तक सुत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण समाप्त झाले.

---

7. Bhāvanāsuttavaṇṇanā

७. भावना सुत्ताचे स्पष्टीकरण

---

71. Sattame [Pg.194] atthassa asādhikā ‘‘bhāvanaṃ ananuyuttassā’’ti vuttattā. Sambhāvanattheti ‘‘api nāma evaṃ siyā’’ti vikappanattho sambhāvanattho. Evañhi loke siliṭṭhavacanaṃ hotīti ekameva saṅkhaṃ avatvā aparāya saṅkhāya saddhiṃ vacanaṃ loke siliṭṭhavacanaṃ hoti yathā ‘‘dve vā tīṇi vā udakaphusitānī’’ti. Sammā adhisayitānīti pādādīhi attanā nesaṃ kiñci upaghātaṃ akarontiyā bahivātādiparissayapariharaṇatthaṃ sammadeva upari sayitāni. Upariattho hettha adhi-saddo. Utuṃ gaṇhāpentiyāti tesaṃ allasinehapariyādānatthaṃ attano kāyusmāvasena utuṃ gaṇhāpentiyā. Tenāha ‘‘usmīkatānī’’ti. Sammā paribhāvitānīti sammadeva sabbaso kukkuṭavāsanāya vāsitāni. Tenāha ‘‘kukkuṭagandhaṃ gāhāpitānī’’ti. Ettha ca sammāparisedanaṃ kukkuṭagandhaparibhāvanañca sammāadhisayanasammāparisedananipphattiyā ānubhāvanipphāditanti daṭṭhabbaṃ. Sammāadhisayaneneva hi itaradvayaṃ ijjhati. Na hi sammāadhisayanato visuṃ sammāparisedanassa sammāparibhāvanassa ca kāraṇaṃ atthi. Tena pana saddhiṃyeva itaresaṃ dvinnampi ijjhanato vuttaṃ.

७१. सातव्या (सुत्तात) 'भावना न करणाऱ्याचे' असे म्हटल्यामुळे अर्थाची सिद्धी होत नाही. 'संभावनार्थे' म्हणजे 'कदाचित असे असावे' या अर्थाने विकल्प करणे म्हणजे संभावनार्थ होय. कारण लोकात असे सुश्लिष्ट (मधुर/स्पष्ट) वचन असते की, केवळ एकाच संख्येचा उल्लेख न करता दुसऱ्या संख्येसोबत बोलणे हे लोकात सुश्लिष्ट वचन मानले जाते, जसे की 'दोन किंवा तीन पाण्याचे थेंब'. 'सम्यक प्रकारे अधिष्ठित (अधिशयित)' म्हणजे पायांनी स्वतः त्यांना कोणतीही इजा न करता, बाहेरील वारा इत्यादी उपद्रवांपासून वाचवण्यासाठी चांगल्या प्रकारे त्यावर बसणे (अधिशयन करणे). येथे 'अधि' या शब्दाचा अर्थ 'वर' असा आहे. 'ऋतू ग्रहण करवून देणे' म्हणजे त्यांचा ओलावा नष्ट करण्यासाठी स्वतःच्या शरीराच्या उष्णतेने त्यांना ऋतू (उष्णता) ग्रहण करवून देणे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'उष्ण केलेले'. 'सम्यक प्रकारे परिभावित' म्हणजे चांगल्या प्रकारे सर्व बाजूंनी कोंबडीच्या वासाने (शरीराच्या उष्णतेने) सुवासित केलेले. म्हणूनच म्हटले आहे - 'कोंबडीचा गंध ग्रहण करवलेले'. आणि येथे सम्यक स्वेदन (उष्णता देणे) आणि कोंबडीच्या गंधाचे परिभावन हे सम्यक अधिशयन व सम्यक स्वेदनाच्या निष्पत्तीच्या प्रभावाने सिद्ध होते, असे समजावे. कारण सम्यक अधिशयनानेच इतर दोन गोष्टी साध्य होतात. सम्यक अधिशयनाशिवाय सम्यक स्वेदन आणि सम्यक परिभावन यांचे दुसरे कोणतेही कारण नाही. परंतु त्याच्यासोबतच इतर दोन गोष्टीही साध्य होत असल्यामुळे असे म्हटले आहे।

---

Tividhakiriyākaraṇenāti sammāadhisayanāditividhakiriyākaraṇenāti attho. Kiñcāpi ‘‘evaṃ aho vata me’’tiādinā na icchā uppajjeyya kāraṇassa pana sampāditattā, atha kho bhabbāva te abhinibbhijjitunti yojanā. Kasmā bhabbāti āha ‘‘te hi yasmā tāyā’’tiādi. Sayampīti aṇḍāni. Pariṇāmanti paripākaṃ bahinikkhamanayogyataṃ. Yathā kapālassa tanutā ālokassa anto paññāyamānassa kāraṇaṃ, tathā kapālassa tanutāya nakhasikhāmukhatuṇḍakānaṃ kharatāya ca allasinehapariyādānaṃ kāraṇavacananti daṭṭhabbaṃ. Tasmāti ālokassa anto paññāyamānato sayañca paripākagatattā.

'त्रिविध क्रिया करण्याने' म्हणजे सम्यक अधिशयन इत्यादी तीन प्रकारच्या क्रिया करण्याने, असा अर्थ आहे. जरी 'माझे असे व्हावे' इत्यादी प्रकारे इच्छा उत्पन्न झाली नाही, तरी कारण पूर्ण झाल्यामुळे ते (अंडी) फुटण्यास योग्यच असतात, असा संबंध आहे. ते का योग्य असतात? म्हणून म्हटले आहे - 'कारण ते तिच्याद्वारे...' इत्यादी. 'स्वतःच' म्हणजे अंडी. 'परिणाम' म्हणजे परिपक्वता, बाहेर पडण्याची योग्यता. ज्याप्रमाणे अंड्याच्या कवचाचा पातळपणा हा आत प्रकाश दिसण्याचे कारण आहे, त्याचप्रमाणे कवचाच्या पातळपणामुळे आणि नखांच्या टोकांच्या व चोचीच्या तीक्ष्णतेमुळे ओलावा नष्ट होणे हे कारणाचे वचन आहे, असे समजावे. 'त्यामुळे' म्हणजे आत प्रकाश दिसल्यामुळे आणि स्वतः परिपक्व झाल्यामुळे।

---

Opammasampaṭipādananti opammatthassa upameyyena sammadeva paṭipādanaṃ. Tanti opammasampaṭipādanaṃ. Evanti idāni vuccamānākārena. Atthenāti upameyyatthena saṃsandetvā saha yojetvā. Sampādanena sampayuttadhammavasena ñāṇassa tikkhabhāvo veditabbo. Ñāṇassa hi sabhāvato satinepakkato ca tikkhabhāvo, samādhivasena kharabhāvo, saddhāvasena vippasannabhāvo. Pariṇāmakāloti balavavipassanākālo. Vaḍḍhikāloti [Pg.195] vuṭṭhānagāminivipassanākālo. Anulomaṭṭhāniyā hi vipassanā gahitagabbhā nāma tadā maggagabbhassa gahitattā. Tajjātikanti tassa vipassanānuyogassa anurūpaṃ. Satthāpi avijjaṇḍakosaṃ paharati, desanāpi vineyyasantānagataṃ avijjaṇḍakosaṃ paharati, yathāṭhāne ṭhātuṃ na deti.

