. နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ.

. ඒ භාග්‍යවත් අරහත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.

အင်္ဂုတ္တရနိကာယေ

අංගුත්තර නිකායෙහි

ပဉ္စကနိပါတ-ဋီကာ

පඤ්චක නිපාත ටීකාව

၁. ပဌမပဏ္ဏာသကံ

1. ප්‍රථම පණ්ණාසකය (පළමු පනස)

၁. သေခဗလဝဂ္ဂေါ

1. සේඛ බල වර්ගය

၁. သံခိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. සංඛිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව (කෙටි සූත්‍රයෙහි විවරණය)

၁. ပဉ္စကနိပါတဿ [Pg.1] ပဌမေ ကာမံ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေသု ထိရဘာဝေါပိ ဗလဋ္ဌော ဧဝ, ပဋိပက္ခေဟိ ပန အကမ္ပနီယတ္တံ သာတိသယံ ဗလဋ္ဌောတိ ဝုတ္တံ – ‘‘အဿဒ္ဓိယေ န ကမ္ပတီ’’တိ.

1. පඤ්චක නිපාතයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, සැබවින්ම සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් කෙරෙහි ස්ථිර බව ද බලයේ අර්ථයමය. එහෙත් ප්‍රතිපක්ෂ (විරුද්ධ) ධර්මයන්ගෙන් කම්පා නොවන බව අතිශයින් බලයේ අර්ථය බව "අශ්‍රද්ධාවෙන් කම්පා නොවේ" යනුවෙන් පවසන ලදී.

သံခိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සංඛිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၂-၆. ဝိတ္ထတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

2-6. විත්ථත සූත්‍රාදී වර්ණනාව (විස්තරාත්මක සූත්‍ර ආදියේ විවරණය)

၂-၆. ဒုတိယေ ဟိရီယတီတိ လဇ္ဇတိ ဝိရဇ္ဇတိ. ယသ္မာ ဟိရီ ပါပဇိဂုစ္ဆနလက္ခဏာ, တသ္မာ ‘‘ဇိဂုစ္ဆတီတိ အတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ. ဩတ္တပ္ပတီတိ ဥတြသတိ. ပါပုတြာသလက္ခဏဉှိ ဩတ္တပ္ပံ.

2-6. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'හිරියති' යනු ලජ්ජා වෙයි, විරාගී වෙයි. හිරිය පව් පිළිකුල් කිරීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්ත බැවින්, "පිළිකුල් කරයි යන අර්ථයයි" පවසන ලදී. 'ඔත්තප්පති' යනු බිය වෙයි. පවට බිය වීමේ ලක්ෂණය ඔත්තප්පයයි.

ပဂ္ဂဟိတဝီရိယောတိ [Pg.2] သင်္ကောစံ အနာပန္နဝီရိယော. တေနာဟ ‘‘အနောသက္ကိတမာနသော’’တိ. ပဟာနတ္ထာယာတိ သမုစ္ဆိန္နတ္ထာယ. ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဥပသမ္ပဒါ နာမ သမဓိဂမော ဧဝါတိ အာဟ ‘‘ပဋိလာဘတ္ထာယာ’’တိ.

'පග්ගහිතවීරිය' යනු පසුබෑමට පත් නොවන වීර්යයයි. එබැවින් "පසු නොබසින මනසක් ඇති" යයි පවසන ලදී. 'පහානත්ථාය' යනු (ක්ලේශයන්) සමුච්ඡේද කිරීම පිණිසයි. කුසල් දහම් උපසම්පදා කිරීම යනු මනාව අවබෝධ කර ගැනීමම වන බැවින් "ලබා ගැනීම පිණිසයි" යයි පවසන ලදී.

ဂတိအတ္ထာ ဓာတုသဒ္ဒါ ဗုဒ္ဓိအတ္ထာ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘ဥဒယဉ္စ ဝယဉ္စ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ သမတ္ထာယာ’’တိ. မိဿကနယေနာယံ ဒေသနာ ဂတာတိ အာဟ ‘‘ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန စ သမုစ္ဆေဒဝသေန စာ’’တိ. တေနာဟ ‘‘ဝိပဿနာပညာယ စေဝ မဂ္ဂပညာယ စာ’’တိ. ဝိပဿနာပညာယ ဝိက္ခမ္ဘနကိရိယတော သာ စ ခေါ ပဒေသိကာတိ နိပ္ပဒေသိကံ ကတွာ ဒဿေတုံ ‘‘မဂ္ဂပညာယ ပဋိလာဘသံဝတ္တနတော’’တိ ဝုတ္တံ. ဒုက္ခက္ခယဂါမိနိဘာဝေပိ ဧသေဝ နယော. သမ္မာတိ ယာထာဝတော. အကုပ္ပဓမ္မတာယ ဟိ မဂ္ဂပညာယ ခေပိတံ ခေပိတမေဝ, နာဿ ပုန ခေပနကိစ္စံ အတ္ထီတိ ဥပါယေန ဉာယေန သာ ပဝတ္တတီတိ အာဟ ‘‘ဟေတုနာ နယေနာ’’တိ. တတိယာဒီသု နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ.

ගමනාර්ථ ඇති ධාතු ශබ්දයන් බුද්ධි අර්ථ (අවබෝධය) ලබා දෙන හෙයින් "උදය හා වැය අවබෝධ කර ගැනීමට සමර්ථ වූ" යයි පවසන ලදී. මෙම දේශනාව (විෂ්කම්භන හා සමුච්ඡේද ක්‍රම) මිශ්‍ර වූ ක්‍රමයකින් පැමිණ ඇති බැවින් "විෂ්කම්භන වශයෙන් හා සමුච්ඡේද වශයෙන්" යයි පවසන ලදී. එබැවින් "විදර්ශනා ප්‍රඥාවෙන් හා මාර්ග ප්‍රඥාවෙන්" යයි පවසන ලදී. විදර්ශනා ප්‍රඥාවෙන් ක්ලේශයන් යටපත් කරන බැවින් සහ එය ප්‍රාදේශීය (අසම්පූර්ණ) බැවින්, එය සම්පූර්ණ කොට දැක්වීම සඳහා "මාර්ග ප්‍රඥාව ලැබීම පිණිස පවතින බැවින්" යයි පවසන ලදී. දුක්ඛක්ඛයගාමිනී භාවයෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'සම්මා' යනු නිවැරදිව යන්නයි. අකෝප්‍ය ධර්මයක් වන මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් ක්ෂය කරන ලද දෙය ක්ෂය කළාමය, එය නැවත ක්ෂය කිරීමේ කාර්යයක් නැත. එම ප්‍රඥාව උපාය මාර්ගයෙන් හා න්‍යාය ධර්මයට අනුව පවතින බැවින් "හේතු යුක්ති සහිත ක්‍රමයෙන්" යයි පවසන ලදී. තෙවන සූත්‍රයේ සිට ඉතිරි ඒවායෙහි විශේෂයෙන් කිවයුත්තක් නැත.

ဝိတ္ထတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

විත්ථත සූත්‍රාදී වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၇. ကာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. කාම සූත්‍ර වර්ණනාව

၇. သတ္တမေ အသန္တိ လူနန္တိ တေနာတိ အသိတံ, ဒါတ္တံ. ဝိဝိဓာ အာဘဉ္ဇန္တိ ဘာရံ ဩလမ္ဗေန္တိ တေနာတိ ဗျာဘင်္ဂီ, ဝိဓံ. ကုလပုတ္တောတိ ဧတ္ထ ဒုဝိဓော ကုလပုတ္တော ဇာတိကုလပုတ္တော, အာစာရကုလပုတ္တော စ. တတ္ထ ‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန ရဋ္ဌပါလော နာမ ကုလပုတ္တော တသ္မိံယေဝ ထုလ္လကောဋ္ဌိကေ အဂ္ဂကုလိကဿ ပုတ္တော’’တိ (မ. နိ. ၂.၂၉၄) ဧဝံ အာဂတော ဥစ္စကုလပ္ပသုတော ဇာတိကုလပုတ္တော နာမ. ‘‘ယေ တေ ကုလပုတ္တာ သဒ္ဓါ အဂါရသ္မာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇိတာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၄) ဧဝံ အာဂတာ ပန ယတ္ထ ကတ္ထစိ ကုလေ ပသုတာပိ အာစာရသမ္ပန္နာ အာစာရကုလပုတ္တော နာမ. ဣဓ ပန အာစာရကုလပုတ္တော အဓိပ္ပေတော. တေနာဟ ‘‘ကုလပုတ္တောတိ အာစာရကုလပုတ္တော’’တိ. ယုတ္တန္တိ အနုစ္ဆဝိကံ, ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတီတိ အတ္ထော. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ.

7. සත්වන සූත්‍රයෙහි, 'අසිත' යනු යමක් මගින් කපයි ද එයයි (දෑකැත්ත). 'බ්‍යාභංගී' යනු නානාවිධ භාරයන් එල්ලාගෙන යන්නා වූ කදයි (වියගහ). 'කුලපුත්ත' යන්නෙහි ජාති කුලපුත්‍ර සහ ආචාර කුලපුත්‍ර යයි දෙවර්ගයකි. එහි, "එසමයෙහි ථුල්ලකොට්ඨිත ගමෙහි ප්‍රධාන කුලසතුන්ගේ පුත් වූ රට්ඨපාල නම් කුලපුත්‍රයෙක් විය" යනුවෙන් දැක්වෙන උසස් කුලයක උපන් තැනැත්තා ජාති කුලපුත්‍රයායි. "යම් කුලපුත්‍රයෝ ශ්‍රද්ධාවෙන් ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වූවෝද" යනුවෙන් දැක්වෙන ඕනෑම කුලයක උපත ලැබුවද යහපත් පැවැත්මෙන් යුක්ත තැනැත්තා ආචාර කුලපුත්‍රයායි. මෙහිදී අදහස් කළේ ආචාර කුලපුත්‍රයාය. එබැවින් "කුලපුත්‍ර යනු ආචාර කුලපුත්‍රයාය" යයි පවසන ලදී. 'යුත්තං' යනු සුදුසු වූ, මෙසේ පැවසීමට සුදුසු වූ යන අර්ථයයි. මෙහි සෙසු කොටස් පැහැදිලිය.

ကာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කාම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၈. စဝနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. චවන සූත්‍ර වර්ණනාව

၈. အဋ္ဌမေ [Pg.3] သဒ္ဓါယာတိ ဣမိနာ အဓိဂမသဒ္ဓါ ဒဿိတာ. စတုဗ္ဗိဓာ ဟိ သဒ္ဓါ – အာဂမနီယသဒ္ဓါ, အဓိဂမသဒ္ဓါ, ပသာဒသဒ္ဓါ, ဩကပ္ပနသဒ္ဓါတိ. တတ္ထ အာဂမနီယသဒ္ဓါ သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တာနံ ပဝတ္တာ ဟောတိ. အာဂမနီယပ္ပဋိပဒါယ အာဂတာ ဟိ သဒ္ဓါ သာတိသယာ မဟာဗောဓိသတ္တာနံ ပရောပဒေသေန ဝိနာ သဒ္ဓေယျဝတ္ထုံ အဝိပရီတတော ဂဟေတွာ အဓိမုစ္စနတော. သစ္စပ္ပဋိဝေဓတော အာဂတသဒ္ဓါ အဓိဂမသဒ္ဓါ သုပ္ပဗုဒ္ဓါဒီနံ ဝိယ. ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ’’တိအာဒိနာ ဗုဒ္ဓါဒီသု ဥပ္ပဇ္ဇနကပ္ပသာဒေါ ပသာဒသဒ္ဓါ မဟာကပ္ပိနရာဇာဒီနံ ဝိယ. ‘‘ဧဝမေတ’’န္တိ ဩက္ကန္ဒိတွာ ပက္ခန္ဒိတွာ သဒ္ဒဟနဝသေန ကပ္ပနံ ဩကပ္ပနံ, တဒေဝ သဒ္ဓါတိ ဩကပ္ပနသဒ္ဓါ. တတ္ထ ပသာဒသဒ္ဓါ ပရနေယျရူပါ ဟောတိ, သဝနမတ္တေနပိ ပသီဒနတော. ဩကပ္ပနသဒ္ဓါ သဒ္ဓေယျံ ဝတ္ထုံ ဩဂါဟိတွာ အနုပဝိသိတွာ ‘‘ဧဝမေတ’’န္တိ ပစ္စက္ခံ ကရောန္တီ ဝိယ ပဝတ္တတိ.

8. අටවන සූත්‍රයෙහි 'සද්ධාය' යන්නෙන් අධිගම ශ්‍රද්ධාව දක්වන ලදී. ශ්‍රද්ධාව සිව්වැදෑරුම්ය. එනම්: ආගමනීය ශ්‍රද්ධාව, අධිගම ශ්‍රද්ධාව, ප්‍රසාද ශ්‍රද්ධාව සහ ඔකප්පන ශ්‍රද්ධාවයි. එහි ආගමනීය ශ්‍රද්ධාව සර්වඥ බෝධිසත්වයන් කෙරෙහි පවතී. මහා බෝසතුන් විසින් ආගමනීය ප්‍රතිපදාවෙන් පරෝපදේශයකින් තොරව ශ්‍රද්ධාවට සුදුසු කරුණු නොවෙනස්ව තේරුම් ගෙන අධිෂ්ඨාන කරන බැවින් එය අතිශයින් උතුම් වූ ශ්‍රද්ධාවකි. සත්‍ය අවබෝධයෙන් ලැබෙන ශ්‍රද්ධාව සුප්පබුද්ධ ආදීන්ට මෙන් ඇති වන අධිගම ශ්‍රද්ධාවයි. "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුදු වන සේක" යනාදී වශයෙන් බුද්ධාදී රත්නයන් කෙරෙහි ඇති වන පැහැදීම මහාකප්පින රජු ආදීන්ට මෙන් ඇති වන ප්‍රසාද ශ්‍රද්ධාවයි. "මෙය මෙසේමය" කියා දැඩිව බැසගෙන විශ්වාස කිරීම ඔකප්පන ශ්‍රද්ධාවයි. එහි ප්‍රසාද ශ්‍රද්ධාව ඇසීමෙන් පමණක් ද පැහැදෙන බැවින් අනුන් විසින් මෙහෙයවිය හැකි ස්වභාවයක් ගනී. ඔකප්පන ශ්‍රද්ධාව නම් ශ්‍රද්ධාවට සුදුසු කරුණෙහි බැසගෙන "මෙය මෙසේමය" කියා ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන්නාක් මෙන් පවතින ශ්‍රද්ධාවයි.

စဝနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

චවන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၉. ပဌမအဂါရဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. ප්‍රථම අගාරව සූත්‍ර වර්ණනාව

၉. နဝမေ အပ္ပတိဿယောတိ အပ္ပတိဿဝေါ ဝ-ကာရဿ ယ-ကာရံ ကတွာ နိဒ္ဒေသော. ဂရုနာ ကိသ္မိဉ္စိ ဝုတ္တော ဂါရဝဝသေန ပတိဿဝနံ, ပတိဿဝေါ, ပတိဿဝဘူတံ, တံသဘာဝဉ္စ ယံ ကိဉ္စိ ဂါရဝံ. နတ္ထိ ဧတသ္မိံ ပတိဿဝေါတိ အပ္ပတိဿဝေါ, ဂါရဝဝိရဟိတော. တေနာဟ ‘‘အဇေဋ္ဌကော အနီစဝုတ္တီ’’တိ.

9. නවවන සූත්‍රයෙහි 'අප්පතිස්සයෝ' යනු 'ව' කාරයට 'ය' කාරය යෙදීමෙන් වූ 'අප්පතිස්සවෝ' යන්නයි. ගුරුවරයෙකු යමක් පැවසූ කල ගෞරවයෙන් එය පිළිගැනීම ප්‍රතිශ්‍රවයයි. එවැනි ගෞරවයක් නැති තැනැත්තා 'අප්පතිස්සව' හෙවත් ගෞරවයෙන් තොර වූවෙකි. එබැවින් "වැඩිහිටියන් නොතකන, යටහත් පැවැත්මක් නැති" තැනැත්තා යයි පවසන ලදී.

ပဌမအဂါရဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රථම අගාරව සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၁၀. ဒုတိယအဂါရဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. ද්විතීය අගාරව සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၀. ဒသမေ ဝုဒ္ဓိန္တိအာဒီသု သီလေန ဝုဒ္ဓိံ, မဂ္ဂေန ဝိရုဠှိံ, နိဗ္ဗာနေန ဝေပုလ္လံ. သီလသမာဓီဟိ ဝါ ဝုဒ္ဓိံ, ဝိပဿနာမဂ္ဂေဟိ ဝိရုဠှိံ, ဖလနိဗ္ဗာနေဟိ ဝေပုလ္လံ. ဧတ္ထ စ ယဿ စတုဗ္ဗိဓံ သီလံ အခဏ္ဍာဒိဘာဝပ္ပဝတ္တိယာ သုပရိသုဒ္ဓံ ဝိသေသဘာဂိယတ္တာ အပ္ပကသိရေနေဝ မဂ္ဂဖလာဝဟံ သံဃရက္ခိတတ္ထေရဿ ဝိယ, သော တာဒိသေန သီလေန ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ ဝုဒ္ဓိံ [Pg.4] အာပဇ္ဇိဿတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘သီလေန ဝုဒ္ဓိ’’န္တိ. ယဿ ပန အရိယမဂ္ဂေါ ဥပ္ပန္နော, သော ဝိရူဠှမူလော ဝိယ ပါဒပေါ သုပ္ပတိဋ္ဌိတတ္တာ သာသနေ ဝိရူဠှိံ အာပန္နော နာမ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘မဂ္ဂေန ဝိရူဠှိ’’န္တိ. ယော သဗ္ဗကိလေသနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တော, သော အရဟာ သီလာဒိဓမ္မက္ခန္ဓပါရိပူရိယာ သတိ ဝေပုလ္လပ္ပတ္တော ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘နိဗ္ဗာနေန ဝေပုလ္လ’’န္တိ. ဒုတိယဝိကပ္ပေ အတ္ထော ဝုတ္တနယာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗော.

10. දසවන සූත්‍රයෙහි 'වෘද්ධිය' ආදී තැන්වල සීලයෙන් වෘද්ධිය ද, මාර්ගයෙන් විරූළ්හිය ද, නිවනින් වෛපුල්‍යය ද අදහස් වේ. එසේත් නැතිනම් සීල සමාධීන්ගෙන් වෘද්ධිය ද, විදර්ශනා මාර්ගයන්ගෙන් විරූළ්හිය ද, ඵල සහ නිවනින් වෛපුල්‍යය ද අදහස් වේ. මෙහි යමෙකුගේ සිව්වැදෑරුම් සීලය ඉතා පිරිසිදු ද, සංඝරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේට මෙන් පහසුවෙන් මාර්ග ඵල ලබා දෙන්නේ ද, හෙතෙම එවැනි සීලයකින් මෙම ධර්ම විනයෙහි වෘද්ධියට පත් වන්නේය. එබැවින් "සීලයෙන් වෘද්ධිය" යයි පවසන ලදී. යමෙකුට ආර්ය මාර්ගය උපන්නේ ද, හෙතෙම මැනවින් පිහිටි බැවින් ශාසනයෙහි විරූළ්හියට පත් වූවෙක් නමි. එබැවින් "මාර්ගයෙන් විරූළ්හිය" යයි පවසන ලදී. යමෙක් සියලු කෙලෙස් නිවා නිවනට පත් වූයේ ද, ඒ රහතන් වහන්සේ සීලාදී ධර්මස්කන්ධයන් සම්පූර්ණ වීමෙන් වෛපුල්‍යයට පත් වූවෙක් වෙති. එබැවින් "නිවනින් වෛපුල්‍යය" යයි පවසන ලදී. දෙවන විකල්පයෙහි අර්ථය ද කලින් කී ක්‍රමයටම දත යුතුය.

ဒုတိယအဂါရဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ද්විතීය අගාරව සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

သေခဗလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සේඛ බල වර්ග වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၂. ဗလဝဂ္ဂေါ

2. බල වර්ගය

၁. အနနုဿုတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. අනනුස්සුත සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၁. ဒုတိယဿ ပဌမေ အဘိဇာနိတွာတိ အဘိဝိသိဋ္ဌေန ဉာဏေန ဇာနိတွာ. အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟိ တထာဂတဿာတိ ‘‘တထာ အာဂတောတိ တထာဂတော. တထာ ဂတောတိ တထာဂတော. တထလက္ခဏံ အာဂတောတိ တထာဂတော. တထဓမ္မေ ယာထာဝတော အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ တထာဂတော. တထဒဿိတာယ တထာဂတော. တထာဝါဒိတာယ တထာဂတော. တထာကာရိတာယ တထာဂတော. အဘိဘဝနဋ္ဌေန တထာဂတော’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တေဟိ အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟိ. ဥသဘဿ ဣဒန္တိ အာသဘံ, သေဋ္ဌဋ္ဌာနံ. တေနာဟ ‘‘အာသဘံ ဌာနန္တိ သေဋ္ဌဋ္ဌာန’’န္တိ. ပရတော ဒဿိတဗလယောဂေန ‘‘ဒသဗလောဟ’’န္တိ အဘီတနာဒံ နဒတိ. ဗြဟ္မစက္ကန္တိ ဧတ္ထ သေဋ္ဌပရိယာယော. ဗြဟ္မသဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘‘သေဋ္ဌစက္က’’န္တိ. စက္ကဉ္စေတံ ဓမ္မစက္ကံ အဓိပ္ပေတံ.

11. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි 'අභිජානිත්වා' යනු විශිෂ්ට වූ ඥානයෙන් දැනගැනීමයි. තථාගතයන් වහන්සේට කරුණු අටක් නිසා 'තථාගත' යයි කියනු ලැබේ: 'එලෙසම පැමිණි හෙයින් තථාගත වේ. එලෙසම වැඩි හෙයින් තථාගත වේ. සැබෑ ලක්ෂණයට පැමිණි හෙයින් තථාගත වේ. සැබෑ ධර්මයන් යථා පරිදි අවබෝධ කළ හෙයින් තථාගත වේ. සත්‍යය දකින බැවින් තථාගත වේ. සත්‍යය පවසන බැවින් තථාගත වේ. පවසන පරිදිම කරන බැවින් තථාගත වේ. සියල්ල මැඩපවත්වන අර්ථයෙන් තථාගත වේ' යන මේ කරුණු අටයි. 'ආසභං' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ස්ථානයයි. එහෙයින් 'ආසභං ඨානං යනු ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානය' යයි පවසන ලදී. මින් ඉදිරියට පෙන්වන බලයන් හා යෝගයන් නිසා 'මම දසබලධාරී වෙමි' යි නිර්භීත නාදය පතුරුවයි. 'බ්‍රහ්මචක්ක' යන්නෙහි බ්‍රහ්ම යනු ශ්‍රේෂ්ඨත්වයට නමකි. බ්‍රහ්ම ශබ්දය නිසා 'ශ්‍රේෂ්ඨ චක්‍රය' යයි කියන ලදී. මෙහි චක්‍රය යන්නෙන් අදහස් කළේ ධර්ම චක්‍රයයි.

အနနုဿုတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අනනුස්සුත සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

၃. သံခိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. සංඛිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၃. တတိယေ ကာမံ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေသု ထိရဘာဝေါပိ ဗလဋ္ဌော ဧဝ, ပဋိပက္ခေဟိ ပန အကမ္ပနီယတ္တံ သာတိသယံ ဗလဋ္ဌောတိ ဝုတ္တံ ‘‘မုဋ္ဌဿစ္စေ န ကမ္ပတီ’’တိ.

13. තෙවන සූත්‍රයෙහි, සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් කෙරෙහි පවතින ස්ථිර බව ද බලයේ අර්ථයකි. එහෙත් ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් විසින් සෙලවිය නොහැකි බව ඉතා විශිෂ්ට බල අර්ථය බැවින් 'මුළා වූ සිහියෙන් නොසෙලවේ' යයි වදාරන ලදී.

သံခိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සංඛිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

၄. ဝိတ္ထတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. විත්ථත සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၄. စတုတ္ထေ [Pg.5] သတိနေပက္ကေနာတိ သတိယာ နေပက္ကေန, တိက္ခဝိသဒသူရဘာဝေနာတိ အတ္ထော. အဋ္ဌကထာယံ ပန နေပက္ကံ နာမ ပညာတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘နေပက္ကံ ဝုစ္စတိ ပညာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ သတိ အညော နိဒ္ဒိဋ္ဌော နာမ ဟောတိ. သတိမာတိ စ ဣမိနာ သဝိသေသာ သတိ ဂဟိတာတိ ပရတောပိ ‘‘စိရကတမ္ပိ စိရဘာသိတမ္ပိ သရိတာ အနုဿရိတာ’’တိ သတိကိစ္စမေဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌံ, န ပညာကိစ္စံ, တသ္မာ သတိနေပက္ကေနာတိ သတိယာ နေပက္ကဘာဝေနာတိ သက္ကာ ဝိညာတုံ လဗ္ဘတေဝ. ပစ္စယဝိသေသဝသေန အညဓမ္မနိရပေက္ခော သတိယာ ဗလဝဘာဝေါ. တထာ ဟိ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တေနပိ သဇ္ဈာယနသမ္မသနာနိ သမ္ဘဝန္တိ.

14. හතරවන සූත්‍රයෙහි 'සතිනේපක්කේන' යනු සතියේ නිපුණත්වයයි, එනම් තියුණු වූත් පිරිසිදු වූත් ස්වභාවයයි. අටුවාවෙහි පෙන්වා ඇති පරිදි 'නේපක්ක' යනු ප්‍රඥාව යන අදහසින් 'නේපක්ක යනු ප්‍රඥාවට නමකි' යි දක්වා ඇත. එවැනි අවස්ථාවක වෙනත් ධර්මයක් නිර්දේශ කළා සේ වෙයි. 'සතිමා' (සිහි ඇති) යන වචනයෙන් සුවිශේෂී වූ සතිය ගනු ලැබේ. පසුව 'බොහෝ කලකට පෙර කළ දෑ ද කී දෑ ද සිහි කරයි' යනුවෙන් දක්වා ඇත්තේ සතියේ කෘත්‍යයම මිස ප්‍රඥාවේ කෘත්‍යය නොවේ. එබැවින් 'සතිනේපක්කේන' යනු සතියේ නිපුණ බවම යයි තේරුම් ගත හැකිය. ප්‍රත්‍යයන්ගේ විශේෂත්වය අනුව අන්‍ය ධර්මයන් කෙරෙහි නිරපේක්ෂව සතියේ බලවත් බව මෙහි අදහසයි. ප්‍රඥාවෙන් විප්පයුක්ත වූ සිතින් පවා සජ්ඣායනා කිරීම් හා මෙනෙහි කිරීම් සිදු විය හැකි බැවිනි.

စိရကတမ္ပီတိ အတ္တနာ ဝါ ပရေန ဝါ ကာယေန စိရကတံ စေတိယင်္ဂဏဝတ္တာဒိမဟာဝတ္တပ္ပဋိပတ္တိပူရဏံ. စိရဘာသိတမ္ပီတိ အတ္တနာ ဝါ ပရေန ဝါ ဝါစာယ စိရဘာသိတံ သက္ကစ္စံ ဥဒ္ဒိသနဥဒ္ဒိသာပနဓမ္မာသာရဏဓမ္မဒေသနာဥပနိသိန္နကပရိကထာအနုမောဒနီယာဒိဝသေန ပဝတ္တိတံ ဝစီကမ္မံ. သရိတာ အနုဿရိတာတိ တသ္မိံ ကာယေန စိရကတေ ကာယော နာမ ကာယဝိညတ္တိ, စိရဘာသိတေ ဝါစာ နာမ ဝစီဝိညတ္တိ, တဒုဘယမ္ပိ ရူပံ, တံသမုဋ္ဌာပကာ စိတ္တစေတသိကာ အရူပံ. ဣတိ ဣမေ ရူပါရူပဓမ္မာ ဧဝံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဧဝံ နိရုဒ္ဓါတိ သရတိ စေဝ အနုဿရတိ စ, သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂံ သမုဋ္ဌာပေတီတိ အတ္ထော. ဗောဇ္ဈင်္ဂသမုဋ္ဌာပိကာ ဟိ သတိ ဣဓ အဓိပ္ပေတာ. တာယ သတိယာ ဧသ သကိံ သရဏေန သရိတာ, ပုနပ္ပုနံ သရဏေန အနုဿရိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

'චිරකතම්පි' යනු තමා හෝ අන් අය විසින් කයින් බොහෝ කලකට පෙර කරන ලද චෛත්‍යංගන වත් පිළිවෙත් ආදී මහා වත් පිරීම් ය. 'චිරභාසිතම්පි' යනු තමා හෝ අන් අය විසින් වචනයෙන් බොහෝ කලකට පෙර කරන ලද සජ්ඣායනා කිරීම්, ධර්ම දේශනා, ධර්ම සාකච්ඡා හා අනුමෝදනාවන් ආදී වූ වාග් කර්මයන් ය. 'සරිතා අනුස්සරිතා' යනු එම කායික ක්‍රියාවන්හිදී 'කය' නම් වූ කාය විඤ්ඤත්තිය ද, වාචසික ක්‍රියාවන්හිදී 'වචනය' නම් වූ වචී විඤ්ඤත්තිය ද යන දෙකම රූප ධර්මයන් වන අතර, ඒවා ඇති කරන සිත් හා චෛතසිකයන් අරූප ධර්මයන් වේ. මෙසේ මෙම රූප අරූප ධර්මයන් මෙසේ උපන්නාහ, මෙසේ නිරුද්ධ වූහ යි සිහිපත් කරයි, නැවත නැවත සිහි කරයි, සති සම්බොජ්ඣංගය ඇති කරයි යනු මෙහි අර්ථයයි. බොජ්ඣංග උපදවන සතිය මෙහි අදහස් කෙරේ. එම සතියෙන් එක් වරක් සිහි කිරීමෙන් 'සරිතා' ලෙස ද, නැවත නැවත සිහි කිරීමෙන් 'අනුස්සරිතා' ලෙස ද දත යුතුය.

ဝိတ္ထတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

විත්ථත සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

၅-၁၀. ဒဋ္ဌဗ္ဗသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

5-10. දට්ඨබ්බ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၁၅-၂၀. ပဉ္စမေ သဝိသယသ္မိံယေဝါတိ အတ္တနော အတ္တနော ဝိသယေ ဧဝ. လောကိယလောကုတ္တရဓမ္မေ ကထေတုန္တိ လောကိယဓမ္မေ လောကုတ္တရဓမ္မေ စ တေန တေန ပဝတ္တိဝိသေသေန ကထေတုံ. စတူသု သောတာပတ္တိယင်္ဂေသူတိ သပ္ပုရိသသံသေဝေါ သဒ္ဓမ္မဿဝနံ ယောနိသောမနသိကာရော ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပတ္တီတိ ဣမေသု စတူသု သောတာပတ္တိမဂ္ဂကာရဏေသု. ကာမဉ္စ တေသု သတိအာဒယောပိ ဓမ္မာ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာဝ တေဟိ ဝိနာ တေသံ အသမ္ဘဝတော[Pg.6], တထာပိ စေတ္ထ သဒ္ဓါ ဝိသေသတော ကိစ္စကာရီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သဒ္ဓေါ ဧဝ ဟိ သပ္ပုရိသေ ပယိရုပါသတိ, သဒ္ဓမ္မံ သုဏာတိ, ယောနိသော စ အနိစ္စာဒိတော မနသိ ကရောတိ, အရိယမဂ္ဂဿ စ အနုဓမ္မံ ပဋိပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဧတ္ထ သဒ္ဓါဗလံ ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ. ဣမိနာ နယေန သေသဗလေသုပိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

15-20. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'සවිසයස්මිංයේව' යනු තම තමන්ගේ විෂය පථයෙහිමය. 'ලෞකික ලෝකෝත්තර ධර්මයන් ප්‍රකාශ කිරීමට' යනු ඒ ඒ ප්‍රවෘත්ති විශේෂයන් මගින් ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ධර්මයන් පැවසීමටය. 'සතර සෝතාපත්තියංගයන්හි' යනු සත්පුරුෂ සේවනය, සද්ධර්ම ශ්‍රවණය, යෝනිසෝ මනසිකාරය සහ ධම්මානුධම්ම පටිපත්තිය යන සෝවාන් මඟ ලැබීමේ කරුණු හතරෙහිය. ඇත්ත වශයෙන්ම ඒවායේදී සතිය ආදී ධර්මයන් ද තිබිය යුතුය, මන්ද ඒවා නොමැතිව මේවා සම්පූර්ණ නොවන බැවිනි. එසේ වුවත් මෙහිදී ශ්‍රද්ධාව සුවිශේෂී ලෙස ක්‍රියා කරන බව දත යුතුය. සත්පුරුෂයන් ඇසුරු කරන්නේ, බණ අසන්නේ, අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් මෙනෙහි කරන්නේ සහ ආර්ය මාර්ගයට අනුකූලව පිළිපදින්නේ ශ්‍රද්ධාවන්තයාමය. එහෙයින් 'මෙහි ශ්‍රද්ධා බලය දැකිය යුතුය' යි වදාරන ලදී. මේ ක්‍රමය අනුව සෙසු බලයන්ගේ ද අර්ථ දත යුතුය.

စတူသု သမ္မပ္ပဓာနေသူတိ စတုဗ္ဗိဓသမ္မပ္ပဓာနဘာဝနာယ. စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသူတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ စ သောတာပတ္တိအင်္ဂေသု သဒ္ဓါ ဝိယ, သမ္မပ္ပဓာနဘာဝနာယ ဝီရိယံ ဝိယ စ သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာယ ယသ္မာ ‘‘ဝိနေယျ လောကေ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၃; မ. နိ. ၁.၁၀၆) ဝစနတော ပုဗ္ဗဘာဂေ ကိစ္စတော သတိ အဓိကာ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ, ဧဝံ သမာဓိကမ္မိကဿ သမာဓိ, ‘‘အရိယသစ္စဘာဝနာ ပညာဘာဝနာ’’တိ ကတွာ တတ္ထ ပညာ ပုဗ္ဗဘာဂေ အဓိကာ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာတိ ပါကဋောယမတ္ထော. အဓိဂမက္ခဏေ ပန သမာဓိပညာနံ ဝိယ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဗလာနံ သဒ္ဓါဒီနံ သမတာဝ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ. တထာ ဟိ ‘‘ဧတ္ထ သဒ္ဓါဗလ’’န္တိအာဒိနာ တတ္ထ တတ္ထ ဧတ္ထဂ္ဂဟဏံ ကတံ.

'සතර සම්‍යප්ප්‍රධානයන්හි' යනු සතර වැදෑරුම් නිවැරදි උත්සාහය වැඩීමෙහිය. සතර සතිපට්ඨාන ආදියේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහිදී සෝතාපත්තියංගයන්හි ශ්‍රද්ධාව මෙන් ද, සම්‍යප්ප්‍රධාන භාවනාවේදී වීර්යය මෙන් ද, සතිපට්ඨාන භාවනාවේදී 'ලෝකයෙහි අභිජ්ඣා දෝමනස්සයන් දුරු කොට' යන වචනයට අනුව මුල් අවධියේ කෘත්‍යය වශයෙන් සතියේ ප්‍රමුඛත්වය අපේක්ෂා කෙරේ. එසේම සමාධිය වඩන්නාට සමාධිය ද, 'ආර්ය සත්‍යය වැඩීම ප්‍රඥාව වැඩීමයි' යනුවෙන් එහිදී පූර්ව භාගයේ ප්‍රඥාවේ ප්‍රමුඛත්වය ද ඇති බව පැහැදිලිය. නමුත් මාර්ගාවබෝධය ලබන (අධිගම) මොහොතේදී නම් සමාධි-ප්‍රඥා මෙන්ම ශ්‍රද්ධා ආදී සියලු බලයන්ගේ සමානත්වයම අපේක්ෂා කෙරේ. එහෙයින් 'මෙහි ශ්‍රද්ධා බලය' යනාදී වශයෙන් ඒ ඒ තැන 'එත්ථ' (මෙහි) යන වචනය යොදා ඇත.

ဣဒါနိ သဒ္ဓါဒီနံ တတ္ထ တတ္ထ အတိရေကကိစ္စတံ ဥပမာယ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတြိဒံ ဥပမာ သံသန္ဒနံ – ရာဇပဉ္စမသဟာယာ ဝိယ ဝိမုတ္တိပရိပါစကာနိ ပဉ္စ ဗလာနိ. နေသံ ကီဠနတ္ထံ ဧကဇ္ဈံ ဝီထိဩတရဏံ ဝိယ ဗလာနံ ဧကဇ္ဈံ ဝိပဿနာဝီထိဩတရဏံ, သဟာယေသု ပဌမာဒီနံ ယထာသကံ ဂေဟေဝ ဝိစာရဏာ ဝိယ သဒ္ဓါဒီနံ သောတာပတ္တိအင်္ဂါဒီနိ ပတွာ ပုဗ္ဗင်္ဂမတာ. သဟာယေသု ဣတရေသံ တတ္ထ တတ္ထ တုဏှီဘာဝေါ ဝိယ သေသဗလာနံ တတ္ထ တတ္ထ တဒနွယတာ, တဿ ပုဗ္ဗင်္ဂမဿ ဗလဿ ကိစ္စာနုဂတာ. န ဟိ တဒါ တေသံ သသမ္ဘာရပထဝီအာဒီသု အာပါဒီနံ ဝိယ ကိစ္စံ ပါကဋံ ဟောတိ, သဒ္ဓါဒီနံယေဝ ပန ကိစ္စံ ဝိဘူတံ ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ ပုရေတရံ တထာပစ္စယေဟိ စိတ္တသန္တာနဿ အဘိသင်္ခတတ္တာ. ဧတ္ထ စ ဝိပဿနာကမ္မိကဿ ဘာဝနာ ဝိသေသတော ပညုတ္တရာတိ ဒဿနတ္ထံ ရာဇာနံ နိဒဿနံ ကတွာ ပညိန္ဒြိယံ ဝုတ္တံ. ဆဋ္ဌာဒီနိ သုဝိညေယျာနိ.

දැන් ශ්‍රද්ධා ආදී බලයන්ගේ ඒ ඒ තැන්හි ඇති සුවිශේෂී කෘත්‍යය උපමාවකින් පැහැදිලි කිරීමට 'යථා හි' යනාදිය පවසන ලදී. එහි උපමා ගැළපීම මෙසේය: රජු ඇතුළු පස් දෙනෙකුගෙන් යුත් මිතුරන් පිරිස විමුක්තිය පරිපාකයට පත් කරන පංච බලයන් වැනිය. ඔවුන් විනෝදය සඳහා එකට වීථියට බැසීම, බලයන් සියල්ල එකට විදර්ශනා වීථියට බැසීම වැනිය. මිතුරන් අතරින් පළමු වැන්නා ආදීන් තම තමන්ගේ නිවෙස්වලදී මූලික වන්නා සේ, ශ්‍රද්ධා ආදී බලයන් ද සෝතාපත්තියංග ආදියෙහිදී ප්‍රමුඛ වේ. සෙසු මිතුරන් ඒ ඒ තැන නිහඬව සිටින්නා සේ, සෙසු බලයන් ද ඒ ඒ තැන එම ප්‍රමුඛ බලයට අනුගතව පවතී. එවැනි අවස්ථාවක මහා පඨවි ආදී භූතයන්ගේ ආපෝ ආදී ධාතූන් මෙන් ඒවායේ කෘත්‍යය ප්‍රකට නොවන නමුත්, සිතේ ස්වභාවය අනුව ශ්‍රද්ධා ආදී බලයන්ගේම කෘත්‍යය ප්‍රකටව පවතී. මෙහිදී විදර්ශනා වඩන්නාගේ භාවනාව විශේෂයෙන් ප්‍රඥාව ප්‍රමුඛ කොට ඇති බව පෙන්වීමට රජුගේ උපමාව ගෙන ප්‍රඥා ඉන්ද්‍රිය ගැන පවසන ලදී. හයවන සූත්‍රයේ සිට ඉදිරියට ඇති කරුණු පැහැදිලිය.

ဒဋ္ဌဗ္ဗသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දට්ඨබ්බ සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව නිම විය.

ဗလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

බල වර්ගයේ වර්ණනාව නිම විය.

၃. ပဉ္စင်္ဂိကဝဂ္ဂေါ

3. පංචංගික වර්ගය

၁-၂. ပဌမအဂါရဝသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-2. පළමු අගාරව සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව

၂၁-၂၂. တတိယဿ [Pg.7] ပဌမေ အာဘိသမာစာရိကန္တိ အဘိသမာစာရေ ဥတ္တမသမာစာရေ ဘဝံ. ကိံ ပန တန္တိ အာဟ ‘‘ဝတ္တဝသေန ပညတ္တသီလ’’န္တိ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ဒုတိယေ နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ.

21-22. තුන්වන වගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි; 'ආභිසමාචාරික' යනු අභිසමාචාරයෙහි හෙවත් උතුම් වූ පැවැත්මෙහි (සමාචාරයෙහි) වූවකි. එය කුමක්දැයි විමසහොත් 'වත් වශයෙන් පනවන ලද සීලය' යි කියන ලදී. සෙසු කොටස් පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය. දෙවන සූත්‍රයෙහි විශේෂයෙන් කිව යුත්තක් නැත.

ပဌမအဂါရဝသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පළමු අගාරව සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၃-၄. ဥပက္ကိလေသသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

3-4. උපක්කිලේස සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၂၃-၂၄. တတိယေ န စ ပဘာဝန္တန္တိ န စ ပဘာသမ္ပန္နံ. ပဘိဇ္ဇနသဘာဝန္တိ တာပေတွာ တာဠကဇ္ဇနပဘင်္ဂုရံ. အဝသေသံ လောဟန္တိ ဝုတ္တာဝသေသံ သဇာတိလောဟံ, ဝိဇာတိလောဟံ, ပိသာစလောဟံ, ကိတ္တိမလောဟန္တိ ဧဝံပဘေဒံ သဗ္ဗမ္ပိ လောဟံ. ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အပ္ပဒါနေနာတိ ဧတ္ထ နနု လောကိယကုသလစိတ္တဿပိ သုဝိသုဒ္ဓဿပိ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အပ္ပဒါနေနေဝ ဥပက္ကိလေသတာတိ? သစ္စမေတံ, ယသ္မိံ ပန သန္တာနေ နီဝရဏာနိ လဒ္ဓပ္ပတိဋ္ဌာနိ, တတ္ထ မဟဂ္ဂတကုသလဿပိ အသမ္ဘဝေါ, ပဂေဝ လောကုတ္တရကုသလဿ. ပရိတ္တကုသလံ ပန ယထာပစ္စယံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ နီဝရဏေဟိ ဥပဟတေ သန္တာနေ ဥပ္ပတ္တိယာ အပရိသုဒ္ဓံ ဟောန္တံ ဥပက္ကိလိဋ္ဌံ နာမ ဟောတိ အပရိသုဒ္ဓဒီပကပလ္လိကဝဋ္ဋိတေလာဒိသန္နိဿယော ပဒီပေါ ဝိယ. အပိစ နိပ္ပရိယာယတော ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အပ္ပဒါနေနေဝ တေသံ ဥပက္ကိလေသတာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယဒဂ္ဂေန ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. အာရမ္မဏေ ဝိက္ခိတ္တပ္ပဝတ္တိဝသေန စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. စတုတ္ထေ နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ.

23-24. තුන්වන සූත්‍රයෙහි; 'න ච පභාවන්තං' යනු දීප්තියෙන් යුක්ත නොවන බවයි. 'පභිජ්ජනසභාවං' යනු රත් කර තැලීමෙන් බිඳී යන ස්වභාවයයි. 'සෙසු ලෝහ' යනු ඉහත කී දෑ හැර සෙසු වූ සජාති ලෝහ, විජාති ලෝහ, පිසාච ලෝහ, කෘත්‍රිම ලෝහ යන මේ සියලු ප්‍රභේද සහිත ලෝහයන් ය. 'උපදින්නට ඉඩ නොදීමෙන්' යන්නෙහිදී; ඉතා පිරිසිදු වූ ලෞකික කුසල් සිතකට වුවද උපදින්නට ඉඩ නොදීම උපක්කිලේස (කිලුටක්) බව සත්‍යයක් නොවේද? එය සත්‍යයකි. යම් සන්තානයක නීවරණයෝ මුල් බැසගෙන තිබේද, එහි මහග්ගත කුසලයක් වුවද ඇති විය නොහැකිය, ලෝකෝත්තර කුසලයක් ගැන කවර කතාද? ප්‍රත්‍යයන්ට අනුව උපදින කුඩා කුසල් සිත් පවා නීවරණයන්ගෙන් පීඩිත වූ සන්තානයක උපදින විට අපිරිසිදු වෙයි; එය කිලිටු වූ පහන් තැටියක්, තිරයක් හෝ තෙල් ආදිය ඇසුරු කළ පහනක් වැනිය. තවද, සෘජු ලෙසම (නිප්පරියායතෝ) ඒවා උපදින්නට ඉඩ නොදීමෙන් ම ඒවායේ උපක්කිලේස බව පෙන්වමින් 'යදග්ගේන හි' යනාදිය වදාළහ. අරමුණෙහි විසුරුණු ස්වභාවයෙන් පැවතීම හේතුවෙන් කුඩුපට්ටම් වන ස්වභාවය (චුණ්ණවිචුණ්ණතා) දත යුතුය. හතරවන සූත්‍රයෙහි විශේෂයෙන් කිව යුත්තක් නැත.

ဥပက္ကိလေသသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

උපක්කිලේස සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၅. အနုဂ္ဂဟိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. අනුග්ගහිත සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

၂၅. ပဉ္စမေ သမ္မာဒိဋ္ဌီတိ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌီတိအာဒိနာ အင်္ဂုတ္တရဘာဏကာနံ မတေန အယံ အတ္ထဝဏ္ဏနာ အာရဒ္ဓါ, မဇ္ဈိမဘာဏကာ ပနေတ္ထ အညထာ အတ္ထံ ဝဒန္တိ. ဝုတ္တဉှေတံ မဇ္ဈိမဋ္ဌကထာယံ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၄၅၂) –

25. පස්වන සූත්‍රයෙහි; 'සම්මා දිට්ඨි' යනු විදර්ශනා සම්මා දිට්ඨියයි යන ආදී වශයෙන් අංගුත්තර භාණකවරුන්ගේ මතය අනුව මෙම අර්ථ වර්ණනාව ආරම්භ කරන ලදී. මෙහිදී මජ්ඣිම භාණකවරු වෙනත් ආකාරයකින් අර්ථ පවසති. එය මජ්ඣිම අටුවාවෙහි මෙසේ සඳහන් වේ –

‘‘အနုဂ္ဂဟိတာ’’တိ [Pg.8] လဒ္ဓူပကာရာ. သမ္မာဒိဋ္ဌီတိ အရဟတ္တမဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ. ဖလက္ခဏေ နိဗ္ဗတ္တာ စေတောဝိမုတ္တိ ဖလံ အဿာတိ စေတောဝိမုတ္တိဖလာ. တဒေဝ စေတောဝိမုတ္တိသင်္ခါတံ ဖလံ အာနိသံသော အဿာတိ စေတောဝိမုတ္တိဖလာနိသံသာ. ဒုတိယပဒေပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ စတုတ္ထဖလပညာ ပညာဝိမုတ္တိ နာမ, အဝသေသာ ဓမ္မာ စေတောဝိမုတ္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ‘‘သီလာနုဂ္ဂဟိတာ’’တိအာဒီသု သီလန္တိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ. သုတန္တိ သပ္ပာယဓမ္မဿဝနံ. သာကစ္ဆာတိ ကမ္မဋ္ဌာနေ ခလနပက္ခလနစ္ဆေဒနကထာ. သမထောတိ ဝိပဿနာပါဒိကာ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော. ဝိပဿနာတိ သတ္တဝိဓာ အနုပဿနာ. စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလဉှိ ပူရေန္တဿ, သပ္ပာယဓမ္မဿဝနံ သုဏန္တဿ, ကမ္မဋ္ဌာနေ ခလနပက္ခလနံ ဆိန္ဒန္တဿ ဝိပဿနာပါဒိကာသု အဋ္ဌသု သမာပတ္တီသု ကမ္မံ ကရောန္တဿ, သတ္တဝိဓံ အနုပဿနံ ဘာဝေန္တဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဖလံ ဒေတိ.

'අනුග්ගහිතා' යනු උපකාර ලබන ලද යන්නයි. 'සම්මා දිට්ඨි' යනු අර්හත් මාර්ග සම්මා දිට්ඨියයි. ඵල ක්ෂණයෙහි උපන් චේතෝවිමුක්තිය ඵලය කොට ඇත්තේ 'චේතෝවිමුත්තිඵලා' නම් වේ. චේතෝවිමුක්ති සංඛ්‍යාත ඒ ඵලයම ආනිසංස කොට ඇත්තේ 'චේතෝවිමුත්තිඵලානිසංසා' නම් වේ. දෙවන පදයෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙහි සිව්වන ඵල ප්‍රඥාව 'ප්‍රඥා විමුක්තිය' නම් වේ, සෙසු ධර්මයෝ 'චේතෝ විමුක්තිය' ලෙස දත යුතුය. 'සීලානුග්ගහිතා' ආදියෙහි 'සීලය' යනු චතුපාරිසුද්ධි සීලයයි. 'සුත' යනු සප්පාය වූ ධර්ම ශ්‍රවණයයි. 'සාකච්ඡා' යනු කම්මට්ඨානයෙහි පවතින වැරදි සහ පැකිළීම් ඉවත් කරගැනීම සඳහා කෙරෙන සාකච්ඡාවයි. 'සමථ' යනු විදර්ශනාවට පාදක වන අෂ්ට සමාපත්තීන් ය. 'විදර්ශනා' යනු සත් වැදෑරුම් අනුපස්සනාවන් ය. යමෙකු චතුපාරිසුද්ධි සීලය පුරන්නේ නම්, සප්පාය ධර්ම ශ්‍රවණය කරන්නේ නම්, කම්මට්ඨානයෙහි පවතින වැරදි සහ පැකිළීම් දුරු කරන්නේ නම්, විදර්ශනාවට පාදක වූ අෂ්ට සමාපත්තීන්හි යෙදෙන්නේ නම්, සත් වැදෑරුම් අනුපස්සනා වඩන්නේ නම්, ඔහුට අර්හත් මාර්ගය උපදී, එය ඵලය ලබා දෙයි.

‘‘ယထာ ဟိ မဓုရံ အမ္ဗပက္ကံ ပရိဘုဉ္ဇိတုကာမော အမ္ဗပေါတကဿ သမန္တာ ဥဒကကောဋ္ဌကံ ထိရံ ကတွာ ဗန္ဓတိ, ဃဋံ ဂဟေတွာ ကာလေန ကာလံ ဥဒကံ အာသိဉ္စတိ, ဥဒကဿ အနိက္ခမနတ္ထံ မရိယာဒံ ထိရံ ကရောတိ. ယာ ဟောတိ သမီပေ ဝလ္လိ ဝါ သုက္ခဒဏ္ဍကော ဝါ ကိပိလ္လိကပုဋော ဝါ မက္ကဋကဇာလံ ဝါ, တံ အပနေတိ, ခဏိတ္တိံ ဂဟေတွာ ကာလေန ကာလံ မူလာနိ ပရိခဏတိ, ဧဝမဿ အပ္ပမတ္တဿ ဣမာနိ ပဉ္စ ကာရဏာနိ ကရောတော သော အမ္ဗော ဝဍ္ဎိတွာ ဖလံ ဒေတိ, ဧဝံ သမ္ပဒမိဒံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ရုက္ခဿ သမန္တတော ကောဋ္ဌကဗန္ဓနံ ဝိယ ဟိ သီလံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ကာလေန ကာလံ ဥဒကသိဉ္စနံ ဝိယ ဓမ္မဿဝနံ, မရိယာဒါယ ထိရဘာဝကရဏံ ဝိယ သမထော, သမီပေ ဝလ္လိအာဒီနံ ဟရဏံ ဝိယ ကမ္မဋ္ဌာနေ ခလနပက္ခလနစ္ဆေဒနံ, ကာလေန ကာလံ ခဏိတ္တိံ ဂဟေတွာ မူလခဏနံ ဝိယ သတ္တန္နံ အနုပဿနာနံ ဘာဝနာ, တေဟိ ပဉ္စဟိ ကာရဏေဟိ အနုဂ္ဂဟိတဿ အမ္ဗရုက္ခဿ မဓုရဖလဒါနကာလော ဝိယ ဣမဿ ဘိက္ခုနော ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ ဓမ္မေဟိ အနုဂ္ဂဟိတာယ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ အရဟတ္တဖလဒါနံ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ.

"යම්සේ මිහිරි ඉදුණු අඹ අනුභව කිරීමට කැමති අයෙක්, අඹ පැළයක් වටා ස්ථිර ජල පොකුණක් (පාත්තියක්) බඳී ද, කලයකින් කලින් කලට පැන් වත් කරයි ද, ජලය පිටතට නොයන පිණිස වැටක් (නියරක්) ස්ථිරව බඳී ද, අසල ඇති වැල් හෝ වියළි දඬු හෝ කුහුඹු ගුල් හෝ මකුළු දැල් හෝ වේ ද ඒවා ඉවත් කරයි ද, උදැල්ලක් ගෙන කලින් කලට මුල් වටා පොළොව කොටයි ද, මෙසේ අප්‍රමාදව මෙම කරුණු පහ කරන විට ඒ අඹ ගස වැවී ඵල දරයි; මෙය ද ඒ හා සමානව දත යුතුය. ගස වටා පොකුණක් (පාත්තියක්) බැඳීම මෙන් සීලය දත යුතුය, කලින් කලට පැන් වත් කිරීම මෙන් ධර්ම ශ්‍රවණය දත යුතුය, වැට (නියර) ස්ථිර කිරීම මෙන් සමථය දත යුතුය, අසල ඇති වැල් ආදිය ඉවත් කිරීම මෙන් කම්මට්ඨානයෙහි පවතින වැරදි සහ පැකිළීම් දුරු කිරීම දත යුතුය, කලින් කලට උදැල්ල ගෙන මුල් වටා පොළොව කෙටීම මෙන් සත් වැදෑරුම් අනුපස්සනාවන් වැඩීම දත යුතුය. ඒ කරුණු පහෙන් අනුග්‍රහය ලත් අඹ ගස මිහිරි ඵල දෙන කාලය මෙන්, මෙම භික්ෂුවට ද මෙම ධර්මයන් පහෙන් අනුග්‍රහය ලත් සම්මා දිට්ඨියෙන් අර්හත් ඵලය ලැබීම දත යුතුය."

ဧတ္ထ စ လဒ္ဓူပကာရာတိ ယထာရဟံ နိဿယာဒိဝသေန လဒ္ဓပစ္စယာ. ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ အနုဂ္ဂဟိတဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌီသု စ အရဟတ္တမဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ[Pg.9]. အနန္တရဿ ဟိ ဝိဓိ ပဋိသေဓော ဝါ, အဂ္ဂဖလသမာဓိမှိ တပ္ပရိက္ခာရဓမ္မေသုယေဝ စ ကေဝလော စေတောပရိယာယော နိရုဠှောတိ သမ္မာဒိဋ္ဌီတိ အရဟတ္တမဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ. ဖလက္ခဏေတိ အနန္တရံ ကာလန္တရေ စာတိ ဒုဝိဓေပိ ဖလက္ခဏေ. ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝသေန သဗ္ဗသံကိလေသေဟိ စေတောဝိမုစ္စတိ ဧတာယာတိ စေတောဝိမုတ္တိ, အဂ္ဂဖလပညံ ဌပေတွာ အဝသေသာ ဖလဓမ္မာ. တေနာဟ ‘‘စေတောဝိမုတ္တိ ဖလံ အဿာတိ, စေတောဝိမုတ္တိသင်္ခါတံ ဖလံ အာနိသံသော’’တိ. သဗ္ဗကိလေသေဟိ စေတသော ဝိမုစ္စနသင်္ခါတံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘနသညိတံ ပဟာနံ ဖလံ အာနိသံသော စာတိ ယောဇနာ. ဣဓ စေတောဝိမုတ္တိသဒ္ဒေန ပဟာနမတ္တံ ဂဟိတံ, ပုဗ္ဗေ ပဟာယကဓမ္မာ. အညထာ ဖလဓမ္မာ ဧဝ အာနိသံသောတိ ဂယှမာနေ ပုနဝစနံ နိရတ္ထကံ သိယာ. ပညာဝိမုတ္တိဖလာနိသံသာတိ ဧတ္ထာပိ ဧဝမေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သမ္မာဝါစာကမ္မန္တာဇီဝါ သီလသဘာဝတ္တာ ဝိသေသတော သမာဓိဿ ဥပကာရာ, တထာ သမ္မာသင်္ကပ္ပော ဈာနသဘာဝတ္တာ. တထာ ဟိ သော ‘‘အပ္ပနာ’’တိ နိဒ္ဒိဋ္ဌော. သမ္မာသတိသမ္မာဝါယာမာ ပန သမာဓိပက္ခိယာ ဧဝါတိ အာဟ ‘‘အဝသေသာ ဓမ္မာ စေတောဝိမုတ္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ.

මෙහි 'ලද්ධූපකාරා' යනු සුදුසු පරිදි නිශ්‍රය ආදී වශයෙන් ලැබුණු ප්‍රත්‍යයන් ය. විදර්ශනා සම්මා දිට්ඨියෙහි අනුග්‍රහය ලත් බව ගත් නිසා, මාර්ග සම්මා දිට්ඨීන් අතුරින් මෙහිලා අදහස් කරන්නේ අර්හත් මාර්ග සම්මා දිට්ඨියයි. මන්දයත්, ඉක්බිතිවම සිදුවන විධිය හෝ තහනම ද, අග්‍ර ඵල සමාධියෙහි සහ එහි පිරිවාර ධර්මයන්හි ම පමණක් පවතින සිතේ පිරිසිදු බව 'සම්මා දිට්ඨි' ලෙස ප්‍රකට වූ බැවින් එය අර්හත් මාර්ග සම්මා දිට්ඨියයි. 'ඵල ක්ෂණයෙහි' යනු අනන්තර සහ කාලාන්තර යන දෙවැදෑරුම් ඵල ක්ෂණයන්හිදී ය. ප්‍රතිප්‍රශම්භනය (සන්සිඳීම) මගින් සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් සිත මිදෙයි ද එය 'චේතෝවිමුක්තිය' යි; අග්‍ර ඵල ප්‍රඥාව හැර සෙසු ඵල ධර්මයන් මෙයින් අදහස් වේ. එබැවින් 'චේතෝවිමුක්තිය ඵලය කොට ඇත්තේය, චේතෝවිමුක්තිය නම් වූ ඒ ඵලයම ආනිසංස කොට ඇත්තේය' යි කීහ. සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් සිත මිදීම නම් වූ, ප්‍රතිප්‍රශම්භනය යැයි කියනු ලබන ප්‍රහාණය (අත්හැරීම) ඵලය ද ආනිසංසය ද වේ යනු මෙහි යෝජනාවයි. මෙහි චේතෝවිමුක්ති ශබ්දයෙන් ප්‍රහාණය පමණක් ගන්නා ලදී; කලින් පවසන ලද්දේ ප්‍රහීණ කරන ධර්මයන් ය. එසේ නොමැතිව ඵල ධර්මයන්ම ආනිසංස ලෙස ගන්නේ නම්, නැවත කීම නිෂ්ඵල වනු ඇත. 'ප්‍රඥා විමුක්ති ඵලානිසංසා' යන්නෙහි ද මෙලෙසම අර්ථ දත යුතුය. සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත, සම්මා ආජීව යන මොහු සීල ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් විශේෂයෙන් සමාධියට උපකාරී වෙති; එලෙසම සම්මා සංකල්පය ධ්‍යාන ස්වභාවයෙන් යුක්තය. එහෙයින්ම එය 'අප්පනා' ලෙස දක්වන ලදී. සම්මා සති සහ සම්මා වායාම යන මොහු සමාධි පක්ෂයටම අයත් වන බැවින් 'සෙසු ධර්මයෝ චේතෝ විමුක්තිය ලෙස දත යුතුය' යි වදාළහ.

စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလန္တိ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမဿ ပဒဋ္ဌာနဘူတံ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ. သုတာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. အတ္တနော စိတ္တပ္ပဝတ္တိအာရောစနဝသေန သဟ ကထနံ သံကထာ, သံကထာဝ သာကစ္ဆာ. ဣဓ ပန ကမ္မဋ္ဌာနပ္ပဋိဗဒ္ဓါတိ အာဟ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနေ…ပေ… ကထာ’’တိ. တဿ ကမ္မဋ္ဌာနဿ ဧကဝါရံ ဝိဓိယာ အပ္ပဋိပဇ္ဇနံ ခလနံ, အနေကဝါရံ ပက္ခလနံ, တဒုဘယဿ ဝိစ္ဆေဒနီ အပနယနီ ကထာ ခလနပက္ခလနစ္ဆေဒနကထာ. ပူရေန္တဿာတိ ဝိဝဋ္ဋသန္နိဿိတံ ကတွာ ပါလေန္တဿ ဗြူဟေန္တဿ စ. သုဏန္တဿာတိ ‘‘ယထာဥဂ္ဂဟိတကမ္မဋ္ဌာနံ ဖာတိံ ဂမိဿတီ’’တိ ဧဝံ သုဏန္တဿ. တေနေဝ ဟိ ‘‘သပ္ပာယဓမ္မဿဝန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ကမ္မံ ကရောန္တဿာတိ ဘာဝနာနုယောဂကမ္မံ ကရောန္တဿ. ပဉ္စသုပိ ဌာနေသု အန္တ-သဒ္ဒေါ ဟေတုအတ္ထဇောတနော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧဝဉှိ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိနာ ဝုစ္စမာနာ အမ္ဗူပမာ ယုဇ္ဇေယျ.

චතුපාරිසුද්ධි සීලය යනු ආර්ය මාර්ගය අවබෝධ කර ගැනීමට පදට්ඨාන (සමීප හේතුව) වූ චතුපාරිසුද්ධි සීලයයි. ශ්‍රවණය ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. තමන්ගේ සිතේ පැවැත්ම පැවසීම වශයෙන් එක්ව කථා කිරීම 'සංකථා' නම් වේ, එම සංකථාවම 'සාකච්ඡාව' වේ. මෙහිදී කර්මස්ථානයට සම්බන්ධ කථා ගැන කියවේ. එම කර්මස්ථානය එක් වරක් නියමිත පරිදි සිදු නොවීම 'ඛලනය' (වැරදීම) නම් වේ, බොහෝ වාරයක් වැරදීම 'පක්ඛලනය' (ලිස්සා යෑම) නම් වේ. ඒ දෙකම දුරු කරන කථාව 'ඛලනපක්ඛලනච්ඡේදන කථාව' නම් වේ. 'සම්පූර්ණ කරන්නා හට' යනු විවට්ටය (නිර්වාණය) ඇසුරු කොට සීලය රකින්නා වූ ද වඩන්නා වූ ද තැනැත්තා හටය. 'ශ්‍රවණය කරන්නා හට' යනු 'උගත් කර්මස්ථානය කෙසේ දියුණු වේද' යනුවෙන් අසන්නා හටය. එබැවින් ම එයට 'සප්පාය ධර්ම ශ්‍රවණය' යයි කියන ලදී. 'වැඩ කරන්නා හට' යනු භාවනානුයෝගී කටයුතු කරන්නා හටය. මෙම ස්ථාන පහේම 'අන්ත' යන ශබ්දය හේතු අර්ථය ප්‍රකාශ කරන බව දත යුතුය. මෙසේ වූ විට 'යථා හි' යනාදී වශයෙන් පැවසූ අඹ උපමාව ගැලපේ.

ဥဒကကောဋ္ဌကန္တိ ဇလာဝါဋံ. ထိရံ ကတွာ ဗန္ဓတီတိ အသိထိလံ ဒဠှံ နာတိမဟန္တံ နာတိခုဒ္ဒကံ ကတွာ ယောဇေတိ. ထိရံ ကရောတီတိ ဥဒကသိဉ္စနကာလေ တတော တတော ပဝတ္တိတွာ ဥဒကဿ အနိက္ခမနတ္ထံ ဇလာဝါဋပါဠိံ ထိရတရံ ကရောတိ. သုက္ခဒဏ္ဍကောတိ တဿေဝ အမ္ဗဂစ္ဆဿ သုက္ခကော သာခါသီသကော[Pg.10]. ကိပိလ္လိကပုဋောတိ တမ္ဗကိပိလ္လိကပုဋော. ခဏိတ္တိန္တိ ကုဒါလံ. ကောဋ္ဌကဗန္ဓနံ ဝိယ သီလံ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဝဍ္ဎနူပါယဿ မူလဘာဝတော. ဥဒကသိဉ္စနံ ဝိယ ဓမ္မဿဝနံ ဘာဝနာယ ပရိဗြူဟနတော. မရိယာဒါယ ထိရဘာဝကရဏံ ဝိယ သမထော ယထာဝုတ္တာယ ဘာဝနာဓိဋ္ဌာနာယ သီလမရိယာဒါယ ဒဠှီဘာဝါပါဒနတော. သမာဟိတဿ ဟိ သီလံ ထိရတရံ ဟောတိ. သမီပေ ဝလ္လိအာဒီနံ ဟရဏံ ဝိယ ကမ္မဋ္ဌာနေ ခလနပက္ခလနစ္ဆေဒနံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗဘာဝနာယ ဝိဗန္ဓနာပနယနတော. မူလခဏနံ ဝိယ သတ္တန္နံ အနုပဿနာနံ ဘာဝနာ တဿာ ဝိဗန္ဓဿ မူလဘူတာနံ တဏှာမာနဒိဋ္ဌီနံ ပလိခဏနတော. ဧတ္ထ စ ယသ္မာ သုပရိသုဒ္ဓသီလဿ ကမ္မဋ္ဌာနံ အနုယုဉ္ဇန္တဿ သပ္ပာယဓမ္မဿဝနံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ, တတော ယထာသုတေ အတ္ထေ သာကစ္ဆာသမာပဇ္ဇနံ, တတော ကမ္မဋ္ဌာနဝိသောဓနေန သမထနိဗ္ဗတ္တိ, တတော သမာဟိတဿ အာရဒ္ဓဝိပဿကဿ ဝိပဿနာပါရိပူရိ, ပရိပုဏ္ဏာ ဝိပဿနာ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိံ ဗြူဟေတီတိ ဧဝမေတေသံ အင်္ဂါနံ ပရမ္ပရာယ သမ္မုခါ အနုဂ္ဂဏှနတော အယမာနုပုဗ္ဗီ ကထိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

උදකකෝට්ඨකය යනු දිය වළකි. 'ස්ථිර කොට බඳියි' යනු ලිහිල් නොවන සේ, ශක්තිමත් කොට, ඉතා විශාල හෝ ඉතා කුඩා නොවන සේ සකස් කරයි යන්නයි. 'ස්ථිර කරයි' යනු ජලය වත් කරන අවස්ථාවේදී එහෙන් මෙහෙන් කාන්දු වී ජලය පිටතට නොයනු පිණිස දිය වළේ බැම්ම වඩාත් ස්ථිර කිරීමයි. 'සුක්ඛදණ්ඩකෝ' යනු එම අඹ පඳුරේම වියළි අතු අගකි. 'කිපිල්ලිකපුටෝ' යනු රතු කූඹි ගුලකි. 'ඛණිත්තිං' යනු උදැල්ලයි. දිය වළේ බැම්ම බැඳීම මෙන් සීලය ද සම්මා දිට්ඨිය වැඩීමේ ක්‍රමයේ මූලික පදනම වේ. දිය වත් කිරීම මෙන් ධර්ම ශ්‍රවණය ද භාවනාව පෝෂණය කරයි. බැම්ම ස්ථිර කිරීම මෙන් සමථය ද ඉහත කී භාවනාවට පදනම් වූ සීලය නමැති සීමාව ස්ථිර කරයි. සමාහිත වූ තැනැත්තාගේ සීලය වඩාත් ස්ථිර වේ. අවට ඇති වැල් ආදිය ඉවත් කිරීම මෙන් කර්මස්ථානයේ ඇති වන වැරදීම් සහ ලිස්සා යෑම් ඉවත් කිරීම, අපේක්ෂිත භාවනාවට ඇති බාධා ඉවත් කිරීම පිණිස වේ. මුල් කැණීම මෙන් සප්ත අනුපස්සනා භාවනාව ද එම බාධාවට මුල් වූ තණ්හා, මාන, දිට්ඨි යන ක්ලේශයන් මුලිනුපුටා දැමීම පිණිස වේ. මෙහිදී මනා පිරිසිදු සීලයෙන් යුතුව කර්මස්ථානයෙහි යෙදෙන්නා හට සප්පාය ධර්ම ශ්‍රවණය අවශ්‍ය වේ, ඉන්පසු ඇසූ අර්ථය සාකච්ඡා කිරීම ද, ඉන්පසු කර්මස්ථානය පිරිසිදු කිරීමෙන් සමථය ඉපදීම ද, ඉන්පසු සමාහිතව විදර්ශනා වඩන්නා හට විදර්ශනාව පරිපූර්ණ වීම ද සිදු වේ. පරිපූර්ණ වූ විදර්ශනාව මාර්ග සම්මා දිට්ඨිය වර්ධනය කරයි. මෙසේ මෙම අංගයන්ගේ අනුපිළිවෙලින් මාර්ගාවබෝධයට උපකාර වන බැවින් මෙම අනුපූර්ව කථාව පවසන ලද බව දත යුතුය.

အနုဂ္ဂဟိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අනුග්ගහිත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

၆. ဝိမုတ္တာယတနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. විමුත්තායතන සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၆. ဆဋ္ဌေ ဝိမုတ္တိယာ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော ဝိမုစ္စနဿ အာယတနာနိ ကာရဏာနိ ဝိမုတ္တာယတနာနီတိ အာဟ – ‘‘ဝိမုစ္စနကာရဏာနီ’’တိ. ပါဠိအတ္ထံ ဇာနန္တဿာတိ ‘‘ဣဓ သီလံ အာဂတံ, ဣဓ သမာဓိ, ဣဓ ပညာ’’တိအာဒိနာ တံတံပါဠိအတ္ထံ ယာထာဝတော ဇာနန္တဿ. ပါဠိံ ဇာနန္တဿာတိ တဒတ္ထဗောဓိနိံ ပါဠိံ ယာထာဝတော ဥပဓာရေန္တဿ. တရုဏပီတီတိ သဉ္ဇာတမတ္တာ မုဒုကာ ပီတိ ဇာယတိ. ကထံ ဇာယတိ? ယထာဒေသိတံ ဓမ္မံ ဥပဓာရေန္တဿ တဒနုစ္ဆဝိကမေဝ အတ္တနော ကာယဝါစာမနောသမာစာရံ ပရိဂ္ဂဏှန္တဿ သောမနဿံ ပတ္တဿ ပမောဒလက္ခဏံ ပါမောဇ္ဇံ ဇာယတိ. တုဋ္ဌာကာရဘူတာ ဗလဝပီတီတိ ပုရိမုပ္ပန္နာယ ပီတိယာ ဝသေန လဒ္ဓါသေဝနတ္တာ အတိဝိယ တုဋ္ဌာကာရဘူတာ ကာယစိတ္တဒရထဿ ပဿမ္ဘနသမတ္ထတာယ ပဿဒ္ဓိယာ ပစ္စယော ဘဝိတုံ သမတ္ထာ ဗလပ္ပတ္တာ ပီတိ ဇာယတိ. ယသ္မာ နာမကာယေ ပဿဒ္ဓေ ရူပကာယောပိ ပဿဒ္ဓေါ ဧဝ ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘နာမကာယော ပဿမ္ဘတိ’’စ္စေဝ ဝုတ္တံ.

26. හයවන සූත්‍රයෙහි විමුක්තිය හෙවත් වට්ට දුකෙන් මිදීමේ කරුණු 'විමුත්තායතන' යයි කියන ලදී, එනම් 'මිදීමේ හේතූන්' යන්නයි. 'පාළි අර්ථය දන්නා හට' යනු 'මෙහි සීලය ඇතුළත් වේ, මෙහි සමාධිය, මෙහි ප්‍රඥාව' යනාදී වශයෙන් ඒ ඒ පාළි අර්ථය නිවැරදිව දන්නා හටය. 'පාළිය දන්නා හට' යනු එම අර්ථය ප්‍රකාශ කරන පාළි පෙළ නිවැරදිව මෙනෙහි කරන්නා හටය. 'තරුණ පීතිය' යනු අලුතින් උපන් මෘදු පීතියයි. එය උපදින්නේ කෙසේද? දේශනා කළ පරිදි ධර්මය මෙනෙහි කරන්නා හට, ඊට අනුකූලව තම කාය, වාග්, මනෝ සමාචාරයන් පිරික්සන්නා වූ, සෝමනස්සයට පත් වූ තැනැත්තා හට ප්‍රමෝදය ලක්ෂණ කොට ඇති පාමොජ්ජය උපදී. 'තුටු ස්වභාවය වූ බලවත් පීතිය' යනු පෙර උපන් පීතිය ඇසුරු කිරීමෙන් ලැබූ පුරුද්ද නිසා අතිශයින් සතුටු ස්වභාවයට පත් වූ, කය හා සිතේ පීඩාවන් සංසිඳුවීමට සමත් පස්සද්ධියට ප්‍රත්‍ය විය හැකි බලවත් පීතිය උපදී. නාම කය සංසිඳුණු කල්හි රූප කය ද සංසිඳෙන්නේමය, එබැවින් 'නාම කය සංසිඳේ' යැයි පවසන ලදී.

သုခံ [Pg.11] ပဋိလဘတီတိ ဝက္ခမာနဿ စိတ္တသမာဓာနဿ ပစ္စယော ဘဝိတုံ သမတ္ထံ စေတသိကံ နိရာမိသသုခံ ပဋိလဘတိ ဝိန္ဒတိ. သမာဓိယတီတိ ဧတ္ထ ပန န ယော ကောစိ သမာဓိ အဓိပ္ပေတော, အထ ခေါ အနုတ္တရသမာဓီတိ ဒဿေန္တော ‘‘အရဟတ္တ…ပေ… သမာဓိယတီ’’တိ အာဟ. ‘‘အယံ ဟီ’’တိအာဒိ တဿံ ဒေသနာယံ တာဒိသဿ ပုဂ္ဂလဿ ယထာဝုတ္တသမာဓိပဋိလာဘဿ ကာရဏဘာဝဝိဘာဝနံ, ယံ တထာ ဝိမုတ္တာယတနဘာဝေါ. ဩသက္ကိတုန္တိ ဒဿိတုံ. သမာဓိယေဝ သမာဓိနိမိတ္တန္တိ ကမ္မဋ္ဌာနပါဠိယာ အာရုဠှော သမာဓိ ဧဝ ပရတော ဥပ္ပဇ္ဇနကဘာဝနာသမာဓိဿ ကာရဏဘာဝတော သမာဓိနိမိတ္တံ. တေနာဟ ‘‘အာစရိယဿ သန္တိကေ’’တိအာဒိ.

'සුවය ලබයි' යනු මතු දැක්වෙන චිත්ත සමාධියට ප්‍රත්‍ය විය හැකි චෛතසික නිරාමිස සුවය විඳීමයි. 'සමාධිමත් වේ' යන්නෙහි සාමාන්‍ය සමාධියක් අදහස් නොකෙරේ, අනුත්තර සමාධිය දක්වමින් 'අර්හත්... සමාධිමත් වේ' යයි පැවසීය. 'අයං හි' යනාදිය එම දේශනාවෙහි එවැනි පුද්ගලයෙකුට කී පරිදි සමාධිය ලැබීමට හේතුව වන විමුත්තායතන භාවය පැහැදිලි කිරීමයි. එය පසුබෑම පෙන්වීමටය. සමාධියම සමාධි නිමිත්ත වන්නේ, කර්මස්ථාන පාළියෙහි අන්තර්ගත සමාධියම මතු උපදින භාවනා සමාධියට හේතු වන බැවිනි. එබැවින් 'ආචාර්යයන් වහන්සේ සමීපයෙහි' යනාදිය පවසන ලදී.

ဝိမုတ္တာယတနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

විමුත්තායතන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

၇. သမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. සමාධි සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၇. သတ္တမေ သဗ္ဗသော ကိလေသဒုက္ခဒရထပရိဠာဟာနံ ဝိဂတတ္တာ သာတိသယမေတ္ထ သုခန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘အပ္ပိတပ္ပိတက္ခဏေ သုခတ္တာ ပစ္စုပ္ပန္နသုခေါ’’တိ. ပုရိမဿ ပုရိမဿ ဝသေန ပစ္ဆိမံ ပစ္ဆိမံ လဒ္ဓါသေဝနတာယ သန္တပဏီတတရဘာဝပ္ပတ္တံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပုရိမော…ပေ… သုခဝိပါကော’’တိ. ကိလေသပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာတိ ကိလေသာနံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘနေန လဒ္ဓတ္တာ. ‘‘ကိလေသပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဘာဝန္တိ ကိလေသာနံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘနဘာဝံ. လဒ္ဓတ္တာ ပတ္တတ္တာ တဗ္ဘာဝံ ဥပဂတတ္တာ. လောကိယသမာဓိဿ ပစ္စနီကာနိ နီဝရဏပဌမဇ္ဈာနနိကန္တိအာဒီနိ နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗာနိ, အညေ ကိလေသာ ဝါရေတဗ္ဗာ. ဣမဿ ပန အရဟတ္တသမာဓိဿ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓသဗ္ဗကိလေသတ္တာ န နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ ဝါရေတဗ္ဗဉ္စ အတ္ထီတိ မဂ္ဂါနန္တရံ သမာပတ္တိက္ခဏေ စ အပ္ပယောဂေန အဓိဂတတ္တာ အပ္ပိတတ္တာ စ အပရိဟာနိဝသေန ဝါ အပ္ပိတတ္တာ န သသင်္ခါရနိဂ္ဂယှဝါရိတဂတော. သတိဝေပုလ္လပ္ပတ္တတ္တာတိ ဧတေန အပ္ပဝတ္တမာနာယပိ သတိယာ သတိဗဟုလတာယ သတော ဧဝ နာမာတိ ဒဿေတိ. ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလဝသေနာတိ ဧတေန ပရိစ္ဆိန္နဿတိယာ သတောတိ ဒဿေတိ. သေသေသူတိ ဉာဏေသု.

27. සත්වන සූත්‍රයෙහි සියලු ආකාරයෙන්ම ක්ලේශ දුක්ඛයන්ගේ හා පීඩාවන්ගේ පහව යාම නිසා මෙහි සුවය අතිශයින් උසස් බව 'අර්පණා ක්ෂණයන්හි සුවදායක බැවින් වර්තමාන සුවය' යයි කියන ලදී. පෙර පෙර අවස්ථාවන්ගේ ඇසුරින් පසු පසු අවස්ථාවන් වඩාත් ශාන්ත ප්‍රණීත බවට පත්වන බැවින් 'පූර්ව... සුඛ විපාක' යයි කියන ලදී. 'ක්ලේශයන් සංසිඳීමෙන්' යනු කෙලෙසුන් සංසිඳීමෙන් ලත් බැවිනි. ලෞකික සමාධියට ප්‍රතිපක්ෂ වූ නීවරණ, ප්‍රථමධ්‍යාන නිකන්ති ආදිය මැඩපැවැත්විය යුතුය, අනෙක් කෙලෙසුන් වැළැක්විය යුතුය. නමුත් මෙම අර්හත් සමාධියෙහි සියලු කෙලෙසුන් සංසිඳී ඇති බැවින් මැඩපැවැත්වීමට හෝ වැළැක්වීමට කිසිවක් නැත. මාර්ගයට අනතුරුව සමාපත්ති ක්ෂණයෙහි උත්සාහයකින් තොරව අවබෝධ කළ බැවින් හෝ පිරිහීමක් නොමැති බැවින් සසංඛාර වශයෙන් මැඩපැවැත්වීමකට හෝ වැළැක්වීමකට හසු නොවේ. 'සති වේපුල්ලප්පත්තත්තා' යන්නෙන් සතිය සක්‍රියව නොපවතින අවස්ථාවක වුවද සතියේ බහුල බව නිසා 'සිහි ඇත්තෙක්' ම යයි දක්වයි. 'නියම කරන ලද කාලය අනුව' යන්නෙන් පිරිසිඳි සිහිය ඇති තැනැත්තා 'සිහි ඇත්තෙක්' බව දක්වයි. 'සෙසේසූ' යනු ඥානයන්හිය.

သမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සමාධි සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

၈-၉. ပဉ္စင်္ဂိကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

8-9. පඤ්චංගික සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව (විවරණය).

၂၈-၂၉. အဋ္ဌမေ [Pg.12] ကရော ဝုစ္စတိ ပုပ္ဖသမ္ဘဝံ ‘‘ဂဗ္ဘာသယေ ကိရီယတီ’’တိ ကတွာ. ကရတော ဇာတော ကာယော ကရဇကာယော, တဒုပနိဿယော စတုသန္တတိရူပသမုဒါယော. ကာမံ နာမကာယောပိ ဝိဝေကဇေန ပီတိသုခေန တထာလဒ္ဓူပကာရော, ‘‘အဘိသန္ဒေတီ’’တိအာဒိဝစနတော ပန ရူပကာယော ဣဓ အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘ဣမံ ကရဇကာယ’’န္တိ. အဘိသန္ဒေတီတိ အဘိသန္ဒနံ ကရောတိ. တံ ပန အဘိသန္ဒနံ ဈာနမယေန ပီတိသုခေန ကရဇကာယဿ တိန္တဘာဝါပါဒနံ သဗ္ဗတ္ထကမေဝ လူခဘာဝါပနယနန္တိ အာဟ ‘‘တေမေတီ’’တိအာဒိ. တယိဒံ အဘိသန္ဒနံ အတ္ထတော ယထာဝုတ္တပီတိသုခသမုဋ္ဌာနေဟိ ပဏီတရူပေဟိ ကာယဿ ပရိပ္ဖရဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပရိသန္ဒေတီတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. သဗ္ဗံ ဧတဿ အတ္ထီတိ သဗ္ဗာဝါ, တဿ သဗ္ဗာဝတော. အဝယဝါဝယဝိသမ္ဗန္ဓေ အဝယဝိနိ သာမိဝစနန္တိ အဝယဝဝိသယော သဗ္ဗ-သဒ္ဒေါ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗကောဋ္ဌာသဝတော’’တိ. အဖုဋံ နာမ န ဟောတိ ယတ္ထ ယတ္ထ ကမ္မဇရူပံ, တတ္ထ တတ္ထ စိတ္တဇရူပဿ အဘိဗျာပနတော. တေနာဟ ‘‘ဥပါဒိန္နကသန္တတီ’’တိအာဒိ.

28-29. 'කර' යනු මව්කුසෙහි පිළිසිඳ ගැනීමයි. ඒ 'කර' මඟින් හටගත් කය 'කරජකාය' නම් වේ. එය සතර මහා භූත රූපයන්ගේ සමූහයයි. විවේකයෙන් හටගත් ප්‍රීති සුඛය නිසා නාම කයට ද උපකාර ලැබුණත්, 'අභිසන්දේති' (තෙත් කරයි) යන ආදී වචනවලින් මෙහිදී රූප කය අදහස් කරන බැවින් 'මේ කරජකාය' යැයි වදාරන ලදී. 'අභිසන්දේති' යනු අභිසන්දනය හෙවත් මුළුමනින්ම තෙත් කිරීමයි. ඒ අභිසන්දනය නම් ධ්‍යානයෙන් උපන් ප්‍රීති සුඛයෙන් කරජකාය තෙත් බවට පත්කිරීම හා සෑම තැනම ඇති රළු බව දුරු කිරීමයි. එබැවින් 'තේමේති' (තෙත් කරයි) ආදිය පවසන ලදී. මෙම අභිසන්දනය යනු ප්‍රීති සුඛයෙන් හටගත් ප්‍රණීත රූපයන්ගෙන් ශරීරය පුරා පැතිරීම ලෙස දත යුතුය. 'පරිසන්දේති' ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'සබ්බාවතෝ' යනු සියල්ල ඇති බැවින් 'සබ්බාවා' නම් වේ, එහි සබ්බාවතෝ යන්නයි. අවයව හා අවයවී සම්බන්ධයේදී අවයවියා කෙරෙහි සාමී වචනය (අයිතිය පෙන්වන විභක්තිය) යෙදෙන බැවින් 'සබ්බ' ශබ්දය සියලු අවයව විෂයෙහි යෙදේ. එබැවින් 'සියලු කොටස් ඇති' (සබ්බකොට්ඨාසවතෝ) යැයි කියන ලදී. කර්මජ රූප ඇති සෑම තැනකම චිත්තජ රූප ද පැතිර පවතින බැවින් 'නොපැතිරුණු' (අඵුටං) තැනක් නැත. එබැවින් 'උපාදින්නක සන්තති' (උපාදානය කළ රූප සන්තතිය) ආදිය වදාරන ලදී.

ဆေကောတိ ကုသလော. တံ ပနဿ ကောသလ္လံ နဟာနီယစုဏ္ဏာနံ ကရဏေ ပိဏ္ဍိကရဏေ စ သမတ္ထတာဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ပဋိဗလော’’တိအာဒိ. ကံသ-သဒ္ဒေါ ‘‘မဟတိယာ ကံသပါတိယာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၆၁) သုဝဏ္ဏေ အာဂတော.‘‘ကံသော ဥပဟတော ယထာ’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၁၃၄) ကိတ္တိမလောဟေ. ကတ္ထစိ ပဏ္ဏတ္တိမတ္တေ ‘‘ဥပကံသော နာမ ရာဇာသိ, မဟာကံသဿ အတြဇော’’တိအာဒိ (ဇာ. အဋ္ဌ. ၄.၁၀.၁၆၄ ဃဋပဏ္ဍိတဇာတကဝဏ္ဏနာ). ဣဓ ပန ယတ္ထ ကတ္ထစိ လောဟေတိ အာဟ ‘‘ယေန ကေနစိ လောဟေန ကတဘာဇနေ’’တိ. သ္နေဟာနုဂတာတိ ဥဒကသိနေဟေန အနုပ္ပဝိသနဝသေန ဂတာ ဥပဂတာ. သ္နေဟပရေတာတိ ဥဒကသိနေဟေန ပရိတော ဂတာ သမန္တတော ဖုဋာ. တတော ဧဝ သန္တရဗာဟိရာ ဖုဋာ သ္နေဟေန. ဧတေန သဗ္ဗသော ဥဒကေန တေမိတဘာဝမာဟ. န စ ပဂ္ဃရိဏီတိ ဧတေန တိန္တဿပိ တဿ ဃနထဒ္ဓဘာဝံ ဝဒတိ. တေနာဟ ‘‘န ဗိန္ဒုဗိန္ဒူ’’တိအာဒိ.

'ඡේකෝ' යනු දක්ෂයා යි. ඔහුගේ ඒ දක්ෂතාව නම් ස්නානය සඳහා ගන්නා සුණු (කුඩු) සකස් කිරීමේදී හා එය ගුළියක් කිරීමේදී දක්වන සමර්ථකම යැයි දත යුතුය. එබැවින් 'පටිබලෝ' (සමත් වූ) ආදිය පවසන ලදී. 'කංස' ශබ්දය ඇතැම් තැනක රන් සඳහා ද, ඇතැම් තැනක ලෝහ සඳහා ද, ඇතැම් තැනක නාම පදයක් ලෙස ද යෙදේ. මෙහිදී එය 'යම් කිසි ලෝහයකින් කළ භාජනයක්' යන අර්ථයෙන් ගැනේ. 'ස්නේහානුගතා' යනු ජලයේ තෙතමනය ඇතුළුවීමෙන් එයට පත් වූ යන්නයි. 'ස්නේහපරේතා' යනු ජලයේ තෙතමනයෙන් හාත්පස පැතිරී ගිය යන්නයි. එබැවින් ඇතුළතත් පිටතත් ජලයෙන් පෙඟී පවතී. මෙයින් සෑම ආකාරයකින්ම ජලයෙන් තෙත් වූ බව පවසයි. 'න ච පග්ඝරිණී' (නොවැගිරෙයි) යන්නෙන් තෙත් වුවත් එහි ඇති ඝන ස්වභාවය පවසයි. එබැවින් 'බිංදු බිංදු ලෙස (නොවැගිරෙයි)' යනාදිය පවසන ලදී.

တာဟိ တာဟိ ဥဒကသိရာဟိ ဥဗ္ဘိဇ္ဇတီတိ ဥဗ္ဘိဒံ, ဥဗ္ဘိဒံ ဥဒကံ ဧတဿာတိ ဥဗ္ဘိဒေါဒကော. ဥဗ္ဘိန္နဥဒကောတိ နဒီတီရေ ခတကူပကော ဝိယ ဥဗ္ဘိဇ္ဇနကဥဒကော. ဥဂ္ဂစ္ဆနဥဒကောတိ ဓာရာဝသေန ဥဋ္ဌဟနဥဒကော. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဥဗ္ဘိဒေါဒကောဝ [Pg.13] ရဟဒေါ ဂဟိတော, န ဣတရောတိ အာဟ ‘‘ဟေဋ္ဌာ ဥဂ္ဂစ္ဆနဥဒကဉှီ’’တိအာဒိ. ဓာရာနိပါတဗုဗ္ဗုဠကေဟီတိ ဓာရာနိပါတေဟိ စ ဥဒကဗုဗ္ဗုဠေဟိ စ. ‘‘ဖေဏပဋလေဟိ စာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ, သန္နိသိန္နမေဝ အပရိက္ခောဘတာယ နိစ္စလမေဝ, သုပ္ပသန္နမေဝါတိ အဓိပ္ပာယော. သေသန္တိ ‘‘အဘိသန္ဒေတီ’’တိအာဒိကံ.

ඒ ඒ ජල ධාරාවන්ගෙන් (උල්පත්වලින්) මතු වන බැවින් 'උබ්භිදං' නම් වේ. එවැනි මතු වන ජලය ඇති බැවින් 'උබ්භිදෝදකෝ' (උල්පත් ජලය ඇති විල) නම් වේ. උල්පත් ජලය ඇති විල යනු ගං ඉවුරක හෑරූ ළිඳක් මෙන් මතු වී එන ජලයයි. 'උග්ගච්ඡනෝදකෝ' යනු ධාරා වශයෙන් මතු වන ජලයයි. මෙහිදී උල්පත් ජලය ඇති විලක්ම උපමාවට ගනු ලැබුවේ ඇයිද යත්, 'යටින් මතු වන ජලය නිසා' යනාදිය පවසන ලදී. 'ධාරානිපාත බුබ්බුළකේහි' යනු ධාරා වැටීමෙන් හා ජල බුබුළුවලින් යන්නයි. 'පෙණ පටලවලින් ද' යුක්ත බව පැවසිය යුතුය. නිශ්චල බැවින් සොලවන්නට නොහැකි බවත්, මැනවින් ප්‍රසන්න බවත් මෙහි අදහසයි. ඉතිරිය 'අභිසන්දේති' ආදිය හා සමානයි.

ဥပ္ပလာနီတိ ဥပ္ပလဂစ္ဆာနိ. သေတရတ္တနီလေသူတိ ဥပ္ပလေသု, သေတုပ္ပလရတ္တုပ္ပလနီလုပ္ပလေသူတိ အတ္ထော. ယံ ကိဉ္စိ ဥပ္ပလံ ဥပ္ပလမေဝ သာမညဂ္ဂဟဏတော. သတပတ္တန္တိ ဧတ္ထ သတ-သဒ္ဒေါ ဗဟုပရိယာယော ‘‘သတဂ္ဃီ’’တိအာဒီသု ဝိယ. တေန အနေကသတပတ္တဿပိ သင်္ဂဟော သိဒ္ဓေါ ဟောတိ. လောကေ ပန ရတ္တံ ပဒုမံ, သေတံ ပုဏ္ဍရီကန္တိ ဝုစ္စတိ. ယာဝ အဂ္ဂါ ယာဝ စ မူလာ ဥဒကေန အဘိသန္ဒနာဒိသမ္ဘဝဒဿနတ္ထံ ဥဒကာနုဂ္ဂတဂ္ဂဟဏံ. ဣဓ ဥပ္ပလာဒီနိ ဝိယ ကရဇကာယော, ဥဒကံ ဝိယ တတိယဇ္ဈာနသုခံ.

'උප්පලානි' යනු මානෙල් පඳුරුයි. 'සුදු, රතු, නිල්' යන්නෙන් සුදු මානෙල්, රතු මානෙල් හා නිල් මානෙල් යනු අර්ථයයි. සාමාන්‍යයෙන් යම් කිසි මානෙල් මලක් වේ ද එයම ගැනේ. මෙහි 'සතපත්ත' යන්නෙන් 'සිය ගණනක්' හෙවත් බොහෝ පෙති ඇති බව අදහස් වේ. ලෝකයෙහි රතු නෙළුමට 'පදුම' කියා ද සුදු නෙළුමට 'පුණ්ඩරීක' කියා ද කියනු ලැබේ. අග සිට මුල දක්වාම ජලයෙන් තෙත්වන බව පෙන්වීමට 'ජලයෙන් මතු නොවූ' යන වචනය ගන්නා ලදී. මෙහිදී මානෙල් ආදිය මෙන් කරජකාය ද, ජලය මෙන් තෙවන ධ්‍යාන සැපය ද දත යුතුය.

ယသ္မာ ပရိသုဒ္ဓေန စေတသာတိ စတုတ္ထဇ္ဈာနစိတ္တမာဟ, တဉ္စ ရာဂါဒိဥပက္ကိလေသမလာပဂမတော နိရုပက္ကိလေသံ နိမ္မလံ, တသ္မာ အာဟ ‘‘နိရုပက္ကိလေသဋ္ဌေန ပရိသုဒ္ဓ’’န္တိ. ယသ္မာ ပန ပါရိသုဒ္ဓိယာ ဧဝ ပစ္စယဝိသေသေန ပဝတ္တိဝိသေသော ပရိယောဒါတတာ သုဓန္တသုဝဏ္ဏဿ နိဃံသနေန ပဘဿရတာ ဝိယ, တသ္မာ အာဟ ‘‘ပဘဿရဋ္ဌေန ပရိယောဒါတံ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ. ဣဒန္တိ ဩဒါတဝစနံ. ဥတုဖရဏတ္ထန္တိ ဥတုနော ဖရဏဒဿနတ္ထံ. ဥတုဖရဏံ န ဟောတိ သေသန္တိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ ‘‘တင်္ခဏ …ပေ… ဗလဝံ ဟောတီ’’တိ. ဝတ္ထံ ဝိယ ကရဇကာယောတိ ယောဂိနော ကရဇကာယော ဝတ္ထံ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗော ဥတုဖရဏသဒိသေန စတုတ္ထဇ္ဈာနသုခေန ဖရိတဗ္ဗတ္တာ. ပုရိသဿ သရီရံ ဝိယ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ဥတုဖရဏဋ္ဌာနိယဿ သုခဿ နိဿယဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ စ ‘‘ပရိသုဒ္ဓေန စေတသာ’’တိ စေတောဂဟဏေန ဈာနသုခံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘ဥတုဖရဏံ ဝိယ စတုတ္ထဇ္ဈာနသုခ’’န္တိ. နနု စ စတုတ္ထဇ္ဈာနေ သုခမေဝ နတ္ထီတိ? သစ္စံ နတ္ထိ, သာတလက္ခဏသန္တသဘာဝတ္တာ ပနေတ္ထ ဥပေက္ခာ ‘‘သုခ’’န္တိ အဓိပ္ပေတာ. တေန ဝုတ္တံ သမ္မောဟဝိနောဒနိယံ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၂၃၂) ‘‘ဥပေက္ခာ ပန သန္တတ္တာ, သုခမိစ္စေဝ ဘာသိတာ’’တိ.

පිරිසිදු සිතින් යුක්ත බැවින් හතරවන ධ්‍යාන සිත පවසන ලදී. එය රාගාදී කෙලෙස් මල දුරු වූ බැවින් උපක්ලේශ රහිත නිර්මල සිතකි. එබැවින් 'උපක්ලේශ රහිත බැවින් පිරිසිදුයි' (නිරුපක්කිලේසට්ඨේන පරිසුද්ධං) යැයි පවසන ලදී. පිරිසිදු බව නිසාම විශේෂිත වූ පැවැත්ම 'පරියෝදාත' (ප්‍රභාස්වර) බවයි, එය මැදූ රත්තරන් බබළන්නාක් මෙනි. එබැවින් 'ප්‍රභාස්වර අර්ථයෙන් පරියෝදාත බව දත යුතුය' යි පවසන ලදී. 'ඉදං' යනු ශ්වේත (සුදු) යන වචනයයි. 'උතුඵරණත්ථං' යනු සෘතු (ශරීරයේ උෂ්ණත්ව/සිසිල් ස්වභාවය) පැතිරීම පෙන්වීම සඳහායි. අනෙක් ධ්‍යානවල මෙබඳු සෘතු පැතිරීමක් නැත යන අදහසයි. එබැවින් 'එම මොහොතෙහි... බලවත් වෙයි' යැයි වදාරන ලදී. යෝගාවචරයාගේ කරජකාය වස්ත්‍රය මෙන් දත යුතුය, මන්ද එය සෘතු පැතිරීමක් බඳු වූ හතරවන ධ්‍යාන සැපයෙන් පැතිර යා යුතු බැවිනි. හතරවන ධ්‍යානය පුරුෂයාගේ ශරීරය මෙන් දත යුතුය. 'පිරිසිදු සිතින්' යන වචනයෙන් ධ්‍යාන සැපය පවසන ලදැයි දත යුතුය. එබැවින් 'සෘතු පැතිරීම මෙන් හතරවන ධ්‍යාන සැපය' යැයි පවසන ලදී. හතරවන ධ්‍යානයෙහි 'සැපයක්' නැත නේද? සැබෑවකි, එහි සැපයක් නැත. නමුත් එහි ඇති උපේක්ෂාව ශාන්ත ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින් එය 'සැපය' යැයි අදහස් කරන ලදී. එබැවින් සම්මෝහවිනෝදනියෙහි 'උපේක්ෂාව ශාන්ත බැවින් සැපය යනුවෙන්ම පවසන ලදී' යනුවෙන් සඳහන් වේ.

တဿ [Pg.14] တဿ သမာဓိဿ သရူပဒဿနဿ ပစ္စယတ္တာ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ ပစ္စဝေက္ခဏနိမိတ္တံ. သမဘရိတောတိ သမပုဏ္ဏော.

ඒ ඒ සමාධියෙහි ස්වරූපය දැකීමට හේතු වන බැවින් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය 'ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නිමිත්ත' නම් වේ. 'සමභරිතෝ' යනු සම ලෙස පිරුණු යන්නයි.

မဏ္ဍဘူမီတိ ပပါဝဏ္ဏဘူမိ. ယတ္ထ သလိလသိဉ္စနေန ဝိနာဝ သဿာနိ ဌိတာနိ သမ္ပဇ္ဇန္တိ. ယုဂေ ယောဇေတဗ္ဗာနိ ယောဂ္ဂါနိ, တေသံ အာစရိယော ယောဂ္ဂါစရိယော. တေသံ သိက္ခာပနတော ဟတ္ထိအာဒယောပိ ‘‘ယောဂ္ဂါ’’တိ ဝုစ္စန္တီတိ အာဟ ပါဠိယံ ‘‘အဿဒမ္မသာရထီ’’တိ. ယေန ယေနာတိ စတူသု မဂ္ဂေသု ယေန ယေန မဂ္ဂေန. ယံ ယံ ဂတိန္တိ ဇဝသမဇဝါဒိဘေဒါသု ဂတီသု ယံ ယံ ဂတိံ. နဝမေ နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ.

'මණ්ඩභූමි' යනු අගනා පස ඇති භූමියයි. එහි ජලය ඉසීමෙන් තොරවම බෝග පැළවී සරුසාර වෙයි. වියගහට යොදන සතුන් 'යොග්ග' නම් වන අතර ඔවුන්ගේ ගුරුවරයා 'යොග්ගාචර්ය' නම් වේ. ඔවුන් පුහුණු කරන බැවින් ඇතා ආදීන් ද 'යොග්ග' නම් වන බව 'අස්සදම්මසාරථී' යනුවෙන් පාලියෙහි පවසන ලදී. 'යෙන යෙන' යනු සතර මාර්ග අතුරින් යම් යම් මාර්ගයකින් යන්නයි. 'යං යං ගතින්' යනු වේගය ආදී භේද අනුව යම් යම් ගතියකට යන්නයි. නවවැන්නෙහි කිවයුතු විශේෂයක් නැත.

ပဉ္စင်္ဂိကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පඤ්චංගික සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၁၀. နာဂိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. නාගිත සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၀. ဒသမေ ဥစ္စာသဒ္ဒမဟာသဒ္ဒါတိ ဥဒ္ဓံ ဥဂ္ဂတတ္တာ ဥစ္စော ပတ္ထဋော မဟန္တော ဝိနိဗ္ဘိဇ္ဇိတွာ ဂဟေတုံ အသက္ကုဏေယျော သဒ္ဒေါ ဧတေသန္တိ ဥစ္စာသဒ္ဒမဟာသဒ္ဒါ. ဝစီဃောသောပိ ဟိ ဗဟူဟိ ဧကဇ္ဈံ ပဝတ္တိတော အတ္ထတော သဒ္ဒတော စ ဒုရဝဗောဓော ကေဝလံ မဟာနိဂ္ဃောသော ဧဝ ဟုတွာ သောတပထမာဂစ္ဆတိ. မစ္ဆဝိလောပေတိ မစ္ဆာနံ ဝိလုမ္ပိတွာ ဝိယ ဂဟဏေ, မစ္ဆာနံ ဝါ ဝိလုမ္ပနေ. ကေဝဋ္ဋာနဉှိ မစ္ဆပစ္ဆိဌပိတဋ္ဌာနေ မဟာဇနော သန္နိပတိတွာ ‘‘ဣဓ အညံ ဧကံ မစ္ဆံ ဒေဟိ, ဧကံ မစ္ဆဖာလံ ဒေဟီ’’တိ, ‘‘ဧတဿ တေ မဟာ ဒိန္နော, မယှံ ခုဒ္ဒကော’’တိ ဧဝံ ဥစ္စာသဒ္ဒံ မဟာသဒ္ဒံ ကရောန္တိ. မစ္ဆဂ္ဂဟဏတ္ထံ ဇာလေ ပက္ခိတ္တေပိ တသ္မိံ ဌာနေ ကေဝဋ္ဋာ စေဝ အညေ စ ‘‘ပဝိဋ္ဌော ဂဟိတော’’တိ မဟာသဒ္ဒံ ကရောန္တိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. အသုစိသုခန္တိ ကာယာသုစိသန္နိဿိတတ္တာ ကိလေသာသုစိသန္နိဿိတတ္တာ စ အသုစိသန္နိဿိတသုခံ. နေက္ခမ္မသုခဿာတိ ကာမတော နိက္ခမန္တဿ သုခဿ. ပဝိဝေကသုခဿာတိ ဂဏသင်္ဂဏိကတော ကိလေသသင်္ဂဏိကတော စ ဝိဂတဿ သုခဿ. ဥပသမသုခဿာတိ ရာဂါဒိဝူပသမာဝဟဿ သုခဿ. သမ္ဗောဓသုခန္တိ မဂ္ဂသင်္ခါတဿ သမ္ဗောဓဿ နိဋ္ဌပ္ပတ္တတ္ထာယ သုခံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

30. දහවන සූත්‍රයෙහි ‘උච්චාසද්දමහාසද්දා’ යනු ඉහළට නැඟුණු බැවින් උච්ච වූ ද, පැතිරී ගිය බැවින් මහා වූ ද, වෙන් කර හඳුනාගත නොහැකි ශබ්දයන්ට නමකි. බොහෝ දෙනෙකු එක්ව නඟන වාචික ශබ්දය ද අර්ථය අතින් හා ශබ්දය අතින් වටහා ගැනීමට අපහසු වී, හුදෙක් මහා ඝෝෂාවක් වී කන් පතට පැමිණෙයි. ‘මච්ඡවිලෝපේ’ යනු මසුන් පැහැර ගන්නා කලෙක මෙන් හෝ මසුන් පැහැර ගැනීමෙහි දී ය. කෙවුළන් මසුන් පැස තැබූ තැනට මහා ජනයා රැස්වී ‘මට තව එක මාලු‍වෙක් දෙන්න, මට මාලු‍ පියල්ලක් දෙන්න’, ‘මොහුට ලොකු එකෙක් දුන්නා, මට දුන්නේ කුඩා එකෙක්’ යැයි පවසමින් මෙසේ මහා ඝෝෂා කරති. මසුන් ඇල්ලීම පිණිස දැල් හෙළන කල්හි ද ඒ ස්ථානයෙහි කෙවුළෝ ද අන් අය ද ‘ඇතුළු වුණා, අසු වුණා’ යැයි මහා හඬ නඟති. එය අරභයා මෙය පවසන ලදී. ‘අසුචිසුඛං’ යනු ශරීරයේ අශුචි නිසාත් කෙලෙස් අශුචි නිසාත් හටගන්නා අශුචි නිශ්‍රිත සැපයයි. ‘නෙක්ඛම්මසුඛස්ස’ යනු කාමයන්ගෙන් නික්මෙන තැනැත්තාට ලැබෙන සැපයයි. ‘පවිවේකසුඛස්ස’ යනු පිරිස් හා කෙලෙස් ගැවසීමෙන් තොර වූවන්ගේ විවේක සැපයයි. ‘උපසමසුඛස්ස’ යනු රාගාදී කෙලෙස් සන්සිඳුවීම ගෙන දෙන සැපයයි. ‘සම්බෝධසුඛං’ යනු මාර්ග සංඛ්‍යාත සම්බෝධියෙහි කෙළවරට පත්වීම සඳහා වූ සැපයයි. ඉතිරිය වටහා ගැනීමට පහසුමය.

နာဂိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නාගිත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

ပဉ္စင်္ဂိကဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පඤ්චංගික වර්ග වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၄. သုမနဝဂ္ဂေါ

4. සුමනා වර්ගය

၁. သုမနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. සුමනා සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၁. စတုတ္ထဿ [Pg.15] ပဌမေ သတက္ကကူတိ သတသိခရော, အနေကကူဋောတိ အတ္ထော. ဣဒံ တဿ မဟာမေဃဘာဝဒဿနံ. သော ဟိ မဟာဝဿံ ဝဿတိ. တေနေဝါဟ – ‘‘ဣတော စိတော စ ဥဋ္ဌိတေန ဝလာဟကကူဋသတေန သမန္နာဂတောတိ အတ္ထော’’တိ. ဒဿနသမ္ပန္နောတိ ဧတ္ထ ဒဿနံ နာမ သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ. သော ဟိ ပဌမံ နိဗ္ဗာနဒဿနတော ‘‘ဒဿန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ယဒိပိ တံ ဂေါတြဘု ပဌမတရံ ပဿတိ, ဒိသွာ ပန ကတ္တဗ္ဗကိစ္စဿ ကိလေသပ္ပဟာနဿ အကရဏတော န တံ ‘‘ဒဿန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. အာဝဇ္ဇနဋ္ဌာနိယဉှိ တံ ဉာဏံ. မဂ္ဂဿ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏတာသာမညေန စေတံ ဝုတ္တံ, န နိဗ္ဗာနပ္ပဋိဝိဇ္ဈနေန, တသ္မာ ဓမ္မစက္ခုံ ပုနပ္ပုနံ နိဗ္ဗတ္တနေန ဘာဝနံ အပ္ပတ္တံ ဒဿနံ, ဓမ္မစက္ခုဉ္စ ပရိညာဒိကိစ္စကရဏေန စတုသစ္စဓမ္မဒဿနံ တဒဘိသမယောတိ နတ္ထေတ္ထ ဂေါတြဘုဿ ဒဿနဘာဝါပတ္တိ. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျမေဝ.

31. සිව්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘සතක්කකු’ යනු සියයක් මුදුන් ඇති හෙවත් බොහෝ මුදුන් ඇති යන අර්ථයයි. මෙය එම වලාකුළ මහා මේඝයක් බව දැක්වීමකි. එය මහා වර්ෂාවක් වස්වයි. එබැවින් ‘මෙහා මෙහායින් නැඟුණු වලාකුළු සියයකින් යුක්ත වූ’ යැයි පවසන ලදී. ‘දස්සනසම්පන්නෝ’ යන්නෙහි ‘දර්ශනය’ නම් සෝතාපත්ති මාර්ගයයි. එය පළමුව නිවන දැකීම නිසා ‘දර්ශනය’ යැයි කියනු ලැබේ. ගෝත්‍රභූ ඥානය එයට ප්‍රථමයෙන් දකින නමුත්, දැකීමෙන් පසු කළ යුතු කෘත්‍යය වූ කෙලෙස් ප්‍රහාණය නොකරන බැවින් එය ‘දර්ශනය’ යැයි නොකියනු ලැබේ. එය ආවර්ජනයට සමාන ඥානයකි. මාර්ගය නිවන අරමුණු කිරීමේ සමානකම නිසා මෙසේ පවසන ලදී, නිවන අවබෝධ කිරීමෙන් නොවේ. එබැවින් ධර්ම චක්ෂුස නැවත නැවත ඉපදවීමෙන් භාවනාවට පත් නොවූයේ දර්ශනය වන අතර, පිරිඤ්ඤාදී කෘත්‍යයන් කිරීමෙන් සිවුසස් දහම් දැකීම එම අභිසමයයි. එබැවින් මෙහි ගෝත්‍රභූට දර්ශන බවක් ලැබෙන්නේ නැත. මෙහි ඉතිරිය වටහා ගැනීම පහසුය.

သုမနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සුමනා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၂. စုန္ဒီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. චුන්දි සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၂. ဒုတိယေ ‘‘အရိယကန္တေဟိ သီလေဟိ သမန္နာဂတော’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၅.၁၇၉) အရိယကန္တာနီတိ ပဉ္စသီလာနိ အာဂတာနိ. အရိယကန္တာနိ ဟိ ပဉ္စသီလာနိ အရိယာနံ ကန္တာနိ ပိယာနိ, ဘဝန္တရဂတာပိ အရိယာ တာနိ န ဝိဇဟန္တိ. ဣဓ ပန ‘‘ယာဝတာ, စုန္ဒ, သီလာနိ အရိယကန္တာနိ သီလာနိ, တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ…ပေ… အဂ္ဂေ တေ ပရိပူရကာရိနော’’တိ ဝုတ္တတ္တာ မဂ္ဂဖလာနိ သီလာနိ အဓိပ္ပေတာနီတိ အာဟ ‘‘အရိယကန္တာနိ သီလာနီတိ မဂ္ဂဖလသမ္ပယုတ္တာနိ သီလာနီ’’တိ.

32. දෙවන සූත්‍රයේ ‘අරියකන්තේහි සීලේහි සමන්නාගතෝ’ යනාදී තැන්වල ආර්යකාන්ත සීල යනු පංච ශීලයයි. ආර්යකාන්ත පංච ශීලයෝ ආර්යයන්ට ප්‍රිය වෙති, ඔවුන් වෙනත් භවයකට ගිය ද එම සීලයන් අත් නොහරිති. එහෙත් මෙහි ‘චුන්දය, යම් පමණ ආර්යකාන්ත සීලයන් වේ ද, ඒ අතර අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ... පෙ... ඒ අග්‍ර වූ සීලයන්හි සම්පූර්ණ කරන්නෝ වෙති’ යැයි කී බැවින් මාර්ගඵල සීලයන් අදහස් කරන ලදී. එබැවින් ‘ආර්යකාන්ත සීල යනු මාර්ගඵල හා සම්ප්‍රයුක්ත සීලයන්ය’ යැයි පවසන ලදී.

စုန္ဒီသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

චුන්දි සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၃. ဥဂ္ဂဟသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. උග්ගහ සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၃. တတိယေ [Pg.16] သဗ္ဗပဌမံ ဥဋ္ဌာနသီလာတိ ရတ္တိယာ ဝိဘာယနဝေလာယ သာမိကေ ပရိဇနေ သေယျာယ အဝုဋ္ဌိတေ သဗ္ဗပဌမံ ဥဋ္ဌာနသီလာ. သာမိကံ ဒိသွာ နိသိန္နာသနတော အဂ္ဂိဒဍ္ဎာ ဝိယ ပဌမမေဝ ဝုဋ္ဌဟန္တီတိ ဝါ ပုဗ္ဗုဋ္ဌာယိနိယော. ကိံကာရန္တိ ကိံကရဏီယံ, ကိံကရဏဘာဝေန ပုစ္ဆိတွာ ကာတဗ္ဗဝေယျာဝစ္စန္တိ အတ္ထော. တံ ပဋိဿုဏန္တာ ဝိစရန္တီတိ ကိံကာရပ္ပဋိဿာဝိနိယော. မနာပံယေဝ ကိရိယံ ကရောန္တိ သီလေနာတိ မနာပစာရိနိယော. ပိယမေဝ ဝဒန္တိ သီလေနာတိ ပိယဝါဒိနိယော.

33. තෙවන සූත්‍රයෙහි ‘සබ්බපඨමං උට්ඨානසීලා’ යනු රැය පහන් වන වේලාවේ දී ස්වාමියා සහ සේවක පිරිස යහනෙන් පිබිදීමට පෙර පළමුවෙන්ම අවදි වන ස්වභාවයයි. ස්වාමියා දැක ගිනි ගත්තාක් මෙන් අසුනෙන් වහා නැගිටින බැවින් හෝ ‘පුබ්බුට්ඨායිනියෝ’ (පෙර අවදි වන්නියෝ) නම් වෙති. ‘කිංකාරං’ යනු කුමක් කළ යුතුදැයි විමසා කළ යුතු වත් පිළිවෙත්ය. එය පිළිගනිමින් හැසිරෙන බැවින් ‘කිංකාරප්පටිස්සාවිනියෝ’ නම් වෙති. තමන්ගේ පැවැත්මෙන් (සීලයෙන්) මනාප වූ දෙයම කරන බැවින් ‘මනාපාචාරිනියෝ’ නම් වෙති. තමන්ගේ ස්වභාවයෙන් ප්‍රිය දේම පවසන බැවින් ‘පියවාදිනියෝ’ නම් වෙති.

တတြုပါယာယာတိ တတြ ကမ္မေ သာဓေတဗ္ဗဥပါယဘူတာယ ဝီမံသာယ. တေနာဟ ‘‘တသ္မိံ ဥဏ္ဏာကပ္ပာသသံဝိဓာနေ’’တိအာဒိ. အလံ ကာတုန္တိ ကာတုံ သမတ္ထာ. အလံ သံဝိဓာတုန္တိ ဝိစာရေတုံ သမတ္ထာ. တေနာဟ ‘‘အလံ ကာတုံ အလံ သံဝိဓာတုန္တိ အတ္တနာ ကာတုမ္ပိ ပရေဟိ ကာရာပေတုမ္ပီ’’တိအာဒိ. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျမေဝ.

‘තත්‍රූපයායා’ යනු ඒ ඒ කටයුතු සාර්ථක කර ගැනීමේ උපයෝගී වන විමංසාවයි (නුවණයි). එබැවින් ‘එම ලොම් හා කපු පිළියෙළ කිරීමෙහි’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘අලං කාතුං’ යනු කිරීමට සමත් බවයි. ‘අලං සංවිධාතුං’ යනු විධිමත් කිරීමට හෙවත් කළමනාකරණයට සමත් බවයි. එබැවින් ‘කිරීමට සමත්, විධිමත් කිරීමට සමත් යනු තමා විසින් කිරීමට මෙන්ම අනුන් ලවා කරවීමට ද සමත්’ යනාදිය පවසන ලදී. මෙහි ඉතිරිය වටහා ගැනීම පහසුය.

ဥဂ္ဂဟသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

උග්ගහ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၄-၅. သီဟသေနာပတိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

4-5. සීහ සේනාපති සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව

၃၄-၃၅. စတုတ္ထေ သန္ဒိဋ္ဌိကန္တိ အသမ္ပရာယိကတာယ သာမံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သယံ အနုဘဝိတဗ္ဗံ အတ္တပစ္စက္ခံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကန္တိ အတ္ထော. န သဒ္ဓါမတ္တကေနေဝ တိဋ္ဌတီတိ ‘‘ဒါနံ နာမ သာဓု သုန္ဒရံ, ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ပဏ္ဍိတေဟိ ပသတ္ထ’’န္တိ ဧဝံ သဒ္ဓါမတ္တကေနေဝ န တိဋ္ဌတိ. ယံ ဒါနံ ဒေတီတိ ယံ ဒေယျဓမ္မံ ပရဿ ဒေတိ. တဿ ပတိ ဟုတွာတိ တဗ္ဗိသယံ လောဘံ သုဋ္ဌု အဘိဘဝန္တော တဿ အဓိပတိ ဟုတွာ ဒေတိ. တေန အနဓိဘဝနီယတ္တာ န ဒါသော န သဟာယောတိ. တတ္ထ တဒုဘယံ အနွယတော ဗျတိရေကတော စ ဒဿေတုံ ‘‘ယော ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဒါသော ဟုတွာ ဒေတိ တဏှာဒါသဗျဿ ဥပဂတတ္တာ. သဟာယော ဟုတွာ ဒေတိ တဿ ပိယဘာဝါဝိဿဇ္ဇနတော. သာမီ ဟုတွာ ဒေတိ တတ္ထ တဏှာဒါသဗျတော အတ္တာနံ မောစေတွာ အဘိဘုယျ ပဝတ္တနတော. အထ ဝါ ယော ဒါနသီလတာယ ဒါယကော ပုဂ္ဂလော, သော ဒါနေ ပဝတ္တိဘေဒေန ဒါနဒါသော, ဒါနသဟာယော, ဒါနပတီတိ တိပ္ပကာရော ဟောတိ. တဒဿ တိပ္ပကာရတံ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ယော ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဒါတဗ္ဗဋ္ဌေန ဒါနံ, အန္နပါနာဒိ.

34-35. හතරවන සූත්‍රයෙහි ‘සන්දිට්ඨිකං’ යනු පරලොව දී නොව තමා විසින්ම දැකිය යුතු, තමා විසින් අත්දැකිය යුතු ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ වර්තමාන ලෝකයට අයත් දෙයයි. ‘ඇදහිල්ලෙන් පමණක් නොසිටියි’ යනු ‘දානය නම් යහපත්ය, බුද්ධාදී පණ්ඩිතයන් විසින් පසසන ලද්දකි’ යනුවෙන් හුදෙක් ශ්‍රද්ධාවෙන් පමණක් නොනැවතී දානය දෙයි. ‘යම් දානයක් දෙයිද’ යනු යම් දේයධර්මයක් අනෙකාට දෙයි ද එයයි. ‘එහි අධිපති වී’ යනු ඒ කෙරෙහි වූ ලෝභය මැනවින් මැඩපවත්වා එහි අධිපතියා වී දෙයි. එම තණ්හාවට යටත් නොවන බැවින් ඔහු දාසයෙක් හෝ සහායකයෙක් නොවේ. එහි ඒ කරුණු දෙක අන්වය හා ව්‍යතිරේක වශයෙන් දැක්වීමට ‘යෝ හි’ යනාදිය පවසන ලදී. තණ්හාවට දාස වූ බැවින් දාසයෙකු ලෙස දෙයි. එහි ඇති ප්‍රිය බව අත්නොහරින බැවින් සහායකයෙකු ලෙස දෙයි. තණ්හා දාසභාවයෙන් තමා නිදහස් වී, එය මැඩපවත්වා ක්‍රියා කරන බැවින් ස්වාමියෙකු වී දෙයි. එසේත් නැතහොත් දානශීලී දායක පුද්ගලයා, දානය පවත්වන ආකාරය අනුව දානදාස, දානසහාය, දානපති යනුවෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. ඔහුගේ ඒ තෙවැදෑරුම් බව බෙදා දැක්වීමට ‘යෝ හි’ යනාදිය පවසන ලදී. දිය යුතු වස්තුව යන අර්ථයෙන් ආහාර පාන ආදිය දානය නම් වේ.

တတ္ထ [Pg.17] ယံ အတ္တနာ ပရိဘုဉ္ဇတိ, တဏှာဓိပန္နတာယ တဿ ဝသေန ဝတ္တနတော ဒါသော ဝိယ ဟောတိ. ယံ ပရေသံ ဒီယတိ, တတ္ထာပိ အန္နပါနသာမညေန ဣဒံ ဝုတ္တံ ‘‘ဒါနသင်္ခါတဿ ဒေယျဓမ္မဿ ဒါသော ဟုတွာ’’တိ. သဟာယော ဟုတွာ ဒေတိ အတ္တနာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗဿ ပရေသံ ဒါတဗ္ဗဿ စ သမသမံ ဌပနတော. ပတိ ဟုတွာ ဒေတိ သယံ ဒေယျဓမ္မဿ ဝသေ အဝတ္တိတွာ တဿ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တာပနတော. အပရော နယော – ယော အတ္တနာ ပဏီတံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ပရေသံ နိဟီနံ ဒေတိ, သော ဒါနဒါသော နာမ တန္နိမိတ္တနိဟီနဘာဝါပတ္တိတော. ယော ယာဒိသံ အတ္တနာ ပရိဘုဉ္ဇတိ, တာဒိသမေဝ ပရေသံ ဒေတိ, သော ဒါနသဟာယော နာမ တန္နိမိတ္တဟီနာဓိကဘာဝဝိဝဇ္ဇနေန သဒိသဘာဝါပတ္တိတော. ယော အတ္တနာ နိဟီနံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ပရေသံ ပဏီတံ ဒေတိ, သော ဒါနပတိ နာမ တန္နိမိတ္တသေဋ္ဌဘာဝါပတ္တိတော.

එහි තමා යමක් පරිභෝජනය කරයිද, තෘෂ්ණාවට යටත් වූ බැවින් එහි වසඟයෙහි පවතින නිසා හෙතෙම දාසයකු මෙන් වෙයි. අනුන්ට දෙනු ලබන දෙයෙහි ද "අන්නපාන සාමාන්‍යයෙන්, දානය නමැති දිය යුතු වස්තුවට (දෙය්‍යධර්මයට) දාසයකු වී" යැයි මෙසේ කියන ලදි. තමා පරිභෝජනය කළ යුතු දෙය සහ අනුන්ට දිය යුතු දෙය සමසමව තබන බැවින් සහායකයකු වී දානය දෙයි. තමා දිය යුතු වස්තුවේ වසඟයට පත් නොවී, එය තමාගේ වසඟයෙහි පවත්වා ගන්නා බැවින් ස්වාමියකු (පති) වී දානය දෙයි. තවත් ක්‍රමයක් නම් - යමෙක් තමා ප්‍රණීත දෙය පරිභෝජනය කර අනුන්ට හීන දෙය දෙයිද, ඒ හේතුවෙන් හීන භාවයට පත්වන බැවින් ඔහු 'දානදාස' නම් වේ. යමෙක් තමා යම්බඳු දෙයක් පරිභෝජනය කරයිද, අනුන්ට ද එබඳුම දෙයක් දෙයිද, එමගින් හීන හෝ අධික බවක් නොමැතිව සමාන වන බැවින් ඔහු 'දානසහාය' නම් වේ. යමෙක් තමා හීන දෙය පරිභෝජනය කර අනුන්ට ප්‍රණීත දෙය දෙයිද, ඒ හේතුවෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ භාවයට පත්වන බැවින් ඔහු 'දානපති' නම් වේ.

နိတ္တေဇဘူတော တေဇဟာနိပ္ပတ္တိယာ. သဟ ဗျတိ ဂစ္ဆတီတိ သဟဗျော, သဟပဝတ္တနကော, တဿ ဘာဝေါ သဟဗျတာ, သဟပဝတ္တီတိ အာဟ ‘‘သဟဘာဝံ ဧကီဘာဝံ ဂတာ’’တိ. အသိတဿာတိ ဝါ အဗန္ဓဿ, တဏှာဗန္ဓနေန အဗန္ဓဿာတိ အတ္ထော. ပဉ္စမံ ဥတ္တာနမေဝ.

තේජස හීන වූ බැවින් 'නිට්ටේජ' හෙවත් තේජස රහිත වූයේය. එක්ව යන්නේ 'සහභ්‍ය' නම් වේ, එනම් එක්ව පවතින්නා ය. එහි ස්වභාවය 'සහභ්‍යතා' නම් වේ, එනම් එක්ව පැවැත්මයි. ඒ පිළිබඳව "සහභාවයට, ඒකීභාවයට පත් වූ" යැයි කියන ලදි. 'අසිතස්ස' යනු බන්ධනයක් නැති, තෘෂ්ණා බන්ධනයෙන් නිදහස් වූ තැනැත්තාට යන අර්ථයයි. පස්වැන්න පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

သီဟသေနာပတိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සීහ සේනාපති සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၆-၇. ကာလဒါနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

6-7. කාලදාන සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව.

၃၆-၃၇. ဆဋ္ဌေ အာရာမတောတိ ဖလာရာမတော. ပဌမုပ္ပန္နာနီတိ သဗ္ဗပဌမံ သုဇာတာနိ. ဘာသိတညူတိ ဘိက္ခူ ဃရဒွါရေ ဌိတာ ကိဉ္စာပိ တုဏှီ ဟောန္တိ, အတ္ထတော ပန ‘‘ဘိက္ခံ ဒေထာ’’တိ ဝဒန္တိ နာမ အရိယာယ ယာစနာယ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ဥဒ္ဓိဿ အရိယာ တိဋ္ဌန္တိ, ဧသာ အရိယာနံ ယာစနာ’’တိ. တတြ ယေ ‘‘မယံ ပစာမ, ဣမေ န ပစန္တိ, ပစမာနေ ပတွာ အလဘန္တာ ကုဟိံ လဘိဿန္တီ’’တိ ဒေယျဓမ္မံ သံဝိဘဇန္တိ, တေ ဘာသိတညူ နာမ ဉတွာ ကတ္တဗ္ဗဿ ကရဏတော. ယုတ္တပ္ပတ္တကာလေတိ ဒါတုံ ယုတ္တပ္ပတ္တကာလေ. အပ္ပဋိဝါနစိတ္တောတိ အနိဝတ္တနစိတ္တော. သတ္တမံ ဥတ္တာနမေဝ.

36-37. හයවැන්නෙහි 'ආරාමතො' යනු පලතුරු උයනෙනි. 'පඨමුප්පන්නානි' යනු මුලින්ම හටගත් (අග්‍රඵල) දේවල්ය. 'භාසිතඤ්ඤූ' යනු භික්ෂූන් වහන්සේලා නිවෙස් දොරකඩ වැඩසිටින විට නිහඬව සිටියද, අර්ථ වශයෙන් "භික්ෂාව දෙන්න" යැයි ආර්ය වූ ඉල්ලීමක් කරන බැවිනි. මේ පිළිබඳව "ආර්යයන් වහන්සේලා (දානය) උදෙසා වැඩසිටිති, එය ආර්යයන්ගේ ඉල්ලීමයි" යනුවෙන් වදාරන ලදි. එහිදී "අපි ආහාර පිසින්නෙමු, මොවුහු ආහාර නොපිසිති, පිසින අවස්ථාවේදී ආහාර නොලැබුණහොත් මොවුහු කොහෙන් ලබන්නද?" යැයි සිතා දෙය්‍යධර්මය බෙදා දෙත්ද, ඔවුහු දතයුතු දෙය දැන ක්‍රියා කරන බැවින් 'භාසිතඤ්ඤූ' (ප්‍රකාශ කළ දෙය දන්නා) නම් වෙති. 'යුත්තප්පත්තකාලෙ' යනු දීමට සුදුසු කාලය පැමිණි කල්හිය. 'අප්පටිවානචිත්තො' යනු නොපසුබස්නා සිතැතිව යන්නයි. හත්වැන්න පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ကာလဒါနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කාලදාන සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၈. သဒ္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. සද්ධා සූත්‍ර වර්ණනාව.

၃၈. အဋ္ဌမေ [Pg.18] အနုကမ္ပန္တီတိ ‘‘သဗ္ဗေ သတ္တာ သုခီ ဟောန္တု အဝေရာ အဗျာပဇ္ဇာ’’တိ ဧဝံ ဟိတဖရဏေန အနုဂ္ဂဏှန္တိ. အပိစ ဥပဋ္ဌာကာနံ ဂေဟံ အညေ သီလဝန္တေ သဗြဟ္မစာရိနော ဂဟေတွာ ပဝိသန္တာပိ အနုဂ္ဂဏှန္တိ နာမ. နီစဝုတ္တိန္တိ ပဏိပါတသီလံ. ကောဓမာနထဒ္ဓတာယ ရဟိတန္တိ ကောဓမာနဝသေန ဥပ္ပန္နော ယော ထဒ္ဓဘာဝေါ စိတ္တဿ ဥဒ္ဓုမာတလက္ခဏော, တေန ဝိရဟိတန္တိ အတ္ထော. သောရစ္စေနာတိ ‘‘တတ္ထ ကတမံ သောရစ္စံ? ယော ကာယိကော အဝီတိက္ကမော, ဝါစသိကော အဝီတိက္ကမော, ကာယိကဝါစသိကော အဝီတိက္ကမော, ဣဒံ ဝုစ္စတိ သောရစ္စံ. သဗ္ဗောပိ သီလသံဝရော သောရစ္စ’’န္တိ ဧဝမာဂတေန သီလသံဝရသင်္ခါတေန သောရတဘာဝေန. သခိလန္တိ ‘‘တတ္ထ ကတမံ သာခလျံ? ယာ သာ ဝါစာ ထဒ္ဓကာ ကက္ကသာ ဖရုသာ ကဋုကာ အဘိသဇ္ဇနီ ကောဓသာမန္တာ အသမာဓိသံဝတ္တနိကာ, တထာရူပိံ ဝါစံ ပဟာယ ယာ သာ ဝါစာ နေလာ ကဏ္ဏသုခါ ပေမနီယာ ဟဒယင်္ဂမာ ပေါရီ ဗဟုဇနကန္တာ ဗဟုဇနမနာပါ, တထာရူပိံ ဝါစံ ဘာသိတာ ဟောတိ. ယာ တတ္ထ သဏှဝါစတာ သခိလဝါစတာ အဖရုသဝါစတာ, ဣဒံ ဝုစ္စတိ သာခလျ’’န္တိ (ဓ. သ. ၁၃၅၀) ဧဝံ ဝုတ္တေန သမ္မောဒကမုဒုဘာဝေန သမန္နာဂတံ. တေနာဟ ‘‘သခိလန္တိ သမ္မောဒက’’န္တိ.

38. අටවැන්නෙහි 'අනුකම්පන්ති' යනු "සියලු සත්වයෝ සුවපත් වෙත්වා, වෛර නැත්තෝ වෙත්වා, ව්‍යාපාද නැත්තෝ වෙත්වා" යනාදී වශයෙන් හිතෛෂී බව පැතිරවීමෙන් අනුග්‍රහ කිරීමයි. තවද උපස්ථායකයන්ගේ නිවසට අනෙක් සිල්වත් සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා කැඳවාගෙන ඇතුළු වීමෙන් ද ඔවුහු අනුග්‍රහ කරති. 'නීචවුත්තිං' යනු නිහතමානී බව හා ගෞරව කරන සුළු බවයි. 'කෝධමානථද්ධතාය රහිතං' යනු ක්‍රෝධය හා මානය නිසා හටගන්නා වූ, සිතේ ඇති වන දැඩි ස්වභාවයෙන් තොර වූ යන අර්ථයයි. 'සොරච්චේන' යනු සොරච්චය හෙවත් සුසිල්වත් බවයි. ඒ පිළිබඳව ධර්ම සංගණියෙහි එන විග්‍රහයට අනුව කායික හා වාචසික අකුසලයන්ගෙන් වැළකීම හෙවත් සීල සංවරය සොරච්චය නම් වේ. 'සඛිලං' යනු ධර්ම සංගණියෙහි දැක්වෙන පරිදි රළු පරුෂ වචනයෙන් තොර වූ, කනට සුවදායක වූ, ප්‍රේමණීය වූ, හදවතට දනවන, ශිෂ්ට සම්පන්න මෙන්ම බොහෝ ජනයාට ප්‍රියමනාප වූ වචන කතා කරන සුළු ස්වභාවයයි. එබැවින් 'සඛිල' යනු සතුටු කරවන ප්‍රිය වචනයයි.

သဒ္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සද්ධා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၉-၁၀. ပုတ္တသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

9-10. පුත්ත සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව.

၃၉-၄၀. နဝမေ ဘတောတိ ပေါသိတော. တံ ပန ဘရဏံ ဇာတကာလတော ပဋ္ဌာယ သုခပစ္စယူပဟရဏေန ဒုက္ခပစ္စယာပဟရဏေန စ ပဝတ္တိတန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘အမှေဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဟတ္ထပါဒဝဍ္ဎနာဒီဟီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန မုခေန သိင်္ဃာနိကာပနယနနဟာပနမဏ္ဍနာဒိဉ္စ သင်္ဂဏှာတိ. မာတာပိတူနံ သန္တကံ ခေတ္တာဒိံ အဝိနာသေတွာ ရက္ခိတံ တေသံ ပရမ္ပရာယ ဌိတိယာ ကာရဏံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အမှာကံ သန္တကံ…ပေ… ကုလဝံသော စိရံ ဌဿတီ’’တိ. သလာကဘတ္တာဒီနိ အနုပစ္ဆိန္ဒိတွာတိ သလာကဘတ္တာဒီနိ အဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ. ယသ္မာ ဒါယဇ္ဇပ္ပဋိလာဘဿ ယောဂျဘာဝေန ဝတ္တမာနောယေဝ ဒါယဿ ပဋိပဇ္ဇိဿတိ, န ဣတရောတိ အာဟ ‘‘ကုလဝံသာနုရူပါယ ပဋိပတ္တိယာ’’တိအာဒိ[Pg.19]. အတ္တနာ ဒါယဇ္ဇာရဟံ ကရောန္တောတိ အတ္တာနံ ဒါယဇ္ဇာရဟံ ကရောန္တော. မာတာပိတရော ဟိ အတ္တနော ဩဝါဒေ အဝတ္တမာနေ မိစ္ဆာပဋိပန္နေ ဒါရကေ ဝိနိစ္ဆယံ ဂန္တွာ အပုတ္တေ ကရောန္တိ, တေ ဒါယဇ္ဇာရဟာ န ဟောန္တိ. ဩဝါဒေ ဝတ္တမာနေ ပန ကုလသန္တကဿ သာမိကေ ကရောန္တိ. တတိယဒိဝသတော ပဋ္ဌာယာတိ မတဒိဝသတော တတိယဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ဒသမံ ဥတ္တာနမေဝ.

39-40. නවවැන්නෙහි 'භතො' යනු පෝෂණය කරන ලද්දේ යන්නයි. ඒ පෝෂණය කිරීම උපන් දා සිට සැප පහසුකම් ලබා දීමෙන් සහ දුක් පීඩා ඉවත් කිරීමෙන් සිදු වූ බව පෙන්වීමට "අප විසින්" යනාදිය කියන ලදි. 'හත්ථපාදවඩ්ඪනාදීහි' යනුවෙන් අත් පා වැඩීම පමණක් නොව මුහුණ පිරිසිදු කිරීම, නෑවීම සහ ඇඳුම් පැළඳුම් ඇන්දවීම ආදිය ද අදහස් වේ. මවුපියන් සතු කෙත් වතු ආදිය විනාශ නොකර ආරක්ෂා කිරීම පරම්පරාවේ පැවැත්මට හේතු වන බැවින් "අපේ සම්පත්...පෙ... කුල වංශය බොහෝ කලක් පවතිනු ඇත" යැයි කියන ලදි. 'සලාකභත්තාදීනි අනුපච්ඡින්දිත්වා' යනු මවුපියන් විසින් පවත්වාගෙන ආ සලාක බත් ආදිය නොකඩවා දීමයි. දායාද ලැබීමට සුදුසු ලෙස හැසිරෙන්නාම දායාද උරුම කර ගන්නා බැවින් "කුල වංශයට අනුරූප පැවැත්මෙන්" යනාදිය කියන ලදි. 'තමා දායාදයට සුදුස්සෙකු කර ගනිමින්' යනු දායාද උරුම කර ගැනීමට අවශ්‍ය සුදුසුකම් ඇති කර ගැනීමයි. මවුපියන් තම අවවාද නොපිළිපදින දරුවන් පිළිබඳව තීරණයක් ගෙන ඔවුන් උරුමකරුවන් නොවන බවට පත් කරන අතර, අවවාද පිළිපදින දරුවන් දේපළවල හිමිකරුවන් කරති. 'තතියදිවසතෝ පට්ඨාය' යනු මරණයෙන් පසු තුන්වන දින සිටය. ඉතිරිය පැහැදිලිය. දසවැන්න ද පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ပုတ္တသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පුත්ත සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

သုမနဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සුමන වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၅. မုဏ္ဍရာဇဝဂ္ဂေါ

5. මුණ්ඩරාජ වර්ගය.

၁-၂. အာဒိယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-2. ආදිය සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව.

၄၁-၄၂. ပဉ္စမဿ ပဌမေ ဥဋ္ဌာနဝီရိယာဓိဂတေဟီတိ ဝါ ဥဋ္ဌာနေန စ ဝီရိယေန စ အဓိဂတေဟိ. တတ္ထ ဥဋ္ဌာနန္တိ ကာယိကံ ဝီရိယံ. ဝီရိယန္တိ စေတသိကန္တိ ဝဒန္တိ. ဥဋ္ဌာနန္တိ ဝါ ဘောဂုပ္ပာဒနေ ယုတ္တပ္ပယုတ္တတာ. ဝီရိယံ တဇ္ဇော ဥဿာဟော. ပီဏိတန္တိ ဓာတံ သုတိတ္တံ. တထာဘူတော ပန ယသ္မာ ထူလသရီရော ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ထူလံ ကရောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒုတိယံ ဥတ္တာနမေဝ.

41-42. පස්වැන්නෙහි පළමුවැන්නෙහි 'උට්ඨානවීරියාධිගතේහි' යනු උත්සාහයෙන් හා වීරියෙන් ලබන ලද යන්නයි. එහි 'උට්ඨානය' යනු කායික වීරිය බවත් 'වීරිය' යනු මානසික වීරිය බවත් පවසති. නැතහොත් 'උට්ඨානය' යනු ධනය ඉපදවීමට දරන උත්සාහයයි. 'වීරිය' යනු ඒ සඳහා වන උනන්දුවයි. 'පීණිතං' යනු තෘප්තිමත් වූ හෙවත් මැනවින් සතුටු වූ බවයි. එවැනි තැනැත්තා ශරීරයෙන් පිරුණු අයෙකු වන බැවින් "ශරීරය තර කරයි" යනුවෙන් කියන ලදි. දෙවැන්න පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

အာဒိယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ආදිය සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၃. ဣဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. ඉට්ඨ සූත්‍ර වර්ණනාව.

၄၃. တတိယေ အပ္ပမာဒံ ပသံသန္တီတိ ‘‘ဧတာနိ အာယုအာဒီနိ ပတ္ထယန္တေန အပ္ပမာဒေါ ကာတဗ္ဗော’’တိ အပ္ပမာဒမေဝ ပသံသန္တိ ပဏ္ဍိတာ. ယသ္မာ ဝါ ပုညကိရိယာသု ပဏ္ဍိတာ အပ္ပမာဒံ ပသံသန္တိ, တသ္မာ အာယုအာဒီနိ ပတ္ထယန္တေန အပ္ပမာဒေါဝ ကာတဗ္ဗောတိ အတ္ထော. ပုရိမသ္မိံ အတ္ထဝိကပ္ပေ ‘‘ပုညကိရိယာသူ’’တိ ပဒဿ ‘‘အပ္ပမတ္တော’’တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓော. ယသ္မာ ပဏ္ဍိတာ အပ္ပမာဒံ ပသံသန္တိ, ယသ္မာ စ ပုညကိရိယာသု အပ္ပမတ္တော ဥဘော အတ္ထေ အဓိဂတော ဟောတိ, တသ္မာ အာယုအာဒီနိ ပတ္ထယန္တေန အပ္ပမာဒေါဝ [Pg.20] ကာတဗ္ဗော. ဒုတိယသ္မိံ အတ္ထဝိကပ္ပေ ပဏ္ဍိတာ အပ္ပမာဒံ ပသံသန္တိ. ကတ္ထာတိ? ပုညကိရိယာသု. ကသ္မာတိ စေ? ယသ္မာ အပ္ပမတ္တော ဥဘော အတ္ထေ အဓိဂ္ဂဏှာတိ ပဏ္ဍိတော, တသ္မာတိ အတ္ထော. အတ္ထပ္ပဋိလာဘေနာတိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာဒိဟိတပ္ပဋိလာဘေန.

43. තෙවැනි (ගාථාවෙහි) 'අප්පමාදං පසංසන්ති' (අප්‍රමාදය පසසති) යන්නෙහි අර්ථය නම්, 'ආයුෂය ආදී වූ මෙම සම්පත් පතන්නා විසින් අප්‍රමාදය (නොපමාව) කටයුතුය' යි පණ්ඩිතයෝ අප්‍රමාදයම පසසති යන්නයි. එසේත් නැතහොත්, පණ්ඩිතයෝ පින්කම් කිරීමෙහිලා අප්‍රමාදය පසසන බැවින්, ආයුෂ ආදිය පතන්නා විසින් අප්‍රමාදයම කටයුතුය යනු අර්ථයයි. පළමු අර්ථ විග්‍රහයට අනුව 'පුඤ්ඤකිරියාසු' (පින්කම්හි) යන පදය 'අප්පමත්තො' (නොපමා වූයේ) යන්න සමඟ සම්බන්ධ වේ. පණ්ඩිතයන් අප්‍රමාදය පසසන බැවින්ද, පින්කම්හි අප්‍රමාද වූ තැනැත්තා (ලෞකික ලෝකෝත්තර) යන අර්ථ දෙකම සාක්ෂාත් කරගන්නා බැවින්ද, ආයුෂ ආදිය පතන්නා විසින් අප්‍රමාදයම කටයුතුය. දෙවැනි අර්ථ විග්‍රහයට අනුව, පණ්ඩිතයෝ අප්‍රමාදය පසසති. ඒ කොහිද? පින්කම්හිදීය. ඒ කුමක් නිසාද යත්? යම් හෙයකින් අප්‍රමාද වූ පණ්ඩිතයා (ලෞකික ලෝකෝත්තර) යන අර්ථ දෙකම අත්පත් කරගන්නා බැවිනි. 'අත්ථප්පටිලාභෙන' යනු දෘෂ්ටධම්මික (මෙලොව) ආදී යහපත ලැබීමෙනි.

ဣဋ္ဌသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඉට්ඨ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවිය.

၄. မနာပဒါယီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. මනාපදායී සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၄. စတုတ္ထေ ဈာနမနေန နိဗ္ဗတ္တံ မနောမယန္တိ အာဟ ‘‘သုဒ္ဓါဝါသေသု ဧကံ ဈာနမနေန နိဗ္ဗတ္တံ ဒေဝကာယ’’န္တိ. သတိပိ ဟိ သဗ္ဗသတ္တာနံ အဘိသင်္ခါရမနသာ နိဗ္ဗတ္တဘာဝေ ဗာဟိရပစ္စယေဟိ ဝိနာ မနသာဝ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ ‘‘မနောမယာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ ရူပါဝစရသတ္တာ. ယဒိ ဧဝံ ကာမဘဝေ ဩပပါတိကသတ္တာနမ္ပိ မနောမယဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ စေ? န, တတ္ထ ဗာဟိရပစ္စယေဟိ နိဗ္ဗတ္တေတဗ္ဗတာသင်္ကာယ ဧဝ အဘာဝတော ‘‘မနသာဝ နိဗ္ဗတ္တာ’’တိ အဝဓာရဏာသမ္ဘဝတော. နိရုဠှော ဝါယံ လောကေ မနောမယဝေါဟာရော ရူပါဝစရသတ္တေသု. တထာ ဟိ ‘‘အန္နမယော, ပါဏမယော, မနောမယော, အာနန္ဒမယော, ဝိညာဏမယော’’တိ ပဉ္စဓာ အတ္တာနံ ဝေဒဝါဒိနောပိ ဝဒန္တိ. ဥစ္ဆေဒဝါဒိနောပိ ဝဒန္တိ ‘‘ဒိဗ္ဗော ရူပီ မနောမယော’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၈၇). တီသု ဝါ ကုလသမ္ပတ္တီသူတိ ဗြာဟ္မဏခတ္တိယဝေဿသင်္ခါတေသု သမ္ပန္နကုလေသု. ဆသု ဝါ ကာမသဂ္ဂေသူတိ ဆသု ကာမာဝစရဒေဝေသု.

44. සතරවැනි සූත්‍රයෙහි, ධ්‍යාන සිතින් උපන් බැවින් 'මනෝමය' යැයි පවසමින් 'සුද්ධාවාසයන්හි එක්තරා ධ්‍යාන සිතින් උපන් දේව සමූහයකි' යි දක්වන ලදී. සියලු සත්වයන්ගේ උපත අභිසංස්කාර සිතින් සිදුවුවද, බාහිර ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් තොරව සිතින්ම උපදින බැවින් රූපාවචර සත්වයන් 'මනෝමය' යැයි කියනු ලැබේ. ඉදින් එසේ නම්, කාම භවයෙහි ඕපපාතික සත්වයන්ද මනෝමය විය යුතු නොවේද? නැත, එහිදී බාහිර ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් උපදින්නේය යන සැකය පවතින බැවින් 'සිතින්ම උපන්නේය' යන අවධාරණය කළ නොහැක. ලෝකයෙහි මෙම 'මනෝමය' යන ව්‍යවහාරය රූපාවචර සත්වයන් සම්බන්ධයෙන් රූඪ (ප්‍රචලිත) වී පවතී. එමෙන්ම, 'අන්නමය, ප්‍රාණමය, මනෝමය, ආනන්දමය, විඥානමය' යැයි වේදවාදීහුද ආත්මය පස් ආකාරයකින් හඳුන්වති. උච්ඡේදවාදීහුද 'දිව්‍යමය වූ, රූපී වූ, මනෝමය වූ' (දී. නි. 1.87) යැයි පවසති. 'තීසු වා කුලසම්පත්තීසු' යනු බ්‍රාහ්මණ, ක්ෂත්‍රිය සහ වෛශ්‍ය යන සම්මත කුලයන්හි උපත ලැබීමයි. 'ඡසු වා කාමසග්ගේසු' යනු සදෙව් ලොවය.

မနာပဒါယီသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මනාපදායී සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවිය.

၅-၆. ပုညာဘိသန္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

5-6. පුඤ්ඤාභිසන්ද සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၄၅-၄၆. ပဉ္စမေ အသင်္ခေယျောတိ အာဠှကဂဏနာယ အသင်္ခေယျော. ယောဇနဝသေန ပနဿ သင်္ခါ အတ္ထိ ဟေဋ္ဌာ မဟာပထဝိယာ ဥပရိ အာကာသေန ပရိသမန္တတော စက္ကဝါဠပဗ္ဗတေန မဇ္ဈေ တတ္ထ တတ္ထ ဌိတကေဟိ ဒီပပဗ္ဗတပရိယန္တေဟိ ပရိစ္ဆိန္နတ္တာ ဇာနန္တေန ယောဇနတော သင်္ခါတုံ သက္ကာတိ ကတွာ. မဟာသရီရမစ္ဆကုမ္ဘီလယက္ခရက္ခသမဟာနာဂဒါနဝါဒီနံ သဝိညာဏကာနံ ဗလဝါမုခပါတာလာဒီနံ အဝိညာဏကာနံ ဘေရဝါရမ္မဏာနံ ဝသေန ဗဟုဘေရဝံ[Pg.21]. ပုထူတိ ဗဟူ. သဝန္တီတိ သန္ဒမာနာ. ဥပယန္တီတိ ဥပဂစ္ဆန္တိ. ဆဋ္ဌံ ဥတ္တာနမေဝ.

45-46. පස්වැනි සූත්‍රයෙහි 'අසංඛෙය්‍යො' යනු අමුණු ප්‍රමාණයෙන් ගණන් කළ නොහැකි බවයි. යොදුන් වශයෙන් ගත් කල මෙහි ප්‍රමාණයක් පවතී; පහළින් මහා පෘථිවියෙනුත්, ඉහළින් අහසිනුත්, වටා සක්වළ පර්වතයෙනුත්, මැද මැද පිහිටි ද්වීප හා පර්වත කෙළවරිනුත් සීමා වී ඇති බැවින් දන්නා කෙනෙකුට යොදුන් ප්‍රමාණයෙන් ගණනය කළ හැකිය. මහා ශරීර ඇති මත්ස්‍යයන්, කිඹුලන්, යක්ෂයන්, රාක්ෂයන්, මහා නාගයන්, දානවයන් ආදී සවිඥානික සත්වයන් නිසාත්, බලවත් මුඛ පාතාලාදිය වැනි අවිඥානික භයානක අරමුණු නිසාත් 'බහුභේරවං' (ඉතා බියකරු) නම් වේ. 'පුථූ' යනු බොහෝය. 'සවන්ති' යනු ගලා යන්නා වූ යන්නයි. 'උපයන්ති' යනු ළඟා වෙති යන්නයි. හයවැනි සූත්‍රය අර්ථයෙන් පැහැදිලිය.

ပုညာဘိသန္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පුඤ්ඤාභිසන්ද සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමාවිය.

၇-၈. ဓနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

7-8. ධන සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၄၇-၄၈. သတ္တမေ သဒ္ဓါတိ မဂ္ဂေနာဂတာ သဒ္ဓါ. သီလဉ္စ ယဿ ကလျာဏန္တိ ကလျာဏသီလံ နာမ အရိယသာဝကဿ အရိယကန္တံ သီလံ ဝုစ္စတိ. တတ္ထ ကိဉ္စာပိ အရိယသာဝကဿ ဧကသီလမ္ပိ အကန္တံ နာမ နတ္ထိ, ဣမသ္မိံ ပနတ္ထေ ဘဝန္တရေပိ အပ္ပဟီနံ ပဉ္စသီလံ အဓိပ္ပေတံ. အဋ္ဌမံ ဥတ္တာနမေဝ.

47-48. හත්වැනි සූත්‍රයෙහි 'සද්ධා' යනු මාර්ගඥානය සමඟ පැමිණි ශ්‍රද්ධාවයි. 'සීලඤ්ච යස්ස කල්‍යාණං' යනු ආර්ය ශ්‍රාවකයාගේ ආර්යකාන්ත ශීලයයි. එහිදී ආර්ය ශ්‍රාවකයාට ප්‍රිය නොවන කිසිදු ශීලයක් නැතත්, මෙහි අදහස් කරන්නේ මතු ආත්මයකදී වුවද ප්‍රහීණය නොවන පංචශීලයයි. අටවැනි සූත්‍රය අර්ථයෙන් පැහැදිලිය.

ဓနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ධන සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමාවිය.

၉. ကောသလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. කෝසල සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၉. နဝမေ ပတိတက္ခန္ဓောတိ သမ္မုခါ ကိဉ္စိ ဩလောကေတုံ အသမတ္ထတာယ အဓောမုခေါ. နိပ္ပဋိဘာနောတိ သဟဓမ္မိကံ ကိဉ္စိ ဝတ္တုံ အဝိသဟနတော နိပ္ပဋိဘာနော ပဋိဘာနရဟိတော.

49. නවවැනි සූත්‍රයෙහි 'පතිතක්ඛන්ධො' යනු ඉදිරියෙහි කිසිවක් බැලීමට නොහැකි බැවින් බිමට නැඹුරු වූ මුහුණ ඇති බවයි. 'නිප්පටභානො' යනු ධර්මානුකූලව කිසිවක් කීමට අපොහොසත් බැවින් වැටහීමක් නොමැති (නිශ්ප්‍රභා වූ) බවයි.

ကောသလသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කෝසල සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවිය.

၁၀. နာရဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. නාරද සූත්‍ර වර්ණනාව

၅၀. ဒသမေ အဇ္ဈောမုစ္ဆိတောတိ အဓိမတ္တာယ တဏှာမုစ္ဆာယ မုစ္ဆိတော, မုစ္ဆံ မောဟံ ပမာဒံ အာပန္နော. တေနာဟ ‘‘ဂိလိတွာ…ပေ… အတိရေကမုစ္ဆာယ တဏှာယ သမန္နာဂတော’’တိ. မဟစ္စာတိ မဟတိယာ. လိင်္ဂဝိပလ္လာသေန စေတံ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘မဟတာ ရာဇာနုဘာဝေနာ’’တိ.

50. දසවැනි සූත්‍රයෙහි 'අජ්ඣොමුච්ඡිතො' යනු දැඩි තණ්හාව නැමති මුළාවෙන් මුළා වූ, මෝහයට හා ප්‍රමාදයට පත් වූ යන්නයි. එබැවින් 'ගිලගෙන... අතිශය මුළා වූ තණ්හාවෙන් යුක්ත වූ' යැයි පවසන ලදී. 'මහච්චා' යනු මහත් වූ යන්නයි. මෙය ලිංග විපර්යාසයෙන් (ස්ත්‍රී ලිංග ප්‍රයෝගයක් ලෙස) පවසන ලද්දකි. එබැවින් 'මහත් වූ රාජානුභාවයෙන්' යැයි අර්ථය පැවසිය යුතුය.

နာရဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නාරද සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවිය.

မုဏ္ဍရာဇဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මුණ්ඩරාජ වර්ග වර්ණනාව නිමාවිය.

ပဌမပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ.

පළමු පණ්ණාසකය නිමාවිය.

၂. ဒုတိယပဏ္ဏာသကံ

2. දෙවන පණ්ණාසකය

(၆) ၁. နီဝရဏဝဂ္ဂေါ

(6) 1. නීවරණ වර්ගය

၁-၂. အာဝရဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-2. ආවරණ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၅၁-၅၂. ဒုတိယဿ [Pg.22] ပဌမေ အာဝရန္တီတိ အာဝရဏာ, နီဝါရယန္တီတိ နီဝရဏာ. ဧတ္ထ စ အာဝရန္တီတိ ကုသလဓမ္မုပ္ပတ္တိံ အာဒိတော ပရိဝါရေန္တိ. နီဝါရယန္တီတိ နိရဝသေသတော ဝါရယန္တီတိ အတ္ထော, တသ္မာ အာဝရဏဝသေနာတိ အာဒိတော ကုသလုပ္ပတ္တိဝါရဏဝသေန. နီဝရဏဝသေနာတိ နိရဝသေသတော ဝါရဏဝသေနာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယသ္မာ ပဉ္စ နီဝရဏာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ အနုပ္ပန္နာယ လောကိယလောကုတ္တရာယ ပညာယ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ န ဒေန္တိ, ဥပ္ပန္နာပိ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော ပဉ္စ ဝါ အဘိညာ ဥပစ္ဆိန္ဒိတွာ ပါတေန္တိ, တသ္မာ ‘‘ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ဥပစ္ဆိန္ဒနံ ပါတနဉ္စေတ္ထ တာသံ ပညာနံ အနုပ္ပန္နာနံ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ အပ္ပဒါနမေဝ. ဣတိ မဟဂ္ဂတာနုတ္တရပညာနံ ဧကစ္စာယ စ ပရိတ္တပညာယ အနုပ္ပတ္တိဟေတုဘူတာ နီဝရဏဓမ္မာ ဣတရာသံ သမတ္ထတံ ဝိဟနန္တိယေဝါတိ ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏာ ဝုတ္တာ. ဘာဝနာမနသိကာရေန ဝိနာ ပကတိယာ မနုဿေဟိ နိဗ္ဗတ္တေတဗ္ဗော ဓမ္မောတိ မနုဿဓမ္မော, မနုဿတ္တဘာဝါဝဟော ဝါ ဓမ္မော မနုဿဓမ္မော, အနုဠာရံ ပရိတ္တကုသလံ. ယံ အသတိပိ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေ ဝတ္တတိ, ယဉ္စ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဟီနေန ဗြဟ္မစရိယေန, ခတ္တိယေ ဥပပဇ္ဇတီ’’တိ (ဇာ. ၁.၈.၇၅). အလံ အရိယာယ အရိယဘာဝါယာတိ အလမရိယော, အရိယဘာဝါယ သမတ္ထောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဉာဏဒဿနမေဝ ဉာဏဒဿနဝိသေသော, အလမရိယော စ သော ဉာဏဒဿနဝိသေသော စာတိ အလမရိယဉာဏဒဿနဝိသေသော.

51-52. දෙවන පණ්ණාසකයේ පළමු සූත්‍රයෙහි; ආවරණය කරන බැවින් 'ආවරණ' නම් වේ, වළක්වන බැවින් 'නීවරණ' නම් වේ. මෙහි 'ආවරණ' යනු කුසල් දහම් ඉපදීම ආරම්භයේදීම අවහිර කිරීමයි. 'නීවරණ' යනු සහමුලින්ම වැළැක්වීමයි. එබැවින් මුලින් කුසල් ඉපදීම වැළැක්වීමේ අර්ථයෙන් 'ආවරණ' ලෙසද, පසුව සහමුලින්ම වැළැක්වීමේ අර්ථයෙන් 'නීවරණ' ලෙසද මෙහි අර්ථය දත යුතුය. යම් හෙයකින් පංච නීවරණයෝ උපදනා කල්හි, නූපන් ලෞකික ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාව ඉපදීමට ඉඩ නොදෙති, උපන් අෂ්ට සමාපත්ති හෝ පංච අභිඥාවන් වුවද සිඳලන බැවින් 'ප්‍රඥාව දුබල කරන්නෝ' යැයි කියනු ලබති. මෙහි ප්‍රඥාව සිඳලීම හා පහත හෙළීම යනු නූපන් ප්‍රඥාවන්ට ඉපදීමට ඉඩ නොදීමයි. මෙලෙස මහග්ගත හා අනුත්තර ප්‍රඥාවන්ට මෙන්ම සමහර පිරිත්ත (කාමාවචර) ප්‍රඥාවන්ටද නූපදීමට හේතුවන නීවරණ ධර්මයන්, අනෙක් ප්‍රඥාවන්ගේ ශක්තිය හීන කරන බැවින් 'ප්‍රඥාව දුබල කරන්නෝ' යැයි වදාරන ලදී. භාවනා මනසිකාරයකින් තොරව සාමාන්‍යයෙන් මනුෂ්‍යයන් විසින් උපදවාගත යුතු ධර්මය 'මනුස්සධර්ම' නම් වේ, නැතහොත් මනුෂ්‍ය ආත්මයක් ලබා දෙන ධර්මය 'මනුස්සධර්ම' නම් වේ, එනම් උදාර නොවන කුඩා කුසලයයි. බුද්ධෝත්පාද කාලයකින් තොරව වුවද පවතින යම් ධර්මයක් වේද, යමක් අරභයා 'හීන වූ බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් ක්ෂත්‍රිය කුලයෙහි උපදියි' (ජා. 1.8.75) යැයි වදාරන ලද්දේද එයයි. ආර්ය භාවයට සුදුසු බැවින් 'අලමරිය' නම් වේ. ඥානදර්ශනයම විශේෂ ඥානදර්ශනයකි. ආර්යත්වයට සුදුසු වූ ඒ විශේෂ ඥානදර්ශනය 'අලමරියඤාණදස්සනවිසෙස' නම් වේ.

ဉာဏဒဿနန္တိ စ ဒိဗ္ဗစက္ခုပိ ဝိပဿနာပိ မဂ္ဂေါပိ ဖလမ္ပိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏမ္ပိ သဗ္ဗညုတညာဏမ္ပိ ဝုစ္စတိ. ‘‘အပ္ပမတ္တော သမာနော ဉာဏဒဿနံ အာရာဓေတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၁၁) ဟိ ဧတ္ထ ဒိဗ္ဗစက္ခု ဉာဏဒဿနံ နာမ. ‘‘ဉာဏဒဿနာယ စိတ္တံ အဘိနီဟရတိ အဘိနိန္နာမေတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၃၄) ဧတ္ထ ဝိပဿနာဉာဏံ. ‘‘အဘဗ္ဗာ တေ ဉာဏာယ ဒဿနာယ အနုတ္တရာယ သမ္ဗောဓာယာ’’တိ (အ. နိ. ၄.၁၉၆) ဧတ္ထ မဂ္ဂေါ. ‘‘အယမညော [Pg.23] ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာ အလမရိယဉာဏဒဿနဝိသေသော အဓိဂတော ဖာသုဝိဟာရော’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၂၈) ဧတ္ထ ဖလံ. ‘‘ဉာဏဉ္စ ပန မေ ဒဿနံ ဥဒပါဒိ, အကုပ္ပာ မေ ဝိမုတ္တိ, အယမန္တိမာ ဇာတိ, နတ္ထိ ဒါနိ ပုနဗ္ဘဝေါ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁; မဟာဝ. ၁၆; ပဋိ. မ. ၂.၃၀) ဧတ္ထ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ. ‘‘ဉာဏဉ္စ ပန မေ ဒဿနံ ဥဒပါဒိ ‘သတ္တာဟကာလကတော အာဠာရော ကာလာမော’’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၈၄; ၂.၃၄၀) ဧတ္ထ သဗ္ဗညုတညာဏံ. ဣဓ ပန လောကုတ္တရဓမ္မော အဓိပ္ပေတော. ဧတ္ထ စ ရူပါယတနံ ဇာနာတိ စက္ခုဝိညာဏံ ဝိယ ပဿတိ စာတိ ဉာဏဒဿနံ, ဒိဗ္ဗစက္ခု. သမ္မသနူပစာရေ စ ဓမ္မလက္ခဏတ္တယဉ္စ တထာ ဇာနာတိ ပဿတိ စာတိ ဉာဏဒဿနံ, ဝိပဿနာ. နိဗ္ဗာနံ စတ္တာရိ ဝါ သစ္စာနိ အသမ္မောဟပ္ပဋိဝေဓတော ဇာနာတိ ပဿတိ စာတိ ဉာဏဒဿနံ, မဂ္ဂေါ. ဖလံ ပန နိဗ္ဗာနဝသေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. ပစ္စဝေက္ခဏာ မဂ္ဂါဓိဂတဿ အတ္ထဿ သဗ္ဗသော ဇောတနဋ္ဌေန ဉာဏဒဿနံ. သဗ္ဗညုတာ အနာဝရဏတာယ သမန္တစက္ခုတာယ စ ဉာဏဒဿနံ. ဗျာဒိဏ္ဏကာလောတိ ပရိယာဒိန္နကာလော. ဒုတိယံ ဥတ္တာနမေဝ.

‘ඥාණදස්සන’ යන්නෙන් දිව්‍ය චක්ෂුස ද, විදර්ශනාව ද, මාර්ගය ද, ඵලය ද, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය ද, සර්වඥතා ඥානය ද යන සියල්ල ම කියනු ලැබේ. ‘අප්‍රමාදී වූයේ ඥාණදස්සනය සම්පාදනය කරයි’ (ම.නි. 1.311) යන මෙහි දිව්‍ය චක්ෂුස ඥාණදස්සනය නමින් හැඳින්වේ. ‘ඥාණදස්සනය පිණිස සිත මෙහෙයවයි, නැඹුරු කරයි’ (දී.නි. 1.234) යන මෙහි විදර්ශනා ඥානය ඥාණදස්සනය යි. ‘ඔවුහු අනුත්තර වූ සම්බෝධිය පිණිස වූ ඥානයට ද දර්ශනයට ද අභව්‍ය වෙති’ (අ.නි. 4.196) යන මෙහි මාර්ගය ඥාණදස්සනය යි. ‘මෙය වනාහි උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්මයක් වූ, ආර්යභාවයට සුදුසු වූ විශේෂ වූ ඥාණදස්සනයක් ලබා ගත් සැප විහරණයකි’ (ම.නි. 1.328) යන මෙහි ඵලය ඥාණදස්සනය යි. ‘මා හට ඥානයත් දර්ශනයත් උපන්නේ ය, මාගේ විමුක්තිය අකෝප්‍ය ය, මෙය අවසන් ජාතිය යි, දැන් නැවත උපතක් නැත’ (සං.නි. 5.1081) යන මෙහි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය ඥාණදස්සනය යි. ‘මා හට ඥානයත් දර්ශනයත් උපන්නේ ය, ආළාර කාලාම සත් දිනකට පෙර කළුරිය කළේ ය’ (ම.නි. 1.284) යන මෙහි සර්වඥතා ඥානය ඥාණදස්සනය යි. එහෙත් මෙහි දී (මෙම සූත්‍රයේ දී) අදහස් කළේ ලෝකෝත්තර ධර්මය යි. එහි දී රූපය දැනගන්නා බැවින් චක්ඛුවිඤ්ඤාණය මෙන් දකින බැවින් ද දිව්‍ය චක්ෂුස ඥාණදස්සනය නම් වේ. සම්මසන උපචාරයේ දී (විදර්ශනාවේ දී) ධර්මයන්ගේ ත්‍රිලක්ෂණය එලෙස ම දැනගන්නා බැවින් හා දකින බැවින් විදර්ශනාව ඥාණදස්සනය යි. නිවන හෝ සතර සත්‍යයන් මෝහයකින් තොරව අවබෝධයෙන් දැනගන්නා හා දකින බැවින් මාර්ගය ඥාණදස්සනය යි. ඵලය සම්බන්ධයෙන් ද නිවන් අරමුණු කර ගැනීම් වශයෙන් ම යෙදිය යුතු ය. ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව යනු මාර්ගයෙන් ලබා ගත් අර්ථය සියලු ආකාරයෙන් ඒකාලෝක කරන (පැහැදිලි කරන) අර්ථයෙන් ඥාණදස්සනය යි. සර්වඥතා ඥානය යනු ආවරණ රහිත බැවින් හා සමන්තචක්ඛු (සෑම තැන ම දකින ඇස) බැවින් ඥාණදස්සනය යි. ‘බ්‍යාදිණ්ණකාලෝ’ යනු ගෙවී ගිය කාලය යි. දෙවැන්න පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ම ය.

အာဝရဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ආවරණ සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၃-၄. ပဓာနိယင်္ဂသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

3-4. පධානියංග සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව

၅၃-၅၄. တတိယေ ပဒဟတီတိ ပဒဟနော, ဘာဝနမနုယုတ္တော ယောဂီ, တဿ ဘာဝေါ ဘာဝနာနုယောဂေါ ပဒဟနဘာဝေါ. ပဓာနမဿ အတ္ထီတိ ပဓာနိကော, က-ကာရဿ ယ-ကာရံ ကတွာ ‘‘ပဓာနိယော’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘အဘိနီဟာရတော ပဋ္ဌာယ အာဂတတ္တာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ပစ္စေကဗောဓိသတ္တသာဝကဗောဓိသတ္တာနမ္ပိ ပဏိဓာနတော ပဘုတိ အာဂတသဒ္ဓါ အာဂမနသဒ္ဒါ ဧဝ, ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသေန ပန ‘‘သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. အဓိဂမတော သမုဒါဂတတ္တာ အဂ္ဂမဂ္ဂဖလသမ္ပယုတ္တာ စာပိ အဓိဂမသဒ္ဓါ နာမ, ယာ သောတာပန္နဿ အင်္ဂဘာဝေန ဝုတ္တာ. အစလဘာဝေနာတိ ပဋိပက္ခေန အနဓိဘဝနီယတ္တာ နိစ္စလဘာဝေန. ဩကပ္ပနန္တိ ဩက္ကန္ဒိတွာ အဓိမုစ္စနံ, ပသာဒုပ္ပတ္တိယာ ပသာဒနီယဝတ္ထုသ္မိံ ပသီဒနမေဝ. သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓန္တိ သုဋ္ဌု ပဋိဝိဒ္ဓံ. ယထာ တေန ပဋိဝိဒ္ဓေန သဗ္ဗညုတညာဏံ ဟတ္ထဂတံ အဟောသိ, တထာ ပဋိဝိဒ္ဓံ. ယဿ ဗုဒ္ဓသုဗုဒ္ဓတာယ သဒ္ဓါ အစလာ အသမ္ပဝေဓိ, တဿ ဓမ္မသုဓမ္မတာယ သံဃသုပ္ပဋိပန္နတာယ [Pg.24] တေန ပဋိဝေဓေန သဒ္ဓါ န တထာတိ အဋ္ဌာနမေတံ အနဝကာသော. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, ဗုဒ္ဓေ ပသန္နော ဓမ္မေ ပသန္နော သံဃေ ပသန္နော’’တိအာဒိ. ပဓာနဝီရိယံ ဣဇ္ဈတိ ‘‘အဒ္ဓါ ဣမာယ ပဋိပဒါယ ဇရာမရဏတော မုစ္စိဿာမီ’’တိ သက္ကစ္စံ ပဒဟနတော.

53-54. තුන්වැන්නෙහි, ‘පදහති’ (වීර්යය කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘පදහනෝ’ නම් වේ. එනම් භාවනාවෙහි නියුතු යෝගාවචරයා ය. ඔහුගේ ස්වභාවය භාවනානුයෝගය හෙවත් වීර්යය කරන ස්වභාවය යි. ප්‍රධානය (වීර්යය) මොහුට ඇත යන අර්ථයෙන් ‘පධානිය’ නම් වේ. මෙහි ‘ක’ කාරයට ‘ය’ කාරය යෙදීමෙන් ‘පධානියෝ’ යැයි කියන ලදී. ‘අභිනීහාරයේ (අධිෂ්ඨානයේ) සිට පැමිණි බැවින්’ යැයි කී හෙයින් පසේබුදුන් හා ශ්‍රාවක බෝධිසත්ත්වයන්ට ද ප්‍රාර්ථනාවේ සිට පැමිණි ශ්‍රද්ධාව ‘ආගමන ශ්‍රද්ධාව’ ම වේ. එහෙත් උසස් ලෙස දැක්වීම පිණිස ‘සර්වඥ බෝධිසත්ත්වයන්ගේ’ යැයි පවසන ලදී. අවබෝධයෙන් මතු වූ බැවින් අග්‍ර මාර්ග හා ඵලයන් සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත වූ ශ්‍රද්ධාව ‘අධිගම ශ්‍රද්ධාව’ නම් වේ. එය සෝතාපන්න පුද්ගලයාගේ අංගයක් ලෙස ද කියන ලදී. ‘අචලභාවයෙන්’ යනු ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මැඩපැවැත්විය නොහැකි බැවින් ස්ථාවර භාවය යි. ‘ඔකප්පනං’ යනු බැසගෙන අධිෂ්ඨාන කර ගැනීම යි, එනම් ප්‍රසාදය උපදවන වස්තුවේ ම පැහැදීම යි. ‘සුප්පටිවිද්ධං’ යනු මැනවින් අවබෝධ කරන ලද්දකි. යම් අවබෝධයකින් සර්වඥතා ඥානය අත්පත් කර ගත්තේ ද, එලෙස අවබෝධ කරන ලදී. යම් කෙනෙකුට බුදුන් වහන්සේගේ මනා බුද්ධත්වය කෙරෙහි අචල වූ, කම්පා නොවන ශ්‍රද්ධාවක් ඇද්ද, ඔහුට දහමේ ස්වධර්මතාව (මනා ධර්මතාව) සහ සංඝයාගේ සුපටිපන්නතාව කෙරෙහි වූ අවබෝධයෙන් යුත් ශ්‍රද්ධාව එලෙස නොවේ යැයි කීම අවකාශයක් නැති කරුණකි (එනම් එය ද අචල ම වේ). එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි, යමෙක් බුදුන් කෙරෙහි පැහැදුණේ ද, දහම කෙරෙහි පැහැදුණේ ද, සඟුන් කෙරෙහි පැහැදුණේ ද’ යනාදිය වදාළ සේක. ‘ඒකාන්තයෙන් ම මම මෙම ප්‍රතිපදාවෙන් ජරා මරණයෙන් මිදෙන්නෙමි’ යි සකස් කොට වීර්යය කරන බැවින් ප්‍රධාන වීර්යය සමෘද්ධිමත් වේ.

အပ္ပ-သဒ္ဒေါ အဘာဝတ္ထော ‘‘အပ္ပသဒ္ဒဿ…ပေ… ခေါ ပနာ’’တိအာဒီသု ဝိယာတိ အာဟ ‘‘အရောဂေါ’’တိ. သမဝေပါကိနိယာတိ ယထာဘုတ္တမာဟာရံ သမာကာရေနေဝ ပစနသီလာယ. ဒဠှံ ကတွာ ပစန္တီ ဟိ ဂဟဏီ ဃောရဘာဝေန ပိတ္တဝိကာရာဒိဝသေန ရောဂံ ဇနေတိ, သိထိလံ ကတွာ ပစန္တီ မန္ဒဘာဝေန ဝါတဝိကာရာဒိဝသေန တေနာဟ ‘‘နာတိသီတာယ နာစ္စုဏှာယာ’’တိ. ဂဟဏိတေဇဿ မန္ဒပဋုတာဝသေန သတ္တာနံ ယထာက္ကမံ သီတုဏှသဟတာတိ အာဟ ‘‘အတိသီတလဂ္ဂဟဏိကော’’တိအာဒိ. ယာထာဝတော အစ္စယဒေသနာ အတ္တနော အာဝိကရဏံ နာမာတိ အာဟ ‘‘ယထာဘူတံ အတ္တနော အဂုဏံ ပကာသေတာ’’တိ. ဥဒယတ္ထဂါမိနိယာတိ သင်္ခါရာနံ ဥဒယဉ္စ ဝယဉ္စ ပဋိဝိဇ္ဈန္တိယာတိ အယမေတ္ထ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ဥဒယဉ္စာ’’တိအာဒိ. ပရိသုဒ္ဓါယာတိ နိရုပက္ကိလေသာယ. နိဗ္ဗိဇ္ဈိတုံ သမတ္ထာယာတိ တဒင်္ဂဝသေန သဝိသေသံ ပဇဟိတုံ သမတ္ထာယ. တဿ ဒုက္ခဿ ခယဂါမိနိယာတိ ယံ ဒုက္ခံ ဣမသ္မိံ ဉာဏေ အနဓိဂတေ ပဝတ္တိရဟံ, အဓိဂတေ န ပဝတ္တိ, တံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. တထာဟေသ ယောဂါဝစရော ‘‘စူဠသောတာပန္နော’’တိ ဝုစ္စတိ. စတုတ္ထံ ဥတ္တာနမေဝ.

‘අප්ප’ යන ශබ්දය ‘අප්පසද්දස්ස...පෙ... ඛෝ පනා’ යනාදියෙහි මෙන් අභාවය (නැති බව) යන අර්ථයේ යෙදෙන බැවින් ‘අරෝගී’ යැයි කියන ලදී. ‘සමවේපාකිනියා’ යනු අනුභව කළ ආහාරය සම මට්ටමින් පැසවන සුලු (ජීර්ණය කරන) ස්වභාවය යි. තදින් ආහාර පචනය කරන ග්‍රහණිය (ආහාර ජීර්ණ පද්ධතිය) චණ්ඩ ස්වභාවය නිසා පිත් විකාර ආදියෙන් රෝග උපදවයි. ලිහිල්ව (අඩුවෙන්) පචනය කරන ග්‍රහණිය මන්දගාමී බව නිසා වාත විකාර ආදිය ඇති කරයි. එහෙයින් ‘නැති සීතල වූ, නැති උණුසුම් වූ’ යැයි කියන ලදී. ග්‍රහණි තේජසෙහි මන්දගාමී හෝ තීක්ෂණ බව අනුව සත්ත්වයන්ට පිළිවෙළින් සීතල හෝ උණුසුම දරාගත හැකි බව ගැන ‘අතිසීතලග්ගහණිකෝ’ යනාදිය කියන ලදී. යථා පරිදි තමාගේ වරද ප්‍රකාශ කිරීම තමා හෙළි කිරීමක් බැවින් ‘තමාගේ අගුණය ඇති සැටියෙන් ප්‍රකාශ කරන්නා වූ’ යැයි කියන ලදී. ‘උදයත්ථගාමිනියා’ යනු සංස්කාරයන්ගේ හටගැනීම හා විනාශය අවබෝධ කරන බැවිනි. ‘උදයඤ්චා’ යනාදියෙන් එහි අර්ථය දක්වන ලදී. ‘පරිසුද්ධායා’ යනු උපක්ලේෂ රහිත වූ යන්නයි. ‘නිබ්බිජ්ඣිතුං සමත්ථායා’ යනු තදංග වශයෙන් විශේෂයෙන් ප්‍රහීණ කිරීමට සමර්ථ බව යි. ‘තස්ස දුක්ඛස්ස ඛයගාමිනියා’ යනු මෙම ඥානය නොලැබුණේ නම් පැවතිය හැකි වූ, ලැබුණු පසු නොපවතින යම් දුකක් ඇද්ද, එය අරමුණු කර පවසයි. එවැනි යෝගාවචරයා ‘චූළසෝතාපන්න’ යැයි කියනු ලැබේ. සිව්වැන්න පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ය.

ပဓာနိယင်္ဂသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පධානියංග සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၅. မာတာပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. මාතාපුත්ත සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၅၅. ပဉ္စမေ ဝိဿာသောတိ ဝိသစ္ဆာယသန္တာနော ဘာဝေါ. ဩတာရောတိ တတ္ထ စိတ္တဿ အနုပ္ပဝေသော. ဂဟေတွာတိ အတ္တနော ဧဝ ဩကာသံ ဂဟေတွာ. ခေပေတွာတိ ကုသလဝါရံ ခေပေတွာ.

55. පස්වැන්නෙහි, ‘විස්සාසෝ’ යනු සෙවනැල්ලක් මෙන් ලුහුබඳින ස්වභාවය යි. ‘ඕතාරෝ’ යනු එහි සිත බැසගැනීම යි. ‘ගහෙත්වා’ යනු තමාට ම අවකාශයක් ලබාගෙන යන්නයි. ‘ඛේපෙත්වා’ යනු කුසල් වාරය අවසන් කොට (ගෙවා දමා) යන්නයි.

ဃဋ္ဋေယျာတိ အက္ကမနာဒိဝသေန ဗာဓေယျ. တီဟိ ပရိညာဟီတိ ဉာတတီရဏပ္ပဟာနသင်္ခါတာဟိ တီဟိ ပရိညာဟိ. နတ္ထိ ဧတေသံ ကုတောစိ ဘယန္တိ အကုတောဘယာ, နိဗ္ဘယာတိ အတ္ထော. စတုန္နံ ဩဃာနံ, သံသာရမဟောဃဿေဝ ဝါ ပါရံ ပရိယန္တံ ဂတာ. တေနာဟ ‘‘ပါရံ ဝုစ္စတိ နိဗ္ဗာန’’န္တိအာဒိ.

‘ඝට්ටෙය්‍යා’ යනු පෑගීම ආදියෙන් පීඩා කිරීම යි. ‘තීහි පරිඤ්ඤාහි’ යනු ඥාත, තීරණ, ප්‍රහාණ යන පිරිඤ්ඤා තුනෙනි. මොවුන්ට කිසිදු තැනකින් බියක් නැති බැවින් ‘අකුතෝභයා’ හෙවත් නිර්භය වූවෝ ය. සතර ඕඝයන්ගේ හෝ සංසාර නැමති මහා ඕඝයේ කෙළවරට ගියෝ ය. එහෙයින් ‘පාර යනු නිවන යැයි කියනු ලැබේ’ යනාදිය පවසන ලදී.

မာတာပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මාතාපුත්ත සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၆. ဥပဇ္ဈာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. උපජ්ඣාය සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၅၆. ဆဋ္ဌေ [Pg.25] မဓုရကဘာဝေါ နာမ သရီရဿ ထမ္ဘိတတ္တံ, တံ ပန ဂရုဘာဝပုဗ္ဗကန္တိ အာဟ ‘‘သဉ္ဇာတဂရုဘာဝေါ’’တိ. န ပက္ခာယန္တီတိ နပ္ပကာသေန္တိ, နာနာကာရဏတော န ဥပဋ္ဌဟန္တိ. တေနာဟ ‘‘စတဿော ဒိသာ စ အနုဒိသာ စ မယှံ န ဥပဋ္ဌဟန္တီ’’တိ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ.

56. හයවැන්නෙහි, ‘මධුරකභාවෝ’ යනු ශරීරයේ තද බව යි. එය බර ගතිය පෙරදැරි කරගෙන ඇති වන්නක් බැවින් ‘සංජාතගරුභාවෝ’ (ඇති වූ බර ගතිය) යැයි කියන ලදී. ‘න පක්ඛායන්ති’ යනු ප්‍රකාශ නොවේ යන්නයි, විවිධ කරුණු නිසා වැටහෙන්නේ නැත. එහෙයින් ‘සතර දිශාවෝ ද අනුදිශාවෝ ද මා හට වැටහෙන්නේ නැත’ යැයි කියන ලදී. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ය.

ဥပဇ္ဈာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

උපජ්ඣාය සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၇. အဘိဏှပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗဋ္ဌာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. අභිණ්හපච්චවෙක්ඛිතබ්බට්ඨාන සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၅၇. သတ္တမေ ဇရာဓမ္မောတိ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ‘‘အသမ္မောသဓမ္မော နိဗ္ဗာန’’န္တိအာဒီသု (သု. နိ. ၇၆၃) ဝိယ ပကတိပရိယာယော, တသ္မာ ဇရာပကတိကော ဇိဏ္ဏသဘာဝေါတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ဇရာသဘာဝေါ’’တိအာဒိ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. ကမ္မုနာ ဒါတဗ္ဗံ အာဒိယတီတိ ကမ္မဒါယာဒေါ, အတ္တနာ ယထူပစိတကမ္မဖလဘာဂီတိ အတ္ထော. တံ ပန ဒါယဇ္ဇံ ကာရဏူပစာရေန ဝဒန္တော ‘‘ကမ္မံ မယှံ ဒါယဇ္ဇံ သန္တကန္တိ အတ္ထော’’တိ အာဟ ယထာ ‘‘ကုသလာနံ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာနံ သမာဒါနဟေတု, ဧဝမိဒံ ပုညံ ဝဍ္ဎတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၈၀). ယောနီဟိ ဖလံ သဘာဝတော ဘိန္နမ္ပိ အဘိန္နံ ဝိယ မိဿိတံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ကမ္မံ မယှံ ယောနိ ကာရဏ’’န္တိ. မမတ္တဝသေန ဗဇ္ဈန္တီတိ ဗန္ဓူ, ဉာတိ သာလောဟိတော စ, ကမ္မံ ပန ဧကန္တသမ္ဗန္ဓဝါတိ အာဟ ‘‘ကမ္မံ မယှံ ဗန္ဓူ’’တိ. ပတိဋ္ဌာတိ အဝဿယော. ကမ္မသဒိသော ဟိ သတ္တာနံ အဝဿယော နတ္ထိ.

57. සත්වැනි සූත්‍රයෙහි: 'ජරාධම්මෝ' යන්නෙහි 'ධම්ම' ශබ්දය 'අසම්මෝසධම්මෝ නිබ්බානං' යනාදියෙහි මෙන් ස්වභාවය යන අර්ථයෙහි වැටේ. එබැවින් ජරාව ස්වභාවය කොට ඇති, දිරා යන ස්වභාවය ඇත්තේ යන අර්ථයයි. එහෙයින් 'ජරාසභාවෝ' යනාදිය කියන ලදී. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. කර්මය විසින් දිය යුතු දේ ගන්නා බැවින් 'කම්මදායාද' නම් වේ, තමා විසින් රැස් කළ කර්මයේ ඵලයෙහි කොටස්කරුවා යන අර්ථයයි. ඒ උරුමය කාරණෝපචාරයෙන් පවසමින් 'කර්මය මාගේ දායාදය හෙවත් සන්තකය යන අර්ථයයි' කීහ. 'මහණෙනි, කුසල් දහම් සමාදන් වීම හේතුවෙන් මේ පින වැඩේ' යන්නාක් මෙනි. යෝනියෙන් ඵලය ස්වභාවයෙන් වෙනස් වුව ද වෙනස් නොවුණාක් මෙන් මිශ්‍ර වී පවතී. එහෙයින් 'කර්මය මාගේ යෝනිය හෙවත් හේතුවයි' කීහ. මමත්වය නිසා බැඳෙන බැවින් 'බන්ධු' නම් වේ, එනම් නෑ සහ ලේ නෑයන් ය. කර්මය වනාහි ඒකාන්තයෙන්ම සම්බන්ධ වූවක් බැවින් 'කර්මය මාගේ බන්ධු හෙවත් නෑයා වේ' යැයි කීහ. 'පතිට්ඨා' යනු පිහිටයි. සත්ත්වයන්ට කර්මය වැනි වෙනත් පිහිටක් නැත.

ယောဗ္ဗနံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္နမဒေါတိ ‘‘မဟလ္လကကာလေ ပုညံ ကရိဿာမ, ဒဟရမှ တာဝါ’’တိ ယောဗ္ဗနံ အပဿာယ မာနကရဏံ. ‘‘အဟံ နိရောဂေါ သဋ္ဌိ ဝါ သတ္တတိ ဝါ ဝဿာနိ အတိက္ကန္တာနိ, န မေ ဟရီတကခဏ္ဍမ္ပိ ခါဒိတဗ္ဗံ, ဣမေ ပနညေ ‘အသုကံ နော ဌာနံ ရုဇ္ဇတိ, ဘေသဇ္ဇံ ခါဒါမာ’တိ ဝိစရန္တိ, ကော အညော မယာ သဒိသော နိရောဂေါ နာမာ’’တိ ဧဝံ မာနကရဏံ အာရောဂျမဒေါ. သဗ္ဗေသမ္ပိ ဇီဝိတံ နာမ ပဘင်္ဂုရံ ဒုက္ခာနုဗန္ဓဉ္စ, တဒုဘယံ အနောလောကေတွာ ပဗန္ဓဋ္ဌိတိံ ပစ္စယသုလဘတဉ္စ နိဿာယ ‘‘စိရံ ဇီဝိံ, စိရံ ဇီဝါမိ, စိရံ ဇီဝိဿာမိ, သုခံ ဇီဝိံ, သုခံ ဇီဝါမိ, သုခံ ဇီဝိဿာမီ’’တိ ဧဝံ မာနကရဏံ ဇီဝိတမဒေါ.

යොවුන් බව අරභයා හටගත් මදය නම්: 'මහලු කල පින් කරන්නෙමු, දැනට තරුණයි' කියා යොවුන් බව නිසා ඇති කර ගන්නා මානයයි. 'මම නිරෝගී වෙමි, සැට හෝ හැත්තෑ වසරක් ඉක්ම ගියත් මට අරළු කැබැල්ලක්වත් (බෙහෙතක් ලෙස) කෑමට අවශ්‍ය නැත, එහෙත් අන් අය අසවල් තැන රිදෙනවා, බෙහෙත් බොනවා යැයි කියමින් හැසිරෙති, මා හා සමාන නිරෝගී තව කවුද?' යනාදී වශයෙන් මානය ඇති කර ගැනීම ආරෝග්‍ය මදයයි. සියලු දෙනාගේම ජීවිතය බිඳී යන සුළුය, දුක පසුපස එන්නකි. ඒ දෙකම නොබලා, ජීවිතයේ පැවැත්ම හා ප්‍රත්‍යයන්ගේ පහසුව නිසා 'බොහෝ කල් ජීවත් වීමි, බොහෝ කල් ජීවත් වෙමි, බොහෝ කල් ජීවත් වන්නෙමි, සුවසේ ජීවත් වීමි, සුවසේ ජීවත් වෙමි, සුවසේ ජීවත් වන්නෙමි' යැයි මානය ඇති කර ගැනීම ජීවිත මදයයි.

ဥပဓိရဟိတန္တိ [Pg.26] ကာမူပဓိရဟိတံ. စတ္တာရော ဟိ ဥပဓီ – ကာမူပဓိ, ခန္ဓူပဓိ, ကိလေသူပဓိ, အဘိသင်္ခါရူပဓီတိ. ကာမာပိ ‘‘ယံ ပဉ္စ ကာမဂုဏေ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿံ, အယံ ကာမာနံ အဿာဒေါ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၆၆) ဧဝံ ဝုတ္တဿ သုခဿ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော ‘‘ဥပဓိယတိ ဧတ္ထ သုခ’’န္တိ ဣမိနာ ဝစနတ္ထေန ‘‘ဥပဓီ’’တိ ဝုစ္စတိ, ခန္ဓာပိ ခန္ဓမူလကဿ ဒုက္ခဿ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော, ကိလေသာပိ အပါယဒုက္ခဿ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော, အဘိသင်္ခါရာပိ ဘဝဒုက္ခဿ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

'උපධිරහිත' යනු කාම උපධි රහිත බවයි. උපධි සතරකි: කාම උපධිය, ස්කන්ධ උපධිය, ක්ලේශ උපධිය, අභිසංස්කාර උපධිය යනුවෙනි. 'පංච කාම ගුණයන් නිසා යම් සැපයක් සොම්නසක් උපදී ද, මෙය කාමයන්ගේ ආශ්වාදයයි' යනුවෙන් දක්වන ලද සැපයට අධිෂ්ඨාන (පදනම්) වන බැවින් 'මෙහි සැපය තැන්පත් කරනු ලැබේ (උපධියති)' යන අර්ථයෙන් 'උපධි' යැයි කියනු ලැබේ. ස්කන්ධයන් ද ස්කන්ධ මූලික දුකට පදනම් වන බැවින් ද, ක්ලේශයන් අපාය දුකට පදනම් වන බැවින් ද, අභිසංස්කාරයන් භව දුකට පදනම් වන බැවින් ද (උපධි නම් වේ). ඉතිරිය පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

အဘိဏှပစ္စဝေက္ခိတဗ္ဗဋ္ဌာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අභිණ්හපච්චවෙක්ඛිතබ්බට්ඨාන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၈-၁၀. လိစ္ဆဝိကုမာရကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

8-10. ලිච්ඡවිකුමාරක සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

၅၈-၆၀. အဋ္ဌမေ သာပတေယျန္တိ ဧတ္ထ သံ ဝုစ္စတိ ဓနံ, တဿ ပတီတိ သပတိ, ဓနသာမိကော. တဿ ဟိတာဝဟတ္တာ သာပတေယျံ, ဒြဗျံ, ဓနန္တိ အတ္ထော. အတ္တနော ရုစိဝသေန ဂါမကိစ္စံ နေတီတိ ဂါမနိယော, ဂါမနိယောယေဝ ဂါမဏိကော.

58-60. අටවැනි සූත්‍රයෙහි: 'සාපතෙය්‍ය' යන්නෙහි 'සං' යනු ධනයයි, එහි ස්වාමියා 'සපති' නම් වේ, ධන හිමියා ය. ඔහුට යහපත සලසන බැවින් 'සාපතෙය්‍ය' නම් වේ, එහි අර්ථය වස්තුව හෙවත් ධනයයි. ස්වකීය කැමැත්ත පරිදි ගමේ කටයුතු මෙහෙයවන බැවින් 'ගාමණී' නම් වේ, ගාමණී යනුම 'ගාමණික' වේ.

အနွာယ ဥပနိဿာယ ဇီဝနသီလာ အနုဇီဝိနောတိ အာဟ ‘‘ယေ စ ဧတံ ဥပနိဿာယ ဇီဝန္တီ’’တိ. ဧကံ မဟာကုလံ နိဿာယ ပဏ္ဏာသမ္ပိ သဋ္ဌိပိ ကုလာနိ ဇီဝန္တိ, တေ မနုဿေ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. နဝမာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

ඇසුරු කරමින්, උපනිශ්‍රය කරමින් ජීවත් වන ස්වභාවය ඇති අය 'අනුජීවීහු' නම් වෙති. එබැවින් 'යම් කෙනෙක් මොහු ඇසුරු කරගෙන ජීවත් වෙත් ද' යැයි කීහ. එක් මහා කුලයක් ඇසුරු කරගෙන පනහක් සැටක් පමණ කුලයන් ජීවත් වෙයි, ඒ මිනිසුන් අරභයා මෙය පවසන ලදී. ඉතිරිය පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය. නවවැනි සූත්‍රයේ සිට ඉතිරි ඒවායේ අර්ථ ප්‍රකටය.

လိစ္ဆဝိကုမာရကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ලිච්ඡවිකුමාරක සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලදි.

နီဝရဏဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නීවරණ වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලදි.

(၇) ၂. သညာဝဂ္ဂေါ

(7) 2. සංඥා වර්ගය

၁-၅. သညာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-5. සංඥා සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

၆၁-၆၅. ဒုတိယဿ ပဌမေ ‘‘မဟပ္ဖလာ မဟာနိသံသာ’’တိ ဥဘယမ္ပေတံ အတ္ထတော ဧကံ, ဗျဉ္ဇနမေဝ နာနန္တိ အာဟ ‘‘မဟပ္ဖလာ’’တိအာဒိ. ‘‘ပဉ္စိမေ ဂဟပတယော အာနိသံသာ’’တိအာဒီသု (ဥဒါ. ၇၆) အာနိသံသ-သဒ္ဒေါ ဖလပရိယာယောပိ ဟောတိ[Pg.27]. မဟတော လောကုတ္တရဿ သုခဿ ပစ္စယာ ဟောန္တီတိ မဟာနိသံသာ. အမတောဂဓာတိ အမတဗ္ဘန္တရာ အမတံ အနုပ္ပဝိဋ္ဌာ နိဗ္ဗာနဒိဋ္ဌတ္တာ, တတော ပရံ န ဂစ္ဆန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အမတပရိယောသာနာ’’တိ. အမတံ ပရိယောသာနံ အဝသာနံ ဧတာသန္တိ အမတပရိယောသာနာ. မရဏသညာတိ မရဏာနုပဿနာဉာဏေန သညာ. အာဟာရေ ပဋိကူလသညာတိ အာဟာရံ ဂမနာဒိဝသေန ပဋိကူလတော ပရိဂ္ဂဏှန္တဿ ဥပ္ပန္နသညာ. ဥက္ကဏ္ဌိတဿာတိ နိဗ္ဗိန္ဒန္တဿ ကတ္ထစိပိ အသဇ္ဇန္တဿ. ဒုတိယာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

61-65. දෙවැනි පන්නාසකයේ පළමු සූත්‍රයෙහි: 'මහප්ඵලා මහානිසංසා' යන මේ දෙකම අර්ථයෙන් එකක් වුව ද ව්‍යංජනයෙන් වෙනස් වේ. එබැවින් 'මහප්ඵලා' යනාදිය කීහ. 'ගෘහපතිවරුනි, මේ ආනිසංස පසකි' යනාදියෙහි 'ආනිසංස' ශබ්දය ඵලය යන අර්ථයෙහි ද වැටේ. මහත් වූ ලෝකෝත්තර සැපයට හේතු වන බැවින් 'මහානිසංසා' නම් වේ. 'අමතෝගධා' යනු අමෘතය (නිවන) ඇතුළත වූ, අමෘතයට පිවිසි, නිවන දක්නා ලද බැවින් ඉන් ඔබ්බට නොයන යන අර්ථයයි. එබැවින් 'අමතපරියෝසානා' යැයි කියන ලදී. නිවන අවසානය කොට ඇත්තේ මොවුන්ට යන අර්ථයෙන් 'අමතපරියෝසානා' නම් වේ. 'මරණසඤ්ඤා' යනු මරණානුපස්සනා ඥානයෙන් ඇති වන සංඥාවයි. 'ආහාරේ පටිකූලසඤ්ඤා' යනු ආහාරය ගවේෂණය කිරීම් ආදියෙන් පිළිකුල් වශයෙන් පිරික්සන්නාට ඇති වන සංඥාවයි. 'උක්කණ්ඨිතස්ස' යනු කලකිරුණා වූ, කිසිවක නොඇලෙන්නා වූ (අයගේ) යන්නයි. දෙවැනි සූත්‍රයේ සිට ඉතිරි ඒවායේ අර්ථ ප්‍රකටය.

သညာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සංඥා සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၆-၁၀. သာဇီဝသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

6-10. සාජීව සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

၆၆-၇၀. ဆဋ္ဌေ သဟ အာဇီဝန္တိ ဧတ္ထာတိ သာဇီဝေါ, ပဉှဿ ပုစ္ဆနံ ဝိဿဇ္ဇနဉ္စ. တေနာဟ ‘‘သာဇီဝေါတိ ပဉှပုစ္ဆနဉ္စေဝ ပဉှဝိဿဇ္ဇနဉ္စာ’’တိအာဒိ. အဘိသင်္ခတန္တိ စိတံ. သတ္တမာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

66-70. හයවැනි සූත්‍රයෙහි 'සහ ආජීවන්ති' යන්නෙන් 'සාජීවෝ' නම් වේ, එනම් ප්‍රශ්න විචාරීම සහ විසඳීමයි. එබැවින් 'සාජීව යනු ප්‍රශ්න ඇසීම හා ප්‍රශ්න විසඳීමයි' යනාදිය කීහ. 'අභිසංඛතං' යනු රැස් කරන ලද්දකි. සත්වැනි සූත්‍රයේ සිට ඉතිරි ඒවායේ අර්ථ ප්‍රකටය.

သာဇီဝသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සාජීව සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලදි.

သညာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සංඥා වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලදි.

(၈) ၃. ယောဓာဇီဝဝဂ္ဂေါ

(8) 3. යෝධාජීව වර්ගය

၁-၂. ပဌမစေတောဝိမုတ္တိဖလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-2. පළමු චේතෝවිමුත්තිඵල සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

၇၁-၇၂. တတိယဿ ပဌမေ အဝိဇ္ဇာပလိဃန္တိ ဧတ္ထ အဝိဇ္ဇာတိ ဝဋ္ဋမူလိကာ အဝိဇ္ဇာ, အယံ ပစုရဇနေဟိ ဥက္ခိပိတုံ အသက္ကုဏေယျဘာဝတော ဒုက္ခိပနဋ္ဌေန နိဗ္ဗာနဒွါရပ္ပဝေသဝိဗန္ဓနေန စ ‘‘ပလိဃော ဝိယာတိ ပလိဃော’’တိ ဝုစ္စတိ. တေနေသ တဿာ ဥက္ခိတ္တတ္တာ ‘‘ဥက္ခိတ္တပလိဃော’’တိ ဝုတ္တော. ပုနဗ္ဘဝဿ ကရဏသီလော, ပုနဗ္ဘဝံ ဝါ ဖလံ အရဟတီတိ ပေါနောဘဝိကာ, ပုနဗ္ဘဝဒါယိကာတိ အတ္ထော. ဇာတိသံသာရောတိ ဇာယနဝသေန စေဝ သံသရဏဝသေန စ ဧဝံလဒ္ဓနာမာနံ ပုနဗ္ဘဝက္ခန္ဓာနံ ပစ္စယော ကမ္မာဘိသင်္ခါရော. ဇာတိသံသာရောတိ ဟိ ဖလူပစာရေန ကာရဏံ ဝုတ္တံ. တဉှိ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပတ္တိကာရဏဝသေန ပရိက္ခိပိတွာ ဌိတတ္တာ ‘‘ပရိခါ’’တိ ဝုစ္စတိ သန္တာနဿ [Pg.28] ပရိက္ခိပနတော. တေနေသ တဿ သံကိဏ္ဏတ္တာ ဝိကိဏ္ဏတ္တာ သဗ္ဗသော ခိတ္တတ္တာ ဝိနာသိတတ္တာ ‘‘သံကိဏ္ဏပရိခေါ’’တိ ဝုတ္တော.

71-72. තුන්වැනි පන්නාසකයේ පළමු සූත්‍රයෙහි: 'අවිජ්ජාපලිඝං' යන්නෙහි 'අවිජ්ජා' යනු වට්ටමූලික අවිද්‍යාවයි. මෙය බොහෝ ජනයාට ඉවත් කිරීමට නොහැකි බැවින් ද, දුෂ්කර වූ එසවීම ඇති බැවින් ද, නිවන් දොරටුවට පිවිසීම වළක්වන බැවින් ද 'සීනුවක් (හරස් පොල්ලක්) බඳුය' යන අර්ථයෙන් 'පලිඝ' යැයි කියනු ලැබේ. එය ඉවත් කළ බැවින් 'උක්ඛිත්තපලිඝෝ' යැයි කියන ලදී. නැවත භවයක් ඇති කරන ස්වභාවය ඇති බැවින් හෝ නැවත භවය නමැති ඵලය ලැබීමට සුදුසු බැවින් 'පෝනෝභවිකා' නම් වේ, නැවත භවයක් ලබා දෙන යන අර්ථයයි. 'ජාතිසංසාරෝ' යනු ඉපදීම හා සක්මන් කිරීම් වශයෙන් මේ නම ලැබූ, නැවත භවයක් ඇති කරන ස්කන්ධයන්ට හේතු වූ කර්ම අභිසංස්කාරයන් ය. 'ජාතිසංසාරෝ' යන්නෙන් ඵලෝපචාරයෙන් හේතුව පවසන ලදී. එය නැවත නැවත ඉපදීමේ හේතුව වශයෙන් වට කොට පවතින බැවින් ද, සන්තානය වට කරන බැවින් ද 'පරිඛා' (අගල) යැයි කියනු ලැබේ. එය මුළුමනින්ම කඩා බිඳ දමා විනාශ කළ බැවින් ඔහු 'සංකිණ්ණපරිඛෝ' යැයි කියන ලදී.

တဏှာသင်္ခါတန္တိ ဧတ္ထ တဏှာတိ ဝဋ္ဋမူလိကာ တဏှာ. အယဉှိ ဂမ္ဘီရာနုဂတဋ္ဌေန ‘‘ဧသိကာ’’တိ ဝုစ္စတိ. လုဉ္စိတွာ ဥဒ္ဓရိတွာ. ဩရမ္ဘာဂိယာနီတိ ဩရမ္ဘာဂဇနကာနိ ကာမဘဝေ ဥပပတ္တိပစ္စယာနိ ကာမရာဂသံယောဇနာဒီနိ. ဧတာနိ ဟိ ကဝါဋံ ဝိယ နဂရဒွါရံ စိတ္တံ ပိဒဟိတွာ ဌိတတ္တာ ‘‘အဂ္ဂဠာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. တေနေသ တေသံ နိဂ္ဂတတ္တာ ဘိန္နတ္တာ ‘‘နိရဂ္ဂဠော’’တိ ဝုတ္တောတိ. အဂ္ဂမဂ္ဂေန ပန္နော အပစိတော မာနဒ္ဓဇော ဧတဿာတိ ပန္နဒ္ဓဇော. ပန္နဘာရောတိ ခန္ဓဘာရကိလေသဘာရအဘိသင်္ခါရဘာရာ ဩရောပိတာ အဿာတိ ပန္နဘာရော. ဝိသံယုတ္တောတိ စတူဟိ ယောဂေဟိ သဗ္ဗကိလေသေဟိ စ ဝိသံယုတ္တော. အသ္မိမာနောတိ ရူပေ အသ္မီတိ မာနော, ဝေဒနာယ, သညာယ, သင်္ခါရေသု, ဝိညာဏေ အသ္မိမာနော. ဧတ္ထ ဟိ ပဉ္စပိ ခန္ဓေ အဝိသေသတော ‘‘အသ္မီ’’တိ ဂဟေတွာ ပဝတ္တမာနော အသ္မိမာနောတိ အဓိပ္ပေတော.

‘තණ්හාසංඛාතං’ යන්නෙහි තණ්හාව යනු වට්ටමූලික තණ්හාවයි. මෙය ගැඹුරටම බැසගත් අර්ථයෙන් ‘එසිකා’ (ඉන්ද්‍රඛීලය) යැයි කියනු ලැබේ. ‘ලුඤ්චිත්වා’ යනු උදුරා දමා යන්නයි. ‘ඕරම්භාගියානි’ යනු කාම භවයෙහි උප්පත්තියට හේතු වන කාමරාග සංයෝජනාදී පහළ කොටසට අයත් සංයෝජනයන්ය. මේවා නගර ද්වාරයක දොරටුවක් මෙන් සිත වසාගෙන සිටින බැවින් ‘අග්ගළා’ (අගුල්) යැයි කියනු ලැබේ. රහතන් වහන්සේ විසින් ඒවා ඉවත් කරන ලද බැවින්, බිඳ දමන ලද බැවින් ‘නිරග්ගළෝ’ යැයි කියන ලදී. අරිහත් මාර්ගයෙන් මාන නමැති ධජය බැහැර කරන ලද්දේ, පහ කරන ලද්දේ ද ඔහු ‘පන්නද්ධජෝ’ නම් වේ. ‘පන්නභාරෝ’ යනු ස්කන්ධ භාරය, කිලේස භාරය සහ අභිසංඛාර භාරය යන බර බිම තැබූ තැනැත්තා යන්නයි. ‘විසංයුත්තෝ’ යනු සතර යෝගයන්ගෙන් හා සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් වෙන් වූ තැනැත්තා යන්නයි. ‘අස්මිමානෝ’ යනු රූපය කෙරෙහි ‘මම වෙමි’ යන මානයයි, වේදනාව, සංඥාව, සංස්කාර සහ විඤ්ඤාණය කෙරෙහි ඇති වන ‘මම වෙමි’ යන මානයයි. මෙහිදී පඤ්චස්කන්ධය කෙරෙහිම විශේෂයකින් තොරව ‘මම වෙමි’ යනුවෙන් ගෙන පවතින අස්මිමානය අදහස් වේ.

