বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি


1

. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. সেই ভগবান, অরহৎ, সম্যকসম্বুদ্ধকে নমস্কার।


Aṅguttaranikāye

অঙ্গুত্তরনিকায়ে


Pañcakanipāta-ṭīkā

পঞ্চকনিপাত-টীকা


1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

১. প্রথম পণ্নাসক


1. Sekhabalavaggo

১. শেখবলবর্গ


1. Saṃkhittasuttavaṇṇanā

১. সংক্ষিপ্তসূত্র বর্ণনা


1. Pañcakanipātassa [Pg.1] paṭhame kāmaṃ sampayuttadhammesu thirabhāvopi balaṭṭho eva, paṭipakkhehi pana akampanīyattaṃ sātisayaṃ balaṭṭhoti vuttaṃ – ‘‘assaddhiye na kampatī’’ti.

১. পঞ্চকনিপাতের প্রথম সূত্রে অবশ্য সম্প্রযুক্ত ধর্মসমূহে স্থিরভাবও বলের অর্থই বটে, কিন্তু প্রতিপক্ষসমূহ দ্বারা অকম্পনীয়তা (অবিচলতা) অতিশয় বলের অর্থ—এইজন্য বলা হয়েছে—'অশ্রদ্ধায় কম্পিত হয় না'।


Saṃkhittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

সংক্ষিপ্তসূত্র বর্ণনা সমাপ্ত।


2-6. Vitthatasuttādivaṇṇanā

২-৬. বিস্তারিতসূত্রাদির বর্ণনা


2-6. Dutiye hirīyatīti lajjati virajjati. Yasmā hirī pāpajigucchanalakkhaṇā, tasmā ‘‘jigucchatīti attho’’ti vuttaṃ. Ottappatīti utrasati. Pāputrāsalakkhaṇañhi ottappaṃ.

২-৬. দ্বিতীয় সূত্রে—'হিরীয়তি' (লজ্জা পায়) বলতে লজ্জা বোধ করে ও বিরত হয়। যেহেতু হিরী (পাপের লজ্জা) পাপের প্রতি ঘৃণা প্রকাশ করার লক্ষণযুক্ত, তাই বলা হয়েছে—'ঘৃণা করে—এটাই অর্থ'। 'ওত্তপ্পতি' (ভয় পায়) বলতে ত্রাস বা ভয় পায়। পাপের প্রতি ভয় বা ত্রাসই হলো ওত্তপ্পের (পাপভীতির) লক্ষণ।


Paggahitavīriyoti [Pg.2] saṅkocaṃ anāpannavīriyo. Tenāha ‘‘anosakkitamānaso’’ti. Pahānatthāyāti samucchinnatthāya. Kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadā nāma samadhigamo evāti āha ‘‘paṭilābhatthāyā’’ti.

'পগ্গহিতবীরিয়ো' (প্রগৃহীতবীর্য) বলতে সঙ্কোচহীন বীর্য বা প্রচেষ্টা। এইজন্য বলা হয়েছে—'অনবসন্ন চিত্তে' (পিছু হটে না এমন চিত্তে)। 'প্রহাণার্থ' বলতে সমুৎচ্ছেদের (সম্পূর্ণ উচ্ছেদের) জন্য। কুশল ধর্মসমূহের উপসম্পদা বা লাভই হলো সমধিগম (প্রাপ্তি), তাই বলা হয়েছে—'লাভের জন্য'।


Gatiatthā dhātusaddā buddhiatthā hontīti āha ‘‘udayañca vayañca paṭivijjhituṃ samatthāyā’’ti. Missakanayenāyaṃ desanā gatāti āha ‘‘vikkhambhanavasena ca samucchedavasena cā’’ti. Tenāha ‘‘vipassanāpaññāya ceva maggapaññāya cā’’ti. Vipassanāpaññāya vikkhambhanakiriyato sā ca kho padesikāti nippadesikaṃ katvā dassetuṃ ‘‘maggapaññāya paṭilābhasaṃvattanato’’ti vuttaṃ. Dukkhakkhayagāminibhāvepi eseva nayo. Sammāti yāthāvato. Akuppadhammatāya hi maggapaññāya khepitaṃ khepitameva, nāssa puna khepanakiccaṃ atthīti upāyena ñāyena sā pavattatīti āha ‘‘hetunā nayenā’’ti. Tatiyādīsu natthi vattabbaṃ.

গতি-অর্থক ধাতুর শব্দসমূহ বুদ্ধি-অর্থক (জ্ঞান-অর্থক) হয়ে থাকে, তাই বলা হয়েছে—'উদয় ও ব্যয় ভেদ করতে (অনুধাবন করতে) সমর্থ হওয়ার জন্য'। এই দেশনাটি মিশ্রিত পদ্ধতিতে অগ্রসর হয়েছে, তাই বলা হয়েছে—'বিক্ষম্ভন (দমন) এবং সমুৎচ্ছেদ (উচ্ছেদ) বশে'। এইজন্য বলা হয়েছে—'বিপাসনা প্রজ্ঞা এবং মার্গ প্রজ্ঞা উভয়ের দ্বারাই'। বিপাসনা প্রজ্ঞার দমন ক্রিয়া থাকার কারণে তা আংশিক (প্রাদেশিক); তাকে অখণ্ড বা পূর্ণাঙ্গরূপে দেখানোর জন্য বলা হয়েছে—'মার্গ প্রজ্ঞার লাভ সাধনের জন্য'। দুঃখক্ষয়গামিনী ভাবের ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম প্রযোজ্য। 'সম্মা' (সম্যক) বলতে যথাযথভাবে। অকুপ্পধর্মী (অক্ষোভ্য) হওয়ার কারণে মার্গ প্রজ্ঞা দ্বারা যা ক্ষয়প্রাপ্ত হয়েছে তা ক্ষয়প্রাপ্তই হয়েছে, তার পুনরায় ক্ষয়ের কোনো প্রয়োজন নেই; তা উপায় ও ন্যায়ের (যুক্তির) মাধ্যমে প্রবর্তিত হয় বলে বলা হয়েছে—'হেতু ও নিয়মের দ্বারা'। তৃতীয় আদি সূত্রসমূহে নতুন কিছু বলার নেই।


Vitthatasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

বিস্তারিতসূত্রাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


7. Kāmasuttavaṇṇanā

৭. কামসূত্র বর্ণনা


7. Sattame asanti lūnanti tenāti asitaṃ, dāttaṃ. Vividhā ābhañjanti bhāraṃ olambenti tenāti byābhaṅgī, vidhaṃ. Kulaputtoti ettha duvidho kulaputto jātikulaputto, ācārakulaputto ca. Tattha ‘‘tena kho pana samayena raṭṭhapālo nāma kulaputto tasmiṃyeva thullakoṭṭhike aggakulikassa putto’’ti (ma. ni. 2.294) evaṃ āgato uccakulappasuto jātikulaputto nāma. ‘‘Ye te kulaputtā saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā’’ti (ma. ni. 1.34) evaṃ āgatā pana yattha katthaci kule pasutāpi ācārasampannā ācārakulaputto nāma. Idha pana ācārakulaputto adhippeto. Tenāha ‘‘kulaputtoti ācārakulaputto’’ti. Yuttanti anucchavikaṃ, evaṃ vattabbataṃ arahatīti attho. Sesamettha uttānameva.

৭. সপ্তম সূত্রে—যার দ্বারা কর্তন করা হয় তা হলো 'অসিত', অর্থাৎ কাস্তে (দা)। যার দ্বারা বিভিন্নভাবে ভার বহন বা ঝুলিয়ে রাখা হয় তা হলো 'ব্যভঙ্গী', অর্থাৎ বাঁক (ভার বহনের বাঁশ)। 'কুলপুত্র' বলতে এখানে দুই প্রকার কুলপুত্র বোঝায়: জাতিকুলপুত্র এবং আচারকুলপুত্র। তন্মধ্যে, 'সেই সময় থুল্লকোষ্ঠিক নগরে শ্রেষ্ঠীপুত্র রট্ঠপাল নামক কুলপুত্র...' (ম. নি. ২.২৯৪)—এভাবে উচ্চ কুলে জন্মগ্রহণকারীকে 'জাতিকুলপুত্র' বলা হয়। কিন্তু 'যেসব কুলপুত্র শ্রদ্ধাসহকারে গৃহ থেকে গৃহহীন প্রব্রজ্যা গ্রহণ করেছেন...' (ম. নি. ১.৩৪)—এভাবে যেকোনো কুলে জন্মগ্রহণ করলেও সদাচারসম্পন্ন ব্যক্তিকে 'আচারকুলপুত্র' বলা হয়। এখানে কিন্তু আচারকুলপুত্রই অভিপ্রেত। তাই বলা হয়েছে—'কুলপুত্র বলতে আচারকুলপুত্র'। 'যুক্ত' বলতে উপযুক্ত, অর্থাৎ এভাবে বলার যোগ্য—এটাই অর্থ। অবশিষ্ট অংশ এখানে স্পষ্ট।


Kāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

কামসূত্র বর্ণনা সমাপ্ত।


8. Cavanasuttavaṇṇanā

৮. চবনসূত্র বর্ণনা


8. Aṭṭhame [Pg.3] saddhāyāti iminā adhigamasaddhā dassitā. Catubbidhā hi saddhā – āgamanīyasaddhā, adhigamasaddhā, pasādasaddhā, okappanasaddhāti. Tattha āgamanīyasaddhā sabbaññubodhisattānaṃ pavattā hoti. Āgamanīyappaṭipadāya āgatā hi saddhā sātisayā mahābodhisattānaṃ paropadesena vinā saddheyyavatthuṃ aviparītato gahetvā adhimuccanato. Saccappaṭivedhato āgatasaddhā adhigamasaddhā suppabuddhādīnaṃ viya. ‘‘Sammāsambuddho bhagavā’’tiādinā buddhādīsu uppajjanakappasādo pasādasaddhā mahākappinarājādīnaṃ viya. ‘‘Evameta’’nti okkanditvā pakkhanditvā saddahanavasena kappanaṃ okappanaṃ, tadeva saddhāti okappanasaddhā. Tattha pasādasaddhā paraneyyarūpā hoti, savanamattenapi pasīdanato. Okappanasaddhā saddheyyaṃ vatthuṃ ogāhitvā anupavisitvā ‘‘evameta’’nti paccakkhaṃ karontī viya pavattati.

৮. অষ্টম সূত্রে—'শ্রদ্ধা দ্বারা' এর মাধ্যমে অধিগম-শ্রদ্ধা (প্রাপ্তির শ্রদ্ধা) দেখানো হয়েছে। শ্রদ্ধা চার প্রকার—আগমণীয়-শ্রদ্ধা, অধিগম-শ্রদ্ধা, প্রসাদ-শ্রদ্ধা এবং ওকপ্পন-শ্রদ্ধা (দৃঢ় বিশ্বাস)। তন্মধ্যে, সর্বজ্ঞ বোধিসত্ত্বদের ক্ষেত্রে আগমণীয়-শ্রদ্ধা প্রবর্তিত হয়। কারণ, অন্যের উপদেশ ছাড়াই শ্রদ্ধেয় বস্তুকে অভ্রান্তভাবে গ্রহণ ও অধিমুক্তি করার কারণে মহাবোধিসত্ত্বদের আগমণীয় প্রতিপদায় আগত শ্রদ্ধা অতিশয় শ্রেষ্ঠ। সত্য অনুধাবন (আর্যসত্য উপলব্ধি) থেকে আগত শ্রদ্ধা হলো অধিগম-শ্রদ্ধা, যেমন সুপ্রবুদ্ধ প্রভৃতির ক্ষেত্রে। 'ভগবান সম্যকসম্বুদ্ধ...' ইত্যাদি বাক্যের মাধ্যমে বুদ্ধ প্রভৃতির প্রতি যে প্রসন্নতা বা ভক্তি উৎপন্ন হয়, তা হলো প্রসাদ-শ্রদ্ধা, যেমন মহারাজ মহাকপ্পিন প্রভৃতির ক্ষেত্রে। 'এটি এমনই'—এভাবে অবগাহন ও আপ্লুত হয়ে বিশ্বাসের মাধ্যমে যে ধারণা বা প্রত্যয় জন্মে তা হলো ওকপ্পন, আর সেই বিশ্বাসই হলো ওকপ্পন-শ্রদ্ধা। তন্মধ্যে, প্রসাদ-শ্রদ্ধা পরনেয়-রূপ (অন্যের দ্বারা চালিত হওয়ার মতো) হয়, কারণ কেবল শ্রবণের মাধ্যমেই তা প্রসন্নতা লাভ করে। ওকপ্পন-শ্রদ্ধা শ্রদ্ধেয় বস্তুতে অবগাহন ও প্রবেশ করে 'এটি এমনই'—এভাবে প্রত্যক্ষ করার মতো প্রবর্তিত হয়।


Cavanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

চবনসূত্র বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Paṭhamaagāravasuttavaṇṇanā

৯. প্রথম অগারবসূত্র বর্ণনা


9. Navame appatissayoti appatissavo va-kārassa ya-kāraṃ katvā niddeso. Garunā kismiñci vutto gāravavasena patissavanaṃ, patissavo, patissavabhūtaṃ, taṃsabhāvañca yaṃ kiñci gāravaṃ. Natthi etasmiṃ patissavoti appatissavo, gāravavirahito. Tenāha ‘‘ajeṭṭhako anīcavuttī’’ti.

৯. নবম সূত্রে—'অপ্পতিস্সয়ো' (অপ্রতিশ্রয়) হলো 'অপ্পতিস্সবো' (অপ্রতিশ্রব), যেখানে 'ব'-কারের স্থানে 'য'-কার করে নির্দেশ করা হয়েছে। গুরুজন কর্তৃক কোনো বিষয়ে কিছু বলা হলে গৌরববশে যে উত্তর দেওয়া বা সম্মতি জ্ঞাপন করা হয়, তা হলো প্রতিশ্রবণ, প্রতিশ্রব, প্রতিশ্রবভূত এবং সেই স্বভাবযুক্ত যেকোনো গৌরব। যার মধ্যে এই প্রতিশ্রব বা গৌরব নেই, সে হলো 'অপ্পতিস্সবো' (অপ্রতিশ্রব), অর্থাৎ গৌরবহীন। এইজন্য বলা হয়েছে—'জ্যেষ্ঠহীন (কাউকে জ্যেষ্ঠ বলে মান্য করে না এমন) এবং অনম্র স্বভাবের'।


Paṭhamaagāravasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রথম অগারবসূত্র বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Dutiyaagāravasuttavaṇṇanā

১০. দ্বিতীয় অগারবসূত্র বর্ণনা


10. Dasame vuddhintiādīsu sīlena vuddhiṃ, maggena viruḷhiṃ, nibbānena vepullaṃ. Sīlasamādhīhi vā vuddhiṃ, vipassanāmaggehi viruḷhiṃ, phalanibbānehi vepullaṃ. Ettha ca yassa catubbidhaṃ sīlaṃ akhaṇḍādibhāvappavattiyā suparisuddhaṃ visesabhāgiyattā appakasireneva maggaphalāvahaṃ saṅgharakkhitattherassa viya, so tādisena sīlena imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ [Pg.4] āpajjissati. Tena vuttaṃ – ‘‘sīlena vuddhi’’nti. Yassa pana ariyamaggo uppanno, so virūḷhamūlo viya pādapo suppatiṭṭhitattā sāsane virūḷhiṃ āpanno nāma hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘maggena virūḷhi’’nti. Yo sabbakilesanibbānappatto, so arahā sīlādidhammakkhandhapāripūriyā sati vepullappatto hoti. Tena vuttaṃ ‘‘nibbānena vepulla’’nti. Dutiyavikappe attho vuttanayānusārena veditabbo.

১০. দশম সূত্রে—'বৃদ্ধি' ইত্যাদিতে শীল দ্বারা বৃদ্ধি, মার্গ দ্বারা বিরূঢ়ি (বিকাশ), এবং নির্বাণ দ্বারা বৈপুল্য (পূর্ণতা)। অথবা শীল ও সমাধি দ্বারা বৃদ্ধি, বিপাসনা ও মার্গ দ্বারা বিরূঢ়ি, এবং ফল ও নির্বাণ দ্বারা বৈপুল্য। আর এখানে যার চতুর্বিধ শীল অখণ্ডত্বাদি ভাবের প্রবর্তনে অতিশয় পরিশুদ্ধ এবং বিশেষভাগীয় হওয়ার কারণে স্থবির সঙ্ঘরক্ষিতের মতো অনায়াসেই মার্গফল বহন করে আনে, সে এই প্রকার শীল দ্বারা এই ধর্মবিনয়ে বৃদ্ধি লাভ করবে। এইজন্য বলা হয়েছে—'শীল দ্বারা বৃদ্ধি'। কিন্তু যার আর্যমার্গ উৎপন্ন হয়েছে, সে সুপ্রতিষ্ঠিত হওয়ার কারণে শিকড় গজানো বৃক্ষের মতো শাসনে বিরূঢ়ি (বিকাশ) প্রাপ্ত হয়েছে বলে গণ্য হয়। এইজন্য বলা হয়েছে—'মার্গ দ্বারা বিরূঢ়ি'। যিনি সর্বক্লেশ নির্বাণপ্রাপ্ত হয়েছেন, সেই অরহৎ শীলাদি ধর্মস্কন্ধের পরিপূর্তির মাধ্যমে বৈপুল্য (পূর্ণতা) প্রাপ্ত হন। এইজন্য বলা হয়েছে—'নির্বাণ দ্বারা বৈপুল্য'। দ্বিতীয় বিকল্পের অর্থও উক্ত নিয়মানুসারে বুঝতে হবে।


Dutiyaagāravasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

দ্বিতীয় অগারবসূত্র বর্ণনা সমাপ্ত।


Sekhabalavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

শেখবলবর্গ বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Balavaggo

২. বলবর্গ


1. Ananussutasuttavaṇṇanā

১. অননুস্সুতসূত্র বর্ণনা


11. Dutiyassa paṭhame abhijānitvāti abhivisiṭṭhena ñāṇena jānitvā. Aṭṭhahi kāraṇehi tathāgatassāti ‘‘tathā āgatoti tathāgato. Tathā gatoti tathāgato. Tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato. Tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato. Tathadassitāya tathāgato. Tathāvāditāya tathāgato. Tathākāritāya tathāgato. Abhibhavanaṭṭhena tathāgato’’ti evaṃ vuttehi aṭṭhahi kāraṇehi. Usabhassa idanti āsabhaṃ, seṭṭhaṭṭhānaṃ. Tenāha ‘‘āsabhaṃ ṭhānanti seṭṭhaṭṭhāna’’nti. Parato dassitabalayogena ‘‘dasabaloha’’nti abhītanādaṃ nadati. Brahmacakkanti ettha seṭṭhapariyāyo. Brahmasaddoti āha ‘‘seṭṭhacakka’’nti. Cakkañcetaṃ dhammacakkaṃ adhippetaṃ.

১১. দ্বিতীয় বর্গের প্রথম সূত্রে—'অভিজানিত্বা' (অভিজ্ঞাত হয়ে) বলতে অতি-বিশিষ্ট জ্ঞানের দ্বারা জেনে। আটটি কারণে তথাগতের—'তথাগত' বলা হয়েছে এই আটটি কারণে: 'যিনি তথা (যথাযথভাবে) এসেছেন তিনি তথাগত। যিনি তথা (যথাযথভাবে) গিয়েছেন তিনি তথাগত। যিনি তথা-লক্ষণ প্রাপ্ত হয়েছেন তিনি তথাগত। যিনি তথা-ধর্মসমূহকে যথাযথভাবে অভিসম্বুদ্ধ (উপলব্ধি) করেছেন তিনি তথাগত। তথা-দর্শিতার কারণে তথাগত। তথা-বাদিতার (সত্যবাদিতার) কারণে তথাগত। তথা-কারিতার (কথানুযায়ী কাজ করার) কারণে তথাগত। অভিভবন-অর্থে (সবকিছুকে জয় করার অর্থে) তথাগত।' বৃষভের যা তা হলো 'আসভ', অর্থাৎ শ্রেষ্ঠ স্থান। এইজন্য বলা হয়েছে—'আসভ স্থান বলতে শ্রেষ্ঠ স্থান'। পরবর্তীতে প্রদর্শিত বলের সংযোগে 'আমি দশবলধারী'—এভাবে অভয়নাদ (সিংহনাদ) করেন। 'ব্রহ্মচক্র' বলতে এখানে শ্রেষ্ঠের পর্যায়বাচক। 'ব্রহ্ম' শব্দের কারণে বলা হয়েছে—'শ্রেষ্ঠ চক্র'। আর এই চক্র বলতে ধর্মচক্রই অভিপ্রেত।


Ananussutasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

অননুস্সুতসূত্র বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Saṃkhittasuttavaṇṇanā

৩. সংक्षिप्तসূত্র বর্ণনা


13. Tatiye kāmaṃ sampayuttadhammesu thirabhāvopi balaṭṭho eva, paṭipakkhehi pana akampanīyattaṃ sātisayaṃ balaṭṭhoti vuttaṃ ‘‘muṭṭhassacce na kampatī’’ti.

১৩. তৃতীয় সূত্রে—অবশ্য সম্প্রযুক্ত ধর্মসমূহে স্থিরভাবও বলের অর্থই বটে, কিন্তু প্রতিপক্ষসমূহ দ্বারা অকম্পনীয়তা (অবিচলতা) অতিশয় বলের অর্থ—এইজন্য বলা হয়েছে—'মুঠসচ্চ (স্মৃতিহীনতা বা প্রমাদ) দ্বারা কম্পিত হয় না'।


Saṃkhittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

সংक्षिप्तসূত্র বর্ণনা সমাপ্ত।


4. Vitthatasuttavaṇṇanā

৪. বিস্তারিতসূত্র বর্ণনা


14. Catutthe [Pg.5] satinepakkenāti satiyā nepakkena, tikkhavisadasūrabhāvenāti attho. Aṭṭhakathāyaṃ pana nepakkaṃ nāma paññāti adhippāyena ‘‘nepakkaṃ vuccati paññā’’ti vuttaṃ. Evaṃ sati añño niddiṭṭho nāma hoti. Satimāti ca iminā savisesā sati gahitāti paratopi ‘‘cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritā’’ti satikiccameva niddiṭṭhaṃ, na paññākiccaṃ, tasmā satinepakkenāti satiyā nepakkabhāvenāti sakkā viññātuṃ labbhateva. Paccayavisesavasena aññadhammanirapekkho satiyā balavabhāvo. Tathā hi ñāṇavippayuttacittenapi sajjhāyanasammasanāni sambhavanti.

১৪. চতুর্থ সূত্রে—'সতিনেপক্কেন' (স্মৃতি-নৈপক্যের দ্বারা) বলতে স্মৃতির নৈপক্যের দ্বারা, অর্থাৎ তীক্ষ্ণ, বিশদ ও বীরত্বপূর্ণ ভাবের দ্বারা—এটাই অর্থ। কিন্তু অট্ঠকথায় 'নৈপক্য' বলতে প্রজ্ঞাকে বোঝানোর উদ্দেশ্যে বলা হয়েছে—'নৈপক্যকে প্রজ্ঞা বলা হয়'। যদি তাই হয়, তবে অন্য একটি ধর্মকে নির্দেশ করা হয়। আর 'সতিমা' (স্মৃতিমান) এর দ্বারা বিশেষ স্মৃতিকে গ্রহণ করা হয়েছে; পরবর্তীতেও 'দীর্ঘকাল পূর্বে কৃত এবং দীর্ঘকাল পূর্বে ভাষিত বিষয় স্মরণ ও অনুস্মরণকারী'—এভাবে কেবল স্মৃতির কার্যই নির্দেশ করা হয়েছে, প্রজ্ঞার কার্য নয়। অতএব, 'সতিনেপক্কেন' বলতে স্মৃতির নৈপক্যভাবের দ্বারা—এরূপ বোঝা সম্ভব। প্রত্যয়-বিশেষের কারণে অন্য ধর্মের নিরপেক্ষ হয়ে স্মৃতির বলবান ভাব প্রকাশ পায়। কারণ, জ্ঞান-বিপ্রযুক্ত চিত্তের দ্বারাও সজ্ঝায় (আবৃত্তি) ও সম্মসন (মনন) সম্ভব হতে পারে।


Cirakatampīti attanā vā parena vā kāyena cirakataṃ cetiyaṅgaṇavattādimahāvattappaṭipattipūraṇaṃ. Cirabhāsitampīti attanā vā parena vā vācāya cirabhāsitaṃ sakkaccaṃ uddisanauddisāpanadhammāsāraṇadhammadesanāupanisinnakaparikathāanumodanīyādivasena pavattitaṃ vacīkammaṃ. Saritā anussaritāti tasmiṃ kāyena cirakate kāyo nāma kāyaviññatti, cirabhāsite vācā nāma vacīviññatti, tadubhayampi rūpaṃ, taṃsamuṭṭhāpakā cittacetasikā arūpaṃ. Iti ime rūpārūpadhammā evaṃ uppajjitvā evaṃ niruddhāti sarati ceva anussarati ca, satisambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpetīti attho. Bojjhaṅgasamuṭṭhāpikā hi sati idha adhippetā. Tāya satiyā esa sakiṃ saraṇena saritā, punappunaṃ saraṇena anussaritāti veditabbā.

'চিরকৃত' বলতে নিজের দ্বারা বা অন্যের দ্বারা কায়িকভাবে দীর্ঘকাল পূর্বে কৃত চেতিয়াঙ্গন-ব্রত (চৈতী প্রাঙ্গণের কর্তব্য) ইত্যাদি মহাব্রত ও প্রতিপত্তি পূরণ করা। 'চিরভাষিত' বলতে নিজের দ্বারা বা অন্যের দ্বারা বাচনিকভাবে দীর্ঘকাল পূর্বে সশ্রদ্ধ আবৃত্তি, আবৃত্তি করানো, ধর্মালোচনা, ধর্মদেশনা, উপনিষন্ন-পরিকথা (ঘনিষ্ঠ আলোচনা) ও অনুমোদন ইত্যাদির মাধ্যমে প্রবর্তিত বাচনিক কর্ম। 'স্মরণ ও অনুস্মরণকারী' বলতে—সেই কায়িকভাবে দীর্ঘকাল পূর্বে কৃত কর্মে কায় বলতে কায়বিজ্ঞপ্তি, এবং চিরভাষিত কর্মে বাক্য বলতে বাক্যবিজ্ঞপ্তি; এই উভয়ই হলো রূপ, এবং তাদের সমুত্থাপক চিত্ত ও চৈতসিকসমূহ হলো অরূপ। এভাবে এই রূপ ও অরূপ ধর্মসমূহ এভাবে উৎপন্ন হয়ে এভাবে নিরুদ্ধ হয়েছে—তা স্মরণ করে এবং অনুস্মরণ করে, অর্থাৎ স্মৃতিসম্বোধ্যঙ্গ সমুত্থাপিত করে—এটাই অর্থ। কারণ, সম্বোধ্যঙ্গ-সমুত্থাপিকা স্মৃতিই এখানে অভিপ্রেত। সেই স্মৃতির দ্বারা একবার স্মরণের মাধ্যমে সে 'স্মরণকারী' এবং বারবার স্মরণের মাধ্যমে সে 'অনুস্মরণকারী' বলে জ্ঞাত হতে হবে।


Vitthatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

বিস্তারিতসূত্র বর্ণনা সমাপ্ত।


5-10. Daṭṭhabbasuttādivaṇṇanā

৫-১০. দট্ঠব্বসূত্রাদির বর্ণনা


15-20. Pañcame savisayasmiṃyevāti attano attano visaye eva. Lokiyalokuttaradhamme kathetunti lokiyadhamme lokuttaradhamme ca tena tena pavattivisesena kathetuṃ. Catūsu sotāpattiyaṅgesūti sappurisasaṃsevo saddhammassavanaṃ yonisomanasikāro dhammānudhammappaṭipattīti imesu catūsu sotāpattimaggakāraṇesu. Kāmañca tesu satiādayopi dhammā icchitabbāva tehi vinā tesaṃ asambhavato[Pg.6], tathāpi cettha saddhā visesato kiccakārīti veditabbā. Saddho eva hi sappurise payirupāsati, saddhammaṃ suṇāti, yoniso ca aniccādito manasi karoti, ariyamaggassa ca anudhammaṃ paṭipajjati, tasmā vuttaṃ ‘‘ettha saddhābalaṃ daṭṭhabba’’nti. Iminā nayena sesabalesupi attho daṭṭhabbo.

১৫-২০. পঞ্চম সূত্রে—'সবিষয়েষু এব' (স্বীয় বিষয়েই) বলতে নিজের নিজের বিষয়েই। 'লৌকিক ও লোকোত্তর ধর্মসমূহ বর্ণনা করতে' বলতে লৌকিক ধর্ম ও লোকোত্তর ধর্মসমূহে সেই সেই প্রবৃত্তি-বিশেষের দ্বারা বর্ণনা করতে। 'চারটি শ্রোত্যাপত্তি-অঙ্গে' বলতে শ্রোত্যাপত্তি-মার্গের এই চারটি কারণে: সৎপুরুষ-সেবা, সদ্ধর্ম-শ্রবণ, যোনিসো-মনসি কার (যথাযথ মনন) এবং ধর্মানুধর্ম-প্রতিপত্তি (ধর্মের অনুগামী আচরণ)। যদিও সেগুলোতে স্মৃতি ইত্যাদি ধর্মসমূহও আকাঙ্ক্ষিত, কারণ সেগুলো ছাড়া এগুলোর উৎপত্তি অসম্ভব, তবুও এখানে শ্রদ্ধাই বিশেষভাবে কার্যকারী বলে জ্ঞাত হতে হবে। কারণ, শ্রদ্ধাবান ব্যক্তিই সৎপুরুষের সেবা করে, সদ্ধর্ম শ্রবণ করে, অনিত্যাদি রূপে যথাযথ মনন করে এবং আর্যমার্গের অনুগামী ধর্ম প্রতিপালন করে; এইজন্য বলা হয়েছে—'এখানে শ্রদ্ধাবল দ্রষ্টব্য'। এই নিয়মে অবশিষ্ট বলসমূহের ক্ষেত্রেও অর্থ বুঝতে হবে।


Catūsu sammappadhānesūti catubbidhasammappadhānabhāvanāya. Catūsu satipaṭṭhānesūtiādīsupi eseva nayo. Ettha ca sotāpattiaṅgesu saddhā viya, sammappadhānabhāvanāya vīriyaṃ viya ca satipaṭṭhānabhāvanāya yasmā ‘‘vineyya loke abhijjhādomanassa’’nti (dī. ni. 2.373; ma. ni. 1.106) vacanato pubbabhāge kiccato sati adhikā icchitabbā, evaṃ samādhikammikassa samādhi, ‘‘ariyasaccabhāvanā paññābhāvanā’’ti katvā tattha paññā pubbabhāge adhikā icchitabbāti pākaṭoyamattho. Adhigamakkhaṇe pana samādhipaññānaṃ viya sabbesampi balānaṃ saddhādīnaṃ samatāva icchitabbā. Tathā hi ‘‘ettha saddhābala’’ntiādinā tattha tattha etthaggahaṇaṃ kataṃ.

“চারটি সম্যকপ্রধানের ক্ষেত্রে” বলতে চার প্রকার সম্যকপ্রধানের ভাবনাকে বোঝায়। “চারটি স্মৃতিপ্রস্থানের ক্ষেত্রে” ইত্যাদির ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম প্রযোজ্য। এখানে, যেমন শ্রোতাপত্তি-অঙ্গে শ্রদ্ধার প্রাধান্য এবং সম্যকপ্রধান ভাবনায় বীর্যের প্রাধান্য থাকে, তেমনি স্মৃতিপ্রস্থান ভাবনায় “লোকে অভিধ্যা ও দৌর্মনস্য দূর করে” (দী. নি. ২.৩৭৩; ম. নি. ১.১০৬) এই বচন অনুসারে পূর্বভাগে (প্রাথমিক অবস্থায়) কার্যকারিতার দিক থেকে স্মৃতির আধিক্য আকাঙ্ক্ষিত। একইভাবে, সমাধি-সাধকের ক্ষেত্রে সমাধি এবং “আর্যসত্য ভাবনা হলো প্রজ্ঞা ভাবনা” - এভাবে সেখানে পূর্বভাগে প্রজ্ঞার আধিক্য আকাঙ্ক্ষিত, এই অর্থটি স্পষ্ট। কিন্তু অধিগম-ক্ষণে (প্রাপ্তির মুহূর্তে) সমাধি ও প্রজ্ঞার মতো শ্রদ্ধা আদি সমস্ত বলেরই সমতা আকাঙ্ক্ষিত। সেই কারণেই “এখানে শ্রদ্ধাবল” ইত্যাদি বাক্যের মাধ্যমে সেখানে সেখানে “এখানে” (ettha) শব্দটি গ্রহণ করা হয়েছে।


Idāni saddhādīnaṃ tattha tattha atirekakiccataṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Tatridaṃ upamā saṃsandanaṃ – rājapañcamasahāyā viya vimuttiparipācakāni pañca balāni. Nesaṃ kīḷanatthaṃ ekajjhaṃ vīthiotaraṇaṃ viya balānaṃ ekajjhaṃ vipassanāvīthiotaraṇaṃ, sahāyesu paṭhamādīnaṃ yathāsakaṃ geheva vicāraṇā viya saddhādīnaṃ sotāpattiaṅgādīni patvā pubbaṅgamatā. Sahāyesu itaresaṃ tattha tattha tuṇhībhāvo viya sesabalānaṃ tattha tattha tadanvayatā, tassa pubbaṅgamassa balassa kiccānugatā. Na hi tadā tesaṃ sasambhārapathavīādīsu āpādīnaṃ viya kiccaṃ pākaṭaṃ hoti, saddhādīnaṃyeva pana kiccaṃ vibhūtaṃ hutvā tiṭṭhati puretaraṃ tathāpaccayehi cittasantānassa abhisaṅkhatattā. Ettha ca vipassanākammikassa bhāvanā visesato paññuttarāti dassanatthaṃ rājānaṃ nidassanaṃ katvā paññindriyaṃ vuttaṃ. Chaṭṭhādīni suviññeyyāni.

এখন, সেখানে সেখানে শ্রদ্ধা আদির অতিরিক্ত কার্যকারিতা উপমার মাধ্যমে স্পষ্ট করার জন্য “যেমন...” ইত্যাদি বলা হয়েছে। এখানে উপমার তুলনাটি নিম্নরূপ— রাজাসহ পাঁচজন বন্ধুর মতো বিমুক্তি পরিপক্ককারী পাঁচটি বল। তাদের ক্রীড়ার উদ্দেশ্যে একত্রে রাজপথে নামার মতো বলসমূহের একত্রে বিপশ্যনা-বীথিতে অবতরণ। বন্ধুদের মধ্যে প্রথম আদি বন্ধুদের নিজ নিজ গৃহেই বিচরণ করার মতো শ্রদ্ধা আদির শ্রোতাপত্তি-অঙ্গাদিতে পৌঁছে অগ্রগামিতা লাভ করা। বন্ধুদের মধ্যে অন্যদের সেখানে সেখানে নীরব থাকার মতো অবশিষ্ট বলসমূহের সেখানে সেখানে সেই অগ্রগামী বলের কার্যের অনুগামী হওয়া। কারণ তখন তাদের (অবশিষ্ট বলগুলোর) কার্য উপাদানভূত পৃথিবী আদিতে জল আদির কার্যের মতো স্পষ্ট হয় না, বরং শ্রদ্ধা আদির কার্যই বিশেষভাবে প্রকট হয়ে থাকে, কারণ পূর্ববর্তী অনুরূপ প্রত্যয়সমূহের দ্বারা চিত্তসন্তান সংস্কৃত (প্রভাবিত) হয়। আর এখানে বিপশ্যনা-সাধকের ভাবনা বিশেষভাবে প্রজ্ঞা-প্রধান—এটি দেখানোর জন্য রাজাকে দৃষ্টান্ত করে প্রজ্ঞেন্দ্রিয়ের কথা বলা হয়েছে। ষষ্ঠ আদি বিষয়গুলো সহজেই বোধগম্য।


Daṭṭhabbasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

দষ্টব্যসূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত হলো।


Balavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

বলবর্গ বর্ণনা সমাপ্ত হলো।


3. Pañcaṅgikavaggo

৩. পঞ্চাঙ্গিক বর্গ


1-2. Paṭhamaagāravasuttādivaṇṇanā

১-২. প্রথম অগারবসূত্র ইত্যাদির বর্ণনা


21-22. Tatiyassa [Pg.7] paṭhame ābhisamācārikanti abhisamācāre uttamasamācāre bhavaṃ. Kiṃ pana tanti āha ‘‘vattavasena paññattasīla’’nti. Sesaṃ suviññeyyameva. Dutiye natthi vattabbaṃ.

২১-২২. তৃতীয় বর্গের প্রথম সূত্রে “আভিসমাচারিক” বলতে অভিসমাচার বা উত্তম সমাচারে উৎপন্ন। তা আসলে কী? তা বোঝাতে বলা হয়েছে— “কর্তব্য বা ব্রত পালনের উদ্দেশ্যে প্রজ্ঞাপিত শীল”। অবশিষ্ট অংশ সহজেই বোধগম্য। দ্বিতীয় সূত্রে নতুন করে বলার কিছু নেই।


Paṭhamaagāravasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রথম অগারবসূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত হলো।


3-4. Upakkilesasuttādivaṇṇanā

৩-৪. উপক্লেশসূত্র ইত্যাদির বর্ণনা


23-24. Tatiye na ca pabhāvantanti na ca pabhāsampannaṃ. Pabhijjanasabhāvanti tāpetvā tāḷakajjanapabhaṅguraṃ. Avasesaṃ lohanti vuttāvasesaṃ sajātilohaṃ, vijātilohaṃ, pisācalohaṃ, kittimalohanti evaṃpabhedaṃ sabbampi lohaṃ. Uppajjituṃ appadānenāti ettha nanu lokiyakusalacittassapi suvisuddhassapi uppajjituṃ appadāneneva upakkilesatāti? Saccametaṃ, yasmiṃ pana santāne nīvaraṇāni laddhappatiṭṭhāni, tattha mahaggatakusalassapi asambhavo, pageva lokuttarakusalassa. Parittakusalaṃ pana yathāpaccayaṃ uppajjamānaṃ nīvaraṇehi upahate santāne uppattiyā aparisuddhaṃ hontaṃ upakkiliṭṭhaṃ nāma hoti aparisuddhadīpakapallikavaṭṭitelādisannissayo padīpo viya. Apica nippariyāyato uppajjituṃ appadāneneva tesaṃ upakkilesatāti dassento ‘‘yadaggena hī’’tiādimāha. Ārammaṇe vikkhittappavattivasena cuṇṇavicuṇṇatā veditabbā. Catutthe natthi vattabbaṃ.

২৩-২৪. তৃতীয় সূত্রে “না চ প্রভবন্তং” বলতে প্রভাহীন বা দীপ্তিহীন। “প্রভঞ্জনস্বভাব” বলতে উত্তপ্ত করে আঘাত করলে যা ভেঙে যায় বা ভঙ্গুর। “অবশিষ্ট লোহা” বলতে পূর্বে উল্লিখিত অবশিষ্ট সজাতীয় লোহা, বিজাতীয় লোহা, পিশাচ লোহা, কৃত্রিম লোহা—এভাবে বিভক্ত সব ধরনের লোহা। “উৎপন্ন হতে না দেওয়া” প্রসঙ্গে—এখানে কি লৌকিক কুশল চিত্তেরও অত্যন্ত বিশুদ্ধ হলেও উৎপন্ন হতে না দেওয়াই উপক্লেশতা নয়? হ্যাঁ, এটি সত্য; কিন্তু যে চিত্তসন্তানে নীবরণসমূহ প্রতিষ্ঠিত হয়েছে, সেখানে মহদ্গত কুশল চিত্তেরই উৎপত্তি অসম্ভব, লোকোত্তর কুশল চিত্তের কথা তো বলাই বাহুল্য। আর পরিত্ত (ক্ষুদ্র) কুশল চিত্ত যথাপ্রত্যয়ে উৎপন্ন হলেও, নীবরণ দ্বারা দূষিত চিত্তসন্তানে উৎপন্ন হওয়ার কারণে তা অপবিত্র বা উপক্লিষ্ট (মলিন) হয়; যেমন অপবিত্র প্রদীপ, সলতে ও তেলের আশ্রয়ে জ্বলন্ত প্রদীপ মলিন হয়। তাছাড়া, মুখ্য অর্থে উৎপন্ন হতে না দেওয়াই তাদের উপক্লেশতা—এটি দেখানোর জন্য “যদগ্গেন হি” ইত্যাদি বলা হয়েছে। আলম্বনে বিক্ষিপ্তভাবে প্রবৃত্ত হওয়ার কারণে চূর্ণ-বিচূর্ণতা বুঝতে হবে। quarto সূত্রে নতুন করে বলার কিছু নেই।


Upakkilesasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

উপক্লেশসূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত হলো।


5. Anuggahitasuttavaṇṇanā

৫. অনুগৃহীতসূত্র বর্ণনা


25. Pañcame sammādiṭṭhīti vipassanāsammādiṭṭhītiādinā aṅguttarabhāṇakānaṃ matena ayaṃ atthavaṇṇanā āraddhā, majjhimabhāṇakā panettha aññathā atthaṃ vadanti. Vuttañhetaṃ majjhimaṭṭhakathāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.452) –

২৫. পঞ্চম সূত্রে “सम্যকদৃষ্টি” বলতে বিপশ্যনা-সম্যকদৃষ্টি ইত্যাদি—অঙ্গুত্তর-ভাণকদের মতানুসারে এই অর্থ-বর্ণনা আরম্ভ করা হয়েছে; কিন্তু মধ্যম-ভাণকেরা এখানে অন্যভাবে অর্থ প্রকাশ করেন। মধ্যম-অট্ঠকথাতেও (ম. নি. অট্ঠ. ১.৪৫২) এটি বলা হয়েছে—


‘‘Anuggahitā’’ti [Pg.8] laddhūpakārā. Sammādiṭṭhīti arahattamaggasammādiṭṭhi. Phalakkhaṇe nibbattā cetovimutti phalaṃ assāti cetovimuttiphalā. Tadeva cetovimuttisaṅkhātaṃ phalaṃ ānisaṃso assāti cetovimuttiphalānisaṃsā. Dutiyapadepi eseva nayo. Ettha catutthaphalapaññā paññāvimutti nāma, avasesā dhammā cetovimuttīti veditabbā. ‘‘Sīlānuggahitā’’tiādīsu sīlanti catupārisuddhisīlaṃ. Sutanti sappāyadhammassavanaṃ. Sākacchāti kammaṭṭhāne khalanapakkhalanacchedanakathā. Samathoti vipassanāpādikā aṭṭha samāpattiyo. Vipassanāti sattavidhā anupassanā. Catupārisuddhisīlañhi pūrentassa, sappāyadhammassavanaṃ suṇantassa, kammaṭṭhāne khalanapakkhalanaṃ chindantassa vipassanāpādikāsu aṭṭhasu samāpattīsu kammaṃ karontassa, sattavidhaṃ anupassanaṃ bhāventassa arahattamaggo uppajjitvā phalaṃ deti.

“অনুগৃহীত” বলতে উপকারপ্রাপ্ত। “সম্যকদৃষ্টি” বলতে অর্হত্ত্বমার্গ-সম্যকদৃষ্টি। ফলক্ষণে উৎপন্ন চেতোবিমুক্তি যার ফল, তা হলো “চেতোবিমুক্তিফলা”। সেই চেতোবিমুক্তি নামক ফলই যার আনিশংস (সুফল), তা হলো “চেতোবিমুক্তিফলানিসংসা”। দ্বিতীয় পদের ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। এখানে quarto ফলপ্রজ্ঞা হলো “প্রজ্ঞাবিমুক্তি”, এবং অবশিষ্ট ধর্মসমূহকে “চেতোবিমুক্তি” বলে জানতে হবে। “শীলানugগৃহীত” ইত্যাদিতে “শীল” বলতে চতুপারিশুদ্ধিশীল। “শ্রুত” বলতে অনুকূল ধর্মশ্রবণ। “সাকচ্ছা” (আলোচনা) বলতে কর্মস্থানে (ধ্যানের বিষয়ে) স্খলন ও পতন দূর করার আলোচনা। “শমথ” বলতে বিপশ্যনার ভিত্তিভূত আটটি সমাপত্তি। “বিপশ্যনা” বলতে সপ্তবিধ অনুপশ্যনা। চতুপারিশুদ্ধিশীল পূরণকারী, অনুকূল ধর্মশ্রবণকারী, কর্মস্থানে স্খলন ও পতন দূরকারী, বিপশ্যনার ভিত্তিভূত আটটি সমাপত্তিতে সাধনা বা কর্ম সম্পাদনকারী এবং সপ্তবিধ অনুপশ্যনা ভাবনাকারীর অর্হত্ত্বমার্গ উৎপন্ন হয়ে ফল প্রদান করে।


‘‘Yathā hi madhuraṃ ambapakkaṃ paribhuñjitukāmo ambapotakassa samantā udakakoṭṭhakaṃ thiraṃ katvā bandhati, ghaṭaṃ gahetvā kālena kālaṃ udakaṃ āsiñcati, udakassa anikkhamanatthaṃ mariyādaṃ thiraṃ karoti. Yā hoti samīpe valli vā sukkhadaṇḍako vā kipillikapuṭo vā makkaṭakajālaṃ vā, taṃ apaneti, khaṇittiṃ gahetvā kālena kālaṃ mūlāni parikhaṇati, evamassa appamattassa imāni pañca kāraṇāni karoto so ambo vaḍḍhitvā phalaṃ deti, evaṃ sampadamidaṃ veditabbaṃ. Rukkhassa samantato koṭṭhakabandhanaṃ viya hi sīlaṃ daṭṭhabbaṃ, kālena kālaṃ udakasiñcanaṃ viya dhammassavanaṃ, mariyādāya thirabhāvakaraṇaṃ viya samatho, samīpe valliādīnaṃ haraṇaṃ viya kammaṭṭhāne khalanapakkhalanacchedanaṃ, kālena kālaṃ khaṇittiṃ gahetvā mūlakhaṇanaṃ viya sattannaṃ anupassanānaṃ bhāvanā, tehi pañcahi kāraṇehi anuggahitassa ambarukkhassa madhuraphaladānakālo viya imassa bhikkhuno imehi pañcahi dhammehi anuggahitāya sammādiṭṭhiyā arahattaphaladānaṃ veditabba’’nti.

“যেমন কোনো ব্যক্তি মিষ্টি পাকা আম খেতে ইচ্ছুক হয়ে আম গাছের চারার চারপাশে শক্ত করে জলের জলাধার তৈরি করে বেঁধে দেয়, কলসি নিয়ে সময়ে সময়ে জল ঢালে, জল যাতে বের হয়ে না যায় সেজন্য শক্ত বাঁধ তৈরি করে। কাছে যে লতা, শুকনো ডাল, পিঁপড়ার বাসা বা মাকড়সার জাল থাকে, তা দূর করে এবং কোদাল নিয়ে সময়ে সময়ে শিকড়গুলো খুঁড়ে দেয়; এভাবে অপ্রমত্ত হয়ে এই পাঁচটি কাজ করলে সেই আম গাছ বৃদ্ধি পেয়ে ফল দেয়—এটিকেও ঠিক সেভাবেই বুঝতে হবে। গাছের চারপাশে জলাধার বাঁধার মতো শীলকে দেখতে হবে, সময়ে সময়ে জল ঢালার মতো ধর্মশ্রবণকে, বাঁধ শক্ত করার মতো শমথকে, কাছের লতা আদি দূর করার মতো কর্মস্থানে স্খলন ও পতন দূর করাকে এবং সময়ে সময়ে কোদাল নিয়ে শিকড় খোঁড়ার মতো সপ্ত অনুপশ্যনার ভাবনাকে বুঝতে হবে। সেই পাঁচটি কারণে অনুগৃহীত আম গাছের মিষ্টি ফল দেওয়ার সময়ের মতো, এই ভিক্ষুর এই পাঁচটি ধর্মের দ্বারা অনুগৃহীত সম্যকদৃষ্টির অর্হত্ত্বফল প্রদানকে বুঝতে হবে।”


Ettha ca laddhūpakārāti yathārahaṃ nissayādivasena laddhapaccayā. Vipassanāsammādiṭṭhiyā anuggahitabhāvena gahitattā maggasammādiṭṭhīsu ca arahattamaggasammādiṭṭhi[Pg.9]. Anantarassa hi vidhi paṭisedho vā, aggaphalasamādhimhi tapparikkhāradhammesuyeva ca kevalo cetopariyāyo niruḷhoti sammādiṭṭhīti arahattamaggasammādiṭṭhi. Phalakkhaṇeti anantaraṃ kālantare cāti duvidhepi phalakkhaṇe. Paṭippassaddhivasena sabbasaṃkilesehi cetovimuccati etāyāti cetovimutti, aggaphalapaññaṃ ṭhapetvā avasesā phaladhammā. Tenāha ‘‘cetovimutti phalaṃ assāti, cetovimuttisaṅkhātaṃ phalaṃ ānisaṃso’’ti. Sabbakilesehi cetaso vimuccanasaṅkhātaṃ paṭippassambhanasaññitaṃ pahānaṃ phalaṃ ānisaṃso cāti yojanā. Idha cetovimuttisaddena pahānamattaṃ gahitaṃ, pubbe pahāyakadhammā. Aññathā phaladhammā eva ānisaṃsoti gayhamāne punavacanaṃ niratthakaṃ siyā. Paññāvimuttiphalānisaṃsāti etthāpi evameva attho veditabbo. Sammāvācākammantājīvā sīlasabhāvattā visesato samādhissa upakārā, tathā sammāsaṅkappo jhānasabhāvattā. Tathā hi so ‘‘appanā’’ti niddiṭṭho. Sammāsatisammāvāyāmā pana samādhipakkhiyā evāti āha ‘‘avasesā dhammā cetovimuttīti veditabbā’’ti.

এখানে “উপকারপ্রাপ্ত” বলতে যথোপযুক্ত আশ্রয় আদির মাধ্যমে প্রাপ্ত প্রত্যয়সমূহ। বিপশ্যনা-সম্যকদৃষ্টির দ্বারা অনুগৃহীত হওয়ার কারণে মার্গ-সম্যকদৃষ্টিসমূহের মধ্যে অর্হত্ত্বমার্গ-সম্যকদৃষ্টি গৃহীত হয়েছে। কারণ অবিলম্বিত বিধি বা নিষেধের ক্ষেত্রে এবং অগ্রফল-সমাধিতে ও তার পরিষ্করণ ধর্মসমূহে কেবল চিত্তের গতিই প্রতিষ্ঠিত হয়, তাই সম্যকদৃষ্টি বলতে অর্হত্ত্বমার্গ-সম্যকদৃষ্টি। “ফলক্ষণে” বলতে অবিলম্বিত এবং কালান্তরে—এই উভয় প্রকার ফলক্ষণেই। প্রতিপ্রস্রব্ধি (উপশম) হেতু সমস্ত সংক্লেশ থেকে চিত্ত এর দ্বারা বিমুক্ত হয় বলে এটি “চেতোবিমুক্তি”; অগ্রফল-প্রজ্ঞাকে বাদ দিয়ে অবশিষ্ট ফলধর্মসমূহ। সেইজন্যই বলা হয়েছে— “চেতোবিমুক্তি যার ফল, চেতোবিমুক্তি নামক ফলই আনিশংস (সুফল)”। সমস্ত ক্লেশ থেকে চিত্তের বিমুক্তি নামক প্রতিপ্রস্রব্ধি-সংজ্ঞক প্রহানই ফল এবং আনিশংস—এভাবে যোজনা করতে হবে। এখানে চেতোবিমুক্তি শব্দের দ্বারা কেবল প্রহানকে গ্রহণ করা হয়েছে, পূর্বে প্রহানকারী ধর্মসমূহকে। অন্যথা, ফলধর্মসমূহকেই যদি আনিশংস হিসেবে গ্রহণ করা হয়, তবে পুনরুক্তি নিরর্থক হবে। “প্রজ্ঞাবিমুক্তিফলানিসংসা” পদের ক্ষেত্রেও ঠিক এই অর্থই বুঝতে হবে। সম্যক বাক, সম্যক কর্মান্ত ও সম্যক আজীব শীলের স্বভাবযুক্ত হওয়ায় বিশেষভাবে সমাধির উপকারী; তেমনি সম্যক সংকল্প ধ্যানের স্বভাবযুক্ত হওয়ায় উপকারী। কারণ তা “অর্পণা” হিসেবে নির্দিষ্ট হয়েছে। কিন্তু সম্যক স্মৃতি ও সম্যক ব্যায়াম সমাধি-পক্ষীয়ই, তাই বলা হয়েছে— “অবশিষ্ট ধর্মসমূহকে চেতোবিমুক্তি বলে জানতে হবে।”


Catupārisuddhisīlanti ariyamaggādhigamassa padaṭṭhānabhūtaṃ catupārisuddhisīlaṃ. Sutādīsupi eseva nayo. Attano cittappavattiārocanavasena saha kathanaṃ saṃkathā, saṃkathāva sākacchā. Idha pana kammaṭṭhānappaṭibaddhāti āha ‘‘kammaṭṭhāne…pe… kathā’’ti. Tassa kammaṭṭhānassa ekavāraṃ vidhiyā appaṭipajjanaṃ khalanaṃ, anekavāraṃ pakkhalanaṃ, tadubhayassa vicchedanī apanayanī kathā khalanapakkhalanacchedanakathā. Pūrentassāti vivaṭṭasannissitaṃ katvā pālentassa brūhentassa ca. Suṇantassāti ‘‘yathāuggahitakammaṭṭhānaṃ phātiṃ gamissatī’’ti evaṃ suṇantassa. Teneva hi ‘‘sappāyadhammassavana’’nti vuttaṃ. Kammaṃ karontassāti bhāvanānuyogakammaṃ karontassa. Pañcasupi ṭhānesu anta-saddo hetuatthajotano daṭṭhabbo. Evañhi ‘‘yathā hī’’tiādinā vuccamānā ambūpamā yujjeyya.

“চতুপারিশুদ্ধিশীল” বলতে আর্যমার্গ অধিগমের পদস্থানস্বরূপ (ভিত্তিস্বরূপ) চতুপারিশুদ্ধিশীল। শ্রুত ইত্যাদির ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। নিজের চিত্তের প্রবৃত্তি নিবেদনের উদ্দেশ্যে পরস্পর আলাপ করা হলো সংকথা, আর সংকথাই হলো সাকচ্ছা (আলোচনা)। কিন্তু এখানে তা কর্মস্থান-সংশ্লিষ্ট, তাই বলা হয়েছে— “কর্মস্থানে...পে... কথা”। সেই কর্মস্থানে একবার নিয়মমতো প্রতিপন্ন না হওয়া হলো স্খলন, আর বারবার প্রতিপন্ন না হওয়া হলো পতন; সেই উভয়কে ছেদনকারী বা দূরকারী কথাই হলো স্খলন-পতন-ছেদনকারী কথা। “পূরণকারীর” বলতে বিবর্ত-আশ্রিত (নির্বাণমুখী) করে পালনকারী ও বর্ধনকারীর। “শ্রবণকারীর” বলতে “যাতে অধিগৃহীত কর্মস্থান বৃদ্ধি পায়”—এভাবে শ্রবণকারীর। সেইজন্যই “অনুকূল ধর্মশ্রবণ” বলা হয়েছে। “কর্ম সম্পাদনকারীর” বলতে ভাবনানুযোগের কর্ম সম্পাদনকারীর। এই পাঁচটি ক্ষেত্রেই “অন্ত” (anta) শব্দটি হেতু-অর্থের দ্যোতক হিসেবে দেখতে হবে। তবেই “যেমন...” ইত্যাদি দ্বারা বর্ণিত আম গাছের উপমাটি সংগত হবে।”


Udakakoṭṭhakanti jalāvāṭaṃ. Thiraṃ katvā bandhatīti asithilaṃ daḷhaṃ nātimahantaṃ nātikhuddakaṃ katvā yojeti. Thiraṃ karotīti udakasiñcanakāle tato tato pavattitvā udakassa anikkhamanatthaṃ jalāvāṭapāḷiṃ thirataraṃ karoti. Sukkhadaṇḍakoti tasseva ambagacchassa sukkhako sākhāsīsako[Pg.10]. Kipillikapuṭoti tambakipillikapuṭo. Khaṇittinti kudālaṃ. Koṭṭhakabandhanaṃ viya sīlaṃ sammādiṭṭhiyā vaḍḍhanūpāyassa mūlabhāvato. Udakasiñcanaṃ viya dhammassavanaṃ bhāvanāya paribrūhanato. Mariyādāya thirabhāvakaraṇaṃ viya samatho yathāvuttāya bhāvanādhiṭṭhānāya sīlamariyādāya daḷhībhāvāpādanato. Samāhitassa hi sīlaṃ thirataraṃ hoti. Samīpe valliādīnaṃ haraṇaṃ viya kammaṭṭhāne khalanapakkhalanacchedanaṃ icchitabbabhāvanāya vibandhanāpanayanato. Mūlakhaṇanaṃ viya sattannaṃ anupassanānaṃ bhāvanā tassā vibandhassa mūlabhūtānaṃ taṇhāmānadiṭṭhīnaṃ palikhaṇanato. Ettha ca yasmā suparisuddhasīlassa kammaṭṭhānaṃ anuyuñjantassa sappāyadhammassavanaṃ icchitabbaṃ, tato yathāsute atthe sākacchāsamāpajjanaṃ, tato kammaṭṭhānavisodhanena samathanibbatti, tato samāhitassa āraddhavipassakassa vipassanāpāripūri, paripuṇṇā vipassanā maggasammādiṭṭhiṃ brūhetīti evametesaṃ aṅgānaṃ paramparāya sammukhā anuggaṇhanato ayamānupubbī kathitāti veditabbaṃ.

'উদককোষ্ঠক' অর্থ জলাধার। 'স্থির করে বাঁধে' অর্থ শিথিল না করে, দৃঢ়ভাবে, খুব বেশি বড় বা খুব বেশি ছোট না করে যুক্ত করে। 'স্থির করে' অর্থ জল সেচনের সময় জল যাতে এদিক-ওদিক প্রবাহিত হয়ে বেরিয়ে না যায়, সেজন্য জলাধারের বাঁধকে আরও দৃঢ় করে। 'শুষ্কদণ্ডক' অর্থ সেই আমগাছের শুকনো ডালপালা বা শাখার অগ্রভাগ। 'কিপিল্লিকপুট' অর্থ লাল পিঁপড়ের বাসা। 'খনিত্র' অর্থ কোদাল। জলাধারের বাঁধ বাঁধার মতো শীল হলো সম্যকদৃষ্টি বৃদ্ধির উপায়ের মূল ভিত্তি হওয়ার কারণে। জল সেচনের মতো ধর্মশ্রবণ হলো ভাবনার পরিপুষ্টি সাধনের কারণে। বাঁধের দৃঢ়তা বিধানের মতো শমথ হলো যথোক্ত ভাবনার অধিষ্ঠানের জন্য শীলরূপ সীমানাকে দৃঢ়তা প্রদানের কারণে। কারণ সমাহিত ব্যক্তির শীল আরও দৃঢ় হয়। নিকটে লতাগুল্মাদি দূর করার মতো কর্মস্থানে স্খলন-পতন ছেদন করা হলো কাঙ্ক্ষিত ভাবনার অন্তরায় দূর করার কারণে। মূল খনন করার মতো সপ্ত অনুপশ্যনার ভাবনা হলো সেই অন্তরায়ের মূলীভূত তৃষ্ণা, মান ও দৃষ্টিকে সমূলে উৎপাটন করার কারণে। এবং এখানে যেহেতু অতি পরিশুদ্ধ শীলসম্পন্ন ব্যক্তির কর্মস্থান অনুশীলন করার সময় অনুকূল ধর্মশ্রবণ আকাঙ্ক্ষিত, তারপর শ্রুত অর্থ অনুসারে আলোচনায় প্রবৃত্ত হওয়া, তারপর কর্মস্থান পরিশোধনের মাধ্যমে শমথ লাভ করা, তারপর সমাহিত ও আরব্ধ-বিপশ্যকের বিপশ্যনা পরিপূরণ করা, এবং পরিপূর্ণ বিপশ্যনা মার্গ-সম্যকদৃষ্টিকে পরিপুষ্ট করে—এভাবে এই অঙ্গসমূহের পরম্পরায় প্রত্যক্ষভাবে অনুগৃহীত হওয়ার কারণে এই আনুপূর্বিক কথা বলা হয়েছে বলে জানতে হবে।


Anuggahitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

অনুগৃহীতসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Vimuttāyatanasuttavaṇṇanā

৬. বিমুক্তায়তনসূত্রের বর্ণনা


26. Chaṭṭhe vimuttiyā vaṭṭadukkhato vimuccanassa āyatanāni kāraṇāni vimuttāyatanānīti āha – ‘‘vimuccanakāraṇānī’’ti. Pāḷiatthaṃ jānantassāti ‘‘idha sīlaṃ āgataṃ, idha samādhi, idha paññā’’tiādinā taṃtaṃpāḷiatthaṃ yāthāvato jānantassa. Pāḷiṃ jānantassāti tadatthabodhiniṃ pāḷiṃ yāthāvato upadhārentassa. Taruṇapītīti sañjātamattā mudukā pīti jāyati. Kathaṃ jāyati? Yathādesitaṃ dhammaṃ upadhārentassa tadanucchavikameva attano kāyavācāmanosamācāraṃ pariggaṇhantassa somanassaṃ pattassa pamodalakkhaṇaṃ pāmojjaṃ jāyati. Tuṭṭhākārabhūtā balavapītīti purimuppannāya pītiyā vasena laddhāsevanattā ativiya tuṭṭhākārabhūtā kāyacittadarathassa passambhanasamatthatāya passaddhiyā paccayo bhavituṃ samatthā balappattā pīti jāyati. Yasmā nāmakāye passaddhe rūpakāyopi passaddho eva hoti, tasmā ‘‘nāmakāyo passambhati’’cceva vuttaṃ.

২৬. ষষ্ঠ সূত্রে, বিমুক্তি অর্থাৎ সংসারদুঃখ থেকে মুক্ত হওয়ার আয়তন বা কারণসমূহকে 'বিমুক্তায়তন' বলা হয়েছে—এজন্য বলেছেন 'বিমুক্তির কারণসমূহ'। 'পালির অর্থ যিনি জানেন' বলতে 'এখানে শীল এসেছে, এখানে সমাধি, এখানে প্রজ্ঞা' ইত্যাদি উপায়ে সেই সেই পালির অর্থ যথাযথভাবে যিনি জানেন। 'পালি যিনি জানেন' বলতে সেই অর্থবোধক পালিকে যথাযথভাবে যিনি অনুধাবন করেন। 'তরুণ প্রীতি' বলতে সদ্য উৎপন্ন মৃদু প্রীতি জন্মায়। কীভাবে জন্মায়? যথোপদিষ্ট ধর্ম অনুধাবনকারী ব্যক্তির তদনুরূপ নিজের কায়, বাক্য ও মনের সমাচার গ্রহণ করার সময় সোমনস্য প্রাপ্ত ব্যক্তির প্রমোদলক্ষণযুক্ত প্রামোদ জন্মায়। 'তুষ্টাকারভূত বলবান প্রীতি' বলতে পূর্বে উৎপন্ন প্রীতির অভ্যাসবশত অত্যন্ত সন্তোষজনক আকার ধারণকারী, কায় ও চিত্তের ক্লান্তি প্রশমিত করতে সমর্থ হওয়ার কারণে প্রশ্রব্ধির প্রত্যয় হতে সমর্থ বলপ্রাপ্ত প্রীতি জন্মায়। যেহেতু নামকায় প্রশ্রব্ধ হলে রূপকায়ও প্রশ্রব্ধই হয়, তাই 'নামকায় প্রশ্রব্ধ হয়' এরূপই বলা হয়েছে।


Sukhaṃ [Pg.11] paṭilabhatīti vakkhamānassa cittasamādhānassa paccayo bhavituṃ samatthaṃ cetasikaṃ nirāmisasukhaṃ paṭilabhati vindati. Samādhiyatīti ettha pana na yo koci samādhi adhippeto, atha kho anuttarasamādhīti dassento ‘‘arahatta…pe… samādhiyatī’’ti āha. ‘‘Ayaṃ hī’’tiādi tassaṃ desanāyaṃ tādisassa puggalassa yathāvuttasamādhipaṭilābhassa kāraṇabhāvavibhāvanaṃ, yaṃ tathā vimuttāyatanabhāvo. Osakkitunti dassituṃ. Samādhiyeva samādhinimittanti kammaṭṭhānapāḷiyā āruḷho samādhi eva parato uppajjanakabhāvanāsamādhissa kāraṇabhāvato samādhinimittaṃ. Tenāha ‘‘ācariyassa santike’’tiādi.

'সুখ লাভ করে' বলতে বক্ষ্যমাণ চিত্তের সমাধানের প্রত্যয় হতে সমর্থ চৈতসিক নিরামিষ সুখ লাভ করে বা অনুভব করে। 'समাহিত হয়'—এখানে যেকোনো সমাধি অভিপ্রেত নয়, বরং অনুত্তর সমাধি প্রদর্শন করার জন্য 'অরহত্ত্ব...পে... সমাহিত হয়' বলেছেন। 'এই যে' ইত্যাদি দ্বারা সেই দেশনায় তাদৃশ ব্যক্তির যথোক্ত সমাধি লাভের কারণভাব বিভাবিত হয়েছে, যা তথা বিমুক্তায়তনভাব। পিছু হটা বা অপসরণ প্রদর্শন করার জন্য। 'সমাধিই সমাধিনিমিত্ত' বলতে কর্মস্থান-পালিতে আরূঢ় সমাধিই পরবর্তীতে উৎপন্ন ভাবনাসমাধির কারণ হওয়ার কারণে সমাধিনিমিত্ত। তাই বলেছেন 'আচার্যের সমীপে' ইত্যাদি।


Vimuttāyatanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

বিমুক্তায়তনসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


7. Samādhisuttavaṇṇanā

৭. সমাধিসূত্রের বর্ণনা


27. Sattame sabbaso kilesadukkhadarathapariḷāhānaṃ vigatattā sātisayamettha sukhanti vuttaṃ ‘‘appitappitakkhaṇe sukhattā paccuppannasukho’’ti. Purimassa purimassa vasena pacchimaṃ pacchimaṃ laddhāsevanatāya santapaṇītatarabhāvappattaṃ hotīti āha ‘‘purimo…pe… sukhavipāko’’ti. Kilesappaṭippassaddhiyāti kilesānaṃ paṭippassambhanena laddhattā. ‘‘Kilesappaṭippassaddhibhāvanti kilesānaṃ paṭippassambhanabhāvaṃ. Laddhattā pattattā tabbhāvaṃ upagatattā. Lokiyasamādhissa paccanīkāni nīvaraṇapaṭhamajjhānanikantiādīni niggahetabbāni, aññe kilesā vāretabbā. Imassa pana arahattasamādhissa paṭippassaddhasabbakilesattā na niggahetabbaṃ vāretabbañca atthīti maggānantaraṃ samāpattikkhaṇe ca appayogena adhigatattā appitattā ca aparihānivasena vā appitattā na sasaṅkhāraniggayhavāritagato. Sativepullappattattāti etena appavattamānāyapi satiyā satibahulatāya sato eva nāmāti dasseti. Yathāparicchinnakālavasenāti etena paricchinnassatiyā satoti dasseti. Sesesūti ñāṇesu.

২৭. সপ্তম সূত্রে, সর্বতোভাবে ক্লেশ, দুঃখ, ক্লান্তি ও পরিতাপ দূরীভূত হওয়ার কারণে এখানে অতিশয় সুখের কথা বলা হয়েছে—'অর্পিত অর্পিত ক্ষণে সুখ হওয়ার কারণে প্রত্যুৎপন্ন সুখ'। পূর্ব পূর্বের অভ্যাসবশত উত্তরোত্তর শান্ত ও প্রণীততর ভাব প্রাপ্ত হয়—এজন্য বলেছেন 'পূর্ব...পে... সুখবিপাক'। 'ক্লেশ প্রতিপ্রশ্রব্ধি দ্বারা' বলতে ক্লেশসমূহের প্রতিপ্রশ্রব্ধি (প্রশমন) লাভ করার কারণে। 'ক্লেশ প্রতিপ্রশ্রব্ধিভাব' বলতে ক্লেশসমূহের প্রতিপ্রশ্রব্ধিভাব। লাভ করার কারণে, প্রাপ্ত হওয়ার কারণে, সেই ভাব উপগত হওয়ার কারণে। লৌকিক সমাধির প্রতিকূল নীবরণ, প্রথমধ্যান-নিকান্তি ইত্যাদি নিগৃহীত করতে হয় এবং অন্যান্য ক্লেশ বারণ করতে হয়। কিন্তু এই অরহত্ত্ব-সমাধির ক্ষেত্রে সমস্ত ক্লেশ প্রতিপ্রশ্রব্ধ হওয়ার কারণে নিগৃহীত বা বারিত করার মতো কিছু নেই; তাই মার্গের অব্যবহিত পরে সমাপত্তি ক্ষণে বিনা প্রয়াসে অধীগত হওয়ার কারণে এবং অর্পিত হওয়ার কারণে অথবা অপরিহানি বশত অর্পিত হওয়ার কারণে তা সসংস্কার নিগ্রহ বা বারণের অন্তর্গত নয়। 'স্মৃতির বিপুলতা প্রাপ্ত হওয়ার কারণে'—এর দ্বারা অপ্রবর্তমান স্মৃতির ক্ষেত্রেও স্মৃতির বাহুল্যবশত 'স্মৃতিমান'ই বলা হয় তা প্রদর্শন করে। 'যথাপরিচ্ছিন্ন কালবশে'—এর দ্বারা পরিচ্ছিন্ন স্মৃতিসম্পন্ন ব্যক্তিকে 'স্মৃতিমান' বলা হয় তা প্রদর্শন করে। 'অবশিষ্টসমূহে' বলতে জ্ঞানসমূহে।


Samādhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

সমাধিসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


8-9. Pañcaṅgikasuttādivaṇṇanā

৮-৯. পঞ্চাঙ্গিকসূত্রাদির বর্ণনা


28-29. Aṭṭhame [Pg.12] karo vuccati pupphasambhavaṃ ‘‘gabbhāsaye kirīyatī’’ti katvā. Karato jāto kāyo karajakāyo, tadupanissayo catusantatirūpasamudāyo. Kāmaṃ nāmakāyopi vivekajena pītisukhena tathāladdhūpakāro, ‘‘abhisandetī’’tiādivacanato pana rūpakāyo idha adhippetoti āha ‘‘imaṃ karajakāya’’nti. Abhisandetīti abhisandanaṃ karoti. Taṃ pana abhisandanaṃ jhānamayena pītisukhena karajakāyassa tintabhāvāpādanaṃ sabbatthakameva lūkhabhāvāpanayananti āha ‘‘temetī’’tiādi. Tayidaṃ abhisandanaṃ atthato yathāvuttapītisukhasamuṭṭhānehi paṇītarūpehi kāyassa parippharaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Parisandetītiādīsupi eseva nayo. Sabbaṃ etassa atthīti sabbāvā, tassa sabbāvato. Avayavāvayavisambandhe avayavini sāmivacananti avayavavisayo sabba-saddo, tasmā vuttaṃ ‘‘sabbakoṭṭhāsavato’’ti. Aphuṭaṃ nāma na hoti yattha yattha kammajarūpaṃ, tattha tattha cittajarūpassa abhibyāpanato. Tenāha ‘‘upādinnakasantatī’’tiādi.

২৮-২৯. অষ্টম সূত্রে, 'গর্ভাশয়ে উৎপন্ন হয়' এই অর্থে 'কর' বলতে পুষ্পসম্ভব (শুক্র-শোণিত) বলা হয়। কর থেকে জাত কায় হলো 'করজকায়', তার উপনিশ্রয় হলো চতুঃসন্ততি রূপসমুদায়। যদিও নামকায়ও বিবেকজ প্রীতিসুখ দ্বারা তদ্রূপ উপকার লাভ করে, তবুও 'অভিষ্যন্দিত করে' ইত্যাদি বচন থেকে এখানে রূপকায়ই অভিপ্রেত—এজন্য বলেছেন 'এই করজকায়কে'। 'অভিষ্যন্দিত করে' বলতে অভিষ্যন্দন করে। সেই অভিষ্যন্দন ধ্যানময় প্রীতিসুখ দ্বারা করজকায়কে সিক্তভাব আপাদন করা এবং সর্বতোভাবে রুক্ষভাব দূর করা—এজন্য বলেছেন 'সিক্ত করে' ইত্যাদি। এই অভিষ্যন্দন প্রকৃতপক্ষে যথোক্ত প্রীতিসুখ-সমুত্থিত প্রণীত রূপসমূহ দ্বারা কায়ের পরিষ্ফুরণ বলে দেখতে হবে। 'পরিস্রাবিত করে' ইত্যাদিতেও এই একই নিয়ম। 'সবই এর আছে' এই অর্থে 'সর্ববান', তার সর্ববানত্ব থেকে। অবয়ব ও অবয়বীর সম্বন্ধে অবয়বীতে স্বামীবচন হওয়ায় 'সর্ব' শব্দটি অবয়ববিষয়ক, তাই বলা হয়েছে 'সর্বকোষ্ঠাসযুক্ত'। অস্পৃষ্ট বলে কিছু থাকে না, যেখানে যেখানে কর্মজ রূপ থাকে, সেখানে সেখানে চিত্তজ রূপ পরিব্যাপ্ত হয়। তাই বলেছেন 'উপাদিন্নক সন্ততি' ইত্যাদি।


Chekoti kusalo. Taṃ panassa kosallaṃ nahānīyacuṇṇānaṃ karaṇe piṇḍikaraṇe ca samatthatāvasena veditabbanti āha ‘‘paṭibalo’’tiādi. Kaṃsa-saddo ‘‘mahatiyā kaṃsapātiyā’’tiādīsu (ma. ni. 1.61) suvaṇṇe āgato.‘‘Kaṃso upahato yathā’’tiādīsu (dha. pa. 134) kittimalohe. Katthaci paṇṇattimatte ‘‘upakaṃso nāma rājāsi, mahākaṃsassa atrajo’’tiādi (jā. aṭṭha. 4.10.164 ghaṭapaṇḍitajātakavaṇṇanā). Idha pana yattha katthaci loheti āha ‘‘yena kenaci lohena katabhājane’’ti. Snehānugatāti udakasinehena anuppavisanavasena gatā upagatā. Snehaparetāti udakasinehena parito gatā samantato phuṭā. Tato eva santarabāhirā phuṭā snehena. Etena sabbaso udakena temitabhāvamāha. Na ca pagghariṇīti etena tintassapi tassa ghanathaddhabhāvaṃ vadati. Tenāha ‘‘na bindubindū’’tiādi.

'ছেক' অর্থ কুশল (দক্ষ)। তার সেই কুশলতা স্নানীয় চূর্ণ প্রস্তুতকরণে এবং তা পিণ্ডীকরণে সমর্থ হওয়ার মাধ্যমে জানতে হবে—এজন্য বলেছেন 'প্রতিবল' ইত্যাদি। 'কংস' শব্দটি 'মহতী কংসপাতি' ইত্যাদিতে (ম. নি. ১.৬১) স্বর্ণ অর্থে এসেছে। 'কংস উপহত যথা' ইত্যাদিতে (ধ. প. ১৩৪) কৃত্রিম লোহা (কাঁসা) অর্থে। কোথাও কেবল প্রজ্ঞপ্তিমাত্রে, যেমন 'উপকংস নামে রাজা ছিলেন, মহাকংসের পুত্র' ইত্যাদি (জা. অট্ঠ. ৪.১০.১৬৪ ঘটপণ্ডিতজাতকবর্ণনা)। কিন্তু এখানে যেকোনো লোহা অর্থে বলেছেন 'যেকোনো লোহা দ্বারা তৈরি পাত্রে'। 'স্নেহানুগতা' বলতে জলের স্নেহ (আর্দ্রতা) প্রবেশের মাধ্যমে অনুগত বা উপগত। 'স্নেহপরেতা' বলতে জলের স্নেহ দ্বারা পরিবেষ্টিত বা সমন্তত স্পৃষ্ট। তার ফলেই স্নেহের দ্বারা অভ্যন্তর ও বাহির স্পৃষ্ট। এর দ্বারা সর্বতোভাবে জল দ্বারা সিক্ত হওয়ার কথা বলা হয়েছে। 'ক্ষরিত হয় না'—এর দ্বারা সিক্ত হলেও তার ঘন ও স্তব্ধ ভাবকে বোঝায়। তাই বলেছেন 'বিন্দু বিন্দু নয়' ইত্যাদি।


Tāhi tāhi udakasirāhi ubbhijjatīti ubbhidaṃ, ubbhidaṃ udakaṃ etassāti ubbhidodako. Ubbhinnaudakoti nadītīre khatakūpako viya ubbhijjanakaudako. Uggacchanaudakoti dhārāvasena uṭṭhahanaudako. Kasmā panettha ubbhidodakova [Pg.13] rahado gahito, na itaroti āha ‘‘heṭṭhā uggacchanaudakañhī’’tiādi. Dhārānipātabubbuḷakehīti dhārānipātehi ca udakabubbuḷehi ca. ‘‘Pheṇapaṭalehi cā’’ti vattabbaṃ, sannisinnameva aparikkhobhatāya niccalameva, suppasannamevāti adhippāyo. Sesanti ‘‘abhisandetī’’tiādikaṃ.

সেই সেই জলধারা থেকে উৎসারিত হয় বলে 'উদ্ভিন্ন', উদ্ভিন্ন জল আছে যার তা 'উদ্ভিন্নোদক'। উদ্ভিন্নোদক বলতে নদীর তীরে খনন করা কূপের মতো উৎসারিত জল। 'উদ্গত জল' বলতে ধারা আকারে উত্থিত জল। কেন এখানে উদ্ভিন্নোদক হ্রদই গ্রহণ করা হয়েছে, অন্যটি নয়—এজন্য বলেছেন 'নিচে উদ্গত জলই' ইত্যাদি। 'ধারানিপাত ও বুদবুদ দ্বারা' বলতে ধারানিপাতসমূহ এবং জলের বুদবুদসমূহ দ্বারা। 'ফেনপটলসমূহ দ্বারাও' বলা উচিত, যা শান্ত হওয়ার কারণে নিশ্চল এবং অত্যন্ত প্রসন্ন—এরূপ অভিপ্রায়। অবশিষ্ট অংশ 'অভিষ্যন্দিত করে' ইত্যাদির মতো।


Uppalānīti uppalagacchāni. Setarattanīlesūti uppalesu, setuppalarattuppalanīluppalesūti attho. Yaṃ kiñci uppalaṃ uppalameva sāmaññaggahaṇato. Satapattanti ettha sata-saddo bahupariyāyo ‘‘satagghī’’tiādīsu viya. Tena anekasatapattassapi saṅgaho siddho hoti. Loke pana rattaṃ padumaṃ, setaṃ puṇḍarīkanti vuccati. Yāva aggā yāva ca mūlā udakena abhisandanādisambhavadassanatthaṃ udakānuggataggahaṇaṃ. Idha uppalādīni viya karajakāyo, udakaṃ viya tatiyajjhānasukhaṃ.

'উৎপলসমূহ' বলতে উৎপল গাছসমূহ। 'শ্বেত, রক্ত ও নীলসমূহে' বলতে উৎপলসমূহে, অর্থাৎ শ্বেতোৎপল, রক্তোৎপল ও নীলোৎপলসমূহে—এই অর্থ। 'যেকোনো উৎপল' বলতে সামান্য গ্রহণের কারণে উৎপলই। 'শতপত্র'—এখানে 'শত' শব্দটি বহুবাচক, যেমন 'শতঘ্নী' ইত্যাদিতে। এর দ্বারা অনেক শতপত্রবিশিষ্ট পদ্মেরও সংগ্রহ সিদ্ধ হয়। লোকে অবশ্য রক্তপদ্মকে 'পদ্ম' এবং শ্বেতপদ্মকে 'পুণ্ডরীক' বলে। অগ্রভাগ থেকে মূল পর্যন্ত জল দ্বারা অভিষ্যন্দনাদি সম্ভব তা দেখানোর জন্য 'জলে অনুদ্গত' গ্রহণ করা হয়েছে। এখানে উৎপলাদির মতো করজকায়, জলের মতো তৃতীয় ধ্যানসুখ।


Yasmā parisuddhena cetasāti catutthajjhānacittamāha, tañca rāgādiupakkilesamalāpagamato nirupakkilesaṃ nimmalaṃ, tasmā āha ‘‘nirupakkilesaṭṭhena parisuddha’’nti. Yasmā pana pārisuddhiyā eva paccayavisesena pavattiviseso pariyodātatā sudhantasuvaṇṇassa nighaṃsanena pabhassaratā viya, tasmā āha ‘‘pabhassaraṭṭhena pariyodātaṃ veditabba’’nti. Idanti odātavacanaṃ. Utupharaṇatthanti utuno pharaṇadassanatthaṃ. Utupharaṇaṃ na hoti sesanti adhippāyo. Tenāha ‘‘taṅkhaṇa …pe… balavaṃ hotī’’ti. Vatthaṃ viya karajakāyoti yogino karajakāyo vatthaṃ viya daṭṭhabbo utupharaṇasadisena catutthajjhānasukhena pharitabbattā. Purisassa sarīraṃ viya catutthajjhānaṃ daṭṭhabbaṃ utupharaṇaṭṭhāniyassa sukhassa nissayabhāvato. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi. Tattha ca ‘‘parisuddhena cetasā’’ti cetogahaṇena jhānasukhaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘utupharaṇaṃ viya catutthajjhānasukha’’nti. Nanu ca catutthajjhāne sukhameva natthīti? Saccaṃ natthi, sātalakkhaṇasantasabhāvattā panettha upekkhā ‘‘sukha’’nti adhippetā. Tena vuttaṃ sammohavinodaniyaṃ (vibha. aṭṭha. 232) ‘‘upekkhā pana santattā, sukhamicceva bhāsitā’’ti.

যেহেতু 'পরিশুদ্ধ চিত্তে' (পরিসুদ্ধেন চেতসা) বলতে চতুর্থ ধ্যানের চিত্তকে বোঝানো হয়েছে, এবং তা রাগাদি উপক্লেশরূপ মল অপগত হওয়ার কারণে নিরুপক্লেশ ও নির্মল, তাই বলা হয়েছে— 'নিরুপক্লেশ অর্থে পরিশুদ্ধ'। আবার যেহেতু পরিশুদ্ধিরই প্রত্যয়বিশেষের দ্বারা প্রবৃত্তিবিশেষের উজ্জ্বলতা (পরিয়োদাততা) ঘটে, যেমন সুধৌত স্বর্ণের ঘর্ষণের ফলে প্রভা বা উজ্জ্বলতা বৃদ্ধি পায়, তাই বলা হয়েছে— 'প্রভাস্বর অর্থে পরিয়োদাত (উজ্জ্বল) বলে জানতে হবে'। 'ইদং' বলতে এখানে 'ওদাত' (উজ্জ্বল/শ্বেত) শব্দটিকে বোঝানো হয়েছে। 'উতুফরণত্থং' বলতে ঋতুর (তাপমাত্রার) প্রসারণ দেখানোর উদ্দেশ্যে। অবশিষ্ট অংশে ঋতুপ্রসারণ ঘটে না— এটাই অভিপ্রায়। তাই বলা হয়েছে— 'তৎক্ষণ... পে... বলবান হয়'। 'বস্ত্রের ন্যায় করজকায়' বলতে যোগীর করজকায়কে (স্থূল শরীরকে) বস্ত্রের ন্যায় দেখতে হবে, কারণ তা ঋতুপ্রসারণের সদৃশ চতুর্থ ধ্যানের সুখের দ্বারা প্রসারিত বা পরিব্যাপ্ত হয়। পুরুষের শরীরের ন্যায় চতুর্থ ধ্যানকে দেখতে হবে, কারণ তা ঋতুপ্রসারণের স্থানীয় সুখের আশ্রয়স্বরূপ। তাই বলা হয়েছে— 'তস্মা' ইত্যাদি। সেখানে 'পরিশুদ্ধ চিত্তে'—এই চিত্ত গ্রহণের দ্বারা ধ্যানসুখকে বলা হয়েছে বলে জানতে হবে। তাই বলা হয়েছে— 'ঋতুপ্রসারণের ন্যায় চতুর্থ ধ্যানের সুখ'। প্রশ্ন হতে পারে, চতুর্থ ধ্যানে কি সুখ আদৌ নেই? সত্য, (বেদনাগত) সুখ নেই, কিন্তু শান্তলক্ষণ স্বভাবের কারণে এখানে উপেক্ষাকেই 'সুখ' বলে অভিপ্রেত করা হয়েছে। তাই সম্মোহবিনোদিনী-তে বলা হয়েছে— 'উপেক্ষা শান্ত হওয়ার কারণে একে সুখই বলা হয়েছে'।


Tassa [Pg.14] tassa samādhissa sarūpadassanassa paccayattā paccavekkhaṇañāṇaṃ paccavekkhaṇanimittaṃ. Samabharitoti samapuṇṇo.

সেই সেই সমাধির স্বরূপ দর্শনের প্রত্যয় (কারণ) হওয়ার কারণে প্রত্যবেক্ষণ জ্ঞানই প্রত্যবেক্ষণ নিমিত্ত। 'সমভরিতো' বলতে সমভাবে পূর্ণ।


Maṇḍabhūmīti papāvaṇṇabhūmi. Yattha salilasiñcanena vināva sassāni ṭhitāni sampajjanti. Yuge yojetabbāni yoggāni, tesaṃ ācariyo yoggācariyo. Tesaṃ sikkhāpanato hatthiādayopi ‘‘yoggā’’ti vuccantīti āha pāḷiyaṃ ‘‘assadammasārathī’’ti. Yena yenāti catūsu maggesu yena yena maggena. Yaṃ yaṃ gatinti javasamajavādibhedāsu gatīsu yaṃ yaṃ gatiṃ. Navame natthi vattabbaṃ.

'মণ্ডভূমি' বলতে প্রপাতবর্ণ ভূমি (উর্বর ভূমি)। যেখানে জলসেচন ছাড়াই শস্যসমূহ উৎপন্ন ও সমৃদ্ধ হয়। জোয়ালে যুক্ত করার যোগ্য প্রাণীদের 'যোগ্য' বলা হয়, তাদের শিক্ষক হলেন 'যোগ্যাচার্য'। তাদের শিক্ষা দেওয়ার কারণে হস্তী প্রভৃতিকেও 'যোগ্য' বলা হয়, তাই পালিতে বলা হয়েছে— 'অশ্বদম্যসারথি'। 'যেন যেন' বলতে চার মার্গের মধ্যে যে যে মার্গের দ্বারা। 'যং যং গতিং' বলতে দ্রুতগতি, সমগতি ইত্যাদির ভেদে যে যে গতি। নবম সূত্রে বলার মতো কিছু নেই।


Pañcaṅgikasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

পঞ্চাঙ্গিক সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Nāgitasuttavaṇṇanā

১০. নাগিত সূত্রের বর্ণনা


30. Dasame uccāsaddamahāsaddāti uddhaṃ uggatattā ucco patthaṭo mahanto vinibbhijjitvā gahetuṃ asakkuṇeyyo saddo etesanti uccāsaddamahāsaddā. Vacīghosopi hi bahūhi ekajjhaṃ pavattito atthato saddato ca duravabodho kevalaṃ mahānigghoso eva hutvā sotapathamāgacchati. Macchavilopeti macchānaṃ vilumpitvā viya gahaṇe, macchānaṃ vā vilumpane. Kevaṭṭānañhi macchapacchiṭhapitaṭṭhāne mahājano sannipatitvā ‘‘idha aññaṃ ekaṃ macchaṃ dehi, ekaṃ macchaphālaṃ dehī’’ti, ‘‘etassa te mahā dinno, mayhaṃ khuddako’’ti evaṃ uccāsaddaṃ mahāsaddaṃ karonti. Macchaggahaṇatthaṃ jāle pakkhittepi tasmiṃ ṭhāne kevaṭṭā ceva aññe ca ‘‘paviṭṭho gahito’’ti mahāsaddaṃ karonti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Asucisukhanti kāyāsucisannissitattā kilesāsucisannissitattā ca asucisannissitasukhaṃ. Nekkhammasukhassāti kāmato nikkhamantassa sukhassa. Pavivekasukhassāti gaṇasaṅgaṇikato kilesasaṅgaṇikato ca vigatassa sukhassa. Upasamasukhassāti rāgādivūpasamāvahassa sukhassa. Sambodhasukhanti maggasaṅkhātassa sambodhassa niṭṭhappattatthāya sukhaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.

৩০. দশম সূত্রে, 'উচ্চাশব্দ-মহাশব্দ' বলতে— উপরে উত্থিত হওয়ার কারণে উচ্চ, এবং বিস্তৃত হওয়ার কারণে মহা, যা পৃথক করে গ্রহণ করা অসম্ভব, এমন শব্দ যাদের আছে, তারা হলো উচ্চাশব্দ-মহাশব্দ। কারণ বহুজনের দ্বারা একত্রে উচ্চারিত বাচনিক শব্দও অর্থ ও ধ্বনির দিক থেকে দুর্বোধ্য হয়ে কেবল এক বিশাল কোলাহল রূপে কর্ণপথে প্রবেশ করে। 'মৎস্য বিলোপে' বলতে মাছ লুটে নেওয়ার মতো করে ধরার ক্ষেত্রে, অথবা মাছের লুণ্ঠনে। ধীবরদের মাছের ঝুড়ি রাখার স্থানে মহাজনরা সমবেত হয়ে— 'এখানে আমাকে অন্য একটি মাছ দাও, একটি মাছের টুকরো দাও', 'তাকে তুমি বড়টি দিলে, আমাকে ছোটটি দিলে'— এভাবে উচ্চশব্দ ও মহাশব্দ করে থাকে। মাছ ধরার জন্য জাল ফেলা হলেও সেই স্থানে ধীবর ও অন্যান্যরা 'প্রবেশ করেছে, ধরা পড়েছে' বলে মহাশব্দ করে। তা লক্ষ্য করেই এটি বলা হয়েছে। 'অশুচিসুখ' বলতে কায়িক অশুচি এবং ক্লেশরূপ অশুচির ওপর আশ্রিত হওয়ার কারণে অশুচি-আশ্রিত সুখ। 'নৈষ্ক্রম্যসুখ' বলতে কাম থেকে নিষ্ক্রান্ত হওয়ার সুখ। 'প্রবিবেকসুখ' বলতে গণসঙ্গতি (জনাকীর্ণতা) ও ক্লেশসঙ্গতি থেকে মুক্ত সুখ। 'উপশমসুখ' বলতে রাগাদির উপশমকারী সুখ। 'সম্বোধিসুখ' বলতে মার্গসংজ্ঞক সম্বোধির নিষ্ঠাপ্রাপ্তির (পূর্ণতার) জন্য সুখ। অবশিষ্ট অংশ সহজেই বোধগম্য।


Nāgitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

নাগিত সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


Pañcaṅgikavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

পঞ্চাঙ্গিক বর্গ বর্ণনা সমাপ্ত।


4. Sumanavaggo

৪. সুমন বর্গ


1. Sumanasuttavaṇṇanā

১. সুমন সূত্রের বর্ণনা


31. Catutthassa [Pg.15] paṭhame satakkakūti satasikharo, anekakūṭoti attho. Idaṃ tassa mahāmeghabhāvadassanaṃ. So hi mahāvassaṃ vassati. Tenevāha – ‘‘ito cito ca uṭṭhitena valāhakakūṭasatena samannāgatoti attho’’ti. Dassanasampannoti ettha dassanaṃ nāma sotāpattimaggo. So hi paṭhamaṃ nibbānadassanato ‘‘dassana’’nti vuccati. Yadipi taṃ gotrabhu paṭhamataraṃ passati, disvā pana kattabbakiccassa kilesappahānassa akaraṇato na taṃ ‘‘dassana’’nti vuccati. Āvajjanaṭṭhāniyañhi taṃ ñāṇaṃ. Maggassa nibbānārammaṇatāsāmaññena cetaṃ vuttaṃ, na nibbānappaṭivijjhanena, tasmā dhammacakkhuṃ punappunaṃ nibbattanena bhāvanaṃ appattaṃ dassanaṃ, dhammacakkhuñca pariññādikiccakaraṇena catusaccadhammadassanaṃ tadabhisamayoti natthettha gotrabhussa dassanabhāvāpatti. Sesamettha suviññeyyameva.

৩১. চতুর্থ বর্গের প্রথম সূত্রে, 'শতককু' বলতে শত শিখরবিশিষ্ট, অর্থাৎ অনেক চূড়াবিশিষ্ট। এটি তার মহামেঘত্ব প্রদর্শনের জন্য। কারণ তা মহাবৃষ্টি বর্ষণ করে। তাই বলা হয়েছে— 'এদিক-ওদিক থেকে উত্থিত শত মেঘচূড়াযুক্ত— এটাই অর্থ'। 'দর্শনসম্পন্ন' বলতে এখানে 'দর্শন' হলো স্রোতাপত্তি মার্গ। কারণ তা প্রথম নির্বাণ দর্শন করায় একে 'দর্শন' বলা হয়। যদিও গোত্রভূ জ্ঞান তা প্রথম দেখে, কিন্তু দেখেও করণীয় কাজ ক্লেশপ্রহাণ না করার কারণে তাকে 'দর্শন' বলা হয় না। কারণ সেই জ্ঞানটি আবর্জন-স্থানীয় (মনোযোগ আকর্ষণকারী মাত্র)। মার্গের নির্বাণালম্বনত্বের সাধারণতার কারণে এটি বলা হয়েছে, নির্বাণ প্রতিবেধের দ্বারা নয়। অতএব, ধর্মচক্ষু বারবার উৎপন্ন করার মাধ্যমে ভাবনায় অপ্রাপ্ত দর্শন, এবং ধর্মচক্ষুর দ্বারা পরিজ্ঞাদি কার্য সম্পাদনের মাধ্যমে চতুঃসত্য ধর্মদর্শনই তার অভিসময়; তাই এখানে গোত্রভূর দর্শনভাব প্রাপ্তি ঘটে না। অবশিষ্ট অংশ এখানে সহজেই বোধগম্য।


Sumanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

সুমন সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Cundīsuttavaṇṇanā

২. চুন্দী সূত্রের বর্ণনা


32. Dutiye ‘‘ariyakantehi sīlehi samannāgato’’tiādīsu (a. ni. 5.179) ariyakantānīti pañcasīlāni āgatāni. Ariyakantāni hi pañcasīlāni ariyānaṃ kantāni piyāni, bhavantaragatāpi ariyā tāni na vijahanti. Idha pana ‘‘yāvatā, cunda, sīlāni ariyakantāni sīlāni, tesaṃ aggamakkhāyati…pe… agge te paripūrakārino’’ti vuttattā maggaphalāni sīlāni adhippetānīti āha ‘‘ariyakantāni sīlānīti maggaphalasampayuttāni sīlānī’’ti.

৩২. দ্বিতীয় সূত্রে, 'আর্যকান্ত শীলসমূহে সমন্বিত' ইত্যাদি বাক্যে 'আর্যকান্ত' বলতে পঞ্চশীলকে বোঝানো হয়েছে। আর্যকান্ত পঞ্চশীল আর্যগণের কান্ত বা প্রিয়, অন্য জন্মে গেলেও আর্যগণ তা ত্যাগ করেন না। কিন্তু এখানে— 'হে চুন্দী, যত আর্যকান্ত শীল আছে, তাদের মধ্যে অগ্র বলা হয়... পে... অগ্রে তারা পরিপূরককারী'— এভাবে বলার কারণে মার্গ-ফল শীলসমূহ অভিপ্রেত হয়েছে; তাই বলা হয়েছে— 'আর্যকান্ত শীলসমূহ বলতে মার্গ-ফল সম্প্রযুক্ত শীলসমূহ'।


Cundīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

চুন্দী সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Uggahasuttavaṇṇanā

৩. উগ্গহ সূত্রের বর্ণনা


33. Tatiye [Pg.16] sabbapaṭhamaṃ uṭṭhānasīlāti rattiyā vibhāyanavelāya sāmike parijane seyyāya avuṭṭhite sabbapaṭhamaṃ uṭṭhānasīlā. Sāmikaṃ disvā nisinnāsanato aggidaḍḍhā viya paṭhamameva vuṭṭhahantīti vā pubbuṭṭhāyiniyo. Kiṃkāranti kiṃkaraṇīyaṃ, kiṃkaraṇabhāvena pucchitvā kātabbaveyyāvaccanti attho. Taṃ paṭissuṇantā vicarantīti kiṃkārappaṭissāviniyo. Manāpaṃyeva kiriyaṃ karonti sīlenāti manāpacāriniyo. Piyameva vadanti sīlenāti piyavādiniyo.

৩৩. তৃতীয় সূত্রে, 'সর্বপ্রথম উত্থানশীলা' বলতে রাত্রি প্রভাত হওয়ার সময়ে স্বামী ও পরিজন শয্যা থেকে ওঠার আগেই সর্বপ্রথম উত্থানশীলা। অথবা স্বামীকে দেখে উপবিষ্ট আসন থেকে অগ্নিদগ্ধের ন্যায় প্রথমেই উঠে দাঁড়ায় বলে 'পূর্বোত্থায়িনী'। 'কিংকারং' বলতে কী করণীয়, কী কাজ করতে হবে তা জিজ্ঞাসা করে করণীয় বৈয়াবৃত্য (সেবামূলক কাজ)— এই অর্থ। তা স্বীকার করে নিয়ে বিচরণ করে বলে 'কিংকার-প্রতিশ্রাবিনী'। স্বভাবগতভাবে মনোহর কাজই করে বলে 'মনাপচারিণী'। স্বভাবগতভাবে প্রিয় কথাই বলে বলে 'প্রিয়বাদিনী'।


Tatrupāyāyāti tatra kamme sādhetabbaupāyabhūtāya vīmaṃsāya. Tenāha ‘‘tasmiṃ uṇṇākappāsasaṃvidhāne’’tiādi. Alaṃ kātunti kātuṃ samatthā. Alaṃ saṃvidhātunti vicāretuṃ samatthā. Tenāha ‘‘alaṃ kātuṃ alaṃ saṃvidhātunti attanā kātumpi parehi kārāpetumpī’’tiādi. Sesamettha suviññeyyameva.

'তত্রুপায়ায়া' বলতে সেই কর্ম সাধনের উপায়ভূত মীমাংসা বা বিবেচনার দ্বারা। তাই বলা হয়েছে— 'সেই পশম ও তুলার ব্যবস্থাপনায়' ইত্যাদি। 'অলং কাতুং' বলতে করতে সমর্থ। 'অলং সংবিধাতুং' বলতে বিবেচনা বা ব্যবস্থা করতে সমর্থ। তাই বলা হয়েছে— 'অলং কাতুং অলং সংবিধাতুং বলতে নিজেও করতে এবং অন্যদের দিয়ে করাতেও সমর্থ' ইত্যাদি। অবশিষ্ট অংশ এখানে সহজেই বোধগম্য।


Uggahasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

উগ্গহ সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


4-5. Sīhasenāpatisuttādivaṇṇanā

৪-৫. সিংহ সেনাপতি সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা


34-35. Catutthe sandiṭṭhikanti asamparāyikatāya sāmaṃ daṭṭhabbaṃ. Sayaṃ anubhavitabbaṃ attapaccakkhaṃ diṭṭhadhammikanti attho. Na saddhāmattakeneva tiṭṭhatīti ‘‘dānaṃ nāma sādhu sundaraṃ, buddhādīhi paṇḍitehi pasattha’’nti evaṃ saddhāmattakeneva na tiṭṭhati. Yaṃ dānaṃ detīti yaṃ deyyadhammaṃ parassa deti. Tassa pati hutvāti tabbisayaṃ lobhaṃ suṭṭhu abhibhavanto tassa adhipati hutvā deti. Tena anadhibhavanīyattā na dāso na sahāyoti. Tattha tadubhayaṃ anvayato byatirekato ca dassetuṃ ‘‘yo hī’’tiādi vuttaṃ. Dāso hutvā deti taṇhādāsabyassa upagatattā. Sahāyo hutvā deti tassa piyabhāvāvissajjanato. Sāmī hutvā deti tattha taṇhādāsabyato attānaṃ mocetvā abhibhuyya pavattanato. Atha vā yo dānasīlatāya dāyako puggalo, so dāne pavattibhedena dānadāso, dānasahāyo, dānapatīti tippakāro hoti. Tadassa tippakārataṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘yo hī’’tiādi vuttaṃ. Dātabbaṭṭhena dānaṃ, annapānādi.

৩৪-৩৫. চতুর্থ সূত্রে, 'সান্দৃষ্টিকে' বলতে পারলৌকিক না হয়ে নিজেই দর্শনযোগ্য। নিজে অনুভবযোগ্য, আত্মপ্রত্যক্ষ, ইহলৌকিক— এই অর্থ। 'কেবল শ্রদ্ধামাত্রেই অবস্থান করে না' বলতে— 'দান সাধু ও সুন্দর, বুদ্ধাদি পণ্ডিতগণ কর্তৃক প্রশংসিত'— এভাবে কেবল শ্রদ্ধামাত্রেই অবস্থান করে না। 'যে দান দেয়' বলতে যে দেয়ধর্ম অন্যকে দেয়। 'তার পতি (প্রভু) হয়ে' বলতে সেই বিষয়ে লোভকে ভালোভাবে অভিভূত করে তার অধিপতি হয়ে দান করে। তার দ্বারা অনভিভবনীয় হওয়ার কারণে সে দাসও নয়, সহায়ও নয়। সেখানে সেই উভয়কে অন্বয় ও ব্যতিরেকভাবে দেখাতে 'যো হি' ইত্যাদি বলা হয়েছে। দাস হয়ে দান করে তৃষ্ণার দাসত্বে উপনীত হওয়ার কারণে। সহায় হয়ে দান করে তার প্রিয়ভাব বর্জন না করার কারণে। স্বামী (প্রভু) হয়ে দান করে সেখানে তৃষ্ণার দাসত্ব থেকে নিজেকে মুক্ত করে, তাকে অভিভূত করে প্রবৃত্ত হওয়ার কারণে। অথবা যে দানশীল দাতা পুদ্গল, সে দানের প্রবৃত্তিভেদে দানদাস, দানসহায় ও দানপতি— এই তিন প্রকার হয়। তার এই তিন প্রকারভেদ বিভক্ত করে দেখাতে 'যো হি' ইত্যাদি বলা হয়েছে। দান করার যোগ্য অর্থে দান হলো অন্ন-পানীয় ইত্যাদি।


Tattha [Pg.17] yaṃ attanā paribhuñjati, taṇhādhipannatāya tassa vasena vattanato dāso viya hoti. Yaṃ paresaṃ dīyati, tatthāpi annapānasāmaññena idaṃ vuttaṃ ‘‘dānasaṅkhātassa deyyadhammassa dāso hutvā’’ti. Sahāyo hutvā deti attanā paribhuñjitabbassa paresaṃ dātabbassa ca samasamaṃ ṭhapanato. Pati hutvā deti sayaṃ deyyadhammassa vase avattitvā tassa attano vase vattāpanato. Aparo nayo – yo attanā paṇītaṃ paribhuñjitvā paresaṃ nihīnaṃ deti, so dānadāso nāma tannimittanihīnabhāvāpattito. Yo yādisaṃ attanā paribhuñjati, tādisameva paresaṃ deti, so dānasahāyo nāma tannimittahīnādhikabhāvavivajjanena sadisabhāvāpattito. Yo attanā nihīnaṃ paribhuñjitvā paresaṃ paṇītaṃ deti, so dānapati nāma tannimittaseṭṭhabhāvāpattito.

সেখানে যা নিজে পরিভোগ করে, তৃষ্ণার দ্বারা অভিভূত হওয়ার কারণে তার বশীভূত হয়ে চলার দরুণ সে দাসের মতো হয়। যা অন্যকে দেওয়া হয়, সেখানেও অন্ন-পানীয়ের সাধারণতায় এটি বলা হয়েছে— 'দানসংজ্ঞক দেয়ধর্মের দাস হয়ে'। সহায় হয়ে দান করে নিজে পরিভোগ করার বস্তু এবং অন্যকে দেওয়ার বস্তু সমভাবে রাখার কারণে। পতি (প্রভু) হয়ে দান করে নিজে দেয়ধর্মের বশীভূত না হয়ে তাকে নিজের বশীভূত করার কারণে। অন্য এক নিয়ম— যে নিজে উত্তম বস্তু পরিভোগ করে অন্যকে নিকৃষ্ট বস্তু দেয়, সে 'দানদাস' নামে পরিচিত, কারণ তার ফলে সে নিকৃষ্ট ভাব প্রাপ্ত হয়। যে নিজে যেমন পরিভোগ করে, অন্যকেও তেমনই দেয়, সে 'দানসহায়' নামে পরিচিত, কারণ তার ফলে হীন বা অধিক ভাব বর্জন করে সদৃশ ভাব প্রাপ্ত হয়। যে নিজে নিকৃষ্ট বস্তু পরিভোগ করে অন্যকে উত্তম বস্তু দেয়, সে 'দানপতি' নামে পরিচিত, কারণ তার ফলে সে শ্রেষ্ঠ ভাব প্রাপ্ত হয়।


Nittejabhūto tejahānippattiyā. Saha byati gacchatīti sahabyo, sahapavattanako, tassa bhāvo sahabyatā, sahapavattīti āha ‘‘sahabhāvaṃ ekībhāvaṃ gatā’’ti. Asitassāti vā abandhassa, taṇhābandhanena abandhassāti attho. Pañcamaṃ uttānameva.

'নিস্তেজভূত' বলতে তেজের হানি ঘটার কারণে। 'সহ ব্যতি গচ্ছতি' (একত্রে গমন করে) বলে 'সহব্য' (সহচর), অর্থাৎ সহপ্রবর্তনকারী; তার ভাব হলো 'সহব্যতা' (সহচারিতা), অর্থাৎ সহপ্রবৃত্তি; তাই বলা হয়েছে— 'সহভাব বা একীভাব প্রাপ্ত হয়েছে'। 'অসিতস্য' বলতে বন্ধনহীন, অর্থাৎ তৃষ্ণাবন্ধন দ্বারা অবদ্ধ— এই অর্থ। পঞ্চম সূত্রটি স্পষ্টার্থ।


Sīhasenāpatisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

সিংহ সেনাপতি সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


6-7. Kāladānasuttādivaṇṇanā

৬-৭. কালদান সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা


36-37. Chaṭṭhe ārāmatoti phalārāmato. Paṭhamuppannānīti sabbapaṭhamaṃ sujātāni. Bhāsitaññūti bhikkhū gharadvāre ṭhitā kiñcāpi tuṇhī honti, atthato pana ‘‘bhikkhaṃ dethā’’ti vadanti nāma ariyāya yācanāya. Vuttañhetaṃ ‘‘uddhissa ariyā tiṭṭhanti, esā ariyānaṃ yācanā’’ti. Tatra ye ‘‘mayaṃ pacāma, ime na pacanti, pacamāne patvā alabhantā kuhiṃ labhissantī’’ti deyyadhammaṃ saṃvibhajanti, te bhāsitaññū nāma ñatvā kattabbassa karaṇato. Yuttappattakāleti dātuṃ yuttappattakāle. Appaṭivānacittoti anivattanacitto. Sattamaṃ uttānameva.

৩৬-৩৭. ষষ্ঠ (সূত্রে) 'আরামতো' অর্থ ফলের বাগান থেকে। 'প্রথমুপ্পন্নানি' অর্থ সর্বপ্রথমে উৎপন্ন বা সুজাত। 'ভাষিতজ্ঞূ' অর্থ ভিক্ষুগণ ঘরের দরজায় দাঁড়িয়ে যদিও নীরব থাকেন, কিন্তু অর্থগতভাবে তাঁরা আর্য যাচনার মাধ্যমে 'ভিক্ষা দিন' একথাই বলেন। এ বিষয়ে বলা হয়েছে— 'আর্যগণ উদ্দেশ্যে দাঁড়িয়ে থাকেন, এটাই আর্যদের যাচনা।' সেখানে যাঁরা 'আমরা রান্না করি, এঁরা রান্না করেন না; রান্নার সময় এসে কিছু না পেলে তাঁরা কোথায় পাবেন?'— এভাবে দানীয় বস্তু ভাগ করে দেন, তাঁরাই করণীয় কর্তব্য জেনে তা করার কারণে 'ভাষিতজ্ঞূ' নামে অভিহিত হন। 'যুক্তপত্তকালে' অর্থ দান করার উপযুক্ত সময়ে। 'অপ্রতিবানচিত্ত' অর্থ অনিবৃত্তচিত্ত (যে চিত্ত দান থেকে বিরত হয় না)। সপ্তম সূত্রটি সহজবোধ্য।


Kāladānasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

কালদানসূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


8. Saddhasuttavaṇṇanā

৮. শ্রদ্ধাসূত্র বর্ণনা


38. Aṭṭhame [Pg.18] anukampantīti ‘‘sabbe sattā sukhī hontu averā abyāpajjā’’ti evaṃ hitapharaṇena anuggaṇhanti. Apica upaṭṭhākānaṃ gehaṃ aññe sīlavante sabrahmacārino gahetvā pavisantāpi anuggaṇhanti nāma. Nīcavuttinti paṇipātasīlaṃ. Kodhamānathaddhatāya rahitanti kodhamānavasena uppanno yo thaddhabhāvo cittassa uddhumātalakkhaṇo, tena virahitanti attho. Soraccenāti ‘‘tattha katamaṃ soraccaṃ? Yo kāyiko avītikkamo, vācasiko avītikkamo, kāyikavācasiko avītikkamo, idaṃ vuccati soraccaṃ. Sabbopi sīlasaṃvaro soracca’’nti evamāgatena sīlasaṃvarasaṅkhātena soratabhāvena. Sakhilanti ‘‘tattha katamaṃ sākhalyaṃ? Yā sā vācā thaddhakā kakkasā pharusā kaṭukā abhisajjanī kodhasāmantā asamādhisaṃvattanikā, tathārūpiṃ vācaṃ pahāya yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā, tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Yā tattha saṇhavācatā sakhilavācatā apharusavācatā, idaṃ vuccati sākhalya’’nti (dha. sa. 1350) evaṃ vuttena sammodakamudubhāvena samannāgataṃ. Tenāha ‘‘sakhilanti sammodaka’’nti.

৩৮. অষ্টম (সূত্রে) 'অনুকম্পন্তি' অর্থ 'সব সত্ত্ব সুখী হোক, বৈরীহীন ও অব্যাপাদ (হিংসাহীন) হোক'— এভাবে হিত বিস্তারের মাধ্যমে অনুগ্রহ করেন। তাছাড়া, উপাসকদের ঘরে অন্যান্য শীলবান সব্রহ্মচারীদের নিয়ে প্রবেশ করার মাধ্যমেও অনুগ্রহ করে থাকেন। 'নীচবৃত্তি' অর্থ বিনম্র স্বভাব বা প্রণিপাতশীলতা। 'ক্রোধমানস্তব্ধতাহীন' অর্থ ক্রোধ ও মানের বশবর্তী হয়ে উৎপন্ন চিত্তের যে স্তব্ধভাব বা স্ফীত লক্ষণ, তা থেকে রহিত— এই অর্থ। 'সৌরত্যের দ্বারা' অর্থ— 'সেখানে সৌরত্য কোনটি? যা কায়িক অতিক্ৰম না করা, বাচনিক অতিক্ৰম না করা, কায়িক ও বাচনিক অতিক্ৰম না করা— একে সৌরত্য বলা হয়। সমস্ত শীলসংবরই সৌরত্য'— এভাবে আগত শীলসংবর নামক সৌরত্যভাবের দ্বারা। 'সখীল' অর্থ— 'সেখানে সাখল্য (মধুরভাষিতা) কোনটি? যে বাক্য কর্কশ, কঠোর, পরুষ, কটু, আসক্তিকর, ক্রোধের নিকটবর্তী এবং অসমধি-সংবর্তনীয়, সেইরূপ বাক্য বর্জন করে যে বাক্য নির্দোষ, কর্ণসুখকর, প্রেমময়, হৃদয়গ্রাহী, শিষ্ট, বহুজনপ্রিয় ও বহুজনমনোহর, সেইরূপ বাক্য বলা হয়। সেখানে যে মৃদুভাষিতা, সখীলভাষিতা ও অপরুষভাষিতা রয়েছে, তাকে সাখল্য বলা হয়' (ধম্মসঙ্গণি ১৩৫০)— এভাবে উক্ত প্রীতিপ্রদ ও মৃদুভাবের সাথে যুক্ত হওয়া। তাই বলা হয়েছে— 'সখীল অর্থ প্রীতিপ্রদ বা আনন্দদায়ক'।


Saddhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

শ্রদ্ধাসূত্র বর্ণনা সমাপ্ত।


9-10. Puttasuttādivaṇṇanā

৯-১০. পুত্রসূত্র ইত্যাদির বর্ণনা


39-40. Navame bhatoti posito. Taṃ pana bharaṇaṃ jātakālato paṭṭhāya sukhapaccayūpaharaṇena dukkhapaccayāpaharaṇena ca pavattitanti dassetuṃ ‘‘amhehī’’tiādi vuttaṃ. Hatthapādavaḍḍhanādīhīti ādi-saddena mukhena siṅghānikāpanayananahāpanamaṇḍanādiñca saṅgaṇhāti. Mātāpitūnaṃ santakaṃ khettādiṃ avināsetvā rakkhitaṃ tesaṃ paramparāya ṭhitiyā kāraṇaṃ hotīti āha ‘‘amhākaṃ santakaṃ…pe… kulavaṃso ciraṃ ṭhassatī’’ti. Salākabhattādīni anupacchinditvāti salākabhattādīni avicchinditvā. Yasmā dāyajjappaṭilābhassa yogyabhāvena vattamānoyeva dāyassa paṭipajjissati, na itaroti āha ‘‘kulavaṃsānurūpāya paṭipattiyā’’tiādi[Pg.19]. Attanā dāyajjārahaṃ karontoti attānaṃ dāyajjārahaṃ karonto. Mātāpitaro hi attano ovāde avattamāne micchāpaṭipanne dārake vinicchayaṃ gantvā aputte karonti, te dāyajjārahā na honti. Ovāde vattamāne pana kulasantakassa sāmike karonti. Tatiyadivasato paṭṭhāyāti matadivasato tatiyadivasato paṭṭhāya. Sesaṃ suviññeyyameva. Dasamaṃ uttānameva.

৩৯-৪০. নবম (সূত্রে) 'ভতো' অর্থ প্রতিপালিত। সেই প্রতিপালন জন্মকাল থেকে শুরু করে সুখের উপকরণ প্রদান এবং দুঃখের উপকরণ দূরীকরণের মাধ্যমে সম্পাদিত হয়েছে— তা দেখানোর জন্য 'আমাদের দ্বারা' ইত্যাদি বলা হয়েছে। 'হাত-পা বর্ধন আদি দ্বারা'— এখানে 'আদি' শব্দ দ্বারা মুখ থেকে শ্লেষ্মা দূর করা, স্নান করানো, অলঙ্কৃত করা ইত্যাদিকেও গ্রহণ করা হয়েছে। পিতা-মাতার নিজস্ব জমিজমা ইত্যাদি নষ্ট না করে রক্ষা করা তাদের বংশপরম্পরা বজায় রাখার কারণ হয়— তাই বলা হয়েছে 'আমাদের নিজস্ব...পে... কুলবংশ দীর্ঘকাল স্থায়ী হবে'। 'শলাকাভত্তাদীনি অনুপচ্ছিন্দিত্বা' অর্থ শলাকাভাত ইত্যাদি বন্ধ না করে। যেহেতু উত্তরাধিকার লাভের যোগ্যতাসম্পন্ন ব্যক্তিই উত্তরাধিকার লাভ করবে, অন্য কেউ নয়, তাই বলা হয়েছে— 'কুলবংশের অনুরূপ প্রতিপত্তির দ্বারা' ইত্যাদি। 'নিজেকে উত্তরাধিকারের যোগ্য করে' অর্থ নিজেকে উত্তরাধিকারের উপযুক্ত করে তোলা। পিতা-মাতা তাঁদের উপদেশ না মানা এবং মিথ্যা প্রতিপন্ন সন্তানদের বিচার করে ত্যাজ্যপুত্র করেন, তারা উত্তরাধিকারের যোগ্য হয় না। কিন্তু উপদেশ মেনে চললে বংশের সম্পত্তির মালিক করেন। 'তৃতীয় দিবস থেকে' অর্থ মৃত্যুর দিন থেকে তৃতীয় দিন থেকে শুরু করে। অবশিষ্ট অংশ সহজেই বোধগম্য। দশম সূত্রটি সহজবোধ্য।


Puttasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

পুত্রসূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


Sumanavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

সুমনাবর্গ বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Muṇḍarājavaggo

৫. মুণ্ডরাজবর্গ


1-2. Ādiyasuttādivaṇṇanā

১-২. আদীয়সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা


41-42. Pañcamassa paṭhame uṭṭhānavīriyādhigatehīti vā uṭṭhānena ca vīriyena ca adhigatehi. Tattha uṭṭhānanti kāyikaṃ vīriyaṃ. Vīriyanti cetasikanti vadanti. Uṭṭhānanti vā bhoguppādane yuttappayuttatā. Vīriyaṃ tajjo ussāho. Pīṇitanti dhātaṃ sutittaṃ. Tathābhūto pana yasmā thūlasarīro hoti, tasmā ‘‘thūlaṃ karotī’’ti vuttaṃ. Dutiyaṃ uttānameva.

৪১-৪২. পঞ্চম (বর্গের) প্রথম সূত্রে 'উত্থানবীর্যাধিগতেহি' অর্থ উত্থান (উদ্যোগ) ও বীর্যের দ্বারা অর্জিত। সেখানে 'উত্থান' হলো কায়িক বীর্য (শারীরিক প্রচেষ্টা)। 'বীর্য' হলো চৈতসিক (মানসিক প্রচেষ্টা)— এ কথা বলা হয়। অথবা, 'উত্থান' হলো ভোগ বা সম্পদ উৎপাদনে নিয়োজিত থাকা। 'বীর্য' হলো তজ্জনিত উৎসাহ। 'পীণিতং' অর্থ তৃপ্ত বা সুতৃপ্ত। সেইরূপ ব্যক্তি যেহেতু স্থূলশরীর (পুষ্টদেহ) লাভ করে, তাই 'স্থূল করে' বলা হয়েছে। দ্বিতীয় সূত্রটি সহজবোধ্য।


Ādiyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

আদীয়সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Iṭṭhasuttavaṇṇanā

৩. ইষ্টসূত্র বর্ণনা


43. Tatiye appamādaṃ pasaṃsantīti ‘‘etāni āyuādīni patthayantena appamādo kātabbo’’ti appamādameva pasaṃsanti paṇḍitā. Yasmā vā puññakiriyāsu paṇḍitā appamādaṃ pasaṃsanti, tasmā āyuādīni patthayantena appamādova kātabboti attho. Purimasmiṃ atthavikappe ‘‘puññakiriyāsū’’ti padassa ‘‘appamatto’’ti iminā sambandho. Yasmā paṇḍitā appamādaṃ pasaṃsanti, yasmā ca puññakiriyāsu appamatto ubho atthe adhigato hoti, tasmā āyuādīni patthayantena appamādova [Pg.20] kātabbo. Dutiyasmiṃ atthavikappe paṇḍitā appamādaṃ pasaṃsanti. Katthāti? Puññakiriyāsu. Kasmāti ce? Yasmā appamatto ubho atthe adhiggaṇhāti paṇḍito, tasmāti attho. Atthappaṭilābhenāti diṭṭhadhammikādihitappaṭilābhena.

৪৩. তৃতীয় (সূত্রে) 'অপ্রমাদং প্রশংসন্তি' অর্থ— 'এই আয়ু প্রভৃতি আকাঙ্ক্ষাকারীর অপ্রমাদ আচরণ করা উচিত'— পণ্ডিতগণ অপ্রমাদেরই প্রশংসা করেন। অথবা যেহেতু পুণ্যকর্মে পণ্ডিতগণ অপ্রমাদের প্রশংসা করেন, তাই আয়ু প্রভৃতি আকাঙ্ক্ষাকারীর অপ্রমাদই আচরণ করা উচিত— এই অর্থ। পূর্ববর্তী অর্থ-বিকল্পে 'পুণ্যক্রিয়াসু' পদের সাথে 'অপ্রমত্তো' পদের সম্বন্ধ রয়েছে। যেহেতু পণ্ডিতগণ অপ্রমাদের প্রশংসা করেন এবং যেহেতু পুণ্যকর্মে অপ্রমত্ত ব্যক্তি উভয় অর্থ (ইহলোক ও পরলোকের হিত) লাভ করে, তাই আয়ু প্রভৃতি আকাঙ্ক্ষাকারীর অপ্রমাদই আচরণ করা উচিত। দ্বিতীয় অর্থ-বিকল্পে পণ্ডিতগণ অপ্রমাদের প্রশংসা করেন। কোথায়? পুণ্যকর্মে। কেন? কারণ অপ্রমত্ত পণ্ডিত উভয় অর্থ লাভ করেন— এই অর্থ। 'অর্থপ্রতিলাভেন' অর্থ ইহলৌকিক প্রভৃতি হিত লাভ করার দ্বারা।


Iṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ইষ্টসূত্র বর্ণনা সমাপ্ত।


4. Manāpadāyīsuttavaṇṇanā

৪. মনাপদায়ীসূত্র বর্ণনা


44. Catutthe jhānamanena nibbattaṃ manomayanti āha ‘‘suddhāvāsesu ekaṃ jhānamanena nibbattaṃ devakāya’’nti. Satipi hi sabbasattānaṃ abhisaṅkhāramanasā nibbattabhāve bāhirapaccayehi vinā manasāva nibbattattā ‘‘manomayā’’ti vuccanti rūpāvacarasattā. Yadi evaṃ kāmabhave opapātikasattānampi manomayabhāvo āpajjatīti ce? Na, tattha bāhirapaccayehi nibbattetabbatāsaṅkāya eva abhāvato ‘‘manasāva nibbattā’’ti avadhāraṇāsambhavato. Niruḷho vāyaṃ loke manomayavohāro rūpāvacarasattesu. Tathā hi ‘‘annamayo, pāṇamayo, manomayo, ānandamayo, viññāṇamayo’’ti pañcadhā attānaṃ vedavādinopi vadanti. Ucchedavādinopi vadanti ‘‘dibbo rūpī manomayo’’ti (dī. ni. 1.87). Tīsu vā kulasampattīsūti brāhmaṇakhattiyavessasaṅkhātesu sampannakulesu. Chasu vā kāmasaggesūti chasu kāmāvacaradevesu.

৪৪. চতুর্থ (সূত্রে) ধ্যান-মন দ্বারা উৎপন্ন 'মনোময়' সম্পর্কে বলা হয়েছে— 'শুদ্ধাবাসসমূহের মধ্যে ধ্যান-মন দ্বারা উৎপন্ন একটি দেবকায়'। যদিও সমস্ত সত্ত্বের অভিসংস্কার-মন দ্বারা উৎপত্তি ঘটে, তবুও বাহ্যিক প্রত্যয় ব্যতীত কেবল মন দ্বারাই উৎপন্ন হওয়ার কারণে রূপাবচর সত্ত্বদের 'মনোময়' বলা হয়। যদি তাই হয়, তবে কামভবে ওপপাতিক (স্বতঃস্ফূর্তভাবে উৎপন্ন) সত্ত্বদেরও কি মনোময় ভাব প্রাপ্তি ঘটে? না, সেখানে বাহ্যিক প্রত্যয় দ্বারা উৎপন্ন হওয়ার আশঙ্কাই না থাকার কারণে 'মন দ্বারাই উৎপন্ন'— এই অবধারণ সম্ভব নয়। লোকে এই 'মনোময়' ব্যবহারটি রূপাবচর সত্ত্বদের পক্ষেই প্রচলিত। তথাহি— বেদবাদীরাও আত্মাকে 'অন্নময়, প্রাণময়, মনোময়, আনন্দময়, বিজ্ঞানময়'— এভাবে পাঁচ প্রকারে বর্ণনা করেন। উচ্ছেদবাদীরাও বলেন— 'দিব্য রূপী মনোময়' (দী. নি. ১.৮৭)। 'তিনটি কুলসম্পত্তিতে' অর্থ ব্রাহ্মণ, ক্ষত্রিয় ও বৈশ্য নামক সম্পন্ন কুলে। 'ছয়টি কামস্বর্গে' অর্থ can be translated as ছয়টি কামাবচর দেবলোকে।


Manāpadāyīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

মনাপদায়ীসূত্র বর্ণনা সমাপ্ত।


5-6. Puññābhisandasuttādivaṇṇanā

৫-৬. পুণ্যাভিসন্দসূত্র ইত্যাদির বর্ণনা


45-46. Pañcame asaṅkheyyoti āḷhakagaṇanāya asaṅkheyyo. Yojanavasena panassa saṅkhā atthi heṭṭhā mahāpathaviyā upari ākāsena parisamantato cakkavāḷapabbatena majjhe tattha tattha ṭhitakehi dīpapabbatapariyantehi paricchinnattā jānantena yojanato saṅkhātuṃ sakkāti katvā. Mahāsarīramacchakumbhīlayakkharakkhasamahānāgadānavādīnaṃ saviññāṇakānaṃ balavāmukhapātālādīnaṃ aviññāṇakānaṃ bheravārammaṇānaṃ vasena bahubheravaṃ[Pg.21]. Puthūti bahū. Savantīti sandamānā. Upayantīti upagacchanti. Chaṭṭhaṃ uttānameva.

৪৫-৪৬. পঞ্চম (সূত্রে) 'অসংখ্য' অর্থ আঢ়ক (পরিমাপক বিশেষ) গণনায় অসংখ্য। যোজন হিসেবে কিন্তু এর সংখ্যা রয়েছে— নিচে মহাপ্রথিবী, উপরে আকাশ, চারদিকে চক্রবাল পর্বত এবং মাঝে মাঝে অবস্থিত দ্বীপ ও পর্বতের সীমা দ্বারা পরিচ্ছিন্ন হওয়ার কারণে, পরিজ্ঞাত ব্যক্তির পক্ষে যোজন হিসেবে গণনা করা সম্ভব। বিশালদেহী মৎস্য, কুম্ভীর, যক্ষ, রাক্ষস, মহানাগ, দানব প্রভৃতি সবিজ্ঞানক (চেতনাবিশিষ্ট) এবং বলবামুখ পাতাল প্রভৃতি অবিজ্ঞানক (চেতনাহীন) ভয়ানক আলম্বনসমূহের কারণে অত্যন্ত ভয়াবহ। 'পুথূ' অর্থ বহু। 'সবন্তি' অর্থ প্রবাহিত হচ্ছে। 'উপযন্তি' অর্থ উপগত হচ্ছে বা উপনীত হচ্ছে। ষষ্ঠ সূত্রটি সহজবোধ্য।


Puññābhisandasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

পুণ্যাভিসন্দসূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


7-8. Dhanasuttādivaṇṇanā

৭-৮. ধনসূত্র ইত্যাদির বর্ণনা


47-48. Sattame saddhāti maggenāgatā saddhā. Sīlañca yassa kalyāṇanti kalyāṇasīlaṃ nāma ariyasāvakassa ariyakantaṃ sīlaṃ vuccati. Tattha kiñcāpi ariyasāvakassa ekasīlampi akantaṃ nāma natthi, imasmiṃ panatthe bhavantarepi appahīnaṃ pañcasīlaṃ adhippetaṃ. Aṭṭhamaṃ uttānameva.

৪৭-৪৮. সপ্তম (সূত্রে) 'শ্রদ্ধা' অর্থ মার্গ দ্বারা প্রাপ্ত শ্রদ্ধা। 'শীলঞ্চ যস্স কল্যাণং' অর্থ আর্যশ্রাবকের আর্যকান্ত শীলকে কল্যাণশীল বলা হয়। সেখানে যদিও আর্যশ্রাবকের একটি শীলও অ-কান্ত (অপ্রিয়) নয়, তবুও এই অর্থে জন্মান্তরেও অপ্রহীন (অক্ষুণ্ন) পঞ্চশীলই অভিপ্রেত। অষ্টম সূত্রটি সহজবোধ্য।


Dhanasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ধনসূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Kosalasuttavaṇṇanā

৯. কোশলসূত্র বর্ণনা


49. Navame patitakkhandhoti sammukhā kiñci oloketuṃ asamatthatāya adhomukho. Nippaṭibhānoti sahadhammikaṃ kiñci vattuṃ avisahanato nippaṭibhāno paṭibhānarahito.

৪৯. নবম (সূত্রে) 'পতিতস্কন্ধ' অর্থ সম্মুখে কিছু দেখতে অসমর্থ হওয়ার কারণে অধোমুখ (নিচু মাথা)। 'নিষ্প্রতিভান' অর্থ সহধর্মী কাউকে কিছু বলতে অসমর্থ হওয়ার কারণে প্রতিভাহীন বা উত্তরহীন।


Kosalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

কোশলসূত্র বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Nāradasuttavaṇṇanā

১০. নারদসূত্র বর্ণনা


50. Dasame ajjhomucchitoti adhimattāya taṇhāmucchāya mucchito, mucchaṃ mohaṃ pamādaṃ āpanno. Tenāha ‘‘gilitvā…pe… atirekamucchāya taṇhāya samannāgato’’ti. Mahaccāti mahatiyā. Liṅgavipallāsena cetaṃ vuttaṃ. Tenāha ‘‘mahatā rājānubhāvenā’’ti.

৫০. দশম (সূত্রে) 'অধ্যবচ্ছিত' অর্থ অতিরিক্ত তৃষ্ণা-মূর্ছায় মূর্ছিত, মোহ ও প্রমাদগ্রস্ত। তাই বলা হয়েছে— 'গিলে ফেলে...পে... অতিরিক্ত মূর্ছাদায়ক তৃষ্ণার সাথে যুক্ত'। 'মহচ্চা' অর্থ মহতী বা বিশাল। লিঙ্গ-বিপর্যায়ের কারণে এটি বলা হয়েছে। তাই বলা হয়েছে— 'মহৎ রাজানুভাবের দ্বারা'।


Nāradasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

নারদসূত্র বর্ণনা সমাপ্ত।


Muṇḍarājavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

মুণ্ডরাজবর্গ বর্ণনা সমাপ্ত।


Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

প্রথম পঞ্চাশক সমাপ্ত।


2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ

২. দ্বিতীয় পঞ্চাশক


(6) 1. Nīvaraṇavaggo

(৬) ১. নীবরণবর্গ


1-2. Āvaraṇasuttādivaṇṇanā

১-২. আবরণসূত্র ইত্যাদির বর্ণনা


51-52. Dutiyassa [Pg.22] paṭhame āvarantīti āvaraṇā, nīvārayantīti nīvaraṇā. Ettha ca āvarantīti kusaladhammuppattiṃ ādito parivārenti. Nīvārayantīti niravasesato vārayantīti attho, tasmā āvaraṇavasenāti ādito kusaluppattivāraṇavasena. Nīvaraṇavasenāti niravasesato vāraṇavasenāti evamettha attho daṭṭhabbo. Yasmā pañca nīvaraṇā uppajjamānā anuppannāya lokiyalokuttarāya paññāya uppajjituṃ na denti, uppannāpi aṭṭha samāpattiyo pañca vā abhiññā upacchinditvā pātenti, tasmā ‘‘paññāya dubbalīkaraṇā’’ti vuccanti. Upacchindanaṃ pātanañcettha tāsaṃ paññānaṃ anuppannānaṃ uppajjituṃ appadānameva. Iti mahaggatānuttarapaññānaṃ ekaccāya ca parittapaññāya anuppattihetubhūtā nīvaraṇadhammā itarāsaṃ samatthataṃ vihanantiyevāti paññāya dubbalīkaraṇā vuttā. Bhāvanāmanasikārena vinā pakatiyā manussehi nibbattetabbo dhammoti manussadhammo, manussattabhāvāvaho vā dhammo manussadhammo, anuḷāraṃ parittakusalaṃ. Yaṃ asatipi buddhuppāde vattati, yañca sandhāyāha ‘‘hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjatī’’ti (jā. 1.8.75). Alaṃ ariyāya ariyabhāvāyāti alamariyo, ariyabhāvāya samatthoti vuttaṃ hoti. Ñāṇadassanameva ñāṇadassanaviseso, alamariyo ca so ñāṇadassanaviseso cāti alamariyañāṇadassanaviseso.

৫১-৫২. দ্বিতীয় বর্গের প্রথম সূত্রে—‘আবরণ করে বিধায় আবরণ’ (আরণা), ‘নিবারণ করে বিধায় নিবারণ’ (নীভরণা)। এখানে ‘আবরণ করে’ বলতে কুশল ধর্মের উৎপত্তিকে প্রথম থেকেই পরিবেষ্টিত বা অবরুদ্ধ করে রাখা বোঝায়। ‘নিবারণ করে’ বলতে সম্পূর্ণরূপে বারণ বা প্রতিরোধ করা বোঝায়; তাই ‘আবরণবশে’ বলতে প্রথম থেকেই কুশল ধর্মের উৎপত্তি বারণ করার মাধ্যমে এবং ‘নিবারণবশে’ বলতে সম্পূর্ণরূপে বারণ করার মাধ্যমে—এভাবে এখানে অর্থ বুঝতে হবে। যেহেতু উৎপন্ন হওয়া পাঁচটি নিবারণ অনুৎপন্ন লৌকিক ও লোকোত্তর প্রজ্ঞাকে উৎপন্ন হতে দেয় না এবং উৎপন্ন হওয়া আটটি সমাপত্তি বা পাঁচটি অভিজ্ঞাকেও ছিন্ন করে বিনষ্ট করে দেয়, তাই এগুলোকে ‘প্রজ্ঞার দুর্বলকারী’ (পঞ্ঞায় দুব্বলীকরণা) বলা হয়। এখানে ছিন্ন করা ও বিনষ্ট করা বলতে সেই অনুৎপন্ন প্রজ্ঞাসমূহের উৎপন্ন হওয়ার সুযোগ না দেওয়াকেই বোঝায়। এভাবে মহদ্গত ও অনুত্তর প্রজ্ঞাসমূহের এবং কোনো কোনো ক্ষেত্রে পরিত্ত (সামান্য) প্রজ্ঞার অনুৎপত্তির কারণস্বরূপ এই নিবারণ ধর্মসমূহ অন্যান্য প্রজ্ঞার সামর্থ্যকেও বিনষ্ট করে দেয় বলেই এদের ‘প্রজ্ঞার দুর্বলকারী’ বলা হয়েছে। ভাবনা-মনস্কার ব্যতীত স্বাভাবিকভাবে মানুষের দ্বারা উৎপন্ন করার যোগ্য ধর্মই হলো ‘মনুষ্যধর্ম’ (মনুস্‌সধম্মো), অথবা মনুষ্যত্ব লাভ করায় যে ধর্ম তা-ই মনুষ্যধর্ম—যা অনুদার ও সামান্য কুশল। বুদ্ধের অনুৎপত্তি কালেও যা বিদ্যমান থাকে এবং যা লক্ষ্য করে বলা হয়েছে—‘হীন ব্রহ্মচর্যের দ্বারা ক্ষত্রিয়কুলে উৎপন্ন হয়’ (জাতক ১.৮.৭৫)। আর্য হওয়ার জন্য বা আর্যভাবের জন্য যা পর্যাপ্ত তা-ই ‘অলমার্য’ (অলমরিয়ো), অর্থাৎ আর্যভাবের জন্য সমর্থ। জ্ঞানদর্শনই হলো জ্ঞানদর্শনবিশেষ; আর যা আর্যভাবের জন্য পর্যাপ্ত এবং জ্ঞানদর্শনবিশেষ, তা-ই হলো ‘অলমার্যজ্ঞানদর্শনবিশেষ’ (অলমরিয়ঞাণদস্সনভিসেসো)।


Ñāṇadassananti ca dibbacakkhupi vipassanāpi maggopi phalampi paccavekkhaṇañāṇampi sabbaññutaññāṇampi vuccati. ‘‘Appamatto samāno ñāṇadassanaṃ ārādhetī’’ti (ma. ni. 1.311) hi ettha dibbacakkhu ñāṇadassanaṃ nāma. ‘‘Ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmetī’’ti (dī. ni. 1.234) ettha vipassanāñāṇaṃ. ‘‘Abhabbā te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāyā’’ti (a. ni. 4.196) ettha maggo. ‘‘Ayamañño [Pg.23] uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti (ma. ni. 1.328) ettha phalaṃ. ‘‘Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi, akuppā me vimutti, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’’ti (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 16; paṭi. ma. 2.30) ettha paccavekkhaṇañāṇaṃ. ‘‘Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi ‘sattāhakālakato āḷāro kālāmo’’’ti (ma. ni. 1.284; 2.340) ettha sabbaññutaññāṇaṃ. Idha pana lokuttaradhammo adhippeto. Ettha ca rūpāyatanaṃ jānāti cakkhuviññāṇaṃ viya passati cāti ñāṇadassanaṃ, dibbacakkhu. Sammasanūpacāre ca dhammalakkhaṇattayañca tathā jānāti passati cāti ñāṇadassanaṃ, vipassanā. Nibbānaṃ cattāri vā saccāni asammohappaṭivedhato jānāti passati cāti ñāṇadassanaṃ, maggo. Phalaṃ pana nibbānavaseneva yojetabbaṃ. Paccavekkhaṇā maggādhigatassa atthassa sabbaso jotanaṭṭhena ñāṇadassanaṃ. Sabbaññutā anāvaraṇatāya samantacakkhutāya ca ñāṇadassanaṃ. Byādiṇṇakāloti pariyādinnakālo. Dutiyaṃ uttānameva.

এবং ‘জ্ঞানদর্শন’ বলতে দিব্যচক্ষু, বিপশ্যনা, মার্গ, ফল, প্রত্যবেক্ষণ জ্ঞান এবং সর্বজ্ঞতা জ্ঞানকেও বোঝায়। যেমন—‘অপ্রমত্ত হয়ে জ্ঞানদর্শন আরাধনা করে’ (মজ্ঝিম নিকায় ১.৩১১)—এখানে দিব্যচক্ষুই হলো জ্ঞানদর্শন। ‘জ্ঞানদর্শনের জন্য চিত্তকে নিয়োজিত করে, চালিত করে’ (দীঘ নিকায় ১.২৩৪)—এখানে বিপশ্যনা জ্ঞান। ‘তারা অনুত্তর সম্বোধির জন্য, জ্ঞানের জন্য, দর্শনের জন্য অযোগ্য’ (অঙ্গুত্তর নিকায় ৪.১৯৬)—এখানে মার্গ। ‘এটি উত্তর-মনুষ্যধর্ম অপেক্ষা অন্য এক অলমার্যজ্ঞানদর্শনবিশেষ যা অধিগত হয়েছে এবং যা সুখবিহার’ (মজ্ঝিম নিকায় ১.৩২৮)—এখানে ফল। ‘আমার জ্ঞান ও দর্শন উৎপন্ন হয়েছে, আমার বিমুক্তি অকম্প্য, এটিই শেষ জন্ম, এখন আর পুনর্জন্ম নেই’ (সংযুক্ত নিকায় ৫.১০৮১; মহাবগ্গ ১৬; প্রতিসম্ভিদামগ্গ ২.৩০)—এখানে প্রত্যবেক্ষণ জ্ঞান। ‘আমার জ্ঞান ও দর্শন উৎপন্ন হয়েছে যে, আড়ার কালাম সাত দিন আগে কালগত হয়েছেন’ (মজ্ঝিম নিকায় ১.২৮৪; ২.৩৪০)—এখানে সর্বজ্ঞতা জ্ঞান। কিন্তু এখানে লোকোত্তর ধর্মই অভিপ্রেত। এখানে রূপায়তনকে জানে এবং চক্ষুবিজ্ঞানের মতো দেখে—তাই জ্ঞানদর্শন হলো দিব্যচক্ষু। সমর্শন ও উপচারে ধর্মের লক্ষণত্রয়কে (অনিত্য, দুঃখ, অনাত্মা) একইভাবে জানে ও দেখে—তাই জ্ঞানদর্শন হলো বিপশ্যনা। নির্বাণ বা চার আর্যসত্যকে মোহহীন প্রতিবেধের মাধ্যমে জানে ও দেখে—তাই জ্ঞানদর্শন হলো মার্গ। ফলকে নির্বাণের অর্থেই যুক্ত করতে হবে। প্রত্যবেক্ষণ হলো মার্গের দ্বারা অধিগত বিষয়ের সর্বতোভাবে প্রকাশের অর্থে জ্ঞানদর্শন। সর্বজ্ঞতা হলো অনাবরণ ও সমন্তচক্ষু (সর্বদর্শী) হওয়ার কারণে জ্ঞানদর্শন। ‘ব্যাদিণ্ণকালো’ বলতে পরিদত্ত বা অতিক্রান্ত কাল। দ্বিতীয় সূত্রটি সহজবোধ্য।


Āvaraṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

আবরণ সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


3-4. Padhāniyaṅgasuttādivaṇṇanā

৩-৪. প্রধানিয়ঙ্গ সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা


53-54. Tatiye padahatīti padahano, bhāvanamanuyutto yogī, tassa bhāvo bhāvanānuyogo padahanabhāvo. Padhānamassa atthīti padhāniko, ka-kārassa ya-kāraṃ katvā ‘‘padhāniyo’’ti vuttaṃ. ‘‘Abhinīhārato paṭṭhāya āgatattā’’ti vuttattā paccekabodhisattasāvakabodhisattānampi paṇidhānato pabhuti āgatasaddhā āgamanasaddā eva, ukkaṭṭhaniddesena pana ‘‘sabbaññubodhisattāna’’nti vuttaṃ. Adhigamato samudāgatattā aggamaggaphalasampayuttā cāpi adhigamasaddhā nāma, yā sotāpannassa aṅgabhāvena vuttā. Acalabhāvenāti paṭipakkhena anadhibhavanīyattā niccalabhāvena. Okappananti okkanditvā adhimuccanaṃ, pasāduppattiyā pasādanīyavatthusmiṃ pasīdanameva. Suppaṭividdhanti suṭṭhu paṭividdhaṃ. Yathā tena paṭividdhena sabbaññutaññāṇaṃ hatthagataṃ ahosi, tathā paṭividdhaṃ. Yassa buddhasubuddhatāya saddhā acalā asampavedhi, tassa dhammasudhammatāya saṅghasuppaṭipannatāya [Pg.24] tena paṭivedhena saddhā na tathāti aṭṭhānametaṃ anavakāso. Tenāha bhagavā – ‘‘yo, bhikkhave, buddhe pasanno dhamme pasanno saṅghe pasanno’’tiādi. Padhānavīriyaṃ ijjhati ‘‘addhā imāya paṭipadāya jarāmaraṇato muccissāmī’’ti sakkaccaṃ padahanato.

৫৩-৫৪. তৃতীয় সূত্রে—‘প্রদহন করে (প্রচেষ্টা চালায়) বিধায় প্রদহন’, অর্থাৎ ভাবনায় নিয়োজিত যোগী; তাঁর ভাব হলো ভাবনানুযোগ বা প্রদহনভাব। যাঁর প্রধান (প্রচেষ্টা) আছে তিনি ‘প্রধানিক’, এখানে ‘ক’ কারের স্থানে ‘য’ কার করে ‘প্রধানিয়’ বলা হয়েছে। ‘অভিনিহার (সংকল্প) থেকে শুরু করে এসেছে’—এরূপ বলায় প্রত্যেকবোধিসত্ত্ব ও শ্রাবকবোধিসত্ত্বদেরও প্রণিধান থেকে শুরু করে যে শ্রদ্ধা উৎপন্ন হয়, তা আগমনশ্রদ্ধাই; তবে উৎকৃষ্ট নির্দেশের কারণে ‘সর্বজ্ঞ বোধিসত্ত্বদের’ বলা হয়েছে। অধিগম (প্রাপ্তি) থেকে সমুৎপন্ন হওয়ার কারণে এবং অগ্রমার্গ ও ফলের সাথে সম্প্রযুক্ত হওয়ার কারণে একে ‘অধিগমশ্রদ্ধা’ বলা হয়, যা শ্রোতাপন্নের অঙ্গ হিসেবে বর্ণিত হয়েছে। ‘অচলভাবে’ বলতে প্রতিপক্ষের দ্বারা অনভিভবনীয় হওয়ার কারণে নিশ্চলভাবে। ‘ওকপ্পন’ বলতে গভীরভাবে প্রবেশ করে অধিমুক্তি লাভ করা, প্রসাদ (শ্রদ্ধা) উৎপত্তির মাধ্যমে প্রসাদজনক বস্তুতে প্রসন্ন হওয়া। ‘সুপ্রতিবিদ্ধ’ বলতে সুষ্ঠুভাবে প্রতিবিদ্ধ (উপলব্ধি) করা। যেভাবে সেই প্রতিবেধের দ্বারা সর্বজ্ঞতা জ্ঞান হস্তগত হয়েছিল, সেভাবেই প্রতিবিদ্ধ। বুদ্ধের সুবুদ্ধতার প্রতি যাঁর শ্রদ্ধা অচল ও অকম্প্য, ধর্মের সুধর্মতার প্রতি এবং সংঘের সুপ্রতিপন্নতার প্রতি সেই প্রতিবেধের কারণে তাঁর শ্রদ্ধা সেরূপ হবে না—এটি অসম্ভব ও অবান্তর। তাই ভগবান বলেছেন—‘হে ভিক্ষুগণ, যিনি বুদ্ধের প্রতি প্রসন্ন, ধর্মের প্রতি প্রসন্ন, সংঘের প্রতি প্রসন্ন...’ ইত্যাদি। ‘নিশ্চয়ই এই প্রতিপদার দ্বারা জরা-মরণ থেকে মুক্ত হব’—এভাবে শ্রদ্ধাপূর্বক প্রচেষ্টা চালানোর কারণে প্রধানবীর্য সফল হয়।


Appa-saddo abhāvattho ‘‘appasaddassa…pe… kho panā’’tiādīsu viyāti āha ‘‘arogo’’ti. Samavepākiniyāti yathābhuttamāhāraṃ samākāreneva pacanasīlāya. Daḷhaṃ katvā pacantī hi gahaṇī ghorabhāvena pittavikārādivasena rogaṃ janeti, sithilaṃ katvā pacantī mandabhāvena vātavikārādivasena tenāha ‘‘nātisītāya nāccuṇhāyā’’ti. Gahaṇitejassa mandapaṭutāvasena sattānaṃ yathākkamaṃ sītuṇhasahatāti āha ‘‘atisītalaggahaṇiko’’tiādi. Yāthāvato accayadesanā attano āvikaraṇaṃ nāmāti āha ‘‘yathābhūtaṃ attano aguṇaṃ pakāsetā’’ti. Udayatthagāminiyāti saṅkhārānaṃ udayañca vayañca paṭivijjhantiyāti ayamettha atthoti āha ‘‘udayañcā’’tiādi. Parisuddhāyāti nirupakkilesāya. Nibbijjhituṃ samatthāyāti tadaṅgavasena savisesaṃ pajahituṃ samatthāya. Tassa dukkhassa khayagāminiyāti yaṃ dukkhaṃ imasmiṃ ñāṇe anadhigate pavattirahaṃ, adhigate na pavatti, taṃ sandhāya vadati. Tathāhesa yogāvacaro ‘‘cūḷasotāpanno’’ti vuccati. Catutthaṃ uttānameva.

এখানে ‘অল্প’ (আপ্প) শব্দটি অভাব অর্থে ব্যবহৃত হয়েছে, যেমন ‘অল্পশব্দ...’ ইত্যাদি বাক্যে; তাই বলা হয়েছে ‘অরোগ’ (রোগহীন)। ‘সমবিপাকিনী’ বলতে ভুক্ত আহারকে সমানভাবে পরিপাক করার স্বভাবযুক্ত। কারণ, অত্যন্ত তীব্রভাবে পরিপাককারী পরিপাকতন্ত্র (গ্রহণী) পিত্তবিকার ইত্যাদির কারণে রোগ সৃষ্টি করে, আবার অত্যন্ত শিথিলভাবে পরিপাককারী পরিপাকতন্ত্র মন্দতার কারণে বাতবিকার ইত্যাদি সৃষ্টি করে; তাই বলা হয়েছে ‘নাতিশীতল নাতিউষ্ণ’। গ্রহণী-তেজের মন্দতা ও তীব্রতার কারণে সত্ত্বদের যথাক্রমে শীত ও উষ্ণ সহ্য করার ক্ষমতা বোঝাতে ‘অতিশীতল গ্রহণীযুক্ত’ ইত্যাদি বলা হয়েছে। যথাযথভাবে অপরাধ স্বীকার করা নিজের দোষ প্রকাশ করাকে বোঝায়; তাই বলা হয়েছে ‘যথাভূত নিজের অগুণ প্রকাশকারী’। ‘উদয়ব্যয়গামিনী’ বলতে সংস্কারসমূহের উদয় ও ব্যয় প্রতিবেধকারী—এখানে এটাই অর্থ; তাই বলা হয়েছে ‘উদয় ও...’ ইত্যাদি। ‘পরিশুদ্ধ’ বলতে উপ ক্লেশহীন। ‘ভেদ করতে সমর্থ’ বলতে তদঙ্গবশে বিশেষভাবে প্রহাণের সমর্থ। ‘সেই দুঃখের ক্ষয়গামিনী’ বলতে যে দুঃখ এই জ্ঞান লাভ না হলে উৎপন্ন হওয়ার যোগ্য ছিল, কিন্তু জ্ঞান লাভ হলে আর উৎপন্ন হয় না, তাকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে। এ কারণেই এই যোগাবচরকে ‘চূড়-শ্রোতাপন্ন’ বলা হয়। quarto সূত্রটি সহজবোধ্য।


Padhāniyaṅgasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রধানিয়ঙ্গ সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Mātāputtasuttavaṇṇanā

৫. মাতাপুত্র সূত্রের বর্ণনা


55. Pañcame vissāsoti visacchāyasantāno bhāvo. Otāroti tattha cittassa anuppaveso. Gahetvāti attano eva okāsaṃ gahetvā. Khepetvāti kusalavāraṃ khepetvā.

৫৫. পঞ্চম সূত্রে—‘বিশ্বাস’ বলতে সংশয়হীন বা নিঃসঙ্কোচ ভাব। ‘অবতার’ বলতে সেখানে চিত্তের প্রবেশ। ‘গ্রহণ করে’ বলতে নিজেরই সুযোগ গ্রহণ করে। ‘ক্ষয় করে’ বলতে কুশল সুযোগ অতিবাহিত করে।


Ghaṭṭeyyāti akkamanādivasena bādheyya. Tīhi pariññāhīti ñātatīraṇappahānasaṅkhātāhi tīhi pariññāhi. Natthi etesaṃ kutoci bhayanti akutobhayā, nibbhayāti attho. Catunnaṃ oghānaṃ, saṃsāramahoghasseva vā pāraṃ pariyantaṃ gatā. Tenāha ‘‘pāraṃ vuccati nibbāna’’ntiādi.

‘ঘর্ষণ করবে’ বলতে আক্রমণ ইত্যাদির মাধ্যমে বাধা দেবে। ‘তিনটি পরিজ্ঞার দ্বারা’ বলতে জ্ঞাত, তীরণ ও প্রহাণের অন্তর্গত তিনটি পরিজ্ঞার দ্বারা। ‘যাদের কোনো দিক থেকেই ভয় নেই’ তারা অকুতোভয়, অর্থাৎ নির্ভয়। চার ওঘের অথবা সংসার-মহাওঘের পার বা প্রান্তে গমন করেছেন। তাই বলা হয়েছে—‘পার বলতে নির্বাণকে বোঝায়’ ইত্যাদি।


Mātāputtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

মাতাপুত্র সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Upajjhāyasuttavaṇṇanā

৬. উপাধ্যায় সূত্রের বর্ণনা


56. Chaṭṭhe [Pg.25] madhurakabhāvo nāma sarīrassa thambhitattaṃ, taṃ pana garubhāvapubbakanti āha ‘‘sañjātagarubhāvo’’ti. Na pakkhāyantīti nappakāsenti, nānākāraṇato na upaṭṭhahanti. Tenāha ‘‘catasso disā ca anudisā ca mayhaṃ na upaṭṭhahantī’’ti. Sesamettha uttānameva.

৫৬. ষষ্ঠ সূত্রে—‘মধুরকভাব’ বলতে শরীরের জড়তা বা অসাড়তা, যা শরীরের গুরুভার বা ভারী ভাব থেকে উৎপন্ন হয়; তাই বলা হয়েছে ‘উৎপন্ন গুরুভাব’। ‘প্রকাশিত হয় না’ বলতে প্রকাশিত হয় না, নানা কারণে উপস্থিত হয় না। তাই বলা হয়েছে—‘চার দিক ও অনুদিকসমূহ আমার নিকট উপস্থিত হচ্ছে না’। এখানে অবশিষ্ট অংশ সহজবোধ্য।


Upajjhāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

উপাধ্যায় সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


7. Abhiṇhapaccavekkhitabbaṭṭhānasuttavaṇṇanā

৭. অভীক্ষ্ণ প্রত্যবেক্ষণীয় স্থান সূত্রের বর্ণনা


57. Sattame jarādhammoti dhamma-saddo ‘‘asammosadhammo nibbāna’’ntiādīsu (su. ni. 763) viya pakatipariyāyo, tasmā jarāpakatiko jiṇṇasabhāvoti attho. Tenāha ‘‘jarāsabhāvo’’tiādi. Sesapadesupi eseva nayo. Kammunā dātabbaṃ ādiyatīti kammadāyādo, attanā yathūpacitakammaphalabhāgīti attho. Taṃ pana dāyajjaṃ kāraṇūpacārena vadanto ‘‘kammaṃ mayhaṃ dāyajjaṃ santakanti attho’’ti āha yathā ‘‘kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu, evamidaṃ puññaṃ vaḍḍhatī’’ti (dī. ni. 3.80). Yonīhi phalaṃ sabhāvato bhinnampi abhinnaṃ viya missitaṃ hoti. Tenāha ‘‘kammaṃ mayhaṃ yoni kāraṇa’’nti. Mamattavasena bajjhantīti bandhū, ñāti sālohito ca, kammaṃ pana ekantasambandhavāti āha ‘‘kammaṃ mayhaṃ bandhū’’ti. Patiṭṭhāti avassayo. Kammasadiso hi sattānaṃ avassayo natthi.

৫৭. সপ্তম সূত্রে—‘জরাধর্ম’ শব্দে ‘ধর্ম’ শব্দটি ‘অসম্মোষধর্ম নির্বাণ’ ইত্যাদির মতো স্বভাবের প্রতিশব্দ; তাই জরা-স্বভাবযুক্ত বা জীর্ণ স্বভাবের—এটাই অর্থ। তাই বলা হয়েছে ‘জরাস্বভাব’ ইত্যাদি। অবশিষ্ট পদগুলোতেও একই নিয়ম প্রযোজ্য। কর্মের দ্বারা প্রদেয় ফল গ্রহণ করে বিধায় ‘কর্মদায়াদ’, অর্থাৎ নিজের দ্বারা অর্জিত কর্মফলের ভাগী—এটাই অর্থ। সেই দায়াদকে কারণ-উপচারের মাধ্যমে প্রকাশ করে বলা হয়েছে—‘কর্মই আমার দায়াদ বা নিজস্ব সম্পত্তি—এটাই অর্থ’, যেমন—‘হে ভিক্ষুগণ, কুশল ধর্মসমূহের সমাদান হেতু এই পুণ্য বৃদ্ধি পায়’ (দীঘ নিকায় ৩.৮০)। যোনি থেকে উৎপন্ন ফল স্বভাবত ভিন্ন হলেও অভিন্নের মতো মিশ্রিত থাকে। তাই বলা হয়েছে—‘কর্মই আমার যোনি বা কারণ’। মমত্ববোধের কারণে আবদ্ধ হয় বিধায় ‘বন্ধু’, অর্থাৎ জ্ঞাতি ও রক্তসম্পর্কীয় আত্মীয়; কিন্তু কর্মই হলো একান্ত আত্মীয় বা সম্বন্ধযুক্ত, তাই বলা হয়েছে—‘কর্মই আমার বন্ধু’। ‘প্রতিষ্ঠা’ বলতে আশ্রয়। কারণ, কর্মের মতো সত্ত্বদের আর কোনো আশ্রয় নেই।


Yobbanaṃ ārabbha uppannamadoti ‘‘mahallakakāle puññaṃ karissāma, daharamha tāvā’’ti yobbanaṃ apassāya mānakaraṇaṃ. ‘‘Ahaṃ nirogo saṭṭhi vā sattati vā vassāni atikkantāni, na me harītakakhaṇḍampi khāditabbaṃ, ime panaññe ‘asukaṃ no ṭhānaṃ rujjati, bhesajjaṃ khādāmā’ti vicaranti, ko añño mayā sadiso nirogo nāmā’’ti evaṃ mānakaraṇaṃ ārogyamado. Sabbesampi jīvitaṃ nāma pabhaṅguraṃ dukkhānubandhañca, tadubhayaṃ anoloketvā pabandhaṭṭhitiṃ paccayasulabhatañca nissāya ‘‘ciraṃ jīviṃ, ciraṃ jīvāmi, ciraṃ jīvissāmi, sukhaṃ jīviṃ, sukhaṃ jīvāmi, sukhaṃ jīvissāmī’’ti evaṃ mānakaraṇaṃ jīvitamado.

যৌবনকে কেন্দ্র করে উৎপন্ন মদ (মত্ততা) হলো—‘বার্ধক্যে পুণ্য করব, এখন তো আমরা তরুণ’—এভাবে যৌবনের ওপর নির্ভর করে অহংকার করা। ‘আমি নীরোগ, ষাট বা সত্তর বছর পার হয়ে গেছে, আমার একটি হরিতকী খণ্ডও খাওয়ার প্রয়োজন হয়নি; অথচ অন্যেরা ‘আমার অমুক স্থান ব্যথা করছে, ওষুধ খাচ্ছি’ বলে ঘুরে বেড়ায়, আমার মতো নীরোগ আর কে আছে?’—এভাবে অহংকার করা হলো আরোগ্যমদ। সকলেরই জীবন ভঙ্গুর এবং দুঃখের অনুগামী; এই উভয় দিক বিবেচনা না করে জীবনের ধারাবাহিক স্থায়িত্ব এবং প্রত্যয়ের (উপকরণের) সহজলভ্যতার ওপর নির্ভর করে—‘আমি দীর্ঘকাল বেঁচেছি, দীর্ঘকাল বাঁচছি, দীর্ঘকাল বাঁচব; সুখে বেঁচেছি, সুখে বাঁচছি, সুখে বাঁচব’—এভাবে অহংকার করা হলো জীবিতমদ।


Upadhirahitanti [Pg.26] kāmūpadhirahitaṃ. Cattāro hi upadhī – kāmūpadhi, khandhūpadhi, kilesūpadhi, abhisaṅkhārūpadhīti. Kāmāpi ‘‘yaṃ pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ kāmānaṃ assādo’’ti (ma. ni. 1.166) evaṃ vuttassa sukhassa adhiṭṭhānabhāvato ‘‘upadhiyati ettha sukha’’nti iminā vacanatthena ‘‘upadhī’’ti vuccati, khandhāpi khandhamūlakassa dukkhassa adhiṭṭhānabhāvato, kilesāpi apāyadukkhassa adhiṭṭhānabhāvato, abhisaṅkhārāpi bhavadukkhassa adhiṭṭhānabhāvato. Sesaṃ suviññeyyameva.

'উপধিবর্জিত' বলতে কাম-উপধিবর্জিত বোঝায়। উপধি চার প্রকার—কাম-উপধি, স্কন্ধ-উপধি, ক্লেশ-উপধি এবং অভিসংস্কার-উপধি। কামসমূহও “পাঁচটি কামগুণকে ভিত্তি করে যে সুখ ও সোমনস্য উৎপন্ন হয়, তা-ই কামের আস্বাদ” (ম. নি. ১.১৬৬)—এভাবে উক্ত সুখের অধিষ্ঠান (ভিত্তি) হওয়ার কারণে, “এখানে সুখ উপধিত (স্থাপিত) হয়” এই বাক্যের অর্থানুসারে ‘উপধি’ বলে অভিহিত হয়; স্কন্ধসমূহও স্কন্ধমূলক দুঃখের অধিষ্ঠান হওয়ার কারণে, ক্লেশসমূহও অপায়দুঃখের অধিষ্ঠান হওয়ার কারণে এবং অভিসংস্কারসমূহও ভবদুঃখের অধিষ্ঠান হওয়ার কারণে (উপধি নামে অভিহিত হয়)। অবশিষ্টাংশ সহজেই বোধগম্য।


Abhiṇhapaccavekkhitabbaṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

অভীক্ষ্ণ-প্রত্যবেক্ষিতব্য-স্থান সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


8-10. Licchavikumārakasuttādivaṇṇanā

৮-১০. লিচ্ছবিকুমারক সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা।


58-60. Aṭṭhame sāpateyyanti ettha saṃ vuccati dhanaṃ, tassa patīti sapati, dhanasāmiko. Tassa hitāvahattā sāpateyyaṃ, drabyaṃ, dhananti attho. Attano rucivasena gāmakiccaṃ netīti gāmaniyo, gāmaniyoyeva gāmaṇiko.

৫৮-৬০. অষ্টম সূত্রে ‘সাপতেয্যং’ (স্বাপতেয়) বলতে—এখানে ‘সং’ বলতে ধন বোঝায়, তার পতি বা স্বামী হলো ‘সপতি’ অর্থাৎ ধনের মালিক। তার হিতসাধন করার কারণে তা ‘সাপতেয্য’ অর্থাৎ দ্রব্য বা ধন—এই অর্থ। নিজের ইচ্ছানুযায়ী গ্রামের কাজ পরিচালনা করে বলে সে ‘গামণি’ (গ্রামণী), গ্রামণীই হলো ‘গামণিক’।


Anvāya upanissāya jīvanasīlā anujīvinoti āha ‘‘ye ca etaṃ upanissāya jīvantī’’ti. Ekaṃ mahākulaṃ nissāya paṇṇāsampi saṭṭhipi kulāni jīvanti, te manusse sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva. Navamādīni uttānatthāneva.

অনুগমন করে ও আশ্রয় করে জীবনধারণ করা যাদের স্বভাব, তারা হলো ‘অনুজীবিগণ’—এজন্য বলা হয়েছে “যারা একে আশ্রয় করে বেঁচে থাকে”। একটি মহাকুলকে (উচ্চ বংশ বা পরিবার) আশ্রয় করে পঞ্চাশ বা ষাটটি পরিবারও বেঁচে থাকে, সেই মানুষদের উদ্দেশ্যেই এটি বলা হয়েছে। অবশিষ্টাংশ সহজেই বোধগম্য। নবম সূত্র ইত্যাদি স্পষ্ট অর্থযুক্ত।


Licchavikumārakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

লিচ্ছবিকুমারক সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


Nīvaraṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

নীবরণ বর্গ বর্ণনা সমাপ্ত।


(7) 2. Saññāvaggo

(৭) ২. সংজ্ঞা বর্গ।


1-5. Saññāsuttādivaṇṇanā

১-৫. সংজ্ঞা সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা।


61-65. Dutiyassa paṭhame ‘‘mahapphalā mahānisaṃsā’’ti ubhayampetaṃ atthato ekaṃ, byañjanameva nānanti āha ‘‘mahapphalā’’tiādi. ‘‘Pañcime gahapatayo ānisaṃsā’’tiādīsu (udā. 76) ānisaṃsa-saddo phalapariyāyopi hoti[Pg.27]. Mahato lokuttarassa sukhassa paccayā hontīti mahānisaṃsā. Amatogadhāti amatabbhantarā amataṃ anuppaviṭṭhā nibbānadiṭṭhattā, tato paraṃ na gacchanti. Tena vuttaṃ ‘‘amatapariyosānā’’ti. Amataṃ pariyosānaṃ avasānaṃ etāsanti amatapariyosānā. Maraṇasaññāti maraṇānupassanāñāṇena saññā. Āhāre paṭikūlasaññāti āhāraṃ gamanādivasena paṭikūlato pariggaṇhantassa uppannasaññā. Ukkaṇṭhitassāti nibbindantassa katthacipi asajjantassa. Dutiyādīni uttānatthāneva.

৬১-৬৫. দ্বিতীয় বর্গের প্রথম সূত্রে “মহৎ ফল ও মহৎ আনিশংস (সুফল)”—এই উভয়ই অর্থগতভাবে এক, কেবল ব্যঞ্জন (শব্দরূপ) ভিন্ন; একারণে বলা হয়েছে “মহৎ ফল” ইত্যাদি। “হে গৃহপতিগণ, এই পাঁচটি আনিশংস...” ইত্যাদি বাক্যে (উদান ৭৬) ‘আনিশংস’ শব্দটি ফলের পর্যায়বাচকও হয়। মহৎ লোকোত্তর সুখের প্রত্যয় (কারণ) হয় বলে ‘মহৎ আনিশংস’। ‘অমৃতোগধা’ বলতে অমৃতের অভ্যন্তরে অবস্থিত, নির্বাণ প্রত্যক্ষ করার কারণে অমৃতে প্রবেশ করেছে, তার বাইরে আর যায় না। তাই বলা হয়েছে “অমৃত-পর্যবসানা”। অমৃতই যাদের পর্যবসান বা অবসান (শেষ সীমা), তারা হলো ‘অমৃত-পর্যবসানা’। ‘মরণ-সংজ্ঞা’ বলতে মরণানুপশ্যনা জ্ঞানের দ্বারা উৎপন্ন সংজ্ঞা। ‘আহারে প্রতিকূল-সংজ্ঞা’ বলতে আহারের জন্য গমনাদির মাধ্যমে আহারকে প্রতিকূলরূপে গ্রহণকারীর উৎপন্ন সংজ্ঞা। ‘উৎকণ্ঠিতস্য’ বলতে নির্বেদপ্রাপ্ত (অনাসক্ত) ব্যক্তির, যে কোথাও আসক্ত হয় না। দ্বিতীয় সূত্র ইত্যাদি স্পষ্ট অর্থযুক্ত।


Saññāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

সংজ্ঞা সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


6-10. Sājīvasuttādivaṇṇanā

৬-১০. সাজীব সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা।


66-70. Chaṭṭhe saha ājīvanti etthāti sājīvo, pañhassa pucchanaṃ vissajjanañca. Tenāha ‘‘sājīvoti pañhapucchanañceva pañhavissajjanañcā’’tiādi. Abhisaṅkhatanti citaṃ. Sattamādīni uttānatthāneva.