'उपमा संपादन' म्हणजे उपमेच्या अर्थाचे उपमेयाशी सम्यक प्रकारे प्रतिपादन करणे. 'ते' म्हणजे उपमा संपादन. 'असे' म्हणजे आता सांगण्यात येत असलेल्या प्रकारे. 'अर्थाने' म्हणजे उपमेय अर्थाशी तुलना करून, एकत्र जोडून. संपादनाद्वारे, संप्रयुक्त धर्मांच्या प्रभावाने ज्ञानाची तीक्ष्णता समजून घ्यावी. कारण ज्ञानाची तीक्ष्णता ही स्वभावाने आणि स्मृतीच्या जागरूकतेने (सतिनेपक्क) असते, समाधीमुळे ती दृढ होते आणि श्रद्धेमुळे ती अत्यंत प्रसन्न (निर्मळ) होते. 'परिणाम काळ' म्हणजे बलवान विपश्यनेचा काळ. 'वृद्धी काळ' म्हणजे वुट्ठानगामिनी विपश्यनेचा काळ. कारण अनुलोम स्थानावरील विपश्यनेला 'गर्भ धारण केलेली' म्हणतात, कारण त्यावेळी मार्ग-गर्भाचे ग्रहण झालेले असते. 'तज्जातीय' म्हणजे त्या विपश्यनेच्या अभ्यासाला अनुरूप. शास्ता (बुद्ध) देखील अविद्येच्या अंडकोशावर प्रहार करतात, आणि देशना (उपदेश) देखील विनेय (शिष्यांच्या) संतानातील अविद्येच्या अंडकोशावर प्रहार करते, त्याला आपल्या जागी राहू देत नाही।

---

Olambakasaṅkhātanti olambakasuttasaṅkhātaṃ. ‘‘Pala’’nti hi tassa suttassa nāmaṃ. Cāretvā dāruno heṭṭhā dosajānanatthaṃ ussāpetvā. Gaṇḍaṃ haratīti palagaṇḍoti etena ‘‘palena gaṇḍahāro palagaṇḍoti pacchimapade uttarapadalopena niddeso’’ti dasseti. Gahaṇaṭṭhāneti hatthena gahetabbaṭṭhāne. Sammadeva khipīyanti etena kāyaduccaritādīnīti saṅkhepo, pabbajjāva saṅkhepo pabbajjāsaṅkhepo. Tena vipassanaṃ anuyuñjantassa puggalassa ajānantasseva āsavānaṃ parikkhayo idha vipassanānisaṃsoti adhippeto.

'ओळंबा म्हणून ओळखले जाणारे' म्हणजे ओळंब्याच्या दोरीने ओळखले जाणारे. कारण 'पल' हे त्या दोरीचे नाव आहे. लाकडाच्या खाली फिरवून, दोष जाणून घेण्यासाठी वर उचलून. 'जो दोष दूर करतो तो पलगंड (गवंडी)' याद्वारे 'पलाने (दोरीने) दोष दूर करणारा तो पलगंड, येथे मागील पदातील उत्तरपदाचा लोप करून निर्देश केला आहे' असे दर्शवितात. 'पकडण्याच्या ठिकाणी' म्हणजे हाताने पकडण्याच्या ठिकाणी. 'सम्यक प्रकारे टाकून दिले जातात' याद्वारे कायदुश्चरित इत्यादींचा संक्षेप, प्रव्रज्या हाच संक्षेप म्हणजे प्रव्रज्या-संक्षेप. त्यामुळे विपश्यनेचा अभ्यास करणाऱ्या व्यक्तीला नकळतच आसवांचा क्षय होतो, हाच येथे विपश्यनेचा संशंसा (फायदा) अभिप्रेत आहे।

---

Hemantikena kāraṇabhūtena, bhummatthe vā etaṃ karaṇavacanaṃ, hemantiketi attho. Paṭippassambhantīti paṭippassaddhaphalāni honti. Tenāha ‘‘pūtikāni bhavantī’’ti. Mahāsamuddo viya sāsanaṃ agādhagambhīrabhāvato. Nāvā viya yogāvacaro mahoghuttarato. Pariyāyanaṃ viyāti parito aparāparaṃ yāyanaṃ viya. Khajjamānānanti khādantena viya udakena khepiyamānabandhanānaṃ. Tanubhāvoti pariyuṭṭhānapavattiyā asamatthatāya dubbalabhāvo. Vipassanāñāṇapītipāmojjehīti vipassanāñāṇasamuṭṭhitehi pītipāmojjehi. Okkhāyamāneti vipassanākammaṭṭhāne vīthippaṭipāṭiyā okkhāyamāne, paṭisaṅkhānupassanāya vā okkhāyamāne. Saṅkhārupekkhāya pakkhāyamāne. Dubbalatā dīpitā ‘‘appakasireneva saṃyojanāni paṭippassambhanti, pūtikāni bhavantī’’ti vuttattā.

'हेमंत ऋतूतील' कारणाने, किंवा हे सप्तमी विभक्तीच्या अर्थात तृतीया विभक्तीचे रूप आहे, म्हणजे हेमंत ऋतूत असा अर्थ आहे. 'शांत होतात' म्हणजे शांत झालेल्या फळांसारखे होतात. म्हणूनच म्हटले आहे - 'कुजलेले (कुजून नष्ट झालेले) होतात'. महासागराप्रमाणे शासन (बुद्ध शासन) हे अगाध व गंभीर असल्यामुळे आहे. नौकेप्रमाणे योगावाचर हा महापूर पार करणारा असल्यामुळे आहे. 'परियायन' म्हणजे चोहोबाजूने इकडेतिकडे फिरण्यासारखे. 'खाल्ले जात असताना' म्हणजे खाणाऱ्या पाण्याप्रमाणे ज्यांचे बंधन सैल झाले आहे. 'तनुभाव' म्हणजे पर्युत्थान प्रवृत्तीच्या असमर्थतेमुळे आलेला दुर्बळपणा. 'विपश्यनाज्ञान-प्रीती-प्रामोद्याने' म्हणजे विपश्यना ज्ञानामुळे उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि प्रामोद्याने. 'नष्ट होत असताना' म्हणजे विपश्यना कर्मस्थानात क्रमाने नष्ट होत असताना, किंवा प्रतिसंख्यानुपश्यनेने नष्ट होत असताना. संस्कारोपेक्षेने क्षीण होत असताना. 'अल्प कष्टानेच संयोजने शांत होतात, कुजलेली होतात' असे म्हटल्यामुळे दुर्बळता स्पष्ट केली आहे।

---

Bhāvanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

भावनासुत्त-वर्णन समाप्त झाले।

---

8-9. Aggikkhandhopamasuttādivaṇṇanā

८-९. अग्गिक्खंधोपमसुत्त इत्यादींचे वर्णन

---

72-73. Aṭṭhame passatha nūti api passatha. Mahantanti vipulaṃ. Aggikkhandhanti aggisamūhaṃ. Ādittanti padittaṃ. Sampajjalitanti samantato pajjalitaṃ accivipphuliṅgāni [Pg.196] muñcantaṃ. Sajotibhūtanti samantato uṭṭhitāhi jālāhi ekappabhāsamudayabhūtaṃ. Taṃ kiṃ maññathāti taṃ idāni mayā vuccamānatthaṃ kiṃ maññathāti anumatiggahaṇatthaṃ pucchati. Yadettha satthā aggikkhandhāliṅganaṃ kaññāliṅganañca ānesi, tamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ārocayāmī’’tiādimāha.