နဂရဒွါရဿ ပရိဿယပဋိဗာဟနတ္ထဉ္စေဝ သောဓနတ္ထဉ္စ ဥဘောသု ပဿေသု ဧသိကာထမ္ဘေ နိခဏိတွာ ဌပေတီတိ အာဟ ‘‘နဂရဒွါရေ ဥဿာပိတေ ဧသိကာထမ္ဘေ’’တိ. ပါကာရဝိဒ္ဓံသနေနေဝ ပရိခါဘူမိသမကရဏံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပါကာရံ ဘိန္ဒိတွာ ပရိခံ ဝိကိရိတွာ’’တိ. ‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒိ ဥပမာသံသန္ဒနံ. သန္တော သံဝိဇ္ဇမာနော ကာယော ဓမ္မသမူဟောတိ သက္ကာယော, ဥပါဒါနက္ခန္ဓပဉ္စကံ. ဒွတ္တိံသကမ္မကာရဏာ ဒုက္ခက္ခန္ဓေ အာဂတဒုက္ခာနိ. အက္ခိရောဂသီသရောဂါဒယော. အဋ္ဌနဝုတိ ရောဂါ, ရာဇဘယာဒီနိ ပဉ္စဝီသတိမဟာဘယာနိ. ဒုတိယံ ဥတ္တာနမေဝ.

නගර ද්වාරයෙහි උවදුරු වැළැක්වීම පිණිසත් එය ශක්තිමත් කිරීම පිණිසත් දෙපස ‘එසිකා’ නම් කුළුණු හිටුවන බව ඇඟවීමට ‘නගරද්වාරේ උස්සාපිතේ එසිකාථම්භේ’ යැයි පවසන ලදී. ප්‍රාකාරය බිඳ දැමීමෙන්ම අගල් හා භූමිය සමතලා කිරීම සිදු වන බැවින් ‘ප්‍රාකාරය බිඳ අගල් විසිරුවා’ යැයි කියන ලදී. ‘ඒවං’ යනාදිය උපමාවන් සැසඳීමයි. ‘සන්තෝ’ යනු පවතින, ස්කන්ධ සමූහය නමැති ශරීරය ‘සක්කාය’ (සක්කාය දිට්ඨියට අරමුණු වන පඤ්ච උපාදානස්කන්ධය) නම් වේ. ‘දුක්ඛක්ඛන්ධේ’ යනු දෙතිස් කර්ම කරණයන්ගෙන් හා දුක්ඛස්කන්ධයෙන් පැමිණි දුක් වේ. අක්ෂි රෝග, ශීර්ෂ රෝග ආදියයි. අනූ අටක් රෝගයන් ද, රාජ භය ආදී විසිපහක් මහා භයයන් ද වේ. දෙවැන්න පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ပဌမစေတောဝိမုတ္တိဖလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රථම චේතෝවිමුත්තිඵල සූත්‍රාදියේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၃-၄. ပဌမဓမ္မဝိဟာရီသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

3-4. ප්‍රථම ධම්මවිහාරී සූත්‍රාදියේ වර්ණනාව

၇၃-၇၄. တတိယေ နိယကဇ္ဈတ္တေတိ အတ္တနော သန္တာနေ. မေတ္တာယ ဥပသံဟရဏဝသေန ဟိတံ ဧသန္တေန. ကရုဏာယ ဝသေန အနုကမ္ပမာနေန. ပရိဂ္ဂဟေတွာတိ ပရိတော ဂဟေတွာ, ဖရိတွာတိ အတ္ထော. ပရိစ္စာတိ ပရိတော ကတွာ, သမန္တတော ဖရိတွာ ဣစ္စေဝ အတ္ထော. ‘‘ပဋိစ္စာ’’တိပိ [Pg.29] ပါဌော. မာ ပမဇ္ဇိတ္ထာတိ ‘‘ဈာယထာ’’တိ ဝုတ္တသမထဝိပဿနာနံ အနနုယုဉ္ဇနေန အညေန ဝါ ကေနစိ ပမာဒကာရဏေန မာ ပမာဒံ အာပဇ္ဇိတ္ထ. နိယျာနိကသာသနေ အကတ္တဗ္ဗကရဏံ ဝိယ ကတ္တဗ္ဗာကရဏမ္ပိ ပမာဒေါတိ. ဝိပတ္တိကာလေတိ သတ္တအသပ္ပာယာဒိဝိပတ္တိယုတ္တေ ကာလေ. သဗ္ဗေပိ သာသနေ ဂုဏာ ဣဓေဝ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တီတိ အာဟ ‘‘ဈာယထ မာ ပမာဒတ္ထ…ပေ… အနုသာသနီ’’တိ. စတုတ္ထေ နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ.

73-74. තුන්වැන්නෙහි, ‘නියකජ්ඣත්තේ’ යනු තමාගේ සන්තානයෙහි යන්නයි. මෙත්තා සහගතව හිත සුව සොයමින් කටයුතු කරන්නා විසිනි. කරුණාවෙන් අනුකම්පා කරන්නා විසිනි. ‘පරිග්ගහෙත්වා’ යනු හාත්පසින්ම ගෙන හෙවත් පැතිරී යන්නයි. ‘පරිච්චා’ යනු හාත්පසින් කර, සෑම තැනම පතුරුවා යන අර්ථයම දෙයි. ‘පටිච්චා’ යනුද පාඨයකි. ‘මා පමජ්ජිත්ථ’ යනු ‘ධ්‍යාන වඩන්න’ යැයි පවසන ලද සමථ විපස්සනාවන්හි නොයෙදීමෙන් හෝ වෙනත් කිසියම් ප්‍රමාදයකට හේතු වන කරුණකින් ප්‍රමාදයට පත් නොවන්න යන්නයි. නෛර්යාණික ශාසනයෙහි නොකටයුතු දේ කිරීම මෙන්ම කටයුතු දේ නොකිරීම ද ප්‍රමාදයකි. ‘විපත්තිකාලේ’ යනු සප්ත අසප්පායාදී විපත්තීන්ගෙන් යුක්ත කාලයෙහි ය. ශාසනයෙහි සියලු ගුණ ධර්මයන් මෙහිම ඇතුළත් වන බැවින් ‘ධ්‍යාන වඩන්න, ප්‍රමාද නොවන්න... යනාදී අනුශාසනාව’ පවසන ලදී. සිව්වැන්නෙහි අමුතුවෙන් කිවයුත්තක් නැත.

ပဌမဓမ္မဝိဟာရီသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රථම ධම්මවිහාරී සූත්‍රාදියේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၅. ပဌမယောဓာဇီဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. ප්‍රථම යෝධාජීව සූත්‍ර වර්ණනාව

၇၅. ပဉ္စမေ ယုဇ္ဈနံ ယောဓော, သော အာဇီဝေါ ဧတေသန္တိ ယောဓာဇီဝါ. တေနာဟ ‘‘ယုဒ္ဓူပဇီဝိနော’’တိ. သန္ထမ္ဘိတွာ ဌာတုံ န သက္ကောတီတိ ဗဒ္ဓေါ ဓိတိသမ္ပန္နော ဌာတုံ န သက္ကောတိ. သမာဂတေတိ သမ္ပတ္တေ. ဗျာပဇ္ဇတီတိ ဝိကာရမာပဇ္ဇတိ. တေနာဟ ‘‘ပကတိဘာဝံ ဇဟတီ’’တိ.

75. පස්වැන්නෙහි, යුද්ධ කිරීම යෝධයාගේ ජීවිකාව වන බැවින් ඔවුන් ‘යෝධාජීව’ නම් වේ. එබැවින් ‘යුද්ධයෙන් ජීවත් වන්නෝ’ යැයි පවසන ලදී. ‘සන්ථම්භිත්වා’ යනු ධෛර්ය සම්පන්නව නැගී සිටීමට නොහැකි වීමයි. ‘සමාගතේ’ යනු යුද්ධය පැමිණි කල්හිය. ‘බ්‍යාපජ්ජති’ යනු වෙනස් වීමට (කලබලයට) පත්වීමයි. එබැවින් ‘ප්‍රකෘති ස්වභාවය අත්හරියි’ යැයි පවසන ලදී.

ရဇဂ္ဂသ္မိန္တိ ပစ္စတ္တေ ဘုမ္မဝစနန္တိ အာဟ ‘‘ကိံ တဿ ပုဂ္ဂလဿ ရဇဂ္ဂံ နာမာ’’တိ. ဝိနိဗ္ဗေဌေတွာတိ ဂဟိတဂ္ဂဟဏံ ဝိဿဇ္ဇာပေတွာ. မောစေတွာတိ သရီရတော အပနေတွာ.

‘රජග්ගස්මිං’ යනු තමා ඉදිරියේ ඇති දූවිලි සමූහය (යුද පිටිය) යන අර්ථයෙහි සප්තමී විභක්තියෙන් යෙදී ඇත. එබැවින් ‘ඒ පුද්ගලයාට රජග්ගය යනු කුමක්ද’ යැයි පවසන ලදී. ‘විනිබ්බේඨෙත්වා’ යනු දැඩිව ගත් ග්‍රහණය ලිහිල් කරවා යන්නයි. ‘මෝචෙත්වා’ යනු ශරීරයෙන් ඉවත් කරවා යන්නයි.

ပဌမယောဓာဇီဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රථම යෝධාජීව සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၆. ဒုတိယယောဓာဇီဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. ද්විතීය යෝධාජීව සූත්‍ර වර්ණනාව

၇၆. ဆဋ္ဌေ စမ္မန္တိ ဣမိနာ စမ္မမယံ စမ္မမိတိ သိဗ္ဗိတံ, အညံ ဝါ ကေဋကဖလကာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. ဓနုကလာပံ သန္နယှိတွာတိ ဓနုဉ္စေဝ တူဏိရဉ္စ သန္နယှိတွာ သဇ္ဇေတွာ. ဓနုဒဏ္ဍဿ ဇိယာယတ္တဘာဝကရဏာဒိပိ ဟိ ဓနုနော သန္နယှနံ. တေနေဝါဟ ‘‘ဓနုဉ္စ သရကလာပဉ္စ သန္နယှိတွာ’’တိ. ယုဒ္ဓသန္နိဝေသေန ဌိတန္တိ ဒွိန္နံ သေနာနံ ဗျူဟနသံဝိဓာနနယေန ကတော ယော သန္နိဝေသော, တဿ ဝသေန ဌိတံ, သေနာဗျူဟသံဝိဓာနဝသေန သန္နိဝိဋ္ဌန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဥဿာဟဉ္စ ဝါယာမဉ္စ ကရောတီတိ ယုဇ္ဈနဝသေန ဥဿာဟံ ဝါယာမဉ္စ ကရောတိ. ပရိယာပါဒေန္တီတိ မရဏပရိယန္တိကံ အပရံ ပါပေန္တိ. တေနာဟ ‘‘ပရိယာပါဒယန္တီ’’တိ, ဇီဝိတံ ပရိယာပါဒယန္တိ မရဏံ ပဋိပဇ္ဇာပေန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

76. හයවැන්නෙහි ‘චම්මං’ යන්නෙන් සම්වලින් නිම කරන ලද පලිහක් හෝ වෙනත් ආවරණයක් අදහස් වේ. ‘ධනුකලාපං සන්නය්හිත්වා’ යනු දුන්න හා ඊතල කූඩුව සූදානම් කරගෙන යන්නයි. දුනු දිය ඇදීම ආදිය ද දුන්න සූදානම් කිරීමකි. එබැවින් ‘දුන්න හා ඊතල කලාපය සන්නද්ධව’ යැයි පවසන ලදී. ‘යුද්ධසන්නිවේසේන ඨිතං’ යනු සේනාවන් දෙපස ව්‍යූහගතව සිටින ආකාරය අනුව සිටීමයි. ‘උස්සාහඤ්ච වායාමඤ්ච කරෝති’ යනු යුද්ධය සඳහා උත්සාහය හා වීර්යය කිරීමයි. ‘පරියාපාදෙන්ති’ යනු මරණය තෙක් පමුණුවනවා යන්නයි. එබැවින් ‘පරියාපාදයන්තී’ යැයි පවසන ලදී, එනම් ජීවිතය විනාශ කර මරණයට පත් කරති යන්නයි.

အရက္ခိတေနေဝ [Pg.30] ကာယေနာတိအာဒီသု ဟတ္ထပါဒေ ကီဠာပေန္တော ဂီဝံ ဝိပရိဝတ္တေန္တော ကာယံ န ရက္ခတိ နာမ. နာနပ္ပကာရံ ဒုဋ္ဌုလ္လံ ကရောန္တော ဝါစံ န ရက္ခတိ နာမ. ကာမဝိတက္ကာဒယော ဝိတက္ကေန္တော စိတ္တံ န ရက္ခတိ နာမ. အနုပဋ္ဌိတာယ သတိယာတိ ကာယဂတာယ သတိယာ အနုပဋ္ဌိတာယ. ရာဂေန အနုဂတောတိ ရာဂေန အနုပဟတော. ရာဂပရေတောတိ ဝါ ရာဂေန ဖုဋ္ဌော ဖုဋ္ဌဝိသေန ဝိယ သပ္ပေန.

‘අරක්ඛිතේනේව කායේන’ යනාදී තැන්හි අත් පා ක්‍රීඩාවෙහි යොදවමින්, ගෙල හරවමින් සිටීම කය නොරැකීම නම් වේ. නොයෙක් ආකාරයේ අසභ්‍ය දේ කතා කිරීම වචනය නොරැකීම නම් වේ. කාම විතර්කාදිය සිතීම සිත නොරැකීම නම් වේ. ‘අනුපට්ඨිතාය සතියා’ යනු කායගතා සතිය පිහිටුවා නොගැනීමයි. ‘රාගේන අනුගතෝ’ යනු රාගයෙන් කිලිටි වූ යන්නයි. ‘රාගපරේතෝ’ යනු සර්පයෙකුගේ විස ශරීරය පුරා පැතිර යන්නාක් මෙන් රාගයෙන් වෙළී ගිය යන්නයි.

အနုဒဟနဋ္ဌေနာတိ အနုပါယပ္ပဋိပတ္တိယာ. သမ္ပတိ အာယတိဉ္စ မဟာဘိတာပဋ္ဌေန. အနဝတ္ထိတသဘာဝတာယ ဣတ္တရပစ္စုပဋ္ဌာနဋ္ဌေန. မုဟုတ္တရမဏီယတာယ တာဝကာလိကဋ္ဌေန. ဗျတ္တေဟိ အဘိဘဝနီယတာယ သဗ္ဗင်္ဂပစ္စင်္ဂပလိဘဉ္ဇနဋ္ဌေန. ဆေဒနဘေဒနာဒိအဓိကရဏဘာဝေန ဥဂ္ဃဋ္ဋနသဒိသတာယ အဓိကုဋ္ဋနဋ္ဌေန. အဝဏေ ဝဏံ ဥပ္ပာဒေတွာ အန္တော အနုပဝိသနသဘာဝတာယ ဝိနိဝိဇ္ဈနဋ္ဌေန. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိက အနတ္ထနိမိတ္တတာယ သာသင်္ကသပ္ပဋိဘယဋ္ဌေန.

නුසුදුසු පිළිවෙතෙහි යෙදීමෙන් ‘නැවත නැවත දැවෙන අර්ථයෙන්’ (අනුදහනට්ඨේන) වේ. වර්තමානයෙහි හා අනාගතයෙහි මහත් පීඩා දෙන අර්ථයෙනි. අස්ථිර ස්වභාවය නිසා ඉතා කෙටි කලක් පවතින අර්ථයෙනි. ස්වල්ප වේලාවක සතුටක් දෙන බැවින් තාවකාලික අර්ථයෙනි. ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් මැඩපැවැත්විය හැකි බැවින් සියලු අංග ප්‍රත්‍යංග බිඳ දමන අර්ථයෙනි. කැපීම් කෙටීම් ආදියට ලක්වන වදක පීඨයක් (අධිකුට්ටන) බඳු වූ අර්ථයෙනි. තුවාලයක් නැති තැන තුවාලයක් ඇති කර සිරුර තුළට විනිවිද යන ස්වභාවයෙන් යුත් අර්ථයෙනි. මෙලොව පරලොව අනර්ථයට හේතු වන බැවින් සැක සහිත හා බිය සහිත අර්ථයෙනි.

ဒုတိယယောဓာဇီဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ද්විතීය යෝධාජීව සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၇-၈. ပဌမအနာဂတဘယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

7-8. ප්‍රථම අනාගතභය සූත්‍රාදියේ වර්ණනාව

၇၇-၇၈. သတ္တမေ ဝိသေသဿ ပတ္တိယာ ဝိသေသဿ ပါပုဏနတ္ထံ. ဝီရိယန္တိ ပဓာနဝီရိယံ. တံ ပန စင်္ကမနဝသေန ကရဏေ ‘‘ကာယိက’’န္တိပိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘတီတိ အာဟ – ‘‘ဒုဝိဓမ္ပီ’’တိ. သတ္ထကဝါတာတိ သန္ဓိဗန္ဓနာနိ ကတ္တရိယာ ဆိန္ဒန္တာ ဝိယ ပဝတ္တဝါတာ. တေနာဟ – ‘‘သတ္ထံ ဝိယာ’’တိအာဒိ. ကတကမ္မေဟီတိ ကတစောရကမ္မေဟိ. တေ ကိရ ကတကမ္မာ ယံ နေသံ ဒေဝတံ အာယာစိတွာ ကမ္မံ နိပ္ဖန္နံ, တဿ ဥပကာရတ္ထာယ မနုဿေ မာရေတွာ ဂလလောဟိတာနိ ဂဏှန္တိ. တေ ‘‘အညေသု မနုဿေသု မာရိယမာနေသု ကောလာဟလံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ, ပဗ္ဗဇိတံ ပရိယေသန္တော နာမ နတ္ထီ’’တိ မညမာနာ ဘိက္ခူ ဂဟေတွာ မာရေန္တိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. အကတကမ္မေဟီတိ အဋဝိတော ဂါမံ အာဂမနကာလေ ကမ္မနိပ္ဖတ္တတ္ထံ ပုရေတရံ ဗလိကမ္မံ ကာတုကာမေဟိ. တေနေဝါဟ – ‘‘စောရိကံ ကတွာ နိက္ခန္တာ ကတကမ္မာ နာမာ’’တိအာဒိ. အဋ္ဌမေ နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ.

77-78. හත්වන සූත්‍රයෙහි ‘විශේෂය ලැබීම සඳහා’ යනු මඟඵල ආදී විශේෂයන් කරා පැමිණීම පිණිස ය. ‘වීර්යය’ යනු ප්‍රධාන වීර්යයයි. එය සක්මන් කිරීම් වශයෙන් කරන කල්හි ‘කායික වීර්යය’ යැයි ද පැවසිය හැකි බැවින් ‘දෙවැදෑරුම්ම’ යැයි වදාළහ. ‘සැත් සුළං’ (සත්ථකවාතා) යනු සන්ධි බන්ධනයන් කතුරකින් කපන්නාක් මෙන් හමන සුළං ය. එහෙයින් ‘සැතක් මෙන්’ යනාදිය කීහ. ‘කළ කම් ඇති අය’ (කටකම්මෙහි) යනු සොරකම් කළ අය විසිනි. ඒ සොරකම් කළවුන් තමන්ගේ දේවතාවාට යම් යාතිකාවක් කොට තම කාර්යය සාර්ථක වූ විට, ඒ සඳහා මිනිසුන් මරා උගුරු ලේ ගනිති. ‘අන් මිනිසුන් මරන කල්හි කෝලාහල ඇතිවේ, පැවිද්දන් සොයන්නට කෙනෙක් නැත’ යි සිතා ඔවුහු භික්ෂූන් අල්ලා මරති. ඒ අරභයා මෙය කියන ලදී. ‘නොකළ කම් ඇති අය’ (අකටකම්මෙහි) යනු වනයෙන් ගමට එන විට තම කාර්යය සාර්ථක කර ගැනීම පිණිස කලින් බිලි පූජා කිරීමට කැමති අය විසිනි. එහෙයින්ම ‘සොරකම් කොට නික්මුණු අය කළ කම් ඇති අය (කටකම්මා) නම් වේ’ යනාදිය වදාළහ. අටවන සූත්‍රයෙහි විශේෂයෙන් කිවයුත්තක් නැත.

ပဌမအနာဂတဘယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පළමු අනාගතභය සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၉. တတိယအနာဂတဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. තෙවන අනාගතභය සූත්‍ර වර්ණනාව.

၇၉. နဝမေ [Pg.31] ပါဠိဂမ္ဘီရာတိ (သံ. နိ. ဋီ. ၂.၂.၂၂၉) ပါဠိဝသေန ဂမ္ဘီရာ အဂါဓာ ဒုက္ခောဂါဟာ သလ္လသုတ္တသဒိသာ. သလ္လသုတ္တဉှိ (သု. နိ. ၅၇၉) ‘‘အနိမိတ္တမနညာတ’’န္တိအာဒိနာ ပါဠိဝသေန ဂမ္ဘီရံ, န အတ္ထဂမ္ဘီရံ. တထာ ဟိ တတ္ထ တာ တာ ဂါထာ ဒုဝိညေယျရူပါ တိဋ္ဌန္တိ. ဒုဝိညေယျဉှိ ဉာဏေန ဒုက္ခောဂါဟန္တိ ကတွာ ‘‘ဂမ္ဘီရ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ပုဗ္ဗာပရံပေတ္ထ ကာသဉ္စိ ဂါထာနံ ဒုဝိညေယျတာယ ဒုက္ခောဂါဟမေဝ, တသ္မာ ပါဠိဝသေန ဂမ္ဘီရံ. အတ္ထဂမ္ဘီရာတိ အတ္ထဝသေန ဂမ္ဘီရာ မဟာဝေဒလ္လသုတ္တသဒိသာ, မဟာဝေဒလ္လသုတ္တဿ (မ. နိ. ၁.၄၄၉ အာဒယော) အတ္ထဝသေန ဂမ္ဘီရတာ ပါကဋာယေဝ. လောကံ ဥတ္တရတီတိ လောကုတ္တရော, သော အတ္ထဘူတော ဧတေသံ အတ္ထီတိ လောကုတ္တရာ. တေနာဟ – ‘‘လောကုတ္တရဓမ္မဒီပကာ’’တိ. သုညတာပဋိသံယုတ္တာတိ သတ္တသုညဓမ္မပ္ပကာသကာ. တေနာဟ ‘‘ခန္ဓဓာတုအာယတနပစ္စယာကာရပ္ပဋိသံယုတ္တာ’’တိ. ဥဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ ပရိယာပုဏိတဗ္ဗန္တိ စ လိင်္ဂဝစနဝိပလ္လာသေန ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဥဂ္ဂဟေတဗ္ဗေ စေဝ ဝဠဉ္ဇေတဗ္ဗေ စာ’’တိ. ကဝိနော ကမ္မံ ကဝိတာ. ယဿ ပန ယံ ကမ္မံ, တံ တေန ကတန္တိ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘ကဝိတာတိ ကဝီဟိ ကတာ’’တိ. ကာဝေယျန္တိ ကဗျံ, ကဗျန္တိ စ ကဝိနာ ဝုတ္တန္တိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘တဿေဝ ဝေဝစန’’န္တိ. စိတ္တက္ခရာတိ စိတြာကာရအက္ခရာ. ဣတရံ တဿေဝ ဝေဝစနံ. သာသနတော ဗဟိဒ္ဓါ ဌိတာတိ န သာသနာဝစရာ. ဗာဟိရကသာဝကေဟီတိ ‘‘ဗုဒ္ဓါ’’တိ အပ္ပညာတာနံ ယေသံ ကေသဉ္စိ သာဝကေဟိ. သုဿူသိဿန္တီတိ အက္ခရစိတ္တတာယ စေဝ သရသမ္ပတ္တိယာ စ အတ္တမနာ ဟုတွာ သာမဏေရဒဟရဘိက္ခုမာတုဂါမမဟာဂဟပတိကာဒယော ‘‘ဧသ ဓမ္မကထိကော’’တိ သန္နိပတိတွာ သောတုကာမာ ဘဝိဿန္တိ.

79. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘පාලි ගම්භීර’ යනු පාලි පෙළ වශයෙන් ගැඹුරු වූ, පතුලක් දැකිය නොහැකි, අවබෝධ කර ගැනීමට අපහසු වූ සල්ල සූත්‍රය වැනි දෑ ය. සල්ල සූත්‍රය ‘අනිමිත්තමනඤ්ඤාතං’ යනාදී වශයෙන් පාලියෙන් ගැඹුරු ය, අර්ථයෙන් ගැඹුරු නොවේ. එහි ඒ ඒ ගාථා තේරුම් ගැනීමට අපහසු ස්වරූපයෙන් පවතී. නුවණින් තේරුම් ගැනීමට අපහසු බැවින් එය ‘ගම්භීර’ (ගැඹුරු) යැයි කියනු ලැබේ. එහි ඇතැම් ගාථාවල පූර්ව අපර සම්බන්ධය තේරුම් ගැනීමට අපහසු බැවින් ද එය අවබෝධයට දුෂ්කර ය, එබැවින් එය පාලි වශයෙන් ගැඹුරු ය. ‘අර්ථ ගම්භීර’ යනු අර්ථය වශයෙන් ගැඹුරු වූ මහා වේදල්ල සූත්‍රය වැනි දෑ ය. මහා වේදල්ල සූත්‍රයේ අර්ථ වශයෙන් පවතින ගැඹුරු බව ඉතා ප්‍රකට ය. ලෝකයෙන් එතර වන බැවින් ‘ලෝකෝත්තර’ නම් වේ. ඒ ලෝකෝත්තර අර්ථය මොවුන් සතු බැවින් ඔවුහු ‘ලෝකෝත්තර’ නම් වෙති. එහෙයින් ‘ලෝකෝත්තර ධර්මයන් ප්‍රකාශ කරන්නා වූ’ යැයි වදාළහ. ‘ශුන්‍යතා ප්‍රතිසංයුක්ත’ යනු සත්ත්ව ශුන්‍ය ධර්මයන් ප්‍රකාශ කරන්නා වූ ය. එහෙයින් ‘ඛන්ධ, ධාතු, ආයතන හා ප්‍රතීත්‍යසමුත්පාදය හා සම්බන්ධ වූ’ යැයි පැවසූහ. ‘උගත යුතු ය, ප්‍රගුණ කළ යුතු ය’ යන්න ලිංග වචන විපර්යාසයෙන් කියන ලද බැවින් ‘උගත යුතු වූ ද පුරුදු කළ යුතු වූ ද’ යැයි වදාළහ. කවියාගේ කාර්යය කවිතාවයි. යමෙකුගේ යම් කාර්යයක් වේ ද, එය ඔහු විසින් කරන ලද්දක් යැයි කියනු ලබන බැවින් ‘කවිතා යනු කවියන් විසින් කරන ලද’ යැයි කීහ. ‘කාව්‍යය’ යනු කවියන් විසින් පවසන ලද්දක් යන අර්ථයයි. එහෙයින් ‘එයම එයට පර්යාය වචනයකි’ යැයි වදාළහ. ‘විසිතුරු අකුරු’ (චිත්තක්ඛරා) යනු විසිතුරු ආකාරයේ අකුරු ය. අනෙක ද එයටම පර්යාය වචනයකි. ‘ශාසනයෙන් බැහැරව සිටින’ යනු බුද්ධ ශාසනයට අයත් නොවන යන්නයි. ‘බාහිර ශ්‍රාවකයන් විසින්’ යනු ‘බුදුරජාණන් වහන්සේ’ ලෙස ප්‍රකට නොවූ යම් කිසි ශ්‍රාවකයන් විසිනි. ‘සවන් දෙනු ඇත’ යනු අකුරුවල විසිතුරු බව සහ ස්වරයේ මිහිරි බව නිසා සතුටට පත්ව සාමණේරයන්, තරුණ භික්ෂූන්, මව්වරුන් සහ මහා ගෘහපතීන් ආදීහු ‘මොහු දක්ෂ ධර්ම කථිකයෙකි’ යි රැස් වී ඇසීමට කැමති වන්නාහ.

တတိယအနာဂတဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

තෙවන අනාගතභය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၁၀. စတုတ္ထအနာဂတဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. සිව්වන අනාගතභය සූත්‍ර වර්ණනාව.

၈၀. ဒသမေ ပဉ္စဝိဓေန သံသဂ္ဂေနာတိ ‘‘သဝနသံသဂ္ဂေါ, ဒဿနသံသဂ္ဂေါ, သမုလ္လာပသံသဂ္ဂေါ, သမ္ဘောဂသံသဂ္ဂေါ, ကာယသံသဂ္ဂေါ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တေန ပဉ္စဝိဓေန သံသဂ္ဂေန. သံသဇ္ဇတိ ဧတေနာတိ သံသဂ္ဂေါ, ရာဂေါ. သဝနဟေတုကော, သဝနဝသေန ဝါ ပဝတ္တော သံသဂ္ဂေါ သဝနသံသဂ္ဂေါ. ဧသ နယော [Pg.32] သေသေသုပိ. ကာယသံသဂ္ဂေါ ပန ကာယပရာမာသော. တေသု ပရေဟိ ဝါ ကထိယမာနံ ရူပါဒိသမ္ပတ္တိံ အတ္တနာ ဝါ သိတလပိတဂီတသဒ္ဒံ သုဏန္တဿ သောတဝိညာဏဝီထိဝသေန ဥပ္ပန္နော ရာဂေါ သဝနသံသဂ္ဂေါ နာမ. ဝိသဘာဂရူပံ ဩလောကေန္တဿ ပန စက္ခုဝိညာဏဝီထိဝသေန ဥပ္ပန္နော ရာဂေါ ဒဿနသံသဂ္ဂေါ နာမ. အညမညအာလာပသလ္လာပဝသေန ဥပ္ပန္နရာဂေါ သမုလ္လာပသံသဂ္ဂေါ နာမ. ဘိက္ခုနော ဘိက္ခုနိယာ သန္တကံ, ဘိက္ခုနိယာ ဘိက္ခုဿ သန္တကံ ဂဟေတွာ ပရိဘောဂကရဏဝသေန ဥပ္ပန္နရာဂေါ သမ္ဘောဂသံသဂ္ဂေါ နာမ. ဟတ္ထဂ္ဂါဟာဒိဝသေန ဥပ္ပန္နော ရာဂေါ ကာယသံသဂ္ဂေါ နာမ.

80. දසවන සූත්‍රයෙහි ‘පස්වැදෑරුම් සංසර්ගයෙන්’ යනු ‘ඇසීමේ සංසර්ගය, දැකීමේ සංසර්ගය, කතාබස් කිරීමේ සංසර්ගය, පරිභෝජනය කිරීමේ සංසර්ගය සහ ශරීර ස්පර්ශයේ සංසර්ගය’ යනුවෙන් වදාරන ලද පස්වැදෑරුම් ඇසුරයි. මෙයින් ඇලෙන බැවින් ‘සංසර්ගය’ යනු රාගයයි. ඇසීම හේතුවෙන් හෝ ඇසීම වශයෙන් පවත්නා වූ රාගය ‘සවණ සංසර්ගය’ නම් වේ. සෙසු ඒවාට ද මෙම ක්‍රමයම අදාළ වේ. ‘කාය සංසර්ගය’ යනු ශරීරය ස්පර්ශ කිරීමයි. ඒ අතර, අනුන් විසින් පවසන රූප සම්පත් ආදිය හෝ තමා විසින්ම ගායනා කරන ලද ගීත හඬ අසන්නාට සෝත විඤ්ඤාණ වීථිය මගින් ඇතිවන රාගය ‘සවණ සංසර්ගය’ නම් වේ. විරුද්ධ ලිංගික රූප දෙස බලන්නාට චක්ඛු විඤ්ඤාණ වීථිය මගින් ඇතිවන රාගය ‘දර්ශන සංසර්ගය’ නම් වේ. එකිනෙකා සමඟ කෙරෙන කතාබස් හේතුවෙන් ඇතිවන රාගය ‘සමුල්ලාප සංසර්ගය’ නම් වේ. භික්ෂුවක භික්ෂුණියක සතු දෙයක් හෝ භික්ෂුණියක භික්ෂුවක සතු දෙයක් ගෙන පරිභෝජනය කිරීම නිසා ඇතිවන රාගය ‘සම්භෝග සංසර්ගය’ නම් වේ. අතින් ඇල්ලීම ආදිය නිසා ඇතිවන රාගය ‘කාය සංසර්ගය’ නම් වේ.

အနေကဝိဟိတန္တိ အန္နသန္နိဓိပါနသန္နိဓိဝတ္ထသန္နိဓိယာနသန္နိဓိသယနသန္နိဓိဂန္ဓသန္နိဓိ- အာမိသသန္နိဓိဝသေန အနေကပ္ပကာရံ. သန္နိဓိကတဿာတိ ဧတေန ‘‘သန္နိဓိကာရပရိဘောဂ’’န္တိ (ဓ. သ. တိကမာတိကာ ၁၀) ဧတ္ထ ကာရ-သဒ္ဒဿ ကမ္မတ္ထတံ ဒဿေတိ. ယထာ ဝါ ‘‘အာစယံ ဂါမိနော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ အနုနာသိကလောပေန ‘‘အာစယဂါမိနော’’တိ နိဒ္ဒေသော ကတော, ဧဝံ ‘‘သန္နိဓိကာရံ ပရိဘောဂ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ အနုနာသိကလောပေန ‘‘သန္နိဓိကာရပရိဘောဂ’’န္တိ ဝုတ္တံ, သန္နိဓိံ ကတွာ ပရိဘောဂန္တိ အတ္ထော.

‘නොයෙක් ආකාර වූ’ යනු ආහාර තැන්පත් කිරීම, පාන වර්ග, වස්ත්‍ර, යාන වාහන, ඇඳ පුටු, සුවඳ වර්ග සහ ආමිස ද්‍රව්‍ය රැස් කර තැබීම් වශයෙන් වූ නොයෙක් ප්‍රකාරයන් ය. ‘සන්නිධිකතස්ස’ යන්නෙන් ‘සන්නිධිකාර පරිභෝගය’ යන මෙහි ‘කාර’ ශබ්දය කර්ම අර්ථයෙහි යෙදෙන බව පෙන්වයි. ‘ආචයං ගාමිනෝ’ යැයි කිව යුතු තැන අනුනාසිකය ලොප් වී ‘ආචයගාමිනෝ’ යැයි යෙදෙන්නා සේ, ‘සන්නිධිකාරං පරිභෝගං’ යැයි කිව යුතු තැන අනුනාසිකය ලොප් වී ‘සන්නිධිකාර පරිභෝග’ යැයි පවසා ඇත. එහි අර්ථය රැස් කර තබාගෙන පරිභෝජනය කිරීම යන්නයි.

‘‘သန္နိဓိကတဿ ပရိဘောဂ’’န္တိ ဧတ္ထ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၂) ပန ဒုဝိဓာ ကထာ ဝိနယဝသေန သလ္လေခဝသေန စ. ဝိနယဝသေန တာဝ ယံ ကိဉ္စိ အန္နံ အဇ္ဇ ပဋိဂ္ဂဟိတံ အပရဇ္ဇု သန္နိဓိကာရံ ဟောတိ, တဿ ပရိဘောဂေ ပါစိတ္တိယံ. အတ္တနာ လဒ္ဓံ ပန သာမဏေရာနံ ဒတွာ တေဟိ လဒ္ဓံ ဝါ ပါပေတွာ ဒုတိယဒိဝသေ ဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတိ, သလ္လေခေါ ပန န ဟောတိ. ပါနသန္နိဓိမှိပိ ဧသေဝ နယော. ဝတ္ထသန္နိဓိမှိ အနဓိဋ္ဌိတာဝိကပ္ပိတံ သန္နိဓိ စ ဟောတိ, သလ္လေခဉ္စ ကောပေတိ. အယံ နိပ္ပရိယာယကထာ. ပရိယာယတော ပန တိစီဝရသန္တုဋ္ဌေန ဘဝိတဗ္ဗံ, စတုတ္ထံ လဘိတွာ အညဿ ဒါတဗ္ဗံ. သစေ ယဿ ကဿစိ ဒါတုံ န သက္ကောတိ, ယဿ ပန ဒါတုကာမော ဟောတိ, သော ဥဒ္ဒေသတ္ထာယ ဝါ ပရိပုစ္ဆတ္ထာယ ဝါ ဂတော, အာဂတမတ္တေ ဒါတဗ္ဗံ, အဒါတုံ န ဝဋ္ဋတိ. စီဝရေ ပန အပ္ပဟောန္တေ, သတိယာ ဝါ ပစ္စာသာယ အနုညာတကာလံ ဌပေတုံ ဝဋ္ဋတိ. သူစိသုတ္တစီဝရကာရကာနံ အလာဘေ တတောပိ ဝိနယကမ္မံ ကတွာ ဌပေတုံ ဝဋ္ဋတိ ‘‘ဣမသ္မိံ ဇိဏ္ဏေ ပုန ဤဒိသံ ကုတော လဘိဿာမီ’’တိ ပန ဌပေတုံ န ဝဋ္ဋတိ, သန္နိဓိ စ ဟောတိ, သလ္လေခဉ္စ ကောပေတိ.

‘‘සන්නිධිකතස්ස පරිභෝග’’ (තැන්පත් කර තැබූ දෑ පරිභෝජනය කිරීම) යන්නෙහි (දී. නි. අට්ඨ. 1.12) විනය වශයෙන් සහ සල්ලේඛ (කෙලෙස් සූරා දැමීමේ ප්‍රතිපදාව) වශයෙන් කරුණු දෙකක් දැක්වේ. විනය වශයෙන් ගත්කල, අද පිළිගත් යම් ආහාරයක් පසුදින සඳහා තැන්පත් කර තැබීම ‘සන්නිධිකාර’ වන අතර, එය පරිභෝජනය කිරීමේදී පාචිත්තිය ඇවැත් වේ. තමන්ට ලැබුණු දෙය සාමණේරයන්ට දී, නැවත ඔවුන්ගෙන් ලැබුණු දෙයක් ලෙස හෝ ඔවුන් ලවා කරවාගත් දෙයක් ලෙස දෙවන දිනයේ වැළඳීම විනයානුකූලව කැප වුවද, එය සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාවට පටහැනිය. පාන වර්ග (පැන්) තැන්පත් කිරීමෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. වස්ත්‍ර තැන්පත් කිරීමේදී, අධිට්ඨාන නොකළ හෝ විකප්පනය නොකළ වස්ත්‍ර තැන්පත් කිරීම සන්නිධියක් වන අතරම සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාව ද පලුදු කරයි. මෙය සෘජු අර්ථයයි. පරියාය වශයෙන් (ක්‍රමානුකූලව) නම් තිචීවරයෙන් සතුටු විය යුතුය. හතරවන සිවුරක් ලැබුණහොත් එය අනෙකෙකුට දිය යුතුය. කිසිවෙකුට දීමට නොහැකි වුවහොත්, දීමට කැමති තැනැත්තා උගැනීම පිණිස හෝ විමසීම පිණිස බැහැර ගොස් ඇත්නම්, ඔහු ආ විගස දිය යුතුය; නොදී තබා ගැනීම නුසුදුසුය. සිවුරු හිඟ අවස්ථාවකදී හෝ අලුත් සිවුරක් ලැබීමේ අපේක්ෂාව ඇති විට අනුදත් කාලයක් තබා ගැනීම සුදුසුය. ඉදිකටු, නූල් සහ සිවුරු මසන්නන් නොමැති විට විනය කර්මයක් කොට තබා ගැනීම සුදුසුය. එහෙත් ‘‘මෙය පරණ වූ විට නැවත මෙවැනි එකක් කොහෙන් ලබන්නද’’ කියා තබා ගැනීම නුසුදුසුය; එය සන්නිධියක් වන අතරම සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාව ද පලුදු කරයි.

ယာနသန္နိဓိမှိ [Pg.33] ယာနံ နာမ ဝယှံ ရထော သကဋံ သန္ဒမာနိကာ ပါဋင်္ကီတိ. န ပနေတံ ပဗ္ဗဇိတဿ ယာနံ, ဥပါဟနံ ပန ယာနံ. ဧကဘိက္ခုဿ ဟိ ဧကော အရညဝါသတ္ထာယ, ဧကော ဓောတပါဒကတ္ထာယာတိ ဥက္ကံသတော ဒွေ ဥပါဟနသံဃာဋကာ ဝဋ္ဋန္တိ, တတိယံ လဘိတွာ အညဿ ဒါတဗ္ဗော. ‘‘ဣမသ္မိံ ဇိဏ္ဏေ အညံ ကုတော လဘိဿာမီ’’တိ ဌပေတုံ န ဝဋ္ဋတိ, သန္နိဓိ စ ဟောတိ, သလ္လေခဉ္စ ကောပေတိ. သယနသန္နိဓိမှိ သယနန္တိ မဉ္စော. ဧကဿ ဘိက္ခုနော ဧကော သယနဂဗ္ဘေ, ဧကော ဒိဝါဋ္ဌာနေတိ ဥက္ကံသတော ဒွေ မဉ္စာ ဝဋ္ဋန္တိ. တတော ဥတ္တရိံ လဘိတွာ အညဿ ဘိက္ခုနော, ဂဏဿ ဝါ ဒါတဗ္ဗော, အဒါတုံ န ဝဋ္ဋတိ, သန္နိဓိ စေဝ ဟောတိ, သလ္လေခေါ စ ကုပ္ပတိ. ဂန္ဓသန္နိဓိမှိ ဘိက္ခုနော ကဏ္ဍုကစ္ဆုဆဝိဒေါသာဒိအာဗာဓေ သတိ ဂန္ဓာ ဝဋ္ဋန္တိ. ဂန္ဓတ္ထိကေန ဂန္ဓဉ္စ အာဟရာပေတွာ တသ္မိံ ရောဂေ ဝူပသန္တေ အညေသံ ဝါ အာဗာဓိကာနံ ဒါတဗ္ဗံ, ဒွါရေ ပဉ္စင်္ဂုလိဃရဓူပနာဒီသု ဝါ ဥပနေတဗ္ဗံ. ‘‘ပုန ရောဂေ သတိ ဘဝိဿတီ’’တိ ဌပေတုံ န ဝဋ္ဋတိ, ဂန္ဓသန္နိဓိ စ ဟောတိ, သလ္လေခဉ္စ ကောပေတိ.

යාන වාහන තැන්පත් කිරීම සම්බන්ධයෙන්: ‘යාන’ යනු රිය, කරත්ත, දෝලාවන් ආදියයි. එහෙත් පැවිද්දන්ට ඒවා යාන නොවේ, පැවිද්දන්ගේ යානය වනුයේ වහන් (පාවහන්) ය. ආරණ්‍යවාසය සඳහා එකක් සහ පා සේදීම සඳහා එකක් වශයෙන් උපරිම වශයෙන් වහන් යුගල දෙකක් එක් භික්ෂුවකට කැප වේ. තුන්වැන්නක් ලැබුණහොත් එය අනෙකෙකුට දිය යුතුය. ‘‘මෙය පරණ වූ විට වෙන එකක් කොහෙන් ලබන්නද’’ කියා තබා ගැනීම නුසුදුසුය; එය සන්නිධියක් වන අතර සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාව ද පලුදු කරයි. සයන (ඇඳ පුටු) තැන්පත් කිරීම සම්බන්ධයෙන්: සයන යනු ඇඳයි. එක් භික්ෂුවකට නිදන ගැබෙහි එකක් සහ දහවල් කාලයේ සිටින ස්ථානයෙහි එකක් වශයෙන් උපරිම වශයෙන් ඇඳන් දෙකක් කැප වේ. ඊට වඩා වැඩියෙන් ලැබුණහොත් වෙනත් භික්ෂුවකට හෝ සංඝයාට දිය යුතුය; නොදී තබා ගැනීම නුසුදුසුය, එය සන්නිධියක් මෙන්ම සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාවට ද හානි පමුණුවන්නකි. සුවඳ ද්‍රව්‍ය තැන්පත් කිරීම සම්බන්ධයෙන්: භික්ෂුවකට පණු රෝග, කැසීම හෝ සමේ රෝග ආදිය ඇති විට සුවඳ ද්‍රව්‍ය කැප වේ. රෝගය සුව වූ පසු, ඉතිරි සුවඳ ද්‍රව්‍ය වෙනත් ගිලන් භික්ෂූන්ට දිය යුතුය, නැතහොත් දොරටු අසල පංචාංගුලික සලකුණු තැබීමට හෝ සුවඳ දුම් ඇල්ලීමට යෙදිය යුතුය. ‘‘නැවත රෝගයක් ඇති වූ විට ප්‍රයෝජනවත් වේවි’’ යයි තබා ගැනීම නුසුදුසුය; එය ගන්ධ සන්නිධියක් වන අතර සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාව ද පලුදු කරයි.

အာမိသန္တိ ဝုတ္တာဝသေသံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သေယျထိဒံ – ဣဓေကစ္စော ဘိက္ခု ‘‘တထာရူပေ ကာလေ ဥပကာရာယ ဘဝိဿန္တီ’’တိ တိလတဏ္ဍုလမုဂ္ဂမာသနာဠိကေရလောဏမစ္ဆသပ္ပိတေလကုလာလဘာဇနာဒီနိ အာဟရာပေတွာ ဌပေတိ. သော ဝဿကာလေ ကာလဿေဝ သာမဏေရေဟိ ယာဂုံ ပစာပေတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ‘‘သာမဏေရ ဥဒကကဒ္ဒမေ ဒုက္ခံ ဂါမံ ပဝိသိတုံ, ဂစ္ဆ အသုကကုလံ ဂန္တွာ မယှံ ဝိဟာရေ နိသိန္နဘာဝံ အာရောစေဟိ, အသုကကုလတော ဒဓိအာဒီနိ အာဟရာ’’တိ ပေသေတိ. ဘိက္ခူဟိ ‘‘ကိံ, ဘန္တေ, ဂါမံ ပဝိသိဿာမာ’’တိ ဝုတ္တေပိ ‘‘ဒုပ္ပဝေသော, အာဝုသော, ဣဒါနိ ဂါမော’’တိ ဝဒတိ. တေ ‘‘ဟောတု, ဘန္တေ, အစ္ဆထ တုမှေ, မယံ ဘိက္ခံ ပရိယေသိတွာ အာဟရိဿာမာ’’တိ ဂစ္ဆန္တိ. အထ သာမဏေရော ဒဓိအာဒီနိ အာဟရိတွာ ဘတ္တဉ္စ ဗျဉ္ဇနဉ္စ သမ္ပာဒေတွာ ဥပနေတိ, တံ ဘုဉ္ဇန္တဿေဝ ဥပဋ္ဌာကာ ဘတ္တံ ပဟိဏန္တိ, တတောပိ မနာပမနာပံ ဘုဉ္ဇတိ. အထ ဘိက္ခူ ပိဏ္ဍပါတံ ဂဟေတွာ အာဂစ္ဆန္တိ, တတောပိ မနာပမနာပံ ဘုဉ္ဇတိယေဝ. ဧဝံ စတုမာသမ္ပိ ဝီတိနာမေတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ဘိက္ခု မုဏ္ဍကုဋုမ္ဗိကဇီဝိကံ ဇီဝတိ, န သမဏဇီဝိကန္တိ. ဧဝရူပေါ အာမိသသန္နိဓိ နာမ ဟောတိ. ဘိက္ခုနော ပန ဝသနဋ္ဌာနေ ဧကာ တဏ္ဍုလနာဠိ ဧကော ဂုဠပိဏ္ဍော [Pg.34] ကုဍုဝမတ္တံ သပ္ပီတိ ဧတ္တကံ နိဓေတုံ ဝဋ္ဋတိ အကာလေ သမ္ပတ္တစောရာနံ အတ္ထာယ. တေ ဟိ ဧတ္တကံ အာမိသပဋိသန္ထာရံ အလဘန္တာ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျုံ, တသ္မာ သစေ ဟိ ဧတ္တကံ နတ္ထိ, အာဟရာပေတွာပိ ဌပေတုံ ဝဋ္ဋတိ. အဖာသုကကာလေ စ ယဒေတ္ထ ကပ္ပိယံ, တံ အတ္တနာပိ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋတိ. ကပ္ပိယကုဋိယံ ပန ဗဟုံ ဌပေန္တဿပိ သန္နိဓိ နာမ နတ္ထိ.

‘ආමිස’ යනු ඉහත සඳහන් කළ දෑ හැර ඉතිරි දෑ ලෙස දත යුතුය. එනම්, මෙහි ඇතැම් භික්ෂුවක් ‘‘මතු කාලයකදී ප්‍රයෝජනවත් වේවි’’ යයි සිතා තල, සහල්, මුං, මෑ, පොල්, ලුණු, කරවල, ගිතෙල්, තෙල් සහ මැටි බඳුන් ආදිය ගෙන්වා තැන්පත් කර තබයි. ඔහු වස් කාලයේ අලුයම සාමණේරයන් ලවා කැඳ පිසවා වළඳා, ‘‘සාමණේරය, මඩ සහිත පාරවල් නිසා ගමට පිණ්ඩපාතයේ යෑම දුෂ්කරය. ඔබ අසවල් ගෙදරට ගොස් මම විහාරයේ සිටින බව පවසා, ඒ ගෙදරින් දීකිරි ආදිය රැගෙන එන්න’’ යයි පවසයි. අනෙක් භික්ෂූන් ‘‘ස්වාමීනි, අපි ගමට වඩිමුද?’’ යයි ඇසූ විට, ‘‘ඇවැත්නි, දැන් ගමට යෑම අපහසුයි’’ යයි පවසයි. එවිට එම භික්ෂූහු ‘‘හොඳයි ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ වැඩසිටින්න, අපි පිණ්ඩපාතය සොයාගෙන එන්නම්’’ යයි වඩිති. අනතුරුව සාමණේරයා දීකිරි ආදිය ගෙනැවිත් බත් සහ වෑංජන පිළියෙළ කර දෙයි. ඔහු එය වළඳමින් සිටින විටම දායකයෝ ද බත් එවති; එයින් ද මනාප අමනාප දේ වළඳයි. ඉක්බිති පිණ්ඩපාතයේ වැඩිය භික්ෂූන් දානය රැගෙන ආ විට, එයින් ද මනාප අමනාප දේ වළඳයි. මෙසේ මාස හතරක්ම ගෙවයි. මෙය භික්ෂුවක් ‘මුණ්ඩකුටුම්බික’ (හිස මුඩු කළ ගිහිගෙයක ස්වාමියෙකු මෙන්) ජීවත් වීමක් මිස මහණ ජීවිතයක් නොවේ. මෙබඳු වූයේ ආමිස සන්නිධියයි. එහෙත් භික්ෂුවක් වසන ස්ථානයක අනපේක්ෂිත ලෙස පැමිණෙන සොරුන් උදෙසා එක් සහල් නැළියක්, එක් හකුරු පිණ්ඩයක්, ගිතෙල් ස්වල්පයක් තැන්පත් කිරීම කැප වේ. මන්දයත්, එවැනි ආමිස සංග්‍රහයක් නොලැබුණහොත් සොරුන් ජීවිත හානි පවා කළ හැකි බැවිනි. එබැවින් එපමණක් හෝ නොමැති නම්, ගෙන්වාගෙන තබා ගැනීම සුදුසුය. රෝගී අවස්ථාවකදී එහි ඇති කැප දෙයක් තමන්ට වුවද පරිභෝජනය කළ හැකිය. ‘කප්පිය කුටියක’ (අනුදත් ගබඩාවක) බොහෝ දේ තැන්පත් කළද එය සන්නිධියක් නොවේ.

စတုတ္ထအနာဂတဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

හතරවන අනාගතභය සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ලදී.

ယောဓာဇီဝဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

යෝධාජීව වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලදී.

(၉) ၄. ထေရဝဂ္ဂေါ

(9) 4. ථේර වර්ගය

၁-၂. ရဇနီယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-2. රජනීය සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව

၈၁-၈၂. စတုတ္ထဿ ပဌမံ သုဝိညေယျမေဝ. ဒုတိယေ ဂုဏမက္ခနာယ ပဝတ္တောပိ အတ္တနော ကာရကံ ဂူထေန ပဟရန္တံ ဂူထော ဝိယ ပဌမတရံ မက္ခေတီတိ မက္ခော, သော ဧတဿ အတ္ထီတိ မက္ခီ. ပဠာသတီတိ ပဠာသော, ပရဿ ဂုဏေ ဍံသိတွာ ဝိယ အပနေတီတိ အတ္ထော. သော ဧတဿ အတ္ထီတိ ပဠာသီ. ပဠာသီ ပုဂ္ဂလော ဟိ ဒုတိယဿ ဓုရံ န ဒေတိ, သမ္ပသာရေတွာ တိဋ္ဌတိ. တေနာဟ ‘‘ယုဂဂ္ဂါဟလက္ခဏေန ပဠာသေန သမန္နာဂတော’’တိ.

81-82. හතරවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය. දෙවැන්නෙහි: අනුන්ගේ ගුණ මැකීම සඳහා පවතින බැවින් ද, තමාගේ ක්‍රියාවෙන් අනුන්ට අසූචිවලින් පහර දෙන්නෙකු මුලින්ම තමාම අසූචි තවරා ගන්නාක් මෙන් (තම ගුණ) තවරා ගන්නා බැවින් ද ‘මක්ඛ’ නම් වේ. එය ඇත්තා ‘මක්ඛී’ (ගුණ මකන්නා) වේ. ‘පළාසය’ යනු අනුන්ගේ ගුණ හපා දමන්නාක් මෙන් ඉවත් කිරීමයි. එය ඇත්තා ‘පළාසී’ වේ. පළාසී පුද්ගලයා අනෙකාට ඉඩක් නොදෙයි, ඔහු හා සමතැන ගැනීමට (යුගග්ගාහ) උත්සාහ කරයි. එබැවින් ‘යුගග්ගාහ ලක්ෂණයෙන් යුත් පළාසයෙන් සමන්නාගත වූ’ යයි කියන ලදී.

ရဇနီယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

රජනීය සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၃. ကုဟကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. කුහක සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၈၃. တတိယေ တီဟိ ကုဟနဝတ္ထူဟီတိ သာမန္တဇပ္ပနဣရိယာပထသန္နိဿိတပစ္စယပ္ပဋိသေဝနဘေဒတော တိပ္ပဘေဒေဟိ ကုဟနဝတ္ထူဟိ. တိဝိဓေန ကုဟနဝတ္ထုနာ လောကံ ကုဟယတိ ဝိမှာပယတိ ‘‘အဟော အစ္ဆရိယပုရိသော’’တိ အတ္တနိ ပရေသံ ဝိမှယံ ဥပ္ပာဒေတီတိ ကုဟကော. လာဘသက္ကာရတ္ထိကော ဟုတွာ လပတိ အတ္တာနံ ဒါယကံ ဝါ ဥက္ခိပိတွာ ယထာ သော ကိဉ္စိ ဒဒါတိ, ဧဝံ ဥက္ကာစေတွာ ကထေတီတိ လပကော. နိမိတ္တံ သီလံ တဿာတိ နေမိတ္တိကော, နိမိတ္တေန ဝါ စရတိ, နိမိတ္တံ ဝါ ကရောတီတိ နေမိတ္တိကော. နိမိတ္တန္တိ စ ပရေသံ ပစ္စယဒါနသညုပ္ပာဒကံ ကာယဝစီကမ္မံ ဝုစ္စတိ[Pg.35]. နိပ္ပေသော သီလမဿာတိ နိပ္ပေသိကော. နိပ္ပိသတီတိ ဝါ နိပ္ပေသော, နိပ္ပေသောယေဝ နိပ္ပေသိကော. နိပ္ပေသောတိ စ သဌပုရိသော ဝိယ လာဘသက္ကာရတ္ထံ အက္ကောသနုပ္ပဏ္ဍနပရပိဋ္ဌိမံသိကတာဒိ.

83. තෙවැන්නෙහි, ‘කූහන වස්තූන් තුනකින්’ යනු ඉරියව් පැවැත්වීම, තොරතුරු කීම සහ පසය පරිභෝජනය කිරීම යන භේදයන්ගෙන් යුතු තෙවැදෑරුම් කූහන වස්තූන් මගිනි. යමෙක් කූහන වස්තූන් මගින් ලෝකයා රවටයි ද, ‘අහෝ පුදුම පුද්ගලයෙකි’ යි තමා කෙරෙහි අනුන්ගේ පුදුමය උපදවයි ද, ඔහු ‘කුහක’ නම් වේ. ලාභ සත්කාර කැමැත්තෙන්, තමා ගැන හෝ දායකයා ගැන වර්ණනා කරමින්, යමක් ලබාගැනීම සඳහා පොළඹවා කථා කරන්නා ‘ලපක’ නම් වේ. නිමිති පෙන්වා පසය ලබාගැනීමේ පුරුද්ද ඇත්තා ‘නෙමිත්තික’ නම් වේ. අනුන්ට පසය දීමේ සඤ්ඤාව උපදවන කාය වාග් කර්මය ‘නිමිත්ත’ යයි කියනු ලැබේ. ලාභ සත්කාර උදෙසා අනුන්ට නින්දා කිරීම, උපහාස කිරීම, කේලාම් කීම ආදියෙහි නිරත වන්නා ‘නිප්පේසික’ නම් වේ. එය කපටියෙකු මෙන් ලාභය පිණිස අනුන් තලාපෙළා කථා කිරීමයි.

ကုဟကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කුහක සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၆-၇. ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

6-7. පටිසම්භිදාප්පත්ත සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව

၈၆-၈၇. ဆဋ္ဌေ ပဋိသမ္ဘိဒါသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ. ဥစ္စာဝစာနီတိ ဥစ္စနီစာနိ. တေနာဟ ‘‘မဟန္တခုဒ္ဒကာနီ’’တိ. ကိံကရဏီယာနီတိ ‘‘ကိံ ကရောမီ’’တိ ဧဝံ ဝတွာ ကတ္တဗ္ဗကမ္မာနိ. တတ္ထ ဥစ္စကမ္မာနိ နာမ စီဝရဿ ကရဏံ, ရဇနံ, စေတိယေ သုဓာကမ္မံ, ဥပေါသထာဂါရစေတိယဃရဗောဓိဃရေသု ကတ္တဗ္ဗကမ္မန္တိ ဧဝမာဒိ. အဝစကမ္မံ နာမ ပါဒဓောဝနမက္ခနာဒိ ခုဒ္ဒကကမ္မံ. တတြုပါယာသာတိ တတြုပဂမနိယာ, တတြ တတြ မဟန္တေ ခုဒ္ဒကေ စ ကမ္မေ သာဓနဝသေန ဥပဂစ္ဆန္တိယာတိ အတ္ထော. တဿ တဿ ကမ္မဿ နိပ္ဖာဒနေ သမတ္ထာယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတြုပါယာယာတိ ဝါ တတြ တတြ ကမ္မေ သာဓေတဗ္ဗေ ဥပါယဘူတာယ. အလံ ကာတုန္တိ ကာတုံ သမတ္ထော ဟောတိ. အလံ သံဝိဓာတုန္တိ ဝိစာရေတုံ သမတ္ထော. သတ္တမံ ဥတ္တာနမေဝ.

86-87. හයවන සූත්‍රයේ පටිසම්භිදා (සිව්පිළිසිඹියා) සම්බන්ධයෙන් යමක් කිව යුතු ද, එය කලින් සඳහන් කරන ලද්දේමය. 'උච්චාවචානි' යනු උස් පහත් දේය. එබැවින් 'මහත් වූ සහ කුඩා වූ' යැයි කියන ලදී. 'කිංකරණීයානි' යනු "කුමක් කරම්දැයි" මෙසේ පවසා කළ යුතු කටයුතුය. එහි උසස් කටයුතු (උච්ච කම්ම) නම් සිවුරු මැසීම, පඬු පෙවීම, චෛත්‍යයෙහි හුණු පිරියම් කිරීම, උපෝසථාගාර, චෛත්‍යඝර, බෝධිඝර යන මෙහි කළ යුතු වත්පිළිවෙත් ආදියයි. 'අවච කම්ම' නම් පා දෝනා තෙල් ගෑම ආදී වූ කුඩා වත්පිළිවෙත්ය. 'තතෘපායාසා' යනු එහි එළඹෙන, ඒ ඒ මහත් වූ හෝ කුඩා වූ කටයුතු සාර්ථක කර ගැනීම සඳහා එළඹෙන බවයි. ඒ ඒ කටයුත්ත නිම කිරීමට සමත් බව මෙයින් අදහස් වේ. නැතහොත්, ඒ ඒ කටයුතු සිදු කිරීමේදී උපායශීලී වූ (උපායෙහි දක්ෂ) යන අර්ථයයි. 'අලං කාතුං' යනු කිරීමට සමත් වීමයි. 'අලං සංවිධාතුං' යනු විමසා බලා සංවිධානය කිරීමට සමත් වීමයි. හත්වන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පටිසම්භිදාප්පත්ත සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිම විය.

၈. ထေရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. ථේර සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၈၈. အဋ္ဌမေ ထိရဘာဝပ္ပတ္တောတိ သာသနေ ထိရဘာဝံ အနိဝတ္တိဘာဝံ ပတ္ထော. ပဗ္ဗဇိတော ဟုတွာ ဗဟူ ရတ္တိယော ဇာနာတီတိ ရတ္တညူ. တေနာဟ ‘‘ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယာ’’တိအာဒိ. ပါကဋောတိ အယထာဘူတဂုဏေဟိ စေဝ ယထာဘူတဂုဏေဟိ စ သမုဂ္ဂတော. ယသော ဧတဿ အတ္ထီတိ ယသဿီ, ယသံ သိတော နိဿိတော ဝါ ယသဿီ. တေနာဟ ‘‘ယသနိဿိတော’’တိ. အသတံ အသာဓူနံ ဓမ္မာ အသဒ္ဓမ္မာ, အသန္တာ ဝါ အသုန္ဒရာ ဂါရယှာ လာမကာ ဓမ္မာတိ အသဒ္ဓမ္မာ. ဝိပရိယာယေန သဒ္ဓမ္မာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

88. අටවන සූත්‍රයේ, 'ස්ථිර භාවයට පත්' යනු ශාසනයෙහි ස්ථිර භාවයට, ආපසු නොහැරෙන භාවයට පත් වූ යන්නයි. පැවිදි වී බොහෝ රාත්‍රීන් දන්නා බැවින් 'රත්තඤ්ඤූ' (පැරණි බව දන්නා) නම් වේ. එබැවින් "පැවිදි වූ දවසේ පටන්" යනාදිය කියන ලදී. 'ප්‍රකට' යනු අසත්‍ය ගුණයන්ගෙන් මෙන්ම සත්‍ය ගුණයන්ගෙන් ද පතළ වූ තැනැත්තාය. මොහුට යසස ඇති බැවින් 'යසස්සී' නම් වේ. යසස ඇසුරු කළ හෝ යසසට පත් තැනැත්තා යසස්සී නම් වේ. එබැවින් "යසස ඇසුරු කළ" යැයි කියන ලදී. අසත්පුරුෂයන්ගේ හෝ අසාධූන්ගේ ධර්මයන් 'අසද්ධර්ම' නම් වේ. නැතහොත් අසත් වූ, අසුන්දර වූ, ගර්හිත වූ, ලාමක වූ ධර්මයෝ 'අසද්ධර්ම' වෙති. මෙහි ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථයෙන් 'සද්ධර්මය' දත යුතුය.

ထေရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ථේර සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිම විය.

၉. ပဌမသေခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. ප්‍රථම සේඛ සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၈၉. နဝမေ [Pg.36] အာရမိတဗ္ဗဋ္ဌေန ကမ္မံ အာရာမော ဧတဿာတိ ကမ္မာရာမော, တဿ ဘာဝေါ ကမ္မာရာမတာ. တတ္ထ ကမ္မန္တိ ဣတိကတ္တဗ္ဗံ ကမ္မံ ဝုစ္စတိ. သေယျထိဒံ – စီဝရဝိစာရဏံ စီဝရကမ္မကရဏံ ဥပတ္ထမ္ဘနံ ပတ္တတ္ထဝိကအံသဗဒ္ဓကကာယဗန္ဓနဓမ္မကရဏအာဓာရကပါဒကထလိကသမ္မဇ္ဇနိအာဒီနံ ကရဏန္တိ. ဧကစ္စော ဟိ ဧတာနိ ကရောန္တော သကလဒိဝသံ ဧတာနေဝ ကရောတိ, တံ သန္ဓာယေသ ပဋိက္ခေပေါ. ယော ပန ဧတေသံ ကရဏဝေလာယမေဝ တာနိ ကရောတိ, ဥဒ္ဒေသဝေလာယ ဥဒ္ဒေသံ ဂဏှာတိ, သဇ္ဈာယဝေလာယ သဇ္ဈာယတိ, စေတိယင်္ဂဏဝတ္တဝေလာယ စေတိယင်္ဂဏဝတ္တံ ကရောတိ, မနသိကာရဝေလာယ မနသိကာရံ ကရောတိ, န သော ကမ္မာရာမော နာမ. ဘဿာရာမတာတိ ဧတ္ထ ယော ဣတ္ထိဝဏ္ဏပုရိသဝဏ္ဏာဒိဝသေန အာလာပသလ္လာပံ ကရောန္တောယေဝ ဒိဝသဉ္စ ရတ္တိဉ္စ ဝီတိနာမေတိ, ဧဝရူပေါ ဘဿေ ပရိယန္တကာရီ န ဟောတိ, အယံ ဘဿာရာမော နာမ. ယော ပန ရတ္တိမ္ပိ ဒိဝသမ္ပိ ဓမ္မံ ကထေတိ, ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေတိ, အယံ အပ္ပဘဿော ဘဿေ ပရိယန္တကာရီယေဝ. ကသ္မာ? ‘‘သန္နိပတိတာနံ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒွယံ ကရဏီယံ ဓမ္မီ ဝါ ကထာ, အရိယော ဝါ တုဏှီဘာဝေါ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၇၃; ဥဒါ. ၁၂, ၂၈, ၂၉) ဝုတ္တတ္တာ.

89. නවවන සූත්‍රයේ, ඇලිය යුතු අර්ථයෙන් වැඩකටයුතු තම විනෝදය කරගත් තැනැත්තා 'කම්මාරාම' නම් වේ, ඔහුගේ ස්වභාවය 'කම්මාරාමතා' නම් වේ. එහි 'කර්මය' යැයි කියනුයේ මෙසේ කළ යුතු කටයුතුවලටය. එනම් - සිවුරු සෙවීම, සිවුරු මැසීම, උපකාර කිරීම, පාත්‍ර මලු, අංසබාධක, කායබන්ධන, පෙරහන්කඩ, ආධාරක, පා දෝනා ලෑලි, කොසු මිටි ආදිය සෑදීමයි. ඇතමෙක් මේවා කරමින් මුළු දවසම මේ සඳහාම යොදවයි. එය අරභයා මෙය ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබ ඇත. යමෙක් ඒවා කළ යුතු වේලාවට පමණක් කරමින්, උදේස (පිරිවෙන් පාඩම්) වේලාවට උදේසය ගනී ද, සජ්ඣායනා වේලාවට සජ්ඣායනා කරයි ද, චෛත්‍යාංගණ වත් පිළිවෙත් වේලාවට ඒවා කරයි ද, මෙනෙහි කරන වේලාවට මෙනෙහි කරයි ද, ඔහු 'කම්මාරාම' නොවේ. 'භස්සාරාමතා' (කතාවෙහි ඇලීම) යනු ස්ත්‍රී වර්ණනා, පුරුෂ වර්ණනා ආදියෙන් කතාබස් කරමින්ම දහවල් හා රාත්‍රිය ගත කිරීමයි. මෙබඳු තැනැත්තා කතාවේ සීමාවක් නොදකින අතර මොහු 'භස්සාරාම' නම් වේ. යමෙක් රෑ දහවල් ධර්මය දේශනා කරයි ද, ප්‍රශ්න විසඳයි ද, මොහු අල්ප කතා ඇති, කතාවේ සීමාව දන්නා කෙනෙකි. මක්නිසාද යත්? "මහණෙනි, රැස් වූ තොප විසින් කළ යුතු දේ දෙකකි. එනම් දැහැමි කතාව හෝ ආර්ය නිශ්ශබ්දතාවයයි" යනුවෙන් වදාළ බැවිනි.

နိဒ္ဒါရာမတာတိ ဧတ္ထ ယော ဂစ္ဆန္တောပိ နိသိန္နောပိ နိပန္နောပိ ထိနမိဒ္ဓါဘိဘူတော နိဒ္ဒါယတိယေဝ, အယံ နိဒ္ဒါရာမော နာမ. ယဿ ပန ကရဇကာယေ ဂေလညေန စိတ္တံ ဘဝင်္ဂေ ဩတရတိ, နာယံ နိဒ္ဒါရာမော. တေနေဝါဟ – ‘‘အဘိဇာနာမိ ခေါ ပနာဟံ, အဂ္ဂိဝေဿန, ဂိမှာနံ ပစ္ဆိမေ မာသေ ပစ္ဆာဘတ္တံ ပိဏ္ဍပါတပ္ပဋိက္ကန္တော စတုဂ္ဂုဏံ သံဃာဋိံ ပညာပေတွာ ဒက္ခိဏေန ပဿေန သတော သမ္ပဇာနော နိဒ္ဒံ ဩက္ကမိတာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၈၇). သင်္ဂဏိကာရာမတာတိ ဧတ္ထ ယော ဧကဿ ဒုတိယော, ဒွိန္နံ တတိယော, တိဏ္ဏံ စတုတ္ထောတိ ဧဝံ သံသဋ္ဌောဝ ဝိဟရတိ, ဧကကော အဿာဒံ န လဘတိ, အယံ သင်္ဂဏိကာရာမော. ယော ပန စတူသု ဣရိယာပထေသု ဧကကောဝ အဿာဒံ လဘတိ, နာယံ သင်္ဂဏိကာရာမော ဝေဒိတဗ္ဗော. သေခါနံ ပဋိလဒ္ဓဂုဏဿ ပရိဟာနာသမ္ဘဝတော ‘‘ဥပရိဂုဏေဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

'නිද්දාරාමතා' (නිදිකිරීමෙහි ඇලීම) යනු ඇවිදින විටත්, ඉඳගෙන සිටින විටත්, වැතිර සිටින විටත් ථීනමිද්ධයෙන් මැඩී නිදාගන්නේම ද, ඔහු 'නිද්දාරාම' නම් වේ. යමෙකුගේ කර්මජ ශරීරයේ ගිලන් බව නිසා සිත භවාංගයට බසී ද, ඔහු 'නිද්දාරාම' නොවේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "අග්ගිවෙස්සනය, මම දනිමි, ගිම්හාන කාලයේ අවසන් මාසයේ දවල් ආහාරයෙන් පසු සිවුපොට සිවුර පනවා දකුණු ඇලයෙන් සිහි බුද්ධියෙන් යුතුව නිදාගන්නා බව." 'සංගණිකාරාමතා' (ගැවසීමෙහි ඇලීම) යනු යමෙක් එක් අයෙකුට දෙවැන්නා වී, දෙදෙනෙකුට තුන්වැන්නා වී ආදී වශයෙන් පිරිස් සමඟම වෙසෙයි ද, හුදෙකලාව සතුටක් නොලබයි ද, ඔහු 'සංගණිකාරාම' නම් වේ. යමෙක් සතර ඉරියව්වේදීම හුදෙකලාව ආශ්වාදයක් ලබයි ද, ඔහු 'සංගණිකාරාම' නොවන බව දත යුතුය. සේඛ පුද්ගලයන්ට තමන් ලැබූ ගුණධර්මයන්ගෙන් පිරිහීමක් සිදු නොවන බැවින් "ඉහළ ගුණධර්මයන්ගෙන්" යනාදිය පවසන ලදී.

ပဌမသေခသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රථම සේඛ සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිම විය.

၁၀. ဒုတိယသေခသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. ද්විතීය සේඛ සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၉၀. ဒသမေ [Pg.37] အတိပါတောဝါတိ သဗ္ဗရတ္တိံ နိဒ္ဒါယိတွာ ဗလဝပစ္စူသေ ကောဋိသမ္မုဉ္ဇနိယာ ထောကံ သမ္မဇ္ဇိတွာ မုခံ ဓောဝိတွာ ယာဂုဘိက္ခတ္ထာယ ပါတောဝ ပဝိသတိ. တံ အတိက္ကမိတွာတိ ဂိဟိသံသဂ္ဂဝသေန ကာလံ ဝီတိနာမေန္တော မဇ္ဈနှိကသမယံ အတိက္ကမိတွာ ပက္ကမတိ. ပါတောယေဝ ဟိ ဂါမံ ပဝိသိတွာ ယာဂုံ အာဒါယ အာသနသာလံ ဂန္တွာ ပိဝိတွာ ဧကသ္မိံ ဌာနေ နိပန္နော နိဒ္ဒါယိတွာ မနုဿာနံ ဘောဇနဝေလာယ ‘‘ပဏီတဘိက္ခံ လဘိဿာမီ’’တိ ဥပကဋ္ဌေ မဇ္ဈနှိကေ ဥဋ္ဌာယ ဓမ္မကရဏေန ဥဒကံ ဂဟေတွာ အက္ခီနိ ပုဉ္ဆိတွာ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ယာဝဒတ္ထံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဂိဟိသံသဋ္ဌော ကာလံ ဝီတိနာမေတွာ မဇ္ဈနှေ ဝီတိဝတ္တေ ပဋိက္ကမတိ.

90. දසවන සූත්‍රයේ, 'අතිපාතෝව' (ඉතා වේලාසනින්ම) යනු මුළු රාත්‍රියම නිදාගෙන, අලුයම් කාලයේ දී කොස්සෙන් ස්වල්පයක් අතුගා, මුහුණ සෝදා, කැඳ පිඬු සිඟා වැඩීම පිණිස ඉතා උදෑසනින්ම ගමට ඇතුළු වීමයි. 'තං අතික්කමිත්වා' යනු ගිහියන් සමඟ ඇසුරු කරමින් කාලය ගත කර, මධ්‍යහ්න සමය ඉක්මවා නික්මීමයි. ඉතා උදෑසනින්ම ගමට පිවිස කැඳ ගෙන, අසනහලට ගොස් එය වැළඳා, එක් තැනක වැතිර නිදාගෙන, මිනිසුන්ගේ දවල් ආහාර වේලාවේ දී "ප්‍රණීත ආහාර ලැබෙතැයි" සිතා මධ්‍යහ්නයට ආසන්නයේ නැගිට, පෙරහන්කඩින් පැන් ගෙන, ඇස් පිසදා පිඬු සිඟා හැසිර, කැමති තාක් අනුභව කර, ගිහියන් සමඟ ඇසුරු කරමින් කාලය ගත කර, මධ්‍යහ්නය ඉක්ම ගිය පසු ආපසු එයි.

အပ္ပိစ္ဆကထာတိ, ‘‘အာဝုသော, အတြိစ္ဆတာ ပါပိစ္ဆတာတိ ဣမေ ဓမ္မာ ပဟာတဗ္ဗာ’’တိ တေသု အာဒီနဝံ ဒဿေတွာ ‘‘ဧဝရူပံ အပ္ပိစ္ဆတံ သမာဒါယ ဝတ္တိတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တာ ကထာ. တီဟိ ဝိဝေကေဟီတိ ကာယဝိဝေကော, စိတ္တဝိဝေကော, ဥပဓိဝိဝေကောတိ ဣမေဟိ တီဟိ ဝိဝေကေဟိ. တတ္ထ ဧကော ဂစ္ဆတိ, ဧကော တိဋ္ဌတိ, ဧကော နိသီဒတိ, ဧကော သေယျံ ကပ္ပေတိ, ဧကော ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသတိ, ဧကော ပဋိက္ကမတိ, ဧကော စင်္ကမံ အဓိဋ္ဌာတိ, ဧကော စရတိ, ဧကော ဝိဟရတီတိ အယံ ကာယဝိဝေကော နာမ. အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော ပန စိတ္တဝိဝေကော နာမ. နိဗ္ဗာနံ ဥပဓိဝိဝေကော နာမ. ဝုတ္တမ္ပိ ဟေတံ – ‘‘ကာယဝိဝေကော စ ဝိဝေကဋ္ဌကာယာနံ နေက္ခမ္မာဘိရတာနံ, စိတ္တဝိဝေကော စ ပရိသုဒ္ဓစိတ္တာနံ ပရမဝေါဒါနပ္ပတ္တာနံ, ဥပဓိဝိဝေကော စ နိရုပဓီနံ ပုဂ္ဂလာနံ ဝိသင်္ခါရဂတာန’’န္တိ (မဟာနိ. ၅၇). ဒုဝိဓံ ဝီရိယန္တိ ကာယိကံ, စေတသိကဉ္စ ဝီရိယံ. သီလန္တိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ. သမာဓိန္တိ ဝိပဿနာပါဒကာ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော. ဝိမုတ္တိကထာတိ ဝါ အရိယဖလံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တာ ကထာ. သေသံ ဥတ္တာနမေဝ.

'අප්පිච්ඡ කථා' (අල්පේච්ඡ කතාව) යනු, "ඇවැත්නි, අතිමහත් ආශාව සහ පාපිච්ඡාව (ලැජ්ජා නැති ආශාව) යන මේ ධර්මයන් ප්‍රහීණ කළ යුතුය" යි ඒවායෙහි ආදීනව දක්වා "මෙබඳු අල්පේච්ඡ බව සමාදන්ව පැවතිය යුතුය" යන නයින් පවත්වන කතාවයි. 'විවේක තුනකින්' යනු කාය විවේකය, චිත්ත විවේකය සහ උපධි විවේකයයි. එහි තනිවම යයි ද, තනිවම සිටියි ද, තනිවම හිඳියි ද, තනිවම සැතපෙයි ද, තනිවම පිඬු පිණිස ගමට ඇතුළු වෙයි ද, තනිවම ආපසු එයි ද, තනිවම සක්මන් කරයි ද, තනිවම හැසිරෙයි ද, තනිවම වෙසෙයි ද - මෙය 'කාය විවේකය' නම් වේ. අෂ්ට සමාපත්තීන් 'චිත්ත විවේකය' නම් වේ. නිර්වාණය 'උපධි විවේකය' නම් වේ. මෙය මෙසේ ද පවසන ලදී: "කාය විවේකය යනු ශරීරයෙන් වෙන් වූ, නෙක්ඛම්මයට ලැදි අයගේය. චිත්ත විවේකය යනු පිරිසිදු සිත් ඇති, පරම පිරිසිදු බවට පත් වූවන්ගේය. උපධි විවේකය යනු කෙලෙස් රහිත වූ, සංස්කාර රහිත බවට පත් වූ පුද්ගලයන්ගේය." දෙවැදෑරුම් වීර්යය යනු කායික හා චෛතසික වීර්යයයි. 'සීලය' යනු චතුපාරිශුද්ධි සීලයයි. 'සමාධිය' යනු විදර්ශනාවට පාදක වන අෂ්ට සමාපත්තීන්ය. 'විමුක්ති කථාව' යනු ආර්ය ඵලය අරභයා පවත්වන කථාවයි. ඉතිරිය පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

ဒုတိယသေခသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දෙවැනි සේඛ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

ထေရဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ථේර වර්ග වර්ණනාව නිමවා ලදි.

(၁၀) ၅. ကကုဓဝဂ္ဂေါ

(10) 5. කකුධ වර්ගය.

၁-၁၀. ပဌမသမ္ပဒါသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-10. ප්‍රථම සම්පදා සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව.

၉၁-၁၀၀. ပဉ္စမဿ [Pg.38] ပဌမေ ဒုတိယေ စ နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ. တတိယေ အာဇာနနတော အညာ, ဥပရိမဂ္ဂပညာ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂေန ဉာတပရိညာယ ဧဝ ဇာနနတော. တဿာ ပန ဖလဘာဝတော မဂ္ဂဖလပညာ တံသဟဂတာ သမ္မာသင်္ကပ္ပာဒယော စ ဣဓ ‘‘အညာ’’တိ ဝုတ္တာ. အညာယ ဗျာကရဏာနိ အညာဗျာကရဏာနိ. တေနေဝါဟ ‘‘အညာဗျာကရဏာနီတိ အရဟတ္တဗျာကရဏာနီ’’တိ. အဓိဂတမာနေနာတိ အပ္ပတ္တေ ပတ္တသညီ, အနဓိဂတေ အဓိဂတသညီ ဟုတွာ အဓိဂတံ မယာတိ မာနေန. စတုတ္ထာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

91-100. පස්වැනි වර්ගයේ පළමු හා දෙවැනි සූත්‍රවල විශේෂයෙන් කිවයුත්තක් නැත. තුන්වැනි සූත්‍රයේ 'ආජානනතො' යනු දැනගැනීමෙන් වන බැවින් 'අඤ්ඤා' නම් වේ. එය යටත් මාර්ගය (පහළ මඟ) මගින් පිරිසිඳ දැනගැනීමෙන්ම දැනගන්නා බැවින් උපරිම මාර්ග ප්‍රඥාවයි. එහි ඵලයක් වන බැවින් ඒ හා බැඳුණු සම්මා සංකප්පාදිය ද මෙහි 'අඤ්ඤා' (අර්හත් ඵල ප්‍රඥාව) යැයි කියන ලදි. අර්හත් ඵලය ප්‍රකාශ කිරීම් 'අඤ්ඤාබ්‍යාකරණ' නම් වේ. ඒ බව "අඤ්ඤාබ්‍යාකරණ යනු අර්හත් බව ප්‍රකාශ කිරීම්" යැයි අටුවාවේ දක්වන ලදි. 'අධිගත මානයෙන්' යනු නොපැමිණි දෙයට පැමිණි බවට ඇති කරගන්නා සංඥාවෙන්, අවබෝධ නොකළ දේ අවබෝධ කළා යන හැඟීමෙන් 'මා විසින් අවබෝධ කරන ලදි' යන මානයෙනි. හතරවැනි ආදි සූත්‍ර පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

ပဌမသမ္ပဒါသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රථම සම්පදා සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලදි.

ကကုဓဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කකුධ වර්ග වර්ණනාව නිමවා ලදි.

ဒုတိယပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ.

දෙවැනි පණ්ණාසකය (පනස් සූත්‍ර කාණ්ඩය) නිමවා ලදි.

၃. တတိယပဏ္ဏာသကံ

3. තුන්වැනි පණ්ණාසකය.

(၁၁) ၁. ဖာသုဝိဟာရဝဂ္ဂေါ

(11) 1. පාසුවිහාර වර්ගය.

၁-၄. သာရဇ္ဇသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-4. සාරජ්ජ සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව.

၁၀၁-၄. တတိယဿ [Pg.39] ပဌမေ နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဒုတိယေ ပိဏ္ဍပါတာဒိအတ္ထာယ ဥပသင်္ကမိတုံ ယုတ္တဋ္ဌာနံ ဂေါစရော, ဝေသိယာ ဂေါစရော အဿာတိ ဝေသိယာဂေါစရော, မိတ္တသန္ထဝဝသေန ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗဋ္ဌာနန္တိ အတ္ထော. ဝေသိယာ နာမ ရူပူပဇီဝိနိယော, တာ မိတ္တသန္ထဝဝသေန န ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗာ သမဏဘာဝဿ အန္တရာယကရတ္တာ, ပရိသုဒ္ဓါသယဿပိ ဂရဟာဟေတုတော, တသ္မာ ဒက္ခိဏာဒါနဝသေန သတိံ ဥပဋ္ဌပေတွာ ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗံ. ဝိဓဝါ ဝုစ္စန္တိ မတပတိကာ, ပဝုတ္ထပတိကာ ဝါ. ထုလ္လကုမာရိယောတိ မဟလ္လိကာ အနိဝိဒ္ဓါ ကုမာရိယော. ပဏ္ဍကာတိ နပုံသကာ. တေ ဟိ ဥဿန္နကိလေသာ အဝူပသန္တပရိဠာဟာ လောကာမိသနိဿိတကထာဗဟုလာ, တသ္မာ န ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗာ. ဘိက္ခုနိယော နာမ ဥဿန္နဗြဟ္မစရိယာ. တထာ ဘိက္ခူပိ. အညမညံ ဝိသဘာဂဝတ္ထုဘာဝတော သန္ထဝဝသေန ဥပသင်္ကမနေ ကတိပါဟေနေဝ ဗြဟ္မစရိယန္တရာယော သိယာ, တသ္မာ န ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗာ, ဂိလာနပုစ္ဆနာဒိဝသေန ဥပသင်္ကမနေ သတောကာရိနာ ဘဝိတဗ္ဗံ. တတိယစတုတ္ထာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

101-4. තුන්වැනි පණ්ණාසකයේ පළමු වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි කිවයුත්තක් නැත. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි: පිණ්ඩපාතාදිය සඳහා එළඹීමට සුදුසු ස්ථානය 'ගෝචර' නම් වේ. වෛශ්‍යාවන් වසන තැන් 'වේසියා ගෝචර' නම් වේ, එනම් මිත්‍ර සන්ථව වශයෙන් එළඹිය යුතු ස්ථානයි. වෛශ්‍යාවන් යනු රූපයෙන් ජීවිකාව කරන්නියෝය. මහණකමට අන්තරායකර බැවින් ද, පිරිසිදු අදහස් ඇති අයට පවා නින්දා වීමට හේතු වන බැවින් ද මිත්‍ර සන්ථව වශයෙන් ඔවුන් වෙත නොඑළඹිය යුතුය. එබැවින් දක්ෂිණා දානයක් සඳහා නම් සිහිය පිහිටුවාගෙන එළඹිය යුතුය. 'විධවා' යනු ස්වාමියා මියගිය හෝ ස්වාමියා අත්හැර ගිය අයයි. 'ථුල්ලකුමාරියෝ' යනු අවිවාහකව සිටින වයස්ගත කුමාරිකාවන්ය. 'පණ්ඩකයෝ' යනු නපුංසකයෝය. ඔවුන් තුළ අධික කෙලෙස් ඇති බැවින් ද, නොසන්සුන් දැවිලි සහිත බැවින් ද, ලෞකික සම්පත් පිළිබඳ කතාබහ බහුල බැවින් ද ඔවුන් වෙත නොඑළඹිය යුතුය. භික්ෂුණීහු යනු උතුම් බ්‍රහ්මචර්යාවේ යෙදුණෝය. භික්ෂූහු ද එසේමය. අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් විරුද්ධ ලිංගිකයන් වීම නිසා සන්ථව (ඇසුර) පැවැත්වීමෙන් ස්වල්ප දිනකින් බ්‍රහ්මචර්යාවට අන්තරාය විය හැකි බැවින් ඇසුරක් ලෙස නොඑළඹිය යුතුය. ගිලන්පස විමසීම් ආදිය සඳහා එළඹෙන විට සිහිබුද්ධියෙන් යුක්ත විය යුතුය. තුන්වැනි හා හතරවැනි සූත්‍ර පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

သာရဇ္ဇသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සාරජ්ජ සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၅. ဖာသုဝိဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. පාසුවිහාර සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၀၅. ပဉ္စမေ မေတ္တာ ဧတဿ အတ္ထီတိ မေတ္တံ, တံသမုဋ္ဌာနံ ကာယကမ္မံ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ. ဧသ နယော သေသဒွယေပိ. အာဝီတိ ပကာသနံ. ပကာသဘာဝေါ စေတ္ထ ယံ ဥဒ္ဒိဿ တံ ကာယကမ္မံ ကရီယတိ, တဿ သမ္မုခဘာဝတောတိ အာဟ ‘‘သမ္မုခါ’’တိ. ရဟောတိ အပ္ပကာသံ. အပ္ပကာသတာ စ ယံ ဥဒ္ဒိဿ တံ ကာယကမ္မံ ကရီယတိ, တဿ အပစ္စက္ခဘာဝတောတိ အာဟ ‘‘ပရမ္မုခါ’’တိ. ဣမာနိ မေတ္တကာယကမ္မာဒီနိ ဘိက္ခူနံ ဝသေန အာဂတာနိ တေသံ သေဋ္ဌပရိသဘာဝတော, ဂိဟီသုပိ လဗ္ဘန္တိယေဝ. ဘိက္ခူနဉှိ မေတ္တစိတ္တေန အာဘိသမာစာရိကပူရဏံ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ[Pg.40]. ဂိဟီနံ စေတိယဝန္ဒနတ္ထာယ ဗောဓိဝန္ဒနတ္ထာယ သံဃနိမန္တနတ္ထာယ ဂမနံ ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌေ ဘိက္ခူ ဒိသွာ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ပတ္တပ္ပဋိဂ္ဂဟဏံ အာသနပညာပနံ အနုဂမနန္တိ ဧဝမာဒိကံ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ. ဘိက္ခူနံ မေတ္တစိတ္တေန အာစာရပညတ္တိသိက္ခာပနံ ကမ္မဋ္ဌာနကထနံ ဓမ္မဒေသနာ တေပိဋကမ္ပိ ဗုဒ္ဓဝစနံ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ နာမ. ဂိဟီနံ ‘‘စေတိယဝန္ဒနာယ ဂစ္ဆာမ, ဗောဓိဝန္ဒနာယ ဂစ္ဆာမ, ဓမ္မဿဝနံ ကရိဿာမ, ဒီပမာလံ ပုပ္ဖပူဇံ ကရိဿာမ, တီဏိ သုစရိတာနိ သမာဒါယ ဝတ္တိဿာမ, သလာကဘတ္တာဒီနိ ဒဿာမ, ဝဿာဝါသိကံ ဒဿာမ, အဇ္ဇ သံဃဿ စတ္တာရော ပစ္စယေ ဒဿာမ, သံဃံ နိမန္တေတွာ ခါဒနီယာဒီနိ သံဝိဒဟထ, အာသနာနိ ပညပေထ, ပါနီယံ ဥပဋ္ဌပေထ, သံဃံ ပစ္စုဂ္ဂန္တွာ အာနေထ, ပညတ္တာသနေ နိသီဒါပေထ, ဆန္ဒဇာတာ ဥဿာဟဇာတာ ဝေယျာဝစ္စံ ကရောထာ’’တိအာဒိကထနကာလေ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ နာမ. ဘိက္ခူနံ ပါတောဝ ဥဋ္ဌာယ သရီရပ္ပဋိဇဂ္ဂနံ ကတွာ စေတိယင်္ဂဏံ ဂန္တွာ ဝတ္တာဒီနိ ကတွာ ဝိဝိတ္တသေနာသနေ နိသီဒိတွာ ‘‘ဣမသ္မိံ ဝိဟာရေ ဘိက္ခူ သုခီ ဟောန္တု အဝေရာ အဗျာပဇ္ဇာ’’တိ စိန္တနံ မေတ္တံ မနောကမ္မံ နာမ, ဂိဟီနံ ‘‘အယျာ သုခီ ဟောန္တု အဝေရာ အဗျာပဇ္ဇာ’’တိ စိန္တနံ မေတ္တံ မနောကမ္မံ နာမ.

105. පස්වැනි සූත්‍රයෙහි: මෛත්‍රිය මෙයට ඇත යන අර්ථයෙන් 'මෙත්තං' නම් වේ, එයින් හටගත් කාය කර්මය 'මෙත්ත කායකර්මය' (මෛත්‍රී සහගත කාය කර්මය) වේ. ඉතිරි දෙකට ද (වචී, මනෝ) මෙම ක්‍රමයම වේ. 'ආවී' යනු ප්‍රකාශිතවයි. මෙහි ප්‍රකාශිත බව නම් යමෙකු උදෙසා එම කාය කර්මය කෙරේද, ඔහු ඉදිරිපිට දී එය සිදු කිරීමයි. ඒ නිසා 'සම්මුඛා' (හමුවෙහි) යැයි කීහ. 'රහෝ' යනු රහසිගතව හෙවත් අප්‍රකාශිතවයි. අප්‍රකාශිත බව නම් යමෙකු උදෙසා එම කාය කර්මය කෙරේද, ඔහු නැති තැන (පිටුපස) එය සිදු කිරීමයි. ඒ නිසා 'පරම්මුඛා' (නොපෙනෙන තැන) යැයි කීහ. මේ මෛත්‍රී කාය කර්මාදිය භික්ෂූන් වහන්සේලා ශ්‍රේෂ්ඨතම පිරිස බැවින් උන්වහන්සේලා අරභයා විස්තර කළ ද ගිහියන් කෙරෙහි ද ඒවා දක්නට ලැබේ. භික්ෂූන් වහන්සේලා මෛත්‍රී සිතින් වත්පිළිවෙත් පිරීම මෛත්‍රී කාය කර්මයයි. ගිහියන් චෛත්‍ය වන්දනාව පිණිස, බෝධි වන්දනාව පිණිස හා සඟනට ආරාධනා පිණිස යෑම, පිඬු පිණිස ගමට වැඩි භික්ෂූන් දැක පෙරගමන් කිරීම, පාත්‍රය පිළිගැනීම, අසුන් පැනවීම, පසුගමන් කිරීම ආදිය මෛත්‍රී කාය කර්මයයි. භික්ෂූන් වහන්සේලා මෛත්‍රී සිතින් විනය ශික්ෂා ඉගැන්වීම, කමටහන් පැවසීම, ධර්ම දේශනා කිරීම හා ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය ඉගැන්වීම මෛත්‍රී වචී කර්මයයි. ගිහියන් "චෛත්‍ය වන්දනාවට යමු, බෝධි වන්දනාවට යමු, ධර්ම ශ්‍රවණය කරමු, පහන් මාලා පුෂ්ප පූජා පවත්වමු, ත්‍රිවිධ සුචරිතය සමාදන් වී පවතිමු, සලාක බත් ආදිය දෙමු, වස්සාවාසික සිවුරු පූජා කරමු, අද සංඝයා වහන්සේට සිව්පසය පූජා කරමු, සඟනට ආරාධනා කොට ඛාද්‍ය භෝජ්‍ය ආදිය සකසන්න, අසුන් පනවන්න, පැන් පිළියෙළ කරන්න, සඟනට පෙරගමන් කොට වැඩමවන්න, පැනවූ අසුන්හි වැඩහිඳුවන්න, කැමැත්තෙන් හා උත්සාහයෙන් වත්පිළිවෙත් කරන්න" ආදී වශයෙන් පවසන අවස්ථාවල දී එය මෛත්‍රී වචී කර්මයයි. භික්ෂූන් වහන්සේලා අලුයම පිබිද ශරීර කෘත්‍ය නිමවා චෛත්‍ය මළුවට ගොස් වත්පිළිවෙත් කොට විවේකී සේනාසනයක හිඳ "මේ විහාරයේ භික්ෂූහු සුවපත් වෙත්වා, වෛර නැත්තෝ වෙත්වා, ව්‍යාපාද නැත්තෝ වෙත්වා" යි සිතීම මෛත්‍රී මනෝ කර්මයයි. ගිහියන් "ස්වාමීන් වහන්සේලා සුවපත් වෙත්වා, වෛර නැත්තෝ වෙත්වා, ව්‍යාපාද නැත්තෝ වෙත්වා" යි සිතීම මෛත්‍රී මනෝ කර්මයයි.

တတ္ထ နဝကာနံ စီဝရကမ္မာဒီသု သဟာယဘာဝဂမနံ သမ္မုခါ ကာယကမ္မံ နာမ, ထေရာနံ ပန ပါဒဓောဝနသိဉ္စနဗီဇနဒါနာဒိဘေဒမ္ပိ သဗ္ဗံ သာမီစိကမ္မံ သမ္မုခါ ကာယကမ္မံ နာမ, ဥဘယေဟိပိ ဒုန္နိက္ခိတ္တာနံ ဒါရုဘဏ္ဍာဒီနံ တေသု အဝညံ အကတွာ အတ္တနာ ဒုန္နိက္ခိတ္တာနံ ဝိယ ပဋိသာမနံ ပရမ္မုခါ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ. ‘‘ဒေဝတ္ထေရော တိဿတ္ထေရော’’တိ ဝုတ္တံ ဧဝံ ပဂ္ဂယှဝစနံ သမ္မုခါ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ နာမ, ဝိဟာရေ အသန္တံ ပန ပဋိပုစ္ဆန္တဿ ‘‘ကုဟိံ အမှာကံ ဒေဝတ္ထေရော, ကုဟိံ အမှာကံ တိဿတ္ထေရော, ကဒါ နု ခေါ အာဂမိဿတီ’’တိ ဧဝံ ပိယဝစနံ ပရမ္မုခါ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ နာမ. မေတ္တာသိနေဟသိနိဒ္ဓါနိ ပန နယနာနိ ဥမ္မီလေတွာ ပသန္နေန မုခေန ဩလောကနံ သမ္မုခါ မေတ္တံ မနောကမ္မံ နာမ, ‘‘ဒေဝတ္ထေရော တိဿတ္ထေရော အရောဂေါ ဟောတု အဗျာပဇ္ဇော’’တိ သမန္နာဟရဏံ ပရမ္မုခါ မေတ္တံ မနောကမ္မံ နာမ. ကာမဉ္စေတ္ထ မေတ္တာသိနေဟသိနိဒ္ဓါနံ နယနာနံ ဥမ္မီလနံ, ပသန္နေန မုခေန ဩလောကနဉ္စ မေတ္တံ ကာယကမ္မမေဝ. ယဿ ပန စိတ္တဿ ဝသေန နယနာနံ မေတ္တာသိနေဟသိနိဒ္ဓတာ, မုခဿ စ ပသန္နတာ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘မေတ္တံ မနောကမ္မံ နာမာ’’တိ. သမာဓိသံဝတ္တနပ္ပယောဇနာနိ သမာဓိသံဝတ္တနိကာနိ.

එහිදී නවක භික්ෂූන්ගේ සිවුරු මැසීම් ආදියේ දී සහාය වීමට යෑම හමුවෙහි (සම්මුඛා) කරන මෛත්‍රී කාය කර්මයයි. ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ පා සේදීම, පැන් ඉසීම, පවන් සැලීම ආදී සියලු සාමීචි කර්ම ද හමුවෙහි කරන මෛත්‍රී කාය කර්ම වේ. දෙපිරිස විසින්ම නිසි තැන නොතබන ලද දැව භාණ්ඩ ආදිය පිළිබඳ අවඥාවක් නොකොට තමා විසින් තබන ලද්දක් මෙන් පිළිවෙළකට තැබීම නොපෙනෙන තැන (පරම්මුඛා) කරන මෛත්‍රී කාය කර්මයයි. "දේව තෙරුන් වහන්සේ, තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ" යැයි ගෞරවයෙන් ඇමතීම හමුවෙහි කෙරෙන මෛත්‍රී වචී කර්මයයි. විහාරයේ නැති අයෙකු ගැන විමසද්දී "අපගේ දේව තෙරුන් වහන්සේ කොහේද? අපගේ තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ කොහේද? කවදා වඩින සේක් ද?" යැයි මෙසේ ප්‍රිය වචනයෙන් කතා කිරීම නොපෙනෙන තැන කරන මෛත්‍රී වචී කර්මයයි. මෛත්‍රී සෙනෙහසින් තෙත් වූ නෙත් විදහා ප්‍රසන්න මුහුණින් බැලීම හමුවෙහි කෙරෙන මෛත්‍රී මනෝ කර්මයයි. "දේව තෙරුන් වහන්සේ, තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ නීරෝගී වෙත්වා, පීඩා නැත්තෝ වෙත්වා" යි ප්‍රාර්ථනා කිරීම නොපෙනෙන තැන කරන මෛත්‍රී මනෝ කර්මයයි. මෙහි මෛත්‍රී සෙනෙහසින් තෙත් වූ දෑස් විදහීම හා ප්‍රසන්න මුහුණින් බැලීම මෛත්‍රී කාය කර්මයම වුව ද, යම් සිතක් හේතුවෙන් දෑස් මෛත්‍රී සහගත වූයේ ද, මුහුණ ප්‍රසන්න වූයේ ද, ඒ සිත අරභයා "මෛත්‍රී මනෝ කර්මය" යැයි කියන ලදි. සමාධිය ඇති කිරීමට උපකාරී වන බැවින් 'සමාධිසංවත්තනිකා' (සමාධිය ඇති කරන සුළු) නම් වේ.

သမာနသီလတံ [Pg.41] ဂတောတိ တေသု တေသု ဒိသာဘာဂေသု ဝိဟရန္တေဟိ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ သမာနသီလတံ ဂတော. ယာယန္တိ ယာ အယံ မယှဉ္စေဝ တုမှာကဉ္စ ပစ္စက္ခဘူတာ. ဒိဋ္ဌီတိ သမ္မာဒိဋ္ဌိ. အရိယာတိ နိဒ္ဒေါသာ. နိယျာတီတိ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော နိဿရတိ နိဂ္ဂစ္ဆတိ. သယံ နိယျန္တီယေဝ ဟိ တံသမင်္ဂိပုဂ္ဂလံ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော နိယျာပေတီတိ ဝုစ္စတိ. ယာ သတ္ထု အနုသိဋ္ဌိ, တံ ကရောတီတိ တက္ကရော, တဿ, ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇကဿာတိ အတ္ထော. ဒုက္ခက္ခယာယာတိ သဗ္ဗဒုက္ခက္ခယတ္ထံ. ဒိဋ္ဌိသာမညဂတောတိ သမာနဒိဋ္ဌိဘာဝံ ဥပဂတော.

'සමානසීලතං ගතො' යනු ඒ ඒ දිශාභාගයන්හි වසන භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ සමාන වූ සීලයකට පැමිණීමයි. 'යායන්ති' යනු මටත් ඔබටත් ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ යම් දෘෂ්ටියක් වේද එයයි. 'දිට්ඨීති' යනු සම්මා දිට්ඨියයි. 'අරියාති' යනු නිදොස් වූ (ආර්ය) බවයි. 'නිය්‍යාතීති' යනු වට්ට දුකින් නික්මී යයි. එම දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත පුද්ගලයා වට්ට දුකින් නිදහස් කරවන බැවින් එය 'නිය්‍යාති' (නෛර්යාණික) යයි කියනු ලැබේ. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අනුශාසනාව යමෙක් කරයිද ඔහු 'තක්කර' (එසේ කරන්නා) නම් වේ. එනම් අනුශාසනා කළ පරිදි පිළිපදින්නා යන්නයි. 'දුක්ඛක්ඛයායාති' යනු සියලු දුක් ක්ෂය කිරීම පිණිසයි. 'දිට්ඨිසාමඤ්ඤගතො' යනු සමාන දෘෂ්ටි ඇති බවට පැමිණි යන්නයි.

ဖာသုဝိဟာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඵාසුවිහාර සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၆-၁၀. အာနန္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

6-10. ආනන්ද සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၀၆-၁၁၀. ဆဋ္ဌေ အဓိသီလေတိ နိမိတ္တတ္ထေ ဘုမ္မံ, သီလနိမိတ္တံ န ဥပဝဒတိ န နိန္ဒတီတိ အတ္ထော. အတ္တနိ ကမ္မေ စ အနု အနု ပေက္ခတိ သီလေနာတိ အတ္တာနုပေက္ခီ. သတ္တမာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

106-110. හයවැන්නෙහි 'අධිසීලෙ' යනු නිමිත්ත අර්ථයෙහි සප්තමී විභක්තියයි. සීලය නිමිත්ත කොටගෙන අපවාද නොකරයි, නින්දා නොකරයි යන අර්ථයයි. තමා කෙරෙහි ද තම කටයුතු කෙරෙහි ද සීලය අනුව බලන්නේ 'අත්තානුපෙක්ඛී' නම් වේ. සත්වැන්න ආදියෙහි අර්ථ පැහැදිලිය.

အာနန္ဒသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ආනන්ද සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලදි.

ဖာသုဝိဟာရဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඵාසුවිහාර වර්ග වර්ණනාව නිමවා ලදි.

(၁၂) ၂. အန္ဓကဝိန္ဒဝဂ္ဂေါ

(12) 2. අන්ධකවින්ද වර්ගය.

၁-၄. ကုလူပကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-4. කුලූපක සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၁၁-၁၁၄. ဒုတိယဿ ပဌမေ အသန္ထဝေသု ကုလေသု ဝိဿာသော ဧတဿာတိ အသန္ထဝဝိဿာသီ. အနိဿရော ဟုတွာ ဝိကပ္ပေတိ သံဝိဒဟတိ သီလေနာတိ အနိဿရဝိကပ္ပီ. ဝိဿဋ္ဌာနိ ဝိသုံ ခိတ္တာနိ ဘေဒေန အဝတ္ထိတာနိ ကုလာနိ ဃဋနတ္ထာယ ဥပသေဝတိ သီလေနာတိ ဝိဿဋ္ဌုပသေဝီ. ဒုတိယာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

111-114. දෙවැන්නෙහි පළමුවැන්නෙහි, හඳුනා නොගත් (අසන්ථව) කුලයන් කෙරෙහි විශ්වාසය ඇත්තේ 'අසන්ථවවිස්සාසී' නම් වේ. තමා අයිතිකරුවෙකු නොවී, සීලයෙන් බැහැරව විකල්පනය කරන්නේ හෝ විධිවිධාන යොදන්නේ 'අනිස්සරවිකප්පී' නම් වේ. බිඳී වෙන්ව පවතින කුලයන් නැවත එක් කිරීම සඳහා සේවනය කරන්නේ 'විස්සට්ඨුපසේවී' නම් වේ. දෙවැන්න ආදියෙහි අර්ථ පැහැදිලිය.

ကုလူပကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කුලූපක සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၅-၁၃. မစ္ဆရိနီသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

5-13. මච්ඡරිනී සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၁၅-၁၂၃. ပဉ္စမေ [Pg.42] အာဝါသမစ္ဆရိယာဒီနိ ပဉ္စ ဣဓ ဘိက္ခုနိယာ ဝသေန အာဂတာနိ, ဘိက္ခုဿ ဝသေနပိ တာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. အာဝါသမစ္ဆရိယေန ဟိ သမန္နာဂတော ဘိက္ခု အာဂန္တုကံ ဒိသွာ ‘‘ဧတ္ထ စေတိယဿ ဝါ သံဃဿ ဝါ ပရိက္ခာရော ဌပိတော’’တိအာဒီနိ ဝတွာ သံဃိကအာဝါသံ န ဒေတိ. ကုလမစ္ဆရိယေန သမန္နာဂတော ဘိက္ခု တေဟိ တေဟိ ကာရဏေဟိ အာဒီနဝံ ဒဿေတွာ အတ္တနော ဥပဋ္ဌာကေ ကုလေ အညေသံ ပဝေသမ္ပိ နိဝါရေတိ. လာဘမစ္ဆရိယေန သမန္နာဂတော သံဃိကမ္ပိ လာဘံ မစ္ဆရာယန္တော ယထာ အညေ န လဘန္တိ, ဧဝံ ကရောတိ အတ္တနာ ဝိသမနိဿိတတာယ ဗလဝနိဿိတတာယ စ. ဝဏ္ဏမစ္ဆရိယေန သမန္နာဂတော အတ္တနော ဝဏ္ဏံ ဝဏ္ဏေတိ, ပရေသံ ဝဏ္ဏေ ‘‘ကိံ ဝဏ္ဏော ဧသော’’တိ တံ တံ ဒေါသံ ဝဒတိ. ဝဏ္ဏောတိ စေတ္ထ သရီရဝဏ္ဏောပိ, ဂုဏဝဏ္ဏောပိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

115-123. පස්වැන්නෙහි ආවාස මසුරුකම ආදී කරුණු පහ මෙහි මෙහෙණින් (භික්ෂුණීන්) වහන්සේලා සම්බන්ධයෙන් දක්වා ඇතත්, ඒවා භික්ෂූන් වහන්සේලා සම්බන්ධයෙන් ද දත යුතුය. ආවාස මසුරුකමින් යුත් භික්ෂුව අමුත්තෙකු දැක, ''මෙහි චෛත්‍යයට හෝ සංඝයාට අයත් පිරිකර තබා ඇත'' යනාදිය පවසා සාංඝික ආවාසය ලබා නොදෙයි. කුල මසුරුකමින් යුත් භික්ෂුව නොයෙකුත් කරුණු දක්වමින් දෝෂ පෙන්වා, තම උපස්ථායක කුලයන් වෙත අන් අයගේ පැමිණීම වළක්වයි. ලාභ මසුරුකමින් යුත් භික්ෂුව සාංඝික ලාභය කෙරෙහි ද මසුරුකම් කරමින්, අන් අයට එය නොලැබෙන පරිදි තමාගේ විෂම හෝ ප්‍රබල නිශ්‍රය (ඇසුර) උපයෝගී කරගනිමින් කටයුතු කරයි. වර්ණ මසුරුකමින් යුත් භික්ෂුව තමාගේ ගුණ වර්ණනා කරන අතර, අන් අයගේ ගුණ ගැන අසන විට ''මොහුගේ කිනම් ගුණයක්ද?'' යනාදී ලෙස දෝෂ පවසයි. මෙහි 'වර්ණ' යන්නෙන් ශරීර වර්ණය මෙන්ම ගුණ වර්ණය ද දත යුතුය.

ဓမ္မမစ္ဆရိယေန သမန္နာဂတော – ‘‘ဣမံ ဓမ္မံ ပရိယာပုဏိတွာ ဧသော မံ အဘိဘဝိဿတီ’’တိ အညဿ န ဒေတိ. ယော ပန – ‘‘အယံ ဣမံ ဓမ္မံ ဥဂ္ဂဟေတွာ အညထာ အတ္ထံ ဝိပရိဝတ္တေတွာ နာသေဿတီ’’တိ ဓမ္မနုဂ္ဂဟေန ဝါ – ‘‘အယံ ဣမံ ဓမ္မံ ဥဂ္ဂဟေတွာ ဥဒ္ဓတော ဥန္နဠော အဝူပသန္တစိတ္တော အပုညံ ပသဝိဿတီ’’တိ ပုဂ္ဂလာနုဂ္ဂဟေန ဝါ န ဒေတိ, န တံ မစ္ဆရိယံ. ဓမ္မောတိ စေတ္ထ ပရိယတ္တိဓမ္မော အဓိပ္ပေတော. ပဋိဝေဓဓမ္မော ဟိ အရိယာနံယေဝ ဟောတိ, တေ စ နံ န မစ္ဆရာယန္တိ မစ္ဆရိယဿ သဗ္ဗသော ပဟီနတ္တာတိ တဿ အသမ္ဘဝေါ ဧဝ. တတ္ထ အာဝါသမစ္ဆရိယေန လောဟဂေဟေ ပစ္စတိ, ယက္ခော ဝါ ပေတော ဝါ ဟုတွာ တဿေဝ အာဝါသဿ သင်္ကာရံ သီသေန ဥက္ခိပိတွာ စရတိ. ကုလမစ္ဆရိယေန အပ္ပဘောဂေါ ဟောတိ. လာဘမစ္ဆရိယေန ဂူထနိရယေ နိဗ္ဗတ္တတိ, သံဃဿ ဝါ ဂဏဿ ဝါ လာဘံ မစ္ဆရာယိတွာ ပုဂ္ဂလိကပရိဘောဂေန ဝါ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ယက္ခော ဝါ ပေတော ဝါ မဟာအဇဂရော ဝါ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တတိ. ဝဏ္ဏမစ္ဆရိယေန ဘဝေသု နိဗ္ဗတ္တဿ ဝဏ္ဏော နာမ န ဟောတိ. ဓမ္မမစ္ဆရိယေန ကုက္ကုဠနိရယေ နိဗ္ဗတ္တတိ. ဆဋ္ဌာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

ධර්ම මසුරුකමින් යුක්ත වූ තැනැත්තා – ''මොහු මෙම ධර්මය උගෙන මා අභිබවා යනු ඇතැයි'' සිතා අන් අයට ධර්මය ලබා නොදෙයි. යමෙක් – ''මොහු මෙම ධර්මය උගෙන අර්ථය විපරීත කොට විනාශ කරනු ඇත'' යන ධර්මය කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් හෝ – ''මොහු මෙම ධර්මය උගෙන උඩඟු වී, නොසන්සුන් සිතින් පව් රැස් කරගනු ඇත'' යන පුද්ගලයා කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් ධර්මය ලබා නොදෙයි නම්, එය මසුරුකමක් නොවේ. මෙහි 'ධර්මය' යන්නෙන් පර්යාප්ති ධර්මය අදහස් කෙරේ. ප්‍රතිවේධ ධර්මය (මාර්ග ඵල) හිමි වන්නේ ආර්යයන් වහන්සේලාටම පමණි; උන්වහන්සේලා මසුරුකම සහමුලින්ම ප්‍රහීණ කර ඇති බැවින් එහි මසුරුකමක් ඇති නොවේ. එහිදී, ආවාස මසුරුකම නිසා ලෝකුඹු නිරයෙහි පැසෙයි, නැතහොත් යක්ෂයෙකු හෝ ප්‍රේතයෙකු වී එම ආවාසයේම කසළ හිසින් උසුලාගෙන හැසිරෙයි. කුල මසුරුකම නිසා අල්ප භෝග ඇත්තෙක් වෙයි. ලාභ මසුරුකම නිසා ගූථ නිරයෙහි උපදියි; සංඝයාගේ හෝ ගණයකගේ ලාභය කෙරෙහි මසුරුකම් කොට එය පෞද්ගලිකව පරිභෝග කිරීම නිසා යක්ෂයෙකු, ප්‍රේතයෙකු හෝ මහා පිඹුරෙකු වී උපදියි. වර්ණ මසුරුකම නිසා උපදින භවයන්හි රූප සම්පත්තියක් (වර්ණයක්) ඇති නොවේ. ධර්ම මසුරුකම නිසා කුක්කුළ නිරයෙහි උපදියි. හයවැන්න ආදියෙහි අර්ථ පැහැදිලිය.

မစ္ဆရိနီသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මච්ඡරිනී සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලදි.

အန္ဓကဝိန္ဒဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අන්ධකවින්ද වර්ග වර්ණනාව නිමවා ලදි.

(၁၃) ၃. ဂိလာနဝဂ္ဂေါ

(13) 3. ගිලාන වර්ගය.

၁၂၄-၁၃၀. တတိယော [Pg.43] ဝဂ္ဂေါ ဥတ္တာနတ္ထောယေဝ.

124-130. තුන්වන වර්ගයෙහි අර්ථ පැහැදිලිමය.

(၁၄) ၄. ရာဇဝဂ္ဂေါ

(14) 4. රාජ වර්ගය.

၁. ပဌမစက္ကာနုဝတ္တနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. ප්‍රථම චක්කානුවත්තන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၃၁. စတုတ္ထဿ ပဌမေ အတ္ထညူတိ ဟိတညူ. ဟိတပရိယာယော ဟေတ္ထ အတ္ထ-သဒ္ဒေါ ‘‘အတ္တတ္ထော ပရတ္ထော’’တိအာဒီသု (မဟာနိ. ၆၉; စူဠနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသော ၈၅; ပဋိ. မ. ၃.၅) ဝိယ. ယသ္မာ စေသ ပရေသံ ဟိတံ ဇာနန္တော တေ အတ္တနိ ရဉ္ဇေတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ရဉ္ဇိတုံ ဇာနာတီ’’တိ. ဒဏ္ဍေတိ အပရာဓာနုရူပေ ဒဏ္ဍနေ. ဗလမှီတိ ဗလကာယေ. ပဉ္စ အတ္ထေတိ အတ္တတ္ထော, ပရတ္ထော, ဥဘယတ္ထော, ဒိဋ္ဌဓမ္မိကော အတ္ထော, သမ္ပရာယိကော အတ္ထောတိ ဧဝံ ပဉ္စပ္ပဘေဒေ အတ္ထေ. စတ္တာရော ဓမ္မေတိ စတုသစ္စဓမ္မေ, ကာမရူပါရူပလောကုတ္တရဘေဒေ ဝါ စတ္တာရော ဓမ္မေ. ပဋိဂ္ဂဟဏပရိဘောဂမတ္တညုတာယ ဧဝ ပရိယေသနဝိဿဇ္ဇနမတ္တညုတာပိ ဗောဓိတာ ဟောန္တီတိ ‘‘ပဋိဂ္ဂဟဏပရိဘောဂမတ္တံ ဇာနာတိ’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ.

131. හතරවැන්නෙහි පළමුවැන්නෙහි 'අත්ථඤ්ඤූ' යනු හිත (යහපත) දන්නා තැනැත්තායි. මෙහි 'අත්ථ' ශබ්දය ''අත්තත්ථො පරත්ථො'' (තමාගේ අර්ථය, අනුන්ගේ අර්ථය) යනාදියෙහි මෙන් හිත/යහපත යන අර්ථයෙහි වැටේ. ඔහු අන් අයගේ හිතසුව ජනිත කරන බැවින් ඔවුන් තමා කෙරෙහි ප්‍රසාදයට පත් කරවයි (රංජනය කරයි), එබැවින් ''රංජනය කිරීමට දනියි'' යැයි කියන ලදී. 'දණ්ඩෙ' යනු වරදට අනුකූලව දඬුවම් කිරීමයි. 'බලම්හි' යනු සේනාව කෙරෙහි (බලකායෙහි) ය. අර්ථ පහක් නම්: ආත්ම අර්ථය, පර අර්ථය, උභය අර්ථය, මෙලොව අර්ථය, පරලොව අර්ථය වශයෙන් පස් වැදෑරුම් අර්ථයයි. ධර්ම සතරක් නම්: චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයන් ය, එසේත් නැතිනම් කාම, රූප, අරූප, ලෝකෝත්තර වශයෙන් ධර්ම සතරකි. පිළිගැනීමේ හා පරිභෝජනය කිරීමේ ප්‍රමාණය දන්නා බැවින්ම සෙවීමේ හා වැය කිරීමේ ප්‍රමාණය දන්නා බව ද ප්‍රකාශිත වේ; එබැවින් ''පිළිගැනීමේ හා පරිභෝජනයේ පමණ දනියි'' යනුවෙන් පමණක් පවසන ලදී.

ဥတ္တရတိ အတိက္ကမတိ, အဘိဘဝတီတိ ဝါ ဥတ္တရံ, နတ္ထိ ဧတ္ထ ဥတ္တရန္တိ အနုတ္တရံ. အနတိသယံ, အပ္ပဋိဘာဂံ ဝါ အနေကာသု ဒေဝမနုဿပရိသာသု အနေကသတက္ခတ္တုံ တေသံ အရိယသစ္စပ္ပဋိဝေဓသမ္ပာဒနဝသေန ပဝတ္တာ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနာ ဓမ္မစက္ကံ. အပိစ သဗ္ဗပဌမံ အညာတကောဏ္ဍညပ္ပမုခါယ အဋ္ဌာရသပရိသဂဏာယ ဗြဟ္မကောဋိယာ စတုသစ္စဿ ပဋိဝေဓဝိဓာယိနီ ယာ ဓမ္မဒေသနာ, တဿာ သာတိသယာ ဓမ္မစက္ကသမညာ. တတ္ထ သတိပဋ္ဌာနာတိဓမ္မော ဧဝ ပဝတ္တနဋ္ဌေန စက္ကန္တိ ဓမ္မစက္ကံ. စက္ကန္တိ ဝါ အာဏာ ဓမ္မတော အနပေတတ္တာ, ဓမ္မဉ္စ တံ စက္ကဉ္စာတိ ဓမ္မစက္ကံ. ဓမ္မေန ဉာယေန စက္ကန္တိပိ ဓမ္မစက္ကံ. ယထာဟ ‘‘ဓမ္မဉ္စ ပဝတ္တေတိ စက္ကဉ္စာတိ ဓမ္မစက္ကံ, စက္ကဉ္စ ပဝတ္တေတိ ဓမ္မဉ္စာတိ ဓမ္မစက္ကံ, ဓမ္မေန ပဝတ္တေတီတိ ဓမ္မစက္က’’န္တိအာဒိ (ပဋိ. မ. ၂.၄၀-၄၁). အပ္ပဋိဝတ္တိယန္တိ ဓမ္မိဿရဿ ဘဂဝတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဓမ္မစက္ကဿ အနုတ္တရဘာဝတော အပ္ပဋိသေဓနီယံ. ကေဟိ ပန အပ္ပဋိဝတ္တိယန္တိ အာဟ – ‘‘သမဏေန ဝါ’’တိအာဒိ. တတ္ထ သမဏေနာတိ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ဥပဂတေန. ဗြာဟ္မဏေနာတိ ဇာတိဗြာဟ္မဏေန. သာသနပရမတ္ထသမဏဗြာဟ္မဏာနဉှိ ပဋိလောမစိတ္တံယေဝ နတ္ထိ. ဒေဝေနာတိ ကာမာဝစရဒေဝေန. ကေနစီတိ ယေန [Pg.44] ကေနစိ အဝသိဋ္ဌပါရိသဇ္ဇေန. ဧတ္တာဝတာ အဋ္ဌန္နမ္ပိ ပရိသာနံ အနဝသေသပရိယာဒါနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. လောကသ္မိန္တိ သတ္တလောကေ.

ඉක්මවා යන, අභිබවා යන යන අර්ථයෙන් 'උත්තර' නම් වේ. මෙයට වඩා උසස් දෙයක් නැති බැවින් 'අනුත්තර' නම් වේ. කිසිවෙකුට සම කළ නොහැකි, අසදෘශ වූ, බොහෝ දෙවි මිනිස් පිරිස් මැද සිය දහස් වාරයක් ඔවුන්ට ආර්ය සත්‍ය අවබෝධ කරවීම පිණිස පවත්වන ලද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව 'ධර්මචක්‍රය' නම් වේ. තවද, අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤ හිමියන් ප්‍රමුඛ අටළොස් කෝටියක් බ්‍රහ්ම සමූහයාට සිවුසත්‍යය අවබෝධ කරවූ යම් ධර්ම දේශනාවක් වේද, එයට 'ධර්මචක්‍රය' යන විශේෂ නාමය සැබවින්ම ලැබෙයි. එහිදී සතිපට්ඨාන ආදී ධර්මයන් පැවැත්වීමේ අර්ථයෙන් 'ධර්මචක්‍රය' නම් වේ. එසේත් නැතිනම් ධර්මයෙන් බැහැර නොවන බැවින් එම ආඥාව 'ධර්මචක්‍රය' නම් වේ. ධර්මය නමැති න්‍යායයෙන් පවත්වන බැවින්ද එය 'ධර්මචක්‍රය' නම් වේ. පටිසම්භිදාමග්ගයේ සඳහන් පරිදි 'ධර්මය පවත්වයි, එබැවින් එය චක්‍රයකි; චක්‍රය පවත්වයි, එබැවින් එය ධර්මයකි; ධර්මයෙන් පවත්වයි, එබැවින් එය ධර්මචක්‍රයකි' ආදී වශයෙන් මෙය දත යුතුය. 'අප්‍රතිවර්ත්‍ය' යනු ධර්මස්වාමී වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්මචක්‍රය අනුත්තර බැවින් කිසිවෙකුට වැළැක්විය නොහැකි බවයි. කවරෙකු විසින් වැළැක්විය නොහැකිද යත්, 'මහණෙකු විසින් හෝ' යනාදිය වදාළහ. එහි 'මහණෙකු' යනු පැවිදි බවට පත් වූවෙකි. 'බ්‍රාහ්මණයෙකු' යනු උපතින් බ්‍රාහ්මණයෙකි. ශාසනයෙහි පරමාර්ථ සාධනය කළ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ට මෙහි විරුද්ධත්වයක් නැත. 'දෙවියෙකු' යනු කාමාවචර දෙවියෙකි. 'කිසිවෙකු' යනු ඉතිරි වූ යම් සත්වයෙකි. මෙයින් අට පිරිසම සම්පූර්ණයෙන් ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. 'ලෝකයෙහි' යනු සත්ව ලෝකයෙහි යන්නයි.

ပဌမစက္ကာနုဝတ္တနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රථම චක්කානුවත්තන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၂. ဒုတိယစက္ကာနုဝတ္တနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. ද්විතීය චක්කානුවත්තන සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၃၂. ဒုတိယေ စက္ကဝတ္တိဝတ္တန္တိ ဒသဝိဓံ, ဒွါဒသဝိဓံ ဝါ စက္ကဝတ္တိဘာဝါဝဟံ ဝတ္တံ. တတ္ထ အန္တောဇနသ္မိံ ဗလကာယေ ဓမ္မိကာယေဝ ရက္ခာဝရဏဂုတ္တိယာ သံဝိဓာနံ, ခတ္တိယေသု, အနုယန္တေသု, ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကေသု, နေဂမဇာနပဒေသု, သမဏဗြာဟ္မဏေသု, မိဂပက္ခီသု, အဓမ္မိကပဋိက္ခေပေါ, အဓနာနံ ဓနာနုပ္ပဒါနံ, သမဏဗြာဟ္မဏေ ဥပသင်္ကမိတွာ ပဉှပုစ္ဆနန္တိ ဣဒံ ဒသဝိဓံ စက္ကဝတ္တိဝတ္တံ. ဣဒမေဝ စ ဂဟပတိကေ ပက္ခိဇာတေ စ ဝိသုံ ကတွာ ဂဟဏဝသေန ဒွါဒသဝိဓံ. ပိတရာ ပဝတ္တိတမေဝ အနုပ္ပဝတ္တေတီတိ ဒသဝိဓံ ဝါ ဒွါဒသဝိဓံ ဝါ စက္ကဝတ္တိဝတ္တံ ပူရေတွာ နိသိန္နဿ ပုတ္တဿ အညံ ပါတုဘဝတိ, သော တံ ပဝတ္တေတိ. ရတနမယတ္တာ ပန သဒိသဋ္ဌေန တဒေဝေတန္တိ ကတွာ ‘‘ပိတရာ ပဝတ္တိတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ဝါ သော ‘‘အပ္ပောဿုက္ကော, တွံ ဒေဝ, ဟောဟိ, အဟမနုသာသိဿာမီ’’တိ အာဟ. တသ္မာ ပိတရာ ပဝတ္တိတံ အာဏာစက္ကံ အနုပ္ပဝတ္တေတိ နာမာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယဉှိ အတ္တနော ပုညာနုဘာဝသိဒ္ဓံ စက္ကရတနံ, တံ နိပ္ပရိယာယတော တေန ပဝတ္တိတံ နာမ, နေတရန္တိ ပဌမနယော ဝုတ္တော. ယသ္မာ ပဝတ္တိတဿေဝ အနုဝတ္တနံ, ပဌမနယော စ တံသဒိသေ တဗ္ဗောဟာရဝသေန ဝုတ္တောတိ တံ အနာဒိယိတွာ ဒုတိယနယော ဝုတ္တော.

132. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'චක්‍රවර්ති වත්' යනු දස වැදෑරුම් වූ හෝ දොළොස් වැදෑරුම් වූ චක්‍රවර්ති බව ලබා දෙන වත් පිළිවෙත්ය. එහිදී අන්තඃපුර වැසියන් හා සේනාව කෙරෙහි ධාර්මිකව ආරක්ෂාව හා රැකවරණය සැලසීම, ක්ෂත්‍රියයන්, අනුගාමිකයන්, බ්‍රාහ්මණ ගෘහපතියන්, නියම්ගම් ජනපද වැසියන්, ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්, මෘග පක්ෂීන් කෙරෙහි රැකවරණය සැලසීම, අධාර්මික ක්‍රියා වැළැක්වීම, දිළිඳුන්ට ධනය ලබා දීම, ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් වෙත ගොස් ප්‍රශ්න විමසීම යන මේවා දස වැදෑරුම් චක්‍රවර්ති වත් වේ. ගෘහපතියන් සහ පක්ෂීන් වෙන් වෙන්ව ගැනීමෙන් මෙය දොළොස් වැදෑරුම් වේ. පියා විසින් පවත්වන ලද දෙයම අනුගමනය කරමින්, දස වැදෑරුම් හෝ දොළොස් වැදෑරුම් චක්‍රවර්ති වත් සම්පූර්ණ කර සිටින පුත්‍රයාට අන්‍ය වූ චක්‍ර රත්නයක් පහළ වේ, ඔහු එය පවත්වයි. එය රත්නමය බැවින් සමාන බව නිසා 'පියා විසින් පවත්වන ලද්දක්' යැයි කියනු ලැබේ. එසේත් නැතිනම් පියා විසින් 'පින්වත් රජතුමනි, ඔබ සැහැල්ලුවෙන් සිටින්න, මම අනුශාසනා කරන්නෙමි' යැයි කී බැවින් පියා විසින් පවත්වන ලද ආඥා චක්‍රය ඔහු පවත්වන බව මෙහි අර්ථය දත යුතුය. තමාගේ පුණ්‍ය මහිමයෙන් සිද්ධ වූ චක්‍ර රත්නය ඔහු විසින්ම පවත්වන ලද බව පළමු ක්‍රමයයි. පැවැත්වූ දෙයම අනුගමනය කිරීම සහ ව්‍යවහාරය අනුව දෙවන ක්‍රමය දක්වා ඇත.

ဒုတိယစက္ကာနုဝတ္တနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ද්විතීය චක්කානුවත්තන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၄. ယဿံဒိသံသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. යස්සංදිසා සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၃၄. စတုတ္ထေ ‘‘ဥဘတော သုဇာတော’’တိ ဧတ္တကေ ဝုတ္တေ ယေဟိ ကေဟိစိ ဒွီဟိ ဘာဂေဟိ သုဇာတတာ ပညာပေယျ, သုဇာတ-သဒ္ဒေါ စ ‘‘သုဇာတော စာရုဒဿနော’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၃၉၉; သု. နိ. ၅၅၃; ထေရဂါ. ၈၁၈) အာရောဟသမ္ပတ္တိပရိယာယောတိ ဇာတိဝသေန [Pg.45] သုဇာတတံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘မာတိတော စ ပိတိတော စာ’’တိ ဝုတ္တံ. အနောရသပုတ္တဝသေနပိ လောကေ မာတုပိတုသမညာ ဒိဿတိ, ဣဓ ပန သာ ဩရသပုတ္တဝသေန ဣစ္ဆိတာတိ ဒဿေတုံ ‘‘သံသုဒ္ဓဂ္ဂဟဏိကော’’တိ ဝုတ္တံ. ဂဗ္ဘံ ဂဏှာတိ ဓာရေတီတိ ဂဟဏီ, ဂဗ္ဘာသယသညိတော မာတုကုစ္ဆိပ္ပဒေသော. တေနာဟ ‘‘သံသုဒ္ဓါယ မာတုကုစ္ဆိယာ သမန္နာဂတော’’တိ. ယထာဘုတ္တဿ အာဟာရဿ ဝိပါစနဝသေန ဂဏှနတော အဆဍ္ဍနတော ဂဟဏီ, တေဇောဓာတု. ပိတာ စ မာတာ စ ပိတရော. ပိတူနံ ပိတရော ပိတာမဟာ. တေသံ ယုဂေါ ပိတာမဟယုဂေါ, တသ္မာ ယာဝ သတ္တမာ ပိတာမဟယုဂါ, ပိတာမဟဒွန္ဒာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧဝဉှိ ပိတာမဟဂ္ဂဟဏေနေဝ မာတာမဟောပိ ဂဟိတောတိ သော အဋ္ဌကထာယံ ဝိသုံ န ဥဒ္ဓတော. ယုဂ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ ဧကသေသနယေန ဒဋ္ဌဗ္ဗော ‘‘ယုဂေါ စ ယုဂေါ စ ယုဂေါ’’တိ. ဧဝဉှိ တတ္ထ တတ္ထ ဒွိန္နံ ဂဟိတမေဝ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘တတော ဥဒ္ဓံ သဗ္ဗေပိ ပုဗ္ဗပုရိသာ ပိတာမဟဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတာ’’တိ. ပုရိသဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသဝသေန ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧဝဉှိ ‘‘မာတိတော’’တိ ပါဠိဝစနံ သမတ္ထိတံ ဟောတိ.

134. සතරවන සූත්‍රයෙහි 'දෙපසින්ම මනා කොට උපන්' යැයි කී විට යම් කොටස් දෙකකින් උපතේ පිරිසිදු බව අදහස් වේ. 'මව්පසින් හා පියපසින්' යන්නෙන් එය විස්තර කෙරේ. ලෝකයෙහි ඖරස පුත්‍රයන් නොවන අයටත් මව්පිය යන නාමය ව්‍යවහාර වුවද, මෙහිදී ඖරස පුත්‍රයන් වශයෙන් අදහස් කරන බව දැක්වීමට 'පිරිසිදු මව්කුස ඇති' යන්න යෙදී ඇත. ගැබ දරන බැවින් 'ගහණී' යනු මව් කුසට නමකි. එබැවින් 'පිරිසිදු මව්කුසින් යුක්ත' යැයි පැවසිණි. භුක්ති විඳින ආහාර දිරවීම පිණිස රඳවා ගන්නා බැවින් තේජෝ ධාතුවට ද 'ගහණී' යැයි කියනු ලැබේ. පියා සහ මව 'පිතරො' නම් වේ. ඔවුන්ගේ පියවරුන් 'පිතාමහ' (මුතුන් මිත්තන්) වේ. මෙහි සත්වන මුතුන් මිත්තන්ගේ පරම්පරාව දක්වා අර්ථය ගත යුතුය. 'පිතාමහ' යන වචනයෙන් මව් පාර්ශවයේ මුතුන් මිත්තන්ද ඇතුළත් වන බැවින් අටුවාවෙහි එය වෙන් කොට දක්වා නැත. 'යුග' යන වචනය මෙහිදී පරම්පරා යුගල වශයෙන් ගත යුතුය. එබැවින් ඉහළට සියලු පූර්ව පුරුෂයන් 'පිතාමහ' යන වචනයෙන්ම ඇතුළත් වේ. 'පුරුෂ' යන වචනය මෙහිදී උසස් බව දැක්වීමට යොදා ඇති බව දත යුතුය. මෙසේ 'මව්පසින්' යන පාළි වචනය තහවුරු වේ.

အက္ခိတ္တောတိ အပ္ပတ္တက္ခေပေါ. အနဝက္ခိတ္တောတိ သမ္ပတ္တဝိဝါဒါဒီသု န အဝက္ခိတ္တော န ဆဍ္ဍိတော. ဇာတိဝါဒေနာတိ ဟေတုမှိ ကရဏဝစနန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘ကေန ကာရဏေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ စ ‘‘ဥဘတော…ပေ… ပိတာမဟယုဂါ’’တိ ဧတေန ခတ္တိယဿ ယောနိဒေါသာဘာဝေါ ဒဿိတော သံသုဒ္ဓဂ္ဂဟဏိကဘာဝကိတ္တနတော. ‘‘အက္ခိတ္တော’’တိ ဣမိနာ ကိရိယာပရာဓာဘာဝေါ. ကိရိယာပရာဓေန ဟိ သတ္တာ ခေပံ ပါပုဏန္တိ. ‘‘အနုပက္ကုဋ္ဌော’’တိ ဣမိနာ အယုတ္တသံသဂ္ဂါဘာဝေါ. အယုတ္တသံသဂ္ဂဉှိ ပဋိစ္စ သတ္တာ အက္ကောသံ လဘန္တိ.

'අක්ඛිත්තො' යනු ප්‍රතික්ෂේප නොකරන ලද යන්නයි. 'අනවක්ඛිත්තො' යනු පැමිණි විවාදාදියෙහිදී හෙළා නොදකින ලද හෙවත් අත්නොහරින ලද යන්නයි. 'ජාතිවාදෙන' යන්නෙන් හේතුව අදහස් කරන බව දැක්වීමට 'කුමන කරුණක් නිසාද' යනාදිය වදාළහ. මෙහි 'දෙපසින්ම... මුතුන් මිත්තන් දක්වා' යන්නෙන් ක්ෂත්‍රියයාගේ උත්පත්ති දෝෂයක් නොමැති බව පිරිසිදු මව්කුස ඇති බව පැවසීමෙන් දැක්වේ. 'අක්ඛිත්තො' යන්නෙන් ක්‍රියාවන්හි වරදක් නැති බව දැක්වේ. මන්ද ක්‍රියාවන්හි වරද නිසා සත්වයෝ නින්දාවට පත් වෙති. 'අනුපක්කුට්ඨො' යන්නෙන් අනිසි සබඳතා නොමැති බව දැක්වේ. මන්ද අනිසි සබඳතා නිසා සත්වයෝ ගැරහුම් ලබති.

အဍ္ဎတာ နာမ ဝိဘဝသမ္ပန္နတာ, သာ တံ တံ ဥပါဒါယုပါဒါယ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘ယော ကောစိ အတ္တနော သန္တကေန ဝိဘဝေန အဍ္ဎော ဟောတီ’’တိ. တထာ မဟဒ္ဓနတာပီတိ တံ ဥက္ကံသဂတံ ဒဿေတုံ ‘‘မဟတာ အပရိမာဏသင်္ခေန ဓနေန သမန္နာဂတော’’တိ ဝုတ္တံ. ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတော ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတော ဝိသေသတော ကာမာ ဘောဂါ နာမာတိ အာဟ ‘‘ပဉ္စကာမဂုဏဝသေနာ’’တိ. ကောဋ္ဌံ ဝုစ္စတိ ဓညဿ အာဝသနဋ္ဌာနံ, ကောဋ္ဌဘူတံ အဂါရံ ကောဋ္ဌာဂါရံ. တေနာဟ ‘‘ဓညေန စ ပရိပုဏ္ဏကောဋ္ဌာဂါရော’’တိ. ဧဝံ သာရဂဗ္ဘံ ကောသော, ဓညပရိဋ္ဌပနဋ္ဌာနဉ္စ ကောဋ္ဌာဂါရန္တိ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တတော အညထာ တံ ဒဿေတုံ ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယထာ အသိနော တိက္ခဘာဝပရိဟာရကော [Pg.46] ပဋိစ္ဆဒေါ ‘‘ကောသော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ ရညော တိက္ခဘာဝပရိဟာရံ ကတွာ စတုရင်္ဂိနီ သေနာ ကောသောတိ အာဟ ‘‘စတုဗ္ဗိဓော ကောသော ဟတ္ထီ အဿာ ရထာ ပတ္တီ’’တိ. ဝတ္ထကောဋ္ဌာဂါရဂ္ဂဟဏေနေဝ သဗ္ဗဿပိ ဘဏ္ဍဋ္ဌပနဋ္ဌာနဿ ဂဟိတတ္တာ ‘‘တိဝိဓံ ကောဋ္ဌာဂါရ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

ආඪ්‍ය බව යනු විභව සම්පත්තියෙන් යුක්ත වීමයි. ඒ ඒ කරුණු පදනම් කරගෙන එය කියනු ලැබේ යන අදහසින් "යමෙක් තමා සන්තක විභවයෙන් (ධනයෙන්) ආඪ්‍ය වේද" යැයි පවසන ලදී. එසේම "මහත් ධනවත් බව" යන්නෙන් එය උච්චතම අවස්ථාව දැක්වීම සඳහා "මහත් වූ අපරිමාණ සංඛ්‍යාත ධනයෙන් යුක්ත වූ" යැයි කියන ලදී. අනුභව කළ යුතු බැවින් හෝ පරිභෝජනය කළ යුතු බැවින් විශේෂයෙන් "කාම භෝග" යැයි කියනු ලැබේ. ඒ බව "පංචකාම ගුණයන්ගේ වසයෙන්" යැයි පවසන ලදී. "කොට්ඨ" යනු ධාන්‍ය තැන්පත් කරන ස්ථානයයි. ධාන්‍ය තැන්පත් කරන ගෘහය "කොට්ඨාගාරය" (අටුව) නම් වේ. එබැවින් "ධාන්‍යයෙන් පිරුණු කොට්ඨාගාර ඇත්තේය" යි කියන ලදී. මෙසේ සාරවත් දේ ගැබ්ව පවතින තැන "කෝෂය" (භාණ්ඩාගාරය) බවත්, ධාන්‍ය තැන්පත් කරන තැන "කොට්ඨාගාරය" බවත් දක්වා, දැන් ඊට වෙනස් අයුරකින් එය දැක්වීමට "අථ වා" (නොහොත්) යනාදිය කියන ලදී. එහි කඩුවක තියුණු බව ආරක්ෂා කරන ආවරණය "කෝෂය" (කොපුව) යැයි කියනු ලැබේ. එසේම රජුගේ තියුණු බව (බලය) ආරක්ෂා කරන සිව් රඟ සේනාව ද "කෝෂය" (බල ඇණිය) ලෙස හඳුන්වමින් "ඇතුන්, අසුන්, රියන්, පාබල යන සතර වැදෑරුම් කෝෂය" යැයි කියන ලදී. රෙදිපිළි තැන්පත් කරන ගබඩාව ගැන සඳහන් කිරීමෙන් ම සියලු භාණ්ඩ තැන්පත් කරන ස්ථාන ද ඇතුළත් වන බැවින් "තිවැදෑරුම් කොට්ඨාගාර" යැයි පවසන ලදී.

ယဿာ ပညာယ ဝသေန ပုရိသော ‘‘ပဏ္ဍိတော’’တိ ဝုစ္စတိ, တံ ပဏ္ဍိစ္စန္တိ အာဟ ‘‘ပဏ္ဍိစ္စေန သမန္နာဂတော’’တိ. တံတံဣတိကတ္တဗ္ဗတာသု ဆေကဘာဝေါ ဗျတ္တဘာဝေါ ဝေယျတ္တိယံ. သမ္မောဟံ ဟိံသတိ ဝိဓမတီတိ မေဓာ, သာ ဧတဿ အတ္ထီတိ မေဓာဝီ. ဌာနေ ဌာနေ ဥပ္ပတ္တိ ဧတိဿာ အတ္ထီတိ ဌာနုပ္ပတ္တိ, ဌာနသော ဥပ္ပဇ္ဇနပညာ. ဝဍ္ဎိအတ္ထေတိ ဝဍ္ဎိသင်္ခါတေ အတ္ထေ.

යම් ප්‍රඥාවක බලයෙන් පුද්ගලයෙක් "පණ්ඩිත" යැයි කියනු ලැබේ ද, එය "පාණ්ඩිතිය" (පණ්ඩිත බව) යි. ඒ බව "පාණ්ඩිතියෙන් යුක්ත වූ" යැයි පවසන ලදී. ඒ ඒ කටයුතුවලදී දක්ෂ බව සහ ප්‍රකාශ කිරීමේ හැකියාව "වෛයත්තිය" (ප්‍රවීණත්වය) නම් වේ. මෝහය (මුළාව) නසන බැවින්, විනාශ කරන බැවින් "මේධා" නම් වේ. එය ඇත්තේ "මේධාවී" නම් වේ. ඒ ඒ අවස්ථාවලදී (ඥානය) උපදින බැවින් "ස්ථානෝත්පත්ති" නම් වේ. එනම් ඒ ඒ කරුණට අදාළව ක්ෂණිකව උපදින ප්‍රඥාවයි. "වර්ධි අර්ථයේ" යනු දියුණුව හෙවත් අභිවෘද්ධිය යන අර්ථයෙහිය.

ယဿံဒိသံသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

යස්සංදිසා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၅-၉. ပတ္ထနာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

5-9. පත්ථනා සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၃၅-၉. ပဉ္စမေ ဟတ္ထိသ္မိန္တိ ဟတ္ထိသိပ္ပေ. ဟတ္ထီတိ ဟိ ဟတ္ထိဝိသယတ္တာ ဟတ္ထိသန္နိဿိတတ္တာ စ ဟတ္ထိသိပ္ပံ ဂဟိတံ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဝယတီတိ ဝယော, သောဘနေသု ကတ္ထစိ အပက္ခလန္တော အဝိတ္ထာယန္တော တာနိ သန္ဓာရေတုံ သက္ကောတီတိ အတ္ထော. န ဝယော အဝယော, တာနိ အတ္ထတော သဒ္ဒတော စ သန္ဓာရေတုံ န သက္ကောတိ. အဝယော န ဟောတီတိ အနဝယော. ဒွေ ပဋိသေဓာ ပကတိံ ဂမေန္တီတိ အာဟ ‘‘အနဝယောတိ သမတ္ထော’’တိ. ဆဋ္ဌာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

135-9. පස්වන සූත්‍රයෙහි "හත්ථිස්මිං" යනු හස්ති ශිල්පයෙහිය. හස්තීන් විෂය කරගන්නා බැවින් හා හස්තීන් මත පදනම් වන බැවින් "හස්තී" යන්නෙන් හස්ති ශිල්පය ගන්නා ලදී. ඉතිරි පදවල ද මේ ක්‍රමයම වේ. "වයති" යනු වයස (ප්‍රවීණත්වය) යි. යහපත් (කරුණුවල) කිසි තැනක නොපැකිළෙමින්, පමා නොවෙමින් ඒවා දරා ගැනීමට හැකි වීම මෙහි අර්ථයයි. "වය" නොවන බව "අවය" යි. එනම් එම කරුණු අර්ථ වශයෙන් හෝ ශබ්ද වශයෙන් දරා ගැනීමට නොහැකි වීමයි. "අවය" නොවන බව "අනවය" යි. ප්‍රතිෂේධ දෙකකින් (න + අවය) ප්‍රකෘති අර්ථය ලැබේ යන අදහසින් "අනවය යනු සමර්ථ (දක්ෂ) බවයි" කීහ. හයවන සූත්‍රයේ සිට ඉතිරි කොටස් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහ.

ပတ္ထနာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පත්ථනා සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၀. သောတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. සෝත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၄၀. ဒသမေ တိဗ္ဗာနန္တိ တိက္ခာနံ. ခရာနန္တိ ကက္ကသာနံ. ကဋုကာနန္တိ ဒါရုဏာနံ. အသာတာနန္တိ နသာတာနံ အပ္ပိယာနံ. န တာသု မနော အပ္ပေတိ, န တာ မနံ အပ္ပာယန္တိ ဝဍ္ဎေန္တီတိ အမနာပါ.

140. දහවන සූත්‍රයෙහි "තිබ්බානං" යනු තියුණු වූ දේවල් ය. "ඛරානං" යනු රළු වූ දේවල් ය. "කටුකානං" යනු දාරුණ වූ දේවල් ය. "අසාතානං" යනු මිහිරි නොවන, අප්‍රිය වූ දේවල් ය. ඒවායෙහි සිත පිහිටුවන්නේ නැත, ඒවා සිත පිනවන්නේ හෝ වඩවන්නේ නැත යන අර්ථයෙන් "අමනාප" නම් වේ.

သောတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සෝත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ရာဇဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

රාජ වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

(၁၅) ၅. တိကဏ္ဍကီဝဂ္ဂေါ

(15) 5. තිකණ්ඩකී වර්ගය.

၁. အဝဇာနာတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. අවජානාති සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၁၄၁. ပဉ္စမဿ [Pg.47] ပဌမေ ဒတွာ အဝဇာနာတီတိ ဧတ္ထ ဧကော ဘိက္ခု မဟာပုညော စတုပစ္စယလာဘီ ဟောတိ, သော စီဝရာဒီနိ လဘိတွာ အညံ အပ္ပပုညံ အာပုစ္ဆတိ. သောပိ တသ္မိံ ပုနပ္ပုနံ အာပုစ္ဆန္တေပိ ဂဏှာတိယေဝ. အထဿ ဣတရော ထောကံ ကုပိတော ဟုတွာ မင်္ကုဘာဝံ ဥပ္ပာဒေတုကာမော ဝဒတိ ‘‘အယံ အတ္တနော ဓမ္မတာယ စီဝရာဒီနိ န လဘတိ, အမှေ နိဿာယ လဘတီ’’တိ. ဧဝမ္ပိ ဒတွာ အဝဇာနာတိ နာမ. ဧကော ပန ဧကေန သဒ္ဓိံ ဒွေ တီဏိ ဝဿာနိ ဝသန္တော ပုဗ္ဗေ တံ ပုဂ္ဂလံ ဂရုံ ကတွာ ဂစ္ဆန္တေ ဂစ္ဆန္တေ ကာလေ စိတ္တီကာရံ န ကရောတိ, အာသနနိသိန္နဋ္ဌာနမ္ပိ န ဂစ္ဆတိ. အယမ္ပိ ပုဂ္ဂလော သံဝါသေန အဝဇာနာတိ နာမ. အာဓေယျမုခေါတိ အာဒိတော ဓေယျမုခေါ, ပဌမဝစနသ္မိံယေဝ ဌပိတမုခေါတိ အတ္ထော. တတ္ထာယံ နယော – ဧကော ပုဂ္ဂလော သာရုပ္ပံယေဝ ဘိက္ခုံ ‘‘အသာရုပ္ပော ဧသော’’တိ ကထေတိ. တံ သုတွာ ဧသ နိဋ္ဌံ ဂစ္ဆတိ, ပုန အညေန သဘာဂေန ဘိက္ခုနာ ‘‘သာရုပ္ပော အယ’’န္တိ ဝုတ္တေပိ တဿ ဝစနံ န ဂဏှာတိ. အသုကေန နာမ ‘‘အသာရုပ္ပော အယ’’န္တိ အမှာကံ ကထိတန္တိ ပုရိမဘိက္ခုနောဝ ကထံ ဂဏှာတိ. အပရောပိဿ ဒုဿီလံ ‘‘သီလဝါ’’တိ ကထေတိ. တဿ ဝစနံ သဒ္ဒဟိတွာ ပုန အညေန ‘‘အသာရုပ္ပော ဧသော ဘိက္ခု, နာယံ တုမှာကံ သန္တိကံ ဥပသင်္ကမိတုံ ယုတ္တော’’တိ ဝုတ္တေပိ တဿ ဝစနံ အဂ္ဂဟေတွာ ပုရိမံယေဝ ကထံ ဂဏှာတိ. အပရော ဝဏ္ဏမ္ပိ ကထိတံ ဂဏှာတိ, အဝဏ္ဏမ္ပိ ကထိတံ ဂဏှာတိယေဝ. အယမ္ပိ အာဓေယျမုခေါယေဝ နာမ အာဓာတဗ္ဗမုခေါ, ယံ ယံ သုဏာတိ, တတ္ထ တတ္ထ ဌပိတမုခေါတိ အတ္ထော.

141. පස්වන පන්නාසකයේ පළමු සූත්‍රයෙහි "දී හෙළා දකියි" යන්නෙහි මෙබඳු අදහසක් වේ. එක්තරා මහා පින් ඇති සිව්පස ලාභී භික්ෂුවක් සිටියි. උන්වහන්සේ සිවුරු ආදිය ලබා ගෙන, පින් අඩු වෙනත් භික්ෂුවකගෙන් ඒ පිළිබඳව විමසයි. අනෙක් භික්ෂුව ද නැවත නැවත විමසද්දී ඒවා පිළිගනියි. එවිට අනෙක් තැනැත්තා මඳක් කෝපයට පත් වී (අනෙක් භික්ෂුව) මැලවීමට පත් කරනු කැමැත්තෙන් "මොහු තමාගේ ධර්මතාවයෙන් සිවුරු ආදිය නොලබයි, අප නිසා ලබයි" යනුවෙන් පවසයි. මෙසේ දීමෙන් පසුව හෙළා දැකීම නම් වේ. තවද, එක් අයෙකු සමඟ වසර දෙකක් තුනක් වාසය කරන අයෙකු, පෙර ඒ පුද්ගලයාට ගෞරව කොට පසුව කල් ගත වෙද්දී ගරුබුහුමන් නොකරයි ද, ඔහු ඉන්නා අසුනකට හෝ නොයයි ද, මේ පුද්ගලයා ද "වාසය කිරීමෙන් හෙළා දකින්නා" නම් වේ. "ආධෙය්‍යමුඛෝ" යනු මුල සිටම අනුන් කියන දේ කටේ තබාගෙන සිටින, එනම් පළමු වචනයෙන්ම පිළිගන්නා ස්වභාවය ඇති තැනැත්තායි. එහි ක්‍රමය මෙසේය - එක් පුද්ගලයෙක් සුදුසු භික්ෂුවක් ගැනම "මොහු නුසුදුසු කෙනෙකි" යැයි පවසයි. එය අසා මොහු එය ස්ථිර වශයෙන් පිළිගනියි. පසුව වෙනත් සමාන අදහස් ඇති භික්ෂුවක විසින් "මොහු සුදුසු කෙනෙකි" යැයි පැවසුව ද ඔහුගේ වචනය පිළි නොගනියි. "අසවලා විසින් මොහු නුසුදුසු යැයි අපට පවසා ඇතැයි" කියමින් පෙර භික්ෂුවගේ වචනයම පිළිගනියි. තවත් අයෙකු දුශ්ශීලයෙකු ගැන "ශීලවන්තයෙකැයි" පවසයි. ඔහුගේ වචනය විශ්වාස කොට පසුව වෙනත් අයෙකු විසින් "මේ භික්ෂුව නුසුදුසු ය, මොහු වෙත පැමිණීම නුසුදුසු ය" යැයි පැවසුව ද, ඒ වචනය පිළි නොගෙන මුල් වචනයම පිළිගනියි. තවකෙක් ගුණ පැවසීම ද පිළිගනියි, අගුණ පැවසීම ද පිළිගනියි. මොහු ද "ආධෙය්‍යමුඛ" (අනුන් කියන දේ පහසුවෙන් පිළිගන්නා) නම් වේ. ඇසෙන ඇසෙන දේ ඒ අයුරින්ම පිළිගන්නා සුලු බව මෙහි අර්ථයයි.

လောလောတိ သဒ္ဓါဒီနံ ဣတ္တရကာလပ္ပတိတတ္တာ အဿဒ္ဓိယာဒီဟိ လုလိတဘာဝေန လောလော. ဣတ္တရဘတ္တီတိအာဒီသု ပုနပ္ပုနံ ဘဇနေန သဒ္ဓါဝ ဘတ္တိပေမံ. သဒ္ဓါပေမမ္ပိ ဂေဟဿိတပေမမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ, ပသာဒေါ သဒ္ဓါပသာဒေါ. ဧဝံ ပုဂ္ဂလော လောလော ဟောတီတိ ဧဝံ ဣတ္တရသဒ္ဓါဒိတာယ ပုဂ္ဂလော လောလော နာမ ဟောတိ. ဟလိဒ္ဒိရာဂေါ ဝိယ, ထုသရာသိမှိ ကောဋ္ဋိတခါနုကော ဝိယ, အဿပိဋ္ဌိယံ ဌပိတကုမ္ဘဏ္ဍံ ဝိယ စ အနိဗဒ္ဓဋ္ဌာနေ မုဟုတ္တေန ကုပ္ပတိ. မန္ဒော မောမူဟောတိ အညာဏဘာဝေန မန္ဒော, အဝိသယတာယ မောမူဟော, မဟာမူဠှောတိ အတ္ထော.

"ලෝල" යනු ශ්‍රද්ධා ආදිය ස්වල්ප වේලාවක් පමණක් පවතින බැවින්, අශ්‍රද්ධාව ආදියෙන් කැළඹුණු ස්වභාවයෙන් යුක්ත නිසා "ලෝල" (චපල) නම් වේ. "ඉත්තරභත්ති" යනාදියෙහි නැවත නැවත ඇසුරු කිරීමෙන් ඇති වන ශ්‍රද්ධාවම "භක්ති ප්‍රේමය" යි. ශ්‍රද්ධා ප්‍රේමය හෝ ගෘහශ්‍රිත ප්‍රේමය ද මෙහිලා ගත හැකිය. ප්‍රසාදය යනු ශ්‍රද්ධා ප්‍රසාදයයි. මෙසේ පුද්ගලයා චපල වෙයි. එනම් ස්වල්ප වූ ශ්‍රද්ධා ආදිය ඇති බැවින් පුද්ගලයා චපල නම් වේ. කහ රතු පාටක් (ලෙහෙසියෙන් මැකෙන) මෙන් ද, දහයියා ගොඩක ගැසූ කූඤ්ඤයක් මෙන් ද, අශ්වයෙකුගේ පිට උඩ තැබූ ලබු ගෙඩියක් මෙන් ද නොබැඳුණු ස්ථානයක මොහොතකින් වෙනස් වෙයි. "මන්ද මෝමූහ" යනු නොදන්නාකම නිසා මෝඩ වූ, විෂය නොවන බැවින් දැඩි මුළාවට පත් වූ, මහා මුළාවට පත් වූ යන අර්ථයයි.

အဝဇာနာတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අවජානාති සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၂-၃. အာရဘတိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

2-3. ආරභති සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၄၂-၃. ဒုတိယေ [Pg.48] အာရဘတီတိ ဧတ္ထ အာရမ္ဘ-သဒ္ဒေါ ကမ္မကိရိယဟိံသနဝီရိယကောပနာပတ္တိဝီတိက္ကမေသု ဝတ္တတိ. တထာ ဟေသ ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ဒုက္ခံ သမ္ဘောတိ, သဗ္ဗံ အာရမ္ဘပစ္စယာ’’တိ (သု. နိ. ၇၄၉) ကမ္မေ အာဂတော. ‘‘မဟာရမ္ဘာ မဟာယညာ, န တေ ဟောန္တိ မဟပ္ဖလာ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁၂၀; အ. နိ. ၄.၃၉) ကိရိယာယ. ‘‘သမဏံ ဂေါတမံ ဥဒ္ဒိဿ ပါဏံ အာရဘန္တီ’’တိ (မ. နိ. ၂.၅၁) ဟိံသနေ. ‘‘အာရမ္ဘထ နိက္ခမထ, ယုဉ္ဇထ ဗုဒ္ဓသာသနေ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁၈၅; နေတ္တိ. ၂၉; ပေဋကော. ၃၈; မိ. ပ. ၅.၁.၄) ဝီရိယေ. ‘‘ဗီဇဂါမဘူတဂါမသမာရမ္ဘာ ပဋိဝိရတော ဟောတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၀, ၁၉၅; မ. နိ. ၁.၂၉၃) ကောပနေ. ‘‘အာရဘတိ စ ဝိပ္ပဋိသာရီ စ ဟောတီ’’တိ (အ. နိ. ၅.၁၄၂; ပု. ပ. ၁၉၁) အယံ ပန အာပတ္တိဝီတိက္ကမေ အာဂတော, တသ္မာ အာပတ္တိဝီတိက္ကမဝသေန အာရဘတိ စေဝ, တပ္ပစ္စယာ စ ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟောတီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတီတိ အနဓိဂတတ္တာ ယထာသဘာဝတော န ဇာနာတိ. ယတ္ထဿာတိ ယသ္မိံ အဿ, ယံ ဌာနံ ပတွာ ဧတဿ ပုဂ္ဂလဿ ဥပ္ပန္နာ ပါပကာ အကုသလာ ဓမ္မာ အပရိသေသာ နိရုဇ္ဈန္တီတိ အတ္ထော. ကိံ ပန ပတွာ တေ နိရုဇ္ဈန္တီတိ? အရဟတ္တမဂ္ဂံ, ဖလပ္ပတ္တဿ ပန နိရုဒ္ဓါ နာမ ဟောန္တိ. ဧဝံ သန္တေပိ ဣဓ မဂ္ဂကိစ္စဝသေန ပန ဖလမေဝ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

142-3. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘ආරභති’ (ආරම්භ කරයි) යන්නෙහි ‘ආරම්භ’ ශබ්දය කර්මය, ක්‍රියාව, හිංසාව, වීර්යය, කෝපය (කම්පනය) සහ ඇවැත් ඉක්මවීම යන අර්ථයන්හි වැටේ. ‘යම්කිසි දුකක් හටගන්නේ ද, ඒ සියල්ල කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් (ආරම්භ පච්චයා) වේ’ යැයි (සුත්ත නිපාත 749) මෙහි කර්ම අර්ථයෙහි පැමිණියේය. ‘මහත් වූ ක්‍රියා (මහාරම්භා) ඇති මහා යාගයෝ මහා ඵල නොදෙති’ යැයි (සංයුත්ත නිකාය 1.120) මෙහි ක්‍රියා අර්ථයෙහි පැමිණියේය. ‘ගෞතම ශ්‍රමණයන් උදෙසා ප්‍රාණීන් නසති (ආරභන්ති)’ යැයි (මජ්ඣිම නිකාය 2.51) මෙහි හිංසා අර්ථයෙහි පැමිණියේය. ‘ආරම්භ කරව්, නික්මෙව්, බුදු සසුනෙහි යෙදෙව්’ යැයි (සංයුත්ත නිකාය 1.185) මෙහි වීර්යය අර්ථයෙහි පැමිණියේය. ‘බීජගාම භූතගාමයන් විනාශ කිරීමෙන් (සමාරම්භා) වැළකුණේ වෙයි’ යැයි (දීඝ නිකාය 1.10) මෙහි කෝපය (කම්පනය හෙවත් පෙළීම) අර්ථයෙහි පැමිණියේය. ‘ඇවැත් සිදු කරයි (ආරභති), පසුතැවිලි ද වෙයි’ යැයි (අංගුත්තර නිකාය 5.142) මෙහි ඇවැත් ඉක්මවීමේ අර්ථයෙහි පැමිණියේය. එබැවින් ඇවැත් ඉක්මවීම් වශයෙන් සිදු කරයි (ආරභති) යන්නත්, ඒ හේතුවෙන් පසුතැවෙයි යන්නත් මෙහි අර්ථයයි. ‘යථාභූතං නප්පජානාති’ යනු අවබෝධ නොකළ බැවින් යථා ස්වභාවයෙන් නොදනියි යන්නයි. ‘යත්ථස්සා’ යනු යම් තැනකට පැමිණි විට මේ පුද්ගලයාට උපන් පාපිෂ්ඨ අකුසල ධර්මයන් නිරවශේෂව නිරුද්ධ වේද ඒ අර්ථයයි. කුමකට පැමිණි විට ඒවා නිරුද්ධ වේද? අරහත් මාර්ගයටයි. ඵලයට පත් වූවන්ගේ (ඒ අකුසල ධර්ම) නිරුද්ධ වූවා නම් වෙයි. මෙසේ වුවද මෙහි මාර්ග කෘත්‍යය වශයෙන් ඵලයම පවසන ලදැයි දත යුතුය.

အာရဘတီ န ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟောတီတိ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇတိ, တံ ပနေသ ဒေသေတုံ သဘာဂပုဂ္ဂလံ ပရိယေသတိ, တသ္မာ န ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟောတိ. န အာရဘတိ ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟောတီတိ အာပတ္တိံ န အာပဇ္ဇတိ, ဝိနယပညတ္တိယံ ပန အကောဝိဒတ္တာ အနာပတ္တိယာ အာပတ္တိသညီ ဟုတွာ ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟောတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ‘‘န အာရဘတိ န ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟောတီ’’တိ ယော ဝုတ္တော, ကတရော သော ပုဂ္ဂလော? ဩဿဋ္ဌဝီရိယပုဂ္ဂလော. သော ဟိ ‘‘ကိံ မေ ဣမသ္မိံ ကာလေ ပရိနိဗ္ဗာနေန, အနာဂတေ မေတ္တေယျသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကာလေ ပရိနိဗ္ဗာယိဿာမီ’’တိ ဝိသုဒ္ဓသီလောပိ ပဋိပတ္တိံ န ပူရေတိ. သော ဟိ ‘‘ကိမတ္ထံ အာယသ္မာ ပမတ္တော ဝိဟရတိ, ပုထုဇ္ဇနဿ နာမ ဂတိ အနိဗဒ္ဓါ, တသ္မာ ဟိ မေတ္တေယျသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ သမ္မုခီဘာဝံ လဘေယျာသိ, အရဟတ္တတ္ထာယ ဝိပဿနံ ဘာဝေဟီ’’တိ ဩဝဒိတဗ္ဗောဝ.

‘ආරභති න විප්පටිසාරී හෝති’ යනු ඇවැත් සිදු කරයි, එහෙත් එය දේශනා කර (පිරිසිදු වීම) සඳහා සභාග පුද්ගලයෙකු සොයයි, එබැවින් ඔහු පසුතැවිලි නොවේ. ‘න ආරභති විප්පටිසාරී හෝති’ යනු ඇවැත් සිදු නොකරයි, එහෙත් විනය පනත් පිළිබඳව දක්ෂ නොවන බැවින් ඇවැත් නොවන දෙයෙහි ඇවැත් සංඥාව ඇතිව පසුතැවිලි වෙයි, මෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය. ‘න ආරභති න විප්පටිසාරී හෝති’ යැයි පවසන ලද්දේ කවර පුද්ගලයෙකු ගැනද? වීර්යය අත්හළ පුද්ගලයා ගැනය. ඔහු ‘මට මේ කාලයෙහි පිරිනිවන් පෑමෙන් ඇති පලය කුමක්ද, අනාගතයෙහි මෛත්‍රී සම්‍යක් සම්බුදු රජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි පිරිනිවන් පාන්නෙමි’ යි පිරිසිදු සිල් ඇත්තෙකු වුවද පිළිවෙත් නොපුරයි. ඔහුට ‘ආයුෂ්මතුනි, කුමන කරුණක් නිසා ප්‍රමාද වී වසන්නේද, පෘථග්ජනයාගේ ගතිය නියත නැත, එබැවින් මෛත්‍රී සම්‍යක් සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ හමුවීමට හැකි වන පරිදි, අරහත් භාවය පිණිස විදර්ශනාව වඩන්න’ යැයි අවවාද කළ යුතුමය.

သာဓူတိ [Pg.49] အာယာစနတ္ထေ နိပါတော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယာဝ အပရဒ္ဓံ ဝတ အာယသ္မတာ, ဧဝံ သန္တေပိ မယံ အာယသ္မန္တံ ယာစာမ, ဒေသေတဗ္ဗယုတ္တကဿ ဒေသနာယ, ဝုဋ္ဌာတဗ္ဗယုတ္တကဿ ဝုဋ္ဌာနေန, အာဝိကာတဗ္ဗယုတ္တကဿ အာဝိကိရိယာယ အာရမ္ဘဇေ အာသဝေ ပဟာယ သုဒ္ဓန္တေ ဌိတဘာဝပစ္စဝေက္ခဏေန ဝိပ္ပဋိသာရဇေ အာသဝေ ပဋိဝိနောဒေတွာ နီဟရိတွာ ဝိပဿနာစိတ္တဉ္စေဝ ဝိပဿနာပညဉ္စ ဝဍ္ဎေတူတိ. အမုနာ ပဉ္စမေန ပုဂ္ဂလေနာတိ ဧတေန ပဉ္စမေန ခီဏာသဝပုဂ္ဂလေန. သမသမော ဘဝိဿတီတိ လောကုတ္တရဂုဏေဟိ သမဘာဝေနေဝ သမော ဘဝိဿတီတိ ဧဝံ ခီဏာသဝေန ဩဝဒိတဗ္ဗောတိ အတ္ထော. တတိယံ ဥတ္တာနမေဝ.

‘සාධු’ යනු ආයාචනා අර්ථයෙහි වැටෙන නිපාතයකි. මෙයින් පවසන්නේ මෙයයි - ආයුෂ්මතුන් අතින් යම් වරදක් සිදුවූයේද, එසේ වුවත් අපි ආයුෂ්මතුන්ගෙන් අයදින්නෙමු, දේශනා කළ යුතු ඇවැත් දේශනා කිරීමෙන් ද, නැගී සිටිය යුතු ඇවැත්වලින් නැගී සිටීමෙන් ද, ප්‍රකාශ කළ යුතු ඇවැත් ප්‍රකාශ කිරීමෙන් ද, ඇවැත් ඉක්මවීමෙන් හටගන්නා ආශ්‍රවයන් ප්‍රහාණය කර, ශුද්ධි භාවය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමෙන් පසුතැවිල්ලෙන් හටගන්නා ආශ්‍රවයන් බැහැර කර, විදර්ශනා සිත සහ විදර්ශනා ප්‍රඥාව වර්ධනය කරත්වා කියායි. ‘අමුනා පඤ්චමේන පුග්ගලේනාති’ යනු මේ පස්වන රහතන් වහන්සේ සමඟයි. ‘සමසමෝ භවිස්සතීති’ යනු ලෝකෝත්තර ගුණයන්ගෙන් සමාන භාවයෙන්ම සමාන වන්නේය යන්නයි. මෙසේ රහතන් වහන්සේ විසින් අවවාද කළ යුතු බව අර්ථයයි. තුන්වන වාරය පැහැදිලිය.

အာရဘတိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ආරභති සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၄-၆. တိကဏ္ဍကီသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

4-6. තිණ්කණ්ඩකී සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၁၄၄-၆. စတုတ္ထေ ပဋိကူလေတိ အမနုညေ အနိဋ္ဌေ. အပ္ပဋိကူလသညီတိ ဣဋ္ဌာကာရေနေဝ ပဝတ္တစိတ္တော. ဣဋ္ဌသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ အသုဘာယ ဝါ ဖရတိ, အနိစ္စတော ဝါ ဥပသံဟရတိ ဥပနေတိ ပဝတ္တေတိ. အနိဋ္ဌသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိန္တိ အနိဋ္ဌေ သတ္တသညိတေ အာရမ္မဏေ. မေတ္တာယ ဝါ ဖရတီတိ မေတ္တံ ဟိတေသိတံ ဥပသံဟရန္တော သဗ္ဗတ္ထကမေဝ ဝါ တတ္ထ ဖရတိ. ဓာတုတော ဝါ ဥပသံဟရတီတိ ဓမ္မသဘာဝစိန္တနေန ဓာတုတော ပစ္စဝေက္ခဏာယ ဓာတုမနသိကာရံ ဝါ တတ္ထ ပဝတ္တေတိ. တဒုဘယံ အဘိနိဝဇ္ဇေတွာတိ သဘာဝတော အာနုဘာဝတော စ ဥပတိဋ္ဌန္တံ အာရမ္မဏေ ပဋိကူလဘာဝံ အပ္ပဋိကူလဘာဝဉ္စာတိ တံ ဥဘယံ ပဟာယ အဂ္ဂဟေတွာ, သဗ္ဗသ္မိံ ပန တသ္မိံ မဇ္ဈတ္တော ဟုတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. မဇ္ဈတ္တော ဟုတွာ ဝိဟရိတုကာမော ပန ကိံ ကရောတီတိ? ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေသု အာပါထံ ဂတေသု နေဝ သောမနဿိတော ဟောတိ, န ဒေါမနဿိတော ဟောတိ. ဥပေက္ခကော ဝိဟရေယျာတိ ဣဋ္ဌေ အရဇ္ဇန္တော အနိဋ္ဌေ အဒုဿန္တော ယထာ အညေ အသမပေက္ခနေန မောဟံ ဥပ္ပာဒေန္တိ, ဧဝံ အနုပ္ပာဒေန္တော ဆသု အာရမ္မဏေသု ဆဠင်္ဂုပေက္ခာယ ဥပေက္ခကော ဝိဟရေယျ. တေနေဝါဟ ‘‘ဆဠင်္ဂုပေက္ခာဝသေန ပဉ္စမော’’တိ. ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဆဠာရမ္မဏာပါထေ ပရိသုဒ္ဓပကတိဘာဝါဝိဇဟနလက္ခဏာယ ဆသု ဒွါရေသု ပဝတ္တနတော ‘‘ဆဠင်္ဂုပေက္ခာ’’တိ လဒ္ဓနာမာယ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာယ ဝသေန ပဉ္စမော ဝါရော ဝုတ္တောတိ အတ္ထော. ပဉ္စမံ ဆဋ္ဌဉ္စ ဥတ္တာနမေဝ.

144-6. හතරවන සූත්‍රයෙහි ‘පටිකූලේ’ යනු අමනාප වූ, අනිෂ්ට වූ අරමුණෙහි ය. ‘අප්පටිකූලසඤ්ඤී’ යනු ඉෂ්ටාකාරයෙන්ම (යහපත් ලෙස) පවතින සිත ඇතිවයි. ඉෂ්ට වස්තුවෙහි අසුභ වශයෙන් හෝ අනිත්‍ය වශයෙන් මෙනෙහි කරමින් පවත්වයි. ‘අනිට්ඨස්මිං වත්ථුස්මිං’ යනු අනිෂ්ට වූ සත්ත්ව සංඥා ඇති අරමුණෙහි ය. ‘මෙත්තාය වා ඵරති’ යනු මෙත්තාව හෙවත් හිතෛෂී භාවය පවත්වමින් හෝ සෑම තැනම එම අරමුණෙහි පවත්වයි. ‘ධාතුතෝ වා උපසංහරති’ යනු ධර්ම ස්වභාවය සිතීමෙන් ධාතු වශයෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම සඳහා ධාතු මනසිකාරය එහි පවත්වයි. ‘තදුභයං අභිනිවජ්ජෙත්වා’ යනු ස්වභාවයෙන් සහ ආනුභාවයෙන් එළඹ සිටින අරමුණෙහි පිළිකුල් බව සහ පිළිකුල් නොවන බව යන ඒ දෙකම අත්හැර, ඒ සියල්ලෙහි මධ්‍යස්ථව සිටියි යන්නයි. මධ්‍යස්ථව වසන්නට කැමති තැනැත්තා කුමක් කරයිද? ඉෂ්ට හෝ අනිෂ්ට අරමුණු හමුවූ විට සතුටු වන්නේ ද නැත, සකල සිතින් ම දොම්නස් වන්නේ ද නැත. ‘උපෙක්ඛකෝ විහරෙය්‍ය’ යනු ඉෂ්ට අරමුණෙහි ඇලෙන්නේ නැතිව, අනිෂ්ට අරමුණෙහි ගැටෙන්නේ නැතිව, අන් අය මෙන් විමසා නොබැලීමෙන් මෝහය ඇති නොකර, අරමුණු හයෙහිම ෂඩංග උපේක්ෂාවෙන් උපේක්ෂා සහගතව වසන්නේය යන්නයි. එහෙයින්ම ‘ෂඩංග උපේක්ෂා වශයෙන් පස්වැන්න’ යැයි පවසන ලදී. ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට වූ අරමුණු හය හමුවන කල්හි පිරිසිදු ප්‍රකෘති ස්වභාවය අත්නොහැරීමේ ලක්ෂණයෙන් යුක්තව ද්වාරයන් හයෙහිම පවතින බැවින් ‘ෂඩංග උපේක්ෂාව’ යන නම ලත් තත්‍රමජ්ඣත්තුපේක්ෂාව වශයෙන් පස්වන වාරය පවසන ලදැයි අර්ථයයි. පස්වන හා හයවන වාරයන් පැහැදිලිය.

တိကဏ္ဍကီသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

තිණ්කණ්ඩකී සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၇-၁၀. အသပ္ပုရိသဒါနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

7-10. අසප්පුරිසදාන සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၁၄၇-၁၅၀. သတ္တမေ [Pg.50] အသက္ကစ္စန္တိ အနာဒရံ ကတွာ. ဒေယျဓမ္မဿ အသက္ကစ္စကရဏံ နာမ အသမ္ပန္နံ ကရောတီတိ အာဟ ‘‘န သက္ကရိတွာ သုစိံ ကတွာ ဒေတီ’’တိ, ဥတ္တဏ္ဍုလာဒိဒေါသဝိရဟိတံ သုစိသမ္ပန္နံ ကတွာ န ဒေတီတိ အတ္ထော. အစိတ္တီကတွာတိ န စိတ္တေ ကတွာ, န ပူဇေတွာတိ အတ္ထော. ပူဇေန္တော ဟိ ပူဇေတဗ္ဗဝတ္ထုံ စိတ္တေ ဌပေတိ, န တတော ဗဟိ ကရောတိ. စိတ္တံ ဝါ အစ္ဆရိယံ ကတွာ ပဋိပတ္တိဝိကရဏံ သမ္ဘာဝနကိရိယာ, တပ္ပဋိက္ခေပတော အစိတ္တီကရဏံ အသမ္ဘာဝနကိရိယာ. အဂါရဝေန ဒေတီတိ ပုဂ္ဂလေ အဂရုံ ကရောန္တော နိသီဒနဋ္ဌာနေ အသမ္မဇ္ဇိတွာ ယတ္ထ ဝါ တတ္ထ ဝါ နိသီဒါပေတွာ ယံ ဝါ တံ ဝါ အာဓာရကံ ဌပေတွာ ဒါနံ ဒေတိ. အသဟတ္ထာတိ န အတ္တနော ဟတ္ထေန ဒေတိ, ဒါသကမ္မကရောဒီဟိ ဒါပေတိ. အပဝိဒ္ဓံ ဒေတီတိ အန္တရာ အပဝိဒ္ဓံ ဝိစ္ဆေဒံ ကတွာ ဒေတိ. တေနာဟ ‘‘န နိရန္တရံ ဒေတီ’’တိ. အထ ဝါ အပဝိဒ္ဓံ ဒေတီတိ ဥစ္ဆိဋ္ဌာဒိဆဍ္ဍနီယဓမ္မံ ဝိယ အဝက္ခိတ္တကံ ကတွာ ဒေတိ. တေနာဟ ‘‘ဆဍ္ဍေတုကာမော ဝိယ ဒေတီ’’တိ. ‘‘အဒ္ဓါ ဣမဿ ဒါနဿ ဖလမေဝ အာဂစ္ဆတီ’’တိ ဧဝံ ယဿ ကမ္မဿကတာဒိဋ္ဌိ အတ္ထိ, သော အာဂမနဒိဋ္ဌိကော, အယံ ပန န တာဒိသောတိ အနာဂမနဒိဋ္ဌိကော. တေနာဟ ‘‘ကတဿ နာမ ဖလံ အာဂမိဿတီ’’တိအာဒိ. အဋ္ဌမာဒီသု နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ.

147-150. සත්වැනි (අසප්පුරිසදාන) සූත්‍රයෙහි: ‘අසක්කච්චං’ යනු අනාදරයක් කොට යන්නයි. දෙය්‍යධර්මය අසක්කච්චක පූජා කිරීම යනු අසම්පූර්ණව කිරීමයි. එබැවින් ‘සත්කාර නොකොට පිරිසිදු නොකොට දෙයි’ යයි පවසන ලදී. ගල් කැට, වැලි ආදී දෝෂවලින් තොර වූ පිරිසිදු සම්පන්න බවක් ඇති නොකොට දෙයි යන්න අර්ථයයි. ‘අචිත්තිිකත්වා’ යනු සිතෙහි නොතබා, ගෞරව නොකොට යන අර්ථයයි. පූජා කරන්නා වූ පුද්ගලයා පූජා කළ යුතු වස්තුව සිතෙහි තබා ගනී, එයින් බැහැර නොකරයි. සිතේ පුදුමයක් ඇති කරගෙන පිළිපැදීම වෙනස් කිරීම සම්භාවනා ක්‍රියාවකි, එය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් ‘අචිත්තීකරණය’ යනු අසම්භාවනා ක්‍රියාවකි. ‘අගාරවේන දේති’ යනු පුද්ගලයා කෙරෙහි ගෞරවයක් නැතිව, හිඳගන්නා තැන පිරිසිදු නොකොට, කොහේ හෝ තැනක හිඳුවා, යම්කිසි ආධාරකයක් තබා දානය දෙයි. ‘අසහත්ථා’ යනු තමාගේ අතින් නොදෙයි, දැසි දසුන් ලවා දෙවයි. ‘අපවිද්ධං දේති’ යනු අතරතුර කපා දමා (විච්ඡේද කොට) දෙයි. එබැවින් ‘නිරන්තරයෙන් (නොකඩවා) නොදෙයි’ යයි පවසන ලදී. එසේත් නැතිනම් ‘අපවිද්ධං දේති’ යනු ඉඳුල් ආදී ඉවත ලිය යුතු දෙයක් මෙන් විසිකරන්නාක් මෙන් දෙයි. එබැවින් ‘ඉවත දැමීමට කැමති කෙනෙකු මෙන් දෙයි’ යයි පවසන ලදී. ‘සැබවින්ම මේ දානයෙහි ඵලය පැමිණෙන්නේය’ යනුවෙන් යමෙකුට කම්මස්සකතා දෘෂ්ටිය ඇත්තේද, ඔහු ‘ආගමනදිට්ඨික’ වේ. මොහු එබන්දෙක් නොවන බැවින් ‘අනාගමනදිට්ඨික’ නම් වේ. එබැවින් ‘කළ දෙයක ඵලය කුමට පැමිණේවිද’ යනාදිය පවසන ලදී. අටවැනි සූත්‍රයේ සිට ඉතිරි ඒවායෙහි කිව යුත්තක් නැත.

အသပ္ပုရိသဒါနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අසප්පුරිසදාන සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිම විය.

တိကဏ္ဍကီဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

තිකණ්ඩකී වර්ගයේ වර්ණනාව නිම විය.

တတိယပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ.

තෙවැනි පණ්ණාසකය නිම විය.

၄. စတုတ္ထပဏ္ဏာသကံ

4. හතරවැනි පණ්ණාසකය.

(၁၆) ၁. သဒ္ဓမ္မဝဂ္ဂေါ

(16) 1. සද්ධම්ම වර්ගය.

၁၅၁-၁၆၀. ပဌမော ဝဂ္ဂေါ ဥတ္တာနတ္ထောယေဝ.

151-160. පළමු වර්ගය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

(၁၇) ၂. အာဃာတဝဂ္ဂေါ

(17) 2. ආඝාත වර්ගය.

၁-၅. ပဌမအာဃာတပဋိဝိနယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-5. පළමු ආඝාතපටිවිනය සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව.

၁၆၁-၁၆၅. ဒုတိယဿ [Pg.51] ပဌမေ နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဒုတိယေ အာဃာတော ပဋိဝိနယတိ ဧတ္ထ, ဧတေဟီတိ ဝါ အာဃာတပဋိဝိနယာ. တေနာဟ ‘‘အာဃာတော ဧတေဟိ ပဋိဝိနေတဗ္ဗော’’တိအာဒိ.

161-165. දෙවැනි පණ්ණාසකයේ පළමු සූත්‍රයෙහි කිව යුත්තක් නැත. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි: ‘ආඝාතෝ පටිවිනයති’ යනු මෙහිලා වෛරය දුරු කරනු ලැබේ, නැතහොත් මේ කරුණු මගින් වෛරය දුරු කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘ආඝාතපටිවිනය’ නම් වේ. එබැවින් ‘මෙම කරුණු මගින් වෛරය දුරු කළ යුතුය’ යනාදිය පවසන ලදී.

နန္တကန္တိ အနန္တကံ, အန္တဝိရဟိတံ ဝတ္ထခဏ္ဍံ. ယဒိ ဟိ တဿ အန္တော ဘဝေယျ, ‘‘ပိလောတိကာ’’တိ သင်္ခံ န ဂစ္ဆေယျ.

‘නන්තකං’ යනු අවසානයක් නැති, කෙළවරක් නැති රෙදි කැබැල්ලකි. ඉදින් එහි කෙළවරක් තිබුණේ නම් එය ‘පිළී කඩක්’ (පොට්ටනියක්) ලෙස හඳුන්වනු නොලැබේ.

သေဝါလေနာတိ ဗီဇကဏ္ဏိကကေသရာဒိဘေဒေန သေဝါလေန. ဥဒကပပ္ပဋကေနာတိ နီလမဏ္ဍူကပိဋ္ဌိဝဏ္ဏေန ဥဒကပိဋ္ဌိံ ဆာဒေတွာ နိဗ္ဗတ္တေန ဥဒကပိဋ္ဌိကေန. ဃမ္မေန အနုဂတောတိ ဃမ္မေန ဖုဋ္ဌော အဘိဘူတော. စိတ္တုပ္ပာဒန္တိ ပဋိဃသမ္ပယုတ္တစိတ္တုပ္ပာဒံ.

‘සේවාලේන’ යනු බීජ, කර්ණිකා, කේසර ආදී භේද සහිත පාසි වර්ගයෙනි. ‘උදකපප්පටකේන’ යනු නිල් මැඩියෙකුගේ පිටේ පැහැය ඇති, ජලය මතුපිට වසාගෙන හටගන්නා දිය සෙවල මගිනි. ‘ඝම්මේන අනුගතෝ’ යනු අව් රශ්මියෙන් ස්පර්ශ වූ, පීඩිත වූ තැනැත්තායි. ‘චිත්තුප්පාදං’ යනු ප්‍රතිඝය (තරහව) හා සම්බන්ධ වූ සිතේ ඉපදීමයි.

ဝိသဘာဂဝေဒနုပ္ပတ္တိယာ ကကစေနေဝ ဣရိယာပထပဝတ္တိနိဝါရဏေန ဆိန္ဒန္တော အာဗာဓတိ ပီဠေတီတိ အာဗာဓော, သော အဿ အတ္ထီတိ အာဗာဓိကော. တံသမုဋ္ဌာနေန ဒုက္ခိတော သဉ္ဇာတဒုက္ခော. ဗာဠှဂိလာနောတိ အဓိမတ္တဂိလာနော. ဂါမန္တနာယကဿာတိ ဂါမန္တသမ္ပာပကဿ.

විසභාග වේදනා උපදවන කියතකින් මෙන් ඉරියව් පැවැත්වීම වැළැක්වීමෙන් කපා දමමින් පෙළන බැවින් ‘ආබාධ’ නම් වේ. එය ඔහුට ඇති බැවින් ඔහු ‘ආබාධික’ නම් වේ. එම හේතුවෙන් හටගත් දුක් ඇත්තේ ‘දුක්ඛිත’ නම් වේ. ‘බාළ්හගිලානෝ’ යනු දැඩි ලෙස ගිලන් වූ තැනැත්තායි. ‘ගාමන්තරනායකස්ස’ යනු එක් ගමක සිට තවත් ගමකට පමුණුවන්නා වූ තැනැත්තාටයි.

ပသန္နဘာဝေန ဥဒကဿ အစ္ဆဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘အစ္ဆောဒကာတိ ပသန္နောဒကာ’’တိ. သာဒုရသတာယ သာတတာတိ အာဟ ‘‘မဓုရောဒကာ’’တိ. တနုကမေဝ သလိလံ ဝိသေသတော သီတလံ, န ဗဟလာတိ အာဟ ‘‘တနုသီတသလိလာ’’တိ. သေတကာတိ နိက္ကဒ္ဒမာ. သစိက္ခလ္လာဒိဝသေန ဟိ ဥဒကဿ ဝိဝဏ္ဏတာ. သဘာဝတော ပန တံ သေတဝဏ္ဏမေဝ. တတိယာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

ජලයෙහි ප්‍රසන්න බව නිසා එහි නිර්මල බව දත යුතුය, එබැවින් ‘අච්ඡෝදකා යනු ප්‍රසන්න ජලයයි’ පවසන ලදී. මිහිරි රසය නිසා ‘සාතතා’ (ප්‍රණීත බව) ඇති වේ, එබැවින් ‘මධුරෝදකා’ යයි පවසන ලදී. ස්වල්ප වූ ජලය විශේෂයෙන් සිසිල් වේ, උකු (ඝන) නොවන බැවින් ‘තනුසීතසලිලා’ යයි පවසන ලදී. ‘සේතකා’ යනු මඩ රහිත බැවින් සුදු පැහැති වේ. මඩ ආදිය නිසා ජලයෙහි වර්ණය වෙනස් වේ. ස්වභාවයෙන්ම එය සුදු පැහැතිය. තෙවැනි සූත්‍රයේ සිට ඉතිරි ඒවා පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ပဌမအာဃာတပဋိဝိနယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පළමු ආඝාතපටිවිනය සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිම විය.

၆. နိရောဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. නිරෝධ සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၆၆. ဆဋ္ဌေ [Pg.52] အမရိသနတ္ထေတိ အသဟနတ္ထေ. အနာဂတဝစနံ ကတန္တိ အနာဂတသဒ္ဒပ္ပယောဂေါ ကတော, အတ္ထော ပန ဝတ္တမာနကာလိကောဝ. အက္ခရစိန္တကာ (ပါဏိနိ. ၃.၃.၁၄၅-၁၄၆) ဟိ ဤဒိသေသု ဌာနေသု အနောကပ္ပနာမရိသနတ္ထဝသေန အတ္ထိသဒ္ဒေ ဥပပဒေ ဝတ္တမာနကာလေပိ အနာဂတဝစနံ ကရောန္တိ.

166. හයවැනි සූත්‍රයෙහි: ‘අමරිසනත්ථේ’ යනු ඉවසිය නොහැකි යන අර්ථයෙනි. ‘අනාගතවචනං කතං’ යනු අනාගත කාලීන ශබ්දයක් භාවිත කළත්, අර්ථය වර්තමාන කාලීනම වේ. වියරණ උගතුන් (අක්ඛරචින්තකා) මෙබඳු තැන්හි අසහනකාරී අර්ථය පිණිස ‘අත්ථි’ ශබ්දය යෙදෙන විට වර්තමාන කාලයේදී පවා අනාගත කාලීන වචන යොදති.

နိရောဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නිරෝධ සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

၇-၉. စောဒနာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

7-9. චෝදනා සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව.

၁၆၇-၉. သတ္တမေ ဝတ္ထုသန္ဒဿနာတိ ယသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ အာပတ္တိ, တဿ သရူပတော ဒဿနံ. အာပတ္တိသန္ဒဿနာတိ ယံ အာပတ္တိံ သော အာပန္နော, တဿာ ဒဿနံ. သံဝါသပ္ပဋိက္ခေပေါတိ ဥပေါသထပ္ပဝါရဏာဒိသံဝါသဿ ပဋိက္ခိပနံ အကရဏံ. သာမီစိပ္ပဋိက္ခေပေါတိ အဘိဝါဒနာဒိသာမီစိကိရိယာယ အကရဏံ. စောဒယမာနေနာတိ စောဒေန္တေန. စုဒိတကဿ ကာလောတိ စုဒိတကဿ စောဒေတဗ္ဗကာလော. ပုဂ္ဂလန္တိ စောဒေတဗ္ဗပုဂ္ဂလံ. ဥပပရိက္ခိတွာတိ ‘‘အယံ စုဒိတကလက္ခဏေ တိဋ္ဌတိ, န တိဋ္ဌတီ’’တိ ဝီမံသိတွာ. အယသံ အာရောပေတီတိ ‘‘ဣမေ မံ အဘူတေန အဗ္ဘာစိက္ခန္တာ အယသံ ဗျသနံ ဥပ္ပာဒေန္တီ’’တိ ဘိက္ခူနံ အယသံ ဥပ္ပာဒေတိ. အဋ္ဌမနဝမာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

167-9. හත්වැනි සූත්‍රයෙහි: ‘වත්ථුසන්දස්සනා’ යනු යම් කරුණක් සම්බන්ධයෙන් ඇවැතක් වේද, එම කරුණ ස්වරූපයෙන් දැක්වීමයි. ‘ආපත්තිසන්දස්සනා’ යනු ඔහු යම් ඇවැතකට පත් වූයේද, එය දැක්වීමයි. ‘සංවාසප්පටික්ඛේපෝ’ යනු උපෝසථ පවාරණ ආදී පොදු විනය කර්මයන්ට සහභාගී කරවා නොගැනීමයි. ‘සාමීචිප්පටික්ඛේපෝ’ යනු වැඳීම් පිදීම් ආදී ගෞරව දැක්වීම් නොකිරීමයි. ‘චෝදයමානේන’ යනු චෝදනා කරන්නා විසිනි. ‘චුදිතකස්ස කාලෝ’ යනු වරදකරු කළ තැනැත්තාට චෝදනා කළ යුතු කාලයයි. ‘පුග්ගලං’ යනු චෝදනා කළ යුතු පුද්ගලයායි. ‘උපපරික්ඛිත්වා’ යනු ‘මොහු චෝදනා කළ යුතු ලක්ෂණවල සිටීද, නැද්ද’ යන්න විමසා බලා යන්නයි. ‘අයසං ආරෝපේති’ යනු ‘මොවුහු මට බොරු චෝදනා කරමින් අකීර්තියක්, විපතක් ඇති කරති’ යි භික්ෂූන්ට අකීර්තියක් ඇති කරයි. අටවැනි සහ නවවැනි සූත්‍ර පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

စောဒနာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

චෝදනා සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිම විය.

၁၀. ဘဒ္ဒဇိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. භද්දජි සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၇၀. ဒသမေ အဘိဘဝိတွာ ဌိတော ဣမေ သတ္တေတိ အဓိပ္ပာယော. ယသ္မာ ပန သော ‘‘ပါသံသဘာဝေန ဥတ္တမဘာဝေန စ တေ သတ္တေ အဘိဘဝိတွာ ဌိတော’’တိ အတ္တာနံ မညတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဇေဋ္ဌကော’’တိ. အညဒတ္ထု ဒသောတိ ဒဿနေ အန္တရာယာဘာဝဝစနေန ဉေယျဝိသေသပရိဂ္ဂါဟိကဘာဝေန [Pg.53] စ အနာဝရဏဒဿာဝိတံ ပဋိဇာနာတီတိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗံ ပဿတီတိ အဓိပ္ပာယော’’တိ.

170. දහවැනි සූත්‍රයෙහි: මෙම සත්වයන් මැඩපවත්වා සිටින්නේය යනු අදහසයි. යම් හෙයකින් ඔහු ‘ප්‍රශංසනීය භාවයෙන් හා උත්තම භාවයෙන් එම සත්වයන් අභිබවා සිටින්නේය’ යි තමා ගැන සිතයිද, එබැවින් ‘ජෙට්ඨකෝ’ යයි පවසන ලදී. ‘අඤ්ඤදත්ථු දසෝ’ යනු දැකීමට බාධාවක් නොමැති බව පැවසීමෙන් සහ දත යුතු විශේෂයන් පිරිසිඳ ගන්නා බවෙන් තමා අනාවරණ දර්ශනයක් ඇත්තෙකු බව පිළිගනී; එබැවින් ‘සියල්ල දකින්නේය යනු අදහසයි’ පවසන ලදී.

ဘဒ္ဒဇိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

භද්දජි සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

အာဃာတဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ආඝාත වර්ගයේ වර්ණනාව නිම විය.

(၁၈) ၃. ဥပါသကဝဂ္ဂေါ

(18) 3. උපාසක වර්ගය.

၁-၆. သာရဇ္ဇသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-6. සාරජ්ජ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව.

၁၇၁-၁၇၆. တတိယဿ ပဌမဒုတိယတတိယစတုတ္ထေ နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ပဉ္စမေ ဥပါသကပစ္ဆိမကောတိ ဥပါသကနိဟီနော. ‘‘ဣမိနာ ဒိဋ္ဌာဒိနာ ဣဒံ နာမ မင်္ဂလံ ဘဝိဿတီ’’တိ ဧဝံ ဗာလဇနပရိကပ္ပိတကောတူဟလသင်္ခါတေန ဒိဋ္ဌသုတမုတမင်္ဂလေန သမန္နာဂတော ကောတူဟလမင်္ဂလိကော. တေနာဟ ‘‘ဣမိနာ ဣဒံ ဘဝိဿတီ’’တိအာဒိ. မင်္ဂလံ ပစ္စေတီတိ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလာဒိဘေဒံ မင်္ဂလမေဝ ပတ္ထိယာယတိ. နော ကမ္မန္တိ ကမ္မဿကတံ နော ပတ္ထိယာယတိ. ဣမမှာ သာသနာတိ ဣတော သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓသာသနတော. ဗဟိဒ္ဓါတိ ဗာဟိရကသမယေ. ဒက္ခိဏေယျံ ပရိယေသတီတိ ‘‘ဒုပ္ပဋိပန္နာ ဒက္ခိဏေယျာ’’တိ သညီ ဂဝေသတိ. ဧတ္ထ ဒက္ခိဏပရိယေသနပုဗ္ဗကာရေ ဧကံ ကတွာ ပဉ္စ ဓမ္မာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဆဋ္ဌံ ဥတ္တာနမေဝ.

171-176. තෙවැනි වර්ගයේ පළමු, දෙවැනි, තෙවැනි සහ සිව්වැනි සූත්‍රවල කිව යුත්තක් නැත. පස්වැනි සූත්‍රයෙහි: ‘උපාසකපච්ඡිමකෝ’ යනු පහත් වූ (නීච) උපාසකයායි. ‘මේ දැකීම ආදී දෙයින් මේ මංගල්‍යය සිදුවනු ඇත’ යනුවෙන් අනුවණ ජනයා විසින් පරිකල්පනය කරන ලද, කුතුහලය නමින් හැඳින්වෙන දිට්ඨ, සුත, මුත මංගල්‍යයන්ගෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ‘කෝතූහලමංගලික’ නම් වේ. එබැවින් ‘මෙහි මේ දේ සිදුවනු ඇත’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘මංගලං පච්චේති’ යනු දිට්ඨ මංගල ආදී මංගල කරුණුම ප්‍රාර්ථනා කරයි. ‘නෝ කම්මං’ යනු කර්මය ස්වකීය කොට ඇති බව ප්‍රාර්ථනා නොකරයි. ‘ඉමම්හා සාසනා’ යනු මෙයින්, එනම් සර්වඥ බුද්ධ ශාසනයෙනි. ‘බහිද්ධා’ යනු බාහිර ශාසනයන්හි. ‘දක්ඛිණෙය්‍යං පරියේසති’ යනු වැරදි පිළිවෙත් පුරන්නන් ‘දක්ඛිණෙය්‍ය පුද්ගලයන්ය’ යන සංඥාවෙන් සොයයි. මෙහි දක්ඛිණෙය්‍ය පුද්ගලයන් සෙවීම පෙරටු කරගත් ක්‍රියාවන් එක් කොට කරුණු පහක් දත යුතුය. හයවැනි සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

သာရဇ္ဇသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සාරජ්ජ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිම විය.

၇-၈. ဝဏိဇ္ဇာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

7-8. වණිජ්ජා සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව.

၁၇၇-၈. သတ္တမေ သတ္ထဝဏိဇ္ဇာတိ အာဝုဓဘဏ္ဍံ ကတွာ ဝါ ကာရေတွာ ဝါ ကတံ ဝါ ပဋိလဘိတွာ တဿ ဝိက္ကယော. အာဝုဓဘဏ္ဍံ ကာရေတွာ တဿ ဝိက္ကယောတိ ဣဒံ ပန နိဒဿနမတ္တံ. သူကရမိဂါဒယော ပေါသေတွာ တေသံ ဝိက္ကယောတိ သူကရမိဂါဒယော ပေါသေတွာ တေသံ မံသံ သမ္ပာဒေတွာ ဝိက္ကယော. ဧတ္ထ စ သတ္ထဝဏိဇ္ဇာ ပရောပရာဓနိမိတ္တတာယ အကရဏီယာ ဝုတ္တာ, သတ္တဝဏိဇ္ဇာ အဘုဇိဿဘာဝကရဏတော, မံသဝိသဝဏိဇ္ဇာ ဝဓဟေတုတော, မဇ္ဇဝဏိဇ္ဇာ ပမာဒဋ္ဌာနတော. အဋ္ဌမံ ဥတ္တာနမေဝ.

177-8. හත්වන (සූත්‍රයේ) 'සත්ථවණිජ්ජා' යනු ආයුධ භාණ්ඩ නිපදවා හෝ නිපදවාගෙන හෝ නිපදවන ලද ආයුධ ලබාගෙන හෝ ඒවා විකිණීමයි. 'ආයුධ භාණ්ඩ කරවා ඒවා විකිණීම' යන්න නිදර්ශනයක් පමණි. 'ඌරන්, මුවන් ආදීන් ඇති දැඩි කොට විකිණීම' යනු ඌරන් මුවන් ආදීන් ඇති දැඩි කොට ඔවුන්ගේ මස් පිළියෙල කර විකිණීමයි. මෙහිදී ආයුධ වෙළඳාම අනුන්ට හිංසා පීඩා කිරීමට හේතු වන බැවින් නොකළ යුත්තක් ලෙස වදාරන ලදි. සත්ව වෙළඳාම මිනිසුන් දාසභාවයට පත් කරන බැවින් ද, මස් සහ විෂ වෙළඳාම සතුන් මැරීමට හේතු වන බැවින් ද, මද්‍යසාර වෙළඳාම ප්‍රමාදයට කරුණක් වන බැවින් ද නොකළ යුතු බව වදාරන ලදි. අටවන සූත්‍රය අර්ථයෙන් පැහැදිලිය.

ဝဏိဇ္ဇာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

වණිජ්ජා සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၉. ဂိဟိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. ගිහි සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၇၉. နဝမေ [Pg.54] အာဘိစေတသိကာနန္တိ အဘိစေတောတိ အဘိက္ကန္တံ ဝိသုဒ္ဓစိတ္တံ ဝုစ္စတိ အဓိစိတ္တံ ဝါ, အဘိစေတသိ ဇာတာနိ အာဘိစေတသိကာနိ, အဘိစေတော သန္နိဿိတာနီတိ ဝါ အာဘိစေတသိကာနိ. တေနေဝါဟ ‘‘ဥတ္တမစိတ္တနိဿိတာန’’န္တိ. ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာနန္တိ ဒိဋ္ဌဓမ္မေ သုခဝိဟာရာနံ. ဒိဋ္ဌဓမ္မောတိ ပစ္စက္ခော အတ္တဘာဝေါ ဝုစ္စတိ, တတ္ထ သုခဝိဟာရာနန္တိ အတ္ထော. ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနမေတံ အဓိဝစနံ. တာနိ ဟိ အပ္ပေတွာ နိသိန္နာ ဈာယိနော ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ အသံကိလိဋ္ဌံ နေက္ခမ္မသုခံ ဝိန္ဒန္တိ, တသ္မာ ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာနီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ.

179. නවවන (සූත්‍රයේ) 'ආභිචේතසිකානං' යනු 'අභිචේත' යන්නෙන් අභික්‍රාන්ත (උතුම්) වූ පිරිසිදු සිත හෝ අධිචිත්තය කියනු ලැබේ. ඒ අභිචේතයෙහි හටගත් දේ 'ආභිචේතසික' නම් වේ. නැතහොත් අභිචේතය ඇසුරු කළ දේ 'ආභිචේතසික' නම් වේ. එබැවින්ම 'උත්තම සිත ඇසුරු කළ' යැයි පවසන ලදී. 'දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානං' යනු මෙලොව සැප විහරණයන් සඳහා වූ යන්නයි. 'දිට්ඨධම්ම' යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ ආත්මභාවය (ජීවිතය) කියනු ලැබේ, එහි සැප විහරණය යනු එහි අර්ථයයි. මෙය රූපාවචර ධ්‍යානයන්ට නමකි. ඒ ධ්‍යානයන්ට සමවැදී සිටින ධ්‍යානලාභීහු මෙම ආත්මභාවයෙහිම කෙලෙස් රහිත නෙක්ඛම්ම සැපය විඳිති, එබැවින් ඒවාට 'දිට්ඨධම්මසුඛවිහාර' යයි කියනු ලැබේ.

စတုဗ္ဗိဓမေရယန္တိ ပုပ္ဖာသဝေါ, ဖလာသဝေါ, ဂုဠာသဝေါ, မဓွာသဝေါတိ ဧဝံ စတုပ္ပဘေဒံ မေရယံ. ပဉ္စဝိဓဉ္စ သုရန္တိ ပူဝသုရာ, ပိဋ္ဌသုရာ, ဩဒနသုရာ, ကိဏ္ဏပက္ခိတ္တာ, သမ္ဘာရသံယုတ္တာတိ ဧဝံ ပဉ္စပ္ပဘေဒံ သုရံ. ပုညံ အတ္ထော ဧတဿာတိ ပုညတ္ထော. ယသ္မာ ပနေသ ပုညေန အတ္ထိကော နာမ ဟောတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ပုညေန အတ္ထိကဿာ’’တိ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ.

සිව්වැදෑරුම් මේරය යනු මල් ආසව, ඵල ආසව, ගුළ ආසව, මධ්ව ආසව (මී පැණියෙන් නිපදවන) ලෙස මේරය වර්ග සතරකි. පස්වැදෑරුම් සුරා යනු කැවුම්වලින් නිපදවන සුරා, පිටිවලින් නිපදවන සුරා, බතින් නිපදවන සුරා, කිණුව (මුහුන්) දමා නිපදවන සුරා, ඖෂධ සම්භාර එක් කොට නිපදවන සුරා ලෙස සුරා වර්ග පහකි. 'පුඤ්ඤත්ථෝ' යනු පින අර්ථය කොට ඇත්තේ යන්නයි. යම් හෙයකින් මොහු පිනෙන් ප්‍රයෝජන ඇත්තෙකු වේද, එහෙයින් 'පිනෙන් ප්‍රයෝජන ඇත්තාට' යැයි කියන ලදී. මෙහි ඉතිරි කොටස අර්ථයෙන් පැහැදිලිය.

ဂိဟိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ගිහි සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၀. ဂဝေသီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. ගවේසී සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၈၀. ဒသမေ သုကာရဏန္တိ ဗောဓိပရိပါစနဿ ဧကန္တိကံ သုန္ဒရံ ကာရဏံ. မန္ဒဟသိတန္တိ ဤသကံ ဟသိတံ. ကဟံ ကဟန္တိ ဟာသသဒ္ဒဿ အနုကရဏမေတံ. ဟဋ္ဌပ္ပဟဋ္ဌာကာရမတ္တန္တိ ဟဋ္ဌဿ ပဟဋ္ဌာကာရမတ္တံ. ယထာ ဂဟိတသင်္ကေတာ ‘‘ပဟဋ္ဌော ဘဂဝါ’’တိ သဉ္ဇာနန္တိ, ဧဝံ အာကာရနိဒဿနမတ္တံ.

180. දසවන (සූත්‍රයේ) 'සුකාරණං' යනු බෝධිය මෝරා යෑමට ඒකාන්තයෙන්ම සුන්දර වූ කරුණකි. 'මන්දහසිතං' යනු මඳ සිනහවකි. 'කහ කහ' යනු සිනහ හඬ අනුකරණය කිරීමකි. 'හට්ඨප්පහට්ඨාකාරමත්තං' යනු හටගත් බලවත් ප්‍රීතියේ ස්වභාවය පමණකි. යම් සේ සංකේතය වටහා ගත් අය 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රසන්න වී ඇත' යැයි හඳුනා ගනිත් ද, එලෙස ස්වභාවය පෙන්වීමක් පමණකි.