৬৬-৭০. ষষ্ঠ সূত্রে—যেখানে একসাথে জীবনযাপন করা হয় তা হলো ‘সাজীব’, অর্থাৎ প্রশ্নের জিজ্ঞাসা ও উত্তর প্রদান। তাই বলা হয়েছে “সাজীব বলতে প্রশ্ন জিজ্ঞাসা এবং প্রশ্নের উত্তর প্রদান” ইত্যাদি। ‘অভিসংস্কৃত’ বলতে সঞ্চিত বা গঠিত। সপ্তম সূত্র ইত্যাদি স্পষ্ট অর্থযুক্ত।


Sājīvasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

সাজীব সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


Saññāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

সংজ্ঞা বর্গ বর্ণনা সমাপ্ত।


(8) 3. Yodhājīvavaggo

(৮) ৩. যোধাজীব বর্গ (যোদ্ধা-জীবিকা বর্গ)।


1-2. Paṭhamacetovimuttiphalasuttādivaṇṇanā

১-২. প্রথম চেতোবিমুক্তিফল সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা।


71-72. Tatiyassa paṭhame avijjāpalighanti ettha avijjāti vaṭṭamūlikā avijjā, ayaṃ pacurajanehi ukkhipituṃ asakkuṇeyyabhāvato dukkhipanaṭṭhena nibbānadvārappavesavibandhanena ca ‘‘paligho viyāti paligho’’ti vuccati. Tenesa tassā ukkhittattā ‘‘ukkhittapaligho’’ti vutto. Punabbhavassa karaṇasīlo, punabbhavaṃ vā phalaṃ arahatīti ponobhavikā, punabbhavadāyikāti attho. Jātisaṃsāroti jāyanavasena ceva saṃsaraṇavasena ca evaṃladdhanāmānaṃ punabbhavakkhandhānaṃ paccayo kammābhisaṅkhāro. Jātisaṃsāroti hi phalūpacārena kāraṇaṃ vuttaṃ. Tañhi punappunaṃ uppattikāraṇavasena parikkhipitvā ṭhitattā ‘‘parikhā’’ti vuccati santānassa [Pg.28] parikkhipanato. Tenesa tassa saṃkiṇṇattā vikiṇṇattā sabbaso khittattā vināsitattā ‘‘saṃkiṇṇaparikho’’ti vutto.

৭১-৭২. তীয় বর্গের প্রথম সূত্রে ‘অবিদ্যা-পরিঘ’ বলতে—এখানে ‘অবিদ্যা’ হলো সংসারচক্রের মূল অবিদ্যা; সাধারণ মানুষের পক্ষে একে উৎপাটিত করা অসম্ভব হওয়ার কারণে, কষ্টসাধ্য উৎখাতযোগ্যতার অর্থে এবং নির্বাণদ্বারে প্রবেশের প্রতিবন্ধক হওয়ার কারণে একে “পরিঘের (অর্গল বা খিল) মতো বলে পরিঘ” বলা হয়। তাই সেই অবিদ্যা উৎপাটিত হওয়ার কারণে তাকে “উৎক্ষিপ্ত-পরিঘ” বলা হয়েছে। পুনর্জন্ম ঘটানো যার স্বভাব, অথবা পুনর্জন্মরূপ ফলের যোগ্য—তা হলো ‘পোনোভবিকা’ অর্থাৎ পুনর্জন্মদায়ী। ‘জাতিসংসার’ বলতে জন্ম ও সংসারের কারণে এই নামপ্রাপ্ত পুনর্জন্মের স্কন্ধসমূহের প্রত্যয়স্বরূপ কর্ম-অভিসংস্কার। এখানে ‘জাতিসংসার’ বলতে ফলের উপচার দ্বারা কারণকে বোঝানো হয়েছে। তা বারবার উৎপত্তির কারণ হিসেবে পরিবেষ্টন করে থাকে বলে চিত্তসন্তানকে পরিবেষ্টন করার কারণে ‘পরিখা’ (পরিখা বা খাল) বলা হয়। তাই তা সংকীর্ণ, বিকীর্ণ, সম্পূর্ণরূপে নিক্ষিপ্ত ও বিনাশপ্রাপ্ত হওয়ার কারণে তাকে “সংকীর্ণ-পরিখ” বলা হয়েছে।


Taṇhāsaṅkhātanti ettha taṇhāti vaṭṭamūlikā taṇhā. Ayañhi gambhīrānugataṭṭhena ‘‘esikā’’ti vuccati. Luñcitvā uddharitvā. Orambhāgiyānīti orambhāgajanakāni kāmabhave upapattipaccayāni kāmarāgasaṃyojanādīni. Etāni hi kavāṭaṃ viya nagaradvāraṃ cittaṃ pidahitvā ṭhitattā ‘‘aggaḷā’’ti vuccanti. Tenesa tesaṃ niggatattā bhinnattā ‘‘niraggaḷo’’ti vuttoti. Aggamaggena panno apacito mānaddhajo etassāti pannaddhajo. Pannabhāroti khandhabhārakilesabhāraabhisaṅkhārabhārā oropitā assāti pannabhāro. Visaṃyuttoti catūhi yogehi sabbakilesehi ca visaṃyutto. Asmimānoti rūpe asmīti māno, vedanāya, saññāya, saṅkhāresu, viññāṇe asmimāno. Ettha hi pañcapi khandhe avisesato ‘‘asmī’’ti gahetvā pavattamāno asmimānoti adhippeto.

‘তৃষ্ণা-সংখ্যাত’ বলতে—এখানে ‘তৃষ্ণা’ হলো সংসারচক্রের মূল তৃষ্ণা। এটি গভীরে প্রোথিত থাকার অর্থে ‘এষিকা’ (নগরদ্বারস্তম্ভ) নামে অভিহিত হয়। ‘লুঞ্চিত্তা’ বলতে উপড়ে ফেলে বা উৎপাটিত করে। ‘ওরম্ভাগীয়ানি’ বলতে কামভবে উৎপত্তির প্রত্যয়স্বরূপ কামরাগ-সংযোজন ইত্যাদি ওরম্ভাগীয় (অধোভাগীয়) সংযোজনসমূহ। এগুলো কবাটের (দরজার) মতো নগরদ্বাররূপ চিত্তকে বন্ধ করে রাখে বলে ‘অর্গল’ (খিল) বলা হয়। তাই সেগুলো অপসারিত ও ভগ্ন হওয়ার কারণে তাকে “নিরর্গল” বলা হয়েছে। অগ্রমার্গের দ্বারা যার মানেরূপ ধ্বজ পতিত ও অপসারিত হয়েছে, সে হলো ‘পন্নধ্বজ’। ‘পন্নভার’ বলতে স্কন্ধভার, ক্লেশভার ও অভিসংস্কারভার যার দ্বারা নামিয়ে রাখা হয়েছে, সে হলো ‘পন্নভার’। ‘বিসংযুক্ত’ বলতে চার প্রকার যোগ এবং সমস্ত ক্লেশ থেকে বিসংযুক্ত। ‘অস্মিমান’ বলতে রূপে ‘আমি আছি’ এরূপ মান, বেদনায়, সংজ্ঞায়, সংস্কারসমূহে এবং বিজ্ঞানে ‘আমি আছি’ এরূপ মান। এখানে মূলত পাঁচটি স্কন্ধকেই নির্বিশেষে ‘আমি আছি’ রূপে গ্রহণ করে যে মান উৎপন্ন হয়, তাকেই ‘অস্মিমান’ বলা হয়েছে।


Nagaradvārassa parissayapaṭibāhanatthañceva sodhanatthañca ubhosu passesu esikāthambhe nikhaṇitvā ṭhapetīti āha ‘‘nagaradvāre ussāpite esikāthambhe’’ti. Pākāraviddhaṃsaneneva parikhābhūmisamakaraṇaṃ hotīti āha ‘‘pākāraṃ bhinditvā parikhaṃ vikiritvā’’ti. ‘‘Eva’’ntiādi upamāsaṃsandanaṃ. Santo saṃvijjamāno kāyo dhammasamūhoti sakkāyo, upādānakkhandhapañcakaṃ. Dvattiṃsakammakāraṇā dukkhakkhandhe āgatadukkhāni. Akkhirogasīsarogādayo. Aṭṭhanavuti rogā, rājabhayādīni pañcavīsatimahābhayāni. Dutiyaṃ uttānameva.

নগরদ্বারের বিপদ প্রতিরোধ এবং সুরক্ষার জন্য উভয় পাশে এষিকাস্তম্ভ (খুঁটি) পুঁতে রাখা হয়—এজন্য বলা হয়েছে “নগরদ্বারে প্রোথিত এষিকাস্তম্ভসমূহ”। প্রাচীর ধ্বংস করার মাধ্যমেই পরিখার ভূমি সমতল করা হয়—এজন্য বলা হয়েছে “প্রাচীর ভেঙে পরিখা ভরাট করে”। “এভাবে” ইত্যাদি হলো উপমার তুলনা। বিদ্যমান ও প্রত্যক্ষ কায় বা ধর্মসমূহের সমষ্টিই হলো ‘সৎকায়’ অর্থাৎ পঞ্চ-উপাদানস্কন্ধ। বত্রিশ প্রকার কর্মের কারণে দুঃখস্কন্ধে আগত দুঃখসমূহ। অক্ষিরোগ, শিরোরোগ ইত্যাদি। আটানব্বই প্রকার রোগ, রাজভয় ইত্যাদি পঁচিশ প্রকার মহাভয়। দ্বিতীয় সূত্রটি স্পষ্টার্থই।


Paṭhamacetovimuttiphalasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রথম চেতোবিমুক্তিফল সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


3-4. Paṭhamadhammavihārīsuttādivaṇṇanā

৩-৪. প্রথম ধর্মবিহারী সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা।


73-74. Tatiye niyakajjhatteti attano santāne. Mettāya upasaṃharaṇavasena hitaṃ esantena. Karuṇāya vasena anukampamānena. Pariggahetvāti parito gahetvā, pharitvāti attho. Pariccāti parito katvā, samantato pharitvā icceva attho. ‘‘Paṭiccā’’tipi [Pg.29] pāṭho. Mā pamajjitthāti ‘‘jhāyathā’’ti vuttasamathavipassanānaṃ ananuyuñjanena aññena vā kenaci pamādakāraṇena mā pamādaṃ āpajjittha. Niyyānikasāsane akattabbakaraṇaṃ viya kattabbākaraṇampi pamādoti. Vipattikāleti sattaasappāyādivipattiyutte kāle. Sabbepi sāsane guṇā idheva saṅgahaṃ gacchantīti āha ‘‘jhāyatha mā pamādattha…pe… anusāsanī’’ti. Catutthe natthi vattabbaṃ.

৭৩-৭৪. তৃতীয় সূত্রে ‘নিয়কজ্ঝত্তে’ বলতে নিজের সন্তানে (নিজের অন্তরে)। মৈত্রীর প্রসারণের মাধ্যমে হিত অন্বেষণকারীর দ্বারা। করুণার বশে অনুকম্পা প্রদর্শনকারীর দ্বারা। ‘পরিগৃহেত্বা’ বলতে চারপাশ থেকে গ্রহণ করে অর্থাৎ পরিব্যাপ্ত করে—এই অর্থ। ‘পরিচ্চা’ বলতে চারপাশ থেকে পরিবেষ্টন করে অর্থাৎ চারদিকে পরিব্যাপ্ত করে—এরূপই অর্থ। “পটিচ্চা” রূপ পাঠও রয়েছে। ‘মা পমজ্জিত্থ’ বলতে “ধ্যান করো” এভাবে উক্ত সমথ ও বিপশ্যনার অনুশীলন না করার মাধ্যমে অথবা অন্য কোনো প্রমাদের কারণে প্রমাদগ্রস্ত হয়ো না। নৈর্যাণিক শাসনে অকরণীয় কাজ করার মতোই করণীয় কাজ না করাও প্রমাদ। ‘বিপত্তিকালে’ বলতে সাত প্রকার অসাৎম্য (অসহনীয়) ইত্যাদি বিপত্তিযুক্ত সময়ে। শাসনের সমস্ত গুণই এখানে সংগৃহীত হয়—এজন্য বলা হয়েছে “ধ্যান করো, প্রমাদগ্রস্ত হয়ো না...পে... অনুশাসন”। চতুর্থ সূত্রে নতুন করে বলার কিছু নেই।


Paṭhamadhammavihārīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রথম ধর্মবিহারী সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Paṭhamayodhājīvasuttavaṇṇanā

৫. প্রথম যোধাজীব সূত্র বর্ণনা।


75. Pañcame yujjhanaṃ yodho, so ājīvo etesanti yodhājīvā. Tenāha ‘‘yuddhūpajīvino’’ti. Santhambhitvā ṭhātuṃ na sakkotīti baddho dhitisampanno ṭhātuṃ na sakkoti. Samāgateti sampatte. Byāpajjatīti vikāramāpajjati. Tenāha ‘‘pakatibhāvaṃ jahatī’’ti.

৭৫. পঞ্চম সূত্রে—যুদ্ধ করা যাদের কাজ তারা হলো ‘যোধা’ (যোদ্ধা), এবং তা-ই যাদের জীবিকা তারা হলো ‘যোধাজীব’ (যোদ্ধা-জীবিকাধারী)। তাই বলা হয়েছে “যুদ্ধোপজীবী”। ‘সংস্তম্ভিত হয়ে দাঁড়াতে পারে না’ বলতে আবদ্ধ বা ধৈর্যশীল হয়ে স্থির থাকতে পারে না। ‘সমাগতে’ বলতে উপস্থিত হলে। ‘ব্যাপদ্যতি’ বলতে বিকৃতি লাভ করে। তাই বলা হয়েছে “স্বাভাবিক অবস্থা ত্যাগ করে”।


Rajaggasminti paccatte bhummavacananti āha ‘‘kiṃ tassa puggalassa rajaggaṃ nāmā’’ti. Vinibbeṭhetvāti gahitaggahaṇaṃ vissajjāpetvā. Mocetvāti sarīrato apanetvā.

‘রজজ্ঞস্মিং’ বলতে প্রত্যত্ম অর্থে সপ্তমী বিভক্তি—এজন্য বলা হয়েছে “সেই ব্যক্তির রজগ্র (ধূলিকণা) বলতে কী বোঝায়?”। ‘বিনিব্বেঠেত্বা’ বলতে গৃহীত আসক্তি বর্জন করিয়ে। ‘মোচেত্বা’ বলতে শরীর থেকে অপসারিত করে।


Paṭhamayodhājīvasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রথম যোধাজীব সূত্র বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Dutiyayodhājīvasuttavaṇṇanā

৬. দ্বিতীয় যোধাজীব সূত্র বর্ণনা।


76. Chaṭṭhe cammanti iminā cammamayaṃ cammamiti sibbitaṃ, aññaṃ vā keṭakaphalakādiṃ saṅgaṇhāti. Dhanukalāpaṃ sannayhitvāti dhanuñceva tūṇirañca sannayhitvā sajjetvā. Dhanudaṇḍassa jiyāyattabhāvakaraṇādipi hi dhanuno sannayhanaṃ. Tenevāha ‘‘dhanuñca sarakalāpañca sannayhitvā’’ti. Yuddhasannivesena ṭhitanti dvinnaṃ senānaṃ byūhanasaṃvidhānanayena kato yo sanniveso, tassa vasena ṭhitaṃ, senābyūhasaṃvidhānavasena sanniviṭṭhanti vuttaṃ hoti. Ussāhañca vāyāmañca karotīti yujjhanavasena ussāhaṃ vāyāmañca karoti. Pariyāpādentīti maraṇapariyantikaṃ aparaṃ pāpenti. Tenāha ‘‘pariyāpādayantī’’ti, jīvitaṃ pariyāpādayanti maraṇaṃ paṭipajjāpentīti vuttaṃ hoti.

৭৬. ষষ্ঠ সূত্রে ‘চর্ম’ বলতে চর্মনির্মিত বা চর্ম দ্বারা সেলাই করা ঢাল অথবা অন্য কোনো ফলক ইত্যাদিকে গ্রহণ করা বোঝায়। ‘ধনুকলাপং সন্নয়হিত্বা’ বলতে ধনু ও তূণীর পরিধান করে সজ্জিত হয়ে। ধনুদণ্ডের গুণ পরানোও ধনুকের সজ্জাকরণের অন্তর্ভুক্ত। তাই বলা হয়েছে “ধনু ও শরকলাপ (তূণীর) সজ্জিত করে”। ‘যুদ্ধসন্নবেশে অবস্থিত’ বলতে দুই সেনাদলের ব্যূহ রচনার নিয়ম অনুযায়ী যে বিন্যাস করা হয়েছে, তার অধীনে অবস্থিত; অর্থাৎ সেনাব্যূহ বিন্যাস অনুযায়ী সন্নিবিষ্ট—এরূপ বলা হয়েছে। ‘উৎসাহ ও ব্যায়াম (প্রচেষ্টা) করে’ বলতে যুদ্ধ করার উদ্দেশ্যে উৎসাহ ও প্রচেষ্টা করে। ‘পরিয়াপাদেন্তি’ বলতে মরণ পর্যন্ত অন্য অবস্থায় নিয়ে যায়। তাই বলা হয়েছে “পরিয়াপাদয়ন্তি” অর্থাৎ জীবন শেষ করে দেয়, মৃত্যুর মুখে পতিত করে—এরূপ বলা হয়েছে।


Arakkhiteneva [Pg.30] kāyenātiādīsu hatthapāde kīḷāpento gīvaṃ viparivattento kāyaṃ na rakkhati nāma. Nānappakāraṃ duṭṭhullaṃ karonto vācaṃ na rakkhati nāma. Kāmavitakkādayo vitakkento cittaṃ na rakkhati nāma. Anupaṭṭhitāya satiyāti kāyagatāya satiyā anupaṭṭhitāya. Rāgena anugatoti rāgena anupahato. Rāgaparetoti vā rāgena phuṭṭho phuṭṭhavisena viya sappena.

‘অরক্ষিত কায়ের দ্বারা’ ইত্যাদি বাক্যে—হাত-পা নাড়াচাড়া করা, ঘাড় ঘোরানো ইত্যাদির মাধ্যমে কায়কে রক্ষা না করা বোঝায়। নানা প্রকার দুষ্ট বা অশ্লীল বাক্য বলার মাধ্যমে বাক্যকে রক্ষা না করা বোঝায়। কামবিতর্ক ইত্যাদি চিন্তা করার মাধ্যমে চিত্তকে রক্ষা না করা বোঝায়। ‘অনুপস্থিত স্মৃতির দ্বারা’ বলতে কায়গতা স্মৃতি উপস্থিত না থাকার কারণে। ‘রাগেণ অনুগতো’ বলতে রাগের দ্বারা অভিভূত। অথবা ‘রাগপরেতো’ বলতে রাগের দ্বারা আক্রান্ত, যেমন বিষাক্ত সাপের দ্বারা দংশিত ব্যক্তি।


Anudahanaṭṭhenāti anupāyappaṭipattiyā. Sampati āyatiñca mahābhitāpaṭṭhena. Anavatthitasabhāvatāya ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhena. Muhuttaramaṇīyatāya tāvakālikaṭṭhena. Byattehi abhibhavanīyatāya sabbaṅgapaccaṅgapalibhañjanaṭṭhena. Chedanabhedanādiadhikaraṇabhāvena ugghaṭṭanasadisatāya adhikuṭṭanaṭṭhena. Avaṇe vaṇaṃ uppādetvā anto anupavisanasabhāvatāya vinivijjhanaṭṭhena. Diṭṭhadhammikasamparāyika anatthanimittatāya sāsaṅkasappaṭibhayaṭṭhena.

‘অনুদহন অর্থে’ বলতে অনুপায়-প্রতিপত্তির (ভুল উপায়ের অনুশীলনের) কারণে। বর্তমানে ও ভবিষ্যতে মহাতাপের (কষ্টের) কারণ হওয়ার অর্থে। অস্থির স্বভাবের কারণে ক্ষণস্থায়ী উপস্থিতির অর্থে। মুহূর্তকালের রমণীয়তার কারণে সাময়িকতার অর্থে। বিজ্ঞ ব্যক্তিদের দ্বারা অভিভূত হওয়ার যোগ্যতার কারণে সর্বাঙ্গ-প্রত্যঙ্গ ভেঙে ফেলার অর্থে। ছেদন-ভেদন ইত্যাদির কারণ হওয়ার কারণে আঘাতের সদৃশ কসাইখানার কাঠের (অধিকুট্টন) অর্থে। ক্ষতহীন স্থানে ক্ষত সৃষ্টি করে ভেতরে প্রবেশ করার স্বভাবের কারণে বিদ্ধ করার অর্থে। ইহলৌকিক ও পারলৌকিক অনর্থের কারণ হওয়ার কারণে আশঙ্কাজনক ও ভয়াবহতার অর্থে।


Dutiyayodhājīvasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

দ্বিতীয় যোধাজীব সূত্র বর্ণনা সমাপ্ত।


7-8. Paṭhamaanāgatabhayasuttādivaṇṇanā

৭-৮. প্রথম অনাগতভয় সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা।


77-78. Sattame visesassa pattiyā visesassa pāpuṇanatthaṃ. Vīriyanti padhānavīriyaṃ. Taṃ pana caṅkamanavasena karaṇe ‘‘kāyika’’ntipi vattabbataṃ labhatīti āha – ‘‘duvidhampī’’ti. Satthakavātāti sandhibandhanāni kattariyā chindantā viya pavattavātā. Tenāha – ‘‘satthaṃ viyā’’tiādi. Katakammehīti katacorakammehi. Te kira katakammā yaṃ nesaṃ devataṃ āyācitvā kammaṃ nipphannaṃ, tassa upakāratthāya manusse māretvā galalohitāni gaṇhanti. Te ‘‘aññesu manussesu māriyamānesu kolāhalaṃ uppajjissati, pabbajitaṃ pariyesanto nāma natthī’’ti maññamānā bhikkhū gahetvā mārenti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Akatakammehīti aṭavito gāmaṃ āgamanakāle kammanipphattatthaṃ puretaraṃ balikammaṃ kātukāmehi. Tenevāha – ‘‘corikaṃ katvā nikkhantā katakammā nāmā’’tiādi. Aṭṭhame natthi vattabbaṃ.

৭৭-৭৮. সপ্তম সূত্রে (বর্ণিত) 'বিশেষের প্রাপ্তির জন্য' অর্থ বিশেষ লাভ করার উদ্দেশ্যে। 'বীর্য' বলতে প্রধান বীর্য (সম্যক প্রধান বীর্য)। তা আবার চংক্রমণের মাধ্যমে করার কারণে 'কায়িক' বলেও অভিহিত হওয়ার যোগ্যতা লাভ করে, তাই বলেছেন— 'উভয় প্রকারই'। 'সত্থকবাতা' (অস্ত্রতুল্য বায়ু) বলতে সন্ধিবন্ধনসমূহকে কাঁচি দিয়ে কাটার মতো প্রবাহিত বায়ু। তাই বলেছেন— 'অস্ত্রের মতো' ইত্যাদি। 'কতকম্মেহি' বলতে যারা চৌর্যকর্ম করেছে তাদের দ্বারা। সেই কৃতকর্মকারী চোরেরা নাকি তাদের যে দেবতার কাছে প্রার্থনা করে কাজ সম্পন্ন হয়েছে, তার উপকারের জন্য মানুষকে হত্যা করে গলার রক্ত গ্রহণ করে। তারা মনে করে, 'অন্যান্য মানুষকে হত্যা করলে কোলাহল সৃষ্টি হবে, কিন্তু প্রব্রজিতের খোঁজ করার মতো কেউ নেই'— এই ভেবে ভিক্ষুদের ধরে হত্যা করে। তা লক্ষ্য করেই এটি বলা হয়েছে। 'অকতকম্মেহি' (অকৃতকর্মীদের দ্বারা) বলতে অরণ্য থেকে গ্রামে আসার সময় কাজ সফল করার জন্য আগে থেকেই বলিকর্ম (পূজা) করতে ইচ্ছুক ব্যক্তিদের দ্বারা। তাই বলেছেন— 'চুরি করে বের হওয়া ব্যক্তিরাই কৃতকর্মী নামে পরিচিত' ইত্যাদি। অষ্টম সূত্রে নতুন করে বলার কিছু নেই।


Paṭhamaanāgatabhayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রথম অনাগতভয় সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Tatiyaanāgatabhayasuttavaṇṇanā

৯. তীয় অনাগতভয় সূত্রের বর্ণনা।


79. Navame [Pg.31] pāḷigambhīrāti (saṃ. ni. ṭī. 2.2.229) pāḷivasena gambhīrā agādhā dukkhogāhā sallasuttasadisā. Sallasuttañhi (su. ni. 579) ‘‘animittamanaññāta’’ntiādinā pāḷivasena gambhīraṃ, na atthagambhīraṃ. Tathā hi tattha tā tā gāthā duviññeyyarūpā tiṭṭhanti. Duviññeyyañhi ñāṇena dukkhogāhanti katvā ‘‘gambhīra’’nti vuccati. Pubbāparaṃpettha kāsañci gāthānaṃ duviññeyyatāya dukkhogāhameva, tasmā pāḷivasena gambhīraṃ. Atthagambhīrāti atthavasena gambhīrā mahāvedallasuttasadisā, mahāvedallasuttassa (ma. ni. 1.449 ādayo) atthavasena gambhīratā pākaṭāyeva. Lokaṃ uttaratīti lokuttaro, so atthabhūto etesaṃ atthīti lokuttarā. Tenāha – ‘‘lokuttaradhammadīpakā’’ti. Suññatāpaṭisaṃyuttāti sattasuññadhammappakāsakā. Tenāha ‘‘khandhadhātuāyatanapaccayākārappaṭisaṃyuttā’’ti. Uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbanti ca liṅgavacanavipallāsena vuttanti āha ‘‘uggahetabbe ceva vaḷañjetabbe cā’’ti. Kavino kammaṃ kavitā. Yassa pana yaṃ kammaṃ, taṃ tena katanti vuccatīti āha ‘‘kavitāti kavīhi katā’’ti. Kāveyyanti kabyaṃ, kabyanti ca kavinā vuttanti attho. Tenāha ‘‘tasseva vevacana’’nti. Cittakkharāti citrākāraakkharā. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. Sāsanato bahiddhā ṭhitāti na sāsanāvacarā. Bāhirakasāvakehīti ‘‘buddhā’’ti appaññātānaṃ yesaṃ kesañci sāvakehi. Sussūsissantīti akkharacittatāya ceva sarasampattiyā ca attamanā hutvā sāmaṇeradaharabhikkhumātugāmamahāgahapatikādayo ‘‘esa dhammakathiko’’ti sannipatitvā sotukāmā bhavissanti.

৭৯. নবম সূত্রে 'পালিগম্ভীর' বলতে পালি (মূল পাঠ) অনুসারে গম্ভীর, অগাধ, দুর্গম, যা শল্লসূত্রের মতো। কারণ শল্লসূত্র (সুত্তনিপাত ৫৭৯) 'অনিমিত্তমনঞ্ঞাতং' ইত্যাদি পালি অনুসারে গম্ভীর, অর্থ অনুসারে গম্ভীর নয়। কেননা সেখানে সেই সেই গাথাসমূহ দুর্বোধ্য রূপে বিদ্যমান। জ্ঞানের দ্বারা যা দুর্বোধ্য ও দুর্গম, তাকেই 'গম্ভীর' বলা হয়। এখানেও পূর্বাপর কিছু গাথার দুর্বোধ্যতার কারণে তা দুর্গমই, তাই পালি অনুসারে গম্ভীর। 'অর্থগম্ভীর' বলতে অর্থ অনুসারে গম্ভীর, যা মহাবেদাল্লসূত্রের মতো; মহাবেদাল্লসূত্রের অর্থগত গভীরতা অত্যন্ত স্পষ্ট। যা লোক (সংসার) অতিক্রম করে তা 'লোকোত্তর', সেই অর্থ যাদের মধ্যে বিদ্যমান তারা 'লোকোত্তর'। তাই বলেছেন— 'লোকোত্তর ধর্ম প্রকাশক'। 'শূন্যতাপ্রতিসংযুক্ত' বলতে সত্ত্ব-শূন্যতা ধর্ম প্রকাশক। তাই বলেছেন— 'স্কন্ধ, ধাতু, আয়তন ও প্রতীত্যসমুৎপাদ সম্পর্কিত'। 'উগ্গহেতব্বং পরিয়াপুণিতব্বং' (গ্রহণযোগ্য ও আয়ত্তযোগ্য) লিঙ্গ ও বচনের বিপর্যয় ঘটিয়ে বলা হয়েছে, তাই বলেছেন— 'গ্রহণযোগ্য এবং ব্যবহারযোগ্য'। কবির কর্ম হলো 'কবিতা'। যার যে কর্ম, তা তার দ্বারা কৃত বলা হয়, তাই বলেছেন— 'কবিতা বলতে কবিদের দ্বারা রচিত'। 'কাবেয্যং' বলতে কাব্য, কাব্য বলতে কবির দ্বারা উক্ত— এই অর্থ। তাই বলেছেন— 'তারই প্রতিশব্দ'। 'চিত্রাক্ষর' বলতে বিচিত্র বর্ণের অক্ষর। অন্যটি তারই প্রতিশব্দ। 'শাসনাতো বহিদ্ধা ঠিতা' বলতে শাসনের (বুদ্ধশাসনের) বহির্ভূত। 'বাহিরকসাবকেহি' বলতে যারা 'বুদ্ধ' হিসেবে অপ্রসিদ্ধ, এমন যেকোনো ব্যক্তির শ্রাবকদের দ্বারা। 'শুশ্রূষা করবে' বলতে অক্ষরের চমৎকারিত্ব এবং স্বরের মাধুর্যে আনন্দিত হয়ে শ্রমণ, তরুণ ভিক্ষু, মাতৃগ্রাম (নারী) ও গৃহপতিগণ 'ইনি ধর্মকথক' মনে করে সমবেত হয়ে শোনার ইচ্ছা প্রকাশ করবেন।


Tatiyaanāgatabhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

তৃতীয় অনাগতভয় সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Catutthaanāgatabhayasuttavaṇṇanā

১০. চতুর্থ অনাগতভয় সূত্রের বর্ণনা।


80. Dasame pañcavidhena saṃsaggenāti ‘‘savanasaṃsaggo, dassanasaṃsaggo, samullāpasaṃsaggo, sambhogasaṃsaggo, kāyasaṃsaggo’’ti evaṃ vuttena pañcavidhena saṃsaggena. Saṃsajjati etenāti saṃsaggo, rāgo. Savanahetuko, savanavasena vā pavatto saṃsaggo savanasaṃsaggo. Esa nayo [Pg.32] sesesupi. Kāyasaṃsaggo pana kāyaparāmāso. Tesu parehi vā kathiyamānaṃ rūpādisampattiṃ attanā vā sitalapitagītasaddaṃ suṇantassa sotaviññāṇavīthivasena uppanno rāgo savanasaṃsaggo nāma. Visabhāgarūpaṃ olokentassa pana cakkhuviññāṇavīthivasena uppanno rāgo dassanasaṃsaggo nāma. Aññamaññaālāpasallāpavasena uppannarāgo samullāpasaṃsaggo nāma. Bhikkhuno bhikkhuniyā santakaṃ, bhikkhuniyā bhikkhussa santakaṃ gahetvā paribhogakaraṇavasena uppannarāgo sambhogasaṃsaggo nāma. Hatthaggāhādivasena uppanno rāgo kāyasaṃsaggo nāma.

৮০. দশম সূত্রে 'পঞ্চবিধ সংসর্গের দ্বারা' বলতে 'শ্রবণ সংসর্গ, দর্শন সংসর্গ, সমুল্লাপ (আলাপ) সংসর্গ, সম্ভোগ সংসর্গ, কায় সংসর্গ'— এভাবে উক্ত পঞ্চবিধ সংসর্গের দ্বারা। যার দ্বারা আসক্ত হয় তা 'সংসর্গ' অর্থাৎ রাগ (আসক্তি)। শ্রবণজনিত বা শ্রবণের মাধ্যমে উৎপন্ন সংসর্গ হলো 'শ্রবণ সংসর্গ'। অবশিষ্টগুলোর ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। 'কায় সংসর্গ' বলতে কায়িক স্পর্শ। তাদের মধ্যে, অন্যের দ্বারা বর্ণিত রূপাদির সৌন্দর্য নিজে শোনার সময় অথবা মধুর গীতের শব্দ শোনার সময় শ্রোত্রবিজ্ঞান-বীথি অনুসারে যে রাগ উৎপন্ন হয়, তাকে 'শ্রবণ সংসর্গ' বলে। বিজাতীয় রূপ (বিপরীত লিঙ্গের রূপ) দেখার সময় চক্ষুবিজ্ঞান-বীথি অনুসারে যে রাগ উৎপন্ন হয়, তাকে 'দর্শন সংসর্গ' বলে। পরস্পরের আলাপ-আলোচনার মাধ্যমে উৎপন্ন রাগ হলো 'সমুল্লাপ সংসর্গ'। ভিক্ষু কর্তৃক ভিক্ষুণীর জিনিস অথবা ভিক্ষুণী কর্তৃক ভিক্ষুর জিনিস নিয়ে ব্যবহার করার কারণে উৎপন্ন রাগ হলো 'সম্ভোগ সংসর্গ'। হাত ধরা ইত্যাদির মাধ্যমে উৎপন্ন রাগ হলো 'কায় সংসর্গ'।


Anekavihitanti annasannidhipānasannidhivatthasannidhiyānasannidhisayanasannidhigandhasannidhi- āmisasannidhivasena anekappakāraṃ. Sannidhikatassāti etena ‘‘sannidhikāraparibhoga’’nti (dha. sa. tikamātikā 10) ettha kāra-saddassa kammatthataṃ dasseti. Yathā vā ‘‘ācayaṃ gāmino’’ti vattabbe anunāsikalopena ‘‘ācayagāmino’’ti niddeso kato, evaṃ ‘‘sannidhikāraṃ paribhoga’’nti vattabbe anunāsikalopena ‘‘sannidhikāraparibhoga’’nti vuttaṃ, sannidhiṃ katvā paribhoganti attho.

'অনেকবিহিত' বলতে অন্ন-সঞ্চয়, পানীয়-সঞ্চয়, বস্ত্র-সঞ্চয়, যান-সঞ্চয়, শয়ন-সঞ্চয়, গন্ধ-সঞ্চয় ও আমিষ-সঞ্চয় ভেদে অনেক প্রকার। 'সন্নিধিকতস্স' (সঞ্চয়কৃত বস্তুর) পদের দ্বারা 'সন্নিধিকাপরিভোগং' (ধম্মসঙ্গণি তিকমাতিকা ১০) এখানে 'কার' শব্দের কর্মার্থতা প্রদর্শন করা হয়েছে। যেমন 'আচয়ং গামিনো' বলার স্থলে অনুনাসিক লোপ পেয়ে 'আचयগামিনো' নির্দেশ করা হয়েছে, তেমনি 'সন্নিধিকারং পরিভোগং' বলার স্থলে অনুনাসিক লোপ পেয়ে 'সন্নিধিকারপরিভোগং' বলা হয়েছে, যার অর্থ সঞ্চয় করে ভোগ করা।


‘‘Sannidhikatassa paribhoga’’nti ettha (dī. ni. aṭṭha. 1.12) pana duvidhā kathā vinayavasena sallekhavasena ca. Vinayavasena tāva yaṃ kiñci annaṃ ajja paṭiggahitaṃ aparajju sannidhikāraṃ hoti, tassa paribhoge pācittiyaṃ. Attanā laddhaṃ pana sāmaṇerānaṃ datvā tehi laddhaṃ vā pāpetvā dutiyadivase bhuñjituṃ vaṭṭati, sallekho pana na hoti. Pānasannidhimhipi eseva nayo. Vatthasannidhimhi anadhiṭṭhitāvikappitaṃ sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti. Ayaṃ nippariyāyakathā. Pariyāyato pana ticīvarasantuṭṭhena bhavitabbaṃ, catutthaṃ labhitvā aññassa dātabbaṃ. Sace yassa kassaci dātuṃ na sakkoti, yassa pana dātukāmo hoti, so uddesatthāya vā paripucchatthāya vā gato, āgatamatte dātabbaṃ, adātuṃ na vaṭṭati. Cīvare pana appahonte, satiyā vā paccāsāya anuññātakālaṃ ṭhapetuṃ vaṭṭati. Sūcisuttacīvarakārakānaṃ alābhe tatopi vinayakammaṃ katvā ṭhapetuṃ vaṭṭati ‘‘imasmiṃ jiṇṇe puna īdisaṃ kuto labhissāmī’’ti pana ṭhapetuṃ na vaṭṭati, sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti.

'সন্নিধিকতস্স পরিভোগং' (সঞ্চয়কৃত বস্তুর ভোগ) এ বিষয়ে (দীঘনিকায় অট্ঠকথা ১.১২) বিনয় অনুসারে এবং সল্লেখ (সংযম) অনুসারে দুই প্রকার আলোচনা রয়েছে। বিনয় অনুসারে, আজ প্রতিগৃহীত যেকোনো অন্ন পরদিন সঞ্চয় করা হয়, তা ভোগ করলে পাচিত্তিয় (প্রায়শ্চিত্তীয়) অপরাধ হয়। তবে নিজের প্রাপ্ত অন্ন শ্রমণদের দিয়ে, তাদের কাছ থেকে প্রাপ্ত হয়ে দ্বিতীয় দিনে ভোজন করা চলে, কিন্তু তা সল্লেখ (উচ্চতর সংযম) হয় না। পানীয় সঞ্চয়ের ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। বস্ত্র সঞ্চয়ের ক্ষেত্রে অধিষ্ঠান বা বিকল্পন না করা বস্ত্র সঞ্চয় হয় এবং তা সল্লেখকেও ক্ষুণ্ণ করে। এটি হলো সাক্ষাৎ আলোচনা। পর্যায়ক্রমে (পরোক্ষভাবে) ত্রি-চীবরে সন্তুষ্ট থাকতে হবে, চতুর্থ চীবর লাভ করলে অন্যকে দান করতে হবে। যদি কাউকে দান করতে না পারে, তবে যাকে দান করতে ইচ্ছুক, সে যদি অধ্যয়ন বা জিজ্ঞাসার জন্য গিয়ে থাকে, তবে তার আসামাত্রই দান করতে হবে, দান না করা অনুচিত। চীবর অপ্রতুল হলে, আকাঙ্ক্ষা বা প্রত্যাশা থাকলে অনুমোদিত সময় পর্যন্ত তা রাখা যায়। সূঁচ, সুতা ও চীবর প্রস্তুতকারক না পাওয়া গেলে, সেক্ষেত্রে বিনয়কর্ম সম্পাদন করে তা রাখা যায়। কিন্তু 'এটি জীর্ণ হলে পুনরায় এমন চীবর কোথায় পাব?'— এই ভেবে রাখা অনুচিত, এতে সঞ্চয়ও হয় এবং সল্লেখও ক্ষুণ্ণ হয়।


Yānasannidhimhi [Pg.33] yānaṃ nāma vayhaṃ ratho sakaṭaṃ sandamānikā pāṭaṅkīti. Na panetaṃ pabbajitassa yānaṃ, upāhanaṃ pana yānaṃ. Ekabhikkhussa hi eko araññavāsatthāya, eko dhotapādakatthāyāti ukkaṃsato dve upāhanasaṅghāṭakā vaṭṭanti, tatiyaṃ labhitvā aññassa dātabbo. ‘‘Imasmiṃ jiṇṇe aññaṃ kuto labhissāmī’’ti ṭhapetuṃ na vaṭṭati, sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti. Sayanasannidhimhi sayananti mañco. Ekassa bhikkhuno eko sayanagabbhe, eko divāṭṭhāneti ukkaṃsato dve mañcā vaṭṭanti. Tato uttariṃ labhitvā aññassa bhikkhuno, gaṇassa vā dātabbo, adātuṃ na vaṭṭati, sannidhi ceva hoti, sallekho ca kuppati. Gandhasannidhimhi bhikkhuno kaṇḍukacchuchavidosādiābādhe sati gandhā vaṭṭanti. Gandhatthikena gandhañca āharāpetvā tasmiṃ roge vūpasante aññesaṃ vā ābādhikānaṃ dātabbaṃ, dvāre pañcaṅguligharadhūpanādīsu vā upanetabbaṃ. ‘‘Puna roge sati bhavissatī’’ti ṭhapetuṃ na vaṭṭati, gandhasannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti.

যান-সঞ্চয়ের ক্ষেত্রে 'যান' বলতে পালকি, রথ, শকট, দোলা, শিবিকা ইত্যাদি। কিন্তু প্রব্রজিতের জন্য এগুলো যান নয়, পাদুকা (জুতো) হলো যান। একজন ভিক্ষুর জন্য অরণ্যবাসের জন্য একটি এবং পা ধোয়ার পর ব্যবহারের জন্য একটি— এভাবে সর্বোচ্চ দুই জোড়া পাদুকা রাখা চলে, তৃতীয় জোড়া লাভ করলে অন্যকে দান করতে হবে। 'এটি জীর্ণ হলে অন্যটি কোথায় পাব?'— এই ভেবে রাখা অনুচিত, এতে সঞ্চয়ও হয় এবং সল্লেখও ক্ষুণ্ণ হয়। শয়ন-সঞ্চয়ের ক্ষেত্রে 'শয়ন' বলতে মঞ্চ (খাট)। একজন ভিক্ষুর জন্য শয়নকক্ষে একটি এবং দিবাকালীন স্থানে একটি— এভাবে সর্বোচ্চ দুটি খাট রাখা চলে। তার অতিরিক্ত লাভ করলে অন্য ভিক্ষুকে বা সংঘকে দান করতে হবে, দান না করা অনুচিত; এতে সঞ্চয়ও হয় এবং সল্লেখও ক্ষুণ্ণ হয়। গন্ধ-সঞ্চয়ের ক্ষেত্রে ভিক্ষুর চুলকানি, পাঁচড়া, চর্মরোগ ইত্যাদি ব্যাধি থাকলে সুগন্ধি দ্রব্য ব্যবহার করা চলে। সুগন্ধির প্রয়োজনে সুগন্ধি আনিয়ে রোগ নিরাময় হওয়ার পর তা অন্য পীড়িত ভিক্ষুদের দান করতে হবে অথবা দরজায় পঞ্চাঙ্গুলি চিহ্ন আঁকতে বা ঘরে ধূপ দিতে ব্যবহার করতে হবে। 'পুনরায় রোগ হলে কাজে লাগবে'— এই ভেবে রাখা অনুচিত, এতে গন্ধ-সঞ্চয়ও হয় এবং সল্লেখও ক্ষুণ্ণ হয়।


Āmisanti vuttāvasesaṃ daṭṭhabbaṃ. Seyyathidaṃ – idhekacco bhikkhu ‘‘tathārūpe kāle upakārāya bhavissantī’’ti tilataṇḍulamuggamāsanāḷikeraloṇamacchasappitelakulālabhājanādīni āharāpetvā ṭhapeti. So vassakāle kālasseva sāmaṇerehi yāguṃ pacāpetvā paribhuñjitvā ‘‘sāmaṇera udakakaddame dukkhaṃ gāmaṃ pavisituṃ, gaccha asukakulaṃ gantvā mayhaṃ vihāre nisinnabhāvaṃ ārocehi, asukakulato dadhiādīni āharā’’ti peseti. Bhikkhūhi ‘‘kiṃ, bhante, gāmaṃ pavisissāmā’’ti vuttepi ‘‘duppaveso, āvuso, idāni gāmo’’ti vadati. Te ‘‘hotu, bhante, acchatha tumhe, mayaṃ bhikkhaṃ pariyesitvā āharissāmā’’ti gacchanti. Atha sāmaṇero dadhiādīni āharitvā bhattañca byañjanañca sampādetvā upaneti, taṃ bhuñjantasseva upaṭṭhākā bhattaṃ pahiṇanti, tatopi manāpamanāpaṃ bhuñjati. Atha bhikkhū piṇḍapātaṃ gahetvā āgacchanti, tatopi manāpamanāpaṃ bhuñjatiyeva. Evaṃ catumāsampi vītināmeti. Ayaṃ vuccati bhikkhu muṇḍakuṭumbikajīvikaṃ jīvati, na samaṇajīvikanti. Evarūpo āmisasannidhi nāma hoti. Bhikkhuno pana vasanaṭṭhāne ekā taṇḍulanāḷi eko guḷapiṇḍo [Pg.34] kuḍuvamattaṃ sappīti ettakaṃ nidhetuṃ vaṭṭati akāle sampattacorānaṃ atthāya. Te hi ettakaṃ āmisapaṭisanthāraṃ alabhantā jīvitā voropeyyuṃ, tasmā sace hi ettakaṃ natthi, āharāpetvāpi ṭhapetuṃ vaṭṭati. Aphāsukakāle ca yadettha kappiyaṃ, taṃ attanāpi paribhuñjituṃ vaṭṭati. Kappiyakuṭiyaṃ pana bahuṃ ṭhapentassapi sannidhi nāma natthi.

'আমিষ' বলতে পূর্বে যা বলা হয়েছে তা বাদে অবশিষ্ট জিনিস বুঝতে হবে। যেমন— এখানে কোনো কোনো ভিক্ষু 'ভবিষ্যতে প্রয়োজনের সময় উপকারে আসবে'— এই ভেবে তিল, চাল, মুগ ডাল, মাষকলাই, নারকেল, লবণ, মাছ, ঘি, তেল, মাটির পাত্র ইত্যাদি আনিয়ে সঞ্চয় করে রাখে। সে বর্ষাকালে খুব ভোরে শ্রমণদের দিয়ে জাউ রান্না করিয়ে তা ভোগ করে এবং বলে— 'শ্রমণ, জল-কাদায় গ্রামে প্রবেশ করা কষ্টকর; যাও, অমুক কুলে গিয়ে আমার বিহারে অবস্থান করার কথা জানাও এবং অমুক কুল থেকে দই ইত্যাদি নিয়ে এসো।' ভিক্ষুরা যদি জিজ্ঞেস করে— 'ভন্তে, আমরা কি গ্রামে প্রবেশ করব?' তবুও সে বলে— 'আবুসো, এখন গ্রামে প্রবেশ করা কঠিন।' তারা বলে— 'ঠিক আছে ভন্তে, আপনি থাকুন, আমরা ভিক্ষা সংগ্রহ করে নিয়ে আসব'— এই বলে চলে যায়। তারপর শ্রমণ দই ইত্যাদি নিয়ে এসে ভাত ও ব্যঞ্জন প্রস্তুত করে পরিবেশন করে। তা ভোজন করার সময়ই উপাসকেরা ভাত পাঠিয়ে দেয়, সেখান থেকেও সে পছন্দসই খাবার খায়। তারপর ভিক্ষুরা পিণ্ডপাত নিয়ে ফিরে এলে, সেখান থেকেও সে পছন্দসই খাবার খায়। এভাবে সে চার মাস অতিবাহিত করে। একে বলা হয় ভিক্ষু 'মুণ্ডকুটুম্বিক' (মুণ্ডিতমস্তক গৃহস্থের) জীবন যাপন করছে, শ্রমণ জীবন নয়। এরূপ সঞ্চয়কে 'আমিষ-সঞ্চয়' বলা হয়। তবে ভিক্ষুর বাসস্থানে এক নালি চাল, একটি গুড়ের পিণ্ড, এক কুড়ব পরিমাণ ঘি— এতটুকু অসময়ে আগত চোরদের জন্য রাখা চলে। কারণ তারা এতটুকু আমিষ-আতিথেয়তা না পেলে জীবন হরণ করতে পারে; তাই যদি এতটুকু না থাকে, তবে আনিয়ে রাখাও চলে। আর অসুস্থতার সময় এখানে যা কল্পীয় (অনুমোদিত), তা নিজেও ভোগ করা চলে। কল্পীয় কুটিরে (অনুমোদিত ভাণ্ডারে) প্রচুর পরিমাণে রাখলেও তা সঞ্চয় বলে গণ্য হয় না।


Catutthaanāgatabhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

চতুর্থ অনাগতভয় সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


Yodhājīvavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

যোধাজীব বর্গ বর্ণনা সমাপ্ত।


(9) 4. Theravaggo

(৯) ৪. থের বর্গ।


1-2. Rajanīyasuttādivaṇṇanā

১-২. রজনীয় সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা।


81-82. Catutthassa paṭhamaṃ suviññeyyameva. Dutiye guṇamakkhanāya pavattopi attano kārakaṃ gūthena paharantaṃ gūtho viya paṭhamataraṃ makkhetīti makkho, so etassa atthīti makkhī. Paḷāsatīti paḷāso, parassa guṇe ḍaṃsitvā viya apanetīti attho. So etassa atthīti paḷāsī. Paḷāsī puggalo hi dutiyassa dhuraṃ na deti, sampasāretvā tiṭṭhati. Tenāha ‘‘yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena samannāgato’’ti.

৮১-৮২. চতুর্থ (বর্গ)-এর প্রথম (সূত্র) সুবোধ্যই। দ্বিতীয় সূত্রে— অন্যের গুণকে ম্লান বা ঢাকা দেওয়ার জন্য প্রবৃত্ত হলেও, যে ব্যক্তি বিষ্ঠা দিয়ে অন্যকে আঘাত করতে গিয়ে বিষ্ঠার দ্বারা নিজেকেই প্রথমে লিপ্ত করে, তার মতো যে নিজেকেই প্রথমে লিপ্ত করে, সে-ই হলো 'মক্ষ' (গুণনাশক)। যার এই গুণম্লান করার স্বভাব আছে, সে হলো 'মক্ষী'। 'পলাশতি' (প্রতিদ্বন্দ্বিতা করে) বলে 'পলাশ' (প্রতিদ্বন্দ্বী), এর অর্থ হলো অন্যের গুণকে দংশন করার মতো করে অপনোদন করা বা খর্ব করা। যার এই স্বভাব আছে, সে হলো 'পলাসী'। কারণ পলাসী ব্যক্তি অন্যকে তার সমকক্ষ হতে দেয় না, নিজেকে প্রসারিত করে (শ্রেষ্ঠ জাহির করে) অবস্থান করে। এইজন্য বলা হয়েছে— 'যুগগ্রাহ-লক্ষণযুক্ত (সমকক্ষতা প্রদর্শনের স্বভাববিশিষ্ট) পলাশের সাথে সমন্বিত।'


Rajanīyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

রজনীয় সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Kuhakasuttavaṇṇanā

৩. কুহক সূত্রের বর্ণনা


83. Tatiye tīhi kuhanavatthūhīti sāmantajappanairiyāpathasannissitapaccayappaṭisevanabhedato tippabhedehi kuhanavatthūhi. Tividhena kuhanavatthunā lokaṃ kuhayati vimhāpayati ‘‘aho acchariyapuriso’’ti attani paresaṃ vimhayaṃ uppādetīti kuhako. Lābhasakkāratthiko hutvā lapati attānaṃ dāyakaṃ vā ukkhipitvā yathā so kiñci dadāti, evaṃ ukkācetvā kathetīti lapako. Nimittaṃ sīlaṃ tassāti nemittiko, nimittena vā carati, nimittaṃ vā karotīti nemittiko. Nimittanti ca paresaṃ paccayadānasaññuppādakaṃ kāyavacīkammaṃ vuccati[Pg.35]. Nippeso sīlamassāti nippesiko. Nippisatīti vā nippeso, nippesoyeva nippesiko. Nippesoti ca saṭhapuriso viya lābhasakkāratthaṃ akkosanuppaṇḍanaparapiṭṭhimaṃsikatādi.

৮৩. তৃতীয় সূত্রে— 'তিনটি কুহনবস্তু দ্বারা' বলতে সামন্তজল্পন (আশপাশের চাটুকারিতা), ঈর্যাপথ-সংশ্রিত (কৃত্রিম আচরণ) এবং প্রত্যয়-প্রতিসেবন (চতুরতার সাথে চীবরাদি গ্রহণ)— এই তিন প্রকার ভেদে কুহনবস্তুসমূহকে বোঝায়। এই ত্রিবিধ কুহনবস্তুর দ্বারা যে লোকজনকে প্রতারিত করে, বিস্মিত করে— 'আহা, কী আশ্চর্য পুরুষ!' এভাবে নিজের প্রতি অন্যের বিস্ময় উৎপন্ন করে, সে হলো 'কুহক' (প্রতারক)। লাভ ও সৎকারের প্রত্যাশী হয়ে যে প্রলাপ বকে, নিজেকে বা দায়ককে উচ্চকিত করে যাতে সে কিছু দান করে, এভাবে বাড়িয়ে বাড়িয়ে কথা বলে, সে হলো 'লপক' (চাটুকার)। ইঙ্গিত করা যার স্বভাব সে হলো 'নৈমিত্তিক', অথবা যে ইঙ্গিতের দ্বারা চলে বা ইঙ্গিত করে সে হলো 'নৈমিত্তিক'। 'নিমিত্ত' (ইঙ্গিত) বলতে অন্যের মনে প্রত্যয় (চীবরাদি) দানের সংজ্ঞা উৎপন্নকারী কায়িক ও বাচনিক কর্মকে বোঝায়। পীড়ন করা যার স্বভাব সে হলো 'নিষ্পেষিক' (পীড়নকারী)। অথবা যে নিষ্পেষণ (পীড়ন) করে সে নিষ্পেষ, নিষ্পেষই হলো নিষ্পেষিক। আর 'নিষ্পেষ' বলতে শঠ ব্যক্তির মতো লাভ ও সৎকারের উদ্দেশ্যে গালিগালাজ করা, উপহাস করা, পরনিন্দা করা ইত্যাদিকে বোঝায়।


Kuhakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

কুহক সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


6-7. Paṭisambhidāppattasuttādivaṇṇanā

৬-৭. প্রতিসম্ভিদাপ্রাপ্ত সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা


86-87. Chaṭṭhe paṭisambhidāsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Uccāvacānīti uccanīcāni. Tenāha ‘‘mahantakhuddakānī’’ti. Kiṃkaraṇīyānīti ‘‘kiṃ karomī’’ti evaṃ vatvā kattabbakammāni. Tattha uccakammāni nāma cīvarassa karaṇaṃ, rajanaṃ, cetiye sudhākammaṃ, uposathāgāracetiyagharabodhigharesu kattabbakammanti evamādi. Avacakammaṃ nāma pādadhovanamakkhanādi khuddakakammaṃ. Tatrupāyāsāti tatrupagamaniyā, tatra tatra mahante khuddake ca kamme sādhanavasena upagacchantiyāti attho. Tassa tassa kammassa nipphādane samatthāyāti vuttaṃ hoti. Tatrupāyāyāti vā tatra tatra kamme sādhetabbe upāyabhūtāya. Alaṃ kātunti kātuṃ samattho hoti. Alaṃ saṃvidhātunti vicāretuṃ samattho. Sattamaṃ uttānameva.

৮৬-৮৭. ষষ্ঠ সূত্রে— প্রতিসম্ভিদা (বিশ্লেষণাত্মক জ্ঞান) সমূহের বিষয়ে যা বলার, তা আগেই বলা হয়েছে। 'উচ্চাবচানি' বলতে উচ্চ ও নীচ। এইজন্য বলা হয়েছে— 'বৃহৎ ও ক্ষুদ্র'। 'কিংকরণীয়ানি' বলতে 'আমি কী করব?' এভাবে বলে করণীয় কাজসমূহ। সেখানে 'উচ্চকর্ম' (গুরুত্বপূর্ণ কাজ) বলতে চীবর তৈরি করা, রঞ্জন করা (রং করা), চৈত্যে চুনকাম করা, উপোসথাগার, চৈত্যগৃহ ও বোধিগৃহে করণীয় কাজ ইত্যাদিকে বোঝায়। 'অবচকর্ম' (সাধারণ কাজ) বলতে পা ধোয়া, তেল মাখানো ইত্যাদি ক্ষুদ্র কাজ। 'তত্রুপায়াসা' বলতে সেখানে গমনযোগ্য, অর্থাৎ সেই সেই বৃহৎ ও ক্ষুদ্র কাজে সাধনের মাধ্যমে প্রবৃত্ত হওয়া। এর অর্থ হলো— সেই সেই কাজ সম্পন্ন করতে সমর্থ হওয়া। অথবা 'তত্রুপায়ায়া' বলতে সেই সেই কাজ সম্পাদনের ক্ষেত্রে উপায়স্বরূপ হওয়া। 'অলং কাতুং' বলতে করতে সমর্থ হওয়া। 'অলং সংবিধাতুং' বলতে ব্যবস্থা করতে বা পরিচালনা করতে সমর্থ হওয়া। সপ্তম সূত্রটি সহজবোধ্যই।


Paṭisambhidāppattasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রতিসম্ভিদাপ্রাপ্ত সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


8. Therasuttavaṇṇanā

৮. থের সূত্রের বর্ণনা


88. Aṭṭhame thirabhāvappattoti sāsane thirabhāvaṃ anivattibhāvaṃ pattho. Pabbajito hutvā bahū rattiyo jānātīti rattaññū. Tenāha ‘‘pabbajitadivasato paṭṭhāyā’’tiādi. Pākaṭoti ayathābhūtaguṇehi ceva yathābhūtaguṇehi ca samuggato. Yaso etassa atthīti yasassī, yasaṃ sito nissito vā yasassī. Tenāha ‘‘yasanissito’’ti. Asataṃ asādhūnaṃ dhammā asaddhammā, asantā vā asundarā gārayhā lāmakā dhammāti asaddhammā. Vipariyāyena saddhammā veditabbā.

৮৮. অষ্টম সূত্রে— 'স্থিরভাবপ্রাপ্ত' বলতে শাসনে স্থিরভাব বা অপশ্চাৎপদভাব (অটল ভাব) প্রাপ্ত হওয়া। প্রব্রজিত হয়ে বহু রাত্রি (সময়) অতিবাহিত করেছেন বলে তিনি 'রক্তজ্ঞ' (অভিজ্ঞ)। এইজন্য বলা হয়েছে— 'প্রব্রজ্যার দিন থেকে শুরু করে' ইত্যাদি। 'প্রকট' বলতে অযথাভূত (অবাস্তব) গুণ এবং যথাভূত (বাস্তব) গুণ— উভয়ের দ্বারাই সুপরিচিত বা বিখ্যাত। যার যশ আছে সে 'যশস্বী', অথবা যশের ওপর আশ্রিত বা নির্ভরশীল ব্যক্তি হলো 'যশস্বী'। এইজন্য বলা হয়েছে— 'যশ-আশ্রিত'। অসৎ বা অসাধু ব্যক্তিদের ধর্ম হলো 'অসদ্ধর্ম', অথবা অসৎ, অসুন্দর, নিন্দনীয় ও হীন ধর্মসমূহ হলো 'অসদ্ধর্ম'। এর বিপরীতভাবে 'সদ্ধর্ম' বুঝতে হবে।


Therasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

থের সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Paṭhamasekhasuttavaṇṇanā

৯. প্রথম শেখ সূত্রের বর্ণনা


89. Navame [Pg.36] āramitabbaṭṭhena kammaṃ ārāmo etassāti kammārāmo, tassa bhāvo kammārāmatā. Tattha kammanti itikattabbaṃ kammaṃ vuccati. Seyyathidaṃ – cīvaravicāraṇaṃ cīvarakammakaraṇaṃ upatthambhanaṃ pattatthavikaaṃsabaddhakakāyabandhanadhammakaraṇaādhārakapādakathalikasammajjaniādīnaṃ karaṇanti. Ekacco hi etāni karonto sakaladivasaṃ etāneva karoti, taṃ sandhāyesa paṭikkhepo. Yo pana etesaṃ karaṇavelāyameva tāni karoti, uddesavelāya uddesaṃ gaṇhāti, sajjhāyavelāya sajjhāyati, cetiyaṅgaṇavattavelāya cetiyaṅgaṇavattaṃ karoti, manasikāravelāya manasikāraṃ karoti, na so kammārāmo nāma. Bhassārāmatāti ettha yo itthivaṇṇapurisavaṇṇādivasena ālāpasallāpaṃ karontoyeva divasañca rattiñca vītināmeti, evarūpo bhasse pariyantakārī na hoti, ayaṃ bhassārāmo nāma. Yo pana rattimpi divasampi dhammaṃ katheti, pañhaṃ vissajjeti, ayaṃ appabhasso bhasse pariyantakārīyeva. Kasmā? ‘‘Sannipatitānaṃ vo, bhikkhave, dvayaṃ karaṇīyaṃ dhammī vā kathā, ariyo vā tuṇhībhāvo’’ti (ma. ni. 1.273; udā. 12, 28, 29) vuttattā.

৮৯. নবম সূত্রে— রমণ করার (আনন্দ পাওয়ার) অর্থে কর্মই যার আরাম (আনন্দ), সে হলো 'কর্মারাম' (কর্মে আসক্ত), তার ভাব হলো 'কর্মারামতা' (কর্মে আসক্তি)। সেখানে 'কর্ম' বলতে করণীয় কাজকে বোঝায়। যেমন— চীবর গোছানো, চীবর তৈরি করা, সংস্কার করা, পাত্রের থলি, কাঁধের ফিতা, কোমরবন্ধনী, জলছাঁকনি, আধারক (পাত্রের স্ট্যান্ড), পাদপীঠ, ঝাড়ু ইত্যাদি তৈরি করা বা মেরামত করা। কোনো কোনো ব্যক্তি এগুলো করতে গিয়ে সারা দিন এগুলোই করতে থাকে, তা লক্ষ্য করেই এই নিষেধ করা হয়েছে। কিন্তু যিনি এগুলো করার সময়েই কেবল এগুলো করেন, পাঠ গ্রহণের সময়ে পাঠ গ্রহণ করেন, স্বাধ্যায়ের (আবৃত্তির) সময়ে স্বাধ্যায় করেন, চৈত্য প্রাঙ্গণ পরিষ্কারের সময়ে চৈত্য প্রাঙ্গণ পরিষ্কার করেন, মনন করার সময়ে মনন করেন, তিনি 'কর্মারাম' নন। 'ভাষ্যারামতা' (আলাপে আসক্তি) বলতে— এখানে যে ব্যক্তি নারী বা পুরুষের রূপ-গুণ বর্ণনা ইত্যাদির মাধ্যমে কেবল আলাপ-আলোচনা করেই দিন ও রাত অতিবাহিত করে, এ ধরনের ব্যক্তি আলাপের কোনো সীমা রাখে না, সে-ই হলো 'ভাষ্যারাম' (আলাপে আসক্ত)। কিন্তু যিনি রাতে ও দিনে ধর্ম আলোচনা করেন, প্রশ্নের উত্তর দেন, তিনি অল্পভাষী এবং আলাপের সীমা রক্ষাকারীই বটে। কেন? কারণ বলা হয়েছে— 'হে ভিক্ষুগণ, তোমরা যখন একত্রিত হবে, তখন তোমাদের দুটি কাজ করণীয়— ধর্মালোচনা অথবা আর্য মৌনব্রত।'


Niddārāmatāti ettha yo gacchantopi nisinnopi nipannopi thinamiddhābhibhūto niddāyatiyeva, ayaṃ niddārāmo nāma. Yassa pana karajakāye gelaññena cittaṃ bhavaṅge otarati, nāyaṃ niddārāmo. Tenevāha – ‘‘abhijānāmi kho panāhaṃ, aggivessana, gimhānaṃ pacchime māse pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññāpetvā dakkhiṇena passena sato sampajāno niddaṃ okkamitā’’ti (ma. ni. 1.387). Saṅgaṇikārāmatāti ettha yo ekassa dutiyo, dvinnaṃ tatiyo, tiṇṇaṃ catutthoti evaṃ saṃsaṭṭhova viharati, ekako assādaṃ na labhati, ayaṃ saṅgaṇikārāmo. Yo pana catūsu iriyāpathesu ekakova assādaṃ labhati, nāyaṃ saṅgaṇikārāmo veditabbo. Sekhānaṃ paṭiladdhaguṇassa parihānāsambhavato ‘‘upariguṇehī’’tiādi vuttaṃ.

'নিদ্রারামতা' (নিদ্রায় আসক্তি) বলতে— এখানে যে ব্যক্তি চলতে ফিরতে, বসতে বা শুতে গিয়ে কেবল স্ত্যান-মিদ্ধ (আলস্য ও তন্দ্রা) দ্বারা অভিভূত হয়ে ঘুমায়, সে-ই হলো 'নিদ্রারাম' (নিদ্রায় আসক্ত)। কিন্তু যার এই ভৌতিক দেহে অসুস্থতার কারণে চিত্ত ভাবাঙ্গে (সুপ্তাবস্থায়) অবতীর্ণ হয়, সে নিদ্রারাম নয়। এইজন্যই বলা হয়েছে— 'হে অগ্নিবেশ্যন, আমি স্মরণ করতে পারি যে, গ্রীষ্মের শেষ মাসে আহারের পর পিণ্ডপাত থেকে ফিরে এসে চার ভাঁজ করা সঙ্ঘাটি বিছিয়ে ডান কাতে স্মৃতিমান ও সম্প্রজ্ঞানসম্পন্ন হয়ে নিদ্রা গিয়েছিলাম।' 'সঙ্গণিক্যারামতা' (দলে আসক্তি) বলতে— এখানে যে ব্যক্তি একজনের দ্বিতীয়, দুজনের তৃতীয়, তিনজনের চতুর্থ হয়ে এভাবে সর্বদা দলবদ্ধ হয়ে বাস করে, একা থাকলে আনন্দ পায় না, সে হলো 'সঙ্গণিক্যারাম' (দলে আসক্ত)। কিন্তু যিনি চার প্রকার ঈর্যাপথেই একা একা আনন্দ লাভ করেন, তাকে সঙ্গণিক্যারাম বলে জানা উচিত নয়। শৈক্ষদের (যাঁরা এখনও অর্হত্ত্ব লাভ করেননি কিন্তু সাধনা করছেন) অর্জিত গুণের হানি হওয়া অসম্ভব বলে 'উপরি-গুণসমূহ থেকে' ইত্যাদি বলা হয়েছে।


Paṭhamasekhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রথম শেখ সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Dutiyasekhasuttavaṇṇanā

১০. দ্বিতীয় শেখ সূত্রের বর্ণনা


90. Dasame [Pg.37] atipātovāti sabbarattiṃ niddāyitvā balavapaccūse koṭisammuñjaniyā thokaṃ sammajjitvā mukhaṃ dhovitvā yāgubhikkhatthāya pātova pavisati. Taṃ atikkamitvāti gihisaṃsaggavasena kālaṃ vītināmento majjhanhikasamayaṃ atikkamitvā pakkamati. Pātoyeva hi gāmaṃ pavisitvā yāguṃ ādāya āsanasālaṃ gantvā pivitvā ekasmiṃ ṭhāne nipanno niddāyitvā manussānaṃ bhojanavelāya ‘‘paṇītabhikkhaṃ labhissāmī’’ti upakaṭṭhe majjhanhike uṭṭhāya dhammakaraṇena udakaṃ gahetvā akkhīni puñchitvā piṇḍāya caritvā yāvadatthaṃ bhuñjitvā gihisaṃsaṭṭho kālaṃ vītināmetvā majjhanhe vītivatte paṭikkamati.

৯০. দশম সূত্রে— 'অতি প্রাতঃকালেই' বলতে সারা রাত ঘুমিয়ে খুব ভোরে ঝাড়ু দিয়ে একটু পরিষ্কার করে, মুখ ধুয়ে যবূ (জাউ ভাত) ভিক্ষার জন্য সকালেই (গ্রামে) প্রবেশ করে। 'তা অতিক্রম করে' বলতে গৃহীদের সাথে মেলামেশার কারণে সময় অতিবাহিত করে মধ্যাহ্ন সময় অতিক্রম করে ফিরে আসে। কারণ সে সকালেই গ্রামে প্রবেশ করে যবূ গ্রহণ করে আসনশালায় গিয়ে তা পান করে, এক জায়গায় শুয়ে ঘুমিয়ে পড়ে; অতঃপর মানুষের ভোজনকালে 'উত্তম ভিক্ষা পাব' এই আশায় মধ্যাহ্নের কাছাকাছি সময়ে উঠে, জলছাঁকনি দিয়ে জল নিয়ে চোখ মুছে পিণ্ডাচরণ করে, পেট পুরে খেয়ে গৃহীদের সাথে মেলামেশা করে সময় কাটিয়ে মধ্যাহ্ন পার হলে ফিরে আসে।


Appicchakathāti, ‘‘āvuso, atricchatā pāpicchatāti ime dhammā pahātabbā’’ti tesu ādīnavaṃ dassetvā ‘‘evarūpaṃ appicchataṃ samādāya vattitabba’’ntiādinayappavattā kathā. Tīhi vivekehīti kāyaviveko, cittaviveko, upadhivivekoti imehi tīhi vivekehi. Tattha eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko nisīdati, eko seyyaṃ kappeti, eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati, eko paṭikkamati, eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti, eko carati, eko viharatīti ayaṃ kāyaviveko nāma. Aṭṭha samāpattiyo pana cittaviveko nāma. Nibbānaṃ upadhiviveko nāma. Vuttampi hetaṃ – ‘‘kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ, cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ, upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatāna’’nti (mahāni. 57). Duvidhaṃ vīriyanti kāyikaṃ, cetasikañca vīriyaṃ. Sīlanti catupārisuddhisīlaṃ. Samādhinti vipassanāpādakā aṭṭha samāpattiyo. Vimuttikathāti vā ariyaphalaṃ ārabbha pavattā kathā. Sesaṃ uttānameva.

'অল্পেচ্ছা-কথা' বলতে— 'হে আবসো (বন্ধুগণ), অতি-ইচ্ছা ও পাপ-ইচ্ছা— এই ধর্মসমূহ বর্জনীয়' এভাবে সেগুলোর দোষ দেখিয়ে 'এরূপ অল্পেচ্ছা গ্রহণ করে চলা উচিত' ইত্যাদি নিয়মে প্রবর্তিত আলোচনা। 'তিনটি বিবেক দ্বারা' বলতে কায়-বিবেক, চিত্ত-বিবেক ও উপধি-বিবেক— এই তিনটি বিবেক দ্বারা। সেখানে একা চলে, একা দাঁড়ায়, একা বসে, একা শয়ন করে, একা গ্রামে পিণ্ডাচরণের জন্য প্রবেশ করে, একা ফিরে আসে, একা চংক্রমণ করে, একা বিচরণ করে, একা বাস করে— একে 'কায়-বিবেক' (শারীরিক নির্জনতা) বলা হয়। আর অষ্ট সমাপত্তিকে 'চিত্ত-বিবেক' (মানসিক নির্জনতা) বলা হয়। নির্বাণকে 'উপধি-বিবেক' (উপধি বা বন্ধন থেকে মুক্তি) বলা হয়। এইজন্যই বলা হয়েছে— 'কায়-বিবেক হলো নিষ্ক্রমণে (সংসার ত্যাগে) অভিরত কায়-বিবেকী ব্যক্তিদের জন্য, চিত্ত-বিবেক হলো পরম বিশুদ্ধিপ্রাপ্ত পরিশুদ্ধ চিত্তসম্পন্ন ব্যক্তিদের জন্য, এবং উপধি-বিবেক হলো সংস্কারমুক্ত নিরুপধি (বন্ধনহীন) ব্যক্তিদের জন্য।' 'দ্বিবিধ বীর্য' বলতে কায়িক ও চৈতসিক বীর্য (প্রচেষ্টা)। 'শীল' বলতে চতুঃপারিশুদ্ধি শীল। 'সমাধি' বলতে বিপশ্যনার ভিত্তি স্বরূপ অষ্ট সমাপত্তি। অথবা 'বিমুক্তি-কথা' বলতে আর্যফলকে কেন্দ্র করে প্রবর্তিত আলোচনা। অবশিষ্টাংশ সহজবোধ্যই।


Dutiyasekhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

দ্বিতীয় শেখ সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


Theravaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

থের বর্গের বর্ণনা সমাপ্ত।


(10) 5. Kakudhavaggo

(১০) ৫. ককুধ বর্গ


1-10. Paṭhamasampadāsuttādivaṇṇanā

১-১০. প্রথম সম্পদ সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা


91-100. Pañcamassa [Pg.38] paṭhame dutiye ca natthi vattabbaṃ. Tatiye ājānanato aññā, uparimaggapaññā heṭṭhimamaggena ñātapariññāya eva jānanato. Tassā pana phalabhāvato maggaphalapaññā taṃsahagatā sammāsaṅkappādayo ca idha ‘‘aññā’’ti vuttā. Aññāya byākaraṇāni aññābyākaraṇāni. Tenevāha ‘‘aññābyākaraṇānīti arahattabyākaraṇānī’’ti. Adhigatamānenāti appatte pattasaññī, anadhigate adhigatasaññī hutvā adhigataṃ mayāti mānena. Catutthādīni uttānatthāneva.

৯১-১০০. পঞ্চম (বর্গ)-এর প্রথম ও দ্বিতীয় সূত্রে নতুন কিছু বলার নেই। তৃতীয় সূত্রে— 'আজ্ঞাত' (জ্ঞাত হওয়া) থেকে 'আজ্ঞা' (উচ্চতর জ্ঞান), নিম্নতর মার্গের দ্বারা জ্ঞাত-পরিজ্ঞার মাধ্যমে জানার কারণে একে উপরি-মার্গ প্রজ্ঞা বলা হয়। তার ফলস্বরূপ হওয়ার কারণে মার্গ-ফল প্রজ্ঞা এবং তার সাথে সহগামী সম্যক সংকল্প ইত্যাদিকে এখানে 'আজ্ঞা' বলা হয়েছে। আজ্ঞার ব্যাকরণ (ঘোষণা) হলো 'আজ্ঞা-ব্যাকরণ'। এইজন্য বলা হয়েছে— 'আজ্ঞা-ব্যাকরণ বলতে অর্হত্ত্বের ঘোষণা।' 'অধিগত মানের দ্বারা' বলতে যা প্রাপ্ত হয়নি তা প্রাপ্ত হয়েছে বলে মনে করা, যা অধিগত হয়নি তা অধিগত হয়েছে বলে মনে করে 'আমি তা লাভ করেছি' এরূপ মানের (অহংকারের) দ্বারা। চতুর্থ সূত্র থেকে বাকিগুলো সহজবোধ্যই।


Paṭhamasampadāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রথম সম্পদ সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


Kakudhavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ককুধ বর্গের বর্ণনা সমাপ্ত।


Dutiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

দ্বিতীয় পঞ্চাশক সমাপ্ত।


3. Tatiyapaṇṇāsakaṃ

৩. তৃতীয় পঞ্চাশক


(11) 1. Phāsuvihāravaggo

(১১) ১. ফাসুবিহার বর্গ


1-4. Sārajjasuttādivaṇṇanā

১-৪. সারজ্জ সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা


101-4. Tatiyassa [Pg.39] paṭhame natthi vattabbaṃ. Dutiye piṇḍapātādiatthāya upasaṅkamituṃ yuttaṭṭhānaṃ gocaro, vesiyā gocaro assāti vesiyāgocaro, mittasanthavavasena upasaṅkamitabbaṭṭhānanti attho. Vesiyā nāma rūpūpajīviniyo, tā mittasanthavavasena na upasaṅkamitabbā samaṇabhāvassa antarāyakarattā, parisuddhāsayassapi garahāhetuto, tasmā dakkhiṇādānavasena satiṃ upaṭṭhapetvā upasaṅkamitabbaṃ. Vidhavā vuccanti matapatikā, pavutthapatikā vā. Thullakumāriyoti mahallikā anividdhā kumāriyo. Paṇḍakāti napuṃsakā. Te hi ussannakilesā avūpasantapariḷāhā lokāmisanissitakathābahulā, tasmā na upasaṅkamitabbā. Bhikkhuniyo nāma ussannabrahmacariyā. Tathā bhikkhūpi. Aññamaññaṃ visabhāgavatthubhāvato santhavavasena upasaṅkamane katipāheneva brahmacariyantarāyo siyā, tasmā na upasaṅkamitabbā, gilānapucchanādivasena upasaṅkamane satokārinā bhavitabbaṃ. Tatiyacatutthāni uttānatthāneva.

১০১-৪. তৃতীয় (বর্গ)-এর প্রথম সূত্রে কোনো বক্তব্য নেই। দ্বিতীয় সূত্রে— পিণ্ডপাত ইত্যাদির উদ্দেশ্যে গমনের উপযুক্ত স্থান হলো 'গোচর'। বেশ্যা যার গোচর, সে হলো 'বেশ্যাগোচর'; অর্থাৎ বন্ধুত্বের সম্পর্কের কারণে গমনের স্থান। 'বেশ্যা' বলতে রূপোপজীবিনীদের (দেহোপজীবিনী) বোঝায়। বন্ধুত্বের সম্পর্কের কারণে তাদের কাছে যাওয়া উচিত নয়, কারণ তা শ্রমণভাবের জন্য অন্তরায় সৃষ্টিকারী এবং বিশুদ্ধ চিত্তের অধিকারীর জন্যও নিন্দার কারণ হতে পারে। তাই দান গ্রহণের উদ্দেশ্যে স্মৃতি জাগ্রত রেখে সেখানে যাওয়া উচিত। 'বিধবা' বলতে মৃত স্বামী বা প্রবাসী স্বামীযুক্ত নারীদের বোঝায়। 'স্থূলকুমারী' বলতে বয়স্ক অবিবাহিত কুমারীদের বোঝায়। 'পণ্ডক' বলতে নপুংসকদের বোঝায়। তারা তীব্র ক্লেশযুক্ত, প্রশমিত না হওয়া সন্তাপযুক্ত এবং জাগতিক ভোগ-সম্পর্কিত কথায় মগ্ন থাকে, তাই তাদের কাছে যাওয়া উচিত নয়। 'ভিক্ষুণী' বলতে প্রব্রজ্যা গ্রহণকারী নারীদের বোঝায়। ভিক্ষুদের ক্ষেত্রেও তাই। একে অপরের বিপরীত লিঙ্গ হওয়ার কারণে বন্ধুত্বের সম্পর্কের বশে যাতায়াত করলে কয়েক দিনের মধ্যেই ব্রহ্মচর্যের অন্তরায় ঘটতে পারে, তাই সেভাবে যাওয়া উচিত নয়। অসুস্থতা জিজ্ঞাসা ইত্যাদির কারণে যাওয়ার সময় সচেতন বা সতর্ক থাকতে হবে। তৃতীয় ও চতুর্থ সূত্রগুলোর অর্থ স্পষ্ট।


Sārajjasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

সারজ্জ সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Phāsuvihārasuttavaṇṇanā

৫. ফাসুবিহার সূত্রের বর্ণনা


105. Pañcame mettā etassa atthīti mettaṃ, taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ mettaṃ kāyakammaṃ. Esa nayo sesadvayepi. Āvīti pakāsanaṃ. Pakāsabhāvo cettha yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati, tassa sammukhabhāvatoti āha ‘‘sammukhā’’ti. Rahoti appakāsaṃ. Appakāsatā ca yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati, tassa apaccakkhabhāvatoti āha ‘‘parammukhā’’ti. Imāni mettakāyakammādīni bhikkhūnaṃ vasena āgatāni tesaṃ seṭṭhaparisabhāvato, gihīsupi labbhantiyeva. Bhikkhūnañhi mettacittena ābhisamācārikapūraṇaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma[Pg.40]. Gihīnaṃ cetiyavandanatthāya bodhivandanatthāya saṅghanimantanatthāya gamanaṃ gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhe bhikkhū disvā paccuggamanaṃ pattappaṭiggahaṇaṃ āsanapaññāpanaṃ anugamananti evamādikaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma. Bhikkhūnaṃ mettacittena ācārapaññattisikkhāpanaṃ kammaṭṭhānakathanaṃ dhammadesanā tepiṭakampi buddhavacanaṃ mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Gihīnaṃ ‘‘cetiyavandanāya gacchāma, bodhivandanāya gacchāma, dhammassavanaṃ karissāma, dīpamālaṃ pupphapūjaṃ karissāma, tīṇi sucaritāni samādāya vattissāma, salākabhattādīni dassāma, vassāvāsikaṃ dassāma, ajja saṅghassa cattāro paccaye dassāma, saṅghaṃ nimantetvā khādanīyādīni saṃvidahatha, āsanāni paññapetha, pānīyaṃ upaṭṭhapetha, saṅghaṃ paccuggantvā ānetha, paññattāsane nisīdāpetha, chandajātā ussāhajātā veyyāvaccaṃ karothā’’tiādikathanakāle mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Bhikkhūnaṃ pātova uṭṭhāya sarīrappaṭijagganaṃ katvā cetiyaṅgaṇaṃ gantvā vattādīni katvā vivittasenāsane nisīditvā ‘‘imasmiṃ vihāre bhikkhū sukhī hontu averā abyāpajjā’’ti cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma, gihīnaṃ ‘‘ayyā sukhī hontu averā abyāpajjā’’ti cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma.

১০৫. পঞ্চম সূত্রে— যার মৈত্রী আছে তা হলো 'মৈত্রীপূর্ণ', তা থেকে উৎপন্ন কায়কর্ম হলো 'Mৈত্রীপূর্ণ কায়কর্ম'। বাকি দুটির (বাক্য ও মন) ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। 'আবি' বলতে প্রকাশ করা বোঝায়। এখানে প্রকাশ্য ভাব বলতে বোঝায়— যাকে উদ্দেশ্য করে সেই কায়কর্ম করা হচ্ছে, তার সম্মুখে উপস্থিত থাকা; তাই বলা হয়েছে 'সম্মুখে' (সম্মুখা)। 'রহো' বলতে অপ্রকাশ্য বা পরোক্ষ বোঝায়। অপ্রকাশ্য ভাব বলতে বোঝায়— যাকে উদ্দেশ্য করে সেই কায়কর্ম করা হচ্ছে, তার অনুপস্থিতি; তাই বলা হয়েছে 'পরোক্ষে' (পরম্মuখা)। এই মৈত্রীপূর্ণ কায়কর্ম ইত্যাদি ভিক্ষুদের উদ্দেশ্যে বলা হয়েছে কারণ তারা শ্রেষ্ঠ পরিষদ, তবে গৃহীদের মধ্যেও এটি পাওয়া যায়। ভিক্ষুদের মৈত্রীপূর্ণ চিত্তে অভিসমাচারিক (আচরণীয় নিয়ম) পূরণ করা হলো 'মৈত্রীপূর্ণ কায়কর্ম'। গৃহীদের চৈত্য বন্দনা, বোধি বন্দনা ও সংঘ নিমন্ত্রণের উদ্দেশ্যে গমন করা এবং গ্রামে পিণ্ডের জন্য প্রবেশকারী ভিক্ষুদের দেখে এগিয়ে যাওয়া, পাত্র গ্রহণ করা, আসন প্রস্তুত করা, অনুগমন করা ইত্যাদি হলো 'মৈত্রীপূর্ণ কায়কর্ম'। ভিক্ষুদের মৈত্রীপূর্ণ চিত্তে সদাচার ও নিয়ম শিক্ষা দেওয়া, কর্মস্থান নির্দেশ করা, ধর্মদেশনা করা এবং ত্রিপিটকীয় বুদ্ধবচন প্রচার করা হলো 'মৈত্রীপূর্ণ বাক্যকর্ম'। গৃহীদের ক্ষেত্রে— 'চৈত্য বন্দনার জন্য যাই, বোধি বন্দনার জন্য যাই, ধর্ম শ্রবণ করব, প্রদীপ ও পুষ্প পূজা করব, তিনটি সুচরিত আচরণ করব, শলাকা-ভাত ইত্যাদি দান করব, বর্ষাবাসিক দান করব, আজ সংঘকে চার প্রত্যয় দান করব, সংঘকে নিমন্ত্রণ করে খাদ্যদ্রব্য প্রস্তুত করো, আসন সাজাও, পানীয় জল রাখো, সংঘকে এগিয়ে নিয়ে এসো, নির্দিষ্ট আসনে বসাও, আনন্দ ও উৎসাহের সাথে বৈয়াবৃত্য (সেবা) করো'— ইত্যাদি বলার সময় তা হলো 'মৈত্রীপূর্ণ বাক্যকর্ম'। ভিক্ষুদের ভোরে ঘুম থেকে উঠে শরীর পরিষ্কার করে চৈত্য প্রাঙ্গণে গিয়ে कर्तव्य সম্পাদন করে নির্জন সেনাসনে বসে 'এই বিহারের ভিক্ষুগণ সুখী হোন, বৈরহীন ও অব্যাপাদ (হিংসাহীন) হোন'— এভাবে চিন্তা করা হলো 'মৈত্রীপূর্ণ মনোকর্ম'। গৃহীদের 'আর্যগণ সুখী হোন, বৈরহীন ও অব্যাপাদ হোন'— এভাবে চিন্তা করা হলো 'মৈত্রীপূর্ণ মনোকর্ম'।


Tattha navakānaṃ cīvarakammādīsu sahāyabhāvagamanaṃ sammukhā kāyakammaṃ nāma, therānaṃ pana pādadhovanasiñcanabījanadānādibhedampi sabbaṃ sāmīcikammaṃ sammukhā kāyakammaṃ nāma, ubhayehipi dunnikkhittānaṃ dārubhaṇḍādīnaṃ tesu avaññaṃ akatvā attanā dunnikkhittānaṃ viya paṭisāmanaṃ parammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma. ‘‘Devatthero tissatthero’’ti vuttaṃ evaṃ paggayhavacanaṃ sammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma, vihāre asantaṃ pana paṭipucchantassa ‘‘kuhiṃ amhākaṃ devatthero, kuhiṃ amhākaṃ tissatthero, kadā nu kho āgamissatī’’ti evaṃ piyavacanaṃ parammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Mettāsinehasiniddhāni pana nayanāni ummīletvā pasannena mukhena olokanaṃ sammukhā mettaṃ manokammaṃ nāma, ‘‘devatthero tissatthero arogo hotu abyāpajjo’’ti samannāharaṇaṃ parammukhā mettaṃ manokammaṃ nāma. Kāmañcettha mettāsinehasiniddhānaṃ nayanānaṃ ummīlanaṃ, pasannena mukhena olokanañca mettaṃ kāyakammameva. Yassa pana cittassa vasena nayanānaṃ mettāsinehasiniddhatā, mukhassa ca pasannatā, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘mettaṃ manokammaṃ nāmā’’ti. Samādhisaṃvattanappayojanāni samādhisaṃvattanikāni.

সেখানে নবীন ভিক্ষুদের চীবর তৈরি ইত্যাদি কাজে সাহায্য করতে যাওয়া হলো 'সম্মুখে কায়কর্ম'। স্থবিরদের (প্রবীণ ভিক্ষুদের) পা ধোয়ানো, জল ঢালা, পাখা দিয়ে বাতাস করা ইত্যাদি সমস্ত সম্মান প্রদর্শনমূলক কাজ হলো 'সম্মুখে কায়কর্ম'। উভয়ের দ্বারাই অবহেলায় ফেলে রাখা কাঠের আসবাবপত্র ইত্যাদির প্রতি অবজ্ঞা না করে, নিজের ফেলে রাখা জিনিসের মতো গুছিয়ে রাখা হলো 'পরোক্ষে মৈত্রীপূর্ণ কায়কর্ম'। 'দেব স্থবির, তিষ্য স্থবির'— এভাবে প্রশংসা করে কথা বলা হলো 'সম্মুখে মৈত্রীপূর্ণ বাক্যকর্ম'। বিহারে অনুপস্থিত স্থবির সম্পর্কে জিজ্ঞাসা করার সময়— 'আমাদের দেব স্থবির কোথায়? আমাদের তিষ্য স্থবির কোথায়? তিনি কখন আসবেন?'— এভাবে প্রিয় বাক্য বলা হলো 'পরোক্ষে মৈত্রীপূর্ণ বাক্যকর্ম'। মৈত্রী ও স্নেহে সিক্ত চোখ মেলে প্রসন্ন মুখে তাকানো হলো 'সম্মুখে মৈত্রীপূর্ণ মনোকর্ম'। 'দেব স্থবির, তিষ্য স্থবির রোগমুক্ত ও অব্যাপাদ (হিংসামুক্ত) হোন'— এভাবে মনে মনে কামনা করা হলো 'পরোক্ষে মৈত্রীপূর্ণ মনোকর্ম'। অবশ্য মৈত্রী ও স্নেহে সিক্ত চোখ মেলা এবং প্রসন্ন মুখে তাকানো মূলত মৈত্রীপূর্ণ কায়কর্মই। কিন্তু যে চিত্তের কারণে চোখের মৈত্রী-স্নেহসিক্ত ভাব এবং মুখের প্রসন্নতা আসে, তাকে লক্ষ্য করেই বলা হয়েছে 'মৈত্রীপূর্ণ মনোকর্ম'। সমাধি লাভের সহায়ক বিষয়গুলো হলো 'সমাধিসংবর্তনীয়'।


Samānasīlataṃ [Pg.41] gatoti tesu tesu disābhāgesu viharantehi bhikkhūhi saddhiṃ samānasīlataṃ gato. Yāyanti yā ayaṃ mayhañceva tumhākañca paccakkhabhūtā. Diṭṭhīti sammādiṭṭhi. Ariyāti niddosā. Niyyātīti vaṭṭadukkhato nissarati niggacchati. Sayaṃ niyyantīyeva hi taṃsamaṅgipuggalaṃ vaṭṭadukkhato niyyāpetīti vuccati. Yā satthu anusiṭṭhi, taṃ karotīti takkaro, tassa, yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjakassāti attho. Dukkhakkhayāyāti sabbadukkhakkhayatthaṃ. Diṭṭhisāmaññagatoti samānadiṭṭhibhāvaṃ upagato.

'সমানশীলতা প্রাপ্ত' বলতে বিভিন্ন দিকে বসবাসকারী ভিক্ষুদের সাথে সমান শীলসম্পন্ন হওয়াকে বোঝায়। 'যা' (যায়ং) বলতে যা আমার এবং আপনাদের প্রত্যক্ষ হয়েছে। 'দৃষ্টি' বলতে সম্যক দৃষ্টি। 'আর্য' বলতে নির্দোষ। 'নির্যাতি' বলতে সংসার-দুঃখ থেকে মুক্ত হওয়া বা বের হওয়া বোঝায়। কারণ এটি নিজেই সেই ব্যক্তিকে সংসার-দুঃখ থেকে মুক্ত করে, তাই একে 'নির্যাতি' বলা হয়। 'যিনি শাস্ত্রীয় উপদেশ পালন করেন, তিনি তক্কর (তৎকারী)', অর্থাৎ উপদেশ অনুসারে প্রতিপন্নকারী ব্যক্তির জন্য। 'দুঃখক্ষয়ের জন্য' বলতে সমস্ত দুঃখের বিনাশের উদ্দেশ্যে। 'দৃষ্টিসামান্যতা প্রাপ্ত' বলতে সমান দৃষ্টিভাব প্রাপ্ত হওয়া।


Phāsuvihārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ফাসুবিহার সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


6-10. Ānandasuttādivaṇṇanā

৬-১০. আনন্দ সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা


106-110. Chaṭṭhe adhisīleti nimittatthe bhummaṃ, sīlanimittaṃ na upavadati na nindatīti attho. Attani kamme ca anu anu pekkhati sīlenāti attānupekkhī. Sattamādīni uttānatthāneva.

১০৬-১১০. ষষ্ঠ সূত্রে— 'অধিশীল' বলতে নিমিত্ত অর্থে সপ্তমী বিভক্তি; অর্থাৎ শীলের কারণে অপবাদ দেয় না বা নিন্দা করে না। নিজের এবং অন্যের কর্মকে শীলের মাধ্যমে বারবার নিরীক্ষণ করেন যিনি, তিনি হলেন 'আত্মানুপেক্ষী'। সপ্তম ইত্যাদি সূত্রগুলোর অর্থ স্পষ্ট।


Ānandasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

আনন্দ সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


Phāsuvihāravaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ফাসুবিহার বর্গের বর্ণনা সমাপ্ত।


(12) 2. Andhakavindavaggo

(১২) ২. অন্ধকবিন্ধ বর্গ


1-4. Kulūpakasuttādivaṇṇanā

১-৪. কুলূপক সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা


111-114. Dutiyassa paṭhame asanthavesu kulesu vissāso etassāti asanthavavissāsī. Anissaro hutvā vikappeti saṃvidahati sīlenāti anissaravikappī. Vissaṭṭhāni visuṃ khittāni bhedena avatthitāni kulāni ghaṭanatthāya upasevati sīlenāti vissaṭṭhupasevī. Dutiyādīni uttānatthāneva.

১১১-১১৪. দ্বিতীয় (বর্গ)-এর প্রথম সূত্রে— অপরিচিত কুলে যার বিশ্বাস আছে, সে হলো 'অসংস্তববিশ্বাসী'। মালিক না হয়েও শীলের মাধ্যমে ব্যবস্থা বা পরিচালনা করে যে, সে হলো 'অনীশ্বরবিকল্পী'। বিচ্ছিন্ন বা পৃথক হয়ে যাওয়া কুলগুলোকে মেলানোর উদ্দেশ্যে শীলের মাধ্যমে সেবা করে যে, সে হলো 'বিসৃষ্টোপসেবী'। দ্বিতীয় ইত্যাদি সূত্রগুলোর অর্থ স্পষ্ট।


Kulūpakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

কুলূপক সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


5-13. Maccharinīsuttādivaṇṇanā

৫-১৩. মাচ্ছরিণী সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা


115-123. Pañcame [Pg.42] āvāsamacchariyādīni pañca idha bhikkhuniyā vasena āgatāni, bhikkhussa vasenapi tāni veditabbāni. Āvāsamacchariyena hi samannāgato bhikkhu āgantukaṃ disvā ‘‘ettha cetiyassa vā saṅghassa vā parikkhāro ṭhapito’’tiādīni vatvā saṅghikaāvāsaṃ na deti. Kulamacchariyena samannāgato bhikkhu tehi tehi kāraṇehi ādīnavaṃ dassetvā attano upaṭṭhāke kule aññesaṃ pavesampi nivāreti. Lābhamacchariyena samannāgato saṅghikampi lābhaṃ maccharāyanto yathā aññe na labhanti, evaṃ karoti attanā visamanissitatāya balavanissitatāya ca. Vaṇṇamacchariyena samannāgato attano vaṇṇaṃ vaṇṇeti, paresaṃ vaṇṇe ‘‘kiṃ vaṇṇo eso’’ti taṃ taṃ dosaṃ vadati. Vaṇṇoti cettha sarīravaṇṇopi, guṇavaṇṇopi veditabbo.

১১৫-১২৩. পঞ্চম সূত্রে— আবাস-মাৎসর্য (কৃপণতা) ইত্যাদি পাঁচটি মাৎসর্য এখানে ভিক্ষুণীর উদ্দেশ্যে বলা হয়েছে, তবে ভিক্ষুদের ক্ষেত্রেও তা জানতে হবে। আবাস-মাৎসর্যযুক্ত ভিক্ষু কোনো আগন্তুককে দেখে 'এখানে চৈত্যের বা সংঘের পরিষ্করণ রাখা আছে' ইত্যাদি বলে সংঘের আবাস দান করে না। কুল-মাৎসর্যযুক্ত ভিক্ষু বিভিন্ন কারণ দেখিয়ে দোষত্রুটি তুলে ধরে নিজের উপাসক কুলে অন্যদের প্রবেশে বাধা দেয়। লাভ-মাৎসর্যযুক্ত ভিক্ষু সংঘের লাভকেও কৃপণতাবশত যাতে অন্যরা না পায়, নিজের অসৎ বা প্রবল প্রভাবের কারণে তা করে থাকে। বর্ণ-মাৎসর্যযুক্ত ভিক্ষু নিজের প্রশংসা করে এবং অন্যদের প্রশংসার ক্ষেত্রে 'তার কী রূপ বা গুণ?' বলে নানা দোষত্রুটি খোঁজে। এখানে 'বর্ণ' বলতে শরীরের বর্ণ এবং গুণের প্রশংসা— উভয়ই বুঝতে হবে।


Dhammamacchariyena samannāgato – ‘‘imaṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā eso maṃ abhibhavissatī’’ti aññassa na deti. Yo pana – ‘‘ayaṃ imaṃ dhammaṃ uggahetvā aññathā atthaṃ viparivattetvā nāsessatī’’ti dhammanuggahena vā – ‘‘ayaṃ imaṃ dhammaṃ uggahetvā uddhato unnaḷo avūpasantacitto apuññaṃ pasavissatī’’ti puggalānuggahena vā na deti, na taṃ macchariyaṃ. Dhammoti cettha pariyattidhammo adhippeto. Paṭivedhadhammo hi ariyānaṃyeva hoti, te ca naṃ na maccharāyanti macchariyassa sabbaso pahīnattāti tassa asambhavo eva. Tattha āvāsamacchariyena lohagehe paccati, yakkho vā peto vā hutvā tasseva āvāsassa saṅkāraṃ sīsena ukkhipitvā carati. Kulamacchariyena appabhogo hoti. Lābhamacchariyena gūthaniraye nibbattati, saṅghassa vā gaṇassa vā lābhaṃ maccharāyitvā puggalikaparibhogena vā paribhuñjitvā yakkho vā peto vā mahāajagaro vā hutvā nibbattati. Vaṇṇamacchariyena bhavesu nibbattassa vaṇṇo nāma na hoti. Dhammamacchariyena kukkuḷaniraye nibbattati. Chaṭṭhādīni uttānatthāneva.

ধর্ম-মাৎসর্যযুক্ত ব্যক্তি— 'এই ধর্ম শিক্ষা করে সে আমাকে অতিক্রম করে যাবে'— এই ভেবে অন্যকে ধর্ম দান করে না। কিন্তু যিনি— 'এ এই ধর্ম শিখে অন্যভাবে অর্থ পরিবর্তন করে তা ধ্বংস করবে'— এই ধর্ম-অনুকম্পায়, অথবা 'এ এই ধর্ম শিখে উদ্ধত, অহংকারী ও অশান্তচিত্ত হয়ে পাপ অর্জন করবে'— এই ব্যক্তি-অনুকম্পায় ধর্ম দান করেন না, তা মাৎসর্য নয়। এখানে 'ধর্ম' বলতে পরিযত্তি (শাস্ত্রীয়) ধর্ম বোঝানো হয়েছে। প্রতিবেধ (উপলব্ধি) ধর্ম কেবল আর্যদেরই হয়, এবং তারা তা নিয়ে কৃপণতা করেন না, কারণ তাদের মাৎসর্য সম্পূর্ণরূপে ক্ষয় হয়েছে; তাই সেখানে এর কোনো সম্ভাবনা নেই। সেখানে আবাস-মাৎসর্যের কারণে লোহগৃহে (লোহার নরকে) পুড়তে হয়, অথবা যক্ষ বা প্রেত হয়ে সেই আবাসের আবর্জনা মাথায় করে ঘুরে বেড়াতে হয়। কুল-মাৎসর্যের কারণে অল্পভোগী (দরিদ্র) হতে হয়। লাভ-মাৎসর্যের কারণে গুথ-নরকে (বিষ্ঠা নরকে) জন্ম নিতে হয়, অথবা সংঘ বা গণের লাভ নিয়ে কৃপণতা করে তা ব্যক্তিগতভাবে ভোগ করার কারণে যক্ষ, প্রেত বা বিশাল অজগর সাপ হয়ে জন্ম নিতে হয়। বর্ণ-মাৎসর্যের কারণে বিভিন্ন জন্মে উৎপন্ন হলেও তার কোনো রূপ বা যশ থাকে না। ধর্ম-মাৎসর্যের কারণে কুক্কুল-নরকে (তুষ-নরকে) জন্ম নিতে হয়। ষষ্ঠ ইত্যাদি সূত্রগুলোর অর্থ স্পষ্ট।


Maccharinīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

মাচ্ছরিণী সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


Andhakavindavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

অন্ধকবিন্ধ বর্গের বর্ণনা সমাপ্ত।


(13) 3. Gilānavaggo

(১৩) ৩. গিলান বর্গ


124-130. Tatiyo [Pg.43] vaggo uttānatthoyeva.

১২৪-১৩০. তৃতীয় বর্গের অর্থ স্পষ্টই।


(14) 4. Rājavaggo

(১৪) ৪. রাজ বর্গ


1. Paṭhamacakkānuvattanasuttavaṇṇanā

১. প্রথম চাক্কানুবর্তন সূত্রের বর্ণনা


131. Catutthassa paṭhame atthaññūti hitaññū. Hitapariyāyo hettha attha-saddo ‘‘attattho parattho’’tiādīsu (mahāni. 69; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddeso 85; paṭi. ma. 3.5) viya. Yasmā cesa paresaṃ hitaṃ jānanto te attani rañjeti, tasmā vuttaṃ ‘‘rañjituṃ jānātī’’ti. Daṇḍeti aparādhānurūpe daṇḍane. Balamhīti balakāye. Pañca attheti attattho, parattho, ubhayattho, diṭṭhadhammiko attho, samparāyiko atthoti evaṃ pañcappabhede atthe. Cattāro dhammeti catusaccadhamme, kāmarūpārūpalokuttarabhede vā cattāro dhamme. Paṭiggahaṇaparibhogamattaññutāya eva pariyesanavissajjanamattaññutāpi bodhitā hontīti ‘‘paṭiggahaṇaparibhogamattaṃ jānāti’’icceva vuttaṃ.

১৩১. চতুর্থ বর্গের প্রথম সূত্রে— 'অখঞ্ঞূ' (অর্থজ্ঞ) অর্থ হিতজ্ঞ। এখানে 'অর্থ' শব্দটি হিতের সমার্থক, যেমন 'অত্তত্থো পরত্থো' (আত্মার্থ পরার্থ) ইত্যাদি স্থলে ব্যবহৃত হয়েছে। যেহেতু তিনি অপরের হিত জেনে তাদেরকে নিজের প্রতি অনুরক্ত করেন, তাই বলা হয়েছে— 'রঞ্জিতুং জানাতি' (অনুরক্ত করতে জানেন)। 'দণ্ডে' অর্থ অপরাধের অনুরূপ দণ্ডদানে। 'বলস্মিং' অর্থ সৈন্যবাহিনীতে। 'পঞ্চ অর্থ' অর্থ আত্মার্থ, পরার্থ, উভয়ার্থ, দৃষ্টধার্মিক অর্থ এবং সাম্প্রায়িক অর্থ— এই পাঁচ প্রকার অর্থ। 'চারটি ধর্ম' অর্থ চতুরার্য সত্য রূপ ধর্ম, অথবা কাম, রূপ, অরূপ ও লোকোত্তর ভেদে চার প্রকার ধর্ম। গ্রহণ ও ভোগের পরিমিতি জানার মাধ্যমেই অন্বেষণ ও ত্যাগের পরিমিতি জ্ঞানও লাভ হয়, তাই কেবল 'গ্রহণ ও ভোগের পরিমিতি জানেন' একথাই বলা হয়েছে।


Uttarati atikkamati, abhibhavatīti vā uttaraṃ, natthi ettha uttaranti anuttaraṃ. Anatisayaṃ, appaṭibhāgaṃ vā anekāsu devamanussaparisāsu anekasatakkhattuṃ tesaṃ ariyasaccappaṭivedhasampādanavasena pavattā bhagavato dhammadesanā dhammacakkaṃ. Apica sabbapaṭhamaṃ aññātakoṇḍaññappamukhāya aṭṭhārasaparisagaṇāya brahmakoṭiyā catusaccassa paṭivedhavidhāyinī yā dhammadesanā, tassā sātisayā dhammacakkasamaññā. Tattha satipaṭṭhānātidhammo eva pavattanaṭṭhena cakkanti dhammacakkaṃ. Cakkanti vā āṇā dhammato anapetattā, dhammañca taṃ cakkañcāti dhammacakkaṃ. Dhammena ñāyena cakkantipi dhammacakkaṃ. Yathāha ‘‘dhammañca pavatteti cakkañcāti dhammacakkaṃ, cakkañca pavatteti dhammañcāti dhammacakkaṃ, dhammena pavattetīti dhammacakka’’ntiādi (paṭi. ma. 2.40-41). Appaṭivattiyanti dhammissarassa bhagavato sammāsambuddhassa dhammacakkassa anuttarabhāvato appaṭisedhanīyaṃ. Kehi pana appaṭivattiyanti āha – ‘‘samaṇena vā’’tiādi. Tattha samaṇenāti pabbajjaṃ upagatena. Brāhmaṇenāti jātibrāhmaṇena. Sāsanaparamatthasamaṇabrāhmaṇānañhi paṭilomacittaṃyeva natthi. Devenāti kāmāvacaradevena. Kenacīti yena [Pg.44] kenaci avasiṭṭhapārisajjena. Ettāvatā aṭṭhannampi parisānaṃ anavasesapariyādānaṃ daṭṭhabbaṃ. Lokasminti sattaloke.

যা অতিক্রম করে বা অভিভূত করে তা হলো 'উত্তর', যার চেয়ে শ্রেষ্ঠ আর কিছু নেই তা হলো 'অনুতর'। অনেক দেব ও মনুষ্য সভায় শত শত বার তাদের আর্যসত্য অনুবোধ করানোর উদ্দেশ্যে প্রবর্তিত ভগবানের যে অনুপম ও অতুলনীয় ধর্মদেশনা, তা-ই হলো 'ধর্মচক্র'। অধিকন্তু, সর্বপ্রথমে আজ্ঞাতকোণ্ডন্যের নেতৃত্বে আঠারো কোটি ব্রহ্মার পরিষদের চতুরার্য সত্য অনুবোধ করানোর জন্য যে ধর্মদেশনা দেওয়া হয়েছিল, তার অতিশয় প্রসিদ্ধ নামই হলো 'ধর্মচক্র'। সেখানে স্মৃতিপ্রস্থান আদি ধর্মই প্রবর্তনের অর্থে চক্র হওয়ায় তা 'ধর্মচক্র'। অথবা চক্র হলো আজ্ঞা, যা ধর্ম থেকে অপগত নয়; এবং যা ধর্ম এবং চক্র— তা-ই 'ধর্মচক্র'। ধর্মের দ্বারা বা ন্যায়ের দ্বারা চক্র হওয়ায় তা 'ধর্মচক্র'। যেমন বলা হয়েছে— 'ধর্মও প্রবর্তন করেন এবং চক্রও, তাই ধর্মচক্র; চক্রও প্রবর্তন করেন এবং ধর্মও, তাই ধর্মচক্র; ধর্মের দ্বারা প্রবর্তন করেন, তাই ধর্মচক্র' ইত্যাদি। 'অপ্রবর্তনীয়' (অপ্রতিরোধ্য) অর্থ ধর্মের ঈশ্বর ভগবান সম্যকসম্বুদ্ধের ধর্মচক্রের অনুত্তর ভাব হেতু তা অপ্রতিরোধ্য। কাদের দ্বারা অপ্রতিরোধ্য? তা বোঝাতে বলা হয়েছে— 'শ্রমণ কর্তৃক বা' ইত্যাদি। সেখানে 'শ্রমণ কর্তৃক' অর্থ প্রব্রজ্যা গ্রহণকারী কর্তৃক। 'ব্রাহ্মণ কর্তৃক' অর্থ জাতিতে ব্রাহ্মণ কর্তৃক। শাসনগত পরমার্থ শ্রমণ ও ব্রাহ্মণদের তো প্রতিকূল চিত্তই থাকে না। 'দেবতা কর্তৃক' অর্থ কামাবচর দেবতা কর্তৃক। 'যে কারো দ্বারা' অর্থ অবশিষ্ট যেকোনো পরিষদ সদস্য দ্বারা। এর দ্বারা আটটি পরিষদেরই সম্পূর্ণ অন্তর্ভুক্তি বুঝতে হবে। 'লোকে' অর্থ সত্ত্বলোকে।


Paṭhamacakkānuvattanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রথম চক্রানুবর্তন সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Dutiyacakkānuvattanasuttavaṇṇanā

২. দ্বিতীয় চক্রানুবর্তন সূত্রের বর্ণনা।


132. Dutiye cakkavattivattanti dasavidhaṃ, dvādasavidhaṃ vā cakkavattibhāvāvahaṃ vattaṃ. Tattha antojanasmiṃ balakāye dhammikāyeva rakkhāvaraṇaguttiyā saṃvidhānaṃ, khattiyesu, anuyantesu, brāhmaṇagahapatikesu, negamajānapadesu, samaṇabrāhmaṇesu, migapakkhīsu, adhammikapaṭikkhepo, adhanānaṃ dhanānuppadānaṃ, samaṇabrāhmaṇe upasaṅkamitvā pañhapucchananti idaṃ dasavidhaṃ cakkavattivattaṃ. Idameva ca gahapatike pakkhijāte ca visuṃ katvā gahaṇavasena dvādasavidhaṃ. Pitarā pavattitameva anuppavattetīti dasavidhaṃ vā dvādasavidhaṃ vā cakkavattivattaṃ pūretvā nisinnassa puttassa aññaṃ pātubhavati, so taṃ pavatteti. Ratanamayattā pana sadisaṭṭhena tadevetanti katvā ‘‘pitarā pavattita’’nti vuttaṃ. Yasmā vā so ‘‘appossukko, tvaṃ deva, hohi, ahamanusāsissāmī’’ti āha. Tasmā pitarā pavattitaṃ āṇācakkaṃ anuppavatteti nāmāti evamettha attho daṭṭhabbo. Yañhi attano puññānubhāvasiddhaṃ cakkaratanaṃ, taṃ nippariyāyato tena pavattitaṃ nāma, netaranti paṭhamanayo vutto. Yasmā pavattitasseva anuvattanaṃ, paṭhamanayo ca taṃsadise tabbohāravasena vuttoti taṃ anādiyitvā dutiyanayo vutto.

১৩২. দ্বিতীয় সূত্রে— 'চক্রবর্তীবর্ত' অর্থ দশ প্রকার বা বারো প্রকার চক্রবর্তিত্ব প্রদানকারী কর্তব্য বা ব্রত। সেখানে অন্তঃপুরবাসী ও সৈন্যবাহিনীর জন্য ধার্মিক রক্ষা, আবরণ ও গুপ্তির ব্যবস্থা করা; ক্ষত্রিয়, অনুগামী, ব্রাহ্মণ-গৃহপতি, নগর ও জনপদবাসী, শ্রমণ-ব্রাহ্মণ এবং পশুপাখিদের প্রতি ধার্মিক রক্ষা বিধান করা; অধার্মিকতা প্রতিরোধ করা; নির্ধনদের ধন দান করা; এবং শ্রমণ-ব্রাহ্মণদের নিকট গিয়ে প্রশ্ন জিজ্ঞাসা করা— এটি হলো দশ প্রকার চক্রবর্তীবর্ত। গৃহপতি ও পক্ষীকুলকে পৃথকভাবে গ্রহণ করার কারণে এটিই বারো প্রকার হয়। 'পিতা কর্তৃক প্রবর্তিতকেই অনুপ্রবর্তন করেন' অর্থ দশ প্রকার বা বারো প্রকার চক্রবর্তীবর্ত পূর্ণ করে উপবিষ্ট পুত্রের অন্য একটি চক্র আবির্ভূত হয় এবং তিনি তা প্রবর্তন করেন। রত্নময় হওয়ার কারণে সাদৃশ্য অর্থে সেটিই এক ও অভিন্ন ধরে নিয়ে 'পিতা কর্তৃক প্রবর্তিত' বলা হয়েছে। অথবা যেহেতু তিনি বলেন— 'হে দেব, আপনি নিশ্চিন্ত থাকুন, আমি শাসন করব।' তাই পিতা কর্তৃক প্রবর্তিত আজ্ঞাচক্রকে তিনি অনুপ্রবর্তন করেন— এভাবে এখানে অর্থ বুঝতে হবে। কারণ নিজের পুণ্যপ্রভাবে সিদ্ধ যে চক্ররত্ন, তা মুখ্য অর্থে তাঁর দ্বারাই প্রবর্তিত, অন্যের দ্বারা নয়— এটি প্রথম নয় (পদ্ধতি) বলা হয়েছে। যেহেতু প্রবর্তিত চক্রেরই অনুবর্তন হয়, এবং প্রথম নয়টি তার সাদৃশ্যে লৌকিক ব্যবহারের কারণে বলা হয়েছে, তাই তা গ্রহণ না করে দ্বিতীয় নয়টি বলা হয়েছে।


Dutiyacakkānuvattanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

দ্বিতীয় চক্রানুবর্তন সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


4. Yassaṃdisaṃsuttavaṇṇanā

৪. যস্সংদিস সূত্রের বর্ণনা।


134. Catutthe ‘‘ubhato sujāto’’ti ettake vutte yehi kehici dvīhi bhāgehi sujātatā paññāpeyya, sujāta-saddo ca ‘‘sujāto cārudassano’’tiādīsu (ma. ni. 2.399; su. ni. 553; theragā. 818) ārohasampattipariyāyoti jātivasena [Pg.45] sujātataṃ vibhāvetuṃ ‘‘mātito ca pitito cā’’ti vuttaṃ. Anorasaputtavasenapi loke mātupitusamaññā dissati, idha pana sā orasaputtavasena icchitāti dassetuṃ ‘‘saṃsuddhaggahaṇiko’’ti vuttaṃ. Gabbhaṃ gaṇhāti dhāretīti gahaṇī, gabbhāsayasaññito mātukucchippadeso. Tenāha ‘‘saṃsuddhāya mātukucchiyā samannāgato’’ti. Yathābhuttassa āhārassa vipācanavasena gaṇhanato achaḍḍanato gahaṇī, tejodhātu. Pitā ca mātā ca pitaro. Pitūnaṃ pitaro pitāmahā. Tesaṃ yugo pitāmahayugo, tasmā yāva sattamā pitāmahayugā, pitāmahadvandāti evamettha attho daṭṭhabbo. Evañhi pitāmahaggahaṇeneva mātāmahopi gahitoti so aṭṭhakathāyaṃ visuṃ na uddhato. Yuga-saddo cettha ekasesanayena daṭṭhabbo ‘‘yugo ca yugo ca yugo’’ti. Evañhi tattha tattha dvinnaṃ gahitameva hoti. Tenāha ‘‘tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā’’ti. Purisaggahaṇañcettha ukkaṭṭhaniddesavasena katanti daṭṭhabbaṃ. Evañhi ‘‘mātito’’ti pāḷivacanaṃ samatthitaṃ hoti.

১৩৪. চতুর্থ সূত্রে— 'উভতো সুজাতো' (উভয় দিক থেকে সুজাত) এটুকু বললে যেকোনো দুটি অংশের দ্বারা সুজাতত্ব প্রকাশ পেতে পারত, এবং 'সুজাত' শব্দটি 'সুজাতো চারুদস্সনো' ইত্যাদি স্থলে শারীরিক সৌষ্ঠব বা উচ্চতার সমার্থক হিসেবে ব্যবহৃত হয়েছে; তাই জন্মসূত্রে সুজাতত্ব স্পষ্ট করার জন্য 'মাতিতো চ পিতিতো চা' (মাতার দিক থেকে এবং পিতার দিক থেকে) বলা হয়েছে। ঔরসজাত পুত্র ছাড়াও লোকে পিতা-মাতার সংজ্ঞা দেখা যায়, কিন্তু এখানে ঔরসজাত পুত্র অর্থেই তা অভিপ্রেত— এটি দেখানোর জন্য 'সংসুদ্ধgহণিকো' (বিশুদ্ধ গর্ভাশয়যুক্ত) বলা হয়েছে। যা গর্ভ গ্রহণ ও ধারণ করে তা হলো 'গহণী' (গর্ভাশয়), যা জরায়ু নামে পরিচিত মাতৃকুক্ষির অংশবিশেষ। তাই বলা হয়েছে— 'বিশুদ্ধ মাতৃকুক্ষিযুক্ত'। ভুক্ত খাদ্যের পরিপাক করার মাধ্যমে তা গ্রহণ করার কারণে এবং তা বর্জন না করার কারণে তা 'গহণী' বা তেজোধাতু। পিতা ও মাতা হলেন 'পিতরো'। পিতাদের পিতারা হলেন 'pিতামহা' (পিতামহগণ)। তাঁদের যুগ হলো 'পিতামহযুগ', তাই সপ্তম পিতামহযুগ পর্যন্ত পিতামহ-দ্বন্দ্ব— এভাবে এখানে অর্থ বুঝতে হবে। এভাবে পিতামহ গ্রহণের মাধ্যমেই মাতামহও গৃহীত হয়েছেন, তাই অট্ঠকথাতে তাঁকে পৃথকভাবে উল্লেখ করা হয়নি। এখানে 'যুগ' শব্দটি একশেষ নিয়মে দেখতে হবে, যেমন— 'যুগ ও যুগ ও যুগ'। এভাবে সেখানে প্রতি ক্ষেত্রে দুজনেরই গ্রহণ নিশ্চিত হয়। তাই বলা হয়েছে— 'তার ঊর্ধ্বে সকল পূর্বপুরুষই পিতামহ গ্রহণের মাধ্যমে গৃহীত হয়েছেন।' আর এখানে 'পুরুষ' শব্দটি উৎকৃষ্ট নির্দেশের কারণে ব্যবহৃত হয়েছে বলে বুঝতে হবে। এভাবেই 'মাতিতো' (মাতার দিক থেকে) এই পালি বাক্যটি সমর্থিত হয়।


Akkhittoti appattakkhepo. Anavakkhittoti sampattavivādādīsu na avakkhitto na chaḍḍito. Jātivādenāti hetumhi karaṇavacananti dassetuṃ ‘‘kena kāraṇenā’’tiādi vuttaṃ. Ettha ca ‘‘ubhato…pe… pitāmahayugā’’ti etena khattiyassa yonidosābhāvo dassito saṃsuddhaggahaṇikabhāvakittanato. ‘‘Akkhitto’’ti iminā kiriyāparādhābhāvo. Kiriyāparādhena hi sattā khepaṃ pāpuṇanti. ‘‘Anupakkuṭṭho’’ti iminā ayuttasaṃsaggābhāvo. Ayuttasaṃsaggañhi paṭicca sattā akkosaṃ labhanti.

'অক্খিত্তো' অর্থ আক্ষেপ বা তিরস্কার না পাওয়া। 'অনবক্খিত্তো' অর্থ উপস্থিত বিবাদ ইত্যাদিতে উপেক্ষিত বা পরিত্যক্ত না হওয়া। 'জাতিবাদেন' (জাতিবাদে) পদের দ্বারা হেতু অর্থে করণ কারক হয়েছে— এটি দেখানোর জন্য 'কেন কারণেন' (কী কারণে) ইত্যাদি বলা হয়েছে। আর এখানে 'উভতো...পে... পিতামহযুগা' এর দ্বারা ক্ষত্রিয়ের যোনিদোষের (জন্মগত ত্রুটি) অভাব দেখানো হয়েছে, কারণ এখানে বিশুদ্ধ গর্ভাশয়যুক্ত হওয়ার কথা কীর্তন করা হয়েছে। 'অক্খিত্তো' এর দ্বারা ক্রিয়াজনিত অপরাধের অভাব বোঝানো হয়েছে। কারণ ক্রিয়াজনিত অপরাধের কারণেই সত্ত্বগণ আক্ষেপ বা তিরস্কার লাভ করে। 'অনুপকুট্ঠো' এর দ্বারা অযোগ্য বা অনুচিত সংসর্গের অভাব বোঝানো হয়েছে। কারণ অনুচিত সংসর্গের কারণেই সত্ত্বগণ আক্রোশ বা নিন্দা লাভ করে।


Aḍḍhatā nāma vibhavasampannatā, sā taṃ taṃ upādāyupādāya vuccatīti āha ‘‘yo koci attano santakena vibhavena aḍḍho hotī’’ti. Tathā mahaddhanatāpīti taṃ ukkaṃsagataṃ dassetuṃ ‘‘mahatā aparimāṇasaṅkhena dhanena samannāgato’’ti vuttaṃ. Bhuñjitabbato paribhuñjitabbato visesato kāmā bhogā nāmāti āha ‘‘pañcakāmaguṇavasenā’’ti. Koṭṭhaṃ vuccati dhaññassa āvasanaṭṭhānaṃ, koṭṭhabhūtaṃ agāraṃ koṭṭhāgāraṃ. Tenāha ‘‘dhaññena ca paripuṇṇakoṭṭhāgāro’’ti. Evaṃ sāragabbhaṃ koso, dhaññapariṭṭhapanaṭṭhānañca koṭṭhāgāranti dassetvā idāni tato aññathā taṃ dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yathā asino tikkhabhāvaparihārako [Pg.46] paṭicchado ‘‘koso’’ti vuccati. Evaṃ rañño tikkhabhāvaparihāraṃ katvā caturaṅginī senā kosoti āha ‘‘catubbidho koso hatthī assā rathā pattī’’ti. Vatthakoṭṭhāgāraggahaṇeneva sabbassapi bhaṇḍaṭṭhapanaṭṭhānassa gahitattā ‘‘tividhaṃ koṭṭhāgāra’’nti vuttaṃ.

'আঢ্যতা' (ধনাঢ্যতা) বলতে বিভবসম্পন্নতা (ঐশ্বর্যশালী হওয়া) বোঝায়, তা আপেক্ষিক অর্থে বলা হয় বলেই বলা হয়েছে— 'যে কেউ নিজের অধিকারে থাকা বিভবের দ্বারা আঢ্য বা ধনী হয়।' তদ্রূপ 'মহাধনতা'ও (প্রচুর ধনসম্পদ থাকা), তার চরম উৎকর্ষ দেখানোর জন্য বলা হয়েছে— 'মহৎ ও অপরিমিত সংখ্যার ধনে সমন্বিত।' ভোগ করার যোগ্য বা বিশেষভাবে উপভোগ করার যোগ্য হওয়ার কারণে কামসমূহকে 'ভোগ' বলা হয়, তাই বলা হয়েছে— 'পঞ্চকামগুণের বশে।' ধান্য বা শস্য রাখার স্থানকে 'কোষ্ঠ' বলা হয়, কোষ্ঠরূপ গৃহ হলো 'কোষ্ঠাগার' (শস্যাগার)। তাই বলা হয়েছে— 'ধান্যে পরিপূর্ণ কোষ্ঠাগার।' এভাবে সারগর্ভ হলো 'কোষ' এবং ধান্য সংরক্ষণের স্থান হলো 'কোষ্ঠাগার'— এটি দেখিয়ে এখন অন্যভাবে তা দেখানোর জন্য 'অথবা' ইত্যাদি বলা হয়েছে। সেখানে যেমন তরবারির তীক্ষ্ণতা রক্ষার আবরণকে 'কোষ' বলা হয়, তেমনি রাজার তীক্ষ্ণতা (শক্তি) রক্ষা করার কারণে চতুরঙ্গিনী সেনাকে 'কোষ' বলা হয়েছে— 'চার প্রকার কোষ: হস্তী, অশ্ব, রথ ও পদাতিক।' বস্ত্রকোষ্ঠাগার গ্রহণের মাধ্যমেই সমস্ত ভাণ্ডার বা দ্রব্য রাখার স্থান গৃহীত হওয়ায় 'তিন প্রকার কোষ্ঠাগার' বলা হয়েছে।


Yassā paññāya vasena puriso ‘‘paṇḍito’’ti vuccati, taṃ paṇḍiccanti āha ‘‘paṇḍiccena samannāgato’’ti. Taṃtaṃitikattabbatāsu chekabhāvo byattabhāvo veyyattiyaṃ. Sammohaṃ hiṃsati vidhamatīti medhā, sā etassa atthīti medhāvī. Ṭhāne ṭhāne uppatti etissā atthīti ṭhānuppatti, ṭhānaso uppajjanapaññā. Vaḍḍhiattheti vaḍḍhisaṅkhāte atthe.

যে প্রজ্ঞার কারণে মানুষকে 'পণ্ডিত' বলা হয়, তা-ই হলো পাণ্ডিত্য; তাই বলা হয়েছে— 'পাণ্ডিত্যে সমন্বিত।' সেই সেই করণীয় কার্যে চতুরতা বা দক্ষতার ভাবই হলো বৈয়ত্তিয় (ব্যুৎপত্তি বা দক্ষতা)। যা সম্মোহকে হিংসা বা বিনাশ করে তা হলো 'মেধা', যাঁর এটি আছে তিনি হলেন 'মেধাবী'। যথাস্থানে যার উৎপত্তি ঘটে তা হলো 'স্থানোপত্তি' (তাত্ক্ষণিক বুদ্ধি), অর্থাৎ যথাস্থানে উৎপন্ন হওয়ার প্রজ্ঞা। 'বৃদ্ধি অর্থে' বলতে বৃদ্ধি নামক অর্থে।


Yassaṃdisaṃsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

যস্সংদিস সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


5-9. Patthanāsuttādivaṇṇanā

৫-৯. পത്ഥনা সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা।


135-9. Pañcame hatthisminti hatthisippe. Hatthīti hi hatthivisayattā hatthisannissitattā ca hatthisippaṃ gahitaṃ. Sesapadesupi eseva nayo. Vayatīti vayo, sobhanesu katthaci apakkhalanto avitthāyanto tāni sandhāretuṃ sakkotīti attho. Na vayo avayo, tāni atthato saddato ca sandhāretuṃ na sakkoti. Avayo na hotīti anavayo. Dve paṭisedhā pakatiṃ gamentīti āha ‘‘anavayoti samattho’’ti. Chaṭṭhādīni uttānatthāneva.

১৩৫-৯. পঞ্চম সূত্রে— 'হস্তিস্মিং' অর্থ হস্তীশিল্পে (হাতি চালনা বিদ্যায়)। হস্তী-বিষয়ক এবং হস্তী-সংশ্লিষ্ট হওয়ার কারণে এখানে 'হস্তী' শব্দের দ্বারা হস্তীশিল্পকে গ্রহণ করা হয়েছে। অবশিষ্ট পদগুলোতেও এই একই নিয়ম প্রযোজ্য। যা গমন করে বা চালনা করে তা হলো 'বয়' (দক্ষতা), অর্থাৎ সুন্দর বিষয়সমূহে কোথাও স্খলিত না হয়ে বা বিভ্রান্ত না হয়ে সেগুলো ধারণ করতে সমর্থ হওয়া। যা 'বয়' নয় তা হলো 'অবয়', অর্থাৎ অর্থগত ও শব্দগতভাবে সেগুলো ধারণ করতে সমর্থ না হওয়া। যা 'অবয়' নয় তা হলো 'অনবয়' (পারদর্শী)। দুটি নিষেধবাচক শব্দ মূল ইতিবাচক অর্থ প্রকাশ করে বলেই বলা হয়েছে— 'অনবয় অর্থ সমর্থ বা পারদর্শী।' ষষ্ঠ আদি সূত্রগুলোর অর্থ সহজবোধ্য।


Patthanāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

পത്ഥনা সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Sotasuttavaṇṇanā

১০. সোত সূত্রের বর্ণনা।


140. Dasame tibbānanti tikkhānaṃ. Kharānanti kakkasānaṃ. Kaṭukānanti dāruṇānaṃ. Asātānanti nasātānaṃ appiyānaṃ. Na tāsu mano appeti, na tā manaṃ appāyanti vaḍḍhentīti amanāpā.

১৪০. দশম সূত্রে— 'তিব্বanং' অর্থ তীক্ষ্ণ বা তীব্র। 'খরানং' অর্থ কর্কশ। 'কটুকানং' অর্থ দারুণ বা কঠোর। 'অসাতানং' অর্থ অসাত বা অপ্রিয়। সেগুলোতে মন অর্পণ করে না এবং সেগুলো মনকে আপ্যায়িত বা বর্ধিত করে না, তাই তা 'অমনোজ্ঞ' (অমনাক)।


Sotasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

সোত সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


Rājavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

রাজ বর্গের বর্ণনা সমাপ্ত।


(15) 5. Tikaṇḍakīvaggo

(১৫) ৫. তিকণ্ডকী বর্গ।


1. Avajānātisuttavaṇṇanā

১. অবজানাতী সূত্রের বর্ণনা।


141. Pañcamassa [Pg.47] paṭhame datvā avajānātīti ettha eko bhikkhu mahāpuñño catupaccayalābhī hoti, so cīvarādīni labhitvā aññaṃ appapuññaṃ āpucchati. Sopi tasmiṃ punappunaṃ āpucchantepi gaṇhātiyeva. Athassa itaro thokaṃ kupito hutvā maṅkubhāvaṃ uppādetukāmo vadati ‘‘ayaṃ attano dhammatāya cīvarādīni na labhati, amhe nissāya labhatī’’ti. Evampi datvā avajānāti nāma. Eko pana ekena saddhiṃ dve tīṇi vassāni vasanto pubbe taṃ puggalaṃ garuṃ katvā gacchante gacchante kāle cittīkāraṃ na karoti, āsananisinnaṭṭhānampi na gacchati. Ayampi puggalo saṃvāsena avajānāti nāma. Ādheyyamukhoti ādito dheyyamukho, paṭhamavacanasmiṃyeva ṭhapitamukhoti attho. Tatthāyaṃ nayo – eko puggalo sāruppaṃyeva bhikkhuṃ ‘‘asāruppo eso’’ti katheti. Taṃ sutvā esa niṭṭhaṃ gacchati, puna aññena sabhāgena bhikkhunā ‘‘sāruppo aya’’nti vuttepi tassa vacanaṃ na gaṇhāti. Asukena nāma ‘‘asāruppo aya’’nti amhākaṃ kathitanti purimabhikkhunova kathaṃ gaṇhāti. Aparopissa dussīlaṃ ‘‘sīlavā’’ti katheti. Tassa vacanaṃ saddahitvā puna aññena ‘‘asāruppo eso bhikkhu, nāyaṃ tumhākaṃ santikaṃ upasaṅkamituṃ yutto’’ti vuttepi tassa vacanaṃ aggahetvā purimaṃyeva kathaṃ gaṇhāti. Aparo vaṇṇampi kathitaṃ gaṇhāti, avaṇṇampi kathitaṃ gaṇhātiyeva. Ayampi ādheyyamukhoyeva nāma ādhātabbamukho, yaṃ yaṃ suṇāti, tattha tattha ṭhapitamukhoti attho.

১৪১. পঞ্চম (বর্গ)-এর প্রথম সূত্রে 'দান করে অবজ্ঞা করে' (datvā avajānāti) - এখানে কোনো এক ভিক্ষু মহাপুণ্যবান ও চতুর্প্রত্যয়লাভী হন, তিনি চীবরাাদি লাভ করে অন্য এক অল্পপুণ্যবান ভিক্ষুকে জিজ্ঞাসা করেন (দান করার জন্য)। তিনিও বারবার জিজ্ঞাসা করার পর তা গ্রহণ করেন। তখন অন্যজন (দাতা) কিছুটা ক্রুদ্ধ হয়ে এবং তাকে লজ্জিত করার ইচ্ছায় বলেন, 'এ নিজের যোগ্যতায় চীবরাদি পায় না, আমাদের ওপর নির্ভর করে পায়।' এভাবে দান করেও অবজ্ঞা করা বোঝায়। আবার কেউ একজন অন্য একজনের সাথে দুই-তিন বছর বাস করে পূর্বে সেই ব্যক্তিকে শ্রদ্ধা করলেও, কালক্রমে আর আদর-সম্মান করে না, এমনকি তার বসার স্থানেও যায় না। এই ব্যক্তিও সহবাসের কারণে অবজ্ঞা করে থাকে। 'আধেয়্যমুখ' (ādheyyamukho) বলতে প্রথম থেকেই মুখ স্থাপনকারী, অর্থাৎ প্রথম কথাতেই মুখ স্থিরকারী বোঝায়। এখানে নিয়মটি হলো—কোনো এক ব্যক্তি উপযুক্ত ভিক্ষুকেই 'ইনি অনুপযুক্ত' বলে। তা শুনে সে সিদ্ধান্তে উপনীত হয়; পুনরায় অন্য সমভাবাপন্ন ভিক্ষু কর্তৃক 'ইনি উপযুক্ত' বলা হলেও তার কথা গ্রহণ করে না। 'অমুক ব্যক্তি আমাদের বলেছেন যে ইনি অনুপযুক্ত'—এই ভেবে পূর্বের ভিক্ষুর কথাই গ্রহণ করে। অন্য কেউ কোনো দুশ্চরিত্রকে 'শীলবান' বলে। তার কথা বিশ্বাস করে পুনরায় অন্য কেউ 'এই ভিক্ষু অনুপযুক্ত, আপনার এর কাছে যাওয়া উচিত নয়' বললেও তার কথা গ্রহণ না করে পূর্বের কথাই গ্রহণ করে। অন্য কেউ প্রশংসাও গ্রহণ করে, নিন্দাও গ্রহণ করে। এই ব্যক্তিও 'আধেয়্যমুখ' বা 'আধাতব্যমুখ' নামে পরিচিত, অর্থাৎ যা যা শোনে, সেখানেই মুখ স্থাপন করে।


Loloti saddhādīnaṃ ittarakālappatitattā assaddhiyādīhi lulitabhāvena lolo. Ittarabhattītiādīsu punappunaṃ bhajanena saddhāva bhattipemaṃ. Saddhāpemampi gehassitapemampi vaṭṭati, pasādo saddhāpasādo. Evaṃ puggalo lolo hotīti evaṃ ittarasaddhāditāya puggalo lolo nāma hoti. Haliddirāgo viya, thusarāsimhi koṭṭitakhānuko viya, assapiṭṭhiyaṃ ṭhapitakumbhaṇḍaṃ viya ca anibaddhaṭṭhāne muhuttena kuppati. Mando momūhoti aññāṇabhāvena mando, avisayatāya momūho, mahāmūḷhoti attho.

'লোল' (lolo) বলতে শ্রদ্ধা ইত্যাদির ক্ষণস্থায়ী পতনের কারণে অশ্রদ্ধা ইত্যাদির দ্বারা চঞ্চল ভাবকে বোঝায়। 'ইত্তরভত্তি' (অল্পভক্তি) ইত্যাদিতে বারবার ভজনার কারণে শ্রদ্ধাই হলো ভক্তি ও প্রেম। শ্রদ্ধা-প্রেম এবং গৃহস্থালি প্রেমও এখানে প্রযোজ্য, প্রসাদ হলো শ্রদ্ধা-প্রসাদ। এভাবে ব্যক্তি চঞ্চল হয়—অর্থাৎ ক্ষণস্থায়ী শ্রদ্ধা ইত্যাদির কারণে ব্যক্তি চঞ্চল বা লোল নামে পরিচিত হয়। হলুদের রঙের মতো, তুষের স্তূপে পোঁতা খুঁটির মতো এবং ঘোড়ার পিঠে রাখা কুমড়োর মতো অস্থির স্থানে মুহূর্তের মধ্যে তা পড়ে যায় বা চঞ্চল হয়ে ওঠে। 'মন্দো মোমূহো' (mando momūho) বলতে অজ্ঞতার কারণে মন্দ (মূর্খ) এবং বিষয়ের অযোগ্যতার কারণে অতি-মোহগ্রস্ত বা মহামূঢ় বোঝায়।


Avajānātisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

অবজানাতী-সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


2-3. Ārabhatisuttādivaṇṇanā

২-৩. আরভতি-সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা।


142-3. Dutiye [Pg.48] ārabhatīti ettha ārambha-saddo kammakiriyahiṃsanavīriyakopanāpattivītikkamesu vattati. Tathā hesa ‘‘yaṃ kiñci dukkhaṃ sambhoti, sabbaṃ ārambhapaccayā’’ti (su. ni. 749) kamme āgato. ‘‘Mahārambhā mahāyaññā, na te honti mahapphalā’’ti (saṃ. ni. 1.120; a. ni. 4.39) kiriyāya. ‘‘Samaṇaṃ gotamaṃ uddissa pāṇaṃ ārabhantī’’ti (ma. ni. 2.51) hiṃsane. ‘‘Ārambhatha nikkhamatha, yuñjatha buddhasāsane’’ti (saṃ. ni. 1.185; netti. 29; peṭako. 38; mi. pa. 5.1.4) vīriye. ‘‘Bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hotī’’ti (dī. ni. 1.10, 195; ma. ni. 1.293) kopane. ‘‘Ārabhati ca vippaṭisārī ca hotī’’ti (a. ni. 5.142; pu. pa. 191) ayaṃ pana āpattivītikkame āgato, tasmā āpattivītikkamavasena ārabhati ceva, tappaccayā ca vippaṭisārī hotīti ayamettha attho. Yathābhūtaṃ nappajānātīti anadhigatattā yathāsabhāvato na jānāti. Yatthassāti yasmiṃ assa, yaṃ ṭhānaṃ patvā etassa puggalassa uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhantīti attho. Kiṃ pana patvā te nirujjhantīti? Arahattamaggaṃ, phalappattassa pana niruddhā nāma honti. Evaṃ santepi idha maggakiccavasena pana phalameva vuttanti veditabbaṃ.

১৪২-৩. দ্বিতীয় সূত্রে 'আরভতি' (ārabhati) - এখানে 'আরম্ভ' (ārambha) শব্দটি কর্ম, ক্রিয়া, হিংসা, বীর্য, কোপন (বিনষ্ট করা) এবং আপত্তি-ব্যতিক্রম (নিয়ম লঙ্ঘন) অর্থে ব্যবহৃত হয়। যেমন—'যে কোনো দুঃখ উৎপন্ন হয়, তা সবই আরম্ভের প্রত্যয়ে (কারণে)' (সুত্তনিপাত ৭৪৯) - এখানে কর্ম অর্থে এসেছে। 'মহোদ্যোগে মহাযজ্ঞসমূহ মহাফলের অধিকারী হয় না' (সংযুক্ত নিকায় ১.১২০; অঙ্গুত্তর নিকায় ৪.৩৯) - এখানে ক্রিয়া অর্থে। 'শ্রমণ গোতমের উদ্দেশ্যে প্রাণীদের হত্যা (আরম্ভ) করে' (মজ্ঝিমনিকায় ২.৫১) - এখানে হিংসা অর্থে। 'আরম্ভ করো, নিষ্ক্রান্ত হও, বুদ্ধশাসনে যুক্ত হও' (সংযুক্ত নিকায় ১.১৮৫) - এখানে বীর্য (উদ্যোগ) অর্থে। 'বীজগ্রাম ও ভূতগ্রাম বিনাশ (সমারম্ভ) থেকে বিরত থাকেন' (দীঘনিকায় ১.১০) - এখানে কোপন (বিনাশ) অর্থে। 'আরম্ভ করে এবং অনুতপ্ত হয়' (অঙ্গুত্তর নিকায় ৫.১৪২) - এটি আপত্তি-ব্যতিক্রমে এসেছে; তাই আপত্তি-ব্যতিক্রমের কারণে আরম্ভ করে এবং সেই প্রত্যয়ে অনুতপ্ত হয়—এখানে এটাই অর্থ। 'যথার্থভাবে জানে না' (yathābhūtaṃ nappajānāti) বলতে অধিগত না হওয়ার কারণে স্বভাব অনুযায়ী জানে না। 'যখস্স' (yatthassa) বলতে যাতে তার, অর্থাৎ যে স্থানে পৌঁছে এই ব্যক্তির উৎপন্ন পাপময় অকুশল ধর্মসমূহ সম্পূর্ণরূপে নিরুদ্ধ হয়। কী লাভ করে তা নিরুদ্ধ হয়? অর্হত্ত্বমার্গ; ফলপ্রাপ্ত ব্যক্তির ক্ষেত্রে তা নিরুদ্ধ হয়। এমন হলেও এখানে মার্গকৃত্যের কারণে ফলকেই বলা হয়েছে বলে জানতে হবে।


Ārabhatī na vippaṭisārī hotīti āpattiṃ āpajjati, taṃ panesa desetuṃ sabhāgapuggalaṃ pariyesati, tasmā na vippaṭisārī hoti. Na ārabhati vippaṭisārī hotīti āpattiṃ na āpajjati, vinayapaññattiyaṃ pana akovidattā anāpattiyā āpattisaññī hutvā vippaṭisārī hotīti evamettha attho daṭṭhabbo. ‘‘Na ārabhati na vippaṭisārī hotī’’ti yo vutto, kataro so puggalo? Ossaṭṭhavīriyapuggalo. So hi ‘‘kiṃ me imasmiṃ kāle parinibbānena, anāgate metteyyasammāsambuddhakāle parinibbāyissāmī’’ti visuddhasīlopi paṭipattiṃ na pūreti. So hi ‘‘kimatthaṃ āyasmā pamatto viharati, puthujjanassa nāma gati anibaddhā, tasmā hi metteyyasammāsambuddhassa sammukhībhāvaṃ labheyyāsi, arahattatthāya vipassanaṃ bhāvehī’’ti ovaditabbova.

'আরম্ভ করে কিন্তু অনুতপ্ত হয় না' বলতে আপত্তি (নিয়ম লঙ্ঘন) প্রাপ্ত হয়, কিন্তু তা দেশনা (প্রকাশ) করার জন্য সমকক্ষ ব্যক্তিকে খোঁজে, তাই অনুতপ্ত হয় না। 'আরম্ভ করে না কিন্তু অনুতপ্ত হয়' বলতে আপত্তি প্রাপ্ত হয় না, কিন্তু বিনয়-প্রজ্ঞপ্তিতে অজ্ঞ হওয়ার কারণে আপত্তি না হলেও আপত্তি মনে করে অনুতপ্ত হয়—এখানে এভাবে অর্থ দেখতে হবে। 'আরম্ভ করে না এবং অনুতপ্তও হয় না'—যাকে বলা হয়েছে, সে কোন ব্যক্তি? সে হলো বীর্য শিথিলকারী ব্যক্তি। সে মনে করে, 'এই সময়ে আমার পরিনির্বাণের কী প্রয়োজন, ভবিষ্যতে মৈত্রেয় সম্যকসম্বুদ্ধের সময়ে পরিনির্বাণ লাভ করব'—এভাবে বিশুদ্ধ শীলবান হলেও সে সাধনা পূর্ণ করে না। তাকে এভাবে উপদেশ দেওয়া উচিত—'কেন আয়ুষ্মান প্রমত্ত হয়ে বিহার করছেন? পৃথগ্জনের গতি তো অনিশ্চিত, তাই মৈত্রেয় সম্যকসম্বুদ্ধের সম্মুখীন হওয়ার সুযোগ লাভ করার জন্য অর্হত্ত্বের উদ্দেশ্যে বিপশ্যনা ভাবনা করুন।'


Sādhūti [Pg.49] āyācanatthe nipāto. Idaṃ vuttaṃ hoti – yāva aparaddhaṃ vata āyasmatā, evaṃ santepi mayaṃ āyasmantaṃ yācāma, desetabbayuttakassa desanāya, vuṭṭhātabbayuttakassa vuṭṭhānena, āvikātabbayuttakassa āvikiriyāya ārambhaje āsave pahāya suddhante ṭhitabhāvapaccavekkhaṇena vippaṭisāraje āsave paṭivinodetvā nīharitvā vipassanācittañceva vipassanāpaññañca vaḍḍhetūti. Amunā pañcamena puggalenāti etena pañcamena khīṇāsavapuggalena. Samasamo bhavissatīti lokuttaraguṇehi samabhāveneva samo bhavissatīti evaṃ khīṇāsavena ovaditabboti attho. Tatiyaṃ uttānameva.

' can be translated as 'সাধু' (sādhu) হলো যাচ্ঞা বা অনুরোধ অর্থে নিপাত। এখানে এটি বলা হয়েছে—যদিও আয়ুষ্মান অপরাধ করেছেন, তবুও আমরা আয়ুষ্মানকে অনুরোধ করছি যে, যা দেশনা করা উচিত তা দেশনা করে, যা থেকে উত্থান করা উচিত তা থেকে উত্থান করে, যা প্রকাশ করা উচিত তা প্রকাশ করে, আরম্ভজনিত আসবসমূহ প্রহাণের মাধ্যমে শুদ্ধতায় স্থিত হওয়ার প্রত্যবেক্ষণের দ্বারা অনুতাপজনিত আসবসমূহ দূর করে ও বের করে দিয়ে বিপশ্যনা-চিত্ত এবং বিপশ্যনা-প্রজ্ঞা বৃদ্ধি করুন। 'এই পঞ্চম ব্যক্তির দ্বারা' বলতে এই পঞ্চম ক্ষীণাস্ত্রব (অর্হৎ) ব্যক্তির দ্বারা। 'সমসম হবে' বলতে লোকোত্তর গুণসমূহের দ্বারা সমভাবেই সমান হবে—এভাবে ক্ষীণাস্ত্রব ব্যক্তি কর্তৃক উপদেশ দেওয়া উচিত, এটাই অর্থ। তৃতীয়টি স্পষ্টার্থ।


Ārabhatisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

আরভতি-সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


4-6. Tikaṇḍakīsuttādivaṇṇanā

৪-৬. তিকণ্ডকী-সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা।


144-6. Catutthe paṭikūleti amanuññe aniṭṭhe. Appaṭikūlasaññīti iṭṭhākāreneva pavattacitto. Iṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ asubhāya vā pharati, aniccato vā upasaṃharati upaneti pavatteti. Aniṭṭhasmiṃ vatthusminti aniṭṭhe sattasaññite ārammaṇe. Mettāya vā pharatīti mettaṃ hitesitaṃ upasaṃharanto sabbatthakameva vā tattha pharati. Dhātuto vā upasaṃharatīti dhammasabhāvacintanena dhātuto paccavekkhaṇāya dhātumanasikāraṃ vā tattha pavatteti. Tadubhayaṃ abhinivajjetvāti sabhāvato ānubhāvato ca upatiṭṭhantaṃ ārammaṇe paṭikūlabhāvaṃ appaṭikūlabhāvañcāti taṃ ubhayaṃ pahāya aggahetvā, sabbasmiṃ pana tasmiṃ majjhatto hutvāti vuttaṃ hoti. Majjhatto hutvā viharitukāmo pana kiṃ karotīti? Iṭṭhāniṭṭhesu āpāthaṃ gatesu neva somanassito hoti, na domanassito hoti. Upekkhako vihareyyāti iṭṭhe arajjanto aniṭṭhe adussanto yathā aññe asamapekkhanena mohaṃ uppādenti, evaṃ anuppādento chasu ārammaṇesu chaḷaṅgupekkhāya upekkhako vihareyya. Tenevāha ‘‘chaḷaṅgupekkhāvasena pañcamo’’ti. Iṭṭhāniṭṭhachaḷārammaṇāpāthe parisuddhapakatibhāvāvijahanalakkhaṇāya chasu dvāresu pavattanato ‘‘chaḷaṅgupekkhā’’ti laddhanāmāya tatramajjhattupekkhāya vasena pañcamo vāro vuttoti attho. Pañcamaṃ chaṭṭhañca uttānameva.

১৪৪-৬. চতুর্থ সূত্রে 'প্রতিকূল' (paṭikūla) বলতে অপ্রিয় ও অনিষ্টকর। 'অপ্রতিকূলসংজ্ঞী' (appaṭikūlasaññī) বলতে প্রিয় আকারেই প্রবর্তিত চিত্ত। প্রিয় বস্তুতে অশুভ ভাবনা বিস্তার করে অথবা অনিত্যতা অনুধাবন করে, প্রয়োগ করে ও প্রবর্তন করে। 'অনিষ্ট বস্তুতে' বলতে অনিষ্টকর সত্ত্বসংজ্ঞক আলম্বনে। 'মৈত্রীর দ্বারা বিস্তার করে' বলতে হিতৈষী মৈত্রী অনুধাবন করে সর্বত্রই তা বিস্তার করে। 'ধাতু হিসেবে অনুধাবন করে' বলতে ধর্মস্বভাব চিন্তার মাধ্যমে ধাতু হিসেবে প্রত্যবেক্ষণের জন্য সেখানে ধাতুমনস্কার প্রবর্তন করে। 'সেই উভয় বর্জন করে' বলতে স্বভাবত ও প্রভাবত আলম্বনে উপস্থিত প্রতিকূল ভাব ও অপ্রতিকূল ভাব—এই উভয়কে প্রহাণের মাধ্যমে গ্রহণ না করে, সব কিছুতেই মধ্যস্থ (উপেক্ষক) হয়ে—এটাই বলা হয়েছে। মধ্যস্থ হয়ে বিহার করতে ইচ্ছুক ব্যক্তি কী করেন? প্রিয় ও অপ্রিয় ইন্দ্রিয়গোচর হলে তিনি আনন্দিতও হন না, দুঃখিতও হন না। 'উপেক্ষক হয়ে বিহার করবেন' বলতে প্রিয়ে আসক্ত না হয়ে এবং অপ্রিয়ে দ্বেষ না করে, যেভাবে অন্যরা সম্যকভাবে না দেখার কারণে মোহ উৎপন্ন করে, সেভাবে উৎপন্ন না করে ছয়টি আলম্বনে ষড়ঙ্গ-উপেক্ষার দ্বারা উপেক্ষক হয়ে বিহার করবেন। এইজন্যই বলা হয়েছে—'ষড়ঙ্গ-উপেক্ষার কারণে পঞ্চম'। প্রিয় ও অপ্রিয় chaplain (ছয়টি) আলম্বন ইন্দ্রিয়গোচর হলে পরিশুদ্ধ স্বাভাবিক ভাব পরিত্যাগ না করার লক্ষণযুক্ত ছয়টি দ্বারে প্রবর্তিত হওয়ার কারণে 'ষড়ঙ্গ-উপেক্ষা' নামধারী তত্রমঝত্তুপেক্ষা (তত্রমধ্যস্থতা-উপেক্ষা)-র মাধ্যমে পঞ্চম বার বলা হয়েছে—এটাই অর্থ। পঞ্চম ও ষষ্ঠ স্পষ্টার্থ।


Tikaṇḍakīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

তিকণ্ডকী-সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


7-10. Asappurisadānasuttādivaṇṇanā

৭-১০. অসৎপুরুষদান-সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা।


147-150. Sattame [Pg.50] asakkaccanti anādaraṃ katvā. Deyyadhammassa asakkaccakaraṇaṃ nāma asampannaṃ karotīti āha ‘‘na sakkaritvā suciṃ katvā detī’’ti, uttaṇḍulādidosavirahitaṃ sucisampannaṃ katvā na detīti attho. Acittīkatvāti na citte katvā, na pūjetvāti attho. Pūjento hi pūjetabbavatthuṃ citte ṭhapeti, na tato bahi karoti. Cittaṃ vā acchariyaṃ katvā paṭipattivikaraṇaṃ sambhāvanakiriyā, tappaṭikkhepato acittīkaraṇaṃ asambhāvanakiriyā. Agāravena detīti puggale agaruṃ karonto nisīdanaṭṭhāne asammajjitvā yattha vā tattha vā nisīdāpetvā yaṃ vā taṃ vā ādhārakaṃ ṭhapetvā dānaṃ deti. Asahatthāti na attano hatthena deti, dāsakammakarodīhi dāpeti. Apaviddhaṃ detīti antarā apaviddhaṃ vicchedaṃ katvā deti. Tenāha ‘‘na nirantaraṃ detī’’ti. Atha vā apaviddhaṃ detīti ucchiṭṭhādichaḍḍanīyadhammaṃ viya avakkhittakaṃ katvā deti. Tenāha ‘‘chaḍḍetukāmo viya detī’’ti. ‘‘Addhā imassa dānassa phalameva āgacchatī’’ti evaṃ yassa kammassakatādiṭṭhi atthi, so āgamanadiṭṭhiko, ayaṃ pana na tādisoti anāgamanadiṭṭhiko. Tenāha ‘‘katassa nāma phalaṃ āgamissatī’’tiādi. Aṭṭhamādīsu natthi vattabbaṃ.

১৪৭-১৫০. সপ্তম সূত্রে 'অসক্কচ্চং' (asakkaccaṃ) বলতে অনাদর করে। দেয়ধর্মের অনাদর করা বলতে অসম্পূর্ণ করা বোঝায়, তাই বলা হয়েছে—'সৎকার না করে, শুচি না করে দান করে', অর্থাৎ তুষ-চাল ইত্যাদির দোষমুক্ত ও শুচিসম্পন্ন না করে দান করে—এটাই অর্থ। 'অচিত্তীকত্বা' (acittīkatvā) বলতে চিত্তে স্থান না দিয়ে, অর্থাৎ পূজা না করে। পূজাকারী ব্যক্তি পূজনীয় বস্তুকে চিত্তে স্থাপন করেন, তা থেকে বাইরে রাখেন না। চিত্তকে আশ্চর্য করে প্রতিপত্তি প্রদর্শন করা হলো সম্ভাবনাক্রিয়া, তার বিপরীতে অচিত্তীকরণ হলো অসম্ভাবনাক্রিয়া। 'অনাদরে দান করে' বলতে ব্যক্তির প্রতি গুরুত্ব না দিয়ে, বসার স্থান পরিষ্কার না করে যেখানে-সেখানে বসিয়ে এবং যেকোনো আধারে রেখে দান করে। 'অসহত্থা' (asahatthā) বলতে নিজের হাতে দান করে না, দাস-কর্মচারী ইত্যাদির দ্বারা দেওয়ায়। 'অপবিদ্ধং দেতি' (apaviddhaṃ deti) বলতে মাঝে মাঝে ছেদ বা বিরতি দিয়ে দান করে। এইজন্যই বলা হয়েছে—'নিরন্তর দান করে না'। অথবা 'অপবিদ্ধং দেতি' বলতে উচ্ছিষ্ট বা ফেলে দেওয়ার মতো অবহেলার সাথে দান করে। এইজন্যই বলা হয়েছে—'ফেলে দেওয়ার ইচ্ছার মতো দান করে'। 'অবশ্যই এই দানের ফল আসবে'—এভাবে যার কর্মস্বকীয়তা দৃষ্টি আছে, সে আগমনদৃষ্টিসম্পন্ন; কিন্তু এই ব্যক্তি সেরূপ নয় বলে অন আগমনদৃষ্টিসম্পন্ন। এইজন্যই বলা হয়েছে—'কৃত কর্মের ফল কি আসবে?' ইত্যাদি। অষ্টম ইত্যাদিতে বলার মতো কিছু নেই।


Asappurisadānasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

অসৎপুরুষদান-সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


Tikaṇḍakīvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

তিকণ্ডকী-বর্গের বর্ণনা সমাপ্ত।


Tatiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

তৃতীয় পণ্নাসক সমাপ্ত।


4. Catutthapaṇṇāsakaṃ

৪. চতুর্থ পণ্নাসক।


(16) 1. Saddhammavaggo

(১৬) ১. সদ্ধর্ম-বর্গ।


151-160. Paṭhamo vaggo uttānatthoyeva.

১৫১-১৬০. প্রথম বর্গটি স্পষ্টার্থই।


(17) 2. Āghātavaggo

(১৭) ২. আঘাত-বর্গ।


1-5. Paṭhamaāghātapaṭivinayasuttādivaṇṇanā

১-৫. প্রথম আঘাতপ্রতিবিনয়-সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা।


161-165. Dutiyassa [Pg.51] paṭhame natthi vattabbaṃ. Dutiye āghāto paṭivinayati ettha, etehīti vā āghātapaṭivinayā. Tenāha ‘‘āghāto etehi paṭivinetabbo’’tiādi.

১৬১-১৬৫. দ্বিতীয় বর্গের প্রথম সূত্রে বলার মতো কিছু নেই। দ্বিতীয় সূত্রে—এখানে আঘাত প্রতিহত করা হয়, অথবা এগুলোর দ্বারা আঘাত প্রতিহত করা হয় বলে 'আঘাতপ্রতিবিনয়'। এইজন্যই বলা হয়েছে—'এগুলোর দ্বারা আঘাত প্রতিহত করতে হবে' ইত্যাদি।


Nantakanti anantakaṃ, antavirahitaṃ vatthakhaṇḍaṃ. Yadi hi tassa anto bhaveyya, ‘‘pilotikā’’ti saṅkhaṃ na gaccheyya.

'নন্তক' (nantaka) বলতে অনন্তক, অর্থাৎ সীমানাহীন বা ছেঁড়া কাপড়ের টুকরো। যদি তার কোনো সীমা (বা ভালো অংশ) থাকত, তবে তা 'পিলোটিকা' (জীর্ণ বস্ত্রখণ্ড) নামে অভিহিত হতো না।


Sevālenāti bījakaṇṇikakesarādibhedena sevālena. Udakapappaṭakenāti nīlamaṇḍūkapiṭṭhivaṇṇena udakapiṭṭhiṃ chādetvā nibbattena udakapiṭṭhikena. Ghammena anugatoti ghammena phuṭṭho abhibhūto. Cittuppādanti paṭighasampayuttacittuppādaṃ.

‘শৈবাল দ্বারা’ (সেবালেন) বলতে বীজ, কর্ণিকা, কেশর ইত্যাদির ভেদে শৈবালকে বোঝায়। ‘উদকপপ্পটক দ্বারা’ বলতে নীল ব্যাঙের পিঠের রঙের মতো জলের উপরিভাগ ঢেকে উৎপন্ন জলজ উদ্ভিদকে বোঝায়। ‘উত্তাপ দ্বারা অনুগত’ (ঘম্মেন অনুগতো) বলতে উত্তাপ দ্বারা স্পৃষ্ট বা অভিভূত। ‘চিত্তোৎপাদ’ বলতে প্রতিঘ-সম্প্রযুক্ত চিত্তোৎপাদকে বোঝায়।


Visabhāgavedanuppattiyā kakaceneva iriyāpathapavattinivāraṇena chindanto ābādhati pīḷetīti ābādho, so assa atthīti ābādhiko. Taṃsamuṭṭhānena dukkhito sañjātadukkho. Bāḷhagilānoti adhimattagilāno. Gāmantanāyakassāti gāmantasampāpakassa.

বিসদৃশ বেদনা উৎপন্ন হওয়ার কারণে করাতের মতোই ঈর্যাপথ প্রবৃত্তি নিবারণ করে ছিন্ন করতে করতে যা পীড়িত করে বা কষ্ট দেয়, তা হলো ‘আবাধ’ (রোগ); তা যার আছে সে হলো ‘আবাধিত’ (রোগী)। তার দ্বারা সমুত্থিত দুঃখের কারণে দুঃখিত বা সঞ্জাতদুঃখ। ‘গাঢ়গ্লান’ বলতে অত্যন্ত অসুস্থ। ‘গ্রামান্তনায়ক’ বলতে গ্রামের শেষ প্রান্তে পৌঁছে দেওয়ার লোককে বোঝায়।


Pasannabhāvena udakassa acchabhāvo veditabboti āha ‘‘acchodakāti pasannodakā’’ti. Sādurasatāya sātatāti āha ‘‘madhurodakā’’ti. Tanukameva salilaṃ visesato sītalaṃ, na bahalāti āha ‘‘tanusītasalilā’’ti. Setakāti nikkaddamā. Sacikkhallādivasena hi udakassa vivaṇṇatā. Sabhāvato pana taṃ setavaṇṇameva. Tatiyādīni uttānatthāneva.

জলের প্রসন্নভাবের কারণে তার নির্মলতা জানা উচিত, তাই বলা হয়েছে— ‘অচ্ছোদকা’ বলতে প্রসন্ন জল। সুস্বাদু হওয়ার কারণে তা মধুর, তাই বলা হয়েছে— ‘মধুরোদকা’। জল অত্যন্ত পাতলা এবং বিশেষভাবে শীতল, ঘন নয়, তাই বলা হয়েছে— ‘তনুশীতসলিল’। ‘সেতকা’ বলতে কর্দমমুক্ত। কর্দম ইত্যাদির কারণেই জলের বিবর্ণতা ঘটে। স্বভাবত কিন্তু তা শ্বেতবর্ণেরই। তৃতীয় ইত্যাদি সূত্রগুলোর অর্থ স্পষ্ট।


Paṭhamaāghātapaṭivinayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রথম আঘাত-প্রতিবিনয় সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Nirodhasuttavaṇṇanā

৬. নিরোধ সূত্রের বর্ণনা।


166. Chaṭṭhe [Pg.52] amarisanattheti asahanatthe. Anāgatavacanaṃ katanti anāgatasaddappayogo kato, attho pana vattamānakālikova. Akkharacintakā (pāṇini. 3.3.145-146) hi īdisesu ṭhānesu anokappanāmarisanatthavasena atthisadde upapade vattamānakālepi anāgatavacanaṃ karonti.

১৬৬. ষষ্ঠ সূত্রে ‘অমরিসন অর্থে’ বলতে অসহন অর্থে। ‘অনাগত বচন করা হয়েছে’ বলতে ভবিষ্যৎকালের শব্দের প্রয়োগ করা হয়েছে, কিন্তু অর্থ বর্তমানকালেরই। ব্যাকরণবিদগণ এই জাতীয় স্থানে অসম্ভাবনা ও অসহনশীলতা অর্থে ‘অস্তি’ শব্দ উপপদ থাকলে বর্তমানকালেও ভবিষ্যৎকালের বচন প্রয়োগ করেন।


Nirodhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

নিরোধ সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


7-9. Codanāsuttādivaṇṇanā

৭-৯. চোদনা সূত্রের বর্ণনা।


167-9. Sattame vatthusandassanāti yasmiṃ vatthusmiṃ āpatti, tassa sarūpato dassanaṃ. Āpattisandassanāti yaṃ āpattiṃ so āpanno, tassā dassanaṃ. Saṃvāsappaṭikkhepoti uposathappavāraṇādisaṃvāsassa paṭikkhipanaṃ akaraṇaṃ. Sāmīcippaṭikkhepoti abhivādanādisāmīcikiriyāya akaraṇaṃ. Codayamānenāti codentena. Cuditakassa kāloti cuditakassa codetabbakālo. Puggalanti codetabbapuggalaṃ. Upaparikkhitvāti ‘‘ayaṃ cuditakalakkhaṇe tiṭṭhati, na tiṭṭhatī’’ti vīmaṃsitvā. Ayasaṃ āropetīti ‘‘ime maṃ abhūtena abbhācikkhantā ayasaṃ byasanaṃ uppādentī’’ti bhikkhūnaṃ ayasaṃ uppādeti. Aṭṭhamanavamāni uttānatthāneva.

১৬৭-৯. সপ্তম সূত্রে ‘বস্তু-সন্দর্শন’ বলতে যে বিষয়ে আপত্তি ঘটেছে, তার স্বরূপ প্রদর্শন। ‘আপত্তি-সন্দর্শন’ বলতে যে আপত্তিতে সে আপন্ন হয়েছে, তা প্রদর্শন করা। ‘সংবাস-প্রত্যাখ্যান’ বলতে উপোসথ, প্রবারণা আদি সংবাসের প্রত্যাখ্যান বা না করা। ‘সামীচি-প্রত্যাখ্যান’ বলতে অভিবাদন আদি সামীচি-ক্রিয়া না করা। ‘চোদয়মানেন’ বলতে অভিযোগকারী কর্তৃক। ‘চুদিতকের কাল’ বলতে অভিযুক্ত ব্যক্তির অভিযোগ করার উপযুক্ত সময়। ‘পুদ্গল’ বলতে অভিযুক্ত করার যোগ্য ব্যক্তি। ‘পরীক্ষা করে’ বলতে ‘এই ব্যক্তি অভিযুক্ত হওয়ার লক্ষণে স্থিত আছে কি নেই’ তা বিচার করে। ‘অযশ আরোপ করে’ বলতে ‘এরা আমাকে অসত্য দ্বারা অপবাদ দিয়ে অযশ ও ব্যসন উৎপন্ন করছে’ এভাবে ভিক্ষুদের অযশ উৎপন্ন করে। অষ্টম ও নবম সূত্রের অর্থ স্পষ্ট।


Codanāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

চোদনা সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Bhaddajisuttavaṇṇanā

১০. ভদ্রজি সূত্রের বর্ণনা।


170. Dasame abhibhavitvā ṭhito ime satteti adhippāyo. Yasmā pana so ‘‘pāsaṃsabhāvena uttamabhāvena ca te satte abhibhavitvā ṭhito’’ti attānaṃ maññati, tasmā vuttaṃ ‘‘jeṭṭhako’’ti. Aññadatthu dasoti dassane antarāyābhāvavacanena ñeyyavisesapariggāhikabhāvena [Pg.53] ca anāvaraṇadassāvitaṃ paṭijānātīti āha ‘‘sabbaṃ passatīti adhippāyo’’ti.

১৭০. দশম সূত্রে ‘এই সত্ত্বদের অভিভূত করে স্থিত’—এই হলো অভিপ্রায়। যেহেতু সে নিজেকে ‘প্রশংসনীয় ভাব ও উত্তম ভাবের দ্বারা সেই সত্ত্বদের অভিভূত করে স্থিত’ বলে মনে করে, তাই তাকে ‘জ্যেষ্ঠক’ বলা হয়েছে। ‘অন্যদত্থু দসো’ বলতে দর্শনে বাধার অভাবের বচন দ্বারা এবং জ্ঞেয় বিষয়ের বিশেষ পরিগ্রাহক ভাবের দ্বারা অনাবরণ-দর্শিতা প্রতিজ্ঞা করে, তাই বলা হয়েছে— ‘সবকিছু দেখে—এই হলো অভিপ্রায়’।


Bhaddajisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ভদ্রজি সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


Āghātavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

আঘাত বর্গ বর্ণনা সমাপ্ত।


(18) 3. Upāsakavaggo

(১৮) ৩. উপাসক বর্গ।


1-6. Sārajjasuttādivaṇṇanā

১-৬. সারজ্জ সূত্রের বর্ণনা।


171-176. Tatiyassa paṭhamadutiyatatiyacatutthe natthi vattabbaṃ. Pañcame upāsakapacchimakoti upāsakanihīno. ‘‘Iminā diṭṭhādinā idaṃ nāma maṅgalaṃ bhavissatī’’ti evaṃ bālajanaparikappitakotūhalasaṅkhātena diṭṭhasutamutamaṅgalena samannāgato kotūhalamaṅgaliko. Tenāha ‘‘iminā idaṃ bhavissatī’’tiādi. Maṅgalaṃ paccetīti diṭṭhamaṅgalādibhedaṃ maṅgalameva patthiyāyati. No kammanti kammassakataṃ no patthiyāyati. Imamhā sāsanāti ito sabbaññubuddhasāsanato. Bahiddhāti bāhirakasamaye. Dakkhiṇeyyaṃ pariyesatīti ‘‘duppaṭipannā dakkhiṇeyyā’’ti saññī gavesati. Ettha dakkhiṇapariyesanapubbakāre ekaṃ katvā pañca dhammā veditabbā. Chaṭṭhaṃ uttānameva.