७२-७३. आठव्या (सुत्तात) 'पश्यथ नु' म्हणजे 'तुम्ही पाहता का?'. 'महंतं' म्हणजे विशाल. 'अग्गिक्खंधं' म्हणजे अग्नीचा समूह. 'आदित्तं' म्हणजे प्रदीप्त. 'संपज्जलितं' म्हणजे सर्व बाजूंनी पेटलेला, ज्यातून ज्वाळा आणि ठिणग्या बाहेर पडत आहेत. 'सजोतीभूतं' म्हणजे सर्व बाजूंनी उठणाऱ्या ज्वाळांमुळे एकच प्रकाशमय झालेला. 'तं किं मञ्ञथ' (त्याबद्दल तुम्हाला काय वाटते?) म्हणजे आता माझ्याद्वारे सांगण्यात येत असलेल्या अर्थाबद्दल तुम्हाला काय वाटते, अशी संमती मिळवण्यासाठी विचारतात. येथे शास्त्यांनी (बुद्धांनी) जो अग्नीच्या समूहाला आलिंगन देणे आणि तरुणीला आलिंगन देणे यांचा संबंध जोडला आहे, तो अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'आरोचयामि' (मी तुम्हाला सांगतो) इत्यादी म्हटले आहे।

---

Dussīlassāti nissīlassa sīlavirahitassa. Pāpadhammassāti dussīlattā eva hīnajjhāsayatāya lāmakasabhāvassa. Asucisaṅkassarasamācārassāti aparisuddhatāya asuci hutvā saṅkāya saritabbasamācārassa. Dussīlo hi kiñcideva asāruppaṃ disvā ‘‘idaṃ asukena kataṃ bhavissatī’’ti paresaṃ āsaṅkā hoti. Kenacideva karaṇīyena mantayante bhikkhū disvā ‘‘kacci nu kho ime mayā katakammaṃ jānitvā mantentī’’ti attanoyeva saṅkāya saritabbasamācāro. Paṭicchannakammantassāti lajjitabbatāya paṭicchādetabbakammantassa. Assamaṇassāti na samaṇassa. Salākaggahaṇādīsu ‘‘ahampi samaṇo’’ti micchāpaṭiññāya samaṇapaṭiññassa. Aseṭṭhacāritāya abrahmacārissa. Uposathādīsu ‘‘ahampi brahmacārī’’ti micchāpaṭiññāya brahmacāripaṭiññassa. Pūtinā kammena sīlavipattiyā anto anupaviṭṭhattā antopūtikassa. Chadvārehi rāgādikilesānussavanena tintattā avassutassa. Sañjātarāgādikacavarattā sīlavantehi chaḍḍetabbattā ca kasambujātassa.

दुस्सीळस्स (दुःशीलाचा) म्हणजे शील नसलेल्या, शीलरहित असलेल्याचा। पापदम्मस्स (पापधर्मीचा) म्हणजे दुःशीलतेमुळेच हीन प्रवृत्तीच्या, निकृष्ट स्वभावाच्याचा। असुचिसङ्कस्सरसमाचारस्स (अशुद्ध व शंकास्पद आचरण असलेल्याचा) म्हणजे अपवित्रतेमुळे अशुद्ध होऊन शंकेने आठवण्याजोगे आचरण असलेल्याचा। कारण दुःशील व्यक्ती काहीतरी अयोग्य पाहून 'हे अमुक एकाने केले असावे' अशी इतरांना शंका येते। काही कामासाठी चर्चा करणाऱ्या भिक्खूंना पाहून 'काय हे माझ्या दुष्कृत्याला जाणून चर्चा करत आहेत काय?' अशी स्वतःच्याच शंकेने आठवण्याजोगे आचरण असणारा। पटिच्छन्नकम्मन्तस्स (गुप्त कर्मे करणाऱ्याचा) म्हणजे लज्जास्पद असल्यामुळे लपविण्याजोगे कर्म करणाऱ्याचा। अस्समणस्स (अश्रमणाचा) म्हणजे जो श्रमण नाही त्याचा। शलाका ग्रहण इत्यादी प्रसंगी 'मीसुद्धा श्रमण आहे' अशी खोटी प्रतिज्ञा करून श्रमण म्हणवून घेणाऱ्याचा। असेट्ठचारिताय (अश्रेष्ठ आचरणामुळे) अब्रह्मचारी असलेल्याचा। उपोसथ इत्यादी प्रसंगी 'मीसुद्धा ब्रह्मचारी आहे' अशी खोटी प्रतिज्ञा करून ब्रह्मचारी म्हणवून घेणाऱ्याचा। पूतिना कम्मेन (कुजलेल्या कर्माने) शीलविपत्तीमुळे आतून सडलेला असल्यामुळे अन्तोपूतिकस्स (आतून सडलेल्याचा)। सहा द्वारांतून रागादी क्लेशांच्या प्रवाहाने ओला झालेला असल्यामुळे अवस्सुतस्स (ओल्या/आसक्त झालेल्याचा)। उत्पन्न झालेल्या रागादी कचऱ्यामुळे आणि शीलवंतांद्वारे टाकून देण्याजोगा असल्यामुळे कसम्बुजातस्स (कचरा झालेल्याचा)।

---

Vālarajjuyāti vālehi katarajjuyā. Sā hi kharatarā hoti. Ghaṃseyyāti mathanavasena ghaṃseyya. Teladhotāyāti telena nisitāya. Paccorasminti patiurasmiṃ, abhimukhe uramajjheti adhippāyo. Ayosaṅkunāti saṇḍāsena. Pheṇuddehakanti pheṇaṃ uddehetvā uddehetvā, anekavāraṃ pheṇaṃ uṭṭhāpetvāti attho. Evamettha saṅkhepato pāḷivaṇṇanā veditabbā. Navamaṃ uttānameva.

वाळरज्जुया म्हणजे केसांनी बनवलेल्या दोरीने। कारण ती अत्यंत खरखरीत असते। घंसेय्य म्हणजे घासण्याने घासावे। तेलधोताय म्हणजे तेलाने धारदार केलेल्या। पच्चोरस्मिं म्हणजे छातीवर, समोर छातीच्या मध्यभागी असा अभिप्राय आहे। अयोशङ्कुना म्हणजे लोखंडी सांडसाने। फेणुद्देहकं म्हणजे फेस बाहेर काढून काढून, अनेक वेळा फेस निर्माण करून असा अर्थ आहे। अशा प्रकारे येथे संक्षेपाने पाळी भाष्य (अट्ठकथा) समजून घ्यावी। नववे (सुत्त) स्पष्टच आहे।

---

Aggikkhandhopamasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

अग्गिक्खन्धोपमसुत्त इत्यादींचे भाष्य समाप्त झाले।

---

10. Arakasuttavaṇṇanā

१०. अरकसुत्त भाष्य

---

74. Dasame parittanti ittaraṃ. Tenāha ‘‘appaṃ thoka’’nti. Pabandhānupacchedassa paccayabhāvo idha jīvitassa raso kiccanti adhippetanti āha [Pg.197] ‘‘sarasaparittatāyapī’’ti. Tadadhīnavuttitāyapi hi ‘‘yo, bhikkhave, ciraṃ jīvati, so vassasataṃ appaṃ vā bhiyyo’’ti vacanato parittaṃ khaṇaparittatāyapi. Paramatthato hi atiparitto sattānaṃ jīvitakkhaṇo ekacittakkhaṇappavattimattoyeva. Yathā nāma rathacakkaṃ pavattamānampi ekeneva nemippadesena pavattati, tiṭṭhamānampi ekeneva tiṭṭhati, evamevaṃ ekacittakkhaṇikaṃ sattānaṃ jīvitaṃ tasmiṃ citte niruddhamatte satto niruddhoti vuccati. Yathāha ‘‘atīte cittakkhaṇe jīvittha na jīvati na jīvissati. Anāgate cittakkhaṇe na jīvittha na jīvati jīvissati. Paccuppanne cittakkhaṇe na jīvittha jīvati na jīvissati.