ဣဒါနိ ဣမိနာ ပသင်္ဂေန ဟာသသမုဋ္ဌာနံ ဝိဘာဂတော ဒဿေတုံ ‘‘ဟသိတဉ္စ နာမေတ’’န္တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ အဇ္ဈုပေက္ခနဝသေနပိ ဟာသော န သမ္ဘဝတိ, ပဂေဝ ဒေါမနဿဝသေနာတိ အာဟ ‘‘တေရသဟိ သောမနဿသဟဂတစိတ္တေဟီ’’တိ. နနု စ ကေစိ ကောဓဝသေနပိ ဟသန္တီတိ? န, တေ သမ္ပိယန္တိ ကောဓဝတ္ထုံ တတ္ထ ‘‘မယံ ဒါနိ ယထာကာမကာရိတံ အာပဇ္ဇိဿာမာ’’တိ ဒုဝိညေယျန္တရေန သောမနဿစိတ္တေနေဝ ဟာသဿ ဥပ္ပဇ္ဇနတော. တေသူတိ [Pg.55] ပဉ္စသု သောမနဿသဟဂတကိရိယစိတ္တေသု. ဗလဝါရမ္မဏေတိ ဥဠာရတမေ အာရမ္မဏေ ယမကပါဋိဟာရိယသဒိသေ. ဒုဗ္ဗလာရမ္မဏေတိ အနုဠာရအာရမ္မဏေ.

දැන් මේ අවස්ථාවට අනුකූලව සිනහව පහළ වන ආකාරය විස්තරාත්මකව දැක්වීමට 'හසිතං ච නාමේතං' යනාදිය ආරම්භ කරන ලදි. එහිදී උපේක්ෂා ස්වභාවයෙන් ද සිනහවක් ඇති නොවේ නම්, දෝමනස්සය (සිතේ අමනාපය) හේතුවෙන් සිනහවක් ඇති වන්නේ කෙසේ ද? එබැවින් 'සෝමනස්ස සහගත සිත් දහතුනකින්' යැයි පවසන ලදී. ඇතැමුන් ක්‍රෝධයෙන් ද සිනාසෙන්නේ නොවේද? නැත, ඔවුන් ක්‍රෝධයට වස්තු වූ දෙයට ඇලුම් කරමින් එහිදී 'අපි දැන් කැමති පරිදි කටයුතු කරන්නෙමු' යි වටහා ගැනීමට අපහසු වූ අන්‍ය වූ සෝමනස්ස සිතකින්ම සිනහව ඇති වේ. 'තේසු' යනු (රහතන් වහන්සේලාට ඇති වන) සෝමනස්ස සහගත ක්‍රියා සිත් පහ තුළය. 'බලවත් ආරම්මණයකදී' යනු යමක මහා ප්‍රාතිහාර්යය වැනි උදාර වූ ආරම්මණයකදීය. 'දුබල ආරම්මණයකදී' යනු එතරම් උදාර නොවන ආරම්මණයකදීය.

‘‘ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ…ပေ… ဥပ္ပာဒေတီ’’တိ ဣဒံ ပေါရာဏဋ္ဌကထာယံ တထာ အာဂတတ္တာ ဝုတ္တံ, န သဟေတုကသောမနဿသဟဂတစိတ္တေဟိ ဘဂဝတော သိတံ န ဟောတီတိ ဒဿနတ္တံ. အဘိဓမ္မဋီကာယံ (ဓ. သ. မူလဋီ. ၉၆၈) ပန ‘‘အတီတံသာဒီသု အပ္ပဋိဟတံ ဉာဏံ ဝတွာ ‘ဣမေဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတဿ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော သဗ္ဗံ ကာယကမ္မံ ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဉာဏာနုပရိဝတ္တီ’တိအာဒိဝစနတော (မဟာနိ. ၁၅၆; ပဋိ. မ. ၃.၅) ‘ဘဂဝတော ဣဒံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’တိ ဝုတ္တဝစနံ ဝိစာရေတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဣမိနာ ဟသိတုပ္ပာဒစိတ္တေန ပဝတ္တိယမာနမ္ပိ ဘဂဝတော သိတကရဏံ ပုဗ္ဗေနိဝါသအနာဂတံသသဗ္ဗညုတညာဏာနံ အနုဝတ္တကတ္တာ ဉာဏာနုပရိဝတ္တိယေဝါတိ ဧဝံ ပန ဉာဏာနုပရိဝတ္တိဘာဝေ သတိ န ကောစိ ပါဠိအဋ္ဌကထာနံ ဝိရောဓော. တထာ ဟိ အဘိဓမ္မဋ္ဌကထာယံ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၅၆၈) ‘‘တေသံ ဉာဏာနံ စိဏ္ဏပရိယန္တေ ဣဒံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အဝဿဉ္စေတံ ဧဝံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ, အညထာ အာဝဇ္ဇနစိတ္တဿပိ ဘဂဝတော တထာရူပေ ကာလေ န ယုဇ္ဇေယျ. တဿပိ ဟိ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပကဘာဝဿ နိစ္ဆိတတ္တာ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝဉ္စ ကတွာ မနောဒွါရာဝဇ္ဇနဿပိ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပကတ္တံ ဥပပန္နံ ဟောတီ’’တိ (ဓ. သ. မူလဋီ. ၁ ကာယကမ္မဒွါရကထာဝဏ္ဏနာ) န စ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပကတ္တေ တံသမုဋ္ဌာနကာယဝိညတ္တိယာ ကာယကမ္မာဒိဘာဝံ အာပဇ္ဇနဘာဝေါ ဝိဿဇ္ဇတီတိ.

"නමුත් මේ ස්ථානයේ... පහළ කරයි" යන්න පෝරාණ අට්ඨකථාවෙහි එලෙස පැමිණි බැවින් පවසන ලදී. එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සහේතුක සෝමනස්ස සහගත සිත්වලින් සිනහවක් ඇති නොවන බව පෙන්වීමට නොවේ. අභිධර්ම ටීකාවෙහි නම් 'අතීතය ආදියේදී අවිරුද්ධ වූ ඥානය ගැන පවසා, මෙම ධර්මයන්ගෙන් සමන්නාගත වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සියලු කාය කර්ම ඥානය පෙරටු කොට පවතින ඥානය අනුව පවතින ඒවාය' යනාදී වචන නිසා 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මේ සිත පහළ වේ' යනුවෙන් කී වචනය විමසා බැලිය යුතුයැයි පවසන ලදී. එහිදී මෙම සිනහව උපදවන සිතින් පවත්වනු ලබන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිනහව ද පූර්වේනිවාසානුස්මෘති, අනාගතවංශ, සර්වඥතා ඥානයන් අනුව පවතින බැවින් ඥානය අනුව පවතින්නක්ම වේ. මෙලෙස ඥානය අනුව පවතින බව ඇති කල්හි පාළි අට්ඨකථාවන්හි කිසිදු විරෝධයක් නැත. එසේම අභිධර්ම අට්ඨකථාවෙහි 'එම ඥානයන්ගේ හැසිරීම් කෙළවරෙහි මෙම සිත පහළ වේ' යැයි පවසන ලදී. මෙය අනිවාර්යයෙන්ම මෙලෙස පිළිගත යුතුය. නැතහොත් ආවජ්ජන සිත ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේට එවැනි කාලයකදී නොගැලපෙන්නේය. එයද විඥප්තිය (හැඟීම් ප්‍රකාශ කිරීම) ඇති කරන ස්වභාවය ඇති බව ස්ථිර බැවිනි. එලෙසම 'මෙසේ කිරීමෙන් මනෝද්වාරාවජ්ජනයට ද විඥප්ති සමුට්ඨාපක බව (ඉරියව් පහළ කිරීමේ හැකියාව) ගැලපෙන්නේය' යි පවසන ලදී. විඥප්තිය ඇති කරන බව ඇති කල්හි, එමගින් උපදින කාය විඥප්තිය කාය කර්මයක් බවට පත්වන බව බැහැර නොකෙරේ.

ဟသိတန္တိ သိတမေဝ သန္ဓာယ ဝဒတိ. တေနာဟ ‘‘ဧဝံ အပ္ပမတ္တကမ္ပီ’’တိ. သမောသရိတာ ဝိဇ္ဇုလတာ. သာ ဟိ ဣတရဝိဇ္ဇုလတာ ဝိယ ခဏဋ္ဌိတိယာ သီဃနိရောဓာ စ န ဟောတိ, အပိစ ခေါ ဒန္ဓနိရောဓာ, န စ သဗ္ဗကာလိကာ. ဒီဓိတိ ပါဝကမဟာမေဃတော ဝါ စာတုဒ္ဒီပိကမဟာမေဃတော ဝါ နိစ္ဆရတိ. တေနာဟ ‘‘စာတုဒ္ဒီပိကမဟာမေဃမုခတော’’တိ. အယံ ကိရ တာသံ ရသ္မီနံ ဓမ္မတာ, ယဒိဒံ တိက္ခတ္တုံ သီသံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ဒါဌဂ္ဂေသုယေဝ အန္တရဓာနံ. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျမေဝ.

'හසිතං' යනු සිනහව (සිත) ම අරභයා පවසයි. එබැවින් 'මෙසේ ඉතා ස්වල්ප වූ ද' යන්න පැවසුණි. 'සමෝසරිතා විජ්ජුලතා' යනු රැස් වූ විදුලි ලතාවක් වැනිය. එම විදුලි ලතාව අන්‍ය විදුලි ලතාවන් මෙන් ක්ෂණයකින් පැවත වහා නැසී නොයයි, එය මඳක් ප්‍රමාද වී නිරුද්ධ වේ. එහෙත් එය හැම කල්හිම පවතින්නක් නොවේ. එම දීප්තිය මහා ගින්නකින් හෝ සිව් මහා ද්වීපයන්හි වසින මහා මේඝයකින් නිකුත් වේ. එබැවින් 'සිව් මහා ද්වීපයන්හි වසින මහා මේඝයක මුඛයෙන්' යැයි පවසන ලදී. ඒ රශ්මි ධාරාවන්ගේ ස්වභාවය නම්, තුන් වරක් හිස පැදකුණු කොට දළ අග්‍රයන්හිම අතුරුදන් වීමයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

ဂဝေသီသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ගවේසී සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ဥပါသကဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

උපාසක වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

(၁၉) ၄. အရညဝဂ္ဂေါ

(19) 4. අරණ්‍ය වර්ගය

၁. အာရညိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. ආරඤ්ඤික සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၈၁. စတုတ္ထဿ [Pg.56] ပဌမေ အပ္ပီစ္ဆတံယေဝ နိဿာယာတိအာဒီသု ‘‘ဣတိ အပ္ပိစ္ဆော ဘဝိဿာမီ’’တိ ဣဒံ မေ အာရညိကင်္ဂံ အပ္ပိစ္ဆတာယ သံဝတ္တိဿတိ, ‘‘ဣတိ သန္တုဋ္ဌော ဘဝိဿာမီ’’တိ ဣဒံ မေ အာရညိကင်္ဂံ သန္တုဋ္ဌိယာ သံဝတ္တိဿတိ, ‘‘ဣတိ ကိလေသေ သလ္လိခိဿာမီ’’တိ ဣဒံ မေ အာရညိကင်္ဂံ ကိလေသသလ္လိခနတ္ထာယ သံဝတ္တိဿတီတိ အာရညိကော ဟောတိ. အဂ္ဂေါတိ ဇေဋ္ဌကော. သေသာနိ တဿေဝ ဝေဝစနာနိ.

181. හතරවන (වර්ගයේ) පළමු සූත්‍රයේ 'අප්පිච්ඡතංයේව නිස්සාය' යනාදී තැන්හි 'මෙසේ අල්පේච්ඡ වන්නෙමි' යි මගේ මේ ආරණ්‍යක අංගය අල්පේච්ඡතාව පිණිස පවතිනු ඇත, 'මෙසේ සතුටු වන්නෙමි' යි මගේ මේ ආරණ්‍යක අංගය සතුට (සන්තුට්ඨිය) පිණිස පවතිනු ඇත, 'මෙසේ කෙලෙස් සූරා දමන්නෙමි' යි මගේ මේ ආරණ්‍යක අංගය කෙලෙස් සූරා දැමීම (සල්ලේඛ) පිණිස පවතිනු ඇත යනුවෙන් ආරණ්‍යක වේ. 'අග්ගෝ' යනු ජ්‍යෙෂ්ඨයා යන්නයි. ඉතිරි වචන ඒ සඳහාම වූ පර්යාය වචන වේ.

ဂဝါ ခီရန္တိ ဂါဝိတော ခီရံ နာမ ဟောတိ, န ဂါဝိယာ ဒဓိ. ခီရမှာ ဒဓီတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧဝမေဝန္တိ ယထာ ဧတေသု ပဉ္စသု ဂေါရသေသု သပ္ပိမဏ္ဍော အဂ္ဂေါ, ဧဝမေဝံ ဣမေသု ပဉ္စသု အာရညိကေသု ယော အယံ အပ္ပိစ္ဆတာဒီနိ နိဿာယ အာရညိကော ဟောတိ, အယံ အဂ္ဂေါ စေဝ သေဋ္ဌော စ မောက္ခော စ ပဝရော စ. ဣမေသု အာရညိကေသု ဇာတိအာရညိကာ ဝေဒိတဗ္ဗာ, န အာရညိကနာမမတ္တေန အာရညိကာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပံသုကူလိကာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

ගවයාගෙන් කිරි ලැබේ. එළදෙනගෙන් ලැබෙන්නේ කිරි නමිනි, කෙළින්ම දීකිරි නොවේ. කිරිවලින් දීකිරි ආදිය ලැබීමේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. එලෙසම, යම් සේ මේ පංච ගෝරසයන් අතුරින් ගිතෙල් මණ්ඩය (සප්පිමණ්ඩ) අග්‍ර වේ ද, එමෙන්ම මේ පංචවිධ ආරණ්‍යකයන් අතුරින් යමෙක් අල්පේච්ඡතාදී ගුණ නිසා ආරණ්‍යක වේ ද, ඔහු අග්‍ර ද, ශ්‍රේෂ්ඨ ද, ප්‍රමුඛ ද, ප්‍රවර ද වේ. මේ ආරණ්‍යකයන් අතුරින් සැබෑ ගුණයෙන් යුත් ආරණ්‍යකයන් හඳුනාගත යුතුය; ආරණ්‍යක යන නාම මාත්‍රයෙන් පමණක් ආරණ්‍යකයන් ලෙස නොහඳුනාගත යුතුය. පාංශුකූලික ආදීන් සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ.

အာရညိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ආරණ්‍යක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

အရညဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අරඤ්ඤ වර්ග වර්ණනාව නිමවා ලදි.

(၂၀) ၅. ဗြာဟ္မဏဝဂ္ဂေါ

(20) 5. බ්‍රාහ්මණ වර්ගය

၁. သောဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. සෝණ සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၉၁. ပဉ္စမဿ ပဌမေ သမ္ပိယေနေဝါတိ အညမညပေမေနေဝ ကာယေန စ စိတ္တေန စ မိဿီဘူတာ သံဃဋ္ဋိတာ သံသဋ္ဌာ ဟုတွာ သံဝါသံ ဝတ္တေန္တိ, န အပ္ပိယေန နိဂ္ဂဟေန ဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ပိယ’’န္တိအာဒိ. ဥဒရံ အဝဒိဟတိ ဥပစိနောတိ ပူရေတီတိ ဥဒရာဝဒေဟကံ. ဘာဝနပုံသကဉ္စေတံ, ဥဒရာဝဒေဟကံ ကတွာ ဥဒရံ ပူရေတွာတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ဥဒရံ အဝဒိဟိတွာ’’တိအာဒိ.

191. පස්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘සම්පියෙනේව’ යනු අන්‍යෝන්‍ය ප්‍රේමයෙන් ම ශරීරයෙන් හා සිතින් එක්වූවාහු, ගැටුණාහු, සංසර්ගයට පත්වූවාහු වී වාසය කරති; අප්‍රිය වූ නිග්‍රහ කිරීමකින් නොවේ යන්න අදහසයි. එබැවින් ‘පියං’ (ප්‍රිය) යනාදිය පවසන ලදි. ‘උදරං අවදිහති’ යනු කුස පුරවයි යන්නයි, එබැවින් ‘උදරාවදේහකං’ යැයි කියනු ලැබේ. මෙය භාවනපුංසක පදයකි, ‘උදරාවදේහකං කත්වා’ යනු බඩ පුරවාගෙන යන අර්ථයයි. එබැවින් ‘උදරං අවදිහිත්වා’ යනාදිය පවසන ලදි.

သောဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සෝණ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၂. ဒေါဏဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. දෝණ බ්‍රාහ්මණ සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၉၂. ဒုတိယေ [Pg.57] ပဝတ္တာရောတိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၈၅) ပါဝစနဘာဝေန ဝတ္တာရော. ယသ္မာ တေ တေသံ မန္တာနံ ပဝတ္တနကာ, တသ္မာ အာဟ ‘‘ပဝတ္တယိတာရော’’တိ. သုဒ္ဒေ ဗဟိ ကတွာ ရဟောဘာသိတဗ္ဗဋ္ဌေန မန္တာ ဧဝ တံတံအတ္ထပ္ပဋိပတ္တိဟေတုတာယ မန္တပဒံ. အနုပနီတာသာဓာရဏတာယ ရဟဿဘာဝေန ဝတ္တဗ္ဗကိရိယာယ အဓိဂမူပါယံ. သဇ္ဈာယိတန္တိ ဂါယနဝသေန သဇ္ဈာယိတံ. တံ ပန ဥဒတ္တာနုဒတ္တာဒီနံ သရာနံ သမ္ပဒါဝသေနေဝ ဣစ္ဆိတန္တိ အာဟ ‘‘သရသမ္ပတ္တိဝသေနာ’’တိ. အညေသံ ဝုတ္တန္တိ ပါဝစနဘာဝေန အညေသံ ဝုတ္တံ. သမုပဗျူဠှန္တိ သင်္ဂဟေတွာ ဥပရူပရိ သညူဠှံ. ရာသိကတန္တိ ဣရုဝေဒယဇုဝေဒသာမဝေဒါဒိဝသေန, တတ္ထာပိ ပစ္စေကံ မန္တဗြဟ္မာဒိဝသေန, အဇ္ဈာယာနုဝါကာဒိဝသေန စ ရာသိကတံ. တေသန္တိ မန္တာနံ ကတ္တူနံ. ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ဩလောကေတွာတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုပရိဘဏ္ဍေန ယထာကမ္မူပဂဉာဏေန သတ္တာနံ ကမ္မဿကတာဒိံ, ပစ္စက္ခတော ဒဿနဋ္ဌေန ဒိဗ္ဗစက္ခုသဒိသေန ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏေန အတီတကပ္ပေ ဗြာဟ္မဏာနံ မန္တဇ္ဈေနဝိဓိဉ္စ ဩလောကေတွာ. ပါဝစနေန သဟ သံသန္ဒေတွာတိ ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ယံ ဝစနံ ဝဋ္ဋသန္နိဿိတံ, တေန သဟ အဝိရုဒ္ဓံ ကတွာ. န ဟိ တေသံ ဝိဝဋ္ဋသန္နိဿိတော အတ္ထော ပစ္စက္ခော ဟောတိ. အပရာပရေတိ အဋ္ဌကာဒီဟိ အပရာပရေ ပစ္ဆိမာ ဩက္ကာကရာဇကာလာဒီသု ဥပ္ပန္နာ. ပက္ခိပိတွာတိ အဋ္ဌကာဒီဟိ ဂန္ထိတမန္တပဒေသု ကိလေသသန္နိဿိတပဒါနံ တတ္ထ တတ္ထ ပဒေ ပက္ခိပနံ ကတွာ. ဝိရုဒ္ဓေ အကံသူတိ ဗြာဟ္မဏဓမ္မိကသုတ္တာဒီသု (သု. နိ. ဗြာဟ္မဏဓမ္မိကသုတ္တံ ၂၈၆ အာဒယော) အာဂတနယေန သံကိလေသတ္ထဒီပနတော ပစ္စနီကဘူတေ အကံသု.

192. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘පවත්තාරෝ’ යනු ධර්ම ප්‍රකාශක භාවයෙන් පවසන්නෝ ය. යම් හෙයකින් ඔවුන් එම මන්ත්‍ර පවත්වන්නෝ ද, එබැවින් ‘පවත්තයිතාරෝ’ (පවත්වන්නෝ) යැයි කීහ. ශුද්‍රයන් බැහැර කර රහසින් කිව යුතු බැවින් මන්ත්‍රයන් ම ඒ ඒ අර්ථ ප්‍රතිපත්තියට හේතු වන බැවින් ‘මන්ත්‍රපදය’ නම් වේ. අනුපනීත (තවමත් මන්ත්‍ර නොගැන්වූ) අයට සාධාරණ නොවන බැවින් රහස් ස්වභාවයෙන් කිව යුතු ක්‍රියාවෙන් අධිගමනය කිරීමේ උපායයි. ‘සජ්ඣායිතං’ යනු ගායනා ස්වරූපයෙන් සජ්ඣායනා කරන ලද්දකි. එය උදත්ත-අනුදත්ත ආදී ස්වර සම්පත්තිය අනුව ම කැමති වූ බැවින් ‘ස්වරසම්පත්ති වසෙන්’ යැයි කීහ. ‘අඤ්ඤේසං වුත්තං’ යනු ධර්ම ප්‍රකාශක භාවයෙන් අන්‍යන්ට පවසන ලද්දකි. ‘සමුපඛ්‍යූළ්හං’ යනු එකතු කොට මනාව ගොනු කරන ලද්දකි. ‘රාසිකතං’ යනු ඍග්වේද, යජුර්වේද, සාමවේද ආදී වශයෙනි, එහිදී ද එක් එක් මන්ත්‍ර බ්‍රාහ්මණ ආදී වශයෙනි, අධ්‍යාය අනුවාක ආදී වශයෙන් රාශි කරන ලද්දකි. ‘තේසං’ යනු එම මන්ත්‍ර කතුවරුන්ගේ ය. ‘දිබ්බේන චක්ඛුනා ඕලෝකෙත්වා’ යනු දිව්‍ය චක්ෂුස නමැති පිරිවර සහිත වූ කර්මයට අනුව උපත ලබන ආකාරය දන්නා ඥානයෙන් සත්ත්වයන්ගේ කර්මස්වකත්වය ආදිය ද, ප්‍රත්‍යක්ෂව දැකීමේ අර්ථයෙන් දිව්‍ය චක්ෂුසට සමාන වූ පූර්වේනිවාසානුස්මෘති ඥානයෙන් අතීත කල්පයන්හි බ්‍රාහ්මණයන්ගේ මන්ත්‍ර අධ්‍යයන විධිය ද බලා යන්නයි. ‘පාවචනේන සහ සංසන්දෙත්වා’ යනු කාශ්‍යප සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේගේ වෘත්ත (සංසාර) නිශ්‍රිත යම් වචනයක් ඇද්ද, එය හා අවිරුද්ධ කොට යන්නයි. ඔවුන්ට විවෘත්ත (නිර්වාණ) නිශ්‍රිත අර්ථය ප්‍රත්‍යක්ෂ නොවේ. ‘අපරාපර’ යනු අට්ඨක ආදීන්ට පසුව පසු කාලීනව ඔක්කාක රජු සමය ආදියේ උපන් අයයි. ‘පක්ඛිපිත්වා’ යනු අට්ඨක ආදීන් විසින් ගොතන ලද මන්ත්‍ර පදවලට කෙලෙස් සහිත පදයන් තැනින් තැන ඇතුළත් කිරීමයි. ‘විරුද්ධේ අකංසු’ යනු බ්‍රාහ්මණධම්මික සූත්‍ර ආදියේ සඳහන් වන පරිදි සංක්ලේශාර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන බැවින් (බුද්ධ වචනයට) විරුද්ධ දේ කළහ.

ဥသူနံ အသနကမ္မံ ဣဿတ္ထံ, ဓနုသိပ္ပေန ဇီဝိကာ. ဣဓ ပန ဣဿတ္ထံ ဝိယာတိ ဣဿတ္ထံ, သဗ္ဗအာဝုဓဇီဝိကာတိ အာဟ ‘‘ယောဓာဇီဝကမ္မေနာ’’တိ, အာဝုဓံ ဂဟေတွာ ဥပဋ္ဌာနကမ္မေနာတိ အတ္ထော. ရာဇပေါရိသံ နာမ ဝိနာ အာဝုဓေန ပေါရောဟေစ္စာမစ္စကမ္မာဒိရာဇကမ္မံ ကတွာ ရာဇုပဋ္ဌာနံ. သိပ္ပညတရေနာတိ ဂဟိတာဝသေသေန ဟတ္ထိအဿသိပ္ပာဒိနာ. ကုမာရဘာဝတော ပဘုတိ စရဏေန ကောမာရဗြဟ္မစရိယံ.

හුල් ආදිය විදීමේ කාර්යය දුනු ශිල්පයයි, දුනු ශිල්පයෙන් ජීවත් වීමයි. මෙහිදී දුනු ශිල්පය මෙන් සියලු ආයුධවලින් ජීවිකාව ගෙන යන බැවින් ‘යෝධාජීවකම්මේන’ යැයි කීහ, ආයුධ ගෙන උපස්ථානය කිරීමේ කර්මය යන්න අර්ථයයි. ‘රාජපෝරිසං’ නම් ආයුධ රහිතව පුරෝහිත, අමාත්‍ය ආදී රාජකාරි කිරීමෙන් රජුට සේවය කිරීමයි. ‘සිප්පඤ්ඤතරේන’ යනු ඉතිරි වූ හස්ති, අශ්ව ශිල්ප ආදියෙනි. කුමාර අවධියේ පටන් හැසිරීමෙන් ලබන ‘කෝමාර බ්‍රහ්මචර්යාව’ යි.

ဥဒကံ ပါတေတွာ ဒေန္တီတိ ဒွါရေ ဌိတဿေဝ ဗြာဟ္မဏဿ ဟတ္ထေ ဥဒကံ အာသိဉ္စန္တာ ‘‘ဣဒံ တေ, ဗြာဟ္မဏ, ဘရိယံ ပေါသာပနတ္ထာယ ဒေမာ’’တိ ဝတွာ [Pg.58] ဒေန္တိ. ကသ္မာ ပန တေ ဧဝံ ဗြဟ္မစရိယံ စရိတွာပိ ဒါရံ ပရိယေသန္တိ, န ယာဝဇီဝံ ဗြဟ္မစာရိနော ဟောန္တီတိ? မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝသေန. တေသဉှီ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိ ဟောတိ ‘‘ယော ပုတ္တံ န ဥပ္ပာဒေတိ, သော ကုလဝံသစ္ဆေဒကရော ဟောတိ, တတော နိရယေ ပစ္စတီ’’တိ. စတ္တာရော ကိရ အဘာယိတဗ္ဗံ ဘာယန္တိ ဂဏ္ဍုပ္ပာဒကော, ကိကီ, ကောန္တိနီ, ဗြာဟ္မဏောတိ. ဂဏ္ဍုပ္ပာဒါ ကိရ မဟာပထဝိယာ ခယနဘယေန မတ္တဘောဇနာ ဟောန္တိ, န ဗဟုံ မတ္တိကံ ခါဒန္တိ. ကိကီ သကုဏိကာ အာကာသပတနဘယေန အဏ္ဍဿ ဥပရိ ဥတ္တာနာ သေတိ. ကောန္တိနီ သကုဏီ ပထဝီကမ္ပနဘယေန ပါဒေဟိ ဘူမိံ န သုဋ္ဌု အက္ကမတိ. ဗြာဟ္မဏာ ကုလဝံသူပစ္ဆေဒဘယေန ဒါရံ ပရိယေသန္တိ. အာဟု စေတ္ထ –

පැන් වත්කොට දෙති යනු දොරකඩ සිටි බ්‍රාහ්මණයාගේ අතට පැන් වත්කරමින් ‘බ්‍රාහ්මණය, මේ ඔබට බිරිඳ පෝෂණය කිරීම පිණිස දෙමු’ යැයි පවසා දෙති. ඔවුන් මෙලෙස බ්‍රහ්මචර්යාව රැක පවා ඇයි බිරිඳක් සොයන්නේ? ජීවිතාන්තය දක්වා ම බ්‍රහ්මචාරී නොවන්නේ ඇයි? ඒ මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය නිසා ය. ඔවුන්ට මෙබඳු දෘෂ්ටියක් ඇත: ‘යමෙක් පුත්‍රයෙකු උපදවන්නේ නැද්ද, ඔහු කුල වංශය නසන්නෙකි, එනිසා නිරයේ පැසවයි’ යනුවෙනි. ගඩවිලා, කිකී කිරිල්ලිය, කොක්කුන් හා බ්‍රාහ්මණයා යන හතර දෙනා බිය නොවිය යුතු දෙයට බිය වෙති. ගඩවිලා මහ පොළොව අවසන් වේ යැයි බියෙන් පමණ දැන ආහාර ගනී, බොහෝ මැටි නොකයි. කිකී කිරිල්ලිය අහස කඩා වැටේ යැයි බියෙන් බිත්තරයට උඩින් උඩුකුරුව නිදයි. කොක්කුන් පොළොව කම්පා වේ යැයි බියෙන් පාදවලින් පොළොව තදින් නොපෑගයි. බ්‍රාහ්මණයෝ කුල වංශය නැසේ යැයි බියෙන් බිරිඳක් සොයති. ඒ පිළිබඳ මෙසේ පවසා ඇත –

‘‘ဂဏ္ဍုပ္ပာဒေါ ကိကီ စေဝ, ကောန္တီ ဗြာဟ္မဏဓမ္မိကော;

ဧတေ အဘယံ ဘာယန္တိ, သမ္မူဠှာ စတုရော ဇနာ’’တိ. (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၂၉၃);

‘ගඩවිලා, කිකී කිරිල්ලිය ද, කොක්කුන් හා බ්‍රාහ්මණ ධර්මිකයා ද යන මේ මෝඩ ජනයා සතර දෙනා බිය නොවිය යුතු දෙයට බිය වෙති.’

သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ.

මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි සහිත ය.

ဒေါဏဗြာဟ္မဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දෝණ බ්‍රාහ්මණ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၃. သင်္ဂါရဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. සංගාරව සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၉၃. တတိယေ (သံ. နိ. ဋီ. ၂.၅.၂၃၆) ပဌမညေဝါတိ ပုရေတရံယေဝ, အသဇ္ဈာယကတာနံ မန္တာနံ အပ္ပဋိဘာနံ ပဂေဝ ပဌမံယေဝ သိဒ္ဓံ, တတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော. ပရိယုဋ္ဌာနံ နာမ အဘိဘဝေါ ဂဟဏန္တိ အာဟ ‘‘ကာမရာဂပရိယုဋ္ဌိတေနာတိ ကာမရာဂဂ္ဂဟိတေနာ’’တိ. ဝိက္ခမ္ဘေတိ အပနေတီတိ ဝိက္ခမ္ဘနံ, ပဋိပက္ခတော နိဿရတိ ဧတေနာတိ နိဿရဏံ. ဝိက္ခမ္ဘနဉ္စ တံ နိဿရဏဉ္စာတိ ဝိက္ခမ္ဘနနိဿရဏံ. တေနာဟ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. အတ္တနာ အရဏီယော ပတ္တဗ္ဗော အတ္ထော အတ္တတ္ထော. တထာ ပရတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

193. තුන්වන සූත්‍රයෙහි ‘පඨමඤ්ඤේව’ යනු කලින් ම ය; සජ්ඣායනා නොකළ මන්ත්‍රයන් වැටහෙන්නේ නැති බව පළමුව ම සිද්ධ වූවකි, එහි කිව යුතු දෙයක් නැත යන්න අදහසයි. ‘පරියුට්ඨානං’ යනු යටපත් කර ගැනීමයි, එබැවින් ‘කාමරාගපරියුට්ඨිතේන’ යනු කාමරාගයෙන් ග්‍රහණය කරගන්නා ලද යන්නයි. ‘වික්ඛම්භේති’ යනු බැහැර කරයි, ‘වික්ඛම්භනං’ යනු බැහැර කිරීමයි, ‘නිස්සාරණං’ යනු මෙයින් ප්‍රතිපක්ෂයෙන් නික්මෙයි යන්නයි. වික්ඛම්භනය ද එය ම නිස්සරණය ද වන බැවින් ‘වික්ඛම්භනනිස්සරණං’ යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ‘තත්ථ’ යනාදිය කීහ. සෙසු පද දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. තමා විසින් ලැබිය යුතු අර්ථය ‘අත්තත්ථ’ (තමාගේ අර්ථය) වේ. පරර්ථය ද එසේම දත යුතුය.

‘‘အနိစ္စတော အနုပဿန္တော နိစ္စသညံ ပဇဟတီ’’တိအာဒီသု (ပဋိ. မ. ၁.၅၂) ဗျာပါဒါဒီနံ အနာဂတတ္တာ ဗျာပါဒဝါရေ တဒင်္ဂနိဿရဏံ န ဂဟိတံ. ကိဉ္စာပိ န ဂဟိတံ, ပဋိသင်္ခါနဝသေန တဿ ဝိနောဒေတဗ္ဗတာယ တဒင်္ဂနိဿရဏမ္ပိ လဗ္ဘတေဝါတိ သက္ကာ ဝိညာတုံ. အာလောကသညာ ဥပစာရပ္ပတ္တာ ဝါ အပ္ပနာပ္ပတ္တာ [Pg.59] ဝါ. ယော ကောစိ ကသိဏဇ္ဈာနာဒိဘေဒေါ သမထော. ဓမ္မဝဝတ္ထာနံ ဥပစာရပ္ပနာပ္ပတ္တဝသေန ဂဟေတဗ္ဗံ.

‘අනිත්‍ය වශයෙන් බලන්නා නිත්‍ය සංඥාව ප්‍රහීණ කරයි’ යනාදී තන්හි ව්‍යාපාද ආදිය අනාගත බැවින්, ව්‍යාපාද වාරයේදී තදංග නිස්සරණය ගනු නොලැබීය. ගනු නොලැබූවත්, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමේ වසයෙන් එය බැහැර කළ යුතු බැවින් තදංග නිස්සරණය ද ලැබෙන බව වටහා ගත හැකිය. ආලෝක සංඥාව උපචාර සමාධියට පත් වූවක් හෝ අප්පනා සමාධියට පත් වූවකි. යම් කිසි කසිණ ධ්‍යාන ආදී ප්‍රභේද සහිත වූවක් සමථයයි. ධර්ම විනිශ්චය (ධම්මවවත්ථානං) උපචාර-අප්පනා පත්වීම් වශයෙන් ගත යුතුය.

ကုဓိတောတိ တတ္တော. ဥဿူရကဇာတောတိ တဿေဝ ကုဓိတဘာဝဿ ဥဿူရကံ အစ္စုဏှတံ ပတ္တော. တေနာဟ ‘‘ဥသုမကဇာတော’’တိ. တိလဗီဇကာဒိဘေဒေနာတိ တိလဗီဇကဏ္ဏိကကေသရာဒိဘေဒေန သေဝါလေန. ပဏကေနာတိ ဥဒကပိစ္ဆိလ္လေန. အပ္ပသန္နော အာကုလတာယ. အသန္နိသိန္နော ကလလုပ္ပတ္တိယာ. အနာလောကဋ္ဌာနေတိ အာလောကရဟိတေ ဌာနေ.

'කුධිතො' යනු තැවුණු යන්නයි. 'උස්සූරකජාතො' යනු ඒ තැවුණු බව නිසා ම හටගත් අධික රස්නයට පැමිණි බවයි. ඒ නිසා ම 'උසුමකජාතො' (රත් වූ) යයි පවසන ලදී. 'තිලබීජකාදිබ්භේදෙන' යනු තල ඇට, මල් කිනිති, රේණු ආදි ආකාරයෙන් යුත් සෙවෙලෙනි. 'පණකෙන' යනු ජලයේ ඇති ලිස්සන සුලු සෙවෙලෙනි. 'අප්පසන්නො' යනු කැළඹුණු බව නිසා අප්‍රසන්න වූ (නොපැහැදිලි) බවයි. 'අසන්නිසින්නො' යනු මඩ හටගැනීම නිසා යටපස නොපෙනෙන බවයි. 'අනාලෝකට්ඨානෙ' යනු ආලෝකය රහිත ස්ථානයෙහි යන්නයි.

သင်္ဂါရဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සංගාරව සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၄. ကာရဏပါလီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. කාරණපාලී සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၉၄. စတုတ္ထေ ပဏ္ဍိတော မညေတိ ဧတ္ထ မညေတိ ဣဒံ ‘‘မညတီ’’တိ ဣမိနာ သမာနတ္ထံ နိပါတပဒံ. တဿ ဣတိ-သဒ္ဒံ အာနေတွာ အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ပဏ္ဍိတောတိ မညတီ’’တိ အာဟ. အနုမတိပုစ္ဆာဝသေန စေတံ ဝုတ္တံ. တေနေဝါဟ ‘‘ဥဒါဟု နော’’တိ. ‘‘တံ ကိံ မညတိ ဘဝံ ပိင်္ဂိယာနီ သမဏဿ ဂေါတမဿ ပညာဝေယျတ္တိယ’’န္တိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ပုန ဂဏှန္တော ‘‘ပဏ္ဍိတော မညေ’’တိ အာဟ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဘဝံ ပိင်္ဂိယာနီ သမဏံ ဂေါတမံ ပဏ္ဍိတောတိ မညတိ ဥဒါဟု နော’’တိ, ယထာ တေ ခမေယျ, တထာ နံ ကထေဟီတိ အဓိပ္ပာယော. အဟံ ကော နာမ, မမ အဝိသယော ဧသောတိ ဒဿေတိ. ကော စာတိ ဟေတုနိဿက္ကေ ပစ္စတ္တဝစနန္တိ အာဟ ‘‘ကုတော စာ’’တိ. တထာ စာဟ ‘‘ကေန ကာရဏေန ဇာနိဿာမီ’’တိ, ယေန ကာရဏေန သမဏဿ ဂေါတမဿ ပညာဝေယျတ္တိယံ ဇာနေယျံ, တံ ကာရဏံ မယိ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော. ဗုဒ္ဓေါယေဝ ဘဝေယျ အဗုဒ္ဓဿ သဗ္ဗထာ ဗုဒ္ဓဉာဏာနုဘာဝံ ဇာနိတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာတိ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘အပ္ပမတ္တကံ ပနေတံ, ဘိက္ခဝေ, ဩရမတ္တကံ သီလမတ္တကံ, ယေန ပုထုဇ္ဇနော တထာဂတဿ ဝဏ္ဏံ ဝဒမာနော ဝဒေယျ (ဒီ. နိ. ၁.၇). အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, အညေဝ ဓမ္မာ ဂမ္ဘီရာ ဒုဒ္ဒသာ ဒုရနုဗောဓာ…ပေ… ယေဟိ တထာဂတဿ ယထာဘူတံ ဝဏ္ဏံ သမ္မာ ဝဒမာနော ဝဒေယျာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၈) စ. ဧတ္ထာတိ ‘‘သောပိ နူနဿ တာဒိသော’’တိ ဧတသ္မိံ ပဒေ.

194. සතරවන (සූත්‍රයෙහි) 'පණ්ඩිතො මඤ්ඤෙති' යන්නෙහි 'මඤ්ඤෙති' යනු 'මඤ්ඤති' (හඟියි) යන අර්ථයට සමාන නිපාත පදයකි. 'ඉති' ශබ්දය ගෙන එහි අර්ථය දක්වමින් 'පණ්ඩිතොති මඤ්ඤති' (පණ්ඩිතයෙකු යැයි හඟියි) යනුවෙන් පවසන ලදී. මෙය අනුමැතිය විමසීමක් වශයෙන් පවසන ලද්දකි. එහෙයින් ම 'උදාහු නො' (නැතහොත් නැද්ද?) යනුවෙන් පවසන ලදී. 'භවත් පිංගියානිය, ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ ප්‍රඥා පාටවය ගැන ඔබ කුමක් සිතන්නේද?' යනුවෙන් පැවසූ අර්ථයම නැවත ගනිමින් 'පණ්ඩිතො මඤ්ඤෙ' යැයි පවසන ලදී. එබැවින් 'භවත් පිංගියානිය, ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ පණ්ඩිතයෙකු යැයි ඔබ සිතන්නෙහිද නැද්ද?' යනුවෙන් පවසන ලදී. 'ඔබට රුචි පරිදි ඒ ගැන පවසන්න' යනු එහි අදහසයි. 'මම කවරෙක්ද? මෙය මාගේ විෂය පථය ඉක්මවා ගිය එකකි' යන්න පෙන්වයි. 'කෝ ච' යනු හේතු ප්‍රත්‍යය හැඟවීමෙහි ප්‍රථමා විභක්ති වචනයක් බව දක්වමින් 'කුතො ච' යයි පවසන ලදී. එසේම 'කවර කරුණකින් මම දැනගන්නෙම්ද?' යන්නෙන් ද ඒ බව පවසයි. 'යම් කරුණකින් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ ප්‍රඥා ප්‍රභාවය දැනගත හැකිද, එවැනි කරුණක් මා සතු නොවේ' යනු එහි අදහසයි. බුදු නොවන අයෙකුට බුදු පදවිය සම්පූර්ණයෙන්ම හෝ බුද්ධ ඥානයේ මහිමය දැනගැනීමට නොහැකි බැවින් ඒ සඳහා බුදුවරයෙකුම විය යුතුය. මෙය මෙසේ ද පවසන ලදී - 'මහණෙනි, පෘථග්ජනයෙකු තථාගතයන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරන්නේ නම්, ඔහු පවසන්නේ ඉතා ස්වල්ප වූ, මතුපිටින් පෙනෙන ශීලය ගැන පමණි. (දී. නි. 1.7) මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේගේ ගුණය තත්ත්වාකාරයෙන් පවසන්නෙකු විසින් කිව යුතු ඉතා ගැඹුරු, දැකීමට අපහසු, අවබෝධ කරගැනීමට දුෂ්කර වූ අන්‍ය ධර්මයන් ද ඇත්තේමය... (දී. නි. 1.28)'. 'එත්ථ' යනු 'සොපි නූනස්ස තාදිසො' යන මේ පදයෙහි ය.

ပသတ္ထပ္ပသတ္ထောတိ [Pg.60] ပသတ္ထေဟိ ပါသံသေဟိ အတ္တနော ဂုဏေဟေဝ သော ပသတ္ထော, န တဿ ကိတ္တိနာ, ပသံသာသဘာဝေနေဝ ပါသံသောတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗဂုဏာန’’န္တိအာဒိ. မဏိရတနန္တိ စက္ကဝတ္တိနော မဏိရတနံ.

'පසත්ථප්පසත්ථො' යනු පසසන ලද ගුණ ඇති බැවින් තමන්ගේ ම ගුණවලින් උන්වහන්සේ පසසන ලද්දේ වෙති, එය හුදු කීර්තියෙන් පමණක් නොවේ, ප්‍රශංසා කටයුතු ස්වභාවයෙන් ම ප්‍රශංසනීය වෙති යන අර්ථයයි. ඒ නිසා ම 'සබ්බගුණානං' (සියලු ගුණවලින්) යනාදිය පවසන ලදී. 'මණිරතනං' යනු සක්විති රජුගේ මැණික් රත්නයයි.

သဒေဝကေ ပါသံသာနမ္ပိ ပါသံသောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ပသတ္ထေဟိ ဝါ’’တိ ဒုတိယဝိကပ္ပော ဂဟိတော. အရဏီယတော အတ္ထော, သော ဧဝ ဝသတီတိ ဝသောတိ အတ္ထဝသော. တဿ တဿ ပယောဂဿ အာနိသံသဘူတံ ဖလန္တိ အာဟ ‘‘အတ္ထဝသန္တိ အတ္ထာနိသံသ’’န္တိ. အတ္ထော ဝါ ဖလံ တဒဓီနဝုတ္တိတာယ ဝသော ဧတဿာတိ အတ္ထဝသော, ကာရဏံ.

දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි ප්‍රශංසනීය වූවන් අතර ද උන්වහන්සේ ප්‍රශංසනීය බව පෙන්වීමට 'පසත්ථෙහි වා' යන දෙවන විකල්පය ගන්නා ලදී. 'අරණීය' (සෙවිය යුතු) යන්නෙන් අර්ථය ද, එහි ම වාසය කරන බැවින් (එයට වසඟ බැවින්) 'වස' යනුවෙන් ද 'අත්ථවස' යන්න සැකසේ. ඒ ඒ ප්‍රයෝගයන්හි ආනිසංස ස්වභාවය ඇති ඵලය 'අත්ථවසං' යන්නෙන් අදහස් වන බැවින් 'අත්ථානිසංසං' යැයි පවසන ලදී. නැතහොත් අර්ථය හෙවත් ඵලය තමාට යටත්ව පවතින බැවින් 'අත්ථවස' යනු හේතුවයි.

ခုဒ္ဒကမဓူတိ ခုဒ္ဒကမက္ခိကာဟိ ကတဒဏ္ဍကမဓု. အနေဠကန္တိ နိဒ္ဒေါသံ အပဂတမက္ခိကဏ္ဍကံ.

'ඛුද්දකමධු' යනු කුඩා මැස්සන් (කනැයියන්) විසින් සාදන ලද දඬු මී පැණි ය. 'අනෙළකං' යනු මැස්සන් හා දඬු (කුණු කසළ) ඉවත් කළ නිර්දෝෂී වූ මී පැණි ය.

ဥဒါဟရီယတိ ဥဗ္ဗေဂပီတိဝသေနာတိ ဥဒါနံ, တထာ ဝါ ဥဒါဟရဏံ ဥဒါနံ. တေနာဟ ‘‘ဥဒါဟာရံ ဥဒါဟရီ’’တိ. ယထာ ပန တံ ဝစနံ ဥဒါနန္တိ ဝုစ္စတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

ප්‍රීති ප්‍රමෝදය (උද්වේගය) නිසා ප්‍රකාශ කරනු ලබන බැවින් 'උදානය' නම් වේ. නැතහොත් එබඳු ප්‍රකාශය උදානයකි. ඒ නිසා 'උදාහාරං උදාහරි' (උදානයක් පැවසුවේය) යැයි කියන ලදී. ඒ වචනය උදානයක් ලෙස හඳුන්වන්නේ කෙසේදැයි පෙන්වීමට 'යථා හි' යනාදිය පවසන ලදී. ඉතිරිය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

ကာရဏပါလီသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කාරණපාලී සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၅. ပိင်္ဂိယာနီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. පිංගියානී සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၉၅. ပဉ္စမေ သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကန္တိ သရီရဂတဿ စေဝ ဝတ္ထာလင်္ကာရဂတဿ စာတိ သဗ္ဗဿ နီလဘာဝဿ သင်္ဂါဟကဝစနံ. တဿေဝါတိ နီလာဒိသဗ္ဗသင်္ဂါဟိကဝသေန ဝုတ္တအတ္ထဿေဝ. ဝိဘာဂဒဿနန္တိ ပဘေဒဒဿနံ. ယထာ တေ လိစ္ဆဝိရာဇာနော အပီတာဒိဝဏ္ဏာ ဧဝ ကေစိ ကေစိ ဝိလေပနဝသေန ပီတာဒိဝဏ္ဏာ ခါယိံသု, ဧဝံ အနီလာဒိဝဏ္ဏာ ဧဝ ကေစိ ဝိလေပနဝသေန နီလာဒိဝဏ္ဏာ ခါယိံသု. တေ ကိရ သုဝဏ္ဏဝိစိတ္တေဟိ မဏိဩဘာသေဟိ ဧကနီလာ ဝိယ ခါယန္တိ.

195. පස්වන (සූත්‍රයෙහි) 'සබ්බසංගාහිකං' යනු ශරීරයට මෙන්ම වස්ත්‍රාභරණවලට ද අයත් වූ සියලු නිල් පැහැය ඇතුළත් වන ලෙස පැවසූ වචනයකි. 'තස්සෙව' යනු ඒ නිල් ආදී සියල්ල ඇතුළත් අර්ථයටමය. 'විභාගදස්සනං' යනු ප්‍රභේද පෙන්වීමයි. ඒ ලිච්ඡවී රජවරුන් ස්වභාවයෙන් ම පීත (කහ) ආදී වර්ණ නොවූව ද ඇතැමුන් ආලේපන නිසා පීත වර්ණයෙන් පෙනුණා සේම, ස්වභාවයෙන් නීල (නිල්) වර්ණ නොවූව ද ඇතැමුන් ආලේපන නිසා නීල වර්ණයෙන් පෙනුණහ. ඔවුහු රන්වන් වූ ද මැණික් ප්‍රභාවෙන් යුක්ත වූ ද වස්ත්‍රාභරණ නිසා මුළුමනින්ම නිල් පැහැති අය මෙන් පෙනෙන බව කියනු ලැබේ.

ကောကနဒန္တိ ဝါ ပဒုမဝိသေသနံ ယထာ ‘‘ကောကာသက’’န္တိ. တံ ကိရ ဗဟုပတ္တံ ဝဏ္ဏသမ္ပန္နံ အတိဝိယ သုဂန္ဓဉ္စ ဟောတိ. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ယထာ [Pg.61] ကောကနဒသင်္ခါတံ ပဒုမံ ပါတော သူရိယုဂ္ဂမနဝေလာယ ဖုလ္လံ ဝိကသိတံ အဝီတဂန္ဓံ သိယာ ဝိရောစမာနံ, ဧဝံ သရီရဂန္ဓေန ဂုဏဂန္ဓေန စ သုဂန္ဓံ, သရဒကာလေ အန္တလိက္ခေ အာဒိစ္စမိဝ အတ္တနော တေဇသာ တပန္တံ, အင်္ဂေဟိ နိစ္ဆရန္တဇုတိတာယ အင်္ဂီရသံ သမ္ဗုဒ္ဓံ ပဿာတိ.

'කොකනදං' යනු 'කොකාසකං' මෙන් නෙළුම් මලට විශේෂණයකි. එය බොහෝ පෙති ඇති, වර්ණයෙන් යුක්ත හා ඉතා සුවඳවත් මලකි. මෙහි අර්ථය නම් - කොකනද නම් වූ නෙළුම් මලක් උදෑසන සූර්ය උදාවත් සමඟ විකසිත වී නොගිය සුවඳින් යුක්තව බබළන්නේ යම් සේ ද, එලෙසම ශරීර ගන්ධයෙන් හා ගුණ ගන්ධයෙන් සුවඳවත් වූ ද, සරත් කාලයේ අහසෙහි බබළන සූර්යයා මෙන් තමන් වහන්සේගේ තේජසින් බබළන්නා වූ ද, ශරීරයෙන් නික්මෙන කාන්තියෙන් යුත් 'අංගීරස' නම් වූ සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙස බලන්න යනුයි.

ပိင်္ဂိယာနီသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පිංගියානී සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၆. မဟာသုပိနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. මහා සුපින සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၉၆. ဆဋ္ဌေ ဓာတုက္ခောဘကရဏပစ္စယော နာမ ဝိသဘာဂဘေသဇ္ဇသေနာသနာဟာရာဒိပစ္စယော. အတ္ထကာမတာယ ဝါ အနတ္ထကာမတာယ ဝါတိ ပသန္နာ အတ္ထကာမတာယ, ကုဒ္ဓါ အနတ္ထကာမတာယ. အတ္ထာယ ဝါ အနတ္ထာယ ဝါတိ သဘာဝတော ဘဝိတဗ္ဗာယ အတ္ထာယ ဝါ အနတ္ထာယ ဝါ. ဥပသံဟရန္တီတိ အတ္တနော ဒေဝါနုဘာဝေန ဥပနေန္တိ. ဗောဓိသတ္တမာတာ ဝိယ ပုတ္တပဋိလာဘနိမိတ္တန္တိ တဒါ ကိရ ပုရေ ပုဏ္ဏမာယ သတ္တမဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ဝိဂတသုရာပါနံ မာလာဂန္ဓာဒိဝိဘူတိသမ္ပန္နံ နက္ခတ္တကီဠံ အနုဘဝမာနာ ဗောဓိသတ္တမာတာ သတ္တမေ ဒိဝသေ ပါတောဝ ဥဋ္ဌာယ ဂန္ဓောဒကေန နဟာယိတွာ သဗ္ဗာလင်္ကာရဘူသိတာ ဝရဘောဇနံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဥပေါသထင်္ဂါနိ အဓိဋ္ဌာယ သိရိဂဗ္ဘံ ပဝိသိတွာ သိရိသယနေ နိပန္နာ နိဒ္ဒံ ဩက္ကမမာနာ ဣမံ သုပိနံ အဒ္ဒသ – စတ္တာရော ကိရ နံ မဟာရာဇာနော သယနေနေဝ သဒ္ဓိံ ဥက္ခိပိတွာ အနောတတ္တဒဟံ နေတွာ နဟာပေတွာ ဒိဗ္ဗဝတ္ထံ နိဝါသေတွာ ဒိဗ္ဗဂန္ဓေဟိ ဝိလိမ္ပေတွာ ဒိဗ္ဗပုပ္ဖာနိ ပိဠန္ဓေတွာ တတော အဝိဒူရေ ရဇတပဗ္ဗတော, တဿ အန္တော ကနကဝိမာနံ အတ္ထိ, တသ္မိံ ပါစီနတော သီသံ ကတွာ နိပဇ္ဇာပေသုံ. အထ ဗောဓိသတ္တော သေတဝရဝါရဏော ဟုတွာ တတော အဝိဒူရေ ဧကော သုဝဏ္ဏပဗ္ဗတော, တတ္ထ စရိတွာ တတော ဩရုယှ ရဇတပဗ္ဗတံ အာရုဟိတွာ ကနကဝိမာနံ ပဝိသိတွာ မာတရံ ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ဒက္ခိဏပဿံ ဖာလေတွာ ကုစ္ဆိံ ပဝိဋ္ဌသဒိသော အဟောသိ. ဣမံ သုပိနံ သန္ဓာယ ဧတံ ဝုတ္တံ ‘‘ဗောဓိသတ္တမာတာ ဝိယ ပုတ္တပဋိလာဘနိမိတ္တ’’န္တိ.

196. හයවන (සූත්‍රයෙහි) 'ධාතුක්ඛොභකරණපච්චයො' යනු නොගැළපෙන ඖෂධ, සේනාසන හා ආහාර ආදී හේතූන් ය. 'අත්ථකාමතාය වා අනත්ථකාමතාය වා' යනු දෙවියන් පහන් වූ විට යහපත කැමති බවින් ද, කෝප වූ විට අයහපත කැමති බවින් ද (සිහින පෙන්වීමයි). 'අත්ථාය වා අනත්ථාය වා' යනු ස්වභාවයෙන් ම සිදුවීමට නියමිත යහපත හෝ අයහපත සඳහා ය. 'උපසංහරන්ති' යනු තමන්ගේ දේව ආනුභාවයෙන් එළඹවීමයි. බෝධිසත්ව මෑණියන් පුත් රුවනක් ලැබීමේ පෙරනිමිති දුටුවා සේ යන්න ගැන මෙසේ කියනු ලැබේ - එකල පුර පසළොස්වක පොහෝ දිනට දින හතකට පෙර සිට ම මත්පැන් පානයෙන් තොරව, මල් සුවඳ ආදියෙන් සැරසී නැකැත් කෙළි අනුභව කළ බෝධිසත්ව මෑණියෝ, සත්වන දිනයෙහි අලුයම අවදි වී සුවඳ පැණින් නා, සියලු අබරණින් සැරසී උතුම් භෝජනයක් අනුභව කොට, උපෝසථ අංග අධිෂ්ඨාන කර සිරි යහන් ගැබට වැදී සිරි යහනෙහි සැතපී නින්දට යන අතරතුර මෙම සිහිනය දුටුවා ය. එනම් සතර වරම් දෙවි මහාරාජවරු ඇය යහන පිටින් ම ඔසවාගෙන අනවතප්ත විලට ගෙන ගොස් නහවා, දිව්‍ය වස්ත්‍ර හැඳ කරවා, දිව්‍ය සුවඳ විලවුන් ගල්වා, දිව්‍ය පුෂ්ප පළඳවා, එතැනට නුදුරින් වූ රිදී පර්වතයක් තුළ රන් විමනක නැගෙනහිරට හිස දමා සැතපවූහ. එකල බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සුදු ඇත් පැටවකු වී නුදුරු රන් පර්වතයක හැසිර එතැනින් බැස රිදී පර්වතයට නැග රන් විමනට වැදී, මෑණියන් වහන්සේ පැදකුණු කොට දකුණු ඇළය පලා කුසට වැදුණාක් මෙන් වූහ. 'බෝධිසත්ව මෑණියන් පුත් රුවනක් ලැබීමේ නිමිති දුටුවා සේ' යැයි පවසන ලද්දේ මෙම සිහිනය අරභයා ය.

ကောသလရာဇာ [Pg.62] ဝိယ သောဠသ သုပိနေတိ –

කොසොල් රජු සිහින දහසයක් දුටුවාක් මෙන් -

‘‘ဥသဘာ ရုက္ခာ ဂါဝိယော ဂဝါ စ,အဿော ကံသော သိင်္ဂါလီ စ ကုမ္ဘော;

ပေါက္ခရဏီ စ အပါကစန္ဒနံ,လာဗူနိ သီဒန္တိ သိလာပ္လဝန္တိ.

“ගොනුන් ද, ගස් ද, එළදෙනුන් හා ගවයන් ද, අශ්වයා ද, රන් තලිය ද, හිවලිය හා කළය ද; පොකුණ ද, නොපැසුණු බත ද, සඳුන් ද, ලබු ගෙඩි දියේ ගිලෙති, ගල් පාවෙති.”

‘‘မဏ္ဍူကိယော ကဏှသပ္ပေ ဂိလန္တိ,ကာကံ သုဝဏ္ဏာ ပရိဝါရယန္တိ;

တသာ ဝကာ ဧဠကာနံ ဘယာ ဟီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၁.၇၇) –

“මැඩියෝ කළු සර්පයන් ගිලිති, කපුටෝ රන් හංසයන් පිරිවරා ගනිති; වෘකයෝ බැටළුවන්ට බියෙන් තැති ගනිති” (ජා. 1.1.77).

ဣမေ သောဠသ သုပိနေ ပဿန္တော ကောသလရာဇာ ဝိယ.

මේ සොළොස් මහා සිහින දුටු කොසොල් රජතුමා මෙනි.

၁. ဧကဒိဝသံ ကိရ ကောသလမဟာရာဇာ ရတ္တိံ နိဒ္ဒူပဂတော ပစ္ဆိမယာမေ သောဠသ မဟာသုပိနေ ပဿိ (ဇာ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၇၆ မဟာသုပိနဇာတကဝဏ္ဏနာ). တတ္ထ စတ္တာရော အဉ္ဇနဝဏ္ဏာ ကာဠဥသဘာ ‘‘ယုဇ္ဈိဿာမာ’’တိ စတူဟိ ဒိသာဟိ ရာဇင်္ဂဏံ အာဂန္တွာ ‘‘ဥသဘယုဒ္ဓံ ပဿိဿာမာ’’တိ မဟာဇနေ သန္နိပတိတေ ယုဇ္ဈနာကာရံ ဒဿေတွာ နဒိတွာ ဂဇ္ဇိတွာ အယုဇ္ဈိတွာဝ ပဋိက္ကန္တာ. ဣမံ ပဌမံ သုပိနံ အဒ္ဒသ.

1. එක් දිනක් කොසොල් මහරජතුමා රාත්‍රියේ නින්දට ගිය පසු අලුයම් කාලයේ සොළොස් මහා සිහින දුටුවේය (ජා. අට්ඨ. 1.1.76 මහාසුපිනජාතක වර්ණනාව). එහිදී අඳුන් වන් කළු ගොනුන් සතර දෙනෙක් “සටන් කරන්නෙමු” යි සතර දිසාවෙන් රජ මිදුලට පැමිණියහ. “ගොන් පොරය බලන්නෙමු” යි මහජනයා එක් රැස් වූ විට, සටන් කරන විලාසයක් දක්වා, කුලප්පු වී ගොරවා, සටන් නොකරම ආපසු ගියහ. රජතුමා දුටු පළමු සිහිනය මෙයයි.

၂. ခုဒ္ဒကာ ရုက္ခာ စေဝ ဂစ္ဆာ စ ပထဝိံ ဘိန္ဒိတွာ ဝိဒတ္ထိမတ္တမ္ပိ ရတနမတ္တမ္ပိ အနုဂ္ဂန္တွာဝ ပုပ္ဖန္တိ စေဝ ဖလန္တိ စ. ဣမံ ဒုတိယံ အဒ္ဒသ.

2. කුඩා ගස් හා පඳුරු පොළොව පලාගෙන මතු වී, වියතක් හෝ රියනක් තරම්වත් උස නොගොස්ම මල් පිපී ඵල දරනු දුටුවේය. මෙය දෙවන සිහිනයයි.

၃. ဂါဝိယော တဒဟုဇာတာနံ ဝစ္ဆာနံ ခီရံ ပိဝန္တိယော အဒ္ဒသ. အယံ တတိယော သုပိနော.

3. එළදෙනුන් එදිනම උපන් වස්සන්ගෙන් කිරි බොනු දුටුවේය. මෙය තුන්වන සිහිනයයි.

၄. ဓုရဝါဟေ အာရောဟပရိဏာဟသမ္ပန္နေ မဟာဂေါဏေ ယုဂပရမ္ပရာယ အယောဇေတွာ တရုဏေ ဂေါဒမ္မေ ဓုရေ ယောဇေန္တေ အဒ္ဒသ. တေ ဓုရံ ဝဟိတုံ အသက္ကောန္တာ ဆဍ္ဍေတွာ အဋ္ဌံသု, သကဋာနိ နပ္ပဝတ္တိံသု. အယံ စတုတ္ထော သုပိနော.

4. බර ඇදීමට හුරුවූ, ශක්තිමත් විශාල ගොනුන් කරත්තවල නොබැඳ, තරුණ වස්සන් කරත්තවල බඳිනු දුටුවේය. ඔවුන්ට බර ඇදීමට නොහැකිව එය අතහැර නතර වූහ. කරත්ත ඉදිරියට නොගියේය. මෙය සිව්වන සිහිනයයි.

၅. ဧကံ ဥဘတောမုခံ အဿံ အဒ္ဒသ. တဿ ဥဘောသု ပဿေသု ယဝသံ ဒေန္တိ, သော ဒွီဟိပိ မုခေဟိ ခါဒတိ. အယံ ပဉ္စမော သုပိနော.

5. දෙපසම මුඛ පිහිටි එක් අශ්වයෙකු දුටුවේය. උගේ දෙපසින්ම තණකොළ කවති, ඌ මුඛ දෙකෙන්ම ඒවා අනුභව කරයි. මෙය පස්වන සිහිනයයි.

၆. မဟာဇနော [Pg.63] သတသဟဿဂ္ဃနိကံ သုဝဏ္ဏပါတိံ သမ္မဇ္ဇိတွာ ‘‘ဣဓ ပဿာဝံ ကရောဟီ’’တိ ဧကဿ ဇရသိင်္ဂါလဿ ဥပနာမေသိ. တံ တတ္ထ ပဿာဝံ ကရောန္တံ အဒ္ဒသ. အယံ ဆဋ္ဌော သုပိနော.

6. මහජනයා ලක්ෂයක් වටිනා රන් තලියක් පිරිසිදු කර, “මෙහි මුත්‍රා කරව” යි එක් මහලු හිවලෙකු ඉදිරියෙහි තැබූහ. ඌ එහි මුත්‍රා කරන අයුරු දුටුවේය. මෙය හයවන සිහිනයයි.

၇. ဧကော ပုရိသော ရဇ္ဇုံ ဝဋ္ဋေတွာ ပါဒမူလေ နိက္ခိပတိ. တေန နိသိန္နပီဌဿ ဟေဋ္ဌာ သယိတာ ဆာတသိင်္ဂါလီ တဿ အဇာနန္တဿေဝ တံ ခါဒတိ. ဣမံ သတ္တမံ သုပိနံ အဒ္ဒသ.

7. එක් මිනිසෙක් ලණුවක් අඹරමින් පාමුල තබයි. ඔහු වාඩි වී සිටින අසුන යට සිටින බඩගිනි වූ හිවලියක්, ඔහු නොදැනුවත්වම එය අනුභව කරයි. මෙය රජතුමා දුටු හත්වන සිහිනයයි.

၈. ရာဇဒွါရေ ဗဟူဟိ တုစ္ဆကုမ္ဘေဟိ ပရိဝါရေတွာ ဌပိတံ ဧကံ မဟန္တံ ပူရိတကုမ္ဘံ အဒ္ဒသ. စတ္တာရောပိ ပန ဝဏ္ဏာ စတူဟိ ဒိသာဟိ စတူဟိ အနုဒိသာဟိ စ ဃဋေဟိ ဥဒကံ အာနေတွာ ပူရိတကုမ္ဘမေဝ ပူရေန္တိ, ပူရိတံ ပူရိတံ ဥဒကံ ဥတ္တရိတွာ ပလာယတိ. တေပိ ပုနပ္ပုနံ တတ္ထေဝ ဥဒကံ အာသိဉ္စန္တိ, တုစ္ဆကုမ္ဘေ ဩလောကေန္တာပိ နတ္ထိ. အယံ အဋ္ဌမော သုပိနော.

8. රජ වාසල දොරකඩ බොහෝ හිස් කළ ගෙඩිවලින් වට කර තබන ලද, ජලයෙන් පිරුණු එකම විශාල කළයක් දුටුවේය. සතර දිසාවෙන් හා අනු දිසාවෙන් සතර වර්ණයක මිනිසුන් කළ ගෙඩිවලින් ජලය ගෙනැවිත්, පිරී ඇති කළයටම වත් කරති. පිරී ඇති කළයෙන් ජලය ඉතිරී ගලා යයි. ඔවුන් නැවත නැවතත් එහිම ජලය වත් කරති. හිස් කළ ගෙඩි දෙස බලන්නෙකුවත් නැත. මෙය අටවන සිහිනයයි.

၉. ဧကံ ပဉ္စပဒုမသဉ္ဆန္နံ ဂမ္ဘီရံ သဗ္ဗတောတိတ္ထံ ပေါက္ခရဏိံ အဒ္ဒသ. သမန္တတော ဒွိပဒစတုပ္ပဒါ ဩတရိတွာ တတ္ထ ပါနီယံ ပိဝန္တိ. တဿ မဇ္ဈေ ဂမ္ဘီရဋ္ဌာနေ ဥဒကံ အာဝိလံ, တီရပ္ပဒေသေ ဒွိပဒစတုပ္ပဒါနံ အက္ကမနဋ္ဌာနေ အစ္ဆံ ဝိပ္ပသန္နမနာဝိလံ. အယံ နဝမော သုပိနော.

9. පස් පියුමෙන් ගැවසුණු, ගැඹුරු, සෑම පැත්තකින්ම බැසීමට තොටුපළවල් ඇති පොකුණක් දුටුවේය. සිවුපාවුන් හා පක්ෂීන් අවටින් බැස එහි පැන් බොති. එහි මැද ගැඹුරු ස්ථානයේ ජලය බොර වී ඇත. ඉවුර අසල සිවුපාවුන් පා තබන ස්ථානය ඉතා පිරිසිදුය, ප්‍රසන්නය, බොර නොවූ ජලයෙන් යුක්තය. මෙය නවවන සිහිනයයි.

၁၀. ဧကိဿာယေဝ ကုမ္ဘိယာ ပစ္စမာနံ ဩဒနံ အပါကံ အဒ္ဒသ. ‘‘အပါက’’န္တိ ဝိစာရေတွာ ဝိဘဇိတွာ ဌပိတံ ဝိယ တီဟာကာရေဟိ ပစ္စမာနံ ဧကသ္မိံ ပဿေ အတိကိလိန္နော ဟောတိ, ဧကသ္မိံ ဥတ္တဏ္ဍုလော, ဧကသ္မိံ သုပက္ကောတိ. အယံ ဒသမော သုပိနော.

10. එක් වළඳක පිසෙන බතක් නොපැසුණු අයුරු දුටුවේය. එය වෙන් වෙන්ව පිසෙනවාක් මෙන් ආකාර තුනකින් යුක්ත විය. එනම්, එක පැත්තක් වැඩියෙන් තැම්බී තිබිණි, එක පැත්තක් අමු වී තිබිණි, අනෙක් පැත්ත මනාව පිසී තිබිණි. මෙය දසවන සිහිනයයි.

၁၁. သတသဟဿဂ္ဃနကံ စန္ဒနသာရံ ပူတိတက္ကေန ဝိက္ကိဏန္တေ အဒ္ဒသ. အယံ ဧကာဒသမော သုပိနော.

11. ලක්ෂයක් වටිනා සඳුන් හරයක් නරක් වූ මෝරු සමඟ හුවමාරු කරනු දුටුවේය. මෙය එකොළොස්වන සිහිනයයි.

၁၂. တုစ္ဆလာဗူနိ ဥဒကေ သီဒန္တာနိ အဒ္ဒသ. အယံ ဒွါဒသမော သုပိနော.

12. හිස් ලබු ගෙඩි දියේ ගිලෙනු දුටුවේය. මෙය දොළොස්වන සිහිනයයි.

၁၃. မဟန္တမဟန္တာ ကူဋာဂါရပ္ပမာဏာ ဃနသိလာ နာဝါ ဝိယ ဥဒကေ ပ္လဝမာနာ အဒ္ဒသ. အယံ တေရသမော သုပိနော.

13. විශාල මන්දිර ප්‍රමාණයේ මහත් වූ ගල් කුළු, නැව් මෙන් ජලය මතුපිට පාවෙනු දුටුවේය. මෙය දහතුන්වන සිහිනයයි.

၁၄. ခုဒ္ဒကမဓုကပုပ္ဖပ္ပမာဏာ မဏ္ဍူကိယော မဟန္တေ ကဏှသပ္ပေ ဝေဂေန အနုဗန္ဓိတွာ ဥပ္ပလနာဠေ ဝိယ ဆိန္ဒိတွာ မံသံ ခါဒိတွာ ဂိလန္တိယော အဒ္ဒသ. အယံ စုဒ္ဒသမော သုပိနော.

14. කුඩා මී මල් ප්‍රමාණයේ මැඩියන්, විශාල කළු සර්පයන් වේගයෙන් ලුහුබැඳ ගොස්, නෙළුම් දඬු මෙන් කැබලි කර, උන්ගේ මස් කමින් ගිල දමනු දුටුවේය. මෙය දහහතරවන සිහිනයයි.

၁၅. ဒသဟိ [Pg.64] အသဒ္ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတံ ဂါမဂေါစရံ ကာကံ ကဉ္စနဝဏ္ဏဝဏ္ဏတာယ ‘‘သုဝဏ္ဏာ’’တိ လဒ္ဓနာမေ သုဝဏ္ဏရာဇဟံသေ ပရိဝါရေန္တေ အဒ္ဒသ. အယံ ပန္နရသမော သုပိနော.

15. දස අකුසලයෙන් යුක්ත, ගම් ඇසුරු කරන කපුටෙකු, රන්වන් පැහැති බැවින් “රන් හංසයන්” යැයි නම ලද රන් හංස රජුන් පිරිවරාගෙන සිටිනු දුටුවේය. මෙය පහළොස්වන සිහිනයයි.

၁၆. ပုဗ္ဗေ ဒီပိနော ဧဠကေ ခါဒန္တိ. တေ ပန ဧဠကေ ဒီပိနော အနုဗန္ဓိတွာ မုရမုရာတိ ခါဒန္တေ အဒ္ဒသ. အထညေ တသာ ဝကာ ဧဠကေ ဒူရတောဝ ဒိသွာ တသိတာ တာသပ္ပတ္တာ ဟုတွာ ဧဠကာနံ ဘယာ ပလာယိတွာ ဂုမ္ဗဂဟနာနိ ပဝိသိတွာ နိလီယိံသု. အယံ သောဠသမော သုပိနော.

16. පෙර කාලයේ දිවියෝ බැටළුවන් කා දමති. එහෙත් මෙහි බැටළුවන් දිවියන් ලුහුබැඳ ගොස් “මුරු මුරු” හඬ නංවමින් කා දමනු දුටුවේය. තවත් වෘකයෝ බැටළුවන් දුරදීම දැක තැතිගෙන, මහත් බියට පත්ව, බැටළුවන්ට ඇති බියෙන් පලා ගොස් පඳුරු හා ලැහැබ්වල සැඟවෙනු දුටුවේය. මෙය දහසයවන සිහිනයයි.

၁. တတ္ထ အဓမ္မိကာနံ ရာဇူနံ, အဓမ္မိကာနဉ္စ မနုဿာနံ ကာလေ လောကေ ဝိပရိဝတ္တမာနေ ကုသလေ ဩသန္နေ အကုသလေ ဥဿန္နေ လောကဿ ပရိဟာနကာလေ ဒေဝေါ န သမ္မာ ဝသိဿတိ, မေဃပါဒါ ပစ္ဆိဇ္ဇိဿန္တိ, သဿာနိ မိလာယိဿန္တိ, ဒုဗ္ဘိက္ခံ ဘဝိဿတိ, ဝဿိတုကာမာ ဝိယ စတူဟိ ဒိသာဟိ မေဃာ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဣတ္ထိကာဟိ အာတပေ ပတ္ထဋာနံ ဝီဟိအာဒီနံ တေမနဘယေန အန္တောပဝေသိတကာလေ ပုရိသေသု ကုဒါလပိဋကေ အာဒါယ အာဠိဗန္ဓနတ္ထာယ နိက္ခန္တေသု ဝဿနာကာရံ ဒဿေတွာ ဂဇ္ဇိတွာ ဝိဇ္ဇုလတာ နိစ္ဆာရေတွာ ဥသဘာ ဝိယ အယုဇ္ဈိတွာ အဝဿိတွာဝ ပလာယိဿန္တိ. အယံ ပဌမဿ ဝိပါကော.

1. එහි අර්ථය නම්, අධාර්මික රජවරුන්ගේ හා අධාර්මික මිනිසුන්ගේ කාලයේදී ලෝකය විපරීත වන විට, කුසලය පිරිහී අකුසලය ඉහළ යන ලෝකයේ පිරිහෙන කාලයේදී, වැසි දෙවියෝ නිසි ලෙස වැසි නොවසින්නාහ. වලාකුළු විසිරී යනු ඇත. වගාවන් මැලවී යනු ඇත. සාගතයක් ඇති වනු ඇත. වැසි වසිනු රිසිව සතර දිසාවෙන් වලාකුළු මතු වී, අව්වේ ලා ඇති වී ආදිය තෙමෙතැයි යන බියෙන් මිනිසුන් ඒවා ගෘහස්ථ කරන විට, මිනිසුන් උදලු හා පැස රැගෙන නියරවල් බැඳීමට පිටත් වන විට, වසින්නාක් මෙන් ගිගුම් දී විදුලි සැර විහිදුවා, ගොනුන් මෙන් සටන් නොකර, නොවැසී ම පලා යන්නාහ. මෙය පළමු සිහිනයේ විපාකයයි.

၂. လောကဿ ပရိဟီနကာလေ မနုဿာနံ ပရိတ္တာယုကကာလေ သတ္တာ တိဗ္ဗရာဂါ ဘဝိဿန္တိ, အသမ္ပတ္တဝယာဝ ကုမာရိယော ပုရိသန္တရံ ဂန္တွာ ဥတုနိယော စေဝ ဂဗ္ဘိနိယော စ ဟုတွာ ပုတ္တဓီတာဟိ ဝဍ္ဎိဿန္တိ. ခုဒ္ဒကရုက္ခာနံ ပုပ္ဖံ ဝိယ ဟိ တာသံ ဥတုနိဘာဝေါ, ဖလံ ဝိယ စ ပုတ္တဓီတရော ဘဝိဿန္တိ. အယံ ဒုတိယဿ ဝိပါကော.

2. ලෝකයේ පිරිහෙන කාලයේදී මිනිසුන්ගේ ආයුෂ අල්ප වන විට, සත්වයෝ දැඩි රාගයෙන් යුක්ත වන්නාහ. නිසි වයසට නොපැමිණි දැරියෝ පිරිමින් කරා ගොස්, වැඩිවියට පත්ව ගැබ්ගෙන දුවා දරුවන් ලබන්නාහ. කුඩා ගස්වල මල් මෙන් ඔවුන්ගේ වැඩිවියට පත්වීම ද, ඵල මෙන් දුවා දරුවන් ලැබීම ද සිදු වේ. මෙය දෙවන සිහිනයේ විපාකයයි.

၃. မနုဿာနံ ဇေဋ္ဌာပစာယိကကမ္မဿ နဋ္ဌကာလေ သတ္တာ မာတာပိတူသု ဝါ သဿုသသုရေသု ဝါ လဇ္ဇံ အနုပဋ္ဌပေတွာ သယမေဝ ကုဋုမ္ဗံ သံဝိဒဟန္တာဝ ဃာသစ္ဆာဒနမတ္တမ္ပိ မဟလ္လကာနံ ဒါတုကာမာ ဒဿန္တိ, အဒါတုကာမာ န ဒဿန္တိ. မဟလ္လကာ အနာထာ ဟုတွာ အသယံဝသီ ဒါရကေ အာရာဓေတွာ ဇီဝိဿန္တိ တဒဟုဇာတာနံ ဝစ္ဆကာနံ ခီရံ ပိဝန္တိယော မဟာဂါဝိယော ဝိယ. အယံ တတိယဿ ဝိပါကော.

3. මිනිසුන් අතර වැඩිහිටියන්ට ගරු කිරීමේ ගුණය නැති වූ කාලයෙහි, සත්වයෝ මවුපියන් කෙරෙහි හෝ මාමණ්ඩි-නැන්දණියන් කෙරෙහි ලැජ්ජාවක් නැතිව, තමන්ම පවුල් පාලනය කරමින්, ආහාර හා වස්ත්‍ර පවා වැඩිහිටියන්ට දීමට කැමති නම් පමණක් දෙති, අකමැති නම් නොදෙති. වැඩිහිටියෝ අසරණ වී, අන් අය යටතේ සිටිමින් දරුවන් සතුටු කරමින් ජීවත් වන්නාහ. එය එදිනම උපන් වස්සන්ගෙන් කිරි බොන මහ එළදෙනුන් මෙනි. මෙය තුන්වන සිහිනයේ විපාකයයි.

၄. အဓမ္မိကရာဇူနံ [Pg.65] ကာလေ အဓမ္မိကရာဇာနော ပဏ္ဍိတာနံ ပဝေဏိကုသလာနံ ကမ္မနိတ္ထရဏသမတ္ထာနံ မဟာမတ္တာနံ ယသံ န ဒဿန္တိ, ဓမ္မသဘာယံ ဝိနိစ္ဆယဋ္ဌာနေပိ ပဏ္ဍိတေ ဝေါဟာရကုသလေ မဟလ္လကေ အမစ္စေ န ဌပေဿန္တိ, တဗ္ဗိပရီတာနံ ပန တရုဏတရုဏာနံ ယသံ ဒဿန္တိ, တထာရူပေ ဧဝ စ ဝိနိစ္ဆယဋ္ဌာနေ ဌပေဿန္တိ. တေ ရာဇကမ္မာနိ စေဝ ယုတ္တာယုတ္တဉ္စ အဇာနန္တာ နေဝ တံ ယသံ ဥက္ခိပိတုံ သက္ခိဿန္တိ, န ရာဇကမ္မာနိ နိတ္ထရိတုံ. တေ အသက္ကောန္တာ ကမ္မဓုရံ ဆဍ္ဍေဿန္တိ, မဟလ္လကာပိ ပဏ္ဍိတာမစ္စာ ယသံ အလဘန္တာ ကိစ္စာနိ နိတ္ထရိတုံ သမတ္ထာပိ ‘‘ကိံ အမှာကံ ဧတေဟိ, မယံ ဗာဟိရကာ ဇာတာ, အဗ္ဘန္တရိကာ တရုဏဒါရကာ ဇာနိဿန္တီ’’တိ ဥပ္ပန္နာနိ ကမ္မာနိ န ကရိဿန္တိ. ဧဝံ သဗ္ဗထာပိ တေသံ ရာဇူနံ ဟာနိယေဝ ဘဝိဿတိ, ဓုရံ ဝဟိတုံ အသမတ္ထာနံ ဝစ္ဆဒမ္မာနံ ဓုရေ ယောဇိတကာလော ဝိယ ဒူရဝါဟာနဉ္စ မဟာဂေါဏာနံ ယုဂပရမ္ပရာယ အယောဇိတကာလော ဝိယ ဘဝိဿတိ. အယံ စတုတ္ထဿ ဝိပါကော.

4. අධර්මික රජවරුන්ගේ කාලයේදී, අධර්මික රජවරු පරම්පරාගත දක්ෂතා ඇති, රාජකාරි නිම කිරීමට සමර්ථ වූ පණ්ඩිත මහාමාත්‍යවරුන්ට තනතුරු තාන්න මාන්න නොදෙති. ධර්ම සභාවේ හෝ විනිශ්චය ශාලාවල ව්‍යවහාරයෙහි දක්ෂ මහලු අමාත්‍යවරුන් පත් නොකරති. ඊට පටහැනිව ඉතා තරුණ අයට තනතුරු දෙති. විනිශ්චය ශාලාවල ඔවුන්වම පත් කරති. ඔවුන් රාජකාරි හෝ සුදුසු අසුදුසු දේ නොදන්නා බැවින් ඒ තනතුරු දරන්නට හෝ රාජකාරි නිම කිරීමට අපොහොසත් වෙති. ඔවුහු එම රාජකාරි භාරය අත්හරිති. මහලු පණ්ඩිත අමාත්‍යවරු ද තනතුරු නොලබන බැවින්, වැඩ කටයුතු නිම කිරීමට සමර්ථ වුවද, ''අපට මේවායින් ඇති වැඩේ කුමක්ද? අපි දැන් පිටස්තරයෝ වී සිටිමු, ඇතුළත සිටින තරුණ දරුවෝ මේවා බලාගනිත්වා''යි සිතා උදා වූ වැඩ කටයුතු නොකරති. මෙසේ සෑම අයුරින්ම ඒ රජවරුන්ට හානියක්ම වන්නේය. එය බර ඇදීමට අපොහොසත් වස්සන් වියගහේ බැඳි කලක මෙන් ද, දුර ගමන් යන මහා ගොනුන් වියගහට නොබැඳි කලක මෙන් ද වන්නේය. මෙය සිව්වන සිහිනයේ විපාකයයි.

၅. အဓမ္မိကရာဇကာလေယေဝ အဓမ္မိကဗာလရာဇာနော အဓမ္မိကေ လောလမနုဿေ ဝိနိစ္ဆယေ ဌပေဿန္တိ, တေ ပါပပုညေသု အနာဒရာ ဗာလာ သဘာယံ နိသီဒိတွာ ဝိနိစ္ဆယံ ဒေန္တာ ဥဘိန္နမ္ပိ အတ္ထပစ္စတ္ထိကာနံ ဟတ္ထတော လဉ္ဇံ ဂဟေတွာ ခါဒိဿန္တိ အဿော ဝိယ ဒွီဟိ မုခေဟိ ယဝသံ. အယံ ပဉ္စမဿ ဝိပါကော.

5. අධර්මික රජවරුන්ගේ කාලයේදීම, අධර්මික බාල රජවරු අධර්මික වූ ලෝභී මිනිසුන් විනිශ්චයෙහි (අධිකරණයෙහි) පත් කරති. පින් පව් පිළිබඳ ගෞරවයක් නැති ඒ අඥාන මිනිස්සු සභාවේ හිඳ විනිශ්චය ලබා දීමේදී, දෙපාර්ශවයේම පුද්ගලයන්ගෙන් අල්ලස් ගෙන, මුඛ දෙකකින් තණකොළ කන අශ්වයෙකු මෙන් භුක්ති විඳිති. මෙය පස්වන සිහිනයේ විපාකයයි.

၆. အဓမ္မိကာယေဝ ဝိဇာတိရာဇာနော ဇာတိသမ္ပန္နာနံ ကုလပုတ္တာနံ အာသင်္ကာယ ယသံ န ဒဿန္တိ, အကုလီနာနံယေဝ ဒဿန္တိ. ဧဝံ မဟာကုလာနိ ဒုဂ္ဂတာနိ ဘဝိဿန္တိ, လာမကကုလာနိ ဣဿရာနိ. တေ စ ကုလီနပုရိသာ ဇီဝိတုံ အသက္ကောန္တာ ‘‘ဣမေ နိဿာယ ဇီဝိဿာမာ’’တိ အကုလီနာနံ ဓီတရော ဒဿန္တိ, ဣတိ တာသံ ကုလဓီတာနံ အကုလီနေဟိ သဒ္ဓိံ သံဝါသော ဇရသိင်္ဂါလဿ သုဝဏ္ဏပါတိယံ ပဿာဝကရဏသဒိသော ဘဝိဿတိ. အယံ ဆဋ္ဌဿ ဝိပါကော.

6. අධර්මික වූ පහත් කුලයේ රජවරු, කුලසම්පන්න කුලපුත්‍රයන් කෙරෙහි ඇති සැකය නිසා ඔවුන්ට තනතුරු තාන්න මාන්න නොදෙති. කුලහීනයන්ටම ඒවා ලබා දෙති. මෙසේ මහා කුලවන්තයෝ දිළිඳු වෙති, පහත් කුල ඇත්තෝ බලවත් වෙති. ඒ කුලවන්ත පුරුෂයෝ ජීවත් වීමට මඟක් නොමැතිව, ''මොවුන් ඇසුරු කරමින් ජීවත් වන්නෙමු''යි සිතා තම දූවරුන් කුලහීනයන්ට විවාහ කර දෙති. මෙසේ ඒ කුලවන්ත දූවරුන් කුලහීනයන් සමඟ වාසය කිරීම, වයසට ගිය නරියෙකු රන් තලියක මුත්‍රා කිරීමක් වැන්න. මෙය හයවන සිහිනයේ විපාකයයි.

၇. ဂစ္ဆန္တေ ဂစ္ဆန္တေ ကာလေ ဣတ္ထိယော ပုရိသလောလာ သုရာလောလာ အလင်္ကာရလောလာ ဝိသိခါလောလာ အာမိသလောလာ ဘဝိဿန္တိ ဒုဿီလာ ဒုရာစာရာ. တာ သာမိကေဟိ ကသိဂေါရက္ခာဒီနိ ကမ္မာနိ ကတွာ ကိစ္ဆေန [Pg.66] ကသိရေန သမ္ဘတံ ဓနံ ဇာရေဟိ သဒ္ဓိံ သုရံ ပိဝန္တိယော မာလာဂန္ဓဝိလေပနံ ဓာရယမာနာ အန္တောဂေဟေ အစ္စာယိကမ္ပိ ကိစ္စံ အနောလောကေတွာ ဂေဟပရိက္ခေပဿ ဥပရိဘာဂေနပိ ဆိဒ္ဒဋ္ဌာနေဟိပိ ဇာရေ ဥပဓာရယမာနာ သွေ ဝပိတဗ္ဗယုတ္တကံ ဗီဇမ္ပိ ကောဋ္ဋေတွာ ယာဂုဘတ္တခဇ္ဇကာနိ ပစိတွာ ခါဒမာနာ ဝိလုမ္ပိဿန္တိ ဟေဋ္ဌာပီဌကေ နိပန္နဆာတသိင်္ဂါလီ ဝိယ ဝဋ္ဋေတွာ ဝဋ္ဋေတွာ ပါဒမူလေ နိက္ခိတ္တရဇ္ဇုံ. အယံ သတ္တမဿ ဝိပါကော.

7. කාලය ගතවත්ම ස්ත්‍රීන් පුරුෂයන් කෙරෙහි ලොල් වූ, සුරාවට ලොල් වූ, ආභරණවලට ලොල් වූ, වීථි සංචාරයට ලොල් වූ, ලාමක සැපයට ලොල් වූ, දුශ්ශීල හා දුරාචාරී පිරිසක් බවට පත් වෙති. ඔවුහු තම සැමියන් ගොවිතැන් හා ගව පාලනය වැනි කටයුතු කරමින් මහත් වෙහෙසින් උපයා ගත් ධනය, හොර සැමියන් සමඟ සුරා පානය කරමින් ද, මල් සුවඳ විලවුන් දරමින් ද විනාශ කරති. නිවසේ තිබෙන අත්‍යවශ්‍ය කටයුතු ගැන පවා නොබලා, නිවසේ වැටවල් උඩින් හෝ සිදුරුවලින් හොර සැමියන් දෙස බලමින් සිටිති. පසුදින වැපිරීමට සුදුසු බීජ පවා කොටා කැඳ, බත් හා කැවිලි පිස අනුභව කරමින් නාස්ති කරති. ඔවුන්ගේ මේ ක්‍රියාව, ඇඳක් යට සැඟවී සිටිමින් පාමුල තබා ඇති ලණුව කන බඩගිනි වූ සිවලියකගේ ක්‍රියාව හා සමානය. මෙය හත්වන සිහිනයේ විපාකයයි.

၈. ဂစ္ဆန္တေ ဂစ္ဆန္တေ ကာလေ လောကော ပရိဟာယိဿတိ, ရဋ္ဌံ နိရောဇံ ဘဝိဿတိ, ရာဇာနော ဒုဂ္ဂတာ ကပဏာ ဘဝိဿန္တိ. ယော ဣဿရော ဘဝိဿတိ, တဿ ဘဏ္ဍာဂါရေ သတသဟဿမတ္တာ ဘဝိဿန္တိ. တေ ဧဝံဒုဂ္ဂတာ သဗ္ဗေ ဇာနပဒေ အတ္တနောဝ ကမ္မံ ကာရေဿန္တိ, ဥပဒ္ဒုတာ မနုဿာ သကေ ကမ္မန္တေ ဆဍ္ဍေတွာ ရာဇူနံယေဝ အတ္ထာယ ပုဗ္ဗဏ္ဏာပရဏ္ဏာနိ ဝပန္တာ ရက္ခန္တာ လာယန္တာ မဒ္ဒန္တာ ပဝေသေန္တာ ဥစ္ဆုက္ခေတ္တာနိ ကရောန္တာ ယန္တာနိ ဝါဟေန္တာ ဖာဏိတာဒီနိ ပစန္တာ ပုပ္ဖာရာမေ ဖလာရာမေ စ ကရောန္တာ တတ္ထ တတ္ထ နိပ္ဖန္နာနိ ပုဗ္ဗဏ္ဏာဒီနိ အာဟရိတွာ ရညော ကောဋ္ဌာဂါရမေဝ ပူရေဿန္တိ. အတ္တနော ဂေဟေသု တုစ္ဆကောဋ္ဌေ ဩလောကေန္တာပိ န ဘဝိဿန္တိ, တုစ္ဆကုမ္ဘေ အနောလောကေတွာ ပူရိတကုမ္ဘပူရဏသဒိသမေဝ ဘဝိဿတိ. အယံ အဋ္ဌမဿ ဝိပါကော.

8. කාලය ගතවත්ම ලෝකය පිරිහෙන්නේය. රටේ සාරය නැති වන්නේය. රජවරු දිළිඳු හා අසරණ වෙති. බලවත් රජෙකුගේ භාණ්ඩාගාරයේ පවා තිබෙන්නේ ලක්ෂයක් පමණි. මෙසේ දිළිඳු වූ ඒ රජවරු සියලු ජනපද වැසියන් ලවා තමන්ගේම වැඩ කරවා ගනිති. පීඩාවට පත් මිනිස්සු තම වැඩ කටයුතු අතහැර, රජුගේ ප්‍රයෝජනය සඳහාම ධාන්‍ය වර්ග වපුරමින් ද, ඒවා රකිමින් ද, කපමින් ද, පාගමින් ද, අටුවලට පුරවමින් ද කටයුතු කරති. උක් වගා කරමින්, උක් යන්ත්‍ර පදවමින් හා හකුරු ආදිය පිසින්නෝ ද, මල් වතු හා පලතුරු වතු සාදන්නෝ ද එහි නිපදවන ධාන්‍ය ආදිය රැගෙන රජුගේ ගබඩාම පුරවති. තම නිවෙස්වල හිස් අටු දෙස බැලීමටවත් ඔවුන්ට අවස්ථාවක් නැත. එය හිස් කළ ගෙඩි දෙස නොබලා පිරුණු ගෙඩිවලටම දිය පිරවීමට තැත් කිරීමක් වැන්න. මෙය අටවන සිහිනයේ විපාකයයි.

၉. ဂစ္ဆန္တေ ဂစ္ဆန္တေ ကာလေ ရာဇာနော အဓမ္မိကာ ဘဝိဿန္တိ, ဆန္ဒာဒိဝသေန အဂတိံ ဂစ္ဆန္တာ ရဇ္ဇံ ကာရေဿန္တိ, ဓမ္မေန ဝိနိစ္ဆယံ နာမ န ဒဿန္တိ လဉ္ဇဝိတ္တကာ ဘဝိဿန္တိ ဓနလောလာ, ရဋ္ဌဝါသိကေသု တေသံ ခန္တိမေတ္တာနုဒ္ဒယာ နာမ န ဘဝိဿန္တိ, ကက္ခဠာ ဖရုသာ ဥစ္ဆုယန္တေ ဥစ္ဆုဘဏ္ဍိကာ ဝိယ မနုဿေ ပီဠေန္တာ နာနပ္ပကာရံ ဗလိံ ဥပ္ပာဒေတွာ ဓနံ ဂဏှိဿန္တိ. မနုဿာ ဗလိပီဠိတာ ကိဉ္စိ ဒါတုံ အသက္ကောန္တာ ဂါမနိဂမာဒယော ဆဍ္ဍေတွာ ပစ္စန္တံ ဂန္တွာ ဝါသံ ကပ္ပေဿန္တိ. မဇ္ဈိမဇနပဒေါ သုညော ဘဝိဿတိ, ပစ္စန္တော ဃနဝါသော သေယျထာပိ ပေါက္ခရဏိယာ မဇ္ဈေ ဥဒကံ အာဝိလံ ပရိယန္တေ ဝိပ္ပသန္နံ. အယံ နဝမဿ ဝိပါကော.

9. කාලය ගතවත්ම රජවරු අධර්මික වෙති. ඔවුහු සතර අගතියෙන් යුක්තව රාජ්‍ය පාලනය කරති. ධර්මානුකූලව විනිශ්චය නොකරන ඔවුහු අල්ලස් ලබන්නෝ ද ධනයට ලොල් වූවෝ ද වෙති. රටවැසියන් කෙරෙහි ඔවුන් තුළ ඉවසීමක්, මෙත් සිතක් හෝ අනුකම්පාවක් නොමැත. ඔවුහු ඉතා රළු හා පරුෂ ලෙස, උක් යන්ත්‍රයේ උක් දඬු මිරිකන්නාක් මෙන් මිනිසුන් පීඩාවට පත් කර, නොයෙක් ආකාරයේ බදු අය කරමින් ධනය රැස් කරති. බදු පීඩාවෙන් පීඩිත මිනිස්සු කිසිවක් දීමට නොහැකිව ගම් නියම්ගම් අතහැර දමා දේශසීමාවලට ගොස් පදිංචි වෙති. මධ්‍ය දේශය ජනශූන්‍ය වන්නේය. දේශසීමා ජනයාගෙන් පිරී යන්නේය. එය හරියට පොකුණක මැද ජලය බොර වී, වටේ ජලය පැහැදිලිව තිබෙන්නාක් මෙනි. මෙය නවවන සිහිනයේ විපාකයයි.

၁၀. ဂစ္ဆန္တေ ဂစ္ဆန္တေ ကာလေ ရာဇာနော အဓမ္မိကာ ဘဝိဿန္တိ, တေသု အဓမ္မိကေသု ရာဇယုတ္တာပိ ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကာပိ နေဂမဇာနပဒါပီတိ သမဏဗြာဟ္မဏေ [Pg.67] ဥပါဒါယ သဗ္ဗေ မနုဿာ အဓမ္မိကာ ဘဝိဿန္တိ. တတော တေသံ အာရက္ခဒေဝတာ, ဗလိပဋိဂ္ဂါဟိကဒေဝတာ, ရုက္ခဒေဝတာ, အာကာသဋ္ဌဒေဝတာတိ ဧဝံ ဒေဝတာပိ အဓမ္မိကာ ဘဝိဿန္တိ. အဓမ္မိကရာဇူနံ ရဇ္ဇေ ဝါတာ ဝိသမာ ခရာ ဝါယိဿန္တိ, တေ အာကာသဋ္ဌကဝိမာနာနိ ကမ္ပေဿန္တိ. တေသု ကမ္ပိတေသု ဒေဝတာ ကုပိတာ ဒေဝံ ဝဿိတုံ န ဒဿန္တိ. ဝဿမာနောပိ သကလရဋ္ဌေ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ န ဝဿိဿတိ, ဝဿမာနောပိ သဗ္ဗတ္ထ ကသိကမ္မဿ ဝါ ဝပ္ပကမ္မဿ ဝါ ဥပကာရော ဟုတွာ န ဝဿိဿတိ. ယထာ စ ရဋ္ဌေ, ဧဝံ ဇနပဒေပိ ဂါမေပိ ဧကတဠာကသရေပိ ဧကပ္ပဟာရေန န ဝဿိဿတိ, တဠာကဿ ဥပရိဘာဂေ ဝဿန္တော ဟေဋ္ဌာဘာဂေ န ဝဿိဿတိ, ဟေဋ္ဌာ ဝဿန္တော ဥပရိ န ဝဿိဿတိ. ဧကသ္မိံ ဘာဂေ သဿံ အတိဝဿေန နဿိဿတိ, ဧကသ္မိံ အဝဿနေန မိလာယိဿတိ, ဧကသ္မိံ သမ္မာ ဝဿမာနော သမ္ပာဒေဿတိ. ဧဝံ ဧကဿ ရညော ရဇ္ဇေ ဝုတ္တသဿာ ဝိပါကော. တိပ္ပကာရာ ဘဝိဿန္တိ ဧကကုမ္ဘိယာ ဩဒနော ဝိယ. အယံ ဒသမဿ ဝိပါကော.

10. කාලය ගතවත්ම රජවරු අධර්මික වෙති. රජවරුන් අධර්මික වන විට රාජ්‍ය සේවකයන් ද, බ්‍රාහ්මණ ගෘහපතියන් ද, නගර හා ජනපද වැසියන් ද ඇතුළු සියලු මිනිස්සු අධර්මික වෙති. එවිට ඔවුන් රකින දේවතාවෝ ද, බිලි පූජා ලබන දේවතාවෝ ද, වෘක්ෂ දේවතාවෝ හා ආකාශස්ථ දේවතාවෝ ද යන සියලු දෙවිවරු අධර්මික වෙති. අධර්මික රජවරුන්ගේ රාජ්‍යයෙහි සුළඟ විසම හා රළු ලෙස හමයි. ඒ සුළඟ ආකාශස්ථ විමාන සලිත කරයි. ඒවා සලිත වූ විට දේවතාවෝ කෝප වී වැසි වැසීමට ඉඩ නොදෙති. වර්ෂාව වැටුණත් එය මුළු රටටම එකවර නොවැටෙයි. වැස්ස ද සෑම තැනකම ගොවිතැන් කටයුතුවලට උපකාරී වන ලෙස නොවැටෙයි. රටේ මෙන්ම ජනපදයක, ගමක හෝ එක් වැවක වුවද වැස්ස එකවර නොවැටෙයි. වැවේ ඉහළ කොටසට වසින විට පහළ කොටසට නොවසින්නේය. එක් කොටසක වගාව අධික වැස්සෙන් විනාශ වන විට, තවත් කොටසක වැස්ස නැති බැවින් මැලවී යයි. එක් කොටසක පමණක් නිසි ලෙස වැස පලදාව දෙයි. මෙසේ රජෙකුගේ රාජ්‍යයක වපුරන ලද බෝගවල විපාකය ආකාර තුනකින් යුක්ත වෙයි. එය එකම සැළියක පිසින ලද බතක් මෙන් වන්නේය. මෙය දසවන සිහිනයේ විපාකයයි.

၁၁. ဂစ္ဆန္တေ ဂစ္ဆန္တေယေဝ ကာလေ သာသနေ ပရိဟာယန္တေ ပစ္စယလောလာ အလဇ္ဇိကာ ဗဟူ ဘိက္ခူ ဘဝိဿန္တိ. တေ ဘဂဝတာ ပစ္စယလောလုပ္ပံ နိမ္မထေတွာ ကထိတဓမ္မဒေသနံ စီဝရာဒိစတုပစ္စယဟေတု ပရေသံ ဒေသေဿန္တိ. ပစ္စယေဟိ မုစ္ဆိတွာ နိတ္ထရဏပက္ခေ ဌိတာ နိဗ္ဗာနာဘိမုခံ ကတွာ ဒေသေတုံ န သက္ခိဿန္တိ. ကေဝလံ ‘‘ပဒဗျဉ္ဇနသမ္ပတ္တိဉ္စေဝ မဓုရသဒ္ဒဉ္စ သုတွာ မဟဂ္ဃာနိ စီဝရာဒီနိ ဒဿန္တိ’’ဣစ္စေဝံ ဒေသေဿန္တိ. အပရေ အန္တရဝီထိစတုက္ကရာဇဒွါရာဒီသု နိသီဒိတွာ ကဟာပဏအဍ္ဎကဟာပဏပါဒမာသကရူပါဒီနိပိ နိဿာယ ဒေသေဿန္တိ. ဣတိ ဘဂဝတာ နိဗ္ဗာနဂ္ဃနကံ ကတွာ ဒေသိတံ ဓမ္မံ စတုပစ္စယတ္ထာယ စေဝ ကဟာပဏာဒိအတ္ထာယ စ ဝိက္ကိဏိတွာ ဒေသေန္တာ သတသဟဿဂ္ဃနကံ စန္ဒနသာရံ ပူတိတက္ကေန ဝိက္ကိဏန္တာ ဝိယ ဘဝိဿန္တိ. အယံ ဧကာဒသမဿ ဝိပါကော.

11. කාලය ගතවීමත් සමඟ සසුන පිරිහී යන කල්හි, සිව්පසයට ලොල් වූ ලැජ්ජා නැති බොහෝ භික්ෂූන් පහළ වන්නාහ. ඔවුහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ප්‍රත්‍යය කෙරෙහි ඇති තණ්හාව මැඬපවත්වා දේශනා කරන ලද ධර්මය, සිවුරු ආදී සිව්පසය ලබාගැනීමේ අරමුණින් අනුන්ට දේශනා කරන්නාහ. ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙහි මුළා වී, සසරින් එතෙර වීමේ මඟෙහි පිහිටා නිවන අභිමුඛ කරමින් ධර්මය දේශනා කිරීමට ඔවුහු අපොහොසත් වන්නාහ. හුදෙක් 'පද ව්‍යංජන සම්පත්තිය සහ මිහිරි හඬ අසා මිනිසුන් වටිනා සිවුරු ආදිය පූජා කරනු ඇතැයි' යන අදහසින්ම දේශනා කරන්නාහ. තවත් සමහරු වීථි මංසන්ධිවලත්, රජ වාසල් දොරටු ආදියෙහිත් හිඳිමින් කහවනු, අඩ කහවනු සහ මස්ස ආදී මුදල් බලාපොරොත්තුවෙන් ධර්මය දේශනා කරන්නාහ. මෙලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් නිවන අගය කොට දේශනා කළ ධර්මය, සිව්පසය සහ මුදල් වෙනුවෙන් විකුණමින් දේශනා කරන්නා වූ ඔවුහු, ලක්ෂයක් වටිනා සඳුන් හරය කුණු වූ මෝරුන්ට විකුණන්නන් වැනි වන්නාහ. මෙය එකොළොස්වන සිහිනයෙහි විපාකයයි.

၁၂. အဓမ္မိကရာဇကာလေ လောကေ ဝိပရိဝတ္တန္တေယေဝ ရာဇာနော ဇာတိသမ္ပန္နာနံ ကုလပုတ္တာနံ ယသံ န ဒဿန္တိ, အကုလီနာနညေဝ ဒဿန္တိ. တေ ဣဿရာ ဘဝိဿန္တိ, ဣတရာ ဒလိဒ္ဒါ. ရာဇသမ္မုခေပိ ရာဇဒွါရေပိ အမစ္စသမ္မုခေပိ ဝိနိစ္ဆယဋ္ဌာနေပိ တုစ္ဆလာဗုသဒိသာနံ အကုလီနာနံယေဝ ကထာ ဩသီဒိတွာ ဌိတာ ဝိယ နိစ္စလာ သုပ္ပတိဋ္ဌိတာ ဘဝိဿတိ. သံဃသန္နိပါတေပိ သံဃကမ္မဂဏကမ္မဋ္ဌာနေသု [Pg.68] စေဝ ပတ္တစီဝရပရိဝေဏာဒိဝိနိစ္ဆယဋ္ဌာနေသု စ ဒုဿီလာနံ ပါပပုဂ္ဂလာနံယေဝ ကထာ နိယျာနိကာ ဘဝိဿတိ, န လဇ္ဇိဘိက္ခူနန္တိ ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထာပိ တုစ္ဆလာဗူနံ သီဒနကာလော ဝိယ ဘဝိဿတိ. အယံ ဒွါဒသမဿ ဝိပါကော.

12. අධාර්මික රජුන් පාලනය කරන කාලයෙහි ලෝකය වෙනස් වන කල්හි, රජවරු උසස් කුලවල උපන් කුලපුත්‍රයන්ට නිසි තනතුරු හෝ ගෞරව ලබා නොදෙන්නාහ; ලබා දෙන්නේ හීන කුල ඇත්තන්ටමය. ඔවුහු බලවන්තයෝ වන්නාහ, අනෙක් අය දිළින්දෝ වන්නාහ. රජු ඉදිරියෙහි ද, රජ වාසල් දොරටුවෙහි ද, ඇමතියන් ඉදිරියෙහි ද, අධිකරණයෙහි ද හිස් ලබු වැනි වූ අකුලීනයන්ගේ (හීන කුල ඇත්තන්ගේ) බස්ම ගිලී නොගොස් ස්ථිරව පිහිටන්නාක් මෙන් පිළිගැනීමට ලක්වෙයි. සංඝ රැස්වීම්වල දී ද, සංඝකර්ම හා ගණකර්ම සිදු කරන ස්ථානවල දී ද, පාත්‍ර සිවුරු හා පිරිවෙන් ආදිය පිළිබඳ විනිශ්චය දෙන තැන්වල දී ද, දුස්සීල පාපී පුද්ගලයන්ගේ වචනයම ක්‍රියාත්මක වන අතර ලජ්ජී භික්ෂූන්ගේ වචනය පිළිගැනීමට ලක් නොවේ. මෙලෙස හැම තැනකම හිස් ලබු දියේ ගිලෙන කාලයක් වැනි වනු ඇත. මෙය දොළොස්වන සිහිනයෙහි විපාකයයි.

၁၃. တာဒိသေယေဝ ကာလေ အဓမ္မိကရာဇာနော အကုလီနာနံ ယသံ ဒဿန္တိ. တေ ဣဿရာ ဘဝိဿန္တိ, ကုလီနာ ဒုဂ္ဂတာ. တေသု န ကေစိ ဂါရဝံ ကရိဿန္တိ, ဣတရေသုယေဝ ကရိဿန္တိ. ရာဇသမ္မုခေ ဝါ အမစ္စသမ္မုခေ ဝါ ဝိနိစ္ဆယဋ္ဌာနေ ဝါ ဝိနိစ္ဆယကုသလာနံ ဃနသိလာသဒိသာနံ ကုလပုတ္တာနံ ကထာ န ဩဂါဟိတွာ ပတိဋ္ဌဟိဿတိ. တေသု ကထေန္တေသု ‘‘ကိံ ဣမေ ကထေန္တီ’’တိ ဣတရေ ပရိဟာသမေဝ ကရိဿန္တိ. ဘိက္ခုသန္နိပါတေပိ ဝုတ္တပ္ပကာရေသု ဌာနေသု နေဝ ပေသလေ ဘိက္ခူ ဂရုကာတဗ္ဗေ မညိဿန္တိ, နာပိ နေသံ ကထာ ပရိယောဂါဟိတွာ ပတိဋ္ဌဟိဿတိ, သိလာနံ ပ္လဝနကာလော ဝိယ ဘဝိဿတိ. အယံ တေရသမဿ ဝိပါကော.

13. එවැනිම කාලයක අධාර්මික රජවරු හීන කුල ඇත්තන්ට තනතුරු හා යසස ලබා දෙන්නාහ. ඔවුහු බලවන්තයෝ වන්නාහ, කුලවන්තයෝ දුකට පත් වන්නාහ. කුලවන්තයන්ට කිසිවෙක් ගරු නොකරන අතර අනෙක් අයටම ගරු කරන්නාහ. රජු ඉදිරියෙහි හෝ ඇමතියන් ඉදිරියෙහි හෝ අධිකරණයෙහි දී හෝ විනිශ්චයෙහි දක්ෂ, ඝන පර්වත වැනි කුලපුත්‍රයන්ගේ වචනය පිළිගැනීමට ලක් නොවේ. ඔවුන් කතා කරන විට 'මොවුන් කුමක් පවසන්නේ දැයි' අනෙක් අය ඔවුන්ට උසුළු විසුළුම කරන්නාහ. භික්ෂූන් රැස්වන ස්ථානවල දී ද ඉහත කී පරිදි පිළිවෙත්ගරුක භික්ෂූන්ට ගරු කළ යුතු යැයි කිසිවෙක් නොසිතති, ඔවුන්ගේ වචනය ද පිළිගැනීමට ලක් නොවේ. මෙය මහ ගල් දිය මතුපිට පාවෙන කාලයක් වැනි වනු ඇත. මෙය දහතුන්වන සිහිනයෙහි විපාකයයි.

၁၄. လောကေ ပရိဟာယန္တေယေဝ မနုဿာ တိဗ္ဗရာဂါဒိဇာတိကာ ကိလေသာနုဝတ္တကာ ဟုတွာ တရုဏာနံ အတ္တနော ဘရိယာနံ ဝသေ ဝတ္တိဿန္တိ. ဂေဟေ ဒါသကမ္မကာရာဒယောပိ ဂေါမဟိံသာဒယောပိ ဟိရညသုဝဏ္ဏမ္ပိ သဗ္ဗံ တာသံယေဝ အာယတ္တံ ဘဝိဿတိ. ‘‘အသုကံ ဟိရညသုဝဏ္ဏံ ဝါ ပရိစ္ဆဒါဒိဇာတံ ဝါ ကဟ’’န္တိ ဝုတ္တေ ‘‘ယတ္ထ ဝါ တတ္ထ ဝါ ဟောတု, ကိံ တုယှိမိနာ ဗျာပါရေန, တွံ မယှံ ဃရေ သန္တံ ဝါ အသန္တံ ဝါ ဇာနိတုကာမော ဇာတော’’တိ ဝတွာ နာနပ္ပကာရေဟိ အက္ကောသိတွာ မုခသတ္တီဟိ ကောဋ္ဋေတွာ ဒါသစေဋကေ ဝိယ ဝသေ ကတွာ အတ္တနော ဣဿရိယံ ပဝတ္တေဿန္တိ. ဧဝံ မဓုကပုပ္ဖပ္ပမာဏာနံ မဏ္ဍူကီနံ အာသိဝိသေ ကဏှသပ္ပေ ဂိလနကာလော ဝိယ ဘဝိဿတိ. အယံ စုဒ္ဒသမဿ ဝိပါကော.

14. ලෝකය පිරිහී යන කල්හි මිනිසුන් තදබල රාගාදී කෙලෙසුන්ට වසඟ වී, තරුණ වූ තම භාර්යාවන්ගේ වසඟයෙහි හැසිරෙන්නාහ. නිවසේ දාස මෙහෙකරුවන් ද, ගව මීහරකුන් ද, රන් රිදී ආදී සියලු සම්පත් ද ඔවුන් සතු වනු ඇත. 'අසවල් රන් රිදී හෝ වස්ත්‍ර ආදිය කොහේදැයි' ඇසූ විට, 'එය කොහේ හෝ තිබුණාවේ, ඔබට එයින් ඇති වැඩක් කුමක්ද? ඔබ මගේ නිවසේ ඇති නැති දේ සෙවීමට ආවේ ඇයිද?' කියා නන් අයුරින් බැන වැදී, මුව නමැති ආයුධයෙන් පහර දී, දාසයන් මෙන් තම වසඟයට ගෙන තම ආධිපත්‍යය පතුරුවන්නාහ. මෙලෙස මී මල් ප්‍රමාණයේ කුඩා මැඩියන් විස සහිත කළු නාගයන් ගිලින කාලයක් වැනි වනු ඇත. මෙය දහහතරවන සිහිනයෙහි විපාකයයි.

၁၅. ဒုဗ္ဗလရာဇကာလေ ပန ရာဇာနော ဟတ္ထိသိပ္ပာဒီသု အကုသလာ ယုဒ္ဓေသု အဝိသာရဒါ ဘဝိဿန္တိ. တေ အတ္တနော ရာဇာဓိပစ္စံ အာသင်္ကမာနာ သမာနဇာတိကာနံ ကုလပုတ္တာနံ ဣဿရိယံ အဒတွာ အတ္တနော ပါဒမူလိကနဟာပနကပ္ပကာဒီနံ ဒဿန္တိ. ဇာတိဂေါတ္တသမ္ပန္နာ ကုလပုတ္တာ ရာဇကုလေ ပတိဋ္ဌံ အလဘမာနာ ဇီဝိကံ ကပ္ပေတုံ အသမတ္ထာ ဟုတွာ ဣဿရိယေ ဌိတေ ဇာတိဂေါတ္တဟီနေ အကုလီနေ ဥပဋ္ဌဟန္တာ ဝိစရိဿန္တိ, သုဝဏ္ဏရာဇဟံသေဟိ ကာကဿ ပရိဝါရိတကာလော ဝိယ ဘဝိဿတိ. အယံ ပန္နရသမဿ ဝိပါကော.

15. දුර්වල රජවරුන් පාලනය කරන කාලයෙහි රජවරු ඇත් ශිල්ප ආදියෙහි අදක්ෂ, යුද්ධයෙහි බියගුලු අය වන්නාහ. ඔවුහු තමන්ගේ රාජ්‍යත්වය කෙරෙහි සැක උපදවා, තමන් හා සමාන කුල ඇති කුලපුත්‍රයන්ට තනතුරු නොදී තමන්ගේ පාමුල සිටින නහවන්නන් හා කරණවෑමියන් ආදීන්ට තනතුරු පිරිනමන්නාහ. ජාති ගෝත්‍ර සම්පන්න කුලපුත්‍රයෝ රජකුලයෙහි පිළිසරණක් නොලබා, ජීවත් වීමට මඟක් නොමැතිව, බලයට පත් වූ ජාති ගෝත්‍රයෙන් හීන අකුලීනයන්ට උපස්ථාන කරමින් හැසිරෙන්නාහ. මෙය රන් හංසයන් විසින් කපුටෙකු පිරිවරා සිටින කාලයක් වැනි වනු ඇත. මෙය පහළොස්වන සිහිනයෙහි විපාකයයි.

၁၆. အဓမ္မိကရာဇကာလေယေဝ [Pg.69] စ အကုလီနာဝ ရာဇဝလ္လဘာ ဣဿရာ ဘဝိဿန္တိ, ကုလီနာ အပညာတာ ဒုဂ္ဂတာ. တေ ရာဇာနံ အတ္တနော ကထံ ဂါဟာပေတွာ ဝိနိစ္ဆယဋ္ဌာနာဒီသု ဗလဝန္တော ဟုတွာ ဒုဗ္ဗလာနံ ပဝေဏိအာဂတာနိ ခေတ္တဝတ္ထာဒီနိ ‘‘အမှာကံ သန္တကာနီ’’တိ အဘိယုဉ္ဇိတွာ တေ ‘‘န တုမှာကံ, အမှာက’’န္တိ အာဂန္တွာ ဝိနိစ္ဆယဋ္ဌာနာဒီသု ဝိဝဒန္တေ ဝေတ္တလတာဒီဟိ ပဟရာပေတွာ ဂီဝါယံ ဂဟေတွာ အပကဍ္ဎာပေတွာ ‘‘အတ္တနော ပမာဏံ န ဇာနာထ, အမှေဟိ သဒ္ဓိံ ဝိဝဒထ, ဣဒါနိ ဝေါ ပဟရာပေတွာ ရညော ကထေတွာ ဟတ္ထပါဒစ္ဆေဒါဒီနိ ကာရေဿာမာ’’တိ သန္တဇ္ဇေဿန္တိ. တေ တေသံ ဘယေန အတ္တနော သန္တကာနိ ဝတ္ထူနိ ‘‘တုမှာကံယေဝ တာနိ, ဂဏှထာ’’တိ နိယျာတေတွာ အတ္တနော ဂေဟာနိ ပဝိသိတွာ ဘီတာ နိပဇ္ဇိဿန္တိ. ပါပဘိက္ခူပိ ပေသလေ ဘိက္ခူ ယထာရုစိ ဝိဟေဌေဿန္တိ. ပေသလာ ဘိက္ခူ ပဋိသရဏံ အလဘမာနာ အရညံ ပဝိသိတွာ ဂဟနဋ္ဌာနေသု နိလီယိဿန္တိ. ဧဝံ ဟီနဇစ္စေဟိ စေဝ ပါပဘိက္ခူဟိ စ ဥပဒ္ဒုတာနံ ဇာတိမန္တကုလပုတ္တာနဉ္စေဝ ပေသလဘိက္ခူနဉ္စ ဧဠကာနံ ဘယေန တသဝကာနံ ပလာယနကာလော ဝိယ ဘဝိဿတိ. အယံ သောဠသမဿ ဝိပါကော. ဧဝံ တဿ တဿ အနတ္ထဿ ပုဗ္ဗနိမိတ္တဘူတေ သောဠသ မဟာသုပိနေ ပဿိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ကောသလရာဇာ ဝိယ သောဠသ သုပိနေ’’တိ. ဧတ္ထ စ ပုဗ္ဗနိမိတ္တတော အတ္တနော အတ္ထာနတ္ထနိမိတ္တံ သုပိနံ ပဿန္တော အတ္တနော ကမ္မာနုဘာဝေန ပဿတိ. ကောသလရာဇာ ဝိယ လောကဿ အတ္ထာနတ္ထနိမိတ္တံ သုပိနံ ပဿန္တော ပန သဗ္ဗသတ္တသာဓာရဏကမ္မာနုဘာဝေန ပဿတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

16. අධාර්මික රජුන්ගේ කාලයේදීම හීන කුල ඇත්තෝ රජුට ප්‍රිය වූ බලවන්තයෝ වන්නාහ; කුලවන්තයෝ ප්‍රසිද්ධියක් නැති දිළින්දෝ වන්නාහ. ඔවුහු රජුට තම වචනය පිළිගන්නට සලස්වා, විනිශ්චය ශාලා ආදියෙහි බලවන්ත වී, දුර්වලයන්ගේ පරම්පරාගත කෙත්වතු ආදිය 'අපට අයිති දේය' කියා අත්පත් කරගන්නාහ. එම දේ අයිතිකරුවන් පැමිණ 'මේවා ඔබගේ නොවේ, අපගේය' කියා විනිශ්චය ශාලාවල තර්ක කරන විට, ඔවුන්ට වේවැල් ආදියෙන් තළා, බෙල්ලෙන් අල්ලා ඇද දමා, 'තොපේ ප්‍රමාණය තොපි නොදන්නෙහිද? අප සමඟ වාද කරවුද? දැන් තොපට තළවා රජුට දන්වා අත් පා සිඳුවන්නෙමු' යි තර්ජනය කරන්නාහ. ඔවුහු එම බියෙන් තමන් සතු වස්තූන් 'මේවා ඔබගේමය, ගනු මැනවැයි' පවරා දී, තම නිවෙස්වලට වැදී බියෙන් සැඟවී සිටින්නාහ. පාපී භික්ෂූන් ද සිල්වත් භික්ෂූන්ට කැමති පරිදි හිරිහැර කරන්නාහ. සිල්වත් භික්ෂූහු පිළිසරණක් නොලබා ආරණ්‍යවලට වැදී ඝන වනාන්තරවල සැඟවී වසන්නාහ. මෙලෙස හීන ජාතිකයන්ගෙන් හා පාපී භික්ෂූන්ගෙන් පීඩා විඳින ජාති සම්පන්න කුලපුත්‍රයන්ගේ හා සිල්වත් භික්ෂූන්ගේ තත්ත්වය, වෘකයන්ට බියෙන් එළු පැටවුන් පලා යන කාලයක් වැනි වනු ඇත. මෙය දහසයවන සිහිනයෙහි විපාකයයි. මෙලෙස ඒ ඒ විපත්තීන්ගේ පූර්ව නිමිති වූ මහා සිහින දහසයක් (කොසොල් රජු) දුටුවේය. 'කොසොල් රජු මෙන් සිහින දහසක්' යැයි කියනු ලැබුවේ එබැවිනි. මෙහිදී තමන්ගේ යහපත හෝ අයහපත පිළිබඳ නිමිති සිහිනෙන් දකින්නා තමාගේම කර්ම බලයෙන් දකින අතර, කොසොල් රජු මෙන් ලෝකයාගේ යහපත හා අයහපත පිළිබඳ නිමිති සිහිනෙන් දකින්නේ සියලු සත්වයන්ට පොදු වූ කර්ම බලයෙන් බව දත යුතුය.

ကုဒ္ဓါ ဟိ ဒေဝတာတိ မဟာနာဂဝိဟာရေ မဟာထေရဿ ကုဒ္ဓါ ဒေဝတာ ဝိယ. ရောဟဏေ ကိရ မဟာနာဂဝိဟာရေ မဟာထေရော ဘိက္ခုသံဃံ အနပလောကေတွာဝ ဧကံ နာဂရုက္ခံ ဆိန္ဒာပေသိ. ရုက္ခေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ ထေရဿ ကုဒ္ဓါ ပဌမမေဝ နံ သစ္စသုပိနေန ပလောဘေတွာ ပစ္ဆာ ‘‘ဣတော တေ သတ္တဒိဝသမတ္ထကေ ဥပဋ္ဌာကော ရာဇာ မရိဿတီ’’တိ သုပိနေ အာရောစေသိ. ထေရော တံ ကထံ အာဟရိတွာ ရာဇောရောဓာနံ အာစိက္ခိ. တာ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ မဟာဝိရဝံ ဝိရဝိံသု. ရာဇာ ‘‘ကိံ ဧတ’’န္တိ ပုစ္ဆိ. တာ ‘‘ဧဝံ ထေရေန ဝုတ္တ’’န္တိ အာရောစယိံသု. ရာဇာ ဒိဝသံ ဂဏာပေတွာ သတ္တာဟေ ဝီတိဝတ္တေ ထေရဿ ဟတ္ထပါဒေ ဆိန္ဒာပေသိ. ဧကန္တံ သစ္စမေဝ ဟောတီတိ ဖလဿ သစ္စဘာဝတော ဝုတ္တံ, ဒဿနံ [Pg.70] ပန ဝိပလ္လတ္ထမေဝ. တေနေဝ ပဟီနဝိပလ္လာသာ ပုဗ္ဗနိမိတ္တဘူတမ္ပိ သုပိနံ န ပဿန္တိ. ဒွီဟိ တီဟိပိ ကာရဏေဟိ ကဒါစိ သုပိနံ ပဿတီတိ အာဟ ‘‘သံသဂ္ဂဘေဒတော’’တိ. ‘‘အသေခါ န ပဿန္တိ ပဟီနဝိပလ္လာသတ္တာ’’တိ ဝစနတော စတုန္နမ္ပိ ကာရဏာနံ ဝိပလ္လာသာ ဧဝ မူလကာရဏန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

කිපියා වූ දේවතාවෝ යනු රෝහණයෙහි මහාවිහාරයෙහි මහා ස්ථවිරයන් කෙරෙහි කිපුණු දේවතාවා මෙනි. රෝහණයේ මහාවිහාරයෙහි එක් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ නමක් භික්ෂු සංඝයාගෙන් විමසීමක් නොකරම එක් නා වෘක්ෂයක් කපා දැමූහ. එම වෘක්ෂයෙහි අධිගෘහිත දේවතාවිය තෙරුන් කෙරෙහි කිපී, පළමුව සැබෑ සිහිනයකින් රවටා, පසුව 'මීට දින හතකින් පසු ඔබේ උපස්ථායක රජු මියයන්නේය'යි සිහිනයෙන් දැන්වීය. තෙරුන් වහන්සේ එම පුවත රජුගේ අන්තඃපුරයට දැන්වූහ. ඔවුහු එකවරම මහත් හඬින් හැඬූහ. රජු 'මේ කුමක්ද?'යි ඇසූ විට, ඔවුහු 'තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ'යි කීහ. රජු දින ගණන් කර සත් දිනක් ඉක්ම ගිය පසු තෙරුන්ගේ අත් පා කපා දැමූහ. 'එක්ාන්තයෙන්ම සැබෑවක් වන්නේමය' යන්න විපාකයේ සත්‍යතාව නිසා කියන ලදී. නමුත් සිහින දර්ශනය වනාහි විපරීත වූවක්මය. එහෙයින්ම විපල්ලාසයන් ප්‍රහීණය කළ (රහතන් වහන්සේලා) පූර්ව නිමිති වූ සිහින පවා නොදකිති. 'කරුණු දෙක තුනකින් කලාතුරකින් සිහිනයක් දකියි' යන්න 'ධාතුන්ගේ කැළඹීමෙන්' යනාදී වශයෙන් පවසන ලදී. 'අශෛඛයෝ (රහතන් වහන්සේලා) විපල්ලාසයන් ප්‍රහීණය කළ බැවින් සිහින නොදකිති' යන වචනයෙන් කරුණු සතරෙහිම විපල්ලාසයම මූලික හේතුව බව දත යුතුය.

တန္တိ သုပိနကာလေ ပဝတ္တံ ဘဝင်္ဂစိတ္တံ. ရူပနိမိတ္တာဒိအာရမ္မဏန္တိ ကမ္မကမ္မနိမိတ္တဂတိနိမိတ္တတော အညံ ရူပနိမိတ္တာဒိအာရမ္မဏံ န ဟောတိ. ဤဒိသာနီတိ ပစ္စက္ခတော အနုဘူတပုဗ္ဗပရိကပ္ပိတရူပါဒိအာရမ္မဏာနိ စေဝ ရာဂါဒိသမ္ပယုတ္တာနိ စ. သဗ္ဗောဟာရိကစိတ္တေနာတိ ပကတိစိတ္တေန.

එය නම් සිහින දකින අවස්ථාවෙහි පවතින භවාංග සිතයි. රූප නිමිත්තාදි ආරම්මණ යනු කර්ම, කර්ම නිමිති, ගති නිමිතිවලින් බැහැර වූ වෙනත් රූප නිමිත්තාදි අරමුණු නොවේ. මෙබඳු වූ ඒවා යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස අත්විඳින ලද, පෙර කල්පනා කරන ලද රූප ආදී අරමුණු ද රාගාදියෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වූ සිත් ද වේ. සබ්බෝහාරික සිතින් යනු ප්‍රකෘති සිතින් (සාමාන්‍ය සිතින්) යන්නයි.

ဒွီဟိ အန္တေဟိ မုတ္တောတိ ကုသလာကုသလသင်္ခါတေဟိ ဒွီဟိ အန္တေဟိ မုတ္တော. အာဝဇ္ဇနတဒါရမ္မဏက္ခဏေတိ ဣဒံ ယာဝ တဒါရမ္မဏုပ္ပတ္တိ, တာဝ ပဝတ္တစိတ္တဝါရံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ‘‘သုပိနေနေဝ ဒိဋ္ဌံ ဝိယ မေ, သုတံ ဝိယ မေတိ ကထနကာလေ ပန အဗျာကတောယေဝ အာဝဇ္ဇနမတ္တဿေဝ ဥပ္ပဇ္ဇနတော’’တိ ဝဒန္တိ. ဧဝံ ဝဒန္တေဟိ ပဉ္စဒွါရေ ဒုတိယမောဃဝါရေ ဝိယ မနောဒွါရေပိ အာဝဇ္ဇနံ ဒွတ္တိက္ခတ္တုံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဇဝနဋ္ဌာနေ ဌတွာ ဘဝင်္ဂံ ဩတရတီတိ အဓိပ္ပေတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ဧကစိတ္တက္ခဏိကဿ အာဝဇ္ဇနဿ ဥပ္ပတ္တိယံ ‘‘ဒိဋ္ဌံ ဝိယ မေ, သုတံ ဝိယ မေ’’တိ ကပ္ပနာယ အသမ္ဘဝတော. ဧတ္ထ စ ‘‘သုပိနန္တေပိ တဒါရမ္မဏဝစနတော ပစ္စုပ္ပန္နဝသေန အတီတဝသေန ဝါ သဘာဝဓမ္မာ သုပိနန္တေ အာရမ္မဏံ ဟောန္တီ’’တိ ဝဒန္တိ. ‘‘ယဒိပိ သုပိနန္တေ ဝိဘူတံ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌိတေ ရူပါဒိဝတ္ထုမှိ တဒါရမ္မဏံ ဝုတ္တံ, တထာပိ သုပိနန္တေ ဥပဋ္ဌိတနိမိတ္တဿ ပရိကပ္ပဝသေန ဂဟေတဗ္ဗတာယ ဒုဗ္ဗလဘာဝတော ဒုဗ္ဗလဝတ္ထုကတ္တာတိ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ. ကေစိ ပန ‘‘ကရဇကာယဿ နိရုဿာဟသန္တဘာဝပ္ပတ္တိတော တန္နိဿိတဟဒယဝတ္ထု န သုပ္ပသန္နံ ဟောတိ, တတော တန္နိဿိတာပိ စိတ္တပ္ပဝတ္တိ န သုပ္ပသန္နာ အသုပ္ပသန္နဝဋ္ဋိနိဿိတဒီပပ္ပဘာ ဝိယ, တသ္မာ ဒုဗ္ဗလဝတ္ထုကတ္တာတိ ဧတ္ထ ဒုဗ္ဗလဟဒယဝတ္ထုကတ္တာ’’တိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ. ဝီမံသိတွာ ယုတ္တတရံ ဂဟေတဗ္ဗံ.

අන්ත දෙකකින් මිදුණේ යනු කුසල් අකුසල් යන අන්ත දෙකෙන් මිදුණු බවයි. ආවර්ජන සහ තදාරම්මණ ක්ෂණයේ යන්න තදාරම්මණ උත්පාදය දක්වා වූ චිත්ත වීථියට අදාළව කියන ලද්දකි. 'මට සිහිනයකින් පෙනුණාක් වැනිය, මට ඇසුණාක් වැනිය'යි පවසන අවස්ථාවෙහිදී වනාහි අබ්‍යකෘත වූ ආවර්ජන මාත්‍රයක්ම උපදින බැවින් යැයි පවසති. මෙසේ පවසන්නන් විසින් පංචද්වාරයේ දෙවන මෝඝවාරයේදී මෙන්, මනෝද්වාරයේදී ද ආවර්ජනය දෙතුන් වරක් ඉපිද ජවන ස්ථානයේ නැවතී භවාංගයට බැසගනිතියි අදහස් කරන ලද්දේ යැයි දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, එක් චිත්ත ක්ෂණයක් පමණක් වූ ආවර්ජනයක උත්පාදයේදී 'මට පෙනුණාක් වැනිය, මට ඇසුණාක් වැනිය' යන කල්පනාව ඇතිවිය නොහැකි බැවිනි. මෙහිදී 'සිහින අවස්ථාවෙහිදී ද තදාරම්මණ පවසන බැවින් වර්තමාන වශයෙන් හෝ අතීත වශයෙන් ස්වභාව ධර්මයන් සිහින අරමුණු වන්නේය'යි පවසති. 'සිහිනයේදී ප්‍රකටව පහළ වූ රූපාදී වස්තූන් කෙරෙහි තදාරම්මණ කියන ලද නමුත්, සිහිනයේදී පෙනෙන නිමිත්ත මනඃකල්පිතව ගන්නා නිසා එය දුර්වල බවත්, එබැවින් එය දුර්වල අරමුණු ඇති බවත්' පවසති. ඇතැම්හු වනාහි 'ශරීරයේ උත්සාහ රහිත බව නිසා ඒ ඇසුරු කළ හෘදය වස්තුව ප්‍රසන්න නොවේ. එබැවින් එය ඇසුරු කළ චිත්ත ප්‍රවෘත්තිය ද අප්‍රසන්න තිරයක් ඇසුරු කළ පහන් ආලෝකය මෙන් අප්‍රසන්න වේ. එබැවින් දුර්වල වස්තුක යනු දුර්වල හෘදය වස්තුක බවයි' යන අර්ථය පවසති. විමසා බලා වඩාත් සුදුසු දේ ගත යුතුය.

သုပိနန္တစေတနာတိ မနောဒွါရိကဇဝနဝသေန ပဝတ္တာ သုပိနန္တစေတနာ. သုပိနဉှိ ပဿန္တော မနောဒွါရိကေနေဝ ဇဝနေန ပဿတိ, န ပဉ္စဒွါရိကေန. ပဋိဗုဇ္ဈန္တော စ မနောဒွါရိကေနေဝ ပဋိဗုဇ္ဈတိ, န ပဉ္စဒွါရိကေန. နိဒ္ဒါယန္တဿ ဟိ မဟာဝဋ္ဋိံ ဇာလေတွာ ဒီပေ စက္ခုသမီပံ ဥပနီတေ ပဌမံ စက္ခုဒွါရိကံ အာဝဇ္ဇနံ ဘဝင်္ဂံ န အာဝဋ္ဋေတိ, မနောဒွါရိကမေဝ အာဝဋ္ဋေတိ. အထ ဇဝနံ ဇဝိတွာ ဘဝင်္ဂံ ဩတရတိ. ဒုတိယဝါရေ စက္ခုဒွါရိကအာဝဇ္ဇနံ ဘဝင်္ဂံ အာဝဋ္ဋေတိ[Pg.71], တတော စက္ခုဝိညာဏာဒီနိ ဇဝနပရိယောသာနာနိ ပဝတ္တန္တိ, တဒနန္တရံ ဘဝင်္ဂံ ပဝတ္တတိ. တတိယဝါရေ မနောဒွါရိကအာဝဇ္ဇနေန ဘဝင်္ဂေ အာဝဋ္ဋိတေ မနောဒွါရိကဇဝနံ ဇဝတိ. တေန စိတ္တေန ‘‘ကိံ အယံ ဣမသ္မိံ ဌာနေ အာလောကော’’တိ ဇာနာတိ. တထာ နိဒ္ဒါယန္တဿ ကဏ္ဏသမီပေ တူရိယေသု ပဂ္ဂဟိတေသု, ဃာနသမီပေ သုဂန္ဓေသု ဝါ ဒုဂ္ဂန္ဓေသု ဝါ ပုပ္ဖေသု ဥပနီတေသု, မုခေ သပ္ပိမှိ ဝါ ဖာဏိတေ ဝါ ပက္ခိတ္တေ, ပိဋ္ဌိယံ ပါဏိနာ ပဟာရေ ဒိန္နေ ပဌမံ သောတဒွါရိကာဒီနိ အာဝဇ္ဇနာနိ ဘဝင်္ဂံ န အာဝဋ္ဋေန္တိ, မနောဒွါရိကမေဝ အာဝဋ္ဋေတိ, အထ ဇဝနံ ဇဝိတွာ ဘဝင်္ဂံ ဩတရတိ. ဒုတိယဝါရေ သောတဒွါရိကာဒီနိ အာဝဇ္ဇနာနိ ဘဝင်္ဂံ အာဝဋ္ဋေန္တိ, တတော သောတဃာနဇိဝှာကာယဝိညာဏာဒီနိ ဇဝနပရိယောသာနာနိ ပဝတ္တန္တိ, တဒနန္တရံ ဘဝင်္ဂံ ဝတ္တတိ. တတိယဝါရေ မနောဒွါရိကအာဝဇ္ဇနေန ဘဝင်္ဂေ အာဝဋ္ဋိတေ မနောဒွါရိကဇဝနံ ဇဝတိ, တေန စိတ္တေန ဉတွာ ‘‘ကိံ အယံ ဣမသ္မိံ ဌာနေ သဒ္ဒေါ, သင်္ခသဒ္ဒေါ ဘေရိသဒ္ဒေါ’’တိ ဝါ ‘‘ကိံ အယံ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဂန္ဓော, မူလဂန္ဓော’’တိ ဝါ ‘‘ကိံ ဣဒံ မယှံ မုခံ ပက္ခိတ္တံ, သပ္ပီတိ ဝါ ဖာဏိတ’’န္တိ ဝါ ‘‘ကေနမှိ ပိဋ္ဌိယံ ပဟဋော, အတိဗဒ္ဓေါ မေ ပဟာရော’’တိ ဝါ ဝတ္တာ ဟောတိ. ဧဝံ မနောဒွါရိကဇဝနေနေဝ ပဋိဗုဇ္ဈတိ, န ပဉ္စဒွါရိကေန. သုပိနမ္ပိ တေနေဝ ပဿတိ, န ပဉ္စဒွါရိကေန. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျမေဝ.

සිහින චේතනාව යනු මනෝද්වාරික ජවන වශයෙන් පවතින චේතනාවයි. සිහින දකින්නා වනාහි මනෝද්වාරික ජවනයෙන්ම සිහින දකියි, පංචද්වාරයෙන් නොවේ. අවදිවන්නා ද මනෝද්වාරයෙන්ම අවදි වෙයි, පංචද්වාරයෙන් නොවේ. නිදාගන්නා අයෙකුගේ ඇස සමීපයට පහනක් ගෙන ආ විට, පළමුව චක්ඛුද්වාරික ආවර්ජනය භවාංගය ආවර්ජනය නොකරයි, මනෝද්වාරිකයම ආවර්ජනය කරයි. ඉන්පසු ජවනය ජවනය වී භවාංගයට බසී. දෙවන වාරයේදී චක්ඛුද්වාරික ආවර්ජනය භවාංගය ආවර්ජනය කරයි, ඉන්පසු චක්ඛු විඤ්ඤාණාදිය ජවන කෙළවර දක්වා පවතී, ඉන්පසු භවාංගය පවතී. තුන්වන වාරයේදී මනෝද්වාරික ආවර්ජනයෙන් භවාංගය ආවර්ජනය වූ විට මනෝද්වාරික ජවනය ජවනය වෙයි. ඒ සිතින් 'මේ ස්ථානයේ මේ ආලෝකය කුමක්ද?'යි දැනගනියි. එසේම නිදාගන්නෙකුගේ කන අසල තූර්ය භාණ්ඩ වාදනය කරන විට හෝ, නාසය අසල සුවඳ හෝ දුගඳ මල් තැබූ විට හෝ, මුඛයට ගිතෙල් හෝ පැණි දැමූ විට හෝ, පිටට අතින් පහරක් දුන් විට හෝ, පළමුව සෝතද්වාරිකාදී ආවර්ජනයෝ භවාංගය ආවර්ජනය නොකරති, මනෝද්වාරිකයම ආවර්ජනය කරයි. ඉන්පසු ජවනය ජවනය වී භවාංගයට බසී. දෙවන වාරයේදී සෝතද්වාරිකාදී ආවර්ජනයෝ භවාංගය ආවර්ජනය කරති, ඉන්පසු සෝත, ඝාණ, ජිව්හා, කාය විඤ්ඤාණාදිය ජවන කෙළවර දක්වා පවතී, ඉන්පසු භවාංගය පවතී. තුන්වන වාරයේදී මනෝද්වාරික ආවර්ජනයෙන් භවාංගය ආවර්ජනය වූ විට මනෝද්වාරික ජවනය ජවනය වෙයි, ඒ සිතින් දැනගෙන 'මේ ස්ථානයේ මේ ශබ්දය කුමක්ද, සක් හඬද බෙර හඬද?' කියා හෝ 'මේ ස්ථානයේ මේ සුවඳ කුමක්ද, මූල ගන්ධයද?' කියා හෝ 'මගේ මුඛයට දැමූ මේ දෙය කුමක්ද, ගිතෙල්ද පැණිද?' කියා හෝ 'මට පිටට ගැසුවේ කවුද, පහර තදින් වැදුණා' කියා හෝ පවසන්නෙකු වෙයි. මෙසේ මනෝද්වාරික ජවනයෙන්ම අවදි වෙයි, පංචද්වාරයෙන් නොවේ. සිහිනය ද එයින්ම දකියි, පංචද්වාරයෙන් නොවේ. ඉතිරි දේ මෙහිදී පහසුවෙන් දත හැකිය.

မဟာသုပိနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මහාසුපින සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၇. ဝဿသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. වස්ස සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၉၇. သတ္တမေ ဥတုသမုဋ္ဌာနန္တိ ဝဿိကေ စတ္တာရော မာသေ ဥပ္ပန္နံ. အကာလေပီတိ စိတ္တဝေသာခမာသေသုပိ. ဝဿဝလာဟကဒေဝပုတ္တာနဉှိ အတ္တနော ရတိယာ ကီဠိတုကာမတာစိတ္တေ ဥပ္ပန္နေ အကာလေပိ ဒေဝေါ ဝဿတိ. တတြိဒံ ဝတ္ထု – ဧကော ကိရ ဝဿဝလာဟကဒေဝပုတ္တော ဝါကရကုဋကဝါသိခီဏာသဝတ္ထေရဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ အဋ္ဌာသိ. ထေရော ‘‘ကောသိ တွ’’န္တိ ပုစ္ဆိ. အဟံ, ဘန္တေ, ဝဿဝလာဟကဒေဝပုတ္တောတိ. တုမှာကံ ကိရ စိတ္တေန ဒေဝေါ ဝဿတီတိ. အာမ, ဘန္တေတိ. ပဿိတုကာမာ မယန္တိ. တေမိဿထ, ဘန္တေတိ. မေဃသီသံ ဝါ ဂဇ္ဇိတံ ဝါ န ပညာယတိ, ကထံ တေမိဿာမာတိ. ဘန္တေ, အမှာကံ စိတ္တေန ဒေဝေါ ဝဿတိ, တုမှေ ပဏ္ဏသာလံ ပဝိသထာတိ. ‘‘သာဓု, ဒေဝပုတ္တာ’’တိ ပါဒေ ဓောဝိတွာ ပဏ္ဏသာလံ [Pg.72] ပါဝိသိ. ဒေဝပုတ္တော တသ္မိံ ပဝိသန္တေယေဝ ဧကံ ဂီတံ ဂါယိတွာ ဟတ္ထံ ဥက္ခိပိ, သမန္တာ တိယောဇနဋ္ဌာနံ ဧကမေဃံ အဟောသိ. ထေရော အဒ္ဓတိန္တော ပဏ္ဏသာလံ ပဝိဋ္ဌောတိ.

197. හත්වන සූත්‍රයෙහි ‘ඍතුසමුට්ඨාන’ යනු වැසි සාර මසෙහි හටගත්තකි. ‘අකාලයෙහි පවා’ යනු චිත්‍ර, වෛශාඛ මාසයන්හි ද (වැස්ස ඇතිවීමයි). වර්ෂා වලාහක දිව්‍යපුත්‍රයන්ගේ තමන්ගේ සතුට පිණිස ක්‍රීඩා කිරීමේ කැමැත්ත ඇති වූ කල්හි, අකාලයෙහි පවා වැසි වසී. ඒ සම්බන්ධයෙන් මේ කතාවයි - එක්තරා වර්ෂා වලාහක දිව්‍යපුත්‍රයෙක් වාකරකුටකයෙහි වාසය කළ එක්තරා රහතන් වහන්සේ නමක වෙත පැමිණ, වැඳ එකත්පසක සිටියේය. තේරණුවන් වහන්සේ "ඔබ කවුද?" යි ඇසූහ. "ස්වාමීනි, මම වර්ෂා වලාහක දිව්‍යපුත්‍රයෙකි" යි කීවේය. "ඔබගේ සිතින් වැසි වසිනවා කියා කියනවා නේද?" "එසේය, ස්වාමීනි." "අපි එය බලනු කැමැත්තෙමු." "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ තෙමෙන්නට පුළුවන." "වැහි වලාකුළු හෝ ගෙරවීමක් හෝ නොපෙනේ, අප කෙසේ තෙමෙමුද?" "ස්වාමීනි, අපගේ සිතින් වැසි වසී, ඔබ වහන්සේ පන්සලට (කොළ සෙවිලි කළ කුටියට) වඩින්න" යි කීය. "සාධු, දිව්‍යපුත්‍රය" කියා පා දෝවනය කර පන්සලට වැඩියහ. දිව්‍යපුත්‍රයා උන්වහන්සේ ඇතුළු වන විටම එක ගීයක් ගායනා කර අත එසවීය, එවිටම තුන් යොදුනක් පමණ තැන එකම වලාකුළක් විය. තේරණුවන් වහන්සේ අඩක් තෙමී පන්සලට වැඩි සේක.

ဝဿသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

වස්ස සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၈-၉. ဝါစာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

8-9. වාචා සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව.

၁၉၈-၉. အဋ္ဌမေ အင်္ဂေဟီတိ ကာရဏေဟိ. အင်္ဂီယန္တိ ဟေတုဘာဝေန ဉာယန္တီတိ အင်္ဂါနိ, ကာရဏာနိ. ကာရဏတ္ထေ စ အင်္ဂ-သဒ္ဒေါ. ပဉ္စဟီတိ ဟေတုမှိ နိဿက္ကဝစနံ. သမန္နာဂတာတိ သမနုအာဂတာ ပဝတ္တာ ယုတ္တာ စ. ဝါစာတိ သမုလ္လပန-ဝါစာ. ယာ ‘‘ဝါစာ ဂိရာ ဗျပ္ပထော’’တိ (ဓ. သ. ၆၃၆) စ, ‘‘နေလာ ကဏ္ဏသုခါ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၉) စ အာဂစ္ဆတိ. ယာ ပန ‘‘ဝါစာယ စေ ကတံ ကမ္မ’’န္တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁ ကာယကမ္မဒွါရ) ဧဝံ ဝိညတ္တိ စ, ‘‘ယာ စတူဟိ ဝစီဒုစ္စရိတေဟိ အာရတိ…ပေ… အယံ ဝုစ္စတိ သမ္မာဝါစာ’’တိ (ဓ. သ. ၂၉၉) ဧဝံ ဝိရတိ စ, ‘‘ဖရုသဝါစာ, ဘိက္ခဝေ, အာသေဝိတာ ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ နိရယသံဝတ္တနိကာ ဟောတီ’’တိ (အ. နိ. ၈.၄၀) ဧဝံ စေတနာ စ ဝါစာတိ အာဂတာ, န သာ ဣဓ အဓိပ္ပေတာ. ကသ္မာ? အဘာသိတဗ္ဗတော. ‘‘သုဘာသိတာ ဟောတိ, နော ဒုဗ္ဘာသိတာ’’တိ ဟိ ဝုတ္တံ. သုဘာသိတာတိ သုဋ္ဌု ဘာသိတာ. တေနဿာ အတ္ထာဝဟတံ ဒီပေတိ. အနဝဇ္ဇာတိ ရာဂါဒိအဝဇ္ဇရဟိတာ. ဣမိနာဿ ကာရဏသုဒ္ဓိံ အဂတိဂမနာဒိပ္ပဝတ္တဒေါသာဘာဝဉ္စ ဒီပေတိ. ရာဂဒေါသာဒိဝိမုတ္တဉှိ ယံ ဘာသတော အနုရောဓဝိဝဇ္ဇနတော အဂတိဂမနံ ဒုရသမုဿိတမေဝါတိ. အနနုဝဇ္ဇာတိ အနုဝါဒဝိမုတ္တာ. ဣမိနာဿာ သဗ္ဗာကာရသမ္ပတ္တိံ ဒီပေတိ. သတိ ဟိ သဗ္ဗာကာရသမ္ပတ္တိယံ အနနုဝဇ္ဇတာတိ. ဝိညူနန္တိ ပဏ္ဍိတာနံ. တေန နိန္ဒာပသံသာသု ဗာလာ အပ္ပမာဏာတိ ဒီပေတိ.

198-9. අටවන (සූත්‍රයෙහි) ‘අංගයන්ගෙන්’ යනු කරුණුවලිනි. හේතු වශයෙන් දන්නා ලැබෙන හෙයින් අංග හෙවත් කරුණු නම් වේ. ‘අංග’ ශබ්දය හේතු යන අර්ථයෙහි ද යෙදේ. ‘පහකින්’ යනු හේතුව පිළිබඳ විභක්ති අර්ථයයි. ‘සමන්නාගතා’ යනු මැනවින් පැමිණි, පවතින සහ යුක්ත වූ යන්නයි. ‘වාචා’ යනු කථා කරන වචනයයි. යම් වචනයක් ‘වාචා ගිරා බ්‍යප්පථෝ’ කියා ද, ‘නෙලා කණ්ණසුඛා’ (නිදොස් වූ, කනට සුව දෙන) කියා ද සඳහන් වේ ද එයයි. ‘වචනයෙන් කරන ලද කර්මය’ යන තැන කියවෙන විඥප්තිය ද, ‘සතර වාක් දුශ්චරිතයෙන් වැළකීම... මෙය සම්‍යග් වාචා යැයි කියනු ලැබේ’ යන තැන විරතිය ද, ‘මහණෙනි, පරුෂ වචනය සේවනය කළ, වැඩූ, බහුලව කළ මිරයේ උපතට හේතු වේ’ යන තැන අදහස් වන චේතනාව ද මෙහි ‘වාචා’ ලෙස අදහස් නොකෙරේ. ඒ මන්ද? ඒවා කථා නොකළ යුතු බැවිනි. ‘එය සුභාෂිත වේ, දුර්භාෂිත නොවේ’ යැයි මෙහි වදාරන ලද්දේමය. ‘සුභාෂිත’ යනු මැනවින් පවසන ලද යන්නයි. එයින් එම වචනය අර්ථවත් බව දක්වයි. ‘අනවජ්ජා’ යනු රාගාදී දොස්වලින් තොර වූ යන්නයි. මෙයින් එහි කරුණු පිරිසිදු බවත්, අගතියට යාම ආදී පවතින දොස්වලින් තොර බවත් දක්වයි. රාග දෝස ආදියෙන් මිදුණු අයෙකු යමක් පවසන කල්හි, අනුරෝධ හා විරෝධ බැහැර කිරීම නිසා අගතියට යාම ඉතා දුරස් වේ. ‘අනනුවජ්ජා’ යනු විවේචනයන්ගෙන් තොර වූ (නිවැරදි) යන්නයි. මෙයින් එම වචනය සියලු ආකාරයෙන්ම සම්පූර්ණ බව දක්වයි. සියලු ආකාරයෙන්ම සම්පූර්ණ වූ කල්හි ඒ වචනය නිර්දෝෂී (අනනුවජ්ජා) වේ. ‘විඤ්ඤූනං’ යනු පණ්ඩිතයන්ගේ (පණ්ඩිතයන් විසින් පිළිගත යුතු) යන්නයි. එයින් පෙන්වා දෙන්නේ නින්දා අපහාසවලදී අඥානයන් ප්‍රමාණයක් නොවන බවයි.

ဣမေဟိ ခေါတိအာဒီနိ တာနိ အင်္ဂါနိ ပစ္စက္ခတော ဒဿေန္တော တံ ဝါစံ နိဂမေတိ. ယဉ္စ အညေ ပဋိညာဒီဟိ အဝယဝေဟိ, နာမာဒီဟိ ပဒေဟိ, လိင်္ဂဝစနဝိဘတ္တိကာလကာရကသမ္ပတ္တီဟိ စ သမန္နာဂတံ မုသာဝါဒါဒိဝါစမ္ပိ သုဘာသိတန္တိ မညန္တိ, တံ ပဋိသေဓေတိ. အဝယဝါဒိသမန္နာဂတာပိ ဟိ တထာရူပီ [Pg.73] ဝါစာ ဒုဗ္ဘာသိတာဝ ဟောတိ အတ္တနော စ ပရေသဉ္စ အနတ္ထာဝဟတ္တာ. ဣမေဟိ ပန ပဉ္စဟင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတာ သစေပိ မိလက္ခုဘာသာပရိယာပန္နာ ဃဋစေဋိကာဂီတိကပရိယာပန္နာပိ ဟောတိ, တထာပိ သုဘာသိတာဝ လောကိယလောကုတ္တရဟိတသုခါဝဟတ္တာ. တထာ ဟိ မဂ္ဂပဿေ သဿံ ရက္ခန္တိယာ သီဟဠစေဋိကာယ သီဟဠကေနေဝ ဇာတိဇရာမရဏယုတ္တံ ဂီတိကံ ဂါယန္တိယာ သဒ္ဒံ သုတွာ မဂ္ဂံ ဂစ္ဆန္တာ သဋ္ဌိမတ္တာ ဝိပဿကဘိက္ခူ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသု.

‘ඉමෙහි ඛො’ යනාදියෙන් ඒ අංගයන් ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස දක්වමින් එම වචනය නිගමනය කරයි. අනෙක් අය යම් ප්‍රතිඥා ආදී කොටස්වලින් ද, නාම පද ආදියෙන් ද, ලිංග, වචන, විභක්ති, කාල, කාරක සම්පත්වලින් යුක්ත වූ මුසාවාදාදී වචන පවා ‘සුභාෂිත’ යැයි සිතත් නම්, එය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. මන්දයත්, එවැනි (ව්‍යාකරණ) ලක්ෂණවලින් යුක්ත වුවද එවැනි වචන තමන්ටත් අනුන්ටත් අනර්ථයක් ගෙන දෙන්නේ නම් දුර්භාෂිතම වේ. එහෙත් මේ පංච අංගයන්ගෙන් යුක්ත වචනය, මිලක්ඛ (විදේශීය) භාෂාවකට අයත් වුවද, කළයක් ගෙන යන දාසියකගේ ගීතයකට අයත් වුවද, ලෞකික ලෝකෝත්තර හිතසුව පිණිස පවතින්නේ නම් එය සුභාෂිතම වේ. එසේමය, මඟ අසල බෝග රකිමින් සිටි සිංහල දාසියක විසින් සිංහලෙන්ම ජාති, ජරා, මරණ පිළිබඳ ගායනා කළ ගීයක් අසා මඟ ගමන් කළ විදර්ශනා වඩන භික්ෂූන් වහන්සේලා හැට නමක් පමණ අර්හත්වයට පත් වූහ.

တထာ တိဿော နာမ အာရဒ္ဓဝိပဿကော ဘိက္ခု ပဒုမဿရသမီပေန ဂစ္ဆန္တော ပဒုမဿရေ ပဒုမာနိ ဘဉ္ဇိတွာ –

එසේම තිස්ස නම් වූ විදර්ශනා වඩන භික්ෂුවක් පියුම් විලක් අසලින් යන විට පියුම් විලේ පියුම් නෙළමින් -

‘‘ပါတောဝ ဖုလ္လိတကောကနဒံ,သူရိယာလောကေန ဘိဇ္ဇိယတေ;

ဧဝံ မနုဿတ္တံ ဂတာ သတ္တာ,ဇရာဘိဝေဂေန မဒ္ဒီယန္တီ’’တိ. (သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၂၁၃;

သု. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၄၅၂ သုဘာသိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ) –

"උදෑසන පිපුණු පියුම හිරු රැසින් මැලවී යයි. එසේම මනුෂ්‍යත්වයට පත් සත්ත්වයෝ ජරා වේගයෙන් මිරිකී යති."

ဣမံ ဂီတိံ ဂါယန္တိယာ စေဋိကာယ သုတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တော.

යනුවෙන් දාසියක ගායනා කළ මෙම ගීතය අසා අර්හත්වයට පත් විය.

ဗုဒ္ဓန္တရေပိ အညတရော ပုရိသော သတ္တဟိ ပုတ္တေဟိ သဒ္ဓိံ အဋဝိတော အာဂမ္မ အညတရာယ ဣတ္ထိယာ မုသလေန တဏ္ဍုလေ ကောဋ္ဋေန္တိယာ –

බුද්ධාන්තරයකදී ද එක්තරා පුරුෂයෙක් පුතුන් සත් දෙනෙකු සමඟ වනයෙන් පැමිණ, එක්තරා ස්ත්‍රියක වංගෙඩියක සහල් කොටමින් -

‘‘ဇရာယ ပရိမဒ္ဒိတံ ဧတံ, မိလာတစမ္မနိဿိတံ;

မရဏေန ဘိဇ္ဇတိ ဧတံ, မစ္စုဿ ဃာသမာမိသံ.

"ජරාවෙන් මිරිකුණා වූ, මැලවුණු සමින් වැසුණු මෙය, මරණයෙන් බිඳී යයි; මෙය මාරයාගේ ආහාරයකි."

‘‘ကိမီနံ အာလယံ ဧတံ, နာနာကုဏပေန ပူရိတံ;

အသုစိဘာဇနံ ဧတံ, တဒလိက္ခန္ဓသမံ ဣဒ’’န္တိ. (သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၂၁၃;

သု. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၄၅၂ သုဘာသိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ) –

"පණුවන්ගේ වාසස්ථානය වූ, නොයෙක් කුණුපයන්ගෙන් පිරුණු, අශුචි බඳුනක් බඳු වූ මෙය මිරිඟුවක්/බොරුවක් වැනිය."

ဣမံ ဂီတံ သုတွာ ပစ္စဝေက္ခန္တော သဟ ပုတ္တေဟိ ပစ္စေကဗောဓိံ ပတ္တော. ဧဝံ ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတာ ဝါစာ သစေပိ မိလက္ခုဘာသာယ ပရိယာပန္နာ ဃဋစေဋိကာဂီတိကပရိယာပန္နာ ဝါစာ ဟောတိ, တထာပိ သုဘာသိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သုဘာသိတာ ဧဝ အနဝဇ္ဇာ အနနုဝဇ္ဇာ စ ဝိညူနံ အတ္ထတ္ထိကာနံ ကုလပုတ္တာနံ အတ္ထပ္ပဋိသရဏာနံ, နော ဗျဉ္ဇနပ္ပဋိသရဏာနန္တိ. နဝမံ ဥတ္တာနမေဝ.

යනුවෙන් ගායනා කළ මෙම ගීතය අසා ඒ පිළිබඳව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරමින් තම පුතුන් සමඟ පසේබුදු බවට පත් විය. මෙසේ මේ පංච අංගයන්ගෙන් යුක්ත වූ වචනය මිලක්ඛ භාෂාවකින් වුවද, දාසියකගේ ගීතයකින් වුවද පවසන්නේ නම් එය සුභාෂිත යැයි දත යුතුය. අර්ථය අපේක්ෂා කරන, ව්‍යංජනය (ශබ්දය) ප්‍රධාන කොට නොගන්නා, අර්ථයම පිහිට කොට ගත් පණ්ඩිත කුලපුත්‍රයන් හට සුභාෂිතයම නිර්දෝෂී වේ, නිවැරදි වේ. නවවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

ဝါစာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

වාචා සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၀. နိဿာရဏီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. නිස්සාරණීය සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၀၀. ဒသမေ [Pg.74] နိဿရန္တီတိ နိဿရဏီယာတိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဒီဃံ ကတွာ နိဒ္ဒေသော. ကတ္တရိ ဟေသ အနီယ-သဒ္ဒေါ ယထာ ‘‘နိယျာနိယာ’’တိ. တေနာဟ ‘‘နိဿဋာ’’တိ. ကုတော ပန နိဿဋာ? ယထာသကံ ပဋိပက္ခတော. နိဇ္ဇီဝဋ္ဌေန ဓာတုယောတိ အာဟ ‘‘အတ္တသုညသဘာဝါ’’တိ. အတ္ထတော ပန ဓမ္မဓာတုမနောဝိညာဏဓာတုဝိသေသော. တာဒိသဿ ဘိက္ခုနော ကိလေသဝသေန ကာမေသု မနသိကာရော နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘ဝီမံသနတ္ထ’’န္တိ, ‘‘နေက္ခမ္မနိယတံ ဣဒါနိ မေ စိတ္တံ, ကိံ နု ခေါ ကာမဝိတက္ကောပိ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ ဝီမံသန္တဿာတိ အတ္ထော. ပက္ခန္ဒနံ နာမ အနုပ္ပဝေသော. သော ပန တတ္ထ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘နပ္ပဝိသတီ’’တိ. ပသီဒနံ နာမ အဘိရုစိ. သန္တိဋ္ဌနံ ပတိဋ္ဌာနံ. ဝိမုစ္စနံ အဓိမုစ္စနန္တိ. တံ သဗ္ဗံ ပဋိက္ခိပန္တော ဝဒတိ ‘‘ပသာဒံ နာပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိ. ဧဝံဘူတံ ပနဿ စိတ္တံ တဿ ကထံ တိဋ္ဌတီတိ အာဟ ‘‘ယထာ’’တိအာဒိ.

200. දසවන සූත්‍රයේ 'නිස්සමන්තීති' (පිටතට යන්නෝය) යනු 'නිස්සරණීයා' (නික්මිය යුතු වූ) යයි කිව යුත්තෙහි දීර්ඝ කිරීමෙන් කළ විස්තරයකි. මෙහි 'අනීය' ශබ්දය 'නිය්‍යානිය' යන්න මෙන් කර්තෘ අර්ථයේ යෙදී ඇත. එබැවින් 'නිස්සටා' (නික්මුණු) යයි කීවේය. කොතැනින් නික්මුණු බවක්ද? තම තමාගේ ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් (විරුද්ධ ධර්මයන්ගෙන්) ය. නිර්ජීවී අර්ථයෙන් ධාතූහු යයි කියන බැවින් 'ආත්මයෙන් ශූන්‍ය ස්වභාවය' (අත්තසුඤ්ඤසභාව) යයි කීවේය. අර්ථ වශයෙන් ගත් කල ධර්මධාතු හා මනෝවිඤ්ඤාණධාතු විශේෂයෝ වෙති. එවැනි භික්ෂුවකට කෙලෙස් වශයෙන් කාමයන්හි මනසිකාරයක් නැතැයි දැක්වීමට 'විමසීම පිණිස' (වීමංසනත්ථං) යයි කීවේය. 'දැන් මාගේ සිත නෙක්ඛම්මයෙහි (නික්මීමෙහි) නියතය, කිම කාම විතර්කයෙක් උපදීද' යයි විමසන්නාට යන අර්ථයයි. 'පක්ඛන්දනං' යනු ඇතුළු වීමයි. එය එහි නැති බව පැවසීමට 'නොපිවිසෙයි' (නප්පවිසති) යයි කීවේය. 'පසීදනං' යනු රුචියයි. 'සන්තිට්ඨනං' යනු පිහිටීමයි. 'විමුච්චනං' යනු මිදීම (අධිමුක්ති) යි. ඒ සියල්ල ප්‍රතික්ෂේප කරමින් 'ප්‍රසාදයට පත් නොවේ' ආදිය පවසයි. එවැනි වූ ඔහුගේ සිත කෙසේ පිහිටයිද යන්න 'යථා' ආදියෙන් පැවසීය.

တန္တိ ပဌမဇ္ဈာနံ. အဿာတိ ဘိက္ခုနော. စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတီတိ ပရိကမ္မစိတ္တေန သဒ္ဓိံ ဈာနစိတ္တံ ဧကတ္တဝသေန ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ဝဒတိ. ဂေါစရေ ဂတတ္တာတိ အတ္တနော အာရမ္မဏေ ဧဝ ပဝတ္တတ္တာ. အဟာနဘာဂိယတ္တာတိ ဌိတိဘာဂိယတ္တာ. သုဋ္ဌု ဝိမုတ္တန္တိ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တိယာ သမ္မဒေဝ ဝိမုတ္တံ. စိတ္တဿ စ ကာယဿ စ ဝိဟနနတော ဝိဃာတော. ဒုက္ခံ ပရိဒဟနတော ပရိဠာဟော. ကာမဝေဒနံ န ဝေဒိယတိ အနုပ္ပဇ္ဇနတော. နိဿရန္တိ တတောတိ နိဿရဏံ. ကေ နိဿရန္တိ? ကာမာ. ဧဝဉ္စ ကာမာနန္တိ ကတ္တုသာမိဝစနံ သုဋ္ဌု ယုဇ္ဇတိ. ယဒဂ္ဂေန ကာမာ တတော နိဿဋာတိ ဝုစ္စန္တိ, တဒဂ္ဂေန ဈာနမ္ပိ ကာမတော နိဿဋန္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ကာမေဟိ နိဿဋတ္တာ’’တိ. ဧဝံ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ကာမနိဿရဏံ ဝတွာ ဣဒါနိ သမုစ္ဆေဒဝသေန အစ္စန္တတော နိဿရဏံ ဒဿေတုံ ‘‘ယော ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သေသပဒေသူတိ သေသကောဋ္ဌာသေသု.

'තං' යනු ප්‍රථම ධ්‍යානයයි. 'අස්ස' යනු ඒ භික්ෂුවටය. 'සිත පනියි' (චිත්තං පක්ඛන්දති) යයි පරිකර්ම සිත සමඟ ධ්‍යාන සිත එකක් ලෙස ගෙන පවසයි. 'ගෝචරයට ගිය බැවින්' (ගෝචරේ ගතත්තා) යනු තම අරමුණෙහිම පැවති බැවිනි. 'අහානභාගියත්තා' යනු ස්ථිතිභාගී (පවතින සුලු) බැවිනි. 'මැනවින් මිදුණු' (සුට්ඨු විමුත්තං) යනු විෂ්කම්භන විමුක්තියෙන් මැනවින්ම මිදුණු බවයි. සිතේ සහ කයේ පීඩාවීම නිසා 'විඝාත' (විකාරය) නම් වේ. දුක දැවීම නිසා 'පරිළාහ' (දැවිල්ල) නම් වේ. නොඋපදින බැවින් 'කාම වේදනාව' විඳින්නේ නැත. එයින් නික්මෙන බැවින් 'නිස්සරණ' නම් වේ. කවුරුන් නික්මෙන්නේද? කාමයෝය. මෙසේ 'කාමානං' යන කර්තෘ සාමී වචනය මැනවින් ගැලපේ. යම් හෙයකින් කාමයෝ එයින් නික්මුණාහු යයි කියනු ලැබෙද්ද, ඒ හෙයින් ධ්‍යානය ද කාමයන්ගෙන් නික්මුණේ යයි කියන ලද බව 'කාමයන්ගෙන් නික්මුණු බැවින්' (කාමේහි නිස්සටත්තා) යන්නෙන් අදහස් වේ. මෙසේ විෂ්කම්භන වශයෙන් කාමයන්ගෙන් නික්මීම පවසා, දැන් සමුච්ඡේද වශයෙන් සදහටම නික්මීම දැක්වීමට 'යෝ පනා' ආදිය කියන ලදී. සෙසු පදයන්හි යනු ඉතිරි කොටස්වලදීය.

အယံ ပန ဝိသေသောတိ ဝိသေသံ ဝဒန္တေန တံ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာတိအာဒိကော အဝိသေသောတိ ကတွာ ဒုတိယတတိယဝါရေသု သဗ္ဗသော အနာမဋ္ဌော, စတုတ္ထဝါရေ ပန အယမ္ပိ ဝိသေသောတိ ဒဿေတုံ ‘‘အစ္စန္တနိဿရဏဉ္စေတ္ထ အရဟတ္တဖလံ ယောဇေတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ အရူပဇ္ဈာနံ [Pg.75] ပါဒကံ ကတွာ အဂ္ဂမဂ္ဂံ အဓိဂန္တွာ အရဟတ္တေ ဌိတဿ စိတ္တံ သဗ္ဗသော ရူပေဟိ နိဿဋံ နာမ ဟောတိ. တဿ ဟိ ဖလသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ဝီမံသနတ္ထံ ရူပါဘိမုခံ စိတ္တံ ပေသေန္တဿ. ဣဒမက္ခာတန္တိ သမထယာနိကာနံ ဝသေန ဟေဋ္ဌာ စတ္တာရော ဝါရာ ဂဟိတာ. ဣဒံ ပန သုက္ခဝိပဿကဿ ဝသေနာတိ အာဟ ‘‘သုဒ္ဓသင်္ခါရေ’’တိအာဒိ. ‘‘ပုန သက္ကာယော နတ္ထီ’’တိ ဥပ္ပန္နန္တိ ‘‘ဣဒါနိ မေ သက္ကာယပ္ပဗန္ဓော နတ္ထီ’’တိ ဝီမံသန္တဿ ဥပ္ပန္နံ.

මෙය වනාහි විශේෂයයි විශේෂය පවසන්නා විසින් එම ධ්‍යානය පාදක කොටගෙන යනාදී වශයෙන් විශේෂයක් නැති බැවින් දෙවන හා තෙවන වාරයන්හි සහමුලින්ම ස්පර්ශ නොකරන ලදී. සිව්වන වාරයේදී මෙයද විශේෂයැයි දැක්වීමට 'මෙහි ඒකාන්ත නික්මීම වූ අර්හත් ඵලය යෙදිය යුතුය' යි කියන ලදී. යම් හෙයකින් අරූපාවචර ධ්‍යානය පාදක කොටගෙන අග්‍ර මාර්ගයට පැමිණ රහත් භාවයෙහි සිටියහුගේ සිත සහමුලින්ම රූපයන්ගෙන් නික්මුණේ වෙයි. ඔහු ඵල සමාපත්තියෙන් නැඟී විමසීම පිණිස රූපය දෙසට සිත යොමු කරන්නේ නම්... මෙය පවසන ලද්දේය යනු සමථයානිකයන්ගේ වශයෙන් යට සතර වාරයක් ගන්නා ලදී. මෙය වනාහි ශුෂ්ක විදර්ශකයාගේ වශයෙන් යයි 'ශුද්ධ සංස්කාර' (සුද්ධ සංඛාරේ) ආදිය කියන ලදී. 'නැවත සක්කාය දෘෂ්ටියක් නැත' යන්න උපන්නේ 'දැන් මාගේ සක්කාය ප්‍රබන්ධය (සන්තතිය) නැත' යයි විමසන්නාට උපන් වැටහීමකි.

နိဿာရဏီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නිස්සාරණීය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ဗြာဟ္မဏဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

බ්‍රාහ්මණ වර්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

စတုတ္ထပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ.

සතරවන පණ්ණාසකය නිමවා ඇත.

၅. ပဉ္စမပဏ္ဏာသကံ

5. පස්වන පණ්ණාසකය.

(၂၁) ၁. ကိမိလဝဂ္ဂေါ

(21) 1. කිමිල වර්ගය.

၁-၄. ကိမိလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-4. කිමිල සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව.

၂၀၁-၄. ပဉ္စမဿ [Pg.76] ပဌမဒုတိယာနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ. တတိယေ အဓိဝါသနံ ခမနံ, ပရေသံ ဒုက္ကဋံ ဒုရုတ္တဉ္စ ပဋိဝိရောဓာကရဏေန အတ္တနော ဥပရိ အာရောပေတွာ ဝါသနံ အဓိဝါသနံ, တဒေဝ ခန္တီတိ အဓိဝါသနက္ခန္တိ. သုဘေ ရတောတိ သူရတော, သုဋ္ဌု ဝါ ပါပတော ဩရတော ဝိရတော သောရတော, တဿ ဘာဝေါ သောရစ္စံ. တေနာဟ ‘‘သောရစ္စေနာတိ သုစိသီလတာယာ’’တိ. သာ ဟိ သောဘနကမ္မရတတာ, သုဋ္ဌု ဝါ ပါပတော ဩရတဘာဝေါ ဝိရတတာ. စတုတ္ထေ နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ.

201-4. පස්වන පණ්ණාසකයේ පළමු හා දෙවන සූත්‍ර පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහුමය. තෙවැන්නෙහි 'අධිවාසනය' යනු ඉවසීමයි. අනුන් කරන වැරදි හා නරක වචන කෙරෙහි ප්‍රතිවිරෝධයක් ඇති නොකරගෙන තමා මත දරාගෙන වාසය කිරීම අධිවාසනයයි, එයම ඉවසීම බැවින් 'අධිවාසනක්ඛන්ති' (ඉවසීමේ පාරමිතාව) නම් වේ. ශුභයෙහි ඇලුනු බැවින් 'සූරත' නම් වේ, නැතහොත් පාපයෙන් මැනවින් බැහැර වූ බැවින් 'සොරත' නම් වේ. ඔහුගේ ස්වභාවය 'සෝරච්චං' (සෞරත්‍යය) ය. එබැවින් 'සෞරත්‍යයෙන්' යනු 'පිරිසිදු සිල්වත් බවින්' යයි කීවේය. එය වනාහි යහපත් කර්මයන්හි ඇලුනු බවයි, නැතහොත් පාපයෙන් මැනවින් බැහැර වූ බැවින් විරත බවයි (විරතතා). සිව්වැන්නෙහි කිව යුත්තක් නැත.

ကိမိလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කිමිල සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၅. စေတောခိလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. චේතෝඛිල සූත්‍ර වර්ණනාව.

၂၀၅. ပဉ္စမေ စေတောခိလာ နာမ အတ္ထတော ဝိစိကိစ္ဆာ ကောဓော စ. တေ ပန ယသ္မိံ သန္တာနေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တဿ ခရဘာဝေါ ကက္ခဠဘာဝေါ ဟုတွာ ဥပတိဋ္ဌန္တိ, ပဂေဝ အတ္တနာ သမ္ပယုတ္တစိတ္တဿာတိ အာဟ ‘‘စိတ္တဿ ထဒ္ဓဘာဝါ’’တိ. ယထာ လက္ခဏပါရိပူရိယာ ဂဟိတာယ သဗ္ဗာ သတ္ထု ရူပကာယသိရီ ဂဟိတာ ဧဝ နာမ ဟောတိ ဧဝံ သဗ္ဗညုတာယ သဗ္ဗဓမ္မကာယသိရီ ဂဟိတာ ဧဝ နာမ ဟောတီတိ တဒုဘယဝတ္ထုကမေဝ ကင်္ခံ ဒဿေန္တော ‘‘သရီရေ ကင်္ခမာနော’’တိအာဒိမာဟ. ဝိစိနန္တောတိ ဓမ္မသဘာဝံ ဝီမံသန္တော. ကိစ္ဆတီတိ ကိလမတိ. ဝိနိစ္ဆေတုံ န သက္ကောတီတိ သန္နိဋ္ဌာတုံ န သက္ကောတိ. အာတပတိ ကိလေသေတိ အာတပ္ပံ, သမ္မာဝါယာမောတိ အာဟ ‘‘အာတပ္ပာယာတိ ကိလေသသန္တာပနဝီရိယကရဏတ္ထာယာ’’တိ. ပုနပ္ပုနံ ယောဂါယာတိ ဘာဝနံ ပုနပ္ပုနံ ယုဉ္ဇနာယ. သတတကိရိယာယာတိ ဘာဝနာယ နိရန္တရပ္ပယောဂါယ.

205. පස්වැන්නෙහි 'චේතෝඛිල' නම් අර්ථ වශයෙන් විචිකිච්ඡාව හා ක්‍රෝධයයි. ඒවා යම් සන්තානයක උපදීද, ඒ සන්තානයෙහි තද බවක් හා රළු බවක් ඇතිව පවතියි, තමා හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සිත කෙරෙහිද එසේමය. එබැවින් 'සිතේ තද බව' (චිත්තස්ස ථද්ධභාව) යයි කීවේය. යම් සේ ලක්ෂණ සම්පූර්ණත්වයෙන් ගත් කල බුදු රජාණන් වහන්සේගේ සියලු රූපකාය ශ්‍රී විභූතිය ගන්නා ලද්දක්ම වෙයිද, එසේම සර්වඥතා ඥානයෙන් සියලු ධර්මකාය ශ්‍රී විභූතිය ගන්නා ලද්දක්ම වේද, ඒ උභය වස්තූන් පිළිබඳවම පවතින සැකය දක්වමින් 'ශරීරයෙහි සැක කරමින්' (සරීරේ කංඛමානෝ) යනාදිය පැවසීය. 'විචිනන්තෝ' යනු ධර්ම ස්වභාවය විමසීමයි. 'කිච්ඡති' යනු වෙහෙසෙයි. 'විනිශ්චය කළ නොහැක' යනු තීරණයකට පැමිණිය නොහැකි බවයි. කෙලෙස් තවන බැවින් 'ආතප්ප' යනු සම්මා වායාමයයි. එබැවින් 'ආතප්පාය' යනු කෙලෙස් තැවීමේ වීර්යය කිරීම පිණිස යයි කීවේය. නැවත නැවත යෙදීම පිණිස 'පුනප්පුනං යෝගාය' යනු භාවනාවෙහි නැවත නැවත යෙදීමයි. 'සතතකිරියාය' යනු භාවනාවෙහි නිරන්තර ප්‍රයෝගයයි.

ပဋိဝေဓဓမ္မေ ကင်္ခမာနောတိ ဧတ္ထ ကထံ လောကုတ္တရဓမ္မေ ကင်္ခါ ပဝတ္တီတိ? န အာရမ္မဏကရဏဝသေန, အနုဿုတာကာရပရိဝိတက္ကလဒ္ဓေ ပရိကပ္ပိတရူပေ ကင်္ခါ [Pg.77] ပဝတ္တတီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဝိပဿနာ…ပေ… ဝဒန္တိ, တံ အတ္ထိ နု ခေါ နတ္ထီတိ ကင်္ခတီ’’တိ. သိက္ခာတိ စေတ္ထ ပုဗ္ဗဘာဂသိက္ခာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကာမဉ္စေတ္ထ ဝိသေသုပ္ပတ္တိယာ မဟာသာဝဇ္ဇတာယ စေဝ သံဝါသနိမိတ္တံ ဃဋနာဟေတု အဘိဏှုပ္ပတ္တိကတာယ စ သဗြဟ္မစာရီသူတိ ကောပဿ ဝိသယော ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တော, အညတ္ထာပိ ကောပေါ န စေတောခိလောတိ န သက္ကာ ဝိညာတုန္တိ ကေစိ. ယဒိ ဧဝံ ဝိစိကိစ္ဆာယပိ အယံ နယော အာပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ယထာရုတဝသေန ဂဟေတဗ္ဗံ.

'ප්‍රතිවේධ ධර්මයන්හි සැක කරමින්' යන මෙහි ලෝකෝත්තර ධර්මයන්හි සැකය කෙසේ පවතීද? අරමුණු කිරීම් වශයෙන් නොවේ, අසා ඇති ආකාරයට කරන කල්පනාවෙන් ලත් පරිකල්පිත ස්වරූපයෙහි සැකය පවතින බව දක්වමින් 'විපස්සනා... පවසති, එය ඇත්තටම තිබේද නැද්දැයි සැක කරයි' යයි කීවේය. මෙහි 'සික්ඛා' (ශික්ෂාව) යන්නෙන් පූර්වභාග ශික්ෂාව දත යුතුය. විශේෂයෙන්ම යම් ගුණයක් ඉපදවීම පිණිසත්, මහා සාවද්‍ය බව නිසාත්, සහවාසය නිමිත්ත කොටගෙන නිතර ඇතිවීමට හේතු වන බැවින්, සබ්‍රහ්මචාරීන් කෙරෙහි ක්‍රෝධය ඇතිවන විෂයය විශේෂයෙන් පවසන ලදී. අන් තැන්වලදී ක්‍රෝධය චේතෝඛිලයක් නොවේ යයි වටහාගත නොහැකි යැයි ඇතැම්හු පවසති. ඉදින් එසේ නම් විචිකිච්ඡාවෙහි ද මෙම ක්‍රමයම පැමිණේ, එබැවින් එය පවතින අයුරින්ම ගත යුතුය.

စေတောခိလသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

චේතෝඛිල සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၆-၈. ဝိနိဗန္ဓသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

6-8. විනිබන්ධ සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව.

၂၀၆-၈. ဆဋ္ဌေ ပဝတ္တိတုံ အပ္ပဒါနဝသေန ကုသလစိတ္တံ ဝိနိဗန္ဓန္တီတိ စေတသောဝိနိဗန္ဓာ. တံ ပန ဝိနိဗန္ဓန္တာ မုဋ္ဌိဂ္ဂါဟံ ဂဏှန္တာ ဝိယ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘စိတ္တံ ဝိနိဗန္ဓိတွာ’’တိအာဒိ. ကာမဂိဒ္ဓေါ ပုဂ္ဂလော ဝတ္ထုကာမေပိ ကိလေသကာမေပိ အဿာဒေတိ အဘိနန္ဒတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝတ္ထုကာမေပိ ကိလေသကာမေပီ’’တိ. အတ္တနော ကာယေတိ အတ္တနော နာမကာယေ, အတ္တဘာဝေ ဝါ. ဗဟိဒ္ဓါရူပေတိ ပရေသံ ကာယေ အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓရူပေ စ. ဥဒရံ အဝဒိဟတိ ဥပစိနောတိ ပူရေတီတိ ဥဒရာဝဒေဟကံ. သေယျသုခန္တိ သေယျာယ သယနဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇနကသုခံ. သမ္ပရိဝတ္တကန္တိ သမ္ပရိဝတ္တိတွာ. ပဏိဓာယာတိ တဏှာဝသေနေဝ ပဏိဒဟိတွာ. ဣတိ ပဉ္စဝိဓောပိ လောဘဝိသေသော ဧဝ ‘‘စေတောဝိနိဗန္ဓော’’တိ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သတ္တမဋ္ဌမေသု နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ.

206-8. හයවැනි සූත්‍රයෙහි, (කුසල් සිත) පවත්වන්නට නොදීමෙන්, කුසල් සිත බැඳ තබන හෙයින් ‘චේතෝවිනිබන්ධා’ (සිතේ බැඳුම්) නම් වේ. එය (සිත) බැඳ තබමින්, මුෂ්ටිග්‍රහණය කරන්නාක් (අතින් තදින් අල්ලාගන්නාක්) මෙන් වන හෙයින් ‘සිත බැඳගෙන’ (චිත්තං විනිබන්ධිත්වා) යනාදිය වදාළහ. කාමයන්හි ගිජු වූ පුද්ගලයා වස්තු කාමයන්හි ද කෙලෙස් කාමයන්හි ද රස විඳියි, සතුටු වෙයි යන අරුතින් ‘වස්තු කාමයන්හි ද කෙලෙස් කාමයන්හි ද’ (වත්ථුකාමේපි කිලේසකාමේපි) යනු වදාළහ. ‘තමාගේ කයෙහි’ (අත්තනෝ කායේ) යනු තමාගේ නාමකයෙහි හෝ ආත්මභාවයෙහි ය. ‘බාහිර රූපයන්හි’ (බහිද්ධාරූපේ) යනු අනුන්ගේ ශරීරයන්හි සහ ඉන්ද්‍රියයන්ට අයත් නොවන රූපයන්හි ය. ‘බඩ පුරවා ගනියි’ (උදරං අවදිහති) යනු රැස් කරයි, පුරවයි යන අරුතින් ‘උදරාවදේහකං’ නම් වේ. ‘සයන සැපය’ (සෙය්‍යසුඛං) යනු සයනය කිරීම නිසා උපදින සැපයයි. ‘සම්පරිවත්තකං’ යනු වටේට පෙරළෙමින් ය. ‘ප්‍රාර්ථනා කොට’ (පණිධායා) යනු තණ්හාවට වසඟව ප්‍රාර්ථනා කොට ය. මෙසේ පස් ආකාර වූ ලෝභ විශේෂය ම ‘සිතේ බැඳුම’ (චේතෝවිනිබන්ධෝ) ලෙස හඳුන්වන බව දත යුතුය. සත්වැනි සහ අටවැනි සූත්‍රවල කිවයුතු විශේෂයක් නැත.

ဝိနိဗန္ဓသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

විනිබන්ධ සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව නිම විය.

၉-၁၀. ဂီတဿရသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

9-10. ගීතස්සර සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව

၂၀၉-၂၁၀. နဝမေ အာယတကော နာမ ဂီတဿရော တံ တံ ဝတ္တံ ဘိန္ဒိတွာ အက္ခရာနိ ဝိနာသေတွာ ပဝတ္တောတိ အာဟ ‘‘အာယတကေနာ’’တိအာဒိ. ဓမ္မေဟိ သုတ္တဝတ္တံ နာမ အတ္ထိ, ဂါထာဝတ္တံ နာမ အတ္ထိ, တံ ဝိနာသေတွာ အတိဒီဃံ ကာတုံ န ဝဋ္ဋတိ. ဓမ္မဉှိ ဘာသန္တေန စတုရဿေန ဝတ္တေန ပရိမဏ္ဍလာနိ [Pg.78] ပဒဗျဉ္ဇနာနိ ဒဿေတဗ္ဗာနိ. ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, သရဘည’’န္တိ (စူဠဝ. ၂၄၉) စ ဝစနတော သရေန ဓမ္မံ ဘဏိတုံ ဝဋ္ဋတိ. သရဘညေ ကိရ တရင်္ဂဝတ္တဓောတကဝတ္တဘာဂဂ္ဂဟကဝတ္တာဒီနိ ဒွတ္တိံသ ဝတ္တာနိ အတ္ထိ. တေသု ယံ ဣစ္ဆတိ, တံ ကာတုံ လဘတီတိ. ဒသမေ နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ.

209-210. නවවැනි සූත්‍රයෙහි, ‘ආයතක’ නම් වූ ගීත ස්වරය ඒ ඒ වෘත්තය (ගායනා විලාසය) බිඳ දමා අකුරු විනාශ කරමින් පවතින හෙයින් ‘දීර්ඝ වූ ගීත ස්වරයෙන්’ (ආයතකේනා) යනාදිය වදාළහ. ධර්මයෙහි ‘සූත්‍ර වෘත්ත’ සහ ‘ගාථා වෘත්ත’ නම් වූ ක්‍රම තිබේ. ඒවා විනාශ කරමින් අතිශයින් දීර්ඝ ලෙස (ගායනා) කිරීම නොකටයුතු ය. ධර්මය දේශනා කරන්නා විසින් චතුරස්‍ර වෘත්තයෙන් (නිවැරදි තාලයෙන්) යුක්තව පද හා ව්‍යංජන මැනවින් පෙන්වා දිය යුතුය. ‘මහණෙනි, සරභඤ්ඤය අනුදනිමි’ යන වචනයට අනුව ස්වරයෙන් යුක්තව ධර්මය දේශනා කිරීම සුදුසු ය. සරභඤ්ඤයෙහි තරංගවෘත්ත, ධෝතකවෘත්ත, භාගග්ගාහකවෘත්ත ආදී වශයෙන් වෘත්ත (ගායනා ක්‍රම) තිස් දෙකක් ඇත. ඒවායින් තමන් කැමති එකක් කිරීමට අවසර ඇත. දසවැනි සූත්‍රයෙහි කිවයුතු විශේෂයක් නැත.

ဂီတဿရသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ගීතස්සර සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව නිම විය.

ကိမိလဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කිමිල වර්ගයේ වර්ණනාව නිම විය.

(၂၂) ၂. အက္ကောသကဝဂ္ဂေါ

(22) 2. අක්කෝසක වර්ගය

၁-၂. အက္ကောသကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-2. අක්කෝසක සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව

၂၁၁-၂. ဒုတိယဿ ပဌမေ ဒသဟိ အက္ကောသဝတ္ထူဟိ အက္ကောသကောတိ ‘‘ဗာလောသိ, မူဠှောသိ, ဩဋ္ဌောသိ, ဂေါဏောသိ, ဂဒြဘောသီ’’တိအာဒိနာ ဒသဟိ အက္ကောသဝတ္ထူဟိ အက္ကောသကော. ‘‘ဟောတု, မုဏ္ဍကသမဏ, အဒဏ္ဍော အဟန္တိ ကရောသိ, ဣဒါနိ တေ ရာဇကုလံ ဂန္တွာ ဒဏ္ဍံ အာရောပေဿာမီ’’တိအာဒီနိ ဝဒန္တော ပရိဘာသကော နာမာတိ အာဟ ‘‘ဘယဒဿနေန ပရိဘာသကော’’တိ. လောကုတ္တရဓမ္မာ အပါယမဂ္ဂဿ ပရိပန္ထဘာဝတော ပရိပန္ထော နာမာတိ အာဟ ‘‘လောကုတ္တရပရိပန္ထဿ ဆိန္နတ္တာ’’တိ, လောကုတ္တရသင်္ခါတဿ အပါယမဂ္ဂပရိပန္ထဿ ဆိန္နတ္တာတိ အတ္ထော. ဒုတိယေ နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ.

211-2. දෙවැනි වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, දස වැදෑරුම් ආක්‍රෝෂ වස්තූන්ගෙන් ආක්‍රෝෂ කරන්නා ‘ආක්‍රෝෂ කරන්නා’ (අක්කෝසකෝ) නම් වේ. එනම් ‘නුඹ බාලයෙකි, මුග්ධයෙකි, ඔටුවෙකි, ගොනෙකි, කොටළුවෙකි’ යනාදී දස වැදෑරුම් ආක්‍රෝෂ වස්තූන්ගෙන් ආක්‍රෝෂ කරන්නා ය. ‘මුඩු මහණ, ඉවසන්න, මම දණ්ඩනයට ලක් නොවන්නෙමි, දැන් නුඹව රජ ගෙදරට ගෙන ගොස් දඬුවම් පමුණුවන්නෙමි’ යනාදී දේ පවසන්නා ‘තර්ජනය කරන්නා’ (පරිභාසකෝ) නම් වේ. ඒ නිසා ‘බිය පෙන්වීමෙන් තර්ජනය කරන්නා’ යැයි වදාළහ. ලෝකෝත්තර ධර්මයන් අපාය මාර්ගයට බාධාවක් වන හෙයින් ඒවා ‘පරිපන්ථ’ (බාධක) නම් වේ. ඒ නිසා ‘ලෝකෝත්තර පරිපන්ථය සිඳලූ හෙයින්’ (ලෝකුත්තරපරිපන්ථස්ස ඡින්නත්තා) යැයි වදාළහ. එහි අරුත ලෝකෝත්තර යැයි කියනු ලබන අපාය මාර්ගයේ බාධකය සිඳලූ බැවින් යන්නයි. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි කිවයුතු විශේෂයක් නැත.

အက္ကောသကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අක්කෝසක සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව නිම විය.

၃-၁၀. သီလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

3-10. සීල සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව

၂၁၃-၂၂၀. တတိယေ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၁၄၉) ဒုဿီလောတိ ဧတ္ထ ဒု-သဒ္ဒေါ အဘာဝတ္ထော ‘‘ဒုပ္ပညော’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၄၄၉) ဝိယ, န ဂရဟဏတ္ထောတိ အာဟ ‘‘အသီလော နိဿီလော’’တိ. ဘိန္နသံဝရောတိ ဧတ္ထ သမာဒိန္နသီလော ကေနစိ ကာရဏေန သီလဘေဒံ ပတ္တော, သော တာဝ ဘိန္နသံဝရော ဟောတု. ယော ပန သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အသမာဒိန္နသီလော အာစာရဟီနော, သော ကထံ ဘိန္နသံဝရော နာမ ဟောတီတိ[Pg.79]? သောပိ သာဓုသမာစာရဿ ပရိဟရဏီယဿ ဘေဒိတတ္တာ ဘိန္နသံဝရော ဧဝ နာမ. ဝိနဋ္ဌသံဝရော သံဝရရဟိတောတိ ဟိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တံ တံ သိပ္ပဋ္ဌာနံ. မာဃာတကာလေတိ ‘‘မာ ဃာတေထ ပါဏီန’’န္တိ ဧဝံ မာဃာတဃောသနံ ဃောသိတဒိဝသေ. အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆတိ ပါပကော ကိတ္တိသဒ္ဒေါ. အဇ္ဈာသယေန မင်္ကု ဟောတိယေဝ ဝိပ္ပဋိသာရိဘာဝတော.

213-220. තුන්වැනි සූත්‍රයෙහි, ‘දුස්සීල’ යන මෙහි ‘දු’ ශබ්දය ‘දුප්පඤ්ඤ’ යනාදියෙහි මෙන් අභාවය (නැති බව) යන අරුත දෙයි. එය ගැරහීමේ අරුතින් නොවේ. ඒ නිසා ‘සීලයක් නැති, නිශ්ශීල වූ’ යැයි වදාළහ. ‘බිඳුණු සංවරය ඇත්තා’ (භින්නසංවරෝ) යන මෙහි සමාදන් වූ සීලය යම් කරුණක් නිසා බිඳීමට පත් වූයේ නම් ඔහු බිඳුණු සංවරය ඇත්තෙකු වේ. එසේ නම් කිසිසේත් සීලයක් සමාදන් නොවූ, ආචාර විනයෙන් තොර වූවෙකු බිඳුණු සංවරය ඇත්තෙකු වන්නේ කෙසේද? ඔහු ද පවත්වා ගත යුතු වූ යහපත් පැවැත්ම (සාධු සමාචාරය) බිඳ දැමූ හෙයින් ‘බිඳුණු සංවරය ඇත්තා’ නම් ම වේ. විනාශ වූ සංවරය ඇති, සංවරයෙන් තොර වූ තැනැත්තා යනු එහි අරුතයි. ඒ ඒ ශිල්පස්ථාන. ‘මඝාත කාලයෙහි’ යනු ‘සතුන් නොමරව්’ යැයි මඝාතය (සතුන් මැරීම තහනම් කිරීම) ප්‍රකාශ කළ දිනයෙහි ය. පව්කාර අකීර්තිය පැනනඟී. පසුතැවිලි වන ස්වභාවය නිසා (සිත) මන්දෝත්සාහී වෙයි.

တဿာတိ ဒုဿီလဿ. သမာဒါယ ဝတ္တိတဋ္ဌာနန္တိ ဥဋ္ဌာယ သမုဋ္ဌာယ ကတကာရဏံ. အာပါထံ အာဂစ္ဆတီတိ တံ မနသော ဥပဋ္ဌာတိ. ဥမ္မီလေတွာ ဣဓလောကန္တိ ဥမ္မီလနကာလေ အတ္တနော ပုတ္တဒါရာဒိဝသေန ဣဓလောကံ ပဿတိ. နိမီလေတွာ ပရလောကန္တိ နိမီလနကာလေ ဂတိနိမိတ္တုပဋ္ဌာနဝသေန ပရလောကံ ပဿတိ. တေနာဟ ‘‘စတ္တာရော အပါယာ’’တိအာဒိ. ပဉ္စမပဒန္တိ ‘‘ကာယဿ ဘေဒါ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တော ပဉ္စမော အာဒီနဝကောဋ္ဌာသော. ဝုတ္တဝိပရိယာယေနာတိ ဝုတ္တတ္ထာယ အာဒီနဝကထာယ ဝိပရိယာယေန ‘‘အပ္ပမတ္တော တံ တံ ကသိဝဏိဇ္ဇာဒိံ ယထာကာလံ သမ္ပာဒေတုံ သက္ကောတီ’’တိအာဒိနာ. ပါသံသံ သီလမဿ အတ္ထီတိ သီလဝါ. သီလသမ္ပန္နောတိ သီလေန သမန္နာဂတော သမ္ပန္နသီလောတိ ဧဝမာဒိကံ ပန အတ္ထဝစနံ သုကရန္တိ အနာမဋ္ဌံ. စတုတ္ထာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

‘තස්ස’ යනු ඒ දුස්සීලයාට ය. ‘සමාදාය වත්තිතට්ඨානං’ යනු නැඟී සිට උත්සාහයෙන් කළ කටයුත්තයි. ‘මතකයට නැඟෙයි’ (ආපාථං ආගච්ඡති) යනු එය සිතෙහි මැවෙයි. ‘මෙලොව දෑස් විවර කර’ යනු දෑස් විවර කරන කල්හි තමාගේ අඹුදරුවන් ආදී වශයෙන් මෙලොව දකියි. ‘පරලොව දෑස් පියා’ යනු දෑස් පියන කල්හි ගති නිමිති පහළ වීමෙන් පරලොව දකියි. ඒ නිසා ‘සතර අපාය’ යනාදිය වදාළහ. පස්වැනි පදය නම් ‘කය බිඳී යාමෙන්’ යනාදියෙන් වදාළ පස්වැනි ආදීනව කොටසයි. ‘කී කරුණට පරස්පර ලෙස’ (වුත්තවිපරියායේන) යනු කලින් කී ආදීනව කතාවට පරස්පර ලෙස, ‘අප්‍රමාදව ඒ ඒ ගොවිතැන්, වෙළඳාම් ආදිය නියමිත කාලයේදී නිම කිරීමට සමත් වෙයි’ යනාදියයි. ප්‍රශංසනීය වූ සීලය මොහුට ඇත යන අරුතින් ‘සීලවන්ත’ (සීලවා) නම් වේ. ‘සීලසම්පන්න’ යනු සීලයෙන් යුක්ත වූ, සම්පූර්ණ සීලය ඇති යන අරුතයි. මෙවැනි අරුත් පැවසීම පහසු බැවින් ඒවා විස්තර නොකරන ලදී. හතරවැනි සූත්‍රයේ සිට ඉතිරි ඒවායේ අරුත් පැහැදිලි ය.

သီလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සීල සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව නිම විය.

အက္ကောသကဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අක්කෝසක වර්ගයේ වර්ණනාව නිම විය.

(၂၃) ၃. ဒီဃစာရိကဝဂ္ဂေါ

(23) 3. දීඝචාරික වර්ගය

၁-၁၀. ပဌမဒီဃစာရိကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-10. පළමු දීඝචාරික සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව

၂၂၁-၂၃၀. တတိယဿ ပဌမာဒီနိ သုဝိညေယျာနိ. ပဉ္စမေ ရဟော နိသဇ္ဇာယ အာပဇ္ဇတီတိ ‘‘ယော ပန ဘိက္ခု မာတုဂါမေန သဒ္ဓိံ ဧကော ဧကာယ ရဟော နိသဇ္ဇံ ကပ္ပေယျ, ပါစိတ္တိယ’’န္တိ ဣမသ္မိံ သိက္ခာပဒေ (ပါစိ. ၂၉၀) ဝုတ္တံ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇတိ. ပဋိစ္ဆန္နေ အာသနေ အာပဇ္ဇတီတိ ‘‘ယော ပန ဘိက္ခု မာတုဂါမေန ရဟော ပဋိစ္ဆန္နေ အာသနေ နိသဇ္ဇံ ကပ္ပေယျ, ပါစိတ္တိယ’’န္တိ ဣမသ္မိံ ဝုတ္တံ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇတိ. မာတုဂါမဿ ဥတ္တရိ ဆပ္ပဉ္စဝါစာဟိ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော [Pg.80] အာပဇ္ဇတီတိ ‘ယော ပန ဘိက္ခု မာတုဂါမဿ ဥတ္တရိ ဆပ္ပဉ္စဝါစာဟိ ဓမ္မံ ဒေသေယျ အညတြ ဝိညုနာ ပုရိသဝိဂ္ဂဟေနာ’’တိ (ပါစိ. ၆၃) ဧဝံ ဝုတ္တံ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇတိ. တေနာဟ ‘‘တေသံ တေသံ သိက္ခာပဒါနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာနီ’’တိ. ဆဋ္ဌာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနိ.

221-230. තුන්වැනි වර්ගයේ පළමු සූත්‍ර ආදිය තේරුම් ගැනීම පහසු ය. පස්වැනි සූත්‍රයෙහි, ‘රහසින් හිඳීමෙන් ඇවැත් වේ’ යනු ‘යම් මහණෙක් මාගමක සමඟ තනිව රහසින් හිඳීමක් කරන්නේ නම් එය පාචිත්තිය වේ’ යන මේ ශික්ෂාපදයෙහි වදාළ ඇවැතට පත් වේ. ‘වැසුණු ආසනයක හිඳීමෙන් ඇවැත් වේ’ යනු ‘යම් මහණෙක් මාගමක සමඟ රහසින් වැසුණු ආසනයක හිඳීමක් කරන්නේ නම් එය පාචිත්තිය වේ’ යන මෙහි වදාළ ඇවැතට පත් වේ. ‘මාගමකට හය පස් වදනකට වඩා ධර්මය දේශනා කිරීමෙන් ඇවැත් වේ’ යනු ‘යම් මහණෙක් බුද්ධිමත් පිරිමියෙකුගේ සහාය නොමැතිව මාගමකට හය පස් වදනකට වඩා ධර්මය දේශනා කරන්නේ නම් (එය පාචිත්තිය වේ)’ යන මෙසේ වදාළ ඇවැතට පත් වේ. ඒ නිසා ‘ඒ ඒ ශික්ෂාපදවලට අනුව මේවා දත යුතුය’ යි වදාළහ. හයවැනි සූත්‍රයේ සිට ඉතිරි ඒවායේ අරුත් පැහැදිලි ය.

ပဌမဒီဃစာရိကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පළමු දීඝචාරික සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව නිම විය.

ဒီဃစာရိကဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දීඝචාරික වර්ගයේ වර්ණනාව නිම විය.

၂၃၁-၃၀၂. စတုတ္ထဝဂ္ဂါဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနိ.

231-302. හතරවැනි වර්ගයේ සිට ඉතිරි ඒවායේ අරුත් පැහැදිලි ය.

ဣတိ မနောရထပူရဏိယာ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ

මෙසේ මනෝරථපූරණී නම් වූ අංගුත්තර නිකාය අට්ඨකථාවෙහි,

ပဉ္စကနိပါတဝဏ္ဏနာယ အနုတ္တာနတ္ထဒီပနာ သမတ္တာ.

පංචක නිපාත වර්ණනාවෙහි නොපැහැදිලි අරුත් පැහැදිලි කිරීම අවසන් විය.

. နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ.

. ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්‍යයක් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේ වා!

အင်္ဂုတ္တရနိကာယေ

අංගුත්තර නිකාය

ဆက္ကနိပါတ-ဋီကာ

ඡක්ක නිපාත ටීකාව

၁. ပဌမပဏ္ဏာသကံ

1. ප්‍රථම පණ්ණාසකය

၁. အာဟုနေယျဝဂ္ဂေါ

1. ආහුනෙය්‍ය වර්ගය

၁. ပဌမအာဟုနေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. පළමු ආහුනෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව

၁. ဆက္ကနိပါတဿ [Pg.81] ပဌမေ စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာတိ နိဿယဝေါဟာရေန ဝုတ္တံ. သသမ္ဘာရကနိဒ္ဒေသောယံ ယထာ ‘‘ဓနုနာ ဝိဇ္ဈတီ’’တိ, တသ္မာ နိဿယသီသေန နိဿိတဿ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနာယမတ္ထော ‘‘စက္ခုဒွါရေ ရူပါရမ္မဏေ အာပါထဂတေ တံ ရူပံ စက္ခုဝိညာဏေန ဒိသွာ’’တိ. နေဝ သုမနော ဟောတီတိ ဇဝနက္ခဏေ ဣဋ္ဌေ အာရမ္မဏေ ရာဂံ အနုပ္ပာဒေန္တော နေဝ သုမနော ဟောတိ ဂေဟဿိတပေမဝသေနပိ မဂ္ဂေန သဗ္ဗသော ရာဂဿ သမုစ္ဆိန္နတ္တာ. န ဒုမ္မနောတိ အနိဋ္ဌေ အဒုဿန္တော န ဒုမ္မနော. ပသာဒညထတ္တဝသေနပိ ဣဋ္ဌေပိ အနိဋ္ဌေပိ မဇ္ဈတ္တေပိ အာရမ္မဏေ န သမံ သမ္မာ အယောနိသော ဂဟဏံ အသမပေက္ခနံ. အယဉ္စဿ ပဋိပတ္တိ သတိဝေပုလ္လပ္ပတ္တိယာ ပညာဝေပုလ္လပ္ပတ္တိယာ စာတိ အာဟ ‘‘သတော သမ္ပဇာနော ဟုတွာ’’တိ. သတိယာ ယုတ္တတ္တာ သတော. သမ္ပဇညေန ယုတ္တတ္တာ သမ္ပဇာနော. ဉာဏုပ္ပတ္တိပစ္စယရဟိတကာလေပိ ပဝတ္တိဘေဒနတော ‘‘သတတဝိဟာရော ကထိတော’’တိ ဝုတ္တံ. သတတဝိဟာရောတိ ခီဏာသဝဿ နိစ္စဝိဟာရော သဗ္ဗဒါ ပဝတ္တနကဝိဟာရော. ဌပေတွာ ဟိ သမာပတ္တိဝေလံ ဘဝင်္ဂဝေလဉ္စ ခီဏာသဝါ ဣမိနာဝ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာဝိဟာရေန ဝိဟရန္တိ.