১৭১-১৭৬. তৃতীয় বর্গের প্রথম, দ্বিতীয়, তৃতীয় ও quarto সূত্রে কোনো বক্তব্য নেই। পঞ্চম সূত্রে ‘উপাসক-পশ্চিমক’ বলতে নিকৃষ্ট উপাসক। ‘এই দৃষ্ট ইত্যাদির দ্বারা এই মঙ্গল হবে’—এভাবে মূর্খ লোকদের কল্পিত কৌতূহল নামক দৃষ্ট, শ্রুত ও মত মঙ্গলের সাথে যুক্ত ব্যক্তি হলো ‘কৌতূহল-মাঙ্গলিক’। তাই বলা হয়েছে— ‘এর দ্বারা এটি হবে’ ইত্যাদি। ‘মঙ্গল বিশ্বাস করে’ বলতে দৃষ্ট-মঙ্গল আদি ভেদে মঙ্গলকেই প্রার্থনা করে। ‘কর্ম নয়’ বলতে কর্মস্বকতাকে বিশ্বাস করে না। ‘এই শাসন থেকে’ বলতে এই সর্বজ্ঞ বুদ্ধের শাসন থেকে। ‘বাহিরে’ বলতে বাহ্যিক মতবাদে। ‘দক্ষিণেয় অন্বেষণ করে’ বলতে ‘দুঃশীল ব্যক্তিরাই দক্ষিণেয়’—এইরূপ ধারণায় অন্বেষণ করে। এখানে দক্ষিণেয় অন্বেষণকে পূর্বকার্য হিসেবে এক ধরে পাঁচটি ধর্ম জানা উচিত। ষষ্ঠ সূত্রের অর্থ স্পষ্ট।


Sārajjasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

সারজ্জ সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


7-8. Vaṇijjāsuttādivaṇṇanā

৭-৮. বাণিজ্য সূত্রের বর্ণনা।


177-8. Sattame satthavaṇijjāti āvudhabhaṇḍaṃ katvā vā kāretvā vā kataṃ vā paṭilabhitvā tassa vikkayo. Āvudhabhaṇḍaṃ kāretvā tassa vikkayoti idaṃ pana nidassanamattaṃ. Sūkaramigādayo posetvā tesaṃ vikkayoti sūkaramigādayo posetvā tesaṃ maṃsaṃ sampādetvā vikkayo. Ettha ca satthavaṇijjā paroparādhanimittatāya akaraṇīyā vuttā, sattavaṇijjā abhujissabhāvakaraṇato, maṃsavisavaṇijjā vadhahetuto, majjavaṇijjā pamādaṭṭhānato. Aṭṭhamaṃ uttānameva.

১৭৭-৮. সপ্তম সূত্রে ‘শস্ত্র-বাণিজ্য’ বলতে অস্ত্র তৈরি করে বা করিয়ে অথবা তৈরি করা অস্ত্র লাভ করে তা বিক্রয় করা। ‘অস্ত্র তৈরি করিয়ে তা বিক্রয় করা’—এটি কেবল উদাহরণ মাত্র। ‘শূকর, মৃগ আদি পালন করে তাদের বিক্রয় করা’ বলতে শূকর, মৃগ আদি পালন করে তাদের মাংস প্রস্তুত করে বিক্রয় করা। এখানে শস্ত্র-বাণিজ্য অন্যের অনিষ্টের কারণ হওয়ায় তা অকরণীয় বলা হয়েছে; সত্ত্ব-বাণিজ্য দাসত্ব সৃষ্টির কারণে; মাংস ও বিষ বাণিজ্য হত্যার কারণ হওয়ায়; এবং মদ্য বাণিজ্য প্রমাদের স্থান হওয়ায় অকরণীয়। অষ্টম সূত্রের অর্থ স্পষ্ট।


Vaṇijjāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

বাণিজ্য সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Gihisuttavaṇṇanā

৯. গৃহী সূত্রের বর্ণনা।


179. Navame [Pg.54] ābhicetasikānanti abhicetoti abhikkantaṃ visuddhacittaṃ vuccati adhicittaṃ vā, abhicetasi jātāni ābhicetasikāni, abhiceto sannissitānīti vā ābhicetasikāni. Tenevāha ‘‘uttamacittanissitāna’’nti. Diṭṭhadhammasukhavihārānanti diṭṭhadhamme sukhavihārānaṃ. Diṭṭhadhammoti paccakkho attabhāvo vuccati, tattha sukhavihārānanti attho. Rūpāvacarajjhānānametaṃ adhivacanaṃ. Tāni hi appetvā nisinnā jhāyino imasmiṃyeva attabhāve asaṃkiliṭṭhaṃ nekkhammasukhaṃ vindanti, tasmā ‘‘diṭṭhadhammasukhavihārānī’’ti vuccanti.

১৭৯. নবম সূত্রে ‘আভিচেতসিক’ বলতে— ‘অভিচেত’ বলতে উৎকৃষ্ট বিশুদ্ধ চিত্ত বা অধিচিত্তকে বোঝায়; অভিচেতে জাত যা তা আভিচেতসিক, অথবা অভিচেতকে আশ্রিত যা তা আভিচেতসিক। তাই বলা হয়েছে— ‘উত্তম চিত্ত আশ্রিত’। ‘দৃষ্টধর্ম সুখবিহার’ বলতে দৃষ্টধর্মে সুখবিহারীদের। ‘দৃষ্টধর্ম’ বলতে প্রত্যক্ষ আত্মভাবকে বোঝায়, সেখানে সুখবিহারীদের—এই হলো অর্থ। এটি রূপাবচর ধ্যানসমূহের অধিবচন। কারণ, সেই ধ্যানসমূহে অর্পণ করে উপবিষ্ট ধ্যানীগণ এই আত্মভাবেই অসংক্লিষ্ট নৈষ্ক্রম্যসুখ লাভ করেন, তাই এগুলোকে ‘দৃষ্টধর্ম সুখবিহার’ বলা হয়।


Catubbidhamerayanti pupphāsavo, phalāsavo, guḷāsavo, madhvāsavoti evaṃ catuppabhedaṃ merayaṃ. Pañcavidhañca suranti pūvasurā, piṭṭhasurā, odanasurā, kiṇṇapakkhittā, sambhārasaṃyuttāti evaṃ pañcappabhedaṃ suraṃ. Puññaṃ attho etassāti puññattho. Yasmā panesa puññena atthiko nāma hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘puññena atthikassā’’ti. Sesamettha uttānameva.

‘চতুর্বিধ মেরয়’ বলতে পুষ্পাসব, ফলাসব, গুড়াসব ও মধ্বাসব—এই চার প্রকার মেরয়। ‘পঞ্চবিধ সুরা’ বলতে পিষ্টকসুরা, পিষ্টসুরা, ওদনসুরা, খামিরযুক্ত ও সম্ভারসংযুক্ত—এই পাঁচ প্রকার সুরা। ‘পুণ্যার্থ’ বলতে যার পুণ্যই উদ্দেশ্য। যেহেতু সে পুণ্যের প্রার্থী, তাই বলা হয়েছে— ‘পুণ্যপ্রার্থীর’। এখানে অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট।


Gihisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

গৃহী সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Gavesīsuttavaṇṇanā

১০. গবেষী সূত্রের বর্ণনা।


180. Dasame sukāraṇanti bodhiparipācanassa ekantikaṃ sundaraṃ kāraṇaṃ. Mandahasitanti īsakaṃ hasitaṃ. Kahaṃ kahanti hāsasaddassa anukaraṇametaṃ. Haṭṭhappahaṭṭhākāramattanti haṭṭhassa pahaṭṭhākāramattaṃ. Yathā gahitasaṅketā ‘‘pahaṭṭho bhagavā’’ti sañjānanti, evaṃ ākāranidassanamattaṃ.

১৮০. দশম সূত্রে ‘সুকারণ’ বলতে বোধি পরিপক্ক করার একান্ত সুন্দর কারণ। ‘মন্দহসিত’ বলতে ঈষৎ হাসা। ‘কহং কহং’ হলো হাসির শব্দের অনুকরণ। ‘হৃষ্ট-প্রহৃষ্টাকার মাত্র’ বলতে হৃষ্ট ব্যক্তির অত্যন্ত আনন্দিত আকারের প্রকাশ মাত্র। যেভাবে সংকেত গ্রহণকারীরা ‘ভগবান অত্যন্ত আনন্দিত হয়েছেন’ বলে জানতে পারে, এটি কেবল সেই আকারের প্রদর্শন মাত্র।


Idāni iminā pasaṅgena hāsasamuṭṭhānaṃ vibhāgato dassetuṃ ‘‘hasitañca nāmeta’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha ajjhupekkhanavasenapi hāso na sambhavati, pageva domanassavasenāti āha ‘‘terasahi somanassasahagatacittehī’’ti. Nanu ca keci kodhavasenapi hasantīti? Na, te sampiyanti kodhavatthuṃ tattha ‘‘mayaṃ dāni yathākāmakāritaṃ āpajjissāmā’’ti duviññeyyantarena somanassacitteneva hāsassa uppajjanato. Tesūti [Pg.55] pañcasu somanassasahagatakiriyacittesu. Balavārammaṇeti uḷāratame ārammaṇe yamakapāṭihāriyasadise. Dubbalārammaṇeti anuḷāraārammaṇe.

এখন এই প্রসঙ্গে হাসির সমুত্থান বিভাগ অনুসারে দেখানোর জন্য ‘হাসি নামক এটি’ ইত্যাদি আরম্ভ করা হয়েছে। সেখানে উপেক্ষার বশেও হাসি সম্ভব নয়, দৌর্মনস্যের বশে তো দূরের কথা, তাই বলা হয়েছে— ‘তেরোটি সোমনস্য-সহগত চিত্তের দ্বারা’। কেউ কেউ কি ক্রোধের বশেও হাসে না? না, তারা ক্রোধের বস্তুকে ভালোবাসে এবং সেখানে ‘আমরা এখন ইচ্ছামতো কাজ করতে পারব’—এইরূপ দুর্জ্ঞেয় সোমনস্য চিত্তের দ্বারাই হাসির উৎপত্তি হয়। ‘তাদের মধ্যে’ বলতে পাঁচটি সোমনস্য-সহগত ক্রিয়াচিত্তে। ‘বলবান আলম্বনে’ বলতে যমক-প্রতিহার্যের মতো অতি উদার আলম্বনে। ‘দুর্বল আলম্বনে’ বলতে অনুদার আলম্বনে।


‘‘Imasmiṃ pana ṭhāne…pe… uppādetī’’ti idaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ tathā āgatattā vuttaṃ, na sahetukasomanassasahagatacittehi bhagavato sitaṃ na hotīti dassanattaṃ. Abhidhammaṭīkāyaṃ (dha. sa. mūlaṭī. 968) pana ‘‘atītaṃsādīsu appaṭihataṃ ñāṇaṃ vatvā ‘imehi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivattī’tiādivacanato (mahāni. 156; paṭi. ma. 3.5) ‘bhagavato idaṃ cittaṃ uppajjatī’ti vuttavacanaṃ vicāretabba’’nti vuttaṃ. Tattha iminā hasituppādacittena pavattiyamānampi bhagavato sitakaraṇaṃ pubbenivāsaanāgataṃsasabbaññutaññāṇānaṃ anuvattakattā ñāṇānuparivattiyevāti evaṃ pana ñāṇānuparivattibhāve sati na koci pāḷiaṭṭhakathānaṃ virodho. Tathā hi abhidhammaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 568) ‘‘tesaṃ ñāṇānaṃ ciṇṇapariyante idaṃ cittaṃ uppajjatī’’ti vuttaṃ. Avassañcetaṃ evaṃ icchitabbaṃ, aññathā āvajjanacittassapi bhagavato tathārūpe kāle na yujjeyya. Tassapi hi viññattisamuṭṭhāpakabhāvassa nicchitattā. Tathā hi vuttaṃ ‘‘evañca katvā manodvārāvajjanassapi viññattisamuṭṭhāpakattaṃ upapannaṃ hotī’’ti (dha. sa. mūlaṭī. 1 kāyakammadvārakathāvaṇṇanā) na ca viññattisamuṭṭhāpakatte taṃsamuṭṭhānakāyaviññattiyā kāyakammādibhāvaṃ āpajjanabhāvo vissajjatīti.

‘কিন্তু এই স্থানে...পে... উৎপন্ন করে’—এটি পুরাতন অট্ঠকথাতে সেভাবে আসার কারণে বলা হয়েছে, সহেতুক সোমনস্য-সহগত চিত্তের দ্বারা ভগবানের স্মিতহাস্য হয় না—এটি দেখানোর জন্য নয়। কিন্তু অভিধর্মটীকায়— ‘অতীত আদি বিষয়ে অপ্রতিহত জ্ঞানের কথা বলে— এইসব ধর্মে সমন্বগত বুদ্ধ ভগবানের সমস্ত কায়কর্ম জ্ঞানপূর্বঙ্গম ও জ্ঞানানুপারিবর্তী ইত্যাদি বচনের কারণে ভগবানের এই চিত্ত উৎপন্ন হয়—এই উক্তিটি বিচার্য’ বলা হয়েছে। সেখানে এই হাস্যোৎপাদক চিত্তের দ্বারা প্রবর্তিত হলেও ভগবানের স্মিতহাস্য করা পূর্বেনিবাস ও অনাগত অংশ সর্বজ্ঞতা জ্ঞানের অনুবর্তী হওয়ার কারণে জ্ঞানানুপারিবর্তীই; এভাবে জ্ঞানানুপারিবর্তী ভাব হলে পালি ও অট্ঠকথার কোনো বিরোধ থাকে না। তথাহি অভিধর্ম অট্ঠকথাতে বলা হয়েছে— ‘সেই জ্ঞানসমূহের অনুশীলনের শেষে এই চিত্ত উৎপন্ন হয়’। এবং এটি অবশ্যই এভাবে স্বীকার করা উচিত, অন্যথায় ভগবানের আবর্জন চিত্তেরও অনুরূপ সময়ে যুক্তিযুক্ত হতো না। কারণ তারও বিজ্ঞপ্তিসমুত্থাপক ভাব নিশ্চিত। তথাহি বলা হয়েছে— ‘এবং এভাবে করার দ্বারা মনোদ্বারা আবর্জনেরও বিজ্ঞপ্তিসমুত্থাপকত্ব উপপন্ন হয়’। এবং বিজ্ঞপ্তিসমুত্থাপকত্বে তার দ্বারা সমুত্থিত কায়বিজ্ঞপ্তির কায়কর্ম আদি ভাব প্রাপ্ত হওয়ার বিষয়টি পরিত্যক্ত হয় না।


Hasitanti sitameva sandhāya vadati. Tenāha ‘‘evaṃ appamattakampī’’ti. Samosaritā vijjulatā. Sā hi itaravijjulatā viya khaṇaṭṭhitiyā sīghanirodhā ca na hoti, apica kho dandhanirodhā, na ca sabbakālikā. Dīdhiti pāvakamahāmeghato vā cātuddīpikamahāmeghato vā niccharati. Tenāha ‘‘cātuddīpikamahāmeghamukhato’’ti. Ayaṃ kira tāsaṃ rasmīnaṃ dhammatā, yadidaṃ tikkhattuṃ sīsaṃ padakkhiṇaṃ katvā dāṭhaggesuyeva antaradhānaṃ. Sesamettha suviññeyyameva.

‘হসিত’ বলতে স্মিতহাস্যকেই লক্ষ্য করে বলা হয়েছে। তাই বলা হয়েছে— ‘এভাবে অল্পমাত্রও’। ‘সমোসরিতা বিদ্যুৎলতা’ বলতে একত্রিত বিদ্যুৎ। তা কিন্তু অন্যান্য বিদ্যুতের মতো ক্ষণস্থায়ী ও দ্রুত নিরোধ হওয়া নয়, বরং ধীর নিরোধ হওয়া এবং তা সর্বকালীন নয়। দীপ্তি প্রলয়কালীন মহামেঘ অথবা চাতুর্দ্বীপিক মহামেঘ থেকে নির্গত হয়। তাই বলা হয়েছে— ‘চাতুর্দ্বীপিক মহামেঘের মুখ থেকে’। এটিই নাকি সেই রশ্মিসমূহের স্বভাব, যা তিনবার মস্তক প্রদক্ষিণ করে দন্তের অগ্রভাগেই অন্তর্হিত হয়। এখানে অবশিষ্ট অংশ সহজেই বোধগম্য।


Gavesīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

গবেষী সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


Upāsakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

উপাসক বর্গ বর্ণনা সমাপ্ত।


(19) 4. Araññavaggo

(১৯) ৪. অরণ্য বর্গ।


1. Āraññikasuttavaṇṇanā

১. আরণ্যক সূত্রের বর্ণনা।


181. Catutthassa [Pg.56] paṭhame appīcchataṃyeva nissāyātiādīsu ‘‘iti appiccho bhavissāmī’’ti idaṃ me āraññikaṅgaṃ appicchatāya saṃvattissati, ‘‘iti santuṭṭho bhavissāmī’’ti idaṃ me āraññikaṅgaṃ santuṭṭhiyā saṃvattissati, ‘‘iti kilese sallikhissāmī’’ti idaṃ me āraññikaṅgaṃ kilesasallikhanatthāya saṃvattissatīti āraññiko hoti. Aggoti jeṭṭhako. Sesāni tasseva vevacanāni.

১৮১. চতুর্থের প্রথম সূত্রে (অরণ্য সূত্রে) "অল্পেচ্ছতাকে আশ্রয় করেই" ইত্যাদি বাক্যে— "আমি অল্পেচ্ছ হব" এই উদ্দেশ্যে আমার এই আরণ্যকাঙ্গ (অরণ্যবাসের অঙ্গ) অল্পেচ্ছতার জন্য সংবর্তিত হবে; "আমি সন্তুষ্ট হব" এই উদ্দেশ্যে আমার এই আরণ্যকাঙ্গ সন্তুষ্টির জন্য সংবর্তিত হবে; "আমি ক্লেশসমূহ ক্ষয় করব" এই উদ্দেশ্যে আমার এই আরণ্যকাঙ্গ ক্লেশ ক্ষয়ের জন্য সংবর্তিত হবে— এভাবে কেউ আরণ্যক (অরণ্যবাসী) হন। "অগ্র" অর্থ জ্যেষ্ঠ (শ্রেষ্ঠ)। অবশিষ্টাংশ তারই সমার্থক শব্দ।


Gavā khīranti gāvito khīraṃ nāma hoti, na gāviyā dadhi. Khīramhā dadhītiādīsupi eseva nayo. Evamevanti yathā etesu pañcasu gorasesu sappimaṇḍo aggo, evamevaṃ imesu pañcasu āraññikesu yo ayaṃ appicchatādīni nissāya āraññiko hoti, ayaṃ aggo ceva seṭṭho ca mokkho ca pavaro ca. Imesu āraññikesu jātiāraññikā veditabbā, na āraññikanāmamattena āraññikāti veditabbā. Paṃsukūlikādīsupi eseva nayo.

"গাভী থেকে ক্ষীর (দুধ)" বলতে গাভী থেকে ক্ষীরই উৎপন্ন হয়, গাভী থেকে সরাসরি দধি (দই) হয় না। "ক্ষীর থেকে দধি" ইত্যাদির ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। "অনুরূপভাবে" বলতে যেমন এই পঞ্চ গো-রসের মধ্যে ঘৃতমণ্ড (ঘি-এর সার অংশ) অগ্র বা শ্রেষ্ঠ, অনুরূপভাবে এই পাঁচ প্রকার আরণ্যকের মধ্যে যিনি অল্পেচ্ছতা ইত্যাদিকে আশ্রয় করে আরণ্যক হন, তিনি অগ্র, শ্রেষ্ঠ, মুখ্য ও প্রবর। এই আরণ্যকদের মধ্যে প্রকৃত আরণ্যককেই জানতে হবে, কেবল আরণ্যক নামের কারণে আরণ্যক বলে জানা উচিত নয়। পাংশুকূলিক (পাংশুকূল চীবরধারী) ইত্যাদির ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম।


Āraññikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

আরণ্যকসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


Araññavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

অরণ্যবর্গের বর্ণনা সমাপ্ত।


(20) 5. Brāhmaṇavaggo

(২০) ৫. ব্রাহ্মণবর্গ


1. Soṇasuttavaṇṇanā

১. সোণসূত্রের বর্ণনা


191. Pañcamassa paṭhame sampiyenevāti aññamaññapemeneva kāyena ca cittena ca missībhūtā saṅghaṭṭitā saṃsaṭṭhā hutvā saṃvāsaṃ vattenti, na appiyena niggahena vāti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘piya’’ntiādi. Udaraṃ avadihati upacinoti pūretīti udarāvadehakaṃ. Bhāvanapuṃsakañcetaṃ, udarāvadehakaṃ katvā udaraṃ pūretvāti attho. Tenāha ‘‘udaraṃ avadihitvā’’tiādi.

১৯১. পঞ্চমের প্রথম সূত্রে (সোণ সূত্রে) "পরস্পর প্রীতির সাথেই" বলতে পারস্পরিক প্রেমের মাধ্যমেই কায় ও চিত্ত দ্বারা মিশ্রিত, সংঘটিত ও সংসৃষ্ট হয়ে সহবাস করেন, অপ্রীতিকর বা নিগ্রহের মাধ্যমে নয়— এটিই বলা হয়েছে। তাই বলা হয়েছে "প্রিয়" ইত্যাদি। "উদর অবদিহন করে" অর্থাৎ সঞ্চয় করে বা পূর্ণ করে, তাই "উদারাবদেহক" (পেট পুরে খাওয়া)। এটি ভাববাচ্যে ক্লীবলিঙ্গ, "উদারাবদেহক করে" অর্থাৎ পেট পূর্ণ করে— এই অর্থ। তাই বলা হয়েছে "উদর অবদিহন করে" ইত্যাদি।


Soṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

সোণসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Doṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā

২. দ্রোণব্রাহ্মণসূত্রের বর্ণনা


192. Dutiye [Pg.57] pavattāroti (dī. ni. ṭī. 1.285) pāvacanabhāvena vattāro. Yasmā te tesaṃ mantānaṃ pavattanakā, tasmā āha ‘‘pavattayitāro’’ti. Sudde bahi katvā rahobhāsitabbaṭṭhena mantā eva taṃtaṃatthappaṭipattihetutāya mantapadaṃ. Anupanītāsādhāraṇatāya rahassabhāvena vattabbakiriyāya adhigamūpāyaṃ. Sajjhāyitanti gāyanavasena sajjhāyitaṃ. Taṃ pana udattānudattādīnaṃ sarānaṃ sampadāvaseneva icchitanti āha ‘‘sarasampattivasenā’’ti. Aññesaṃ vuttanti pāvacanabhāvena aññesaṃ vuttaṃ. Samupabyūḷhanti saṅgahetvā uparūpari saññūḷhaṃ. Rāsikatanti iruvedayajuvedasāmavedādivasena, tatthāpi paccekaṃ mantabrahmādivasena, ajjhāyānuvākādivasena ca rāsikataṃ. Tesanti mantānaṃ kattūnaṃ. Dibbena cakkhunā oloketvāti dibbacakkhuparibhaṇḍena yathākammūpagañāṇena sattānaṃ kammassakatādiṃ, paccakkhato dassanaṭṭhena dibbacakkhusadisena pubbenivāsañāṇena atītakappe brāhmaṇānaṃ mantajjhenavidhiñca oloketvā. Pāvacanena saha saṃsandetvāti kassapasammāsambuddhassa yaṃ vacanaṃ vaṭṭasannissitaṃ, tena saha aviruddhaṃ katvā. Na hi tesaṃ vivaṭṭasannissito attho paccakkho hoti. Aparāpareti aṭṭhakādīhi aparāpare pacchimā okkākarājakālādīsu uppannā. Pakkhipitvāti aṭṭhakādīhi ganthitamantapadesu kilesasannissitapadānaṃ tattha tattha pade pakkhipanaṃ katvā. Viruddhe akaṃsūti brāhmaṇadhammikasuttādīsu (su. ni. brāhmaṇadhammikasuttaṃ 286 ādayo) āgatanayena saṃkilesatthadīpanato paccanīkabhūte akaṃsu.

১৯২. দ্বিতীয় সূত্রে (দ্রোণ সূত্রে) "প্রবক্তাগণ" বলতে প্রবচনরূপে বক্তাগণ। যেহেতু তাঁরা সেই মন্ত্রসমূহের প্রবর্তনকারী, তাই বলা হয়েছে "প্রবর্তনকারী"। শূদ্রদের বাইরে রেখে নির্জনে আবৃত্তি করার যোগ্য হওয়ায় মন্ত্রসমূহ এবং সেই সেই অর্থ প্রতিপত্তির কারণ হওয়ায় তা "মন্ত্রপদ"। অনুপনীতদের (যাদের উপনয়ন হয়নি) সাথে সাধারণ না হওয়ার কারণে রহস্যময়ভাবে বলার ক্রিয়ার মাধ্যমে তা অধিগমের উপায়। "স্বাধ্যায়কৃত" বলতে গান গাওয়ার মতো করে স্বাধ্যায়কৃত। তা আবার উদাত্ত-অনুদাত্ত আদি স্বরের সম্পদ অনুসারেই কাঙ্ক্ষিত, তাই বলা হয়েছে "স্বরসম্পত্তির বশে"। "অন্যদের দ্বারা কথিত" বলতে প্রবচনরূপে অন্যদের দ্বারা কথিত। "সমুপব্যূঢ়" বলতে সংগ্রহ করে একের পর এক স্তূপীকৃত করা। "রাশিকৃত" বলতে ঋগ্বেদ, যজুর্বেদ, সামবেদ ইত্যাদির মাধ্যমে, সেখানেও আবার প্রত্যেক মন্ত্র-ব্রাহ্মণ ইত্যাদির মাধ্যমে এবং অধ্যায়-অনুবাক ইত্যাদির মাধ্যমে রাশিকৃত বা শ্রেণীবদ্ধ করা। "তাদের" বলতে মন্ত্রের কর্তাদের। "দিব্য চক্ষুর দ্বারা অবলোকন করে" বলতে আদেশ বা দিব্যচক্ষুরূপ পরিচ্ছদযুক্ত যথাকর্মোপগ জ্ঞানের দ্বারা সত্ত্বদের কর্মস্বকতা আদি এবং প্রত্যক্ষ দর্শনের অর্থে দিব্যচক্ষুর সদৃশ পূর্বেনিবাসানুস্মৃতি জ্ঞানের দ্বারা অতীত কল্পে ব্রাহ্মণদের মন্ত্র অধ্যয়নের বিধি অবলোকন করে। "প্রবচনের সাথে তুলনা করে" বলতে কশ্যপ সম্যকসম্বুদ্ধের যে বচন সংসার-সংশ্লিষ্ট, তার সাথে অবিরুদ্ধ করে। কারণ তাদের কাছে নির্বাণ-সংশ্লিষ্ট অর্থ প্রত্যক্ষ ছিল না। "পরবর্তীগণ" বলতে অষ্টক আদি ঋষিদের পরবর্তীকালে ওক্কাক রাজার সময়কালে উৎপন্ন ঋষিগণ। "প্রক্ষেপ করে" বলতে অষ্টক আদি ঋষিদের দ্বারা গ্রথিত মন্ত্রপদসমূহে ক্লেশ-সংশ্লিষ্ট পদসমূহ স্থানে স্থানে প্রক্ষেপ করে। "বিরুদ্ধ করেছেন" বলতে ব্রাহ্মণধার্মিক সূত্রাদিতে বর্ণিত নিয়মে সংক্লেশ বা মলিনতার অর্থ প্রকাশ করার কারণে তা প্রতিকূল বা বিরুদ্ধ করেছেন।


Usūnaṃ asanakammaṃ issatthaṃ, dhanusippena jīvikā. Idha pana issatthaṃ viyāti issatthaṃ, sabbaāvudhajīvikāti āha ‘‘yodhājīvakammenā’’ti, āvudhaṃ gahetvā upaṭṭhānakammenāti attho. Rājaporisaṃ nāma vinā āvudhena poroheccāmaccakammādirājakammaṃ katvā rājupaṭṭhānaṃ. Sippaññatarenāti gahitāvasesena hatthiassasippādinā. Kumārabhāvato pabhuti caraṇena komārabrahmacariyaṃ.

"তীর নিক্ষেপ করা" হলো ধনুর্বিদ্যা, ধনুঃশিল্পের মাধ্যমে জীবিকা নির্বাহ। কিন্তু এখানে ধনুর্বিদ্যার মতো হওয়ায় তা "ধনুর্বিদ্যা", অর্থাৎ সকল অস্ত্রের মাধ্যমে জীবিকা নির্বাহ— তাই বলা হয়েছে "যোধাজীব কর্মের দ্বারা", অস্ত্র ধারণ করে সেবা করার কর্মের দ্বারা— এই অর্থ। "রাজপুরুষ" বলতে অস্ত্র ছাড়াই পুরোহিত্য, অমাত্যকর্ম আদি রাজকর্ম করে রাজসেবা করা। "অন্য কোনো শিল্পের দ্বারা" বলতে পূর্বোক্ত শিল্প ব্যতীত অবশিষ্ট হস্তীবিদ্যা, অশ্ববিদ্যা ইত্যাদির দ্বারা। কুমারকাল (শৈশব) থেকে ব্রহ্মচর্য পালনের কারণে তা "কুমার ব্রহ্মচর্য"।


Udakaṃ pātetvā dentīti dvāre ṭhitasseva brāhmaṇassa hatthe udakaṃ āsiñcantā ‘‘idaṃ te, brāhmaṇa, bhariyaṃ posāpanatthāya demā’’ti vatvā [Pg.58] denti. Kasmā pana te evaṃ brahmacariyaṃ caritvāpi dāraṃ pariyesanti, na yāvajīvaṃ brahmacārino hontīti? Micchādiṭṭhivasena. Tesañhī evaṃ diṭṭhi hoti ‘‘yo puttaṃ na uppādeti, so kulavaṃsacchedakaro hoti, tato niraye paccatī’’ti. Cattāro kira abhāyitabbaṃ bhāyanti gaṇḍuppādako, kikī, kontinī, brāhmaṇoti. Gaṇḍuppādā kira mahāpathaviyā khayanabhayena mattabhojanā honti, na bahuṃ mattikaṃ khādanti. Kikī sakuṇikā ākāsapatanabhayena aṇḍassa upari uttānā seti. Kontinī sakuṇī pathavīkampanabhayena pādehi bhūmiṃ na suṭṭhu akkamati. Brāhmaṇā kulavaṃsūpacchedabhayena dāraṃ pariyesanti. Āhu cettha –

"জল ঢেলে দান করেন" বলতে দ্বারে দাঁড়িয়ে থাকা ব্রাহ্মণের হাতে জল ঢেলে দিয়ে "হে ব্রাহ্মণ, এটি তোমাকে স্ত্রী ভরণপোষণের জন্য দান করছি"— এই বলে দান করেন। কিন্তু কেন তাঁরা এভাবে ব্রহ্মচর্য পালন করেও স্ত্রী অন্বেষণ করেন, যাবজ্জীবন ব্রহ্মচারী থাকেন না? মিথ্যাদৃষ্টির কারণে। কারণ তাঁদের এই রূপ দৃষ্টি থাকে যে— "যিনি পুত্র উৎপাদন করেন না, তিনি comulti-বংশ উচ্ছেদকারী হন এবং তার ফলে নরকে পচেন।" কথিত আছে যে, চারজন ব্যক্তি অভয়ের বিষয়ে ভয় পায়— কেঁচো, কিঁকী পাখি, কোন্তিনী পাখি এবং ব্রাহ্মণ। কেঁচো নাকি মহাপৃথিবী ক্ষয় হয়ে যাওয়ার ভয়ে পরিমিত আহার করে, বেশি মাটি খায় না। কিঁকী পাখি আকাশ ভেঙে পড়ার ভয়ে ডিমের ওপর চিৎ হয়ে শুয়ে থাকে। কোন্তিনী পাখি পৃথিবী কম্পনের ভয়ে পা দিয়ে মাটিতে ভালো করে পা ফেলে না। আর ব্রাহ্মণগণ কুলবংশ উচ্ছেদের ভয়ে স্ত্রী অন্বেষণ করেন। এ বিষয়ে বলা হয়েছে—


‘‘Gaṇḍuppādo kikī ceva, kontī brāhmaṇadhammiko;

Ete abhayaṃ bhāyanti, sammūḷhā caturo janā’’ti. (su. ni. aṭṭha. 2.293);

"কেঁচো, কিঁকী পাখি, কোন্তিনী এবং ধার্মিক ব্রাহ্মণ— এই চারজন সম্মূঢ় (মোহগ্রস্ত) ব্যক্তি অভয়ের বিষয়ে ভয় পায়।"


Sesamettha uttānameva.

এখানে অবশিষ্ট অংশ সহজবোধ্যই।


Doṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

দ্রোণব্রাহ্মণসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Saṅgāravasuttavaṇṇanā

৩. সঙ্গারবসূত্রের বর্ণনা


193. Tatiye (saṃ. ni. ṭī. 2.5.236) paṭhamaññevāti puretaraṃyeva, asajjhāyakatānaṃ mantānaṃ appaṭibhānaṃ pageva paṭhamaṃyeva siddhaṃ, tattha vattabbameva natthīti adhippāyo. Pariyuṭṭhānaṃ nāma abhibhavo gahaṇanti āha ‘‘kāmarāgapariyuṭṭhitenāti kāmarāgaggahitenā’’ti. Vikkhambheti apanetīti vikkhambhanaṃ, paṭipakkhato nissarati etenāti nissaraṇaṃ. Vikkhambhanañca taṃ nissaraṇañcāti vikkhambhananissaraṇaṃ. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi. Sesapadadvayepi eseva nayo. Attanā araṇīyo pattabbo attho attattho. Tathā parattho veditabbo.

১৯৩. তৃতীয় সূত্রে (সঙ্গারব সূত্রে) "প্রথমেই" বলতে পূর্বেই, স্বাধ্যায় না করা মন্ত্রসমূহের প্রতিভাহীনতা পূর্বেই বা প্রথমেই সিদ্ধ, সেখানে নতুন করে বলার কিছু নেই— এই অভিপ্রায়। "পর্যুত্থান" বলতে অভিভব বা গ্রাস করা, তাই বলা হয়েছে "কামরাগ-পর্যুত্থিত" অর্থাৎ "কামরাগে গ্রাসকৃত"। যা বিক্ষম্ভন বা দমন করে তা "বিক্ষম্ভন", যার দ্বারা প্রতিপক্ষ থেকে মুক্ত হওয়া যায় তা "নিঃসরণ"। যা বিক্ষম্ভন এবং যা নিঃসরণ— তা-ই "বিক্ষম্ভন-নিঃসরণ"। তাই বলা হয়েছে "সেখানে" ইত্যাদি। অবশিষ্ট পদদ্বয়ের ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। নিজের দ্বারা অর্জনীয় বা প্রাপ্তব্য অর্থ হলো "আত্মার্থ" (নিজের হিত)। অনুরূপভাবে "পরার্থ" (পরের হিত) বুঝতে হবে।


‘‘Aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahatī’’tiādīsu (paṭi. ma. 1.52) byāpādādīnaṃ anāgatattā byāpādavāre tadaṅganissaraṇaṃ na gahitaṃ. Kiñcāpi na gahitaṃ, paṭisaṅkhānavasena tassa vinodetabbatāya tadaṅganissaraṇampi labbhatevāti sakkā viññātuṃ. Ālokasaññā upacārappattā vā appanāppattā [Pg.59] vā. Yo koci kasiṇajjhānādibhedo samatho. Dhammavavatthānaṃ upacārappanāppattavasena gahetabbaṃ.

"অনিত্যরূপে অনুদর্শন করে নিত্যসংজ্ঞা বর্জন করেন" ইত্যাদি বাক্যে ব্যাপাদ (হিংসা) আদির উল্লেখ না থাকায় ব্যাপাদ-বারে তদঙ্গ-নিঃসরণ গ্রহণ করা হয়নি। যদিও গ্রহণ করা হয়নি, তবুও প্রতিসংখ্যানের (বিবেচনার) বশে তা বিনোদন বা দূর করার যোগ্য হওয়ায় তদঙ্গ-নিঃসরণও লাভ করা যায়— এটি জানা সম্ভব। "আলোকসংজ্ঞা" উপচার-প্রাপ্ত অথবা অর্পণা-প্রাপ্ত। যেকোনো কসিণ-ধ্যান আদি ভেদে তা শমথ। "ধর্মব্যবস্থান" উপচার ও অর্পণা প্রাপ্তির বশে গ্রহণ করতে হবে।


Kudhitoti tatto. Ussūrakajātoti tasseva kudhitabhāvassa ussūrakaṃ accuṇhataṃ patto. Tenāha ‘‘usumakajāto’’ti. Tilabījakādibhedenāti tilabījakaṇṇikakesarādibhedena sevālena. Paṇakenāti udakapicchillena. Appasanno ākulatāya. Asannisinno kalaluppattiyā. Anālokaṭṭhāneti ālokarahite ṭhāne.

"কুধিত" বলতে উত্তপ্ত। "উৎসূরকজাত" বলতে সেই উত্তপ্ত ভাবেরই অত্যন্ত উষ্ণতায় পৌঁছানো। তাই বলা হয়েছে "উষ্মাজাত"। "তিলবীজক আদি ভেদে" বলতে তিলবীজ, কর্ণিকা, কেশর আদি ভেদে শেওলা দ্বারা। "পনক" বলতে জলের পিচ্ছিলতা বা শ্যাওলা দ্বারা। ব্যাকুলতার কারণে "অপ্রসন্ন" (অস্বচ্ছ)। কাদা উৎপন্ন হওয়ার কারণে "অসংনিষণ্ণ" (থিতিয়ে না পড়া)। "অনালোক স্থানে" বলতে আলোহীন স্থানে।


Saṅgāravasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

সঙ্গারবসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


4. Kāraṇapālīsuttavaṇṇanā

৪. কারণপালীসূত্রের বর্ণনা


194. Catutthe paṇḍito maññeti ettha maññeti idaṃ ‘‘maññatī’’ti iminā samānatthaṃ nipātapadaṃ. Tassa iti-saddaṃ ānetvā atthaṃ dassento ‘‘paṇḍitoti maññatī’’ti āha. Anumatipucchāvasena cetaṃ vuttaṃ. Tenevāha ‘‘udāhu no’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññati bhavaṃ piṅgiyānī samaṇassa gotamassa paññāveyyattiya’’nti vuttamevatthaṃ puna gaṇhanto ‘‘paṇḍito maññe’’ti āha, tasmā vuttaṃ ‘‘bhavaṃ piṅgiyānī samaṇaṃ gotamaṃ paṇḍitoti maññati udāhu no’’ti, yathā te khameyya, tathā naṃ kathehīti adhippāyo. Ahaṃ ko nāma, mama avisayo esoti dasseti. Ko cāti hetunissakke paccattavacananti āha ‘‘kuto cā’’ti. Tathā cāha ‘‘kena kāraṇena jānissāmī’’ti, yena kāraṇena samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jāneyyaṃ, taṃ kāraṇaṃ mayi natthīti adhippāyo. Buddhoyeva bhaveyya abuddhassa sabbathā buddhañāṇānubhāvaṃ jānituṃ asakkuṇeyyattāti. Vuttañhetaṃ – ‘‘appamattakaṃ panetaṃ, bhikkhave, oramattakaṃ sīlamattakaṃ, yena puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya (dī. ni. 1.7). Atthi, bhikkhave, aññeva dhammā gambhīrā duddasā duranubodhā…pe… yehi tathāgatassa yathābhūtaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamāno vadeyyā’’ti (dī. ni. 1.28) ca. Etthāti ‘‘sopi nūnassa tādiso’’ti etasmiṃ pade.

১৯৪. চতুর্থ সূত্রে (কারণপালী সূত্রে) "পণ্ডিত মনে করেন" এখানে "মনে করেন" (মঞ্ঞে) শব্দটি "মনে করেন" (মঞ্ঞতি) শব্দের সমার্থক একটি নিপাত পদ। তার সাথে "ইতি" শব্দ যুক্ত করে অর্থ প্রদর্শনপূর্বক "পণ্ডিত বলে মনে করেন" বলা হয়েছে। এটি অনুমতির জন্য জিজ্ঞাসার বশে বলা হয়েছে। তাই বলা হয়েছে "অথবা নয়"। "হে পিঙ্গিয়ানী, আপনি শ্রমণ গৌতমের প্রজ্ঞা ও বৈশারদ্য সম্পর্কে কী মনে করেন?"— এই উক্ত অর্থটি পুনরায় গ্রহণ করে "পণ্ডিত মনে করেন" বলা হয়েছে, তাই বলা হয়েছে "হে পিঙ্গিয়ানী, আপনি শ্রমণ গৌতমকে পণ্ডিত বলে মনে করেন অথবা নয়?"— যেভাবে আপনার কাছে গ্রহণযোগ্য মনে হয়, সেভাবে বলুন— এই অভিপ্রায়। "আমি কে, এটি আমার বিষয়াধীন নয়"— এটি প্রদর্শন করছেন। "কে এবং" বলতে হেতু অর্থে প্রথমা বিভক্তি, তাই বলা হয়েছে "কোথা থেকে এবং"। অনুরূপভাবে বলা হয়েছে "কী কারণে জানব?"— যে কারণে শ্রমণ গৌতমের প্রজ্ঞা ও বৈশারদ্য জানব, সেই কারণ আমার মধ্যে নেই— এই অভিপ্রায়। বুদ্ধই বুদ্ধকে জানতে পারেন, অবুদ্ধের পক্ষে সর্বতোভাবে বুদ্ধজ্ঞানের প্রভাব জানা অসম্ভব হওয়ার কারণে। এ বিষয়ে বলা হয়েছে— "হে ভিক্ষুগণ, এটি সামান্য, অবর মাত্র বা শীল মাত্র, যার দ্বারা পৃথগ্জন তথাগতের প্রশংসা করার সময় প্রশংসা করতে পারে। হে ভিক্ষুগণ, অন্য এমন গভীর, দুর্দর্শ, দুরনুবোধ ধর্মসমূহ রয়েছে...পে... যার দ্বারা তথাগতের যথার্থ প্রশংসা করার সময় সম্যকভাবে প্রশংসা করতে পারে।" "এখানে" বলতে "তিনিও নিশ্চয়ই তাঁর মতো" এই পদে।


Pasatthappasatthoti [Pg.60] pasatthehi pāsaṃsehi attano guṇeheva so pasattho, na tassa kittinā, pasaṃsāsabhāveneva pāsaṃsoti attho. Tenāha ‘‘sabbaguṇāna’’ntiādi. Maṇiratananti cakkavattino maṇiratanaṃ.

"প্রশস্ত-প্রশস্ত" বলতে প্রশংসিতদের দ্বারা প্রশংসনীয় নিজের গুণের দ্বারাই তিনি প্রশংসিত, তাঁর কীর্তির দ্বারা নয়, প্রশংসার স্বভাবের কারণেই তিনি প্রশংসনীয়— এই অর্থ। তাই বলা হয়েছে "সকল গুণের" ইত্যাদি। "মণিরত্ন" বলতে চক্রবর্তীর মণিরত্ন।


Sadevake pāsaṃsānampi pāsaṃsoti dassetuṃ ‘‘pasatthehi vā’’ti dutiyavikappo gahito. Araṇīyato attho, so eva vasatīti vasoti atthavaso. Tassa tassa payogassa ānisaṃsabhūtaṃ phalanti āha ‘‘atthavasanti atthānisaṃsa’’nti. Attho vā phalaṃ tadadhīnavuttitāya vaso etassāti atthavaso, kāraṇaṃ.

দেবলোকসহ সকলের প্রশংসনীয়দেরও তিনি প্রশংসনীয়— এটি দেখানোর জন্য "অথবা প্রশংসিতদের দ্বারা" এই দ্বিতীয় বিকল্পটি গ্রহণ করা হয়েছে। অর্জনীয় হওয়ার কারণে যা "অর্থ", তা-ই বশীভূত থাকে বলে "বশ", অতএব "অর্থবশ"। সেই সেই প্রয়োগের আনৃশংসরূপ (সুফলরূপ) ফল, তাই বলা হয়েছে "অর্থবশ বলতে অর্থানৃশংস (সুফল)"। অথবা অর্থ বা ফল যার অধীন বৃত্তির কারণে বশীভূত থাকে, তা-ই "অর্থবশ", অর্থাৎ কারণ।


Khuddakamadhūti khuddakamakkhikāhi katadaṇḍakamadhu. Aneḷakanti niddosaṃ apagatamakkhikaṇḍakaṃ.

"ক্ষুদ্র মধু" বলতে ক্ষুদ্র মৌমাছিদের দ্বারা তৈরি ডালপালার মধু। "অনেলক" বলতে নির্দোষ, মৌমাছির হুল বা ময়লা মুক্ত।


Udāharīyati ubbegapītivasenāti udānaṃ, tathā vā udāharaṇaṃ udānaṃ. Tenāha ‘‘udāhāraṃ udāharī’’ti. Yathā pana taṃ vacanaṃ udānanti vuccati, taṃ dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.

উদ্বেগ ও প্রীতির বশে যা উদাহৃত (উচ্চারিত) হয় তা "উদান", অথবা অনুরূপভাবে উদাহরণই "উদান"। তাই বলা হয়েছে "উদান উদাহৃত করলেন"। কিন্তু কীভাবে সেই বচনকে উদান বলা হয়, তা দেখানোর জন্য "যেমন" ইত্যাদি বলা হয়েছে। অবশিষ্ট অংশ সহজেই বোধগম্য।


Kāraṇapālīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

কারণপালীসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Piṅgiyānīsuttavaṇṇanā

৫. পিঙ্গিয়ানীসূত্রের বর্ণনা


195. Pañcame sabbasaṅgāhikanti sarīragatassa ceva vatthālaṅkāragatassa cāti sabbassa nīlabhāvassa saṅgāhakavacanaṃ. Tassevāti nīlādisabbasaṅgāhikavasena vuttaatthasseva. Vibhāgadassananti pabhedadassanaṃ. Yathā te licchavirājāno apītādivaṇṇā eva keci keci vilepanavasena pītādivaṇṇā khāyiṃsu, evaṃ anīlādivaṇṇā eva keci vilepanavasena nīlādivaṇṇā khāyiṃsu. Te kira suvaṇṇavicittehi maṇiobhāsehi ekanīlā viya khāyanti.

১৯৫. পঞ্চম সূত্রে, 'সব্বসঙ্গাহিকং' (সর্বসংগ্রাহক) বলতে শরীরগত এবং বস্ত্রালঙ্কারগত সমস্ত নীল বর্ণের সংগ্রাহক শব্দকে বোঝায়। 'তস্সেব' (তারই) বলতে নীল আদি সর্বসংগ্রাহক হিসেবে উক্ত অর্থের কথাই বোঝায়। 'বিভাগদস্সনং' বলতে প্রভেদ বা প্রকারভেদ প্রদর্শনকে বোঝায়। যেমন সেই লিচ্ছবি রাজাদের মধ্যে কেউ কেউ পীত (হলুদ) আদি বর্ণহীন হওয়া সত্ত্বেও প্রলেপ লাগানোর কারণে পীত আদি বর্ণের মতো দেখাতেন, তেমনই নীল আদি বর্ণহীন হওয়া সত্ত্বেও কেউ কেউ প্রলেপ লাগানোর কারণে নীল আদি বর্ণের মতো দেখাতেন। তাঁরা নাকি সুবর্ণখচিত মণির আভায় একরূপ নীল বর্ণের মতো প্রতিভাত হতেন।


Kokanadanti vā padumavisesanaṃ yathā ‘‘kokāsaka’’nti. Taṃ kira bahupattaṃ vaṇṇasampannaṃ ativiya sugandhañca hoti. Ayañhettha attho – yathā [Pg.61] kokanadasaṅkhātaṃ padumaṃ pāto sūriyuggamanavelāya phullaṃ vikasitaṃ avītagandhaṃ siyā virocamānaṃ, evaṃ sarīragandhena guṇagandhena ca sugandhaṃ, saradakāle antalikkhe ādiccamiva attano tejasā tapantaṃ, aṅgehi niccharantajutitāya aṅgīrasaṃ sambuddhaṃ passāti.

'কোকনদং' হলো পদ্মের একটি বিশেষ রূপ, যেমন 'কোকাসক'। সেটি নাকি বহু পাপড়িযুক্ত, বর্ণসমৃদ্ধ এবং অত্যন্ত সুগন্ধযুক্ত হয়। এখানে অর্থ এই—যেমন কোকনদ নামক পদ্মটি প্রাতঃকালে সূর্যোদয়ের সময় প্রস্ফুটিত, বিকশিত, অক্ষুণ্ণ সুবাসযুক্ত ও দীপ্তিময় হয়, তেমনই শরীরগন্ধ ও গুণগন্ধে সুবাসিত, শরৎকালের আকাশে সূর্যের মতো নিজের তেজে দীপ্তিমান, অঙ্গসমূহ থেকে নির্গত জ্যোতির কারণে অঙ্গীরস সম্যকসম্বুদ্ধকে দর্শন করো।


Piṅgiyānīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

পিঙ্গিয়ানীসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Mahāsupinasuttavaṇṇanā

৬. মহাসুপিনসূত্রের বর্ণনা


196. Chaṭṭhe dhātukkhobhakaraṇapaccayo nāma visabhāgabhesajjasenāsanāhārādipaccayo. Atthakāmatāya vā anatthakāmatāya vāti pasannā atthakāmatāya, kuddhā anatthakāmatāya. Atthāya vā anatthāya vāti sabhāvato bhavitabbāya atthāya vā anatthāya vā. Upasaṃharantīti attano devānubhāvena upanenti. Bodhisattamātā viya puttapaṭilābhanimittanti tadā kira pure puṇṇamāya sattamadivasato paṭṭhāya vigatasurāpānaṃ mālāgandhādivibhūtisampannaṃ nakkhattakīḷaṃ anubhavamānā bodhisattamātā sattame divase pātova uṭṭhāya gandhodakena nahāyitvā sabbālaṅkārabhūsitā varabhojanaṃ bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya sirigabbhaṃ pavisitvā sirisayane nipannā niddaṃ okkamamānā imaṃ supinaṃ addasa – cattāro kira naṃ mahārājāno sayaneneva saddhiṃ ukkhipitvā anotattadahaṃ netvā nahāpetvā dibbavatthaṃ nivāsetvā dibbagandhehi vilimpetvā dibbapupphāni piḷandhetvā tato avidūre rajatapabbato, tassa anto kanakavimānaṃ atthi, tasmiṃ pācīnato sīsaṃ katvā nipajjāpesuṃ. Atha bodhisatto setavaravāraṇo hutvā tato avidūre eko suvaṇṇapabbato, tattha caritvā tato oruyha rajatapabbataṃ āruhitvā kanakavimānaṃ pavisitvā mātaraṃ padakkhiṇaṃ katvā dakkhiṇapassaṃ phāletvā kucchiṃ paviṭṭhasadiso ahosi. Imaṃ supinaṃ sandhāya etaṃ vuttaṃ ‘‘bodhisattamātā viya puttapaṭilābhanimitta’’nti.

১৯৬. ষষ্ঠ সূত্রে, 'ধাতুক্ষোভকরণপ্রত্যয়' বলতে বিষম বা অনুপযুক্ত ভেষজ (ওষুধ), শয্যা-আসন, আহার ইত্যাদির কারণকে বোঝায়। 'হিতকামনায় বা অহিতকামনায়' বলতে প্রসন্ন দেবতারা হিতকামনায় এবং ক্রুদ্ধ দেবতারা অহিতকামনায়। 'হিতের জন্য বা অহিতের জন্য' বলতে স্বভাবত যা ঘটার, সেই হিত বা অহিতের জন্য। 'উপসংহরন্তি' বলতে নিজেদের দেবপ্রভাবে কাছে নিয়ে আসে। 'বোধিসত্ত্বমাতার পুত্রলাভের নিমিত্তের মতো' বলতে—তখন নাকি নগরে পূর্ণিমার সপ্তম দিন থেকে শুরু করে মদ্যপান বর্জিত, মালা-সুগন্ধি ইত্যাদি বিভূতিতে সমৃদ্ধ নক্ষত্রক্রীড়া (উৎসব) উপভোগ করতে করতে বোধিসত্ত্বমাতা সপ্তম দিনে প্রাতঃকালেই ঘুম থেকে উঠে সুগন্ধি জলে স্নান করে, সর্বালঙ্কারে ভূষিত হয়ে, উত্তম ভোজন গ্রহণ করে, উপোসথ অঙ্গসমূহ অধিষ্ঠান করে শ্রীগর্ভে (শয়নকক্ষে) প্রবেশ করলেন। সেখানে শ্রীশয্যায় শয়ন করে নিদ্রাচ্ছন্ন অবস্থায় তিনি এই স্বপ্নটি দেখলেন—চারজন মহারাজা নাকি তাঁকে শয্যাসহ তুলে নিয়ে অনবতপ্ত হ্রদে নিয়ে গেলেন, সেখানে স্নান করিয়ে দিব্য বস্ত্র পরিধান করালেন, দিব্য সুগন্ধি লেপন করলেন এবং দিব্য পুষ্পে সজ্জিত করলেন। তার অদূরেই ছিল একটি রজত পর্বত (রুপার পাহাড়), যার ভেতরে একটি কনক বিমান (সোনার প্রাসাদ) ছিল। সেখানে পূর্ব দিকে মাথা করে তাঁকে শয়ন করালেন। অতঃপর বোধিসত্ত্ব একটি শ্বেত হস্তী হয়ে তার অদূরে অবস্থিত একটি সুবর্ণ পর্বত থেকে নেমে, রজত পর্বতে আরোহণ করে, কনক বিমানে প্রবেশ করে মাতাকে প্রদক্ষিণ করলেন এবং ডান পাঁজর ভেদ করে কুক্ষিতে প্রবেশ করার মতো হলেন। এই স্বপ্নকে লক্ষ্য করেই বলা হয়েছে—"বোধিসত্ত্বমাতার পুত্রলাভের নিমিত্তের মতো"।


Kosalarājā [Pg.62] viya soḷasa supineti –

কোশলরাজের ষোলোটি স্বপ্নের মতো—


‘‘Usabhā rukkhā gāviyo gavā ca,Asso kaṃso siṅgālī ca kumbho;

Pokkharaṇī ca apākacandanaṃ,Lābūni sīdanti silāplavanti.

"বৃষভ, বৃক্ষ, গাভী ও বলদ, অশ্ব, কাঁসা, শৃগালী ও কুম্ভ; পুষ্করিণী ও অপক্ক অন্ন, চন্দন, লাউ ডুবে যায় এবং শিলা ভেসে ওঠে।"


‘‘Maṇḍūkiyo kaṇhasappe gilanti,Kākaṃ suvaṇṇā parivārayanti;

Tasā vakā eḷakānaṃ bhayā hī’’ti. (jā. 1.1.77) –

"ভেকেরা কৃষ্ণসর্প গিলে ফেলে, কাককে সুবর্ণহংসেরা পরিবেষ্টন করে; নেকড়েরা ভেড়ার ভয়ে ভীত হয়ে পালায়।" (জা. ১.১.৭৭) —


Ime soḷasa supine passanto kosalarājā viya.

এই ষোলোটি স্বপ্ন দর্শনকারী কোশলরাজের মতো।


1. Ekadivasaṃ kira kosalamahārājā rattiṃ niddūpagato pacchimayāme soḷasa mahāsupine passi (jā. aṭṭha. 1.1.76 mahāsupinajātakavaṇṇanā). Tattha cattāro añjanavaṇṇā kāḷausabhā ‘‘yujjhissāmā’’ti catūhi disāhi rājaṅgaṇaṃ āgantvā ‘‘usabhayuddhaṃ passissāmā’’ti mahājane sannipatite yujjhanākāraṃ dassetvā naditvā gajjitvā ayujjhitvāva paṭikkantā. Imaṃ paṭhamaṃ supinaṃ addasa.

১. একদিন নাকি কোশলরাজ রাতে নিদ্রিত অবস্থায় শেষ প্রহরে ষোলোটি মহাস্বপ্ন দেখলেন (জাতক অট্ঠকথা ১.১.৭৬ মহাসুপিনজাতক বর্ণনা)। সেখানে কাজলবর্ণের চারটি কালো ষাঁড় "যুদ্ধ করব" বলে চার দিক থেকে রাজপ্রাঙ্গণে এসে, "ষাঁড়ের লড়াই দেখব" বলে জনতা সমবেত হলে যুদ্ধের ভঙ্গি দেখিয়ে, গর্জন ও হুঙ্কার করে যুদ্ধ না করেই ফিরে গেল। তিনি এই প্রথম স্বপ্নটি দেখলেন।


2. Khuddakā rukkhā ceva gacchā ca pathaviṃ bhinditvā vidatthimattampi ratanamattampi anuggantvāva pupphanti ceva phalanti ca. Imaṃ dutiyaṃ addasa.

২. ছোট ছোট গাছ ও গুল্মলতা মাটি ভেদ করে এক বিঘত বা এক হাত পরিমাণও না বাড়তেই ফুল ও ফলে ভরে উঠছে। তিনি এই দ্বিতীয় স্বপ্নটি দেখলেন।


3. Gāviyo tadahujātānaṃ vacchānaṃ khīraṃ pivantiyo addasa. Ayaṃ tatiyo supino.

৩. গাভীগুলো সেদিনই জন্মানো বাছুরদের দুধ পান করছে—তিনি এটি দেখলেন। এটি তৃতীয় স্বপ্ন।


4. Dhuravāhe ārohapariṇāhasampanne mahāgoṇe yugaparamparāya ayojetvā taruṇe godamme dhure yojente addasa. Te dhuraṃ vahituṃ asakkontā chaḍḍetvā aṭṭhaṃsu, sakaṭāni nappavattiṃsu. Ayaṃ catuttho supino.

৪. জোয়াল বহনে সক্ষম, দীর্ঘ ও বলিষ্ঠ বড় বলদগুলোকে জোয়ালে না জুড়ে, তরুণ বাছুরগুলোকে জোয়ালে জুড়তে দেখলেন। তারা জোয়াল টানতে না পেরে তা ফেলে দিয়ে দাঁড়িয়ে রইল, গাড়িগুলো আর চলল না। এটি চতুর্থ স্বপ্ন।


5. Ekaṃ ubhatomukhaṃ assaṃ addasa. Tassa ubhosu passesu yavasaṃ denti, so dvīhipi mukhehi khādati. Ayaṃ pañcamo supino.

৫. তিনি একটি দুই মুখ বিশিষ্ট ঘোড়া দেখলেন। তার দুই পাশে যব দেওয়া হচ্ছে এবং সে দুই মুখ দিয়েই খাচ্ছে। এটি পঞ্চম স্বপ্ন।


6. Mahājano [Pg.63] satasahassagghanikaṃ suvaṇṇapātiṃ sammajjitvā ‘‘idha passāvaṃ karohī’’ti ekassa jarasiṅgālassa upanāmesi. Taṃ tattha passāvaṃ karontaṃ addasa. Ayaṃ chaṭṭho supino.

৬. জনগণ এক লক্ষ মূল্যের একটি সোনার পাত্র মেজে-ঘষে পরিষ্কার করে "এখানে প্রস্রাব করো" বলে একটি বৃদ্ধ শৃগালকে দিল। সে সেখানে প্রস্রাব করছে—তিনি এটি দেখলেন। এটি ষষ্ঠ স্বপ্ন।


7. Eko puriso rajjuṃ vaṭṭetvā pādamūle nikkhipati. Tena nisinnapīṭhassa heṭṭhā sayitā chātasiṅgālī tassa ajānantasseva taṃ khādati. Imaṃ sattamaṃ supinaṃ addasa.

৭. এক ব্যক্তি দড়ি পাকিয়ে পায়ের কাছে রাখছে। তার বসার পিঁড়ির নিচে শুয়ে থাকা এক ক্ষুধার্ত শৃগালী তার অলক্ষ্যেই সেই দড়ি খেয়ে ফেলছে। তিনি এই সপ্তম স্বপ্নটি দেখলেন।


8. Rājadvāre bahūhi tucchakumbhehi parivāretvā ṭhapitaṃ ekaṃ mahantaṃ pūritakumbhaṃ addasa. Cattāropi pana vaṇṇā catūhi disāhi catūhi anudisāhi ca ghaṭehi udakaṃ ānetvā pūritakumbhameva pūrenti, pūritaṃ pūritaṃ udakaṃ uttaritvā palāyati. Tepi punappunaṃ tattheva udakaṃ āsiñcanti, tucchakumbhe olokentāpi natthi. Ayaṃ aṭṭhamo supino.

৮. রাজদ্বারে বহু শূন্য কলসি দিয়ে ঘেরা একটি বড় পূর্ণ কলসি রাখা আছে—তিনি এটি দেখলেন। চার বর্ণের মানুষই চার দিক ও চার কোণ থেকে কলসি করে জল এনে সেই পূর্ণ কলসিকেই আরও পূর্ণ করছে, আর সেই জল উপচে উপচে পড়ে যাচ্ছে। তারাও বারবার সেখানেই জল ঢালছে, শূন্য কলসিগুলোর দিকে কেউ তাকাচ্ছেও না। এটি অষ্টম স্বপ্ন।


9. Ekaṃ pañcapadumasañchannaṃ gambhīraṃ sabbatotitthaṃ pokkharaṇiṃ addasa. Samantato dvipadacatuppadā otaritvā tattha pānīyaṃ pivanti. Tassa majjhe gambhīraṭṭhāne udakaṃ āvilaṃ, tīrappadese dvipadacatuppadānaṃ akkamanaṭṭhāne acchaṃ vippasannamanāvilaṃ. Ayaṃ navamo supino.

৯. তিনি পাঁচ প্রকার পদ্মে ঢাকা, গভীর ও চারদিকে ঘাটযুক্ত একটি পুষ্করিণী দেখলেন। চারপাশ থেকে দ্বিপদ ও চতুষ্পদ প্রাণীরা নেমে সেখানে জল পান করছে। তার মাঝখানের গভীর অংশের জল ঘোলাটে, কিন্তু তীরের কাছে যেখানে দ্বিপদ ও চতুষ্পদ প্রাণীরা পা রাখছে, সেখানকার জল স্বচ্ছ, নির্মল ও অনাবিল। এটি নবম স্বপ্ন।


10. Ekissāyeva kumbhiyā paccamānaṃ odanaṃ apākaṃ addasa. ‘‘Apāka’’nti vicāretvā vibhajitvā ṭhapitaṃ viya tīhākārehi paccamānaṃ ekasmiṃ passe atikilinno hoti, ekasmiṃ uttaṇḍulo, ekasmiṃ supakkoti. Ayaṃ dasamo supino.

১০. তিনি একই হাঁড়িতে রান্না হতে থাকা অন্নকে অসমানভাবে সেদ্ধ হতে দেখলেন। 'অপক্ক' বলতে বিচার করে ভাগ করে রাখার মতো তিনভাবে রান্না হচ্ছে—একপাশে অতিরিক্ত গলে গেছে, একপাশে চাল রয়ে গেছে (কাঁচা), আর একপাশে সুন্দরভাবে সেদ্ধ হয়েছে। এটি দশম স্বপ্ন।


11. Satasahassagghanakaṃ candanasāraṃ pūtitakkena vikkiṇante addasa. Ayaṃ ekādasamo supino.

১১. তিনি এক লক্ষ মূল্যের খাঁটি চন্দনকাঠ পচা ঘোল বা টক দইয়ের বিনিময়ে বিক্রি করতে দেখলেন। এটি একাদশ স্বপ্ন।


12. Tucchalābūni udake sīdantāni addasa. Ayaṃ dvādasamo supino.

১২. তিনি ফাঁপা লাউ জলে ডুবে যেতে দেখলেন। এটি দ্বাদশ স্বপ্ন।


13. Mahantamahantā kūṭāgārappamāṇā ghanasilā nāvā viya udake plavamānā addasa. Ayaṃ terasamo supino.

১৩. তিনি বিশাল বিশাল অট্টালিকার মতো ভারী পাথর নৌকার মতো জলে ভেসে থাকতে দেখলেন। এটি ত্রয়োদশ স্বপ্ন।


14. Khuddakamadhukapupphappamāṇā maṇḍūkiyo mahante kaṇhasappe vegena anubandhitvā uppalanāḷe viya chinditvā maṃsaṃ khāditvā gilantiyo addasa. Ayaṃ cuddasamo supino.

১৪. তিনি ছোট মৌরি ফুলের মতো আকারের ব্যাঙগুলোকে বড় বড় কৃষ্ণসর্পকে দ্রুত তাড়া করে, পদ্মনাড়ির মতো টুকরো টুকরো করে কেটে মাংস খেয়ে গিলে ফেলতে দেখলেন। এটি চতুর্দশ স্বপ্ন।


15. Dasahi [Pg.64] asaddhammehi samannāgataṃ gāmagocaraṃ kākaṃ kañcanavaṇṇavaṇṇatāya ‘‘suvaṇṇā’’ti laddhanāme suvaṇṇarājahaṃse parivārente addasa. Ayaṃ pannarasamo supino.

১৫. তিনি দশটি অসদ্ধর্মে লিপ্ত, গ্রামে বিচরণকারী একটি কাককে—কাঞ্চনবর্ণের কারণে 'সুবর্ণ' নামধারী সুবর্ণ রাজহংসদের দ্বারা পরিবেষ্টিত হতে দেখলেন। এটি পঞ্চদশ স্বপ্ন।


16. Pubbe dīpino eḷake khādanti. Te pana eḷake dīpino anubandhitvā muramurāti khādante addasa. Athaññe tasā vakā eḷake dūratova disvā tasitā tāsappattā hutvā eḷakānaṃ bhayā palāyitvā gumbagahanāni pavisitvā nilīyiṃsu. Ayaṃ soḷasamo supino.

১৬. পূর্বে চিতাবাঘেরা ভেড়া খেত। কিন্তু তিনি দেখলেন যে, ভেড়ারা চিতাবাঘদের তাড়া করে মড়মড় করে চিবিয়ে খাচ্ছে। আর অন্যান্য ভীত নেকড়েরা দূর থেকে ভেড়াদের দেখেই আতঙ্কিত ও ত্রস্ত হয়ে ভেড়াদের ভয়ে পালিয়ে ঝোপঝাড়ের মধ্যে ঢুকে লুকিয়ে রইল। এটি ষোড়শ স্বপ্ন।


1. Tattha adhammikānaṃ rājūnaṃ, adhammikānañca manussānaṃ kāle loke viparivattamāne kusale osanne akusale ussanne lokassa parihānakāle devo na sammā vasissati, meghapādā pacchijjissanti, sassāni milāyissanti, dubbhikkhaṃ bhavissati, vassitukāmā viya catūhi disāhi meghā uṭṭhahitvā itthikāhi ātape patthaṭānaṃ vīhiādīnaṃ temanabhayena antopavesitakāle purisesu kudālapiṭake ādāya āḷibandhanatthāya nikkhantesu vassanākāraṃ dassetvā gajjitvā vijjulatā nicchāretvā usabhā viya ayujjhitvā avassitvāva palāyissanti. Ayaṃ paṭhamassa vipāko.

১. সেখানে অধার্মিক রাজা ও অধার্মিক মানুষদের আমলে যখন জগৎ বিপর্যস্ত হবে, কুশল হ্রাস পাবে ও অকুশল বৃদ্ধি পাবে, জগতের সেই অবক্ষয়কালে দেব (মেঘ) ঠিকমতো বর্ষণ করবে না, মেঘের ধারা বিচ্ছিন্ন হবে, শস্য শুকিয়ে যাবে, দুর্ভিক্ষ দেখা দেবে। বৃষ্টি হবে ভেবে চার দিক থেকে মেঘ উঠবে, নারীরা রোদে শুকাতে দেওয়া ধান ইত্যাদি ভিজে যাওয়ার ভয়ে ঘরের ভেতরে নিয়ে যাবে, পুরুষেরা কোদাল ও ঝুড়ি নিয়ে বাঁধ বাঁধার জন্য বের হবে, তখন মেঘ বৃষ্টির লক্ষণ দেখিয়ে, গর্জন করে, বিদ্যুৎ চমকিয়ে, সেই ষাঁড়গুলোর মতো যুদ্ধ না করেই না বর্ষে পালিয়ে যাবে। এটি প্রথম স্বপ্নের ফল।


2. Lokassa parihīnakāle manussānaṃ parittāyukakāle sattā tibbarāgā bhavissanti, asampattavayāva kumāriyo purisantaraṃ gantvā utuniyo ceva gabbhiniyo ca hutvā puttadhītāhi vaḍḍhissanti. Khuddakarukkhānaṃ pupphaṃ viya hi tāsaṃ utunibhāvo, phalaṃ viya ca puttadhītaro bhavissanti. Ayaṃ dutiyassa vipāko.

২. জগতের অবক্ষয়কালে, মানুষের অল্পায়ু হওয়ার সময়ে প্রাণীরা তীব্র কামাসক্ত হবে। অপ্রাপ্তবয়স্ক কুমারীরাই পুরুষসংসর্গে গিয়ে ঋতুস্রাব ও গর্ভবতী হবে এবং পুত্র-কন্যা লাভ করে বৃদ্ধি পাবে। ছোট ছোট গাছের ফুলের মতো হবে তাদের ঋতুপ্রাপ্তি এবং ফলের মতো হবে তাদের পুত্র-কন্যা লাভ। এটি দ্বিতীয় স্বপ্নের ফল।


3. Manussānaṃ jeṭṭhāpacāyikakammassa naṭṭhakāle sattā mātāpitūsu vā sassusasuresu vā lajjaṃ anupaṭṭhapetvā sayameva kuṭumbaṃ saṃvidahantāva ghāsacchādanamattampi mahallakānaṃ dātukāmā dassanti, adātukāmā na dassanti. Mahallakā anāthā hutvā asayaṃvasī dārake ārādhetvā jīvissanti tadahujātānaṃ vacchakānaṃ khīraṃ pivantiyo mahāgāviyo viya. Ayaṃ tatiyassa vipāko.

৩. মানুষের মধ্যে জ্যেষ্ঠদের প্রতি শ্রদ্ধা প্রদর্শনের নিয়ম নষ্ট হওয়ার কালে, প্রাণীরা পিতা-মাতা বা শ্বশুর-শাশুড়ির প্রতি কোনো লজ্জা বা সমীহ না রেখে নিজেরাই সংসার পরিচালনা করবে। তারা বৃদ্ধদের কেবল অন্ন-বস্ত্র দিতে চাইলে দেবে, না চাইলে দেবে না। বৃদ্ধরা অনাথ ও পরনির্ভরশীল হয়ে শিশুদের সন্তুষ্ট করে বেঁচে থাকবে, যেমন সেদিনই জন্মানো বাছুরদের দুধ পান করা বড় গাভীগুলোর মতো। এটি তৃতীয় স্বপ্নের ফল।


4. Adhammikarājūnaṃ [Pg.65] kāle adhammikarājāno paṇḍitānaṃ paveṇikusalānaṃ kammanittharaṇasamatthānaṃ mahāmattānaṃ yasaṃ na dassanti, dhammasabhāyaṃ vinicchayaṭṭhānepi paṇḍite vohārakusale mahallake amacce na ṭhapessanti, tabbiparītānaṃ pana taruṇataruṇānaṃ yasaṃ dassanti, tathārūpe eva ca vinicchayaṭṭhāne ṭhapessanti. Te rājakammāni ceva yuttāyuttañca ajānantā neva taṃ yasaṃ ukkhipituṃ sakkhissanti, na rājakammāni nittharituṃ. Te asakkontā kammadhuraṃ chaḍḍessanti, mahallakāpi paṇḍitāmaccā yasaṃ alabhantā kiccāni nittharituṃ samatthāpi ‘‘kiṃ amhākaṃ etehi, mayaṃ bāhirakā jātā, abbhantarikā taruṇadārakā jānissantī’’ti uppannāni kammāni na karissanti. Evaṃ sabbathāpi tesaṃ rājūnaṃ hāniyeva bhavissati, dhuraṃ vahituṃ asamatthānaṃ vacchadammānaṃ dhure yojitakālo viya dūravāhānañca mahāgoṇānaṃ yugaparamparāya ayojitakālo viya bhavissati. Ayaṃ catutthassa vipāko.

৪. অধার্মিক রাজাদের আমলে অধার্মিক রাজারা পণ্ডিত, বংশানুক্রমিক অভিজ্ঞ এবং রাজকার্য সম্পাদনে সমর্থ মহামাত্রদের যশ বা মর্যাদা দেবেন না। ধর্মসভায় বা বিচারালয়েও পণ্ডিত, ব্যবহারিক বিষয়ে দক্ষ ও বয়োবৃদ্ধ অমাত্যদের নিযুক্ত করবেন না। বরং এর বিপরীতে, অল্পবয়সী তরুণদের মর্যাদা দেবেন এবং তাদেরই বিচারালয়ে নিযুক্ত করবেন। তারা রাজকার্য এবং ন্যায়-অন্যায় না জানার কারণে সেই মর্যাদা রক্ষা করতে পারবে না এবং রাজকার্যও সম্পন্ন করতে পারবে না। তারা অসমর্থ হয়ে কাজের দায়িত্ব পরিত্যাগ করবে। বয়োবৃদ্ধ ও পণ্ডিত অমাত্যরাও মর্যাদা না পেয়ে, কাজ সম্পন্ন করতে সমর্থ হওয়া সত্ত্বেও ভাববেন—'আমাদের এদের দিয়ে কী প্রয়োজন? আমরা তো বাইরের লোক হয়ে গেছি, ভেতরের অল্পবয়সী ছেলেরাই সব বুঝবে।' এই ভেবে তারা উপস্থিত কাজগুলো করবেন না। এভাবে সব দিক থেকেই সেই রাজাদের ক্ষতিই হবে। এটি হবে ভার বহনে অসমর্থ অল্পবয়সী বাছুরদের জোয়ালে যুক্ত করার মতো এবং দূরবর্তী ভার বহনে সক্ষম বড় বলদদের জোয়াল থেকে দূরে রাখার মতো। এটি চতুর্থ স্বপ্নের ফল।


5. Adhammikarājakāleyeva adhammikabālarājāno adhammike lolamanusse vinicchaye ṭhapessanti, te pāpapuññesu anādarā bālā sabhāyaṃ nisīditvā vinicchayaṃ dentā ubhinnampi atthapaccatthikānaṃ hatthato lañjaṃ gahetvā khādissanti asso viya dvīhi mukhehi yavasaṃ. Ayaṃ pañcamassa vipāko.

৫. অধার্মিক রাজাদের আমলেই অধার্মিক ও মূর্খ রাজারা অধার্মিক ও লোভী মানুষদের বিচারকাজে নিযুক্ত করবেন। পাপ-পুণ্যের প্রতি উদাসীন সেই মূর্খরা বিচারসভায় বসে বিচার করার সময় বাদী ও বিবাদী—উভয় পক্ষের হাত থেকেই ঘুষ গ্রহণ করে গ্রাস করবে, যেমন ঘোড়া দুই মুখ দিয়ে ঘাস খায়। এটি পঞ্চম স্বপ্নের ফল।


6. Adhammikāyeva vijātirājāno jātisampannānaṃ kulaputtānaṃ āsaṅkāya yasaṃ na dassanti, akulīnānaṃyeva dassanti. Evaṃ mahākulāni duggatāni bhavissanti, lāmakakulāni issarāni. Te ca kulīnapurisā jīvituṃ asakkontā ‘‘ime nissāya jīvissāmā’’ti akulīnānaṃ dhītaro dassanti, iti tāsaṃ kuladhītānaṃ akulīnehi saddhiṃ saṃvāso jarasiṅgālassa suvaṇṇapātiyaṃ passāvakaraṇasadiso bhavissati. Ayaṃ chaṭṭhassa vipāko.

৬. অধার্মিক ও হীনজাতীয় রাজারা সৎকুলজাত কুলপুত্রদের প্রতি আশঙ্কাবশত তাদের মর্যাদা দেবেন না, কেবল অকুলীনদেরই মর্যাদা দেবেন। এভাবে মহৎ কুলগুলো দুর্দশাগ্রস্ত হবে এবং হীন কুলগুলো প্রভাবশালী হবে। সেই কুলীন পুরুষেরা জীবনধারণে অসমর্থ হয়ে 'এদের আশ্রয় করে বেঁচে থাকব' এই ভেবে অকুলীনদের কাছে নিজেদের কন্যাদের সম্প্রদান করবে। এভাবে সেই কুলকন্যাদের অকুলীনদের সাথে সহবাস হবে বৃদ্ধ শিয়ালের সোনার পাত্রে মূত্রত্যাগ করার মতো। এটি ষষ্ঠ স্বপ্নের ফল।


7. Gacchante gacchante kāle itthiyo purisalolā surālolā alaṅkāralolā visikhālolā āmisalolā bhavissanti dussīlā durācārā. Tā sāmikehi kasigorakkhādīni kammāni katvā kicchena [Pg.66] kasirena sambhataṃ dhanaṃ jārehi saddhiṃ suraṃ pivantiyo mālāgandhavilepanaṃ dhārayamānā antogehe accāyikampi kiccaṃ anoloketvā gehaparikkhepassa uparibhāgenapi chiddaṭṭhānehipi jāre upadhārayamānā sve vapitabbayuttakaṃ bījampi koṭṭetvā yāgubhattakhajjakāni pacitvā khādamānā vilumpissanti heṭṭhāpīṭhake nipannachātasiṅgālī viya vaṭṭetvā vaṭṭetvā pādamūle nikkhittarajjuṃ. Ayaṃ sattamassa vipāko.

৭. কালক্রমে নারীরা পুরুষাসক্ত, মদ্যপায়ী, অলঙ্কারপ্রিয়, পথে পথে ঘুরে বেড়াতে ভালোবাসে এমন এবং ভোগবিলাসী হবে; তারা হবে দুঃশীল ও দুরাচারী। স্বামীরা কৃষি ও পশুপালন ইত্যাদি কাজ করে অত্যন্ত কষ্ট ও পরিশ্রমে যে ধন সঞ্চয় করবে, তারা উপপতিদের সাথে মদ্যপান করে, মালা, সুগন্ধি ও অনুলেপন ধারণ করে, ঘরের ভেতরের জরুরি কাজগুলোর দিকেও নজর না দিয়ে, ঘরের বেড়ার উপর দিয়ে বা ছিদ্রপথ দিয়ে উপপতিদের খুঁজতে থাকবে। এমনকি পরদিন বপন করার উপযোগী বীজও পিষে ফেলে জাউ, ভাত ও পিঠা তৈরি করে খেয়ে তা নষ্ট করবে। এটি হবে খাটের নিচে শুয়ে থাকা ক্ষুধার্ত শিয়ালী কর্তৃক পায়ের কাছে রাখা দড়ি গোল গোল করে পাকিয়ে চিবিয়ে খাওয়ার মতো। এটি সপ্তম স্বপ্নের ফল।


8. Gacchante gacchante kāle loko parihāyissati, raṭṭhaṃ nirojaṃ bhavissati, rājāno duggatā kapaṇā bhavissanti. Yo issaro bhavissati, tassa bhaṇḍāgāre satasahassamattā bhavissanti. Te evaṃduggatā sabbe jānapade attanova kammaṃ kāressanti, upaddutā manussā sake kammante chaḍḍetvā rājūnaṃyeva atthāya pubbaṇṇāparaṇṇāni vapantā rakkhantā lāyantā maddantā pavesentā ucchukkhettāni karontā yantāni vāhentā phāṇitādīni pacantā pupphārāme phalārāme ca karontā tattha tattha nipphannāni pubbaṇṇādīni āharitvā rañño koṭṭhāgārameva pūressanti. Attano gehesu tucchakoṭṭhe olokentāpi na bhavissanti, tucchakumbhe anoloketvā pūritakumbhapūraṇasadisameva bhavissati. Ayaṃ aṭṭhamassa vipāko.

৮. কালক্রমে জগতের অবনতি ঘটবে, রাষ্ট্র শ্রীহীন হবে, রাজারা দরিদ্র ও কৃপণ হবে। যিনি শাসক হবেন, তাঁর ভাণ্ডারে মাত্র লক্ষাধিক মুদ্রা থাকবে। সেই দরিদ্র রাজারা সমস্ত প্রজাদের দিয়ে নিজেদের কাজ করাবেন। উৎপীড়িত মানুষ নিজেদের কাজ ছেড়ে দিয়ে কেবল রাজাদের জন্যই পূর্বান্ন ও অপরান্ন (শস্য ও কলাই ইত্যাদি) বপন করবে, রক্ষা করবে, কাটবে, মাড়াই করবে, ঘরে তুলবে, আখক্ষেত তৈরি করবে, আখ মাড়াইয়ের কল চালাবে, গুড় ইত্যাদি তৈরি করবে এবং পুষ্পোদ্যান ও ফলের বাগান তৈরি করবে। সেখানে উৎপাদিত শস্য ইত্যাদি এনে রাজার শস্যাগারই পূর্ণ করবে। তারা নিজেদের ঘরের শূন্য শস্যাগারের দিকে তাকাবেও না। এটি হবে শূন্য কলসির দিকে না তাকিয়ে পূর্ণ কলসিকে আরও পূর্ণ করার মতো। এটি অষ্টম স্বপ্নের ফল।


9. Gacchante gacchante kāle rājāno adhammikā bhavissanti, chandādivasena agatiṃ gacchantā rajjaṃ kāressanti, dhammena vinicchayaṃ nāma na dassanti lañjavittakā bhavissanti dhanalolā, raṭṭhavāsikesu tesaṃ khantimettānuddayā nāma na bhavissanti, kakkhaḷā pharusā ucchuyante ucchubhaṇḍikā viya manusse pīḷentā nānappakāraṃ baliṃ uppādetvā dhanaṃ gaṇhissanti. Manussā balipīḷitā kiñci dātuṃ asakkontā gāmanigamādayo chaḍḍetvā paccantaṃ gantvā vāsaṃ kappessanti. Majjhimajanapado suñño bhavissati, paccanto ghanavāso seyyathāpi pokkharaṇiyā majjhe udakaṃ āvilaṃ pariyante vippasannaṃ. Ayaṃ navamassa vipāko.

৯. কালক্রমে রাজারা অধার্মিক হবেন। তারা পক্ষপাতিত্ব ইত্যাদির বশবর্তী হয়ে অন্যায়ভাবে রাজ্য শাসন করবেন। তারা ধর্ম বা ন্যায়সঙ্গত বিচার করবেন না, তারা হবেন উৎকোচভোগী ও ধনলোভী। দেশবাসীর প্রতি তাদের কোনো ক্ষমা, মৈত্রী বা অনুকম্পা থাকবে না। তারা হবেন কঠোর ও নিষ্ঠুর। আখ মাড়াইয়ের কলে আখ পিষে ফেলার মতো তারা মানুষকে পীড়ন করে নানা প্রকার কর ধার্য করে ধন আদায় করবেন। করের ভারে পীড়িত মানুষ কোনো কিছু দিতে অসমর্থ হয়ে গ্রাম ও নগর ইত্যাদি পরিত্যাগ করে সীমান্ত অঞ্চলে গিয়ে বসবাস শুরু করবে। মধ্যদেশ জনশূন্য হয়ে পড়বে এবং সীমান্ত অঞ্চল ঘনবসতিপূর্ণ হবে; যেমন পুষ্করিণীর মাঝখানের জল ঘোলাটে এবং চারপাশের জল অত্যন্ত স্বচ্ছ থাকে। এটি নবম স্বপ্নের ফল।


10. Gacchante gacchante kāle rājāno adhammikā bhavissanti, tesu adhammikesu rājayuttāpi brāhmaṇagahapatikāpi negamajānapadāpīti samaṇabrāhmaṇe [Pg.67] upādāya sabbe manussā adhammikā bhavissanti. Tato tesaṃ ārakkhadevatā, balipaṭiggāhikadevatā, rukkhadevatā, ākāsaṭṭhadevatāti evaṃ devatāpi adhammikā bhavissanti. Adhammikarājūnaṃ rajje vātā visamā kharā vāyissanti, te ākāsaṭṭhakavimānāni kampessanti. Tesu kampitesu devatā kupitā devaṃ vassituṃ na dassanti. Vassamānopi sakalaraṭṭhe ekappahāreneva na vassissati, vassamānopi sabbattha kasikammassa vā vappakammassa vā upakāro hutvā na vassissati. Yathā ca raṭṭhe, evaṃ janapadepi gāmepi ekataḷākasarepi ekappahārena na vassissati, taḷākassa uparibhāge vassanto heṭṭhābhāge na vassissati, heṭṭhā vassanto upari na vassissati. Ekasmiṃ bhāge sassaṃ ativassena nassissati, ekasmiṃ avassanena milāyissati, ekasmiṃ sammā vassamāno sampādessati. Evaṃ ekassa rañño rajje vuttasassā vipāko. Tippakārā bhavissanti ekakumbhiyā odano viya. Ayaṃ dasamassa vipāko.

১০. কালক্রমে রাজারা অধার্মিক হবেন। তারা অধার্মিক হলে রাজকর্মচারী, ব্রাহ্মণ, গৃহপতি, নগরবাসী ও গ্রামবাসীরা এবং শ্রমণ-ব্রাহ্মণসহ সমস্ত মানুষই অধার্মিক হয়ে পড়বে। তখন তাদের রক্ষক দেবতা, পূজা গ্রহণকারী দেবতা, বৃক্ষ দেবতা ও আকাশচারী দেবতা—এভাবে দেবতারাও অধার্মিক হয়ে যাবেন। অধার্মিক রাজাদের রাজ্যে অসম ও তীব্র বাতাস প্রবাহিত হবে, যা আকাশচারী বিমানগুলোকে কাঁপিয়ে দেবে। chimneys কেঁপে উঠলে দেবতারা ক্রুদ্ধ হয়ে বৃষ্টি হতে দেবেন না। বৃষ্টি হলেও তা সমগ্র রাষ্ট্রে একসাথে বর্ষিত হবে না। বৃষ্টি হলেও তা সর্বত্র কৃষিকাজ বা বীজ বপনের উপযোগী হয়ে বর্ষিত হবে না। যেমন রাষ্ট্রে, তেমনই জনপদে, গ্রামে এবং একটি জলাশয়েও একসাথে বৃষ্টি হবে না। জলাশয়ের উপরিভাগে বৃষ্টি হলে নিম্নভাগে হবে না, নিম্নভাগে হলে উপরিভাগে হবে না। এক অংশে অতিবৃষ্টির কারণে শস্য নষ্ট হবে, অন্য অংশে অনাবৃষ্টির কারণে শস্য শুকিয়ে যাবে এবং আরেক অংশে সম্যক বৃষ্টিপাতের কারণে শস্য ভালো হবে। এভাবে একই রাজার রাজ্যে রোপণ করা শস্যের পরিণতি এক পাত্রে রান্না করা ভাতের মতো তিন প্রকার হবে। এটি দশম স্বপ্নের ফল।


11. Gacchante gacchanteyeva kāle sāsane parihāyante paccayalolā alajjikā bahū bhikkhū bhavissanti. Te bhagavatā paccayaloluppaṃ nimmathetvā kathitadhammadesanaṃ cīvarādicatupaccayahetu paresaṃ desessanti. Paccayehi mucchitvā nittharaṇapakkhe ṭhitā nibbānābhimukhaṃ katvā desetuṃ na sakkhissanti. Kevalaṃ ‘‘padabyañjanasampattiñceva madhurasaddañca sutvā mahagghāni cīvarādīni dassanti’’iccevaṃ desessanti. Apare antaravīthicatukkarājadvārādīsu nisīditvā kahāpaṇaaḍḍhakahāpaṇapādamāsakarūpādīnipi nissāya desessanti. Iti bhagavatā nibbānagghanakaṃ katvā desitaṃ dhammaṃ catupaccayatthāya ceva kahāpaṇādiatthāya ca vikkiṇitvā desentā satasahassagghanakaṃ candanasāraṃ pūtitakkena vikkiṇantā viya bhavissanti. Ayaṃ ekādasamassa vipāko.

১১. কালক্রমে শাসনের অবনতি ঘটলে প্রত্যয়লোভী ও নির্লজ্জ বহু ভিক্ষুর আবির্ভাব হবে। ভগবান বুদ্ধ যে ধর্মদেশনা প্রত্যয়লোভ দমন করার জন্য প্রচার করেছিলেন, তারা সেই ধর্মদেশনা চীবর আদি চার প্রত্যয়ের উদ্দেশ্যে অন্যদের কাছে প্রচার করবে। প্রত্যয়ের প্রতি মোহাচ্ছন্ন হয়ে তারা মুক্তির পক্ষে থেকে নির্বাণমুখী করে ধর্মদেশনা করতে পারবে না। তারা কেবল এই ভেবে দেশনা করবে যে—'পদ ও ব্যঞ্জনের পারিপাট্য এবং মধুর কণ্ঠস্বর শুনে মানুষ মূল্যবান চীবর ইত্যাদি দান করবে।' অন্যেরা গলির ভেতর, চৌরাস্তায়, রাজদ্বারে ইত্যাদি স্থানে বসে কাহাপণ, অর্ধ-কাহাপণ, পাদ বা মাসক রূপা ইত্যাদির বিনিময়েও ধর্মদেশনা করবে। এভাবে ভগবান বুদ্ধ কর্তৃক নির্বাণরূপ অমূল্য সম্পদ লাভের জন্য প্রচারিত ধর্মকে চার প্রত্যয় এবং কাহাপণ ইত্যাদির জন্য বিক্রি করে দেশনা করা হবে লক্ষ মুদ্রা মূল্যের চন্দনসার পচা ঘোলের বিনিময়ে বিক্রি করার মতো। এটি একাদশ স্বপ্নের ফল।


12. Adhammikarājakāle loke viparivattanteyeva rājāno jātisampannānaṃ kulaputtānaṃ yasaṃ na dassanti, akulīnānaññeva dassanti. Te issarā bhavissanti, itarā daliddā. Rājasammukhepi rājadvārepi amaccasammukhepi vinicchayaṭṭhānepi tucchalābusadisānaṃ akulīnānaṃyeva kathā osīditvā ṭhitā viya niccalā suppatiṭṭhitā bhavissati. Saṅghasannipātepi saṅghakammagaṇakammaṭṭhānesu [Pg.68] ceva pattacīvarapariveṇādivinicchayaṭṭhānesu ca dussīlānaṃ pāpapuggalānaṃyeva kathā niyyānikā bhavissati, na lajjibhikkhūnanti evaṃ sabbatthāpi tucchalābūnaṃ sīdanakālo viya bhavissati. Ayaṃ dvādasamassa vipāko.

১২. অধার্মিক রাজাদের আমলে জগতের বিপর্যয় ঘটলে রাজারা সৎকুলজাত কুলপুত্রদের মর্যাদা দেবেন না, কেবল অকুলীনদেরই মর্যাদা দেবেন। তারা প্রভাবশালী হবে এবং অন্যরা দরিদ্র হবে। রাজার সম্মুখে, রাজদ্বারে, অমাত্যদের সম্মুখে এবং বিচারালয়েও শূন্য লাউয়ের মতো অকুলীনদের কথাই ডুবে যাওয়ার পরিবর্তে অটল ও সুপ্রতিষ্ঠিত থাকবে। সঙ্ঘের সমাবেশে, সঙ্ঘকর্ম ও গণকর্মের স্থানে এবং পাত্র, চীবর ও বিহার ইত্যাদির বিচারালয়েও দুঃশীল ও পাপী ব্যক্তিদের কথাই গ্রহণযোগ্য হবে, লজ্জাশীল ভিক্ষুদের কথা নয়। এভাবে সর্বত্রই শূন্য লাউয়ের ডুবে যাওয়ার মতো কাল উপস্থিত হবে। এটি দ্বাদশ স্বপ্নের ফল।


13. Tādiseyeva kāle adhammikarājāno akulīnānaṃ yasaṃ dassanti. Te issarā bhavissanti, kulīnā duggatā. Tesu na keci gāravaṃ karissanti, itaresuyeva karissanti. Rājasammukhe vā amaccasammukhe vā vinicchayaṭṭhāne vā vinicchayakusalānaṃ ghanasilāsadisānaṃ kulaputtānaṃ kathā na ogāhitvā patiṭṭhahissati. Tesu kathentesu ‘‘kiṃ ime kathentī’’ti itare parihāsameva karissanti. Bhikkhusannipātepi vuttappakāresu ṭhānesu neva pesale bhikkhū garukātabbe maññissanti, nāpi nesaṃ kathā pariyogāhitvā patiṭṭhahissati, silānaṃ plavanakālo viya bhavissati. Ayaṃ terasamassa vipāko.

১৩. সেই সময়েই অধার্মিক রাজারা অকুলীনদের মর্যাদা দেবেন। তারা প্রভাবশালী হবে এবং কুলীনরা দুর্দশাগ্রস্ত হবে। তাদের প্রতি কেউ গৌরব বা শ্রদ্ধা প্রদর্শন করবে না, কেবল অন্যদের প্রতিই করবে। রাজার সম্মুখে, অমাত্যদের সম্মুখে অথবা বিচারালয়ে বিচারকার্যে দক্ষ ও নিরেট পাথরের মতো কুলপুত্রদের কথা গ্রাহ্য হবে না বা প্রতিষ্ঠিত হবে না। তারা কথা বললে অন্যরা 'এরা কী বলছে?' এই বলে উপহাসই করবে। ভিক্ষু সমাবেশেও উল্লিখিত স্থানগুলোতে শীলবান ভিক্ষুদের শ্রদ্ধেয় মনে করা হবে না এবং তাদের কথাও গ্রাহ্য বা প্রতিষ্ঠিত হবে না। এটি হবে পাথরের ভেসে ওঠার মতো কাল। এটি ত্রয়োদশ স্বপ্নের ফল।


14. Loke parihāyanteyeva manussā tibbarāgādijātikā kilesānuvattakā hutvā taruṇānaṃ attano bhariyānaṃ vase vattissanti. Gehe dāsakammakārādayopi gomahiṃsādayopi hiraññasuvaṇṇampi sabbaṃ tāsaṃyeva āyattaṃ bhavissati. ‘‘Asukaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ vā paricchadādijātaṃ vā kaha’’nti vutte ‘‘yattha vā tattha vā hotu, kiṃ tuyhiminā byāpārena, tvaṃ mayhaṃ ghare santaṃ vā asantaṃ vā jānitukāmo jāto’’ti vatvā nānappakārehi akkositvā mukhasattīhi koṭṭetvā dāsaceṭake viya vase katvā attano issariyaṃ pavattessanti. Evaṃ madhukapupphappamāṇānaṃ maṇḍūkīnaṃ āsivise kaṇhasappe gilanakālo viya bhavissati. Ayaṃ cuddasamassa vipāko.

১৪. জগতের অবনতি ঘটলে মানুষ তীব্র আসক্তি ইত্যাদিতে আচ্ছন্ন হয়ে এবং ক্লেশের অনুগামী হয়ে নিজেদের তরুণী স্ত্রীদের বশীভূত হবে। ঘরের দাস-দাসী, কর্মকার ইত্যাদি এবং গরু-মহিষ ইত্যাদি, এমনকি সোনা-রূপা—সবকিছুই তাদের নিয়ন্ত্রণে থাকবে। 'অমুক সোনা-রূপা বা পরিধেয় বস্ত্রাদি কোথায়?'—এ কথা জিজ্ঞেস করলে তারা বলবে, 'যেখানেই থাকুক না কেন, তোমার এ নিয়ে কী মাথাব্যথা? তুমি কি আমার ঘরে কী আছে আর কী নেই তা জানতে চেয়েছ?'—এই বলে নানাভাবে গালিগালাজ করবে এবং মুখেরূপী অস্ত্র দিয়ে আঘাত করে দাস-চাকরের মতো বশীভূত করে নিজেদের আধিপত্য বিস্তার করবে। এভাবে মহুয়া ফুলের মতো ছোট ছোট ব্যাঙ কর্তৃক বিষধর কৃষ্ণসর্পকে গিলে ফেলার মতো কাল উপস্থিত হবে। এটি চতুর্দশ স্বপ্নের ফল।


15. Dubbalarājakāle pana rājāno hatthisippādīsu akusalā yuddhesu avisāradā bhavissanti. Te attano rājādhipaccaṃ āsaṅkamānā samānajātikānaṃ kulaputtānaṃ issariyaṃ adatvā attano pādamūlikanahāpanakappakādīnaṃ dassanti. Jātigottasampannā kulaputtā rājakule patiṭṭhaṃ alabhamānā jīvikaṃ kappetuṃ asamatthā hutvā issariye ṭhite jātigottahīne akulīne upaṭṭhahantā vicarissanti, suvaṇṇarājahaṃsehi kākassa parivāritakālo viya bhavissati. Ayaṃ pannarasamassa vipāko.

১৫. দুর্বল রাজাদের রাজত্বকালে রাজারা হস্তীবিদ্যা ইত্যাদিতে অদক্ষ এবং যুদ্ধে অপটু হবেন। তারা নিজেদের রাজকীয় আধিপত্যের বিষয়ে সন্দিহান হয়ে সমজাতীয় কুলপুত্রদের ঐশ্বর্য না দিয়ে নিজেদের পদসেবক, নাপিত ও ক্ষৌরকার প্রভৃতিকে তা প্রদান করবেন। জাতি ও গোত্রসম্পন্ন কুলপুত্ররা রাজকূলে আশ্রয় না পেয়ে জীবিকা নির্বাহ করতে অসমর্থ হবেন এবং ঐশ্বর্যে অধিষ্ঠিত জাতিগোত্রহীন ও অকুলীনদের সেবা করে বিচরণ করবেন; এটি হবে সুবর্ণ রাজহংসদের দ্বারা কাক পরিবেষ্টিত হওয়ার সময়ের মতো। এটি পঞ্চদশ স্বপ্নের ফল।


16. Adhammikarājakāleyeva [Pg.69] ca akulīnāva rājavallabhā issarā bhavissanti, kulīnā apaññātā duggatā. Te rājānaṃ attano kathaṃ gāhāpetvā vinicchayaṭṭhānādīsu balavanto hutvā dubbalānaṃ paveṇiāgatāni khettavatthādīni ‘‘amhākaṃ santakānī’’ti abhiyuñjitvā te ‘‘na tumhākaṃ, amhāka’’nti āgantvā vinicchayaṭṭhānādīsu vivadante vettalatādīhi paharāpetvā gīvāyaṃ gahetvā apakaḍḍhāpetvā ‘‘attano pamāṇaṃ na jānātha, amhehi saddhiṃ vivadatha, idāni vo paharāpetvā rañño kathetvā hatthapādacchedādīni kāressāmā’’ti santajjessanti. Te tesaṃ bhayena attano santakāni vatthūni ‘‘tumhākaṃyeva tāni, gaṇhathā’’ti niyyātetvā attano gehāni pavisitvā bhītā nipajjissanti. Pāpabhikkhūpi pesale bhikkhū yathāruci viheṭhessanti. Pesalā bhikkhū paṭisaraṇaṃ alabhamānā araññaṃ pavisitvā gahanaṭṭhānesu nilīyissanti. Evaṃ hīnajaccehi ceva pāpabhikkhūhi ca upaddutānaṃ jātimantakulaputtānañceva pesalabhikkhūnañca eḷakānaṃ bhayena tasavakānaṃ palāyanakālo viya bhavissati. Ayaṃ soḷasamassa vipāko. Evaṃ tassa tassa anatthassa pubbanimittabhūte soḷasa mahāsupine passi. Tena vuttaṃ ‘‘kosalarājā viya soḷasa supine’’ti. Ettha ca pubbanimittato attano atthānatthanimittaṃ supinaṃ passanto attano kammānubhāvena passati. Kosalarājā viya lokassa atthānatthanimittaṃ supinaṃ passanto pana sabbasattasādhāraṇakammānubhāvena passatīti veditabbaṃ.

১৬. অধার্মিক রাজাদের রাজত্বকালেই অকুলীনরাই রাজাদের প্রিয়পাত্র ও ঐশ্বর্যশালী হবে, আর কুলীনরা হবে অপরিচিত ও দুর্গত। তারা রাজাকে নিজেদের কথা বিশ্বাস করিয়ে বিচারালয় প্রভৃতি স্থানে শক্তিশালী হয়ে দুর্বলদের বংশানুক্রমিক জমিজমা প্রভৃতিকে 'আমাদের নিজস্ব সম্পত্তি' বলে দাবি করবে। তারা যখন 'এটি তোমাদের নয়, আমাদের' বলে বিচারালয় প্রভৃতি স্থানে বিবাদ করতে আসবে, তখন তাদের বেত্রাঘাত করিয়ে, ঘাড় ধরে টেনে বের করে দিয়ে এই বলে ভয় দেখাবে—'তোমরা নিজেদের সীমা জানো না, আমাদের সাথে বিবাদ করছ! এখন তোমাদের মার খাইয়ে রাজার কাছে বলে হাত-পা কাটিয়ে দেব।' তারা তাদের ভয়ে নিজেদের সম্পত্তি 'এগুলো তোমাদেরই, তোমরা নাও' বলে সমর্পণ করে নিজেদের ঘরে প্রবেশ করে ভীত হয়ে শুয়ে থাকবে। পাপী ভিক্ষুরাও শীলবান ভিক্ষুদের ইচ্ছামতো উত্যক্ত করবে। শীলবান ভিক্ষুরা কোনো আশ্রয় না পেয়ে অরণ্যে প্রবেশ করে গহন স্থানে লুকিয়ে থাকবেন। এভাবে হীনজাতীয়দের দ্বারা এবং পাপী ভিক্ষুদের দ্বারা উৎপীড়িত উচ্চবংশীয় কুলপুত্রদের এবং শীলবান ভিক্ষুদের অবস্থা হবে নেকড়ের ভয়ে ভেড়াদের পালিয়ে যাওয়ার সময়ের মতো। এটি ষোড়শ স্বপ্নের ফল। এভাবে তিনি সেই সেই অনর্থের পূর্বলক্ষণস্বরূপ ষোড়শ মহাস্বপ্ন দেখেছিলেন। তাই বলা হয়েছে—'কোশলরাজের মতো ষোড়শ স্বপ্ন'। এখানে পূর্বলক্ষণ থেকে নিজের হিত-অহিতের লক্ষণস্বরূপ স্বপ্ন যে দেখে, সে নিজের কর্মের প্রভাবে দেখে। কিন্তু কোশলরাজের মতো জগতের হিত-অহিতের লক্ষণস্বরূপ স্বপ্ন যে দেখে, সে সর্বসত্ত্বের সাধারণ কর্মের প্রভাবে দেখে—এটি জানা উচিত।


Kuddhā hi devatāti mahānāgavihāre mahātherassa kuddhā devatā viya. Rohaṇe kira mahānāgavihāre mahāthero bhikkhusaṅghaṃ anapaloketvāva ekaṃ nāgarukkhaṃ chindāpesi. Rukkhe adhivatthā devatā therassa kuddhā paṭhamameva naṃ saccasupinena palobhetvā pacchā ‘‘ito te sattadivasamatthake upaṭṭhāko rājā marissatī’’ti supine ārocesi. Thero taṃ kathaṃ āharitvā rājorodhānaṃ ācikkhi. Tā ekappahāreneva mahāviravaṃ viraviṃsu. Rājā ‘‘kiṃ eta’’nti pucchi. Tā ‘‘evaṃ therena vutta’’nti ārocayiṃsu. Rājā divasaṃ gaṇāpetvā sattāhe vītivatte therassa hatthapāde chindāpesi. Ekantaṃ saccameva hotīti phalassa saccabhāvato vuttaṃ, dassanaṃ [Pg.70] pana vipallatthameva. Teneva pahīnavipallāsā pubbanimittabhūtampi supinaṃ na passanti. Dvīhi tīhipi kāraṇehi kadāci supinaṃ passatīti āha ‘‘saṃsaggabhedato’’ti. ‘‘Asekhā na passanti pahīnavipallāsattā’’ti vacanato catunnampi kāraṇānaṃ vipallāsā eva mūlakāraṇanti daṭṭhabbaṃ.

'দেবতারা ক্রুদ্ধ হন'—যেমন মহানাগ বিহারের মহাস্থবিরের প্রতি দেবতারা ক্রুদ্ধ হয়েছিলেন। কথিত আছে, রোহণের মহানাগ বিহারে মহাস্থবির ভিক্ষুসংঘের অনুমতি না নিয়েই একটি নাগবৃক্ষ কাটিয়েছিলেন। বৃক্ষে অধিষ্ঠিত দেবতা স্থবিরের প্রতি ক্রুদ্ধ হয়ে প্রথমে তাকে সত্য স্বপ্নের দ্বারা প্রলুব্ধ করে পরে স্বপ্নে জানালেন, 'আজ থেকে সাত দিন পর আপনার উপাসক রাজা মারা যাবেন।' স্থবির সেই কথাটি নিয়ে রাজ অন্তঃপুরে জানালেন। তারা একযোগে উচ্চস্বরে ক্রন্দন করতে লাগল। রাজা জিজ্ঞেস করলেন, 'এটি কী?' তারা জানাল, 'স্থবির এভাবে বলেছেন।' রাজা দিন গণনা করিয়ে সাত দিন অতিবাহিত হলে স্থবিরের হাত-পা কাটিয়ে দিলেন। 'একান্তই সত্য হয়'—এটি ফলের সত্যতার কারণে বলা হয়েছে, কিন্তু দর্শনটি ছিল বিপর্যস্তই। এই কারণেই যাদের বিপর্যয় দূর হয়েছে, তারা পূর্বলক্ষণস্বরূপ স্বপ্নও দেখেন না। দুই বা তিনটি কারণেও কখনো কখনো স্বপ্ন দেখে—তাই বলা হয়েছে 'সংসর্গভেদ থেকে'। 'অশেখগণ বিপর্যয় দূর হওয়ার কারণে স্বপ্ন দেখেন না'—এই বচন থেকে জানা যায় যে, চার প্রকার কারণেরই মূল কারণ হলো বিপর্যয়।


Tanti supinakāle pavattaṃ bhavaṅgacittaṃ. Rūpanimittādiārammaṇanti kammakammanimittagatinimittato aññaṃ rūpanimittādiārammaṇaṃ na hoti. Īdisānīti paccakkhato anubhūtapubbaparikappitarūpādiārammaṇāni ceva rāgādisampayuttāni ca. Sabbohārikacittenāti pakaticittena.

'তা' বলতে স্বপ্নকালে প্রবর্তিত ভবঙ্গচিত্ত। 'রূপনিমিত্তাদি আলম্বন' বলতে কর্ম, কর্মনিমিত্ত ও গতিনিমিত্ত ছাড়া অন্য কোনো রূপনিমিত্তাদি আলম্বন হয় না। 'এইরূপ' বলতে প্রত্যক্ষভাবে পূর্বে অনুভূত ও পরিকল্পিত রূপাদি আলম্বনসমূহ এবং রাগাদির সাথে সম্প্রযুক্ত চিত্ত। 'ব্যবহারিক চিত্তের দ্বারা' বলতে স্বাভাবিক চিত্তের দ্বারা।


Dvīhi antehi muttoti kusalākusalasaṅkhātehi dvīhi antehi mutto. Āvajjanatadārammaṇakkhaṇeti idaṃ yāva tadārammaṇuppatti, tāva pavattacittavāraṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Supineneva diṭṭhaṃ viya me, sutaṃ viya meti kathanakāle pana abyākatoyeva āvajjanamattasseva uppajjanato’’ti vadanti. Evaṃ vadantehi pañcadvāre dutiyamoghavāre viya manodvārepi āvajjanaṃ dvattikkhattuṃ uppajjitvā javanaṭṭhāne ṭhatvā bhavaṅgaṃ otaratīti adhippetanti daṭṭhabbaṃ ekacittakkhaṇikassa āvajjanassa uppattiyaṃ ‘‘diṭṭhaṃ viya me, sutaṃ viya me’’ti kappanāya asambhavato. Ettha ca ‘‘supinantepi tadārammaṇavacanato paccuppannavasena atītavasena vā sabhāvadhammā supinante ārammaṇaṃ hontī’’ti vadanti. ‘‘Yadipi supinante vibhūtaṃ hutvā upaṭṭhite rūpādivatthumhi tadārammaṇaṃ vuttaṃ, tathāpi supinante upaṭṭhitanimittassa parikappavasena gahetabbatāya dubbalabhāvato dubbalavatthukattāti vutta’’nti vadanti. Keci pana ‘‘karajakāyassa nirussāhasantabhāvappattito tannissitahadayavatthu na suppasannaṃ hoti, tato tannissitāpi cittappavatti na suppasannā asuppasannavaṭṭinissitadīpappabhā viya, tasmā dubbalavatthukattāti ettha dubbalahadayavatthukattā’’ti atthaṃ vadanti. Vīmaṃsitvā yuttataraṃ gahetabbaṃ.

'দুই প্রান্ত থেকে মুক্ত' বলতে কুশল ও অকুশল নামক দুই প্রান্ত থেকে মুক্ত। 'আবর্তন ও তদারম্বণ ক্ষণে'—এটি তদারম্বণের উৎপত্তি পর্যন্ত প্রবর্তিত চিত্তবারকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে। 'স্বপ্নেই যেন আমার দেখা হয়েছে, যেন আমার শোনা হয়েছে—এরূপ বলার সময় কেবল অব্যাকৃত আবর্তনমাত্রেরই উৎপত্তি হয়'—এরূপ তারা বলেন। যারা এরূপ বলেন, তাদের মতে পঞ্চদ্বারে দ্বিতীয় মোঘবারের মতো মনোদারেও আবর্তন দুই-তিনবার উৎপন্ন হয়ে জবনস্থানে অবস্থান করে ভবঙ্গে অবতীর্ণ হয়—এটিই অভিপ্রেত বলে মনে করতে হবে, কারণ একচিত্তক্ষণিক আবর্তনের উৎপত্তিতে 'আমার দেখার মতো, আমার শোনার মতো' কল্পনা করা অসম্ভব। আর এখানে 'স্বপ্নান্তেও তদারম্বণ বচনের কারণে বর্তমানরূপে বা অতীতরূপে স্বভাবধর্মসমূহ স্বপ্নান্তে আলম্বন হয়'—এরূপ তারা বলেন। 'যদিও স্বপ্নান্তে স্পষ্ট হয়ে উপস্থিত রূপাদি বস্তুতে তদারম্বণ বলা হয়েছে, তবুও স্বপ্নান্তে উপস্থিত নিমিত্তের কল্পনাবশত গ্রহণীয় হওয়ার কারণে দুর্বল ভাব হেতু একে দুর্বলবস্তুক বলা হয়েছে'—এরূপ তারা বলেন। কেউ কেউ আবার বলেন, 'ভৌতদেহের নিরুৎসাহ ও শান্ত ভাব প্রাপ্তির কারণে তদাশ্রিত হৃদয়বস্তু সুপ্রসন্ন হয় না, ফলে তদাশ্রিত চিত্তপ্রবৃত্তিও সুপ্রসন্ন হয় না, যেমন মলিন সলতে আশ্রিত প্রদীপের আলো; তাই দুর্বলবস্তুক বলতে এখানে দুর্বল হৃদয়বস্তুক বোঝায়।' বিচার-বিশ্লেষণ করে যেটি অধিক যুক্তিযুক্ত, সেটিই গ্রহণ করা উচিত।


Supinantacetanāti manodvārikajavanavasena pavattā supinantacetanā. Supinañhi passanto manodvārikeneva javanena passati, na pañcadvārikena. Paṭibujjhanto ca manodvārikeneva paṭibujjhati, na pañcadvārikena. Niddāyantassa hi mahāvaṭṭiṃ jāletvā dīpe cakkhusamīpaṃ upanīte paṭhamaṃ cakkhudvārikaṃ āvajjanaṃ bhavaṅgaṃ na āvaṭṭeti, manodvārikameva āvaṭṭeti. Atha javanaṃ javitvā bhavaṅgaṃ otarati. Dutiyavāre cakkhudvārikaāvajjanaṃ bhavaṅgaṃ āvaṭṭeti[Pg.71], tato cakkhuviññāṇādīni javanapariyosānāni pavattanti, tadanantaraṃ bhavaṅgaṃ pavattati. Tatiyavāre manodvārikaāvajjanena bhavaṅge āvaṭṭite manodvārikajavanaṃ javati. Tena cittena ‘‘kiṃ ayaṃ imasmiṃ ṭhāne āloko’’ti jānāti. Tathā niddāyantassa kaṇṇasamīpe tūriyesu paggahitesu, ghānasamīpe sugandhesu vā duggandhesu vā pupphesu upanītesu, mukhe sappimhi vā phāṇite vā pakkhitte, piṭṭhiyaṃ pāṇinā pahāre dinne paṭhamaṃ sotadvārikādīni āvajjanāni bhavaṅgaṃ na āvaṭṭenti, manodvārikameva āvaṭṭeti, atha javanaṃ javitvā bhavaṅgaṃ otarati. Dutiyavāre sotadvārikādīni āvajjanāni bhavaṅgaṃ āvaṭṭenti, tato sotaghānajivhākāyaviññāṇādīni javanapariyosānāni pavattanti, tadanantaraṃ bhavaṅgaṃ vattati. Tatiyavāre manodvārikaāvajjanena bhavaṅge āvaṭṭite manodvārikajavanaṃ javati, tena cittena ñatvā ‘‘kiṃ ayaṃ imasmiṃ ṭhāne saddo, saṅkhasaddo bherisaddo’’ti vā ‘‘kiṃ ayaṃ imasmiṃ ṭhāne gandho, mūlagandho’’ti vā ‘‘kiṃ idaṃ mayhaṃ mukhaṃ pakkhittaṃ, sappīti vā phāṇita’’nti vā ‘‘kenamhi piṭṭhiyaṃ pahaṭo, atibaddho me pahāro’’ti vā vattā hoti. Evaṃ manodvārikajavaneneva paṭibujjhati, na pañcadvārikena. Supinampi teneva passati, na pañcadvārikena. Sesamettha suviññeyyameva.

'স্বপ্নান্ত চেতনা' বলতে মনোদবারিক জবনবশত প্রবর্তিত স্বপ্নান্ত চেতনা। স্বপ্ন দেখার সময় মানুষ মনোদবারিক জবনের দ্বারাই দেখে, পঞ্চদবারিক দ্বারা নয়। জাগ্রত হওয়ার সময়ও মনোদবারিক দ্বারাই জাগ্রত হয়, পঞ্চদবারিক দ্বারা নয়। নিদ্রিত ব্যক্তির চোখের কাছে বড় সলতে জ্বালিয়ে প্রদীপ নিয়ে এলে প্রথমে চক্ষুদ্বারিক আবর্তন ভবঙ্গকে আবর্তিত করে না, মনোদবারিকই আবর্তিত করে। তারপর জবন জবিত হয়ে ভবঙ্গে অবতীর্ণ হয়। দ্বিতীয়বারে চক্ষুদ্বারিক আবর্তন ভবঙ্গকে আবর্তিত করে, তারপর চক্ষুবিজ্ঞান প্রভৃতি জবন পর্যন্ত প্রবর্তিত হয়, তার অব্যাবহিত পরে ভবঙ্গ প্রবর্তিত হয়। তৃতীয়বারে মনোদবারিক আবর্তনের দ্বারা ভবঙ্গ আবর্তিত হলে মনোদবারিক জবন জবিত হয়। সেই চিত্তের দ্বারা সে জানতে পারে—'এই স্থানে এই আলোটি কী?' একইভাবে নিদ্রিত ব্যক্তির কানের কাছে বাদ্যযন্ত্র বাজালে, নাকের কাছে সুগন্ধি বা দুর্গন্ধযুক্ত ফুল আনলে, মুখে ঘি বা গুড় দিলে, পিঠে হাত দিয়ে আঘাত করলে প্রথমে শ্রোত্রদ্বারিক প্রভৃতি আবর্তনসমূহ ভবঙ্গকে আবর্তিত করে না, মনোদবারিকই আবর্তিত করে, তারপর জবন জবিত হয়ে ভবঙ্গে অবতীর্ণ হয়। দ্বিতীয়বারে শ্রোত্রদ্বারিক প্রভৃতি আবর্তনসমূহ ভবঙ্গকে আবর্তিত করে, তারপর শ্রোত্র, ঘ্রাণ, জিহ্বা ও কায়বিজ্ঞান প্রভৃতি জবন পর্যন্ত প্রবর্তিত হয়, তার অব্যাবহিত পরে ভবঙ্গ প্রবর্তিত হয়। তৃতীয়বারে মনোদবারিক আবর্তনের দ্বারা ভবঙ্গ আবর্তিত হলে মনোদবারিক জবন জবিত হয়, সেই চিত্তের দ্বারা জেনে সে বলে—'এই স্থানে এই শব্দ বা শঙ্খধ্বনি বা ভেরীধ্বনি কী?' অথবা 'এই স্থানে এই গন্ধ বা মূলের গন্ধ কী?' অথবা 'আমার মুখে কী দেওয়া হয়েছে, ঘি নাকি গুড়?' অথবা 'কে আমার পিঠে আঘাত করল, আমার আঘাতটি খুব জোরে লেগেছে।' এভাবে মনোদবারিক জবনের দ্বারাই জাগ্রত হয়, পঞ্চদবারিক দ্বারা নয়। স্বপ্নও সেটির দ্বারাই দেখে, পঞ্চদবারিক দ্বারা নয়। এখানে অবশিষ্ট অংশ সহজেই বোধগম্য।


Mahāsupinasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

মহাস্বপ্নসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


7. Vassasuttavaṇṇanā

৭. বর্ষাসূত্রের বর্ণনা


197. Sattame utusamuṭṭhānanti vassike cattāro māse uppannaṃ. Akālepīti cittavesākhamāsesupi. Vassavalāhakadevaputtānañhi attano ratiyā kīḷitukāmatācitte uppanne akālepi devo vassati. Tatridaṃ vatthu – eko kira vassavalāhakadevaputto vākarakuṭakavāsikhīṇāsavattherassa santikaṃ gantvā vanditvā aṭṭhāsi. Thero ‘‘kosi tva’’nti pucchi. Ahaṃ, bhante, vassavalāhakadevaputtoti. Tumhākaṃ kira cittena devo vassatīti. Āma, bhanteti. Passitukāmā mayanti. Temissatha, bhanteti. Meghasīsaṃ vā gajjitaṃ vā na paññāyati, kathaṃ temissāmāti. Bhante, amhākaṃ cittena devo vassati, tumhe paṇṇasālaṃ pavisathāti. ‘‘Sādhu, devaputtā’’ti pāde dhovitvā paṇṇasālaṃ [Pg.72] pāvisi. Devaputto tasmiṃ pavisanteyeva ekaṃ gītaṃ gāyitvā hatthaṃ ukkhipi, samantā tiyojanaṭṭhānaṃ ekameghaṃ ahosi. Thero addhatinto paṇṇasālaṃ paviṭṭhoti.

১৯৭. সপ্তম সূত্রে 'ঋতুসমুত্থান' বলতে বর্ষাকালের চার মাসে উৎপন্ন। 'অকালেও' বলতে চৈত্র ও বৈশাখ মাসেও। বর্ষা-বলাহক দেবপুত্রদের নিজেদের আনন্দের জন্য ক্রীড়া করার ইচ্ছা চিত্তে উৎপন্ন হলে অকালেও মেঘ বর্ষণ করে। এই বিষয়ে এই কাহিনীটি রয়েছে—কথিত আছে, এক বর্ষা-বলাহক দেবপুত্র বাকরকুটকবাসী ক্ষীণাস্ত্রব স্থবিরের সমীপে গিয়ে বন্দনা করে দাঁড়াল। স্থবির জিজ্ঞেস করলেন, 'তুমি কে?' 'ভন্তে, আমি বর্ষা-বলাহক দেবপুত্র।' 'তোমাদের ইচ্ছানুযায়ী নাকি মেঘ বর্ষণ করে?' 'হ্যাঁ, ভন্তে।' 'আমরা দেখতে চাই।' 'ভন্তে, আপনারা ভিজে যাবেন।' 'মেঘের কোনো চিহ্ন বা গর্জন তো দেখা যাচ্ছে না, কীভাবে ভিজব?' 'ভন্তে, আমাদের ইচ্ছানুযায়ী মেঘ বর্ষণ করে, আপনারা পর্ণশালায় প্রবেশ করুন।' 'সাধু, দেবপুত্র' বলে পা ধুয়ে তিনি পর্ণশালায় প্রবেশ করলেন। দেবপুত্র তাঁর প্রবেশ করার সময়ই একটি গীত গেয়ে হাত তুলল, চারদিকে তিন যোজন স্থান জুড়ে একটি মেঘের সৃষ্টি হলো। স্থবির না ভিজেই পর্ণশালায় প্রবেশ করলেন।


Vassasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

বর্ষাসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


8-9. Vācāsuttādivaṇṇanā

৮-৯. বাচাসূত্র ইত্যাদির বর্ণনা


198-9. Aṭṭhame aṅgehīti kāraṇehi. Aṅgīyanti hetubhāvena ñāyantīti aṅgāni, kāraṇāni. Kāraṇatthe ca aṅga-saddo. Pañcahīti hetumhi nissakkavacanaṃ. Samannāgatāti samanuāgatā pavattā yuttā ca. Vācāti samullapana-vācā. Yā ‘‘vācā girā byappatho’’ti (dha. sa. 636) ca, ‘‘nelā kaṇṇasukhā’’ti (dī. ni. 1.9) ca āgacchati. Yā pana ‘‘vācāya ce kataṃ kamma’’nti (dha. sa. aṭṭha. 1 kāyakammadvāra) evaṃ viññatti ca, ‘‘yā catūhi vacīduccaritehi ārati…pe… ayaṃ vuccati sammāvācā’’ti (dha. sa. 299) evaṃ virati ca, ‘‘pharusavācā, bhikkhave, āsevitā bhāvitā bahulīkatā nirayasaṃvattanikā hotī’’ti (a. ni. 8.40) evaṃ cetanā ca vācāti āgatā, na sā idha adhippetā. Kasmā? Abhāsitabbato. ‘‘Subhāsitā hoti, no dubbhāsitā’’ti hi vuttaṃ. Subhāsitāti suṭṭhu bhāsitā. Tenassā atthāvahataṃ dīpeti. Anavajjāti rāgādiavajjarahitā. Imināssa kāraṇasuddhiṃ agatigamanādippavattadosābhāvañca dīpeti. Rāgadosādivimuttañhi yaṃ bhāsato anurodhavivajjanato agatigamanaṃ durasamussitamevāti. Ananuvajjāti anuvādavimuttā. Imināssā sabbākārasampattiṃ dīpeti. Sati hi sabbākārasampattiyaṃ ananuvajjatāti. Viññūnanti paṇḍitānaṃ. Tena nindāpasaṃsāsu bālā appamāṇāti dīpeti.

১৯৮-৯. অষ্টম সূত্রে 'অঙ্গসমূহের দ্বারা' (অঙ্গেহি) বলতে কারণসমূহের দ্বারা বোঝানো হয়েছে। যা হেতুভাবের দ্বারা অঙ্গীভূত বা জ্ঞাত হয়, তা-ই অঙ্গ বা কারণ। কারণ অর্থে 'অঙ্গ' শব্দ ব্যবহৃত হয়। 'পাঁচটি দ্বারা' (পঞ্চহি) বলতে হেতু অর্থে অপাদান বিভক্তি। 'সমন্বাগত' (সমন্নাগতা) বলতে সমনুগত, প্রবৃত্ত এবং যুক্ত। 'বাণী' (বাচা) বলতে কথোপকথনের বাণী। যা “বাণী, গিরা, ব্যপথ” (ধ. স. ৬৩৬) এবং “নির্দোষ, কর্ণসুখকর” (দী. নি. ১.৯) ইত্যাদি রূপে এসেছে। কিন্তু যা “বাণীর দ্বারা যদি কর্ম করা হয়” (ধ. স. অট্ঠ. ১ কায়কর্মদ্বার) এভাবে বিজ্ঞপ্তি (প্রকাশ), এবং “যা চারটি বাচনিক দুশ্চরিত্র থেকে বিরত থাকা...পে... একে সম্যক বাণী বলা হয়” (ধ. স. ২৯৯) এভাবে বিরতি, এবং “হে ভিক্ষুগণ, কর্কশ বাণী সেবিত, ভাবিত ও বহুলীকৃত হলে নরকগামী করায়” (অ. নি. ৮.৪০) এভাবে চেতনাও 'বাণী' হিসেবে এসেছে, তা এখানে অভিপ্রেত নয়। কেন? কারণ তা অভাষিতব্য (বলার অযোগ্য)। যেহেতু বলা হয়েছে— “সুভাষিত হয়, দুর্ভাষিত নয়”। 'সুভাষিত' বলতে সুষ্ঠুভাবে ভাষিত (বলা)। এর দ্বারা তার কল্যাণবহত্ব প্রকাশ পায়। 'অনবদ্য' (অনবজ্জা) বলতে রাগাদি দোষরহিত। এর দ্বারা তার কারণশুদ্ধি এবং অগতিগমন (পক্ষপাতিত্ব) আদি প্রবৃত্ত দোষের অভাব প্রদর্শিত হয়। রাগ-দ্বেষাদি মুক্ত হয়ে যা বলা হয়, তাতে অনুবোধ (অনুকূলতা) বর্জনের কারণে অগতিগমন (পক্ষপাতিত্ব) অত্যন্ত দূরবর্তী হয়। 'অননুবদ্য' (অননুবজ্জা) বলতে নিন্দামুক্ত। এর দ্বারা তার সর্বপ্রকার গুণসম্পত্তি প্রদর্শিত হয়। সর্বপ্রকার গুণসম্পত্তি থাকলেই অননুবদ্যতা (নিন্দাহীনতা) হয়। 'বিজ্ঞগণের' (বিঞ্ঞূনং) বলতে পণ্ডিতগণের। এর দ্বারা নিন্দা ও প্রশংসার ক্ষেত্রে বালরা (মূর্খরা) প্রমাণ নয়— তা প্রদর্শিত হয়েছে।


Imehi khotiādīni tāni aṅgāni paccakkhato dassento taṃ vācaṃ nigameti. Yañca aññe paṭiññādīhi avayavehi, nāmādīhi padehi, liṅgavacanavibhattikālakārakasampattīhi ca samannāgataṃ musāvādādivācampi subhāsitanti maññanti, taṃ paṭisedheti. Avayavādisamannāgatāpi hi tathārūpī [Pg.73] vācā dubbhāsitāva hoti attano ca paresañca anatthāvahattā. Imehi pana pañcahaṅgehi samannāgatā sacepi milakkhubhāsāpariyāpannā ghaṭaceṭikāgītikapariyāpannāpi hoti, tathāpi subhāsitāva lokiyalokuttarahitasukhāvahattā. Tathā hi maggapasse sassaṃ rakkhantiyā sīhaḷaceṭikāya sīhaḷakeneva jātijarāmaraṇayuttaṃ gītikaṃ gāyantiyā saddaṃ sutvā maggaṃ gacchantā saṭṭhimattā vipassakabhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsu.

‘ইমেহি খো’ ইত্যাদি পদের দ্বারা সেই অঙ্গসমূহ প্রত্যক্ষভাবে প্রদর্শন করে সেই বাণীর উপসংহার করছেন। অন্যেরা প্রতিজ্ঞা আদি অবয়ব, নাম আদি পদ এবং লিঙ্গ, বচন, বিভক্তি, কাল ও কারকের সম্পত্তিতে সমন্বিত মৃষাবাদ (মিথ্যাচার) আদি বাণীকেও যে 'সুভাষিত' মনে করে, তা তিনি প্রতিষেধ (খণ্ডন) করছেন। কারণ অবয়বাদি সমন্বিত হলেও সেই রূপ বাণী নিজের এবং অপরের অনর্থকারী হওয়ার কারণে দুর্ভাষিতই হয়। কিন্তু এই পাঁচটি অঙ্গে সমন্বিত বাণী যদি ম্লেচ্ছভাষার অন্তর্গত হয়, এমনকি কলসী বহনকারী দাসীর গানের অন্তর্গতও হয়, তবুও তা লৌকিক ও লোকোত্তর হিত ও সুখ বহন করার কারণে সুভাষিতই। যেমন— পথের পাশে শস্য রক্ষাকারী এক সিংহলী দাসী সিংহলী ভাষাতেই জাতি, জরা ও মরণযুক্ত গীতি গান করছিল, তার শব্দ শুনে পথ দিয়ে গমনকারী প্রায় ষাটজন বিপশ্যক ভিক্ষু অর্হত্ত্ব লাভ করেছিলেন।


Tathā tisso nāma āraddhavipassako bhikkhu padumassarasamīpena gacchanto padumassare padumāni bhañjitvā –

তদ্রূপ তিষ্য নামক এক আরব্ধ-বিপশ্যক ভিক্ষু পদ্মপুকুরের পাশ দিয়ে যাওয়ার সময় পদ্মপুকুরে পদ্ম ছিঁড়ে—


‘‘Pātova phullitakokanadaṃ,Sūriyālokena bhijjiyate;

Evaṃ manussattaṃ gatā sattā,Jarābhivegena maddīyantī’’ti. (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.213;

su. ni. aṭṭha. 2.452 subhāsitasuttavaṇṇanā) –

“প্রাতঃকালে প্রস্ফুটিত লাল পদ্ম যেমন সূর্যের আলোতে বিকশিত হয়; তদ্রূপ মনুষ্যত্ব প্রাপ্ত সত্ত্বগণ জরার বেগে মর্দিত হয়।” (সং. নি. অট্ঠ. ১.১.২১৩; সু. ni. অট্ঠ. ২.৪৫২ সুভাষিতসূত্রবর্ণনা) —


Imaṃ gītiṃ gāyantiyā ceṭikāya sutvā arahattaṃ patto.

এই গীতি গানরত এক দাসীর কণ্ঠ থেকে শুনে তিনি অর্হত্ত্ব লাভ করেছিলেন।


Buddhantarepi aññataro puriso sattahi puttehi saddhiṃ aṭavito āgamma aññatarāya itthiyā musalena taṇḍule koṭṭentiyā –

বুদ্ধ অন্তরালেও এক ব্যক্তি সাত পুত্রের সাথে অরণ্য থেকে এসে, এক নারীকে উদূখল ও মুষল দিয়ে চাল কুটতে দেখে—


‘‘Jarāya parimadditaṃ etaṃ, milātacammanissitaṃ;

Maraṇena bhijjati etaṃ, maccussa ghāsamāmisaṃ.

“জরা দ্বারা পরিমর্দিত এই শরীর, মলিন চর্মের ওপর আশ্রিত; মরণ দ্বারা এটি বিশ্লিষ্ট হয়, এটি মৃত্যুর গ্রাস ও মাংসস্বরূপ।


‘‘Kimīnaṃ ālayaṃ etaṃ, nānākuṇapena pūritaṃ;

Asucibhājanaṃ etaṃ, tadalikkhandhasamaṃ ida’’nti. (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.213;

su. ni. aṭṭha. 2.452 subhāsitasuttavaṇṇanā) –

“এটি কৃমিদের আলয়, নানা শবদেহের দুর্গন্ধযুক্ত উপাদানে পূর্ণ; এটি অশুচির পাত্র, এটি জলবিম্বের সমান।” (সং. নি. অট্ঠ. ১.১.২১৩; সু. নি. অট্ঠ. ২.৪৫২ সুভাষিতসূত্রবর্ণনা) —


Imaṃ gītaṃ sutvā paccavekkhanto saha puttehi paccekabodhiṃ patto. Evaṃ imehi pañcahi aṅgehi samannāgatā vācā sacepi milakkhubhāsāya pariyāpannā ghaṭaceṭikāgītikapariyāpannā vācā hoti, tathāpi subhāsitāti veditabbā. Subhāsitā eva anavajjā ananuvajjā ca viññūnaṃ atthatthikānaṃ kulaputtānaṃ atthappaṭisaraṇānaṃ, no byañjanappaṭisaraṇānanti. Navamaṃ uttānameva.

এই গীতি শুনে প্রত্যবেক্ষণ করতে করতে তিনি পুত্রদের সাথে প্রত্যেকবোধি লাভ করেছিলেন। এভাবে এই পাঁচটি অঙ্গে সমন্বিত বাণী যদি ম্লেচ্ছভাষার অন্তর্গত হয় কিংবা কলসী বহনকারী দাসীর গানের অন্তর্গত বাণীও হয়, তবুও তা সুভাষিত বলেই জানতে হবে। বিজ্ঞ, অর্থকামী, অর্থ-প্রতিশরণ কুলপুত্রদের জন্য তা সুভাষিত, অনবদ্য ও অননুবদ্যই; ব্যঞ্জন-প্রতিশরণদের জন্য নয়। নবম সূত্রটি সহজবোধ্যই।


Vācāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

বাণীসূত্রাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Nissāraṇīyasuttavaṇṇanā

১০. নিস্সারণীয়সূত্রবর্ণনা


200. Dasame [Pg.74] nissarantīti nissaraṇīyāti vattabbe dīghaṃ katvā niddeso. Kattari hesa anīya-saddo yathā ‘‘niyyāniyā’’ti. Tenāha ‘‘nissaṭā’’ti. Kuto pana nissaṭā? Yathāsakaṃ paṭipakkhato. Nijjīvaṭṭhena dhātuyoti āha ‘‘attasuññasabhāvā’’ti. Atthato pana dhammadhātumanoviññāṇadhātuviseso. Tādisassa bhikkhuno kilesavasena kāmesu manasikāro natthīti āha ‘‘vīmaṃsanattha’’nti, ‘‘nekkhammaniyataṃ idāni me cittaṃ, kiṃ nu kho kāmavitakkopi uppajjissatī’’ti vīmaṃsantassāti attho. Pakkhandanaṃ nāma anuppaveso. So pana tattha natthīti āha ‘‘nappavisatī’’ti. Pasīdanaṃ nāma abhiruci. Santiṭṭhanaṃ patiṭṭhānaṃ. Vimuccanaṃ adhimuccananti. Taṃ sabbaṃ paṭikkhipanto vadati ‘‘pasādaṃ nāpajjatī’’tiādi. Evaṃbhūtaṃ panassa cittaṃ tassa kathaṃ tiṭṭhatīti āha ‘‘yathā’’tiādi.

২০০. দশম সূত্রে 'নিঃসৃত হয়' অর্থে 'নিস্সারণীয়া' বলতে দীর্ঘস্বর করে নির্দেশ করা হয়েছে। এখানে 'অনীয়' প্রত্যয়টি কর্তৃবাচ্যে ব্যবহৃত হয়েছে, যেমন 'নিয়্যানীয়া' (নৈর্যাণিক)। তাই বলেছেন— 'নিঃসৃত'। কিন্তু কোথা থেকে নিঃসৃত? নিজ নিজ প্রতিপক্ষ থেকে। নির্জীব অর্থে ধাতুসমূহকে বলেছেন— 'আত্মশূন্য স্বভাব'। অর্থগতভাবে কিন্তু ধর্মধাতু ও মনোবিজ্ঞানধাতুর বিশেষ রূপ। সেই রূপ ভিক্ষুর ক্লেশবশে কামসমূহে মনস্কার থাকে না— তা বোঝাতে বলেছেন 'মীমাংসার জন্য' (বীমংসনত্থং)। অর্থাৎ “এখন আমার চিত্ত নৈষ্ক্রম্যে নিয়ত, এখন কি কামবিতর্কও উৎপন্ন হবে?”— এভাবে মীমাংসা বা পরীক্ষা করার জন্য। 'পকখন্দন' (প্রস্কন্দন) বলতে প্রবেশ করা। কিন্তু তা সেখানে নেই— তা বোঝাতে বলেছেন 'প্রবেশ করে না' (নপ্পবিসতি)। 'পসীদন' (প্রসীদন) বলতে অভিরুচি। 'সন্তিট্ঠন' (সংস্থান) বলতে প্রতিষ্ঠা। 'বিমুচ্চন' (বিমোচন) বলতে অধিমুক্তি। সে সমস্তই প্রতিক্ষেপ (প্রত্যাখ্যান) করে বলছেন— 'প্রসাদ লাভ করে না' ইত্যাদি। কিন্তু এরূপ অবস্থায় তার চিত্ত কীভাবে অবস্থান করে— তা বোঝাতে 'যথা' ইত্যাদি বলেছেন।


Tanti paṭhamajjhānaṃ. Assāti bhikkhuno. Cittaṃ pakkhandatīti parikammacittena saddhiṃ jhānacittaṃ ekattavasena ekajjhaṃ katvā vadati. Gocare gatattāti attano ārammaṇe eva pavattattā. Ahānabhāgiyattāti ṭhitibhāgiyattā. Suṭṭhu vimuttanti vikkhambhanavimuttiyā sammadeva vimuttaṃ. Cittassa ca kāyassa ca vihananato vighāto. Dukkhaṃ paridahanato pariḷāho. Kāmavedanaṃ na vediyati anuppajjanato. Nissaranti tatoti nissaraṇaṃ. Ke nissaranti? Kāmā. Evañca kāmānanti kattusāmivacanaṃ suṭṭhu yujjati. Yadaggena kāmā tato nissaṭāti vuccanti, tadaggena jhānampi kāmato nissaṭanti vattabbataṃ labhatīti vuttaṃ ‘‘kāmehi nissaṭattā’’ti. Evaṃ vikkhambhanavasena kāmanissaraṇaṃ vatvā idāni samucchedavasena accantato nissaraṇaṃ dassetuṃ ‘‘yo panā’’tiādi vuttaṃ. Sesapadesūti sesakoṭṭhāsesu.

‘তা’ (তং) বলতে প্রথম ধ্যান। 'তার' (অস্স) বলতে ভিক্ষুর। 'চিত্ত প্রস্কন্দিত হয়' বলতে পরিকর্ম চিত্তের সাথে ধ্যানচিত্তকে একত্বভাবে একত্রিত করে বলছেন। 'গোচরে গত হওয়ার কারণে' বলতে নিজের আলম্বনেই প্রবৃত্ত হওয়ার কারণে। 'অহানভাগীয় হওয়ার কারণে' বলতে স্থিতিভাগীয় হওয়ার কারণে। 'সুষ্ঠুভাবে মুক্ত' বলতে বিষ্কম্ভন মুক্তির দ্বারা সম্যকভাবেই মুক্ত। চিত্ত ও কায়ের বিনাশ বা পীড়ন থেকে 'বিঘাত'। দুঃখের সন্তাপ থেকে 'পরিল্লাহ' (পরিতাপ)। উৎপন্ন না হওয়ার কারণে কামবেদনা অনুভব করে না। 'তা থেকে নিঃসৃত হয়' তাই 'নিস্সরণ' (নিষ্ক্রমণ)। কারা নিঃসৃত হয়? কামসমূহ। আর এভাবে 'কামসমূহের'— এই কর্তৃ-সম্বন্ধ পদটি সুষ্ঠুভাবে প্রযুক্ত হয়। যে সীমা পর্যন্ত কামসমূহ তা থেকে নিঃসৃত বলা হয়, সেই সীমা পর্যন্ত ধ্যানকেও কাম থেকে নিঃসৃত বলা যায়— এই বক্তব্য লাভ করার জন্য বলা হয়েছে 'কামসমূহ থেকে নিঃসৃত হওয়ার কারণে'। এভাবে বিষ্কম্ভন বশে কাম-নিষ্ক্রমণ বলে, এখন সমুচ্ছেদ বশে অত্যন্ত নিষ্ক্রমণ দেখানোর জন্য 'যনি কিন্তু' (যো পন) ইত্যাদি বলা হয়েছে। 'অবশিষ্ট পদসমূহে' বলতে অবশিষ্ট কোষ্ঠাসসমূহে (অংশসমূহে)।


Ayaṃ pana visesoti visesaṃ vadantena taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvātiādiko avisesoti katvā dutiyatatiyavāresu sabbaso anāmaṭṭho, catutthavāre pana ayampi visesoti dassetuṃ ‘‘accantanissaraṇañcettha arahattaphalaṃ yojetabba’’nti vuttaṃ. Yasmā arūpajjhānaṃ [Pg.75] pādakaṃ katvā aggamaggaṃ adhigantvā arahatte ṭhitassa cittaṃ sabbaso rūpehi nissaṭaṃ nāma hoti. Tassa hi phalasamāpattito vuṭṭhāya vīmaṃsanatthaṃ rūpābhimukhaṃ cittaṃ pesentassa. Idamakkhātanti samathayānikānaṃ vasena heṭṭhā cattāro vārā gahitā. Idaṃ pana sukkhavipassakassa vasenāti āha ‘‘suddhasaṅkhāre’’tiādi. ‘‘Puna sakkāyo natthī’’ti uppannanti ‘‘idāni me sakkāyappabandho natthī’’ti vīmaṃsantassa uppannaṃ.

‘কিন্তু এটি বিশেষ’— এভাবে বিশেষ বলতে গিয়ে 'সেই ধ্যানকে পাদভূমি করে' ইত্যাদি অবিশেষ করে দ্বিতীয় ও তৃতীয় বারে সর্বতোভাবে অস্পৃষ্ট রাখা হয়েছে, কিন্তু চতুর্থ বারে 'এটিও বিশেষ'— তা দেখানোর জন্য “এখানে অত্যন্ত নিষ্ক্রমণ হিসেবে অর্হত্ত্বফল যুক্ত করতে হবে” বলা হয়েছে। কারণ অরূপধ্যানকে পাদভূমি করে অগ্রমার্গ (সর্বোচ্চ মার্গ) লাভ করে অর্হত্ত্বে স্থিত ব্যক্তির চিত্ত সর্বতোভাবে রূপসমূহ থেকে নিঃসৃত হয়। ফলসমাপত্তি থেকে ব্যুত্থিত হয়ে মীমাংসার জন্য রূপের অভিমুখী চিত্ত প্রেরণকারীর ক্ষেত্রে এটি বলা হয়েছে। 'এটি আখ্যাত' বলতে শমথযানিকদের বশে নিচের চারটি বার গ্রহণ করা হয়েছে। কিন্তু এটি শুষ্ক-বিপশ্যকের বশে— তা বোঝাতে 'শুদ্ধ সংস্কারসমূহ' ইত্যাদি বলেছেন। “পুনরায় সৎকায় নেই”— এটি উৎপন্ন হয়েছে বলতে “এখন আমার সৎকায়-প্রবন্ধ (সৎকায়ের ধারাবাহিকতা) নেই”— এভাবে মীমাংসাকারীর চিত্তে উৎপন্ন হয়েছে।


Nissāraṇīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

নিস্সারণীয়সূত্রবর্ণনা সমাপ্ত।


Brāhmaṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ব্রাহ্মণবর্গবর্ণনা সমাপ্ত।


Catutthapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

চতুর্থ পঞ্চাশক সমাপ্ত।


5. Pañcamapaṇṇāsakaṃ

৫. পঞ্চম পঞ্চাশক।


(21) 1. Kimilavaggo

(২১) ১. কিমিলবর্গ।


1-4. Kimilasuttādivaṇṇanā

১-৪. কিমিলসূত্রাদির বর্ণনা।


201-4. Pañcamassa [Pg.76] paṭhamadutiyāni uttānatthāneva. Tatiye adhivāsanaṃ khamanaṃ, paresaṃ dukkaṭaṃ duruttañca paṭivirodhākaraṇena attano upari āropetvā vāsanaṃ adhivāsanaṃ, tadeva khantīti adhivāsanakkhanti. Subhe ratoti sūrato, suṭṭhu vā pāpato orato virato sorato, tassa bhāvo soraccaṃ. Tenāha ‘‘soraccenāti sucisīlatāyā’’ti. Sā hi sobhanakammaratatā, suṭṭhu vā pāpato oratabhāvo viratatā. Catutthe natthi vattabbaṃ.

২০১-৪. পঞ্চমের প্রথম ও দ্বিতীয় সূত্র সহজবোধ্যই। তৃতীয়ে 'অধিবাসনা' বলতে ক্ষমা করা, অপরের দুষ্কৃত ও দুরুক্তকে (খারাপ আচরণ ও কটু কথা) প্রতিবিরোধ না করে নিজের ওপর আরোপ করে সহ্য করা হলো অধিবাসনা, তা-ই ক্ষান্তি— তাই 'অধিবাসনাক্ষান্তি'। কল্যাণে রত যিনি, তিনি 'সূরত'; অথবা পাপ থেকে সুষ্ঠুভাবে বিরত যিনি, তিনি 'সোরত' (সুশীল), তার ভাব হলো 'সোরচ্চ' (সৌশীল্য)। তাই বলেছেন— “সৌশীল্যের দ্বারা বলতে শুচিশীলতার দ্বারা”। তা হলো ও শোভন কর্মে রত থাকা, অথবা পাপ থেকে সুষ্ঠুভাবে বিরত থাকার ভাব বা বিরততা। চতুর্থে বলার মতো কিছু নেই।


Kimilasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

কিমিলসূত্রাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Cetokhilasuttavaṇṇanā

৫. চেতোখিলসূত্রবর্ণনা


205. Pañcame cetokhilā nāma atthato vicikicchā kodho ca. Te pana yasmiṃ santāne uppajjanti, tassa kharabhāvo kakkhaḷabhāvo hutvā upatiṭṭhanti, pageva attanā sampayuttacittassāti āha ‘‘cittassa thaddhabhāvā’’ti. Yathā lakkhaṇapāripūriyā gahitāya sabbā satthu rūpakāyasirī gahitā eva nāma hoti evaṃ sabbaññutāya sabbadhammakāyasirī gahitā eva nāma hotīti tadubhayavatthukameva kaṅkhaṃ dassento ‘‘sarīre kaṅkhamāno’’tiādimāha. Vicinantoti dhammasabhāvaṃ vīmaṃsanto. Kicchatīti kilamati. Vinicchetuṃ na sakkotīti sanniṭṭhātuṃ na sakkoti. Ātapati kileseti ātappaṃ, sammāvāyāmoti āha ‘‘ātappāyāti kilesasantāpanavīriyakaraṇatthāyā’’ti. Punappunaṃ yogāyāti bhāvanaṃ punappunaṃ yuñjanāya. Satatakiriyāyāti bhāvanāya nirantarappayogāya.

২০৫. পঞ্চমে 'চেতোখিলা' (চিত্তের কীলক বা বাধা) বলতে অর্থগতভাবে বিচিকিৎসা (সন্দেহ) ও ক্রোধ। সেগুলো যে সন্তানে (চিত্তধারায়) উৎপন্ন হয়, তার খরভাব (রুক্ষতা) ও কর্কশভাব হয়ে অবস্থান করে, নিজের সম্প্রযুক্ত চিত্তের তো কথাই নেই— তা বোঝাতে বলেছেন “চিত্তের স্তব্ধভাবের কারণে”। যেমন লক্ষণ-পরিপূর্ণতা গ্রহণের দ্বারা শাস্ত্রার সমগ্র রূপকায়ের শ্রী গৃহীতই হয়, তদ্রূপ সর্বজ্ঞতার দ্বারা সমগ্র ধর্মকায়ের শ্রী গৃহীতই হয়— এই উভয় বিষয়কে অবলম্বন করে আকাঙ্ক্ষা (সন্দেহ) প্রদর্শন করতে গিয়ে “শরীরে আকাঙ্ক্ষা (সন্দেহ) পোষণকারী” ইত্যাদি বলেছেন। 'বিচিনন্ত' বলতে ধর্মস্বভাব মীমাংসা বা বিচারকারী। 'কিচ্ছতি' বলতে ক্লান্ত বা পরিশ্রান্ত হয়। 'বিনিশ্চয় করতে পারে না' বলতে সিদ্ধান্ত নিতে পারে না। যা ক্লেশকে সন্তপ্ত করে তা 'আতপ', তা হলো সম্যক ব্যায়াম (প্রচেষ্টা)— তাই বলেছেন “আতপের জন্য বলতে ক্লেশ-সন্তাপনকারী বীর্য (প্রচেষ্টা) করার জন্য”। 'পুনঃপুন যোগের জন্য' বলতে ভাবনায় পুনঃপুন যুক্ত হওয়ার জন্য। 'সতত ক্রিয়ার জন্য' বলতে ভাবনায় নিরন্তর প্রয়োগের জন্য।


Paṭivedhadhamme kaṅkhamānoti ettha kathaṃ lokuttaradhamme kaṅkhā pavattīti? Na ārammaṇakaraṇavasena, anussutākāraparivitakkaladdhe parikappitarūpe kaṅkhā [Pg.77] pavattatīti dassento āha ‘‘vipassanā…pe… vadanti, taṃ atthi nu kho natthīti kaṅkhatī’’ti. Sikkhāti cettha pubbabhāgasikkhā veditabbā. Kāmañcettha visesuppattiyā mahāsāvajjatāya ceva saṃvāsanimittaṃ ghaṭanāhetu abhiṇhuppattikatāya ca sabrahmacārīsūti kopassa visayo visesetvā vutto, aññatthāpi kopo na cetokhiloti na sakkā viññātunti keci. Yadi evaṃ vicikicchāyapi ayaṃ nayo āpajjati, tasmā yathārutavasena gahetabbaṃ.

‘প্রতিবেধ ধর্মে আকাঙ্ক্ষা (সন্দেহ) পোষণকারী’— এখানে লোকোত্তর ধর্মে কীভাবে আকাঙ্ক্ষা (সন্দেহ) প্রবৃত্ত হয়? আলম্বন করার মাধ্যমে নয়, বরং শ্রুতি ও আকারের বিতর্ক থেকে প্রাপ্ত পরিকল্পিত রূপে আকাঙ্ক্ষা প্রবৃত্ত হয়— তা প্রদর্শন করতে গিয়ে বলেছেন “বিপশ্যনা...পে... বলেন, তা কি আছে নাকি নেই— এভাবে আকাঙ্ক্ষা (সন্দেহ) করে”। এখানে 'শিক্ষা' বলতে পূর্বভাগের শিক্ষা জানতে হবে। যদিও এখানে বিশেষ উৎপত্তি, মহাশাবদ্যতা (মহাদোষযুক্ততা) এবং সহবাসের নিমিত্তে ঘটিত হওয়ার কারণে অভীক্ষ্ণ (বারংবার) উৎপত্তির জন্য 'সব্রহ্মচারীগণের প্রতি'— এভাবে ক্রোধের বিষয়কে বিশেষভাবে বলা হয়েছে, অন্য ক্ষেত্রেও ক্রোধ যে চেতোখিল (চিত্তের বাধা) নয়— তা জানা যায় না বলে কেউ কেউ মনে করেন। যদি তা-ই হয়, তবে বিচিকিৎসার ক্ষেত্রেও এই নীতি প্রযোজ্য হবে, তাই শব্দার্থ অনুসারেই গ্রহণ করতে হবে।


Cetokhilasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

চেতোখিলসূত্রবর্ণনা সমাপ্ত।


6-8. Vinibandhasuttādivaṇṇanā

৬-৮. বিনিবন্ধসূত্রাদির বর্ণনা।


206-8. Chaṭṭhe pavattituṃ appadānavasena kusalacittaṃ vinibandhantīti cetasovinibandhā. Taṃ pana vinibandhantā muṭṭhiggāhaṃ gaṇhantā viya hontīti āha ‘‘cittaṃ vinibandhitvā’’tiādi. Kāmagiddho puggalo vatthukāmepi kilesakāmepi assādeti abhinandatīti vuttaṃ ‘‘vatthukāmepi kilesakāmepī’’ti. Attano kāyeti attano nāmakāye, attabhāve vā. Bahiddhārūpeti paresaṃ kāye anindriyabaddharūpe ca. Udaraṃ avadihati upacinoti pūretīti udarāvadehakaṃ. Seyyasukhanti seyyāya sayanavasena uppajjanakasukhaṃ. Samparivattakanti samparivattitvā. Paṇidhāyāti taṇhāvaseneva paṇidahitvā. Iti pañcavidhopi lobhaviseso eva ‘‘cetovinibandho’’ti vuttoti veditabbo. Sattamaṭṭhamesu natthi vattabbaṃ.

২০৬-৮. ষষ্ঠ সূত্রে—কুশল চিত্তকে উৎপন্ন হতে না দিয়ে বা বাধা দিয়ে আবদ্ধ করে রাখে বলে একে 'চেতোবিনিবন্ধ' (চিত্তের বন্ধন) বলা হয়। তা আবদ্ধ করার সময় যেন মুষ্টিবদ্ধ করে ধরে রাখে, তাই বলা হয়েছে—'চিত্তং বিনিবন্ধিত্বা' (চিত্তকে আবদ্ধ করে) ইত্যাদি। কামাসক্ত ব্যক্তি বস্তুকাম ও ক্লেশকাম উভয়কেই আস্বাদন ও অভিনন্দন করে, তাই বলা হয়েছে—'বস্তুকামেও ক্লেশকামেও'। 'নিজের কায়ায়' বলতে নিজের নামকায়ায় অথবা আত্মভাবে। 'বাহ্যরূপে' বলতে অপরের কায়ায় এবং ইন্দ্রিয়হীন জড়রূপে। 'উদরং অবদিহতি' অর্থাৎ উদর পূর্ণ করে বা সঞ্চয় করে, তাই 'উদারাবদেহক' (পেট পুরে খাওয়া)। 'শয্যাসুখ' বলতে শয্যায় শয়ন করার ফলে উৎপন্ন সুখ। 'সম্পরিবর্তক' বলতে এপাশ-ওপাশ পরিবর্তন করে। 'প্রণিধান করে' বলতে তৃষ্ণার বশবর্তী হয়েই আকাঙ্ক্ষা করে। এভাবে পাঁচ প্রকার লোভের বিশেষ অবস্থাকেই 'চেতোবিনিবন্ধ' বলা হয়েছে বলে জানতে হবে। সপ্তম ও অষ্টম সূত্রে নতুন করে বলার কিছু নেই।


Vinibandhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

বিনিবন্ধসূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


9-10. Gītassarasuttādivaṇṇanā

৯-১০. গীতস্বরসূত্র ইত্যাদির বর্ণনা।


209-210. Navame āyatako nāma gītassaro taṃ taṃ vattaṃ bhinditvā akkharāni vināsetvā pavattoti āha ‘‘āyatakenā’’tiādi. Dhammehi suttavattaṃ nāma atthi, gāthāvattaṃ nāma atthi, taṃ vināsetvā atidīghaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Dhammañhi bhāsantena caturassena vattena parimaṇḍalāni [Pg.78] padabyañjanāni dassetabbāni. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, sarabhañña’’nti (cūḷava. 249) ca vacanato sarena dhammaṃ bhaṇituṃ vaṭṭati. Sarabhaññe kira taraṅgavattadhotakavattabhāgaggahakavattādīni dvattiṃsa vattāni atthi. Tesu yaṃ icchati, taṃ kātuṃ labhatīti. Dasame natthi vattabbaṃ.

২০৯-২১০. নবম সূত্রে—'আয়তক' নামক গীতস্বর বলতে সেই সেই ছন্দকে ভেঙে এবং অক্ষরসমূহকে বিনষ্ট করে প্রবৃত্ত হওয়াকে বোঝায়, তাই বলা হয়েছে—'আয়তকেন' ইত্যাদি। ধর্মের মধ্যে সূত্রছন্দ ও গাথাছন্দ রয়েছে, তা বিনষ্ট করে অতি দীর্ঘ করা উচিত নয়। ধর্ম ভাষণ করার সময় চতুষ্কোণ ছন্দের দ্বারা পরিমণ্ডল পদ ও ব্যঞ্জনসমূহ প্রদর্শন করা উচিত। 'হে ভিক্ষুগণ, আমি স্বরভঙ্গির (সরভঞ্ঞ) অনুমতি দিচ্ছি'—এই বচন অনুসারে সুর করে ধর্ম দেশনা করা উচিত। স্বরভঙ্গিতে তরঙ্গবৃত্ত, ধোতকবৃত্ত, ভাগগ্রাহকবৃত্ত ইত্যাদি বত্রিশ প্রকার বৃত্ত (ছন্দ) রয়েছে। সেগুলোর মধ্যে যা ইচ্ছা, তা করার অনুমতি রয়েছে। দশম সূত্রে নতুন করে বলার কিছু নেই।


Gītassarasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

গীতস্বরসূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


Kimilavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

কিমিলবর্গ বর্ণনা সমাপ্ত।


(22) 2. Akkosakavaggo

(২২) ২. আক্রোশক বর্গ


1-2. Akkosakasuttādivaṇṇanā

১-২. আক্রোশকসূত্র ইত্যাদির বর্ণনা


211-2. Dutiyassa paṭhame dasahi akkosavatthūhi akkosakoti ‘‘bālosi, mūḷhosi, oṭṭhosi, goṇosi, gadrabhosī’’tiādinā dasahi akkosavatthūhi akkosako. ‘‘Hotu, muṇḍakasamaṇa, adaṇḍo ahanti karosi, idāni te rājakulaṃ gantvā daṇḍaṃ āropessāmī’’tiādīni vadanto paribhāsako nāmāti āha ‘‘bhayadassanena paribhāsako’’ti. Lokuttaradhammā apāyamaggassa paripanthabhāvato paripantho nāmāti āha ‘‘lokuttaraparipanthassa chinnattā’’ti, lokuttarasaṅkhātassa apāyamaggaparipanthassa chinnattāti attho. Dutiye natthi vattabbaṃ.

২১১-২. দ্বিতীয় বর্গের প্রথম সূত্রে—দশটি আক্রোশ-বস্তুর দ্বারা আক্রোশকারী বলতে 'তুমি মূর্খ, তুমি বিভ্রান্ত, তুমি উট, তুমি বলদ, তুমি গাধা' ইত্যাদি দশটি আক্রোশ-বস্তুর দ্বারা আক্রোশকারীকে বোঝায়। 'থাক, হে মুণ্ডিতমস্তক শ্রমণ! আমি অদণ্ডনীয়—এই মনে করছ? এখন রাজকুলে গিয়ে তোমার ওপর দণ্ড আরোপ করব' ইত্যাদি কথা যে বলে, তাকে পরিভাষক (ভীতিপ্রদর্শনকারী) বলা হয়; তাই বলা হয়েছে—'ভয় প্রদর্শনের মাধ্যমে পরিভাষক'। লোকোত্তর ধর্মসমূহ অপায়মার্গের অন্তরায় বা পরিপন্থি হওয়ার কারণে একে 'পরিপন্থ' বলা হয়; তাই বলা হয়েছে—'লোকোত্তর পরিপন্থ ছিন্ন হওয়ার কারণে', অর্থাৎ লোকোত্তর নামক অপায়মার্গের অন্তরায় ছিন্ন হওয়ার কারণে। দ্বিতীয় সূত্রে নতুন করে বলার কিছু নেই।


Akkosakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

আক্রোশকসূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


3-10. Sīlasuttādivaṇṇanā

৩-১০. শীলসূত্র ইত্যাদির বর্ণনা


213-220. Tatiye (dī. ni. ṭī. 2.149) dussīloti ettha du-saddo abhāvattho ‘‘duppañño’’tiādīsu (ma. ni. 1.449) viya, na garahaṇatthoti āha ‘‘asīlo nissīlo’’ti. Bhinnasaṃvaroti ettha samādinnasīlo kenaci kāraṇena sīlabhedaṃ patto, so tāva bhinnasaṃvaro hotu. Yo pana sabbena sabbaṃ asamādinnasīlo ācārahīno, so kathaṃ bhinnasaṃvaro nāma hotīti[Pg.79]? Sopi sādhusamācārassa pariharaṇīyassa bheditattā bhinnasaṃvaro eva nāma. Vinaṭṭhasaṃvaro saṃvararahitoti hi vuttaṃ hoti. Taṃ taṃ sippaṭṭhānaṃ. Māghātakāleti ‘‘mā ghātetha pāṇīna’’nti evaṃ māghātaghosanaṃ ghositadivase. Abbhuggacchati pāpako kittisaddo. Ajjhāsayena maṅku hotiyeva vippaṭisāribhāvato.

২১৩-২২০. তৃতীয় সূত্রে—'দুঃশীল' শব্দে 'দু' শব্দটি 'দুপ্রাজ্ঞ' ইত্যাদির মতো অভাব অর্থে ব্যবহৃত হয়েছে, নিন্দা অর্থে নয়; তাই বলা হয়েছে—'অশীল, নিঃশীল'। 'ভিন্নসংবর' বলতে এখানে যিনি শীল গ্রহণ করে কোনো কারণে শীল ভঙ্গ করেছেন, তিনি তো ভিন্নসংবর বটেই। কিন্তু যিনি সর্বতোভাবে শীল গ্রহণ করেননি এবং আচারহীন, তিনি কীভাবে ভিন্নসংবর হবেন? তিনিও পালনীয় উত্তম আচারের ভঙ্গ করার কারণে ভিন্নসংবরই। 'বিনষ্টসংবর' বলতে সংবরহীন বোঝানো হয়েছে। 'সেই সেই শিল্পস্থান'। 'মাঘাতকালে' বলতে 'প্রাণী হত্যা করো না'—এভাবে হত্যা নিষিদ্ধকরণের ঘোষণার দিনে। 'পাপ যশ (অপযশ) ছড়িয়ে পড়ে'। অনুতাপের কারণে মনের দিক থেকে সে ম্লান বা লজ্জিত হয়ে পড়ে।


Tassāti dussīlassa. Samādāya vattitaṭṭhānanti uṭṭhāya samuṭṭhāya katakāraṇaṃ. Āpāthaṃ āgacchatīti taṃ manaso upaṭṭhāti. Ummīletvā idhalokanti ummīlanakāle attano puttadārādivasena idhalokaṃ passati. Nimīletvā paralokanti nimīlanakāle gatinimittupaṭṭhānavasena paralokaṃ passati. Tenāha ‘‘cattāro apāyā’’tiādi. Pañcamapadanti ‘‘kāyassa bhedā’’tiādinā vutto pañcamo ādīnavakoṭṭhāso. Vuttavipariyāyenāti vuttatthāya ādīnavakathāya vipariyāyena ‘‘appamatto taṃ taṃ kasivaṇijjādiṃ yathākālaṃ sampādetuṃ sakkotī’’tiādinā. Pāsaṃsaṃ sīlamassa atthīti sīlavā. Sīlasampannoti sīlena samannāgato sampannasīloti evamādikaṃ pana atthavacanaṃ sukaranti anāmaṭṭhaṃ. Catutthādīni uttānatthāneva.

'তার' বলতে দুঃশীলের। 'গ্রহণ করে প্রবৃত্ত হওয়ার স্থান' বলতে উঠে দাঁড়িয়ে উদ্যোগ নিয়ে করা কাজ। 'গোচরীভূত হয়' বলতে তা মনে উপস্থিত হয়। 'চোখ মেলে ইহলোক' বলতে চোখ মেলার সময় নিজের পুত্র-স্ত্রী ইত্যাদির মাধ্যমে ইহলোককে দেখে। 'চোখ বুজে পরলোক' বলতে চোখ বোজার সময় গতিনিমিত্ত উপস্থিত হওয়ার মাধ্যমে পরলোককে দেখে। তাই বলা হয়েছে—'চারটি অপায়' ইত্যাদি। 'পঞ্চম পদ' বলতে 'কায়ভেদে' ইত্যাদি দ্বারা উক্ত পঞ্চম আদিনব (অপকারিতা) অংশ। 'উক্ত বিপরীত ক্রমে' বলতে উক্ত আদিনব কথার বিপরীত ক্রমে—'অপ্রমত্ত ব্যক্তি সেই সেই কৃষি-বাণিজ্য ইত্যাদি যথাসময়ে সম্পন্ন করতে পারে' ইত্যাদি। প্রশংসনীয় শীল যার আছে, সে 'শীলবান'। 'শীলসম্পন্ন' বলতে শীলে সমন্বিত বা সম্পন্নশীল—এই জাতীয় অর্থ ব্যাখ্যা করা সহজ বিধায় তা আলোচনা করা হয়নি। চতুর্থ ইত্যাদি সূত্রগুলোর অর্থ স্পষ্ট।


Sīlasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

শীলসূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


Akkosakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

আক্রোশক বর্গ বর্ণনা সমাপ্ত।


(23) 3. Dīghacārikavaggo

(২৩) ৩. দীর্ঘচারিকা বর্গ


1-10. Paṭhamadīghacārikasuttādivaṇṇanā

১-১০. প্রথম দীর্ঘচারিকাসূত্র ইত্যাদির বর্ণনা


221-230. Tatiyassa paṭhamādīni suviññeyyāni. Pañcame raho nisajjāya āpajjatīti ‘‘yo pana bhikkhu mātugāmena saddhiṃ eko ekāya raho nisajjaṃ kappeyya, pācittiya’’nti imasmiṃ sikkhāpade (pāci. 290) vuttaṃ āpattiṃ āpajjati. Paṭicchanne āsane āpajjatīti ‘‘yo pana bhikkhu mātugāmena raho paṭicchanne āsane nisajjaṃ kappeyya, pācittiya’’nti imasmiṃ vuttaṃ āpattiṃ āpajjati. Mātugāmassa uttari chappañcavācāhi dhammaṃ desento [Pg.80] āpajjatīti ‘yo pana bhikkhu mātugāmassa uttari chappañcavācāhi dhammaṃ deseyya aññatra viññunā purisaviggahenā’’ti (pāci. 63) evaṃ vuttaṃ āpattiṃ āpajjati. Tenāha ‘‘tesaṃ tesaṃ sikkhāpadānaṃ vasena veditabbānī’’ti. Chaṭṭhādīni uttānatthāni.

২২১-২৩০. তৃতীয় বর্গের প্রথম ইত্যাদি সূত্রগুলো সহজে বোধগম্য। পঞ্চম সূত্রে—'নির্জন আসনে উপবেশনের কারণে আপত্তিগ্রস্ত হয়' বলতে 'যে ভিক্ষু মাতৃগ্রামের (নারীর) সাথে একাকী নির্জনে উপবেশন করে, তার পাচিত্তিয় হয়'—এই শিক্ষাপদে উক্ত আপত্তিগ্রস্ত হয়। 'আচ্ছাদিত আসনে আপত্তিগ্রস্ত হয়' বলতে 'যে ভিক্ষু মাতৃগ্রামের সাথে নির্জনে আচ্ছাদিত আসনে উপবেশন করে, তার পাচিত্তিয় হয়'—এতে উক্ত আপত্তিগ্রস্ত হয়। 'মাতৃগ্রামকে পাঁচ-ছয় বাক্যের অধিক ধর্ম দেশনা করার কারণে আপত্তিগ্রস্ত হয়' বলতে 'যে ভিক্ষু কোনো বিজ্ঞ পুরুষ ব্যতীত মাতৃগ্রামকে পাঁচ-ছয় বাক্যের অধিক ধর্ম দেশনা করে...' এভাবে উক্ত আপত্তিগ্রস্ত হয়। তাই বলা হয়েছে—'সেই সেই শিক্ষাপদের মাধ্যমে তা জানতে হবে'। ষষ্ঠ ইত্যাদি সূত্রগুলোর অর্থ স্পষ্ট।


Paṭhamadīghacārikasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রথম দীর্ঘচারিকাসূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


Dīghacārikavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

দীর্ঘচারিকা বর্গ বর্ণনা সমাপ্ত।


231-302. Catutthavaggādīni uttānatthāni.