७४. दहाव्या सुत्तात परित्तं म्हणजे अल्प/थोडके। म्हणूनच म्हटले आहे 'अप्पं थोकं' (अल्प, थोडे)। प्रवाहाच्या अखंडतेचा हेतू असणे हा येथे जीवनाचा रस (कार्य) अभिप्रेत आहे, म्हणून म्हटले आहे 'सरसपरित्ततायपि' (कार्याच्या अल्पतेमुळेही)। त्याच्या अधीन राहून जगण्यामुळेही, 'भिक्खूंनो, जो दीर्घकाळ जगतो, तो शंभर वर्षे किंवा त्याहून थोडे अधिक जगतो' या वचनानुसार ते अल्प आहे, आणि क्षणिक अल्पतेमुळेही (क्षणपरित्ततायपि)। कारण परमार्थतः प्राण्यांचा जीवनक्षण अत्यंत अल्प असतो, तो केवळ एका चित्तक्षणाच्या प्रवृत्तीइतकाच असतो। ज्याप्रमाणे रथाचे चाक फिरताना सुद्धा केवळ एकाच धावेच्या (नेमीच्या) भागाने फिरते आणि थांबताना सुद्धा एकाच भागाने थांबते, त्याचप्रमाणे प्राण्यांचे जीवन एका चित्तक्षणाचे असते; त्या चित्ताचा निरोध होताच प्राणी निरुद्ध झाला (मरण पावला) असे म्हटले जाते। जसे म्हटले आहे - 'अतीत (भूतकालीन) चित्तक्षणात तो जगला, आता जगत नाही, पुढे जगणार नाही। अनागत (भविष्यकालीन) चित्तक्षणात तो जगला नव्हता, आता जगत नाही, पुढे जगणार आहे। वर्तमान चित्तक्षणात तो जगला नव्हता, आता जगत आहे, पुढे जगणार नाही।

---

‘‘Jīvitaṃ attabhāvo ca, sukhadukkhā ca kevalā;

Ekacittasamāyuttā, lahuso vattate khaṇo.

जीवन आणि आत्मभाव (शरीर), आणि केवळ सुख-दुःख; एकाच चित्ताशी युक्त असतात, तो क्षण वेगाने निघून जातो।

---

‘‘Ye niruddhā marantassa, tiṭṭhamānassa vā idha;

Sabbepi sadisā khandhā, gatā appaṭisandhikā.

येथे मरण पावणाऱ्या किंवा जिवंत असणाऱ्याचे जे (स्कंध) निरुद्ध झाले आहेत, ते सर्व स्कंध सारखेच आहेत, ते पुन्हा प्रतिसंधी न घेता निघून गेले आहेत।

---

‘‘Anibbattena na jāto, paccuppannena jīvati;

Cittabhaṅgā mato loko, paññatti paramatthiyā’’ti. (mahāni. 10);

जो उत्पन्न झाला नाही त्याने तो जन्मलेला नाही, वर्तमान चित्ताने तो जगतो; चित्ताचा भंग झाल्याने लोक मृत होतो, ही परमार्थतः प्रज्ञप्ती (व्याख्या) आहे।

---

Lahusanti lahukaṃ. Tenāha ‘‘lahuṃ uppajjitvā nirujjhanato lahusa’’nti. Parittaṃ lahusanti ubhayaṃ panetaṃ appakassa vevacanaṃ. Yañhi appakaṃ, taṃ parittañceva lahukañca hoti. Idha pana āyuno adhippetattā rassanti vuttaṃ hoti. Mantāyanti karaṇatthe etaṃ bhummavacananti āha ‘‘mantāya boddhabbaṃ, paññāya jānitabbanti attho’’ti. Mantāyanti vā manteyyanti vuttaṃ hoti, mantetabbaṃ mantāya upaparikkhitabbanti attho. Paññāya jānitabbanti jānitabbaṃ jīvitassa parittabhāvo bahudukkhādibhāvo. Jānitvā ca pana sabbapalibodhe chinditvā kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ. Yasmā itthi jātassa amaraṇaṃ, appaṃ vā bhiyyo vassasatato upari appaṃ aññaṃ vassasataṃ appatvā vīsaṃ vā tiṃsaṃ vā cattālīsaṃ vā paṇṇāsaṃ vā saṭṭhi vā vassāni jīvati, evaṃdīghāyuko pana atidullabho. ‘‘Asuko hi evaṃ ciraṃ jīvatī’’ti tattha tattha gantvā daṭṭhabbo hoti. Tattha visākhā upāsikā vīsasataṃ jīvati, tathā pokkharasātibrāhmaṇo, brahmāyubrāhmaṇo, bāvariyabrāhmaṇo, ānandatthero, mahākassapattheroti[Pg.198]. Anuruddhatthero pana vassasatañceva paṇṇāsañca vassāni. Bākulatthero vassasatañceva saṭṭhi ca vassāni, ayaṃ sabbadīghāyuko, sopi dve vassasatāni na jīvi.

लहुसं म्हणजे हलके (शीघ्र)। म्हणूनच म्हटले आहे 'लवकर उत्पन्न होऊन निरुद्ध होत असल्यामुळे लहुसं (शीघ्र)'। परित्तं आणि लहुसं हे दोन्ही शब्द 'अल्प' या अर्थाचे समानार्थी शब्द आहेत। कारण जे अल्प असते, ते परित्त (मर्यादित) आणि हलके (शीघ्र) असते। परंतु येथे आयुष्य अभिप्रेत असल्यामुळे 'ऱ्हस्व' (कमी) असे म्हटले आहे। मन्ताय म्हणजे कारणाचे हे सप्तमीचे वचन आहे, म्हणून म्हटले आहे 'मन्ताय बोद्धब्बं, प्रज्ञेने जाणावे असा अर्थ आहे'। किंवा मन्ताय म्हणजे विचार करावा, विचार करण्याजोग्या गोष्टीचा प्रज्ञेने विचार करावा असा अर्थ आहे। प्रज्ञेने जाणावे म्हणजे जीवनाचे अल्पत्व आणि त्याचे बहुदुःखत्व इत्यादी जाणावे। आणि हे जाणून सर्व अडथळे (पळिबोध) तोडून टाकावेत, कुशल कर्म करावे आणि ब्रह्मचर्याचे आचरण करावे। कारण जन्मलेल्या मनुष्याला अमरत्व नाही, शंभर वर्षांपेक्षा थोडे अधिक किंवा शंभर वर्षांपेक्षा कमी म्हणजे वीस, तीस, चाळीस, पन्नास किंवा साठ वर्षे तो जगतो, आणि असा दीर्घायुषी मनुष्य अत्यंत दुर्मिळ असतो। 'अमुक मनुष्य इतका काळ जगतो' हे पाहण्यासाठी तिथे तिथे जाऊन पाहावे लागते। त्यामध्ये विशाखा उपासिका एकशे वीस वर्षे जगली, तसेच पोक्खरसाती ब्राह्मण, ब्रह्मायू ब्राह्मण, बावरी ब्राह्मण, आनंद थेर, महाकस्सप थेर हे देखील (दीर्घायुषी होते)। अनुरुद्ध थेर हे दीडशे वर्षे (शंभर आणि पन्नास वर्षे) जगले। बाकुल थेर हे एकशे साठ वर्षे जगले, हे सर्वात दीर्घायुषी होते, ते देखील दोनशे वर्षे जगले नाहीत।