1. ඡක්ක නිපාතයේ පළමුවන සූත්‍රයෙහි ‘ඇසින් රූප දැක’ යන්න නිස්සය වෝහාරයෙන් (උපකාරක ධර්මය ප්‍රධාන කොට ව්‍යවහාර කිරීමෙන්) පවසා ඇත. මෙය ‘දුන්නෙන් විදියි’ යන්න මෙන් සහසම්භාරක (උපකරණ සහිත වූ) නිර්දේශයකි. එබැවින් ඇස නමැති නිශ්‍රය (ඇසුර) මුල්කොට ගෙන එය ඇසුරු කළ විඤ්ඤාණයෙන් දැකීම ගත යුතුය. එහි අදහස නම් ‘ඇස නමැති ද්වාරයෙහි රූපාරම්මණයක් හමුවූ කල්හි, එම රූපය ඇස් විඤ්ඤාණයෙන් දැක’ යන්නයි. ‘සතුටු වන්නේ නැත’ යනු ජවන ක්ෂණයෙහිදී ඉෂ්ට ආරම්මණයන්හි රාගය උපදවන්නේ නැති බැවින්, ගිහිගෙයි ආලය නිසා ඇතිවන ප්‍රේමය හෝ මාර්ගය මගින් සර්වප්‍රකාරයෙන්ම රාගය මුලිනුපුටා දැමීම නිසා සතුටු වන්නේ නැත. ‘නොසතුටු වන්නේ ද නැත’ යනු අනිෂ්ට අරමුණකදී ද්වේෂ නොකරන බැවින් නොසතුටු වන්නේ නැත. ප්‍රසාදය (ප්‍රීතිය) වෙනස් වීම් වශයෙන් ද, ඉෂ්ට වූ හෝ අනිෂ්ට වූ හෝ මධ්‍යස්ථ වූ හෝ අරමුණකදී සමාන නොවන සේ අයෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් තොරව මනාකොට (උපේක්ෂාවෙන්) බැලීමයි. මොහුගේ මෙම පිළිවෙත සතියේ විපුලත්වය සහ ප්‍රඥාවේ විපුලත්වය කරා පැමිණීම සඳහා වන බැවින් ‘සිහියෙන් හා නුවණින් යුක්තව’ යැයි පැවසීය. සතියෙන් යුක්ත බැවින් ‘සතෝ’ (සිහිය ඇති) නම් වේ. සම්පජඤ්ඤයෙන් යුක්ත බැවින් ‘සම්පජානෝ’ (නුවණ ඇති) නම් වේ. ඥානය ඉපදීමට කරුණු රහිත කාලයක වුවද, පවත්නා ස්වභාවය අනුව මෙය ‘සතත විහාරය’ (නිරන්තර වාසය) ලෙස හැඳින්විණි. සතත විහාරය යනු රහතන් වහන්සේගේ නිත්‍ය වාසයයි, සැමදා පවත්නා වාසයයි. සමාපත්ති කාලය සහ භවංග කාලය හැර රහතන් වහන්සේලා මෙම සළඟුපෙක්ඛා විහරණයෙන් ම (අංග හයකින් යුත් උපේක්ෂාවෙන් ම) වාසය කරති.

ဧတ္ထ စ ‘‘ဆသု ဒွါရေသုပိ ဥပေက္ခကော ဝိဟရတီ’’တိ ဣမိနာ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာ ကထိတာ. ‘‘သမ္ပဇာနော’’တိ ဝစနတော ပန စတ္တာရိ ဉာဏသမ္ပယုတ္တစိတ္တာနိ လဗ္ဘန္တိ တေဟိ ဝိနာ သမ္ပဇာနတာယ အသမ္ဘဝတော. သတတဝိဟာရဘာဝတော အဋ္ဌ မဟာကိရိယစိတ္တာနိ လဗ္ဘန္တိ. ‘‘နေဝ သုမနော န ဒုမ္မနော’’တိ ဝစနတော အဋ္ဌ မဟာကိရိယစိတ္တာနိ, ဟသိတုပ္ပာဒေါ, ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဉ္စာတိ ဒသ စိတ္တာနိ လဗ္ဘန္တိ. ရာဂဒေါသသဟဇာတာနံ သောမနဿဒေါမနဿာနံ အဘာဝေါ တေသမ္ပိ သာဓာရဏောတိ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာဝသေန အာဂတာနံ ဣမေသံ သတတဝိဟာရာနံ သောမနဿံ ကထံ လဗ္ဘတီတိ စေ? အာသေဝနတော. ကိဉ္စာပိ [Pg.82] ခီဏာသဝေါ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေပိ အာရမ္မဏေ မဇ္ဈတ္တော ဝိယ ဗဟုလံ ဥပေက္ခကော ဝိဟရတိ အတ္တနော ပရိသုဒ္ဓပကတိဘာဝါဝိဇဟနတော, ကဒါစိ ပန တထာ စေတောဘိသင်္ခါရာဘာဝေ ယံ တံ သဘာဝတော ဣဋ္ဌံ အာရမ္မဏံ, တဿ ယာထာဝသဘာဝဂ္ဂဟဏဝသေနပိ အရဟတော စိတ္တံ ပုဗ္ဗာသေဝနဝသေန သောမနဿသဟဂတံ ဟုတွာ ပဝတ္တတေဝ.

මෙහි ‘සය ද්වාරයන්හිම උපේක්ෂා සහගතව වෙසෙයි’ යන්නෙන් සළඟුපෙක්ඛාව කියැවිණි. ‘සම්පජානෝ’ (නුවණ ඇති) යන වචනයෙන් ඥානසම්ප්‍රයුක්ත සිත් හතරක් ලැබේ. මක්නිසාද යත්, ඒවා නොමැතිව නුවණින් යුක්ත වීම සිදු විය නොහැකි බැවිනි. සතත විහාරී (නිරන්තර වාසය කරන) ස්වභාවය නිසා මහා ක්‍රියා සිත් අටක් ලැබේ. ‘සතුටු වන්නේ ද නැත, නොසතුටු වන්නේ ද නැත’ යන වචනයෙන් මහා ක්‍රියා සිත් අට ද, හසිතොප්පාද සිත ද, වොට්ඨබ්බන සිත ද වශයෙන් සිත් දහයක් ලැබේ. රාගය හා ද්වේෂය සමඟ හටගන්නා සෝමනස්ස හා දෝමනස්සයන්ගේ නොමැති වීම ඔවුන්ට ද පොදු වූවකි. එසේ නම් සළඟුපෙක්ඛා වශයෙන් පැමිණෙන මෙම සතත විහාරයන්හිදී සෝමනස්සය (සතුට) කෙසේ ලැබෙන්නේ දැයි ඇසූවොත්, එය ලැබෙන්නේ ආසේවනය (පුරුද්ද) නිසා ය. රහතන් වහන්සේ ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට අරමුණු වලදී මධ්‍යස්ථව හා බොහෝ සෙයින් උපේක්ෂාවෙන් වෙසෙන්නේ තමන්ගේ පිරිසිදු ප්‍රකෘති ස්වභාවය අත් නොහරින බැවිනි. එහෙත් යම් අවස්ථාවක එවැනි සිතෙහි විශේෂ සංස්කරණයක් නොමැති විට, ස්වභාවයෙන්ම ඉෂ්ට වූ යම් අරමුණක් වේ ද, එහි ඇති තත්ත්වාකාර ස්වභාවය ග්‍රහණය කර ගැනීමෙන් රහතන් වහන්සේගේ සිත පෙර පුරුද්ද (ආසේවනය) නිසා සෝමනස්ස සහගතව ද පවතී.

ပဌမအာဟုနေယျသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පළමු ආහුනෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၂-၇. ဒုတိယအာဟုနေယျသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

2-7. දෙවන ආහුනෙය්‍ය සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව

၂-၇. ဒုတိယေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၃၈၀) အနေကဝိဟိတန္တိ အနေကဝိဓံ နာနပ္ပကာရံ. ဣဒ္ဓိဝိဓန္တိ ဣဒ္ဓိကောဋ္ဌာသံ. ပစ္စနုဘောတီတိ ပစ္စနုဘဝတိ, ဖုသတိ သစ္ဆိကရောတိ ပါပုဏာတီတိ အတ္ထော. ဣဒါနိဿ အနေကဝိဟိတဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘ဧကောပိ ဟုတွာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘ဧကောပိ ဟုတွာ’’တိ ဣမိနာ ကရဏတော ပုဗ္ဗေဝ ပကတိယာ ဧကောပိ ဟုတွာ. ဗဟုဓာ ဟောတီတိ ဗဟူနံ သန္တိကေ စင်္ကမိတုကာမော ဝါ သဇ္ဈာယံ ကာတုကာမော ဝါ ပဉှံ ပုစ္ဆိတုကာမော ဝါ ဟုတွာ သတမ္ပိ သဟဿမ္ပိ ဟောတိ. အာဝိဘာဝံ တိရောဘာဝန္တိ ဧတ္ထ အာဝိဘာဝံ ကရောတိ, တိရောဘာဝံ ကရောတီတိ အယမတ္ထော. ဣဒမေဝ ဟိ သန္ဓာယ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ (ပဋိ. မ. ၃.၁၁) ဝုတ္တံ – ‘‘အာဝိဘာဝန္တိ ကေနစိ အနာဝုဋံ ဟောတိ အပ္ပဋိစ္ဆန္နံ ဝိဝဋံ, တိရောဘာဝန္တိ ကေနစိ အာဝုဋံ ဟောတိ ပဋိစ္ဆန္နံ ပိဟိတံ ပဋိကုဇ္ဇိတ’’န္တိ. တိရောကုဋ္ဋံ တိရောပါကာရံ တိရောပဗ္ဗတံ အသဇ္ဇမာနော ဂစ္ဆတိ သေယျထာပိ အာကာသေတိ ဧတ္ထ တိရောကုဋ္ဋန္တိ ပရကုဋ္ဋံ, ကုဋ္ဋဿ ပရဘာဂန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧသ နယော ဣတရေသု. ကုဋ္ဋောတိ စ ဂေဟဘိတ္တိယာ ဧတံ အဓိဝစနံ. ပါကာရောတိ ဂေဟဝိဟာရဂါမာဒီနံ ပရိက္ခေပပါကာရော. ပဗ္ဗတောတိ ပံသုပဗ္ဗတော ဝါ ပါသာဏပဗ္ဗတော ဝါ. အသဇ္ဇမာနောတိ အလဂ္ဂမာနော သေယျထာပိ အာကာသေ ဝိယ.

2-7. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘අනේකවිහිතං’ යනු විවිධ වූ, නොයෙක් ආකාර වූ යන්නයි. ‘ඉද්ධිවිධං’ යනු සෘද්ධි කොටස් ය. ‘පච්චනුභොති’ යනු අත්විඳියි, ස්පර්ශ කරයි, සාක්ෂාත් කරයි හෝ පැමිණෙයි යන අර්ථයයි. දැන් එහි විවිධ ආකාර බව පෙන්වීමට ‘එක් අයෙක්ව සිට’ යනාදිය පැවසීය. එහි ‘එක් අයෙක්ව සිට’ යන්නෙන් ප්‍රාතිහාර්ය පෑමට පෙර තමන්ගේ ස්වභාවික තත්ත්වයෙන් එක් අයෙකුව සිටීමයි. ‘බොහෝ දෙනෙක් වෙයි’ යනු බොහෝ දෙනා ඉදිරියෙහි සක්මන් කිරීමට හෝ සජ්ඣායනා කිරීමට හෝ ප්‍රශ්න විචාරීමට කැමති වී සිය දහස් ගණනක් බවට පත්වීමයි. ‘පෙනී සිටීම සහ සැඟවී සිටීම’ යන්නෙහි අදහස පෙනෙන්නට සැලැස්වීම සහ නොපෙනී යාමට සැලැස්වීමයි. මෙය අරමුණු කරගෙන පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි මෙසේ දක්වා ඇත - ‘ආවිභාවො (පෙනී සිටීම) යනු කිසිවකින් ආවරණය නොවූ, සැඟවුණු බවක් නැති, විවෘත වූවකි. තිරොභාවො (සැඟවී සිටීම) යනු කිසිවකින් ආවරණය වූ, සැඟවුණු, වසන ලද, වටකරන ලද්දකි.’ ‘බිත්තිය හරහා, ප්‍රාකාරය හරහා, පර්වතය හරහා නොගැටී ආකාශයෙහි මෙන් ගමන් කරයි’ යන්නෙහි බිත්තිය හරහා යනු බිත්තියේ එහා පැත්තට යන්නයි. අනෙක් කරුණු සඳහා ද මෙම ක්‍රමයම අදාළ වේ. ‘කුඩ්ඩො’ යනු ගෙයක බිත්තියට නමකි. ‘පාකාරො’ යනු නිවාස, විහාර, ගම් ආදිය වටා ඉදිකරන පවුරයි. ‘පබ්බතො’ යනු පස් පර්වතය හෝ ගල් පර්වතයයි. ‘අසජ්ජමානො’ යනු ආකාශයෙහි මෙන් නොගැටී යාමයි.

ဥမ္မုဇ္ဇနိမုဇ္ဇန္တိ ဧတ္ထ ဥမ္မုဇ္ဇန္တိ ဥဋ္ဌာနံ ဝုစ္စတိ. နိမုဇ္ဇန္တိ သံသီဒနံ. ဥမ္မုဇ္ဇဉ္စ နိမုဇ္ဇဉ္စ ဥမ္မုဇ္ဇနိမုဇ္ဇံ. ဥဒကေပိ အဘိဇ္ဇမာနေတိ ဧတ္ထ ယံ ဥဒကံ အက္ကမိတွာ သံသီဒတိ, တံ ဘိဇ္ဇမာနန္တိ ဝုစ္စတိ, ဝိပရီတံ အဘိဇ္ဇမာနံ. ပလ္လင်္ကေန ဂစ္ဆတိ. ပက္ခီ [Pg.83] သကုဏောတိ ပက္ခေဟိ ယုတ္တသကုဏော. ဣမေပိ စန္ဒိမသူရိယေ ဧဝံမဟိဒ္ဓိကေ ဧဝံမဟာနုဘာဝေ ပါဏိနာ ပရာမသတီတိ ဧတ္ထ စန္ဒိမသူရိယာနံ ဒွါစတ္တာလီသယောဇနသဟဿဿ ဥပရိ စရဏေန မဟိဒ္ဓိကတာ, တီသု ဒီပေသု ဧကက္ခဏေ အာလောကကရဏေန မဟာနုဘာဝတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝံ ဥပရိစရဏအာလောကကရဏေဟိ မဟိဒ္ဓိကေ မဟာနုဘာဝေ. ပရာမသတီတိ ဂဏှာတိ, ဧကဒေသေ ဝါ ဆုပတိ. ပရိမဇ္ဇတီတိ သမန္တတော အာဒါသတလာ ဝိယ ပရိမဇ္ဇတိ. ယာဝ ဗြဟ္မလောကာပီတိ ဗြဟ္မလောကမ္ပိ ပရိစ္ဆေဒံ ကတွာ. ကာယေန ဝသံ ဝတ္တေတီတိ တတြ ဗြဟ္မလောကေ ကာယေန အတ္တနော ဝသံ ဝတ္တေတိ.

‘උම්මුජ්ජනිමුජ්ජං’ යන්නෙහි ‘උම්මුජ්ජ’ යනු මතු වීමයි. ‘නිමුජ්ජ’ යනු ගිලී යාමයි. මතු වීම හා ගිලී යාම උම්මුජ්ජනිමුජ්ජනයයි. ‘ජලයෙහි ද නොබිඳී’ යන්නෙහි යම් ජලයක් පාගන විට ගිලී යයි ද එය බිඳෙන (භිජ්ජමාන) ජලයයි, ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ දේ නොබිඳෙන (අභිජ්ජමාන) ජලයයි. ‘පළක් බැඳ යයි’ යනු අහසෙහි වාඩි වී ගමන් කිරීමයි. ‘පක්ඛී සකුණො’ යනු පියාපත් ඇති පක්ෂියායි. ‘මහා සෘද්ධි ඇති මහා අනුභාව ඇති මේ සඳ හා හිරු පවා අතින් ස්පර්ශ කරයි’ යන්නෙහි සඳ හිරු දෙදෙනා යොදුන් හතළිස් දෙදහසක් ඉහළින් ගමන් කරන බැවින් මහා සෘද්ධි ඇති බව ද, දීප තුනකට එකවර ආලෝකය ලබා දෙන බැවින් මහා අනුභාව ඇති බව ද දත යුතුය. මෙසේ ඉහළින් ගමන් කිරීමෙන් හා ආලෝකය ලබා දීමෙන් මහා සෘද්ධි හා මහා අනුභාව ඇති සඳ හිරු ‘පරාමසති’ යනු අතින් අල්ලයි, නැතහොත් එක් කොටසක් ස්පර්ශ කරයි. ‘පරිමජ්ජති’ යනු කැඩපත් තලයක් මෙන් හාත්පස පිරිමදියි. ‘බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා වුවද’ යනු බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා සීමා කොට ගෙනයි. ‘කයින් වසඟයෙහි පවත්වයි’ යනු එම බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි තමන්ගේ ශරීරයෙන් තමන්ගේ කැමැත්ත පවත්වන බවයි.

ဒိဗ္ဗာယ သောတဓာတုယာတိ ဧတ္ထ ဒိဗ္ဗသဒိသတ္တာ ဒိဗ္ဗာ. ဒေဝတာနဉှိ သုစရိတကမ္မနိဗ္ဗတ္တာ ပိတ္တသေမှရုဟိရာဒီဟိ အပလိဗုဒ္ဓါ ဥပက္ကိလေသဝိမုတ္တတာယ ဒူရေပိ အာရမ္မဏသမ္ပဋိစ္ဆနသမတ္ထာ ဒိဗ္ဗာ ပသာဒသောတဓာတု ဟောတိ. အယဉ္စာပိ ဣမဿ ဘိက္ခုနော ဝီရိယဘာဝနာဗလေန နိဗ္ဗတ္တာ ဉာဏသောတဓာတု တာဒိသာယေဝါတိ ဒိဗ္ဗသဒိသတ္တာ ဒိဗ္ဗာ. အပိစ ဒိဗ္ဗဝိဟာရဝသေန ပဋိလဒ္ဓတ္တာ အတ္တနာ စ ဒိဗ္ဗဝိဟာရသန္နိဿိတတ္တာပိ ဒိဗ္ဗာ. သဝနဋ္ဌေန နိဇ္ဇီဝဋ္ဌေန စ သောတဓာတု. သောတဓာတုကိစ္စကရဏေန သောတဓာတု ဝိယာတိပိ သောတဓာတု. တာယ သောတဓာတုယာ. ဝိသုဒ္ဓါယာတိ သုဒ္ဓါယ နိရုပက္ကိလေသာယ. အတိက္ကန္တမာနုသိကာယာတိ မနုဿူပစာရံ အတိက္ကမိတွာ သဒ္ဒသဝနေ မာနုသိကံ မံသသောတဓာတုံ အတိက္ကန္တာယ ဝီတိဝတ္တေတွာ ဌိတာယ. ဥဘော သဒ္ဒေ သုဏာတီတိ ဒွေ သဒ္ဒေ သုဏာတိ. ကတမေ ဒွေ? ဒိဗ္ဗေ စ မာနုသေ စ, ဒေဝါနဉ္စ မနုဿာနဉ္စ သဒ္ဒေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧတေန ပဒေသပရိယာဒါနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယေ ဒူရေ သန္တိကေ စာတိ ယေ သဒ္ဒါ ဒူရေ ပရစက္ကဝါဠေပိ, ယေ စ သန္တိကေ အန္တမသော သဒေဟသန္နိဿိတပါဏကသဒ္ဒါပိ, တေ သုဏာတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧတေန နိပ္ပဒေသပရိယာဒါနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

'දිව්‍යමය වූ ශ්‍රෝත ධාතුවෙන්' යනු මෙහි දිව්‍යමය ස්වභාවයට සමාන බැවින් 'දිව්‍ය' නම් වේ. දෙවියන්ගේ සුචරිත කර්මයෙන් හටගත්, පිත, සෙම, ලේ ආදියෙන් පීඩා නොවූ, උපක්ලේශයන්ගෙන් තොර වූ බැවින් දුර තිබෙන අරමුණු පවා ග්‍රහණය කර ගැනීමට සමර්ථ වූ දිව්‍යමය ප්‍රසාද ශ්‍රෝත ධාතුවක් ඇත්තේය. මේ භික්ෂුවගේ ද වීර්යය හා භාවනා බලයෙන් හටගත් ඥාන ශ්‍රෝත ධාතුව එවැනිම බැවින් දිව්‍යමය ස්වභාවයට සමානකම නිසා 'දිව්‍ය' නම් වේ. තවද දිව්‍ය විහරණ (දිව්‍යමය විසීම්) වශයෙන් ලබන බැවින්ද, තමා දිව්‍ය විහරණය ඇසුරු කරගත් බැවින්ද 'දිව්‍ය' නම් වේ. ඇසීමේ අර්ථයෙන්ද, නිර්ජීව අර්ථයෙන්ද 'ශ්‍රෝත ධාතුව' නම් වේ. ශ්‍රෝත ධාතුවක කාර්යය කරන බැවින් 'ශ්‍රෝත ධාතුව' වැනිය යන අර්ථයෙන්ද ශ්‍රෝත ධාතුව නම් වේ. එම ශ්‍රෝත ධාතුවෙනි. 'විශුද්ධ වූ' යනු පිරිසිදු වූ, උපක්ලේශ රහිත වූ යන්නයි. 'මනුෂ්‍යත්වය ඉක්මවා ගිය' යනු මනුෂ්‍ය පථය ඉක්මවා ශබ්ද ඇසීමෙහි මනුෂ්‍ය මාංස ශ්‍රෝත ධාතුව අභිබවා සිටි බැවිනි. 'ශබ්ද දෙවර්ගයම අසයි' යනු ශබ්ද දෙකක් අසයි. ඒ කවර දෙකක්ද? 'දිව්‍ය වූත් මානුෂික වූත්' යනුවෙන් දේව සහ මනුෂ්‍ය ශබ්ද අදහස් වේ. මෙයින් එක් දේශයකට සීමා වීමක් නැති බව දත යුතුය. 'යම් දුර හා සමීප වූ' යනු පර සක්වළ තරම් දුර වූ යම් ශබ්ද ඇද්ද, සමීපයෙහි අවසානයේ තම ශරීරය ඇසුරු කළ කුඩා සතුන්ගේ ශබ්ද පවා ඇද්ද, ඒ සියල්ල අසන බව කියන ලදී. මෙයින් සියල්ල පිරිසිඳ අවබෝධ කර ගැනීම දත යුතුය.

ပရသတ္တာနန္တိ အတ္တာနံ ဌပေတွာ သေသသတ္တာနံ. ပရပုဂ္ဂလာနန္တိ ဣဒမ္ပိ ဣမိနာ ဧကတ္ထမေဝ. ဝေနေယျဝသေန ပန ဒေသနာဝိလာသေန စ ဗျဉ္ဇနနာနတ္တံ ကတံ. စေတသာ စေတောတိ အတ္တနော စိတ္တေန တေသံ စိတ္တံ. ပရိစ္စာတိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ. ပဇာနာတီတိ သရာဂါဒိဝသေန နာနပ္ပကာရတော ဇာနာတိ. သရာဂံ ဝါ စိတ္တန္တိအာဒီသု ပန အဋ္ဌလောဘသဟဂတစိတ္တံ သရာဂံ စိတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဝသေသံ စာတုဘူမကံ ကုသလာဗျာကတစိတ္တံ ဝီတရာဂံ. ဒွေ [Pg.84] ဒေါမနဿစိတ္တာနိ, ဒွေ ဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စစိတ္တာနီတိ ဣမာနိ ပန စတ္တာရိ စိတ္တာနိ ဣမသ္မိံ ဒုကေ သင်္ဂဟံ န ဂစ္ဆန္တိ. ကေစိ ပန ထေရာ တာနိပိ သင်္ဂဏှန္တိ. ဒုဝိဓံ ပန ဒေါမနဿစိတ္တံ သဒေါသံ စိတ္တံ နာမ. သဗ္ဗမ္ပိ စာတုဘူမကံ ကုသလာဗျာကတစိတ္တံ ဝီတဒေါသံ. သေသာနိ ဒသ အကုသလစိတ္တာနိ ဣမသ္မိံ ဒုကေ သင်္ဂဟံ န ဂစ္ဆန္တိ. ကေစိ ပန ထေရာ တာနိပိ သင်္ဂဏှန္တိ. သမောဟံ ဝီတမောဟန္တိ ဧတ္ထ ပန ပါဋိပုဂ္ဂလိကနယေန ဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စသဟဂတဒွယမေဝ သမောဟံ. မောဟဿ ပန သဗ္ဗာကုသလေသု သမ္ဘဝတော ဒွါဒသဝိဓမ္ပိ အကုသလစိတ္တံ သမောဟံ စိတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဝသေသံ ဝီတမောဟံ. ထိနမိဒ္ဓါနုဂတံ ပန သံခိတ္တံ, ဥဒ္ဓစ္စာနုဂတံ ဝိက္ခိတ္တံ. ရူပါဝစရာရူပါဝစရံ မဟဂ္ဂတံ, အဝသေသံ အမဟဂ္ဂတံ. သဗ္ဗမ္ပိ တေဘူမကံ သဥတ္တရံ, လောကုတ္တရံ အနုတ္တရံ. ဥပစာရပ္ပတ္တံ အပ္ပနာပ္ပတ္တဉ္စ သမာဟိတံ, ဥဘယမပ္ပတ္တံ အသမာဟိတံ. တဒင်္ဂဝိက္ခမ္ဘနသမုစ္ဆေဒပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိနိဿရဏဝိမုတ္တိံ ပတ္တံ ပဉ္စဝိဓမ္ပိ ဧတံ ဝိမုတ္တံ, ဝိမုတ္တိမပ္ပတ္တံ ဝါ အဝိမုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

'පරසත්වයන්ගේ' යනු තමා හැර සෙසු සත්වයන්ගේ යන්නයි. 'පර පුද්ගලයන්ගේ' යනුද මෙහි එම අර්ථයම දෙයි. විනයනය කළ යුතු පුද්ගලයන්ගේ වශයෙන්ද, දේශනා විලාසය අනුවද මෙසේ පද වෙනස්කම් කරන ලදී. 'සිතින් සිත' යනු තමාගේ සිතින් ඔවුන්ගේ සිතයි. 'පිරිසිඳ' යනු වෙන්කොට හඳුනාගෙනය. 'දැනගනියි' යනු සරාගී බව ආදියෙන් විවිධ ආකාරයෙන් දැනගනියි. 'සරාගී සිත' යනාදියේදී ලෝභය සහගත සිත් අට සරාගී සිත ලෙස දත යුතුය. ඉතිරි සිව් භූමිවලට අයත් කුසල් හා අව්‍යාකෘත සිත් 'වීතරාගී' සිතයි. දෝමනස්ස සිත් දෙක, විචිකිච්ඡා සහ උද්ධච්ච සහගත සිත් දෙක යන මේ සිත් හතර මේ යුගලයෙහි ඇතුළත් නොවේ. එහෙත් සමහර තෙරවරු ඒවාද ඇතුළත් කරති. ද්විවිධ දෝමනස්ස සිත 'සදෝස' සිත නම් වේ. සිව් භූමිවලට අයත් සියලු කුසල් හා අව්‍යාකෘත සිත් 'වීතදෝස' වේ. ඉතිරි අකුසල් සිත් දහය මේ යුගලයට ඇතුළත් නොවේ. ඇතැම් තෙරවරු ඒවාද ඇතුළත් කරති. 'සමෝහ' සහ 'වීතමෝහ' යන්නෙහිදී පුද්ගල වශයෙන් ගත් කල විචිකිච්ඡා හා උද්ධච්ච සහගත සිත් දෙකම 'සමෝහ' වේ. මෝහය සියලු අකුසල් සිත්හි යෙදෙන බැවින් අකුසල් සිත් දොළසම 'සමෝහ' සිත ලෙස දත යුතුය. ඉතිරි ඒවා 'වීතමෝහ' වේ. ථීනමිද්ධය සහගත වූ සිත 'සංඛිත්ත' (හැකුළුණු) සිතයි, උද්ධච්චය සහගත වූ සිත 'වික්ඛිත්ත' (විසිරුණු) සිතයි. රූපාවචර හා අරූපාවචර සිත් 'මහග්ගත' වේ, ඉතිරි ඒවා 'අමහග්ගත' වේ. තෛභූමක සියලු සිත් 'සඋත්තර' වේ, ලෝකෝත්තර සිත 'අනුත්තර' වේ. උපචාර සමාධියට හා අර්පණා සමාධියට පත් සිත 'සමාහිත' වේ, එම දෙකටම පත් නොවන සිත 'අසමාහිත' වේ. තදංග, විෂ්කම්භන, සමුච්ඡේද, පටිප්පස්සද්ධි සහ නිස්සරණ යන පංචවිධ විමුක්තියට පත් වූයේ 'විමුක්ත' නම් වේ, විමුක්තියට පත් නොවූයේ 'අවිමුක්ත' ලෙස දත යුතුය.

အနေကဝိဟိတန္တိ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.၁၂) အနေကဝိဓံ, အနေကေဟိ ဝါ ပကာရေဟိ ပဝတ္တိတံ သံဝဏ္ဏိတန္တိ အတ္ထော. ပုဗ္ဗေနိဝါသန္တိ သမနန္တရာတီတဘဝံ အာဒိံ ကတွာ တတ္ထ တတ္ထ နိဝုတ္ထသန္တာနံ. အနုဿရတီတိ ခန္ဓပဋိပါဋိဝသေန, စုတိပဋိသန္ဓိဝသေန ဝါ အနုဂန္တွာ အနုဂန္တွာ သရတိ. သေယျထိဒံ – ဧကမ္ပိ ဇာတိံ…ပေ… ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အနုဿရတီတိ. တတ္ထ ဧကမ္ပိ ဇာတိန္တိ ဧကမ္ပိ ပဋိသန္ဓိမူလံ စုတိပရိယောသာနံ ဧကဘဝပရိယာပန္နံ ခန္ဓသန္တာနံ. ဧသ နယော ဒွေပိ ဇာတိယောတိအာဒီသုပိ. အနေကေပိ သံဝဋ္ဋကပ္ပေတိအာဒီသု ပန ပရိဟာယမာနော ကပ္ပော သံဝဋ္ဋကပ္ပော, ဝဍ္ဎမာနော ဝိဝဋ္ဋကပ္ပောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ သံဝဋ္ဋေန သံဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ ဂဟိတော ဟောတိ တံမူလကတ္တာ, ဝိဝဋ္ဋေန ဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ. ဧဝဉှိ သတိ ယာနိ တာနိ ‘‘စတ္တာရိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ကပ္ပဿ အသင်္ချေယျာနိ. ကတမာနိ စတ္တာရိ? သံဝဋ္ဋော သံဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ ဝိဝဋ္ဋော ဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၁၅၆) ဝုတ္တာနိ, တာနိ ပရိဂ္ဂဟိတာနိ ဟောန္တိ.

'අනේකවිධ' යනු නොයෙක් ආකාර වූ හෙවත් නොයෙක් ක්‍රමවලින් පවත්වන ලද, වර්ණනා කරන ලද යන අර්ථයයි. 'පෙර විසූ පිළිවෙළ' (පුබ්බේනිවාස) යනු ආසන්නතම අතීත භවයේ සිට ආරම්භ කොට ඒ ඒ තැන්හි ගත කළ ජීවිත පැවැත්මයි. 'සිහි කරයි' යනු ස්කන්ධ පරම්පරා වශයෙන් හෝ චුති-ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් හෝ නැවත නැවත අනුව යමින් සිහි කරයි. එනම් - එක් ජාතියක්ද... පෙ... පෙර විසූ පිළිවෙළ සිහි කරයි යනුවෙනි. එහි 'එක් ජාතියක්' යනු එක් ප්‍රතිසන්ධියක සිට චුතිය දක්වා වූ එක් භවයකට අයත් ස්කන්ධ සන්තතියයි. ජාති දෙකක් යනාදියෙහිද ක්‍රමය මෙයමය. 'අනේක සංවට්ටකල්ප' යනාදියෙහි පිරිහෙන කල්පය 'සංවට්ට කල්පය' ලෙසද, වැඩෙන කල්පය 'විවට්ට කල්පය' ලෙසද දත යුතුය. එහි සංවට්ට කල්පය යන්නෙන් එයට හේතු වන බැවින් සංවට්ටට්ඨායී (විනාශ වී පවතින කාලය) ද, විවට්ට කල්පය යන්නෙන් විවට්ටට්ඨායී (සංවර්ධනය වී පවතින කාලය) ද ගනු ලැබේ. මෙසේ වූ කල "මහණෙනි, කල්පයෙහි අසංඛ්‍යෙය සතරකි. ඒ කවර සතරක්ද? සංවට්ටය, සංවට්ටට්ඨායී, විවට්ටය සහ විවට්ටට්ඨායී" යනුවෙන් වදාළ දේශනාව ග්‍රහණය කරගන්නා ලද්දේ වෙයි.

အမုတြာသိန္တိ အမုမှိ သံဝဋ္ဋကပ္ပေ အဟံ အမုမှိ ဘဝေ ဝါ ယောနိယာ ဝါ ဂဟိယာ ဝါ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယာ ဝါ သတ္တာဝါသေ ဝါ သတ္တနိကာယေ ဝါ အာသိံ. ဧဝံနာမောတိ တိဿော ဝါ ဖုဿော ဝါ. ဧဝံဂေါတ္တောတိ ဂေါတမော ဝါ ကစ္စာယနော ဝါ ကဿပေါ ဝါ. ဣဒမဿ အတီတဘဝေ အတ္တနော နာမဂေါတ္တာနုဿရဏဝသေန ဝုတ္တံ. သစေ ပန တသ္မိံ ကာလေ အတ္တနော ဝဏ္ဏသမ္ပတ္တိလူခပဏီတဇီဝိကဘာဝံ [Pg.85] သုခဒုက္ခဗဟုလတံ အပ္ပာယုကဒီဃာယုကဘာဝံ ဝါ အနုဿရိတုကာမော ဟောတိ, တမ္ပိ အနုဿရတိယေဝ. တေနာဟ ‘‘ဧဝံဝဏ္ဏော…ပေ… ဧဝမာယုပရိယန္တော’’တိ. တတ္ထ ဧဝံဝဏ္ဏောတိ ဩဒါတော ဝါ သာမော ဝါ. ဧဝမာဟာရောတိ သာလိမံသောဒနာဟာရော ဝါ ပဝတ္တဖလဘောဇနော ဝါ. ဧဝံသုခဒုက္ခပ္ပဋိသံဝေဒီတိ အနေန ပကာရေန ကာယိကစေတသိကာနံ သာမိသနိရာမိသာဒိပ္ပဘေဒါနံ သုခဒုက္ခာနံ ပဋိသံဝေဒီ. ဧဝမာယုပရိယန္တောတိ ဧဝံ ဝဿသတပရိမာဏာယုပရိယန္တော ဝါ စတုရာသီတိကပ္ပသဟဿာယုပရိယန္တော ဝါ. သော တတော စုတော အမုတြ ဥဒပါဒိန္တိ သော အဟံ တတော ဘဝတော ယောနိတော ဂဟိတော ဝိညာဏဋ္ဌိတိတော သတ္တာဝါသတော သတ္တနိကာယတော ဝါ စုတော ပုနအမုကသ္မိံ နာမ ဘဝေ ယောနိယာ ဂတိယာ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယာ သတ္တာဝါသေ သက္ကနိကာယေ ဝါ ဥဒပါဒိံ. တတြာပါသိန္တိ တတြာပိ ဘဝေ ယောနိယာ ဂတိယာ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယာ သတ္တာဝါသေ သတ္တနိကာယေ ဝါ ပုန အဟောသိံ. ဧဝံနာမောတိအာဒိ ဝုတ္တနယမေဝ.

'අසවල් තැන වීමි' යනු අසවල් සංවට්ට කල්පයෙහි හෝ අසවල් භවයෙහි හෝ යෝනියෙහි හෝ ගතියෙහි හෝ විඤ්ඤාණට්ඨිතියෙහි හෝ සත්ත්වාවාසයෙහි හෝ සත්ත්ව නිකායෙහි මම වීමි යන්නයි. 'මෙසේ නම් ඇතිව' යනු තිස්ස හෝ එසේත් නැතහොත් ඵුස්ස යනුවෙනි. 'මෙසේ ගෝත්‍ර ඇතිව' යනු ගෝතම හෝ කච්චායන හෝ කස්සප හෝ යනුවෙනි. මෙය අතීත භවයෙහි තමාගේ නාම ගෝත්‍ර සිහි කිරීම් වශයෙන් පවසන ලදී. ඉදින් ඒ කාලයෙහි තමාගේ වර්ණ සම්පත්තිය, රළු හෝ ප්‍රණීත ජීවිකාව, සැප දුක් බහුල බව හෝ අල්පායුෂ්ක හෝ දීර්ඝායුෂ්ක බව සිහි කිරීමට කැමති වේ නම්, එයද සිහි කරයි. එබැවින් 'මෙසේ වර්ණ ඇති... පෙ... මෙසේ ආයු කෙළවර ඇති' යනාදිය වදාළහ. එහි 'මෙසේ වර්ණ ඇති' යනු සුදු හෝ කළු වර්ණයි. 'මෙසේ ආහාර ඇති' යනු ඇල් සහල් මස් මාංශ සහිත ආහාර හෝ පවතින ඵලාඵල භෝජනයි. 'මෙසේ සැප දුක් විඳින්නා වූ' යන්නෙන් මේ ආකාරයෙන් කායික හා චෛතසික වූ ආමිස හා නිරාමිස ආදී ප්‍රභේද සහිත සැප දුක් විඳින්නා වූ යන්නයි. 'මෙසේ ආයු කෙළවර ඇති' යනු මෙසේ වර්ෂ සියයක ආයු ප්‍රමාණය කෙළවර කොට ඇති හෝ අසූහතර දහසක් කල්ප ආයු කෙළවර කොට ඇති යන්නයි. 'මම එතැනින් චුතව අසවල් තැන උපන්නෙමි' යනු ඒ මම එම භවයෙන්, යෝනියෙන්, ගතියෙන්, විඤ්ඤාණට්ඨිතියෙන්, සත්ත්වාවාසයෙන් හෝ සත්ත්ව නිකායෙන් චුතව නැවත අසවල් නම් භවයක, යෝනියක, ගතියක, විඤ්ඤාණට්ඨිතියක, සත්ත්වාවාසයක හෝ සත්ත්ව නිකායක උපන්නෙමි යන්නයි. 'එතැනත් වීමි' යනු එම භවයෙහි, යෝනියෙහි, ගතියෙහි, විඤ්ඤාණට්ඨිතියෙහි, සත්ත්වාවාසයෙහි හෝ සත්ත්ව නිකායෙහි නැවත වීමි යන්නයි. 'මෙසේ නම් ඇතිව' යනාදිය පෙර කී පරිදිම දත යුතුය.

အပိစ အမုတြာသိန္တိ ဣဒံ အနုပုဗ္ဗေန အာရောဟန္တဿ ယာဝဒိစ္ဆကံ အနုဿရဏံ. သော တတောတိ ပဋိနိဝတ္တန္တဿ ပစ္စဝေက္ခဏံ, တသ္မာ ‘‘ဣဓူပပန္နော’’တိ ဣမိဿာ ဣဓူပပတ္တိယာ အနန္တရမေဝ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနံ သန္ဓာယ ‘‘အမုတြ ဥဒပါဒိ’’န္တိ ဣဒံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတြာပါသိန္တိ ဧဝမာဒိ ပနဿ တတြာပိ ဣမိဿာ ဥပပတ္တိယာ အန္တရေ ဥပပတ္တိဋ္ဌာနေ နာမဂေါတ္တာဒီနံ အနုဿရဏဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. သော တတော စုတော ဣဓူပပန္နောတိ သွာဟံ တတော အနန္တရုပ္ပတ္တိဋ္ဌာနတော စုတော ဣဓ အမုကသ္မိံ နာမ ခတ္တိယကုလေ ဝါ ဗြာဟ္မဏကုလေ ဝါ နိဗ္ဗတ္တောတိ. ဣတီတိ ဧဝံ. သာကာရံ သဥဒ္ဒေသန္တိ နာမဂေါတ္တဝသေန သဥဒ္ဒေသံ, ဝဏ္ဏာဒိဝသေန သာကာရံ. နာမဂေါတ္တေန ဟိ သတ္တော ‘‘တိဿော ကဿပေါ’’တိ ဥဒ္ဒိသီယတိ, ဝဏ္ဏာဒီဟိ ‘‘သာမော ဩဒါတော’’တိ နာနတ္တတော ပညာယတိ, တသ္မာ နာမဂေါတ္တံ ဥဒ္ဒေသော, ဣတရေ အာကာရာ.

තවද 'එහි වූයෙමි' (අමුත්‍රාසිං) යන්නෙන් අනුපිළිවෙළින් අතීතය කරා යන්නහුගේ රුචි පරිදි වූ සිහි කිරීමයි. 'ඔහු එතැනින්' (සෝ තතෝ) යන්න පෙරළා එන්නහුගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂණයයි. එබැවින් 'මෙහි උපන්නේ' යන මේ උත්පත්තියට අනතුරුවම වූ උත්පත්ති ස්ථානය අරමුණු කොට 'අසුවල් තැන උපන්නේය' යන්න පවසන ලදැයි දත යුතුය. 'එහි ද වූයෙමි' යනාදියෙන් එතැන ද මෙම උත්පත්තියට අතරතුර වූ උපන් ස්ථානයෙහි නම, ගෝත්‍ර ආදිය සිහිපත් කිරීම දැක්වීම සඳහා පවසන ලදි. 'ඔහු එතැනින් චුතව මෙහි උපන්නේය' යනු 'මම ඒ අනතුරු උත්පත්ති ස්ථානයෙන් චුතව මෙහි අසවල් නම් වූ ක්ෂත්‍රිය කුලයෙහි හෝ බ්‍රාහ්මණ කුලයෙහි හෝ උපන්නෙමි' යන්නයි. 'ඉති' යනු මෙසේ යන්නයි. 'සාකාරං සඋද්දේසං' යනු නම හා ගෝත්‍ර වශයෙන් සඋද්දේස (උදෙස් සහිත) වන අතර, වර්ණ ආදිය වශයෙන් සාකාර (ආකාර සහිත) වේ. නම හා ගෝත්‍රය මගින් සත්ත්වයා 'තිස්ස' හෝ 'කස්සප' ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. වර්ණ ආදියෙන් 'අඳුරු' හෝ 'පැහැපත්' ලෙස නානාවිධව ප්‍රඥායමාන වේ. එබැවින් නම හා ගෝත්‍රය 'උද්දේස' වන අතර සෙසු ලක්ෂණ 'ආකාර' වේ.

ဒိဗ္ဗေနာတိအာဒီသု ဒိဗ္ဗသဒိသတ္တာ ဒိဗ္ဗံ. ဒေဝတာနဉှိ သုစရိတကမ္မနိဗ္ဗတ္တံ ပိတ္တသေမှရုဟိရာဒီဟိ အပလိဗုဒ္ဓံ ဥပက္ကိလေသဝိမုတ္တတာယ ဒူရေပိ အာရမ္မဏသမ္ပဋိစ္ဆနသမတ္ထံ ဒိဗ္ဗံ ပသာဒစက္ခု ဟောတိ. ဣဒဉ္စာပိ ဝီရိယဘာဝနာဗလေန နိဗ္ဗတ္တံ ဉာဏစက္ခု တာဒိသမေဝါတိ ဒိဗ္ဗသဒိသတ္တာ ဒိဗ္ဗံ. ဒိဗ္ဗဝိဟာရဝသေန ပဋိလဒ္ဓတ္တာ အတ္တနော စ ဒိဗ္ဗဝိဟာရသန္နိဿိတတ္တာပိ ဒိဗ္ဗံ. အာလောကပရိဂ္ဂဟေန မဟာဇုတိကတ္တာပိ [Pg.86] ဒိဗ္ဗံ. တိရောကုဋ္ဋာဒိဂတရူပဒဿနေန မဟာဂတိကတ္တာပိ ဒိဗ္ဗံ. တံ သဗ္ဗံ သဒ္ဒသတ္ထာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဒဿနဋ္ဌေန စက္ခု. စက္ခုကိစ္စကရဏေန စက္ခုမိဝါတိပိ စက္ခု. စုတူပပါတဒဿနေန ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိဟေတုတ္တာ ဝိသုဒ္ဓံ. ယော ဟိ စုတိမေဝ ပဿတိ, န ဥပပါတံ, သော ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိံ ဂဏှာတိ. ယော ဥပပါတမေဝ ပဿတိ, န စုတိံ, သော နဝသတ္တပါတုဘာဝဒိဋ္ဌိံ ဂဏှာတိ. ယော ပန တဒုဘယံ ပဿတိ, သော ယသ္မာ ဒုဝိဓမ္ပိ တံ ဒိဋ္ဌိဂတံ အတိဝတ္တတိ, တသ္မာ တံ ဒဿနံ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိဟေတု ဟောတိ. ဥဘယမ္ပိ စေတံ ဗုဒ္ဓပုတ္တာ ပဿန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘စုတူပပါတဒဿနေန ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိဟေတုတ္တာ ဝိသုဒ္ဓ’’န္တိ. မနုဿူပစာရံ အတိက္ကမိတွာ ရူပဒဿနေန အတိက္ကန္တမာနုသကံ, မာနုသံ ဝါ မံသစက္ခုံ အတိက္ကန္တတ္တာ အတိက္ကန္တမာနုသကန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေန ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ ဝိသုဒ္ဓေန အတိက္ကန္တမာနုသကေန.

'දිබ්බේන' යනාදී තන්හි දිව්‍ය ලෝකවාසීන්ට සමාන බැවින් 'දිව්‍ය' නම් වේ. දෙවියන්ගේ සුචරිත කර්මයෙන් හටගත්, පිත සෙම ලේ ආදියෙන් පීඩා නොවූ, කෙලෙසුන්ගෙන් පිරිසිදු වූ බැවින් දුර තිබෙන අරමුණු පවා ග්‍රහණය කර ගැනීමට සමර්ථ වූ දිව්‍යමය ප්‍රසාද චක්ෂුසක් ඇත්තේය. වීර්යය හා භාවනා බලයෙන් උපන් මෙම ඥාන චක්ෂුස ද ඒ හා සමාන බැවින් 'දිව්‍ය' නම් වේ. දිව්‍ය විහරණයෙන් ලබන බැවින් ද, තමාගේ දිව්‍ය විහරණයට උපකාර වන බැවින් ද මෙය 'දිව්‍ය' වේ. ආලෝකය පරිග්‍රහණය කිරීමෙන් මහා දීප්තියක් ඇති බැවින් ද, බිත්ති ආදිය හරහා රූප දැකීමේ මහා ශක්තියක් ඇති බැවින් ද මෙය 'දිව්‍ය' වේ. ඒ සියල්ල ශබ්ද ශාස්ත්‍රය අනුව දත යුතුය. දැකීමේ අර්ථයෙන් 'චක්ඛු' (ඇස) නම් වේ. ඇසක කාර්යය කරන බැවින් 'ඇසක් වැනි' යන අර්ථයෙන් ද 'චක්ඛු' නම් වේ. චුතිය හා උප්පත්තිය දැකීමෙන් දෘෂ්ටි විශුද්ධියට හේතු වන බැවින් 'විසුද්ධ' (පිරිසිදු) නම් වේ. යමෙක් චුතිය පමණක් දකියි ද, උප්පත්තිය නොදකියි ද හෙතෙම උච්ඡේද දෘෂ්ටිය ගනී. යමෙක් උප්පත්තිය පමණක් දකියි ද, චුතිය නොදකියි ද හෙතෙම අලුත් සත්ත්වයෙකු පහළ වන්නේ ය යන දෘෂ්ටිය ගනී. යමෙක් ඒ දෙකම දකියි ද, හෙතෙම ඒ ද්විවිධ දෘෂ්ටියම ඉක්මවා යන බැවින් එම දැකීම දෘෂ්ටි විශුද්ධියට හේතු වේ. බුද්ධ පුත්‍රයෝ මේ දෙකම දකිති. එබැවින් 'චුතූපපාත දැකීමෙන් දෘෂ්ටි විශුද්ධියට හේතු වන බැවින් පිරිසිදුය' යයි කියන ලදි. මනුෂ්‍යයන්ගේ සීමාව ඉක්මවා රූප දැකීමෙන් 'මිනිස් බව ඉක්මවූ' (අතික්කන්තමානුසක) නම් වේ. එනම් මනුෂ්‍ය මාංස චක්ෂුස ඉක්මවා ගිය බැවින් මිනිස් බව ඉක්මවූ බව දත යුතුය. ඒ පිරිසිදු වූ මිනිස් බව ඉක්මවූ දිව්‍ය චක්ෂුසින්...

သတ္တေ ပဿတီတိ မနုဿာနံ မံသစက္ခုနာ ဝိယ သတ္တေ ဩလောကေတိ. စဝမာနေ ဥပပဇ္ဇမာနေတိ ဧတ္ထ စုတိက္ခဏေ ဝါ ဥပပတ္တိက္ခဏေ ဝါ ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ဒဋ္ဌုံ န သက္ကာ. ယေ ပန အာသန္နစုတိကာ ဣဒါနိ စဝိဿန္တိ, တေ စဝမာနာတိ, ယေ စ ဂဟိတပ္ပဋိသန္ဓိကာ သမ္ပတိနိဗ္ဗတ္တာ စ, တေ ဥပပဇ္ဇမာနာတိ အဓိပ္ပေတာ. တေ ဧဝရူပေ စဝမာနေ ဥပပဇ္ဇမာနေ စ ပဿတီတိ ဒဿေတိ. ဟီနေတိ မောဟနိဿန္ဒယုတ္တတ္တာ ဟီနာနံ ဇာတိကုလဘောဂါဒီနံ ဝသေန ဟီဠိတေ ဥညာတေ. ပဏီတေတိ အမောဟနိဿန္ဒယုတ္တတ္တာ တဗ္ဗိပရီတေ. သုဝဏ္ဏေတိ အဒေါသနိဿန္ဒယုတ္တတ္တာ ဣဋ္ဌကန္တမနာပဝဏ္ဏယုတ္တေ. ဒုဗ္ဗဏ္ဏေတိ ဒေါသနိဿန္ဒယုတ္တတ္တာ အနိဋ္ဌာကန္တာမနာပဝဏ္ဏယုတ္တေ, ဝိရူပဝိရူပေတိပိ အတ္ထော. သုဂတေတိ သုဂတိဂတေ, အလောဘနိဿန္ဒယုတ္တတ္တာ ဝါ အဍ္ဎေ မဟဒ္ဓနေ. ဒုဂ္ဂတေတိ ဒုဂ္ဂတိဂတေ, လောဘနိဿန္ဒယုတ္တတ္တာ ဝါ ဒလိဒ္ဒေ အပ္ပန္နပါနေ.

'සත්ත්වයන් දකියි' යනු මිනිසුන්ගේ මාංස චක්ෂුසින් මෙන් සත්ත්වයන් දෙස බලයි. 'චවමානේ උප්පජ්ජමානේ' (චුත වන්නා වූ උපදින්නා වූ) යන මෙහි චුති ක්ෂණයෙහි හෝ උත්පත්ති ක්ෂණයෙහි හෝ දිව්‍ය චක්ෂුසින් දැකිය නොහැකිය. එහෙත් චුත වීමට ආසන්නව දැන් චුත වන්නා වූ සත්ත්වයෝ 'චවමාන' (චුත වන්නෝ) ලෙසත්, ප්‍රතිසන්ධි ගත් සහ අලුතින් උපන් සත්ත්වයෝ 'උප්පජ්ජමාන' (උපදින්නෝ) ලෙසත් අදහස් කරනු ලැබේ. එවන් චුත වන සහ උපදින සත්ත්වයන් දකින බව පෙන්වයි. 'හීන' යනු මෝහයේ විපාක සහිත බැවින් ජාති, කුල, භෝග ආදිය නිසා පහත් කොට සලකන ලද අයයි. 'පණීත' (ප්‍රණීත) යනු අමෝහයේ විපාක සහිත බැවින් ඊට විරුද්ධ වූවන් ය. 'සුවණ්ණ' (මනා වර්ණ ඇති) යනු අදෝෂයේ විපාක සහිත බැවින් ඉෂ්ට, කාන්ත, මනාප වර්ණ සහිත වූවන් ය. 'දුබ්බණ්ණ' (අවලස්සන) යනු දෝෂයේ විපාක සහිත බැවින් අනිෂ්ට, අකාන්ත, අමනාප වර්ණ සහිත විරූපී වූවන් ය. 'සුගත' යනු යහපත් ගතියට ගිය හෝ අලෝභයේ විපාක සහිත වූ මහා ධනවත් වූවන් ය. 'දුග්ගත' යනු අයහපත් ගතියට ගිය හෝ ලෝභයේ විපාක සහිත වූ දිළිඳු අල්ප ආහාරපාන ඇති වූවන් ය.

ယထာကမ္မူပဂေတိ ယံ ယံ ကမ္မံ ဥပစိတံ, တေန တေန ဥပဂတေ. ကာယဒုစ္စရိတေနာတိအာဒီသု ဒုဋ္ဌု စရိတံ ကိလေသပူတိကတ္တာတိ ဒုစ္စရိတံ. ကာယေန ဒုစ္စရိတံ, ကာယတော ဝါ ဥပ္ပန္နံ ဒုစ္စရိတန္တိ ကာယဒုစ္စရိတံ. ဣတရေသုပိ ဧသေဝ နယော. သမန္နာဂတာတိ သမင်္ဂိဘူတာ. အရိယာနံ ဥပဝါဒကာတိ ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓသာဝကာနံ အရိယာနံ အန္တမသော ဂိဟိသောတာပန္နာနမ္ပိ အနတ္ထကာမာ ဟုတွာ အန္တိမဝတ္ထုနာ ဝါ ဂုဏပရိဓံသနေန ဝါ ဥပဝါဒကာ, အက္ကောသကာ ဂရဟကာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကာတိ ဝိပရီတဒဿနာ[Pg.87]. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကမ္မသမာဒါနာတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝသေန သမာဒိန္နနာနာဝိဓကမ္မာ, ယေပိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိမူလကေသု ကာယကမ္မာဒီသု အညေပိ သမာဒါပေန္တိ.

'යථාකම්මූපගේ' යනු රැස් කරන ලද යම් යම් කර්මයකට අනුව එම ගතියට පැමිණි සත්ත්වයන් ය. 'කායදුච්චරිතේන' යනාදී තන්හි කෙලෙසුන් නිසා අපිරිසිදු වූ බැවින් 'දුශ්චරිත' නම් වේ. කය මගින් කරන ලද දුශ්චරිතය හෝ කය නිසා උපන් දුශ්චරිතය 'කාය දුශ්චරිතය' වේ. සෙසු පදයන්හි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. 'සමන්නාගතා' යනු යුක්ත වූවෝ ය. 'අරියන්නං උපවාදකා' යනු බුද්ධ, පසේබුද්ධ සහ ශ්‍රාවක සංඝයා යන ආර්යයන්ට, අවම වශයෙන් ගිහි සෝවාන් වූවන්ට පවා අහිතකාමී වී, අන්තිම වස්තුවෙන් (බරපතල චෝදනාවලින්) හෝ ගුණ විනාශ කිරීමෙන් හෝ උපවාද කරන්නෝ, අපහාස කරන්නෝ, ගර්හා කරන්නෝ යන්නයි. 'මිච්ඡාදිට්ඨිකා' යනු විපරීත දර්ශනයක් ඇති අයයි. 'මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මසමාදානා' යනු මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය හේතුවෙන් සමාදන් වූ නානාවිධ කර්ම ඇත්තෝ ය, එසේම මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය මූලික වූ කායකර්ම ආදියෙහි අන් අය පවා සමාදන් කරවන්නෝ ය.

ကာယဿ ဘေဒါတိ ဥပါဒိန္နက္ခန္ဓပရိစ္စာဂါ. ပရံ မရဏာတိ တဒနန္တရံ အဘိနိဗ္ဗတ္တက္ခန္ဓဂ္ဂဟဏာ. အထ ဝါ ကာယဿ ဘေဒါတိ ဇီဝိတိန္ဒြိယဿူပစ္ဆေဒါ. ပရံ မရဏာတိ စုတိစိတ္တတော ဥဒ္ဓံ. အပါယန္တိ ဧဝမာဒိ သဗ္ဗံ နိရယဝေဝစနမေဝ. နိရယော ဟိ သဂ္ဂမောက္ခဟေတုဘူတာ ပုညသမ္မတာ အယာ အပေတတ္တာ, သုခါနံ ဝါ အာယဿ အဘာဝါ အပါယော. ဒုက္ခဿ ဂတိ ပဋိသရဏန္တိ ဒုဂ္ဂတိ, ဒေါသဗဟုလတာယ ဝါ ဒုဋ္ဌေန ကမ္မေန နိဗ္ဗတ္တာ ဂတီတိ ဒုဂ္ဂတိ. ဝိဝသာ နိပတန္တိ တတ္ထ ဒုက္ကဋ္ဋကာရိနောတိ ဝိနိပါတော, ဝိနဿန္တာ ဝါ ဧတ္ထ ပတန္တိ သမ္ဘိဇ္ဇမာနင်္ဂပစ္စင်္ဂါတိ ဝိနိပါတော. နတ္ထိ ဧတ္ထ အဿာဒသညိတော အယောတိ နိရယော.

'කායස්ස භේදා' යනු උපාදින්නක ස්කන්ධයන් අත්හැරීමයි. 'පරං මරණා' යනු ඉන් ඉක්බිතිව උපදින ස්කන්ධයන් ගැනීමයි. නැතහොත් 'කායස්ස භේදා' යනු ජීවිතේන්ද්‍රිය සිඳී යාමයි. 'පරං මරණා' යනු චුති සිතින් පසුව යන්නයි. 'අපාය' යනාදී සියල්ල නරකය සඳහා වූ පර්යාය වචන වේ. නරකය යනු ස්වර්ග මෝක්ෂයට හේතු වූ පින් නමැති අය (යහපත) ගෙන් තොර වූ බැවින් හෝ සැප නමැති අය (පැමිණීම) නොමැති බැවින් 'අපාය' නම් වේ. දුක් සහිත ගතිය හෝ පිහිට වූ බැවින් 'දුග්ගති' නම් වේ. නැතහොත් දෝෂ බහුල බැවින් දූෂිත කර්මයෙන් උපන් ගතිය 'දුග්ගති' නම් වේ. අකුසල් කළවුන් තමන්ගේ වසඟයකින් තොරව එහි වැටෙන බැවින් 'විනිපාත' නම් වේ. නැතහොත් එහි වැටෙන විට අත් පා ආදිය බිඳී විනාශ වන බැවින් 'විනිපාත' නම් වේ. එහි ආශ්වාදයක් යැයි කියනු ලබන කිසිදු සැපයක් (අය) නොමැති බැවින් 'නිරය' නම් වේ.

အထ ဝါ အပါယဂ္ဂဟဏေန တိရစ္ဆာနယောနိံ ဒီပေတိ. တိရစ္ဆာနယောနိ ဟိ အပါယော သုဂတိတော အပေတတ္တာ, န ဒုဂ္ဂတိ မဟေသက္ခာနံ နာဂရာဇာဒီနံ သမ္ဘဝတော. ဒုဂ္ဂတိဂ္ဂဟဏေန ပေတ္တိဝိသယဉ္စ. သော ဟိ အပါယော စေဝ ဒုဂ္ဂတိ စ သုဂတိတော အပေတတ္တာ ဒုက္ခဿ စ ဂတိဘူတတ္တာ, န တု ဝိနိပါတော အသုရသဒိသံ အဝိနိပတိတတ္တာ. ဝိနိပါတဂ္ဂဟဏေန အသုရကာယံ. သော ဟိ ယထာဝုတ္တေန အတ္ထေန အပါယော စေဝ ဒုဂ္ဂတိ စ သဗ္ဗသမုဿယေဟိ ဝိနိပတိတတ္တာ ဝိနိပါတောတိ ဝုစ္စတိ. နိရယဂ္ဂဟဏေန အဝီစိအာဒိကမနေကပ္ပကာရံ နိရယမေဝါတိ. ဥပပန္နာတိ ဥပဂတာ, တတ္ထ အဘိနိဗ္ဗတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. ဝုတ္တဝိပရိယာယေန သုက္ကပက္ခော ဝေဒိတဗ္ဗော. အယံ ပန ဝိသေသော – တတ္ထ သုဂတိဂ္ဂဟဏေန မနုဿာဂတိပိ သင်္ဂယှတိ, သဂ္ဂဂ္ဂဟဏေန ဒေဝဂတိယေဝ. တတ္ထ သုန္ဒရာ ဂတီတိ သုဂတိ. ရူပါဒီဟိ ဝိသယေဟိ သုဋ္ဌု အဂ္ဂေါတိ သဂ္ဂေါ. သော သဗ္ဗောပိ လုဇ္ဇနပ္ပလုဇ္ဇနဋ္ဌေန လောကောတိ အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ. ဝိတ္ထာရော ပန သဗ္ဗာကာရေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂသံဝဏ္ဏနာတော ဂဟေတဗ္ဗော. တတိယာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနိ.

එසේත් නැතිනම් 'අපාය' යන වචනයෙන් තිරිසන් යෝනිය දක්වනු ලැබේ. මන්ද තිරිසන් යෝනිය සුගතියෙන් බැහැර වූ බැවින් අපායකි. එහෙත් මහේශාක්‍ය නාගරාජාදීන් එහි උපදින බැවින් එය දුගතියක් නොවේ. 'දුගතිය' යන වචනයෙන් ප්‍රේත විෂයය (ප්‍රේත ලෝකය) ගැනේ. මන්ද එය සුගතියෙන් බැහැර වූ බැවින් සහ දුක්ඛිත ගතියක් බැවින් අපායක් මෙන්ම දුගතියක් ද වේ. එහෙත් එය අසුරයන් මෙන් (දුක් විඳීමට) වැටී නැති බැවින් 'විනිපාතයක්' නොවේ. 'විනිපාතය' යන වචනයෙන් අසුර කාය (අසුර ලෝකය) ගැනේ. ඉහත කී අර්ථයෙන් එය අපායක් මෙන්ම දුගතියක් ද වන අතර, සියලු සම්පත්වලින් පිරිහුණු බැවින් 'විනිපාතය' යයි ද කියනු ලැබේ. 'නිරය' යන වචනයෙන් අවීචිය ආදී විවිධ ප්‍රභේද ඇති නිරයම ගැනේ. 'උපපන්නා' යනු එහි උපන් යන අර්ථයයි. මෙහි විරුද්ධ පැත්ත වන ශුක්ල පක්ෂය (සුගති පක්ෂය) ද මෙසේම තේරුම් ගත යුතුය. මෙහි ඇති විශේෂය නම් - 'සුගතිය' යන වචනයෙන් මනුෂ්‍ය ගතිය ද ඇතුළත් වන අතර, 'සග්ග' (ස්වර්ගය) යන වචනයෙන් දේව ගතිය පමණක් ගැනේ. යහපත් ගතිය සුගතියයි. රූප ආදී අරමුණු අතින් ඉතා උසස් බැවින් ස්වර්ගය නම් වේ. මේ සියල්ලම දිරාපත් වන සහ විනාශ වන අර්ථයෙන් 'ලෝකය' නම් වේ. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. මෙහි විස්තරය සියලු ආකාරයෙන් විසුද්ධිමග්ග වර්ණනාවෙන් තේරුම් ගත යුතුය. තෙවන සූත්‍රයේ සිට ඉතිරි සූත්‍ර පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

ဒုတိယအာဟုနေယျသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ද්විතීය ආහුනෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၈. အနုတ္တရိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. අනුත්තරිය සූත්‍ර වර්ණනාව

၈. အဋ္ဌမေ [Pg.88] နတ္ထိ ဧတေသံ ဥတ္တရာနိ ဝိသိဋ္ဌာနီတိ အနုတ္တရာနိ, အနုတ္တရာနိ ဧဝ အနုတ္တရိယာနိ ယထာ ‘‘အနန္တမေဝ အနန္တရိယ’’န္တိ အာဟ ‘‘နိရုတ္တရာနီ’’တိ. ဒဿနာနုတ္တရိယံ နာမ ဖလဝိသေသာဝဟတ္တာ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. သတ္တဝိဓအရိယဓနလာဘောတိ သတ္တဝိဓသဒ္ဓါဒိလောကုတ္တရဓနလာဘော. သိက္ခာတ္တယဿ ပူရဏန္တိ အဓိသီလသိက္ခာဒီနံ တိဿန္နံ သိက္ခာနံ ပူရဏံ. တတ္ထ ပူရဏံ နိပ္ပရိယာယတော အသေက္ခာနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကလျာဏပုထုဇ္ဇနတော ပဋ္ဌာယ ဟိ သတ္တ သေခါ တိဿော သိက္ခာ ပူရေန္တိ နာမ, အရဟာ ပရိပုဏ္ဏသိက္ခောတိ. ဣတိ ဣမာနိ အနုတ္တရိယာနိ လောကိယလောကုတ္တရာနိ ကထိတာနိ.

8. අටවන සූත්‍රයෙහි, මේවාට වඩා උසස් හෝ විශිෂ්ට අන් කිසිවක් නැති බැවින් 'අනුත්තර' (අනුත්තරිය) නම් වේ. 'අනන්තයම ආනන්තර්ය' වන්නාක් මෙන්, අනුත්තර යන්නම අනුත්තරිය යනුවෙන් ද කියනු ලැබේ. එය 'නිරුත්තර' යනුවෙන් ද අර්ථ දක්වා ඇත. 'දස්සනානුත්තරිය' යනු විශිෂ්ට ඵල ගෙන දෙන බැවින් එසේ හැඳින්වේ. සෙසු කරුණුවලදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. සප්තවිධ ආර්ය ධන ලාභය යනු ශ්‍රද්ධාව ආදී සප්තවිධ ලෝකෝත්තර ධනය ලැබීමයි. 'සික්ඛාත්තය පූරණය' යනු අධිශීල ආදී ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන් සම්පූර්ණ කිරීමයි. එහි සම්පූර්ණ කිරීම යන අර්ථය සැබවින්ම අසේඛ (රහත්) උතුමන් සම්බන්ධයෙන් තේරුම් ගත යුතුය. මන්ද යත්, කල්‍යාණ පෘථග්ජනයාගේ සිට සප්ත ශෛක්ෂයන් දක්වා වූ උතුමන් ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන් පුරන අතර, රහතන් වහන්සේ ශික්ෂාවන් පරිපූර්ණ කළ උතුමාණෝ වෙති. මෙසේ මේ අනුත්තරිය ධර්මයන් ලෞකික සහ ලෝකෝත්තර වශයෙන් දේශනා කරන ලදී.

အနုတ္တရိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අනුත්තරිය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၉. အနုဿတိဋ္ဌာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. අනුස්සතිට්ඨාන සූත්‍ර වර්ණනාව

၉. နဝမေ အနုဿတိယော ဧဝ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကာဒိဟိတသုခါနံ ကာရဏဘာဝတော ဌာနာနီတိ အနုဿတိဋ္ဌာနာနိ. ဗုဒ္ဓဂုဏာရမ္မဏာ သတီတိ ယထာ ဗုဒ္ဓါနုဿတိ ဝိသေသာဓိဂမဿ ဌာနံ ဟောတိ, ဧဝံ ‘‘ဣတိပိ သော ဘဂဝါ’’တိအာဒိနာ ဗုဒ္ဓဂုဏေ အာရဗ္ဘေ ဥပ္ပန္နာ သတိ. ဧဝံ အနုဿရတော ဟိ ပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သော တံ ပီတိံ ခယတော ဝယတော ပဋ္ဌပေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. ဥပစာရကမ္မဋ္ဌာနံ နာမေတံ ဂိဟီနမ္ပိ လဗ္ဘတိ. ဥပစာရကမ္မဋ္ဌာနန္တိ စ ပစ္စက္ခတော ဥပစာရဇ္ဈာနာဝဟံ ကမ္မဋ္ဌာနပရမ္ပရာယ သမ္မသနံ ယာဝ အရဟတ္တာ လောကိယလောကုတ္တရဝိသေသာဝဟံ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ.

9. නවවන සූත්‍රයෙහි, අනුස්සති (සිහිපත් කිරීම්) ම මෙලොව පරලොව හිතසුව පිණිස හේතු වන බැවින් 'අනුස්සතිට්ඨාන' (අනුස්සති ස්ථාන) නම් වේ. බුදුගුණ අරමුණු කරගත් සිහිය, විශේෂ අධිගමනයක් ලැබීමට හේතු වන බැවින්, 'ඉතිපි සෝ භගවා' යනාදී වශයෙන් බුදුගුණ අරමුණු කරගෙන උපන් සිහිය බුද්ධානුස්සතියයි. මෙසේ සිහි කරන්නාට ප්‍රීතිය උපදියි. ඔහු ඒ ප්‍රීතිය ක්ෂය වන වැය වන දෙයක් ලෙස (සංස්කාර වශයෙන්) විදර්ශනා වඩා අර්හත්වය ලබා ගනියි. මෙය උපචාර කර්මස්ථානයක් ලෙස ගිහියන්ට ද පුහුණු කළ හැකිය. 'උපචාර කර්මස්ථානය' යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ වශයෙන් උපචාර සමාධිය ගෙන දෙන කර්මස්ථාන පරම්පරාවෙන් අර්හත්වය දක්වා ලෞකික ලෝකෝත්තර විශිෂ්ටත්වය ගෙන දෙන සමථ විදර්ශනා වැඩීමයි. මේ නයින් සෑම තැනකම අර්ථ දත යුතුය.

အနုဿတိဋ္ဌာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අනුස්සතිට්ඨාන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၀. မဟာနာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. මහානාම සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၀. ဒသမေ တသ္မိံ သမယေတိ ဗုဒ္ဓါဂုဏာနုဿရဏသမယေ. ရာဂပရိယုဋ္ဌိတန္တိ ရာဂေန ပရိယုဋ္ဌိတံ. ပရိယုဋ္ဌာနပ္ပတ္တိပိ, ရာဂေန ဝါ သံဟိတံ စိတ္တံ [Pg.89] အရညမိဝ စောရေဟိ တေန ပရိယုဋ္ဌိတန္တိ ဝုတ္တံ, တဿ ပရိယုဋ္ဌာနဋ္ဌာနဘာဝတောပိ ပရိယုဋ္ဌိတရာဂန္တိ အတ္ထော. ဗျဉ္ဇနံ ပန အနာဒိယိတွာ အတ္ထမတ္တံ ဒဿေန္တော ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇမာနေန ရာဂေန ဥဋ္ဌဟိတွာ ဂဟိတ’’န္တိ အာဟ. ဥဇုကမေဝါတိ ပဂေဝ ကာယဝင်္ကာဒီနံ အပနီတတ္တာ စိတ္တဿ စ အနုဇုဘာဝကရာနံ မာနာဒီနံ အဘာဝတော, ရာဂါဒိပရိယုဋ္ဌာနာဘာဝေန ဝါ ဩဏတိဥဏ္ဏတိဝိရဟတော ဥဇုဘာဝမေဝ ဂတံ. အထ ဝါ ဥဇုကမေဝါတိ ကမ္မဋ္ဌာနဿ ထိနံ မိဒ္ဓံ ဩတိဏ္ဏတာယ လီနုဒ္ဓစ္စဝိဂမတော မဇ္ဈိမသမထနိမိတ္တပ္ပဋိပတ္တိယာ ဥဇုဘာဝမေဝ ဂတံ. အဋ္ဌကထံ နိဿာယာတိ ဘဝဇာတိအာဒီနံ ပဒါနံ အတ္ထံ နိဿာယ. အတ္ထဝေဒန္တိ ဝါ ဟေတုဖလံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပန္နံ တုဋ္ဌိမာဟ. ဓမ္မဝေဒန္တိ ဟေတုံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပန္နံ တုဋ္ဌိံ. ‘‘အာရကတ္တာ အရဟ’’န္တိ အနုဿရန္တဿ ဟိ ယဒိဒံ ဘဂဝတော ကိလေသေဟိ အာရကတ္တံ, သော ဟေတု. ဉာပကော စေတ္ထ ဟေတု အဓိပ္ပေတော, န ကာရကော သမ္ပာပကော. တတောနေန ဉာယမာနော အရဟတ္တတ္ထော ဖလံ. ဣမိနာ နယေန သေသပဒေသုပိ ဟေတုသော ဖလဝိပါကော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဓမ္မာနုဿတိအာဒီသုပိ ဟိ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနကလျာဏတာဒယော သုပ္ပဋိပတ္တိအာဒယော စ တတ္ထ တတ္ထ ဟေတုဘာဝေန နိဒ္ဒိဋ္ဌာယေဝ. ဓမ္မူပသံဟိတန္တိ ယထာဝုတ္တဟေတုဖလသင်္ခါတဂုဏူပသံဟိတံ.

10. දහවන සූත්‍රයෙහි, 'තස්මිං සමයේ' යනු බුදුගුණ සිහි කරන අවස්ථාවෙහි යන්නයි. 'රාගපරියුට්ඨිතං' යනු රාගයෙන් යටපත් වූ යන්නයි. රාගය පැන නැගුණු විට හෝ රාගයෙන් යුත් සිත සොරකම් කරන ලද වනයක් මෙන් වන බැවින් 'රාගයෙන් පිරිවරා ගන්නා ලද' යැයි කියනු ලැබේ. වචනයේ අර්ථය නොගෙන අදහස පමණක් දක්වමින් 'උපදින්නා වූ රාගය විසින් මතු වී අල්ලා ගන්නා ලද්දේය' යි පවසන ලදී. 'උජුකමේව' (ඍජුම) යනු ශරීරයේ වංක බව ඉවත් කිරීම නිසාත්, සිත ඇද කරන මානාදිය නැති නිසාත්, රාගාදී කෙලෙසුන්ගෙන් යටපත් නොවීම නිසා නැමීම් පිපීම් නැතිව ඍජු භාවයටම පත්වීමයි. එසේත් නැතිනම් ඍජුම යනු කර්මස්ථානයෙහි ථීනමිද්ධය බැහැර කර මැදහත් සමථ නිමිත්තට පැමිණීමෙන් ඍජු වීමයි. 'අට්ඨකථං නිස්සාය' යනු භව ජාති ආදී පදවල අර්ථය ඇසුරු කරගෙන යන්නයි. 'අත්ථවේදය' යනු හේතු ඵල ඇසුරින් උපන් සතුටයි. 'ධම්මවේදය' යනු හේතුව ඇසුරින් උපන් සතුටයි. 'අර්හත් වූ බැවින් බුදුන් වහන්සේ අරහං නම් වන සේක' යයි සිහි කරන්නාට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කෙලෙසුන්ගෙන් දුරු වූ බව යම් කෙලෙස් රහිත බවක් වේද, එය හේතුවයි. මෙහි 'හේතුව' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ අවබෝධ කරවන හේතුව මිස ප්‍රතිඵලය ලබා දෙන හේතුව නොවේ. එයින් අවබෝධ කරගන්නා වූ අර්හත් භාවය ඵලයයි. මේ ක්‍රමයෙන් සෙසු පදවල ද හේතුව සහ ඵල විපාකය තේරුම් ගත යුතුය. ධම්මානුස්සති ආදියේදී ද මුල මැද අග යහපත් බව සහ යහපත් ප්‍රතිපත්තිය ආදිය ඒ ඒ තැන්වල හේතු වශයෙන් දක්වා ඇත. 'ධම්මූපසංහිතං' යනු පවසන ලද හේතු ඵල වශයෙන් වූ ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ යන්නයි.

မဟာနာမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මහානාම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

အာဟုနေယျဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ආහුනෙය්‍ය වර්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၂. သာရဏီယဝဂ္ဂေါ

2. සාරණීය වර්ගය

၁. ပဌမသာရဏီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. ප්‍රථම සාරණීය සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၁. ဒုတိယဿ ပဌမေ သရိတဗ္ဗယုတ္တကာတိ အနုဿရဏာရဟာ. မိဇ္ဇတိ သိနိယှတိ ဧတာယာတိ မေတ္တာ, မိတ္တဘာဝေါ. မေတ္တာ ဧတဿ အတ္ထီတိ မေတ္တံ, ကာယကမ္မံ. တံ ပန ယသ္မာ မေတ္တာသဟဂတစိတ္တသမုဋ္ဌာနံ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘မေတ္တေန စိတ္တေန ကာတဗ္ဗံ ကာယကမ္မ’’န္တိ. ဧသ နယော သေသဒွယေပိ. ဣမာနီတိ မေတ္တကာယကမ္မာဒီနိ. ဘိက္ခူနံ ဝသေန အာဂတာနိ တေသံ သေဋ္ဌပရိသဘာဝတော. ယထာ ပန ဘိက္ခုနီသုပိ လဗ္ဘန္တိ, ဧဝံ ဂိဟီသုပိ လဗ္ဘန္တိ စတုပရိသသာဓာရဏတ္တာတိ တံ ဒဿေန္တော ‘‘ဘိက္ခူနဉှီ’’တိအာဒိမာဟ. ဘိက္ခုနော [Pg.90] သဗ္ဗမ္ပိ အနဝဇ္ဇကာယကမ္မံ အာဘိသမာစာရိကကမ္မန္တောဂဓမေဝါတိ အာဟ ‘‘မေတ္တေန စိတ္တေန…ပေ… ကာယကမ္မံ နာမာ’’တိ. ဘတ္တိဝသေန ပဝတ္တိယမာနာ စေတိယဗောဓီနံ ဝန္ဒနာ မေတ္တာသိဒ္ဓါတိ ကတွာ တဒတ္ထာယ ဂမနံ ‘‘မေတ္တံ ကာယကမ္မ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန စေတိယဗောဓိဘိက္ခူသု ဝုတ္တာဝသေသာပစာယနာဒိဝသေန ပဝတ္တမေတ္တာဝသေန ပဝတ္တံ ကာယိကံ ကိရိယံ သင်္ဂဏှာတိ.

11. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'සාරණීය' යනු සිහිපත් කළ යුතු කරුණුය. සිත මෘදු වන බැවින් මෙත්තා (මෛත්‍රිය) හෙවත් මිතුරු බව නම් වේ. මෛත්‍රිය ඇත්තාට 'මෙත්ත' (මෛත්‍රී සහගත) නම් වේ. මෛත්‍රී සහගත සිතින් හටගන්නා බැවින් 'මෛත්‍රී සහගත සිතින් කළ යුතු කාය කර්මය' යයි පවසන ලදී. සෙසු කරුණු දෙකෙහි ද (වචී කර්ම, මනෝ කර්ම) මේ ක්‍රමයම වේ. 'ඉමානි' යනු මෛත්‍රී කාය කර්ම ආදියයි. භික්ෂූන් වහන්සේලා ශ්‍රේෂ්ඨ පිරිස වන බැවින් උන්වහන්සේලා ගැන සඳහන් කර ඇත. භික්ෂුණීන් අතර මෙන්ම ගිහියන් අතර ද මේවා පවතින බැවින් පිරිස් සතරටම පොදු බව දැක්වීමට 'භික්ෂූන් හට' යනාදිය පවසන ලදී. භික්ෂුවකගේ සියලුම නිවැරදි කාය කර්මයන් ආභිසමාචාරික කර්මයන්ට ඇතුළත් වන බැවින් මෛත්‍රී සිතින් කරනු ලබන කාය කර්ම නම් වන බව දක්වන ලදී. වත් පිළිවෙත් වශයෙන් සිදුකරන චෛත්‍ය හා බෝධි වන්දනාව මෛත්‍රියෙන් සිදුකරන බැවින් ඒ සඳහා යෑම 'මෛත්‍රී කාය කර්මය' ලෙස හැඳින්වේ. 'ආදි' ශබ්දයෙන් චෛත්‍ය, බෝධි හා භික්ෂූන් උදෙසා කරනු ලබන වැඳුම් පිදුම් සහ මෛත්‍රිය පෙරදැරිව කරනු ලබන සෙසු සියලු කායික ක්‍රියාවන් ඇතුළත් වේ.

တေပိဋကမ္ပိ ဗုဒ္ဓဝစနံ ကထိယမာနန္တိ အဓိပ္ပာယော. တေပိဋကမ္ပိ ဗုဒ္ဓဝစနံ ပရိပုစ္ဆနအတ္ထကထနဝသေန ပဝတ္တိယမာနမေဝ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ နာမ ဟိတဇ္ဈာသယေန ပဝတ္တိတဗ္ဗတော. တီဏိ သုစရိတာနီတိ ကာယဝစီမနောသုစရိတာနိ. စိန္တနန္တိ ဧဝံ စိန္တနမတ္တမ္ပိ မနောကမ္မံ, ပဂေဝ ပဋိပန္နာ ဘာဝနာတိ ဒဿေတိ.

ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය දේශනා කිරීම මෙහි අදහසයි. ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය විමසීම සහ අටුවා විවරණයන් වශයෙන් පවත්වන්නා වූ මෛත්‍රී සහගත වචන, යහපත් අභිප්‍රායෙන් පැවැත්විය යුතු බැවින් එය මෛත්‍රී වාග් කර්මය නම් වේ. කාය සුචරිතය, වාග් සුචරිතය සහ මනෝ සුචරිතය යන මේවා ත්‍රිවිධ සුචරිතයන් වේ. සිතීම යනු මනෝ කර්මයයි. හුදු සිතීම පමණක් නොව, භාවනාවෙහි යෙදීම ද මනෝ කර්මය බව මෙයින් දක්වයි.

အာဝီတိ ပကာသံ. ပကာသဘာဝေါ စေတ္ထ ယံ ဥဒ္ဒိဿ တံ ကာယကမ္မံ ကရီယတိ, တဿ သမ္မုခဘာဝတောတိ အာဟ ‘‘သမ္မုခါ’’တိ. ရဟောတိ အပ္ပကာသံ. အပ္ပကာသတာ စ ယံ ဥဒ္ဒိဿ တံ ကာယကမ္မံ ကရီယတိ, တဿ အပစ္စက္ခဘာဝတောတိ အာဟ ‘‘ပရမ္မုခါ’’တိ. သဟာယဘာဝဂမနံ တေသံ ပုရတော. တေသု ကရောန္တေသုယေဝ ဟိ သဟာယဘာဝဂမနံ သမ္မုခါ ကာယကမ္မံ နာမ ဟောတိ. ဥဘယေဟီတိ နဝကေဟိ ထေရေဟိ စ. ပဂ္ဂယှာတိ ပဂ္ဂဏှိတွာ ဥဒ္ဓံ ကတွာ ကေဝလံ ‘‘ဒေဝေါ’’တိ အဝတွာ ဂုဏေဟိ ထိရဘာဝဇောတနံ ‘‘ဒေဝတ္ထေရော’’တိ ဝစနံ ပဂ္ဂယှ ဝစနံ. မမတ္တဗောဓနံ ဝစနံ မမာယနဝစနံ. ဧကန္တပရမ္မုခဿ မနောကမ္မဿ သမ္မုခတာ နာမ ဝိညတ္တိသမုဋ္ဌာပနဝသေန ဟောတိ, တဉ္စ ခေါ လောကေ ကာယကမ္မန္တိ ပါကဋံ ပညာတံ. ဟတ္ထဝိကာရာဒီနိ အနာမသိတွာ ဧဝ ဒဿေန္တော ‘‘နယနာနိ ဥမ္မီလေတွာ’’တိအာဒိမာဟ. ကာမံ မေတ္တာသိနေဟသိနိဒ္ဓါနံ နယနာနံ ဥမ္မီလနာ ပသန္နေန မုခေန ဩလောကနဉ္စ မေတ္တံ ကာယကမ္မမေဝ, ယဿ ပန စိတ္တဿ ဝသေန နယနာနံ မေတ္တာသိနေဟသိနိဒ္ဓတာ မုခဿ စ ပသန္နတာ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘မေတ္တံ မနောကမ္မံ နာမာ’’တိ.

ප්‍රසිද්ධිය 'ආවී' නම් වේ. යමෙකු උදෙසා යම් කාය කර්මයක් කරනු ලැබේද, ඔහු ඉදිරිපිට සිටින බැවින් එය 'සම්මුඛා' නම් වේ. 'රහෝ' යනු රහසින් නොහොත් අප්‍රසිද්ධියයි. යමෙකු උදෙසා යම් කාය කර්මයක් කරනු ලැබේද, ඔහු ඇසට නොපෙනෙන තැනක සිටින බැවින් එය 'පරම්මුඛා' නම් වේ. සහාය බවට පැමිණීම යනු ඔවුන් ඉදිරියේ සිටීමයි. ඔවුන් කටයුතු කරන අවස්ථාවෙහි සහාය වීම සම්මුඛව කරන කාය කර්මයයි. 'උභයේහි' යනු නවක හා ස්ථවිර යන උභය පාර්ශවයමයි. 'පග්ගය්හ' යනු ගෞරවයෙන් එසවීමයි. හුදෙක් 'දේව' යැයි නොකියා, ගුණධර්මයන්ගෙන් ඇති ස්ථීර බව හැඟවීම පිණිස 'දේව ස්ථවිර' (දේව තෙරුන් වහන්සේ) යන වචනය උච්චාරණය කිරීම ගෞරව සහිත වචනයකි. 'මාගේ ය' යන හැඟීමෙන් කරන කථාව මමත්ව බෝධනය නම් වේ. සම්පූර්ණයෙන්ම පරම්මුඛ වූ මනෝ කර්මයක සම්මුඛ භාවය ඇති වන්නේ විඥප්තිය (හැඟවීම) මගිනි. එය ලෝකයෙහි 'කාය කර්මයක්' ලෙස ප්‍රකටව දන්නා කරුණකි. ඇස් හැර බැලීම ආදී ඉරියව් මෙසේ දක්වනු ලැබේ. මෛත්‍රී ස්නේහයෙන් තෙත් වූ දෑස් හැර බැලීම සහ ප්‍රසන්න මුහුණින් යුතුව බැලීම මෛත්‍රී කාය කර්මයකි. නමුත් යම් සිතක් හේතුවෙන් දෑස් මෛත්‍රී ස්නේහයෙන් යුක්ත වේද, මුහුණ ප්‍රසන්න වේද, එම සිත අරභයා 'මෛත්‍රී මනෝ කර්මය' යැයි කියනු ලැබේ.

လာဘ-သဒ္ဒေါ ကမ္မသာဓနော ‘‘လာဘာ ဝတ, ဘော, လဒ္ဓေါ’’တိအာဒီသု ဝိယ. သော စေတ္ထ ‘‘ဓမ္မလဒ္ဓါ’’တိ ဝစနတော အတီတကာလိကောတိ အာဟ ‘‘စီဝရာဒယော လဒ္ဓပစ္စယာ’’တိ. ဓမ္မတော အာဂတာတိ ဓမ္မိကာ, ပရိသုဒ္ဓဂမနာ ပစ္စယာ. တေနာဟ ‘‘ဓမ္မလဒ္ဓါ’’တိ. ဣမမေဝ ဟိ အတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ကုဟနာဒီ’’တိအာဒိ [Pg.91] ဝုတ္တံ. န သမ္မာ ဂယှမာနာ ဟိ ဓမ္မလဒ္ဓါ နာမ န ဟောန္တီတိ တပ္ပဋိသေဓနတ္ထံ ပါဠိယံ ‘‘ဓမ္မလဒ္ဓါ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒေယျံ ဒက္ခိဏေယျဉ္စ အပ္ပဋိဝိဘတ္တံ ကတွာ ဘုဉ္ဇတီတိ အပ္ပဋိဝိဘတ္တဘောဂီ နာမ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ဒွေ ပဋိဝိဘတ္တာနိ နာမာ’’တိအာဒိ. စိတ္တေန ဝိဘဇနန္တိ ဧတေန စိတ္တုပ္ပာဒမတ္တေနပိ ဝိဘဇနံ ပဋိဝိဘတ္တံ နာမ, ပဂေဝ ပယောဂတောတိ ဒဿေတိ. စိတ္တေန ဝိဘဇနပုဗ္ဗကံ ဝါ ကာယေန ဝိဘဇနန္တိ မူလမေဝ ဒဿေတုံ ‘‘ဧဝံ စိတ္တေန ဝိဘဇန’’န္တိ ဝုတ္တံ. တေန စိတ္တုပ္ပာဒမတ္တေန ပဋိဝိဘာဂေါ ကာတဗ္ဗောတိ ဒဿေတိ. အပ္ပဋိဝိဘတ္တန္တိ ဘာဝနပုံသကနိဒ္ဒေသော, အပ္ပဋိဝိဘတ္တံ လာဘံ ဘုဉ္ဇတီတိ ကမ္မနိဒ္ဒေသော ဝါ. တံ နေဝ ဂိဟီနံ ဒေတိ အတ္တနော အာဇီဝသောဓနတ္ထံ. န အတ္တနာ ပရိဘုဉ္ဇတိ ‘‘မယှံ အသာဓာရဏဘောဂိတာ မာ ဟောတူ’’တိ. ပဋိဂ္ဂဏှန္တော စ…ပေ… ပဿတီတိ ဣမိနာ အာဂမနတော ပဋ္ဌာယ သာဓာရဏဗုဒ္ဓိံ ဥပဋ္ဌာပေတိ. ဧဝံ ဟိဿ သာဓာရဏဘောဂိတာ သုကရာ, သာရဏီယဓမ္မော စဿ ပူရော ဟောတိ.

'ලාභ' යන ශබ්දය කර්ම සාධනයෙහි යෙදේ. 'ධර්මයෙන් ලත්' (ධම්මලද්ධා) යන වචනයෙන් අතීත කාලය අදහස් කරන බැවින් 'ලැබුණු සිවුරු ආදී ප්‍රත්‍යයන්' යැයි කියන ලදී. ධාර්මිකව පැමිණි දෑ ධාර්මික වේ, එනම් පිරිසිදු මාවතකින් ලැබුණු ප්‍රත්‍යයන්ය. එබැවින් 'ධර්මලද්ධා' යැයි කියන ලදී. මෙම අර්ථයම දැක්වීම සඳහා 'කුහකකම් ආදී' දේ සඳහන් කරන ලදී. නිසි පරිදි ලබා නොගත් දේ ධර්මලබ්ධ නොවන බැවින්, එය වැළැක්වීමට ධර්ම පාඨයෙහි 'ධර්මලද්ධා' යැයි වදාරන ලදී. දිය යුතු දෑ සහ දක්ෂිණාවට සුදුස්සන් අතර බෙදා වෙන් නොකර අනුභව කරන්නා 'අප්‍රතිවිභක්ත භෝගී' නම් වේ. සිතින් බෙදීම යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ සිතේ උපන් අදහසින් පමණක් බෙදා දීම පවා 'ප්‍රතිවිභක්ත' වන බවයි, ක්‍රියාවෙන් බෙදීමට පෙර සිතින් බෙදා වෙන් කිරීම මෙයින් අදහස් කෙරේ. සිතින් බෙදා වෙන් කිරීම මුල් කොට ගෙන කයින් බෙදා වෙන් කිරීමේ මූලික අවස්ථාව දැක්වීමට 'මෙසේ සිතින් බෙදීම' යැයි කියන ලදී. 'අප්‍රතිවිභක්ත' යනු ලැබුණු ලාභය බෙදා වෙන් නොකර අනුභව කිරීමයි. ඔහු එය තමාගේ ආජීවය පිරිසිදු කර ගැනීම සඳහා ගිහියන්ට නොදෙයි. 'මෙය මාගේ පමණක් වූ භෝගයක් නොවේවා' යන අදහසින් තමා තනිව පරිභෝජනය නොකරයි. පිළිගන්නා අවස්ථාවේ සිටම පොදු පරිභෝජනය පිළිබඳ හැඟීම ඇති කර ගනී. එවිට ඔහුගේ සාධාරණ පරිභෝජනය පහසු වන අතර සාරණීය ධර්මය සම්පූර්ණ වේ.

အထ ဝါ ပဋိဂ္ဂဏှန္တော စ…ပေ… ပဿတီတိ ဣမိနာ တဿ လာဘဿ တီသု ကာလေသု သာဓာရဏတော ဌပနံ ဒဿိတံ. ပဋိဂ္ဂဏှန္တော စ သံဃေန သာဓာရဏံ ဟောတူတိ ဣမိနာ ပဋိဂ္ဂဟဏကာလော ဒဿိတော. ဂဟေတွာ…ပေ… ပဿတီတိ ဣမိနာ ပဋိဂ္ဂဟိတကာလော. တဒုဘယံ ပန တာဒိသေန ပုဗ္ဗဘာဂေန ဝိနာ န ဟောတီတိ အတ္ထသိဒ္ဓေါ ပုရိမကာလော. တယိဒံ ပဋိဂ္ဂဟဏတော ပုဗ္ဗေဝဿ ဟောတိ ‘‘သံဃေန သာဓာရဏံ ဟောတူတိ ပဋိဂ္ဂဏှိဿာမီ’’တိ, ပဋိဂ္ဂဏှန္တဿ ဟောတိ ‘‘သံဃေန သာဓာရဏံ ဟောတူတိ ပဋိဂ္ဂဏှာမီ’’တိ, ပဋိဂ္ဂဟေတွာ ဟောတိ ‘‘သံဃေန သာဓာရဏံ ဟောတူတိ ဟိ ပဋိဂ္ဂဟိတံ မယာ’’တိ. ဧဝံ တိလက္ခဏသမ္ပန္နံ ကတွာ လဒ္ဓံ လာဘံ ဩသာရဏလက္ခဏံ အဝိကောပေတွာ ပရိဘုဉ္ဇန္တော သာဓာရဏဘောဂီ အပ္ပဋိဝိဘတ္တဘောဂီ စ ဟောတိ.

නැතහොත් 'පිළිගන්නා විට ද...' යන්නෙන් එම ලාභය අවස්ථා තුනකදීම සාධාරණව තැබීම දක්වයි. 'පිළිගන්නා විට සංඝයාට සාධාරණ වේවා' යන්නෙන් පිළිගන්නා අවස්ථාව දැක්වේ. 'ගෙන... බලයි' යන්නෙන් පිළිගත් පසු අවස්ථාව දැක්වේ. මෙම අවස්ථා දෙකම පූර්ව භාගයේ චේතනාවෙන් තොරව සිදු නොවන බැවින් පූර්ව අවස්ථාව ද අර්ථවත් වේ. පිළිගැනීමට පෙර 'සංඝයාට සාධාරණ වන පරිදි පිළිගන්නෙමි' යන චේතනාව ඇති වේ. පිළිගන්නා අතරතුර 'සංඝයාට සාධාරණ වන ලෙස පිළිගනිමි' යන හැඟීම ද, පිළිගත් පසු 'සංඝයාට සාධාරණ වන ලෙස මා විසින් පිළිගන්නා ලදී' යන හැඟීම ද ඇති වේ. මෙසේ අවස්ථා තුනම සම්පූර්ණ කර ගනිමින්, ලැබුණු ලාභය සාධාරණ ලක්ෂණයෙන් යුතුව පරිභෝජනය කරන්නා සාධාරණ භෝගී හෙවත් අප්‍රතිවිභක්ත භෝගී නම් වේ.

ဣမံ ပန သာရဏီယဓမ္မန္တိ ဣမံ စတုတ္ထံ သရိတဗ္ဗယုတ္တဓမံ. န ဟိ…ပေ… ဂဏှန္တိ, တသ္မာ သာဓာရဏဘောဂိတာ ဒုဿီလဿ နတ္ထီတိ အာရမ္ဘောပိ တာဝ န သမ္ဘဝတိ, ကုတော ပူရဏန္တိ အဓိပ္ပာယော. ပရိသုဒ္ဓသီလောတိ ဣမိနာ လာဘဿ ဓမ္မိကဘာဝံ ဒဿေတိ. ဝတ္တံ အခဏ္ဍေန္တောတိ ဣမိနာ အပ္ပဋိဝိဘတ္တဘောဂိတံ သာဓာရဏဘောဂိတဉ္စ ဒဿေတိ. သတိ ပန တဒုဘယေ သာရဏီယဓမ္မော ပူရိတော ဧဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပူရေတီ’’တိ. ဩဒိဿကံ ကတွာတိ ဧတေန အနောဒိဿကံ ကတွာ ပိတုနော, အာစရိယုပဇ္ဈာယာဒီနံ ဝါ [Pg.92] ထေရာသနတော ပဋ္ဌာယ ဒေန္တဿ သာရဏီယဓမ္မောယေဝ ဟောတီတိ ဒဿေတိ. ဒါတဗ္ဗန္တိ အဝဿံ ဒါတဗ္ဗံ. သာရဏီယဓမ္မော ပနဿ န ဟောတိ ပဋိဇဂ္ဂဋ္ဌာနေ ဩဒိဿကံ ကတွာ ဒိန္နတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ပလိဗောဓဇဂ္ဂနံ နာမ ဟောတီ’’တိ. မုတ္တပလိဗောဓဿ ဝဋ္ဋတိ အမုတ္တပလိဗောဓဿ ပူရေတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ. ယဒိ ဧဝံ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ သာရဏီယဓမ္မံ ပူရေန္တဿ ဩဒိဿကဒါနံ ဝဋ္ဋတိ, န ဝဋ္ဋတီတိ? နော န ဝဋ္ဋတိ ယုတ္တဋ္ဌာနေတိ ဒဿေန္တော ‘‘တေန ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ဣမိနာ ဩဒိဿကဒါနံ ပနဿ န သဗ္ဗတ္ထ ဝါရိတန္တိ ဒဿေတိ. ဂိလာနာဒီနဉှိ ဩဒိဿကံ ကတွာ ဒါနံ အပ္ပဋိဝိဘာဂပက္ခိကံ ‘‘အသုကဿ န ဒဿာမီ’’တိ ပဋိက္ခေပဿ အဘာဝတော. ဗျတိရေကပ္ပဓာနော ဟိ ပဋိဘာဂေါ. တေနာဟ ‘‘အဝသေသ’’န္တိအာဒိ. အဒါတုမ္ပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန ဒါတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿေတိ. တဉ္စ ခေါ ကရုဏာယနဝသေန, န ဝတ္တပရိပူရဏဝသေန, တသ္မာ ဒုဿီလဿပိ အတ္ထိကဿ သတိ သမ္ဘဝေ ဒါတဗ္ဗံ. ဒါနဉှိ နာမ န ကဿစိ နိဝါရိတံ.

'මෙම සාරණීය ධර්මය' යනු සිහිපත් කළ යුතු හතරවන ධර්මයයි. දුස්සීලයන්ට සාධාරණ භෝගී භාවයක් නැත, එබැවින් ඔවුන්ට මෙය ආරම්භ කිරීමටවත් නොහැකි නම් සම්පූර්ණ කිරීම ගැන කවර කථාද? 'පිරිසිදු සිල් ඇත්තා' යන්නෙන් ලාභයේ ධාර්මික බව දැක්වේ. 'වතාවත් කඩ නොකරන්නා' යන්නෙන් අප්‍රතිවිභක්ත භෝගී බව සහ සාධාරණ භෝගී බව දැක්වේ. ඒ දෙකම ඇති විට සාරණීය ධර්මය සම්පූර්ණ වන බැවින් 'සම්පූර්ණ කරයි' යැයි කියන ලදී. පුද්ගලයෙකු විශේෂ කොට නම් නොකර, පියාට හෝ ආචාර්ය උපාධ්‍යාය ආදීන්ට තෙර අසුනේ සිට පිළිවෙළින් බෙදා දීම සාරණීය ධර්මයක්ම වේ. එය අනිවාර්යයෙන්ම දිය යුත්තකි. නමුත් කිසියම් පුද්ගලයෙකු විශේෂ කර නම් කොට (උදෙසා) දෙන ලද්දේ නම් එය සාරණීය ධර්මය නොවේ. එය පෝෂණය කිරීමක් පමණි. බන්ධනවලින් මිදුණු තැනැත්තාට මෙය කළ හැකි වුවත්, බන්ධනවලින් නොමිදුණු අයට මෙය සම්පූර්ණ කළ නොහැකිය. එසේ නම් හැම අයුරින්ම සාරණීය ධර්මය සම්පූර්ණ කරන්නෙකුට විශේෂ කර දීම සුදුසු ද නැද්ද? සුදුසු ස්ථානයන්හිදී එය සුදුසු බව දැක්වීමට 'එහෙත් එමගින්...' යනාදිය පැවසේ. මෙයින් අදහස් කරන්නේ විශේෂ කර දීම සෑම තැනකදීම තහනම් කර නොමැති බවයි. ගිලනුන් ආදීන්ට විශේෂ කර දීම බෙදා වෙන් කිරීමේ පාර්ශවයට අයිති නැත, මන්ද එහිදී 'අසවලාට නොදෙමි' යන ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් සිදු නොවන බැවිනි. බෙදා වෙන් කිරීමේදී ප්‍රධාන වන්නේ ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. එබැවින් 'ඉතිරි වූ දේ...' යනාදිය පැවසීය. 'නොදීමට ද' යන්නෙහි ඇති 'ද' ශබ්දයෙන් දීමට ද සුදුසු බව දැක්වේ. එය කරුණාව පෙරදැරිව කළ යුත්තක් මිස වතාවත් පිරීමක් ලෙස නොවේ. එබැවින් අවශ්‍යතාවයක් ඇති විට දුස්සීලයෙකුට වුව ද දිය හැකිය. දානය යනු කිසිවෙකුට තහනම් කළ හැක්කක් නොවේ.

သုသိက္ခိတာယာတိ သာရဏီယပူရဏဝိဓိမှိ သုသိက္ခိတာယ, သုကုသလာယာတိ အတ္ထော. ဣဒါနိ တဿ ကောသလ္လံ ဒဿေတုံ ‘‘သုသိက္ခိတာယ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဒွါဒသဟိ ဝဿေဟိ ပူရေဟိ, န တတော ဩရန္တိ ဣမိနာ တဿ ဒုပ္ပူရတံ ဒဿေတိ. တထာ ဟိ သော မဟပ္ဖလော မဟာနိသံသော ဒိဋ္ဌဓမ္မိကေဟိပိ တာဝဂရုတရေဟိ ဖလာနိသံသေဟိ အနုဂတောတိ တံသမင်္ဂီ စ ပုဂ္ဂလော ဝိသေသလာဘီ အရိယပုဂ္ဂလော ဝိယ လောကေ အစ္ဆရိယဗ္ဘုတဓမ္မသမန္နာဂတော ဟောတိ. တထာ ဟိ သော ဒုပ္ပဇဟဒါနမယဿ သီလမယဿ ပုညဿ ပဋိပက္ခဓမ္မံ သုဒူရေ ဝိက္ခမ္ဘိတံ ကတွာ ဝိသုဒ္ဓေန စေတသာ လောကေ ပါကဋော ပညာတော ဟုတွာ ဝိဟရတိ. တဿိမမတ္ထံ ဗျတိရေကတော အနွယတော စ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘သစေ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တံ သုဝိညေယျမေဝ.

‘සුසික්ඛිතායා’ යනු සාරණීය ධර්මයන් පිරීමේ ක්‍රමවේදයෙහි මනාව හික්මුණු හෙවත් මනාව දක්ෂ වූ යන අර්ථයයි. දැන් එම දක්ෂතාව පෙන්වීම සඳහා ‘සුසික්ඛිතාය හී’ යනාදිය වදාරන ලදී. වසර දොළසක් මුළුල්ලෙහි එම ධර්මයන් පිරිය යුතුය, එයට අඩුවෙන් නොවේ යන්නෙන් එහි ඇති දුෂ්කර බව පෙන්වයි. එසේම එම සාරණීය ධර්මයෝ මේ ආත්මයෙහිම ලැබෙන මහත් වූ විපාකයන්ගෙන් හා ආනිසංසයන්ගෙන් යුක්ත බැවින්, එම ධර්මයන්ගෙන් සමන්විත පුද්ගලයා ලෝකයෙහි විශේෂ ලාභයන් ලබන ආර්ය පුද්ගලයෙකු මෙන් අසිරිමත් හා පුදුම සහගත ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වෙයි. එසේම ඔහු අත්හැරීමට අපහසු වූ දානමය හා ශීලමය පින්කම්වලට බාධා පමුණුවන අකුසල ධර්මයන් ඉතා ඈතට දුරු කොට, පිරිසිදු සිතින් ලෝකයෙහි ප්‍රකට වූ, ප්‍රසිද්ධ වූ අයෙකු ලෙස වාසය කරයි. එම කරුණ ව්‍යතිරේක (නොවීමෙන් සිදුවන දේ) හා අන්වය (වීමෙන් සිදුවන දේ) වශයෙන් පැහැදිලි කිරීමට ‘සචේ හී’ යනාදිය වදාරන ලදී. එය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

ဣဒါနိဿ သမ္ပရာယိကေ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကေ စ အာနိသံသေ ဒဿေတုံ ‘‘ဧဝံ ပူရိတသာရဏီယဓမ္မဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. နေဝ ဣဿာ န မစ္ဆရိယံ ဟောတိ စိရကာလဘာဝနာယ ဝိဓုတဘာဝတော. မနုဿာနံ ပိယော ဟောတိ ပရိစ္စာဂသီလတာယ ဝိဿုတတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ဒဒံ ပိယော ဟောတိ ဘဇန္တိ နံ ဗဟူ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၅.၃၄). သုလဘပစ္စယော ဟောတိ ဒါနဝသေန ဥဠာရဇ္ဈာသယာနံ ပစ္စယလာဘဿ ဣဓာနိသံသသဘာဝတော ဒါနဿ. ပတ္တဂတမဿ ဒိယျမာနံ [Pg.93] န ခီယတိ ပတ္တဂတဿေဝ ဒွါဒသဝဿိကဿ မဟာဝတ္တဿ အဝိစ္ဆေဒေန ပူရိတတ္တာ. အဂ္ဂဘဏ္ဍံ လဘတိ ဒေဝသိကံ ဒက္ခိဏေယျာနံ အဂ္ဂတော ပဋ္ဌာယ ဒါနဿ ဒိန္နတ္တာ. ဘယေ ဝါ…ပေ… အာပဇ္ဇန္တိ ဒေယျပ္ပဋိဂ္ဂါဟကဝိကပ္ပံ အကတွာ အတ္တနိ နိရပေက္ခစိတ္တေန စိရကာလံ ဒါနဿ ပူရိတတာယ ပသာရိတစိတ္တတ္တာ.

දැන් ඔහුගේ පරලොව හා මෙලොව ආනිසංස පෙන්වීම සඳහා ‘ඒවං පූරිත සාරණීයධම්මස්ස’ යනාදිය වදාරන ලදී. දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලෙහි භාවනා කිරීමෙන් ඉරිසියාව හා මසුරුකම පහව ගිය බැවින් ඔහු තුළ එම කෙලෙස් ඇති නොවේ. පරිත්‍යාගශීලී බව නිසා ඔහු මිනිසුන් අතර ප්‍රකට වන අතර, ඔවුන්ට ප්‍රියමනාප අයෙකු වෙයි. එබැවිනි ‘දෙන තැනැත්තා බොහෝ දෙනෙකුට ප්‍රිය වෙයි, ඔවුන් ඔහුව ඇසුරු කරයි’ යනාදිය (අංගුත්තර නිකාය 5.34) වදාරන ලද්දේ. දානය හේතුවෙන් උදාර අදහස් ඇත්තන්ට මෙලොවදීම ප්‍රත්‍ය ලාභය ලැබෙන බැවින් ඔහුට පහසුවෙන් ප්‍රත්‍ය පහසුකම් ලැබේ. වසර දොළසක් මුළුල්ලෙහි අඛණ්ඩව මහා ව්‍රතයක් ලෙස පිරූ බැවින්, ඔහුගේ පාත්‍රයට ලැබෙන දානය පූජා කරන විට එය අවසන් නොවේ. දිනපතා දක්ෂිණෙය්‍යයන් වහන්සේලා අතරින් අග්‍ර වූවන්ගෙන් පටන් ගෙන දානය දුන් බැවින්, ඔහුට ශ්‍රේෂ්ඨ වස්තූන් ලැබේ. බියකදී වුවද, දානය පිළිගන්නා පුද්ගලයන් කෙරෙහි වෙනසක් නොකොට, තමා ගැන අපේක්ෂාවක් නැති සිතින් දීර්ඝ කාලයක් දානය පිරූ බැවින් ඔහු ප්‍රසන්න වූ සිතින් යුක්ත වෙයි.

တတြာတိ တေသု အာနိသံသေသု ဝိဘာဝေတဗ္ဗေသု. ဣမာနိ ဖလာနိ ဝတ္ထူနိ ကာရဏာနိ. မဟာဂိရိဂါမော နာမ နာဂဒီပပဿေ ဧကော ဂါမောဝ. အလဘန္တာပီတိ အပ္ပပုညတာယ အလာဘိနော သမာနာပိ. ဘိက္ခာစာရမဂ္ဂသဘာဂန္တိ သဘာဂံ တဗ္ဘာဂိယံ ဘိက္ခာစာရမဂ္ဂံ ဇာနန္တိ. အနုတ္တရိမနုဿဓမ္မတ္တာ ထေရာနံ သံသယဝိနောဒနတ္ထဉ္စ ‘‘သာရဏီယဓမ္မော မေ, ဘန္တေ, ပူရိတော’’တိ အာဟ. တထာ ဟိ ဒုတိယဝတ္ထုသ္မိမ္ပိ ထေရေန အတ္တာ ပကာသိတော. ဒဟရကာလေ ဧဝံ ကိရ သာရဏီယဓမ္မပူရကော အဟောသိ. မနုဿာနံ ပိယတာယ သုလဘပစ္စယတာယပိ ဣဒံ ဝတ္ထုမေဝ. ပတ္တဂတာခီယနဿ ပန ဝိသေသံ ဝိဘာဝနတော ‘‘ဣဒံ တာဝ…ပေ… ဧတ္ထ ဝတ္ထူ’’တိ ဝုတ္တံ.

‘තත්‍ර’ යනු ඒ ආනිසංසයන් විස්තර කළ යුතු තන්හිය. මේවා විපාකයන්, වස්තූන් හා කරුණු වේ. ‘මහාගිරිගාම’ යනු නාගදීපය අසල වූ එක්තරා ගමකි. ‘අලභන්තාපි’ යනු පින් මඳ බව නිසා කිසිවක් නොලබන්නන් වුවද යන්නයි. ‘භික්ඛාචාරමග්ගසභාගං’ යනු එයට අනුරූප වූ පිඬු පිණිස වඩින මාර්ගයයි. තමන් වහන්සේ තුළ ඇති උත්තරීමනුස්ස ධර්මය ගැනත්, තෙරුන් වහන්සේලාගේ සැකය දුරු කිරීම පිණිසත් ‘ස්වාමීනී, මා විසින් සාරණීය ධර්මයන් පුරන ලදී’ යි පැවසූහ. එසේම දෙවන කථාවේදී ද තෙරුන් වහන්සේ විසින් තමන් වහන්සේ ගැන ප්‍රකාශ කරන ලදී. උන්වහන්සේ සාමණේර කාලයේ පටන්ම මෙලෙස සාරණීය ධර්මයන් පිරූ බව කියැවේ. මිනිසුන්ට ප්‍රිය වීම හා පහසුවෙන් ප්‍රත්‍ය ලැබීම සම්බන්ධයෙන් ද මෙම කථාවම සාක්ෂියකි. පාත්‍රයට ලැබුණු දානය අවසන් නොවීම පිළිබඳ විශේෂ විස්තරයක් සඳහා ‘ඉදං තාව... පෙ... එත්ථ වත්ථු’ යැයි පවසන ලදී.

ဂိရိဘဏ္ဍမဟာပူဇာယာတိ စေတိယဂိရိမှိ သကလလင်္ကာဒီပေ ယောဇနပ္ပမာဏေ သမုဒ္ဒေ စ နာဝါသံဃာဋာဒိကေ ဌပေတွာ ဒီပပုပ္ဖဂန္ဓာဒီဟိ ကရိယမာနာယ မဟာပူဇာယ. တဿာ စ ပဋိပတ္တိယာ အဝဉ္ဈဘာဝဝိဘာဝနတ္ထံ ‘‘ဧတေ မယှံ ပါပုဏိဿန္တီ’’တိ အာဟ. ပရိယာယေနပိ လေသေနပိ. အနုစ္ဆဝိကန္တိ ‘‘သာရဏီယဓမ္မပူရကော’’တိ ယထာဘူတပဝေဒနံ တုမှာကံ အနုစ္ဆဝိကန္တိ အတ္ထော.

‘ගිරිභණ්ඩමහාපූජායා’ යනු චේතියගිරි විහාරයේ මුළු ලංකාද්වීපය පුරාම හා මුහුදෙහි නැව් පහුරු ආදියෙහි පවා යොදුනක් පමණ ප්‍රමාණයේ තැන තැන පහන්, සුවඳ දුම් ආදියෙන් කරන ලද මහා පූජාවයි. එම පිළිවෙතේ නිෂ්ඵල නොවන බව පෙන්වීමට ‘මේවා මට ලැබෙනු ඇත’ යැයි පැවසූහ. ‘පරියායේනපි’ යනු යම් හේතුවක් හෝ නිමිත්තක් මගිනි. ‘අනුච්ඡවිකං’ යනු ‘මා සාරණීය ධර්මයන් පිරූ අයෙක්මි’ යි ඇති සැටියෙන් ප්‍රකාශ කිරීම ඔබවහන්සේලාට සුදුසු යන්න අර්ථයයි.

အနာရောစေတွာဝ ပလာယိံသု စောရဘယေန. ‘‘အတ္တနော ဒုဇ္ဇီဝိကာယာ’’တိပိ ဝဒန္တိ. အဟံ သာရဏီယဓမ္မပူရိကာ, မမ ပတ္တပရိယာပန္နေနပိ သဗ္ဗာပိမာ ဘိက္ခုနိယော ယာပေဿန္တီတိ အာဟ ‘‘မာ တုမှေ တေသံ ဂတဘာဝံ စိန္တယိတ္ထာ’’တိ. ဝဋ္ဋိဿတီတိ ကပ္ပိဿတိ. ထေရီ သာရဏီယဓမ္မပူရိကာ အဟောသိ, ထေရဿ ပန သီလတေဇေနေဝ ဒေဝတာ ဥဿုက္ကံ အာပဇ္ဇိ.

සොර බිය නිසා කිසිවෙකුට නොදන්වාම පලා ගියහ. ‘තමන්ගේ දුෂ්කර ජීවිතය නිසා’ යැයි ද පවසති. ‘මම සාරණීය ධර්මයන් පිරූ තැනැත්තියක් වෙමි, මාගේ පාත්‍රයට ලැබෙන දෙයින් මේ සියලු මෙහෙණින් වහන්සේලාට යැපෙන්නට පුළුවන, ඔවුන් ගිය එක ගැන ඔබලා නොසිතන්න’ යැයි ඇය පැවසුවාය. ‘වට්ඨිස්සති’ යනු සුදුසු වනු ඇත (කැප වනු ඇත) යන්නයි. මෙහෙණින් වහන්සේ සාරණීය ධර්මයන් පිරූ කෙනෙක් වූහ, තෙරුන් වහන්සේගේ ශීල තේජස නිසාම දේවතාවෝ උනන්දු වූහ.

နတ္ထိ ဧတေသံ ခဏ္ဍန္တိ အခဏ္ဍာနိ. တံ ပန နေသံ ခဏ္ဍံ ဒဿေတုံ ‘‘ယဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဥပသမ္ပန္နသီလာနံ ဥဒ္ဒေသက္ကမေန အာဒိအန္တာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေနာဟ ‘‘သတ္တသူ’’တိအာဒိ. န ဟိ အညော ကောစိ အာပတ္တိက္ခန္ဓာနံ [Pg.94] အနုက္ကမော အတ္ထိ, အနုပသမ္ပန္နသီလာနံ သမာဒါနက္ကမေနပိ အာဒိအန္တာ လဗ္ဘန္တိ. ပရိယန္တေ ဆိန္နသာဋကော ဝိယာတိ တတြန္တေ ဒသန္တေ ဝါ ဆိန္နဝတ္ထံ ဝိယ. ဝိသဒိသုဒါဟရဏဉ္စေတံ ‘‘အခဏ္ဍာနီ’’တိ ဣမဿ အဓိကတတ္တာ. ဧဝံ သေသာနမ္ပိ ဥဒါဟရဏာနိ. ခဏ္ဍိကတာ ဘိန္နတာ ခဏ္ဍံ, တံ ဧတဿ အတ္ထီတိ ခဏ္ဍံ, သီလံ. ဆိဒ္ဒန္တိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဝေမဇ္ဈေ ဘိန္နံ ဝိနိဝိဇ္ဈနဝသေန. ဝိသဘာဂဝဏ္ဏေန ဂါဝီ ဝိယာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဝိသဘာဂဝဏ္ဏေန ဥပဍ္ဎံ တတိယဘာဂဂတံ သမ္ဘိန္နဝဏ္ဏံ သဗလံ, ဝိသဘာဂဝဏ္ဏေဟေဝ ဗိန္ဒူဟိ အန္တရန္တရာဟိ ဝိမိဿံ ကမ္မာသံ. အယံ ဣမေသံ ဝိသေသော. သဗလရဟိတာနိ အသဗလာနိ, တထာ အကမ္မာသာနိ. သီလဿ တဏှာဒါသဗျတော မောစနံ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယဘာဝါပါဒနံ, တသ္မာ တဏှာဒါသဗျတော မောစနဝစနေန တေသံ သီလာနံ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယတမာဟ. ဘုဇိဿဘာဝကရဏတောတိ ဣမိနာ ဘုဇိဿကရာနိ ဘုဇိဿာနီတိ ဥတ္တရပဒလောပေနာယံ နိဒ္ဒေသောတိ ဒဿေတိ. ယသ္မာ ဝါ တံသမင်္ဂိပုဂ္ဂလော သေရီ သယံဝသီ ဘုဇိဿော နာမ ဟောတိ, တသ္မာပိ ဘုဇိဿာနိ. အဝိညူနံ အပ္ပမာဏတာယ ‘‘ဝိညုပ္ပသတ္ထာနီ’’တိ ဝုတ္တံ. သုပရိသုဒ္ဓဘာဝေန ဝါ သမ္ပန္နတ္တာ ဝိညူဟိ ပသတ္ထာနီတိ ဝိညုပ္ပသတ္ထာနိ.

මෙම ශීලයන්ගේ කිසිදු තැනක කැඩීමක් නැති බැවින් ඒවා ‘අඛණ්ඩ’ නම් වේ. ඒවායේ කැඩීම් පෙන්වීම සඳහා ‘යස්සා’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහිදී උපසම්පන්න ශීලයෙහි උද්දේස අනුපිළිවෙළ අනුව ආරම්භය හා අවසානය දත යුතුය. එබැවින් ‘සත්තසු’ (ආපත්ති නිකාය සත) යනාදිය වදාරන ලදී. මන්ද යත් ආපත්ති ස්කන්ධයන්ගේ වෙනත් අනුපිළිවෙළක් නැති බැවිනි. අනුපසම්පන්නයන්ගේ ශීලයෙහි සමාදන් වන අනුපිළිවෙළින් ආරම්භය හා අවසානය ලැබේ. ‘පරියන්තේ ඡින්නසාටකෝ විය’ යනු වාටියෙන් හෝ කෙළවරින් ඉරුණු වස්ත්‍රයක් මෙනි. ‘අඛණ්ඩ’ යන මෙහි අදහසට අනුව මෙය විසදෘශ උදාහරණයකි. සෙසු ඒවාට ද උදාහරණ එසේමය. ඛණ්ඩිත බව හෙවත් බිඳුණු බව ‘ඛණ්ඩ’ නම් වේ, එය යම් ශීලයක ඇත්නම් එය ‘ඛණ්ඩ’ ශීලයයි. ‘ඡිද්ද’ (සිදුරු සහිත) ආදියේදී ද ක්‍රමය මෙයම වේ. මැදින් බිඳීම ‘විවිධ සිදුරු වීම’ (විනිවිජ්ඣන) ලෙස හැඳින්වේ. ‘විසභාගවණ්ණේන ගාවී විය’ (වෙනස් පැහැයක් ඇති එළදෙනක මෙන්) යන්න සම්බන්ධ කරගත යුතුය. අඩක් හෝ තුනෙන් පංගුවක් වෙනස් පැහැයක් ගැනීම ‘සබල’ නම් වේ. තැනින් තැන වෙනස් පැහැති ලප හෝ තිත් මිශ්‍ර වීම ‘කම්මාස’ නම් වේ. මෙය මේවායේ ඇති වෙනසයි. සබල ගතියෙන් තොර වූයේ ‘අසබල’ නම් වේ. එසේම කම්මාස ගතියෙන් තොර වූයේ ‘අකම්මාස’ නම් වේ. තණ්හාවට වහල් වීමෙන් ශීලය මුදා ගැනීම හා එය නිවන් ලැබීමට උපනිශ්‍රය කර ගැනීම හේතුවෙන්, ‘තණ්හාවට වහල් වීමෙන් මුදා ගැනීම’ යන වචනයෙන් එම ශීලයන්ගේ නිවනට ඇති උපනිශ්‍රය බව කියැවිණි. ‘භුජිස්ස’ භාවය (නිදහස් බව) ඇති කරන බැවින් ‘භුජිස්ස’ නම් වේ යන්න මෙහි පද ලෝපයෙන් පෙන්වන විග්‍රහයයි. නොඑසේ නම් එම ගුණයෙන් යුත් පුද්ගලයා ස්වාධීන වූ, තමාටම වසඟ වූ, නිදහස් (භුජිස්ස) පුද්ගලයෙකු වන බැවින් ද එය ‘භුජිස්ස’ නම් වේ. අඥානයන්ගේ ප්‍රමාණයට ගත නොහැකි බැවින් ‘විඤ්ඤුප්පසත්ථානි’ යැයි පවසන ලදී. නොහොත් අතිශයින් පිරිසිදු බවින් යුක්ත බැවින් නුවණැත්තන් විසින් පසසන ලද හෙයින් ‘විඤ්ඤුප්පසත්ථ’ නම් වේ.

တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ အပရာမဋ္ဌတ္တာတိ ‘‘ဣမိနာဟံ သီလေန ဒေဝေါ ဝါ ဘဝိဿာမိ ဒေဝညတရော ဝါ’’တိ တဏှာပရာမာသေန, ‘‘ဣမိနာဟံ သီလေန ဒေဝေါ ဟုတွာ တတ္ထ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော ဘဝိဿာမီ’’တိ ဒိဋ္ဌိပရာမာသေန စ အပရာမဋ္ဌတ္တာ. ပရာမဋ္ဌုန္တိ ‘‘အယံ တေ သီလေသု ဒေါသော’’တိ စတူသု ဝိပတ္တီသု ယာယ ကာယစိ ဝိပတ္တိယာ ဒဿနေန ပရာမဋ္ဌုံ, အနုဒ္ဓံသေတုံ စောဒေတုန္တိ အတ္ထော. သီလံ နာမ အဝိပ္ပဋိသာရာဒိပါရမ္ပရိယေန ယာဝဒေဝ သမာဓိသမ္ပာဒနတ္ထန္တိ အာဟ ‘‘သမာဓိသံဝတ္တနိကာနီ’’တိ. သမာဓိသံဝတ္တနပ္ပယောဇနာနိ သမာဓိသံဝတ္တနိကာနိ.

තණ්හා හා දිට්ඨි මගින් පරාමර්ශනය නොකරන ලද බැවින් ‘අපරාමට්ඨ’ නම් වේ. එනම්, ‘මම මේ ශීලයෙන් දෙවියෙකු වන්නෙමි’ යනාදී තණ්හා පරාමර්ශනයෙන් ද, ‘මම මේ ශීලයෙන් දෙවියෙකු වී එහි නිත්‍ය වූ, ස්ථිර වූ, සදාකාලික වූ අයෙකු වන්නෙමි’ යනාදී දිට්ඨි පරාමර්ශනයෙන් ද තොර වීමයි. ‘පරාමට්ඨුං’ යනු ‘මේ ඔබේ ශීලයෙහි ඇති දෝෂයයි’ කියා සතර විපත්තිවලින් යම් විපත්තියක් පෙන්වා දෝෂාරෝපණය කිරීමට හෝ චෝදනා කිරීමට නොහැකි යන අර්ථයයි. ශීලය යනු නොතැවෙන බව (අවිප්පටිසාර) ආදී අනුපිළිවෙළින් සමාධිය සිද්ධ කර ගැනීම සඳහාම පවතින්නක් බැවින් ‘සමාධිසංවත්තනිකානි’ යැයි පවසන ලදී. සමාධිය ඇති කිරීම ප්‍රයෝජනය කොට ඇත්තේ ‘සමාධිසංවත්තනික’ නම් වේ.

သမာနဘာဝေါ သာမညံ, ပရိပုဏ္ဏစတုပါရိသုဒ္ဓိဘာဝေန မဇ္ဈေ ဘိန္နသုဝဏ္ဏဿ ဝိယ ဘေဒါဘာဝတော သီလေန သာမညံ သီလသာမညံ, တံ ဂတော ဥပဂတောတိ သီလသာမညဂတော. တေနာဟ ‘‘သမာနဘာဝူပဂတသီလော’’တိ, သီလသမ္ပတ္တိယာ သမာနဘာဝံ ဥပဂတသီလော သဘာဂဝုတ္တိကောတိ အတ္ထော. ကာမံ ပုထုဇ္ဇနာနမ္ပိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလေ နာနတ္တံ န သိယာ, တံ ပန န ဧကန္တိကံ, ဣဒံ ဧကန္တိကံ နိယတဘာဝတောတိ အာဟ ‘‘နတ္ထိ [Pg.95] မဂ္ဂသီလေ နာနတ္တ’’န္တိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တန္တိ မဂ္ဂသီလံ သန္ဓာယ တံ ‘‘ယာနိ တာနိ သီလာနီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

සමාන ස්වභාවය 'සාමඤ්ඤය' යි. පරිපූර්ණ වූ චතුපාරිසුද්ධි සීලය නිසා, මැදින් කපා වෙන් කළ රන් කැබලි දෙකක් අතර වෙනසක් නැත්තා සේම, සීලයෙන් සමාන බව 'සීලසාමඤ්ඤ' නම් වේ. එයට පැමිණි තැනැත්තා 'සීලසාමඤ්ඤගත' නම් වේ. එබැවින් 'සමාන ස්වභාවයට පැමිණි සීලය ඇත්තා' යැයි පවසන ලදී. සීල සම්පත්තියෙන් සමාන බවට පත් වූ සීලයක් ඇති, එකම චර්යාවන් ඇත්තා යනු එහි අර්ථයයි. පෘථග්ජනයන්ගේ පවා චතුපාරිසුද්ධි සීලයේ වෙනසක් නොතිබිය හැකි වුවත්, එය නියත වූවක් නොවේ. නමුත් මෙය නියත ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින් 'මාර්ග සීලයේ වෙනසක් නැත' යැයි පවසන ලදී. එය අරභයා 'යම් ඒ සීල කෙනෙක් වෙද්ද' යනාදී වශයෙන් මාර්ග සීලය අරමුණු කොට පවසන ලදී.

ယာယန္တိ ယာ အယံ မယှဉ္စေဝ တုမှာကဉ္စ ပစ္စက္ခဘူတာ. ဒိဋ္ဌီတိ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ. နိဒ္ဒေါသာတိ နိဒ္ဓုတဒေါသာ, သမုစ္ဆိန္နရာဂါဒိပါပဓမ္မာတိ အတ္ထော. နိယျာတီတိ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော နိဿရတိ နိဂ္ဂစ္ဆတိ. သယံ နိယျန္တီယေဝ ဟိ တံသမင်္ဂိပုဂ္ဂလံ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော နိယျာပေတီတိ ဝုစ္စတိ. ယာ သတ္ထု အနုသိဋ္ဌိ, တံ ကရောတီတိ တက္ကရော, တဿ, ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇန္တဿာတိ အတ္ထော. သမာနဒိဋ္ဌိဘာဝန္တိ သဒိသဒိဋ္ဌိဘာဝံ သစ္စသမ္ပဋိဝေဓေန အဘိန္နဒိဋ္ဌိဘာဝံ.

'යාවන්ති' යනු මටත් ඔබටත් ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ යම් මේ දෘෂ්ටියක් වේද එයයි. 'දිට්ඨි' යනු මාර්ග සම්මා දිට්ඨියයි. 'නිද්දෝසා' යනු දොස් දුරු කළ, එනම් සහමුලින්ම ප්‍රහීණ කළ රාගාදී පාපධර්මයන් ඇති යන්නයි. 'නිය්‍යාති' යනු වට්ට දුක්ඛයෙන් (සංසාර දුකෙන්) නික්මෙයි, ඉන් බැහැර වෙයි යන්නයි. යමෙක් එම දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත වේද, එය විසින්ම ඔහුව සංසාර දුකෙන් මුදවන බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අනුශාසනාව යමෙක් පිළිපදීද ඔහු 'තක්කර' (එය කරන්නා) නම් වේ. එනම්, අනුශාසනා පරිදි පිළිපදින්නාට යනු අර්ථයයි. 'සමානදිට්ඨිභාවය' යනු සත්‍යය අවබෝධ කර ගැනීමෙන් ලැබෙන සමාන දෘෂ්ටි ඇති බවයි.

ပဌမသာရဏီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රථම සාරණීය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၂. ဒုတိယသာရဏီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. ද්විතීය සාරණීය සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၂. ဒုတိယေ သဗြဟ္မစာရီနန္တိ သဟဓမ္မိကာနံ. ပိယံ ပိယာယိတဗ္ဗကံ ကရောန္တီတိ ပိယကရဏာ. ဂရုံ ဂရုဋ္ဌာနိယံ ကရောန္တီတိ ဂရုကရဏာ. သင်္ဂဏှနတ္ထာယာတိ သင်္ဂဟဝတ္ထုဝိသေသဘာဝတော သဗြဟ္မစာရီနံ သင်္ဂဟဏာယ သံဝတ္တန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. အဝိဝဒနတ္ထာယာတိ သင်္ဂဟဝတ္ထုဘာဝတော ဧဝ န ဝိဝဒနတ္ထာယ. သတိ စ အဝိဝဒနဟေတုဘူတသင်္ဂဟကတ္တေ တေသံ ဝသေန သဗြဟ္မစာရီနံ သမဂ္ဂဘာဝေါ ဘေဒါဘာဝေါ သိဒ္ဓေါယေဝါတိ အာဟ ‘‘သာမဂ္ဂိယာ’’တိအာဒိ.

12. දෙවැන්නෙහි 'සබ්‍රහ්මචාරීනං' යනු සධර්මිකයන්ගේ යන්නයි. ප්‍රිය මනාප බව ඇති කරන බැවින් 'පියකරණා' නම් වේ. ගරු කළ යුතු තැනෙහි තබන බැවින් 'ගරුකරණා' නම් වේ. 'සංගණ්හනත්ථායා' යනු සංග්‍රහ වස්තූන්ගේ විශේෂත්වය නිසා සබ්‍රහ්මචාරීන්ට සංග්‍රහ කිරීම පිණිස පවතින බවයි. 'අවිවදනත්ථායා' යනු සංග්‍රහ වස්තූන්ගේ ගුණය නිසාම විවාද නොකිරීම පිණිස පවතින බවයි. විවාද නොකිරීමට හේතු වන සංග්‍රහශීලී බව ඇති කල්හි, එමඟින් සබ්‍රහ්මචාරීන්ගේ සමගි බව හා භේද නොවීම නිරායාසයෙන්ම සිදු වන බැවින් 'සාමග්ගියා' යනාදිය පවසන ලදී.

ဒုတိယသာရဏီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ද්විතීය සාරණීය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၃. နိဿာရဏီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. නිස්සාරණීය සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၃. တတိယေ ဝဍ္ဎိတာတိ ဘာဝနာပါရိပူရိဝသေန ပရိဗြူဟိတာ. ပုနပ္ပုနံ ကတာတိ ဘာဝနာယ ဗဟုလီကရဏေန အပရာပရံ ပဝတ္တိတာ. ယုတ္တယာနသဒိသာ ကတာတိ ယထာ ယုတ္တမာဇညယာနံ ဆေကေန သာရထိနာ အဓိဋ္ဌိတံ ယထာရုစိ ပဝတ္တတိ, ဧဝံ ယထာရုစိ ပဝတ္တိရဟံ ဂဟိတာ. ဝတ္ထုကတာတိ ဝါ အဓိဋ္ဌာနဋ္ဌေန ဝတ္ထု ဝိယ ကတာ, သဗ္ဗသော ဥပက္ကိလေသဝိသောဓနေန ဣဒ္ဓိဝိသေသတာယ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘာဝတော သုဝိသောဓိတပရိဿယဝတ္ထု ဝိယ ကတာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အဓိဋ္ဌိတာတိ ပဋိပက္ခဒူရီဘာဝတော [Pg.96] သုဘာဝိတဘာဝေန တံတံအဓိဋ္ဌာနယောဂျတာယ ဌပိတာ. သမန္တတော စိတာတိ သဗ္ဗဘာဂေန ဘာဝနူပစယံ ဂမိတာ. တေနာဟ ‘‘ဥပစိတာ’တိ. သုဋ္ဌု သမာရဒ္ဓါတိ ဣဒ္ဓိဘာဝနာသိခါပ္ပတ္တိယာ သမ္မဒေဝ သမ္ဘာဝိတာ. အဘူတဗျာကရဏံ ဗျာကရောတီတိ ‘‘မေတ္တာ ဟိ ခေါ မေ စေတောဝိမုတ္တိ ဘာဝိတာ’’တိအာဒိနာ အတ္တနိ အဝိဇ္ဇမာနဂုဏာဘိဗျာဟာရံ ဗျာဟရတိ. စေတောဝိမုတ္တိသဒ္ဒံ အပေက္ခိတွာ ‘‘နိဿဋာ’’တိ ဝုတ္တံ. ပုန ဗျာပါဒေါ နတ္ထီတိ ဣဒါနိ မမ ဗျာပါဒေါ နာမ သဗ္ဗသော နတ္ထီတိ ဉတွာ.

13. තෙවැන්නෙහි 'වඩ්ඪිතා' යනු භාවනාව පරිපූර්ණ කිරීමෙන් වැඩුණු බවයි. 'පුනප්පුනං කතා' යනු භාවනාව බහුලව කිරීමෙන් නැවත නැවතත් පවත්වන ලද බවයි. 'යුත්තයානසදිසා කතා' යනු දක්ෂ රියැදුරෙකු විසින් පදවනු ලබන මනා රථයක් කැමති පරිදි ගමන් කරන්නාක් මෙන්, තමන් කැමති පරිදි පැවැත්විය හැකි වන සේ ප්‍රගුණ කරන ලද බවයි. 'වත්ථුකතා' යනු අධිෂ්ඨානය නමැති අර්ථයෙන් පදනමක් මෙන් කරන ලද, එසේත් නැතිනම් සියලු කෙලෙස් පහ කිරීමෙන් සහ සෘද්ධි විශේෂයන් නිසා පවතින ස්ථානයක් වන බැවින් හොඳින් පිරිසිදු කරන ලද පදනමක් මෙන් කරන ලද බවයි. 'අධිට්ඨිතා' යනු ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් දුරු කොට මැනවින් වඩන ලද බැවින් ඒ ඒ අධිෂ්ඨානවලට සුදුසු පරිදි පිහිටුවන ලද බවයි. 'සමන්තතෝ චිතා' යනු සෑම අයුරින්ම භාවනාමය වර්ධනයට පැමිණි බවයි. එබැවින් 'උපචිතා' (රැස් කරන ලද / වැඩුණු) යැයි පවසන ලදී. 'සුට්ඨු සමාරද්ධා' යනු සෘද්ධි භාවනාවේ උච්චතම අවස්ථාවට පැමිණීමෙන් මනාව සම්පූර්ණ කරන ලද බවයි. 'අභූතබ්‍යාකරණං බ්‍යාකරෝති' යනු 'මා විසින් මෙත්තා චේතෝ විමුක්තිය වඩන ලදී' යනාදී වශයෙන් තමා තුළ නැති ගුණයක් ප්‍රකාශ කිරීමයි. චේතෝ විමුක්ති යන වචනයට සාපේක්ෂව 'නිස්සටා' (නික්මුණු) යැයි පවසන ලදී. 'පුන බ්‍යාපාදෝ නත්ථි' යනු 'දැන් මා තුළ ව්‍යාපාදය නම් කිසිසේත්ම නැත' යන්න අවබෝධ කරගෙන යන්නයි.

ဗလဝဝိပဿနာတိ ဘယတုပဋ္ဌာနေ ဉာဏံ, အာဒီနဝါနုပဿနေ ဉာဏံ မုစ္စိတုကမျတာဉာဏံ, ဘင်္ဂဉာဏန္တိ စတုန္နံ ဉာဏာနံ အဓိဝစနံ. ယေသံ နိမိတ္တာနံ အဘာဝေန အရဟတ္တဖလသမာပတ္တိယာ အနိမိတ္တတာ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘သာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ရာဂဿ နိမိတ္တံ, ရာဂေါ ဧဝ ဝါ နိမိတ္တံ ရာဂနိမိတ္တံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဒေါသနိမိတ္တာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ရူပဝေဒနာဒိသင်္ခါရနိမိတ္တံ ရူပနိမိတ္တာဒိ. တေသံယေဝ နိစ္စာဒိဝသေန ဥပဋ္ဌာနံ နိစ္စနိမိတ္တာဒိ. တယိဒံ နိမိတ္တံ ယသ္မာ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အရဟတ္တဖလေ နတ္ထိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သာ ဟိ…ပေ… အနိမိတ္တာ’’တိ. နိမိတ္တံ အနုဿရတိ အနုဂစ္ဆတိ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တတိ သီလေနာတိ နိမိတ္တာနုသာရီ. တေနာဟ ‘‘ဝုတ္တပ္ပဘေဒံ နိမိတ္တံ အနုသရဏသဘာဝ’’န္တိ.

'බලවවිපස්සනා' යනු භයතුපට්ඨාන ඥානය, ආදීනවානුපස්සනා ඥානය, මුඤ්චිතුකම්‍යතා ඥානය සහ භංග ඥානය යන ඥාන සතරට නමකි. යම් නිමිති නැති වීමෙන් අර්හත් ඵල සමාපත්තිය අනිමිත්ත වේද, එය දැක්වීම පිණිස 'සා හි' යනාදිය පවසන ලදී. එහි රාගයට නිමිත්ත හෝ රාගයම නිමිත්ත 'රාගනිමිත්ත' නම් වේ. 'ආදි' ශබ්දයෙන් දෝස නිමිත්ත ආදිය ද ඇතුළත් වේ. රූප වේදනාදී සංස්කාර නිමිති 'රූපනිමිත්ත' ආදියයි. ඒවාම නිත්‍ය ආදී වශයෙන් වැටහීම 'නිච්චනිමිත්ත' ආදියයි. අර්හත් ඵලයේදී මේ නිමිති කිසිසේත්ම නොමැති බැවින් 'සා හි...පෙ... අනිමිත්තා' යැයි පවසන ලදී. නිමිත්ත අනුගමනය කරන, නිමිත්ත අරමුණු කොට පවතින ස්වභාවය ඇති තැනැත්තා 'නිමිත්තානුසාරී' නම් වේ. එබැවින් 'ඉහත කී ප්‍රභේද සහිත නිමිති අනුගමනය කරන ස්වභාවය' යැයි පවසන ලදී.

အသ္မိမာနောတိ ‘‘အသ္မီ’’တိ ပဝတ္တော အတ္တဝိသယော မာနော. အယံ နာမ အဟမသ္မီတိ ရူပလက္ခဏော ဝေဒနာဒီသု ဝါ အညတရလက္ခဏော အယံ နာမ အတ္တာ အဟံ အသ္မီတိ. အသ္မိမာနော သမုဂ္ဃာတီယတိ ဧတေနာတိ အသ္မိမာနသမုဂ္ဃာတော, အရဟတ္တမဂ္ဂေါ. ပုန အသ္မိမာနော နတ္ထီတိ တဿ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာပါဒနံ ကိတ္တေန္တော သမုဂ္ဃာတတ္တမေဝ ဝိဘာဝေတိ.

'අස්මිමානෝ' යනු 'මම වෙමි' යනුවෙන් තමා අරමුණු කොට පවතින මානයයි. 'මේ මම වෙමි' යනුවෙන් රූපය ලක්ෂණ කොට ඇති හෝ වේදනා ආදියේ යම්කිසි ලක්ෂණයක් අරභයා 'මේ ආත්මයයි, මම වෙමි' යනුවෙන් පවතින මානයයි. මෙයින් අස්මිමානය සහමුලින්ම උදුරා දමන බැවින් 'අස්මිමානසමුග්ඝාතෝ' යනු අර්හත් මාර්ගයයි. නැවත අස්මිමානයක් ඇති නොවන බව පැවසීමෙන්, එහි සහමුලින්ම උදුරා දැමූ ස්වභාවය විස්තර කරයි.

နိဿာရဏီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නිස්සාරණීය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၄-၅. ဘဒ္ဒကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

4-5. භද්දක සූත්‍රාදී වර්ණනාව

၁၄-၁၅. စတုတ္ထေ အာရမိတဗ္ဗဋ္ဌေန ဝါ ကမ္မံ အာရာမော ဧတဿာတိ ကမ္မာရာမော. ကမ္မေ ရတော န ဂန္ထဓုရေ ဝိပဿနာဓုရေ ဝါတိ ကမ္မရတော. ပုနပ္ပုနံ ယုတ္တောတိ တပ္ပရဘာဝေန အနု အနု ယုတ္တော ပသုတော. အာလာပသလ္လာပေါတိ ဣတ္ထိဝဏ္ဏပုရိသဝဏ္ဏာဒိဝသေန ပုနပ္ပုနံ လပနံ. ပဉ္စမေ နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ.

14-15. හතරවැන්නෙහි ඇලිය යුතු අර්ථයෙන් හෝ වැඩ කටයුතු (කර්ම) තමාගේ වාසස්ථානය කරගත් බැවින් 'කම්මාරාමෝ' නම් වේ. ග්‍රන්ථ ධුරයෙහි හෝ විදර්ශනා ධුරයෙහි නොව, ලෞකික කටයුතුවලම ඇලී සිටින බැවින් 'කම්මරතෝ' නම් වේ. නැවත නැවතත් එහිම නිරත වූයේ 'පුනප්පුනං යුත්තෝ' නම් වේ. 'ආලාපසල්ලාපෝ' යනු ස්ත්‍රී රූප, පුරුෂ රූප ආදිය අරමුණු කරගනිමින් නැවත නැවතත් කථා කිරීමයි. පස්වැන්නෙහි විශේෂයෙන් කිව යුත්තක් නැත.

ဘဒ္ဒကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

භද්දක සූත්‍රාදී වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၆. နကုလပိတုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. නකුලපිතු සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၆. ဆဋ္ဌေ [Pg.97] ဝိသဘာဂဝေဒနုပ္ပတ္တိယာ ကကစေနေဝ စတုဣရိယာပထံ ဆိန္ဒန္တော အာဗာဓယတီတိ အာဗာဓော, သော ယဿ အတ္ထီတိ အာဗာဓိကော. တံသမုဋ္ဌာနဒုက္ခေန ဒုက္ခိတော. အဓိမတ္တဂိလာနောတိ ဓာတုသင်္ခယေန ပရိက္ခီဏသရီရော.

16. හයවැන්නෙහි, නොගැලපෙන වේදනාවන් හටගැනීම නිසා කියතකින් මෙන් සතර ඉරියව්වම කපා දමන්නාක් මෙන් පීඩා කරන බැවින් 'ආබාධ' නම් වේ. එය ඇත්තා 'ආබාධික' නම් වේ. එයින් හටගත් දුකෙන් පීඩිත වූයේ 'දුක්ඛිත' නම් වේ. 'අධිමත්තගිලානෝ' යනු ධාතුන් ක්ෂය වීමෙන් පිරිහුණු ශරීරයක් ඇත්තායි.

သပ္ပဋိဘယကန္တာရသဒိသာ သောဠသဝတ္ထုကာ အဋ္ဌဝတ္ထုကာ စ ဝိစိကိစ္ဆာ တိဏ္ဏာ ဣမာယာတိ တိဏ္ဏဝိစိကိစ္ဆာ. ဝိဂတာ သမုစ္ဆိန္နာ ပဝတ္တိအာဒီသု ‘‘ဧဝံ နု ခေါ န နု ခေါ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တိကာ ကထံကထာ အဿာတိ ဝိဂတကထံကထာ. သာရဇ္ဇကရာနံ ပါပဓမ္မာနံ ပဟီနတ္တာ ရာဂဝိက္ခေပေသု သီလာဒိဂုဏေသု စ တိဋ္ဌကတ္တာ ဝေသာရဇ္ဇံ, ဝိသာရဒဘာဝံ ဝေယျတ္တိယံ ပတ္တာတိ ဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တာ. အတ္တနာ ဧဝ ပစ္စက္ခတော ဒိဋ္ဌတ္တာ န ပရံ ပစ္စေတိ, နဿ ပရော ပစ္စေတဗ္ဗော အတ္ထီတိ အပရပ္ပစ္စယာ.

බියජනක කාන්තාරයක් වැනි දහසය වැදෑරුම් සහ අට වැදෑරුම් විචිකිච්ඡාව (සැකය) මෙයින් තරණය කළ බැවින් 'තිණ්ණවිචිකිච්ඡා' නම් වේ. ප්‍රවෘත්ති ආදියේදී 'මෙසේ ද? එසේ නොවේද?' යනුවෙන් පවතින සැකය සහමුලින්ම ප්‍රහීණ වූ බැවින් 'විගතකථංකථා' නම් වේ. පාපධර්මයන් ප්‍රහීණ කළ බැවින් ද, රාගය දුරු කොට සීලාදී ගුණවල ස්ථාවරව සිටින බැවින් ද, විශාරද බව හෙවත් වෛශාරද්‍යයට පැමිණි බැවින් 'වේසාරජ්ජප්පත්තා' නම් වේ. තමා විසින්ම ප්‍රත්‍යක්ෂව අවබෝධ කරගත් බැවින් අන්‍යයන්ගේ උපකාරයකින් තොරව ධර්මය අවබෝධ කළ බැවින් 'අපරප්පච්චයා' නම් වේ.

ဂိလာနာ ဝုဋ္ဌိတောတိ ဂိလာနဘာဝတော ဝုဋ္ဌာယ ဌိတော. ဘာဝပ္ပဓာနော ဟိ အယံ နိဒ္ဒေသော. ဂိလာနော ဟုတွာ ဝုဋ္ဌိတောတိ ဣဒံ ပန အတ္ထမတ္တနိဒဿနံ.

'ගිලානා වුට්ඨිතෝ' යනු ගිලන් බවින් සුවපත් වී නැගී සිටියේ යන්නයි. මෙහිදී ස්වභාවය (අර්ථය) ප්‍රධාන කොට විස්තර කරන ලදී. 'ගිලන්ව සිට නැගී සිටියේය' යනු එහි අර්ථය පමණක් පෙන්වා දීමකි.

နကုလပိတုသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නකුලපිතු සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၇. သောပ္ပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. සොප්ප සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၇. သတ္တမေ ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတောတိ ဧတ္ထ ပဋိသလ္လာနန္တိ တေဟိ တေဟိ သဒ္ဓိဝိဟာရိကအန္တေဝါသိကဥပါသကာဒိသတ္တေဟိ စေဝ ရူပါရမ္မဏာဒိသင်္ခါရေဟိ စ ပဋိနိဝတ္တိတွာ အပသက္ကိတွာ နိလီယနံ ဝိဝေစနံ. ကာယစိတ္တေဟိ တတော ဝိဝိတ္တော ဧကီဘာဝေါ ပဝိဝေကောတိ အာဟ ‘‘ဧကီဘာဝါယာ’’တိအာဒိ. ဧကီဘာဝတောတိ စ ဣမိနာ ကာယဝိဝေကတော ဝုဋ္ဌာနမာဟ. ဓမ္မနိဇ္ဈာနက္ခန္တိတောတိအာဒိနာ စိတ္တဝိဝေကတော. ဝုဋ္ဌိတောတိ တတော ဒုဝိဓဝိဝေကတော ဘဝင်္ဂုပ္ပတ္တိယာ သဗြဟ္မစာရီဟိ သမာဂမေန ဥပေတော.

17. සත්වැනි (සූත්‍රයෙහි) 'පටිසල්ලානා වුට්ඨිතෝ' (විවේකයෙන් නැගී සිටි) යන්නෙහි 'පටිසල්ලාන' යනු ඒ ඒ සද්ධිවිහාරික, අන්තේවාසික, උපාසක ආදී සත්ත්වයන්ගෙන් ද රූපාරම්මණාදී සංස්කාරයන්ගෙන් ද මිදී, ඉවත් වී, හුදෙකලා වීම වන විවේකයයි. කයින් හා සිතින් ඉන් වෙන් වූ ඒකීභාවය ප්‍රවිවේකය යි 'ඒකීභාවාය' යනාදියෙන් කීහ. 'ඒකීභාවතෝ' යන්නෙන් කායවිවේකයෙන් නැගී සිටීම පවසයි. 'ධම්මනිජ්ඣානක්ඛන්තිතෝ' යනාදියෙන් චිත්තවිවේකයෙන් (නැගී සිටීම පවසයි). 'වුට්ඨිතෝ' යනු ඒ දෙවැදෑරුම් විවේකයෙන් භවාංග සිතේ උපතින් හෝ සබ්‍රහ්මචාරීන් හා සමාගමයට පැමිණීමයි.

သောပ္ပသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සොප්ප සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၈. မစ္ဆဗန္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. මච්ඡබන්ධ සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၈. အဋ္ဌမေ [Pg.98] မစ္ဆဃာတကန္တိ မစ္ဆဗန္ဓံ ကေဝဋ္ဋံ. ဩရဗ္ဘိကာဒီသု ဥရဗ္ဘာ ဝုစ္စန္တိ ဧဠကာ, ဥရဗ္ဘေ ဟန္တီတိ ဩရဗ္ဘိကော. သူကရိကာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

18. අටවැනි (සූත්‍රයෙහි) 'මච්ඡඝාතකං' යනු මසුන් අල්ලන්නා වූ කෙවුළා ය. 'ඔරබ්භික' ආදියෙහි 'උරබ්භ' යනු බැටළුවන් ය, බැටළුවන් මරන්නා 'ඔරබ්භික' නම් වේ. 'සූකරික' (ඌරන් මරන්නා) ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමය ම ය.

မစ္ဆဗန္ဓသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මච්ඡබන්ධ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၉. ပဌမမရဏဿတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. පළමු මරණස්සති සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၉. နဝမေ ဧဝံနာမကေ ဂါမေတိ နာတိကာနာမကံ ဂါမံ နိဿာယ. ဒွိန္နံ စူဠပိတိမဟာပိတိပုတ္တာနံ ဒွေ ဂါမာ, တေသု ဧကသ္မိံ ဂါမေ. ဉာတီနဉှိ နိဝါသဋ္ဌာနဘူတော ဂါမော ဉာတိကော, ဉာတိကောယေဝ နာတိကော ဉ-ကာရဿ န-ကာရာဒေသော ‘‘အနိမိတ္တာ န နာယရေ’’တိအာဒီသု (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၇၄; သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၂၀; ဇာ. အဋ္ဌ. ၂.၂.၃၄) ဝိယ. သော ကိရ ဂါမော ယေသံ တဒါ တေသံ ပုဗ္ဗပုရိသေန အတ္တနော ဉာတီနံ သာဓာရဏဘာဝေန နိဝသိတော, တေန ဉာတိကောတိ ပညာယိတ္ထ. အထ ပစ္ဆာ ဒွီဟိ ဒါယာဒေဟိ ဒွိဓာ ဝိဘဇိတွာ ပရိဘုတ္တော. ဂိဉ္ဇကာ ဝုစ္စတိ ဣဋ္ဌကာ, ဂိဉ္ဇကာဟိယေဝ ကတော အာဝသထောတိ ဂိဉ္ဇကာဝသထော. သော ဟိ အာဝါသော ယထာ သုဓာပရိကမ္မေန ပယောဇနံ နတ္ထိ, ဧဝံ ဣဋ္ဌကာဟိ ဧဝ စိနိတွာ ဆာဒေတွာ ကတော. တသ္မိံ ကိရ ပဒေသေ မတ္တိကာ သက္ခရမရုမ္ပဝါလုကာဒီဟိ အသမ္မိဿာ ကထိနာ သဏှသုခုမာ, တာယ ကတာနိ ကုလာလဘာဇနာနိပိ သိလာမယာနိ ဝိယ ဒဠှာနိ. တသ္မာ တေ ဥပါသကာ တာယ မတ္တိကာယ ဒီဃပုထူ ဣဋ္ဌကာ ကာရေတွာ ဌပေတွာ ဌပေတွာ ဒွါရဝါတပါနကဝါဋတုလာယော သဗ္ဗံ ဒဗ္ဗသမ္ဘာရေန ဝိနာ တာဟိ ဣဋ္ဌကာဟိယေဝ ပါသာဒံ ကာရေသုံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဣဋ္ဌကာမယေ ပါသာဒေ’’တိ.

19. නවවැනි (සූත්‍රයෙහි) 'එවංනාමකේ ගාමේ' යනු නාතික නම් ග්‍රාමය ඇසුරු කොට ය. කුඩා පියාගේ හා මහා පියාගේ පුතුන් දෙදෙනාට ගම් දෙකක් විය, ඉන් එක් ගමක ය. ඥාතීන්ගේ නිවාසස්ථානය වූ බැවින් 'ඤාතික' නම් වූ ග්‍රාමය, 'අනිමිත්තා න නායරේ' යනාදියෙහි මෙන් 'ඤ' කාරයට 'න' කාරය ආදේශ වීමෙන් 'නාතික' යැයි විය. එකල ඒ ගම යම් කෙනෙකුට අයත් වූයේ ද, ඔවුන්ගේ පූර්ව පුරුෂයන් විසින් තම ඥාතීන් උදෙසා පොදුවේ පදිංචි කරන ලද බැවින් 'ඤාතික' යැයි ප්‍රකට විය. පසුව දායාද හිමියන් දෙදෙනෙකු විසින් එය දෙකට බෙදා පරිභෝජනය කරන ලදී. 'ගිඤ්ජකා' යනු ගඩොල් ය. ගඩොල්වලින් ම කරන ලද ආවාසය 'ගිඤ්ජකාවසථ' නම් වේ. ඒ ආවාසය හුනු පිරියම් කිරීමේ අවශ්‍යතාවක් නැති වන සේ, ගඩොල්වලින් ම බැඳ වහළය ද ගඩොල්වලින් ම කරන ලද්දකි. ඒ ප්‍රදේශයෙහි මැටි, බොරලු හෝ වැලි රහිතව තද වූ ද සුමුදු වූ ද එකක් විය. එයින් තැනූ මැටි බඳුන් පවා ගල් මෙන් ශක්තිමත් විය. එබැවින් ඒ උපාසකවරු ඒ මැටියෙන් දිගු හා පළල් ගඩොල් කරවා, ඒවා අසුරා තබමින් දොර ජනෙල් උළුවහු ආදී සියල්ල දැව දඬු භාවිතයෙන් තොරව ඒ ගඩොල්වලින් ම ප්‍රාසාදයක් කරවූහ. එබැවින් 'ගඩොල්මය ප්‍රාසාදයක' යැයි කියන ලදී.

ရတ္တိန္ဒိဝန္တိ ဧကရတ္တိဒိဝံ. ဘဂဝတော သာသနန္တိ အရိယမဂ္ဂပ္ပဋိဝေဓာဝဟံ သတ္ထု ဩဝါဒံ. ဗဟု ဝတ မေ ကတံ အဿာတိ ဗဟု ဝတ မယာ အတ္တဟိတံ ပဗ္ဗဇိတကိစ္စံ ကတံ ဘဝေယျ.

'රත්තින්දිබං' යනු එක් රෑ දවාලක් ය. 'භගවතෝ සාසනං' යනු ආර්ය මාර්ගාවබෝධය සලසන ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අවවාදයයි. 'බහු වත මේ කතං අස්ස' යනු මා විසින් බොහෝ සේ ආත්මහිතකාමී වූ පැවිදි කිස කරන ලද්දේ වන්නේ ය යන්නයි.

တဒန္တရန္တိ တတ္တကံ ဝေလံ. ဧကပိဏ္ဍပါတန္တိ ဧကံ ဒိဝသံ ယာပနပ္ပဟောနကံ ပိဏ္ဍပါတံ. ယာဝ အန္တော ပဝိဋ္ဌဝါတော ဗဟိ နိက္ခမတိ, ဗဟိ နိက္ခန္တဝါတော [Pg.99] ဝါ အန္တော ပဝိသတီတိ ဧကဿေဝ ပဝေသနိက္ခမော ဝိယ ဝုတ္တံ, တံ နာသိကာဝါတဘာဝသာမညေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

'තදන්තරං' යනු ඒ සා කාලයකි. 'ඒකපිණ්ඩපාතං' යනු එක් දිනක් යැපීමට සෑහෙන පිණ්ඩපාතයයි. ඇතුළට ගිය වාතය පිටතට එනතෙක් හෝ පිටතට ගිය වාතය ඇතුළට එනතෙක් යනුවෙන් එක ම ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයක් ගැන පවසන ලදී. එය නාසික වාතයෙහි සාමාන්‍ය ස්වභාවය අනුව දත යුතුය.

ပဌမမရဏဿတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පළමු මරණස්සති සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၁၀. ဒုတိယမရဏဿတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. දෙවැනි මරණස්සති සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၀. ဒသမေ နိက္ခန္တေတိ ဝီတိဝတ္တေ. ပတိဂတာယာတိ ပစ္စာဂတာယ, သမ္ပတ္တာယာတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ပဋိပန္နာယာ’’တိ. သော မမဿ အန္တရာယောတိ ယထာဝုတ္တာ န ကေဝလံ ကာလကိရိယာဝ, မမ အတိဒုလ္လဘံ ခဏံ လဘိတွာ တဿ သတ္ထုသာသနမနသိကာရဿ စေဝ ဇီဝိတဿ စ သဂ္ဂမောက္ခာနဉ္စ အန္တရာယော အဿ, ဘဝေယျာတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘တိဝိဓော အန္တရာယော’’တိအာဒိ. ဝိပဇ္ဇေယျာတိ ဝိပတ္တိံ ဂစ္ဆေယျ. သတ္ထကေန ဝိယ အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနံ ကန္တနကာရကာ ကာယေ သန္ဓိဗန္ဓနစ္ဆေဒကဝါတာ သတ္ထကဝါတာ. ကတ္တုကမျတာဆန္ဒောတိ နိယျာနာဝဟော ကတ္တုကမျတာကုသလစ္ဆန္ဒော. ပယောဂဝီရိယန္တိ ဘာဝနာနုယောဂဝီရိယံ. န ပဋိဝါတိ န ပဋိနိဝတ္တတီတိ အပ္ပဋိဝါနီ, အန္တရာ ဝေါသာနာနာပဇ္ဇနဝီရိယံ. တေနာဟ ‘‘အနုက္ကဏ္ဌနာ အပ္ပဋိသံဃရဏာ’’တိ.

20. දසවැනි (සූත්‍රයෙහි) 'නික්ඛන්තේ' යනු ඉක්ම ගිය කල්හි ය. 'පතිගතාය' යනු නැවත පැමිණි, සම්ප්‍රාප්ත වූ යන අර්ථයයි. එබැවින් 'පටිපන්නාය' යැයි කීහ. 'සෝ මමස්ස අන්තරායෝ' යනු කලින් කී මරණය පමණක් නොව, ඉතා දුර්ලභ ක්ෂණ සම්පත්තිය ලබා ගත් මට, ඒ ශාස්තෘ ශාසනය මෙනෙහි කිරීමටත්, ජීවිතයටත්, ස්වර්ග මෝක්ෂයන්ටත් අන්තරායක් වන්නේ ය යන අර්ථයයි. එබැවින් 'ත්‍රිවිධ අන්තරාය' යනාදිය කීහ. 'විපජ්ජෙය්‍ය' යනු විපත්තියට පත් වන්නේ ය යන්නයි. ආයුධයකින් මෙන් අඟපසඟ කපා දමන, ශරීරයේ සන්ධි බන්ධන සිඳ දමන වාතයෝ 'සත්ථක වාත' නම් වෙති. 'කත්තුකම්‍යතාඡන්දෝ' යනු නිවන කරා පමුණුවන කුසල් කිරීමට ඇති කැමැත්තයි. 'පයෝගවීරියං' යනු භාවනානුයෝගී වීර්යයයි. 'න පටිවා' යනු ආපසු හැරී නොයන බැවින් 'අප්පටිවානී' නම් වේ, එනම් අතරමගදී අත්නොහරින වීර්යයයි. එබැවින් 'නොපසුබට වීම, ආපසු නොහැරීම' යැයි කීහ.

ဒုတိယမရဏဿတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දෙවැනි මරණස්සති සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

သာရဏီယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සාරණීය වර්ග වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၃. အနုတ္တရိယဝဂ္ဂေါ

3. අනුත්තරිය වර්ගය

၁-၂. သာမကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-2. සාමක සූත්‍රාදි වර්ණනාව

၂၁-၂၂. တတိယဿ ပဌမေ ကေဝလကပ္ပန္တိ ဧတ္ထ ကေဝလ-သဒ္ဒေါ အနဝသေသတ္ထော, ကပ္ပ-သဒ္ဒေါ သမန္တဘာဝတ္ထော. တသ္မာ ကေဝလကပ္ပံ ပေါက္ခရဏိယန္တိ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အနဝသေသံ ဖရိတုံ သမတ္ထဿပိ ဩဘာသဿ ကေနစိ ကာရဏေန ဧကဒေသဖရဏမ္ပိ သိယာ, အယံ ပန သဗ္ဗသောဝ ဖရတီတိ ဒဿေတုံ သမန္တတ္ထော ကပ္ပ-သဒ္ဒေါ ဂဟိတော. အတ္တနော ဩဘာသေန ဖရိတွာတိ ဝတ္ထာလင်္ကာရသရီရသမုဋ္ဌိတေန ဩဘာသေန ဖရိတွာ, စန္ဒိမာ [Pg.100] ဝိယ ဧကောဘာသံ ဧကပဇ္ဇောတံ ကရိတွာတိ အတ္ထော. သမနုညောတိ သမ္မဒေဝ ကတမနုညော. တေနာဟ ‘‘သမာနစိတ္တော’’တိ, သမာနဇ္ဈာသယောတိ အတ္ထော. ဒုက္ခံ ဝစော ဧတသ္မိန္တိ ဒုဗ္ဗစော, တဿ ကမ္မံ ဒေါဝစဿံ, တဿ ပုဂ္ဂလဿ အနာဒရိယဝသေန ပဝတ္တာ စေတနာ, တဿ ဘာဝေါ အတ္ထိတာ ဒေါဝစဿတာ. အထ ဝါ ဒေါဝစဿမေဝ ဒေါဝစဿတာ. သာ အတ္ထတော သင်္ခါရက္ခန္ဓော ဟောတိ. စေတနာပဓာနော ဟိ သင်္ခါရက္ခန္ဓော. စတုန္နံ ဝါ ခန္ဓာနံ အပဒက္ခိဏဂ္ဂါဟိတာကာရေန ပဝတ္တာနံ ဧတံ အဓိဝစနန္တိ ဝဒန္တိ. ပါပါ အဿဒ္ဓါဒယော ပုဂ္ဂလာ ဧတဿ မိတ္တာတိ ပါပမိတ္တော, တဿ ဘာဝေါ ပါပမိတ္တတာ. သာပိ အတ္ထတော ဒေါဝစဿတာ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ယာယ ဟိ စေတနာယ ပုဂ္ဂလော ပါပမိတ္တော ပါပသမ္ပဝင်္ကော နာမ ဟောတိ, သာ စေတနာ ပါပမိတ္တတာ. စတ္တာရောပိ ဝါ အရူပိနော ခန္ဓာ တဒါကာရပ္ပဝတ္တာ ပါပမိတ္တတာ. ဒုတိယံ ဥတ္တာနမေဝ.

21-22. තුන්වැනි (වර්ගයෙහි) පළමු (සූත්‍රයෙහි) 'කේවලකප්පං' යන්නෙහි 'කේවල' ශබ්දය නිරවශේෂ අර්ථයෙහි ද, 'කප්ප' ශබ්දය හාත්පස අර්ථයෙහි ද වැටේ. එබැවින් 'මුළු පොකුණ ම' යනු මෙහි අර්ථයයි. ශේෂයක් නොමැතිව පැතිරීමට සමත් ආලෝකයක් වුව ද කිසියම් හේතුවක් නිසා එක් දේශයක පමණක් පැතිරීම විය හැකිය, එහෙත් මෙය මුළුමනින් ම පැතිරෙන බව දැක්වීමට 'කප්ප' යන හාත්පස අර්ථය ගන්නා ලදී. 'තම ආලෝකයෙන් විහිදුවා' යනු වස්ත්‍ර, ආභරණ හා ශරීරයෙන් හටගත් ආලෝකයෙන් පැතිර පීරා, චන්ද්‍රයා මෙන් එක ම ආලෝකයක්, එක ම පහනක් බවට පත් කොට යන අර්ථයයි. 'සමනුඤ්ඤෝ' යනු මැනවින් එකඟ වූ යන්නයි. එබැවින් 'සමාන චිත්ත ඇත්තා' හෙවත් සමාන අදහස් ඇත්තා යැයි කීහ. යමෙකුට වචනය පැවසීම දුෂ්කර ද හෙතෙම 'දුබ්බච' (දුවච) නම් වේ, ඔහුගේ ක්‍රියාව 'දෝවචස්සය' යි, ඒ පුද්ගලයාගේ අනාදරය නිසා පවතින චේතනාව හෙවත් එහි ස්වභාවය 'දෝවචස්සතා' නම් වේ. නැතහොත් දෝවචස්සය ම දෝවචස්සතාවයි. එය අර්ථ වශයෙන් සංස්කාරස්කන්ධය වේ. චේතනාව ප්‍රධාන කොට ඇත්තේ සංස්කාරස්කන්ධය බැවිනි. වැරදි ලෙස ග්‍රහණය කරගන්නා ආකාරයෙන් පවතින ස්කන්ධ හතරට ම මෙය නමක් යැයි ද කියති. අශ්‍රද්ධාදී පාපී පුද්ගලයන් යමෙකුට මිතුරන් වේ ද ඔහු 'පාපමිත්ත' නම් වේ, ඔහුගේ ස්වභාවය 'පාපමිත්තතා' යි. එය ද අර්ථ වශයෙන් දෝවචස්සතාව මෙන් දත යුතුය. යම් චේතනාවකින් පුද්ගලයෙක් පාපමිත්‍රයෙකු හෝ පාපී ඇසුරක් ඇත්තෙකු වේ ද, ඒ චේතනාව පාපමිත්‍රතාවයි. නැතහොත් ඒ ආකාරයෙන් පවතින අරූපී ස්කන්ධ සතර ම පාපමිත්‍රතාවයි. දෙවැන්න පැහැදිලි ය.

သာမကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සාමක සූත්‍රාදි වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၃. ဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. භය සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၃. တတိယေ သမ္ဘဝတိ ဇာတိမရဏံ ဧတေနာတိ သမ္ဘဝေါ, ဥပါဒါနန္တိ အာဟ ‘‘ဇာတိယာ စ မရဏဿ စ သမ္ဘဝေ ပစ္စယဘူတေ’’တိ. အနုပါဒါတိ အနုပါဒါယ. တေနာဟ ‘‘အနုပါဒိယိတွာ’’တိ. ဇာတိမရဏာနိ သမ္မာ ခီယန္တိ ဧတ္ထာတိ ဇာတိမရဏသင်္ခယော, နိဗ္ဗာနန္တိ အာဟ ‘‘ဇာတိမရဏာနံ သင်္ခယသင်္ခါတေ နိဗ္ဗာနေ’’တိ. သဗ္ဗဒုက္ခံ ဥပစ္စဂုန္တိ သကလမ္ပိ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ အတိက္ကန္တာ စရိမစိတ္တနိရောဓေန ဝဋ္ဋဒုက္ခလေသဿပိ အသမ္ဘဝတော.

23. තෙවැන්නෙහි 'සම්භවති ජාතිමරණං එතේනාති සම්භවෝ' යනු, යමකින් ජාති මරණ හටගනී ද එය සම්භවයයි, එනම් උපාදානයයි. 'ජාතියට හා මරණයට ප්‍රත්‍යයක් වන බැවින් සම්භවය' යැයි අර්ථ දැක්වූහ. 'අනුපාදා' යනු උපාදානය නොකොට යන්නයි. එබැවින් 'ග්‍රහණය නොකොට' යැයි වදාළහ. මෙහි ජාති හා මරණයන් මනාව ක්ෂය වී යන්නේ යම් තැනක ද එය 'ජාතිමරණසංඛය' නම් වූ නිර්වාණයයි. 'ජාති මරණයන්ගේ ක්ෂය වීම නම් වූ නිර්වාණයෙහි' යැයි අර්ථ දක්වා ඇත. 'සබ්බදුක්ඛං උපච්චගුං' යනු සියලුම වෘත්ත දුක් ඉක්මවා ගියහ යන්නයි. අවසන් චිත්ත නිරෝධයෙන් පසුව වෘත්ත දුක් අංශුවක්වත් හට නොගන්නා බැවිනි.

ဘယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

භය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၄. ဟိမဝန္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. හිමවන්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၄. စတုတ္ထေ သမာပတ္တိကုသလော ဟောတီတိ သမာပဇ္ဇနကုသလော ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘သမာပဇ္ဇိတုံ ကုသလော’’တိ. တတ္ထ အန္တောဂတဟေတုအတ္ထော ဌိတိ-သဒ္ဒေါ, တသ္မာ ဌပနကုသလောတိ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘သမာဓိံ ဌပေတုံ သက္ကောတီတိ အတ္ထော’’တိ. တတ္ထ ဌပေတုံ သက္ကောတီတိ သတ္တဋ္ဌအစ္ဆရာမတ္တံ [Pg.101] ခဏံ ဈာနံ ဌပေတုံ သက္ကောတိ အဓိဋ္ဌာနဝသိဘာဝဿ နိပ္ဖာဒိတတ္တာ. ယထာပရိစ္ဆေဒေနာတိ ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလေန. ဝုဋ္ဌာတုံ သက္ကောတိ ဝုဋ္ဌာနဝသိဘာဝဿ နိပ္ဖာဒိတတ္တာ. ကလ္လံ သဉ္ဇာတံ အဿာတိ ကလ္လိတံ, တသ္မိံ ကလ္လိတေ ကလ္လိတဘာဝေ ကုသလော ကလ္လိတကုသလော. ဟာသေတုံ တောသေတုံ သမ္ပဟံသေတုံ. ကလ္လံ ကာတုန္တိ သမာဓာနဿ ပဋိပက္ခဓမ္မာနံ ဒူရီကရဏေန သဟကာရီကာရဏာနဉ္စ သမပ္ပဓာနေန သမာပဇ္ဇနေ စိတ္တံ သမတ္ထံ ကာတုံ. သမာဓိဿ ဂေါစရကုသလောတိ သမာဓိသ္မိံ နိပ္ဖာဒေတဗ္ဗေ တဿ ဂေါစရေ ကမ္မဋ္ဌာနသညိတေ ပဝတ္တိဋ္ဌာနေ ဘိက္ခာစာရဂေါစရေ သတိသမ္ပဇညယောဂတော ကုသလော ဆေကော. တေနာဟ ‘‘သမာဓိဿ အသပ္ပာယေ အနုပကာရကေ ဓမ္မေ ဝဇ္ဇေတွာ’’တိအာဒိ. ပဌမဇ္ဈာနာဒိသမာဓိံ အဘိနီဟရိတုန္တိ ပဌမဇ္ဈာနာဒိသမာဓိံ ဝိသေသဘာဂိယတာယ အဘိနီဟရိတုံ ဥပနေတုံ.

24. සිවුවැන්නෙහි 'සමාපත්තිකුසලෝ හෝති' යනු සමාපත්තියට සමවැදීමෙහි දක්ෂ වෙයි යන්නයි. එබැවින් 'සමවැදීමට දක්ෂ වූ' යැයි වදාළහ. එහි 'ඨිති' යන ශබ්දයෙන් ඇතුළත් වූ හේතු අර්ථය ගෙන, එබැවින් සමාධිය පිහිටුවීමෙහි දක්ෂ වූයේ යන අර්ථයෙන් 'සමාධිය පිහිටුවීමට සමත් වෙයි' යැයි වදාළහ. එහි 'පිහිටුවීමට සමත් වෙයි' යනු අධිෂ්ඨාන වශීභාවය සම්පූර්ණ කරගත් බැවින් සත් අට වතාවක් ඇසිපිය හෙළන මාත්‍ර කාලයක් වුව ද ධ්‍යානය පවත්වා ගැනීමට හැකි වීමයි. 'යථාපරිච්ඡේදේන' යනු නියම කරගත් කාලයෙනි. 'වුට්ඨාතුං සක්කෝති' යනු වුට්ඨාන වශීභාවය සම්පූර්ණ කළ බැවින් (ධ්‍යානයෙන්) නැගී සිටීමට හැකි වෙයි. සුදුසු පරිදි සකස් වූයේ 'කල්ලිත' නම් වේ. ඒ කල්ලිත භාවයෙහි (සුදුසු බවෙහි) දක්ෂ වූයේ 'කල්ලිතකුසලෝ' නම් වේ. එනම් (සිත) ප්‍රබෝධවත් කිරීමට, සතුටු කිරීමට හා මනාව ප්‍රබෝධවත් කිරීමට දක්ෂ වීමයි. 'කල්ලං කාතුං' යනු සමාධියට ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් දුරු කිරීමෙන් හා සහකාරී හේතූන් මැනවින් එක් රැස් කිරීමෙන් සමාධියට සමවැදීම සඳහා සිත සමත් කරවීමයි. 'සමාධිස්ස ගෝචරකුසලෝ' යනු සමාධියෙහි නිපදවිය යුතු, 'කර්මස්ථානය' යැයි හඳුන්වන එම ගෝචර වූ ප්‍රවෘත්තිස්ථානයෙහි ද, සිඟමන් වඩින ගෝචරයෙහි ද සිහි නුවණින් යුක්ත වීමෙන් දක්ෂ වූ, නිපුණ වූ තැනැත්තායි. එබැවින් 'සමාධියට අසප්පාය වූ, අනුපකාරී වූ ධර්මයන් වර්ජනය කොට' යනාදිය වදාළහ. 'පඨමජ්ඣානාදිසමාධිං අභිනීහරිතුං' යනු ප්‍රථම ධ්‍යානාදී සමාධීන් විශේෂ භාගී බව (උසස් තත්ත්වයන්) කරා පමුණුවීමට හෝ ළඟා කරවීමටයි.

ဟိမဝန္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

හිමවන්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၅. အနုဿတိဋ္ဌာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. අනුස්සතිට්ඨාන සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၅. ပဉ္စမေ အနုဿတိကာရဏာနီတိ အနုဿတိယော ဧဝ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကာဒိဟိတသုခါနံ ဟေတုဘာဝတော ကာရဏာနိ. နိက္ခန္တန္တိ နိဿဋံ. မုတ္တန္တိ ဝိဿဋ္ဌံ. ဝုဋ္ဌိတန္တိ အပေတံ. သဗ္ဗမေတံ ဝိက္ခမ္ဘနမေဝ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဂေဓမှာတိ ပဉ္စကာမဂုဏတော. ဣဒမ္ပီတိ ဗုဒ္ဓါနုဿတိဝသေန လဒ္ဓံ ဥပစာရဇ္ဈာနမာဟ. အာရမ္မဏံ ကရိတွာတိ ပစ္စယံ ကရိတွာ, ပါဒကံ ကတွာတိ အတ္ထော.

25. පස්වැන්නෙහි 'අනුස්සතිකාරණානි' යනු අනුස්සතීන්ම මෙලොව පරලොව වශයෙන් වන හිතසුව පිණිස හේතු වන බැවින් කාරණයෝ වෙති. 'නික්ඛන්තං' යනු නික්මුණේය. 'මුත්තං' යනු මිදුණේය. 'වුට්ඨිතං' යනු පහ වූයේය. මේ සියල්ලම නීවරණ යටපත් කිරීම (විෂ්කම්භනය) අරභයා පවසයි. 'ගේධම්හා' යනු පංචකාම ගුණයෙනි. 'ඉදම්පි' යනු බුද්ධානුස්සතිය පදනම් කරගෙන ලැබූ උපචාර ධ්‍යානය ගැන පවසයි. 'ආරම්මණං කරිත්වා' යනු ප්‍රත්‍යය කොට ගෙන, එනම් පදනම කොට ගෙන යන අර්ථයයි.

အနုဿတိဋ္ဌာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අනුස්සතිට්ඨාන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၆. မဟာကစ္စာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. මහාකච්චාන සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၆. ဆဋ္ဌေ သမ္ဗာဓေတိ ဝါ တဏှာသံကိလေသာဒီနံ သမ္ပီဠေ သင်္ကရေ ဃရာဝါသေ. ဩကာသာ ဝုစ္စန္တီတိ မဂ္ဂဖလသုခါဓိဂမာယ ဩကာသဘာဝတော ဩကာသာတိ ဝုစ္စန္တိ. ဩကာသာဓိဂမောတိ လောကုတ္တရဓမ္မဿ အဓိဂမာယ အဓိဂန္တဗ္ဗဩကာသော. ဝိသုဇ္ဈနတ္ထာယာတိ ရာဂါဒီဟိ မလေဟိ အဘိဇ္ဈာဝိသမလောဘာဒီဟိ [Pg.102] စ ဥပက္ကိလိဋ္ဌစိတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓတ္ထာယ. သာ ပနာယံ စိတ္တဿ ဝိသုဒ္ဓိ သိဇ္ဈမာနာ ယသ္မာ သောကာဒီနံ အနုပါဒါယ သံဝတ္တတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သောကပရိဒေဝါနံ သမတိက္ကမာယာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ သောစနံ ဉာတိဗျသနာဒိနိမိတ္တံ စေတသော သန္တာပေါ အန္တောတာပေါ အန္တောနိဇ္ဈာနံ သောကော, ဉာတိဗျသနာဒိနိမိတ္တမေဝ သောစိကတာ. ‘‘ကဟံ ဧကပုတ္တကာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၂.၃၅၃-၃၅၄; သံ. နိ. ၂.၆၃) ပရိဒေဝနဝသေန လပနံ ပရိဒေဝေါ. သမတိက္ကမနတ္ထာယာတိ ပဟာနာယ. အာယတိံ အနုပ္ပဇ္ဇနဉှိ ဣဓ သမတိက္ကမော. ဒုက္ခဒေါမနဿာနံ အတ္ထင်္ဂမာယာတိ ကာယိကဒုက္ခဿ စ စေတသိကဒေါမနဿဿ စာတိ ဣမေသံ ဒွိန္နံ အတ္ထင်္ဂမာယ, နိရောဓာယာတိ အတ္ထော. ဉာယတိ နိစ္ဆယေန ကမတိ နိဗ္ဗာနံ, တံ ဝါ ဉာယတိ ပဋိဝိဇ္ဈတိ ဧတေနာတိ ဉာယော, အရိယမဂ္ဂေါ. ဣဓ ပန သဟ ပုဗ္ဗဘာဂေန အရိယမဂ္ဂေါ ဂဟိတောတိ အာဟ ‘‘သဟဝိပဿနကဿ မဂ္ဂဿ အဓိဂမနတ္ထာယာ’’တိ. အပစ္စယပရိနိဗ္ဗာနဿာတိ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ပစ္စယဝသေန အနုပ္ပန္နံ အသင်္ခတံ အမတဓာတုမေဝ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ.

26. හයවැන්නෙහි 'සම්බාධ' යනු තෘෂ්ණාව හා සංක්ලේශයන්ගෙන් පීඩිත වූ ද, එම කෙලෙස්වලින් ගැවසී ගත්තා වූ ද ගිහිගෙයයි. 'ඕකාසා' යනු මාර්ග ඵල සැප ලබා ගැනීමට අවකාශ සලසන බැවින් (පැවිදි ජීවිතය) අවකාශයෝ යැයි කියනු ලැබේ. 'ඕකාසාධිගමෝ' යනු ලෝකෝත්තර ධර්මයන් අවබෝධ කර ගැනීම පිණිස අවබෝධ කළ යුතු අවකාශයයි. 'විසුජ්ඣනත්ථායා' යනු රාගාදී මලකඩවලින් ද අභිධ්‍යා හා විෂම ලෝභාදියෙන් ද කිලිටි වූ සිත් පිරිසිදු කිරීම පිණිසයි. සිතේ ඒ පිරිසිදු බව සිදු වන විට එය ශෝකාදිය ග්‍රහණය නොකරන බැවින් 'ශෝක පරිදේවයන් ඉක්මවා යාම පිණිස' යනාදිය වදාළහ. එහි 'ශෝකය' යනු ඥාති ව්‍යසනාදිය නිසා සිතේ ඇති වන තැවීම, අභ්‍යන්තර දැවිල්ල හා දැවෙන ස්වභාවයයි. එය ඥාති ව්‍යසනාදිය නිසාම ඇති වන ශෝකී බවයි. 'මාගේ එකම පුතු කොහේද' යනාදී වශයෙන් වැලපීම 'පරිදේව' නම් වේ. 'සමතික්කමනත්ථායා' යනු ප්‍රහාණය පිණිසයි. මතු නූපදින ලෙස පහ කිරීම මෙහි 'ඉක්මවා යාම' ලෙස ගැනේ. 'දුක්ඛදෝමනස්සානං අත්ථංගමායා' යනු කායික දුක්ඛය හා චෛතසික දෝමනස්සය යන මේ දෙකේම නිවී යාම පිණිස, එනම් නිරෝධය පිණිසයි. 'ඤායති' යනු නිශ්චය වශයෙන් නිර්වාණය කරා යයි, නැතහොත් මෙයින් නිර්වාණය අවබෝධ කරයි යන අර්ථයෙන් 'ඤාය' නම් වූ ආර්ය මාර්ගයයි. මෙහිදී පූර්වභාග මාර්ගය (විදර්ශනාව) සමඟ ආර්ය මාර්ගය ගන්නා ලද බැවින් 'විදර්ශනාව සහිත මාර්ගය අවබෝධ කර ගැනීම පිණිස' යැයි වදාළහ. 'අප්පච්චයපරිනිබ්බානස්ස' යනු අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුව අරභයා පවසයි. ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හට නොගත් අසංකෘත වූ අමෘත ධාතුවමයි. සෙසු කරුණු මෙහි පැහැදිලිය.

မဟာကစ္စာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මහාකච්චාන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၇. ပဌမသမယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. පඨමසමය සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၇. သတ္တမေ ဝဍ္ဎေတီတိ မနသော ဝိဝဋ္ဋနိဿိတံ ဝဍ္ဎိံ အာဝဟတိ. မနောဘာဝနီယောတိ ဝါ မနသာ ဘာဝိတော သမ္ဘာဝိတော. ယဉ္စ အာဝဇ္ဇတော မနသိ ကရောတော စိတ္တံ ဝိနီဝရဏံ ဟောတိ. ဣမသ္မိံ ပက္ခေ ကမ္မသာဓနော သမ္ဘာဝနတ္ထော ဘာဝနီယ-သဒ္ဒေါ. ‘‘ထိနမိဒ္ဓဝိနောဒနကမ္မဋ္ဌာန’’န္တိ ဝတွာ တဒေဝ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘အာလောကသညံ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. ဝီရိယာရမ္ဘဝတ္ထုအာဒီနံ ဝါတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဣဓ အဝုတ္တာနံ အတိဘောဇနေ နိမိတ္တဂ္ဂါဟာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ဆ ဓမ္မာ ထိနမိဒ္ဓဿ ပဟာနာယ သံဝတ္တန္တိ အတိဘောဇနေ နိမိတ္တဂ္ဂါဟော, ဣရိယာပထသမ္ပရိဝတ္တနတာ, အာလောကသညာမနသိကာရော, အဗ္ဘောကာသဝါသော, ကလျာဏမိတ္တတာ, သပ္ပာယကထာ’’တိ (ဣတိဝု. အဋ္ဌ. ၁၁၁). အန္တရာယသဒ္ဒပရိယာယော ဣဓ အန္တရာ-သဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘‘အနန္တရာယေနာ’’တိ.

27. හත්වැන්නෙහි 'වඩ්ඪේති' යනු සිතෙහි සංසාරයෙන් මිදීම (විවර්තනය) ඇසුරු කළ දියුණුවක් ඇති කරයි. 'මනෝභාවනීයෝ' යනු සිතින් වඩන ලද හෙවත් සම්භාවනා කරන ලද යන්නයි. යම් අරමුණක් ආවර්ජනා කරන විට හෝ මෙනෙහි කරන විට සිත නීවරණයන්ගෙන් තොර වේද එයයි. මෙහිදී 'භාවනීය' ශබ්දය සම්භාවනා යන අර්ථයෙන් කර්ම සාධකව යෙදී ඇත. 'ථීනමිද්ධය දුරු කරන කර්මස්ථානය' යැයි පවසා, එයම විස්තර කරමින් 'ආලෝක සංඥාව හෝ' යනාදිය වදාළහ. 'වීරියාරම්භවත්ථුආදීනං' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් මෙහි සඳහන් නොවුණු අධික ලෙස ආහාර ගැනීම, නිමිත්ත ගැනීම ආදිය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. මෙසේ වදාරන ලදී: 'ධර්ම හයක් ථීනමිද්ධය ප්‍රහාණය පිණිස පවතියි; එනම් ආහාරයෙහි පමණ දැනීම, ඉරියව් මාරු කිරීම, ආලෝක සංඥාව මෙනෙහි කිරීම, එළිමහනේ වාසය කිරීම, කල්‍යාණ මිත්‍ර සේවනය හා සප්පාය කථා' යනුයි. 'අන්තරාය' යන වචනයට සමාන පදයක් ලෙස මෙහි 'අන්තරා' ශබ්දය යෙදී ඇති බැවින් 'අන්තරායක් රහිතව' යැයි වදාළහ.

ပဌမသမယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පඨමසමය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၈. ဒုတိယသမယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. දුතියසමය සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၈. အဋ္ဌမေ [Pg.103] မဏ္ဍလသဏ္ဌာနမာဠသင်္ခေပေန ကတာ ဘောဇနသာလာ မဏ္ဍလမာဠာတိ အဓိပ္ပေတာတိ အာဟ ‘‘ဘောဇနသာလာယာ’’တိ. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျမေဝ.

28. අටවැන්නෙහි 'මණ්ඩලමාළා' යනු වටකුරු හැඩැති මණ්ඩපයක් ආකාරයෙන් සකසන ලද භෝජන ශාලාව අදහස් කරන බැවින් 'භෝජන ශාලාවෙහි' යැයි වදාළහ. සෙසු කරුණු මෙහි පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

ဒုတိယသမယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දුතියසමය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၉. ဥဒါယီသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. උදායී සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၉. နဝမေ ဒိဋ္ဌဓမ္မော ဝုစ္စတိ ပစ္စက္ခော အတ္တဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ’’တိ. သုခဝိဟာရတ္ထာယာတိ နိက္ကိလေသတာယ နိရာမိသေန သုခေန ဝိဟာရတ္ထာယ. အာလောကသညံ မနသိ ကရောတီတိ သူရိယစန္ဒပဇ္ဇောတမဏိဥက္ကာဝိဇ္ဇုအာဒီနံ အာလောကော ဒိဝါ ရတ္တိဉ္စ ဥပလဒ္ဓေါ, ယထာလဒ္ဓဝသေနေဝ အာလောကံ မနသိ ကရောတိ, စိတ္တေ ဌပေတိ. တထာ စ နံ မနသိ ကရောတိ, ယထာဿ သုဘာဝိတာလောကကသိဏဿ ဝိယ ကသိဏာလောကော ယထိစ္ဆကံ ယာဝဒိစ္ဆကဉ္စ သော အာလောကော ရတ္တိယံ ဥပတိဋ္ဌတိ. ယေန တတ္ထ ဒိဝါသညံ ဌပေတိ, ဒိဝါရိဝ ဝိဂတထိနမိဒ္ဓေါ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ယထာ ဒိဝါ တထာ ရတ္တိ’’န္တိ. ဒိဝါတိ သညံ ဌပေတီတိ ဝုတ္တနယေန မနသိ ကတွာ ဒိဝါရိဝ သညံ ဥပ္ပာဒေတိ. ယထာနေန ဒိဝါ…ပေ… တထေဝ တံ မနသိ ကရောတီတိ ယထာနေန ဒိဝါ ဥပလဒ္ဓေါ သူရိယာလောကော, ဧဝံ ရတ္တိမ္ပိ ဒိဝါ ဒိဋ္ဌာကာရေနေဝ တံ အာလောကံ မနသိ ကရောတိ. ယထာ စနေန ရတ္တိံ…ပေ… မနသိ ကရောတီတိ ယထာ ရတ္တိယံ စန္ဒာလောကော ဥပလဒ္ဓေါ, ဧဝံ ဒိဝါပိ ရတ္တိံ ဒိဋ္ဌာကာရေနေဝ တံ အာလောကံ မနသိ ကရောတိ, စိတ္တေ ဌပေတိ. ဝိဝဋေနာတိ ထိနမိဒ္ဓေန အပိဟိတတ္တာ ဝိဝဋေန. အနောနဒ္ဓေနာတိ အသဉ္ဆာဒိတေန. သဟောဘာသကန္တိ သညာဏောဘာသံ. ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏံ ရူပဂတဿ ဒိဗ္ဗဿ ဣတရဿ စ ဒဿနဋ္ဌေန ဣဓ ဉာဏဒဿနန္တိ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘ဒိဗ္ဗစက္ခုသင်္ခါတဿာ’’တိအာဒိ.

29. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘දිට්ඨධම්ම’ යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ ආත්මභාවය යැයි පවසනු සඳහා ‘මේ ආත්මයෙහිම’ යැයි පවසන ලදි. ‘සුඛවිහාරත්ථාය’ යනු කෙලෙස් රහිත බව නිසා නිරාමිස සැපයෙන් වාසය කරනු පිණිසයි. ‘ආලෝකසඤ්ඤං මනසි කරෝති’ යනු ඉර, හඳ, පහන්, මැණික්, හුළු අතු සහ විදුලිය ආදියේ ආලෝකය දහවල මෙන්ම රාත්‍රියෙහි ද ලැබුණු පරිදි, එම ආලෝකයම මෙනෙහි කරයි, සිතෙහි තබා ගනියි. තවද මනාව වඩන ලද ආලෝක කසිණයක් මෙන්, තමා කැමති පරිදි, කැමති තාක් ඒ ආලෝකය රාත්‍රියෙහි පවතින සේ එය මෙනෙහි කරයි. ඒ මගින් එහි දහවල් යන හැඟීම පිහිටුවයි, එවිට දහවල මෙන් නිදිමත හා අලස බව පහව ගිය කෙනෙකු බවට පත් වෙයි. එබැවින් ‘යම් සේ දහවල ද එසේම රාත්‍රිය ද’ යැයි පවසන ලදි. දහවල් යන සඤ්ඤාව පිහිටුවයි යනු පවසන ලද ක්‍රමයට මෙනෙහි කොට දහවල මෙන් හැඟීමක් උපදවයි. ‘යම් සේ ඔහු විසින් දහවල... පෙ... එසේම එය මෙනෙහි කරයි’ යනු යම් සේ ඔහු විසින් දහවල හිරු එළිය දක්නා ලද ද, එමෙන්ම රාත්‍රියෙහි ද දහවල දුටු ආකාරයෙන්ම ඒ ආලෝකය මෙනෙහි කරයි. ‘යම් සේ ඔහු විසින් රාත්‍රියෙහි... පෙ... මෙනෙහි කරයි’ යනු යම් සේ රාත්‍රියෙහි සඳ එළිය දක්නා ලද ද, එමෙන්ම දහවල ද රාත්‍රියෙහි දුටු ආකාරයෙන්ම ඒ ආලෝකය මෙනෙහි කරයි, සිතෙහි තබා ගනියි. ‘විවටේන’ යනු නිදිමතින් වැසී නොගිය බැවින් විවෘත වූ ස්වභාවයයි. ‘අනෝනද්ධේන’ යනු වසා නොදමන ලද යන්නයි. ‘සහෝභාසකං’ යනු සඤ්ඤාණෝභාසය (හඳුනාගැනීමේ ආලෝකය) සහිත වූ යන්නයි. රූපයන්හි පවතින දිව්‍යමය සහ අනෙක් දෑ දැකීමේ අර්ථයෙන් මෙහි දිව්‍ය චක්ෂුර් ඥානය ‘ඥානදස්සන’ ලෙස අදහස් කරන බව දැක්වීමට ‘දිබ්බචක්ඛුසංඛාතස්සා’ යනාදිය පවසන ලදි.

ဥဒ္ဓံ ဇီဝိတပရိယာဒါနာတိ ဇီဝိတက္ခယတော ဥပရိ မရဏတော ပရံ. သမုဂ္ဂတေနာတိ ဥဋ္ဌိတေန. ဓုမာတတ္တာတိ ဥဒ္ဓံ ဥဒ္ဓံ ဓုမာတတ္တာ သူနတ္တာ[Pg.104]. သေတရတ္တေဟိ ဝိပရိဘိန္နံ ဝိမိဿိတံ နီလံ, ပုရိမဝဏ္ဏဝိပရိဏာမဘူတံ ဝါ နီလံ ဝိနီလံ, ဝိနီလမေဝ ဝိနီလကန္တိ က-ကာရေန ပဒဝဍ္ဎနမာဟ အနတ္ထန္တရတော ယထာ ‘‘ပီတကံ လောဟိတက’’န္တိ. ပဋိကူလတ္တာတိ ဇိဂုစ္ဆနီယတ္တာ. ကုစ္ဆိတံ ဝိနီလံ ဝိနီလကန္တိ ကုစ္ဆနတ္ထော ဝါ အယံ က-ကာရောတိ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ ယထာ ‘‘ပါပကော ကိတ္တိသဒ္ဒေါ အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၁၆; အ. နိ. ၅.၂၁၃). ပရိဘိန္နဋ္ဌာနေဟိ ကာကဓင်္ကာဒီဟိ. ဝိဿန္ဒမာနံ ပုဗ္ဗန္တိ ဝိဿဝန္တပုဗ္ဗံ, တဟံ တဟံ ပဂ္ဃရန္တပုဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. တထာဘာဝန္တိ ဝိဿန္ဒမာနပုဗ္ဗတံ.

‘ජීවිතපරියාදානා’ යනු ජීවිතය කෙළවර වීමෙන් පසු, එනම් මරණයෙන් මතු යන්නයි. ‘සමුග්ගතේන’ යනු උඩට මතු වූ යන්නයි. ‘ධුමාතත්තා’ යනු ඉහළට ඉහළට ඉදිමී ඇති බැවින් හෝ මහත් වී ඇති බැවින් යන්නයි. සුදු හා රතු පැහැයෙන් මිශ්‍ර වී වෙනස් වූ නිල් පැහැය හෝ මුල් වර්ණය වෙනස් වී ඇති වූ නිල් පැහැය ‘විනීල’ නම් වේ. ‘විනීල’ යන්නම ‘ක’ අකුර යොදා ‘විනීලක’ ලෙස අර්ථයේ වෙනසක් නැතිව පද වර්ධනයක් සිදු කොට ඇත; එය ‘පීතක’ හෝ ‘ලෝහිතක’ යන්නාක් මෙනි. පිළිකුල් සහගත බැවින් ‘පටිකූලත්තා’ නම් වේ. ‘ක’ අකුර පිළිකුල් අර්ථයෙන් යොදා ඇති බව දැක්වීමට ‘කුච්ඡිතං විනීලං විනීලකං’ (පිළිකුල් වූ විනීල වර්ණය විනීලක නම් වේ) යැයි පවසන ලදි; එය ‘පාපකෝ කිත්තිසද්දෝ අබ්භුග්ගච්ඡති’ යන්නෙහි මෙනි. කපුටන් හා කොවුලන් ආදීන් විසින් තැන් තැන්වලින් කඩා කන ලද යන්නයි. ‘විස්සන්දමානං පුබ්බං’ යනු වැගිරෙන සැරවයි, එනම් තැනින් තැන වැගිරෙන සැරව යන අර්ථයයි. ‘තථාභාවං’ යනු එසේ වැගිරෙන සැරව සහිත බවයි.

သော ဘိက္ခူတိ ယော ‘‘ပဿေယျ သရီရံ သီဝထိကာယ ဆဍ္ဍိတ’’န္တိ ဝုတ္တော, သော ဘိက္ခု. ဥပသံဟရတိ သဒိသတံ. အယမ္ပိ ခေါတိအာဒိ ဥပသံဟရဏာကာရဒဿနံ. အာယူတိ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ. အရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ ပနေတ္ထ ဝိညာဏဂတိကမေဝ. ဥသ္မာတိ ကမ္မဇတေဇော. ဧဝံပူတိကသဘာဝေါတိ ဧဝံ အတိဝိယ ပူတိသဘာဝေါ အာယုအာဒိဝိဂမေ ဝိယာတိ အဓိပ္ပာယော. ဧဒိသော ဘဝိဿတီတိ ဧဝံဘာဝီတိ အာဟ ‘‘ဧဝမေဝံ ဥဒ္ဓုမာတာဒိဘေဒေါ ဘဝိဿတီ’’တိ.

‘ඒ භික්ෂුව’ යනු ‘සොහොනෙහි දමන ලද ශරීරය දකින්නේ නම්’ යැයි පවසන ලද ඒ භික්ෂුවයි. ඔහු සමානත්වය ගළපා බලයි. ‘අයම්පි ඛෝ’ යනාදිය ගළපා බලන ආකාරය දැක්වීමයි. ‘ආයු’ යනු රූප ජීවිතේන්ද්‍රියයි. මෙහි අරූප ජීවිතේන්ද්‍රිය වනාහි විඤ්ඤාණය හා බැඳී පවතින එකක්මය. ‘උස්මා’ යනු කර්මජ තේජෝ ධාතුවයි. ‘ඒවංපූතිකාසභාවෝ’ යනු ආයු ආදිය පහව ගිය කල්හි මෙලෙස අතිශයින්ම කුණු වන ස්වභාවය ඇති වන බව අදහස් වේ. ‘එබඳු වන්නේය’ යනු මෙලෙස වන්නේය යන්නයි; එබැවින් ‘එලෙසම ඉදිමීම ආදියට පත් වන්නේය’ යැයි පවසන ලදි.

လုဉ္စိတွာ လုဉ္စိတွာတိ ဥပ္ပာဋေတွာ ဥပ္ပာဋေတွာ. သေသာဝသေသမံသလောဟိတယုတ္တန္တိ သဗ္ဗသော အက္ခာဒိတတ္တာ တဟံ တဟံ သေသေန အပ္ပာဝသေသေန မံသလောဟိတေန ယုတ္တံ. အညေန ဟတ္ထဋ္ဌိကန္တိ အဝိသေသေန ဟတ္ထဋ္ဌိကာနံ ဝိပ္ပကိဏ္ဏတာ ဇောတိတာတိ အနဝသေသတော တေသံ ဝိပ္ပကိဏ္ဏတံ ဒဿေန္တော ‘‘စတုသဋ္ဌိဘေဒမ္ပီ’’တိအာဒိမာဟ. တေရောဝဿိကာနီတိ တိရောဝဿဂတာနိ. တာနိ ပန သံဝစ္ဆရံ ဝီတိဝတ္တာနိ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘အတိက္ကန္တသံဝစ္ဆရာနီ’’တိ. ပုရာဏတာယ ဃနဘာဝဝိဂမေန ဝိစုဏ္ဏတာ ဣဓ ပူတိဘာဝေါ. သော ယထာ ဟောတိ, တံ ဒဿေန္တော ‘‘အဗ္ဘောကာသေ’’တိအာဒိမာဟ. အနေကဓာတူနန္တိ စက္ခုဓာတုအာဒီနံ, ကာမဓာတုအာဒီနံ ဝါ. သတိယာ စ ဉာဏဿ စ အတ္ထာယာတိ ‘‘အဘိက္ကန္တေ ပဋိက္ကန္တေ သမ္ပဇာနကာရီ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၂၁၄; ၂.၃၇၆; မ. နိ. ၁.၁၀၉) ဝုတ္တာယ သတ္တဋ္ဌာနိကာယ သတိယာ စေဝ တံသမ္ပယုတ္တဉာဏဿ စ အတ္ထာယ.

‘ලඤ්චිත්වා ලුඤ්චිත්වා’ යනු උදුරා උදුරා යන්නයි. ‘සේසාවසේසමංසලෝහිතයුත්තං’ යනු මුළුමනින්ම කා නොදැමූ බැවින් තැනින් තැන ඉතිරි වූ ඉතා ස්වල්ප මාංශ හා ලේ සහිත වූ යන්නයි. ‘අඤ්ඤේන හත්ථට්ඨිකං’ යනු විශේෂයකින් තොරව අත්වල ඇට විසිරී ඇති බව ප්‍රකාශ කිරීමයි. ඒවා සම්පූර්ණයෙන්ම විසිරී ඇති බව දැක්වීමට ‘හැට හතරක් වූ කොටස් ද’ යනාදිය පවසන ලදි. ‘තේරෝවස්සිකානී’ යනු වසරකට වඩා පැරණි වූ ඇටකටුයි. ඒවා වසර ඉක්මවා ගිය ඒවා බව දැක්වීමට ‘අතික්කන්තසංවච්ඡරානි’ යැයි පවසන ලදි. පැරණි වීම නිසා ඝන බව නැති වී කුඩු වී යාම මෙහි ‘පූතිභාව’ (කුණු වූ බව) ලෙස ගැනේ. එය සිදුවන ආකාරය දැක්වීමට ‘අබ්භෝකාසේ’ යනාදිය පවසන ලදි. ‘අනේකධාතූනං’ යනු චක්ඛු ධාතු ආදියේ හෝ කාම ධාතු ආදියේ යන්නයි. ‘සතියට සහ ඥානයට ප්‍රයෝජන පිණිස’ යනු ‘යන විට හා එන විට සම්පජන්‍යයෙන් යුක්ත වෙයි’ යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද සත් ආකාරයක සතියට සහ ඊට සම්ප්‍රයුක්ත වූ ඥානයට ප්‍රයෝජන පිණිස යන්නයි.

ဥဒါယီသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

උදායි සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၀. အနုတ္တရိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. අනුත්තරිය සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၀. ဒသမေ [Pg.105] နိဟီနန္တိ လာမကံ, ကိလိဋ္ဌံ ဝါ. ဂါမဝါသိကာနန္တိ ဗာလာနံ. ပုထုဇ္ဇနာနံ ဣဒန္တိ ပေါထုဇ္ဇနိကံ. တေနာဟ ‘‘ပုထုဇ္ဇနာနံ သန္တက’’န္တိ, ပုထုဇ္ဇနေဟိ သေဝိတဗ္ဗတ္တာ တေသံ သန္တကန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အနရိယန္တိ န နိဒ္ဒေါသံ. နိဒ္ဒေါသဋ္ဌော ဟိ အရိယဋ္ဌော. တေနာဟ ‘‘န ဥတ္တမံ န ပရိသုဒ္ဓ’’န္တိ. အရိယေဟိ ဝါ န သေဝိတဗ္ဗန္တိ အနရိယံ. အနတ္ထသံဟိတန္တိ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကာဒိဝိဝိဓဝိပုလာနတ္ထသဟိတံ. တာဒိသဉ္စ အတ္ထသန္နိဿိတံ န ဟောတီတိ အာဟ ‘‘န အတ္ထသန္နိဿိတ’’န္တိ. န ဝဋ္ဋေ နိဗ္ဗိန္ဒနတ္ထာယာတိ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနာဘာဝတော. အသတိ ပန ဝဋ္ဋေ နိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါဒီနံ အသမ္ဘဝေါယေဝါတိ အာဟ ‘‘န ဝိရာဂါယာ’’တိအာဒိ.

30. දහවන සූත්‍රයෙහි ‘නිහීනං’ යනු ලාමක වූ හෝ කිලිටි වූ දෙයයි. ‘ගාමවාසිකානං’ යනු බාලයන්ගේ යන්නයි. පෘථග්ජනයන්ගේ මෙම දෙය ‘පෝථුජ්ජනික’ නම් වේ. එබැවින් ‘පෘථග්ජනයන් සතු දෙය’ යැයි පවසන ලදි; පෘථග්ජනයන් විසින් සේවනය කළ යුතු බැවින් එය ඔවුන් සතු දෙයක් ලෙස පවසන ලදි. ‘අනරියං’ යනු දොස් රහිත නොවන බවයි. මන්ද නිර්දෝෂී බව යනු ආර්ය බවයි. එබැවින් ‘උත්තම නොවන, පිරිසිදු නොවන’ යැයි කියන ලදි. එසේත් නැතහොත් ආර්යයන් විසින් සේවනය නොකළ යුතු බැවින් ‘අනරිය’ නම් වේ. ‘අනත්ථසංහිතං’ යනු මෙලොව පරලොව ආදී විවිධ වූ මහත් වූ අනර්ථයන්ගෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. එබඳු දෙය යහපතට පදනම් නොවන බැවින් ‘අර්ථයක් ඇසුරු නොකළ’ යැයි කියන ලදි. ‘සංසාරයෙහි කලකිරීම පිණිස නොවේ’ යනු එහි සතර සත්‍ය කමටහන් නොමැති බැවිනි. සංසාරයෙහි කලකිරීමක් නැති කල්හි විරාගය ආදිය ඇති විය නොහැකි බැවින් ‘විරාගය පිණිස නොවේ’ යනාදිය පවසන ලදි.

အနုတ္တမံ အနုတ္တရိယန္တိ အာဟ ‘‘ဧတံ အနုတ္တရ’’န္တိ. ဟတ္ထိသ္မိန္တိ နိမိတ္တတ္ထေ ဘုမ္မန္တိ အာဟ ‘‘ဟတ္ထိနိမိတ္တံ သိက္ခိတဗ္ဗ’’န္တိ. ဟတ္ထိဝိသယတ္တာ ဟတ္ထိသန္နိဿိတတ္တာ စ ဟတ္ထိသိပ္ပံ ‘‘ဟတ္ထီ’’တိ ဂဟေတွာ ‘‘ဟတ္ထိသ္မိမ္ပိ သိက္ခတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တသ္မာ ဟတ္ထိသိပ္ပေ သိက္ခတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော.