২৩১-৩০২. চতুর্থ বর্গ ইত্যাদির অর্থ স্পষ্ট।


Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

এভাবে মনোরথপূরণী নামক অঙ্গুত্তরনিকায়-অট্ঠকথা বা অর্থকথার


Pañcakanipātavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā samattā.

পঞ্চকনিপাত বর্ণনার অস্পষ্ট অর্থসমূহের ব্যাখ্যা সমাপ্ত হলো।


. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. সেই ভগবদ্, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধকে নমস্কার।


Aṅguttaranikāye

অঙ্গুত্তরনিকায়ে


Chakkanipāta-ṭīkā

ছক্কনিপাত-টীকা (ছয়ক-নিপাতের উপ-টীকা)


1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

১. প্রথম পণ্নাসক (প্রথম পঞ্চাশটি সূত্র)


1. Āhuneyyavaggo

১. আহুনীয় বর্গ


1. Paṭhamaāhuneyyasuttavaṇṇanā

১. প্রথম আহুনীয়সূত্রের বর্ণনা


1. Chakkanipātassa [Pg.81] paṭhame cakkhunā rūpaṃ disvāti nissayavohārena vuttaṃ. Sasambhārakaniddesoyaṃ yathā ‘‘dhanunā vijjhatī’’ti, tasmā nissayasīsena nissitassa gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Tenāyamattho ‘‘cakkhudvāre rūpārammaṇe āpāthagate taṃ rūpaṃ cakkhuviññāṇena disvā’’ti. Neva sumano hotīti javanakkhaṇe iṭṭhe ārammaṇe rāgaṃ anuppādento neva sumano hoti gehassitapemavasenapi maggena sabbaso rāgassa samucchinnattā. Na dummanoti aniṭṭhe adussanto na dummano. Pasādaññathattavasenapi iṭṭhepi aniṭṭhepi majjhattepi ārammaṇe na samaṃ sammā ayoniso gahaṇaṃ asamapekkhanaṃ. Ayañcassa paṭipatti sativepullappattiyā paññāvepullappattiyā cāti āha ‘‘sato sampajāno hutvā’’ti. Satiyā yuttattā sato. Sampajaññena yuttattā sampajāno. Ñāṇuppattipaccayarahitakālepi pavattibhedanato ‘‘satatavihāro kathito’’ti vuttaṃ. Satatavihāroti khīṇāsavassa niccavihāro sabbadā pavattanakavihāro. Ṭhapetvā hi samāpattivelaṃ bhavaṅgavelañca khīṇāsavā imināva chaḷaṅgupekkhāvihārena viharanti.

১. ছক্কনিপাতের প্রথম সূত্রে—'চক্ষুর দ্বারা রূপ দর্শন করে' কথাটি আশ্রিত ব্যবহারের (নিস্সয়-ব্যবহার) দ্বারা বলা হয়েছে। এটি সসম্ভারক নির্দেশ, যেমন 'ধনুকের দ্বারা বিদ্ধ করে'; তাই আশ্রয়ের প্রধানতা হেতু আশ্রিতের গ্রহণ বুঝতে হবে। অতএব এর অর্থ হলো—'চক্ষুদ্বারে রূপালম্বন গোচরীভূত হলে সেই রূপ চক্ষুবিজ্ঞান দ্বারা দর্শন করে'। 'প্রফুল্লচিত্ত হয় না' বলতে জবন-ক্ষণে ইষ্ট আলম্বনে রাগ উৎপন্ন না করার কারণে প্রফুল্লচিত্ত হয় না, কারণ গৃহস্থিত প্রেমবশতও মার্গের দ্বারা রাগ সম্পূর্ণরূপে সমূচ্ছিন্ন (উন্মূলিত) হয়েছে। 'দুর্মন হয় না' বলতে অনিষ্ট আলম্বনে দ্বেষ না করার কারণে দুর্মন হয় না। প্রসাদের অন্যথাভাবের কারণেও ইষ্ট, অনিষ্ট বা মধ্যস্থ আলম্বনে অসম্যকভাবে অযোনিসো গ্রহণ বা অসমীক্ষণ হয় না। তার এই প্রতিপত্তি স্মৃতির বিপুলতা প্রাপ্তি ও প্রজ্ঞার বিপুলতা প্রাপ্তির কারণে হয়, তাই বলা হয়েছে—'স্মৃতিমান ও সম্প্রজ্ঞাত হয়ে'। স্মৃতির সাথে যুক্ত হওয়ার কারণে 'স্মৃতিমান'। সম্প্রজ্ঞানের সাথে যুক্ত হওয়ার কারণে 'সম্প্রজ্ঞাত'। জ্ঞান উৎপত্তির প্রত্যয়রহিত কালেও প্রবৃত্তির ভিন্নতা হেতু 'সততবিহার কথিত হয়েছে' বলা হয়েছে। 'সততবিহার' বলতে ক্ষীণাস্ত্রবের (অরহন্তের) নিত্যবিহার বা সর্বদা প্রবহমান বিহার। সমাপত্তি কাল এবং ভবাঙ্গ কাল বাদ দিয়ে ক্ষীণাস্ত্রবগণ এই ষড়ঙ্গ-উপেক্ষা বিহারের মাধ্যমেই বিহার করেন।


Ettha ca ‘‘chasu dvāresupi upekkhako viharatī’’ti iminā chaḷaṅgupekkhā kathitā. ‘‘Sampajāno’’ti vacanato pana cattāri ñāṇasampayuttacittāni labbhanti tehi vinā sampajānatāya asambhavato. Satatavihārabhāvato aṭṭha mahākiriyacittāni labbhanti. ‘‘Neva sumano na dummano’’ti vacanato aṭṭha mahākiriyacittāni, hasituppādo, voṭṭhabbanañcāti dasa cittāni labbhanti. Rāgadosasahajātānaṃ somanassadomanassānaṃ abhāvo tesampi sādhāraṇoti chaḷaṅgupekkhāvasena āgatānaṃ imesaṃ satatavihārānaṃ somanassaṃ kathaṃ labbhatīti ce? Āsevanato. Kiñcāpi [Pg.82] khīṇāsavo iṭṭhāniṭṭhepi ārammaṇe majjhatto viya bahulaṃ upekkhako viharati attano parisuddhapakatibhāvāvijahanato, kadāci pana tathā cetobhisaṅkhārābhāve yaṃ taṃ sabhāvato iṭṭhaṃ ārammaṇaṃ, tassa yāthāvasabhāvaggahaṇavasenapi arahato cittaṃ pubbāsevanavasena somanassasahagataṃ hutvā pavattateva.

এবং এখানে 'ছয়টি দ্বারেও উপেক্ষক হয়ে বিহার করেন'—এর দ্বারা ষড়ঙ্গ-উপেক্ষা বলা হয়েছে। 'সম্প্রজ্ঞাত' বলার কারণে চারটি জ্ঞানসম্প্রযুক্ত চিত্ত লাভ হয়, কারণ সেগুলো ব্যতীত সম্প্রজ্ঞাত হওয়া অসম্ভব। সততবিহার হওয়ার কারণে আটটি মহাক্রিয়াচিত্ত লাভ হয়। 'প্রফুল্লচিত্তও নয়, দুর্মনও নয়' বলার কারণে আটটি মহাক্রিয়াচিত্ত, হসিতুপ্পাদ (হাস্য উৎপাদক চিত্ত) এবং বোঠব্বন (ব্যবস্থাপন চিত্ত)—এই দশটি চিত্ত লাভ হয়। রাগ ও দ্বেষের সাথে সহজাত সৌমনস্য ও দৌর্মনস্যের অভাব তাদের জন্যও সাধারণ; তাহলে ষড়ঙ্গ-উপেক্ষা বশে আগত এই সততবিহারীদের সৌমনস্য কীভাবে লাভ হয়? আসেবন (পুনঃপুন অনুশীলন) হেতু। যদিও ক্ষীণাস্ত্রব ব্যক্তি ইষ্ট ও অনিষ্ট আলম্বনে মধ্যস্থের মতো বহুলাংশে উপেক্ষক হয়ে বিহার করেন নিজের পরিশুদ্ধ প্রকৃতিভাব পরিত্যাগ না করার কারণে, তবুও কখনো কখনো চিত্ত-অভিসংস্কারের অভাবে যা স্বভাবত ইষ্ট আলম্বন, তার যথার্থ স্বভাব গ্রহণের কারণেও অরহন্তের চিত্ত পূর্ব আসেবন বশে সৌমনস্য-সহগত হয়ে প্রবৃত্ত হয়।


Paṭhamaāhuneyyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রথম আহুনীয়সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


2-7. Dutiyaāhuneyyasuttādivaṇṇanā

২-৭. দ্বিতীয় আহুনীয়সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা


2-7. Dutiye (visuddhi. 2.380) anekavihitanti anekavidhaṃ nānappakāraṃ. Iddhividhanti iddhikoṭṭhāsaṃ. Paccanubhotīti paccanubhavati, phusati sacchikaroti pāpuṇātīti attho. Idānissa anekavihitabhāvaṃ dassento ‘‘ekopi hutvā’’tiādimāha. Tattha ‘‘ekopi hutvā’’ti iminā karaṇato pubbeva pakatiyā ekopi hutvā. Bahudhā hotīti bahūnaṃ santike caṅkamitukāmo vā sajjhāyaṃ kātukāmo vā pañhaṃ pucchitukāmo vā hutvā satampi sahassampi hoti. Āvibhāvaṃ tirobhāvanti ettha āvibhāvaṃ karoti, tirobhāvaṃ karotīti ayamattho. Idameva hi sandhāya paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 3.11) vuttaṃ – ‘‘āvibhāvanti kenaci anāvuṭaṃ hoti appaṭicchannaṃ vivaṭaṃ, tirobhāvanti kenaci āvuṭaṃ hoti paṭicchannaṃ pihitaṃ paṭikujjita’’nti. Tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati seyyathāpi ākāseti ettha tirokuṭṭanti parakuṭṭaṃ, kuṭṭassa parabhāganti vuttaṃ hoti. Esa nayo itaresu. Kuṭṭoti ca gehabhittiyā etaṃ adhivacanaṃ. Pākāroti gehavihāragāmādīnaṃ parikkhepapākāro. Pabbatoti paṃsupabbato vā pāsāṇapabbato vā. Asajjamānoti alaggamāno seyyathāpi ākāse viya.

২-৭. দ্বিতীয়ে (বিশুদ্ধিমার্গ ২.৩৮০) 'অনেকবিহিতং' অর্থ অনেক প্রকার, নানা প্রকার। 'ইদ্ধিবিধং' অর্থ ঋদ্ধি-অংশ বা ঋদ্ধি-বিভাগ। 'পচ্চনুভোতি' অর্থ প্রত্যক্ষ অনুভব করে, স্পর্শ করে, সাক্ষাৎ করে বা প্রাপ্ত হয়—এই অর্থ। এখন তার অনেক প্রকার ভাব প্রদর্শন করার জন্য "একো পি হুত্বা" (এক হয়েও) ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে "একো পি হুত্বা" এর দ্বারা ঋদ্ধি সম্পাদনের পূর্বে স্বভাবত এক হয়েও। "বহুধা হোতি" (বহু প্রকার হয়) অর্থ অনেকের সম্মুখে চংক্রমণ করতে ইচ্ছুক হয়ে, অথবা সজ্জায় (পাঠ) করতে ইচ্ছুক হয়ে, অথবা প্রশ্ন জিজ্ঞাসা করতে ইচ্ছুক হয়ে শত বা সহস্র রূপ ধারণ করে। "আবিভায়ং তিরোভাবং" (আবির্ভাব ও তিরোভাব) এখানে আবির্ভাব করে, তিরোভাব করে—এই অর্থ। এই বিষয়টি লক্ষ্য করেই পটিসম্ভিদামগ্গ-এ (পটি. ম. ৩.১১) বলা হয়েছে— "আবির্ভাবং অর্থ যা কারও দ্বারা অনাবৃত, অপ্রচ্ছন্ন ও বিবৃত (উন্মুক্ত); তিরোভাবং অর্থ যা কারও দ্বারা আবৃত, প্রচ্ছন্ন, পিহিত (ঢাকা) ও অবগুণ্ঠিত।" "তিরোকুড্ডং তিরোপাকারং তিরোপব্বতং অসজ্জমানো গচ্ছতি সেয্যথাপি আকাসে" (দেওয়াল ভেদ করে, প্রাচীর ভেদ করে, পর্বত ভেদ করে আসক্ত না হয়ে আকাশের মতো গমন করে)—এখানে 'তিরোকুড্ডং' অর্থ পরের দেওয়াল বা দেওয়ালের ওপারে—এই কথা বলা হয়েছে। অন্যান্য পদের ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। 'কুড্ড' বলতে ঘরের দেওয়ালকে বোঝায়। 'পাকার' বলতে ঘর, বিহার, গ্রাম ইত্যাদির বেষ্টনী প্রাচীর। 'পব্বত' বলতে মাটির পর্বত বা পাথরের পর্বত। 'অসজ্জমানো' অর্থ আটকে না গিয়ে, যেমন আকাশে (আটকে যায় না)।


Ummujjanimujjanti ettha ummujjanti uṭṭhānaṃ vuccati. Nimujjanti saṃsīdanaṃ. Ummujjañca nimujjañca ummujjanimujjaṃ. Udakepi abhijjamāneti ettha yaṃ udakaṃ akkamitvā saṃsīdati, taṃ bhijjamānanti vuccati, viparītaṃ abhijjamānaṃ. Pallaṅkena gacchati. Pakkhī [Pg.83] sakuṇoti pakkhehi yuttasakuṇo. Imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parāmasatīti ettha candimasūriyānaṃ dvācattālīsayojanasahassassa upari caraṇena mahiddhikatā, tīsu dīpesu ekakkhaṇe ālokakaraṇena mahānubhāvatā veditabbā. Evaṃ uparicaraṇaālokakaraṇehi mahiddhike mahānubhāve. Parāmasatīti gaṇhāti, ekadese vā chupati. Parimajjatīti samantato ādāsatalā viya parimajjati. Yāva brahmalokāpīti brahmalokampi paricchedaṃ katvā. Kāyena vasaṃ vattetīti tatra brahmaloke kāyena attano vasaṃ vatteti.

"উম্মুজ্জনিমজ্জং" (উন্মজ্জন ও নিমজ্জন) এখানে 'উম্মুজ্জ' বলতে উত্থান (ভেসে ওঠা) বোঝায়। 'নিমজ্জ' বলতে নিমজ্জন (ডুবে যাওয়া)। উন্মজ্জন ও নিমজ্জনই হলো 'উম্মুজ্জনিমজ্জং'। "উদকে পি অভিজ্জমানে" (জলেও অভেদ্য অবস্থায়) এখানে যে জলে পা রাখলে ডুবে যায়, তাকে 'ভিজ্জমান' (ভেদ্য) বলা হয়, এর বিপরীত হলো 'অভিজ্জমান' (অভেদ্য)। "পল্লঙ্কেন গচ্ছতি" (পদ্মাসনে গমন করে)। "পক্খী সকুণো" অর্থ পাখাযুক্ত পাখি। "ইমে পি চন্দিমসূরিযে এবংমহিদ্ধিকে এবংমহানুভাবে পাণিনা পরামসতি" (এইরূপ মহাঋদ্ধিসম্পন্ন ও মহানুভাবসম্পন্ন চন্দ্র ও সূর্যকেও হাত দিয়ে স্পর্শ করে)—এখানে চন্দ্র ও সূর্যের বিয়াল্লিশ হাজার যোজন উপর দিয়ে বিচরণ করার কারণে 'মহাঋদ্ধিসম্পন্নতা' এবং তিন দ্বীপে এক মুহূর্তে আলোক প্রদান করার কারণে 'মহানুভাবতা' বুঝতে হবে। এভাবে উপরে বিচরণ ও আলোক প্রদানের মাধ্যমে মহাঋদ্ধিসম্পন্ন ও মহানুভাবসম্পন্ন। "পরামসতি" অর্থ গ্রহণ করে বা এক অংশে স্পর্শ করে। "পরিমজ্জতি" অর্থ দর্পণের তলের মতো চারপাশ পরিমার্জন (ঘর্ষণ) করে। "যাব ব্রহ্মলোকা পি" অর্থ ব্রহ্মলোক পর্যন্ত সীমা নির্ধারণ করে। "কাযেন বসং বত্তেতি" অর্থ সেই ব্রহ্মলোকে কায় দ্বারা নিজের বশবর্তী করে (বা কায়িক প্রভাব বিস্তার করে)।


Dibbāya sotadhātuyāti ettha dibbasadisattā dibbā. Devatānañhi sucaritakammanibbattā pittasemharuhirādīhi apalibuddhā upakkilesavimuttatāya dūrepi ārammaṇasampaṭicchanasamatthā dibbā pasādasotadhātu hoti. Ayañcāpi imassa bhikkhuno vīriyabhāvanābalena nibbattā ñāṇasotadhātu tādisāyevāti dibbasadisattā dibbā. Apica dibbavihāravasena paṭiladdhattā attanā ca dibbavihārasannissitattāpi dibbā. Savanaṭṭhena nijjīvaṭṭhena ca sotadhātu. Sotadhātukiccakaraṇena sotadhātu viyātipi sotadhātu. Tāya sotadhātuyā. Visuddhāyāti suddhāya nirupakkilesāya. Atikkantamānusikāyāti manussūpacāraṃ atikkamitvā saddasavane mānusikaṃ maṃsasotadhātuṃ atikkantāya vītivattetvā ṭhitāya. Ubho sadde suṇātīti dve sadde suṇāti. Katame dve? Dibbe ca mānuse ca, devānañca manussānañca saddeti vuttaṃ hoti. Etena padesapariyādānaṃ veditabbaṃ. Ye dūre santike cāti ye saddā dūre paracakkavāḷepi, ye ca santike antamaso sadehasannissitapāṇakasaddāpi, te suṇātīti vuttaṃ hoti. Etena nippadesapariyādānaṃ veditabbaṃ.

"দিব্বায সোতধাতুযা" (দিব্য শ্রোতধাতুর দ্বারা) এখানে দিব্যসদৃশ হওয়ার কারণে 'দিব্যা' (দিব্য)। দেবতাদের সুচরিত কর্মের ফলে উৎপন্ন, পিত্ত-শ্লেষ্মা-রক্তাদি দ্বারা বাধাহীন এবং উপক্লেশমুক্ত হওয়ার কারণে দূরেও আলম্বন গ্রহণে সমর্থ যে প্রসাদ-শ্রোতধাতু থাকে, তা হলো দিব্য। এই ভিক্ষুরও বীর্যভাবনার বলে উৎপন্ন জ্ঞান-শ্রোতধাতুও সেইরূপ হওয়ার কারণে দিব্যসদৃশ হওয়ায় 'দিব্যা'। তাছাড়া, দিব্যবিহারের মাধ্যমে লাভ করার কারণে এবং নিজে দিব্যবিহারের আশ্রিত হওয়ার কারণেও 'দিব্যা'। শ্রবণ অর্থে এবং নির্জীব অর্থে 'সোতধাতু' (শ্রোতধাতু)। শ্রোতধাতুর কার্য সম্পাদনের কারণে শ্রোতধাতুর মতো হওয়ায় 'সোতধাতু'। সেই শ্রোতধাতুর দ্বারা। "বিসুদ্ধায" অর্থ শুদ্ধ ও উপক্লেশহীন। "অতিক্কন্তমানুসিকাযা" অর্থ মানুষের পরিধি অতিক্রম করে শব্দ শ্রবণে মানুষের মাংস-শ্রোতধাতুকে অতিক্রম করে বা ছাড়িয়ে অবস্থিত। "উভো সদ্দে সুণাতি" অর্থ দুই প্রকার শব্দ শোনে। কোন দুটি? "দিব্বে চ মানুসে চ" অর্থাৎ দেবগণের এবং মানুষের শব্দ—এই কথা বলা হয়েছে। এর দ্বারা আংশিক পরিধি (প্রদেশ-পরিয়াদান) বুঝতে হবে। "যে দূরে সন্তিকে চ" অর্থ যে শব্দসমূহ দূরে অন্য চক্রবালেও রয়েছে এবং যে শব্দসমূহ নিকটে, এমনকি নিজের দেহে আশ্রিত ক্ষুদ্র প্রাণীর শব্দও, তা শোনে—এই কথা বলা হয়েছে। এর দ্বারা সম্পূর্ণ পরিধি (নিপ্রদেশ-পরিয়াদান) বুঝতে হবে।


Parasattānanti attānaṃ ṭhapetvā sesasattānaṃ. Parapuggalānanti idampi iminā ekatthameva. Veneyyavasena pana desanāvilāsena ca byañjananānattaṃ kataṃ. Cetasā cetoti attano cittena tesaṃ cittaṃ. Pariccāti paricchinditvā. Pajānātīti sarāgādivasena nānappakārato jānāti. Sarāgaṃ vā cittantiādīsu pana aṭṭhalobhasahagatacittaṃ sarāgaṃ cittanti veditabbaṃ. Avasesaṃ cātubhūmakaṃ kusalābyākatacittaṃ vītarāgaṃ. Dve [Pg.84] domanassacittāni, dve vicikicchuddhaccacittānīti imāni pana cattāri cittāni imasmiṃ duke saṅgahaṃ na gacchanti. Keci pana therā tānipi saṅgaṇhanti. Duvidhaṃ pana domanassacittaṃ sadosaṃ cittaṃ nāma. Sabbampi cātubhūmakaṃ kusalābyākatacittaṃ vītadosaṃ. Sesāni dasa akusalacittāni imasmiṃ duke saṅgahaṃ na gacchanti. Keci pana therā tānipi saṅgaṇhanti. Samohaṃ vītamohanti ettha pana pāṭipuggalikanayena vicikicchuddhaccasahagatadvayameva samohaṃ. Mohassa pana sabbākusalesu sambhavato dvādasavidhampi akusalacittaṃ samohaṃ cittanti veditabbaṃ. Avasesaṃ vītamohaṃ. Thinamiddhānugataṃ pana saṃkhittaṃ, uddhaccānugataṃ vikkhittaṃ. Rūpāvacarārūpāvacaraṃ mahaggataṃ, avasesaṃ amahaggataṃ. Sabbampi tebhūmakaṃ sauttaraṃ, lokuttaraṃ anuttaraṃ. Upacārappattaṃ appanāppattañca samāhitaṃ, ubhayamappattaṃ asamāhitaṃ. Tadaṅgavikkhambhanasamucchedappaṭippassaddhinissaraṇavimuttiṃ pattaṃ pañcavidhampi etaṃ vimuttaṃ, vimuttimappattaṃ vā avimuttanti veditabbaṃ.

"পরসত্তানং" (পরসত্ত্বদের) অর্থ নিজেকে বাদ দিয়ে অবশিষ্ট সত্ত্বদের। "পরpuগ্গলানং" (পরপুদ্গলদের) এটিও এর সাথে একার্থবোধক। কিন্তু বিনেয়দের (শিক্ষণীয়দের) কারণে এবং দেশনা-বিলাসের কারণে ব্যঞ্জনগত ভিন্নতা করা হয়েছে। "চেতসা চেতো" অর্থ নিজের চিত্তের দ্বারা তাদের চিত্ত। "পরিচ্চা" অর্থ পরিচ্ছেদ করে (বিশ্লেষণ করে)। "পজানাতি" অর্থ সরাগ (আসক্তিময়) ইত্যাদির মাধ্যমে নানা প্রকারে জানে। "সরাগং বা চিত্তং" (সরাগ চিত্ত) ইত্যাদিতে আট প্রকার লোভসহগত চিত্তকে 'সরাগ চিত্ত' বলে জানতে হবে। অবশিষ্ট চতুর্ভূমক কুশল ও অব্যাকৃত চিত্ত হলো 'বীতরাগ'। দুই প্রকার দৌর্মনস্য চিত্ত এবং দুই প্রকার বিচিকিৎসা ও ঔদ্ধত্য চিত্ত—এই চারটি চিত্ত এই দ্বিকে (যুগলে) সংগৃহীত হয় না। তবে কোনো কোনো থের সেগুলোকে সংগ্রাহ্য মনে করেন। দুই প্রকার দৌর্মনস্য চিত্ত হলো 'সদোষ চিত্ত'। সমস্ত চতুর্ভূমক কুশল ও অব্যাকৃত চিত্ত হলো 'বীতদোষ'। অবশিষ্ট দশটি অকুশল চিত্ত এই দ্বিকে সংগৃহীত হয় না। তবে কোনো কোনো থের সেগুলোকে সংগ্রাহ্য মনে করেন। "সমোহং বীতমোহং" (সমোহ ও বীতমোহ) এখানে প্রতি-পুদ্গল নিয়মে বিচিকিৎসা ও ঔদ্ধত্য সহগত দুটি চিত্তই হলো 'সমোহ'। কিন্তু মোহ যেহেতু সমস্ত অকুশল চিত্তে বিদ্যমান থাকে, তাই বারো প্রকার অকুশল চিত্তকেই 'সমোহ চিত্ত' বলে জানতে হবে। অবশিষ্ট হলো 'বীতমোহ'। স্ত্যান-মিদ্ধ অনুগত চিত্ত হলো 'সংক্ষিপ্ত', ঔদ্ধত্য অনুগত চিত্ত হলো 'বিক্ষিপ্ত'। রূপাবচর ও অরূপাবচর চিত্ত হলো 'মহদ্গত', অবশিষ্ট হলো 'অমহদ্গত'। সমস্ত ত্রিভূমিক চিত্ত হলো 'সোত্তর' (স-উত্তর), লোকোত্তর চিত্ত হলো 'অনুতর'। উপচারপ্রাপ্ত ও অর্পণাপ্রাপ্ত চিত্ত হলো 'সমাহিত', উভয় প্রাপ্তিহীন চিত্ত হলো 'অসমাহিত'। তদঙ্গ, বিষ্কম্ভন, সমুচ্ছেদ, প্রতিপ্রস্রব্ধি ও নিঃসরণ—এই পাঁচ প্রকার বিমুক্তিপ্রাপ্ত চিত্ত হলো 'বিমুক্ত', আর বিমুক্তিপ্রাপ্তিহীন চিত্ত হলো 'অবিমুক্ত' বলে জানতে হবে।


Anekavihitanti (pārā. aṭṭha. 1.12) anekavidhaṃ, anekehi vā pakārehi pavattitaṃ saṃvaṇṇitanti attho. Pubbenivāsanti samanantarātītabhavaṃ ādiṃ katvā tattha tattha nivutthasantānaṃ. Anussaratīti khandhapaṭipāṭivasena, cutipaṭisandhivasena vā anugantvā anugantvā sarati. Seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ…pe… pubbenivāsaṃ anussaratīti. Tattha ekampi jātinti ekampi paṭisandhimūlaṃ cutipariyosānaṃ ekabhavapariyāpannaṃ khandhasantānaṃ. Esa nayo dvepi jātiyotiādīsupi. Anekepi saṃvaṭṭakappetiādīsu pana parihāyamāno kappo saṃvaṭṭakappo, vaḍḍhamāno vivaṭṭakappoti veditabbo. Tattha saṃvaṭṭena saṃvaṭṭaṭṭhāyī gahito hoti taṃmūlakattā, vivaṭṭena vivaṭṭaṭṭhāyī. Evañhi sati yāni tāni ‘‘cattārimāni, bhikkhave, kappassa asaṅkhyeyyāni. Katamāni cattāri? Saṃvaṭṭo saṃvaṭṭaṭṭhāyī vivaṭṭo vivaṭṭaṭṭhāyī’’ti (a. ni. 4.156) vuttāni, tāni pariggahitāni honti.

"অনেকবিহিতং" (পারাজিকা অট্ঠকথা ১.১২) অর্থ অনেক প্রকার, অথবা অনেক প্রকারে প্রবর্তিত বা বর্ণিত—এই অর্থ। "পুব্বেনিবাসং" (পূর্বনিবাস) অর্থ অবিলম্বে অতীত ভবকে আদি করে সেখানে সেখানে বাস করা সন্ততি (প্রবাহ)। "অনুস্সরতি" (অনুস্মরণ করে) অর্থ স্কন্ধ-পরম্পরা অনুসারে অথবা চ্যুতি-প্রতিসন্ধি অনুসারে অনুগমন করে করে স্মরণ করে। যেমন— "একং পি জাতিং...পে... পুব্বেনিবাসং অনুস্সরতি" (এক জন্মও...পে... পূর্বনিবাস স্মরণ করে)। সেখানে "একং পি জাতিং" অর্থ একটি প্রতিসন্ধি-মূল থেকে চ্যুতি-পর্যন্ত এক ভবের অন্তর্গত স্কন্ধ-সন্ততি। "দ্বে পি জাতিযো" (দুই জন্মও) ইত্যাদির ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। "অনেকে পি সংবট্টকপ্পে" (অনেক সংবর্তকল্পও) ইত্যাদিতে হ্রাসমান কল্প হলো 'সংবর্তকল্প' এবং বর্ধমান কল্প হলো 'বিবর্তকল্প' বলে জানতে হবে। সেখানে সংবর্তের দ্বারা সংবর্তস্থায়ী গৃহীত হয়, কারণ তা তার মূল; বিবর্তের দ্বারা বিবর্তস্থায়ী গৃহীত হয়। এরূপ হলে, "হে ভিক্ষুগণ, কল্পের এই চারটি অসংখ্যেয় রয়েছে। কোন চারটি? সংবর্ত, সংবর্তস্থায়ী, বিবর্ত ও বিবর্তস্থায়ী" (অঙ্গুত্তর নিকায় ৪.১৫৬)—যে কথা বলা হয়েছে, তা পরিগৃহীত হয়।


Amutrāsinti amumhi saṃvaṭṭakappe ahaṃ amumhi bhave vā yoniyā vā gahiyā vā viññāṇaṭṭhitiyā vā sattāvāse vā sattanikāye vā āsiṃ. Evaṃnāmoti tisso vā phusso vā. Evaṃgottoti gotamo vā kaccāyano vā kassapo vā. Idamassa atītabhave attano nāmagottānussaraṇavasena vuttaṃ. Sace pana tasmiṃ kāle attano vaṇṇasampattilūkhapaṇītajīvikabhāvaṃ [Pg.85] sukhadukkhabahulataṃ appāyukadīghāyukabhāvaṃ vā anussaritukāmo hoti, tampi anussaratiyeva. Tenāha ‘‘evaṃvaṇṇo…pe… evamāyupariyanto’’ti. Tattha evaṃvaṇṇoti odāto vā sāmo vā. Evamāhāroti sālimaṃsodanāhāro vā pavattaphalabhojano vā. Evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedīti anena pakārena kāyikacetasikānaṃ sāmisanirāmisādippabhedānaṃ sukhadukkhānaṃ paṭisaṃvedī. Evamāyupariyantoti evaṃ vassasataparimāṇāyupariyanto vā caturāsītikappasahassāyupariyanto vā. So tato cuto amutra udapādinti so ahaṃ tato bhavato yonito gahito viññāṇaṭṭhitito sattāvāsato sattanikāyato vā cuto punaamukasmiṃ nāma bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sakkanikāye vā udapādiṃ. Tatrāpāsinti tatrāpi bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā puna ahosiṃ. Evaṃnāmotiādi vuttanayameva.

"অমুত্রাসিং" (সেখানে ছিলাম) অর্থ সেই সংবর্তকল্পে আমি সেই ভবে, যোনিতে, গ্রহে (গহী), বিজ্ঞানস্থিতিতে, সত্ত্বাবাসে বা সত্ত্বনিকায়ে ছিলাম। "এবংনামো" (এইরূপ নামধারী) অর্থ তিষ্য বা ফুস্স। "এবংগোত্তো" (এইরূপ গোত্রধারী) অর্থ গৌতম, কাচ্চায়ন বা কশ্যপ। এটি অতীত ভবে নিজের নাম ও গোত্র অনুস্মরণের উদ্দেশ্যে বলা হয়েছে। কিন্তু যদি সেই সময়ে নিজের বর্ণসম্পত্তি, লূক্ষ্ম বা প্রণীত জীবিকা, সুখ-দুঃখের আধিক্য অথবা অল্পায়ু বা দীর্ঘায়ু হওয়া স্মরণ করতে চায়, তবে তাও স্মরণ করে। তাই বলেছেন— "এবংবণ্ণো...পে... এবংআযুপরিযন্তো" (এইরূপ বর্ণবিশিষ্ট...পে... এইরূপ আয়ুসীমা বিশিষ্ট)। সেখানে "এবংবণ্ণো" অর্থ গৌরবর্ণ বা শ্যামবর্ণ। "এবংআহারো" অর্থ শালিতণ্ডুল ও মাংসের আহার অথবা বনের ফলমূল ভোজন। "এবংসুখদুক্খপ্পটিসংবেদী" অর্থ এই প্রকারে কায়িক ও চৈতসিক সামিষ-নিরামিষাদি ভেদে সুখ-দুঃখের প্রতিসংবেদী (অনুভবকারী)। "এবংআযুপরিযন্তো" অর্থ এইরূপ শতবর্ষ পরিমাণ আয়ুসীমা বিশিষ্ট অথবা চুরাশি হাজার কল্প পরিমাণ আয়ুসীমা বিশিষ্ট। "সো ততো চুতো অমুত্র উদপাদিং" অর্থ সেই আমি সেই ভব, যোনি, গ্রহ, বিজ্ঞানস্থিতি, সত্ত্বাবাস বা সত্ত্বনিকায় থেকে চ্যুত হয়ে পুনরায় অমুক নামক ভবে, যোনিতে, গতিতে, বিজ্ঞানস্থিতিতে, সত্ত্বাবাসে বা সত্ত্বনিকায়ে উৎপন্ন হয়েছিলাম। "তত্রাপাসিং" অর্থ সেই ভবে, যোনিতে, গতিতে, বিজ্ঞানস্থিতিতে, সত্ত্বাবাসে বা সত্ত্বনিকায়ে পুনরায় ছিলাম। "এবংনামো" ইত্যাদি পূর্বোক্ত নিয়মেই বুঝতে হবে।


Apica amutrāsinti idaṃ anupubbena ārohantassa yāvadicchakaṃ anussaraṇaṃ. So tatoti paṭinivattantassa paccavekkhaṇaṃ, tasmā ‘‘idhūpapanno’’ti imissā idhūpapattiyā anantarameva uppattiṭṭhānaṃ sandhāya ‘‘amutra udapādi’’nti idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Tatrāpāsinti evamādi panassa tatrāpi imissā upapattiyā antare upapattiṭṭhāne nāmagottādīnaṃ anussaraṇadassanatthaṃ vuttaṃ. So tato cuto idhūpapannoti svāhaṃ tato anantaruppattiṭṭhānato cuto idha amukasmiṃ nāma khattiyakule vā brāhmaṇakule vā nibbattoti. Itīti evaṃ. Sākāraṃ sauddesanti nāmagottavasena sauddesaṃ, vaṇṇādivasena sākāraṃ. Nāmagottena hi satto ‘‘tisso kassapo’’ti uddisīyati, vaṇṇādīhi ‘‘sāmo odāto’’ti nānattato paññāyati, tasmā nāmagottaṃ uddeso, itare ākārā.

তাছাড়া, "অমুত্রাসিং" (সেখানে ছিলাম) এটি অনুক্রমে আরোহণকারীর ইচ্ছানুযায়ী অনুস্মরণ। "সো ততো" (সে সেখান থেকে) এটি প্রত্যাবর্তনকারীর প্রত্যবেক্ষণ, তাই "ইধূপপন্নো" (এখানে উৎপন্ন হয়েছে) এই ইহ-উৎপত্তির অব্যবহিত পূর্বের উৎপত্তিস্থানকে লক্ষ্য করেই "অমুত্র উদপাদিং" (সেখানে উৎপন্ন হয়েছিল) এ কথা বলা হয়েছে বলে জানতে হবে। "তত্রাপাসিং" ইত্যাদি পদগুলো সেখানেও এই উৎপত্তির মধ্যবর্তী উৎপত্তিস্থানে নাম-গোত্রাদির অনুস্মরণ দেখানোর জন্য বলা হয়েছে। "সো ততো চুতো ইধূপপন্নো" অর্থ সেই আমি সেই অব্যবহিত পূর্বের উৎপত্তিস্থান থেকে চ্যুত হয়ে এখানে অমুক নামক ক্ষত্রিয়কুলে বা ব্রাহ্মণকুলে জন্মগ্রহণ করেছি। "ইতি" অর্থ এভাবে। "সাকারং সউদ্দেসং" অর্থ নাম ও গোত্রের কারণে 'সউদ্দেশ' (উদ্দেশ্যসহ), বর্ণ ইত্যাদির কারণে 'সাকার' (আকারসহ)। কারণ নাম ও গোত্রের দ্বারা সত্ত্বকে "তিষ্য, কশ্যপ" বলে নির্দেশ করা হয়, আর বর্ণাদির দ্বারা "শ্যামবর্ণ, গৌরবর্ণ" ইত্যাদি ভিন্নতায় জানা যায়; তাই নাম ও গোত্র হলো 'উদ্দেশ', অন্যান্যগুলো হলো 'আকার'।


Dibbenātiādīsu dibbasadisattā dibbaṃ. Devatānañhi sucaritakammanibbattaṃ pittasemharuhirādīhi apalibuddhaṃ upakkilesavimuttatāya dūrepi ārammaṇasampaṭicchanasamatthaṃ dibbaṃ pasādacakkhu hoti. Idañcāpi vīriyabhāvanābalena nibbattaṃ ñāṇacakkhu tādisamevāti dibbasadisattā dibbaṃ. Dibbavihāravasena paṭiladdhattā attano ca dibbavihārasannissitattāpi dibbaṃ. Ālokapariggahena mahājutikattāpi [Pg.86] dibbaṃ. Tirokuṭṭādigatarūpadassanena mahāgatikattāpi dibbaṃ. Taṃ sabbaṃ saddasatthānusārena veditabbaṃ. Dassanaṭṭhena cakkhu. Cakkhukiccakaraṇena cakkhumivātipi cakkhu. Cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddhaṃ. Yo hi cutimeva passati, na upapātaṃ, so ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo upapātameva passati, na cutiṃ, so navasattapātubhāvadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Yo pana tadubhayaṃ passati, so yasmā duvidhampi taṃ diṭṭhigataṃ ativattati, tasmā taṃ dassanaṃ diṭṭhivisuddhihetu hoti. Ubhayampi cetaṃ buddhaputtā passanti. Tena vuttaṃ ‘‘cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddha’’nti. Manussūpacāraṃ atikkamitvā rūpadassanena atikkantamānusakaṃ, mānusaṃ vā maṃsacakkhuṃ atikkantattā atikkantamānusakanti veditabbaṃ. Tena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena.

'দিব্বেন' ইত্যাদি পদে দেবতুল্য হওয়ার কারণে 'দিব্য'। দেবতাদের সুচরিত কর্মের ফলে উৎপন্ন, পিত্ত-শ্লেষ্মা-রক্ত ইত্যাদি দ্বারা বাধাহীন এবং উপকিলেশ (মলিনতা) থেকে মুক্ত হওয়ার কারণে দূরে অবস্থিত আলম্বনকেও গ্রহণ করতে সমর্থ যে প্রসাদচক্ষু, তা হলো দিব্যচক্ষু। বীর্য ও ভাবনার বলে উৎপন্ন এই জ্ঞানচক্ষুও সেই রকমই (দেবতাদের প্রসাদচক্ষুর মতো), তাই দেবতুল্য হওয়ার কারণে একে 'দিব্য' বলা হয়। দিব্যবিহারের মাধ্যমে লাভ করার কারণে এবং নিজের দিব্যবিহারের ওপর আশ্রিত হওয়ার কারণেও এটি 'দিব্য'। আলোক গ্রহণের মাধ্যমে মহা-জ্যোতির্ময় হওয়ার কারণেও এটি 'দিব্য'। দেয়াল ইত্যাদির ওপারে থাকা রূপ দর্শনে মহাগতিসম্পন্ন (অবারিত) হওয়ার কারণেও এটি 'দিব্য'। এই সবকিছু ব্যাকরণ শাস্ত্র অনুসারে জানতে হবে। দর্শন করার অর্থে এটি 'চক্ষু'। চক্ষুর কাজ সম্পন্ন করার কারণে চক্ষুর মতো হওয়ার জন্যও এটি 'চক্ষু'। চ্যুতি ও উৎপত্তি দর্শনের মাধ্যমে দৃষ্টিবিশুদ্ধির কারণ হওয়ার জন্য এটি 'বিশুদ্ধ'। কারণ যে কেবল চ্যুতিই দেখে, উৎপত্তি দেখে না, সে উচ্ছেদদৃষ্টি গ্রহণ করে। যে কেবল উৎপত্তিই দেখে, চ্যুতি দেখে না, সে নতুন সত্ত্বের আবির্ভাবের দৃষ্টি গ্রহণ করে। কিন্তু যে উভয়ই দেখে, সে যেহেতু এই দুই প্রকার ভুল দৃষ্টিকেই অতিক্রম করে, তাই সেই দর্শন দৃষ্টিবিশুদ্ধির কারণ হয়। বুদ্ধপুত্রগণ এই উভয়ই দেখেন। তাই বলা হয়েছে— "চ্যুতি ও উৎপত্তি দর্শনের মাধ্যমে দৃষ্টিবিশুদ্ধির কারণ হওয়ার জন্য বিশুদ্ধ"। মানুষের সীমা অতিক্রম করে রূপ দর্শন করার কারণে এটি 'অতিক্রান্ত-মানুষক' (মানুষের অতীত), অথবা মানুষের মাংসচক্ষুকে অতিক্রম করার কারণে এটি 'অতিক্রান্ত-মানুষক' বলে জানতে হবে। সেই দিব্য, বিশুদ্ধ, অতিক্রান্ত-মানুষক চক্ষুর দ্বারা।


Satte passatīti manussānaṃ maṃsacakkhunā viya satte oloketi. Cavamāne upapajjamāneti ettha cutikkhaṇe vā upapattikkhaṇe vā dibbacakkhunā daṭṭhuṃ na sakkā. Ye pana āsannacutikā idāni cavissanti, te cavamānāti, ye ca gahitappaṭisandhikā sampatinibbattā ca, te upapajjamānāti adhippetā. Te evarūpe cavamāne upapajjamāne ca passatīti dasseti. Hīneti mohanissandayuttattā hīnānaṃ jātikulabhogādīnaṃ vasena hīḷite uññāte. Paṇīteti amohanissandayuttattā tabbiparīte. Suvaṇṇeti adosanissandayuttattā iṭṭhakantamanāpavaṇṇayutte. Dubbaṇṇeti dosanissandayuttattā aniṭṭhākantāmanāpavaṇṇayutte, virūpavirūpetipi attho. Sugateti sugatigate, alobhanissandayuttattā vā aḍḍhe mahaddhane. Duggateti duggatigate, lobhanissandayuttattā vā dalidde appannapāne.

'সত্ত্বদের দেখেন' বলতে মানুষের মাংসচক্ষুর মতো সত্ত্বদের অবলোকন করেন। 'চ্যুতিশীল ও উৎপন্নশীলদের'—এখানে চ্যুতি ক্ষণে বা প্রতিসন্ধি ক্ষণে দিব্যচক্ষু দ্বারা দেখা সম্ভব নয়। কিন্তু যারা আসন্ন-চ্যুতিসম্পন্ন, যারা এখনই চ্যুত হবে, তারা 'চ্যুতিশীল'; এবং যারা প্রতিসন্ধি গ্রহণ করেছে ও সদ্য উৎপন্ন হয়েছে, তারা 'উৎপন্নশীল' বলে অভিপ্রেত। তিনি এই রূপ চ্যুতিশীল ও উৎপন্নশীলদের দেখেন—এটি প্রদর্শন করছে। 'হীন' বলতে মোহের পরিণামযুক্ত হওয়ার কারণে হীন জাতি, কুল, ভোগ ইত্যাদির কারণে নিন্দিত ও অবজ্ঞাত। 'প্রণীত' বলতে অমোহের পরিণামযুক্ত হওয়ার কারণে তার বিপরীত। 'সুবর্ণ' বলতে অদ্বেষের পরিণামযুক্ত হওয়ার কারণে ইষ্ট, কান্ত ও মনোহর বর্ণযুক্ত। 'দুর্বর্ণ' বলতে দ্বেষের পরিণামযুক্ত হওয়ার কারণে অনিষ্ট, অকান্ত ও অমনোহর বর্ণযুক্ত; এর অর্থ বিরূপ বা কুৎসিতও বটে। 'সুগত' বলতে সুগতিতে গমনকারী, অথবা অলোভের পরিণামযুক্ত হওয়ার কারণে ধনী ও মহাসম্পদশালী। 'দুর্গত' বলতে দুর্গতিতে গমনকারী, অথবা লোভের পরিণামযুক্ত হওয়ার কারণে দরিদ্র ও অল্প অন্নপানযুক্ত।


Yathākammūpageti yaṃ yaṃ kammaṃ upacitaṃ, tena tena upagate. Kāyaduccaritenātiādīsu duṭṭhu caritaṃ kilesapūtikattāti duccaritaṃ. Kāyena duccaritaṃ, kāyato vā uppannaṃ duccaritanti kāyaduccaritaṃ. Itaresupi eseva nayo. Samannāgatāti samaṅgibhūtā. Ariyānaṃ upavādakāti buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ ariyānaṃ antamaso gihisotāpannānampi anatthakāmā hutvā antimavatthunā vā guṇaparidhaṃsanena vā upavādakā, akkosakā garahakāti vuttaṃ hoti. Micchādiṭṭhikāti viparītadassanā[Pg.87]. Micchādiṭṭhikammasamādānāti micchādiṭṭhivasena samādinnanānāvidhakammā, yepi micchādiṭṭhimūlakesu kāyakammādīsu aññepi samādāpenti.

'যথাকর্মাগ' বলতে যে যে কর্ম সঞ্চিত হয়েছে, সেই সেই কর্ম অনুসারে গমনকারী। 'কায়দুশ্চরিত্র' ইত্যাদি পদে—ক্লেশের কারণে duplicat-দুর্গন্ধযুক্ত আচরণই হলো 'দুশ্চরিত্র'। কায় দ্বারা দুশ্চরিত্র অথবা কায় থেকে উৎপন্ন দুশ্চরিত্রই হলো 'কায়দুশ্চরিত্র'। অন্যগুলোর ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। 'সমন্বাগত' বলতে যুক্ত বা সম্পন্ন। 'আর্যদের অপবাদকারী' বলতে বুদ্ধ, প্রত্যেকবুদ্ধ ও বুদ্ধশ্রাবক আর্যদের—এমনকি গৃহী শ্রোতাপন্নদেরও—অকল্যাণকামী হয়ে চরম মিথ্যা অপবাদ দিয়ে অথবা গুণ ধ্বংস করার মাধ্যমে অপবাদকারী, গালিদানকারী ও নিন্দাকারী—এটিই বলা হয়েছে। 'মিথ্যাদৃষ্টিসম্পন্ন' বলতে বিপরীত দর্শনযুক্ত। 'মিথ্যাদৃষ্টির কর্ম গ্রহণকারী' বলতে মিথ্যাদৃষ্টির বশবর্তী হয়ে নানা প্রকার কর্ম সম্পাদনকারী, অথবা যারা মিথ্যাদৃষ্টিমূলক কায়কর্ম ইত্যাদিতে অন্যদেরও নিয়োজিত করে।


Kāyassa bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā. Paraṃ maraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattakkhandhaggahaṇā. Atha vā kāyassa bhedāti jīvitindriyassūpacchedā. Paraṃ maraṇāti cuticittato uddhaṃ. Apāyanti evamādi sabbaṃ nirayavevacanameva. Nirayo hi saggamokkhahetubhūtā puññasammatā ayā apetattā, sukhānaṃ vā āyassa abhāvā apāyo. Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati, dosabahulatāya vā duṭṭhena kammena nibbattā gatīti duggati. Vivasā nipatanti tattha dukkaṭṭakārinoti vinipāto, vinassantā vā ettha patanti sambhijjamānaṅgapaccaṅgāti vinipāto. Natthi ettha assādasaññito ayoti nirayo.

'কায়ের ভেদের পর' বলতে উপাদত্ত স্কন্ধসমূহের পরিত্যাগ করা। 'মৃত্যুর পর' বলতে তার অব্যবহিত পরে উৎপন্ন স্কন্ধসমূহ গ্রহণ করা। অথবা, 'কায়ের ভেদ' বলতে জীবিতেন্দ্রিয়ের উচ্ছেদ। 'মৃত্যুর পর' বলতে চ্যুতিচিত্তের পরবর্তী অবস্থা। 'অপায়' ইত্যাদি শব্দগুলো সবই নরকেরই সমার্থক শব্দ। স্বর্গ ও মোক্ষের কারণস্বরূপ পুণ্যসম্মত 'অয়' (মঙ্গল) থেকে অপগত হওয়ার কারণে, অথবা সুখের প্রাপ্তির অভাবের কারণে এটি 'অপায়'। দুঃখের গতি বা আশ্রয় হওয়ার কারণে এটি 'দুর্গতি', অথবা দ্বেষের আধিক্যের কারণে বা দুষ্ট কর্মের দ্বারা উৎপন্ন গতি হওয়ার কারণে এটি 'দুর্গতি'। সেখানে দুষ্কর্মকারীরা অবশ হয়ে পতিত হয় বলে এটি 'বিনিপাত', অথবা অঙ্গ-প্রত্যঙ্গ ছিন্নভিন্ন হয়ে ধ্বংসপ্রাপ্ত হতে হতে এখানে পতিত হয় বলে এটি 'বিনিপাত'। যেখানে আস্বাদন নামক কোনো 'অয়' (মঙ্গল) নেই, তা হলো 'নিরয়'।


Atha vā apāyaggahaṇena tiracchānayoniṃ dīpeti. Tiracchānayoni hi apāyo sugatito apetattā, na duggati mahesakkhānaṃ nāgarājādīnaṃ sambhavato. Duggatiggahaṇena pettivisayañca. So hi apāyo ceva duggati ca sugatito apetattā dukkhassa ca gatibhūtattā, na tu vinipāto asurasadisaṃ avinipatitattā. Vinipātaggahaṇena asurakāyaṃ. So hi yathāvuttena atthena apāyo ceva duggati ca sabbasamussayehi vinipatitattā vinipātoti vuccati. Nirayaggahaṇena avīciādikamanekappakāraṃ nirayamevāti. Upapannāti upagatā, tattha abhinibbattāti adhippāyo. Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo. Ayaṃ pana viseso – tattha sugatiggahaṇena manussāgatipi saṅgayhati, saggaggahaṇena devagatiyeva. Tattha sundarā gatīti sugati. Rūpādīhi visayehi suṭṭhu aggoti saggo. So sabbopi lujjanappalujjanaṭṭhena lokoti ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana sabbākārena visuddhimaggasaṃvaṇṇanāto gahetabbo. Tatiyādīni uttānatthāni.

অথবা, 'অপায়' গ্রহণের দ্বারা তির্যক যোনিকে নির্দেশ করা হয়েছে। তির্যক যোনি সুগতি থেকে অপগত হওয়ার কারণে 'অপায়', কিন্তু মহাপ্রভাবশালী নাগরাজ ইত্যাদির উৎপত্তি হওয়ার কারণে এটি 'দুর্গতি' নয়। 'দুর্গতি' গ্রহণের দ্বারা প্রেতলোককে বোঝানো হয়েছে। কারণ তা সুগতি থেকে অপগত হওয়ার কারণে এবং দুঃখের গতি হওয়ার কারণে 'অপায়' ও 'দুর্গতি' উভয়ই, কিন্তু অসুরের মতো বিনিপতিত না হওয়ার কারণে তা 'বিনিপাত' নয়। 'বিনিপাত' গ্রহণের দ্বারা অসুরনিকায়কে বোঝানো হয়েছে। কারণ তা পূর্বোক্ত অর্থে 'অপায়' ও 'দুর্গতি' উভয়ই এবং সমস্ত ঐশ্বর্য থেকে বিনিপতিত হওয়ার কারণে তাকে 'বিনিপাত' বলা হয়। 'নিরয়' গ্রহণের দ্বারা অবীচি আদি অনেক প্রকার নরককেই বোঝানো হয়েছে। 'উপপন্ন' বলতে উপগত বা সেখানে উৎপন্ন হওয়া—এই অভিপ্রায়। উক্ত বিষয়ের বিপরীতভাবে শুক্লপক্ষ বুঝতে হবে। তবে বিশেষত্ব এই যে—সেখানে 'সুগতি' গ্রহণের দ্বারা মনুষ্যগতিও সংগৃহীত হয়, আর 'স্বর্গ' গ্রহণের দ্বারা কেবল দেবগতিই বোঝায়। সেখানে সুন্দর গতিই হলো 'সুগতি'। রূপ আদি বিষয়ের দিক থেকে অত্যন্ত অগ্র হওয়ার কারণে তা 'স্বর্গ'। ক্ষয় ও বিনাশশীল হওয়ার অর্থে এই সবই হলো 'লোক'—এটিই এখানে সংক্ষেপ। বিস্তারিত বিবরণ সর্বতোভাবে 'বিশুদ্ধিমার্গ' বর্ণনা থেকে গ্রহণ করতে হবে। তৃতীয় ইত্যাদি সূত্রগুলোর অর্থ স্পষ্ট।


Dutiyaāhuneyyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

দ্বিতীয় আহুনেয়্য সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


8. Anuttariyasuttavaṇṇanā

৮. অনুত্তরীয় সূত্রের বর্ণনা।


8. Aṭṭhame [Pg.88] natthi etesaṃ uttarāni visiṭṭhānīti anuttarāni, anuttarāni eva anuttariyāni yathā ‘‘anantameva anantariya’’nti āha ‘‘niruttarānī’’ti. Dassanānuttariyaṃ nāma phalavisesāvahattā. Esa nayo sesesupi. Sattavidhaariyadhanalābhoti sattavidhasaddhādilokuttaradhanalābho. Sikkhāttayassa pūraṇanti adhisīlasikkhādīnaṃ tissannaṃ sikkhānaṃ pūraṇaṃ. Tattha pūraṇaṃ nippariyāyato asekkhānaṃ vasena veditabbaṃ. Kalyāṇaputhujjanato paṭṭhāya hi satta sekhā tisso sikkhā pūrenti nāma, arahā paripuṇṇasikkhoti. Iti imāni anuttariyāni lokiyalokuttarāni kathitāni.

৮. অষ্টম সূত্রে—এদের চেয়ে শ্রেষ্ঠ বা উত্তর কিছু নেই বলে এগুলো 'অনুত্তর'; অনুত্তরই হলো 'অনুত্তরীয়', যেমন "অনন্তই হলো আনন্তর্য"—এই অর্থে বলা হয়েছে "নিরুত্তর"। 'দর্শনানুত্তরীয়' বলতে বিশেষ ফল বহন করার কারণে একে 'দর্শনানুত্তরীয়' বলা হয়। অবশিষ্টগুলোর ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। 'সপ্তবিধ আর্যধন লাভ' বলতে সপ্তবিধ শ্রদ্ধা আদি লোকোত্তর ধন লাভ। 'শিক্ষা ত্রয়ের পূরণ' বলতে অধিশীল শিক্ষা আদি তিন শিক্ষার পূরণ। সেখানে পূরণ বলতে মুখ্যার্থে অশেক্ষদের ক্ষেত্রে বুঝতে হবে। কারণ কল্যাণ-पृथগ্জন থেকে শুরু করে সাত প্রকার শৈক্ষগণ তিন শিক্ষা পূরণ করেন, আর অর্হৎ হলেন পরিপূর্ণশিক্ষ। এভাবে এই লৌকিক ও লোকোত্তর অনুত্তরীয় বিষয়গুলো বর্ণিত হয়েছে।


Anuttariyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

অনুত্তরীয় সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Anussatiṭṭhānasuttavaṇṇanā

৯. অনুস্মৃতিস্থান সূত্রের বর্ণনা।


9. Navame anussatiyo eva diṭṭhadhammikasamparāyikādihitasukhānaṃ kāraṇabhāvato ṭhānānīti anussatiṭṭhānāni. Buddhaguṇārammaṇā satīti yathā buddhānussati visesādhigamassa ṭhānaṃ hoti, evaṃ ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā buddhaguṇe ārabbhe uppannā sati. Evaṃ anussarato hi pīti uppajjati, so taṃ pītiṃ khayato vayato paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇāti. Upacārakammaṭṭhānaṃ nāmetaṃ gihīnampi labbhati. Upacārakammaṭṭhānanti ca paccakkhato upacārajjhānāvahaṃ kammaṭṭhānaparamparāya sammasanaṃ yāva arahattā lokiyalokuttaravisesāvahaṃ. Esa nayo sabbattha.

৯. নবম সূত্রে—অনুস্মৃতিগুলোই ইহলৌকিক ও পারলৌকিক হিতসুখের কারণ হওয়ার জন্য 'স্থান', তাই এগুলো 'অনুস্মৃতিস্থান'। 'বুদ্ধগুণালম্বন স্মৃতি' বলতে যেমন বুদ্ধানুস্মৃতি বিশেষ অধিগত করার স্থান হয়, তেমনি "ইতিপি সো ভগবা" ইত্যাদি বাক্যের দ্বারা বুদ্ধের গুণাবলীকে অবলম্বন করে উৎপন্ন স্মৃতি। এভাবে স্মরণকারীর প্রীতি উৎপন্ন হয়; তিনি সেই প্রীতিকে ক্ষয় ও ব্যয়শীল হিসেবে ভাবনা করে অর্হত্ত্ব লাভ করেন। 'উপচার কর্মস্থান' নামক এটি গৃহীদেরও লাভ হয়। আর 'উপচার কর্মস্থান' বলতে প্রত্যক্ষভাবে উপচারধ্যান বহনকারী কর্মস্থান-পরম্পরার দ্বারা অর্হত্ত্ব লাভ পর্যন্ত লৌকিক ও লোকোত্তর বিশেষ ফল বহনকারী সমদর্শন। সর্বত্রই এই একই নিয়ম।


Anussatiṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

অনুস্মৃতিস্থান সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Mahānāmasuttavaṇṇanā

১০. মহানাম সূত্রের বর্ণনা।


10. Dasame tasmiṃ samayeti buddhāguṇānussaraṇasamaye. Rāgapariyuṭṭhitanti rāgena pariyuṭṭhitaṃ. Pariyuṭṭhānappattipi, rāgena vā saṃhitaṃ cittaṃ [Pg.89] araññamiva corehi tena pariyuṭṭhitanti vuttaṃ, tassa pariyuṭṭhānaṭṭhānabhāvatopi pariyuṭṭhitarāganti attho. Byañjanaṃ pana anādiyitvā atthamattaṃ dassento ‘‘uppajjamānena rāgena uṭṭhahitvā gahita’’nti āha. Ujukamevāti pageva kāyavaṅkādīnaṃ apanītattā cittassa ca anujubhāvakarānaṃ mānādīnaṃ abhāvato, rāgādipariyuṭṭhānābhāvena vā oṇatiuṇṇativirahato ujubhāvameva gataṃ. Atha vā ujukamevāti kammaṭṭhānassa thinaṃ middhaṃ otiṇṇatāya līnuddhaccavigamato majjhimasamathanimittappaṭipattiyā ujubhāvameva gataṃ. Aṭṭhakathaṃ nissāyāti bhavajātiādīnaṃ padānaṃ atthaṃ nissāya. Atthavedanti vā hetuphalaṃ paṭicca uppannaṃ tuṭṭhimāha. Dhammavedanti hetuṃ paṭicca uppannaṃ tuṭṭhiṃ. ‘‘Ārakattā araha’’nti anussarantassa hi yadidaṃ bhagavato kilesehi ārakattaṃ, so hetu. Ñāpako cettha hetu adhippeto, na kārako sampāpako. Tatonena ñāyamāno arahattattho phalaṃ. Iminā nayena sesapadesupi hetuso phalavipāko veditabbo. Dhammānussatiādīsupi hi ādimajjhapariyosānakalyāṇatādayo suppaṭipattiādayo ca tattha tattha hetubhāvena niddiṭṭhāyeva. Dhammūpasaṃhitanti yathāvuttahetuphalasaṅkhātaguṇūpasaṃhitaṃ.

১০. দশম সূত্রে—'সেই সময়ে' বলতে বুদ্ধের গুণাবলী অনুস্মরণ করার সময়ে। 'রাগ-পর্যুত্থিত' বলতে রাগের দ্বারা পর্যুত্থিত। পর্যুত্থান প্রাপ্ত হওয়া, অথবা রাগের দ্বারা যুক্ত চিত্ত চোরদের দ্বারা অরণ্যের মতো পর্যুত্থিত হয়েছে—এটি বলা হয়েছে; তার পর্যুত্থানের স্থান হওয়ার কারণেও 'পর্যুত্থিত-রাগ'—এই অর্থ। কিন্তু ব্যঞ্জন গ্রহণ না করে কেবল অর্থ প্রদর্শন করতে গিয়ে বলেছেন— "উৎপন্ন রাগের দ্বারা উত্থিত হয়ে গৃহীত"। 'ঋজু বা সরলই' বলতে পূর্বেই কায়িক বক্রতা ইত্যাদি দূর হওয়ার কারণে এবং চিত্তের অবক্রতাকারী মান ইত্যাদির অভাবের কারণে, অথবা রাগ ইত্যাদির পর্যুত্থানের অভাবের কারণে উঁচু-নিচু ভাব রহিত হয়ে সরল ভাব প্রাপ্ত হওয়া। অথবা, 'ঋজু বা সরলই' বলতে কর্মস্থানের স্ত্যান-মিদ্ধ দূরীভূত হওয়ার কারণে এবং লীন ও ঔদ্ধত্যের অপগমে মধ্যম সমথ-নিমিত্ত প্রতিপত্তির দ্বারা সরল ভাব প্রাপ্ত হওয়া। 'অট্ঠকথাকে আশ্রয় করে' বলতে ভব, জাতি ইত্যাদি পদের অর্থকে আশ্রয় করে। 'অর্থবেদ' বলতে হেতু ও ফলের ওপর নির্ভর করে উৎপন্ন সন্তোষকে বুঝিয়েছেন। 'ধর্মবেদ' বলতে হেতুর ওপর নির্ভর করে উৎপন্ন সন্তোষকে। "দূরে থাকার কারণে অর্হৎ" এভাবে স্মরণকারীর ভগবানের ক্লেশসমূহ থেকে যে দূরে থাকা, তা হলো হেতু। আর এখানে জ্ঞাপক হেতু অভিপ্রেত, কারক বা প্রাপক হেতু নয়। তার দ্বারা জ্ঞায়মান অর্হত্ত্বের অর্থই হলো ফল। এই নিয়মে অবশিষ্ট পদগুলোতেও হেতু অনুসারে ফল ও বিপাক বুঝতে হবে। কারণ ধর্মানুস্মৃতি ইত্যাদিতেও আদি-মধ্য-পর্যাবসান কল্যাণময়তা ইত্যাদি এবং সুপ্রতিপত্তি ইত্যাদি সেখানে সেখানে হেতু হিসেবেই নির্দিষ্ট হয়েছে। 'ধর্ম-উপসংহিত' বলতে যথোক্ত হেতু ও ফল নামক গুণের দ্বারা উপসংহিত।


Mahānāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

মহানাম সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


Āhuneyyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

আহুনেয়্য বর্গের বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Sāraṇīyavaggo

২. সারণীয় বর্গ।


1. Paṭhamasāraṇīyasuttavaṇṇanā

১. প্রথম সারণীয় সূত্রের বর্ণনা।


11. Dutiyassa paṭhame saritabbayuttakāti anussaraṇārahā. Mijjati siniyhati etāyāti mettā, mittabhāvo. Mettā etassa atthīti mettaṃ, kāyakammaṃ. Taṃ pana yasmā mettāsahagatacittasamuṭṭhānaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘mettena cittena kātabbaṃ kāyakamma’’nti. Esa nayo sesadvayepi. Imānīti mettakāyakammādīni. Bhikkhūnaṃ vasena āgatāni tesaṃ seṭṭhaparisabhāvato. Yathā pana bhikkhunīsupi labbhanti, evaṃ gihīsupi labbhanti catuparisasādhāraṇattāti taṃ dassento ‘‘bhikkhūnañhī’’tiādimāha. Bhikkhuno [Pg.90] sabbampi anavajjakāyakammaṃ ābhisamācārikakammantogadhamevāti āha ‘‘mettena cittena…pe… kāyakammaṃ nāmā’’ti. Bhattivasena pavattiyamānā cetiyabodhīnaṃ vandanā mettāsiddhāti katvā tadatthāya gamanaṃ ‘‘mettaṃ kāyakamma’’nti vuttaṃ. Ādi-saddena cetiyabodhibhikkhūsu vuttāvasesāpacāyanādivasena pavattamettāvasena pavattaṃ kāyikaṃ kiriyaṃ saṅgaṇhāti.

১১. দ্বিতীয়ের প্রথম সূত্রে 'স্মরণযোগ্য' বলতে স্মরণ করার যোগ্য। যার দ্বারা স্নেহ বা প্রীতি উৎপন্ন হয়, তা-ই মৈত্রী বা মিত্রভাব। যার মৈত্রী আছে, তা মৈত্রীপূর্ণ কায়কর্ম। তা যেহেতু মৈত্রীসহগত চিত্ত থেকে উৎপন্ন হয়, তাই বলা হয়েছে—'মৈত্রীপূর্ণ চিত্তে করণীয় কায়কর্ম'। বাকি দুটির ক্ষেত্রেও একই নিয়ম প্রযোজ্য। 'এগুলো' বলতে মৈত্রীপূর্ণ কায়কর্ম ইত্যাদিকে বোঝানো হয়েছে। ভিক্ষুদের উদ্দেশ্যে এগুলো এসেছে, কারণ তারা শ্রেষ্ঠ পরিষদ। যেমন ভিক্ষুণীদের মধ্যেও এগুলো পাওয়া যায়, তেমনি গৃহীদের মধ্যেও পাওয়া যায়, কারণ এগুলো চার পরিষদের জন্যই সাধারণ। তা দেখানোর জন্যই 'ভিক্ষুদের...' ইত্যাদি বলা হয়েছে। ভিক্ষুর সমস্ত অনিন্দনীয় কায়কর্মই অভিসমাচারিক কর্মের অন্তর্গত, তাই বলা হয়েছে—'মৈত্রীপূর্ণ চিত্তে... ইত্যাদি কায়কর্ম'। ভক্তিভরে চৈত্য ও বোধিবৃক্ষ বন্দনা করা মৈত্রী দ্বারা সিদ্ধ হয় বলে, সেই উদ্দেশ্যে গমন করাকে 'মৈত্রীপূর্ণ কায়কর্ম' বলা হয়েছে। 'আদি' শব্দ দ্বারা চৈত্য, বোধিবৃক্ষ ও ভিক্ষুদের প্রতি অবশিষ্ট অপচায়ন (শ্রদ্ধা প্রদর্শন) ইত্যাদির মাধ্যমে মৈত্রীপূর্ণ কায়িক ক্রিয়াকে গ্রহণ করা হয়েছে।


Tepiṭakampi buddhavacanaṃ kathiyamānanti adhippāyo. Tepiṭakampi buddhavacanaṃ paripucchanaatthakathanavasena pavattiyamānameva mettaṃ vacīkammaṃ nāma hitajjhāsayena pavattitabbato. Tīṇi sucaritānīti kāyavacīmanosucaritāni. Cintananti evaṃ cintanamattampi manokammaṃ, pageva paṭipannā bhāvanāti dasseti.

ত্রিপিটক রূপ বুদ্ধবচন বলা হচ্ছে—এটাই অভিপ্রায়। জিজ্ঞাসা ও অর্থকথন (ব্যাখ্যা) রূপে প্রবর্তিত ত্রিপিটক রূপ বুদ্ধবচনই মৈত্রীপূর্ণ বাচীকর্ম নামে অভিহিত, কারণ তা হিতাকাঙ্ক্ষী মনোভাব নিয়ে প্রবর্তন করতে হয়। তিনটি সুচরিত বলতে কায়, বাক ও মনঃ সুচরিতকে বোঝায়। চিন্তন বলতে কেবল এই প্রকার চিন্তামাত্রই মনঃকর্ম, আর ভাবনায় নিয়োজিত হওয়ার কথা তো বলাই বাহুল্য—এটাই প্রদর্শন করে।


Āvīti pakāsaṃ. Pakāsabhāvo cettha yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati, tassa sammukhabhāvatoti āha ‘‘sammukhā’’ti. Rahoti appakāsaṃ. Appakāsatā ca yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati, tassa apaccakkhabhāvatoti āha ‘‘parammukhā’’ti. Sahāyabhāvagamanaṃ tesaṃ purato. Tesu karontesuyeva hi sahāyabhāvagamanaṃ sammukhā kāyakammaṃ nāma hoti. Ubhayehīti navakehi therehi ca. Paggayhāti paggaṇhitvā uddhaṃ katvā kevalaṃ ‘‘devo’’ti avatvā guṇehi thirabhāvajotanaṃ ‘‘devatthero’’ti vacanaṃ paggayha vacanaṃ. Mamattabodhanaṃ vacanaṃ mamāyanavacanaṃ. Ekantaparammukhassa manokammassa sammukhatā nāma viññattisamuṭṭhāpanavasena hoti, tañca kho loke kāyakammanti pākaṭaṃ paññātaṃ. Hatthavikārādīni anāmasitvā eva dassento ‘‘nayanāni ummīletvā’’tiādimāha. Kāmaṃ mettāsinehasiniddhānaṃ nayanānaṃ ummīlanā pasannena mukhena olokanañca mettaṃ kāyakammameva, yassa pana cittassa vasena nayanānaṃ mettāsinehasiniddhatā mukhassa ca pasannatā, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘mettaṃ manokammaṃ nāmā’’ti.

'আবী' বলতে প্রকাশ বা প্রকাশ্যে। এখানে প্রকাশভাব বলতে যাকে উদ্দেশ্য করে সেই কায়কর্ম করা হচ্ছে, তার সম্মুখে উপস্থিত থাকাকে বোঝায়, তাই বলা হয়েছে—'সম্মুখে'। 'রহো' বলতে অপ্রকাশ বা গোপনে। আর অপ্রকাশভাব বলতে যাকে উদ্দেশ্য করে সেই কায়কর্ম করা হচ্ছে, তার অনুপস্থিতি বা পরোক্ষ ভাবকে বোঝায়, তাই বলা হয়েছে—'পরোক্ষে'। তাদের সামনে সহায়তার জন্য এগিয়ে যাওয়া। তারা কাজ করার সময় সহায়তার জন্য এগিয়ে যাওয়াই হলো সম্মুখে কায়কর্ম। 'উভয়ের দ্বারা' বলতে নবীন ও স্থবির ভিক্ষুদের দ্বারা। 'প্রগয়হ' বলতে গ্রহণ করে বা উচ্চে তুলে ধরে, কেবল 'দেব' না বলে গুণের দ্বারা স্থিরতা প্রকাশ করে 'দেবস্থবির' বলা হলো প্রশংসাসূচক বাক্য। মমত্ববোধক বাক্যই হলো মমত্বসূচক বাক্য। একান্ত পরোক্ষ মনঃকর্মের প্রত্যক্ষতা বিজ্ঞপ্তির (ইঙ্গিতের) উত্থাপনের মাধ্যমে ঘটে, আর তা লোকে কায়কর্ম হিসেবেই সুপরিচিত। হাতের অঙ্গভঙ্গি ইত্যাদির উল্লেখ না করে কেবল প্রদর্শন করার জন্য 'চোখ মেলে...' ইত্যাদি বলা হয়েছে। অবশ্যই মৈত্রী ও স্নেহে সিক্ত চোখ মেলা এবং প্রসন্ন মুখে তাকানো মৈত্রীপূর্ণ কায়কর্মই, কিন্তু যে চিত্তের প্রভাবে চোখের মৈত্রী-স্নেহসিক্ততা এবং মুখের প্রসন্নতা ঘটে, তাকে লক্ষ্য করেই বলা হয়েছে—'মৈত্রীপূর্ণ মনঃকর্ম'।


Lābha-saddo kammasādhano ‘‘lābhā vata, bho, laddho’’tiādīsu viya. So cettha ‘‘dhammaladdhā’’ti vacanato atītakālikoti āha ‘‘cīvarādayo laddhapaccayā’’ti. Dhammato āgatāti dhammikā, parisuddhagamanā paccayā. Tenāha ‘‘dhammaladdhā’’ti. Imameva hi atthaṃ dassetuṃ ‘‘kuhanādī’’tiādi [Pg.91] vuttaṃ. Na sammā gayhamānā hi dhammaladdhā nāma na hontīti tappaṭisedhanatthaṃ pāḷiyaṃ ‘‘dhammaladdhā’’ti vuttaṃ. Deyyaṃ dakkhiṇeyyañca appaṭivibhattaṃ katvā bhuñjatīti appaṭivibhattabhogī nāma hoti. Tenāha ‘‘dve paṭivibhattāni nāmā’’tiādi. Cittena vibhajananti etena cittuppādamattenapi vibhajanaṃ paṭivibhattaṃ nāma, pageva payogatoti dasseti. Cittena vibhajanapubbakaṃ vā kāyena vibhajananti mūlameva dassetuṃ ‘‘evaṃ cittena vibhajana’’nti vuttaṃ. Tena cittuppādamattena paṭivibhāgo kātabboti dasseti. Appaṭivibhattanti bhāvanapuṃsakaniddeso, appaṭivibhattaṃ lābhaṃ bhuñjatīti kammaniddeso vā. Taṃ neva gihīnaṃ deti attano ājīvasodhanatthaṃ. Na attanā paribhuñjati ‘‘mayhaṃ asādhāraṇabhogitā mā hotū’’ti. Paṭiggaṇhanto ca…pe… passatīti iminā āgamanato paṭṭhāya sādhāraṇabuddhiṃ upaṭṭhāpeti. Evaṃ hissa sādhāraṇabhogitā sukarā, sāraṇīyadhammo cassa pūro hoti.

'লাভ' শব্দটি কর্মসাধন অর্থে ব্যবহৃত, যেমন 'হে মারিষ, লাভ লাভ হয়েছে' ইত্যাদিতে। এখানে 'ধর্মলব্ধ' (ন্যায়সঙ্গতভাবে প্রাপ্ত) বলার কারণে তা অতীতকালের ঘটনা বোঝায়, তাই বলা হয়েছে—'চীবর আদি প্রাপ্ত প্রত্যয়সমূহ'। ধর্ম বা ন্যায়সঙ্গত উপায়ে অর্জিত বলে তা ধার্মিক বা পরিশুদ্ধ উপায়ে প্রাপ্ত প্রত্যয়। তাই বলা হয়েছে—'ধর্মলব্ধ'। এই অর্থটি দেখানোর জন্যই 'কুহনা (প্রতারণা) আদি...' ইত্যাদি বলা হয়েছে। অন্যায়ভাবে গ্রহণ করা হলে তা ধর্মলব্ধ হয় না, তা প্রতিষেধ করার জন্যই পালিতে 'ধর্মলব্ধ' বলা হয়েছে। দানীয় বস্তু দক্ষিণীয়দের (পূজনীয়দের) সাথে ভাগ না করে ভোগ করাকে 'অবিভক্তভোগী' বলা হয়। তাই বলা হয়েছে—'দুই প্রকার বিভক্ত...' ইত্যাদি। চিত্ত দ্বারা বিভাজন বলতে কেবল চিত্তের উৎপত্তিমাত্রের দ্বারা বিভাজনকেও বিভক্ত বলা হয়, কায়িক প্রয়োগের মাধ্যমে তো বলাই বাহুল্য—এটাই প্রদর্শন করে। অথবা চিত্তের বিভাজনপূর্বক কায়িক বিভাজনের মূল কারণটি দেখানোর জন্যই 'এইভাবে চিত্ত দ্বারা বিভাজন' বলা হয়েছে। এর দ্বারা কেবল চিত্তের উৎপত্তিমাত্রের মাধ্যমেই ভাগ করা উচিত—এটাই প্রদর্শন করে। 'অবিভক্ত' শব্দটি ভাবনপুংসক নির্দেশ অথবা 'অবিভক্ত লাভ ভোগ করে'—এইরূপ কর্ম নির্দেশ। নিজের জীবিকা শোধনের জন্য তা গৃহীদের দেয় না। এবং 'আমার যেন একাকী ভোগ করার প্রবৃত্তি না হয়'—এই ভেবে নিজেও একা ভোগ করে না। 'গ্রহণ করার সময়ও... ইত্যাদি দেখে'—এর দ্বারা প্রাপ্তির শুরু থেকেই সাধারণ বা যৌথ ভোগের বুদ্ধি স্থাপন করে। এভাবে তার সাধারণভোগিতা সহজ হয় এবং তার সারণীয় ধর্ম পূর্ণ হয়।


Atha vā paṭiggaṇhanto ca…pe… passatīti iminā tassa lābhassa tīsu kālesu sādhāraṇato ṭhapanaṃ dassitaṃ. Paṭiggaṇhanto ca saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti iminā paṭiggahaṇakālo dassito. Gahetvā…pe… passatīti iminā paṭiggahitakālo. Tadubhayaṃ pana tādisena pubbabhāgena vinā na hotīti atthasiddho purimakālo. Tayidaṃ paṭiggahaṇato pubbevassa hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti paṭiggaṇhissāmī’’ti, paṭiggaṇhantassa hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti paṭiggaṇhāmī’’ti, paṭiggahetvā hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti hi paṭiggahitaṃ mayā’’ti. Evaṃ tilakkhaṇasampannaṃ katvā laddhaṃ lābhaṃ osāraṇalakkhaṇaṃ avikopetvā paribhuñjanto sādhāraṇabhogī appaṭivibhattabhogī ca hoti.

অথবা, 'গ্রহণ করার সময়ও... ইত্যাদি দেখে'—এর দ্বারা সেই লাভের তিন কালেই সাধারণ বা যৌথভাবে রাখার বিষয়টি প্রদর্শিত হয়েছে। 'এবং গ্রহণ করার সময় সংঘের সাথে সাধারণ বা যৌথ হোক'—এর দ্বারা গ্রহণের সময়টি প্রদর্শিত হয়েছে। 'গ্রহণ করে... ইত্যাদি দেখে'—এর দ্বারা গ্রহণের পরের সময়টি প্রদর্শিত হয়েছে। কিন্তু সেই উভয় অবস্থাই পূর্ববর্তী মানসিক প্রস্তুতি ছাড়া সম্ভব নয় বলে পূর্ববর্তী সময়টি অর্থগতভাবে সিদ্ধ হয়। তা গ্রহণের পূর্বেই তার মনে এই ভাব জাগে—'সংঘের সাথে সাধারণ হোক, এই উদ্দেশ্যে গ্রহণ করব'; গ্রহণ করার সময় মনে হয়—'সংঘের সাথে সাধারণ হোক, এই উদ্দেশ্যে গ্রহণ করছি'; এবং গ্রহণ করার পর মনে হয়—'সংঘের সাথে সাধারণ হোক, এই উদ্দেশ্যেই আমার দ্বারা গৃহীত হয়েছে'। এভাবে ত্রিলক্ষণসম্পন্ন করে প্রাপ্ত লাভকে বিতরণের লক্ষণ ক্ষুণ্ণ না করে ভোগকারী ব্যক্তিই সাধারণভোগী এবং অবিভক্তভোগী হন।


Imaṃ pana sāraṇīyadhammanti imaṃ catutthaṃ saritabbayuttadhamaṃ. Na hi…pe… gaṇhanti, tasmā sādhāraṇabhogitā dussīlassa natthīti ārambhopi tāva na sambhavati, kuto pūraṇanti adhippāyo. Parisuddhasīloti iminā lābhassa dhammikabhāvaṃ dasseti. Vattaṃ akhaṇḍentoti iminā appaṭivibhattabhogitaṃ sādhāraṇabhogitañca dasseti. Sati pana tadubhaye sāraṇīyadhammo pūrito eva hotīti āha ‘‘pūretī’’ti. Odissakaṃ katvāti etena anodissakaṃ katvā pituno, ācariyupajjhāyādīnaṃ vā [Pg.92] therāsanato paṭṭhāya dentassa sāraṇīyadhammoyeva hotīti dasseti. Dātabbanti avassaṃ dātabbaṃ. Sāraṇīyadhammo panassa na hoti paṭijaggaṭṭhāne odissakaṃ katvā dinnattā. Tenāha ‘‘palibodhajagganaṃ nāma hotī’’ti. Muttapalibodhassa vaṭṭati amuttapalibodhassa pūretuṃ asakkuṇeyyattā. Yadi evaṃ sabbena sabbaṃ sāraṇīyadhammaṃ pūrentassa odissakadānaṃ vaṭṭati, na vaṭṭatīti? No na vaṭṭati yuttaṭṭhāneti dassento ‘‘tena panā’’tiādimāha. Iminā odissakadānaṃ panassa na sabbattha vāritanti dasseti. Gilānādīnañhi odissakaṃ katvā dānaṃ appaṭivibhāgapakkhikaṃ ‘‘asukassa na dassāmī’’ti paṭikkhepassa abhāvato. Byatirekappadhāno hi paṭibhāgo. Tenāha ‘‘avasesa’’ntiādi. Adātumpīti pi-saddena dātumpi vaṭṭatīti dasseti. Tañca kho karuṇāyanavasena, na vattaparipūraṇavasena, tasmā dussīlassapi atthikassa sati sambhave dātabbaṃ. Dānañhi nāma na kassaci nivāritaṃ.

আর 'এই সারণীয় ধর্ম' বলতে এই চতুর্থ স্মরণযোগ্য ধর্মকে বোঝায়। 'কেননা... ইত্যাদি গ্রহণ করে না', তাই দুশ্চরিত্র বা দুঃশীলের সাধারণভোগিতা নেই বলে এর আরম্ভই সম্ভব নয়, পূর্ণ করা তো দূরের কথা—এটাই অভিপ্রায়। 'পরিশুদ্ধশীল'—এর দ্বারা লাভের ধার্মিকতা বা ন্যায়সঙ্গত ভাব প্রদর্শিত হয়েছে। 'ব্রত অখণ্ড রেখে'—এর দ্বারা অবিভক্তভোগিতা ও সাধারণভোগিতা প্রদর্শিত হয়েছে। আর সেই উভয়টি থাকলে সারণীয় ধর্ম পূর্ণই হয়, তাই বলা হয়েছে—'পূর্ণ করে'। 'নির্দিষ্ট করে'—এর দ্বারা অনির্দিষ্ট করে পিতা, আচার্য, উপাধ্যায় ইত্যাদিকে অথবা স্থবিরের আসন থেকে শুরু করে দানকারীর সারণীয় ধর্মই হয়—এটাই প্রদর্শন করে। 'দান করা উচিত' বলতে অবশ্যই দান করা উচিত। কিন্তু পরিচর্যার স্থানে নির্দিষ্ট করে দান করার কারণে তার সারণীয় ধর্ম হয় না। তাই বলা হয়েছে—'তা পরিবোধ (বাধা বা আসক্তি) পরিচর্যা নামে অভিহিত হয়'। পরিবোধমুক্ত ব্যক্তির জন্য তা উপযুক্ত, কারণ পরিবোধযুক্ত ব্যক্তির পক্ষে তা পূর্ণ করা অসম্ভব। যদি তাই হয়, তবে সর্বতোভাবে সারণীয় ধর্ম পূর্ণকারীর জন্য নির্দিষ্ট করে দান করা কি উচিত, নাকি অনুচিত? উপযুক্ত স্থানে তা অনুচিত নয়—তা দেখানোর জন্যই 'কিন্তু তার দ্বারা...' ইত্যাদি বলা হয়েছে। এর দ্বারা তার নির্দিষ্ট করে দান করা সব জায়গায় নিষিদ্ধ নয়—এটাই প্রদর্শন করে। কারণ রুগ্ন আদি ব্যক্তিদের নির্দিষ্ট করে দান করা অবিভাজনের পক্ষভুক্ত নয়, যেহেতু সেখানে 'অমুককে দেব না'—এইরূপ প্রত্যাখ্যানের অভাব থাকে। ব্যতিরেক-প্রধানই হলো বিভাজন। তাই বলা হয়েছে—'অবশিষ্ট...' ইত্যাদি। 'না দিতেও'—এখানে 'অপি' (ও) শব্দ দ্বারা দান করাও উচিত—এটাই প্রদর্শন করে। আর তা করুণাবশতই করতে হবে, ব্রত পূরণের উদ্দেশ্যে নয়; তাই দুঃশীল ব্যক্তিও যদি প্রার্থী হয়, তবে সামর্থ্য থাকলে তাকে দান করা উচিত। কারণ দান করা কারও জন্য নিষিদ্ধ নয়।


Susikkhitāyāti sāraṇīyapūraṇavidhimhi susikkhitāya, sukusalāyāti attho. Idāni tassa kosallaṃ dassetuṃ ‘‘susikkhitāya hī’’tiādi vuttaṃ. Dvādasahi vassehi pūrehi, na tato oranti iminā tassa duppūrataṃ dasseti. Tathā hi so mahapphalo mahānisaṃso diṭṭhadhammikehipi tāvagarutarehi phalānisaṃsehi anugatoti taṃsamaṅgī ca puggalo visesalābhī ariyapuggalo viya loke acchariyabbhutadhammasamannāgato hoti. Tathā hi so duppajahadānamayassa sīlamayassa puññassa paṭipakkhadhammaṃ sudūre vikkhambhitaṃ katvā visuddhena cetasā loke pākaṭo paññāto hutvā viharati. Tassimamatthaṃ byatirekato anvayato ca vibhāvetuṃ ‘‘sace hī’’tiādi vuttaṃ. Taṃ suviññeyyameva.

'সুশিক্ষিতা' বলতে সারণীয় ধর্ম পূরণের বিধিতে সুশিক্ষিত বা সুনিপুণ—এই অর্থ। এখন তার সেই কৌশল দেখানোর জন্যই 'সুশিক্ষিতার দ্বারা...' ইত্যাদি বলা হয়েছে। বারো বছর ধরে পূর্ণ করতে হয়, তার চেয়ে কম নয়—এর দ্বারা তা পূরণ করার কঠিনতা প্রদর্শিত হয়েছে। যেহেতু তা মহাফলাদায়ক ও মহা-আনিশংসযুক্ত এবং ইহলৌকিক অতি গুরুতর ফল ও আনিশংসের অনুগামী, তাই সেই ধর্মে সমর্পিত ব্যক্তি বিশেষ লাভবান আর্যপুদগলের মতো জগতে এক আশ্চর্য ও অদ্ভুত ধর্মে সমন্বিত হন। যেহেতু তিনি দুস্ত্যাজ্য দানময় ও শীলময় পুণ্যের প্রতিপক্ষ ধর্মকে বহু দূরে বিক্ষিপ্ত (দূরীভূত) করে বিশুদ্ধ চিত্তে জগতে সুপরিচিত ও প্রখ্যাত হয়ে বিহার করেন। সেই অর্থটি ব্যতিরেক ও অন্বয় (ইতিবাচক ও নেতিবাচক) উভয় দিক থেকে স্পষ্ট করার জন্যই 'যদি...' ইত্যাদি বলা হয়েছে। তা সহজেই বোধগম্য।


Idānissa samparāyike diṭṭhadhammike ca ānisaṃse dassetuṃ ‘‘evaṃ pūritasāraṇīyadhammassā’’tiādi vuttaṃ. Neva issā na macchariyaṃ hoti cirakālabhāvanāya vidhutabhāvato. Manussānaṃ piyo hoti pariccāgasīlatāya vissutattā. Tenāha ‘‘dadaṃ piyo hoti bhajanti naṃ bahū’’tiādi (a. ni. 5.34). Sulabhapaccayo hoti dānavasena uḷārajjhāsayānaṃ paccayalābhassa idhānisaṃsasabhāvato dānassa. Pattagatamassa diyyamānaṃ [Pg.93] na khīyati pattagatasseva dvādasavassikassa mahāvattassa avicchedena pūritattā. Aggabhaṇḍaṃ labhati devasikaṃ dakkhiṇeyyānaṃ aggato paṭṭhāya dānassa dinnattā. Bhaye vā…pe… āpajjanti deyyappaṭiggāhakavikappaṃ akatvā attani nirapekkhacittena cirakālaṃ dānassa pūritatāya pasāritacittattā.

এখন তার পারলৌকিক ও ইহলৌকিক আনিশংস (সুফল) দেখানোর জন্যই 'এইভাবে পূর্ণ সারণীয় ধর্মসম্পন্ন ব্যক্তির...' ইত্যাদি বলা হয়েছে। দীর্ঘকাল ভাবনার দ্বারা দূরীভূত হওয়ার কারণে তার মধ্যে কোনো ঈর্ষা বা মাৎসর্য (কৃপণতা) থাকে না। ত্যাগশীলতার জন্য সুখ্যাত হওয়ায় তিনি মানুষের প্রিয় হন। তাই বলা হয়েছে—'দানকারী প্রিয় হন, বহু লোকে তাকে ভজনা করে' ইত্যাদি (অঙ্গুত্তর নিকায় ৫.৩৪)। দান করার কারণে উদারচেতা ব্যক্তিদের প্রত্যয় লাভ করা সহজ হয়, কারণ দান করার এটাই ইহলৌকিক সুফল। তার পাত্রে দেওয়া দান কখনো শেষ হয় না, কারণ তিনি পাত্রে প্রাপ্ত বারো বছরের মহাব্রত অবিচ্ছিন্নভাবে পূর্ণ করেছেন। তিনি প্রতিদিন অগ্র বা শ্রেষ্ঠ বস্তু লাভ করেন, কারণ তিনি দক্ষিণীয়দের অগ্রভাগ থেকে শুরু করে দান করেছেন। ভয়ে বা... ইত্যাদিতে পতিত হলেও, দানীয় বস্তু ও গ্রহীতার মধ্যে কোনো ভেদাভেদ না করে, নিজের প্রতি নিরপেক্ষ চিত্তে দীর্ঘকাল দান পূর্ণ করার কারণে তার চিত্ত প্রসারিত থাকে।


Tatrāti tesu ānisaṃsesu vibhāvetabbesu. Imāni phalāni vatthūni kāraṇāni. Mahāgirigāmo nāma nāgadīpapasse eko gāmova. Alabhantāpīti appapuññatāya alābhino samānāpi. Bhikkhācāramaggasabhāganti sabhāgaṃ tabbhāgiyaṃ bhikkhācāramaggaṃ jānanti. Anuttarimanussadhammattā therānaṃ saṃsayavinodanatthañca ‘‘sāraṇīyadhammo me, bhante, pūrito’’ti āha. Tathā hi dutiyavatthusmimpi therena attā pakāsito. Daharakāle evaṃ kira sāraṇīyadhammapūrako ahosi. Manussānaṃ piyatāya sulabhapaccayatāyapi idaṃ vatthumeva. Pattagatākhīyanassa pana visesaṃ vibhāvanato ‘‘idaṃ tāva…pe… ettha vatthū’’ti vuttaṃ.

তত্রাতি (সেখানে) বলতে সেই সকল আনিশংসের (সুফলের) বিশ্লেষণযোগ্য বিষয়সমূহে। এই সকল ফল, বস্তু ও কারণ। মহাগিরিগ্রাম নামক নাগদ্বীপের পাশে একটি গ্রাম মাত্র। 'অলভন্তাপি' (না পেয়েও) বলতে অল্পপুণ্যবশত লাভহীন হওয়া সত্ত্বেও। 'ভিক্ষাচর্যামার্গসভাভাগং' বলতে সদৃশ বা সেই ভাগের ভিক্ষাচর্যা পথ জানা। অনুত্তর মনুষ্যধর্মের কারণে এবং স্থবিরদের সংশয় দূর করার জন্য “ভন্তে, আমার সারণীয় ধর্ম পূর্ণ হয়েছে” এটি বলেছেন। তথাহি দ্বিতীয় বস্তুতেও স্থবির কর্তৃক নিজেকে প্রকাশ করা হয়েছে। শৈশবকালে নাকি তিনি এভাবে সারণীয় ধর্ম পূরণকারী ছিলেন। মানুষের প্রিয় হওয়ার কারণে এবং সহজে প্রত্যয় লাভের জন্যও এটিই বিষয়। পাত্রে প্রাপ্ত ক্ষীর বা ক্ষীরান্নের বিশেষ বিশ্লেষণের জন্য “এটি প্রথমে...পে... এখানে বিষয়” বলা হয়েছে।


Giribhaṇḍamahāpūjāyāti cetiyagirimhi sakalalaṅkādīpe yojanappamāṇe samudde ca nāvāsaṅghāṭādike ṭhapetvā dīpapupphagandhādīhi kariyamānāya mahāpūjāya. Tassā ca paṭipattiyā avañjhabhāvavibhāvanatthaṃ ‘‘ete mayhaṃ pāpuṇissantī’’ti āha. Pariyāyenapi lesenapi. Anucchavikanti ‘‘sāraṇīyadhammapūrako’’ti yathābhūtapavedanaṃ tumhākaṃ anucchavikanti attho.

গিরিভণ্ডমহাপূজায় বলতে চেতিয়গিরিতে সমগ্র লঙ্কদ্বীপে যোজন পরিমিত সমুদ্রে এবং নৌকা-ভেলা ইত্যাদিতে স্থাপন করে প্রদীপ, পুষ্প, গন্ধ ইত্যাদি দ্বারা করা মহাপূজায়। এবং সেই প্রতিপত্তির অফলপ্রসূ না হওয়ার (সফলতার) বিশ্লেষণের জন্য “এগুলো আমার কাছে পৌঁছাবে” এটি বলেছেন। পর্যায়ক্রমে বা ছলে (লেশমাত্র)। 'অনুরূপ' (অনূচ্ছবিকং) বলতে “সারণীয় ধর্ম পূরণকারী” হিসেবে যথাযথভাবে নিবেদন করা আপনাদের অনুরূপ—এই অর্থ।


Anārocetvāva palāyiṃsu corabhayena. ‘‘Attano dujjīvikāyā’’tipi vadanti. Ahaṃ sāraṇīyadhammapūrikā, mama pattapariyāpannenapi sabbāpimā bhikkhuniyo yāpessantīti āha ‘‘mā tumhe tesaṃ gatabhāvaṃ cintayitthā’’ti. Vaṭṭissatīti kappissati. Therī sāraṇīyadhammapūrikā ahosi, therassa pana sīlatejeneva devatā ussukkaṃ āpajji.

না জানিয়েই চোরের ভয়ে পালিয়ে গিয়েছিল। “নিজের দুর্জীবিকার জন্য” বলেও তারা বলে থাকে। আমি সারণীয় ধর্ম পূরণকারী, আমার পাত্রে যা আসবে তা দিয়েই এই সকল ভিক্ষুণী জীবন ধারণ করতে পারবে—এই ভেবে তিনি বলেছিলেন, “তোমরা তাদের চলে যাওয়ার কথা চিন্তা করো না।” 'চলবে' (বট্টিসতি) বলতে উপযুক্ত হবে। থেরী সারণীয় ধর্ম পূরণকারী ছিলেন, কিন্তু থেরের শীলতেজেই দেবতা উদ্যোগী হয়েছিলেন।


Natthi etesaṃ khaṇḍanti akhaṇḍāni. Taṃ pana nesaṃ khaṇḍaṃ dassetuṃ ‘‘yassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha upasampannasīlānaṃ uddesakkamena ādiantā veditabbā. Tenāha ‘‘sattasū’’tiādi. Na hi añño koci āpattikkhandhānaṃ [Pg.94] anukkamo atthi, anupasampannasīlānaṃ samādānakkamenapi ādiantā labbhanti. Pariyante chinnasāṭako viyāti tatrante dasante vā chinnavatthaṃ viya. Visadisudāharaṇañcetaṃ ‘‘akhaṇḍānī’’ti imassa adhikatattā. Evaṃ sesānampi udāharaṇāni. Khaṇḍikatā bhinnatā khaṇḍaṃ, taṃ etassa atthīti khaṇḍaṃ, sīlaṃ. Chiddantiādīsupi eseva nayo. Vemajjhe bhinnaṃ vinivijjhanavasena. Visabhāgavaṇṇena gāvī viyāti sambandho. Visabhāgavaṇṇena upaḍḍhaṃ tatiyabhāgagataṃ sambhinnavaṇṇaṃ sabalaṃ, visabhāgavaṇṇeheva bindūhi antarantarāhi vimissaṃ kammāsaṃ. Ayaṃ imesaṃ viseso. Sabalarahitāni asabalāni, tathā akammāsāni. Sīlassa taṇhādāsabyato mocanaṃ vivaṭṭūpanissayabhāvāpādanaṃ, tasmā taṇhādāsabyato mocanavacanena tesaṃ sīlānaṃ vivaṭṭūpanissayatamāha. Bhujissabhāvakaraṇatoti iminā bhujissakarāni bhujissānīti uttarapadalopenāyaṃ niddesoti dasseti. Yasmā vā taṃsamaṅgipuggalo serī sayaṃvasī bhujisso nāma hoti, tasmāpi bhujissāni. Aviññūnaṃ appamāṇatāya ‘‘viññuppasatthānī’’ti vuttaṃ. Suparisuddhabhāvena vā sampannattā viññūhi pasatthānīti viññuppasatthāni.

এদের কোনো খণ্ড (ভাঙা অংশ) নেই বলে 'অখণ্ড'। তাদের সেই খণ্ড দেখানোর জন্য “যার” ইত্যাদি বলা হয়েছে। সেখানে উপসম্পন্নদের শীলের উদ্দেশ-ক্রম অনুসারে আদি ও অন্ত জানতে হবে। তাই বলেছেন “সাতটিতে” ইত্যাদি। কারণ আপত্তি-স্কন্ধের অন্য কোনো অনুক্রম নেই, অনুপসম্পন্নদের শীলের সমাদান-ক্রম অনুসারেও আদি ও অন্ত পাওয়া যায়। 'প্রান্তে ছেঁড়া কাপড়ের মতো' বলতে তার প্রান্তে বা আঁচলে ছেঁড়া কাপড়ের মতো। এটি একটি অসদৃশ উদাহরণ, কারণ “অখণ্ড” বিষয়টি এখানে অধিকৃত। এভাবে অবশিষ্টাংশের উদাহরণও জানতে হবে। খণ্ডতা বা ভিন্নতাই হলো খণ্ড, তা যার আছে তা খণ্ড শীল। 'ছিদ্র' ইত্যাদির ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। 'মধ্যভাগে ভিন্ন' বলতে বিদ্ধ হওয়ার কারণে। 'ভিন্ন বর্ণের গাভীর মতো'—এটি সম্বন্ধ। ভিন্ন বর্ণের দ্বারা অর্ধেক বা এক-তৃতীয়াংশ মিশ্রিত বর্ণ হলো 'শবল' (চিত্রিবিচিত্র), ভিন্ন বর্ণের বিন্দু দ্বারা মাঝে মাঝে মিশ্রিত হলো 'কল্মাষ'। এটি এদের মধ্যে পার্থক্য। শবল-রহিত হলো 'অশবল', এবং কল্মাষ-রহিত হলো 'অকল্মাষ'। শীলের তৃষ্ণা-দাসত্ব থেকে মুক্তি হলো বিবর্ত-উপনিশ্রয় ভাব লাভ করা, তাই তৃষ্ণা-দাসত্ব থেকে মুক্তির বচনের দ্বারা সেই শীলসমূহের বিবর্ত-উপনিশ্রয়ত্ব বলা হয়েছে। 'স্বাধীন ভাব করার কারণে' এর দ্বারা স্বাধীনকারী শীলসমূহ হলো 'ভুজিস্য' (স্বাধীন)—উত্তরপদ লোপের মাধ্যমে এই নির্দেশ করা হয়েছে তা দেখায়। অথবা যেহেতু সেই শীলযুক্ত ব্যক্তি স্বাধীন ও স্ববশ হয়ে 'ভুজিস্য' (স্বাধীন) নামে অভিহিত হয়, তাই সেগুলো 'ভুজিস্য'। অবিজ্ঞদের অপ্রমাণতার কারণে “বিজ্ঞপ্রশংসিত” বলা হয়েছে। অথবা সুপরিশুদ্ধ ভাবের দ্বারা সম্পন্ন হওয়ায় বিজ্ঞদের দ্বারা প্রশংসিত বলে “বিজ্ঞপ্রশংসিত” (বিজ্ঞুপসত্থানি)।


Taṇhādiṭṭhīhi aparāmaṭṭhattāti ‘‘imināhaṃ sīlena devo vā bhavissāmi devaññataro vā’’ti taṇhāparāmāsena, ‘‘imināhaṃ sīlena devo hutvā tattha nicco dhuvo sassato bhavissāmī’’ti diṭṭhiparāmāsena ca aparāmaṭṭhattā. Parāmaṭṭhunti ‘‘ayaṃ te sīlesu doso’’ti catūsu vipattīsu yāya kāyaci vipattiyā dassanena parāmaṭṭhuṃ, anuddhaṃsetuṃ codetunti attho. Sīlaṃ nāma avippaṭisārādipārampariyena yāvadeva samādhisampādanatthanti āha ‘‘samādhisaṃvattanikānī’’ti. Samādhisaṃvattanappayojanāni samādhisaṃvattanikāni.

তৃষ্ণা ও দৃষ্টির দ্বারা অপরামৃষ্ট (অস্পৃষ্ট) হওয়ায়— “আমি এই শীলের দ্বারা দেব বা অন্য কোনো দেবতা হব” এই তৃষ্ণা-পরামর্শের দ্বারা, এবং “আমি এই শীলের দ্বারা দেব হয়ে সেখানে নিত্য, ধ্রুব ও শাশ্বত হব” এই দৃষ্টি-পরামর্শের দ্বারা অপরামৃষ্ট। 'পরামর্শ করা' বলতে “এটি তোমার শীলের দোষ” এভাবে চার প্রকার বিপত্তির মধ্যে যেকোনো বিপত্তি প্রদর্শনের মাধ্যমে পরামর্শ করা, কলঙ্কিত করা বা চোদন করা—এই অর্থ। শীল মূলত অবিপ্রতিসার (অনুতাপহীনতা) ইত্যাদির পরম্পরায় সমাধি সম্পাদনের জন্যই, তাই বলেছেন “সমাধিসংবর্তনশীল” (সমাধিসংবর্তনকানি)। সমাধি সংবর্তনের (সহায়ক হওয়ার) প্রয়োজনযুক্ত শীলসমূহ হলো সমাধিসংবর্তনশীল।


Samānabhāvo sāmaññaṃ, paripuṇṇacatupārisuddhibhāvena majjhe bhinnasuvaṇṇassa viya bhedābhāvato sīlena sāmaññaṃ sīlasāmaññaṃ, taṃ gato upagatoti sīlasāmaññagato. Tenāha ‘‘samānabhāvūpagatasīlo’’ti, sīlasampattiyā samānabhāvaṃ upagatasīlo sabhāgavuttikoti attho. Kāmaṃ puthujjanānampi catupārisuddhisīle nānattaṃ na siyā, taṃ pana na ekantikaṃ, idaṃ ekantikaṃ niyatabhāvatoti āha ‘‘natthi [Pg.95] maggasīle nānatta’’nti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttanti maggasīlaṃ sandhāya taṃ ‘‘yāni tāni sīlānī’’tiādi vuttaṃ.

সমান ভাবই হলো সামান্য (সমতা), পরিপূর্ণ চতুপারিশুদ্ধি ভাবের কারণে মধ্যভাগে খণ্ডিত স্বর্ণের মতো ভেদাভেদ না থাকায় শীলের দ্বারা সমতা হলো শীলসামান্য, তা প্রাপ্ত বা উপগত হয়েছে যে সে শীলসামান্যগত। তাই বলেছেন “সমানভাবোপগতশীল”, শীলসম্পত্তির দ্বারা সমান ভাব প্রাপ্ত শীল বা সভাভাগবৃত্তি—এই অর্থ। অবশ্য পৃথগজনদেরও চতুপারিশুদ্ধি শীলে ভিন্নতা নাও থাকতে পারে, কিন্তু তা একান্তিক (নিশ্চিত) নয়, এটি একান্তিক ও নিয়ত ভাব হওয়ার কারণে বলেছেন “মার্গশীলে কোনো ভিন্নতা নেই”। তা লক্ষ্য করেই এটি বলা হয়েছে—মার্গশীলকে লক্ষ্য করে “যে সকল শীল” ইত্যাদি বলা হয়েছে।


Yāyanti yā ayaṃ mayhañceva tumhākañca paccakkhabhūtā. Diṭṭhīti maggasammādiṭṭhi. Niddosāti niddhutadosā, samucchinnarāgādipāpadhammāti attho. Niyyātīti vaṭṭadukkhato nissarati niggacchati. Sayaṃ niyyantīyeva hi taṃsamaṅgipuggalaṃ vaṭṭadukkhato niyyāpetīti vuccati. Yā satthu anusiṭṭhi, taṃ karotīti takkaro, tassa, yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjantassāti attho. Samānadiṭṭhibhāvanti sadisadiṭṭhibhāvaṃ saccasampaṭivedhena abhinnadiṭṭhibhāvaṃ.

‘যায়া’ (যার দ্বারা) বলতে যা আমার এবং আপনাদের প্রত্যক্ষীভূত। ‘দৃষ্টি’ বলতে মার্গ-সম্যকদৃষ্টি। ‘নির্দোষ’ বলতে ধৌতদোষ বা সমূচ্ছিন্ন রাগাদি পাপধর্ম—এই অর্থ। ‘নির্যাতি’ (মুক্ত করে) বলতে আবর্ত-দুঃখ (সংসার দুঃখ) থেকে নিঃসৃত বা নির্গত হয়। স্বয়ং নির্গমনশীল বলেই তা সেই শীলযুক্ত ব্যক্তিকে সংসার দুঃখ থেকে মুক্ত করে—এরূপ বলা হয়। যিনি শাস্ত্রের অনুশাসন পালন করেন তিনি ‘তৎকর’ (তা সম্পাদনকারী), তাঁর অর্থাৎ অনুশাসন অনুযায়ী প্রতিপন্ন ব্যক্তির—এই অর্থ। ‘সমানদৃষ্টিভাব’ বলতে সদৃশ দৃষ্টিভাব বা সত্য প্রতিবেধের দ্বারা অভিন্ন দৃষ্টিভাব।


Paṭhamasāraṇīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রথম সারণীয়সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Dutiyasāraṇīyasuttavaṇṇanā

২. দ্বিতীয় সারণীয়সূত্রের বর্ণনা


12. Dutiye sabrahmacārīnanti sahadhammikānaṃ. Piyaṃ piyāyitabbakaṃ karontīti piyakaraṇā. Garuṃ garuṭṭhāniyaṃ karontīti garukaraṇā. Saṅgaṇhanatthāyāti saṅgahavatthuvisesabhāvato sabrahmacārīnaṃ saṅgahaṇāya saṃvattantīti sambandho. Avivadanatthāyāti saṅgahavatthubhāvato eva na vivadanatthāya. Sati ca avivadanahetubhūtasaṅgahakatte tesaṃ vasena sabrahmacārīnaṃ samaggabhāvo bhedābhāvo siddhoyevāti āha ‘‘sāmaggiyā’’tiādi.

১২. দ্বিতীয় সূত্রে ‘সব্রহ্মচারীণাং’ বলতে সহধর্মীগণের। প্রিয় বা প্রীতিভাজন করে বলে ‘প্রিয়করণ’। গুরু বা গুরুস্থানীয় করে বলে ‘গুরুকরণ’। ‘সংগ্রহণের জন্য’ বলতে সংগ্রহবস্তুর বিশেষ ভাব হওয়ার কারণে সব্রহ্মচারীদের সংগ্রহের জন্য সংবর্তিত হয়—এই সম্বন্ধ। ‘অবিবাদের জন্য’ বলতে সংগ্রহবস্তু ভাব হওয়ার কারণেই বিবাদ না করার জন্য। এবং অবিবাদের হেতুভূত সংগ্রহকর্তা হওয়ার কারণে তাদের প্রভাবে সব্রহ্মচারীদের সামগ্রীভাব বা অভেদভাব সিদ্ধই হয়, তাই বলেছেন “সামগ্রীর জন্য” ইত্যাদি।


Dutiyasāraṇīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

দ্বিতীয় সারণীয়সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Nissāraṇīyasuttavaṇṇanā

৩. নিঃসারণীয়সূত্রের বর্ণনা


13. Tatiye vaḍḍhitāti bhāvanāpāripūrivasena paribrūhitā. Punappunaṃ katāti bhāvanāya bahulīkaraṇena aparāparaṃ pavattitā. Yuttayānasadisā katāti yathā yuttamājaññayānaṃ chekena sārathinā adhiṭṭhitaṃ yathāruci pavattati, evaṃ yathāruci pavattirahaṃ gahitā. Vatthukatāti vā adhiṭṭhānaṭṭhena vatthu viya katā, sabbaso upakkilesavisodhanena iddhivisesatāya pavattiṭṭhānabhāvato suvisodhitaparissayavatthu viya katāti vuttaṃ hoti. Adhiṭṭhitāti paṭipakkhadūrībhāvato [Pg.96] subhāvitabhāvena taṃtaṃadhiṭṭhānayogyatāya ṭhapitā. Samantato citāti sabbabhāgena bhāvanūpacayaṃ gamitā. Tenāha ‘‘upacitā’ti. Suṭṭhu samāraddhāti iddhibhāvanāsikhāppattiyā sammadeva sambhāvitā. Abhūtabyākaraṇaṃ byākarotīti ‘‘mettā hi kho me cetovimutti bhāvitā’’tiādinā attani avijjamānaguṇābhibyāhāraṃ byāharati. Cetovimuttisaddaṃ apekkhitvā ‘‘nissaṭā’’ti vuttaṃ. Puna byāpādo natthīti idāni mama byāpādo nāma sabbaso natthīti ñatvā.

১৩. তৃতীয় সূত্রে ‘বর্ধিত’ বলতে ভাবনার পরিপূর্ণতাবশত পরিবর্ধিত। ‘পুনঃপুনঃ কৃত’ বলতে ভাবনার বহুলীকরণের দ্বারা বারবার প্রবর্তিত। ‘যুক্তযানের সদৃশ কৃত’ বলতে যেমন দক্ষ সারথি কর্তৃক অধিষ্ঠিত আজানীয় অশ্বযুক্ত যান ইচ্ছানুযায়ী চলে, তেমনি ইচ্ছানুযায়ী চলার যোগ্যতায় গৃহীত। অথবা ‘বস্তুকৃত’ বলতে অধিষ্ঠানের অর্থে বস্তুর মতো কৃত, সর্বতোভাবে উপক্ ক্লেশ পরিশোধনের দ্বারা ঋদ্ধি-বিশেষের প্রবৃত্তি-স্থান হওয়ার কারণে সুপরিশোধিত উপদ্রবহীন বস্তুর মতো কৃত—এরূপ বলা হয়েছে। ‘অধিষ্ঠিত’ বলতে প্রতিপক্ষের দূরীকরণবশত সুভাবিত ভাবের দ্বারা সেই সেই অধিষ্ঠানের যোগ্যতায় স্থাপিত। ‘সমন্তত চিত’ বলতে সর্বাংশে ভাবনার উপচয় প্রাপ্ত। তাই বলেছেন “উপচিত”। ‘সুষ্ঠু সমারব্ধ’ বলতে ঋদ্ধিভাবনার শিখাপ্রাপ্তির দ্বারা সম্যকভাবেই সম্পাদিত। ‘অভূত-ব্যাকরণ ব্যাকরণ করে’ বলতে “আমার মৈত্রী চেতোবিমুক্তি ভাবিত হয়েছে” ইত্যাদি দ্বারা নিজের মধ্যে অবিদ্যমান গুণের অভিভাষণ প্রকাশ করে। চেতোবিমুক্তি শব্দকে অপেক্ষা করে “নিঃসৃত” বলা হয়েছে। ‘পুনরায় ব্যাপাদ নেই’ বলতে এখন আমার ব্যাপাদ নামক ক্লেশ সর্বতোভাবে নেই—এটি জেনে।


Balavavipassanāti bhayatupaṭṭhāne ñāṇaṃ, ādīnavānupassane ñāṇaṃ muccitukamyatāñāṇaṃ, bhaṅgañāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanaṃ. Yesaṃ nimittānaṃ abhāvena arahattaphalasamāpattiyā animittatā, taṃ dassetuṃ ‘‘sā hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha rāgassa nimittaṃ, rāgo eva vā nimittaṃ rāganimittaṃ. Ādi-saddena dosanimittādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Rūpavedanādisaṅkhāranimittaṃ rūpanimittādi. Tesaṃyeva niccādivasena upaṭṭhānaṃ niccanimittādi. Tayidaṃ nimittaṃ yasmā sabbena sabbaṃ arahattaphale natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘sā hi…pe… animittā’’ti. Nimittaṃ anussarati anugacchati ārabbha pavattati sīlenāti nimittānusārī. Tenāha ‘‘vuttappabhedaṃ nimittaṃ anusaraṇasabhāva’’nti.

‘বলবান বিপশ্যনা’ বলতে ভয়ত উপস্থান জ্ঞান, আদিনবানুপশ্যনা জ্ঞান, মুচ্চিতুকাম্যতা জ্ঞান এবং ভঙ্গ জ্ঞান—এই চার প্রকার জ্ঞানের অধিবচন। যে সকল নিমিত্তের অভাবে অর্হত্ত্বফল সমাপত্তির অনিমিত্ততা হয়, তা দেখানোর জন্য “তা নিশ্চয়ই” ইত্যাদি বলা হয়েছে। সেখানে রাগের নিমিত্ত অথবা রাগই হলো নিমিত্ত—তা রাগনিমিত্ত। ‘আদি’ শব্দের দ্বারা দোষনিমিত্ত ইত্যাদির সংগ্রহ জানতে হবে। রূপ, বেদনা আদি সংস্কারের নিমিত্ত হলো রূপনিমিত্তাদি। সেগুলোরই নিত্যত্ব আদি রূপে উপস্থান হলো নিত্যনিমিত্তাদি। যেহেতু এই নিমিত্ত অর্হত্ত্বফলে সর্বতোভাবে নেই, তাই বলা হয়েছে “তা নিশ্চয়ই...পে... অনিমিত্ত”। শীলবশত নিমিত্তকে অনুস্মরণ করে, অনুগমন করে বা আরম্ভ করে প্রবর্তিত হয় বলে ‘নিমিত্তানুসারী’। তাই বলেছেন “উক্ত প্রকারের নিমিত্তের অনুকরণ স্বভাব”।


Asmimānoti ‘‘asmī’’ti pavatto attavisayo māno. Ayaṃ nāma ahamasmīti rūpalakkhaṇo vedanādīsu vā aññataralakkhaṇo ayaṃ nāma attā ahaṃ asmīti. Asmimāno samugghātīyati etenāti asmimānasamugghāto, arahattamaggo. Puna asmimāno natthīti tassa anuppattidhammatāpādanaṃ kittento samugghātattameva vibhāveti.

‘অস্মিমান’ বলতে “আমি আছি” এভাবে প্রবর্তিত আত্ম-বিষয়ক মান। এই আমি হলাম রূপলক্ষণযুক্ত অথবা বেদনা ইত্যাদির অন্য কোনো লক্ষণযুক্ত, এই আমি হলাম আত্মা—আমি আছি। অস্মিমান এর দ্বারা সমুৎঘাটিত (নির্মূল) হয় বলে ‘অস্মিমানসমুৎঘাত’, অর্থাৎ অর্হত্ত্বমার্গ। ‘পুনরায় অস্মিমান নেই’ বলতে তার অনুৎপত্তিধর্মতা লাভ কীর্তন করে সমুৎঘাতিত ভাবকেই বিশ্লেষণ করে।


Nissāraṇīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

নিঃসারণীয়সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


4-5. Bhaddakasuttādivaṇṇanā

৪-৫. ভদ্দকসূত্র ইত্যাদির বর্ণনা


14-15. Catutthe āramitabbaṭṭhena vā kammaṃ ārāmo etassāti kammārāmo. Kamme rato na ganthadhure vipassanādhure vāti kammarato. Punappunaṃ yuttoti tapparabhāvena anu anu yutto pasuto. Ālāpasallāpoti itthivaṇṇapurisavaṇṇādivasena punappunaṃ lapanaṃ. Pañcame natthi vattabbaṃ.

১৪-১৫. চতুর্থ সূত্রে রমণ করার অর্থে অথবা কর্মই যার আরাম (আনন্দ) সে ‘কর্মারাম’। কর্মে রত, গ্রন্থধুর বা বিপশ্যনাধুরে নয়—সে ‘কর্মরত’। ‘পুনঃপুনঃ যুক্ত’ বলতে তৎপরতার সাথে অনুক্ষণ যুক্ত বা ব্যাপৃত। ‘আলাপ-সংলাপ’ বলতে স্ত্রী-বর্ণনা, পুরুষ-বর্ণনা ইত্যাদি কারণে বারবার আলাপ করা। পঞ্চমে কোনো বক্তব্য নেই।


Bhaddakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ভদ্দকসূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Nakulapitusuttavaṇṇanā

৬. নকুলপিতা সূত্রের বর্ণনা


16. Chaṭṭhe [Pg.97] visabhāgavedanuppattiyā kakaceneva catuiriyāpathaṃ chindanto ābādhayatīti ābādho, so yassa atthīti ābādhiko. Taṃsamuṭṭhānadukkhena dukkhito. Adhimattagilānoti dhātusaṅkhayena parikkhīṇasarīro.

১৬. ষষ্ঠ সূত্রে বিষম বেদনার উৎপত্তির কারণে করাতের মতোই চার ঈর্যাপথকে ছিন্ন করে পীড়িত করে বলে ‘আবাধ’ (পীড়া), তা যার আছে সে ‘আবাধিত’ (পীড়িত)। তার দ্বারা সমুত্থিত দুঃখে দুঃখিত। ‘অধিমাত্র গ্লান’ বলতে ধাতুক্ষয়ের কারণে পরিক্ষীণ শরীর।


Sappaṭibhayakantārasadisā soḷasavatthukā aṭṭhavatthukā ca vicikicchā tiṇṇā imāyāti tiṇṇavicikicchā. Vigatā samucchinnā pavattiādīsu ‘‘evaṃ nu kho na nu kho’’ti evaṃ pavattikā kathaṃkathā assāti vigatakathaṃkathā. Sārajjakarānaṃ pāpadhammānaṃ pahīnattā rāgavikkhepesu sīlādiguṇesu ca tiṭṭhakattā vesārajjaṃ, visāradabhāvaṃ veyyattiyaṃ pattāti vesārajjappattā. Attanā eva paccakkhato diṭṭhattā na paraṃ pacceti, nassa paro paccetabbo atthīti aparappaccayā.

ভয়াবহ মরুভূমির সদৃশ ষোড়শ প্রকার এবং অষ্ট প্রকার সংশয় (বিচিকিৎসা) এর দ্বারা উত্তীর্ণ হয়েছে বলে তিনি 'তীর্ণবিচিকিৎস' (সংশয়মুক্ত)। উৎপত্তি ইত্যাদির বিষয়ে 'এটি কি এমন নাকি এমন নয়?' এভাবে প্রবর্তিত যে সংশয় (কথংকথা), তা যার বিগত ও সমুলোৎপাটিত হয়েছে, তিনি 'বিগতকথংকথ'। ভয় উৎপাদনকারী পাপধর্মসমূহ প্রহীন হওয়ার কারণে এবং রাগ-বিক্ষেপ ও শীল আদি গুণাবলীতে প্রতিষ্ঠিত থাকার কারণে যিনি বৈশারদ্য (ভয়হীনতা), বিশারদভাব ও প্রাজ্ঞতা লাভ করেছেন, তিনি 'বৈশারদ্যপ্রাপ্ত'। নিজে নিজেই প্রত্যক্ষভাবে দেখার কারণে অন্য কারও উপর নির্ভর করেন না, এবং তাঁর অন্য কারও উপর প্রত্যয় করার প্রয়োজন নেই বলে তিনি 'অপরপ্রত্যয়'।


Gilānā vuṭṭhitoti gilānabhāvato vuṭṭhāya ṭhito. Bhāvappadhāno hi ayaṃ niddeso. Gilāno hutvā vuṭṭhitoti idaṃ pana atthamattanidassanaṃ.

'গিলানা বুট্ঠিতো' (অসুস্থতা থেকে আরোগ্য লাভ করা) বলতে অসুস্থ অবস্থা থেকে উঠে দাঁড়ানো বা সুস্থ হওয়াকে বোঝায়। এই নির্দেশটি মূলত ভাবপ্রধান। 'অসুস্থ হয়ে উঠেছেন'—এটি কেবল অর্থের একটি নিদর্শন মাত্র।


Nakulapitusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

নকুলপিতুসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


7. Soppasuttavaṇṇanā

৭. সোপ্পসূত্রের বর্ণনা


17. Sattame paṭisallānā vuṭṭhitoti ettha paṭisallānanti tehi tehi saddhivihārikaantevāsikaupāsakādisattehi ceva rūpārammaṇādisaṅkhārehi ca paṭinivattitvā apasakkitvā nilīyanaṃ vivecanaṃ. Kāyacittehi tato vivitto ekībhāvo pavivekoti āha ‘‘ekībhāvāyā’’tiādi. Ekībhāvatoti ca iminā kāyavivekato vuṭṭhānamāha. Dhammanijjhānakkhantitotiādinā cittavivekato. Vuṭṭhitoti tato duvidhavivekato bhavaṅguppattiyā sabrahmacārīhi samāgamena upeto.

১৭. সপ্তম সূত্রে 'প্রতিসংলয়ন থেকে ব্যুত্থিত' বলতে—এখানে 'প্রতিসংলয়ন' (নিভৃতবাস) হলো সেই সেই সদ্ধিবিহারিক, অন্তেবাসিক, উপাসক আদি সত্ত্বগণ থেকে এবং রূপ-আলম্বন আদি সংস্কারসমূহ থেকে নিবৃত্ত হয়ে, দূরে সরে গিয়ে নির্জনে অবস্থান করা বা নিঃসঙ্গতা। কায় ও চিত্তের দ্বারা তা থেকে বিবিক্ত (পৃথক) একীভাবই প্রবিবেক, তাই বলা হয়েছে—'একীভাবায়' ইত্যাদি। 'একীভাব' শব্দের দ্বারা কায়বিবেক থেকে ব্যুত্থান বোঝানো হয়েছে। 'ধর্মনিধ্যানক্ষান্তি' ইত্যাদির দ্বারা চিত্তবিবেক থেকে ব্যুত্থান বোঝানো হয়েছে। 'ব্যুত্থিত' বলতে সেই দ্বিবিধ বিবেক থেকে ভবঙ্গ চিত্তের উৎপত্তির মাধ্যমে সধর্মচারীদের সাথে মিলনে উপনীত হওয়া।


Soppasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

সোপ্পসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


8. Macchabandhasuttavaṇṇanā

৮. মচ্ছবন্ধসূত্রের বর্ণনা


18. Aṭṭhame [Pg.98] macchaghātakanti macchabandhaṃ kevaṭṭaṃ. Orabbhikādīsu urabbhā vuccanti eḷakā, urabbhe hantīti orabbhiko. Sūkarikādīsupi eseva nayo.

১৮. অষ্টম সূত্রে 'মৎস্যঘাতক' বলতে মৎস্য শিকারী বা কৈবর্তকে (জেলে) বোঝায়। 'ঔরভ্রিক' ইত্যাদির মধ্যে 'উরভ্ৰ' বলতে ভেড়াকে বোঝায়; যে ভেড়া হত্যা করে সে 'ঔরভ্রিক'। 'সূকরিক' (শূকরহন্তা) ইত্যাদির ক্ষেত্রেও একই নিয়ম।


Macchabandhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

মচ্ছবন্ধসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Paṭhamamaraṇassatisuttavaṇṇanā

৯. প্রথম মরণস্মৃতিসূত্রের বর্ণনা


19. Navame evaṃnāmake gāmeti nātikānāmakaṃ gāmaṃ nissāya. Dvinnaṃ cūḷapitimahāpitiputtānaṃ dve gāmā, tesu ekasmiṃ gāme. Ñātīnañhi nivāsaṭṭhānabhūto gāmo ñātiko, ñātikoyeva nātiko ña-kārassa na-kārādeso ‘‘animittā na nāyare’’tiādīsu (visuddhi. 1.174; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.20; jā. aṭṭha. 2.2.34) viya. So kira gāmo yesaṃ tadā tesaṃ pubbapurisena attano ñātīnaṃ sādhāraṇabhāvena nivasito, tena ñātikoti paññāyittha. Atha pacchā dvīhi dāyādehi dvidhā vibhajitvā paribhutto. Giñjakā vuccati iṭṭhakā, giñjakāhiyeva kato āvasathoti giñjakāvasatho. So hi āvāso yathā sudhāparikammena payojanaṃ natthi, evaṃ iṭṭhakāhi eva cinitvā chādetvā kato. Tasmiṃ kira padese mattikā sakkharamarumpavālukādīhi asammissā kathinā saṇhasukhumā, tāya katāni kulālabhājanānipi silāmayāni viya daḷhāni. Tasmā te upāsakā tāya mattikāya dīghaputhū iṭṭhakā kāretvā ṭhapetvā ṭhapetvā dvāravātapānakavāṭatulāyo sabbaṃ dabbasambhārena vinā tāhi iṭṭhakāhiyeva pāsādaṃ kāresuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘iṭṭhakāmaye pāsāde’’ti.

১৯. নবম সূত্রে 'এই নামের গ্রামে' বলতে নাতিকা নামক গ্রামকে আশ্রয় করে। দুই খুড়তুতো ও জ্যাঠতুতো ভাইয়ের দুটি গ্রাম ছিল, তাদের মধ্যে একটি গ্রামে। জ্ঞাতিদের বাসস্থানস্বরূপ গ্রামটি হলো 'জ্ঞাতিক'। 'জ্ঞাতিক'-ই হলো 'নাতিক', এখানে 'ঞ'-কারের স্থানে 'ন'-কার আদেশ হয়েছে, যেমন 'অনিমিত্তা ন নাযরে' ইত্যাদিতে হয়েছে। শোনা যায়, সেই গ্রামটি তখন যাদের ছিল, তাদের পূর্বপুরুষেরা নিজেদের জ্ঞাতিদের সাথে যৌথভাবে সেখানে বসবাস করতেন, তাই এটি 'জ্ঞাতিক' নামে পরিচিত হয়েছিল। অতঃপর পরবর্তীতে দুই উত্তরাধিকারী কর্তৃক এটি দুই ভাগে বিভক্ত হয়ে ব্যবহৃত হয়। 'গিঞ্জকা' বলতে ইট বোঝায়। ইট দিয়েই তৈরি গৃহ হলো 'গিঞ্জকাবসথ' (ইষ্টকালয়)। সেই আবাসটি এমনভাবে তৈরি করা হয়েছিল যে চুনকামের কোনো প্রয়োজন ছিল না, কেবল ইট দিয়েই গেঁথে ও ছেয়ে তৈরি করা হয়েছিল। কথিত আছে, সেই অঞ্চলের মাটি নুড়ি, কাঁকর ও বালিমুক্ত, শক্ত এবং মসৃণ ও সূক্ষ্ম ছিল। সেই মাটি দিয়ে তৈরি কুমোরের পাত্রগুলোও পাথরের মতো শক্ত হতো। তাই সেই উপাসকেরা সেই মাটি দিয়ে দীর্ঘ ও চওড়া ইট তৈরি করে, সেগুলো একটার ওপর একটা সাজিয়ে, দরজা, জানালা, কবাট ও কড়িকাঠ—সবকিছু অন্য কোনো কাঠের সরঞ্জাম ছাড়াই কেবল সেই ইট দিয়েই প্রাসাদটি নির্মাণ করেছিলেন। তাই বলা হয়েছে—'ইষ্টকাময় প্রাসাদে'।


Rattindivanti ekarattidivaṃ. Bhagavato sāsananti ariyamaggappaṭivedhāvahaṃ satthu ovādaṃ. Bahu vata me kataṃ assāti bahu vata mayā attahitaṃ pabbajitakiccaṃ kataṃ bhaveyya.

'রাত্রিন্দিবং' বলতে এক দিবারাত্রি। 'ভগবানের শাসন' বলতে আর্যমার্গ উপলব্ধি আনয়নকারী শাস্ত্রীয় উপদেশ। 'আমার দ্বারা অনেক কিছু করা হতো' বলতে 'আমার দ্বারা নিজের হিতার্থে প্রব্রাজকের করণীয় কাজ অনেক করা হতো'।


Tadantaranti tattakaṃ velaṃ. Ekapiṇḍapātanti ekaṃ divasaṃ yāpanappahonakaṃ piṇḍapātaṃ. Yāva anto paviṭṭhavāto bahi nikkhamati, bahi nikkhantavāto [Pg.99] vā anto pavisatīti ekasseva pavesanikkhamo viya vuttaṃ, taṃ nāsikāvātabhāvasāmaññenāti daṭṭhabbaṃ.

'তদন্তরং' বলতে ততটুকু সময়। 'একপিণ্ডপাত' বলতে একদিনের জীবনধারণের জন্য পর্যাপ্ত পিণ্ডপাত। 'যতক্ষণ ভেতরে প্রবেশ করা বাতাস বাইরে বের হয়, অথবা বাইরে বের হওয়া বাতাস ভেতরে প্রবেশ করে'—এভাবে একটিমাত্র শ্বাস-প্রশ্বাসের প্রবেশ ও নির্গমনকে বোঝানো হয়েছে; নাসিকার বাতাসের সাধারণ স্বভাবের কারণে এটি এভাবে বুঝতে হবে।


Paṭhamamaraṇassatisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রথম মরণস্মৃতিসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Dutiyamaraṇassatisuttavaṇṇanā

১০. দ্বিতীয় মরণস্মৃতিসূত্রের বর্ণনা


20. Dasame nikkhanteti vītivatte. Patigatāyāti paccāgatāya, sampattāyāti attho. Tenāha ‘‘paṭipannāyā’’ti. So mamassa antarāyoti yathāvuttā na kevalaṃ kālakiriyāva, mama atidullabhaṃ khaṇaṃ labhitvā tassa satthusāsanamanasikārassa ceva jīvitassa ca saggamokkhānañca antarāyo assa, bhaveyyāti attho. Tenāha ‘‘tividho antarāyo’’tiādi. Vipajjeyyāti vipattiṃ gaccheyya. Satthakena viya aṅgapaccaṅgānaṃ kantanakārakā kāye sandhibandhanacchedakavātā satthakavātā. Kattukamyatāchandoti niyyānāvaho kattukamyatākusalacchando. Payogavīriyanti bhāvanānuyogavīriyaṃ. Na paṭivāti na paṭinivattatīti appaṭivānī, antarā vosānānāpajjanavīriyaṃ. Tenāha ‘‘anukkaṇṭhanā appaṭisaṅgharaṇā’’ti.

২০. দশম সূত্রে 'নিক্রান্তে' বলতে অতিক্রান্ত হলে। 'পতিগতায়' বলতে প্রত্যাগত বা উপস্থিত হলে—এই অর্থ। তাই বলা হয়েছে 'প্রতিপন্নায়'। 'তা আমার অন্তরায় হবে' বলতে—যথোক্ত কেবল মৃত্যুই নয়, আমার অতি দুর্লভ ক্ষণ লাভ করে সেই বুদ্ধশাসনের মনন, জীবন এবং স্বর্গ ও মোক্ষের অন্তরায় হবে—এই অর্থ। তাই বলা হয়েছে 'ত্রিবিধ অন্তরায়' ইত্যাদি। 'বিপজ্জেয্য' বলতে বিপত্তিগ্রস্ত হবে। ছুরির মতো অঙ্গ-প্রত্যঙ্গ কর্তনকারী এবং শরীরের সন্ধিবন্ধন ছেদকারী বায়ু হলো 'শস্ত্রক বায়ু'। 'কর্তুকাম্যতাছন্দ' বলতে মুক্তিদায়ী কুশল কর্ম করার ইচ্ছা বা ছন্দ। 'প্রয়োগবীর্য' বলতে ভাবনার অনুশীলনের বীর্য। 'না পটিবাতি' বলতে নিবৃত্ত না হওয়া, অর্থাৎ 'অপ্রতিবাণী'—মাঝপথে থেমে না যাওয়ার বীর্য। তাই বলা হয়েছে 'অনুৎকণ্ঠন ও অপ্রতিসংহরণ'।


Dutiyamaraṇassatisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

দ্বিতীয় মরণস্মৃতিসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


Sāraṇīyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

সারণীয়বর্গের বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Anuttariyavaggo

৩. অনুত্তরীয় বর্গ


1-2. Sāmakasuttādivaṇṇanā

১-২. শামকসূত্র আদির বর্ণনা


21-22. Tatiyassa paṭhame kevalakappanti ettha kevala-saddo anavasesattho, kappa-saddo samantabhāvattho. Tasmā kevalakappaṃ pokkharaṇiyanti evamattho daṭṭhabbo. Anavasesaṃ pharituṃ samatthassapi obhāsassa kenaci kāraṇena ekadesapharaṇampi siyā, ayaṃ pana sabbasova pharatīti dassetuṃ samantattho kappa-saddo gahito. Attano obhāsena pharitvāti vatthālaṅkārasarīrasamuṭṭhitena obhāsena pharitvā, candimā [Pg.100] viya ekobhāsaṃ ekapajjotaṃ karitvāti attho. Samanuññoti sammadeva katamanuñño. Tenāha ‘‘samānacitto’’ti, samānajjhāsayoti attho. Dukkhaṃ vaco etasminti dubbaco, tassa kammaṃ dovacassaṃ, tassa puggalassa anādariyavasena pavattā cetanā, tassa bhāvo atthitā dovacassatā. Atha vā dovacassameva dovacassatā. Sā atthato saṅkhārakkhandho hoti. Cetanāpadhāno hi saṅkhārakkhandho. Catunnaṃ vā khandhānaṃ apadakkhiṇaggāhitākārena pavattānaṃ etaṃ adhivacananti vadanti. Pāpā assaddhādayo puggalā etassa mittāti pāpamitto, tassa bhāvo pāpamittatā. Sāpi atthato dovacassatā viya daṭṭhabbā. Yāya hi cetanāya puggalo pāpamitto pāpasampavaṅko nāma hoti, sā cetanā pāpamittatā. Cattāropi vā arūpino khandhā tadākārappavattā pāpamittatā. Dutiyaṃ uttānameva.

২১-২২. তৃতীয় বর্গের প্রথম সূত্রে 'কেবলকল্পং' বলতে—এখানে 'কেবল' শব্দটির অর্থ সম্পূর্ণ এবং 'কল্প' শব্দটির অর্থ সর্বতোভাবে। তাই 'কেবলকল্পং পুষ্করিণীং' বলতে সম্পূর্ণ পুষ্করিণী—এরূপ অর্থ বুঝতে হবে। সম্পূর্ণভাবে ব্যাপ্ত করতে সমর্থ হলেও কোনো কারণে আলোর আংশিক ব্যাপ্তি হতে পারে, কিন্তু এটি সর্বতোভাবেই ব্যাপ্ত করে—তা দেখানোর জন্য সর্বব্যাপী অর্থে 'কল্প' শব্দটি গ্রহণ করা হয়েছে। 'নিজের আভায় ব্যাপ্ত করে' বলতে বস্ত্র, অলঙ্কার ও শরীর থেকে উৎপন্ন আভার দ্বারা ব্যাপ্ত করে, চাঁদের মতো এক অভিন্ন আলো বা এক প্রদীপ সৃষ্টি করে—এই অর্থ। 'সমনুজ্ঞ' বলতে সম্যকভাবে অনুমোদিত। তাই বলা হয়েছে 'সমানচিত্ত', অর্থাৎ সমান অভিপ্রায়যুক্ত। যার বাক্য কঠোর সে 'দুর্বচ' (অবাধ্য), তার কর্ম হলো 'দৌর্বচস্য' (অবাধ্যতা), সেই ব্যক্তির অনাদরের কারণে প্রবর্তিত চেতনা এবং তার ভাব বা অস্তিত্বই হলো 'দৌর্বচস্যতা'। অথবা, দৌর্বচস্যই হলো দৌর্বচস্যতা। তা পরমার্থত সংস্কারস্কন্ধ। কারণ সংস্কারস্কন্ধ মূলত চেতনাপ্রধান। অথবা চার স্কন্ধের বিপরীতভাবে গ্রহণ করার আকারে প্রবর্তিত হওয়ার এটি একটি অধিবচন বলে তারা বলেন। পাপী, অশ্রদ্ধাশীল আদি ব্যক্তিরা যার মিত্র, সে 'পাপমিত্র'; তার ভাব হলো 'পাপমিত্রতা'। তাও পরমার্থত দৌর্বচস্যতার মতোই দেখতে হবে। যে চেতনার দ্বারা ব্যক্তি পাপমিত্র বা পাপাসক্ত হয়, সেই চেতনাই হলো পাপমিত্রতা। অথবা চার অরূপী স্কন্ধের সেই আকারে প্রবর্তিত হওয়াই হলো পাপমিত্রতা। দ্বিতীয়টি স্পষ্টই।


Sāmakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

শামকসূত্র আদির বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Bhayasuttavaṇṇanā

৩. ভয়সূত্রের বর্ণনা


23. Tatiye sambhavati jātimaraṇaṃ etenāti sambhavo, upādānanti āha ‘‘jātiyā ca maraṇassa ca sambhave paccayabhūte’’ti. Anupādāti anupādāya. Tenāha ‘‘anupādiyitvā’’ti. Jātimaraṇāni sammā khīyanti etthāti jātimaraṇasaṅkhayo, nibbānanti āha ‘‘jātimaraṇānaṃ saṅkhayasaṅkhāte nibbāne’’ti. Sabbadukkhaṃ upaccagunti sakalampi vaṭṭadukkhaṃ atikkantā carimacittanirodhena vaṭṭadukkhalesassapi asambhavato.

২৩. তৃতীয় সূত্রে 'সম্ভব' বলতে যার দ্বারা জাতি ও মরণ উৎপন্ন হয়, অর্থাৎ উপাদান; তাই বলা হয়েছে—'জাতি ও মরণের উৎপত্তির প্রত্যয়স্বরূপ'। 'অনুপাদা' বলতে উপাদান না করে (অনুপাদান)। তাই বলা হয়েছে—'উপাদান না করে'। যেখানে জাতি ও মরণ সম্যকভাবে ক্ষয়প্রাপ্ত হয়, তা হলো 'জাতিমরণসংক্ষয়' অর্থাৎ নির্বাণ; তাই বলা হয়েছে—'জাতি ও মরণের ক্ষয়স্বরূপ নির্বাণে'। 'সর্বদুঃখ অতিক্রম করেছে' বলতে সমগ্র সংসারদুঃখ অতিক্রম করেছে, কারণ চরম চিত্ত নিরোধের ফলে সংসারদুঃখের সামান্যতম অংশও আর অবশিষ্ট থাকে না।


Bhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ভয়সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


4. Himavantasuttavaṇṇanā

৪. হিমবন্তসূত্রের বর্ণনা


24. Catutthe samāpattikusalo hotīti samāpajjanakusalo hoti. Tenāha ‘‘samāpajjituṃ kusalo’’ti. Tattha antogatahetuattho ṭhiti-saddo, tasmā ṭhapanakusaloti atthoti āha ‘‘samādhiṃ ṭhapetuṃ sakkotīti attho’’ti. Tattha ṭhapetuṃ sakkotīti sattaṭṭhaaccharāmattaṃ [Pg.101] khaṇaṃ jhānaṃ ṭhapetuṃ sakkoti adhiṭṭhānavasibhāvassa nipphāditattā. Yathāparicchedenāti yathāparicchinnakālena. Vuṭṭhātuṃ sakkoti vuṭṭhānavasibhāvassa nipphāditattā. Kallaṃ sañjātaṃ assāti kallitaṃ, tasmiṃ kallite kallitabhāve kusalo kallitakusalo. Hāsetuṃ tosetuṃ sampahaṃsetuṃ. Kallaṃ kātunti samādhānassa paṭipakkhadhammānaṃ dūrīkaraṇena sahakārīkāraṇānañca samappadhānena samāpajjane cittaṃ samatthaṃ kātuṃ. Samādhissa gocarakusaloti samādhismiṃ nipphādetabbe tassa gocare kammaṭṭhānasaññite pavattiṭṭhāne bhikkhācāragocare satisampajaññayogato kusalo cheko. Tenāha ‘‘samādhissa asappāye anupakārake dhamme vajjetvā’’tiādi. Paṭhamajjhānādisamādhiṃ abhinīharitunti paṭhamajjhānādisamādhiṃ visesabhāgiyatāya abhinīharituṃ upanetuṃ.

২৪. চতুর্থ সূত্রে 'সমাপত্তিকুশল হয়' বলতে সমাপত্তি লাভে কুশল হয়। তাই বলা হয়েছে—'সমাপত্তি লাভে কুশল'। সেখানে 'স্থিতি' শব্দটি অন্তর্নিহিত কারণ অর্থে ব্যবহৃত হয়েছে, তাই এর অর্থ 'স্থাপনে কুশল'; এজন্য বলা হয়েছে—'সমাধি স্থাপন করতে সমর্থ—এই অর্থ'। সেখানে 'স্থাপন করতে সমর্থ' বলতে সাত-আটটি তুড়ি মারার মতো স্বল্প সময়ের জন্য ধ্যানকে ধরে রাখতে সমর্থ, কারণ অধিষ্ঠান বশীভাব সম্পাদিত হয়েছে। 'যথা পরিচ্ছেদেন' বলতে নির্ধারিত সময় অনুযায়ী। 'ব্যুত্থান করতে সমর্থ' কারণ ব্যুত্থান বশীভাব সম্পাদিত হয়েছে। যার যোগ্যতা উৎপন্ন হয়েছে তা 'কল্লিত', সেই কল্লিত বা যোগ্য অবস্থায় কুশল ব্যক্তিই 'কল্লিতকুশল'। হর্ষিত করতে, সন্তুষ্ট করতে, উৎসাহিত করতে। 'যোগ্য করতে' বলতে সমাধির প্রতিপক্ষ ধর্মসমূহ দূরীকরণের মাধ্যমে এবং সহকারী কারণসমূহের সম্যক প্রয়োগের দ্বারা সমাপত্তি লাভে চিত্তকে সমর্থ করতে। 'সমাধির গোচরকুশল' বলতে সমাধিতে যা সম্পাদন করতে হবে, তার গোচর অর্থাৎ কর্মস্থান নামক প্রবৃত্তি স্থানে এবং ভিক্ষাচর্য রূপ গোচরে স্মৃতি ও সম্প্রজ্ঞান যোগে কুশল বা দক্ষ। তাই বলা হয়েছে—'সমাধির অনুপযোগী ও অনুপকারী ধর্মসমূহ বর্জন করে' ইত্যাদি। 'প্রথম ধ্যান আদি সমাধি অভিনিহার করতে' বলতে প্রথম ধ্যান আদি সমাধিকে বিশেষ ভাগীয়তার দিকে চালিত করতে বা উপনীত করতে।


Himavantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

হিমবন্তসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Anussatiṭṭhānasuttavaṇṇanā

৫. অনুস্মৃতিস্থানসূত্রের বর্ণনা


25. Pañcame anussatikāraṇānīti anussatiyo eva diṭṭhadhammikasamparāyikādihitasukhānaṃ hetubhāvato kāraṇāni. Nikkhantanti nissaṭaṃ. Muttanti vissaṭṭhaṃ. Vuṭṭhitanti apetaṃ. Sabbametaṃ vikkhambhanameva sandhāya vadati. Gedhamhāti pañcakāmaguṇato. Idampīti buddhānussativasena laddhaṃ upacārajjhānamāha. Ārammaṇaṃ karitvāti paccayaṃ karitvā, pādakaṃ katvāti attho.

২৫. পঞ্চম সূত্রে 'অনুস্মৃতিকারণসমূহ' বলতে অনুস্মৃতিগুলোই ইহলৌকিক ও পারলৌকিক হিত ও সুখের হেতু হওয়ার কারণে কারণস্বরূপ। 'নিক্রান্ত' বলতে নিঃসৃত। 'মুক্ত' বলতে বিসর্জিত। 'ব্যুত্থিত' বলতে অপগত। এই সবকিছুই মূলত বিক্ষম্ভন (দমন) কে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে। 'গেধ' (লোভ) থেকে বলতে পঞ্চকামগুণ থেকে। 'এটিও' বলতে বুদ্ধানুস্মৃতির প্রভাবে লাভ করা উপচার ধ্যানকে বোঝানো হয়েছে। 'আলম্বন করে' বলতে প্রত্যয় করে, অর্থাৎ পাদভূমি (ভিত্তি) করে—এই অর্থ।


Anussatiṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

অনুস্মৃতিস্থানসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Mahākaccānasuttavaṇṇanā

৬. মহাকাত্যায়নসূত্রের বর্ণনা


26. Chaṭṭhe sambādheti vā taṇhāsaṃkilesādīnaṃ sampīḷe saṅkare gharāvāse. Okāsā vuccantīti maggaphalasukhādhigamāya okāsabhāvato okāsāti vuccanti. Okāsādhigamoti lokuttaradhammassa adhigamāya adhigantabbaokāso. Visujjhanatthāyāti rāgādīhi malehi abhijjhāvisamalobhādīhi [Pg.102] ca upakkiliṭṭhacittānaṃ visuddhatthāya. Sā panāyaṃ cittassa visuddhi sijjhamānā yasmā sokādīnaṃ anupādāya saṃvattati, tasmā vuttaṃ ‘‘sokaparidevānaṃ samatikkamāyā’’tiādi. Tattha socanaṃ ñātibyasanādinimittaṃ cetaso santāpo antotāpo antonijjhānaṃ soko, ñātibyasanādinimittameva socikatā. ‘‘Kahaṃ ekaputtakā’’tiādinā (ma. ni. 2.353-354; saṃ. ni. 2.63) paridevanavasena lapanaṃ paridevo. Samatikkamanatthāyāti pahānāya. Āyatiṃ anuppajjanañhi idha samatikkamo. Dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāyāti kāyikadukkhassa ca cetasikadomanassassa cāti imesaṃ dvinnaṃ atthaṅgamāya, nirodhāyāti attho. Ñāyati nicchayena kamati nibbānaṃ, taṃ vā ñāyati paṭivijjhati etenāti ñāyo, ariyamaggo. Idha pana saha pubbabhāgena ariyamaggo gahitoti āha ‘‘sahavipassanakassa maggassa adhigamanatthāyā’’ti. Apaccayaparinibbānassāti anupādisesanibbānaṃ sandhāya vadati. Paccayavasena anuppannaṃ asaṅkhataṃ amatadhātumeva. Sesamettha uttānameva.

২৬. ষষ্ঠ সূত্রে, 'সম্বাধে' (সংকীর্ণতায়) বলতে তৃষ্ণা-সংক্লেশ ইত্যাদির পীড়ন ও সংকীর্ণতাপূর্ণ গৃহবাসকে বোঝায়। 'ওকাসা' (অবকাশ বা স্থান) বলা হয়েছে কারণ মার্গ ও ফলের সুখ লাভের জন্য অবকাশ বা সুযোগ সৃষ্টি হওয়ার কারণে একে অবকাশ বলা হয়। 'অবকাশাধিগম' বলতে লোকোত্তর ধর্ম লাভের জন্য অধিগন্তব্য অবকাশ বা সুযোগ। 'বিশুদ্ধির জন্য' (বিসুজ্ঝনত্থায়) বলতে রাগ আদি মল এবং অভিধ্যা-বিষমলোভ আদি দ্বারা উপক্্লিষ্ট চিত্তের বিশুদ্ধির জন্য। চিত্তের এই বিশুদ্ধি সাধিত হলে যেহেতু তা শোক আদি উৎপন্ন না হওয়ার দিকে পরিচালিত করে, তাই বলা হয়েছে— "শোক ও পরিদেব অতিক্রম করার জন্য" ইত্যাদি। সেখানে 'শোচনা' হলো জ্ঞাতিব্যসন (স্বজনহানি) আদি কারণে চিত্তের সন্তাপ, অন্তর্দাহ, অন্তর্নিরীক্ষণ বা শোক; জ্ঞাতিব্যসন আদি কারণে শোকার্ত হওয়া। "কোথায় আমার একমাত্র পুত্র" ইত্যাদি বিলাপের মাধ্যমে ক্রন্দন করা হলো 'পরিদেব'। 'অতিক্রম করার জন্য' বলতে প্রহাণের (বর্জনের) জন্য। ভবিষ্যতে উৎপন্ন না হওয়াই এখানে অতিক্রম করা। 'দুঃখ ও দৌর্মনস্যের দূরীকরণের জন্য' বলতে কায়িক দুঃখ এবং চৈতসিক দৌর্মনস্য—এই উভয়ের দূরীকরণ বা নিরোধের জন্য। যার দ্বারা নিশ্চিতভাবে জানা যায় বা নির্বাণে গমন করা যায়, অথবা যার দ্বারা তা জানা যায় বা প্রতিবেধ করা যায়, তা হলো 'ন্যায়' অর্থাৎ আর্যমার্গ। এখানে পূর্বভাগের (পূর্বপ্রস্তুতির) সাথে আর্যমার্গকে গ্রহণ করা হয়েছে, তাই বলা হয়েছে— "বিপশ্যনাসহ মার্গের অধিগমনের জন্য"। 'অপ্রত্যয় পরিনির্বাণের' বলতে অনুপাদিশেষ নির্বাণকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে। প্রত্যয় (কারণ) দ্বারা উৎপন্ন নয় এমন অসংষ্কৃত অমৃতধাতুই হলো তা। এখানে অবশিষ্ট অংশ সহজবোধ্য।


Mahākaccānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

মহাকচ্চানসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


7. Paṭhamasamayasuttavaṇṇanā

৭. প্রথম সময়সূত্রের বর্ণনা।


27. Sattame vaḍḍhetīti manaso vivaṭṭanissitaṃ vaḍḍhiṃ āvahati. Manobhāvanīyoti vā manasā bhāvito sambhāvito. Yañca āvajjato manasi karoto cittaṃ vinīvaraṇaṃ hoti. Imasmiṃ pakkhe kammasādhano sambhāvanattho bhāvanīya-saddo. ‘‘Thinamiddhavinodanakammaṭṭhāna’’nti vatvā tadeva vibhāvento ‘‘ālokasaññaṃ vā’’tiādimāha. Vīriyārambhavatthuādīnaṃ vāti ettha ādi-saddena idha avuttānaṃ atibhojane nimittaggāhādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Vuttañhetaṃ ‘‘cha dhammā thinamiddhassa pahānāya saṃvattanti atibhojane nimittaggāho, iriyāpathasamparivattanatā, ālokasaññāmanasikāro, abbhokāsavāso, kalyāṇamittatā, sappāyakathā’’ti (itivu. aṭṭha. 111). Antarāyasaddapariyāyo idha antarā-saddoti āha ‘‘anantarāyenā’’ti.

২৭. সপ্তম সূত্রে, 'বর্ধন করে' (বড্ডেতি) বলতে মনের বিবর্তন-আশ্রিত (সংসার-মুক্তি অভিমুখী) বৃদ্ধি বয়ে আনে। অথবা 'মনোভাবনীয়' বলতে মন দ্বারা ভাবিত বা সম্মানিত। এবং যা চিন্তা করলে বা মনন করলে চিত্ত নীবরণ-মুক্ত হয়। এই পক্ষে 'ভাবনীয়' শব্দটি কর্মসাধন ও সম্মান অর্থে ব্যবহৃত। "স্ত্যান-মিদ্ধ (আলস্য ও তন্দ্রা) দূরীকরণের কর্মস্থান" বলে তা বিস্তারিত করার জন্য "আলোকসংজ্ঞা বা" ইত্যাদি বলা হয়েছে। 'বীর্যারম্ভের বস্তু ইত্যাদির'—এখানে 'আদি' শব্দ দ্বারা এখানে অনুক্ত অতিভোজনে নিমিত্তগ্রহণ ইত্যাদির সংগ্রহ বুঝতে হবে। যেমন বলা হয়েছে— "ছয়টি ধর্ম স্ত্যান-মিদ্ধ প্রহাণের জন্য সংবর্তিত হয়: অতিভোজনে নিমিত্তগ্রহণ, ঈর্যাপথ পরিবর্তন, আলোকসংজ্ঞা মনন, উন্মুক্ত স্থানে বাস, কল্যাণমিত্রতা এবং অনুকূল কথা।" অন্তরায় শব্দের পর্যায় হিসেবে এখানে 'অন্তরা' শব্দ ব্যবহৃত হয়েছে, তাই বলা হয়েছে— "অনন্তরায়েণ" (অন্তরায়হীনভাবে)।


Paṭhamasamayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রথম সময়সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


8. Dutiyasamayasuttavaṇṇanā

৮. দ্বিতীয় সময়সূত্রের বর্ণনা।


28. Aṭṭhame [Pg.103] maṇḍalasaṇṭhānamāḷasaṅkhepena katā bhojanasālā maṇḍalamāḷāti adhippetāti āha ‘‘bhojanasālāyā’’ti. Sesamettha suviññeyyameva.

২৮. অষ্টম সূত্রে, বৃত্তাকার মণ্ডপের আকারে সংক্ষেপে নির্মিত ভোজনশালাকে 'মণ্ডপমালা' হিসেবে অভিপ্রেত করা হয়েছে, তাই বলা হয়েছে— "ভোজনশালায়"। এখানে অবশিষ্ট অংশ সুগম বা সহজবোধ্য।


Dutiyasamayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

দ্বিতীয় সময়সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Udāyīsuttavaṇṇanā

৯. উদায়ীসূত্রের বর্ণনা।


29. Navame diṭṭhadhammo vuccati paccakkho attabhāvoti āha ‘‘imasmiṃyeva attabhāve’’ti. Sukhavihāratthāyāti nikkilesatāya nirāmisena sukhena vihāratthāya. Ālokasaññaṃ manasi karotīti sūriyacandapajjotamaṇiukkāvijjuādīnaṃ āloko divā rattiñca upaladdho, yathāladdhavaseneva ālokaṃ manasi karoti, citte ṭhapeti. Tathā ca naṃ manasi karoti, yathāssa subhāvitālokakasiṇassa viya kasiṇāloko yathicchakaṃ yāvadicchakañca so āloko rattiyaṃ upatiṭṭhati. Yena tattha divāsaññaṃ ṭhapeti, divāriva vigatathinamiddho hoti. Tenāha ‘‘yathā divā tathā ratti’’nti. Divāti saññaṃ ṭhapetīti vuttanayena manasi katvā divāriva saññaṃ uppādeti. Yathānena divā…pe… tatheva taṃ manasi karotīti yathānena divā upaladdho sūriyāloko, evaṃ rattimpi divā diṭṭhākāreneva taṃ ālokaṃ manasi karoti. Yathā canena rattiṃ…pe… manasi karotīti yathā rattiyaṃ candāloko upaladdho, evaṃ divāpi rattiṃ diṭṭhākāreneva taṃ ālokaṃ manasi karoti, citte ṭhapeti. Vivaṭenāti thinamiddhena apihitattā vivaṭena. Anonaddhenāti asañchāditena. Sahobhāsakanti saññāṇobhāsaṃ. Dibbacakkhuñāṇaṃ rūpagatassa dibbassa itarassa ca dassanaṭṭhena idha ñāṇadassananti adhippetanti āha ‘‘dibbacakkhusaṅkhātassā’’tiādi.

২৯. নবম সূত্রে, 'দৃষ্টধর্ম' বলতে প্রত্যক্ষ আত্মভাবকে বোঝায়, তাই বলা হয়েছে— "এই আত্মভাবেই"। 'সুখবিহারের জন্য' বলতে নিষ্ক্্লেশতার কারণে নিরামিষ (অনাবিল) সুখে বিহারের জন্য। 'আলোকসংজ্ঞা মনে ধারণ করে' বলতে সূর্য, চন্দ্র, প্রদীপ, মণি, উল্কা, বিদ্যুৎ ইত্যাদির আলো দিনে ও রাতে উপলব্ধ হয়, যেভাবে লাভ করা হয়েছে সেভাবেই আলোককে মনে ধারণ করে, চিত্তে স্থাপন করে। এবং সেটিকে এমনভাবে মনে ধারণ করে, যাতে তার সুভাবিত আলোককসিণের মতো কসিণ-আলোক ইচ্ছানুযায়ী ও যতটুকু ইচ্ছা রাতেও উপস্থিত থাকে। যার দ্বারা সেখানে দিবাসংজ্ঞা স্থাপন করে, দিনের মতো স্ত্যান-মিদ্ধ (তন্দ্রা) দূর হয়। তাই বলা হয়েছে— "যথা দিবা তথা রাত্রি"। 'দিবা বলে সংজ্ঞা স্থাপন করে' বলতে উক্ত নিয়মে মনে ধারণ করে দিনের মতো সংজ্ঞা উৎপন্ন করে। 'যেভাবে তার দ্বারা দিনে...পে... সেভাবেই তা মনে ধারণ করে' বলতে যেভাবে তার দ্বারা দিনে সূর্যলোক উপলব্ধ হয়েছে, তেমনি রাতেও দিনের দেখা রূপেই সেই আলোককে মনে ধারণ করে। 'এবং যেভাবে তার দ্বারা রাতে...পে... মনে ধারণ করে' বলতে যেভাবে রাতে চন্দ্রালোক উপলব্ধ হয়েছে, তেমনি দিনেও রাতের দেখা রূপেই সেই আলোককে মনে ধারণ করে, চিত্তে স্থাপন করে। 'উন্মুক্ত দ্বারা' (বিবটেন) বলতে স্ত্যান-মিদ্ধ দ্বারা আবৃত না হওয়ার কারণে উন্মুক্ত। 'অনবনদ্ধেন' বলতে আচ্ছাদিত না হওয়া। 'সহোভাষকং' বলতে প্রজ্ঞার আলোকযুক্ত। দিব্যচক্ষুজ্ঞান রূপগত দিব্য ও অন্যান্য বিষয় দর্শনের অর্থে এখানে 'জ্ঞানদর্শন' হিসেবে অভিপ্রেত, তাই বলা হয়েছে— "দিব্যচক্ষু নামক" ইত্যাদি।


Uddhaṃ jīvitapariyādānāti jīvitakkhayato upari maraṇato paraṃ. Samuggatenāti uṭṭhitena. Dhumātattāti uddhaṃ uddhaṃ dhumātattā sūnattā[Pg.104]. Setarattehi viparibhinnaṃ vimissitaṃ nīlaṃ, purimavaṇṇavipariṇāmabhūtaṃ vā nīlaṃ vinīlaṃ, vinīlameva vinīlakanti ka-kārena padavaḍḍhanamāha anatthantarato yathā ‘‘pītakaṃ lohitaka’’nti. Paṭikūlattāti jigucchanīyattā. Kucchitaṃ vinīlaṃ vinīlakanti kucchanattho vā ayaṃ ka-kāroti dassetuṃ vuttaṃ yathā ‘‘pāpako kittisaddo abbhuggacchatī’’ti (dī. ni. 3.316; a. ni. 5.213). Paribhinnaṭṭhānehi kākadhaṅkādīhi. Vissandamānaṃ pubbanti vissavantapubbaṃ, tahaṃ tahaṃ paggharantapubbanti attho. Tathābhāvanti vissandamānapubbataṃ.

‘জীবিতপরিয়াদানের ঊর্ধ্বে’ বলতে জীবনক্ষয়ের পর, মরণের পরে। 'সমুদ্গতেন' বলতে উত্থিত বা স্ফীত। 'ধুমাতত্তা' বলতে ক্রমশ স্ফীত বা ফুলে ওঠা। শ্বেত ও রক্তবর্ণের মিশ্রণে বিকৃত নীলবর্ণ, অথবা পূর্বের বর্ণের পরিণামস্বরূপ নীলবর্ণই হলো 'বিনীল'। বিনীলকেই 'বিনীলক' বলা হয়েছে, এখানে 'ক' কার যুক্ত করে পদের বৃদ্ধি করা হয়েছে অর্থ পরিবর্তন না করেই, যেমন— 'পীতক', 'লোহিতক'। 'প্রতিকূলতা' বলতে ঘৃণ্যতা। কুৎসিত বিনীলই হলো 'বিনীলক'—এখানে 'ক' কারটি কুৎসা অর্থে ব্যবহৃত হয়েছে, তা দেখানোর জন্য বলা হয়েছে, যেমন— "পাপক (মন্দ) কীর্তিশব্দ উত্থিত হয়"। 'পর ভিন্ন স্থানে' বলতে কাক, চিল ইত্যাদি দ্বারা ছিন্নভিন্ন স্থানে। 'বিস্যন্দমান পূঁজ' বলতে ক্ষরিত পূঁজ, সেখানে সেখানে ঝরে পড়া পূঁজ—এই অর্থ। 'তথাভাব' বলতে বিস্যন্দমান পূঁজযুক্ত অবস্থা।


So bhikkhūti yo ‘‘passeyya sarīraṃ sīvathikāya chaḍḍita’’nti vutto, so bhikkhu. Upasaṃharati sadisataṃ. Ayampi khotiādi upasaṃharaṇākāradassanaṃ. Āyūti rūpajīvitindriyaṃ. Arūpajīvitindriyaṃ panettha viññāṇagatikameva. Usmāti kammajatejo. Evaṃpūtikasabhāvoti evaṃ ativiya pūtisabhāvo āyuādivigame viyāti adhippāyo. Ediso bhavissatīti evaṃbhāvīti āha ‘‘evamevaṃ uddhumātādibhedo bhavissatī’’ti.

'সে ভিক্ষু' বলতে যিনি "শ্মশানে ফেলে দেওয়া শরীর দেখতেন" বলে উক্ত হয়েছেন, সেই ভিক্ষু। 'উপসংহরতি' বলতে সাদৃশ্য তুলনা করেন। "এই শরীরও তো" ইত্যাদি হলো তুলনা করার আকার প্রদর্শন। 'আয়ু' বলতে রূপ-জীবিতেন্দ্রিয়। অরূপ-জীবিতেন্দ্রিয় এখানে বিজ্ঞান-গতিসম্পন্নই। 'উষ্মা' বলতে কর্মজ তেজ। 'এবংপূতিকস্বভাব' বলতে আয়ু আদি চলে গেলে অত্যন্ত পচা স্বভাবযুক্ত হওয়া—এই অভিপ্রায়। 'এরূপ হবে' বলতে এই প্রকার হবে, তাই বলা হয়েছে— "এভাবেই স্ফীত আদি দশাপ্রাপ্ত হবে"।


Luñcitvā luñcitvāti uppāṭetvā uppāṭetvā. Sesāvasesamaṃsalohitayuttanti sabbaso akkhāditattā tahaṃ tahaṃ sesena appāvasesena maṃsalohitena yuttaṃ. Aññena hatthaṭṭhikanti avisesena hatthaṭṭhikānaṃ vippakiṇṇatā jotitāti anavasesato tesaṃ vippakiṇṇataṃ dassento ‘‘catusaṭṭhibhedampī’’tiādimāha. Terovassikānīti tirovassagatāni. Tāni pana saṃvaccharaṃ vītivattāni hontīti āha ‘‘atikkantasaṃvaccharānī’’ti. Purāṇatāya ghanabhāvavigamena vicuṇṇatā idha pūtibhāvo. So yathā hoti, taṃ dassento ‘‘abbhokāse’’tiādimāha. Anekadhātūnanti cakkhudhātuādīnaṃ, kāmadhātuādīnaṃ vā. Satiyā ca ñāṇassa ca atthāyāti ‘‘abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotī’’tiādinā (dī. ni. 1.214; 2.376; ma. ni. 1.109) vuttāya sattaṭṭhānikāya satiyā ceva taṃsampayuttañāṇassa ca atthāya.

‘লুঞ্চিত্বা লুঞ্চিত্বা’ বলতে উপড়ে উপড়ে ফেলে। 'শেষাবশেষ মাংস-লোহিতযুক্ত' বলতে সম্পূর্ণরূপে অভক্ষিত হওয়ার কারণে সেখানে সেখানে সামান্য অবশিষ্ট মাংস ও রক্তের সাথে যুক্ত। 'অন্যত্র হস্তের অস্থি' বলতে সাধারণভাবে হাতের হাড়গুলোর বিক্ষিপ্ততা প্রকাশিত হয়েছে, তাই সম্পূর্ণরূপে সেগুলোর বিক্ষিপ্ততা দেখানোর জন্য "চৌষট্টি প্রকার ভেদও" ইত্যাদি বলা হয়েছে। 'তেরোবৎসরিক' বলতে তিন বছরের অধিক সময় পার হওয়া। সেগুলো বছর অতিক্রম করেছে, তাই বলা হয়েছে— "অতিক্রান্ত সংবৎসরসমূহ"। প্রাচীনতার কারণে ঘনভাব দূর হয়ে চূর্ণ হয়ে যাওয়াই এখানে 'পূতিভাব' (পচনশীলতা)। তা যেভাবে ঘটে, তা দেখানোর জন্য "উন্মুক্ত স্থানে" ইত্যাদি বলা হয়েছে। 'অনেক ধাতুর' বলতে চক্ষু ধাতু ইত্যাদির, অথবা কামধাতু ইত্যাদির। 'স্মৃতি ও জ্ঞানের জন্য' বলতে "গমনে ও প্রত্যাগমনে সম্প্রজ্ঞানকারী হয়" ইত্যাদি দ্বারা উক্ত সপ্তস্থানিক স্মৃতি এবং তৎসম্প্রযুক্ত জ্ঞানের জন্য।


Udāyīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

উদায়ীসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Anuttariyasuttavaṇṇanā

১০. অনুত্তরীয়সূত্রের বর্ণনা।


30. Dasame [Pg.105] nihīnanti lāmakaṃ, kiliṭṭhaṃ vā. Gāmavāsikānanti bālānaṃ. Puthujjanānaṃ idanti pothujjanikaṃ. Tenāha ‘‘puthujjanānaṃ santaka’’nti, puthujjanehi sevitabbattā tesaṃ santakanti vuttaṃ hoti. Anariyanti na niddosaṃ. Niddosaṭṭho hi ariyaṭṭho. Tenāha ‘‘na uttamaṃ na parisuddha’’nti. Ariyehi vā na sevitabbanti anariyaṃ. Anatthasaṃhitanti diṭṭhadhammikasamparāyikādivividhavipulānatthasahitaṃ. Tādisañca atthasannissitaṃ na hotīti āha ‘‘na atthasannissita’’nti. Na vaṭṭe nibbindanatthāyāti catusaccakammaṭṭhānābhāvato. Asati pana vaṭṭe nibbidāya virāgādīnaṃ asambhavoyevāti āha ‘‘na virāgāyā’’tiādi.