---

Arakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अरकसुत्त भाष्य समाप्त झाले।

---

Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

महावग्ग भाष्य समाप्त झाले।

---

8. Vinayavaggo

८. विनयवग्ग

---

1-8. Paṭhamavinayadharasuttādivaṇṇanā

१-८. प्रथम विनयधरसुत्त इत्यादींचे भाष्य

---

75-82. Aṭṭhamassa paṭhamaṃ dutiyañca uttānatthameva. Tatiye vinayalakkhaṇe patiṭṭhito lajjibhāvena vinayalakkhaṇe ṭhito hoti. Alajjī (pārā. aṭṭha. 1.45) hi bahussutopi samāno lābhagarukatāya tantiṃ visaṃvādetvā uddhammaṃ ubbinayaṃ satthusāsanaṃ dīpetvā sāsane mahantaṃ upaddavaṃ karoti, saṅghabhedampi saṅgharājimpi uppādeti. Lajjī pana kukkuccako sikkhākāmo jīvitahetupi tantiṃ avisaṃvādetvā dhammameva vinayameva ca dīpeti, satthusāsanaṃ garuṃ katvā ṭhapeti. Evaṃ yo lajjī, so vinayaṃ ajahanto avokkamantova lajjibhāvena vinayalakkhaṇe ṭhito hoti patiṭṭhito.

७५-८२. आठव्या (वर्गातील) पहिले आणि दुसरे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहे। तिसऱ्या सुत्तात 'विनयलक्खणे पतिट्ठितो' (विनय लक्षणात प्रतिष्ठित) म्हणजे लज्जाशीलतेमुळे विनय लक्षणात स्थित असतो। कारण निर्लज्ज (अलज्जी) मनुष्य बहुश्रुत असला तरीही, लाभाला महत्त्व देणारा असल्यामुळे परंपरेचा विपर्यास करून, अधर्म आणि अविनायाला शास्त्यांचे (बुद्धांचे) शासन म्हणून दाखवून शासनात मोठा उपद्रव निर्माण करतो, संघभेद आणि संघात फूट देखील निर्माण करतो। परंतु लज्जाशील, संकोच बाळगणारा आणि शिक्षणाची इच्छा असणारा (सिक्खाकामो) मनुष्य प्राणाच्या मोलानेही परंपरेचा विपर्यास न करता धर्म आणि विनयच प्रकाशित करतो, शास्त्यांच्या शासनाला आदरपूर्वक स्थापित करतो। अशा प्रकारे जो लज्जाशील आहे, तो विनयाचा त्याग न करता, त्यापासून विचलित न होता लज्जाशीलतेमुळे विनय लक्षणात स्थित असतो, प्रतिष्ठित असतो।

---

Asaṃhīroti ettha saṃhīro nāma yo pāḷiyaṃ vā aṭṭhakathāyaṃ vā heṭṭhā vā uparito vā padapaṭipāṭiyā vā pucchiyamāno vitthunati vipphandati, saṇṭhātuṃ na sakkoti, yaṃ yaṃ parena vuccati, taṃ taṃ anujānāti, sakavādaṃ chaḍḍetvā paravādaṃ gaṇhāti. Yo pana pāḷiyaṃ vā aṭṭhakathāyaṃ vā heṭṭhupariyavasena vā padapaṭipāṭiyā vā pucchiyamāno na vitthunati na vipphandati, ekekalomaṃ saṇḍāsena gaṇhanto viya ‘‘evaṃ mayaṃ vadāma, evaṃ no ācariyā vadantī’’ti vissajjeti. Yamhi pāḷi ca pāḷivinicchayo ca suvaṇṇabhājane pakkhittasīhavasā viya parikkhayaṃ pariyādānaṃ agacchanto tiṭṭhati, ayaṃ vuccati asaṃhīro. Yasmā pana evarūpo yaṃ yaṃ parena vuccati, taṃ taṃ nānujānāti, attanā suvinicchinitaṃ katvā gahitaṃ aviparītamatthaṃ na [Pg.199] vissajjeti, tasmā vuttaṃ ‘‘na sakkoti gahitaggahaṇaṃ vissajjāpetu’’nti. Catutthādīni suviññeyyāni.

'असंहीरो' (अविचलित) याविषयी - येथे 'संहीरो' (विचलित होणारा) म्हणजे जो पाळीमध्ये (पालिपाठात) किंवा अट्ठकथेमध्ये, खाली किंवा वरून, या पदांच्या अनुक्रमाने विचारले असता, थरथर कापतो, विचलित होतो, स्थिर राहू शकत नाही, दुसऱ्याने जे जे काही म्हटले आहे, ते ते मान्य करतो, स्वतःचा वाद (मत) सोडून दुसऱ्याचा वाद स्वीकारतो. पण जो पाळीमध्ये किंवा अट्ठकथेमध्ये, खाली-वरच्या क्रमाने किंवा पदांच्या अनुक्रमाने विचारले असता, थरथर कापत नाही, विचलित होत नाही, चिमट्याने एकेक केस उपटून धरल्याप्रमाणे 'आम्ही असे म्हणतो, आमचे आचार्य असे म्हणतात' असे उत्तर देतो. ज्याच्यामध्ये पाळी आणि पाळीचा निश्चय हे सोन्याच्या पात्रात ठेवलेल्या सिंहाच्या चरबीप्रमाणे क्षय किंवा नाश न पावता टिकून राहतात, त्याला 'असंहीरो' असे म्हणतात. आणि ज्या अर्थी अशा प्रकारचा व्यक्ती दुसऱ्याने जे जे काही म्हटले आहे ते ते मान्य करत नाही, स्वतः चांगल्या प्रकारे निश्चित करून ग्रहण केलेल्या अचूक अर्थाचा त्याग करत नाही, म्हणूनच म्हटले आहे - 'तो ग्रहण केलेले (मत) सोडवून घेण्यास असमर्थ असतो' (म्हणजे त्याला त्याच्या मतापासून परावृत्त करता येत नाही). चौथे इत्यादी सहज समजण्यासारखे आहेत.

---

Paṭhamavinayadharasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथमविनयधरसुत्त इत्यादींची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

---

9. Satthusāsanasuttavaṇṇanā

९. सत्थुसासनसुत्तवर्णना (शास्त्यांच्या शासनावरील सुत्ताची वर्णना)

---

83. Navame vivekaṭṭhoti vivitto. Tenāha ‘‘dūrībhūto’’ti. Satiavippavāse ṭhitoti kammaṭṭhāne satiṃ avijahitvā ṭhito. Pesitattoti kāye ca jīvite ca anapekkhatāya nibbānaṃ pesitacitto tanninno tappoṇo tappabbhāro.