උත්තම නොවන බැවින් ‘අනුත්තරිය’ යැයි පවසනු පිණිස ‘මෙය අනුත්තරය’ යැයි වදාරන ලදි. ‘හත්ථිස්මිං’ යනු නිමිත්ත අර්ථයෙහි වූ සප්තමී විභක්තියයි; එබැවින් ‘ඇත් නිමිත්ත ඉගෙන ගත යුතුය’ යැයි පවසන ලදි. ඇතුන් විෂයෙහි වන බැවින් සහ ඇතා ඇසුරු කරන බැවින් ඇත් ශිල්පය ‘හත්ථි’ (ඇත්) ලෙස ගෙන ‘ඇතා කෙරෙහි හික්මෙයි’ යැයි කියන ලදි. එබැවින් ඇත් ශිල්පයෙහි හික්මෙයි යන්න මෙහි අර්ථය ලෙස දැක්විය යුතුය. සෙසු පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම අදාළ වේ.

လိင်္ဂဗျတ္တယေန ဝိဘတ္တိဗျတ္တယေန ပါရိစရိယေတိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ပါရိစရိယာယ ပစ္စုပဋ္ဌိတာ’’တိ. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျမေဝ.

ලිංග විපර්යාසයෙන් සහ විභක්ති විපර්යාසයෙන් ‘පාරිචරියේ’ යැයි වදාරන ලද බව දැක්වීමට ‘පාරිචරියාය පච්චුපට්ඨිතා’ (උවටැන් කිරීම පිණිස පැමිණ සිටි) යැයි කියන ලදි. මෙහි සෙසු කරුණු පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

အနုတ္တရိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අනුත්තරිය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

အနုတ္တရိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අනුත්තරිය වර්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၄. ဒေဝတာဝဂ္ဂေါ

4. දේවතා වර්ගය

၁-၄. သေခသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-4. සේඛ සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව

၃၁-၃၄. စတုတ္ထဿ ပဌမေ သေခါနံ ပဋိလဒ္ဓဂုဏဿ ပရိဟာနိ နာမ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘ဥပရူပရိဂုဏပရိဟာနာယာ’’တိ, ဥပရူပရိလဒ္ဓဗ္ဗာနံ မဂ္ဂဖလာနံ ပရိဟာနာယ အနုပ္ပာဒါယာတိ အတ္ထော. တတိယာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

31-34. හතරවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, සේඛ (හික්මෙන) පුද්ගලයන් ලබාගත් ගුණවලින් පිරිහීමක් නැති බව දැක්වීමට ‘මතු මතු ගුණ පිරිහීම පිණිස’ (පරිහානාය) නොවෙයි යැයි පවසන ලදි. එහි අර්ථය නම් මතු මතු ලබාගත යුතු මාර්ග ඵලයන්ගෙන් පිරිහීමක් හෝ ඒවා උපදවා නොගැනීමක් සිදු නොවන බවයි. තුන්වන සූත්‍රයේ සිට ඉතිරි කොටස් පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

သေခသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සේඛ සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၅. ဝိဇ္ဇာဘာဂိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. විජ්ජාභාගිය සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၅. ပဉ္စမေ [Pg.106] သမ္ပယောဂဝသေန ဝိဇ္ဇံ ဘဇန္တိ, သဟဇာတအညမညနိဿယသမ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတာဒိပစ္စယဝသေန တာယ သဟ ဧကီဘာဝံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယာ. အထ ဝါ ဝိဇ္ဇာဘာဂေ ဝိဇ္ဇာကောဋ္ဌာသေ ဝတ္တန္တိ ဝိဇ္ဇာသဘာဂတာယ တဒေကဒေသေ ဝိဇ္ဇာကောဋ္ဌာသေ ပဝတ္တန္တီတိ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယာ. တတ္ထ ဝိပဿနာဉာဏံ, မနောမယိဒ္ဓိ, ဆ အဘိညာတိ အဋ္ဌ ဝိဇ္ဇာ. ပုရိမေန အတ္ထေန တာဟိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယာ. ပစ္ဆိမေန အတ္ထေန တာသု ယာ ကာစိ ဧကာဝ ဝိဇ္ဇာ ဝိဇ္ဇာ, သေသာ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယာ. ဧဝံ ဝိဇ္ဇာပိ ဝိဇ္ဇာယ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာပိ ‘‘ဝိဇ္ဇာဘာဂိယာ’’တွေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣဓ ပန ဝိပဿနာဉာဏသမ္ပယုတ္တာ သညာဝ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယာတိ အာဂတာ, သညာသီသေန သေသသမ္ပယုတ္တဓမ္မာပိ ဝုတ္တာ ဧဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အနိစ္စာနုပဿနာဉာဏေတိ အနိစ္စာနုပဿနာဉာဏေ နိဿယပစ္စယဘူတေ ဥပ္ပန္နသညာ, တေန သဟဂတာတိ အတ္ထော. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော.

35. පස්වන සූත්‍රයෙහි: සම්ප්‍රයෝග වශයෙන් විද්‍යාව භජනය කරති, සහජාත, අන්‍යමද්‍ය, නිශ්‍රය, සම්ප්‍රයුක්ත, අස්ති, අවිගත ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ වශයෙන් ඒ විද්‍යාව හා එක්වීමකට පැමිණෙත් යන අර්ථයෙන් 'විජ්ජාභාගියා' (විද්‍යාභාගීහු) නම් වෙති. එසේත් නැතහොත් විද්‍යා කොටසෙහි පවතින බැවින්, විද්‍යාවට සමාන බැවින්, එහි එක් දේශයක් වූ විද්‍යා කොටසෙහි පවතින බැවින් 'විජ්ජාභාගියා' නම් වෙති. එහි විද්‍යාවන් අටක් වේ. එනම්: විදර්ශනා ඤාණය, මනෝමය සෘද්ධිය සහ අභිඥා හයයි. පූර්වයෙහි දක්වන ලද අර්ථයට අනුව එම විද්‍යාවන් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ධර්මයෝ විද්‍යාභාගීහු වෙති. පශ්චාත් අර්ථයට අනුව ඒ විද්‍යාවන් අතරින් යම් කිසි එක් විද්‍යාවක් 'විද්‍යාව' වන අතර, ඉතිරි ඒවා විද්‍යාභාගී වේ. මෙසේ විද්‍යාව ද විද්‍යාව හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ ද 'විජ්ජාභාගියා' යනුවෙන් ම දත යුතුය. මෙහි දී නම් විදර්ශනා ඤාණය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සංඥාව 'විජ්ජාභාගියා' ලෙස දක්වා ඇත. සංඥාව ප්‍රධාන කොට ගැනීමෙන් සෙසු සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ද පවසන ලදැයි දත යුතුය. 'අනිච්චානුපස්සනාඤාණේ' යනු අනිත්‍යානුපර්ශනා ඤාණය නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය වශයෙන් ඇති වූ සංඥාවයි, එයින් සහජාත වූයේ යන අර්ථයයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

ဝိဇ္ဇာဘာဂိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

විජ්ජාභාගිය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၆. ဝိဝါဒမူလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. විවාදමූල සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၆. ဆဋ္ဌေ ကောဓနောတိ ကုဇ္ဈနသီလော. ယသ္မာ သော အပ္ပဟီနကောဓတာယ အဓိဂတကောဓော နာမ ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ကောဓေန သမန္နာဂတော’’တိ အာဟ. ဥပနာဟော ဧတဿ အတ္ထီတိ ဥပနာဟီ, ဥပနယှနသီလောတိ ဝါ ဥပနာဟီ. ဝိဝါဒေါ နာမ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ယေဘုယျေန ပဌမံ ဒွိန္နံ ဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဒွိန္နံ ဘိက္ခူနံ ဝိဝါဒေါ’’တိ. သော ပန ယထာ ဗဟူနံ အနတ္ထာဝဟော ဟောတိ, တံ နိဒဿနမုခေန နိဒဿေန္တော ‘‘ကထ’’န္တိအာဒိမာဟ. အဗ္ဘန္တရပရိသာယာတိ ပရိသဗ္ဘန္တရေ.

36. හයවන සූත්‍රයෙහි: 'කෝධනෝ' යනු ක්‍රෝධ කරන ස්වභාවය ඇති තැනැත්තායි. ඔහු ප්‍රහීණ නොකළ ක්‍රෝධය ඇති බැවින් අධිගත වූ ක්‍රෝධය ඇත්තෙකු වන බැවින් 'ක්‍රෝධයෙන් යුක්ත වූ' යැයි පවසන ලදී. 'උපනාහී' යනු මොහුට බද්ධ වෛරය ඇත යන අර්ථයෙන් හෝ බද්ධ වෛරී ස්වභාවය ඇත යන අර්ථයෙන් 'උපනාහී' නම් වේ. විවාදය නම් උපදින කල්හි බොහෝ විට මුලින් දෙදෙනෙකුගේ වශයෙන් උපදින බැවින් 'භික්ෂූන් දෙදෙනෙකුගේ විවාදය' යැයි පවසන ලදී. එය බොහෝ දෙනෙකුට අනර්ථයක් ගෙන දෙන ආකාරය උදාහරණ මගින් දක්වමින් 'කථං' (කෙසේ ද) යනාදිය වදාළ සේක. 'අබ්භන්තරපරිසායා' යනු පිරිස අභ්‍යන්තරයෙහි ය.

ဂုဏမက္ခနာယ ပဝတ္တောပိ အတ္တနော ကာရကံ ဂူထေန ပဟရန္တိံ ဂူထော ဝိယ ပဌမတရံ မက္ခေတီတိ မက္ခော, သော ဧတဿ အတ္ထီတိ မက္ခီ. ပဠာသတီတိ ပဠာသော, ပရဿ ဂုဏေ ဍံသိတွာ ဝိယ အပနေတီတိ အတ္ထော. သော ဧတဿ အတ္ထီတိ ပဠာသီ. ပဠာသီ ပုဂ္ဂလော ဟိ ဒုတိယဿ ဓုရံ န ဒေတိ, သမံ ဟရိတွာ အတိဝဒတိ. တေနာဟ ‘‘ယုဂဂ္ဂါဟလက္ခဏေန ပဠာသေန သမန္နာဂတော’’တိ. ဣဿတီတိ ဣဿုကီ. မစ္ဆရာယတီတိ မစ္ဆရံ, တံ ဧတဿ အတ္ထီတိ [Pg.107] မစ္ဆရီ. သဌယတိ န သမ္မာ ဘာသတီတိ သဌော အညထာ သန္တံ အတ္တာနံ အညထာ ပဝေဒနတော. မာယာ ဧတဿ အတ္ထီ မာယာဝီ. မိစ္ဆာ ပါပိကာ ဝိညုဂရဟိတာ ဧတဿ ဒိဋ္ဌီတိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ, ကမ္မပထပရိယာပန္နာယ ‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိဝတ္ထုကာယ မိစ္ဆတ္တပရိယာပန္နာယ အနိယျာနိကာယ ဒိဋ္ဌိယာ သမန္နာဂတောတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘နတ္ထိကဝါဒီ’’တိအာဒိ.

අනුන්ගේ ගුණ මැකීම සඳහා පවතින ක්‍රියාව ද, අශූචිවලින් තලන තැනැත්තාට පළමුව තමාගේ අතේ අශූචි තැවරෙන්නාක් මෙන්, මුලින්ම තමාම කිලිටි කරගන්නා බැවින් 'මක්ඛ' නම් වේ. එය ඇත්තා 'මක්ඛී' නම් වේ. 'පළාසති' යනු පලාසයයි, අනුන්ගේ ගුණ සපාකන්නාක් මෙන් ඉවත් කරයි යන අර්ථයයි. එය ඇත්තා 'පළාසී' නම් වේ. පළාසී පුද්ගලයා අනෙකාට ඉඩක් නොදෙයි, ඔහු හා සමව කර ගසමින් අතිශයෝක්තියෙන් කතා කරයි. එබැවින් 'කරට කර ගැටීමේ ලක්ෂණය ඇති පලාසයෙන් යුක්ත වූ' යැයි පවසන ලදී. 'ඉස්සති' යනු ඊර්ෂ්‍යා කරන්නා (ඉස්සුකී) ය. 'මච්ඡරායති' යනු මසුරුකමයි, එය ඇත්තා මසුරු (මච්ඡරී) පුද්ගලයායි. 'සඨෝ' යනු කපටි තැනැත්තායි, තමා සතු නොවූ ගුණ ඇති සේ පෙන්වමින් නිවැරදිව ප්‍රකාශ නොකරන්නායි. මායාව ඇත්තා මායාවී නම් වේ. 'මිච්ඡාදිට්ඨි' යනු වැරදි වූ, ලාමක වූ, නුවණැත්තන් විසින් ගර්හිත වූ දෘෂ්ටියයි. කර්මපථයට අයත් වූ 'දුන් දෙයෙහි විපාක නැත' ආදී වස්තූන්ගෙන් යුත්, මිථ්‍යාත්වයට පත් වූ, සසරින් එතෙර නොකරන්නා වූ දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත වූ යන අර්ථයයි. එබැවින් 'නත්ථිකවාදී' (නැත යන වාදය ඇති) යනාදිය පවසන ලදී.

သံ အတ္တနော ဒိဋ္ဌိံ, သယံ ဝါ အတ္တနာ ယထာဂဟိတံ ပရာမသတိ, သဘာဝံ အတိက္ကမိတွာ ပရတော အာမသတီတိ သန္ဒိဋ္ဌီပရာမာသီ. အာဓာနံ ဒဠှံ ဂဏှာတီတိ အာဓာနဂ္ဂါဟီ, ဒဠှဂ္ဂါဟီ, ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စ’’န္တိ ထိရဂ္ဂါဟီတိ အတ္ထော. ယုတ္တံ ကာရဏံ ဒိသွာဝ လဒ္ဓိံ ပဋိနိဿဇ္ဇတီတိ ပဋိနိဿဂ္ဂီ, ဒုက္ခေန ကိစ္ဆေန ကသိရေန ဗဟုမ္ပိ ကာရဏံ ဒဿေတွာ န သက္ကာ ပဋိနိဿဂ္ဂံ ကာတုန္တိ ဒုပ္ပဋိနိဿဂ္ဂီ. ယော အတ္တနော ဥပ္ပန္နဒိဋ္ဌိံ ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စ’’န္တိ ဒဠှံ ဂဏှိတွာ အပိ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ကာရဏံ ဒဿေတွာ ဝုစ္စမာနော န ပဋိနိဿဇ္ဇတိ. တဿေတံ အဓိဝစနံ. တာဒိသော ဟိ ပုဂ္ဂလော ယံ ယဒေဝ ဓမ္မံ ဝါ အဓမ္မံ ဝါ သုဏာတိ, တံ သဗ္ဗံ ‘‘ဧဝံ အမှာကံ အာစရိယေဟိ ကထိတံ, ဧဝံ အမှေဟိ သုတ’’န္တိ ကုမ္မောဝ အင်္ဂါနိ သကေ ကပါလေ အန္တောယေဝ သမောဒဟတိ. ယထာ ဟိ ကစ္ဆပေါ အတ္တနော ဟတ္ထပါဒါဒိကေ အင်္ဂေ ကေနစိ ဃဋိတေ သဗ္ဗာနိ အင်္ဂါနိ အတ္တနော ကပါလေယေဝ သမောဒဟတိ, န ဗဟိ နီဟရတိ, ဧဝမယမ္ပိ ‘‘န သုန္ဒရော တဝ ဂါဟော, ဆဍ္ဍေဟိ န’’န္တိ ဝုတ္တော တံ န ဝိဿဇ္ဇတိ, အန္တောယေဝ အတ္တနော ဟဒယေ ဧဝ ဌပေတွာ ဝိစရတိ, ကုမ္ဘီလဂ္ဂါဟံ ဂဏှာတိ. ယထာ သုသုမာရာ ဂဟိတံ န ပဋိနိဿဇ္ဇန္တိ, ဧဝံ ဂဏှာတိ.

'සන්දිට්ඨිපරාමාසී' යනු තමාගේ දෘෂ්ටිය ම හෝ තමා විසින් ම ගන්නා ලද දෙය දැඩිව අල්ලා ගන්නා වූ, සැබෑ තත්ත්වය ඉක්මවා ගොස් අන්‍ය දෙයක් ලෙස දැඩිව ගන්නා වූ තැනැත්තායි. 'ආධානග්ගාහී' යනු දැඩිව අල්ලා ගන්නා වූ, 'මෙයම සත්‍යය' කියා ස්ථිරව අල්ලා ගන්නා වූ අර්ථයයි. සුදුසු හේතුවක් දැකීමෙන් පසු ලබ්ධිය අත්හරින්නේ 'පටිනිස්සග්ගී' නම් වේ. ඉතා දුක සේ ආයාසයෙන් බොහෝ කරුණු දැක්වුවත් අත්හැරිය නොහැකි බැවින් 'දුප්පටිනිස්සග්ගී' නම් වේ. යමෙක් තමා තුළ උපන් දෘෂ්ටිය 'මෙයම සත්‍යය' කියා දැඩිව ගෙන බුද්ධාදී උත්තමයන් විසින් කරුණු දැක්වුව ද එය අත්නොහරින්නේ ද ඔහුට මෙය නමකි. එවැනි පුද්ගලයා යම් ධර්මයක් හෝ අධර්මයක් අසයි ද, ඒ සියල්ල 'මෙය අපගේ ගුරුවරුන් විසින් පවසන ලද්දකි, මෙය අප විසින් අසන ලද්දකි' කියා ඉබ්බා තමාගේ අවයව සිය කබල තුළට ම රුවා ගන්නාක් මෙන් තමා තුළ ම සඟවා ගනියි. ඉබ්බා සිය අත් පා ආදී අවයව කිසිවක් ස්පර්ශ වූ විට ඒ සියලු අවයව තම කබල තුළට ම රුවා ගන්නාක් මෙන්, පිටතට නොදමන්නාක් මෙන්, මොහු ද 'ඔබගේ ග්‍රහණය යහපත් නැත, එය අත්හරින්න' කියා පැවසූ විට එය අත්නොහරියි. තමාගේ හදවත තුළ ම තබාගෙන හැසිරෙයි. කිඹුල් ග්‍රහණයෙන් අල්ලා ගනියි. කිඹුලන් යමක් අල්ලා ගත් විට අත්නොහරින්නාක් මෙන් එසේ අල්ලා ගනියි.

ဝိဝါဒမူလသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

විවාදමූල සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၇. ဆဠင်္ဂဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. ඡළංගදාන සූත්‍ර වර්ණනාව

၃၇. သတ္တမေ ဒက္ခန္တိ ဝဍ္ဎန္တိ ဧတာယာတိ ဒက္ခိဏာ, ပရိစ္စာဂမယံ ပုညံ, တဿူပကရဏဘူတော ဒေယျဓမ္မော စ. ဣဓ ပန ဒေယျဓမ္မော အဓိပ္ပေတော. တေနေဝါဟ ‘‘ဒက္ခိဏံ ပတိဋ္ဌာပေတီ’’တိ. ဣတော ဥဋ္ဌိတေနာတိ ဣတော ခေတ္တတော ဥပ္ပန္နေန. ရာဂေါ ဝိနယတိ ဧတေနာတိ ရာဂဝိနယော, ရာဂဿ သမုစ္ဆေဒိကာ ပဋိပဒါ. တေနာဟ ‘‘ရာဂဝိနယပဋိပဒံ ပဋိပန္နာ’’တိ.

37. හත්වන සූත්‍රයෙහි: මෙයින් දකියි, වැඩෙයි යන අර්ථයෙන් 'දක්ඛිණා' නම් වේ. එනම් පරිත්‍යාගමය පුණ්‍යය සහ එයට උපකරණ වූ දේයධර්මයයි. මෙහි දී දේයධර්මය අදහස් කෙරේ. එබැවින් 'දක්ෂිණාව පිහිටුවයි' යැයි පවසන ලදී. 'ඉතෝ උට්ඨිතේන' යනු මේ ක්ෂේත්‍රයෙන් (කෙතෙන්) උපන්නා වූ යන්නයි. 'රාගවිනය' යනු මෙයින් රාගය විනයනය කෙරෙයි, රාගය සමුච්ඡේද කරන ප්‍රතිපදාවයි. එබැවින් 'රාගවිනය ප්‍රතිපදාවට පිළිපන්' යැයි පවසන ලදී.

‘‘ပုဗ္ဗေဝ ဒါနာ သုမနော’’တိအာဒိဂါထာယ ပုဗ္ဗေဝ ဒါနာ မုဉ္စစေတနာယ ပုဗ္ဗေ ဒါနူပကရဏသမ္ဘရဏတော ပဋ္ဌာယ သုမနော ‘‘သမ္ပတ္တီနံ နိဒါနံ အနုဂါမိကဒါနံ [Pg.108] ဒဿာမီ’’တိ သောမနဿိတော ဘဝေယျ. ဒဒံ စိတ္တံ ပသာဒယေတိ ဒဒန္တော ဒေယျဓမ္မံ ဒက္ခိဏေယျဟတ္ထေ ပတိဋ္ဌာပေန္တော ‘‘အသာရတော ဓနတော သာရာဒါနံ ကရောမီ’’တိ အတ္တနော စိတ္တံ ပသာဒေယျ. ဒတွာ အတ္တမနော ဟောတီတိ ဒက္ခိဏေယျာနံ ဒေယျဓမ္မံ ပရိစ္စဇိတွာ ‘‘ပဏ္ဍိတပညတ္တံ နာမ မယာ အနုဋ္ဌိတံ, အဟော သာဓု သုဋ္ဌူ’’တိ အတ္တမနော ပမုဒိတော ပီတိသောမနဿဇာတော ဟောတိ. ဧသာတိ ယာ အယံ ပုဗ္ဗစေတနာ မုဉ္စစေတနာ အပရစေတနာတိ ဣမာသံ ကမ္မဖလာနံ သဒ္ဓါနုဂတာနံ သောမနဿပရိဂ္ဂဟိတာနံ တိဝိဓာနံ စေတနာနံ ပါရိပူရီ, ဧသာ.

'පුබ්බේව දානා සුමනෝ' යනාදී ගාථාවෙහි: දානයට පෙර දෙන චේතනාවෙන්, දාන උපකරණ රැස් කරන කාලයේ සිට ම 'සම්පත්වලට හේතුවන, අනුගාමික වන දානයක් දෙන්නෙමි' කියා සෝමනස්සයට පත් විය යුතුය. 'දදං චිත්තං පසාදයේ' යනු දේයධර්මය දක්ෂිණේයයන් අත තබන කල්හි 'සාරයක් නැති ධනයෙන් සාරයක් ලබා ගනිමි' කියා තමාගේ සිත පැහැදවිය යුතුය. 'දත්වා අත්තමනෝ හෝති' යනු දක්ෂිණේයයන්ට දේයධර්මය පරිත්‍යාග කර 'පණ්ඩිතයන් විසින් පනවන ලද දෙයක් මා විසින් ඉටු කරන ලදි, එය ඉතා යහපත් ය' කියා සතුටු වූ, ප්‍රමුදිත වූ, ප්‍රීති සෝමනස්සයට පත් වූවෙකු වේ. 'ඒසා' යනු යම් මේ පූර්ව චේතනාව, මුඤ්චන චේතනාව, අපර චේතනාව යන කර්මඵල විශ්වාසය පෙරදැරි කරගත් සෝමනස්සයෙන් යුත් ත්‍රිවිධ චේතනාවන්ගේ සම්පූර්ණත්වයයි.

သီလသညမေနာတိ ကာယိကဝါစသိကသံဝရေန. ဟတ္ထပါဒေတိ ဒက္ခိဏေယျာနံ ဟတ္ထပါဒေ. မုခံ ဝိက္ခာလေတွာတိ တေသံယေဝ မုခံ ဝိက္ခာလေတွာ, အတ္တနာဝ မုခေါဒကံ ဒတွာတိ အဓိပ္ပာယော.

'සීලසඤ්ඤමේන' යනු කායික වාචසික සංවරයෙනි. 'හත්ථපාදේ' යනු දක්ෂිණේයයන්ගේ අත් පා ය. 'මුඛං වික්ඛාලෙත්වා' යනු ඔවුන්ගේ ම මුඛය සෝදා, තමා විසින් ම මුඛ සේදීමට පැන් දී යන අර්ථයයි.

ဆဠင်္ဂဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඡළංගදාන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၈-၁၁. အတ္တကာရီသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

8-11. අත්තකාරී සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව

၃၈-၄၁. အဋ္ဌမေ ကုသလကိရိယာယ အာဒိအာရမ္ဘဘာဝေန ပဝတ္တဝီရိယံ ဌိတသဘာဝတာယ သဘာဝဓာရဏဋ္ဌေန ဓာတူတိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ – ‘‘အာရမ္ဘဓာတူတိ အာရဘနဝသေန ပဝတ္တဝီရိယ’’န္တိ. လဒ္ဓါသေဝနံ ဝီရိယံ ဗလပ္ပတ္တံ ဟုတွာ ပဋိပက္ခေ ဝိဓမတီတိ အာဟ ‘‘နိက္ကမဓာတူတိ ကောသဇ္ဇတော နိက္ခမနသဘာဝံ ဝီရိယ’’န္တိ. ပရက္ကမနသဘာဝေါတိ အဓိမတ္တတရာနံ ပဋိပက္ခဓမ္မာနံ ဝိဓမနသမတ္ထတာယ ပဋုပဋုတရဘာဝေန ပရံ ပရံ ဌာနံ အက္ကမနသဘာဝေါ. နဝမာဒီသု နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ.

38-41. අටවන (සූත්‍රයේ) කුසල් කිරීමේ මුල් පියවර වශයෙන් පවතින වීර්යය, ස්ථාවර ස්වභාවයක් ගන්නා නිසා 'ධාතු' යනුවෙන් හැඳින්වෙන බව පවසමින් ‘ආරම්භධාතු යනු ආරම්භ කිරීමේ වශයෙන් පවත්නා වීර්යයයි’ කියා වදාළහ. ප්‍රගුණ කරන ලද වීර්යය බලවත් වී අකුසල පක්ෂය විනාශ කරයි යන අදහසින් ‘නික්කමධාතු යනු කුසීතකමෙන් බැහැර වන ස්වභාවය ඇති වීර්යයයි’ කියා වදාළහ. පරක්කමන ස්වභාවය යනු අධිකතර වූ ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් විනාශ කිරීමට ඇති හැකියාව නිසා වඩාත් තියුණු ලෙස ඉදිරියෙන් ඉදිරියට යන ස්වභාවයයි. නවවන ආදි සූත්‍රවල විශේෂයෙන් කිවයුත්තක් නැත.

အတ္တကာရီသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අත්තකාරී සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၁၂. နာဂိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

12. නාගිත සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၂. ဒွါဒသမေ မာဟံ နာဂိတ ယသေန သမာဂမန္တိ မာ အဟံ ယသေန သမာဂမနံ ပတ္ထေမိ. မာ စ မယာ ယသောတိ ယသော စ မယာ မာ သမာဂစ္ဆတူတိ [Pg.109] အတ္ထော. ဣမိနာ အတ္တနော လာဘသက္ကာရေန အနတ္ထိကတံ ဝိဘာဝေတိ. ပဉ္စဟိ ဝိမုတ္တီဟီတိ တဒင်္ဂဝိမုတ္တိအာဒီဟိ ပဉ္စဟိ ဝိမုတ္တီဟိ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ.

42. දොළොස්වන සූත්‍රයේ ‘මහං නාගිත යසේන සමාගමන්ති’ යනු ‘නාගිතය, මම කීර්තිය හා එක්වීමක් බලාපොරොත්තු නොවෙමි’ යන්නයි. ‘මා ච මයා යසෝ’ යනු ‘කීර්තිය මා හා එක් නොවේවා’ යන අර්ථයයි. මෙයින් තමන් වහන්සේ ලාභ සත්කාර කෙරෙහි ඇති අල්පේච්ඡ බව ප්‍රකාශ කරති. ‘පඤ්චහි විමුත්තීහි’ යනු තදංග විමුක්තිය ආදී වූ පස් වැදෑරුම් විමුක්තීන්ය. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

နာဂိတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නාගිත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

ဒေဝတာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දේවතාවග්ග වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၅. ဓမ္မိကဝဂ္ဂေါ

5. ධම්මික වග්ගය

၁. နာဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. නාග සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၃. ပဉ္စမဿ ပဌမေ ပရိသိဉ္စိတုန္တိ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၇၂) ယော စုဏ္ဏမတ္တိကာဒီဟိ ဂတ္တာနိ ဥဗ္ဗဋ္ဋေန္တော မလ္လကမုဋ္ဌာဒီဟိ ဝါ ဃံသန္တော နဟာယတိ, သော ‘‘နဟာယတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ယော တထာ အကတွာ ပကတိယာဝ နဟာယတိ, သော ‘‘ပရိသိဉ္စတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဘဂဝတော စ သရီရေ တထာ ဟရိတဗ္ဗံ ရဇောဇလ္လံ နာမ နုပလိမ္ပတိ အစ္ဆဆဝိဘာဝတော, ဥတုဂ္ဂဟဏတ္ထံ ပန ဘဂဝါ ကေဝလံ ဥဒကေ ဩတရတိ. တေနာဟ ‘‘ဂတ္တာနိ ပရိသိဉ္စိတု’’န္တိ.

43. පස්වන (වග්ගයේ) පළමු සූත්‍රයේ ‘පරිසිඤ්චිතුං’ යන්නෙහි (ම.නි.අ. 1.272), යමෙක් සුණු මිටි ආදියෙන් ශරීරය උලමින් හෝ මැටි ආදියෙන් ඇතිල්ලීමෙන් හෝ නාන්නේ නම් ඔහු ‘නායි’ (නහ්යති) යයි කියනු ලැබේ. එසේ නොකොට සාමාන්‍ය පරිදි නාන්නේ නම් ඔහු ‘පරිසිඤ්චති’ (පැන් වක්කර ගනියි) යයි කියනු ලැබේ. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශරීරය අතිශයින්ම පිරිසිදු බැවින් ඉවත් කළ යුතු කුණු හෝ දහඩිය තැවරීමක් සිදු නොවේ. උෂ්ණත්වය සමනය කරගැනීම (ඍතු ග්‍රහණය) සඳහාම බුදුරජාණන් වහන්සේ ජලයට බැස වඩිති. ඒ නිසා ‘ශරීරය සේදීම පිණිස (ගත්තානි පරිසිඤ්චිතුං)’ යයි වදාරන ලදී.

ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကောတိ ပါစီနကောဋ္ဌကော. သာဝတ္ထိယံ ကိရ ဇေတဝနဝိဟာရော ကဒါစိ မဟာ, ကဒါစိ ခုဒ္ဒကော. တထာ ဟိ သော ဝိပဿိဿ ဘဂဝတော ကာလေ ယောဇနိကော အဟောသိ, သိခိဿ တိဂါဝုတော, ဝေဿဘုဿ အဍ္ဎယောဇနိကော, ကကုသန္ဓဿ ဂါဝုတပ္ပမာဏော, ကောဏာဂမနဿ အဍ္ဎဂါဝုတပ္ပမာဏော, ကဿပဿ ဝီသတိဥသဘပ္ပမာဏော, အမှာကံ ဘဂဝတော ကာလေ အဋ္ဌကရီသပ္ပမာဏော ဇာတော. တမ္ပိ နဂရံ တဿ ဝိဟာရဿ ကဒါစိ ပါစီနတော ဟောတိ, ကဒါစိ ဒက္ခိဏတော, ကဒါစိ ပစ္ဆိမတော, ကဒါစိ ဥတ္တရတော. ဇေတဝနဂန္ဓကုဋိယံ ပန စတုန္နံ မဉ္စပါဒါနံ ပတိဋ္ဌိတဋ္ဌာနံ အစလမေဝ. စတ္တာရိ ဟိ အစလစေတိယဋ္ဌာနာနိ နာမ မဟာဗောဓိပလ္လင်္ကဋ္ဌာနံ, ဣသိပတနေ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနဋ္ဌာနံ, သင်္ကဿနဂရေ ဒေဝေါရောဟနကာလေ သောပါနဿ ပတိဋ္ဌာနဋ္ဌာနံ, မဉ္စပါဒဋ္ဌာနန္တိ. အယံ ပန ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကော ကဿပဒသဗလဿ ဝီသတိဥသဘဝိဟာရကာလေ ပါစီနဒွါရကောဋ္ဌကော အဟောသိ. သော ဣဒါနိ ‘‘ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကော’’တွေဝ ပညာယတိ.

පුබ්බකෝට්ඨකය යනු නැගෙනහිර දොරටුවයි. සැවැත් නුවර ජේතවන විහාරය ඇතැම් කාලවලදී විශාල වූ අතර ඇතැම් කාලවලදී කුඩා විය. එනම්, විපස්සී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේදී එය යොදුනක් විශාල විය. සිඛී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ ගාවුත් තුනක්ද, වෙස්සභූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ අඩ යොදුනක්ද, කකුසඳ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ ගාවුතක්ද, කෝණාගමන බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ අඩ ගාවුතක්ද, කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ රියන් විස්සක් (උසභ විස්සක්) ද වූ අතර, අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේදී කරීස අටක ප්‍රමාණයක් විය. එම නගරයද එම විහාරයට ඇතැම් විට නැගෙනහිරින්ද, ඇතැම් විට දකුණින්ද, ඇතැම් විට බටහිරින්ද, ඇතැම් විට උතුරින්ද පිහිටියේය. එහෙත් ජේතවන ගන්ධකුටියෙහි ඇඳ කකුල් හතර පිහිටි ස්ථානය කිසිදා වෙනස් නොවේ. අචල චේතිය ස්ථාන සතරක් වෙයි. එනම් මහා බෝධි පල්ලංකය පිහිටි ස්ථානය, ඉසිපතනයේ දම්සක් පැවතුම් සූත්‍රය දේශනා කළ ස්ථානය, සංකස්ස පුරයේදී දෙව්ලොවින් බැසීමේදී හිණිමඟ පිහිටි ස්ථානය සහ ගන්ධකුටියෙහි ඇඳ කකුල් පිහිටන ස්ථානයයි. මේ පුබ්බකෝට්ඨකය කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ උසභ විස්සක විහාර කාලයේ නැගෙනහිර දොරටු මණ්ඩපය විය. එය දැන් ‘පුබ්බකෝට්ඨකය’ නමින්ම ප්‍රසිද්ධය.

ကဿပဒသဗလဿ [Pg.110] ကာလေ အစိရဝတီ နဂရံ ပရိက္ခိပိတွာ သန္ဒမာနာ ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကံ ပတွာ ဥဒကေန ဘိန္ဒိတွာ မဟန္တံ ဥဒကရဟဒံ မာပေသိ သမတိတ္တိကံ အနုပုဗ္ဗဂမ္ဘီရံ. တတ္ထ ဧကံ ရညော နှာနတိတ္ထံ, ဧကံ နာဂရာနံ, ဧကံ ဘိက္ခုသံဃဿ, ဧကံ ဗုဒ္ဓါနန္တိ ဧဝံ ပါဋိဧက္ကာနိ နှာနတိတ္ထာနိ ဟောန္တိ ရမဏီယာနိဝိပ္ပကိဏ္ဏရဇတပဋ္ဋသဒိသဝါလုကာနိ. ဣတိ ဘဂဝတာ အာယသ္မတာ အာနန္ဒေန သဒ္ဓိံ ယေန အယံ ဧဝရူပေါ ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကော, တေနုပသင်္ကမိ ဂတ္တာနိ ပရိသိဉ္စိတုံ. အထာယသ္မာ အာနန္ဒော ဥဒကသာဋိကံ ဥပနာမေသိ. ဘဂဝါ သုရတ္တဒုပဋ္ဋံ အပနေတွာ ဥဒကသာဋိကံ နိဝါသေသိ. ထေရော ဒုပဋ္ဋေန သဒ္ဓိံ မဟာစီဝရံ အတ္တနော ဟတ္ထဂတံ အကာသိ. ဘဂဝါ ဥဒကံ ဩတရိ, သဟောတရဏေနေဝဿ ဥဒကေ မစ္ဆကစ္ဆပါ သဗ္ဗေ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ အဟေသုံ, ယန္တနာဠိကာဟိ သုဝဏ္ဏရသဓာရာနိ သိဉ္စနကာလော ဝိယ သုဝဏ္ဏပဋပ္ပသာရဏကာလော ဝိယ စ အဟောသိ. အထ ဘဂဝတော နဟာနဝတ္တံ ဒဿေတွာ ပစ္စုတ္တိဏ္ဏဿ ထေရော သုရတ္တဒုပဋ္ဋံ ဥပနာမေသိ. ဘဂဝါ တံ နိဝါသေတွာ ဝိဇ္ဇုလ္လတာသဒိသံ ကာယဗန္ဓနံ ဗန္ဓိတွာ မဟာစီဝရံ အန္တန္တေန သံဟရိတွာ ပဒုမဂဗ္ဘသဒိသံ ကတွာ ဥပနီတံ ဒွီသု ကဏ္ဏေသု ဂဟေတွာ အဋ္ဌာသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကေ ဂတ္တာနိ ပရိသိဉ္စိတွာ ဧကစီဝရော အဋ္ဌာသီ’’တိ.

කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේදී අචිරවතී නදිය නගරය වටා ගලා බසිමින් පුබ්බකෝට්ඨකය වෙත පැමිණ, ජල පහරින් එය බිඳ දමා ඉවුරු දක්වා පිරුණු ක්‍රමයෙන් ගැඹුරු වන මහා විලක් නිර්මාණය කළාය. එහි රජුට ස්නානය කිරීමට එක් තොටුපළක්ද, නගර වැසියන්ට එකක්ද, භික්ෂූ සංඝයාට එකක්ද, බුදුවරුන්ට එකක්ද වශයෙන් රිදී පට වැනි වැලි ඇති රමණීය වූ වෙන වෙනම ස්නාන තොටුපළවල් තිබුණි. මෙසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද හිමියන් සමඟ ශරීරය සේදීම පිණිස එවැනි වූ පුබ්බකෝට්ඨකය වෙත වැඩම කළහ. එවිට ආයුෂ්මත් ආනන්ද හිමියෝ දිය රෙද්ද පිළිගැන්වූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉතා රතු පැහැති දෙපට සිවුර ඉවත් කොට දිය රෙද්ද හැඳගත්හ. තෙරණුවෝ දෙපට සිවුර සමඟ මහා සිවුර තමන් අතට ගත්හ. බුදුරජාණන් වහන්සේ දියට බැසගත්හ. උන්වහන්සේ දියට බැසීමත් සමඟම ජලයේ සිටි සියලු මසුන් හා ඉබ්බන් රන්වන් පැහැ වූහ. එය හරියට යන්ත්‍ර නළ මගින් රන් දියර ධාරාවන් වක්කරන කලක් මෙන්ද, රන් පටවල් පතුරුවන කලක් මෙන්ද විය. ඉන්පසු බුදුරජාණන් වහන්සේ ස්නානය කොට ගොඩට වැඩි පසු තෙරණුවෝ රතු පැහැති දෙපට සිවුර පිළිගැන්වූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ එය හැඳ, විදුලි ලතාවක් වැනි කායබන්ධනය බැඳ, මහා සිවුර කෙළවරින් නමා නෙළුම් ගැබක් මෙන් සකස් කර පිළිගැන්වූ පසු එහි කොන් දෙකෙන් අල්ලාගෙන වැඩ සිටියහ. ඒ බව ‘පුබ්බකෝට්ඨකයේදී ශරීරය සෝදා එක් සිවුරක් ඇතිව වැඩ සිටියහ’ යන්නෙන් කියැවේ.

ဧဝံ ဌိတဿ ပန ဘဂဝတော သရီရံ ဝိကသိတပဒုမပုပ္ဖသဒိသံ သဗ္ဗပါလိဖုလ္လံ ပါရိစ္ဆတ္တကံ, တာရာမရီစိဝိကသိတဉ္စ ဂဂနတလံ သိရိယာ အဝဟသမာနံ ဝိယ ဝိရောစိတ္ထ, ဗျာမပ္ပဘာပရိက္ခေပဝိလာသိနီ စဿ ဒွတ္တိံသဝရလက္ခဏမာလာ ဂန္ထိတွာ ဌပိတာ ဒွတ္တိံသ စန္ဒိမာ ဝိယ, ဒွတ္တိံသ သူရိယာ ဝိယ, ပဋိပါဋိယာ ဌပိတဒွတ္တိံသစက္ကဝတ္တိဒွတ္တိံသဒေဝရာဇဒွတ္တိံသမဟာဗြဟ္မာနော ဝိယ စ အတိဝိယ ဝိရောစိတ္ထ. ယသ္မာ စ ဘဂဝတော သရီရံ သုဓန္တစာမီကရသမာနဝဏ္ဏံ, သုပရိသောဓိတပဝါဠရုစိရတောရဏံ, သုဝိသုဒ္ဓနီလရတနာဝလိသဒိသကေသတနုရုဟံ, တသ္မာ တဟံ တဟံ ဝိနိဂ္ဂတသုဇာတဇာတိဟိင်္ဂုလကရသူပသောဘိတံ ဥပရိ သတမေဃရတနာဝလိသုစ္ဆာဒိတံ ဇင်္ဂမမိဝ ကနကဂိရိသိခရံ ဝိရောစိတ္ထ. တသ္မိဉ္စ သမယေ ဒသဗလဿ သရီရတော နိက္ခမိတွာ ဆဗ္ဗဏ္ဏရသ္မိယော သမန္တတော အသီတိဟတ္ထပ္ပမာဏေ ပဒေသေ အာဓာဝန္တီ ဝိဓာဝန္တီ ရတနာဝလိရတနဒါမရတနစုဏ္ဏဝိပ္ပကိဏ္ဏံ ဝိယ ပသာရိတရတနစိတ္တကဉ္စနပဋ္ဋမိဝ အာသိဉ္စမာနလာခါရသဓာရာစိတ္တမိဝ ဥက္ကာသတနိပါတသမာကုလမိဝ နိရန္တရဝိပ္ပကိဏ္ဏကဏိကာရကိင်္ကိဏိကပုပ္ဖမိဝ ဝါယုဝေဂသမုဒ္ဓတစိနပိဋ္ဌစုဏ္ဏရဉ္ဇိတမိဝ [Pg.111] ဣန္ဒဓနုဝိဇ္ဇုလ္လတာဝိတာနသန္ထတမိဝ စ ဂဂနတလံ, တံ ဌာနံ ပဝနဉ္စ သမ္မာ ဖရန္တိ. ဝဏ္ဏဘူမိ နာမေသာ. ဧဝရူပေသု ဌာနေသု ဗုဒ္ဓါနံ သရီရဝဏ္ဏံ ဝါ ဂုဏဝဏ္ဏံ ဝါ စုဏ္ဏိယပဒေဟိ ဝါ ဂါထာဟိ ဝါ အတ္ထဉ္စ ဥပမာယော စ ကာရဏာနိ စ အာဟရိတွာ ပဋိဗလေန ဓမ္မကထိကေန ပူရေတွာ ကထေတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဧဝရူပေသု ဟိ ဌာနေသု ဓမ္မကထိကဿ ထာမော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပုဗ္ဗသဒိသာနိ ကုရုမာနောတိ နိရုဒကာနိ ကုရုမာနော, သုက္ခာပယမာနောတိ အတ္ထော. သောဒကေ ဂတ္တေ စီဝရံ ပါရုပန္တဿ ဟိ စီဝရေ ကဏ္ဏိကာနိ ဥဋ္ဌဟန္တိ, ပရိက္ခာရဘဏ္ဍံ ဒုဿတိ, ဗုဒ္ဓါနံ ပန သရီရေ ရဇောဇလ္လံ န ဥပလိမ္ပတိ, ပဒုမပတ္တေ ဥက္ခိတ္တဥဒကဗိန္ဒု ဝိယ ဥဒကံ ဝိနိဝဋ္ဋေတွာ ဂစ္ဆတိ. ဧဝံ သန္တေပိ သိက္ခာဂါရဝတာယ ဘဂဝါ ‘‘ပဗ္ဗဇိတဝတ္တံ နာမေတ’’န္တိ မဟာစီဝရံ ဥဘောသု ကဏ္ဏေသု ဂဟေတွာ ပုရတော ကာယံ ပဋိစ္ဆာဒေတွာ အဋ္ဌာသိ.

එසේ වැඩ සිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී දේහය, පිපුණු පියුම් මලක් බඳු වූ ද, සියලු අතුවලින් මල් පිපී ගිය පරසතු රුකක් බඳු වූ ද, තාරකාවල රැස්වලින් බැබළෙන අහස් තලයෙහි ශ්‍රියාව අවඥාවට ලක් කරන්නාක් මෙන් බැබළුණේය. උන්වහන්සේගේ ශරීරය වටා විහිදෙන ව්‍යාමප්‍රභාවෙන් (බඹයක් පමණ රැස් වළල්ලෙන්) අලංකාරවත් වූ, දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණ මාලාව එකට අමුණා තැබූ චන්ද්‍රයන් තිස් දෙදෙනෙකු මෙන් ද, සූර්යයන් තිස් දෙදෙනෙකු මෙන් ද, පෙළට තැබූ සක්විති රජවරුන් තිස් දෙදෙනෙකු, දේවරාජයන් තිස් දෙදෙනෙකු හා මහා බ්‍රහ්මයන් තිස් දෙදෙනෙකු මෙන් ද අතිශයින් බැබළුණේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී දේහය මැනවින් පිරිසිදු කරන ලද රන්වන් පැහැයෙන් යුක්ත වූ බැවින් ද, මැනවින් පිරිසිදු කරන ලද පබළු වැනි පැහැපත් තොරණක් බඳු වූ බැවින් ද, ඉතා පිරිසිදු නිල් මැණික් වැලක් බඳු වූ කේශ කලාපයෙන් හා රෝම කූපවලින් යුක්ත වූ බැවින් ද, ඒ ඒ තැනින් නික්මුණු උසස් ජාති හිඟුල් පැහැයෙන් බැබළෙන, ඉහළින් මේඝ රත්නාවලියකින් මැනවින් වැසුණු, ගමන් කරන්නා වූ රන් පර්වත මුදුනක් මෙන් බැබළුණේය. ඒ අවස්ථාවෙහි දසබලධාරීන් වහන්සේගේ ශ්‍රී දේහයෙන් නික්මුණු ෂඩ්වර්ණ රශ්මි මාලාවන් හාත්පස අසූ රියනක් පමණ ප්‍රදේශයෙහි එහා මෙහා විහිදෙමින්, රත්නාවලි, රත්න දාම හා රත්න කුඩු විසිරී ගියාක් මෙන් ද, පතුරුවන ලද විසිතුරු රන් පටක් මෙන් ද, වත් කරන ලද ලාකඩ රස ධාරාවන්ගෙන් විසිතුරු වූවාක් මෙන් ද, උල්කාපාත සමූහයකින් ගහණ වූවාක් මෙන් ද, නිරන්තරයෙන් විසිරුණු කිණිහිරිය මල් හා මිණිගෙඩි මෙන් ද, සුළං වේගයෙන් ඉහළට නැගුණු චීන පිටි කුඩු මෙන් ද, දේදුනු හා විදුලි ලතාවලින් යුතු වියනක් පතුරුවා ඇත්තාක් මෙන් ද අහස් තලයත්, ඒ ස්ථානයත්, වනයත් මැනවින් ස්පර්ශ කළේය. මෙය 'වර්ණ භූමිය' නම් වේ. මෙබඳු ස්ථානයන්හි බුදුවරුන්ගේ ශරීර වර්ණාව හෝ ගුණ වර්ණාව හෝ පද්‍යයෙන් හෝ ගාථාවන්ගෙන් හෝ අර්ථ ද, උපමා ද, කරුණු ද ගෙන හැර දක්වා දක්ෂ ධර්ම කථිකයෙකු විසින් සම්පූර්ණ කර දේශනා කළ යුතුය. මෙබඳු අවස්ථාවලදී ධර්ම කථිකයාගේ ශක්තිය හඳුනාගත හැකිය. 'පුබ්බසදිසානි කුරුමානෝ' යනු ජලය රහිත කරන්නා වූ, එනම් වියළවන්නා වූ යන අර්ථයයි. තෙත සහිත ශරීරයේ සිවුරු පෙරවන විට සිවුරෙහි රැළි හටගනී, පිරිකර භාණ්ඩ ද නරක් වේ. නමුත් බුදුවරුන්ගේ ශරීරයෙහි රජස් හෝ කුණු තැවරෙන්නේ නැත. නෙළුම් පතෙහි වැටුණු දිය බිඳක් මෙන් ජලය ඉවතට පෙරළී යයි. එසේ වුව ද, ශික්ෂාවන් කෙරෙහි ඇති ගෞරවය නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මෙය පැවිදි වතකි' යි සලකා මහා සිවුර දෙපොටින් අල්ලා ඉදිරිපසින් කය වසාගෙන වැඩ සිටි සේක.

တာဠိတဉ္စ ဝါဒိတဉ္စ တာဠိတဝါဒိတံ, တူရိယာနံ တာဠိတဝါဒိတံ တူရိယတာဠိတဝါဒိတံ. မဟန္တဉ္စ တံ တူရိယတာဠိတဝါဒိတဉ္စာတိ မဟာတူရိယတာဠိတဝါဒိတံ. တေနာဟ ‘‘မဟန္တေနာ’’တိအာဒိ. အထ ဝါ ဘေရိမုဒိင်္ဂပဏဝါဒိတူရိယာနံ တာဠိတံ ဝီဏာဝေဠုဂေါမုခိအာဒီနံ ဝါဒိတဉ္စ တူရိယတာဠိတဝါဒိတန္တိ ဝါ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

තැලීම (පහර දීම) හා වැයීම 'තාලිත වාදිත' නම් වේ. තූර්ය භාණ්ඩ තැලීම හා වැයීම 'තූරිය තාලිත වාදිත' නම් වේ. ඒ මහත් වූ තූර්ය නාදය 'මහා තූරිය තාලිත වාදිත' නම් වේ. ඒ නිසාම 'මහන්තේන' (මහත් වූ) යනාදිය වදාරන ලදී. එසේත් නැතහොත් බෙර, මෘදංග, පණව වැනි තූර්ය භාණ්ඩ තැලීම (තූර්ය තාලිත) හා වීණා, වංස (වේණූ), ගෝමුඛී ආදිය වැයීම (වාදිත) 'තූරිය තාලිත වාදිත' ලෙස මෙහි අර්ථය දත යුතුය.

အဘိညာပါရံ ဂတောတိ အဘိညာပါရဂူ. ဧဝံ သေသေသုပိ. သော ဟိ ဘဂဝါ သဗ္ဗဓမ္မေ အဘိဇာနန္တော ဂတောတိ အဘိညာပါရဂူ. တေသု ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ ပရိဇာနန္တော ဂတောတိ ပရိညာပါရဂူ. သဗ္ဗကိလေသေ ပဇဟန္တော ဂတောတိ ပဟာနပါရဂူ. စတ္တာရော မဂ္ဂေ ဘာဝေန္တော ဂတောတိ ဘာဝနာပါရဂူ. နိရောဓံ သစ္ဆိကရောန္တော ဂတောတိ သစ္ဆိကိရိယာပါရဂူ. သဗ္ဗသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇန္တော ဂတောတိ သမာပတ္တိပါရဂူ. သုဗြဟ္မဒေဝပုတ္တာဒယောတိ ဧတ္ထ သော ကိရ ဒေဝပုတ္တော အစ္ဆရာသံဃပရိဝုတော နန္ဒနကီဠိတံ ကတွာ ပါရိစ္ဆတ္တကမူလေ ပညတ္တာသနေ နိသီဒိ. တံ ပဉ္စသတာ ပရိဝါရေတွာ နိသိန္နာ, ပဉ္စသတာ ရုက္ခံ အဘိရုဟိတွာ မဓုရဿရေန ဂါယိတွာ ပုပ္ဖာနိ ပါတေန္တိ. တာနိ ဂဟေတွာ ဣတရာ ဧကတောဝဏ္ဋိကမာလာဝ ဂန္ထေန္တိ. အထ ရုက္ခံ အဘိရုဠှာ ဥပစ္ဆေဒကဝသေန ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ကာလံ ကတွာ အဝီစိမှိ နိဗ္ဗတ္တာ မဟာဒုက္ခံ အနုဘဝန္တိ. အထ ကာလေ ဂစ္ဆန္တေ ဒေဝပုတ္တော ‘‘ဣမာသံ နေဝ သဒ္ဒေါ သုယျတိ[Pg.112], န ပုပ္ဖာနိ ပါတေန္တိ, ကဟံ နု ခေါ ဂတာ’’တိ အာဝဇ္ဇေန္တော နိရယေ နိဗ္ဗတ္တဘာဝံ ဒိသွာ ပိယဝတ္ထုကသောကေန ရုပ္ပမာနော စိန္တေသိ – ‘‘ဧတာ တာဝ ယထာကမ္မေန ဂတာ, မယှံ အာယုသင်္ခါရော ကိတ္တကော’’တိ. သော ‘‘သတ္တမေ ဒိဝသေ မယာပိ အဝသေသာဟိ ပဉ္စသတာဟိ သဒ္ဓိံ ကာလံ ကတွာ တတ္ထေဝ နိဗ္ဗတ္တိတဗ္ဗ’’န္တိ ဒိသွာ ဗလဝတရေန သောကေန သမပ္ပိတော. ‘‘ဣမံ မယှံ သောကံ သဒေဝကေ လောကေ အညတြ တထာဂတာ နိဗ္ဗာပေတုံ သမတ္ထော နတ္ထီ’’တိ စိန္တေတွာ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ ဧကမန္တံ ဌိတော –

අභිඥාවන්ගේ පරතෙරට පත් වූයේ 'අභිඤ්ඤා පාරගූ' නම් වේ. සෙසු පදයන්හි ද එසේමය. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියලු ධර්මයන් විශිෂ්ට ලෙස දැන (අභිජානන්තෝ) කෙළවරට පත් වූ බැවින් 'අභිඤ්ඤා පාරගූ' නම් වන සේක. ඒ ධර්මයන් අතර පංච උපාදානස්කන්ධයන් පිරිසිඳ දැන (පරිජානන්තෝ) කෙළවරට පත් වූ බැවින් 'පරිඤ්ඤා පාරගූ' නම් වන සේක. සියලු ක්ලේෂයන් ප්‍රහාණය කරමින් (පජහන්තෝ) කෙළවරට පත් වූ බැවින් 'පහාන පාරගූ' නම් වන සේක. සතර මඟ වඩමින් (භාවෙන්තෝ) කෙළවරට පත් වූ බැවින් 'භාවනා පාරගූ' නම් වන සේක. නිරෝධය සාක්ෂාත් කරමින් (සච්ඡිකරොන්තෝ) කෙළවරට පත් වූ බැවින් 'සච්ඡිකිරියා පාරගූ' නම් වන සේක. සියලු සමාපත්තීන්ට සමවදිමින් (සමාපජ්ජන්තෝ) කෙළවරට පත් වූ බැවින් 'සමාපත්ති පාරගූ' නම් වන සේක. 'සුබ්‍රහ්ම දේවපුත්තාදයෝ' යනු: එහි ඒ දිව්‍ය පුත්‍රයා දිව්‍ය අප්සරාවන් පිරිවරා නන්දන වනයෙහි ක්‍රීඩා කර පරසතු රුක් මුල පනවන ලද අසුනක හිඳගත්තේය. ඔහු පන්සියයක් පිරිවර පිරිවරාගෙන සිටි අතර, තවත් පන්සියයක් දෙනා ගසට නැග මිහිරි හඬින් ගී ගයමින් මල් වස්වති. අනෙක් පිරිස ඒ මල් ගෙන තනි නැට්ටේ මල් මාලා ලෙස අමුණති. එකල ගසට නැග සිටි පිරිස ආයුෂ ගෙවී යාමෙන් එකවරම කළුරිය කර අවීචි මහා නරකයෙහි උපත ලබා මහා දුක් අනුභව කළහ. ටික වේලාවකට පසු දේවපුත්‍රයා, 'මොවුන්ගේ හඬක් ඇසෙන්නේ නැත, මල් ද වට්ටන්නේ නැත, ඔවුන් කොහි ගියේදැයි' බලන්නේ ඔවුන් නිරයෙහි උපන් බව දැක, ප්‍රිය වස්තූන් කෙරෙහි ඇති වූ සෝකයෙන් පීඩිතව මෙසේ සිතීය. 'ඔවුන් නම් තමන්ගේ කර්මයට අනුව ගියහ, මාගේ ආයුෂ කොපමණද?' ඔහු බලන කල, සත්වැනි දිනයෙහි තමා ද ඉතිරි පන්සියයක් දෙනා සමඟ මිය ගොස් එහිම උපදින බව දැක දැඩි සෝකයට පත් විය. 'මාගේ මේ සෝකය දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි තථාගතයන් වහන්සේ හැර නිවීමට සමත් වෙනත් කිසිවෙකු නැතැයි' සිතා ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස් වැඳ එකත්පසෙක සිට මෙසේ කීවේය.

‘‘နိစ္စံ ဥတြသ္တမိဒံ စိတ္တံ, နိစ္စံ ဥဗ္ဗိဂ္ဂမိဒံ မနော;

အနုပ္ပန္နေသု ကိစ္ဆေသု, အထော ဥပ္ပတိတေသု စ;

သစေ အတ္ထိ အနုတြသ္တံ, တံ မေ အက္ခာဟိ ပုစ္ဆိတော’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၉၈) –

‘මෙම සිත නිරතුරුවම තැතිගෙන ඇත, මෙම මනස නිරතුරුවම කැළඹී ඇත; නූපන් දුක් කරදර ගැන මෙන්ම, පැමිණ ඇති දුක් කරදර ගැන ද (සිත තැති ගනියි); ඉදින් තැති නොගැනීමක් (නිර්භය බවක්) ඇත්නම්, මා ඇසූ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු වශයෙන් එය මට වදාරන සේක්වා.’

ဣမံ ဂါထမဘာသိ. ဘဂဝါပိဿ –

ඔහු මෙම ගාථාව පැවසීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ඔහුට මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘နာညတြ ဗောဇ္ဈာ တပသာ, နာညတြိန္ဒြိယသံဝရာ;

နာညတြ သဗ္ဗနိဿဂ္ဂါ, သောတ္ထိံ ပဿာမိ ပါဏိန’’န္တိ. (သံ. နိ. ၁.၉၈) –

‘බෝධ්‍යංග ධර්මයන්ගෙන් (ප්‍රඥාවෙන්) හා තපසෙන් තොරව ද, ඉන්ද්‍රිය සංවරයෙන් තොරව ද, සියල්ල අත්හැරීමෙන් (නිර්වාණයෙන්) තොරව ද සත්වයන්ට සෙතක් (යහපතක්) මම නොදකිමි.’

ဓမ္မံ ဒေသေသိ. သော ဒေသနာပရိယောသာနေ ဝိဂတသောကော ပဉ္စဟိ အစ္ဆရာသတေဟိ သဒ္ဓိံ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာယ ဘဂဝန္တံ နမဿမာနော အဋ္ဌာသိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ ‘‘ဒုက္ခပ္ပတ္တာ သုဗြဟ္မဒေဝပုတ္တာဒယော’’တိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန စန္ဒသူရိယဒေဝပုတ္တာဒယော သင်္ဂဏှာတိ. စတူဟိ ကာရဏေဟီတိ အာရကတ္တာ, အရီနံ အရာနဉ္စ ဟတတ္တာ, ပစ္စယာဒီနံ အရဟတ္တာ, ပါပကရဏေ ရဟာဘာဝါတိ ဣမေဟိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ.

මෙසේ ධර්මය දේශනා කළ සේක. ඒ දේශනාව කෙළවර ඔහු සෝකය දුරු කර පන්සියයක් අප්සරාවන් සමඟ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නමස්කාර කරමින් සිටියේය. ඒ අරභයා 'දුකට පත් සුබ්‍රහ්ම දේවපුත්‍රයා ඇතුළු පිරිස' යැයි කියන ලදී. 'ආදි' ශබ්දයෙන් චන්ද්‍ර, සූර්ය දිව්‍ය පුත්‍රයන් ආදීන් ද ඇතුළත් වේ. 'කරුණු සතරකින්' යනු: (ක්ලේෂයන්ගෙන්) දුරු වූ බැවින් ද (ආරකත්තා), (සංසාර චක්‍රයේ) අරයන් මෙන්ම සතුරන් නසන ලද බැවින් ද (අරීනං අරානඤ්ච හතත්තා), ප්‍රත්‍යාදීන් ලැබීමට සුදුසු බැවින් ද (පච්චයාදීනං අරහත්තා), රහසින්වත් පව් නොකරන බැවින් ද (පාපකරණේ රහාභාවා) යන කරුණු සතරයි.

ဒသဝိဓသံယောဇနာနီတိ ဩရမ္ဘာဂိယုဒ္ဓမ္ဘာဂိယဘေဒတော ဒသဝိဓသံယောဇနာနိ. သဗ္ဗေ အစ္စရုစီတိ သဗ္ဗသတ္တေ အတိက္ကမိတွာ ပဝတ္တရုစိ. အဋ္ဌမကန္တိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. သောတာပန္နောတိ ဖလဋ္ဌော ဂဟိတော.

දස වැදෑරුම් සංයෝජන යනු ඕරම්භාගීය හා උද්ධම්භාගීය වශයෙන් පවතින දස වැදෑරුම් බැඳීම් ය. 'සබ්බේ අච්චරුචී' යනු සියලු සත්වයන් අභිබවා පවතින දීප්තියයි (කැමැත්තයි). 'අට්ඨමක' යනු සෝවාන් මාර්ගයෙහි සිටින තැනැත්තා අරභයා කියනු ලැබේ. 'සෝතාපන්න' යනු (සෝවාන්) ඵලයෙහි සිටින තැනැත්තා ගනු ලැබේ.

သောရစ္စန္တိ ‘‘တတ္ထ ကတမံ သောရစ္စံ? ယော ကာယိကော အဝီတိက္ကမော, ဝါစသိကော အဝီတိက္ကမော, ကာယိကဝါစသိကော အဝီတိက္ကမော, ဣဒံ ဝုစ္စတိ သောရစ္စံ, သဗ္ဗာပိ သီလသံဝရော သောရစ္စ’’န္တိ (ဓ. သ. ၁၃၄၉) ဝစနတော သုစိသီလံ ‘‘သောရစ္စ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ကရူဏာတိ ကရုဏာဗြဟ္မဝိဟာရမာဟ. ကရုဏာပုဗ္ဗဘာဂေါတိ တဿ ပုဗ္ဗဘာဂံ ဥပစာရဇ္ဈာနံ ဝဒတိ.

සොරච්ච යනු 'එහි සොරච්ච යනු කුමක්ද? යම් කායික ඉක්මවා නොයෑමක්, වාචසික ඉක්මවා නොයෑමක්, කායික හා වාචසික වශයෙන් ඉක්මවා නොයෑමක් වේද, මෙය සොරච්ච යැයි කියනු ලැබේ. සියලු සීල සංවරය සොරච්ච නම් වේ' යන (ධම්මසංගණී 1349) වචනයට අනුව පිරිසිදු සීලය 'සොරච්ච' යැයි කියන ලදී. කරුණා යන්නෙන් කරුණා බ්‍රහ්මවිහාරය කියයි. කරුණා පුබ්බභාග යනු එහි පූර්ව භාගය වූ උපචාර ධ්‍යානයයි.

ဒုဝိဓေန [Pg.113] ဈာနေနာတိ အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနလက္ခဏူပနိဇ္ဈာနဘေဒတော ဒုဝိဓေန ဈာနမနေန. ပဉ္စဝိဓမိစ္ဆာဇီဝဝသေနာတိ ကုဟနာလပနာနေမိတ္တိကတာနိပ္ပေသိကတာလာဘေနလာဘံနိဇိဂီသနတာသင်္ခါတ- ပဉ္စဝိဓမိစ္ဆာဇီဝဝသေန. န လိပ္ပတီတိ န အလ္လီယတိ အနုသယတော အာရမ္မဏကရဏတော ဝါ တဏှာဒိဋ္ဌိအဘိနိဝေသာဘာဝတော. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ.

ද්විවිධ ධ්‍යානයෙන් යනු ආරම්මණූපනිජ්ඣාන සහ ලක්ඛණූපනිජ්ඣාන යන භේදයෙන් යුත් දෙවැදෑරුම් ධ්‍යානයෙනි. පස්වැදෑරුම් මිච්ඡාජීව වශයෙන් යනු කුහනා, ලපනා, නේමිත්තිකතා, නිප්පේසිකතා සහ ලාභයෙන් ලාභය සෙවීම යන පස්වැදෑරුම් වැරදි ජීවිකාවන්ගේ වශයෙනි. 'න ලිප්පති' යනු නොඇලෙයි, අනුශය වශයෙන් හෝ අරමුණු කිරීම් වශයෙන් හෝ තෘෂ්ණා, දිට්ඨි සහ අභිනිවේසයන්ගේ අභාවය නිසා නොඇලෙයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලිය.

နာဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නාග සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၂. မိဂသာလာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. මිගසාලා සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၄. ဒုတိယေ သမသမဂတိယာတိ က-ကာရဿ ယ-ကာရဝသေန နိဒ္ဒေသောတိ အာဟ ‘‘သမဘာဝေနေဝ သမဂတိကာ’’တိ. ဘဝိဿန္တီတိ အတီတတ္ထေ အနာဂတဝစနံ ကတန္တိ အာဟ ‘‘ဘဝိဿန္တီတိ ဇာတာ’’တိ. ပုရာဏဿ ဟိ ဣသိဒတ္တဿ စ သမဂတိကံ သန္ဓာယ သာ ဧဝမာဟ.

44. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි 'සමසමගතියා' යනු ක-කාරය වෙනුවට ය-කාරය යොදා කළ නිර්දේශයක් බැවින් 'සම ස්වභාවයෙන්ම සමාන ගති ඇති' යැයි කියන ලදී. 'භවිස්සන්ති' යනු අතීත කාලයෙහි අනාගත වචනයක් යොදා ඇති බැවින් 'උපත ලැබුවාහුය' යන්න අර්ථයයි. පුරාණ සහ ඉසිදත්ත යන දෙදෙනාගේ සමාන ගති ඇති බව සලකා ඇය එසේ කීවාය.

အမ္မကာတိ မာတုဂါမော. ဥပစာရဝစနဉှေတံ. ဣတ္ထီသု ယဒိဒံ အမ္မကာ မာတုဂါမော ဇနနီ ဇနိကာတိ. တေနာဟ ‘‘ဣတ္ထီ ဟုတွာ ဣတ္ထိသညာယ ဧဝ သမန္နာဂတာ’’တိ.

අම්මකා යනු මාතෘගාමයා හෙවත් කාන්තාවයි. මෙය ඇමතීම සඳහා යොදන වචනයකි. ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි 'අම්මකා, මාතෘගාම, ජනනී, ජනිකා' යනු එයයි. එබැවින් 'ස්ත්‍රියක් වී ස්ත්‍රී සංඥාවෙන්ම යුක්ත වූවා' යැයි පවසන ලදී.

ဒိဋ္ဌိယာ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗံ အပ္ပဋိဝိဒ္ဓံ ဟောတီတိ အတ္ထတော ကာရဏတော စ ပညာယ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗံ အပ္ပဋိဝိဒ္ဓံ ဟောတိ, နိဇ္ဇဋံ နိဂ္ဂုမ္ဗံ ကတွာ ယာထာဝတော အဝိဒိတံ ဟောတိ. သမယေ သမယေ ကိလေသေဟိ ဝိမုစ္စနကံ ပီတိပါမောဇ္ဇံ ဣဓ သာမာယိကံ မ-ကာရေ အကာရဿ ဒီဃံ ကတွာ. တေနာဟ – ‘‘သာမာယိကမ္ပိ ဝိမုတ္တိံ န လဘတီတိ ကာလာနုကာလံ ဓမ္မဿဝနံ နိဿာယ ပီတိပါမောဇ္ဇံ န လဘတီ’’တိ. ပမိဏန္တီတိ ဧတ္ထ အာရမ္ဘတ္ထော ပ-သဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘‘တုလေတုံ အာရဘန္တီ’’တိ. ပဏီတောတိ ဝိသိဋ္ဌော.

දිට්ඨියා පටිවිජ්ඣිතබ්බං අප්පටිවිද්ධං හෝති යනු අර්ථයෙන් සහ හේතු වශයෙන් ප්‍රඥාවෙන් අවබෝධ කළ යුත්ත අවබෝධ නොකළ බවයි, පැටලීමකින් තොරව නිවැරදිව තේරුම් නොගත් බවයි. 'සමයේ සමයේ' කෙලෙසුන්ගෙන් මිදෙන ස්වභාවය ඇති පීති ප්‍රාමෝද්‍යය මෙහි 'සාමායික' නම් වේ. එය ම-කාරය වෙනුවට අ-කාරය දීර්ඝ කිරීමෙන් සෑදුණකි. එබැවින් 'සාමායික විමුක්තිය පවා නොලබයි යනු කලින් කලට ධර්ම ශ්‍රවණය ඇසුරෙන් ලැබෙන පීති ප්‍රාමෝද්‍යය පවා නොලබයි' යැයි දක්වන ලදී. පමිණන්ති යන්නෙහි 'ප' ශබ්දය ආරම්භය යන අර්ථය දෙන බැවින් 'කිරා මැන බැලීමට ආරම්භ කරති' යැයි කියන ලදී. පණීතෝ යනු විශිෂ්ට වූ යන්නයි.

တဒန္တရန္တိ ဝစနဝိပလ္လာသေန ဥပယောဂတ္ထေ သာမိဝစနံ ကတန္တိ အာဟ ‘‘တံ အန္တရံ တံ ကာရဏ’’န္တိ. လောဘဿ အပရာပရုပ္ပတ္တိယာ ဗဟုဝစနဝသေန ‘‘လောဘဓမ္မာ’’တိ ဝုတ္တာ. သီလေန ဝိသေသီ အဟောသိ မေထုနဓမ္မဝိရတိယာ သမန္နာဂတတ္တာ.

තදන්තරං යනු වචන විපර්යාසයකින් උපයෝගී අර්ථයෙහි සාමී වචනය යොදා ඇති බැවින් 'එම අන්තරය හෙවත් එම හේතුව' යැයි පවසන ලදී. ලෝභය නැවත නැවත ඉපදීම නිසා බහු වචන වශයෙන් 'ලෝභ ධර්ම' යැයි කියන ලදී. මෛථුන ධර්මයෙන් වැළකී සිටීමෙන් යුක්ත වූ බැවින් සීලයෙන් විශේෂ වූවෙක් විය.

မိဂသာလာသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මිගසාලා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၃-၆. ဣဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

3-6. ඉණ සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව

၄၅-၄၈. တတိယေ [Pg.114] ဒလိဒ္ဒေါ နာမ ဒုဂ္ဂတော, တဿ ဘာဝေါ ဒါလိဒ္ဒိယံ. န ဧတဿ သကံ သာပတေယျန္တိ အဿကော, အသာပတေယျော. တေနာဟ ‘‘အတ္တနော သန္တကေန ရဟိတော’’တိ. ‘‘ဗုဒ္ဓေါ ဓမ္မော သံဃော’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ, သွာက္ခာတော ဓမ္မော, သုပ္ပဋိပန္နော သံဃော’’တိ ကေနစိ အကမ္ပိယဘာဝေန ဩကပ္ပနံ ရတနတ္တယဂုဏေ ဩဂါဟေတွာ ကပ္ပနံ ဩကပ္ပနသဒ္ဓါ နာမ. ‘‘ဣဒံ အကုသလံ ကမ္မံ နော သကံ, ဣဒံ ပန ကမ္မံ သက’’န္တိ ဧဝံ ဗျတိရေကတော အနွယတော စ ကမ္မဿကတဇာနနပညာ ကမ္မဿကတပညာ. တိဝိဓဉှိ ဒုစ္စရိတံ အတ္တနာ ကတမ္ပိ သကကမ္မံ နာမ န ဟောတိ အတ္ထဘဉ္ဇနတော. သုစရိတံ သကကမ္မံ နာမ အတ္ထဇနနတော. ဣဏာဒါနသ္မိန္တိ ပစ္စတ္တဝစနတ္ထေ ဧတံ ဘုမ္မန္တိ အာဟ ‘‘ဣဏဂ္ဂဟဏံ ဝဒါမီ’’တိ.

45-48. තුන්වැන්නෙහි දළිද්දෝ යනු දිළිඳු වූ තැනැත්තායි, ඔහුගේ ස්වභාවය දාළිද්දිය (දිළිඳුකම) නම් වේ. ඔහුට තමා සතු ධනයක් නැති බැවින් 'අස්සක' (ස්වකීය ධනයක් නැති) නම් වේ. එබැවින් 'තමා සතු දෙයින් තොර වූ' යැයි පවසන ලදී. බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ යැයි වදාළ කල්හි 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුද්ධය, ධර්මය ස්වක්ඛාතය, සංඝයා සුපටිපන්නය' යැයි කිසිවකුටත් සෙලවිය නොහැකි පරිදි රත්නත්‍රයේ ගුණ කෙරෙහි අවබෝධයෙන් පිහිටන ශ්‍රද්ධාව 'ඔකප්පන සද්ධා' නම් වේ. 'මෙම අකුසල් කර්මය මා සතු නොවේ, මෙම කුසල් කර්මය මා සතුය' යනුවෙන් වෙන් කොට සහ එක් කොට කර්මය තමා සතු බව දැනගන්නා ප්‍රඥාව 'කම්මස්සකතා පඤ්ඤා' නම් වේ. අර්ථය විනාශ කරන බැවින් තමා කළත් ත්‍රිවිධ දුශ්චරිතය තමා සතු කර්ම නොවේ. අර්ථය උපදවන බැවින් සුචරිතය තමා සතු කර්ම වේ. ඉණාදානස්මිං යන්නෙහි 'ණය ගැනීම' යන අර්ථය දක්වන බව පවසන ලදී.

ကဋဂ္ဂါဟောတိ ကတံ သဗ္ဗသော သိဒ္ဓမေဝ ကတွာ ဂဟဏံ. သော ပန ဝိဇယလာဘော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဇယဂ္ဂါဟော’’တိ. ဟိရိမနော ဧတဿာတိ ဟိရိမနောတိ အာဟ ‘‘ဟိရိသမ္ပယုတ္တစိတ္တော’’တိ, ပါပဇိဂုစ္ဆနလက္ခဏာယ ဟိရိယာ သမ္ပယုတ္တစိတ္တောတိ အတ္ထော. ဩတ္တပ္ပတိ ဥဗ္ဗိဇ္ဇတိ ဘာယတိ သီလေနာတိ ဩတ္တပ္ပီ, ဩတ္တပ္ပေန သမန္နာဂတော. နိရာမိသံ သုခန္တိ တတိယဇ္ဈာနသုခံ ဒူရသမုဿာရိတကာမာမိသတ္တာ. ဥပေက္ခန္တိ စတုတ္ထဇ္ဈာနုပေက္ခံ, န ယံ ကိဉ္စိ ဥပေက္ခာဝေဒနန္တိ အာဟ ‘‘စတုတ္ထဇ္ဈာနုပေက္ခ’’န္တိ. အာရဒ္ဓဝီရိယောတိ ပဂ္ဂဟိတပရိပုဏ္ဏကာယိကစေတသိကဝီရိယောတိ အတ္ထော. ယော ဂဏသင်္ဂဏိကံ ဝိနောဒေတွာ စတူသု ဣရိယာပထေသု အဋ္ဌအာရမ္ဘဝတ္ထုဝသေန ဧကကော ဟောတိ, တဿ ကာယိကံ ဝီရိယံ အာရဒ္ဓံ နာမ ဟောတိ. စိတ္တသင်္ဂဏိကံ ဝိနောဒေတွာ အဋ္ဌသမာပတ္တိဝသေန ဧကကော ဟောတိ. ဂမနေ ဥပ္ပန္နကိလေသဿ ဌာနံ ပါပုဏိတုံ န ဒေတိ, ဌာနေ ဥပ္ပန္နကိလေသဿ နိသဇ္ဇံ, နိသဇ္ဇာယ ဥပ္ပန္နကိလေသဿ သယနံ ပါပုဏိတုံ န ဒေတိ, ဥပ္ပန္နဋ္ဌာနေယေဝ ကိလေသေ နိဂ္ဂဏှာတိ. အယံ စေတသိကံ ဝီရိယံ အာရဒ္ဓံ နာမ ဟောတိ. ပဋိပက္ခဒူရီဘာဝေန သေဋ္ဌဋ္ဌေန စ ဧကော ဥဒေတီတိ ဧကောဒိ, ဧကဂ္ဂတာ. တဿ ယောဂတော ဧကဂ္ဂစိတ္တော ဣဓ ဧကောဒိ. ပဋိပက္ခတော အတ္တာနံ နိပါတိ, တံ ဝါ နိပယတိ ဝိသောသေတီတိ နိပကော. အညတရံ ကာယာဒိဘေဒံ အာရမ္မဏံ သာတိသယာယ သတိယာ သရတီတိ သတော. တေနာဟ ‘‘ဧကဂ္ဂစိတ္တော’’တိအာဒိ.

කටග්ගාහෝ යනු සියලු ආකාරයෙන්ම සිද්ධ වූ ජයග්‍රහණයයි. එය ජයග්‍රහණය ලැබීමක් බැවින් 'ජයග්ගාහෝ' යැයි කියන ලදී. හිරිමනෝ යනු ලජ්ජාව සහිත සිතක් ඇත්තායි, එනම් පාපයට පිළිකුල් කරන ස්වභාවය ඇති හිරියෙන් යුක්ත සිතක් ඇති බවයි. ඔත්තප්පී යනු සීලය හේතුවෙන් පාපයට තැතිගන්නා වූ, බිය වන්නා වූ, ඔත්තප්පයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. නිරාමිස සුඛය යනු කාම ආමිසයන් දුරු කළ බැවින් ලැබෙන තෘතීය ධ්‍යාන සැපයයි. උපෙක්ඛං යනු චතුර්ථ ධ්‍යාන උපේක්ෂාවයි, එය යම් කිසි සාමාන්‍ය උපේක්ෂා වේදනාවක් නොවන බව හැඟවීමට 'චතුර්ථ ධ්‍යාන උපේක්ෂාව' යැයි කියන ලදී. ආරද්ධවීරියෝ යනු මැනවින් දරන ලද, සම්පූර්ණ වූ කායික හා චෛතසික වීර්යයයි. යමෙක් පිරිස් සමඟ ගැවසීම අත්හැර සතර ඉරියව්වලදී අටවැදෑරුම් වීර්ය ආරම්භක වස්තූන් මඟින් හුදෙකලා වේද, ඔහුගේ කායික වීර්යය ආරම්භ කළ එකක් නම් වේ. සිතේ අවුල් බව දුරු කොට අෂ්ට සමාපත්ති මඟින් හුදෙකලා වන්නාගේ වීර්යය චෛතසික වීර්යයයි. ගමනේදී උපන් කෙලෙස් නැවතී සිටින තැනට ඒමට නොදෙයි, සිටගෙන සිටින විට උපන් කෙලෙස් වාඩි වී සිටින තැනටත්, වාඩි වී සිටින විට උපන් කෙලෙස් නිදා සිටින තැනටත් ඒමට නොදී උපන් තැනදීම කෙලෙස් මැඩපවත්වයි. මෙය චෛතසික වීර්යය නම් වේ. ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් දුරු වීමෙන් හා ශ්‍රේෂ්ඨත්වයෙන් යුක්තව එකක්ව නැගී සිටින බැවින් 'ඒකෝදි' හෙවත් චිත්ත ඒකාග්‍රතාව නම් වේ. ඒකාග්‍ර වූ සිත මෙහි 'එකෝදි' නම් වේ. ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් තමා බේරාගන්නා හෙයින් හෝ ඒවා විනාශ කරන හෙයින් 'නිපක' (නුවණැති) නම් වේ. කය ආදී අරමුණු විශේෂ වූ සිහියෙන් සිහිපත් කරන බැවින් 'සතෝ' (සිහියෙන් යුත්) නම් වේ. එබැවින් 'ඒකාග්‍ර වූ සිත ඇත්තා' යනාදිය පවසන ලදී.

အကုပ္ပာ မေ ဝိမုတ္တီတိ မယှံ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိ အကုပ္ပတာယ အကုပ္ပာရမ္မဏတာယ စ အကုပ္ပာ. သာ ဟိ ရာဂါဒီဟိ န ကုပ္ပတီတိ အကုပ္ပတာယပိ အကုပ္ပာ[Pg.115]. အကုပ္ပံ နိဗ္ဗာနမဿာ အာရမ္မဏန္တိ အကုပ္ပာရမ္မဏတာယပိ အကုပ္ပာ. တေနေဝါဟ ‘‘အကုပ္ပာရမ္မဏတ္တာ’’တိအာဒိ. ဘဝသံယောဇနာနန္တိ ကာမရာဂပဋိဃမာနဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာသီလဗ္ဗတပရာမာသဘဝရာဂဣဿာမစ္ဆရိယ- အဝိဇ္ဇာသင်္ခါတာနံ ဒသန္နံ သံယောဇနာနံ. ဣမာနိ ဟိ သတ္တေ ဘဝေသု သံယောဇေန္တိ ဥပနိဗန္ဓန္တိ ဘဝါဘဝေန သံယောဇေန္တိ, တသ္မာ ဘဝသံယောဇနာနီတိ ဝုစ္စန္တိ. ခီဏာသဝေါ ဥတ္တမအဏဏော ကိလေသဣဏာနံ အဘာဝတော. အညေ ဟိ သတ္တာ ယာဝ န ကိလေသာ ပဟီယန္တိ, တာဝ သဣဏာ နာမ အသေရိဝိဟာရဘာဝတော. စတုတ္ထာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနိ.

අකුප්පා මේ විමුත්ති යනු මාගේ අරහත් ඵල විමුක්තිය නොසැලෙන බැවින් සහ නොසැලෙන අරමුණු ඇති බැවින් 'අකුප්ප' නම් වේ. එය රාගාදී කෙලෙසුන්ගෙන් නොසැලෙන බැවින් 'අකුප්ප' වන අතර, නොසැලෙන නිර්වාණය එහි අරමුණ බැවින්ද 'අකුප්ප' වේ. එබැවින් 'නොසැලෙන අරමුණු ඇති බැවින්' යනාදිය පවසන ලදී. භව සංයෝජනයන්ගේ යනු කාමරාග, පටිඝ, මාන, දිට්ඨි, විචිකිච්ඡා, සීලබ්බතපරාමාස, භවරාග, ඉස්සා, මච්ඡරිය, අවිජ්ජා යන දස වැදෑරුම් සංයෝජනයන්ය. මේවා සත්වයන් භවයන්හි බඳින බැවින් 'භව සංයෝජන' යැයි කියනු ලැබේ. රහතන් වහන්සේ කෙලෙස් නමැති ණය නොමැති බැවින් උත්තම අණණ (ණය නැති තැනැත්තා) වෙති. කෙලෙස් ප්‍රහීණ නොවන තාක් සෙසු සත්වයෝ ස්වාධීන නොවන බැවින් 'ණයැති' (සෙයිණ) නම් වෙති. සතරවන සූත්‍රය ආදියෙහි අර්ථය පැහැදිලිය.

ဣဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඉණ සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၇. ခေမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. ඛේම සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၉. သတ္တမေ ဝုတ္ထဗြဟ္မစရိယဝါသောတိ နိဝုတ္ထဗြဟ္မစရိယဝါသော. ကတကရဏီယောတိ ဧတ္ထ ကရဏီယန္တိ ပရိညာပဟာနဘာဝနာသစ္ဆိကိရိယမာဟ. တံ ပန ယသ္မာ စတူဟိ မဂ္ဂေဟိ ပစ္စေကံ စတူသု သစ္စေသု ကတ္တဗ္ဗတ္တာ သောဠသဝိဓံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘စတူဟိ မဂ္ဂေဟိ ကတ္တဗ္ဗ’’န္တိ. ခန္ဓကိလေသအဘိသင်္ခါရသင်္ခါတာ တယော ဩသီဒါပနဋ္ဌေန ဘာရာ ဝိယာတိ ဘာရာ. တေ ဩဟိတာ ဩရောပိတာ နိက္ခိတ္တာ ပါတိတာ ဧတေနာတိ ဩဟိတဘာရော. တေနာဟ ‘‘ခန္ဓဘာရံ…ပေ… ဩတာရေတွာ ဌိတော’’တိ. အနုပ္ပတ္တော သဒတ္ထန္တိ အနုပ္ပတ္တသဒတ္ထော. သဒတ္ထောတိ စ သကတ္ထမာဟ က-ကာရဿ ဒ-ကာရံ ကတွာ. ဧတ္ထ ဟိ အရဟတ္တံ အတ္တနော ယောနိသောမနသိကာရာယတ္တတ္တာ အတ္တူပနိဗန္ဓဋ္ဌေန သသန္တာနပရိယာပန္နတ္တာ အတ္တာနံ အဝိဇဟနဋ္ဌေန အတ္တနော ဥတ္တမတ္ထေန စ အတ္တနော အတ္ထတ္တာ ‘‘သကတ္ထော’’တိ ဝုစ္စတိ. တေနာဟ ‘‘သဒတ္ထော ဝုစ္စတိ အရဟတ္တ’’န္တိ. သမ္မဒညာ ဝိမုတ္တောတိ သမ္မာ အညာယ ဝိမုတ္တော, အစ္ဆိန္နဘူတာယ မဂ္ဂပညာယ သမ္မာ ယထာဘူတံ ဒုက္ခာဒီသု ယော ယထာ ဇာနိတဗ္ဗော, တထာ ဇာနိတွာ ဝိမုတ္တောတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘သမ္မာ ဟေတုနာ’’တိအာဒိ. ဝိမုတ္တောတိ စ ဒွေ ဝိမုတ္တိယော သဗ္ဗဿ စိတ္တသံကိလေသဿ မဂ္ဂေါ နိဗ္ဗာနာဓိမုတ္တိ စ. နိဗ္ဗာနေ အဓိမုစ္စနံ တတ္ထ နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရတာယ. အရဟာ သဗ္ဗကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တစိတ္တတ္တာ စိတ္တဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တော. နိဗ္ဗာနံ အဓိမုတ္တတ္တာ နိဗ္ဗာနေ ဝိမုတ္တော. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ.

49. හත්වැනි (ඛේම) සූත්‍රයෙහි, ‘වුත්ථබ්‍රහ්මචරියවාසෝ’ යනු වාසය කර අවසන් කරන ලද බ්‍රහ්මචර්යාව ඇති තැනැත්තා ය. ‘කතකරණීයෝ’ යන්නෙහි ‘කරණීය’ යනු පිරිඤ්ඤා (පිරිසිඳ දැනීම), පහාන (ප්‍රහාණය කිරීම), භාවනා (වැඩීම) සහ සච්ඡිකිරියා (සාක්ෂාත් කිරීම) යන සතරයි. එය සතර මගින් සතර සත්‍යයන් විෂයෙහි වෙන වෙනම කළ යුතු බැවින් සොළොස් වැදෑරුම් ලෙස දත යුතුය. එබැවින් ‘සතර මගින් කළ යුත්ත’ යැයි පවසන ලදී. ස්කන්ධ, ක්ලේශ සහ අභිසංස්කාර යන මේ තිවදෑරුම් ධර්මයන් යටපත් කරන අර්ථයෙන් බරක් වැනි බැවින් ‘භාරා’ (බර) නම් වේ. ඒවා බැහැර කරන ලද, බිම තබන ලද බැවින් ‘ඕහිතභාරෝ’ නම් වේ. එබැවින් ‘ස්කන්ධ බර... පෙ... බිම තබා සිටියේය’ යැයි පවසන ලදී. ‘අනුප්පත්ත සදත්ථං’ යනු අනුප්‍රාප්ත වූ ස්වකීය අර්ථය (පරමාර්ථය) ඇති බවයි. මෙහි ‘සකත්ථ’ (තම අර්ථය) යන්නෙහි ‘ක’ කාරයට ‘ද’ කාරය ආදේශ වී ‘සදත්ථ’ යන්න සැදී ඇත. මෙහි අර්හත් භාවය, තම යෝනිසෝ මනසිකාරයට යටත් බැවින් ද, තමා තුළම පවත්නා බැවින් ද, තමා අත්නොහරින බැවින් ද, තමාගේ උත්තම අර්ථය බැවින් ද ‘තම අර්ථය’ (සකත්ථ) යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ‘සදත්ථ යනු අර්හත් භාවයයි’ පවසන ලදී. ‘සම්මදඤ්ඤා විමුත්තෝ’ යනු මනාව දැන මිදුණු තැනැත්තා ය. එනම්, නොසිඳුණු මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් දුක්ඛාදී සත්‍යයන් දත යුතු පරිදි මනාව දැන මිදුණු බවයි. එබැවින් ‘සම්මා හේතුනා’ (නිවැරදි හේතුවෙන්) යනාදිය පවසන ලදී. ‘විමුත්තෝ’ යනු සියලු සිත් කෙලෙසුන්ගෙන් මිදීම නම් වූ මාර්ග විමුක්තිය සහ නිවනට නැඹුරු වීම නම් වූ නිබ්බානාධිමුක්තිය යන විමුක්ති දෙකකි. නිවනට නැඹුරු වීම යනු එහිම බෑවුම් වූ, නැඹුරු වූ හා ප්‍රවණතාව ඇති ස්වභාවයයි. රහතන් වහන්සේ සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු සිත් ඇති බැවින් චේතෝවිමුක්තියෙන් මිදුණු සේක. නිවනෙහි අධිමුක්ත (නැඹුරු) වූ බැවින් නිවනෙහි විමුක්ත වූ සේක. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ය.

ခေမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඛේම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၈. ဣန္ဒြိယသံဝရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. ඉන්ද්‍රියසංවර සූත්‍ර වර්ණනාව

၅၀. အဋ္ဌမေ [Pg.116] ဥပနိသီဒတိ ဖလံ ဧတ္ထာတိ ကာရဏံ ဥပနိသာ. ယထာဘူတဉာဏဒဿနန္တိ ယထာသဘာဝဇာနနသင်္ခါတံ ဒဿနံ. ဧတေန တရုဏဝိပဿနံ ဒဿေတိ. တရုဏဝိပဿနာ ဟိ ဗလဝဝိပဿနာယ ပစ္စယော ဟောတိ. တရုဏဝိပဿနာတိ နာမရူပပရိဂ္ဂဟေ ဉာဏံ, ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေ ဉာဏံ, သမ္မသနေ ဉာဏံ, မဂ္ဂါမဂ္ဂေ ဝဝတ္ထပေတွာ ဌိတဉာဏန္တိ စတုန္နံ ဉာဏာနံ အဓိဝစနံ. နိဗ္ဗိန္ဒတိ ဧတာယာတိ နိဗ္ဗိဒါ. ဗလဝဝိပဿနာတိ ဘယတုပဋ္ဌာနေ ဉာဏံ အာဒီနဝါနုပဿနေ ဉာဏံ မုစ္စိတုကမျတာဉာဏံ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏန္တိ စတုန္နံ ဉာဏာနံ အဓိဝစနံ. ပဋိသင်္ခါနုပဿနာ ပန မုစ္စိတုကမျတာပက္ခိကာ ဧဝ. ‘‘ယာဝ မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ, တာဝ တရုဏဝိပဿနာ’’တိ ဟိ ဝစနတော ဥပက္ကိလေသဝိမုတ္တဥဒယဗ္ဗယဉာဏတော ဗလဝဝိပဿနာ. ဝိရဇ္ဇတိ အရိယော သင်္ခါရတော ဧတေနာတိ ဝိရာဂေါ, အရိယမဂ္ဂေါ. အရဟတ္တဖလန္တိ ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသတော ဝုတ္တံ. ဣန္ဒြိယသံဝရဿ သီလရက္ခဏဟေတုတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘သီလာနုရက္ခဏဣန္ဒြိယသံဝရော ကထိတော’’တိ.

50. අටවැනි සූත්‍රයෙහි, යම් කරුණක් නිසා මෙහි ඵලය උපදී ද එය ‘උපනිසා’ (හේතුව/උපනිශ්‍රය) නම් වේ. ‘යථාභූතඤාණදස්සනං’ යනු ස්වභාවය දැනගැනීම නම් වූ දැක්මයි. මෙයින් තරුණ විපස්සනාව දක්වයි. තරුණ විපස්සනාව බලවත් විපස්සනාවට ප්‍රත්‍යය වේ. තරුණ විපස්සනාව යනු නාමරූප පරිච්ඡේද ඤාණය, පච්චයපරිග්ගහ ඤාණය, සම්මසන ඤාණය සහ මාර්ගාමාර්ග වවත්ථාන ඤාණය යන ඤාණ හතරට නමකි. ‘නිබ්බින්දති ඒතායාති නිබ්බිදා’ යනු යමකින් කළකිරීමට පත් වේ ද එය නිබ්බිදාවයි. බලවත් විපස්සනාව යනු භයතුපට්ඨාන ඤාණය, ආදීනවානුපස්සනා ඤාණය, මුඤ්චිතුකම්‍යතා ඤාණය සහ සංඛාරුපෙක්ඛා ඤාණය යන ඤාණ හතරට නමකි. පටිසංඛානුපස්සනාව වනාහි මුඤ්චිතුකම්‍යතා පක්ෂයටම අයත් වේ. ‘යම් තාක් මාර්ගාමාර්ග ඤාණදර්ශන විශුද්ධිය පවතී ද, ඒ තාක් තරුණ විපස්සනාව පවතී’ යන වචනයට අනුව, උපක්ලේශයන්ගෙන් මිදුණු උදයබ්බය ඤාණයේ පටන් බලවත් විපස්සනාව වේ. ‘විරජ්ජති’ යනු ආර්ය තැනැත්තා මෙයින් සංස්කාරයන් කෙරෙහි විරාගයට (නොඇල්මට) පත් වන බැවින් විරාගය නම් වූ ආර්ය මාර්ගයයි. ‘අරහත්තඵලං’ යනු උත්කෘෂ්ට වශයෙන් කළ නිර්දේශයකි. ඉන්ද්‍රිය සංවරය ශීලය රැකීමට හේතු වන බැවින් ‘ශීලානුරක්ෂණ ඉන්ද්‍රිය සංවරය කියන ලදී’ යැයි පවසන ලදී.

ဣန္ဒြိယသံဝရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඉන්ද්‍රියසංවර සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၉. အာနန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. ආනන්ද සූත්‍ර වර්ණනාව

၅၁. နဝမေ ထေရာ ဘိက္ခူ ဝိဟရန္တိ ဗဟုဿုတာ အာဂတာဂမာတိအာဒိပါဠိပဒေသု ဣမိနာဝ နယေန အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော – သီလာဒိဂုဏာနံ ထိရဘာဝပ္ပတ္တိယာ ထေရာ. သုတ္တဂေယျာဒိ ဗဟု သုတံ ဧတေသန္တိ ဗဟုဿုတာ. ဝါစုဂ္ဂတဓာရဏေန သမ္မဒေဝ ဂရူနံ သန္တိကေ အာဂမိတဘာဝေန အာဂတော ပရိယတ္တိဓမ္မသင်္ခါတော အာဂမော ဧတေသန္တိ အာဂတာဂမာ. သုတ္တာတိဓမ္မသင်္ခါတဿ ဓမ္မဿ ဓာရဏေန ဓမ္မဓရာ. ဝိနယဓာရဏေန ဝိနယဓရာ. တေသံယေဝ ဓမ္မဝိနယာနံ မာတိကာယ ဓာရဏေန မာတိကာဓရာ. တတ္ထ တတ္ထ ဓမ္မပရိပုစ္ဆာယ ပရိပုစ္ဆတိ. တံ အတ္ထပရိပုစ္ဆာယ ပရိပဉှတိ ဝီမံသတိ ဝိစာရေတိ. ဣဒံ, ဘန္တေ, ကထံ, ဣမဿ ကွတ္ထောတိ ပရိပုစ္ဆနပဉှနာကာရဒဿနံ. အာဝိဝဋဉ္စေဝ ပါဠိယာ အတ္ထံ ပဒေသန္တရပါဠိဒဿနေန အာဂမတော ဝိဝရန္တိ. အနုတ္တာနီကတဉ္စ ယုတ္တိဝိဘာဝနေန ဥတ္တာနီကရောန္တိ. ကင်္ခါဋ္ဌာနိယေသု ဓမ္မေသု သံသယုပ္ပတ္တိယာ [Pg.117] ဟေတုယာ ဂဏ္ဌိဋ္ဌာနဘူတေသု ပါဠိပဒေသု ယာထာဝတော ဝိနိစ္ဆယဒါနေန ကင်္ခံ ပဋိဝိနောဒေန္တိ.

51. නවවැනි සූත්‍රයෙහි, ‘ථේරා භික්ඛූ විහරන්ති බහුස්සුතා ආගතාගමා’ යනාදි පාළි පාඨයන්හි මෙම ක්‍රමයෙන්ම අර්ථ දත යුතුය - ශීලාදී ගුණයන්ගේ ස්ථිර භාවයට පත් වූ බැවින් ‘ථේර’ (ස්ථවිර) නම් වෙති. සූත්‍ර, ගෙය්‍ය ආදි බොහෝ දේ අසන ලද බැවින් ‘බහුස්සුත’ (බහුශ්‍රැත) නම් වෙති. කටපාඩම් කර මතක තබා ගැනීමෙන් ගුරුවරුන් සමීපයට මනාව පැමිණි ස්වභාවය ඇති බැවින් ද, පරියත්ති ධර්ම සංඛ්‍යාත ආගමය (ඇවිදීම/ප්‍රගුණ කිරීම) ඔවුන් සතු බැවින් ද ‘ආගතාගමා’ නම් වෙති. සූත්‍රාදී ධර්ම සංඛ්‍යාත ධර්මය දරන බැවින් ‘ධම්මධර’ වෙති. විනය දරන බැවින් ‘විනයධර’ වෙති. එම ධර්ම විනයන්ගේම මාතෘකා දරන බැවින් ‘මාතිකාධර’ වෙති. ඒ ඒ තන්හි ධර්මය පිළිබඳව විමසීමෙන් ‘පරිපුච්ඡති’ (විමසයි). එහි අර්ථ විමසීමෙන් ‘පරිපඤ්හති’ (ප්‍රශ්න කරයි), විමසයි, විචාරය කරයි. ‘ස්වාමීනි, මෙය කෙසේද? මෙහි අර්ථය කුමක්ද?’ යනු ප්‍රශ්න විමසන ආකාරය දැක්වීමයි. පාළියෙහි විවෘත නොවූ අර්ථය, වෙනත් පාළි පාඨයන් හා ගැලපීමෙන් හා සම්ප්‍රදායානුකූලව විවෘත කරති (පැහැදිලි කරති). අපැහැදිලි කරුණු තර්කානුකූලව විවරණය කරමින් පැහැදිලි කරති. සැක උපදවන ධර්ම කරුණුවලදී හෝ ගැටලු සහගත පාළි පාඨයන්හිදී නිවැරදි විනිශ්චය ලබා දීමෙන් සැකය දුරු කරති.

အာနန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ආනන්ද සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၀. ခတ္တိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. ඛත්තිය සූත්‍ර වර්ණනාව

၅၂. ဒသမေ ဘောဂေ အဓိပ္ပာယော ဧတေသန္တိ ဘောဂါဓိပ္ပာယာ. ပညတ္ထာယ ဧတေသံ မနော ဥပဝိစရတီတိ ပညူပဝိစာရာ. ပထဝိယာ ဒါယတ္ထာယ ဝါ စိတ္တံ အဘိနိဝေသော ဧတေသန္တိ ပထဝီဘိနိဝေသာ. မန္တာ အဓိဋ္ဌာနံ ပတိဋ္ဌာ ဧတေသန္တိ မန္တာဓိဋ္ဌာနာ. ဣမိနာ နယေန သေသပဒါနိပိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. သေသံ ဥတ္တာနမေဝ.

52. දහවැනි සූත්‍රයෙහි, ‘භෝගාධිප්පායා’ යනු භෝග සම්පත් (ධනය) කෙරෙහි අභිප්‍රාය ඇති අයයි. ‘පඤ්ඤූපවිචාරා’ යනු ප්‍රඥාව පිණිස ඔවුන්ගේ සිත මෙහෙයවන (යොදවන) බවයි. ‘පථවීභිනිවේසා’ යනු පෘථිවිය (රාජ්‍යය) උරුම කර ගැනීමට සිතෙහි ඇති තදබල ඇල්මයි. ‘මන්තධිට්ඨානා’ යනු මන්ත්‍රණය (උපාය මාර්ග) අධිෂ්ඨානය හා පිහිට කොට ඇති බවයි. මෙම ක්‍රමයටම සෙසු පදයන්හි අර්ථ ද දත යුතුය. ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ය.

ခတ္တိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඛත්තිය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၁. အပ္ပမာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

11. අප්පමාද සූත්‍ර වර්ණනාව

၅၃. ဧကာဒသမေ ဇင်္ဂလာနန္တိ ဧတ္ထ ယော နိပိစ္ဆလော န အနူပေါ နိရုဒကတာယ ထဒ္ဓလူခေါ ဘူမိပ္ပဒေသော, သော ‘‘ဇင်္ဂလော’’တိ ဝုစ္စတိ. တဗ္ဗဟုလတာယ ပန ဣဓ သဗ္ဗော ဘူမိပ္ပဒေသော ဇင်္ဂလော. တသ္မိံ ဇင်္ဂလေ ဇာတာ ဘဝါတိ ဝါ ဇင်္ဂလာ, တေသံ ဇင်္ဂလာနံ. ဧဝဉှိ နဒိစရာနမ္ပိ ဟတ္ထီနံ သင်္ဂဟော ကတော ဟောတိ သမောဓာတဗ္ဗာနံ ဝိယ သမောဓာယကာနမ္ပိ ဣဓ ဇင်္ဂလဂ္ဂဟဏေန ဂဟေတဗ္ဗတော. ပထဝီတလစာရီနန္တိ ဣမိနာ ဇလစာရိနော စ နိဝတ္တေတိ အဒိဿမာနပါဒတ္တာ. ‘‘ပါဏာန’’န္တိ သာဓာရဏဝစနမ္ပိ ‘‘ပဒဇာတာနီ’’တိ သဒ္ဒန္တရသန္နိဓာနေန ဝိသေသနိဝိဋ္ဌမေဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သပါဒကပါဏာန’’န္တိ. ‘‘မုတ္တဂတ’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၁၁၉; အ. နိ. ၉.၁၁) ဂတ-သဒ္ဒေါ ဝိယ ဣဓ ဇာတ-သဒ္ဒေါ အနတ္ထန္တရောတိ အာဟ ‘‘ပဒဇာတာနီတိ ပဒါနီ’’တိ. သမောဓာနန္တိ သမဝရောဓံ, အန္တောဂဓံ ဝါ. တေနာဟ ‘‘ဩဓာနံ ဥပနိက္ခေပံ ဂစ္ဆန္တီ’’တိ. ကူဋင်္ဂမာတိ ပါရိမန္တေန ကူဋံ ဥပဂစ္ဆန္တိ. ကူဋနိန္နာတိ ကူဋစ္ဆိဒ္ဒမဂ္ဂေ ပဝိသနဝသေန ကူဋေ နိန္နာ. ကူဋသမောသရဏာတိ ဆိဒ္ဒေ အနုပဝိသနဝသေန စ အာဟစ္စ အဝတ္ထာနေန စ ကူဋေ သမောဒဟိတွာ ဌိတာ. ဝဏ္ဋေ [Pg.118] ပတမာနေ သဗ္ဗာနိ ဘူမိယံ ပတန္တီတိ အာဟ ‘‘ဝဏ္ဋာနုဝတ္တကာနိ ဘဝန္တီ’’တိ.

53. එකොළොස්වැනි සූත්‍රයෙහි, ‘ජංගලානං’ යන්නෙහි යම් ප්‍රදේශයක් මඩ රහිත වූ, තෙත් බිමක් නොවූ, ජලය රහිත බැවින් තද වූ සහ රළු වූ භූමියක් වේ ද එය ‘ජංගල’ (වනය/පාළු බිම) යැයි කියනු ලැබේ. එහි බහුලත්වය නිසා මෙහි සියලු භූමි ප්‍රදේශය ‘ජංගල’ නම් වේ. ඒ වනයෙහි හටගත් බැවින් ‘ජංගලා’ නම් වේ, ඒ සතුන්ගේ (අර්ථයයි). මෙසේ ගංගාවල හැසිරෙන ඇතුන් පවා මෙහි ‘ජංගල’ යන වචනයෙන් ගනු ලැබේ. ‘පථවීතලචාරීනං’ යන්නෙන් ජලචර සතුන්ව බැහැර කරන්නේ ඔවුන්ගේ පා සටහන් නොපෙනෙන බැවිනි. ‘පාණානං’ (ප්‍රාණීන්ගේ) යන පොදු වචනය ද ‘පදජාතානි’ (පා සටහන්) යන වෙනත් වචනයක සන්නිධානය (සමීප බව) නිසා ‘පාද සහිත ප්‍රාණීන්’ යන විශේෂ අර්ථයම ගෙන දෙන බව ‘සපාදකපාණානං’ යන්නෙන් පැවසීය. ‘මුත්තගතං’ යනාදී තැන්වල ‘ගත’ ශබ්දය මෙන් මෙහි ‘ජාත’ ශබ්දය ද අමුතු අර්ථයක් නොදෙන බව ‘පදජාතානීති පදානි’ (පා සටහන් යනු පාදයන්මය) යන්නෙන් පැවසීය. ‘සමෝධානං’ යනු එක්තැන් වීමයි, ඇතුළත් වීමයි. එබැවින් ‘ඔධානං උපනික්ඛේපං ගච්ඡන්ති’ (ඇතුළත් වීමට, තැන්පත් වීමට පැමිණෙයි) යැයි පවසන ලදී. ‘කූටංගමා’ යනු පියස්සේ කෙළවරට (මුදුන් ලීයට) පැමිණෙති. ‘කූටනින්නා’ යනු පියස්සේ සිදුරු මාර්ගයෙන් ඇතුළුවීම නිසා මුදුනට නැඹුරු වූහ. ‘කූටසමෝසරණා’ යනු සිදුරු තුළින් ඇතුළු නොවී, ස්පර්ශ වෙමින් පවතින බැවින් මුදුන් ලීයට එක් වී පවතී. අත්ත (නැට්ට) ගිලිහී වැටෙන විට සියල්ල පොළොවට වැටෙන බැවින් ‘වණ්ටානුවත්තකානි භවන්ති’ (නැට්ට අනුව යන්නෝ වෙති) යැයි පවසන ලදී.

အပ္ပမာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අප්පමාද සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၂. ဓမ္မိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

12. ධම්මික සූත්‍ර වර්ණනාව

၅၄. ဒွါဒသမေ ဇာတိဘူမိယန္တိ ဧတ္ထ ဇနနံ ဇာတိ, ဇာတိယာ ဘူမိ ဇာတိဘူမိ, ဇာတဋ္ဌာနံ. တံ ခေါ ပနေတံ နေဝ ကောသလမဟာရာဇာဒီနံ, န စင်္ကိဗြာဟ္မဏာဒီနံ, န သက္ကသုယာမသန္တုသိတာဒီနံ, န အသီတိမဟာသာဝကာနံ, န အညေသံ သတ္တာနံ ‘‘ဇာတိဘူမီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ယဿ ပန ဇာတဒိဝသေ ဒသသဟဿီ လောကဓာတု ဧကဒ္ဓဇမာလာဝိပ္ပကိဏ္ဏကုသုမဝါသစုဏ္ဏဂဏသုဂန္ဓာ သဗ္ဗပါလိဖုလ္လမိဝ နန္ဒနဝနံ ဝိရောစမာနာ ပဒုမိနိပဏ္ဏေ ဥဒကဗိန္ဒု ဝိယ အကမ္ပိတ္ထ, ဇစ္စန္ဓာဒီနဉ္စ ရူပဒဿနာဒီနိ အနေကာနိ ပါဋိဟာရိယာနိ ပဝတ္တိံသု. တဿ သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တဿ ဇာတဋ္ဌာနံ, သာတိသယဿ ပန ဇနကကပိလဝတ္ထုသန္နိဿယော ‘‘ဇာတိဘူမီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဇာတိဘူမကာ ဥပါသကာတိ ဇာတိဘူမိဝါသိနော ဥပါသကာ. သန္တနေတွာ သဗ္ဗသော တနေတွာ ပတ္ထရိတွာ ဌိတမူလာနိ မူလသန္တာနကာနိ. တာနိ ပန အတ္ထတော မူလာနိယေဝါတိ အာဟ ‘‘မူလသန္တာနကာနန္တိ မူလာန’’န္တိ.

54. දොළොස්වන සූත්‍රයෙහි ‘ජාතිභූමියෙහි’ යන්නෙහි උපත ‘ජාති’ නම් වේ. ජාතියට (උපතට) භූමිය ජාතිභූමියයි, එනම් උපන් ස්ථානයයි. එය කොසොල් මහ රජු වැනි අයගේ හෝ චංකී බ්‍රාහ්මණයා වැනි අයගේ හෝ සක්දෙව්, යාම, සන්තුසිත ආදීන්ගේ හෝ අසූ මහා ශ්‍රාවකයන්ගේ හෝ වෙනත් සත්ත්වයන්ගේ හෝ ‘ජාතිභූමිය’ යැයි නොකියනු ලැබේ. යමකු උපන් දිනයේ දසදහසක් ලෝකධාතුව එකම ධජ මාලාවකින් ගැවසී ගත්, මල් සුවඳ හා සුවඳ කුඩු විසුරුණු, සෑම තැනම පිපුණු මල් ඇති නන්දන වනයක් මෙන් බැබළෙමින්, නෙළුම් පතක දිය බිඳක් මෙන් කම්පා වූයේ ද, ජාත්‍යන්ධ ආදීන්ට රූප දැකීම ආදී බොහෝ ප්‍රාතිහාර්යයන් සිදුවූයේ ද, ඒ සර්වඥ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ උපන් ස්ථානය වූ, අතිශයින් ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ජනක වූ කපිලවස්තු පුරය ඇසුරු කළ ස්ථානය ‘ජාතිභූමිය’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘ජාතිභූමක උපාසකවරු’ යනු ජාතිභූමියෙහි වසන උපාසකවරු ය. ‘සන්තනෙත්වා’ යනු සෑම අයුරින්ම පතුරුවා ය. ‘මූලසන්තානකානි’ යනු මුල් පැතිරී තිබීමයි. අර්ථය අනුව ඒවා මුල්ම බැවින් ‘මූලසන්තානකානි’ යනු මුල් යැයි කීහ.

ဇာတဒိဝသေ အာဝုဓာနံ ဇောတိတတ္တာ, ရညော အပရိမိတဿ စ သတ္တကာယဿ အနတ္ထတော ပရိပါလနသမတ္ထတာယ စ ‘‘ဇောတိပါလော’’တိ လဒ္ဓနာမတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘နာမေန ဇောတိပါလော’’တိ. ဂေါဝိန္ဒောတိ ဂေါဝိန္ဒိယာဘိသေကေန အဘိသိတ္တော, ဂေါဝိန္ဒဿ ဌာနေ ဌပနာဘိသေကေန အဘိသိတ္တောတိ အတ္ထော. တံ ကိရ တဿ ဗြာဟ္မဏဿ ကုလပရမ္ပရာဂတံ ဌာနန္တရံ. တေနာဟ ‘‘ဌာနေန မဟာဂေါဝိန္ဒော’’တိ. ဂဝံ ပညဉ္စ ဝိန္ဒတိ ပဋိလဘတီတိ ဂေါဝိန္ဒော, မဟန္တော ဂေါဝိန္ဒောတိ မဟာဂေါဝိန္ဒော. ဂေါတိ ဟိ ပညာယေတံ အဓိဝစနံ ‘‘ဂစ္ဆတိ အတ္ထေ ဗုဇ္ဈတီ’’တိ ကတွာ. မဟာဂေါဝိန္ဒော စ အမှာကံ ဗောဓိသတ္တောယေဝ. သော ကိရ ဒိသမ္ပတိဿ နာမ ရညော ပုရောဟိတဿ ဂေါဝိန္ဒဗြာဟ္မဏဿ ပုတ္တော ဟုတွာ အတ္တနော ပိတုဿ စ ရညော စ အစ္စယေန တဿ ပုတ္တော ရေဏု, သဟာယာ [Pg.119] စဿ သတ္တဘူ, ဗြဟ္မဒတ္တော, ဝေဿဘူ, ဘရတော, ဒွေ ဓတရဋ္ဌာတိ ဣမေ သတ္တ ရာဇာနော ယထာ အညမညံ န ဝိဝဒန္တိ. ဧဝံ ရဇ္ဇေ ပတိဋ္ဌာပေတွာ တေသံ အတ္ထဓမ္မေ အနုသာသန္တေ ဇမ္ဗုဒီပတလေ သဗ္ဗေသံ ရာဇာဝ ရညံ, ဗြဟ္မာဝ ဗြာဟ္မဏာနံ, ဒေဝေါဝ ဂဟပတိကာနံ သက္ကတော ဂရုကတော မာနိတော ပူဇိတော အပစိတော ဥတ္တမဂါရဝဋ္ဌာနံ အဟောသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ရေဏုအာဒီနံ သတ္တန္နံ ရာဇူနံ ပုရောဟိတော’’တိ. ဣမေဝ သတ္တ ဘာရဓာရာ မဟာရာဇာနော. ဝုတ္တဉှေတံ –

උපන් දිනයේ ආයුධ බැබළුණු බැවින් ද, රජුගේ අපරිමිත වූ සත්ත්ව සමූහයා අනර්ථයෙන් වැළැක්වීමට හා ආරක්ෂා කිරීමට සමත් වූ බැවින් ද, ‘ජෝතිපාල’ යන නම ලද හෙයින් ‘නමින් ජෝතිපාල’ යැයි කියන ලදී. ‘ගෝවින්ද’ යනු ගෝවින්ද අභිෂේකයෙන් අභිෂේක ලැබූ, ගෝවින්ද තනතුරෙහි පිහිටුවීමේ අභිෂේකයෙන් අභිෂේක ලත් යන අර්ථයයි. එය එම බ්‍රාහ්මණයාගේ කුල පරම්පරාවෙන් පැවත එන තනතුරකි. එබැවින් ‘තනතුරෙන් මහා ගෝවින්ද’ යැයි කීහ. ගවයන් සහ ප්‍රඥාව ලබන බැවින් ගෝවින්ද නම් වේ, මහා ගෝවින්ද යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ගෝවින්දයා ය. ‘ගෝ’ යනු ප්‍රඥාවට ද නමකි, අර්ථය කරා යන බැවින් හා අවබෝධ කරගන්නා බැවිනි. මහා ගෝවින්ද බ්‍රාහ්මණයා යනු අපගේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේමය. එතුමා දිසම්පති නම් රජුගේ පුරෝහිත වූ ගෝවින්ද බ්‍රාහ්මණයාගේ පුත්‍රයා වී, තම පියාගේ හා රජුගේ ඇවෑමෙන්, රජුගේ පුත් රේණු කුමරු සහ ඔහුගේ යහළුවන් වූ සත්තභූ, බ්‍රහ්මදත්ත, වෙස්සභූ, භරත, ධතරට්ඨ දෙදෙනා යන මේ රජවරු සත්දෙනා එකිනෙකා සමඟ විවාද නොකරන පරිදි රාජ්‍යයෙහි පිහිටුවා, ඔවුන්ට අර්ථයෙන් හා ධර්මයෙන් අනුශාසනා කරමින් මුළු දඹදිව් තලයේම රජුන්ට රජෙකු මෙන් ද, බ්‍රාහ්මණයන්ට මහා බ්‍රහ්මයෙකු මෙන් ද, ගෘහපතියන්ට දෙවියෙකු මෙන් ද සත්කාර, ගරුකාර, මානන, පූජන, අපචායන කරන ලද උත්තම ගෞරවයට පත් වූයේය. එබැවින් ‘රේණු ආදී රජවරු සත්දෙනාගේ පුරෝහිත’ යැයි කියන ලදී. මොවුහුම භාරධාරී මහා රජවරු සත්දෙනා වෙති. එය මෙසේ දක්වා ඇත –

‘‘သတ္တဘူ ဗြဟ္မဒတ္တော စ, ဝေဿဘူ ဘရတော သဟ;

ရေဏု ဒွေ စ ဓတရဋ္ဌာ, တဒါသုံ သတ္တ ဘာရဓာ’’တိ. (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၀၈);

‘සත්තභූ, බ්‍රහ්මදත්ත, වෙස්සභූ, භරත සහ රේණු ද, ධතරට්ඨවරු දෙදෙනා ද යන මොවුහු එකල භාරධාරීන් සත්දෙනා වූහ.’

ရညော ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကတ္ထာနံ ပုရော ဝိဓာနတော ပုရေ သံဝိဓာနတော ပုရောဟိတော. ကောဓာမဂန္ဓေနာတိ ကောဓသင်္ခါတေန ပူတိဂန္ဓေန. ကရုဏာ အဿ အတ္ထီတိ ကရုဏန္တိ သပုဗ္ဗဘာဂကရုဏဇ္ဈာနံ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ကရုဏာယ စ ကရုဏာပုဗ္ဗဘာဂေ စ ဌိတာ’’တိ. ယကာရော သန္ဓိဝသေန အာဂတောတိ အာဟ ‘‘ယေတေတိ ဧတေ’’တိ. အရဟတ္တတော ပဋ္ဌာယ သတ္တမောတိ သကဒါဂါမီ. သကဒါဂါမိံ ဥပါဒါယာတိ သကဒါဂါမိဘာဝံ ပဋိစ္စ. သကဒါဂါမိဿ ဟိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ သကဒါဂါမိဘာဝံ ပဋိစ္စ မုဒူနိ နာမ ဟောန္တိ. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျမေဝ.

රජුගේ මෙලොව පරලොව යහපත පෙරදැරි කරගෙන කටයුතු සම්පාදනය කරන බැවින් ‘පුරෝහිත’ නම් වේ. ‘කෝධාමගන්ධේන’ යනු ක්‍රෝධය නමැති කුණු ගන්ධයෙනි. කරුණාව ඇත්තේ කරුණාවන්තයා ය, මෙහි පූර්වභාග කරුණා ධ්‍යානය පවසන ලද්දේ යැයි ‘කරුණාවෙහි ද කරුණා පූර්වභාගයෙහි ද පිහිටි’ යැයි කීහ. ‘යෙතෙ’ යනු සන්ධි වීමෙන් පැමිණි ‘ඒතෙ’ යන්නයි. අර්හත් භාවයේ සිට ගණන් කළ විට හත්වැන්නා සකෘදාගාමී පුද්ගලයා ය. ‘සකෘදාගාමී භාවය නිසා’ යනු සකෘදාගාමී බව නිසා ය. සකෘදාගාමී පුද්ගලයාගේ පංචේන්ද්‍රියයන් සකෘදාගාමී බව නිසා මෘදු වෙයි. සෙසු කරුණු මෙහි පැහැදිලිව වටහාගත හැකිය.

ဓမ္မိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ධම්මික සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ဓမ္မိကဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ධම්මික වර්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ပဌမပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ.

පළමු පණ්ණාසකය නිමවා ඇත.

၂. ဒုတိယပဏ္ဏာသကံ

2. දෙවන පණ්ණාසකය

၆. မဟာဝဂ္ဂေါ

6. මහා වග්ගය

၁. သောဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. සෝණ සූත්‍ර වර්ණනාව

၅၅. ဆဋ္ဌဿ [Pg.120] ပဌမေ နိသီဒိ ဘဂဝါ ပညတ္တေ အာသနေတိ ဧတ္ထ ကိံ တံ အာသနံ ပဌမမေဝ ပညတ္တံ, ဥဒါဟု ဘဂဝန္တံ ဒိသွာ ပညတ္တန္တိ စေ? ဘဂဝတော ဓရမာနကာလေ ပဓာနိကဘိက္ခူနံ ဝတ္တမေတံ, ယဒိဒံ အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနေ ဗုဒ္ဓါသနံ ပညပေတွာဝ နိသီဒနန္တိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ပဓာနိကဘိက္ခူ’’တိအာဒိ. ဗုဒ္ဓကာလေ ကိရ ယတ္ထ ယတ္ထ ဧကောပိ ဘိက္ခု ဝိဟရတိ, သဗ္ဗတ္ထ ဗုဒ္ဓါသနံ ပညတ္တမေဝ ဟောတိ. ကသ္မာ? ဘဂဝါ ဟိ အတ္တနော သန္တိကေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဖာသုကဋ္ဌာနေ ဝိဟရန္တေ မနသိ ကရောတိ – ‘‘အသုကော မယှံ သန္တိကေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဂတော, အသက္ခိ နု ခေါ ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ, နော’’တိ. အထ နံ ပဿတိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ အကုသလဝိတက္ကံ ဝိတက္ကယမာနံ, တတော ‘‘ကထဉှိ နာမ မာဒိသဿ သတ္ထု သန္တိကေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝိဟရန္တံ ဣမံ ကုလပုတ္တံ အကုသလဝိတက္ကာ အဓိဘဝိတွာ အနမတဂ္ဂေ ဝဋ္ဋဒုက္ခေ သံသာရေဿန္တီ’’တိ တဿ အနုဂ္ဂဟတ္ထံ တတ္ထေဝ အတ္တာနံ ဒဿေတွာ တံ ကုလပုတ္တံ ဩဝဒိတွာ အာကာသံ ဥပ္ပတိတွာ ပုန အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနမေဝ ဂစ္ဆတိ. အထေဝံ ဩဝဒိယမာနာ တေ ဘိက္ခူ စိန္တယိံသု ‘‘သတ္ထာ အမှာကံ မနံ ဇာနိတွာ အာဂန္တွာ အမှာကံ သမီပေ ဌိတံယေဝ အတ္တာနံ ဒဿေတိ. တသ္မိံ ခဏေ, ‘ဘန္တေ, ဣဓ နိသီဒထ နိသီဒထာ’တိ အာသနပရိယေသနံ နာမ ဘာရော’’တိ. တေ အာသနံ ပညပေတွာဝ ဝိဟရန္တိ. ယဿ ပီဌံ အတ္ထိ, သော တံ ပညပေတိ. ယဿ နတ္ထိ, သော မဉ္စံ ဝါ ဖလကံ ဝါ ပါသာဏံ ဝါ ဝါလိကာပုဉ္ဇံ ဝါ ပညပေတိ. တံ အလဘမာနာ ပုရာဏပဏ္ဏာနိပိ သံကဍ္ဎိတွာ တတ္ထ ပံသုကူလံ ပတ္ထရိတွာ ဌပေန္တိ.

55. හයවැන්නෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පණවන ලද අසුනෙහි වැඩසිටි සේක’ යන්නෙහි, ඒ අසුන කලින්ම පණවන ලද්දක් ද, නැතහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක පණවන ලද්දක් ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටින කාලයේ වීර්යවන්ත භික්ෂූන්ගේ සිරිතක් නම්, තමන් වසන ස්ථානයෙහි බුද්ධාසනයක් පණවා තැබීමයි. බුදුන් වහන්සේ වැඩසිටි කාලයේ යම් තැනක එක් භික්ෂුවක් හෝ වාසය කරයි ද, එහි සැමවිටම බුද්ධාසනයක් පණවා තිබුණි. ඒ මන්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ වෙතින් කමටහන් ගෙන පහසු ස්ථානවල වසන භික්ෂූන් ගැන මෙනෙහි කරන සේක: ‘මොහු මා වෙතින් කමටහන් ගෙන ගියේය, ඔහුට විශේෂයක් ලබාගත හැකි වූයේ ද නැද්ද?’ කියා ය. එවිට යම් භික්ෂුවක් කමටහන් අත්හැර අකුසල් විතර්ක මෙනෙහි කරමින් සිටිනු දුටුවහොත්, ‘මා වැනි ශාස්තෘන් වහන්සේ නමකගෙන් කමටහන් ගෙන වාසය කරන මේ කුලපුත්‍රයා අකුසල් විතර්කයන්ට යට වී කෙළවරක් නැති සසර දුකෙහි සැරිසරන්නේ කෙසේ ද?’ කියා ඔහුට අනුග්‍රහ පිණිස එහිම තමන් වහන්සේව පෙනෙන්නට සලස්වා, ඒ කුලපුත්‍රයාට අවවාද දී, අහසට පැන නැගී නැවත තමන් වහන්සේ වැඩසිටින තැනටම වඩින සේක. මෙසේ අවවාද ලබන ඒ භික්ෂූන් මෙසේ සිතූහ: ‘ශාස්තෘන් වහන්සේ අපගේ සිත දැන වැඩම කර අප අසලම වැඩසිටින බව පෙන්වන සේක. ඒ මොහොතේ, ‘ස්වාමීනි, මෙහි වැඩහිඳින සේක්වා’ යැයි අසුන් සෙවීම කරදරයකි’ කියා ය. එබැවින් ඔවුහු අසුනක් පණවාගෙනම වාසය කරති. යමකුට පුටුවක් තිබේ ද ඔහු එය පනවයි. නැති තැනැත්තා ඇඳක් හෝ ලෑල්ලක් හෝ ගලක් හෝ වැලි ගොඩක් හෝ පනවයි. ඒවා ද නොලැබුණු විට පරණ කොළ රොඩු එකතු කර ඒ මත පාංශුකූල සිවුරක් පතුරා තබති.

သတ္တ သရာတိ – ဆဇ္ဇော, ဥသဘော, ဂန္ဓာရော, မဇ္ဈိမော, ပဉ္စမော, ဓေဝတော, နိသာဒေါတိ ဧတေ သတ္တ သရာ. တယော ဂါမာတိ – ဆဇ္ဇဂါမော, မဇ္ဈိမဂါမော, သာဓာရဏဂါမောတိ တယော ဂါမာ, သမူဟာတိ အတ္ထော. မနုဿလောကေ ဝီဏာဝါဒနာ ဧကေကဿ သရဿ ဝသေန တယော တယော မုစ္ဆနာတိ ကတွာ ဧကဝီသတိ မုစ္ဆနာ. ဒေဝလောကေ ဝီဏာဝါဒနာ ပန သမပညာသ မုစ္ဆနာတိ ဝဒန္တိ. တတ္ထ ဟိ ဧကေကဿ သရဿ ဝသေန သတ္တ [Pg.121] သတ္တ မုစ္ဆနာ, အန္တရဿ သရဿ စ ဧကာတိ သမပညာသ မုစ္ဆနာ. တေနေဝ သက္ကပဉှသုတ္တသံဝဏ္ဏနာယံ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၄၅) ‘‘သမပညာသ မုစ္ဆနာ မုစ္ဆေတွာ’’တိ ပဉ္စသိခဿ ဝီဏာဝါဒနံ ဒဿေန္တေန ဝုတ္တံ. ဌာနာ ဧကူနပညာသာတိ ဧကေကဿေဝ သရဿ သတ္တ သတ္တ ဌာနဘေဒါ, ယတော သရဿ မဏ္ဍလတာဝဝတ္ထာနံ ဟောတိ. ဧကူနပညာသဋ္ဌာနဝိသေသော တိဿော ဒုဝေ စတဿော စတဿော တိဿော ဒုဝေ စတဿောတိ ဒွါဝီသတိ သုတိဘေဒါ စ ဣစ္ဆိတာ.

සප්ත ස්වරයන් නම් - ෂඩ්ජ, වෘෂභ, ගාන්ධාර, මධ්‍යම, පංචම, ධෛවත, නිෂාද යන මේ සප්ත ස්වරයන් ය. ග්‍රාම තුනක් නම් - ෂඩ්ජ ග්‍රාමය, මධ්‍යම ග්‍රාමය, සාධාරණ ග්‍රාමය යන ග්‍රාම තුනයි; මෙහි අර්ථය සමූහය යන්නයි. මනුෂ්‍ය ලෝකයේ වීණා වාදනයේදී එක් එක් ස්වරය බැගින් මූර්ඡනා තුන තුන බැගින් ගත් කල මූර්ඡනා විසි එකකි. දිව්‍ය ලෝකයේ වීණා වාදනයේදී නම් මූර්ඡනා පනහක් ඇතැයි පවසති. එහිදී එක් එක් ස්වරය අනුව මූර්ඡනා හත බැගින් ද, අතර ස්වරයක් සඳහා එකක් බැගින් ද වශයෙන් පනහක් වේ. එහෙයින් ම සක්කපඤ්හ සූත්‍ර වර්ණනාවේදී (දී. නි. අට්ඨ. 2.345) 'පනස් මූර්ඡනාවන් මූර්ඡනා කර' යනුවෙන් පංචසිඛගේ වීණා වාදනය දක්වමින් පවසන ලදී. ස්ථාන හතළිස් නවයක් යනු එක් එක් ස්වරයකට ස්ථාන භේද හත බැගින් වන අතර, එයින් ස්වරයේ මණ්ඩලාකාර බව නිශ්චය වේ. ස්ථාන හතළිස් නවයේ විශේෂය නම් - තුන, දෙක, හතර, හතර, තුන, දෙක, හතර යනුවෙන් ශ්‍රැති භේද විසි දෙකක් අපේක්ෂිතය.

အတိဂါဠှံ အာရဒ္ဓန္တိ ထိနမိဒ္ဓဆမ္ဘိတတ္တာနံ ဝူပသမတ္ထံ အတိဝိယ အာရဒ္ဓံ. သဗ္ဗတ္ထ နိယုတ္တာ သဗ္ဗတ္ထိကာ. သဗ္ဗေန ဝါ လီနုဒ္ဓစ္စပက္ခိယေန အတ္ထေတဗ္ဗာ သဗ္ဗတ္ထိကာ. သမထောယေဝ သမထနိမိတ္တံ. ဧဝံ သေသေသုပိ. ခယာ ရာဂဿ ဝီတရာဂတ္တာတိ ဧတ္ထ ယသ္မာ ဗာဟိရကော ကာမေသု ဝီတရာဂေါ န ခယာ ရာဂဿ ဝီတရာဂေါ သဗ္ဗသော အဝိပ္ပဟီနရာဂတ္တာ. ဝိက္ခမ္ဘိတရာဂေါ ဟိ သော. အရဟာ ပန ခယာ ဧဝ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ခယာ ရာဂဿ ဝီတရာဂတ္တာ’’တိ. ဧသ နယော ဒေါသမောဟေသုပိ.

'අතිගාළ්හං ආරද්ධං' යනු නිදිමත හා තැතිගැනීම් සංසිඳුවීම සඳහා අධික ලෙස වීර්යය ආරම්භ කිරීමයි. සියලු තන්හි යෙදුණු බැවින් 'සබ්බත්ථිකා' නම් වේ. නැතහොත් හැකිළුණු ස්වභාවය හා විසිරුණු ස්වභාවය යන දෙපසම අත්හැරිය යුතු බැවින් 'සබ්බත්ථිකා' නම් වේ. සමථයම සමථ නිමිත්තයි. සෙසු කරුණුවලදී ද එසේමය. 'රාගය ක්ෂය වීමෙන් වීතරාගී වූ බැවින්' යන මෙහිදී, ශාසනයෙන් බැහැර වූ කාමයන් කෙරෙහි වීතරාගී වූ තැනැත්තා රාගය සම්පූර්ණයෙන් ප්‍රහීණ නොකළ බැවින් ඔහු 'රාගය ක්ෂය වීමෙන් වීතරාගී වූවෙක්' නොවේ. ඔහු රාගය යටපත් කළ අයෙකි. රහතන් වහන්සේ වනාහි රාගය ක්ෂය කළ බැවින් ම 'රාගය ක්ෂය වීමෙන් වීතරාගී වූ බැවින්' යැයි පවසන ලදී. ද්වේෂය හා මෝහය සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

လာဘသက္ကာရသိလောကံ နိကာမယမာနောတိ ဧတ္ထ လဗ္ဘတိ ပါပုဏီယတီတိ လာဘော, စတုန္နံ ပစ္စယာနမေတံ အဓိဝစနံ. သက္ကစ္စံ ကာတဗ္ဗောတိ သက္ကာရော. ပစ္စယာ ဧဝ ဟိ ပဏီတပဏီတာ သုန္ဒရသုန္ဒရာ အဘိသင်္ခရိတွာ ကတာ ‘‘သက္ကာရော’’တိ ဝုစ္စတိ, ယာ စ ပရေဟိ အတ္တနော ဂါရဝကိရိယာ, ပုပ္ဖာဒီဟိ ဝါ ပူဇာ. သိလောကောတိ ဝဏ္ဏဘဏနံ. တံ လာဘဉ္စ, သက္ကာရဉ္စ, သိလောကဉ္စ, နိကာမယမာနော, ပဝတ္တယမာနောတိ အတ္ထော. တေနေဝါဟ ‘‘စတုပစ္စယလာဘဉ္စ…ပေ… ပတ္ထယမာနော’’တိ.

'ලාභසක්කාරසිලෝකය කැමති වන්නා වූ' යන මෙහි, ලබන බැවින් හෝ පැමිණෙන බැවින් 'ලාභ' නම් වේ, මෙය සිව්පසයට නමකි. සකස් කොට කළ යුතු බැවින් 'සක්කාර' (සත්කාර) නම් වේ. ප්‍රණීත වූ ද යහපත් වූ ද සිව්පසය ම මනාව සකස් කොට දුන් විට 'සක්කාර' යැයි කියනු ලැබේ, තවද අන් අය තමන් කෙරෙහි දක්වන ගෞරවය හෝ මල් ආදියෙන් කරන පූජාව ද මීට අයත් වේ. 'සිලෝක' යනු ගුණ කීම හෙවත් ප්‍රශංසාවයි. එම ලාභය ද සත්කාරය ද ප්‍රශංසාව ද කැමති වන්නා වූ, පවත්වන්නා වූ යනු අර්ථයයි. එහෙයින් ම 'සිව්පසය ලැබීම ද... පෙ... ප්‍රාර්ථනා කරන්නා වූ' යැයි පවසන ලදී.

ထူဏန္တိ ပသူနံ ဗန္ဓနတ္ထာယ နိခါတတ္ထမ္ဘသင်္ခါတံ ထူဏံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

'ථූණං' යනු සතුන් බැඳ තැබීම සඳහා පොළොවේ සිටුවන ලද ටැඹ හෙවත් කුළුණයි. සෙසු කොටස් පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

သောဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සෝණ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၂. ဖဂ္ဂုနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. ඵග්ගුණ සූත්‍ර වර්ණනාව

၅၆. ဒုတိယေ သမဓောသီတိ သမန္တတော အဓောသိ. သဗ္ဗဘာဂေန ပရိဖန္ဒနစလနာကာရေန အပစိတိံ ဒဿေတိ. ဝတ္တံ ကိရေတံ ဗာဠှဂိလာနေနပိ ဝုဍ္ဎတရံ [Pg.122] ဒိသွာ ဥဋ္ဌိတာကာရေန အပစိတိ ဒဿေတဗ္ဗာ. တေန ပန ‘‘မာ စလိ မာ စလီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗော, တံ ပန စလနံ ဥဋ္ဌာနာကာရဒဿနံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဥဋ္ဌာနာကာရံ ဒဿေတီ’’တိ. သန္တိမာနိ အာသနာနီတိ ပဌမမေဝ ပညတ္ထာသနံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဗုဒ္ဓကာလသ္မိဉှိ ဧကဿပိ ဘိက္ခုနော ဝသနဋ္ဌာနေ – ‘‘သစေ သတ္ထာ အာဂစ္ဆိဿတိ, အာသနံ ပညတ္တမေဝ ဟောတူ’’တိ အန္တမသော ဖလကမတ္တမ္ပိ ပဏ္ဏသန္ထာရမတ္တမ္ပိ ပညတ္တမေဝ. ခမနီယံ ယာပနီယန္တိ ကစ္စိ ဒုက္ခံ ခမိတုံ, ဣရိယာပထံ ဝါ ယာပေတုံ သက္ကာတိ ပုစ္ဆတိ. သီသဝေဒနာတိ ကုတောစိ နိက္ခမိတုံ အလဘမာနေဟိ ဝါတေဟိ သမုဋ္ဌာပိတာ ဗလဝတိယော သီသဝေဒနာ ဟောန္တိ.

56. දෙවන සූත්‍රයේ 'සමධෝසී' යනු හාත්පසින් පහ කළා යන්නයි. ශරීරයේ සෑම තැනකම සිදුවන සැලීම හා චලන ස්වභාවයෙන් ගෞරවය දක්වයි. ඉතා දැඩි සේ ගිලන්ව සිටියත් තමන්ට වඩා වැඩිහිටියෙකු දුටු විට නැගී සිටින ආකාරයෙන් ගෞරව දැක්වීම සිරිතකි. එවිට (වැඩිහිටියා විසින්) 'සෙලවෙන්න එපා, සෙලවෙන්න එපා' යැයි කිව යුතුය, නමුත් ඒ සැලීම නැගී සිටින ස්වභාවය පෙන්වීමක් වන බැවින් 'නැගී සිටින ආකාරය දක්වයි' යැයි පවසන ලදී. 'ශාන්ත වූ මේ ආසන තිබේ' යනු කලින් ම පනවන ලද ආසනය අරභයා පවසයි. බුද්ධ කාලයේදී එක් භික්ෂුවකගේ වාසස්ථානයක පවා - 'සමහර විට ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩම කළහොත් ආසනයක් පනවා තිබිය යුතුමයි' කියා අවම වශයෙන් ලෑල්ලක් හෝ කොළ අතු ඇතිරූ ආසනයක් හෝ පනවා තිබුණි. 'ඉවසිය හැකි ද, යැපිය හැකි ද' යනු දුක ඉවසා ගැනීමට හෝ ඉරියව් පවත්වා ගැනීමට හැකි දැයි විමසීමයි. 'ශීර්ෂ වේදනාවෝ' යනු කොහේවත් පිට වීමට නොහැකිව සිරවී ඇති වාතයන් නිසා ඇති වන දැඩි හිසේ රුදාවන් ය.

ဖဂ္ဂုနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඵග්ගුණ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၂. ဆဠဘိဇာတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. ඡළාභිජාති සූත්‍ර වර්ණනාව

၅၇. တတိယေ အဘိဇာတိယောတိ ဧတ္ထ အဘိ-သဒ္ဒေါ ဥပသဂ္ဂမတ္တံ, န အတ္ထဝိသေသဇောတကောတိ အာဟ ‘‘ဆ ဇာတိယော’’တိ. အဘိဇာယတီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော.

57. තුන්වන සූත්‍රයේ 'අභිජාතියෝ' යන මෙහි 'අභි' ශබ්දය උපසර්ගයක් පමණි, විශේෂ අර්ථයක් නොදක්වයි, එහෙයින් 'ජාතීන් හයක්' යැයි පවසන ලදී. 'අභිජායති' යන්නෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

ဥရဗ္ဘေ ဟနန္တီတိ ဩရဗ္ဘိကာ. ဧဝံ သူကရိကာဒယော ဝေဒိတဗ္ဗာ. ရောဒေန္တိ ကုရုရကမ္မန္တတာယ သပ္ပဋိဗဒ္ဓေ သတ္တေ အဿူနိ မောစေန္တီတိ ရုဒ္ဒါ, တေ ဧဝ လုဒ္ဒါ ရ-ကာရဿ လ-ကာရံ ကတွာ. ဣမိနာ အညေပိ ယေ ကေစိ မာဂဝိကာ နေသာဒါ ဝုတ္တာ, တေ ပါပကမ္မပ္ပသုတတာယ ‘‘ကဏှာဘိဇာတီ’’တိ ဝဒတိ.

බැටළුවන් මරන්නෝ 'ඕරබ්භික' නම් වෙති. ඌරන් මරන්නන් ආදීන් ද එසේම දත යුතුය. කෲර කර්මාන්ත කරන බැවින් ද, තමන් හා බැඳී සිටින සතුන්ගේ කඳුළු වට්ටවන බැවින් ද ඔවුහු 'රුද්ද' නම් වෙති; 'ර' කාරයට 'ල' කාරය ආදේශ වීමෙන් ඔවුන් ම 'ලුද්ද' (වැද්දන්) නම් වෙති. මෙයින් අන්‍ය වූ මුවන් මරන්නන්, වැද්දන් ආදී යම් කෙනෙක් වෙත් ද, ඔවුන් අකුසල කර්මයෙහි නියුතු බැවින් 'කෘෂ්ණාභිජාති' (කළු ජාතීන්) යැයි පවසයි.

ဘိက္ခူတိ စ ဗုဒ္ဓသာသနေ ဘိက္ခူ. တေ ကိရ သစ္ဆန္ဒရာဂေန ပရိဘုဉ္ဇန္တီတိ အဓိပ္ပာယေန စတူသု ပစ္စယေသု ကဏ္ဋကေ ပက္ခိပိတွာ ခါဒန္တီတိ ‘‘ကဏ္ဋကဝုတ္တိကာ’’တိ ဝဒတိ. ကသ္မာတိ စေ? ယသ္မာ တေ ပဏီတေ ပစ္စယေ ပဋိသေဝန္တီတိ တဿ မိစ္ဆာဂါဟော. ဉာယလဒ္ဓေပိ ပစ္စယေ ဘုဉ္ဇမာနာ အာဇီဝကသမယဿ ဝိလောမဂ္ဂါဟိတာယ ပစ္စယေသု ကဏ္ဋကေ ပက္ခိပိတွာ ခါဒန္တိ နာမာတိ ဝဒတီတိ. အထ ဝါ ကဏ္ဋကဝုတ္တိကာ ဧဝံနာမကာ ဧကေ ပဗ္ဗဇိတာ, ယေ သဝိသေသံ အတ္တကိလမထာနုယောဂံ အနုယုတ္တာ. တထာ ဟိ တေ ကဏ္ဋကေ ဝတ္တန္တာ ဝိယ ဟောန္တီတိ ‘‘ကဏ္ဋကဝုတ္တိကာ’’တိ ဝုတ္တာ. ဣမမေဝ စ အတ္ထဝိကပ္ပံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ကဏ္ဋကဝုတ္တိကာတိ သမဏာ နာမေတေ’’တိ.

'භික්ෂූන්' යනු බුද්ධ ශාසනයේ භික්ෂූන් වහන්සේලා ය. ඔවුන් ස්වකීය කැමැත්තෙන් හා රාගයෙන් සිව්පසය පරිභෝජනය කරති යන අදහසින්, සිව්පසයෙහි කටු දමා කති යන අර්ථයෙන් (ආජීවකයෝ) ඔවුන්ට 'කණ්ටකවුත්තික' (කටු වෘත්තීන් ඇත්තෝ) යැයි පවසති. ඒ මන්ද යත්? ඔවුන් ප්‍රණීත සිව්පසය පරිභෝජනය කරන බව පවසමින් ඔහු (ආජීවකයා) කරන වැරදි නිගමනයකි. ධාර්මිකව ලත් සිව්පසය වුව ද වළඳද්දී ආජීවක සමයේ වැරදි මතය නිසා ඔවුන් සිව්පසයෙහි කටු දමා කන්නන් යැයි පවසති. එසේත් නැතිනම්, 'කණ්ටකවුත්තික' නම් වූ යම් පැවිදි පිරිසක් සිටිති, ඔවුන් විශේෂ වූ අත්තකිලමථානුයෝගයෙහි යෙදුණු අයයි. ඔවුන් කටු මත හැසිරෙන්නන් මෙන් වන බැවින් 'කණ්ටකවුත්තික' යැයි කියනු ලැබේ. මෙම විකල්ප අර්ථය අරභයා 'කණ්ටකවුත්තික නම් වූ මොවුහු ශ්‍රමණයෝ ය' යැයි පවසන ලදී.

လောဟိတာဘိဇာတိ [Pg.123] နာမ နိဂဏ္ဌာ ဧကသာဋကာတိ ဝုတ္တာ. တေ ကိရ ဌတွာ ဘုဉ္ဇနနဟာနပ္ပဋိက္ခေပါဒိဝတသမာယောဂေန ပုရိမေဟိ ဒွီဟိ ပဏ္ဍရတရာ.

ලෝහිතාභිජාති (රතු ජාතීන්) යනු තනි රෙද්දක් අඳින නිගණ්ඨයෝ යැයි පවසන ලදී. ඔවුන් හිටගෙන ආහාර ගැනීම, ස්නානය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම ආදී වත් අනුගමනය කිරීම නිසා පෙර කී දෙපිරිසට වඩා පිවිතුරු යැයි සැලකේ.

အစေလကသာဝကာတိ အာဇီဝကသာဝကေ ဝဒတိ. တေ ကိရ အာဇီဝကလဒ္ဓိယာ သုဝိသုဒ္ဓစိတ္တတာယ နိဂဏ္ဌေဟိပိ ပဏ္ဍရတရာ. ဧဝဉ္စ ကတွာ အတ္တနော ပစ္စယဒါယကေ နိဂဏ္ဌေဟိပိ ဇေဋ္ဌကတရေ ကရောတိ.

අචේලක ශ්‍රාවකයන් යනු ආජීවක ශ්‍රාවකයන් ගැන පවසයි. ඔවුන් ආජීවක ලබ්ධියට අනුව ඉතා පිරිසිදු සිත් ඇති බැවින් නිගණ්ඨයන්ටත් වඩා පිවිතුරුය. මෙසේ කිරීමෙන් (මක්ඛලී ගෝසාල) තමන්ට සිව්පසය දෙන ආජීවකයන් නිගණ්ඨයන්ටත් වඩා උසස් කරයි.

အာဇီဝကာ အာဇီဝကိနိယော ‘‘သုက္ကာဘိဇာတီ’’တိ ဝုတ္တာ. တေ ကိရ ပုရိမေဟိ စတူဟိ ပဏ္ဍရတရာ. နန္ဒာဒယော ဟိ တထာရူပံ အာဇီဝကပ္ပဋိပတ္တိံ ဥက္ကံသံ ပါပေတွာ ဌိတာ, တသ္မာ နိဂဏ္ဌေဟိ အာဇီဝကသာဝကေဟိ စ ပဏ္ဍရတရာတိ ‘‘ပရမသုက္ကာဘိဇာတီ’’တိ ဝုတ္တာ.

ආජීවකයන් හා ආජීවකිනියන් 'ශුක්ලාභිජාති' (සුදු ජාතීන්) යැයි පවසන ලදී. ඔවුන් පෙර කී සිව් පිරිසටම වඩා පිවිතුරුය. නන්ද ආදීහු එවැනි ආජීවක ප්‍රතිපත්තිය උපරිමයට පමුණුවා සිටිති, එහෙයින් නිගණ්ඨයන්ට හා ආජීවක ශ්‍රාවකයන්ට වඩා පිවිතුරු බැවින් 'පරම ශුක්ලාභිජාති' යැයි පවසන ලදී.

ဗိလံ ဩလဂ္ဂေယျုန္တိ မံသဘာဂံ နှာရုနာ ဝါ ကေနစိ ဝါ ဂန္ထိတွာ ပုရိသဿ ဟတ္ထေ ဝါ ကေသေ ဝါ ဩလမ္ဗနဝသေန ဗန္ဓေယျုံ. ဣမိနာ သတ္ထဓမ္မံ နာမ ဒဿေတိ. သတ္ထဝါဟော ကိရ မဟာကန္တာရံ ပဋိပန္နော အန္တရာမဂ္ဂေ ဂေါဏေ မတေ မံသံ ဂဟေတွာ သဗ္ဗေသံ သတ္ထိကာနံ ‘‘ဣဒံ ခါဒိတွာ ဧတ္တကံ မူလံ ဒါတဗ္ဗ’’န္တိ ကောဋ္ဌာသံ ဩလမ္ဗတိ. ဂေါဏမံသံ နာမ ခါဒန္တာပိ အတ္ထိ, အခါဒန္တာပိ အတ္ထိ, ခါဒန္တာပိ မူလံ ဒါတုံ သက္ကောန္တာပိ အသက္ကောန္တာပိ. သတ္ထဝါဟော ယေန မူလေန ဂေါဏော ဂဟိတော, တံ မူလံ သတ္ထိကေဟိ ဓာရဏတ္ထံ သဗ္ဗေသံ ဗလက္ကာရေန ကောဋ္ဌာသံ ဒတွာ မူလံ ဂဏှာတိ. အယံ သတ္ထဓမ္မော.

'බිලං ඔලග්ගෙය්‍යුං' (මස් කොටස් එල්ලීම) යනු මස් කොටසක් නහරයකින් හෝ වෙනත් යමකින් ගැටගසා මිනිසෙකුගේ අතේ හෝ කේශ කලාපයේ එල්ලෙන සේ බැඳීමයි. මෙයින් 'සත්ථධම්ම' (ගැල්කරුවන්ගේ සිරිත) නමැති කරුණ දක්වයි. මහා කාන්තාරයකට පිළිපන් ගැල් නායකයෙක් මඟ මැදදී ගොනෙකු මළ විට, එහි මස් ගෙන සියලු ගැල්කරුවන්ට "මෙය අනුභව කර මෙපමණ මුදලක් දිය යුතුය" කියා කොටස් එල්ලා තබයි. ගොන් මස් අනුභව කරන්නෝද සිටිති, අනුභව නොකරන්නෝද සිටිති. අනුභව කරන්නන් අතරද මුදල් දිය හැකි අය සහ නොහැකි අය සිටිති. ගැල් නායකයා තමා ගොනා මිලදී ගත් මුදල පියවා ගැනීම පිණිස, සියලු ගැල්කරුවන්ට බලහත්කාරයෙන් කොටස් දී එම මුදල ලබා ගනී. මෙය 'සත්ථධම්ම' (ගැල්කරුවන්ගේ නීතිය) නම් වේ.

ကဏှာဘိဇာတိယော သမာနောတိ ကဏှေ နီစကုလေ ဇာတော ဟုတွာ. ကဏှဓမ္မန္တိ ပစ္စတ္တေ ဥပယောဂဝစနန္တိ အာဟ ‘‘ကဏှသဘာဝေါ ဟုတွာ အဘိဇာယတီ’’တိ, တံ အန္တောဂဓဟေတုအတ္ထံ ပဒံ, ဥပ္ပာဒေတီတိ အတ္ထော. တသ္မာ ကဏှံ ဓမ္မံ အဘိဇာယတီတိ ကာဠကံ ဒသဒုဿီလျဓမ္မံ ဥပ္ပာဒေတိ. သုက္ကံ ဓမ္မံ အဘိဇာယတီတိ ဧတ္ထာပိ ဣမိနာ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သော ဟိ ‘‘အဟံ ပုဗ္ဗေပိ ပုညာနံ အကတတ္တာ နီစကုလေ နိဗ္ဗတ္တော, ဣဒါနိ ပုညံ ကရိဿာမီ’’တိ ပုညသင်္ခါတံ ပဏ္ဍရဓမ္မံ ကရောတိ.

'කණ්හාභිජාතියෝ සමානෝ' යනු කළු (හීන) කුලයක උපන්නෙකු වීමයි. 'කණ්හධම්මං' යන්නෙහි අර්ථය දක්වමින් 'කළු ස්වභාවයක් ඇතිව උපදියි' යනුවෙන් පවසයි. එය හේතු අර්ථය ඇතුළත් පදයකි, එනම් 'උපදවයි' යන්නයි. එබැවින් 'කණ්හං ධම්මං අභිජායති' යනු අඳුරු වූ දස අකුසල් දහම් උපදවන බවයි. 'සුක්කං ධම්මං අභිජායති' යන්නෙහිද මේ ක්‍රමයටම අර්ථය දත යුතුය. ඔහු "මම පෙර පින් නොකළ නිසා හීන කුලයක උපන්නෙමි, එබැවින් දැන් පින් කරමි" යි සිතා පින් නමැති සුදු (කුසල්) දහම් සිදු කරයි.

အကဏှံ အသုက္ကံ နိဗ္ဗာနန္တိ သစေ ကဏှံ ဘဝေယျ, ကဏှဝိပါကံ ဒဒေယျ ယထာ ဒသဝိဓံ ဒုဿီလျဓမ္မံ. သစေ သုက္ကံ, သုက္ကဝိပါကံ ဒဒေယျ ယထာ ဒါနသီလာဒိကုသလကမ္မံ. ဒွိန္နမ္ပိ အပ္ပဒါနတော ‘‘အကဏှံ အသုက္က’’န္တိ ဝုတ္တံ. နိဗ္ဗာနဉ္စ နာမ ဣမသ္မိံ အတ္ထေ အရဟတ္တံ အဓိပ္ပေတံ ‘‘အဘိဇာယတီ’’တိ ဝစနတော[Pg.124]. တဉှိ ကိလေသနိဗ္ဗာနန္တေ ဇာတတ္တာ နိဗ္ဗာနံ နာမ ယထာ ‘‘ရာဂါဒီနံ ခယန္တေ ဇာတတ္တာ ရာဂက္ခယော, ဒေါသက္ခယော, မောဟက္ခယော’’တိ. ပဋိပ္ပဿမ္ဘနဝသေန ဝါ ကိလေသာနံ နိဗ္ဗာပနတော နိဗ္ဗာနံ. တံ ဧသ အဘိဇာယတိ ပသဝတိ. ဣဓာပိ ဟိ အန္တောဂဓဟေတု အတ္ထံ ‘‘ဇာယတီ’’တိ ပဒံ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ဇာယတီ’’တိ ဣမဿ ပါပုဏာတီဟိ အတ္ထံ ဂဟေတွာဝ ‘‘နိဗ္ဗာနံ ပါပုဏာတီ’’တိ ဝုတ္တံ. သုက္ကာဘိဇာတိယော သမာနောတိ သုက္ကေ ဥစ္စကုလေ ဇာတော ဟုတွာ. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျမေဝ.

'අකණ්හං අසුක්කං නිබ්බානං' යනු, ඉදින් එය කළු (අකුසල්) වුවහොත් දස අකුසල් මෙන් අඳුරු විපාක දෙන්නේය. ඉදින් සුදු (කුසල්) වුවහොත් දාන සීලාදී කුසල් මෙන් සුදු විපාක දෙන්නේය. මේ දෙවර්ගයටම අයත් නොවන බැවින් 'අකණ්හ අසුක්ක' යයි කියන ලදී. 'අභිජායති' යන වචනය නිසා මෙහි 'නිබ්බාන' යනුවෙන් අදහස් කළේ අර්හත්ත්වයයි. කෙලෙස් නිවී යාම කෙළවර උපදින බැවින් එය නිර්වාණය නම් වේ. රාගාදීන් ක්ෂය වීම අවසානයේ උපදින බැවින් 'රාගක්ඛය, දෝසක්ඛය, මෝහක්ඛය' යයි කියනු ලබන්නාක් මෙනි. නැතහොත් කෙලෙස් සන්සිඳීමෙන් නිවී යන බැවින් එය නිර්වාණයයි. ඔහු එය උපදවයි, පමුණුවයි. මෙහිද 'ජායති' යන පදය හේතු අර්ථය ඇතුළත් පදයකි. අටුවාවෙහි 'ජායති' යන්නට 'පැමිණෙයි' යන අර්ථය ගෙන 'නිවනට පැමිණෙයි' යනුවෙන් දක්වන ලදී. 'සුක්කාභිජාතියෝ සමානෝ' යනු සුදු (උසස්) කුලයක උපන්නෙකු වීමයි. ඉතිරි කොටස මෙහි පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

ဆဠဘိဇာတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඡළාභිජාති සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၄. အာသဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. ආසව සූත්‍ර වර්ණනාව

၅၈. စတုတ္ထေ သံဝရေနာတိ သံဝရေန ဟေတုဘူတေန ဝါ. ဣဓာတိ အယံ ဣဓ-သဒ္ဒေါ သဗ္ဗာကာရတော ဣန္ဒိယသံဝရသံဝုတဿ ပုဂ္ဂလဿ သန္နိဿယဘူတသာသနပရိဒီပနော, အညဿ တထာဘာဝပ္ပဋိသေဓနော ဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဣဓာတိ ဣဓသ္မိံ သာသနေ’’တိ. ပဋိသင်္ခါတိ ပဋိသင်္ခါယ. သင်္ခါ-သဒ္ဒေါ ဉာဏကောဋ္ဌာသပညတ္တိဂဏနာဒီသု ဒိဿတိ ‘‘သင်္ခါယေကံ ပဋိသေဝတီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၁၆၈) ဟိ ဉာဏေ ဒိဿတိ. ‘‘ပပဉ္စသညာသင်္ခါ သမုဒါစရန္တီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၀၂, ၂၀၄) ကောဋ္ဌာသေ. ‘‘တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ သင်္ခါ သမညာ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁၃၁၃-၁၃၁၅) ပညတ္တိယံ. ‘‘န သုကရံ သင်္ခါတု’’န္တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၂.၁၂၈) ဂဏနာယ. ဣဓ ပန ဉာဏေ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေနေဝါဟ ‘‘ပဋိသဉ္ဇာနိတွာ ပစ္စဝေက္ခိတွာတိ အတ္ထော’’တိ. အာဒီနဝပစ္စဝေက္ခဏာ အာဒီနဝပဋိသင်္ခါတိ ယောဇနာ. သမ္ပလိမဋ္ဌန္တိ ဃံသိတံ. အနုဗျဉ္ဇနသောတိ ဟတ္ထပါဒသိတအာလောကိတဝိလောကိတာဒိပ္ပကာရဘာဂသော. တဉှိ အယောနိသောမနသိကရောတော ကိလေသာနံ အနုဗျဉ္ဇနတော ‘‘အနုဗျဉ္ဇန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. နိမိတ္တဂ္ဂါဟောတိ ဣတ္ထိပုရိသနိမိတ္တဿ သုဘနိမိတ္တာဒိကဿ ဝါ ကိလေသဝတ္ထုဘူတဿ နိမိတ္တဿ ဂါဟော. အာဒိတ္တပရိယာယေနာတိ အာဒိတ္တပရိယာယေ (သံ. နိ. ၄.၂၈; မဟာဝ. ၅၄) အာဂတနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော.

58. සතරවන සූත්‍රයෙහි 'සංවරේන' යනු හේතුභූත වූ සංවරයෙනි. 'ඉධ' (මෙහි) යන මේ ශබ්දය සියලු ආකාරයෙන් ඉන්ද්‍රිය සංවරයෙන් යුත් පුද්ගලයාට පිළිසරණ වූ බුද්ධ ශාසනය දක්වන බවත්, අන්‍යයන්ගේ එබඳු ස්වභාවය ප්‍රතික්ෂේප කරන බවත් අදහස් කරමින් "මෙහි යනු මේ ශාසනයෙහි" යයි කියන ලදී. 'පටිසංඛා' යනු නුවණින් සලකා බලා යන්නයි. 'සංඛා' යන ශබ්දය ඥානය, කොටස, ප්‍රඥප්තිය (පැනවීම) සහ ගණනය ආදී අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ. 'සංඛායේකං පටිසේවති' යනාදියේදී එය 'ඥානය' යන අර්ථයෙහි යෙදේ. 'පපඤ්චසඤ්ඤාසංඛා සමුදාචරන්ති' යනාදියේදී 'කොටස' යන අර්ථයෙහි යෙදේ. 'තේසං තේසං ධම්මානං සංඛා සමඤ්ඤා' යනාදියේදී 'ප්‍රඥප්තිය' අර්ථයෙහි යෙදේ. 'න සුකරං සංඛාතුං' යනාදියේදී 'ගණනය' අර්ථයෙහි යෙදේ. මෙහිදී එය 'ඥානය' ලෙස දත යුතුය. එබැවින් "පටිසංජානිත්වා පච්චවෙක්ඛිත්වා" (වටහාගෙන මෙනෙහි කර) යනුවෙන් අර්ථ දක්වන ලදී. 'ආදීනවපච්චවෙක්ඛණා' යනු දෝෂ මෙනෙහි කිරීම හෙවත් ආදීනව පටිසංඛාවයි. 'සම්පලිමට්ඨං' යනු පිරිමැදීමයි. 'අනුබ්‍යඤ්ජනසෝ' යනු අත්, පා, සිනහව, බැලීම් ආදිය කොටස් වශයෙන් (විස්තර වශයෙන්) ගැනීමයි. අයෝනිසෝමනසිකාරයෙන් පසුවන්නාට කෙලෙස් ඇති වීමට අනුබල දෙන බැවින් ඒවා 'අනුබ්‍යඤ්ජන' යයි කියනු ලැබේ. 'නිමිත්තග්ගාහෝ' යනු ස්ත්‍රී පුරුෂ නිමිති හෝ සුභ නිමිති ආදී කෙලෙස්වලට වස්තු වන ලකුණු ගැනීමයි. 'ආදිත්තපරියායේනා' යන්න ආදිත්තපරියාය සූත්‍රයෙහි එන ක්‍රමයට තේරුම් ගත යුතුය.

ယထာ ဣတ္ထိယာ ဣန္ဒြိယံ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ, န ဧဝမိဒံ, ဣဒံ ပန စက္ခုမေဝ ဣန္ဒြိယန္တိ စက္ခုန္ဒြိယံ. တေနာဟ ‘‘စက္ခုမေဝ ဣန္ဒြိယ’’န္တိ. ယထာ အာဝါဋေ နိယတဋ္ဌိတိကော ကစ္ဆပေါ ‘‘အာဝါဋကစ္ဆပေါ’’တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ တပ္ပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိတာယ တံ ဌာနော [Pg.125] သံဝရော စက္ခုန္ဒြိယသံဝရော. တေနာဟ ‘‘စက္ခုန္ဒြိယေ သံဝရော စက္ခုန္ဒြိယသံဝရော’’တိ. နနု စ စက္ခုန္ဒြိယေ သံဝရော ဝါ အသံဝရော ဝါ နတ္ထိ. န ဟိ စက္ခုပသာဒံ နိဿာယ သတိ ဝါ မုဋ္ဌဿစ္စံ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အပိစ ယဒါ ရူပါရမ္မဏံ စက္ခုဿ အာပါထံ အာဂစ္ဆတိ, တဒါ ဘဝင်္ဂေ ဒွိက္ခတ္တုံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဒ္ဓေ ကိရိယမနောဓာတု အာဝဇ္ဇနကိစ္စံ သာဓယမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဇ္ဈတိ. တတော စက္ခုဝိညာဏံ ဒဿနကိစ္စံ, တတော ဝိပါကမနောဓာတု သမ္ပဋိစ္ဆနကိစ္စံ, တတော ဝိပါကမနောဝိညာဏဓာတု သန္တီရဏကိစ္စံ, တတော ကိရိယာဟေတုကမနောဝိညာဏဓာတု ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနကိစ္စံ သာဓယမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဇ္ဈတိ, တဒနန္တရံ ဇဝနံ ဇဝတိ. တတ္ထာပိ နေဝ ဘဝင်္ဂသမယေ, န အာဝဇ္ဇနာဒီနံ အညတရသမယေ စ သံဝရော ဝါ အသံဝရော ဝါ အတ္ထိ. ဇဝနက္ခဏေ ပန သစေ ဒုဿီလျံ ဝါ မုဋ္ဌဿစ္စံ ဝါ အညာဏံ ဝါ အက္ခန္တိ ဝါ ကောသဇ္ဇံ ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အသံဝရော ဟောတိ. တသ္မိံ ပန သီလာဒီသု ဥပ္ပန္နေသု သံဝရော ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘စက္ခုန္ဒြိယေ သံဝရော’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဇဝနေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောပိ ဟေသ…ပေ… စက္ခုန္ဒြိယသံဝရောတိ ဝုစ္စတီ’’တိ.

ස්ත්‍රියකගේ ඉන්ද්‍රිය 'ඉත්ථින්ද්‍රිය' වන්නාක් මෙන් මෙය එසේ නොවේ. මෙහිදී ඇසම ඉන්ද්‍රියක් වන බැවින් 'චක්ඛුන්ද්‍රිය' නම් වේ. එබැවින් "ඇසම ඉන්ද්‍රිය" යයි කියන ලදී. වළක වාසය කරන ඉබ්බා 'වළ ඉබ්බා' (ආවාටකච්ඡප) යයි කියනු ලබන්නාක් මෙන්, ඇස හා බැඳුණු පැවැත්ම නිසා එම ඉන්ද්‍රියෙහි සංවරය 'චක්ඛුන්ද්‍රිය සංවරය' නම් වේ. එබැවින් "චක්ඛුන්ද්‍රියෙහි සංවරය චක්ඛුන්ද්‍රිය සංවරයයි" පවසන ලදී. සැබවින්ම චක්ඛුන්ද්‍රියෙහි සංවරයක් හෝ අසංවරයක් නැත. මක්නිසාද යත් චක්ඛු ප්‍රසාදය ඇසුරු කරගෙන සිහිය හෝ මුළා වූ සිහිය (මුට්ඨස්සච්ච) උපදින්නේ නැත. තවද රූපාරම්මණය ඇසට හමු වූ විට, භවංග සිත දෙවතාවක් ඉපිද නිරුද්ධ වූ පසු කිරිය මනෝධාතුව ආවජ්ජන කාර්යය ඉටු කරමින් ඉපිද නිරුද්ධ වේ. ඉන්පසු චක්ඛු විඤ්ඤාණය දර්ශන කාර්යයද, ඉන්පසු විපාක මනෝධාතුව සම්පටිච්ඡන කාර්යයද, ඉන්පසු විපාක මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුව සන්තීරණ කාර්යයද, ඉන්පසු කිරිය අහේතුක මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුව වොට්ඨබ්බන කාර්යයද ඉටු කරමින් ඉපිද නිරුද්ධ වේ. ඉන් අනතුරුව ජවන සිත් මාලාව පවතියි. එහිදී භවංග අවස්ථාවෙහි හෝ ආවජ්ජනාදී කිසිදු අවස්ථාවක සංවරයක් හෝ අසංවරයක් නැත. එහෙත් ජවන අවස්ථාවේදී ඉදින් දුස්සීල බවක්, සිහිමුළාවක්, මෝහයක්, නොඉවසීමක් හෝ අලස බවක් ඇති වේ නම් එය අසංවරයයි. එහිදී සීලාදී ගුණයන් උපන් කල සංවරය වේ. එබැවින් "චක්ඛුන්ද්‍රියෙහි සංවරය" යයි පවසන ලද්දේ ජවනයෙහි උපදින්නා වූ මේ සංවරය ද චක්ඛුන්ද්‍රිය සංවරය ලෙස හඳුන්වන බැවිනි.

ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ နဂရေ စတူသု ဒွါရေသု အသံဝုတေသု ကိဉ္စာပိ အန္တောဃရဒွါရကောဋ္ဌကဂဗ္ဘာဒယော သုသံဝုတာ, တထာပိ အန္တောနဂရေ သဗ္ဗံ ဘဏ္ဍံ အရက္ခိတံ အဂေါပိတမေဝ ဟောတိ. နဂရဒွါရေန ဟိ ပဝိသိတွာ စောရာ ယဒိစ္ဆကံ ကရေယျုံ, ဧဝမေဝံ ဇဝနေ ဒုဿီလျာဒီသု ဥပ္ပန္နေသု တသ္မိံ အသံဝရေ သတိ ဒွါရမ္ပိ အဂုတ္တံ ဟောတိ ဘဝင်္ဂမ္ပိ အာဝဇ္ဇနာဒီနိ ဝီထိစိတ္တာနိပိ. ယထာ ပန နဂရဒွါရေသု သံဝုတေသု ကိဉ္စာပိ အန္တောဃရာဒယော အသံဝုတာ, တထာပိ အန္တောနဂရေ သဗ္ဗံ ဘဏ္ဍံ သုရက္ခိတံ သုဂေါပိတမေဝ ဟောတိ. နဂရဒွါရေသု ဟိ ပိဟိတေသု စောရာနံ ပဝေသော နတ္ထိ, ဧဝမေဝံ ဇဝနေ သီလာဒီသု ဥပ္ပန္နေသု ဒွါရမ္ပိ သုဂုတ္တံ ဟောတိ ဘဝင်္ဂမ္ပိ အာဝဇ္ဇနာဒီနိ ဝီထိစိတ္တာနိပိ, တသ္မာ ဇဝနက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောပိ စက္ခုန္ဒြိယသံဝရောတိ ဝုတ္တောတိ.

මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි – යම්සේ නගරයක ද්වාර සතර විවෘතව ඇති කල්හි, ඇතුළු ගෙවල්වල දොරවල්, කුටි සහ ගැබ් ආදිය කොතෙක් හොඳින් වසා තිබුණද, නගරය තුළ ඇති සියලු බඩුබාහිරාදිය අනාරක්ෂිතවම පවතී. සොරුන් නගර ද්වාරයෙන් ඇතුළු වී තමන්ට රිසි දේ කරති. එමෙන්ම, ජවන සිත්හි දුශ්ශීලභාවය ආදිය උපන් කල්හි, එම අසංවරය පවතින තාක් ඉන්ද්‍රිය ද්වාරයද, භවංගයද, ආවජ්ජනාදී වීථි සිත්ද අනාරක්ෂිත වේ. යම්සේ නගර ද්වාරයන් වසා ඇති කල්හි, ඇතුළු ගෙවල් ආදිය විවෘතව තිබුණද, නගරය තුළ ඇති සියලු වස්තූන් මනාව ආරක්ෂිත වේ. නගර ද්වාරයන් වසා ඇති බැවින් සොරුන්ට ඇතුළු විය නොහැක. එමෙන්ම ජවන සිත්හි සීලාදී ගුණ උපන් කල්හි, ඉන්ද්‍රිය ද්වාරයද, භවංගයද, ආවජ්ජනාදී වීථි සිත්ද මනාව ආරක්ෂා වේ. එබැවින් ජවන ක්ෂණයේදී උපදින්නා වූ සංවරයද 'චක්ඛුන්ද්‍රිය සංවරය' යැයි කියනු ලැබේ.

သံဝရေန သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော သံဝုတောတိ အာဟ ‘‘ဥပေတော’’တိ. အယမေဝေတ္ထ အတ္ထော သုန္ဒရတရောတိ ဥပရိ ပါဠိယံ သန္ဒိဿနတော ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘တထာ ဟီ’’တိအာဒိ.

සංවරයෙන් යුක්ත පුද්ගලයා 'සංවෘත' (සංවර වූවෙක්) බව පැවසීම සඳහා "උපේතො" (පැමිණි/යුක්ත) යන්න වදාරන ලදී. මතුෙහි එන පාළි පාඨයන්හි පෙනෙන පරිදි මෙම අර්ථයම වඩාත් උචිත වේ. එබැවින් "තථා හී" යනාදිය වදාරන ලදී.

ယန္တိ အာဒေသောတိ ဣမိနာ လိင်္ဂဝိပလ္လာသေန သဒ္ဓိံ ဝစနဝိပလ္လာသော ကတောတိ ဒဿေတိ, နိပါတပဒံ ဝါ ဧတံ ပုထုဝစနတ္ထံ. ဝိဃာတကရာတိ စိတ္တဝိဃာတကရာ[Pg.126], ကာယစိတ္တဒုက္ခနိဗ္ဗတ္တကာ ဝါ. ယထာဝုတ္တကိလေသဟေတုကာ ဒါဟာနုဗန္ဓာ ဝိပါကာ ဧဝ ဝိပါကပရိဠာဟာ. ယထာ ပနေတ္ထ အာသဝါ အညေ စ ဝိဃာတကရာ ကိလေသပရိဠာဟာ သမ္ဘဝန္တိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘စက္ခုဒွါရသ္မိဉှီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တံ သုဝိညေယျမေဝ. ဧတ္ထ စ သံဝရဏူပါယော, သံဝရိတဗ္ဗံ, သံဝရော, ယတော သော သံဝရော, ယတ္ထ သံဝရော, ယထာ သံဝရော, ယဉ္စ သံဝရဖလန္တိ အယံ ဝိဘာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ကထံ? ‘‘ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော’’တိ ဟိ သံဝရဏူပါယော. စက္ခုန္ဒြိယံ သံဝရိတဗ္ဗံ. သံဝရဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတာ သတိ သံဝရော. ‘‘အသံဝုတဿာ’’တိ သံဝရဏာဝဓိ. အသံဝရတော ဟိ သံဝရဏံ. သံဝရိတဗ္ဗဂ္ဂဟဏသိဒ္ဓေါ ဣဓ သံဝရဝိသယော. စက္ခုန္ဒြိယဉှိ သံဝရဏံ ဉာဏံ ရူပါရမ္မဏေ သံဝရယတီတိ အဝုတ္တသိဒ္ဓေါယမတ္ထော. အာသဝတန္နိမိတ္တကိလေသပရိဠာဟာဘာဝေါ ဖလံ. ဧဝံ သောတဒွါရာဒီသု ယောဇေတဗ္ဗံ. သဗ္ဗတ္ထေဝါတိ မနောဒွါရေ ပဉ္စဒွါရေ စာတိ သဗ္ဗသ္မိံ ဒွါရေ.

'යන්ති' යන පදය ලිංග විපර්යාසයක් සමඟ වචන විපර්යාසයක් ද දක්වයි. නොඑසේ නම් මෙය බහුවචන අර්ථය දෙන නිපාත පදයකි. 'විඝාතකරා' යනු සිත පීඩාවට පත් කරන, නොහොත් කය හා සිතෙහි දුක උපදවන අර්ථයයි. 'විපාක පරිළාහ' යනු ක්ලේශයන් හේතුවෙන් හටගන්නා දැවිලි සහිත විපාකයන්මය. යම් පරිද්දකින් මෙහි ආශ්‍රවයෝ සහ අනෙකුත් පීඩාකාරී ක්ලේශ දැවිලි හටගනිද්ද, එය දැක්වීම පිණිස "චක්ඛුද්වාරස්මිං හි" යනාදිය වදාරන ලදී. එය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය. මෙහිදී සංවර වීමේ උපාය, සංවර කළ යුත්ත, සංවරය, යමකින් සංවරය වේද එය, යම් තැනක සංවරය වේද එය, යම් පරිද්දකින් සංවරය වේද එය සහ සංවරයේ ඵලය යන මේ විභාගය දත යුතුය. ඒ කෙසේද? "පටිසංඛා යෝනිසෝ" (නුවණින් විමසීම) යනු සංවර වීමේ උපායයි. චක්ඛුන්ද්‍රිය සංවර කළ යුත්තයි. 'සංවර' යන වචනයෙන් ගනු ලබන 'සතිය' (සිහිය) යනු සංවරයයි. "අසංවෘතයාගේ" යන්නෙන් සංවර වීමේ සීමාව (අසංවරයෙන් මිදීම) ගැනේ. මෙහි සංවරයට විෂය වන්නේ චක්ඛුන්ද්‍රියයි. චක්ඛුන්ද්‍රිය සංවර කර ගන්නා වූ ඥානය රූප අරමුණු හමුවේ සංවරය ඇති කරයි යන අර්ථය මෙහි නිරායාසයෙන්ම සිද්ධ වේ. ආශ්‍රවයන් හා ඒ නිසා ඇති වන ක්ලේශ දැවිලි නැති වීම එහි ඵලයයි. සෝත ද්වාරාදියෙහිද මෙසේම යෙදිය යුතුය. 'සබ්බත්ථෙව' යනු මනෝ ද්වාරය හා පංච ද්වාර යන සියලු ද්වාරයන්හිදීය.

ပဋိသင်္ခါ ယောနိသော စီဝရန္တိအာဒီသု ‘‘သီတဿ ပဋိဃာတာယာ’’တိအာဒိနာ ပစ္စဝေက္ခဏမေဝ ယောနိသော ပဋိသင်္ခါ. ဤဒိသန္တိ ဧဝရူပံ ဣဋ္ဌာရမ္မဏံ. ဘဝပတ္ထနာယ အဿာဒယတောတိ ဘဝပတ္ထနာမုခေန ဘာဝိတံ အာရမ္မဏံ အဿာဒေန္တဿ. စီဝရန္တိ နိဝါသနာဒိ ယံ ကိဉ္စိစီဝရံ. ပဋိသေဝတီတိ နိဝါသနာဒိဝသေန ပရိဘုဉ္ဇတိ. ယာဝဒေဝါတိ ပယောဇနပရိမာဏနိယမနံ. သီတပ္ပဋိဃာတာဒိယေဝ ဟိ ယောဂိနော စီဝရပ္ပဋိသေဝနပ္ပယောဇနံ. သီတဿာတိ သီတဓာတုက္ခောဘတော ဝါ ဥတုပရိဏာမတော ဝါ ဥပ္ပန္နဿ သီတဿ. ပဋိဃာတာယာတိ ပဋိဃာတနတ္ထံ တပ္ပစ္စယဿ ဝိကာရဿ ဝိနောဒနတ္ထံ. ဥဏှဿာတိ အဂ္ဂိသန္တာပတော ဥပ္ပန္နဿ ဥဏှဿ. ဍံသာဒယော ပါကဋာယေဝ. ပုန ယာဝဒေဝါတိ နိယတပ္ပယောဇနပရိမာဏနိယမနံ. နိယတဉှိ ပယောဇနံ စီဝရံ ပဋိသေဝန္တဿ ဟိရိကောပီနပ္ပဋိစ္ဆာဒနံ, ဣတရံ ကဒါစိ. ဟိရိကောပီနန္တိ သမ္ဗာဓဋ္ဌာနံ. ယသ္မိဉှိ အင်္ဂေ ဝိဝဋေ ဟိရီ ကုပ္ပတိ ဝိနဿတိ, တံ ဟိရိယာ ကောပနတော ဟိရိကောပီနံ, တံပဋိစ္ဆာဒနတ္ထံ စီဝရံ ပဋိသေဝတိ.

"පටිසංඛා යෝනිසෝ චීවරං" යනාදියේදී "සීතල දුරු කරනු පිණිස" යනාදී වශයෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමම නුවණින් විමසීමයි. 'ඊදිසං' යනු මෙබඳු වූ ඉෂ්ට අරමුණුයි. භවය ප්‍රාර්ථනා කරමින් ආශ්වාද කරන්නා හට භව ප්‍රාර්ථනාව මුල් කරගත් අරමුණක් ආශ්වාද කිරීමකි. චීවරය යනු ඇඳීම හා පෙරවීම සඳහා වූ යම්කිසි සිවුරකි. 'පටිසේවති' යනු පරිහරණය කිරීමයි. 'යාවදේව' යන්නෙන් ප්‍රයෝජනයේ ප්‍රමාණය සීමා කරයි. යෝගියෙකු සිවුරු පරිහරණය කිරීමේ නියම ප්‍රයෝජනය සීතල ආදිය දුරු කර ගැනීමයි. 'සීතස්ස' යනු සීත ධාතුවෙහි කැළඹීමෙන් හෝ සෘතු විපර්යාසයෙන් ඇති වන සීතලයි. 'පටිඝාතාය' යනු එය දුරු කිරීම පිණිස, එනම් එම ප්‍රත්‍යයෙන් ඇති වන විකෘතිතාවය සංසිඳුවීම පිණිසයි. 'උණ්හස්ස' යනු ගින්නෙන් හෝ හිරු රශ්මියෙන් ඇති වන රශ්මියයි. මැසි මදුරුවන් ආදිය පිළිබඳව පැහැදිලිය. නැවතත් 'යාවදේව' යන්නෙන් නියමිත ප්‍රයෝජනය අවධාරණය කරයි. සිවුරු පරිහරණය කරන්නෙකුගේ නියත ප්‍රයෝජනය ලජ්ජා උපදවන අවයව (හිරිකෝපීන) වසා ගැනීමයි; අනෙක් කරුණු ඇතැම් විටෙක පමණි. 'හිරිකෝපීන' යනු ලජ්ජා උපදවන ස්ථානයයි. යම් අවයවයක් විවෘතව පැවතීමෙන් ලජ්ජාව ඇති වේද, එය ලජ්ජාව නිසා වසා ගත යුතු බැවින් 'හිරිකෝපීන' නම් වේ. එය වසා ගැනීම සඳහා සිවුරු පරිහරණය කරයි.

ပိဏ္ဍပါတန္တိ ယံ ကိဉ္စိ အာဟာရံ. သော ဟိ ပိဏ္ဍောလျေန ဘိက္ခုနော ပတ္တေ ပတနတော, တတ္ထ တတ္ထ လဒ္ဓဘိက္ခာပိဏ္ဍာနံ ပါတော သန္နိပါတောတိ ဝါ ‘‘ပိဏ္ဍပါတော’’တိ ဝုစ္စတိ. နေဝ ဒဝါယာတိ န ကီဠနာယ. န မဒါယာတိ န ဗလမဒမာနမဒပုရိသမဒတ္ထံ. န မဏ္ဍနာယာတိ န အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနံ ပီဏနဘာဝတ္ထံ. န ဝိဘူသနာယာတိ န တေသံယေဝ သောဘတ္ထံ, ဆဝိသမ္ပတ္တိအတ္ထန္တိ အတ္ထော[Pg.127]. ဣမာနိ ယထာက္ကမံ မောဟဒေါသသဏ္ဌာနဝဏ္ဏရာဂူပနိဿယပ္ပဟာနတ္ထာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ပုရိမံ ဝါ ဒွယံ အတ္တနော သံကိလေသုပ္ပတ္တိနိသေဓနတ္ထံ, ဣတရံ ပရဿပိ. စတ္တာရိပိ ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂဿ ပဟာနတ္ထံ ဝုတ္တာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ကာယဿာတိ ရူပကာယဿ. ဌိတိယာ ယာပနာယာတိ ပဗန္ဓဋ္ဌိတတ္ထဉ္စေဝ ပဝတ္တိယာ အဝိစ္ဆေဒနတ္ထဉ္စ, စိရကာလဋ္ဌိတတ္ထံ ဇီဝိတိန္ဒြိယဿ ပဝတ္တာပနတ္ထံ. ဝိဟိံသူပရတိယာတိ ဇိဃစ္ဆာဒုက္ခဿ ဥပရမတ္ထံ. ဗြဟ္မစရိယာနုဂ္ဂဟာယာတိ သာသနမဂ္ဂဗြဟ္မစရိယာနံ အနုဂ္ဂဏှနတ္ထံ. ဣတီတိ ဧဝံ ဣမိနာ ဥပါယေန. ပုရာဏဉ္စ ဝေဒနံ ပဋိဟင်္ခါမီတိ ပုရာဏံ အဘုတ္တပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇနကဝေဒနံ ပဋိဟနိဿာမိ. နဝဉ္စ ဝေဒနံ န ဥပ္ပာဒေဿာမီတိ နဝံ ဘုတ္တပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇနကဝေဒနံ န ဥပ္ပာဒေဿာမိ. တဿာ ဟိ အနုပ္ပဇ္ဇနတ္ထမေဝ အာဟာရံ ပရိဘုဉ္ဇတိ. ဧတ္ထ အဘုတ္တပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇနကဝေဒနာ နာမ ယထာဝုတ္တဇိဃစ္ဆာနိမိတ္တာ ဝေဒနာ. သာ ဟိ အဘုဉ္ဇန္တဿ ဘိယျော ဘိယျောပဝဍ္ဎနဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဘုတ္တပစ္စယာ အနုပ္ပဇ္ဇနကဝေဒနာပိ ခုဒါနိမိတ္တာဝ အင်္ဂဒါဟသူလာဒိဝေဒနာ အပ္ပဝတ္တာ. သာ ဟိ ဘုတ္တပစ္စယာ အနုပ္ပန္နာဝ န ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ. ဝိဟိံသာနိမိတ္တတာ စေတာသံ ဝိဟိံသာယ ဝိသေသော.

පිණ්ඩපාතය යනු යම්කිසි ආහාරයකි. භික්ෂුවගේ පාත්‍රයට වැටෙන බැවින් එය පිණ්ඩපාතය නමි. 'නෙව දවාය' යනු ක්‍රීඩාව පිණිස නොවේ. 'න මදාය' යනු ශරීර ශක්තිය නිසා ඇති වන මදය හෝ පුරුෂ මානය පිණිස නොවේ. 'න මණ්ඩනාය' යනු ශරීර අවයව පිරුණු බවට පත් කර ගැනීම පිණිස නොවේ. 'න විභූසනාය' යනු ශරීරය අලංකාර කර ගැනීම හෝ සමෙහි පැහැය ඇති කර ගැනීම පිණිස නොවේ. මේවා පිළිවෙළින් මෝහය, ද්වේෂය හා රාගය දුරු කිරීම පිණිස වන බව දත යුතුය. එසේත් නැතිනම් මුල් කරුණු දෙක තමන් තුළ කෙලෙස් ඇති වීම වැළැක්වීමටත්, අනෙක් කරුණු අන් අය කෙරෙහි කෙලෙස් ඇති වීම වැළැක්වීමටත් වේ. මේ කරුණු සතරම කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස වදාරන ලදී. 'කායස්ස' යනු රූප කායයාගේය. 'ඨිතියා යාපනාය' යනු ශරීරයේ පැවැත්ම හා ජීවිත ඉන්ද්‍රිය නොසිඳී පවත්වා ගැනීම පිණිසයි. 'විහිංසූපරතියා' යනු බඩගින්න නිසා ඇති වන දුක සංසිඳුවීම පිණිසයි. 'බ්‍රහ්මචරියානුග්ගහාය' යනු ශාසනික මාර්ග බ්‍රහ්මචරියාවට අනුග්‍රහ පිණිසයි. 'ඉති' යනු මෙසේ මේ උපායෙන් යන්නයි. 'පුරාණඤ්ච වේදනං පටිහංඛාමි' යනු ආහාර නොවැළඳීම නිසා ඇති වන පැරණි වේදනාව (බඩගින්න) දුරු කරමි. 'නවඤ්ච වේදනං න උප්පාදෙස්සාමි' යනු පමණ ඉක්මවා ආහාර වැළඳීම නිසා ඇති වන අලුත් වේදනාව උපදවා නොගනිමි. ආහාර වැළඳිය යුත්තේ එම වේදනාවන් ඇති නොවනු පිණිසමය. මෙහි ආහාර නොවැළඳීම නිසා ඇති වන පැරණි වේදනාව නම් බඩගින්නයි. එය ආහාර නොගන්නා විට වඩ වඩාත් වැඩි වේ. අලුත් වේදනාව නම් බඩගින්න නිසා ඇති වන ශරීරයේ දැවිල්ල, වේදනාව ආදිය නොව, වැළඳීම නිසා ඇති විය හැකි පීඩාවන්ය. එම වේදනා හිංසාකාරී ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වේ.

ယာတြာ စ မေ ဘဝိဿတီတိ ယာပနာ စ မေ စတုန္နံ ဣရိယာပထာနံ ဘဝိဿတိ. ‘‘ယာပနာယာ’’တိ ဣမိနာ ဇီဝိတိန္ဒြိယယာပနာ ဝုတ္တာ, ဣဓ စတုန္နံ ဣရိယာပထာနံ အဝိစ္ဆေဒသင်္ခါတာ ယာပနာတိ အယမေတာသံ ဝိသေသော. အနဝဇ္ဇတာ စ ဖာသုဝိဟာရော စာတိ အယုတ္တပရိယေသနပ္ပဋိဂ္ဂဟဏပရိဘောဂပရိဝဇ္ဇနေန အနဝဇ္ဇတာ, ပရိမိတပရိဘောဂေန ဖာသုဝိဟာရော. အသပ္ပာယာပရိမိတဘောဇနပစ္စယာ အရတိတန္ဒီဝိဇမ္ဘိတာဝိညုဂရဟာဒိဒေါသာဘာဝေန ဝါ အနဝဇ္ဇတာ. သပ္ပာယပရိမိတဘောဇနပစ္စယာ ကာယဗလသမ္ဘဝေန ဖာသုဝိဟာရော. ယာဝဒတ္ထံ ဥဒရာဝဒေဟကဘောဇနပရိဝဇ္ဇနေန ဝါ သေယျသုခပဿသုခမိဒ္ဓသုခါဒီနံ အဘာဝတော အနဝဇ္ဇတာ. စတုပဉ္စာလောပမတ္တဦနဘောဇနေန စတုဣရိယာပထယောဂျတာပါဒနတော ဖာသုဝိဟာရော. ဝုတ္တဉှေတံ –

''මාගේ (ජීවිත) ගමන සිදුවන්නේය'' යනු මාගේ සතර ඉරියව් පැවැත්ම සිදුවන්නේය යන්නයි. ''පැවැත්ම සඳහා'' යන්නෙන් මෙහි ජීවිතේන්ද්‍රියයේ පැවැත්ම කියන ලදී. මෙහි සතර ඉරියව් නොසිඳී පැවතීම ''පැවැත්ම'' නම් වේ. මෙය මෙහි ඇති විශේෂත්වයයි. ''නිවැරදි බව (අනවද්‍යතාව) සහ පහසුවෙන් වාසය කිරීම'' යනු අයහපත් සෙවීම්, පිළිගැනීම් සහ පරිභෝජනයෙන් වැළකීමෙන් වන නිවැරදි බවත්, ප්‍රමාණවත් ලෙස පරිභෝජනය කිරීමෙන් වන පහසු විහාරයත් වේ. එසේත් නැතිනම් අසප්පාය වූ හෝ පමණ ඉක්මවා ආහාර අනුභව කිරීම නිසා ඇතිවන නොසතුට, අලස බව, ඈනුම් ඇරීම සහ නුවණැත්තන්ගේ ගැරහීමට ලක්වීම වැනි දෝෂ නොමැති වීමෙන් අනවද්‍යතාව ඇති වේ. සප්පාය වූ ප්‍රමාණවත් ආහාර අනුභවය නිසා ශරීර ශක්තිය ඇතිවීමෙන් පහසු විහාරය ඇති වේ. නැතහොත් කුස පිරෙන තුරු අධික ලෙස අනුභව කිරීමෙන් වැළකීම නිසා සැපසේ නිදාගැනීම, සැපසේ ඇලවීම, නිදිමතෙන් තොරවීම ආදිය ලැබෙන බැවින් එය අනවද්‍යතාවයි. සතර පස් කබලක් අඩුවෙන් අනුභව කිරීමෙන් සතර ඉරියව්වලට යෝග්‍යතාව ඇති කරන බැවින් එය පහසු විහාරයයි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘စတ္တာရော ပဉ္စ အာလောပေ, အဘုတွာ ဥဒကံ ပိဝေ;

အလံ ဖာသုဝိဟာရာယ, ပဟိတတ္တဿ ဘိက္ခုနော’’တိ. (ထေရဂါ. ၉၈၃;

မိ. ပ. ၆.၅.၁၀);

''කබල් හතරක් හෝ පහක් තිබියදී ආහාර ගැනීම නවත්වා පැන් පානය කළ යුතුය. වීර්යය වඩන භික්ෂුවකට පහසුවෙන් වාසය කිරීමට එය ප්‍රමාණවත් වේ.'' (ථේරගාථා 983; මිලින්දපඤ්හ 6.5.10);

ဧတ္တာဝတာ [Pg.128] စ ပယောဇနပရိဂ္ဂဟော, မဇ္ဈိမာ စ ပဋိပဒါ ဒီပိတာ ဟောတိ. ယာတြာ စ မေ ဘဝိဿတီတိ ပယောဇနပရိဂ္ဂဟဒီပနာ. ယာတြာ ဟိ နံ အာဟာရူပယောဂံ ပယောဇေတိ. ဓမ္မိကသုခါပရိစ္စာဂဟေတုကော ဖာသုဝိဟာရော မဇ္ဈိမာ ပဋိပဒါ အန္တဒွယပရိဝဇ္ဇနတော.

මෙපමණකින් ප්‍රයෝජනය තේරුම් ගැනීම සහ මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව දක්වන ලද්දේ වෙයි. ''මාගේ (ජීවිත) ගමන සිදුවන්නේය'' යන්නෙන් ප්‍රයෝජනය තේරුම් ගැනීම ප්‍රකාශ වේ. ජීවිත ගමන යනු ආහාර අනුභවයේ ප්‍රයෝජනයයි. දැහැමි සැපය අත්නොහැරීම හේතු කොට ගත් පහසු විහාරය, අන්ත දෙකෙන් වැළකී සිටීම නිසා මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව වේ.

သေနာသနန္တိ သေနဉ္စ အာသနဉ္စ. ယတ္ထ ဝိဟာရာဒိကေ သေတိ နိပဇ္ဇတိ အာသတိ နိသီဒတိ, တံ သေနာသနံ. ဥတုပရိဿယဝိနောဒနပ္ပဋိသလ္လာနာရာမတ္ထန္တိ ဥတုယေဝ ပရိသဟနဋ္ဌေန ပရိဿယော သရီရာဗာဓစိတ္တဝိက္ခေပကရော, တဿ ဝိနောဒနတ္ထံ, အနုပ္ပန္နဿ အနုပ္ပာဒနတ္ထံ, ဥပ္ပန္နဿ ဝူပသမနတ္ထဉ္စာတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ယထာဝုတ္တော ဥတု စ သီဟဗျဂ္ဃာဒိပါကဋပရိဿယော စ ရာဂဒေါသာဒိပဋိစ္ဆန္နပရိဿယော စ ဥတုပရိဿယော, တဿ ဝိနောဒနတ္ထဉ္စေဝ ဧကီဘာဝဖာသုကတ္ထဉ္စ. စီဝရပ္ပဋိသေဝနေ ဟိရီကောပီနပ္ပဋိစ္ဆာဒနံ ဝိယ တံ နိယတပယောဇနန္တိ ပုန ‘‘ယာဝဒေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ.

සේනාසනය යනු සයනය කරන ස්ථානය සහ වාඩිවන ස්ථානයයි. විහාර ආදියේ යම් තැනක නිදයි ද, වැතිරෙයි ද, ඉඳගනී ද එය සේනාසනයයි. ''ඍතු පීඩාවන් දුරු කිරීම සහ විවේකීව වාසය කිරීමේ ප්‍රයෝජනය සඳහා'' යනු ඍතුවම පීඩා කිරීම් අර්ථයෙන් පීඩාවකි (පරීසහයකි), එය ශරීරයේ රෝග සහ සිතේ නොසන්සුන් බව ඇති කරයි. එය දුරු කිරීම සඳහාත්, නූපන් පීඩා උපදවා නොගැනීම සඳහාත්, උපන් පීඩා සන්සිඳුවීම සඳහාත් යනු අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම් ඉහත කී ඍතුව ද, සිංහ ව්‍යාඝ්‍ර ආදීන්ගෙන් පැමිණෙන ප්‍රකට පීඩා ද, රාග ද්වේෂාදී සැඟවුණු පීඩා ද ඍතු පරීසහ නම් වේ. ඒවා දුරු කරගැනීම සඳහාත්, එකලාව (විවේකීව) පහසුවෙන් වාසය කිරීම සඳහාත් සේනාසනය ප්‍රයෝජනවත් වේ. සිවුරු පරිභෝජනය කිරීමේදී ලජ්ජාව සහ විලිබිය වසා ගැනීම වැනි ඒකාන්ත ප්‍රයෝජනය සඳහා වූ බැවින් නැවතත් ''යාවදේව'' (යම් ප්‍රයෝජනයක් සඳහාම පමණක්) යැයි පවසන ලදී.

ဂိလာနပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရန္တိ ရောဂဿ ပစ္စနီကပ္ပဝတ္တိယာ ဂိလာနပစ္စယော, တတော ဧဝ ဘိသက္ကဿ အနုညာတဝတ္ထုတာယ ဘေသဇ္ဇံ, ဇီဝိတဿ ပရိဝါရသမ္ဘာရဘာဝေဟိ ပရိက္ခာရော စာတိ ဂိလာနပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရော, တံ. ဝေယျာဗာဓိကာနန္တိ ဝေယျာဗာဓတော ဓာတုက္ခောဘတော စ တံနိဗ္ဗတ္တကုဋ္ဌဂဏ္ဍပီဠကာဒိရောဂတော ဥပ္ပန္နာနံ. ဝေဒနာနန္တိ ဒုက္ခဝေဒနာနံ. အဗျာဗဇ္ဈပရမတာယာတိ နိဒ္ဒုက္ခပရမဘာဝါယ. ယာဝ တံ ဒုက္ခံ သဗ္ဗံ ပဟီနံ ဟောတိ, တာဝ ပဋိသေဝါမီတိ ယောဇနာ. ဧဝမေတ္ထ သင်္ခေပေနေဝ ပါဠိဝဏ္ဏနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. နဝဝေဒနုပ္ပာဒတောပီတိ န ကေဝလံ အာယတိံ ဧဝ ဝိပါကပရိဠာဟာ, အထ ခေါ အတိဘောဇနပစ္စယာ အလံသာဋကာဒီနံ ဝိယ နဝဝေဒနုပ္ပာဒတောပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ගිලානපච්චය භේසජ්ජපරික්ඛාර යනු රෝගයකට එරෙහිව ක්‍රියාත්මක වන බැවින් ''ගිලානපච්චය'' (ගිලනුන්ට ප්‍රත්‍යය) ද, වෛද්‍යවරයා විසින් අනුමත කරන ලද වස්තුවක් බැවින් ''භේසජ්ජ'' (බෙහෙත්) ද, ජීවිතය පවත්වා ගැනීමට අවශ්‍ය උපකරණ වන බැවින් ''පරික්ඛාර'' (පිරිකර) ද වේ. ''වෙය්‍යාබාධිකානං'' යනු ධාතු කෝපය නිසා හෝ එයින් හටගත් කුෂ්ඨ, ගෙඩි, පිළිකා ආදී රෝග නිසා ඇති වූ වේදනාවන් සඳහාය. ''වේදනාවන්'' යනු දුක් වේදනාවන්ය. ''අබ්‍යාපජ්ජ පරමතාය'' යනු උපරිම නිදුක් බව සඳහාය. යම්තාක් ඒ සියලු දුක් ප්‍රහීණ වේ ද, ඒ තාක් මම මෙය පරිභෝජනය කරමි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. මෙලෙස මෙහි පාලි වර්ණනාව කෙටියෙන් දත යුතුය. ''නව වේදනාවන් ඉපදීමෙන් ද'' යනු මතු කාලයෙහි විපාක වශයෙන් ඇතිවන දැවිල්ල පමණක් නොව, පමණ ඉක්මවා අනුභව කිරීම නිසා ඇතිවන අලසකම ආදී අලුත් වේදනාවන් ඉපදීමෙන් ද (වැළකීම) මෙහි අදහසයි.

ကမ္မဋ္ဌာနိကဿ စလနံ နာမ ကမ္မဋ္ဌာနပရိစ္စာဂေါတိ အာဟ ‘‘စလတိ ကမ္ပတိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝိဇဟတီ’’တိ. ‘‘ခမော ဟောတိ သီတဿ ဥဏှဿာ’’တိ ဧတ္ထ စ လောမသနာဂတ္ထေရဿ ဝတ္ထု ကထေတဗ္ဗံ. ထေရော ကိရ စေတိယပဗ္ဗတေ ပိယင်္ဂုဂုဟာယ ပဓာနဃရေ ဝိဟရန္တော အန္တရဋ္ဌကေ ဟိမပါတသမယေ လောကန္တရိကနိရယံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဇဟန္တောဝ အဗ္ဘောကာသေ ဝီတိနာမေသိ. ဂိမှသမယေ စ ပစ္ဆာဘတ္တံ ဗဟိစင်္ကမေ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောတော သေဒါပိဿ ကစ္ဆေဟိ မုစ္စန္တိ. အထ နံ အန္တေဝါသိကော အာဟ – ‘‘ဣဓ, ဘန္တေ, နိသီဒထ, သီတလော ဩကာသော’’တိ. ထေရော ‘‘ဥဏှဘယေနေဝမှိ, အာဝုသော, ဣဓ နိသိန္နော’’တိ အဝီစိမဟာနိရယံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ [Pg.129] နိသီဒိယေဝ. ဥဏှန္တိ စေတ္ထ အဂ္ဂိသန္တာပေါဝ ဝေဒိတဗ္ဗော သူရိယသန္တာပဿ ပရတော ဝုစ္စမာနတ္တာ. သူရိယသန္တာပဝသေန ပနေတံ ဝတ္ထု ဝုတ္တံ.

කර්මස්ථානලාභියෙකුගේ ''සැලීම'' යනු කර්මස්ථානය අතහැරීම බව පවසමින් ''සැලෙයි, කම්පා වෙයි, කර්මස්ථානය අත්හරියි'' යනුවෙන් දක්වන ලදී. ''සීතලට හා උෂ්ණයට ඔරොත්තු දෙයි'' යන මෙහිදී ලෝමසනාග තෙරුන්ගේ කථා පුවත කිව යුතුය. තෙරුන් වහන්සේ චේතිය පර්වතයේ පියංගු ගුහාවේ පධානඝරයෙහි (වීර්යය වඩන ශාලාවෙහි) වසන අතරතුර, අන්තරට්ඨක කාලයේ (හිම වැටෙන කාලයේ) හිම වැටෙන විට ලෝකන්තරික නිරය මෙනෙහි කරමින් කර්මස්ථානය අත්නොහැරම එළිමහනේ කාලය ගත කළහ. ගිම්හාන කාලයේ දවල් ආහාරයෙන් පසු පිටත සක්මන් කරමින් කර්මස්ථානය මනසිකාර කරන උන්වහන්සේගේ කිහිලිවලින් පවා දහඩිය වැගිරෙයි. එවිට උන්වහන්සේගේ අතේවැසි භික්ෂුව ''ස්වාමීනි, මෙහි වැඩ හිඳින්න, මේ ස්ථානය සිසිල් ය'' යැයි පැවසීය. තෙරුන් වහන්සේ ''ඇවැත්නි, මම උෂ්ණයේ බිය නිසා මෙහි හිඳ ගත්තෙමි'' යැයි පවසා අවීචි මහා නිරය මෙනෙහි කරමින් එහිම වැඩ සිටියහ. මෙහි ''උෂ්ණය'' යනු ගින්නේ රශ්මිය ලෙස දත යුතුය, මන්ද සූර්යයාගේ රශ්මිය ගැන මීට පසුව පවසන බැවිනි. සූර්ය රශ්මිය සම්බන්ධයෙන් මෙම කථා පුවත කියන ලදී.

ယော စ ဒွေ တယော ဝါရေ ဘတ္တံ ဝါ ပါနီယံ ဝါ အလဘမာနောပိ အနမတဂ္ဂေ သံသာရေ အတ္တနော ပေတ္တိဝိသယူပပတ္တိံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ အဝေဓန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ န ဝိဇဟတိယေဝ. ဍံသမကသဝါတာတပသမ္ဖဿေဟိ ဖုဋ္ဌော စေပိ တိရစ္ဆာနူပပတ္တိံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ အဝေဓန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ န ဝိဇဟတိယေဝ. သရီသပသမ္ဖဿေန ဖုဋ္ဌော စာပိ အနမတဂ္ဂေ သံသာရေ သီဟဗျဂ္ဃာဒိမုခေသု အနေကဝါရံ ပရိဝတ္တိတပုဗ္ဗဘာဝံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ အဝေဓန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ န ဝိဇဟတိယေဝ ပဓာနိယတ္ထေရော ဝိယ, အယံ ‘‘ခမော ဇိဃစ္ဆာယ…ပေ… သရီသပသမ္ဖဿာန’’န္တိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ထေရံ ကိရ ခဏ္ဍစေလဝိဟာရေ ကဏိကာရပဓာနိယဃရေ အရိယဝံသဓမ္မံ သုဏန္တညေဝ ဃောရဝိသော သပ္ပော ဍံသိ. ထေရော ဇာနိတွာပိ ပသန္နစိတ္တော နိသိန္နော ဓမ္မံယေဝ သုဏာတိ, ဝိသဝေဂေါ ထဒ္ဓေါ အဟောသိ. ထေရော ဥပသမ္ပဒမာဠံ အာဒိံ ကတွာ သီလံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ‘‘ဝိသုဒ္ဓသီလောမှီ’’တိ ပီတိံ ဥပ္ပာဒေသိ, သဟ ပီတုပ္ပာဒါ ဝိသံ နိဝတ္တိတွာ ပထဝိံ ပါဝိသိ. ထေရော တတ္ထေဝ စိတ္တေကဂ္ဂတံ လဘိတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ.

යමෙක් දෙතුන් වතාවක් බතක් හෝ පැන් පොදක් නොලැබුණත්, කෙළවරක් නැති සංසාරයේ තමන් ප්‍රේත විෂයෙහි උපන් ආකාරය මෙනෙහි කරමින් කම්පා නොවී කර්මස්ථානය අත් නොහරියි ද, මැසි මදුරු සුළං අව් රශ්මිය ආදියට මුහුණ දීමට සිදු වුවත් තිරිසන් යෝනියේ උපන් ආකාරය මෙනෙහි කරමින් කම්පා නොවී කර්මස්ථානය අත් නොහරියි ද, සර්පයන් ස්පර්ශ වුවත් කෙළවරක් නැති සංසාරයේ සිංහ ව්‍යාඝ්‍ර ආදීන්ගේ මුඛවල අනේක වාරයක් පෙරළුණු ආකාරය මෙනෙහි කරමින් ප්‍රධානීය තෙරුන් මෙන් කම්පා නොවී කර්මස්ථානය අත් නොහරියි ද, ඔහු ''බඩගින්නට... සර්පයන්ගේ ස්පර්ශයට ඔරොත්තු දෙන්නෙක්'' ලෙස දත යුතුය. ඛණ්ඩසේල විහාරයේ කණිකාර පධානඝරයෙහි අරියවංස ධර්මය ශ්‍රවණය කරමින් සිටි ප්‍රධානීය තෙරුන් වහන්සේට ඉතා දරුණු විෂ ඇති සර්පයෙක් දෂ්ට කළේය. තෙරුන් වහන්සේ ඒ බව දැනත් පහන් වූ සිතින් යුතුව ධර්මයම ශ්‍රවණය කළහ. විෂ වේගය එතැනම නතර විය. තෙරුන් වහන්සේ උපසම්පදා මාලකයේ සිට තමන්ගේ සීලය මෙනෙහි කර ''මම පිරිසිදු සීලයක් ඇත්තෙක්මි'' යි පීතියක් උපදවා ගත්හ. පීතිය ඉපදීමත් සමඟ විෂ බැස ගොස් පොළොවට වැදුණි. තෙරුන් වහන්සේ එහිදීම චිත්ත ඒකාග්‍රතාව ලබා විදර්ශනා වඩා අර්හත්ත්වයට පත් වූහ.