৩০. দশম সূত্রে, 'হীন' বলতে নিকৃষ্ট বা মলিন। 'গ্রামবাসীদের' বলতে বালদের (মূর্খদের)। 'পৃথগজনদের এটি' বলতে পৃথগজনোচিত। তাই বলা হয়েছে— "পৃথগজনদের নিজস্ব", পৃথগজনদের দ্বারা সেবিত হওয়ার কারণে তাদের নিজস্ব বলা হয়েছে। 'অনর্য' বলতে নির্দোষ নয় এমন। নির্দোষ অর্থই আর্য অর্থ। তাই বলা হয়েছে— "উত্তম নয়, পরিশুদ্ধ নয়"। অথবা আর্যদের দ্বারা অসেবিতই অনার্য। 'অনর্থসংহিত' বলতে দৃষ্টধার্মিক ও সাম্পরায়িক আদি বিবিধ ও বিপুল অনর্থযুক্ত। এবং তা অর্থ-আশ্রিত নয়, তাই বলা হয়েছে— "অর্থ-আশ্রিত নয়"। 'সংসারে নির্বেদ লাভের জন্য নয়' বলতে চতুঃসত্য কর্মস্থানের অভাবের কারণে। সংসারে নির্বেদ না থাকলে বিরাগ ইত্যাদির অসম্ভবতা নিশ্চিত, তাই বলা হয়েছে— "বিরাগের জন্য নয়" ইত্যাদি।


Anuttamaṃ anuttariyanti āha ‘‘etaṃ anuttara’’nti. Hatthisminti nimittatthe bhummanti āha ‘‘hatthinimittaṃ sikkhitabba’’nti. Hatthivisayattā hatthisannissitattā ca hatthisippaṃ ‘‘hatthī’’ti gahetvā ‘‘hatthismimpi sikkhatī’’ti vuttaṃ. Tasmā hatthisippe sikkhatīti evamettha attho daṭṭhabbo. Sesapadesupi eseva nayo.

‘অনুক্তম অনুত্তরীয়’ অর্থে বলা হয়েছে— "এটি অনুত্তর"। 'হস্তীতে'—এখানে নিমিত্ত অর্থে সপ্তমী বিভক্তি হয়েছে, তাই বলা হয়েছে— "হস্তী-নিমিত্ত শিক্ষা করা উচিত"। হস্তী-বিষয়ক ও হস্তী-আশ্রিত হওয়ার কারণে হস্তী-শিল্পকে 'হস্তী' হিসেবে গ্রহণ করে "হস্তীতেও শিক্ষা করে" বলা হয়েছে। অতএব, হস্তী-শিল্পে শিক্ষা করে—এভাবেই এখানে অর্থ বুঝতে হবে। অবশিষ্ট পদগুলোতেও এই একই নিয়ম।


Liṅgabyattayena vibhattibyattayena pāricariyeti vuttanti āha ‘‘pāricariyāya paccupaṭṭhitā’’ti. Sesamettha suviññeyyameva.

লিঙ্গ-ব্যত্যয় ও বিভক্তি-ব্যত্যয় ঘটিয়ে 'পারিচরিয়া' (পরিচর্যা) বলা হয়েছে, তাই বলা হয়েছে— "পরিচর্যার জন্য উপস্থিত"। এখানে অবশিষ্ট অংশ সুগম বা সহজবোধ্য।


Anuttariyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

অনুত্তরীয়সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


Anuttariyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

অনুত্তরীয়বর্গের বর্ণনা সমাপ্ত।


4. Devatāvaggo

৪. দেবতাবর্গ।


1-4. Sekhasuttādivaṇṇanā

১-৪. শৈক্ষসূত্র ইত্যাদির বর্ণনা।


31-34. Catutthassa paṭhame sekhānaṃ paṭiladdhaguṇassa parihāni nāma natthīti āha ‘‘uparūpariguṇaparihānāyā’’ti, uparūpariladdhabbānaṃ maggaphalānaṃ parihānāya anuppādāyāti attho. Tatiyādīni uttānatthāneva.

৩১-৩৪. চতুর্থ বর্গের প্রথম সূত্রে, শৈক্ষদের (শিক্ষাধীনদের) লাভকৃত গুণের কোনো হানি বা ক্ষয় নেই, তাই বলা হয়েছে— "উত্তরোত্তর গুণের হানির জন্য", অর্থাৎ উত্তরোত্তর লাভযোগ্য মার্গ ও ফলের হানি বা উৎপন্ন না হওয়ার জন্য। তৃতীয় আদি সূত্রগুলোর অর্থ সহজবোধ্য।


Sekhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

শৈক্ষসূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Vijjābhāgiyasuttavaṇṇanā

৫. বিদ্যাভাগীয়সূত্রের বর্ণনা।


35. Pañcame [Pg.106] sampayogavasena vijjaṃ bhajanti, sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatādipaccayavasena tāya saha ekībhāvaṃ gacchantīti vijjābhāgiyā. Atha vā vijjābhāge vijjākoṭṭhāse vattanti vijjāsabhāgatāya tadekadese vijjākoṭṭhāse pavattantīti vijjābhāgiyā. Tattha vipassanāñāṇaṃ, manomayiddhi, cha abhiññāti aṭṭha vijjā. Purimena atthena tāhi sampayuttadhammā vijjābhāgiyā. Pacchimena atthena tāsu yā kāci ekāva vijjā vijjā, sesā vijjābhāgiyā. Evaṃ vijjāpi vijjāya sampayuttadhammāpi ‘‘vijjābhāgiyā’’tveva veditabbā. Idha pana vipassanāñāṇasampayuttā saññāva vijjābhāgiyāti āgatā, saññāsīsena sesasampayuttadhammāpi vuttā evāti daṭṭhabbaṃ. Aniccānupassanāñāṇeti aniccānupassanāñāṇe nissayapaccayabhūte uppannasaññā, tena sahagatāti attho. Sesesupi eseva nayo.

৩৫. পঞ্চম সূত্রে—সম্প্রয়োগবশত বিদ্যার ভজনা করে, সহজাত, অন্যোন্য, আশ্রয়, সম্প্রযুক্ত, অস্তি, অবিগত ইত্যাদি প্রত্যয়বশত তার সাথে একীভূত হয় বলে 'বিদ্যাভাগীয়' (বিদ্যাভাগীয় ধর্ম)। অথবা, বিদ্যাভাগে বা বিদ্যার অংশে অবস্থান করে, বিদ্যার সমভাগী হওয়ায় তার এক অংশে বা বিদ্যার অংশে প্রবৃত্ত হয় বলে 'বিদ্যাভাগীয়'। সেখানে বিপশ্যনা জ্ঞান, মনোময় ঋদ্ধি এবং can ছয়টি অভিজ্ঞা—এই আটটি হলো বিদ্যা। পূর্বোক্ত অর্থে এগুলোর সাথে সম্প্রযুক্ত ধর্মসমূহ হলো 'বিদ্যাভাগীয়'। পরবর্তী অর্থে সেগুলোর মধ্যে যেকোনো একটি বিদ্যাই হলো বিদ্যা, অবশিষ্টগুলো 'বিদ্যাভাগীয়'। এভাবে বিদ্যা এবং বিদ্যার সাথে সম্প্রযুক্ত ধর্মসমূহকেও 'বিদ্যাভাগীয়' বলেই জানতে হবে। তবে এখানে বিপশ্যনা জ্ঞানের সাথে সম্প্রযুক্ত সংজ্ঞাই 'বিদ্যাভাগীয়' হিসেবে এসেছে; সংজ্ঞার মাধ্যমে অবশিষ্ট সম্প্রযুক্ত ধর্মগুলোকেও বলা হয়েছে—এরূপ দেখতে হবে। 'অনিচ্ছানুপস্সনাঞাণে' (অনিত্যঅনুপশ্যনা জ্ঞানে) বলতে অনিত্যঅনুপশ্যনা জ্ঞান আশ্রয়প্রত্যয়স্বরূপ হলে উৎপন্ন সংজ্ঞা, তার সাথে সহগত—এই অর্থ। অবশিষ্টগুলোর ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম।


Vijjābhāgiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

বিদ্যাভাগীয়সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Vivādamūlasuttavaṇṇanā

৬. বিবাদমূলসূত্রের বর্ণনা


36. Chaṭṭhe kodhanoti kujjhanasīlo. Yasmā so appahīnakodhatāya adhigatakodho nāma hoti, tasmā ‘‘kodhena samannāgato’’ti āha. Upanāho etassa atthīti upanāhī, upanayhanasīloti vā upanāhī. Vivādo nāma uppajjamāno yebhuyyena paṭhamaṃ dvinnaṃ vasena uppajjatīti vuttaṃ ‘‘dvinnaṃ bhikkhūnaṃ vivādo’’ti. So pana yathā bahūnaṃ anatthāvaho hoti, taṃ nidassanamukhena nidassento ‘‘katha’’ntiādimāha. Abbhantaraparisāyāti parisabbhantare.

৩৬. ষষ্ঠ সূত্রে—'কোধন' (ক্রোধী) বলতে ক্রোধশীল স্বভাবের। যেহেতু সে ক্রোধ অপ্রহীন (দূর না করা) থাকার কারণে ক্রোধযুক্ত হয়, তাই 'ক্রোধের সাথে সমন্বিত' বলা হয়েছে। যার উপনাহ (শত্রুতা বা হিংসা) আছে সে 'উপনাহী' (হিংসুক), অথবা যার হিংসা করার স্বভাব আছে সে 'উপনাহী'। বিবাদ উৎপন্ন হওয়ার সময় সাধারণত প্রথমে দুজনের মাধ্যমে উৎপন্ন হয়, তাই বলা হয়েছে 'দুইজন ভিক্ষুর বিবাদ'। কিন্তু তা যেভাবে অনেকের জন্য অনর্থ বয়ে আনে, তা উদাহরণের মাধ্যমে প্রদর্শন করতে গিয়ে 'কীভাবে' ইত্যাদি বলা হয়েছে। 'অভ্যন্তরপরিসায়া' বলতে পরিষদের অভ্যন্তরে।


Guṇamakkhanāya pavattopi attano kārakaṃ gūthena paharantiṃ gūtho viya paṭhamataraṃ makkhetīti makkho, so etassa atthīti makkhī. Paḷāsatīti paḷāso, parassa guṇe ḍaṃsitvā viya apanetīti attho. So etassa atthīti paḷāsī. Paḷāsī puggalo hi dutiyassa dhuraṃ na deti, samaṃ haritvā ativadati. Tenāha ‘‘yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena samannāgato’’ti. Issatīti issukī. Maccharāyatīti maccharaṃ, taṃ etassa atthīti [Pg.107] maccharī. Saṭhayati na sammā bhāsatīti saṭho aññathā santaṃ attānaṃ aññathā pavedanato. Māyā etassa atthī māyāvī. Micchā pāpikā viññugarahitā etassa diṭṭhīti micchādiṭṭhi, kammapathapariyāpannāya ‘‘natthi dinna’’ntiādivatthukāya micchattapariyāpannāya aniyyānikāya diṭṭhiyā samannāgatoti attho. Tenāha ‘‘natthikavādī’’tiādi.

অন্যের গুণ নাশ করার জন্য প্রবৃত্ত হলেও, যে ব্যক্তি বিষ্ঠা দিয়ে আঘাত করতে গিয়ে বিষ্ঠার মতোই নিজেকে প্রথমে লিপ্ত করে, তাকে 'মক্ষ' (গুণনাশ) বলে; যার এটি আছে সে 'মক্ষী' (গুণনাশক)। যে প্রতিদ্বন্দ্বিতা করে সে 'পলাশ' (প্রতিদ্বন্দ্বী), অন্যের গুণকে দংশন করার মতো করে অপনোদন করে—এই অর্থ। যার এটি আছে সে 'পলাসী'। পলাসী ব্যক্তি অন্যকে তার প্রাপ্য মর্যাদা দেয় না, নিজেকে সমান মনে করে তর্ক করে। তাই বলা হয়েছে 'যুগগ্রাহ লক্ষণযুক্ত পলাসের সাথে সমন্বিত'। যে ঈর্ষা করে সে 'ঈর্ষুক'। যে মাৎসর্য করে তা 'মাৎসর্য', যার এটি আছে সে 'মাৎসরি'। যে শঠতা করে, সত্য কথা বলে না, সে 'শঠ'; নিজেকে অন্যরূপ হওয়া সত্ত্বেও অন্যরূপে প্রকাশ করার কারণে। যার মায়া (ছলনা) আছে সে 'মায়াবী'। যার মিথ্যা, পাপপূর্ণ ও বিজ্ঞজন-নিন্দিত দৃষ্টি রয়েছে, তা 'মিথ্যাদৃষ্টি'; কর্মপথের অন্তর্ভুক্ত 'দান বলতে কিছু নেই' ইত্যাদি বিষয়ভিত্তিক, মিথ্যাত্বের অন্তর্ভুক্ত এবং অনির্যাণিক (মুক্তির অনুপযোগী) দৃষ্টির সাথে সমন্বিত—এই অর্থ। তাই বলা হয়েছে 'নাস্তিকবাদী' ইত্যাদি।


Saṃ attano diṭṭhiṃ, sayaṃ vā attanā yathāgahitaṃ parāmasati, sabhāvaṃ atikkamitvā parato āmasatīti sandiṭṭhīparāmāsī. Ādhānaṃ daḷhaṃ gaṇhātīti ādhānaggāhī, daḷhaggāhī, ‘‘idameva sacca’’nti thiraggāhīti attho. Yuttaṃ kāraṇaṃ disvāva laddhiṃ paṭinissajjatīti paṭinissaggī, dukkhena kicchena kasirena bahumpi kāraṇaṃ dassetvā na sakkā paṭinissaggaṃ kātunti duppaṭinissaggī. Yo attano uppannadiṭṭhiṃ ‘‘idameva sacca’’nti daḷhaṃ gaṇhitvā api buddhādīhi kāraṇaṃ dassetvā vuccamāno na paṭinissajjati. Tassetaṃ adhivacanaṃ. Tādiso hi puggalo yaṃ yadeva dhammaṃ vā adhammaṃ vā suṇāti, taṃ sabbaṃ ‘‘evaṃ amhākaṃ ācariyehi kathitaṃ, evaṃ amhehi suta’’nti kummova aṅgāni sake kapāle antoyeva samodahati. Yathā hi kacchapo attano hatthapādādike aṅge kenaci ghaṭite sabbāni aṅgāni attano kapāleyeva samodahati, na bahi nīharati, evamayampi ‘‘na sundaro tava gāho, chaḍḍehi na’’nti vutto taṃ na vissajjati, antoyeva attano hadaye eva ṭhapetvā vicarati, kumbhīlaggāhaṃ gaṇhāti. Yathā susumārā gahitaṃ na paṭinissajjanti, evaṃ gaṇhāti.

নিজের দৃষ্টিকে, অথবা নিজে নিজে যেভাবে গ্রহণ করেছে তা আঁকড়ে ধরে, স্বভাব অতিক্রম করে অন্যভাবে স্পর্শ করে বলে 'সন্দিষ্ঠিপরামাসী' (স্বীয় দৃষ্টিতে আসক্ত)। দৃঢ়ভাবে ধারণ করে বলে 'আধানগ্রাহী', দৃঢ়গ্রাহী, 'এটাই একমাত্র সত্য' এভাবে দৃঢ়ভাবে গ্রহণকারী—এই অর্থ। যুক্তিযুক্ত কারণ দেখেও যে নিজের মতবাদ পরিত্যাগ করে না সে 'দুষ্প্রতিনিসর্গী' (কষ্টে পরিত্যাগকারী); দুঃখ, কষ্ট ও ক্লেশের সাথে অনেক কারণ দেখানোর পরও যাকে দিয়ে পরিত্যাগ করানো সম্ভব নয়, সে 'দুষ্প্রতিনিসর্গী'। যে নিজের উৎপন্ন দৃষ্টিকে 'এটাই একমাত্র সত্য' বলে দৃঢ়ভাবে আঁকড়ে ধরে এবং বুদ্ধ প্রমুখের দ্বারা কারণ দেখিয়ে বলা সত্ত্বেও তা পরিত্যাগ করে না, এটি তারই বিশেষণ। কারণ, সেই ব্যক্তি ধর্ম বা অধর্ম যা-ই শোনে, সে সবকিছুকে 'আমাদের আচার্যগণ এভাবে বলেছেন, আমরা এভাবে শুনেছি' বলে কচ্ছপের মতো নিজের অঙ্গসমূহকে নিজের খোলসের ভেতরেই গুটিয়ে নেয়। যেমন কচ্ছপ তার হাত-পা ইত্যাদি অঙ্গ কোনো কিছুর স্পর্শে আসলে সব অঙ্গ নিজের খোলসের ভেতরেই গুটিয়ে নেয়, বাইরে বের করে না; তেমনি এই ব্যক্তিকেও যখন বলা হয় 'তোমার এই ধারণা সুন্দর নয়, এটি বর্জন করো', তখন সে তা বর্জন করে না, নিজের হৃদয়ের ভেতরেই তা রেখে ঘুরে বেড়ায় এবং কুমিরের মতো আঁকড়ে ধরে। যেমন কুমির কোনো কিছু ধরলে তা ছাড়ে না, সেও তেমনি আঁকড়ে ধরে।


Vivādamūlasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

বিবাদমূলসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


7. Chaḷaṅgadānasuttavaṇṇanā

৭. ষড়ঙ্গদানসূত্রের বর্ণনা


37. Sattame dakkhanti vaḍḍhanti etāyāti dakkhiṇā, pariccāgamayaṃ puññaṃ, tassūpakaraṇabhūto deyyadhammo ca. Idha pana deyyadhammo adhippeto. Tenevāha ‘‘dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpetī’’ti. Ito uṭṭhitenāti ito khettato uppannena. Rāgo vinayati etenāti rāgavinayo, rāgassa samucchedikā paṭipadā. Tenāha ‘‘rāgavinayapaṭipadaṃ paṭipannā’’ti.

৩৭. সপ্তম সূত্রে—যার দ্বারা বৃদ্ধি পায় বা বর্ধিত হয় তা হলো 'দক্ষিণা', অর্থাৎ ত্যাগময় পুণ্য এবং তার উপকরণস্বরূপ দেয়ধর্ম। তবে এখানে দেয়ধর্মই অভিপ্রেত। তাই বলা হয়েছে 'দক্ষিণা প্রতিষ্ঠা করে'। 'ইতো উট্ঠিতেন' বলতে এই ক্ষেত্র থেকে উৎপন্ন শস্যের দ্বারা। যার দ্বারা রাগ দূরীভূত হয় তা হলো 'রাগবিনয়', অর্থাৎ রাগের সমুৎচ্ছেদকারী প্রতিপদা। তাই বলা হয়েছে 'রাগবিনয়প্রতিপদায় প্রতিপন্ন'।


‘‘Pubbeva dānā sumano’’tiādigāthāya pubbeva dānā muñcacetanāya pubbe dānūpakaraṇasambharaṇato paṭṭhāya sumano ‘‘sampattīnaṃ nidānaṃ anugāmikadānaṃ [Pg.108] dassāmī’’ti somanassito bhaveyya. Dadaṃ cittaṃ pasādayeti dadanto deyyadhammaṃ dakkhiṇeyyahatthe patiṭṭhāpento ‘‘asārato dhanato sārādānaṃ karomī’’ti attano cittaṃ pasādeyya. Datvā attamano hotīti dakkhiṇeyyānaṃ deyyadhammaṃ pariccajitvā ‘‘paṇḍitapaññattaṃ nāma mayā anuṭṭhitaṃ, aho sādhu suṭṭhū’’ti attamano pamudito pītisomanassajāto hoti. Esāti yā ayaṃ pubbacetanā muñcacetanā aparacetanāti imāsaṃ kammaphalānaṃ saddhānugatānaṃ somanassapariggahitānaṃ tividhānaṃ cetanānaṃ pāripūrī, esā.

‘পুব্বেব দানা সুমনো’ ইত্যাদি গাথায়—দানের পূর্বে মুঞ্চন-চেতনার (দানের চেতনার) পূর্বে, দানের উপকরণ সংগ্রহের সময় থেকেই 'সম্পত্তির নিদানস্বরূপ অনুগামী দান দেব' এভাবে প্রসন্নচিত্ত হবে। 'দদং চিত্তং পসাদয়ে' বলতে দান করার সময় দেয়ধর্ম দক্ষিণীয় ব্যক্তির (দানের পাত্রের) হাতে অর্পণ করার সময় 'অসার ধন থেকে সার গ্রহণ করছি' এভাবে নিজের চিত্তকে প্রসন্ন করবে। 'দত্বা অত্তমনো হোতি' বলতে দক্ষিণীয় ব্যক্তিদের দেয়ধর্ম দান করে 'পণ্ডিতদের দ্বারা প্রজ্ঞাপিত কাজ আমি সম্পন্ন করেছি, আহা! কতই না উত্তম ও সুন্দর হয়েছে' এভাবে আনন্দিত, প্রমুদিত এবং প্রীতি-সৌমন্যজাত হয়। 'এসা' বলতে যা এই পূর্বচেতনা, মুঞ্চনচেতনা ও অপরচেতনা—এই কর্মফলের প্রতি শ্রদ্ধানুগামী এবং সৌমন্য-পরিগৃহীত ত্রিবিধ চেতনার পরিপূর্ণতা, তা-ই।


Sīlasaññamenāti kāyikavācasikasaṃvarena. Hatthapādeti dakkhiṇeyyānaṃ hatthapāde. Mukhaṃ vikkhāletvāti tesaṃyeva mukhaṃ vikkhāletvā, attanāva mukhodakaṃ datvāti adhippāyo.

‘শীলসংযমেন’ বলতে কায়িক ও বাচনিক সংবরের দ্বারা। 'হস্তপাদে' বলতে দক্ষিণীয় ব্যক্তিদের হাত ও পা। 'মুখং বিক্খালেত্বা' বলতে তাদেরই মুখ ধুইয়ে দিয়ে, অর্থাৎ নিজেই মুখ ধোয়ার জল দিয়ে—এই অভিপ্রায়।


Chaḷaṅgadānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ষড়ঙ্গদানসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


8-11. Attakārīsuttādivaṇṇanā

৮-১১. আত্মকারীসূত্র ইত্যাদির বর্ণনা


38-41. Aṭṭhame kusalakiriyāya ādiārambhabhāvena pavattavīriyaṃ ṭhitasabhāvatāya sabhāvadhāraṇaṭṭhena dhātūti vuttanti āha – ‘‘ārambhadhātūti ārabhanavasena pavattavīriya’’nti. Laddhāsevanaṃ vīriyaṃ balappattaṃ hutvā paṭipakkhe vidhamatīti āha ‘‘nikkamadhātūti kosajjato nikkhamanasabhāvaṃ vīriya’’nti. Parakkamanasabhāvoti adhimattatarānaṃ paṭipakkhadhammānaṃ vidhamanasamatthatāya paṭupaṭutarabhāvena paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanasabhāvo. Navamādīsu natthi vattabbaṃ.

৩৮-৪১. অষ্টম সূত্রে—কুশল ক্রিয়ার আদি আরম্ভভাব হিসেবে প্রবৃত্ত বীর্যকে স্থিতিস্বভাবের কারণে স্বভাব ধারণ করার অর্থে 'ধাতু' বলা হয়েছে, তাই বলেছেন—'আরম্ভধাতু বলতে আরম্ভ করার মাধ্যমে প্রবৃত্ত বীর্য'। সেবা লাভ করে বীর্য বলপ্রাপ্ত হয়ে প্রতিপক্ষকে ধ্বংস করে, তাই বলেছেন—'নিক্কমধাতু বলতে আলস্য থেকে নিষ্ক্রমণ স্বভাবের বীর্য'। 'পরক্রমণ স্বভাব' বলতে অতিমাত্রায় প্রতিপক্ষ ধর্মসমূহকে ধ্বংস করার সামর্থ্যের কারণে অত্যন্ত পটুভাবে উত্তরোত্তর স্থানে আক্রমণ করার স্বভাব। নবম ইত্যাদি সূত্রে নতুন কিছু বলার নেই।


Attakārīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

আত্মকারীসূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


12. Nāgitasuttavaṇṇanā

১২. নাগিতসূত্রের বর্ণনা


42. Dvādasame māhaṃ nāgita yasena samāgamanti mā ahaṃ yasena samāgamanaṃ patthemi. Mā ca mayā yasoti yaso ca mayā mā samāgacchatūti [Pg.109] attho. Iminā attano lābhasakkārena anatthikataṃ vibhāveti. Pañcahi vimuttīhīti tadaṅgavimuttiādīhi pañcahi vimuttīhi. Sesamettha uttānameva.

৪২. দ্বাদশ সূত্রে—'মাহং নাগিত যসেন সমাগমং' বলতে হে নাগিত, আমি যেন যশের সাথে মিলিত না হই, অর্থাৎ আমি যশের সাথে সমাগম প্রার্থনা করি না। 'মা চ ময়া যসো' বলতে যশও যেন আমার সাথে মিলিত না হয়—এই অর্থ। এর দ্বারা নিজের লাভ-সৎকারের প্রতি অনীহা প্রকাশ করছেন। 'পাঁচটি বিমুক্তির দ্বারা' বলতে তদঙ্গবিমুক্তি ইত্যাদি পাঁচটি বিমুক্তির দ্বারা। এখানে অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টই।


Nāgitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

নাগিতসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


Devatāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

দেবতাবর্গের বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Dhammikavaggo

৫. ধাম্মিক বর্গ


1. Nāgasuttavaṇṇanā

১. নাগসূত্রের বর্ণনা


43. Pañcamassa paṭhame parisiñcitunti (ma. ni. aṭṭha. 1.272) yo cuṇṇamattikādīhi gattāni ubbaṭṭento mallakamuṭṭhādīhi vā ghaṃsanto nahāyati, so ‘‘nahāyatī’’ti vuccati. Yo tathā akatvā pakatiyāva nahāyati, so ‘‘parisiñcatī’’ti vuccati. Bhagavato ca sarīre tathā haritabbaṃ rajojallaṃ nāma nupalimpati acchachavibhāvato, utuggahaṇatthaṃ pana bhagavā kevalaṃ udake otarati. Tenāha ‘‘gattāni parisiñcitu’’nti.

৪৩. পঞ্চম বর্গের প্রথম সূত্রে—'পরিসিংচিতুং' (ম. নি. অট্ঠ. ১.২৭২) বলতে যে ব্যক্তি চূর্ণ-মাটি ইত্যাদি দিয়ে শরীর মর্দন করে অথবা মল্লমুষ্টি ইত্যাদি দিয়ে ঘষে স্নান করে, তাকে 'স্নান করছে' বলা হয়। যে ব্যক্তি তা না করে স্বাভাবিকভাবেই স্নান করে, তাকে 'জল সিঞ্চন করছে' বলা হয়। আর ভগবানের শরীরে স্বচ্ছ ত্বকের কারণে দূর করার মতো কোনো ধূলিময়লা লিপ্ত হয় না, কেবল ঋতু গ্রহণের (উষ্ণতা বা শীতলতা নিয়ন্ত্রণের) জন্য ভগবান জলে নামেন। তাই বলা হয়েছে 'গাত্রে জল সিঞ্চন করার জন্য'।


Pubbakoṭṭhakoti pācīnakoṭṭhako. Sāvatthiyaṃ kira jetavanavihāro kadāci mahā, kadāci khuddako. Tathā hi so vipassissa bhagavato kāle yojaniko ahosi, sikhissa tigāvuto, vessabhussa aḍḍhayojaniko, kakusandhassa gāvutappamāṇo, koṇāgamanassa aḍḍhagāvutappamāṇo, kassapassa vīsatiusabhappamāṇo, amhākaṃ bhagavato kāle aṭṭhakarīsappamāṇo jāto. Tampi nagaraṃ tassa vihārassa kadāci pācīnato hoti, kadāci dakkhiṇato, kadāci pacchimato, kadāci uttarato. Jetavanagandhakuṭiyaṃ pana catunnaṃ mañcapādānaṃ patiṭṭhitaṭṭhānaṃ acalameva. Cattāri hi acalacetiyaṭṭhānāni nāma mahābodhipallaṅkaṭṭhānaṃ, isipatane dhammacakkappavattanaṭṭhānaṃ, saṅkassanagare devorohanakāle sopānassa patiṭṭhānaṭṭhānaṃ, mañcapādaṭṭhānanti. Ayaṃ pana pubbakoṭṭhako kassapadasabalassa vīsatiusabhavihārakāle pācīnadvārakoṭṭhako ahosi. So idāni ‘‘pubbakoṭṭhako’’tveva paññāyati.

‘পুব্বকোষ্ঠক’ বলতে পূর্ব তোরণদ্বার। শ্রাবস্তীতে নাকি জেতবন বিহার কখনো বিশাল, কখনো ক্ষুদ্র ছিল। যেমন—তা বিপশ্যী ভগবানের সময় এক যোজন বিস্তৃত ছিল, শিখী বুদ্ধের সময় তিন গব্যূতি, বিশ্বভূ বুদ্ধের সময় অর্ধ যোজন, ক্রকুচ্ছন্দ বুদ্ধের সময় এক গব্যূতি পরিমাণ, কনকমুনি বুদ্ধের সময় অর্ধ গব্যূতি পরিমাণ, কশ্যপ বুদ্ধের সময় বিশ উসভ পরিমাণ এবং আমাদের ভগবানের সময় আট করীস পরিমাণ হয়েছিল। সেই নগরটিও সেই বিহারের কখনো পূর্বে, কখনো দক্ষিণে, কখনো পশ্চিমে, কখনো উত্তরে অবস্থিত ছিল। কিন্তু জেতবনের গন্ধকুটিরে খাটের চার পায়ের স্থাপিত স্থানটি অচল (অপরিবর্তনীয়) ছিল। চারটি স্থান অচল চৈত্যস্থান নামে পরিচিত—মহাবোধি পালঙ্ক স্থান, ঋষিপতনে ধর্মচক্র প্রবর্তন স্থান, সংকাশ্য নগরে দেবাবতরণের সময় সিঁড়ি স্থাপনের স্থান এবং খাটের পায়ের স্থান। এই পূর্ব তোরণদ্বারটি কশ্যপ দশবলের বিশ উসভ পরিমিত বিহারের সময় পূর্ব তোরণদ্বার ছিল। তা এখন 'পুব্বকোষ্ঠক' (পূর্ব তোরণদ্বার) নামেই পরিচিত।


Kassapadasabalassa [Pg.110] kāle aciravatī nagaraṃ parikkhipitvā sandamānā pubbakoṭṭhakaṃ patvā udakena bhinditvā mahantaṃ udakarahadaṃ māpesi samatittikaṃ anupubbagambhīraṃ. Tattha ekaṃ rañño nhānatitthaṃ, ekaṃ nāgarānaṃ, ekaṃ bhikkhusaṅghassa, ekaṃ buddhānanti evaṃ pāṭiekkāni nhānatitthāni honti ramaṇīyānivippakiṇṇarajatapaṭṭasadisavālukāni. Iti bhagavatā āyasmatā ānandena saddhiṃ yena ayaṃ evarūpo pubbakoṭṭhako, tenupasaṅkami gattāni parisiñcituṃ. Athāyasmā ānando udakasāṭikaṃ upanāmesi. Bhagavā surattadupaṭṭaṃ apanetvā udakasāṭikaṃ nivāsesi. Thero dupaṭṭena saddhiṃ mahācīvaraṃ attano hatthagataṃ akāsi. Bhagavā udakaṃ otari, sahotaraṇenevassa udake macchakacchapā sabbe suvaṇṇavaṇṇā ahesuṃ, yantanāḷikāhi suvaṇṇarasadhārāni siñcanakālo viya suvaṇṇapaṭappasāraṇakālo viya ca ahosi. Atha bhagavato nahānavattaṃ dassetvā paccuttiṇṇassa thero surattadupaṭṭaṃ upanāmesi. Bhagavā taṃ nivāsetvā vijjullatāsadisaṃ kāyabandhanaṃ bandhitvā mahācīvaraṃ antantena saṃharitvā padumagabbhasadisaṃ katvā upanītaṃ dvīsu kaṇṇesu gahetvā aṭṭhāsi. Tena vuttaṃ ‘‘pubbakoṭṭhake gattāni parisiñcitvā ekacīvaro aṭṭhāsī’’ti.

কশ্যপ দশবলের (বুদ্ধের) সময়ে অচিরবতী নদী নগরকে পরিবেষ্টন করে প্রবাহিত হওয়ার সময় পূর্বকোষ্ঠকে (পূর্ব তোরণে) পৌঁছে জলের বেগে তা ভেঙে দিয়ে একটি বিশাল জলাশয় সৃষ্টি করেছিল, যা কানায় কানায় পূর্ণ এবং ক্রমশ গভীর ছিল। সেখানে একটি রাজার স্নানঘাট, একটি নগরবাসীদের, একটি ভিক্ষুসংঘের এবং একটি বুদ্ধগণের জন্য—এভাবে পৃথক পৃথক স্নানঘাট ছিল, যা ছিল অত্যন্ত রমণীয় এবং রূপার পাতের মতো ছড়ানো বালুকাময়। এভাবে ভগবান আয়ুষ্মান আনন্দের সাথে যেখানে এই রূপ পূর্বকোষ্ঠক ছিল, সেখানে শরীর ধৌত করার জন্য গমন করলেন। তখন আয়ুষ্মান আনন্দ স্নানের বস্ত্র (উদকশাটিকা) এগিয়ে দিলেন। ভগবান সুবর্ণ-লাল রঙের উত্তরীয়টি সরিয়ে স্নানের বস্ত্র পরিধান করলেন। স্থবির সেই উত্তরীয়সহ মহাচীবর নিজের হাতে নিলেন। ভগবান জলে নামলেন, তাঁর জলে নামার সাথে সাথেই জলের সমস্ত মাছ ও কচ্ছপ সুবর্ণবর্ণ হয়ে গেল; যেন কোনো যন্ত্রনালী দিয়ে সুবর্ণরসের ধারা বর্ষণ করা হচ্ছে অথবা সুবর্ণের পাত বিছিয়ে দেওয়া হচ্ছে। অতঃপর ভগবানের স্নানকার্য সমাপ্ত করে জল থেকে উঠে আসার পর স্থবির তাঁকে সুবর্ণ-লাল উত্তরীয়টি এগিয়ে দিলেন। ভগবান তা পরিধান করে বিদ্যুল্লতার মতো কটিবন্ধনী বাঁধলেন এবং মহাচীবরটি প্রান্ত ধরে গুটিয়ে পদ্মকুঁড়ির মতো করে দুই কোণ ধরে দাঁড়িয়ে রইলেন। এই কারণেই বলা হয়েছে—"পূর্বকোষ্ঠকে শরীর ধৌত করে এক চীবর পরিহিত হয়ে দাঁড়িয়ে রইলেন।"


Evaṃ ṭhitassa pana bhagavato sarīraṃ vikasitapadumapupphasadisaṃ sabbapāliphullaṃ pāricchattakaṃ, tārāmarīcivikasitañca gaganatalaṃ siriyā avahasamānaṃ viya virocittha, byāmappabhāparikkhepavilāsinī cassa dvattiṃsavaralakkhaṇamālā ganthitvā ṭhapitā dvattiṃsa candimā viya, dvattiṃsa sūriyā viya, paṭipāṭiyā ṭhapitadvattiṃsacakkavattidvattiṃsadevarājadvattiṃsamahābrahmāno viya ca ativiya virocittha. Yasmā ca bhagavato sarīraṃ sudhantacāmīkarasamānavaṇṇaṃ, suparisodhitapavāḷaruciratoraṇaṃ, suvisuddhanīlaratanāvalisadisakesatanuruhaṃ, tasmā tahaṃ tahaṃ viniggatasujātajātihiṅgulakarasūpasobhitaṃ upari satamegharatanāvalisucchāditaṃ jaṅgamamiva kanakagirisikharaṃ virocittha. Tasmiñca samaye dasabalassa sarīrato nikkhamitvā chabbaṇṇarasmiyo samantato asītihatthappamāṇe padese ādhāvantī vidhāvantī ratanāvaliratanadāmaratanacuṇṇavippakiṇṇaṃ viya pasāritaratanacittakañcanapaṭṭamiva āsiñcamānalākhārasadhārācittamiva ukkāsatanipātasamākulamiva nirantaravippakiṇṇakaṇikārakiṅkiṇikapupphamiva vāyuvegasamuddhatacinapiṭṭhacuṇṇarañjitamiva [Pg.111] indadhanuvijjullatāvitānasanthatamiva ca gaganatalaṃ, taṃ ṭhānaṃ pavanañca sammā pharanti. Vaṇṇabhūmi nāmesā. Evarūpesu ṭhānesu buddhānaṃ sarīravaṇṇaṃ vā guṇavaṇṇaṃ vā cuṇṇiyapadehi vā gāthāhi vā atthañca upamāyo ca kāraṇāni ca āharitvā paṭibalena dhammakathikena pūretvā kathetuṃ vaṭṭati. Evarūpesu hi ṭhānesu dhammakathikassa thāmo veditabbo. Pubbasadisāni kurumānoti nirudakāni kurumāno, sukkhāpayamānoti attho. Sodake gatte cīvaraṃ pārupantassa hi cīvare kaṇṇikāni uṭṭhahanti, parikkhārabhaṇḍaṃ dussati, buddhānaṃ pana sarīre rajojallaṃ na upalimpati, padumapatte ukkhittaudakabindu viya udakaṃ vinivaṭṭetvā gacchati. Evaṃ santepi sikkhāgāravatāya bhagavā ‘‘pabbajitavattaṃ nāmeta’’nti mahācīvaraṃ ubhosu kaṇṇesu gahetvā purato kāyaṃ paṭicchādetvā aṭṭhāsi.

এভাবে দণ্ডায়মান ভগবানের শরীর বিকশিত পদ্মফুলের মতো, সম্পূর্ণ প্রস্ফুটিত পারিজাত বৃক্ষের মতো এবং নক্ষত্ররাজিতে সুশোভিত আকাশমণ্ডলের শ্রীকে যেন উপহাস করেই শোভা পাচ্ছিল। তাঁর শরীর থেকে নির্গত এক ব্যায়াম (চার হাত) পরিমিত প্রভা এবং বত্রিশটি মহাপুরুষ লক্ষণের মালা যেন বত্রিশটি চন্দ্র, বত্রিশটি সূর্য অথবা সারিবদ্ধভাবে স্থাপিত বত্রিশজন চক্রবর্তী রাজা, বত্রিশজন দেবরাজ ও বত্রিশজন মহাব্রহ্মার মতো অত্যন্ত দীপ্তি পাচ্ছিল। যেহেতু ভগবানের শরীর সুধৌত স্বর্ণের মতো উজ্জ্বল বর্ণবিশিষ্ট, সুপরিষ্কৃত প্রবালের মতো সুন্দর ওষ্ঠাধরযুক্ত এবং অতি বিশুদ্ধ নীল মণিহারের মতো কেশ ও লোমযুক্ত ছিল, তাই তা স্থানে স্থানে নির্গত সুন্দর হিঙ্গুল (লাল রঙ) রসে সুশোভিত এবং উপরে শত মেঘরূপ রত্নমালা দ্বারা সু আচ্ছাদিত একটি গতিশীল সুবর্ণ পর্বতশৃঙ্গের মতো শোভা পাচ্ছিল। সেই সময়ে দশবলের শরীর থেকে ষড়বর্ণের রশ্মি নির্গত হয়ে চারদিকে আশি হাত পরিমিত স্থানে ধাবিত ও সঞ্চালিত হচ্ছিল, যা রত্নমালা, রত্নদাম ও রত্নচূর্ণের বিস্তারের মতো, প্রসারিত রত্নখচিত সুবর্ণ পাতের মতো, সিঞ্চিত লাক্ষারসের ধারার মতো, উল্কাপাতের মতো, নিরন্তর বিক্ষিপ্ত কর্ণিকার ও কিঙ্কিনী ফুলের মতো, বায়ুবেগে উড্ডীন সিন্দুর চূর্ণের মতো এবং রামধনু ও বিদ্যুল্লতার চন্দ্রাতপে আচ্ছাদিত আকাশমণ্ডলের মতো সেই স্থান ও বাতাসকে সম্যকভাবে স্পর্শ করছিল। একে 'বর্ণভূমি' বলা হয়। এই রূপ স্থানে বুদ্ধগণের শরীরবর্ণ বা গুণবর্ণ চূর্ণপদ (গদ্য) বা গাথার মাধ্যমে, অর্থ, উপমা ও কারণসমূহ উপস্থাপন করে দক্ষ ধর্মকথিকের বিস্তারিতভাবে ব্যাখ্যা করা উচিত। কারণ এই রূপ স্থানেই ধর্মকথিকের পাণ্ডিত্য বা শক্তি জানা যায়। 'পূর্বসদৃশ করা' অর্থ জলহীন করা, অর্থাৎ শুকানো। সজল শরীরে চীবর পরিধান করলে চীবরে ভাঁজ পড়ে এবং পরিধেয় বস্ত্র নষ্ট হয়। কিন্তু বুদ্ধগণের শরীরে ধূলিময়লা লিপ্ত হয় না, পদ্মপাতায় নিক্ষিপ্ত জলবিন্দুর মতো জল গড়িয়ে চলে যায়। তা সত্ত্বেও, শিক্ষার প্রতি শ্রদ্ধাবশত ভগবান "এটিই প্রব্রজিতের কর্তব্য" মনে করে মহাচীবরের উভয় কোণ ধরে সম্মুখের শরীর আবৃত করে দাঁড়িয়ে রইলেন।


Tāḷitañca vāditañca tāḷitavāditaṃ, tūriyānaṃ tāḷitavāditaṃ tūriyatāḷitavāditaṃ. Mahantañca taṃ tūriyatāḷitavāditañcāti mahātūriyatāḷitavāditaṃ. Tenāha ‘‘mahantenā’’tiādi. Atha vā bherimudiṅgapaṇavāditūriyānaṃ tāḷitaṃ vīṇāveḷugomukhiādīnaṃ vāditañca tūriyatāḷitavāditanti vā evamettha attho daṭṭhabbo.

আঘাত করা (তালি দেওয়া) এবং বাজানোকে 'তাড়িতবাদিত' বলে। তূর্যসমূহের তাড়িত ও বাদিতকে 'তূর্যতাড়িতবাদিত' বলে। এবং তা যদি বিশাল হয়, তবে তাকে 'মহাতূর্যতাড়িতবাদিত' বলে। এই কারণেই বলা হয়েছে—"মহতা" ইত্যাদি। অথবা ভেরি, মৃদঙ্গ, পণব ইত্যাদি তূর্যযন্ত্রের আঘাত (তাড়িত) এবং বীণা, বংশী, গোমুখী ইত্যাদির বাদনকে 'তূর্যতাড়িতবাদিত' বলা হয়—এভাবে এখানে অর্থ বুঝতে হবে।


Abhiññāpāraṃ gatoti abhiññāpāragū. Evaṃ sesesupi. So hi bhagavā sabbadhamme abhijānanto gatoti abhiññāpāragū. Tesu pañcupādānakkhandhe parijānanto gatoti pariññāpāragū. Sabbakilese pajahanto gatoti pahānapāragū. Cattāro magge bhāvento gatoti bhāvanāpāragū. Nirodhaṃ sacchikaronto gatoti sacchikiriyāpāragū. Sabbasamāpattiṃ samāpajjanto gatoti samāpattipāragū. Subrahmadevaputtādayoti ettha so kira devaputto accharāsaṅghaparivuto nandanakīḷitaṃ katvā pāricchattakamūle paññattāsane nisīdi. Taṃ pañcasatā parivāretvā nisinnā, pañcasatā rukkhaṃ abhiruhitvā madhurassarena gāyitvā pupphāni pātenti. Tāni gahetvā itarā ekatovaṇṭikamālāva ganthenti. Atha rukkhaṃ abhiruḷhā upacchedakavasena ekappahāreneva kālaṃ katvā avīcimhi nibbattā mahādukkhaṃ anubhavanti. Atha kāle gacchante devaputto ‘‘imāsaṃ neva saddo suyyati[Pg.112], na pupphāni pātenti, kahaṃ nu kho gatā’’ti āvajjento niraye nibbattabhāvaṃ disvā piyavatthukasokena ruppamāno cintesi – ‘‘etā tāva yathākammena gatā, mayhaṃ āyusaṅkhāro kittako’’ti. So ‘‘sattame divase mayāpi avasesāhi pañcasatāhi saddhiṃ kālaṃ katvā tattheva nibbattitabba’’nti disvā balavatarena sokena samappito. ‘‘Imaṃ mayhaṃ sokaṃ sadevake loke aññatra tathāgatā nibbāpetuṃ samattho natthī’’ti cintetvā satthu santikaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ ṭhito –

অভিজ্ঞার পারে গিয়েছেন যিনি, তিনি 'অভিজ্ঞাপারগূ'। অবশিষ্টাংশেও একই রূপ। সেই ভগবান সমস্ত ধর্মকে সম্যকভাবে জেনেছেন বলে 'অভিজ্ঞাপারগূ'। তাদের মধ্যে পঞ্চ উপাদান স্কন্ধকে পরিজ্ঞাত হয়েছেন বলে 'পরিজ্ঞাপারগূ'। সমস্ত ক্লেশ প্রহাণের মাধ্যমে অতিক্রম করেছেন বলে 'প্রহাণপারগূ'। চার মার্গ ভাবনা করেছেন বলে 'ভাবনাপারগূ'। নিরোধ সাক্ষাৎ করেছেন বলে 'সাক্ষাৎক্রিয়াপারগূ'। সমস্ত সমাপত্তি লাভ করেছেন বলে 'সমাপত্তিপারগূ'। 'সু ব্রহ্মাদেবপুত্র আদি'—এখানে সেই দেবপুত্র নাকি অপ্সরাদের দ্বারা পরিবেষ্টিত হয়ে নন্দনকাননে ক্রীড়া করে পারিজাত বৃক্ষের মূলে প্রস্তুত আসনে বসেছিলেন। পাঁচশত অপ্সরা তাঁকে পরিবেষ্টন করে বসেছিল, আর পাঁচশত অপ্সরা গাছে আরোহণ করে মধুর স্বরে গান গেয়ে ফুল বর্ষণ করছিল। অন্যেরা সেই ফুলগুলো নিয়ে একবৃন্তের মালার মতো গাঁথছিল। অতঃপর গাছে আরোহণকারী অপ্সরাগণ উপচ্ছেদক কর্মের কারণে একসাথেই মৃত্যুবরণ করে অবীচি মহানরকে উৎপন্ন হয়ে মহা দুঃখ ভোগ করতে লাগল। কিছুকাল পর দেবপুত্র চিন্তা করলেন—"এদের তো কোনো শব্দ শোনা যাচ্ছে না, ফুলও বর্ষণ করছে না, এরা কোথায় গেল?" তিনি তাদের নরকে উৎপন্ন হওয়ার বিষয়টি জানতে পেরে প্রিয়জন হারানোর শোকে কাতর হয়ে চিন্তা করলেন—"এরা তো নিজ নিজ কর্মানুযায়ী চলে গেল, আমার আয়ুষ্কাল আর কতটুকু?" তিনি দেখলেন—"সপ্তম দিনে আমিও অবশিষ্ট পাঁচশত অপ্সরাসহ মৃত্যুবরণ করে সেখানেই উৎপন্ন হব।" তা দেখে তিনি তীব্র শোকে অভিভূত হলেন। "দেবলোকসহ এই জগতে তথাগত ছাড়া আমার এই শোক নিবারণ করতে সমর্থ আর কেউ নেই"—এরূপ চিন্তা করে তিনি শাস্ত্রার সমীপে গিয়ে বন্দনা করে একপাশে দাঁড়িয়ে—


‘‘Niccaṃ utrastamidaṃ cittaṃ, niccaṃ ubbiggamidaṃ mano;

Anuppannesu kicchesu, atho uppatitesu ca;

Sace atthi anutrastaṃ, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti. (saṃ. ni. 1.98) –

“এই চিত্ত সর্বদা ত্রস্ত (ভীত), এই মন সর্বদা উদ্বিগ্ন; অনুৎপন্ন বিপদে এবং উৎপন্ন বিপদেও। যদি কোনো অভয় স্থান থাকে, তবে আমার জিজ্ঞাসার উত্তরে তা আমাকে বলুন।” (সংযুত্ত নিকায় ১.৯৮) —


Imaṃ gāthamabhāsi. Bhagavāpissa –

এই গাথাটি বললেন। ভগবানও তাঁর উদ্দেশ্যে—


‘‘Nāññatra bojjhā tapasā, nāññatrindriyasaṃvarā;

Nāññatra sabbanissaggā, sotthiṃ passāmi pāṇina’’nti. (saṃ. ni. 1.98) –

“বোধি অঙ্গ (বোঝঙ্গ), তপস্যা, ইন্দ্রিয় সংযম এবং সর্বস্ব ত্যাগ (সব্বনিস্সগ্গ) ছাড়া প্রাণীদের জন্য আমি অন্য কোনো কল্যাণ দেখি না।” (সংযুত্ত নিকায় ১.৯৮) —


Dhammaṃ desesi. So desanāpariyosāne vigatasoko pañcahi accharāsatehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāya bhagavantaṃ namassamāno aṭṭhāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘dukkhappattā subrahmadevaputtādayo’’ti. Ādi-saddena candasūriyadevaputtādayo saṅgaṇhāti. Catūhi kāraṇehīti ārakattā, arīnaṃ arānañca hatattā, paccayādīnaṃ arahattā, pāpakaraṇe rahābhāvāti imehi catūhi kāraṇehi.

ধর্ম দেশনা করলেন। দেশনার শেষে তিনি শোকমুক্ত হয়ে পাঁচশত অপ্সরাসহ স্রোতাত্তিফলে প্রতিষ্ঠিত হয়ে ভগবানকে নমস্কার করতে করতে দাঁড়িয়ে রইলেন। তা লক্ষ্য করেই বলা হয়েছে—"দুঃখপ্রাপ্ত সুব্রহ্মাদেবপুত্র আদি"। 'আদি' শব্দ দ্বারা চন্দ্র ও সূর্য দেবপুত্র প্রভৃতিকে গ্রহণ করা হয়েছে। 'চারটি কারণে'—আরাকত্তা (দূরে থাকার কারণে), অরি ও অর-এর বিনাশের কারণে (শত্রু ও চক্রের নাভি ধ্বংস করার কারণে), প্রত্যয়াদির যোগ্য হওয়ার কারণে (পূজনীয় হওয়ার কারণে) এবং গোপনে পাপ না করার কারণে—এই চারটি কারণে (তিনি অর্হৎ)।


Dasavidhasaṃyojanānīti orambhāgiyuddhambhāgiyabhedato dasavidhasaṃyojanāni. Sabbe accarucīti sabbasatte atikkamitvā pavattaruci. Aṭṭhamakanti sotāpattimaggaṭṭhaṃ sandhāya vadati. Sotāpannoti phalaṭṭho gahito.

'দশবিধ সংযোজন'—অধরভাগীয় (নিম্নস্তরের) ও ঊর্ধ্বভাগীয় (উচ্চস্তরের) ভেদে দশ প্রকার সংযোজন। 'সব্বে অচ্চরুচি'—সমস্ত সত্ত্বকে অতিক্রম করে প্রদীপ্ত হওয়া। 'অষ্টমক'—স্রোত্যাপত্তি মার্গস্থ ব্যক্তিকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে। 'স্রোতাপন্ন'—ফলস্থ ব্যক্তিকে গ্রহণ করা হয়েছে।


Soraccanti ‘‘tattha katamaṃ soraccaṃ? Yo kāyiko avītikkamo, vācasiko avītikkamo, kāyikavācasiko avītikkamo, idaṃ vuccati soraccaṃ, sabbāpi sīlasaṃvaro soracca’’nti (dha. sa. 1349) vacanato sucisīlaṃ ‘‘soracca’’nti vuttaṃ. Karūṇāti karuṇābrahmavihāramāha. Karuṇāpubbabhāgoti tassa pubbabhāgaṃ upacārajjhānaṃ vadati.

'সৌরত্য'—"সেখানে সৌরত্য কোনটি? যা কায়িক অতিক্রম না করা, বাচনিক অতিক্রম না করা, কায়িক ও বাচনিক অতিক্রম না করা—একে সৌরত্য বলা হয়; সমস্ত শীলসংভারই সৌরত্য" (ধম্মসঙ্গণি ১৩৪৯) এই বচন অনুসারে পবিত্র শীলকে 'সৌরত্য' বলা হয়েছে। 'করুণা'—করুণা ব্রহ্মবিহারকে বলা হয়েছে। 'করুণার পূর্বভাগ'—তার পূর্ববর্তী উপচার ধ্যানকে বলা হয়েছে।


Duvidhena [Pg.113] jhānenāti ārammaṇūpanijjhānalakkhaṇūpanijjhānabhedato duvidhena jhānamanena. Pañcavidhamicchājīvavasenāti kuhanālapanānemittikatānippesikatālābhenalābhaṃnijigīsanatāsaṅkhāta- pañcavidhamicchājīvavasena. Na lippatīti na allīyati anusayato ārammaṇakaraṇato vā taṇhādiṭṭhiabhinivesābhāvato. Sesamettha uttānameva.

'দ্বিবিধ ধ্যানের দ্বারা'—আলম্বনোপনিধ্যান ও লক্ষণোপনিধ্যান ভেদে দুই প্রকার ধ্যানের দ্বারা। 'পঞ্চবিধ মিথ্যা আজীবের বশে'—কুহন (প্রতারণা), লপন (চাটুকারিতা), নৈমিত্তিকতা (ইঙ্গিত করা), নিষ্পেষিকতা (পীড়ন করা) এবং লাভের দ্বারা লাভ খোঁজা—এই পঞ্চবিধ মিথ্যা আজীবের বশে। 'লিপ্ত হয় না'—অনুশয় বা আলম্বন করার কারণে তৃষ্ণা ও দৃষ্টির অভিনিবেশ (আসক্তি) না থাকায় লিপ্ত হয় না। অবশিষ্টাংশ এখানে স্পষ্ট।


Nāgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

নাগসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Migasālāsuttavaṇṇanā

২. মৃগশালাসূত্রের বর্ণনা।


44. Dutiye samasamagatiyāti ka-kārassa ya-kāravasena niddesoti āha ‘‘samabhāveneva samagatikā’’ti. Bhavissantīti atītatthe anāgatavacanaṃ katanti āha ‘‘bhavissantīti jātā’’ti. Purāṇassa hi isidattassa ca samagatikaṃ sandhāya sā evamāha.

৪৪. দ্বিতীয় সূত্রে 'সমসমগতিয়া'—এখানে 'ক' কারের স্থানে 'য' কারের নির্দেশ হওয়ায় বলা হয়েছে "সমভাবেই সমান গতিসম্পন্ন"। 'ভবিষ্যতি'—অতীত অর্থে ভবিষ্যৎ কাল ব্যবহার করা হয়েছে বলে বলা হয়েছে "ভবিষ্যতি অর্থাৎ উৎপন্ন হয়েছে"। পুরাণ এবং ইসিদত্তের সমান গতির কথা লক্ষ্য করেই তিনি এরূপ বলেছিলেন।


Ammakāti mātugāmo. Upacāravacanañhetaṃ. Itthīsu yadidaṃ ammakā mātugāmo jananī janikāti. Tenāha ‘‘itthī hutvā itthisaññāya eva samannāgatā’’ti.

'অম্মকা'—মাতৃগ্রাম (নারী)। এটি একটি উপচার বাক্য। নারীদের ক্ষেত্রে 'অম্মকা', 'মাতৃগ্রাম', 'জননী', 'জনিকা' ইত্যাদি ব্যবহৃত হয়। এই কারণেই বলা হয়েছে—"নারী হয়ে নারী সংজ্ঞার সাথেই যুক্ত ছিল।"


Diṭṭhiyā paṭivijjhitabbaṃ appaṭividdhaṃ hotīti atthato kāraṇato ca paññāya paṭivijjhitabbaṃ appaṭividdhaṃ hoti, nijjaṭaṃ niggumbaṃ katvā yāthāvato aviditaṃ hoti. Samaye samaye kilesehi vimuccanakaṃ pītipāmojjaṃ idha sāmāyikaṃ ma-kāre akārassa dīghaṃ katvā. Tenāha – ‘‘sāmāyikampi vimuttiṃ na labhatīti kālānukālaṃ dhammassavanaṃ nissāya pītipāmojjaṃ na labhatī’’ti. Pamiṇantīti ettha ārambhattho pa-saddoti āha ‘‘tuletuṃ ārabhantī’’ti. Paṇītoti visiṭṭho.

'দৃষ্টির দ্বারা প্রতিবেধ করার যোগ্য বিষয় প্রতিবেধ না করা'—অর্থ ও কারণের দিক থেকে প্রজ্ঞার দ্বারা যা প্রতিবেধ করার যোগ্য, তা প্রতিবেধ না করা, জটামুক্ত ও জঙ্গলমুক্ত করে যথাযথভাবে না জানা। সময়ে সময়ে ক্লেশ থেকে মুক্ত হওয়ার প্রীতি ও প্রমোদকে এখানে 'সামায়িক' বলা হয়েছে, যেখানে 'ম' কারের অ-কারকে দীর্ঘ করা হয়েছে। এই কারণেই বলা হয়েছে—"সামায়িক বিমুক্তিও লাভ করে না অর্থাৎ সময়ে সময়ে ধর্ম শ্রবণ করে প্রীতি ও প্রমোদ লাভ করে না।" 'প্রমিণন্তি'—এখানে 'প্র' শব্দটি আরম্ভ অর্থে ব্যবহৃত হয়েছে বলে বলা হয়েছে "পরিমাপ করতে আরম্ভ করে"। 'প্রণীত'—বিশিষ্ট (উত্তম)।


Tadantaranti vacanavipallāsena upayogatthe sāmivacanaṃ katanti āha ‘‘taṃ antaraṃ taṃ kāraṇa’’nti. Lobhassa aparāparuppattiyā bahuvacanavasena ‘‘lobhadhammā’’ti vuttā. Sīlena visesī ahosi methunadhammaviratiyā samannāgatattā.

‘তদন্তরং’ (tadantaraṃ) বলতে বচন-বিপর্যাসের (বিভক্তি পরিবর্তনের) কারণে দ্বিতীয়ান্ত অর্থে ষষ্ঠী বিভক্তি করা হয়েছে, এই অর্থে বলা হয়েছে— ‘তাং অন্তরং তাং কারণং’ (সেই অন্তর, সেই কারণ)। লোভের বারবার উৎপত্তির কারণে বহুবচন অর্থে ‘লোভধম্মা’ (লোভধর্মসমূহ) বলা হয়েছে। মৈথুনধর্ম থেকে বিরত থাকার কারণে তিনি শীলে বিশিষ্ট হয়েছিলেন।


Migasālāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

মিগসালাসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


3-6. Iṇasuttādivaṇṇanā

৩-৬. ইণসূত্রাদির বর্ণনা


45-48. Tatiye [Pg.114] daliddo nāma duggato, tassa bhāvo dāliddiyaṃ. Na etassa sakaṃ sāpateyyanti assako, asāpateyyo. Tenāha ‘‘attano santakena rahito’’ti. ‘‘Buddho dhammo saṅgho’’ti vutte ‘‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho’’ti kenaci akampiyabhāvena okappanaṃ ratanattayaguṇe ogāhetvā kappanaṃ okappanasaddhā nāma. ‘‘Idaṃ akusalaṃ kammaṃ no sakaṃ, idaṃ pana kammaṃ saka’’nti evaṃ byatirekato anvayato ca kammassakatajānanapaññā kammassakatapaññā. Tividhañhi duccaritaṃ attanā katampi sakakammaṃ nāma na hoti atthabhañjanato. Sucaritaṃ sakakammaṃ nāma atthajananato. Iṇādānasminti paccattavacanatthe etaṃ bhummanti āha ‘‘iṇaggahaṇaṃ vadāmī’’ti.

৪৫-৪৮. তৃতীয় সূত্রে, ‘দরিদ্র’ বলতে দুর্গত ব্যক্তি, তার ভাব বা অবস্থাই হলো ‘দারিদ্র্য’। যার নিজের কোনো সম্পত্তি নেই, সে হলো ‘অস্বক’ (সম্পত্তিহীন)। এইজন্য বলা হয়েছে— ‘নিজের মালিকানাধীন বস্তু থেকে বঞ্চিত’। ‘বুদ্ধ, ধর্ম, সংঘ’ বললে— ‘ভগবান সম্যকসম্বুদ্ধ, ধর্ম সুখ্যাত, সংঘ সুপ্রতিপন্ন’— এভাবে কারো দ্বারা অবিচলভাবে রত্নত্রয়ের গুণে অবগাহন করে যে বিশ্বাস স্থাপন করা হয়, তাকে ‘ওকপ্পন-শ্রদ্ধা’ (দৃঢ় বিশ্বাস) বলা হয়। ‘এই অকুশল কর্ম আমার নিজের নয়, কিন্তু এই (কুশল) কর্ম আমার নিজের’— এভাবে ব্যতিরেক ও অন্বয় উপায়ে কর্মস্বকীয়তা জানার যে প্রজ্ঞা, তাকে ‘কর্মস্বকতা প্রজ্ঞা’ বলে। কারণ, নিজের দ্বারা কৃত হলেও ত্রিবিধ দুশ্চরিত্র অনর্থ সাধন করার কারণে নিজের কর্ম বলে গণ্য হয় না। সুচরিত কল্যাণ সাধন করার কারণে নিজের কর্ম বলে গণ্য হয়। ‘ইণাদানস্মিং’ (ঋণ গ্রহণে) বলতে প্রথমা বিভক্তির অর্থে এই সপ্তমী বিভক্তি প্রয়োগ করা হয়েছে, তাই বলা হয়েছে— ‘ঋণ গ্রহণ করাকে বলি’।


Kaṭaggāhoti kataṃ sabbaso siddhameva katvā gahaṇaṃ. So pana vijayalābho hotīti āha ‘‘jayaggāho’’ti. Hirimano etassāti hirimanoti āha ‘‘hirisampayuttacitto’’ti, pāpajigucchanalakkhaṇāya hiriyā sampayuttacittoti attho. Ottappati ubbijjati bhāyati sīlenāti ottappī, ottappena samannāgato. Nirāmisaṃ sukhanti tatiyajjhānasukhaṃ dūrasamussāritakāmāmisattā. Upekkhanti catutthajjhānupekkhaṃ, na yaṃ kiñci upekkhāvedananti āha ‘‘catutthajjhānupekkha’’nti. Āraddhavīriyoti paggahitaparipuṇṇakāyikacetasikavīriyoti attho. Yo gaṇasaṅgaṇikaṃ vinodetvā catūsu iriyāpathesu aṭṭhaārambhavatthuvasena ekako hoti, tassa kāyikaṃ vīriyaṃ āraddhaṃ nāma hoti. Cittasaṅgaṇikaṃ vinodetvā aṭṭhasamāpattivasena ekako hoti. Gamane uppannakilesassa ṭhānaṃ pāpuṇituṃ na deti, ṭhāne uppannakilesassa nisajjaṃ, nisajjāya uppannakilesassa sayanaṃ pāpuṇituṃ na deti, uppannaṭṭhāneyeva kilese niggaṇhāti. Ayaṃ cetasikaṃ vīriyaṃ āraddhaṃ nāma hoti. Paṭipakkhadūrībhāvena seṭṭhaṭṭhena ca eko udetīti ekodi, ekaggatā. Tassa yogato ekaggacitto idha ekodi. Paṭipakkhato attānaṃ nipāti, taṃ vā nipayati visosetīti nipako. Aññataraṃ kāyādibhedaṃ ārammaṇaṃ sātisayāya satiyā saratīti sato. Tenāha ‘‘ekaggacitto’’tiādi.

‘কটগ্গাহো’ বলতে সবকিছু সম্পূর্ণরূপে সম্পন্ন করে গ্রহণ করা। তা আবার বিজয় লাভ করাকে বোঝায়, তাই বলা হয়েছে— ‘জয়গ্গাহো’ (জয়লাভ)। যার হিরি (পাপলজ্জা) যুক্ত মন আছে, সে হলো ‘হিরিমনা’, তাই বলা হয়েছে— ‘হিরিসম্পযুক্তচিত্ত’, অর্থাৎ পাপের প্রতি ঘৃণারূপ লক্ষণের হিরি দ্বারা যুক্ত চিত্ত। স্বভাবগতভাবে যে অপত্রপ্যা (পাপভীতি) করে, উদ্বিগ্ন হয় বা ভয় পায়, সে হলো ‘ওত্তপ্পী’, অর্থাৎ অপত্রপ্যা বা পাপভীতি দ্বারা সমন্বিত। ‘নিরামিষ সুখ’ বলতে কামরূপ আমিষকে দূরে সরিয়ে দেওয়ার কারণে উৎপন্ন তৃতীয় ধ্যানের সুখকে বোঝায়। ‘উপেক্ষা’ বলতে চতুর্থ ধ্যানের উপেক্ষাকে বোঝায়, যেকোনো সাধারণ উপেক্ষা-বেদনাকে নয়, তাই বলা হয়েছে— ‘চতুর্থ ধ্যানের উপেক্ষা’। ‘আরব্ধবীর্য’ বলতে প্রগৃহীত ও পরিপূর্ণ কায়িক ও মানসিক বীর্যকে (প্রচেষ্টাকে) বোঝায়। যে ব্যক্তি গণসংসর্গ পরিহার করে চার প্রকার ঈর্যাপথে আট প্রকার আরম্ভ-বস্তুর মাধ্যমে একাকী অবস্থান করে, তার কায়িক বীর্য আরব্ধ হয়েছে বলা হয়। মানসিক সংসর্গ পরিহার করে আট প্রকার সমাপত্তির মাধ্যমে একাকী হয়। গমনের সময় উৎপন্ন ক্লেশকে দাঁড়ানোর অবস্থায় পৌঁছাতে দেয় না, দাঁড়ানোর সময় উৎপন্ন ক্লেশকে বসার অবস্থায়, বসার সময় উৎপন্ন ক্লেশকে শোয়ার অবস্থায় পৌঁছাতে দেয় না, বরং উৎপন্ন স্থানেই ক্লেশকে দমন করে। একে মানসিক বীর্য আরব্ধ হওয়া বলা হয়। প্রতিপক্ষের দূরীকরণ এবং শ্রেষ্ঠত্বের কারণে একাগ্রভাবে উদিত হয় বলে একে ‘একোদি’ বা একাগ্রতা বলা হয়। তার সংযোগের কারণে একাগ্রচিত্ত ব্যক্তি এখানে ‘একোদি’। প্রতিপক্ষ থেকে নিজেকে রক্ষা করে অথবা তাকে বিনাশ করে বলে সে ‘নিপক’ (প্রাজ্ঞ)। কায় প্রভৃতি ভেদের যেকোনো একটি আলম্বনকে অতিশয় স্মৃতির দ্বারা স্মরণ করে বলে সে ‘সত’ (স্মৃতিমান)। এইজন্য বলা হয়েছে— ‘একাগ্রচিত্ত’ ইত্যাদি।


Akuppā me vimuttīti mayhaṃ arahattaphalavimutti akuppatāya akuppārammaṇatāya ca akuppā. Sā hi rāgādīhi na kuppatīti akuppatāyapi akuppā[Pg.115]. Akuppaṃ nibbānamassā ārammaṇanti akuppārammaṇatāyapi akuppā. Tenevāha ‘‘akuppārammaṇattā’’tiādi. Bhavasaṃyojanānanti kāmarāgapaṭighamānadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsabhavarāgaissāmacchariya- avijjāsaṅkhātānaṃ dasannaṃ saṃyojanānaṃ. Imāni hi satte bhavesu saṃyojenti upanibandhanti bhavābhavena saṃyojenti, tasmā bhavasaṃyojanānīti vuccanti. Khīṇāsavo uttamaaṇaṇo kilesaiṇānaṃ abhāvato. Aññe hi sattā yāva na kilesā pahīyanti, tāva saiṇā nāma aserivihārabhāvato. Catutthādīni uttānatthāni.

‘আমার বিমুক্তি অকুপ্তা’ বলতে আমার অর্হত্ত্বফল-বিমুক্তি অকুপ্ততা (অক্ষোভ্যতা) এবং অকুপ্ত-আলম্বনতার কারণে অকুপ্তা (অক্ষুব্ধ)। কারণ, তা রাগ প্রভৃতির দ্বারা ক্ষুব্ধ বা বিচলিত হয় না বলে অকুপ্ততার কারণেও অকুপ্তা। অকুপ্ত নির্বাণ এর আলম্বন বলে অকুপ্ত-আলম্বনতার কারণেও অকুপ্তা। এইজন্য বলা হয়েছে— ‘অকুপ্ত-আলম্বনতার কারণে’ ইত্যাদি। ‘ভবসংযোজনানাং’ বলতে কামরাগ, প্রতিঘ, মান, দৃষ্টি, বিচিকিৎসা, শীলব্রত-পরামর্শ, ভবরাগ, ঈর্ষা, মাৎসর্য ও অবিদ্যা নামক দশ প্রকার সংযোজনের। কারণ, এগুলো সত্ত্বদের ভবে (সংসারে) যুক্ত করে, বেঁধে রাখে, বারবার ভবের সাথে সংযুক্ত করে, তাই এগুলোকে ‘ভবসংযোজন’ বলা হয়। ক্ষীণাস্ত্রব ব্যক্তি হলেন উত্তম অনৃণ (ঋণমুক্ত), কারণ তাঁর মধ্যে ক্লেশরূপ ঋণের অভাব রয়েছে। কারণ, অন্যান্য সত্ত্বদের যতক্ষণ পর্যন্ত ক্লেশসমূহ প্রহীন না হয়, ততক্ষণ পর্যন্ত তারা পরাধীনভাবে বসবাসের কারণে ‘সঋণ’ (ঋণগ্রস্ত) বলে গণ্য হয়। চতুর্থ প্রভৃতি সূত্রগুলোর অর্থ স্পষ্ট।


Iṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ইণসূত্রাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


7. Khemasuttavaṇṇanā

৭. ক্ষেমসূত্রের বর্ণনা


49. Sattame vutthabrahmacariyavāsoti nivutthabrahmacariyavāso. Katakaraṇīyoti ettha karaṇīyanti pariññāpahānabhāvanāsacchikiriyamāha. Taṃ pana yasmā catūhi maggehi paccekaṃ catūsu saccesu kattabbattā soḷasavidhaṃ veditabbaṃ. Tenāha ‘‘catūhi maggehi kattabba’’nti. Khandhakilesaabhisaṅkhārasaṅkhātā tayo osīdāpanaṭṭhena bhārā viyāti bhārā. Te ohitā oropitā nikkhittā pātitā etenāti ohitabhāro. Tenāha ‘‘khandhabhāraṃ…pe… otāretvā ṭhito’’ti. Anuppatto sadatthanti anuppattasadattho. Sadatthoti ca sakatthamāha ka-kārassa da-kāraṃ katvā. Ettha hi arahattaṃ attano yonisomanasikārāyattattā attūpanibandhaṭṭhena sasantānapariyāpannattā attānaṃ avijahanaṭṭhena attano uttamatthena ca attano atthattā ‘‘sakattho’’ti vuccati. Tenāha ‘‘sadattho vuccati arahatta’’nti. Sammadaññā vimuttoti sammā aññāya vimutto, acchinnabhūtāya maggapaññāya sammā yathābhūtaṃ dukkhādīsu yo yathā jānitabbo, tathā jānitvā vimuttoti attho. Tenāha ‘‘sammā hetunā’’tiādi. Vimuttoti ca dve vimuttiyo sabbassa cittasaṃkilesassa maggo nibbānādhimutti ca. Nibbāne adhimuccanaṃ tattha ninnapoṇapabbhāratāya. Arahā sabbakilesehi vimuttacittattā cittavimuttiyā vimutto. Nibbānaṃ adhimuttattā nibbāne vimutto. Sesamettha uttānameva.

৪৯. সপ্তম সূত্রে, ‘বুখব্রহ্মচরিয়বাসো’ বলতে ব্রহ্মচর্যবাস সম্পন্ন করেছেন এমন। ‘কতকরণীযো’ বলতে এখানে করণীয় বলতে পরিজ্ঞা, প্রহাৎ, ভাবনা ও সাক্ষাৎকরণকে বোঝানো হয়েছে। তা আবার যেহেতু চার মার্গের দ্বারা প্রত্যেকটি চার আর্যসত্যে করণীয় হওয়ার কারণে ষোলো প্রকার বলে জানতে হবে। এইজন্য বলা হয়েছে— ‘চার মার্গের দ্বারা করণীয়’। স্কন্ধ, ক্লেশ ও অভিসংস্কার নামক তিনটি অবনমিত করার কারণে ভারের মতো বলে ‘ভার’। সেগুলো যার দ্বারা অবরোপিত, নিক্ষিপ্ত বা পতিত হয়েছে, সে হলো ‘ওহিতভারো’ (ভারমুক্ত)। এইজন্য বলা হয়েছে— ‘স্কন্ধভার...পে... নামিয়ে রেখে স্থিত’। ‘অনুপ্পত্তো সদত্থো’ বলতে অনুপ্রাপ্ত-স্বার্থ (নিজের পরমার্থ লাভ করেছেন এমন)। ‘সদত্থো’ বলতে ‘ক’ কারের স্থানে ‘দ’ কার করে ‘সকত্থো’ (স্বার্থ) বলা হয়েছে। কারণ, এখানে অর্হত্ত্ব নিজের যোনিশোমনসিকারের অধীন হওয়ার কারণে, নিজের সাথে আবদ্ধ থাকার কারণে, নিজের সন্তানে পরিব্যাপ্ত থাকার কারণে, নিজেকে পরিত্যাগ না করার কারণে এবং নিজের উত্তম অর্থ হওয়ার কারণে নিজের অর্থ বলে একে ‘সকত্থো’ (স্বার্থ) বলা হয়। এইজন্য বলা হয়েছে— ‘সদত্থো বলতে অর্হত্ত্বকে বোঝায়’। ‘সম্মদঞ্ঞা বিমুত্তো’ বলতে সম্যকভাবে জেনে বিমুক্ত, অর্থাৎ অবিচ্ছিন্ন মার্গপ্রজ্ঞার দ্বারা সম্যকভাবে যথাতথরূপে দুঃখ প্রভৃতিতে যা যেভাবে জানা উচিত, সেভাবে জেনে বিমুক্ত— এই অর্থ। এইজন্য বলা হয়েছে— ‘সম্যক কারণের দ্বারা’ ইত্যাদি। ‘বিমুক্ত’ বলতে দুই প্রকার বিমুক্তি— সমস্ত চিত্তসংক্লেশ থেকে মার্গবিমুক্তি এবং নির্বাণে অধিমুক্তি। নির্বাণে অধিমুক্ত হওয়া বলতে সেখানে নিম্ন, প্রবণ ও প্রভার (ঝোঁক) থাকার কারণে। অর্হৎ সমস্ত ক্লেশ থেকে বিমুক্তচিত্ত হওয়ার কারণে চিত্তবিমুক্তির দ্বারা বিমুক্ত। নির্বাণে অধিমুক্ত হওয়ার কারণে নির্বাণে বিমুক্ত। এখানে অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টই।


Khemasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ক্ষেমসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


8. Indriyasaṃvarasuttavaṇṇanā

৮. ইন্দ্রিয়সংবরসূত্রের বর্ণনা


50. Aṭṭhame [Pg.116] upanisīdati phalaṃ etthāti kāraṇaṃ upanisā. Yathābhūtañāṇadassananti yathāsabhāvajānanasaṅkhātaṃ dassanaṃ. Etena taruṇavipassanaṃ dasseti. Taruṇavipassanā hi balavavipassanāya paccayo hoti. Taruṇavipassanāti nāmarūpapariggahe ñāṇaṃ, paccayapariggahe ñāṇaṃ, sammasane ñāṇaṃ, maggāmagge vavatthapetvā ṭhitañāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanaṃ. Nibbindati etāyāti nibbidā. Balavavipassanāti bhayatupaṭṭhāne ñāṇaṃ ādīnavānupassane ñāṇaṃ muccitukamyatāñāṇaṃ saṅkhārupekkhāñāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanaṃ. Paṭisaṅkhānupassanā pana muccitukamyatāpakkhikā eva. ‘‘Yāva maggāmaggañāṇadassanavisuddhi, tāva taruṇavipassanā’’ti hi vacanato upakkilesavimuttaudayabbayañāṇato balavavipassanā. Virajjati ariyo saṅkhārato etenāti virāgo, ariyamaggo. Arahattaphalanti ukkaṭṭhaniddesato vuttaṃ. Indriyasaṃvarassa sīlarakkhaṇahetuttā vuttaṃ ‘‘sīlānurakkhaṇaindriyasaṃvaro kathito’’ti.

৫০. অষ্টম সূত্রে, যার উপর ফল আশ্রিত থাকে তা হলো কারণ বা ‘উপনিসা’ (উপনিশ্রয়)। ‘যথাভূতজ্ঞানদর্শন’ বলতে যথাস্বভাব জানারূপ দর্শনকে বোঝায়। এর দ্বারা তরুণ-বিপশ্যনা (প্রাথমিক বিপশ্যনা) প্রদর্শন করা হয়েছে। কারণ, তরুণ-বিপশ্যনা বলবৎ-বিপশ্যনার (সবল বিপশ্যনা) প্রত্যয় বা কারণ হয়। ‘তরুণ-বিপশ্যনা’ বলতে নামরূপ-পরিগ্রহ জ্ঞান, প্রত্যয়-পরিগ্রহ জ্ঞান, সম্প্রদর্শন জ্ঞান এবং মার্গামার্গ-ব্যবস্থাপন জ্ঞান— এই চার প্রকার জ্ঞানের অধিবচন (নাম)। যার দ্বারা নির্বেদ (বৈরাগ্য) লাভ হয়, তা হলো ‘নির্বিদা’। ‘বলবৎ-বিপশ্যনা’ বলতে ভয়ত উপস্থান জ্ঞান, আদিনবানুপশ্যনা জ্ঞান, মুচ্চিতুকাম্যতা জ্ঞান এবং সংস্কারোপেক্ষা জ্ঞান— এই চার প্রকার জ্ঞানের অধিবচন। প্রতিসংখ্যানুপশ্যনা জ্ঞান অবশ্য মুচ্চিতুকাম্যতারই অংশ বা পক্ষভুক্ত। কারণ, ‘যতক্ষণ মার্গামার্গজ্ঞানদর্শনবিশুদ্ধি থাকে, ততক্ষণ তরুণ-বিপশ্যনা’— এই বচন অনুসারে উপক্ ক্লেশমুক্ত উদয়ব্যয় জ্ঞান থেকে বলবৎ-বিপশ্যনা শুরু হয়। আর্য ব্যক্তি যার দ্বারা সংস্কার থেকে বিরাগী হন, তা হলো ‘বিরাগ’ বা আর্যমার্গ। ‘অর্হত্ত্বফল’ বলতে উৎকৃষ্ট নির্দেশের কারণে বলা হয়েছে। ইন্দ্রিয়সংবর শীল রক্ষার কারণ হওয়ার জন্য বলা হয়েছে— ‘শীলানুরক্ষণ ইন্দ্রিয়সংবর কথিত হয়েছে’।


Indriyasaṃvarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ইন্দ্রিয়সংবরসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Ānandasuttavaṇṇanā

৯. আনন্দসূত্রের বর্ণনা


51. Navame therā bhikkhū viharanti bahussutā āgatāgamātiādipāḷipadesu imināva nayena attho daṭṭhabbo – sīlādiguṇānaṃ thirabhāvappattiyā therā. Suttageyyādi bahu sutaṃ etesanti bahussutā. Vācuggatadhāraṇena sammadeva garūnaṃ santike āgamitabhāvena āgato pariyattidhammasaṅkhāto āgamo etesanti āgatāgamā. Suttātidhammasaṅkhātassa dhammassa dhāraṇena dhammadharā. Vinayadhāraṇena vinayadharā. Tesaṃyeva dhammavinayānaṃ mātikāya dhāraṇena mātikādharā. Tattha tattha dhammaparipucchāya paripucchati. Taṃ atthaparipucchāya paripañhati vīmaṃsati vicāreti. Idaṃ, bhante, kathaṃ, imassa kvatthoti paripucchanapañhanākāradassanaṃ. Āvivaṭañceva pāḷiyā atthaṃ padesantarapāḷidassanena āgamato vivaranti. Anuttānīkatañca yuttivibhāvanena uttānīkaronti. Kaṅkhāṭṭhāniyesu dhammesu saṃsayuppattiyā [Pg.117] hetuyā gaṇṭhiṭṭhānabhūtesu pāḷipadesu yāthāvato vinicchayadānena kaṅkhaṃ paṭivinodenti.

৫১. নবম সূত্রে, ‘স্থবির ভিক্ষুগণ বাস করেন, বহুশ্রুত, আগতাগম...’ ইত্যাদি পালি পদসমূহে এই নিয়মেই অর্থ দেখতে হবে— শীল আদি গুণের স্থিরভাব প্রাপ্তির কারণে তাঁরা হলেন ‘স্থবির’। সূত্র, গেয় প্রভৃতি বহু বিষয় শ্রবণ করেছেন বলে তাঁরা হলেন ‘বহুশ্রুত’। কণ্ঠস্থ ধারণের মাধ্যমে গুরুদের নিকট থেকে সম্যকভাবে প্রাপ্ত হওয়ার কারণে আগত পর্যপ্তিধর্ম নামক ‘আগম’ যাদের রয়েছে, তাঁরা হলেন ‘আগতাগম’। সূত্র আদি ধর্ম নামক ধর্মের ধারণের কারণে তাঁরা হলেন ‘ধর্মধর’। বিনয় ধারণের কারণে তাঁরা হলেন ‘বিনয়ধর’। সেই ধর্ম ও বিনয়ের মাতৃকা (মূল পাঠ) ধারণের কারণে তাঁরা হলেন ‘মাতৃকাধর’। সেখানে সেখানে ধর্ম জিজ্ঞাসার মাধ্যমে জিজ্ঞাসা করেন। তা অর্থ জিজ্ঞাসার মাধ্যমে প্রশ্ন করেন, মীমাংসা করেন ও বিচার করেন। ‘ভন্তে, এটি কেমন? এর অর্থ কী?’— এটি হলো জিজ্ঞাসা ও প্রশ্নের আকার প্রদর্শন। পালির অনাচ্ছাদিত বা অস্পষ্ট অর্থকে অন্য পদের পালি প্রদর্শনের মাধ্যমে আগম অনুসারে উন্মোচন করেন। যা স্পষ্ট নয়, তা যুক্তির বিশ্লেষণের মাধ্যমে স্পষ্ট করেন। আকাঙ্ক্ষা বা সন্দেহের স্থানস্বরূপ ধর্মসমূহে সংশয় উৎপত্তির কারণস্বরূপ গ্রন্থি-স্থানস্বরূপ পালি পদসমূহে যথার্থ সিদ্ধান্ত প্রদানের মাধ্যমে সন্দেহ দূর করেন।


Ānandasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

আনন্দসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Khattiyasuttavaṇṇanā

১০. ক্ষত্রিয়সূত্রের বর্ণনা


52. Dasame bhoge adhippāyo etesanti bhogādhippāyā. Paññatthāya etesaṃ mano upavicaratīti paññūpavicārā. Pathaviyā dāyatthāya vā cittaṃ abhiniveso etesanti pathavībhinivesā. Mantā adhiṭṭhānaṃ patiṭṭhā etesanti mantādhiṭṭhānā. Iminā nayena sesapadānipi veditabbāni. Sesaṃ uttānameva.

৫২. দশম সূত্রে, ভোগে যাদের অভিপ্রায় থাকে, তারা হলো ‘ভোগাভিপ্ৰায়’। প্রজ্ঞার জন্য যাদের মন বিচরণ করে, তারা হলো ‘প্রজ্ঞোপবিচার’। পৃথিবীর উত্তরাধিকারের জন্য যাদের চিত্তের অভিনিবেশ থাকে, তারা হলো ‘পৃথিবী-অভিনিবেশ’। মন্ত্রণা যাদের অধিষ্ঠান বা প্রতিষ্ঠা, তারা হলো ‘মন্ত্রাধিষ্ঠান’। এই নিয়মে অবশিষ্ট পদগুলোও জানতে হবে। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টই।


Khattiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ক্ষত্রিয়সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


11. Appamādasuttavaṇṇanā

১১. অপ্রমাদসূত্রের বর্ণনা


53. Ekādasame jaṅgalānanti ettha yo nipicchalo na anūpo nirudakatāya thaddhalūkho bhūmippadeso, so ‘‘jaṅgalo’’ti vuccati. Tabbahulatāya pana idha sabbo bhūmippadeso jaṅgalo. Tasmiṃ jaṅgale jātā bhavāti vā jaṅgalā, tesaṃ jaṅgalānaṃ. Evañhi nadicarānampi hatthīnaṃ saṅgaho kato hoti samodhātabbānaṃ viya samodhāyakānampi idha jaṅgalaggahaṇena gahetabbato. Pathavītalacārīnanti iminā jalacārino ca nivatteti adissamānapādattā. ‘‘Pāṇāna’’nti sādhāraṇavacanampi ‘‘padajātānī’’ti saddantarasannidhānena visesaniviṭṭhameva hotīti āha ‘‘sapādakapāṇāna’’nti. ‘‘Muttagata’’ntiādīsu (ma. ni. 2.119; a. ni. 9.11) gata-saddo viya idha jāta-saddo anatthantaroti āha ‘‘padajātānīti padānī’’ti. Samodhānanti samavarodhaṃ, antogadhaṃ vā. Tenāha ‘‘odhānaṃ upanikkhepaṃ gacchantī’’ti. Kūṭaṅgamāti pārimantena kūṭaṃ upagacchanti. Kūṭaninnāti kūṭacchiddamagge pavisanavasena kūṭe ninnā. Kūṭasamosaraṇāti chidde anupavisanavasena ca āhacca avatthānena ca kūṭe samodahitvā ṭhitā. Vaṇṭe [Pg.118] patamāne sabbāni bhūmiyaṃ patantīti āha ‘‘vaṇṭānuvattakāni bhavantī’’ti.

৫৩. একাদশ সূত্রে 'জঙ্গলানাং' বলতে—যে ভূমিখণ্ড কর্দমাক্ত নয়, জলাভূমিও নয়, বরং জলহীনতার কারণে শক্ত ও রুক্ষ, তাকে 'জঙ্গল' বলা হয়। তবে এখানে সেই জঙ্গলের আধিক্যের কারণে সমগ্র ভূমিখণ্ডকেই জঙ্গল বলা হয়েছে। সেই জঙ্গলে উৎপন্ন হয়েছে বলে 'জঙ্গলা', অর্থাৎ সেই জঙ্গলসমূহের। এভাবে নদীচারী হাতিদেরও এখানে অন্তর্ভুক্ত করা হয়েছে, কারণ এখানে 'জঙ্গল' গ্রহণের মাধ্যমে সমবেত হওয়ার যোগ্য এবং সমবেতকারীদেরও গ্রহণ করা যায়। 'পথবীতলচারী নং' পদের দ্বারা জলচারীদের বাদ দেওয়া হয়েছে, কারণ তাদের পা দেখা যায় না। 'পাণানাং' শব্দটি সাধারণ অর্থবাচক হলেও 'পদজাতানি' শব্দের সান্নিধ্যের কারণে এটি বিশেষ অর্থ ধারণ করে, তাই বলা হয়েছে 'সপদক প্রাণীদের'। 'মুত্তগতং' ইত্যাদিতে যেমন 'গত' শব্দ ব্যবহৃত হয়, তেমনি এখানে 'জাত' শব্দটিও অভিন্ন অর্থ প্রকাশ করে, তাই বলা হয়েছে 'পদজাতানি অর্থাৎ পদসমূহ'। 'সমোধানং' মানে একত্রীকরণ বা অন্তর্ভুক্তকরণ। তাই বলা হয়েছে 'স্থাপিত বা নিক্ষিপ্ত হওয়া'। 'কূটাঙ্গমা' মানে চূড়ার দিকে গমন করে। 'কূটনিন্না' মানে চূড়ার ছিদ্রপথ দিয়ে প্রবেশের কারণে চূড়ার দিকে নত। 'কূটসমো সরণা' মানে ছিদ্রপথে প্রবেশ না করে এবং আঘাত করে অবস্থানের মাধ্যমে চূড়াতে সমবেত হয়ে থাকা। বোঁটা খসে পড়লে যেমন সব মাটিতে পড়ে যায়, তেমনি বলা হয়েছে 'বোঁটার অনুগামী হয়'।


Appamādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

অপ্রমাদ সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


12. Dhammikasuttavaṇṇanā

১২. ধাম্মিক সূত্রের বর্ণনা


54. Dvādasame jātibhūmiyanti ettha jananaṃ jāti, jātiyā bhūmi jātibhūmi, jātaṭṭhānaṃ. Taṃ kho panetaṃ neva kosalamahārājādīnaṃ, na caṅkibrāhmaṇādīnaṃ, na sakkasuyāmasantusitādīnaṃ, na asītimahāsāvakānaṃ, na aññesaṃ sattānaṃ ‘‘jātibhūmī’’ti vuccati. Yassa pana jātadivase dasasahassī lokadhātu ekaddhajamālāvippakiṇṇakusumavāsacuṇṇagaṇasugandhā sabbapāliphullamiva nandanavanaṃ virocamānā paduminipaṇṇe udakabindu viya akampittha, jaccandhādīnañca rūpadassanādīni anekāni pāṭihāriyāni pavattiṃsu. Tassa sabbaññubodhisattassa jātaṭṭhānaṃ, sātisayassa pana janakakapilavatthusannissayo ‘‘jātibhūmī’’ti vuccati. Jātibhūmakā upāsakāti jātibhūmivāsino upāsakā. Santanetvā sabbaso tanetvā pattharitvā ṭhitamūlāni mūlasantānakāni. Tāni pana atthato mūlāniyevāti āha ‘‘mūlasantānakānanti mūlāna’’nti.

৫৪. দ্বাদশ সূত্রে 'জাতিভূমিয়ং' বলতে—জন্মই হলো জাতি, জাতির ভূমি হলো জাতিভূমি, অর্থাৎ জন্মস্থান। তবে এই স্থানকে কোশল মহারাজ প্রমুখের, চঙ্কী ব্রাহ্মণ প্রমুখের, শক্র-সুযাম-সন্তুসিত প্রমুখের, আশিজন মহাস্রাবকের অথবা অন্য কোনো সত্ত্বের 'জাতিভূমি' বলা হয় না। বরং যাঁর জন্মদিনে দশ সহস্র লোকধাতু এক বিশাল পতাকামালা, বিকীর্ণ পুষ্প, সুগন্ধি চূর্ণ ও সুবাসে সুশোভিত হয়ে প্রস্ফুটিত নন্দনবনের মতো শোভা পেয়েছিল এবং পদ্মপাতায় জলের বিন্দুর মতো কেঁপে উঠেছিল, এবং জন্মান্ধদের রূপদর্শন ইত্যাদি অনেক প্রাতিহার্য সংঘটিত হয়েছিল—সেই সর্বজ্ঞ বোধিসত্ত্বের জন্মস্থান, বিশেষ করে তাঁর পিতা ও কপিলবস্তুর সাথে সম্পর্কিত স্থানকেই 'জাতিভূমি' বলা হয়। 'জাতিভূমকা উপাসকা' মানে জাতিভূমির বাসিন্দা উপাসকগণ। 'সন্তনেত্বা' মানে সম্পূর্ণরূপে বিস্তার করে বা ছড়িয়ে থাকা মূলসমূহ হলো 'মূলসন্তানকানি'। এগুলো মূলত মূলই, তাই বলা হয়েছে 'মূলসন্তানকানি অর্থাৎ মূলসমূহ'।


Jātadivase āvudhānaṃ jotitattā, rañño aparimitassa ca sattakāyassa anatthato paripālanasamatthatāya ca ‘‘jotipālo’’ti laddhanāmattā vuttaṃ ‘‘nāmena jotipālo’’ti. Govindoti govindiyābhisekena abhisitto, govindassa ṭhāne ṭhapanābhisekena abhisittoti attho. Taṃ kira tassa brāhmaṇassa kulaparamparāgataṃ ṭhānantaraṃ. Tenāha ‘‘ṭhānena mahāgovindo’’ti. Gavaṃ paññañca vindati paṭilabhatīti govindo, mahanto govindoti mahāgovindo. Goti hi paññāyetaṃ adhivacanaṃ ‘‘gacchati atthe bujjhatī’’ti katvā. Mahāgovindo ca amhākaṃ bodhisattoyeva. So kira disampatissa nāma rañño purohitassa govindabrāhmaṇassa putto hutvā attano pitussa ca rañño ca accayena tassa putto reṇu, sahāyā [Pg.119] cassa sattabhū, brahmadatto, vessabhū, bharato, dve dhataraṭṭhāti ime satta rājāno yathā aññamaññaṃ na vivadanti. Evaṃ rajje patiṭṭhāpetvā tesaṃ atthadhamme anusāsante jambudīpatale sabbesaṃ rājāva raññaṃ, brahmāva brāhmaṇānaṃ, devova gahapatikānaṃ sakkato garukato mānito pūjito apacito uttamagāravaṭṭhānaṃ ahosi. Tena vuttaṃ ‘‘reṇuādīnaṃ sattannaṃ rājūnaṃ purohito’’ti. Imeva satta bhāradhārā mahārājāno. Vuttañhetaṃ –

জন্মদিনে অস্ত্রশস্ত্রের দীপ্তির কারণে এবং রাজার অগণিত প্রজাসাধারণকে অনর্থ থেকে রক্ষা করার সামর্থ্যের কারণে 'জ্যোতিপাল' নাম লাভ করায় বলা হয়েছে 'নামে জ্যোতিপাল'। 'গোবিন্দ' মানে গোবিন্দ-অভিষেকে অভিষিক্ত, অর্থাৎ গোবিন্দের পদে স্থাপনের অভিষেকে অভিষিক্ত। এটি ছিল সেই ব্রাহ্মণের বংশপরম্পরাগত পদমর্যাদা। তাই বলা হয়েছে 'পদে মহাগোবিন্দ'। যিনি গাভী এবং প্রজ্ঞা লাভ করেন, তিনি 'গোবিন্দ'; মহান গোবিন্দ হলেন 'মহাগোবিন্দ'। 'গো' শব্দটি প্রজ্ঞারও প্রতিশব্দ, কারণ তা 'অর্থের দিকে গমন করে এবং তা বোঝে'। আর মহাগোবিন্দ ছিলেন আমাদের বোধিসত্ত্বই। তিনি দিসম্পতি নামক রাজার পুরোহিত গোবিন্দ ব্রাহ্মণের পুত্র ছিলেন। তাঁর পিতার এবং রাজার মৃত্যুর পর, রাজার পুত্র রেণু এবং তাঁর সাতজন বন্ধু—সত্তভূ, ব্রহ্ম দত্ত, বেস্সভূ, ভরত এবং দুই ধত রট্ঠ—এই সাতজন রাজা যাতে নিজেদের মধ্যে বিবাদ না করেন, সেভাবে তাঁদের রাজ্যে প্রতিষ্ঠিত করে তাঁদের অর্থ ও ধর্ম শিক্ষা দিতেন। জম্বুদ্বীপে তিনি রাজাদের কাছে রাজার মতো, ব্রাহ্মণদের কাছে ব্রহ্মার মতো এবং গৃহপতিদের কাছে দেবতাতুল্য সৎকৃত, গুরুকৃত, মানিত, পূজিত ও অপচিত হয়ে পরম শ্রদ্ধার পাত্র হয়েছিলেন। তাই বলা হয়েছে 'রেণু আদি সাতজন রাজার পুরোহিত'। এরাই হলেন সাতজন ভারধারী মহারাজ। এ বিষয়ে বলা হয়েছে—


‘‘Sattabhū brahmadatto ca, vessabhū bharato saha;

Reṇu dve ca dhataraṭṭhā, tadāsuṃ satta bhāradhā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.308);

“সত্তভূ ও ব্রহ্ম দত্ত, এবং বেস্সভূ ও ভরত; রেণু এবং দুই ধত রট্ঠ—তখন তাঁরা ছিলেন সাতজন ভারধারী।”


Rañño diṭṭhadhammikasamparāyikatthānaṃ puro vidhānato pure saṃvidhānato purohito. Kodhāmagandhenāti kodhasaṅkhātena pūtigandhena. Karuṇā assa atthīti karuṇanti sapubbabhāgakaruṇajjhānaṃ vuttanti āha ‘‘karuṇāya ca karuṇāpubbabhāge ca ṭhitā’’ti. Yakāro sandhivasena āgatoti āha ‘‘yeteti ete’’ti. Arahattato paṭṭhāya sattamoti sakadāgāmī. Sakadāgāmiṃ upādāyāti sakadāgāmibhāvaṃ paṭicca. Sakadāgāmissa hi pañcindriyāni sakadāgāmibhāvaṃ paṭicca mudūni nāma honti. Sesamettha suviññeyyameva.

রাজার ইহলৌকিক ও পারলৌকিক মঙ্গলের জন্য পূর্বে বিধান বা আয়োজন করার কারণে তিনি 'পুরোহিত'। 'কোধামগন্ধেন' মানে ক্রোধ নামক পূতিগন্ধের দ্বারা। যাঁর করুণা আছে তিনি 'করুণ', এখানে পূর্বভাগীয় করুণা-ধ্যানের কথা বলা হয়েছে, তাই বলা হয়েছে 'করুণা এবং করুণার পূর্বভাগে স্থিত'। 'য' কারটি সন্ধির কারণে এসেছে, তাই বলা হয়েছে 'যেতে অর্থাৎ এতে'। অর্হত্ত্ব থেকে শুরু করে সপ্তম হলেন সকদাগামী। 'সকদাগামিং উপাদায়' মানে সকদাগামী ভাবকে আশ্রয় করে। কারণ সকদাগামীর পঞ্চেন্দ্রিয় সকদাগামী ভাবকে আশ্রয় করে মৃদু বা কোমল হয়ে থাকে। অবশিষ্ট অংশ এখানে সহজেই বোধগম্য।


Dhammikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ধাম্মিক সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


Dhammikavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ধাম্মিক বর্গের বর্ণনা সমাপ্ত।


Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

প্রথম পঞ্চাশক সমাপ্ত।


2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ

২. দ্বিতীয় পঞ্চাশক


6. Mahāvaggo

৬. মহাবর্গ


1. Soṇasuttavaṇṇanā

১. সোণ সূত্রের বর্ণনা


55. Chaṭṭhassa [Pg.120] paṭhame nisīdi bhagavā paññatte āsaneti ettha kiṃ taṃ āsanaṃ paṭhamameva paññattaṃ, udāhu bhagavantaṃ disvā paññattanti ce? Bhagavato dharamānakāle padhānikabhikkhūnaṃ vattametaṃ, yadidaṃ attano vasanaṭṭhāne buddhāsanaṃ paññapetvāva nisīdananti dassento āha ‘‘padhānikabhikkhū’’tiādi. Buddhakāle kira yattha yattha ekopi bhikkhu viharati, sabbattha buddhāsanaṃ paññattameva hoti. Kasmā? Bhagavā hi attano santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā phāsukaṭṭhāne viharante manasi karoti – ‘‘asuko mayhaṃ santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā gato, asakkhi nu kho visesaṃ nibbattetuṃ, no’’ti. Atha naṃ passati kammaṭṭhānaṃ vissajjetvā akusalavitakkaṃ vitakkayamānaṃ, tato ‘‘kathañhi nāma mādisassa satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā viharantaṃ imaṃ kulaputtaṃ akusalavitakkā adhibhavitvā anamatagge vaṭṭadukkhe saṃsāressantī’’ti tassa anuggahatthaṃ tattheva attānaṃ dassetvā taṃ kulaputtaṃ ovaditvā ākāsaṃ uppatitvā puna attano vasanaṭṭhānameva gacchati. Athevaṃ ovadiyamānā te bhikkhū cintayiṃsu ‘‘satthā amhākaṃ manaṃ jānitvā āgantvā amhākaṃ samīpe ṭhitaṃyeva attānaṃ dasseti. Tasmiṃ khaṇe, ‘bhante, idha nisīdatha nisīdathā’ti āsanapariyesanaṃ nāma bhāro’’ti. Te āsanaṃ paññapetvāva viharanti. Yassa pīṭhaṃ atthi, so taṃ paññapeti. Yassa natthi, so mañcaṃ vā phalakaṃ vā pāsāṇaṃ vā vālikāpuñjaṃ vā paññapeti. Taṃ alabhamānā purāṇapaṇṇānipi saṃkaḍḍhitvā tattha paṃsukūlaṃ pattharitvā ṭhapenti.

৫৫. ষষ্ঠ বর্গের প্রথম সূত্রে 'নিসীদি ভগবা পঞ্ঞত্তে আসনে'—এখানে প্রশ্ন হতে পারে, সেই আসন কি আগেই প্রস্তুত করা হয়েছিল, নাকি ভগবানকে দেখে প্রস্তুত করা হয়েছিল? ভগবানের জীবদ্দশায় প্রধান ভিক্ষুদের এটি একটি নিয়ম ছিল যে, তাঁরা নিজেদের আবাসে বুদ্ধের আসন প্রস্তুত রেখেই বসতেন। এটি প্রদর্শন করার জন্য বলা হয়েছে 'প্রধান ভিক্ষুগণ' ইত্যাদি। বুদ্ধের সময়ে যেখানেই কোনো একজন ভিক্ষু বাস করতেন, সেখানেই বুদ্ধের আসন প্রস্তুত থাকত। কেন? কারণ ভগবান তাঁর কাছ থেকে কর্মস্থান গ্রহণ করে কোনো অনুকূল স্থানে অবস্থানকারী ভিক্ষুদের মনে রাখতেন—'অমুক আমার কাছ থেকে কর্মস্থান নিয়ে গেছে, সে কি কোনো বিশেষ জ্ঞান অর্জন করতে পেরেছে নাকি পারেনি?' তারপর যদি তিনি দেখতেন যে সেই ভিক্ষু কর্মস্থান ছেড়ে দিয়ে অকুশল বিতর্ক করছে, তখন তিনি ভাবতেন—'আমার মতো শাস্ত্রীর কাছ থেকে কর্মস্থান নিয়ে অবস্থানকারী এই কুলপুত্রকে অকুশল বিতর্কগুলো পরাভূত করে অনমতজ্ঞ সংসার-দুঃখে ঘোরাবে কেন?' তাই তাকে অনুগ্রহ করার জন্য সেখানেই নিজেকে প্রকাশ করতেন, সেই কুলপুত্রকে উপদেশ দিতেন এবং আকাশে উড়ে আবার নিজের আবাসে ফিরে যেতেন। এভাবে উপদিষ্ট হয়ে সেই ভিক্ষুরা চিন্তা করলেন, 'শাস্তা আমাদের মন জেনে এসে আমাদের সামনে নিজেকে প্রকাশ করেন। সেই মুহূর্তে, “ভন্তে, এখানে বসুন, বসুন” বলে আসন খোঁজা একটি বড় ঝামেলার কাজ।' তাই তাঁরা আসন প্রস্তুত রেখেই অবস্থান করতেন। যাঁর পিঁড়ি থাকত, তিনি তা প্রস্তুত রাখতেন। যাঁর থাকত না, তিনি মাচা, তক্তা, পাথর বা বালির ঢিবি প্রস্তুত রাখতেন। তা-ও না পেলে শুকনো পাতা কুড়িয়ে তার ওপর পাংশুকুল বিছিয়ে রাখতেন।


Satta sarāti – chajjo, usabho, gandhāro, majjhimo, pañcamo, dhevato, nisādoti ete satta sarā. Tayo gāmāti – chajjagāmo, majjhimagāmo, sādhāraṇagāmoti tayo gāmā, samūhāti attho. Manussaloke vīṇāvādanā ekekassa sarassa vasena tayo tayo mucchanāti katvā ekavīsati mucchanā. Devaloke vīṇāvādanā pana samapaññāsa mucchanāti vadanti. Tattha hi ekekassa sarassa vasena satta [Pg.121] satta mucchanā, antarassa sarassa ca ekāti samapaññāsa mucchanā. Teneva sakkapañhasuttasaṃvaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.345) ‘‘samapaññāsa mucchanā mucchetvā’’ti pañcasikhassa vīṇāvādanaṃ dassentena vuttaṃ. Ṭhānā ekūnapaññāsāti ekekasseva sarassa satta satta ṭhānabhedā, yato sarassa maṇḍalatāvavatthānaṃ hoti. Ekūnapaññāsaṭṭhānaviseso tisso duve catasso catasso tisso duve catassoti dvāvīsati sutibhedā ca icchitā.

সাতটি স্বর হলো—ষড়জ, ঋষভ, গান্ধার, মধ্যম, পঞ্চম, ধৈবত ও নিষাদ। তিনটি গ্রাম হলো—ষড়জগ্রাম, মধ্যমগ্রাম ও সাধারণগ্রাম; গ্রাম বলতে এখানে সমষ্টি বোঝানো হয়েছে। মনুষ্যলোকে বীণাবাদনে প্রতিটি স্বরের ভিত্তিতে তিনটি করে মূর্ছনা ধরে মোট একুশটি মূর্ছনা হয়। দেবলোকে বীণাবাদনে পঞ্চাশটি মূর্ছনা হয় বলে বলা হয়। সেখানে প্রতিটি স্বরের ভিত্তিতে সাতটি করে মূর্ছনা এবং অন্তর্বর্তী স্বরের একটি মূর্ছনা মিলিয়ে মোট পঞ্চাশটি মূর্ছনা হয়। এই কারণেই শক্রপ্রশ্ন সূত্রের বর্ণনায় পঞ্চশিখের বীণাবাদন প্রদর্শন করতে গিয়ে বলা হয়েছে 'পঞ্চাশটি মূর্ছনা মূর্ছিত করে'। ঊনপঞ্চাশটি স্থান বলতে প্রতিটি স্বরেরই সাতটি করে স্থানভেদ রয়েছে, যেখান থেকে স্বরের মণ্ডলাকার স্থিতি নির্ধারিত হয়। ঊনপঞ্চাশটি স্থানবিশেষ এবং তিন, দুই, চার, চার, তিন, দুই, চার—এভাবে বাইশটি শ্রুতিভেদও অভিপ্রেত।


Atigāḷhaṃ āraddhanti thinamiddhachambhitattānaṃ vūpasamatthaṃ ativiya āraddhaṃ. Sabbattha niyuttā sabbatthikā. Sabbena vā līnuddhaccapakkhiyena atthetabbā sabbatthikā. Samathoyeva samathanimittaṃ. Evaṃ sesesupi. Khayā rāgassa vītarāgattāti ettha yasmā bāhirako kāmesu vītarāgo na khayā rāgassa vītarāgo sabbaso avippahīnarāgattā. Vikkhambhitarāgo hi so. Arahā pana khayā eva, tasmā vuttaṃ ‘‘khayā rāgassa vītarāgattā’’ti. Esa nayo dosamohesupi.

‘অতিগাড়্হং আরদ্ধং’ মানে স্ত্যান-মিদ্ধ এবং জড়তা দূর করার জন্য অত্যন্ত দৃঢ়ভাবে আরব্ধ বা প্রযুক্ত। সর্বত্র প্রযুক্ত বলে ‘সব্বত্থিকা’। অথবা লীন ও ঔদ্ধত্যের পক্ষের সবকিছু দ্বারা যা থাকা উচিত, তা ‘সব্বত্থিকা’। শমথই হলো শমথনিমিত্ত। অন্যান্য পদের ক্ষেত্রেও একই রূপ। ‘খয়া রাগস্স বীতরাগত্তা’—এখানে যেহেতু কামের প্রতি বীতরাগ বাহ্যিক ব্যক্তি রাগের ক্ষয়ের কারণে বীতরাগ নন, কারণ তাঁর রাগ সম্পূর্ণরূপে প্রহীন বা দূর হয়নি। তিনি কেবল রাগকে দমন করেছেন। কিন্তু অর্হৎ রাগের ক্ষয়ের মাধ্যমেই বীতরাগ হয়েছেন, তাই বলা হয়েছে ‘রাগের ক্ষয়ের কারণে বীতরাগ থাকায়’। দ্বেষ ও মোহের ক্ষেত্রেও একই নিয়ম।


Lābhasakkārasilokaṃ nikāmayamānoti ettha labbhati pāpuṇīyatīti lābho, catunnaṃ paccayānametaṃ adhivacanaṃ. Sakkaccaṃ kātabboti sakkāro. Paccayā eva hi paṇītapaṇītā sundarasundarā abhisaṅkharitvā katā ‘‘sakkāro’’ti vuccati, yā ca parehi attano gāravakiriyā, pupphādīhi vā pūjā. Silokoti vaṇṇabhaṇanaṃ. Taṃ lābhañca, sakkārañca, silokañca, nikāmayamāno, pavattayamānoti attho. Tenevāha ‘‘catupaccayalābhañca…pe… patthayamāno’’ti.

‘লাভসক্কারসিলোকং নিকাময়মানো’—এখানে যা লাভ করা যায় বা পাওয়া যায় তা হলো ‘লাভ’, এটি চার প্রকার প্রত্যয়ের প্রতিশব্দ। যা সৎকারপূর্বক বা যত্নসহকারে করা উচিত তা হলো ‘সৎকার’। উত্তম ও সুন্দরভাবে প্রস্তুতকৃত প্রত্যয়সমূহকেই ‘সৎকার’ বলা হয়, এবং অন্যের দ্বারা নিজের প্রতি প্রদর্শিত গৌরব বা পুষ্পাদি দ্বারা পূজাও এর অন্তর্ভুক্ত। ‘শ্লোক’ মানে প্রশংসা বা যশোগান। সেই লাভ, সৎকার ও যশোগান কামনা করা বা প্রবর্তন করা—এই অর্থে এটি ব্যবহৃত হয়েছে। তাই বলা হয়েছে ‘চার প্রত্যয়ের লাভ এবং... ইত্যাদি প্রার্থনা করে’।


Thūṇanti pasūnaṃ bandhanatthāya nikhātatthambhasaṅkhātaṃ thūṇaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.

‘থূণং’ বলতে পশুদের বাঁধার জন্য পোঁতা খুঁটি বা স্তম্ভকে বোঝায়। অবশিষ্ট অংশ সহজেই বোধগম্য।


Soṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

সোণ সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Phaggunasuttavaṇṇanā

২. ফাল্গুন সূত্রের বর্ণনা


56. Dutiye samadhosīti samantato adhosi. Sabbabhāgena pariphandanacalanākārena apacitiṃ dasseti. Vattaṃ kiretaṃ bāḷhagilānenapi vuḍḍhataraṃ [Pg.122] disvā uṭṭhitākārena apaciti dassetabbā. Tena pana ‘‘mā cali mā calī’’ti vattabbo, taṃ pana calanaṃ uṭṭhānākāradassanaṃ hotīti āha ‘‘uṭṭhānākāraṃ dassetī’’ti. Santimāni āsanānīti paṭhamameva paññatthāsanaṃ sandhāya vadati. Buddhakālasmiñhi ekassapi bhikkhuno vasanaṭṭhāne – ‘‘sace satthā āgacchissati, āsanaṃ paññattameva hotū’’ti antamaso phalakamattampi paṇṇasanthāramattampi paññattameva. Khamanīyaṃ yāpanīyanti kacci dukkhaṃ khamituṃ, iriyāpathaṃ vā yāpetuṃ sakkāti pucchati. Sīsavedanāti kutoci nikkhamituṃ alabhamānehi vātehi samuṭṭhāpitā balavatiyo sīsavedanā honti.

৫৬. দ্বিতীয় সূত্রে 'সমধোসি' (samadhosi) অর্থ চারদিক থেকে ধুয়ে ফেলা বা পরিষ্কার করা। সমস্ত অঙ্গের কম্পন বা নড়াচড়ার মাধ্যমে সম্মান প্রদর্শন করা হচ্ছে। এটি একটি নিয়ম যে, অত্যন্ত অসুস্থ ব্যক্তিও যদি কোনো বয়োজ্যেষ্ঠকে দেখেন, তবে উঠে দাঁড়ানোর মতো ভঙ্গি করে সম্মান প্রদর্শন করবেন। তখন সেই জ্যেষ্ঠ ব্যক্তি বলবেন, 'নড়াচড়া করবেন না, নড়াচড়া করবেন না'। কিন্তু সেই নড়াচড়া উঠে দাঁড়ানোর ভঙ্গি প্রদর্শন করে বলেই বলা হয়েছে 'উঠে দাঁড়ানোর ভঙ্গি প্রদর্শন করে'। 'এই আসনগুলো রয়েছে' (santimāni āsanāni) বলতে প্রথমে প্রস্তুতকৃত আসনকে নির্দেশ করে বলা হয়েছে। বুদ্ধের সময়ে এমনকি একজন ভিক্ষুর বাসস্থানেও—'যদি বুদ্ধ আসেন, তবে আসন প্রস্তুতই থাকবে'—এই ভেবে অন্তত একটি কাঠের তক্তা বা পাতার বিছানাও প্রস্তুত রাখা হতো। 'সহনশীল ও যাপনযোগ্য' (khamanīyaṃ yāpanīyaṃ) বলতে দুঃখ সহ্য করা যাচ্ছে কি না, অথবা জীবনযাত্রা নির্বাহ করা যাচ্ছে কি না, তা জিজ্ঞাসা করা হচ্ছে। 'মাথার বেদনা' (sīsavedanā) বলতে কোনো পথ দিয়ে বের হতে না পেরে বায়ুর প্রকোপে সৃষ্ট তীব্র মাথাব্যথাকে বোঝায়।


Phaggunasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ফাল্গুনসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Chaḷabhijātisuttavaṇṇanā

২. ষড়ভিজাতিসূত্রের বর্ণনা


57. Tatiye abhijātiyoti ettha abhi-saddo upasaggamattaṃ, na atthavisesajotakoti āha ‘‘cha jātiyo’’ti. Abhijāyatīti etthāpi eseva nayo.

৫৭. তৃতীয় সূত্রে 'অভিজাতি' (abhijāti) শব্দে 'অভি' শব্দটি কেবল একটি উপসর্গ মাত্র, এটি কোনো বিশেষ অর্থ প্রকাশ করে না, তাই বলা হয়েছে 'ছয়টি জাতি'। 'অভিজায়তি' (জন্মগ্রহণ করে) শব্দটির ক্ষেত্রেও একই নিয়ম প্রযোজ্য।


Urabbhe hanantīti orabbhikā. Evaṃ sūkarikādayo veditabbā. Rodenti kururakammantatāya sappaṭibaddhe satte assūni mocentīti ruddā, te eva luddā ra-kārassa la-kāraṃ katvā. Iminā aññepi ye keci māgavikā nesādā vuttā, te pāpakammappasutatāya ‘‘kaṇhābhijātī’’ti vadati.

যারা ভেড়া হত্যা করে তারা 'ঔরভ্রিক' (orabbhikā)। একইভাবে শূকরহত্যাকারী প্রভৃতিদের বুঝতে হবে। যারা নিষ্ঠুর কর্মের কারণে সংশ্লিষ্ট প্রাণীদের ক্রন্দন করায় বা অশ্রুপাত করায়, তারা হলো 'রূদ্র' (ruddā); 'র' কারের স্থানে 'ল' কার হয়ে তারাই হলো 'লুব্ধক' (luddā)। এর দ্বারা অন্যান্য শিকারী ও ব্যাধদেরও বোঝানো হয়েছে, যারা পাপকর্মে লিপ্ত থাকার কারণে 'কৃষ্ণ-অভিজাতি' (kaṇhābhijāti - কৃষ্ণবর্ণের বা হীন জন্ম) বলে অভিহিত।


Bhikkhūti ca buddhasāsane bhikkhū. Te kira sacchandarāgena paribhuñjantīti adhippāyena catūsu paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādantīti ‘‘kaṇṭakavuttikā’’ti vadati. Kasmāti ce? Yasmā te paṇīte paccaye paṭisevantīti tassa micchāgāho. Ñāyaladdhepi paccaye bhuñjamānā ājīvakasamayassa vilomaggāhitāya paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādanti nāmāti vadatīti. Atha vā kaṇṭakavuttikā evaṃnāmakā eke pabbajitā, ye savisesaṃ attakilamathānuyogaṃ anuyuttā. Tathā hi te kaṇṭake vattantā viya hontīti ‘‘kaṇṭakavuttikā’’ti vuttā. Imameva ca atthavikappaṃ sandhāyāha ‘‘kaṇṭakavuttikāti samaṇā nāmete’’ti.

আর 'ভিক্ষু' বলতে বুদ্ধশাসনের ভিক্ষুদের বোঝায়। তারা নাকি নিজেদের ইচ্ছামতো আসক্তি সহকারে ভোগ করে—এই অভিপ্রায়ে চার প্রকার প্রত্যয়ে কাঁটা নিক্ষেপ করে আহার করে বলে তাদের 'কণ্টকবৃত্তিক' (kaṇṭakavuttikā) বলা হয়েছে। কেন? কারণ তারা উত্তম প্রত্যয়সমূহ ভোগ করে—এটি তার (মকখলি গোসালের) মিথ্যা ধারণা। ন্যায়সঙ্গতভাবে প্রাপ্ত প্রত্যয় ভোগ করলেও, আজীবক মতবাদের বিপরীত ধারণার কারণে তারা প্রত্যয়সমূহে কাঁটা নিক্ষেপ করে আহার করে বলে সে মনে করে। অথবা, 'কণ্টকবৃত্তিক' নামের এক শ্রেণীর প্রব্রজিত ছিলেন, যারা বিশেষভাবে আত্মক্লেশকর তপস্যায় (আত্মকিলমথানুপাত) নিয়োজিত ছিলেন। যেহেতু তারা কাঁটার ওপর অবস্থান করার মতো ছিলেন, তাই তাদের 'কণ্টকবৃত্তিক' বলা হয়েছে। এই বিকল্প অর্থটি মনে রেখেই বলা হয়েছে—'কণ্টকবৃত্তিক নামক শ্রমণগণ এরা'।


Lohitābhijāti [Pg.123] nāma nigaṇṭhā ekasāṭakāti vuttā. Te kira ṭhatvā bhuñjananahānappaṭikkhepādivatasamāyogena purimehi dvīhi paṇḍaratarā.

লোহিত-অভিজাতি (রক্তবর্ণের জন্ম) বলতে একবস্ত্র পরিধানকারী নিগ্রন্থদের (জৈনদের) বোঝানো হয়েছে। তারা দাঁড়িয়ে আহার করা, স্নান বর্জন করা ইত্যাদি ব্রত পালনের কারণে পূর্বোক্ত দুই শ্রেণী অপেক্ষা অধিকতর শুভ্র বা পবিত্র।


Acelakasāvakāti ājīvakasāvake vadati. Te kira ājīvakaladdhiyā suvisuddhacittatāya nigaṇṭhehipi paṇḍaratarā. Evañca katvā attano paccayadāyake nigaṇṭhehipi jeṭṭhakatare karoti.

অচেলক-শ্রাবক বলতে আজীবক-শ্রাবকদের বোঝানো হয়েছে। আজীবক মতবাদ অনুসারে অত্যন্ত বিশুদ্ধ চিত্তের অধিকারী হওয়ার কারণে তারা নিগ্রন্থদের চেয়েও অধিকতর শুভ্র। এভাবে সে (মকখলি গোসাল) নিজের প্রত্যয়দাতাদের নিগ্রন্থদের চেয়েও শ্রেষ্ঠতর প্রতিপন্ন করেছে।


Ājīvakā ājīvakiniyo ‘‘sukkābhijātī’’ti vuttā. Te kira purimehi catūhi paṇḍaratarā. Nandādayo hi tathārūpaṃ ājīvakappaṭipattiṃ ukkaṃsaṃ pāpetvā ṭhitā, tasmā nigaṇṭhehi ājīvakasāvakehi ca paṇḍaratarāti ‘‘paramasukkābhijātī’’ti vuttā.

আজীবক ও আজীবিকাদের 'শুক্ল-অভিজাতি' (শুভ্র জন্ম) বলা হয়েছে। তারা পূর্বোক্ত চার শ্রেণী অপেক্ষা অধিকতর শুভ্র। নন্দ প্রমুখ ব্যক্তিগণ আজীবক প্রতিপত্তিকে চরম উৎকর্ষে নিয়ে গিয়েছিলেন, তাই তারা নিগ্রন্থ ও আজীবক-শ্রাবকদের চেয়েও অধিকতর শুভ্র হওয়ায় তাদের 'পরমশুক্ল-অভিজাতি' বলা হয়েছে।


Bilaṃ olaggeyyunti maṃsabhāgaṃ nhārunā vā kenaci vā ganthitvā purisassa hatthe vā kese vā olambanavasena bandheyyuṃ. Iminā satthadhammaṃ nāma dasseti. Satthavāho kira mahākantāraṃ paṭipanno antarāmagge goṇe mate maṃsaṃ gahetvā sabbesaṃ satthikānaṃ ‘‘idaṃ khāditvā ettakaṃ mūlaṃ dātabba’’nti koṭṭhāsaṃ olambati. Goṇamaṃsaṃ nāma khādantāpi atthi, akhādantāpi atthi, khādantāpi mūlaṃ dātuṃ sakkontāpi asakkontāpi. Satthavāho yena mūlena goṇo gahito, taṃ mūlaṃ satthikehi dhāraṇatthaṃ sabbesaṃ balakkārena koṭṭhāsaṃ datvā mūlaṃ gaṇhāti. Ayaṃ satthadhammo.

'বিলা বা মাংসখণ্ড ঝুলিয়ে দেওয়া' (bilaṃ olaggeyyuṃ) বলতে মাংসের অংশকে স্নায়ু বা অন্য কিছু দিয়ে বেঁধে কোনো মানুষের হাতে বা চুলে ঝুলিয়ে দেওয়াকে বোঝায়। এর দ্বারা 'সার্থধর্ম' (বণিকদলের নিয়ম) প্রদর্শন করা হয়েছে। কোনো সার্থবাহ (বণিকদলের নেতা) যখন মহাকান্তারে (মরুভূমি বা দুর্গম পথে) যাত্রা করেন, তখন পথিমধ্যে কোনো ষাঁড় মারা গেলে তার মাংস নিয়ে সমস্ত সহযাত্রীদের জন্য 'এটি খেয়ে এত মূল্য দিতে হবে'—এই বলে অংশ ঝুলিয়ে দেন। ষাঁড়ের মাংস যারা খায় তারাও আছে, যারা খায় না তারাও আছে; আবার যারা খায় তাদের মধ্যে মূল্য দিতে সমর্থ ব্যক্তিও আছে, অসমর্থ ব্যক্তিও আছে। সার্থবাহ যে মূল্যে ষাঁড়টি কিনেছিলেন, সেই মূল্য সহযাত্রীদের কাছ থেকে আদায় করার জন্য জোরপূর্বক সবাইকে অংশ দিয়ে মূল্য গ্রহণ করেন। এটিই হলো সার্থধর্ম।


Kaṇhābhijātiyo samānoti kaṇhe nīcakule jāto hutvā. Kaṇhadhammanti paccatte upayogavacananti āha ‘‘kaṇhasabhāvo hutvā abhijāyatī’’ti, taṃ antogadhahetuatthaṃ padaṃ, uppādetīti attho. Tasmā kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyatīti kāḷakaṃ dasadussīlyadhammaṃ uppādeti. Sukkaṃ dhammaṃ abhijāyatīti etthāpi iminā nayena attho veditabbo. So hi ‘‘ahaṃ pubbepi puññānaṃ akatattā nīcakule nibbatto, idāni puññaṃ karissāmī’’ti puññasaṅkhātaṃ paṇḍaradhammaṃ karoti.

'কৃষ্ণ-অভিজাতি হয়ে' (kaṇhābhijātiyo samāno) বলতে কৃষ্ণ বা হীন কুলে জন্মগ্রহণ করে। 'কৃষ্ণধর্ম' (kaṇhadhammaṃ) শব্দটি দ্বিতীয়া বিভক্তির অর্থে ব্যবহৃত হয়েছে, তাই বলা হয়েছে 'কৃষ্ণ স্বভাবের হয়ে জন্মগ্রহণ করে'। এটি অন্তর্নিহিত কারণবাচক পদ, যার অর্থ 'উৎপন্ন করে'। অতএব, 'কৃষ্ণধর্ম উৎপন্ন করে' বলতে কালো বা পাপময় দশ প্রকার দুঃশীলতা উৎপন্ন করাকে বোঝায়। 'শুক্লধর্ম উৎপন্ন করে' (sukkaṃ dhammaṃ abhijāyati)—এক্ষেত্রেও এই নিয়মেই অর্থ বুঝতে হবে। সে মনে করে, 'আমি পূর্বে পুণ্য না করার কারণে হীন কুলে জন্মগ্রহণ করেছি, এখন আমি পুণ্য করব'—এইভাবে সে পুণ্য নামক শুভ্র বা পবিত্র ধর্ম আচরণ করে।


Akaṇhaṃ asukkaṃ nibbānanti sace kaṇhaṃ bhaveyya, kaṇhavipākaṃ dadeyya yathā dasavidhaṃ dussīlyadhammaṃ. Sace sukkaṃ, sukkavipākaṃ dadeyya yathā dānasīlādikusalakammaṃ. Dvinnampi appadānato ‘‘akaṇhaṃ asukka’’nti vuttaṃ. Nibbānañca nāma imasmiṃ atthe arahattaṃ adhippetaṃ ‘‘abhijāyatī’’ti vacanato[Pg.124]. Tañhi kilesanibbānante jātattā nibbānaṃ nāma yathā ‘‘rāgādīnaṃ khayante jātattā rāgakkhayo, dosakkhayo, mohakkhayo’’ti. Paṭippassambhanavasena vā kilesānaṃ nibbāpanato nibbānaṃ. Taṃ esa abhijāyati pasavati. Idhāpi hi antogadhahetu atthaṃ ‘‘jāyatī’’ti padaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘jāyatī’’ti imassa pāpuṇātīhi atthaṃ gahetvāva ‘‘nibbānaṃ pāpuṇātī’’ti vuttaṃ. Sukkābhijātiyo samānoti sukke uccakule jāto hutvā. Sesamettha suviññeyyameva.

'অকৃষ্ণ-অশুক্ল নির্বাণ' (akaṇhaṃ asukkaṃ nibbānaṃ) বলতে—যদি কৃষ্ণ (কালো বা পাপময়) হতো, তবে দশ প্রকার দুঃশীলতার মতো কৃষ্ণ বা মন্দ ফল দিত। যদি শুক্ল (শুভ্র বা পুণ্যময়) হতো, তবে দান-শীল আদি কুশল কর্মের মতো শুক্ল বা শুভ ফল দিত। এই উভয়ের কোনোটিই প্রদান না করার কারণে একে 'অকৃষ্ণ-অশুক্ল' বলা হয়েছে। আর এখানে 'নির্বাণ' বলতে অর্হত্ত্বকে বোঝানো হয়েছে, কারণ 'অভিজায়তি' (উৎপন্ন করে বা লাভ করে) বলা হয়েছে। ক্লেশসমূহের নির্বাণ বা অবসানের পর উৎপন্ন হওয়ার কারণে একে নির্বাণ বলা হয়, যেমন—'রাগ ইত্যাদির ক্ষয়ের পর উৎপন্ন হওয়ার কারণে রাগক্ষয়, দ্বেষক্ষয়, মোহক্ষয়'। অথবা প্রশমিত করার মাধ্যমে ক্লেশসমূহ নির্বাপিত করার কারণে এটি নির্বাণ। সে তা লাভ করে বা উৎপন্ন করে। এখানেও 'জায়তি' (জন্মায় বা উৎপন্ন হয়) পদটি অন্তর্নিহিত কারণবাচক অর্থে ব্যবহৃত হয়েছে। কিন্তু অট্ঠকথা বা টীকায় 'জায়তি' শব্দের অর্থ 'প্রাপ্ত হয়' (pāpuṇāti) ধরে 'নির্বাণ লাভ করে' বলা হয়েছে। 'শুক্ল-অভিজাতি হয়ে' (sukkābhijātiyo samāno) বলতে শুক্ল বা উচ্চ কুলে জন্মগ্রহণ করে। অবশিষ্ট অংশ এখানে সহজেই বোধগম্য।


Chaḷabhijātisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ষড়ভিজাতিসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


4. Āsavasuttavaṇṇanā

৪. আসবসূত্রের বর্ণনা


58. Catutthe saṃvarenāti saṃvarena hetubhūtena vā. Idhāti ayaṃ idha-saddo sabbākārato indiyasaṃvarasaṃvutassa puggalassa sannissayabhūtasāsanaparidīpano, aññassa tathābhāvappaṭisedhano vāti vuttaṃ ‘‘idhāti idhasmiṃ sāsane’’ti. Paṭisaṅkhāti paṭisaṅkhāya. Saṅkhā-saddo ñāṇakoṭṭhāsapaññattigaṇanādīsu dissati ‘‘saṅkhāyekaṃ paṭisevatī’’tiādīsu (ma. ni. 2.168) hi ñāṇe dissati. ‘‘Papañcasaññāsaṅkhā samudācarantī’’tiādīsu (ma. ni. 1.202, 204) koṭṭhāse. ‘‘Tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ saṅkhā samaññā’’tiādīsu (dha. sa. 1313-1315) paññattiyaṃ. ‘‘Na sukaraṃ saṅkhātu’’ntiādīsu (saṃ. ni. 2.128) gaṇanāya. Idha pana ñāṇe daṭṭhabbo. Tenevāha ‘‘paṭisañjānitvā paccavekkhitvāti attho’’ti. Ādīnavapaccavekkhaṇā ādīnavapaṭisaṅkhāti yojanā. Sampalimaṭṭhanti ghaṃsitaṃ. Anubyañjanasoti hatthapādasitaālokitavilokitādippakārabhāgaso. Tañhi ayonisomanasikaroto kilesānaṃ anubyañjanato ‘‘anubyañjana’’nti vuccati. Nimittaggāhoti itthipurisanimittassa subhanimittādikassa vā kilesavatthubhūtassa nimittassa gāho. Ādittapariyāyenāti ādittapariyāye (saṃ. ni. 4.28; mahāva. 54) āgatanayena veditabbo.

৫৮. চতুর্থ সূত্রে 'সংবরের দ্বারা' (saṃvarena) বলতে সংবরকে হেতু বা কারণ হিসেবে বোঝায়। 'এখানে' (idha) বলতে—এই 'ইধ' শব্দটি সর্বতোভাবে ইন্দ্রিয়সংবরযুক্ত ব্যক্তির আশ্রয়স্বরূপ বুদ্ধশাসনকে প্রকাশ করে এবং অন্য কোনো স্থানে এমনটি হওয়াকে নিষেধ করে, তাই বলা হয়েছে 'এখানে বলতে এই শাসনে'। 'প্রতিসংখ্যা' (paṭisaṅkhā) বলতে বিচার-বিশ্লেষণ করে। 'সংখ্যা' (saṅkhā) শব্দটি জ্ঞান, অংশ, প্রজ্ঞপ্তি, গণনা ইত্যাদিতে দেখা যায়; যেমন—'প্রতিসংখ্যায় একং প্রতিসেবতি' ইত্যাদি বাক্যে এটি 'জ্ঞান' অর্থে দেখা যায়। 'প্রপঞ্চসংজ্ঞা-সংখ্যা সমুদাচরন্তি' ইত্যাদি বাক্যে এটি 'অংশ' বা 'শ্রেণী' অর্থে। 'সেই সেই ধর্মের সংখ্যা বা সংজ্ঞা' ইত্যাদি বাক্যে এটি 'প্রজ্ঞপ্তি' অর্থে। 'গণনা করা সহজ নয়' ইত্যাদি বাক্যে এটি 'গণনা' অর্থে। কিন্তু এখানে একে 'জ্ঞান' অর্থে দেখতে হবে। তাই বলা হয়েছে—'অনুধাবন করে বা প্রত্যবেক্ষণ করে—এটিই অর্থ'। দোষ প্রত্যবেক্ষণ করাই হলো দোষের প্রতিসংখ্যা—এভাবে যুক্ত করতে হবে। 'সম্পলিমট্ঠ' (sampalimaṭṭha) অর্থ ঘর্ষিত বা মার্জিত। 'অনুব্যঞ্জনসহ' (anubyañjanaso) বলতে হাত, পা, হাসি, তাকানো, অবলোকন ইত্যাদির বিভিন্ন অঙ্গ-প্রত্যঙ্গের বৈশিষ্ট্য অনুযায়ী। অযোনিশো মনসিষ্কারের কারণে ক্লেশসমূহের অনুগামী চিহ্ন বা বৈশিষ্ট্য প্রকাশ পায় বলে একে 'অনুব্যঞ্জন' বলা হয়। 'নিমিত্ত গ্রহণ' (nimittaggāho) বলতে নারী বা পুরুষের নিমিত্ত অথবা শুভ নিমিত্ত ইত্যাদি ক্লেশের বস্তুরূপ নিমিত্ত গ্রহণ করা। 'আদিত্তপর্যায়' (ādittapariyāyena) বলতে আদিত্তপর্যায় সূত্রে বর্ণিত নিয়ম অনুযায়ী বুঝতে হবে।


Yathā itthiyā indriyaṃ itthindriyaṃ, na evamidaṃ, idaṃ pana cakkhumeva indriyanti cakkhundriyaṃ. Tenāha ‘‘cakkhumeva indriya’’nti. Yathā āvāṭe niyataṭṭhitiko kacchapo ‘‘āvāṭakacchapo’’ti vuccati, evaṃ tappaṭibaddhavuttitāya taṃ ṭhāno [Pg.125] saṃvaro cakkhundriyasaṃvaro. Tenāha ‘‘cakkhundriye saṃvaro cakkhundriyasaṃvaro’’ti. Nanu ca cakkhundriye saṃvaro vā asaṃvaro vā natthi. Na hi cakkhupasādaṃ nissāya sati vā muṭṭhassaccaṃ vā uppajjati. Apica yadā rūpārammaṇaṃ cakkhussa āpāthaṃ āgacchati, tadā bhavaṅge dvikkhattuṃ uppajjitvā niruddhe kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati. Tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ, tato vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ, tato vipākamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ, tato kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati, tadanantaraṃ javanaṃ javati. Tatthāpi neva bhavaṅgasamaye, na āvajjanādīnaṃ aññatarasamaye ca saṃvaro vā asaṃvaro vā atthi. Javanakkhaṇe pana sace dussīlyaṃ vā muṭṭhassaccaṃ vā aññāṇaṃ vā akkhanti vā kosajjaṃ vā uppajjati, asaṃvaro hoti. Tasmiṃ pana sīlādīsu uppannesu saṃvaro hoti, tasmā ‘‘cakkhundriye saṃvaro’’ti kasmā vuttanti āha ‘‘javane uppajjamānopi hesa…pe… cakkhundriyasaṃvaroti vuccatī’’ti.

যেমন নারীর ইন্দ্রিয় হলো 'স্ত্রীন্দ্রিয়', এটি তেমন নয়; বরং চোখ নিজেই একটি ইন্দ্রিয় বলে এটি 'চক্ষুরিন্দ্রিয়'। তাই বলা হয়েছে—'চোখ নিজেই ইন্দ্রিয়'। যেমন গর্তে স্থায়ীভাবে বসবাসকারী কচ্ছপকে 'গর্তের কচ্ছপ' বলা হয়, তেমনি চক্ষুরিন্দ্রিয়ের সাথে সম্পর্কিত বৃত্তির কারণে সেই স্থানের সংবরকে 'চক্ষুরিন্দ্রিয় সংবর' বলা হয়। তাই বলা হয়েছে—'চক্ষুরিন্দ্রিয়ের সংবরই চক্ষুরিন্দ্রিয় সংবর'। কিন্তু চক্ষুরিন্দ্রিয়ের কোনো সংবর বা অসংবর নেই। কারণ চক্ষুর প্রসাদকে (চক্ষু ইন্দ্রিয়কে) আশ্রয় করে স্মৃতি বা স্মৃতিভ্রম উৎপন্ন হয় না। তাছাড়া, যখন রূপের আলম্বন চোখের সম্মুখে আসে, তখন ভবঙ্গ চিত্ত দুইবার উৎপন্ন হয়ে নিরুদ্ধ হওয়ার পর, ক্রিয়া-মনোধাতু আবর্জন কার্য সম্পাদন করে উৎপন্ন ও নিরুদ্ধ হয়। তারপর চক্ষুবিজ্ঞান দর্শন কার্য, তারপর বিপাক-মনোধাতু সম্প্রতীচ্ছন কার্য, তারপর বিপাক-মনোবিজ্ঞানধাতু সন্তীরণ কার্য, তারপর ক্রিয়াহেতুক মনোবিজ্ঞানধাতু বোত্থব্বন (ব্যবস্থাপন) কার্য সম্পাদন করে উৎপন্ন ও নিরুদ্ধ হয়; এর পরপরই জবন চিত্ত জাবিত হয়। সেখানেও ভবঙ্গ সময়ে বা আবর্জন ইত্যাদির কোনো সময়ে সংবর বা অসংবর থাকে না। কিন্তু জবন ক্ষণে যদি দুঃশীলতা, স্মৃতিভ্রম, অজ্ঞানতা, অসহিষ্ণুতা বা অলসতা উৎপন্ন হয়, তবে অসংবর হয়। আর সেই ক্ষণে যদি শীল আদি উৎপন্ন হয়, তবে সংবর হয়। তাহলে কেন 'চক্ষুরিন্দ্রিয় সংবর' বলা হয়েছে? তাই বলা হয়েছে—'জবনে উৎপন্ন হলেও এটি...পে... চক্ষুরিন্দ্রিয় সংবর বলে অভিহিত হয়'।


Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā nagare catūsu dvāresu asaṃvutesu kiñcāpi antogharadvārakoṭṭhakagabbhādayo susaṃvutā, tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ arakkhitaṃ agopitameva hoti. Nagaradvārena hi pavisitvā corā yadicchakaṃ kareyyuṃ, evamevaṃ javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi aguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi. Yathā pana nagaradvāresu saṃvutesu kiñcāpi antogharādayo asaṃvutā, tathāpi antonagare sabbaṃ bhaṇḍaṃ surakkhitaṃ sugopitameva hoti. Nagaradvāresu hi pihitesu corānaṃ paveso natthi, evamevaṃ javane sīlādīsu uppannesu dvārampi suguttaṃ hoti bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi, tasmā javanakkhaṇe uppajjamānopi cakkhundriyasaṃvaroti vuttoti.

এখানে এটিই বলা হয়েছে—যেমন নগরের চারটি দ্বার যদি অসংবৃত (উন্মুক্ত) থাকে, তবে ঘরের ভেতরের দরজা, প্রকোষ্ঠ বা কক্ষসমূহ সুসংবৃত হলেও নগরের ভেতরের সমস্ত ধনসম্পদ অরক্ষিত ও অরক্ষিতই থেকে যায়। কারণ চোরেরা নগরের দ্বার দিয়ে প্রবেশ করে ইচ্ছামতো লুটপাট করতে পারে। ঠিক তেমনি, জবন ক্ষণে দুঃশীলতা আদি উৎপন্ন হলে সেই অসংবরের কারণে দ্বারও অরক্ষিত থাকে, ভবঙ্গ এবং আবর্জন আদি বীথিচিত্তসমূহও অরক্ষিত হয়ে পড়ে। কিন্তু যেমন নগরের দ্বারসমূহ সংবৃত (বন্ধ) থাকলে ঘরের ভেতরের অংশসমূহ অসংবৃত হলেও নগরের ভেতরের সমস্ত ধনসম্পদ সুরক্ষিত ও সুগুপ্তই থাকে। কারণ নগরের দ্বারসমূহ বন্ধ থাকলে চোরদের প্রবেশের কোনো সুযোগ থাকে না। ঠিক তেমনি, জবন ক্ষণে শীল আদি উৎপন্ন হলে দ্বারও সুগুপ্ত থাকে, ভবঙ্গ এবং আবর্জন আদি বীথিচিত্তসমূহও সুরক্ষিত থাকে। তাই জবন ক্ষণে উৎপন্ন হলেও একে 'চক্ষুরিন্দ্রিয় সংবর' বলা হয়েছে।


Saṃvarena samannāgato puggalo saṃvutoti āha ‘‘upeto’’ti. Ayamevettha attho sundarataroti upari pāḷiyaṃ sandissanato vuttaṃ. Tenāha ‘‘tathā hī’’tiādi.

সংযমযুক্ত পুদ্গলকে 'সংবৃত' (সংযমী) বলা হয়েছে, তাই 'উপেত' (যুক্ত) বলা হয়েছে। এখানে এই অর্থটিই অধিকতর সুন্দর, কারণ পরবর্তী পালিতে এটি দেখা যায়। সেইজন্যই বলা হয়েছে 'তথা হি' ইত্যাদি।


Yanti ādesoti iminā liṅgavipallāsena saddhiṃ vacanavipallāso katoti dasseti, nipātapadaṃ vā etaṃ puthuvacanatthaṃ. Vighātakarāti cittavighātakarā[Pg.126], kāyacittadukkhanibbattakā vā. Yathāvuttakilesahetukā dāhānubandhā vipākā eva vipākapariḷāhā. Yathā panettha āsavā aññe ca vighātakarā kilesapariḷāhā sambhavanti, taṃ dassetuṃ ‘‘cakkhudvārasmiñhī’’tiādi vuttaṃ. Taṃ suviññeyyameva. Ettha ca saṃvaraṇūpāyo, saṃvaritabbaṃ, saṃvaro, yato so saṃvaro, yattha saṃvaro, yathā saṃvaro, yañca saṃvaraphalanti ayaṃ vibhāgo veditabbo. Kathaṃ? ‘‘Paṭisaṅkhā yoniso’’ti hi saṃvaraṇūpāyo. Cakkhundriyaṃ saṃvaritabbaṃ. Saṃvaraggahaṇena gahitā sati saṃvaro. ‘‘Asaṃvutassā’’ti saṃvaraṇāvadhi. Asaṃvarato hi saṃvaraṇaṃ. Saṃvaritabbaggahaṇasiddho idha saṃvaravisayo. Cakkhundriyañhi saṃvaraṇaṃ ñāṇaṃ rūpārammaṇe saṃvarayatīti avuttasiddhoyamattho. Āsavatannimittakilesapariḷāhābhāvo phalaṃ. Evaṃ sotadvārādīsu yojetabbaṃ. Sabbatthevāti manodvāre pañcadvāre cāti sabbasmiṃ dvāre.

'যন্তি' এই আদেশ দ্বারা লিঙ্গ-বিপর্যাসের সাথে বচন-বিপর্যাস করা হয়েছে তা প্রদর্শন করে, অথবা এটি বহুত্ববাচক অর্থে একটি নিপাত পদ। 'বিঘাতকরা' বলতে চিত্তের পীড়াদায়ক অথবা কায়িক ও মানসিক দুঃখ উৎপাদনকারী। যথোক্ত ক্লেশজনিত সন্তাপযুক্ত বিপাকসমূহকেই 'বিপাক-পরিদাহ' বলা হয়। যেভাবে এখানে আসবসমূহ এবং অন্যান্য পীড়াদায়ক ক্লেশ-পরিদাহ উৎপন্ন হয়, তা দেখানোর জন্য 'চক্ষুদ্বারে হি' ইত্যাদি বলা হয়েছে। তা সহজেই বোধগম্য। আর এখানে সংযমের উপায়, যা সংযম করতে হবে, সংযম, যেখান থেকে সেই সংযম, যেখানে সংযম, যেভাবে সংযম এবং যা সংযমের ফল—এই বিভাগটি জানা উচিত। কীভাবে? 'প্রতিসংখ্যা যোনিশঃ' (প্রজ্ঞা সহকারে বিবেচনা) হলো সংযমের উপায়। চক্ষু ইন্দ্রিয় সংযম করতে হবে। সংযম গ্রহণের দ্বারা গৃহীত স্মৃতিই হলো সংযম। 'অসংবৃতস্য' (অসংযমীর) হলো সংযমের সীমা। অসংযম থেকেই সংযম হয়। সংযম করতে হবে—এই গ্রহণের দ্বারা এখানে সংযমের বিষয় সিদ্ধ হয়। চক্ষু ইন্দ্রিয়ের সংযমরূপ জ্ঞান রূপ-আলম্বনে সংযত করে—এই অর্থটি না বললেও সিদ্ধ হয়। আসব ও তজ্জন্য ক্লেশ-পরিদাহের অভাবই হলো ফল। এভাবে শ্রোত্রদ্বার ইত্যাদিতেও যুক্ত করতে হবে। 'সর্বত্রৈব' বলতে মনোদ্বারে এবং পঞ্চদ্বারে অর্থাৎ সকল দ্বারে।


Paṭisaṅkhā yoniso cīvarantiādīsu ‘‘sītassa paṭighātāyā’’tiādinā paccavekkhaṇameva yoniso paṭisaṅkhā. Īdisanti evarūpaṃ iṭṭhārammaṇaṃ. Bhavapatthanāya assādayatoti bhavapatthanāmukhena bhāvitaṃ ārammaṇaṃ assādentassa. Cīvaranti nivāsanādi yaṃ kiñcicīvaraṃ. Paṭisevatīti nivāsanādivasena paribhuñjati. Yāvadevāti payojanaparimāṇaniyamanaṃ. Sītappaṭighātādiyeva hi yogino cīvarappaṭisevanappayojanaṃ. Sītassāti sītadhātukkhobhato vā utupariṇāmato vā uppannassa sītassa. Paṭighātāyāti paṭighātanatthaṃ tappaccayassa vikārassa vinodanatthaṃ. Uṇhassāti aggisantāpato uppannassa uṇhassa. Ḍaṃsādayo pākaṭāyeva. Puna yāvadevāti niyatappayojanaparimāṇaniyamanaṃ. Niyatañhi payojanaṃ cīvaraṃ paṭisevantassa hirikopīnappaṭicchādanaṃ, itaraṃ kadāci. Hirikopīnanti sambādhaṭṭhānaṃ. Yasmiñhi aṅge vivaṭe hirī kuppati vinassati, taṃ hiriyā kopanato hirikopīnaṃ, taṃpaṭicchādanatthaṃ cīvaraṃ paṭisevati.

'প্রতিসংখ্যা যোনিশঃ চীবরং' ইত্যাদিতে 'শীতের প্রতিরোধের জন্য' ইত্যাদি দ্বারা প্রত্যবেক্ষণই হলো যোনিশঃ প্রতিসংখ্যা (প্রজ্ঞা সহকারে বিবেচনা)। 'ঈদৃশ' বলতে এই প্রকার ইষ্ট আলম্বন। 'ভব-প্রার্থনার জন্য আস্বাদনকারী' বলতে ভব-প্রার্থনার মাধ্যমে ভাবিত আলম্বন আস্বাদনকারীর। 'চীবর' বলতে পরিধেয় বস্ত্রাদি যেকোনো চীবর। 'প্রতিসেবন করে' বলতে পরিধান ইত্যাদির মাধ্যমে ব্যবহার করে। 'যাবদেব' বলতে প্রয়োজনের পরিমাণের নিয়ম নির্ধারণ। শীত প্রতিরোধ ইত্যাদিই যোগীর চীবর ব্যবহারের প্রয়োজন। 'শীতের' বলতে শীতধাতুর ক্ষোভ থেকে অথবা ঋতু পরিবর্তনের ফলে উৎপন্ন শীতের। 'প্রতিরোধের জন্য' বলতে তা দূর করার জন্য, তজ্জনিত বিকার বিনোদনের জন্য। 'উষ্ণের' বলতে অগ্নির উত্তাপ থেকে উৎপন্ন উষ্ণের। ডাঁশ ইত্যাদি তো স্পষ্টই। পুনরায় 'যাবদেব' বলতে নির্দিষ্ট প্রয়োজনের পরিমাণের নিয়ম নির্ধারণ। চীবর ব্যবহারকারীর নির্দিষ্ট প্রয়োজন হলো লজ্জাস্থান ঢাকা, অন্যটি কখনো কখনো। 'হিরিকোপীন' বলতে লজ্জাস্থান। যে অঙ্গ উন্মুক্ত হলে লজ্জা ক্ষুব্ধ বা বিনষ্ট হয়, লজ্জার কারণে তা গোপনীয় হওয়ায় তা 'হিরিকোপীন', তা আচ্ছাদনের জন্য চীবর ব্যবহার করে।


Piṇḍapātanti yaṃ kiñci āhāraṃ. So hi piṇḍolyena bhikkhuno patte patanato, tattha tattha laddhabhikkhāpiṇḍānaṃ pāto sannipātoti vā ‘‘piṇḍapāto’’ti vuccati. Neva davāyāti na kīḷanāya. Na madāyāti na balamadamānamadapurisamadatthaṃ. Na maṇḍanāyāti na aṅgapaccaṅgānaṃ pīṇanabhāvatthaṃ. Na vibhūsanāyāti na tesaṃyeva sobhatthaṃ, chavisampattiatthanti attho[Pg.127]. Imāni yathākkamaṃ mohadosasaṇṭhānavaṇṇarāgūpanissayappahānatthāni veditabbāni. Purimaṃ vā dvayaṃ attano saṃkilesuppattinisedhanatthaṃ, itaraṃ parassapi. Cattāripi kāmasukhallikānuyogassa pahānatthaṃ vuttānīti veditabbāni. Kāyassāti rūpakāyassa. Ṭhitiyā yāpanāyāti pabandhaṭṭhitatthañceva pavattiyā avicchedanatthañca, cirakālaṭṭhitatthaṃ jīvitindriyassa pavattāpanatthaṃ. Vihiṃsūparatiyāti jighacchādukkhassa uparamatthaṃ. Brahmacariyānuggahāyāti sāsanamaggabrahmacariyānaṃ anuggaṇhanatthaṃ. Itīti evaṃ iminā upāyena. Purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmīti purāṇaṃ abhuttapaccayā uppajjanakavedanaṃ paṭihanissāmi. Navañca vedanaṃ na uppādessāmīti navaṃ bhuttapaccayā uppajjanakavedanaṃ na uppādessāmi. Tassā hi anuppajjanatthameva āhāraṃ paribhuñjati. Ettha abhuttapaccayā uppajjanakavedanā nāma yathāvuttajighacchānimittā vedanā. Sā hi abhuñjantassa bhiyyo bhiyyopavaḍḍhanavasena uppajjati, bhuttapaccayā anuppajjanakavedanāpi khudānimittāva aṅgadāhasūlādivedanā appavattā. Sā hi bhuttapaccayā anuppannāva na uppajjissati. Vihiṃsānimittatā cetāsaṃ vihiṃsāya viseso.

'পিণ্ডপাত' বলতে যেকোনো আহার। ভিক্ষুর পাত্রে পিণ্ডাকারে পতিত হওয়ার কারণে অথবা এখানে-সেখানে প্রাপ্ত ভিক্ষান্নের পতন বা সমাবেশকে 'পিণ্ডপাত' বলা হয়। 'ক্রীড়ার জন্য নয়' বলতে খেলার জন্য নয়। 'মত্ততার জন্য নয়' বলতে বলের মত্ততা, মানের মত্ততা বা পুরুষত্বের মত্ততার জন্য নয়। 'অঙ্গসৌষ্ঠবের জন্য নয়' বলতে অঙ্গ-প্রত্যঙ্গের পুষ্টির জন্য নয়। 'বিভূষণের জন্য নয়' বলতে সেগুলোর শোভাবর্ধন বা ত্বকের উজ্জ্বলতা বৃদ্ধির জন্য নয়—এই অর্থ। এগুলো যথাক্রমে মোহ, দ্বেষ, আকৃতি ও বর্ণ-রাগের আশ্রয় প্রহাণের জন্য জানা উচিত। অথবা প্রথম দুটি নিজের সংক্লেশ উৎপত্তি রোধের জন্য, অন্য দুটি অপরের জন্যও। এই চারটিই কামসুখল্লিকানুযোগ প্রহাণের জন্য বলা হয়েছে বলে জানা উচিত। 'কায়ের' বলতে রূপকায়ের। 'স্থিতি ও যাপনের জন্য' বলতে নিরবচ্ছিন্ন স্থায়িত্বের জন্য এবং প্রবহমানতা অক্ষুণ্ণ রাখার জন্য, দীর্ঘকাল স্থায়িত্বের জন্য এবং জীবনেন্দ্রিয় সচল রাখার জন্য। 'ক্ষুধা-পীড়া নিবৃত্তির জন্য' বলতে ক্ষুধারূপ দুঃখের উপশমের জন্য। 'ব্রহ্মচর্যের অনুকূলতার জন্য' বলতে শাসন ও মার্গরূপ ব্রহ্মচর্যের উপকারের জন্য। 'ইতি' বলতে এভাবে এই উপায়ের দ্বারা। 'পুরাতন বেদনা দূর করব' বলতে না খাওয়ার কারণে উৎপন্ন পুরাতন বেদনা দূর করব। 'নতুন বেদনা উৎপন্ন হতে দেব না' বলতে খাওয়ার কারণে উৎপন্ন নতুন বেদনা উৎপন্ন হতে দেব না। কারণ তা যাতে উৎপন্ন না হয়, সেজন্যই আহার গ্রহণ করে। এখানে না খাওয়ার কারণে উৎপন্ন বেদনা বলতে যথোক্ত ক্ষুধারূপ বেদনা। তা না খেলে ক্রমশ বৃদ্ধি পাওয়ার মাধ্যমে উৎপন্ন হয়। খাওয়ার কারণে উৎপন্ন নতুন বেদনাও ক্ষুধারূপ নিমিত্তেই অঙ্গদাহ, শূলবেদনা ইত্যাদি অপ্রবৃত্ত হয়। তা খাওয়ার কারণে উৎপন্ন না হয়ে আর উৎপন্ন হবে না। এগুলোর হিংসা-নিমিত্ততাই হলো হিংসার বিশেষত্ব।


Yātrā ca me bhavissatīti yāpanā ca me catunnaṃ iriyāpathānaṃ bhavissati. ‘‘Yāpanāyā’’ti iminā jīvitindriyayāpanā vuttā, idha catunnaṃ iriyāpathānaṃ avicchedasaṅkhātā yāpanāti ayametāsaṃ viseso. Anavajjatā ca phāsuvihāro cāti ayuttapariyesanappaṭiggahaṇaparibhogaparivajjanena anavajjatā, parimitaparibhogena phāsuvihāro. Asappāyāparimitabhojanapaccayā aratitandīvijambhitāviññugarahādidosābhāvena vā anavajjatā. Sappāyaparimitabhojanapaccayā kāyabalasambhavena phāsuvihāro. Yāvadatthaṃ udarāvadehakabhojanaparivajjanena vā seyyasukhapassasukhamiddhasukhādīnaṃ abhāvato anavajjatā. Catupañcālopamattaūnabhojanena catuiriyāpathayogyatāpādanato phāsuvihāro. Vuttañhetaṃ –

'আমার যাত্রা নির্বাহ হবে' বলতে আমার চার প্রকার ঈর্যাপথের যাপন হবে। 'যাপনের জন্য' এর দ্বারা জীবনেন্দ্রিয়ের যাপন বলা হয়েছে, আর এখানে চার প্রকার ঈর্যাপথের অবিচ্ছেদরূপ যাপন—এটিই এদের মধ্যে বিশেষত্ব। 'অনবদ্যতা এবং সুখে বিহার' বলতে অযোগ্য অন্বেষণ, প্রতিগ্রহণ ও পরিভোগ বর্জনের দ্বারা অনবদ্যতা এবং পরিমিত পরিভোগের দ্বারা সুখে বিহার। অথবা অসংগত ও অপরিমিত ভোজনের কারণে উৎপন্ন অরুচি, তন্দ্রা, হাই তোলা ও বিজ্ঞজনদের নিন্দারূপ দোষের অভাবের কারণে অনবদ্যতা। সংগত ও পরিমিত ভোজনের কারণে কায়িক বল উৎপন্ন হওয়ায় সুখে বিহার। অথবা পেট পুরে আকণ্ঠ ভোজন বর্জনের মাধ্যমে শয়নসুখ, পার্শ্বসুখ ও তন্দ্রাসুখ ইত্যাদির অভাবের কারণে অনবদ্যতা। চার-পাঁচ লোকমা কম ভোজন করার মাধ্যমে চার প্রকার ঈর্যাপথের যোগ্যতা অর্জনের কারণে সুখে বিহার। কারণ এটি বলা হয়েছে—


‘‘Cattāro pañca ālope, abhutvā udakaṃ pive;

Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno’’ti. (theragā. 983;

mi. pa. 6.5.10);

“চার বা পাঁচ লোকমা কম খেয়ে জল পান করবে; আত্মসংযমী ভিক্ষুর সুখে বিহারের জন্য এটিই যথেষ্ট।”


Ettāvatā [Pg.128] ca payojanapariggaho, majjhimā ca paṭipadā dīpitā hoti. Yātrā ca me bhavissatīti payojanapariggahadīpanā. Yātrā hi naṃ āhārūpayogaṃ payojeti. Dhammikasukhāpariccāgahetuko phāsuvihāro majjhimā paṭipadā antadvayaparivajjanato.

এর দ্বারা প্রয়োজনের পরিগ্রহ এবং মধ্যম পন্থা প্রদর্শিত হয়েছে। 'আমার যাত্রা নির্বাহ হবে'—এটি প্রয়োজনের পরিগ্রহ প্রদর্শন করে। কারণ যাত্রাই তাকে আহার ব্যবহারে নিয়োজিত করে। ধার্মিক সুখ পরিত্যাগ না করার কারণস্বরূপ সুখে বিহার হলো দুই প্রান্ত বর্জনের কারণে মধ্যম পন্থা।


Senāsananti senañca āsanañca. Yattha vihārādike seti nipajjati āsati nisīdati, taṃ senāsanaṃ. Utuparissayavinodanappaṭisallānārāmatthanti utuyeva parisahanaṭṭhena parissayo sarīrābādhacittavikkhepakaro, tassa vinodanatthaṃ, anuppannassa anuppādanatthaṃ, uppannassa vūpasamanatthañcāti attho. Atha vā yathāvutto utu ca sīhabyagghādipākaṭaparissayo ca rāgadosādipaṭicchannaparissayo ca utuparissayo, tassa vinodanatthañceva ekībhāvaphāsukatthañca. Cīvarappaṭisevane hirīkopīnappaṭicchādanaṃ viya taṃ niyatapayojananti puna ‘‘yāvadevā’’ti vuttaṃ.

'শয্যা ও আসন' (সেনাসন) বলতে শয়ন ও আসন। যেখানে বিহার ইত্যাদিতে শয়ন করে, শায়িত থাকে, বসে বা উপবেশন করে, তা-ই শয্যা ও আসন। 'ঋতুজনিত উপদ্রব দূর করা এবং নির্জনবাসে আনন্দের জন্য' বলতে ঋতু পীড়াদায়ক হওয়ার কারণে উপদ্রবস্বরূপ, যা শারীরিক ব্যাধি ও চিত্তবিক্ষেপ ঘটায়, তা দূর করার জন্য, অনুৎপন্ন উপদ্রব উৎপন্ন না করার জন্য এবং উৎপন্ন উপদ্রব উপশম করার জন্য—এই অর্থ। অথবা যথোক্ত ঋতু এবং সিংহ, ব্যাঘ্র ইত্যাদিরূপ প্রকট উপদ্রব এবং রাগ, দ্বেষ ইত্যাদিরূপ প্রচ্ছন্ন উপদ্রবই হলো ঋতু-উপদ্রব, তা দূর করার জন্য এবং একাকী সুখে থাকার জন্য। চীবর ব্যবহারের ক্ষেত্রে লজ্জাস্থান আচ্ছাদনের মতো এটিও নির্দিষ্ট প্রয়োজন হওয়ায় পুনরায় 'যাবদেব' বলা হয়েছে।


Gilānapaccayabhesajjaparikkhāranti rogassa paccanīkappavattiyā gilānapaccayo, tato eva bhisakkassa anuññātavatthutāya bhesajjaṃ, jīvitassa parivārasambhārabhāvehi parikkhāro cāti gilānapaccayabhesajjaparikkhāro, taṃ. Veyyābādhikānanti veyyābādhato dhātukkhobhato ca taṃnibbattakuṭṭhagaṇḍapīḷakādirogato uppannānaṃ. Vedanānanti dukkhavedanānaṃ. Abyābajjhaparamatāyāti niddukkhaparamabhāvāya. Yāva taṃ dukkhaṃ sabbaṃ pahīnaṃ hoti, tāva paṭisevāmīti yojanā. Evamettha saṅkhepeneva pāḷivaṇṇanā veditabbā. Navavedanuppādatopīti na kevalaṃ āyatiṃ eva vipākapariḷāhā, atha kho atibhojanapaccayā alaṃsāṭakādīnaṃ viya navavedanuppādatopi veditabbā.

'গ্লানপ্রত্যয়-ভৈষজ্য-পরিষ্কার' বলতে রোগের প্রতিকূল অবস্থার জন্য গ্লানপ্রত্যয় (রোগীর পথ্য), চিকিৎসকের দ্বারা অনুমোদিত বস্তু হওয়ায় ভৈষজ্য (ওষুধ), এবং জীবনের সহায়ক উপকরণ হওয়ায় পরিষ্কার—এই হলো গ্লানপ্রত্যয়-ভৈষজ্য-পরিষ্কার, তা। 'পীড়াদায়ক' বলতে পীড়া থেকে এবং ধাতুক্ষোভ থেকে এবং তজ্জনিত কুষ্ঠ, ফোড়া, পিড়কা ইত্যাদিরূপ রোগ থেকে উৎপন্ন। 'বেদনা' বলতে দুঃখবেদনা। 'পীড়াহীন পরম অবস্থার জন্য' বলতে পরম দুঃখহীন অবস্থার জন্য। যতক্ষণ না সেই সমস্ত দুঃখ প্রহীন হয়, ততক্ষণ পর্যন্ত ব্যবহার করব—এই হলো যোজনা। এভাবে এখানে সংক্ষেপেই পালি ব্যাখ্যা জানা উচিত। 'নতুন বেদনা উৎপন্ন হওয়া থেকেও' বলতে কেবল ভবিষ্যতেই বিপাক-পরিদাহ নয়, বরং অতিভোজনের কারণে অলসতা ইত্যাদির মতো নতুন বেদনা উৎপন্ন হওয়া থেকেও জানা উচিত।


Kammaṭṭhānikassa calanaṃ nāma kammaṭṭhānapariccāgoti āha ‘‘calati kampati kammaṭṭhānaṃ vijahatī’’ti. ‘‘Khamo hoti sītassa uṇhassā’’ti ettha ca lomasanāgattherassa vatthu kathetabbaṃ. Thero kira cetiyapabbate piyaṅguguhāya padhānaghare viharanto antaraṭṭhake himapātasamaye lokantarikanirayaṃ paccavekkhitvā kammaṭṭhānaṃ avijahantova abbhokāse vītināmesi. Gimhasamaye ca pacchābhattaṃ bahicaṅkame kammaṭṭhānaṃ manasikaroto sedāpissa kacchehi muccanti. Atha naṃ antevāsiko āha – ‘‘idha, bhante, nisīdatha, sītalo okāso’’ti. Thero ‘‘uṇhabhayenevamhi, āvuso, idha nisinno’’ti avīcimahānirayaṃ paccavekkhitvā [Pg.129] nisīdiyeva. Uṇhanti cettha aggisantāpova veditabbo sūriyasantāpassa parato vuccamānattā. Sūriyasantāpavasena panetaṃ vatthu vuttaṃ.

কর্মস্থানিকের চলন বলতে কর্মস্থান পরিত্যাগ করা, তাই বলা হয়েছে 'চলে, কাঁপে, কর্মস্থান পরিত্যাগ করে'। 'শীত ও উষ্ণ সহ্য করতে পারে'—এখানে লোমশনাগ স্থবিরের কাহিনী বলা উচিত। কথিত আছে, স্থবির চেতিয়পর্বতের প্রিয়ঙ্গু গুহার প্রধানঘরে বিহার করার সময়, হেমন্তের মধ্যভাগে তুষারপাতের সময় লোকান্তরীক নিরয় প্রত্যবেক্ষণ করে কর্মস্থান পরিত্যাগ না করেই উন্মুক্ত স্থানে সময় অতিবাহিত করেছিলেন। গ্রীষ্মকালে অপরাহ্নে বাইরে চংক্রমণ করার সময় কর্মস্থান মনস্কার করতে করতে তাঁর বগল থেকে ঘাম ঝরছিল। তখন তাঁর অন্তেবাসিক বললেন—'ভন্তে, এখানে বসুন, এটি শীতল স্থান।' স্থবির 'হে আবসো, আমি উষ্ণের ভয়েই এখানে বসেছি' বলে অবীচি মহানিরয় প্রত্যবেক্ষণ করে সেখানেই বসে রইলেন। এখানে 'উষ্ণ' বলতে অগ্নির উত্তাপই বুঝতে হবে, কারণ সূর্যের উত্তাপ পরে বলা হয়েছে। সূর্যের উত্তাপের কারণেই এই কাহিনী বলা হয়েছে।


Yo ca dve tayo vāre bhattaṃ vā pānīyaṃ vā alabhamānopi anamatagge saṃsāre attano pettivisayūpapattiṃ paccavekkhitvā avedhanto kammaṭṭhānaṃ na vijahatiyeva. Ḍaṃsamakasavātātapasamphassehi phuṭṭho cepi tiracchānūpapattiṃ paccavekkhitvā avedhanto kammaṭṭhānaṃ na vijahatiyeva. Sarīsapasamphassena phuṭṭho cāpi anamatagge saṃsāre sīhabyagghādimukhesu anekavāraṃ parivattitapubbabhāvaṃ paccavekkhitvā avedhanto kammaṭṭhānaṃ na vijahatiyeva padhāniyatthero viya, ayaṃ ‘‘khamo jighacchāya…pe… sarīsapasamphassāna’’nti veditabbo. Theraṃ kira khaṇḍacelavihāre kaṇikārapadhāniyaghare ariyavaṃsadhammaṃ suṇantaññeva ghoraviso sappo ḍaṃsi. Thero jānitvāpi pasannacitto nisinno dhammaṃyeva suṇāti, visavego thaddho ahosi. Thero upasampadamāḷaṃ ādiṃ katvā sīlaṃ paccavekkhitvā ‘‘visuddhasīlomhī’’ti pītiṃ uppādesi, saha pītuppādā visaṃ nivattitvā pathaviṃ pāvisi. Thero tattheva cittekaggataṃ labhitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi.