८३. नवव्या (सुत्तात) 'विवेकट्ठो' म्हणजे विविक्त (एकांतात असलेला). म्हणूनच म्हटले आहे - 'दूरीभूतो' (दूर गेलेला). 'सतिअविप्पवासे ठितो' म्हणजे कम्मट्ठानात (कर्मस्थानात) सतीचा (स्मृतीचा) त्याग न करता स्थित असलेला. 'पेसितत्तो' म्हणजे शरीराची आणि जीवाची अपेक्षा न ठेवता निर्वाणाकडे चित्त प्रवृत्त केलेले, त्यातच लीन असलेले, त्याकडेच झुकलेले आणि त्याप्रतच प्रवण असलेले.

---

Satthusāsanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

satthusāsanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

---

10. Adhikaraṇasamathasuttavaṇṇanā

१०. अधिकरणसमथसुत्तवर्णना (अधिकरण शमवण्याच्या सुत्ताची वर्णना)

---

84. Dasame adhikarīyanti etthāti adhikaraṇāni. Ke adhikarīyanti? Samathā. Kathaṃ adhikarīyanti? Samanavasena. Tasmā te tesaṃ samanavasena pavattantīti āha ‘‘adhikaraṇāni samentī’’tiādi. Uppannānaṃ uppanānanti uṭṭhitānaṃ uṭṭhitānaṃ. Samathatthanti samanatthaṃ. Dīghanikāye saṅgītisuttavaṇṇanāyampi (dī. ni. aṭṭha. 3.331) vitthāratoyevāti etthāyaṃ vitthāranayo – adhikaraṇesu tāva dhammoti vā adhammoti vā aṭṭhārasahi vatthūhi vivadantānaṃ bhikkhūnaṃ yo vivādo, idaṃ vivādādhikaraṇaṃ nāma. Sīlavipattiyā vā ācāradiṭṭhiājīvavipattiyā vā anuvadantānaṃ yo anuvādo upavadanā ceva codanā ca, idaṃ anuvādādhikaraṇaṃ nāma. Mātikāyaṃ āgatā pañca, vibhaṅge dveti sattapi āpattikkhandhā, idaṃ āpattādhikaraṇaṃ nāma. Yaṃ saṅghassa apalokanādīnaṃ catunnaṃ kammānaṃ karaṇaṃ, idaṃ kiccādhikaraṇaṃ nāma.

८४. दहाव्या (सुत्तात) 'अधिकरण' म्हणजे ज्यामध्ये कार्य केले जाते ते. काय केले जाते? शमथ (शांत करणे). कसे केले जाते? शमवण्याच्या (शांत करण्याच्या) पद्धतीने. म्हणून ते त्यांच्या शमवण्याच्या पद्धतीने प्रवृत्त होतात, म्हणूनच म्हटले आहे - 'अधिकरणे शमवतात' इत्यादी. 'उप्पन्नानं उप्पन्नानं' म्हणजे उत्पन्न झालेल्या, उत्पन्न झालेल्या (उद्भवलेल्या). 'समथत्थं' म्हणजे शमवण्यासाठी (शांत करण्यासाठी). दीघनिकायच्या संगीतिसुत्तवर्णनेमध्येही (दी. नि. अट्ठ. ३.३३१) विस्तारानेच सांगितले आहे, येथे हा विस्तार असा आहे - अधिकरणांमध्ये प्रथम, 'हा धम्म आहे' किंवा 'हा अधम्म आहे' अशा अठरा गोष्टीवरून वाद घालणाऱ्या भिक्खूंचा जो वाद असतो, त्याला 'विवादाधिकरण' असे म्हणतात. शीलविपत्ती, आचारविपत्ती, दिट्ठिविपत्ती (दृष्टिविपत्ती) किंवा आजीवविपत्ती यावरून दोषारोप करणाऱ्यांचा जो आरोप, उपवाद आणि चोदना (आक्षेप) असतो, त्याला 'अनुवादाधिकरण' असे म्हणतात. मातिकेमध्ये आलेले पाच आणि विभंगामध्ये आलेले दोन, असे सातही आपत्तिक्खंध (आपत्तीचे समूह), याला 'आपत्ताधिकरण' असे म्हणतात. संघाचे अपलोकन इत्यादी चार प्रकारची कर्मे करणे, याला 'किच्चाधिकरण' (कृत्याधिकरण) असे म्हणतात.

---

Tattha vivādādhikaraṇaṃ dvīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca. Sammukhāvinayeneva sammamānaṃ yasmiṃ vihāre uppannaṃ tasmiṃyeva [Pg.200] vā, aññatra vūpasametuṃ gacchantānaṃ antarāmagge vā, yattha gantvā saṅghassa niyyātitaṃ, tattha saṅghena vā, saṅghe vūpasametuṃ asakkonte tattheva ubbāhikāya sammatapuggalehi vā vinicchitaṃ sammati. Evaṃ sammamāne ca panetasmiṃ yā saṅghasammukhato dhammasammukhato vinayasammukhatā puggalasammukhatā, ayaṃ sammukhāvinayo nāma. Tattha ca kārakasaṅghassa saṅghasāmaggivasena sammukhibhāvo saṅghasammukhatā. Sametabbassa vatthuno bhūtattā dhammasammukhatā. Yathā taṃ sametabbaṃ, tathevassa samanaṃ vinayasammukhatā. Yo ca vivadati, yena ca vivadati, tesaṃ ubhinnaṃ atthapaccatthikānaṃ sammukhībhāvo puggalasammukhatā. Ubbāhikāya vūpasame panettha saṅghasammukhatā parihāyati. Evaṃ tāva sammukhāvinayeneva sammati.

त्यापैकी विवादाधिकरण दोन शमथांनी शमवले जाते - सम्मुखाविनय (संमुखविनय) आणि येभुय्यसिका (बहुमताने निर्णय). संमुखविनयानेच शमवले जात असताना, ज्या विहारात ते उत्पन्न झाले आहे त्याच विहारात, किंवा इतरत्र शमवण्यासाठी जात असताना वाटेत, या जेथे जाऊन संघाकडे सोपवले आहे तेथे संघाद्वारे, किंवा संघ शमवण्यास असमर्थ असल्यास तेथेच उब्बाहिकेने (समितीने) संमत केलेल्या व्यक्तींद्वारे निश्चित करून शमवले जाते. आणि अशा प्रकारे शमवले जात असताना जी संघसंमुखता, धम्मसंमुखता, विनयसंमुखता आणि पुग्गलसंमुखता (व्यक्तीसंमुखता) असते, त्याला 'सम्मुखाविनय' असे म्हणतात. तेथे कार्य करणाऱ्या संघाचा संघसामग्रीच्या (ऐक्याच्या) बळावर संमुख असणे म्हणजे 'संघसंमुखता' होय. शमवल्या जाणाऱ्या विषयाचे सत्य असणे म्हणजे 'धम्मसंमुखता' होय. ज्या प्रकारे ते शमवले पाहिजे, त्याच प्रकारे त्याचे शमन करणे म्हणजे 'विनयसंमुखता' होय. आणि जो वाद घालतो व ज्याच्याशी वाद घातला जातो, त्या दोन्ही वादी-प्रतिवादींचे संमुख असणे म्हणजे 'पुग्गलसंमुखता' होय. उब्बाहिकेने (समितीने) शमन करताना येथे संघसंमुखता कमी होते (वगळली जाते). अशा प्रकारे प्रथम संमुखविनयानेच शमवले जाते.