ယော ပန အက္ကောသဝသေန ဒုရုတ္တေ ဒုရုတ္တတ္တာယေဝ စ ဒုရာဂတေ အပိ အန္တိမဝတ္ထုသညိတေ ဝစနပထေ သုတွာ ခန္တိဂုဏံယေဝ ပစ္စဝေက္ခိတွာ န ဝေဓတိ ဒီဃဘာဏကအဘယတ္ထေရော ဝိယ, အယံ ‘‘ခမော ဒုရုတ္တာနံ ဒုရာဂတာနံ ဝစနပထာန’’န္တိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ထေရော ကိရ ပစ္စယသန္တောသဘာဝနာရာမတာယ မဟာအရိယဝံသပ္ပဋိပဒံ ကထေသိ, သဗ္ဗော မဟာဂါမော အာဂစ္ဆတိ, ထေရဿ မဟာသက္ကာရော ဥပ္ပဇ္ဇိ. တံ အညတရော မဟာထေရော အဓိဝါသေတုံ အသက္ကောန္တော ‘‘ဒီဃဘာဏကော ‘အရိယဝံသံ ကထေမီ’တိ သဗ္ဗရတ္တိံ ကောလာဟလံ ကရောတီ’’တိအာဒီဟိ အက္ကောသိ. ဥဘောပိ စ အတ္တနော အတ္တနော ဝိဟာရံ ဂစ္ဆန္တာ ဂါဝုတမတ္တံ ဧကပထေန အဂမံသု. သကလဂါဝုတမ္ပိ သော တံ အက္ကောသိယေဝ. တတော ယတ္ထ ဒွိန္နံ ဝိဟာရာနံ မဂ္ဂေါ ဘိဇ္ဇတိ, တတ္ထ ဌတွာ ဒီဃဘာဏကတ္ထေရော တံ ဝန္ဒိတွာ ‘‘ဧသော, ဘန္တေ, တုမှာကံ မဂ္ဂေါ’’တိ အာဟ. သော အဿုဏန္တော [Pg.130] ဝိယ အဂမာသိ. ထေရောပိ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ပါဒေ ပက္ခာလေတွာ နိသီဒိ. တမေနံ အန္တေဝါသိကော ‘‘ကိံ, ဘန္တေ, သကလဂါဝုတံ ပရိဘာသန္တံ န ကိဉ္စိ အဝေါစုတ္ထာ’’တိ အာဟ. ထေရော ‘‘ခန္တိယေဝါဝုသော, မယှံ ဘာရော, န အက္ခန္တိ, ဧကပဒုဒ္ဓါရေပိ ကမ္မဋ္ဌာနဝိယောဂံ န ပဿာမီ’’တိ အာဟ.

යම් අයකු නරක වචනයෙන් බැණ වැදීම් නිසා හෝ නරක වචනම වන බැවින් හෝ වැරදි ලෙස පැමිණි අන්තිම වස්තූන් ලෙස හැඳින්වෙන වචන මාර්ගයන් ඇසූවත්, දීඝභාණක අභය තෙරුන් වහන්සේ මෙන් ඉවසීමේ ගුණයම මෙනෙහි කරමින් කම්පා නොවේද, ඔහු 'නරක ලෙසත් වැරදි ලෙසත් පැමිණි වචන මාර්ගයන් ඉවසන්නෙකි' (ඛමෝ දුරුත්තානං දුරාගතානං වචනපථානං) යැයි දත යුතුය. ඒ තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රත්‍යය සන්තෝෂය හා භාවනාවෙහි ඇලුනු බව නිසා මහා අරියවංශ ප්‍රතිපදාව දේශනා කළ සේක. මුළු මහත් ගමම එතැනට රැස් විය. තෙරුන් වහන්සේට මහත් වූ සත්කාර උපන්නේය. එක්තරා මහා තෙරනමක් මෙය ඉවසාගත නොහැකිව, 'දීඝභාණක තෙමේ අරියවංශය දේශනා කරමියි කියමින් මුළු රාත්‍රිය පුරාම කෝලාහල කරයි' ආදී වශයෙන් බැණ වැදුණේය. දෙදෙනාම තම තමන්ගේ විහාරවලට යන විට ගාවුතයක් පමණ දුරක් එකම මාවතේ ගමන් කළහ. ඒ මුළු ගාවුතයක් පුරාම ඔහු බැණ වැදුණේය. පසුව විහාර දෙකේ මාවත් වෙන්වන තැනදී දීඝභාණක තෙරුන් වහන්සේ එහි නැවතී ඔහුට වැඳ, 'ස්වාමීනී, මේ ඔබ වහන්සේගේ මාවතයි' කීහ. ඔහු නෑසුනාක් මෙන් නික්ම ගියේය. තෙරුන් වහන්සේ ද විහාරයට ගොස් පා සෝදා වැඩසිටියහ. එවිට උන්වහන්සේගේ අතේවැසි භික්ෂුව, 'ස්වාමීනී, මුළු ගාවුතයක් පුරා ඔබට පරිභව කළ ඔහුට ඔබ කිසිවක් නොකීවේ මන්ද?' කියා ඇසුවේය. එවිට තෙරුන් වහන්සේ, 'ඇවැත්නි, ඉවසීම මගේ භාරයයි, නොඉවසීම නොවේ. එක පියවරක් එසවීමේදී පවා කමටහනෙන් බැහැර වීමක් මම නොදකිමි' යි වදාළහ.

ဝစနမေဝ တဒတ္ထံ ဉာပေတုကာမာနဉ္စ ပထော ဥပါယောတိ အာဟ ‘‘ဝစနမေဝ ဝစနပထော’’တိ. အသုခဋ္ဌေန ဝါ တိဗ္ဗာ. ယဉှိ န သုခံ, တံ အနိဋ္ဌံ တိဗ္ဗန္တိ ဝုစ္စတိ. အဓိဝါသကဇာတိကော ဟောတီတိ ယထာဝုတ္တဝေဒနာနံ အဓိဝါသကသဘာဝေါ ဟောတိ. စိတ္တလပဗ္ဗတေ ပဓာနိယတ္ထေရဿ ကိရ ရတ္တိံ ပဓာနေန ဝီတိနာမေတွာ ဌိတဿ ဥဒရဝါတော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သော တံ အဓိဝါသေတုံ အသက္ကောန္တော အာဝတ္တတိ ပရိဝတ္တတိ. တမေနံ စင်္ကမနပဿေ ဌိတော ပိဏ္ဍပါတိယတ္ထေရော အာဟ – ‘‘အာဝုသော, ပဗ္ဗဇိတော နာမ အဓိဝါသနသီလော ဟောတီ’’တိ. သော ‘‘သာဓု, ဘန္တေ’’တိ အဓိဝါသေတွာ နိစ္စလော သယိ. ဝါတော နာဘိတော ယာဝ ဟဒယံ ဖာလေသိ. ထေရော ဝေဒနံ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ ဝိပဿန္တော မုဟုတ္တေန အနာဂါမီ ဟုတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထာတိ ‘‘ဥဏှေန ဖုဋ္ဌဿ သီတံ ပတ္ထယတော’’တိအာဒိနာ သဗ္ဗတ္ထ ဥဏှာဒိနိမိတ္တံ ကာမာသဝုပ္ပတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. နတ္ထိ သုဂတိဘဝေ သီတံ ဝါ ဥဏှံ ဝါတိ အနိဋ္ဌံ သီတံ ဝါ ဥဏှံ ဝါ နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော. အတ္တဂ္ဂါဟေ သတိ အတ္တနိယဂ္ဂါဟောတိ အာဟ ‘‘မယှံ သီတံ ဥဏှန္တိ ဂါဟော ဒိဋ္ဌာသဝေါ’’တိ.

වචනයම එම අර්ථය දැක්වීමට කැමති අයගේ මාර්ගය හෙවත් උපයාය වන බැවින් 'වචනයම වචන මාර්ගයයි' (වචනමේව වචනපථෝ) යැයි කියන ලදී. සැප නොවන අර්ථයෙන් 'තිබ්බා' (තද) නම් වේ. යමක් සැප නොවේද, එය අනිෂ්ට බැවින් 'තිබ්බ' යැයි කියනු ලැබේ. 'අධිවාසකජාතික' යනු කලින් කී වේදනාවන් ඉවසන ස්වභාවය ඇත්තා යන්නයි. චිත්තල පබ්බතයේ විසූ එක් පධානිය තෙරනමකට රාත්‍රියේ වීර්යය කරමින් සිටින විට උදරයේ වාතයක් හටගත්තේය. උන්වහන්සේ එය ඉවසාගත නොහැකිව එහා මෙහා පෙරලුණහ. එවිට සක්මන් මළුව අසල සිටි පිණ්ඩපාතිය තෙරනමක්, 'ඇවැත්නි, පැවිද්දා යනු ඉවසන සුළු අයෙක් විය යුතුය' යි කීහ. උන්වහන්සේ 'මැනවි ස්වාමීනී' යි පවසා ඉවසමින් නිශ්චලව සැතපුණහ. වාතය නාභියේ සිට හදවත දක්වා පලාගෙන ගියේය. තෙරුන් වහන්සේ වේදනාව යටපත් කරමින් විදර්ශනා වඩා මොහොතකින් අනාගාමී වී පිරිනිවන් පෑහ. 'උණුසුමෙන් පීඩා විඳින්නා සීතල පතයි' ආදී වශයෙන් හැම තැනකදීම උණුසුම ආදී නිමිත්තෙන් කාමාසවයන්ගේ ඉපදීම දත යුතුය. සුගති භවයේ (නරක ලෙස බලපාන) සීතලක් හෝ උණුසුමක් නැත, එනම් අනිෂ්ට වූ සීත උෂ්ණ නැත යනු මෙහි අදහසයි. තමා පිළිබඳ දැඩිව ගැනීම ඇති කල්හි තමාට අයත් දේ පිළිබඳ දැඩිව ගැනීම (අත්තනියග්ගාහ) ඇතිවන බැවින්, 'මේ මාගේ සීතලයි, උණුසුමයි යන ගැනීම දෘෂ්ඨාසවයයි' කියන ලදී.

အဟံ သမဏောတိ ‘‘အဟံ သမဏော, ကိံ မမ ဇီဝိတေန ဝါ မရဏေန ဝါ’’တိ ဧဝံ စိန္တေတွာတိ အဓိပ္ပာယော. ပစ္စဝေက္ခိတွာတိ ဂါမပ္ပဝေသပ္ပယောဇနာဒိဉ္စ ပစ္စဝေက္ခိတွာ. ပဋိက္ကမတီတိ ဟတ္ထိအာဒီနံ သမီပဂမနတော အပက္ကမတိ. ဌာယန္တိ ဧတ္ထာတိ ဌာနံ, ကဏ္ဋကာနံ ဌာနံ ကဏ္ဋကဋ္ဌာနံ, ယတ္ထ ကဏ္ဋကာနိ သန္တိ, တံ ဩကာသန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အမနုဿဒုဋ္ဌာနီတိ အမနုဿသဉ္စာရေန ဒူသိတာနိ, သပရိဿယာနီတိ အတ္ထော. အနိယတဝတ္ထုဘူတန္တိ အနိယတသိက္ခာပဒဿ ကာရဏဘူတံ. ဝေသိယာဒိဘေဒတောတိ ဝေသိယာဝိဓဝါထုလ္လကုမာရိကာပဏ္ဍကပါနာဂါရဘိက္ခုနိဘေဒတော. သမာနန္တိ သမံ, အဝိသမန္တိ အတ္ထော. အကာသိ ဝါတိ တာဒိသံ အနာစာရံ အကာသိ ဝါ. သီလသံဝရသင်္ခါတေနာတိ ကထံ ပရိဝဇ္ဇနံ သီလံ? အနာသနပရိဝဇ္ဇနေန ဟိ [Pg.131] အနာစာရပရိဝဇ္ဇနံ ဝုတ္တံ. အနာစာရာဂေါစရပရိဝဇ္ဇနံ စာရိတ္တသီလတာယ သီလသံဝရော. တထာ ဟိ ဘဂဝတာ ‘‘ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတော ဝိဟရတီ’’တိ (ဝိဘ. ၅၀၈) သီလသံဝရဝိဘဇနေ အာစာရဂေါစရသမ္ပတ္တိံ ဒဿေန္တေန ‘‘အတ္ထိ အနာစာရော, အတ္ထိ အဂေါစရော’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၅၁၃-၅၁၄) အာစာရဂေါစရာ ဝိဘဇိတွာ ဒဿိတာ. ‘‘စဏ္ဍံ ဟတ္ထိံ ပရိဝဇ္ဇေတီ’’တိ ဝစနတော ဟတ္ထိအာဒိပရိဝဇ္ဇနမ္ပိ ဘဂဝတော ဝစနာနုဋ္ဌာနန္တိ ကတွာ အာစာရသီလမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

'මම ශ්‍රමණයෙක්මි, මාගේ ජීවිතයෙන් හෝ මරණයෙන් ඇති වැඩක් කිම?' යැයි මෙලෙස සිතීම 'අහං සමණෝ' යන්නෙහි අදහසයි. 'පච්චවෙක්ඛිත්වා' යනු ගමට පිවිසීමේ ප්‍රයෝජනය ආදිය මෙනෙහි කිරීමයි. 'පටික්කමති' යනු අලි ඇතුන් ආදීන් වෙත යාමෙන් වැළකී බැහැරට යාමයි. කටු ඇති ස්ථානය 'කටකට්ඨාන' නම් වේ, එනම් කටු පඳුරු ඇති පෙදෙසයි. 'අමනුස්සදුට්ඨානී' යනු අමනුෂ්‍යයන් ගැවසීමෙන් දූෂිත වූ, අනතුරු සහිත තැන් යන්නයි. 'අනියතවත්ථුභූතං' යනු අනියත ශික්ෂාපදයකට කරුණු වන තැන්ය. වෙසඟනන්, වැන්දඹුවන්, මහලු තරුණියන්, පණ්ඩකයන්, මත්පැන් හල් සහ භික්ෂුණීන් වෙසෙන තැන් ආදී වශයෙන් එය බෙදේ. 'සමානං' යනු සම වූ, විෂම නොවන යන්නයි. එබඳු අනාචාරයක් කළේ ද (අකාසි වා). සීල සංවරය ලෙස දැක්වෙන වැළකීම සීලය වන්නේ කෙසේද? අසුන් නොගත යුතු තැන් මඟහැරීමෙන් අනාචාරයෙන් වැළකීම පවසන ලදී. අනාචාර හා අගෝචර ස්ථානවලින් වැළකීම චාරිත්‍ර සීලය වශයෙන් සීල සංවරයයි. එසේම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවරයෙන් සංවුතව වසයි' යනුවෙන් සීල සංවරය බෙදා දක්වන විට, 'අනාචාරය ඇත, අගෝචරය ඇත' ආදී වශයෙන් ආචාර ගෝචරයන් බෙදා දැක්වූහ. 'චණ්ඩ ඇතා මඟහරියි' යන වචනයෙන් අලි ඇතුන් ආදිය මඟහැරීම ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය ක්‍රියාත්මක කිරීමක් බැවින්, එය ආචාර සීලයම බව දත යුතුය.

ဣတိပီတိ ဣမိနာပိ ကာရဏေန အယောနိသောမနသိကာရသမုဋ္ဌိတတ္တာပိ, လောဘာဒိသဟဂတတ္တာပိ, ကုသလပ္ပဋိပက္ခတောပီတိအာဒီဟိ ကာရဏေဟိ အယံ ဝိတက္ကော အကုသလောတိ အတ္ထော. ဣမိနာ နယေန သာဝဇ္ဇောတိအာဒီသုပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတ္ထ စ အကုသလောတိအာဒိနာ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကံ ကာမဝိတက္ကဿ အာဒီနဝံ ဒဿေတိ, ဒုက္ခဝိပါကောတိ ဣမိနာ သမ္ပရာယိကံ. အတ္တဗျာဗာဓာယ သံဝတ္တတီတိအာဒီသုပိ ဣမိနာဝ နယေန အာဒီနဝဝိဘာဝနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဥပ္ပန္နဿ ကာမဝိတက္ကဿ အနဓိဝါသနံ နာမ ပုန တာဒိသဿ အနုပ္ပာဒနံ. တံ ပနဿ ပဟာနံ ဝိနောဒနံ ဗျန္တိကရဏံ အနဘာဝဂမနန္တိ စ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတီတိ ပါဠိယံ – ‘‘ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကံ နာဓိဝါသေတီ’’တိ ဝတွာ ‘‘ပဇဟတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ တမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘အနဓိဝါသေန္တော ကိံ ကရောတီ’’တိအာဒိမာဟ. ပဟာနဉ္စေတ္ထ ဝိက္ခမ္ဘနမေဝ, န သမုစ္ဆေဒေါတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဝိနောဒေတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေနေဝ အတ္ထော ဒဿိတော. ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နေတိ တေသံ ပါပဝိတက္ကာနံ ဥပ္ပာဒါဝတ္ထာဂဟဏံ ဝါ ကတံ သိယာ အနဝသေသဂ္ဂဟဏံ ဝါ. တေသု ပဌမံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဥပ္ပန္နမတ္တေ’’တိ, သမ္ပတိဇာတေတိ အတ္ထော. အနဝသေသဂ္ဂဟဏံ ဗျာပနိစ္ဆာယံ ဟောတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘သတက္ခတ္တုမ္ပိ ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နေ’’တိ ဝုတ္တံ.

'ඉතිපි' යනු මේ හේතුවෙන් ද, එනම් අයෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් හටගත් බැවින් ද, ලෝභාදිය සමඟ පවතින බැවින් ද, කුසලයට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් ද යන ආදී හේතු නිසා මේ විතර්කය අකුසලයක් වන බව අර්ථයයි. මේ ක්‍රමයෙන්ම 'සාවජ්ජෝ' (වැරදි සහිතයි) ආදී වචනවල ද අර්ථය දත යුතුය. මෙහිදී 'අකුසල' ආදී වචනවලින් කාම විතර්කයේ මෙලොව පවතින ආදීනව දක්වන අතර, 'දුක්ඛවිපාකෝ' යන්නෙන් පරලොව විපාකය දක්වයි. 'තමාට පීඩා පිණිස පවතී' (අත්තබ්‍යාබාධාය සංවත්තති) ආදී තැන්වල ද මේ ක්‍රමයෙන්ම ආදීනව විස්තර කිරීම දත යුතුය. උපන් කාම විතර්කය 'නොඉවසීම' (අනධිවාසන) යනු නැවත එබන්දක් ඇති වීමට ඉඩ නොදීමයි. එයම ඔහුගේ ප්‍රහාණය කිරීම, දුරු කිරීම, කෙළවර කිරීම සහ නැති කර දැමීම යැයි කීමට සුදුසු බැවින් පාළියෙහි 'උපන් කාම විතර්කය නොඉවසයි' කියා 'පජහති' (දුරු කරයි) ආදිය පවසන ලදී. එය පැහැදිලි කිරීමට 'නොඉවසන්නා කුමක් කරයිද?' ආදිය පවසන ලදී. මෙහිදී ප්‍රහාණය යනු විෂ්කම්භන ප්‍රහාණය (යටපත් කිරීම) මිස සමුච්ඡේද ප්‍රහාණය (මුලින්ම උපුටා දැමීම) නොවන බව දැක්වීමට 'විමෝදේති' (දුරු කරයි) ආදිය පවසා විෂ්කම්භන වශයෙන්ම අර්ථය දක්වන ලදී. 'උප්පන්නුප්පන්නෙ' (උපන් උපන් විට) යන්නෙන් ඒ පාපී විතර්කයන් උපදින අවස්ථා ගැනීම හෝ සියල්ලම ගැනීම අදහස් වේ. ඉන් පළමු වැන්න අදහස් කරමින් 'උපන් මාත්‍රයෙන්ම' (උප්පන්නමත්තේ) යැයි කීහ. සියල්ලම ගැනීම අදහස් කරන්නේ ව්‍යාපාදය නැති කිරීමේදී බව දැක්වීමට 'සිය වතාවක් වුවද උපන් උපන් විට' යැයි කියන ලදී.

ဉာတိဝိတက္ကောတိ ‘‘အမှာကံ ဉာတယော သုခဇီဝိနော သမ္ပတ္တိယုတ္တာ’’တိအာဒိနာ ဂေဟဿိတပေမဝသေန ဉာတကေ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္နဝိတက္ကော. ဇနပဒဝိတက္ကောတိ ‘‘အမှာကံ ဇနပဒေါ သုဘိက္ခော သမ္ပန္နသဿော ရမဏီယော’’တိအာဒိနာ ဂေဟဿိတပေမဝသေန ဇနပဒံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပန္နဝိတက္ကော. ဥက္ကုဋိကပ္ပဓာနာဒီဟိ ဒုက္ခေ နိဇ္ဇိဏ္ဏေ သမ္ပရာယေ သတ္တာ သုခီ ဟောန္တိ အမရာတိ ဒုက္ကရကာရိကာယ ပဋိသံယုတ္တော အမရတ္ထာယ ဝိတက္ကော. တံ ဝါ အာရဗ္ဘ အမရာဝိက္ခေပဒိဋ္ဌိသဟဂတော အမရော စ သော ဝိတက္ကော စာတိ [Pg.132] အမရာဝိတက္ကော. ပရာနုဒ္ဒယတာပဋိသံယုတ္တောတိ ပရေသု ဥပဋ္ဌာကာဒီသု သဟနန္ဒိတာဒိဝသေန ပဝတ္တော အနုဒ္ဒယတာပတိရူပကော ဂေဟဿိတပေမပ္ပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော. လာဘသက္ကာရသိလောကပ္ပဋိသံယုတ္တောတိ စီဝရာဒိလာဘေန စ သက္ကာရေန စ ကိတ္တိသဒ္ဒေန စ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ပဋိသံယုတ္တော. အနဝညတ္တိပ္ပဋိသံယုတ္တောတိ ‘‘အဟော ဝတ မံ ပရေ န အဝဇာနေယျုံ, န ဟေဋ္ဌာ ကတွာ မညေယျုံ, ပါသာဏစ္ဆတ္တံ ဝိယ ဂရုံ ကရေယျု’’န္တိ ဥပ္ပန္နဝိတက္ကော.

‘ඤාතිවිතක්ක’ යනු ‘අපගේ නෑයෝ සැපසේ ජීවත් වෙති, සම්පත්තියෙන් යුක්ත වෙති’ යනාදී වශයෙන් ගිහිගෙය ඇසුරු කළ ප්‍රේමය නිසා නෑයන් අරභයා උපදින කල්පනාවයි. ‘ජනපදවිතක්ක’ යනු ‘අපගේ ජනපදය ආහාරපානවලින් සුලභය, සරුසාර අස්වැන්නක් ඇත, රමණීයය’ යනාදී වශයෙන් ගෘහස්ථ ප්‍රේමය නිසා ජනපදය අරභයා උපදින කල්පනාවයි. ‘උක්කුටිකප්පධාන’ (උක්කුටිකව වීර්යය කිරීම) ආදී දුෂ්කර ක්‍රියාවලින් දුක ක්ෂය කළ විට පරලොවදී සත්ත්වයෝ සැපවත් වෙති, අමරණීය වෙති යන අදහසින් යුත් දුෂ්කර ක්‍රියාවට සම්බන්ධ වූ, අමරත්වය උදෙසා පවතින කල්පනාව ‘අමරා විතක්ක’ නම් වේ. නැතහොත් එය අරභයා උපන් ‘අමරාවික්ඛේප’ දිට්ඨිය හා සහගත වූ, අමරණීයත්වය පිළිබඳ වූ ඒ කල්පනාව ‘අමරා විතක්ක’ නම් වේ. ‘පරානුද්දයතාපටිසංයුත්ත’ යනු උපස්ථායකයන් ආදී අන් අය කෙරෙහි ඔවුන් සමඟ එක්ව සතුටු වීම ආදී වශයෙන් පවතින, අනුකම්පාවක ස්වරූපය ගත්, ගෘහස්ථ ප්‍රේමය හා සම්බන්ධ වූ කල්පනාවයි. ‘ලාභසක්කාරසිලෝකප්පටිසංයුත්ත’ යනු සිවුරු ආදී ලාභයන් ද, සත්කාරයන් ද, කීර්ති ශබ්දයන් ද අරමුණු කරගැනීම සම්බන්ධ වූවකි. ‘අනවඤ්ඤත්තිප්පටිසංයුත්ත’ යනු ‘අහෝ! අන් අය මාව හෙළා නොදකිත්වා, පහත් කොට නොසලකත්වා, ගල් කුඩයක් මෙන් මට ගෞරව කෙරෙත්වා’ යි උපදින කල්පනාවයි.

ကာမဝိတက္ကော ကာမသင်္ကပ္ပနသဘာဝတော ကာမာသဝပ္ပတ္တိယာ သာတိသယတ္တာ စ ကာမနာကာရောတိ အာဟ ‘‘ကာမဝိတက္ကော ပနေတ္ထ ကာမာသဝေါ’’တိ. တဗ္ဗိသေသောတိ ကာမာသဝဝိသေသော ဘဝသဘာဝတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. ကာမဝိတက္ကာဒိကေ ဝိနောဒေတိ အတ္တနော သန္တာနတော နီဟရတိ ဧတေနာတိ ဝိနောဒနံ, ဝီရိယန္တိ အာဟ ‘‘ဝီရိယသံဝရသင်္ခါတေန ဝိနောဒနေနာ’’တိ.

කාම විතර්කය යනු කාම සංකල්පනාමය ස්වභාවයෙන් යුක්ත වීම නිසා ද, කාමාශ්‍රවයන් කරා පැමිණීමේදී එය අතිශය බලවත් වන බැවින් ද එක්තරා කාම ස්වරූපයක්ම වේ යන අදහසින් ‘මෙහි කාම විතර්කයම කාමාශ්‍රවය වේ’ යැයි පවසන ලදී. ‘තබ්බිසේසෝ’ යනු කාමාශ්‍රවයේම විශේෂයක් වූ භව ස්වභාවය නිසා ඇති වන්නකි. කාම විතර්ක ආදිය විනෝදනය කරයි (දුරු කරයි), තමාගේ සන්තානයෙන් බැහැර කරයි යන අර්ථයෙන් ‘විනෝදන’ නම් වේ. එය වීර්යය යැයි පවසන ලද්දේ ‘වීර්ය සංවරය යනුවෙන් හැඳින්වෙන විනෝදනයෙන්’ යනුවෙනි.

‘‘သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိယော ပရိပူရေန္တီ’’တိ ဝစနတော ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တီနံ အနဓိဂမော တတော စ သကလဝဋ္ဋဒုက္ခာနတိဝတ္တိ အဘာဝနာယ အာဒီနဝေါ. ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဘဂဝတော ဩရသပုတ္တဘာဝါဒိဝသေန စ ဘာဝနာယ အာနိသံသော ဝေဒိတဗ္ဗော. ထောမေန္တောတိ အာသဝပဟာနဿ ဒုက္ကရတ္တာ တာယ ဧဝ ဒုက္ကရကိရိယာယ တံ အဘိတ္ထဝန္တော. သံဝရေနေဝ ပဟီနာတိ သံဝရေန ပဟီနာ ဧဝ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘န အပ္ပဟီနေသုယေဝ ပဟီနသညီ’’တိ.

‘සප්ත බොජ්ඣංගයන් වැඩීමෙන් හා බහුලව පුහුණු කිරීමෙන් විද්‍යාව හා විමුක්තිය පරිපූර්ණ වේ’ යන වචනයට අනුව, භාවනා නොකිරීමේ ආදීනවය නම් විද්‍යාව හා විමුක්තිය අවබෝධ කරගත නොහැකි වීම හා ඒ හේතුවෙන් සමස්ත වට්ට දුකින් එතෙර වීමට නොහැකි වීමයි. ඉහත සඳහන් කළ කරුණුවලට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙසත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඖරස පුත්‍රභාවය ලැබීම ආදියෙනුත් භාවනාවේ ආනිසංස දත යුතුය. ‘ථෝමෙන්තෝ’ යනු ආශ්‍රවයන් ප්‍රහාණය කිරීම ඉතා දුෂ්කර බැවින්, ඒ දුෂ්කර ක්‍රියාවෙන්ම එය වර්ණනා කිරීමයි. ‘සංවරේනේව පහීනා’ යනු සංවරයෙන්ම ප්‍රහීණ වූවෝය. ඒ නිසා ‘ප්‍රහීණ නොවූ දෙයෙහිම ප්‍රහීණ වූයේ යැයි සිතන්නෙක් නොවේ’ යැයි පවසන ලදී.

အာသဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ආසව සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၅. ဒါရုကမ္မိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. දාරුකම්මික සූත්‍ර වර්ණනාව

၅၉. ပဉ္စမေ ပုတ္တသမ္ဗာဓသယနန္တိ ပုတ္တေဟိ သမ္ဗာဓသယနံ. ဧတ္ထ ပုတ္တသီသေန ဒါရပရိဂ္ဂဟံ ပုတ္တဒါရေသု ဥပ္ပိလော ဝိယ. တေန တေသံ ရောဂါဒိဟေတု သောကာဘိဘဝေန စ စိတ္တဿ သံကိလိဋ္ဌတံ ဒဿေတိ. ကာမဘောဂိနာတိ ဣမိနာ ပန ရာဂါဘိဘဝန္တိ. ဥဘယေနပိ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တတံ ဒဿေတိ. ကာသိကစန္ဒနန္တိ ဥဇ္ဇလစန္ဒနံ. တံ ကိရ ဝဏ္ဏဝိသေသသမုဇ္ဇလံ ဟောတိ ပဘဿရံ, တဒတ္ထမေဝ နံ သဏှတရံ ကရောန္တိ. တေနေဝါဟ ‘‘သဏှစန္ဒန’’န္တိ[Pg.133], ကာသိကဝတ္ထဉ္စ စန္ဒနဉ္စာတိ အတ္ထော. မာလာဂန္ဓဝိလေပနန္တိ ဝဏ္ဏသောဘတ္ထဉ္စေဝ သုဂန္ဓဘာဝတ္ထဉ္စ မာလံ, သုဂန္ဓဘာဝတ္ထာယ ဂန္ဓံ, ဆဝိရာဂကရဏတ္ထဉ္စေဝ သုဘတ္ထဉ္စ ဝိလေပနံ ဓာရေန္တေန. ဇာတရူပရဇတန္တိ သုဝဏ္ဏဉ္စေဝ အဝသိဋ္ဌဓနဉ္စ သာဒိယန္တေန. သဗ္ဗေနပိ ကာမေသု အဘိဂိဒ္ဓဘာဝမေဝ ပကာသေတိ.

59. පස්වන (සූත්‍රයේ) ‘පුත්තසම්බාධසයනං’ යනු දරුවන්ගෙන් තෙරපුණු යහනයි. මෙහි ‘පුත්‍ර’ යන වචනයෙන් අඹුදරුවන් වැළඳ ගැනීම අදහස් වේ, එය අඹුදරුවන් කෙරෙහි ඇති බැඳීම මෙනි. එයින් ඔවුන්ගේ රෝගාදී හේතූන් නිසා ඇතිවන ශෝකයෙන් සිත කිලිටි වන බව දක්වයි. ‘කාමභෝගීනා’ යන්නෙන් රාගයෙන් යටපත් වීම දක්වයි. මේ දෙකෙන්ම වික්ෂිප්ත වූ සිත් ඇති බව පෙන්වයි. ‘කාසිකචන්දනං’ යනු දීප්තිමත් සඳුන්ය. එය වර්ණ විශේෂයකින් ඉතා දීප්තිමත් හා ප්‍රභාස්වර වේ. ඒ සඳහාම එය ඉතා සිනිඳු ලෙස සකස් කරති. එබැවින් ‘සිනිඳු සඳුන්’ යැයි පවසන ලදී. කාසික වස්ත්‍ර ද සඳුන් ද යන්න මෙහි අර්ථයයි. ‘මාලාගන්ධවිලේපනං’ යනු වර්ණවත් සුන්දරත්වය සඳහාත් සුවඳ සඳහාත් මල් ද, සුවඳ සඳහා සුවඳ විලවුන් ද, සම පැහැපත් කිරීම හා ශෝභනය සඳහා ආලේපන ද දරන්නා විසිනි. ‘ජාතරූපරජතං’ යනු රන් හා ඉතිරි ධනය පිළිගන්නා විසිනි. මේ සියල්ලෙන්ම කාමයන් කෙරෙහි ඇති දැඩි ගිජු බවම ප්‍රකාශ වේ.

ဒါရုကမ္မိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දාරුකම්මික සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၆. ဟတ္ထိသာရိပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. හත්ථිසාරිපුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

၆၀. ဆဋ္ဌေ ဟတ္ထိံ သာရေတီတိ ဟတ္ထိသာရီ, တဿ ပုတ္တောတိ ဟတ္ထိသာရိပုတ္တော. သော ကိရ သာဝတ္ထိယံ ဟတ္ထိအာစရိယဿ ပုတ္တော ဘဂဝတော သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ တီဏိ ပိဋကာနိ ဥဂ္ဂဟေတွာ သုခုမေသု ခန္ဓဓာတုအာယတနာဒီသု အတ္ထန္တရေသု ကုသလော အဟောသိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ထေရာနံ ဘိက္ခူနံ အဘိဓမ္မကထံ ကထေန္တာနံ အန္တရန္တရာ ကထံ ဩပါတေတီ’’တိ. တတ္ထ အန္တရန္တရာ ကထံ ဩပါတေတီတိ ထေရေဟိ ဝုစ္စမာနဿ ကထာပဗန္ဓဿ အန္တရေ အန္တရေ အတ္တနော ကထံ ပဝေသေတီတိ အတ္ထော. ပဉ္စဟိ သံသဂ္ဂေဟီတိ သဝနသံသဂ္ဂေါ, ဒဿနသံသဂ္ဂေါ, သမုလ္လာပသံသဂ္ဂေါ, သမ္ဘောဂသံသဂ္ဂေါ, ကာယသံသဂ္ဂေါတိ ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ သံသဂ္ဂေဟိ. ကိဋ္ဌခါဒကောတိ ကိဋ္ဌဋ္ဌာနေ ဥပ္ပန္နသဿဉှိ ကိဋ္ဌန္တိ ဝုတ္တံ ကာရဏူပစာရေန. သိပ္ပိယော သုတ္တိယော. သမ္ဗုကာတိ သင်္ခမာဟ.

60. සයවන (සූත්‍රයේ) ‘ඇතුන් මෙහෙයවන්නා’ හස්තිසාරී නම් වේ, ඔහුගේ පුත්‍රයා ‘හත්ථිසාරිපුත්ත’ නම් වේ. ඔහු සැවැත් නුවර ඇත් ආචාර්යවරයෙකුගේ පුත්‍රයෙකුව උපදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයේ පැවිදිව ත්‍රිපිටකය උගෙන සූක්ෂ්ම වූ ස්කන්ධ ධාතු ආයතන ආදී අර්ථයන්හි දක්ෂයෙක් විය. එබැවින් ‘අභිධර්ම කතාව පවසන තෙරවරුන්ගේ කතාව අතරතුර තමාගේ කතාව ඇතුළු කරයි’ යැයි පවසන ලදී. එහි ‘අන්තරන්තරා කථං ඕපාතේති’ යනු තෙරවරුන් විසින් පවත්වනු ලබන කථා ප්‍රවාහය අතරතුර තමාගේ කතාව ඇතුළු කරයි යන්නයි. ‘සංසර්ග පහකින්’ යනු ශ්‍රවණ සංසර්ගය, දර්ශන සංසර්ගය, සමුල්ලාප (සල්ලාප) සංසර්ගය, සම්භෝග සංසර්ගය හා කාය සංසර්ගය යන මේ පහයි. ‘කිට්ඨඛාදකෝ’ යනු වගා බිම්වල හටගත් අස්වැන්න ‘කිට්ඨ’ යනුවෙන් හැඳින්වේ. ‘සිප්පියෝ’ යනු මුතු බෙල්ලන්ය. ‘සම්බුකා’ යන්නෙන් හක්ගෙඩි අදහස් වේ.

ဂိဟိဘာဝေ ဝဏ္ဏံ ကထေသီတိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၄၂၂) ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ကိရ သာသနေ ဒွေ သဟာယကာ အဟေသုံ, အညမညံ သမဂ္ဂါ ဧကတောဝ သဇ္ဈာယန္တိ. တေသု ဧကော အနဘိရတော ဂိဟိဘာဝေ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေတွာ ဣတရဿ အာရောစေသိ. သော ဂိဟိဘာဝေ အာဒီနဝံ, ပဗ္ဗဇ္ဇာယ အာနိသံသံ ဒဿေတွာ ဩဝဒိ. သော တံ သုတွာ အဘိရမိတွာ ပုန ဧကဒိဝသံ တာဒိသေ စိတ္တေ ဥပ္ပန္နေ တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘မယှံ, အာဝုသော, ဧဝရူပံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဣမာဟံ ပတ္တစီဝရံ တုယှံ ဒဿာမီ’’တိ. သော ပတ္တစီဝရလောဘေန တဿ ဂိဟိဘာဝေ အာနိသံသံ ဒဿေတွာ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ အာဒီနဝံ ကထေသိ. တဿ တံ သုတွာဝ ဂိဟိဘာဝတော စိတ္တံ နိဝတ္တေတွာ ပဗ္ဗဇ္ဇာယမေဝ အဘိရမိ. ဧဝမေသ တဒါ သီလဝန္တဿ ဘိက္ခုနော ဂိဟိဘာဝေ [Pg.134] အာနိသံသကထာယ ကထိတတ္တာ ဣဒါနိ ဆ ဝါရေ ဝိဗ္ဘမိတွာ သတ္တမဝါရေ ပဗ္ဗဇိတွာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနဿ မဟာကောဋ္ဌိကတ္ထေရဿ စ အဘိဓမ္မကထံ ကထေန္တာနံ အန္တရန္တရာ ကထံ ဩပါတေသိ. အထ နံ မဟာကောဋ္ဌိကတ္ထေရော အပသာဒေသိ. သော မဟာသာဝကဿ ကထိတေ ပတိဋ္ဌာတုံ အသက္ကောန္တော ဝိဗ္ဘမိတွာ ဂိဟိ ဇာတော. ပေါဋ္ဌပါဒဿ ပနာယံ ဂိဟိသဟာယကော အဟောသိ, တသ္မာ ဝိဗ္ဘမိတွာ ဒွီဟတီဟစ္စယေန ပေါဋ္ဌပါဒဿ သန္တိကံ ဂတော. အထ နံ သော ဒိသွာ – ‘‘သမ္မ, ကိံ တယာ ကတံ, ဧဝရူပဿ နာမ သတ္ထု သာသနာ အပသက္ကန္တောသိ, ဧဟိ ပဗ္ဗဇိတုံ ဒါနိ တေ ဝဋ္ဋတီ’’တိ တံ ဂဟေတွာ ဘဂဝတော သန္တိကံ အဂမာသိ. တသ္မိံ ဌာနေ ပဗ္ဗဇိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သတ္တမေ ဝါရေ ပဗ္ဗဇိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏီ’’တိ.

‘ගිහි බවෙහි ගුණ වර්ණනා කළේය’ යනුවෙන් සඳහන් වන්නේ, කාශ්‍යප සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි මිතුරන් දෙදෙනෙක් සිටියහ. ඔවුහු ඉතා සමගියෙන් එක්ව සජ්ඣායනා කළහ. ඔවුන්ගෙන් එක් අයෙක් පැවිද්දෙහි නොඇලී ගිහි වීමට සිතක් උපදවා අනෙක් මිතුරාට එය දැන්වීය. අනෙක් තැනැත්තා ගිහි බවෙහි ආදීනව ද පැවිද්දෙහි ආනිසංස ද පෙන්වා දී ඔහුට අවවාද කළේය. ඔහු එය අසා සිත පැහැදී මහණකමෙහි ඇලී සිටියේය. නැවත දිනක එවැනි සිතක් උපන් විට මිතුරාට මෙසේ කීවේය: ‘ඇවැත්නි, මට මෙවැනි සිතක් උපදී, මම මගේ පාත්‍රය හා සිවුර ඔබට දෙන්නෙමි’ කියාය. එවිට මිතුරා පාත්‍රය හා සිවුරට ඇති ලෝභය නිසා ගිහි බවෙහි ආනිසංස පෙන්වා දී පැවිද්දෙහි ආදීනව පැවසීය. ඔහු එය අසා ගිහි වීමේ අදහස අත්හැර පැවිද්දෙහිම ඇලී සිටියේය. එකල සිල්වත් භික්ෂුවකට ගිහි බවෙහි ආනිසංස පැවසීමේ විපාකයක් ලෙස ඔහු දැන් සය වතාවක් මහණකමින් බැහැරව සත්වන වතාවේ පැවිදි වී මහා මොග්ගල්ලාන හා මහා කොට්ඨිත තෙරුන් අභිධර්ම කතාව පවත්වන විට අතරතුර කතාව ඇතුළු කළේය. එවිට මහා කොට්ඨිත තෙරුන් වහන්සේ ඔහුට නිග්‍රහ කළ සේක. මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේ පැවසූ කරුණෙහි පිහිටීමට නොහැකි වූ ඔහු නැවත මහණකම හැර දමා ගිහි විය. මොහු පොට්ඨපාදයාගේ ගිහි කල මිතුරෙකි. එබැවින් ඔහු ගිහි වී දින දෙක තුනකින් පොට්ඨපාදයා වෙත ගියේය. ඔහු දැක පොට්ඨපාදයා, ‘යහළුව, ඔබ මේ කළේ කුමක්ද? මෙවැනි ශාස්තෘන් වහන්සේනමකගේ ශාසනයෙන් බැහැර වූවා නේද? එන්න, දැන් ඔබට පැවිදි වීම සුදුසුය’ කියා ඔහු කැඳවාගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත ගියේය. එහිදී පැවිදි වී රහත් බවට පත් විය. එබැවින් ‘සත්වන වතාවේ පැවිදි වී රහත් බවට පත් විය’ යැයි පවසන ලදී.

ဟတ္ထိသာရိပုတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

හත්ථිසාරිපුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၇. မဇ္ဈေသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. මජ්ඣේ සූත්‍ර වර්ණනාව

၆၁. သတ္တမေ မန္တာတိ ယ-ကာရလောပေန နိဒ္ဒေသော, ကရဏတ္ထေ ဝါ ဧတံ ပစ္စတ္တဝစနံ. တေနာဟ ‘‘တာယ ဥဘော အန္တေ ဝိဒိတွာ’’တိ. ဖဿဝသေန နိဗ္ဗတ္တတ္တာတိ ဒွယဒွယသမာပတ္တိယံ အညမညံ သမ္ဖဿဝသေန နိဗ္ဗတ္တတ္တာ, ‘‘ဖဿပစ္စယာ တဏှာ, တဏှာပစ္စယာ ဥပါဒါနံ, ဥပါဒါနပစ္စယာ ဘဝေါ, ဘဝပစ္စယာ ဇာတီ’’တိ ဣမိနာ စာနုက္ကမေန ဖဿသမုဋ္ဌာနတ္တာ ဣမဿ ကာယဿ ဖဿဝသေန နိဗ္ဗတ္တတ္တာတိ ဝုတ္တံ. ဧကော အန္တောတိ ဧတ္ထ အယံ အန္တ-သဒ္ဒေါ အန္တအဗ္ဘန္တရမရိယာဒလာမကအဘာဝကောဋ္ဌာသပဒပူရဏသမီပါဒီသု ဒိဿတိ. ‘‘အန္တပူရော ဥဒရပူရော’’တိအာဒီသု (သု. နိ. ၁၉၇) ဟိ အန္တေ အန္တသဒ္ဒေါ. ‘‘စရန္တိ လောကေ ပရိဝါရဆန္နာ အန္တော အသုဒ္ဓါ, ဗဟိ သောဘမာနာ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၁၂၂) အဗ္ဘန္တရေ. ‘‘ကာယဗန္ဓနဿ အန္တော ဇီရတိ (စူဠဝ. ၂၇၈) သာ ဟရိတန္တံ ဝါ ပန္ထန္တံ ဝါ သေလန္တံ ဝါ ဥဒကန္တံ ဝါ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၀၄) မရိယာဒါယံ. ‘‘အန္တမိဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဇီဝိကာန’’န္တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၃.၈၀; ဣတိဝု. ၉၁) လာမကေ. ‘‘ဧသေဝန္တော ဒုက္ခဿာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၃၉၃; သံ. နိ. ၂.၅၁) အဘာဝေ. သဗ္ဗပစ္စယသင်္ခယော ဟိ ဒုက္ခဿ အဘာဝေါ [Pg.135] ကောဋီတိပိ ဝုစ္စတိ. ‘‘တယော အန္တာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၃.၃၀၅) ကောဋ္ဌာသေ. ‘‘ဣင်္ဃ တာဝ သုတ္တန္တံ ဝါ ဂါထာယော ဝါ အဘိဓမ္မံ ဝါ ပရိယာပုဏဿု, သုတ္တန္တေ ဩကာသံ ကာရာပေတွာ’’တိ (ပါစိ. ၄၄၂) စ အာဒီသု ပဒပူရဏေ. ‘‘ဂါမန္တံ ဝါ ဩသဋော (ပါရာ. ၄၀၉-၄၁၀; စူဠဝ. ၃၄၃) ဂါမန္တသေနာသန’’န္တိအာဒီသု (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၂.၄၁၀) သမီပေ. သွာယမိဓ ကောဋ္ဌာသေ ဝတ္တတီတိ အယမေကော ကောဋ္ဌာသောတိ.

61. සත්වන සූත්‍රයෙහි ‘මන්තා’ යනු ‘ය’ කාරය ලොප් වීමෙන් කළ නිර්දේශයකි, නැතහොත් එය කරණ අර්ථයෙහි යෙදුණු ප්‍රථමා විභක්ති වචනයකි. එබැවින් ‘ඒ දෙපසම දැනගෙන’ යයි වදාළහ. ‘ඵස්සවසෙන නිබ්බත්තත්තා’ යනු ද්වය-ද්වය සමාපත්තියේදී අන්‍යෝන්‍ය ස්පර්ශය නිසා හටගන්නා බැවිනි. ‘ඵස්ස පච්චයා තණ්හා, තණ්හා පච්චයා උපාදානං, උපාදාන පච්චයා භවෝ, භව පච්චයා ජාති’ යන අනුපිළිවෙලින් ස්පර්ශය මුල් කොට හටගන්නා බැවින්, මේ ශරීරය ස්පර්ශය හේතුවෙන් හටගත් දෙයක් ලෙස මෙහි ‘ඵස්සවසෙන නිබ්බත්තත්තා’ යයි වදාරන ලදී. ‘එකෝ අන්තෝ’ යන්නෙහි මේ ‘අන්ත’ ශබ්දය ඇතුළත, අභ්‍යන්තරය, සීමාව, පහත් බව, නැතිවීම, කොටස, පද පූරණය සහ සමීපය ආදී අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ. ‘අන්තපූරෝ උදරපූරෝ’ (බඩවැලෙන් පිරුණු) ආදියෙහි ‘අන්ත’ යනු බඩවැලයි. ‘ලෝකයෙහි පිරිවරින් වැසී හැසිරෙන්නාහු ඇතුළත (අන්තෝ) අශුද්ධය, පිටත ශෝභමානය’ ආදියෙහි ‘අන්ත’ යනු ඇතුළත හෙවත් අභ්‍යන්තරයයි. ‘කය බඳින පටියෙහි කෙළවර (අන්තෝ) දිරා යයි’, ‘ඇය තණබිම් කෙළවර හෝ මාවත් කෙළවර හෝ පර්වත කෙළවර හෝ ජල කෙළවර හෝ’ ආදියෙහි ‘අන්ත’ යනු සීමාවයි. ‘මහණෙනි, මේ ජීවිකාවන් අතර පහත් (අන්තමිදං) දෙයකි’ ආදියෙහි ‘අන්ත’ යනු පහත් හෙවත් ලාමක බවයි. ‘මේ දුකෙහි කෙළවරයි (එසේවන්තෝ දුක්ඛස්ස)’ ආදියෙහි ‘අන්ත’ යනු නැතිවීමයි. සියලු ප්‍රත්‍යයන් ක්ෂය වීම හෙවත් දුකෙහි අභාවය ‘කෙළවර (කෝටි)’ යයි ද කියනු ලැබේ. ‘තුන් අන්තයක්’ (තයෝ අන්තා) ආදියෙහි ‘අන්ත’ යනු කොටසයි. ‘එම්බා, තවම සූත්‍රාන්ත හෝ ගාථා හෝ අභිධර්මය හෝ හදාරන්න, සූත්‍රාන්තයෙහි අවකාශ ලබාගෙන’ ආදියෙහි ‘අන්ත’ යනු පද පූරණයයි. ‘ගම් කෙළවරට (ගාමන්තං) පැමිණියේය’ හෝ ‘ගම් කෙළවර සේනාසනය’ ආදියෙහි ‘අන්ත’ යනු සමීපයයි. මෙහිදී එය ‘කොටස’ යන අර්ථයෙහි යෙදේ; එනම් ‘මේ එක් කොටසකි’ යන්නයි.

သန္တော ပရမတ္ထတော ဝိဇ္ဇမာနော ဓမ္မသမူဟောတိ သက္ကာယော, ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ. တေနာဟ ‘‘တေဘူမကဝဋ္ဋ’’န္တိ. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျမေဝ.

පරමාර්ථ වශයෙන් පවත්නා වූ ධර්ම සමූහය ‘සක්කාය’ නම් වේ, එනම් පංච උපාදානස්කන්ධයන්ය. එබැවින් ‘ත්‍රෛභූමක වෘත්තය’ යයි වදාළහ. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

မဇ္ဈေသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මජ්ඣේ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၈. ပုရိသိန္ဒြိယဉာဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. පුරිසින්ද්‍රිය ඥාන සූත්‍ර වර්ණනාව

၆၂. အဋ္ဌမေ နိဗ္ဗတ္တိဝသေန အပါယသံဝတ္တနိယေန ဝါ ကမ္မုနာ အပါယေသု နိယုတ္တောတိ အာပါယိကော နေရယိကောတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. အဝီစိမှိ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ တတ္ထ အာယုကပ္ပသညိတံ အန္တရကပ္ပံ တိဋ္ဌတီတိ ကပ္ပဋ္ဌော. နိရယူပပတ္တိပရိဟရဏဝသေန တိကိစ္ဆိတုံ အသက္ကုဏေယျောတိ အတေကိစ္ဆော. အခဏ္ဍာနီတိ ဧကဒေသေနပိ အခဏ္ဍိတာနိ. ဘိန္နကာလတော ပဋ္ဌာယ ဗီဇံ ဗီဇတ္ထာယ န ဥပကပ္ပတိ. အပူတီနီတိ ဥဒကတေမနေန အပူတိကာနိ. ပူတိကဉှိ ဗီဇံ ဗီဇတ္ထာယ န ဥပကပ္ပတိ. အဝါတာတပဟတာနီတိ ဝါတေန စ အာတပေန စ န ဟတာနိ နိရောဇတံ န ပါပိတာနိ. နိရောဇဉှိ ကသဋံ ဗီဇံ ဗီဇတ္ထာယ န ဥပကပ္ပတိ. ‘‘သာရာဒါနီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ အာ-ကာရဿ ရဿတ္တံ ကတွာ ပါဠိယံ ‘‘သာရဒါနီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘သာရာဒါနီ’’တိ. တဏ္ဍုလသာရဿ အာဒါနတော သာရာဒါနိ, ဂဟိတသာရာနိ ပတိဋ္ဌိတသာရာနိ. နိဿရဉှိ ဗီဇံ ဗီဇတ္ထာယ န ဥပကပ္ပတိ. သုခသယိတာနီတိ စတ္တာရော မာသေ ကောဋ္ဌေ ပက္ခိတ္တနိယာမေနေဝ သုခသယိတာနိ သုဋ္ဌု သန္နိစိတာနိ. မဏ္ဍခေတ္တေတိ ဦသခါရာဒိဒေါသေဟိ အဝိဒ္ဓသ္တေ သာရက္ခေတ္တေ. အဘိဒေါတိ အဘိ-သဒ္ဒေန သမာနတ္ထနိပါတပဒန္တိ အာဟ ‘‘အဘိအဍ္ဎရတ္တ’’န္တိ. နတ္ထိ ဧတဿ ဘိဒါတိ ဝါ အဘိဒေါ. ‘‘အဘိဒံ အဍ္ဎရတ္တ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဥပယောဂတ္ထေ ပစ္စတ္တဝစနံ. အဍ္ဎရတ္တန္တိ [Pg.136] စ အစ္စန္တသံယောဂဝစနံ, ဘုမ္မတ္ထေ ဝါ. တသ္မာ အဘိဒေါ အဍ္ဎရတ္တန္တိ အဘိန္နေ အဍ္ဎရတ္တသမယေတိ အတ္ထော. ပုဏ္ဏမာသိယဉှိ ဂဂနမဇ္ဈဿ ပုရတော ဝါ ပစ္ဆတော ဝါ စန္ဒေ ဌိတေ အဍ္ဎရတ္တသမယော ဘိန္နော နာမ ဟောတိ, မဇ္ဈေ ဧဝ ပန ဌိတေ အဘိန္နော နာမ.

62. අටවන සූත්‍රයෙහි ‘ආපායික’ සහ ‘නිරයික’ යනු අපායෙහි ඉපදීම නිසා හෝ අපායගාමී වන කර්මයන් නිසා එහි බැඳුණු තැනැත්තා යන්නයි; මෙහිදී ද එම ක්‍රමයම වේ. අවීචියෙහි ඉපදී එහි ආයු කල්පයක් ලෙස හැඳින්වෙන අන්තර කල්පයක් පුරා සිටින බැවින් ඔහු ‘කප්පට්ඨ’ (කල්පයක් සිටින්නා) නම් වේ. නිරයෙහි උත්පත්තිය වළක්වා ගැනීමට පිළියම් කළ නොහැකි බැවින් ‘අතේකිච්ඡ’ (ප්‍රතිකර්ම කළ නොහැකි තැනැත්තා) නම් වේ. ‘අඛණ්ඩ’ යනු ස්වල්පයක්වත් නොකැඩුණු යන්නයි. බීජය බිඳුණු කාලයේ සිට එය බීජයක් ලෙස ප්‍රයෝජනයට ගත නොහැක. ‘අපූති’ යනු ජලයෙන් තෙමී කුණු නොවූ යන්නයි. කුණු වූ බීජය බීජයක් ලෙස ප්‍රයෝජනයට ගත නොහැක. ‘අවාතාතපහත’ යනු සුළඟින් හා අව්වෙන් පීඩා නොවූ, එහි සාරය (ඕජාව) විනාශ නොවූ බීජයි. සාරය නැති වූ නිසරු බීජය බීජයක් ලෙස ප්‍රයෝජනයට ගත නොහැක. ‘සාරාදානි’ යන වචනයෙහි ‘ආ’ කාරය කෙටි කොට පාළියෙහි ‘සාරදානි’ යයි යෙදී ඇත. සහල් සාරය ලබා ගන්නා බැවින් ‘සාරාදානි’ නම් වේ, එනම් සාරය සහිත වූ, සාරය පිහිටා ඇති බීජයි. සාරයක් නැති බීජය බීජයක් ලෙස ප්‍රයෝජනයට ගත නොහැක. ‘සුඛසයිතානි’ යනු මාස හතරක් පුරා අටුවක බහා තැබූ ආකාරයෙන් මනාව රැස් කළ යන්නයි. ‘මණ්ඩඛෙත්ත’ යනු ලුණු රස හෝ ක්ෂාර සහිත බව ආදී දෝෂයන්ගෙන් තොර සාරවත් කුඹුරෙහි යන්නයි. ‘අභිදෝ’ යනු ‘අභි’ ශබ්දය හා සමාන අර්ථ ඇති නිපාත පදයක් බව පවසමින් ‘අභිඅඩ්ඪරත්තං’ (හරියටම මධ්‍යම රාත්‍රිය) යයි වදාළහ. නැතහොත් එහි බෙදීමක් නැති බැවින් ‘අභිදෝ’ නම් වේ. ‘අභිදං අඩ්ඪරත්තං’ යයි පැවසිය යුතු තැන ද්විතීයා විභක්ති අර්ථයෙහි ප්‍රථමා විභක්ති වචනය යොදා ඇත. ‘අඩ්ඪරත්තං’ යනු අත්‍යන්ත සංයෝග වාචී පදයකි, නැතහොත් සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි යෙදේ. එබැවින් ‘අභිදෝ අඩ්ඪරත්තං’ යනු නොබෙදුණු මධ්‍යම රාත්‍රී සමයෙහි යන්න අර්ථයයි. පුර පසළොස්වක දිනක අහස මධ්‍යයට පැමිණීමට පෙර හෝ පසුව සඳ පවතින විට මධ්‍යම රාත්‍රී කාලය බෙදුණු කාලයක් ලෙස සැලකේ, නමුත් සඳ හරියටම අහස මධ්‍යයෙහි පවතින විට එය නොබෙදුණු කාලයයි.

သုပ္ပဗုဒ္ဓသုနက္ခတ္တာဒယောတိ ဧတ္ထ (ဓ. ပ. အဋ္ဌ. ၂.၁၂၇ သုပ္ပဗုဒ္ဓသကျဝတ္ထု) သုပ္ပဗုဒ္ဓေါ ကိရ သာကိယော ‘‘မမ ဓီတရံ ဆဍ္ဍေတွာ နိက္ခန္တော, မမ ပုတ္တံ ပဗ္ဗာဇေတွာ တဿ ဝေရိဋ္ဌာနေ ဌိတော စာ’’တိ ဣမေဟိ ဒွီဟိ ကာရဏေဟိ သတ္ထရိ အာဃာတံ ဗန္ဓိတွာ ဧကဒိဝသံ ‘‘န ဒါနိ နိမန္တိတဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ဘုဉ္ဇိတုံ ဒဿာမီ’’တိ ဂမနမဂ္ဂံ ပိဒဟိတွာ အန္တရဝီထိယံ သုရံ ပိဝန္တော နိသီဒိ. အထဿ သတ္ထရိ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတေ တံ ဌာနံ အာဂတေ ‘‘သတ္ထာ အာဂတော’’တိ အာရောစေသုံ. သော အာဟ – ‘‘ပုရတော ဂစ္ဆာတိ တဿ ဝဒေထ, နာယံ မယာ မဟလ္လကတရော, နာဿ မဂ္ဂံ ဒဿာမီ’’တိ. ပုနပ္ပုနံ ဝုစ္စမာနောပိ တထေဝ နိသီဒိ. သတ္ထာ မာတုလဿ သန္တိကာ မဂ္ဂံ အလဘိတွာ တတောဝ နိဝတ္တိ. သောပိ စရပုရိသံ ပေသေသိ – ‘‘ဂစ္ဆ တဿ ကထံ သုတွာ ဧဟီ’’တိ. သတ္ထာပိ နိဝတ္တန္တော သိတံ ကတွာ အာနန္ဒတ္ထေရေန – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, သိတပါတုကမ္မေ ပစ္စယော’’တိ ပုဋ္ဌော အာဟ – ‘‘ပဿသိ, အာနန္ဒ, သုပ္ပဗုဒ္ဓ’’န္တိ. ပဿာမိ, ဘန္တေ. ဘာရိယံ တေန ကမ္မံ ကတံ မာဒိသဿ ဗုဒ္ဓဿ မဂ္ဂံ အဒေန္တေန, ဣတော သတ္တမေ ဒိဝသေ ဟေဋ္ဌာပါသာဒေ ပါသာဒမူလေ ပထဝိယာ ပဝိသိဿတီ’’တိ အာစိက္ခိ.

සුප්පබුද්ධ සුනක්ඛත්තාදීන් පිළිබඳ විස්තරය මෙසේය: සුප්පබුද්ධ ශාක්‍යයා ‘මගේ දියණිය (යසෝධරා) අත්හැර ගොස්, මගේ පුතාව (දේවදත්ත) පැවිදි කර ඔහුට සතුරෙකු ලෙස සිටින්නේය’ යන මේ කරුණු දෙක නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි වෛර බැඳ ගත්තේය. එක් දිනක් ‘දැන් ආරාධිත ස්ථානයට ගොස් වැළඳීමට ඉඩ නොදෙන්නෙමි’ යි පවසමින් ගමන් මග අවුරා වීථිය මැද මත්පැන් පානය කරමින් වාඩි වී සිටියේය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන එතැනට වැඩම කළ බව ඔහුට දැනුම් දුන්හ. ඔහු පැවසුවේ ‘ඉදිරියට යන්නැයි ඔහුට පවසව්, ඔහු මට වඩා වැඩිමහලු නොවේ, මම ඔහුට මග නොදෙමි’ යනුවෙනි. නැවත නැවතත් කීවත් ඔහු එසේම වාඩි වී සිටියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තම මාමණ්ඩියගෙන් මගක් නොලද බැවින් එතැනින්ම ආපසු වැඩි සේක. ඔහු ද ඔත්තුකරුවෙකු යවා ‘ගොස් ඔහු පවසන දෙය අසාගෙන එව’ යයි කීවේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආපසු වඩින අතරතුර මඳ සිනහවක් පෑ සේක. ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ‘ස්වාමීනී, සිනහ පහළ කිරීමට හේතුව කුමක්ද?’ යයි විමසූහ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ‘ආනන්ද, සුප්පබුද්ධව දකින්නෙහිද?’ යයි විමසූහ. ‘එසේය ස්වාමීනී, දකිමි’ යයි පැවසූ විට, ‘මා වැනි බුදු කෙනෙකුට මග නොදී ඔහු විසින් මහත් වූ අකුසල කර්මයක් කරගන්නා ලදී; මෙයින් සත්වන දින පහත මාලිගයේ පාමුලදී ඔහු පොළොවට ගිලී යනු ඇත’ යයි වදාළ සේක.

သုနက္ခတ္တောပိ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၄၇) ပုဗ္ဗေ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဒိဗ္ဗစက္ခုပရိကမ္မံ ပုစ္ဆိ. အထဿ ဘဂဝါ ကထေသိ. သော ဒိဗ္ဗစက္ခုံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ အာလောကံ ဝဍ္ဎေတွာ ဩလောကေန္တော ဒေဝလောကေ နန္ဒနဝနစိတ္တလတာဝနဖာရုသကဝနမိဿကဝနေသု ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိံ အနုဘဝမာနေ ဒေဝပုတ္တေ စ ဒေဝဓီတရော စ ဒိသွာ – ‘‘ဧတေသံ ဧဝရူပါယ အတ္တဘာဝသမ္ပတ္တိယာ ဌိတာနံ ကိရ မဓုရော နု ခေါ သဒ္ဒေါ ဘဝိဿတီ’’တိ သဒ္ဒံ သောတုကာမော ဟုတွာ ဒသဗလံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဒိဗ္ဗသောတဓာတုပရိကမ္မံ ပုစ္ဆိ. ဘဂဝါ ပနဿ – ‘‘ဒိဗ္ဗသောတဓာတုဿ ဥပနိဿယော နတ္ထီ’’တိ ဉတွာ ပရိကမ္မံ န ကထေသိ. န ဟိ ဗုဒ္ဓါ ယံ န ဘဝိဿတိ, တဿ ပရိကမ္မံ ကထေန္တိ. သော ဘဂဝတိ အာဃာတံ ဗန္ဓိတွာ စိန္တေသိ – ‘‘အဟံ သမဏံ ဂေါတမံ ပဌမံ ဒိဗ္ဗစက္ခုပရိကမ္မံ ပုစ္ဆိံ, သော မယှံ ‘သမ္ပဇ္ဇတု ဝါ မာ ဝါ သမ္ပဇ္ဇတူ’တိ ကထေသိ. အဟံ ပန ပစ္စတ္တပုရိသကာရေန တံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဒိဗ္ဗသောတဓာတုပရိကမ္မံ ပုစ္ဆိံ, တံ မေ န ကထေသိ. အဒ္ဓါ ဧဝံ [Pg.137] ဟောတိ ‘အယံ ရာဇပဗ္ဗဇိတော ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ, ဒိဗ္ဗသောတဉာဏံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ, စေတောပရိယကမ္မဉာဏံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ, အာသဝါနံ ခယေ ဉာဏံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ, မယာ သမသမော ဘဝိဿတီ’တိ ဣဿာမစ္ဆရိယဝသေန မယှံ န ကထေတီ’’တိ ဘိယျောသော အာဃာတံ ဗန္ဓိတွာ ကာသာယာနိ ဆဍ္ဍေတွာ ဂိဟိဘာဝံ ပတွာပိ န တုဏှီဘူတော ဝိဟာသိ. ဒသဗလံ ပန အသတာ တုစ္ဆေန အဗ္ဘာစိက္ခိတွာ အပါယူပဂေါ အဟောသိ. တမ္ပိ ဘဂဝါ ဗျာကာသိ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘ဧဝမ္ပိ ခေါ, ဘဂ္ဂဝ, သုနက္ခတ္တော လိစ္ဆဝိပုတ္တော မယာ ဝုစ္စမာနော အပက္ကမေဝ ဣမသ္မာ ဓမ္မဝိနယာ, ယထာ တံ အာပါယိကော’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၆). တေန ဝုတ္တံ ‘‘အပရေပိ သုပ္ပဗုဒ္ဓသုနက္ခတ္တာဒယော ဘဂဝတာ ဉာတာဝါ’’တိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ကောကာလိကာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

සුනක්ඛත්ත ද (ම. නි. අට්ඨ. 1.147) පෙර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ දිව්‍ය චක්ෂුසය උපදවා ගැනීම සඳහා අදාළ පූර්ව පිළිවෙත් (පරිකර්ම) ගැන විමසුවේය. එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට එය දේශනා කළ සේක. ඔහු දිව්‍ය චක්ෂුස උපදවාගෙන, ආලෝකය වර්ධනය කර බලමින් සිටියදී, දිව්‍ය ලෝකයෙහි නන්දන වන, චිත්තලතා වන, ඵාරුසක වන හා මිස්සක වන යන උද්‍යානයන්හි දිව්‍ය සම්පත් අනුභව කරන දේව පුත්‍රයන් හා දේව දූතියන් දැක - ‘මෙබඳු වූ ආත්මභාව සම්පත්තියකින් යුක්තව සිටින මොවුන්ගේ ශබ්දය කෙතරම් මධුර වනු ඇත්ද?’ යි ශබ්දය ඇසීමට කැමති වී දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත පැමිණ දිව්‍ය ශ්‍රෝත ධාතුව උපදවා ගැනීමේ පරිකර්මය ගැන විමසුවේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි මොහුට දිව්‍ය ශ්‍රෝත ධාතුව පිණිස උපනිශ්‍රය සම්පත්තිය නැති බව දැන එම පරිකර්මය දේශනා නොකළ සේක. මන්ද යත්, බුදුවරු යම් දෙයක් සිදු නොවන්නේ ද, ඒ සඳහා වූ පරිකර්මයක් දේශනා නොකරති. ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි වෛර බැඳ මෙසේ සිතුවේය: ‘මම පළමුව ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගෙන් දිව්‍ය චක්ෂු පරිකර්මය විමසූ කල ඔහු මට එය “සිද්ධ වේවා හෝ නොවේවා” යි කියා දුන්නේය. මම මාගේ පෞද්ගලික වීර්යයෙන් එය උපදවාගෙන දිව්‍ය ශ්‍රෝත ධාතු පරිකර්මය විමසූ කල එය මට නොපවසයි. ඒකාන්තයෙන්ම මෙය මෙසේම විය යුතුය: “මේ රජකුලයෙන් පැවිදි වූ තැනැත්තා දිව්‍ය චක්ෂු ඥානය උපදවාගෙන, දිව්‍ය ශ්‍රෝත ඥානය උපදවාගෙන, චේතෝපරිය ඥානය උපදවාගෙන, ආසවක්ඛය ඥානය ද උපදවාගෙන මට සමාන වනු ඇතැයි” ඊර්ෂ්‍යා මාත්සර්යය නිසා මට නොපවසන්නේය’ යි වඩාත් දැඩි ලෙස වෛර බැඳ සිවුරු හැර දමා ගිහි බවට පත්ව වුවද නිහඬව නොසිටියේය. හෙතෙම දසබලධාරීන් වහන්සේට අසත්‍ය වූ හිස් චෝදනා නගා අපායගාමී විය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ බව ද ප්‍රකාශ කළ සේක. එබැවින් මෙය වදාරන ලදී - ‘භග්ගවය, මෙසේ මා විසින් කියනු ලබද්දීත් ලිච්ඡවි පුත්‍ර සුනක්ඛත්ත තෙමේ අපායගාමී වූවෙකු සේ මේ ධර්ම විනයෙන් බැහැරව ගියේය’ (දී. නි. 3.6). එහෙයින් ‘අනෙක් සුප්පබුද්ධ, සුනක්ඛත්ත ආදීන් ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දන්නා ලදහ’ යි කියන ලදී. මෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් කෝකාලික ආදීන් ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය.

သုသီမော ပရိဗ္ဗာဇကောတိ (သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၂.၇၀) ဧဝံနာမကော ဝေဒင်္ဂေသု ကုသလော ပဏ္ဍိတော ပရိဗ္ဗာဇကော. အညတိတ္ထိယာ ဟိ ပရိဟီနလာဘသက္ကာရသိလောကာ ‘‘သမဏော ဂေါတမော န ဇာတိဂေါတ္တာဒီနိ အာရဗ္ဘ လာဘဂ္ဂပ္ပတ္တော ဇာတော, ကဝိသေဋ္ဌော ပနေသ ဥတ္တမကဝိတာယ သာဝကာနံ ဗန္ဓံ ဗန္ဓိတွာ ဒေတိ. တေ တံ ဥဂ္ဂဏှိတွာ ဥပဋ္ဌာကာနံ ဥပနိသိန္နကထမ္ပိ အနုမောဒနမ္ပိ သရဘညမ္ပီတိ ဧဝမာဒီနိ ကထေန္တိ. တေ တေသံ ပသန္နာနံ လာဘံ ဥပသံဟရန္တိ. သစေ မယံ ယံ သမဏော ဂေါတမာ ဇာနာတိ, တတော ထောကံ ဇာနေယျာမ, အတ္တနော သမယံ တတ္ထ ပက္ခိပိတွာ မယမ္ပိ ဥပဋ္ဌာကာနံ ကထေယျာမ. တတော ဧတေဟိ လာဘိတရာ ဘဝေယျာမ. ကော နု ခေါ သမဏဿ ဂေါတမဿ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ ခိပ္ပမေဝ ဥဂ္ဂဏှိတုံ သက္ခိဿတီ’’တိ ဧဝံ စိန္တေတွာ ‘‘သုသိမော ပဋိဗလော’’တိ ဒိသွာ ဥပသင်္ကမိတွာ ဧဝမာဟံသု ‘‘ဧဟိ တွံ, အာဝုသော သုသီမ, သမဏေ ဂေါတမေ ဗြဟ္မစရိယံ စရ, တွံ ဓမ္မံ ပရိယာပုဏိတွာ အမှေ ဝါစေယျာသိ, တံ မယံ ဓမ္မံ ပရိယာပုဏိတွာ ဂိဟီနံ ဘာသိဿာမ, ဧဝံ မယမ္ပိ သက္ကတာ ဘဝိဿာမ ဂရုကတာ မာနိတာ ပူဇိတာ လာဘိနော စီဝရပိဏ္ဍပါတသေနာသနဂိလာနပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရာန’’န္တိ (သံ. နိ. ၂.၇၀).

සුසීම පරිබ්‍රාජකයා යනු (සං. නි. අට්ඨ. 2.2.70) එම නම ඇති, වේදාංගයන්හි දක්ෂ, පණ්ඩිත පරිබ්‍රාජකයෙකි. අන්‍ය තීර්ථකයෝ ලාභ සත්කාර හා කීර්තිය පිරිහී ගිය කල්හි මෙසේ සිතූහ: ‘ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ ජාති ගෝත්‍ර ආදිය මුල් කොට ගෙන ලාභයේ අග්‍රයට පත් වූ කෙනෙකු නොවේ. එසේ වුවත්, ඒ මහා කවියා උතුම් කවිත්වයෙන් යුත් ධර්ම බන්ධනයන් (දේශනා) සකස් කර ශ්‍රාවකයන්ට ලබා දෙයි. ඔවුහු ඒවා ඉගෙන ගෙන උපස්ථායකයන්ට අනුමෝදනා කිරීම් හා සරභඤ්ඤ ගායනා කිරීම් ආදිය කරති. ඔවුහු එමගින් පැහැදුණු අයගෙන් ලාභ උපයා ගනිති. ඉදින් අපි ද ශ්‍රමණ ගෞතමයන් දන්නා දෙයින් ස්වල්පයක් හෝ දැනගෙන, අපේ ආගමික කරුණු ද එහි ඇතුළත් කර උපස්ථායකයන්ට පවසන්නෙමු නම්, එවිට අපි ද මොවුන්ට වඩා ලාභ ලබන්නන් වන්නෙමු. ශ්‍රමණ ගෞතමයන් සමීපයෙහි පැවිදි වී වහාම ධර්මය ඉගෙන ගැනීමට සමත් වන්නේ කවුද?’ යි සිතා, ‘සුසීම ඒ සඳහා දක්ෂය’ යි දැක ඔහු වෙත පැමිණ මෙසේ පැවසූහ: ‘ඇවැත් සුසීමය, ඔබ ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වෙත ගොස් බඹසර හැසිරෙන්න. ඔබ ධර්මය ඉගෙන ගෙන අපට ද උගන්වන්න. අපි ඒ ධර්මය ඉගෙන ගෙන ගිහියන්ට පවසන්නෙමු. එවිට අපි ද සිවුරු, පිණ්ඩපාත, සේනාසන හා ගිලන්පස යන ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් යුත් ලාභීන් වී ගරුබුහුමන් හා පූජාවන්ට පාත්‍ර වන්නෙමු’ (සං. නි. 2.70).

အထ သုသီမော ပရိဗ္ဗာဇကော တေသံ ဝစနံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ယေနာနန္ဒော တေနုပသင်္ကမိ, ဥပသင်္ကမိတွာ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ယာစိ. ထေရော စ တံ အာဒါယ ဘဂဝန္တံ [Pg.138] ဥပသင်္ကမိတွာ ဧတမတ္ထံ အာရောစေသိ. ဘဂဝါ ပန စိန္တေသိ ‘‘အယံ ပရိဗ္ဗာဇကော တိတ္ထိယသမယေ ‘အဟံ ပါဋိဧက္ကော သတ္ထာ’တိ ပဋိဇာနမာနော စရတိ, ‘ဣဓေဝ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယံ စရိတုံ ဣစ္ဆာမီ’တိ ကိရ ဝဒတိ, ကိံ နု ခေါ မယိ ပသန္နော, ဥဒါဟု မယှံ ဝါ မမ သာဝကာနံ ဓမ္မကထာယ ပသန္နော’’တိ. အထဿ ဧကဋ္ဌာနေပိ ပသာဒါဘာဝံ ဉတွာ ‘‘အယံ မမ သာသနေ ‘ဓမ္မံ ထေနေဿာမီ’တိ ပဗ္ဗဇတိ, ဣတိဿ အာဂမနံ အပရိသုဒ္ဓံ, နိပ္ဖတ္တိ နု ခေါ ကီဒိသာ’’တိ ဩလောကေန္တော ‘‘ကိဉ္စာပိ ‘ဓမ္မံ ထေနေဿာမီ’တိ ပဗ္ဗဇတိ, ကတိပါဟေနေဝ ပန ဃဋေတွာ အရဟတ္တံ ဂဏှိဿတီ’’တိ ဉတွာ ‘‘တေနဟာနန္ဒ, သုသီမံ ပဗ္ဗာဇေထာ’’တိ အာဟ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝံ ဘဂဝတာ ကော ဉာတော? သုသီမော ပရိဗ္ဗာဇကော’’တိ.

ඉක්බිති සුසීම පරිබ්‍රාජකයා ඔවුන්ගේ වචනය පිළිගෙන ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ පැවිද්ද ඉල්ලා සිටියේය. තෙරුන් වහන්සේ ද ඔහු කැඳවාගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත ගොස් එම කරුණ සැල කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක: ‘මේ පරිබ්‍රාජකයා තීර්ථක සමයෙහි “මම හුදකලා ශාස්තෘවරයෙකි” යි ප්‍රතිඥා දෙමින් හැසිරෙන්නෙකි. දැන් “මෙහි ම මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරීමට කැමැත්තෙමි” යි පවසයි. මොහු මා කෙරෙහි පැහැදුණේ ද, නැතහොත් මාගේ හෝ මාගේ ශ්‍රාවකයන්ගේ ධර්ම කථාවට පැහැදුණේ ද?’ යි විමසා බැලූ සේක. ඔහු කෙරෙහි කිසිදු තැනක පැහැදීමක් නැති බව දැන, ‘මොහු මාගේ ශාසනයෙහි “ධර්මය සොරකම් කරන්නෙමි” යි සිතා පැවිදි වෙයි’ යනුවෙන් ඔහුගේ පැමිණීම අපිරිසිදු බව දුටු සේක. එසේ වුවත් ඔහුගේ අවසානය කෙසේ වනු ඇත්දැයි බලා වදාරන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ‘ධර්මය සොරකම් කිරීමට පැවිදි වුවද, ස්වල්ප දිනකින්ම වීර්යය කොට අර්හත්වය ලබා ගනු ඇත’ යි දැන, ‘ආනන්දය, එසේ නම් සුසීම පැවිදි කරන්න’ යි වදාළ සේක. එය අරභයා ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ කවුරුන් දන්නා ලද්දේ ද? සුසීම පරිබ්‍රාජකයා ය’ යි පවසන ලදී.

သန္တတိမဟာမတ္တောတိ (ဓ. ပ. အဋ္ဌ. ၂.၁၄၁ သန္တတိမဟာမတ္တဝတ္ထု) သော ကိရ ဧကသ္မိံ ကာလေ ရညော ပသေနဒိဿ ပစ္စန္တံ ကုပိတံ ဝူပသမေတွာ အာဂတော. အထဿ ရာဇာ တုဋ္ဌော သတ္တ ဒိဝသာနိ ရဇ္ဇံ ဒတွာ ဧကံ နစ္စဂီတကုသလံ ဣတ္ထိံ အဒါသိ. သော သတ္တ ဒိဝသာနိ သုရာမဒမတ္တော ဟုတွာ သတ္တမေ ဒိဝသေ သဗ္ဗာလင်္ကာရပ္ပဋိမဏ္ဍိတော ဟတ္ထိက္ခန္ဓဝရဂတော နဟာနတိတ္ထံ ဂစ္ဆန္တော သတ္ထာရံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသန္တံ ဒွါရန္တရေ ဒိသွာ ဟတ္ထိက္ခန္ဓဝရဂတောဝ သီသံ စာလေတွာ ဝန္ဒိ. သတ္ထာ သိတံ ကတွာ ‘‘ကော နု ခေါ, ဘန္တေ, သိတပါတုကရဏေ ဟေတူ’’တိ အာနန္ဒတ္ထေရေန ပုဋ္ဌော သိတကာရဏံ အာစိက္ခန္တော အာဟ – ‘‘ပဿသိ, အာနန္ဒ, သန္တတိမဟာမတ္တံ, အဇ္ဇေဝ သဗ္ဗာဘရဏပ္ပဋိမဏ္ဍိတော မမ သန္တိကံ အာဂန္တွာ စာတုပ္ပဒိကဂါထာဝသာနေ အရဟတ္တံ ပတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိဿတီ’’တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝံ ကော ဉာတော ဘဂဝတာတိ? သန္တတိမဟာမတ္တော’’တိ.

සන්තති මහාමාත්‍යයා යනු (ධ. ප. අට්ඨ. 2.141 සන්තති මහාමාත්‍ය වස්තුව) එක් කලෙක පසේනදී කෝසල රජුගේ සීමාන්ත ප්‍රදේශයක ඇති වූ කැරැල්ලක් සංසිඳුවා පැමිණි අයෙකි. එවිට රජතුමා සතුටු වී සත් දිනකට රාජ්‍යය පවරා දී, නර්තනයෙහි හා ගීතයෙහි දක්ෂ එක් ස්ත්‍රියක ද ඔහුට ලබා දුන්නේය. හෙතෙම සත් දිනක් සුරා මදයෙන් මත්ව සිට, සත්වැනි දිනයෙහි සියලු ආභරණයෙන් සැරසී උතුම් ඇතෙකු පිට නැගී නාන තොටුපළට යන්නේ, නගර ද්වාරය අසල පිඬු පිණිස වඩින ශාස්තෘන් වහන්සේ දැක ඇතෙකු පිට සිටම හිස නමා වැන්දේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ සිනහවක් (සිතක්) පහළ කළ සේක. ‘ස්වාමීනී, මෙසේ මඳ සිනහවක් පහළ කිරීමට හේතුව කුමක්ද?’ යි ආනන්ද තෙරුන් විමසූ කල්හි සිනහවට හේතුව දක්වමින් මෙසේ වදාළ සේක: ‘ආනන්දය, සන්තති මහාමාත්‍යයා දෙස බලන්න, අදම සියලු ආභරණයෙන් සැරසී සිටියදීම මා වෙත පැමිණ සිව්පද ගාථාවක් අවසානයේ අර්හත්වයට පත්ව පිරිනිවන් පානු ඇත’ යනුවෙනි. එහෙයින් ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ කවුරුන් දන්නා ලද්දේ ද? සන්තති මහාමාත්‍යයා ය’ යි පවසන ලදී.

ပုရိသိန္ဒြိယဉာဏသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පුරිසින්ද්‍රියඥාණ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၉. နိဗ္ဗေဓိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. නිබ්බේධික සූත්‍ර වර්ණනාව

၆၃. နဝမေ ပရိဟာယတိ အတ္တနော ဖလံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ဝတ္တတိ, တဿ ဝါ ကာရဏဘာဝံ ဥပဂစ္ဆတီတိ ပရိယာယောတိ ဣဓ ကာရဏံ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘နိဗ္ဗိဇ္ဈနကာရဏ’’န္တိ.

63. නව වැනි සූත්‍රයෙහි ‘පරිහායති’ යනු තමාගේ ඵලය ගෙන පවතී (වර්තනය වේ) හෝ එහි හේතු භාවයට පැමිණේ යන්නයි. මෙහි ‘පරියාය’ යන්නෙන් හේතුව අදහස් කළ බව ‘නිබ්බිජ්ඣනකාරණං’ (විදහා දැක්වීමේ හෝ විනිවිද දැකීමේ හේතුව) යනුවෙන් පවසන ලදී.

‘‘အနုဇာနာမိ[Pg.139], ဘိက္ခဝေ, အဟတာနံ ဝတ္ထာနံ ဒိဂုဏံ သံဃာဋိ’’န္တိ ဧတ္ထ ဟိ ပဋလဋ္ဌော ဂုဏဋ္ဌော. ‘‘အစ္စေန္တိ ကာလာ တရယန္တိ ရတ္တိယော, ဝယောဂုဏာ အနုပုဗ္ဗံ ဇဟန္တီ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၄) ဧတ္ထ ရာသဋ္ဌော ဂုဏဋ္ဌော. ‘‘သတဂုဏာ ဒက္ခိဏာ ပါဋိကင်္ခိတဗ္ဗာ’’တိ (မ. နိ. ၃.၃၇၉) ဧတ္ထ အာနိသံသဋ္ဌော. ‘‘အန္တံ အန္တဂုဏံ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၇; မ. နိ. ၁.၁၁၀; ခု. ပါ. ၃.ဒွတ္တိံသာကာရော), ကယိရာ မာလာဂုဏေ ဗဟူ’’တိ (ဓ. ပ. ၅၃) ဧတ္ထ ဗန္ဓနဋ္ဌော ဂုဏဋ္ဌော. ဣဓာပိ ဧသောဝ အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘ဗန္ဓနဋ္ဌေန ဂုဏာ’’တိ. ကာမရာဂဿ သံယောဇနဿ ပစ္စယဘာဝေန ဝတ္ထုကာမေသုပိ ဗန္ဓနဋ္ဌော ရာသဋ္ဌော ဝါ ဂုဏဋ္ဌော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. စက္ခုဝိညေယျာတိ ဝါ စက္ခုဝိညာဏတံဒွါရိကဝိညာဏေဟိ ဇာနိတဗ္ဗာ. သောတဝိညေယျာတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣဋ္ဌာရမ္မဏဘူတာတိ သဘာဝေနေဝ ဣဋ္ဌာရမ္မဏဇာတိကာ, ဣဋ္ဌာရမ္မဏဘာဝံ ဝါ ပတ္တာ. ကမနီယာတိ ကာမေတဗ္ဗာ. မနဝဍ္ဎနကာတိ မနောဟရာ. ဧတေန ပရိကပ္ပနတောပိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏဘာဝံ သင်္ဂဏှာတိ. ပိယဇာတိကာတိ ပိယာယိတဗ္ဗသဘာဝါ. ကာမူပသဉှိတာတိ ကာမရာဂေန ဥပေစ္စ သမ္ဗန္ဓနီယာ သမ္ဗန္ဓာ ကာတဗ္ဗာ. တေနာဟ ‘‘အာရမ္မဏံ ကတွာ’’တိအာဒိ. သင်္ကပ္ပရာဂေါတိ ဝါ သုဘာဒိဝသေန သင်္ကပ္ပိတဝုတ္ထမှိ ဥပ္ပန္နရာဂေါ. ဧဝမေတ္ထ ဝတ္ထုကာမံ ပဋိက္ခိပိတွာ ကိလေသကာမော ဝုတ္တော တဿေဝ ဝသေန တေသမ္ပိ ကာမဘာဝသိဒ္ဓိတော, ကိလေသကာမဿပိ ဣဋ္ဌဝေဒနာ ဒိဋ္ဌာဒိသမ္ပယောဂဘေဒေန ပဝတ္တိအာကာရဘေဒေန စ အတ္ထိ ဝိစိတ္တကာတိ တတော ဝိသေသေတုံ ‘‘စိတြဝိစိတြာရမ္မဏာနီ’’တိ အာဟ, နာနပ္ပကာရာနိ ရူပါဒိအာရမ္မဏာနီတိ အတ္ထော.

“මහණෙනි, අලුත් වස්ත්‍රවලින් දෙපට සිවුරක් (දෙගුණයක්) අනුදනිමි” යන්නෙහි මෙහි ‘ගුණ’ යන්න ස්තර (පටල) යන අර්ථයෙහි වැටේ. “කාලය ඉක්ම යයි, රාත්‍රීන් ගෙවී යයි, වයස් මට්ටම් (වයෝගුණ) අනුපිළිවෙලින් අත්හැර යයි” (සං. නි. 1.4) යන්නෙහි ‘ගුණ’ යන්න රාශි (සමූහ) අර්ථයෙහි වැටේ. “සිය ගුණයක් අනුසස් අපේක්ෂා කළ යුතුය” (ම. නි. 3.379) යන්නෙහි ආනිසංස අර්ථයෙහි වැටේ. “අතුනුබහන් (අන්තගුණ), බොහෝ මල් මාලා (මාලාගුණ) කළ යුතුය” (ධ. ප. 53) යන්නෙහි ‘ගුණ’ යන්න බැඳීම යන අර්ථයෙහි වැටේ. මෙහිදී ද එම අර්ථයම අදහස් කරන බැවින් “බැඳීම යන අර්ථයෙන් ගුණ වේ” යැයි කියන ලදී. කාමරාග සංයෝජනයට ප්‍රත්‍ය වන බැවින් වස්තුකාමයන්හි ද බැඳීම යන අර්ථය හෝ රාශි යන අර්ථය ‘ගුණ’ යන්නෙන් දත යුතුය. ‘ඇසින් දත යුතු’ (චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍ය) යනු චක්ඛුවිඤ්ඤාණය සහිත වූ ද්වාරික විඤ්ඤාණයන්ගෙන් දත යුතු බවයි. කනින් දත යුතු (සෝතවිඤ්ඤෙය්‍ය) යනාදියෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. ‘ඉෂ්ට අරමුණු වූ’ යනු ස්වභාවයෙන්ම ඉෂ්ට අරමුණු ජාතික වූ හෝ ඉෂ්ට අරමුණු බවට පත් වූ යන්නයි. ‘කමනීය’ යනු කැමති විය යුතු වූ යන්නයි. ‘මන වඩන’ (මනවඩ්ඪනක) යනු සිත් ඇදගන්නා සුළු වූ යන්නයි. මෙයින් පරිකල්පනයෙන් ඇතිවන ඉෂ්ට අරමුණු බව ද ඇතුළත් වේ. ‘ප්‍රිය ස්වභාව ඇති’ (පියජාතික) යනු ප්‍රිය කළ යුතු ස්වභාවයයි. ‘කාමය හා බැඳුණු’ (කාමූපසඤ්හිත) යනු කාමරාගයෙන් එළඹ බැඳිය යුතු වූ හෝ සම්බන්ධ කළ යුතු වූ යන්නයි. ඒ නිසා “අරමුණු කොට” යනාදිය කියන ලදී. ‘සංකප්පරාග’ යනු ශුභාදි වශයෙන් සංකල්පනා කරන ලද වස්තුවෙහි උපන් රාගයයි. මෙසේ මෙහි වස්තුකාමය ප්‍රතික්ෂේප කොට කෙලෙස් කාමය පවසන ලදී. මන්ද යත්, ඒ කෙලෙස් කාමය නිසාම වස්තුකාමයන්ට ද කාම බව සිද්ධ වන බැවිනි. කෙලෙස් කාමය ද ඉෂ්ට වේදනා, දෘෂ්ටාදි සම්ප්‍රයෝග භේදය සහ පැවැත්මේ ආකාර භේදය අනුව විසිතුරු බැවින්, එය විශේෂ කිරීමට “චිත්‍ර විචිත්‍ර අරමුණු” යැයි කියන ලදී. විවිධ ප්‍රකාර වූ රූපාදි අරමුණු යනු එහි අර්ථයයි.

အထေတ္ထ ဓီရာ ဝိနယန္တိ ဆန္ဒန္တိ အထ ဧတေသု အာရမ္မဏေသု ဓိတိသမ္ပန္နာ ပဏ္ဍိတာ ဆန္ဒရာဂံ ဝိနယန္တိ.

එහි “පණ්ඩිතයෝ ඡන්දය විනයනය කරති” යනු, ඒ අරමුණුවල ඇති ඡන්දරාගය ධෛර්යසම්පන්න පණ්ඩිතයෝ දුරු කරති යන්නයි.

တဇ္ဇာတိကန္တိ တံသဘာဝံ, အတ္ထတော ပန တဿ ကာမဿ အနုရူပန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပုညဿ ဘာဂေါ ပုညဘာဂေါ, ပုညကောဋ္ဌာသော. တေန နိဗ္ဗတ္တော, တတ္ထ ဝါ ဘဝေါတိ ပုညဘာဂိယော. အပုညဘာဂိယောတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဝိပါကောယေဝ ဝေပက္ကန္တိ အာဟ ‘‘ဝေါဟာရဝိပါက’’န္တိ.

“තජ්ජාතික” යනු එම ස්වභාවය ඇති යන්නයි, අර්ථ වශයෙන් නම් එම කාමයට අනුරූප වූ යන්න පැවසේ. පිනෙහි කොටස “පුඤ්ඤභාග” නම් වේ, එනම් පින් කොටසයි. එයින් හටගත් හෝ එහි වූයේ “පුඤ්ඤභාගිය” නම් වේ. “අපුඤ්ඤභාගිය” යන්නෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. විපාකයම “වේපක්ක” වන බැවින් “ව්‍යවහාර විපාකය” යැයි කියන ලදී.

သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကာတိ ကုသလာကုသလသာဓာရဏာ. သံဝိဒဟနစေတနာတိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေသု သံဝိဒဟနလက္ခဏာ စေတနာ. ဥရတ္တာဠိန္တိ ဥရံ တာဠေတွာ[Pg.140]. ဧကပဒန္တိ ဧကပဒစိတံ မန္တံ. တေနာဟ ‘‘ဧကပဒမန္တံ ဝါ’’တိအာဒိ.

“සබ්බසංගාහිකා” යනු කුසල් අකුසල් දෙකටම සාධාරණ වූ යන්නයි. “සංවිදහන චේතනා” යනු සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් මෙහෙයවන (සංවිධානය කරන) ලක්ෂණය ඇති චේතනාවයි. “උරත්තාළිං” යනු ළයට ගසා ගනිමින් යන්නයි. “ඒකපදං” යනු එක් පදයකින් යුත් මන්ත්‍රයකි. ඒ නිසා “එක් පද මන්ත්‍රයක් හෝ” යනාදිය පවසන ලදී.

နိဗ္ဗေဓိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නිබ්බේධික සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၁၀. သီဟနာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. සීහනාද සූත්‍ර වර්ණනාව

၆၄. ဒသမေ တထာဂတဗလာနီတိ အညေဟိ အသာဓာရဏာနိ တထာဂတဿေဝ ဗလာနိ. နနု စေတာနိ သာဝကာနမ္ပိ ဧကစ္စာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ? ကာမံ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ယာဒိသာနိ ပန ဗုဒ္ဓါနံ ဌာနာဋ္ဌာနဉာဏာဒီနိ, န တာဒိသာနိ တဒညေသံ ကဒါစိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ အညေဟိ အသာဓာရဏာနိ. ဣမမေဝ ဟိ ယထာဝုတ္တံ လေသံ အပေက္ခိတွာ သာဓာရဏဘာဝတော အာသယာနုသယဉာဏာဒီသု ဧဝ အသာဓာရဏသမညာ နိရုဠှာ. ယထာ ပုဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ ဗလာနိ ပုညဿ သမ္ပတ္တိယာ အာဂတာနိ, တထာ အာဂတဗလာနီတိ ဝါ တထာဂတဗလာနိ. ဥသဘဿ ဣဒံ အာသဘံ, သေဋ္ဌဋ္ဌာနံ. ပမုခနာဒန္တိ သေဋ္ဌနာဒံ. ပဋိဝေဓဉာဏဉ္စေဝ ဒေသနာဉာဏဉ္စာတိ ဧတ္ထ ပညာယ ပဘာဝိတံ အတ္တနော အရိယဖလာဝဟံ ပဋိဝေဓဉာဏံ. ကရုဏာယ ပဘာဝိတံ သာဝကာနံ အရိယဖလာဝဟံ ဒေသနာဉာဏံ. တတ္ထ ပဋိဝေဓဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဥပ္ပန္နန္တိ ဒုဝိဓံ. တဉှိ အဘိနိက္ခမနတော ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ, ဖလက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ နာမ. တုသိတဘဝနတော ယာဝ မဟာဗောဓိပလ္လင်္ကေ အရဟတ္တမဂ္ဂါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ, ဖလက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ နာမ. ဒီပင်္ကရတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ, ဖလက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ နာမ. ဒေသနာဉာဏမ္ပိ ပဝတ္တမာနံ ပဝတ္တန္တိ ဒုဝိဓံ. တဉှိ ယာဝ အညာတကောဏ္ဍညဿ သောတာပတ္တိမဂ္ဂါ ပဝတ္တမာနံ, ဖလက္ခဏေ ပဝတ္တံ နာမ. တေသု ပဋိဝေဓဉာဏံ လောကုတ္တရံ, ဒေသနာဉာဏံ လောကိယံ. ဥဘယမ္ပိ ပနေတံ အညေဟိ အသာဓာရဏံ, ဗုဒ္ဓါနညေဝ ဩရသဉာဏံ.

64. දසවන සූත්‍රයෙහි ‘තථාගත බල’ යනු අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන, තථාගතයන් වහන්සේටම පමණක් උරුම වූ බලයන්ය. “මේවා ශ්‍රාවකයන්ට ද සමහර විට උපදින්නේ නොවේද?” යත්, කැමති පරිදි උපදියි. එහෙත් බුදුවරුන්ගේ ඨානාඨාන ඥානය ආදිය යම් බඳු ද, එවැනි ඥානයෝ අන් කිසිවකුට කිසි කලෙකත් පහළ නොවෙති. එබැවින් ඒවා අන්‍යයන්ට අසාධාරණ වේ. ඉහත කී කරුණ සැලකිල්ලට ගෙන, සාධාරණ නොවන බැවින් ආසයානුසය ඥානය ආදියෙහි ‘අසාධාරණ’ යන නාමය රූඪ වී ඇත. පෙර බුදුවරුන්ගේ බලයන් පින් සම්පත්තියෙන් ලැබුණා සේ, එලෙසම පැමිණි බලයන් බැවින් ද ‘තථාගත බල’ නම් වේ. වෘෂභ රාජයාට අයත් මෙය ‘ආසභ’ නම් වේ, එනම් ශ්‍රේෂ්ඨත්වයයි. ‘පමුඛනාද’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ නාදයයි. ‘ප්‍රතිවේධ ඥානය සහ දේශනා ඥානය’ යන්නෙහි ප්‍රඥාවෙන් ප්‍රගුණ කරන ලද, තමන්ට අරහත් ඵල ගෙන දෙන ප්‍රතිවේධ ඥානය පටිවේධ ඥානයයි. කරුණාවෙන් ප්‍රගුණ කරන ලද, ශ්‍රාවකයන්ට අරහත් ඵල ගෙන දෙන ඥානය දේශනා ඥානයයි. එහි ප්‍රතිවේධ ඥානය ‘උපදින’ සහ ‘උපන්’ යැයි දෙවදෑරුම් වේ. අභිනිෂ්ක්‍රමණයෙහි සිට අරහත් මාර්ගය දක්වා එය ‘උපදින’ ඥානය වන අතර, ඵල ක්ෂණයෙහි ‘උපන්’ ඥානය නම් වේ. තුසිත භවනයෙහි සිට මහා බෝධි පර්යංකයේ අරහත් මාර්ගය දක්වා ‘උපදින’ ඥානය වන අතර, ඵල ක්ෂණයෙහි ‘උපන්’ ඥානය නම් වේ. දීපංකර බුදුරදුන්ගේ සිට අරහත් මාර්ගය දක්වා ‘උපදින’ ඥානය වන අතර, ඵල ක්ෂණයෙහි ‘උපන්’ ඥානය නම් වේ. දේශනා ඥානය ද ‘පවතින’ සහ ‘පැවැත් වූ’ යැයි දෙවදෑරුම් වේ. අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤ හිමියන් සෝතාපත්ති මාර්ගයට පත්වන තුරු එය ‘පවතින’ ඥානය වන අතර, ඵල ක්ෂණයෙහි ‘පැවැත් වූ’ ඥානය නම් වේ. ඒවා අතුරින් ප්‍රතිවේධ ඥානය ලෝකෝත්තර වන අතර, දේශනා ඥානය ලෞකික වේ. මේ දෙකම අන්‍යයන්ට අසාධාරණ වූ, බුදුවරුන්ටම ආවේණික වූ ඥානයෝ වෙති.

ဌာနဉ္စ ဌာနတော ပဇာနာတီတိ ကာရဏဉ္စ ကာရဏတော ပဇာနာတိ. ယသ္မာ တတ္ထ ဖလံ တိဋ္ဌတိ တဒါယတ္တဝုတ္တိတာယ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေဝ ပဝတ္တတိ စ, တသ္မာ ဌာနန္တိ ဝုစ္စတိ. ဘဂဝါ ‘‘ယေ ယေ ဓမ္မာ ယေသံ ယေသံ ဓမ္မာနံ ဟေတူ ပစ္စယာ ဥပ္ပာဒါယ, တံ တံ ဌာနံ, ယေ ယေ ဓမ္မာ ယေယံ ယေယံ ဓမ္မာနံ န ဟေတူ န ပစ္စယာ ဥပ္ပာဒါယ, တံ တံ အဋ္ဌာန’’န္တိ ပဇာနန္တော ဌာနတော အဋ္ဌာနတော ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ.

“ස්ථානය ස්ථාන වශයෙන් දනී” යනු හේතුව හේතු වශයෙන් දනී යන්නයි. යම් හෙයකින් එහි ඵලය පවතී ද, එයට යටත්ව ඵලය උපදී ද, පවතී ද, එබැවින් එය ‘ස්ථානය’ (හේතුව) යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “යම් යම් ධර්ම කෙනෙක් යම් යම් ධර්මයන්ගේ ඉපදීමට හේතු ප්‍රත්‍ය වෙත් ද, එය ස්ථානය බවත්; යම් යම් ධර්ම කෙනෙක් යම් යම් ධර්මයන්ගේ ඉපදීමට හේතු ප්‍රත්‍ය නොවෙත් ද, එය අස්ථානය බවත්” දැනගනිමින්, ස්ථානය හා අස්ථානය නිවැරදිව (යථාභූතව) දනිති.

သမာဒိယန္တီတိ [Pg.141] သမာဒါနာနိ, တာနိ ပန သမာဒိယိတွာ ကတာနိ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘သမာဒိယိတွာ ကတာန’’န္တိ. ကမ္မမေဝ ဝါ ကမ္မသမာဒါနန္တိ ဧတေန ‘‘သမာဒါန’’န္တိ သဒ္ဒဿ အပုဗ္ဗတ္ထာဘာဝံ ဒဿေတိ မုတ္တဂတသဒ္ဒေ ဂတသဒ္ဒဿ ဝိယ. ဂတီတိ နိရယာဒိဂတိယော. ဥပဓီတိ အတ္တဘာဝေါ. ကာလောတိ ကမ္မဿ ဝိပစ္စနာရဟကာလော. ပယောဂေါတိ ဝိပါကုပ္ပတ္တိယာ ပစ္စယဘူတာ ကိရိယာ.

“සමාදන් වෙති” යනු සමාදානයන්ය, ඒවා සමාදන් වී කරන ලද බැවින් “සමාදන් වී කරන ලද” යැයි පවසන ලදී. කර්මයම ‘කර්ම සමාදානය’ වේ. මෙයින් ‘සමාදාන’ යන වචනයෙහි අමුතු අර්ථයක් නැති බව ‘මුත්තගත’ යන වචනයෙහි ‘ගත’ යන්න මෙන් පෙන්වා දෙයි. ‘ගති’ යනු නිරයාදී ගතීන්ය. ‘උපධි’ යනු ආත්මභාවයයි. ‘කාල’ යනු කර්මය විපාක දීමට සුදුසු කාලයයි. ‘පයෝග’ (ප්‍රයෝගය) යනු විපාකය ඉපදීමට ප්‍රත්‍ය වන ක්‍රියාවයි.

စတုန္နံ ဈာနာနန္တိ ပစ္စနီကဇ္ဈာပနဋ္ဌေန အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနဋ္ဌေန စ စတုန္နံ ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနံ. စတုက္ကနယေန ဟေတံ ဝုတ္တံ. အဋ္ဌန္နံ ဝိမောက္ခာနန္တိ ‘‘ရူပီ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိအာဒီနံ (မ. နိ. ၂.၂၄၈; ၃.၃၁၂; ဓ. သ. ၂၄၈; ပဋိ. မ. ၁.၂၀၉) အဋ္ဌန္နံ ဝိမောက္ခာနံ. တိဏ္ဏံ သမာဓီနန္တိ သဝိတက္ကသဝိစာရာဒီနံ တိဏ္ဏံ သမာဓီနံ. နဝန္နံ အနုပုဗ္ဗသမာပတ္တီနန္တိ ပဌမဇ္ဈာနသမာပတ္တိအာဒီနံ နဝန္နံ အနုပုဗ္ဗသမာပတ္တီနံ. ဧတ္ထ စ ပဋိပါဋိယာ အဋ္ဌန္နံ သမာဓီတိပိ နာမံ, သမာပတ္တီတိပိ စိတ္တေကဂ္ဂတာသဗ္ဘာဝတော, နိရောဓသမာပတ္တိယာ တဒဘာဝတော န သမာဓီတိ နာမံ. ဟာနဘာဂိယံ ဓမ္မန္တိ အပ္ပဂုဏေဟိ ပဌမဇ္ဈာနာဒီဟိ ဝုဋ္ဌိတဿ သညာမနသိကာရာနံ ကာမာဒိပက္ခန္ဒနံ. ဝိသေသဘာဂိယံ ဓမ္မန္တိ ပဂုဏေဟိ ပဌမဇ္ဈာနာဒီဟိ ဝုဋ္ဌိတဿ သညာမနသိကာရာနံ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒိပက္ခန္ဒနံ. ဣတိ သညာမနသိကာရာနံ ကာမာဒိဒုတိယဇ္ဈာနာဒိပက္ခန္ဒနာနိ ဟာနဘာဂိယဝိသေသဘာဂိယဓမ္မာတိ ဒဿိတာနိ. တေဟိ ပန ဈာနာနံ တံသဘာဝတာ ဓမ္မသဒ္ဒေန ဝုတ္တာ. တသ္မာတိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဟေတုဘာဝေန ပစ္စာမသတိ. ဝေါဒါနန္တိ ပဂုဏတာသင်္ခါတံ ဝေါဒါနံ. တဉှိ ပဌမဇ္ဈာနာဒီဟိ ဝုဋ္ဌဟိတွာ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒီနံ အဓိဂမဿ ပစ္စယတ္တာ ‘‘ဝုဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယေ ပန ‘‘နိရောဓတော ဖလသမာပတ္တိယာ ဝုဋ္ဌာနန္တိ ပါဠိ နတ္ထီ’’တိ ဝဒန္တိ. တေ ‘‘နိရောဓာ ဝုဋ္ဌဟန္တဿ နေဝသညာနာသညာယတနံ ဖလသမာပတ္တိယာ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဣမာယ ပါဠိယံ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၁၇) ပဋိသေဓေတဗ္ဗာ.

‘සතර ධ්‍යානයන්ගේ’ යන්නෙහි ප්‍රත්‍යනීක ධර්ම දවාලීම යන අර්ථයෙන් ද, අරමුණෙහි දැඩිව මෙනෙහි කිරීම යන අර්ථයෙන් ද, සතර රූපාවචර ධ්‍යානයන්ගේ යන්න අදහස් වේ. මෙය චතුක්ක නයට අනුව පවසන ලද්දකි. ‘අට විමොක්ඛයන්ගේ’ යන්නෙන් ‘රූපී පුද්ගලයා රූපයන් දකියි’ යනාදී වශයෙන් (ම.නි. 2.248; 3.312; ධ.ස. 248; පටි.ම. 1.209) දැක්වෙන අෂ්ට විමොක්ඛයන් ගැන කියැවේ. ‘සමාධි තුනක’ යනු සවිතක්ක සවිචාර ආදී සමාධීන් තුනයි. ‘අනුපූර්ව සමාපත්ති නවයක’ යනු ප්‍රථම ධ්‍යාන සමාපත්තිය ආදී නවයයි. මෙහි පිළිවෙළින් ඇති සමාධීන් අට චිත්තයේ ඒකාග්‍රතාව පවතින බැවින් ‘සමාධි’ යැයි ද ‘සමාපත්ති’ යැයි ද නම් කෙරේ. නිරෝධ සමාපත්තියේදී එම චිත්ත ඒකාග්‍රතාව නොමැති බැවින් එය ‘සමාධි’ යැයි නම් නොකෙරේ. ‘හානභාගිය ධර්මය’ යනු හුරු නොකළ ප්‍රථම ධ්‍යානාදියෙන් නැඟී සිටියහුගේ සංඥා මනසිකාරයන් කාම ආදියට යොමු වීමයි. ‘විශේෂභාගිය ධර්මය’ යනු පුහුණු කළ ප්‍රථම ධ්‍යානාදියෙන් නැඟී සිටියහුගේ සංඥා මනසිකාරයන් දෙවන ධ්‍යානාදියට යොමු වීමයි. මෙසේ සංඥා මනසිකාරයන් කාම ආදියට හෝ දෙවන ධ්‍යානාදියට යොමු වීම හානභාගිය හා විශේෂභාගිය ධර්ම ලෙස දක්වා ඇත. එහෙත් එම ධ්‍යානයන්ගේ එම ස්වභාවය ‘ධර්ම’ යන වචනයෙන් කියැවිණි. ‘එබැවින්’ (තස්මා) යන්නෙන් ඉහත කී කරුණම හේතුවක් ලෙස නැවත දක්වයි. ‘වෝදාන’ යනු පුහුණු කළ බව නමැති පිරිසිදු බවයි. ප්‍රථම ධ්‍යානාදියෙන් නැඟී සිට දෙවන ධ්‍යානාදිය ලැබීමට එය හේතු වන බැවින් එය ‘වුට්ඨාන’ (නැඟී සිටීම) යැයි කියන ලදී. යම් කෙනෙක් ‘නිරෝධයෙන් ඵලසමාපත්තියට පැමිණීමක් ගැන පාලියෙහි නැත’ යැයි පවසත් ද, ඔවුන් ‘නිරෝධයෙන් නැඟී සිටින්නහුගේ නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය ඵලසමාපත්තියට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ’ යන මෙම පාලි පාඨයෙන් (පට්ඨා. 1.1.417) නිෂේධ කළ යුතුය.

သီဟနာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සීහනාද සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

မဟာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මහාවග්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၇. ဒေဝတာဝဂ္ဂေါ

7. දේවතා වර්ගය

၁-၃. အနာဂါမိဖလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-3. අනාගාමිඵල සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၆၅-၆၇. သတ္တမဿ [Pg.142] ပဌမာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနိ. တတိယေ အဘိသမာစာရေ ဥတ္တမသမာစာရေ ဘဝံ အာဘိသမာစာရိကံ, ဝတ္တပ္ပဋိပတ္တိဝတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ဥတ္တမသမာစာရဘူတ’’န္တိအာဒိ. သေခပဏ္ဏတ္တိသီလန္တိ သေခိယဝသေန ပညတ္တသီလံ.

65-67. හත්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍ර ආදියෙහි අර්ථ පැහැදිලිය. තුන්වන සූත්‍රයෙහි ‘ආභිසමාචාරික’ යනු උතුම් පැවැත්මෙහි (අභිසමාචාරයෙහි) වූ, වත් පිළිවෙත්වලට අදාළ හැසිරීමයි. එබැවින් ‘උතුම් පැවැත්ම වූ’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘සේඛපණ්ණත්ති සීලය’ යනු සේඛියා වශයෙන් පනවන ලද සීලයයි.

အနာဂါမိဖလသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අනාගාමිඵල සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၄-၅. သင်္ဂဏိကာရာမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

4-5. සංගණිකාරාම සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၆၈-၆၉. စတုတ္ထေ ဂဏေန သင်္ဂဏံ သမောဓာနံ ဂဏသင်္ဂဏိကာ, သာ အာရမိတဗ္ဗဋ္ဌေန အာရာမော ဧတဿာတိ ဂဏသင်္ဂဏိကာရာမော. သင်္ဂဏိကာတိ ဝါ သကပရိသသမောဓာနံ. ဂဏောတိ နာနာဇနသမောဓာနံ. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျမေဝ. ပဉ္စမံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

68-69. හතරවන සූත්‍රයෙහි ‘සංගණිකා’ යනු පිරිසක් සමඟ එක්වීමයි. එය ඇලුම් කටයුතු බැවින් ‘ආරාම’ නම් වේ, එබැවින් ‘සංගණිකාරාම’ (පිරිස සමඟ එක්ව වාසය කිරීමට ඇලුම් කරන බව) නම් වේ. ‘සංගණිකා’ යනු තම පිරිස සමඟ එක්වීමයි. ‘ගණ’ යනු නන් වැදෑරුම් ජනයාගේ ඒකරාශී වීමයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය. පස්වන සූත්‍රය ද පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

သင်္ဂဏိကာရာမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සංගණිකාරාම සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၆. သမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. සමාධි සූත්‍ර වර්ණනාව

၇၀. ဆဋ္ဌေ ပဋိပ္ပဿမ္ဘနံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓီတိ အတ္ထတော ဧကန္တိ အာဟ ‘‘န ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိလဒ္ဓေနာတိ ကိလေသပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ အလဒ္ဓေနာ’’တိ. သုက္ကပက္ခေ သန္တေနာတိအာဒီသု အင်္ဂသန္တတာယ အာရမ္မဏသန္တတာယ သဗ္ဗကိလေသသန္တတာယ စ သန္တေန, အတပ္ပနိယဋ္ဌေန ပဏီတေန, ကိလေသပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ လဒ္ဓတ္တာ, ကိလေသပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဘာဝံ ဝါ လဒ္ဓတ္တာ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိလဒ္ဓေန, ပဿဒ္ဓိကိလေသေန ဝါ အရဟတာ လဒ္ဓတ္တာ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိလဒ္ဓေန, ဧကောဒိဘာဝေန အဓိဂတတ္တာ ဧကောဒိဘာဝါဓိဂတေနာတိ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

70. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘පටිප්පස්සම්භන’ සහ ‘පටිප්පස්සද්ධි’ යනු අර්ථයෙන් එකක්ම බැවින් ‘න පටිප්පස්සද්ධිලද්ධේනාති’ යන්නෙන් ‘ක්ලේශයන් සන්සිඳීමක් නොලැබීමෙන්’ යන්න අදහස් කරන බව පැවසේ. ‘ශුක්ල පක්ෂයට අයත් ශාන්ත වූ’ යනාදියෙහි, අංගයන්ගේ සංසිඳීමෙන් ද, අරමුණෙහි සංසිඳීමෙන් ද සහ සියලු ක්ලේශයන්ගේ සංසිඳීමෙන් ද යුක්ත වූ හෙයින් ‘ශාන්ත’ වූ ද, තැවීමක් නැති අර්ථයෙන් ‘ප්‍රණීත’ වූ ද, ක්ලේශයන් සන්සිඳීම ලැබූ බැවින් හෝ ක්ලේශයන් සන්සිඳුණු බවට පත් වූ බැවින් ‘පටිප්පස්සද්ධිලද්ධ’ වූ ද, එසේත් නැතහොත් ක්ලේශයන් සන්සිඳුවා ගත් රහතන් වහන්සේ නමක විසින් ලබන ලද බැවින් ‘පටිප්පස්සද්ධිලද්ධ’ වූ ද, ඒකාග්‍ර බවින් (ඒකෝදිභාවයෙන්) අධිගමනය කරන ලද බැවින් ‘ඒකෝදිභාවාධිගත’ වූ ද යන මේ අයුරින් මෙහි අර්ථය දත යුතුය.

သမာဓိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සමාධි සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၇-၁၀. သက္ခိဘဗ္ဗသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

7-10. සක්ඛිභබ්බ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၇၁-၇၄. သတ္တမေ [Pg.143] တသ္မိံ တသ္မိံ ဝိသေသေတိ တသ္မိံ တသ္မိံ သစ္ဆိကာတဗ္ဗေ ဝိသေသေ. သက္ခိဘာဝါယ ပစ္စက္ခကာရိတာယ ဘဗ္ဗော သက္ခိဘဗ္ဗော, တဿ ဘာဝေါ သက္ခိဘဗ္ဗတာ. တံ သက္ခိဘဗ္ဗတံ. သတိ သတိအာယတနေတိ သတိ သတိကာရဏေ. ကိဉ္စေတ္ထ ကာရဏံ? အဘိညာ ဝါ အဘိညာပါဒကဇ္ဈာနံ ဝါ, အဝသာနေ ပန ဆဋ္ဌာဘိညာယ အရဟတ္တံ ဝါ ကာရဏံ, အရဟတ္တဿ ဝိပဿနာ ဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယဉှိ တံ တတြ တတြ သက္ခိဘဗ္ဗတာသင်္ခါတံ ဣဒ္ဓိဝိဓပစ္စနုဘဝနာဒိ, တဿ အဘိညာ ကာရဏံ. အထ ဣဒ္ဓိဝိဓပစ္စနုဘဝနာဒိ အဘိညာ, ဧဝံ သတိ အဘိညာပါဒကဇ္ဈာနံ ကာရဏံ. အရဟတ္တမ္ပိ ‘‘ကုဒါဿု နာမာဟံ တဒါယတနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိဿာမီ’’တိ အနုတ္တရေသု ဝိမောက္ခေသု ပိဟံ ဥပဋ္ဌပေတွာ ဆဋ္ဌာဘိညံ နိဗ္ဗတ္တေန္တဿ ကာရဏံ. ဣဒဉ္စ သဗ္ဗသာဓာရဏံ န ဟောတိ, သာဓာရဏဝသေန ပန အရဟတ္တဿ ဝိပဿနာ ကာရဏံ. အထ ဝါ သတိ အာယတနေတိ တဿ တဿ ဝိသေသာဓိဂမဿ ဥပနိဿယသင်္ခါတေ ကာရဏေ သတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

71-74. හත්වන සූත්‍රයෙහි ‘එම එම විශේෂයෙහි’ යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ යුතු එම එම ගුණයෙහි යන්නයි. ‘සක්ඛිභබ්බ’ යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමට සුදුසු බවයි. එහි ස්වභාවය ‘සක්ඛිභබ්බතා’ නම් වේ. ‘යම් කිසි හේතුවක් ඇති කල්හි’ (සති සති ආයතනේ) යනු යම් කරුණක් ඇති කල්හි යන්නයි. මෙහි කරුණ කුමක්ද? එය අභිඥා හෝ අභිඥාපාදක ධ්‍යාන හෝ අවසානයේ හයවන අභිඥාව වූ අර්හත්වය හෝ අර්හත්වයට අදාළ විදර්ශනාව හෝ බව දත යුතුය. එහි තැනින් තැන ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමට සුදුසු බව හෙවත් ඉද්ධිවිධ ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම් ආදියට අභිඥාව හේතුව වේ. ඉදින් ඉද්ධිවිධ ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම් ආදිය අභිඥා නම්, එවිට අභිඥාපාදක ධ්‍යාන හේතුව වේ. අර්හත්වය ද ‘මම කවදා නම් ඒ ආයතනයට (අර්හත්වයට) පැමිණ වාසය කරන්නෙම්ද’ කියා අනුත්තර විමොක්ඛයන් කෙරෙහි කැමැත්ත ඇති කරගෙන හයවන අභිඥාව උපදවා ගන්නහුට හේතුව වේ. මෙය සැමට සාධාරණ නොවූවකි, පොදු වශයෙන් ගත් කල අර්හත්වයට හේතුව විදර්ශනාවයි. එසේත් නැතහොත්, ‘සති ආයතනේ’ යනු එම විශේෂ ගුණාධිගමය ලැබීමට උපනිශ්‍රය වන කරුණු ඇති කල්හි යන්න මෙහි අර්ථයයි.

ဟာနဘာဂိယာဒီသု ‘‘ပဌမဇ္ဈာနဿ လာဘိံ ကာမသဟဂတာ သညာမနသိကာရာ သမုဒါစရန္တိ, ဟာနဘာဂိယော သမာဓိ. တဒနုဓမ္မတာ သတိ သန္တိဋ္ဌတိ, ဌိတိဘာဂိယော သမာဓိ. အဝိတက္ကသဟဂတာ သညာမနသိကာရာ သမုဒါစရန္တိ, ဝိသေသဘာဂိယော သမာဓိ. နိဗ္ဗိဒါသဟဂတာ သညာမနသိကာရာ သမုဒါစရန္တိ ဝိရာဂူပသံဟိတာ, နိဗ္ဗေဓဘာဂိယော သမာဓီ’’တိ (ဝိဘ. ၇၉၉) ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗသမာပတ္တိယော ဝိတ္ထာရေတွာ ဟာနဘာဂိယာဒိအတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ ပဌမဇ္ဈာနဿ လာဘိန္တိ ယွာယံ အပ္ပဂုဏဿ ပဌမဿ ဈာနဿ လာဘီ, တံ. ကာမသဟဂတာ သညာမနသိကာရာ သမုဒါစရန္တီတိ တတော ဝုဋ္ဌိတံ အာရမ္မဏဝသေန ကာမသဟဂတာ ဟုတွာ သညာမနသိကာရာ သမုဒါစရန္တိ တုဒန္တိ, တဿ ကာမာနတီတဿ ကာမာနုပက္ခန္ဒာနံ သညာမနသိကာရာနံ ဝသေန သော ပဌမဇ္ဈာနသမာဓိ ဟာယတိ ပရိဟာယတိ, တသ္မာ ဟာနဘာဂိယော ဝုတ္တော. တဒနုဓမ္မတာတိ တဒနုရူပသဘာဝေါ. သတိ သန္တိဋ္ဌတီတိ ဣဒံ မိစ္ဆာသတိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ယဿ ဟိ ပဌမဇ္ဈာနာနုရူပသဘာဝါ ပဌမဇ္ဈာနံ သန္တတော ပဏီတတော ဒိသွာ အဿာဒယမာနာ အဘိနန္ဒမာနာ နိကန္တိ ဟောတိ, တဿ နိကန္တိဝသေန သော ပဌမဇ္ဈာနသမာဓိ နေဝ ဟာယတိ န ဝဍ္ဎတိ, ဌိတိကောဋ္ဌာသိကော ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ [Pg.144] ‘‘ဌိတိဘာဂိယော သမာဓီ’’တိ. အဝိတက္ကသဟဂတာတိ အဝိတက္ကံ ဒုတိယဇ္ဈာနံ သန္တတော ပဏီတတော မနသိကရောတော အာရမ္မဏဝသေန အဝိတက္ကသဟဂတာ. သညာမနသိကာရာ သမုဒါစရန္တီတိ ပဂုဏပဌမဇ္ဈာနတော ဝုဋ္ဌိတံ ဒုတိယဇ္ဈာနာဓိဂမတ္ထာယ စောဒေန္တိ တုဒန္တိ. တဿ ဥပရိ ဒုတိယဇ္ဈာနာနုပက္ခန္ဒာနံ သညာမနသိကာရာနံ ဝသေန သော ပဌမဇ္ဈာနသမာဓိ ဝိသေသဘူတဿ ဒုတိယဇ္ဈာနဿ ဥပ္ပတ္တိပဒဋ္ဌာနတာယ ‘‘ဝိသေသဘာဂိယော’’တိ ဝုတ္တော.

හානභාගිය ආදී කොටස්වලදී ‘ප්‍රථමධ්‍යානය ලැබූ තැනැත්තාට කාමයන් හා සම්බන්ධ සංඥා සහ මනසිකාරයන් පහළ වෙයි නම්, එය හානභාගිය (පිරිහීමට පත්වන) සමාධියකි. එයට අනුරූප සිහිය පිහිටයි නම්, එය ස්ථිතිභාගිය (පවතින) සමාධියකි. විතර්ක රහිත (ද්විතීය ධ්‍යානයට අදාළ) සංඥා සහ මනසිකාරයන් පහළ වෙයි නම්, එය විශේෂභාගිය (විශේෂත්වය කරා යන) සමාධියකි. කලකිරීම (නිබ්බිදා) සහිත වූ, විරාගය හා සම්බන්ධ සංඥා මනසිකාරයන් පහළ වෙයි නම්, එය නිබ්බේධභාගිය (අවබෝධය පිණිස පවතින) සමාධියකි’ (විභංග 799) යන මේ ක්‍රමයට සියලු සමාපත්තීන් විස්තර කොට හානභාගිය ආදියේ අර්ථය දත යුතුය. එහි ‘ප්‍රථමධ්‍යානය ලැබූ තැනැත්තා’ යනු පුහුණුවක් නොමැතිව ප්‍රථම ධ්‍යානය ලැබූ තැනැත්තායි. ‘කාම සහගත සංඥා මනසිකාරයන් පහළ වෙයි’ යනු එම ධ්‍යානයෙන් නැගී සිටි කල්හි අරමුණු වශයෙන් කාමයන් හා එක්වූ සංඥා මනසිකාරයන් පහළ වෙමින් පීඩා කරයි, කාමයන් ඉක්මවා නොගිය, කාමයන් කෙරෙහි බැසගත් එම සංඥා මනසිකාරයන් නිසා ඔහුගේ එම ප්‍රථමධ්‍යාන සමාධිය පිරිහෙයි, එබැවින් එය ‘හානභාගිය’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘තදනුධම්මතා’ යනු ඊට අනුරූප ස්වභාවයයි. ‘සති සන්තිට්ඨති’ (සිහිය පිහිටයි) යනු මිථ්‍යා සිහිය අරභයා පවසන ලද්දකි. යමෙකුට ප්‍රථම ධ්‍යානයට අනුරූප ස්වභාවයෙන් ප්‍රථම ධ්‍යානය ශාන්ත වූත් ප්‍රණීත වූත් ලෙස දැක, එය ආශ්වාද කරමින්, අභිනන්දනය කරමින් ඇල්මක් ඇති වේ නම්, එම ඇල්ම (නිකන්ති) නිසා ඔහුගේ එම ප්‍රථමධ්‍යාන සමාධිය පිරිහෙන්නේත් නැත, වර්ධනය වන්නේත් නැත, ස්ථාවරව පවතී. එබැවින් ‘ස්ථිතිභාගිය සමාධිය’ යැයි කියන ලදී. ‘අවිතක්ක සහගතා’ යනු විතර්ක රහිත ද්විතීය ධ්‍යානය ශාන්ත වූත් ප්‍රණීත වූත් ලෙස මෙනෙහි කරන්නාට අරමුණු වශයෙන් විතර්ක රහිත වූ සංඥා මනසිකාරයන් පහළ වීමයි. ‘සංඥා මනසිකාරයන් පහළ වෙයි’ යනු පුහුණු කළ ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් නැගී සිටි තැනැත්තාට ද්විතීය ධ්‍යානය ලැබීම පිණිස පොලඹවමින් පීඩා කිරීමයි. ඔහුට ඉහළ ද්විතීය ධ්‍යානයට බැසගන්නා වූ සංඥා මනසිකාරයන් නිසා එම ප්‍රථමධ්‍යාන සමාධිය විශේෂ වූ ද්විතීය ධ්‍යානය ඉපදීමට පදට්ඨාන (ආසන්න හේතුව) වන බැවින් ‘විශේෂභාගිය’ යැයි කියනු ලැබේ.

နိဗ္ဗိဒါသဟဂတာတိ တမေဝ ပဌမဇ္ဈာနလာဘိံ ဈာနတော ဝုဋ္ဌိတံ နိဗ္ဗိဒါသင်္ခါတေန ဝိပဿနာဉာဏေန သဟဂတာ. ဝိပဿနာဉာဏဉှိ ဈာနင်္ဂေသု ပဘေဒေန ဥပဋ္ဌဟန္တေသု နိဗ္ဗိန္ဒတိ ဥက္ကဏ္ဌတိ, တသ္မာ ‘‘နိဗ္ဗိဒါ’’တိ ဝုစ္စတိ. သမုဒါစရန္တီတိ နိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယတ္ထာယ စောဒေန္တိ တုဒန္တိ. ဝိရာဂူပသံဟိတာတိ ဝိရာဂသင်္ခါတေန နိဗ္ဗာနေန ဥပသံဟိတာ. ဝိပဿနာဉာဏဉှိ သက္ကာ ဣမိနာ မဂ္ဂေန ဝိရာဂံ နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကာတုန္တိ ပဝတ္တိတော ‘‘ဝိရာဂူပသံဟိတ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. တံသမ္ပယုတ္တာ သညာမနသိကာရာ ဝိရာဂူပသံဟိတာ ဧဝ နာမ. တဿ တေသံ သညာမနသိကာရာနံ ဝသေန ပဌမဇ္ဈာနသမာဓိ အရိယမဂ္ဂပ္ပဋိဝေဓဿ ပဒဋ္ဌာနတာယ ‘‘နိဗ္ဗေဓဘာဂိယော’’တိ ဝုတ္တော. ဟာနံ ဘဇန္တီတိ ဟာနဘာဂိယာ, ဟာနဘာဂေါ ဝါ ဧတေသံ အတ္ထီတိ ဟာနဘာဂိယာ, ပရိဟာနကောဋ္ဌာသိကာတိ အတ္ထော. ဣမိနာ နယေန ဌိတိဘာဂိယော ဝေဒိတဗ္ဗော. အဋ္ဌမာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

‘නිබ්බිදා සහගතා’ යනු එම ප්‍රථමධ්‍යානය ලැබූ තැනැත්තා ධ්‍යානයෙන් නැගී සිටි කල්හි කලකිරීම නම් වූ විපස්සනා ඥානය හා එක්වීමයි. විපස්සනා ඥානය වනාහි ධ්‍යාන අංගයන් ප්‍රභේද වශයෙන් වැටහෙන කල්හි ඒවා කෙරෙහි කලකිරෙයි, එබැවින් ‘නිබ්බිදා’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘සමුදාචරන්ති’ යනු නිර්වාණය සාක්ෂාත් කිරීම පිණිස පොලඹවයි, පීඩා කරයි යන්නයි. ‘විරාගූපසංහිතා’ යනු විරාගය නම් වූ නිර්වාණය හා සම්බන්ධ වීමයි. විපස්සනා ඥානය වනාහි ‘මේ මාර්ගයෙන් විරාගය වූ නිර්වාණය සාක්ෂාත් කළ හැකිය’ යනුවෙන් පවතින බැවින් ‘විරාගූපසංහිත’ යැයි කියනු ලැබේ. එය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සංඥා මනසිකාරයන් ද විරාගූපසංහිතම වෙයි. ඔහුට එම සංඥා මනසිකාරයන් හේතුවෙන් ප්‍රථමධ්‍යාන සමාධිය ආර්ය මාර්ගය අවබෝධ කරගැනීමට ආසන්න හේතුව වන බැවින් ‘නිබ්බේධභාගිය’ යැයි කියනු ලැබේ. හානිය (පිරිහීම) භජනය කරන බැවින් ‘හානභාගිය’ වේ, නැතහොත් මොවුන්ට හානභාගයක් (පිරිහෙන කොටසක්) ඇති බැවින් හානභාගිය වේ, පිරිහෙන කොටසට අයත් යනු අර්ථයයි. මේ ක්‍රමයෙන්ම ස්ථිතිභාගිය ද දත යුතුය. අටවැන්න ආදියෙහි අර්ථ පැහැදිලිය.

သက္ခိဘဗ္ဗသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සක්ඛිභබ්බ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

ဒေဝတာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දේවතා වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၈. အရဟတ္တဝဂ္ဂေါ

8. අර්හත් වර්ගය

၁-၃. ဒုက္ခသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-3. දුක්ඛ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၇၅-၇၇. အဋ္ဌမဿ ပဌမာဒီသု နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ. တတိယေ တိဝိဓံ ကုဟနဝတ္ထုန္တိ ပစ္စယပ္ပဋိသေဝနသာမန္တဇပ္ပနဣရိယာပထပ္ပဝတ္တနသင်္ခါတံ တိဝိဓံ ကုဟနဝတ္ထုံ. ဥက္ခိပိတွာတိ ‘‘မဟာကုဋုမ္ဗိကော မဟာနာဝိကော မဟာဒါနပတီ’’တိအာဒိနာ ပဂ္ဂဏှိတွာ လပနံ. အဝက္ခိပိတွာတိ ‘‘ကိံ ဣမဿ ဇီဝိတံ, ဗီဇဘောဇနော နာမာယ’’န္တိ ဟီဠေတွာ လပနံ.

75-77. අටවැනි (වර්ගයේ) පළමු (සූත්‍ර) ආදියේ කිවයුතු විශේෂයක් නැත. තුන්වැන්නෙහි ‘තිවිධං කුහනවත්තූ’ යනු ප්‍රත්‍යය ප්‍රතිසේවනය, (ප්‍රත්‍යය ලැබීම සඳහා) සමීපයේ සිට කතා කිරීම (ලපන) සහ ඉරියව් පැවැත්වීම යනුවෙන් වූ තෙවැදෑරුම් කුහන වස්තූන්ය. ‘උක්ඛිපිත්වා’ යනු ‘මොහු මහා සිටුවරයෙකි, මහා නැවියෙකි, මහා දානපතියෙකි’ යනාදී වශයෙන් ඔසවා තබා කතා කිරීමයි. ‘අවක්ඛිපිත්වා’ යනු ‘මොහුගේ ජීවිතයෙන් ඇති පලය කුමක්ද, මොහු බීජ භෝජනය කරන්නෙකි’ (ඉතා අල්ප දෙයකින් යැපෙන්නෙකි) යනුවෙන් හෙළා තළා කතා කිරීමයි.

ဒုက္ခသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දුක්ඛ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၄. သုခသောမနဿသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. සුඛසෝමනස්ස සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၇၈. စတုတ္ထေ [Pg.145] ယထာဝုတ္တဓမ္မာဒီသု တဿ ကိလေသနိမိတ္တံ ဒုက္ခံ အနဝဿနန္တိ ‘‘သုခသောမနဿဗဟုလော ဝိဟရတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ကာယိကသုခဉ္စေဝ စေတသိကသောမနဿဉ္စ ဗဟုလံ အဿာတိ သုခသောမနဿဗဟုလော. ယဝတိ တေန ဖလံ မိဿိတံ ဝိယ ဟောတီတိ ယောနိ, ဧကန္တိကံ ကာရဏံ. အဿာတိ ယထာဝုတ္တဿ ဘိက္ခုနော. ပရိပုဏ္ဏန္တိ အဝိကလံ အနဝသေသံ.

78. හතරවැන්නෙහි, සඳහන් කරන ලද ධර්මයන් ආදියෙහි ඔහුගේ ක්ලේශ නිමිත්ත නිසා ඇතිවන දුක නොවැගිරෙන බැවින් (නොපවතින බැවින්) ‘සුඛසෝමනස්ස බහුලව වෙසෙයි’ යැයි පවසන ලදී. කායික සැපයත් චෛතසික සෝමනසත් බොහෝ සෙයින් ඔහුට ඇති බැවින් ‘සුඛසෝමනස්සබහුල’ නම් වේ. යමකින් ඵලය මිශ්‍ර වූවාක් මෙන් වේද එය ‘යෝනි’ නම් වේ, එනම් ඒකාන්ත හේතුවයි. ‘අස්ස’ යනු පවසන ලද එම භික්ෂුවටයි. ‘පරිපුණ්ණං’ යනු අඩුවක් නැතිව, සම්පූර්ණයෙන් යන්නයි.

သုခသောမနဿသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සුඛසෝමනස්ස සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၅. အဓိဂမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. අධිගම සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၇၉. ပဉ္စမေ အာဂစ္ဆန္တိ ဧတေန ကုသလာ ဝါ အကုသလာ ဝါတိ အာဂမနံ, ကုသလာကုသလာနံ ဥပ္ပတ္တိကာရဏံ. တတ္ထ ကုသလောတိ အာဂမနကုသလော. ဧဝံ ဓမ္မေ မနသိကရောတော ကုသလာ ဝါ အကုသလာ ဝါ ဓမ္မာ အဘိဝဍ္ဎန္တီတိ ဧဝံ ဇာနန္တော. အပဂစ္ဆန္တိ ကုသလာ ဝါ အကုသလာ ဝါ ဧတေနာတိ အပဂမနံ. တေသံ ဧဝ အနုပ္ပတ္တိကာရဏံ, တတ္ထ ကုသလောတိ အပဂမနကုသလော. ဧဝံ ဓမ္မေ မနသိကရောတော ကုသလာ ဝါ အကုသလာ ဝါ ဓမ္မာ နာဘိဝဍ္ဎန္တီတိ ဧဝံ ဇာနန္တော. ဥပါယကုသလောတိ ဌာနုပ္ပတ္တိကပညာသမန္နာဂတော. ဣဒဉ္စ အစ္စာယိကကိစ္စေ ဝါ ဘယေ ဝါ ဥပ္ပန္နေ တဿ တိကိစ္ဆနတ္ထံ ဌာနုပ္ပတ္တိယာ ကာရဏဇာနနဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ.

79. පස්වැන්නෙහි, මෙයින් කුසල් හෝ අකුසල් පැමිණෙන්නේය යන අර්ථයෙන් ‘ආගමන’ නම් වේ, එනම් කුසල් අකුසලයන්ගේ උත්පත්ති හේතුවයි. එහි ‘කුසලෝ’ යනු ආගමනයෙහි දක්ෂයායි. මෙසේ ධර්මයන් මෙනෙහි කරන කල්හි කුසල් හෝ අකුසල් ධර්මයන් වැඩෙන්නේය යනුවෙන් මෙසේ දන්නා තැනැත්තායි. මෙයින් කුසල් හෝ අකුසල් බැහැර වන්නේය යන අර්ථයෙන් ‘අපගමන’ නම් වේ. එනම් ඒවා හට නොගැනීමට හේතුවයි. එහි ‘කුසලෝ’ යනු අපගමනයෙහි දක්ෂයායි. මෙසේ ධර්මයන් මෙනෙහි කරන කල්හි කුසල් හෝ අකුසල් ධර්මයන් නොවැඩෙන්නේය යනුවෙන් මෙසේ දන්නා තැනැත්තායි. ‘උපායකුසලෝ’ යනු එසැණින් උපදින නුවණින් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. මෙය හදිසි කටයුත්තකදී හෝ බියක් උපන් කල්හි එයට පිළියම් පිණිස එසැණින් හේතු හඳුනාගැනීම වශයෙන් දත යුතුය.

အဓိဂမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අධිගම සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၆-၇. မဟန္တတ္တသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

6-7. මහන්තත්ත සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၈၀-၈၁. ဆဋ္ဌေ သမ္ပတ္တေတိ ကိလေသေ သမ္ပတ္တေ. သတ္တမံ ဥတ္တာနမေဝ.

80-81. හයවැන්නෙහි ‘සම්පත්තේ’ යනු ක්ලේශයන් පැමිණි කල්හි යන්නයි. හත්වැන්න පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

မဟန္တတ္တသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මහන්තත්ත සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၈-၁၀. ဒုတိယနိရယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

8-10. දුතිය නිරය සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၈၂-၈၄. အဋ္ဌမေ [Pg.146] ကာယပါဂဗ္ဘိယာဒီဟီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဝစီပါဂဗ္ဘိယံ မနောပါဂဗ္ဘိယဉ္စ သင်္ဂဏှာတိ. နဝမာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

82-84. අටවැන්නෙහි ‘කායපාගබ්භිය’ ආදියෙන්, ආදි ශබ්දයෙන් වාචසික සහ මානසික අශීලාචාරකම් ද (ප්‍රගල්භ බව) ඇතුළත් වේ. නවවැන්න ආදියෙහි අර්ථ පැහැදිලිය.

ဒုတိယနိရယသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දුතිය නිරය සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

အရဟတ္တဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අර්හත් වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၉. သီတိဝဂ္ဂေါ

9. සීති වර්ගය

၁. သီတိဘာဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. සීතිභාව සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၈၅. နဝမဿ ပဌမေ သီတိဘာဝန္တိ နိဗ္ဗာနံ, ကိလေသဝူပသမံ ဝါ. နိဂ္ဂဏှာတီတိ အစ္စာရဒ္ဓဝီရိယတာဒီဟိ ဥဒ္ဓတံ စိတ္တံ ဥဒ္ဓစ္စပက္ခတော ရက္ခဏဝသေန နိဂ္ဂဏှာတိ. ပဂ္ဂဏှာတီတိ အတိသိထိလဝီရိယတာဒီဟိ လီနံ စိတ္တံ ကောသဇ္ဇပါတတော ရက္ခဏဝသေန ပဂ္ဂဏှာတိ. သမ္ပဟံသေတီတိ သမပ္ပဝတ္တစိတ္တံ တထာပဝတ္တိယံ ပညာယ တောသေတိ ဥတ္တေဇေတိ ဝါ. ယဒါ ဝါ ပညာပယောဂမန္ဒတာယ ဥပသမသုခါနဓိဂမေန ဝါ နိရဿာဒံ စိတ္တံ ဘာဝနာယ န ပက္ခန္ဒတိ, တဒါ ဇာတိအာဒီနိ သံဝေဂဝတ္ထူနိ ပစ္စဝေက္ခိတွာ သမ္ပဟံသေတိ သမုတ္တေဇေတိ. အဇ္ဈုပေက္ခတီတိ ယဒါ ပန စိတ္တံ အလီနံ အနုဒ္ဓတံ အနိရဿာဒံ အာရမ္မဏေ သမပ္ပဝတ္တံ သမ္မဒေဝ ဘာဝနာဝီတိံ ဩတိဏ္ဏံ ဟောတိ, တဒါ ပဂ္ဂဟနိဂ္ဂဟသမ္ပဟံသနေသု ကိဉ္စိ ဗျာပါရံ အကတွာ သမပ္ပဝတ္တေသု အဿေသု သာရထီ ဝိယ အဇ္ဈုပေက္ခတိ, ဥပေက္ခကောဝ ဟောတိ. ပဏီတာဓိမုတ္တိကောတိ ပဏီတေ ဥတ္တမေ မဂ္ဂဖလေ အဓိမုတ္တော နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရော.

85. නවවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘සීතිභාව’ යනු නිවනයි, නැතහොත් ක්ලේෂයන් සංසිඳීමයි. ‘නිග්ගණ්හාති’ (මඩියි) යනු අධික ලෙස වෙර වැඩීම ආදියෙන් නොසන්සුන් වූ (උද්ධත) සිත උද්ධච්ච පක්ෂයෙන් ආරක්ෂා කර ගැනීමෙන් මර්දනය කිරීමයි. ‘පග්ගණ්හාති’ (උත්සාහවත් කරයි) යනු ඉතා ලිහිල් වූ වෙර වැඩීම ආදියෙන් හැකිළුණු සිත අලස බවට වැටීමෙන් ආරක්ෂා කර ගැනීමෙන් ප්‍රබෝධමත් කිරීමයි. ‘සම්පහංසෙති’ (සතුටු කරයි) යනු සම මට්ටමින් පවතින සිත එම පැවැත්ම තුළම ප්‍රඥාවෙන් සතුටු කිරීම හෝ උනන්දු කරවීමයි. එසේත් නැතහොත් ප්‍රඥාව මෙහෙයවීමේ දුර්වලතාවය නිසා හෝ උපශම සුඛය (සමාධි සුවය) නොලැබීම නිසා හෝ සිත භාවනාව කෙරෙහි නොඇලෙන විට, ජාති ආදී සංවේග වස්තූන් මෙනෙහි කර සිත සතුටු කරයි, උනන්දු කරවයි. ‘අජ්ඣුපෙක්ඛති’ (උපේක්ෂාවෙන් බලයි) යනු යම් කලෙක සිත හැකුළුණු බවින් තොරව, නොසන්සුන් බවින් තොරව, නොඇලෙන බවින් තොරව අරමුණෙහි මැනවින් පවතින විට, භාවනා මාර්ගයට මැනවින් අවතීර්ණ වූ විට, එවිට සිත මෙහෙයවීම්, මැඩපැවැත්වීම් හෝ සතුටු කිරීම් ආදී කිසිදු වෑයමක් නොකොට, සම මට්ටමින් දුවන අශ්වයන් දෙස බලන සාරථියෙකු මෙන් උපේක්ෂා සහගතව සිටීමයි. ‘පණීතාධිමුත්ති’ යනු ප්‍රණීත වූ උතුම් මාර්ග ඵලයන් කෙරෙහිම නැමුණු, බෑවුණු, බර වූ සිතැති බවයි.

သီတိဘာဝသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සීතිභාව සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၂-၁၁. အာဝရဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

2-11. ආවරණ සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව

၈၆-၉၅. ဒုတိယေ အစ္ဆန္ဒိကောတိ ကတ္တုကမျတာကုသလစ္ဆန္ဒရဟိတော. ဥတ္တရကုရုကာ မနုဿာ အစ္ဆန္ဒိကဋ္ဌာနံ ပဝိဋ္ဌာ. ဒုပ္ပညောတိ ဘဝင်္ဂပညာယ ပရိဟီနော[Pg.147]. ဘဝင်္ဂပညာယ ပန ပရိပုဏ္ဏာယပိ ယဿ ဘဝင်္ဂံ လောကုတ္တရဿ ပစ္စယော န ဟောတိ, သောပိ ဒုပ္ပညော ဧဝ နာမ. အဘဗ္ဗော နိယာမံ ဩက္ကမိတုံ ကုသလေသု ဓမ္မေသု သမ္မတ္တန္တိ ကုသလေသု ဓမ္မေသု သမ္မတ္တနိယာမသင်္ခါတံ အရိယမဂ္ဂံ ဩက္ကမိတုံ အဓိဂန္တုံ အဘဗ္ဗော. န ကမ္မာဝရဏတာယာတိအာဒီသု အဘဗ္ဗဝိပရိယာယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. စတုတ္ထာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနိ.

86-95. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘අච්ඡන්දිකො’ යනු කුසල් දහම් කිරීමේ කැමැත්ත හෙවත් කුසල ඡන්දයෙන් තොර වූ තැනැත්තායි. උත්තරකුරු දිවයිනේ මනුෂ්‍යයෝ අච්ඡන්දික ස්ථානයට ඇතුළත් වෙති. ‘දුප්පඤ්ඤො’ යනු භවාංග ප්‍රඥාවෙන් පිරිහුණු තැනැත්තායි. භවාංග ප්‍රඥාවෙන් පිරිපුන් වුවද, යමෙකුගේ භවාංගය ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ට ප්‍රත්‍ය නොවේ නම්, ඔහුද දුෂ්ප්‍රාඥයෙකු ලෙසම හැඳින්වේ. ‘අභබ්බො නියාමං ඔක්කමිතුං කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තං’ යනු කුසල් දහමුන් අතර සම්මත්ත නියාමය නම් වූ ආර්ය මාර්ගයට පිවිසීමට හෝ එය අවබෝධ කර ගැනීමට අභව්‍ය වූ (නොහැකි) තැනැත්තා යන්නයි. ‘න කම්මාවරණතාය’ ආදී තැන්වලදී ‘අභව්‍ය’ යන්නෙහි විරුද්ධ අර්ථයෙන් කරුණු තේරුම් ගත යුතුය. සතරවන සූත්‍රයේ සිට ඉතිරි සූත්‍ර පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

အာဝရဏသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ආවරණ සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

သီတိဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සීති වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၀. အာနိသံသဝဂ္ဂေါ

10. ආනිසංස වර්ගය

၁-၁၁. ပါတုဘာဝသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-11. පාතුභාව සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව

၉၆-၁၀၆. ဒသမဿ ပဌမာဒီသု နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ. အဋ္ဌမေ မေတ္တာ ဧတဿ အတ္ထီတိ မေတ္တာဝါ, တဿ ဘာဝေါ မေတ္တာဝတာ, မေတ္တာပဋိပတ္တိ, တာယ. သာ ပန မေတ္တာဝတာ မေတ္တာဝသေန ပါရိစရိယာတိ အာဟ ‘‘မေတ္တာယုတ္တာယ ပါရိစရိယာယာ’’တိ. ပရိစရန္တိ ဝိပ္ပကတဗြဟ္မစရိယတ္တာ. ပရိစိဏ္ဏသတ္ထုကေန သာဝကေန နာမ သတ္ထုနော ယာဝ ဓမ္မေန ကာတဗ္ဗာ ပါရိစရိယာ, တာယ သမ္မဒေဝ သမ္ပာဒိတတ္တာ. နဝမာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနိ.

96-106. දහවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රය ආදියෙහි අමුතුවෙන් කිවයුත්තක් නැත. අටවන සූත්‍රයෙහි, මෙත්තාව (මෛත්‍රිය) මොහුට ඇත යන අර්ථයෙන් ‘මෙත්තාවා’ නම් වේ. එහි ස්වභාවය ‘මෙත්තාවතා’ හෙවත් මෛත්‍රී ප්‍රතිපත්තියයි. එම මෛත්‍රී සහගත බවින් කෙරෙන උපස්ථානය මෛත්‍රී සහගත උපස්ථානය (මෙත්තායුත්තාය පාරිචරියාය) ලෙස හැඳින්වේ. ‘පරිචරන්ති’ යනු නිම නොකළ බඹසර ඇති බැවින් උපස්ථාන කරති යන්නයි. ශාස්තෘන් වහන්සේට උපස්ථාන කළ ශ්‍රාවකයෙකු විසින් ශාස්තෘන් වහන්සේ උදෙසා ධර්මානුකූලව කළ යුතු උපස්ථානයන් මැනවින් සම්පූර්ණ කරන ලද බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. නවවන සූත්‍රය ආදිය පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

ပါတုဘာဝသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පාතුභාව සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

အာနိသံသဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ආනිසංස වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၀၇-၁၁၆. ဧကာဒသမဝဂ္ဂေါ ဥတ္တာနတ္ထောယေဝ.

107-116. එකොළොස්වන වර්ගයේ අර්ථය ඉතා පැහැදිලිය.

ဣတိ မနောရထပူရဏိယာ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ

මෙසේ මනෝරථපූරණී නම් වූ අංගුත්තර නිකාය අටුවාවෙහි,

ဆက္ကနိပါတဝဏ္ဏနာယ အနုတ္တာနတ္ထဒီပနာ သမတ္တာ.

ඡක්ක නිපාත වර්ණනාවේ අපැහැදිලි අර්ථ විස්තර කිරීම නිමවා ඇත.

. နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ.

. ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.

အင်္ဂုတ္တရနိကာယေ

අංගුත්තර නිකායෙහි

သတ္တကနိပါတ-ဋီကာ

සත්තක නිපාත ටීකාව

၁. ပဌမပဏ္ဏာသကံ

1. ප්‍රථම පණ්ණාසකය

၁. ဓနဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

1. ධන වර්ගයේ වර්ණනාව

၁-၁၀. သတ္တကနိပါတဿ ပဌမော ဝဂ္ဂေါ ဥတ္တာနတ္ထော.

1-10. සත්තක නිපාතයේ පළමු වර්ගයේ අර්ථය පැහැදිලිය.

၂. အနုသယဝဂ္ဂေါ

2. අනුසය වර්ගය

၄.ပုဂ္ဂလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. පුද්ගල සූත්‍ර වර්ණනාව

၁၄. ဒုတိယဿ [Pg.149] စတုတ္ထေ ဥဘတော ဥဘယထာ, ဥဘတော ဥဘောဟိ ဘာဂေဟိ ဝိမုတ္တောတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော ဧကဒေသသရူပေကသေသနယေန. ဒွီဟိ ဘာဂေဟီတိ ကရဏေ နိဿက္ကေ စေတံ ဗဟုဝစနံ. အာဝုတ္တိအာဒိဝသေန အယံ နိယမော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘အရူပသမာပတ္တိယာ’’တိအာဒိ. ဧတေန ‘‘သမာပတ္တိယာ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမောက္ခေန, မဂ္ဂေန သမုစ္ဆေဒဝိမောက္ခေန ဝိမုတ္တတ္တာ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တော တိပိဋကစူဠနာဂတ္ထေရဝါဒေါ, ‘‘နာမကာယတော ရူပကာယတော စ ဝိမုတ္တတ္တာ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တော တိပိဋကမဟာရက္ခိတတ္ထေရဝါဒေါ, ‘‘သမာပတ္တိယာ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမောက္ခေန ဧကဝါရံ, မဂ္ဂေန သမုစ္ဆေဒဝိမောက္ခေန ဧကဝါရံ ဝိမုတ္တတ္တာ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တော တိပိဋကစူဠာဘယတ္ထေရဝါဒေါ စာတိ ဣမေသံ တိဏ္ဏမ္ပိ ထေရဝါဒါနံ ဧကဇ္ဈံ သင်္ဂဟော ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧတ္ထ စ ပဌမဝါဒေ ဒွီဟိ ဘာဂေဟိ ဝိမုတ္တော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော ဝုတ္တော, ဒုတိယဝါဒေ ဥဘတော ဘာဂတော ဝိမုတ္တောတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော, တတိယဝါဒေ ဒွီဟိ ဘာဂေဟိ ဒွေ ဝါရေ ဝိမုတ္တောတိ အယမေတေသံ ဝိသေသောတိ. ဝိမုတ္တောတိ ကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တော, ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနသမုစ္ဆေဒနေဟိ ဝါ ကာယတော ဝိမုတ္တောဟိ အတ္ထော.

14. දෙවන වර්ගයේ සතරවන සූත්‍රයෙහි ‘උභතො’ යනු දෙයාකාරයකින් යන්නයි. කොටස් දෙකකින්ම මිදුණු බැවින් ‘උභතොභාග විමුත්ත’ නම් වේ. ‘කොටස් දෙකකින්’ යනු මෙහි කරණ අර්ථයෙහි යෙදුණු බහු වචනයකි. අරූප සමාපත්තීන්ගෙන් සහ මාර්ගඥානයෙන් යන ක්‍රමය මෙහිදී තේරුම් ගත යුතු බව පැහැදිලි කිරීමට ‘අරූපසමාපත්තියා’ යනාදිය පැවසේ. මෙයින් ‘සමාපත්තියෙන් විෂ්කම්භන විමෝක්ෂයෙන් සහ මාර්ගයෙන් සමුච්ඡේද විමෝක්ෂයෙන් මිදුණු බැවින් උභතොභාග විමුත්ත වේ’ යන ත්‍රිපිටක චූළනාග තේරවාදය ද, ‘නාම කයෙන් සහ රූප කයෙන් මිදුණු බැවින් උභතොභාග විමුත්ත වේ’ යන ත්‍රිපිටක මහාරක්ඛිත තේරවාදය ද, ‘සමාපත්තියෙන් විෂ්කම්භන විමෝක්ෂයෙන් එක් වරක් ද, මාර්ගයෙන් සමුච්ඡේද විමෝක්ෂයෙන් එක් වරක් ද ලෙස දෙවරක් මිදුණු බැවින් උභතොභාග විමුත්ත වේ’ යන ත්‍රිපිටක චූළාභය තේරවාදය ද යන මේ තෙවැදෑරුම් තේරවාදයන්ගේම සංග්‍රහයක් කරන ලදැයි දත යුතුය. මෙහි පළමු වාදයෙහි කොටස් දෙකකින් මිදුණු තැනැත්තා උභතොභාග විමුත්ත ලෙසත්, දෙවන වාදයෙහි පැති දෙකකින් මිදුණු තැනැත්තා ලෙසත්, තෙවන වාදයෙහි කොටස් දෙකකින් දෙවරක් මිදුණු තැනැත්තා ලෙසත් හඳුන්වා දීම මෙහි විශේෂත්වයයි. ‘විමුත්ත’ යනු ක්ලේෂයන්ගෙන් මිදුණු, නැතහොත් ක්ලේෂ විෂ්කම්භන හා සමුච්ඡේදයන් මගින් කයෙන් මිදුණු යන අර්ථයයි.

သောတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော. ကာမဉ္စေတ္ထ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနမ္ပိ အရူပါဝစရဇ္ဈာနံ ဝိယ ဒုဝင်္ဂိကံ အာနေဉ္ဇပ္ပတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ. တံ ပန ပဒဋ္ဌာနံ ကတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော နာမ န ဟောတိ ရူပကာယတော [Pg.150] အဝိမုတ္တတ္တာ. တဉှိ ကိလေသကာယတောဝ ဝိမုတ္တံ, န ရူပကာယတော, တသ္မာ တတော ဝုဋ္ဌာယ အရဟတ္တံ ပတ္တော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော န ဟောတီတိ အာဟ ‘‘စတုန္နံ အရူပ…ပေ… ပဉ္စဝိဓော ဟောတီ’’တိ. အရူပသမာပတ္တီနန္တိ နိဒ္ဓါရဏေ သာမိဝစနံ. အရဟတ္တံ ပတ္တအနာဂါမိနောတိ ဘူတပုဗ္ဗဂတိယာ ဝုတ္တံ. န ဟိ အရဟတ္တံ ပတ္တော အနာဂါမီ နာမ ဟောတိ. ‘‘ရူပီ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိအာဒိကေ နိရောဓသမာပတ္တိအန္တေ အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ ဝတွာ –

ඔහු උභතොභාග විමුත්තයාය. මෙහිදී රූපාවචර සතරවන ධ්‍යානය ද අරූපාවචර ධ්‍යානය මෙන්ම අංග දෙකකින් යුක්ත බැවින් ‘ආනෙඤ්ජප්පත්ත’ (නොසැලෙන ස්වභාවයට පත් වූ) යැයි කියනු ලැබේ. එහෙත් එය පාදක කරගෙන රහත් බවට පත් වූ තැනැත්තා රූප කයෙන් නොමිදුණු බැවින් උභතොභාග විමුත්තයෙකු නොවේ. ඔහු මිදී ඇත්තේ ක්ලේෂ කයෙන් පමණි, රූප කයෙන් නොවේ. එබැවින් එයින් නැගී රහත් බවට පත් වූ තැනැත්තා උභතොභාග විමුත්තයෙකු නොවන බැවින් ‘අරූප හතර...පෙ... පස් වැදෑරුම් වෙයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘අරූපසමාපත්තීනං’ යනු තේරීම පිළිබඳ සාමී වචනයකි. ‘අරහත් බවට පත් වූ අනාගාමී තැනැත්තා’ යනු අතීත තත්ත්වය පාදක කරගෙන පවසන ලද්දකි. මක්නිසාද යත් අරහත් බවට පත් වූ තැනැත්තා අනාගාමී ලෙස හඳුන්වන්නේ නැති බැවිනි. ‘රූපී රූප දකී’ යනාදී වශයෙන් නිරෝධ සමාපත්තිය දක්වා අෂ්ට විමොක්ෂයන් පවසා -

‘‘ယတော စ ခေါ, အာနန္ဒ, ဘိက္ခု ဣမေ အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတိ, ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ. အယံ ဝုစ္စတိ, အာနန္ဒ, ဘိက္ခု ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော’’တိ –

“ආනන්දයෙනි, යම් කලෙක මහණෙක් මේ අෂ්ට විමොක්ෂයන් කයින් ස්පර්ශ කොට වාසය කරයි ද, ප්‍රඥාවෙන් දැක ඔහුගෙ ආශ්‍රවයෝ ක්ෂය වෙත් ද, ආනන්දයෙනි, මේ මහණ උභතොභාග විමුත්ත යැයි කියනු ලැබේ” යන්න -

ယဒိပိ မဟာနိဒါနေ (ဒီ. နိ. ၂.၁၃၀) ဝုတ္တံ, တံ ပန ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တသေဋ္ဌဝသေန ဝုတ္တန္တိ, ဣဓ ပန သဗ္ဗဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တေ သင်္ဂဟဏတ္ထံ ‘‘ပဉ္စဝိဓော ဟောတီ’’တိ ဝတွာ ‘‘ပါဠိ ပနေတ္ထ…ပေ… အဋ္ဌဝိမောက္ခလာဘိနော ဝသေန အာဂတာ’’တိ အာဟ. မဇ္ဈိမနိကာယေ ပန ကီဋာဂိရိသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၁၈၂) –

මහානිදාන සූත්‍රයෙහි (දී. නි. 2.130) පවසා තිබුණ ද, එය උතුම්ම උභතොභාග විමුත්තයා සම්බන්ධයෙන් පවසන ලද්දකි. එහෙත් මෙහිදී සියලු උභතොභාග විමුත්තයන් ඇතුළත් කරනු පිණිස ‘ඔහු පස් වැදෑරුම් වෙයි’ යනුවෙන් පවසා ‘මෙහි පාලිය වනාහි...පෙ... අෂ්ට විමොක්ෂ ලාභීන් සම්බන්ධයෙන් පැමිණ ඇත’ යනුවෙන් සඳහන් වේ. මජ්ඣිම නිකායේ කීටාගිරි සූත්‍රයෙහි (ම. නි. 2.182) -

‘‘ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, ပုဂ္ဂလော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော? ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ပုဂ္ဂလော ယေ တေ သန္တာ ဝိမောက္ခာ အတိက္ကမ္မ ရူပေ အာရုပ္ပာ, တေ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတိ, ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ. အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ပုဂ္ဂလော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော’’တိ –

“මහණෙනි, උභතොභාග විමුත්ත පුද්ගලයා කවරෙක් ද? මහණෙනි, මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් රූපයන් ඉක්මවා පවත්නා යම් ඒ ශාන්ත වූ අරූප විමොක්ෂයෝ වෙත් ද, ඒවා කයින් ස්පර්ශ කොට වාසය කරයි. ප්‍රඥාවෙන් දැක ඔහුගෙ ආශ්‍රවයෝ පරීක්ෂීණ වෙත්. මහණෙනි, මේ පුද්ගලයා උභතොභාග විමුත්ත යැයි කියනු ලැබේ” යනුවෙන් (වදාරන ලදී).

အရူပသမာပတ္တိဝသေန စတ္တာရော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တာ, သေဋ္ဌော စ ဝုတ္တော ဝုတ္တလက္ခဏူပပတ္တိတော. ယထာဝုတ္တေသု ဟိ ပဉ္စသု ပုရိမာ စတ္တာရော သမာပတ္တိသီသံ နိရောဓံ န သမာပဇ္ဇန္တီတိ ပရိယာယေန ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တာ နာမ. အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘီ အနာဂါမီ တံ သမာပဇ္ဇိတွာ တတော ဝုဋ္ဌာယ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တောတိ နိပ္ပရိယာယေန ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တသေဋ္ဌော နာမ.

අරූප සමාපත්ති වශයෙන් උභතෝභාගවිමුක්ත පුද්ගලයෝ සිව් දෙනෙකි. ඔවුන් අතුරින් වර්ණනා කරන ලද ලක්ෂණයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ශ්‍රේෂ්ඨතමයා ද ප්‍රකාශ කරන ලදී. කියන ලද පස් දෙනා අතුරින් පළමු හතර දෙනා සමාපත්ති ශීර්ෂයෙන් නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදෙන්නේ නැති බැවින් ඔවුහු පර්යාය වශයෙන් 'උභතෝභාගවිමුක්ත' නම් වෙති. අෂ්ට සමාපත්තිලාභී අනාගාමී උත්තමයා එම සමාපත්තියට සමවැදී, ඉන් නැගී සිට විදර්ශනා වඩා අර්හත්වයට පත් වූයේ නම් ඔහු නිප්පරියාය වශයෙන් (සෘජුවම) 'උභතෝභාගවිමුක්ත ශ්‍රේෂ්ඨයා' නම් වේ.

ကတမော စ ပုဂ္ဂလောတိအာဒိ ပုဂ္ဂလပညတ္တိပါဠိ. တတ္ထ ကတမောတိ ပုစ္ဆာဝစနံ. ပုဂ္ဂလောတိ အသာဓာရဏတော ပုစ္ဆိတဗ္ဗဝစနံ. ဣဓာတိ ဣဓသ္မိံ သာသနေ. ဧကစ္စောတိ ဧကော. အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတီတိ [Pg.151] အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော သမာပဇ္ဇိတွာ နာမကာယတော ပဋိလဘိတွာ ဝိဟရတိ. ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တီတိ ဝိပဿနာပညာယ သင်္ခါရဂတံ, မဂ္ဂပညာယ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ပဿိတွာ စတ္တာရောပိ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ. ဒိသွာတိ ဒဿနဟေတု. န ဟိ အာသဝေ ပညာယ ပဿန္တိ, ဒဿနကာရဏာ ပန ပရိက္ခီဏာ ဒိသွာ ပရိက္ခီဏာတိ ဝုတ္တာ ဒဿနာယတ္တပရိက္ခယတ္တာ. ဧဝဉှိ ဒဿနံ အာသဝါနံ ခယဿ ပုရိမကိရိယာဘာဝေန ဝုတ္တံ.

'කතමෝ ච පුග්ගලෝ' (කවර පුද්ගලයෙක්ද යත්) යනාදී වශයෙන් දැක්වෙන්නේ පුද්ගලප්‍රඥප්ති පාලියයි. එහි 'කතමෝ' යනු ප්‍රශ්නාර්ථයයි. 'පුග්ගලෝ' යනු අසාධාරණ (පොදු නොවන) ලෙස විමසන වචනයකි. 'ඉධ' යනු මේ බුද්ධ ශාසනයෙහි යන්නයි. 'ඒකච්චෝ' යනු එක්තරා තැනැත්තෙකි. 'අෂ්ට විමොක්ඛයන් කයෙන් ස්පර්ශ කොට වාසය කරයි' යනු අෂ්ට සමාපත්තීන්ට සමවැදී නාම කයෙන් ඒවා අත්විඳිමින් වාසය කිරීමයි. 'ප්‍රඥාවෙන් දැක ආශ්‍රවයෝ ක්ෂය වූවාහු වෙති' යනු විදර්ශනා ප්‍රඥාවෙන් සංස්කාරයන් දැකීමත්, මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් චතුරාර්ය සත්‍යය දැකීමත් නිසා සිව්වැදෑරුම් ආශ්‍රවයන්ම ක්ෂය වී තිබීමයි. 'දිස්වා' (දැක) යනු දැකීම හේතු කොට ගෙන යන්නයි. ප්‍රඥාවෙන් ආශ්‍රවයන් දකින්නේ නැත, නමුත් දැකීම නමැති හේතුවෙන් ක්ෂය වූ බැවින්, දැකීම මත පදනම්ව ක්ෂය වූ නිසා 'දැක ක්ෂය විය' යනුවෙන් පවසන ලදී. මෙලෙස දැකීම යනු ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වීමට පෙර සිදුවන ක්‍රියාවක් ලෙස දක්වා ඇත.

ပညာဝိမုတ္တောတိ ဝိသေသတော ပညာယ ဧဝ ဝိမုတ္တော, န တဿ အဓိဋ္ဌာနဘူတေန အဋ္ဌဝိမောက္ခသင်္ခါတေန သာတိသယေန သမာဓိနာတိ ပညာဝိမုတ္တော. ယော အရိယော အနဓိဂတအဋ္ဌဝိမောက္ခော သဗ္ဗသော အာသဝေဟိ ဝိမုတ္တော, တဿေတံ အဓိဝစနံ. အဓိဂတေပိ ဟိ ရူပဇ္ဈာနဝိမောက္ခေ န သော သာတိသယသမာဓိနိဿိတောတိ န တဿ ဝသေန ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တတာ ဟောတီတိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော. အရူပဇ္ဈာနေသု ပန ဧကသ္မိမ္ပိ သတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တောယေဝ နာမ ဟောတိ. တေန ဟိ အဋ္ဌဝိမောက္ခေကဒေသေန တံနာမဒါနသမတ္ထေန အဋ္ဌဝိမောက္ခလာဘီတွေဝ ဝုစ္စတိ. သမုဒါယေ ဟိ ပဝတ္တော ဝေါဟာရော အဝယဝေပိ ဒိဿတိ ယထာ တံ ‘‘သတ္တိသယော’’တိ အနဝသေသတော အာသဝါနံ ပရိက္ခီဏတ္တာ. အဋ္ဌဝိမောက္ခပဋိက္ခေပဝသေနေဝ န ဧကဒေသဘူတရူပဇ္ဈာနပ္ပဋိက္ခေပဝသေန. ဧဝဉှိ အရူပဇ္ဈာနေကဒေသာဘာဝေပိ အဋ္ဌဝိမောက္ခပဋိက္ခေပေါ န ဟောတီတိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ. အရူပါဝစရဇ္ဈာနေသု ဟိ ဧကသ္မိမ္ပိ သတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တောယေဝ နာမ ဟောတိ.

'ප්‍රඥාවිමුක්ත' යනු විශේෂයෙන්ම ප්‍රඥාවෙන් පමණක් මිදුණු තැනැත්තාය. ඔහුට එම මිදීම සඳහා පදනම් වූ අෂ්ට විමොක්ඛ සංඛ්‍යාත අතිශය උසස් සමාධියක් නොමැති බැවින් 'ප්‍රඥාවිමුක්ත' නම් වේ. යම් ආර්ය ශ්‍රාවකයෙක් අෂ්ට විමොක්ඛයන් ලබා නොමැතිව, සර්වප්‍රකාරයෙන්ම ආශ්‍රවයන්ගෙන් මිදුණේ වේද, ඔහුට මෙය නමකි. රූපාවචර ධ්‍යාන විමොක්ඛයන් ලැබුවද, ඔහු අතිශය උසස් (අරූප) සමාධියක් මත පදනම් නොවූයේ නම් ඒ හේතුවෙන් ඔහු උභතෝභාගවිමුක්තයෙකු නොවන බව මෙහි අදහසයි. එහෙත් අරූපාවචර ධ්‍යානයන්ගෙන් එකක් හෝ ඇත්නම් ඔහු 'උභතෝභාගවිමුක්ත' නම් වේ. එබැවින් අෂ්ට විමොක්ඛයන්ගෙන් කොටසක් ලැබීමෙන් ඒ නාමය ලබා දීමට සමත් වන හෙයින් ඔහු 'අෂ්ට විමොක්ඛලාභී' යැයි ද කියනු ලැබේ. සමූහයක් හැඳින්වීමට යොදන වචනයක් එහි කොටසක් සඳහා ද යොදන බව 'සත්තිසයෝ' යන්නෙන් පෙනේ. මෙය අෂ්ට විමොක්ඛයන් සහමුලින්ම නොලැබීම යන අර්ථයෙන් මිස රූපාවචර ධ්‍යානයන් නොලැබීම යන අර්ථයෙන් නොවේ. මෙලෙස අරූප ධ්‍යානයක අඩුවක් තිබුණද අෂ්ට විමොක්ඛයන්ගේ අඩුවක් නොවන බව තහවුරු වේ. අරූපාවචර ධ්‍යානයන් අතරින් එකක් හෝ ඇත්නම් ඔහු සැබවින්ම 'උභතෝභාගවිමුක්ත' නම් වේ.

ဖုဋ္ဌန္တံ သစ္ဆိကတောတိ ဖုဋ္ဌာနံ အန္တော ဖုဋ္ဌန္တော, ဖုဋ္ဌာနံ အရူပဇ္ဈာနာနံ အနန္တရော ကာလောတိ အဓိပ္ပာယော. အစ္စန္တသံယောဂေ စေတံ ဥပယောဂဝစနံ. တံ ဖုဋ္ဌာနန္တရကာလမေဝ သစ္ဆိကာတဗ္ဗံ သစ္ဆိကတော သစ္ဆိကရဏူပါယေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, ဘာဝနပုံသကံ ဝါ ဧတံ ‘‘ဧကမန္တံ နိသီဒီ’’တိအာဒီသု ဝိယ. ယော ဟိ အရူပဇ္ဈာနေန ရူပကာယတော နာမကာယေကဒေသတော စ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမောက္ခေန ဝိမုတ္တော, တေန နိရောဓသင်္ခါတော ဝိမောက္ခော အာလောစိတော ပကာသိတော ဝိယ ဟောတိ, န ပန ကာယေန သစ္ဆိကတော. နိရောဓံ ပန အာရမ္မဏံ ကတွာ ဧကစ္စေသု အာသဝေသု ခေပိတေသု တေန သော သစ္ဆိကတော ဟောတိ, တသ္မာ သော သစ္ဆိကာတဗ္ဗံ နိရောဓံ ယထာအာလောစိတံ နာမကာယေန သစ္ဆိ ကရောတီတိ ‘‘ကာယသက္ခီ’’တိ ဝုစ္စတိ, န [Pg.152] တု ‘‘ဝိမုတ္တော’’တိ ဧကစ္စာနံ အာသဝါနံ အပရိက္ခီဏတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ဈာနဖဿံ ပဌမံ ဖုသတိ, ပစ္ဆာ နိရောဓံ နိဗ္ဗာနံ သစ္ဆိကရောတီ’’တိ. အယံ စတုန္နံ အရူပသမာပတ္တီနံ ဧကေကတော ဝုဋ္ဌာယ သင်္ခါရေ သမ္မသိတွာ ကာယသက္ခိဘာဝံ ပတ္တာနံ စတုန္နံ, နိရောဓာ ဝုဋ္ဌာယ အဂ္ဂမဂ္ဂပ္ပတ္တအနာဂါမိနော စ ဝသေန ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော ဝိယ ပဉ္စဝိဓော နာမ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ အဘိဓမ္မဋီကာယံ (ပု. ပ. မူလဋီ. ၂၄) ‘‘ကာယသက္ခိမှိပိ ဧသေဝ နယော’’တိ. ဧကစ္စေ အာသဝါတိ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂဝဇ္ဈာ အာသဝါ.

'ඵුට්ඨන්තං සච්ඡිකතෝ' යනු ස්පර්ශ කිරීමේ කෙළවරයි, එනම් අරූප ධ්‍යානයන් ස්පර්ශ කළ වහාම වූ කාලයයි. මෙය අත්‍යන්ත සංයෝගයෙහි උපයෝගී වචනයකි. ඒ ස්පර්ශ කළ වහාම වූ කාලයෙහිම සාක්ෂාත් කළ යුතු දෙය සාක්ෂාත් කිරීමේ උපක්‍රමයෙන් සාක්ෂාත් කරන ලදැයි මෙයින් අදහස් වේ. නැතහොත් මෙය 'එකමන්තං නිසීදි' යන්නෙහි මෙන් ක්‍රියා විශේෂණයකි. යම් අයෙක් අරූප ධ්‍යානය මගින් රූප කයෙන් සහ නාම කයෙහි කොටසකින් විෂ්කම්භන විමුක්තියෙන් මිදුණේද, ඔහු විසින් නිරෝධ සංඛ්‍යාත විමුක්තිය ප්‍රකාශ කරන ලදුවක් මෙනි, නමුත් එය කයෙන් (සෘජුව) සාක්ෂාත් කරන ලද්දක් නොවේ. එහෙත් නිරෝධය අරමුණු කොට ඇතැම් ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කළ කල්හි ඔහු විසින් එය සාක්ෂාත් කරන ලද්දක් වෙයි. එබැවින් ඔහු සාක්ෂාත් කළ යුතු නිරෝධය තමා ඉදිරියෙහි ප්‍රකාශ වූවාක් මෙන් නාම කයෙන් සාක්ෂාත් කරන බැවින් 'කායසක්ඛී' (කය සාක්ෂි කොට ඇත්තා) යැයි කියනු ලැබේ. ඇතැම් ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වී නොමැති බැවින් ඔහුට 'විමුක්ත' යැයි නොකියනු ලැබේ. එබැවින් 'පළමුව ධ්‍යාන ස්පර්ශය ස්පර්ශ කරයි, පසුව නිරෝධය වන නිවන සාක්ෂාත් කරයි' යනුවෙන් වදාරන ලදී. අරූප සමාපත්ති හතරින් එකින් එකෙන් නැගී සිට සංස්කාරයන් පිරික්සා කායසක්ඛී භාවයට පත් හතර දෙනාද, නිරෝධයෙන් නැගී සිට අග්‍ර මාර්ගයට පත් අනාගාමී උත්තමයාද යන පස් දෙනා උභතෝභාගවිමුක්ත පුද්ගලයා හා සමාන බව අභිධර්ම ටීකාවෙහි 'කායසක්ඛිම්හිපි එසේව නයෝ' යනුවෙන් දක්වා ඇත. 'ඇතැම් ආශ්‍රවයන්' යනු පහළ මාර්ගයන්ගෙන් ප්‍රහීණය කළ යුතු ආශ්‍රවයන්ය.

ဒိဋ္ဌန္တံ ပတ္တောတိ ဒဿနသင်္ခါတဿ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဉာဏဿ အနန္တရံ ပတ္တောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဒိဋ္ဌတ္တာ ပတ္တော’’တိပိ ပါဌော. ဧတေန စတုသစ္စဒဿနသင်္ခါတာယ ဒိဋ္ဌိယာ နိရောဓဿ ပတ္တတံ ဒီပေတိ. တေနာဟ ‘‘ဒုက္ခာ သင်္ခါရာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ပညာယာတိ မဂ္ဂပညာယ. ပဌမဖလဋ္ဌတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အဂ္ဂမဂ္ဂဋ္ဌာ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော. တေနာဟ ‘‘သောပိ ကာယသက္ခီ ဝိယ ဆဗ္ဗိဓော ဟောတီ’’တိ. ယထာ ပန ပညာဝိမုတ္တော, ဧဝံ အယမ္ပိ သုက္ခဝိပဿကော စတူဟိ အရူပဇ္ဈာနေဟိ ဝုဋ္ဌာယ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တဘာဝပ္ပတ္တာ စတ္တာရော စာတိ ပဉ္စဝိဓော ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သဒ္ဓါဝိမုတ္တေပိ ဧသေဝ နယော. ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ ဧတ္တကံ ဒုက္ခံ, န ဣတော ဥဒ္ဓံ ဒုက္ခန္တိ. ယထာဘူတံ ပဇာနာတီတိ ဌပေတွာ တဏှံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓပဉ္စကံ ဒုက္ခသစ္စန္တိ ယာထာဝတော ပဇာနာတိ. ယသ္မာ ပန တဏှာ ဒုက္ခံ ဇနေတိ နိဗ္ဗတ္တေတိ, တတော တံ ဒုက္ခံ သမုဒေတိ, တသ္မာ နံ ‘‘အယံ ဒုက္ခသမုဒယော’’တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ယသ္မာ ပန ဣဒံ ဒုက္ခဉ္စ သမုဒယော စ နိဗ္ဗာနံ ပတွာ နိရုဇ္ဈတိ, အပ္ပဝတ္တိံ ဂစ္ဆတိ, တသ္မာ န ‘‘အယံ ဒုက္ခနိရောဓော’’တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. အရိယော ပန အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ တံ ဒုက္ခနိရောဓံ ဂစ္ဆတိ, တေန တံ ‘‘အယံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ’’တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. ဧတ္တာဝတာ နာနာက္ခဏေ သစ္စဝဝတ္ထာနံ ဒဿိတံ. ဣဒါနိ တံ ဧကက္ခဏေ ဒဿေတုံ ‘‘တထာဂတပ္ပဝေဒိတာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တထာဂတပ္ပဝေဒိတာတိ တထာဂတေန ဗောဓိမဏ္ဍေ ပဋိဝိဒ္ဓါ ဝိဒိတာ ပါကဋာ ကတာ. ဓမ္မာတိ စတုသစ္စဓမ္မာ. ဝေါဒိဋ္ဌာ ဟောန္တီတိ သုဒိဋ္ဌာ. ဝေါစရိတာတိ သုစရိတာ, ပညာယ သုဋ္ဌု စရာပိတာတိ အတ္ထော. အယန္တိ အယံ ဧဝရူပေါ ပုဂ္ဂလော ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တောတိ.

'දිට්ඨන්තං පත්තෝ' යනු දර්ශනය නම් වූ සෝතාපත්ති මාර්ග ඥානයෙන් අනතුරුව එයට පැමිණි තැනැත්තාය. 'දිට්ඨත්තා පත්තෝ' (දැකීම නිසා පැමිණි) යනුවෙන් ද පාඨයක් පවතී. මෙයින් චතුරාර්ය සත්‍ය දැකීම නම් වූ දෘෂ්ටියෙන් නිරෝධයට පැමිණි බව දක්වයි. එබැවින් 'දුක්ඛා සංඛාරා' (සංස්කාරයෝ දුක්ය) යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'ප්‍රඥාවෙන්' යනු මාර්ග ප්‍රඥාවෙනි. ප්‍රථම ඵලස්ථ පුද්ගලයාගේ සිට අග්‍ර මාර්ගස්ථ පුද්ගලයා දක්වා වූවෝ 'දිට්ඨිප්පත්ත' නම් වෙති. එබැවින් 'ඔහු ද කායසක්ඛී පුද්ගලයා මෙන් සය වැදෑරුම් වේ' යැයි කියන ලදී. ප්‍රඥාවිමුක්ත පුද්ගලයා මෙන්ම, මේ ශුෂ්ක විදර්ශක පුද්ගලයා ද අරූප ධ්‍යාන හතරෙන් නැගී සිට දිට්ඨිප්පත්ත භාවයට පැමිණි සිව් දෙනා ද සමඟ පස් වැදෑරුම් වන බව දත යුතුය. ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත පුද්ගලයා සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'ඉදං දුක්ඛං' යනු මෙපමණක් දුකය, මෙයින් මතු දුකක් නැත යන්නයි. 'යථාභූතං පජානාති' (තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගනියි) යනු තණ්හාව හැර පංච උපාදානස්කන්ධයම දුක්ඛ සත්‍යය බව නිවැරදිව දැනගැනීමයි. තණ්හාව දුක උපදවන බැවින් එයින් දුක හටගනී, එබැවින් එය 'දුක්ඛ සමුදය' යැයි තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගනියි. මේ දුක සහ සමුදය නිවනට පැමිණි කල්හි නිරුද්ධ වන බැවින්, නැවත හට නොගන්නා බැවින් එය 'දුක්ඛ නිරෝධය' යැයි තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගනියි. ආර්ය වූ අෂ්ටාංගික මාර්ගය ඒ දුක්ඛ නිරෝධයට පමුණුවන බැවින් එය 'දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදා' යැයි තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගනියි. මෙපමණකින් විවිධ අවස්ථාවන්හි සත්‍යයන් වෙන් කර දැක්වීම කරන ලදී. දැන් එය එකම චිත්තක්ෂණයක දැක්වීමට 'තථාගතප්පවේදිතා' යනාදිය වදාරන ලදී. 'තථාගතප්පවේදිතා' යනු තථාගතයන් වහන්සේ විසින් බෝ මැඩදී අවබෝධ කරන ලද, ප්‍රකාශ කරන ලද ධර්මයෝය. 'ධම්මා' යනු චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයන්ය. 'වොදිට්ඨා හොන්ති' යනු මැනවින් දක්නා ලද්දාහු වෙති. 'වොචරිතා' යනු ප්‍රඥාවෙන් මැනවින් පිරික්සන ලද යන අර්ථයයි. මෙබඳු වූ පුද්ගලයා 'දිට්ඨිප්පත්ත' (දැකීමෙන් පැමිණි තැනැත්තා) නම් වේ.

သဒ္ဓါယ ဝိမုတ္တောတိ သဒ္ဒဟနဝသေန ဝိမုတ္တော. ဧတေန သဗ္ဗထာ အဝိမုတ္တဿပိ သဒ္ဓါမတ္တေန ဝိမုတ္တဘာဝံ ဒဿေတိ. သဒ္ဓါဝိမုတ္တောတိ ဝါ သဒ္ဓါယ အဓိမုတ္တောတိ [Pg.153] အတ္ထော. ကိံ ပန နေသံ ကိလေသပ္ပဟာနေ နာနတ္တံ အတ္ထီတိ? နတ္ထိ. အထ ကသ္မာ သဒ္ဓါဝိမုတ္တော ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တံ န ပါပုဏာတီတိ? အာဂမနီယနာနတ္တေန. ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော ဟိ အာဂမနမှိ ကိလေသေ ဝိက္ခမ္ဘေန္တော အပ္ပဒုက္ခေန အကသိရေန အကိလမန္တောဝ သက္ကောတိ ဝိက္ခမ္ဘိတုံ, သဒ္ဓါဝိမုတ္တော ပန ဒုက္ခေန ကသိရေန ကိလမန္တော သက္ကောတိ ဝိက္ခမ္ဘိတုံ, တသ္မာ သဒ္ဓါဝိမုတ္တော ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တံ န ပါပုဏာတိ. တေနာဟ ‘‘ဧတဿ ဟီ’’တိအာဒိ. သဒ္ဒဟန္တဿာတိ ‘‘ဧကံသတော အယံ ပဋိပဒါ ကိလေသက္ခယံ အာဝဟတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ဘာသိတတ္တာ’’တိ ဧဝံ သဒ္ဒဟန္တဿ. ယသ္မာ ပနဿ အနိစ္စာနုပဿနာဒီဟိ နိစ္စသညာပဟာနဝသေန ဘာဝနာယ ပုဗ္ဗေနာပရံ ဝိသေသံ ပဿတော တတ္ထ တတ္ထ ပစ္စက္ခတာပိ အတ္ထိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သဒ္ဒဟန္တဿ ဝိယာ’’တိ. သေသပဒဒွယံ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဧတ္ထ စ ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂဘာဝနာတိ ဝစနေန အာဂမနီယနာနတ္တေန ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တသဒ္ဓါဝိမုတ္တာနံ ပညာနာနတ္တံ ဟောတီတိ ဒဿိတံ. အဘိဓမ္မဋ္ဌကထာယမ္ပိ (ပု. ပ. အဋ္ဌ. ၂၈) ‘‘နေသံ ကိလေသပ္ပဟာနေ နာနတ္တံ နတ္ထိ, ပညာယ နာနတ္တံ အတ္ထိယေဝါ’’တိ ဝတွာ ‘‘အာဂမနီယနာနတ္တေနေဝ သဒ္ဓါဝိမုတ္တော ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တံ န ပါပုဏာတီတိ သန္နိဋ္ဌာနံ ကတ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

‘සද්ධා විමුත්ත’ යනු ශ්‍රද්ධාවෙන් මිදුණු තැනැත්තායි. මෙයින් සියලු ආකාරයෙන් නොමිදුණු අයෙකු වුවද ශ්‍රද්ධාව මාත්‍රයකින් මිදුණු බව දක්වයි. එසේත් නැතහොත් ‘සද්ධා විමුත්ත’ යනු ශ්‍රද්ධාව කෙරෙහි අධිමුක්ත වූ (බලවත් ලෙස නැඹුරු වූ) යන අර්ථයයි. මොවුන්ගේ කෙලෙස් ප්‍රහාණය කිරීමේදී යම් වෙනසක් පවතීද? නැත. එසේ නම් සද්ධා විමුත්ත තැනැත්තා දිට්ඨිප්පත්ත (දෘෂ්ටිප්‍රාප්ත) තැනැත්තාගේ තත්ත්වයට පත් නොවන්නේ මන්ද? ධර්මාවබෝධයට පැමිණෙන ආකාරයේ පවතින වෙනස (ආගමනීය නානත්ත) නිසාය. දිට්ඨිප්පත්ත තැනැත්තා මාර්ගාවබෝධය ලබන විට කෙලෙස් යටපත් කිරීමේදී ඉතා සුළු දුකකින් හෝ වෙහෙසකින් තොරව එය සිදු කිරීමට සමත් වෙයි. නමුත් සද්ධා විමුත්ත තැනැත්තා දුකසේ හා වෙහෙස වී කෙලෙස් යටපත් කිරීමට සමත් වෙයි. එබැවින් සද්ධා විමුත්ත තැනැත්තා දිට්ඨිප්පත්ත තත්ත්වයට පත් නොවේ. ඒ නිසාම ‘එතස්ස හි’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘සද්දහන්තස්ස’ යනු ‘මෙම පිළිවෙත සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද බැවින් ඒකාන්තයෙන්ම කෙලෙස් ක්ෂය කිරීමට හේතු වේ’ යැයි මෙසේ අදහන්නා වූ තැනැත්තායි. අනිච්චානුපස්සනා ආදියෙන් නිත්‍ය සංඥාව ප්‍රහාණය කිරීමේ බලයෙන් භාවනාවේ පෙර පසු විශේෂයන් දකින ඔහුට ඒ ඒ අවස්ථාවලදී ප්‍රත්‍යක්ෂ වීම්ද පවතින බැවින් ‘සද්දහන්තස්ස විය’ (අදහන්නෙකු මෙන්) යැයි කියන ලදී. සෙසු පද දෙකද ඒ සඳහාම යෙදුණු සමාන පදයන්ය. මෙහිදී පූර්වභාග මාර්ග භාවනාව යන වචනයෙන්, මාර්ගාවබෝධයට පැමිණීමේ වෙනස අනුව දිට්ඨිප්පත්ත හා සද්ධා විමුත්ත පුද්ගලයන්ගේ ප්‍රඥාවෙහි වෙනසක් පවතින බව දක්වා ඇත. අභිධර්ම අටුවාවෙහිද, ‘ඔවුන්ගේ කෙලෙස් ප්‍රහාණයේ වෙනසක් නැත, නමුත් ප්‍රඥාවේ වෙනසක් පවතී’ යැයි පවසා, ‘පැමිණෙන ආකාරයේ වෙනස නිසාම සද්ධා විමුත්ත තැනැත්තා දිට්ඨිප්පත්ත තත්ත්වයට පත් නොවේ යැයි නිගමනය කරන ලදී’ යනුවෙන් සඳහන් වේ.

အာရမ္မဏံ ယာထာဝတော ဓာရေတိ အဝဓာရေတီတိ ဓမ္မော, ပညာ. တံ ပညာသင်္ခါတံ ဓမ္မံ အဓိမတ္တတာယ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဟုတွာ ပဝတ္တံ အနုဿရတီတိ ဓမ္မာနုသာရီ. တေနာဟ ‘‘ဓမ္မော’’တိအာဒိ. ပညာပုဗ္ဗင်္ဂမန္တိ ပညာပဓာနံ. ‘‘သဒ္ဓံ အနုဿရတိ, သဒ္ဓါပုဗ္ဗင်္ဂမံ မဂ္ဂံ ဘာဝေတီ’’တိ ဣမမတ္ထံ ဧသေဝ နယောတိ အတိဒိသတိ. ပညံ ဝါဟေတီတိ ပညာဝါဟီ, ပညံ သာတိသယံ ပဝတ္တေတီတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ပညာပုဗ္ဗင်္ဂမံ အရိယမဂ္ဂံ ဘာဝေတီ’’တိ. ပညာ ဝါ ပုဂ္ဂလံ ဝါဟေတိ နိဗ္ဗာနာဘိမုခံ ဂမေတီတိ ပညာဝါဟီ. သဒ္ဓါဝါဟီတိ ဧတ္ထာပိ ဣမိနာ နယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တာဒိကထာတိ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တာဒီသု အာဂမနတော ပဋ္ဌာယ ဝတ္တဗ္ဗကထာ. တသ္မာတိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၇၇၃, ၈၈၉) ဝုတ္တတ္တာ. တတော ဧဝ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂသံဝဏ္ဏနာယံ (ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာဋီ. ၂.၇၇၃) ဝုတ္တနယေနေဝ စေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ආරම්මණය යථා පරිදි දරන බැවින් ප්‍රඥාව ‘ධම්ම’ නම් වේ. එම ප්‍රඥා සංඛ්‍යාත ධර්මය අධිමාත්‍ර ලෙස පෙරටු කොට පවතින පිළිවෙත අනුගමනය කරන බැවින් ‘ධම්මානුසාරී’ නම් වේ. ඒ නිසා ‘ධම්මෝ’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘පඤ්ඤාපුබ්බංගමං’ යනු ප්‍රඥාව ප්‍රධාන කොට ඇති බවයි. ‘ශ්‍රද්ධාව අනුගමනය කරයි, ශ්‍රද්ධාව පෙරටු කොට මාර්ගය වඩයි’ යන මෙම අර්ථයද මෙම ක්‍රමයෙන්ම තේරුම් ගත යුතුය. ප්‍රඥාව මෙහෙයවන බැවින් ‘පඤ්ඤාවාහී’ නම් වේ, එනම් ප්‍රඥාව අතිශයින් පවත්වන බවයි. ඒ නිසා ‘ප්‍රඥාව පෙරටු කොට ඇති ආර්ය මාර්ගය වඩයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. එසේත් නැතහොත් ප්‍රඥාව පුද්ගලයා නිවන කරා පමුණුවන බැවින් ‘පඤ්ඤාවාහී’ නම් වේ. ‘සද්ධා වාහී’ යන්නෙහි අර්ථයද මෙම ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. උභතෝභාග විමුක්ත ආදී පුද්ගලයන් පිළිබඳ විස්තරය විශුද්ධිමාර්ගයෙහි වදාරා ඇති බැවින්, එම විශුද්ධිමාර්ගයෙහි හා එහි මහා ටීකාවෙහි දක්වා ඇති ක්‍රමයටම මෙහි අර්ථය තේරුම් ගත යුතුය.

ပုဂ္ဂလသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පුද්ගල සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

၅. ဥဒကူပမာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. උදකූපම සූත්‍ර වර්ණනාව.

၁၅. ပဉ္စမေ [Pg.154] ဧကန္တကာဠကေဟီတိ နတ္ထိကဝါဒအဟေတုကဝါဒအကိရိယဝါဒသင်္ခါတေဟိ နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဓမ္မေဟိ. တေနာဟ ‘‘နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိ. ဧဝံ ပုဂ္ဂလောတိ ဣမိနာ ကာရဏေန ဧကဝါရံ နိမုဂ္ဂေါ နိမုဂ္ဂေါယေဝ သော ဟောတိ. ဧတဿ ဟိ ပုန ဘဝတော ဝုဋ္ဌာနံ နာမ နတ္ထီတိ ဝဒန္တိ မက္ခလိဂေါသာလာဒယော ဝိယ. ဟေဋ္ဌာ ဟေဋ္ဌာ နရကဂ္ဂီနံယေဝ အာဟာရော. သာဓု သဒ္ဓါ ကုသလေသူတိ ကုသလဓမ္မေသု သဒ္ဓါ နာမ သာဟု လဒ္ဓကာတိ ဥမ္မုဇ္ဇတိ, သော တာဝတ္တကေနေဝ ကုသလေန ဥမ္မုဇ္ဇတိ နာမ. သာဓု ဟိရီတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. စင်္ကဝါရေတိ ရဇကာနံ ခါရပရိဿာဝနေ, သုရာပရိဿာဝနေ ဝါ. ဧဝံ ပုဂ္ဂလောတိ ‘‘ဧဝံ သာဓု သဒ္ဓါ’’တိ ဣမေသံ သဒ္ဓါဒီနံ ဝသေန ဧကဝါရံ ဥမ္မုဇ္ဇိတွာ တေသံ ပရိဟာနိယာ ပုန နိမုဇ္ဇတိယေဝ ဒေဝဒတ္တာဒယော ဝိယ. ဒေဝဒတ္တော ဟိ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော ပဉ္စ စ အဘိညာယော နိဗ္ဗတ္တေတွာပိ ပုန ဗုဒ္ဓါနံ ပဋိပက္ခတာယ တေဟိ ဂုဏေဟိ ပရိဟီနော ရုဟိရုပ္ပာဒကမ္မံ သံဃဘေဒကမ္မဉ္စ ကတွာ ကာယဿ ဘေဒါ ဒုတိယစိတ္တဝါရေန စုတိစိတ္တမနန္တရာ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တော. ကောကာလိကော ဒွေ အဂ္ဂသာဝကေ ဥပဝဒိတွာ ပဒုမနိရယေ နိဗ္ဗတ္တော.

15. පස්වන සූත්‍රයෙහි, ‘ඒකන්තකාළකේහි’ යනු නත්ථිකවාද, අහේතුකවාද හා අකිරියවාද යනුවෙන් හැඳින්වෙන නියත මිථ්‍යා දෘෂ්ටි ධර්මයන්ගෙනි. ඒ නිසා ‘නියත මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය අරභයා පවසන ලදී’ යනුවෙන් දක්වන ලදී. ‘ඒවං පුග්ගලෝ’ යනු මෙම හේතුවෙන් එක් වරක් ගිලුණු පුද්ගලයා ගිලුණාම වෙයි. මක්ඛලී ගෝසාල ආදීන් පවසන්නාක් මෙන්, මොහුට නැවත භවයෙන් නැගී සිටීමක් නැත. ඔහු නිරන්තරයෙන් නිරය ගින්නට ආහාර වෙයි. ‘සාධු සද්ධා කුසලේසු’ යනු කුසල් දහම්හි ශ්‍රද්ධාව ලැබීම යහපත් බව පවසා මතු වෙයි, ඔහු එපමණ කුසලයකින් මතු වූවෙක් නම් වෙයි. හිරි ඔතප් ආදියෙහිද ක්‍රමය මෙයමය. ‘චංකවාරේ’ යනු රජකයන්ගේ ක්ෂාර ජලය පෙරා ගැනීමෙහි හෝ සුරා පෙරා ගැනීමෙහි හෝ යොදා ගන්නා උපකරණයකි. ‘ඒවං පුග්ගලෝ’ යනු මෙම ශ්‍රද්ධාදී ගුණ ධර්මයන් නිසා එක් වරක් මතු වී, පසුව ඒවා පිරිහීමෙන් නැවත ගිලී යන දේවදත්ත ආදී පුද්ගලයන් මෙනි. දේවදත්තයන් අෂ්ට සමාපත්ති හා පංච අභිඥා උපදවා ගත්තද, බුදුරජාණන් වහන්සේට විරුද්ධ වීම නිසා එම ගුණවලින් පිරිහී, ලෝහිතුප්පාදක කර්මය හා සංඝභේදක කර්මය සිදු කොට, ශරීරය බිඳීමෙන් පසු ද්විතීයික චිත්ත වාරයෙන් චුති සිතට අනතුරුව නිරයෙහි උපන්නේය. කෝකාලික තෙරුන් අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා දෙනමට අපහාස කොට පදුම නිරයෙහි උපන්නේය.

နေဝ ဟာယတိ နော ဝဍ္ဎတီတိ အပ္ပဟောနကကာလေပိ န ဟာယတိ, ပဟောနကကာလေပိ န ဝဍ္ဎတိ. ဥဘယမ္ပိ ပနေတံ အဂါရိကေနပိ အနဂါရိကေနပိ ဒီပေတဗ္ဗံ. ဧကစ္စော ဟိ အဂါရိကော အပ္ပဟောနကကာလေ ပက္ခိကဘတ္တံ ဝဿိကံ ဝါ ဥပနိဗန္ဓာပေသိ, သော ပစ္ဆာ ပဟောနကကာလေပိ ပက္ခိကဘတ္တာဒိမတ္တမေဝ ပဝတ္တေတိ. အနဂါရိကောပိ အာဒိမှိ အပ္ပဟောနကကာလေ ဥဒ္ဒေသံ ဓုတင်္ဂံ ဝါ ဂဏှာတိ, မေဓာဝီ ဗလဝီရိယသမ္ပတ္တိယာ ပဟောနကကာလေ တတော ဥတ္တရိံ န ကရောတိ. ဧဝံ ပုဂ္ဂလောတိ ဧဝံ ဣမာယ သဒ္ဓါဒီနံ ဌိတိယာ ပုဂ္ဂလော ဥမ္မုဇ္ဇိတွာ ဌိတော နာမ ဟောတိ. ဥမ္မုဇ္ဇိတွာ ပတရတီတိ သကဒါဂါမိပုဂ္ဂလော ကိလေသတနုတာယ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဂန္တဗ္ဗဒိသာဘိမုခေါ တရတိ နာမ.

‘නේව හායති නෝ වඩ්ඪති’ යනු අවශ්‍ය පහසුකම් නැති කාලයේදී පිරිහෙන්නේද නැත, පහසුකම් ඇති කාලයේදී වර්ධනය වන්නේද නැත. මෙම කරුණ ගිහියන් මෙන්ම පැවිද්දන් සම්බන්ධයෙන්ද දැක්විය යුතුය. යම් ගිහියෙකු පහසුකම් නැති කාලයේ පක්ෂික භත්තයක් හෝ වස් කාලයට දානයක් නියම කර ගත්තේ නම්, ඔහු පසුව පහසුකම් ඇති කාලයේදීද එම ප්‍රමාණයම පවත්වයි. පැවිද්දෙකු වුවද ආරම්භයේදී දුෂ්කර කාලයේදී උදේස භක්තයක් හෝ ධුතාංගයක් ගත්තේ නම්, පසුව වීර්යය සම්පත්තිය ඇති කාලයේදී වුවද ඊට වඩා වැඩි යමක් නොකරයි. මෙසේ මෙම ශ්‍රද්ධාදී ගුණයන්හි පිහිටීමෙන් පුද්ගලයා මතු වී සිටින්නෙකු නම් වෙයි. ‘උම්මුජ්ජිත්වා පතරති’ යනු කෙලෙස් තුනී කළ බැවින් නැගී සිට ගමනාන්තය දෙසට පිහිනා යන සකෘදාගාමී පුද්ගලයායි.

ပဋိဂါဓပ္ပတ္တော ဟောတီတိ အနာဂါမိပုဂ္ဂလံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဣမေ ပန သတ္တ ပုဂ္ဂလာ ဥဒကောပမေန ဒီပိတာ. သတ္တ ကိရ ဇင်္ဃဝါဏိဇာ အဒ္ဓါနမဂ္ဂပ္ပဋိပန္နာ အန္တရာမဂ္ဂေ ဧကံ ပုဏ္ဏနဒိံ ပါပုဏိံသု. တေသု ပဌမံ ဩတိဏ္ဏော ဥဒကဘီရုကော ပုရိသော ဩတိဏ္ဏဋ္ဌာနေယေဝ နိမုဇ္ဇိတွာ ပုန သဏ္ဌာတုံ နာသက္ခိ, အဝဿံဝ မစ္ဆကစ္ဆပဘတ္တံ ဇာတော. ဒုတိယော ဩတိဏ္ဏဋ္ဌာနေ နိမုဇ္ဇိတွာ [Pg.155] သကိံ ဥဋ္ဌဟိတွာ ပုန နိမုဂ္ဂေါ ဥဋ္ဌာတုံ နာသက္ခိ, အန္တောယေဝ မစ္ဆကစ္ဆပဘတ္တံ ဇာတော. တတိယော နိမုဇ္ဇိတွာ ဥဋ္ဌိတော မဇ္ဈေ နဒိယာ ဌတွာ နေဝ ဩရတော အာဂန္တုံ, န ပါရံ ဂန္တုံ အသက္ခိ. စတုတ္ထော ဥဋ္ဌာယ ဌိတော ဥတ္တရဏတိတ္ထံ ဩလောကေသိ. ပဉ္စမော ဥတ္တရဏတိတ္ထံ ဩလောကေတွာ ပတရတိ. ဆဋ္ဌော တံ ဒိသွာ ပါရိမတီရံ ဂန္တွာ ကဋိပ္ပမာဏေ ဥဒကေ ဌိတော. သတ္တမော ပါရိမတီရံ ဂန္တွာ ဂန္ဓစုဏ္ဏာဒီဟိ နှတွာ ဝရဝတ္ထာဒီနိ နိဝါသေတွာ သုရဘိဝိလေပနံ ဝိလိမ္ပိတွာ နီလုပ္ပလမာလာဒီနိ ပိလန္ဓိတွာ နာနာလင်္ကာရပ္ပဋိမဏ္ဍိတော မဟာနဂရံ ပဝိသိတွာ ပါသာဒမာရုဟိတွာ ဥတ္တမဘောဇနံ ဘုဉ္ဇတိ.

‘පටිගාධප්පත්තෝ හෝති’ යන්නෙන් අනාගාමී පුද්ගලයා ගැන කියවේ. මෙම පුද්ගලයන් සත් දෙනා ජල උපමාවෙන් මෙසේ පැහැදිලි කෙරේ. වෙළෙඳුන් සත් දෙනෙකු මග ගෙවා යන අතරතුර ජලයෙන් පිරුණු ගඟක් හමු විය. ඔවුන්ගෙන් පළමුව බැසගත් ජලයට බිය පුද්ගලයා, බැසගත් තැනම ගිලී නැවත නැගී සිටීමට නොහැකිව මසුන්ට හා කැස්බෑවුන්ට ආහාර විය. දෙවැන්නා බැසගත් තැන ගිලී එක් වරක් මතු වී නැවත ගිලී ගොස් මිය ගියේය. තෙවැන්නා ගිලී මතු වී ගඟ මැද නැවතී එතෙර වීමට හෝ මෙතෙරට ඒමට නොහැකිව සිටියේය. සිව්වැන්නා මතු වී සිට එතෙර වන තොට දෙස බැලීය. පස්වැන්නා එතෙර වන තොට දෙස බලා පිහිනයි. හයවැන්නා එතෙරට ගොස් ඉඟ දක්වා ජලයේ සිටියි. සත්වැන්නා එතෙරට ගොස් සුවඳ පවුඩර් ආදියෙන් නා, උතුම් වස්ත්‍ර හැඳ, සුවඳ විලවුන් ගල්වා, මානෙල් මල් ආදිය පැළඳ, විවිධ ආභරණයෙන් සැරසී මහා නගරයකට වැදී, මාලිගාවකට නැගී උතුම් භෝජන අනුභව කරයි (මෙය අර්හත් උතුමාණන් නිරූපණය කරයි).