যে ব্যক্তি দুই বা তিনবার অন্ন বা পানীয় না পেয়েও অনাদি-অনন্ত সংসারে নিজের প্রেতযোনিতে উৎপন্ন হওয়ার কথা প্রত্যবেক্ষণ করে কম্পিত না হয়ে কর্মস্থান পরিত্যাগ করেন না। ডাঁশ, মশা, বায়ু ও রৌদ্রের স্পর্শে স্পৃষ্ট হয়েও তির্যক যোনিতে উৎপন্ন হওয়ার কথা প্রত্যবেক্ষণ করে কম্পিত না হয়ে কর্মস্থান পরিত্যাগ করেন না। সরীসৃপের স্পর্শে স্পৃষ্ট হয়েও অনাদি-অনন্ত সংসারে সিংহ, ব্যাঘ্র ইত্যাদির মুখে অনেকবার পতিত হওয়ার পূর্বাবস্থা প্রত্যবেক্ষণ করে কম্পিত না হয়ে প্রধানীয় স্থবিরের মতো কর্মস্থান পরিত্যাগ করেন না, তাকে ‘ক্ষুধা...পে... সরীসৃপ স্পর্শ সহ্যকারী’ বলে জানতে হবে। কথিত আছে, খণ্ডচেল বিহারের কণিকার প্রধানীয় গৃহে আর্যবংশ ধর্ম শ্রবণ করার সময়ই স্থবিরকে এক ঘোর বিষধর সর্প দংশন করেছিল। স্থবির তা জেনেও প্রসন্ন চিত্তে বসে ধর্মই শ্রবণ করতে লাগলেন, বিষের বেগ স্তম্ভিত হয়ে গেল। স্থবির উপসম্পদা মালক থেকে শুরু করে নিজের শীল প্রত্যবেক্ষণ করে ‘আমি বিশুদ্ধ শীলবান’ এই ভেবে প্রীতি উৎপন্ন করলেন, প্রীতি উৎপন্ন হওয়ার সাথে সাথে বিষ নিবৃত্ত হয়ে মাটিতে প্রবেশ করল। স্থবির সেখানেই চিত্তের একাগ্রতা লাভ করে বিপশ্যনা বৃদ্ধি করে অর্হত্ত্ব প্রাপ্ত হলেন।


Yo pana akkosavasena durutte duruttattāyeva ca durāgate api antimavatthusaññite vacanapathe sutvā khantiguṇaṃyeva paccavekkhitvā na vedhati dīghabhāṇakaabhayatthero viya, ayaṃ ‘‘khamo duruttānaṃ durāgatānaṃ vacanapathāna’’nti veditabbo. Thero kira paccayasantosabhāvanārāmatāya mahāariyavaṃsappaṭipadaṃ kathesi, sabbo mahāgāmo āgacchati, therassa mahāsakkāro uppajji. Taṃ aññataro mahāthero adhivāsetuṃ asakkonto ‘‘dīghabhāṇako ‘ariyavaṃsaṃ kathemī’ti sabbarattiṃ kolāhalaṃ karotī’’tiādīhi akkosi. Ubhopi ca attano attano vihāraṃ gacchantā gāvutamattaṃ ekapathena agamaṃsu. Sakalagāvutampi so taṃ akkosiyeva. Tato yattha dvinnaṃ vihārānaṃ maggo bhijjati, tattha ṭhatvā dīghabhāṇakatthero taṃ vanditvā ‘‘eso, bhante, tumhākaṃ maggo’’ti āha. So assuṇanto [Pg.130] viya agamāsi. Theropi vihāraṃ gantvā pāde pakkhāletvā nisīdi. Tamenaṃ antevāsiko ‘‘kiṃ, bhante, sakalagāvutaṃ paribhāsantaṃ na kiñci avocutthā’’ti āha. Thero ‘‘khantiyevāvuso, mayhaṃ bhāro, na akkhanti, ekapaduddhārepi kammaṭṭhānaviyogaṃ na passāmī’’ti āha.

আর যিনি আক্রোশবশত দুরুক্ত (কটু কথা), দুরুক্ততার কারণে এবং অনভিপ্রেতভাবে আগত চরম সীমা নির্দেশক বাক্যপথ শুনেও ক্ষান্তি গুণই প্রত্যবেক্ষণ করে কম্পিত হন না, দীঘভাণক অভয় স্থবিরের মতো, তাকে ‘দুরুক্ত ও অনভিপ্রেত বাক্যপথ সহ্যকারী’ বলে জানতে হবে। কথিত আছে, স্থবির প্রত্যয়-সন্তুষ্টি ও ভাবনারামতার কারণে মহা আর্যবংশ প্রতিপদা দেশনা করেছিলেন, সমস্ত মহোগ্রাম সেখানে এসেছিল এবং স্থবিরের মহাসৎকার উৎপন্ন হয়েছিল। অন্য এক মহাস্থবির তা সহ্য করতে না পেরে ‘দীঘভাণক আর্যবংশ দেশনা করছি বলে সারা রাত কোলাহল করছে’ ইত্যাদি বলে আক্রোশ প্রকাশ করলেন। উভয়েই নিজ নিজ বিহারে যাওয়ার সময় প্রায় এক গব্যূতি পরিমাণ পথ একই পথে গমন করলেন। সেই পুরো গব্যূতি পথ জুড়েই তিনি তাকে আক্রোশ করতে লাগলেন। তারপর যেখানে দুটি বিহারের পথ বিভক্ত হয়েছে, সেখানে দাঁড়িয়ে দীঘভাণক স্থবির তাকে বন্দনা করে বললেন, ‘ভন্তে, এটি আপনাদের পথ।’ তিনি না শোনার মতো চলে গেলেন। স্থবিরও বিহারে গিয়ে পা ধুয়ে বসলেন। তখন তার অন্তেবাসিক তাকে বললেন, ‘ভন্তে, পুরো গব্যূতি পথ ধরে আপনাকে গালি দেওয়া সত্ত্বেও আপনি কিছুই বললেন না?’ স্থবির বললেন, ‘আবুসো, ক্ষান্তিই আমার ভার, অক্ষান্তি নয়; এক কদম ফেলার সময়ও আমি কর্মস্থান থেকে বিযুক্ত হই না।’


Vacanameva tadatthaṃ ñāpetukāmānañca patho upāyoti āha ‘‘vacanameva vacanapatho’’ti. Asukhaṭṭhena vā tibbā. Yañhi na sukhaṃ, taṃ aniṭṭhaṃ tibbanti vuccati. Adhivāsakajātiko hotīti yathāvuttavedanānaṃ adhivāsakasabhāvo hoti. Cittalapabbate padhāniyattherassa kira rattiṃ padhānena vītināmetvā ṭhitassa udaravāto uppajjati. So taṃ adhivāsetuṃ asakkonto āvattati parivattati. Tamenaṃ caṅkamanapasse ṭhito piṇḍapātiyatthero āha – ‘‘āvuso, pabbajito nāma adhivāsanasīlo hotī’’ti. So ‘‘sādhu, bhante’’ti adhivāsetvā niccalo sayi. Vāto nābhito yāva hadayaṃ phālesi. Thero vedanaṃ vikkhambhetvā vipassanto muhuttena anāgāmī hutvā parinibbāyi. Evaṃ sabbatthāti ‘‘uṇhena phuṭṭhassa sītaṃ patthayato’’tiādinā sabbattha uṇhādinimittaṃ kāmāsavuppatti veditabbā. Natthi sugatibhave sītaṃ vā uṇhaṃ vāti aniṭṭhaṃ sītaṃ vā uṇhaṃ vā natthīti adhippāyo. Attaggāhe sati attaniyaggāhoti āha ‘‘mayhaṃ sītaṃ uṇhanti gāho diṭṭhāsavo’’ti.

বাক্যই তার অর্থ জ্ঞাপন করতে ইচ্ছুকদের পথ বা উপায়, তাই বলা হয়েছে— ‘বাক্যই বাক্যপথ’। অসুখকর অর্থে ‘তীব্র’। যা সুখকর নয়, তাকেই অনিষ্ট বা তীব্র বলা হয়। ‘সহনশীল স্বভাবের হয়’ বলতে যথোক্ত বেদনা সহ্য করার স্বভাব বোঝায়। কথিত আছে, চিত্তল পর্বত বিহারে প্রধানীয় স্থবির রাতে প্রধান (ধ্যান) করে অতিবাহিত করার পর দাঁড়িয়ে থাকার সময় তার উদরবায়ু উৎপন্ন হয়। তিনি তা সহ্য করতে না পেরে এদিক-ওদিক ছটফট করতে লাগলেন। তখন চংক্রমণ পথের পাশে দাঁড়িয়ে থাকা পিণ্ডপাতিক স্থবির বললেন— ‘আবুসো, প্রব্রজিত ব্যক্তি সহনশীল স্বভাবের হন।’ তিনি ‘সাধু, ভন্তে’ বলে তা সহ্য করে নিশ্চল হয়ে শুয়ে রইলেন। বায়ু নাভি থেকে শুরু করে হৃদয় পর্যন্ত বিদীর্ণ করল। স্থবির বেদনাকে স্তম্ভিত করে বিপশ্যনা ভাবনা করতে করতে মুহূর্তের মধ্যে অনাগামী হয়ে পরিনির্বাণ লাভ করলেন। ‘এইভাবে সর্বত্র’ বলতে ‘উষ্ণতায় স্পৃষ্ট ব্যক্তির শীতলতা প্রার্থনা করা’ ইত্যাদির মাধ্যমে সর্বত্র উষ্ণতা ইত্যাদির নিমিত্তে কামাস্রব উৎপন্ন হওয়া বুঝতে হবে। ‘সুগতি ভবে শীত বা উষ্ণতা নেই’ বলতে অনিষ্টকর শীত বা উষ্ণতা নেই— এই অভিপ্রায়। আত্মগ্রাহ থাকলে আত্মীয়গ্রাহ হয়, তাই বলা হয়েছে— ‘আমার শীত, আমার উষ্ণ— এই গ্রাহই দৃষ্টি-আস্রব।’


Ahaṃ samaṇoti ‘‘ahaṃ samaṇo, kiṃ mama jīvitena vā maraṇena vā’’ti evaṃ cintetvāti adhippāyo. Paccavekkhitvāti gāmappavesappayojanādiñca paccavekkhitvā. Paṭikkamatīti hatthiādīnaṃ samīpagamanato apakkamati. Ṭhāyanti etthāti ṭhānaṃ, kaṇṭakānaṃ ṭhānaṃ kaṇṭakaṭṭhānaṃ, yattha kaṇṭakāni santi, taṃ okāsanti vuttaṃ hoti. Amanussaduṭṭhānīti amanussasañcārena dūsitāni, saparissayānīti attho. Aniyatavatthubhūtanti aniyatasikkhāpadassa kāraṇabhūtaṃ. Vesiyādibhedatoti vesiyāvidhavāthullakumārikāpaṇḍakapānāgārabhikkhunibhedato. Samānanti samaṃ, avisamanti attho. Akāsi vāti tādisaṃ anācāraṃ akāsi vā. Sīlasaṃvarasaṅkhātenāti kathaṃ parivajjanaṃ sīlaṃ? Anāsanaparivajjanena hi [Pg.131] anācāraparivajjanaṃ vuttaṃ. Anācārāgocaraparivajjanaṃ cārittasīlatāya sīlasaṃvaro. Tathā hi bhagavatā ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharatī’’ti (vibha. 508) sīlasaṃvaravibhajane ācāragocarasampattiṃ dassentena ‘‘atthi anācāro, atthi agocaro’’tiādinā (vibha. 513-514) ācāragocarā vibhajitvā dassitā. ‘‘Caṇḍaṃ hatthiṃ parivajjetī’’ti vacanato hatthiādiparivajjanampi bhagavato vacanānuṭṭhānanti katvā ācārasīlamevāti veditabbaṃ.

‘আমি শ্রমণ’ বলতে ‘আমি শ্রমণ, আমার জীবন বা মৃত্যুতে কী আসে যায়’— এভাবে চিন্তা করে, এই অভিপ্রায়। ‘প্রত্যবেক্ষণ করে’ বলতে গ্রামে প্রবেশের প্রয়োজন ইত্যাদি প্রত্যবেক্ষণ করে। ‘প্রতিক্রমণ করে’ বলতে হস্তী ইত্যাদির নিকটবর্তী হওয়া থেকে দূরে সরে যায়। ‘যেখানে অবস্থান করে’ তা স্থান, কাঁটাযুক্ত স্থান হলো কাঁটা-স্থান, যেখানে কাঁটা আছে, সেই স্থানকে বোঝানো হয়েছে। ‘অমানুষ-দুষ্ট স্থান’ বলতে অমানুষদের যাতায়াতের দ্বারা দূষিত, অর্থাৎ বিপজ্জনক স্থান। ‘অনিয়ত বস্তুভূত’ বলতে অনিয়ত শিক্ষাপদের কারণস্বরূপ। ‘বেশ্যা ইত্যাদি ভেদে’ বলতে বেশ্যা, বিধবা, প্রৌঢ়া কুমারী, নপুংসক, পানশালা ও ভিক্ষুণী ভেদে। ‘সমান’ বলতে সমতল বা বিষম নয়— এই অর্থ। ‘অথবা করেছে’ বলতে সেই ধরনের অনাচার করেছে। ‘শীলসংবর নামক’ বলতে বর্জন করা কীভাবে শীল হয়? অযোগ্য আসন বর্জনের মাধ্যমেই অনাচার বর্জন বলা হয়েছে। অনাচার ও অগোচর বর্জন করা চারিত্রশীলের মাধ্যমে শীলসংবর। কারণ, ভগবান কর্তৃক ‘প্রাতিমোক্ষ সংবর সংবৃত হয়ে বিহার করেন’— এই শীলসংবর বিভাজনে আচার-গোচর সম্পত্তি প্রদর্শন করতে গিয়ে ‘অনাচার আছে, অগোচর আছে’ ইত্যাদির মাধ্যমে আচার ও গোচর বিভাজন করে দেখানো হয়েছে। ‘উন্মত্ত হস্তী বর্জন করবে’— এই বচন অনুসারে হস্তী আদি বর্জন করাও ভগবানের বচনের অনুপালন বিধায় তা আচারশীলই বলে জানতে হবে।


Itipīti imināpi kāraṇena ayonisomanasikārasamuṭṭhitattāpi, lobhādisahagatattāpi, kusalappaṭipakkhatopītiādīhi kāraṇehi ayaṃ vitakko akusaloti attho. Iminā nayena sāvajjotiādīsupi attho veditabbo. Ettha ca akusalotiādinā diṭṭhadhammikaṃ kāmavitakkassa ādīnavaṃ dasseti, dukkhavipākoti iminā samparāyikaṃ. Attabyābādhāya saṃvattatītiādīsupi imināva nayena ādīnavavibhāvanā veditabbā. Uppannassa kāmavitakkassa anadhivāsanaṃ nāma puna tādisassa anuppādanaṃ. Taṃ panassa pahānaṃ vinodanaṃ byantikaraṇaṃ anabhāvagamananti ca vattuṃ vaṭṭatīti pāḷiyaṃ – ‘‘uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’ti vatvā ‘‘pajahatī’’tiādi vuttanti tamatthaṃ dassento ‘‘anadhivāsento kiṃ karotī’’tiādimāha. Pahānañcettha vikkhambhanameva, na samucchedoti dassetuṃ ‘‘vinodetī’’tiādi vuttanti vikkhambhanavaseneva attho dassito. Uppannuppanneti tesaṃ pāpavitakkānaṃ uppādāvatthāgahaṇaṃ vā kataṃ siyā anavasesaggahaṇaṃ vā. Tesu paṭhamaṃ sandhāyāha ‘‘uppannamatte’’ti, sampatijāteti attho. Anavasesaggahaṇaṃ byāpanicchāyaṃ hotīti dassetuṃ ‘‘satakkhattumpi uppannuppanne’’ti vuttaṃ.

‘ইতিপি’ বলতে এই কারণেও যে, অযোনিশো মনসিক্কার থেকে উৎপন্ন হওয়ার কারণে, লোভ ইত্যাদির সাথে সহগত হওয়ার কারণে এবং কুশলের প্রতিপক্ষ হওয়ার কারণে এই বিতর্ক অকুশল— এই অর্থ। এই নিয়মে ‘সাবদ্য’ ইত্যাদির ক্ষেত্রেও অর্থ বুঝতে হবে। এখানে ‘অকুশল’ ইত্যাদির দ্বারা কামবিতর্কের ইহলৌকিক অপকারিতা প্রদর্শন করা হয়েছে এবং ‘দুঃখবিপাক’ এর দ্বারা পারলৌকিক অপকারিতা। ‘নিজের পীড়াদায়ক হয়’ ইত্যাদির ক্ষেত্রেও এই নিয়মেই অপকারিতার বিশ্লেষণ বুঝতে হবে। উৎপন্ন কামবিতর্কের ‘অধিবাসনা না করা’ বলতে পুনরায় সেই ধরনের বিতর্ক উৎপন্ন না করা। তার সেই প্রহাণের ক্ষেত্রে বিনোদন, ব্যান্তিকরণ এবং অনভাবগমন বলাও সংগত, তাই পালিতে— ‘উৎপন্ন কামবিতর্ক সহ্য করে না’ বলে ‘প্রহাণ করে’ ইত্যাদি বলা হয়েছে, সেই অর্থ প্রদর্শন করতে গিয়ে ‘সহ্য না করে সে কী করে?’ ইত্যাদি বলা হয়েছে। এখানে প্রহাণ বলতে কেবল বিক্ষম্ভন করাকেই বোঝায়, সমূচ্ছেদ নয়— তা দেখানোর জন্য ‘বিনোদন করে’ ইত্যাদি বলা হয়েছে, তাই বিক্ষম্ভন অর্থেই তা ব্যাখ্যা করা হয়েছে। ‘উৎপন্ন উৎপন্ন’ বলতে সেই পাপবিতর্কসমূহের উৎপত্তির অবস্থা গ্রহণ করা হয়েছে অথবা নিঃশেষহীনভাবে গ্রহণ করা হয়েছে। তাদের মধ্যে প্রথমটির উদ্দেশ্যে বলা হয়েছে ‘উৎপন্ন মাত্রই’, অর্থাৎ সদ্যজাত অর্থে। নিঃশেষহীনভাবে গ্রহণ করার বিষয়টি ব্যাপ্তির ইচ্ছায় হয়— তা দেখানোর জন্য ‘শতবার উৎপন্ন হলেও’ বলা হয়েছে।


Ñātivitakkoti ‘‘amhākaṃ ñātayo sukhajīvino sampattiyuttā’’tiādinā gehassitapemavasena ñātake ārabbha uppannavitakko. Janapadavitakkoti ‘‘amhākaṃ janapado subhikkho sampannasasso ramaṇīyo’’tiādinā gehassitapemavasena janapadaṃ ārabbha uppannavitakko. Ukkuṭikappadhānādīhi dukkhe nijjiṇṇe samparāye sattā sukhī honti amarāti dukkarakārikāya paṭisaṃyutto amaratthāya vitakko. Taṃ vā ārabbha amarāvikkhepadiṭṭhisahagato amaro ca so vitakko cāti [Pg.132] amarāvitakko. Parānuddayatāpaṭisaṃyuttoti paresu upaṭṭhākādīsu sahananditādivasena pavatto anuddayatāpatirūpako gehassitapemappaṭisaṃyutto vitakko. Lābhasakkārasilokappaṭisaṃyuttoti cīvarādilābhena ca sakkārena ca kittisaddena ca ārammaṇakaraṇavasena paṭisaṃyutto. Anavaññattippaṭisaṃyuttoti ‘‘aho vata maṃ pare na avajāneyyuṃ, na heṭṭhā katvā maññeyyuṃ, pāsāṇacchattaṃ viya garuṃ kareyyu’’nti uppannavitakko.

‘জ্ঞাতিবিতর্ক’ বলতে ‘আমাদের জ্ঞাতিরা সুখে জীবনযাপন করছে, সম্পত্তিশালী’ ইত্যাদি গৃহস্থালি প্রেমের বশে জ্ঞাতিদের উদ্দেশ্যে উৎপন্ন বিতর্ক। ‘জনপদবিতর্ক’ বলতে ‘আমাদের জনপদ সুভিক্ষ, শস্যসম্পন্ন ও রমণীয়’ ইত্যাদি গৃহস্থালি প্রেমের বশে জনপদকে কেন্দ্র করে উৎপন্ন বিতর্ক। উৎকুটিকাসন প্রধান ইত্যাদির মাধ্যমে দুঃখ ক্ষয় হলে পরলোকে সত্ত্বগণ সুখী ও অমর হয়— এই প্রকার দুষ্কর ব্রতের সাথে সংশ্লিষ্ট অমরত্বের উদ্দেশ্যে বিতর্ক। অথবা তাকে কেন্দ্র করে অমরবিক্ষেপ দৃষ্টির সাথে সহগত অমর এবং সেই বিতর্কই হলো ‘অমরবিতর্ক’। ‘পরানুদ্বেগ-সংশ্লিষ্ট’ বলতে অন্যদের প্রতি, যেমন উপাসক-উপাসিকাদের প্রতি সহ-আনন্দিত হওয়া ইত্যাদির মাধ্যমে প্রবর্তিত অনুকম্পার সদৃশ গৃহস্থালি প্রেম-সংশ্লিষ্ট বিতর্ক। ‘লাভ-সৎকার-যশ-সংশ্লিষ্ট’ বলতে চীবর আদি লাভ, সৎকার এবং কীর্তি শব্দকে আলম্বন করার কারণে সংশ্লিষ্ট বিতর্ক। ‘অনবজ্ঞপ্তি-সংশ্লিষ্ট’ বলতে ‘আহা! অন্যেরা যেন আমাকে অবজ্ঞা না করে, নিচু করে না দেখে, পাথরের ছাতার মতো আমাকে গুরুত্ব দেয়’— এভাবে উৎপন্ন বিতর্ক।


Kāmavitakko kāmasaṅkappanasabhāvato kāmāsavappattiyā sātisayattā ca kāmanākāroti āha ‘‘kāmavitakko panettha kāmāsavo’’ti. Tabbisesoti kāmāsavaviseso bhavasabhāvattāti adhippāyo. Kāmavitakkādike vinodeti attano santānato nīharati etenāti vinodanaṃ, vīriyanti āha ‘‘vīriyasaṃvarasaṅkhātena vinodanenā’’ti.

কামবিতর্ক কাম-সংকল্প স্বভাবের কারণে এবং কামাস্রব প্রাপ্তির আতিশয্যের কারণে কামনার আকার ধারণ করে, তাই বলা হয়েছে— ‘এখানে কামবিতর্কই কামাস্রব’। ‘তার বিশেষত্ব’ বলতে কামাস্রবের বিশেষত্ব ভবস্বভাবের কারণে— এই অভিপ্রায়। কামবিতর্ক ইত্যাদিকে বিনোদন করে, এর দ্বারা নিজের সন্ততি থেকে বের করে দেয়, তাই তা বিনোদন, অর্থাৎ বীর্য; তাই বলা হয়েছে— ‘বীর্যসংবর নামক বিনোদনের দ্বারা’।


‘‘Satta bojjhaṅgā bhāvitā bahulīkatā vijjāvimuttiyo paripūrentī’’ti vacanato vijjāvimuttīnaṃ anadhigamo tato ca sakalavaṭṭadukkhānativatti abhāvanāya ādīnavo. Vuttavipariyāyena bhagavato orasaputtabhāvādivasena ca bhāvanāya ānisaṃso veditabbo. Thomentoti āsavapahānassa dukkarattā tāya eva dukkarakiriyāya taṃ abhitthavanto. Saṃvareneva pahīnāti saṃvarena pahīnā eva. Tena vuttaṃ ‘‘na appahīnesuyeva pahīnasaññī’’ti.

‘সপ্ত বোধ্যঙ্গ ভাবিত ও বহুলীকৃত হলে বিদ্যা ও বিমুক্তি পরিপূর্ণ করে’— এই বচন অনুসারে বিদ্যা ও বিমুক্তি লাভ না হওয়া এবং তার ফলে সমগ্র আবর্ত-দুঃখ অতিক্রম করতে না পারা হলো ভাবনার অভাবের অপকারিতা। উক্ত বিষয়ের বিপরীতভাবে এবং ভগবানের ঔরসপুত্রত্ব ইত্যাদির মাধ্যমে ভাবনার আনিশংস বুঝতে হবে। ‘প্রশংসা করতে করতে’ বলতে আস্রব প্রহাণের দুষ্করতার কারণে সেই দুষ্কর ক্রিয়ার দ্বারাই তার প্রশংসা করতে করতে। ‘সংবরের দ্বারাই প্রহীন’ বলতে সংবরের দ্বারাই প্রহীন হয়েছে। তাই বলা হয়েছে— ‘অপ্রহীন বিষয়ে প্রহীন সংজ্ঞা পোষণ করে না’।


Āsavasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

আস্রবসূত্র বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Dārukammikasuttavaṇṇanā

৫. দারুকর্মিকসূত্র বর্ণনা


59. Pañcame puttasambādhasayananti puttehi sambādhasayanaṃ. Ettha puttasīsena dārapariggahaṃ puttadāresu uppilo viya. Tena tesaṃ rogādihetu sokābhibhavena ca cittassa saṃkiliṭṭhataṃ dasseti. Kāmabhogināti iminā pana rāgābhibhavanti. Ubhayenapi vikkhittacittataṃ dasseti. Kāsikacandananti ujjalacandanaṃ. Taṃ kira vaṇṇavisesasamujjalaṃ hoti pabhassaraṃ, tadatthameva naṃ saṇhataraṃ karonti. Tenevāha ‘‘saṇhacandana’’nti[Pg.133], kāsikavatthañca candanañcāti attho. Mālāgandhavilepananti vaṇṇasobhatthañceva sugandhabhāvatthañca mālaṃ, sugandhabhāvatthāya gandhaṃ, chavirāgakaraṇatthañceva subhatthañca vilepanaṃ dhārentena. Jātarūparajatanti suvaṇṇañceva avasiṭṭhadhanañca sādiyantena. Sabbenapi kāmesu abhigiddhabhāvameva pakāseti.

৫৯. পঞ্চম সূত্রে 'পুত্তসম্বাধসয়নং' (পুত্র-সংকীর্ণ শয্যা) বলতে সন্তানদের দ্বারা সংকীর্ণ শয্যাকে বোঝায়। এখানে 'পুত্র' শব্দের মাধ্যমে স্ত্রী গ্রহণকেও বোঝানো হয়েছে, যা পুত্র ও স্ত্রীর কারণে উৎপন্ন পীড়নের মতো। এর দ্বারা রোগ ইত্যাদির কারণে এবং শোকের দ্বারা অভিভূত হওয়ার ফলে তাদের চিত্তের মলিনতা প্রদর্শন করা হয়েছে। 'কামভোগী' শব্দের দ্বারা রাগের দ্বারা অভিভূত হওয়াকে বোঝানো হয়েছে। উভয় প্রকারের দ্বারাই চিত্তের বিক্ষিপ্ততা প্রদর্শন করা হয়েছে। 'কাসিকচন্দন' বলতে উজ্জ্বল চন্দনকে বোঝায়। তা নাকি বিশেষ বর্ণে সমুজ্বল ও প্রভাময় হয়, সেইজন্যই তাকে অত্যন্ত মসৃণ করা হয়। সেইজন্যই বলা হয়েছে 'মসৃণ চন্দন' (saṇhacandana), অথবা কাশী দেশের বস্ত্র ও চন্দন—এই অর্থ। 'মালাগন্ধবিলেপন' বলতে বর্ণের শোভার জন্য এবং সুগন্ধের জন্য মালা, সুগন্ধের জন্য গন্ধ এবং ত্বকের উজ্জ্বলতা ও সৌন্দর্যের জন্য বিলেপন ধারণকারীকে বোঝায়। 'জাতরূপ রজত' বলতে স্বর্ণ এবং অবশিষ্ট ধন গ্রহণকারীকে বোঝায়। এই সবকিছুর দ্বারাই কামের প্রতি অত্যন্ত আসক্তিই প্রকাশ পায়।


Dārukammikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

দারুকর্মিক সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Hatthisāriputtasuttavaṇṇanā

৬. হস্তিসারিপুত্র সূত্রের বর্ণনা


60. Chaṭṭhe hatthiṃ sāretīti hatthisārī, tassa puttoti hatthisāriputto. So kira sāvatthiyaṃ hatthiācariyassa putto bhagavato santike pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggahetvā sukhumesu khandhadhātuāyatanādīsu atthantaresu kusalo ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘therānaṃ bhikkhūnaṃ abhidhammakathaṃ kathentānaṃ antarantarā kathaṃ opātetī’’ti. Tattha antarantarā kathaṃ opātetīti therehi vuccamānassa kathāpabandhassa antare antare attano kathaṃ pavesetīti attho. Pañcahi saṃsaggehīti savanasaṃsaggo, dassanasaṃsaggo, samullāpasaṃsaggo, sambhogasaṃsaggo, kāyasaṃsaggoti imehi pañcahi saṃsaggehi. Kiṭṭhakhādakoti kiṭṭhaṭṭhāne uppannasassañhi kiṭṭhanti vuttaṃ kāraṇūpacārena. Sippiyo suttiyo. Sambukāti saṅkhamāha.

৬০. ষষ্ঠ সূত্রে, যিনি হস্তী চালনা করেন তিনি 'হস্তিসারী' (হস্তীচালক), তাঁর পুত্র হলেন 'হস্তিসারিপুত্র'। তিনি নাকি শ্রাবস্তীতে হস্তী-আচার্যের পুত্র ছিলেন, ভগবানের সমীপে প্রব্রজ্যা গ্রহণ করে ত্রিপিটক শিক্ষা করেছিলেন এবং সূক্ষ্ম স্কন্ধ, ধাতু, আয়তন ইত্যাদির গভীর অর্থে অত্যন্ত দক্ষ হয়েছিলেন। সেইজন্য বলা হয়েছে— 'অভিধর্ম কথা আলোচনাকারী স্থবির ভিক্ষুদের কথার মাঝে মাঝে নিজের কথা ঢুকিয়ে দিতেন।' সেখানে 'মাঝে মাঝে নিজের কথা ঢুকিয়ে দিতেন' বলতে স্থবিরদের দ্বারা বলা কথার ধারার মাঝে মাঝে নিজের কথা প্রবেশ করাতেন—এই অর্থ। 'পাঁচ প্রকার সংসর্গের দ্বারা' বলতে শ্রবণ-সংসর্গ, দর্শন-সংসর্গ, আলাপ-সংসর্গ, সম্ভোগ-সংসর্গ এবং কায়-সংসর্গ—এই পাঁচ প্রকার সংসর্গের দ্বারা। 'কিট্ঠখাদক' (শস্য খাদক) বলতে শস্যক্ষেত্রে উৎপন্ন শস্যকেই কারণোপচারে 'কিট্ঠ' বলা হয়েছে। 'সিপ্পি' বলতে ঝিনুক। 'সম্বুক' বলতে শঙ্খকে বোঝানো হয়েছে।


Gihibhāve vaṇṇaṃ kathesīti (dī. ni. aṭṭha. 1.422) kassapasammāsambuddhassa kira sāsane dve sahāyakā ahesuṃ, aññamaññaṃ samaggā ekatova sajjhāyanti. Tesu eko anabhirato gihibhāve cittaṃ uppādetvā itarassa ārocesi. So gihibhāve ādīnavaṃ, pabbajjāya ānisaṃsaṃ dassetvā ovadi. So taṃ sutvā abhiramitvā puna ekadivasaṃ tādise citte uppanne taṃ etadavoca – ‘‘mayhaṃ, āvuso, evarūpaṃ cittaṃ uppajjati, imāhaṃ pattacīvaraṃ tuyhaṃ dassāmī’’ti. So pattacīvaralobhena tassa gihibhāve ānisaṃsaṃ dassetvā pabbajjāya ādīnavaṃ kathesi. Tassa taṃ sutvāva gihibhāvato cittaṃ nivattetvā pabbajjāyameva abhirami. Evamesa tadā sīlavantassa bhikkhuno gihibhāve [Pg.134] ānisaṃsakathāya kathitattā idāni cha vāre vibbhamitvā sattamavāre pabbajitvā mahāmoggallānassa mahākoṭṭhikattherassa ca abhidhammakathaṃ kathentānaṃ antarantarā kathaṃ opātesi. Atha naṃ mahākoṭṭhikatthero apasādesi. So mahāsāvakassa kathite patiṭṭhātuṃ asakkonto vibbhamitvā gihi jāto. Poṭṭhapādassa panāyaṃ gihisahāyako ahosi, tasmā vibbhamitvā dvīhatīhaccayena poṭṭhapādassa santikaṃ gato. Atha naṃ so disvā – ‘‘samma, kiṃ tayā kataṃ, evarūpassa nāma satthu sāsanā apasakkantosi, ehi pabbajituṃ dāni te vaṭṭatī’’ti taṃ gahetvā bhagavato santikaṃ agamāsi. Tasmiṃ ṭhāne pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ ‘‘sattame vāre pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇī’’ti.

'গৃহীভাবের প্রশংসা করেছিলেন'—কশ্যপ সম্যকসম্বুদ্ধের শাসনে নাকি দুই বন্ধু ছিলেন, তাঁরা একে অপরের সাথে মিলেমিশে একসাথে সজ্জায় (সূত্র পাঠ) করতেন। তাঁদের মধ্যে একজন প্রব্রজ্যায় অসন্তুষ্ট হয়ে গৃহী হওয়ার ইচ্ছা পোষণ করে অন্যজনকে তা জানালেন। তিনি গৃহীভাবের দোষ এবং প্রব্রজ্যার গুণাবলী প্রদর্শন করে তাঁকে উপদেশ দিলেন। তিনি তা শুনে প্রব্রজ্যায় সন্তুষ্ট হলেন, কিন্তু পুনরায় একদিন একই রকম চিত্ত উৎপন্ন হওয়ায় তাঁকে বললেন— 'হে বন্ধু, আমার মনে এই রূপ ইচ্ছা জাগছে, আমি এই পাত্র ও চীবর তোমাকে দিয়ে দেব।' তিনি পাত্র ও চীবরের লোভে তাঁর গৃহীভাবের প্রশংসা করলেন এবং প্রব্রজ্যার দোষ বর্ণনা করলেন। তাঁর (অন্য বন্ধুর) তা শুনেই গৃহীভাব থেকে মন ফিরে গেল এবং তিনি প্রব্রজ্যাতেই সন্তুষ্ট থাকলেন। এইভাবে সেই সময় শীলবান ভিক্ষুর গৃহীভাবের প্রশংসামূলক কথা বলার কারণে, তিনি এই জন্মে ছয়বার প্রব্রজ্যা থেকে চ্যুত হয়ে সপ্তমবারে প্রব্রজিত হয়ে মহামৌদ্গল্যায়ন ও মহাকোষ্ঠিত স্থবিরের অভিধর্ম কথা আলোচনার মাঝে মাঝে নিজের কথা ঢুকিয়ে দিতেন। তখন মহাকোষ্ঠিত স্থবির তাঁকে তিরস্কার করলেন। তিনি মহাশ্রাবকের কথায় স্থির থাকতে না পেরে প্রব্রজ্যা চ্যুত হয়ে গৃহী হলেন। তিনি পোষ্ঠপাদের গৃহী বন্ধু ছিলেন, তাই প্রব্রজ্যা চ্যুত হয়ে দুই-তিন দিন পর পোষ্ঠপাদের কাছে গেলেন। তখন তিনি তাঁকে দেখে বললেন— 'বন্ধু, তুমি একি করলে! এই রূপ শাস্ত্রের শাসন থেকে দূরে সরে যাচ্ছ? এসো, এখন তোমার পুনরায় প্রব্রজ্যা গ্রহণ করা উচিত।' এই বলে তাঁকে নিয়ে ভগবানের সমীপে গেলেন। সেখানে প্রব্রজ্যা গ্রহণ করে তিনি অর্হত্ত্ব লাভ করলেন। সেইজন্য বলা হয়েছে— 'সপ্তমবারে প্রব্রজিত হয়ে অর্হত্ত্ব লাভ করেছিলেন।'


Hatthisāriputtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

হস্তিসারিপুত্র সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


7. Majjhesuttavaṇṇanā

৭. মধ্য সূত্রের বর্ণনা


61. Sattame mantāti ya-kāralopena niddeso, karaṇatthe vā etaṃ paccattavacanaṃ. Tenāha ‘‘tāya ubho ante viditvā’’ti. Phassavasena nibbattattāti dvayadvayasamāpattiyaṃ aññamaññaṃ samphassavasena nibbattattā, ‘‘phassapaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jātī’’ti iminā cānukkamena phassasamuṭṭhānattā imassa kāyassa phassavasena nibbattattāti vuttaṃ. Eko antoti ettha ayaṃ anta-saddo antaabbhantaramariyādalāmakaabhāvakoṭṭhāsapadapūraṇasamīpādīsu dissati. ‘‘Antapūro udarapūro’’tiādīsu (su. ni. 197) hi ante antasaddo. ‘‘Caranti loke parivārachannā anto asuddhā, bahi sobhamānā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.122) abbhantare. ‘‘Kāyabandhanassa anto jīrati (cūḷava. 278) sā haritantaṃ vā panthantaṃ vā selantaṃ vā udakantaṃ vā’’tiādīsu (ma. ni. 1.304) mariyādāyaṃ. ‘‘Antamidaṃ, bhikkhave, jīvikāna’’ntiādīsu (saṃ. ni. 3.80; itivu. 91) lāmake. ‘‘Esevanto dukkhassā’’tiādīsu (ma. ni. 3.393; saṃ. ni. 2.51) abhāve. Sabbapaccayasaṅkhayo hi dukkhassa abhāvo [Pg.135] koṭītipi vuccati. ‘‘Tayo antā’’tiādīsu (dī. ni. 3.305) koṭṭhāse. ‘‘Iṅgha tāva suttantaṃ vā gāthāyo vā abhidhammaṃ vā pariyāpuṇassu, suttante okāsaṃ kārāpetvā’’ti (pāci. 442) ca ādīsu padapūraṇe. ‘‘Gāmantaṃ vā osaṭo (pārā. 409-410; cūḷava. 343) gāmantasenāsana’’ntiādīsu (pārā. aṭṭha. 2.410) samīpe. Svāyamidha koṭṭhāse vattatīti ayameko koṭṭhāsoti.

৬১. ষষ্ঠ সূত্রে, 'মন্তা' (mantā) বলতে 'য' কার লোপের মাধ্যমে নির্দেশ করা হয়েছে, অথবা এটি করণ অর্থে প্রথমা বিভক্তি। সেইজন্য বলা হয়েছে— 'তার দ্বারা উভয় অন্ত জেনে।' 'স্পর্শের বশে উৎপন্ন হওয়ার কারণে' বলতে দ্বয়-দ্বয় সমাপত্তিতে (মিলনে) পরস্পরের স্পর্শের বশে উৎপন্ন হওয়ার কারণে, এবং 'স্পর্শ প্রত্যয়ে তৃষ্ণা, তৃষ্ণা প্রত্যয়ে উপাদান, উপাদান প্রত্যয়ে ভব, ভব প্রত্যয়ে জাতি'—এই অনুক্রমে স্পর্শ থেকে সমুত্থিত হওয়ার কারণে এই কায়ের স্পর্শের বশে উৎপন্ন হওয়ার কথা বলা হয়েছে। 'এক অন্ত'—এখানে এই 'অন্ত' (anta) শব্দটি অন্ত্র, অভ্যন্তর, মর্যাদা (সীমা), নিকৃষ্ট, অভাব, অংশ (ভাগ), পদপূরণ, সমীপ ইত্যাদিতে দেখা যায়। যেমন 'অন্ত্রপূর্ণ উদরপূর্ণ' ইত্যাদিতে 'অন্ত' শব্দ অন্ত্র অর্থে ব্যবহৃত। 'লোকে পরিবৃত হয়ে বিচরণ করে, অন্তরে অশুদ্ধ, বাইরে শোভমান' ইত্যাদিতে অভ্যন্তর অর্থে। 'কায়বন্ধনের অন্ত (প্রান্ত) জীর্ণ হয়' অথবা 'তা হরিৎ-সীমা, পথ-সীমা, শৈল-সীমা বা জল-সীমা' ইত্যাদিতে মর্যাদা বা সীমা অর্থে। 'হে ভিক্ষুগণ, জীবিকাসমূহের মধ্যে এটি অন্ত (নিকৃষ্ট)' ইত্যাদিতে নিকৃষ্ট অর্থে। 'এটাই দুঃখের অন্ত (অভাব)' ইত্যাদিতে অভাব অর্থে। সর্বপ্রত্যয়ের ক্ষয়ই দুঃখের অভাব, যা 'কোটি' (সীমা বা শেষ) বলেও অভিহিত হয়। 'তিনটি অন্ত' ইত্যাদিতে অংশ বা ভাগ অর্থে। 'যাও, সূত্রান্ত বা গাথা বা অভিধর্ম শিক্ষা করো, সূত্রান্তে অবকাশ করিয়ে' ইত্যাদিতে পদপূরণ অর্থে। 'গ্রামের অন্তে (নিকটে) গমনকারী' বা 'গ্রামান্ত শয়নাসন' ইত্যাদিতে সমীপ বা নিকট অর্থে। তা এখানে অংশ অর্থে ব্যবহৃত হয়েছে, অর্থাৎ 'এটি একটি অংশ'।


Santo paramatthato vijjamāno dhammasamūhoti sakkāyo, pañcupādānakkhandhā. Tenāha ‘‘tebhūmakavaṭṭa’’nti. Sesamettha suviññeyyameva.

পরমার্থত বিদ্যমান সৎ ধর্মসমূহের সমষ্টিই হলো 'সৎকায়' (sakkāya), যা পঞ্চ উপাদান স্কন্ধ। সেইজন্য বলা হয়েছে 'ত্রৈভূমিক বৃত্ত' (tebhūmakavaṭṭa)। এখানে অবশিষ্ট অংশ সহজেই বোধগম্য।


Majjhesuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

মধ্য সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


8. Purisindriyañāṇasuttavaṇṇanā

৮. পুরুষেন্দ্রিয়জ্ঞান সূত্রের বর্ণনা


62. Aṭṭhame nibbattivasena apāyasaṃvattaniyena vā kammunā apāyesu niyuttoti āpāyiko nerayikoti etthāpi eseva nayo. Avīcimhi uppajjitvā tattha āyukappasaññitaṃ antarakappaṃ tiṭṭhatīti kappaṭṭho. Nirayūpapattipariharaṇavasena tikicchituṃ asakkuṇeyyoti atekiccho. Akhaṇḍānīti ekadesenapi akhaṇḍitāni. Bhinnakālato paṭṭhāya bījaṃ bījatthāya na upakappati. Apūtīnīti udakatemanena apūtikāni. Pūtikañhi bījaṃ bījatthāya na upakappati. Avātātapahatānīti vātena ca ātapena ca na hatāni nirojataṃ na pāpitāni. Nirojañhi kasaṭaṃ bījaṃ bījatthāya na upakappati. ‘‘Sārādānī’’ti vattabbe ā-kārassa rassattaṃ katvā pāḷiyaṃ ‘‘sāradānī’’ti vuttanti āha ‘‘sārādānī’’ti. Taṇḍulasārassa ādānato sārādāni, gahitasārāni patiṭṭhitasārāni. Nissarañhi bījaṃ bījatthāya na upakappati. Sukhasayitānīti cattāro māse koṭṭhe pakkhittaniyāmeneva sukhasayitāni suṭṭhu sannicitāni. Maṇḍakhetteti ūsakhārādidosehi aviddhaste sārakkhette. Abhidoti abhi-saddena samānatthanipātapadanti āha ‘‘abhiaḍḍharatta’’nti. Natthi etassa bhidāti vā abhido. ‘‘Abhidaṃ aḍḍharatta’’nti vattabbe upayogatthe paccattavacanaṃ. Aḍḍharattanti [Pg.136] ca accantasaṃyogavacanaṃ, bhummatthe vā. Tasmā abhido aḍḍharattanti abhinne aḍḍharattasamayeti attho. Puṇṇamāsiyañhi gaganamajjhassa purato vā pacchato vā cande ṭhite aḍḍharattasamayo bhinno nāma hoti, majjhe eva pana ṭhite abhinno nāma.

৬২. অষ্টম সূত্রে, উৎপত্তির বশে অথবা অপায়-সংবর্তনীয় কর্মের দ্বারা অপায়ে নিযুক্ত হওয়ার কারণে 'আপায়িক' (অপায়গামী), এবং 'নৈরিক' (নরকগামী) শব্দের ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। অবীচি নরকে উৎপন্ন হয়ে সেখানে আয়ু-কল্প নামক অন্তরাকল্প পর্যন্ত অবস্থান করার কারণে 'কল্পস্থ' (kappaṭṭho)। নরকে উৎপত্তি পরিহার করার উপায়ের অভাবের কারণে চিকিৎসা করা অসম্ভব, তাই 'অচিকিৎস্য' (atekiccho)। 'অখণ্ডানি' বলতে এক অংশও খণ্ডিত নয় এমন। ভাঙার সময় থেকে বীজ আর বীজ বপনের কাজের উপযোগী থাকে না। 'অপূতীনি' বলতে জলের সংস্পর্শে পচে না যাওয়া। পচা বীজ বীজ বপনের কাজের উপযোগী থাকে না। 'অবাতাতপহতানি' বলতে বাতাস ও রোদের দ্বারা নষ্ট না হওয়া, অর্থাৎ তেজহীন না হওয়া। তেজহীন বা অসার বীজ বীজ বপনের কাজের উপযোগী থাকে না। 'সারাদানি' (sārādānī) বলা উচিত হলেও আ-কারের হ্রস্বত্ব করে পালিতে 'সারদানি' (sāradānī) বলা হয়েছে, তাই বলা হয়েছে 'সারাদানি'। তণ্ডুল-সারের (চালের সার অংশ) গ্রহণের কারণে 'সারাদানি', অর্থাৎ সারযুক্ত বা প্রতিষ্ঠিত সারবিশিষ্ট। অসার বীজ বীজ বপনের কাজের উপযোগী থাকে না। 'সুখশয়িতানি' বলতে চার মাস গোলাঘরে রাখার নিয়মে সুখশয়িত, অর্থাৎ ভালোভাবে সঞ্চিত। 'মণ্ডক্ষেত্রে' বলতে ঊষর বা ক্ষার ইত্যাদি দোষে দুষ্ট নয় এমন উর্বর ক্ষেত্রে। 'অভিদো' বলতে 'অভি' শব্দের সমান অর্থযুক্ত নিপাত পদ, তাই বলা হয়েছে 'অভি-অর্ধরাত্র'। অথবা যার কোনো ভেদ নেই তা 'অভিদ'। 'অভিদং অর্ধরাত্রং' বলা উচিত হলেও দ্বিতীয়ান্ত অর্থে প্রথমা বিভক্তি ব্যবহৃত হয়েছে। এবং 'অর্ধরাত্র' শব্দটি অত্যন্ত সংযোগবাচক অথবা সপ্তমী অর্থে। তাই 'অভিদো অর্ধরাত্র' বলতে অভিন্ন অর্ধরাত্র সময়ে—এই অর্থ। পূর্ণিমা তিথিতে আকাশের মধ্যভাগের পূর্বে বা পশ্চিমে চন্দ্র অবস্থান করলে অর্ধরাত্র সময় ভিন্ন (বিভক্ত) হয়, কিন্তু ঠিক মাঝখানে অবস্থান করলে অভিন্ন (অবিভক্ত) হয়।


Suppabuddhasunakkhattādayoti ettha (dha. pa. aṭṭha. 2.127 suppabuddhasakyavatthu) suppabuddho kira sākiyo ‘‘mama dhītaraṃ chaḍḍetvā nikkhanto, mama puttaṃ pabbājetvā tassa veriṭṭhāne ṭhito cā’’ti imehi dvīhi kāraṇehi satthari āghātaṃ bandhitvā ekadivasaṃ ‘‘na dāni nimantitaṭṭhānaṃ gantvā bhuñjituṃ dassāmī’’ti gamanamaggaṃ pidahitvā antaravīthiyaṃ suraṃ pivanto nisīdi. Athassa satthari bhikkhusaṅghaparivute taṃ ṭhānaṃ āgate ‘‘satthā āgato’’ti ārocesuṃ. So āha – ‘‘purato gacchāti tassa vadetha, nāyaṃ mayā mahallakataro, nāssa maggaṃ dassāmī’’ti. Punappunaṃ vuccamānopi tatheva nisīdi. Satthā mātulassa santikā maggaṃ alabhitvā tatova nivatti. Sopi carapurisaṃ pesesi – ‘‘gaccha tassa kathaṃ sutvā ehī’’ti. Satthāpi nivattanto sitaṃ katvā ānandattherena – ‘‘ko nu kho, bhante, sitapātukamme paccayo’’ti puṭṭho āha – ‘‘passasi, ānanda, suppabuddha’’nti. Passāmi, bhante. Bhāriyaṃ tena kammaṃ kataṃ mādisassa buddhassa maggaṃ adentena, ito sattame divase heṭṭhāpāsāde pāsādamūle pathaviyā pavisissatī’’ti ācikkhi.

'সুপ্রবুদ্ধ, সুনক্ষত্র ইত্যাদি'—এখানে সুপ্রবুদ্ধ নামক শাক্য নাকি 'আমার কন্যাকে ত্যাগ করে চলে গেছে, এবং আমার পুত্রকে প্রব্রজিত করে তার শত্রুর স্থানে দাঁড়িয়েছে'—এই দুটি কারণে শাস্ত্রার (বুদ্ধের) প্রতি বিদ্বেষ পোষণ করে একদিন 'এখন নিমন্ত্রিত স্থানে গিয়ে ভোজন করতে দেব না' এই ভেবে যাতায়াতের পথ বন্ধ করে গলির মাঝখানে সুরা পান করতে করতে বসে রইলেন। তখন ভিক্ষুসংঘ পরিবৃত হয়ে শাস্তা সেই স্থানে আগমন করলে লোকেরা তাঁকে জানাল— 'শাস্তা এসেছেন।' তিনি বললেন— 'তাঁকে বলো সামনে এগিয়ে যেতে, তিনি আমার চেয়ে বয়সে বড় নন, আমি তাঁকে পথ দেব না।' বারবার বলা সত্ত্বেও তিনি একইভাবে বসে রইলেন। শাস্তা মাতুলের কাছ থেকে পথ না পেয়ে সেখান থেকেই ফিরে গেলেন। তিনিও (সুপ্রবুদ্ধ) এক গুপ্তচর পাঠালেন— 'যাও, তাঁর কথা শুনে এসো।' শাস্তাও ফিরে যাওয়ার সময় মৃদু হাসলেন। তখন স্থবির আনন্দ কর্তৃক জিজ্ঞাসিত হলেন— 'ভন্তে, মৃদু হাস্যের কারণ কী?' তিনি বললেন— 'আনন্দ, তুমি কি সুপ্রবুদ্ধকে দেখছ?' 'দেখছি, ভন্তে।' 'আমার মতো বুদ্ধকে পথ না দিয়ে সে অত্যন্ত গুরুতর কর্ম করেছে। আজ থেকে সপ্তম দিনে সে প্রাসাদের নিচে, প্রাসাদের পাদদেশে পৃথিবীতে প্রবেশ করবে'—এই কথা শাস্তা প্রকাশ করলেন।


Sunakkhattopi (ma. ni. aṭṭha. 1.147) pubbe bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dibbacakkhuparikammaṃ pucchi. Athassa bhagavā kathesi. So dibbacakkhuṃ nibbattetvā ālokaṃ vaḍḍhetvā olokento devaloke nandanavanacittalatāvanaphārusakavanamissakavanesu dibbasampattiṃ anubhavamāne devaputte ca devadhītaro ca disvā – ‘‘etesaṃ evarūpāya attabhāvasampattiyā ṭhitānaṃ kira madhuro nu kho saddo bhavissatī’’ti saddaṃ sotukāmo hutvā dasabalaṃ upasaṅkamitvā dibbasotadhātuparikammaṃ pucchi. Bhagavā panassa – ‘‘dibbasotadhātussa upanissayo natthī’’ti ñatvā parikammaṃ na kathesi. Na hi buddhā yaṃ na bhavissati, tassa parikammaṃ kathenti. So bhagavati āghātaṃ bandhitvā cintesi – ‘‘ahaṃ samaṇaṃ gotamaṃ paṭhamaṃ dibbacakkhuparikammaṃ pucchiṃ, so mayhaṃ ‘sampajjatu vā mā vā sampajjatū’ti kathesi. Ahaṃ pana paccattapurisakārena taṃ nibbattetvā dibbasotadhātuparikammaṃ pucchiṃ, taṃ me na kathesi. Addhā evaṃ [Pg.137] hoti ‘ayaṃ rājapabbajito dibbacakkhuñāṇaṃ nibbattetvā, dibbasotañāṇaṃ nibbattetvā, cetopariyakammañāṇaṃ nibbattetvā, āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ nibbattetvā, mayā samasamo bhavissatī’ti issāmacchariyavasena mayhaṃ na kathetī’’ti bhiyyoso āghātaṃ bandhitvā kāsāyāni chaḍḍetvā gihibhāvaṃ patvāpi na tuṇhībhūto vihāsi. Dasabalaṃ pana asatā tucchena abbhācikkhitvā apāyūpago ahosi. Tampi bhagavā byākāsi. Vuttañhetaṃ – ‘‘evampi kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto mayā vuccamāno apakkameva imasmā dhammavinayā, yathā taṃ āpāyiko’’ti (dī. ni. 3.6). Tena vuttaṃ ‘‘aparepi suppabuddhasunakkhattādayo bhagavatā ñātāvā’’ti. Ādi-saddena kokālikādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

সুনক্ষত্রও (ম. নি. অট্ঠ. ১.১৪৭) পূর্বে ভগবানের নিকট উপস্থিত হয়ে দিব্যচক্ষুর পরিকর্ম (প্রস্তুতি বা সাধনা) জিজ্ঞাসা করেছিলেন। তখন ভগবান তাকে তা বলেছিলেন। তিনি দিব্যচক্ষু উৎপন্ন করে এবং আলোক বর্ধিত করে অবলোকন করতে করতে দেবলোকে নন্দনবন, চিত্রলতাবন, পারুষকবন ও মিশ্রকবনে দিব্যসম্পদ উপভোগকারী দেবপুত্র ও দেবকন্যাদের দেখে চিন্তা করলেন— "এইরূপ আত্মভাবসম্পত্তিতে (দেহে) অধিষ্ঠিত এদের শব্দ নিশ্চয়ই কত না মধুর হবে!" এই ভেবে শব্দ শোনার ইচ্ছা পোষণ করে তিনি দশবলের (বুদ্ধের) নিকট উপস্থিত হয়ে দিব্যশ্রোত্রধাতুর পরিকর্ম জিজ্ঞাসা করলেন। ভগবান কিন্তু তার "দিব্যশ্রোত্রধাতুর কোনো উপনিশ্রয় (যোগ্যতা বা হেতু) নেই" তা জেনে পরিকর্ম বলেননি। কারণ বুদ্ধগণ যা সফল হবে না, তার পরিকর্ম বলেন না। তিনি ভগবানের প্রতি আক্রোশ পোষণ করে চিন্তা করলেন— "আমি শ্রমণ গৌতমকে প্রথমে দিব্যচক্ষুর পরিকর্ম জিজ্ঞাসা করেছিলাম, তিনি আমাকে বলেছিলেন 'সফল হোক বা না হোক'। কিন্তু আমি নিজের পুরুষকার (চেষ্টা) দ্বারা তা উৎপন্ন করে যখন দিব্যশ্রোত্রধাতুর পরিকর্ম জিজ্ঞাসা করলাম, তখন তিনি আমাকে তা বললেন না। নিশ্চয়ই এমন হচ্ছে যে, 'এই রাজপ্রব্রজিত (রাজপুত্র) দিব্যচক্ষুজ্ঞান উৎপন্ন করে, দিব্যশ্রোত্রজ্ঞান উৎপন্ন করে, চেতোপরিয়জ্ঞান উৎপন্ন করে এবং আসবক্ষয় জ্ঞান উৎপন্ন করে আমার সমকক্ষ হয়ে যাবে'— এই ঈর্ষা ও মাৎসর্যবশত তিনি আমাকে বলছেন না।" এভাবে তিনি আরও বেশি আক্রোশ পোষণ করে কাষায় বস্ত্র ত্যাগ করে গৃহীভাব প্রাপ্ত হয়েও শান্ত থাকেননি। বরং দশবলকে অসত্য ও তুচ্ছ অপবাদ দিয়ে অপায়গামী (নরকগামী) হয়েছিলেন। ভগবানও তা ব্যাকরণ (ভবিষ্যদ্বাণী) করেছিলেন। যেমন বলা হয়েছে— "হে ভর্গব, লিচ্ছবিপুত্র সুনক্ষত্র আমার দ্বারা এভাবে বলা সত্ত্বেও এই ধর্মবিনয় থেকে অপক্রান্ত (দূরে সরে) হয়েছিল, যেন সে অপায়গামী।" (দী. নি. ৩.৬)। এইজন্য বলা হয়েছে— "অন্যান্য সুপ্রবুদ্ধ, সুনক্ষত্র আদিও ভগবান কর্তৃক জ্ঞাত ছিলেন।" 'আদি' শব্দ দ্বারা কোকালিক প্রভৃতির সংগ্রহ বুঝতে হবে।


Susīmo paribbājakoti (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.70) evaṃnāmako vedaṅgesu kusalo paṇḍito paribbājako. Aññatitthiyā hi parihīnalābhasakkārasilokā ‘‘samaṇo gotamo na jātigottādīni ārabbha lābhaggappatto jāto, kaviseṭṭho panesa uttamakavitāya sāvakānaṃ bandhaṃ bandhitvā deti. Te taṃ uggaṇhitvā upaṭṭhākānaṃ upanisinnakathampi anumodanampi sarabhaññampīti evamādīni kathenti. Te tesaṃ pasannānaṃ lābhaṃ upasaṃharanti. Sace mayaṃ yaṃ samaṇo gotamā jānāti, tato thokaṃ jāneyyāma, attano samayaṃ tattha pakkhipitvā mayampi upaṭṭhākānaṃ katheyyāma. Tato etehi lābhitarā bhaveyyāma. Ko nu kho samaṇassa gotamassa santike pabbajitvā khippameva uggaṇhituṃ sakkhissatī’’ti evaṃ cintetvā ‘‘susimo paṭibalo’’ti disvā upasaṅkamitvā evamāhaṃsu ‘‘ehi tvaṃ, āvuso susīma, samaṇe gotame brahmacariyaṃ cara, tvaṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā amhe vāceyyāsi, taṃ mayaṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā gihīnaṃ bhāsissāma, evaṃ mayampi sakkatā bhavissāma garukatā mānitā pūjitā lābhino cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārāna’’nti (saṃ. ni. 2.70).

'সুসীম পরিব্রাজক' (সং. নি. অট্ঠ. ২.২.৭০) বলতে এই নামের বেদাঙ্গে পারদর্শী পণ্ডিত পরিব্রাজককে বোঝায়। অন্য তীর্থিকগণ, যাদের লাভ, সৎকার ও যশ হ্রাস পেয়েছিল, তারা চিন্তা করল— "শ্রমণ গৌতম জাতি বা গোত্র ইত্যাদির কারণে লাভ-সৎকারের শিখরে পৌঁছাননি, বরং তিনি একজন শ্রেষ্ঠ কবি এবং উত্তম কবিত্বের মাধ্যমে শ্রাবকদের জন্য উপদেশ রচনা করে দেন। তারা তা শিখে উপাসকদের কাছে বসে কথা, অনুমোদন ও সরভঞ্জ (সুর করে আবৃত্তি) ইত্যাদি বলে থাকে। তারা সেই প্রসন্ন উপাসকদের কাছ থেকে লাভ সংগ্রহ করে। যদি আমরা শ্রমণ গৌতম যা জানেন, তা থেকে সামান্য কিছু জানতে পারি, তবে আমাদের নিজস্ব মতবাদ সেখানে যুক্ত করে আমরাও উপাসকদের কাছে তা বলতে পারব। তখন আমরা এদের চেয়েও বেশি লাভবান হব। কে শ্রমণ গৌতমের নিকট প্রব্রজিত হয়ে দ্রুত তা শিখতে সক্ষম হবে?" এভাবে চিন্তা করে তারা "সুসীম সমর্থ" তা দেখে তার কাছে গিয়ে বলল— "এসো, হে বন্ধু সুসীম, তুমি শ্রমণ গৌতমের নিকট ব্রহ্মচর্য পালন করো। তুমি ধর্ম শিক্ষা করে আমাদের তা শেখাবে, আমরা সেই ধর্ম শিক্ষা করে গৃহীদের কাছে প্রচার করব। এভাবে আমরাও সৎকৃত, গরুকৃত, মানিত, পূজিত হব এবং চীবর, পিণ্ডপাত, শয্যাসন ও গ্লানপ্রত্যয়-ভেষজ পরিষ্কারের লাভী হব।" (সং. নি. ২.৭০)।


Atha susīmo paribbājako tesaṃ vacanaṃ sampaṭicchitvā yenānando tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā pabbajjaṃ yāci. Thero ca taṃ ādāya bhagavantaṃ [Pg.138] upasaṅkamitvā etamatthaṃ ārocesi. Bhagavā pana cintesi ‘‘ayaṃ paribbājako titthiyasamaye ‘ahaṃ pāṭiekko satthā’ti paṭijānamāno carati, ‘idheva maggabrahmacariyaṃ carituṃ icchāmī’ti kira vadati, kiṃ nu kho mayi pasanno, udāhu mayhaṃ vā mama sāvakānaṃ dhammakathāya pasanno’’ti. Athassa ekaṭṭhānepi pasādābhāvaṃ ñatvā ‘‘ayaṃ mama sāsane ‘dhammaṃ thenessāmī’ti pabbajati, itissa āgamanaṃ aparisuddhaṃ, nipphatti nu kho kīdisā’’ti olokento ‘‘kiñcāpi ‘dhammaṃ thenessāmī’ti pabbajati, katipāheneva pana ghaṭetvā arahattaṃ gaṇhissatī’’ti ñatvā ‘‘tenahānanda, susīmaṃ pabbājethā’’ti āha. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘evaṃ bhagavatā ko ñāto? Susīmo paribbājako’’ti.

অতঃপর সুসীম পরিব্রাজক তাদের কথা স্বীকার করে যেখানে আনন্দ ছিলেন সেখানে উপস্থিত হলেন এবং উপস্থিত হয়ে প্রব্রজ্যা প্রার্থনা করলেন। স্থবির আনন্দ তাকে নিয়ে ভগবানের নিকট উপস্থিত হয়ে এই বিষয়টি নিবেদন করলেন। ভগবান চিন্তা করলেন— "এই পরিব্রাজক তীর্থিক মতে 'আমি একজন স্বতন্ত্র শাস্তা' বলে দাবি করে বেড়ায়, অথচ এখন বলছে 'এখানেই মার্গ-ব্রহ্মচর্য আচরণ করতে চাই'। সে কি আমার প্রতি প্রসন্ন, নাকি আমার বা আমার শ্রাবকদের ধর্মকথার প্রতি প্রসন্ন?" অতঃপর তার কোনো বিষয়েই প্রসন্নতা নেই তা জেনে— "সে আমার শাসনে 'ধর্ম চুরি করব' এই উদ্দেশ্যে প্রব্রজ্যা নিচ্ছে, তাই তার আগমন অপবিত্র; কিন্তু তার পরিণতি কেমন হবে?" তা অবলোকন করে জানলেন— "যদিও সে 'ধর্ম চুরি করব' বলে প্রব্রজ্যা নিচ্ছে, কিন্তু কয়েকদিনের মধ্যেই চেষ্টা করে সে অর্হত্ত্ব লাভ করবে।" তা জেনে বললেন— "তাহলে হে আনন্দ, সুসীমকে প্রব্রজ্যা দাও।" তা লক্ষ্য করেই বলা হয়েছে— "এভাবে ভগবান কর্তৃক কে জ্ঞাত হয়েছিলেন? সুসীম পরিব্রাজক।"


Santatimahāmattoti (dha. pa. aṭṭha. 2.141 santatimahāmattavatthu) so kira ekasmiṃ kāle rañño pasenadissa paccantaṃ kupitaṃ vūpasametvā āgato. Athassa rājā tuṭṭho satta divasāni rajjaṃ datvā ekaṃ naccagītakusalaṃ itthiṃ adāsi. So satta divasāni surāmadamatto hutvā sattame divase sabbālaṅkārappaṭimaṇḍito hatthikkhandhavaragato nahānatitthaṃ gacchanto satthāraṃ piṇḍāya pavisantaṃ dvārantare disvā hatthikkhandhavaragatova sīsaṃ cāletvā vandi. Satthā sitaṃ katvā ‘‘ko nu kho, bhante, sitapātukaraṇe hetū’’ti ānandattherena puṭṭho sitakāraṇaṃ ācikkhanto āha – ‘‘passasi, ānanda, santatimahāmattaṃ, ajjeva sabbābharaṇappaṭimaṇḍito mama santikaṃ āgantvā cātuppadikagāthāvasāne arahattaṃ patvā parinibbāyissatī’’ti. Tena vuttaṃ ‘‘evaṃ ko ñāto bhagavatāti? Santatimahāmatto’’ti.

'সন্ততি মহামাত্র' (ধ. প. অট্ঠ. ২.১৪১ সন্ততি মহামাত্রের কাহিনী) বলতে বোঝায়— তিনি এক সময়ে রাজা প্রসেনজিতের সীমান্ত বিদ্রোহ দমন করে ফিরে এসেছিলেন। তখন রাজা সন্তুষ্ট হয়ে তাকে সাত দিনের জন্য রাজ্য দান করেন এবং নাচ-গানে পারদর্শী এক নারীকে প্রদান করেন। তিনি সাত দিন সুরামত্ত হয়ে সপ্তম দিনে সর্বালঙ্কারে বিভূষিত হয়ে শ্রেষ্ঠ হাতির পিঠে চড়ে স্নানঘাটে যাওয়ার সময়, শাস্তাকে (বুদ্ধকে) পিণ্ডাচরণের জন্য প্রবেশদ্বারে প্রবেশ করতে দেখে হাতির পিঠ থেকেই মাথা নত করে বন্দনা করলেন। শাস্তা মৃদু হাসলেন। "ভন্তে, মৃদু হাস্যের কারণ কী?"— স্থবির আনন্দ কর্তৃক এভাবে জিজ্ঞাসিত হয়ে হাসির কারণ ব্যাখ্যা করে বললেন— "আনন্দ, তুমি কি সন্ততি মহামাত্রকে দেখছ? আজই সে সর্বাভরণে সজ্জিত হয়ে আমার নিকট এসে চতুষ্পদী গাথার শেষে অর্হত্ত্ব লাভ করে পরিনির্বাণ লাভ করবে।" এইজন্য বলা হয়েছে— "এভাবে ভগবান কর্তৃক কে জ্ঞাত হয়েছিলেন? সন্ততি মহামাত্র।"


Purisindriyañāṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

পুরুষেন্দ্রিয়জ্ঞানসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Nibbedhikasuttavaṇṇanā

৯. নির্ভেদিকসূত্রের বর্ণনা।


63. Navame parihāyati attano phalaṃ pariggahetvā vattati, tassa vā kāraṇabhāvaṃ upagacchatīti pariyāyoti idha kāraṇaṃ vuttanti āha ‘‘nibbijjhanakāraṇa’’nti.

৬৩. নবম সূত্রে— 'পরিহায়তি' (হ্রাস পায়) নিজের ফল গ্রহণ করে প্রবর্তিত হয়, অথবা তার কারণভাব প্রাপ্ত হয়— এই অর্থে 'পর্যায়' বলতে এখানে কারণ বলা হয়েছে, তাই বলেছেন "নির্ভেদের কারণ" (নিব্বিজ্ঝনকারণ)।


‘‘Anujānāmi[Pg.139], bhikkhave, ahatānaṃ vatthānaṃ diguṇaṃ saṅghāṭi’’nti ettha hi paṭalaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Accenti kālā tarayanti rattiyo, vayoguṇā anupubbaṃ jahantī’’ti (saṃ. ni. 1.4) ettha rāsaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā’’ti (ma. ni. 3.379) ettha ānisaṃsaṭṭho. ‘‘Antaṃ antaguṇaṃ (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110; khu. pā. 3.dvattiṃsākāro), kayirā mālāguṇe bahū’’ti (dha. pa. 53) ettha bandhanaṭṭho guṇaṭṭho. Idhāpi esova adhippetoti āha ‘‘bandhanaṭṭhena guṇā’’ti. Kāmarāgassa saṃyojanassa paccayabhāvena vatthukāmesupi bandhanaṭṭho rāsaṭṭho vā guṇaṭṭho daṭṭhabbo. Cakkhuviññeyyāti vā cakkhuviññāṇataṃdvārikaviññāṇehi jānitabbā. Sotaviññeyyātiādīsupi eseva nayo. Iṭṭhārammaṇabhūtāti sabhāveneva iṭṭhārammaṇajātikā, iṭṭhārammaṇabhāvaṃ vā pattā. Kamanīyāti kāmetabbā. Manavaḍḍhanakāti manoharā. Etena parikappanatopi iṭṭhārammaṇabhāvaṃ saṅgaṇhāti. Piyajātikāti piyāyitabbasabhāvā. Kāmūpasañhitāti kāmarāgena upecca sambandhanīyā sambandhā kātabbā. Tenāha ‘‘ārammaṇaṃ katvā’’tiādi. Saṅkapparāgoti vā subhādivasena saṅkappitavutthamhi uppannarāgo. Evamettha vatthukāmaṃ paṭikkhipitvā kilesakāmo vutto tasseva vasena tesampi kāmabhāvasiddhito, kilesakāmassapi iṭṭhavedanā diṭṭhādisampayogabhedena pavattiākārabhedena ca atthi vicittakāti tato visesetuṃ ‘‘citravicitrārammaṇānī’’ti āha, nānappakārāni rūpādiārammaṇānīti attho.

"হে ভিক্ষুগণ, আমি নতুন বস্ত্রের দ্বিগুণ সংঘাটি অনুজ্ঞা করছি"— এখানে 'গুণ' শব্দের অর্থ স্তর বা ভাঁজ (পটল)। "কাল অতিবাহিত হয়, রাত্রি পার হয়ে যায়, বয়সের স্তরসমূহ (গুণ) ক্রমশ ক্ষয়প্রাপ্ত হয়" (সং. নি. ১.৪)— এখানে 'গুণ' শব্দের অর্থ রাশি বা সমষ্টি। "শতগুণ দক্ষিণা প্রত্যাশা করা উচিত" (ম. নি. ৩.৩৭৯)— এখানে 'গুণ' শব্দের অর্থ আনিশংস (সুফল)। "অন্ত্র ও অন্ত্রগুণ (অন্ত্রের বন্ধন), বহু মালা গাঁথবে" (ধ. প. ৫৩)— এখানে 'গুণ' শব্দের অর্থ বন্ধন। এখানেও এই অর্থই অভিপ্রেত, তাই বলেছেন "বন্ধন অর্থে গুণ"। কামরাগের সংযোজনের প্রত্যয় (কারণ) হওয়ার কারণে বস্তুকামেও বন্ধন অর্থ বা রাশি অর্থ রূপ 'গুণ' অর্থ দৃষ্টব্য। 'চক্ষুবিজ্ঞেয়' বলতে চক্ষুবিজ্ঞান ও তার দ্বারের বিজ্ঞানসমূহ দ্বারা জ্ঞাতব্য। 'শ্রোত্রবিজ্ঞেয়' ইত্যাদিতেও এই একই নিয়ম। 'ইষ্টালম্বনভূত' বলতে স্বভাবতই ইষ্টালম্বনজাতীয় অথবা ইষ্টালম্বনভাব প্রাপ্ত। 'কমনীয়' বলতে কামনাসূচক বা কাম্য। 'মনোবর্ধনক' বলতে মনোহর। এর দ্বারা কল্পনাবশতও ইষ্টালম্বনভাব গৃহীত হয়। 'প্রিয়জাতীয়' বলতে প্রিয় হওয়ার স্বভাবযুক্ত। 'কামোপসংহিত' বলতে কামরাগের দ্বারা যুক্ত হয়ে সম্বন্ধযুক্ত বা সম্বন্ধ করতে হবে। এইজন্য বলেছেন "আলম্বন করে" ইত্যাদি। 'সংকল্পরাগ' বলতে শুভ ইত্যাদিরূপে সংকল্পিত বস্তুতে উৎপন্ন রাগ। এভাবে এখানে বস্তুকামকে প্রতিক্ষেপ (বর্জন) করে ক্লেশকাম বলা হয়েছে, কারণ তার বশেই সেগুলোরও কামভাব সিদ্ধ হয়। ক্লেশকামেরও ইষ্টবেদনা, দৃষ্ট ইত্যাদির সংযোগভেদে এবং প্রবৃত্তির আকারভেদে বৈচিত্র্য রয়েছে, তাই তা থেকে বিশেষিত করতে "চিত্রবিচিত্র আলম্বনসমূহ" বলেছেন, যার অর্থ নানা প্রকারের রূপাদি আলম্বনসমূহ।


Athettha dhīrā vinayanti chandanti atha etesu ārammaṇesu dhitisampannā paṇḍitā chandarāgaṃ vinayanti.

"অথেত্থ ধীরা বিনয়ন্তি ছন্দং" (অতঃপর এখানে ধীরগণ ছন্দ দমন করেন) বলতে— অতঃপর এই আলম্বনসমূহে ধৃতিসম্পন্ন (ধৈর্যশীল) পণ্ডিতগণ ছন্দরাগ দমন করেন।


Tajjātikanti taṃsabhāvaṃ, atthato pana tassa kāmassa anurūpanti vuttaṃ hoti. Puññassa bhāgo puññabhāgo, puññakoṭṭhāso. Tena nibbatto, tattha vā bhavoti puññabhāgiyo. Apuññabhāgiyoti etthāpi eseva nayo. Vipākoyeva vepakkanti āha ‘‘vohāravipāka’’nti.

'তজ্জাতীয়' বলতে তার স্বভাবযুক্ত, অর্থগতভাবে সেই কামের অনুরূপ— এ কথাই বলা হয়েছে। পুণ্যের ভাগ হলো 'পুণ্যভাগ' বা পুণ্যের অংশ। তার দ্বারা উৎপন্ন অথবা সেখানে উৎপন্ন হলো 'পুণ্যভাগীয়'। 'অপুণ্যভাগীয়' শব্দেও এই একই নিয়ম। বিপাকই হলো বৈপাক্য, তাই বলেছেন "ব্যবহারিক বিপাক" (বোহাৱবিপাক)।


Sabbasaṅgāhikāti kusalākusalasādhāraṇā. Saṃvidahanacetanāti sampayuttadhammesu saṃvidahanalakkhaṇā cetanā. Urattāḷinti uraṃ tāḷetvā[Pg.140]. Ekapadanti ekapadacitaṃ mantaṃ. Tenāha ‘‘ekapadamantaṃ vā’’tiādi.

'সর্বসংগ্রাহিকা' বলতে কুশল ও অকুশলের সাধারণ। 'সংবিধানচেতনা' বলতে সম্প্রযুক্ত ধর্মসমূহে বিধান করার লক্ষণযুক্ত চেতনা। 'উরত্তালী' বলতে বক্ষে আঘাত করে। 'একপদ' বলতে এক পদে রচিত মন্ত্র। এইজন্য বলেছেন "অথবা এক পদের মন্ত্র" ইত্যাদি।


Nibbedhikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

নির্ভেদিকসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Sīhanādasuttavaṇṇanā

১০. সিংহনাদসূত্রের বর্ণনা।


64. Dasame tathāgatabalānīti aññehi asādhāraṇāni tathāgatasseva balāni. Nanu cetāni sāvakānampi ekaccāni uppajjantīti? Kāmaṃ uppajjanti, yādisāni pana buddhānaṃ ṭhānāṭṭhānañāṇādīni, na tādisāni tadaññesaṃ kadāci uppajjantīti aññehi asādhāraṇāni. Imameva hi yathāvuttaṃ lesaṃ apekkhitvā sādhāraṇabhāvato āsayānusayañāṇādīsu eva asādhāraṇasamaññā niruḷhā. Yathā pubbabuddhānaṃ balāni puññassa sampattiyā āgatāni, tathā āgatabalānīti vā tathāgatabalāni. Usabhassa idaṃ āsabhaṃ, seṭṭhaṭṭhānaṃ. Pamukhanādanti seṭṭhanādaṃ. Paṭivedhañāṇañceva desanāñāṇañcāti ettha paññāya pabhāvitaṃ attano ariyaphalāvahaṃ paṭivedhañāṇaṃ. Karuṇāya pabhāvitaṃ sāvakānaṃ ariyaphalāvahaṃ desanāñāṇaṃ. Tattha paṭivedhañāṇaṃ uppajjamānaṃ uppannanti duvidhaṃ. Tañhi abhinikkhamanato yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Tusitabhavanato yāva mahābodhipallaṅke arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Dīpaṅkarato paṭṭhāya yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Desanāñāṇampi pavattamānaṃ pavattanti duvidhaṃ. Tañhi yāva aññātakoṇḍaññassa sotāpattimaggā pavattamānaṃ, phalakkhaṇe pavattaṃ nāma. Tesu paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ, desanāñāṇaṃ lokiyaṃ. Ubhayampi panetaṃ aññehi asādhāraṇaṃ, buddhānaññeva orasañāṇaṃ.

৬৪. দশম সূত্রে 'তথাগতবলানি' বলতে অন্যদের সাথে অসাধারণ (অনন্য), কেবল তথাগতেরই বলসমূহকে বোঝায়। প্রশ্ন হতে পারে: এই বলগুলোর মধ্যে কিছু কি শ্রাবকদেরও উৎপন্ন হয় না? হ্যাঁ, উৎপন্ন হয় বটে; কিন্তু বুদ্ধগণের স্থানাস্থানজ্ঞান ইত্যাদির মতো বল অন্য কারও কখনো উৎপন্ন হয় না, তাই এগুলো অন্যদের সাথে অসাধারণ। এই পূর্বোক্ত কারণটি বিবেচনা করেই সাধারণ ভাব থেকে আশয়ানুশয়জ্ঞান ইত্যাদিতেই 'অসাধারণ' সংজ্ঞাটি প্রতিষ্ঠিত হয়েছে। যেমন পূর্ববর্তী বুদ্ধগণের বলসমূহ পুণ্যের সম্পত্তিতে এসেছে, তেমনি এসেছে বলে এগুলো 'তথাগতবল'। বৃষের ন্যায় শ্রেষ্ঠ স্থানকে 'আসভ' (আষভ) বলে, যা শ্রেষ্ঠ স্থান। 'পমুখনাদ' বলতে শ্রেষ্ঠনাদ (সিংহনাদ)। 'প্রতিবেধজ্ঞান ও দেশনাজ্ঞান'—এখানে প্রজ্ঞা দ্বারা ভাবিত নিজের আর্যফলবাহী জ্ঞান হলো প্রতিবেধজ্ঞান। করুণা দ্বারা ভাবিত শ্রাবকদের আর্যফলবাহী জ্ঞান হলো দেশনাজ্ঞান। সেখানে প্রতিবেধজ্ঞান দুই প্রকার: 'উৎপদ্যমান' ও 'উৎপন্ন'। তা মহাভিনিষ্ক্রমণ থেকে শুরু করে অর্হত্ত্বমার্গ পর্যন্ত 'উৎপদ্যমান' এবং ফলক্ষণে 'উৎপন্ন' নামে অভিহিত। তুষিত ভবন থেকে শুরু করে মহাবোধিপলঙ্ক পর্যন্ত অর্হত্ত্বমার্গ পর্যন্ত 'উৎপদ্যমান' এবং ফলক্ষণে 'উৎপন্ন' নামে অভিহিত। দীপঙ্কর বুদ্ধের সময় থেকে শুরু করে অর্হত্ত্বমার্গ পর্যন্ত 'উৎপদ্যমান' এবং ফলক্ষণে 'উৎপন্ন' নামে অভিহিত। দেশনাজ্ঞানও দুই প্রকার: 'প্রবর্তমান' ও 'প্রবৃত্ত'। তা আজ্ঞাতকোণ্ডিন্যের স্রোত্যাপত্তিমার্গ পর্যন্ত 'প্রবর্তমান' এবং ফলক্ষণে 'প্রবৃত্ত' নামে অভিহিত। এগুলোর মধ্যে প্রতিবেধজ্ঞান লোকোত্তর এবং দেশনাজ্ঞান লোকীয়। তবে এই উভয় জ্ঞানই অন্যদের সাথে অসাধারণ, বুদ্ধগণেরই নিজস্ব (ঔরস) জ্ঞান।


Ṭhānañca ṭhānato pajānātīti kāraṇañca kāraṇato pajānāti. Yasmā tattha phalaṃ tiṭṭhati tadāyattavuttitāya uppajjati ceva pavattati ca, tasmā ṭhānanti vuccati. Bhagavā ‘‘ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ hetū paccayā uppādāya, taṃ taṃ ṭhānaṃ, ye ye dhammā yeyaṃ yeyaṃ dhammānaṃ na hetū na paccayā uppādāya, taṃ taṃ aṭṭhāna’’nti pajānanto ṭhānato aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti.

'স্থানঞ্চ স্থানতো পজানাতি' অর্থাৎ কারণকে কারণ হিসেবে জানেন। যেহেতু সেখানে ফল অবস্থান করে, তার অধীন বৃত্তির কারণে উৎপন্ন ও প্রবর্তিত হয়, তাই একে 'স্থান' বলা হয়। ভগবান জানেন—"যে যে ধর্ম যে যে ধর্মের উৎপত্তির হেতু ও প্রত্যয়, তা তা স্থান; যে যে ধর্ম যে যে ধর্মের উৎপত্তির হেতু ও প্রত্যয় নয়, তা তা অস্থান।" এভাবে তিনি স্থান ও অস্থানকে যথাতথভাবে জানেন।


Samādiyantīti [Pg.141] samādānāni, tāni pana samādiyitvā katāni hontīti āha ‘‘samādiyitvā katāna’’nti. Kammameva vā kammasamādānanti etena ‘‘samādāna’’nti saddassa apubbatthābhāvaṃ dasseti muttagatasadde gatasaddassa viya. Gatīti nirayādigatiyo. Upadhīti attabhāvo. Kāloti kammassa vipaccanārahakālo. Payogoti vipākuppattiyā paccayabhūtā kiriyā.

'সমাদিয়ন্তি' (গ্রহণ করে) বলে 'সমাদানানি' (সমাদানসমূহ)। সেগুলো গ্রহণ করে করা হয় বলে বলা হয়েছে—"সমাদিয়িত্বা কতানং" (গ্রহণ করে কৃত)। অথবা কর্মই হলো কর্মসমাদান। এর দ্বারা 'সমাদান' শব্দের কোনো নতুন অর্থ নেই তা দেখানো হয়েছে, যেমন 'মুক্তগত' শব্দে 'গত' শব্দের মতো। 'গতি' বলতে নরকাদি গতিসমূহ। 'উপধি' বলতে আত্মভাব (দেহ-মন)। 'কাল' বলতে কর্মের পরিপাকযোগ্য সময়। 'প্রয়োগ' বলতে বিপাক (ফল) উৎপত্তির প্রত্যয়স্বরূপ ক্রিয়া।


Catunnaṃ jhānānanti paccanīkajjhāpanaṭṭhena ārammaṇūpanijjhānaṭṭhena ca catunnaṃ rūpāvacarajjhānānaṃ. Catukkanayena hetaṃ vuttaṃ. Aṭṭhannaṃ vimokkhānanti ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnaṃ (ma. ni. 2.248; 3.312; dha. sa. 248; paṭi. ma. 1.209) aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ. Tiṇṇaṃ samādhīnanti savitakkasavicārādīnaṃ tiṇṇaṃ samādhīnaṃ. Navannaṃ anupubbasamāpattīnanti paṭhamajjhānasamāpattiādīnaṃ navannaṃ anupubbasamāpattīnaṃ. Ettha ca paṭipāṭiyā aṭṭhannaṃ samādhītipi nāmaṃ, samāpattītipi cittekaggatāsabbhāvato, nirodhasamāpattiyā tadabhāvato na samādhīti nāmaṃ. Hānabhāgiyaṃ dhammanti appaguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ kāmādipakkhandanaṃ. Visesabhāgiyaṃ dhammanti paguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ dutiyajjhānādipakkhandanaṃ. Iti saññāmanasikārānaṃ kāmādidutiyajjhānādipakkhandanāni hānabhāgiyavisesabhāgiyadhammāti dassitāni. Tehi pana jhānānaṃ taṃsabhāvatā dhammasaddena vuttā. Tasmāti vuttamevatthaṃ hetubhāvena paccāmasati. Vodānanti paguṇatāsaṅkhātaṃ vodānaṃ. Tañhi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhahitvā dutiyajjhānādīnaṃ adhigamassa paccayattā ‘‘vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Ye pana ‘‘nirodhato phalasamāpattiyā vuṭṭhānanti pāḷi natthī’’ti vadanti. Te ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo’’ti imāya pāḷiyaṃ (paṭṭhā. 1.1.417) paṭisedhetabbā.

'চতুন্নং ঝানানং' (চারটি ধ্যানের) বলতে বিপক্ষ ধর্মকে দহন করার অর্থে এবং আলম্বনকে উপনিধ্যান করার অর্থে চারটি রূপাবচর ধ্যানের কথা বলা হয়েছে। এটি চতুষ্ক নয়ে বলা হয়েছে। 'অট্ঠন্নং বিমোক্খানং' (আটটি বিমোক্ষের) বলতে "রূপী রূপসমূহ দেখে" ইত্যাদি আটটি বিমোক্ষের কথা বলা হয়েছে। 'তিণ্ণং সমাধীনং' (তিনটি সমাধির) বলতে সবিতর্ক-সবিচার ইত্যাদি তিনটি সমাধির কথা বলা হয়েছে। 'নবন্নং অনুপুব্বসমাপত্তীনং' (নয়টি আনুপূর্বিক সমাপত্তির) বলতে প্রথম ধ্যান সমাপত্তি ইত্যাদি নয়টি আনুপূর্বিক সমাপত্তির কথা বলা হয়েছে। এখানে চিত্তের একাগ্রতা বিদ্যমান থাকার কারণে ক্রমানুসারে আটটিকে 'সমাধি'ও বলা হয় এবং 'সমাপত্তি'ও বলা হয়; কিন্তু নিরোধ সমাপত্তিতে চিত্তের একাগ্রতা না থাকার কারণে তাকে 'সমাধি' বলা হয় না। 'হানভাগিয়ং ধম্মং' (হানভাগীয় ধর্ম) বলতে অপ্রবীণ (অদক্ষ) প্রথম ধ্যান ইত্যাদি থেকে ব্যুত্থিত ব্যক্তির সংজ্ঞা ও মনস্কারের কামাদিতে প্রবেশ করা। 'বিশেষভাগিয়ং ধম্মং' (বিশেষভাগীয় ধর্ম) বলতে প্রবীণ (দক্ষ) প্রথম ধ্যান ইত্যাদি থেকে ব্যুত্থিত ব্যক্তির সংজ্ঞা ও মনস্কারের দ্বিতীয় ধ্যানাদিতে প্রবেশ করা। এভাবে সংজ্ঞা ও মনস্কারের কামাদি এবং দ্বিতীয় ধ্যানাদিতে প্রবেশ করাকে হানভাগীয় ও বিশেষভাগীয় ধর্ম হিসেবে দেখানো হয়েছে। সেগুলোর দ্বারা ধ্যানের সেই স্বভাবকে 'ধর্ম' শব্দ দ্বারা বলা হয়েছে। 'তস্মা' (অতএব) শব্দ দ্বারা উক্ত অর্থকেই হেতু হিসেবে নির্দেশ করা হয়েছে। 'বোদানং' (বদান) বলতে প্রবীণতাসংখ্যাত ব্যবদান (বিশুদ্ধি)। তা প্রথম ধ্যানাদি থেকে ব্যুত্থিত হয়ে দ্বিতীয় ধ্যানাদির অধিগত হওয়ার প্রত্যয় হওয়ার কারণে 'ব্যুত্থান' বলা হয়েছে। যারা বলেন যে, "নিরোধ থেকে ফলসমাপত্তির ব্যুত্থান—এমন কোনো পালি নেই", তারা "নিরোধ থেকে ব্যুত্থিত ব্যক্তির নৈবসংজ্ঞা-নাসংজ্ঞায়তন ফলসমাপত্তির অনন্তর প্রত্যয় দ্বারা প্রত্যয় হয়"—এই পালি দ্বারা খণ্ডিত হবেন।


Sīhanādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

সিংহনাদসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

মহাবর্গ-বর্ণনা সমাপ্ত।


7. Devatāvaggo

৭. দেবতাবর্গ


1-3. Anāgāmiphalasuttādivaṇṇanā

১-৩. অনাগামীফলসূত্রাদির বর্ণনা


65-67. Sattamassa [Pg.142] paṭhamādīni uttānatthāni. Tatiye abhisamācāre uttamasamācāre bhavaṃ ābhisamācārikaṃ, vattappaṭipattivattaṃ. Tenāha ‘‘uttamasamācārabhūta’’ntiādi. Sekhapaṇṇattisīlanti sekhiyavasena paññattasīlaṃ.

৬৫-৬৭. সপ্তম বর্গের প্রথম সূত্রাদির অর্থ স্পষ্ট। তৃতীয় সূত্রে 'অভিসমাচারে' বলতে উত্তম সমাচারের অন্তর্গত 'আভিসমাচারিক', যা ব্রত ও প্রতিব্রত। তাই বলা হয়েছে—"উত্তম সমাচারভূত" ইত্যাদি। 'শেখপণ্নত্তিসীলং' বলতে শৈক্ষ্য (শেখিয়) নিয়মে প্রজ্ঞপ্ত শীল।


Anāgāmiphalasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

অনাগামীফলসূত্রাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


4-5. Saṅgaṇikārāmasuttādivaṇṇanā

৪-৫. সঙ্গণিকোরামসূত্রাদির বর্ণনা


68-69. Catutthe gaṇena saṅgaṇaṃ samodhānaṃ gaṇasaṅgaṇikā, sā āramitabbaṭṭhena ārāmo etassāti gaṇasaṅgaṇikārāmo. Saṅgaṇikāti vā sakaparisasamodhānaṃ. Gaṇoti nānājanasamodhānaṃ. Sesamettha suviññeyyameva. Pañcamaṃ uttānatthameva.

৬৮-৬৯. চতুর্থ সূত্রে—গণের সাথে সঙ্গণ অর্থাৎ সম্মেলন হলো 'গণসঙ্গণিকা'। তা রমণীয় হওয়ার অর্থে যার আরাম (আনন্দ), সে হলো 'গণসঙ্গণিকারাম'। অথবা 'সঙ্গণিকা' বলতে স্বীয় পরিষদের সম্মেলন। 'গণ' বলতে নানা জনের সম্মেলন। এখানে অবশিষ্ট অংশ সহজেই বোধগম্য। পঞ্চম সূত্রের অর্থ স্পষ্ট।


Saṅgaṇikārāmasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

সঙ্গণিকোরামসূত্রাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Samādhisuttavaṇṇanā

৬. সমাধিসূত্রের বর্ণনা


70. Chaṭṭhe paṭippassambhanaṃ paṭippassaddhīti atthato ekanti āha ‘‘na paṭippassaddhiladdhenāti kilesappaṭippassaddhiyā aladdhenā’’ti. Sukkapakkhe santenātiādīsu aṅgasantatāya ārammaṇasantatāya sabbakilesasantatāya ca santena, atappaniyaṭṭhena paṇītena, kilesappaṭippassaddhiyā laddhattā, kilesappaṭippassaddhibhāvaṃ vā laddhattā paṭippassaddhiladdhena, passaddhikilesena vā arahatā laddhattā paṭippassaddhiladdhena, ekodibhāvena adhigatattā ekodibhāvādhigatenāti evamattho daṭṭhabbo.

৭০. ষষ্ঠ সূত্রে—'প্রতিপ্রস্রস্ততা' (প্রতিপ্রস্রব্ধি) ও 'প্রতিপ্রশ্রদ্ধি' অর্থগতভাবে এক, তাই বলা হয়েছে—"না প্রতিপ্রশ্রদ্ধিলব্ধেন" অর্থাৎ ক্লেশ প্রতিপ্রশ্রদ্ধি লাভ না করার কারণে। শুক্লপক্ষে 'শান্তেন' ইত্যাদি পদে—অঙ্গশান্তি, আলম্বনশান্তি এবং সর্বক্লেশশান্তির কারণে শান্ত; অতপনীয় (উত্তাপহীন) অর্থে প্রণীত; ক্লেশ প্রতিপ্রশ্রদ্ধি লাভ করার কারণে অথবা ক্লেশ প্রতিপ্রশ্রদ্ধিভাব লাভ করার কারণে 'প্রতিপ্রশ্রদ্ধিলব্ধ'; অথবা প্রশ্রব্ধক্লেশ অর্হৎ কর্তৃক লাভ করার কারণে 'প্রতিপ্রশ্রদ্ধিলব্ধ'; একোদীভাবের দ্বারা অধিগত হওয়ার কারণে 'একোদীভাবাধীগত'—এভাবে অর্থ বুঝতে হবে।


Samādhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

সমাধিসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


7-10. Sakkhibhabbasuttādivaṇṇanā

৭-১০. সাক্ষীভব্যসূত্রাদির বর্ণনা


71-74. Sattame [Pg.143] tasmiṃ tasmiṃ viseseti tasmiṃ tasmiṃ sacchikātabbe visese. Sakkhibhāvāya paccakkhakāritāya bhabbo sakkhibhabbo, tassa bhāvo sakkhibhabbatā. Taṃ sakkhibhabbataṃ. Sati satiāyataneti sati satikāraṇe. Kiñcettha kāraṇaṃ? Abhiññā vā abhiññāpādakajjhānaṃ vā, avasāne pana chaṭṭhābhiññāya arahattaṃ vā kāraṇaṃ, arahattassa vipassanā vāti veditabbaṃ. Yañhi taṃ tatra tatra sakkhibhabbatāsaṅkhātaṃ iddhividhapaccanubhavanādi, tassa abhiññā kāraṇaṃ. Atha iddhividhapaccanubhavanādi abhiññā, evaṃ sati abhiññāpādakajjhānaṃ kāraṇaṃ. Arahattampi ‘‘kudāssu nāmāhaṃ tadāyatanaṃ upasampajja viharissāmī’’ti anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhapetvā chaṭṭhābhiññaṃ nibbattentassa kāraṇaṃ. Idañca sabbasādhāraṇaṃ na hoti, sādhāraṇavasena pana arahattassa vipassanā kāraṇaṃ. Atha vā sati āyataneti tassa tassa visesādhigamassa upanissayasaṅkhāte kāraṇe satīti evamettha attho daṭṭhabbo.

৭১-৭৪. সপ্তম সূত্রে—'তস্মিং তস্মিং বিশেষে' বলতে সেই সেই সাক্ষাৎকরণীয় বিশেষে। সাক্ষীভাবের জন্য অর্থাৎ প্রত্যক্ষকরণের জন্য যে ভব্য (যোগ্য), সে হলো 'সাক্ষীভব্য', তার ভাব হলো 'সাক্ষীভব্যতা'। সেই সাক্ষীভব্যতা। 'সতি সতি আয়তনে' বলতে কারণ বিদ্যমান থাকলে। এখানে কারণ কী? অভিজ্ঞা অথবা অভিজ্ঞাপাদিক ধ্যান, অথবা পরিশেষে ষষ্ঠ অভিজ্ঞার দ্বারা অর্হত্ত্ব অথবা অর্হত্ত্বের বিপশ্যনাই কারণ হিসেবে জানতে হবে। যেহেতু সেখানে সেখানে সাক্ষীভব্যতাসংখ্যাত ঋদ্ধিবিধ প্রত্যক্ষকরণ ইত্যাদি রয়েছে, তার কারণ হলো অভিজ্ঞা। যদি ঋদ্ধিবিধ প্রত্যক্ষকরণ ইত্যাদি অভিজ্ঞা হয়, তবে অভিজ্ঞাপাদিক ধ্যানই কারণ। অর্হত্ত্বও—"কখন আমি সেই আয়তন লাভ করে বিহার করব?"—এভাবে অনুত্তর বিমোক্ষসমূহে আকাঙ্ক্ষা স্থাপন করে ষষ্ঠ অভিজ্ঞা উৎপন্নকারীর জন্য কারণ। এটি সর্বসাধারণের জন্য নয়, তবে সাধারণ অর্থে অর্হত্ত্বের বিপশ্যনাই কারণ। অথবা 'সতি আয়তনে' বলতে সেই সেই বিশেষ অধিগমের উপনিশ্রয়সংখ্যাত কারণ বিদ্যমান থাকলে—এভাবে এখানে অর্থ বুঝতে হবে।


Hānabhāgiyādīsu ‘‘paṭhamajjhānassa lābhiṃ kāmasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, hānabhāgiyo samādhi. Tadanudhammatā sati santiṭṭhati, ṭhitibhāgiyo samādhi. Avitakkasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, visesabhāgiyo samādhi. Nibbidāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti virāgūpasaṃhitā, nibbedhabhāgiyo samādhī’’ti (vibha. 799) iminā nayena sabbasamāpattiyo vitthāretvā hānabhāgiyādiattho veditabbo. Tattha paṭhamajjhānassa lābhinti yvāyaṃ appaguṇassa paṭhamassa jhānassa lābhī, taṃ. Kāmasahagatā saññāmanasikārā samudācarantīti tato vuṭṭhitaṃ ārammaṇavasena kāmasahagatā hutvā saññāmanasikārā samudācaranti tudanti, tassa kāmānatītassa kāmānupakkhandānaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena so paṭhamajjhānasamādhi hāyati parihāyati, tasmā hānabhāgiyo vutto. Tadanudhammatāti tadanurūpasabhāvo. Sati santiṭṭhatīti idaṃ micchāsatiṃ sandhāya vuttaṃ. Yassa hi paṭhamajjhānānurūpasabhāvā paṭhamajjhānaṃ santato paṇītato disvā assādayamānā abhinandamānā nikanti hoti, tassa nikantivasena so paṭhamajjhānasamādhi neva hāyati na vaḍḍhati, ṭhitikoṭṭhāsiko hoti. Tena vuttaṃ [Pg.144] ‘‘ṭhitibhāgiyo samādhī’’ti. Avitakkasahagatāti avitakkaṃ dutiyajjhānaṃ santato paṇītato manasikaroto ārammaṇavasena avitakkasahagatā. Saññāmanasikārā samudācarantīti paguṇapaṭhamajjhānato vuṭṭhitaṃ dutiyajjhānādhigamatthāya codenti tudanti. Tassa upari dutiyajjhānānupakkhandānaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena so paṭhamajjhānasamādhi visesabhūtassa dutiyajjhānassa uppattipadaṭṭhānatāya ‘‘visesabhāgiyo’’ti vutto.

হানভাগীয় ইত্যাদিতে—"প্রথম ধ্যানের লাভীকে কামসহগত সংজ্ঞা ও মনস্কারসমূহ আক্রমণ করে, তা হানভাগীয় সমাধি। তদনুরূপ স্মৃতি প্রতিষ্ঠিত হয়, তা স্থিতিভাগীয় সমাধি। অবিতর্কসহগত সংজ্ঞা ও মনস্কারসমূহ আক্রমণ করে, তা বিশেষভাগীয় সমাধি। নির্বেদসহগত ও বিরাগসংযুক্ত সংজ্ঞা ও মনস্কারসমূহ আক্রমণ করে, তা নির্বেদভাগীয় সমাধি"—এই নিয়মে সর্বসমাপত্তিসমূহ বিস্তারিত করে হানভাগীয় ইত্যাদির অর্থ বুঝতে হবে। সেখানে 'প্রথম ধ্যানের লাভীকে' বলতে যে অপ্রবীণ (অদক্ষ) প্রথম ধ্যানের লাভী, তাকে। 'কামসহগত সংজ্ঞা ও মনস্কারসমূহ আক্রমণ করে' বলতে তা থেকে ব্যুত্থিত হয়ে আলম্বন বশে কামসহগত হয়ে সংজ্ঞা ও মনস্কারসমূহ আক্রমণ করে বা পীড়িত করে; কাম অতিক্রম না করা সেই ব্যক্তির কামে প্রবেশকারী সংজ্ঞা ও মনস্কারের কারণে সেই প্রথম ধ্যান সমাধি হ্রাস পায় বা পরিহানি ঘটে, তাই একে 'হানভাগীয়' বলা হয়েছে। 'তদনুধর্মতা' বলতে তদনুরূপ স্বভাব। 'স্মৃতি প্রতিষ্ঠিত হয়'—এটি মিথ্যা স্মৃতিকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে। যার প্রথম ধ্যানের অনুরূপ স্বভাবের কারণে প্রথম ধ্যানকে শান্ত ও প্রণীত দেখে আস্বাদন ও অভিনন্দন করার নিকান্তি (তৃষ্ণা) হয়, তার নিকান্তির কারণে সেই প্রথম ধ্যান সমাধি হ্রাসও পায় না, বৃদ্ধিও পায় না, স্থিতিশীল হয়। তাই বলা হয়েছে—"স্থিতিভাগীয় সমাধি"। 'অবিতর্কসহগত' বলতে অবিতর্ক দ্বিতীয় ধ্যানকে শান্ত ও প্রণীত হিসেবে মনস্কারকারীর আলম্বন বশে অবিতর্কসহগত। 'সংজ্ঞা ও মনস্কারসমূহ আক্রমণ করে' বলতে প্রবীণ প্রথম ধ্যান থেকে ব্যুত্থিত হয়ে দ্বিতীয় ধ্যান অধিগমের জন্য প্রেরণা দেয় বা পীড়িত করে। তার উপরে দ্বিতীয় ধ্যানে প্রবেশকারী সংজ্ঞা ও মনস্কারের কারণে সেই প্রথম ধ্যান সমাধি বিশেষরূপ দ্বিতীয় ধ্যানের উৎপত্তির পদস্থান হওয়ার কারণে 'বিশেষভাগীয়' বলা হয়েছে।


Nibbidāsahagatāti tameva paṭhamajjhānalābhiṃ jhānato vuṭṭhitaṃ nibbidāsaṅkhātena vipassanāñāṇena sahagatā. Vipassanāñāṇañhi jhānaṅgesu pabhedena upaṭṭhahantesu nibbindati ukkaṇṭhati, tasmā ‘‘nibbidā’’ti vuccati. Samudācarantīti nibbānasacchikiriyatthāya codenti tudanti. Virāgūpasaṃhitāti virāgasaṅkhātena nibbānena upasaṃhitā. Vipassanāñāṇañhi sakkā iminā maggena virāgaṃ nibbānaṃ sacchikātunti pavattito ‘‘virāgūpasaṃhita’’nti vuccati. Taṃsampayuttā saññāmanasikārā virāgūpasaṃhitā eva nāma. Tassa tesaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena paṭhamajjhānasamādhi ariyamaggappaṭivedhassa padaṭṭhānatāya ‘‘nibbedhabhāgiyo’’ti vutto. Hānaṃ bhajantīti hānabhāgiyā, hānabhāgo vā etesaṃ atthīti hānabhāgiyā, parihānakoṭṭhāsikāti attho. Iminā nayena ṭhitibhāgiyo veditabbo. Aṭṭhamādīni uttānatthāneva.

"নিব্বিদাসহগতা" বলতে সেই প্রথম ধ্যান লাভকারী ব্যক্তি ধ্যান থেকে ব্যুত্থিত হয়ে নির্বিদা নামক বিপশ্যনাজ্ঞানের সাথে যুক্ত হওয়াকে বোঝায়। কারণ বিপশ্যনাজ্ঞান ধ্যানাঙ্গসমূহের বিভিন্ন প্রকারে উপস্থিত হওয়ার সময় নির্বেদ বা বৈরাগ্য লাভ করে, উৎকণ্ঠিত হয়, তাই একে "নিব্বিদা" বলা হয়। "সমুদাচরন্তি" বলতে নির্বাণ সাক্ষাৎকারের উদ্দেশ্যে প্রেরণা দেয় বা তাড়না করে। "বিরাগূপসংহিতা" বলতে বিরাগ নামক নির্বাণের সাথে যুক্ত। বিপশ্যনাজ্ঞান এই মার্গের দ্বারা বিরাগ বা নির্বাণ সাক্ষাৎকার করতে সমর্থ—এই অর্থে একে "বিরাগূপসংহিতা" বলা হয়। তার সাথে সম্প্রযুক্ত সংজ্ঞা ও মনস্কারও বিরাগূপসংহিতাই বটে। সেই সংজ্ঞা ও মনস্কারের প্রভাবে প্রথম ধ্যান সমাধি আর্যমার্গ প্রতিবেধের পদস্থান হওয়ায় একে "নিব্বেধভাগীয়" বলা হয়েছে। যারা হানি বা ক্ষয় ভজনা করে তারা "হানভাগীয়", অথবা যাদের হানিভাগ রয়েছে তারা "হানভাগীয়"—এর অর্থ পরিহানি বা ক্ষয় অংশীয়। এই নিয়মে "স্থিতিভাগীয়" বুঝতে হবে। অষ্টম আদি সূত্রসমূহের অর্থ স্পষ্ট।


Sakkhibhabbasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

সক্খিভব্বসূত্রাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


Devatāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

দেবতাবর্গ বর্ণনা সমাপ্ত।


8. Arahattavaggo

৮. অরহত্তবর্গ


1-3. Dukkhasuttādivaṇṇanā

১-৩. দুঃখসূত্রাদির বর্ণনা


75-77. Aṭṭhamassa paṭhamādīsu natthi vattabbaṃ. Tatiye tividhaṃ kuhanavatthunti paccayappaṭisevanasāmantajappanairiyāpathappavattanasaṅkhātaṃ tividhaṃ kuhanavatthuṃ. Ukkhipitvāti ‘‘mahākuṭumbiko mahānāviko mahādānapatī’’tiādinā paggaṇhitvā lapanaṃ. Avakkhipitvāti ‘‘kiṃ imassa jīvitaṃ, bījabhojano nāmāya’’nti hīḷetvā lapanaṃ.

৭৫-৭৭. অষ্টম বর্গের প্রথম আদি সূত্রসমূহে নতুন কিছু বলার নেই। তৃতীয় সূত্রে "ত্রিবিধ কুহনবস্তু" বলতে প্রত্যয়-প্রতিসেবন, সামন্তজল্পন এবং ঈর্যাপথ-প্রবর্তন নামক ত্রিবিধ কুহনবস্তু। "উক্খিপিত্বা" বলতে "তিনি মহাকুটুম্বিক, মহানাবিক, মহাদানপতি" ইত্যাদি বলে প্রশংসা করে কথা বলা। "অবক্খিপিত্বা" বলতে "এর জীবন কেমন? এ তো বীজভোজী মাত্র" ইত্যাদি বলে হেয় প্রতিপন্ন করে কথা বলা।


Dukkhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

দুঃখসূত্রাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


4. Sukhasomanassasuttavaṇṇanā

৪. সুখসোমনস্যসূত্র বর্ণনা


78. Catutthe [Pg.145] yathāvuttadhammādīsu tassa kilesanimittaṃ dukkhaṃ anavassananti ‘‘sukhasomanassabahulo viharatī’’ti vuttaṃ. Kāyikasukhañceva cetasikasomanassañca bahulaṃ assāti sukhasomanassabahulo. Yavati tena phalaṃ missitaṃ viya hotīti yoni, ekantikaṃ kāraṇaṃ. Assāti yathāvuttassa bhikkhuno. Paripuṇṇanti avikalaṃ anavasesaṃ.

৭৮. চতুর্থ সূত্রে যথোক্ত ধর্মাদিতে তার ক্লেশজনিত দুঃখ প্রবেশ করে না—এই অর্থে "সুখসোমনস্যবহুল হয়ে বিহার করেন" বলা হয়েছে। যার কায়িক সুখ এবং চৈতসিক সৌমনস্য প্রচুর থাকে, সে "সুখসোমনস্যবহুল"। যার দ্বারা ফল মিশ্রিত হওয়ার মতো হয়, তা হলো "যোনি" অর্থাৎ একান্ত কারণ। "অস্স" বলতে যথোক্ত ভিক্ষুর। "পরিপুন্নং" বলতে অবিকল বা অবশেষহীন।


Sukhasomanassasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

সুখসোমনস্যসূত্র বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Adhigamasuttavaṇṇanā

৫. অধিগমসূত্র বর্ণনা


79. Pañcame āgacchanti etena kusalā vā akusalā vāti āgamanaṃ, kusalākusalānaṃ uppattikāraṇaṃ. Tattha kusaloti āgamanakusalo. Evaṃ dhamme manasikaroto kusalā vā akusalā vā dhammā abhivaḍḍhantīti evaṃ jānanto. Apagacchanti kusalā vā akusalā vā etenāti apagamanaṃ. Tesaṃ eva anuppattikāraṇaṃ, tattha kusaloti apagamanakusalo. Evaṃ dhamme manasikaroto kusalā vā akusalā vā dhammā nābhivaḍḍhantīti evaṃ jānanto. Upāyakusaloti ṭhānuppattikapaññāsamannāgato. Idañca accāyikakicce vā bhaye vā uppanne tassa tikicchanatthaṃ ṭhānuppattiyā kāraṇajānanavasena veditabbaṃ.

৭৯. পঞ্চম সূত্রে, যার দ্বারা কুশল বা অকুশল ধর্মসমূহ আসে তা হলো "আগমনা", অর্থাৎ কুশল ও অকুশল ধর্মের উৎপত্তির কারণ। সেখানে "কুশল" বলতে আগমন-কুশল। এভাবে ধর্মে মনস্কার করলে কুশল বা অকুশল ধর্মসমূহ বৃদ্ধি পায়—এরূপ যিনি জানেন। যার দ্বারা কুশল বা অকুশল ধর্মসমূহ অপগত হয় তা হলো "অপগমন", অর্থাৎ তাদের অনুৎপত্তির কারণ। সেখানে "কুশল" বলতে অপগমন-কুশল। এভাবে ধর্মে মনস্কার করলে কুশল বা অকুশল ধর্মসমূহ বৃদ্ধি পায় না—এরূপ যিনি জানেন। "উপায়কুশল" বলতে উপস্থিত বুদ্ধি বা তাৎক্ষণিক প্রজ্ঞাসম্পন্ন। এটি কোনো জরুরি কাজে বা ভয় উপস্থিত হলে তার প্রতিকারের জন্য তাৎক্ষণিকভাবে কারণ জানার মাধ্যমে বুঝতে হবে।


Adhigamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

অধিগমসূত্র বর্ণনা সমাপ্ত।


6-7. Mahantattasuttādivaṇṇanā

৬-৭. মহন্তত্বসূত্রাদির বর্ণনা


80-81. Chaṭṭhe sampatteti kilese sampatte. Sattamaṃ uttānameva.

৮০-৮১. ষষ্ঠ সূত্রে "সম্পত্তে" বলতে ক্লেশ উপস্থিত হলে। সপ্তম সূত্রটি স্পষ্টার্থ।


Mahantattasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

মহন্তত্বসূত্রাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


8-10. Dutiyanirayasuttādivaṇṇanā

৮-১০. দ্বিতীয় নিরয়সূত্রাদির বর্ণনা


82-84. Aṭṭhame [Pg.146] kāyapāgabbhiyādīhīti ādi-saddena vacīpāgabbhiyaṃ manopāgabbhiyañca saṅgaṇhāti. Navamādīni uttānatthāneva.

৮২-৮৪. অষ্টম সূত্রে "কায়প্রাগ্লভ্যাদি দ্বারা" এখানে 'আদি' শব্দ দ্বারা বাক্যপ্রাগ্লভ্য এবং মনঃপ্রাগ্লভ্যকেও গ্রহণ করা হয়েছে। নবম আদি সূত্রসমূহ স্পষ্টার্থ।


Dutiyanirayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

দ্বিতীয় নিরয়সূত্রাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


Arahattavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

অরহত্তবর্গ বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Sītivaggo

৯. সীতিবর্গ


1. Sītibhāvasuttavaṇṇanā

১. সীতিভাবসূত্র বর্ণনা


85. Navamassa paṭhame sītibhāvanti nibbānaṃ, kilesavūpasamaṃ vā. Niggaṇhātīti accāraddhavīriyatādīhi uddhataṃ cittaṃ uddhaccapakkhato rakkhaṇavasena niggaṇhāti. Paggaṇhātīti atisithilavīriyatādīhi līnaṃ cittaṃ kosajjapātato rakkhaṇavasena paggaṇhāti. Sampahaṃsetīti samappavattacittaṃ tathāpavattiyaṃ paññāya toseti uttejeti vā. Yadā vā paññāpayogamandatāya upasamasukhānadhigamena vā nirassādaṃ cittaṃ bhāvanāya na pakkhandati, tadā jātiādīni saṃvegavatthūni paccavekkhitvā sampahaṃseti samuttejeti. Ajjhupekkhatīti yadā pana cittaṃ alīnaṃ anuddhataṃ anirassādaṃ ārammaṇe samappavattaṃ sammadeva bhāvanāvītiṃ otiṇṇaṃ hoti, tadā paggahaniggahasampahaṃsanesu kiñci byāpāraṃ akatvā samappavattesu assesu sārathī viya ajjhupekkhati, upekkhakova hoti. Paṇītādhimuttikoti paṇīte uttame maggaphale adhimutto ninnapoṇapabbhāro.

৮৫. নবম বর্গের প্রথম সূত্রে "সীতিভাব" বলতে নির্বাণ অথবা ক্লেশ-উপশম। "নিগ্গণ্হাতি" বলতে অতি-আরব্ধ বীর্য ইত্যাদির কারণে উদ্ধত চিত্তকে ঔদ্ধত্যের পক্ষ থেকে রক্ষা করার মাধ্যমে নিগ্রহ করে। "পগ্গণ্হাতি" বলতে অতি-শিথিল বীর্য ইত্যাদির কারণে লীন চিত্তকে কৌসীদ্যে পতিত হওয়া থেকে রক্ষা করার মাধ্যমে প্রগ্রহ করে। "সম্পহংসেতি" বলতে সম্যকভাবে প্রবর্তিত চিত্তকে সেই প্রবর্তনেই প্রজ্ঞার দ্বারা সন্তুষ্ট বা উত্তেজিত করে। অথবা যখন প্রজ্ঞার প্রয়োগের মন্দতার কারণে বা উপশম-সুখ লাভ না হওয়ার কারণে নিরস চিত্ত ভাবনায় প্রবৃত্ত হয় না, তখন জাতি আদি সংবেগবস্তুসমূহ প্রত্যবেক্ষণ করে সম্প্রহর্ষিত বা সমুৎতেজিত করে। "অজ্ঝুপেক্খতি" বলতে যখন চিত্ত অলীন, অনুদ্ধত, অনিরস হয়ে আলম্বনে সম্যকভাবে প্রবর্তিত হয় এবং সুন্দরভাবেই ভাবনামার্গে অবতীর্ণ হয়, তখন প্রগ্রহ, নিগ্রহ ও সম্প্রহর্ষণে কোনো প্রকার ব্যাপার না করে সম্যকভাবে ধাবমান ঘোড়াগুলোর প্রতি সারথির মতো অধ্যুপেক্ষা করে, অর্থাৎ উপেক্ষক হয়ে থাকে। "প্রণীতাদিমুক্তিক" বলতে প্রণীত বা উত্তম মার্গ-ফলে অধিমুক্ত।


Sītibhāvasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

সীতিভাবসূত্র বর্ণনা সমাপ্ত।


2-11. Āvaraṇasuttādivaṇṇanā

২-১১. আবরণসূত্রাদির বর্ণনা


86-95. Dutiye acchandikoti kattukamyatākusalacchandarahito. Uttarakurukā manussā acchandikaṭṭhānaṃ paviṭṭhā. Duppaññoti bhavaṅgapaññāya parihīno[Pg.147]. Bhavaṅgapaññāya pana paripuṇṇāyapi yassa bhavaṅgaṃ lokuttarassa paccayo na hoti, sopi duppañño eva nāma. Abhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattanti kusalesu dhammesu sammattaniyāmasaṅkhātaṃ ariyamaggaṃ okkamituṃ adhigantuṃ abhabbo. Na kammāvaraṇatāyātiādīsu abhabbavipariyāyena attho veditabbo. Catutthādīni uttānatthāni.

৮৬-৯৫. দ্বিতীয় সূত্রে "অচ্ছন্দিক" বলতে কর্তুকাম্যতা-কুশলছন্দ রহিত। উত্তরকুরুর মানুষেরা অচ্ছন্দিক স্থানে প্রবিষ্ট। "দুষ্প্রাজ্ঞ" বলতে ভবঙ্গপ্রজ্ঞা থেকে পরিহীন। কিন্তু ভবঙ্গপ্রজ্ঞা পরিপূর্ণ হলেও যার ভবঙ্গ লোকোত্তর ধর্মের প্রত্যয় হয় না, সেও দুষ্প্রাজ্ঞই বটে। "কুশল ধর্মে সম্যকত্ব নিয়মে অবতীর্ণ হতে অভব্য" বলতে কুশল ধর্মসমূহে সম্যকত্ব-নিয়ম নামক আর্যমার্গে অবতীর্ণ হতে বা তা লাভ করতে অসমর্থ। "কর্মাবরণতার কারণে নয়" ইত্যাদিতে অভব্যের বিপরীত অর্থে অর্থ বুঝতে হবে। quarto আদি সূত্রসমূহ স্পষ্টার্থ।


Āvaraṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

আবরণসূত্রাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


Sītivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

সীতিবর্গ বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Ānisaṃsavaggo

১০. আনিশংসবর্গ


1-11. Pātubhāvasuttādivaṇṇanā

১-১১. প্রাদুর্ভাবসূত্রাদির বর্ণনা


96-106. Dasamassa paṭhamādīsu natthi vattabbaṃ. Aṭṭhame mettā etassa atthīti mettāvā, tassa bhāvo mettāvatā, mettāpaṭipatti, tāya. Sā pana mettāvatā mettāvasena pāricariyāti āha ‘‘mettāyuttāya pāricariyāyā’’ti. Paricaranti vippakatabrahmacariyattā. Pariciṇṇasatthukena sāvakena nāma satthuno yāva dhammena kātabbā pāricariyā, tāya sammadeva sampāditattā. Navamādīni uttānatthāni.

৯৬-১০৬. দশম বর্গের প্রথম আদি সূত্রসমূহে নতুন কিছু বলার নেই। অষ্টম সূত্রে, যার মৈত্রী আছে সে "মৈত্রীমান", তার ভাব হলো "মৈত্রীমত্তা" অর্থাৎ মৈত্রী-প্রতিপত্তি, তার দ্বারা। সেই মৈত্রীমত্তা মৈত্রী বশে পরিচর্যা—এই অর্থে বলেছেন "মৈত্রীযুক্ত পরিচর্যার দ্বারা"। অসমাপ্ত ব্রহ্মচর্যের কারণে পরিচর্যা করে। শাস্তার পরিচর্যা করা শ্রাবকের পক্ষে ধর্মত যতটুকু করণীয়, তা সম্যকভাবে সম্পাদিত হওয়ার কারণে। নবম আদি সূত্রসমূহ স্পষ্টার্থ।


Pātubhāvasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রাদুর্ভাবসূত্রাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


Ānisaṃsavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

আনিশংসবর্গ বর্ণনা সমাপ্ত।


107-116. Ekādasamavaggo uttānatthoyeva.

১০৭-১১৬. একাদশ বর্গ স্পষ্টার্থই।


Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

এভাবে মনোরথপূরণী নামক অঙ্গুত্তরনিকায়-অট্ঠকথার


Chakkanipātavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā samattā.

ছক্কনিপাত বর্ণনার অস্পষ্টার্থ-দীপনী সমাপ্ত।


. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. সেই ভগবান, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধকে নমস্কার।


Aṅguttaranikāye

অঙ্গুত্তরনিকায়ে


Sattakanipāta-ṭīkā

সত্তকনিপাত-টীকা


1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

১. প্রথম পঞ্চাশক


1. Dhanavaggavaṇṇanā

১. ধনবর্গ বর্ণনা


1-10. Sattakanipātassa paṭhamo vaggo uttānattho.

১-১০. সত্তকনিপাতের প্রথম বর্গ স্পষ্টার্থ।


2. Anusayavaggo

২. অনুশয়বর্গ


4.Puggalasuttavaṇṇanā

৪. পুদ্গলসূত্র বর্ণনা


14. Dutiyassa [Pg.149] catutthe ubhato ubhayathā, ubhato ubhohi bhāgehi vimuttoti ubhatobhāgavimutto ekadesasarūpekasesanayena. Dvīhi bhāgehīti karaṇe nissakke cetaṃ bahuvacanaṃ. Āvuttiādivasena ayaṃ niyamo veditabboti āha ‘‘arūpasamāpattiyā’’tiādi. Etena ‘‘samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena, maggena samucchedavimokkhena vimuttattā ubhatobhāgavimutto’’ti evaṃ pavatto tipiṭakacūḷanāgattheravādo, ‘‘nāmakāyato rūpakāyato ca vimuttattā ubhatobhāgavimutto’’ti evaṃ pavatto tipiṭakamahārakkhitattheravādo, ‘‘samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena ekavāraṃ, maggena samucchedavimokkhena ekavāraṃ vimuttattā ubhatobhāgavimutto’’ti evaṃ pavatto tipiṭakacūḷābhayattheravādo cāti imesaṃ tiṇṇampi theravādānaṃ ekajjhaṃ saṅgaho katoti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca paṭhamavāde dvīhi bhāgehi vimutto ubhatobhāgavimutto vutto, dutiyavāde ubhato bhāgato vimuttoti ubhatobhāgavimutto, tatiyavāde dvīhi bhāgehi dve vāre vimuttoti ayametesaṃ visesoti. Vimuttoti kilesehi vimutto, kilesavikkhambhanasamucchedanehi vā kāyato vimuttohi attho.

১৪. দ্বিতীয় বর্গের চতুর্থ সূত্রে, "উভতো" বলতে উভয় প্রকারে, "উভতো" বলতে উভয় ভাগের দ্বারা বিমুক্ত—এই অর্থে একদেশ-স্বরূপৈকশেষ নিয়মে "উভতোভাগবিমুক্ত"। "দুই ভাগের দ্বারা" এটি করণ ও অপাদানে বহুবচন। আবৃত্তি ইত্যাদির মাধ্যমে এই নিয়ম জানতে হবে—এই অর্থে বলেছেন "অরূপসমাপত্তির দ্বারা" ইত্যাদি। এর দ্বারা "সমাপত্তির বিক্ষম্ভন-বিমুক্তির দ্বারা এবং মার্গের সমুচ্ছেদ-বিমুক্তির দ্বারা বিমুক্ত হওয়ায় উভয়ভাগবিমুক্ত"—এরূপ প্রচলিত ত্রিপিটক-চুলনাগ থেরবাদ; "নামকায় ও রূপকায় থেকে বিমুক্ত হওয়ায় উভয়ভাগবিমুক্ত"—এরূপ প্রচলিত ত্রিপিটক-মহারক্ষিত থেরবাদ; এবং "সমাপত্তির বিক্ষম্ভন-বিমুক্তির দ্বারা একবার এবং মার্গের সমুচ্ছেদ-বিমুক্তির দ্বারা একবার বিমুক্ত হওয়ায় উভয়ভাগবিমুক্ত"—এরূপ প্রচলিত ত্রিপিটক-চুলাভয় থেরবাদ—এই তিনটি থেরবাদকেই একত্রে সংগ্রহ করা হয়েছে বলে দেখতে হবে। এখানে প্রথমবাদে "দুই ভাগের দ্বারা বিমুক্ত" তাকে উভয়ভাগবিমুক্ত বলা হয়েছে, দ্বিতীয়বাদে "উভয় ভাগ থেকে বিমুক্ত" তাকে উভয়ভাগবিমুক্ত বলা হয়েছে, এবং তৃতীয়বাদে "দুই ভাগের দ্বারা দুইবার বিমুক্ত" এটিই এদের মধ্যে বিশেষত্ব। "বিমুক্ত" বলতে ক্লেশসমূহ থেকে বিমুক্ত, অথবা ক্লেশ-বিক্ষম্ভন ও সমুচ্ছেদের দ্বারা কায় থেকে বিমুক্ত—এই অর্থ।


Soti ubhatobhāgavimutto. Kāmañcettha rūpāvacaracatutthajjhānampi arūpāvacarajjhānaṃ viya duvaṅgikaṃ āneñjappattanti vuccati. Taṃ pana padaṭṭhānaṃ katvā arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto nāma na hoti rūpakāyato [Pg.150] avimuttattā. Tañhi kilesakāyatova vimuttaṃ, na rūpakāyato, tasmā tato vuṭṭhāya arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto na hotīti āha ‘‘catunnaṃ arūpa…pe… pañcavidho hotī’’ti. Arūpasamāpattīnanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Arahattaṃ pattaanāgāminoti bhūtapubbagatiyā vuttaṃ. Na hi arahattaṃ patto anāgāmī nāma hoti. ‘‘Rūpī rūpāni passatī’’tiādike nirodhasamāpattiante aṭṭha vimokkhe vatvā –

"সো" বলতে সেই উভয়ভাগবিমুক্ত। যদিও এখানে রূপাবচর চতুর্থ ধ্যানকেও অরূপাবচর ধ্যানের মতো দ্ব্যঙ্গযুক্ত এবং আনেঞ্জপ্রাপ্ত বলা হয়। কিন্তু তাকে পদস্থান করে অর্হত্ত্ব প্রাপ্ত ব্যক্তি উভয়ভাগবিমুক্ত নামে অভিহিত হয় না, কারণ সে রূপকায় থেকে বিমুক্ত নয়। সে কেবল ক্লেশকায় থেকেই বিমুক্ত, রূপকায় থেকে নয়; তাই সেখান থেকে ব্যুত্থিত হয়ে অর্হত্ত্ব প্রাপ্ত ব্যক্তি উভয়ভাগবিমুক্ত হয় না—এই অর্থে বলেছেন "চারটি অরূপ...পে... পাঁচ প্রকার হয়"। "অরূপসমাপত্তিসমূহের" এটি নির্ধারণে ষষ্ঠী বিভক্তি। "অর্হত্ত্ব প্রাপ্ত অনাগামী" এটি ভূতপূর্ব গতি অনুসারে বলা হয়েছে। কারণ অর্হত্ত্ব প্রাপ্ত ব্যক্তি অনাগামী নামে অভিহিত হয় না। "রূপী রূপসমূহ দেখে" ইত্যাদি নিরোধসমাপত্তি পর্যন্ত আটটি বিমোক্ষ বলে—


‘‘Yato ca kho, ānanda, bhikkhu ime aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati, ānanda, bhikkhu ubhatobhāgavimutto’’ti –

"হে আনন্দ, যখন ভিক্ষু এই আটটি বিমোক্ষ কায় দ্বারা স্পর্শ করে বিহার করেন এবং প্রজ্ঞার দ্বারা দেখে তার আসবসমূহ পরিক্ষীণ হয়, হে আনন্দ, এই ভিক্ষুকে উভয়ভাগবিমুক্ত বলা হয়"—


Yadipi mahānidāne (dī. ni. 2.130) vuttaṃ, taṃ pana ubhatobhāgavimuttaseṭṭhavasena vuttanti, idha pana sabbaubhatobhāgavimutte saṅgahaṇatthaṃ ‘‘pañcavidho hotī’’ti vatvā ‘‘pāḷi panettha…pe… aṭṭhavimokkhalābhino vasena āgatā’’ti āha. Majjhimanikāye pana kīṭāgirisutte (ma. ni. 2.182) –

যদিও মহানিদান সূত্রে (দী. নি. ২.১৩০) এটি বলা হয়েছে, তা কিন্তু শ্রেষ্ঠ উভয়ভাগবিমুক্তের উদ্দেশ্যে বলা হয়েছে। কিন্তু এখানে সকল উভয়ভাগবিমুক্তকে সংগ্রহ করার জন্য "পাঁচ প্রকার হয়" বলে "এখানে পালি...পে... আট বিমোক্ষ লাভকারীর উদ্দেশ্যে এসেছে" বলেছেন। মঝিমণিকায়ের কীটাগিরি সূত্রে (ম. নি. ২.১৮২) অবশ্য—


‘‘Katamo ca, bhikkhave, puggalo ubhatobhāgavimutto? Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā, te kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo ubhatobhāgavimutto’’ti –

“হে ভিক্ষুগণ, উভয়ভাগবিমুক্ত ব্যক্তি কে? হে ভিক্ষুগণ, এই শাসনে কোনো কোনো ব্যক্তি রূপকে অতিক্রম করে যে শান্ত বিমোক্ষসমূহ অর্থাৎ অরূপ ধ্যানসমূহ রয়েছে, তা কায় দ্বারা স্পর্শ করে বিহার করেন এবং প্রজ্ঞা দ্বারা দর্শন করে তাঁর আসবসমূহ পরিক্ষীণ হয়। হে ভিক্ষুগণ, এই ব্যক্তিকে উভয়ভাগবিমুক্ত বলা হয়।”


Arūpasamāpattivasena cattāro ubhatobhāgavimuttā, seṭṭho ca vutto vuttalakkhaṇūpapattito. Yathāvuttesu hi pañcasu purimā cattāro samāpattisīsaṃ nirodhaṃ na samāpajjantīti pariyāyena ubhatobhāgavimuttā nāma. Aṭṭhasamāpattilābhī anāgāmī taṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattoti nippariyāyena ubhatobhāgavimuttaseṭṭho nāma.

অরূপ সমাপত্তির বশে চার প্রকার উভয়ভাগবিমুক্ত ব্যক্তি আছেন, এবং উক্ত লক্ষণের প্রাপ্তি হেতু শ্রেষ্ঠ ব্যক্তিও উক্ত হয়েছেন। কারণ, যথোক্ত পাঁচ প্রকারের মধ্যে প্রথম চার প্রকার ব্যক্তি সমাপত্তির শীর্ষস্বরূপ নিরোধ সমাপত্তিতে উপনীত হন না বলে পর্যায়ক্রমে উভয়ভাগবিমুক্ত নামে অভিহিত হন। কিন্তু যিনি অষ্টসমাপত্তি লাভকারী অনাগামী, তিনি সেই নিরোধ সমাপত্তিতে উপনীত হয়ে, তা থেকে ব্যুত্থিত হয়ে বিপশ্যনা বৃদ্ধি করে অর্হত্ত্ব লাভ করেছেন, তিনি নিষ্পর্যায়ক্রমে শ্রেষ্ঠ উভয়ভাগবিমুক্ত নামে অভিহিত হন।


Katamo ca puggalotiādi puggalapaññattipāḷi. Tattha katamoti pucchāvacanaṃ. Puggaloti asādhāraṇato pucchitabbavacanaṃ. Idhāti idhasmiṃ sāsane. Ekaccoti eko. Aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharatīti [Pg.151] aṭṭha samāpattiyo samāpajjitvā nāmakāyato paṭilabhitvā viharati. Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontīti vipassanāpaññāya saṅkhāragataṃ, maggapaññāya cattāri saccāni passitvā cattāropi āsavā parikkhīṇā honti. Disvāti dassanahetu. Na hi āsave paññāya passanti, dassanakāraṇā pana parikkhīṇā disvā parikkhīṇāti vuttā dassanāyattaparikkhayattā. Evañhi dassanaṃ āsavānaṃ khayassa purimakiriyābhāvena vuttaṃ.

“কতমো চ পুগ্গলো” (ব্যক্তি কে?) ইত্যাদি হলো পুদ্গলপ্রজ্ঞপ্তি পালি। সেখানে “কতমো” (কে?) হলো প্রশ্নবাচক শব্দ। “পুগ্গলো” (ব্যক্তি) হলো অসাধারণভাবে জিজ্ঞাস্য শব্দ। “ইধ” (এখানে) বলতে এই শাসনে। “একচ্চো” বলতে একজন। “আটটি বিমোক্ষ কায় দ্বারা স্পর্শ করে বিহার করেন” বলতে আটটি সমাপত্তিতে সমাপন্ন হয়ে নাম-কায় দ্বারা তা লাভ করে বিহার করেন। “প্রজ্ঞা দ্বারা দর্শন করে তাঁর আসবসমূহ পরিক্ষীণ হয়” বলতে বিপশ্যনা প্রজ্ঞা দ্বারা সংস্কারসমূহকে এবং মার্গপ্রজ্ঞা দ্বারা চার আর্যসত্য দর্শন করে চার প্রকার আসবই পরিক্ষীণ হয়। “দর্শন করে” বলতে দর্শনের কারণে। প্রজ্ঞা দ্বারা আসবসমূহকে দর্শন করা হয় না, বরং দর্শনের কারণে আসবসমূহ পরিক্ষীণ হওয়ায় “দর্শন করে পরিক্ষীণ হয়েছে” বলা হয়েছে, কারণ ক্ষয় হওয়া দর্শনের ওপর নির্ভরশীল। এভাবে দর্শনকে আসব ক্ষয়ের পূর্ববর্তী ক্রিয়া হিসেবে উল্লেখ করা হয়েছে।


Paññāvimuttoti visesato paññāya eva vimutto, na tassa adhiṭṭhānabhūtena aṭṭhavimokkhasaṅkhātena sātisayena samādhināti paññāvimutto. Yo ariyo anadhigataaṭṭhavimokkho sabbaso āsavehi vimutto, tassetaṃ adhivacanaṃ. Adhigatepi hi rūpajjhānavimokkhe na so sātisayasamādhinissitoti na tassa vasena ubhatobhāgavimuttatā hotīti vuttovāyamattho. Arūpajjhānesu pana ekasmimpi sati ubhatobhāgavimuttoyeva nāma hoti. Tena hi aṭṭhavimokkhekadesena taṃnāmadānasamatthena aṭṭhavimokkhalābhītveva vuccati. Samudāye hi pavatto vohāro avayavepi dissati yathā taṃ ‘‘sattisayo’’ti anavasesato āsavānaṃ parikkhīṇattā. Aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavaseneva na ekadesabhūtarūpajjhānappaṭikkhepavasena. Evañhi arūpajjhānekadesābhāvepi aṭṭhavimokkhapaṭikkhepo na hotīti siddhaṃ hoti. Arūpāvacarajjhānesu hi ekasmimpi sati ubhatobhāgavimuttoyeva nāma hoti.

“প্রজ্ঞাবিমুক্ত” বলতে বিশেষভাবে প্রজ্ঞার দ্বারাই মুক্ত, তাঁর সেই মুক্তির ভিত্তিভূমি স্বরূপ আটটি বিমোক্ষ নামক অতিশয় সমাধির দ্বারা নয়, তাই তিনি প্রজ্ঞাবিমুক্ত। যে আর্য ব্যক্তি আটটি বিমোক্ষ লাভ না করেও সম্পূর্ণরূপে আসবসমূহ থেকে মুক্ত হয়েছেন, এটি তাঁরই অধিবচন। রূপধ্যানরূপ বিমোক্ষ লাভ করলেও তিনি অতিশয় সমাধির ওপর আশ্রিত নন বলে তাঁর ক্ষেত্রে উভয়ভাগবিমুক্ততা ঘটে না—এই অর্থই বলা হয়েছে। কিন্তু অরূপধ্যানসমূহের মধ্যে একটিও থাকলে তিনি উভয়ভাগবিমুক্ত নামেই অভিহিত হন। তাই আটটি বিমোক্ষের একদেশ দ্বারা সেই নাম দেওয়ার সামর্থ্য থাকায় তাঁকে “অষ্টবিমোক্ষ লাভকারী” বলা হয়। কারণ, সমগ্রের ক্ষেত্রে প্রযুক্ত ব্যবহার অংশের ক্ষেত্রেও দেখা যায়, যেমন “সত্তিসয়” (ছুরিযুক্ত) বলা হয়। আসবসমূহ সম্পূর্ণরূপে পরিক্ষীণ হওয়ার কারণে এটি ঘটে। এটি আটটি বিমোক্ষের প্রত্যাখ্যানের বশেই ঘটে, একদেশীভূত রূপধ্যানের প্রত্যাখ্যানের বশে নয়। এভাবে অরূপধ্যানের একদেশের অভাব থাকলেও আটটি বিমোক্ষের প্রত্যাখ্যান ঘটে না—এটি প্রমাণিত হয়। কারণ অরূপাবচর ধ্যানসমূহের মধ্যে একটিও থাকলে তিনি উভয়ভাগবিমুক্ত নামেই অভিহিত হন।


Phuṭṭhantaṃ sacchikatoti phuṭṭhānaṃ anto phuṭṭhanto, phuṭṭhānaṃ arūpajjhānānaṃ anantaro kāloti adhippāyo. Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ. Taṃ phuṭṭhānantarakālameva sacchikātabbaṃ sacchikato sacchikaraṇūpāyenāti vuttaṃ hoti, bhāvanapuṃsakaṃ vā etaṃ ‘‘ekamantaṃ nisīdī’’tiādīsu viya. Yo hi arūpajjhānena rūpakāyato nāmakāyekadesato ca vikkhambhanavimokkhena vimutto, tena nirodhasaṅkhāto vimokkho ālocito pakāsito viya hoti, na pana kāyena sacchikato. Nirodhaṃ pana ārammaṇaṃ katvā ekaccesu āsavesu khepitesu tena so sacchikato hoti, tasmā so sacchikātabbaṃ nirodhaṃ yathāālocitaṃ nāmakāyena sacchi karotīti ‘‘kāyasakkhī’’ti vuccati, na [Pg.152] tu ‘‘vimutto’’ti ekaccānaṃ āsavānaṃ aparikkhīṇattā. Tenāha ‘‘jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati, pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikarotī’’ti. Ayaṃ catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ ekekato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā kāyasakkhibhāvaṃ pattānaṃ catunnaṃ, nirodhā vuṭṭhāya aggamaggappattaanāgāmino ca vasena ubhatobhāgavimutto viya pañcavidho nāma hotīti vuttaṃ abhidhammaṭīkāyaṃ (pu. pa. mūlaṭī. 24) ‘‘kāyasakkhimhipi eseva nayo’’ti. Ekacce āsavāti heṭṭhimamaggavajjhā āsavā.

“স্পর্শের অন্তে সাক্ষাৎকৃত” বলতে স্পর্শের অন্তিম সীমা, অর্থাৎ স্পর্শকৃত অরূপধ্যানসমূহের অব্যবহিত পরের সময়—এই অভিপ্রায়। অত্যন্ত সংযোগে এটি দ্বিতীয়ান্ত বিভক্তি। সেই স্পর্শের অব্যবহিত পরের সময়েই সাক্ষাৎযোগ্য বিষয় সাক্ষাৎকারের উপায়ের দ্বারা সাক্ষাৎকৃত হয়েছে—এ কথাই বলা হয়েছে, অথবা এটি “একপাশে বসলেন” ইত্যাদির মতো ভাবনপুংসক পদ। কারণ, যিনি অরূপধ্যানের দ্বারা রূপকায় এবং নামকায়ের একদেশ থেকে বিক্ষম্ভন বিমোক্ষের মাধ্যমে মুক্ত হয়েছেন, তাঁর দ্বারা নিরোধ নামক বিমোক্ষ যেন অবলোকিত বা প্রকাশিত হয়েছে, কিন্তু কায় দ্বারা সাক্ষাৎকৃত হয়নি। কিন্তু নিরোধকে আলম্বন করে কিছু আসব ক্ষয়প্রাপ্ত হলে তাঁর দ্বারা তা সাক্ষাৎকৃত হয়, তাই তিনি সাক্ষাৎযোগ্য নিরোধকে অবলোকন করার মতো নাম-কায় দ্বারা সাক্ষাৎ করেন বলে তাঁকে “কায়সাক্ষী” বলা হয়, কিন্তু কিছু আসব অপরিক্ষীণ থাকার কারণে “বিমুক্ত” বলা হয় না। তাই বলা হয়েছে—“প্রথমে ধ্যানস্পর্শ স্পর্শ করেন, পরে নিরোধ নির্বাণ সাক্ষাৎ করেন।” অভিধর্ম টীকায় (পুদ্গলপ্রজ্ঞপ্তি মূলটীকা ২৪) বলা হয়েছে যে, চার প্রকার অরূপ সমাপত্তির প্রত্যেকটি থেকে ব্যুত্থিত হয়ে সংস্কারসমূহকে দর্শন করে কায়সাক্ষীত্ব প্রাপ্ত চারজন এবং নিরোধ থেকে ব্যুত্থিত হয়ে অগ্রমার্গপ্রাপ্ত অনাগামীর বশে উভয়ভাগবিমুক্তের মতো এই কায়সাক্ষীও পাঁচ প্রকার হন—“কায়সাক্ষীর ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম।” “কোনো কোনো আসব” বলতে নিম্নতর মার্গ দ্বারা বর্জনীয় আসবসমূহ।


Diṭṭhantaṃ pattoti dassanasaṅkhātassa sotāpattimaggañāṇassa anantaraṃ pattoti vuttaṃ hoti. ‘‘Diṭṭhattā patto’’tipi pāṭho. Etena catusaccadassanasaṅkhātāya diṭṭhiyā nirodhassa pattataṃ dīpeti. Tenāha ‘‘dukkhā saṅkhārā’’tiādi. Tattha paññāyāti maggapaññāya. Paṭhamaphalaṭṭhato paṭṭhāya yāva aggamaggaṭṭhā diṭṭhippatto. Tenāha ‘‘sopi kāyasakkhī viya chabbidho hotī’’ti. Yathā pana paññāvimutto, evaṃ ayampi sukkhavipassako catūhi arūpajjhānehi vuṭṭhāya diṭṭhippattabhāvappattā cattāro cāti pañcavidho hotīti veditabbo. Saddhāvimuttepi eseva nayo. Idaṃ dukkhanti ettakaṃ dukkhaṃ, na ito uddhaṃ dukkhanti. Yathābhūtaṃ pajānātīti ṭhapetvā taṇhaṃ upādānakkhandhapañcakaṃ dukkhasaccanti yāthāvato pajānāti. Yasmā pana taṇhā dukkhaṃ janeti nibbatteti, tato taṃ dukkhaṃ samudeti, tasmā naṃ ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Yasmā pana idaṃ dukkhañca samudayo ca nibbānaṃ patvā nirujjhati, appavattiṃ gacchati, tasmā na ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ariyo pana aṭṭhaṅgiko maggo taṃ dukkhanirodhaṃ gacchati, tena taṃ ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Ettāvatā nānākkhaṇe saccavavatthānaṃ dassitaṃ. Idāni taṃ ekakkhaṇe dassetuṃ ‘‘tathāgatappaveditā’’tiādi vuttaṃ. Tathāgatappaveditāti tathāgatena bodhimaṇḍe paṭividdhā viditā pākaṭā katā. Dhammāti catusaccadhammā. Vodiṭṭhā hontīti sudiṭṭhā. Vocaritāti sucaritā, paññāya suṭṭhu carāpitāti attho. Ayanti ayaṃ evarūpo puggalo diṭṭhippattoti.

“দৃষ্টির অন্তে প্রাপ্ত” বলতে দর্শন নামক স্রোত্যাপত্তি মার্গজ্ঞানের অব্যবহিত পরে প্রাপ্ত হওয়াকে বোঝানো হয়েছে। “দৃষ্ট হওয়ার কারণে প্রাপ্ত” রূপ পাঠও রয়েছে। এর দ্বারা চার আর্যসত্য দর্শনরূপ দৃষ্টির মাধ্যমে নিরোধের প্রাপ্তি প্রকাশ করা হয়েছে। তাই বলা হয়েছে—“সংস্কারসমূহ দুঃখময়” ইত্যাদি। সেখানে “প্রজ্ঞা দ্বারা” বলতে মার্গপ্রজ্ঞা দ্বারা। প্রথম ফলস্থ থেকে শুরু করে অগ্রমার্গস্থ পর্যন্ত ব্যক্তি হলেন “দৃষ্টিপ্রাপ্ত”। তাই বলা হয়েছে—“তিনিও কায়সাক্ষীর মতো ছয় প্রকার হন।” যেভাবে প্রজ্ঞাবিমুক্ত ব্যক্তি হন, তেমনি এই শুষ্কবিপশ্যনাকারী এবং চার প্রকার অরূপধ্যান থেকে ব্যুত্থিত হয়ে দৃষ্টিপ্রাপ্ত ভাব লাভকারী চারজন—এইভাবে তিনি পাঁচ প্রকার হন বলে জানতে হবে। শ্রদ্ধাবিমুক্তের ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। “এটি দুঃখ” বলতে এই পরিমাণই দুঃখ, এর অতিরিক্ত কোনো দুঃখ নেই। “যথাভূতভাবে জানেন” বলতে তৃষ্ণাকে বাদ দিয়ে পঞ্চ উপাদান স্কন্ধই দুঃখ সত্য—তা যথার্থভাবে জানেন। যেহেতু তৃষ্ণা দুঃখের জন্ম দেয় ও উৎপন্ন করে, তা থেকে দুঃখের উদয় হয়, তাই তাকে “এটি দুঃখ সমুদয়” বলে যথাভূতভাবে জানেন। যেহেতু এই দুঃখ এবং সমুদয় নির্বাণ লাভ করে নিরুদ্ধ হয়, অপ্রবৃত্তিতে পরিণত হয়, তাই তাকে “এটি দুঃখ নিরোধ” বলে যথাভূতভাবে জানেন। আর্য অষ্টাঙ্গিক মার্গ সেই দুঃখ নিরোধের দিকে নিয়ে যায়, তাই তাকে “এটি দুঃখ নিরোধগামিনী প্রতিপদ” বলে যথাভূতভাবে জানেন। এ পর্যন্ত বিভিন্ন ক্ষণে আর্যসত্যের নির্ধারণ দেখানো হয়েছে। এখন তা এক ক্ষণে দেখানোর জন্য “তথাগতপ্রবেদিত” ইত্যাদি বলা হয়েছে। “তথাগতপ্রবেদিত” বলতে তথাগত কর্তৃক বোধিমণ্ডে প্রতিবিদ্ধ, জ্ঞাত ও প্রকটিত। “ধর্মসমূহ” বলতে চতুরার্যসত্য ধর্ম। “সুদৃষ্ট হয়” বলতে ভালোভাবে দৃষ্ট হয়। “সুচরিত হয়” বলতে ভালোভাবে আচরিত, অর্থাৎ প্রজ্ঞা দ্বারা সুন্দরভাবে পরিচালিত—এই অর্থ। “এই ব্যক্তি” বলতে এই রূপ ব্যক্তিই দৃষ্টিপ্রাপ্ত।


Saddhāya vimuttoti saddahanavasena vimutto. Etena sabbathā avimuttassapi saddhāmattena vimuttabhāvaṃ dasseti. Saddhāvimuttoti vā saddhāya adhimuttoti [Pg.153] attho. Kiṃ pana nesaṃ kilesappahāne nānattaṃ atthīti? Natthi. Atha kasmā saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti? Āgamanīyanānattena. Diṭṭhippatto hi āgamanamhi kilese vikkhambhento appadukkhena akasirena akilamantova sakkoti vikkhambhituṃ, saddhāvimutto pana dukkhena kasirena kilamanto sakkoti vikkhambhituṃ, tasmā saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇāti. Tenāha ‘‘etassa hī’’tiādi. Saddahantassāti ‘‘ekaṃsato ayaṃ paṭipadā kilesakkhayaṃ āvahati sammāsambuddhena bhāsitattā’’ti evaṃ saddahantassa. Yasmā panassa aniccānupassanādīhi niccasaññāpahānavasena bhāvanāya pubbenāparaṃ visesaṃ passato tattha tattha paccakkhatāpi atthi, tasmā vuttaṃ ‘‘saddahantassa viyā’’ti. Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ. Ettha ca pubbabhāgamaggabhāvanāti vacanena āgamanīyanānattena diṭṭhippattasaddhāvimuttānaṃ paññānānattaṃ hotīti dassitaṃ. Abhidhammaṭṭhakathāyampi (pu. pa. aṭṭha. 28) ‘‘nesaṃ kilesappahāne nānattaṃ natthi, paññāya nānattaṃ atthiyevā’’ti vatvā ‘‘āgamanīyanānatteneva saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti sanniṭṭhānaṃ kata’’nti vuttaṃ.

“শ্রদ্ধার দ্বারা বিমুক্ত” বলতে শ্রদ্ধার বশে মুক্ত। এর দ্বারা সর্বতোভাবে মুক্ত না হলেও কেবল শ্রদ্ধার দ্বারা মুক্ত হওয়ার ভাব প্রদর্শন করা হয়েছে। অথবা “শ্রদ্ধাবিমুক্ত” বলতে শ্রদ্ধায় অধিমুক্ত—এই অর্থ। কিন্তু ক্লেশ প্রহাণে কি তাদের মধ্যে কোনো পার্থক্য আছে? না, নেই। তাহলে কেন শ্রদ্ধাবিমুক্ত ব্যক্তি দৃষ্টিপ্রাপ্ত অবস্থা লাভ করেন না? মার্গলাভের উপায়ের পার্থক্যের কারণে। কারণ, দৃষ্টিপ্রাপ্ত ব্যক্তি মার্গে উপনীত হওয়ার সময় ক্লেশসমূহকে দমন করতে গিয়ে অল্প দুঃখে, অনায়াসে এবং ক্লান্ত না হয়েই তা দমন করতে পারেন; কিন্তু শ্রদ্ধাবিমুক্ত ব্যক্তি দুঃখের সাথে, কষ্টসহকারে এবং ক্লান্ত হয়ে তা দমন করতে পারেন, তাই শ্রদ্ধাবিমুক্ত ব্যক্তি দৃষ্টিপ্রাপ্ত অবস্থা লাভ করেন না। তাই বলা হয়েছে—“এর জন্য...” ইত্যাদি। “শ্রদ্ধা পোষণকারীর” বলতে—“সম্যকসম্বুদ্ধ কর্তৃক ভাষিত হওয়ার কারণে এই প্রতিপদ নিশ্চিতভাবেই ক্লেশক্ষয় বয়ে আনে”—এভাবে বিশ্বাসকারীর। যেহেতু অনিত্যানুপশ্যনা ইত্যাদির মাধ্যমে নিত্যসংজ্ঞা প্রহাণপূর্বক ভাবনার পূর্বাপর বিশেষত্ব দর্শনকারী ব্যক্তির সেখানে সেখানে প্রত্যক্ষতাও রয়েছে, তাই বলা হয়েছে—“শ্রদ্ধা পোষণকারীর মতো”। অবশিষ্ট পদদ্বয় তারই সমার্থক শব্দ। এখানে “পূর্বভাগ মার্গভাবনা” এই বচনের দ্বারা মার্গলাভের উপায়ের পার্থক্যের কারণে দৃষ্টিপ্রাপ্ত ও শ্রদ্ধাবিমুক্ত ব্যক্তিদের প্রজ্ঞার পার্থক্য ঘটে—তা দেখানো হয়েছে। অভিধর্ম অট্ঠকথাতেও (পুদ্গলপ্রজ্ঞপ্তি অট্ঠকথা ২৮) বলা হয়েছে—“তাদের ক্লেশ প্রহাণে কোনো পার্থক্য নেই, তবে প্রজ্ঞার পার্থক্য অবশ্যই আছে” এবং “মার্গলাভের উপায়ের পার্থক্যের কারণেই শ্রদ্ধাবিমুক্ত ব্যক্তি দৃষ্টিপ্রাপ্ত অবস্থা লাভ করেন না—এই সিদ্ধান্ত নেওয়া হয়েছে।”


Ārammaṇaṃ yāthāvato dhāreti avadhāretīti dhammo, paññā. Taṃ paññāsaṅkhātaṃ dhammaṃ adhimattatāya pubbaṅgamaṃ hutvā pavattaṃ anussaratīti dhammānusārī. Tenāha ‘‘dhammo’’tiādi. Paññāpubbaṅgamanti paññāpadhānaṃ. ‘‘Saddhaṃ anussarati, saddhāpubbaṅgamaṃ maggaṃ bhāvetī’’ti imamatthaṃ eseva nayoti atidisati. Paññaṃ vāhetīti paññāvāhī, paññaṃ sātisayaṃ pavattetīti attho. Tenāha ‘‘paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāvetī’’ti. Paññā vā puggalaṃ vāheti nibbānābhimukhaṃ gametīti paññāvāhī. Saddhāvāhīti etthāpi iminā nayeneva attho veditabbo. Ubhatobhāgavimuttādikathāti ubhatobhāgavimuttādīsu āgamanato paṭṭhāya vattabbakathā. Tasmāti visuddhimagge (visuddhi. 2.773, 889) vuttattā. Tato eva visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ (visuddhi. mahāṭī. 2.773) vuttanayeneva cettha attho veditabbo.

“আলম্বনকে যথার্থভাবে ধারণ বা অবধারণ করে” যা, তা হলো ধর্ম অর্থাৎ প্রজ্ঞা। সেই প্রজ্ঞাসংজ্ঞাত ধর্মকে আধিক্যের কারণে পুরোগামী করে প্রবর্তিত বিষয়ের অনুগামী হন যিনি, তিনি হলেন “ধর্মানুসারী”। তাই বলা হয়েছে—“ধর্ম...” ইত্যাদি। “প্রজ্ঞাপুরোগামী” বলতে প্রজ্ঞাপ্রধান। “শ্রদ্ধার অনুগামী হন, শ্রদ্ধাপুরোগামী মার্গ ভাবনা করেন”—এই অর্থের ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম প্রযোজ্য। “প্রজ্ঞাকে বহন করেন” যিনি, তিনি হলেন “প্রজ্ঞাবাহী”, অর্থাৎ প্রজ্ঞাকে অতিশয়রূপে প্রবর্তিত করেন—এই অর্থ। তাই বলা হয়েছে—“প্রজ্ঞাপুরোগামী আর্যমার্গ ভাবনা করেন।” অথবা প্রজ্ঞা পুদ্গলকে বহন করে নির্বাণের অভিমুখী করে, তাই তিনি “প্রজ্ঞাবাহী”। “শ্রদ্ধাবাহী” পদের ক্ষেত্রেও এই নিয়মেই অর্থ বুঝতে হবে। “উভয়ভাগবিমুক্তাদিকথা” বলতে উভয়ভাগবিমুক্ত আদি বিষয়ে আগম থেকে শুরু করে বক্তব্য কথা। “তস্মাৎ” বলতে বিশুদ্ধিমার্গে (বিশুদ্ধিমার্গ ২.৭৭৩, 8৮৯) উক্ত হওয়ার কারণে। সেখান থেকেই বিশুদ্ধিমার্গ মহাটীকায় (বিশুদ্ধিমার্গ মহাটীকা ২.৭৭৩) উক্ত নিয়মেই এখানে অর্থ বুঝতে হবে।


Puggalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

পুদ্গলসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Udakūpamāsuttavaṇṇanā

৫. উদকূপমসূত্রের বর্ণনা।


15. Pañcame [Pg.154] ekantakāḷakehīti natthikavādaahetukavādaakiriyavādasaṅkhātehi niyatamicchādiṭṭhidhammehi. Tenāha ‘‘niyatamicchādiṭṭhiṃ sandhāya vutta’’nti. Evaṃ puggaloti iminā kāraṇena ekavāraṃ nimuggo nimuggoyeva so hoti. Etassa hi puna bhavato vuṭṭhānaṃ nāma natthīti vadanti makkhaligosālādayo viya. Heṭṭhā heṭṭhā narakaggīnaṃyeva āhāro. Sādhu saddhā kusalesūti kusaladhammesu saddhā nāma sāhu laddhakāti ummujjati, so tāvattakeneva kusalena ummujjati nāma. Sādhu hirītiādīsupi eseva nayo. Caṅkavāreti rajakānaṃ khāraparissāvane, surāparissāvane vā. Evaṃ puggaloti ‘‘evaṃ sādhu saddhā’’ti imesaṃ saddhādīnaṃ vasena ekavāraṃ ummujjitvā tesaṃ parihāniyā puna nimujjatiyeva devadattādayo viya. Devadatto hi aṭṭha samāpattiyo pañca ca abhiññāyo nibbattetvāpi puna buddhānaṃ paṭipakkhatāya tehi guṇehi parihīno ruhiruppādakammaṃ saṅghabhedakammañca katvā kāyassa bhedā dutiyacittavārena cuticittamanantarā niraye nibbatto. Kokāliko dve aggasāvake upavaditvā padumaniraye nibbatto.

১৫. পঞ্চম সূত্রে 'একান্তকালকৈঃ' (একান্ত কালো বা অন্ধকারচ্ছন্ন) বলতে নাস্তিকবাদ, অহেতুকবাদ ও অক্রিয়াবাদ নামক নিয়ত মিথ্যাদৃষ্টির ধর্মসমূহকে বোঝায়। তাই বলা হয়েছে, "নিয়ত মিথ্যাদৃষ্টিকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে।" "এইরূপ পুদ্গল" বলতে এই কারণে যে ব্যক্তি একবার নিমজ্জিত হলে সে নিমজ্জিতই থাকে। মক্খলি গোশাল প্রমুখের মতো তারা বলেন যে, এই ভব (সংসার) থেকে তার আর পুনরায় উত্থান নেই। সে ক্রমশ নিচের দিকে নরকাগ্নিরই খাদ্য হয়। "কুশল ধর্মে শ্রদ্ধা লাভ করা সাধু (উত্তম)" — কুশল ধর্মসমূহে শ্রদ্ধা লাভ করা ভালো, এই অর্থে সে উন্মুজ্জিত (ভেসে ওঠা) হয়; সে কেবল সেই পরিমাণ কুশল দ্বারাই উন্মুজ্জিত হয়। "হিরী (লজ্জা) সাধু" ইত্যাদির ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। 'চঙ্কবার' বলতে রজকদের ক্ষার ছাঁকনি অথবা সুরার ছাঁকনি পাত্র। "এইরূপ পুদ্গল" বলতে "এইরূপ শ্রদ্ধা সাধু" ইত্যাদি শ্রদ্ধা প্রভৃতির প্রভাবে একবার উন্মুজ্জিত হয়ে, পুনরায় সেগুলোর ক্ষয় বা হানির কারণে দেবদত্ত প্রমুখের মতো নিমজ্জিতই হয়। দেবদত্ত আটটি সমাপত্তি এবং পাঁচটি অভিজ্ঞা লাভ করেও বুদ্ধগণের বিরোধিতা করার কারণে সেই গুণসমূহ থেকে ভ্রষ্ট হন এবং লোহিতোৎপাদন কর্ম (বুদ্ধের রক্তপাত ঘটানো) ও সংঘভেদ কর্ম করে দেহভেদের পর দ্বিতীয় চিত্তবারে চ্যুতিচিত্তের অব্যবহিত পরেই নরকে উৎপন্ন হন। কোকালিক দুই অগ্রশ্রাবককে অপবাদ দিয়ে পদ্ম নরকে উৎপন্ন হন।


Neva hāyati no vaḍḍhatīti appahonakakālepi na hāyati, pahonakakālepi na vaḍḍhati. Ubhayampi panetaṃ agārikenapi anagārikenapi dīpetabbaṃ. Ekacco hi agāriko appahonakakāle pakkhikabhattaṃ vassikaṃ vā upanibandhāpesi, so pacchā pahonakakālepi pakkhikabhattādimattameva pavatteti. Anagārikopi ādimhi appahonakakāle uddesaṃ dhutaṅgaṃ vā gaṇhāti, medhāvī balavīriyasampattiyā pahonakakāle tato uttariṃ na karoti. Evaṃ puggaloti evaṃ imāya saddhādīnaṃ ṭhitiyā puggalo ummujjitvā ṭhito nāma hoti. Ummujjitvā pataratīti sakadāgāmipuggalo kilesatanutāya uṭṭhahitvā gantabbadisābhimukho tarati nāma.

"হ্রাসও পায় না, বৃদ্ধিও পায় না" বলতে অপ্রতুলতার (অভাবের) সময়েও হ্রাস পায় না এবং প্রাচুর্যের সময়েও বৃদ্ধি পায় না। গৃহী এবং গৃহত্যাগী (অনগারিক) উভয়ের মাধ্যমেই এটি ব্যাখ্যা করা উচিত। কোনো কোনো গৃহী অভাবের সময়ে পাক্ষিক ভাত বা বর্ষাবাসের দান নির্ধারণ করে দেন, তিনি পরবর্তীতে প্রাচুর্যের সময়েও কেবল সেই পাক্ষিক ভাত আদি পরিমাণই দান বজায় রাখেন। অনগারিকও শুরুতে অভাবের সময়ে সূত্রপাঠ বা ধূতাঙ্গ গ্রহণ করেন, কিন্তু মেধাবী ও বল-বীর্যসম্পন্ন হওয়া সত্ত্বেও প্রাচুর্যের সময়ে তার চেয়ে বেশি কিছু করেন না। "এইরূপ পুদ্গল" বলতে শ্রদ্ধা প্রভৃতির এই স্থিতির কারণে পুদ্গল উন্মুজ্জিত হয়ে স্থিত (স্থির) হয়েছে বলা হয়। "উন্মুজ্জিত হয়ে সাঁতার কাটে" বলতে সকদাগামী পুদ্গল ক্লেশের তনুতার (ক্ষীণতার) কারণে উত্থিত হয়ে গন্তব্য অভিমুখে সাঁতার কাটেন।


Paṭigādhappatto hotīti anāgāmipuggalaṃ sandhāya vadati. Ime pana satta puggalā udakopamena dīpitā. Satta kira jaṅghavāṇijā addhānamaggappaṭipannā antarāmagge ekaṃ puṇṇanadiṃ pāpuṇiṃsu. Tesu paṭhamaṃ otiṇṇo udakabhīruko puriso otiṇṇaṭṭhāneyeva nimujjitvā puna saṇṭhātuṃ nāsakkhi, avassaṃva macchakacchapabhattaṃ jāto. Dutiyo otiṇṇaṭṭhāne nimujjitvā [Pg.155] sakiṃ uṭṭhahitvā puna nimuggo uṭṭhātuṃ nāsakkhi, antoyeva macchakacchapabhattaṃ jāto. Tatiyo nimujjitvā uṭṭhito majjhe nadiyā ṭhatvā neva orato āgantuṃ, na pāraṃ gantuṃ asakkhi. Catuttho uṭṭhāya ṭhito uttaraṇatitthaṃ olokesi. Pañcamo uttaraṇatitthaṃ oloketvā patarati. Chaṭṭho taṃ disvā pārimatīraṃ gantvā kaṭippamāṇe udake ṭhito. Sattamo pārimatīraṃ gantvā gandhacuṇṇādīhi nhatvā varavatthādīni nivāsetvā surabhivilepanaṃ vilimpitvā nīluppalamālādīni pilandhitvā nānālaṅkārappaṭimaṇḍito mahānagaraṃ pavisitvā pāsādamāruhitvā uttamabhojanaṃ bhuñjati.

"স্থল বা তল স্পর্শ করেছে" বলতে অনাগামী পুদ্গলকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে। এই সাত প্রকার পুদ্গলকে জলের উপমা দিয়ে ব্যাখ্যা করা হয়েছে। কথিত আছে, সাতজন পদব্রজে ভ্রমণকারী বণিক দীর্ঘ পথ অতিক্রম করার সময় পথিমধ্যে একটি জলপূর্ণ নদীতে এসে পৌঁছালেন। তাদের মধ্যে প্রথম যে জলভীতু ব্যক্তিটি জলে নেমেছিল, সে নামার স্থানেই ডুবে গেল এবং পুনরায় দাঁড়াতে পারল না; সে নিশ্চিতভাবেই মাছ ও কচ্ছপের খাদ্যে পরিণত হলো। দ্বিতীয় ব্যক্তি নামার স্থানে ডুবে গিয়ে একবার ভেসে উঠল, কিন্তু পুনরায় ডুবে গিয়ে আর উঠতে পারল না; সে জলের ভেতরেই মাছ ও কচ্ছপের খাদ্যে পরিণত হলো। তৃতীয় ব্যক্তি ডুবে গিয়ে ভেসে উঠে নদীর মাঝখানে দাঁড়িয়ে রইল; সে এপারেও আসতে পারল না, ওপারেও যেতে পারল না। quarto ব্যক্তি উঠে দাঁড়িয়ে পার হওয়ার ঘাটটি দেখল। পঞ্চম ব্যক্তি পার হওয়ার ঘাটটি দেখে সাঁতার কাটতে লাগল। ষষ্ঠ ব্যক্তি তা দেখে ওপারে গিয়ে কোমর সমান জলে দাঁড়িয়ে রইল। সপ্তম ব্যক্তি ওপারে গিয়ে সুগন্ধি চূর্ণ আদি দিয়ে স্নান করে, উত্তম বস্ত্রাদি পরিধান করে, সুগন্ধি অনুলেপন মেখে, নীল পদ্মের মালা আদি পরিধান করে এবং নানা অলঙ্কারে সজ্জিত হয়ে মহানগরে প্রবেশ করল এবং প্রাসাদে আরোহণ করে উত্তম ভোজন গ্রহণ করল।


Tattha jaṅghavāṇijā viya ime satta puggalā, nadī viya vaṭṭaṃ, paṭhamassa udakabhīrukassa purisassa otiṇṇaṭṭhāneyeva nimujjanaṃ viya micchādiṭṭhikassa vaṭṭe nimujjanaṃ, ummujjitvā nimujjanapuriso viya saddhādīnaṃ uppattimatthakena ummujjitvā tāsaṃ hāniyā nimuggapuggalo, majjhe nadiyā ṭhatvā viya saddhādīnaṃ ṭhitiyā ṭhitipuggalo, uttaraṇatitthaṃ olokento viya sotāpanno, patarantapuriso viya kilesakāmāvaṭṭatāya pataranto sakadāgāmī, taritvā kaṭimatte udake ṭhitapuriso viya anāvaṭṭadhammattā anāgāmī, nhatvā pārimatīraṃ uttaritvā thale ṭhitapuriso viya cattāro oghe atikkamitvā nibbānathale ṭhito khīṇāsavabrāhmaṇo, thale ṭhitapurisassa nagaraṃ pavisitvā pāsādaṃ āruyha uttamabhojanabhuñjanaṃ viya khīṇāsavassa nibbānārammaṇasamāpattiṃ appetvā vītināmanaṃ veditabbaṃ.