---

Sace panevampi na sammati, atha naṃ ubbāhikāya sammatā bhikkhū ‘‘na mayaṃ sakkoma vūpasametu’’nti saṅghasseva niyyātenti. Tato saṅgho pañcaṅgasamannāgataṃ bhikkhuṃ salākaggāhāpakaṃ sammannati, tena guḷhakavivaṭakasakaṇṇajappakesu tīsu salākaggāhakesu aññataravasena salākaṃ gāhāpetvā sannipatitāya parisāya dhammavādīnaṃ yebhuyyatāya yathā te dhammavādino vadanti, evaṃ vūpasantaṃ adhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca vūpasantaṃ hoti. Tattha sammukhāvinayo vuttanayo eva. Yaṃ pana yebhuyyasikākammassa karaṇaṃ, ayaṃ yebhuyyasikā nāma. Evaṃ vivādādhikaraṇaṃ dvīhi samathehi sammati.

पण जर अशा प्रकारेही ते शमले नाही, तर उब्बाहिकेने (समितीने) संमत केलेले भिक्खू 'आम्ही शमवण्यास असमर्थ आहोत' असे सांगून ते संघाकडेच सोपवतात. त्यानंतर संघ पाच अंगांनी युक्त असलेल्या भिक्खूला शलाका ग्रहण करणारा (मतपत्रिका गोळा करणारा) म्हणून संमत करतो. त्याच्याद्वारे गुळ्हक (गुप्त), विवट (उघड) आणि सकण्णजप्पक (कानात सांगून) या तीन प्रकारच्या शलाका ग्रहणांपैकी एका प्रकारे शलाका ग्रहण करवून, जमलेल्या परिषदेत धम्मवादी लोकांच्या बहुमतानुसार, जसे ते धम्मवादी म्हणतात, त्याप्रमाणे शमवलेले अधिकरण हे संमुखविनयाने आणि येभुय्यसिकेने शमवलेले असते. तेथे संमुखविनय हा पूर्वोक्त पद्धतीचाच असतो. परंतु जे येभुय्यसिका कर्माचे करणे आहे, त्याला 'येभुय्यसिका' असे म्हणतात. अशा प्रकारे विवादाधिकरण दोन शमथांनी शमवले जाते.

---

Anuvādādhikaraṇaṃ catūhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca sativinayena ca amūḷhavinayena ca tassapāpiyasikāya ca. Sammukhāvinayeneva sammamānaṃ yo ca anuvadati, yañca anuvadati, tesaṃ vacanaṃ sutvā sace kāci āpatti natthi, ubho khamāpetvā, sace atthi ayaṃ nāmettha āpattīti evaṃ vinicchitaṃ vūpasammati. Tattha sammukhāvinayalakkhaṇaṃ vuttanayameva.

अनुवादाधिकरण चार शमथांनी शमवले जाते - सम्मुखाविनय, सतिविनय (स्मृतिविनय), अमूळ्हविनय (अमूढविनय) आणि तस्सपापिय्यसिका (तस्यपापीयसिका). संमुखविनयानेच शमवले जात असताना, जो आरोप करतो आणि ज्याच्यावर आरोप केला जातो, त्या दोघांचे बोलणे ऐकून जर कोणतीही आपत्ती (दोष) नसेल, तर दोघांची क्षमा मागवून, आणि जर असेल तर 'येथे ही आपत्ती आहे' असा निश्चय करून ते शमवले जाते. तेथे संमुखविनयाचे लक्षण पूर्वोक्त पद्धतीचेच असते.

---

Yadā pana khīṇāsavassa bhikkhuno amūlikāya sīlavipattiyā anuddhaṃsitassa sativinayaṃ yācamānassa saṅgho ñatticatutthena kammena sativinayaṃ deti, tadā sammukhāvinayena ca sativinayena ca vūpasantaṃ hoti. Dinne pana sativinaye puna tasmiṃ puggale kassaci anuvādo na ruhati. Yadā ummattako bhikkhu ummādavasena kate assāmaṇake ajjhācāre ‘‘saratāyasmā evarūpiṃ āpatti’’nti bhikkhūhi codiyamāno ‘‘ummattakena [Pg.201] me, āvuso, etaṃ kataṃ, nāhaṃ taṃ sarāmī’’ti bhaṇantopi bhikkhūhi codiyamānova puna acodanatthāya amūḷhavinayaṃ yācati, saṅgho cassa ñatticatutthena kammena amūḷhavinayaṃ deti. Tadā sammukhāvinayena ca amūḷhavinayena ca vūpasantaṃ hoti. Dinne pana amūḷhavinaye puna tasmiṃ puggale kassaci tappaccayā anuvādo na ruhati. Yadā pana pārājikena vā pārājikasāmantena vā codiyamānassa aññenaññaṃ paṭicarato pāpussannatāya pāpiyassa puggalassa ‘‘sacāyaṃ acchinnamūlo bhavissati, sammā vattitvā osāraṇaṃ labhissati. Sace chinnamūlo, ayamevassa nāsanā bhavissatī’’ti maññamāno saṅgho ñatticatutthena kammena tassapāpiyasikaṃ karoti, tadā sammukhāvinayena ca tassapāpiyasikāya ca vūpasantaṃ hotīti. Evaṃ anuvādādhikaraṇaṃ catūhi samathehi sammati.

पण जेव्हा क्षीणास्रव (अर्हत) भिक्खूवर निराधार शीलविपत्तीचा (शीलभंगाचा) आरोप केला जातो आणि तो 'सतिविनय' (स्मृतिविनय) ची याचना करतो, तेव्हा संघ 'ज्ञत्तिचतुत्थ कम्मा'द्वारे (ज्ञाप्तिचतुर्थ कर्माद्वारे) त्याला सतिविनय प्रदान करतो; तेव्हा ते अधिकरण संमुखाविनय आणि सतिविनय या दोन्हीद्वारे शांत (निवारित) होते. सतिविनय दिला गेल्यानंतर, पुन्हा त्या व्यक्तीवर कोणाचाही आरोप लागू पडत नाही. जेव्हा एखादा उन्मत्त (वेडा) भिक्खू उन्मादाच्या अवस्थेत केलेल्या अश्रामणिक (भिक्खूच्या आचरणास अयोग्य) अपराधाबद्दल इतर भिक्खूंकडून 'आयुष्यानाने अशा प्रकारच्या आपत्तीचे (गुन्ह्याचे) स्मरण करावे' असे चोदिले (विचारले) जात असताना, 'मित्रांनो, मी उन्मत्त असताना हे केले होते, मला त्याचे स्मरण नाही' असे म्हणत असूनही भिक्खूंकडून चोदिला जात असतानाच, पुन्हा चोदना (आरोप) न व्हावी म्हणून 'अमूळ्हविनय' (अमूढविनय) ची याचना करतो, आणि संघ त्याला ज्ञत्तिचतुत्थ कम्माद्वारे अमूळ्हविनय प्रदान करतो. तेव्हा ते अधिकरण संमुखाविनय आणि अमूळ्हविनय या दोन्हीद्वारे शांत होते. अमूळ्हविनय दिला गेल्यानंतर, पुन्हा त्या व्यक्तीवर त्या कारणावरून कोणाचाही आरोप लागू पडत नाही. पण जेव्हा पाराजिकाने किंवा पाराजिकाच्या जवळच्या अपराधाने चोदिला गेलेला (आरोपित), एका गोष्टीवरून दुसऱ्या गोष्टीवर जाणारा (टाळाटाळ करणारा), पापाने ग्रस्त असलेला पापी व्यक्ती 'जर हा मूळ न तुटलेला (अछिन्नमूल) असेल, तर योग्य प्रकारे वर्तन करून पुन्हा संघात प्रवेश मिळवेल. जर मूळ तुटलेला (छिन्नमूल) असेल, तर हाच त्याचा विनाश (संघातून निष्कासन) ठरेल' असा विचार करून संघ ज्ञत्तिचतुत्थ कम्माद्वारे त्याच्यासाठी 'तस्सपापियसिगा' (तस्यपापीयसिका कर्म) करतो, तेव्हा ते संमुखाविनय आणि तस्सपापियसिगा या दोन्हीद्वारे शांत होते. अशा प्रकारे, अनुवादाधिकरण चार समथांद्वारे शांत होते.