တတ္ထ ဇင်္ဃဝါဏိဇာ ဝိယ ဣမေ သတ္တ ပုဂ္ဂလာ, နဒီ ဝိယ ဝဋ္ဋံ, ပဌမဿ ဥဒကဘီရုကဿ ပုရိသဿ ဩတိဏ္ဏဋ္ဌာနေယေဝ နိမုဇ္ဇနံ ဝိယ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကဿ ဝဋ္ဋေ နိမုဇ္ဇနံ, ဥမ္မုဇ္ဇိတွာ နိမုဇ္ဇနပုရိသော ဝိယ သဒ္ဓါဒီနံ ဥပ္ပတ္တိမတ္ထကေန ဥမ္မုဇ္ဇိတွာ တာသံ ဟာနိယာ နိမုဂ္ဂပုဂ္ဂလော, မဇ္ဈေ နဒိယာ ဌတွာ ဝိယ သဒ္ဓါဒီနံ ဌိတိယာ ဌိတိပုဂ္ဂလော, ဥတ္တရဏတိတ္ထံ ဩလောကေန္တော ဝိယ သောတာပန္နော, ပတရန္တပုရိသော ဝိယ ကိလေသကာမာဝဋ္ဋတာယ ပတရန္တော သကဒါဂါမီ, တရိတွာ ကဋိမတ္တေ ဥဒကေ ဌိတပုရိသော ဝိယ အနာဝဋ္ဋဓမ္မတ္တာ အနာဂါမီ, နှတွာ ပါရိမတီရံ ဥတ္တရိတွာ ထလေ ဌိတပုရိသော ဝိယ စတ္တာရော ဩဃေ အတိက္ကမိတွာ နိဗ္ဗာနထလေ ဌိတော ခီဏာသဝဗြာဟ္မဏော, ထလေ ဌိတပုရိသဿ နဂရံ ပဝိသိတွာ ပါသာဒံ အာရုယှ ဥတ္တမဘောဇနဘုဉ္ဇနံ ဝိယ ခီဏာသဝဿ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ ဝီတိနာမနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

එහි පා ගමනින් යන වෙළෙන්දන් මෙන් මේ පුද්ගලයන් සත් දෙනා ද, ගඟක් මෙන් සංසාරය ද දත යුතුය. පළමුවන ජලයට බියැති මිනිසා බැසගත් තැනම ගිලෙන්නාක් මෙන්, මිථ්‍යාදෘෂ්ටිකයා සංසාරයෙහි ගිලීම ද; දියෙන් මතු වී නැවත ගිලෙන මිනිසා මෙන්, ශ්‍රද්ධාදී ගුණයන්ගේ ඉපදීමෙන් මතු වී ඒවායේ පිරිහීම නිසා නැවත ගිලෙන පුද්ගලයා ද; ගඟ මැද නැවතී සිටින්නාක් මෙන් ශ්‍රද්ධාදී ගුණයන්ගේ ස්ථාවර භාවයෙන් යුක්තව සිටින පුද්ගලයා ද; එතෙර වන තොට දෙස බලන්නාක් මෙන් සෝතාපන්න පුද්ගලයා ද; පීනන මිනිසෙකු මෙන් කෙලෙස් කාම නැමැති සුළියෙන් පීනන සකදාගාමී පුද්ගලයා ද; පීනා ගොස් ඉඟ දක්වා දියේ සිටින මිනිසෙකු මෙන් නැවත නොඑන ස්වභාවය ඇති බැවින් අනාගාමී පුද්ගලයා ද; නෑමෙන් පසු පරතෙරට පැමිණ ගොඩබිම සිටින මිනිසෙකු මෙන් ඕඝ හතරම තරණය කොට නිර්වාණ නැමැති ගොඩබිම සිටින රහතන් වහන්සේ ද දත යුතුය. ගොඩබිම සිටින මිනිසා නගරයට ඇතුළු වී ප්‍රාසාදයකට නැග උතුම් භෝජනයක් අනුභව කරන්නාක් මෙන්, රහතන් වහන්සේ නිවන් අරමුණු කොට ඇති සමාපත්තියට සමවැදී කාලය ගත කිරීම දත යුතුය.

ဥဒကူပမာသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

උදකූපම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၆-၉. အနိစ္စာနုပဿီသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

6-9. අනිච්චානුපස්සී සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

၁၆-၁၉. ဆဋ္ဌေ ‘‘ဣဓ သမသီသီ ကထိတော’’တိ ဝတွာ ဧဝံ သမသီသိတံ ဝိဘဇိတွာ ဣဓာဓိပ္ပေတံ ဒဿေတုံ ‘‘သော စတုဗ္ဗိဓော ဟောတီ’’တိအာဒိမာဟ. ရောဂဝသေန သမသီသီ ရောဂသမသီသီ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ဧကပ္ပဟာရေနေဝါတိ ဧကဝေလာယမေဝ. ယော စက္ခုရောဂါဒီသု အညတရသ္မိံ သတိ ‘‘ဣတော အနုဋ္ဌိတော အရဟတ္တံ ပါပုဏိဿာမီ’’တိ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေသိ, အထဿ အရဟတ္တဉ္စ ရောဂတော ဝုဋ္ဌာနဉ္စ ဧကကာလမေဝ ဟောတိ[Pg.156], အယံ ရောဂသမသီသီ နာမ. ဣရိယာပထဿ ပရိယောသာနန္တိ ဣရိယာပထန္တရသမာယောဂေါ. ယော ဌာနာဒီသု ဣရိယာပထေသု အညတရံ အဓိဋ္ဌာယ ‘‘အဝိကောပေတွာဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိဿာမီ’’တိ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေသိ. အထဿ အရဟတ္တပ္ပတ္တိ စ ဣရိယာပထဝိကောပနဉ္စ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ဟောတိ, အယံ ဣရိယာပထသမသီသီ နာမ. ဇီဝိတသမသီသီ နာမာတိ ဧတ္ထ ‘‘ပလိဗောဓသီသံ မာနော, ပရာမာသသီသံ ဒိဋ္ဌိ, ဝိက္ခေပသီသံ ဥဒ္ဓစ္စံ, ကိလေသသီသံ အဝိဇ္ဇာ, အဓိမောက္ခသီသံ သဒ္ဓါ, ပဂ္ဂဟသီသံ ဝီရိယံ, ဥပဋ္ဌာနသီသံ သတိ, အဝိက္ခေပသီသံ သမာဓိ, ဒဿနသီသံ ပညာ, ပဝတ္တသီသံ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ, စုတိသီသံ ဝိမောက္ခော, သင်္ခါရသီသံ နိရောဓော’’တိ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ (ပဋိ. မ. ၃.၃၃) ဝုတ္တေသု သတ္တရသသု သီသေသု ပဝတ္တသီသံ ကိလေသသီသန္တိ ဒွေ သီသာနိ ဣဓာဓိပ္ပေတာနိ – ‘‘အပုဗ္ဗံ အစရိမံ အာသဝပရိယာဒါနဉ္စ ဟောတိ ဇီဝိတပရိယာဒါနဉ္စာ’’တိ ဝစနတော. တေသု ကိလေသသီသံ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ပရိယာဒိယတိ, ပဝတ္တသီသံ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ စုတိစိတ္တံ ပရိယာဒိယတိ. တတ္ထ အဝိဇ္ဇာပရိယာဒါယကံ စိတ္တံ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ပရိယာဒါတုံ န သက္ကောတိ, ဇီဝိတိန္ဒြိယပရိယာဒါယကံ အဝိဇ္ဇံ ပရိယာဒါတုံ န သက္ကောတိ. အညံ အဝိဇ္ဇာပရိယာဒါယကံ စိတ္တံ, အညံ ဇီဝိတန္ဒြိယပရိယာဒါယကံ. ယဿ စေတံ သီသဒွယံ သမံ ပရိယာဒါနံ ဂစ္ဆတိ, သော ဇီဝိတသမသီသီ နာမ.

16-19. හයවන සූත්‍රයෙහි "මෙහි සමසීසී පුද්ගලයා ගැන කියන ලදී" යි පවසා, එම සමසීසී බව විග්‍රහ කොට මෙහි අදහස දැක්වීමට "ඔහු සිව්වැදෑම් වේ" යනාදිය පවසන ලදී. රෝගය නිසා සමසීසී වන්නේ රෝග සමසීසී නම් වේ. සෙසු ඒවාට ද මෙම ක්‍රමයම වේ. "එක්වරම" යනු එකම වේලාවකය. යමෙක් ඇස් රෝග ආදී රෝගයක් ඇති කල්හි "මෙයින් නොනැගිටම රහත් බවට පත්වන්නෙමි" යි විදර්ශනා වඩා ද, එකල්හි ඔහුගේ අර්හත් ප්‍රාප්තියත් රෝගයෙන් මිදීමත් යන දෙකම එකම කාලයෙහි සිදු වේ ද, ඔහු 'රෝග සමසීසී' නම් වේ. ඉරියව්ව කෙළවර වීම යනු වෙනත් ඉරියව්වකට මාරු වීමයි. යමෙක් සිටගෙන සිටීම ආදී ඉරියව්වක් අරමුණු කොට "මෙය වෙනස් නොකරම රහත් බවට පත්වන්නෙමි" යි විදර්ශනා වඩා ද, එකල්හි ඔහුගේ අර්හත් ප්‍රාප්තියත් ඉරියව්ව වෙනස් වීමත් යන දෙකම එකම අවස්ථාවක සිදු වේ ද, ඔහු 'ඉරියව් සමසීසී' නම් වේ. 'ජීවිත සමසීසී' යනු මෙහි පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි සඳහන් වන සතළොස් වැදෑම් ශීර්ෂයන් අතුරින් ප්‍රවෘත්ති ශීර්ෂය (ජීවිත ඉන්ද්‍රිය) සහ කෙලෙස් ශීර්ෂය (අවිද්‍යාව) යන ශීර්ෂ දෙක අදහස් කෙරේ. "ඉස්සර නොවී පසුව නොවී ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වීමත් ජීවිතය ක්ෂය වීමත් සිදු වේ" යන වචනයට අනුවය. ඒ අතුරින් කෙලෙස් ශීර්ෂය අර්හත් මාර්ගයෙන් ක්ෂය කරයි, ප්‍රවෘත්ති ශීර්ෂය වන ජීවිත ඉන්ද්‍රිය චුති සිතින් ක්ෂය කරයි. එහිදී අවිද්‍යාව ක්ෂය කරන සිතට ජීවිත ඉන්ද්‍රිය ක්ෂය කළ නොහැක, ජීවිත ඉන්ද්‍රිය ක්ෂය කරන සිතට අවිද්‍යාව ක්ෂය කළ නොහැක. අවිද්‍යාව ක්ෂය කරන සිත අනෙකකි, ජීවිත ඉන්ද්‍රිය ක්ෂය කරන සිත අනෙකකි. යමෙකුගේ මෙම ශීර්ෂ දෙකම එකවර ක්ෂය වී යයි ද, ඔහු 'ජීවිත සමසීසී' නම් වේ.

ကထံ ပနိဒံ သမံ ဟောတီတိ? ဝါရသမတာယ. ယသ္မိဉှိ ဝါရေ မဂ္ဂဝုဋ္ဌာနံ ဟောတိ, သောတာပတ္တိမဂ္ဂေ ပဉ္စ ပစ္စဝေက္ခဏာနိ, သကဒါဂါမိမဂ္ဂေ ပဉ္စ, အနာဂါမိမဂ္ဂေ ပဉ္စ, အရဟတ္တမဂ္ဂေ စတ္တာရီတိ ဧကူနဝီသတိမေ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏေ ပတိဋ္ဌာယ ဘဝင်္ဂံ ဩတရိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတော ဣမာယ ဝါရသမတာယ ဣဒံ ဥဘယသီသပရိယာဒါနမ္ပိ သမံ ဟောတီတိ ဣမာယ ဝါရသမတာယ. ဝါရသမဝုတ္တိဒါယကေန ဟိ မဂ္ဂစိတ္တေန အတ္တနော အနန္တရံ ဝိယ နိပ္ဖာဒေတဗ္ဗာ ပစ္စဝေက္ခဏဝါရာ စ ကိလေသပရိယာဒါနဿေဝ ဝါရာတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ. ‘‘ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တမိတိ ဉာဏံ ဟောတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၇၈; သံ. နိ. ၃.၁၂, ၁၄) ဝစနတော ပစ္စဝေက္ခဏပရိသမာပနေန ကိလေသပရိယာဒါနံ သမ္ပာပိတံ နာမ ဟောတီတိ ဣမာယ ဝါရဝုတ္တိယာ သမတာယ ကိလေသပရိယာဒါနဇီဝိတပရိယာဒါနာနံ သမတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေနေဝါဟ ‘‘ယသ္မာ ပနဿ…ပေ... တသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တ’’န္တိ.

මෙය කෙසේ නම් සමාන වේ ද? වාරයන්ගේ සමාන බවෙනි. යම් වාරයක මාර්ගයෙන් නැගී සිටීම සිදු වේ ද, සෝතාපත්ති මාර්ගයෙහි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා පහක් ද, සකදාගාමී මාර්ගයෙහි පහක් ද, අනාගාමී මාර්ගයෙහි පහක් ද, අර්හත් මාර්ගයෙහි හතරක් ද වශයෙන් දහනවවන ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයෙහි පිහිටා භවාංගයට බැස පිරිනිවන් පාන්නාට මෙම වාරයන්ගේ සමානත්වයෙන් මේ ශීර්ෂ දෙකම ක්ෂය වීම සමාන වේ. වාරයන්ගේ සමාන බව ලබා දෙන මාර්ග සිත විසින් තමාට අනතුරුව මෙන් සම්පූර්ණ කළ යුතු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා වාරයන් ද කෙලෙස් ක්ෂය කිරීමේ වාරයන් ලෙසම හැඳින්වීමට සුදුසුය. "මිදුණු කල්හි මිදුණේ යැයි ඥානය ඇති වේ" යන වචනයට අනුව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා සම්පූර්ණ කිරීමෙන් කෙලෙස් ක්ෂය වීම සිදු වූවා නම් වේ. මෙසේ වාරයන්ගේ සමාන භාවයෙන් කෙලෙස් ක්ෂය වීම හා ජීවිතය ක්ෂය වීමේ සමානත්වය දත යුතුය. එබැවිනි "යම් හෙයකින් ඔහුට... පෙ... එබැවින් මෙසේ කියන ලදී" යි වදාළේ.

အာယုနော ဝေမဇ္ဈံ အနတိက္ကမိတွာ အန္တရာဝ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗာယတီတိ အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ. တေနာဟ ‘‘ယော ပဉ္စသု သုဒ္ဓါဝါသေသူ’’တိအာဒိ[Pg.157]. ဝေမဇ္ဈေတိ အဝိဟာဒီသု ယတ္ထ ဥပ္ပန္နော, တတ္ထ အာယုနော ဝေမဇ္ဈေ. အာယုဝေမဇ္ဈံ ဥပဟစ္စ အတိက္ကမိတွာ တတ္ထ ပရိနိဗ္ဗာယတီတိ ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ. တေနာဟ ‘‘ယော တတ္ထေဝါ’’တိအာဒိ. အသင်္ခါရေန အပ္ပယောဂေန အနုဿာဟေန အကိလမန္တော တိက္ခိန္ဒြိယတာယ သုခေနေဝ ပရိနိဗ္ဗာယတီတိ အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ. တေနာဟ ‘‘ယော တေသံယေဝါ’’တိအာဒိ. တေသံယေဝ ပုဂ္ဂလာနန္တိ နိဒ္ဓါရဏေ သာမိဝစနံ. အပ္ပယောဂေနာတိ အဓိမတ္တပ္ပယောဂေန ဝိနာ အပ္ပကသိရေန. သသင်္ခါရေန သပ္ပယောဂေန ကိလမန္တော ဒုက္ခေန ပရိနိဗ္ဗာယတီတိ သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ. ဥဒ္ဓံဝါဟိဘာဝေန ဥဒ္ဓမဿ တဏှာသောတံ ဝဋ္ဋသောတဉ္စာတိ, ဥဒ္ဓံ ဝါ ဂန္တွာ ပဋိလဘိတဗ္ဗတော ဥဒ္ဓမဿ မဂ္ဂသောတန္တိ ဥဒ္ဓံဘောတော. ပဋိသန္ဓိဝသေန အကနိဋ္ဌံ ဂစ္ဆတီတိ အကနိဋ္ဌဂါမီ.

ආයුෂයේ මධ්‍ය කාලය ඉක්මවීමට පෙර අතරමගදීම කෙලෙස් පිරිනිවනින් පිරිනිවන් පාන බැවින් 'අන්තරාපරිනිබ්බායී' නම් වේ. ඒ බව "යමෙක් පඤ්ච සුද්ධාවාසයන්හි..." යනාදියෙන් වදාළහ. 'වෙමජ්ඣෙ' යනු අවිහ ආදී යම් තැනක උපන්නේ ද, එහි ආයුෂයෙන් අඩක් ගෙවුණු තැනය. ආයුෂයෙන් අඩක් ඉක්මවා ගොස් එහි පිරිනිවන් පාන බැවින් 'උපහච්චපරිනිබ්බායී' නම් වේ. "යමෙක් එතැනම..." යනාදිය එයට අදාළයි. අසංඛාරයෙන් හෙවත් වැඩි වෙහෙසක් හෝ උත්සාහයක් නැතිව, වෙහෙසට පත් නොවී තියුණු ඉන්ද්‍රියයන් ඇති බැවින් පහසුවෙන් පිරිනිවන් පාන බැවින් 'අසංඛාරපරිනිබ්බායී' නම් වේ. "ඔවුන්ගෙන් පවා..." යනු වෙන් කර දැක්වීමේ ස්වාමි වචනයයි. 'අප්පයොගෙන' යනු අධික උත්සාහයකින් තොරව හෙවත් අපහසුවක් නැතිව යන්නයි. සසංඛාරයෙන් හෙවත් උත්සාහයක් සහිතව වෙහෙසට පත් වෙමින් දුක සේ පිරිනිවන් පාන බැවින් 'සසංඛාරපරිනිබ්බායී' නම් වේ. ඉහළට ගලා යන ස්වභාවයෙන් මොහුගේ තණ්හා සෝතය ද සංසාර සෝතය ද ඉහළට යයි, නැතහොත් උඩට ගොස් ලැබිය යුතු බැවින් මොහුගේ මාර්ග සෝතය ඉහළට ගලා යයි යන අර්ථයෙන් 'උද්ධංසෝත' නම් වේ. ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් අකනිටා භවයට යන බැවින් 'අකනිට්ඨගාමී' නම් වේ.

ဧတ္ထ ပန စတုက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယော ဟိ အဝိဟတော ပဋ္ဌာယ စတ္တာရော ဒေဝလောကေ သောဓေတွာ အကနိဋ္ဌံ ဂန္တွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီ နာမ. အယဉှိ အဝိဟေသု ကပ္ပသဟဿံ ဝသန္တော အရဟတ္တံ ပတ္တုံ အသက္ကုဏိတွာ အတပ္ပံ ဂစ္ဆတိ, တတြာပိ ဒွေ ကပ္ပသဟဿာနိ ဝသန္တော အရဟတ္တံ ပတ္တုံ အသက္ကုဏိတွာ သုဒဿံ ဂစ္ဆတိ, တတြာပိ စတ္တာရိ ကပ္ပသဟဿာနိ ဝသန္တော အရဟတ္တံ ပတ္တုံ အသက္ကုဏိတွာ သုဒဿိံ ဂစ္ဆတိ, တတြာပိ အဋ္ဌ ကပ္ပသဟဿာနိ ဝသန္တော အရဟတ္တံ ပတ္တုံ အသက္ကုဏိတွာ အကနိဋ္ဌံ ဂစ္ဆတိ, တတ္ထ ဝသန္တော အဂ္ဂမဂ္ဂံ အဓိဂစ္ဆတိ. တတ္ထ ယော အဝိဟတော ပဋ္ဌာယ ဒုတိယံ ဝါ စတုတ္ထံ ဝါ ဒေဝလောကံ ဂန္တွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ ဥဒ္ဓံသောတော န အကနိဋ္ဌဂါမီ နာမ. ယော ကာမဘဝတော စဝိတွာ အကနိဋ္ဌေသု ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ န ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီ နာမ. ယော ဟေဋ္ဌာ စတူသု ဒေဝလောကေသု တတ္ထ တတ္ထေဝ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ န ဥဒ္ဓံသောတော န အကနိဋ္ဌဂါမီတိ.

මෙහිදී සිව් වැදෑරුම් බව දත යුතුය. යමෙක් අවිහ බඹලොව පටන් ගෙන, දේව ලෝක හතරක් ශුද්ධ කරමින්, අකනිට්ඨයට ගොස් පිරිනිවන් පායිද, ඔහු ‘උද්ධංසෝත අකනිට්ඨගාමී’ නම් වේ. මොහු අවිහ ලොව කල්ප දහසක් වසමින් අරහත් මාර්ගය ලැබීමට නොහැකි වී අතප්පයට යයි. එහි කල්ප දෙදහසක් වසමින් අරහත් බව ලැබීමට නොහැකිව සුදස්සයට යයි. එහි කල්ප හාරදහසක් වසමින් අරහත් බව ලැබීමට නොහැකිව සුදස්සීයට යයි. එහි කල්ප අටදහසක් වසමින් අරහත් බව ලැබීමට නොහැකිව අකනිට්ඨයට යයි. එහි වසමින් අග්‍ර මාර්ගය (අරහත් මග) අවබෝධ කරගනියි. එහිම යමෙක් අවිහ ලොව පටන් දෙවන හෝ හතරවන දේව ලෝකයට ගොස් පිරිනිවන් පායිද, ඔහු ‘උද්ධංසෝත’ වන නමුත් ‘අකනිට්ඨගාමී’ නොවේ. යමෙක් කාම භවයෙන් චුතව අකනිට්ඨයෙහි උපදීද, ඔහු ‘අකනිට්ඨගාමී’ වන නමුත් ‘උද්ධංසෝත’ නොවේ. යමෙක් පහළ දේව ලෝක හතරේ ඒ ඒ තැන්වලම ඉපදී පිරිනිවන් පායිද, ඔහු ‘උද්ධංසෝත’ ද නොවේ, ‘අකනිට්ඨගාමී’ ද නොවේ.

ဧတေ ပန အဝိဟေသု ဥပ္ပန္နသမနန္တရအာယုဝေမဇ္ဈံ အပ္ပတွာဝ ပရိနိဗ္ဗာယနဝသေန တယော အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိနော, ဧကော ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ, ဧကော ဥဒ္ဓံသောတောတိ ပဉ္စဝိဓော, အသင်္ခါရသသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိဝိဘာဂေန ဒသ ဟောန္တိ, တထာ အတပ္ပသုဒဿသုဒဿီသူတိ စတ္တာရော ဒသကာတိ စတ္တာရီသံ. အကနိဋ္ဌေ ပန ဥဒ္ဓံသောတော နတ္ထိ, တယော အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိနော, ဧကော [Pg.158] ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီတိ စတ္တာရော, အသင်္ခါရသသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယိဝိဘာဂေန အဋ္ဌာတိ အဋ္ဌစတ္တာရီသံ အနာဂါမိနော. သတ္တမာဒီသု နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ.

මොවුන් අතර අවිහ ලොව උපන් විගසම ආයු කාලයෙන් අඩකට නොපැමිණ පිරිනිවන් පෑමේ වශයෙන් ‘අන්තරාපරිනිබ්බායී’ පුද්ගලයන් තිදෙනෙකි. එක් ‘උපහච්චපරිනිබ්බායී’ පුද්ගලයෙකි. එක් ‘උද්ධංසෝත’ පුද්ගලයෙකි. මෙසේ පස් වැදෑරුම් වේ. අසංඛාර හා සසංඛාර පරිනිවන් පාන්නන් වශයෙන් බෙදූ විට දස දෙනෙක් වෙති. එසේම අතප්ප, සුදස්ස, සුදස්සී යන ලෝක තුනෙහිද දස දෙනා බැගින් හතළිස් දෙනෙක් වෙති. අකනිට්ඨයෙහි ‘උද්ධංසෝත’ පුද්ගලයා නැත. අන්තරාපරිනිබ්බායී තිදෙනෙක් සහ උපහච්චපරිනිබ්බායී එක් අයෙකු බැගින් හතර දෙනෙකි. ඔවුන් අසංඛාර හා සසංඛාර වශයෙන් බෙදූ විට අට දෙනෙකි. මෙසේ අනාගාමී පුද්ගලයෝ හතළිස් අට දෙනෙක් වෙති. හත්වන සූත්‍රයේ සිට ඉතිරි ඒවායෙහි විශේෂයෙන් කිව යුත්තක් නැත.

အနိစ္စာနုပဿီသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අනිච්චානුපස්සී සූත්‍රාදියෙහි වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၀. နိဒ္ဒသဝတ္ထုသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. නිද්දසවත්ථු සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၀. ဒသမေ နိဒ္ဒသဝတ္ထူနီတိ အာဒိသဒ္ဒလောပေနာယံ နိဒ္ဒေသောတိ အာဟ ‘‘နိဒ္ဒသာဒိဝတ္ထူနီ’’တိ. နတ္ထိ ဣဒါနိ ဣမဿ ဒသာတိ နိဒ္ဒသော. ပဉှောတိ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတော အတ္ထော. ပုန ဒသဝဿော န ဟောတီတိ တေသံ မတိမတ္တမေတန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘သော ကိရာ’’တိ ကိရသဒ္ဒဂ္ဂဟဏံ. နိဒ္ဒသောတိ စေတံ ဝစနမတ္တံ. တဿ နိဗ္ဗီသာဒိဘာဝဿ ဝိယ နိန္နဝါဒိဘာဝဿ စ ဣစ္ဆိတတ္တာတိ ဒဿေတုံ ‘‘န ကေဝလဉ္စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဂါမေ ဝိစရန္တောတိ ဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရန္တော. န ဣဒံ တိတ္ထိယာနံ အဓိဝစနံ တေသု တန္နိမိတ္တဿ အဘာဝါ, သာသနေပိ သေခဿပိ န ဣဒံ အဓိဝစနံ, ကိမင်္ဂံ ပန ပုထုဇ္ဇနဿ. ယဿ ပနေတံ အဓိဝစနံ ယေန စ ကာရဏေန, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ခီဏာသဝဿေတ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အပ္ပဋိသန္ဓိကဘာဝေါ ဟိဿ ပစ္စက္ခတော ကာရဏံ. ပရမ္ပရာယ ဣတရာနိ ယာနိ ပါဠိယံ အာဂတာနိံ.

20. දහවන සූත්‍රයෙහි ‘නිද්දසවත්ථූනි’ යන්නෙහි මුල් පදය ලොප් වී ඇති හෙයින් ‘නිද්දසාදිවත්ථූනී’ (නිද්දස ආදී කරුණු) යයි අර්ථ දක්වන ලදී. මෙහි දහයක් (නිර්දේශයක්) නැති බැවින් ‘නිද්දස’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘පඤ්හෝ’ යනු දැනගැනීමට කැමති අර්ථයයි. ‘නැවත දස වසක් නොවේ’ යනු ඔවුන්ගේ මතය පමණක් බව පෙන්වීමට ‘සෝ කිර’ (ඔහු කියනවාලු) යන ‘කිර’ ශබ්දය යොදන ලදී. ‘නිද්දස’ යනු වචනයක් පමණි. ඔහුගේ කෙලෙස් බැහැර කළ බව හා එම ස්වභාවය කැමති බැවින් ‘න කේවලඤ්ච’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘ගාමේ විචරන්තෝ’ යනු ගමේ පිණ්ඩපාතය පිණිස හැසිරෙන බවයි. මෙය තීර්ථකයන් සඳහා වූ නමක් නොවේ, මන්ද ඔවුන් තුළ එවැනි ලක්ෂණ නැති බැවිනි. ශාසනයෙහි සේඛ පුද්ගලයාට ද මෙය නමක් නොවේ. පෘථග්ජනයා ගැන කුමන කතාද? මෙය යම් පුද්ගලයෙකුට අයත් නමක් ද, කුමන හේතුවක් නිසා ද යන්න පෙන්වීමට ‘ඛීණාසවස්සේතං’ (මෙය රහතන් වහන්සේට නමකි) යනාදිය පවසන ලදී. ප්‍රතිසන්ධියක් නොමැති බව උන්වහන්සේට ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ කරුණයි. පාලියෙහි එන සෙසු කරුණු අනුපිළිවෙළින් වේ.

သိက္ခာယ သမ္မဒေဝ အာဒါနံ သိက္ခာသမာဒါနံ. တံ ပနဿာ ပါရိပူရိယာ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘သိက္ခာတ္တယပူရဏေ’’တိ. သိက္ခာယ ဝါ သမ္မဒေဝ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ရက္ခဏံ သိက္ခာသမာဒါနံ. တဉ္စ အတ္ထတော ပူရဏေန ပရိစ္ဆိန္နံ အရက္ခဏေ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အဘာဝတော, ရက္ခဏေ စ ပရိပူရဏတော. ဗလဝစ္ဆန္ဒောတိ ဒဠှစ္ဆန္ဒော. အာယတိန္တိ အနန္တရာနာဂတဒိဝသာဒိကာလော အဓိပ္ပေတော, န အနာဂတဘဝေါတိ အာဟ ‘‘အနာဂတေ ပုနဒိဝသာဒီသုပီ’’တိ. သိက္ခံ ပရိပူရေန္တဿ တတ္ထ နိဗဒ္ဓဘတ္တိတာ အဝိဂတပေမတာ. တေဘူမကဓမ္မာနံ အနိစ္စာဒိဝသေန သမ္မဒေဝ နိဇ္ဈာနံ ဓမ္မနိသာမနာတိ အာဟ ‘‘ဝိပဿနာယေတံ အဓိဝစန’’န္တိ. တဏှာဝိနယေတိ ဘင်္ဂါနုပဿနာဉာဏာနုဘာဝသိဒ္ဓေ တဏှာဝိက္ခမ္ဘနေ. ဧကီဘာဝေတိ ဂဏသင်္ဂဏိကာကိလေသသင်္ဂဏိကာဝိဂမသိဒ္ဓေ ဝိဝေကဝါသေ. ဝီရိယာရမ္ဘေတိ သမ္မပ္ပဓာနဿ ပဂ္ဂဏှနေ[Pg.159]. တံ ပန သဗ္ဗသော ဝီရိယဿ ပရိဗြူဟနံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ကာယိကစေတသိကဿ ဝီရိယဿ ပူရဏေ’’တိ. သတိယဉ္စေဝ နိပကဘာဝေ စာတိ သတောကာရိတာယ စေဝ သမ္ပဇာနကာရိတာယ စ. သတိသမ္ပဇညဗလေနေဝ ဟိ ဝီရိယာရမ္ဘော ဣဇ္ဈတိ. ဒိဋ္ဌိပဋိဝေဓေတိ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ပဋိဝိဇ္ဈနေ. တေနာဟ ‘‘မဂ္ဂဒဿနေ’’တိ.

ශික්ෂාවන් මැනවින් සමාදන් වීම ‘ශික්ෂා සමාදානය’ යි. එය ශික්ෂාවන්ගේ පරිපූර්ණත්වයෙන් දත යුතු බව පෙන්වීමට ‘ශික්ෂාත්‍රය පිරවීමෙහි’ යැයි පවසන ලදී. නැතහොත් ශික්ෂාව මුල සිටම මැනවින් ආරක්ෂා කිරීම ශික්ෂා සමාදානයයි. එය අර්ථ වශයෙන් ආරක්ෂා නොකරන විට සම්පූර්ණයෙන්ම නැති වන අතර, ආරක්ෂා කරන විට පරිපූර්ණ වේ. ‘බලවච්ඡන්දෝ’ යනු දැඩි කැමැත්තයි. ‘ආයතිං’ යන්නෙන් අනාගත භවය නොව, ඉන්පසු එළඹෙන දිනාදී කාලය අදහස් කරන බව පෙන්වීමට ‘අනාගතයෙහි ඊළඟ දිනාදී කාලයෙහි’ යැයි පවසන ලදී. ශික්ෂාවන් සම්පූර්ණ කරන්නා තුළ ඒ කෙරෙහි පවතින බැඳීම හා නොනැසී පවතින ප්‍රේමයයි. තෛභූමක ධර්මයන් අනිත්‍යාදී වශයෙන් මැනවින් විමසා බැලීම ධර්ම නිශාමනයයි. එබැවින් ‘විපස්සනාවට මෙය නමකි’ යැයි පවසන ලදී. ‘තණ්හාවිනය’ යනු භංගානුපස්සනා ඤාණයේ බලයෙන් සිදු වන තණ්හාව යටපත් කිරීමයි. ‘ඒකීභාව’ යනු ගණසංගණිකා හා ක්ලේශසංගණිකා බැහැර කර ලැබෙන විවේකී වාසයයි. ‘වීරියාරම්භ’ යනු සම්‍යප්‍රධානයන් වීර්යයෙන් යුතුව පැවැත්වීමයි. එය සියලු ආකාරයෙන් වීර්යය වැඩීමක් වන බැවින් ‘කායික හා චෛතසික වීර්යය සම්පූර්ණ කිරීමෙහි’ යැයි පවසන ලදී. ‘සතිය හා නිපක බව’ යනු සිහියෙන් යුතුව කටයුතු කිරීම හා සම්පජන්‍යයෙන් (ප්‍රඥාවෙන්) යුතුව කටයුතු කිරීමයි. සති-සම්පජන්‍යයේ බලයෙන්ම වීර්යාරම්භය සාර්ථක වේ. ‘දිට්ඨි පටිවේධ’ යනු මාර්ග සම්‍යග් දිට්ඨියෙන් විනිවිද දැකීමයි. එබැවින් ‘මාර්ග දර්ශනයෙහි’ යැයි පවසන ලදී.

နိဒ္ဒသဝတ္ထုသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නිද්දසවත්ථු සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

အနုသယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අනුසය වර්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၃. ဝဇ္ဇိသတ္တကဝဂ္ဂေါ

3. වජ්ජි සත්තක වර්ගය

၁. သာရန္ဒဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. සාරන්දද සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၁. တတိယဿ ပဌမေ ဒေဝါယတနဘာဝေန စိတ္တတ္တာ လောကဿ စိတ္တီကာရဋ္ဌာနတာယ စ စေတိယံ အဟောသိ. ယာဝကီဝန္တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၁၃၄) ဧကမေဝေတံ ပဒံ အနိယမတော ပရိမာဏဝါစီ. ကာလော စေတ္ထ အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘ယတ္တကံ ကာလ’’န္တိ. အဘိဏှံ သန္နိပါတာတိ နိစ္စသန္နိပါတာ. တံ ပန နိစ္စသန္နိပါတတံ ဒဿေတုံ ‘‘ဒိဝသဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သန္နိပါတဗဟုလာတိ ပစုရသန္နိပါတာ. ဝေါသာနန္တိ သင်္ကောစံ. ‘‘ဝုဒ္ဓိယေဝါ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တမတ္ထံ ဗျတိရေကမုခေန ဒဿေတုံ ‘‘အဘိဏှံ အသန္နိပတန္တာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အာကုလာတိ ခုဘိတာ န ပသန္နာ. ဘိဇ္ဇိတွာတိ ဝဂ္ဂဗန္ဓတော ဝိဘဇ္ဇ ဝိသုံ ဝိသုံ ဟုတွာ.

21. තෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘චේතිය’ යනු දේව ආයතන බවට පත්වූ බැවින් හා ලෝකයාගේ ගෞරවයට පාත්‍ර වූ ස්ථානයක් බැවින් එන නමකි. ‘යාවකීවන්ති’ යනු ප්‍රමාණයක් අඟවන නිශ්චිත නොවන පදයකි. මෙහි කාලය අදහස් කරන බැවින් ‘යම්තාක් කාලයක්’ යයි පවසන ලදී. ‘අභිණ්හං සන්නිපාතා’ යනු නිරන්තරයෙන් රැස්වීමයි. එම නිරන්තර රැස්වීම පෙන්වීමට ‘දවසකට’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘සන්නිපාතබහුලා’ යනු බොහෝ සෙයින් රැස්වන්නන් ය. ‘වෝසානං’ යනු පසුබෑමයි. ‘වෘද්ධියක්ම වේ’ යනාදියෙන් පවසන ලද අර්ථයෙහි අනෙක් පැත්ත පෙන්වීමට ‘නිරන්තරයෙන් රැස් නොවන විට’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘ආකුලා’ යනු කැළඹුණු, අප්‍රසන්න බවයි. ‘භිජ්ජිත්වා’ යනු කණ්ඩායම් වශයෙන් වෙන්වී විසිරී යාමයි.

သန္နိပါတဘေရိယာတိ သန္နိပါတာရောစနဘေရိယာ. အဒ္ဓဘုတ္တာ ဝါတိ သာမိဘုတ္တာ ဝါ. ဩသီဒမာနေတိ ဟာယမာနေ.

‘සන්නිපාතභේරියා’ යනු රැස්වීම දැනුම් දෙන බෙරයයි. ‘අඩ්ඪභුත්තා වා’ යනු ආහාර අඩක් අනුභව කර තිබියදී වුව ද (කඩිනමින් පැමිණීමයි). ‘ඕසීදමානේ’ යනු පිරිහෙන විටය.

သုင်္ကန္တိ ဘဏ္ဍံ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တေဟိ ပဗ္ဗတခဏ္ဍနာဒိတိတ္ထဂါမဒွါရာဒီသု ရာဇပုရိသာနံ ဒါတဗ္ဗဘာဂံ. ဗလိန္တိ နိပ္ဖန္နသဿာဒိတော ဆဘာဂံ သတ္တဘာဂန္တိအာဒိနာ လဒ္ဓဗ္ဗကရံ. ဒဏ္ဍန္တိ ဒသဝီသတိကဟာပဏာဒိကံ အပရာဓာနုရူပံ ဂဟေတဗ္ဗဓနဒဏ္ဍံ. ဝဇ္ဇိဓမ္မန္တိ ဝဇ္ဇိရာဇဓမ္မံ. ဣဒါနိ အပညတ္တပညာပနာဒီသု တပ္ပဋိက္ခေပေ စ အာဒီနဝါနိသံသေ စ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတုံ ‘‘တေသ’’န္တိအာဒိ [Pg.160] ဝုတ္တံ. ပါရိစရိယက္ခမာတိ ဥပဋ္ဌာနက္ခမာ. ပေါရာဏံ ဝဇ္ဇိဓမ္မန္တိ ဧတ္ထ ပုဗ္ဗေ ကိရ ဝဇ္ဇိရာဇာနော ‘‘အယံ စောရော’’တိ အာနေတွာ ဒဿိတေ ‘‘ဂဏှထ နံ စောရ’’န္တိ အဝတွာ ဝိနိစ္ဆယမဟာမတ္တာနံ ဒေန္တိ. တေ ဝိနိစ္ဆိနိတွာ သစေ အစောရော ဟောတိ, ဝိဿဇ္ဇေန္တိ. သစေ စောရော, အတ္တနာ ကိဉ္စိ အကတွာ ဝေါဟာရိကာနံ ဒေန္တိ, တေပိ ဝိနိစ္ဆိနိတွာ အစောရော စေ, ဝိဿဇ္ဇေန္တိ. စောရော စေ, သုတ္တဓရာနံ ဒေန္တိ. တေပိ ဝိနိစ္ဆိနိတွာ အစောရော စေ, ဝိဿဇ္ဇေန္တိ. စောရော စေ, အဋ္ဋကုလိကာနံ ဒေန္တိ, တေပိ တထေဝ ကတွာ သေနာပတိဿ, သေနာပတိ ဥပရာဇဿ, ဥပရာဇာ ရညော. ရာဇာ ဝိနိစ္ဆိနိတွာ သစေ အစောရော ဟောတိ, ဝိဿဇ္ဇေတိ. သစေ ပန စောရော ဟောတိ, ပဝေဏိပဏ္ဏကံ ဝါစာပေတိ. တတ္ထ ‘‘ယေန ဣဒံ နာမ ကတံ, တဿ အယံ နာမဒဏ္ဍော’’တိ လိခိတံ. ရာဇာ တဿ ကိရိယံ တေန သမာနေတွာ တဒနုစ္ဆဝိကံ ဒဏ္ဍံ ကရောတိ. ဣတိ ဧတံ ပေါရာဏံ ဝဇ္ဇိဓမ္မံ သမာဒါယ ဝတ္တန္တာနံ မနုဿာ န ဥဇ္ဈာယန္တိ. ပရမ္ပရာဂတေသု အဋ္ဋကုလေသု ဇာတာ အဂတိဂမနဝိရတာ အဋ္ဋမဟလ္လကပုရိသာ အဋ္ဋကုလိကာ.

'සුංක' යනු බඩු රැගෙන යන්නවුන් විසින් පර්වත කපොලු, තොටුපළවල්, ගම් දොරටු ආදියෙහිදී රාජ පුරුෂයන්ට දිය යුතු කොටසයි. 'බලි' යනු නිපදවන ලද ධාන්‍ය ආදියෙන් හයෙන් එකක්, හතෙන් එකක් ආදී වශයෙන් ලැබිය යුතු බදු ය. 'දණ්ඩ' යනු වරදට අනුරූපව ගත යුතු කර්ෂාපණ දහයක් විස්සක් ආදී වූ ධනමය දඩයයි. 'වජ්ජිධම්ම' යනු වජ්ජි රාජ ධර්මයයි. දැන් පැනවූ දේ වෙනස් නොකිරීම ආදියෙහිදී එහි දෝෂ හා අනුසස් විස්තරාත්මකව දැක්වීමට 'තේසං' යනාදිය කියන ලදී. 'පාරිචරියක්ඛමා' යනු උපස්ථානයට සුදුසු බවයි. 'පොරාණං වජ්ජිධම්මං' යන්නෙහි අතීතයේ වජ්ජි රජවරු 'මොහු සොරෙකි' යි ගෙනැවිත් දැක්වූ කල්හි 'මොහු අල්ලා ගන්න' යැයි නොකියා විනිශ්චය මහාමාත්‍යවරුන්ට පවරති. ඔවුන් විනිශ්චය කොට සොරෙකු නොවේ නම් නිදහස් කරති. සොරෙකු නම් තමන් කිසිවක් නොකර වෝහාරිකයන්ට පවරති. ඔවුන්ද විනිශ්චය කොට සොරෙකු නොවේ නම් නිදහස් කරති. සොරෙකු නම් සූත්‍රධරයන්ට පවරති. ඔවුන්ද විනිශ්චය කොට සොරෙකු නොවේ නම් නිදහස් කරති. සොරෙකු නම් අෂ්ටකුලිකයන්ට පවරති. ඔවුන්ද එසේම කොට සේනාපතිට ද, සේනාපති උපරාජයාට ද, උපරාජයා රජුට ද පවරයි. රජු විනිශ්චය කොට සොරෙකු නොවේ නම් නිදහස් කරයි. ඉදින් සොරෙකු වේ නම් 'පවේණිපණ්ණකය' (පරම්පරාගත නීති පොත) කියවීමට සලස්වයි. එහි 'යමෙකු විසින් මෙබඳු දෙයක් කරන ලද්දේ නම්, ඔහුට මෙම දඩය වේ' යැයි ලියා ඇත. රජු ඔහුගේ ක්‍රියාව ඒ හා සසඳා ඊට උචිත දඩය පනවයි. මෙසේ මෙම පුරාණ වජ්ජි ධර්මය සමාදන්ව හැසිරෙන්නන් කෙරෙහි මිනිස්සු දෝෂාරෝපණය නොකරති. පරම්පරාගත වූ අෂ්ට කුලයන්හි උපන්, අගතියට නොයන වැඩිහිටි පුරුෂයන් අටදෙනා 'අට්ඨකුලික' නම් වෙති.

သက္ကာရန္တိ ဥပကာရံ. ဂရုဘာဝံ ပစ္စုပဋ္ဌပေတွာတိ ‘‘ဣမေ အမှာကံ ဂရုနော’’တိ တတ္ထ ဂရုဘာဝံ ပဋိ ပဋိ ဥပဋ္ဌပေတွာ. မာနေဿန္တီတိ သမ္မာနေဿန္တိ. တံ ပန သမ္မာနနံ တေသု နေသံ အတ္တမနတာပုဗ္ဗကန္တိ အာဟ ‘‘မနေန ပိယာယိဿန္တီ’’တိ. နိပစ္စကာရံ ပဏိပါတံ. ဒဿေန္တီတိ ဂရုစိတ္တဘာရံ ဒဿေန္တိ. သန္ဓာနေတုန္တိ သမ္ဗန္ဓံ အဝိစ္ဆိန္နံ ကတွာ ဃဋေတုံ.

'සක්කාර' යනු උපකාරයයි. 'ගරුභාවය පිහිටුවා' යනු 'මොවුහු අපගේ ගුරුවරු (වැඩිහිටියෝ) ය' යැයි එහි ගෞරවය නැවත නැවතත් පිහිටුවා ගැනීමයි. 'මානෙස්සන්ති' යනු මනා කොට ගරු කරනු ඇති බවයි. එම ගරු කිරීම ඔවුන් කෙරෙහි පවතින සතුටු සිතින් යුතුව කරන්නක් බව දැක්වීමට 'සිතින් ප්‍රිය කරනු ඇත' (මනේන පියායිස්සන්ති) යැයි කියන ලදී. 'නිපච්චාකාර' යනු වැඳ වැටීමයි. 'දස්සෙන්ති' යනු ගෞරවනීය සිත් ඇති බව පෙන්වීමයි. 'සන්ධානේතුං' යනු සම්බන්ධය නොසිඳී පවතින සේ එක් කිරීමටයි.

ပသယှကာရဿာတိ ဗလက္ကာရဿ. ကာမံ ဝုဒ္ဓိယာ ပူဇနီယတာယ ‘‘ဝုဒ္ဓိဟာနိယော’’တိ ဝုတ္တံ, အတ္ထော ပန ဝုတ္တာနုက္ကမေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗော. ပါဠိယံ ဝါ ယသ္မာ ‘‘ဝုဒ္ဓိယေဝ ပါဋိကင်္ခါ, နော ပရိဟာနီ’’တိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ တဒနုက္ကမေန ‘‘ဝုဒ္ဓိဟာနိယော’’တိ ဝုတ္တံ.

'පසය්හකාරස්ස' යනු බලහත්කාරයෙන් කරන්නාටය. වර්ධනය හා පූජනීය බව නිසා කැමැත්තෙන්ම 'වෘද්ධිහානියෝ' යැයි කියන ලදී. එහි අර්ථය කියන ලද අනුපිළිවෙළින්ම යෙදිය යුතුය. එසේත් නැතහොත් පාළියෙහි 'වර්ධනයක්ම අපේක්ෂා කළ යුතුය, පිරිහීමක් නොවේ' යැයි වදාළ බැවින්, ඒ අනුපිළිවෙළින් 'වෘද්ධිහානියෝ' යැයි කියන ලදී.

ဝိပစ္စိတုံ အလဒ္ဓေါကာသေ ပါပကမ္မေ, တဿ ကမ္မဿ ဝိပါကေ ဝါ အနဝသရောဝ ဒေဝသောပသဂ္ဂေါ. တသ္မိံ ပန လဒ္ဓေါကာသေ သိယာ ဒေဝတောပသဂ္ဂဿ အဝသရောတိ အာဟ ‘‘အနုပ္ပန္နံ…ပေ… ဝဍ္ဎေန္တီ’’တိ. ဧတေနေဝ အနုပ္ပန္နံ သုခန္တိ ဧတ္ထာပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဗလကာယဿ ဒိဂုဏတိဂုဏတာဒဿနံ ပဋိဘယဘာဝဒဿနန္တိ ဧဝမာဒိနာ ဒေဝတာနံ သင်္ဂါမသီသေ သဟာယတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

විපාක දීමට අවස්ථාවක් නොලද පාප කර්මයකදී හෝ එම කර්මයේ විපාක වලදී අවස්ථාවක් නොමැති වීමම දෙවියන්ගේ උපද්‍රවයක් නොවීමයි. එහෙත් එයට අවස්ථාවක් ලැබුණු කල්හි දෙවියන්ගේ උපද්‍රවයට අවකාශයක් ඇති විය හැකි බැවින් 'නූපන්... පෙ... වර්ධනය කරති' යැයි කියන ලදී. මින්ම 'නූපන් සැපය' යන්නෙහි ද අර්ථය තේරුම් ගත යුතුය. බලසේනාව දෙගුණ තෙගුණ කොට පෙන්වීම සහ භයංකර ස්වභාවය පෙන්වීම ආදියෙන් යුද බිමේදී දෙවියන්ගේ සහාය තේරුම් ගත යුතුය.

အနိစ္ဆိတန္တိ [Pg.161] အနိဋ္ဌံ. အာဝရဏတောတိ နိသေဓနတော. ဓမ္မတော အနပေတာ ဓမ္မိယာတိ ဣဓ ‘‘ဓမ္မိကာ’’တိ ဝုတ္တာ. မိဂသူကရာဒိဃာတာယ သုနခါဒီနံ ကဍ္ဎိတွာ ဝနစရဏံ ဝါဇော, တတ္ထ နိယုတ္တာ, တေ ဝါ ဝါဇေန္တီတိ ဝါဇိကာ, မိဂဝဓစာရိနော.

'අනිච්ඡිතං' යනු අකමැති වූ (අනිෂ්ට) දෙයයි. 'ආවරණතෝ' යනු වැළැක්වීමෙනි. ධර්මයෙන් බැහැර නොවූ දේ ධාර්මික (ධම්මියා) නම් වේ, මෙහි 'ධම්මිකා' යැයි කියන ලද්දේ එයයි. මුවන්, ඌරන් ආදීන් මැරීම සඳහා බල්ලන් ආදීන් ඇදගෙන වනයේ හැසිරීම 'වාජ' නම් වේ, එහි නිරත වූවෝ හෝ එසේ හසුරුවන්නෝ 'වාජිකා' නම් වෙති. ඔවුහු දඩයක්කාරයෝ ය.

သာရန္ဒဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සාරන්දද සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၂. ဝဿကာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. වස්සකාර සූත්‍ර වර්ණනාව

၂၂. ဒုတိယေ အဘိယာတုကာမောတိ ဧတ္ထ အဘိ-သဒ္ဒေါ အဘိဘဝနတ္ထော ‘‘အနဘိဝိဒိတု’’န္တိအာဒီသု ဝိယာတိ အာဟ ‘‘အဘိဘဝနတ္ထာယ ယာတုကာမော’’တိ. ဝဇ္ဇိရာဇာနောတိ ‘‘ဝဇ္ဇေတဗ္ဗာ ဣမေ’’တိ အာဒိတော ပဝတ္တံ ဝစနံ ဥပါဒါယ ဝဇ္ဇီတိ လဒ္ဓနာမာ ရာဇာနော, ဝဇ္ဇိရဋ္ဌဿ ဝါ ရာဇာနော ဝဇ္ဇိရာဇာနော. ရဋ္ဌဿ ပန ဝဇ္ဇိသမညာ တန္နိဝါသိရာဇကုမာရဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. ရာဇိဒ္ဓိယာတိ ရာဇဘာဝါနုဂတေန ပဘာဝေန. သော ပန ပဘာဝေါ နေသံ ဂဏရာဇာနံ မိထော သာမဂ္ဂိယာ လောကေ ပါကဋော. စိရဋ္ဌာယီ စ အဟောသီတိ ‘‘သမဂ္ဂဘာဝံ ကထေတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အနု အနု တံသမင်္ဂိနော ဘာဝေတိ ဝဍ္ဎေတီတိ အနုဘာဝေါ, အနုဘာဝေါ ဧဝ အာနုဘာဝေါ, ပတာပေါ. သော ပန နေသံ ပတာပေါ ဟတ္ထိအဿာဒိဝါဟနသမ္ပတ္တိယာ တတ္ထ စ သုဘိက္ခိတဘာဝေန လောကေ ပါကဋော ဇာတောတိ ‘‘ဧတေန…ပေ… ကထေတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တာဠစ္ဆိဂ္ဂဠေနာတိ ကုဉ္စိကာဆိဒ္ဒေန. အသနန္တိ သရံ. အတိပါတယိဿန္တီတိ အတိက္ကာမေန္တိ. ပေါင်္ခါနုပေါင်္ခန္တိ ပေါင်္ခဿ အနုပေါင်္ခံ, ပုရိမသရဿ ပေါင်္ခပဒါနုဂတပေါင်္ခံ ဣတရံ သရံ ကတွာတိ အတ္ထော. အဝိရာဓိတန္တိ အဝိရဇ္ဈိတံ. ဥစ္ဆိန္ဒိဿာမီတိ ဥမ္မူလနဝသေန ကုလသန္တတိံ ဆိန္ဒိဿာမိ. အယနံ ဝဍ္ဎနံ အယော, တပ္ပဋိပက္ခေန အနယောတိ အာဟ ‘‘အဝဍ္ဎိ’’န္တိ. ဉာတီနံ ဗျသနံ ဝိနာသော ဉာတိဗျသနံ.

22. දෙවන (සූත්‍රයෙහි) 'අභියාතුකාමෝ' යන්නෙහි 'අභි' ශබ්දය 'අනභිවිදිතං' යනාදියෙහි මෙන් මැඩපැවැත්වීමේ අර්ථයෙහි යෙදෙන බව දැක්වීමට 'මැඩපැවැත්වීම පිණිස යාමට කැමති' යැයි කියන ලදී. 'වජ්ජිරාජානෝ' යනු 'මොවුන් මඟහැරිය යුතුය (වජ්ජේතබ්බා)' යන වචනය මුල් කොට ගෙන 'වජ්ජි' යන නාමය ලැබූ රජවරුන්ය, නැතහොත් වජ්ජි රටේ රජවරුන්ය. රටට 'වජ්ජි' යන නාමය ලැබුණේ එහි වාසය කළ රාජකුමාරවරුන් නිසා බව තේරුම් ගත යුතුය. 'රාජිද්ධියා' යනු රජ බවට අනුරූප වූ තේජසිනි. ඒ තේජස එම ගණ රජවරුන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය සමගිය නිසා ලොව ප්‍රකට විය. 'චිරට්ඨායී ච අහෝසි' යන්නෙන් ඔවුන්ගේ සමගි බව ප්‍රකාශ කරයි. නැවත නැවතත් ඒ හා සම්බන්ධ වූවන් වර්ධනය කරන බැවින් 'අනුභාව' නම් වේ, අනුභාවයම ආනුභාවය හෙවත් ප්‍රතාපයයි. ඔවුන්ගේ ඒ ප්‍රතාපය ඇත් අස් ආදී වාහන සම්පත්තියෙන් හා එහි සුලභ ආහාර පාන ඇති බවින් ලොව ප්‍රකට වූ බැවින් 'එතේන... පෙ... කථේති' යැයි කියන ලදී. 'තාළච්ඡිග්ගළේන' යනු යතුරු සිදුරෙනි. 'අසනං' යනු ඊතලයයි. 'අතිපාතයිස්සන්ති' යනු ඉක්මවා යවති. 'පොංඛානුපොංඛං' යනු එක පිට එක ඊතල විදීමයි, එනම් පෙර විදි ඊතලයේ මූලයට (පොංඛයට) වැදෙන සේ අනෙක් ඊතලය විදීමයි. 'අවිරාධිතං' යනු වැරදී නොගිය බවයි. 'උච්ඡින්දිස්සාමි' යනු මුලින්ම උදුරා දමමින් කුල පරම්පරාව සිඳලන්නෙමි. 'අය' යනු වර්ධනයයි, එයට ප්‍රතිපක්ෂ වූයේ 'අනය' හෙවත් පරිහානියයි. 'ඤාතිබ්‍යසනං' යනු නෑයන්ගේ විනාශයයි.

ဂင်္ဂါယာတိ ဂင်္ဂါသမီပေ. ပဋ္ဋနဂါမန္တိ သကဋပဋ္ဋနဂါမံ. တတြာတိ တသ္မိံ ပဋ္ဋနေ. ဗလဝါဃာတဇာတောတိ ဥပ္ပန္နဗလဝကောဓော. မေတိ မယှံ. ဂတေနာတိ ဂမနေန. သီတံ ဝါ ဥဏှံ ဝါ နတ္ထိ တာယ ဝေလာယ. အဘိမုခံ ယုဒ္ဓေနာတိ အဘိမုခံ ဥဇုကမေဝ သင်္ဂါမကရဏေန. ဥပလာပနံ သာမံ ဒါနဉ္စာတိ ဒဿေတုံ ‘‘အလ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဘေဒေါပိ ဣဓ ဥပါယော ဧဝါတိ [Pg.162] ဝုတ္တံ ‘‘အညတြ မိထုဘေဒါ’’တိ. ယုဒ္ဓဿ ပန အနုပါယတာ ပဂေဝ ပကာသိတာ. ဣဒန္တိ ‘‘အညတြ ဥပလာပနာယ အညတြ မိထုဘေဒါ’’တိ ဣဒံ ဝစနံ. ကထာယ နယံ လဘိတွာတိ ‘‘ယာဝကီဝဉ္စ …ပေ… ပရိဟာနီ’’တိ ဣမာယ ဘဂဝတော ကထာယ ဥပါယံ လဘိတွာ. အနုကမ္ပာယာတိ ဝဇ္ဇိရာဇေသု အနုဂ္ဂဟေန.

'ගංගායා' යනු ගංගාව අසලයි. 'පට්ඨනගාමං' යනු කරත්ත තොටුපළක් සහිත ගමයි. 'තත්‍රා' යනු ඒ තොටුපළෙහිය. 'බලවාඝාතජාතෝ' යනු හටගත් දැඩි කෝපය ඇත්තා ය. 'මේ' යනු මගේ ය. 'ගතේන' යනු ගමනෙනි. ඒ වේලාවෙහි ශීතලක් හෝ උෂ්ණත්වයක් (ගණනක්) නැත. 'අභිමුඛං යුද්ධේන' යනු මුහුණට මුහුණ ලා සෘජුවම සටන් කිරීමෙනි. 'උපලාපනං සාමං දානඤ්ච' (රවටා ගැනීම, සාමය හා දානය) යන්න දැක්වීමට 'අලං' යනාදිය කියන ලදී. 'අඤ්ඤත්‍ර මිථුභේදා' යන්නෙන් මෙහි 'භේදය' ද එක් උපායක් බව කියන ලදී. යුද්ධය උපායක් නොවන බව කලින්ම ප්‍රකාශ කරන ලදී. 'ඉදං' යනු 'රවටා ගැනීමෙන් තොරව හෝ ඔවුනොවුන් භේද කිරීමෙන් තොරව' යන මෙම වචනයයි. 'කථාය නයං ලභිත්වා' යනු 'යාවකීවඤ්ච... පෙ... පරිහානී' යන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මෙම දේශනාවෙන් උපාය මාර්ගය ලබාගෙනයි. 'අනුකම්පායා' යනු වජ්ජි රජවරුන් කෙරෙහි දක්වන අනුග්‍රහයෙනි.

ရာဇာပိ တမေဝ ပေသေတွာ သဗ္ဗေ…ပေ… ပါပေသီတိ ရာဇာ တံ အတ္တနော သန္တိကံ အာဂတံ ‘‘ကိံ, အာစရိယ, ဘဂဝါ အဝစာ’’တိ ပုစ္ဆိ. သော ‘‘ယထာ ဘော သမဏဿ ဂေါတမဿ ဝစနံ န သက္ကာ ဝဇ္ဇီ ကေနစိ ဂဟေတုံ, အပိစ ဥပလာပနာယ ဝါ မိထုဘေဒေန ဝါ သက္ကာ’’တိ အာဟ. တတော နံ ရာဇာ ‘‘ဥပလာပနာယ အမှာကံ ဟတ္ထိအဿာဒယော နဿိဿန္တိ, ဘေဒေနေဝ တေ ဂဟေဿာမိ, ကိံ ကရောမာ’’တိ ပုစ္ဆိ. တေန ဟိ, မဟာရာဇ, တုမှေ ဝဇ္ဇီ အာရဗ္ဘ ပရိသတိ ကထံ သမုဋ္ဌာပေထ, တတော အဟံ ‘‘ကိံ တေ, မဟာရာဇ, တေဟိ, အတ္တနော သန္တကေန ကသိဝဏိဇ္ဇာဒီနိ ကတွာ ဇီဝန္တု ဧတေ ရာဇာနော’’တိ ဝတွာ ပက္ကမိဿာမိ. တတော တုမှေ ‘‘ကိံ နု, ဘော, ဧသ ဗြာဟ္မဏော ဝဇ္ဇီ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တံ ကထံ ပဋိဗာဟတီ’’တိ ဝဒေယျာထ. ဒိဝသဘာဂေ စာဟံ တေသံ ပဏ္ဏာကာရံ ပေသေဿာမိ, တမ္ပိ ဂါဟာပေတွာ တုမှေပိ မမ ဒေါသံ အာရောပေတွာ ဗန္ဓနတာဠနာဒီနိ အကတွာဝ ကေဝလံ ခုရမုဏ္ဍံ မံ ကတွာ နဂရာ နီဟရာပေထ, အထာဟံ ‘‘မယာ တေ နဂရေ ပါကာရော ပရိခါ စ ကာရိတာ, အဟံ ထိရဒုဗ္ဗလဋ္ဌာနဉ္စ ဥတ္တာနဂမ္ဘီရဋ္ဌာနဉ္စ ဇာနာမိ, န စိရဿံ ဒါနိ တံ ဥဇုံ ကရိဿာမီ’’တိ ဝက္ခာမိ. တံ သုတွာ တုမှေ ‘‘ဂစ္ဆတူ’’တိ ဝဒေယျာထာတိ. ရာဇာ သဗ္ဗံ အကာသိ.

රජතුමා ද ඔහුම පිටත් කර යවා සියල්ලන්ම විනාශයට පත් කරවූයේය. රජතුමා තමන් වෙත පැමිණි ඔහුගෙන් මෙසේ ඇසුවේය: “ඇදුරුතුමනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කුමක් වදාළ සේක් ද?” ඔහු මෙසේ කීවේය: “පින්වත් ගෞතමයන් වහන්සේගේ වචනයට අනුව, වජ්ජීන් කිසිවෙකුට බලහත්කාරයෙන් අල්ලාගත නොහැකිය. එහෙත් රැවටීමෙන් හෝ ඔවුනොවුන් භේද කිරීමෙන් හෝ ගත හැකිය.” එවිට රජතුමා ඔහුගෙන් මෙසේ ඇසුවේය: “රැවටීමට ගියහොත් අපගේ ඇත් අස් ආදීන් විනාශ වනු ඇත. භේද කිරීමෙන් ම මම ඔවුන් අල්ලා ගන්නෙමි. ඒ සඳහා කුමක් කරමු ද?” එවිට ඔහු මෙසේ කීවේය: “මහරජතුමනි, එසේ නම් ඔබ වජ්ජීන් අරභයා පිරිස මැද කතාවක් මතු කරන්න. එවිට මම ‘මහරජතුමනි, ඔබට ඔවුන්ගෙන් ඇති වැඩක් කුමක්ද? ඔවුන් තමන් සතු කෘෂිකර්මාන්ත වෙළඳාම් ආදිය කරගෙන ජීවත් වීමට ඉඩ දෙන්නැ’යි කියා නික්ම යන්නෙමි. එවිට ඔබ ‘මේ බ්‍රාහ්මණයා වජ්ජීන් අරභයා පවතින කතාව වළක්වන්නේ ඇයි දැ’යි අසන්න. දවසේ ඉතිරි කාලයේදී මම ඔවුන්ට පඬුරු යවන්නෙමි. ඒවා ද ලබාගෙන, මට දොස් පවරා, බැඳීම් තැලීම් ආදිය නොකර හුදෙක් හිස මුඩු කර මා නගරයෙන් පිටුවහල් කරන්න. එවිට මම ‘මා විසින් ඒ නගරයේ පවුරු අගල් ආදිය කරවන ලදී, මම එහි ශක්තිමත් සහ දුර්වල තැන් ද මතුපිට මෙන්ම ගැඹුරු තැන් ද දනිමි, වැඩි කලක් නොගොස් මම එය නිවැරදි කරන්නෙමි’යි කියන්නෙමි.” එය ඇසූ රජතුමා “යන්න” යැයි කීවේය. රජතුමා ඒ සියල්ල එලෙසම ඉටු කළේය.

လိစ္ဆဝီ တဿ နိက္ခမနံ သုတွာ ‘‘သဌော ဗြာဟ္မဏော, မာ တဿ ဂင်္ဂံ ဥတ္တာရေတုံ အဒတ္ထာ’’တိ အာဟံသု. တတြ ဧကစ္စေဟိ ‘‘အမှေ အာရဗ္ဘ ကထိတတ္တာ ကိရ သော ဧဝံ ကရောတီ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘တေန ဟိ ဘဏေ ဧတူ’’တိ ဝဒိံသု. သော ဂန္တွာ လိစ္ဆဝီ ဒိသွာ ‘‘ကိမာဂတတ္ထာ’’တိ ပုစ္ဆိတော တံ ပဝတ္တိံ အာရောစေသိ. လိစ္ဆဝိနော ‘‘အပ္ပမတ္တကေန နာမ ဧဝံ ဂရုံ ဒဏ္ဍံ ကာတုံ န ယုတ္တ’’န္တိ ဝတွာ ‘‘ကိံ တေ တတြ ဌာနန္တရ’’န္တိ ပုစ္ဆိံသု. ဝိနိစ္ဆယမဟာမစ္စောဟမသ္မီတိ. တဒေဝ တေ ဌာနန္တရံ ဟောတူတိ. သော သုဋ္ဌုတရံ ဝိနိစ္ဆယံ ကရောတိ. ရာဇကုမာရာ တဿ သန္တိကေ သိပ္ပံ ဥဂ္ဂဏှန္တိ. သော ပတိဋ္ဌိတဂုဏော ဟုတွာ ဧကဒိဝသံ ဧကံ လိစ္ဆဝိံ ဂဟေတွာ ဧကမန္တံ ဂန္တွာ ‘‘ဒါရကာ [Pg.163] ကသန္တီ’’တိ ပုစ္ဆိ. အာမ, ကသန္တိ. ဒွေ ဂေါဏေ ယောဇေတွာတိ. အာမ, ဒွေ ဂေါဏေ ယောဇေတွာတိ. ဧတ္တကံ ဝတွာ နိဝတ္တော. တတော တမညော ‘‘ကိံ အာစရိယော အာဟာ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ တေန ဝုတ္တံ – အသဒ္ဒဟန္တော ‘‘န မေသော ယထာဘူတံ ကထေတီ’’တိ တေန သဒ္ဓိံ ဘိဇ္ဇိ.

ලිච්ඡවීහු ඔහුගේ පැමිණීම අසා “බ්‍රාහ්මණයා කපටියෙකි, ඔහුට ගඟෙන් එතෙර වීමට ඉඩ නොදෙන්නැ”යි කීහ. එහිදී ඇතැමෙකු “ඔහු අප වෙනුවෙන් කතා කළ නිසා මෙසේ වී ඇතැයි කියති”යි කී විට, “එසේ නම් පින්වත, ඔහුට එන්නට හරින්නැ”යි කීහ. ඔහු ගොස් ලිච්ඡවීන් දැක “කුමකට පැමිණියෙහි දැ”යි ඇසූ විට ඒ තොරතුරු සැළ කළේය. ලිච්ඡවීහු “ස්වල්ප කරුණකට මෙවැනි බරපතල දඬුවමක් දීම සුදුසු නැතැ”යි පවසා “එහි ඔබට තිබූ තනතුර කුමක්දැ”යි ඇසූහ. “මම විනිශ්චය මහාමාත්‍යවරයා වීමි”යි ඔහු කීවේය. “ඔබට මෙහි ද එම තනතුරම වේවා”යි ඔවුහු පැවසූහ. ඔහු ඉතා හොඳින් විනිශ්චය කරයි. රජකුමාරවරු ඔහු වෙත ශිල්ප හදාරති. ඔහු විශ්වාසය තහවුරු කරගෙන එක් දිනක් එක් ලිච්ඡවී රජෙකු ගෙන පසෙකට ගොස් “දරුවෝ කුඹුරු කොටත් ද?” කියා ඇසුවේය. “එසේය, කොටති.” “ගොනුන් දෙදෙනෙකු බැඳ ද?” “එසේය, ගොනුන් දෙදෙනෙකු බැඳය.” මෙපමණක් කියා ඔහු නැවතුණි. එවිට අනෙකා “ඇදුරුතුමා කුමක් කීවේදැ”යි අසා, ඔහු කී දේ අසා එය විශ්වාස නොකොට “ඔහු ඇත්ත පවසන්නේ නැතැ”යි සිතා ඔහු සමඟ භේද විය.

ဗြာဟ္မဏော အပရမ္ပိ ဧကဒိဝသံ ဧကံ လိစ္ဆဝိံ ဧကမန္တံ နေတွာ ‘‘ကေန ဗျဉ္ဇနေန ဘုတ္တောသီ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ နိဝတ္တော. တမ္ပိ အညော ပုစ္ဆိတွာ အသဒ္ဒဟန္တော တထေဝ ဘိဇ္ဇိ. ဗြာဟ္မဏော အပရမ္ပိ ဒိဝသံ ဧကံ လိစ္ဆဝိံ ဧကမန္တံ နေတွာ ‘‘အတိဒုဂ္ဂတောသိ ကိရာ’’တိ ပုစ္ဆိ. ကော ဧဝမာဟာတိ. အသုကော နာမ လိစ္ဆဝီတိ. အပရမ္ပိ ဧကမန္တံ နေတွာ ‘‘တွံ ကိရ ဘီရုဇာတိကော’’တိ ပုစ္ဆိ. ကော ဧဝမာဟာတိ? အသုကော နာမ လိစ္ဆဝီတိ. ဧဝံ အညေန အကထိတမေဝ အညဿ ကထေန္တော တီဟိ သံဝစ္ဆရေဟိ တေ ရာဇာနော အညမညံ ဘိန္ဒိတွာ ယထာ ဒွေ ဧကမဂ္ဂေန န ဂစ္ဆန္တိ, တထာ ကတွာ သန္နိပါတဘေရိံ စရာပေသိ. လိစ္ဆဝိနော ‘‘ဣဿရာ သန္နိပတန္တု, သူရာ သန္နိပတန္တူ’’တိ ဝတွာ န သန္နိပတိံသု. ဗြာဟ္မဏော ‘‘အယံ ဒါနိ ကာလော, သီဃံ အာဂစ္ဆတူ’’တိ ရညော သာသနံ ပေသေတိ. ရာဇာ သုတွာဝ ဗလဘေရိံ စရာပေတွာ နိက္ခမိ. ဝေသာလိကာ သုတွာ ‘‘ရညော ဂင်္ဂံ ဥတ္တရိတုံ န ဒဿာမာ’’တိ ဘေရိံ စရာပေသုံ. တေ သုတွာ ‘‘ဂစ္ဆန္တု သူရရာဇာနော’’တိအာဒီနိ ဝတွာ န သန္နိပတိံသု. ‘‘နဂရပ္ပဝေသနံ န ဒဿာမ, ဒွါရာနိ ပိဒဟိဿာမာ’’တိ ဘေရိံ စရာပေသုံ. ဧကောပိ န သန္နိပတိ. ယထာဝိဝဋေဟိ ဒွါရေဟိ ပဝိသိတွာ သဗ္ဗေ အနယဗျသနံ ပါပေတွာ ဂတော. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ – ‘‘ရာဇာပိ တမေဝ ပေသေတွာ သဗ္ဗေပိ ဘိန္ဒိတွာ ဂန္တွာ အနယဗျသနံ ပါပေသီ’’တိ.

බ්‍රාහ්මණයා තවත් දවසක එක් ලිච්ඡවී රජෙකු පසෙකට කැඳවා “කුමන වෑංජනයක් සමඟ ආහාර අනුභව කළෙහිදැ”යි අසා නැවතුණි. අනෙකා ඒ ගැන ඇසූ විට එය ද අදහනු නොහැකිව එලෙසම භේද විය. බ්‍රාහ්මණයා තවත් දවසක එක් ලිච්ඡවී රජෙකු පසෙකට කැඳවා “ඔබ ඉතා දිළිඳු යැයි කියති”යි ඇසීය. “කවුද එසේ කීවේ?” “අසවල් ලිච්ඡවී රජුය.” තවකෙකු පසෙකට කැඳවා “ඔබ බියගුල්ලෙකු යැයි කියති”යි ඇසීය. “කවුද එසේ කීවේ?” “අසවල් ලිච්ඡවී රජුය.” මෙලෙස එක් අයෙකු නොකී දෙයක් අනෙකාට පවසමින් වසර තුනකින් ඒ රජවරුන් ඔවුනොවුන් භේද කර, දෙදෙනෙකු එකම මාවතේ නොයන තරමට පත් කර රැස්වීම් බෙරය හැඳවීය. ලිච්ඡවීහු “ඊශ්වරයෝ රැස් වෙත්වා, වීරයෝ රැස් වෙත්වා”යි පවසමින් රැස් නොවූහ. බ්‍රාහ්මණයා “දැන් සුදුසු කාලයයි, වහා එන්නැ”යි රජුට පණිවිඩයක් යැවීය. රජතුමා එය අසා යුද බෙර හඬවා පිටත් විය. විශාලා වැසියෝ එය අසා “රජුට ගඟෙන් එතෙර වීමට ඉඩ නොදෙමු”යි බෙර හැඳවූහ. ඔවුන් එය අසා “වීර රජවරු යත්වා” යනාදිය පවසමින් රැස් නොවූහ. “නුවරට ඇතුළු වීමට ඉඩ නොදෙමු, දොරටු වසමු”යි බෙර හැඳවූහ. එක් අයෙකු හෝ රැස් නොවීය. විවෘතව තිබූ දොරටු මගින් ඇතුළු වී සියල්ලන්ම විනාශයට පත් කර රජු නික්ම ගියේය. එය අරභයා මෙය කියන ලදී - “රජතුමා ද ඔහුම පිටත් කර යවා සියල්ලන්ම භේද කර, ගොස් විනාශයට පත් කළේය” යනුවෙනි.

ဝဿကာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

වස්සකාර සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

၂. ပဌမသတ္တကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. පළමු සත්තක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

၂၃. တတိယေ အပရိဟာနာယ ဟိတာတိ အပရိဟာနိယာ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၁၃၆), န ပရိဟာယန္တိ ဧတေဟီတိ ဝါ အပရိဟာနိယာ. ဧဝံ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေန္တော ‘‘ဣဓာပိ စာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တတောတိအာဒိ ဒိသာသု အာဂတသာသနေ ဝုတ္တဝစနံ ဝုတ္တကထနံ. ဝိဟာရသီမာ အာကုလာ ယသ္မာ[Pg.164], တသ္မာ ဥပေါသထပဝါရဏာ ဌိတာ. ဩလီယမာနကောတိ ပါဠိတော အတ္ထတော စ ဝိနဿမာနကော. ဥက္ခိပါပေန္တာတိ ပဂုဏဘာဝကရဏေန အတ္ထသံဝဏ္ဏနာဝသေန စ ပဂ္ဂဏှန္တာ.

23. තුන්වැන්නෙහි, පිරිහීමට පත් නොවීම පිණිස හිතකර වන්නේ ‘අපරිහානීය’ ධර්මයන් ය. එසේත් නැතිනම් මේවා හේතුවෙන් පිරිහෙන්නේ නැත. මෙසේ කෙටියෙන් දැක්වූ අර්ථය විස්තරාත්මකව දක්වමින් “මෙහො ද” යනාදිය පැවසීය. එහි “එතැන් සිට” යනාදිය දිශාවන්ගෙන් පැමිණි පණිවිඩයෙහි දැක්වූ වචනයයි. විහාර සීමාවන් අවුල් වූ නිසා උපෝසථ පවාරණ කර්ම නතර විය. ‘ඔලීයමානකෝ’ යනු පෙළ ද අර්ථය ද අතින් විනාශ වන්නා වූ යන්නයි. ‘උක්ඛිපාපෙන්තා’ යනු පුහුණු කිරීමෙන් හා අර්ථ වර්ණනා කිරීමෙන් පිරිහීමට නොදී මැනවින් පවත්වා ගැනීමයි.

သာဝတ္ထိယံ ဘိက္ခူ ဝိယ (ပါရာ. ၅၆၅) ပါစိတ္တိယံ ဒေသာပေတဗ္ဗောတိ ပညာပေန္တာ. ဝဇ္ဇိပုတ္တကာ ဝိယ (စူဠဝ. ၄၄၆) ဒသဝတ္ထုဒီပနေန. တထာ အကရောန္တာတိ နဝံ ကတိကဝတ္တံ ဝါ သိက္ခာပဒံ ဝါ အမဒ္ဒန္တာ ဓမ္မဝိနယတော သာသနံ ဒီပေန္တာ ခုဒ္ဒကမ္ပိ စ သိက္ခာပဒံ အသမူဟနန္တာ. အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ ဝိယ စာတိ ‘‘သုဏာတု မေ, အာဝုသော, သံဃော, သန္တာမှာကံ သိက္ခာပဒါနိ ဂိဟိဂတာနိ. ဂိဟိနောပိ ဇာနန္တိ ‘ဣဒံ ဝေါ သမဏာနံ သကျပုတ္တိကာနံ ကပ္ပတိ, ဣဒံ ဝေါ န ကပ္ပတီ’တိ. သစေပိ ဟိ မယံ ခုဒ္ဒါနုခုဒ္ဒကာနိ သိက္ခာပဒါနိ သမူဟနိဿာမ, ဘဝိဿန္တိ ဝတ္တာရော ‘ဓူမကာလိကံ သမဏေန ဂေါတမေန သာဝကာနံ သိက္ခာပဒံ ပညတ္တံ, ယာဝိမေသံ သတ္ထာ အဋ္ဌာသိ, တာဝိမေ သိက္ခာပဒေသု သိက္ခိံသု. ယတော ဣမေသံ သတ္ထာ ပရိနိဗ္ဗုတော, န ဒါနိမေ သိက္ခာပဒေသု သိက္ခန္တီ’တိ. ယဒိ သံဃဿ ပတ္တကလ္လံ, သံဃော အပညတ္တံ န ပညပေယျ, ပညတ္တံ န သမုစ္ဆိန္ဒေယျ, ယထာပညတ္တေသု သိက္ခာပဒေသု သမာဒါယ ဝတ္တေယျာ’’တိ ဣမံ (စူဠဝ. ၄၄၂) တန္တိံ ဌပေန္တော အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ ဝိယ စ.

සැවැත් නුවර භික්ෂූන් මෙන් පාචිත්තිය ඇවැත් දේශනා කරවිය යුතු යැයි පනවමින්, වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූන් මෙන් දස වස්තුවක් දැක්වීමෙන් ද, එසේ නොකරන්නා වූ, ධර්ම විනය අනුව ශාසනය දක්වමින් කුඩා ශික්ෂා පදයක් වුවද අත් නොහරින්නා වූ, ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේ මෙන් ද (මෙසේ දැක්වේ): “ඇවැත්නි, සංඝයා මාගේ වචනය අසත්වා. අපගේ ශික්ෂා පද ගිහියන් පවා දන්නාහ. ‘ශාක්‍යපුත්‍රීය ශ්‍රමණයන් වන ඔබට මෙය කැපය, මෙය අකැපය’ කියා ගිහියෝ පවා දනිති. ඉදින් අප කුඩා අනුකුඩා ශික්ෂා පද අත්හැරියහොත් ‘ගෞතම ශ්‍රමණයන් ශ්‍රාවකයන්ට ශික්ෂා පද පැනවූයේ දුම් රොටුවක් මෙන් ස්වල්ප කාලයකට ය, ඔවුන්ගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩසිටි තාක් ඔවුහු ශික්ෂා පද රැක්කාහ, ශාස්තෘන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ පසු දැන් ඔවුහු ශික්ෂා පද නොරකිනවා’ යැයි පවසන්නෝ වන්නාහ. ඉදින් සංඝයාට සුදුසු නම්, සංඝයා නොපැනවූ දෙයක් නොපනවන්නේ නම්, පැනවූ දෙයක් ඉවත් නොකරන්නේ නම්, පැනවූ පරිදි ම ශික්ෂා පද සමාදන්ව පවතින්නේ නම් (මැනවි)” යැයි මෙලෙස පරම්පරා සම්ප්‍රදාය තැබූ ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේ මෙනි.

ထိရဘာဝပ္ပတ္တာတိ သာသနေ ထိရဘာဝံ အနိဝတ္တိတဘာဝံ ဥပဂတာ. ထေရကာရကေဟီတိ ထေရဘာဝသာဓကေဟိ သီလာဒိဂုဏေဟိ အသေက္ခဓမ္မေဟိ. ဗဟူ ရတ္တိယောတိ ပဗ္ဗဇိတာ ဟုတွာ ဗဟူ ရတ္တိယော ဇာနန္တိ. သီလာဒိဂုဏေသု ပတိဋ္ဌာပနမေဝ သာသနေ ပရိဏာယကတာတိ အာဟ ‘‘တီသု သိက္ခာသု ပဝတ္တေန္တီ’’တိ. ဩဝါဒံ န ဒေန္တိ အဘာဇနဘာဝတော. ပဝေဏိကထန္တိ အာစရိယပရမ္ပရာဘတံ သမ္မာပဋိပတ္တိဒီပနံ ဓမ္မကထံ. သာရဘူတံ ဓမ္မပရိယာယန္တိ သမထဝိပဿနာမဂ္ဂဖလသမ္ပာပနေန သာသနေ သာရဘူတံ ဗောဇ္ဈင်္ဂကောသလ္လအနုတ္တရသီတိဘာဝ- (အ. နိ. ၆.၈၅) အဓိစိတ္တသုတ္တာဒိဓမ္မတန္တိံ. အာဒိကံ ဩဝါဒန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ဧဝံ တေ အာလောကေတဗ္ဗံ, ဧဝံ တေ ဝိလောကေတဗ္ဗံ, ဧဝံ တေ သမိဉ္ဇိတဗ္ဗံ, ဧဝံ တေ ပသာရေတဗ္ဗံ, ဧဝံ တေ သံဃာဋိပတ္တစီဝရံ ဓာရေတဗ္ဗ’’န္တိ ဩဝါဒံ သင်္ဂဏှာတိ.

‘ස්ථිරභාවයට පත් වූවාහු’ යනු ශාසනයෙහි ස්ථිර බවට හෙවත් නොසැලෙන බවට පැමිණි අයයි. ‘ස්ථවිරකාරක ධර්මයන්ගෙන්’ යනු ස්ථවිර බව ලබා දෙන සීලාදී ගුණයන්ගෙන් හා අශෛක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් යන්නයි. ‘බොහෝ රාත්‍රීන්’ යනු පැවිදි වී බොහෝ කලක් ඉක්ම ගිය බව දන්නාහු යන්නයි. සීලාදී ගුණයන්හි පිහිටුවීම ම ශාසනයෙහි නායකත්වය යැයි සලකා ‘ති‍්‍රවිධ ශික්ෂාවන්හි පවත්වන්නාහු’ යැයි පවසන ලදී. පිළිගැනීමට සුදුසු භාජනයක් නොවන බැවින් අවවාද නොදෙති. ‘පරම්පරා කථාව’ යනු ආචාර්ය පරම්පරාවෙන් පැවත ආ, සම්මා ප්‍රතිපත්තිය පැහැදිලි කරන ධර්ම කථාවයි. ‘සාරභූත ධර්ම පර්යාය’ යනු සමථ විපස්සනා හා මාර්ග ඵල සම්පාදනය කිරීමෙන් ශාසනයෙහි සාරය වූ බොජ්ඣංග කෝසල්ල, අනුත්තර සීතිභාව, අධිචිත්ත සූත්‍ර ආදී ධර්ම පද්ධතියයි. ‘ආදික අවවාදය’ යනු ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් මෙසේ බැලිය යුතුය, මෙසේ වටපිට බැලිය යුතුය, මෙසේ අත් පා හැසිරවිය යුතුය, මෙසේ සඟළ සිවුරු දැරිය යුතුය යනාදී අවවාදයන් ඇතුළත් වේ.

ပုနဗ္ဘဝဒါနံ ပုနဗ္ဘဝေါ ဥတ္တရပဒလောပေန. ဣတရေတိ ယေ န ပစ္စယဝသိကာ န အာမိသစက္ခုကာ, တေ န ဂစ္ဆန္တိ တဏှာယ ဝသံ.

‘පුනබ්භවදානය’ යනු උත්තර පදය ලොප් වීමෙන් ‘පුනබ්භව’ (නැවත ඉපදීම) යන්නයි. අන්‍ය වූ යම් කෙනෙක් ප්‍රත්‍යයන්ට වසඟ නොවෙත් ද, ආමිසය කෙරෙහි ඇස් යොමු නොකරත් ද, ඔවුහු තෘෂ්ණාවට වසඟ නොවෙති.

အာရညကေသူတိ [Pg.165] အရညဘာဂေသု အရညပရိယာပန္နေသု. နနု ယတ္ထ ကတ္ထစိပိ တဏှာ သာဝဇ္ဇာ ဧဝါတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဂါမန္တသေနာသနေသု ဟီ’’တိအာဒိ. တေန ‘‘အနုတ္တရေသု ဝိမောက္ခေသု ပိဟံ ဥပဋ္ဌာပယတော’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တပိဟာဒယော ပိယ အာရညကသေနာသနေသု သာလယတာ သေဝိတဗ္ဗပက္ခိကာ ဧဝါတိ ဒဿေတိ.

‘ආරණ්‍යකයන්හි’ යනු ආරණ්‍ය ප්‍රදේශයන්හි හෙවත් අරණ්‍යයට අයත් ස්ථානයන්හි යන්නයි. තෘෂ්ණාව කොතැනක වුවත් දොස් සහිත නොවේදැයි යන චෝදනාව ඉලක්ක කරගෙන ‘ග්‍රාමාන්ත සේනාසනයන්හි’ යනාදිය පවසන ලදී. එයින් ‘අනුත්තර විමෝක්ෂයන්හි කැමැත්ත උපදවන්නාහට’ යන මෙහි දැක්වෙන කැමැත්ත ආදී දේ ආරණ්‍ය සේනාසනයන්හි ඇලීමක් ලෙස සේවනය කළ යුතු පක්ෂයෙහි ම පවතින බව පෙන්වයි.

အတ္တနာဝါတိ သယမေဝ. တေန ပရေဟိ အနုဿာဟိတာနံ သရသေနေဝ အနာဂတာနံ ပေသလာနံ ဘိက္ခူနံ အာဂမနံ, အာဂတာနဉ္စ ဖာသုဝိဟာရံ ပစ္စာသီသန္တီတိ ဒဿေတိ. ဣမိနာဝ နီဟာရေနာတိ ဣမာယ ပဋိပတ္တိယာ. အဂ္ဂဟိတဓမ္မဂ္ဂဟဏန္တိ အဂ္ဂဟိတဿ ပရိယတ္တိဓမ္မဿ ဥဂ္ဂဟဏံ. ဂဟိတသဇ္ဈာယကရဏန္တိ ဥဂ္ဂဟိတဿ သုဋ္ဌု အတ္ထစိန္တနံ. စိန္တရတ္ထော ဟိ အယံ သဇ္ဈာယသဒ္ဒေါ. ဧန္တီတိ ဥပဂစ္ဆန္တိ. နိသီဒန္တိ အာသနပညာပနာဒိနာ.

‘තමා විසින් ම’ යනු ස්වකීය කැමැත්තෙන් ම යන්නයි. එයින් අන් අයගේ උනන්දු කරවීමකින් තොරව, ස්වභාවයෙන් ම පැමිණි ප්‍රියශීලී භික්ෂූන්ගේ පැමිණීම ද, පැමිණි අයගේ පහසු විහරණය ද අපේක්ෂා කරන බව පෙන්වයි. ‘මේ ක්‍රමයෙන් ම’ යනු මේ පිළිවෙතින් ම යන්නයි. ‘නොගන්නා ලද ධර්මය ඉගෙනීම’ යනු ඉගෙන නොගත් පරියප්ති ධර්මය උගෙනීමයි. ‘ඉගෙන ගත් දේ සජ්ඣායනා කිරීම’ යනු උගෙන ගත් දෙයෙහි අර්ථය මැනවින් මෙනෙහි කිරීමයි. මෙහි ‘සජ්ඣායනා’ ශබ්දයෙන් අදහස් කරන්නේ සිතීමයි. ‘එන්නාහුය’ යනු ළඟා වන්නාහුය යන්නයි. ‘වැඩිසිටින්නාහුය’ යනු ආසන පැනවීම් ආදියෙන් අසුන් ගන්නාහුය යන්නයි.

ပဌမသတ္တကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රථම සප්තක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၄-၆. ဒုတိယသတ္တကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

4-6. ද්විතීය සප්තක සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၂၄-၂၆. စတုတ္ထေ ကရောန္တောယေဝါတိ ယထာဝုတ္တံ တိရစ္ဆာနကထံ ကထေန္တောယေဝ. အတိရစ္ဆာနကထာဘာဝေပိ တဿ တတ္ထ တပ္ပရဘာဝဒဿနတ္ထံ အဝဓာရဏဝစနံ. ပရိယန္တကာရီတိ သပရိယန္တံ ကတွာ ဝတ္တာ. ‘‘ပရိယန္တဝတိံ ဝါစံ ဘာသိတာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၉, ၁၉၄) ဟိ ဝုတ္တံ. အပ္ပဘဿောဝါတိ ပရိမိတကထောယေဝ ဧကန္တေန ကထေတဗ္ဗဿေဝ ကထနတော. သမာပတ္တိသမာပဇ္ဇနံ အရိယော တုဏှီဘာဝေါ. နိဒ္ဒါယတိယေဝါတိ နိဒ္ဒေါက္ကမနေ အနာဒီနဝဒဿီ နိဒ္ဒါယတိယေဝ, ဣရိယာပထပရိဝတ္တနာဒိနာ န နံ ဝိနောဒေတိ. ဧဝံ သံသဋ္ဌောဝါတိ ဝုတ္တနယေန ဂဏသင်္ဂဏိကာယ သံသဋ္ဌော ဧဝ ဝိဟရတိ. ဒုဿီလာ ပါပိစ္ဆာ နာမာတိ သယံ နိဿီလာ အသန္တဂုဏသမ္ဘာဝနိစ္ဆာယ သမန္နာဂတတ္တာ ပါပါ လာမကာ ဣစ္ဆာ ဧတေသန္တိ ပါပိစ္ဆာ. ပါပပုဂ္ဂလေဟိ မိတ္တိကရဏတော ပါပမိတ္တာ. တေဟိ သဒါ သဟပဝတ္တနေန ပါပသဟာယာ. တတ္ထ နိန္နတာဒိနာ တဒဓိမုတ္တတာယ ပါပသမ္ပဝင်္ကာ. ပဉ္စမာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနိယေဝ.

24-26. හතරවන සූත්‍රයෙහි ‘කරමින් ම’ යනු කලින් කී තිරිසන් කථාව කියමින් ම සිටින විට යන්නයි. තිරිසන් කථාවක් නොමැති විට පවා ඔහු එහි ම නිරත වී සිටින බව පෙන්වීමට මෙය අවධාරණය කරන ලදී. ‘පර්යන්තකාරී’ යනු සීමාවක් සහිතව කථා කරන්නා ය. ‘පර්යන්ත ඇති වචන කථා කරන්නා’ යැයි වදාරන ලදී. ‘අල්ප භාෂිත ඇති’ යනු ප්‍රමාණවත් කථාවන් පමණක් ඇති, ඒකාන්තයෙන් කිවයුතු දෙය ම පවසන අයයි. සමීපව ලැබීම (සමාපත්තියට පැමිණීම) ආර්ය නිහඬතාවයයි. ‘නිදාගන්නේ ම ය’ යනු නින්දට වැටීමේ ආදීනව නොදැක නිදාගන්නා බවයි. ඉරියව් මාරු කිරීම් ආදියෙන් එය දුරු නොකරයි. ‘මෙසේ සංසට්ඨව’ යනු කලින් කී පරිදි සමූහයා සමඟ ඇලී වාසය කිරීමයි. ‘දුස්සීල පාපිච්ඡ’ යනු තමා සිල් නැතිව සිටියදී තමා තුළ නැති ගුණ ඇති බව පෙන්වීමට කැමති බැවින් ඇති වන ලාමක වූ පාපී ආශාවන් ඇති අයයි. පාපී පුද්ගලයන් ඇසුරු කරන බැවින් ‘පාපමිත්‍ර’ නම් වෙති. ඔවුන් සමඟ නිරතුරුව හැසිරෙන බැවින් ‘පාප සහාය’ වෙති. එහි ම නැඹුරු වී සිටින බැවින් ‘පාපසම්පවංක’ වෙති. පස්වන සූත්‍රය ආදියෙහි අර්ථය පැහැදිලි ය.

ဒုတိယသတ္တကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ද්විතීය සප්තක සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၇-၁၁. သညာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

7-11. සංඥා සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၂၇-၃၁. သတ္တမေ [Pg.166] အနိစ္စာတိ အနုပဿတိ ဧတာယာတိ အနိစ္စာနုပဿနာ. တထာပဝတ္တဝိပဿနာ ပန ယသ္မာ အတ္တနာ သဟဂတသညာယ ဘာဝိတာယ ဘာဝိတာ ဧဝ ဟောတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘အနိစ္စာနုပဿနာဒီဟိ သဟဂတသညာ’’တိ. ဣမာ သတ္တ လောကိယဝိပဿနာပိ ဟောန္တိ ‘‘အနိစ္စ’’န္တိအာဒိနာ ပဝတ္တနတော. ‘‘ဧတံ သန္တံ ဧတံ ပဏီတံ ယဒိဒံ သဗ္ဗသင်္ခါရသမထော’’တိ အာဂတဝသေန ပနေတ္ထ ဒွေ လောကုတ္တရာ ဟောန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ‘‘ဝိရာဂေါ နိရောဓော’’တိ ဟိ တတ္ထ နိဗ္ဗာနံ ဝုတ္တန္တိ ဣဓ ဝိရာဂသညာ, တာ ဝုတ္တသညာ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏာပိ သိယုံ. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျမေဝ. အဋ္ဌမာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

27-31. සත්වන සූත්‍රයෙහි ‘අනිත්‍යය’ යනු මෙයින් අනිත්‍යය යයි අනුපස්සනා කරන බැවින් අනිත්‍ය අනුපස්සනාවයි. එසේ පවතින විදර්ශනාව තමා හා පවතින සංඥාව වැඩීමෙන් ම වැඩෙන බැවින් ‘අනිත්‍ය අනුපස්සනා ආදිය හා එක් වූ සංඥාව’ යැයි පවසන ලදී. ‘අනිත්‍ය’ යනාදී වශයෙන් පවතින බැවින් මේ සප්ත සංඥාවෝ ලෞකික විදර්ශනාවෝ ද වෙති. ‘මෙය ශාන්තය, මෙය ප්‍රණීතය, එනම් සියලු සංඛාරයන්ගේ සංසිඳීමයි’ යනුවෙන් දැක්වෙන බැවින් මෙහි ලෝකෝත්තර සංඥා දෙකක් ඇති බව දත යුතුය. ‘විරාගය, නිරෝධය’ යනු එහි නිවන හඳුන්වන වචන බැවින්, මෙහි විරාග සංඥාවෝ ද නිවන අරමුණු කරගත් සංඥාවෝ ද වෙති. මෙහි ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය. අටවන සූත්‍රය ආදියෙහි අර්ථය පැහැදිලි ය.

သညာသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සංඥා සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලදි.

ဝဇ္ဇိသတ္တကဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

වජ්ජි සත්තක වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၄. ဒေဝတာဝဂ္ဂေါ

4. දේවතා වර්ගය

၅. ပဌမမိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

5. ප්‍රථම මිත්‍ර සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၃၆. စတုတ္ထဿ ပဉ္စမေ အတ္တနော ဂုယှံ တဿ အာဝိကရောတီတိ အတ္တနော ဂုယှံ နိဂ္ဂုဟိတုံ ယုတ္တကထံ အညဿ အကထေတွာ တဿေဝ အာစိက္ခတိ. တဿ ဂုယှံ အညေသံ နာစိက္ခတီတိ တေန ကထိတဂုယှံ ယထာ အညေ န ဇာနန္တိ, ဧဝံ အနာဝိကရောန္တော ဆာဒေတိ.

36. හතරවැන්නෙහි පස්වන කරුණ නම්, ‘තමාගේ රහස ඔහුට හෙළි කරයි’ යන්නයි. එනම්, තමාගේ රහසක් ලෙස තබා ගත යුතු දෙයක් අන් අයට නොකියා ඔහුට ම පවසයි. ‘ඔහුගේ රහස අන් අයට හෙළි නොකරයි’ යනු ඔහු පැවසූ රහස අන් අය දැන නොගන්නා ලෙස සඟවා තබයි.

ပဌမမိတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රථම මිත්‍ර සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၆-၁၁. ဒုတိယမိတ္တသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

6-11. ද්විතීය මිත්‍ර සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၃၇-၄၂. ဆဋ္ဌေ ပိယော စ ဟောတိ မနာပေါ စာတိ ကလျာဏမိတ္တလက္ခဏံ ဒဿိတံ. ကလျာဏမိတ္တော ဟိ သဒ္ဓါသမ္ပန္နော စ ဟောတိ သီလသမ္ပန္နော သုတသမ္ပန္နော စာဂသမ္ပန္နော ဝီရိယသမ္ပန္နော သတိသမ္ပန္နော သမာဓိသမ္ပန္နော ပညာသမ္ပန္နော. တတ္ထ သဒ္ဓါသမ္ပတ္တိယာ သဒ္ဒဟတိ တထာဂတဿ သမ္ဗောဓိံ ကမ္မဉ္စ ကမ္မဖလဉ္စ, တေန သမ္ဗောဓိယာ ဟေတုဘူတံ သတ္တေသု ဟိတသုခံ န ပရိစ္စဇတိ[Pg.167]. သီလသမ္ပတ္တိယာ သတ္တာနံ ပိယော ဟောတိ ဂရု ဘာဝနီယော စောဒကော ပါပဂရဟီ ဝတ္တာ ဝစနက္ခမော. သုတသမ္ပတ္တိယာ သစ္စပဋိစ္စသမုပ္ပာဒါဒိပဋိသံယုတ္တာနံ ဂမ္ဘီရာနံ ကထာနံ ကတ္တာ ဟောတိ. စာဂသမ္ပတ္တိယာ အပ္ပိစ္ဆော ဟောတိ သန္တုဋ္ဌော ပဝိဝိတ္တော အသံသဋ္ဌော. ဝီရိယသမ္ပတ္တိယာ အာရဒ္ဓဝီရိယော ဟောတိ အတ္တဟိတပရဟိတပဋိပတ္တိယံ. သတိသမ္ပတ္တိယာ ဥပဋ္ဌိတဿတီ ဟောတိ. သမာဓိသမ္ပတ္တိယာ အဝိက္ခိတ္တော ဟောတိ သမာဟိတစိတော. ပညာသမ္ပတ္တိယာ အဝိပရီတံ ပဇာနာတိ. သော သတိယာ ကုသလာကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဂတိယော သမန္နေသမာနော ပညာယ သတ္တာနံ ဟိတာဟိတံ ယထာဘူတံ ဇာနိတွာ သမာဓိနာ တတ္ထ ဧကဂ္ဂစိတ္တော ဟုတွာ ဝီရိယေန သတ္တေ အဟိတေ နိသေဓေတွာ ဟိတေ နိယောဇေတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပိယော…ပေ… နိယောဇေတီ’’တိ. သတ္တမာဒီနိ ဥတ္တာနတ္ထာနိ.

37-42. හයවැන්නෙහි ‘ප්‍රිය ද වෙයි, මනාප ද වෙයි’ යනුවෙන් කල්‍යාණ මිත්‍රයෙකුගේ ලක්ෂණ දක්වන ලදී. කල්‍යාණ මිත්‍රයා වනාහි ශ්‍රද්ධා සම්පන්න, සීල සම්පන්න, ශ්‍රැත සම්පන්න, ත්‍යාග සම්පන්න, වීර්ය සම්පන්න, ස්මෘති සම්පන්න, සමාධි සම්පන්න හා ප්‍රඥා සම්පන්න වෙයි. එහි ශ්‍රද්ධා සම්පත්තිය නිසා තථාගතයන් වහන්සේගේ බෝධිය ද කර්මය හා කර්ම ඵලය ද විශ්වාස කරයි. ඒ නිසා බෝධියට හේතු වූ සත්වයන්ගේ හිතසුව පිණිස පවතින ගුණය අත් නොහරියි. සීල සම්පත්තිය නිසා සත්වයන්ට ප්‍රිය වෙයි, ගරු කටයුතු වෙයි, භාවනීය වෙයි, වරද පෙන්වා දෙන්නෙක් වෙයි, පව් ගර්හා කරන්නෙක් වෙයි, අවවාද කරන්නෙක් හා වචනය ඉවසන්නෙක් වෙයි. ශ්‍රැත සම්පත්තිය නිසා චතුරාර්ය සත්‍යය හා පටිච්චසමුප්පාදය ආදියට සම්බන්ධ ගැඹුරු කරුණු පවසන්නෙක් වෙයි. ත්‍යාග සම්පත්තිය නිසා අල්පේච්ඡ වෙයි, සතුටු වන සුළු වෙයි, විවේකීව වෙසෙයි, සමූහයා සමඟ නොඇලී වෙසෙයි. වීර්ය සම්පත්තිය නිසා ආත්ම හිත හා පරහිත ප්‍රතිපත්තියෙහි උත්සාහවන්ත වෙයි. ස්මෘති සම්පත්තිය නිසා එළඹ සිටි සිහියෙන් යුක්ත වෙයි. සමාධි සම්පත්තිය නිසා නොවිසුරුණු සිතින් යුක්ත වෙයි. ප්‍රඥා සම්පත්තිය නිසා නොවරදවා අවබෝධ කර ගනියි. ඔහු සිහියෙන් කුසල් අකුසල් ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය විමසමින්, ප්‍රඥාවෙන් සත්වයන්ගේ යහපත හා අයහපත නිවැරදිව දැන, සමාධියෙන් එහි ඒකාග්‍ර වූ සිතින් යුක්තව, වීර්යයෙන් සත්වයන් අයහපතින් වළක්වා යහපතෙහි යොදවයි. එබැවින් ‘ප්‍රිය වූ...පෙ... යොදවයි’ යැයි පවසන ලදී. හත්වන සූත්‍රය ආදියෙහි අර්ථය පැහැදිලි ය.

ဒုတိယမိတ္တသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ද්විතීය මිත්‍ර සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලදි.

ဒေဝတာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දේවතා වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၅. မဟာယညဝဂ္ဂေါ

5. මහා යාඥා වර්ගය

၁. သတ္တဝိညာဏဋ္ဌိတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

1. සප්ත විඥාණට්ඨිති සූත්‍රයේ වර්ණනාව

၄၄. ပဉ္စမဿ ပဌမေ ယသ္မာ နိဒဿနတ္ထေ နိပါတော (ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၁၂၇) တသ္မာ သေယျထာပိ မနုဿာတိ ယထာ မနုဿာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝိသေသော ဟောတိယေဝ သတိပိ ဗာဟိရဿ ကာရဏဿ အဘေဒေ အဇ္ဈတ္တိကဿ ဘိန္နတ္တာ. နာနတ္တံ ကာယေ ဧတေသံ, နာနတ္တော ဝါ ကာယော ဧတေသန္တိ နာနတ္တကာယာ. ဣမိနာ နယေန သေသပဒေသုပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. နေသန္တိ မနုဿာနံ. နာနတ္တာ သညာ ဧတေသံ အတ္ထီတိ နာနတ္တသညိနော. သုခသမုဿယတော ဝိနိပါတော ဧတေသံ အတ္ထီတိ ဝိနိပါတိကာ သတိပိ ဒေဝဘာဝေ ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိယာ အဘာဝတော. အပါယေသု ဝါ ဂတော နတ္ထိ နိပါတော ဧတေသန္တိ ဝိနိပါတိကာ. တေနာဟ ‘‘စတုအပါယဝိနိမုတ္တာ’’တိ. ပိယင်္ကရမာတာဒီနံ ဝိယာတိ ပိယင်္ကရမာတာ ကိရ ယက္ခိနီ ပစ္စူသသမယေ အနုရုဒ္ဓတ္ထေရဿ ဓမ္မံ သဇ္ဈာယတော သုတွာ –

44. පස්වන සූත්‍රයේ පළමු කොටසෙහි 'සෙය්‍යථාපි' යන්න නිදර්ශන අර්ථයෙහි යෙදෙන නිපාතයක් බැවින් (දී. නි. ටී. 2.127) 'මිනිසුන් මෙන්' යනු එහි අර්ථයයි. බාහිර හේතුව සමාන වුවද, ආධ්‍යාත්මික හේතූන්ගේ වෙනස්කම් මත සත්වයන් අතර විශේෂත්වයක් (වෙනසක්) ඇති වේ. මොවුන්ගේ ශරීර විවිධ වූයේද හෙවත් ශරීර ස්වභාවය නානාවිධ වූයේද එබැවින් ඔවුහු 'නානත්තකාය' නම් වෙති. මේ ක්‍රමයට සෙසු පදයන්හි ද අර්ථ තේරුම් ගත යුතුය. 'නෙසං' යනු මිනිසුන්ට යන්නයි. මොවුන්ගේ සංඥාවෝ නානාවිධ බැවින් 'නානත්තසඤ්ඤී' නම් වෙති. සැප විහරණයෙන් තොරව විපතට පත් වීම 'විනිපාත' නම් වේ, මොවුන් දිව්‍ය ආත්ම භවයක සිටියද දිව්‍ය සම්පත් නොමැති බැවින් විනිපාතිකයෝ වෙති. නැතහොත් අපායවලට වැටීමක් (නිපාතයක්) නොමැති බැවින් 'විනිපාතිකා' නම් වෙති. එබැවින් 'සිව් අපායෙන් මිදුණු' යැයි කියන ලදී. පියංකරමාතා ආදීන් මෙන් යනු: පියංකරමාතා නම් යක්ෂණිය අලුයම් කාලයේ අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ ධර්මය සජ්ඣායනා කරනු අසා -

‘‘မာ [Pg.168] သဒ္ဒမကရီ ပိယင်္ကရ, ဘိက္ခု ဓမ္မပဒါနိ ဘာသတိ;

အပိ ဓမ္မပဒံ ဝိဇာနိယ, ပဋိပဇ္ဇေမ ဟိတာယ နော သိယာ.

‘පියංකර, ශබ්ද නොකරන්න. භික්ෂූන් වහන්සේ ධර්ම පදයන් දේශනා කරන සේක. එම ධර්ම පදය දැනගෙන (අවබෝධ කරගෙන) ඒ අනුව පිළිපැදීම අපගේ යහපත පිණිස වන්නේය’ -

‘‘ပါဏေသု စ သံယမာမသေ, သမ္ပဇာနမုသာ န ဘဏာမသေ;

သိက္ခေမ သုသီလျမတ္တနော, အပိ မုစ္စေမ ပိသာစယောနိယာ’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၂၄၀) –

‘අපි ප්‍රාණීන් සම්බන්ධයෙන් සංයමයක් ඇති කර ගනිමු. දැන දැනම බොරු නොකියමු. අපගේ යහපත් සීලය පුහුණු කර ගනිමු. එවිට අපට මේ පිසාච යෝනියෙන් මිදිය හැකි වනු ඇත’ (සං. නි. 1.240) -

ဧဝံ ပုတ္တကံ သညာပေတွာ တံ ဒိဝသံ သောတာပတ္တိဖလံ ပတ္တာ. ဥတ္တရမာတာ ပန ဘဂဝတော ဓမ္မံ သုတွာဝ သောတာပန္နာ ဇာတာ.

යැයි මෙසේ තම පුත්‍රයාව අවබෝධ කරවා එදිනම සෝතාපත්ති ඵලයට පත් වූවාය. උත්තරමාතාව ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් ධර්මය ශ්‍රවණය කර සෝතාපන්න වූවාය.

ဗြဟ္မကာယေ ပဌမဇ္ဈာနနိဗ္ဗတ္တေ ဗြဟ္မသမူဟေ, ဗြဟ္မနိကာယေ ဝါ ဘဝါတိ ဗြဟ္မကာယိကာ. မဟာဗြဟ္မုနော ပရိသာယ ဘဝါတိ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇာ တဿ ပရိစာရကဋ္ဌာနေ ဌိတတ္တာ. မဟာဗြဟ္မုနော ပုရောဟိတဋ္ဌာနေ ဌိတာတိ ဗြဟ္မပုရောဟိတာ. အာယုဝဏ္ဏာဒီဟိ မဟန္တာ ဗြဟ္မာနောတိ မဟာဗြဟ္မာနော. သတိပိ တေသံ တိဝိဓာနမ္ပိ ပဌမေန ဈာနေန ဂန္တွာ နိဗ္ဗတ္တဘာဝေ ဈာနဿ ပန ပဝတ္တိဘေဒေန အယံ ဝိသေသောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇာ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပရိတ္တေနာတိ ဟီနေန. သာ စဿ ဟီနတာ ဆန္ဒာဒီနံ ဟီနတာယ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပဋိလဒ္ဓမတ္တံ ဝါ ဟီနံ. ကပ္ပဿာတိ အသင်္ချေယျကပ္ပဿ. ဟီနပဏီတာနံ မဇ္ဈေ ဘဝတ္တာ မဇ္ဈိမံ. သာ စဿ မဇ္ဈိမတာ ဆန္ဒာဒီနံ မဇ္ဈိမတာယ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပဋိလဘိတွာ နာတိသုဘာဝိတံ ဝါ မဇ္ဈိမံ. ဥပဍ္ဎကပ္ပောတိ အသင်္ချေယျကပ္ပဿ ဥပဍ္ဎကပ္ပော. ဝိပ္ဖာရိကတရောတိ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇေဟိ ပမာဏတော ဝိပုလတရော သဘာဝတော ဥဠာရတရော စ ဟောတိ. သဘာဝေနပိ ဟိ ဥဠာရတမောဝ. တံ ပနေတ္ထ အပ္ပမာဏံ. တဿ ဟိ ပရိတ္တာဘာဒီနံ ပရိတ္တသုဘာဒီနဉ္စ ကာယေ သတိပိ သဘာဝဝေမတ္တေ ဧကတ္တဝသေနေဝ ဝဝတ္ထပီယတီတိ ‘‘ဧကတ္တကာယာ’’တွေဝ တေ ဝုစ္စန္တိ. ပဏီတေနာတိ ဥက္ကဋ္ဌေန. သာ စဿ ဥက္ကဋ္ဌတာ ဆန္ဒာဒီနံ ဥက္ကဋ္ဌတာယ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သုဘာဝိတံ ဝါ, သမ္မဒေဝ, ဝသိဘာဝံ ပါပိတံ ပဏီတံ ‘‘ပဓာနဘာဝံ နီတ’’န္တိ ကတွာ. ဣဓာပိ ကပ္ပော အသင်္ချေယျကပ္ပဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော ပရိပုဏ္ဏမဟာကပ္ပဿ အသမ္ဘဝတော. ဣတီတိ ဧဝံ ဝုတ္တပ္ပကာရေန. တေတိ ‘‘ဗြဟ္မကာယိကာ’’တိ ဝုတ္တာ တိဝိဓာပိ ဗြဟ္မာနော. သညာယ ဧကတ္တာတိ တိဟေတုကဘာဝေန ဧကသဘာဝတ္တာ. န ဟိ တဿာ သမ္ပယုတ္တဓမ္မဝသေန အညောပိ ကောစိ ဘေဒေါ အတ္ထိ. ဧဝန္တိ ဣမိနာ နာနတ္တကာယာ ဧကတ္တသညိနော ဂဟိတာတိ ဒဿေတိ.

බ්‍රහ්මකාය යනු ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් උපන් බ්‍රහ්ම සමූහයයි, බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපන් බැවින් 'බ්‍රහ්මකායික' නම් වෙති. මහා බ්‍රහ්මයාගේ පිරිසෙහි උපන් බැවින්, ඔහුගේ පරිවාර ස්ථානයෙහි සිටින බැවින් 'බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජ' නම් වෙති. මහා බ්‍රහ්මයාගේ පුරෝහිත ස්ථානයෙහි සිටින බැවින් 'බ්‍රහ්මපුරෝහිත' නම් වෙති. ආයුෂයෙන් හා වර්ණයෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ වූ බැවින් 'මහා බ්‍රහ්මා' නම් වෙති. මොවුන් තිදෙනාම ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් උපන් ස්වභාවය සමාන වුවද, ධ්‍යානයෙහි පවතින වෙනස්කම් මත මෙම ප්‍රභේදයන් ඇති වන බව පෙන්වීමට 'බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජා පනා' යනාදිය කියන ලදී. 'පරිත්ත' යනු හීන වූ (අඩු) ස්වභාවයයි. එය ඡන්දය ආදියේ පවතින අඩු බව නිසා ඇති වන්නක් ලෙස තේරුම් ගත යුතුය. නැතහොත් ලැබූ මාත්‍ර වූ හීන ස්වභාවයයි. 'කප්පස්ස' යනු අසංඛ්‍යෙය කල්පයකි. හීන හා ප්‍රණීත අතර පවතින බැවින් 'මධ්‍යම' නම් වේ. එය ඡන්දය ආදියේ මධ්‍යම ස්වභාවය නිසා ඇති වන්නක් ලෙස තේරුම් ගත යුතුය. නැතහොත් ලබා ගත්තද එතරම් මනාව ප්‍රගුණ නොකළ මධ්‍යම ස්වභාවයයි. 'උපඩ්ඪකප්ප' යනු අසංඛ්‍යෙය කල්පයකින් අඩකි. 'විප්ඵාරිකතර' යනු බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජයන්ට වඩා ප්‍රමාණයෙන් විශාල හා ස්වභාවයෙන් උදාර වූවකි. ස්වභාවයෙන්ම ඉතා උදාර වේ. එය මෙහිදී අප්‍රමාණ වේ. ඔවුන්ගේ ශරීර ස්වභාවය වෙනස් වුවද ඒකීය ස්වභාවයකින් යුක්ත බැවින් ඔවුහු 'ඒකත්තකාය' ලෙස හඳුන්වනු ලැබෙති. 'පණීත' යනු උත්කෘෂ්ට වූ ස්වභාවයයි. එය ඡන්දය ආදියේ උත්කෘෂ්ට බව නිසා ඇති වන්නක් ලෙස තේරුම් ගත යුතුය. නැතහොත් මනාව ප්‍රගුණ කළ, වශීභාවයට පත් වූ, ප්‍රණීත හෙවත් ප්‍රධාන බවට පත් කළ යන්නයි. මෙහිදී ද 'කල්පය' යනු අසංඛ්‍යෙය කල්පය ලෙසම තේරුම් ගත යුතුය, මන්ද යත් සම්පූර්ණ මහා කල්පයක් මෙහි විය නොහැකි බැවිනි. මෙසේ ප්‍රකාශිත ආකාරයෙන් වූ ඒ තිදෙනාම 'බ්‍රහ්මකායික' බ්‍රහ්මයෝ වෙති. සංඥාව එකක් වීම යනු තිහේතුක භාවයෙන් එක් ස්වභාවයක් ගැනීමයි. එහි සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් අනුව වෙනත් කිසිදු වෙනසක් නැත. මෙසේ 'නානත්තකාය ඒකත්තසඤ්ඤී' යන පිරිස ගන්නා ලදී.

ဒဏ္ဍဥက္ကာယာတိ [Pg.169] ဒဏ္ဍဒီပိကာယ. သရတိ ဓာဝတိ, ဝိဿရတိ ဝိပ္ပကိဏ္ဏာ ဝိယ ဓာဝတိ. ဒွေ ကပ္ပာတိ ဒွေ မဟာကပ္ပာ. ဣတော ပရေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ. ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒဝသေန အာဘဿရဂ္ဂဟဏေနေဝ သဗ္ဗေပိ တေ ပရိတ္တာဘာအပ္ပမာဏာဘာပိ ဂဟိတာ.

'දණ්ඩඋක්කා' යනු දඬු පන්දමයි. 'සරති' යනු දුවයි, විසිරී ගියාක් මෙන් දුවයි. 'දෙකල්පයක්' යනු මහා කල්ප දෙකකි. මින් ඉදිරියට ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහිදී හෙවත් මෙම සූත්‍රයෙහි, උත්කෘෂ්ට සීමාව වශයෙන් ආභස්සරයන් ගැන සඳහන් කිරීමෙන් පරිත්තාභ හා අප්පමාණාභ යන සියල්ලන්ම ගන්නා ලදී.

သုန္ဒရာ ပဘာ သုဘာ, တာယ ကိဏ္ဏာ သုဘာကိဏ္ဏာတိ ဝတ္တဗ္ဗေ. ဘာ-သဒ္ဒဿ ရဿတ္တံ အန္တိမ-ဏ-ကာရဿ ဟ-ကာရဉ္စ ကတွာ ‘‘သုဘကိဏှာ’’တိ ဝုတ္တာ. အဋ္ဌကထာယံ ပန နိစ္စလာယ ဧကဂ္ဃနာယ ပဘာယ သုဘောတိ ပရိယာယဝစနန္တိ ‘‘သုဘေန ဩကိဏ္ဏာ ဝိကိဏ္ဏာ’’တိ အတ္ထော ဝုတ္တော. ဧတ္ထာပိ အန္တိမ-ဏ-ကာရဿ ဟ-ကာရကရဏံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗမေဝ. န ဆိဇ္ဇိတွာ ပဘာ ဂစ္ဆတိ ဧကဂ္ဃနတ္တာ. စတုတ္ထဝိညာဏဋ္ဌိတိမေဝ ဘဇန္တိ ကာယဿ သညာယ စ ဧကရူပတ္တာ. ဝိပုလသန္တသုခါယုဝဏ္ဏာဒိဖလတ္တာ ဝေဟပ္ဖလာ. ဧတ္ထာတိ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယံ.

මනහර ප්‍රභාව 'සුභ' නම් වේ, එයින් ගැවසුණු බැවින් 'සුභකිණ්ණ' යැයි කියනු ලැබේ. භා-ශබ්දයේ ස්වරය කෙටි කර අවසාන 'ණ' කාරය 'හ' කාරය කර 'සුභකිණ්හ' යැයි ව්‍යවහාර වේ. අටුවාවෙහි සඳහන් පරිදි නිශ්චල වූ ඒකඝන වූ ප්‍රභාව 'සුභ' යන පර්යාය වචනයෙන් හඳුන්වනු ලැබේ, එබැවින් 'ශෝභනයෙන් ගැවසුණු හෙවත් විහිදුණු' යනු එහි අර්ථයයි. මෙහිදී අවසාන 'ණ' කාරය 'හ' කාරය කිරීම ද පිළිගත යුත්තකි. ඒකඝන ස්වභාවය නිසා ඔවුන්ගේ ප්‍රභාව ඇදී යන්නේ නැත. ශරීරය හා සංඥාව එකම රූපයක් (ස්වභාවයක්) ගන්නා බැවින් ඔවුහු සතරවන විඤ්ඤාණට්ඨිතියට අයත් වෙති. විපුල වූ ශාන්ත සැප සහ ආයු වර්ණාදි ඵල ඇති බැවින් 'වෙහප්ඵල' නම් වේ. මෙහිදී යනු විඤ්ඤාණට්ඨිතියෙහිදී යන්නයි.

ဝိဝဋ္ဋပက္ခေ ဌိတာ အပုနရာဝတ္တနတော. ‘‘န သဗ္ဗကာလိကာ’’တိ ဝတွာ တမေဝ အသဗ္ဗကာလိကတ္တံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ကပ္ပသတသဟဿမ္ပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သောဠသကပ္ပသဟဿစ္စယေန ဥပ္ပန္နာနံ သုဒ္ဓါဝါသဗြဟ္မာနံ ပရိနိဗ္ဗာယနတော အညေသဉ္စ တတ္ထ အနုပ္ပဇ္ဇနတော ဗုဒ္ဓသုညေ လောကေ သုညံ တံ ဌာနံ ဟောတိ, တသ္မာ သုဒ္ဓါဝါသာ န သဗ္ဗကာလိကာ. ခန္ဓာဝါရဋ္ဌာနသဒိသာ ဟောန္တိ သုဒ္ဓါဝါသဘူမိယော. ဣမိနာ သုတ္တေန သုဒ္ဓါဝါသာနံ သတ္တာဝါသဘာဝဒီပနေနေဝ ဝိညာဏဋ္ဌိတိဘာဝေါပိ ဒီပိတော ဟောတိ, တသ္မာ သုဒ္ဓါဝါသာပိ သတ္တသု ဝိညာဏဋ္ဌိတီသု စတုတ္ထဝိညာဏဋ္ဌိတိံ, နဝသု သတ္တာဝါသေသု စတုတ္ထသတ္တာဝါသဉ္စ ဘဇန္တိ.

නැවත නොපැමිණෙන බැවින් (අපුනරාවර්තන) ඔවුහු විවෘත පක්ෂයෙහි සිටිති. 'හැම කල්හිම නැත' යන්න පවසා, එම අසබ්බකාලිකත්වය විස්තර කිරීමට 'කල්ප ලක්ෂයක් වුවද' යනාදිය කියන ලදී. කල්ප දහසය දහසක් ඇවෑමෙන් ශුද්ධාවාස බ්‍රහ්මයන් පිරිනිවන් පාන බැවින් ද, බුදුවරුන් රහිත ලෝකයෙහි එහි අන් කිසිවෙකු උපදින්නේ නැති බැවින් ද ඒ ස්ථානය හිස් වෙයි, එබැවින් ශුද්ධාවාස බ්‍රහ්මයෝ හැම කල්හිම නැත. ශුද්ධාවාස භූමි යුද හමුදා කඳවුරු හා සමානය. මෙම සූත්‍රයෙන් ශුද්ධාවාස සත්වාවාස ලෙස හැඳින්වීමෙන් ඒවා විඤ්ඤාණට්ඨිතියක් බව ද පෙන්වන ලදී. එබැවින් ශුද්ධාවාසයන් සප්ත විඤ්ඤාණට්ඨිතීන් අතරින් සතරවැන්නට ද, නව සත්වාවාස අතරින් සතරවැන්නට ද අයත් වේ.

သုခုမတ္တာတိ သင်္ခါရာဝသေသသုခုမဘာဝပ္ပတ္တတ္တာ. ပရိဗျတ္တဝိညာဏကိစ္စာဘာဝတော နေဝ ဝိညာဏံ, န သဗ္ဗသော အဝိညာဏံ ဟောတီတိ နာဝိညာဏံ, တသ္မာ ပရိပ္ဖုတဝိညာဏကိစ္စဝန္တီသု ဝိညာဏဋ္ဌိတီသု န ဝုတ္တံ.

සංස්කාරයන්ගේ ඉතිරි වූ සියුම් බවට පැමිණි නිසා 'සුඛුමත්තා' (සියුම් බැවින්) නම් වේ. ප්‍රකට විඤ්ඤාණ කෘත්‍යයක් නොමැති බැවින් එය විඤ්ඤාණයක් හෝ සම්පූර්ණයෙන්ම අවිඤ්ඤාණයක් හෝ නොවේ. එබැවින් ප්‍රකට විඤ්ඤාණ කෘත්‍යයක් ඇති විඤ්ඤාණට්ඨිතීන් අතරට මෙය ඇතුළත් නොකරන ලදී.

သတ္တဝိညာဏဋ္ဌိတိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සප්ත විඤ්ඤාණට්ඨිති සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၂. သမာဓိပရိက္ခာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

2. සමාධිපරික්ඛාර සූත්‍ර වර්ණනාව.

၄၅. ဒုတိယေ သမာဓိပရိက္ခာရာတိ ဧတ္ထ တယော ပရိက္ခာရာ. ‘‘ရထော သီလပရိက္ခာရော, ဈာနက္ခော စက္ကဝီရိယော’’တိ (သံ. နိ. ၅.၄) ဟိ ဧတ္ထ အလင်္ကာရော ပရိက္ခာရော [Pg.170] နာမ. ‘‘သတ္တဟိ နဂရပရိက္ခာရေဟိ သုပရိက္ခတံ ဟောတီ’’တိ (အ. နိ. ၇.၆၇) ဧတ္ထ ပရိဝါရော ပရိက္ခာရော နာမ. ‘‘ဂိလာနပစ္စယ…ပေ… ဇီဝိတပရိက္ခာရာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၁၉၁-၁၉၂) ဧတ္ထ သမ္ဘာရော ပရိက္ခာရော နာမ. သော ဣဓ အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘မဂ္ဂသမာဓိဿ သမ္ဘာရာ’’တိ. ပရိဝါရပရိက္ခာရောပိ ဝဋ္ဋတိယေဝ. ပရိဝါရော ဟိ သမ္မာဒိဋ္ဌာဒယော မဂ္ဂဓမ္မာ သမ္မာသမာဓိဿ သဟဇာတာဒိပစ္စယဘာဝေန ပရိကရဏတော အဘိသင်္ခရဏတော. ပရိက္ခတာတိ ပရိဝါရိတာ. အယံ ဝုစ္စတိ အရိယော သမ္မာသမာဓီတိ အယံ သတ္တဟိ ရတနေဟိ ပရိဝုတော စက္ကဝတ္တီ ဝိယ သတ္တဟိ အင်္ဂေဟိ ပရိဝုတော အရိယော သမ္မာသမာဓီတိ ဝုစ္စတိ. ဥပေစ္စ နိဿီယတီတိ ဥပနိသာ, သဟ ဥပနိသာယာတိ သဥပနိသော, သဥပနိဿယော အတ္ထော, သပရိဝါရောယေဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သဟကာရိကာရဏဘူတော ဟိ ဓမ္မသမူဟော ဣဓ ‘‘ဥပနိသော’’တိ အဓိပ္ပေတော.

45. දෙවන (සමාධිපරික්ඛාර) සූත්‍රයෙහි ‘සමාධිපරික්ඛාරා’ යන්නෙහි පිරික්කාර (පරික්කාර) තුනකි. ‘රථයට සීලය සැරසිල්ලකි (පරික්කාරයකි), ධ්‍යානය අක්ෂයයි, වීර්යය රෝදයයි’ (සංයුක්ත නිකාය 5.4) යනාදී තැන්හි අලංකාරය (සැරසිල්ල) පිරික්කාරය නම් වේ. ‘සත් වැදෑරුම් නගර පිරික්කාරයන්ගෙන් මැනවින් ආරක්ෂිත වෙයි’ (අංගුත්තර නිකාය 7.67) යන්නෙහි පිරිවර පිරික්කාරය නම් වේ. ‘ගිලානපච්චය...පෙ... ජීවිතපරික්කාර’ (මජ්ඣිම නිකාය 1.191-192) යන්නෙහි උපකරණ (සම්භාර) පිරික්කාරය නම් වේ. මෙහි අදහස් කරන්නේ එම අර්ථය බැවින් ‘මාර්ග සමාධිය සඳහා වූ උපකරණ (සම්භාර)’ යැයි පවසන ලදී. පිරිවර යන අර්ථය ද මෙයට ගැළපෙයි. සම්මා දිට්ඨිය ආදී මාර්ග ධර්මයන් සම්මා සමාධියට සහජාත ආදී ප්‍රත්‍යයන් මඟින් පිරිවර වන බැවින් ද, එය මැනවින් සකස් කරන බැවින් ද පිරිවර ලෙස සැලකේ. ‘පරික්ඛතා’ යනු පිරිවරන ලද යන්නයි. ‘අයං වුච්චති අරියෝ සම්මාසමාධී’ යනු සප්ත රත්නයෙන් පිරිවරන ලද සක්විති රජකු මෙන් අංග හතකින් පිරිවරන ලද ආර්ය සම්මා සමාධිය යැයි කියනු ලැබේ. ‘උපෙච්ච නිස්සීයති’ (ළඟා වී ඇසුරු කරයි) යන අර්ථයෙන් ‘උපනිසා’ නම් වේ. ‘සඋපනිසා’ යනු උපනිශ්‍රය සහිත වූ හෙවත් පිරිවර සහිත වූ යන අර්ථයයි. මෙහි ‘උපනිස’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ සහකාරී හේතු වශයෙන් පවත්නා ධර්ම සමූහයයි.

သမာဓိပရိက္ခာရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සමාධිපරික්කාර සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၃. ပဌမအဂ္ဂိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. ප්‍රථම අග්ගි සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၆. တတိယေ အနုဍဟနဋ္ဌေနာတိ ကာမံ အာဟုနေယျဂ္ဂိအာဒယော တယော အဂ္ဂီ ဗြာဟ္မဏေဟိပိ ဣစ္ဆိတာ သန္တိ. တေ ပန တေဟိ ဣစ္ဆိတမတ္တာဝ, န သတ္တာနံ တာဒိသာ အတ္ထသာဓကာ. ယေ ပန သတ္တာနံ အတ္ထသာဓကာ, တေ ဒဿေတုံ ‘‘အာဟုနံ ဝုစ္စတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အာနေတွာ ဟုနနံ ပူဇနံ ‘‘အာဟုန’’န္တိ ဝုတ္တံ, တံ အာဟုနံ အရဟန္တီ မာတာပိတရော. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘အာဟုနေယျာတိ, ဘိက္ခဝေ, မာတာပိတူနံ ဧတံ အဓိဝစန’’န္တိ (ဣတိဝု. ၁၀၆). ယဒဂ္ဂေန စ တေ ပုတ္တာနံ ဗဟူပကာရတာယ အာဟုနေယျာတိ, တေသု သမ္မာပဋိပတ္တိ နေသံ ဟိတသုခါဝဟာ, တဒဂ္ဂေန တေသု မိစ္ဆာပဋိပတ္တိ အဟိတဒုက္ခာဝဟာတိ အာဟ ‘‘တေသု…ပေ… နိဗ္ဗတ္တန္တီ’’တိ.

46. තුන්වන (අග්ගි) සූත්‍රයෙහි ‘අනුඩහනට්ඨේන’ යනු දැවෙන යන අර්ථයෙනි. ආහුණෙය්‍යග්ගි ආදී ගිනි තුනක් බමුණන් විසින් ද පිළිගනු ලැබේ. එහෙත් ඔවුන් ඒවා පිළිගන්නේ හුදෙක් බාහිර යාග හෝම වශයෙනි, ඒවා සත්ත්වයන්ට සැබෑ යහපතක් සලසන්නේ නැත. සත්ත්වයන්ට යහපත සලසන ආකාරය පෙන්වීමට ‘ආහුණං වුච්චති’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ගෙනැවිත් පිදීම ‘ආහුණ’ නම් වේ. ඒ ආහුණයට (පිදීමට) මවුපියන් සුදුසු වෙති. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි, ආහුණෙය්‍ය යනු මවුපියන්ට නමකි’ (ඉතිවුත්තක 106) යැයි වදාළ සේක. මවුපියන් දරුවන්ට ඉතා උපකාරී වන බැවින් ඔවුන් කෙරෙහි දක්වන යහපත් පිළිවෙත වැඩදායී සැපයක් ගෙන දෙයි. එමෙන්ම ඔවුන් කෙරෙහි දක්වන වැරදි පිළිවෙත අයහපත හා දුක ගෙන දෙන බව දැක්වීමට ‘තේසු...පෙ... නිබ්බත්තන්ති’ යැයි පවසන ලදී.

သွာယမတ္ထော (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၃၀၅) မိတ္တဝိန္ဒကဝတ္ထုနာ ဝေဒိတဗ္ဗော. မိတ္တဝိန္ဒကော ဟိ မာတရာ, ‘‘တာတ, အဇ္ဇ ဥပေါသထိကော ဟုတွာ ဝိဟာရေ သဗ္ဗရတ္တိံ ဓမ္မဿဝနံ သုဏောဟိ, သဟဿံ တေ ဒဿာမီ’’တိ ဝုတ္တော ဓနလောဘေန ဥပေါသထံ သမာဒါယ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ‘‘ဣဒံ ဌာနံ အကုတောဘယ’’န္တိ သလ္လက္ခေတွာ ဓမ္မာသနဿ ဟေဋ္ဌာ နိပန္နော သဗ္ဗရတ္တိံ နိဒ္ဒါယိတွာ ဃရံ [Pg.171] အဂမာသိ. မာတာ ပါတောဝ ယာဂုံ ပစိတွာ ဥပနာမေသိ. သော သဟဿံ ဂဟေတွာဝ ပိဝိ. အထဿ ဧတဒဟောသိ ‘‘ဓနံ သံဟရိဿာမီ’’တိ. သော နာဝါယ သမုဒ္ဒံ ပက္ခန္ဒိတုကာမော အဟောသိ. အထ နံ မာတာ, ‘‘တာတ, ဣမသ္မိံ ကုလေ စတ္တာလီသကောဋိဓနံ အတ္ထိ, အလံ ဂမနေနာ’’တိ နိဝါရေတိ. သော တဿာ ဝစနံ အနာဒိယိတွာ ဂစ္ဆတိ ဧဝ. သာ ပုရတော အဋ္ဌာသိ. အထ နံ ကုဇ္ဈိတွာ ‘‘အယံ မယှံ ပုရတော တိဋ္ဌတီ’’တိ ပါဒေန ပဟရိတွာ ပတိတံ အန္တရံ ကတွာ အဂမာသိ.

මෙම කරුණ මිත්තවින්දක කථා වස්තුවෙන් තේරුම් ගත යුතුය. මිත්තවින්දකගේ මව ඔහුට මෙසේ කීවාය: ‘පුතේ, අද උපෝසථ දිනයයි, විහාරයට ගොස් මුළු රාත්‍රිය පුරා ධර්මය ශ්‍රවණය කරන්න, මම ඔබට කහවණු දහසක් දෙන්නෙමි’. ඔහු ධන ලෝභයෙන් උපෝසථය සමාදන් වී විහාරයට ගියේය. එහිදී ‘මේ ස්ථානය බිය රහිතය’ කියා සලකා ධර්මාසනය යට වැතිර මුළු රාත්‍රියම නිදාගෙන පසුව නිවසට ආවේය. මව උදෑසනම කැඳ පිළියෙළ කොට ඔහුට දුන්නාය. ඔහු කහවණු දහස ගෙන කැඳ පානය කළේය. ඉන්පසු ඔහුට ‘මම ධනය රැස් කරන්නෙමි’ යන අදහස ඇති විය. ඔහු නැවකින් මුහුදු යන්නට සැරසුණේය. එවිට මව, ‘පුතේ, මේ පවුලේ කෝටි හතළිහක ධනය තිබේ, යන්න අවශ්‍ය නැත’ යැයි වළක්වාලූවාය. ඔහු ඇගේ වචනය නොසලකා යන්නටම සැරසුණේය. ඇය ඔහු ඉදිරියට වී නැවතුණාය. එවිට ඔහු කෝප වී ‘මේ තැනැත්තිය මා ඉදිරියේ සිටින්නීය’ කියා ඇයට පයින් පහර දී, ඇය බිම වැටී සිටියදීම ඇය පසුකර ගියේය.

မာတာ ဥဋ္ဌဟိတွာ ‘‘မာဒိသာယ မာတရိ ဧဝရူပံ ကမ္မံ ကတွာ ဂတဿ တေ ဂတဋ္ဌာနေ သုခံ ဘဝိဿတီတိ ဧဝံသညီ နာမ တွံ ပုတ္တာ’’တိ အာဟ. တဿ နာဝံ အာရုယှ ဂစ္ဆတော သတ္တမေ ဒိဝသေ နာဝါ အဋ္ဌာသိ. အထ တေ မနုဿာ ‘‘အဒ္ဓါ ဧတ္ထ ပါပပုဂ္ဂလော အတ္ထိ, သလာကံ ဒေထာ’’တိ အာဟံသု. သလာကာ ဒီယမာနာ တဿေဝ တိက္ခတ္တုံ ပါပုဏိ. တေ တဿ ဥဠုမ္ပံ ဒတွာ တံ သမုဒ္ဒေ ပက္ခိပိံသု. သော ဧကံ ဒီပံ ဂန္တွာ ဝိမာနပေတီဟိ သဒ္ဓိံ သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝန္တော တာဟိ ‘‘ပုရတော ပုရတော မာ အဂမာသီ’’တိ ဝုစ္စမာနောပိ တဒ္ဒိဂုဏံ တဒ္ဒိဂုဏံ သမ္ပတ္တိံ ပဿန္တော အနုပုဗ္ဗေန ခုရစက္ကဓရံ ဧကံ အဒ္ဒသ. တံ စက္ကံ ပဒုမပုပ္ဖံ ဝိယ ဥပဋ္ဌာသိ. သော တံ အာဟ, ‘‘အမ္ဘော, ဣဒံ တယာ ပိဠန္ဓိတံ ပဒုမံ မယှံ ဒေဟီ’’တိ. န ဣဒံ, သာမိ, ပဒုမံ, ခုရစက္ကံ ဧတန္တိ. သော ‘‘ဝဉ္စေသိ မံ တွံ, ကိံ မယာ ပဒုမံ န ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗ’’န္တိ ဝတွာ ‘‘တွံ လောဟိတစန္ဒနံ ဝိလိမ္ပိတွာ ပိဠန္ဓနံ ပဒုမပုပ္ဖံ မယှံ န ဒါတုကာမော’’တိ အာဟ. သော စိန္တေသိ ‘‘အယမ္ပိ မယာ ကတသဒိသံ ကမ္မံ ကတွာ တဿ ဖလံ အနုဘဝိတုကာမော’’တိ. အထ နံ ‘‘ဂဏှ, ရေ’’တိ ဝတွာ တဿ မတ္ထကေ စက္ကံ ခိပိ. တေန ဝုတ္တံ –

මව නැගිට මෙසේ කීවාය: ‘පුතේ, මා වැනි මවකට මෙවැනි දෙයක් කර ගිය ඔබට, යන යන තැන සැපක් ලැබේ යැයි ඔබ සිතන්නේද?’. ඔහු නැවට නැගී යන විට සත්වන දිනයේ නැව නතර විය. එවිට මිනිස්සු ‘සැබවින්ම මෙහි අවාසනාවන්තයෙක් සිටිය යුතුය, සලාක දමන්න’ යැයි කීහ. සලාක දැමූ විට ඔහුටම තුන් වතාවක්ම එය ලැබුණි. ඔවුහු ඔහුට පීල්ලක් (ලී කොටයක්) දී ඔහුව මුහුදට දැමූහ. ඔහු එක් දූපතකට ගොස් එහි සිටි විමාන ප්‍රේතියන් සමඟ සම්පත් අනුභව කළේය. ඔවුන් ‘ඉදිරියටම නොයන්න’ යැයි පවසද්දීත්, ඔහු එන්න එන්නම වැඩි සම්පත් දකිමින් ගොස්, අවසානයේ කැරකෙන මුවහත් සකක් (ඛුරචක්කයක්) හිස මත දරා සිටින අයකු දුටුවේය. ඔහුට ඒ චක්‍රය නෙළුම් මලක් මෙන් පෙනුණි. ඔහු ඔහුගෙන් මෙසේ ඇසුවේය: ‘යහළුවා, ඔබ පැළඳ සිටින ඔය නෙළුම් මල මට දෙන්න’. ‘ස්වාමීනි, මෙය නෙළුම් මලක් නොවේ, මෙය මුවහත් සකකි’ යැයි ඔහු කීවේය. එවිට මිත්තවින්දක, ‘ඔබ මාව රවටනවා, මම මීට පෙර නෙළුම් මල් දැක නැද්ද? ඔබ රතු සඳුන් තවරාගෙන මේ නෙළුම් මල මට දෙන්න අකමැති ඇයි?’ කියා ඇසීය. අනෙක් තැනැත්තා සිතුවේ, ‘මොහුත් මා වැනිම කර්මයක් කර එහි විපාක විඳීමට පැමිණි අයෙකි’ කියාය. එවිට ඔහු ‘මෙන්න, ගන්න’ කියා ඒ සකය ඔහුගේ හිස මතට දැමීය. ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ -

‘‘စတုဗ္ဘိ အဋ္ဌဇ္ဈဂမာ, အဋ္ဌာဟိ ပိစ သောဠသ;

သောဠသာဟိ စ ဗာတ္တိံသ, အတြိစ္ဆံ စက္ကမာသဒေါ;

ဣစ္ဆာဟတဿ ပေါသဿ, စက္ကံ ဘမတိ မတ္ထကေ’’တိ. (ဇာ. ၁.၁.၁၀၄;

၁.၅.၁၀၃);

‘හතරෙන් අටකට ද, අටෙන් දහසයකට ද, දහසයකින් තිස් දෙකකට ද (සම්පත් පතා) ගියේය; අධික තෘෂ්ණාව නිසා ඔහු ඒ මුවහත් සක වෙත ළඟා විය. තෘෂ්ණාවෙන් පීඩිත වූ ඒ මිනිසාගේ හිස මත දැන් ඒ සකය කැරකෙයි’.

သောတိ ဂေဟသာမိကော ဘတ္တာ. ပုရိမနယေနေဝါတိ အနုဍဟနဿ ပစ္စယတာယ. တတြိဒံ ဝတ္ထု – ကဿပဗုဒ္ဓကာလေ သောတာပန္နဿ ဥပါသကဿ ဘရိယာ အတိစာရံ စရတိ. သော တံ ပစ္စက္ခတော ဒိသွာ ‘‘ကသ္မာ ဧဝံ ကရောသီ’’တိ အာဟ. သာ ‘‘သစာဟံ ဧဝရူပံ ကရောမိ, အယံ မေ သုနခေါ ဝိလုပ္ပမာနော [Pg.172] ခါဒတူ’’တိ ဝတွာ ကာလကတာ ကဏ္ဏမုဏ္ဍကဒဟေ ဝေမာနိကပေတီ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တာ ဒိဝါ သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝတိ, ရတ္တိံ ဒုက္ခံ. တဒါ ဗာရာဏသိရာဇာ မိဂဝံ စရန္တော အရညံ ပဝိသိတွာ အနုပုဗ္ဗေန ကဏ္ဏမုဏ္ဍကဒဟံ သမ္ပတ္တော တာယ သဒ္ဓိံ သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝတိ. သာ တံ ဝဉ္စေတွာ ရတ္တိံ ဒုက္ခံ အနုဘဝတိ. သော ဉတွာ ‘‘ကတ္ထ နု ခေါ ဂစ္ဆတီ’’တိ ပိဋ္ဌိတော ပိဋ္ဌိတော ဂန္တွာ အဝိဒူရေ ဌိတော ကဏ္ဏမုဏ္ဍကဒဟတော နိက္ခမိတွာ တံ ‘‘ပဋပဋ’’န္တိ ခါဒမာနံ ဧကံ သုနခံ ဒိသွာ အသိနာ ဒွိဓာ ဆိန္ဒိ, ဒွေ အဟေသုံ. ပုန ဆိန္နေ စတ္တာရော, ပုန ဆိန္နေ အဋ္ဌ, ပုန ဆိန္နေ သောဠသ အဟေသုံ. သာ ‘‘ကိံ ကရောသိ, သာမီ’’တိ အာဟ. သော ‘‘ကိံ ဣဒ’’န္တိ အာဟ. သာ ‘‘ဧဝံ အကတွာ ခေဠပိဏ္ဍံ ဘူမိယံ နိဋ္ဌုဘိတွာ ပါဒေန ဃံသာဟီ’’တိ အာဟ. သော တထာ အကာသိ. သုနခါ အန္တရဓာယိံသု. မုဋ္ဌိယောဂေါ ကိရာယံ တဿ သုနခန္တရဓာနဿ, ယဒိဒံ ခေဠပိဏ္ဍံ ဘူမိယံ နိဋ္ဌုဘိတွာ ပါဒေန ဃံသနံ, တံ ဒိဝသံ တဿာ ကမ္မံ ခီဏံ. ရာဇာ ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟုတွာ ဂန္တုံ အာရဒ္ဓေါ. သာ ‘‘မယှံ, သာမိ, ကမ္မံ ခီဏံ, မာ အဂမာသီ’’တိ အာဟ. ရာဇာ အဿုတွာဝ ဂတော.

‘සෝ’ (ඔහු) යනු ගෘහ මූලික ස්වාමිපුරුෂයා ය. ‘පූර්ව ක්‍රමයෙන්ම’ යනු ඔහු දැවී යාමට හේතුවයි. මෙහි කතාව මෙයයි - කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේදී සෝවාන් වූ උපාසකයෙකුගේ බිරිඳක් පරදාර සේවනයේ යෙදුණාය. ඔහු එය ඇස් පනාපිටම දැක “ඇයි මෙසේ කරන්නේ?” දැයි ඇසීය. ඇය, “මම එවැනි දෙයක් කරන්නේ නම්, මේ බල්ලා මාව ඉරාගෙන කාවා” යැයි (බොරු දිවුරා) පවසා මියගොස්, කණ්ණමුණ්ඩක විලෙහි වේමානික ප්‍රේතියක්ව උපත ලැබුවාය. ඇය දිවා කාලයේදී දිව්‍ය සම්පත් අනුභව කරන අතර රාත්‍රී කාලයේදී දුක් අනුභව කරයි. එකල බරණැස් රජතුමා මුව දඩයමේ යමින් වනයට වැදී, පිළිවෙළින් කණ්ණමුණ්ඩක විල අසලට පැමිණ ඇය සමඟ සැප සම්පත් අනුභව කළේය. ඇය ඔහු රවටා රාත්‍රී කාලයේදී දුක් වින්දාය. රජතුමා එය දැන “ඇය කොහි යන්නේදැයි” සිතා ඇය පිටුපසින් ගොස්, නොදුරින් සිට කණ්ණමුණ්ඩක විලෙන් නික්ම ඇයව ‘පට පට’ ගා කන එක් බල්ලෙකු දැක, කඩුවෙන් ඌ දෙකඩ කළේය. එවිට උන් දෙදෙනෙක් වූහ. නැවත කැපූ විට හතර දෙනෙක් වූහ. නැවත කැපූ විට අට දෙනෙක්, සොළොස් දෙනෙක් වූහ. ඇය “හිමියනි, ඔබ කුමක් කරන්නේද?” දැයි ඇසුවාය. ඔහු “මේ කුමක්ද?” යැයි ඇසීය. ඇය “මෙසේ නොකර කෙළ පිඩක් බිම ගසා පයෙන් පාගන්න” යැයි කීවාය. ඔහු එසේ කළේය. එවිට බල්ලෝ අතුරුදන් වූහ. ඒ බල්ලන් අතුරුදන් කිරීමට කළ යුතු පිළියම නම් බිම කෙළ පිඩක් ගසා පයෙන් පෑගීමයි. එදින ඇයගේ අකුසල කර්මය ගෙවී අවසන් විය. රජතුමා පසුතැවිලි වී යාමට සැරසුණේය. ඇය “හිමියනි, මගේ කර්මය ගෙවී ගියේය, යන්න එපා” යැයි පැවසුවාය. රජතුමා එය නොඅසාම පිටව ගියේය.

ဒက္ခိဏာတိ စတ္တာရော ပစ္စယာ ဒီယမာနာ ဒက္ခန္တိ ဧတေဟိ ဟိတသုခါနီတိ, တံ ဒက္ခိဏံ အရဟတီတိ ဒက္ခိဏေယျော, ဘိက္ခုသံဃော.

‘දක්ඛිණා’ යනු දෙනු ලබන සිව්පසයයි. මේවායින් හිත සුව (දක්ඛන්ති) ලැබෙන බැවින් එය දක්ඛිණා නම් වේ. එම දක්ඛිණාවට සුදුසු වන බැවින් භික්ෂු සංඝයා වහන්සේ ‘දක්ඛිණෙය්‍ය’ නම් වෙති.

ပဌမအဂ္ဂိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පළමු අග්ගි සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၄-၅. ဒုတိယအဂ္ဂိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

4-5. දෙවන අග්ගි සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව

၄၇-၄၈. စတုတ္ထေ ယညဝါဋံ သမ္ပာဒေတွာ မဟာယညံ ဥဒ္ဒိဿ သဝိညာဏကာနိ အဝိညာဏကာနိ စ ယညူပကရဏာနိ သဇ္ဇိတာနီတိ အာဟ ပါဠိယံ ‘‘မဟာယညော ဥပက္ခဋော’’တိ. တံ ဥပကရဏံ တေသံ တထာသဇ္ဇနန္တိ အာဟ ‘‘ဥပက္ခဋောတိ ပစ္စုပဋ္ဌိတော’’တိ. ဝစ္ဆတရသတာနီတိ ယုဝဘာဝပ္ပတ္တာနိ နာတိဗလဝဝစ္ဆသတာနိ. တေ ပန ဝစ္ဆာ ဧဝ ဟောန္တိ, န ဒမ္မာ, ဗလီဗဒ္ဒါ ဝါ. ဥရဗ္ဘာတိ တရုဏမေဏ္ဍကာ ဝုစ္စန္တိ. ဥပနီတာနီတိ ဌပနတ္ထာယ ဥပနီတာနိ. ဝိဟိံသဋ္ဌေနာတိ ဟိံသနဋ္ဌေန. ဥပဝါယတူတိ ဥပဂန္တွာ သရီရဒရထံ နိဗ္ဗာပေန္တော သဏှသီတလာ ဝါတော ဝါယတု. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ပဉ္စမေ နတ္ထိ ဝတ္တဗ္ဗံ.

47-48. සතරවැන්නෙහි යාග ශාලාව සකස් කොට මහා යාගයක් උදෙසා සවිඤ්ඤාණක හා අවිඤ්ඤාණක යාග උපකරණ සූදානම් කර ඇති බව පාලියෙහි ‘මහා යාගයක් පිළියෙළ කරන ලදී’ (මහායඤ්ඤෝ උපක්ඛටෝ) යනුවෙන් දැක්වේ. ඒ උපකරණ එලෙස සූදානම් කිරීම ‘උපක්ඛටෝ’ (එළඹ සිටි/පිළියෙළ කරන ලද) යන්නෙන් අදහස් වේ. ‘වච්ඡතරසතානි’ යනු යොවුන් බවට පත් වූ, එතරම් ශක්තිමත් නොවන වස්සන් සියයකි. ඔවුන් වස්සන්ම මිස, හික්මවූවන් හෝ ගොනුන් නොවේ. ‘උරබ්භා’ යනු තරුණ බැටළුවන්ය. ‘උපනීතානි’ යනු මැරීම පිණිස පමුණුවන ලද්දකි. ‘විහිංසට්ඨේන’ යනු හිංසා කිරීමේ අර්ථයෙනි. ‘උපවායතු’ යනු ළඟට පැමිණ ශරීරයේ විඩා නිවන සියුම් සිසිල් සුළඟ හමාවා යන්නයි. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය. පස්වැන්නෙහි විශේෂයෙන් කිව යුත්තක් නැත.

ဒုတိယအဂ္ဂိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දෙවන අග්ගි සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၆. ဒုတိယသညာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

6. දෙවන සඤ්ඤා සූත්‍ර වර්ණනාව

၄၉. ဆဋ္ဌေ [Pg.173] နှာရုဝိလေခနန္တိ စမ္မံ လိခန္တာနံ စမ္မံ လိခိတွာ ဆဍ္ဍိတကသဋံ. ‘‘ဧသောဟမသ္မီ’’တိအာဒိနာ အဟံကရဏံ အဟင်္ကာရော. ‘‘ဧတံ မမာ’’တိ မမံကရဏံ မမင်္ကာရော. တေနာဟ ‘‘အဟင်္ကာရဒိဋ္ဌိတော’’တိအာဒိ. တိဿော ဝိဓာတိ သေယျသဒိသဟီနဝသေန တယော မာနာ. ‘‘ဧကဝိဓေန ရူပသင်္ဂဟော’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၅၈၄) ကောဋ္ဌာသော ‘‘ဝိဓာ’’တိ ဝုတ္တော. ‘‘ကထံဝိဓံ သီလဝန္တံ ဝဒန္တိ, ကထံဝိဓံ ပညဝန္တံ ဝဒန္တီ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၉၅) ပကာရော. ‘‘တိဿော ဣမာ, ဘိက္ခဝေ, ဝိဓာ. ကတမာ တိဿော? သေယျောဟမသ္မီတိ ဝိဓာ’’တိ (ဝိဘ. ၉၂၀) ဧတ္ထ မာနော ‘‘ဝိဓာ’’တိ ဝုတ္တော. ဣဓာပိ မာနောဝ အဓိပ္ပေတော. မာနော ဟိ ဝိဒဟနတော ဟီနာဒိဝသေန တိဝိဓာ. တေနာကာရေန ဒဟနတော ဥပဒဟနတော ‘‘ဝိဓာ’’တိ ဝုစ္စတိ.

49. හයවැන්නෙහි ‘ඤාරුවිලේඛනං’ යනු හම් කපන්නන් හම් කපා ඉතිරි වූ රොඩු බැහැර කිරීමයි. ‘මම මේ වෙමි’ යනාදී වශයෙන් මමත්වය ඇති කර ගැනීම ‘අහංකාරය’ යි. ‘මෙය මගේය’ කියා මමත්වය ඇති කර ගැනීම ‘මමංකාරය’ යි. එබැවින් ‘අහංකාර දිට්ඨියෙන්’ යනාදිය කියන ලදී. ‘තිස්සෝ විධා’ යනු උසස්, සමාන සහ පහත් වශයෙන් ඇති මානයන් තුනයි. ‘එක විධියකින් රූප සංග්‍රහය’ යනාදී තැන්වලදී ‘කොටස’ (කොට්ඨාසය) යන අර්ථයෙන් ‘විධා’ යන්න යෙදී ඇත. ‘කිනම් විධියක සිල්වතෙකු කියත්ද, කිනම් විධියක ප්‍රඥාවන්තයෙකු කියත්ද’ යනාදී තැන්වලදී ‘ආකාරය/ප්‍රභේදය’ යන අර්ථයෙන් යෙදී ඇත. ‘මහණෙනි, මේ විධා (ප්‍රභේද) තුනකි. කවර තුනක්ද? මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමියි යන ප්‍රභේදයයි’ යන මෙහි ‘මානය’ යන්න ‘විධා’ ලෙස හඳුන්වා ඇත. මෙහිදීද අදහස් කරන්නේ මානයයි. මානය යනු උසස් පහත් ආදී වශයෙන් තුන් ආකාරයකින් පවතින බැවින් ‘විධා’ නම් වේ. එම ආකාරයෙන් දවන (පෙළන) බැවින් හෝ පෙළඹෙන බැවින් ‘විධා’ යැයි කියනු ලැබේ.

ဒုတိယသညာသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දෙවන සඤ්ඤා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

၇-၈. မေထုနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

7-8. මෙථුන සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව

၅၀-၅၁. သတ္တမေ ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ လောကေ. ဧကစ္စောတိ ဧကော. သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါတိ ပဗ္ဗဇ္ဇာမတ္တေန သမဏော ဝါ, ဇာတိမတ္တေန ဗြာဟ္မဏော ဝါ. ဒွယံဒွယသမာပတ္တိန္တိ ဒွီဟိ ဒွီဟိ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗံ, မေထုနန္တိ အတ္ထော. န ဟေဝ ခေါ သမာပဇ္ဇတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဥစ္ဆာဒနံ ဥဗ္ဗဋ္ဋနံ. သမ္ဗာဟနံ ပရိမဒ္ဒနံ. သာဒိယတီတိ အဓိဝါသေတိ. တဒဿာဒေတီတိ ဥစ္ဆာဒနာဒိံ အဘိရမတိ. နိကာမေတီတိ ဣစ္ဆတိ. ဝိတ္တိန္တိ တုဋ္ဌိံ. ဣဒမ္ပိ ခေါတိ ဧတ္ထ ဣဒန္တိ ယထာဝုတ္တံ သာဒိယနာဒိံ ခဏ္ဍာဒိဘာဝဝသေန ဧကံ ကတွာ ဝုတ္တံ. ပိ-သဒ္ဒေါ ဝက္ခမာနံ ဥပါဒါယ သမုစ္စယတ္ထော, ခေါ-သဒ္ဒေါ အဝဓာရဏတ္ထော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယဒေတံ ဗြဟ္မစာရိပဋိညဿ အသတိပိ ဒွယံဒွယသမာပတ္တိယံ မာတုဂါမဿ ဥစ္ဆာဒနနဟာပနသမ္ဗာဟနသာဒိယနာဒိ. ဣဒမ္ပိ ဧကံသေန တဿ ဗြဟ္မစရိယဿ ခဏ္ဍာဒိဘာဝါပါဒနတော ခဏ္ဍမ္ပိ ဆိဒ္ဒမ္ပိ သဗလမ္ပိ ကမ္မာသမ္ပီတိ. ဧဝံ ပန ခဏ္ဍာဒိဘာဝါပတ္တိယာ သော အပရိသုဒ္ဓံ ဗြဟ္မစရိယံ စရတိ, န ပရိသုဒ္ဓံ, သံယုတ္တော မေထုနသံယောဂေန, န [Pg.174] ဝိသံယုတ္တော. တတော စဿ န ဇာတိအာဒီဟိ ပရိမုတ္တီတိ ဒဿေန္တော ‘‘အယံ ဝုစ္စတီ’’တိအာဒိမာဟ.

50-51. හත්වැන්නෙහි ‘ඉධ’ යනු මේ ලෝකයෙහි ය. ‘එකච්චෝ’ යනු එක්තරා පුද්ගලයෙකි. ‘සමණෝ වා බ්‍රාහ්මණෝ වා’ යනු මහණකම දැරූ පමණින් මහණෙකු හෝ කුලයෙන් බමුණෙකු හෝ වේ. ‘ද්වයංද්වයසමාපත්තිං’ යනු දෙදෙනෙකු එක්ව ලැබිය යුතු මෙථුන සමාපත්තියයි. ‘න හේව ඛෝ සමාපජ්ජති’ යනු එයට (සෘජුව) නොපැමිණෙයි යන්නයි. ‘උච්ඡාදනං’ යනු ඇඟ ඉලීමයි. ‘උබ්බට්ටනං’ යනු ඇඟ මැඩීමයි. ‘සම්බාහනං’ යනු පිරිමැදීමයි. ‘පරිමද්දනං’ යනු තෙරපීමයි. ‘සාදියති’ යනු එය ඉවසයි. ‘තදස්සාදේති’ යනු එම ක්‍රියාවන්හි ආශ්වාදය විඳියි. ‘නිකාමේති’ යනු එයට කැමති වෙයි. ‘විත්තිං’ යනු සතුටයි. ‘ඉදම්පි ඛෝ’ යන්නෙහි ‘ඉදං’ යනු ඉහත කී ඉවසීම් ආදිය ඛණ්ඩ ආදී භාවයන් වශයෙන් එකක් කොට දක්වන ලද්දකි. ‘පි’ ශබ්දය ඉදිරියට කියවෙන කරුණු සමඟ එකතු කිරීමේ අර්ථයෙකි. ‘ඛෝ’ ශබ්දය අවධාරණය පිණිස යෙදී ඇත. මෙයින් කියැවෙන්නේ මෙයයි - බ්‍රහ්මචාරී ප්‍රතිඥාව ඇති අයෙකුට, ස්ත්‍රී පුරුෂ සංයෝගයක් සිදු නොවූවත්, ස්ත්‍රියක ලවා ඇඟ ඉලීම, නෑවීම, පිරිමැදීම ආදිය ඉවසීම ආදියයි. මෙයද ඒකාන්තයෙන්ම ඔහුගේ බ්‍රහ්මචර්යාව කණ්ඩ (කැඩුණු), ඡිද්ද (සිදුරු වූ), සබල (ලප සහිත), කම්මාස (අපිරිසිදු) බවට පත් කරයි. මෙලෙස බ්‍රහ්මචර්යාව කැඩී බිඳී යාම නිසා ඔහු අපිරිසිදු බ්‍රහ්මචර්යාවක් පුරයි මිස පිරිසිදු එකක් නොවේ. ඔහු මෙථුන සංයෝගයෙන් යුක්තය, එයින් වෙන් වූවෙක් නොවේ. එබැවින් ඔහුට ජාති ආදී දුක්වලින් මිදීමක් නැති බව දැක්වීම සඳහා “අයං වුච්චති” යනාදිය වදාරන ලදී.

သဉ္ဇဂ္ဃတီတိ ကိလေသဝသေန မဟာဟသိတံ ဟသတိ. သံကီဠတီတိ ကာယသံသဂ္ဂဝသေန ကီဠတိ. သံကေလာယတီတိ သဗ္ဗသော မာတုဂါမံ ကေလာယန္တော ဝိဟရတိ. စက္ခုနာတိ အတ္တနော စက္ခုနာ. စက္ခုန္တိ မာတုဂါမဿ စက္ခုံ. ဥပနိဇ္ဈာယတီတိ ဥပေစ္စ နိဇ္ဈာယတိ ဩလောကေတိ. တိရောကုဋ္ဋန္တိ ကုဋ္ဋဿ ပရတော. တထာ တိရောပါကာရံ, ‘‘မတ္တိကာမယာ ဘိတ္တိ ကုဋ္ဋံ, ဣဋ္ဌကာမယာ ပါကာရော’’တိ ဝဒန္တိ. ယာ ကာစိ ဝါ ဘိတ္တိ ပေါရိသကာ ဒိယဍ္ဎရတနပ္ပမာဏာ ကုဋ္ဋံ, တတော အဓိကော ပါကာရော. အဿာတိ ဗြဟ္မစာရိပဋိညဿ. ပုဗ္ဗေတိ ဝတသမာဒါနတော ပုဗ္ဗေ. ကာမဂုဏေဟီတိ ကာမကောဋ္ဌာသေဟိ. သမပ္ပိတန္တိ သုဋ္ဌု အပ္ပိတံ သဟိတံ. သမင်္ဂိဘူတန္တိ သမန္နာဂတံ. ပရိစာရယမာနန္တိ ကီဠန္တံ, ဥပဋ္ဌဟိယမာနံ ဝါ. ပဏိဓာယာတိ ပတ္ထေတွာ. သီလေနာတိအာဒီသု ယမနိယမာဒိသမာဒါနဝသေန သီလံ, အဝီတိက္ကမဝသေန ဝတံ. ဥဘယမ္ပိ ဝါ သီလံ, ဒုက္ကရစရိယဝသေန ပဝတ္တိတံ ဝတံ. တံတံအကိစ္စသမ္မတတော ဝါ နိဝတ္တိလက္ခဏံ သီလံ, တံတံသမာဒါနဝတော ဝေသဘောဇနကိစ္စကရဏာဒိဝိသေသပ္ပဋိပတ္တိ ဝတံ. သဗ္ဗထာပိ ဒုက္ကရစရိယာ တပေါ. မေထုနာ ဝိရတိ ဗြဟ္မစရိယန္တိ ဧဝမ္ပေတ္ထ ပါဠိဝဏ္ဏနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အဋ္ဌမံ ဥတ္တာနမေဝ.

'සඤ්ජග්ඝති' යනු කෙලෙස් නිසා මහ හඬින් සිනාසීමයි. 'සංකීළති' යනු ශාරීරික ස්පර්ශය නිසා ක්‍රීඩා කිරීමයි. 'සංකේලායති' යනු හැම අයුරින්ම ස්ත්‍රීන් සමඟ ඇලී වාසය කිරීමයි. 'චක්ඛුනා' යනු තමාගේ ඇසිනි. 'චක්ඛුං' යනු ස්ත්‍රියකගේ ඇසයි. 'උපනිජ්ඣායති' යනු සමීපයට ගොස් බලා සිටීමයි. 'තිරෝකුට්ටං' යනු බිත්තියෙන් එපිටයි. එලෙසම 'තිරෝපාකාරං' යන්න ගැන දත යුතුය. 'මැටියෙන් කළ බිත්තිය කුට්ටම්' ලෙස ද, 'ගඩොලින් කළ බැම්ම ප්‍රාකාරය' ලෙස ද කියති. යම් බිත්තියක් මිනිසෙකුගේ උසට වඩා රියන් එකහමාරක් පමණ වේ නම් එය 'කුට්ටම්' නම් වේ, එයට වඩා උස එක 'ප්‍රාකාර' නම් වේ. 'අස්ස' යනු බ්‍රහ්මචාරී ප්‍රතිඥාව ඇත්තහුටය. 'පුබ්බේ' යනු වත් සමාදන් වීමට පෙරය. 'කාමගුණේහි' යනු කාම වස්තූන්ගෙනි. 'සමප්පිතං' යනු මැනවින් පවරා දෙන ලද හෙවත් සහිත වූ යන්නයි. 'සමංගීභූතං' යනු යුක්ත වූ යන්නයි. 'පරිචාරයමානං' යනු ක්‍රීඩා කරන හෝ උපස්ථාන ලබන යන්නයි. 'පණිධාය' යනු ප්‍රාර්ථනා කොටයි. 'සීලේන' ආදී තැන්හි යම නියම ආදී වත් සමාදන් වීම 'සීලය' යි, වරදක් නොකිරීමේ අර්ථයෙන් 'වතය' යි. නැතහොත් මේ දෙකම සීලය වන අතර, දුෂ්කර ක්‍රියා අනුගමනය කිරීම 'වත' වේ. ඒ ඒ අකටයුතු වලින් වැළකීම සීලය වන අතර, විකල් භෝජනයෙන් වැළකීම වැනි විශේෂ පිළිවෙත් වත වේ. ඕනෑම අයුරක දුෂ්කර පිළිවෙතක් 'තපස' නම් වේ. මෙහිදී 'මෙถุนයෙන් වැළකීම බ්‍රහ්මචර්යාවයි' යනුවෙන් පාලි අටුවාව දත යුතුය. අටවැන්න පැහැදිලි අරුත් සහිතය.

မေထုနသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මෙථුන සූත්‍රය ආදී වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၉. ဒါနမဟပ္ဖလသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. දානමහප්ඵල සූත්‍ර වර්ණනාව

၅၂. နဝမေ ‘‘သာဟု ဒါန’’န္တိ ဒါနံ ဒေတီတိ ‘‘ဒါနံ နာမ သာဓု သုန္ဒရ’’န္တိ ဒါနံ ဒေတီတိ အတ္ထော. ဒါနဉှိ ဒတွာ တံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ ပါမောဇ္ဇပီတိသောမနဿာဒယော ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, လောဘဒေါသဣဿာမစ္ဆေရာဒယော ဝိဒူရီဘဝန္တိ. ဣဒါနိ ဒါနံ အနုကူလဓမ္မပရိဗြူဟနေန ပစ္စနီကဓမ္မဝိဒူရီကရဏေန စ ဘာဝနာစိတ္တဿ ဥပသောဘနာယ စ ပရိက္ခာရာယ စ ဟောတီတိ ‘‘အလင်္ကာရဘူတဉ္စေဝ ပရိဝါရဘူတဉ္စ ဒေတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဈာနာနာဂါမီ နာမ ဟောတိ ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ [Pg.175] ဗြဟ္မလောကူပပန္နာနံ အရိယာနံ ဟေဋ္ဌာ အနုပ္ပဇ္ဇနတော. ဣမံ ပေစ္စ ပရိဘုဉ္ဇိဿာမီတိ သာပေက္ခဿ ဒါနံ ပရလောကဖလာသာယ သာတိသယာယ စ ပုဗ္ဗာစာရဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇမာနာယ အနုဘဝတ္တာ တဏှုတ္တရံ နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပဌမံ တဏှုတ္တရိယဒါန’’န္တိ. ဒါနံ နာမ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ပသတ္ထန္တိ ဂရုံ စိတ္တီကာရံ ဥပဋ္ဌပေတွာ ဒါတဗ္ဗတ္တာ ‘‘ဒုတိယံ စိတ္တီကာရဒါန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ပုဗ္ဗကေဟိ ပိတုပိတာမဟေဟိ ဒိန္နပုဗ္ဗံ ကတပုဗ္ဗံ ဇဟာပေတုံ နာမ နာနုစ္ဆဝိကန္တိ အတ္တဘာဝသဘာဂဝသေန ဟိရောတ္တပ္ပံ ပစ္စုပဋ္ဌပေတွာ ဒါတဗ္ဗတော ‘‘တတိယံ ဟိရောတ္တပ္ပဒါန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘အဟံ ပစာမိ, န ဣမေ ပစန္တိ, နာရဟာမိ ပစန္တော အပစန္တာနံ ဒါနံ အဒါတု’’န္တိ ဧဝံသညီ ဟုတွာ ဒေန္တော နိရဝသေသံ ကတွာ ဒေတီတိ အာဟ ‘‘စတုတ္ထံ နိရဝသေသဒါန’’န္တိ. ‘‘ယထာ တေသံ ပုဗ္ဗကာနံ ဣသီနံ တာနိ မဟာယညကာနိ အဟေသုံ, ဧဝံ မေ အယံ ဒါနပရိဘောဂေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဧဝံသညိနော ဒါနံ ဒက္ခိဏံ အရဟေသု ဒါတဗ္ဗတော ‘‘ပဉ္စမံ ဒက္ခိဏေယျဒါန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဣမံ မေ ဒါနံ ဒဒတော စိတ္တံ ပသီဒတီ’’တိအာဒိနာ ပီတိသောမနဿံ ဥပ္ပာဒေတွာ ဒေန္တဿ ဒါနံ သောမနဿဗာဟုလ္လပ္ပတ္တိယာ သောမနဿုပစာရံ နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဆဋ္ဌံ သောမနဿုပဝိစာရဒါန’’န္တိ ဝုတ္တံ.

52. නවවැන්නෙහි 'සාවු දානං' යනු 'දානය දීම යහපත්ය, සුන්දරය' යන සිතින් දානය දෙයි යන අර්ථයයි. දානය දී එය මෙනෙහි කරන්නාට ප්‍රමෝදය, ප්‍රීතිය හා සොම්නස උපදියි; ලෝභය, ද්වේෂය, ඊර්ෂ්‍යාව හා මසුරුකම දුරු වෙයි. දැන්, දානය අනුකූල ධර්මයන් වැඩීමටත්, ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් දුරු කිරීමටත්, භාවනා චිත්තයේ අලංකාරයට හා පිරිවරටත් හේතු වන බැවින් 'ආභරණයක් හා පිරිවරක් ලෙස දන් දෙයි' යනුවෙන් පවසන ලදී. 'ධ්‍යාන අනාගාමී' යනු ධ්‍යානය උපදවා බඹලොව උපත ලබා, පහළ ලෝකවලට නැවත නූපදින ආර්ය ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාය. 'මිය ගිය පසු මෙය භුක්ති විඳින්නෙමි' යන අපේක්ෂාවෙන් දෙන දානය, පරලොව විපාක කෙරෙහි ඇති දැඩි ආශාව නිසාත්, පාරම්පරික සිරිතක් ලෙස උපදින බැවිනුත්, තණ්හාව මුල් වන බැවින් එය 'පළමු තණ්හුත්තරිය දානය' ලෙස හැඳින්වේ. දානය යනු බුද්ධාදී උතුමන් විසින් වර්ණනා කරන ලද්දක් යැයි සලකා ගෞරව සිතින් දිය යුතු බැවින් එය 'දෙවන චිත්තීකාර දානය' යි. පැරණි පිය මුතුන්මිත්තන් දුන් දෑ නතර කිරීම නුසුදුසු යැයි ලජ්ජා භය (හිරිඔතප්) පෙරදැරිව දිය යුතු බැවින් 'තෙවන හිරොත්තප්ප දානය' යි. 'මම උයමි, මොවුන් නොඋයති, එබැවින් උයන මා විසින් නොඋයන්නන්ට දන් නොදී සිටීම නුසුදුසුය' යන සිතින් ඉතිරි නොකොට දෙන බැවින් 'සිව්වන නිරවශේෂ දානය' යි. 'පෙර විසූ ඉසිවරුන්ගේ මහා යාගයන් යම් සේ ද, මාගේ මේ දානමය පින්කම ද එසේ වනු ඇතැයි' සිතා දක්ෂිණාවට සුදුසු උතුමන්ට දෙන බැවින් 'පස්වන දක්ඛිණෙය්‍ය දානය' යි. 'මේ දානය දෙන මට සොම්නසක් ඇති වේ' යනාදී ලෙස ප්‍රීතිය හා සොම්නස උපදවා දෙන දානය, සොම්නස බහුල බැවින් 'හයවන සෝමනස්සුපවිචාර දානය' ලෙස හැඳින්වේ.

ဒါနမဟပ္ဖလသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දානමහප්ඵල සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၀. နန္ဒမာတာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. නන්දමාතා සූත්‍ර වර්ණනාව

၅၃. ဒသမေ ‘‘ဝုတ္ထဝဿော ပဝါရေတွာ…ပေ… နိက္ခမီ’’တိ အင်္ဂုတ္တရဘာဏကာနံ မတေနေတံ ဝုတ္တံ. မဇ္ဈိမဘာဏကာ ပန ဝဒန္တိ ‘‘ဘဂဝါ ဥပကဋ္ဌာယ ဝဿူပနာယိကာယ ဇေတဝနတော ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော စာရိကံ နိက္ခမိ. တေနေဝ စ အကာလေ နိက္ခန္တတ္တာ ကောသလရာဇာဒယော ဝါရေတုံ အာရဘိံသု. ပဝါရေတွာ ဟိ စရဏံ ဗုဒ္ဓါစိဏ္ဏ’’န္တိ. ပုဏ္ဏာယ သမ္မာပဋိပတ္တိံ ပစ္စာသီသန္တော ဘဂဝါ ‘‘မမ နိဝတ္တနပစ္စယာ တွံ ကိံ ကရိဿသီ’’တိ အာဟ. ပုဏ္ဏာပိ…ပေ… ပဗ္ဗဇီတိ ဧတ္ထ သေဋ္ဌိ ‘‘ပုဏ္ဏာယ ဘဂဝါ နိဝတ္တိတော’’တိ သုတွာ တံ ဘုဇိဿံ ကတွာ ဓီတုဋ္ဌာနေ ဌပေသိ. သာ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ယာစိတွာ ပဗ္ဗဇိ, ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိပဿနံ အာရဘိ. အထဿာ သတ္ထာ အာရဒ္ဓဝိပဿကဘာဝံ ဉတွာ ဣမံ ဩဘာသဂါထံ ဝိဿဇ္ဇေသိ –

53. දසවැන්නෙහි 'වස් වැස පවාරණය කොට...පෙ... නික්මුණේය' යන්න අංගුත්තර භාණකයන්ගේ මතයයි. මජ්ඣිම භාණකයෝ පවසන්නේ, 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වස් එළඹීමට ආසන්න වූ කල්හි භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා ජේතවනයෙන් චාරිකාවෙහි නික්මුණු සේක. එසේ අකාලයේ නික්මුණු බැවින් කොසොල් රජු ආදීහු එය වැළැක්වීමට උත්සාහ කළහ. පවාරණය කිරීමෙන් පසු චාරිකාවෙහි හැසිරීම බුදුවරුන්ගේ සිරිතයි' යනුවෙනි. පුණ්ණා කෙරෙහි නිවැරදි පිළිවෙතක් බලාපොරොත්තු වෙමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මා නතර වුවහොත් තී කුමක් කරන්නෙහිද?' යි විමසූ සේක. 'පුණ්ණා ද...පෙ... පැවිදි වූවාය' යන මෙහි, සිටුවරයා 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පුණ්ණා නිසා නතර වූ සේක' යයි අසා ඇය වහල් භාවයෙන් මුදා දියණියකගේ තනතුරෙහි තැබීය. ඇය පැවිදි වීමට අවසර ඉල්ලා පැවිදි වී විදර්ශනා වැඩීමට පටන් ගත්තාය. ඉක්බිති ඇය විදර්ශනා අරඹා ඇති බව දැන ශාස්තෘන් වහන්සේ මෙම රශ්මි විහිදුවන ගාථාව වදාළ සේක -

‘‘ပုဏ္ဏေ [Pg.176] ပူရဿု သဒ္ဓမ္မံ, စန္ဒော ပန္နရသော ယထာ;

ပရိပုဏ္ဏာယ ပညာယ, ဒုက္ခဿန္တံ ကရိဿသီ’’တိ. (ထေရီဂါ. ၃);

"පුණ්ණා, පසළොස්වක සඳ මෙන් සද්ධර්මයෙන් පිරී යන්න. පිරිපුන් ප්‍රඥාවෙන් යුතුව දුක කෙළවර කරන්නෙහි ය."

သာ ဂါထာပရိယောသာနေ အရဟတ္တံ ပတွာ အဘိညာတာ သာဝိကာ အဟောသိ. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျမေဝ.

ඒ ගාථාව අවසානයේ ඇය අර්හත් භාවයට පත්ව සුප්‍රකට ශ්‍රාවිකාවක වූවාය. මෙහි සෙසු කොටස් පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

နန္ဒမာတာသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නන්දමාතා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

မဟာယညဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මහා යාඥා වර්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ပဌမပဏ္ဏာသကံ နိဋ္ဌိတံ.

පළමු පණ්ණාසකය නිමවා ඇත.

၆. အဗျာကတဝဂ္ဂေါ

6. අබ්‍යාකත වර්ගය

၁-၂. အဗျာကတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-2. අබ්‍යාකත සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව

၅၄-၅၅. ဆဋ္ဌဝဂ္ဂဿ ပဌမံ သုဝိညေယျမေဝ. ဒုတိယေ အတီတေ အတ္တဘာဝေ နိဗ္ဗတ္တကံ ကမ္မန္တိ ‘‘ပုရိမကမ္မဘဝသ္မိံ မောဟော အဝိဇ္ဇာ, အာယူဟနာ သင်္ခါရာ, နိကန္တိ တဏှာ, ဥပဂမနံ ဥပါဒါနံ, စေတနာ ဘဝေါ’’တိ ဧဝမာဂတံ သပရိက္ခာရံ ပဉ္စဝိဓံ ကမ္မဝဋ္ဋမာဟ. ဧတရဟိ မေ အတ္တဘာဝေါ န သိယာတိ ဝိညာဏနာမရူပသဠာယတနဖဿဝေဒနာသဟိတံ ပစ္စုပ္ပန္နံ ပဉ္စဝိဓံ ဝိပါကဝဋ္ဋမာဟ. ယံ အတ္ထိကန္တိ ယံ ပရမတ္ထတော ဝိဇ္ဇမာနကံ. တေနာဟ ‘‘ဘူတ’’န္တိ. တဉှိ ပစ္စယနိဗ္ဗတ္တတာယ ‘‘ဘူတ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. တံ ပဇဟာမီတိ တပ္ပဋိဗဒ္ဓစ္ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနေန တတော ဧဝ အာယတိံ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတာပါဒနဝသေန ပဇဟာမိ ပရိစ္စဇာမိ. ဟရိတန္တန္တိ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၃၀၃) ဟရိတမေဝ. အန္တ-သဒ္ဒေန ပဒဝဍ္ဎနံ ကတံ ယထာ ‘‘ဝနန္တံ သုတ္တန္တ’’န္တိ, အလ္လတိဏာဒီနိ အာဂမ္မ နိဗ္ဗာယတီတိ အတ္ထော. ပထန္တန္တိ မဟာမဂ္ဂံ. သေလန္တန္တိ ပဗ္ဗတံ. ဥဒကန္တန္တိ ဥဒကံ. ရမဏီယံ ဝါ ဘူမိဘာဂန္တိ တိဏဂုမ္ဗာဒိရဟိတံ ဝိဝိတ္တံ အဗ္ဘောကာသဘူမိဘာဂံ. အနာဟာရာတိ အပစ္စယာ နိရုပါဒါနာ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ.

54-55. හයවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රය ඉතා පැහැදිලිය. දෙවන සූත්‍රයෙහි, අතීත ආත්මභාවයෙහි (භවයෙහි) උපත ලබා දෙන කර්මය පිළිබඳව ‘පූර්ව කර්ම භවයෙහි මෝහය යනු අවිද්‍යාවයි, රැස් කිරීම සංස්කාරයි, ඇල්ම තෘෂ්ණාවයි, ළංවීම උපාදානයයි, චේතනාව භවයයි’ යනුවෙන් මෙසේ උපකරණ සහිත පංචවිධ කර්ම වට්ටය පවසන ලදී. ‘දැන් මට ආත්මභාවයක් නොවන්නේ නම් මැනවි’ යනුවෙන් විඤ්ඤාණය, නාමරූප, සළායතන, ඵස්ස හා වේදනා සහිත වර්තමාන පංචවිධ විපාක වට්ටය පවසන ලදී. ‘යමක් ඇත්ද’ යනු යමක් පරමාර්ථ වශයෙන් පවතීද යන්නයි. එහෙයින් ‘භූත’ (හටගත් දේ) යැයි කියන ලදී. එය ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් බැවින් ‘භූත’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘එය ප්‍රහීණ කරමි’ යනු ඒ හා බැඳුණු ඡන්දරාගය ප්‍රහීණ කිරීමෙන්, එතැන් සිට මත්තෙහි නූපදින ස්වභාවයට පත් කිරීමෙන් අත්හරිමි යන්නයි. ‘හරිතන්තං’ යනු කොළ පැහැති තණකොළ සහිත භූමියයි. ‘අන්ත’ ශබ්දය යෙදීමෙන් පදය වර්ධනය කරන ලද්දේ ‘වනන්තං, සුත්තන්තං’ යන්නා සේය. අමු තණකොළ ආදිය නිසා සිත නිවී යන බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. ‘පථන්තං’ යනු මහා මාර්ගයයි. ‘සේලන්තං’ යනු පර්වතයයි. ‘උදකන්තං’ යනු ජලයයි. ‘රමණීය භූමි භාගයක්’ යනු තණ පඳුරු ආදියෙන් තොර වූ හුදෙකලා වූ එළිමහන් බිම් පෙදෙසකි. ‘අනාහාරා’ යනු ප්‍රත්‍ය රහිතව, උපාදාන රහිතව යන්නයි. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලිය.

အဗျာကတသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අබ්‍යාකත සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၃. တိဿဗြဟ္မာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. තිස්සබ්‍රහ්ම සූත්‍ර වර්ණනාව

၅၆. တတိယေ [Pg.177] ဝိဝိတ္တာနိ တာဒိသာနိ ပန ပရိယန္တာနိ အတိဒူရာနိ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘အန္တိမပရိယန္တိမာနီ’’တိ. အန္တေ ဘဝါနိ အန္တိမာနိ, အန္တိမာနိယေဝ ပရိယန္တိမာနိ. ဥဘယေနပိ အတိဒူရတံ ဒဿေတိ. သမန္နာဟာရေ ဌပယမာနောတိ ဣန္ဒြိယံ သမာကာရေန ဝတ္တေန္တော ဣန္ဒြိယသမတံ ပဋိပါဒေန္တော နာမ ဟောတိ. ဝိပဿနာစိတ္တသမ္ပယုတ္တော သမာဓိ, သတိပိ သင်္ခါရနိမိတ္တာဝိရဟေ နိစ္စနိမိတ္တာဒိဝိရဟတော ‘‘အနိမိတ္တော’’တိ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘အနိမိတ္တန္တိ ဗလဝဝိပဿနာသမာဓိ’’န္တိ.

56. තෙවන සූත්‍රයෙහි, විවික්ත වූ එවැනි කෙළවරවල් ඉතා ඈතින් පිහිටන බැවින් ‘අන්තිමපරියන්තිමානි’ යැයි පවසන ලදී. කෙළවරෙහි පවතින බැවින් අන්තිම වේ, අන්තිම වූ ඒවාම පරියන්තිම වේ. මේ වචන දෙකෙන්ම අතිශයින් ඈත බව දක්වයි. ‘සමන්නාහාරේ ඨපයමානෝ’ යනු ඉන්ද්‍රියයන් නිසි ලෙස පවත්වමින් ඉන්ද්‍රිය සමතාව ඇති කිරීමයි. විපස්සනා සිත හා සම්ප්‍රයුක්ත සමාධිය, සංස්කාර නිමිති තිබියදී පවා නිත්‍ය නිමිති ආදියෙන් තොර බැවින් ‘අනිමිත්ත’ යැයි කියනු ලැබේ. එහෙයින් ‘අනිමිත්ත යනු ප්‍රබල විපස්සනා සමාධියයි’ පවසන ලදී.

တိဿဗြဟ္မာသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

තිස්සබ්‍රහ්ම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၄-၇. သီဟသေနာပတိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

4-7. සීහසේනාපති සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၅၇-၆၀. စတုတ္ထေ ကုစ္ဆိတော အရိယော ကဒရိယော. ထဒ္ဓမစ္ဆရိယသဒိသံ ဟိ ကုစ္ဆိတံ သဗ္ဗနိဟီနံ နတ္ထိ သဗ္ဗကုသလာနံ အာဒိဘူတဿ နိသေဓနတော. သေသမေတ္ထ ပဉ္စမာဒီနိ စ ဥတ္တာနတ္ထာနေဝ.

57-60. සිව්වැන්නෙහි, නින්දිත වූ ආර්යයා ‘කදරිය’ (මසුරු) වේ. තද මසුරුකම හා සමාන නින්දිත වූවක් සර්ව සම්පූර්ණයෙන්ම නැත. මන්දයත් එය සියලු කුසලයන්ට මුල් වන ත්‍යාගශීලී බව වළක්වන බැවිනි. මෙහි ඉතිරි කොටස් සහ පස්වන සූත්‍රයේ සිට ඉතිරි ඒවා පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

သီဟသေနာပတိသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සීහසේනාපති සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၈. ပစလာယမာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

8. පචලායමාන සූත්‍ර වර්ණනාව

၆၁. အဋ္ဌမေ အာလောကသညံ မနသိ ကရေယျာသီတိ ဒိဝါ ဝါ ရတ္တိံ ဝါ သူရိယပဇ္ဇောတစန္ဒမဏိအာဒီနံ အာလောကံ ‘‘အာလောကော’’တိ မနသိ ကရေယျာသိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – သူရိယစန္ဒာလောကာဒိံ ဒိဝါ ရတ္တိဉ္စ ဥပလဒ္ဓံ ယထာလဒ္ဓဝသေနေဝ မနသိ ကရေယျာသိ, စိတ္တေ ဌပေယျာသိ. ယထာ တေ သုဘာဝိတာလောကကသိဏဿ ဝိယ ကသိဏာလောကော ယဒိစ္ဆကံ ယာဝဒိစ္ဆကဉ္စ သော အာလောကော ရတ္တိယံ ဥပတိဋ္ဌတိ, ယေန တတ္ထ ဒိဝါသညံ ဌပေယျာသိ, ဒိဝါ ဝိယ ဝိဂတထိနမိဒ္ဓေါဝ ဘဝေယျာသီတိ. တေနာဟ ‘‘ယထာ ဒိဝါ တထာ ရတ္တိ’’န္တိ. ဣတိ ဝိဝဋေန စေတသာတိ ဧဝံ အပိဟိတေန စိတ္တေန ထိနမိဒ္ဓပိဓာနေန အပိဟိတတ္တာ. အပရိယောနဒ္ဓေနာတိ သမန္တတော အနောနဒ္ဓေန အသဉ္ဆာဒိတေန. သဟောဘာသန္တိ သဉာဏောဘာသံ. ထိနမိဒ္ဓဝိနောဒနအာလောကောပိ ဝါ ဟောတု ကသိဏာလောကောပိ [Pg.178] ဝါ ပရိကမ္မာလောကောပိ ဝါ, ဥပက္ကိလေသာလောကော ဝိယ သဗ္ဗောယံ အာလောကော ဉာဏသမုဋ္ဌာနောဝါတိ. ယေသံ အကရဏေ ပုဂ္ဂလော မဟာဇာနိယော ဟောတိ, တာနိ အဝဿံ ကာတဗ္ဗာနိ. ယာနိ အကာတုမ္ပိ ဝဋ္ဋန္တိ, သတိ သမဝါယေ ကာတဗ္ဗတော တာနိ ကရဏီယာနီတိ အာဟ ‘‘ဣတရာနိ ကရဏီယာနီ’’တိ. အထ ဝါ ကတ္တဗ္ဗာနိ ကမ္မာနိ ကရဏံ အရဟန္တီတိ ကရဏီယာနိ. ဣတရာနိ ကိစ္စာနီတိပိ ဝဒန္တိ.

61. අටවැන්නෙහි ‘ආලෝක සංඥාව මෙනෙහි කරව’ යනු දිවා කාලයේ හෝ රාත්‍රී කාලයේ හෝ සූර්යාලෝකය, චන්ද්‍රාලෝකය, මැණික් ආදියේ ආලෝකය ‘ආලෝකය’ ලෙස මෙනෙහි කළ යුතුය යන්නයි. මෙයින් අදහස් වන්නේ සූර්ය-චන්ද්‍ර ආලෝකය දිවා රෑ දෙක්හිම ලත් අයුරින් මෙනෙහි කර සිතෙහි තබාගත යුතු බවයි. මැනවින් ආලෝක කසිණය වැඩූ අයෙකුට රාත්‍රියෙහිද රිසි පරිදි ආලෝකය පවතින්නාක් මෙන්, එමගින් දිවා සංඥාව පිහිටුවාගෙන දහවල් කාලයේ මෙන් නිදිමත (ථීනමිද්ධය) දුරු වූවෙකු විය යුතුය. එබැවින් ‘දිවා කල යම් සේද රාත්‍රියෙහිද එසේම’ යැයි පවසන ලදී. ‘විවෘත වූ සිතින්’ යනු ථීනමිද්ධයෙන් ආවරණය නොවූ සිතින් යන්නයි. ‘අපරියෝනද්ධේන’ යනු හාත්පසින් නොවැසුණු සිතින් යන්නයි. ‘සහෝභාසං’ යනු ඥානාලෝකය සහිතව යන්නයි. ථීනමිද්ධය දුරු කරන ආලෝකය හෝ කසිණ ආලෝකය හෝ පරිකර්ම ආලෝකය යන මේ සියල්ලම උපක්කිලේස ආලෝකය මෙන් ඥානයෙන් හටගත්තකි. යම් ක්‍රියාවක් නොකිරීමෙන් පුද්ගලයාට මහා විනාශයක් සිදුවේ නම් ඒවා අනිවාර්යයෙන් කළ යුතුය. යම් ක්‍රියාවක් නොකර සිටීමටද හැකියාව තිබුණත්, සුදුසු අවස්ථාව ලැබුණු විට කළ යුතු බැවින් ඒවා ‘ඉතරානි කරණීයානි’ (අනෙකුත් කටයුතු) යැයි පවසන ලදී. එසේම කළ යුතු වැඩ ‘කරණීය’ නම් වේ. ඒවා ‘කෘත්‍යයන්’ (කිච්චානි) ලෙසද හඳුන්වනු ලැබේ.

အာဒိနယပ္ပဝတ္တာ ဝိဂ္ဂါဟိကကထာတိ ‘‘န တွံ ဣမံ ဓမ္မဝိနယံ အာဇာနာသိ, အဟံ ဣမံ ဓမ္မဝိနယံ အာဇာနာမိ, ကိံ တွံ ဣမံ ဓမ္မဝိနယံ အာဇာနိဿသိ, မိစ္ဆာပဋိပန္နော တွမသိ, အဟမသ္မိ သမ္မာပဋိပန္နော, သဟိတံ မေ, အသဟိတံ တေ, ပုရေဝစနီယံ ပစ္ဆာ အဝစ, ပစ္ဆာဝစနီယံ ပုရေ အဝစ, အဓိစိဏ္ဏံ တေ ဝိပရာဝတ္တံ, အာရောပိတော တေ ဝါဒေါ, နိဂ္ဂဟိတော တွမသိ. စရ ဝါဒပ္ပမောက္ခာယ, နိဗ္ဗေဌေဟိ ဝါ သစေ ပဟောသီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၈; မ. နိ. ၃.၄၁) ဧဝံပဝတ္တာ ကထာ. တတ္ထ သဟိတံ မေတိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၈) မယှံ ဝစနံ သဟိတံ သိလိဋ္ဌံ, အတ္ထယုတ္တံ ကာရဏယုတ္တန္တိ အတ္ထော. သဟိတန္တိ ဝါ ပုဗ္ဗာပရာဝိရုဒ္ဓံ. အသဟိတံ တေတိ တုယှံ ဝစနံ အသဟိတံ အသိလိဋ္ဌံ. အဓိစိဏ္ဏံ တေ ဝိပရာဝတ္တန္တိ ယံ တုယှံ ဒီဃရတ္တာစိဏ္ဏဝသေန သုပ္ပဂုဏံ, တံ မယှံ ဧကဝစနေနေဝ ဝိပရာဝတ္တံ ပရိဝတ္တိတွာ ဌိတံ, န ကိဉ္စိ ဇာနာသီတိ အတ္ထော. အာရောပိတော တေ ဝါဒေါတိ မယာ တဝ ဝါဒေ ဒေါသော အာရောပိတော. စရ ဝါဒပ္ပမောက္ခာယာတိ ဒေါသမောစနတ္ထံ စရ ဝိစရ, တတ္ထ တတ္ထ ဂန္တွာ သိက္ခာတိ အတ္ထော. နိဗ္ဗေဌေဟိ ဝါ သစေ ပဟောသီတိ အထ သယံ ပဟောသိ, ဣဒါနိ ဧဝ နိဗ္ဗေဌေဟီတိ အတ္ထော.

පූර්වෝක්ත ක්‍රමයට පවත්වන ලද විවාදාත්මක කතා නම්: ‘ඔබ මේ ධර්ම විනය නොදන්නෙහිය, මම මේ ධර්ම විනය දනිමි. ඔබ මේ ධර්ම විනය කෙසේ නම් දැනගන්නෙහිද? ඔබ වැරදි පිළිවෙතට බැසගත්තෙකි, මම නිවැරදි පිළිවෙතෙහි සිටිමි. මාගේ වචන අර්ථවත්ය, ඔබගේ වචන අර්ථ රහිතය. මුලින් කිව යුත්ත පසුව කීවෙහිය, පසුව කිව යුත්ත මුලින් කීවෙහිය. ඔබ විසින් බොහෝ කලක් පුරුදු කළ දේ උඩුයටිකුරු වී ඇත. ඔබේ වාදය මම දෝෂාරෝපණයට ලක් කළෙමි. ඔබ නිග්‍රහයට පත්ව ඇත. වාදයෙන් මිදීම පිණිස යන්න, හැකිනම් වාදය නිරවුල් කරන්න’ යනුවෙන් මෙසේ පවතින කතායි. එහි ‘සහිතං මේ’ යනු මාගේ වචන අර්ථවත්ය, ගැලපේ, කරුණු සහිතය යන්නයි. නැතහොත් ‘සහිතං’ යනු මුල මැද අග නොගැටෙන බවයි. ‘අසහිතං තේ’ යනු ඔබගේ වචනය නොගැලපෙන බවයි. ‘අධිචිණ්ණං තේ විපරාවත්තං’ යනු ඔබ බොහෝ කලක් පුරුදු කර තිබූ දේ මාගේ එක වචනයෙන් උඩුයටිකුරු කර ඇති බවත් ඔබ කිසිවක් නොදන්නා බවත්ය. ‘ආරෝපිතෝ තේ වාදෝ’ යනු ඔබගේ වාදයෙහි දෝෂ මා විසින් පෙන්වා දෙන ලදී. ‘චර වාදප්පමොක්ඛාය’ යනු එම දෝෂයෙන් නිදහස් වීම පිණිස ගොස් උගන්න යන්නයි. ‘නිබ්බේඨේහි වා සචේ පහෝසි’ යනු ඉදින් ඔබට හැකියාවක් ඇත්නම් දැන්ම මෙය නිරවුල් කර පෙන්වන්න යන්නයි.

တဏှာ သဗ္ဗသော ခီယန္တိ ဧတ္ထာတိ တဏှာသင်္ခယော, တသ္မိံ. တဏှာသင်္ခယေတိ စ ဣဒံ ဝိသယေ ဘုမ္မန္တိ အာဟ ‘‘တံ အာရမ္မဏံ ကတွာ’’တိ. ဝိမုတ္တစိတ္တတာယာတိ သဗ္ဗသံကိလေသေဟိ ဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တတာယ. အပရဘာဂေ ပဋိပဒါ နာမ အရိယသစ္စာဘိသမယော. သာ သာသနစာရိဂေါစရာ ပစ္စတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗတောတိ အာဟ ‘‘ပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဋိပဒံ သံခိတ္တေန ဒေသေထာတိ ပုစ္ဆတီ’’တိ. အကုပ္ပဓမ္မတာယ ခယဝယသင်္ခါတံ အန္တံ အတီတာတိ အစ္စန္တာ, သော ဧဝ အပရိဟာယနသဘာဝတ္တာ အစ္စန္တာ နိဋ္ဌာ အဿာတိ အစ္စန္တနိဋ္ဌာ. တေနာဟ ‘‘ဧကန္တနိဋ္ဌော သတတနိဋ္ဌောတိ အတ္ထော’’တိ. န ဟိ ပဋိဝိဒ္ဓဿ [Pg.179] လောကုတ္တရဓမ္မဿ ဒဿန္နံ ကုပ္ပန္နံ နာမ အတ္ထိ. အစ္စန္တမေဝ စတူဟိ ယောဂေဟိ ခေမော ဧတဿ အတ္ထီတိ အစ္စန္တယောဂက္ခေမီ. မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဿ ဝုသိတတ္တာ တဿ စ အပရိဟာယနသဘာဝတ္တာ အစ္စန္တံ ဗြဟ္မစာရီတိ အစ္စန္တဗြဟ္မစာရီ. တေနာဟ ‘‘နိစ္စဗြဟ္မစာရီတိ အတ္ထော’’တိ. ပရိယောသာနန္တိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယပရိယပရိယောသာနံ ဝဋ္ဋဒုက္ခပရိယောသာနဉ္စ.

සියලු ආකාරයෙන්ම තෘෂ්ණාව මෙහිදී ක්ෂය වන බැවින් 'තණ්හක්ඛය' (තෘෂ්ණාව ක්ෂය වීම) නම් වේ, එහිදීය. 'තණ්හක්ඛයෙහි' යනු විෂයයෙහි සප්තමී විභක්තිය යැයි පවසා "එය අරමුණු කොටගෙන" යැයි අර්ථ දක්වන ලදී. 'විමුත්තචිත්තතාය' යනු සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු සිත් ඇති බැවිනි. මතු භාගයෙහි ප්‍රතිපදාව නම් ආර්ය සත්‍යාවබෝධයයි. එය ශාසනචාරී ගෝචර වූවන් විසින් තම තමන් විසින්ම දත යුත්තක් බැවින් "පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව කෙටියෙන් දේශනා කරනු මැනවයි විමසයි" යනුවෙන් පවසන ලදී. අකුප්ප ධර්මතාව (නොසෙල්වෙන ස්වභාවය) හේතුවෙන් ක්ෂය වීම සහ වැය වීම සංඛ්‍යාත අන්තය ඉක්මවා ගිය බැවින් 'අච්චන්ත' (අත්‍යන්ත) නම් වේ. එයම නොපිරිහෙන ස්වභාවය ඇති බැවින් අත්‍යන්ත වූ අවසානයක් (නිෂ්ඨාවක්) ඇත්තේද ඔහු 'අත්‍යන්ත නිෂ්ඨා' ඇත්තා නම් වේ. එහෙයින් "එකාන්ත වූ අවසානය, නිරන්තර වූ අවසානය යන අරුතයි" කීහ. මන්දයත්, අවබෝධ කළ ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ගේ දැකීම කිසි කලෙකත් පිරිහෙන (කුප්පනය වන) බවක් නැත. සතර යෝගයන්ගෙන් අත්‍යන්තයෙන්ම මිදුණු (ඛේම) බැවින් ඔහු 'අත්‍යන්ත යෝගක්ඛේමී' නම් වේ. මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාව වැස නිම කළ බැවින් සහ එහි නොපිරිහෙන ස්වභාවය නිසා අත්‍යන්තයෙන්ම බ්‍රහ්මචාරී වන බැවින් 'අත්‍යන්ත බ්‍රහ්මචාරී' නම් වේ. එහෙයින් "නිත්‍ය බ්‍රහ්මචාරී යනු අරුතයි" කීහ. පරියෝසානය යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවේ කෙළවර සහ වෘත්ත දුක්ඛයාගේ කෙළවරයි.

ပဉ္စက္ခန္ဓာတိ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ. သက္ကာယသဗ္ဗဉှိ သန္ဓာယ ဣဓ ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ’’တိ ဝုတ္တံ ဝိပဿနာဝိသယဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. တသ္မာ အာယတနဓာတုယောပိ တဂ္ဂတိကာ ဧဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘နာလံ အဘိနိဝေသာယာ’’တိ. န ယုတ္တာ အဘိနိဝေသာယ ‘‘ဧတံ မမ, ဧသော မေ အတ္တာ’’တိ အဇ္ဈောသာနာယ. ‘‘အလမေဝ နိဗ္ဗိန္ဒိတုံ အလံ ဝိရဇ္ဇိတု’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၂၇၂; သံ. နိ. ၂.၁၂၄, ၁၂၈, ၁၃၄, ၁၄၃) ဝိယ အလံ-သဒ္ဒေါ ယုတ္တတ္ထောပိ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘န ယုတ္တာ’’တိ. သမ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဘဝန္တိ. ယဒိပိ ‘‘တတိယာ စတုတ္ထီ’’တိ ဣဒံ ဝိသုဒ္ဓိဒွယံ အဘိညာပညာ, တဿ ပန သပစ္စယနာမရူပဒဿနဘာဝတော သတိ စ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟေ သပစ္စယတ္တာ အနိစ္စန္တိ, နာမရူပဿ အနိစ္စတာယ ဒုက္ခံ, ဒုက္ခဉ္စ အနတ္တာတိ အတ္ထတော လက္ခဏတ္တယံ သုပါကဋမေဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ ဉာတပရိညာယ အဘိဇာနာတီ’’တိ. တထေဝ တီရဏပရိညာယာတိ ဣမိနာ အနိစ္စာဒိဘာဝေန နာလံ အဘိနိဝေသာယာတိ နာမရူပဿ ဥပသံဟရတိ, န အဘိညာပညာနံ သမ္ဘာရဓမ္မာနံ. ပုရိမာယ ဟိ အတ္ထတော အာပန္နံ လက္ခဏတ္တယံ ဂဏှာတိ သလက္ခဏသလ္လက္ခဏပရတ္တာ တဿာ. ဒုတိယာယ သရူပတော တဿာ လက္ခဏတ္တယာရောပနဝသေန သမ္မသနဘာဝတော. ဧကစိတ္တက္ခဏိကတာယ အဘိနိပါတမတ္တတာယ စ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ. ရူပပရိဂ္ဂဟဿ ဩဠာရိကဘာဝတော အရူပပရိဂ္ဂဟံ ဒဿေတိ. ဒဿေန္တော စ ဝေဒနာယ အာသန္နဘာဝတော, ဝိသေသတော သုခသာရာဂိတာယ, ဘဝဿာဒဂဓိတမာနသတာယ စ ထေရဿ ဝေဒနာဝသေန နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဒဿေတိ.

පංචස්කන්ධ යනු පංච උපාදානස්කන්ධයන්ය. මෙහි විපස්සනා විෂයය අදහස් කරන බැවින් සක්කාය සියල්ල අරමුණු කරගෙන "සියලු ධර්මයෝ" යැයි පවසන ලදී. එබැවින් ආයතන හා ධාතූන්ද ඒ ගණයටම අයත් බව දත යුතුය. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "අභිනිවේශය (දැඩිව ගැනීම) පිණිස සුදුසු නොවේ" යැයි වදාළ සේක. "මෙය මගේය, මෙය මම වෙමි, මෙය මගේ ආත්මයයි" යනුවෙන් තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි වශයෙන් දැඩිව ගැනීමට (අධ්‍යවසානයට) සුදුසු නැත. "කලකිරීමටම සුදුසුය, නොඇලීමටම සුදුසුය" ආදී තැන්වල මෙන් 'අලං' යන වචනය සුදුසු යන අර්ථයෙහිද යෙදෙන බැවින් "සුදුසු නොවේ" යැයි කීහ. 'සම්පජ්ජන්ති' යනු වෙති. තෘතීය හා චතුර්ථ යන මේ විශුද්ධි යුගලය අභිඥා ප්‍රඥාව වුවද, එහි ප්‍රත්‍ය සහිත නාමරූප දැකීම පවතින බැවින් සහ ප්‍රත්‍ය පිරිසිඳ ගැනීමේදී ප්‍රත්‍ය සහිත බැවින් අනිත්‍ය වන හෙයින්ද, නාමරූපයාගේ අනිත්‍යතාව නිසා දුක්ඛ බවත්, දුක්ඛ නිසා අනාත්ම බවත් යන ලක්ෂණත්‍රය අර්ථ වශයෙන් මැනවින් ප්‍රකට වන බැවින් "අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම වශයෙන් ඥාත පරිඥාවෙන් අභිජානනය කරයි (විශේෂයෙන් දනියි)" යැයි පවසන ලදී. එමෙන්ම තීරණ පරිඥාවෙන්ද මෙම අනිත්‍යතාදී ස්වභාවයෙන් නාමරූපයන් අභිනිවේශය සඳහා සුදුසු නොවන බවට උපසංහාරය කරයි, නමුත් අභිඥා ප්‍රඥා සංඛ්‍යාත සම්භාර ධර්මයන් නොවේ. මන්දයත්, පෙර ඥානය අර්ථ වශයෙන් පැමිණි ලක්ෂණත්‍රය ග්‍රහණය කරයි, එය ස්වලක්ෂණ මැනවින් සලකුණු කරන බැවිනි. දෙවැන්න සරූප වශයෙන්ම ලක්ෂණත්‍රය ආරෝපණය කිරීම මගින් මෙනෙහි කරන (සම්මසන) ස්වභාවය ඇති බැවිනි. එක් සිත් ඇසිල්ලක් පමණක් වන බැවින් සහ ක්ෂණයකින් බැසගන්නා (අභිනිපාත) මාත්‍රයක් බැවින් ඉතා ස්වල්ප වූද (අප්පමත්තක) වේ. රූප පරිග්‍රහයේ ඇති ඕළාරික (රළු) බව නිසා අරූප පරිග්‍රහය පෙන්වා දෙයි. එසේ දක්වන්නේ වේදනාවේ ඇති සමීප බව නිසාත්, විශේෂයෙන් සැප කෙරෙහි ඇති ඇලීම සහ භවයේ රසයෙහි ගැලුණු මනස ඇති බැවිනුත් තෙරුන් වහන්සේට වේදනා වශයෙන් නිෂ්පන්න කොට පෙන්වයි.

ခယဝိရာဂေါတိ ခယသင်္ခါတော ဝိရာဂေါ သင်္ခါရာနံ ပလုဇ္ဇနာ. ယံ အာဂမ္မ သဗ္ဗသော သင်္ခါရေဟိ ဝိရဇ္ဇနာ ဟောတိ, တံ နိဗ္ဗာနံ အစ္စန္တဝိရာဂေါ. နိရောဓာနုပဿိမှိပီတိ နိရောဓာနုပဿိပဒေပိ. ဧသေဝ နယောတိ အတိဒိသိတွာ တံ [Pg.180] ဧကဒေသေန ဝိဝရန္တော ‘‘နိရောဓောပိ ဟိ…ပေ… ဒုဝိဓောယေဝါ’’တိ အာဟ. ခန္ဓာနံ ပရိစ္စဇနံ တပ္ပဋိဗဒ္ဓကိလေသပ္ပဟာနဝသေနာတိ ယေနာကာရေန ဝိပဿနာ ကိလေသေ ပဇဟတိ, တေနာကာရေန တံနိမိတ္တက္ခန္ဓေ စ ပဇဟတီတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတီတိ အာဟ ‘‘သာ ဟိ…ပေ… ဝေါဿဇ္ဇတီ’’တိ. အာရမ္မဏတောတိ ကိစ္စသာဓနဝသေန အာရမ္မဏကရဏတော. ဧဝဉှိ မဂ္ဂတော အညေသံ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏာနံ ပက္ခန္ဒနဝေါဿဂ္ဂါဘာဝေါ သိဒ္ဓေါဝ ဟောတိ. ပရိစ္စဇနေန ပက္ခန္ဒနေန စာတိ ဒွီဟိပိ ဝါ ကာရဏေဟိ. သောတိ မဂ္ဂေါ. သဗ္ဗေသံ ခန္ဓာနံ ဝေါဿဇ္ဇနံ တပ္ပဋိဗဒ္ဓသံကိလေသပ္ပဟာနေန ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယသ္မာ ဝါ ဝိပဿနာစိတ္တံ ပက္ခန္ဒတီတိ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တစိတ္တံ သန္ဓာယာဟ. မဂ္ဂေါ စ သမုစ္ဆေဒဝသေန ကိလေသေ ခန္ဓေ စ ပရိစ္စဇတိ, တသ္မာ ယထာက္ကမံ ဝိပဿနာမဂ္ဂါနဉ္စ ဝသေန ပက္ခန္ဒနပရိစ္စာဂဝေါဿဂ္ဂါပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တဒုဘယသမင်္ဂီတိ ဝိပဿနာသမင်္ဂီ မဂ္ဂသမင်္ဂီ စ. ‘‘အနိစ္စာနုပဿနာယ နိစ္စသညံ ပဇဟတီ’’တိအာဒိဝစနတော (ပဋိ. မ. ၁.၅၂) ဟိ ယထာ ဝိပဿနာယ ကိလေသာနံ ပရိစ္စာဂပ္ပဋိနိဿဂ္ဂေါ လဗ္ဘတိ, ဧဝံ အာယတိံ တေဟိ ကိလေသေဟိ ဥပ္ပာဒေတဗ္ဗက္ခန္ဓာနမ္ပိ ပရိစ္စာဂပဋိနိဿဂ္ဂေါ ဝတ္တဗ္ဗော. ပက္ခန္ဒနပဋိနိဿဂ္ဂေါ ပန မဂ္ဂေ လဗ္ဘမာနာယ ဧကန္တကာရဏဘူတာယ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာယ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. မဂ္ဂေ ပန တဒုဘယမ္ပိ ဉာယာဂတမေဝ နိပ္ပရိယာယတောဝ လဗ္ဘမာနတ္တာ. တေနာဟ ‘‘တဒုဘယသမင်္ဂီပုဂ္ဂလော’’တိအာဒိ. ပုစ္ဆန္တဿ အဇ္ဈာသယဝသေန ‘‘န ကိဉ္စိ လောကေ ဥပါဒိယတီ’’တိ ဧတ္ထ ကာမုပါဒါနဝသေန ဥပါဒိယနံ ပဋိက္ခိပတီတိ အာဟ ‘‘တဏှာဝသေန န ဥပါဒိယတီ’’တိ. တဏှာဝသေန ဝါ အသတိ ဥပါဒိယနေ ဒိဋ္ဌိဝသေန ဥပါဒိယနံ အနဝကာသမေဝါတိ ‘‘တဏှာဝသေန’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. န ပရာမသတီတိ နာဒိယတိ. ဒိဋ္ဌိပရာမာသဝသေန ဝါ ‘‘နိစ္စ’’န္တိအာဒိနာ န ပရာမသတိ. သံခိတ္တေနေဝ ကထေသီတိ တဿ အဇ္ဈာသယဝသေန ပပဉ္စံ အကတွာ ကထေသိ.

ක්ෂය විරාගය යනු සංස්කාරයන් බිඳී යාම සංඛ්‍යාත ක්ෂය විරාගයයි. යමක් ඇසුරු කොට සියලු ආකාරයෙන්ම සංස්කාරයන්ගෙන් විරාගය (නොඇලීම) වේද, ඒ නිවන අත්‍යන්ත විරාගයයි. 'නිරෝධානුපස්සිම්හිපි' යනු නිරෝධානුපස්සී පදයෙහිද යන්නයි. මේ නයම (ක්‍රමයම) අතිදේශ කොට එය එක් දේශයකින් විවරණය කරමින් "නිරෝධයද...පෙ... දෙවදෑරුම්මය" යැයි කීහ. ස්කන්ධයන් අත්හැරීම ඒ හා බැඳුණු කෙලෙසුන් ප්‍රහාණය කිරීමේ වශයෙන් සිදුවේ. යම් ආකාරයකින් විපස්සනාව කෙලෙසුන් ප්‍රහාණය කරයිද, එම ආකාරයෙන්ම එම නිමිත්ත සහිත ස්කන්ධයන්ද ප්‍රහාණය කරයි යනුවෙන් පැවසීම සුදුසු බැවින් "ඇය (විපස්සනාව)...පෙ... අත්හරියි (වොස්සජ්ජති)" යැයි කීහ. අරමුණු වශයෙන් යනු කෘත්‍ය සාධනය කිරීමේ වශයෙන් අරමුණු කිරීමෙනි. මෙසේ මාර්ගයාගෙන් අන්‍ය වූ නිවන් අරමුණු වලට බැසගැනීමේ (පක්ඛන්දන) හා අත්හැරීමේ (වොස්සග්ග) අභාවයම සිද්ධ වේ. අත්හැරීමෙන් හා බැසගැනීමෙන් යන කාරණා දෙකෙන්මය. ඒ වූ කලී මාර්ගයයි. සියලු ස්කන්ධයන් අත්හැරීම ඒ හා බැඳුණු සංක්ලේෂයන් ප්‍රහාණය කිරීමෙන් දත යුතුය. නැතහොත් යම් හෙයකින් විපස්සනා චිත්තය බැසගනීද, එහෙයින් මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත චිත්තය අරමුණු කරගෙන පැවසීය. මාර්ගය සමුච්ඡේද වශයෙන් කෙලෙසුන් හා ස්කන්ධයන් අත්හරින බැවින්, ඒ අනුව පිළිවෙළින් විපස්සනා හා මාර්ගයන්ගේ වශයෙන් බැසගැනීම, අත්හැරීම හා ප්‍රතිනිස්සර්ගය දත යුතුය. ඒ උභය (දෙකම) සම්භූත පුද්ගලයා යනු විපස්සනා සම්භූත සහ මාර්ග සම්භූත පුද්ගලයාය. "අනිත්‍යානුපස්සනාවෙන් නිත්‍ය සංඥාව ප්‍රහාණය කරයි" ආදී වචනයන්ගෙන් විපස්සනාවේදී කෙලෙසුන් අත්හැරීමේ ප්‍රතිනිස්සර්ගය ලැබෙන්නාක් මෙන්, මතු ඒ කෙලෙසුන්ගෙන් උපදවිය යුතු ස්කන්ධයන්ගේද අත්හැරීමේ ප්‍රතිනිස්සර්ගය පැවසිය යුතුය. බැසගැනීමේ ප්‍රතිනිස්සර්ගය වූ කලී මාර්ගයෙහි ලබන්නා වූ ඒකාන්ත කාරණයක් වූ වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාව (මාර්ගයට නැගී සිටින විදර්ශනාව) වශයෙන් දත යුතුය. මාර්ගයෙහි නම් ඒ දෙකම න්‍යායානුකූලව අනිවාර්යයෙන්ම ලැබෙන බැවින් නිෂ්පරියාය වශයෙන්ම ලැබේ. එහෙයින් "ඒ උභය සම්භූත පුද්ගලයා" ආදිය කීහ. විමසන්නාගේ අදහස් (අධ්‍යාශය) වශයෙන් "ලෝකයෙහි කිසිවක් උපාදානය නොකරයි" යන මෙහි කාමුපාදාන වශයෙන් උපාදානය කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කරයි යන අරුතින් "තෘෂ්ණා වශයෙන් උපාදානය නොකරයි" යැයි කීහ. නැතහොත් තෘෂ්ණා වශයෙන් උපාදානයක් නොමැති කල්හි දෘෂ්ටි වශයෙන් උපාදානය වීමට ඉඩක් නැති බැවින් "තෘෂ්ණා වශයෙන්" යන්නම පවසන ලදී. පරාමර්ශනය නොකරයි යනු අල්ලා නොගනියි. දෘෂ්ටි පරාමාස වශයෙන් "නිත්‍යයි" ආදී වශයෙන් පරාමර්ශනය නොකරයි. කෙටියෙන් පැවසීය යනු ඔහුගේ අභිප්‍රාය පරිදි ප්‍රපංච (විස්තර) නොකොට පැවසූ බවයි.

ပစလာယမာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පචලායමාන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၉. မေတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. මෙත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව.

၆၂. နဝမေ မာ, ဘိက္ခဝေ, ပုညာနန္တိ (ဣတိဝု. အဋ္ဌ. ၆၂) ဧတ္ထ မာတိ ပဋိသေဓေ နိပါတော. ပုည-သဒ္ဒေါ ‘‘ကုသလာနံ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာနံ သမာဒါနဟေတု ဧဝမိဒံ ပုညံ ပဝဍ္ဎတီ’’တိအာဒီသု [Pg.181] (ဒီ. နိ. ၃.၈၀) ပုညဖလေ အာဂတော. ‘‘အဝိဇ္ဇာဂတောယံ, ဘိက္ခဝေ, ပုရိသပုဂ္ဂလော ပုညဉ္စေ သင်္ခါရံ အဘိသင်္ခရောတီ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၂.၅၁) ကာမရူပါဝစရသုစရိတေသု. ‘‘ပုညူပဂံ ဟောတိ ဝိညာဏ’’န္တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၂.၅၁) သုဂတိဝိသေသဘူတေ ဥပပတ္တိဘဝေ. ‘‘တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ ဒါနမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု, သီလမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု, ဘာဝနာမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထူ’’တိအာဒီသု (ဣတိဝု. ၆၀; ဒီ. နိ. ၃.၃၀၅; အ. နိ. ၈.၃၆) ကုသလစေတနာယံ. ဣဓ ပန တေဘူမကကုသလဓမ္မေ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဘာယိတ္ထာတိ ဧတ္ထ ဒုဝိဓံ ဘယံ ဉာဏဘယံ, သာရဇ္ဇဘယန္တိ. တတ္ထ ‘‘ယေပိ တေ, ဘိက္ခဝေ, ဒေဝါ ဒီဃာယုကာ ဝဏ္ဏဝန္တော သုခဗဟုလာ ဥစ္စေသု ဝိမာနေသု စိရဋ္ဌိတိကာ, တေပိ တထာဂတဿ ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ ယေဘုယျေန ဘယံ သံဝေဂံ သန္တာသံ အာပဇ္ဇန္တီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၃၃) အာဂတံ ဉာဏဘယံ. ‘‘အဟုဒေဝ ဘယံ, အဟု ဆမ္ဘိတတ္တံ, အဟု လောမဟံသော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၃၁၈) အာဂတံ သာရဇ္ဇဘယံ. ဣဓာပိ သာရဇ္ဇဘယမေဝ. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ဘိက္ခဝေ, ဒီဃရတ္တံ ကာယဝစီသံယမော ဝတ္တပ္ပဋိဝတ္တပူရဏံ ဧကာသနံ ဧကသေယျံ ဣန္ဒြိယဒမော ဓုတဓမ္မေဟိ စိတ္တဿ နိဂ္ဂဟော သတိသမ္ပဇညံ ကမ္မဋ္ဌာနာနုယောဂဝသေန ဝီရိယာရမ္ဘောတိ ဧဝမာဒီနိ ယာနိ ဘိက္ခုနာ နိရန္တရံ ပဝတ္တေတဗ္ဗာနိ ပုညာနိ, တေဟိ မာ ဘာယိတ္ထ, မာ ဘယံ သန္တာသံ အာပဇ္ဇိတ္ထ. ဧကစ္စဿ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဿ ဥပရောဓဘယေန သမ္ပရာယိကနိဗ္ဗာနသုခဒါယကေဟိ ပုညေဟိ မာ ဘာယိတ္ထာတိ. နိဿက္ကေ ဣဒံ သာမိဝစနံ.

62. නවවැනි (සූත්‍රයේ) ‘මහණෙනි, පින්වලට බිය නොවන්න’ (ඉතිවුත්තක අටුවාව 62) යන මෙහි ‘මා’ යනු වැළැක්වීමේ නිපාතයකි. ‘පින’ යන වචනය “මහණෙනි, කුසල් දහම් සමාදන් වීම හේතුවෙන් මෙසේ මේ පින වැඩෙයි” (දී.නි. 3.80) යනාදී තැන්වල පින් විපාකය යන අර්ථයෙන් ද, “මහණෙනි, අවිද්‍යාවෙන් වැසුණු මේ පුද්ගලයා ඉදින් පින් වන සංස්කාරයක් රැස් කරයි නම්” (සං.නි. 2.51) යනාදී තැන්වල කාමාවචර හා රූපාවචර සුචරිත අර්ථයෙන් ද, “විඤ්ඤාණය පින කරා යයි” (සං.නි. 2.51) යනාදී තැන්වල සුගති සංඛ්‍යාත උප්පත්ති භවය යන අර්ථයෙන් ද, “මහණෙනි, මේ පින්කිරිවස්තු තුනකි; එනම් දානමය පින්කිරිවස්තුව, සීලමය පින්කිරිවස්තුව සහ භාවනාමය පින්කිරිවස්තුවයි” (ඉතිවු. 60) යනාදී තැන්වල කුසල් චේතනාව යන අර්ථයෙන් ද යෙදී ඇත. මෙහිදී එය තෛභූමික (භූමි තුනටම අයත්) කුසල් දහම් ලෙස ගත යුතුය. ‘බිය නොවන්න’ (භායිත්ථ) යන්නෙහි බිය දෙවැදෑරුම් වේ; එනම් ඥාන භය සහ සාරජ්ජ භය (තැතිගැනීමෙන් ඇතිවන බිය) වශයෙනි. එහි “මහණෙනි, දීර්ඝායුෂ ඇති, වර්ණවත්, බොහෝ සැප ඇති, උස් විමානවල බොහෝ කල් වසන යම් දේවතාවෝ වෙත්ද, ඔවුහු පවා තථාගතයන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා බොහෝ සෙයින් බියට, සංවේගයට හා තැතිගැනීමට පත් වෙති” (අ.නි. 4.33) යන තැන දක්වා ඇත්තේ ඥාන භයයි. “බියක් ඇති විය, තැතිගැනීමක් ඇති විය, ලොමුදැහගැනීමක් ඇති විය” (දී.නි. 2.318) යනාදී තැන්වල දැක්වෙන්නේ සාරජ්ජ භයයි. මෙහිදී ද අදහස් කරන්නේ සාරජ්ජ භයම වේ. එහි අර්ථය නම් මෙයයි – මහණෙනි, කය හා වචනය සංවර කරගැනීම, වත් පිළිවෙත් පිරීම, එකම අසුනක හා එකම සයනයක විසීම, ඉන්ද්‍රිය දමනය, ධුතාංග ධර්ම මගින් සිත දමනය කිරීම සහ කර්මස්ථානවල නිරත වෙමින් වීර්යය ආරම්භ කිරීම යනාදී වශයෙන් භික්ෂුවක් විසින් නිරන්තරයෙන් පැවැත්විය යුතු යම් පින්කම් වෙත්ද, ඒ පින්කම්වලට බිය නොවන්න, තැතිගැනීමට පත් නොවන්න. ඇතැම් පුද්ගලයන් දෘෂ්ටධර්ම (මෙලොව) සැපය අහිමි වේ යැයි බියෙන් පින්කම්වලට බිය වුවද, මතු පරලොව නිවන් සැප ලබා දෙන ඒ පින්වලට බිය නොවන්න යන්න මෙහි අදහසයි. මෙහිදී (පුඤ්ඤානං යන) සාමි වචනය (ෂෂ්ඨී විභක්තිය) නිස්සක්ක (අපදාන) අර්ථයේ යෙදී ඇත.

ဣဒါနိ တတော အဘာယိတဗ္ဗဘာဝေ ကာရဏံ ဒဿေန္တော ‘‘သုခဿေတ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သုခ-သဒ္ဒေါ ‘‘သုခေါ ဗုဒ္ဓါနမုပ္ပာဒေါ, သုခါ ဝိရာဂတာ လောကေ’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၁၉၄) သုခမူလေ အာဂတော. ‘‘ယသ္မာ စ ခေါ, မဟာလိ, ရူပံ သုခံ သုခါနုပတိတံ သုခါဝက္ကန္တ’’န္တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၃.၆၀) သုခါရမ္မဏေ. ‘‘ယာဝဉ္စိဒံ, ဘိက္ခဝေ, န သုကရံ အက္ခာနေန ပါပုဏိတုံ ယာဝ သုခါ သဂ္ဂါ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၂၅၅) သုခပစ္စယဋ္ဌာနေ. ‘‘သုခေါ ပုညဿ ဥစ္စယော’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၁၁၈) သုခဟေတုမှိ. ‘‘ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရာ ဧတေ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၈၂) အဗျာပဇ္ဇေ. ‘‘နိဗ္ဗာနံ ပရမံ သုခ’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၂၁၅; ဓ. ပ. ၂၀၃, ၂၀၄) နိဗ္ဗာနေ. ‘‘သုခဿ စ ပဟာနာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၃၂; မ. နိ. ၁.၂၇၁; သံ. နိ. ၂.၁၅၂) သုခဝေဒနာယံ. ‘‘အဒုက္ခမသုခံ သန္တံ, သုခမိစ္စေဝ ဘာသိတ’’န္တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၄.၂၅၃; ဣတိဝု. ၅၃) ဥပေက္ခာဝေဒနာယံ. ‘‘ဒွေပိ [Pg.182] မယာ, အာနန္ဒ, ဝေဒနာ ဝုတ္တာ ပရိယာယေန သုခါ ဝေဒနာ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၈၉) ဣဋ္ဌသုခေသု. ‘‘သုခေါ ဝိပါကော ပုညာန’’န္တိအာဒီသု (ပေဋကော. ၂၃) ဣဋ္ဌဝိပါကေ. ဣဓာပိ ဣဋ္ဌဝိပါကေ ဧဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣဋ္ဌဿာတိအာဒီသု ဣစ္ဆိတဗ္ဗတော စေဝ အနိဋ္ဌပ္ပဋိပက္ခတော စ ဣဋ္ဌဿ. ကမနီယတော မနသ္မိဉ္စ ကမနတော ပဝိသနတော ကန္တဿ. ပိယာယိတဗ္ဗတော သန္တပ္ပနတော စ ပိယဿ. မနနီယတော မနဿ ဝဍ္ဎနတော စ မနာပဿာတိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယဒိဒံ ပုညာနီတိ ပုညာနီတိ ယဒိဒံ ဝစနံ, ဧတံ သုခဿ ဣဋ္ဌဿ ဝိပါကဿ အဓိဝစနံ နာမံ. သုခဿေတံ ယဒိဒံ ပုညာနီတိ ဖလေန ကာရဏဿ အဘေဒေါပစာရံ ဝဒတိ. တေန ကတူပစိတာနံ ပုညာနံ အဝဿံဘာဝိဖလံ သုတွာ အပ္ပမတ္တေန သက္ကစ္စံ ပုညာနိ ကတ္တဗ္ဗာနီတိ ပုညကိရိယာယံ နိယောဇေတိ, အာဒရဉ္စ နေသံ တတ္ထ ဥပ္ပာဒေတိ.

දැන් පින්වලට බිය නොවිය යුතු හේතුව දක්වමින් ‘සැපයට මෙය (නමකි)’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘සැප’ (සුඛ) යන වචනය “බුදුවරුන්ගේ උප්පාදය සැපයකි, ලෝකයෙහි විරාගී බව සැපයකි” (ධ.ප. 194) යනාදී තැන්වල සැපයට මූලික වූ කරුණු අර්ථයෙන් ද, “මහාලිය, රූපය සැප සහිත බැවින් ද, සැපයට අනුගත වූ බැවින් ද, සැපයෙන් වැසුණු බැවින් ද” (සං.නි. 3.60) යනාදී තැන්වල සැපයට අරමුණු වූ දේ අර්ථයෙන් ද, “මහණෙනි, ස්වර්ගය කොතරම් සැපවත් ද යත් එය වචනයෙන් විස්තර කිරීම පහසු නොවේ” (ම.නි. 3.255) යනාදී තැන්වල සැපයට ප්‍රත්‍ය වන ස්ථානය යන අර්ථයෙන් ද, “පින් රැස් කිරීම සැපයකි” (ධ.ප. 118) යනාදී තැන්වල සැපයට හේතුවන කරුණු අර්ථයෙන් ද, “මේ ධර්මයන් මෙලොව සැප විහරණය පිණිස පවතී” (ම.නි. 1.82) යනාදී තැන්වල නිදුක් බව යන අර්ථයෙන් ද, “නිවන පරම සැපයයි” (ම.නි. 2.215) යනාදී තැන්වල නිවන අර්ථයෙන් ද, “සැපය ප්‍රහීණ කිරීමෙන්” (දී.නි. 1.232) යනාදී තැන්වල සුඛ වේදනාව අර්ථයෙන් ද, “සැප හෝ දුක් නොවන ශාන්ත වූ උපේක්ෂා වේදනාව පවා සැපයක් ලෙසම හඳුන්වනු ලැබේ” (සං.නි. 4.253) යනාදී තැන්වල උපේක්ෂා වේදනාව අර්ථයෙන් ද, “ආනන්දය, මම සැප වේදනාව හා දුක් වේදනාව යන වේදනා දෙකක් පර්යාය වශයෙන් වදාළෙමි” (ම.නි. 2.89) යනාදී තැන්වල ඉෂ්ට සැප අර්ථයෙන් ද, “පින්වල විපාකය සැපයකි” (පේටකෝ. 23) යනාදී තැන්වල ඉෂ්ට විපාකය අර්ථයෙන් ද යෙදී ඇත. මෙහිදී ද අදහස් කරන්නේ ඉෂ්ට විපාකයම බව දත යුතුය. ‘ඉෂ්ට’ යනු කැමති විය යුතු බැවින් ද, අනිෂ්ට දෙයට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් ද ‘ඉෂ්ට’ නම් වේ. ආශා කළ යුතු (කාමනීය) බැවින් හා සිතට ප්‍රිය මනාප ලෙස ඇතුළු වන බැවින් ‘කාන්ත’ නම් වේ. ප්‍රිය කළ යුතු බැවින් හා සතුට ඇති කරන බැවින් ‘ප්‍රිය’ නම් වේ. මෙනෙහි කළ යුතු බැවින් හා සිත වඩවන බැවින් ‘මනාප’ නම් වේ. ‘යම් මේ පිනක් වේද’ යනු ඉෂ්ට සැප විපාකයට කියන තවත් නමකි. “සැපයට මෙය නමකි, එනම් පිනයි” යනුවෙන් මෙහිදී පලයෙන් (සැපයෙන්) හේතුව (පින) අභේදෝපචාරයෙන් හඳුන්වා දී ඇත. ඒ මගින්, රැස් කළ පින්වලින් අනිවාර්යයෙන්ම සැප විපාක ලැබෙන බව අසා, අප්‍රමාදීව ගෞරව සහිතව පින් කළ යුතු බවට පින්කම්හි යොමු කරවයි; ඒ කෙරෙහි උනන්දුවක් ද ඇති කරවයි.

ဣဒါနိ အတ္တနာ သုနေတ္တကာလေ ကတေန ပုညကမ္မေန ဒီဃရတ္တံ ပစ္စနုဘူတံ ဘဝန္တရပ္ပဋိစ္ဆန္နံ ဥဠာရတရံ ပုညဝိပါကံ ဥဒါဟရိတွာ တမတ္ထံ ပါကဋတရံ ကရောန္တော ‘‘အဘိဇာနာမိ ခေါ ပနာဟ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဘိဇာနာမီတိ အဘိဝိသိဋ္ဌေန ဉာဏေန ဇာနာမိ, ပစ္စက္ခတော ဗုဇ္ဈာမိ. ဒီဃရတ္တန္တိ စိရကာလံ. ပုညာနန္တိ ဒါနာဒီနံ ကုသလဓမ္မာနံ. သတ္တ ဝဿာနီတိ သတ္တ သံဝစ္ဆရာနိ. မေတ္တစိတ္တန္တိ မိဇ္ဇတီတိ မေတ္တာ, သိနိယှတီတိ အတ္ထော. မိတ္တေ ဘဝါ, မိတ္တဿ ဝါ ဧသာ ပဝတ္တီတိပိ မေတ္တာ. လက္ခဏာဒိတော ပန ဟိတာကာရပ္ပဝတ္တိလက္ခဏာ, ဟိတူပသံဟာရရသာ, အာဃာတဝိနယပစ္စုပဋ္ဌာနာ, သတ္တာနံ မနာပဘာဝဒဿနပဒဋ္ဌာနာ. ဗျာပါဒူပသမော ဧတိဿာ သမ္ပတ္တိ, သိနေဟသမ္ဘဝေါ ဝိပတ္တိ. မေတ္တစိတ္တံ ဘာဝေတွာတိ မေတ္တာသဟဂတံ စိတ္တံ, စိတ္တသီသေန သမာဓိ ဝုတ္တောတိ မေတ္တာသမာဓိံ မေတာဗြဟ္မဝိဟာရံ ဥပ္ပာဒေတွာ စေဝ ဝဍ္ဎေတွာ စ.

දැන් තමන් වහන්සේ සුනේත්ත (බමුණා) වූ කාලයේ කරන ලද පින්කම්වලින් දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලේ අත්විඳින ලද, භවාන්තරයන්ගෙන් වැසී තිබුණා වූ, ඉතා උදාර පින් විපාකය උදාහරණ ලෙස දක්වමින් එම අර්ථය වඩාත් පැහැදිලි කිරීමට “මම දනිමි” යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘අභිජානාමි’ (දනිමි) යනු විශිෂ්ට වූ ඥානයෙන් දනිමි, ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස අවබෝධ කරගනිමි යන්නයි. ‘දීඝරත්තං’ යනු බොහෝ කාලයක් යන්නයි. ‘පුඤ්ඤානං’ යනු දානාදී කුසල් දහම්වල යන්නයි. ‘සත්ත වස්සානි’ යනු අවුරුදු හතක් යන්නයි. ‘මෙත්තාචිත්තං’ යනු මෘදු වන බැවින් හෝ සෙනෙහස දක්වන බැවින් ‘මෙත්තා’ නම් වේ. මිතුරන් කෙරෙහි පවතින බැවින් හෝ මිතුරාගේ පැවැත්මක් බඳු බැවින් ද ‘මෙත්තා’ (මෛත්‍රිය) නම් වේ. ලක්ෂණාදී වශයෙන් ගත් කල, හිතෛෂී ස්වභාවයෙන් පැවැත්ම මෙහි ලක්ෂණයයි; හිත සුව සැලසීම මෙහි රසය (කාර්යය) වේ; වෛරය දුරු කිරීම මෙහි ප්‍රත්‍යුපස්ථානය (වැටහෙන ආකාරය) වේ; සත්ත්වයන්ගේ ප්‍රියමනාප බව දැකීම මෙහි පදට්ඨානය (ආසන්න හේතුව) වේ. ව්‍යාපාදය (තරහව) සන්සිඳීම මෙහි සම්පත්තිය (සාර්ථකත්වය) වන අතර, ආත්මාර්ථකාමී ස්නේහය (තණ්හා ප්‍රේමය) ඇතිවීම මෙහි විපත්තිය (අසාර්ථකත්වය) වේ. ‘මෙත් සිත වඩා’ යනු මෛත්‍රිය සහගත සිත, එනම් සිත ප්‍රධාන කොට ඇති මෙත් සමාධිය හෙවත් මෙත්තා බ්‍රහ්මවිහාරය උපදවා ගෙන හා වඩා ගෙන යන්නයි.

သတ္တ သံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋကပ္ပေတိ သတ္တ မဟာကပ္ပေ. သံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋဂ္ဂဟဏေနေဝ ဟိ သံဝဋ္ဋဋ္ဌာယိဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယိနောပိ ဂဟိတာ. ဣမံ လောကန္တိ ကာမလောကံ. သံဝဋ္ဋမာနေ သုဒန္တိ သံဝဋ္ဋမာနေ, သုဒန္တိ နိပါတမတ္တံ, ဝိပဇ္ဇမာနေတိ အတ္ထော. ‘‘ဝရသံဝတ္တဋ္ဌာနေ သုဒ’’န္တိပိ ပဌန္တိ. ကပ္ပေတိ ကာလေ. ကပ္ပသီသေန ဟိ ကာလော ဝုတ္တော, ကာလေ ခီယမာနေ သဗ္ဗောပိ ခီယတေဝ. ယထာဟ – ‘‘ကာလော [Pg.183] ဃသတိ ဘူတာနိ, သဗ္ဗာနေဝ သဟတ္တနာ’’တိ (ဇာ. ၁.၂.၁၉၀). ‘‘အာဘဿရူပဂေါ ဟောမီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ တေဇောသံဝဋ္ဋဝသေနေတ္ထ ကပ္ပဝုဋ္ဌာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အာဘဿရူပဂေါတိ တတ္ထ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန အာဘဿရဗြဟ္မလောကံ ဥပဂစ္ဆာမီတိ အာဘဿရူပဂေါ ဟောမိ. ဝိဝဋ္ဋမာနေတိ သဏ္ဌဟမာနေတိ အတ္ထော. သုညံ ဗြဟ္မဝိမာနံ ဥပပဇ္ဇာမီတိ ကဿစိ သတ္တဿ တတ္ထ နိဗ္ဗတ္တဿ အဘာဝတော သုညံ ယံ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိသင်္ခါတံ ဗြဟ္မဝိမာနံ အာဒိတော နိဗ္ဗတ္တတိ, တံ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏဝသေန ဥပပဇ္ဇာမိ ဥပေမိ.

‘සත් වරක් ලෝකය විනාශ වීමේ හා හටගැනීමේ කල්පයන්’ යනු මහා කල්ප හතකි. ලෝකය විනාශ වීම හා හටගැනීම යන වචනවලින් ම, ලෝකය විනාශ වී පවතින කාලය හා හටගෙන පවතින කාලය ද ඇතුළත් වේ. ‘මෙම ලෝකය’ යනු කාම ලෝකයයි. ‘සංවට්ටමානේ සුදං’ යනු විනාශ වන කල්හි යන්නයි. ‘සුදං’ යනු නිපාත පදයක් පමණි. විපතට පත්වන කල්හි යනු එහි අර්ථයයි. ‘වරසංවත්තට්ඨානේ සුදං’ ලෙස ද ඇතැම්හු කියවති. ‘කප්පේ’ යනු කාලයෙහි යන්නයි. ‘කල්පය’ යන නාමයෙන් මෙහි කාලය කියැවේ. කාලය ගෙවී යද්දී සියල්ල ම ගෙවී යයි. ඒ පිළිබඳව ජාතක පාලියෙහි මෙසේ සඳහන් වේ: ‘කාලය තමා සමඟ ම සියලු සත්ත්වයන් ගිල දමයි’. ‘ආභස්සරූපගෝ හෝමි’ යැයි වදාළ බැවින්, තේජෝ (ගිනි) සංවට්ටය මගින් මෙහි කල්ප විනාශය සිදු වූ බව දත යුතුය. ‘ආභස්සරූපගෝ’ යනු එහි ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් උපත ලැබීමෙන් ආභස්සර බ්‍රහ්ම ලෝකයට පැමිණෙමි යන්නයි. ‘විවට්ටමානේ’ යනු ලෝකය නැවත හටගන්නා කල්හි යන්නයි. ‘හිස් වූ බ්‍රහ්ම විමානයක උපත ලබමි’ යනු, එහි කිසිදු සත්ත්වයකු නූපන් බැවින් හිස් වූ, ප්‍රථම ධ්‍යාන භූමියට අයත් බ්‍රහ්ම විමානය ආරම්භයේ දී ම පහළ වන අතර, ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් මම එහි උපදිමි, එනම් එහි පැමිණෙමි යන්නයි.

ဗြဟ္မာတိ ကာမာဝစရသတ္တေဟိ ဝိသိဋ္ဌဋ္ဌေန တထာ တထာ ဗြူဟိတဂုဏတာယ ဗြဟ္မဝိဟာရတော နိဗ္ဗတ္တနဋ္ဌေန စ ဗြဟ္မာ. ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇဗြဟ္မပုရောဟိတေဟိ မဟန္တော ဗြဟ္မာတိ မဟာဗြဟ္မာ, တတော ဧဝ တေ အဘိဘဝိတွာ ဌိတတ္တာ အဘိဘူ. တေဟိ န ကေနစိပိ ဂုဏေန အဘိဘူတောတိ အနဘိဘူတော. အညဒတ္ထူတိ ဧကံသဝစနေ နိပါတော. ဒဿနတော ဒသော, အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ ဒဿနသမတ္ထော အဘိညာဉာဏေန ပဿိတဗ္ဗံ ပဿာမီတိ အတ္ထော. သေသဗြဟ္မာနံ ဣဒ္ဓိပါဒဘာဝနာဗလေန အတ္တနော စိတ္တဉ္စ မမ ဝသေ ဝတ္တေမီတိ ဝသဝတ္တီ ဟောမီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. တဒါ ကိရ ဗောဓိသတ္တော အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘီပိ သမာနော တထာ သတ္တဟိတံ အတ္တနော ပါရမိပူရဏဉ္စ ဩလောကေန္တော တာသု ဧဝ ဒွီသု ဈာနဘူမီသု နိကန္တိ ဥပ္ပာဒေတွာ မေတ္တာဗြဟ္မဝိဟာရဝသေန အပရာပရံ သံသရိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သတ္တ ဝဿာနိ…ပေ… ဝသဝတ္တီ’’တိ.

කාමාවචර සත්ත්වයන්ට වඩා උසස් ගුණ ඇති බැවින් ද, එම උසස් ගුණ ධර්මයන් දියුණු කළ බැවින් ද, බ්‍රහ්ම විහරණයන්ගෙන් උපත ලැබූ බැවින් ද ‘බ්‍රහ්ම’ නම් වේ. බ්‍රහ්ම පාරිසජ්ජ සහ බ්‍රහ්ම පුරෝහිත යන බ්‍රහ්මයන්ට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ බැවින් ‘මහා බ්‍රහ්ම’ නම් වේ. ඔවුන් අභිබවා සිටින බැවින් ‘අභිභූ’ නම් වේ. කිසිදු ගුණයකින් තමා අභිබවා යා නොහැකි බැවින් ‘අනභිභූත’ නම් වේ. ‘අඤ්ඤදත්ථු’ යනු ඒකාන්තයෙන් යන අර්ථය දෙන නිපාතයකි. ‘දසෝ’ යනු දක්නා තැනැත්තා යන්නයි. අතීත, අනාගත සහ වර්තමාන යන කාලත්‍රය ම අභිඥා ඥානයෙන් දැකිය යුතු දේ දකින බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. සෙසු බ්‍රහ්මයන් හා සැසඳීමේ දී ඉද්ධිපාද භාවනා බලයෙන් තමාගේ සිත ද තම වසඟයේ පවත්වා ගන්නා බැවින් ‘වසවත්ති හෝමි’ (වශවර්තී වෙමි) යන්න මෙහි සම්බන්ධ කළ යුතුය. එකල බෝධිසත්වයන් වහන්සේ අෂ්ට සමාපත්ති ලාභියකු වුව ද, සත්ත්වයන්ගේ යහපත හා තම පාරමිතා පිරවීම දෙස බලමින්, එම ධ්‍යාන භූමි දෙකෙහි (ප්‍රථම හා ද්විතීයක ධ්‍යාන භූමි) කැමැත්ත ඇති කොට මෛත්‍රී බ්‍රහ්ම විහරණ බලයෙන් නැවත නැවතත් සංසාරයේ සැරිසැරූහ. ‘සත් වසක්... පෙ... වශවර්තී’ ලෙස වදාළේ එබැවිනි.

ဧဝံ ဘဂဝါ ရူပါဝစရပုညဿ ဝိပါကမဟန္တတံ ပကာသေတွာ ဣဒါနိ ကာမာဝစရပုညဿပိ ဝိပါကံ ဒဿေန္တော ‘‘ဆတ္တိံသက္ခတ္တု’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သက္ကော အဟောသိန္တိ ဆတ္တိံသက္ခတ္တုံ ဆတ္တိံသဝါရေ အညတ္ထ အနုပပဇ္ဇိတွာ နိရန္တရံ သက္ကော ဒေဝါနမိန္ဒော တာဝတိံသဒေဝရာဇာ အဟောသိံ. ရာဇာ အဟောသိန္တိအာဒီသု စတူဟိ အစ္ဆရိယဓမ္မေဟိ စတူဟိ သင်္ဂဟဝတ္ထူဟိ စ လောကံ ရဉ္ဇေတီတိ ရာဇာ. စက္ကရတနံ ဝတ္တေတိ, စတူဟိ သမ္ပတ္တိစက္ကေဟိ ဝတ္တတိ, တေဟိ စ ပရံ ဝတ္တေတိ, ပရဟိတာယ စ ဣရိယာပထစက္ကာနံ ဝတ္တော ဧတသ္မိံ အတ္ထီတိ စက္ကဝတ္တီ. ‘‘ရာဇာ’’တိ စေတ္ထ သာမညံ, ‘‘စက္ကဝတ္တီ’’တိ ဝိသေသံ. ဓမ္မေန စရတီတိ ဓမ္မိကော, ဉာယေန သမေန ဝတ္တတီတိ အတ္ထော. ဓမ္မေနေဝ ရဇ္ဇံ လဘိတွာ ရာဇာ ဇာတောတိ ဓမ္မရာဇာ, ဒသဝိဓေ ကုသလဓမ္မေ အဂရဟိတေ စ ရာဇဓမ္မေ နိယုတ္တောတိ ဓမ္မိကော. တေန စ ဓမ္မေန သကလံ [Pg.184] လောကံ ရဉ္ဇေတီတိ ဓမ္မရာဇာ. ပရဟိတဓမ္မကရဏေန ဝါ ဓမ္မိကော, အတ္တဟိတဓမ္မကရဏေန ဓမ္မရာဇာ. ယသ္မာ စက္ကဝတ္တီ ဓမ္မေန ဉာယေန ရဇ္ဇံ အဓိဂစ္ဆတိ, န အဓမ္မေန, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဓမ္မေန လဒ္ဓရဇ္ဇတ္တာ ဓမ္မရာဇာ’’တိ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රූපාවචර පින්වල විපාකයන්හි මහත් බව ප්‍රකාශ කොට, දැන් කාමාවචර පින්වල විපාක දක්වමින් ‘තිස් හය වතාවක්’ ආදී වශයෙන් වදාළහ. එහි ‘සක්කෝ අහෝසිං’ යනු තිස් හය වතාවක් වෙනත් තැනක නූපදී අඛණ්ඩව ම දෙවියන්ට අධිපති වූ තව්තිසා දෙව්ලොව සක් දෙවිඳු ව උපන්නෙමි යන්නයි. ‘රජෙක් වීමි’ යනාදී තැන්වල දී, අසිරිමත් කරුණු සතරකින් හා සතර සංග්‍රහ වස්තුවෙන් ලෝකය සතුටු කරන බැවින් ‘රාජා’ (රජු) නම් වේ. සක්විති රුවන පවත්වන බැවින් ද, සම්පත්ති චක්‍ර සතරකින් යුක්තව හැසිරෙන බැවින් ද, ඒවායින් අනුන් පාලනය කරන බැවින් ද, පරහිත සුවය පිණිස ඉරියාපථ චක්‍ර පවත්වන බැවින් ද ‘සක්විති’ (චක්‍රවර්තී) නම් වේ. මෙහි ‘රජා’ යන්න පොදු නාමයක් වන අතර ‘සක්විති’ යන්න විශේෂ නාමයකි. ධර්මානුකූලව හැසිරෙන බැවින් ‘ධාර්මික’ නම් වේ. එනම් සාධාරණව හා යුක්තිගරුකව කටයුතු කිරීමයි. ධර්මානුකූලව ම රාජ්‍යය ලබා රජ වූ බැවින් ‘ධර්මරාජ’ නම් වේ. දස වැදෑරුම් කුසල ධර්මයන්හි හා නින්දා රහිත දස රාජ ධර්මයන්හි නිරත වූ බැවින් ද ‘ධාර්මික’ නම් වේ. එම ධර්මයෙන් ම මුළු ලෝකය සතුටු කරන බැවින් ද ‘ධර්මරාජ’ නම් වේ. නැතහොත් පරහිත ධර්මයන්හි නිරත වීමෙන් ‘ධාර්මික’ වන අතර, ආත්මහිත ධර්මයන්හි නිරත වීමෙන් ‘ධර්මරාජ’ වේ. සක්විති රජු රාජ්‍යය ලබා ගන්නේ ධර්මානුකූලව හා සාධාරණව මිස අධාර්මිකව නොවන බැවින්, ‘ධර්මයෙන් රාජ්‍යය ලද බැවින් ධර්මරාජ නම් වේ’ යැයි වදාරන ලදී.

စတူသု ဒိသာသု သမုဒ္ဒပရိယောသာနတာယ စာတုရန္တာ နာမ တတ္ထ တတ္ထ ဒီပေ မဟာပထဝီတိ အာဟ ‘‘ပုရတ္ထိမ…ပေ… ဣဿရော’’တိ. ဝိဇိတာဝီတိ ဝိဇေတဗ္ဗဿ ဝိဇိတဝါ, ကာမကောဓာဒိကဿ အဗ္ဘန္တရဿ ပဋိရာဇဘူတဿ ဗာဟိရဿ စ အရိဂဏဿ ဝိဇယီ ဝိဇိနိတွာ ဌိတောတိ အတ္ထော. ကာမံ စက္ကဝတ္တိနော ကေနစိ ယုဒ္ဓံ နာမ နတ္ထိ, ယုဒ္ဓေန ပန သာဓေတဗ္ဗဿ ဝိဇယဿ သိဒ္ဓိယာ ‘‘ဝိဇိတသင်္ဂါမော’’တိ ဝုတ္တံ. ဇနပဒေါ ဝါ စတုဗ္ဗိဓအစ္ဆရိယဓမ္မေန သမန္နာဂတော အသ္မိံ ရာဇိနိ ထာဝရိယံ ကေနစိ အသံဟာရိယံ ဒဠှဘတ္တိဘာဝံ ပတ္တော, ဇနပဒေ ဝါ အတ္တနော ဓမ္မိကာယ ပဋိပတ္တိယာ ထာဝရိယံ ထိရဘာဝံ ပတ္တောတိ ဇနပဒတ္ထာဝရိယပ္ပတ္တော. စဏ္ဍဿ ဟိ ရညော ဗလိဒဏ္ဍာဒီဟိ လောကံ ပီဠယတော မနုဿာ မဇ္ဈိမဇနပဒံ ဆဍ္ဍေတွာ ပဗ္ဗတသမုဒ္ဒတီရကန္ဒရာဒီနိ နိဿာယ ပစ္စန္တေ ဝါသံ ကပ္ပေန္တိ. အတိမုဒုကဿ ရညော စောရေဟိ သာဟသိကဓနဝိလောပပီဠိတာ မနုဿာ ပစ္စန္တံ ပဟာယ ဇနပဒမဇ္ဈေ ဝါသံ ကပ္ပေန္တိ. ဣတိ ဧဝရူပေ ရာဇိနိ ဇနပဒေါ ထိရဘာဝံ န ပါပုဏာတိ.

සිව් දිශාවන්ගෙන් සාගරය කෙළවර කොට ඇති බැවින් ‘චාතුරන්ත’ නම් වේ. ඒ ඒ ද්වීපයන්හි වූ මහා පෘථිවියට අධිපති බව ‘පූර්ව... පෙ... ඊශ්වර’ යන්නෙන් වදාළහ. ‘විජිතාවී’ යනු ජය ගත යුතු දේ ජය ගත් තැනැත්තා යන්නයි. එනම් කාම ක්‍රෝධාදී අභ්‍යන්තර සතුරන් ද, පිටත සතුරු සේනාවන් ද ජයගෙන සිටින බැවින් ‘විජිතාවී’ නම් වේ. සැබවින් ම සක්විති රජුන්ට කිසිවකු සමඟ යුද්ධයක් නැත. එහෙත් යුද්ධයකින් ජයගත යුතු විජයග්‍රහණයක් නිතැතින් ම සිදුවන බැවින් ‘විජිතසංගාම’ (සංග්‍රාම දිනූ) යැයි කියනු ලැබේ. ‘ජනපදත්ථාවරියප්පත්තෝ’ යනු කරුණු සතරකින් යුත් අසිරිමත් ගුණාංග නිසා තම රාජ්‍යයේ වැසියන් අතර කිසිවකුටත් සෙලවිය නොහැකි තරම් තිරසාර වූත්, දැඩි වූත් භක්තියක් ඇති කරගත් තැනැත්තා යන්නයි. නැතහොත් තම ධාර්මික පිළිවෙත නිසා ජනපදය තුළ ස්ථාවර බවක් ඇති කළ තැනැත්තා යන්නයි. රුදුරු රජෙකු බදු මුදල් හා දඬුවම් ආදියෙන් ලෝකයා පීඩාවට පත් කරන විට, මිනිස්සු මධ්‍ය දේශය අතහැර කඳු, මුහුදු වෙරළ හා ගුහා ආදිය ඇසුරු කරමින් දේශ සීමාවන්හි වාසය කරති. ඉතා මෘදු (දුර්වල) රජෙකු සිටින විට සොරුන්ගෙන් හා සැහැස්සන්ගෙන් පීඩා විඳින මිනිස්සු දේශ සීමා අතහැර ජනපද මධ්‍යයෙහි වාසය කරති. මෙවැනි රජවරුන් යටතේ ජනපදය ස්ථාවර භාවයට පත් නොවේ.

သတ္တရတနသမန္နာဂတောတိ စက္ကရတနာဒီဟိ သတ္တဟိ ရတနေဟိ သမုပေတော. တေသု ဟိ ရာဇာ စက္ကဝတ္တီ စက္ကရတနေန အဇိတံ ဇိနာတိ, ဟတ္ထိအဿရတနေဟိ ဝိဇိတေ သုခေနေဝ အနုဝိစရတိ, ပရိဏာယကရတနေန ဝိဇိတမနုရက္ခတိ, အဝသေသေဟိ ဥပဘောဂသုခမနုဘဝတိ. ပဌမေန စဿ ဥဿာဟသတ္တိယောဂေါ, ပစ္ဆိမေန မန္တသတ္တိယောဂေါ, ဟတ္ထိအဿဂဟပတိရတနေဟိ ပဘုသတ္တိယောဂေါ သုပရိပုဏ္ဏော ဟောတိ. ဣတ္ထိမဏိရတနေဟိ ဥပဘောဂသုခမနုဘဝတိ, သေသေဟိ ဣဿရိယသုခံ. ဝိသေသတော စဿ ပုရိမာနိ တီဏိ အဒေါသကုသလမူလဇနိတကမ္မာနုဘာဝေန သမ္ပဇ္ဇန္တိ, မဇ္ဈိမာနိ အလောဘကုသလမူလဇနိတကမ္မာနုဘာဝေန, ပစ္ဆိမမေကံ အမောဟကုသလမူလဇနိတကမ္မာနုဘာဝေနာတိ.

‘සප්ත රත්නයෙන් සමන්නාගත’ යනු සක්විති රුවන ආදී රත්නයන් සතකින් යුක්ත වූ යන්නයි. එහි සක්විති රජු සක්විති රුවනින් අපරාජිත දේශයන් ජය ගනී. ඇතා සහ අශ්ව රත්නයන්ගෙන් ජයගත් දේශයන්හි පහසුවෙන් සංචාරය කරයි. පරිනායක රත්නයෙන් (උපදේශක) ජයගත් දේශයන් ආරක්ෂා කරයි. සෙසු රත්නයන්ගෙන් පරිභෝජන සුඛය විඳියි. පළමු රත්නයෙන් ඔහුගේ උත්සාහ ශක්තිය ද, අවසාන රත්නයෙන් මන්ත්‍රණ ශක්තිය ද, ඇත්, අස් සහ ගෘහපති රත්නයන්ගෙන් ප්‍රභූ ශක්තිය ද මනාව සම්පූර්ණ වේ. ස්ත්‍රී හා මණි රත්නයන්ගෙන් පරිභෝජන සුඛය ද, සෙසු රත්නයන්ගෙන් ඓශ්චර්ය සුවය ද විඳියි. විශේෂයෙන් ම ඔහුගේ පළමු රත්න තුන අදෝස කුසල මූලයෙන් හටගත් කර්ම බලයෙන් ද, මැද රත්න තුන අලෝභ කුසල මූලයෙන් හටගත් කර්ම බලයෙන් ද, අවසාන රත්නය අමෝහ කුසල මූලයෙන් හටගත් කර්ම බලයෙන් ද හිමි වේ.

သူရာတိ သတ္တိဝန္တော, နိဗ္ဘယာတိ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘အဘီရုနော’’တိ. အင်္ဂန္တိ ကာရဏံ. ယေန ကာရဏေန ‘‘ဝီရာ’’တိ ဝုစ္စေယျုံ, တံ ဝီရင်္ဂံ. တေနာဟ ‘‘ဝီရိယဿေတံ နာမ’’န္တိ. ယာဝ စက္ကဝါဠပဗ္ဗတာ စက္ကဿ ဝတ္တနတော ‘‘စက္ကဝါဠပဗ္ဗတံ သီမံ ကတွာ ဌိတသမုဒ္ဒပရိယန္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အဒဏ္ဍေနာတိ ဣမိနာ ဓနဒဏ္ဍဿ သရီရဒဏ္ဍဿ စ အကရဏံ ဝုတ္တံ. အသတ္ထေနာတိ ဣမိနာ [Pg.185] ပန သေနာယ ယုဇ္ဈနဿာတိ တဒုဘယံ ဒဿေတုံ ‘‘န ဒဏ္ဍေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယေ ကတာပရာဓေ သတ္တေ သတမ္ပိ သဟဿမ္ပိ ဂဏှန္တိ, တေ ဓနဒဏ္ဍေန ရဇ္ဇံ ကာရေန္တိ. ယေ ဆေဇ္ဇဘေဇ္ဇံ အနုသာသန္တိ, တေ သတ္ထဒဏ္ဍေန. အဟံ ပန ဒုဝိဓမ္ပိ ဒဏ္ဍံ ပဟာယ အဒဏ္ဍေန အဇ္ဈာဝသိံ. ယေ ဧကတောဓာရာဒိနာ သတ္ထေန ပရံ ဝိဟေဌေန္တိ, တေ သတ္ထေန ရဇ္ဇံ ကာရေန္တိ နာမ. အဟံ ပန သတ္ထေန ခုဒ္ဒကမက္ခိကာယ ပိဝနမတ္တမ္ပိ လောဟိတံ ကဿစိ အနုပ္ပာဒေတွာ ဓမ္မေနေဝ ‘‘ဧဟိ ခေါ, မဟာရာဇာ’’တိ ဧဝံ ပဋိရာဇူဟိ သမ္ပဋိစ္ဆိတာဂမနော ဝုတ္တပ္ပကာရံ ပထဝိံ အဘိဇိနိတွာ အဇ္ဈာဝသိံ, အဘိဝိဇိနိတွာ သာမီ ဟုတွာ ဝသိန္တိ.

'සූරා' යනු ශක්තිසම්පන්න බවයි. 'නිබ්භයා' යනු බිය රහිත යන අර්ථය ඇති හෙයින් 'අභීරුනෝ' (බිය රහිත) යයි පැවසීය. 'අංග' යනු කරුණයි. යම් කරුණක් නිසා 'වීර' යයි කියනු ලැබේද එය 'වීරාංග' නම් වේ. එබැවින් 'එය වීර්යයට නමකි' යයි පැවසීය. සක්වළ පර්වතය දක්වා චක්කරත්නය පැතිර පවත්නා බැවින් 'සක්වළ පර්වතය සීමාව කොට සාගරය කෙළවර කොට පවත්නා' යයි කියන ලදී. 'අදණ්ඩේන' (දඬු රහිතව) යන්නෙන් ධන දණ්ඩනය හා ශරීර දණ්ඩනය නොකිරීම කියැවේ. 'අසත්ථේන' (ආයුධ රහිතව) යන්නෙන් සේනාව ලවා යුද්ධ කිරීම නොකිරීම පෙන්වීමට 'දණ්ඩෙන් තොරව' යනාදිය පැවසීය. මෙහි අදහස මෙයයි - වරදක් කළ සත්ත්වයන් සියයක් දහසක් අල්ලාගෙන ධන දණ්ඩනය මගින් රජකම් කරන්නාහු වෙති. යම් කෙනෙක් කැපීම් කෙටීම් ආදියෙන් අනුශාසනා කරද්ද, ඔවුහු ශස්ත්‍ර දණ්ඩනයෙන් (රජකම් කරති). මම වනාහි දෙවැදෑරුම් දඬුවමම අත්හැර දඬු රහිතව වාසය කළෙමි. යම් කෙනෙක් කඩුව ආදී ආයුධවලින් අන්‍යයන්ට හිංසා කරත්ද, ඔවුහු ආයුධයෙන් රජකම් කරන්නෝ නම් වෙති. එහෙත් මම වනාහි ආයුධයකින් කුඩා මැස්සෙකුට තරම්වත් ලේ බිඳක් හෝ උපදවන්නේ නැතිව, ධර්මයෙන්ම "මහාරාජයාණෙනි, වඩින්න" යයි මෙලෙස ප්‍රතිරාජයන් විසින් පිළිගන්නා ලද ගමන් ඇත්තේ, කලින් කියන ලද ආකාරයට පෘථිවිය ජයගෙන වාසය කළෙමි, මැනවින් ජයගෙන ස්වාමියා වී වාසය කළෙමි.

ဣတိ ဘဂဝါ အတ္တာနံ ကာယသက္ခိံ ကတွာ ပုညာနံ ဝိပါကမဟန္တတံ ပကာသေတွာ ဣဒါနိ တမေဝတ္ထံ ဂါထာဗန္ဓနေန ဒဿေန္တော ‘‘ပဿ, ပုညာနံ ဝိပါက’’န္တိအာဒိမာဟ. သုခေသိနောတိ အာလပနဝစနမေတံ, တေန သုခပရိယေသကေ သတ္တေ အာမန္တေတိ. ပါဠိယံ ပန ‘‘ပဿထာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘ပဿာ’’တိ ဝစနဗျတ္တယော ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. မနုဿာနံ ဥရေ သတ္ထံ ဌပေတွာ ဣစ္ဆိတဓနဟရဏာဒိနာ ဝါ သာဟသကာရိတာယ သာဟသိကာ, တေသံ ကမ္မံ သာဟသိကကမ္မံ. ပထဝိယာ ဣဿရော ပထဗျောတိ အာဟ ‘‘ပုထဝိသာမိကော’’တိ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේවම සාක්ෂියක් කොටගෙන පින්වල විපාකයන්හි මහත් බව ප්‍රකාශ කොට, දැන් එම අර්ථයම ගාථාවලින් දැක්වීමට 'පස්ස පුඤ්ඤානං විපාකං' (පින්වල විපාකය බලන්න) යනාදිය වදාළ සේක. 'සුඛේසිනෝ' යනු ඇමතීමකි, එයින් සැප සොයන සත්ත්වයන් අමතති. පාලියෙහි 'පස්සථ' (බලව්) යයි කිය යුතු තැන 'පස්ස' (බලන්න) යයි වචන විපර්යාසයක් කර ඇති බව දත යුතුය. මිනිසුන්ගේ පපුව මත ආයුධ තබා තමන් කැමති ධනය පැහැර ගැනීම ආදී දරුණු ක්‍රියා කරන බැවින් ඔවුහු 'සාහසිකයෝ' නම් වෙති, ඔවුන්ගේ ක්‍රියාව 'සාහසික කර්මය'යි. පෘථිවියට අධිපති බැවින් 'පථව්‍යෝ' යයි කීහ, එහි අර්ථය 'පෘථිවි ස්වාමියා' යන්නයි.

မေတ္တသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මෙත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

၁၀. ဘရိယာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. භරියා සූත්‍ර වර්ණනාව

၆၃. ဒသမေ ဥစ္စာသဒ္ဒါ မဟာသဒ္ဒါ ဥဒ္ဓံ ဥဂ္ဂတတ္တာ ဥစ္စံ ပတ္ထဋတ္တာ မဟန္တံ အဝိနိဗ္ဘောဂံ ဝိနိဘုဉ္ဇိတွာ ဂဟေတုံ အသက္ကုဏေယျံ သဒ္ဒံ ကရောန္တာ ဝဒန္တိ. ဝစီဃောသောပိ ဟိ ဗဟူဟိ ဧကဇ္ဈံ ပဝတ္တိတော အတ္ထတော စ သဒ္ဒတော စ ဒုရဝဗောဓော ကေဝလံ မဟာနိဂ္ဃောသော ဧဝ ဟုတွာ သောတပထမာဂစ္ဆတိ. မစ္ဆဝိလောပေတိ မစ္ဆေ ဝိလုမ္ပိတွာ ဝိယ ဂဟဏေ, မစ္ဆာနံ ဝါ ဝိလုမ္ပနေ. ကေဝဋ္ဋာနဉှိ မစ္ဆပစ္ဆိဋ္ဌပိတဋ္ဌာနေ မဟာဇနော သန္နိပတိတွာ ‘‘ဣဓ အညံ ဧကံ မစ္ဆံ ဒေဟိ, ဧကံ မစ္ဆဖာလံ ဒေဟိ, ဧတဿ တေ မဟာ ဒိန္နော, မယှံ ခုဒ္ဒကော’’တိ ဧဝံ ဥစ္စာသဒ္ဒမဟာသဒ္ဒံ ကရောန္တိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ ‘‘ကေဝဋ္ဋာနံ မစ္ဆပစ္ဆိံ ဩတာရေတွာ ဌိတဋ္ဌာနေ’’တိ. မစ္ဆဂ္ဂဟဏတ္ထံ ဇာလေ ပက္ခိတ္တေပိ တသ္မိံ ဌာနေ ကေဝဋ္ဋာ စေဝ အညေ စ ‘‘ပဝိဋ္ဌော န ပဝိဋ္ဌော[Pg.186], ဂဟိတော န ဂဟိတော’’တိ မဟာသဒ္ဒံ ကရောန္တိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ ‘‘ဇာလေ ဝါ…ပေ… မဟာသဒ္ဒေါ ဟောတီ’’တိ. ကတ္တဗ္ဗဝတ္တန္တိ ပါဒပရိကမ္မာဒိကတ္တဗ္ဗကိစ္စံ. ခရာတိ စိတ္တေန ဝါစာယ စ ကက္ခဠာ. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ.

63. දසවන (සූත්‍රයෙහි) 'උච්චාසද්දා මහාසද්දා' යනු උඩට නැගුණු හඬ 'උච්ච' (උස්) නම් වන අතර, පැතිරී ගිය හඬ 'මහා' නම් වේ. වෙන් කර හඳුනාගත නොහැකි ලෙස ශබ්ද කරමින් කතා කරති. බොහෝ දෙනෙකු එක්ව පවත්වන කටහඬ පවා අර්ථයෙන් හා ශබ්දයෙන් වටහා ගැනීමට අපහසු වී හුදෙක් මහා ඝෝෂාවක් වී කන් අසලට පැමිණෙයි. 'මච්ඡවිලෝපේ' යනු මසුන් කොල්ලකන්නාක් මෙන් අල්ලා ගැනීමේදී හෝ මසුන් උදුරා ගැනීමේදීය. කෙවුලන්ගේ මස් කූඩ තබා ඇති තැනට මහා ජනයා රැස්වී "මට මෙතනින් තව එක මාලුවෙක් දෙන්න, එක මාලු පෙත්තක් දෙන්න, මේකා උඹට ලොකු එකෙක් දුන්නා, මට දුන්නේ පොඩි එකෙක්" යනාදී වශයෙන් උස් හඬින් මහා හඬින් කෑගසති. එය අරභයා "කෙවුලන්ගේ මස් කූඩ බා තැබූ තැනදී" යයි පවසන ලදී. මසුන් ඇල්ලීම සඳහා දැල දැමූ විටද එම ස්ථානයේ කෙවුලෝ සහ අනෙක් අයද "ඇතුල් වුණා, ඇතුල් වුණේ නෑ, අහු වුණා, අහු වුණේ නෑ" යයි මහා හඬක් නගති. එය අරභයා "දැලෙහි හෝ...පෙ... මහා ශබ්දයක් වෙයි" යයි පවසන ලදී. 'කත්තබ්බවත්තං' යනු පා දොවනය ආදී කළ යුතු වත් පිළිවෙත්ය. 'ඛරා' යනු සිතින් හා වචනයෙන් රළු වූවෝය. සෙසු පද මෙහි පැහැදිලිය.

ဘရိယာသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

භරියා සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

၁၁. ကောဓနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

11. කෝධන සූත්‍ර වර්ණනාව

၆၄. ဧကာဒသမေ သပတ္တကရဏာတိ ဝါ သပတ္တေဟိ ကာတဗ္ဗာ. ကောဓနန္တိ ကုဇ္ဈနသီလံ. ကောဓနောယန္တိ ကုဇ္ဈနော အယံ. အယန္တိ စ နိပါတမတ္တံ. ကောဓပရေတောတိ ကောဓေန အနုဂတော, ပရာဘိဘူတော ဝါ. ဒုဗ္ဗဏ္ဏောဝ ဟောတီတိ ပကတိယာ ဝဏ္ဏဝါပိ အလင်္ကတပ္ပဋိယတ္တောပိ မုခဝိကာရာဒိဝသေန ဝိရူပေါ ဧဝ ဟောတိ. ဧတရဟိ အာယတိဉ္စာတိ ကောဓာဘိဘူတဿ ဧကန္တမိဒံ ဖလန္တိ ဒီပေတုံ ‘‘ဒုဗ္ဗဏ္ဏောဝါ’’တိ အဝဓာရဏံ ကတွာ ပုန ‘‘ကောဓာဘိဘူတော’’တိ ဝုတ္တံ.

64. එකොළොස්වන (සූත්‍රයෙහි) 'සපත්තකරණා' යනු සතුරන් විසින් කටයුතු වූ දේවල්ය. 'කෝධනං' යනු කෝප වන ස්වභාවයයි. 'කෝධනෝයං' යනු මේ කෝප වන්නාය. 'අයං' යන්න නිපාත මාත්‍රයකි. 'කෝධපරේතෝ' යනු ක්‍රෝධයෙන් අනුව යන ලද හෙවත් ක්‍රෝධයට මැඩුණු තැනැත්තාය. 'දුබ්බණ්ණෝව හෝති' යනු ස්වභාවයෙන්ම වර්ණවත් වුවත්, ආභරණවලින් සැරසී සිටියත් මුහුණ විකෘති වීම ආදියෙන් විරූපීම වෙයි. වර්තමානයේ හා මතු කාලයේ ක්‍රෝධයට මැඩුණු තැනැත්තාට මෙය ඒකාන්තයෙන්ම ලැබෙන ප්‍රතිඵලය බව දැක්වීමට 'දුබ්බණ්ණෝව' (විරූපීම වෙයි) යයි තහවුරු කර නැවත 'කෝධභිබ්භූතෝ' යයි පවසන ලදී.

အယသဘာဝန္တိ အကိတ္တိမဘာဝံ. အတ္တနော ပရေသဉ္စ အနတ္ထံ ဇနေတီတိ အနတ္ထဇနနော. အန္တရတောတိ အဗ္ဘန္တရတော, စိတ္တတော ဝါ. တံ ဇနော နာဝဗုဇ္ဈတီတိ ကောဓသင်္ခါတံ အန္တရတော အဗ္ဘန္တရေ အတ္တနော စိတ္တေယေဝ ဇာတံ အနတ္ထဇနနစိတ္တပ္ပကောပနာဒိဘယံ ဘယဟေတုံ အယံ ဗာလမဟာဇနော န ဇာနာတိ. ယန္တိ ယတ္ထ. ဘုမ္မတ္ထေ ဟိ ဧတံ ပစ္စတ္တဝစနံ. ယသ္မိံ ကာလေ ကောဓော သဟတေ နရံ, အန္ဓတမံ တဒါ ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ယန္တိ ဝါ ကာရဏဝစနံ, ယသ္မာ ကောဓော ဥပ္ပဇ္ဇမာနော နရံ သဟတေ အဘိဘဝတိ, တသ္မာ အန္ဓတမံ တဒါ ဟောတိ, ယဒါ ကုဒ္ဓေါတိ အတ္ထော ယံ-တံ-သဒ္ဒါနံ ဧကန္တသမ္ဗန္ဓဘာဝတော. အထ ဝါ ယန္တိ ကိရိယာပရာမသနံ. သဟတေတိ ယဒေတံ ကောဓဿ သဟနံ အဘိဘဝနံ, ဧတံ အန္ဓတမံ ဘဝနန္တိ အတ္ထော. အထ ဝါ ယံ နရံ ကောဓော သဟတေ အဘိဘဝတိ, တဿ အန္ဓတမံ တဒါ ဟောတိ. တတော စ ကုဒ္ဓေါ အတ္ထံ န ဇာနာတိ, ကုဒ္ဓေါ ဓမ္မံ န ပဿတီတိ.

'අයසභාවං' යනු අපකීර්තිමත් බවයි. තමාටත් අනුන්ටත් අනර්ථයක් සිදු කරන බැවින් 'අනත්ථජනනෝ' (අනර්ථය උපදවන්නා) නම් වේ. 'අන්තරතෝ' යනු ඇතුළතින් හෙවත් සිතින් යන අර්ථයයි. 'තං ජනෝ නාවබුජ්ඣති' යනු ක්‍රෝධය නමින් හැඳින්වෙන, තමාගේ සිත තුළම හටගන්නා වූ, අනර්ථය උපදවන, සිත කෝප කරවන ආදී වූ මේ බය සහ බියට හේතුව මේ අඥාන මහා ජනයා නොදනී. 'යං' යන්න 'යම් තැනක' යන අර්ථයයි. එය භූමාර්ථයෙහි (ස්ථානාර්ථයෙහි) යෙදුණු ප්‍රථමා විභක්ති වචනයකි. යම් කාලයක ක්‍රෝධය මිනිසෙකු යටපත් කරගන්නේද, එකල්හි අන්ධකාරයක් (අඥානයක්) වෙයි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. නැතහොත් 'යං' යනු හේතු වාචක වචනයකි. යම් හෙයකින් ක්‍රෝධය උපදින කල්හි මිනිසෙකු යටපත් කරන්නේද, එහෙයින් කෝප වූ කල්හි අන්ධකාරයක් වෙයි යනු අර්ථයයි. 'යං' හා 'තං' යන වචනවල ඒකාන්ත සම්බන්ධයක් ඇති බැවිනි. එසේත් නැතහොත් 'යං' යන්නෙන් ක්‍රියාව පරාමර්ශනය කෙරේ. ක්‍රෝධය විසින් යටපත් කරනු ලැබීම යම් වෘත්තාන්තයක්ද, එය අන්ධකාරයක් බවට පත්වීමක් යනු අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත් යම් මිනිසෙකු ක්‍රෝධය විසින් යටපත් කරනු ලබන්නේද, ඔහුට එකල්හි අන්ධකාරයක් වෙයි. එබැවින් කෝප වූ තැනැත්තා අර්ථය නොදනියි, කෝප වූ තැනැත්තා ධර්මය නොදකියි.

ဘူနံ ဝုစ္စတိ ဝုဒ္ဓိ, တဿ ဟနနံ ဃာတော ဧတေသန္တိ ဘူနဟစ္စာနိ. တေနာဟ ‘‘ဟတဝုဒ္ဓီနီ’’တိ. ဒမ-သဒ္ဒေန ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ ပညာဝီရိယေန [Pg.187] ဒိဋ္ဌိယာတိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ကတရေန ဒမေနာ’’တိအာဒိမာဟ. အနေကတ္ထော ဟိ ဒမ-သဒ္ဒေါ. ‘‘သစ္စေန ဒန္တော ဒမသာ ဥပေတော, ဝေဒန္တဂူ ဝုသိတဗြဟ္မစရိယော’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁၉၅; သု. နိ. ၄၆၇) ဧတ္ထ ဟိ ဣန္ဒြိယသံဝရော ဒမောတိ ဝုတ္တော ‘‘မနစ္ဆဋ္ဌာနိ ဣန္ဒြိယာနိ ဒမေတီ’’တိ ကတွာ. ‘‘ယဒိ သစ္စာ ဒမာ စာဂါ, ခန္တျာ ဘိယျောဓ ဝိဇ္ဇတီ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၂၄၆; သု. နိ. ၁၉၁) ဧတ္ထ ပညာ ဒမော ‘‘သံကိလေသံ ဒမေတိ ပဇဟတီ’’တိ ကတွာ. ‘‘ဒါနေန ဒမေန သံယမေန သစ္စဝဇ္ဇေန အတ္ထိ ပုညံ, အတ္ထိ ပုညဿ အာဂမော’’တိ (သံ. နိ. ၄.၃၆၅) ဧတ္ထ ဥပေါသထကမ္မံ ဒမော ‘‘ဥပဝသနဝသေန ကာယကမ္မာဒီနိ ဒမေတီ’’တိ ကတွာ. ‘‘သက္ခိဿသိ ခေါ တွံ, ပုဏ္ဏ, ဣမိနာ ဒမူပသမေန သမန္နာဂတော သုနာပရန္တသ္မိံ ဇနပဒန္တရေ ဝိဟရိတု’’န္တိ (မ. နိ. ၃.၃၉၆; သံ. နိ. ၄.၈၈) ဧတ္ထ အဓိဝါသနက္ခန္တိ ဒမော ‘‘ကောဓူပနာဟမက္ခာဒိကေ ဒမေတိ ဝိနောဒေတီ’’တိ ကတွာ. ‘‘န မာနကာမဿ ဒမော ဣဓတ္ထိ, န မောနမတ္ထိ အသမာဟိတဿာ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၉) ဧတ္ထ အဘိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒိကော သမာဓိပက္ခိကော ဓမ္မော ဒမော ‘‘ဒမ္မတိ စိတ္တံ ဧတေနာ’’တိ ကတွာ. ဣဓာပိ ‘‘တံ ဒမေန သမုစ္ဆိန္ဒေ, ပညာဝီရိယေန ဒိဋ္ဌိယာ’’တိ ဝစနတော ဒမ-သဒ္ဒေန ပညာဝီရိယဒိဋ္ဌိယော ဝုတ္တာ.

‘භූන’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ වැඩීම හෝ වෘද්ධියයි. එය නැසීම (ඝාතනය) භූනහච්ච නම් වේ. එබැවින් ‘නැසූ වෘද්ධිය ඇති’ යැයි කියන ලදී. ‘දම’ යන වචනයෙන් ප්‍රකාශ කරන ලද අර්ථයම පැහැදිලි කිරීමට, ප්‍රඥාවෙන්, වීර්යයෙන් හා දෘෂ්ටියෙන් යැයි වදාළ බව පෙන්වීමට ‘කවර දමනයකින්ද’ යනාදිය ප්‍රකාශ කරන ලදී. ‘දම’ යන වචනය බොහෝ අර්ථයන්හි වැටේ. ‘සත්‍යයෙන් දමනය වූ, දමනයෙන් යුක්ත වූ, වේදාන්තයට පැමිණි, වැස නිම කළ බ්‍රහ්මචර්යාව ඇති’ යන තැන්හි ‘සයවැදෑරුම් ඉන්ද්‍රියයන් දමනය කරයි’ යන අර්ථයෙන් ඉන්ද්‍රිය සංවරය ‘දම’ ලෙස හැඳින්වේ. ‘සත්‍යය, දමනය, ත්‍යාගය සහ ඉවසීම යන මේවාට වඩා උතුම් යමක් ඇද්ද?’ යන තැන්හි ‘කෙලෙස් දමනය කරයි, ප්‍රහීණ කරයි’ යන අර්ථයෙන් ප්‍රඥාව ‘දම’ ලෙස හැඳින්වේ. ‘දානයෙන් ද, දමනයෙන් ද, සංයමයෙන් ද, සත්‍ය වචනයෙන් ද පිනක් ඇත්තේය’ යන තැන්හි උපවාසය (පොහොය සමාදන් වීම) මගින් කාය කර්මාදිය දමනය කරන බැවින් උපෝසථ කර්මය ‘දම’ ලෙස හැඳින්වේ. ‘පුණ්ණය, ඔබ මෙම දමනයෙන් හා උපශමනයෙන් යුක්තව සුනාපරන්ත ජනපදයෙහි වාසය කිරීමට සමත් වන්නෙහිද?’ යන තැන්හි ක්‍රෝධය, උපනාහය හා මසුරුකම ආදිය දමනය කර බැහැර කරන බැවින් අධිවාසනා ක්ෂාන්තිය ‘දම’ ලෙස හැඳින්වේ. ‘මානයට කැමති තැනැත්තාට මෙහි දමනයක් නැත, සමාහිත නොවූවහුට මෞනයක් (ප්‍රඥාවක්) නැත’ යන තැන්හි ‘මිනිසා දමනය කරයි’ යන අර්ථයෙන් අභිසම්බොජ්ඣංග ආදී සමාධි පාර්ශවීය ධර්ම ‘දම’ ලෙස හැඳින්වේ. මෙහිදී ද ‘එය දමනයෙන්, ප්‍රඥාවෙන්, වීර්යයෙන් හා දෘෂ්ටියෙන් සහමුලින්ම සිඳලිය යුතුය’ යන වචනය අනුව ‘දම’ යන වචනයෙන් ප්‍රඥාව, වීර්යය සහ දෘෂ්ටිය අදහස් කරන ලදී.

ကောဓနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

කෝධන සූත්‍ර වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

အဗျာကတဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අබ්‍යාකත වර්ගයේ වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

၇. မဟာဝဂ္ဂေါ

7. මහා වර්ගය

၁-၂. ဟိရိဩတ္တပ္ပသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-2. හිරිඔත්තප්ප සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව

၆၅-၆၆. သတ္တမဿ ပဌမံ ဥတ္တာနမေဝ. ဒုတိယေ တယော သံဝဋ္ဋာတိ အာပေါသံဝဋ္ဋော, တေဇောသံဝဋ္ဋော, ဝါယောသံဝဋ္ဋောတိ တယော သံဝဋ္ဋာ. တိဿော သံဝဋ္ဋသီမာတိ အာဘဿရာ, သုဘကိဏှာ, ဝေဟပ္ဖလာတိ တိဿော သံဝဋ္ဋသီမာ. ယဒါ ဟိ ကပ္ပော တေဇေန သံဝဋ္ဋတိ ဝိနဿတိ, တဒါ အာဘဿရတော ဟေဋ္ဌာ အဂ္ဂိနာ ဍယှတိ. ယဒါ အာပေန သံဝဋ္ဋတိ, တဒါ သုဘကိဏှတော ဟေဋ္ဌာ ဥဒကေန ဝိလီယတိ. ယဒါ ဝါယုနာ သံဝဋ္ဋတိ, တဒါ ဝေဟပ္ဖလတော ဟေဋ္ဌာ ဝါယုနာ ဝိဒ္ဓံသတိ. ဝိတ္ထာရတော ပန သဒါပိ ဧကံ ဗုဒ္ဓက္ခေတ္တံ ဝိနဿတိ. ဗုဒ္ဓက္ခေတ္တံ နာမ တိဝိဓံ ဟောတိ ဇာတိက္ခေတ္တံ အာဏာက္ခေတ္တံ [Pg.188] ဝိသယက္ခေတ္တန္တိ. တတ္ထ ဇာတိက္ခေတ္တံ နာမ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠပရိယန္တံ ဟောတိ, ယံ တထာဂတဿ ပဋိသန္ဓိဂဟဏာဒီသု ကမ္ပတိ. အာဏာက္ခေတ္တံ ကောဋိသဟဿစက္ကဝါဠပရိယန္တံ, ယတ္ထ ရတနသုတ္တံ (ခု. ပါ. ၆.၁ အာဒယော; သု. နိ. ၂၂၄ အာဒယော) ခန္ဓပရိတ္တံ (အ. နိ. ၄.၆၇; စူဠဝ. ၂၅၁) ဓဇဂ္ဂပရိတ္တံ (သံ. နိ. ၁.၂၄၉). အာဋာနာဋိယပရိတ္တံ (ဒီ. နိ. ၃.၂၇၅ အာဒယော), မောရပရိတ္တန္တိ (ဇာ. ၁.၂.၁၇-၁၈) ဣမေသံ ပရိတ္တာနံ အာနုဘာဝေါ ဝတ္တတိ. ဝိသယက္ခေတ္တံ အနန္တမပရိမာဏံ, ယံ ‘‘ယာဝတာ ဝါ ပန အာကင်္ခေယျာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧဝမေတေသု တီသု ဗုဒ္ဓက္ခေတ္တေသု ဧကံ အာဏာက္ခေတ္တံ ဝိနဿတိ. တသ္မိံ ပန ဝိနဿန္တေ ဇာတိက္ခေတ္တံ ဝိနဋ္ဌမေဝ ဟောတိ. ဝိနဿန္တဉ္စ ဧကတောဝ ဝိနဿတိ, သဏ္ဌဟန္တမ္ပိ ဧကတောဝ သဏ္ဌဟတိ.

65-66. හත්වන සූත්‍රයේ පළමු කොටස පැහැදිලිය. දෙවනුව ‘සංවට්ට (විනාශ වීම්) තුනක්’ යනු ආපෝ (ජල) සංවට්ටය, තේජෝ (ගිනි) සංවට්ටය සහ වායෝ (සුළං) සංවට්ටය යන සංවට්ට තුනයි. ‘සංවට්ට සීමාවන් තුනක්’ යනු ආභස්සර, සුභකිණ්හ සහ වේහප්ඵල යන බ්‍රහ්ම ලෝක තුනයි. කල්පය ගින්නෙන් විනාශ වන විට, ආභස්සර ලෝකයෙන් පහළ සියල්ල ගින්නෙන් දැවී යයි. ජලයෙන් විනාශ වන විට, සුභකිණ්හ ලෝකයෙන් පහළ සියල්ල ජලයෙන් දිය වී යයි. සුළඟින් විනාශ වන විට, වේහප්ඵල ලෝකයෙන් පහළ සියල්ල සුළඟින් විනාශ වී යයි. විස්තර වශයෙන් පවසතොත්, සෑම විටම එක් බුද්ධ ක්ෂේත්‍රයක් විනාශ වේ. බුද්ධ ක්ෂේත්‍රය ජාති ක්ෂේත්‍රය, ආඥා ක්ෂේත්‍රය සහ විෂය ක්ෂේත්‍රය ලෙස තෙවැදෑරුම් වේ. එහි ජාති ක්ෂේත්‍රය යනු දස දහසක් සක්වළ සීමාවයි; එය තථාගතයන් වහන්සේගේ පිළිසිඳ ගැනීම් ආදියේදී කම්පනය වේ. ආඥා ක්ෂේත්‍රය යනු කෝටි ලක්ෂයක් සක්වළ සීමාවයි; එහි රතන සූත්‍රය, ඛන්ධ පිරිත, ධජග්ග පිරිත, ආටානාටිය පිරිත සහ මෝර පිරිත යන මේ පිරිත්වල ආනුභාවය පවතී. විෂය ක්ෂේත්‍රය යනු අනන්ත අපරිමාණ සීමාවයි, එය ‘යම් තාක් කැමති වේද’ යැයි වදාරන ලදී. මෙලෙස බුද්ධ ක්ෂේත්‍ර තුනෙන් එක් ආඥා ක්ෂේත්‍රයක් විනාශ වේ. එය විනාශ වන විට ජාති ක්ෂේත්‍රයද නිරතුරුවම විනාශ වේ. විනාශ වන විට සියල්ල එකට විනාශ වන අතර, නැවත පිහිටන විටද සියල්ල එකටම පිහිටයි.

တီဏိ သံဝဋ္ဋမူလာနီတိ ရာဂဒေါသမောဟသင်္ခါတာနိ တီဏိ သံဝဋ္ဋကာရဏာနိ. ရာဂါဒီသု ဟိ အကုသလမူလေသု ဥဿန္နေသု လောကော ဝိနဿတိ. တထာ ဟိ ရာဂေ ဥဿန္နတရေ အဂ္ဂိနာ ဝိနဿတိ, ဒေါသေ ဥဿန္နတရေ ဥဒကေန, မောဟေ ဥဿန္နတရေ ဝါတေန. ကေစိ ပန ‘‘ဒေါသေ ဥဿန္နတရေ အဂ္ဂိနာ, ရာဂေ ဥဒကေနာ’’တိ ဝဒန္တိ.

‘සංවට්ට මූල තුනක්’ යනු රාගය, ද්වේෂය සහ මෝහය යන විනාශයට හේතු වන කරුණු තුනයි. රාගය ආදී අකුසල මූලයන් අධික වූ විට ලෝකය විනාශ වේ. එනම්, රාගය අධික වූ විට ගින්නෙන්ද, ද්වේෂය අධික වූ විට ජලයෙන්ද, මෝහය අධික වූ විට සුළඟින්ද ලෝකය විනාශ වේ. ඇතැම්හු ‘ද්වේෂය අධික වූ විට ගින්නෙන්ද, රාගය අධික වූ විට ජලයෙන්ද විනාශ වේ’ යැයි පවසති.

တီဏိ ကောလာဟလာနီတိ ကပ္ပကောလာဟလံ, ဗုဒ္ဓကောလာဟလံ, စက္ကဝတ္တိကောလာဟလန္တိ တီဏိ ကောလာဟလာနိ. တတ္ထ ‘‘ဝဿသတသဟဿမတ္ထကေ ကပ္ပုဋ္ဌာနံ နာမ ဘဝိဿတီ’’တိအာဒိနာ ဒေဝတာဟိ ဥဂ္ဃောသိတသဒ္ဒေါ ကပ္ပကောလာဟလံ နာမ ဟောတိ. ‘‘ဣတော ဝဿသတသဟဿမတ္ထကေ လောကော ဝိနဿိဿတိ, မေတ္တံ, မာရိသာ, ဘာဝေထ ကရုဏံ မုဒိတံ ဥပေက္ခ’’န္တိ မနုဿပထေ ဒေဝတာ ဃောသန္တိယော စရန္တိ. ‘‘ဝဿသဟဿမတ္ထကေ ဗုဒ္ဓေါ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ ဗုဒ္ဓကောလာဟလံ နာမ ဟောတိ. ‘‘ဣတော ဝဿသဟဿမတ္ထကေ ဗုဒ္ဓေါ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နော သံဃရတနေန ပရိဝါရိတော ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ဝိစရိဿတီ’’တိ ဒေဝတာ ဥဂ္ဃောသန္တိ. ‘‘ဝဿသတမတ္ထကေ ပန စက္ကဝတ္တီ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ စက္ကဝတ္တိကောလာဟလံ နာမ ဟောတိ. ‘‘ဣတော ဝဿသတမတ္ထကေ သတ္တရတနသမ္ပန္နော စာတုဒ္ဒီပိဿရော သဟဿပရိဝါရော ဝေဟာသင်္ဂမော စက္ကဝတ္တီ ရာဇာ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ ဒေဝတာ ဥဂ္ဃောသန္တိ.

‘කෝලාහල තුනක්’ යනු කල්ප කෝලාහලය, බුද්ධ කෝලාහලය සහ සක්විති කෝලාහලය යන තුනයි. එහිදී, ‘තව අවුරුදු ලක්ෂයකින් කල්ප විනාශය සිදුවන්නේය’ යනාදී වශයෙන් දේවතාවුන් විසින් කරන ප්‍රකාශය ‘කල්ප කෝලාහලය’ නමි. ‘මෙයින් අවුරුදු ලක්ෂයකට පසු ලෝකය විනාශ වනු ඇත, එබැවින් නිහතමානීව මෙත්තා, කරුණා, මුදිතා, උපේක්ඛා යන සතර බ්‍රහ්ම විහරණයන් වඩව්’ යැයි දේවතාවෝ මිනිසුන් අතර සැරිසරමින් ප්‍රකාශ කරති. ‘තව අවුරුදු දහසකින් බුදුවරයෙකු උපදින්නේය’ යන ප්‍රකාශය ‘බුද්ධ කෝලාහලය’ නමි. ‘මෙයින් අවුරුදු දහසකට පසු බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් ලොව පහළ වී, ධර්මානුධර්ම ප්‍රතිපදාවෙහි පිහිටා, මහා සංඝ රත්නය පිරිවරා ධර්ම දේශනා කරමින් හැසිරෙනු ඇත’ යැයි දේවතාවෝ ප්‍රකාශ කරති. ‘තව අවුරුදු සියයකින් සක්විති රජෙකු උපදින්නේය’ යන ප්‍රකාශය ‘සක්විති කෝලාහලය’ නමි. ‘මෙයින් අවුරුදු සියයකට පසු සත්රුවනින් යුක්ත වූ, සතර මහා දීපයට අධිපති වූ, දහසක් පිරිවර ඇති, අහසින් යා හැකි සක්විති රජෙකු උපදිනු ඇත’ යැයි දේවතාවෝ ප්‍රකාශ කරති.

အစိရဋ္ဌေန န ဓုဝါတိ ဥဒကဗုဗ္ဗုဠာဒယော ဝိယ န စိရဋ္ဌာယိတာယ ဓုဝဘာဝရဟိတာ. အဿာသရဟိတာတိ သုပိနကေ ပီတပါနီယံ ဝိယ အနုလိတ္တစန္ဒနံ ဝိယ စ အဿာသဝိရဟိတာ.

‘න ධුවා’ (ස්ථිර නැත) යනු දිය බුබුළක් මෙන් වැඩි කාලයක් නොපවතින බැවින් ස්ථිර භාවයෙන් තොර බවයි. ‘අස්සාසරහිතා’ (සැනසීමක් නැත) යනු සිහිනයකින් පානය කළ පැන් මෙන් හෝ ආලේප කළ සඳුන් මෙන් හෝ සැබෑ සැනසීමක් නැති බවයි.

ဥပကပ္ပနမေဃောတိ [Pg.189] ကပ္ပဝိနာသကမေဃံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ယသ္မိဉှိ သမယေ ကပ္ပော အဂ္ဂိနာ နဿတိ, အာဒိတောဝ ကပ္ပဝိနာသကမဟာမေဃော ဥဋ္ဌဟိတွာ ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠေ ဧကမဟာဝဿံ ဝဿတိ. မနုဿာ တုဋ္ဌဟဋ္ဌာ သဗ္ဗဗီဇာနိ နီဟရိတွာ ဝပန္တိ. သဿေသု ပန ဂေါခါယိတကမတ္တေသု ဇာတေသု ဂဒြဘရဝံ ရဝန္တော ဧကဗိန္ဒုမ္ပိ န ဝဿတိ, တဒါ ပစ္ဆိန္နံ ပစ္ဆိန္နမေဝ ဝဿံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘တဒါ နိက္ခန္တဗီဇံ..ပေ… ဧကဗိန္ဒုမ္ပိ ဒေဝေါ န ဝဿတီ’’တိ. ‘‘ဝဿသတသဟဿ အစ္စယေန ကပ္ပဝုဋ္ဌာနံ ဘဝိဿတီ’’တိအာဒိနာ ဒေဝတာဟိ ဝုတ္တဝစနံ သုတွာ ယေဘုယျေန မနုဿာ စ ဘုမ္မဒေဝတာ စ သံဝေဂဇာတာ အညမညံ မုဒုစိတ္တာ ဟုတွာ မေတ္တာဒီနိ ပုညာနီ ကတွာ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ, အဝီစိတော ပဋ္ဌာယ တုစ္ဆော ဟောတီတိ.

‘උපකප්පන මේඝය’ යනු කල්ප විනාශකාරී මහා මේඝය ගැන පවසන ලද්දකි. කල්පය ගින්නෙන් විනාශ වන සමයේදී, මුලින්ම කල්ප විනාශකාරී මහා මේඝයක් හටගෙන කෝටි ලක්ෂයක් සක්වළ පුරා මහා වර්ෂාවක් වසී. මිනිස්සු ඉතා සතුටට පත්ව සියලු බීජ වර්ග ගෙන වපුරති. වැවුණු බෝග ගවයින්ට කෑමට හැකි පමණට වැවුණු පසු, බූරුවෙකු බෙරිහන් දෙන හඬක් මෙන් ශබ්දයක් නැගී එක් වැහි බිඳුවක්වත් නොවැටී වැස්ස සම්පූර්ණයෙන්ම නැවතී යයි. එබැවින් ‘එවිට වපුරන ලද බීජ... එක් වැහි බිඳුවක්වත් වසින්නේ නැත’ යැයි පවසන ලදී. ‘අවුරුදු ලක්ෂයක් ඇවෑමෙන් කල්ප විනාශය සිදුවේ’ යන දේවතාවුන්ගේ ප්‍රකාශය අසා බොහෝ මිනිස්සු සහ භූමාටු දේවතාවෝ සංවේගයට පත්ව, එකිනෙකා කෙරෙහි මෘදු සිත් ඇතිව මෙත්තාදී පින්කම් කොට දෙව්ලොව උපදිති; එවිට අවීචියේ සිට ඉහළට ලෝකය හිස් වේ.

ပဉ္စ ဗီဇဇာတာနီတိ မူလဗီဇံ ခန္ဓဗီဇံ ဖဠုဗီဇံ အဂ္ဂဗီဇံ ဗီဇဗီဇန္တိ ပဉ္စ ဗီဇာနိ ဇာတာနိ. တတ္ထ မူလဗီဇန္တိ ဝစာ, ဝစတ္တံ, ဟလိဒ္ဒံ, သိင်္ဂိဝေရန္တိ ဧဝမာဒိ. ခန္ဓဗီဇန္တိ အဿတ္ထော, နိဂြောဓောတိ ဧဝမာဒိ. ဖဠုဗီဇန္တိ ဥစ္ဆု, ဝေဠု, နဠောတိ ဧဝမာဒိ. အဂ္ဂဗီဇန္တိ အဇ္ဇုကံ, ဖဏိဇ္ဇကန္တိ ဧဝမာဒိ. ဗီဇဗီဇန္တိ ဝီဟိအာဒိ ပုဗ္ဗဏ္ဏဉ္စေဝ မုဂ္ဂမာသာဒိအပရဏ္ဏဉ္စ. ပစ္စယန္တရသမဝါယေ ဝိသဒိသုပ္ပတ္တိယာ ဝိသေသကာရဏဘာဝတော ရုဟနသမတ္ထေ သာရဖလေ နိရုဠှော ဗီဇ-သဒ္ဒေါ တဒတ္ထသိဒ္ဓိယာ မူလာဒီသုပိ ကေသုစိ ပဝတ္တတီတိ မူလာဒိတော နိဝတ္တနတ္ထံ ဧကေန ဗီဇ-သဒ္ဒေန ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဗီဇဗီဇ’’န္တိ ‘‘ရူပရူပံ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၄၄၉) ဒုက္ခဒုက္ခ’’န္တိ (သံ. နိ. ၄.၃၂၇) ယထာ. ယထာ ဖလပါကပရိယန္တာ ဩသဓိရုက္ခာ ဝေဠုကဒလိအာဒယော.

පංච බීජජාතයෝ නම්: මූලබීජ, ස්කන්ධබීජ, ඵළුබීජ (පුරුක් බීජ), අග්‍රබීජ සහ බීජබීජ යන මේ බීජ වර්ග පහයි. එහි මූලබීජ යනු: වදකහ, වචත්ත, කහ, ඉඟුරු ආදියයි. ස්කන්ධබීජ යනු: ඇසතු, නුග ආදියයි. ඵළුබීජ යනු: උක්, උණ, බට ආදියයි. අග්‍රබීජ යනු: හීන් තල, මහා තල ආදියයි. බීජබීජ යනු: වී ආදී පූර්වාන්න සහ මුං, මෑ ආදී අපරාන්නයි. වෙනත් ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුවෙන් අසමාන උත්පත්තියක් ඇති කිරීමට විශේෂ හේතුවක් වන බැවින්, පැළවීමට සමර්ථ වූ සාරවත් ඵලයෙහි 'බීජ' යන ශබ්දය රූඪ වී ඇත. එම අර්ථය සිද්ධ කිරීම සඳහා මුල් ආදියෙහි ද ඇතැම් තැනක 'බීජ' ශබ්දය යෙදෙන බැවින්, මුල් ආදියෙන් වෙන් කොට දැක්වීම පිණිස එක් 'බීජ' ශබ්දයකින් විශේෂ කොට 'බීජබීජ' යයි 'රූපරූප', 'දුක්ඛදුක්ඛ' යන්නා සේ පවසන ලදී. උණ, කෙසෙල් ආදී පැළෑටි හා ගස් ගෙඩි ඉදීමෙන් පසු කෙළවර වන්නා සේය.

ယံ ကဒါစီတိအာဒီသု ယန္တိ နိပါတမတ္တံ. ကဒါစီတိ ကိသ္မိဉ္စိ ကာလေ. ကရဟစီတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ဒီဃဿ အဒ္ဓုနောတိ ဒီဃဿ ကာလဿ. အစ္စယေနာတိ အတိက္ကမေန. သေသမေတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ.

'යං කදාචි' යනාදියේ 'යං' යනු නිපාත මාත්‍රයකි. 'කදාචි' යනු කිසියම් කලෙක යන්නයි. 'කරහචි' යනු එහිම පර්යාය වචනයකි. 'දීඝස්ස අද්ධුනෝ' යනු දීර්ඝ කාලයක යන්නයි. 'අච්චයේන' යනු ඉක්මයාමෙනි. මෙහි සෙසු කොටස් ඉතා පැහැදිලිය.

ဟိရိဩတ္တပ္ပသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

හිරිඔත්තප්ප සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၃. နဂရောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

3. නගරූපම සූත්‍ර වර්ණනාව

၆၇. တတိယေ ပစ္စန္တေ ဘဝံ ပစ္စန္တိမံ. ‘‘ရထော သီလပရိက္ခာရော, ဈာနက္ခော စက္ကဝီရိယော’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၅.၄) ဝိယ အလင်္ကာရဝစနော ပရိက္ခာရသဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘‘နဂရာလင်္ကာရေဟိ အလင်္ကတ’’န္တိ. ပရိဝါရဝစနောပိ ဝဋ္ဋတိယေဝ ‘‘သတ္တ သမာဓိပရိက္ခာရာ’’တိအာဒီသု [Pg.190] (ဒီ. နိ. ၃.၃၃၀) ဝိယ. နေမံ ဝုစ္စတိ ထမ္ဘာဒီဟိ အနုပတဘူမိပ္ပဒေသောတိ အာဟ ‘‘ဂမ္ဘီရအာဝါဋာ’’တိ, ဂမ္ဘီရံ ဘူမိံ အနုပ္ပဝိဋ္ဌာတိ အတ္ထော. သုဋ္ဌု သန္နိသီဒါပိတာတိ ဘူမိံ နိခနိတွာ သမ္မဒေဝ ဌပိတာ.

67. තුන්වන සූත්‍රයෙහි; දේශ සීමාවක පවත්නා වූයේ 'පච්චන්තිමං' නම් වේ. 'සීලයෙන් සැරසූ රථය, ධ්‍යානය අක්ෂය වූ, වීර්යය චක්‍ර වූ' යනාදියෙහි මෙන් මෙහි 'පරික්ඛාර' ශබ්දය අලංකාර යන අර්ථයෙන් යෙදුණු බැවින් 'නගරාලංකාරයෙන් අලංකෘත වූ' යයි පැවසුණි. 'සප්ත සමාධි පරික්ඛාර' යනාදියෙහි මෙන් පිරිවර යන අර්ථය ද මෙහි ගැලපේ. 'නේමං' යනු කුළුණු ආදියෙන් අල්ලාගත් භූමි ප්‍රදේශයයි කියනු ලැබේ. එබැවින් 'ගම්භීර ආවාට' (ගැඹුරු අගල්) යයි පැවසුණි, එයින් අදහස් වන්නේ ගැඹුරු පොළොව දක්වා ගිය බවයි. 'සුට්ඨු සන්නිසීදාපිතා' යනු පොළොව හාරා මැනවින් පිහිටුවන ලද යන්නයි.

အနုပရိယာယေတိ ဧတေနာတိ အနုပရိယာယော, သောယေဝ ပထောတိ အနုပရိယာယပထော, ပရိတော ပါကာရဿ အနုယာယမဂ္ဂေါ.

'අනුපරියායේ' යනු මෙයින් වටා යනු ලබන හෙයින් 'අනුපරියාය' නම් වේ. එයම මඟක් වන බැවින් 'අනුපරියායපථ' නම් වේ. එනම් ප්‍රාකාරය වටා යන මාර්ගයයි.

ဟတ္ထိံ အာရောဟန္တိ အာရောဟာပယန္တိ စာတိ ဟတ္ထာရောဟာ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၁၆၃). ယေန ဟိ ပယောဂေန ပုရိသော ဟတ္ထိနော အာရောဟနယောဂ္ဂေါ ဟောတိ, ဟတ္ထိဿ တံ ပယောဂံ ဝိဓာယန္တာနံ သဗ္ဗေသမ္ပေတေသံ ဂဟဏံ. တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗေပီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဟတ္ထာစရိယာ နာမ ယေ ဟတ္ထိနော ဟတ္ထာရောဟကာနဉ္စ သိက္ခာပကာ. ဟတ္ထိဝေဇ္ဇာ နာမ ဟတ္ထိဘိသက္ကာ. ဟတ္ထိဗန္ဓာ နာမ ဟတ္ထီနံ ပါဒရက္ခကာ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဟတ္ထီနံ ယဝပဒါယကာဒိကေ သင်္ဂဏှာတိ. အဿာရောဟာ ရထိကာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ရထေ နိယုတ္တာ ရထိကာ. ရထရက္ခာ နာမ ရထဿ အာဏိရက္ခကာ. ဓနုံ ဂဏှန္တိ ဂဏှာပေန္တိ စာတိ ဓနုဂ္ဂဟာ, ဣဿာသာ ဓနုသိပ္ပဿ သိက္ခာပကာ စ. တေနာဟ ‘‘ဓနုအာစရိယာ ဣဿာသာ’’တိ. စေလေန စေလပဋာကာယ ယုဒ္ဓေ အကန္တိ ဂစ္ဆန္တီတိ စေလကာတိ အာဟ – ‘‘ယေ ယုဒ္ဓေ ဇယဒ္ဓဇံ ဂဟေတွာ ပုရတော ဂစ္ဆန္တီ’’တိ. ယထာ တထာ ဌိတေ သေနိကေ ဗြူဟကရဏဝသေန တတော တတော စလယန္တိ ဥစ္စာလေန္တီတိ စလကာ. သကုဏဂ္ဃိအာဒယော ဝိယ မံသပိဏ္ဍံ ပရသေနာသမူဟံ သာဟသိကမဟာယောဓတာယ ဆေတွာ ဆေတွာ ဒယန္တိ ဥပ္ပတိတွာ ဂစ္ဆန္တီတိ ပိဏ္ဍဒါယကာ. ဒုတိယဝိကပ္ပေ ပိဏ္ဍေ ဒယန္တိ ဇနသမ္မဒ္ဒေ ဥပ္ပတန္တာ ဝိယ ဂစ္ဆန္တီတိ ပိဏ္ဍဒါယကာတိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဥဂ္ဂတုဂ္ဂတာတိ ထာမဇဝပရက္ကမာဒိဝသေန အတိဝိယ ဥဂ္ဂတာ, ဥဒဂ္ဂါတိ အတ္ထော. ပက္ခန္ဒန္တီတိ အတ္တနော ဝီရသူရဘာဝေန အသဇ္ဇမာနာ ပရသေနံ အနုပဝိသန္တီတိ အတ္ထော. ထာမဇဝဗလပရက္ကမာဒိသမ္ပတ္တိယာ မဟာနာဂါ ဝိယ မဟာနာဂါ. ဧကသူရာတိ ဧကာကိသူရာ အတ္တနော သူရဘာဝေနေဝ ဧကာကိနော ဟုတွာ ယုဇ္ဈနကာ. သဇာလိကာတိ သဝမ္မိကာ. သရပရိတ္တာဏန္တိ စမ္မပရိသိဗ္ဗိတံ ခေဋကံ, စမ္မမယံ ဝါ ဖလကံ. ဃရဒါသယောဓာတိ အတ္တနော ဒါသယောဓာ.

ඇතුන් පිට නඟින සහ නංවන අය 'හත්ථාරෝහ' (ඇත්ගොව්වන්) නම් වේ. යම් උපක්‍රමයකින් පුරුෂයෙක් ඇතා පිට නැඟීමට සුදුසු වේ ද, අලි ඇතුන්ට එම පුහුණුව ලබා දෙන සියල්ලන්ම මෙයට ඇතුළත් වේ. එබැවින් 'සබ්බේපි' යනාදිය පැවසුණි. එහි 'හත්ථාචරිය' නම් ඇතුන්ට හා ඇත්ගොව්වන්ට ශිල්ප උගන්වන්නෝය. 'හත්ථිවෙජ්ජ' නම් ඇත් වෙදුන්ය. 'හත්ථිබන්ධ' නම් ඇතුන්ගේ පාද රකින්නෝය. 'ආදි' ශබ්දයෙන් ඇතුන්ට තණකොළ සපයන්නන් ආදීන් ද ඇතුළත් වේ. 'අස්සාරෝහ' සහ 'රථික' යන්නෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. රථවල යෙදුණු අය 'රථික' නම් වේ. 'රථරක්ඛ' යනු රථයේ අක්ෂය රකින්නෝය. දුනු ගන්නා සහ දුනු ගැන්වීමට පුහුණු කරන අය 'ධනුග්ගහ' නම් වේ, එනම් දුනු ශිල්පය උගන්වන 'ධනු ආචාර්ය'වරුන්ය. 'චේලක' යනු යුද්ධයේදී ජයධ්වජ ගෙන පෙරමුණේ යන අයයි. 'චලක' යනු සෙනඟ සිටින පරිදි ඔවුන් උනන්දු කරවමින් එහා මෙහා මෙහෙයවන අයයි. 'පිණ්ඩදායක' යනු උකුස්සන් මස් වැදැල්ලක් ගෙන යන්නා සේ පරසතුරන් සිඳ බිඳ දමමින් එඩිතරව යන මහා යෝධයන්ය. දෙවන අර්ථයකින්, සෙනඟ අතරට පැන යන්නාක් මෙන් යන අය 'පිණ්ඩදායක' නම් වේ. 'උග්ගතුග්ගතා' යනු ශක්තිය, වේගය හා පරාක්‍රමය නිසා ඉතා උසස් වූ, උදාර වූ යන අර්ථයයි. 'පක්ඛන්දන්ති' යනු තමන්ගේ වීර සූර භාවයෙන් පසුබට නොවී සතුරු සේනාවට කඩා වදින යන අර්ථයයි. ශක්තිය, ජවය හා පරාක්‍රමයෙන් යුක්ත බැවින් මහා ඇතුන් වැනි වූවෝ 'මහානාග' නම් වෙති. 'ඒකසූරා' යනු තමන්ගේ වීරත්වය නිසාම තනිවම සටන් කරන්නෝය. 'සජාලිකා' යනු සන්නාහ සන්නද්ධ වූවෝය. 'සරපරිත්තාණ' යනු සම්වලින් මසන ලද මුවාව (කේඩකය) හෝ සම් පලිහයි. 'ඝරදාසයෝධා' යනු තමන්ගේම දාසයන් වූ සෙබළුන්ය.

သမ္ပက္ခန္ဒနလက္ခဏာတိ သဒ္ဓေယျဝတ္ထုနော ဧဝမေတန္တိ သမ္ပက္ခန္ဒနလက္ခဏာ. သမ္ပသာဒနလက္ခဏာတိ ပသီဒိတဗ္ဗေ ဝတ္ထုသ္မိံ ပသီဒနလက္ခဏာ. ဩကပ္ပနသဒ္ဓါတိ [Pg.191] ဩက္ကန္တိတွာ ပက္ခန္ဒိတွာ အဓိမုစ္စနံ. ပသာဒနီယေ ဝတ္ထုသ္မိံ ပသီဒနံ ပသာဒသဒ္ဓါ. အယံ အနုဓမ္မောတိ အယံ နဝန္နံ လောကုတ္တရဓမ္မာနံ အနုလောမဓမ္မော. နိဗ္ဗိဒါဗဟုလောတိ ဥက္ကဏ္ဌနာဗဟုလော. သဒ္ဓါ ဗန္ဓတိ ပါထေယျန္တိ သဒ္ဓါ နာမာယံ သတ္တဿ မရဏဝသေန မဟာပထံ သံဝဇတော မဟာကန္တာရံ ပဋိပဇ္ဇတော မဟာဝိဒုဂ္ဂံ ပက္ခန္ဒတော ပါထေယျပုဋံ ဗန္ဓတိ, သမ္ဗလံ ဝိဿဇ္ဇေတီတိ အတ္ထော. သဒ္ဓဉှိ ဥပ္ပာဒေတွာ ဒါနံ ဒေတိ, သီလံ ရက္ခတိ, ဥပေါသထကမ္မံ ကရောတိ. တေနေတံ ဝုတ္တံ ‘‘သဒ္ဓါ ဗန္ဓတိ ပါထေယျ’’န္တိ. သိရီတိ ဣဿရိယံ. ဣဿရိယေ ဟိ အဘိမုခီဘူတေ ထလတောပိ ဇလတောပိ ဘောဂါ အာဂစ္ဆန္တိယေဝ. တေနေတံ ဝုတ္တံ ‘‘သိရီ ဘောဂါနမာသယော’’တိ. သဒ္ဓါ ဒုတိယာ ပုရိသဿ ဟောတီတိ ပုရိသဿ ဒေဝလောကေ, မနုဿလောကေ စေဝ နိဗ္ဗာနဉ္စ ဂစ္ဆန္တဿ သဒ္ဓါ ဒုတိယာ ဟောတိ, သဟာယကိစ္စံ သာဓေတိ. ဘတ္တပုဋာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဒုတိယိကာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အနေကသရသတာတိ အနေကသဘာဝတာ, အနေကကိစ္စတာ ဝါ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

'සම්පක්ඛන්දනලක්ඛණා' යනු ශ්‍රද්ධාව තැබිය යුතු කරුණු කෙරෙහි 'මෙය මෙසේම ය'යි බැසගන්නා ලක්ෂණයයි. 'සම්පසාදනලක්ඛණා' යනු පැහැදිය යුතු වස්තූන් කෙරෙහි පැහැදෙන ලක්ෂණයයි. 'ඔකප්පන සද්ධා' යනු විමසා බලා බැසගෙන තීරණයකට පැමිණීමයි. පැහැදිය යුතු වස්තුව කෙරෙහි පැහැදීම 'පසාද සද්ධා' නමි. 'අයං අනුධම්මෝ' යනු නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මයන්ට අනුකූල වූ ධර්මයයි. 'නිබ්බිදාබහුලෝ' යනු බෙහෙවින් කලකිරීම් බහුල වූ යන්නයි. 'ශ්‍රද්ධාව මඟපැදකු බඳියි' යනු සත්වයා මරණය නමැති මහා මාර්ගයෙහි යද්දී, මහා කාන්තාරයකට පිළිපන් කල, මහා දුෂ්කර තැනකට පැමිණි කල ශ්‍රද්ධාව මඟපැදකු (සම්බල) බඳියි, එනම් මඟ වියදම් සපයයි යන අර්ථයයි. ශ්‍රද්ධාව උපදවාගෙන දන් දෙයි, සිල් රකියි, උපෝසථ කර්ම කරයි. එබැවින් 'ශ්‍රද්ධාව මඟපැදකු බඳියි' යයි කියන ලදී. 'සිරි' යනු ඓශ්චර්යයයි. ඓශ්චර්යය ඇති කල්හි ගොඩබිමින් මෙන්ම ජලයෙන් ද භෝග සම්පත් පැමිණේ. එබැවින් 'ශ්‍රියාව භෝගයන්ට ආශ්‍රය වේ' යයි කියන ලදී. 'ශ්‍රද්ධාව පුරුෂයාට දෙවැනි සහකාරිය වෙයි' යනු දෙව්ලොව, මිනිස්ලොව මෙන්ම නිවනට ද යන පුරුෂයාට ශ්‍රද්ධාව සහායිකාවක වී සහාය දක්වයි. 'භත්තපුටාදි' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් සහායිකාව ආදීන් ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. 'අනේකසරසතා' යනු සහජ ස්වභාවයන් රාශියක් ඇති බවයි, නැතහොත් කාර්යයන් රාශියක් ඇති බවයි. සෙසු කොටස් පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

နဂရောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නගරූපම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၄. ဓမ္မညူသုတ္တဝဏ္ဏနာ

4. ධම්මඤ්ඤූ සූත්‍ර වර්ණනාව

၆၈. စတုတ္ထေ သုတ္တဂေယျာဒိဓမ္မံ ဇာနာတီတိ ဓမ္မညူ. တဿ တဿေဝ သုတ္တဂေယျာဒိနာ ဘာသိတဿ တဒညဿ သုတ္တပဒတ္ထဿ ဗောဓကဿ သဒ္ဒဿ အတ္ထကုသလတာဝသေန အတ္ထံ ဇာနာတီတိ အတ္ထညူ. ‘‘ဧတ္တကောမှိ သီလေန သမာဓိနာ ပညာယာ’’တိ ဧဝံ ယထာ အတ္တနော ပမာဏဇာနနဝသေန အတ္တာနံ ဇာနာတီတိ အတ္တညူ. ပဋိဂ္ဂဟဏပရိဘောဂပရိယေသနဝိဿဇ္ဇနေသု မတ္တံ ဇာနာတီတိ မတ္တညူ. နိဒ္ဒေသေ ပန ပဋိဂ္ဂဟဏမတ္တညုတာယ ဧဝ ပရိဘောဂါဒိမတ္တညုတာ ပဗောဓိတာ ဟောတီတိ ပဋိဂ္ဂဟဏမတ္တညုတာဝ ဒဿိတာ. ‘‘အယံ ကာလော ဥဒ္ဒေသဿ, အယံ ကာလော ပရိပုစ္ဆာယ, အယံ ကာလော ယောဂဿ အဓိဂမာယာ’’တိ ဧဝံ ကာလံ ဇာနာတီတိ ကာလညူ. တတ္ထ ပဉ္စ ဝဿာနိ ဥဒ္ဒေသဿ ကာလော, ဒသ ပရိပုစ္ဆာယ, ဣဒံ အတိသမ္ဗာဓံ, အတိက္ခပညဿ တာဝတာ ကာလေန တီရေတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ ဒသ ဝဿာနိ ဥဒ္ဒေသဿ ကာလော, ဝီသတိ ပရိပုစ္ဆာယ, တတော ပရံ ယောဂေ ကမ္မံ ကာတဗ္ဗံ. ခတ္တိယပရိသာဒိကံ [Pg.192] အဋ္ဌဝိဓံ ပရိသံ ဇာနာတီတိ ပရိသညူ. ဘိက္ခုပရိသာဒိကံ စတုဗ္ဗိဓံ, ခတ္တိယပရိသာဒိကံ မနုဿပရိသံယေဝ ပုန စတုဗ္ဗိဓံ ဂဟေတွာ အဋ္ဌဝိဓံ ဝဒန္တိ အပရေ. နိဒ္ဒေသေ ပနဿ ခတ္တိယပရိသာဒိစတုဗ္ဗိဓပရိသဂ္ဂဟဏံ နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘ဣမံ မေ သေဝန္တဿ အကုသလာ ဓမ္မာ ပရိဟာယန္တိ, ကုသလာ ဓမ္မာ အဘိဝဍ္ဎန္တိ, တသ္မာ အယံ ပုဂ္ဂလော သေဝိတဗ္ဗော, ဝိပရိယာယတော အညော အသေဝိတဗ္ဗော’’တိ သေဝိတဗ္ဗာသေဝိတဗ္ဗပုဂ္ဂလံ ဇာနာတီတိ ပုဂ္ဂလပရောပရညူ. ဧဝဉှိ တေသံ ပုဂ္ဂလာနံ ပရောပရံ ဥက္ကဋ္ဌနိဟီနတံ ဇာနာတိ နာမ. နိဒ္ဒေသေပိဿ သေဝိတဗ္ဗာသေဝိတဗ္ဗပုဂ္ဂလေ ဝိဘာဝနမေဝ သမဏကထာကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

68. සතරවන සූත්‍රයෙහි සූත්‍ර ගෙය්‍ය ආදි ධර්මය දන්නේ ද ඔහු 'ධර්මඥ' (ධම්මඤ්ඤූ) නම් වේ. ඒ ඒ සූත්‍ර ගෙය්‍ය ආදියෙන් දේශනා කරන ලද, ඊට අන්‍ය වූ සූත්‍ර පදයන්ගේ අර්ථය අවබෝධ කරවන වචනවල අර්ථයෙහි දක්ෂතාවෙන් අර්ථය දන්නේ ද ඔහු 'අර්ථඥ' (අත්ථඤ්ඤූ) නම් වේ. 'මම ශීලයෙන්, සමාධියෙන්, ප්‍රඥාවෙන් මෙපමණ වෙමි' යි මෙසේ තමාගේ ප්‍රමාණය දැනගැනීමෙන් තමා හඳුනන්නේ 'ආත්මඥ' (අත්තඤ්ඤූ) නම් වේ. පිළිගැනීම, පරිභෝජනය, සෙවීම සහ බැහැර කිරීම යන කරුණුවලදී ප්‍රමාණය දන්නේ 'මාත්‍රඥ' (මත්තඤ්ඤූ) නම් වේ. නිර්දේශයෙහි පිළිගැනීමේ මාත්‍රඥතාවෙන්ම පරිභෝජනය ආදියේ මාත්‍රඥතාව ද පැහැදිලි වන බැවින් පිළිගැනීමේ මාත්‍රඥතාවම දක්වන ලදී. 'මේ උද්දේශයට (පෙළ හැදෑරීමට) කාලයයි, මේ පරිපෘච්ඡාවට (විමසීමට) කාලයයි, මේ යෝගී අභ්‍යාසයට (මහණදම් පිරීමට) කාලයයි' මෙසේ කාලය දන්නේ 'කාලඥ' (කාලඤ්ඤූ) නම් වේ. එහි උද්දේශය සඳහා පස් වසරක් ද, පරිපෘච්ඡාව සඳහා දස වසරක් ද යන මෙය අතිශය පටුය. තියුණු ප්‍රඥාවන්තයෙකුට වුවද ඒ කාලයෙන් නිම කළ නොහැකි බැවින් උද්දේශය සඳහා දස වසරක් ද, පරිපෘච්ඡාව සඳහා විසි වසරක් ද, ඉන්පසු යෝගී අභ්‍යාසයෙහි කටයුතු කළ යුතුය. ක්ෂත්‍රිය පිරිස ආදී අට වැදෑරුම් පිරිස හඳුනන්නේ 'පිරිස් දන්නා තැනැත්තා' (පරිසඤ්ඤූ) නම් වේ. භික්ෂු පිරිස ආදී සතර වැදෑරුම් පිරිස ද, ක්ෂත්‍රිය පිරිස ආදී මනුෂ්‍ය පිරිසම නැවත සතර වැදෑරුම් කොට ගෙන අට වැදෑරුම් යැයි අනෙක් අය පවසති. නිර්දේශයෙහි ක්ෂත්‍රිය පිරිස ආදී සිවු වැදෑරුම් පිරිස ගැනීම නිදසුනක් ලෙස පමණක් බව දත යුතුය. 'මෙය සේවනය කරන මට අකුසල ධර්ම පිරිහී කුසල ධර්ම වැඩේ, එබැවින් මේ පුද්ගලයා සේවනය කළ යුතුය, මෙයට විපරීත වූ අනෙක් පුද්ගලයා සේවනය නොකළ යුතුය' යි සේවනය කළ යුතු සහ නොකළ යුතු පුද්ගලයා දන්නේ 'පුද්ගල පරෝපරඥ' (පුග්ගලපරෝපරඤ්ඤූ) නම් වේ. මෙසේ ඒ පුද්ගලයන්ගේ උසස් පහත් බව හඳුනන්නේය. නිර්දේශයෙහි ද සේවනය කළ යුතු හා නොකළ යුතු පුද්ගලයන් විග්‍රහ කිරීමම ශ්‍රමණ කථාවක් ලෙස කරන ලද්දක් බව දත යුතුය.

ဓမ္မညူသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ධම්මඤ්ඤූ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၅-၆. ပါရိစ္ဆတ္တကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

5-6. පාරිච්ඡත්තක සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

၆၉-၇၀. ပဉ္စမေ ပတိတပလာသောတိ ပတိတပတ္တော. ဧတ္ထ ပဌမံ ပဏ္ဍုပလာသတံ, ဒုတိယံ ပန္နပလာသတဉ္စ ဝတွာ တတိယံ ဇာလကဇာတတာ, စတုတ္ထံ ခါရကဇာတတာ စ ပါဠိယံ ဝုတ္တာ. ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယံ ပန မဟာဂေါဝိန္ဒသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၂၉၄) ဣမမေဝ ပါဠိံ အာဟရိတွာ ဒဿေန္တေန ပဌမံ ပဏ္ဍုပလာသတံ, ဒုတိယံ ပန္နပလာသတဉ္စ ဝတွာ တတိယံ ခါရကဇာတတာ, စတုတ္ထံ ဇာလကဇာတတာ စ ဒဿိတာ. ဧဝဉှိ တတ္ထ ဝုတ္တံ – ‘‘ပါရိစ္ဆတ္တကေ ပုပ္ဖမာနေ ဧကံ ဝဿံ ဥပဋ္ဌာနံ ဂစ္ဆန္တိ, တေ တဿ ပဏ္ဍုပလာသဘာဝတော ပဋ္ဌာယ အတ္တမနာ ဟောန္တိ. ယထာဟ –

69-70. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'පතිතපලාසො' යනු පත්‍ර හැළී ගිය වෘක්ෂයයි. මෙහි පළමුව පඬු පත්‍ර ඇති බව ද, දෙවනුව පත්‍ර හැළී ගිය බව ද පවසා, තෙවනුව දැල් ආකාර අංකුර හටගත් බව ද, සිවුවනුව කුඩා පොහොට්ටු හටගත් බව ද පාලියෙහි වදාරන ලදී. දීඝ නිකාය අට්ඨකථාවෙහි මහාගෝවින්ද සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි (දී. නි. අට්ඨ. 2.294) මෙම පාලි පාඨයම ගෙන පෙන්වමින්, පළමුව පඬු පත්‍ර ඇති බව ද, දෙවනුව පත්‍ර හැළී ගිය බව ද පවසා, තෙවනුව කුඩා පොහොට්ටු (ඛාරක) හටගත් බව ද, සිවුවනුව දැල් ආකාර අංකුර (ජාලක) හටගත් බව ද දක්වන ලදී. එහි මෙසේ පවසන ලදී - 'පාරිච්ඡත්තක වෘක්ෂය පිපෙන කල්හි එක් වසරක උපස්ථානයට යති, ඔවුහු එහි පඬු පත් ඇති බවේ සිට සතුටු වෙති. එය මෙසේ වදාරන ලදී -'

ယသ္မိံ, ဘိက္ခဝေ, သမယေ ဒေဝါနံ တာဝတိံသာနံ ပါရိစ္ဆတ္တကော ကောဝိဠာရော, ပဏ္ဍုပလာသော ဟောတိ, အတ္တမနာ, ဘိက္ခဝေ, ဒေဝါ တာဝတိံသာ တသ္မိံ သမယေ ဟောန္တိ ‘ပဏ္ဍုပလာသော ဒါနိ ပါရိစ္ဆတ္တကော, ကောဝိဠာရော, န စိရဿေဝ ပန္နပလာသော ဘဝိဿတီ’တိ. ယသ္မိံ သမယေ ဒေဝါနံ တာဝတိံသာနံ ပါရိစ္ဆတ္တကော, ကောဝိဠာရော, ပန္နပလာသော ဟောတိ, ဇာလကဇာတော ဟောတိ, ခါရကဇာတော ဟောတိ, ကုဋုမလကဇာတော ဟောတိ, ကောရကဇာတော ဟောတိ, အတ္တမနာ, ဘိက္ခဝေ[Pg.193], ဒေဝါ တာဝတိံသာ တသ္မိံ သမယေ ဟောန္တိ ‘ကောရကဇာတော ဒါနိ ပါရိစ္ဆတ္တကော ကောဝိဠာရော, န စိရဿေဝ သဗ္ဗပါလိဖုလ္လော ဘဝိဿတီ’တိ.

මහණෙනි, යම් කලෙක තාවතිංස වැසි දෙවියන්ගේ පාරිච්ඡත්තක කෝවිළාර වෘක්ෂය පඬු පත් සහිත වේ ද, මහණෙනි, තාවතිංස වැසි දෙවියෝ එකල්හි 'දැන් පාරිච්ඡත්තක කෝවිළාරය පඬු පත් සහිතය, නොබෝ කලකින් පත්‍ර හැළී යනු ඇත' යි සතුටු වෙති. යම් කලෙක තාවතිංස වැසි දෙවියන්ගේ පාරිච්ඡත්තක කෝවිළාරය පත්‍ර හැළී ගියේ වේ ද, දැල් වැනි අංකුර සහිත වේ ද, කුඩා පොහොට්ටු සහිත වේ ද, මහත් පොහොට්ටු සහිත වේ ද, විකසිත වීමට ආසන්න වූ පොහොට්ටු සහිත වේ ද, මහණෙනි, තාවතිංස වැසි දෙවියෝ එකල්හි 'දැන් පාරිච්ඡත්තක කෝවිළාරය විකසිත වීමට ආසන්න පොහොට්ටු සහිතය, නොබෝ කලකින් සියල්ල විකසිත වනු ඇත' යි සතුටු වෙති.

လီနတ္ထပ္ပကာသိနိယမ္ပိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၂၉၄) ဧတ္ထ ဧဝမတ္ထော ဒဿိတော – ပန္နပလာသောတိ ပတိတပတ္တော. ခါရကဇာတောတိ ဇာတခုဒ္ဒကမကုဠော. ယေ ဟိ နီလပတ္တကာ အတိဝိယ ခုဒ္ဒကာ မကုဠာ, တေ ‘‘ခါရကာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ဇာလကဇာတောတိ တေဟိယေဝ ခုဒ္ဒကမကုဠေဟိ ဇာတဇာလကော သဗ္ဗသော ဇာလော ဝိယ ဇာတော. ကေစိ ပန ‘‘ဇာလကဇာတောတိ ဧကဇာလော ဝိယ ဇာတော’’တိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ. ပါရိစ္ဆတ္တကော ကိရ ခါရကဂ္ဂဟဏကာလေ သဗ္ဗတ္ထကမေဝ ပလ္လဝိကော ဟောတိ, တေ စဿ ပလ္လဝါ ပဘဿရပဝါဠဝဏ္ဏသမုဇ္ဇလာ ဟောန္တိ. တေန သော သဗ္ဗသော သမုဇ္ဇလန္တော တိဋ္ဌတိ. ကုဋုမလဇာတောတိ သဉ္ဇာတမဟာမကုဠော. ကောရကဇာတောတိ သဉ္ဇာတသူစိဘေဒေါ သမ္ပတိဝိကသမာနာဝတ္ထော. သဗ္ဗပါလိဖုလ္လောတိ သဗ္ဗသော ဖုလ္လိတဝိကသိတောတိ. အယဉ္စ အနုက္ကမော ဒီဃဘာဏကာနံ ဝဠဉ္ဇနာနုက္ကမေန ဒဿိတော, န ဧတ္ထ အာစရိယဿ ဝိရောဓော အာသင်္ကိတဗ္ဗော.

ලීනත්ථප්පකාසිනියෙහි ද මෙහි අර්ථය මෙසේ දක්වන ලදී - 'පන්නපලාසො' යනු පත්‍ර හැළී ගිය බවයි. 'ඛාරකජාතො' යනු හටගත් කුඩා පොහොට්ටු ඇති බවයි. නිල් පත්‍ර සහිත වූ ඉතා කුඩා වූ පොහොට්ටු 'ඛාරක' යැයි කියනු ලැබේ. 'ජාලකජාතො' යනු එම කුඩා පොහොට්ටු නිසාම හටගත් දැලක් වැනි වූ, සෑම අතින්ම දැලක් බඳු වූ ස්වභාවයයි. ඇතැම් අය 'ජාලකජාතො' යනු එක් දැලක් මෙන් හටගත් බව යැයි අර්ථ පවසති. පාරිච්ඡත්තක වෘක්ෂය ඛාරක හටගන්නා කාලයෙහි සෑම තැනම ලපලු සහිත වේ, ඒ ලපලු දීප්තිමත් පබළු වැනි පැහැයෙන් බබළයි. එයින් එය සෑම අතින්ම බබළමින් පවතී. 'කුටුමලජාතො' යනු හටගත් මහත් පොහොට්ටු ඇති බවයි. 'කොරකජාතො' යනු ඉදිකටු තුඩක් මෙන් විවර වූ, දැන් විකසිත වීමට ආසන්න අවස්ථාවයි. 'සබ්බපාලිඵුල්ලො' යනු සෑම අතින්ම පිපී විකසිත වූ බවයි. මේ අනුපිළිවෙළ දීඝ භාණකවරුන්ගේ සම්ප්‍රදාය අනුව දක්වන ලදී, මෙහි ආචාර්යවරයාගේ පරස්පරයක් සැක නොකළ යුතුය.

ကန္တနကဝါတောတိ ဒေဝါနံ ပုညကမ္မပစ္စယာ ပုပ္ဖာနံ ဆိန္ဒနကဝါတော. ကန္တတီတိ ဆိန္ဒတိ. သမ္ပဋိစ္ဆနကဝါတောတိ ဆိန္နာနံ ဆိန္နာနံ ပုပ္ဖာနံ သမ္ပဋိဂ္ဂဏှကဝါတော. စိနန္တောတိ နာနာဝိဓဘတ္တိသန္နိဝေသဝသေန နိစိနံ ကရောန္တော. အညတရဒေဝတာနန္တိ နာမဂေါတ္တဝသေန အပညာတဒေဝတာနံ. ရေဏုဝဋ္ဋီတိ ရေဏုသံဃာတော. ကဏ္ဏိကံ အာဟစ္စာတိ သုဓမ္မာယ ကူဋံ အာဟန္တွာ.

'කන්තනකවාතො' යනු දෙවියන්ගේ පුණ්‍ය කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් මල් සිඳින සුළඟයි. 'කන්තති' යනු සිඳියි. 'සම්පටිච්ඡනකවාතො' යනු සිඳුණු මල් නොවැටී රැඳී සිටින සුළඟයි. 'චිනන්තො' යනු විවිධ සැරසිලි ආකාරයෙන් රැස් කිරීමයි. 'අඤ්ඤතරදේවතානං' යනු නාම ගෝත්‍ර වශයෙන් ප්‍රකට නොවූ දෙවිවරුන්ගේ යන්නයි. 'රේණුවට්ඨි' යනු පරාග සමූහයයි. 'කණ්ණිකං ආහච්ච' යනු සුධර්මා සභාවේ මුදුනෙහි වැදී යන්නයි.

အနုဖရဏာနုဘာဝေါတိ ခီဏာသဝဿ ဘိက္ခုနော ကိတ္တိသဒ္ဒဿ ယာဝ ဗြဟ္မလောကာ အနုဖရဏသင်္ခါတော အာနုဘာဝေါ. ပဗ္ဗဇ္ဇာနိဿိတံ ဟောတီတိ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလမ္ပိ ဒဿိတမေဝါတိ အဓိပ္ပာယော. ပဌမဇ္ဈာနသန္နိဿိတန္တိအာဒီသုပိ ဣမိနာဝ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣဓ ပန ဥဘယတော ပရိစ္ဆေဒေါ ဟေဋ္ဌာ သီလတော ဥပရိ အရဟတ္တတော စ ပရိစ္ဆေဒဿ ဒဿိတတ္တာ. တေနေတံ ဝုတ္တန္တိ တေန ကာရဏေန ဧတံ ‘‘စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ပဗ္ဗဇ္ဇာနိဿိတံ ဟောတီ’’တိအာဒိဝစနံ ဝုတ္တံ. ဆဋ္ဌံ ဥတ္တာနမေဝ.

'අනුඵරණානුභාවො' යනු ක්ෂීණාශ්‍රව භික්ෂුවකගේ කීර්ති රාවය බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා පැතිරීම නම් වූ ආනුභාවයයි. 'පබ්බජ්ජානිස්සිතං හෝති' යනු පැවිද්දට අදාළ වූ චතුපාරිසුද්ධි ශීලය ද මෙහි දක්වන ලද්දේය යන අදහසයි. 'පඨමජ්ඣානසන්නිස්සිතං' ආදියෙහි ද මෙසේම අර්ථ දත යුතුය. මෙහි සීමා දෙකක්, එනම් පහළින් ශීලයෙන් ද ඉහළින් අර්හත්ත්වයෙන් ද සීමා කොට දක්වා ඇත. ඒ කරුණින් මෙය 'චතුපාරිසුද්ධි ශීලය පැවිද්ද ඇසුරු කළේ වෙයි' යනාදී වචනය වදාරන ලදී. හයවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

ပါရိစ္ဆတ္တကသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පාරිච්ඡත්තක සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලදී.

၇. ဘာဝနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ

7. භාවනා සූත්‍ර වර්ණනාව

၇၁. သတ္တမေ [Pg.194] အတ္ထဿ အသာဓိကာ ‘‘ဘာဝနံ အနနုယုတ္တဿာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. သမ္ဘာဝနတ္ထေတိ ‘‘အပိ နာမ ဧဝံ သိယာ’’တိ ဝိကပ္ပနတ္ထော သမ္ဘာဝနတ္ထော. ဧဝဉှိ လောကေ သိလိဋ္ဌဝစနံ ဟောတီတိ ဧကမေဝ သင်္ခံ အဝတွာ အပရာယ သင်္ခါယ သဒ္ဓိံ ဝစနံ လောကေ သိလိဋ္ဌဝစနံ ဟောတိ ယထာ ‘‘ဒွေ ဝါ တီဏိ ဝါ ဥဒကဖုသိတာနီ’’တိ. သမ္မာ အဓိသယိတာနီတိ ပါဒါဒီဟိ အတ္တနာ နေသံ ကိဉ္စိ ဥပဃာတံ အကရောန္တိယာ ဗဟိဝါတာဒိပရိဿယပရိဟရဏတ္ထံ သမ္မဒေဝ ဥပရိ သယိတာနိ. ဥပရိအတ္ထော ဟေတ္ထ အဓိ-သဒ္ဒေါ. ဥတုံ ဂဏှာပေန္တိယာတိ တေသံ အလ္လသိနေဟပရိယာဒါနတ္ထံ အတ္တနော ကာယုသ္မာဝသေန ဥတုံ ဂဏှာပေန္တိယာ. တေနာဟ ‘‘ဥသ္မီကတာနီ’’တိ. သမ္မာ ပရိဘာဝိတာနီတိ သမ္မဒေဝ သဗ္ဗသော ကုက္ကုဋဝါသနာယ ဝါသိတာနိ. တေနာဟ ‘‘ကုက္ကုဋဂန္ဓံ ဂါဟာပိတာနီ’’တိ. ဧတ္ထ စ သမ္မာပရိသေဒနံ ကုက္ကုဋဂန္ဓပရိဘာဝနဉ္စ သမ္မာအဓိသယနသမ္မာပရိသေဒနနိပ္ဖတ္တိယာ အာနုဘာဝနိပ္ဖာဒိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သမ္မာအဓိသယနေနေဝ ဟိ ဣတရဒွယံ ဣဇ္ဈတိ. န ဟိ သမ္မာအဓိသယနတော ဝိသုံ သမ္မာပရိသေဒနဿ သမ္မာပရိဘာဝနဿ စ ကာရဏံ အတ္ထိ. တေန ပန သဒ္ဓိံယေဝ ဣတရေသံ ဒွိန္နမ္ပိ ဣဇ္ဈနတော ဝုတ္တံ.

71. සත්වැනි සූත්‍රයෙහි ‘භාවනාවෙහි නිරත නොවූවහුට’ යනුවෙන් පැවසුණු බැවින් අර්ථය සාධනය නොවේ. ‘සම්භාවනත්ථෙ’ යනු ‘මෙලෙස විය හැකිය’ යන අර්ථය ඇති විකල්ප අර්ථයකි. මෙසේ ලෝකයෙහි සුමට වචනයක් වනු පිණිස එක් සංඛ්‍යාවක් පමණක් නොකියා වෙනත් සංඛ්‍යාවක් ද සමඟ පවසනු ලැබේ. එනම් ‘දිය බිංදු දෙකක් හෝ තුනක්’ යනාදී වශයෙනි. ‘සම්මා අධිසයිතානි’ යනු ඇය (කිකිළිය) විසින් පියවි පයින් මර්දනය කරමින් හානියක් නොකර, පිටතින් එන සුළං ආදී උපද්‍රවයන්ගෙන් ආරක්ෂා කිරීම පිණිස මැනවින් බිත්තර මත වැතිර සිටීමයි. මෙහි ‘අධි’ ශබ්දය ‘මතුපිට’ යන අර්ථය දෙයි. ‘උතුං ගණ්හාපෙන්තියා’ යනු බිත්තරවල ඇති තෙතමනය ඉවත් කරනු පිණිස තම සිරුරේ උණුසුම මගින් සෘතුව (උෂ්ණත්වය) ලබා දීමයි. එබැවින් ‘උෂ්ණ කරන ලද’ යැයි පවසන ලදී. ‘සම්මා පරිභාවිතානි’ යනු සෑම අයුරින්ම මැනවින් කිකිළියගේ සුවඳ කවා ඇති බවයි. එබැවින් ‘කිකිළියගේ ගන්ධය ගන්වන ලද’ යැයි පවසන ලදී. මෙහිදී මැනවින් උණුසුම් කිරීම සහ කිකිළි ගන්ධය කැවීම යනු මැනවින් වැතිර සිටීම හා මැනවින් උණුසුම් කිරීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස සිදුවන බව දත යුතුය. මැනවින් වැතිර සිටීම නිසාම අනෙක් කරුණු දෙක ද ඉටු වේ. මැනවින් වැතිර සිටීමෙන් බැහැරව වෙනම මැනවින් උණුසුම් කිරීමක් හෝ ගන්ධය කැවීමක් සිදු නොවේ. එහෙත් එම වැතිර සිටීම සමඟම අනෙක් කරුණු දෙක ද ඉටු වන බැවින් මෙසේ පවසන ලදී.

တိဝိဓကိရိယာကရဏေနာတိ သမ္မာအဓိသယနာဒိတိဝိဓကိရိယာကရဏေနာတိ အတ္ထော. ကိဉ္စာပိ ‘‘ဧဝံ အဟော ဝတ မေ’’တိအာဒိနာ န ဣစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ ကာရဏဿ ပန သမ္ပာဒိတတ္တာ, အထ ခေါ ဘဗ္ဗာဝ တေ အဘိနိဗ္ဘိဇ္ဇိတုန္တိ ယောဇနာ. ကသ္မာ ဘဗ္ဗာတိ အာဟ ‘‘တေ ဟိ ယသ္မာ တာယာ’’တိအာဒိ. သယမ္ပီတိ အဏ္ဍာနိ. ပရိဏာမန္တိ ပရိပါကံ ဗဟိနိက္ခမနယောဂျတံ. ယထာ ကပါလဿ တနုတာ အာလောကဿ အန္တော ပညာယမာနဿ ကာရဏံ, တထာ ကပါလဿ တနုတာယ နခသိခါမုခတုဏ္ဍကာနံ ခရတာယ စ အလ္လသိနေဟပရိယာဒါနံ ကာရဏဝစနန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တသ္မာတိ အာလောကဿ အန္တော ပညာယမာနတော သယဉ္စ ပရိပါကဂတတ္တာ.

‘ත්‍රිවිධ ක්‍රියාවන් සිදු කිරීමෙන්’ යනු මැනවින් වැතිර සිටීම ආදී ත්‍රිවිධ ක්‍රියාවන් සිදු කිරීමයි. ‘මට මෙසේ වේවා’ යනාදී වශයෙන් කැමැත්තක් නූපන් වුවද, හේතූන් සම්පූර්ණ වී ඇති බැවින්, ඔවුන් (පැටවුන්) බිජු වට බිඳගෙන පිටතට ඒමට සුදුසුය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ඔවුන් සුදුසු වන්නේ ඇයි දැයි පැහැදිලි කිරීමට ‘තේ හි යස්මා තායා’ යනාදිය වදාළ සේක. ‘සයම්පි’ යනු බිත්තරයන් ය. ‘පරිණාම’ යනු මෝරා පරිපාකයට පත්ව පිටතට ඒමට සුදුසු තත්ත්වයට පත්වීමයි. බිත්තර කටුව තුනී වීම ඇතුළත ආලෝකය පෙනීමට හේතුවන්නා සේම, බිත්තර කටුවේ තුනී බව සහ නිය, කෙස්, හොට ආදියේ තියුණු බව බිත්තරයේ තෙතමනය අවසන් වීමට හේතුවන බව දත යුතුය. එබැවින් ඇතුළත ආලෝකය පෙනෙන බැවින් සහ තමන්ම මෝරා ඇති බැවින් (පැටවුන් පිටතට එති).

ဩပမ္မသမ္ပဋိပါဒနန္တိ ဩပမ္မတ္ထဿ ဥပမေယျေန သမ္မဒေဝ ပဋိပါဒနံ. တန္တိ ဩပမ္မသမ္ပဋိပါဒနံ. ဧဝန္တိ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနာကာရေန. အတ္ထေနာတိ ဥပမေယျတ္ထေန သံသန္ဒေတွာ သဟ ယောဇေတွာ. သမ္ပာဒနေန သမ္ပယုတ္တဓမ္မဝသေန ဉာဏဿ တိက္ခဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဉာဏဿ ဟိ သဘာဝတော သတိနေပက္ကတော စ တိက္ခဘာဝေါ, သမာဓိဝသေန ခရဘာဝေါ, သဒ္ဓါဝသေန ဝိပ္ပသန္နဘာဝေါ. ပရိဏာမကာလောတိ ဗလဝဝိပဿနာကာလော. ဝဍ္ဎိကာလောတိ [Pg.195] ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာကာလော. အနုလောမဋ္ဌာနိယာ ဟိ ဝိပဿနာ ဂဟိတဂဗ္ဘာ နာမ တဒါ မဂ္ဂဂဗ္ဘဿ ဂဟိတတ္တာ. တဇ္ဇာတိကန္တိ တဿ ဝိပဿနာနုယောဂဿ အနုရူပံ. သတ္ထာပိ အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသံ ပဟရတိ, ဒေသနာပိ ဝိနေယျသန္တာနဂတံ အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသံ ပဟရတိ, ယထာဌာနေ ဌာတုံ န ဒေတိ.

‘ඕපම්ම සම්පටිපාදනං’ යනු උපමාවේ අර්ථය උපමේයය සමඟ මැනවින් ගැළපීමයි. ‘තං’ යනු එම උපමාව ගැළපීමයි. ‘ඒවං’ යනු දැන් පවසන ආකාරයටයි. ‘අත්ථේන’ යනු උපමේය අර්ථය සමඟ සසඳා එක්ව යෙදීමෙනි. එම යෙදීමෙන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ බලයෙන් ඥානයේ තියුණු බව දත යුතුය. ඥානය ස්වභාවයෙන්ම සහ සිහි නුවණින් යුක්ත බැවින් තියුණු වේ, සමාධිය නිසා ස්ථීර වේ, ශ්‍රද්ධාව නිසා ඉතා ප්‍රසන්න වේ. ‘පරිණාම කාලය’ යනු බලවත් විපස්සනා පවතින කාලයයි. ‘වර්ධන කාලය’ යනු මාර්ගයට ආසන්න විපස්සනා කාලයයි. අනුලෝම ඥානයට අයත් විපස්සනාව ‘ගැබ්ගත්’ (ගහිතගබ්භා) ලෙස හැඳින්වෙන්නේ එවිට මාර්ග ඥානය නැමැති ගර්භය ඇති වී තිබෙන බැවිනි. ‘තජ්ජාතිකං’ යනු එම විපස්සනානුයෝගයට අනුරූප වූවකි. ශාස්තෘන් වහන්සේ අවිද්‍යා නැමැති බිත්තර කටුව බිඳින සේක, දේශනාව ද විනයධරයන්ගේ සන්තානගත අවිද්‍යා බිත්තර කටුව බිඳ දමයි, එය යථා තත්ත්වයේ පැවතීමට ඉඩ නොදෙයි.

ဩလမ္ဗကသင်္ခါတန္တိ ဩလမ္ဗကသုတ္တသင်္ခါတံ. ‘‘ပလ’’န္တိ ဟိ တဿ သုတ္တဿ နာမံ. စာရေတွာ ဒါရုနော ဟေဋ္ဌာ ဒေါသဇာနနတ္ထံ ဥဿာပေတွာ. ဂဏ္ဍံ ဟရတီတိ ပလဂဏ္ဍောတိ ဧတေန ‘‘ပလေန ဂဏ္ဍဟာရော ပလဂဏ္ဍောတိ ပစ္ဆိမပဒေ ဥတ္တရပဒလောပေန နိဒ္ဒေသော’’တိ ဒဿေတိ. ဂဟဏဋ္ဌာနေတိ ဟတ္ထေန ဂဟေတဗ္ဗဋ္ဌာနေ. သမ္မဒေဝ ခိပီယန္တိ ဧတေန ကာယဒုစ္စရိတာဒီနီတိ သင်္ခေပေါ, ပဗ္ဗဇ္ဇာဝ သင်္ခေပေါ ပဗ္ဗဇ္ဇာသင်္ခေပေါ. တေန ဝိပဿနံ အနုယုဉ္ဇန္တဿ ပုဂ္ဂလဿ အဇာနန္တဿေဝ အာသဝါနံ ပရိက္ခယော ဣဓ ဝိပဿနာနိသံသောတိ အဓိပ္ပေတော.

‘ඔලම්බක සංඛාතං’ යනු ලඹය ලෙස හඳුන්වන නූලයි. ‘පල’ යනු එම නූලේ නමයි. එය යොදාගෙන ලීයේ යට කොටසේ දෝෂ දැනගැනීම පිණිස ඔසවා බැලීමයි. ගෙඩිය (ලීයේ ගැටය) ඉවත් කරන බැවින් ‘පලගණ්ඩ’ (වඩුවා) ලෙස හැඳින්වේ. මෙයින් පෙන්වා දෙන්නේ ‘පල’ මගින් ගැට ඉවත් කරන්නා පලගණ්ඩ වන බවත්, එහි පසු පදයෙහි උත්තර පදය ලොප් වී ඇති බවත්ය. ‘ගහණට්ඨානේ’ යනු අතින් අල්ලාගත යුතු ස්ථානයයි. ‘සම්මාදේව ඛිපීයන්ති’ යනු කාය දුශ්චරිතාදියයි, කෙටියෙන් පැවසුවහොත් පැවිද්දයි. මෙහි විපස්සනාවෙහි නිරත වන පුද්ගලයා නොදැනුවත්වම ආසවයන් ක්ෂය වීම විපස්සනාවේ ආනිශංසය ලෙස අදහස් කෙරේ.

ဟေမန္တိကေန ကာရဏဘူတေန, ဘုမ္မတ္ထေ ဝါ ဧတံ ကရဏဝစနံ, ဟေမန္တိကေတိ အတ္ထော. ပဋိပ္ပဿမ္ဘန္တီတိ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓဖလာနိ ဟောန္တိ. တေနာဟ ‘‘ပူတိကာနိ ဘဝန္တီ’’တိ. မဟာသမုဒ္ဒေါ ဝိယ သာသနံ အဂါဓဂမ္ဘီရဘာဝတော. နာဝါ ဝိယ ယောဂါဝစရော မဟောဃုတ္တရတော. ပရိယာယနံ ဝိယာတိ ပရိတော အပရာပရံ ယာယနံ ဝိယ. ခဇ္ဇမာနာနန္တိ ခါဒန္တေန ဝိယ ဥဒကေန ခေပိယမာနဗန္ဓနာနံ. တနုဘာဝေါတိ ပရိယုဋ္ဌာနပဝတ္တိယာ အသမတ္ထတာယ ဒုဗ္ဗလဘာဝေါ. ဝိပဿနာဉာဏပီတိပါမောဇ္ဇေဟီတိ ဝိပဿနာဉာဏသမုဋ္ဌိတေဟိ ပီတိပါမောဇ္ဇေဟိ. ဩက္ခာယမာနေတိ ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာနေ ဝီထိပ္ပဋိပါဋိယာ ဩက္ခာယမာနေ, ပဋိသင်္ခါနုပဿနာယ ဝါ ဩက္ခာယမာနေ. သင်္ခါရုပေက္ခာယ ပက္ခာယမာနေ. ဒုဗ္ဗလတာ ဒီပိတာ ‘‘အပ္ပကသိရေနေဝ သံယောဇနာနိ ပဋိပ္ပဿမ္ဘန္တိ, ပူတိကာနိ ဘဝန္တီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ.

‘හේමන්තිකේන’ යනු හේතුවක් වූ හේමන්ත ඍතුව මගින් යන්නයි. එසේත් නැතිනම් මෙය භුම්ම අර්ථයේ කරණ විභක්තියයි; එනම් හේමන්ත කාලයෙහි යන්නයි. ‘පටිප්පස්සම්භන්ති’ යනු සන්සිඳී ගිය ඵල ඇත්තෝ වෙති යන්නයි. එබැවින් ‘පූතිකානි භවන්ති’ (දිරාපත් වෙයි) යනුවෙන් පවසන ලදී. මහා සමුද්‍රය මෙන් මේ ශාසනය අගාධ සහ ගැඹුරුය. මහත් සැඩ පහරින් එතෙර කරවන බැවින් යෝගාවචරයා නැවක් වැනිය. ‘පරියායනං විය’ යනු හාත්පස එහා මෙහා යාම වැනිය. ‘ඛජ්ජමානානං’ යනු ජලය විසින් කා දමන්නාක් මෙන් බන්ධනයන් ලිහිල් කරනු ලැබීමයි. ‘තනුභාවෝ’ යනු කෙලෙස් නැවත නැවත ඉස්මතු වීමට ඇති නොහැකියාව නිසා දුර්වල වීමයි. ‘විපස්සනාඤාණපීතිපාමොජ්ජේහි’ යනු විපස්සනා ඥානයෙන් උපන් ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යයන්ගෙනි. ‘ඔක්ඛායමානේ’ යනු විපස්සනා කර්මස්ථානයන් වීථි පිළිවෙළින් ක්ෂය වී යන විට හෝ පටිසංඛානුපස්සනාවෙන් ක්ෂය වන විටයි. සංඛාරුපෙක්ඛා ඥානයෙන් ද එය පැහැදිලි වේ. ‘ඉතා පහසුවෙන්ම සංයෝජන සන්සිඳෙයි, දිරාපත් වෙයි’ යනුවෙන් පැවසීමෙන් (කෙලෙස්වල) දුර්වල බව දක්වන ලදී.

ဘာဝနာသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

භාවනා සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၈-၉. အဂ္ဂိက္ခန္ဓောပမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

8-9. අග්ගික්ඛන්ධෝපම සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

၇၂-၇၃. အဋ္ဌမေ ပဿထ နူတိ အပိ ပဿထ. မဟန္တန္တိ ဝိပုလံ. အဂ္ဂိက္ခန္ဓန္တိ အဂ္ဂိသမူဟံ. အာဒိတ္တန္တိ ပဒိတ္တံ. သမ္ပဇ္ဇလိတန္တိ သမန္တတော ပဇ္ဇလိတံ အစ္စိဝိပ္ဖုလိင်္ဂါနိ [Pg.196] မုဉ္စန္တံ. သဇောတိဘူတန္တိ သမန္တတော ဥဋ္ဌိတာဟိ ဇာလာဟိ ဧကပ္ပဘာသမုဒယဘူတံ. တံ ကိံ မညထာတိ တံ ဣဒါနိ မယာ ဝုစ္စမာနတ္ထံ ကိံ မညထာတိ အနုမတိဂ္ဂဟဏတ္ထံ ပုစ္ဆတိ. ယဒေတ္ထ သတ္ထာ အဂ္ဂိက္ခန္ဓာလိင်္ဂနံ ကညာလိင်္ဂနဉ္စ အာနေသိ, တမတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘အာရောစယာမီ’’တိအာဒိမာဟ.

72-73. අටවැනි සූත්‍රයෙහි, ‘පස්සථ නූ’ යනු දකින්නහුද යන්නයි. ‘මහන්තං’ යනු විශාල වූ. ‘අග්ගික්ඛන්ධං’ යනු ගිනි කඳයි. ‘ආදිත්තං’ යනු ඇවිළී ගිය. ‘සම්පජ්ජලිතං’ යනු හාත්පසින්ම දිලිසෙන, ගිනි දැල් සහ ගිනි පුපුරු පිට කරන. ‘සජෝතිභූතං’ යනු සෑම තැනින්ම පැනනැගුණු ගිනිදැල්වලින් එකම ආලෝක සමූහයක් බවට පත් වූ. ‘තං කිං මඤ්ඤථ’ යනු මා විසින් දැන් පවසන කරුණ ගැන ඔබ කුමක් සිතන්නෙහිදැයි අනුමැතිය ලබාගැනීම පිණිස විමසයි. මෙහිදී ශාස්තෘන් වහන්සේ ගිනි කඳ වැළඳ ගැනීම සහ කාන්තාවක වැළඳ ගැනීම පිළිබඳව යම් කරුණක් ගෙන ආ සේක් ද, එම අර්ථය පැහැදිලි කිරීමට ‘ආරෝචයාමි’ (පවසමි) යනාදිය වදාළ සේක.

ဒုဿီလဿာတိ နိဿီလဿ သီလဝိရဟိတဿ. ပါပဓမ္မဿာတိ ဒုဿီလတ္တာ ဧဝ ဟီနဇ္ဈာသယတာယ လာမကသဘာဝဿ. အသုစိသင်္ကဿရသမာစာရဿာတိ အပရိသုဒ္ဓတာယ အသုစိ ဟုတွာ သင်္ကာယ သရိတဗ္ဗသမာစာရဿ. ဒုဿီလော ဟိ ကိဉ္စိဒေဝ အသာရုပ္ပံ ဒိသွာ ‘‘ဣဒံ အသုကေန ကတံ ဘဝိဿတီ’’တိ ပရေသံ အာသင်္ကာ ဟောတိ. ကေနစိဒေဝ ကရဏီယေန မန္တယန္တေ ဘိက္ခူ ဒိသွာ ‘‘ကစ္စိ နု ခေါ ဣမေ မယာ ကတကမ္မံ ဇာနိတွာ မန္တေန္တီ’’တိ အတ္တနောယေဝ သင်္ကာယ သရိတဗ္ဗသမာစာရော. ပဋိစ္ဆန္နကမ္မန္တဿာတိ လဇ္ဇိတဗ္ဗတာယ ပဋိစ္ဆာဒေတဗ္ဗကမ္မန္တဿ. အဿမဏဿာတိ န သမဏဿ. သလာကဂ္ဂဟဏာဒီသု ‘‘အဟမ္ပိ သမဏော’’တိ မိစ္ဆာပဋိညာယ သမဏပဋိညဿ. အသေဋ္ဌစာရိတာယ အဗြဟ္မစာရိဿ. ဥပေါသထာဒီသု ‘‘အဟမ္ပိ ဗြဟ္မစာရီ’’တိ မိစ္ဆာပဋိညာယ ဗြဟ္မစာရိပဋိညဿ. ပူတိနာ ကမ္မေန သီလဝိပတ္တိယာ အန္တော အနုပဝိဋ္ဌတ္တာ အန္တောပူတိကဿ. ဆဒွါရေဟိ ရာဂါဒိကိလေသာနုဿဝနေန တိန္တတ္တာ အဝဿုတဿ. သဉ္ဇာတရာဂါဒိကစဝရတ္တာ သီလဝန္တေဟိ ဆဍ္ဍေတဗ္ဗတ္တာ စ ကသမ္ဗုဇာတဿ.

''දුස්සීලස්ස'' යනු ශීලයක් නැති, ශීලයෙන් තොර වූ තැනැත්තාටයි. ''පාපධම්මස්ස'' යනු දුස්සීලභාවය නිසාම ලාමක අදහස් ඇති පහත් ස්වභාවයකින් යුක්ත වූවන්ටයි. ''අසුචිසංකස්සරසමාචාරස්ස'' යනු අපිරිසිදු බව නිසා අපිරිසිදු වී සැකයෙන් සිහිපත් කළ යුතු හැසිරීම් ඇති තැනැත්තාටයි. මක්නිසාද යත්, දුස්සීලයා කිසියම්ම හෝ නුසුදුසු දෙයක් දැක ''මෙය අසවලා විසින් කරන ලද්දක් විය හැකිය'' යි අන් අය තුළ සැකයක් ඇති කරයි. කිසියම් කටයුත්තක් සඳහා සාකච්ඡා කරමින් සිටින භික්ෂූන් වහන්සේලා දැක ''මුන් වහන්සේලා මා කළ වරද දැනගෙන ඒ ගැන සාකච්ඡා කරන්නේදැයි'' තමා පිළිබඳවම ඇති වන සැකය නිසා සිහිපත් කළ යුතු හැසිරීම් ඔහු සතුය. ''පටිච්ඡන්නකම්මන්තස්ස'' යනු ලජ්ජා විය යුතු බැවින් සැඟවිය යුතු ක්‍රියාවන් ඇති තැනැත්තාටයි. ''අසමණස්ස'' යනු සැබෑ ශ්‍රමණයකු නොවන තැනැත්තාටයි. සලාක බෙදීමේදී ආදියේදී ''මමත් ශ්‍රමණයෙක්'' යැයි බොරු ප්‍රකාශ කිරීමෙන් ශ්‍රමණ ප්‍රතිඥාව දෙන තැනැත්තාටයි. උතුම් නොවන හැසිරීම් ඇති බැවින් ඔහු ''අබ්‍රහ්මචාරී'' නම් වේ. උපෝසථ ආදියේදී ''මමත් බ්‍රහ්මචාරියෙක්'' යැයි බොරු ප්‍රකාශ කිරීමෙන් බ්‍රහ්මචාරී ප්‍රතිඥාව දෙන තැනැත්තාටයි. පවිටු ක්‍රියාවලින් හෙවත් ශීලය බිඳී යාමෙන් ඇතුළත කුණු වී ඇති බැවින් ඔහු ''අන්තෝපූතික'' නම් වේ. ද්වාර හයෙන් රාගාදී කෙලෙස් වැගිරීමෙන් තෙත් වී ඇති බැවින් ඔහු ''අවස්සුත'' නම් වේ. හටගත් රාගාදී කෙලෙස් නමැති කුණු කසළ නිසාත්, සිල්වතුන් විසින් බැහැර කළ යුතු බැවින් ඔහු ''කසම්බුජාත'' (කුණු කසළ බඳු වූ) නම් වේ.

ဝါလရဇ္ဇုယာတိ ဝါလေဟိ ကတရဇ္ဇုယာ. သာ ဟိ ခရတရာ ဟောတိ. ဃံသေယျာတိ မထနဝသေန ဃံသေယျ. တေလဓောတာယာတိ တေလေန နိသိတာယ. ပစ္စောရသ္မိန္တိ ပတိဥရသ္မိံ, အဘိမုခေ ဥရမဇ္ဈေတိ အဓိပ္ပာယော. အယောသင်္ကုနာတိ သဏ္ဍာသေန. ဖေဏုဒ္ဒေဟကန္တိ ဖေဏံ ဥဒ္ဒေဟေတွာ ဥဒ္ဒေဟေတွာ, အနေကဝါရံ ဖေဏံ ဥဋ္ဌာပေတွာတိ အတ္ထော. ဧဝမေတ္ထ သင်္ခေပတော ပါဠိဝဏ္ဏနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. နဝမံ ဥတ္တာနမေဝ.

''වාලරජ්ජුයා'' යනු ලොම්වලින් (කෙඳිවලින්) කරන ලද ලණුවෙනි. එය ඉතා රළුය. ''ඝංසෙය්‍ය'' යනු තදින් මැඩීමෙන් ඇතිල්ලිය යුතුය යන්නයි. ''තේලධෝතායා'' යනු තෙලෙන් මුවහත් කරන ලද (නැතහොත් පිරිසිදු කරන ලද) යන්නයි. ''පච්චොරස්මිං'' යනු පපුව ඉදිරිපිට, පපුව මධ්‍යයෙහි යන්න අදහසයි. ''අයෝසංකුනා'' යනු අඬුවෙන් හෝ උලෙන් යන්නයි. ''ඵේණුද්දේහකං'' යනු නැවත නැවතත් පෙන දමමින්, නොයෙක් වර පෙන නංවමින් යන අර්ථයයි. මෙලෙස මෙහි පාලි වර්ණනාව සැකෙවින් දත යුතුය. නවවැනි සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

အဂ္ဂိက္ခန္ဓောပမသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අග්ගික්ඛන්ධෝපම සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၁၀. အရကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. අරක සූත්‍ර වර්ණනාව

၇၄. ဒသမေ ပရိတ္တန္တိ ဣတ္တရံ. တေနာဟ ‘‘အပ္ပံ ထောက’’န္တိ. ပဗန္ဓာနုပစ္ဆေဒဿ ပစ္စယဘာဝေါ ဣဓ ဇီဝိတဿ ရသော ကိစ္စန္တိ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ [Pg.197] ‘‘သရသပရိတ္တတာယပီ’’တိ. တဒဓီနဝုတ္တိတာယပိ ဟိ ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, စိရံ ဇီဝတိ, သော ဝဿသတံ အပ္ပံ ဝါ ဘိယျော’’တိ ဝစနတော ပရိတ္တံ ခဏပရိတ္တတာယပိ. ပရမတ္ထတော ဟိ အတိပရိတ္တော သတ္တာနံ ဇီဝိတက္ခဏော ဧကစိတ္တက္ခဏပ္ပဝတ္တိမတ္တောယေဝ. ယထာ နာမ ရထစက္ကံ ပဝတ္တမာနမ္ပိ ဧကေနေဝ နေမိပ္ပဒေသေန ပဝတ္တတိ, တိဋ္ဌမာနမ္ပိ ဧကေနေဝ တိဋ္ဌတိ, ဧဝမေဝံ ဧကစိတ္တက္ခဏိကံ သတ္တာနံ ဇီဝိတံ တသ္မိံ စိတ္တေ နိရုဒ္ဓမတ္တေ သတ္တော နိရုဒ္ဓေါတိ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ ‘‘အတီတေ စိတ္တက္ခဏေ ဇီဝိတ္ထ န ဇီဝတိ န ဇီဝိဿတိ. အနာဂတေ စိတ္တက္ခဏေ န ဇီဝိတ္ထ န ဇီဝတိ ဇီဝိဿတိ. ပစ္စုပ္ပန္နေ စိတ္တက္ခဏေ န ဇီဝိတ္ထ ဇီဝတိ န ဇီဝိဿတိ.

74. දසවැනි සූත්‍රයේ ''පරිත්තං'' යනු ස්වල්ප වූ හෝ තාවකාලික වූ යන්නයි. ඒ නිසාම ''අප්පං ථෝකං'' (ඉතා ස්වල්ප වූ) යයි පවසන ලදී. මෙහිදී ජීවිතයේ කාර්යය වශයෙන් අදහස් කෙරෙන්නේ පැවැත්ම නොසිඳී පවත්වා ගැනීමට උපකාරී වීමයි. එබැවින් ''සරසපරිත්තතායපි'' (එම කාර්යයේ ඇති අල්ප බව නිසාද) යනුවෙන් පවසන ලදී. එයට යටත්ව පැවතීම නිසාද, ''මහණෙනි, යමෙක් බොහෝ කලක් ජීවත් වේද, ඔහු අවුරුදු සියයක් හෝ ඊට මදක් වැඩි කාලයක් ජීවත් වේ'' යන වචනයට අනුව එය අල්ප වේ. ක්ෂණික වශයෙන් අල්ප වූ බැවින්ද එය පරිත්ත වේ. පරමාර්ථ වශයෙන් සත්වයන්ගේ ජීවිත ක්ෂණය එක් සිත් ක්ෂණයක් පවතින මාත්‍රයක් වූ බැවින් ඉතා අල්පය. උදාහරණයක් ලෙස, රිය සකක් පෙරළෙන කල්හිත් එහි එක් දාරයකින් පමණක් මතුපිට ස්පර්ශ වන්නාක් මෙන්, නතර වී තිබෙන විටත් එක් දාරයකින් පමණක් ස්පර්ශ වී පවතින්නාක් මෙන්, එලෙසම සත්වයන්ගේ ජීවිතය එක් සිත් ක්ෂණයක් පමණක් පවතින අතර එම සිත නිරුද්ධ වූ සැණින් සත්වයා නිරුද්ධ වූයේ යැයි කියනු ලැබේ. එය මෙසේ වදාරා ඇත: ''අතීත චිත්ත ක්ෂණයේදී ජීවත් විය, දැන් ජීවත් නොවේ, මතු ජීවත් නොවේ. අනාගත චිත්ත ක්ෂණයේදී ජීවත් නොවීය, දැන් ජීවත් නොවේ, මතු ජීවත් වන්නේය. වර්තමාන චිත්ත ක්ෂණයේදී ජීවත් නොවීය, දැන් ජීවත් වේ, මතු ජීවත් නොවේ.''

‘‘ဇီဝိတံ အတ္တဘာဝေါ စ, သုခဒုက္ခာ စ ကေဝလာ;

ဧကစိတ္တသမာယုတ္တာ, လဟုသော ဝတ္တတေ ခဏော.

''ජීවිතය ද, ආත්මභාවය ද, සියලු සැප දුක් ද එක් සිතක් හා බැඳී පවතී. ක්ෂණය වනාහි ඉතා වේගයෙන් ගෙවී යයි.''

‘‘ယေ နိရုဒ္ဓါ မရန္တဿ, တိဋ္ဌမာနဿ ဝါ ဣဓ;

သဗ္ဗေပိ သဒိသာ ခန္ဓာ, ဂတာ အပ္ပဋိသန္ဓိကာ.

''මියයන්නාගේ හෝ මෙලොව ජීවත් වන්නාගේ හෝ යම් ස්කන්ධ කෙනෙක් නිරුද්ධ වෙත් ද, ඒ සියලු ස්කන්ධයෝම සමාන වෙති, නැවත පිළිසඳරක් නැතිව ගියාහු වෙති.''

‘‘အနိဗ္ဗတ္တေန န ဇာတော, ပစ္စုပ္ပန္နေန ဇီဝတိ;

စိတ္တဘင်္ဂါ မတော လောကော, ပညတ္တိ ပရမတ္ထိယာ’’တိ. (မဟာနိ. ၁၀);

''නූපන් දෙයකින් උපතක් නැත, වර්තමාන දෙයකින් ජීවත් වෙයි. පරමාර්ථ ප්‍රඥප්තියට අනුව සිත බිඳී යාමෙන් (චිත්ත භංගයෙන්) ලෝකයා මළේ යැයි කියනු ලැබේ.''

လဟုသန္တိ လဟုကံ. တေနာဟ ‘‘လဟုံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဇ္ဈနတော လဟုသ’’န္တိ. ပရိတ္တံ လဟုသန္တိ ဥဘယံ ပနေတံ အပ္ပကဿ ဝေဝစနံ. ယဉှိ အပ္ပကံ, တံ ပရိတ္တဉ္စေဝ လဟုကဉ္စ ဟောတိ. ဣဓ ပန အာယုနော အဓိပ္ပေတတ္တာ ရဿန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. မန္တာယန္တိ ကရဏတ္ထေ ဧတံ ဘုမ္မဝစနန္တိ အာဟ ‘‘မန္တာယ ဗောဒ္ဓဗ္ဗံ, ပညာယ ဇာနိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော’’တိ. မန္တာယန္တိ ဝါ မန္တေယျန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, မန္တေတဗ္ဗံ မန္တာယ ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ပညာယ ဇာနိတဗ္ဗန္တိ ဇာနိတဗ္ဗံ ဇီဝိတဿ ပရိတ္တဘာဝေါ ဗဟုဒုက္ခာဒိဘာဝေါ. ဇာနိတွာ စ ပန သဗ္ဗပလိဗောဓေ ဆိန္ဒိတွာ ကတ္တဗ္ဗံ ကုသလံ, စရိတဗ္ဗံ ဗြဟ္မစရိယံ. ယသ္မာ ဣတ္ထိ ဇာတဿ အမရဏံ, အပ္ပံ ဝါ ဘိယျော ဝဿသတတော ဥပရိ အပ္ပံ အညံ ဝဿသတံ အပ္ပတွာ ဝီသံ ဝါ တိံသံ ဝါ စတ္တာလီသံ ဝါ ပဏ္ဏာသံ ဝါ သဋ္ဌိ ဝါ ဝဿာနိ ဇီဝတိ, ဧဝံဒီဃာယုကော ပန အတိဒုလ္လဘော. ‘‘အသုကော ဟိ ဧဝံ စိရံ ဇီဝတီ’’တိ တတ္ထ တတ္ထ ဂန္တွာ ဒဋ္ဌဗ္ဗော ဟောတိ. တတ္ထ ဝိသာခါ ဥပါသိကာ ဝီသသတံ ဇီဝတိ, တထာ ပေါက္ခရသာတိဗြာဟ္မဏော, ဗြဟ္မာယုဗြာဟ္မဏော, ဗာဝရိယဗြာဟ္မဏော, အာနန္ဒတ္ထေရော, မဟာကဿပတ္ထေရောတိ[Pg.198]. အနုရုဒ္ဓတ္ထေရော ပန ဝဿသတဉ္စေဝ ပဏ္ဏာသဉ္စ ဝဿာနိ. ဗာကုလတ္ထေရော ဝဿသတဉ္စေဝ သဋ္ဌိ စ ဝဿာနိ, အယံ သဗ္ဗဒီဃာယုကော, သောပိ ဒွေ ဝဿသတာနိ န ဇီဝိ.

''ලහුසං'' යනු සැහැල්ලු වූ යන්නයි. එබැවින් ''වහා උපත ලබා නිරුද්ධ වන බැවින් ලහුසං'' යැයි කියන ලදී. ''පරිත්තං'' සහ ''ලහුසං'' යන මේ වචන දෙකම අල්ප යන්නට පර්යාය වචන වේ. යමක් ස්වල්ප වේද, එය තාවකාලික මෙන්ම සැහැල්ලුද වේ. මෙහිදී ආයුෂය ගැන අදහස් කරන බැවින් ''කෙටි'' (රස්ස) යනුවෙන් අදහස් වේ. ''මන්තාය'' යනු ප්‍රඥාවෙන් අවබෝධ කළ යුතුය, දැනගත යුතුය යන අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම් ප්‍රඥාවෙන් විමසා බැලිය යුතුය යන්නයි. ප්‍රඥාවෙන් දැනගත යුතු වන්නේ ජීවිතයේ අල්ප බවත්, එහි ඇති දුක් සහිත බවත්ය. එසේ දැනගෙන සියලු බාධාවන් සිඳ දමා කළ යුතු කුසල් කළ යුතුය, බ්‍රහ්මචාරීව හැසිරිය යුතුය. උපන් සත්වයාට නොමැරී සිටීමක් නැත, අවුරුදු සියයකට වඩා ජීවත් වන්නේ ඉතා කලාතුරකිනි. බොහෝ විට අවුරුදු සියය සම්පූර්ණ නොකර අවුරුදු විස්සක්, තිහක්, හතළිහක්, පනහක් හෝ හැටක් ජීවත් වෙයි. මෙතරම් දීර්ඝ කාලයක් ජීවත් වන අය පවා ඉතා දුර්ලභය. විශාඛා උපාසිකාව අවුරුදු එකසිය විස්සක් ජීවත් වූවාය. පොක්ඛරසාති බ්‍රාහ්මණයා, බ්‍රහ්මායු බ්‍රාහ්මණයා, බාවරී බ්‍රාහ්මණයා, ආනන්ද හිමියන්, මහා කාශ්‍යප හිමියන් ද එසේමය. අනුරුද්ධ හිමියන් අවුරුදු එකසිය පනහක් ද, බක්කුල හිමියන් අවුරුදු එකසිය හැටක් ද වැඩ විසූහ. උන්වහන්සේ සියල්ලන්ටම වඩා දීර්ඝායුෂ ලැබූ සේක, නමුත් උන්වහන්සේ පවා අවුරුදු දෙසියයක් ජීවත් නොවූහ.

အရကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අරක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

မဟာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

මහාවග්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

၈. ဝိနယဝဂ္ဂေါ

8. විනය වග්ගය

၁-၈. ပဌမဝိနယဓရသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ

1-8. පළමු විනයධර සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

၇၅-၈၂. အဋ္ဌမဿ ပဌမံ ဒုတိယဉ္စ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. တတိယေ ဝိနယလက္ခဏေ ပတိဋ္ဌိတော လဇ္ဇိဘာဝေန ဝိနယလက္ခဏေ ဌိတော ဟောတိ. အလဇ္ဇီ (ပါရာ. အဋ္ဌ. ၁.၄၅) ဟိ ဗဟုဿုတောပိ သမာနော လာဘဂရုကတာယ တန္တိံ ဝိသံဝါဒေတွာ ဥဒ္ဓမ္မံ ဥဗ္ဗိနယံ သတ္ထုသာသနံ ဒီပေတွာ သာသနေ မဟန္တံ ဥပဒ္ဒဝံ ကရောတိ, သံဃဘေဒမ္ပိ သံဃရာဇိမ္ပိ ဥပ္ပာဒေတိ. လဇ္ဇီ ပန ကုက္ကုစ္စကော သိက္ခာကာမော ဇီဝိတဟေတုပိ တန္တိံ အဝိသံဝါဒေတွာ ဓမ္မမေဝ ဝိနယမေဝ စ ဒီပေတိ, သတ္ထုသာသနံ ဂရုံ ကတွာ ဌပေတိ. ဧဝံ ယော လဇ္ဇီ, သော ဝိနယံ အဇဟန္တော အဝေါက္ကမန္တောဝ လဇ္ဇိဘာဝေန ဝိနယလက္ခဏေ ဌိတော ဟောတိ ပတိဋ္ဌိတော.

75-82. අටවැනි වග්ගයේ පළමු හා දෙවන සූත්‍ර පැහැදිලි අර්ථ සහිතය. තුන්වැන්නෙහි, ''විනය ලක්ෂණයෙහි පිහිටි'' යනු තමා තුළ පවතින ලජ්ජාශීලී බව නිසා විනය ලක්ෂණයන්හි පිහිටා සිටීමයි. අලජ්ජී තැනැත්තා බහුශ්‍රුත වුවද ලාභ සත්කාරවලට ගිජු බැවින් ධර්ම සම්ප්‍රදාය ඉක්මවා අධර්මය හා අවිනය ශාස්තෘ ශාසනය ලෙස පෙන්වා දෙමින් ශාසනයට මහත් හානි කරයි, සංඝ භේදය ඇති කරයි. එහෙත් ලජ්ජී වූ, ශික්ෂාකාමී තැනැත්තා ජීවිතය වෙනුවෙන් පවා ධර්ම සම්ප්‍රදාය වරදවා පෙන්වා නොදී ධර්මයම සහ විනයම පෙන්වා දෙයි, ශාස්තෘ ශාසනය ගරුකොට රකියි. මෙසේ යම් ලජ්ජී භික්ෂුවක් වේද, උන්වහන්සේ විනය අත්නොහරිමින් එම ලජ්ජීභාවය නිසාම විනය ලක්ෂණයන්හි පිහිටියේ වෙයි.

အသံဟီရောတိ ဧတ္ထ သံဟီရော နာမ ယော ပါဠိယံ ဝါ အဋ္ဌကထာယံ ဝါ ဟေဋ္ဌာ ဝါ ဥပရိတော ဝါ ပဒပဋိပါဋိယာ ဝါ ပုစ္ဆိယမာနော ဝိတ္ထုနတိ ဝိပ္ဖန္ဒတိ, သဏ္ဌာတုံ န သက္ကောတိ, ယံ ယံ ပရေန ဝုစ္စတိ, တံ တံ အနုဇာနာတိ, သကဝါဒံ ဆဍ္ဍေတွာ ပရဝါဒံ ဂဏှာတိ. ယော ပန ပါဠိယံ ဝါ အဋ္ဌကထာယံ ဝါ ဟေဋ္ဌုပရိယဝသေန ဝါ ပဒပဋိပါဋိယာ ဝါ ပုစ္ဆိယမာနော န ဝိတ္ထုနတိ န ဝိပ္ဖန္ဒတိ, ဧကေကလောမံ သဏ္ဍာသေန ဂဏှန္တော ဝိယ ‘‘ဧဝံ မယံ ဝဒါမ, ဧဝံ နော အာစရိယာ ဝဒန္တီ’’တိ ဝိဿဇ္ဇေတိ. ယမှိ ပါဠိ စ ပါဠိဝိနိစ္ဆယော စ သုဝဏ္ဏဘာဇနေ ပက္ခိတ္တသီဟဝသာ ဝိယ ပရိက္ခယံ ပရိယာဒါနံ အဂစ္ဆန္တော တိဋ္ဌတိ, အယံ ဝုစ္စတိ အသံဟီရော. ယသ္မာ ပန ဧဝရူပေါ ယံ ယံ ပရေန ဝုစ္စတိ, တံ တံ နာနုဇာနာတိ, အတ္တနာ သုဝိနိစ္ဆိနိတံ ကတွာ ဂဟိတံ အဝိပရီတမတ္ထံ န [Pg.199] ဝိဿဇ္ဇေတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘န သက္ကောတိ ဂဟိတဂ္ဂဟဏံ ဝိဿဇ္ဇာပေတု’’န္တိ. စတုတ္ထာဒီနိ သုဝိညေယျာနိ.

"අසංහීරෝ" යන මෙහිලා "සංහීර" නම් වූයේ යමෙකු පෙළ දහමෙහි හෝ අටුවාවෙහි හෝ පූර්වාපර සම්බන්ධය පිළිබඳව හෝ පද අනුපිළිවෙළ පිළිබඳව හෝ විමසනු ලබන කල්හි, වෙව්ලයි ද, කැළඹෙයි ද, ස්ථිරව සිටීමට නොහැකි වෙයි ද, අන්‍යයන් විසින් යම් යම් දෙයක් කියනු ලැබේද, ඒ ඒ දෙය පිළිගනී ද, තමාගේ වාදය අතහැර පරවාදය වැළඳගනී ද ඔහුය. යමෙක් වනාහි පෙළ දහමෙහි හෝ අටුවාවෙහි හෝ පූර්වාපර සම්බන්ධය හෝ පද අනුපිළිවෙළ පිළිබඳව විමසනු ලබන කල්හි, වෙව්ලීමක් හෝ කැළඹීමක් හෝ නැතිව, අඬුවකින් එක් රෝම කූපයක් අල්ලාගන්නාක් මෙන් "අපි මෙසේ කියමු, අපගේ ආචාර්යවරු මෙසේ පවසති" යි පිළිතුරු දෙයි ද (ඔහු අසංහීර නම් වේ). යමෙකු කෙරෙහි පෙළ දහම හා පෙළ විනිශ්චය රන් භාජනයක බහාලූ සිංහ තෙල් මෙන් ක්ෂය නොවී, අවසන් නොවී පවතී ද, ඔහු "අසංහීර" (අන්‍යයන් විසින් මෙහෙයවිය නොහැකි තැනැත්තා) යැයි කියනු ලැබේ. මෙබඳු තැනැත්තා අන්‍යයන් පවසන සෑම දෙයක්ම පිළිනොගන්නා බැවින් ද, තමා විසින් මැනවින් විනිශ්චය කොට ගත් නිවැරදි අර්ථය අත්නොහරින බැවින් ද, "තමා ගත් ස්ථාවරය අත්හැරවීමට (අන්‍යයන්ට) නොහැකිය" යි පවසන ලදී. සතරවැන්න ආදිය වටහා ගැනීම පහසුය.

ပဌမဝိနယဓရသုတ္တာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පළමු විනයධර සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၉. သတ္ထုသာသနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

9. ශාස්තෘශාසන සූත්‍ර වර්ණනාව

၈၃. နဝမေ ဝိဝေကဋ္ဌောတိ ဝိဝိတ္တော. တေနာဟ ‘‘ဒူရီဘူတော’’တိ. သတိအဝိပ္ပဝါသေ ဌိတောတိ ကမ္မဋ္ဌာနေ သတိံ အဝိဇဟိတွာ ဌိတော. ပေသိတတ္တောတိ ကာယေ စ ဇီဝိတေ စ အနပေက္ခတာယ နိဗ္ဗာနံ ပေသိတစိတ္တော တန္နိန္နော တပ္ပောဏော တပ္ပဗ္ဘာရော.

83. නවවන සූත්‍රයෙහි "විවේකට්ඨෝ" යනු වෙන් වූයේ යන්නයි. එබැවින් "දුරස් වූයේ" යැයි පවසන ලදී. "සතිඅවිප්පවාසෙ ඨිතෝ" යනු කමටහන් පිළිබඳ සිහිය අත්නොහැර සිටින්නේ යන්නයි. "පේසිතත්තෝ" යනු ශරීරයෙහි හා ජීවිතයෙහි අපේක්ෂාවක් නොමැති බැවින් නිවන වෙත යොමු කළ සිත් ඇත්තේ, ඒ දෙසටම නැඹුරු වූයේ, බෑවුම් වූයේ, ඒ කෙරෙහිම බර වූයේ යන්නයි.

သတ္ထုသာသနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ශාස්තෘශාසන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

၁၀. အဓိကရဏသမထသုတ္တဝဏ္ဏနာ

10. අධිකරණසමථ සූත්‍ර වර්ණනාව

၈၄. ဒသမေ အဓိကရီယန္တိ ဧတ္ထာတိ အဓိကရဏာနိ. ကေ အဓိကရီယန္တိ? သမထာ. ကထံ အဓိကရီယန္တိ? သမနဝသေန. တသ္မာ တေ တေသံ သမနဝသေန ပဝတ္တန္တီတိ အာဟ ‘‘အဓိကရဏာနိ သမေန္တီ’’တိအာဒိ. ဥပ္ပန္နာနံ ဥပ္ပနာနန္တိ ဥဋ္ဌိတာနံ ဥဋ္ဌိတာနံ. သမထတ္ထန္တိ သမနတ္ထံ. ဒီဃနိကာယေ သင်္ဂီတိသုတ္တဝဏ္ဏနာယမ္ပိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၃၃၁) ဝိတ္ထာရတောယေဝါတိ ဧတ္ထာယံ ဝိတ္ထာရနယော – အဓိကရဏေသု တာဝ ဓမ္မောတိ ဝါ အဓမ္မောတိ ဝါ အဋ္ဌာရသဟိ ဝတ္ထူဟိ ဝိဝဒန္တာနံ ဘိက္ခူနံ ယော ဝိဝါဒေါ, ဣဒံ ဝိဝါဒါဓိကရဏံ နာမ. သီလဝိပတ္တိယာ ဝါ အာစာရဒိဋ္ဌိအာဇီဝဝိပတ္တိယာ ဝါ အနုဝဒန္တာနံ ယော အနုဝါဒေါ ဥပဝဒနာ စေဝ စောဒနာ စ, ဣဒံ အနုဝါဒါဓိကရဏံ နာမ. မာတိကာယံ အာဂတာ ပဉ္စ, ဝိဘင်္ဂေ ဒွေတိ သတ္တပိ အာပတ္တိက္ခန္ဓာ, ဣဒံ အာပတ္တာဓိကရဏံ နာမ. ယံ သံဃဿ အပလောကနာဒီနံ စတုန္နံ ကမ္မာနံ ကရဏံ, ဣဒံ ကိစ္စာဓိကရဏံ နာမ.

84. දසවන සූත්‍රයෙහි; මෙහි අධිකරණ පවත්වනු ලබන බැවින් "අධිකරණ" නම් වේ. කවරහු අධිකරණ පවත්වත් ද? සමථයෝ ය. කෙසේ අධිකරණ පවත්වත් ද? සමනය කිරීමේ (සන්සිඳවීමේ) වශයෙන් ය. එබැවින් එම සමථයන් ඒ අධිකරණයන් සමනය කිරීමේ වශයෙන් පවතින හෙයින් "අධිකරණයන් සන්සිඳවති" යනාදිය පවසන ලදී. "උප්පන්නානං උප්පන්නානං" යනු හටගත් හටගත් අධිකරණයන් ය. "සමථත්ථං" යනු සමනය කරනු පිණිස ය. දීඝ නිකායේ සංගීති සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ද විස්තර වශයෙන් ම දක්වා ඇත. එහි විස්තර ක්‍රමය මෙසේය - අධිකරණ පිළිබඳව ප්‍රථමයෙන්; ධර්මයය කියා හෝ අධර්මයය කියා හෝ කරුණු දහඅටකින් විවාද කරන භික්ෂූන්ගේ යම් විවාදයක් ඇද්ද, මෙය "විවාදාධිකරණය" නම් වේ. ශීල විපත්තියෙන් හෝ ආචාර, දිට්ඨි, ආජීව විපත්තියෙන් හෝ දොස් පවරන්නන්ගේ යම් අනුවාදයක් (දොස් පැවරීමක්), උපවාදයක් සහ චෝදනාවක් ඇද්ද, මෙය "අනුවාදාධිකරණය" නම් වේ. මාතෘකාවෙහි සඳහන් පඤ්චකයන් පහ හා විභංගයෙහි සඳහන් දෙක ද යන සප්ත ආපත්තික්ඛන්ධයන් (ඇවැත් රැස් සත), මෙය "ආපත්තාධිකරණය" නම් වේ. සංඝයා විසින් කරනු ලබන අපලෝකන ආදී සතර කර්මයන් සිදු කිරීම යමක් ඇද්ද, මෙය "කිච්චාධිකරණය" නම් වේ.

တတ္ထ ဝိဝါဒါဓိကရဏံ ဒွီဟိ သမထေဟိ သမ္မတိ သမ္မုခါဝိနယေန စ ယေဘုယျသိကာယ စ. သမ္မုခါဝိနယေနေဝ သမ္မမာနံ ယသ္မိံ ဝိဟာရေ ဥပ္ပန္နံ တသ္မိံယေဝ [Pg.200] ဝါ, အညတြ ဝူပသမေတုံ ဂစ္ဆန္တာနံ အန္တရာမဂ္ဂေ ဝါ, ယတ္ထ ဂန္တွာ သံဃဿ နိယျာတိတံ, တတ္ထ သံဃေန ဝါ, သံဃေ ဝူပသမေတုံ အသက္ကောန္တေ တတ္ထေဝ ဥဗ္ဗာဟိကာယ သမ္မတပုဂ္ဂလေဟိ ဝါ ဝိနိစ္ဆိတံ သမ္မတိ. ဧဝံ သမ္မမာနေ စ ပနေတသ္မိံ ယာ သံဃသမ္မုခတော ဓမ္မသမ္မုခတော ဝိနယသမ္မုခတာ ပုဂ္ဂလသမ္မုခတာ, အယံ သမ္မုခါဝိနယော နာမ. တတ္ထ စ ကာရကသံဃဿ သံဃသာမဂ္ဂိဝသေန သမ္မုခိဘာဝေါ သံဃသမ္မုခတာ. သမေတဗ္ဗဿ ဝတ္ထုနော ဘူတတ္တာ ဓမ္မသမ္မုခတာ. ယထာ တံ သမေတဗ္ဗံ, တထေဝဿ သမနံ ဝိနယသမ္မုခတာ. ယော စ ဝိဝဒတိ, ယေန စ ဝိဝဒတိ, တေသံ ဥဘိန္နံ အတ္ထပစ္စတ္ထိကာနံ သမ္မုခီဘာဝေါ ပုဂ္ဂလသမ္မုခတာ. ဥဗ္ဗာဟိကာယ ဝူပသမေ ပနေတ္ထ သံဃသမ္မုခတာ ပရိဟာယတိ. ဧဝံ တာဝ သမ္မုခါဝိနယေနေဝ သမ္မတိ.

එහි විවාදාධිකරණය සමථ දෙකකින් සන්සිඳෙයි; සම්මුඛාවිනය සහ යේභුය්‍යසිකාව යන දෙකෙනි. සම්මුඛාවිනයෙන් ම සන්සිඳුවන කල්හි; යම් විහාරයක (විවාදය) උපන්නේ ද එහිදීම හෝ, වෙනත් ස්ථානයකට එය සන්සිඳුවීම පිණිස යන භික්ෂූන්ගේ මාර්ගයෙහි දී හෝ, යම් තැනකට ගොස් සංඝයාට පවරා දෙන ලද්දේ ද එහිදී සංඝයා විසින් හෝ, සංඝයාට සන්සිඳුවිය නොහැකි කල්හි එහිදීම උබ්බාහිකා ක්‍රමය (තේරීම් කමිටු ක්‍රමය) මඟින් සම්මත පුද්ගලයන් විසින් හෝ විනිශ්චය කරනු ලබන කල්හි එය සන්සිඳෙයි. මෙසේ සන්සිඳුවන කල්හි යම් සංඝයා ඉදිරිපිට බවක්, ධර්මය ඉදිරිපිට බවක්, විනය ඉදිරිපිට බවක් හා පුද්ගලයන් ඉදිරිපිට බවක් ඇද්ද, මෙය "සම්මුඛාවිනය" නම් වේ. එහිදී කර්මකාරක සංඝයාගේ සංඝ සාමග්‍රියෙන් පැවතීම "සංඝසම්මුඛතාව" යි. සන්සිඳවිය යුතු කරුණෙහි සත්‍යතාව "ධම්මසම්මුඛතාව" යි. යම් ආකාරයකින් එය සන්සිඳවිය යුතු ද ඒ ආකාරයෙන්ම සිදු කිරීම "විනයසම්මුඛතාව" යි. යමෙක් විවාද කරයි ද, යමෙකු සමඟ විවාද කරයි ද යන ඒ විත්තිකරුවන් හා පැමිණිලිකරුවන් දෙපාර්ශවයේම ඉදිරිපිට බව "පුග්ගලසම්මුඛතාව" යි. උබ්බාහිකා ක්‍රමයෙන් සන්සිඳුවීමේ දී මෙහි සංඝසම්මුඛතාව පිරිහෙයි. මෙසේ ප්‍රථමයෙන් සම්මුඛාවිනයෙන් ම අධිකරණය සන්සිඳෙයි.

သစေ ပနေဝမ္ပိ န သမ္မတိ, အထ နံ ဥဗ္ဗာဟိကာယ သမ္မတာ ဘိက္ခူ ‘‘န မယံ သက္ကောမ ဝူပသမေတု’’န္တိ သံဃဿေဝ နိယျာတေန္တိ. တတော သံဃော ပဉ္စင်္ဂသမန္နာဂတံ ဘိက္ခုံ သလာကဂ္ဂါဟာပကံ သမ္မန္နတိ, တေန ဂုဠှကဝိဝဋကသကဏ္ဏဇပ္ပကေသု တီသု သလာကဂ္ဂါဟကေသု အညတရဝသေန သလာကံ ဂါဟာပေတွာ သန္နိပတိတာယ ပရိသာယ ဓမ္မဝါဒီနံ ယေဘုယျတာယ ယထာ တေ ဓမ္မဝါဒိနော ဝဒန္တိ, ဧဝံ ဝူပသန္တံ အဓိကရဏံ သမ္မုခါဝိနယေန စ ယေဘုယျသိကာယ စ ဝူပသန္တံ ဟောတိ. တတ္ထ သမ္မုခါဝိနယော ဝုတ္တနယော ဧဝ. ယံ ပန ယေဘုယျသိကာကမ္မဿ ကရဏံ, အယံ ယေဘုယျသိကာ နာမ. ဧဝံ ဝိဝါဒါဓိကရဏံ ဒွီဟိ သမထေဟိ သမ္မတိ.

ඉදින් මෙසේ ද සන්සිඳෙන්නේ නැති නම්, එකල්හි උබ්බාහිකා ක්‍රමයෙන් සම්මත වූ භික්ෂූහු "අපට මෙය සන්සිඳුවීමට නොහැකිය" යි පවසා එය සංඝයාටම පවරා දෙති. ඉක්බිති සංඝයා පංචාංගයකින් යුත් භික්ෂුවක සලාක ග්‍රාහකයා ලෙස සම්මත කර ගනියි. ඔහු විසින් ගුළ්හක, විවටක සහ සකණ්ණජප්පක යන සලාක ක්‍රම තුනෙන් එක් ක්‍රමයකට සලාක පත් බෙදා දී, රැස් වූ පිරිස අතරින් ධර්මවාදීන්ගේ බහුතරය අනුව, යම් සේ එම ධර්මවාදීහු පවසත් ද, එසේ සන්සිඳුවන ලද අධිකරණය සම්මුඛාවිනයෙන් හා යේභුය්‍යසිකාවෙන් සන්සිඳවන ලද්දේ වෙයි. එහි සම්මුඛාවිනය ඉහත කී පරිදිම වේ. යම් යේභුය්‍යසිකා කර්මය සිදු කිරීමක් ඇද්ද, මෙය "යේභුය්‍යසිකා" නම් වේ. මෙසේ විවාදාධිකරණය සමථ දෙකකින් සන්සිඳෙයි.

အနုဝါဒါဓိကရဏံ စတူဟိ သမထေဟိ သမ္မတိ သမ္မုခါဝိနယေန စ သတိဝိနယေန စ အမူဠှဝိနယေန စ တဿပါပိယသိကာယ စ. သမ္မုခါဝိနယေနေဝ သမ္မမာနံ ယော စ အနုဝဒတိ, ယဉ္စ အနုဝဒတိ, တေသံ ဝစနံ သုတွာ သစေ ကာစိ အာပတ္တိ နတ္ထိ, ဥဘော ခမာပေတွာ, သစေ အတ္ထိ အယံ နာမေတ္ထ အာပတ္တီတိ ဧဝံ ဝိနိစ္ဆိတံ ဝူပသမ္မတိ. တတ္ထ သမ္မုခါဝိနယလက္ခဏံ ဝုတ္တနယမေဝ.

අනුවාදාධිකරණය සමථ සතරකින් සන්සිඳෙයි; සම්මුඛාවිනය, සතිවිනය, අමූළ්හවිනය සහ තස්සපාපියසිකාව යන සතරෙනි. සම්මුඛාවිනයෙන් ම සන්සිඳුවන කල්හි; යමෙක් දොස් පවරයි ද, යමෙකුට දොස් පවරනු ලැබේ ද, ඔවුන් දෙදෙනාගේම වචන අසා ඉදින් කිසිදු ඇවැතක් නැති නම්, දෙදෙනා ලවාම සමාව ගන්වා (සන්සිඳවයි). ඉදින් ඇවැතක් ඇත්නම්, මෙහිදී මෙම ඇවැත ඇත්තේ යැයි මෙසේ විනිශ්චය කොට සන්සිඳවනු ලබයි. එහි සම්මුඛාවිනයෙහි ලක්ෂණ ඉහත කී පරිදිම වේ.

ယဒါ ပန ခီဏာသဝဿ ဘိက္ခုနော အမူလိကာယ သီလဝိပတ္တိယာ အနုဒ္ဓံသိတဿ သတိဝိနယံ ယာစမာနဿ သံဃော ဉတ္တိစတုတ္ထေန ကမ္မေန သတိဝိနယံ ဒေတိ, တဒါ သမ္မုခါဝိနယေန စ သတိဝိနယေန စ ဝူပသန္တံ ဟောတိ. ဒိန္နေ ပန သတိဝိနယေ ပုန တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ ကဿစိ အနုဝါဒေါ န ရုဟတိ. ယဒါ ဥမ္မတ္တကော ဘိက္ခု ဥမ္မာဒဝသေန ကတေ အဿာမဏကေ အဇ္ဈာစာရေ ‘‘သရတာယသ္မာ ဧဝရူပိံ အာပတ္တိ’’န္တိ ဘိက္ခူဟိ စောဒိယမာနော ‘‘ဥမ္မတ္တကေန [Pg.201] မေ, အာဝုသော, ဧတံ ကတံ, နာဟံ တံ သရာမီ’’တိ ဘဏန္တောပိ ဘိက္ခူဟိ စောဒိယမာနောဝ ပုန အစောဒနတ္ထာယ အမူဠှဝိနယံ ယာစတိ, သံဃော စဿ ဉတ္တိစတုတ္ထေန ကမ္မေန အမူဠှဝိနယံ ဒေတိ. တဒါ သမ္မုခါဝိနယေန စ အမူဠှဝိနယေန စ ဝူပသန္တံ ဟောတိ. ဒိန္နေ ပန အမူဠှဝိနယေ ပုန တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ ကဿစိ တပ္ပစ္စယာ အနုဝါဒေါ န ရုဟတိ. ယဒါ ပန ပါရာဇိကေန ဝါ ပါရာဇိကသာမန္တေန ဝါ စောဒိယမာနဿ အညေနညံ ပဋိစရတော ပါပုဿန္နတာယ ပါပိယဿ ပုဂ္ဂလဿ ‘‘သစာယံ အစ္ဆိန္နမူလော ဘဝိဿတိ, သမ္မာ ဝတ္တိတွာ ဩသာရဏံ လဘိဿတိ. သစေ ဆိန္နမူလော, အယမေဝဿ နာသနာ ဘဝိဿတီ’’တိ မညမာနော သံဃော ဉတ္တိစတုတ္ထေန ကမ္မေန တဿပါပိယသိကံ ကရောတိ, တဒါ သမ္မုခါဝိနယေန စ တဿပါပိယသိကာယ စ ဝူပသန္တံ ဟောတီတိ. ဧဝံ အနုဝါဒါဓိကရဏံ စတူဟိ သမထေဟိ သမ္မတိ.

නමුත් යම් කලෙක රහතන් වහන්සේ නමකට පදනමක් නොමැතිව ශීල විපත්තියක් පිළිබඳව චෝදනා කරන ලදුව, උන්වහන්සේ සතිවිනය ඉල්ලා සිටින කල්හි සංඝයා වහන්සේ ඥත්ති චතුත්ථ කර්මයෙන් සතිවිනය ලබා දෙත්ද, එවිට සම්මුඛාවිනයෙන් හා සතිවිනයෙන් එම අධිකරණය සංසිඳේ. සතිවිනය දුන් පසු නැවත ඒ පුද්ගලයාට කිසිදු චෝදනාවක් එල්ල කළ නොහැක. යම් කලෙක උමතු වූ භික්ෂුවක විසින් උමතු බව නිසා කරන ලද මහණකමට නොසැලකෙන වැරදි සම්බන්ධයෙන් 'ඇවැත්නි, මෙබඳු ඇවතක් සිහි කරන්නැ'යි භික්ෂූන් විසින් චෝදනා කරනු ලබන කල්හි, 'ඇවැත්නි, මා උමතුව සිටියදී මෙය කරන ලදී, මට එය මතක නැතැ'යි පවසද්දීත් භික්ෂූන් විසින් නැවත නැවතත් චෝදනා කරනු ලබයි නම්, එවිට තවදුරටත් චෝදනා නොලැබීම පිණිස ඔහු අමූළ්හවිනය ඉල්ලා සිටී. එවිට සංඝයා ඔහුට ඥත්ති චතුත්ථ කර්මයෙන් අමූළ්හවිනය ලබා දෙයි. එවිට සම්මුඛාවිනයෙන් හා අමූළ්හවිනයෙන් එම අධිකරණය සංසිඳේ. අමූළ්හවිනය දුන් පසු ඒ සම්බන්ධයෙන් නැවත ඒ පුද්ගලයාට චෝදනාවක් එල්ල කළ නොහැක. තවද, පාරාජිකාවකින් හෝ පාරාජිකාවකට ආසන්න වරදකින් චෝදනා ලබන්නා වූ, එක් කරුණක් අසන විට තවත් කරුණක් පවසමින් වසන් කරන්නා වූ පවිටු පුද්ගලයෙකුට, 'ඉදින් මොහු මුල් සිඳී නොගියේ නම්, මනා කොට පිළිපැද නැවත ඇතුළත් කරගැනීම ලබනු ඇත; ඉදින් මුල් සිඳී ගියේ නම්, මෙයම මොහුගේ විනාශය වනු ඇතැ'යි සලකා සංඝයා වහන්සේ ඥත්ති චතුත්ථ කර්මයෙන් ඔහුට තස්සපාපියසිකා කර්මය කරත් ද, එවිට සම්මුඛාවිනයෙන් හා තස්සපාපියසිකාවෙන් එම අධිකරණය සංසිඳේ. මෙසේ අනුවාදාධිකරණය ශමථ හතරකින් සංසිඳෙයි.

အာပတ္တာဓိကရဏံ တီဟိ သမထေဟိ သမ္မတိ သမ္မုခါဝိနယေန စ ပဋိညာတကရဏေန စ တိဏဝတ္ထာရကေန စ. တဿ သမ္မုခါဝိနယေနေဝ ဝူပသမော နတ္ထိ. ယဒါ ပန ဧကဿ ဝါ ဘိက္ခုနော သန္တိကေ သံဃဂဏမဇ္ဈေသု ဝါ ဘိက္ခု လဟုကံ အာပတ္တိံ ဒေသေတိ, တဒါ အာပတ္တာဓိကရဏံ သမ္မုခါဝိနယေန စ ပဋိညာတကရဏေန စ ဝူပသမ္မတိ. တတ္ထ သမ္မုခါဝိနယေ တာဝ ယော စ ဒေသေတိ, ယဿ စ ဒေသေတိ, တေသံ သမ္မုခီဘာဝေါ ပုဂ္ဂလသမ္မုခတော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

ආපත්තාධිකරණය සම්මුඛාවිනය, පටිඤ්ඤාතකරණය සහ තිණවත්ථාරකය යන ශමථ තුනකින් සංසිඳෙයි. එහි සම්මුඛාවිනයෙන් පමණක් සංසිඳීමක් නැත. යම් කලෙක එක් භික්ෂුවක් සමීපයෙහි හෝ සංඝයා හෝ ගණය මැද භික්ෂුවක් ලහුක ඇවතක් දේශනා කරයිද, එවිට ආපත්තාධිකරණය සම්මුඛාවිනයෙන් හා පටිඤ්ඤාතකරණයෙන් සංසිඳෙයි. එහි සම්මුඛාවිනය යනු ඇවැත් දේශනා කරන්නා සහ එය පිළිගන්නා යන දෙදෙනාගේ පෞද්ගලිකව ඉදිරිපත් වීමයි. සෙසු විස්තර කලින් සඳහන් කළ පරිදිම වේ.

ပုဂ္ဂလဿ စ ဂဏဿ စ ဒေသနာကာလေ သံဃသမ္မုခတော ပရိဟာယတိ. ယံ ပနေတ္ထ ‘‘အဟံ, ဘန္တေ, ဣတ္ထန္နာမံ အာပတ္တိံ အာပန္နော’’တိ စ ‘‘ပဿသီ’’တိ စ ‘‘အာမ, ပဿာမီ’’တိ စ ပဋိညာတာယ ‘‘အာယတိံ သံဝရေယျာသီ’’တိ ကရဏံ, တံ ပဋိညာတကရဏံ နာမ. သံဃာဒိသေသေ ပရိဝါသာဒိယာစနာ ပဋိညာ, ပရိဝါသာဒီနံ ဒါနံ ပဋိညာတကရဏံ နာမ.

පුද්ගලයෙකුට සහ ගණයකට ඇවැත් දේශනා කරන අවස්ථාවේදී සංඝ සම්මුඛත්වය ගිලිහෙයි. එහි 'ස්වාමීනි, මම මෙබඳු නම් ඇති ඇවතකට පැමිණියෙමි'යි කියා, 'එය දකින්නෙහිද?'යි ඇසූ විට 'එසේය, දකිමි'යි යනුවෙන් පිළිගෙන 'මතු සංවර වන්න'යි කීම පටිඤ්ඤාතකරණය නම් වේ. සංඝාදිසේස ඇවතකදී පරිවාස ආදිය ඉල්ලීම ප්‍රතිඥාවයි, පරිවාස ආදිය ලබා දීම පටිඤ්ඤාතකරණය නම් වේ.

ဒွေပက္ခဇာတာ ပန ဘဏ္ဍနကာရကာ ဘိက္ခူ ဗဟုံ အဿာမဏကံ အဇ္ဈာစာရံ စရိတွာ ပုန လဇ္ဇိဓမ္မေ ဥပ္ပန္နေ ‘‘သစေ မယံ ဣမာဟိ အာပတ္တီဟိ အညမညံ ကာရေဿာမ, သိယာပိ တံ အဓိကရဏံ ကက္ခဠတ္တာယ ဝါဠတ္တာယ သံဝတ္တေယျာ’’တိ အညမညံ အာပတ္တိယာ ကာရာပနေ ဒေါသံ ဒိသွာ ယဒါ ဘိက္ခူ တိဏဝတ္ထာရကကမ္မံ ကရောန္တိ, တဒါ အာပတ္တာဓိကရဏံ သမ္မုခါဝိနယေန စ တိဏဝတ္ထာရကေန စ သမ္မတိ. တတြ ဟိ ယတ္တကာ ဟတ္ထပါသူပဂတာ ‘‘န မေတံ ခမတီ’’တိ ဧဝံ ဒိဋ္ဌာဝိကမ္မံ အကတွာ ‘‘ဒုက္ကဋံ ကမ္မံ ပုန ကာတဗ္ဗံ ကမ္မ’’န္တိ [Pg.202] န ဥက္ကောဋေန္တိ, နိဒ္ဒမ္ပိ ဩက္ကန္တာ ဟောန္တိ, သဗ္ဗေသံ ဌပေတွာ ထုလ္လဝဇ္ဇဉ္စ ဂိဟိပဋိသံယုတ္တဉ္စ သဗ္ဗာပတ္တိယော ဝုဋ္ဌဟန္တိ. ဧဝံ အာပတ္တာဓိကရဏံ တီဟိ သမထေဟိ သမ္မတိ.

කණ්ඩායම් දෙකකට බෙදී කලහ කළ භික්ෂූන් වහන්සේලා ශ්‍රමණයන්ට නුසුදුසු බොහෝ වැරදි හැසිරීම් වල යෙදී සිට පසුව ලජ්ජාශීලී ගුණය උපන් කල්හි, 'ඉදින් අප මේ ඇවැත් සම්බන්ධයෙන් එකිනෙකාට දඬුවම් පමුණුවා ගැනීමට ගියහොත්, ඒ අධිකරණය රළු බවටත් දරුණු බවටත් හැරෙන්නට පුළුවනැ'යි සලකා, එකිනෙකා ලවා ඇවැත් දේශනා කරවා ගැනීමේ දෝෂය දැක යම් කලෙක භික්ෂූන් වහන්සේලා තිණවත්ථාරක කර්මය කරත් ද, එවිට ආපත්තාධිකරණය සම්මුඛාවිනයෙන් හා තිණවත්ථාරකයෙන් සංසිඳෙයි. එහිදී හස්තපාසයට පැමිණ සිටින යම් තාක් භික්ෂූන් 'මට මෙය රුචි නැතැ'යි මෙසේ තම මතය ප්‍රකාශ නොකර, 'වැරදි ලෙස කරන ලද කර්මය නැවත කළ යුතුය'යි කියා එය අවුල් නොකරත් ද, ඔවුන් නින්දට වැටී සිටියද, ථුල්ලච්චය (මෙහි ථුල්ලවජ්ජ යනු සංඝාදිසේසයයි) ඇවැත් සහ ගිහියන්ට සම්බන්ධ ඇවැත් හැර අන් සියලු ඇවැත්වලින් ඔවුහු නැගී සිටිති. මෙසේ ආපත්තාධිකරණය ශමථ තුනකින් සංසිඳෙයි.

ကိစ္စာဓိကရဏံ ဧကေန သမထေန သမ္မတိ သမ္မုခါဝိနယေနေဝ. ဣတိ ဣမာနိ စတ္တာရိ အဓိကရဏာနိ ယထာနုရူပံ ဣမေဟိ သတ္တဟိ သမထေဟိ သမ္မန္တိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နာနံ အဓိကရဏာနံ သမထာယ ဝူပသမာယ သမ္မုခါဝိနယော ဒါတဗ္ဗော…ပေ… တိဏဝတ္ထာရကော’’တိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ.

කිච්චාධිකරණය සම්මුඛාවිනය නමැති එකම ශමථයකින් සංසිඳෙයි. මෙසේ මේ අධිකරණ සතර ඒ ඒ ආකාරයෙන් මෙම ශමථ සතෙන් සංසිඳෙයි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී - 'හටගත් හටගත් අධිකරණ සංසිඳුවීම පිණිස සම්මුඛාවිනය දිය යුතුය...පෙ... තිණවත්ථාරකය' යනාදී වශයෙනි. සෙසු සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලිය.

အဓိကရဏသမထသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අධිකරණසමථ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

ဝိနယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

විනය වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

ဣတိ မနောရထပူရဏိယာ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ-အဋ္ဌကထာယ

මනෝරථපූරණී නම් වූ අංගුත්තර නිකාය අට්ඨකථාවෙහි,

သတ္တကနိပါတဝဏ္ဏနာယ အနုတ္တာနတ္ထဒီပနာ သမတ္တာ.

සත්තක නිපාත වර්ණනාවෙහි අපැහැදිලි අර්ථ පැහැදිලි කර දීම අවසන් විය.