সেখানে পদব্রজে ভ্রমণকারী বণিকদের মতো এই সাত প্রকার পুদ্গল; নদীর মতো হলো সংসার-আবর্তন (বট্ট); প্রথম জলভীতু ব্যক্তির নামার স্থানেই ডুবে যাওয়ার মতো হলো মিথ্যাদৃষ্টিসম্পন্ন ব্যক্তির সংসারে নিমজ্জিত হওয়া; ভেসে উঠে আবার ডুবে যাওয়া ব্যক্তির মতো হলো শ্রদ্ধা প্রভৃতির উৎপত্তির মাত্রায় ভেসে উঠে পুনরায় সেগুলোর হানির কারণে নিমজ্জিত পুদ্গল; নদীর মাঝখানে দাঁড়িয়ে থাকার মতো হলো শ্রদ্ধা প্রভৃতির স্থিতির কারণে স্থিত পুদ্গল; পার হওয়ার ঘাট দেখার মতো হলো স্রোতাপন্ন পুদ্গল; সাঁতার কাটা ব্যক্তির মতো হলো ক্লেশ ও কামের আবর্তে সাঁতার কাটা সকদাগামী পুদ্গল; সাঁতরে কোমর সমান জলে দাঁড়িয়ে থাকা ব্যক্তির মতো হলো অনাবৃত্তিধর্মী হওয়ার কারণে অনাগামী পুদ্গল; স্নান করে ওপারে উঠে স্থলে দাঁড়িয়ে থাকা ব্যক্তির মতো হলো চার প্রকার ওঘ (বন্যা) অতিক্রম করে নির্বাণরূপ স্থলে স্থিত ক্ষীণাস্ত্রব ব্রাহ্মণ (অরহৎ); স্থলে স্থিত ব্যক্তির নগরে প্রবেশ করে প্রাসাদে আরোহণপূর্বক উত্তম ভোজন করার মতো হলো ক্ষীণাস্ত্রবের নির্বাণ-আলম্বন সমাপত্তিতে মগ্ন হয়ে সময় অতিবাহিত করা — এরূপ বুঝতে হবে।


Udakūpamāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

উদকূপম সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


6-9. Aniccānupassīsuttādivaṇṇanā

৬-৯. অনিচ্চানুপস্সী সূত্র আদির বর্ণনা


16-19. Chaṭṭhe ‘‘idha samasīsī kathito’’ti vatvā evaṃ samasīsitaṃ vibhajitvā idhādhippetaṃ dassetuṃ ‘‘so catubbidho hotī’’tiādimāha. Rogavasena samasīsī rogasamasīsī. Esa nayo sesesupi. Ekappahārenevāti ekavelāyameva. Yo cakkhurogādīsu aññatarasmiṃ sati ‘‘ito anuṭṭhito arahattaṃ pāpuṇissāmī’’ti vipassanaṃ paṭṭhapesi, athassa arahattañca rogato vuṭṭhānañca ekakālameva hoti[Pg.156], ayaṃ rogasamasīsī nāma. Iriyāpathassa pariyosānanti iriyāpathantarasamāyogo. Yo ṭhānādīsu iriyāpathesu aññataraṃ adhiṭṭhāya ‘‘avikopetvāva arahattaṃ pāpuṇissāmī’’ti vipassanaṃ paṭṭhapesi. Athassa arahattappatti ca iriyāpathavikopanañca ekappahāreneva hoti, ayaṃ iriyāpathasamasīsī nāma. Jīvitasamasīsī nāmāti ettha ‘‘palibodhasīsaṃ māno, parāmāsasīsaṃ diṭṭhi, vikkhepasīsaṃ uddhaccaṃ, kilesasīsaṃ avijjā, adhimokkhasīsaṃ saddhā, paggahasīsaṃ vīriyaṃ, upaṭṭhānasīsaṃ sati, avikkhepasīsaṃ samādhi, dassanasīsaṃ paññā, pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ, cutisīsaṃ vimokkho, saṅkhārasīsaṃ nirodho’’ti paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 3.33) vuttesu sattarasasu sīsesu pavattasīsaṃ kilesasīsanti dve sīsāni idhādhippetāni – ‘‘apubbaṃ acarimaṃ āsavapariyādānañca hoti jīvitapariyādānañcā’’ti vacanato. Tesu kilesasīsaṃ arahattamaggo pariyādiyati, pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ cuticittaṃ pariyādiyati. Tattha avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ jīvitindriyaṃ pariyādātuṃ na sakkoti, jīvitindriyapariyādāyakaṃ avijjaṃ pariyādātuṃ na sakkoti. Aññaṃ avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ, aññaṃ jīvitandriyapariyādāyakaṃ. Yassa cetaṃ sīsadvayaṃ samaṃ pariyādānaṃ gacchati, so jīvitasamasīsī nāma.

১৬-১৯. ষষ্ঠ সূত্রে "এখানে সমশীর্ষী (সমসীসী) কথিত হয়েছে" বলে, এইভাবে সমশীর্ষীত্বকে বিভক্ত করে এখানে অভিপ্রেত অর্থ দেখানোর জন্য "তিনি চার প্রকার হন" ইত্যাদি বলা হয়েছে। রোগের কারণে যিনি সমশীর্ষী, তিনি রোগ-সমশীর্ষী। অবশিষ্টগুলোর ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। "একপ্রহারেই" বলতে একই সময়ে। যিনি চক্ষু রোগ ইত্যাদির কোনো একটি থাকা অবস্থায় "এখান থেকে না উঠে অর্হত্ত্ব লাভ করব" এই সংকল্পে বিপশ্যনা আরম্ভ করেন, অতঃপর তার অর্হত্ত্ব প্রাপ্তি এবং রোগ থেকে মুক্তি একই সময়ে ঘটে, তিনি "রোগ-সমশীর্ষী" নামে পরিচিত। "ঈর্যাপথের অবসান" বলতে অন্য ঈর্যাপথের সংযোগ। যিনি দাঁড়ানো ইত্যাদি ঈর্যাপথসমূহের কোনো একটি অবলম্বন করে "ঈর্যাপথ পরিবর্তন না করেই অর্হত্ত্ব লাভ করব" এই সংকল্পে বিপশ্যনা আরম্ভ করেন, অতঃপর তার অর্হত্ত্ব প্রাপ্তি এবং ঈর্যাপথের পরিবর্তন একই সময়ে ঘটে, তিনি "ঈর্যাপথ-সমশীর্ষী" নামে পরিচিত। "জীবন-সমশীর্ষী" বলতে এখানে — প্রতিসম্ভিদামার্গে বর্ণিত সতেরোটি শীর্ষের মধ্যে, যথা: "পলিবোধ-শীর্ষ হলো মান, পরামার্শ-শীর্ষ হলো দৃষ্টি, বিক্ষেপ-শীর্ষ হলো ঔদ্ধত্য, ক্লেশ-শীর্ষ হলো অবিদ্যা, অধিমোক্ষ-শীর্ষ হলো শ্রদ্ধা, প্রগ্রহ-শীর্ষ হলো বীর্য, উপস্থান-শীর্ষ হলো স্মৃতি, অবিক্ষেপ-শীর্ষ হলো সমাধি, দর্শন-শীর্ষ হলো প্রজ্ঞা, প্রবৃত্তি-শীর্ষ হলো জীতিনিন্দ্রিয়, চ্যুতি-শীর্ষ হলো বিমোক্ষ, সংস্কার-শীর্ষ হলো নিরোধ" — এই সতেরোটি শীর্ষের মধ্যে প্রবৃত্তি-শীর্ষ ও ক্লেশ-শীর্ষ নামক দুটি শীর্ষ এখানে অভিপ্রেত। কারণ বলা হয়েছে, "আসবক্ষয় এবং জীবনক্ষয় যুগপৎ (অপূর্ব ও অচরিম) ঘটে।" সেগুলোর মধ্যে ক্লেশ-শীর্ষকে অর্হত্ত্বমার্গ ক্ষয় করে এবং প্রবৃত্তি-শীর্ষরূপ জীতিনিন্দ্রিয়কে চ্যুতিচিত্ত ক্ষয় করে। সেখানে অবিদ্যা ক্ষয়কারী চিত্ত জীতিনিন্দ্রিয়কে ক্ষয় করতে পারে না, এবং জীতিনিন্দ্রিয় ক্ষয়কারী চিত্ত অবিদ্যাকে ক্ষয় করতে পারে না। অবিদ্যা ক্ষয়কারী চিত্ত ভিন্ন এবং জীতিনিন্দ্রিয় ক্ষয়কারী চিত্ত ভিন্ন। যার এই দুটি শীর্ষ সমানভাবে ক্ষয়প্রাপ্ত হয়, তিনি "জীবন-সমশীর্ষী" নামে পরিচিত।


Kathaṃ panidaṃ samaṃ hotīti? Vārasamatāya. Yasmiñhi vāre maggavuṭṭhānaṃ hoti, sotāpattimagge pañca paccavekkhaṇāni, sakadāgāmimagge pañca, anāgāmimagge pañca, arahattamagge cattārīti ekūnavīsatime paccavekkhaṇañāṇe patiṭṭhāya bhavaṅgaṃ otaritvā parinibbāyato imāya vārasamatāya idaṃ ubhayasīsapariyādānampi samaṃ hotīti imāya vārasamatāya. Vārasamavuttidāyakena hi maggacittena attano anantaraṃ viya nipphādetabbā paccavekkhaṇavārā ca kilesapariyādānasseva vārāti vattabbataṃ arahati. ‘‘Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hotī’’ti (ma. ni. 1.78; saṃ. ni. 3.12, 14) vacanato paccavekkhaṇaparisamāpanena kilesapariyādānaṃ sampāpitaṃ nāma hotīti imāya vāravuttiyā samatāya kilesapariyādānajīvitapariyādānānaṃ samatā veditabbā. Tenevāha ‘‘yasmā panassa…pe... tasmā evaṃ vutta’’nti.

কিন্তু এটি কীভাবে সমান হয়? বারের (পর্যায়ের) সমতার দ্বারা। কারণ যে বারে মার্গ-উত্থান ঘটে, স্রোতাত্তি মার্গে পাঁচটি প্রত্যবেক্ষণ, সকদাগামী মার্গে পাঁচটি, অনাগামী মার্গে পাঁচটি এবং অর্হত্ত্ব মার্গে চারটি — এইভাবে ঊনবিংশতম প্রত্যবেক্ষণ জ্ঞানে প্রতিষ্ঠিত হয়ে, ভবঙ্গে অবতীর্ণ হয়ে যিনি পরিনির্বাণ লাভ করেন, তাঁর এই বারের সমতার কারণে উভয় শীর্ষের ক্ষয়ও সমান হয়। কারণ বার-সমবৃত্তি প্রদানকারী মার্গচিত্তের দ্বারা নিজের অব্যবহিত পরেই নিষ্পন্ন করতে হবে এমন প্রত্যবেক্ষণ বারসমূহ ক্লেশক্ষয়েরই বার বলে অভিহিত হওয়ার যোগ্য। "বিমুক্ত হলে বিমুক্ত হয়েছে বলে জ্ঞান হয়" এই বচন অনুসারে প্রত্যবেক্ষণের সমাপ্তির দ্বারা ক্লেশক্ষয় সম্পাদিত হয়েছে বলা হয়; এই বারবৃত্তির সমতার দ্বারা ক্লেশক্ষয় ও জীবনক্ষয়ের সমতা বুঝতে হবে। সেইজন্যই বলা হয়েছে, "যেহেতু তাঁর...পে... সেইজন্য এইরূপ বলা হয়েছে।"


Āyuno vemajjhaṃ anatikkamitvā antarāva kilesaparinibbānena parinibbāyatīti antarāparinibbāyī. Tenāha ‘‘yo pañcasu suddhāvāsesū’’tiādi[Pg.157]. Vemajjheti avihādīsu yattha uppanno, tattha āyuno vemajjhe. Āyuvemajjhaṃ upahacca atikkamitvā tattha parinibbāyatīti upahaccaparinibbāyī. Tenāha ‘‘yo tatthevā’’tiādi. Asaṅkhārena appayogena anussāhena akilamanto tikkhindriyatāya sukheneva parinibbāyatīti asaṅkhāraparinibbāyī. Tenāha ‘‘yo tesaṃyevā’’tiādi. Tesaṃyeva puggalānanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Appayogenāti adhimattappayogena vinā appakasirena. Sasaṅkhārena sappayogena kilamanto dukkhena parinibbāyatīti sasaṅkhāraparinibbāyī. Uddhaṃvāhibhāvena uddhamassa taṇhāsotaṃ vaṭṭasotañcāti, uddhaṃ vā gantvā paṭilabhitabbato uddhamassa maggasotanti uddhaṃbhoto. Paṭisandhivasena akaniṭṭhaṃ gacchatīti akaniṭṭhagāmī.

আয়ুর মধ্যভাগ অতিক্রম না করে অন্তরালেই (মাঝপথেই) ক্লেশ-পরিনির্বাণের দ্বারা যিনি পরিনির্বাণ লাভ করেন, তিনি "অন্তরা-পরিনির্বায়ী"। তাই বলা হয়েছে, "যিনি পাঁচটি শুদ্ধাবাসে..." ইত্যাদি। "মধ্যভাগে" বলতে অবিহ আদি দেবলোকে যেখানে উৎপন্ন হয়েছেন, সেখানে আয়ুর মধ্যভাগে। আয়ুর মধ্যভাগ অতিক্রম করে বা আঘাত করে সেখানে যিনি পরিনির্বাণ লাভ করেন, তিনি "উপহচ্চ-পরিনির্বায়ী"। তাই বলা হয়েছে, "যিনি সেখানেই..." ইত্যাদি। অসংস্কারের দ্বারা অর্থাৎ অল্প প্রয়োগে, বিনা পরিশ্রমে, ক্লান্ত না হয়ে তীক্ষ্ণ ইন্দ্রিয়সম্পন্ন হওয়ার কারণে যিনি সুখেই পরিনির্বাণ লাভ করেন, তিনি "অসংস্কার-পরিনির্বায়ী"। তাই বলা হয়েছে, "যিনি তাঁদেরই..." ইত্যাদি। "তাঁদেরই পুদ্গলদের" এটি নির্ধারণার্থে ষষ্ঠী বিভক্তি। "অল্প প্রয়োগে" বলতে অতিরিক্ত প্রয়োগ ছাড়া, অল্প কষ্টেই। সসংস্কারের দ্বারা অর্থাৎ সপ্রয়োগে, ক্লান্ত হয়ে দুঃখের সাথে যিনি পরিনির্বাণ লাভ করেন, তিনি "সসংস্কার-পরিনির্বায়ী"। ঊর্ধ্বগামী হওয়ার কারণে যাঁর তৃষ্ণা-স্রোত ও সংসার-স্রোত ঊর্ধ্বমুখী, অথবা ঊর্ধ্বে গিয়ে লাভ করতে হয় বলে যাঁর মার্গ-স্রোত ঊর্ধ্বমুখী, তিনি "ঊর্ধ্বস্রোত" (উদ্ধম্ভোত)। প্রতিসন্ধির মাধ্যমে যিনি অকনিষ্ঠ দেবলোকে গমন করেন, তিনি "অকনিষ্ঠগামী"।


Ettha pana catukkaṃ veditabbaṃ. Yo hi avihato paṭṭhāya cattāro devaloke sodhetvā akaniṭṭhaṃ gantvā parinibbāyati, ayaṃ uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Ayañhi avihesu kappasahassaṃ vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā atappaṃ gacchati, tatrāpi dve kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassaṃ gacchati, tatrāpi cattāri kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassiṃ gacchati, tatrāpi aṭṭha kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā akaniṭṭhaṃ gacchati, tattha vasanto aggamaggaṃ adhigacchati. Tattha yo avihato paṭṭhāya dutiyaṃ vā catutthaṃ vā devalokaṃ gantvā parinibbāyati, ayaṃ uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī nāma. Yo kāmabhavato cavitvā akaniṭṭhesu parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Yo heṭṭhā catūsu devalokesu tattha tattheva nibbattitvā parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmīti.

এখানে চার প্রকারের শ্রেণীবিভাগ জানা উচিত। যিনি অবিহ (দেবলোক) থেকে শুরু করে চারটি দেবলোক অতিক্রম করে অকনিষ্ঠ দেবলোকে গিয়ে পরিনির্বাণ লাভ করেন, তিনি ‘উদ্ধংসোত অকনিষ্ঠগামী’ (উর্ধ্বস্রোত অকনিষ্ঠগামী) নামে পরিচিত। তিনি অবিহ দেবলোকে এক হাজার কল্প বাস করে অর্হত্ত্ব লাভ করতে না পেরে অতপ দেবলোকে যান; সেখানেও দুই হাজার কল্প বাস করে অর্হত্ত্ব লাভ করতে না পেরে সুদস দেবলোকে যান; সেখানেও চার হাজার কল্প বাস করে অর্হত্ত্ব লাভ করতে না পেরে সুদসী দেবলোকে যান; সেখানেও আট হাজার কল্প বাস করে অর্হত্ত্ব লাভ করতে না পেরে অকনিষ্ঠ দেবলোকে যান এবং সেখানে বাস করে অগ্রমার্গ (অর্হত্ত্ব) লাভ করেন। তাদের মধ্যে যিনি অবিহ থেকে শুরু করে দ্বিতীয় বা চতুর্থ দেবলোকে গিয়ে পরিনির্বাণ লাভ করেন, তিনি ‘উদ্ধংসোত ন-অকনিষ্ঠগামী’ নামে পরিচিত। যিনি কামভব থেকে চ্যুত হয়ে অকনিষ্ঠ দেবলোকে উৎপন্ন হয়ে পরিনির্বাণ লাভ করেন, তিনি ‘ন-উদ্ধংসোত অকনিষ্ঠগামী’ নামে পরিচিত। যিনি নিচের চারটি দেবলোকের যেকোনো একটিতে উৎপন্ন হয়ে সেখানেই পরিনির্বাণ লাভ করেন, তিনি ‘ন-উদ্ধংসোত ন-অকনিষ্ঠগামী’ নামে পরিচিত।


Ete pana avihesu uppannasamanantaraāyuvemajjhaṃ appatvāva parinibbāyanavasena tayo antarāparinibbāyino, eko upahaccaparinibbāyī, eko uddhaṃsototi pañcavidho, asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyivibhāgena dasa honti, tathā atappasudassasudassīsūti cattāro dasakāti cattārīsaṃ. Akaniṭṭhe pana uddhaṃsoto natthi, tayo antarāparinibbāyino, eko [Pg.158] upahaccaparinibbāyīti cattāro, asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyivibhāgena aṭṭhāti aṭṭhacattārīsaṃ anāgāmino. Sattamādīsu natthi vattabbaṃ.

এরা অবিহ দেবলোকে উৎপন্ন হওয়ার পর আয়ুর মধ্যভাগে পৌঁছানোর আগেই পরিনির্বাণ লাভ করার কারণে তিন প্রকার ‘অন্তরাপরিনির্বায়ী’, এক প্রকার ‘উপহচ্চপরিনির্বায়ী’ এবং এক প্রকার ‘উদ্ধংসোত’—এইভাবে পাঁচ প্রকার হন। অসংখার (সংস্কারহীন) ও সসংখার (সংস্কারসহ) পরিনির্বায়ীর বিভাজন অনুসারে তারা দশ প্রকার হন। একইভাবে অতপ, সুদস ও সুদসী দেবলোকেও চার দশকে চল্লিশ প্রকার হন। কিন্তু অকনিষ্ঠ দেবলোকে কোনো ‘উদ্ধংসোত’ নেই; সেখানে তিন প্রকার ‘অন্তরাপরিনির্বায়ী’ এবং এক প্রকার ‘উপহচ্চপরিনির্বায়ী’—এই চার প্রকার হন, যা অসংখার ও সসংখার পরিনির্বায়ীর বিভাজন অনুসারে আট প্রকার হয়। এইভাবে মোট আটচল্লিশ প্রকার অনাগামী হন। সপ্তম আদি বিষয়ে বলার কিছু নেই।


Aniccānupassīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

অনিচ্চানুপস্সী সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Niddasavatthusuttavaṇṇanā

১০. নিদ্দসবত্থু সূত্রের বর্ণনা


20. Dasame niddasavatthūnīti ādisaddalopenāyaṃ niddesoti āha ‘‘niddasādivatthūnī’’ti. Natthi idāni imassa dasāti niddaso. Pañhoti ñātuṃ icchito attho. Puna dasavasso na hotīti tesaṃ matimattametanti dassetuṃ ‘‘so kirā’’ti kirasaddaggahaṇaṃ. Niddasoti cetaṃ vacanamattaṃ. Tassa nibbīsādibhāvassa viya ninnavādibhāvassa ca icchitattāti dassetuṃ ‘‘na kevalañcā’’tiādi vuttaṃ. Gāme vicarantoti gāme piṇḍāya caranto. Na idaṃ titthiyānaṃ adhivacanaṃ tesu tannimittassa abhāvā, sāsanepi sekhassapi na idaṃ adhivacanaṃ, kimaṅgaṃ pana puthujjanassa. Yassa panetaṃ adhivacanaṃ yena ca kāraṇena, taṃ dassetuṃ ‘‘khīṇāsavasseta’’ntiādi vuttaṃ. Appaṭisandhikabhāvo hissa paccakkhato kāraṇaṃ. Paramparāya itarāni yāni pāḷiyaṃ āgatāniṃ.

২০. দশম সূত্রে ‘নিদ্দসবত্থূনি’ (প্রশংসার স্থানসমূহ) ইত্যাদি পদের আদি শব্দ লোপ করে এই নির্দেশ করা হয়েছে বলে ‘নিদ্দসাদিবত্থূনি’ বলা হয়েছে। এখন যার এই দশটি (ক্লেশ) নেই, তিনি ‘নিদ্দস’। ‘পঞ্‌হ’ (প্রশ্ন) হলো জানার জন্য ইচ্ছুক বিষয়। ‘তিনি পুনরায় দশ বছর বয়সী হন না’—এটি কেবল তাদের অভিমত মাত্র, তা দেখানোর জন্য ‘সো কিরা’ (শোনা যায় তিনি...) বাক্যে ‘কির’ শব্দ গ্রহণ করা হয়েছে। ‘নিদ্দস’—এটি কেবল একটি শব্দ মাত্র। তার বিষহীনতা (নিব্বীস) ইত্যাদির মতো বিনম্রতা (নিন্নবাদী) ইত্যাদি ভাবও যে কাঙ্ক্ষিত, তা দেখানোর জন্য ‘ন কেবলঞ্চ’ ইত্যাদি বলা হয়েছে। ‘গামে বিচরন্তো’ মানে গ্রামে পিণ্ডের জন্য বিচরণকারী। এটি তীর্থিকদের (অন্যান্য মতাবলম্বীদের) বিশেষণ নয়, কারণ তাদের মধ্যে এর কারণ অনুপস্থিত; শাসনে শৈক্ষদেরও (সেখ) এটি বিশেষণ নয়, সাধারণ মানুষের (পুথুজ্জনের) তো কথাই নেই। এটি কার বিশেষণ এবং কী কারণে, তা দেখানোর জন্য ‘খীণা সবস্স এতং’ (এটি ক্ষীণাস্ত্রবের বিশেষণ) ইত্যাদি বলা হয়েছে। কারণ তার পুনর্জন্মহীনতা (অপ্রতিসন্ধিকভাব) হলো প্রত্যক্ষ কারণ। পালিতে আগত অন্যান্য বিষয়গুলো পরম্পরাগত।


Sikkhāya sammadeva ādānaṃ sikkhāsamādānaṃ. Taṃ panassā pāripūriyā veditabbanti āha ‘‘sikkhāttayapūraṇe’’ti. Sikkhāya vā sammadeva ādito paṭṭhāya rakkhaṇaṃ sikkhāsamādānaṃ. Tañca atthato pūraṇena paricchinnaṃ arakkhaṇe sabbena sabbaṃ abhāvato, rakkhaṇe ca paripūraṇato. Balavacchandoti daḷhacchando. Āyatinti anantarānāgatadivasādikālo adhippeto, na anāgatabhavoti āha ‘‘anāgate punadivasādīsupī’’ti. Sikkhaṃ paripūrentassa tattha nibaddhabhattitā avigatapematā. Tebhūmakadhammānaṃ aniccādivasena sammadeva nijjhānaṃ dhammanisāmanāti āha ‘‘vipassanāyetaṃ adhivacana’’nti. Taṇhāvinayeti bhaṅgānupassanāñāṇānubhāvasiddhe taṇhāvikkhambhane. Ekībhāveti gaṇasaṅgaṇikākilesasaṅgaṇikāvigamasiddhe vivekavāse. Vīriyārambheti sammappadhānassa paggaṇhane[Pg.159]. Taṃ pana sabbaso vīriyassa paribrūhanaṃ hotīti āha ‘‘kāyikacetasikassa vīriyassa pūraṇe’’ti. Satiyañceva nipakabhāve cāti satokāritāya ceva sampajānakāritāya ca. Satisampajaññabaleneva hi vīriyārambho ijjhati. Diṭṭhipaṭivedheti maggasammādiṭṭhiyā paṭivijjhane. Tenāha ‘‘maggadassane’’ti.

শিক্ষার সম্যক গ্রহণই হলো ‘শিক্ষা-সমাদান’ (সিল-সমাধি-প্রজ্ঞারূপ শিক্ষার অনুশীলন)। তা যে শিক্ষার পরিপূর্ণতার মাধ্যমে জানা উচিত, তা বোঝাতে ‘সিক্ষাত্তয়পূরণে’ (ত্রিশিক্ষা পূরণে) বলা হয়েছে। অথবা, প্রথম থেকেই শিক্ষার সম্যক রক্ষণাবেক্ষণই হলো ‘শিক্ষা-সমাদান’। আর তা অর্থগতভাবে পরিপূর্ণতার দ্বারা নির্ধারিত, কারণ রক্ষা না করলে তা সম্পূর্ণভাবে অনুপস্থিত থাকে এবং রক্ষা করলে তা পরিপূর্ণ হয়। ‘বলবচ্ছন্দো’ মানে দৃঢ় ইচ্ছা (দল্হচ্ছন্দ)। ‘আয়তিং’ (ভবিষ্যতে) বলতে অবিলম্বে অনাগত দিন ইত্যাদির সময়কে বোঝানো হয়েছে, অনাগত জন্মকে নয়; তাই বলা হয়েছে ‘অনাগতে পুনদিবসাদীসুপি’ (ভবিষ্যতে পরবর্তী দিন ইত্যাদিতেও)। শিক্ষা পরিপূর্ণকারীর জন্য তাতে অবিচ্ছিন্ন ভক্তি ও অবিচলিত প্রেম থাকে। ত্রিভূমিক ধর্মসমূহের অনিত্যতা আদি রূপে সম্যক অনুধ্যানই হলো ‘ধর্মনিসামনা’ (ধর্ম-নিরীক্ষণ); তাই বলা হয়েছে ‘বিপস্সনায়েতং অধিবচনং’ (এটি বিপশ্যনারই বিশেষণ)। ‘তণহাবিনয়ে’ (তৃষ্ণা বিনাশে) বলতে ভঙ্গানুপশ্যনা-জ্ঞানের প্রভাবে সিদ্ধ তৃষ্ণার বিক্ষম্ভন (দমন) বোঝায়। ‘একীভাবে’ (একাকীত্বে) বলতে গণ-সংসর্গ ও ক্লেশ-সংসর্গ দূরীকরণের মাধ্যমে সিদ্ধ বিবেকবাস (নির্জনবাস) বোঝায়। ‘বীরিয়্যারম্ভে’ (বীর্য আরম্ভে) বলতে সম্যক প্রধানের (প্রচেষ্টার) প্রয়োগ বোঝায়। যেহেতু তা সর্বতোভাবে বীর্যের পরিবর্ধন ঘটায়, তাই বলা হয়েছে ‘কায়িকচেতসিকস্স বীরিয়স্স পূরণে’ (কায়িক ও মানসিক বীর্যের পরিপূর্ণতায়)। ‘সতিয়ঞ্চেব নিপকভাবে চ’ (স্মৃতি ও প্রজ্ঞায়) বলতে স্মৃতিশীলতা ও সম্প্রজ্ঞানশীলতা বোঝায়। কারণ স্মৃতি ও সম্প্রজ্ঞানের বলেই বীর্য আরম্ভ সফল হয়। ‘দিটঠিপটিবেধে’ (দৃষ্টির প্রতিবেধে) বলতে মার্গ-সম্যকদৃষ্টির প্রতিবেধ (উপলব্ধি) বোঝায়। তাই বলা হয়েছে ‘মগ্গদস্সনে’ (মার্গ দর্শনে)।


Niddasavatthusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

নিদ্দসবত্থু সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


Anusayavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

অনুশয় বর্গের বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Vajjisattakavaggo

৩. বজ্জিসত্তক বর্গ


1. Sārandadasuttavaṇṇanā

১. সারন্দদ সূত্রের বর্ণনা


21. Tatiyassa paṭhame devāyatanabhāvena cittattā lokassa cittīkāraṭṭhānatāya ca cetiyaṃ ahosi. Yāvakīvanti (dī. ni. ṭī. 2.134) ekamevetaṃ padaṃ aniyamato parimāṇavācī. Kālo cettha adhippetoti āha ‘‘yattakaṃ kāla’’nti. Abhiṇhaṃ sannipātāti niccasannipātā. Taṃ pana niccasannipātataṃ dassetuṃ ‘‘divasassā’’tiādi vuttaṃ. Sannipātabahulāti pacurasannipātā. Vosānanti saṅkocaṃ. ‘‘Vuddhiyevā’’tiādinā vuttamatthaṃ byatirekamukhena dassetuṃ ‘‘abhiṇhaṃ asannipatantā hī’’tiādi vuttaṃ. Ākulāti khubhitā na pasannā. Bhijjitvāti vaggabandhato vibhajja visuṃ visuṃ hutvā.

২১. তৃতীয় বর্গের প্রথম সূত্রে, দেবায়তন (দেবতাদের বাসস্থান) হওয়ার কারণে এবং জগতের পূজনীয় স্থান হওয়ার কারণে তা ‘চেতিয়’ (চৈতী বা চৈত্য) হয়েছিল। ‘যাবকীবং’ (যতক্ষণ পর্যন্ত) এটি একটি অনির্দিষ্ট পরিমাণবাচক পদ। এখানে কাল বা সময় অভিপ্রেত হওয়ায় ‘যত্তকং কালং’ (যতক্ষণ সময়) বলা হয়েছে। ‘অভিণ্হং সন্নিপাতা’ (ঘন ঘন সমাবেশ) মানে নিত্য সমাবেশ। সেই নিত্য সমাবেশ দেখানোর জন্য ‘দিবসস্স’ (দিনের...) ইত্যাদি বলা হয়েছে। ‘সন্নিপাতবহুলা’ মানে প্রচুর সমাবেশকারী। ‘বোসানং’ মানে সঙ্কোচ বা হ্রাস। ‘বুদ্ধিযেব’ (কেবল বৃদ্ধিই) ইত্যাদি পদের দ্বারা ব্যক্ত অর্থ ব্যতিরেক বা বিপরীতভাবে দেখানোর জন্য ‘অভিণ্হং অসন্নিপতন্তা হি’ (কারণ, ঘন ঘন সমবেত না হলে...) ইত্যাদি বলা হয়েছে। ‘আকুলা’ মানে ক্ষুব্ধ বা অশান্ত, প্রসন্ন নয়। ‘ভিজ্জিত্বা’ মানে দলবদ্ধতা থেকে বিভক্ত হয়ে আলাদা আলাদা হয়ে।


Sannipātabheriyāti sannipātārocanabheriyā. Addhabhuttā vāti sāmibhuttā vā. Osīdamāneti hāyamāne.

‘সন্নিপাতভেরিযা’ মানে সমাবেশের ঘোষণা দেওয়া ভেরী (ঢোল)। ‘অদ্ধভুত্তা বা’ মানে অর্ধেক খাওয়া বা মালিক কর্তৃক ভুক্ত। ‘ওসীদমানে’ মানে হ্রাসমান বা অবনতিশীল।


Suṅkanti bhaṇḍaṃ gahetvā gacchantehi pabbatakhaṇḍanādititthagāmadvārādīsu rājapurisānaṃ dātabbabhāgaṃ. Balinti nipphannasassādito chabhāgaṃ sattabhāgantiādinā laddhabbakaraṃ. Daṇḍanti dasavīsatikahāpaṇādikaṃ aparādhānurūpaṃ gahetabbadhanadaṇḍaṃ. Vajjidhammanti vajjirājadhammaṃ. Idāni apaññattapaññāpanādīsu tappaṭikkhepe ca ādīnavānisaṃse ca vitthārato dassetuṃ ‘‘tesa’’ntiādi [Pg.160] vuttaṃ. Pāricariyakkhamāti upaṭṭhānakkhamā. Porāṇaṃ vajjidhammanti ettha pubbe kira vajjirājāno ‘‘ayaṃ coro’’ti ānetvā dassite ‘‘gaṇhatha naṃ cora’’nti avatvā vinicchayamahāmattānaṃ denti. Te vinicchinitvā sace acoro hoti, vissajjenti. Sace coro, attanā kiñci akatvā vohārikānaṃ denti, tepi vinicchinitvā acoro ce, vissajjenti. Coro ce, suttadharānaṃ denti. Tepi vinicchinitvā acoro ce, vissajjenti. Coro ce, aṭṭakulikānaṃ denti, tepi tatheva katvā senāpatissa, senāpati uparājassa, uparājā rañño. Rājā vinicchinitvā sace acoro hoti, vissajjeti. Sace pana coro hoti, paveṇipaṇṇakaṃ vācāpeti. Tattha ‘‘yena idaṃ nāma kataṃ, tassa ayaṃ nāmadaṇḍo’’ti likhitaṃ. Rājā tassa kiriyaṃ tena samānetvā tadanucchavikaṃ daṇḍaṃ karoti. Iti etaṃ porāṇaṃ vajjidhammaṃ samādāya vattantānaṃ manussā na ujjhāyanti. Paramparāgatesu aṭṭakulesu jātā agatigamanaviratā aṭṭamahallakapurisā aṭṭakulikā.

‘সুঙ্কং’ (শুল্ক) মানে পণ্য নিয়ে যাতায়াতকারীদের কাছ থেকে পর্বত-গিরিপথ, খেয়াঘাট, গ্রামদ্বার ইত্যাদিতে রাজপুরুষদের প্রদেয় অংশ। ‘বলিং’ (কর) মানে উৎপাদিত শস্য ইত্যাদির ষষ্ঠ বা সপ্তম অংশ হিসেবে প্রাপ্য কর। ‘দণ্ডং’ (জরিমানা) মানে অপরাধ অনুযায়ী দশ বা বিশ কাহাপণ ইত্যাদি গ্রহণীয় অর্থদণ্ড। ‘বজ্জিধম্মং’ মানে বজ্জিদের রাজধর্ম। এখন অপ্রজ্ঞপ্ত প্রজ্ঞাপন (নতুন নিয়ম তৈরি করা) ইত্যাদির নিষেধাজ্ঞা এবং এর দোষ ও গুণের কথা বিস্তারিতভাবে দেখানোর জন্য ‘তেসং’ ইত্যাদি বলা হয়েছে। ‘পারিচরিয়ক্খমা’ মানে সেবার যোগ্য। ‘পোরাণং বজ্জিধম্মং’ (প্রাচীন বজ্জিধর্ম) বলতে—পূর্বে নাকি বজ্জি রাজারা ‘এ চোর’ বলে কাউকে ধরে এনে হাজির করলে ‘এই চোরকে ধরো’ না বলে বিচারক মহামাত্রদের (বিনিচ্ছয় মহামত্ত) কাছে দিতেন। তারা বিচার করে যদি সে চোর না হতো, তবে তাকে ছেড়ে দিতেন। যদি চোর হতো, তবে নিজেরা কিছু না করে ব্যবহারিকদের (আইনজ্ঞদের) কাছে দিতেন। তারাও বিচার করে চোর না হলে ছেড়ে দিতেন। চোর হলে সূত্রধরদের (আইন রক্ষকদের) কাছে দিতেন। তারাও বিচার করে চোর না হলে ছেড়ে দিতেন। চোর হলে অষ্টকুলিকদের (আটটি কুলের প্রতিনিধিদের) কাছে দিতেন। তারাও একইভাবে বিচার করে সেনাপতির কাছে, সেনাপতি উপরাজের কাছে এবং উপরাজ রাজার কাছে দিতেন। রাজা বিচার করে যদি চোর না হতো, তবে ছেড়ে দিতেন। কিন্তু যদি চোর হতো, তবে বংশানুক্রমিক দণ্ডবিধি পুস্তক (পবেণিপণ্ণক) পাঠ করাতেন। সেখানে লেখা থাকত—‘যে ব্যক্তি এই অপরাধ করেছে, তার এই দণ্ড হবে’। রাজা তার অপরাধের সাথে তা মিলিয়ে উপযুক্ত দণ্ড দিতেন। এইভাবে এই প্রাচীন বজ্জিধর্ম মেনে চলার কারণে মানুষ অসন্তুষ্ট হতো না। ‘অষ্টকুলিক’ হলেন পরম্পরাগত আটটি কুলে জন্মগ্রহণকারী, অগতিগমন (পক্ষপাতিত্ব) থেকে বিরত আটজন প্রবীণ ব্যক্তি।


Sakkāranti upakāraṃ. Garubhāvaṃ paccupaṭṭhapetvāti ‘‘ime amhākaṃ garuno’’ti tattha garubhāvaṃ paṭi paṭi upaṭṭhapetvā. Mānessantīti sammānessanti. Taṃ pana sammānanaṃ tesu nesaṃ attamanatāpubbakanti āha ‘‘manena piyāyissantī’’ti. Nipaccakāraṃ paṇipātaṃ. Dassentīti garucittabhāraṃ dassenti. Sandhānetunti sambandhaṃ avicchinnaṃ katvā ghaṭetuṃ.

‘সক্কারং’ মানে উপকার বা আতিথেয়তা। ‘গরুভাবং পচ্চুপটঠপেত্বা’ (গুরুভাব বা শ্রদ্ধা স্থাপন করে) মানে ‘এরা আমাদের গুরুজন’—এইভাবে তাদের প্রতি শ্রদ্ধা স্থাপন করে। ‘মানেস্সন্তি’ মানে সম্মান করবে। সেই সম্মান প্রদর্শন যে তাদের প্রতি সন্তোষজনক মনোভাবের বহিঃপ্রকাশ, তা বোঝাতে ‘মনেন পিযায়িস্সন্তি’ (মন থেকে ভালোবাসবে) বলা হয়েছে। ‘নিপচ্চকারং’ মানে প্রণিপাত বা অবনত হওয়া। ‘দস্সেন্তি’ মানে শ্রদ্ধাপূর্ণ মনোভাব প্রদর্শন করে। ‘সন্ধানেতুং’ মানে সম্পর্ক অবিচ্ছিন্ন রেখে যুক্ত করা।


Pasayhakārassāti balakkārassa. Kāmaṃ vuddhiyā pūjanīyatāya ‘‘vuddhihāniyo’’ti vuttaṃ, attho pana vuttānukkameneva yojetabbo. Pāḷiyaṃ vā yasmā ‘‘vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti vuttaṃ, tasmā tadanukkamena ‘‘vuddhihāniyo’’ti vuttaṃ.

‘পসহকারস্স’ মানে বলপ্রয়োগকারীর। যদিও বৃদ্ধির পূজনীয়তার কারণে ‘বুদ্ধিহানিযো’ (বৃদ্ধি ও ক্ষয়) বলা হয়েছে, কিন্তু অর্থ পূর্বোক্ত অনুক্রম অনুসারেই যুক্ত করতে হবে। অথবা, পালিতে যেহেতু বলা হয়েছে ‘কেবল বৃদ্ধিই প্রত্যাশিত, ক্ষয় নয়’, তাই সেই অনুক্রম অনুসারে ‘বুদ্ধিহানিযো’ বলা হয়েছে।


Vipaccituṃ aladdhokāse pāpakamme, tassa kammassa vipāke vā anavasarova devasopasaggo. Tasmiṃ pana laddhokāse siyā devatopasaggassa avasaroti āha ‘‘anuppannaṃ…pe… vaḍḍhentī’’ti. Eteneva anuppannaṃ sukhanti etthāpi attho veditabbo. Balakāyassa diguṇatiguṇatādassanaṃ paṭibhayabhāvadassananti evamādinā devatānaṃ saṅgāmasīse sahāyatā veditabbā.

পাপকর্মের বিপাক দেওয়ার সুযোগ না থাকলে অথবা সেই কর্মের বিপাকের কোনো অবসর না থাকলে দেবতাদের উপদ্রব ঘটে না। কিন্তু সুযোগ পেলে দেবতাদের উপদ্রবের অবসর হতে পারে; তাই বলা হয়েছে ‘অনুপ্পন্নং...পে... বড্ডেন্তি’ (অনুৎপন্ন... ইত্যাদি বৃদ্ধি করে)। এর দ্বারাই ‘অনুৎপন্ন সুখ’—এর অর্থও বুঝতে হবে। সৈন্যদলকে দ্বিগুণ বা তিনগুণ দেখানো, ভীতিপ্রদ অবস্থা প্রদর্শন করা ইত্যাদির মাধ্যমে যুদ্ধের ময়দানে দেবতাদের সহায়তা জানা উচিত।


Anicchitanti [Pg.161] aniṭṭhaṃ. Āvaraṇatoti nisedhanato. Dhammato anapetā dhammiyāti idha ‘‘dhammikā’’ti vuttā. Migasūkarādighātāya sunakhādīnaṃ kaḍḍhitvā vanacaraṇaṃ vājo, tattha niyuttā, te vā vājentīti vājikā, migavadhacārino.

‘অনিচ্চিতং’ মানে অনিষ্ট বা অনাকাঙ্ক্ষিত। ‘আবরণতো’ মানে নিষেধ বা বাধা দেওয়া থেকে। ধর্ম থেকে অপগত নয় এমন ধর্মীয় বিষয়কে এখানে ‘ধম্মিকা’ (ধার্মিক) বলা হয়েছে। হরিণ, শূকর ইত্যাদি শিকারের জন্য কুকুর ইত্যাদিকে টেনে বনে বিচরণ করা হলো ‘বাজো’; তাতে নিযুক্ত ব্যক্তিরা অথবা যারা তাদের চালনা করে তারা হলো ‘বাজিকা’ অর্থাৎ মৃগয়াচারী বা শিকারী।


Sārandadasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

সারন্দদ সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Vassakārasuttavaṇṇanā

২. বস্সকার সূত্রের বর্ণনা


22. Dutiye abhiyātukāmoti ettha abhi-saddo abhibhavanattho ‘‘anabhividitu’’ntiādīsu viyāti āha ‘‘abhibhavanatthāya yātukāmo’’ti. Vajjirājānoti ‘‘vajjetabbā ime’’ti ādito pavattaṃ vacanaṃ upādāya vajjīti laddhanāmā rājāno, vajjiraṭṭhassa vā rājāno vajjirājāno. Raṭṭhassa pana vajjisamaññā tannivāsirājakumāravasena veditabbā. Rājiddhiyāti rājabhāvānugatena pabhāvena. So pana pabhāvo nesaṃ gaṇarājānaṃ mitho sāmaggiyā loke pākaṭo. Ciraṭṭhāyī ca ahosīti ‘‘samaggabhāvaṃ kathetī’’ti vuttaṃ. Anu anu taṃsamaṅgino bhāveti vaḍḍhetīti anubhāvo, anubhāvo eva ānubhāvo, patāpo. So pana nesaṃ patāpo hatthiassādivāhanasampattiyā tattha ca subhikkhitabhāvena loke pākaṭo jātoti ‘‘etena…pe… kathetī’’ti vuttaṃ. Tāḷacchiggaḷenāti kuñcikāchiddena. Asananti saraṃ. Atipātayissantīti atikkāmenti. Poṅkhānupoṅkhanti poṅkhassa anupoṅkhaṃ, purimasarassa poṅkhapadānugatapoṅkhaṃ itaraṃ saraṃ katvāti attho. Avirādhitanti avirajjhitaṃ. Ucchindissāmīti ummūlanavasena kulasantatiṃ chindissāmi. Ayanaṃ vaḍḍhanaṃ ayo, tappaṭipakkhena anayoti āha ‘‘avaḍḍhi’’nti. Ñātīnaṃ byasanaṃ vināso ñātibyasanaṃ.

২২. দ্বিতীয় সূত্রে (বা দ্বিতীয় পদে) 'অভিযাতুকামো' (অভিযান করতে ইচ্ছুক) - এখানে 'অভি' শব্দটি অভিভবন (পরাভূত করা) অর্থে ব্যবহৃত হয়েছে, যেমন 'অনভিবিনিতুং' ইত্যাদিতে। তাই বলা হয়েছে— 'পরাভূত করার উদ্দেশ্যে যেতে ইচ্ছুক' (অভিভবনত্থায় যাতুকামো)। 'বজ্জিরাজানো' বলতে 'এদের বর্জন করা উচিত' (বজ্জেতব্বা ইমে) ইত্যাদি থেকে প্রচলিত বচন অনুসারে 'বজ্জী' নামধারী রাজাগণ, অথবা বজ্জিরাষ্ট্রের রাজাগণ হলেন বজ্জিরাজা। রাষ্ট্রের 'বজ্জি' নাম মূলত সেখানে বসবাসকারী রাজকুমারদের কারণে হয়েছে বলে জানতে হবে। 'রাজিন্ধিয়া' (রাজঋদ্ধি দ্বারা) বলতে রাজকীয় প্রভাব বা প্রতাপকে বোঝায়। সেই প্রভাব বা প্রতাপ এই গণরাজাদের পারস্পরিক ঐক্যের কারণে জগতে প্রকট ছিল। 'দীর্ঘস্থায়ী হয়েছিল' বলতে 'ঐক্যবদ্ধ ভাব প্রকাশ করে' বলা হয়েছে। অনুক্ষণ বা বারবার সেই ঐক্যের অনুগামী হয়ে যা বৃদ্ধি পায় তা-ই 'অনুভাব', অনুভাবই হলো 'আনুভাব' বা প্রতাপ। তাদের সেই প্রতাপ হস্তী, অশ্ব ইত্যাদি বাহন-সম্পত্তি এবং সেখানে খাদ্যের প্রাচুর্যের (সুভিক্ষভাব) কারণে জগতে প্রকট হয়েছিল, তাই 'এর দ্বারা...পে... প্রকাশ করে' বলা হয়েছে। 'তাড়চ্ছিগ্গড়েন' বলতে চাবির ছিদ্র দিয়ে (কুঞ্চিকচ্ছিদ্দেন)। 'অসনং' বলতে তীর বা শর (সরং)। 'অতিপাতয়িস্সন্তি' বলতে অতিক্রম করিয়ে দেবে (অতিক্কামেন্তি)। 'পোঙ্খানুপোঙ্খং' বলতে তールの পুচ্ছের পর পুচ্ছ, অর্থাৎ পূর্ববর্তী তীরের পুচ্ছের সাথে পরবর্তী তীরের পুচ্ছ যুক্ত করে নিক্ষেপ করা— এই অর্থ। 'অবিরাধিতং' বলতে অভ্রান্ত বা লক্ষ্যভ্রষ্ট না হওয়া (অবিরজ্জিতং)। 'উচ্ছিন্দিস্সামি' বলতে সমূলে বংশধারা বা কুলসন্ততি ধ্বংস করব (উম্মূলননসেন কুলসন্ততিং ছিন্দিস্সামি)। 'অয়ন' বা বৃদ্ধি হলো 'অয়', তার বিপরীত হলো 'অনয়', তাই বলা হয়েছে 'অবৃদ্ধি' (অউদ্ধিং)। জ্ঞাতিদের বিনাশ বা ধ্বংসই হলো 'জ্ঞাতিব্যসন'।


Gaṅgāyāti gaṅgāsamīpe. Paṭṭanagāmanti sakaṭapaṭṭanagāmaṃ. Tatrāti tasmiṃ paṭṭane. Balavāghātajātoti uppannabalavakodho. Meti mayhaṃ. Gatenāti gamanena. Sītaṃ vā uṇhaṃ vā natthi tāya velāya. Abhimukhaṃ yuddhenāti abhimukhaṃ ujukameva saṅgāmakaraṇena. Upalāpanaṃ sāmaṃ dānañcāti dassetuṃ ‘‘ala’’ntiādi vuttaṃ. Bhedopi idha upāyo evāti [Pg.162] vuttaṃ ‘‘aññatra mithubhedā’’ti. Yuddhassa pana anupāyatā pageva pakāsitā. Idanti ‘‘aññatra upalāpanāya aññatra mithubhedā’’ti idaṃ vacanaṃ. Kathāya nayaṃ labhitvāti ‘‘yāvakīvañca …pe… parihānī’’ti imāya bhagavato kathāya upāyaṃ labhitvā. Anukampāyāti vajjirājesu anuggahena.

'গঙ্গায়ং' বলতে গঙ্গার সমীপে (গঙ্গাসমীপে)। 'পত্তনগামং' বলতে বন্দর-গ্রাম বা শকট-পত্তনগ্রাম (সকটপত্তনগামং)। 'তত্র' বলতে সেই বন্দরে (তস্মিং পত্তনে)। 'বলবাঘাতজাতো' বলতে তীব্র ক্রোধ উৎপন্ন হওয়া (উপ্পন্নবলবকোধো)। 'মে' বলতে আমার (ময়হং)। 'গতেন' বলতে গমনের দ্বারা (গম নেন)। সেই সময়ে শীত বা গ্রীষ্মের কোনো বাধা ছিল না। 'অভিমুখং যুদ্ধেন' বলতে সরাসরি বা মুখোমুখি যুদ্ধ করার মাধ্যমে (অভিমুখং উজু কমেব সঙ্গামকরণেন)। তোষামোদ (উপলাপন), সন্ধি (সাম) এবং দান প্রদর্শন করার জন্য 'অলং' ইত্যাদি বলা হয়েছে। এখানে ভেদ সৃষ্টি করাও একটি উপায়, তাই বলা হয়েছে— 'পারস্পরিক ভেদ সৃষ্টি করা ছাড়া' (অঞ্ঞত্র মিথুভেদা)। যুদ্ধের অনুপযোগিতা আগেই প্রকাশ করা হয়েছে। 'ইদং' বলতে 'তোষামোদ করা ছাড়া এবং পারস্পরিক ভেদ সৃষ্টি করা ছাড়া' (অঞ্ঞত্র উপলাপনায় অঞ্ঞত্র মিথুভেদা)— এই বচনকে বোঝায়। 'কথায় নয়ং লভিত্বা' বলতে 'যতদিন পর্যন্ত...পে... অপক্ষয় হবে না'— ভগবানের এই কথা থেকে উপায় বা কৌশল লাভ করে। 'অনুকম্পায়' বলতে বজ্জিরাজাদের প্রতি অনুগ্রহের কারণে (বজ্জিরাজেসু অনুগ্গহেন)।


Rājāpi tameva pesetvā sabbe…pe… pāpesīti rājā taṃ attano santikaṃ āgataṃ ‘‘kiṃ, ācariya, bhagavā avacā’’ti pucchi. So ‘‘yathā bho samaṇassa gotamassa vacanaṃ na sakkā vajjī kenaci gahetuṃ, apica upalāpanāya vā mithubhedena vā sakkā’’ti āha. Tato naṃ rājā ‘‘upalāpanāya amhākaṃ hatthiassādayo nassissanti, bhedeneva te gahessāmi, kiṃ karomā’’ti pucchi. Tena hi, mahārāja, tumhe vajjī ārabbha parisati kathaṃ samuṭṭhāpetha, tato ahaṃ ‘‘kiṃ te, mahārāja, tehi, attano santakena kasivaṇijjādīni katvā jīvantu ete rājāno’’ti vatvā pakkamissāmi. Tato tumhe ‘‘kiṃ nu, bho, esa brāhmaṇo vajjī ārabbha pavattaṃ kathaṃ paṭibāhatī’’ti vadeyyātha. Divasabhāge cāhaṃ tesaṃ paṇṇākāraṃ pesessāmi, tampi gāhāpetvā tumhepi mama dosaṃ āropetvā bandhanatāḷanādīni akatvāva kevalaṃ khuramuṇḍaṃ maṃ katvā nagarā nīharāpetha, athāhaṃ ‘‘mayā te nagare pākāro parikhā ca kāritā, ahaṃ thiradubbalaṭṭhānañca uttānagambhīraṭṭhānañca jānāmi, na cirassaṃ dāni taṃ ujuṃ karissāmī’’ti vakkhāmi. Taṃ sutvā tumhe ‘‘gacchatū’’ti vadeyyāthāti. Rājā sabbaṃ akāsi.

'রাজাও তাকেই প্রেরণ করে সকলকে...পে... বিপদে পতিত করলেন' - রাজা তার কাছে আসা সেই ব্যক্তিকে জিজ্ঞাসা করলেন, 'হে আচার্য, ভগবান কী বলেছেন?' তিনি বললেন, 'হে মহানুভব, শ্রমণ গৌতমের বাণী অনুসারে বজ্জিদের কেউ পরাস্ত করতে পারবে না; তবে তোষামোদ (উপলাপন) অথবা পারস্পরিক ভেদের মাধ্যমে তা সম্ভব।' তখন রাজা তাকে জিজ্ঞাসা করলেন, 'তোষামোদের মাধ্যমে আমাদের হস্তী, অশ্ব ইত্যাদি বিনষ্ট হবে। আমি ভেদের মাধ্যমেই তাদের দমন করব। এখন আমরা কী করব?' (তিনি বললেন,) 'তাহলে মহারাজ, আপনি সভায় বজ্জিদের বিষয়ে আলোচনা উত্থাপন করুন। তখন আমি বলব— "মহারাজ, তাদের নিয়ে আপনার কী প্রয়োজন? তারা নিজেদের কৃষিকাজ, ব্যবসা-বাণিজ্য ইত্যাদি করে জীবন ধারণ করুক।" এই বলে আমি চলে যাব। তখন আপনারা বলবেন— "হে মহানুভব, এই ব্রাহ্মণ কেন বজ্জিদের বিষয়ে চলমান আলোচনায় বাধা দিচ্ছেন?" দিনের বেলা আমি তাদের কাছে উপহার পাঠাব। আপনারা তা বাজেয়াপ্ত করে আমার ওপর দোষারোপ করবেন এবং কোনো প্রকার বন্দি বা মারধর না করে কেবল মাথা মুণ্ডন করে আমাকে নগর থেকে বের করে দেবেন। তখন আমি বলব— "আমি সেই নগরের প্রাচীর ও পরিখা নির্মাণ করিয়েছি। আমি তার শক্ত ও দুর্বল স্থান এবং অগভীর ও গভীর স্থানগুলো জানি। শীঘ্রই আমি তা ধ্বংস করব (বা সোজা করব)।" তা শুনে আপনারা বলবেন— "সে চলে যাক।"' রাজা তার সব কথাই পালন করলেন।


Licchavī tassa nikkhamanaṃ sutvā ‘‘saṭho brāhmaṇo, mā tassa gaṅgaṃ uttāretuṃ adatthā’’ti āhaṃsu. Tatra ekaccehi ‘‘amhe ārabbha kathitattā kira so evaṃ karotī’’ti vutte ‘‘tena hi bhaṇe etū’’ti vadiṃsu. So gantvā licchavī disvā ‘‘kimāgatatthā’’ti pucchito taṃ pavattiṃ ārocesi. Licchavino ‘‘appamattakena nāma evaṃ garuṃ daṇḍaṃ kātuṃ na yutta’’nti vatvā ‘‘kiṃ te tatra ṭhānantara’’nti pucchiṃsu. Vinicchayamahāmaccohamasmīti. Tadeva te ṭhānantaraṃ hotūti. So suṭṭhutaraṃ vinicchayaṃ karoti. Rājakumārā tassa santike sippaṃ uggaṇhanti. So patiṭṭhitaguṇo hutvā ekadivasaṃ ekaṃ licchaviṃ gahetvā ekamantaṃ gantvā ‘‘dārakā [Pg.163] kasantī’’ti pucchi. Āma, kasanti. Dve goṇe yojetvāti. Āma, dve goṇe yojetvāti. Ettakaṃ vatvā nivatto. Tato tamañño ‘‘kiṃ ācariyo āhā’’ti pucchitvā tena vuttaṃ – asaddahanto ‘‘na meso yathābhūtaṃ kathetī’’ti tena saddhiṃ bhijji.

লিচ্ছবিগণ তার বহিষ্কারের কথা শুনে বললেন, 'এই ব্রাহ্মণ ধূর্ত, তাকে গঙ্গা পার হতে দিও না।' সেখানে কেউ কেউ বললেন, 'আমাদের বিষয়ে কথা বলার কারণেই নাকি সে এমন শাস্তি পেয়েছে।' তখন অন্যরা বললেন, 'তাহলে হে ভদ্রগণ, তাকে আসতে দাও।' সে গিয়ে লিচ্ছবিদের দেখে, 'কেন এসেছ?' বলে জিজ্ঞাসিত হয়ে সেই ঘটনা বর্ণনা করল। লিচ্ছবিগণ বললেন, 'সামান্য কারণে এমন গুরুদণ্ড দেওয়া উচিত হয়নি।' তারপর তারা জিজ্ঞাসা করলেন, 'সেখানে আপনার পদমর্যাদা কী ছিল?' 'আমি বিচারক মহামাত্য ছিলাম।' 'তাহলে এখানেও আপনার সেই পদমর্যাদাই হোক।' সে খুব ভালোভাবে বিচারকার্য পরিচালনা করতে লাগল। রাজকুমাররা তার কাছে শিল্প বা বিদ্যা শিক্ষা করতে লাগল। সে বিশ্বস্ততা অর্জন করে একদিন একজন লিচ্ছবিকে নির্জনে ডেকে নিয়ে জিজ্ঞাসা করল, 'ছেলেরা কি চাষবাস করছে?' 'হ্যাঁ, করছে।' 'দুটি বলদ জুড়ে?' 'হ্যাঁ, দুটি বলদ জুড়েই।' কেবল এতটুকু বলেই সে ফিরে গেল। তারপর অন্য একজন তাকে জিজ্ঞাসা করল, 'আচার্য কী বললেন?' তার উত্তর শুনে সে তা বিশ্বাস না করে ভাবল, 'সে আমাকে সত্য কথা বলছে না।' এভাবে তার সাথে তার বিরোধ বা ভেদ সৃষ্টি হলো।


Brāhmaṇo aparampi ekadivasaṃ ekaṃ licchaviṃ ekamantaṃ netvā ‘‘kena byañjanena bhuttosī’’ti pucchitvā nivatto. Tampi añño pucchitvā asaddahanto tatheva bhijji. Brāhmaṇo aparampi divasaṃ ekaṃ licchaviṃ ekamantaṃ netvā ‘‘atiduggatosi kirā’’ti pucchi. Ko evamāhāti. Asuko nāma licchavīti. Aparampi ekamantaṃ netvā ‘‘tvaṃ kira bhīrujātiko’’ti pucchi. Ko evamāhāti? Asuko nāma licchavīti. Evaṃ aññena akathitameva aññassa kathento tīhi saṃvaccharehi te rājāno aññamaññaṃ bhinditvā yathā dve ekamaggena na gacchanti, tathā katvā sannipātabheriṃ carāpesi. Licchavino ‘‘issarā sannipatantu, sūrā sannipatantū’’ti vatvā na sannipatiṃsu. Brāhmaṇo ‘‘ayaṃ dāni kālo, sīghaṃ āgacchatū’’ti rañño sāsanaṃ peseti. Rājā sutvāva balabheriṃ carāpetvā nikkhami. Vesālikā sutvā ‘‘rañño gaṅgaṃ uttarituṃ na dassāmā’’ti bheriṃ carāpesuṃ. Te sutvā ‘‘gacchantu sūrarājāno’’tiādīni vatvā na sannipatiṃsu. ‘‘Nagarappavesanaṃ na dassāma, dvārāni pidahissāmā’’ti bheriṃ carāpesuṃ. Ekopi na sannipati. Yathāvivaṭehi dvārehi pavisitvā sabbe anayabyasanaṃ pāpetvā gato. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘rājāpi tameva pesetvā sabbepi bhinditvā gantvā anayabyasanaṃ pāpesī’’ti.

ব্রাহ্মণ অন্য একদিন আরেকজন লিচ্ছবিকে নির্জনে নিয়ে জিজ্ঞাসা করল, 'কী ব্যঞ্জন (তরকারি) দিয়ে ভাত খেলে?' এই বলে ফিরে গেল। তাকেও অন্যজন জিজ্ঞাসা করে বিশ্বাস না করে একইভাবে বিরোধে লিপ্ত হলো। ব্রাহ্মণ অন্য একদিন আরেকজন লিচ্ছবিকে নির্জনে নিয়ে জিজ্ঞাসা করল, 'শুনলাম তুমি নাকি অত্যন্ত দরিদ্র?' সে বলল, 'কে এ কথা বলেছে?' 'অমুক নামের লিচ্ছবি।' অন্য একজনকে নির্জনে নিয়ে জিজ্ঞাসা করল, 'শুনলাম তুমি নাকি স্বভাবতই ভীরু?' সে বলল, 'কে এ কথা বলেছে?' 'অমুক নামের লিচ্ছবি।' এভাবে একজনের না বলা কথা অন্যজনকে বলে তিন বছরের মধ্যে সেই রাজাদের পরস্পরের মধ্যে এমন ভেদ সৃষ্টি করল যে, দুজন লোকও এক পথে চলত না। তারপর সে সভার ভেরি (ঢোল) বাজানোর নির্দেশ দিল। লিচ্ছবিগণ বললেন, 'ঈশ্বরগণ (প্রধানরা) সমবেত হোক, বীরেরা সমবেত হোক' এই বলে কেউ সমবেত হলো না। ব্রাহ্মণ রাজার কাছে বার্তা পাঠাল, 'এখনই উপযুক্ত সময়, দ্রুত চলে আসুন।' রাজা তা শুনেই যুদ্ধভেরি বাজিয়ে রওনা হলেন। বৈশালীবাসীরা তা শুনে ভেরি বাজিয়ে ঘোষণা করল, 'আমরা রাজাকে গঙ্গা পার হতে দেব না।' তারা তা শুনে বলল, 'বীর রাজারা যাক' ইত্যাদি বলে কেউ সমবেত হলো না। 'আমরা নগরে প্রবেশ করতে দেব না, নগরদ্বার বন্ধ করে দেব'— এই বলে ভেরি বাজানো হলো। কিন্তু একজনও সমবেত হলো না। উন্মুক্ত দ্বার দিয়েই রাজা প্রবেশ করে সকলকে চরম বিপদে ও বিনাশে পতিত করে চলে গেলেন। সেই উদ্দেশ্যেই বলা হয়েছে— 'রাজাও তাকেই প্রেরণ করে সকলকে বিভক্ত করে চরম বিপদে পতিত করলেন।'


Vassakārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

বর্ষকার-সূত্র বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Paṭhamasattakasuttavaṇṇanā

২. প্রথম সপ্তক-সূত্র বর্ণনা।


23. Tatiye aparihānāya hitāti aparihāniyā (dī. ni. ṭī. 2.136), na parihāyanti etehīti vā aparihāniyā. Evaṃ saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassento ‘‘idhāpi cā’’tiādimāha. Tattha tatotiādi disāsu āgatasāsane vuttavacanaṃ vuttakathanaṃ. Vihārasīmā ākulā yasmā[Pg.164], tasmā uposathapavāraṇā ṭhitā. Olīyamānakoti pāḷito atthato ca vinassamānako. Ukkhipāpentāti paguṇabhāvakaraṇena atthasaṃvaṇṇanāvasena ca paggaṇhantā.

২৩. তীয় সূত্রে— 'অবনতি না হওয়ার জন্য হিতকর' হলো 'অপরিহানীয়' (অপরাধীনীয়), অথবা যার দ্বারা অবনতি ঘটে না তা-ই 'অপরিহানীয়'। এভাবে সংক্ষেপে বলা অর্থকে বিস্তারিতভাবে দেখানোর জন্য 'এখানেও...' ইত্যাদি বলা হয়েছে। সেখানে 'ততো' ইত্যাদি বলতে বিভিন্ন দিক থেকে আসা বার্তার কথা বা উক্তিকে বোঝায়। যেহেতু বিহারের সীমা বিশৃঙ্খল বা আকুল ছিল, তাই উপোসথ ও প্রবারণা স্থগিত ছিল। 'ওলীয়মানকো' বলতে পালি ও অর্থ উভয় দিক থেকেই বিনষ্ট হতে থাকা। 'উক্খিপাপেন্তা' বলতে অনুশীলন বা অভ্যাসের মাধ্যমে এবং অর্থ বর্ণনার মাধ্যমে তাকে তুলে ধরা বা ধারণ করা।


Sāvatthiyaṃ bhikkhū viya (pārā. 565) pācittiyaṃ desāpetabboti paññāpentā. Vajjiputtakā viya (cūḷava. 446) dasavatthudīpanena. Tathā akarontāti navaṃ katikavattaṃ vā sikkhāpadaṃ vā amaddantā dhammavinayato sāsanaṃ dīpentā khuddakampi ca sikkhāpadaṃ asamūhanantā. Āyasmā mahākassapo viya cāti ‘‘suṇātu me, āvuso, saṅgho, santāmhākaṃ sikkhāpadāni gihigatāni. Gihinopi jānanti ‘idaṃ vo samaṇānaṃ sakyaputtikānaṃ kappati, idaṃ vo na kappatī’ti. Sacepi hi mayaṃ khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni samūhanissāma, bhavissanti vattāro ‘dhūmakālikaṃ samaṇena gotamena sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, yāvimesaṃ satthā aṭṭhāsi, tāvime sikkhāpadesu sikkhiṃsu. Yato imesaṃ satthā parinibbuto, na dānime sikkhāpadesu sikkhantī’ti. Yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho apaññattaṃ na paññapeyya, paññattaṃ na samucchindeyya, yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya vatteyyā’’ti imaṃ (cūḷava. 442) tantiṃ ṭhapento āyasmā mahākassapo viya ca.

শ্রাবস্তীর ভিক্ষুদের মতো প্রাচিত্তিয় দেশনা করতে হবে— এই নিয়ম প্রজ্ঞাপন করে। বজ্জিপুত্রকদের মতো দশটি বস্তু প্রদর্শনের মাধ্যমে। 'অনুরূপ না করে' বলতে নতুন কোনো নিয়ম বা শিক্ষাপদ তৈরি না করে, ধর্ম ও বিনয় অনুসারে শাসনকে দীপ্ত করে এবং ক্ষুদ্র শিক্ষাপদগুলোকেও উচ্ছেদ না করে। এবং আয়ুষ্মান মহাকাশ্যপের মতো, যিনি এই ঐতিহ্য বা নিয়ম স্থাপন করেছিলেন— 'হে আবসো (বন্ধুগণ), সংঘ আমার কথা শুনুক। আমাদের শিক্ষাপদগুলো গৃহীদের জানা আছে। গৃহীরাও জানে— "শাক্যপুত্রীয় শ্রমণদের জন্য এটি কল্পিত (অনুমোদিত), এটি অকল্পিত (অনুমোদিত নয়)।" যদি আমরা ক্ষুদ্রানুক্ষুদ্র শিক্ষাপদগুলো উচ্ছেদ করি, তবে সমালোচকেরা বলবে— "শ্রমণ গৌতম কর্তৃক শ্রাবকদের জন্য শিক্ষাপদ কেবল ধূমকালের মতো (অল্পস্থায়ী) প্রজ্ঞাপিত হয়েছিল; যতদিন তাদের শাস্তা জীবিত ছিলেন, ততদিন তারা শিক্ষাপদগুলো পালন করেছিল। যেহেতু তাদের শাস্তা পরিনির্বাণ লাভ করেছেন, তাই এখন তারা আর শিক্ষাপদগুলো পালন করছে না।" যদি সংঘের সম্মতি থাকে, তবে সংঘ অপ্রজ্ঞাপিত নিয়ম প্রজ্ঞাপন করবে না, প্রজ্ঞাপিত নিয়ম উচ্ছেদ করবে না এবং প্রজ্ঞাপিত শিক্ষাপদগুলো গ্রহণ করে তদনুযায়ী আচরণ করবে।'— আয়ুষ্মান মহাকাশ্যপের মতো।


Thirabhāvappattāti sāsane thirabhāvaṃ anivattitabhāvaṃ upagatā. Therakārakehīti therabhāvasādhakehi sīlādiguṇehi asekkhadhammehi. Bahū rattiyoti pabbajitā hutvā bahū rattiyo jānanti. Sīlādiguṇesu patiṭṭhāpanameva sāsane pariṇāyakatāti āha ‘‘tīsu sikkhāsu pavattentī’’ti. Ovādaṃ na denti abhājanabhāvato. Paveṇikathanti ācariyaparamparābhataṃ sammāpaṭipattidīpanaṃ dhammakathaṃ. Sārabhūtaṃ dhammapariyāyanti samathavipassanāmaggaphalasampāpanena sāsane sārabhūtaṃ bojjhaṅgakosallaanuttarasītibhāva- (a. ni. 6.85) adhicittasuttādidhammatantiṃ. Ādikaṃ ovādanti ādi-saddena ‘‘evaṃ te āloketabbaṃ, evaṃ te viloketabbaṃ, evaṃ te samiñjitabbaṃ, evaṃ te pasāretabbaṃ, evaṃ te saṅghāṭipattacīvaraṃ dhāretabba’’nti ovādaṃ saṅgaṇhāti.

'স্থিরভাবপ্রাপ্তা' বলতে শাসনে স্থিরভাব বা অবিচলিত ভাব লাভ করা। 'স্থেরকারক' বলতে স্থবিরত্ব সাধনকারী শীল ইত্যাদি গুণ এবং অসেক্ষ ধর্মসমূহ। 'বহু রাত্রি' বলতে প্রব্রজিত হয়ে বহু রাত্রি অতিবাহিত করা বা জানা। শীল ইত্যাদি গুণে প্রতিষ্ঠিত করাই শাসনে নেতৃত্ব বা পরিচালনা করা, তাই বলা হয়েছে— 'ত্রিশিক্ষায় প্রবৃত্ত করা' (তীসু সিক্খাসু পবত্তেন্তি)। অপাত্র হওয়ার কারণে উপদেশ প্রদান না করা। 'পবেণিকথা' বলতে আচার্য পরম্পরাগত সম্যক প্রতিপত্তি প্রকাশক ধর্মকথা। 'সারভূত ধর্মপর্যায়' বলতে সমথ ও বিপশ্যনা মার্গফল প্রাপ্তির মাধ্যমে শাসনে সারভূত বোধ্যঙ্গ-কৌশল, অনুত্তর শীতলভাব, অধিচিত্ত সূত্র ইত্যাদি ধর্মীয় ঐতিহ্য। 'আদিক উপদেশ' বলতে 'আদি' শব্দের দ্বারা 'এভাবে তোমার তাকানো উচিত, এভাবে তোমার চারপাশ দেখা উচিত, এভাবে তোমার অঙ্গ সংকুচিত করা উচিত, এভাবে প্রসারিত করা উচিত, এভাবে সংঘাটি, পাত্র ও চীবর ধারণ করা উচিত'— এই উপদেশসমূহকে অন্তর্ভুক্ত করে।


Punabbhavadānaṃ punabbhavo uttarapadalopena. Itareti ye na paccayavasikā na āmisacakkhukā, te na gacchanti taṇhāya vasaṃ.

উত্তরপদ লোপের মাধ্যমে 'পুনর্ভবদান' শব্দ থেকে 'পুনর্ভব' হয়েছে। 'ইতরে' (অন্যান্যরা) বলতে যারা প্রত্যয়ের (উপকরণের) বশীভূত নয় এবং জাগতিক ভোগের প্রতি আসক্ত নয়, তারা তৃষ্ণার বশীভূত হয় না।


Āraññakesūti [Pg.165] araññabhāgesu araññapariyāpannesu. Nanu yattha katthacipi taṇhā sāvajjā evāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘gāmantasenāsanesu hī’’tiādi. Tena ‘‘anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato’’ti ettha vuttapihādayo piya āraññakasenāsanesu sālayatā sevitabbapakkhikā evāti dasseti.

“আরণ্যকেষু” বলতে অরণ্যভাগে বা অরণ্যভুক্ত স্থানে। “যেখানেই হোক না কেন তৃষ্ণা তো দোষযুক্তই”—এই আপত্তিকে লক্ষ্য করে বলেছেন “গ্রামান্ত শয্যাসনে...” ইত্যাদি। এর দ্বারা “অনুতর বিমোক্ষসমূহে আকাঙ্ক্ষা স্থাপনকারীর” এখানে উক্ত আকাঙ্ক্ষা ইত্যাদিও আরণ্যক শয্যাসনে আসক্তিসহকারে সেবনযোগ্য পক্ষেরই—এটি প্রদর্শন করছেন।


Attanāvāti sayameva. Tena parehi anussāhitānaṃ saraseneva anāgatānaṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ āgamanaṃ, āgatānañca phāsuvihāraṃ paccāsīsantīti dasseti. Imināva nīhārenāti imāya paṭipattiyā. Aggahitadhammaggahaṇanti aggahitassa pariyattidhammassa uggahaṇaṃ. Gahitasajjhāyakaraṇanti uggahitassa suṭṭhu atthacintanaṃ. Cintarattho hi ayaṃ sajjhāyasaddo. Entīti upagacchanti. Nisīdanti āsanapaññāpanādinā.

“নিজের দ্বারাই” বলতে স্বয়ং নিজেই। এর দ্বারা অন্যদের দ্বারা উৎসাহিত না হয়ে, নিজের স্বভাবের দ্বারাই অনাগত প্রিয়শীল ভিক্ষুদের আগমন এবং আগতদের সুখবিহার প্রত্যাশা করেন—এটি প্রদর্শন করছেন। “এই উপায়ের দ্বারাই” বলতে এই প্রতিপত্তির দ্বারা। “অগৃহীত ধর্ম গ্রহণ” বলতে অগৃহীত পরিযত্তি ধর্মের শিক্ষা করা (উদ্গ্রহণ)। “গৃহীত সজ্জ্যায় করা” বলতে অধীত বিষয়ের ভালোভাবে অর্থচিন্তন করা। কারণ এই ‘সজ্জ্যায়’ শব্দটি চিন্তন অর্থে ব্যবহৃত। “আসেন” বলতে কাছে আসেন। “বসেন” বলতে আসন প্রস্তুতকরণ ইত্যাদির মাধ্যমে বসেন।


Paṭhamasattakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রথম সপ্তক সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


4-6. Dutiyasattakasuttādivaṇṇanā

৪-৬. দ্বিতীয় সপ্তক সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা।


24-26. Catutthe karontoyevāti yathāvuttaṃ tiracchānakathaṃ kathentoyeva. Atiracchānakathābhāvepi tassa tattha tapparabhāvadassanatthaṃ avadhāraṇavacanaṃ. Pariyantakārīti sapariyantaṃ katvā vattā. ‘‘Pariyantavatiṃ vācaṃ bhāsitā’’ti (dī. ni. 1.9, 194) hi vuttaṃ. Appabhassovāti parimitakathoyeva ekantena kathetabbasseva kathanato. Samāpattisamāpajjanaṃ ariyo tuṇhībhāvo. Niddāyatiyevāti niddokkamane anādīnavadassī niddāyatiyeva, iriyāpathaparivattanādinā na naṃ vinodeti. Evaṃ saṃsaṭṭhovāti vuttanayena gaṇasaṅgaṇikāya saṃsaṭṭho eva viharati. Dussīlā pāpicchā nāmāti sayaṃ nissīlā asantaguṇasambhāvanicchāya samannāgatattā pāpā lāmakā icchā etesanti pāpicchā. Pāpapuggalehi mittikaraṇato pāpamittā. Tehi sadā sahapavattanena pāpasahāyā. Tattha ninnatādinā tadadhimuttatāya pāpasampavaṅkā. Pañcamādīni uttānatthāniyeva.

২৪-২৬. চতুর্থ সূত্রে “করতেই থাকা” বলতে যথোক্ত তির্যক কথা (অসার আলাপ) বলতেই থাকা। তির্যক কথা না থাকলেও সেখানে তার তৎপরতা প্রদর্শনের জন্য এই অবধারণবাচক শব্দ। “পর্যন্তকারী” বলতে পরিমিত বা সীমা নির্ধারণ করে কথা বলা। কারণ বলা হয়েছে “পরিমিত বাক্যভাষী”। “অল্পভাষী” বলতে পরিমিতভাষী, কারণ তিনি কেবল একান্তই যা বলার তাই বলেন। সমাপত্তি লাভ করাই হলো আর্য মৌনভাব। “ঘুমিয়েই থাকা” বলতে ঘুমে মগ্ন হওয়ার দোষ না দেখে ঘুমিয়েই থাকা, ঈর্যাপথ পরিবর্তনের মাধ্যমে তা দূর না করা। “এভাবে সংসৃষ্ট” বলতে উক্ত নিয়মে গণসংসর্গে লিপ্ত হয়েই বিহার করা। “দুঃশীল ও পাপেচ্ছা” বলতে যারা নিজেরা শীলহীন এবং অসৎ গুণের প্রশংসার ইচ্ছাযুক্ত হওয়ায় তাদের ইচ্ছা পাপপূর্ণ বা নিকৃষ্ট, তাই তারা পাপেচ্ছা। পাপী ব্যক্তিদের সাথে বন্ধুত্ব করার কারণে তারা পাপমিত্র। তাদের সাথে সর্বদা সহাবস্থানের কারণে তারা পাপসহায়। সেখানে প্রবণতা ইত্যাদির কারণে তাতে আসক্ত হওয়ায় তারা পাপসম্পৃক্ত। পঞ্চম ইত্যাদি সূত্রগুলোর অর্থ স্পষ্টই।


Dutiyasattakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

দ্বিতীয় সপ্তক সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


7-11. Saññāsuttādivaṇṇanā

৭-১১. সংজ্ঞা সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা।


27-31. Sattame [Pg.166] aniccāti anupassati etāyāti aniccānupassanā. Tathāpavattavipassanā pana yasmā attanā sahagatasaññāya bhāvitāya bhāvitā eva hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘aniccānupassanādīhi sahagatasaññā’’ti. Imā satta lokiyavipassanāpi honti ‘‘anicca’’ntiādinā pavattanato. ‘‘Etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho’’ti āgatavasena panettha dve lokuttarā hontīti veditabbā. ‘‘Virāgo nirodho’’ti hi tattha nibbānaṃ vuttanti idha virāgasaññā, tā vuttasaññā nibbānārammaṇāpi siyuṃ. Sesamettha suviññeyyameva. Aṭṭhamādīni uttānatthāneva.

২৭-৩১. সপ্তম সূত্রে “অনিত্য” বলতে যার দ্বারা অনুদর্শন করা হয় তা অনিত্যানুদর্শন। কিন্তু সেভাবে প্রবর্তিত বিপশ্যনা যেহেতু নিজের সহগত সংজ্ঞার ভাবনার দ্বারা ভাবিতই হয়, তাই বলা হয়েছে “অনিত্যানুদর্শন ইত্যাদির সহগত সংজ্ঞা”। এই সাতটি লৌকিক বিপশ্যনাও হয়, কারণ এগুলো “অনিত্য” ইত্যাদি রূপে প্রবর্তিত হয়। “এটি শান্ত, এটি প্রণীত, যা হলো সর্বসংস্কারের উপশম” এভাবে আসার কারণে এখানে দুটি লোকোত্তর সংজ্ঞা রয়েছে বলে জানতে হবে। কারণ সেখানে “বিরাগ ও নিরোধ” বলতে নির্বাণকে বলা হয়েছে, তাই এখানে বিরাগ সংজ্ঞা ও নিরোধ সংজ্ঞা—এই উক্ত সংজ্ঞাগুলো নির্বাণ-আলম্বনযুক্তও হতে পারে। এখানে অবশিষ্ট অংশ সহজেই বোধগম্য। অষ্টম ইত্যাদি সূত্রগুলোর অর্থ স্পষ্টই।


Saññāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

সংজ্ঞা সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


Vajjisattakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

বজ্জিসপ্তক বর্গ বর্ণনা সমাপ্ত।


4. Devatāvaggo

৪. দেবতাবর্গ।


5. Paṭhamamittasuttavaṇṇanā

৫. প্রথম মিত্র সূত্রের বর্ণনা।


36. Catutthassa pañcame attano guyhaṃ tassa āvikarotīti attano guyhaṃ nigguhituṃ yuttakathaṃ aññassa akathetvā tasseva ācikkhati. Tassa guyhaṃ aññesaṃ nācikkhatīti tena kathitaguyhaṃ yathā aññe na jānanti, evaṃ anāvikaronto chādeti.

৩৬. চতুর্থের পঞ্চমে “নিজের গোপন বিষয় তার কাছে প্রকাশ করে” বলতে নিজের গোপন রাখার যোগ্য কথা অন্য কাউকে না বলে কেবল তাকেই বলে। “তার গোপন বিষয় অন্যদের কাছে বলে না” বলতে তার দ্বারা কথিত গোপন বিষয় যাতে অন্যরা জানতে না পারে, সেভাবে প্রকাশ না করে গোপন রাখে।


Paṭhamamittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রথম মিত্র সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


6-11. Dutiyamittasuttādivaṇṇanā

৬-১১. দ্বিতীয় মিত্র সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা।


37-42. Chaṭṭhe piyo ca hoti manāpo cāti kalyāṇamittalakkhaṇaṃ dassitaṃ. Kalyāṇamitto hi saddhāsampanno ca hoti sīlasampanno sutasampanno cāgasampanno vīriyasampanno satisampanno samādhisampanno paññāsampanno. Tattha saddhāsampattiyā saddahati tathāgatassa sambodhiṃ kammañca kammaphalañca, tena sambodhiyā hetubhūtaṃ sattesu hitasukhaṃ na pariccajati[Pg.167]. Sīlasampattiyā sattānaṃ piyo hoti garu bhāvanīyo codako pāpagarahī vattā vacanakkhamo. Sutasampattiyā saccapaṭiccasamuppādādipaṭisaṃyuttānaṃ gambhīrānaṃ kathānaṃ kattā hoti. Cāgasampattiyā appiccho hoti santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho. Vīriyasampattiyā āraddhavīriyo hoti attahitaparahitapaṭipattiyaṃ. Satisampattiyā upaṭṭhitassatī hoti. Samādhisampattiyā avikkhitto hoti samāhitacito. Paññāsampattiyā aviparītaṃ pajānāti. So satiyā kusalākusalānaṃ dhammānaṃ gatiyo samannesamāno paññāya sattānaṃ hitāhitaṃ yathābhūtaṃ jānitvā samādhinā tattha ekaggacitto hutvā vīriyena satte ahite nisedhetvā hite niyojeti. Tena vuttaṃ ‘‘piyo…pe… niyojetī’’ti. Sattamādīni uttānatthāni.

৩৭-৪২. ষষ্ঠ সূত্রে “প্রিয় ও মনোহর হন” এর দ্বারা কল্যাণমিত্রের লক্ষণ প্রদর্শিত হয়েছে। কারণ কল্যাণমিত্র শ্রদ্ধাসম্পন্ন, শীলসম্পন্ন, শ্রুতসম্পন্ন, ত্যাগসম্পন্ন, বীর্যসম্পন্ন, স্মৃতিসম্পন্ন, সমাধিসম্পন্ন এবং প্রজ্ঞাসম্পন্ন হন। সেখানে শ্রদ্ধাসম্পত্তির দ্বারা তিনি তথাগতের সম্বোধি এবং কর্ম ও কর্মফলকে বিশ্বাস করেন, যার ফলে সম্বোধির হেতুভূত সত্ত্বদের হিত ও সুখ পরিত্যাগ করেন না। শীলসম্পত্তির দ্বারা তিনি সত্ত্বদের প্রিয়, শ্রদ্ধেয় (গুরু), পূজনীয় (ভাবনীয়), সংশোধনকারী (চোদক), পাপের নিন্দাকারী, বক্তা এবং সহনশীল (বচনক্ষম) হন। শ্রুতসম্পত্তির দ্বারা তিনি সত্য ও প্রতীত্যসমুৎপাদ ইত্যাদি সম্পর্কিত গভীর কথার বক্তা হন। ত্যাগসম্পত্তির দ্বারা তিনি অল্পেচ্ছ, সন্তুষ্ট, নির্জনতাপ্রিয় (প্রবিবিক্ত) এবং অসংপৃক্ত হন। বীর্যসম্পত্তির দ্বারা তিনি আত্মহিত ও পরহিত প্রতিপত্তিতে উদ্যোগী (আরব্ধবীর্য) হন। স্মৃতিসম্পত্তির দ্বারা তিনি উপস্থিতস্মৃতি হন। সমাধিসম্পত্তির দ্বারা তিনি অবিক্ষিপ্ত ও সমাহিতচিত্ত হন। প্রজ্ঞাসম্পত্তির দ্বারা তিনি যথার্থভাবে জানেন। তিনি স্মৃতির দ্বারা কুশল ও অকুশল ধর্মের গতি অনুসন্ধান করে, প্রজ্ঞার দ্বারা সত্ত্বদের হিত ও অহিত যথার্থভাবে জেনে, সমাধির দ্বারা সেখানে একাগ্রচিত্ত হয়ে, বীর্যের দ্বারা সত্ত্বদের অহিত থেকে নিবৃত্ত করে হিতে নিয়োজিত করেন। তাই বলা হয়েছে “প্রিয়...পে... নিয়োজিত করেন”। সপ্তম ইত্যাদি সূত্রগুলোর অর্থ স্পষ্ট।


Dutiyamittasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

দ্বিতীয় মিত্র সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


Devatāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

দেবতাবর্গ বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Mahāyaññavaggo

৫. মহাযজ্ঞ বর্গ।


1. Sattaviññāṇaṭṭhitisuttavaṇṇanā

১. সপ্ত বিজ্ঞানস্থিতি সূত্রের বর্ণনা।


44. Pañcamassa paṭhame yasmā nidassanatthe nipāto (dī. ni. ṭī. 2.127) tasmā seyyathāpi manussāti yathā manussāti vuttaṃ hoti. Viseso hotiyeva satipi bāhirassa kāraṇassa abhede ajjhattikassa bhinnattā. Nānattaṃ kāye etesaṃ, nānatto vā kāyo etesanti nānattakāyā. Iminā nayena sesapadesupi attho veditabbo. Nesanti manussānaṃ. Nānattā saññā etesaṃ atthīti nānattasaññino. Sukhasamussayato vinipāto etesaṃ atthīti vinipātikā satipi devabhāve dibbasampattiyā abhāvato. Apāyesu vā gato natthi nipāto etesanti vinipātikā. Tenāha ‘‘catuapāyavinimuttā’’ti. Piyaṅkaramātādīnaṃ viyāti piyaṅkaramātā kira yakkhinī paccūsasamaye anuruddhattherassa dhammaṃ sajjhāyato sutvā –

৪৪. পঞ্চমের প্রথমে যেহেতু এটি দৃষ্টান্ত অর্থে নিপাত, তাই “সেয্যথাপি মনুস্সা” (যেমন মানুষ) বলতে “যথা মানুষ” বলা হয়েছে। বাহ্যিক কারণ অভিন্ন হলেও অভ্যন্তরীণ (আধ্যাত্মিক) ভিন্নতার কারণে পার্থক্য থাকেই। এদের দেহে ভিন্নতা আছে, অথবা এদের দেহ ভিন্ন ভিন্ন, তাই এরা “নানাত্বকায়” (ভিন্নদেহী)। এই নিয়মে অবশিষ্ট পদগুলোর অর্থও বুঝতে হবে। “নেসং” বলতে মানুষদের। এদের ভিন্ন ভিন্ন সংজ্ঞা আছে, তাই এরা “নানাত্বসংজ্ঞী” (ভিন্নসংজ্ঞী)। সুখের সমাবেশ থেকে এদের পতন ঘটে, তাই এরা “বিনিপাতিক”—দেবভাব থাকলেও দিবারূপ সম্পত্তির অভাবের কারণে। অথবা অপায়সমূহে এদের পতন ঘটে না, তাই বিনিপাতিক। তাই বলেছেন “চতুরপায়-বিনিমুক্ত”। “পিয়ঙ্করমাতা ইত্যাদির মতো” বলতে—শোনা যায় পিয়ঙ্করমাতা নামক যক্ষিণী প্রত্যুষে স্থবির অনিরুদ্ধের ধর্ম আবৃত্তি শুনে—


‘‘Mā [Pg.168] saddamakarī piyaṅkara, bhikkhu dhammapadāni bhāsati;

Api dhammapadaṃ vijāniya, paṭipajjema hitāya no siyā.

“হে পিয়ঙ্কর, শব্দ করো না, ভিক্ষু ধর্মপদসমূহ পাঠ করছেন; আমরাও ধর্মপদ জেনে তদনুযায়ী আচরণ করি, তা আমাদের হিতের জন্য হবে।”


‘‘Pāṇesu ca saṃyamāmase, sampajānamusā na bhaṇāmase;

Sikkhema susīlyamattano, api muccema pisācayoniyā’’ti. (saṃ. ni. 1.240) –

“আমরা প্রাণীদের প্রতি সংযত হই, সজ্ঞানে মিথ্যা না বলি; নিজেদের সুশীলতা শিক্ষা করি, যেন পিশাচযোনি থেকে মুক্ত হতে পারি।” (সংযু. নি. ১.২৪০) —


Evaṃ puttakaṃ saññāpetvā taṃ divasaṃ sotāpattiphalaṃ pattā. Uttaramātā pana bhagavato dhammaṃ sutvāva sotāpannā jātā.

এভাবে পুত্রকে বুঝিয়ে সেই দিনই তিনি স্রোত্যাপত্তিফল লাভ করেছিলেন। উত্তর মাতা কিন্তু ভগবানের ধর্ম শুনেই স্রোতাপন্ন হয়েছিলেন।


Brahmakāye paṭhamajjhānanibbatte brahmasamūhe, brahmanikāye vā bhavāti brahmakāyikā. Mahābrahmuno parisāya bhavāti brahmapārisajjā tassa paricārakaṭṭhāne ṭhitattā. Mahābrahmuno purohitaṭṭhāne ṭhitāti brahmapurohitā. Āyuvaṇṇādīhi mahantā brahmānoti mahābrahmāno. Satipi tesaṃ tividhānampi paṭhamena jhānena gantvā nibbattabhāve jhānassa pana pavattibhedena ayaṃ visesoti dassetuṃ ‘‘brahmapārisajjā panā’’tiādi vuttaṃ. Parittenāti hīnena. Sā cassa hīnatā chandādīnaṃ hīnatāya veditabbā. Paṭiladdhamattaṃ vā hīnaṃ. Kappassāti asaṅkhyeyyakappassa. Hīnapaṇītānaṃ majjhe bhavattā majjhimaṃ. Sā cassa majjhimatā chandādīnaṃ majjhimatāya veditabbā. Paṭilabhitvā nātisubhāvitaṃ vā majjhimaṃ. Upaḍḍhakappoti asaṅkhyeyyakappassa upaḍḍhakappo. Vipphārikataroti brahmapārisajjehi pamāṇato vipulataro sabhāvato uḷārataro ca hoti. Sabhāvenapi hi uḷāratamova. Taṃ panettha appamāṇaṃ. Tassa hi parittābhādīnaṃ parittasubhādīnañca kāye satipi sabhāvavematte ekattavaseneva vavatthapīyatīti ‘‘ekattakāyā’’tveva te vuccanti. Paṇītenāti ukkaṭṭhena. Sā cassa ukkaṭṭhatā chandādīnaṃ ukkaṭṭhatāya veditabbā. Subhāvitaṃ vā, sammadeva, vasibhāvaṃ pāpitaṃ paṇītaṃ ‘‘padhānabhāvaṃ nīta’’nti katvā. Idhāpi kappo asaṅkhyeyyakappavaseneva veditabbo paripuṇṇamahākappassa asambhavato. Itīti evaṃ vuttappakārena. Teti ‘‘brahmakāyikā’’ti vuttā tividhāpi brahmāno. Saññāya ekattāti tihetukabhāvena ekasabhāvattā. Na hi tassā sampayuttadhammavasena aññopi koci bhedo atthi. Evanti iminā nānattakāyā ekattasaññino gahitāti dasseti.

প্রথম ধ্যান দ্বারা উৎপন্ন ব্রহ্মকায়ে (ব্রহ্মসমূহে) বা ব্রহ্মনিকায়ে উৎপন্ন হন বলে তারা “ব্রহ্মকায়িক”। মহাব্রহ্মার পরিষদে উৎপন্ন হন বলে তারা “ব্রহ্মপারিসজ্জ”, কারণ তারা তাঁর পরিচারক স্থানে থাকেন। মহাব্রহ্মার পুরোহিত স্থানে থাকেন বলে তারা “ব্রহ্মপুরোহিত”। আয়ু, বর্ণ ইত্যাদির দিক থেকে মহান ব্রহ্মাগণ হলেন “মহাব্রহ্মা”। যদিও তাদের এই তিন প্রকারই প্রথম ধ্যানের মাধ্যমে উৎপন্ন হয়, তবুও ধ্যানের প্রবৃত্তিভেদের কারণে এই বিশেষত্ব দেখানোর জন্য “ব্রহ্মপারিসজ্জা পন...” ইত্যাদি বলা হয়েছে। “পরিত্ত” বলতে হীন (দুর্বল)। এবং তার সেই হীনতা ছন্দ ইত্যাদির হীনতার দ্বারা জানতে হবে। অথবা কেবল লাভ করা মাত্রই হীন। “কল্পের” বলতে অসংখ্যেয় কল্পের। হীন ও প্রণীতের মধ্যে হওয়ার কারণে তা “মধ্যম”। এবং তার সেই মধ্যমতা ছন্দ ইত্যাদির মধ্যমতার দ্বারা জানতে হবে। অথবা লাভ করার পর অতি সুভাবিত না হওয়াটাই মধ্যম। “অর্ধকল্প” বলতে অসংখ্যেয় কল্পের অর্ধেক কল্প। “বিস্ফারিততর” বলতে ব্রহ্মপারিসজ্জদের চেয়ে পরিমাণে বিপুলতর এবং স্বভাবত মহত্তর হয়। স্বভাবের দিক থেকেও তা মহত্তরই। এবং তা এখানে অপ্রমাণ। কারণ তাদের পরিপ্তাভ ইত্যাদি এবং পরিপ্তশুভ ইত্যাদির দেহে স্বভাবের ভিন্নতা থাকলেও একত্বের কারণেই তাদের ব্যবস্থা করা হয় বলে তারা “একত্বকায়” (একদেহী) রূপেই কথিত হন। “প্রণীত” বলতে উৎকৃষ্ট। এবং তার সেই উৎকৃষ্টতা ছন্দ ইত্যাদির উৎকৃষ্টতার দ্বারা জানতে হবে। অথবা সুভাবিত, সম্যকভাবে বশীভাব প্রাপ্ত হওয়াকে প্রণীত বা “প্রধান ভাব প্রাপ্ত” বলা হয়েছে। এখানেও কল্প বলতে অসংখ্যেয় কল্পের অর্থেই বুঝতে হবে, কারণ পরিপূর্ণ মহাকল্পের অসম্ভবতার কারণে। “ইতি” বলতে এভাবে উক্ত প্রকারে। “তে” বলতে “ব্রহ্মকায়িক” রূপে উক্ত তিন প্রকার ব্রহ্মাগণ। “সংজ্ঞার একত্ব” বলতে ত্রিহেতুক ভাবের কারণে এক স্বভাব হওয়া। কারণ সম্প্রযুক্ত ধর্মের কারণে তার অন্য কোনো ভেদ নেই। “এভাবে” এর দ্বারা ভিন্নদেহী ও একসংজ্ঞী গৃহীত হয়েছে—এটি প্রদর্শন করছেন।


Daṇḍaukkāyāti [Pg.169] daṇḍadīpikāya. Sarati dhāvati, vissarati vippakiṇṇā viya dhāvati. Dve kappāti dve mahākappā. Ito paresupi eseva nayo. Idhāti imasmiṃ sutte. Ukkaṭṭhaparicchedavasena ābhassaraggahaṇeneva sabbepi te parittābhāappamāṇābhāpi gahitā.

“দণ্ডোল্কা” বলতে লাঠির মাথায় মশাল। “সরণ করে” বলতে ধাবিত হয়, “বিসরণ করে” বলতে বিক্ষিপ্তের মতো ধাবিত হয়। “দুই কল্প” বলতে দুটি মহাকল্প। এর পরেরগুলোর ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। “এখানে” বলতে এই সূত্রে। উৎকৃষ্ট পরিচ্ছেদ অনুসারে কেবল আভাস্বর গ্রহণের মাধ্যমেই সেই পরিপ্তাভ ও অপ্রমাণাভ ব্রহ্মাগণও গৃহীত হয়েছেন।


Sundarā pabhā subhā, tāya kiṇṇā subhākiṇṇāti vattabbe. Bhā-saddassa rassattaṃ antima-ṇa-kārassa ha-kārañca katvā ‘‘subhakiṇhā’’ti vuttā. Aṭṭhakathāyaṃ pana niccalāya ekagghanāya pabhāya subhoti pariyāyavacananti ‘‘subhena okiṇṇā vikiṇṇā’’ti attho vutto. Etthāpi antima-ṇa-kārassa ha-kārakaraṇaṃ icchitabbameva. Na chijjitvā pabhā gacchati ekagghanattā. Catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti kāyassa saññāya ca ekarūpattā. Vipulasantasukhāyuvaṇṇādiphalattā vehapphalā. Etthāti viññāṇaṭṭhitiyaṃ.

সুন্দর প্রভা হলো “শুভা”, তার দ্বারা আকীর্ণ হলো “শুভাকীর্ণ”—এরূপ বলা উচিত। ‘ভা’ শব্দের হ্রস্বত্ব এবং অন্তিম ‘ণ’ কারকে ‘হ’ কার করে “শুভকিণ্হ” বলা হয়েছে। কিন্তু অট্ঠকথাতে নিশ্চল ও একঘনীভূত প্রভার প্রতিশব্দ হিসেবে “শুভ” বলা হয়েছে, তাই “শুভের দ্বারা আকীর্ণ বা বিকীর্ণ” এই অর্থ বলা হয়েছে। এখানেও অন্তিম ‘ণ’ কারকে ‘হ’ কার করা বাঞ্ছনীয়। একঘনীভূত হওয়ার কারণে প্রভা ছিন্ন হয়ে যায় না। দেহ ও সংজ্ঞার একরূপতার কারণে তারা চতুর্থ বিজ্ঞানস্থিতিই ভজন করেন। বিপুল, শান্ত সুখ এবং আয়ু, বর্ণ ইত্যাদি ফলযুক্ত হওয়ার কারণে তারা “বেহপ্ফল” (বৃহৎফল)। “এখানে” বলতে বিজ্ঞানস্থিতিতে।


Vivaṭṭapakkhe ṭhitā apunarāvattanato. ‘‘Na sabbakālikā’’ti vatvā tameva asabbakālikattaṃ vibhāvetuṃ ‘‘kappasatasahassampī’’tiādi vuttaṃ. Soḷasakappasahassaccayena uppannānaṃ suddhāvāsabrahmānaṃ parinibbāyanato aññesañca tattha anuppajjanato buddhasuññe loke suññaṃ taṃ ṭhānaṃ hoti, tasmā suddhāvāsā na sabbakālikā. Khandhāvāraṭṭhānasadisā honti suddhāvāsabhūmiyo. Iminā suttena suddhāvāsānaṃ sattāvāsabhāvadīpaneneva viññāṇaṭṭhitibhāvopi dīpito hoti, tasmā suddhāvāsāpi sattasu viññāṇaṭṭhitīsu catutthaviññāṇaṭṭhitiṃ, navasu sattāvāsesu catutthasattāvāsañca bhajanti.

বিবর্তপক্ষে স্থিত হওয়ার কারণে পুনরায় ফিরে না আসার জন্য। 'সর্বকালিক নয়' বলে সেই অ-সর্বকালিকত্বকে স্পষ্ট করার জন্য 'কল্পশতসহস্রও' ইত্যাদি বলা হয়েছে। ষোলো হাজার কল্প অতিবাহিত হওয়ার পর উৎপন্ন শুদ্ধাবাস ব্রহ্মাদের পরিনির্বাণ লাভ করার কারণে এবং সেখানে অন্য কারও উৎপন্ন না হওয়ার কারণে বুদ্ধশূন্য লোকে সেই স্থান শূন্য হয়ে যায়, তাই শুদ্ধাবাস সর্বকালিক নয়। শুদ্ধাবাস ভূমিগুলো সেনানিবাসের মতো। এই সূত্রের দ্বারা শুদ্ধাবাসসমূহের সত্ত্বাবাসত্ব প্রকাশের মাধ্যমেই বিজ্ঞানস্থিতিত্বও প্রকাশিত হয়েছে, তাই শুদ্ধাবাসসমূহও সাতটি বিজ্ঞানস্থিতির মধ্যে চতুর্থ বিজ্ঞানস্থিতি এবং নয়টি সত্ত্বাবাসের মধ্যে চতুর্থ সত্ত্বাবাস লাভ করে।


Sukhumattāti saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattattā. Paribyattaviññāṇakiccābhāvato neva viññāṇaṃ, na sabbaso aviññāṇaṃ hotīti nāviññāṇaṃ, tasmā paripphutaviññāṇakiccavantīsu viññāṇaṭṭhitīsu na vuttaṃ.

'সূক্ষ্মত্বাৎ' (সূক্ষ্ম হওয়ার কারণে) অর্থ সংস্কারের অবশিষ্টাংশের সূক্ষ্মভাব প্রাপ্ত হওয়ার কারণে। সুস্পষ্ট বিজ্ঞান-কৃত্যের অভাবের কারণে বিজ্ঞানও নয়, আবার সম্পূর্ণভাবে অবিজ্ঞানও নয় বলে 'নাবিজ্ঞান' (অবিজ্ঞান নয়), তাই সুস্পষ্ট বিজ্ঞান-কৃত্যযুক্ত বিজ্ঞানস্থিতিসমূহের মধ্যে এটি বলা হয়নি।


Sattaviññāṇaṭṭhitisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

সপ্তবিজ্ঞানস্থিতিসূত্র-বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Samādhiparikkhārasuttavaṇṇanā

২. সমাধিপরিক্কারসূত্র-বর্ণনা


45. Dutiye samādhiparikkhārāti ettha tayo parikkhārā. ‘‘Ratho sīlaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo’’ti (saṃ. ni. 5.4) hi ettha alaṅkāro parikkhāro [Pg.170] nāma. ‘‘Sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhataṃ hotī’’ti (a. ni. 7.67) ettha parivāro parikkhāro nāma. ‘‘Gilānapaccaya…pe… jīvitaparikkhārā’’ti (ma. ni. 1.191-192) ettha sambhāro parikkhāro nāma. So idha adhippetoti āha ‘‘maggasamādhissa sambhārā’’ti. Parivāraparikkhāropi vaṭṭatiyeva. Parivāro hi sammādiṭṭhādayo maggadhammā sammāsamādhissa sahajātādipaccayabhāvena parikaraṇato abhisaṅkharaṇato. Parikkhatāti parivāritā. Ayaṃ vuccati ariyo sammāsamādhīti ayaṃ sattahi ratanehi parivuto cakkavattī viya sattahi aṅgehi parivuto ariyo sammāsamādhīti vuccati. Upecca nissīyatīti upanisā, saha upanisāyāti saupaniso, saupanissayo attho, saparivāroyevāti vuttaṃ hoti. Sahakārikāraṇabhūto hi dhammasamūho idha ‘‘upaniso’’ti adhippeto.

৪৫. দ্বিতীয় সূত্রে 'সমাধিপরিক্কারা' বলতে এখানে তিন প্রকার পরিক্কার রয়েছে। 'রথো শীলপরিক্কারো, ঝানক্খো চক্কবীরিয়ো' (সংযুক্ত নিকায় ৫.৪) - এখানে অলঙ্কারকে 'পরিক্কার' বলা হয়েছে। 'সত্তহি নগরপরিক্কারেহি সুপরিক্খতং হোতি' (অঙ্গুত্তর নিকায় ৭.৬৭) - এখানে পরিপার্শ্বকে 'পরিক্কার' বলা হয়েছে। 'গিলানপচ্চয়...পে... জীবিতপরিক্কারা' (মজ্ঝিমনিকায় ১.১৯১-১৯২) - এখানে সম্ভারকে 'পরিক্কার' বলা হয়েছে। সেটিই এখানে অভিপ্রেত, তাই বলা হয়েছে—'মার্গসমাধির সম্ভারসমূহ'। পরিপার্শ্ব-পরিক্কারও এখানে প্রযোজ্য। কারণ সম্যক দৃষ্টি আদি মার্গধর্মসমূহ সম্যক সমাধির সহজাত আদি প্রত্যয়ভাবে পরিবেষ্টন ও অভিসংস্কার করার কারণে পরিপার্শ্বস্বরূপ। 'পরিক্খতা' অর্থ পরিবেষ্টিত। 'অয়ং বুচ্চতি অরিয়ো সম্মাসমাধীতি'—এটি সাতটি রত্ন দ্বারা পরিবেষ্টিত চক্রবর্তীর মতো সাতটি অঙ্গ দ্বারা পরিবেষ্টিত আর্য সম্যক সমাধি বলে কথিত হয়। 'উপচ্চ নিস্সীয়তি' (নিকটে গিয়ে আশ্রয় নেওয়া হয়) বলে 'উপনিসা', উপনিসার সাথে যুক্ত বলে 'সোপনিসো', অর্থাৎ উপনিশ্রয়যুক্ত বা পরিপার্শ্বযুক্ত—এটাই বলা হয়েছে। কারণ এখানে সহকারী কারণস্বরূপ ধর্মসমূহের সমষ্টিকেই 'উপনিসো' বলে অভিপ্রেত করা হয়েছে।


Samādhiparikkhārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

সমাধিপরিক্কারসূত্র-বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Paṭhamaaggisuttavaṇṇanā

৩. প্রথম অগ্নিসূত্র-বর্ণনা


46. Tatiye anuḍahanaṭṭhenāti kāmaṃ āhuneyyaggiādayo tayo aggī brāhmaṇehipi icchitā santi. Te pana tehi icchitamattāva, na sattānaṃ tādisā atthasādhakā. Ye pana sattānaṃ atthasādhakā, te dassetuṃ ‘‘āhunaṃ vuccatī’’tiādi vuttaṃ. Tattha ānetvā hunanaṃ pūjanaṃ ‘‘āhuna’’nti vuttaṃ, taṃ āhunaṃ arahantī mātāpitaro. Tenāha bhagavā – ‘‘āhuneyyāti, bhikkhave, mātāpitūnaṃ etaṃ adhivacana’’nti (itivu. 106). Yadaggena ca te puttānaṃ bahūpakāratāya āhuneyyāti, tesu sammāpaṭipatti nesaṃ hitasukhāvahā, tadaggena tesu micchāpaṭipatti ahitadukkhāvahāti āha ‘‘tesu…pe… nibbattantī’’ti.

৪৬. তৃতীয় সূত্রে 'অনুদহন অর্থে' বলতে—অবশ্যই আহুনীয় অগ্নি আদি তিন প্রকার অগ্নি ব্রাহ্মণদের দ্বারাও আকাঙ্ক্ষিত। কিন্তু সেগুলো তাদের দ্বারা কেবল আকাঙ্ক্ষিতই, সত্ত্বদের জন্য তেমন অর্থসাধক নয়। কিন্তু যেগুলো সত্ত্বদের অর্থসাধক, সেগুলো দেখানোর জন্য 'আহুনং বুচ্চতি' ইত্যাদি বলা হয়েছে। সেখানে এনে হবন বা পূজা করাকে 'আহুন' বলা হয়, সেই আহুনের যোগ্য হলেন পিতামাতা। তাই ভগবান বলেছেন—'হে ভিক্ষুগণ, আহুনীয় হলো পিতামাতার অধিবচন' (ইতিবুত্তক ১০৬)। এবং যেহেতু তাঁরা সন্তানদের বহু উপকার করার কারণে আহুনীয়, তাই তাঁদের প্রতি সম্যক প্রতিপত্তি সন্তানদের হিত ও সুখ বয়ে আনে, এবং তাঁদের প্রতি মিথ্যা প্রতিপত্তি অহিত ও দুঃখ বয়ে আনে—এই অর্থে বলা হয়েছে 'তেসু...পে... নিব্বত্তন্তি'।


Svāyamattho (dī. ni. aṭṭha. 3.305) mittavindakavatthunā veditabbo. Mittavindako hi mātarā, ‘‘tāta, ajja uposathiko hutvā vihāre sabbarattiṃ dhammassavanaṃ suṇohi, sahassaṃ te dassāmī’’ti vutto dhanalobhena uposathaṃ samādāya vihāraṃ gantvā ‘‘idaṃ ṭhānaṃ akutobhaya’’nti sallakkhetvā dhammāsanassa heṭṭhā nipanno sabbarattiṃ niddāyitvā gharaṃ [Pg.171] agamāsi. Mātā pātova yāguṃ pacitvā upanāmesi. So sahassaṃ gahetvāva pivi. Athassa etadahosi ‘‘dhanaṃ saṃharissāmī’’ti. So nāvāya samuddaṃ pakkhanditukāmo ahosi. Atha naṃ mātā, ‘‘tāta, imasmiṃ kule cattālīsakoṭidhanaṃ atthi, alaṃ gamanenā’’ti nivāreti. So tassā vacanaṃ anādiyitvā gacchati eva. Sā purato aṭṭhāsi. Atha naṃ kujjhitvā ‘‘ayaṃ mayhaṃ purato tiṭṭhatī’’ti pādena paharitvā patitaṃ antaraṃ katvā agamāsi.

এই অর্থটি (দীঘনিকায় অট্ঠকথা ৩.৩০৫) মিত্রবিন্দক-কাহিনী দ্বারা জানা উচিত। মিত্রবিন্দক তার মা কর্তৃক—'বৎস, আজ উপোসথিক হয়ে বিহারে সারারাত ধর্মশ্রবণ করো, তোমাকে এক হাজার দেব'—এভাবে বলা হয়ে ধনের লোভে উপোসধ গ্রহণ করে বিহারে গিয়ে 'এই স্থানটি ভয়হীন' মনে করে ধর্মাশনের নিচে শুয়ে সারারাত ঘুমিয়ে ঘরে ফিরে গেল। মা সকালেই জাউ রান্না করে পরিবেশন করলেন। সে এক হাজার মুদ্রা নিয়েই তা পান করল। তারপর তার মনে হলো 'আমি ধন সংগ্রহ করব'। সে নৌকায় করে সমুদ্রে যাত্রা করতে চাইল। তখন তার মা—'বৎস, এই কুলে চল্লিশ কোটি ধন আছে, যাওয়ার প্রয়োজন নেই'—বলে বারণ করলেন। সে মায়ের কথা অগ্রাহ্য করে চলেই গেল। মা তার সামনে এসে দাঁড়ালেন। তখন সে ক্রুদ্ধ হয়ে 'এ আমার সামনে দাঁড়িয়ে আছে' বলে লাথি মেরে তাঁকে ফেলে দিয়ে চলে গেল।


Mātā uṭṭhahitvā ‘‘mādisāya mātari evarūpaṃ kammaṃ katvā gatassa te gataṭṭhāne sukhaṃ bhavissatīti evaṃsaññī nāma tvaṃ puttā’’ti āha. Tassa nāvaṃ āruyha gacchato sattame divase nāvā aṭṭhāsi. Atha te manussā ‘‘addhā ettha pāpapuggalo atthi, salākaṃ dethā’’ti āhaṃsu. Salākā dīyamānā tasseva tikkhattuṃ pāpuṇi. Te tassa uḷumpaṃ datvā taṃ samudde pakkhipiṃsu. So ekaṃ dīpaṃ gantvā vimānapetīhi saddhiṃ sampattiṃ anubhavanto tāhi ‘‘purato purato mā agamāsī’’ti vuccamānopi taddiguṇaṃ taddiguṇaṃ sampattiṃ passanto anupubbena khuracakkadharaṃ ekaṃ addasa. Taṃ cakkaṃ padumapupphaṃ viya upaṭṭhāsi. So taṃ āha, ‘‘ambho, idaṃ tayā piḷandhitaṃ padumaṃ mayhaṃ dehī’’ti. Na idaṃ, sāmi, padumaṃ, khuracakkaṃ etanti. So ‘‘vañcesi maṃ tvaṃ, kiṃ mayā padumaṃ na diṭṭhapubba’’nti vatvā ‘‘tvaṃ lohitacandanaṃ vilimpitvā piḷandhanaṃ padumapupphaṃ mayhaṃ na dātukāmo’’ti āha. So cintesi ‘‘ayampi mayā katasadisaṃ kammaṃ katvā tassa phalaṃ anubhavitukāmo’’ti. Atha naṃ ‘‘gaṇha, re’’ti vatvā tassa matthake cakkaṃ khipi. Tena vuttaṃ –

মা উঠে দাঁড়িয়ে বললেন—'বৎস, আমার মতো মায়ের প্রতি এরূপ কর্ম করে চলে যাওয়া তোমার যেখানে যাচ্ছ সেখানে সুখ হবে—এমন ধারণা কি তোমার আছে?' সে নৌকায় চড়ে যাওয়ার সময় সপ্তম দিনে নৌকা থেমে গেল। তখন মানুষজন বলল—'নিশ্চয়ই এখানে কোনো পাপী ব্যক্তি আছে, শলাকা দাও।' শলাকা দেওয়া হলে তিনবারই তার নাম উঠল। তারা তাকে একটি ভেলা দিয়ে সমুদ্রে ফেলে দিল। সে একটি দ্বীপে গিয়ে বিমানপ্রেত্নীদের সাথে সুখভোগ করতে করতে, তাদের দ্বারা 'সামনে সামনে যেও না' বলা সত্ত্বেও দ্বিগুণ দ্বিগুণ সম্পত্তি দেখতে দেখতে ক্রমান্বয়ে ক্ষুরচক্রধারী একজনকে দেখল। সেই চক্রটি তার কাছে পদ্মফুলের মতো মনে হলো। সে তাকে বলল—'হে বন্ধু, তোমার পরিহিত এই পদ্মটি আমাকে দাও।' 'এটি পদ্ম নয় স্বামী, এটি ক্ষুরচক্র।' সে বলল—'তুমি আমাকে ঠকাচ্ছ, আমি কি আগে কখনো পদ্ম দেখিনি?' এবং বলল—'তুমি লোহিত চন্দন মেখে পরিহিত পদ্মফুলটি আমাকে দিতে চাচ্ছ না।' সে চিন্তা করল—'এও নিশ্চয়ই আমার মতো কর্ম করে তার ফল ভোগ করতে চাচ্ছে।' তারপর তাকে 'নে রে' বলে তার মাথায় চক্রটি ছুঁড়ে দিল। তাই বলা হয়েছে—


‘‘Catubbhi aṭṭhajjhagamā, aṭṭhāhi pica soḷasa;

Soḷasāhi ca bāttiṃsa, atricchaṃ cakkamāsado;

Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’ti. (jā. 1.1.104;

1.5.103);

'চার থেকে আটে গেল, আট থেকে ষোলোতে; ষোলো থেকে বত্রিশে, অতি-আকাঙ্ক্ষী চক্র লাভ করল; ইচ্ছাহত পুরুষের মাথায় চক্র ঘোরে।' (জাতক ১.১.১০৪; ১.৫.১০৩);


Soti gehasāmiko bhattā. Purimanayenevāti anuḍahanassa paccayatāya. Tatridaṃ vatthu – kassapabuddhakāle sotāpannassa upāsakassa bhariyā aticāraṃ carati. So taṃ paccakkhato disvā ‘‘kasmā evaṃ karosī’’ti āha. Sā ‘‘sacāhaṃ evarūpaṃ karomi, ayaṃ me sunakho viluppamāno [Pg.172] khādatū’’ti vatvā kālakatā kaṇṇamuṇḍakadahe vemānikapetī hutvā nibbattā divā sampattiṃ anubhavati, rattiṃ dukkhaṃ. Tadā bārāṇasirājā migavaṃ caranto araññaṃ pavisitvā anupubbena kaṇṇamuṇḍakadahaṃ sampatto tāya saddhiṃ sampattiṃ anubhavati. Sā taṃ vañcetvā rattiṃ dukkhaṃ anubhavati. So ñatvā ‘‘kattha nu kho gacchatī’’ti piṭṭhito piṭṭhito gantvā avidūre ṭhito kaṇṇamuṇḍakadahato nikkhamitvā taṃ ‘‘paṭapaṭa’’nti khādamānaṃ ekaṃ sunakhaṃ disvā asinā dvidhā chindi, dve ahesuṃ. Puna chinne cattāro, puna chinne aṭṭha, puna chinne soḷasa ahesuṃ. Sā ‘‘kiṃ karosi, sāmī’’ti āha. So ‘‘kiṃ ida’’nti āha. Sā ‘‘evaṃ akatvā kheḷapiṇḍaṃ bhūmiyaṃ niṭṭhubhitvā pādena ghaṃsāhī’’ti āha. So tathā akāsi. Sunakhā antaradhāyiṃsu. Muṭṭhiyogo kirāyaṃ tassa sunakhantaradhānassa, yadidaṃ kheḷapiṇḍaṃ bhūmiyaṃ niṭṭhubhitvā pādena ghaṃsanaṃ, taṃ divasaṃ tassā kammaṃ khīṇaṃ. Rājā vippaṭisārī hutvā gantuṃ āraddho. Sā ‘‘mayhaṃ, sāmi, kammaṃ khīṇaṃ, mā agamāsī’’ti āha. Rājā assutvāva gato.

'সো' বলতে গৃহস্বামী স্বামী। 'পূর্বের ন্যায়ই' বলতে দগ্ধ হওয়ার প্রত্যয়স্বরূপ হওয়ার কারণে। এখানে এই কাহিনীটি রয়েছে—কশ্যপ বুদ্ধের সময়ে এক শ্রোতাপন্ন উপাসকের স্ত্রী ব্যভিচার করত। সে তাকে প্রত্যক্ষ দেখে বলল—'কেন এমন করছ?' সে বলল—'যদি আমি এরূপ করে থাকি, তবে এই কুকুরটি আমাকে ছিঁড়ে খাক।' এভাবে বলে সে মারা গিয়ে কর্ণমুণ্ডক হ্রদে বৈমানিক প্রেতী হয়ে জন্মাল; দিনে সে সুখভোগ করে, রাতে দুঃখ। তখন বারাণসীরাজ মৃগয়ায় গিয়ে অরণ্যে প্রবেশ করে ক্রমান্বয়ে কর্ণমুণ্ডক হ্রদে পৌঁছে তার সাথে সুখভোগ করতে লাগলেন। সে তাকে ফাঁকি দিয়ে রাতে দুঃখ ভোগ করত। রাজা তা জানতে পেরে 'সে কোথায় যায়?' তা দেখার জন্য তার পিছু পিছু গিয়ে অদূরে দাঁড়িয়ে কর্ণমুণ্ডক হ্রদ থেকে বের হয়ে তাকে 'পটপট' শব্দে কামড়ে খাচ্ছে এমন একটি কুকুর দেখে তলোয়ার দিয়ে সেটিকে দুই খণ্ড করলেন, দুটি হয়ে গেল। পুনরায় কাটলে চারটি, পুনরায় কাটলে আটটি, পুনরায় কাটলে ষোলোটি হলো। সে বলল—'স্বামী, কী করছেন?' তিনি বললেন—'এটি কী?' সে বলল—'এমন না করে মাটিতে থুতু ফেলে পা দিয়ে ঘষুন।' তিনি তাই করলেন। কুকুরগুলো অদৃশ্য হয়ে গেল। সেই কুকুরের অদৃশ্য হওয়ার জন্য এটিই ছিল মন্ত্রের মতো উপায়—যা হলো মাটিতে থুতু ফেলে পা দিয়ে ঘষা; সেদিন তার কর্ম ক্ষয় হলো। রাজা অনুতপ্ত হয়ে চলে যেতে উদ্যত হলেন। সে বলল—'স্বামী, আমার কর্ম ক্ষয় হয়েছে, যাবেন না।' রাজা না শুনেই চলে গেলেন।


Dakkhiṇāti cattāro paccayā dīyamānā dakkhanti etehi hitasukhānīti, taṃ dakkhiṇaṃ arahatīti dakkhiṇeyyo, bhikkhusaṅgho.

'দক্ষিণা' বলতে দান করা চার প্রকার প্রত্যয়, যার দ্বারা হিত ও সুখ লাভ করা যায়; সেই দক্ষিণার যোগ্য যিনি, তিনি হলেন 'দক্ষিণীয়'—ভিক্ষুসংঘ।


Paṭhamaaggisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রথম অগ্নিসূত্র-বর্ণনা সমাপ্ত।


4-5. Dutiyaaggisuttādivaṇṇanā

৪-৫. দ্বিতীয় অগ্নিসূত্র-আদি বর্ণনা


47-48. Catutthe yaññavāṭaṃ sampādetvā mahāyaññaṃ uddissa saviññāṇakāni aviññāṇakāni ca yaññūpakaraṇāni sajjitānīti āha pāḷiyaṃ ‘‘mahāyañño upakkhaṭo’’ti. Taṃ upakaraṇaṃ tesaṃ tathāsajjananti āha ‘‘upakkhaṭoti paccupaṭṭhito’’ti. Vacchatarasatānīti yuvabhāvappattāni nātibalavavacchasatāni. Te pana vacchā eva honti, na dammā, balībaddā vā. Urabbhāti taruṇameṇḍakā vuccanti. Upanītānīti ṭhapanatthāya upanītāni. Vihiṃsaṭṭhenāti hiṃsanaṭṭhena. Upavāyatūti upagantvā sarīradarathaṃ nibbāpento saṇhasītalā vāto vāyatu. Sesaṃ suviññeyyameva. Pañcame natthi vattabbaṃ.

৪৭-৪৮. চতুর্থ সূত্রে যজ্ঞশালা প্রস্তুত করে মহাযজ্ঞের উদ্দেশ্যে সবিজ্ঞানক ও অবিজ্ঞানক যজ্ঞের উপকরণসমূহ সজ্জিত করা হয়েছে—এই অর্থে পালিতে বলা হয়েছে 'মহাযজ্ঞো উপক্খটো'। সেই উপকরণ তাদের জন্য সেভাবে সজ্জিত করা হয়েছে—এই অর্থে বলা হয়েছে 'upakkhaṭoti paccupaṭṭhitoti' (উপক্খটোতি পচ্চুপট্ঠিতো)। 'বচ্ছতরসতানি' বলতে যৌবনপ্রাপ্ত কিন্তু অতি বলবান নয় এমন শত শত বাছুর। তারা বাছুরই, দান্ত বা বলদ নয়। 'উরব্ভা' বলতে তরুণ ভেড়া বলা হয়। 'উপনীতানি' বলতে বলিদানের স্থানে নিয়ে আসা হয়েছে। 'বিহিংসাট্ঠেন' বলতে হিংসা বা বধ করার অর্থে। 'উপবায়তু' বলতে কাছে এসে শরীরের ক্লান্তি দূর করে মৃদু শীতল বাতাস প্রবাহিত হোক। অবশিষ্টাংশ সহজেই বোধগম্য। পঞ্চম সূত্রে বলার মতো কিছু নেই।


Dutiyaaggisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

দ্বিতীয় অগ্নিসূত্র-আদি বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Dutiyasaññāsuttavaṇṇanā

৬. দ্বিতীয় সংজ্ঞা সূত্র-বর্ণনা


49. Chaṭṭhe [Pg.173] nhāruvilekhananti cammaṃ likhantānaṃ cammaṃ likhitvā chaḍḍitakasaṭaṃ. ‘‘Esohamasmī’’tiādinā ahaṃkaraṇaṃ ahaṅkāro. ‘‘Etaṃ mamā’’ti mamaṃkaraṇaṃ mamaṅkāro. Tenāha ‘‘ahaṅkāradiṭṭhito’’tiādi. Tisso vidhāti seyyasadisahīnavasena tayo mānā. ‘‘Ekavidhena rūpasaṅgaho’’tiādīsu (dha. sa. 584) koṭṭhāso ‘‘vidhā’’ti vutto. ‘‘Kathaṃvidhaṃ sīlavantaṃ vadanti, kathaṃvidhaṃ paññavantaṃ vadantī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.95) pakāro. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, vidhā. Katamā tisso? Seyyohamasmīti vidhā’’ti (vibha. 920) ettha māno ‘‘vidhā’’ti vutto. Idhāpi mānova adhippeto. Māno hi vidahanato hīnādivasena tividhā. Tenākārena dahanato upadahanato ‘‘vidhā’’ti vuccati.

৪৯. ষষ্ঠ সূত্রে 'নহারুবিলেখনং' বলতে চামড়া ছোলার সময় চামড়া ছুলে ফেলে দেওয়া অবশিষ্টাংশ। 'এষোঽহমস্মি' ইত্যাদির দ্বারা অহংকার করা হলো 'অহঙ্কার'। 'এতং মম' ইত্যাদির দ্বারা মমত্ববোধ করা হলো 'Mamakāro' (মমঙ্কার)। তাই বলা হয়েছে 'অহঙ্কারদৃষ্টি' ইত্যাদি। 'তিস্সো বিধা' বলতে শ্রেষ্ঠ, সদৃশ ও হীন ভেদে তিন প্রকার মান। 'একবিধেন রূপসংগহো' ইত্যাদি স্থানে (ধম্মসঙ্গণি ৫৮৪) অংশকে 'বিধা' বলা হয়েছে। 'কথম্বিধং শীলবন্তং বদন্তি, কথম্বিধং পঞ্ঞাবন্তং বদন্তি' ইত্যাদি স্থানে (সংযুক্ত নিকায় ১.৯৫) প্রকারকে 'বিধা' বলা হয়েছে। 'তিস্সো ইমা, ভিক্খবে, বিধা। কতমা তিস্সো? সেয্যোহমস্মীতি বিধা' (বিভঙ্গ ৯২০) - এখানে মান-কে 'বিধা' বলা হয়েছে। এখানেও মান-ই অভিপ্রেত। কারণ মান বিধান করার কারণে হীন আদি ভেদে তিন প্রকার। সেই প্রকারে দহন বা উপদহন করার কারণে একে 'বিধা' বলা হয়।


Dutiyasaññāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

দ্বিতীয় সংজ্ঞা সূত্র-বর্ণনা সমাপ্ত।


7-8. Methunasuttādivaṇṇanā

৭-৮. মৈথুনসূত্র-আদি বর্ণনা


50-51. Sattame idhāti imasmiṃ loke. Ekaccoti eko. Samaṇo vā brāhmaṇo vāti pabbajjāmattena samaṇo vā, jātimattena brāhmaṇo vā. Dvayaṃdvayasamāpattinti dvīhi dvīhi samāpajjitabbaṃ, methunanti attho. Na heva kho samāpajjatīti sambandho. Ucchādanaṃ ubbaṭṭanaṃ. Sambāhanaṃ parimaddanaṃ. Sādiyatīti adhivāseti. Tadassādetīti ucchādanādiṃ abhiramati. Nikāmetīti icchati. Vittinti tuṭṭhiṃ. Idampi khoti ettha idanti yathāvuttaṃ sādiyanādiṃ khaṇḍādibhāvavasena ekaṃ katvā vuttaṃ. Pi-saddo vakkhamānaṃ upādāya samuccayattho, kho-saddo avadhāraṇattho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yadetaṃ brahmacāripaṭiññassa asatipi dvayaṃdvayasamāpattiyaṃ mātugāmassa ucchādananahāpanasambāhanasādiyanādi. Idampi ekaṃsena tassa brahmacariyassa khaṇḍādibhāvāpādanato khaṇḍampi chiddampi sabalampi kammāsampīti. Evaṃ pana khaṇḍādibhāvāpattiyā so aparisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati, na parisuddhaṃ, saṃyutto methunasaṃyogena, na [Pg.174] visaṃyutto. Tato cassa na jātiādīhi parimuttīti dassento ‘‘ayaṃ vuccatī’’tiādimāha.

৫০-৫১. সপ্তম সূত্রে, 'ইধ' (এখানে) বলতে এই লোকে। 'একচ্চো' বলতে একজন। 'সমণো বা ব্রাহ্মণো বা' বলতে কেবল প্রব্রজ্যা গ্রহণের কারণে শ্রমণ অথবা কেবল জন্মের কারণে ব্রাহ্মণ। 'দ্বয়ংদ্বয়সমাপত্তি' বলতে দুইজনের দ্বারা সমাপন্ন হওয়া, অর্থাৎ মৈথুন। 'ন হেব খো সমাপজ্জতি' (সমাপন্ন হয় না) - এটি সম্বন্ধযুক্ত। 'উচ্ছাদন' বলতে উদ্বর্তন (গায়ে সুগন্ধি বা তেল মাখানো)। 'সম্বাহন' বলতে পরিমর্দন (হাত-পা টেপা বা মালিশ করা)। 'সাদিয়তি' বলতে অনুমোদন করে বা সহ্য করে। 'তদসাদেতি' বলতে সেই উচ্ছাদন ইত্যাদিতে আনন্দ লাভ করে। 'নিকামেতি' বলতে ইচ্ছা করে। 'বিত্তি' বলতে তুষ্টি বা সন্তোষ। 'ইদম্পি খো' এখানে 'ইদং' বলতে যথোক্ত অনুমোদন ইত্যাদিকে খণ্ডন ইত্যাদির ভাব অনুসারে এক করে বলা হয়েছে। 'পি' শব্দ দ্বারা পরবর্তী বিষয়কে গ্রহণ করে সমুচ্চয় অর্থ এবং 'খো' শব্দ দ্বারা অবধারণ (নিশ্চয়তা) অর্থ প্রকাশ পায়। এর অর্থ এই—ব্রহ্মচর্য পালনকারী ব্যক্তির মৈথুনরূপ দ্বয়দ্বয়সমাপত্তি না থাকলেও, মাতৃগ্রামের (নারীর) দ্বারা উচ্ছাদন, স্নান করানো, সম্বাহন (মালিশ) ইত্যাদি অনুমোদন করা। এটিও নিশ্চিতভাবে তার ব্রহ্মচর্যের খণ্ডন ইত্যাদি ঘটানোর কারণে খণ্ডিত, ছিদ্রযুক্ত, শবল (দাগযুক্ত) এবং কলুষিত হয়। এভাবে খণ্ডন ইত্যাদি ঘটার কারণে সে অপরিশুদ্ধ ব্রহ্মচর্য আচরণ করে, পরিশুদ্ধ নয়; সে মৈথুন-সংযোগের সাথে যুক্ত, বিযুক্ত নয়। এবং এর ফলে তার জন্ম ইত্যাদি থেকে মুক্তি ঘটে না—এটি দেখানোর জন্য 'অয়ং বুচ্চতি' (একে বলা হয়) ইত্যাদি বলা হয়েছে।


Sañjagghatīti kilesavasena mahāhasitaṃ hasati. Saṃkīḷatīti kāyasaṃsaggavasena kīḷati. Saṃkelāyatīti sabbaso mātugāmaṃ kelāyanto viharati. Cakkhunāti attano cakkhunā. Cakkhunti mātugāmassa cakkhuṃ. Upanijjhāyatīti upecca nijjhāyati oloketi. Tirokuṭṭanti kuṭṭassa parato. Tathā tiropākāraṃ, ‘‘mattikāmayā bhitti kuṭṭaṃ, iṭṭhakāmayā pākāro’’ti vadanti. Yā kāci vā bhitti porisakā diyaḍḍharatanappamāṇā kuṭṭaṃ, tato adhiko pākāro. Assāti brahmacāripaṭiññassa. Pubbeti vatasamādānato pubbe. Kāmaguṇehīti kāmakoṭṭhāsehi. Samappitanti suṭṭhu appitaṃ sahitaṃ. Samaṅgibhūtanti samannāgataṃ. Paricārayamānanti kīḷantaṃ, upaṭṭhahiyamānaṃ vā. Paṇidhāyāti patthetvā. Sīlenātiādīsu yamaniyamādisamādānavasena sīlaṃ, avītikkamavasena vataṃ. Ubhayampi vā sīlaṃ, dukkaracariyavasena pavattitaṃ vataṃ. Taṃtaṃakiccasammatato vā nivattilakkhaṇaṃ sīlaṃ, taṃtaṃsamādānavato vesabhojanakiccakaraṇādivisesappaṭipatti vataṃ. Sabbathāpi dukkaracariyā tapo. Methunā virati brahmacariyanti evampettha pāḷivaṇṇanā veditabbā. Aṭṭhamaṃ uttānameva.

'সঞ্জগ্‌ঘতি' বলতে ক্লেশ বশে অট্টহাসি হাসা। 'সংকীলতি' বলতে কায়-সংসর্গ (শারীরিক স্পর্শ) বশে ক্রীড়া করা। 'সংকেলায়তি' বলতে সর্বতোভাবে মাতৃগ্রামের (নারীর) প্রতি আসক্ত হয়ে বিহার করা। 'চক্খুনা' বলতে নিজের চোখের দ্বারা। 'চক্খুং' বলতে মাতৃগ্রামের (নারীর) চোখকে। 'উপনিজ্ঝায়তি' বলতে কাছে গিয়ে নিবিড়ভাবে অবলোকন করা বা তাকানো। 'তিরোকুড্ডং' বলতে দেয়ালের ওপারে। তেমনি 'তিরোপাকারং' (প্রাচীরের ওপারে); বলা হয়ে থাকে—'মাটির তৈরি দেয়াল হলো কুড্ড (কুড্য), আর ইটের তৈরি দেয়াল হলো পাকার (প্রাচীর)'। অথবা মানুষের উচ্চতা সমান বা দেড় রত্ন (হাত) পরিমাপের যেকোনো দেয়াল হলো কুড্ড, আর তার চেয়ে বেশি উঁচু হলো পাকার (প্রাচীর)। 'অস্স' বলতে ব্রহ্মচর্য প্রতিজ্ঞাকারীর। 'পুব্বে' বলতে ব্রত গ্রহণের পূর্বে। 'কামগুণেহি' বলতে কাম-অংশসমূহের দ্বারা। 'সমপ্পিতং' বলতে সুষ্ঠুভাবে অর্পিত বা যুক্ত। 'সমঙ্গীভূতং' বলতে সমন্বিত বা সম্পন্ন। 'পরিচারয়মানং' বলতে ক্রীড়ারত অথবা সেবিত হওয়া। 'পণিধায়' বলতে প্রার্থনা করে। 'সীলেন' ইত্যাদি পদে যম-নিয়মাদি সমাদান বশে 'শীল', এবং অতিক্রান্ত না করার বশে 'ব্রত'। অথবা উভয়ই শীল, এবং দুষ্করচর্যা বশে প্রবর্তিত হলো ব্রত। অথবা সেই সেই অকরণীয় কাজ থেকে নিবৃত্তির লক্ষণ হলো শীল, এবং সেই সেই সমাদানকারীর বেশ, ভোজন ও কার্য সম্পাদনাদির বিশেষ প্রতিপত্তি হলো ব্রত। সর্বাবস্থায় দুষ্করচর্যাই হলো তপস্যা। মৈথুন থেকে বিরতিই হলো ব্রহ্মচর্য—এভাবে এখানে পালি ব্যাখ্যা জ্ঞাতব্য। অষ্টম সূত্রটি সহজবোধ্য বা স্পষ্টার্থই।


Methunasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

মৈথুনসূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Dānamahapphalasuttavaṇṇanā

৯. দানমহাফলাসূত্রের বর্ণনা।


52. Navame ‘‘sāhu dāna’’nti dānaṃ detīti ‘‘dānaṃ nāma sādhu sundara’’nti dānaṃ detīti attho. Dānañhi datvā taṃ paccavekkhantassa pāmojjapītisomanassādayo uppajjanti, lobhadosaissāmaccherādayo vidūrībhavanti. Idāni dānaṃ anukūladhammaparibrūhanena paccanīkadhammavidūrīkaraṇena ca bhāvanācittassa upasobhanāya ca parikkhārāya ca hotīti ‘‘alaṅkārabhūtañceva parivārabhūtañca detī’’ti vuttaṃ. Jhānānāgāmī nāma hoti jhānaṃ nibbattetvā [Pg.175] brahmalokūpapannānaṃ ariyānaṃ heṭṭhā anuppajjanato. Imaṃ pecca paribhuñjissāmīti sāpekkhassa dānaṃ paralokaphalāsāya sātisayāya ca pubbācāravasena uppajjamānāya anubhavattā taṇhuttaraṃ nāma hotīti āha ‘‘paṭhamaṃ taṇhuttariyadāna’’nti. Dānaṃ nāma buddhādīhi pasatthanti garuṃ cittīkāraṃ upaṭṭhapetvā dātabbattā ‘‘dutiyaṃ cittīkāradāna’’nti vuttaṃ. Pubbakehi pitupitāmahehi dinnapubbaṃ katapubbaṃ jahāpetuṃ nāma nānucchavikanti attabhāvasabhāgavasena hirottappaṃ paccupaṭṭhapetvā dātabbato ‘‘tatiyaṃ hirottappadāna’’nti vuttaṃ. ‘‘Ahaṃ pacāmi, na ime pacanti, nārahāmi pacanto apacantānaṃ dānaṃ adātu’’nti evaṃsaññī hutvā dento niravasesaṃ katvā detīti āha ‘‘catutthaṃ niravasesadāna’’nti. ‘‘Yathā tesaṃ pubbakānaṃ isīnaṃ tāni mahāyaññakāni ahesuṃ, evaṃ me ayaṃ dānaparibhogo bhavissatī’’ti evaṃsaññino dānaṃ dakkhiṇaṃ arahesu dātabbato ‘‘pañcamaṃ dakkhiṇeyyadāna’’nti vuttaṃ. ‘‘Imaṃ me dānaṃ dadato cittaṃ pasīdatī’’tiādinā pītisomanassaṃ uppādetvā dentassa dānaṃ somanassabāhullappattiyā somanassupacāraṃ nāma hotīti āha ‘‘chaṭṭhaṃ somanassupavicāradāna’’nti vuttaṃ.

৫২. নবম সূত্রে, 'সাহু দানং' (দান করা উত্তম) বলে দান করে—এর অর্থ হলো 'দান করা সাধু বা সুন্দর' এই মনে করে দান করা। কারণ দান করার পর তা প্রত্যবেক্ষণকারীর প্রমোদ, প্রীতি ও সোমনস্য (আনন্দ) ইত্যাদি উৎপন্ন হয় এবং লোভ, দ্বেষ, ঈর্ষা ও মাৎসর্য ইত্যাদি দূরীভূত হয়। এখন, দান অনুকূল ধর্মের পরিবর্ধন এবং প্রতিকূল ধর্মের দূরীকরণের মাধ্যমে ভাবনাময় চিত্তের শোভা ও পরিষ্কারের জন্য হয় বলে 'অলঙ্কারস্বরূপ এবং পরিবারস্বরূপ দান করে' বলা হয়েছে। ধ্যান উৎপন্ন করে ব্রহ্মলোকে উৎপন্ন আর্যদের নিচে আর জন্ম না হওয়ার কারণে 'ধ্যান-অনাগামী' বলা হয়। 'পরলোকে গিয়ে আমি এটি ভোগ করব'—এই সাপেক্ষ ব্যক্তির দান পরলোকের ফলের অতিশয় আশার কারণে এবং পূর্বের আচরণের বশে উৎপন্ন অনুভবের কারণে তৃষ্ণা-প্রধান হয়, তাই একে 'প্রথম তৃষ্ণা-প্রধান দান' বলা হয়েছে। দান বুদ্ধ আদি কর্তৃক প্রশংসিত—এই গুরু গৌরববোধ চিত্তে স্থাপন করে দান করতে হয় বলে একে 'দ্বিতীয় গৌরববোধের দান' বলা হয়েছে। পূর্বপুরুষ পিতা-পিতামহদের দ্বারা পূর্বে দেওয়া বা করা দানকে পরিত্যাগ করা অনুচিত—এই আত্মভাবের সদৃশ হিরি ও ওত্তাপ্প (লজ্জা ও ভয়) জাগ্রত করে দান করতে হয় বলে একে 'তৃতীয় হিরি-ওত্তাপ্পের দান' বলা হয়েছে। 'আমি রান্না করি, এরা রান্না করে না; রান্না করে রান্না না-করাদের দান না দেওয়া আমার জন্য অনুচিত'—এইরূপ সংজ্ঞাযুক্ত হয়ে দানকারী নিঃশেষে দান করে বলে একে 'চতুর্থ নিঃশেষ দান' বলা হয়েছে। 'পূর্ববর্তী ঋষিদের যেমন সেই মহাযজ্ঞসমূহ ছিল, তেমনি আমারও এই দানভোগ হবে'—এইরূপ সংজ্ঞাযুক্ত ব্যক্তির দান দক্ষিণার যোগ্য ব্যক্তিদের দান করতে হয় বলে একে 'পঞ্চম দক্ষিণার্হ দান' বলা হয়েছে। 'এই দান দেওয়ার সময় আমার চিত্ত প্রসন্ন হচ্ছে' ইত্যাদি দ্বারা প্রীতি ও সোমনস্য উৎপন্ন করে দানকারীর দান সোমনস্যের আধিক্য লাভের কারণে সোমনস্য-উপচার হয়, তাই একে 'ষষ্ঠ সোমনস্য-উপচার দান' বলা হয়েছে।


Dānamahapphalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

দানমহাফলাসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Nandamātāsuttavaṇṇanā

১০. নন্দমাতা-সূত্রের বর্ণনা।


53. Dasame ‘‘vutthavasso pavāretvā…pe… nikkhamī’’ti aṅguttarabhāṇakānaṃ matenetaṃ vuttaṃ. Majjhimabhāṇakā pana vadanti ‘‘bhagavā upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya jetavanato bhikkhusaṅghaparivuto cārikaṃ nikkhami. Teneva ca akāle nikkhantattā kosalarājādayo vāretuṃ ārabhiṃsu. Pavāretvā hi caraṇaṃ buddhāciṇṇa’’nti. Puṇṇāya sammāpaṭipattiṃ paccāsīsanto bhagavā ‘‘mama nivattanapaccayā tvaṃ kiṃ karissasī’’ti āha. Puṇṇāpi…pe… pabbajīti ettha seṭṭhi ‘‘puṇṇāya bhagavā nivattito’’ti sutvā taṃ bhujissaṃ katvā dhītuṭṭhāne ṭhapesi. Sā pabbajjaṃ yācitvā pabbaji, pabbajitvā vipassanaṃ ārabhi. Athassā satthā āraddhavipassakabhāvaṃ ñatvā imaṃ obhāsagāthaṃ vissajjesi –

৫৩. দশম সূত্রে, 'বর্ষাবাস শেষ করে প্রবারণা করে...পে... বের হলেন' এটি অঙ্গুত্তর-ভাণকদের মতে বলা হয়েছে। কিন্তু মজ্ঝিম-ভাণকেরা বলেন, 'ভগবান বর্ষাবাসের নিকটবর্তী সময়ে জেতবন থেকে ভিক্ষুসংঘ পরিবৃত হয়ে চারিকার জন্য বের হয়েছিলেন। এবং অসময়ে বের হওয়ার কারণেই কোশলরাজ প্রমুখ তাঁকে বারণ করতে শুরু করেছিলেন। কারণ প্রবারণা করে চারিকা করা বুদ্ধদের চিরন্তন আচরণ।' পুণ্ণার সম্যক প্রতিপত্তি প্রত্যাশা করে ভগবান বললেন, 'আমার ফিরে যাওয়ার কারণে তুমি কী করবে?' 'পুণ্ণাও...পে... প্রব্রজ্যা নিলেন'—এখানে শ্রেষ্ঠী 'পুণ্ণার কারণে ভগবান ফিরে এসেছেন' শুনে তাকে দাসত্ব থেকে মুক্ত করে কন্যার স্থানে স্থাপন করলেন। সে প্রব্রজ্যা প্রার্থনা করে প্রব্রজ্যা গ্রহণ করল এবং প্রব্রজিত হয়ে বিপশ্যনা শুরু করল। অতঃপর শাস্তা তার আরব্ধ-বিপশ্যনা ভাব জেনে এই অবভাস-গাথা (আলোকিত গাথা) প্রেরণ করলেন—


‘‘Puṇṇe [Pg.176] pūrassu saddhammaṃ, cando pannaraso yathā;

Paripuṇṇāya paññāya, dukkhassantaṃ karissasī’’ti. (therīgā. 3);

'হে পুণ্ণা! পঞ্চদশীর চাঁদের মতো সদ্ধর্মে পরিপূর্ণ হও; পরিপূর্ণ প্রজ্ঞার দ্বারা তুমি দুঃখের অন্ত করবে।' (থেরীগাথা ৩);


Sā gāthāpariyosāne arahattaṃ patvā abhiññātā sāvikā ahosi. Sesamettha suviññeyyameva.

সে গাথার শেষে অর্হত্ত্ব লাভ করে অভিজাত (সুপরিচিত) শ্রাবিকা হয়েছিল। এখানে অবশিষ্ট অংশ সহজবোধ্যই।


Nandamātāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

নন্দমাতা-সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


Mahāyaññavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

মহাযজ্ঞ-বর্গের বর্ণনা সমাপ্ত।


Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

প্রথম পঞ্চাশক সমাপ্ত।


6. Abyākatavaggo

৬. অব্যাকৃত-বর্গ।


1-2. Abyākatasuttādivaṇṇanā

১-২. অব্যাকৃত-সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা।


54-55. Chaṭṭhavaggassa paṭhamaṃ suviññeyyameva. Dutiye atīte attabhāve nibbattakaṃ kammanti ‘‘purimakammabhavasmiṃ moho avijjā, āyūhanā saṅkhārā, nikanti taṇhā, upagamanaṃ upādānaṃ, cetanā bhavo’’ti evamāgataṃ saparikkhāraṃ pañcavidhaṃ kammavaṭṭamāha. Etarahi me attabhāvo na siyāti viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanāsahitaṃ paccuppannaṃ pañcavidhaṃ vipākavaṭṭamāha. Yaṃ atthikanti yaṃ paramatthato vijjamānakaṃ. Tenāha ‘‘bhūta’’nti. Tañhi paccayanibbattatāya ‘‘bhūta’’nti vuccati. Taṃ pajahāmīti tappaṭibaddhacchandarāgappahānena tato eva āyatiṃ anuppattidhammatāpādanavasena pajahāmi pariccajāmi. Haritantanti (ma. ni. aṭṭha. 1.303) haritameva. Anta-saddena padavaḍḍhanaṃ kataṃ yathā ‘‘vanantaṃ suttanta’’nti, allatiṇādīni āgamma nibbāyatīti attho. Pathantanti mahāmaggaṃ. Selantanti pabbataṃ. Udakantanti udakaṃ. Ramaṇīyaṃ vā bhūmibhāganti tiṇagumbādirahitaṃ vivittaṃ abbhokāsabhūmibhāgaṃ. Anāhārāti apaccayā nirupādānā. Sesamettha uttānameva.

৫৪-৫৫. ষষ্ঠ বর্গের প্রথম সূত্রটি সহজবোধ্যই। দ্বিতীয় সূত্রে, অতীত আত্মভাবে উৎপন্ন কর্ম বলতে—'পূর্ববর্তী কর্মভবে মোহ হলো অবিদ্যা, আয়ূহন (প্রচেষ্টা) হলো সংস্কার, নিকান্তি (আসক্তি) হলো তৃষ্ণা, উপগমন হলো উপাদান, চেতনা হলো ভব'—এভাবে আগত সপরিকর পঞ্চবিধ কর্মবর্তকে বলা হয়েছে। 'বর্তমানে আমার আত্মভাব যেন না হয়' বলতে বিজ্ঞান, নামরূপ, ষড়ায়তন, স্পর্শ ও বেদনাসহ বর্তমান পঞ্চবিধ বিপাকবর্তকে বলা হয়েছে। 'যং অত্থিকং' বলতে যা পরমার্থত বিদ্যমান। তাই বলা হয়েছে 'ভূতং' (যা উৎপন্ন হয়েছে)। কারণ তা প্রত্যয় দ্বারা উৎপন্ন হওয়ার কারণে 'ভূত' বলা হয়। 'তং পজহামি' (তা পরিত্যাগ করি) বলতে তার সাথে যুক্ত ছন্দ-রাগ প্রহাণের মাধ্যমে সেখান থেকে ভবিষ্যতে আর উৎপন্ন না হওয়ার ধর্ম লাভ করার বশে পরিত্যাগ করি বা বর্জন করি। 'হরিতন্তং' বলতে হরিতই (সবুজ ঘাস)। 'অন্ত' শব্দ দ্বারা পদের বৃদ্ধি করা হয়েছে, যেমন—'বনন্তং, সুত্তন্তং'; কাঁচা ঘাস ইত্যাদিতে এসে নির্বাপিত হয়—এই অর্থ। 'পথন্তং' বলতে মহামাৰ্গ (মহাসড়ক)। 'সেলন্তং' বলতে পর্বত। 'উদকান্তং' বলতে জল বা জলাশয়। অথবা 'রমণীয়ং ভূমিভাগং' বলতে তৃণ-গুল্মাদিহীন নির্জন উন্মুক্ত ভূমিভাগ। 'অনাহারা' বলতে প্রত্যয়হীন, উপাদানহীন। এখানে অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থই।


Abyākatasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

অব্যাকৃত-সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Tissabrahmāsuttavaṇṇanā

৩. তিস্সব্রহ্মা-সূত্রের বর্ণনা।


56. Tatiye [Pg.177] vivittāni tādisāni pana pariyantāni atidūrāni hontīti āha ‘‘antimapariyantimānī’’ti. Ante bhavāni antimāni, antimāniyeva pariyantimāni. Ubhayenapi atidūrataṃ dasseti. Samannāhāre ṭhapayamānoti indriyaṃ samākārena vattento indriyasamataṃ paṭipādento nāma hoti. Vipassanācittasampayutto samādhi, satipi saṅkhāranimittāvirahe niccanimittādivirahato ‘‘animitto’’ti vuccatīti āha ‘‘animittanti balavavipassanāsamādhi’’nti.

৫৬. তৃতীয় সূত্রে, নির্জন এবং সেই প্রকার প্রান্তবর্তী স্থানসমূহ অতি দূরে হয় বলে 'অন্তিমপরিয়ন্তিমানি' বলা হয়েছে। প্রান্তে অবস্থিত হলো অন্তিম, আর অন্তিমই হলো পরিয়ন্তিম (প্রান্তবর্তী)। উভয় পদের দ্বারাই অতিদূরত্ব প্রদর্শন করা হয়েছে। 'সমন্নাহারে ঠপয়মানো' বলতে ইন্দ্রিয়কে সম্যক প্রকারে চালিত করে ইন্দ্রিয়-সমতা প্রতিপাদন করা বোঝায়। বিপশ্যনা-চিত্তের সাথে সম্প্রযুক্ত সমাধি, সংস্কার-নিমিত্তের অভাব না থাকলেও নিত্য-নিমিত্তাদির অভাবের কারণে 'অনিমিত্ত' বলা হয়; তাই বলা হয়েছে—'অনিমিত্ত বলতে বলবান বিপশ্যনা-সমাধি'।


Tissabrahmāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

তিস্সব্রহ্মা-সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


4-7. Sīhasenāpatisuttādivaṇṇanā

৪-৭. সিংহসেনাপতি-সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা।


57-60. Catutthe kucchito ariyo kadariyo. Thaddhamacchariyasadisaṃ hi kucchitaṃ sabbanihīnaṃ natthi sabbakusalānaṃ ādibhūtassa nisedhanato. Sesamettha pañcamādīni ca uttānatthāneva.

৫৭-৬০. চতুর্থ সূত্রে, কুৎসিত আর্য হলো কদর্য (কৃপণ)। কারণ কঠোর মাৎসর্যের সদৃশ কুৎসিত ও সর্ব-হীন আর কিছু নেই, যা সমস্ত কুশল ধর্মের আদিভূত দানকে নিষেধ করে। এখানে অবশিষ্ট অংশ এবং পঞ্চম আদি সূত্রসমূহ স্পষ্টার্থই।


Sīhasenāpatisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

সিংহসেনাপতি-সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


8. Pacalāyamānasuttavaṇṇanā

৮. পচলায়মান-সূত্রের বর্ণনা।


61. Aṭṭhame ālokasaññaṃ manasi kareyyāsīti divā vā rattiṃ vā sūriyapajjotacandamaṇiādīnaṃ ālokaṃ ‘‘āloko’’ti manasi kareyyāsi. Idaṃ vuttaṃ hoti – sūriyacandālokādiṃ divā rattiñca upaladdhaṃ yathāladdhavaseneva manasi kareyyāsi, citte ṭhapeyyāsi. Yathā te subhāvitālokakasiṇassa viya kasiṇāloko yadicchakaṃ yāvadicchakañca so āloko rattiyaṃ upatiṭṭhati, yena tattha divāsaññaṃ ṭhapeyyāsi, divā viya vigatathinamiddhova bhaveyyāsīti. Tenāha ‘‘yathā divā tathā ratti’’nti. Iti vivaṭena cetasāti evaṃ apihitena cittena thinamiddhapidhānena apihitattā. Apariyonaddhenāti samantato anonaddhena asañchāditena. Sahobhāsanti sañāṇobhāsaṃ. Thinamiddhavinodanaālokopi vā hotu kasiṇālokopi [Pg.178] vā parikammālokopi vā, upakkilesāloko viya sabboyaṃ āloko ñāṇasamuṭṭhānovāti. Yesaṃ akaraṇe puggalo mahājāniyo hoti, tāni avassaṃ kātabbāni. Yāni akātumpi vaṭṭanti, sati samavāye kātabbato tāni karaṇīyānīti āha ‘‘itarāni karaṇīyānī’’ti. Atha vā kattabbāni kammāni karaṇaṃ arahantīti karaṇīyāni. Itarāni kiccānītipi vadanti.

৬১. অষ্টম সূত্রে 'আলোকসংজ্ঞা মনসি করিবে' বলতে দিনে বা রাতে সূর্য, প্রদীপ, চন্দ্র, মণি ইত্যাদির আলোককে 'আলোক' বলে মনসি করিবে। এটি বলা হয়েছে—সূর্য ও চন্দ্রের আলোক প্রভৃতি দিনে ও রাতে যেভাবে লাভ করা যায়, সেই লাভ করা অনুসারেই মনসি করিবে, চিত্তে স্থাপন করিবে। যাতে তোমার সুভাবিত আলোককসিণের মতো কসিণ-আলোক ইচ্ছানুযায়ী এবং যতটুকু ইচ্ছা ততটুকু সেই আলোক রাতে উপস্থিত থাকে, যার দ্বারা সেখানে দিবাসংজ্ঞা স্থাপন করতে পারো, এবং দিনের মতো থীন-মিদ্ধ (তন্দ্রা ও অলসতা) বিগত হয়ে অবস্থান করতে পারো। এইজন্যই বলেছেন—'যেমন দিন, তেমনই রাত'। 'উন্মুক্ত চিত্তে' বলতে থীন-মিদ্ধ রূপ আবরণ দ্বারা আবৃত না হওয়া চিত্তকে বোঝায়। 'অপরিযোনদ্ধ' বলতে চারদিক থেকে অনাবৃত বা অনাচ্ছাদিত। 'সভাস' বলতে জ্ঞানালোকসহ। থীন-মিদ্ধ দূরকারী আলোক হোক বা কসিণ-আলোক হোক বা পরিকর্ম-আলোক হোক, উপকিলেশ আলোকের মতো এই সমস্ত আলোকই জ্ঞানসমুত্থিত। যা না করলে পুদ্গলের মহা ক্ষতি হয়, তা অবশ্যই করণীয়। যা না করলেও চলে, কিন্তু অনুকূল সংযোগে করণীয় হওয়ার কারণে তা করণীয়—এই অর্থে বলেছেন 'অন্যান্য করণীয়'। অথবা, যে সমস্ত কাজ করা উচিত, তা করার যোগ্য বলেই 'করণীয়'। অন্যেরা একে 'অন্যান্য কৃত্য'ও বলেন।


Ādinayappavattā viggāhikakathāti ‘‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi, ahaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāmi, kiṃ tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānissasi, micchāpaṭipanno tvamasi, ahamasmi sammāpaṭipanno, sahitaṃ me, asahitaṃ te, purevacanīyaṃ pacchā avaca, pacchāvacanīyaṃ pure avaca, adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ, āropito te vādo, niggahito tvamasi. Cara vādappamokkhāya, nibbeṭhehi vā sace pahosī’’ti (dī. ni. 1.18; ma. ni. 3.41) evaṃpavattā kathā. Tattha sahitaṃ meti (dī. ni. aṭṭha. 1.18) mayhaṃ vacanaṃ sahitaṃ siliṭṭhaṃ, atthayuttaṃ kāraṇayuttanti attho. Sahitanti vā pubbāparāviruddhaṃ. Asahitaṃ teti tuyhaṃ vacanaṃ asahitaṃ asiliṭṭhaṃ. Adhiciṇṇaṃ te viparāvattanti yaṃ tuyhaṃ dīgharattāciṇṇavasena suppaguṇaṃ, taṃ mayhaṃ ekavacaneneva viparāvattaṃ parivattitvā ṭhitaṃ, na kiñci jānāsīti attho. Āropito te vādoti mayā tava vāde doso āropito. Cara vādappamokkhāyāti dosamocanatthaṃ cara vicara, tattha tattha gantvā sikkhāti attho. Nibbeṭhehi vā sace pahosīti atha sayaṃ pahosi, idāni eva nibbeṭhehīti attho.

আদি নয় অনুসারে প্রবর্তিত বিবাদমূলক কথা (বিগ্গাহিক কথা) হলো—'তুমি এই ধর্ম-বিনয় জানো না, আমি এই ধর্ম-বিনয় জানি। তুমি কীভাবে এই ধর্ম-বিনয় জানবে? তুমি মিথ্যা প্রতিপন্ন, আমি সম্যক প্রতিপন্ন। আমার কথা সংগত, তোমার কথা অসংগত। যা আগে বলা উচিত ছিল তা পরে বলেছ, যা পরে বলা উচিত ছিল তা আগে বলেছ। তোমার দীর্ঘদিনের অভ্যাস বিপরীত হয়ে গেছে, তোমার মতবাদ খণ্ডন করা হয়েছে, তুমি নিগৃহীত হয়েছ। নিজের মতবাদকে মুক্ত করার জন্য চেষ্টা করো, অথবা যদি পারো তবে তা সমাধান করো'—এইভাবে প্রবর্তিত কথা। সেখানে 'আমার কথা সংগত' বলতে আমার বাক্য সংগত, সুসংবদ্ধ, অর্থযুক্ত ও কারণযুক্ত—এই অর্থ। অথবা 'সংগত' বলতে পূর্বাপর অবিরোধী। 'তোমার কথা অসংগত' বলতে তোমার বাক্য অসংগত, অসংবদ্ধ। 'তোমার দীর্ঘদিনের অভ্যাস বিপরীত হয়ে গেছে' বলতে যা তোমার দীর্ঘকাল অনুশীলনের কারণে সুঅভ্যস্ত ছিল, তা আমার একটিমাত্র বাক্যেই উল্টে গেছে বা পরিবর্তিত হয়ে গেছে, অর্থাৎ তুমি কিছুই জানো না—এই অর্থ। 'তোমার মতবাদ খণ্ডন করা হয়েছে' বলতে আমি তোমার মতবাদে দোষারোপ করেছি। 'মতবাদ মুক্তির জন্য চেষ্টা করো' বলতে দোষমুক্তির জন্য বিচরণ করো, এখানে-সেখানে গিয়ে শিক্ষা লাভ করো—এই অর্থ। 'অথবা যদি পারো তবে সমাধান করো' বলতে যদি নিজে পারো, তবে এখনই তা সমাধান করো—এই অর্থ।


Taṇhā sabbaso khīyanti etthāti taṇhāsaṅkhayo, tasmiṃ. Taṇhāsaṅkhayeti ca idaṃ visaye bhummanti āha ‘‘taṃ ārammaṇaṃ katvā’’ti. Vimuttacittatāyāti sabbasaṃkilesehi vippayuttacittatāya. Aparabhāge paṭipadā nāma ariyasaccābhisamayo. Sā sāsanacārigocarā paccattaṃ veditabbatoti āha ‘‘pubbabhāgappaṭipadaṃ saṃkhittena desethāti pucchatī’’ti. Akuppadhammatāya khayavayasaṅkhātaṃ antaṃ atītāti accantā, so eva aparihāyanasabhāvattā accantā niṭṭhā assāti accantaniṭṭhā. Tenāha ‘‘ekantaniṭṭho satataniṭṭhoti attho’’ti. Na hi paṭividdhassa [Pg.179] lokuttaradhammassa dassannaṃ kuppannaṃ nāma atthi. Accantameva catūhi yogehi khemo etassa atthīti accantayogakkhemī. Maggabrahmacariyassa vusitattā tassa ca aparihāyanasabhāvattā accantaṃ brahmacārīti accantabrahmacārī. Tenāha ‘‘niccabrahmacārīti attho’’ti. Pariyosānanti maggabrahmacariyapariyapariyosānaṃ vaṭṭadukkhapariyosānañca.

যেখানে তৃষ্ণা সম্পূর্ণরূপে ক্ষয়প্রাপ্ত হয়, তা হলো তৃষ্ণাক্ষয়; তাতে। 'তৃষ্ণাক্ষয়ে'—এটি বিষয়াধিকরণে সপ্তমী বিভক্তি, তাই বলেছেন 'তাকে আলম্বন করে'। 'বিমুক্তচিত্ততা' বলতে সমস্ত সংক্লেশ থেকে বিপ্রযুক্ত চিত্ততা। পরবর্তী ভাগের প্রতিপদা হলো আর্যসত্য অভিসময়। তা শাসনের আচরণীয় গোচর এবং নিজে নিজে জ্ঞাতব্য হওয়ার কারণে বলেছেন—'পূর্বভাগের প্রতিপদা সংক্ষেপে দেশনা করুন—এইভাবে জিজ্ঞাসা করছেন'। অক্ষোভ্যধর্মী হওয়ার কারণে ক্ষয় ও ব্যয় নামক অন্তকে অতিক্রম করেছে বলে তা 'অত্যন্ত'। সেই ক্ষয়হীন স্বভাবের কারণেই যার অত্যন্ত নিষ্ঠা রয়েছে, তা হলো 'অত্যন্তনিষ্ঠা'। এইজন্যই বলেছেন—'একান্তনিষ্ঠ বা সততনিষ্ঠ—এই অর্থ'। কারণ প্রতিবিদ্ধ লোকোত্তর ধর্মের দর্শন কখনো ক্ষুব্ধ হয় না। চার প্রকার যোগ থেকে অত্যন্ত ক্ষেম লাভ করেছেন বলে তিনি 'অত্যন্তযোগক্ষেমী'। মার্গ-ব্রহ্মচর্য বাস করার কারণে এবং তার ক্ষয়হীন স্বভাবের কারণে যিনি অত্যন্ত ব্রহ্মচারী, তিনি 'অত্যন্তব্রহ্মচারী'। এইজন্যই বলেছেন—'নিত্যব্রহ্মচারী—এই অর্থ'। 'পর্যাবসান' বলতে মার্গ-ব্রহ্মচর্যের পর্যাবসান এবং আবর্ত-দুঃখের পর্যাবসান।


Pañcakkhandhāti pañcupādānakkhandhā. Sakkāyasabbañhi sandhāya idha ‘‘sabbe dhammā’’ti vuttaṃ vipassanāvisayassa adhippetattā. Tasmā āyatanadhātuyopi taggatikā eva daṭṭhabbā. Tenāha bhagavā ‘‘nālaṃ abhinivesāyā’’ti. Na yuttā abhinivesāya ‘‘etaṃ mama, eso me attā’’ti ajjhosānāya. ‘‘Alameva nibbindituṃ alaṃ virajjitu’’ntiādīsu (dī. ni. 2.272; saṃ. ni. 2.124, 128, 134, 143) viya alaṃ-saddo yuttatthopi hotīti āha ‘‘na yuttā’’ti. Sampajjantīti bhavanti. Yadipi ‘‘tatiyā catutthī’’ti idaṃ visuddhidvayaṃ abhiññāpaññā, tassa pana sapaccayanāmarūpadassanabhāvato sati ca paccayapariggahe sapaccayattā aniccanti, nāmarūpassa aniccatāya dukkhaṃ, dukkhañca anattāti atthato lakkhaṇattayaṃ supākaṭameva hotīti āha ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattāti ñātapariññāya abhijānātī’’ti. Tatheva tīraṇapariññāyāti iminā aniccādibhāvena nālaṃ abhinivesāyāti nāmarūpassa upasaṃharati, na abhiññāpaññānaṃ sambhāradhammānaṃ. Purimāya hi atthato āpannaṃ lakkhaṇattayaṃ gaṇhāti salakkhaṇasallakkhaṇaparattā tassā. Dutiyāya sarūpato tassā lakkhaṇattayāropanavasena sammasanabhāvato. Ekacittakkhaṇikatāya abhinipātamattatāya ca appamattakampi. Rūpapariggahassa oḷārikabhāvato arūpapariggahaṃ dasseti. Dassento ca vedanāya āsannabhāvato, visesato sukhasārāgitāya, bhavassādagadhitamānasatāya ca therassa vedanāvasena nibbattetvā dasseti.