---

Āpattādhikaraṇaṃ tīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca tiṇavatthārakena ca. Tassa sammukhāvinayeneva vūpasamo natthi. Yadā pana ekassa vā bhikkhuno santike saṅghagaṇamajjhesu vā bhikkhu lahukaṃ āpattiṃ deseti, tadā āpattādhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca vūpasammati. Tattha sammukhāvinaye tāva yo ca deseti, yassa ca deseti, tesaṃ sammukhībhāvo puggalasammukhato. Sesaṃ vuttanayameva.

आपत्ताधिकरण तीन समथांद्वारे शांत होते - संमुखाविनय, पटिञ्ञातकरण (प्रतिज्ञाकरण) आणि तिणवत्थारक (तृणप्रस्तारक). त्याचे केवळ संमुखाविनयानेच निवारण होत नाही. पण जेव्हा एखादा भिक्खू एका भिक्खूच्या जवळ किंवा संघ अथवा गणाच्या मध्ये हलक्या (लहान) आपत्तीची देशना (कबुली) करतो, तेव्हा आपत्ताधिकरण संमुखाविनय आणि पटिञ्ञातकरण या दोन्हीद्वारे शांत होते. त्यात संमुखाविनयामध्ये जो देशना करतो आणि ज्याच्याजवळ देशना करतो, त्या दोघांची प्रत्यक्ष उपस्थिती ही 'पुग्गलसंमुखता' (पुद्गलसंमुखता) आहे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

---

Puggalassa ca gaṇassa ca desanākāle saṅghasammukhato parihāyati. Yaṃ panettha ‘‘ahaṃ, bhante, itthannāmaṃ āpattiṃ āpanno’’ti ca ‘‘passasī’’ti ca ‘‘āma, passāmī’’ti ca paṭiññātāya ‘‘āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti karaṇaṃ, taṃ paṭiññātakaraṇaṃ nāma. Saṅghādisese parivāsādiyācanā paṭiññā, parivāsādīnaṃ dānaṃ paṭiññātakaraṇaṃ nāma.

व्यक्ती आणि गणाच्या देशनेच्या वेळी संघसंमुखतेचा अभाव असतो. परंतु येथे जे 'भंते, मी अमुक नावाची आपत्ती पत्करली आहे' आणि 'तू ती पाहत आहेस का?' आणि 'होय, मी पाहत आहे' अशी प्रतिज्ञा (कबुली) दिल्यावर 'भविष्यात संयम राख' असे करणे, त्याला 'पटिञ्ञातकरण' म्हणतात. संघादिसेसात परिवास इत्यादींची याचना करणे ही 'प्रतिज्ञा' आहे, आणि परिवास इत्यादी देणे हे 'पटिञ्ञातकरण' आहे.

---

Dvepakkhajātā pana bhaṇḍanakārakā bhikkhū bahuṃ assāmaṇakaṃ ajjhācāraṃ caritvā puna lajjidhamme uppanne ‘‘sace mayaṃ imāhi āpattīhi aññamaññaṃ kāressāma, siyāpi taṃ adhikaraṇaṃ kakkhaḷattāya vāḷattāya saṃvatteyyā’’ti aññamaññaṃ āpattiyā kārāpane dosaṃ disvā yadā bhikkhū tiṇavatthārakakammaṃ karonti, tadā āpattādhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca tiṇavatthārakena ca sammati. Tatra hi yattakā hatthapāsūpagatā ‘‘na metaṃ khamatī’’ti evaṃ diṭṭhāvikammaṃ akatvā ‘‘dukkaṭaṃ kammaṃ puna kātabbaṃ kamma’’nti [Pg.202] na ukkoṭenti, niddampi okkantā honti, sabbesaṃ ṭhapetvā thullavajjañca gihipaṭisaṃyuttañca sabbāpattiyo vuṭṭhahanti. Evaṃ āpattādhikaraṇaṃ tīhi samathehi sammati.

पण जेव्हा दोन पक्षांत विभागलेले भांडखोर भिक्खू अनेक अश्रामणिक अपराध करून, पुन्हा त्यांच्यात लज्जाभाव (लज्जीधर्म) उत्पन्न झाल्यावर, 'जर आपण या आपत्तींबद्दल एकमेकांना प्रायश्चित्त करायला लावले, तर ते अधिकरण अधिक कठोर आणि हिंसक रूप धारण करू शकते' असा एकमेकांना आपत्तीचे प्रायश्चित्त करायला लावण्यातील दोष पाहून जेव्हा भिक्खू 'तिणवत्थारक कम्म' (तृणप्रस्तारक कर्म) करतात, तेव्हा आपत्ताधिकरण संमुखाविनय आणि तिणवत्थारक या दोन्हीद्वारे शांत होते. कारण तेथे जेवढे भिक्खू हस्तपाशामध्ये (जवळ) उपस्थित असतात, ते 'मला हे मान्य नाही' असे आपले मत उघड न करता, 'हे दुष्कृत्य आहे, हे कर्म पुन्हा केले पाहिजे' असे म्हणून वाद उकरून काढत नाहीत, अगदी झोपलेले असले तरीही, मोठे अपराध (थुल्लच्चय) आणि गृहस्थांशी संबंधित अपराध वगळता सर्वांच्या सर्व आपत्तींचे निवारण होते. अशा प्रकारे, आपत्ताधिकरण तीन समथांद्वारे शांत होते.

---

Kiccādhikaraṇaṃ ekena samathena sammati sammukhāvinayeneva. Iti imāni cattāri adhikaraṇāni yathānurūpaṃ imehi sattahi samathehi sammanti. Tena vuttaṃ – ‘‘uppannuppannānaṃ adhikaraṇānaṃ samathāya vūpasamāya sammukhāvinayo dātabbo…pe… tiṇavatthārako’’ti. Sesaṃ sabbattha uttānameva.

किच्चाधिकरण (कृत्याधिकरण) केवळ एकाच समथाने शांत होते - संमुखाविनयानेच. अशा प्रकारे, ही four अधिकरणे योग्यतेनुसार या सात समथांद्वारे शांत होतात. म्हणूनच म्हटले आहे – 'उत्पन्न झालेल्या अधिकरणांच्या शमनासाठी आणि निवारणासाठी संमुखाविनय दिला पाहिजे... पे... तिणवत्थारक'. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे.

---

Adhikaraṇasamathasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अधिकरणसमथसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

---

Vinayavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

विनयवग्गवर्णना समाप्त झाली.

---

Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

अशा प्रकारे, मनोरथपूरणी नावाच्या अंगुत्तरनिकाय-अट्ठकथेतील

---

Sattakanipātavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā samattā.

सत्तकनिपातवर्णनेची अनुत्तानत्थदीपनी (स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.