'পঞ্চস্কন্ধ' বলতে পঞ্চ উপাদানস্কন্ধ। এখানে বিপশ্যনার বিষয় অভিপ্রেত হওয়ার কারণে সৎকার্যের সমস্ত কিছুকে লক্ষ্য করে 'সর্ব ধর্ম' বলা হয়েছে। অতএব, আয়তন ও ধাতুসমূহকেও সেই শ্রেণীভুক্ত বলেই দেখতে হবে। এইজন্যই ভগবান বলেছেন—'অভিনিবেশের যোগ্য নয়'। 'এটি আমার, এটি আমার আত্মা'—এইভাবে আসক্ত হয়ে অভিনিবেশ করা যুক্তিসঙ্গত নয়। 'নির্বিদ হওয়ার জন্য যথেষ্ট, বিরাগ হওয়ার জন্য যথেষ্ট' ইত্যাদি বাক্যের মতো 'অলং' শব্দটি যুক্তিসঙ্গত অর্থেও ব্যবহৃত হয়, তাই বলেছেন—'যুক্তিসঙ্গত নয়'। 'সম্পজ্জন্তি' বলতে উৎপন্ন হয় বা হয়। যদিও 'তৃতীয় ও চতুর্থ' এই দুটি বিশুদ্ধি হলো অভিজ্ঞা-প্রজ্ঞা, কিন্তু সপ্রত্যয় নাম-রূপ দর্শনের কারণে এবং প্রত্যয় পরিগ্রহের পর সপ্রত্যয়ত্ব হেতু অনিত্য, নাম-রূপের অনিত্যতার কারণে দুঃখ এবং দুঃখের কারণে অনাত্মা—এইভাবে অর্থগতভাবে লক্ষণত্রয় অত্যন্ত স্পষ্ট হয়ে ওঠে। তাই বলেছেন—'অনিত্য, দুঃখ, অনাত্মা—এইভাবে জ্ঞাতপরিজ্ঞা দ্বারা বিশেষভাবে জানেন'। তেমনই 'তীরণপরিজ্ঞা' দ্বারা এই অনিত্যাদি ভাবের মাধ্যমে 'অভিনিবেশের যোগ্য নয়' বলে নাম-রূপের উপসংহার করেন, অভিজ্ঞা-প্রজ্ঞার সম্ভারধর্মসমূহের নয়। কারণ পূর্ববর্তী পরিজ্ঞা দ্বারা অর্থগতভাবে প্রাপ্ত লক্ষণত্রয় গ্রহণ করা হয়, যেহেতু তা স্বলক্ষণ লক্ষণে তৎপর। দ্বিতীয় পরিজ্ঞা দ্বারা স্বরূপত তার ওপর লক্ষণত্রয় আরোপ করার মাধ্যমে মীমাংসা করা হয়। একচিত্তক্ষণিকত্ব এবং কেবল পতনমাত্র হওয়ার কারণে তা অতি অল্পও। রূপ পরিগ্রহের স্থূলতার কারণে অরূপ পরিগ্রহ প্রদর্শন করছেন। প্রদর্শন করার সময় বেদনার আসন্নতার কারণে, বিশেষত সুখের প্রতি আসক্তি এবং ভবাস্বাদে মগ্ন চিত্তের কারণে স্থবিরের বেদনা অনুসারে উৎপন্ন করে প্রদর্শন করছেন।


Khayavirāgoti khayasaṅkhāto virāgo saṅkhārānaṃ palujjanā. Yaṃ āgamma sabbaso saṅkhārehi virajjanā hoti, taṃ nibbānaṃ accantavirāgo. Nirodhānupassimhipīti nirodhānupassipadepi. Eseva nayoti atidisitvā taṃ [Pg.180] ekadesena vivaranto ‘‘nirodhopi hi…pe… duvidhoyevā’’ti āha. Khandhānaṃ pariccajanaṃ tappaṭibaddhakilesappahānavasenāti yenākārena vipassanā kilese pajahati, tenākārena taṃnimittakkhandhe ca pajahatīti vattabbataṃ arahatīti āha ‘‘sā hi…pe… vossajjatī’’ti. Ārammaṇatoti kiccasādhanavasena ārammaṇakaraṇato. Evañhi maggato aññesaṃ nibbānārammaṇānaṃ pakkhandanavossaggābhāvo siddhova hoti. Pariccajanena pakkhandanena cāti dvīhipi vā kāraṇehi. Soti maggo. Sabbesaṃ khandhānaṃ vossajjanaṃ tappaṭibaddhasaṃkilesappahānena daṭṭhabbaṃ. Yasmā vā vipassanācittaṃ pakkhandatīti maggasampayuttacittaṃ sandhāyāha. Maggo ca samucchedavasena kilese khandhe ca pariccajati, tasmā yathākkamaṃ vipassanāmaggānañca vasena pakkhandanapariccāgavossaggāpi veditabbā. Tadubhayasamaṅgīti vipassanāsamaṅgī maggasamaṅgī ca. ‘‘Aniccānupassanāya niccasaññaṃ pajahatī’’tiādivacanato (paṭi. ma. 1.52) hi yathā vipassanāya kilesānaṃ pariccāgappaṭinissaggo labbhati, evaṃ āyatiṃ tehi kilesehi uppādetabbakkhandhānampi pariccāgapaṭinissaggo vattabbo. Pakkhandanapaṭinissaggo pana magge labbhamānāya ekantakāraṇabhūtāya vuṭṭhānagāminivipassanāya vasena veditabbo. Magge pana tadubhayampi ñāyāgatameva nippariyāyatova labbhamānattā. Tenāha ‘‘tadubhayasamaṅgīpuggalo’’tiādi. Pucchantassa ajjhāsayavasena ‘‘na kiñci loke upādiyatī’’ti ettha kāmupādānavasena upādiyanaṃ paṭikkhipatīti āha ‘‘taṇhāvasena na upādiyatī’’ti. Taṇhāvasena vā asati upādiyane diṭṭhivasena upādiyanaṃ anavakāsamevāti ‘‘taṇhāvasena’’icceva vuttaṃ. Na parāmasatīti nādiyati. Diṭṭhiparāmāsavasena vā ‘‘nicca’’ntiādinā na parāmasati. Saṃkhitteneva kathesīti tassa ajjhāsayavasena papañcaṃ akatvā kathesi.

'ক্ষয়বিরাগ' বলতে ক্ষয় নামক বিরাগ, যা সংস্কারসমূহের ধ্বংস। যাকে আশ্রয় করে সংস্কারসমূহ থেকে সম্পূর্ণরূপে বিরাগ উৎপন্ন হয়, সেই নির্বাণই হলো অত্যন্তবিরাগ। 'নিরোধানুপশ্মী'-তেও। এই একই নিয়ম—এটি অতিদেশ করে তার এক অংশ ব্যাখ্যা করে বলেছেন 'নিরোধও...পে... দুই প্রকারই'। তৎসংশ্লিষ্ট ক্লেশ প্রহাণের মাধ্যমে স্কন্ধসমূহের পরিত্যাগ—যেভাবে বিপশ্যনা ক্লেশসমূহকে প্রহাতি করে, সেইভাবে তন্নিমিত্তক স্কন্ধসমূহকেও প্রহাতি করে, এটি বলা উচিত বলেই বলেছেন 'তা নিশ্চয়ই...পে... বর্জন করে'। আলম্বন হিসেবে কৃত্য সাধনের কারণে আলম্বন করা। এইভাবে মার্গ ছাড়া অন্যান্য নির্বাণালম্বনসমূহের প্রস্কন্দন ও বর্জনের অভাব সিদ্ধই হয়। পরিত্যাগ ও প্রস্কন্দন—এই উভয় কারণেই। তা হলো মার্গ। সমস্ত স্কন্ধের বর্জন তৎসংশ্লিষ্ট সংক্লেশ প্রহাণের মাধ্যমে দেখতে হবে। অথবা যেহেতু বিপশ্যনাচিত্ত প্রস্কন্দিত হয়, তাই মার্গসম্প্রযুক্ত চিত্তকে লক্ষ্য করে বলেছেন। এবং মার্গ সমূচ্ছেদভাবে ক্লেশ ও স্কন্ধসমূহকে পরিত্যাগ করে, তাই যথাক্রমে বিপশ্যনা ও মার্গের কারণে প্রস্কন্দন ও পরিত্যাগরূপ বর্জনও জানতে হবে। 'তদুভয়সমন্বগী' বলতে বিপশ্যনাসমন্বগী ও মার্গসমন্বগী। 'অনিত্যানুপশ্যনা দ্বারা নিত্যসংজ্ঞা প্রহাতি করে' ইত্যাদি বচন অনুসারে যেভাবে বিপশ্যনা দ্বারা ক্লেশসমূহের পরিত্যাগ ও প্রতিনিসর্গ লাভ করা যায়, তেমনই ভবিষ্যতে সেই ক্লেশসমূহ দ্বারা উৎপন্ন হওয়ার যোগ্য স্কন্ধসমূহেরও পরিত্যাগ ও প্রতিনিসর্গ বলা উচিত। কিন্তু প্রস্কন্দন-প্রতিনিসর্গ মার্গে লাভ করা যায় এমন একান্ত কারণস্বরূপ উত্থানগামিনী বিপশ্যনার মাধ্যমে জানতে হবে। মার্গে কিন্তু এই উভয়ই ন্যায়সঙ্গতভাবে এবং নিস্পর্যায়ভাবে লাভ করা যায়। এইজন্যই বলেছেন—'তদুভয়সমন্বগী পুদ্গল' ইত্যাদি। জিজ্ঞাসাকারীর অভিপ্রায় অনুসারে 'লোকে কিছুই উপাদান করে না' এখানে কামোপাদানের কারণে উপাদান করাকে প্রতিহত করে বলে বলেছেন—'তৃষ্ণাবশে উপাদান করে না'। অথবা তৃষ্ণাবশে উপাদান না থাকলে দৃষ্টিবশে উপাদানের কোনো অবকাশই থাকে না, তাই 'তৃষ্ণাবশে' এইটুকুই বলা হয়েছে। 'পরামর্শ করে না' বলতে গ্রহণ করে না। অথবা দৃষ্টিপরামর্শবশে 'নিত্য' ইত্যাদি রূপে পরামর্শ করে না। 'সংক্ষেপেই বলেছেন' বলতে তার অভিপ্রায় অনুসারে প্রপঞ্চ না করে বলেছেন।


Pacalāyamānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

পচলায়মান সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Mettasuttavaṇṇanā

৯. মেত্তসূত্রের বর্ণনা


62. Navame mā, bhikkhave, puññānanti (itivu. aṭṭha. 62) ettha māti paṭisedhe nipāto. Puñña-saddo ‘‘kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī’’tiādīsu [Pg.181] (dī. ni. 3.80) puññaphale āgato. ‘‘Avijjāgatoyaṃ, bhikkhave, purisapuggalo puññañce saṅkhāraṃ abhisaṅkharotī’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.51) kāmarūpāvacarasucaritesu. ‘‘Puññūpagaṃ hoti viññāṇa’’ntiādīsu (saṃ. ni. 2.51) sugativisesabhūte upapattibhave. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, puññakiriyavatthūni dānamayaṃ puññakiriyavatthu, sīlamayaṃ puññakiriyavatthu, bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthū’’tiādīsu (itivu. 60; dī. ni. 3.305; a. ni. 8.36) kusalacetanāyaṃ. Idha pana tebhūmakakusaladhamme veditabbo. Bhāyitthāti ettha duvidhaṃ bhayaṃ ñāṇabhayaṃ, sārajjabhayanti. Tattha ‘‘yepi te, bhikkhave, devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā uccesu vimānesu ciraṭṭhitikā, tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjantī’’ti (a. ni. 4.33) āgataṃ ñāṇabhayaṃ. ‘‘Ahudeva bhayaṃ, ahu chambhitattaṃ, ahu lomahaṃso’’tiādīsu (dī. ni. 2.318) āgataṃ sārajjabhayaṃ. Idhāpi sārajjabhayameva. Ayañhettha attho – bhikkhave, dīgharattaṃ kāyavacīsaṃyamo vattappaṭivattapūraṇaṃ ekāsanaṃ ekaseyyaṃ indriyadamo dhutadhammehi cittassa niggaho satisampajaññaṃ kammaṭṭhānānuyogavasena vīriyārambhoti evamādīni yāni bhikkhunā nirantaraṃ pavattetabbāni puññāni, tehi mā bhāyittha, mā bhayaṃ santāsaṃ āpajjittha. Ekaccassa diṭṭhadhammasukhassa uparodhabhayena samparāyikanibbānasukhadāyakehi puññehi mā bhāyitthāti. Nissakke idaṃ sāmivacanaṃ.

৬২. নবম সূত্রে "মা, ভিক্খবে, পুঞ্ঞানং" (ইতিবুত্তক অট্ঠকথা ৬২) - এখানে 'মা' হলো নিষেধবাচক নিপাত। 'পুঞ্ঞ' (পুণ্য) শব্দটি "হে ভিক্খুগণ, কুশল ধর্মসমূহের সমাদান হেতু এইভাবে এই পুণ্য বর্ধিত হয়" ইত্যাদি স্থলে (দীঘ নিকায় ৩.৮০) পুণ্যফলে প্রযুক্ত হয়েছে। "হে ভিক্খুগণ, এই অবিদ্যাগ্রস্ত পুরুষ-পুদ্গল যদি পুণ্য সংস্কার অভিসংস্কার করে" ইত্যাদি স্থলে (সংযুত্ত নিকায় ২.৫১) কাম ও রূপাবচর সুচরিতে (প্রযুক্ত হয়েছে)। "বিজ্ঞান পুণ্যোপগ হয়" ইত্যাদি স্থলে (সংযুত্ত নিকায় ২.৫১) সুগতিবিশেষরূপ উপপত্তিভবে (উৎপত্তিভবে)। "হে ভিক্খুগণ, এই তিনটি পুণ্যক্রিয়াবস্তু রয়েছে—দানময় পুণ্যক্রিয়াবস্তু, শীলময় পুণ্যক্রিয়াবস্তু, ভাবনাময় পুণ্যক্রিয়াবস্তু" ইত্যাদি স্থলে (ইতিবুত্তক ৬০; দীঘ নিকায় ৩.৩০৫; অঙ্গুত্তর নিকায় ৮.৩৬) কুশল চেতনায় (প্রযুক্ত হয়েছে)। কিন্তু এখানে ত্রৈভূমিক কুশল ধর্মে বুঝতে হবে। 'ভায়িত্থ' (ভয় পেও না) - এখানে দুই প্রকার ভয় রয়েছে: জ্ঞানভয় ও সারজ্জভয় (সংকোচ বা জড়তাজনিত ভয়)। তন্মধ্যে, "হে ভিক্খুগণ, যে দেবতারা দীর্ঘায়ু, বর্ণবান, সুখবহুল এবং উচ্চ বিমানসমূহে দীর্ঘকাল অবস্থানকারী, তারাও তথাগতের ধর্মদেশনা শুনে অধিকাংশ ক্ষেত্রে ভয়, সংবেগ ও সন্তাপ লাভ করে" (অঙ্গুত্তর নিকায় ৪.৩৩) - এটি হলো জ্ঞানভয়। "ভয় হয়েছিল, স্তম্ভিতভাব হয়েছিল, রোমহর্ষ হয়েছিল" ইত্যাদি স্থলে (দীঘ নিকায় ২.৩১৮) আগত ভয় হলো সারজ্জভয়। এখানেও সারজ্জভয়ই (উদ্দেশ্য)। এখানে অর্থ এই—হে ভিক্খুগণ, দীর্ঘকাল ধরে কায় ও বাক্যের সংযম, কর্তব্য ও অকর্তব্য পালন (বর্ত-প্রতিবর্ত পূরণ), একাসন, একশয্যা, ইন্দ্রিয় দমন, ধূতাঙ্গ ধর্মের দ্বারা চিত্তের নিগ্রহ, স্মৃতি ও সম্প্রজ্ঞান, এবং কর্মস্থান অনুশীলনের মাধ্যমে বীর্য আরম্ভ—ইত্যাদি যেসব পুণ্য ভিক্ষু কর্তৃক নিরন্তর প্রবর্তন করা উচিত, সেগুলোকে ভয় পেও না, সেগুলোর প্রতি ভয় বা সন্তাপ লাভ করো না। কারও ইহলৌকিক সুখের ব্যাঘাত ঘটার ভয়ে পারলৌকিক ও নির্বাণসুখদায়ক পুণ্যসমূহকে ভয় পেও না। অপাদান অর্থে এখানে সম্বন্ধ পদ (ষষ্ঠী বিভক্তি) ব্যবহৃত হয়েছে।


Idāni tato abhāyitabbabhāve kāraṇaṃ dassento ‘‘sukhasseta’’ntiādimāha. Tattha sukha-saddo ‘‘sukho buddhānamuppādo, sukhā virāgatā loke’’tiādīsu (dha. pa. 194) sukhamūle āgato. ‘‘Yasmā ca kho, mahāli, rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatitaṃ sukhāvakkanta’’ntiādīsu (saṃ. ni. 3.60) sukhārammaṇe. ‘‘Yāvañcidaṃ, bhikkhave, na sukaraṃ akkhānena pāpuṇituṃ yāva sukhā saggā’’tiādīsu (ma. ni. 3.255) sukhapaccayaṭṭhāne. ‘‘Sukho puññassa uccayo’’tiādīsu (dha. pa. 118) sukhahetumhi. ‘‘Diṭṭhadhammasukhavihārā ete dhammā’’tiādīsu (ma. ni. 1.82) abyāpajje. ‘‘Nibbānaṃ paramaṃ sukha’’ntiādīsu (ma. ni. 2.215; dha. pa. 203, 204) nibbāne. ‘‘Sukhassa ca pahānā’’tiādīsu (dī. ni. 1.232; ma. ni. 1.271; saṃ. ni. 2.152) sukhavedanāyaṃ. ‘‘Adukkhamasukhaṃ santaṃ, sukhamicceva bhāsita’’ntiādīsu (saṃ. ni. 4.253; itivu. 53) upekkhāvedanāyaṃ. ‘‘Dvepi [Pg.182] mayā, ānanda, vedanā vuttā pariyāyena sukhā vedanā dukkhā vedanā’’tiādīsu (ma. ni. 2.89) iṭṭhasukhesu. ‘‘Sukho vipāko puññāna’’ntiādīsu (peṭako. 23) iṭṭhavipāke. Idhāpi iṭṭhavipāke eva daṭṭhabbo. Iṭṭhassātiādīsu icchitabbato ceva aniṭṭhappaṭipakkhato ca iṭṭhassa. Kamanīyato manasmiñca kamanato pavisanato kantassa. Piyāyitabbato santappanato ca piyassa. Mananīyato manassa vaḍḍhanato ca manāpassāti attho veditabbo. Yadidaṃ puññānīti puññānīti yadidaṃ vacanaṃ, etaṃ sukhassa iṭṭhassa vipākassa adhivacanaṃ nāmaṃ. Sukhassetaṃ yadidaṃ puññānīti phalena kāraṇassa abhedopacāraṃ vadati. Tena katūpacitānaṃ puññānaṃ avassaṃbhāviphalaṃ sutvā appamattena sakkaccaṃ puññāni kattabbānīti puññakiriyāyaṃ niyojeti, ādarañca nesaṃ tattha uppādeti.

এখন তা থেকে ভয় না পাওয়ার কারণ প্রদর্শন করে "সুখস্স এতং" ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে 'সুখ' শব্দটি "বুদ্ধগণের উৎপাদ সুখদায়ক, জগতে বিরাগ সুখদায়ক" ইত্যাদি স্থলে (ধম্মপদ ১৯৪) সুখের মূলে প্রযুক্ত হয়েছে। "হে মহালি, যেহেতু রূপ সুখদায়ক, সুখের অনুগামী এবং সুখে অবতীর্ণ" ইত্যাদি স্থলে (সংযুত্ত নিকায় ৩.৬০) সুখের আলম্বনে (প্রযুক্ত হয়েছে)। "হে ভিক্খুগণ, স্বর্গসমূহ যে কতখানি সুখদায়ক, তা বর্ণনার মাধ্যমে প্রকাশ করা সহজ নয়" ইত্যাদি স্থলে (মজ্ঝিম নিকায় ৩.২৫৫) সুখের প্রত্যয়স্থানে (কারণে)। "পুণ্য সঞ্চয় সুখদায়ক" ইত্যাদি স্থলে (ধম্মপদ ১১৮) সুখের হেতুতে। "এই ধর্মসমূহ ইহলৌকিক সুখবিহার" ইত্যাদি স্থলে (মজ্ঝিম নিকায় ১.৮২) অব্যাপাদে (অহিংসা বা অব্যাকুলতায়)। "নির্বাণ পরম সুখ" ইত্যাদি স্থলে (মজ্ঝিম নিকায় ২.২১৫; ধম্মপদ ২০৩, ২০৪) নির্বাণে। "এবং সুখের প্রহাণ দ্বারা" ইত্যাদি স্থলে (দীঘ নিকায় ১.২৩২; মজ্ঝিম নিকায় ১.২৭১; সংযুত্ত নিকায় ২.১৫২) সুখবেদনায়। "অদুঃখ-অসুখ শান্ত অবস্থাকে সুখ হিসেবেই বলা হয়েছে" ইত্যাদি স্থলে (সংযুত্ত নিকায় ৪.২৫৩; ইতিবুত্তক ৫৩) উপেক্ষা বেদনায়। "হে আনন্দ, আমি পর্যায়ক্রমে দুই প্রকার বেদনার কথাও বলেছি—সুখ বেদনা ও দুঃখ বেদনা" ইত্যাদি স্থলে (মজ্ঝিম নিকায় ২.৮৯) ইষ্টসুখে। "পুণ্যের বিপাক সুখদায়ক" ইত্যাদি স্থলে (পেটকো পদেশ ২৩) ইষ্ট বিপাকে। এখানেও ইষ্ট বিপাক অর্থেই বুঝতে হবে। 'ইট্ঠস্স' (ইষ্টের) ইত্যাদি পদে—আকাঙ্ক্ষিত হওয়ার কারণে এবং অনিষ্টের প্রতিপক্ষ হওয়ার কারণে 'ইষ্ট'। কমনীয় হওয়ার কারণে এবং মনে প্রবেশ করার কারণে 'কান্ত' (মনোহর)। প্রিয় হওয়ার কারণে এবং সন্তাপ দূর করার কারণে 'প্রিয়'। মননযোগ্য হওয়ার কারণে এবং মনের আনন্দ বর্ধন করার কারণে 'মনাপ' (মনোরম)—এইভাবে অর্থ বুঝতে হবে। "যদিদং পুঞ্ঞানি" (যা এই পুণ্যসমূহ)—এই যে বাক্যটি, এটি সুখের ও ইষ্ট বিপাকের অধিবচন (প্রতিশব্দ) নাম। "সুখস্স এতং যদিদং পুঞ্ঞানি" (যা এই পুণ্যসমূহ, তা সুখেরই নামান্তর)—এখানে ফলের সাথে কারণের অভেদোপচার (অভেদ কল্পনা) বলা হয়েছে। এর দ্বারা কৃত ও উপচিত পুণ্যসমূহের অবশ্যম্ভাবী ফলের কথা শুনে অপ্রমত্ত হয়ে শ্রদ্ধার সাথে পুণ্যকর্ম করা উচিত—এইভাবে পুণ্যক্রিয়ায় নিয়োজিত করা হয়েছে এবং সেগুলোর প্রতি আগ্রহ উৎপন্ন করা হয়েছে।


Idāni attanā sunettakāle katena puññakammena dīgharattaṃ paccanubhūtaṃ bhavantarappaṭicchannaṃ uḷārataraṃ puññavipākaṃ udāharitvā tamatthaṃ pākaṭataraṃ karonto ‘‘abhijānāmi kho panāha’’ntiādimāha. Tattha abhijānāmīti abhivisiṭṭhena ñāṇena jānāmi, paccakkhato bujjhāmi. Dīgharattanti cirakālaṃ. Puññānanti dānādīnaṃ kusaladhammānaṃ. Satta vassānīti satta saṃvaccharāni. Mettacittanti mijjatīti mettā, siniyhatīti attho. Mitte bhavā, mittassa vā esā pavattītipi mettā. Lakkhaṇādito pana hitākārappavattilakkhaṇā, hitūpasaṃhārarasā, āghātavinayapaccupaṭṭhānā, sattānaṃ manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā. Byāpādūpasamo etissā sampatti, sinehasambhavo vipatti. Mettacittaṃ bhāvetvāti mettāsahagataṃ cittaṃ, cittasīsena samādhi vuttoti mettāsamādhiṃ metābrahmavihāraṃ uppādetvā ceva vaḍḍhetvā ca.

এখন নিজের সুনৈত্র (সুনেত্ত) নামক জন্মের সময়ে কৃত পুণ্যকর্মের দ্বারা দীর্ঘকাল ধরে অনুভূত, জন্মান্তরে প্রচ্ছন্ন থাকা অতি উদার পুণ্যবিপাকের উদাহরণ দিয়ে সেই বিষয়টিকে আরও স্পষ্ট করার জন্য "অভিজানামি খো পনাহং" ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে 'অভিজানামি' অর্থ—অভিবিশিষ্ট (অতি বিশিষ্ট) জ্ঞানের দ্বারা জানি, প্রত্যক্ষভাবে উপলব্ধি করি। 'দীঘরাত্তং' অর্থ—চিরকাল (দীর্ঘকাল)। 'পুঞ্ঞanং' অর্থ—দান আদি কুশল ধর্মসমূহের। 'সত্ত বস্সানি' অর্থ—সাত বছর। 'মেত্তাচিত্তং' (মৈত্রীচিত্ত) - যা স্নিগ্ধ করে তা মৈত্রী, অর্থাৎ স্নেহ করা। মিত্রে উৎপন্ন হওয়া অথবা মিত্রের প্রতি যে প্রবৃত্তি, তাও মৈত্রী। লক্ষণাদির দিক থেকে—হিতকর প্রবৃত্তিরূপ লক্ষণযুক্ত, হিতসাধনরূপ রসযুক্ত (কার্যকারী), আঘাত (ক্রোধ) বিনাশরূপ প্রত্যুপস্থানযুক্ত (প্রকাশমান) এবং সত্ত্বগণের মনোরম ভাব দর্শনরূপ পদস্থানযুক্ত (আসন্ন কারণ)। ব্যাপাদ (হিংসা) উপশম হওয়া এর সম্পত্তি (সাফল্য), এবং (স্বার্থপর) স্নেহের উৎপত্তি এর বিপত্তি (ব্যর্থতা)। 'মেত্তাচিত্তং ভাবেত্বা' অর্থ—মৈত্রীসহগত চিত্ত, চিত্তের প্রাধান্য হেতু এখানে সমাধি বলা হয়েছে, অর্থাৎ মৈত্রীসমাধি বা মৈত্রী ব্রহ্মবিহার উৎপন্ন করে এবং বর্ধিত করে।


Satta saṃvaṭṭavivaṭṭakappeti satta mahākappe. Saṃvaṭṭavivaṭṭaggahaṇeneva hi saṃvaṭṭaṭṭhāyivivaṭṭaṭṭhāyinopi gahitā. Imaṃ lokanti kāmalokaṃ. Saṃvaṭṭamāne sudanti saṃvaṭṭamāne, sudanti nipātamattaṃ, vipajjamāneti attho. ‘‘Varasaṃvattaṭṭhāne suda’’ntipi paṭhanti. Kappeti kāle. Kappasīsena hi kālo vutto, kāle khīyamāne sabbopi khīyateva. Yathāha – ‘‘kālo [Pg.183] ghasati bhūtāni, sabbāneva sahattanā’’ti (jā. 1.2.190). ‘‘Ābhassarūpago homī’’ti vuttattā tejosaṃvaṭṭavasenettha kappavuṭṭhānaṃ veditabbaṃ. Ābhassarūpagoti tattha paṭisandhiggahaṇavasena ābhassarabrahmalokaṃ upagacchāmīti ābhassarūpago homi. Vivaṭṭamāneti saṇṭhahamāneti attho. Suññaṃ brahmavimānaṃ upapajjāmīti kassaci sattassa tattha nibbattassa abhāvato suññaṃ yaṃ paṭhamajjhānabhūmisaṅkhātaṃ brahmavimānaṃ ādito nibbattati, taṃ paṭisandhiggahaṇavasena upapajjāmi upemi.

'সত্ত সংবট্টবিবট্টকপ্পে' অর্থ—সাতটি মহাকল্প। সংবর্ত ও বিবর্ত গ্রহণের মাধ্যমেই সংবর্তস্থায়ী ও বিবর্তস্থায়ী কল্পসমূহও গৃহীত হয়েছে। 'ইমং লোকং' অর্থ—কামলোক। 'সংবট্টমানে সুদং' অর্থ—সংবর্তিত হওয়ার সময়, 'সুদং' হলো কেবল নিপাত শব্দ, অর্থ হলো বিনাশ পাওয়ার সময়। কেউ কেউ "বরসংবত্তট্ঠানে সুদং" রূপেও পাঠ করেন। 'কপ্পে' অর্থ—কালে (সময়ে)। কল্পের প্রাধান্য হেতু এখানে কাল বলা হয়েছে, কাল ক্ষয়প্রাপ্ত হলে সবকিছুই ক্ষয়প্রাপ্ত হয়। যেমন বলা হয়েছে—"কাল সমস্ত প্রাণীকে গ্রাস করে, নিজের সাথে সবকিছুকেই" (জাতক ১.২.১৯০)। "আভস্সরূ পগো হোমি" (আভাস্বর ব্রহ্মলোকে গমন করি) বলায় এখানে তেজঃসংবর্ত (অগ্নি দ্বারা ধ্বংস) অনুসারে কল্পের উত্থান বুঝতে হবে। 'আভস্সরূ পগো' অর্থ—সেখানে প্রতিসন্ধি গ্রহণের মাধ্যমে আভাস্বর ব্রহ্মলোকে গমন করি, তাই আভাস্বররূপগ হই। 'বিবট্টমানে' অর্থ—পুনর্গঠিত হওয়ার সময়। 'শূন্য ব্রহ্মবিমান উপপদ্যামি' অর্থ—সেখানে কোনো সত্ত্বের উৎপন্ন না হওয়ার কারণে শূন্য, প্রথম ধ্যানভূমিসংজ্ঞাত যে ব্রহ্মবিমান প্রথমে উৎপন্ন হয়, সেখানে প্রতিসন্ধি গ্রহণের মাধ্যমে উৎপন্ন হই বা গমন করি।


Brahmāti kāmāvacarasattehi visiṭṭhaṭṭhena tathā tathā brūhitaguṇatāya brahmavihārato nibbattanaṭṭhena ca brahmā. Brahmapārisajjabrahmapurohitehi mahanto brahmāti mahābrahmā, tato eva te abhibhavitvā ṭhitattā abhibhū. Tehi na kenacipi guṇena abhibhūtoti anabhibhūto. Aññadatthūti ekaṃsavacane nipāto. Dassanato daso, atītānāgatapaccuppannānaṃ dassanasamattho abhiññāñāṇena passitabbaṃ passāmīti attho. Sesabrahmānaṃ iddhipādabhāvanābalena attano cittañca mama vase vattemīti vasavattī homīti yojetabbaṃ. Tadā kira bodhisatto aṭṭhasamāpattilābhīpi samāno tathā sattahitaṃ attano pāramipūraṇañca olokento tāsu eva dvīsu jhānabhūmīsu nikanti uppādetvā mettābrahmavihāravasena aparāparaṃ saṃsari. Tena vuttaṃ ‘‘satta vassāni…pe… vasavattī’’ti.

'ব্রহ্মা' অর্থ—কামাবচর সত্ত্বদের চেয়ে বিশিষ্ট হওয়ার কারণে, সেই সেই বর্ধিত গুণের কারণে এবং ব্রহ্মবিহার থেকে উৎপন্ন হওয়ার কারণে ব্রহ্মা। ব্রহ্মপারষদ ও ব্রহ্মপুরোহিতদের চেয়ে মহান ব্রহ্মা হওয়ায় 'মহাব্রহ্মা', এবং তাদের অভিভূত (পরাস্ত) করে অবস্থান করার কারণে 'অভিভূ'। তাদের দ্বারা কোনো গুণেই অভিভূত (পরাস্ত) না হওয়ার কারণে 'অনভিভূত'। 'অঞ্ঞদত্থু' হলো একার্থবাচক (নিশ্চয়তাবাচক) নিপাত। দর্শনের কারণে 'দসো' (দর্শী), অতীত, অনাগত ও প্রত্যুৎপন্ন (বর্তমান) দর্শনে সমর্থ, অভিজ্ঞা জ্ঞানের দ্বারা দর্শনযোগ্য বিষয় দর্শন করি—এই অর্থ। অবশিষ্ট ব্রহ্মাদের ঋদ্ধিপাদ ভাবনার বলে এবং নিজের চিত্তকেও আমার বশে রাখি—এই অর্থে 'বশবর্তী হই' যুক্ত করতে হবে। কথিত আছে, তখন বোধিসত্ত্ব অষ্টসমাপত্তি লাভ করা সত্ত্বেও সত্ত্বদের হিত এবং নিজের পারমী পূরণ অবলোকন করে সেই দুটি ধ্যানভূমিতেই আসক্তি উৎপন্ন করে মৈত্রী ব্রহ্মবিহারের প্রভাবে বারবার জন্মগ্রহণ করেছিলেন। সেইজন্য বলা হয়েছে—"সাত বছর...পে... বশবর্তী"।


Evaṃ bhagavā rūpāvacarapuññassa vipākamahantataṃ pakāsetvā idāni kāmāvacarapuññassapi vipākaṃ dassento ‘‘chattiṃsakkhattu’’ntiādimāha. Tattha sakko ahosinti chattiṃsakkhattuṃ chattiṃsavāre aññattha anupapajjitvā nirantaraṃ sakko devānamindo tāvatiṃsadevarājā ahosiṃ. Rājā ahosintiādīsu catūhi acchariyadhammehi catūhi saṅgahavatthūhi ca lokaṃ rañjetīti rājā. Cakkaratanaṃ vatteti, catūhi sampatticakkehi vattati, tehi ca paraṃ vatteti, parahitāya ca iriyāpathacakkānaṃ vatto etasmiṃ atthīti cakkavattī. ‘‘Rājā’’ti cettha sāmaññaṃ, ‘‘cakkavattī’’ti visesaṃ. Dhammena caratīti dhammiko, ñāyena samena vattatīti attho. Dhammeneva rajjaṃ labhitvā rājā jātoti dhammarājā, dasavidhe kusaladhamme agarahite ca rājadhamme niyuttoti dhammiko. Tena ca dhammena sakalaṃ [Pg.184] lokaṃ rañjetīti dhammarājā. Parahitadhammakaraṇena vā dhammiko, attahitadhammakaraṇena dhammarājā. Yasmā cakkavattī dhammena ñāyena rajjaṃ adhigacchati, na adhammena, tasmā vuttaṃ ‘‘dhammena laddharajjattā dhammarājā’’ti.

এইভাবে ভগবান রূপাবচর পুণ্যের বিপাকের মহত্ত্ব প্রকাশ করে এখন কামাবচর পুণ্যেরও বিপাক প্রদর্শন করার জন্য "ছত্তিংসক্খত্তুং" (ছত্রিশ বার) ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে 'সক্কো অহোসিং' অর্থ—ছত্রিশ বার অন্য কোথাও উৎপন্ন না হয়ে নিরন্তর দেবরাজ শক্র (ইন্দ্র), তাবতিংস দেবরাজ হয়েছিলাম। 'রাজা অহোসিং' ইত্যাদি পদে—চারটি আশ্চর্য ধর্ম এবং চারটি সংগ্রহবস্তুর দ্বারা জগৎকে রঞ্জিত (অনুরঞ্জিত) করেন বলে 'রাজা'। চক্ররত্ন প্রবর্তন করেন, চারটি সম্পত্তিসূচক চক্রের দ্বারা চলেন, সেগুলোর দ্বারা অন্যকে পরিচালিত করেন এবং পরহিতের জন্য ঈর্যাপথ চক্রের প্রবর্তন এতে রয়েছে বলে 'চক্রবর্তী'। এখানে 'রাজা' হলো সাধারণ শব্দ এবং 'চক্রবর্তী' হলো বিশেষ শব্দ। ধর্মের দ্বারা আচরণ করেন বলে 'ধার্মিক', অর্থাৎ ন্যায় ও সমতার সাথে চলেন—এই অর্থ। ধর্মের দ্বারাই রাজ্য লাভ করে রাজা হয়েছেন বলে 'ধর্মরাজ', দশবিধ কুশল ধর্মে এবং অনিন্দনীয় রাজধর্মে নিয়োজিত বলে 'ধার্মিক'। এবং সেই ধর্মের দ্বারা সমগ্র জগৎকে অনুরঞ্জিত করেন বলে 'ধর্মরাজ'। অথবা পরহিতকর ধর্ম আচরণের কারণে 'ধার্মিক', আত্মহিতকর ধর্ম আচরণের কারণে 'ধর্মরাজ'। যেহেতু চক্রবর্তী রাজা ধর্মের দ্বারা, ন্যায়ের দ্বারা রাজ্য লাভ করেন, অধর্মের দ্বারা নয়, তাই বলা হয়েছে—"ধর্মের দ্বারা রাজ্য লাভ করার কারণে ধর্মরাজ"।


Catūsu disāsu samuddapariyosānatāya cāturantā nāma tattha tattha dīpe mahāpathavīti āha ‘‘puratthima…pe… issaro’’ti. Vijitāvīti vijetabbassa vijitavā, kāmakodhādikassa abbhantarassa paṭirājabhūtassa bāhirassa ca arigaṇassa vijayī vijinitvā ṭhitoti attho. Kāmaṃ cakkavattino kenaci yuddhaṃ nāma natthi, yuddhena pana sādhetabbassa vijayassa siddhiyā ‘‘vijitasaṅgāmo’’ti vuttaṃ. Janapado vā catubbidhaacchariyadhammena samannāgato asmiṃ rājini thāvariyaṃ kenaci asaṃhāriyaṃ daḷhabhattibhāvaṃ patto, janapade vā attano dhammikāya paṭipattiyā thāvariyaṃ thirabhāvaṃ pattoti janapadatthāvariyappatto. Caṇḍassa hi rañño balidaṇḍādīhi lokaṃ pīḷayato manussā majjhimajanapadaṃ chaḍḍetvā pabbatasamuddatīrakandarādīni nissāya paccante vāsaṃ kappenti. Atimudukassa rañño corehi sāhasikadhanavilopapīḷitā manussā paccantaṃ pahāya janapadamajjhe vāsaṃ kappenti. Iti evarūpe rājini janapado thirabhāvaṃ na pāpuṇāti.

চারটি দিকে সমুদ্র পর্যন্ত বিস্তৃত হওয়ার কারণে একে 'চাতুরন্তা' (চারটি সীমানাযুক্ত) বলা হয়, সেখানে সেখানে দ্বীপে মহাপ্রথিবী—এই অর্থে বলা হয়েছে 'পূর্ব...পে... ঈশ্বর'। 'বিজিতাবী' (বিজেতা) বলতে যা জয় করা উচিত তা জয় করেছেন, কাম-ক্রোধ আদি অভ্যন্তরীণ শত্রু এবং বাহ্যিক শত্রুসমূহকে জয় করে স্থিত হয়েছেন—এই অর্থ। যদিও চক্রবর্তী রাজার কারও সাথে যুদ্ধ করার প্রয়োজন হয় না, তবুও যুদ্ধের মাধ্যমে যে বিজয় সাধিত হয়, তা সিদ্ধ হওয়ার কারণে 'বিজিতসংগ্রাম' (সংগ্রামজয়ী) বলা হয়েছে। অথবা, চার প্রকার আশ্চর্য ধর্মে সমন্বিত জনপদ এই রাজার প্রতি এমন এক দৃঢ় ভক্তিভাব লাভ করেছে যা কারও দ্বারা হরণ করা যায় না, অথবা জনপদে নিজের ধার্মিক আচরণের দ্বারা স্থায়িত্ব বা স্থিরভাব লাভ করেছেন—এই অর্থে 'জনপদস্থাবরীয়প্রাপ্ত'। কারণ, উগ্র রাজার কর ও দণ্ড ইত্যাদির দ্বারা পীড়িত হয়ে মানুষ মধ্যদেশ ত্যাগ করে পর্বত, সমুদ্রতীর ও গুহা ইত্যাদির আশ্রয়ে প্রত্যন্ত অঞ্চলে বসবাস করতে শুরু করে। আবার অতি মৃদু রাজার ক্ষেত্রে চোরদের দ্বারা লুণ্ঠন ও উৎপীড়নে অতিষ্ঠ হয়ে মানুষ প্রত্যন্ত অঞ্চল ত্যাগ করে জনপদের কেন্দ্রে বসবাস করতে শুরু করে। এভাবে এই রূপ রাজার অধীনে জনপদ স্থিরতা লাভ করতে পারে না।


Sattaratanasamannāgatoti cakkaratanādīhi sattahi ratanehi samupeto. Tesu hi rājā cakkavattī cakkaratanena ajitaṃ jināti, hatthiassaratanehi vijite sukheneva anuvicarati, pariṇāyakaratanena vijitamanurakkhati, avasesehi upabhogasukhamanubhavati. Paṭhamena cassa ussāhasattiyogo, pacchimena mantasattiyogo, hatthiassagahapatiratanehi pabhusattiyogo suparipuṇṇo hoti. Itthimaṇiratanehi upabhogasukhamanubhavati, sesehi issariyasukhaṃ. Visesato cassa purimāni tīṇi adosakusalamūlajanitakammānubhāvena sampajjanti, majjhimāni alobhakusalamūlajanitakammānubhāvena, pacchimamekaṃ amohakusalamūlajanitakammānubhāvenāti.

'সত্তরতনসমন্বাগত' (সপ্তরত্নসমন্বিত) বলতে চক্ররত্ন আদি সাতটি রত্ন দ্বারা যুক্ত। তাদের মধ্যে চক্রবর্তী রাজা চক্ররত্ন দ্বারা অজিতকে জয় করেন, হস্তী ও অশ্বরত্ন দ্বারা বিজিত রাজ্যে সুখে বিচরণ করেন, পরিণায়করত্ন দ্বারা বিজিত রাজ্য রক্ষা করেন এবং অবশিষ্ট রত্নগুলোর দ্বারা উপভোগের সুখ অনুভব করেন। প্রথমটির দ্বারা তাঁর উৎসাহশক্তি, শেষটির দ্বারা মন্ত্রশক্তি এবং হস্তী, অশ্ব ও গৃহপতিরত্ন দ্বারা প্রভুশক্তি সুপরিপূর্ণ হয়। স্ত্রীরত্ন ও মণিরত্ন দ্বারা তিনি উপভোগের সুখ অনুভব করেন এবং অবশিষ্টগুলোর দ্বারা ঐশ্বর্যের সুখ। বিশেষভাবে তাঁর প্রথম তিনটি রত্ন অদ্বেষ-কুশলমূলজনিত কর্মের প্রভাবে লাভ হয়, মধ্যবর্তী তিনটি অলোভ-কুশলমূলজনিত কর্মের প্রভাবে এবং শেষ একটি অমোহ-কুশলমূলজনিত কর্মের প্রভাবে লাভ হয়।


Sūrāti sattivanto, nibbhayāti atthoti āha ‘‘abhīruno’’ti. Aṅganti kāraṇaṃ. Yena kāraṇena ‘‘vīrā’’ti vucceyyuṃ, taṃ vīraṅgaṃ. Tenāha ‘‘vīriyassetaṃ nāma’’nti. Yāva cakkavāḷapabbatā cakkassa vattanato ‘‘cakkavāḷapabbataṃ sīmaṃ katvā ṭhitasamuddapariyanta’’nti vuttaṃ. Adaṇḍenāti iminā dhanadaṇḍassa sarīradaṇḍassa ca akaraṇaṃ vuttaṃ. Asatthenāti iminā [Pg.185] pana senāya yujjhanassāti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘na daṇḍenā’’tiādi vuttaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ye katāparādhe satte satampi sahassampi gaṇhanti, te dhanadaṇḍena rajjaṃ kārenti. Ye chejjabhejjaṃ anusāsanti, te satthadaṇḍena. Ahaṃ pana duvidhampi daṇḍaṃ pahāya adaṇḍena ajjhāvasiṃ. Ye ekatodhārādinā satthena paraṃ viheṭhenti, te satthena rajjaṃ kārenti nāma. Ahaṃ pana satthena khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitaṃ kassaci anuppādetvā dhammeneva ‘‘ehi kho, mahārājā’’ti evaṃ paṭirājūhi sampaṭicchitāgamano vuttappakāraṃ pathaviṃ abhijinitvā ajjhāvasiṃ, abhivijinitvā sāmī hutvā vasinti.

'শূরা' বলতে শক্তিসম্পন্ন, নির্ভীক—এই অর্থে বলা হয়েছে 'অভীরুণো' (ভয়হীন)। 'অঙ্গ' বলতে কারণ। যে কারণে 'বীরা' বলা যায়, তা বীরত্ব বা বীরের অঙ্গ। তাই বলা হয়েছে 'এটি বীর্যেরই নাম'। চক্রবাল পর্বত পর্যন্ত চক্রের আবর্তনের কারণে 'চক্রবাল পর্বতকে সীমা করে সমুদ্র পর্যন্ত বিস্তৃত' বলা হয়েছে। 'অদণ্ডেন' (দণ্ড ছাড়া) বলতে ধনদণ্ড (জরিমানা) এবং শরীরদণ্ড (শারীরিক শাস্তি) না দেওয়াকে বোঝানো হয়েছে। 'অসত্থেন' (অস্ত্র ছাড়া) বলতে সেনাবাহিনীর দ্বারা যুদ্ধ না করাকে বোঝানো হয়েছে—এই উভয় বিষয় দেখানোর জন্য 'দণ্ড ছাড়া' ইত্যাদি বলা হয়েছে। এর অর্থ এই—যারা অপরাধী সত্ত্বদের শত বা সহস্র সংখ্যায় বন্দি করে, তারা ধনদণ্ডের দ্বারা রাজ্য শাসন করে। যারা অঙ্গচ্ছেদ বা শারীরিক শাস্তির আদেশ দেয়, তারা শস্ত্রদণ্ডের দ্বারা শাসন করে। কিন্তু আমি উভয় প্রকার দণ্ড ত্যাগ করে অদণ্ডের দ্বারা শাসন করেছি। যারা একধারী বা দ্বিধারী অস্ত্রের দ্বারা অন্যকে পীড়ন করে, তারা অস্ত্রের দ্বারা রাজ্য শাসন করে। কিন্তু আমি অস্ত্রের দ্বারা একটি ছোট মাছির রক্ত পান করার মতো রক্তও কারও শরীর থেকে বের না করে, ধর্মের দ্বারাই 'আসুন, মহারাজ'—এভাবে প্রতিপক্ষ রাজাদের দ্বারা সাদরে আমন্ত্রিত হয়ে পূর্বোক্ত পৃথিবীকে জয় করে শাসন করেছি, বিশেষভাবে জয় করে স্বামী (অধিপতি) হয়ে বাস করেছি।


Iti bhagavā attānaṃ kāyasakkhiṃ katvā puññānaṃ vipākamahantataṃ pakāsetvā idāni tamevatthaṃ gāthābandhanena dassento ‘‘passa, puññānaṃ vipāka’’ntiādimāha. Sukhesinoti ālapanavacanametaṃ, tena sukhapariyesake satte āmanteti. Pāḷiyaṃ pana ‘‘passathā’’ti vattabbe ‘‘passā’’ti vacanabyattayo katoti daṭṭhabbo. Manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā icchitadhanaharaṇādinā vā sāhasakāritāya sāhasikā, tesaṃ kammaṃ sāhasikakammaṃ. Pathaviyā issaro pathabyoti āha ‘‘puthavisāmiko’’ti.

এভাবে ভগবান নিজেকে কায়সাক্ষী (প্রত্যক্ষ সাক্ষী) করে পুণ্যের বিপাকের মহত্ত্ব প্রকাশ করে, এখন সেই অর্থই গাথার মাধ্যমে প্রদর্শন করতে গিয়ে 'পস্স, পুঞ্ঞানং বিপাকং' (দেখো, পুণ্যের ফল) ইত্যাদি বলেছেন। 'সুখৈষী' (সুখ অন্বেষণকারী) এটি একটি সম্বোধন পদ, এর দ্বারা সুখ অন্বেষণকারী সত্ত্বদের সম্বোধন করা হয়েছে। পালিতে যেখানে 'পস্সথ' (দেখো - বহুবচন) বলা উচিত ছিল, সেখানে 'পস্স' (দেখো - একবচন) বচন-পরিবর্তন করা হয়েছে বলে বুঝতে হবে। মানুষের বুকে অস্ত্র ঠেকিয়ে ইচ্ছামতো ধন হরণ করা ইত্যাদির মতো দুঃসাহসিক কাজের কারণে তারা 'সাহসিক' (দুঃসাহসী), তাদের কর্ম 'সাহসিক কর্ম'। পৃথিবীর ঈশ্বর বা স্বামী হলেন 'পথব্য', এই অর্থে বলা হয়েছে 'পৃথিবীস্বামী'।


Mettasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

মেত্তসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Bhariyāsuttavaṇṇanā

১০. ভারিয়াসূত্রের বর্ণনা


63. Dasame uccāsaddā mahāsaddā uddhaṃ uggatattā uccaṃ patthaṭattā mahantaṃ avinibbhogaṃ vinibhuñjitvā gahetuṃ asakkuṇeyyaṃ saddaṃ karontā vadanti. Vacīghosopi hi bahūhi ekajjhaṃ pavattito atthato ca saddato ca duravabodho kevalaṃ mahānigghoso eva hutvā sotapathamāgacchati. Macchavilopeti macche vilumpitvā viya gahaṇe, macchānaṃ vā vilumpane. Kevaṭṭānañhi macchapacchiṭṭhapitaṭṭhāne mahājano sannipatitvā ‘‘idha aññaṃ ekaṃ macchaṃ dehi, ekaṃ macchaphālaṃ dehi, etassa te mahā dinno, mayhaṃ khuddako’’ti evaṃ uccāsaddamahāsaddaṃ karonti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘kevaṭṭānaṃ macchapacchiṃ otāretvā ṭhitaṭṭhāne’’ti. Macchaggahaṇatthaṃ jāle pakkhittepi tasmiṃ ṭhāne kevaṭṭā ceva aññe ca ‘‘paviṭṭho na paviṭṭho[Pg.186], gahito na gahito’’ti mahāsaddaṃ karonti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘jāle vā…pe… mahāsaddo hotī’’ti. Kattabbavattanti pādaparikammādikattabbakiccaṃ. Kharāti cittena vācāya ca kakkhaḷā. Sesamettha uttānameva.

৬৩. দশম সূত্রে, 'উচ্চাশব্দ মহাশব্দ' বলতে উপরে ওঠার কারণে উচ্চ এবং চারদিকে ছড়িয়ে পড়ার কারণে মহান, যা পৃথক করে গ্রহণ করা অসম্ভব এমন শব্দ করতে করতে কথা বলাকে বোঝায়। কারণ, অনেকের দ্বারা একসাথে উচ্চারিত বাচনিক কোলাহলও অর্থ ও শব্দের দিক থেকে দুর্বোধ্য হয়ে কেবল এক বিশাল কোলাহল রূপেই কর্ণগোচরে আসে। 'মৎস্যবিলোপে' বলতে মাছ লুণ্ঠন করার মতো করে গ্রহণ করা, অথবা মাছের লুণ্ঠন করা। জেলেদের মাছের ঝুড়ি রাখার স্থানে সমবেত হয়ে সাধারণ মানুষ যেমন 'এখানে আমাকে আরেকটি মাছ দাও, একটি মাছের টুকরো দাও, তাকে তুমি বড়টি দিলে, আমাকে ছোটটি দিলে'—এভাবে উচ্চশব্দ ও মহাশব্দ করে। তা লক্ষ্য করেই বলা হয়েছে 'জেলেদের মাছের ঝুড়ি নামিয়ে রাখার স্থানে'। মাছ ধরার জন্য জাল ফেলা হলেও সেই স্থানে জেলেরা এবং অন্যরা 'ঢুকেছে কি ঢোকেনি, ধরা পড়েছে কি পড়েনি'—এভাবে মহাশব্দ করে। তা লক্ষ্য করেই বলা হয়েছে 'জালে বা...পে... মহাশব্দ হয়'। 'কর্তব্যব্রত' বলতে পা ধৌত করা আদি করণীয় কাজ। 'খরা' বলতে মনে ও বাক্যে কর্কশ। অবশিষ্ট অংশ এখানে স্পষ্টই।


Bhariyāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ভারিয়াসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


11. Kodhanasuttavaṇṇanā

১১. কোধনসূত্রের বর্ণনা


64. Ekādasame sapattakaraṇāti vā sapattehi kātabbā. Kodhananti kujjhanasīlaṃ. Kodhanoyanti kujjhano ayaṃ. Ayanti ca nipātamattaṃ. Kodhaparetoti kodhena anugato, parābhibhūto vā. Dubbaṇṇova hotīti pakatiyā vaṇṇavāpi alaṅkatappaṭiyattopi mukhavikārādivasena virūpo eva hoti. Etarahi āyatiñcāti kodhābhibhūtassa ekantamidaṃ phalanti dīpetuṃ ‘‘dubbaṇṇovā’’ti avadhāraṇaṃ katvā puna ‘‘kodhābhibhūto’’ti vuttaṃ.

৬৪. একাদশ সূত্রে, 'সপত্নকরণা' বলতে শত্রুদের দ্বারা করণীয়। 'কোধন' বলতে ক্রোধশীল স্বভাব। 'কোধনোহয়ং' বলতে এই ক্রোধশীল ব্যক্তি। 'অয়ং' শব্দটি কেবল নিপাত মাত্র। 'ক্রোধপরেত' বলতে ক্রোধের দ্বারা অনুগত বা অভিভূত। 'দুর্বর্ণই হয়' বলতে স্বভাবত সুন্দর বর্ণের অধিকারী হলেও এবং অলংকারে সুসজ্জিত হলেও মুখের বিকৃতি ইত্যাদির কারণে সে বিরূপ বা কুৎসিতই হয়ে যায়। 'বর্তমানে এবং ভবিষ্যতে'—ক্রোধাভিভূত ব্যক্তির এটিই একমাত্র ফল, তা দেখানোর জন্য 'দুর্বর্ণই হয়' বলে অবধারণ (নিশ্চিত) করে পুনরায় 'ক্রোধাভিভূত' বলা হয়েছে।


Ayasabhāvanti akittimabhāvaṃ. Attano paresañca anatthaṃ janetīti anatthajanano. Antaratoti abbhantarato, cittato vā. Taṃ jano nāvabujjhatīti kodhasaṅkhātaṃ antarato abbhantare attano citteyeva jātaṃ anatthajananacittappakopanādibhayaṃ bhayahetuṃ ayaṃ bālamahājano na jānāti. Yanti yattha. Bhummatthe hi etaṃ paccattavacanaṃ. Yasmiṃ kāle kodho sahate naraṃ, andhatamaṃ tadā hotīti sambandho. Yanti vā kāraṇavacanaṃ, yasmā kodho uppajjamāno naraṃ sahate abhibhavati, tasmā andhatamaṃ tadā hoti, yadā kuddhoti attho yaṃ-taṃ-saddānaṃ ekantasambandhabhāvato. Atha vā yanti kiriyāparāmasanaṃ. Sahateti yadetaṃ kodhassa sahanaṃ abhibhavanaṃ, etaṃ andhatamaṃ bhavananti attho. Atha vā yaṃ naraṃ kodho sahate abhibhavati, tassa andhatamaṃ tadā hoti. Tato ca kuddho atthaṃ na jānāti, kuddho dhammaṃ na passatīti.

'অযশভাব' বলতে অকীর্তি বা দুর্নামের অবস্থা। নিজের এবং অপরের অনর্থ সৃষ্টি করে বলে 'অনর্থজনন'। 'অন্তরত' বলতে ভেতর থেকে বা চিত্ত থেকে। 'তা মানুষ বুঝতে পারে না' বলতে ক্রোধ নামক নিজের চিত্তের ভেতরেই উৎপন্ন অনর্থ সৃষ্টিকারী চিত্তপ্রকোপ আদি ভয়ের কারণকে এই মূর্খ সাধারণ মানুষ জানতে পারে না। 'যং' বলতে যেখানে। এটি অধিকরণ অর্থে প্রথমা বিভক্তি। 'যে সময়ে ক্রোধ মানুষকে পরাভূত করে, তখন ঘোর অন্ধকার নেমে আসে'—এই হলো সম্বন্ধ। অথবা 'যং' হলো কারণবাচক শব্দ; যেহেতু ক্রোধ উৎপন্ন হয়ে মানুষকে পরাভূত বা অভিভূত করে, তাই তখন ঘোর অন্ধকার নেমে আসে, যখন সে ক্রুদ্ধ হয়—এই অর্থ, কারণ 'যং' ও 'তং' শব্দের মধ্যে একান্ত সম্বন্ধ রয়েছে। অথবা 'যং' বলতে ক্রিয়ার নির্দেশ। 'সহতে' বলতে ক্রোধের যে এই পরাভূত বা অভিভূত করা, তা ঘোর অন্ধকার হওয়া—এই অর্থ। অথবা যে মানুষকে ক্রোধ পরাভূত বা অভিভূত করে, তার তখন ঘোর অন্ধকার নেমে আসে। আর সেই কারণে ক্রুদ্ধ ব্যক্তি কল্যাণ বা অর্থ বোঝে না, ক্রুদ্ধ ব্যক্তি ধর্ম দর্শন করে না।


Bhūnaṃ vuccati vuddhi, tassa hananaṃ ghāto etesanti bhūnahaccāni. Tenāha ‘‘hatavuddhīnī’’ti. Dama-saddena vuttamevatthaṃ vibhāvetuṃ paññāvīriyena [Pg.187] diṭṭhiyāti vuttanti dassento ‘‘katarena damenā’’tiādimāha. Anekattho hi dama-saddo. ‘‘Saccena danto damasā upeto, vedantagū vusitabrahmacariyo’’ti (saṃ. ni. 1.195; su. ni. 467) ettha hi indriyasaṃvaro damoti vutto ‘‘manacchaṭṭhāni indriyāni dametī’’ti katvā. ‘‘Yadi saccā damā cāgā, khantyā bhiyyodha vijjatī’’ti (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 191) ettha paññā damo ‘‘saṃkilesaṃ dameti pajahatī’’ti katvā. ‘‘Dānena damena saṃyamena saccavajjena atthi puññaṃ, atthi puññassa āgamo’’ti (saṃ. ni. 4.365) ettha uposathakammaṃ damo ‘‘upavasanavasena kāyakammādīni dametī’’ti katvā. ‘‘Sakkhissasi kho tvaṃ, puṇṇa, iminā damūpasamena samannāgato sunāparantasmiṃ janapadantare viharitu’’nti (ma. ni. 3.396; saṃ. ni. 4.88) ettha adhivāsanakkhanti damo ‘‘kodhūpanāhamakkhādike dameti vinodetī’’ti katvā. ‘‘Na mānakāmassa damo idhatthi, na monamatthi asamāhitassā’’ti (saṃ. ni. 1.9) ettha abhisambojjhaṅgādiko samādhipakkhiko dhammo damo ‘‘dammati cittaṃ etenā’’ti katvā. Idhāpi ‘‘taṃ damena samucchinde, paññāvīriyena diṭṭhiyā’’ti vacanato dama-saddena paññāvīriyadiṭṭhiyo vuttā.

'ভূন' বলতে বৃদ্ধি বা সমৃদ্ধি বোঝায়, তার হনন বা বিনাশ করাকে 'ভূনহত্যা' (সমৃদ্ধি নাশ) বলে। তাই বলা হয়েছে 'হতবৃদ্ধি' (যাদের বৃদ্ধি বিনষ্ট হয়েছে)। 'দম' শব্দের দ্বারা উক্ত অর্থই বিশ্লেষণ করার জন্য প্রজ্ঞা, বীর্য ও দৃষ্টির দ্বারা বলা হয়েছে—তা দেখানোর জন্য 'কোন দমের দ্বারা' ইত্যাদি বলা হয়েছে। কারণ 'দম' শব্দটি অনেক অর্থযুক্ত। 'সত্যের দ্বারা দান্ত, দমের দ্বারা যুক্ত, বেদান্তজ্ঞ, ব্রহ্মচর্যবাসী'—এখানে ইন্দ্রিয়সংযমকে 'দম' বলা হয়েছে, কারণ 'মনসহ ছয়টি ইন্দ্রিয়কে দমন করে'। 'যদি সত্য, দম, ত্যাগ ও ক্ষান্তি অপেক্ষা শ্রেষ্ঠ আর কিছু থাকে'—এখানে প্রজ্ঞাকে 'দম' বলা হয়েছে, কারণ 'সংক্লেশকে দমন বা বর্জন করে'। 'দান, দম, সংযম ও সত্যবচনের দ্বারা পুণ্য অর্জিত হয়, পুণ্যের আগমন ঘটে'—এখানে উপোসথ কর্মকে 'দম' বলা হয়েছে, কারণ 'উপবাসের মাধ্যমে কায়কর্ম ইত্যাদিকে দমন করে'। 'হে পুণ্য, তুমি কি এই দম ও উপশমে সমন্বিত হয়ে সুন অপরান্ত জনপদে বাস করতে পারবে?'—এখানে অধিবাসনা ক্ষান্তিকে 'দম' বলা হয়েছে, কারণ 'ক্রোধ, উপনাহ ও মক্ষ ইত্যাদিকে দমন বা বিনোদ করে'। 'মানকামীর জন্য এখানে কোনো দম নেই, অসমাহিতের জন্য কোনো মৌনভাব নেই'—এখানে অভিসম্বোধ্যঙ্গ আদি সমাধি-পক্ষীয় ধর্মকে 'দম' বলা হয়েছে, কারণ 'এর দ্বারা চিত্ত দমিত হয়'। এখানেও 'তাকে দমের দ্বারা সমুৎপাটন করবে, প্রজ্ঞা, বীর্য ও দৃষ্টির দ্বারা'—এই বচনের কারণে 'দম' শব্দের দ্বারা প্রজ্ঞা, বীর্য ও দৃষ্টিকে বোঝানো হয়েছে।


Kodhanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

কোধনসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


Abyākatavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

অব্যাকৃতবর্গের বর্ণনা সমাপ্ত।


7. Mahāvaggo

৭. মহাবর্গ


1-2. Hiriottappasuttādivaṇṇanā

১-২. হিরিওত্তপ্পসূত্র আদির বর্ণনা


65-66. Sattamassa paṭhamaṃ uttānameva. Dutiye tayo saṃvaṭṭāti āposaṃvaṭṭo, tejosaṃvaṭṭo, vāyosaṃvaṭṭoti tayo saṃvaṭṭā. Tisso saṃvaṭṭasīmāti ābhassarā, subhakiṇhā, vehapphalāti tisso saṃvaṭṭasīmā. Yadā hi kappo tejena saṃvaṭṭati vinassati, tadā ābhassarato heṭṭhā agginā ḍayhati. Yadā āpena saṃvaṭṭati, tadā subhakiṇhato heṭṭhā udakena vilīyati. Yadā vāyunā saṃvaṭṭati, tadā vehapphalato heṭṭhā vāyunā viddhaṃsati. Vitthārato pana sadāpi ekaṃ buddhakkhettaṃ vinassati. Buddhakkhettaṃ nāma tividhaṃ hoti jātikkhettaṃ āṇākkhettaṃ [Pg.188] visayakkhettanti. Tattha jātikkhettaṃ nāma dasasahassacakkavāḷapariyantaṃ hoti, yaṃ tathāgatassa paṭisandhigahaṇādīsu kampati. Āṇākkhettaṃ koṭisahassacakkavāḷapariyantaṃ, yattha ratanasuttaṃ (khu. pā. 6.1 ādayo; su. ni. 224 ādayo) khandhaparittaṃ (a. ni. 4.67; cūḷava. 251) dhajaggaparittaṃ (saṃ. ni. 1.249). Āṭānāṭiyaparittaṃ (dī. ni. 3.275 ādayo), moraparittanti (jā. 1.2.17-18) imesaṃ parittānaṃ ānubhāvo vattati. Visayakkhettaṃ anantamaparimāṇaṃ, yaṃ ‘‘yāvatā vā pana ākaṅkheyyā’’ti vuttaṃ. Evametesu tīsu buddhakkhettesu ekaṃ āṇākkhettaṃ vinassati. Tasmiṃ pana vinassante jātikkhettaṃ vinaṭṭhameva hoti. Vinassantañca ekatova vinassati, saṇṭhahantampi ekatova saṇṭhahati.

৬৫-৬৬. সপ্তম সূত্রের প্রথমটি সহজবোধ্য। দ্বিতীয়টিতে তিনটি সংবর্ত হলো: আপো-সংবর্ত (জল দ্বারা ধ্বংস), তেজো-সংবর্ত (অগ্নি দ্বারা ধ্বংস) এবং বায়ো-সংবর্ত (বায়ু দ্বারা ধ্বংস)। তিনটি সংবর্তের সীমা হলো: আভস্সর, সুভকিণ্হ এবং বেহপ্ফল। যখন কল্প তেজের (অগ্নির) দ্বারা সংবর্তিত বা বিনষ্ট হয়, তখন আভস্সরের নিচে অগ্নি দ্বারা দগ্ধ হয়। যখন জলের দ্বারা সংবর্তিত হয়, তখন সুভকিণ্হর নিচে জল দ্বারা বিলীন হয়ে যায়। যখন বায়ুর দ্বারা সংবর্তিত হয়, তখন বেহপ্ফলের নিচে বায়ু দ্বারা বিধ্বস্ত হয়। বিস্তারিতভাবে বলতে গেলে, সর্বদা একটি বুদ্ধক্ষেত্র বিনষ্ট হয়। বুদ্ধক্ষেত্র তিন প্রকার: জাতিক্ষেত্র, আণাক্ষেত্র এবং বিষয়ক্ষেত্র। সেখানে জাতিক্ষেত্র হলো দশ সহস্র চক্রবাল পর্যন্ত বিস্তৃত, যা তথাগতের প্রতিসন্ধি গ্রহণ ইত্যাদির সময় কম্পিত হয়। আণাক্ষেত্র হলো কোটি সহস্র চক্রবাল পর্যন্ত বিস্তৃত, যেখানে রতন সূত্র, খন্ধ পরিত্রাণ, ধজগ্গ পরিত্রাণ, আটানাটিয় পরিত্রাণ, মোর পরিত্রাণ ইত্যাদি পরিত্রাণসমূহের অনুভাব কার্যকর থাকে। বিষয়ক্ষেত্র হলো অনন্ত ও অপরিমিত, যা সম্পর্কে বলা হয়েছে 'যতদূর পর্যন্ত তিনি আকাঙ্ক্ষা করেন'। এভাবে এই তিনটি বুদ্ধক্ষেত্রের মধ্যে একটি আণাক্ষেত্র বিনষ্ট হয়। সেটি বিনষ্ট হলে জাতিক্ষেত্রও বিনষ্ট হয়ে যায়। এবং বিনষ্ট হওয়ার সময় একসাথেই বিনষ্ট হয়, আবার গঠিত হওয়ার সময়ও একসাথেই গঠিত হয়।


Tīṇi saṃvaṭṭamūlānīti rāgadosamohasaṅkhātāni tīṇi saṃvaṭṭakāraṇāni. Rāgādīsu hi akusalamūlesu ussannesu loko vinassati. Tathā hi rāge ussannatare agginā vinassati, dose ussannatare udakena, mohe ussannatare vātena. Keci pana ‘‘dose ussannatare agginā, rāge udakenā’’ti vadanti.

'তিনটি সংবর্তের মূল' বলতে রাগ, দ্বেষ ও মোহ নামক তিনটি সংবর্তের (ধ্বংসের) কারণকে বোঝায়। রাগ আদি অকুশল মূলসমূহ বৃদ্ধি পেলে লোক (জগৎ) বিনষ্ট হয়। তথাহি, রাগ অত্যন্ত বৃদ্ধি পেলে অগ্নি দ্বারা, দ্বেষ অত্যন্ত বৃদ্ধি পেলে জল দ্বারা এবং মোহ অত্যন্ত বৃদ্ধি পেলে বায়ু দ্বারা বিনষ্ট হয়। তবে কেউ কেউ বলেন, 'দ্বেষ অত্যন্ত বৃদ্ধি পেলে অগ্নি দ্বারা এবং রাগ অত্যন্ত বৃদ্ধি পেলে জল দ্বারা বিনষ্ট হয়।'


Tīṇi kolāhalānīti kappakolāhalaṃ, buddhakolāhalaṃ, cakkavattikolāhalanti tīṇi kolāhalāni. Tattha ‘‘vassasatasahassamatthake kappuṭṭhānaṃ nāma bhavissatī’’tiādinā devatāhi ugghositasaddo kappakolāhalaṃ nāma hoti. ‘‘Ito vassasatasahassamatthake loko vinassissati, mettaṃ, mārisā, bhāvetha karuṇaṃ muditaṃ upekkha’’nti manussapathe devatā ghosantiyo caranti. ‘‘Vassasahassamatthake buddho uppajjissatī’’ti buddhakolāhalaṃ nāma hoti. ‘‘Ito vassasahassamatthake buddho uppajjitvā dhammānudhammappaṭipanno saṅgharatanena parivārito dhammaṃ desento vicarissatī’’ti devatā ugghosanti. ‘‘Vassasatamatthake pana cakkavattī uppajjissatī’’ti cakkavattikolāhalaṃ nāma hoti. ‘‘Ito vassasatamatthake sattaratanasampanno cātuddīpissaro sahassaparivāro vehāsaṅgamo cakkavattī rājā uppajjissatī’’ti devatā ugghosanti.

'তিনটি কোলাহল' হলো কল্প-কোলাহল, বুদ্ধ-কোলাহল এবং চক্রবর্তী-কোলাহল। সেখানে, 'এক লক্ষ বছর পর কল্পের অবসান ঘটবে' ইত্যাদি বলে দেবতাদের দ্বারা ঘোষিত শব্দকে 'কল্প-কোলাহল' বলা হয়। দেবতারা মানুষের পথে ঘুরে ঘুরে ঘোষণা করেন, 'আজ থেকে এক লক্ষ বছর পর জগৎ বিনষ্ট হবে; হে প্রিয়গণ, মৈত্রী, করুণা, মুদিতা ও উপেক্ষা ভাবনা করুন।' 'এক হাজার বছর পর বুদ্ধের আবির্ভাব ঘটবে'— একে 'বুদ্ধ-কোলাহল' বলা হয়। দেবতারা ঘোষণা করেন, 'আজ থেকে এক হাজার বছর পর বুদ্ধ উৎপন্ন হয়ে, ধর্মানুধর্ম প্রতিপন্ন হয়ে, সংঘরত্ন পরিবেষ্টিত হয়ে ধর্মদেশনা করতে করতে বিচরণ করবেন।' 'একশত বছর পর চক্রবর্তী রাজার আবির্ভাব ঘটবে'— একে 'চক্রবর্তী-কোলাহল' বলা হয়। দেবতারা ঘোষণা করেন, 'আজ থেকে একশত বছর পর সপ্তরত্ন সম্পন্ন, চতুর্দ্বীপের ঈশ্বর, সহস্র অনুচর পরিবেষ্টিত, আকাশগামী চক্রবর্তী রাজা উৎপন্ন হবেন।'


Aciraṭṭhena na dhuvāti udakabubbuḷādayo viya na ciraṭṭhāyitāya dhuvabhāvarahitā. Assāsarahitāti supinake pītapānīyaṃ viya anulittacandanaṃ viya ca assāsavirahitā.

'অচিরস্থায়ী অর্থে অধ্রুব' বলতে জলের বুদবুদ ইত্যাদির মতো দীর্ঘকাল স্থায়ী না হওয়ার কারণে ধ্রুবভাব-রহিত হওয়াকে বোঝায়। 'আশ্বাসরহিত' বলতে স্বপ্নে পান করা জলের মতো এবং শরীরে লেপন করা চন্দনের মতো আশ্বাসহীন হওয়াকে বোঝায়।


Upakappanameghoti [Pg.189] kappavināsakameghaṃ sandhāya vadati. Yasmiñhi samaye kappo agginā nassati, āditova kappavināsakamahāmegho uṭṭhahitvā koṭisatasahassacakkavāḷe ekamahāvassaṃ vassati. Manussā tuṭṭhahaṭṭhā sabbabījāni nīharitvā vapanti. Sassesu pana gokhāyitakamattesu jātesu gadrabharavaṃ ravanto ekabindumpi na vassati, tadā pacchinnaṃ pacchinnameva vassaṃ hoti. Tenāha ‘‘tadā nikkhantabījaṃ..pe… ekabindumpi devo na vassatī’’ti. ‘‘Vassasatasahassa accayena kappavuṭṭhānaṃ bhavissatī’’tiādinā devatāhi vuttavacanaṃ sutvā yebhuyyena manussā ca bhummadevatā ca saṃvegajātā aññamaññaṃ muducittā hutvā mettādīni puññānī katvā devaloke nibbattanti, avīcito paṭṭhāya tuccho hotīti.

'উপকল্পন মেঘ' বলতে কল্পবিনাশক মেঘকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে। কারণ যে সময়ে কল্প অগ্নি দ্বারা বিনষ্ট হয়, তখন শুরুতেই কল্পবিনাশক এক মহামেঘ উত্থিত হয়ে এক লক্ষ কোটি চক্রবালে এক মহাবৃষ্টি বর্ষণ করে। মানুষ আনন্দিত হয়ে সমস্ত বীজ বের করে বপন করে। কিন্তু শস্যসমূহ যখন গরুর খাওয়ার উপযোগী মাত্র হয়, তখন গাধার ডাকের মতো গর্জন করে এক ফোঁটাও বৃষ্টি বর্ষণ করে না; তখন বৃষ্টি সম্পূর্ণরূপে বিচ্ছিন্ন হয়ে যায়। এইজন্য বলা হয়েছে— 'তখন অঙ্কুরিত বীজ...পে... দেব (মেঘ) এক ফোঁটাও বর্ষণ করে না।' 'এক লক্ষ বছর অতিক্রান্ত হলে কল্পের অবসান ঘটবে' ইত্যাদি দেবতাদের মুখ থেকে শুনে অধিকাংশ মানুষ এবং ভূম্যদেবতারা সংবেগপ্রাপ্ত হয়ে একে অপরের প্রতি মৃদুচিত্ত হয়ে মৈত্রী আদি পুণ্যকর্ম সম্পাদন করে দেবলোকে উৎপন্ন হয়, ফলে অবীচি থেকে শুরু করে সমস্ত নরক শূন্য হয়ে যায়।


Pañca bījajātānīti mūlabījaṃ khandhabījaṃ phaḷubījaṃ aggabījaṃ bījabījanti pañca bījāni jātāni. Tattha mūlabījanti vacā, vacattaṃ, haliddaṃ, siṅgiveranti evamādi. Khandhabījanti assattho, nigrodhoti evamādi. Phaḷubījanti ucchu, veḷu, naḷoti evamādi. Aggabījanti ajjukaṃ, phaṇijjakanti evamādi. Bījabījanti vīhiādi pubbaṇṇañceva muggamāsādiaparaṇṇañca. Paccayantarasamavāye visadisuppattiyā visesakāraṇabhāvato ruhanasamatthe sāraphale niruḷho bīja-saddo tadatthasiddhiyā mūlādīsupi kesuci pavattatīti mūlādito nivattanatthaṃ ekena bīja-saddena visesetvā vuttaṃ ‘‘bījabīja’’nti ‘‘rūparūpaṃ (visuddhi. 2.449) dukkhadukkha’’nti (saṃ. ni. 4.327) yathā. Yathā phalapākapariyantā osadhirukkhā veḷukadaliādayo.

'পাঁচ প্রকার বীজ' হলো মূল-বীজ, স্কন্ধ-বীজ, পর্ব-বীজ, অগ্র-বীজ এবং বীজ-বীজ— এই পাঁচ প্রকার বীজ। সেখানে মূল-বীজ হলো বচ, হলুদ, আদা ইত্যাদি। স্কন্ধ-বীজ হলো অশ্বত্থ, বট ইত্যাদি। পর্ব-বীজ হলো ইক্ষু, বাঁশ, নলখাগড়া ইত্যাদি। অগ্র-বীজ হলো তুলসী, ফণিজ্জনক ইত্যাদি। বীজ-বীজ হলো ধান ইত্যাদি পূর্বান্ন এবং মুগ, মাষকলাই ইত্যাদি অপরান্ন। অন্যান্য প্রত্যয়ের সংযোগে ভিন্নরূপ উৎপত্তির বিশেষ কারণ হওয়ার কারণে অঙ্কুরোদগমে সমর্থ সারযুক্ত ফলে 'বীজ' শব্দটি রূঢ়ি অর্থে ব্যবহৃত হয়। সেই অর্থ সিদ্ধির জন্য মূল ইত্যাদির ক্ষেত্রেও কোনো কোনো স্থানে তা প্রযুক্ত হয়। তাই মূল আদি থেকে পৃথক করার জন্য একটি 'বীজ' শব্দের সাথে বিশেষিত করে 'বীজ-বীজ' বলা হয়েছে, যেমন— 'রূপ-রূপ' বা 'দুঃখ-দুঃখ'। যেমন ফল পাকার পর বিনষ্ট হওয়া ওষধি বৃক্ষসমূহ, যেমন বাঁশ, কলা ইত্যাদি।


Yaṃ kadācītiādīsu yanti nipātamattaṃ. Kadācīti kismiñci kāle. Karahacīti tasseva vevacanaṃ. Dīghassa addhunoti dīghassa kālassa. Accayenāti atikkamena. Sesamettha uttānameva.

'যং কদাচি' ইত্যাদি পদে 'যং' হলো কেবল একটি নিপাত। 'কদাচি' অর্থ কোনো এক সময়ে। 'করহচি' হলো তারই প্রতিশব্দ। 'দীঘস্স অদ্ধুনো' অর্থ দীর্ঘ সময়ের। 'অচ্চয়েন' অর্থ অতিক্রান্ত হলে। এখানে অবশিষ্ট অংশ সহজবোধ্য।


Hiriottappasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

হিরি-ওত্তপ্প সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Nagaropamasuttavaṇṇanā

৩. নগরোপম সূত্রের বর্ণনা।


67. Tatiye paccante bhavaṃ paccantimaṃ. ‘‘Ratho sīlaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.4) viya alaṅkāravacano parikkhārasaddoti āha ‘‘nagarālaṅkārehi alaṅkata’’nti. Parivāravacanopi vaṭṭatiyeva ‘‘satta samādhiparikkhārā’’tiādīsu [Pg.190] (dī. ni. 3.330) viya. Nemaṃ vuccati thambhādīhi anupatabhūmippadesoti āha ‘‘gambhīraāvāṭā’’ti, gambhīraṃ bhūmiṃ anuppaviṭṭhāti attho. Suṭṭhu sannisīdāpitāti bhūmiṃ nikhanitvā sammadeva ṭhapitā.

৬৭. তৃতীয় সূত্রে, প্রত্যন্ত দেশে (সীমান্তে) অবস্থিত হওয়াকে 'পচ্চন্তিমং' (প্রত্যন্তিম) বলা হয়েছে। 'রথো শীলপরিক্খারো, ঝানক্খো চক্কবীরিয়ো' ইত্যাদির মতো এখানে 'পরিক্খার' (পরিক্ষার) শব্দটি অলঙ্কার অর্থে ব্যবহৃত হয়েছে, তাই বলা হয়েছে— 'নগরের অলঙ্কারসমূহ দ্বারা অলঙ্কৃত'। 'সত্ত সমাধিপরিক্খারা' ইত্যাদির মতো এটি পরিবার (সহযোগী বা উপকরণ) অর্থেও প্রযোজ্য হতে পারে। স্তম্ভ ইত্যাদির নিচে অবস্থিত ভূমির অংশকে 'নেম' (ভিত্তি) বলা হয়, তাই বলা হয়েছে— 'গম্ভীর-আবাটা' (গভীর গর্তবিশিষ্ট), অর্থাৎ গভীর ভূমিতে প্রবেশ করানো হয়েছে। 'সুষ্ঠু সন্নিসীদাপিতা' অর্থ ভূমি খনন করে সম্যকভাবে স্থাপন করা হয়েছে।


Anupariyāyeti etenāti anupariyāyo, soyeva pathoti anupariyāyapatho, parito pākārassa anuyāyamaggo.

'অনুপরিয়ায়েতি'— যার দ্বারা অনুপরিক্রমণ করা হয় তা হলো 'অনুপরিয়ায়', সেই পথটিই হলো 'অনুপরিয়ায়পথ', অর্থাৎ প্রাচীরের চারপাশের অনুগমন পথ (প্রদক্ষিণ পথ)।


Hatthiṃ ārohanti ārohāpayanti cāti hatthārohā (dī. ni. ṭī. 1.163). Yena hi payogena puriso hatthino ārohanayoggo hoti, hatthissa taṃ payogaṃ vidhāyantānaṃ sabbesampetesaṃ gahaṇaṃ. Tenāha ‘‘sabbepī’’tiādi. Tattha hatthācariyā nāma ye hatthino hatthārohakānañca sikkhāpakā. Hatthivejjā nāma hatthibhisakkā. Hatthibandhā nāma hatthīnaṃ pādarakkhakā. Ādi-saddena hatthīnaṃ yavapadāyakādike saṅgaṇhāti. Assārohā rathikāti etthāpi eseva nayo. Rathe niyuttā rathikā. Ratharakkhā nāma rathassa āṇirakkhakā. Dhanuṃ gaṇhanti gaṇhāpenti cāti dhanuggahā, issāsā dhanusippassa sikkhāpakā ca. Tenāha ‘‘dhanuācariyā issāsā’’ti. Celena celapaṭākāya yuddhe akanti gacchantīti celakāti āha – ‘‘ye yuddhe jayaddhajaṃ gahetvā purato gacchantī’’ti. Yathā tathā ṭhite senike brūhakaraṇavasena tato tato calayanti uccālentīti calakā. Sakuṇagghiādayo viya maṃsapiṇḍaṃ parasenāsamūhaṃ sāhasikamahāyodhatāya chetvā chetvā dayanti uppatitvā gacchantīti piṇḍadāyakā. Dutiyavikappe piṇḍe dayanti janasammadde uppatantā viya gacchantīti piṇḍadāyakāti attho veditabbo. Uggatuggatāti thāmajavaparakkamādivasena ativiya uggatā, udaggāti attho. Pakkhandantīti attano vīrasūrabhāvena asajjamānā parasenaṃ anupavisantīti attho. Thāmajavabalaparakkamādisampattiyā mahānāgā viya mahānāgā. Ekasūrāti ekākisūrā attano sūrabhāveneva ekākino hutvā yujjhanakā. Sajālikāti savammikā. Saraparittāṇanti cammaparisibbitaṃ kheṭakaṃ, cammamayaṃ vā phalakaṃ. Gharadāsayodhāti attano dāsayodhā.

যারা হস্তীতে আরোহণ করে এবং আরোহণ করায়, তারা হলো 'হস্ত্যারোহী'। যে প্রক্রিয়ার দ্বারা মানুষ হস্তী আরোহণের যোগ্য হয়, হস্তীর সেই প্রক্রিয়া পরিচালনাকারী সকলেরই এখানে গ্রহণ করা হয়েছে। এইজন্য বলা হয়েছে— 'সকলেই' ইত্যাদি। সেখানে 'হস্ত্যাচার্য' হলেন তারা, যারা হস্তী এবং হস্ত্যারোহীদের শিক্ষা দেন। 'হস্তী-বৈদ্য' হলেন হস্তী-চিকিৎসক। 'হস্তীবন্ধ' হলেন হস্তীর পদরক্ষক। 'আদি' শব্দ দ্বারা হস্তীর ঘাস বা খাদ্য প্রদানকারী ইত্যাদিকে গ্রহণ করা হয়েছে। 'অশ্বারোহী' ও 'রথী'-দের ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। রথে নিযুক্ত ব্যক্তিরা হলেন 'রথী'। 'রথরক্ষক' হলেন রথের অক্ষ বা কীলক রক্ষাকারী। যারা ধনু গ্রহণ করে এবং গ্রহণ করায়, তারা হলো 'ধনুর্ধর', অর্থাৎ ধনুবিদ্যার শিক্ষক ও তীরন্দাজ। এইজন্য বলা হয়েছে— 'ধনুরাচার্য ও তীরন্দাজ'। বস্ত্র বা বস্ত্রের পতাকা নিয়ে যুগে যারা অগ্রসর হয়, তারা হলো 'চেলক'; তাই বলা হয়েছে— 'যারা যুদ্ধে জয়পতাকা নিয়ে সামনে অগ্রসর হয়'। এলোমেলোভাবে থাকা সৈন্যদের উৎসাহিত করার জন্য এদিক-ওদিক চালিত বা উত্তেজিত করে যারা, তারা হলো 'চলক'। বাজপাখি ইত্যাদির মতো মাংসপিণ্ডের ন্যায় শত্রুসেনাদলকে সাহসী মহাযোদ্ধার মতো ছিন্নভিন্ন করে যারা আক্রমণ করে, তারা হলো 'পিণ্ডদায়ক'। দ্বিতীয় বিকল্পে, যারা জনসমাবেশে ঝাঁপিয়ে পড়ার মতো অগ্রসর হয়, তারা হলো 'পিণ্ডদায়ক'— এভাবে অর্থ বুঝতে হবে। 'উগতুগত' অর্থ শক্তি, বেগ ও পরাক্রম ইত্যাদির কারণে অত্যন্ত উন্নত বা তেজস্বী। 'পকখন্দন্তি' অর্থ নিজেদের বীরত্ব ও শৌর্যবশত দ্বিধাহীনভাবে শত্রুসেনার মধ্যে প্রবেশ করে। শক্তি, বেগ, বল ও পরাক্রমের সম্পত্তিতে মহাহস্তীর মতো হওয়ার কারণে তারা 'মহানাগ'। 'একশূর' অর্থ একাকী বীর, যারা নিজেদের বীরত্বের জোরে একাকী যুদ্ধ করে। 'সজালিক' অর্থ বর্ম পরিহিত। 'শরপরিত্রাণ' অর্থ চামড়া দিয়ে বাঁধানো ঢাল বা চর্মনির্মিত ফলক। 'ঘরদাসযোদ্ধা' অর্থ নিজেদের দাসযোদ্ধা।


Sampakkhandanalakkhaṇāti saddheyyavatthuno evametanti sampakkhandanalakkhaṇā. Sampasādanalakkhaṇāti pasīditabbe vatthusmiṃ pasīdanalakkhaṇā. Okappanasaddhāti [Pg.191] okkantitvā pakkhanditvā adhimuccanaṃ. Pasādanīye vatthusmiṃ pasīdanaṃ pasādasaddhā. Ayaṃ anudhammoti ayaṃ navannaṃ lokuttaradhammānaṃ anulomadhammo. Nibbidābahuloti ukkaṇṭhanābahulo. Saddhā bandhati pātheyyanti saddhā nāmāyaṃ sattassa maraṇavasena mahāpathaṃ saṃvajato mahākantāraṃ paṭipajjato mahāviduggaṃ pakkhandato pātheyyapuṭaṃ bandhati, sambalaṃ vissajjetīti attho. Saddhañhi uppādetvā dānaṃ deti, sīlaṃ rakkhati, uposathakammaṃ karoti. Tenetaṃ vuttaṃ ‘‘saddhā bandhati pātheyya’’nti. Sirīti issariyaṃ. Issariye hi abhimukhībhūte thalatopi jalatopi bhogā āgacchantiyeva. Tenetaṃ vuttaṃ ‘‘sirī bhogānamāsayo’’ti. Saddhā dutiyā purisassa hotīti purisassa devaloke, manussaloke ceva nibbānañca gacchantassa saddhā dutiyā hoti, sahāyakiccaṃ sādheti. Bhattapuṭādīti ādi-saddena dutiyikādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Anekasarasatāti anekasabhāvatā, anekakiccatā vā. Sesaṃ suviññeyyameva.

সম্পক্খন্দনলক্খণা (আকাঙ্ক্ষা বা প্রস্কন্দন লক্ষণ) বলতে শ্রদ্ধেয় বস্তুর প্রতি 'এটি এই রকমই'—এভাবে প্রস্কন্দিত হওয়া বা প্রবেশ করার লক্ষণকে বোঝায়। সম্পসাদনলক্খণা (প্রসন্নতা লক্ষণ) বলতে প্রসন্ন হওয়ার যোগ্য বস্তুর প্রতি প্রসন্ন হওয়ার লক্ষণকে বোঝায়। ওকপ্পনাসদ্ধা (দৃঢ় বিশ্বাস বা প্রত্যয়যুক্ত শ্রদ্ধা) বলতে অবতীর্ণ হয়ে, প্রস্কন্দিত হয়ে অধিমুক্ত হওয়াকে বোঝায়। প্রসন্ন হওয়ার যোগ্য বস্তুর প্রতি প্রসন্ন হওয়া হলো প্রসাদশ্রদ্ধা। 'অয়ং অনুধম্মো' (এই অনুধর্ম) বলতে এই নয়টি লোকোত্তর ধর্মের অনুলোম ধর্মকে বোঝায়। 'নিব্বিদাবহুলো' (নির্ব্বেদবহুল) বলতে উৎকণ্ঠাবহুল (সংসার বিরাগবহুল)। 'সদ্ধা বন্ধতি পাথেয্যং' (শ্রদ্ধা পাথেয় বা সম্বল বাঁধে) বলতে শ্রদ্ধা নামক এই গুণটি সত্ত্বের মৃত্যুর বশে মহাপথে গমনকারী, মহাকান্তারে (মরুভূমিতে) প্রবিষ্ট এবং মহাদুর্গমে প্রস্কন্দিত ব্যক্তির পাথেয়-পুঁটলি বাঁধে, অর্থাৎ সম্বল প্রস্তুত করে দেয়। কারণ, শ্রদ্ধা উৎপন্ন করেই মানুষ দান দেয়, শীল রক্ষা করে এবং উপোসথ কর্ম করে। তাই বলা হয়েছে—'সদ্ধা বন্ধতি পাথেয্যং'। 'সিরী' (শ্রী) বলতে ঐশ্বর্য। ঐশ্বর্য অভিমুখী হলে স্থল থেকেও এবং জল থেকেও ভোগসমূহ আসেই। তাই বলা হয়েছে—'সিরী ভোগানমাসযো' (শ্রী হলো ভোগের আশ্রয়)। 'সদ্ধা দুতিযা পুরিসস্স হোতি' (শ্রদ্ধা পুরুষের দ্বিতীয়া বা সহচরী হয়) বলতে দেবলোকে, মনুষ্যলোকে এবং নির্বাণে গমনকারী পুরুষের শ্রদ্ধা দ্বিতীয়া (সহচরী) হয়, সহায়ের কাজ সাধন করে। 'ভত্তপুটাদী' (ভাতের পুঁটলি ইত্যাদি) এখানে 'আদি' শব্দ দ্বারা দ্বিতীয়া (সহচরী) ইত্যাদির সংগ্রহ বা অন্তর্ভুক্তি বুঝতে হবে। 'অনেকরসতা' বলতে অনেক স্বভাবযুক্ততা অথবা অনেক কার্যকারিতা। অবশিষ্ট অংশ সহজেই বোধগম্য।


Nagaropamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

নগরোপমসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


4. Dhammaññūsuttavaṇṇanā

৪. ধম্মঞ্ঞূসূত্রের বর্ণনা


68. Catutthe suttageyyādidhammaṃ jānātīti dhammaññū. Tassa tasseva suttageyyādinā bhāsitassa tadaññassa suttapadatthassa bodhakassa saddassa atthakusalatāvasena atthaṃ jānātīti atthaññū. ‘‘Ettakomhi sīlena samādhinā paññāyā’’ti evaṃ yathā attano pamāṇajānanavasena attānaṃ jānātīti attaññū. Paṭiggahaṇaparibhogapariyesanavissajjanesu mattaṃ jānātīti mattaññū. Niddese pana paṭiggahaṇamattaññutāya eva paribhogādimattaññutā pabodhitā hotīti paṭiggahaṇamattaññutāva dassitā. ‘‘Ayaṃ kālo uddesassa, ayaṃ kālo paripucchāya, ayaṃ kālo yogassa adhigamāyā’’ti evaṃ kālaṃ jānātīti kālaññū. Tattha pañca vassāni uddesassa kālo, dasa paripucchāya, idaṃ atisambādhaṃ, atikkhapaññassa tāvatā kālena tīretuṃ asakkuṇeyyattā dasa vassāni uddesassa kālo, vīsati paripucchāya, tato paraṃ yoge kammaṃ kātabbaṃ. Khattiyaparisādikaṃ [Pg.192] aṭṭhavidhaṃ parisaṃ jānātīti parisaññū. Bhikkhuparisādikaṃ catubbidhaṃ, khattiyaparisādikaṃ manussaparisaṃyeva puna catubbidhaṃ gahetvā aṭṭhavidhaṃ vadanti apare. Niddese panassa khattiyaparisādicatubbidhaparisaggahaṇaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Imaṃ me sevantassa akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti, tasmā ayaṃ puggalo sevitabbo, vipariyāyato añño asevitabbo’’ti sevitabbāsevitabbapuggalaṃ jānātīti puggalaparoparaññū. Evañhi tesaṃ puggalānaṃ paroparaṃ ukkaṭṭhanihīnataṃ jānāti nāma. Niddesepissa sevitabbāsevitabbapuggale vibhāvanameva samaṇakathākatanti daṭṭhabbaṃ.

৬৮. চতুর্থ সূত্রে—সূত্র, গেয় আদি ধর্ম জানেন বলে তিনি 'ধম্মঞ্ঞূ' (ধর্মজ্ঞ)। সেই সেই সূত্র, গেয় আদি দ্বারা ভাষিত এবং তদ্ভিন্ন সূত্রপদের অর্থবোধক শব্দের অর্থকুশলতাবশে অর্থ জানেন বলে তিনি 'অত্থঞ্ঞূ' (অর্থজ্ঞ)। 'আমি শীলে, সমাধিতে ও প্রজ্ঞায় এই পরিমাণ'—এভাবে নিজের পরিমাণ জানার মাধ্যমে নিজেকে জানেন বলে তিনি 'অত্তঞ্ঞূ' (আত্মজ্ঞ)। প্রতিগ্রহণ (গ্রহণ), পরিভোগ (ব্যবহার), পর্যেষণ (অন্বেষণ) এবং বিসর্জনে (দান বা ত্যাগ) মাত্রা বা পরিমাণ জানেন বলে তিনি 'মত্তঞ্ঞূ' (মাত্রাজ্ঞ)। নির্দেশে অবশ্য প্রতিগ্রহণ-মাত্রাজ্ঞতার দ্বারাই পরিভোগ আদি মাত্রাজ্ঞতা প্রবোধিত হয় বলে কেবল প্রতিগ্রহণ-মাত্রাজ্ঞতাই দেখানো হয়েছে। 'এটি উদ্দেশের (পাঠের) সময়, এটি পরিপৃচ্ছার (জিজ্ঞাসার) সময়, এটি যোগের ( can be translated as সাধনার) অধিগমের সময়'—এভাবে কাল জানেন বলে তিনি 'কালঞ্ঞূ' (কালজ্ঞ)। সেখানে পাঁচ বছর উদ্দেশের কাল, দশ বছর পরিপৃচ্ছার কাল—এটি অত্যন্ত সংকীর্ণ, অতি তীক্ষ্ণ প্রজ্ঞাসম্পন্ন ব্যক্তির পক্ষেও তত সময়ে শেষ করা অসম্ভব থাকায় দশ বছর উদ্দেশের কাল, বিশ বছর পরিপৃচ্ছার কাল, তারপর যোগে কাজ করতে হবে। ক্ষত্রিয় পরিষদ আদি আট প্রকার পরিষদ জানেন বলে তিনি 'পরিসঞ্ঞূ' (পরিষদজ্ঞ)। ভিক্ষু পরিষদ আদি চার প্রকার, ক্ষত্রিয় পরিষদ আদি মনুষ্য পরিষদকেই পুনরায় চার প্রকার ধরে অন্য আচার্যগণ আট প্রকার বলেন। নির্দেশে অবশ্য ক্ষত্রিয় পরিষদ আদি চার প্রকার পরিষদের গ্রহণকে উদাহরণ মাত্র হিসেবে দেখতে হবে। 'একে সেবা করলে আমার অকুশল ধর্মসমূহ হ্রাস পায়, কুশল ধর্মসমূহ বৃদ্ধি পায়, তাই এই ব্যক্তির সেবা করা উচিত; এর বিপরীতে অন্য ব্যক্তির সেবা করা উচিত নয়'—এভাবে সেব্য ও অসেব্য পুদ্গলকে জানেন বলে তিনি 'পুদ্গলপরোপরঞ্ঞূ' (পুদ্গল-পরোপরজ্ঞ বা উত্তম-অধম পুদ্গলজ্ঞ)। এভাবেই তিনি সেই পুদ্গলদের পরোপর অর্থাৎ শ্রেষ্ঠত্ব ও হীনতা জানেন। নির্দেশেও তাঁর সেব্য ও অসেব্য পুদ্গলের বিশ্লেষণই শ্রমণোচিত কথা হিসেবে করা হয়েছে বলে জানতে হবে।


Dhammaññūsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ধম্মঞ্ঞূসূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


5-6. Pāricchattakasuttādivaṇṇanā

৫-৬. পারিচ্ছত্তকসূত্র আদির বর্ণনা


69-70. Pañcame patitapalāsoti patitapatto. Ettha paṭhamaṃ paṇḍupalāsataṃ, dutiyaṃ pannapalāsatañca vatvā tatiyaṃ jālakajātatā, catutthaṃ khārakajātatā ca pāḷiyaṃ vuttā. Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ pana mahāgovindasuttavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.294) imameva pāḷiṃ āharitvā dassentena paṭhamaṃ paṇḍupalāsataṃ, dutiyaṃ pannapalāsatañca vatvā tatiyaṃ khārakajātatā, catutthaṃ jālakajātatā ca dassitā. Evañhi tattha vuttaṃ – ‘‘pāricchattake pupphamāne ekaṃ vassaṃ upaṭṭhānaṃ gacchanti, te tassa paṇḍupalāsabhāvato paṭṭhāya attamanā honti. Yathāha –

৬৯-৭০. পঞ্চম সূত্রে—'পতিতপলাসো' বলতে পতিত পাতা। এখানে প্রথমে পাণ্ডুপলাশতা (হলুদ পাতা হওয়া), দ্বিতীয়ত পন্নপলাশতা (পাতা ঝরে যাওয়া) বলে তৃতীয়ত জালকজাততা (কুঁড়ি বা জাল হওয়া) এবং চতুর্থত ক্ষারকজাততা (ছোট কুঁড়ি হওয়া) পালিতে বলা হয়েছে। কিন্তু দীঘনিকায় অট্ঠকথা-র মহাগোবিন্দসূত্রের বর্ণনায় এই পালিকেই উদ্ধৃত করে দেখানোর সময় প্রথমে পাণ্ডুপলাশতা, দ্বিতীয়ত পন্নপলাশতা বলে তৃতীয়ত ক্ষারকজাততা এবং চতুর্থত জালকজাততা দেখানো হয়েছে। সেখানে এভাবেই বলা হয়েছে—'পারিচ্ছত্তক বৃক্ষ পুষ্পিত হওয়ার সময় তারা এক বছর পরিচর্যা করতে যায়, তারা তার পাণ্ডুপলাশ ভাব (হলুদ পাতা হওয়া) থেকে শুরু করে আনন্দিত হয়। যেমন বলা হয়েছে—'


Yasmiṃ, bhikkhave, samaye devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāricchattako koviḷāro, paṇḍupalāso hoti, attamanā, bhikkhave, devā tāvatiṃsā tasmiṃ samaye honti ‘paṇḍupalāso dāni pāricchattako, koviḷāro, na cirasseva pannapalāso bhavissatī’ti. Yasmiṃ samaye devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāricchattako, koviḷāro, pannapalāso hoti, jālakajāto hoti, khārakajāto hoti, kuṭumalakajāto hoti, korakajāto hoti, attamanā, bhikkhave[Pg.193], devā tāvatiṃsā tasmiṃ samaye honti ‘korakajāto dāni pāricchattako koviḷāro, na cirasseva sabbapāliphullo bhavissatī’ti.

“হে ভিক্ষুগণ, যে সময়ে তাবতিংস দেবগণের পারিচ্ছত্তক কোবিড়ার বৃক্ষ পাণ্ডুপলাশ (হলুদ পাতাযুক্ত) হয়, হে ভিক্ষুগণ, তাবতিংস দেবগণ সেই সময়ে আনন্দিত হন এই ভেবে—'এখন পারিচ্ছত্তক কোবিড়ার বৃক্ষ পাণ্ডুপলাশ হয়েছে, অচিরেই এটি পন্নপলাশ (পত্রহীন) হবে।' যে সময়ে তাবতিংস দেবগণের পারিচ্ছত্তক কোবিড়ার বৃক্ষ পন্নপলাশ হয়, জালকজাত হয়, ক্ষারকজাত হয়, কুটুমলকজাত (বড় কুঁড়িযুক্ত) হয়, কোরকজাত (ফোটার উপক্রম কুঁড়িযুক্ত) হয়, হে ভিক্ষুগণ, তাবতিংস দেবগণ সেই সময়ে আনন্দিত হন এই ভেবে—'এখন পারিচ্ছত্তক কোবিড়ার বৃক্ষ কোরকজাত হয়েছে, অচিরেই এটি সর্বতোভাবে প্রস্ফুটিত হবে।'”


Līnatthappakāsiniyampi (dī. ni. ṭī. 2.294) ettha evamattho dassito – pannapalāsoti patitapatto. Khārakajātoti jātakhuddakamakuḷo. Ye hi nīlapattakā ativiya khuddakā makuḷā, te ‘‘khārakā’’ti vuccanti. Jālakajātoti tehiyeva khuddakamakuḷehi jātajālako sabbaso jālo viya jāto. Keci pana ‘‘jālakajātoti ekajālo viya jāto’’ti atthaṃ vadanti. Pāricchattako kira khārakaggahaṇakāle sabbatthakameva pallaviko hoti, te cassa pallavā pabhassarapavāḷavaṇṇasamujjalā honti. Tena so sabbaso samujjalanto tiṭṭhati. Kuṭumalajātoti sañjātamahāmakuḷo. Korakajātoti sañjātasūcibhedo sampativikasamānāvattho. Sabbapāliphulloti sabbaso phullitavikasitoti. Ayañca anukkamo dīghabhāṇakānaṃ vaḷañjanānukkamena dassito, na ettha ācariyassa virodho āsaṅkitabbo.

লীনত্থপ্পকাসিনীতেও (দীঘনিকায় টীকা) এখানে এই রকম অর্থ দেখানো হয়েছে—' Pannapalāso' বলতে পতিত পাতা। 'Khārakajāto' বলতে উৎপন্ন ক্ষুদ্র মুকুল বা কুঁড়ি। যে নীল পাতাযুক্ত অত্যন্ত ক্ষুদ্র কুঁড়িগুলো থাকে, সেগুলোকে 'ক্ষারক' বলা হয়। 'Jālakajāto' বলতে সেই ক্ষুদ্র কুঁড়িগুলোর দ্বারাই উৎপন্ন জালক, যা সর্বতোভাবে জালের মতো উৎপন্ন হয়। কেউ কেউ অবশ্য 'জালকজাতো বলতে এক জালের মতো উৎপন্ন'—এই অর্থ বলেন। পারিচ্ছত্তক বৃক্ষ নাকি ক্ষারক গ্রহণের সময় সর্বত্রই পল্লবিত হয় এবং তার সেই পল্লবগুলো প্রভাময় প্রবালবর্ণের মতো সমুজ্জ্বল হয়। তার ফলে সেটি সর্বতোভাবে সমুজ্জ্বল হয়ে দাঁড়িয়ে থাকে। 'Kuṭumalajāto' বলতে উৎপন্ন বড় কুঁড়ি। 'Korakajāto' বলতে সূচিভেদ (মুখ ফেটে যাওয়া) উৎপন্ন হওয়া এবং এখনই বিকশিত হওয়ার অবস্থা। 'Sabbapāliphullo' বলতে সর্বতোভাবে প্রস্ফুটিত ও বিকশিত। আর এই অনুক্রমটি দীঘভাণকদের (দীঘনিকায় আবৃত্তিকারীদের) ব্যবহারের অনুক্রম অনুসারে দেখানো হয়েছে, এখানে আচার্যের কোনো বিরোধ আশঙ্কা করা উচিত নয়।


Kantanakavātoti devānaṃ puññakammapaccayā pupphānaṃ chindanakavāto. Kantatīti chindati. Sampaṭicchanakavātoti chinnānaṃ chinnānaṃ pupphānaṃ sampaṭiggaṇhakavāto. Cinantoti nānāvidhabhattisannivesavasena nicinaṃ karonto. Aññataradevatānanti nāmagottavasena apaññātadevatānaṃ. Reṇuvaṭṭīti reṇusaṅghāto. Kaṇṇikaṃ āhaccāti sudhammāya kūṭaṃ āhantvā.

'কন্তনকবাতো' (কর্তনকারী বায়ু) বলতে দেবগণের পুণ্যকর্মের প্রত্যয়ে পুষ্পসমূহ ছেদনকারী বায়ু। 'কন্ততি' বলতে ছেদন করে। 'সম্পটিচ্ছনকবাতো' (সংগ্রহণকারী বায়ু) বলতে ছিন্ন ছিন্ন পুষ্পসমূহ গ্রহণকারী বায়ু। 'চিনন্তো' বলতে নানাবিধ বিন্যাস বা সজ্জার বশে স্তূপাকার করা। 'অঞ্ঞতরদেবতানং' বলতে নাম ও গোত্র অনুসারে অজ্ঞাত দেবগণের। 'রেণুবট্টি' বলতে পরাগরেণুর সমূহ। 'কণ্ণিকং আহচ্চা' বলতে সুধর্মা সভার চূড়ায় আঘাত করে।


Anupharaṇānubhāvoti khīṇāsavassa bhikkhuno kittisaddassa yāva brahmalokā anupharaṇasaṅkhāto ānubhāvo. Pabbajjānissitaṃ hotīti pabbajjāya catupārisuddhisīlampi dassitamevāti adhippāyo. Paṭhamajjhānasannissitantiādīsupi imināva nayena attho veditabbo. Idha pana ubhayato paricchedo heṭṭhā sīlato upari arahattato ca paricchedassa dassitattā. Tenetaṃ vuttanti tena kāraṇena etaṃ ‘‘catupārisuddhisīlaṃ pabbajjānissitaṃ hotī’’tiādivacanaṃ vuttaṃ. Chaṭṭhaṃ uttānameva.

'অনুফরণানুভাবো' বলতে ক্ষীণাস্রব (অরহৎ) ভিক্ষুর কীর্তিশব্দের ব্রহ্মলোক পর্যন্ত পরিব্যাপ্ত হওয়া নামক প্রভাব। 'পব্বজ্জানিস্সিতং হোতি' (প্রব্রজ্যা-আশ্রিত হয়) বলতে প্রব্রজ্যার চতুষ্পারিশুদ্ধি শীলও দেখানোই হয়েছে—এটিই অভিপ্রায়। 'প্রথমধ্যান-সংশ্রিত' ইত্যাদিতেও এই নিয়মেই অর্থ বুঝতে হবে। এখানে অবশ্য উভয় দিকের পরিচ্ছেদ—নিচে শীল থেকে এবং উপরে অর্হত্ত্ব থেকে পরিচ্ছেদ দেখানো হয়েছে। 'তেনৈতং বুত্তং' বলতে সেই কারণে এই 'চতুষ্পারিশুদ্ধি শীল প্রব্রজ্যা-আশ্রিত হয়' ইত্যাদি বচন বলা হয়েছে। ষষ্ঠ সূত্রটি সহজবোধ্যই।


Pāricchattakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

পারিচ্ছত্তকসূত্র আদির বর্ণনা সমাপ্ত।


7. Bhāvanāsuttavaṇṇanā

৭. ভাবনাসূত্রের বর্ণনা


71. Sattame [Pg.194] atthassa asādhikā ‘‘bhāvanaṃ ananuyuttassā’’ti vuttattā. Sambhāvanattheti ‘‘api nāma evaṃ siyā’’ti vikappanattho sambhāvanattho. Evañhi loke siliṭṭhavacanaṃ hotīti ekameva saṅkhaṃ avatvā aparāya saṅkhāya saddhiṃ vacanaṃ loke siliṭṭhavacanaṃ hoti yathā ‘‘dve vā tīṇi vā udakaphusitānī’’ti. Sammā adhisayitānīti pādādīhi attanā nesaṃ kiñci upaghātaṃ akarontiyā bahivātādiparissayapariharaṇatthaṃ sammadeva upari sayitāni. Upariattho hettha adhi-saddo. Utuṃ gaṇhāpentiyāti tesaṃ allasinehapariyādānatthaṃ attano kāyusmāvasena utuṃ gaṇhāpentiyā. Tenāha ‘‘usmīkatānī’’ti. Sammā paribhāvitānīti sammadeva sabbaso kukkuṭavāsanāya vāsitāni. Tenāha ‘‘kukkuṭagandhaṃ gāhāpitānī’’ti. Ettha ca sammāparisedanaṃ kukkuṭagandhaparibhāvanañca sammāadhisayanasammāparisedananipphattiyā ānubhāvanipphāditanti daṭṭhabbaṃ. Sammāadhisayaneneva hi itaradvayaṃ ijjhati. Na hi sammāadhisayanato visuṃ sammāparisedanassa sammāparibhāvanassa ca kāraṇaṃ atthi. Tena pana saddhiṃyeva itaresaṃ dvinnampi ijjhanato vuttaṃ.

৭১. সপ্তম সূত্রে—'ভাবনা অনুযুক্ত না হওয়া ব্যক্তির'—এরূপ বলায় তা অর্থের সাধক নয়। 'সম্ভাবনত্থে' (সম্ভাবনা অর্থে) বলতে 'এমনও হতে পারে'—এরূপ বিকল্প অর্থই সম্ভাবনা অর্থ। 'এভাবেই লোকে শ্লিষ্ট বচন (মধুর বা যুক্তিসঙ্গত কথা) হয়' বলতে কেবল একটি সংখ্যা না বলে অন্য সংখ্যার সাথে বলা লোকে শ্লিষ্ট বচন হয়, যেমন—'দুই বা তিনটি জলবিন্দু'। 'সম্মা অধিসযিতানি' (সম্যকভাবে অধিশায়িত) বলতে পা আদি দ্বারা নিজে সেগুলোর কোনো ক্ষতি না করে বাইরের বাতাস আদি উপদ্রব পরিহারের জন্য সম্যকভাবে উপরে শয়ন করা। এখানে 'অধি' শব্দের অর্থ উপরে। 'উতুং গণ্হাপেন্তিয়া' (ঋতু বা তাপমাত্রা গ্রহণ করানোর মাধ্যমে) বলতে সেগুলোর আর্দ্র স্নেহ বা রস নিঃশেষ করার জন্য নিজের শরীরের উত্তাপের দ্বারা তাপমাত্রা গ্রহণ করানোর মাধ্যমে। তাই বলেছেন—'উস্মীকতানি' (উষ্ণীকৃত)। 'সম্মা পরিভাবিতানি' (সম্যকভাবে পরিভাবিত) বলতে সম্যকভাবে সর্বতোভাবে মুরগির গন্ধে সুবাসিত। তাই বলেছেন—'কুক্কুটগন্ধং গাহাপিতানি' (মুরগির গন্ধ গ্রহণ করানো)। আর এখানে সম্যক স্বেদন এবং মুরগির গন্ধে পরিভাবন—সম্যক অধিশয়ন ও সম্যক স্বেদনের নিষ্পত্তির প্রভাবে নিষ্পাদিত হয়েছে বলে জানতে হবে। কারণ সম্যক অধিশয়নের দ্বারাই অন্য দুটি সিদ্ধ হয়। সম্যক অধিশয়ন ছাড়া পৃথকভাবে সম্যক স্বেদন ও সম্যক পরিভাবনের কোনো কারণ নেই। কিন্তু তার সাথেই অন্য দুটিরও সিদ্ধি হওয়ায় এটি বলা হয়েছে।


Tividhakiriyākaraṇenāti sammāadhisayanāditividhakiriyākaraṇenāti attho. Kiñcāpi ‘‘evaṃ aho vata me’’tiādinā na icchā uppajjeyya kāraṇassa pana sampāditattā, atha kho bhabbāva te abhinibbhijjitunti yojanā. Kasmā bhabbāti āha ‘‘te hi yasmā tāyā’’tiādi. Sayampīti aṇḍāni. Pariṇāmanti paripākaṃ bahinikkhamanayogyataṃ. Yathā kapālassa tanutā ālokassa anto paññāyamānassa kāraṇaṃ, tathā kapālassa tanutāya nakhasikhāmukhatuṇḍakānaṃ kharatāya ca allasinehapariyādānaṃ kāraṇavacananti daṭṭhabbaṃ. Tasmāti ālokassa anto paññāyamānato sayañca paripākagatattā.

'তিবিধকিরিযাকরণেনা' (ত্রিপর্ব ক্রিয়াকরণের দ্বারা) বলতে সম্যক অধিশয়ন আদি ত্রিবিধ ক্রিয়াকরণের দ্বারা—এই অর্থ। যদিও 'আহা, আমার যদি এমন হতো' ইত্যাদি রূপে ইচ্ছা উৎপন্ন না-ও হয়, কিন্তু কারণ সম্পাদিত হওয়ায় তারা অবশ্যই ডিম্বত্বক ভেদ করে বের হতে সমর্থ—এই হলো যোজনা। কেন সমর্থ? তাই বলেছেন—'যেহেতু তারা তার দ্বারা' ইত্যাদি। 'স্বয়ম্পি' বলতে ডিমগুলোও। 'পরিণামন্তি' বলতে পরিপাক বা বাইরে বের হওয়ার যোগ্যতা লাভ করে। যেমন ডিমের খোসার পাতলা হওয়া ভেতরে আলোর দৃশ্যমানতার কারণ, তেমনি খোসার পাতলা হওয়া এবং নখশিখা ও ঠোঁটের তীক্ষ্ণতার দ্বারা আর্দ্র স্নেহ বা রস নিঃশেষ হওয়া কারণের বচন বলে জানতে হবে। 'তস্মা' (সেই কারণে) বলতে ভেতরে আলোর দৃশ্যমানতা থেকে এবং নিজে পরিপাকপ্রাপ্ত হওয়া থেকে।


Opammasampaṭipādananti opammatthassa upameyyena sammadeva paṭipādanaṃ. Tanti opammasampaṭipādanaṃ. Evanti idāni vuccamānākārena. Atthenāti upameyyatthena saṃsandetvā saha yojetvā. Sampādanena sampayuttadhammavasena ñāṇassa tikkhabhāvo veditabbo. Ñāṇassa hi sabhāvato satinepakkato ca tikkhabhāvo, samādhivasena kharabhāvo, saddhāvasena vippasannabhāvo. Pariṇāmakāloti balavavipassanākālo. Vaḍḍhikāloti [Pg.195] vuṭṭhānagāminivipassanākālo. Anulomaṭṭhāniyā hi vipassanā gahitagabbhā nāma tadā maggagabbhassa gahitattā. Tajjātikanti tassa vipassanānuyogassa anurūpaṃ. Satthāpi avijjaṇḍakosaṃ paharati, desanāpi vineyyasantānagataṃ avijjaṇḍakosaṃ paharati, yathāṭhāne ṭhātuṃ na deti.

উপমাসম্পাদনা (ওপম্মসম্পটিপাদন) বলতে উপমেয়ের সাথে উপমার অর্থের সম্যকভাবে প্রতিপাদন করাকে বোঝায়। 'তা' বলতে সেই উপমাসম্পাদনা। 'এভাবে' বলতে এখন যেভাবে বলা হচ্ছে সেই আকারে। 'অর্থের দ্বারা' বলতে উপমেয় অর্থের সাথে তুলনা করে এবং যুক্ত করে। সম্পাদনের দ্বারা সম্প্রযুক্ত ধর্মের বশে জ্ঞানের তীক্ষ্ণভাব বুঝতে হবে। কারণ জ্ঞানের স্বভাবত এবং স্মৃতি-নিপুণতার কারণে তীক্ষ্ণভাব, সমাধির কারণে দৃঢ়ভাব, এবং শ্রদ্ধার কারণে প্রসন্নভাব হয়ে থাকে। 'পরিণামকাল' বলতে বলবান বিপশ্যনাকাল। 'বৃদ্ধিকাল' বলতে উত্থানগামিনী বিপশ্যনাকাল। অনুলোম-স্থানীয় বিপশ্যনাই গর্ভধারণকারী (গৃহীতগর্ভা) নামে পরিচিত, কারণ তখন মার্গগর্ভ গৃহীত হয়। 'তজ্জাতীয়' বলতে সেই বিপশ্যনা-অনুযোগের অনুরূপ। শাস্তাও অবিদ্যা-অণ্ডকোষ আঘাত করেন, দেশনাও বিনেয় জনের চিত্তসন্তানগত অবিদ্যা-অণ্ডকোষ আঘাত করে, তাকে যথাস্থানে থাকতে দেয় না।


Olambakasaṅkhātanti olambakasuttasaṅkhātaṃ. ‘‘Pala’’nti hi tassa suttassa nāmaṃ. Cāretvā dāruno heṭṭhā dosajānanatthaṃ ussāpetvā. Gaṇḍaṃ haratīti palagaṇḍoti etena ‘‘palena gaṇḍahāro palagaṇḍoti pacchimapade uttarapadalopena niddeso’’ti dasseti. Gahaṇaṭṭhāneti hatthena gahetabbaṭṭhāne. Sammadeva khipīyanti etena kāyaduccaritādīnīti saṅkhepo, pabbajjāva saṅkhepo pabbajjāsaṅkhepo. Tena vipassanaṃ anuyuñjantassa puggalassa ajānantasseva āsavānaṃ parikkhayo idha vipassanānisaṃsoti adhippeto.

'ওলম্বক' নামে খ্যাত বলতে ওলম্বক সূত্র নামে খ্যাত। কারণ 'পল' হলো সেই সূত্রের নাম। কাঠের নিচে চালনা করে দোষ জানার জন্য উপরে তুলে। 'যে ক্ষত বা ফোড়া দূর করে সে পলগণ্ড'—এর দ্বারা দেখায় যে, 'পলের দ্বারা ক্ষত হরণকারী হলো পলগণ্ড, এখানে উত্তরপদ লোপের মাধ্যমে নির্দেশ করা হয়েছে।' 'গ্রহণের স্থানে' বলতে হাত দিয়ে ধরার স্থানে। 'সম্যকভাবে নিক্ষিপ্ত হয়'—এর দ্বারা কায়দুশ্চরিত্র ইত্যাদির সংক্ষেপ, প্রব্রজ্যাই সংক্ষেপ হলো প্রব্রজ্যা-সংক্ষেপ। এর দ্বারা বিপশ্যনা অনুশীলনকারী ব্যক্তির অজান্তেই আস্রবসমূহের ক্ষয় হওয়া এখানে বিপশ্যনার সুফল (শংসা) হিসেবে অভিপ্রেত।


Hemantikena kāraṇabhūtena, bhummatthe vā etaṃ karaṇavacanaṃ, hemantiketi attho. Paṭippassambhantīti paṭippassaddhaphalāni honti. Tenāha ‘‘pūtikāni bhavantī’’ti. Mahāsamuddo viya sāsanaṃ agādhagambhīrabhāvato. Nāvā viya yogāvacaro mahoghuttarato. Pariyāyanaṃ viyāti parito aparāparaṃ yāyanaṃ viya. Khajjamānānanti khādantena viya udakena khepiyamānabandhanānaṃ. Tanubhāvoti pariyuṭṭhānapavattiyā asamatthatāya dubbalabhāvo. Vipassanāñāṇapītipāmojjehīti vipassanāñāṇasamuṭṭhitehi pītipāmojjehi. Okkhāyamāneti vipassanākammaṭṭhāne vīthippaṭipāṭiyā okkhāyamāne, paṭisaṅkhānupassanāya vā okkhāyamāne. Saṅkhārupekkhāya pakkhāyamāne. Dubbalatā dīpitā ‘‘appakasireneva saṃyojanāni paṭippassambhanti, pūtikāni bhavantī’’ti vuttattā.

'হৈমন্তিকেন' বলতে কারণস্বরূপ হেমন্তকালের দ্বারা, অথবা এটি অধিকরণ অর্থে করণ কারক, অর্থ হলো হেমন্তকালে। 'প্রতিপ্রস্রব্ধ হয়' বলতে প্রতিপ্রস্রব্ধ ফলযুক্ত হয়। তাই বলেছেন 'পূতিগন্ধময় (পচে নষ্ট) হয়ে যায়'। অগাধ ও গম্ভীর হওয়ার কারণে বুদ্ধশাসন হলো মহাসমুদ্রের মতো। মহাস্রোত পার হওয়ার কারণে যোগাবচর হলো নৌকার মতো। 'পর্যায়ন-এর মতো' বলতে চারদিকে এদিক-ওদিক যাওয়ার মতো। 'ক্ষয়প্রাপ্ত হওয়ার' বলতে গ্রাস করার মতো জলের দ্বারা বন্ধনসমূহ ক্ষয়প্রাপ্ত হওয়ার। 'তনুভাব' বলতে পর্যুত্থান প্রবৃত্তির অসমর্থতার কারণে দুর্বল ভাব। 'বিপশ্যনাজ্ঞান-প্রীতি-প্রামোদ্যের দ্বারা' বলতে বিপশ্যনাজ্ঞান থেকে উৎপন্ন প্রীতি ও প্রামোদ্যের দ্বারা। 'অবক্ষীয়মাণে' বলতে বিপশ্যনা কর্মস্থানে বীথির অনুক্রমে অবক্ষীয়মাণ হলে, অথবা প্রতিসংখ্যানুপশ্যনার দ্বারা অবক্ষীয়মাণ হলে। সংস্কারোপেক্ষায় প্রকাশমান হলে। 'অল্প কষ্টেই সংযোজনসমূহ প্রতিপ্রস্রব্ধ হয়, পূতিগন্ধময় হয়ে যায়' বলার কারণে দুর্বলতা প্রদর্শিত হয়েছে।


Bhāvanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ভাবনাসূত্র বর্ণনা সমাপ্ত।


8-9. Aggikkhandhopamasuttādivaṇṇanā

৮-৯. অগ্নিকন্ধোপম সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা


72-73. Aṭṭhame passatha nūti api passatha. Mahantanti vipulaṃ. Aggikkhandhanti aggisamūhaṃ. Ādittanti padittaṃ. Sampajjalitanti samantato pajjalitaṃ accivipphuliṅgāni [Pg.196] muñcantaṃ. Sajotibhūtanti samantato uṭṭhitāhi jālāhi ekappabhāsamudayabhūtaṃ. Taṃ kiṃ maññathāti taṃ idāni mayā vuccamānatthaṃ kiṃ maññathāti anumatiggahaṇatthaṃ pucchati. Yadettha satthā aggikkhandhāliṅganaṃ kaññāliṅganañca ānesi, tamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ārocayāmī’’tiādimāha.

৭২-৭৩. অষ্টম সূত্রে 'তোমরা কি দেখছ?' বলতে তোমরা কি দেখছ? 'বিপুল' বলতে বিশাল। 'অগ্নিকুণ্ড' বলতে অগ্নিসমূহ। 'প্রদীপ্ত' বলতে প্রজ্বলিত। 'সম্পজ্জলিত' বলতে চারদিকে প্রজ্বলিত, যা থেকে শিখা ও স্ফুলিঙ্গ নির্গত হচ্ছে। 'সজোতিভূত' বলতে চারদিক থেকে উত্থিত শিখার কারণে একীভূত আলোকপুঞ্জে পরিণত হওয়া। 'তোমরা এ বিষয়ে কী মনে কর?'—এর দ্বারা এখন আমার দ্বারা বলা বিষয়ের অর্থ তোমরা কী মনে কর, তা সম্মতি গ্রহণের জন্য জিজ্ঞাসা করছেন। এখানে শাস্তা যে অগ্নিকুণ্ড আলিঙ্গন এবং কুমারী আলিঙ্গনের তুলনা এনেছেন, সেই অর্থ স্পষ্ট করার জন্য 'আমি তোমাদের জানাচ্ছি' ইত্যাদি বলেছেন।


Dussīlassāti nissīlassa sīlavirahitassa. Pāpadhammassāti dussīlattā eva hīnajjhāsayatāya lāmakasabhāvassa. Asucisaṅkassarasamācārassāti aparisuddhatāya asuci hutvā saṅkāya saritabbasamācārassa. Dussīlo hi kiñcideva asāruppaṃ disvā ‘‘idaṃ asukena kataṃ bhavissatī’’ti paresaṃ āsaṅkā hoti. Kenacideva karaṇīyena mantayante bhikkhū disvā ‘‘kacci nu kho ime mayā katakammaṃ jānitvā mantentī’’ti attanoyeva saṅkāya saritabbasamācāro. Paṭicchannakammantassāti lajjitabbatāya paṭicchādetabbakammantassa. Assamaṇassāti na samaṇassa. Salākaggahaṇādīsu ‘‘ahampi samaṇo’’ti micchāpaṭiññāya samaṇapaṭiññassa. Aseṭṭhacāritāya abrahmacārissa. Uposathādīsu ‘‘ahampi brahmacārī’’ti micchāpaṭiññāya brahmacāripaṭiññassa. Pūtinā kammena sīlavipattiyā anto anupaviṭṭhattā antopūtikassa. Chadvārehi rāgādikilesānussavanena tintattā avassutassa. Sañjātarāgādikacavarattā sīlavantehi chaḍḍetabbattā ca kasambujātassa.

'দুঃশীলের' বলতে শীলহীন, শীলবর্জিত ব্যক্তির। 'পাপধর্মীর' বলতে দুঃশীলতার কারণেই হীন আশয়যুক্ত ও নিকৃষ্ট স্বভাবের ব্যক্তির। 'অশুচি-শঙ্কাস্বর-সমাচারের' বলতে অপরিশুদ্ধতার কারণে অশুচি হয়ে আশঙ্কার সাথে স্মরণযোগ্য আচরণের। কারণ দুঃশীল ব্যক্তি সামান্য কোনো অনুপযুক্ত বিষয় দেখলেই অন্যদের মনে আশঙ্কা জাগে যে, 'এটি অমুক ব্যক্তি করেছে হয়তো।' কোনো প্রয়োজনীয় কাজে ভিক্ষুদের আলোচনা করতে দেখে 'এরা কি আমার কৃতকর্ম জেনে আলোচনা করছে?'—এভাবে নিজের মনেই আশঙ্কার সাথে স্মরণযোগ্য আচরণ। 'প্রচ্ছন্ন-কর্মের' বলতে লজ্জাজনক হওয়ার কারণে গোপনযোগ্য কর্মের। 'অশ্রমণের' বলতে যে শ্রমণ নয়। শলাকা গ্রহণ ইত্যাদির সময় 'আমিও শ্রমণ' এভাবে মিথ্যা প্রতিজ্ঞা করার কারণে শ্রমণ-প্রতিজ্ঞার। অশ্রেষ্ঠ আচরণের কারণে অব্রহ্মচারীর। উপোসথ ইত্যাদির সময় 'আমিও ব্রহ্মচারী' এভাবে মিথ্যা প্রতিজ্ঞা করার কারণে ব্রহ্মচারী-প্রতিজ্ঞার। পচা কর্মের দ্বারা শীল বিপত্তির কারণে ভেতরে প্রবেশ করার ফলে 'অন্তঃপূতিক' (ভেতরে পচা)। ছয় দ্বারের দ্বারা রাগ আদি ক্লেশ ক্ষরণের কারণে সিক্ত হওয়ায় 'অবস্রুত' (ক্লেশযুক্ত)। রাগ আদি আবর্জনা উৎপন্ন হওয়ার কারণে এবং শীলবানদের দ্বারা বর্জনীয় হওয়ার কারণে 'কসম্বুজাত' (আবর্জনাতুল্য)।


Vālarajjuyāti vālehi katarajjuyā. Sā hi kharatarā hoti. Ghaṃseyyāti mathanavasena ghaṃseyya. Teladhotāyāti telena nisitāya. Paccorasminti patiurasmiṃ, abhimukhe uramajjheti adhippāyo. Ayosaṅkunāti saṇḍāsena. Pheṇuddehakanti pheṇaṃ uddehetvā uddehetvā, anekavāraṃ pheṇaṃ uṭṭhāpetvāti attho. Evamettha saṅkhepato pāḷivaṇṇanā veditabbā. Navamaṃ uttānameva.

'বালরজ্জু' বলতে পশুর লোম দিয়ে তৈরি দড়ি। কারণ তা অত্যন্ত খসখসে বা ধারালো হয়। 'ঘষে' বলতে মন্থন করার মতো করে ঘষে। 'তেলধৌত' বলতে তেল দিয়ে ধারালো করা। 'প্রত্যুরসি' বলতে বুকের ওপর, সম্মুখের বুকের মাঝখানে—এই অভিপ্রায়। 'লৌহশঙ্কু' বলতে লোহার পেরেক বা শলাকা দিয়ে। 'ফেনোদ্দেহক' বলতে ফেনা উগরে উগরে, অর্থাৎ অনেকবার ফেনা তুলে—এই অর্থ। এভাবে এখানে সংক্ষেপে পালি বর্ণনা বুঝতে হবে। নবম সূত্রটি সহজবোধ্যই।


Aggikkhandhopamasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

অগ্নিকন্ধোপম সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Arakasuttavaṇṇanā

১০. আরক সূত্র বর্ণনা


74. Dasame parittanti ittaraṃ. Tenāha ‘‘appaṃ thoka’’nti. Pabandhānupacchedassa paccayabhāvo idha jīvitassa raso kiccanti adhippetanti āha [Pg.197] ‘‘sarasaparittatāyapī’’ti. Tadadhīnavuttitāyapi hi ‘‘yo, bhikkhave, ciraṃ jīvati, so vassasataṃ appaṃ vā bhiyyo’’ti vacanato parittaṃ khaṇaparittatāyapi. Paramatthato hi atiparitto sattānaṃ jīvitakkhaṇo ekacittakkhaṇappavattimattoyeva. Yathā nāma rathacakkaṃ pavattamānampi ekeneva nemippadesena pavattati, tiṭṭhamānampi ekeneva tiṭṭhati, evamevaṃ ekacittakkhaṇikaṃ sattānaṃ jīvitaṃ tasmiṃ citte niruddhamatte satto niruddhoti vuccati. Yathāha ‘‘atīte cittakkhaṇe jīvittha na jīvati na jīvissati. Anāgate cittakkhaṇe na jīvittha na jīvati jīvissati. Paccuppanne cittakkhaṇe na jīvittha jīvati na jīvissati.

৭৪. দশম সূত্রে 'পরিত্তং' বলতে অল্প বা ক্ষণস্থায়ী। তাই বলেছেন 'অল্প, সামান্য'। প্রবাহের অবিচ্ছেদের প্রত্যয়ভাব এখানে জীবনের রস বা কার্য হিসেবে অভিপ্রেত, তাই বলেছেন 'স্বরস-পরিত্ততার কারণেও'। কারণ তার অধীন বৃত্তির কারণেও 'হে ভিক্ষুগণ, যে দীর্ঘকাল বাঁচে, সে একশত বছর বা তার চেয়ে কিছু বেশি বাঁচে' এই বচন অনুসারে তা অল্প, এবং ক্ষণ-পরিত্ততার কারণেও। পরমার্থত সত্ত্বদের জীবনক্ষণ অত্যন্ত অল্প, তা কেবল এক চিত্তক্ষণ প্রবর্তন মাত্র। যেমন রথের চাকা ঘূর্ণায়মান হলেও কেবল একটি নেমিপ্রদেশ স্পর্শ করে ঘোরে, এবং স্থির থাকলেও কেবল একটি অংশেই স্থির থাকে, তেমনই সত্ত্বদের জীবন এক চিত্তক্ষণিক, সেই চিত্ত নিরুদ্ধ হওয়ার সাথে সাথেই সত্ত্ব নিরুদ্ধ হয়েছে বলা হয়। যেমন বলা হয়েছে: 'অতীত চিত্তক্ষণে বেঁচে ছিল, এখন বাঁচে না, ভবিষ্যতেও বাঁচবে না। অনাগত চিত্তক্ষণে বাঁচেনি, এখন বাঁচে না, ভবিষ্যতেও বাঁচবে। প্রত্যুৎপন্ন চিত্তক্ষণে বাঁচেনি, এখন বাঁচে, ভবিষ্যতেও বাঁচবে না।'


‘‘Jīvitaṃ attabhāvo ca, sukhadukkhā ca kevalā;

Ekacittasamāyuttā, lahuso vattate khaṇo.

জীবন, আত্মভাব এবং কেবল সুখ-দুঃখসমূহ; এক চিত্তের সাথে যুক্ত হয়ে ক্ষণকাল অতি দ্রুত অতিবাহিত হয়।


‘‘Ye niruddhā marantassa, tiṭṭhamānassa vā idha;

Sabbepi sadisā khandhā, gatā appaṭisandhikā.

মৃত্যু পথযাত্রী বা জীবিত ব্যক্তির যে স্কন্ধসমূহ এখানে নিরুদ্ধ হয়; সেই সমস্ত স্কন্ধই সদৃশ এবং তা প্রতিসন্ধিহীনভাবে চলে যায়।


‘‘Anibbattena na jāto, paccuppannena jīvati;

Cittabhaṅgā mato loko, paññatti paramatthiyā’’ti. (mahāni. 10);

যা উৎপন্ন হয়নি তার দ্বারা জন্মায়নি, বর্তমানের দ্বারা বেঁচে থাকে; চিত্তের ভঙ্গের কারণে জগৎ মৃত—এটি পরমার্থ প্রজ্ঞপ্তি।


Lahusanti lahukaṃ. Tenāha ‘‘lahuṃ uppajjitvā nirujjhanato lahusa’’nti. Parittaṃ lahusanti ubhayaṃ panetaṃ appakassa vevacanaṃ. Yañhi appakaṃ, taṃ parittañceva lahukañca hoti. Idha pana āyuno adhippetattā rassanti vuttaṃ hoti. Mantāyanti karaṇatthe etaṃ bhummavacananti āha ‘‘mantāya boddhabbaṃ, paññāya jānitabbanti attho’’ti. Mantāyanti vā manteyyanti vuttaṃ hoti, mantetabbaṃ mantāya upaparikkhitabbanti attho. Paññāya jānitabbanti jānitabbaṃ jīvitassa parittabhāvo bahudukkhādibhāvo. Jānitvā ca pana sabbapalibodhe chinditvā kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ. Yasmā itthi jātassa amaraṇaṃ, appaṃ vā bhiyyo vassasatato upari appaṃ aññaṃ vassasataṃ appatvā vīsaṃ vā tiṃsaṃ vā cattālīsaṃ vā paṇṇāsaṃ vā saṭṭhi vā vassāni jīvati, evaṃdīghāyuko pana atidullabho. ‘‘Asuko hi evaṃ ciraṃ jīvatī’’ti tattha tattha gantvā daṭṭhabbo hoti. Tattha visākhā upāsikā vīsasataṃ jīvati, tathā pokkharasātibrāhmaṇo, brahmāyubrāhmaṇo, bāvariyabrāhmaṇo, ānandatthero, mahākassapattheroti[Pg.198]. Anuruddhatthero pana vassasatañceva paṇṇāsañca vassāni. Bākulatthero vassasatañceva saṭṭhi ca vassāni, ayaṃ sabbadīghāyuko, sopi dve vassasatāni na jīvi.

'লহুসং' বলতে লঘু বা দ্রুত। তাই বলেছেন 'দ্রুত উৎপন্ন হয়ে নিরুদ্ধ হওয়ার কারণে লঘু বা দ্রুত।' 'পরিত্তং' এবং 'লহুসং'—এই উভয়ই অল্পের সমার্থক শব্দ। কারণ যা অল্প, তা ক্ষুদ্র এবং লঘুও হয়। কিন্তু এখানে আয়ু অভিপ্রেত হওয়ার কারণে 'হ্রস্ব' বলা হয়েছে। 'মন্তায়' বলতে করণ অর্থে এটি সপ্তমী বিভক্তি, তাই বলেছেন 'মন্ত্রের দ্বারা বোদ্ধব্য, প্রজ্ঞার দ্বারা জ্ঞাতব্য—এই অর্থ।' অথবা 'মন্তায়' বলতে মন্ত্রণা করা উচিত, মন্ত্রণার দ্বারা পরীক্ষা করা উচিত—এই অর্থ। 'প্রজ্ঞার দ্বারা জ্ঞাতব্য' বলতে জীবনের অল্পতা এবং বহু দুঃখময়তা ইত্যাদি জানতে হবে। এবং তা জেনে সমস্ত পরিবোধ (বাধা) ছিন্ন করে কুশল কর্ম করতে হবে, ব্রহ্মচর্য আচরণ করতে হবে। যেহেতু জাত ব্যক্তির অমরত্ব নেই, সে একশত বছরের চেয়ে কিছু বেশি বা একশত বছর পূর্ণ না করে বিশ, ত্রিশ, চল্লিশ, পঞ্চাশ বা ষাট বছর বাঁচে, তাই এমন দীর্ঘায়ু ব্যক্তি অত্যন্ত দুর্লভ। 'অমুক ব্যক্তি এত দীর্ঘকাল বেঁচে আছেন'—এভাবে সেখানে সেখানে গিয়ে দেখতে হয়। সেখানে বিশাখা উপাসিকা একশত বিশ বছর বেঁচেছিলেন, তেমনই পোষ্করসাতি ব্রাহ্মণ, ব্রহ্মায়ু ব্রাহ্মণ, বাবরী ব্রাহ্মণ, আনন্দ স্থবির এবং মহাকাশ্যপ স্থবির। অনিরুদ্ধ স্থবির একশত পঞ্চাশ বছর। বাকুল স্থবির একশত ষাট বছর বেঁচেছিলেন, তিনি ছিলেন সবচেয়ে দীর্ঘায়ু, তিনিও দুইশত বছর বাঁচেননি।


Arakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

আরক সূত্র বর্ণনা সমাপ্ত।


Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

মহাবর্গ বর্ণনা সমাপ্ত।


8. Vinayavaggo

৮. বিনয় বর্গ


1-8. Paṭhamavinayadharasuttādivaṇṇanā

১-৮. প্রথম বিনয়ধর সূত্র ইত্যাদির বর্ণনা


75-82. Aṭṭhamassa paṭhamaṃ dutiyañca uttānatthameva. Tatiye vinayalakkhaṇe patiṭṭhito lajjibhāvena vinayalakkhaṇe ṭhito hoti. Alajjī (pārā. aṭṭha. 1.45) hi bahussutopi samāno lābhagarukatāya tantiṃ visaṃvādetvā uddhammaṃ ubbinayaṃ satthusāsanaṃ dīpetvā sāsane mahantaṃ upaddavaṃ karoti, saṅghabhedampi saṅgharājimpi uppādeti. Lajjī pana kukkuccako sikkhākāmo jīvitahetupi tantiṃ avisaṃvādetvā dhammameva vinayameva ca dīpeti, satthusāsanaṃ garuṃ katvā ṭhapeti. Evaṃ yo lajjī, so vinayaṃ ajahanto avokkamantova lajjibhāvena vinayalakkhaṇe ṭhito hoti patiṭṭhito.

৭৫-৮২. অষ্টম বর্গের প্রথম ও দ্বিতীয় সূত্র সহজবোধ্যই। তৃতীয় সূত্রে 'বিনয়লক্ষণে প্রতিষ্ঠিত' বলতে লজ্জাশীলতার দ্বারা বিনয়লক্ষণে স্থিত হওয়া। কারণ নির্লজ্জ ব্যক্তি বহুশ্রুত হলেও লাভের প্রতি গুরুত্ব দেওয়ার কারণে মূল পাঠকে বিকৃত করে অধর্ম ও অবিনয়যুক্ত শাস্তুশাসন প্রকাশ করে শাসনে মহৎ উপদ্রব সৃষ্টি করে, এমনকি সংঘভেদ ও সংঘের মধ্যে ফাটল সৃষ্টি করে। কিন্তু লজ্জাশীল, পাপভীতিসম্পন্ন ও শিক্ষাকামী ব্যক্তি জীবনের বিনিময়েও মূল পাঠকে বিকৃত না করে ধর্ম ও বিনয়কেই প্রকাশ করেন, শাস্তুশাসনকে গৌরবময় করে স্থাপন করেন। এভাবে যিনি লজ্জাশীল, তিনি বিনয় পরিত্যাগ না করে এবং বিচ্যুত না হয়ে লজ্জাশীলতার দ্বারা বিনয়লক্ষণে স্থিত বা প্রতিষ্ঠিত হন।


Asaṃhīroti ettha saṃhīro nāma yo pāḷiyaṃ vā aṭṭhakathāyaṃ vā heṭṭhā vā uparito vā padapaṭipāṭiyā vā pucchiyamāno vitthunati vipphandati, saṇṭhātuṃ na sakkoti, yaṃ yaṃ parena vuccati, taṃ taṃ anujānāti, sakavādaṃ chaḍḍetvā paravādaṃ gaṇhāti. Yo pana pāḷiyaṃ vā aṭṭhakathāyaṃ vā heṭṭhupariyavasena vā padapaṭipāṭiyā vā pucchiyamāno na vitthunati na vipphandati, ekekalomaṃ saṇḍāsena gaṇhanto viya ‘‘evaṃ mayaṃ vadāma, evaṃ no ācariyā vadantī’’ti vissajjeti. Yamhi pāḷi ca pāḷivinicchayo ca suvaṇṇabhājane pakkhittasīhavasā viya parikkhayaṃ pariyādānaṃ agacchanto tiṭṭhati, ayaṃ vuccati asaṃhīro. Yasmā pana evarūpo yaṃ yaṃ parena vuccati, taṃ taṃ nānujānāti, attanā suvinicchinitaṃ katvā gahitaṃ aviparītamatthaṃ na [Pg.199] vissajjeti, tasmā vuttaṃ ‘‘na sakkoti gahitaggahaṇaṃ vissajjāpetu’’nti. Catutthādīni suviññeyyāni.

‘অসংহীর’ (অকম্প্য বা অবিচল) বলতে এখানে ‘সংহীর’ (সহজে বিচলিত বা পরাভূত) তাকেই বলা হয়, যাকে পালি বা অট্ঠকথা থেকে নিচে বা উপরে অথবা পদের ক্রমানুসারে জিজ্ঞাসা করা হলে সে কাঁপতে থাকে, ছটফট করে, স্থির থাকতে পারে না; অন্যেরা যা যা বলে, তা তা-ই মেনে নেয় এবং নিজের মতবাদ ত্যাগ করে অন্যের মতবাদ গ্রহণ করে। কিন্তু যিনি পালি বা অট্ঠকথা থেকে নিচে বা উপরে অথবা পদের ক্রমানুসারে জিজ্ঞাসিত হলে কাঁপেন না, ছটফট করেন না, বরং চিমটা দিয়ে একটি একটি করে লোম তোলার মতো করে—‘আমরা এভাবে বলি, আমাদের আচার্যগণ এভাবে বলেন’—এভাবে উত্তর দেন। যার মধ্যে পালি এবং পালির সিদ্ধান্তসমূহ সোনার পাত্রে রাখা সিংহের চর্বির মতো ক্ষয় বা নিঃশেষ না হয়ে বিদ্যমান থাকে, তাকে ‘অসংহীর’ বলা হয়। যেহেতু এই রূপ ব্যক্তি অন্যের দ্বারা যা যা বলা হয় তা তা মেনে নেন না, এবং নিজের দ্বারা সুনিশ্চিতভাবে গৃহীত অবিকৃত অর্থ পরিত্যাগ করেন না, তাই বলা হয়েছে—‘গৃহীত সিদ্ধান্ত ত্যাগ করাতে সমর্থ হয় না’। চতুর্থ আদি সূত্রসমূহ সহজে বোধগম্য।


Paṭhamavinayadharasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রথম বিনয়ধর সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Satthusāsanasuttavaṇṇanā

৯. শাস্তুশাসন সূত্রের বর্ণনা


83. Navame vivekaṭṭhoti vivitto. Tenāha ‘‘dūrībhūto’’ti. Satiavippavāse ṭhitoti kammaṭṭhāne satiṃ avijahitvā ṭhito. Pesitattoti kāye ca jīvite ca anapekkhatāya nibbānaṃ pesitacitto tanninno tappoṇo tappabbhāro.

৮৩. নবম সূত্রে ‘বিবেকট্ঠো’ অর্থ নির্জনবাসী। তাই বলা হয়েছে—‘দূরীভূত’। ‘সতিঅবিপ্পবাসে ঠিতো’ অর্থ কর্মস্থানে স্মৃতি না হারিয়ে স্থিত। ‘পেসিতত্তো’ অর্থ কায় ও জীবনের প্রতি অনাসক্ত হয়ে নির্বাণের দিকে চিত্ত প্রেরণকারী, তন্নিম্ন, তপ্রবণ ও তদ্ভার।


Satthusāsanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

শাস্তুশাসন সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Adhikaraṇasamathasuttavaṇṇanā

১০. অধিকরণসমথ সূত্রের বর্ণনা


84. Dasame adhikarīyanti etthāti adhikaraṇāni. Ke adhikarīyanti? Samathā. Kathaṃ adhikarīyanti? Samanavasena. Tasmā te tesaṃ samanavasena pavattantīti āha ‘‘adhikaraṇāni samentī’’tiādi. Uppannānaṃ uppanānanti uṭṭhitānaṃ uṭṭhitānaṃ. Samathatthanti samanatthaṃ. Dīghanikāye saṅgītisuttavaṇṇanāyampi (dī. ni. aṭṭha. 3.331) vitthāratoyevāti etthāyaṃ vitthāranayo – adhikaraṇesu tāva dhammoti vā adhammoti vā aṭṭhārasahi vatthūhi vivadantānaṃ bhikkhūnaṃ yo vivādo, idaṃ vivādādhikaraṇaṃ nāma. Sīlavipattiyā vā ācāradiṭṭhiājīvavipattiyā vā anuvadantānaṃ yo anuvādo upavadanā ceva codanā ca, idaṃ anuvādādhikaraṇaṃ nāma. Mātikāyaṃ āgatā pañca, vibhaṅge dveti sattapi āpattikkhandhā, idaṃ āpattādhikaraṇaṃ nāma. Yaṃ saṅghassa apalokanādīnaṃ catunnaṃ kammānaṃ karaṇaṃ, idaṃ kiccādhikaraṇaṃ nāma.

৮৪. দশম সূত্রে ‘অধিকরীয়ন্তি এন্থাতি’ অর্থাৎ যাতে অধিকরণ করা হয় তা-ই ‘অধিকরণ’। কী অধিকরণ করা হয়? সমথসমূহ। কীভাবে অধিকরণ করা হয়? শমনের (শান্ত করার) মাধ্যমে। তাই তারা সেগুলোর শমনের মাধ্যমে প্রবর্তিত হয় বলে বলা হয়েছে—‘অধিকরণসমূহ শান্ত করে’ ইত্যাদি। ‘উপ্পন্নানং উপ্পন্নানং’ অর্থ উৎপন্ন বা উত্থিত বিষয়সমূহের। ‘সমথত্থং’ অর্থ শমনের উদ্দেশ্যে। দীঘনিকায়ের সংগীতি সূত্রের বর্ণনায়ও (দী. নি. অট্ঠ. ৩.৩৩১) বিস্তারিতভাবে বলা হয়েছে। এখানে বিস্তারিত বিবরণটি নিম্নরূপ—অধিকরণসমূহের মধ্যে প্রথমত, ‘ধর্ম’ বা ‘অধর্ম’ এই আঠারোটি বিষয়ে বিবাদকারী ভিক্ষুদের যে বিবাদ, তাকে ‘বিবাদাধিকরণ’ বলা হয়। শীলবিপত্তি, আচারবিপত্তি, দৃষ্টিবিপত্তি বা আজীববিপত্তি নিয়ে যে অপবাদ, নিন্দা এবং অভিযোগ করা হয়, তাকে ‘অনুবাদাধিকরণ’ বলা হয়। মাতিকায় আগত পাঁচটি এবং বিভঙ্গে আগত দুটি—এই সাতটি আপত্তি স্কন্ধকে ‘আপত্ত্যধিকরণ’ বলা হয়। সংঘের অপলোকন (অনুমতি গ্রহণ) আদি চার প্রকার কর্ম সম্পাদন করাকে ‘কৃত্যাধিকরণ’ বলা হয়।


Tattha vivādādhikaraṇaṃ dvīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca. Sammukhāvinayeneva sammamānaṃ yasmiṃ vihāre uppannaṃ tasmiṃyeva [Pg.200] vā, aññatra vūpasametuṃ gacchantānaṃ antarāmagge vā, yattha gantvā saṅghassa niyyātitaṃ, tattha saṅghena vā, saṅghe vūpasametuṃ asakkonte tattheva ubbāhikāya sammatapuggalehi vā vinicchitaṃ sammati. Evaṃ sammamāne ca panetasmiṃ yā saṅghasammukhato dhammasammukhato vinayasammukhatā puggalasammukhatā, ayaṃ sammukhāvinayo nāma. Tattha ca kārakasaṅghassa saṅghasāmaggivasena sammukhibhāvo saṅghasammukhatā. Sametabbassa vatthuno bhūtattā dhammasammukhatā. Yathā taṃ sametabbaṃ, tathevassa samanaṃ vinayasammukhatā. Yo ca vivadati, yena ca vivadati, tesaṃ ubhinnaṃ atthapaccatthikānaṃ sammukhībhāvo puggalasammukhatā. Ubbāhikāya vūpasame panettha saṅghasammukhatā parihāyati. Evaṃ tāva sammukhāvinayeneva sammati.

সেখানে বিবাদাধিকরণ দুটি সমথের দ্বারা শান্ত হয়—সম্মুখবিনয় এবং যেভূয়সিক। সম্মুখবিনয়ের মাধ্যমে শান্ত করার ক্ষেত্রে, যে বিহারে বিবাদ উৎপন্ন হয়েছে সেখানেই, অথবা অন্য কোথাও শান্ত করার জন্য যাওয়ার পথে অন্তর্বর্তী মার্গে, অথবা যেখানে গিয়ে সংঘের নিকট সমর্পণ করা হয়েছে সেখানে সংঘের দ্বারা, অথবা সংঘ শান্ত করতে অসমর্থ হলে সেখানেই ‘উব্বাহিকা’ (তদন্ত কমিটি) দ্বারা মনোনীত ব্যক্তিদের দ্বারা মীমাংসিত হয়ে শান্ত হয়। এভাবে শান্ত করার ক্ষেত্রে যে সংঘসম্মুখতা, ধর্মসম্মুখতা, বিনয়সম্মুখতা এবং পুদ্গলসম্মুখতা রয়েছে, তাকে ‘সম্মুখবিনয়’ বলা হয়। সেখানে কার্যনির্বাহী সংঘের সংঘ-সামগ্রী (ঐক্য) সহকারে উপস্থিত হওয়া হলো ‘সংঘসম্মুখতা’। মীমাংসাযোগ্য বিষয়ের সত্যতা বা যথার্থতা হলো ‘ধর্মসম্মুখতা’। যেভাবে তা শান্ত করা উচিত, সেভাবে শান্ত করা হলো ‘বিনয়সম্মুখতা’। যিনি বিবাদ করছেন এবং যার সাথে বিবাদ করছেন—এই উভয় বাদী ও প্রতিবাদীর মুখোমুখি হওয়া হলো ‘পুদ্গলসম্মুখতা’। উব্বাহিকার মাধ্যমে শান্ত করার ক্ষেত্রে এখানে সংঘসম্মুখতা বাদ পড়ে। এভাবে প্রথমত সম্মুখবিনয়ের দ্বারাই শান্ত হয়।


Sace panevampi na sammati, atha naṃ ubbāhikāya sammatā bhikkhū ‘‘na mayaṃ sakkoma vūpasametu’’nti saṅghasseva niyyātenti. Tato saṅgho pañcaṅgasamannāgataṃ bhikkhuṃ salākaggāhāpakaṃ sammannati, tena guḷhakavivaṭakasakaṇṇajappakesu tīsu salākaggāhakesu aññataravasena salākaṃ gāhāpetvā sannipatitāya parisāya dhammavādīnaṃ yebhuyyatāya yathā te dhammavādino vadanti, evaṃ vūpasantaṃ adhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca vūpasantaṃ hoti. Tattha sammukhāvinayo vuttanayo eva. Yaṃ pana yebhuyyasikākammassa karaṇaṃ, ayaṃ yebhuyyasikā nāma. Evaṃ vivādādhikaraṇaṃ dvīhi samathehi sammati.

যদি এভাবেও শান্ত না হয়, তবে উব্বাহিকার দ্বারা মনোনীত ভিক্ষুগণ ‘আমরা শান্ত করতে পারছি না’ বলে তা সংঘের নিকটই সমর্পণ করেন। তখন সংঘ পঞ্চগুণসম্পন্ন একজন ভিক্ষুকে ‘শলাকা-গ্রাহক’ (ভোট গ্রহণকারী) হিসেবে মনোনীত করে। তিনি গুঢ়ক (গুপ্ত), বিবটক (উন্মুক্ত) বা সকণ্ণজল্পক (কানে কানে বলা)—এই তিন প্রকার শলাকা গ্রহণের যেকোনো একটি উপায়ে শলাকা গ্রহণ করান। সমবেত পরিষদের মধ্যে ধর্মবাদীদের সংখ্যাগরিষ্ঠতার ভিত্তিতে সেই ধর্মবাদীগণ যেভাবে বলেন, সেভাবে শান্ত হওয়া অধিকরণটি সম্মুখবিনয় এবং যেভূয়সিকের দ্বারা শান্ত হয়েছে বলে গণ্য হয়। সেখানে সম্মুখবিনয় পূর্বোক্ত নিয়মানুসারেই হয়। আর যেভূয়সিকা কর্ম সম্পাদন করাকে ‘যেভূয়সিকা’ বলা হয়। এভাবে বিবাদাধিকরণ দুটি সমথের দ্বারা শান্ত হয়।


Anuvādādhikaraṇaṃ catūhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca sativinayena ca amūḷhavinayena ca tassapāpiyasikāya ca. Sammukhāvinayeneva sammamānaṃ yo ca anuvadati, yañca anuvadati, tesaṃ vacanaṃ sutvā sace kāci āpatti natthi, ubho khamāpetvā, sace atthi ayaṃ nāmettha āpattīti evaṃ vinicchitaṃ vūpasammati. Tattha sammukhāvinayalakkhaṇaṃ vuttanayameva.

অনুবাদাধিকরণ চারটি সমথের দ্বারা শান্ত হয়—সম্মুখবিনয়, স্মৃতিবিনয়, অমূঢ়বিনয় এবং তস্সপাপিয়সিকা (পাপী ব্যক্তির প্রতি দণ্ড)। সম্মুখবিনয়ের মাধ্যমে শান্ত করার ক্ষেত্রে, যিনি অপবাদ দিচ্ছেন এবং যাকে অপবাদ দেওয়া হচ্ছে, উভয়ের কথা শুনে যদি কোনো আপত্তি না থাকে তবে উভয়কে ক্ষমা করিয়ে, আর যদি আপত্তি থাকে তবে ‘এখানে এই আপত্তি রয়েছে’—এভাবে মীমাংসা করে শান্ত করা হয়। সেখানে সম্মুখবিনয়ের লক্ষণ পূর্বোক্ত নিয়মানুসারেই।


Yadā pana khīṇāsavassa bhikkhuno amūlikāya sīlavipattiyā anuddhaṃsitassa sativinayaṃ yācamānassa saṅgho ñatticatutthena kammena sativinayaṃ deti, tadā sammukhāvinayena ca sativinayena ca vūpasantaṃ hoti. Dinne pana sativinaye puna tasmiṃ puggale kassaci anuvādo na ruhati. Yadā ummattako bhikkhu ummādavasena kate assāmaṇake ajjhācāre ‘‘saratāyasmā evarūpiṃ āpatti’’nti bhikkhūhi codiyamāno ‘‘ummattakena [Pg.201] me, āvuso, etaṃ kataṃ, nāhaṃ taṃ sarāmī’’ti bhaṇantopi bhikkhūhi codiyamānova puna acodanatthāya amūḷhavinayaṃ yācati, saṅgho cassa ñatticatutthena kammena amūḷhavinayaṃ deti. Tadā sammukhāvinayena ca amūḷhavinayena ca vūpasantaṃ hoti. Dinne pana amūḷhavinaye puna tasmiṃ puggale kassaci tappaccayā anuvādo na ruhati. Yadā pana pārājikena vā pārājikasāmantena vā codiyamānassa aññenaññaṃ paṭicarato pāpussannatāya pāpiyassa puggalassa ‘‘sacāyaṃ acchinnamūlo bhavissati, sammā vattitvā osāraṇaṃ labhissati. Sace chinnamūlo, ayamevassa nāsanā bhavissatī’’ti maññamāno saṅgho ñatticatutthena kammena tassapāpiyasikaṃ karoti, tadā sammukhāvinayena ca tassapāpiyasikāya ca vūpasantaṃ hotīti. Evaṃ anuvādādhikaraṇaṃ catūhi samathehi sammati.

যখন কোনো ক্ষীণাস্ত্রব (অরহৎ) ভিক্ষুকে অমূলক শীলবিপত্তির দ্বারা অভিযুক্ত করা হয় এবং তিনি স্মৃতিবিনয় প্রার্থনা করেন, তখন সংঘ জ্ঞপ্তিশ্চতুর্থ কর্মের দ্বারা তাকে স্মৃতিবিনয় প্রদান করে। তখন তা সম্মুখবিনয় এবং স্মৃতিবিনয়ের দ্বারা শান্ত হয়। স্মৃতিবিনয় প্রদানের পর সেই ব্যক্তির বিরুদ্ধে পুনরায় কারও অপবাদ গ্রাহ্য হয় না। যখন কোনো উন্মত্ত ভিক্ষু উন্মাদবস্থায় কৃত অশ্রমণোচিত আচরণের জন্য ভিক্ষুদের দ্বারা ‘আয়ুষ্মান, এই রূপ আপত্তি স্মরণ করুন’ বলে অভিযুক্ত হন, তখন তিনি ‘হে আবসো, উন্মত্ত অবস্থায় আমি এটি করেছি, আমি তা স্মরণ করতে পারছি না’ বললেও ভিক্ষুদের দ্বারা অভিযুক্ত হতে থাকেন। তখন পুনরায় অভিযোগ না করার জন্য তিনি অমূঢ়বিনয় প্রার্থনা করেন এবং সংঘ জ্ঞপ্তিশ্চতুর্থ কর্মের দ্বারা তাকে অমূঢ়বিনয় প্রদান করে। তখন তা সম্মুখবিনয় এবং অমূঢ়বিনয়ের দ্বারা শান্ত হয়। অমূঢ়বিনয় প্রদানের পর সেই ব্যক্তির বিরুদ্ধে পুনরায় সেই কারণে কোনো অপবাদ গ্রাহ্য হয় না। যখন পারাজিকা বা পারাজিকা-সদৃশ কোনো অপরাধে অভিযুক্ত ব্যক্তি এদিক-ওদিক কথা ঘুরিয়ে এড়িয়ে যায়, তখন তার পাপের আধিক্যের কারণে সেই পাপী ব্যক্তির প্রতি—‘যদি সে ছিন্নমূল না হয়, তবে সম্যক আচরণ করে পুনরায় সংঘে প্রবেশাধিকার লাভ করবে; আর যদি ছিন্নমূল হয়, তবে এটিই তার বহিষ্কারের কারণ হবে’—এরূপ মনে করে সংঘ জ্ঞপ্তিশ্চতুর্থ কর্মের দ্বারা তার প্রতি ‘তস্সপাপিয়সিকা’ কর্ম করে। তখন তা সম্মুখবিনয় এবং তস্সপাপিয়সিকার দ্বারা শান্ত হয়। এভাবে অনুবাদাধিকরণ চারটি সমথের দ্বারা শান্ত হয়।


Āpattādhikaraṇaṃ tīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca tiṇavatthārakena ca. Tassa sammukhāvinayeneva vūpasamo natthi. Yadā pana ekassa vā bhikkhuno santike saṅghagaṇamajjhesu vā bhikkhu lahukaṃ āpattiṃ deseti, tadā āpattādhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca vūpasammati. Tattha sammukhāvinaye tāva yo ca deseti, yassa ca deseti, tesaṃ sammukhībhāvo puggalasammukhato. Sesaṃ vuttanayameva.

আপত্ত্যধিকরণ তিনটি সমথের দ্বারা শান্ত হয়—সম্মুখবিনয়, প্রতিজ্ঞাতকরণ এবং তৃণবিস্তারক। কেবল সম্মুখবিনয়ের দ্বারা এর উপশম বা শান্ত হওয়া সম্ভব নয়। যখন কোনো ভিক্ষু অন্য একজন ভিক্ষুর নিকট অথবা সংঘ বা গণের মধ্যে লঘু আপত্তি দেশনা (স্বীকার) করেন, তখন আপত্ত্যধিকরণ সম্মুখবিনয় এবং প্রতিজ্ঞাতকরণের দ্বারা শান্ত হয়। সেখানে সম্মুখবিনয়ের ক্ষেত্রে, যিনি দেশনা করছেন এবং যার নিকট দেশনা করছেন, তাদের মুখোমুখি হওয়া হলো ‘পুদ্গলসম্মুখতা’। অবশিষ্ট অংশ পূর্বোক্ত নিয়মানুসারেই।


Puggalassa ca gaṇassa ca desanākāle saṅghasammukhato parihāyati. Yaṃ panettha ‘‘ahaṃ, bhante, itthannāmaṃ āpattiṃ āpanno’’ti ca ‘‘passasī’’ti ca ‘‘āma, passāmī’’ti ca paṭiññātāya ‘‘āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti karaṇaṃ, taṃ paṭiññātakaraṇaṃ nāma. Saṅghādisese parivāsādiyācanā paṭiññā, parivāsādīnaṃ dānaṃ paṭiññātakaraṇaṃ nāma.

ব্যক্তি এবং গণের নিকট দেশনা করার সময় সংঘসম্মুখতা বাদ পড়ে। আর এখানে ‘ভন্তে, আমি অমুক নামক আপত্তিতে আপন্ন হয়েছি’ এবং ‘দেখছ কি?’ ‘হ্যাঁ, দেখছি’—এভাবে স্বীকার করার পর ‘ভবিষ্যতে সংযত থাকবে’—এরূপ করাকে ‘প্রতিজ্ঞাতকরণ’ বলা হয়। সঙ্ঘাদিশেষ আপত্তির ক্ষেত্রে পরিবাস আদি প্রার্থনা করা হলো ‘প্রতিজ্ঞা’, এবং পরিবাস আদি প্রদান করা হলো ‘প্রতিজ্ঞাতকরণ’।


Dvepakkhajātā pana bhaṇḍanakārakā bhikkhū bahuṃ assāmaṇakaṃ ajjhācāraṃ caritvā puna lajjidhamme uppanne ‘‘sace mayaṃ imāhi āpattīhi aññamaññaṃ kāressāma, siyāpi taṃ adhikaraṇaṃ kakkhaḷattāya vāḷattāya saṃvatteyyā’’ti aññamaññaṃ āpattiyā kārāpane dosaṃ disvā yadā bhikkhū tiṇavatthārakakammaṃ karonti, tadā āpattādhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca tiṇavatthārakena ca sammati. Tatra hi yattakā hatthapāsūpagatā ‘‘na metaṃ khamatī’’ti evaṃ diṭṭhāvikammaṃ akatvā ‘‘dukkaṭaṃ kammaṃ puna kātabbaṃ kamma’’nti [Pg.202] na ukkoṭenti, niddampi okkantā honti, sabbesaṃ ṭhapetvā thullavajjañca gihipaṭisaṃyuttañca sabbāpattiyo vuṭṭhahanti. Evaṃ āpattādhikaraṇaṃ tīhi samathehi sammati.

কিন্তু যখন দুই পক্ষে বিভক্ত কলহকারী ভিক্ষুগণ বহু অশ্রমণোচিত আচরণ করার পর পুনরায় তাদের মধ্যে লজ্জাধর্ম উৎপন্ন হয় এবং তারা চিন্তা করে—‘যদি আমরা এই আপত্তিগুলো নিয়ে একে অপরকে অভিযুক্ত করি, তবে সেই অধিকরণটি কঠোর ও হিংস্র রূপ ধারণ করতে পারে’—এভাবে একে অপরকে আপত্তিতে অভিযুক্ত করার দোষ দেখে যখন ভিক্ষুগণ ‘তৃণবিস্তারক’ কর্ম সম্পাদন করেন, তখন আপত্ত্যধিকরণ সম্মুখবিনয় এবং তৃণবিস্তারকের দ্বারা শান্ত হয়। কারণ সেখানে হস্তপাশের মধ্যে উপস্থিত ভিক্ষুগণ ‘এটি আমার পছন্দ নয়’—এরূপ ভিন্ন মত প্রকাশ না করে, ‘এটি দুষ্কৃত কর্ম, পুনরায় করণীয় কর্ম’—এভাবে বিষয়টিকে পুনরায় উত্থাপন করেন না, এমনকি যারা ঘুমিয়ে ছিলেন তারাও, স্থূল অপরাধ (থুল্লচ্চয়) এবং গৃহী-সংশ্লিষ্ট অপরাধ ব্যতীত সকলের সমস্ত আপত্তি থেকে মুক্ত হন। এভাবে আপত্ত্যধিকরণ তিনটি সমথের দ্বারা শান্ত হয়।


Kiccādhikaraṇaṃ ekena samathena sammati sammukhāvinayeneva. Iti imāni cattāri adhikaraṇāni yathānurūpaṃ imehi sattahi samathehi sammanti. Tena vuttaṃ – ‘‘uppannuppannānaṃ adhikaraṇānaṃ samathāya vūpasamāya sammukhāvinayo dātabbo…pe… tiṇavatthārako’’ti. Sesaṃ sabbattha uttānameva.

কৃত্যাধিকরণ একটিমাত্র সমথের দ্বারা শান্ত হয়—তা হলো সম্মুখবিনয়। এভাবে এই চার প্রকার অধিকরণ যথোপযুক্তভাবে এই সাতটি সমথের দ্বারা শান্ত হয়। তাই বলা হয়েছে—‘উৎপন্ন উৎপন্ন অধিকরণসমূহের শমন ও উপশমের জন্য সম্মুখবিনয় প্রদান করতে হবে...পে... তৃণবিস্তারক’। অবশিষ্ট অংশ সর্বত্রই স্পষ্ট।


Adhikaraṇasamathasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

অধিকরণসমথ সূত্রের বর্ণনা সমাপ্ত।


Vinayavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

বিনয় বর্গের বর্ণনা সমাপ্ত।


Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

এভাবে মনোরথপূরণী নামক অঙ্গুত্তরনিকায়-অট্ঠকথার


Sattakanipātavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā samattā.

সপ্তক নিপাত বর্ণনার অস্পষ্ট অর্থসমূহের প্রকাশ সমাপ্ত হলো।


中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi