. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

礼敬彼世尊、阿罗汉、正等觉者。

องฺคุตฺตรนิกาเย

增支部

ทุกนิปาต-ฏีกา

二集复注

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

1. 第一五十集

๑. กมฺมการณวคฺโค

1. 刑罚品

๑. วชฺชสุตฺตวณฺณนา

1. 过失经释义

๑. ทุกนิปาตสฺส [Pg.1] ปฐเม ปหารสาธนตฺถนฺติ ทณฺฑปฺปหารสฺส สุขสิทฺธิ-อตฺถํ. กญฺชิโต นิพฺพตฺตํ กญฺชิยํ, อารนาลํ, ยํ พิลงฺคนฺติปิ วุจฺจติ, ตํ ยตฺถ สิญฺจติ, สา กญฺชิยอุกฺขลิกา พิลงฺคถาลิกา, ตํสทิสํ การณํ พิลงฺคถาลิกํ. สีสกฏาหํ อุปฺปาเฏตฺวาติ อโยคุฬปฺปเวสปฺปมาณํ ฉิทฺทํ กตฺวา. สงฺขมุณฺฑกมฺมการณนฺติ สงฺขํ วิย มุณฺฑกรณํ กมฺมการณํ. ราหุมุขกมฺมการณนฺติ ราหุมุขคตสูริยสทิสกมฺมการณํ.

1. 于《二集》之初，“为成办击打”者，谓为顺利施以杖击。由米粥发酵而成者为粥酸(kañjiyaṃ)，亦称阿罗那罗(āranālaṃ)，亦谓毕朗伽(bilaṅga)。倾倒彼处，是为粥酸锅(kañjiyaukkhalikā)或毕朗伽盘(bilaṅgathālikā)。与此类似之刑罚，是为毕朗伽盘刑。“撬开头盖骨”者，谓凿开一孔，大小足以放入铁球。螺形剃头刑(saṅkhamuṇḍakammakāraṇaṃ)者，谓如螺般剃头之刑罚。罗睺口刑(rāhumukhakammakāraṇaṃ)者，谓如日入罗睺口之刑罚。

โชติมาลิกนฺติ โชติมาลวนฺตํ กมฺมการณํ. หตฺถปชฺโชติกนฺติ หตฺถสฺส ปชฺโชตนกมฺมการณํ. เอรกวตฺตกมฺมการณนฺติ เอรกวตฺตสทิเส สรีรโต จมฺมวตฺเต อุปฺปาฏนกมฺมการณํ. จีรกวาสิกกมฺมการณนฺติ สรีรโต อุปฺปาฏิตวตฺตจีรเกหิ นิวาสาปนกมฺมการณํ. ตํ กโรนฺตา ยถา คีวโต ปฏฺฐาย วทฺเธ กนฺติตฺวา กฏิยํ ฐเปนฺติ, เอวํ โคปฺผกโต ปฏฺฐาย กนฺติตฺวาปิ กฏิยเมว ฐเปนฺติ. อฏฺฐกถายํ ปน [Pg.2] ‘‘กฏิโต ปฏฺฐาย กนฺติตฺวา โคปฺผเกสุ ฐเปนฺตี’’ติ วุตฺตํ. เอเณยฺยกกมฺมการณนฺติ เอณิมิคสทิสกมฺมการณํ. อยวลยานิ ทตฺวาติ อยวลยานิ ปฏิมุญฺจิตฺวา. อยสูลานิ โกฏฺเฏนฺตีติ กปฺปรชณฺณุกโกฏีสุ อยสูลานิ ปเวเสนฺติ. ตนฺติ ตํ ตถากตกมฺมการณํ สตฺตํ.

火鬘刑(jotimālikā)者，谓具火鬘之刑罚。手炬刑(hatthapajjotikā)者，谓令手燃亮之刑罚。草席卷刑(erakavattaka)者，谓如剥草席般，从身剥下皮条之刑罚。树皮衣刑(cīrakavāsika)者，谓以从身剥下之皮条为衣之刑罚。行此刑者，或从颈始，环切至腰而置之；或从踝始，环切至腰而置之。然于义注中说：“从腰始，环切至踝而置之。”羚羊刑(eṇeyyaka)者，谓如羚羊之刑罚。“施以铁环”者，谓套上铁环。“钉入铁钉”者，谓于肘尖、膝尖贯入铁钉。此谓彼有情，受如是刑罚。

พฬิสมํสิกนฺติ พลิเสหิ มํสุปฺปาฏนกมฺมการณํ. กหาปณิกนฺติ กหาปณมตฺตโส ฉินฺทนกมฺมการณํ. โกฏฺเฏนฺตีติ ฉินฺทนฺติ. ขาราปตจฺฉิกนฺติ ตจฺเฉตฺวา ขาราปสิญฺจนกมฺมการณํ. ปลิฆปริวตฺติกนฺติ ปลิฆสฺส วิย ปริวตฺตนกมฺมการณํ. เอกาพทฺธํ กโรนฺติ อยสูลสฺส โกฏฺฏเนน. ปลาลปีฐกนฺติ ปลาลปีฐสฺส วิย สรีรสฺส สํเวลฺลนกมฺมการณํ. การณิกาติ ฆาตนการกา. ปลาลวฏฺฏึ วิย กตฺวาติ ยถา ปลาลปีฐํ กโรนฺตา ปลาลํ วฏฺฏึ กตฺวา สํเวลฺลนวเสน ปุน เวเฐนฺติ, เอวํ กโรนฺตีติ อตฺโถ. ฉาตกสุนเขหีติ ขุทฺทเกหิ โกเลยฺยกสุนเขหิ. เต หิ พลวนฺตา ชวโยคา สูรา จ โหนฺติ. สหสฺสภณฺฑิกนฺติ สหสฺสตฺถวิกํ.

钩肉刑(baḷisamaṃsika)者，谓以钩撕肉之刑罚。钱币刑(kahāpaṇika)者，谓切成钱币大小之刑罚。“敲击”者，谓切割。碱水浴刑(khārāpatacchika)者，谓削刮后浇淋碱水之刑罚。门闩转刑(palighaparivattika)者，谓如门闩般转动之刑罚。以铁丳钉之，使其固定。稻草人刑(palālapīṭhaka)者，谓如稻草卷般缠绕身体之刑罚。“行刑者”(kāraṇikā)者，谓执行杀戮者。“如作草卷”者，谓如制作稻草卷，先将草卷起，再以缠绕之法复卷之，义亦如是。“被饥犬”者，谓被小家犬(koleyyakasunakha)所食。彼等强壮、迅捷而勇猛。“千钱袋”者，谓值千金之袋。

ยาหนฺติ ยํ อหํ. ยนฺติ จ การณวจนํ. เตนาห ‘‘เยน อห’’นฺติ. ฉินฺนมูลเกติ ตณฺหามูลสฺส อุจฺฉินฺนตฺตา สญฺฉินฺนมูลเก.

“Yāhanti”者，谓“yaṃ ahaṃ”（我所……）。“Yanti”亦为表因之词。是故说“yena ahaṃ”（我所由……）。“已断根”者，谓贪爱之根已断，故为已断根者。

วชฺชสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《过失经》释义终。

๒. ปธานสุตฺตวณฺณนา

2. 精勤经释义

๒. ทุติเย อุภโตพฺยูฬฺหสงฺคามปฺปเวสนสทิสนฺติ ยุทฺธตฺถาย อุภโตราสิกตจตุรงฺคินิเสนามชฺฌปฺปเวสนสทิสํ. ทานญฺจ ยุทฺธญฺจ สมานมาหูติ เอตฺถ กถํ ปนีทมุภยํ สมานํ? ชีวิตวินาสภีรุโก หิ ยุชฺฌิตุํ น สกฺโกติ, โภคกฺขยภีรุโก ทานํ ทาตุํ น สกฺโกติ. ‘‘ชีวิตญฺจ รกฺขิสฺสามิ, ยุชฺฌิสฺสามี’’ติ หิ วทนฺโต น ยุชฺฌติ, ชีวิเต ปน อาลยํ วิสฺสชฺเชตฺวา ‘‘หตฺถปาทาทิจฺเฉโท วา โหตุ มรณํ วา, คณฺหิสฺสาเมตํ อิสฺสริย’’นฺติ อุสฺสหนฺโตว ยุชฺฌติ. ‘‘โภเค จ รกฺขิสฺสามิ, ทานญฺจ ทสฺสามี’’ติ วทนฺโตปิ น ททาติ, โภเคสุ ปน อาลยํ ปิสฺสชฺเชตฺวา ‘‘มหาทานํ ทสฺสามี’’ติ อุสฺสหนฺโตว เทติ. เอวํ [Pg.3] ทานญฺจ ยุทฺธญฺจ สมํ โหติ. กิญฺจ ภิยฺโย – อปฺปาปิ สนฺตา พหุเก ชินนฺติ, ยถา จ ยุทฺเธ อปฺปกาปิ วีรปุริสา พหุเก ภีรุปุริเส ชินนฺติ, เอวํ สทฺธาทิสมฺปนฺโน อปฺปกมฺปิ ทานํ ททนฺโต พหุวิธํ โลภโทสอิสฺสามจฺฉริยทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาทิเภทํ ตปฺปฏิปกฺขํ อภิภวติ, พหุญฺจ ทานวิปากํ อธิคจฺฉติ. เอวมฺปิ ทานญฺจ ยุทฺธญฺจ สมานํ. เตนาห ‘‘อปฺปมฺปิ เจ สทฺทหาโน ททาติ, เตเนว โส โหติ สุขี ปรตฺถา’’ติ.

2. 于第二经，“如入两军对阵之战场”者，谓如为战而入双方已列阵之四部军中。所谓“布施与战斗，二者相同”，此二者如何相同？畏惧丧命者，不能战斗；吝惜财物者，不能布施。言“我既要保命，亦要战斗”者，实不能战。唯有舍弃对生命之执恋，勇猛精进，谓“纵使手足斩断，乃至丧命，我亦必夺此主权”者，方能战斗。同样，言“我既要守护财富，亦要布施”者，亦不能施。唯有舍弃对财富之执恋，勇猛精进，谓“我必行大布施”者，方能布施。如是，布施与战斗乃为相同。复次，“以少亦能胜多”。如于战场，少数勇士能胜众多怯夫；如是，具足信等功德者，虽行少分布施，亦能降伏贪、瞋、嫉、悭、邪见、疑等种种与之相违之烦恼，并获广大布施果报。如是，布施与战斗亦为相同。是故说：“纵使少分布施，若具信心，彼于来世，必得安乐。”

อคารสฺส หิตํ กสิโครกฺขาทิ อคาริยํ, ตํ นตฺถิ เอตฺถาติ อนคาริยํ, ปพฺพชฺชาติ อาห ‘‘อคารสฺส…เป… อนคาริยํ ปพฺพชฺช’’นฺติ. สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺคตฺถายาติ เอตฺถ จตฺตาโร อุปธี – กามุปธิ, ขนฺธุปธิ, กิเลสุปธิ, อภิสงฺขารุปธีติ. กามาปิ หิ ‘‘ยํ ปญฺจ กามคุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ กามานํ อสฺสาโท’’ติ (อ. นิ. ๙.๓๔) เอวํ วุตฺตสฺส สุขสฺส, ตทสฺสาทนิมิตฺตสฺส วา ทุกฺขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต อุปธียติ เอตฺถ สุขนฺติ อิมินา วจนตฺเถน ‘‘อุปธี’’ติ วุจฺจนฺติ. ขนฺธาปิ ขนฺธมูลกสฺส ทุกฺขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต, กิเลสาปิ อปายทุกฺขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต, อภิสงฺขาราปิ ภวทุกฺขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต ‘‘อุปธี’’ติ วุจฺจนฺติ. สพฺเพสํ อุปธีนํ ปฏินิสฺสคฺโค ปหานํ เอตฺถาติ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺคํ, นิพฺพานํ. เตนาห ‘‘สพฺเพสํ ขนฺธูปธิ…เป… นิพฺพานสฺส อตฺถายา’’ติ.

在家之务，如农耕、守护牛等，是在家业(agāriyaṃ)。此处无此，故为无家(anagāriyaṃ)，即出家(pabbajjā)。故说“在家……乃至……无家，出家”。“为舍离一切依”者，此处有四种依(upadhi)：欲依、蕴依、烦恼依、行依。诸欲，因“缘于五种欲德而生起乐与喜，此为诸欲之味”（《增支部》9.34）如是所说之乐，或以尝此为因而有之苦，皆为所依处，依此而有乐，故以“依”为名。诸蕴，以蕴为根之苦所依处故；诸烦恼，为堕处之苦所依处故；诸行，为有之苦所依处故，皆名为“依”。于此舍离、断除一切依，即是“舍离一切依”，亦即涅槃。是故说“为了一切蕴依……乃至……涅槃”。

ปธานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《精勤经》释义终。

๓. ตปนียสุตฺตวณฺณนา

3. 热恼经释义

๓. ตติเย ตปนียาติ เอตฺถ กตฺตุอตฺเถ อนีย-สทฺโทติ อาห ‘‘ตปนฺตีติ ตปนียา’’ติ. ตปนฺตีติ วิพาเธนฺติ, วิเหเฐนฺตีติ อตฺโถ. ตปนํ วา ทุกฺขํ, ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม อภิสมฺปรายญฺจ ตสฺส อุปฺปาทเนน เจว อนุพลปฺปทาเนน จ หิตาติ ตปนียา. อถ วา ตปนฺติ เตนาติ ตปนํ, อนุตาโป, วิปฺปฏิสาโรติ อตฺโถ. ตสฺส เหตุภาวโต หิตาติ ตปนียา. อนุโสจตีติ วิปฺปฏิสารี หุตฺวา กตากตํ อนุคมฺม โสจติ. โสจนญฺหิ กตตฺตา จ โหติ อกตตฺตา จ. ตถา เจว ปาฬิยํ วิภตฺตํ. นนฺทยกฺขาทีนํ วตฺถูนิ ปากฏานีติ ตานิ อทสฺเสตฺวา [Pg.4] ทฺเวภาติกวตฺถุํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เต กิรา’’ติ อาทิมาห. ตตฺถ เตติ ทฺเว ภาตโร. ปุน กึ มคฺคสีติ ปุน กึ อิจฺฉสิ.

3. 于第三经，于“热恼”(tapanīya)一词，此中“anīya”一词为作者义，故说“彼等令热恼，故为热恼法”。“令热恼”者，谓恼乱、伤害。或“热恼”(tapana)即是苦，于现法及后世，能令其生起并增长，于此有益，故为“热恼法”。或“因此而热恼”，故为“热恼”(tapana)，其义为追悔、后悔。为其因缘，于此有益，故为“热恼法”。“他追悔”者，谓心怀后悔，追随思惟已作、未作之事而忧愁。忧愁实由已作及未作而生，于圣典中亦如是分别。难陀(Nanda)夜叉(Yakkha)等事已广为人知，故不示之，为示二兄弟事，故说“彼等云”等。其中“彼等”(te)者，谓二兄弟。“汝复何求”者，谓“汝复何欲”。

ตปนียสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《热恼经》释义终。

๕. อุปญฺญาตสุตฺตวณฺณนา

5. 共知经释义

๕. ปญฺจเม อิมญฺหิ ธมฺมทฺวยนฺติ กุสเลสุ ธมฺเมสุ อสนฺตุฏฺฐิตา, ปธานสฺมึ อโนสกฺกนสงฺขาตํ ธมฺมทฺวยํ. อิมินาติ ‘‘อสนฺตุฏฺฐิตา กุสเลสุ ธมฺเมสู’’ติ วจเนน. อิมํ ทีเปตีติ ‘‘ยาว โส อุปฺปชฺชติ, น ตาวาหํ สนฺตุฏฺโฐ อโหสิ’’นฺติ เอตํ ปริยนฺตํ กตฺวา วกฺขมานตฺถํ ทีเปติ. ปธานสฺมินฺติ วีริยารมฺเภ. อิมมตฺถนฺติ ‘‘ปธานสฺมิญฺจา’’ติอาทินา วุตฺตมตฺถํ. วีริยปฺปวาเห วตฺตมาเน อนฺตรา เอว ปฏิคมนํ นิวตฺตนํ ปฏิวานํ, ตทสฺส อตฺถีติ ปฏิวานี, น ปฏิวานี อปฺปฏิวานี, ตสฺส ภาโว อปฺปฏิวานิตา, อโนสกฺกนาติ อาห ‘‘อปฺปฏิวานิตาติ อปฺปฏิกฺกมนา อโนสกฺกนา’’ติ. ตตฺถ อโนสกฺกนาติ อปฺปฏินิวตฺติ.

5. 在第五（经）中，“此二法”(imañhi dhammadvayaṃ)是指于诸善法不满足，以及于精进不退缩，此二法。“以此”(iminā)是指以“于诸善法不满足”之语。“显此”(imaṃ dīpeti)是说，以“直到彼法生起，我才满足”为限，来阐明将说之义。“于精进”(padhānasmiṃ)是指发起精勤。“此义”(imamatthanti)是指由“于精进”(padhānasmiñca)等语所说之义。当精勤之流持续时，中途退回、退转即是“退转”(paṭivāna)。有此者为“退转者”(paṭivānī)，无此者为“不退转者”(appaṭivānī)，其状态即是“不退转性”(appaṭivānitā)，亦即“不退缩”(anosakkanā)。故说：“不退转性(appaṭivānitā)即不退回(appaṭikkamanā)、不退缩(anosakkanā)。”此处，“不退缩”即是不退转(appaṭinivatti)。

อาคมนียปฏิปทาติ สมถวิปสฺสนาสงฺขาตา ปุพฺพภาคปฏิปตฺติ. สา หิ อาคจฺฉนฺติ วิเสสมธิคจฺฉนฺติ เอตาย, อาคจฺฉติ วา วิเสสาธิคโม เอตายาติ อาคมนียา, สา เอว ปฏิปชฺชิตพฺพโต ปฏิปทาติ อาคมนียปฏิปทา. อปฺปฏิวานปธานนฺติ โอสกฺกนารหิตปฺปธานํ, อนฺตรา อโนสกฺกิตฺวา กตวีริยนฺติ อตฺโถ.

“应行道”(Āgamanīyapaṭipadā)是指名为止(samatha)与观(vipassanā)的前分行道。因为众生凭借它而趋近并证得殊胜，或者殊胜的证得是依它而生起，故名“引导”(āgamanīyā)；又因为它应当被实行，故名“行道”(paṭipadā)，因此是“应行道”(āgamanīyapaṭipadā)。“不退转精勤”(Appaṭivānapadhāna)是不退缩的精勤，意即中途不退缩而作的精勤。

อุปญฺญาตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

近知经释义终。

๖. สํโยชนสุตฺตวณฺณนา

6. 结缚经释义

๖. ฉฏฺเฐ สํโยชนานํ หิตา ปจฺจยภาเวนาติ สํโยชนิยา, เตภูมกา ธมฺมา. เตนาห ‘‘ทสนฺนํ สํโยชนาน’’นฺติอาทิ. สํโยชนิเย ธมฺเม อสฺสาทโต อนุปสฺสติ สีเลนาติ อสฺสาทานุปสฺสี, ตสฺส ภาโว อสฺสาทานุปสฺสิตา. นิพฺพิทานุปสฺสิตาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อุกฺกณฺฐนวเสนาติ สํโยชนิเยสุ เตภูมกธมฺเมสุ นิพฺพินฺทนวเสน. ชนนํ ชาติ, ขนฺธานํ ปาตุภาโวติ อาห ‘‘ชาติยาติ ขนฺธนิพฺพตฺติโต’’ติ, ขนฺธานํ ตตฺถ ตตฺถ ภเว อปราปรํ นิพฺพตฺติโตติ อตฺโถ. ขนฺธปริปาโก [Pg.5] เอกภวปริยาปนฺนานํ ขนฺธานํ ปุราณภาโว. เอกภวปริยาปนฺนชีวิตินฺทฺริยปฺปพนฺธวิจฺเฉทวเสน ขนฺธานํ เภโท อิธ มรณนฺติ อาห ‘‘มรเณนาติ ขนฺธเภทโต’’ติ. อนฺโตนิชฺฌานํ จิตฺตสนฺตาโป. ปริเทโว นาม ญาติพฺยสนาทีหิ ผุฏฺฐสฺส วาจาวิปฺปลาโป. โส จ โสกสมุฏฺฐาโนติ อาห ‘‘ตนฺนิสฺสิตลาลปฺปิตลกฺขเณหิ ปริเทเวหี’’ติ. ลาลปฺปิตํ วาจาวิปฺปลาโป, โส จ อตฺถโต สทฺโทเยว.

6. 在第六（经）中，“结缚法”(saṃyojaniyā)是指因有利于结缚而成为结缚之缘的法，即三界诸法。因此说“十种结缚”等。以乐味随观结缚法者，名为“味随观者”(assādānupassī)，其状态即是“味随观”(assādānupassitā)。“厌离随观”(nibbidānupassitā)亦是此理。“以厌倦故”(ukkaṇṭhanavasena)是指对三界结缚法生起厌离。“生”(jananaṃ)即是生起(jāti)，是诸蕴的显现。故说：“由生(jātiyā)即是由诸蕴生起(khandhanibbattito)”，意即诸蕴在彼彼有中相续不断地生起。“蕴成熟”(khandhaparipāko)是指一生所摄诸蕴的衰老状态。此处，一生所摄的命根相续断绝而致诸蕴坏灭，即是“死”(maraṇa)。故说：“由死(maraṇena)即是由诸蕴坏灭(khandhabhedato)。”“内烧”(Antonijjhānaṃ)即是心热(cittasantāpo)。“悲”(Paridevo)是指遭逢亲属不幸等事者言语错乱。此由愁而生，故说：“悲具有依愁而有、言语错乱之相。”“言语错乱”(Lālappitaṃ)即是言语散乱，其本质仅是声音而已。

ทุกฺขนฺติ อิธ กายิกํ ทุกฺขํ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘กายปฏิปีฬนทุกฺเขหี’’ติ. มโนวิฆาตโทมนสฺเสหีติ มนโส วิฆาตกเรหิ โทมนสฺเสหิ. พฺยาปาทสมฺปโยเคน มนโส วิหนนรสญฺหิ โทมนสฺสํ. ภุโส อายาโส อุปายาโส ยถา ‘‘ภุสมาทานํ อุปาทาน’’นฺติ, โส จ อตฺถโต ญาติพฺยสนาทีหิ ผุฏฺฐสฺส อธิมตฺตเจโตทุกฺขปฺปภาวิโต โทโสเยว. กายจิตฺตานญฺหิ อายาสนวเสน โทสสฺเสว ปวตฺติอากาโร อุปายาโสติ วุจฺจติ สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺโน. ตํ จุทฺทสหิ อกุสลเจตสิเกหิ อญฺโญ เอโก เจตสิกธมฺโมติ เอเก. ยํ วิสาโทติ จ วทนฺติ.

此处的“苦”(dukkhaṃ)意指身苦，故说：“由身体的逼迫之苦”。“由心恼忧受”(Manovighātadomanassehi)是指由恼乱心的忧受。忧受(domanassa)确实有与嗔(byāpāda)相应而恼害心的作用。“极度劳累”(bhuso āyāso)即是“忧迫”(upāyāso)，犹如“极度执取”(bhusamādānaṃ)即是“取”(upādāna)。就其义而言，它只是遭逢亲属不幸等事者，由过度心苦所引发的嗔(dosa)。因为身心受恼时，嗔的生起方式即被称为“忧迫”，它摄于行蕴。有人说，它是在十四不善心所之外的另一个心所法。也有人称之为“沮丧”(visāda)。

สํโยชนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

结缚经释义终。

๗. กณฺหสุตฺตวณฺณนา

7. 黑品释义

๗. สตฺตเม ยถา ‘‘กณฺหา คาวี’’ติอาทีสุ กาฬวณฺเณน สมนฺนาคตา ‘‘กณฺหา’’ติ วุจฺจติ, น เอวํ กาฬวณฺณตาย ธมฺมา ‘‘กณฺหา’’ติ วุจฺจนฺติ, อถ โข กณฺหาภิชาตินิพฺพตฺติเหตุโต อปฺปภสฺสรภาวกรณโต วา ‘‘กณฺหา’’ติ วุจฺจนฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น กาฬวณฺณตายา’’ติอาทิมาห. กณฺหตายาติ กณฺหาภิชาติตาย. กณฺหาภิชาตีติ จ อปายา วุจฺจนฺติ มนุสฺเสสุ จ โทภคฺคิยํ. สรเสนาติ สภาเวน. น หิรียติ น ลชฺชตีติ อหิริโก, ปุคฺคโล, จิตฺตํ, ตํ สมฺปยุตฺตธมฺมสมุทาโย วา. ตสฺส ภาโว อหิริกฺกนฺติ วตฺตพฺเพ เอกสฺส ก-การสฺส โลปํ กตฺวา อหิริกนฺติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อหิริกนฺติ อหิริกภาโว’’ติ. น โอตฺตปฺปตีติ อโนตฺตาปี, ปุคฺคโล, ยถาวุตฺตธมฺมสมุทาโย วา, ตสฺส ภาโว อโนตฺตปฺปนฺติ อาห ‘‘อโนตฺตาปิภาโว’’ติ.

7. 在第七（经）中，如在“黑牛”(kaṇhā gāvī)等语中，因具有黑色而被称为“黑”(kaṇhā)；法被称为“黑”，并非因其颜色为黑，而是因为它们是生于黑种姓之因，或因其能使（心）无光辉。为了显示此义，故说“非因颜色黑”等。“以黑故”(Kaṇhatāyā)即是以生为黑种姓故。而“黑种姓”(kaṇhābhijāti)是指诸恶趣，以及人间的不幸。“以自性”(Sarasenā)即是以自相(sabhāvena)。“无惭者”(ahiriko)是指不羞耻、不惭愧的人(puggala)、心或其相应法之集合。其状态本应说为“无惭性”(ahirikka)，但省略一个k音节而说为“无惭”(ahirika)，故说：“无惭(ahirika)即是无惭的状态(ahirikabhāvo)。”“无愧者”(anottāpī)是指不害怕（罪过）的人，或如前所说之法集，其状态即是“无愧”(anottappa)，故说：“即是无愧的状态(anottāpibhāvo)。”

กณฺหสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

黑品释义终。

๘. สุกฺกสุตฺตวณฺณนา

8. 白品释义

๘. อฏฺฐเม [Pg.6] ‘‘สุกฺกํ วตฺถ’’นฺติอาทีสุ วิย น วณฺณสุกฺกตาย ธมฺมานํ สุกฺกตา, อถ โข สุกฺกาภิชาติเหตุโต ปภสฺสรภาวกรณโต จาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น วณฺณสุกฺกตายา’’ติอาทิมาห. สุกฺกตายาติ สุกฺกาภิชาติตาย. หิรี ปาปธมฺเม คูถํ วิย ปสฺสนฺตี ชิคุจฺฉตีติ อาห ‘‘ปาปโต ชิคุจฺฉนลกฺขณา หิรี’’ติ. โอตฺตปฺปํ เต อุณฺหํ วิย ปสฺสนฺตํ ตโต ภายตีติ วุตฺตํ ‘‘ภายนลกฺขณํ โอตปฺป’’นฺติ. อิทญฺจ หิโรตฺตปฺปํ อญฺญมญฺญวิปฺปโยคี ปาปโต วิมุขภูตญฺจ, ตสฺมา เนสํ อิทํ นานากรณํ – อชฺฌตฺตสมุฏฺฐานา หิรี, พหิทฺธาสมุฏฺฐานํ โอตฺตปฺปํ. อตฺตาธิปติ หิรี, โลกาธิปติ โอตปฺปํ. ลชฺชาสภาวสณฺฐิตา หิรี, ภยสภาวสณฺฐิตํ โอตฺตปฺปํ. สปฺปติสฺสวลกฺขณา หิรี, วชฺชภีรุกภยทสฺสาวิลกฺขณํ โอตฺตปฺปนฺติ.

8. 在第八（经）中，如在“白布”(sukkaṃ vattha)等语中，法的白净并非指颜色白，而是因为它们是生于白净种姓之因，且能使（心）光辉。为了显示此义，故说“非因颜色白”等。“以白净故”(Sukkatāyā)即是以生为白净种姓故。“惭”(Hirī)是见恶法如见粪秽而厌恶，故说：“惭，以厌恶罪恶为相。”“愧”(Ottappaṃ)是见罪恶如见炽热之物而畏惧，故说：“愧，以畏惧为相。”此惭、愧二法，相不舍离，且皆远离罪恶，因此对它们作如下区分：惭，内缘而起；愧，外缘而起。惭，以自我为尊；愧，以世间为尊。惭，安住于羞耻之性；愧，安住于怖畏之性。惭，以恭敬为相；愧，以见罪过而生怖畏为相。

ตตฺถ อชฺฌตฺตสมุฏฺฐานํ หิรึ จตูหิ การเณหิ สมุฏฺฐาเปติ ชาตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา, วยํ, สูรภาวํ, พาหุสจฺจํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา. กถํ? ‘‘ปาปกรณํ นาเมตํ น ชาติสมฺปนฺนานํ กมฺมํ, หีนชจฺจานํ เกวฏฺฏาทีนํ กมฺมํ, มาทิสสฺส ชาติสมฺปนฺนสฺส อิทํ กาตุํ น ยุตฺต’’นฺติ เอวํ ตาว ชาตึ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปาปํ อกโรนฺโต หิรึ สมุฏฺฐาเปติ. ตถา ‘‘ปาปกรณํ นาเมตํ ทหเรหิ กตฺตพฺพํ กมฺมํ, มาทิสสฺส วเย ฐิตสฺส อิทํ กาตุํ น ยุตฺต’’นฺติ เอวํ วยํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปาปํ อกโรนฺโต หิรึ สมุฏฺฐาเปติ. ตถา ‘‘ปาปกรณํ นาเมตํ ทุพฺพลชาติกานํ กมฺมํ, มาทิสสฺส สูรภาวสมฺปนฺนสฺส อิทํ กาตุํ น ยุตฺต’’นฺติ เอวํ สูรภาวํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปาปํ อกโรนฺโต หิรึ สมุฏฺฐาเปติ. ตถา ‘‘ปาปกมฺมํ นาเมตํ อนฺธพาลานํ กมฺมํ, น ปณฺฑิตานํ, มาทิสสฺส ปณฺฑิตสฺส พหุสฺสุตสฺส อิทํ กาตุํ น ยุตฺต’’นฺติ เอวํ พาหุสจฺจํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปาปํ อกโรนฺโต หิรึ สมุฏฺฐาเปติ. เอวํ อชฺฌตฺตสมุฏฺฐานํ หิรึ จตูหิ การเณหิ สมุฏฺฐาเปติ, สมุฏฺฐาเปนฺโต จ หิรึ นิสฺสาย ปาปกมฺมํ น กโรติ.

其中，内缘而起的惭由四种原因而生起：省察出身(jāti)、省察年龄(vaya)、省察勇德(sūrabhāva)、省察博学(bāhusacca)。如何生起呢？“此等恶行，非出身高贵者所为，乃渔夫等下劣种姓者所为，如我这般出身高贵者，不应为之。”如是省察出身而不作恶，便生起惭。同样，“此等恶行，乃年轻人所为，如我这般年长者，不应为之。”如是省察年龄而不作恶，便生起惭。同样，“此等恶行，乃懦弱者所为，如我这般具足勇德者，不应为之。”如是省察勇德而不作恶，便生起惭。同样，“此等恶业，乃无知愚人所为，非智者所为，如我这般有智博学者，不应为之。”如是省察博学而不作恶，便生起惭。如是，内缘而起的惭由四种原因而生起，生起惭者，即依于惭而不作恶业。

กถํ พหิทฺธาสมุฏฺฐานํ โอตฺตปฺปํ? ‘‘สเจ ตฺวํ ปาปกมฺมํ กริสฺสสิ, จตูสุ ปริสาสุ ครหปฺปตฺโต ภวิสฺสสิ, ตโต ตํ สีลวนฺโต สพฺรหฺมจารี วิวชฺชิสฺสนฺตี’’ติ ปจฺจเวกฺขิตฺวา พหิทฺธาสมุฏฺฐานํ โอตฺตปฺปํ นิสฺสาย ปาปกมฺมํ น กโรติ. เอวํ พหิทฺธาสมุฏฺฐานํ โอตฺตปฺปํ.

何为外缘生起之愧？“汝若造作恶业，将于四众中备受呵责，具戒同梵行者亦将远离汝。”如是思察，依于外缘生起之愧而不造恶业。此即外缘生起之愧。

กถํ [Pg.7] อตฺตาธิปติ หิรี? อิเธกจฺโจ กุลปุตฺโต อตฺตานํ อธิปตึ เชฏฺฐกํ กตฺวา ‘‘มาทิสสฺส สทฺธาปพฺพชิตสฺส พหุสฺสุตสฺส ธุตธรสฺส น ยุตฺตํ ปาปกมฺมํ กาตุ’’นฺติ ปาปํ น กโรติ. เอวํ อตฺตาธิปติ หิรี. เตนาห ภควา ‘‘โส อตฺตานํเยว อธิปตึ กริตฺวา อกุสลํ ปชหติ, กุสลํ ภาเวติ, สาวชฺชํ ปชหติ, อนวชฺชํ ภาเวติ, สุทฺธํ อตฺตานํ ปริหรตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๔๐).

何为以我为主之惭？于此，有良家子(kulaputta)以我为主、为尊，思忖：“如我这般具信出家、多闻、持头陀行之人，不应造作恶业。”故而不造恶业。此即以我为主之惭。是故，世尊(bhagavā)言：“彼以我为主，舍断不善，修习善；舍断有过者，修习无过者；守护自身清净。”

กถํ โลกาธิปติ โอตฺตปฺปํ? อิเธกจฺโจ กุลปุตฺโต โลกํ อธิปตึ เชฏฺฐกํ กตฺวา ‘‘สเจ โข ตฺวํ ปาปกมฺมํ กเรยฺยาสิ, สพฺรหฺมจาริโน ตาว ตํ ชานิสฺสนฺติ, มหิทฺธิกา มหานุภาวา โลเก จ สมณพฺราหฺมณา เทวตา จ, ตสฺมา เต น ยุตฺตํ ปาปํ กาตุ’’นฺติ ปาปกมฺมํ น กโรติ. ยถาห – ‘‘มหา โข ปนายํ โลกสนฺนิวาโส, มหนฺตสฺมึ โข ปน โลกสนฺนิวาเส สนฺติ สมณพฺราหฺมณา อิทฺธิมนฺโต ทิพฺพจกฺขุกา ปรจิตฺตวิทุโน. เต ทูรโตปิ ปสฺสนฺติ, อาสนฺนาปิ น ทิสฺสนฺติ, เจตสาปิ จิตฺตํ ชานนฺติ, เตปิ มํ เอวํ ชานิสฺสนฺติ ‘ปสฺสถ, โภ, อิมํ กุลปุตฺตํ, สทฺธา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต สมาโน โวกิณฺโณ วิหรติ ปาปเกหิ อกุสเลหิ ธมฺเมหี’ติ. สนฺติ เทวตา อิทฺธิมนฺตินิโย ทิพฺพจกฺขุกา ปรจิตฺตวิทุนิโย, ตา ทูรโตปิ ปสฺสนฺติ, อาสนฺนาปิ น ทิสฺสนฺติ, เจตสาปิ จิตฺตํ ชานนฺติ, ตาปิ มํ ชานิสฺสนฺติ ‘ปสฺสถ, โภ, อิมํ กุลปุตฺตํ, สทฺธา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต สมาโน โวกิณฺโณ วิหรติ ปาปเกหิ อกุสเลหิ ธมฺเมหี’ติ…เป… โส โลกํเยว อธิปตึ กริตฺวา อกุสลํ…เป… ปริหรตี’’ติ. เอวํ โลกาธิปติ โอตฺตปฺปํ.

何为以世间为主之愧？于此，有良家子以世间为主、为尊，思忖：“汝若造作恶业，同梵行者必将知晓，世间具大神通、大威力之沙门、婆罗门及天人亦将知晓，是故汝不应造作恶业。”故而不造恶业。如言：“此世间广阔，于此广阔世间中，有具神通、天眼、他心通之沙门、婆罗门。彼等远处能见，近亦不见，能以心知心，彼等亦将如是知我：‘诸君请看，此良家子，具信离家而出家，然与罪恶不善法杂染而住。’亦有具神通、天眼、他心通之天女，彼等远处能见，近亦不见，能以心知心，彼等亦将知我：‘诸君请看，此良家子，具信离家而出家，然与罪恶不善法杂染而住。’……彼以世间为主，舍断不善……守护自身清净。”此即以世间为主之愧。

ลชฺชาสภาวสณฺฐิตาติ เอตฺถ ลชฺชาติ ลชฺชนากาโร, เตน สภาเวน สณฺฐิตา หิรี. ภยนฺติ อปายภยํ, เตน สภาเวน สณฺฐิตํ โอตฺตปฺปํ. ตทุภยํ ปาปปริวชฺชเน ปากฏํ โหติ. ตตฺถ ยถา ทฺวีสุ อโยคุเฬสุ เอโก สีตโล ภเวยฺย คูถมกฺขิโต, เอโก อุณฺโห อาทิตฺโต. เตสุ ยถา สีตลํ คูถมกฺขิตตฺตา ชิคุจฺฉนฺโต วิญฺญุชาติโก น คณฺหาติ, อิตรํ ฑาหภเยน. เอวํ ปณฺฑิโต ลชฺชาย ชิคุจฺฉนฺโต ปาปํ น กโรติ, โอตฺตปฺเปน อปายภยภีโต ปาปํ น กโรติ, เอวํ ลชฺชาสภาวสณฺฐิตา หิรี, ภยสภาวสณฺฐิตํ โอตฺตปฺปํ.

“以惭自性安住”，于此，“惭”为羞耻之相，以此自性安住者是为惭。“畏”为堕恶趣之畏，以此自性安住者是为愧。此二者于远离罪恶时显现。譬如有二铁丸，一者冷而涂粪，一者热而燃烧。于此二者，智者因厌恶而不取彼涂粪之冷铁丸，因畏惧灼伤而不取彼燃烧之热铁丸。如是，贤者因惭而厌恶，故不造恶业；因愧而畏惧恶趣，故不造恶业。如是，以惭自性安住者是为惭，以畏自性安住者是为愧。

กถํ [Pg.8] สปฺปติสฺสวลกฺขณา หิรี, วชฺชภีรุกภยทสฺสาวิลกฺขณํ โอตฺตปฺปํ? เอกจฺโจ หิ ชาติมหตฺตปจฺจเวกฺขณา, สตฺถุมหตฺตปจฺจเวกฺขณา, ทายชฺชมหตฺตปจฺจเวกฺขณา, สพฺรหฺมจาริมหตฺตปจฺจเวกฺขณาติ เอวํ จตูหิ การเณหิ ตตฺถ คารเวน สปฺปติสฺสวลกฺขณํ หิรึ สมุฏฺฐาเปตฺวา ปาปํ น กโรติ. เอกจฺโจ อตฺตานุวาทภยํ, ปรานุวาทภยํ, ทณฺฑภยํ, ทุคฺคติภยนฺติ เอวํ จตูหิ การเณหิ วชฺชโต ภายนฺโต วชฺชภีรุกภยทสฺสาวิลกฺขณํ โอตฺตปฺปํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา ปาปกมฺมํ น กโรติ. เอตฺถ จ อชฺฌตฺตสมุฏฺฐานาทิตา หิโรตฺตปฺปานํ ตตฺถ ตตฺถ ปากฏภาเวน วุตฺตา, น ปน เนสํ กทาจิ อญฺญมญฺญวิปฺปโยโค. น หิ ลชฺชนํ นิพฺภยํ, ปาปภยํ วา อลชฺชนํ อตฺถีติ. เอวเมตฺถ วิตฺถารโต อตฺถวณฺณนา เวทิตพฺพา.

何为惭具尊重相，愧具见罪起畏相？有人因思察出身高贵、思察导师伟大、思察所继之法重大、思察同梵行者贤德，以此四种原因，由敬重而生起具尊重相之惭，故而不造恶业。有人因畏于自我谴责、畏于他人责备、畏于刑罚、畏于恶趣，以此四种原因，因畏惧罪过而现起见罪起畏相之愧，故而不造恶业。于此，虽从内缘生起等方面分别解说惭与愧的显现，然二者实无分离之时。盖无无畏之惭，亦无无惭之愧。于此中释义，应如是广知。

สุกฺกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

白品释义终。

๙. จริยสุตฺตวณฺณนา

9. 行经释义

๙. นวเม โลกนฺติ สตฺตโลกํ. สนฺธาเรนฺตีติ อาจารสนฺธารณวเสน ธาเรนฺติ. ฐเปนฺตีติ มริยาทายํ ฐเปนฺติ. รกฺขนฺตีติ อาจารสนฺธารเณน มริยาทายํ ฐเปตฺวา รกฺขนฺติ. ครุจิตฺตีการวเสน น ปญฺญาเยถาติ ครุํ กตฺวา จิตฺเต กรณวเสน น ปญฺญาเยถ, อยมาจาโร น ลพฺเภยฺย. มาตุจฺฉาติ วาติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทฺยตฺโถ. เตน มาตุลานีติ วา อาจริยภริยาติ วา ครูนํ ทาราติ วาติ อิเม สงฺคณฺหาติ. ตตฺถ มาตุ ภคินี มาตุจฺฉา. มาตุลภริยา มาตุลานี. ครูนํ ทารา มหาปิตุจูฬปิตุเชฏฺฐภาตุอาทีนํ ครุฏฺฐานิยานํ ภริยา. ยถา อเชฬกาติอาทีสุ อยํ สงฺเขปตฺโถ – ยถา อเชฬกาทโย ติรจฺฉานา หิโรตฺตปฺปรหิตา มาตาติ สญฺญํ อกตฺวา ภินฺนมริยาทา สพฺพตฺถ สมฺเภเทน วตฺตนฺติ, เอวมยํ มนุสฺสโลโก ยทิ โลกปาลธมฺมา น ภเวยฺยุํ, สพฺพตฺถ สมฺเภเทน วตฺเตยฺย. ยสฺมา ปนิเม โลกปาลกธมฺมา โลกํ ปาเลนฺติ, ตสฺมา นตฺถิ สมฺเภโทติ.

9. 第九，“世间”指有情世间。“持守”是以持守威仪的方式而护持。“安立”是在界限中安立。“守护”是通过持守威仪，在界限中安立而守护。“以恭敬心则不显”是指若不以恭敬心作意，此威仪则不显现、不可得。“姨母等”中，“等”(iti)字是起始之义，因此也包含了舅母、师母或尊长之妻等。其中，母亲的姐妹是姨母(mātucchā)，舅父的妻子是舅母(mātulānī)，尊长之妻是指大伯、叔父、长兄等应尊敬者的妻子。“如羊等”是简略之义——犹如羊等畜生，无惭无愧，不作母想，破坏规矩，处处行为混杂；同样地，此人世间若无护世之法，亦将处处行为混杂。然因有此护世之法守护世间，故无此混杂。

จริยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

行经释义终。

๑๐. วสฺสูปนายิกสุตฺตวณฺณนา

10. 入雨安居经释义

๑๐. ทสเม [Pg.9] อปญฺญตฺตาติ อนนุญฺญาตา, อวิหิตา วา. วสฺเสติ วสฺสารตฺตํ สนฺธาย วทติ, อุตุวสฺเสติ เหมนฺตํ สนฺธาย. เอกินฺทฺริยํ ชีวํ วิเหเฐนฺตาติ รุกฺขลตาทีสุ ชีวสญฺญิตาย เอวมาหํสุ. เอกินฺทฺริยนฺติ จ กายินฺทฺริยํ อตฺถีติ มญฺญมานา วทนฺติ. สงฺฆาตํ อาปาเทนฺตาติ วินาสํ อาปาเทนฺตา. สํกสายิสฺสนฺตีติ อปฺโปสฺสุกฺกา นิพทฺธวาสํ วสิสฺสนฺติ. อปรชฺชุคตาย อาสาฬฺหิยา อุปคนฺตพฺพาติ เอตฺถ อปรชฺชุ คตาย อสฺสาติ อปรชฺชุคตา, ตสฺสา อปรชฺชุคตาย อติกฺกนฺตาย, อปรสฺมึ ทิวเสติ อตฺโถ, ตสฺมา อาสาฬฺหิปุณฺณมาย อนนฺตเร ปาฏิปททิวเส อุปคนฺตพฺพาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. มาสคตาย อาสาฬฺหิยา อุปคนฺตพฺพาติ มาโส คตาย อสฺสาติ มาสคตา, ตสฺสา มาสคตาย อติกฺกนฺตาย, มาเส ปริปุณฺเณติ อตฺโถ. ตสฺมา อาสาฬฺหิปุณฺณมโต ปราย ปุณฺณมาย อนนฺตเร ปาฏิปททิวเส อุปคนฺตพฺพาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

10. 第十，“未制定”(apaññatta)指未允许或未规定。“雨”(vassa)是针对雨季而言，“时雨”(utuvassa)是针对冬季而言。“伤害一根命”是针对树木、藤蔓等被认为有生命者而说。言“一根”者，是认为其有身根。“致其毁坏”(saṅghātaṃ āpādenti)是导致毁灭。“将懈怠”(saṃkasāyissanti)指无热忱者将安住。“应于阿沙荼月(āsāḷhī)次日入”，此处“次日”(aparajju)意为此日已过，即第二日之义，故此义应解为于阿沙荼月满月后之初一日入。“应于阿沙荼月一月后入”，此处“一月后”(māsagatā)意为此月已过，即一月圆满之义，故此义应解为于阿沙荼月满月后之下一满月后之初一日入。

วสฺสูปนายิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

入雨安居经释义终。

กมฺมการณวคฺควณฺณนาย ลีนตฺถปฺปกาสนา นิฏฺฐิตา.

业因品释义之隐义阐明终。

๒. อธิกรณวคฺควณฺณนา

2. 诤事品释义

๑๑. ทุติยวคฺคสฺส ปฐเม อปฺปฏิสงฺขาเน น กมฺปตีติ ปฏิสงฺขานพลํ, อุปปริกฺขนปญฺญาเยตํ นามํ. วีริยสีเสน สตฺต โพชฺฌงฺเค ภาเวนฺตสฺส อุปฺปนฺนํ พลํ ภาวนาพลํ. วีริยุปตฺถมฺเภน หิ กุสลภาวนา พลวตี ถิรา อุปฺปชฺชติ, ตถา อุปฺปนฺนา พลวตี กุสลภาวนา พลวนฺโต สตฺต โพชฺฌงฺคาติปิ วุจฺจนฺติ. อตฺถโต วีริยสมฺโพชฺฌงฺคสีเสน สตฺต โพชฺฌงฺคา โหนฺติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘ตตฺถ กตมํ ภาวนาพลํ? ยา กุสลานํ ธมฺมานํ อาเสวนา ภาวนา พหุลีกมฺมํ, อิทํ วุจฺจติ ภาวนาพลํ. สตฺตปิ โพชฺฌงฺคา ภาวนาพล’’นฺติ (ธ. ส. ๑๓๖๑).

11. 第二品第一则中，“于不省察不动摇”即省察力，此为审察慧之名。以精进为首修习七觉支所生起之力，是为修习力。由精进扶持，善修习才强而有力、稳固地生起，如此生起的强有力善修习，亦可称为有力的七觉支。从义理上说，即是以精进觉支为首的七觉支。对此亦曾说：“其中，何为修习力？即对诸善法的亲近、修习、多作，此谓修习力。七觉支亦是修习力。”(法集论 1361)

อกมฺปิยฏฺเฐนาติ ปฏิปกฺเขหิ อกมฺปนียฏฺเฐน. ทุรภิภวนฏฺเฐนาติ ทุรภิภวนียฏฺเฐน. อนชฺโฌมทฺทนฏฺเฐนาติ อธิภวิตฺวา อนวมทฺทนฏฺเฐน. เอตานีติ [Pg.10] เอตานิ ยถาวุตฺตานิ ทฺเวปิ พลานิ. เอตทคฺคํ นาคตนฺติ ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, ทฺวินฺนํ พลานํ ยทิทํ ภาวนาพล’’นฺติ เอวเมตฺถ เอตทคฺคํ นาคตนฺติ อตฺโถ.

“以不可动摇义”者，即以不为敌对者所动摇义。“以难征服义”者，即以难被征服义。“以不被压制义”者，即征服后不被压倒义。“此等”者，即如前所说之二力。“此为最上”者，其义为：“诸比丘，于此二力中，此为最上，即修习力。”

๑๒. ทุติเย วิเวกํ นิสฺสิตนฺติ วิเวกนิสฺสิตํ, ยถา วา วิเวกวเสน ปวตฺตํ ฌานํ ‘‘วิเวกช’’นฺติ วุตฺตํ, เอวํ วิเวกวเสน ปวตฺโต สติสมฺโพชฺฌงฺโค ‘‘วิเวกนิสฺสิโต’’ติ ทฏฺฐพฺโพ. นิสฺสยฏฺโฐ จ วิปสฺสนามคฺคานํ วเสน มคฺคผลานํ เวทิตพฺโพ, อสติปิ วา ปุพฺพาปรภาเว ‘‘ปฏิจฺจสมุปฺปาโท’’ติ เอตฺถ ปจฺจเยน สมุปฺปาทนํ วิย อวินาภาวิธมฺมพฺยาปารา นิสฺสยนภาวนา สมฺภวนฺตีติ. ‘‘ตทงฺคสมุจฺเฉทนิสฺสรณวิเวกนิสฺสิต’’นฺติ วตฺวา ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิเวกนิสฺสิตสฺส อวจนํ ‘‘สติสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวตี’’ติอาทินา อิธ ภาเวตพฺพานํ สมฺโพชฺฌงฺคานํ วุตฺตตฺตา. ภาวิตโพชฺฌงฺคสฺส หิ สจฺฉิกาตพฺพา พลโพชฺฌงฺคา, เตสํ กิจฺจํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิเวโก. อชฺฌาสยโตติ ‘‘นิพฺพานํ สจฺฉิกริสฺสามี’’ติ ปวตฺตอชฺฌาสยโต. ยทิปิ หิ วิปสฺสนากฺขเณ สงฺขารารมฺมณํ จิตฺตํ, สงฺขาเรสุ ปน อาทีนวํ ทิสฺวา ตปฺปฏิปกฺเข นิพฺพาเน นินฺนตาย อชฺฌาสยโต นิสฺสรณวิเวกนิสฺสิโต โหติ อุณฺหาภิภูตสฺส ปุคฺคลสฺส สีตนินฺนจิตฺตตา วิย.

12. 第二则中，“依于离”(vivekaṃ nissitaṃ)即依离(vivekanissitaṃ)。犹如依离而转起的禅被称为“离生”(vivekaja)，如是，依离而转起的念觉支当知为“依离”。依止之义，应通过观道与道果来了知。又，即使没有前后相续，如“缘起”(paṭiccasamuppāda)中由缘而生起，（此处）亦有不可分离之法的作用，故依止性得以成立。经中说“依止彼分断离、正断离、出离离”，而未说依止安息离，是因“修习念觉支”等句已说明此处所应修习的觉支。对于已修习觉支者，当证得有力的觉支，彼等之作用即是安息离。“由意乐”(ajjhāsayato)者，即由“我将证得涅槃”之意乐而转起。即使在观的刹那，心以诸行为所缘，然因见到诸行的过患，由意乐而倾向于作为其对治的涅槃，故为依止出离离，犹如被暑热所迫之人的心倾向清凉。

‘‘ปญฺจวิธวิเวกนิสฺสิตมฺปีติ เอเก’’ติ วตฺวา ตตฺถ ยถาวุตฺตวิเวกตฺตยโต อญฺญํ วิเวกทฺวยํ อุทฺธริตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘เต หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ฌานกฺขเณ ตาว กิจฺจโต วิกฺขมฺภนวิเวกนิสฺสิตํ, วิปสฺสนากฺขเณ อชฺฌาสยโต ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิเวกนิสฺสิตํ ภาเวตีติ วตฺตพฺพํ ‘‘เอวาหํ อนุตฺตรํ วิโมกฺขํ อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสามี’’ติ ตตฺถ นินฺนชฺฌาสยตาย. เตนาห ‘‘ตสฺมา เตสํ มเตนา’’ติอาทิ. เหฏฺฐา กสิณชฺฌานคฺคหเณน อารุปฺปานมฺปิ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ, ตสฺมา ‘‘เอเตสํ ฌานาน’’นฺติ อิมินาปิ เตสํ สงฺคโห เวทิตพฺโพ. ยสฺมา ปหานวินโย วิย วิราคนิโรธาปิ อิธาธิปฺเปตวิเวเกน อตฺถโต นิพฺพิสิฏฺฐา, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘เอส นโย วิราคนิสฺสิตนฺติอาทีสู’’ติ. เตนาห ‘‘วิเวกตฺถา เอว หิ วิราคาทโย’’ติ.

说“亦有依止五种离者”，是为了在如前所述的三种离之外，举出另外二离以示，故说“彼等”。其中，在禅那的刹那，从作用上说，是依止镇伏离(vikkhambhanaviveka)；在观的刹那，从意乐上说，是依止安息离(paṭippassaddhiviveka)，当说为修习“我将成就无上解脱而住”，因有倾向于彼处之意乐故。因此说“是故，依彼等之见”等。前面所取之遍处禅(kasiṇajjhāna)，当知亦包含无色定(āruppa)，故“此等禅那”亦含摄彼等。犹如断与律，离贪与灭尽，就此中所意指的离而言，其义实无差别，故说“此理亦通于‘依止离贪’等句”。因此说“离贪等实即离义”。

โวสฺสคฺค-สทฺโท ปริจฺจาคตฺโถ ปกฺขนฺทนตฺโถ จาติ โวสฺสคฺคสฺส ทุวิธตา วุตฺตา. โวสฺสชฺชนญฺหิ ปหานํ วิสฺสฏฺฐภาเวน นิโรธนปกฺขนฺทนมฺปิ จ[Pg.11]. ตสฺมา วิปสฺสนากฺขเณ ตทงฺควเสน มคฺคกฺขเณ สมุจฺเฉทวเสน ปฏิปกฺขสฺส ปหานํ โวสฺสคฺโค, ตถา วิปสฺสนากฺขเณ ตนฺนินฺนภาเวน, มคฺคกฺขเณ อารมฺมณกรเณน วิสฺสฏฺฐสภาวตา โวสฺสคฺโคติ เวทิตพฺพํ. เตเนวาห ‘‘ตตฺถ ปริจฺจาคโวสฺสคฺโค’’ติอาทิ. อยํ สติสมฺโพชฺฌงฺโคติ อยํ มิสฺสกวเสน วุตฺโต สติสมฺโพชฺฌงฺโค. ยถาวุตฺเตน ปกาเรนาติ ตทงฺคปฺปหานสมุจฺเฉทปฺปหานปฺปกาเรน ตนฺนินฺนตทารมฺมณปฺปกาเรน จ. ปุพฺเพ โวสฺสคฺควจนสฺเสว อตฺถสฺส วุตฺตตฺตา อาห ‘‘สกเลน วจเนนา’’ติ. ปริณมนฺตนฺติ วิปสฺสนากฺขเณ ตทงฺคตนฺนินฺนปฺปกาเรน ปริณมนฺตํ. ปริณตนฺติ มคฺคกฺขเณ สมุจฺเฉทตทารมฺมณปฺปกาเรน ปริณตํ. ปริณาโม นาม อิธ ปริปาโกติ อาห ‘‘ปริปจฺจนฺตํ ปริปกฺกญฺจา’’ติ. ปริปาโก จ อาเสวนลาเภน ลทฺธสามตฺถิยสฺส กิเลเส ปริจฺจชิตุํ นิพฺพานํ ปกฺขนฺทิตุํ ติกฺขวิสทภาโว. เตนาห ‘‘อยญฺหี’’ติอาทิ. เอส นโยติ ยฺวายํ นโย ‘‘วิเวกนิสฺสิต’’นฺติอาทินา สติสมฺโพชฺฌงฺเค วุตฺโต, เสเสสุ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคาทีสุปิ เอเสว นโย, เอวํ ตตฺถ เนตพฺพนฺติ อตฺโถ.

“放舍”(vossagga)一词有舍离义与跃入义，故说放舍有二义。放舍即是断除，亦是以完全放下而跃入于灭。是故，于观的刹那，以彼分断方式断除对治法，是为放舍；同样，于观的刹那，以倾向于彼（涅槃）的方式，于道的刹那，以（涅槃）为所缘而完全放舍自性，当知亦是放舍。因此说“于此，舍离即放舍”等。“此是念觉支”者，此乃以混合方式而说之念觉支。“以如前所述之方式”者，即以彼分断、正断之方式，及以倾向于彼、以彼为所缘之方式。因前已说“放舍”一词之义，故说“以全部语句”。“转向”者，谓于观的刹那，以彼分断及倾向于彼之方式而转向。“已转”者，谓于道的刹那，以正断及以彼为所缘之方式而转。此处所谓“转”即是“成熟”，故说“正在成熟与已成熟”。成熟，即由亲近修习获得能力，为舍离烦恼、跃入涅槃而有之锐利明净性。因此说“此实”等。“此是方法”者，其义为：此即“依离”等句中所说之念觉支的方法，于其余择法觉支等亦是此理，当如是引导。

‘‘วิเวกนิสฺสิต’’นฺติอาทีสุ ลพฺภมานมตฺถํ สามญฺญโต ทสฺเสตฺวา อิทานิ อิธาธิปฺเปตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิธ ปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สพฺพสงฺขเตหีติ สพฺเพหิ ปจฺจยสมุปฺปนฺนธมฺเมหิ. สพฺเพสนฺติ สงฺขตธมฺมานํ. วิเวกํ อารมฺมณํ กตฺวาติ นิพฺพานสงฺขาตํ วิเวกํ อารมฺมณํ กตฺวา. ตญฺจ โขติ ตเทว สติสมฺโพชฺฌงฺคํ.

于“依离”(vivekanissita)等句，总说其所得之义后，今为示此处所意指之义，而说“然于此”等。其中，“从一切有为法”(sabbasaṅkhatehi)即从一切缘生法。“一切的”(sabbesaṃ)即有为法的。“以离为所缘”(vivekaṃ ārammaṇaṃ katvā)即以名为涅槃的离为所缘。“而彼”(tañca kho)即彼念觉支。

๑๓. ตติเย จิตฺเตกคฺคตฺถายาติ จิตฺตสมาธานตฺถาย, ทิฏฺฐธมฺเม สุขวิหารายาติ อตฺโถ. จิตฺเตกคฺคตาสีเสน หิ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาโร วุตฺโต. สุกฺขวิปสฺสกขีณาสวานํ วเสน เหตํ วุตฺตํ. เต หิ สมาปชฺชิตฺวา ‘‘เอกคฺคจิตฺตา สุขํ ทิวสํ วิหริสฺสามา’’ติ อิจฺเจว กสิณปริกมฺมํ กตฺวา อฏฺฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตนฺติ. วิปสฺสนาปาทกตฺถายาติอาทีสุ ปน เสกฺขปุถุชฺชนา ‘‘สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย สมาหิเตน จิตฺเตน วิปสฺสามา’’ติ นิพฺพตฺเตนฺตา วิปสฺสนาปาทกตฺถาย ภาเวนฺติ.

13. 第三则，“为心一境性”(cittekaggatthāya)即为心专注，其义即为现法乐住。现法乐住是以心一境性为首而说。此乃就纯观行者(sukkhavipassaka)与漏尽者(khīṇāsava)而说。彼等入定后，作意“我等当以一境之心安乐度日”，而修遍处预备定，生起八等至。于“为观之足处”(vipassanāpādakatthāya)等句中，则是有学与凡夫从等至出定后，作意“我等当以等持之心修观”，为作观之足处而修习。

เย ปน อฏฺฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย ‘‘เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๓๘; ม. นิ. ๑.๑๔๗; สํ. นิ. ๒.๗๐; ๕.๘๓๔, ๘๔๒) วุตฺตนยา [Pg.12] อภิญฺญาโย ปตฺเถนฺตา นิพฺพตฺเตนฺติ, เต อภิญฺญาปาทกตฺถาย ภาเวนฺติ. เย อฏฺฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา ‘‘สตฺตาหํ อจิตฺตา หุตฺวา ทิฏฺเฐว ธมฺเม นิโรธํ นิพฺพานํ ปตฺวา สุขํ วิหริสฺสามา’’ติ นิพฺพตฺเตนฺติ, เต นิโรธปาทกตฺถาย ภาเวนฺติ. เย ปน อฏฺฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา ‘‘อปริหีนชฺฌานา พฺรหฺมโลเก อุปฺปชฺชิสฺสามา’’ติ นิพฺพตฺเตนฺติ, เต ภววิเสสตฺถาย ภาเวนฺติ.

又，有些人成就八等至后，入神通足处禅，从等至出定，希求并成就如（长部1.238；中部1.147；相应部2.70；5.834, 842）所说“一身亦成多身”等神通，彼等是为作神通之足处而修习。有些人成就八等至后，入灭尽定，作意“我等当七日无心，于现法中到达灭、涅槃而安乐住”而成就，彼等是为作灭尽定之足处而修习。又，有些人成就八等至后，作意“我等当禅那不退，生于梵世”而成就，彼等是为有之殊胜而修习。

ยุตฺตํ ตาว จิตฺเตกคฺคตาย ภววิเสสตฺถตา วิย วิปสฺสนาปาทกตฺถตาปิ จตุกฺกชฺฌานสาธารณาติ เตสํ วเสน ‘‘จตฺตาริ ฌานานี’’ติ วจนํ, อภิญฺญาปาทกตฺถตา ปน นิโรธปาทกตฺถตา จ จตุตฺถสฺเสว ฌานสฺส อาเวณิกา, สา กถํ จตุกฺกชฺฌานสาธารณา วุตฺตาติ? ปรมฺปราธิฏฺฐานภาวโต. ปทฏฺฐานปทฏฺฐานมฺปิ หิ ปทฏฺฐานนฺติ วุจฺจติ การณการณนฺติ ยถา ‘‘ติเณหิ ภตฺตํ สิทฺธ’’นฺติ.

首先，就心一境性而言，犹如为了殊胜有，作为观(vipassanā)的基础亦为四种禅定所共有，因此说“四种禅定”。然而，作为神通的基础和作为灭尽定的基础，则仅为第四禅所特有，何以说为四种禅定所共有呢？因为有辗转作为基础的缘故。诚然，近因的近因亦被称为近因，即因的因，犹如说“用草煮成了饭”。

๑๔. จตุตฺเถ สสกสฺส อุปฺปตนํ วิย โหตีติ ปถวิชิคุจฺฉนสสกสฺส อุปฺปตนํ วิย โหติ. ตตฺถายํ อตฺถสลฺลาปิกา อุปมา – ปถวี กิร สสกํ อาห – ‘‘เห สสกา’’ติ. สสโก อาห – ‘‘โก เอโส’’ติ. กสฺมา มเมว อุปริ สพฺพอิริยาปเถ กปฺเปนฺโต อุจฺจารปสฺสาวํ กโรนฺโต มํ น ชานาสีติ? สุฏฺฐุ ตยา อหํ ทิฏฺโฐ, มยา อกฺกนฺตฏฺฐานญฺหิ องฺคุลคฺเคหิ ผุฏฺฐฏฺฐานํ วิย โหติ, วิสฺสฏฺฐอุทกํ อปฺปมตฺตกํ, กรีสํ กฏกผลมตฺตํ, หตฺถิอสฺสาทีหิ ปน อกฺกนฺตฏฺฐานมฺปิ มหนฺตํ, ปสฺสาโวปิ เนสํ ฆฏมตฺโต, อุจฺจาโรปิ ปจฺฉิมตฺโต โหติ, อลํ มยฺหํ ตยาติ อุปฺปติตฺวา อญฺญสฺมึ ฐาเน ปติโต. ตโต นํ ปถวี อาห – ‘‘อโห ทูรํ คโตปิ นนุ มยฺหํเยว อุปริ ปติโตสี’’ติ? โส ปุน ตํ ชิคุจฺฉนฺโต อุปฺปติตฺวา อญฺญตฺถ ปติโต. เอวํ วสฺสสหสฺสมฺปิ อุปฺปติตฺวา อุปฺปติตฺวา ปตมาโน สสโก เนว ปถวิยา อนฺตํ ปาปุณิตุํ สกฺโกติ. น โกฏินฺติ น ปุพฺพโกฏึ. อิตเรสนฺติ วิปญฺจิตญฺญุเนยฺยปทปรมานํ.

14. 第四，犹如厌恶大地的野兔之跳跃。此处有一则阐明意义的比喻：据说大地对野兔说：“喂，野兔！”野兔问：“是谁？”大地说：“为何你在我身上行住坐卧，排泄粪尿，却不认识我？你可真是‘看得起’我，你所踏过之处，犹如指尖所触；所排之水，微不足道；所排之粪，不过坚果大小。而象、马等所踏之处则广大，其尿如一罐之多，其粪如一筐之大。我受够你了！”野兔便跳到别处落下。大地又对它说：“唉，即使去得再远，不还是落在我身上吗？”它再次厌恶地跳起，落于他处。如此，野兔即使跳跃千年，也无法到达大地的尽头。无有终点(na koṭiṃ)，即无有起点(na pubbakoṭiṃ)。其余的，是广演知者(vipañcitaññu)和所引导者(neyya)所能理解的最高文句。

๑๕. ปญฺจเม สมเถหิ อธิกรียติ วูปสมฺมตีติ อธิกรณํ, อฏฺฐารส เภทกรวตฺถูนิ นิสฺสาย อุปฺปนฺโน วิวาโทเยว วิวาทาธิกรณํ. ‘‘อิธ ภิกฺขู ภิกฺขุํ อนุวทนฺติ สีลวิปตฺติยา วา’’ติอาทินา (จูฬว. ๒๑๕) จตสฺโส [Pg.13] วิปตฺติโย นิสฺสาย อุปฺปนฺโน อนุวาโทเยว อนุวาทาธิกรณํ. ปญฺจปิ อาปตฺติกฺขนฺธา อาปตฺตาธิกรณํ. ‘‘สตฺตปิ อาปตฺติกฺขนฺธา อาปตฺตาธิกรณ’’นฺติ (จูฬว. ๒๑๕) วจนโต อาปตฺติเยว อาปตฺตาธิกรณํ. ‘‘ยา สงฺฆสฺส กิจฺจยตา กรณียตา อปโลกนกมฺมํ ญตฺติกมฺมํ ญตฺติทุติยกมฺมํ ญตฺติจตุตฺถกมฺม’’นฺติ (จูฬว. ๒๑๕) เอวมาคตํ จตุพฺพิธํ สงฺฆกิจฺจํ กิจฺจาธิกรณนฺติ เวทิตพฺพํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

15. 第五，由诸止息法(samathehi)所处理、平息，故称“诤事”(adhikaraṇaṃ)。依十八种分裂因缘(bhedakaravatthūni)而生起的争论，即是“论诤”(vivādādhikaraṇaṃ)。如（《小品》215）所说“于此，比丘以戒禁毁坏等……”依四种过失(vipattiyo)而生起的论罪，即是“讥诤”(anuvādādhikaraṇaṃ)。五种罪聚是“犯诤”(āpattādhikaraṇaṃ)。依（《小品》215）所说“七种罪聚是‘犯诤’”，故罪即是“犯诤”。如（《小品》215）所说：“僧团所有之要务、所应办之事，即求听羯磨(apalokanakamma)、单白羯磨(ñattikamma)、白二羯磨(ñattidutiyakamma)、白四羯磨(ñatticatutthakamma)”，当知如是所述四种僧团事务即是“事诤”(kiccādhikaraṇaṃ)。其余文义于此已自明。

๑๖. ฉฏฺเฐ อปากฏนาโมติ ‘‘เสโล, กูฏทนฺโต’’ติอาทินา อนภิญฺญาโต. เยน วา การเณนาติ เหตุมฺหิ อิทํ กรณวจนํ. เหตุอตฺโถ หิ กิริยาการณํ, น กรณํ วิย กิริยตฺโถ, ตสฺมา นานปฺปการคุณวิเสสาธิคมตฺถา อิธ อุปสงฺกมนกิริยาติ ‘‘อนฺเนน วสติ, อชฺเฌเนน วสตี’’ติอาทีสุ วิย เหตุอตฺถเมเวตํ กรณวจนํ ยุตฺตํ, น กรณตฺถํ ตสฺส อยุชฺชมานตฺตาติ วุตฺตํ ‘‘เยน วา การเณนา’’ติ. อวิภาคโต สตตํ ปวตฺติตนิรติสยสาทุวิปุลามตรสสทฺธมฺมผลตาย สาทุผลนิจฺจผลิตมหารุกฺเขน ภควา อุปมิโต. สาทุผลูปโภคาธิปฺปายคฺคหเณเนว หิ รุกฺขสฺส สาทุผลตา คหิตาติ. อุปสงฺกมีติ อุปสงฺกนฺโต. สมฺปตฺตกามตาย หิ กิญฺจิ ฐานํ คจฺฉนฺโต ตํตํปเทสาติกฺกมเนน อุปสงฺกมิ, อุปสงฺกนฺโตติ จ วตฺตพฺพตํ ลภติ. เตนาห ‘‘คโตติ วุตฺตํ โหตี’’ติ, อุปคโตติ อตฺโถ. อุปสงฺกมิตฺวาติ ปุพฺพกาลกิริยานิทฺเทโสติ อาห ‘‘อุปสงฺกมนปริโยสานทีปน’’นฺติ. ตโตติ ยํ ฐานํ ปตฺโต ‘‘อุปสงฺกมี’’ติ วุตฺโต, ตโต อุปคตฏฺฐานโต.

16. 第六，“不显名者”(apākaṭanāmo)是指如舍罗(Sela)、古达丹达(Kūṭadanta)等不为人知者。“以何缘故”(yena vā kāraṇena)一句中，此工具格(karaṇavacanaṃ)乃表原因(hetu)义。因为“原因”是行为之因，不像“工具”是行为之具，故此处“亲近”这一行为是为了证得种种殊胜功德，犹如“以食而住”、“以学而住”等句，此工具格表达的是原因义，而非工具义，因后者不适用，故说“以何缘故”。世尊因其正法之果恒时不断、无上甘美、广大如甘露，故被譬喻为一棵恒常结出甜美果实的大树。领会“享用甜美果实”之意，即是领会此树结出甜美果实之性。“亲近”(upasaṅkami)即是正在亲近者(upasaṅkanto)。因为怀着抵达的愿望前往某处，经过一处处地方，即可被称为“亲近”、“正在亲近”。故说“即是已至”，意为已经抵达。“亲近后”(upasaṅkamitvā)是表述过去行为，故说“此乃开示亲近之终结”。“从彼处”(tato)即是从所抵达之处，即“从已至之处”。

ยถา ขมนียาทีนิ ปุจฺฉนฺโตติ ยถา ภควา ‘‘กจฺจิ เต, พฺราหฺมณ, ขมนียํ, กจฺจิ ยาปนีย’’นฺติอาทินา ขมนียาทีนิ ปุจฺฉนฺโต เตน พฺราหฺมเณน สทฺธึ สมปฺปวตฺตโมโท อโหสิ ปุพฺพภาสิตาย, เอวํ โสปิ พฺราหฺมโณ ตทนุกรเณน ภควตา สทฺธึ สมปฺปวตฺตโมโท อโหสีติ โยชนา. ตํ ปน สมปฺปวตฺตโมทตํ อุปมาย ทสฺเสตุํ ‘‘สีโตทกํ วิยา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สมฺโมทิตนฺติ สํสนฺทิตํ. เอกีภาวนฺติ สมฺโมทนกิริยาย สมานตํ. ขมนียนฺติ ‘‘อิทํ จตุจกฺกํ นวทฺวารํ สรีรยนฺตํ ทุกฺขพหุลตาย สภาวโต ทุสฺสหํ, กจฺจิ ขมิตุํ สกฺกุเณยฺย’’นฺติ [Pg.14] ปุจฺฉติ. ยาปนียนฺติ อาหาราทิปฺปฏิพทฺธวุตฺติกํ จิรปฺปพนฺธสงฺขาตาย ยาปนาย กจฺจิ ยาเปตุํ สกฺกุเณยฺยํ. สีสโรคาทิอาพาธาภาเวน กจฺจิ อปฺปาพาธํ. ทุกฺขชีวิกาภาเวน กจฺจิ อปฺปาตงฺกํ. ตํตํกิจฺจกรเณ อุฏฺฐานสุขตาย กจฺจิ ลหุฏฺฐานํ. ตทนุรูปพลโยคโต กจฺจิ พลํ. สุขวิหารสมฺภเวน กจฺจิ ผาสุวิหาโร อตฺถีติ สพฺพตฺถ กจฺจิ-สทฺทํ โยเชตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

“犹如询问安好等事”者，意谓：犹如世尊说“婆罗门，汝身尚安否(kacci te khamanīyaṃ)？尚可维持否(kacci yāpanīyaṃ)？”等，以此问候语与彼婆罗门相互愉悦交谈，此乃先行交谈之惯例。同样，彼婆罗门亦仿效之，与世尊相互愉悦交谈。为显示此相互愉悦交谈之状，故说“犹如清凉水”等喻。其中，“交谈”(sammoditaṃ)即是相应。“同一”(ekībhāvaṃ)即是问候行为的一致性。“安”(khamanīyaṃ)是问：“此四轮九窍之身，因多诸苦，本性难忍，尚能忍耐否？”“维持”(yāpanīyaṃ)是问：“此身依赖饮食等，其长时相续之维持，尚能维持否？”因无头痛等疾，故问是否“少病”(appābādhaṃ)。因无生计之苦，故问是否“少恼”(appātaṅkaṃ)。因做种种事务时起身轻快，故问是否“轻安”(lahuṭṭhānaṃ)。因具相应之力，故问是否“有力”(balaṃ)。因能安乐而住，故问是否有“安住”(phāsuvihāro)。于一切处，皆应配合“尚……否”(kacci)一词来理解其义。

พลปฺปตฺตา ปีติ ปีติเยว. ตรุณปีติ ปาโมชฺชํ. สมฺโมทํ ชเนติ กโรตีติ สมฺโมทนีกํ, ตเทว สมฺโมทนียํ. สมฺโมทิตพฺพโต สมฺโมทนียนฺติ อิมํ ปน อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘สมฺโมทิตุํ ยุตฺตภาวโต’’ติ อาห. สริตพฺพภาวโตติ อนุสฺสริตพฺพภาวโต. ‘‘สรณีย’’นฺติ วตฺตพฺเพ ทีฆํ กตฺวา ‘‘สารณีย’’นฺติ วุตฺตํ. สุยฺยมานสุขโตติ อาปาถคตมธุรตํ อาห, อนุสฺสริยมานสุขโตติ วิมทฺทรมณียตํ. พฺยญฺชนปริสุทฺธตายาติ สภาวนิรุตฺติภาเวน ตสฺสา กถาย วจนจาตุริยมาห. อตฺถปริสุทฺธตายาติ อตฺถสฺส นิรุปกฺกิเลสตํ. อเนเกหิ ปริยาเยหีติ อเนเกหิ การเณหิ.

已达强盛的喜(pīti)即是喜。初生的喜是悦(pāmojjaṃ)。能生起、促成欢喜，故为“令人欢喜的”(sammodanīkaṃ)，此即“值得欢喜的”(sammodanīyaṃ)。为说明“值得欢喜”是因其应被欢喜，故说“因其适合欢喜”。“因其值得忆念”(saritabbabhāvato)即是“因其应被随念”。当说“可忆念的”(saraṇīyaṃ)时，拉长音说成“极可忆念的”(sāraṇīyaṃ)。“听闻时的快乐”是说其入耳之甘美；“随念时的快乐”是说其回味之美妙。“文句纯净”(byañjanaparisuddhatā)是说其言说之善巧在于自然的表达。“义理纯净”(atthaparisuddhatā)是说其意义的无染。“以多种理趣”(anekehi pariyāyehi)即是以多种理由。

อติทูรอจฺจาสนฺนปฺปฏิกฺเขเปน นาติทูรํ นจฺจาสนฺนํ นาม คหิตํ, ตํ ปน อวกํสโต อุภินฺนํ ปสาริตหตฺถาสงฺฆฏฺฏเนน ทฏฺฐพฺพํ. คีวํ ปสาเรตฺวาติ คีวํ ปริวฏฺฏนวเสน ปสาเรตฺวา.

“不太远不太近”(nātidūraṃ naccāsannaṃ)是藉由排除过远和过近而确立。此距离至少应以两人伸臂不相触为准则来理解。“伸长脖子”(gīvaṃ pasāretvā)即是转动脖子而伸长。

เอตทโวจาติ เอตํ ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, เหตู’’ติอาทิปุจฺฉาวจนํ อโวจ. เตเนว ‘‘เอตทโวจา’’ติ ปทํ อุทฺธริตฺวา ทุวิธา หิ ปุจฺฉาติอาทินา ปุจฺฉาวิภาคํ ทสฺเสติ. ตตฺถ อคาเร นิยุตฺโต อคาริโก, ตสฺส ปุจฺฉา อคาริกปุจฺฉา. อคาริกโต อญฺโญ อนคาริโก ปพฺพชฺชูปคโต, ตสฺส ปุจฺฉา อนคาริกปุจฺฉา. กิญฺจาปิ อญฺญตฺถ ‘‘ชนโก เหตุ, ปคฺคาหโก ปจฺจโย. อสาธารโณ เหตุ, สาธารโณ ปจฺจโย. สภาโค เหตุ, อสภาโค ปจฺจโย. ปุพฺพกาลิโก เหตุ, สหปวตฺโต ปจฺจโย’’ติอาทินา เหตุปจฺจยา วิภชฺช วุจฺจนฺติ. อิธ ปน ‘‘จตฺตาโร โข, ภิกฺขเว, มหาภูตา เหตุ จตฺตาโร มหาภูตา ปจฺจโย รูปกฺขนฺธสฺส ปญฺญาปนายา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๘๖) วิย เหตุปจฺจยสทฺทา สมานตฺถาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อุภยมฺเปตํ การณเววจนเมวา’’ติ อาห. วิสมจริยาติ ภาวนปุํสกนิทฺเทโส.

“他说了这些话”(Etadavoca)是指“尊者，什么才是原因？”等提问的话语。因此，通过引用“他说了这些话”这句话，来展示“提问有两种”(duvidhā hi pucchā)的区分。其中，被委任管理家务的人称为居家者(agāriko)，他们的提问称为居家者的提问(agārikapucchā)。与居家者不同，离家出家的人称为出家人(anagāriko)，他们的提问称为出家人的提问(anagārikapucchā)。虽然在其他地方，像“生起者是因，支持者是缘；不共通的是因，共通的是缘；同类的是因，异类的是缘；先时的是因，同时发生的是缘”等，区分了因(hetu)和缘(paccaya)。但在这里，就像“诸比丘，四大是因，四大是缘，为了色蕴的显现”等经文(如《中部》3.86)一样，他显示了因和缘这两个词具有相同的意义，因此说“两者都只是表示原因的同义词”。“不正行”(visamacariya)在此处是作为表示行为或状态的中性名词。

อภิกฺกนฺตาติ [Pg.15] อติกฺกนฺตา, วิคตาติ อตฺโถติ อาห ‘‘ขเย ทิสฺสตี’’ติ. ตถา หิ ‘‘นิกฺขนฺโต ปฐโม ยาโม’’ติ อุปริ วุตฺตํ. อภิกฺกนฺตตโรติ อติวิย กนฺตตโร มโนรโม, ตาทิโส จ สุนฺทโร ภทฺทโก นาม โหตีติ อาห ‘‘สุนฺทเร ทิสฺสตี’’ติ. โกติ เทวนาคยกฺขคนฺธพฺพาทีสุ โก กตโม? เมติ มม. ปาทานีติ ปาเท. อิทฺธิยาติ อิมาย เอวรูปาย เทวิทฺธิยา. ยสสาติ อิมินา เอทิเสน ปริวาเรน ปริจฺเฉเทน จ. ชลนฺติ วิชฺโชตมาโน. อภิกฺกนฺเตนาติ อติวิย กนฺเตน กมนีเยน อภิรูเปน. วณฺเณนาติ ฉวิวณฺเณน สรีรวณฺณนิภาย. สพฺพา โอภาสยํ ทิสาติ ทส ทิสา ปภาเสนฺโต, จนฺโท วิย สูริโย วิย จ เอโกภาสํ เอกาโลกํ กโรนฺโตติ คาถาย อตฺโถ. อภิรูเปติ อุฬารรูเป สมฺปนฺนรูเป.

“已过”(Abhikkantā)是已逝、已去的意思，因此说“见于消逝”。诚然，上文已说“初夜已过”(nikkhanto paṭhamo yāmo)。“更美”(Abhikkantataro)是非常可爱、悦意的，如此者即是美丽、贤善，因此说“见于美丽”。“谁”(Ko)是指在天、龙、夜叉、乾达婆等之中，是哪一位？“我”(Me)是“我的”(mama)。“双足”(Pādāni)是“于双足”(pāde)。“以神通”(Iddhiyā)是指以此等天之神通。“以声名”(Yasasā)是指以此等眷属与领域。“燃烧”(Jalan)是“照耀”(vijjotamāno)。“以绝美”(Abhikkantena)是指以非常可爱、可喜、美丽的外貌。“以容色”(Vaṇṇena)是指以肤色、身色之光彩。“照耀一切方”(Sabbā obhāsayaṃ disā)是照亮十方，如月如日，使其一片光明，此为偈颂之义。“于美貌”(Abhirūpe)是指于殊胜之色、具足之色。

‘‘โจโร, โจโร; สปฺโป, สปฺโป’’ติอาทีสุ ภเย อาเมฑิตํ. ‘‘วิชฺฌ, วิชฺฌ; ปหร, ปหรา’’ติอาทีสุ โกเธ. ‘‘สาธุ, สาธู’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓๒๗.สํ. นิ. ๒.๑๒๗; ๓.๓๕; ๕.๑๐๘๕) ปสํสายํ. ‘‘คจฺฉ, คจฺฉ; ลุนาหิ, ลุนาหี’’ติอาทีสุ ตุริเต. ‘‘อาคจฺฉ, อาคจฺฉา’’ติอาทีสุ โกตูหเล. ‘‘พุทฺโธ, พุทฺโธติ จินฺเตนฺโต’’ติอาทีสุ (พุ. วํ. ๒.๔๔) อจฺฉเร. ‘‘อภิกฺกมถายสฺมนฺโต, อภิกฺกมถายสฺมนฺโต’’ติอาทีสุ หาเส. ‘‘กหํ เอกปุตฺตก, กหํ เอกปุตฺตกา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๓๕๓; สํ. นิ. ๒.๖๓) โสเก. ‘‘อโห สุขํ, อโห สุข’’นฺติอาทีสุ (อุทา. ๒๐; ที. นิ. ๓.๓๐๕; จูฬว. ๓๓๒) ปสาเท. จ-สทฺโท อวุตฺตสมุจฺจยตฺโต. เตน ครหาอสมฺมานาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ตตฺถ ‘‘ปาโป, ปาโป’’ติอาทีสุ ครหายํ. ‘‘อภิรูปก, อภิรูปกา’’ติอาทีสุ อสมฺมาเน ทฏฺฐพฺพํ.

在“贼，贼！”“蛇，蛇！”等情况中，重复是用于恐惧。在“射，射！”“打，打！”等情况中，是用于愤怒。在“善哉，善哉！”等情况中，是用于赞赏。在“去，去！”“割，割！”等情况中，是用于催促。在“来，来！”等情况中，是用于好奇。在“佛陀，佛陀！思惟着”等情况中，是用于惊奇。在“具寿们，前进！具寿们，前进！”等情况中，是用于欢喜。在“我唯一的儿子在哪儿？我唯一的儿子在哪儿？”等情况中，是用于悲伤。在“啊，乐哉！啊，乐哉！”等情况中，是用于净信。`ca`字是用于总集未说者。因此，应知包含了呵责、不敬等。其中，在“恶人，恶人！”等情况中，是用于呵责；在“美男子，美男子啊！”等情况中，应知是用于不敬。

นยิทํ อาเมฑิตวเสน ทฺวิกฺขตฺตุํ วุตฺตํ, อถ โข อตฺถทฺวยวเสนาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อถ วา’’ติอาทิมาห. ‘‘อภิกฺกนฺต’’นฺติ วจนํ อเปกฺขิตฺวา นปุํสกวเสน วุตฺตํ, ตํ ปน ภควโต วจนํ ธมฺมสฺส เทสนาติ กตฺวา ตถา วุตฺตํ ‘‘โภโต โคตมสฺส ธมฺมเทสนา’’ติ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. โทสนาสนโตติ ราคาทิกิเลสวิธมนโต. คุณาธิคมนโตติ สีลาทิคุณานํ สมฺปาปนโต. เย คุเณ เทสนา อธิคเมติ, เตสุ ปธานภูเต ตาว ทสฺเสตุํ ‘‘สทฺธาชนนโต ปญฺญาชนนโต’’ติ วุตฺตํ. สทฺธาปมุขา หิ โลกิยา คุณา, ปญฺญาปมุขา โลกุตฺตรา[Pg.16].

为了表明“这不是作为重复而说两次，而是为了两种义理”，而说“或者”等。‘绝妙’(Abhikkantaṃ)一词是相应于（所说的话）而用中性。然而，那世尊的话即是法的教示，因此如是说为“乔达摩尊者的法之教示”。第二个词也是同样的方法。“摧毁过失”是因为摧破了贪等烦恼。“获得功德”是因为达到了戒等功德。教示所获得的功德中，为了先显示其中主要者，而说“从信之生起，从慧之生起”。确实，信是世间功德之首，慧是出世间功德之首。

สีลาทิอตฺถสมฺปตฺติยา สาตฺถโต, สภาวนิรุตฺติสมฺปตฺติยา สพฺยญฺชนโต. สุวิญฺเญยฺยสทฺทปฺปโยคตาย อุตฺตานปทโต, สณฺหสุขุมภาเวน ทุวิญฺเญยฺยตฺถตาย คมฺภีรตฺถโต. สินิทฺธมุทุมธุรสทฺทปฺปโยคตาย กณฺณสุขโต, วิปุลวิสุทฺธเปมนียตฺถตาย หทยงฺคมโต. มานาติมานวิธมเนน อนตฺตุกฺกํสนโต, ถมฺภสารมฺภนิมฺมทฺทเนน อปรวมฺภนโต. หิตาธิปฺปายปฺปวตฺติยา ปเรสํ ราคปริฬาหาทิวูปสมเนน กรุณาสีตลโต, กิเลสนฺธการวิธมเนน ปญฺญาวทาตโต. กรวีกรุตมญฺชุตาย อาปาถรมณียโต, ปุพฺพาปราวิรุทฺธสุวิสุทฺธตฺถตาย วิมทฺทกฺขมโต. อาปาถรมณียตาย เอวํ สุยฺยมานสุขโต, วิมทฺทกฺขมตาย หิตชฺฌาสยปฺปวตฺติตตาย จ วีมํสิยมานหิตโต. เอวมาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน สํสารจกฺกนิวตฺตนโต, สทฺธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนโต, มิจฺฉาวาทวิคมนโต, สมฺมาวาทปติฏฺฐาปนโต, อกุสลมูลสมุทฺธรณโต, กุสลมูลสํโรปนโต, อปายทฺวารปิธานโต, สคฺคโมกฺขทฺวารวิวรณโต, ปริยุฏฺฐานวูปสมนโต, อนุสยสมุคฺฆาตนโตติ เอวมาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ.

因具足戒等义理而有义，因具足自性与词法而有文。因使用易解之词而文句浅显，因义理微细难解而意义甚深。因使用柔润软滑甜美之词而悦耳，因义理广大清净可爱而入心。因摧毁我慢、增上慢而不自赞，因调伏顽固、傲慢而不毁他。因怀有利他之意，平息他人贪欲、热恼等而慈悲清凉；因驱散烦恼黑暗而智慧明净。因如迦陵鸟鸣般美妙而初闻欢喜，因前后不相违、义理极清净而堪受思择。因初闻欢喜而听闻时愉悦，因堪受思择且怀有利他之意而思察时有益。“如此等等”的“等”字，应知包含了：令轮回之轮止息，令正法之轮转起，令邪见消亡，令正见确立，根除不善根，长养善根，关闭恶趣之门，开启天界与解脱之门，平息缠，根除随眠，等等。

อโธมุขฏฺฐปิตนฺติ เกนจิ อโธมุขํ ฐปิตํ. เหฏฺฐามุขชาตนฺติ สภาเวเนว เหฏฺฐามุขชาตํ. อุปริมุขนฺติ อุทฺธํมุขํ. อุคฺฆาเฏยฺยาติ วิวฏํ กเรยฺย. หตฺเถ คเหตฺวาติ ‘‘ปุรตฺถาภิมุโข อุตฺตราภิมุโข วา คจฺฉา’’ติอาทีนิ อวตฺวา หตฺเถ คเหตฺวา ‘‘นิสฺสนฺเทหํ เอส มคฺโค, เอวํ คจฺเฉยฺยา’’ติ วเทยฺย. กาฬปกฺขจาตุทฺทสีติ กาฬปกฺเข จาตุทฺทสี.

“被倒置”(Adhomukhaṭṭhapitaṃ)是指被某人放置成口朝下。“天生向下”(Heṭṭhāmukhajātaṃ)是指其自性即是朝下而生。“口朝上”(Uparimukhaṃ)是指面朝上。“应揭开”(Ugghāṭeyya)是指应使之打开。“执手而言”(Hatthe gahetvā)是指不说“请朝东或朝北走”之类的话，而是牵着手说：“此路无疑，应如是走。”“黑月十四日”(Kāḷapakkhacātuddasī)是指黑月（亏月）的第十四日。

นิกฺกุชฺชิตํ อาเธยฺยสฺส อนาธารภูตํ ภาชนํ อาธารภาวาปาทนวเสน อุกฺกุชฺเชยฺย. เหฏฺฐามุขชาตตาย สทฺธมฺมวิมุขํ, อโธมุขฐปิตตาย อสทฺธมฺเม ปติตนฺติ เอวํ ปททฺวยํ ยถารหํ โยเชตพฺพํ, น ยถาสงฺขฺยํ. กามํ กามจฺฉนฺทาทโยปิ ปฏิจฺฉาทกา นีวรณภาวโต, มิจฺฉาทิฏฺฐิ ปน สวิเสสํ ปฏิจฺฉาทิกา สตฺเต มิจฺฉาภินิเวสนวเสนาติ อาห ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิคหนปฏิจฺฉนฺน’’นฺติ. เตนาห ภควา ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิปรมาหํ, ภิกฺขเว, วชฺชํ วทามี’’ติ (อ. นิ. ๑.๓๑๐). สพฺโพ อปายคามิมคฺโค กุมฺมคฺโค ‘‘กุจฺฉิโต มคฺโค’’ติ กตฺวา. สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนํ อุชุปฏิปกฺขตาย มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทโย อฏฺฐ มิจฺฉตฺตธมฺมา มิจฺฉามคฺโค. เตเนว หิ ตทุภยปฺปฏิปกฺขตํ สนฺธาย ‘‘สคฺคโมกฺขมคฺคํ อาวิกโรนฺเตนา’’ติ วุตฺตํ. สปฺปิอาทิสนฺนิสฺสโย ปทีโป [Pg.17] น ตถา อุชฺชโล, ยถา เตลสนฺนิสฺสโยติ เตลปชฺโชตคฺคหณํ. เอเตหิ ปริยาเยหีติ เอเตหิ นิกฺกุชฺชิตุกฺกุชฺชนปฺปฏิจฺฉนฺนวิวรณาทิอุปโมปมิตพฺพากาเรหิ.

应将已倒扣、无法容物的容器翻正，使其能容物。因天生向下而背离正法，因被倒置而堕于邪法——此二句应当依义相应，而非按次第。诚然，欲贪等盖也能遮蔽，但邪见能格外地遮蔽，使有情执持邪见，故说“为邪见之林所覆”。因此世尊说：“诸比丘，我说邪见为至极之过。”一切趣向恶趣之道皆是邪道，因其是“可鄙之道”。因与正见等直接对反，故邪见等八邪法即是邪道。正是由于此二者对反，故说“开显天界与解脱之道”。依于酥油等的灯不如依于油的灯明亮，故举油灯为例。“以这些譬喻”是指以这些倒置与翻正、遮蔽与揭开等譬喻及所喻之方式。

ปสนฺนการนฺติ ปสนฺเนหิ กาตพฺพํ สกฺการํ. สรณนฺติ ปฏิสรณํ. เตนาห ‘‘ปรายณ’’นฺติ. ปรายณภาโว จ อนตฺถนิเสธเนน อตฺถสมฺปฏิปาทเนน จ โหตีติ อาห ‘‘อฆสฺส, ตาตา, หิตสฺส จ วิธาตา’’ติ. อฆสฺสาติ ทุกฺขโตติ วทนฺติ, ปาปโตติ ปน อตฺโถ ยุตฺโต. นิสฺสกฺเก เจตํ สามิวจนํ. เอตฺถ จ นายํ คมิ-สทฺโท นี-สทฺทาทโย วิย ทฺวิกมฺมโก, ตสฺมา ยถา ‘‘อชํ คามํ เนตี’’ติ วุจฺจติ, เอวํ ‘‘ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉามี’’ติ วตฺตุํ น สกฺกา. ‘‘สรณนฺติ คจฺฉามี’’ติ ปน วตฺตพฺพํ. อิติ-สทฺโท เจตฺถ ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ. ตสฺส จายมตฺโถ – คมนญฺจ ตทธิปฺปาเยน ภชนํ ชานนํ วาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิติ อิมินา อธิปฺปาเยนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ภชามีติอาทีสุ ปุริมสฺส ปุริมสฺส ปจฺฉิมํ ปจฺฉิมํ อตฺถวจนํ. ภชนํ วา สรณาธิปฺปาเยน อุปสงฺกมนํ. เสวนํ สนฺติกาวจรตา. ปยิรุปาสนํ วตฺตปฺปฏิวตฺตกรเณน อุปฏฺฐานนฺติ เอวํ สพฺพถาปิ อนญฺญสรณตํเยว ทีเปติ. ‘‘คจฺฉามี’’ติ ปทสฺส พุชฺฌามีติ อยมตฺโถ กถํ ลพฺภตีติ อาห ‘‘เยสํ หี’’ติอาทิ.

“虔敬所作(Pasannakāra)”即虔敬者所应作的恭敬。“归依(Saraṇa)”即是庇护所(paṭisaraṇa)。因此说“究竟依止(parāyaṇa)”。究竟依止的作用是遮止无益、成就利益，因此说：“诸君！[彼是]祸害的摧毁者、利益的施与者”。“祸害(Aghassa)”，有人说是“痛苦”的意思，但作“罪恶(pāpa)”之义更合适。这是无主属格。此处，“去(gami)”这个词不像“引导(nī)”等词是双宾语动词，因此，不能像说“牵羊到村里”那样说“我归依世尊(bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi)”，而应说“我以之为归依而前往(Saraṇanti gacchāmi)”。此处的“如是(iti)”一词是省略的指示。其义是：为了显示“前往”即是以此意趣而亲近或了知，所以说“以这种意图”等。在“我亲近”等句中，后后的词是前前词的义释。亲近(bhajana)是以归依的意趣而前往承事。奉事(sevana)是常在近处。恭敬(payirupāsana)是通过履行大小事务来侍奉。如是，在一切方面都阐明了不以他者为归依。“我去(gacchāmi)”一词如何能得到“我觉知(bujjhāmi)”的含义呢？因此说“因为他们……”等。

อธิคตมคฺเค สจฺฉิกตนิโรเธติ ปททฺวเยนปิ ผลฏฺฐา เอว ทสฺสิตา, น มคฺคฏฺฐาติ เต ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาเน จา’’ติ อาห. นนุ จ กลฺยาณปุถุชฺชโนปิ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชตีติ วุจฺจตีติ? กิญฺจาปิ วุจฺจติ, นิปฺปริยาเยน ปน มคฺคฏฺฐา เอว ตถา วตฺตพฺพา, น อิตเร สมฺมตฺตนิยาโมกฺกมนาภาวโต. ตถา หิ เต เอว วุตฺตา ‘‘อปาเยสุ อปตมาเน ธาเรตี’’ติ. สมฺมตฺตนิยาโมกฺกมเนน หิ อปายวินิมุตฺติสมฺภโว. อกฺขายตีติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทฺยตฺโถ, ปการตฺโถ วา. เตน ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา วา อสงฺขตา วา, วิราโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ (อิติวุ. ๙๐; อ. นิ. ๔.๓๔) สุตฺตปทํ สงฺคณฺหาติ, ‘‘วิตฺถาโร’’ติ วา อิมินา. เอตฺถ จ อริยมคฺโค นิยฺยานิกตาย, นิพฺพานํ ตสฺส ตทตฺถสิทฺธิเหตุตายาติ อุภยเมว นิปฺปริยาเยน ธมฺโมติ วุตฺโต. นิพฺพานญฺหิ อารมฺมณปจฺจยภูตํ ลภิตฺวา อริยมคฺโค ตทตฺถสิทฺธิยา สํวตฺตติ, ตถาปิ ยสฺมา อริยผลานํ ‘‘ตาย สทฺธาย อวูปสนฺตายา’’ติอาทิวจนโต มคฺเคน [Pg.18] สมุจฺฉินฺนานํ กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานกิจฺจตาย นิยฺยานานุคุณตาย นิยฺยานปริโยสานตาย จ. ปริยตฺติธมฺมสฺส ปน นิยฺยานิกธมฺมสมธิคมเหตุตายาติ อิมินา ปริยาเยน วุตฺตนเยน ธมฺมภาโว ลพฺภติ เอว. สฺวายมตฺโถ ปาฐารุฬฺโห เอวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น เกวล’’นฺติอาทิมาห.

通过“已证得道(adhigatamagge)”与“已现证灭(sacchikatanirodhe)”这两句，只显示了住于果者，而非住于道者。为了说明这点，他说道：“以及如所教导而行道者”。难道善凡夫(kalyāṇaputhujjana)不也被称为“如所教导而行道者”吗？虽然可以这么说，但从无上义而言，只有住于道者才能如此称呼，因为其他人尚未进入正性决定(sammattaniyāma)。正如他们被说为“执持[自己]不堕于恶趣”。因为通过进入正性决定，才可能从恶趣中解脱。在“被宣说(akkhāyati)”中，“iti”一词是表示“等等”或“种类”之义。因此，它涵盖了经句“诸比丘，所有有为法或无为法，离贪(virāga)于其中被称为最上”，或者说，以此表示“广说”。在此，圣道(ariyamagga)因其能引导出离，涅槃(nibbāna)因其是圣道目标成就之因，两者就无上义而言都被称为法。因为圣道得到作为所缘缘的涅槃，才能导向其目标的成就；同样地，圣果也是如此，因为依“以不退失之信”等语，由道断尽的烦恼得以止息舍断，且圣果随顺出离、究竟出离。而教法(pariyattidhamma)则因其是证得出离法之因，通过这种方便说，也获得了法的地位。为了表明这个意义已包含在经文中，他接着说“不仅”等等。

กามราโค ภวราโคติ เอวมาทิเภโท สพฺโพปิ ราโค วิรชฺชติ ปหียติ เอเตนาติ ราควิราโคติ มคฺโค กถิโต. เอชาสงฺขาตาย ตณฺหาย อนฺโตนิชฺฌานลกฺขณสฺส โสกสฺส จ ตทุปฺปตฺติยํ สพฺพโส ปริกฺขีณตฺตา อเนชมโสกนฺติ ผลํ กถิตํ. อปฺปฏิกูลนฺติ อวิโรธทีปนโต เกนจิ อวิรุทฺธํ, อิฏฺฐํ ปณีตนฺติ วา อตฺโถ. ปคุณรูเปน ปวตฺติตตฺตา, ปกฏฺฐคุณวิภาวนโต วา ปคุณํ. สพฺพธมฺมกฺขนฺธา กถิตาติ โยชนา.

欲贪(kāmarāga)、有贪(bhavarāga)等一切类别的贪(rāga)，都因此道而离染、舍断，因此此道被称为“离贪(rāgavirāga)”。由于被称为“动摇(ejā)”的渴爱(taṇhā)，以及以内心燃烧为特征的忧愁(soka)，在其生起时完全灭尽，因此此果被称为“无动摇无忧愁(anejamasoka)”。“不违逆(appaṭikūla)”，因其显示无对立，故不与任何事物相违，或意为可爱、殊胜。由于以娴熟(paguṇa)的方式运作，或由于显现卓越的功德，因此是“娴熟的”。应连接为：“一切法蕴(dhammakkhandhā)都已宣说”。

ทิฏฺฐิสีลสงฺฆาเตนาติ ‘‘ยายํ ทิฏฺฐิ อริยา นิยฺยานิกา นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส สมฺมา ทุกฺขกฺขยาย, ตถารูปาย ทิฏฺฐิยา ทิฏฺฐิสามญฺญคโต วิหรตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๒๔, ๓๕๗; ม. นิ. ๑.๔๙๒; ๓.๕๔; อ. นิ. ๖.๑๒; ปริ. ๒๗๔) เอวํ วุตฺตาย ทิฏฺฐิยา, ‘‘ยานิ ตานิ สีลานิ อขณฺฑานิ อจฺฉิทฺทานิ อสพลานิ อกมฺมาสานิ ภุชิสฺสานิ วิญฺญุปฺปสตฺถานิ อปรามฏฺฐานิ สมาธิสํวตฺตนิกานิ, ตถารูเปหิ สีเลหิ สีลสามญฺญคโต วิหรตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๒๔; ม. นิ. ๑.๔๙๒; ๓.๕๔; อ. นิ. ๖.๑๒; ปริ. ๒๗๔) จ เอวํ วุตฺตานํ สีลานญฺจ สํหตภาเวน, ทิฏฺฐิสีลสามญฺเญนาติ อตฺโถ. สํหโตติ ฆฏิโต, สเมโตติ อตฺโถ. อริยปุคฺคลา หิ ยตฺถ กตฺถจิ ทูเร ฐิตาปิ อตฺตโน คุณสามคฺคิยา สํหตา เอว. อฏฺฐ จ ปุคฺคล ธมฺมทสา เตติ เต ปุริสยุควเสน จตฺตาโรปิ ปุคฺคลวเสน อฏฺเฐว อริยธมฺมสฺส ปจฺจกฺขทสฺสาวิตาย ธมฺมทสา. ตีณิ วตฺถูนิ สรณนฺติ คมเนน ติกฺขตฺตุํ คมเนน จ ตีณิ สรณคมนานิ. ปฏิเวเทสีติ อตฺตโน หทยคตํ วาจาย ปเวเทสิ.

“以见与戒的结合(diṭṭhisīlasaṅghātena)”是指：以如是所说的见，即“此见是圣者的、能引导出离，能引导行者正确地灭尽苦，[圣者]安住于与此见相同的见”；以及如是所说的戒，即“那些戒是无缺的、无瑕的、无斑的、无点的、自在的、智者所赞叹的、不执取的、导向禅定的，[圣者]安住于与此戒相同的戒”，此二者结合的状态，其义即是见与戒的共通性。“结合(saṃhata)”的意思是组合、聚集。因为圣者(ariyapuggalā)无论身处何处，即使相隔遥远，也因其功德的共通而结合在一起。八种人是法见者(dhammadasā)：他们，即四双八辈，因亲见圣法(ariyadhamma)而为法见者。“三事为归依(tīṇi vatthūni saraṇaṃ)”是指通过归依、通过念诵三次而成的三归依。“通达(paṭivedesi)”是指用语言表达自己内心所证得的。

สรณคมนสฺส วิสยปฺปเภทผลสํกิเลสเภทานํ วิย กตฺตุวิภาวนา ตตฺถ โกสลฺลาย โหตีติ สรณคมเนสุ อตฺถโกสลฺลตฺถํ ‘‘สรณํ, สรณคมนํ, โย จ สรณํ คจฺฉติ, สรณคมนปฺปเภโท, สรณคมนผลํ, สํกิเลโส, เภโทติ อยํ วิธิ เวทิตพฺโพ’’ติ [Pg.19] วุตฺตํ เตน วินา สรณคมนสฺเสว อสมฺภวโต. กสฺมา ปเนตฺถ โวทานํ น คหิตํ, นนุ โวทานวิภาวนาปิ ตตฺถ โกสลฺลาย โหตีติ? สจฺจเมตํ, ตํ ปน สํกิเลสคฺคหเณน อตฺถโต ทีปิตํ โหตีติ น คหิตํ. ยานิ หิ เนสํ สํกิเลสการณานิ อญฺญาณาทีนิ, เตสํ สพฺเพน สพฺพํ อนุปฺปนฺนานํ อนุปฺปาทเนน, อุปฺปนฺนานญฺจ ปหาเนน โวทานํ โหตีติ.

辨明归依行的作者，如同辨明其所缘、类别、果报、杂染、破坏一样，是为了于此获得善巧。为了在归依行中获得义理的善巧，故说：“归依处(saraṇa)、归依行(saraṇagamana)、归依者、归依行的类别、归依行的果报、杂染(saṃkilesa)、破坏(bheda)——此等法门应知”，因为若无此等，则归依行本身即不可能成立。为何此处未包含清净(vodāna)？难道辨明清净不也是为了于此获得善巧吗？此言属实，但其义已由包含杂染而间接显示，故未包含。因为那些杂染之因，如无明(aññāṇa)等，通过令未生者不生、已生者断除，即是清净。

หึสตฺถสฺส ธาตุสทฺทสฺส วเสเนตํ ปทํ ทฏฺฐพฺพนฺติ ‘‘หึสตีติ สรณ’’นฺติ วตฺวา ตํ ปน หึสนํ เกสํ, กถํ, กสฺส วาติ โจทนํ โสเธนฺโต ‘‘สรณคตาน’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ภยนฺติ วฏฺฏภยํ. สนฺตาสนฺติ จิตฺตุตฺราสํ. เตเนว เจตสิกทุกฺขสฺส คหิตตฺตา ทุกฺขนฺติ กายิกํ ทุกฺขํ. ทุคฺคติปริกิเลสนฺติ ทุคฺคติปริยาปนฺนํ สพฺพมฺปิ ทุกฺขํ. ตยิทํ สพฺพํ ปรโต ผลกถาย อาวิ ภวิสฺสติ. เอตนฺติ สรณนฺติ ปทํ. เอวํ อวิเสสโต สรณสทฺทสฺส ปทตฺถํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วิเสสโต ทสฺเสตุํ ‘‘อถ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. หิเต ปวตฺตเนนาติ ‘‘สมฺปนฺนสีลา, ภิกฺขเว, วิหรถา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๖๔, ๖๙) อตฺเถ นิโยชเนน. อหิตา นิวตฺตเนนาติ ‘‘ปาณาติปาตสฺส โข ปาปโก วิปาโก อภิสมฺปราย’’นฺติอาทินา อาทีนวทสฺสนาทิมุเขน อนตฺถโต นิวตฺตเนน. ภยํ หึสตีติ หิตาหิเตสุ อปฺปวตฺติปฺปวตฺติเหตุกํ พฺยสนํ อปฺปวตฺติกรเณน วินาเสติ พุทฺโธ. ภวกนฺตารา อุตฺตารเณน มคฺคสงฺขาโต ธมฺโม. อิตโร อสฺสาสทาเนน สตฺตานํ ภยํ หึสตีติ โยชนา. การานนฺติ ทานวเสน ปูชาวเสน จ อุปนีตานํ สกฺการานํ. วิปุลผลปฺปฏิลาภกรเณน สตฺตานํ ภยํ หึสติ สงฺโฆ อนุตฺตรทกฺขิเณยฺยภาวโตติ อธิปฺปาโย. อิมินาปิ ปริยาเยนาติ อิมินาปิ วิภชิตฺวา วุตฺเตน การเณน.

“hiṃsatīti saraṇaṁ”(伤害故为归依)，此词应依“hiṃsa”(伤害)之词根(dhātu)来理解。然此伤害(hiṃsana)是伤害谁？如何伤害？伤害何者？为澄清此等质问，故说“saraṇagatānaṁ”(于诸归依者)等。其中，“bhayaṁ”(怖畏)即轮回之怖畏(vaṭṭabhaya)。“santāsaṁ”(惊恐)即心之惊恐(cittutrāsa)。以此已含摄心所之苦，故“dukkhaṁ”(苦)指身之苦(kāyikaṁ dukkhaṁ)。“duggatiparikilesaṁ”(恶趣之杂染)指恶趣所摄之一切苦。此一切将于后文论果(phalakathā)时显明。“etaṁ”(此)即“saraṇaṁ”(归依)一词。如是无差别地开示“saraṇaṁ”一词之义后，今为作差别开示，故说“atha vā”(或者)等。“Hite pavattanena”(令其趋向利益)，即以“诸比丘，汝等当安住于具足戒行”(《中部》1.64, 69)等，令其致力于利益(attha)。“Ahitā nivattanena”(令其远离非利益)，即以“杀生(pāṇātipāta)于来世(abhisamparāya)有恶报(pāpako vipāko)”等，通过开示过患等方式，令其从非利益(anattha)中退还。佛陀通过杜绝‘由趋向或不趋向于利益与非利益所导致的灾难(byasana)’，而将其消除，故说“伤害怖畏”(bhayaṁ hiṃsati)。法(dhamma)因能渡脱有(bhava)之旷野(kantāra)，故被称为道(magga)。另一者（僧伽）以给予安慰(assāsadāna)而伤害众生之怖畏，应如是连结(yojanā)。“Kārānaṁ”(于诸供养)，指以布施(dāna)及供施(pūjā)等方式所献之恭敬(sakkāra)。僧伽(saṅgha)以其为无上应供(anuttaradakkhiṇeyya)故，能令众生获得广大之果报(vipulaphala)，从而伤害彼等之怖畏，此即其意(adhippāya)。“Imināpi pariyāyena”(亦以此理路)，指亦以此分析所说之理由(kāraṇa)。

‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา, สฺวากฺขาโต ธมฺโม, สุปฺปฏิปนฺโน สงฺโฆ’’ติ เอวํ ปวตฺโต ตตฺถ รตนตฺตเย ปสาโท ตปฺปสาโท, ตเทว รตฺตนตฺตยํ ครุ เอตสฺสาติ ตคฺครุ, ตพฺภาโว ตคฺครุตา, ตปฺปสาโท จ ตคฺครุตา จ ตปฺปสาทตคฺครุตา. ตาหิ ตปฺปสาทตคฺครุตาหิ. วิธุตทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาสมฺโมหอสฺสทฺธิยาทิตาย วิหตกิเลโส. ตเทว รตนตฺตยํ ปรายณํ คติ ตาณํ เลณนฺติ เอวํ ปวตฺติยา ตปฺปรายณตาการปฺปวตฺโต จิตฺตุปฺปาโท [Pg.20] สรณคมนํ สรณนฺติ คจฺฉติ เอเตนาติ. ตํสมงฺคีติ เตน ยถาวุตฺตจิตฺตุปฺปาเทน สมนฺนาคโต. เอวํ อุเปตีติ เอวํ ภชติ เสวติ ปยิรุปาสติ, เอวํ วา ชานาติ พุชฺฌตีติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ.

“世尊(bhagavā)是正等觉者(sammāsambuddho)，法(dhamma)是善说(svākkhāto)，僧(saṅgha)是善行道者(suppaṭipanno)。”如此于三宝(ratanattaya)生起之净信(pasāda)，即是“彼净信”(tappasādo)。彼三宝是所应敬重者(garu)，故为“敬重彼者”(taggaru)；其状态为“敬重彼之性”(taggarutā)。彼净信与彼敬重性，即是“彼净信与彼敬重性”(tappasādataggarutā)。以彼净信与彼敬重性故，因已抖落见(diṭṭhi)、疑(vicikicchā)、痴(sammoha)、不信(assaddhiya)等，而为已摧破烦恼者(vihatakileso)。“彼三宝即是究竟归依处(parāyaṇa)、归宿(gati)、救护所(tāṇa)、庇护所(leṇa)”，如此转起、以“彼为究竟归依”之行相而生起的心(cittuppāda)，即是归依行(saraṇagamana)，因藉此而“趣向归依”(saraṇaṁ gacchati)。“Taṃsamaṅgī”(具足彼者)，即具足如前所说之心生起。“Evaṃ upetī”(如是趋近)，即如是亲近(bhajati)、奉事(sevati)、承事(payirupāsati)，或如是了知(jānāti)、觉悟(bujjhati)，应知此即其义(evamattho)。

เอตฺถ จ ปสาทคฺคหเณน โลกิยสรณคมนมาห. ตญฺหิ ปสาทปฺปธานํ. ครุตาคหเณน โลกุตฺตรํ. อริยา หิ รตนตฺตยคุณาภิญฺญตาย ปาสาณจฺฉตฺตํ ปิย ครุํ กตฺวา ปสฺสนฺติ, ตสฺมา ตปฺปสาเทน วิกฺขมฺภนวเสน วิหตกิเลโส, ตคฺครุตาย สมุจฺเฉทวเสนาติ โยเชตพฺพํ อคารวกรณเหตูนํ สมุจฺฉินฺทนโต. ตปฺปรายณตา ปเนตฺถ ตคฺคติกตาติ ตาย จตุพฺพิธมฺปิ วกฺขมานํ สรณคมนํ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อวิเสเสน วา ปสาทครุตา โชติตาติ ปสาทคฺคหเณน อเวจฺจปฺปสาทสฺส อิตรสฺส จ คหณํ, ตถา ครุตาคหเณนาติ อุภเยนปิ อุภยํ สรณคมนํ โยเชตพฺพํ.

于此，以“取净信”(pasādaggahaṇa)说的是世间归依行(lokiyasaraṇagamana)，因其以净信为主。以“取敬重性”(garutāgahaṇa)说的是出世间(lokuttara)归依行。因为圣者(ariya)们由于遍知三宝(ratanattaya)之功德(guṇa)，视之为尊贵，犹如石伞(pāsāṇacchatta)般。是故，应如是连结：以彼净信(tappasāda)，通过镇伏(vikkhambhana)的方式摧破烦恼(kilesa)；以彼敬重性(taggarutā)，因已断灭(samuccheda)了作不敬(agārava)之因，故通过断灭的方式（摧破烦恼）。于此，“以彼为究竟归依之性”(Tapparāyaṇatā)即是“以彼为归趣”(taggatikatā)，应知以此已含摄下文将说的四种归依行(saraṇagamana)。或者，净信与敬重性是无差别地被阐明，故以“取净信”既摄取了不坏净(aveccappasāda)亦摄取了其他净信；同样，以“取敬重性”（亦然），故应以两者（净信与敬重性）连结两种归依行。

มคฺคกฺขเณ อิชฺฌตีติ โยชนา. นิพฺพานารมฺมณํ หุตฺวาติ เอเตน อตฺถโต จตุสจฺจาธิคโม เอว โลกุตฺตรสรณคมนนฺติ ทสฺเสติ. ตตฺถ หิ นิพฺพานธมฺโม สจฺฉิกิริยาภิสมยวเสน, มคฺคธมฺโม ภาวนาภิสมยวเสน ปฏิวิชฺฌิยมาโนเยว สรณคมนตฺตํ สาเธติ, พุทฺธคุณา ปน สาวกโคจรภูตา ปริญฺญาภิสมยวเสน, ตถา อริยสงฺฆคุณา. เตนาห ‘‘กิจฺจโต สกเลปิ รตนตฺตเย อิชฺฌตี’’ติ. อิชฺฌนฺตญฺจ สเหว อิชฺฌติ, น โลกิยํ วิย ปฏิปาฏิยา อสมฺโมหปฺปฏิเวเธน ปฏิวิทฺธตฺตาติ อธิปฺปาโย. เย ปน วทนฺติ ‘‘น สรณคมนํ นิพฺพานารมฺมณํ หุตฺวา ปวตฺตติ, มคฺคสฺส อธิคตตฺตา ปน อธิคตเมว โหติ เอกจฺจานํ เตวิชฺชาทีนํ โลกิยวิชฺชาทโย วิยา’’ติ, เตสํ โลกิยเมว สรณคมนํ สิยา, น โลกุตฺตรํ, ตญฺจ อยุตฺตํ ทุวิธสฺสปิ อิจฺฉิตพฺพตฺตา.

“于道之刹那(maggakkhaṇa)成就”，应如是连结(yojanā)。“以涅槃为所缘后(Nibbānārammaṇaṃ hutvā)”，以此显示，义理上，证悟四谛即是出世间归依行。于此，涅槃法(nibbānadhamma)以作证之现观(sacchikiriyābhisamaya)的方式，道法(maggadhamma)以修习之现观(bhāvanābhisamaya)的方式被证知时，方成就归依行之体性；而佛陀的功德，作为声闻的所行境，则以遍知之现观(pariññābhisamaya)的方式（被证知），圣僧伽的功德亦复如是。是故说：“从作用而言，于全部三宝中成就。”其成就乃同时成就，不像世间（归依）那样有次第，因是以无痴之通达而证得，此即其意。至于有些人说：“归依行并非以涅槃为所缘而转起，而是因已证得道，犹如某些三明(tevijjā)者等已证得世间明(lokiyavijjā)等一般”，对他们而言，则只有世间归依行，而无出世间归依行，此说不当，因两种（归依行）皆是所应希求故。

ตนฺติ โลกิยสรณคมนํ. สทฺธาปฏิลาโภ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา’’ติอาทินา. สทฺธามูลิกาติ ยถาวุตฺตสทฺธาปุพฺพงฺคมา. สมฺมาทิฏฺฐิ พุทฺธสุพุทฺธตํ, ธมฺมสุธมฺมตํ, สงฺฆสุปฺปฏิปตฺติญฺจ โลกิยาวโพธวเสเนว สมฺมา ญาเยน ทสฺสนโต. สทฺธามูลิกา จ สมฺมาทิฏฺฐีติ เอเตน สทฺธูปนิสฺสยา ยถาวุตฺตลกฺขณา ปญฺญา โลกิยสรณคมนนฺติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘ทิฏฺฐิชุกมฺมนฺติ วุจฺจตี’’ติ. ทิฏฺฐิเยว อตฺตโน ปจฺจเยหิ อุชุ กรียตีติ กตฺวา[Pg.21], ทิฏฺฐิ วา อุชุ กรียติ เอเตนาติ ทิฏฺฐิชุกมฺมํ, ตถาปวตฺโต จิตฺตุปฺปาโท. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘ตปฺปรายณตาการปฺปวตฺโต จิตฺตุปฺปาโท’’ติ อิทญฺจ วจนํ สมตฺถิตํ โหติ, สทฺธาปุพฺพงฺคมสมฺมาทิฏฺฐิคฺคหณํ ปน จิตฺตุปฺปาทสฺส ตปฺปธานตายาติ ทฏฺฐพฺพํ. สทฺธาปฏิลาโภติ อิมินา มาตาทีหิ อุสฺสาหิตทารกาทีนํ วิย ญาณวิปฺปยุตฺตํ สรณคมนํ ทสฺเสติ, สมฺมาทิฏฺฐีติ อิมินา ญาณสมฺปยุตฺตํ สรณคมนํ.

彼即世间归依行(lokiyasaraṇagamana)。“获得信心”(Saddhāpaṭilābho)，指以“世尊是正等觉者”等（文句而获得信心）。“以信为根本者”(Saddhāmūlikā)，指以如前所说之信为前导者。“正见”(Sammādiṭṭhi)，指仅依世间之了解决定佛陀的圆满觉悟性、法的善说性、僧伽的善行道性。“以信为根本的正见”，以此显示，有信为依止、具如前所述特征的慧(paññā)，即是世间归依行。是故说：“被称为‘矫直其见之业’(diṭṭhijukamma)。”因为见由其自因缘而被矫直，或藉此而矫直其见，故为“矫直其见之业”；即如是转起的心生(cittuppāda)。如是，则“以‘彼为究竟归依’之行相而转起的心生”此句亦得以成立。而之所以取“以信为前导的正见”，应知是因心生以其为主之故。“获得信心”，以此显示如被母亲等所鼓励的孩童等那般，与智不相应(ñāṇavippayutta)的归依行；“正见”，以此显示与智相应(ñāṇasampayutta)的归依行。

ตยิทํ โลกิยํ สรณคมนํ. อตฺตา สนฺนิยฺยาตียติ อปฺปียติ ปริจฺจชียติ เอเตนาติ อตฺตสนฺนิยฺยาตนํ, ยถาวุตฺตํ ทิฏฺฐิชุกมฺมํ. ตํ รตนตฺตยํ ปรายณํ ปฏิสรณํ เอตสฺสาติ ตปฺปรายโณ, ปุคฺคโล จิตฺตุปฺปาโท วา, ตสฺส ภาโว ตปฺปรายณตา, ยถาวุตฺตํ ทิฏฺฐิชุกมฺมเมว. สรณนฺติ อธิปฺปาเยน สิสฺสภาวํ อนฺเตวาสิกภาวํ อุปคจฺฉติ เอเตนาติ สิสฺสภาวูปคมนํ. สรณคมนาธิปฺปาเยเนว ปณิปตติ เอเตนาติ ปณิปาโต. สพฺพตฺถ ยถาวุตฺตทิฏฺฐิชุกมฺมวเสเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อตฺตปริจฺจชนนฺติ สํสารทุกฺขนิสฺสรณตฺถํ อตฺตโน อตฺถภาวสฺส ปริจฺจชนํ. เอส นโย เสเสสุปิ. พุทฺธาทีนํเยวาติ อวธารณํ อตฺตสนฺนิยฺยาตนาทีสุปิ ตตฺถ ตตฺถ วตฺตพฺพํ. เอวญฺหิ ตทญฺญนิวตฺตนํ กตํ โหติ.

此即世间归依行。因藉此而奉献、交付、舍弃自身(attā)，故为“奉献自身”(attasanniyyātana)，即如前所说之“矫直其见之业”(diṭṭhijukamma)。“于彼，三宝是究竟归依处(parāyaṇa)、是庇护所(paṭisaraṇa)”，故为“以彼为究竟归依者”(tapparāyaṇo)，指个人(puggala)或心生(cittuppāda)；其状态为“以彼为究竟归依之性”(tapparāyaṇatā)，实即前述之“矫直其见之业”。因怀着“归依”之意趣而藉此进入弟子位、学徒位，故为“进入弟子位”(sissabhāvūpagamana)。因仅怀着归依行之意趣而藉此顶礼，故为“顶礼”(paṇipāto)。于一切处，其义皆应依前述之“矫直其见之业”来理解。“舍弃自身”(Attapariccajana)，指为出离轮回之苦而舍弃自身之利益。“其余例子亦复如是”(Esa nayo sesesupi)。“唯于佛等”这一限定(avadhāraṇa)，在“奉献自身”等处亦应处处述说。如是方能排除其他（归依对象）。

เอวํ อตฺตสนฺนิยฺยาตนาทีนิ เอเกน ปกาเรน ทสฺเสตฺวา อิทานิ อปเรหิปิ ปกาเรหิ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ อารทฺธํ. เตน ปริยายนฺตเรหิปิ อตฺตสนฺนิยฺยาตนํ กตเมว โหติ อตฺถสฺส อภินฺนตฺตาติ ทสฺเสติ. อาฬวกาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน สาตาคิริเหมวตาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. นนุ เจเต อาฬวกาทโย มคฺเคเนว อาคตสรณคมนา, กถํ เตสํ ตปฺปรายณตาสรณคมนํ วุตฺตนฺติ? มคฺเคนาคตสรณคมเนหิปิ ‘‘โส อหํ วิจริสฺสามิ…เป… สุธมฺมตํ (สํ. นิ. ๑.๒๔๖; สุ. นิ. ๑๙๔). เต มยํ วิจริสฺสาม, คามา คามํ นคา นคํ…เป… สุธมฺมต’’นฺติ (สุ. นิ. ๑๘๒) จ เตหิ ตปฺปรายณตาการสฺส ปเวทิตตฺตา ตถา วุตฺตํ.

如是，以一种方式开示自我归依等后，今为以其他方式开示，故说“再者”等。由此显示，以其他理路所作的自我归依，因其义无别，故是同一回事。说到“阿拉瓦迦(Āḷavaka)等”时，当知“等”字含摄了萨达吉拉(Sātāgira)、雪山(Hemavata)等。然，此阿拉瓦迦等人难道不是由道而得皈依的吗？为何说他们是“以彼为究竟”的皈依呢？纵使他们是由道而得皈依，但因他们表达了“我将游行……乃至善说之法”、“我等将游行，从村至村，从山至山……乃至善说之法”这种以皈依为究竟的方式，故如是说。

โส ปเนส ญาติ…เป… วเสนาติ เอตฺถ ญาติวเสน, ภยวเสน, อาจริยวเสน, ทกฺขิเณยฺยวเสนาติ ปจฺเจกํ ‘‘วเสนา’’ติ ปทํ โยเชตพฺพํ. ตตฺถ ญาติวเสนาติ ญาติภาววเสน. เอวํ เสเสสุปิ[Pg.22]. ทกฺขิเณยฺยปณิปาเตนาติ ทกฺขิเณยฺยตาเหตุเกน ปณิปตเนนาติ อตฺโถ. อิตเรหีติ ญาติภาวาทิวสปฺปวตฺเตหิ ตีหิ ปณิปาเตหิ. อิตเรหีติอาทินา สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ วุตฺตํ. วนฺทตีติ ปณิปาตสฺส ลกฺขณวจนํ. เอวรูปนฺติ ทิฏฺฐธมฺมิกํ สนฺธาย วทติ. สมฺปรายิกญฺหิ นิยฺยานิกํ วา อนิยฺยานิกํ วา อนุสาสนึ ปจฺจาสีสนฺโต ทกฺขิเณยฺยปณิปาตเมว กโรตีติ อธิปฺปาโย. สรณคมนปฺปเภโทติ สรณคมนวิภาโค.

于“亲属……乃至缘”中，“缘”一词应分别与亲属、怖畏、师长、应供相连，即：因亲属故、因怖畏故、因师长故、因应供故。其中，“因亲属故”即因亲属关系故，余者亦然。“以应供故礼敬”是指因具应供性而礼敬。“由其他”是指由亲属关系等三种原因而行的礼敬。为详细解释“由其他”等简略之说，故言“因此”等。“礼敬”是礼拜的特征之语。“如此”是就现法而言。因为对于来世，无论期望导向出离或不导向出离的教诫，人们都只会行以应供故的礼敬，此为其意。“皈依的差别”即是皈依的分别。

อริยมคฺโค เอว โลกุตฺตรํ สรณคมนนฺติ อาห ‘‘จตฺตาริ สามญฺญผลานิ วิปากผล’’นฺติ. สพฺพทุกฺขกฺขโยติ สกลสฺส วฏฺฏทุกฺขสฺส อนุปฺปาทนิโรโธ. เอตนฺติ ‘‘จตฺตาริ อริยสจฺจานิ, สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสตี’’ติ (ธ. ป. ๑๙๐) เอวํ วุตฺตํ อริยสจฺจานํ ทสฺสนํ.

圣道即是出世间皈依，（经文）说：“四沙门果是异熟果。”“一切苦的灭尽”是指所有轮回之苦的不生与止息。“此”是指如（《法句经》190偈）所说“以正慧见四圣谛”的圣谛之见。

นิจฺจโต อนุปคมนาทิวเสนาติ นิจฺจนฺติ อคฺคหณาทิวเสน. อฏฺฐานนฺติ เหตุปฺปฏิกฺเขโป. อนวกาโสติ ปจฺจยปฺปฏิกฺเขโป. อุภเยนปิ การณเมว ปฏิกฺขิปติ. ยนฺติ เยน การเณน. ทิฏฺฐิสมฺปนฺโนติ มคฺคทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโต โสตาปนฺโน. กญฺจิ สงฺขารนฺติ จตุภูมเกสุ สงฺขตสงฺขาเรสุ เอกสงฺขารมฺปิ. นิจฺจโต อุปคจฺเฉยฺยาติ นิจฺโจติ คณฺเหยฺย. สุขโต อุปคจฺเฉยฺยาติ ‘‘เอกนฺตสุขี อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา’’ติ (ที. นิ. ๑.๗๖, ๗๙) เอวํ อตฺตทิฏฺฐิวเสน สุขโต คาหํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตจิตฺเตน ปน อริยสาวโก ปริฬาหวูปสมนตฺถํ มตฺตหตฺถิปริตาสิโต วิย โจกฺขพฺราหฺมโณ อุกฺการภูมึ กญฺจิ สงฺขารํ สุขโต อุปคจฺฉติ. อตฺตวาเร กสิณาทิปญฺญตฺติสงฺคหตฺถํ ‘‘สงฺขาร’’นฺติ อวตฺวา ‘‘กญฺจิ ธมฺม’’นฺติ วุตฺตํ. อิเมสุปิ ฐาเนสุ จตุภูมกวเสเนว ปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพ เตภูมกวเสเนว วา. ยํ ยญฺหิ ปุถุชฺชโน คาหวเสน คณฺหาติ, ตโต ตโต อริยสาวโก คาหํ วินิเวเฐติ.

“因不视为常等”即因不执取等。“无有是处”是遮遣其因。“无有其机”是遮遣其缘。二者皆是遮遣其原因。所谓“以何”，即以何原因为。“见具足者”是指具足道见的预流者。“任何行”是指四地有为行中的任何一行。“视为常”即执取为常。“视为乐”是针对依我见而执取乐而言，如（经中）说：“我死后将是恒乐、无病”(长部1.76, 79)。然而，圣弟子以离见之心，为平息热恼，亦会视某行为乐，犹如被狂象惊吓的净行婆罗门趋向粪堆一般。在论我之时，为含摄遍处(kasiṇa)等概念(paññatti)，故不说“行”而说“任何法”。在这些地方，应知其范围或依四地，或依三地。凡夫因执取而执著的任何事物，圣弟子即于彼处解开其执。

มาตรนฺติอาทีสุ ชนิกา มาตา, ชนโก ปิตา, มนุสฺสภูโต ขีณาสโว อรหาติ อธิปฺเปโต. กึ ปน อริยสาวโก อญฺญํ ชีวิตา โวโรเปยฺยาติ? เอตมฺปิ อฏฺฐานํ, ปุถุชฺชนภาวสฺส ปน มหาสาวชฺชภาวทสฺสนตฺถํ อริยภาวสฺส จ ผลทสฺสนตฺถํ เอวํ วุตฺตํ. ปทุฏฺฐจิตฺโตติ วธกจิตฺเตน ปทุฏฺฐจิตฺโต. โลหิตํ อุปฺปาเทยฺยาติ ชีวมานกสรีเร [Pg.23] ขุทฺทกมกฺขิกาย ปิวนมตฺตมฺปิ โลหิตํ อุปฺปาเทยฺย. สงฺฆํ ภินฺเทยฺยาติ สมานสํวาสกํ สมานสีมายํ ฐิตํ สงฺฆํ ‘‘กมฺเมน อุทฺเทเสน โวหรนฺโต อนุสฺสาวเนน สลากคฺคาเหนา’’ติ (ปริ. ๔๕๘) เอวํ วุตฺเตหิ ปญฺจหิ การเณหิ ภินฺเทยฺย. อญฺญํ สตฺถารนฺติ อญฺญํ ติตฺถกรํ ‘‘อยํ เม สตฺถา’’ติ เอวํ คณฺเหยฺยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ อตฺโถ.

“母”等词中，意指生母、生父，以及身为人类的漏尽阿罗汉。然则圣弟子会断送他人的生命吗？此亦无有是处。之所以如此说，是为了显示凡夫状态的巨大过患，以及圣者状态的果报。“心怀恶意”是指心怀杀害之心的恶意。“令出血”是指在活着的身体上，即使是让小蝇吸吮量的血流出。“破僧”是指以羯磨、诵戒、行事、宣告、抽签这五种原因，分裂和合共住、住于同一界限内的僧团。“另立导师”是指另奉外道为师，认为“此是我师”，此事无有是处。

น เต คมิสฺสนฺติ อปายนฺติ เต พุทฺธํ สรณํ คตา ตนฺนิมิตฺตํ อปายํ น คมิสฺสนฺติ, เทวกายํ ปน ปริปูเรสฺสนฺตีติ อตฺโถ. ทสหิ ฐาเนหีติ ทสหิ การเณหิ. อธิคณฺหนฺตีติ อธิภวนฺติ.

“彼等不至恶趣”是指：彼等已皈依佛，以此因缘将不至恶趣，且将充满天众，此为其义。“以十处”即以十种原因。“获得”即是胜伏。

เวลามสุตฺตาทิวเสนาติ เอตฺถ ‘‘กรีสสฺส จตุตฺถภาคปฺปมาณานํ จตุราสีติสหสฺสสงฺขานํ สุวณฺณปาติรูปิยปาติกํสปาตีนํ ยถากฺกมํ รูปิยสุวณฺณหิรญฺญปูรานํ สพฺพาลงฺการปฺปฏิมณฺฑิตานํ จตุราสีติยา หตฺถิสหสฺสานํ, จตุราสีติยา อสฺสสหสฺสานํ, จตุราสีติยา รถสหสฺสานํ, จตุราสีติยา เธนุสหสฺสานํ, จตุราสีติยา กญฺญาสหสฺสานํ, จตุราสีติยา ปลฺลงฺกสหสฺสานํ, จตุราสีติยา วตฺถโกฏิสหสฺสานํ, อปริมาณสฺส จ ขชฺชโภชฺชาทิเภทสฺส อาหารสฺส ปริจฺจชนวเสน สตฺตมาสาธิกานิ สตฺต สํวจฺฉรานิ นิรนฺตรํ ปวตฺตเวลามมหาทานโต เอกสฺส โสตาปนฺนสฺส ทินฺนทานํ มหปฺผลตรํ. ตโต สตํ โสตาปนฺนานํ ทินฺนทานโต เอกสฺส สกทาคามิโน, ตโต เอกสฺส อนาคามิโน, ตโต เอกสฺส อรหโต, ตโต เอกสฺส ปจฺเจกพุทฺธสฺส, ตโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส, ตโต พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส ทินฺนทานํ มหปฺผลตรํ, ตโต จาตุทฺทิสํ สงฺฆํ อุทฺทิสฺส วิหารกรณํ, ตโต สรณคมนํ มหปฺผลตร’’นฺติ อิมมตฺถํ ปกาเสนฺตสฺส เวลามสุตฺตสฺส (อ. นิ. ๙.๒๐) วเสน. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘ยํ, คหปติ, เวลาโม พฺราหฺมโณ ทานํ อทาสิ มหาทานํ, โย เอกํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺนํ โภเชยฺย, อิทํ ตโต มหปฺผลตร’’นฺติอาทิ (อ. นิ. ๙.๒๐). เวลามสุตฺตาทีติ อาทิ-สทฺเทน อคฺคปฺปสาทสุตฺตาทีนํ (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐) สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ.

“依《韦拉玛经》等”是指，依阐明此义的《韦拉玛经》(A. 9.20)而言。此义即：韦拉玛(Velāma)婆罗门所行的大布施，包括布施八万四千个金、银、铜钵，满盛金银；八万四千头饰以众宝的大象、八万四千匹马、八万四千辆车、八万四千头乳牛、八万四千名少女、八万四千张床座、八万四千俱胝(koṭi)的衣物，以及无量的食物、饮料等，持续七年七个多月。然而，供养一位预流者(sotāpanna)的布施，其果报更胜于此。比供养百位预流者，供养一位一来者(sakadāgāmin)的布施果报更胜；比之，供养一位不还者(anāgāmin)更胜；比之，供养一位阿罗汉(arahat)更胜；比之，供养一位独觉佛(paccekabuddha)更胜；比之，供养一位正等觉者(sammāsambuddha)更胜；比之，供养以佛为首的僧团更胜；比之，为四方僧团建造精舍更胜；而皈依三宝则更胜。经中亦言：“居士，韦拉玛婆罗门所行的大布施，若有人能供养一位见具足者，此果报更胜于彼”等(A. 9.20)。“《韦拉玛经》等”中的“等”字，当知包含《最上净信经》(Aggappasādasutta)等(A. 4.34; It. 90)。

อญฺญาณํ วตฺถุตฺตยสฺส คุณานํ อชานนํ ตตฺถ สมฺโมโห, ‘‘พุทฺโธ นุ โข, น นุ โข’’ติอาทินา วิจิกิจฺฉา สํสโย. มิจฺฉาญาณํ ตสฺส คุณานํ อคุณภาวปริกปฺปเนน วิปรีตคฺคาโห. อาทิ-สทฺเทน อนาทราคารวาทีนํ [Pg.24] สงฺคโห. น มหาชุติกนฺติ น อุชฺชลํ, อปริสุทฺธํ อปริโยทาตนฺติ อตฺโถ. น มหาวิปฺผารนฺติ อนุฬารํ. สาวชฺโชติ ทิฏฺฐิตณฺหาทิวเสน สโทโส. โลกิยํ สรณคมนํ สิกฺขาสมาทานํ วิย อคฺคหิตกาลปริจฺเฉทํ ชีวิตปริยนฺตเมว โหติ, ตสฺมา ตสฺส ขนฺธเภเทน เภโทติ อาห ‘‘อนวชฺโช กาลกิริยายา’’ติ. โสติ อนวชฺโช สรณคมนเภโท. สติปิ อนวชฺชตฺเต อิฏฺฐผโลปิ น โหตีติ อาห ‘‘อผโล’’ติ. กสฺมา? อวิปากตฺตา. น หิ ตํ อกุสลนฺติ.

不知三宝功德，即是无明(aññāṇaṃ)；于此而有迷惑，由“究竟有佛否？”等而有疑(vicikicchā)、疑惑(saṃsayo)。邪智(micchāñāṇaṃ)是以颠倒之执取，构想其功德为无功德。“等”字包含不恭敬(anādara)、不尊重(agārava)等。“不具大光明”(na mahājutikanti)意为不明亮、不清净、不洁白。“不广大”(na mahāvipphāranti)意为不殊胜。“有过失”(sāvajjoti)是因邪见(diṭṭhi)、贪爱(taṇhā)等而有罪过。世间的皈依(lokiyaṃ saraṇagamanaṃ)，如同受持学处(sikkhāsamādānaṃ)，若未限定时间，则仅至命终为止。因此，其随五蕴败坏而断绝，故说“于命终时无过失”(anavajjo kālakiriyāya)。此即是无过失的皈依之断绝。即使无过失，亦无所希求之果，故说“无果”(aphalo)。何以故？因其无异熟(avipākattā)，因为那并非不善。

โก อุปาสโกติ สรูปปุจฺฉา, ตสฺมา ‘‘กึลกฺขโณ อุปาสโก’’ติ วุตฺตํ โหติ. กสฺมาติ เหตุปุจฺฉา. เตน เกน ปวตฺตินิมิตฺเตน อุปาสกสทฺโท ตสฺมึ ปุคฺคเล นิรุฬฺโหติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘กสฺมา อุปาสโกติ วุจฺจตี’’ติ. สทฺทสฺส อภิเธยฺโย ปวตฺตินิมิตฺตํ ตทตฺถสฺส ตพฺภาวการณํ. กิมสฺส สีลนฺติ กีทิสํ อสฺส อุปาสกสฺส สีลํ, กิตฺตเกน สีเลนายํ สีลสมฺปนฺโน นาม โหตีติ อตฺโถ. โก อาชีโวติ โก อสฺส สมฺมาอาชีโว? โส ปน มิจฺฉาชีวสฺส ปริวชฺชเนน โหตีติ โสปิ วิภชียตีติ. กา วิปตฺตีติ กา สีลสฺส, อาชีวสฺส วา วิปตฺติ. อนนฺตรสฺส หิ วิธิ วา ปฏิเสโธ วาติ. กา สมฺปตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย.

“何为优婆塞(upāsaka)？”此是自性之问，因此意为“优婆塞有何特征？”“何故？”此是原因之问。以此显示，是依何种生起之因，优婆塞之名于彼人(puggala)中确立。因此说“为何称为优婆塞？”此词所指的生起之因，即是其义之所以然。“他有何戒(sīla)？”此义是说，此优婆塞有何种戒，具足多少戒，方可名为具戒者？“何为生计(ājīva)？”即是，何为他的正命(sammāājīva)？此乃通过避免邪命(micchājīva)而成就，故亦应加以辨析。“何为衰败(vipatti)？”即是，戒行或生计之衰败。因为紧随其后的是应行(vidhi)或应止(paṭisedha)的说明。“何为成就(sampatti)？”此处亦是同样道理。

โย โกจีติ ขตฺติยาทีสุ โย โกจิ. เตน สรณคมนเมเวตฺถ การณํ, น ชาติอาทิวิเสโสติ ทสฺเสติ. อุปาสนโตติ เตเนว สรณคมเนน ตตฺถ จ สกฺกจฺจกิริยาย อาทรคารวพหุมานาทิโยเคน ปยิรุปาสนโต. เวรมณิโยติ เวรํ วุจฺจติ ปาณาติปาตาทิทุสฺสีลฺยํ, ตสฺส มณนโต หนนโต วินาสนโต เวรมณิโย, ปญฺจ วิรติโย วิรติปฺปธานตฺตา ตสฺส สีลสฺส. เตเนวาห ‘‘ปฏิวิรโต โหตี’’ติ.

“无论何人(yo koci)”，指刹帝利(khattiya)等种姓中的任何人。此处仅以皈依(saraṇagamana)为原因，不显示种姓(jāti)等的差别。“由亲近故(upāsanato)”，即通过皈依，并且以恭敬(ādara)、尊重(gārava)、殷勤(bahumāna)等态度虔诚侍奉。“远离(veramaṇī)”，所谓“恶(vera)”是指杀生(pāṇātipāta)等恶行(dussīlya)，因粉碎、摧毁、灭尽此恶，故为远离；五种远离(pañca viratiyo)，因其以远离为主，故为彼戒(sīla)之主要部分。因此说“他已远离(paṭivirato hoti)”。

มิจฺฉาวณิชฺชาติ น สมฺมาวณิชฺชา อยุตฺตวณิชฺชา อสารุปฺปวณิชฺชา. ปหายาติ อกรเณเนว ปชหิตฺวา. ธมฺเมนาติ ธมฺมโต อนเปเตน. เตน อญฺญมฺปิ อธมฺมิกํ ชีวิกํ ปฏิกฺขิปติ. สเมนาติ อวิสเมน. เตน กายวิสมาทิทุจฺจริตํ วชฺเชตฺวา กายสมาทินา สุจริเตน อาชีวํ ทสฺเสติ. สตฺถวณิชฺชาติ อายุธภณฺฑํ กตฺวา วา กาเรตฺวา วา ยถากตํ [Pg.25] วา ปฏิลภิตฺวา ตสฺส วิกฺกโย. สตฺตวณิชฺชาติ มนุสฺสวิกฺกโย. มํสวณิชฺชาติ สูนการาทโย วิย มิคสูกราทิเก โปเสตฺวา มํสํ สมฺปาเทตฺวา วิกฺกโย. มชฺชวณิชฺชาติ ยํ กิญฺจิ มชฺชํ โยเชตฺวา ตสฺส วิกฺกโย. วิสวณิชฺชาติ วิสํ โยเชตฺวา วิสํ คเหตฺวา วา ตสฺส วิกฺกโย. ตตฺถ สตฺถวณิชฺชา ปโรปโรธนิมิตฺตตาย อกรณียา วุตฺตา. สตฺตวณิชฺชา อภุชิสฺสภาวกรณโต, มํสวิสวณิชฺชา วธเหตุโต, มชฺชวณิชฺชา ปมาทฏฺฐานโต.

不正当交易(micchāvaṇijjā)是指不如法的交易、不合适的交易、不适宜的交易。舍弃(pahāya)即是通过不去做来断除。如法(dhammena)是指不偏离正法。由此也排除了其他不如法的营生方式。平等(samena)是指不偏颇。由此开示了应远离身不平等等恶行，以身平等等善行维生。刀杖交易(satthavaṇijjā)是指制造或使人制造武器，或获得已制造的武器进行贩卖。有情交易(sattavaṇijjā)是指贩卖人口。肉品交易(maṃsavaṇijjā)是指像屠夫等人一样，饲养猪鹿等动物，处理成肉后贩卖。酒类交易(majjavaṇijjā)是指调制任何酒类进行贩卖。毒药交易(visavaṇijjā)是指调制毒药或取得毒药后进行贩卖。其中，刀杖交易因其为伤害他人的因缘，故说不可为；有情交易因其使人失去自主；肉品和毒药交易因其为杀生之因；酒类交易因其为放逸的因缘。

ตสฺเสวาติ ปญฺจเวรมณิลกฺขณสฺส สีลสฺส เจว ปญฺจมิจฺฉาวณิชฺชาลกฺขณสฺส อาชีวสฺส จ. วิปตฺตีติ เภโท ปโกโป จ. ยายาติ ยาย ปฏิปตฺติยา. จณฺฑาโลติ อุปาสกจณฺฑาโล. มลนฺติ อุปาสกมลํ. ปฏิกุฏฺโฐติ อุปาสกนิหีโน. พุทฺธาทีสุ กมฺมกมฺมผเลสุ จ สทฺธาวิปริยาโย อสฺสทฺธิยํ มิจฺฉาธิโมกฺโข, ยถาวุตฺเตน อสฺสทฺธิเยน สมนฺนาคโต อสฺสทฺโธ. ยถาวุตฺตสีลวิปตฺติอาชีววิปตฺติวเสน ทุสฺสีโล. ‘‘อิมินา ทิฏฺฐาทินา อิทํ นาม มงฺคลํ โหตี’’ติ – เอวํ พาลชนปริกปฺปิตโกตูหลสงฺขาเตน ทิฏฺฐสุตมุตมงฺคเลน สมนฺนาคโต โกตูหลมงฺคลิโก. มงฺคลํ ปจฺเจตีติ ทิฏฺฐมงฺคลาทิเภทํ มงฺคลเมว ปตฺติยายติ. โน กมฺมนฺติ กมฺมสฺสกตํ โน ปตฺติยายติ. อิโต พหิทฺธาติ อิโต สพฺพญฺญุพุทฺธสาสนโต พหิทฺธา พาหิรกสมเย. ทกฺขิเณยฺยํ ปริเยสตีติ ทุปฺปฏิปนฺนํ ทกฺขิณารหสญฺญี คเวสติ. ปุพฺพการํ กโรตีติ ทานมานนาทิกํ กุสลกิริยํ ปฐมตรํ กโรติ. เอตฺถ จ ทกฺขิเณยฺยปริเยสนปุพฺพกาเร เอกํ กตฺวา ปญฺจ ธมฺมา เวทิตพฺพา.

“彼”(Tasseva)即是指以五种远离为特征的戒，以及以五种不正当交易为特征的生计。败坏(vipatti)，即是破损与毁坏。“以何”(yāya)即是以何种行道。“旃陀罗”(caṇḍālo)，是指优婆塞中的旃陀罗。“垢”(malaṃ)，是指优婆塞的污垢。“被呵责的”(paṭikuṭṭho)，是指低劣的优婆塞。对于佛陀等以及业和业果的信颠倒，即是不信(assaddhiyaṃ)，是邪解信(micchādhimokkho)；具备如前所说的不信，即是无信者(assaddho)。由于前面所说的戒败坏和生计败坏，所以是破戒者(dussīlo)。“以此所见等，能得如是吉祥”——像这样，具备由愚人所构想的、以迷信为体性的见闻觉知等之吉祥的人，就是迷信吉祥者(kotūhalamaṅgaliko)。“相信吉祥，不信业”(Maṅgalaṃ pacceti, no kammaṃ)是指只相信所见吉祥等，而不信业及业果为己所有。“于此外”(ito bahiddhā)是指于此一切知佛陀之教法外，于外道教法中。“寻求应供”(dakkhiṇeyyaṃ pariyesati)是指寻求行邪道者，认为其应受供养。“作先行”(pubbakāraṃ karoti)是指首先进行布施、恭敬等善行。在这里，寻求应供与作先行合为一类，当知有五法。

วิปตฺติยํ วุตฺตวิปริยาเยน สมฺปตฺติ เวทิตพฺพา. อยํ ปน วิเสโส – จตุนฺนมฺปิ ปริสานํ รติชนนฏฺเฐน อุปาสโกว รตนํ อุปาสกรตนํ. คุณโสภากิตฺติสทฺทสุคนฺธตาหิ อุปาสโกว ปทุมํ อุปาสกปทุมํ. ตถา อุปาสกปุณฺฑรีโก.

成就(sampatti)当知与所说的败坏(vipatti)相反。但这里有区别：因为能让四众欢喜，所以优婆塞即是宝，是优婆塞宝(upāsakaratanaṃ)。以其功德、光辉、名声、声誉、芳香故，优婆塞即是莲，是优婆塞莲(upāsakapadumaṃ)。同样，也是优婆塞白莲(upāsakapuṇḍarīko)。

อาทิมฺหีติ อาทิอตฺเถ. โกฏิยนฺติ ปริยนฺตโกฏิยํ. วิหารคฺเคนาติ โอวรกโกฏฺฐาเสน, ‘‘อิมสฺมึ คพฺเภ วสนฺตานํ อิทํ นาม ผลํ ปาปุณาตี’’ติอาทีนา ตํ ตํ วสนฏฺฐานโกฏฺฐาเสนาติ อตฺโถ. อชฺชตนฺติ อชฺช อิจฺเจว อตฺโถ.

“于始(ādimhi)”是在初始之义。“于际(koṭiyaṃ)”是在最终边际。“于精舍顶(vihāraggena)”是以房间、隔间，意为以“住在此内室者将获得此等果报”等各个居住处的隔间。“于今日(ajja)”就是今日的意思。

ปาเณหิ [Pg.26] อุเปตนฺติ อิมินา ตสฺส สรณคมนสฺส อาปาณโกฏิกตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยาว เม ชีวิตํ ปวตฺตตี’’ติอาทีนิ วตฺวา ปุน ชีวิเตนปิ ตํ วตฺถุตฺตยํ ปฏิปูเชนฺโต สรณคมนํ รกฺขามีติ อุปฺปนฺนํ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส อธิปฺปายํ วิภาเวนฺโต ‘‘อหญฺหี’’ติอาทิมาห. ปาเณหิ อุเปตนฺติ หิ ยาว เม ปาณา ธรนฺติ, ตาว สรณํ อุเปตํ. อุเปนฺโต จ น วาจามตฺเตน น เอกวารํ จิตฺตุปฺปาทมตฺเตน, อถ โข ปาณานํ ปริจฺจชนวเสนปิ ยาวชีวํ อุเปตนฺติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

“以生命归依(pāṇehi upetaṃ)”这句话表明他的归依直到生命尽头。为了阐明那位婆罗门生起的“我说了‘只要我生命延续’等等，又以生命来敬奉三宝，守护归依”的意愿，经中说“我实”等语。“以生命归依”的意思是只要我还有生命，就一直归依。这里的归依不单是言语，不单是一次心念生起，而是以舍弃生命之方式，终生归依，此处当如是知。

๑๗-๑๙. สตฺตเม ชาณุสฺโสณีติ เนตํ ตสฺส มาตาปิตูหิ กตํ นามํ, อปิจ โข ฐานนฺตรปฺปฏิลาภลทฺธนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ชาณุสฺโสณีติ ฐานนฺตรํ กิรา’’ติอาทิ. เอกํ ฐานนฺตรนฺติ เอกํ ปุโรหิตฏฺฐานํ. อุณฺหีสอาทิกกุธภณฺเฑหิ สทฺธึ ลทฺธํ ตถา จสฺส รญฺญา ทินฺนนฺติ วทนฺติ. เตนาห ‘‘รญฺโญ สนฺติเก จ ลทฺธชาณุสฺโสณิสกฺการตฺตา’’ติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. อฏฺฐมนวเมสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

17-19. 第七（经）中，“阇奴梭尼(Jāṇussoṇi)”这个名字不是他父母所取，而是为了显示他获得了某个职位，故说“阇奴梭尼据说是一个职位”等。“一个职位”指的是一个王师的职位。据说这个职位是和头巾等王室仪仗物一起获得的，而且是国王赐予的。因此说“由于从国王那里获得了阇奴梭尼的荣誉”。其余部分在此是明了的。第八和第九（经）没有什么需要说明的。

๒๐-๒๑. ทสเม ทุนฺนิกฺขิตฺตนฺติ ทุฏฺฐุ นิกฺขิตฺตํ ปทปจฺจาภฏฺฐํ กตฺวา มนสิ ฐปิตํ. ปชฺชติ ญายติ อตฺโถ เอเตนาติ ปทํ, อตฺถํ พฺยญฺชยติ ปกาเสตีติ พฺยญฺชนํ, ปทเมว. เตเนวาห ‘‘อุปฺปฏิปาฏิยา…เป… พฺยญฺชนนฺติ วุจฺจตี’’ติ. ปทสมุทายพฺยติเรเกน วิสุํ ปาฬิ นาม นตฺถีติ อาห ‘‘อุภยเมตํ ปาฬิยาว นาม’’นฺติ. ปกฏฺฐานญฺหิ วจนปฺปพนฺธานํ อาฬิเยว ปาฬีติ วุจฺจติ. เสสเมตฺถ เอกาทสมญฺจ อุตฺตานตฺถเมว.

20-21. 第十（经）中，“恶置(dunnikkhittaṃ)”是指错误地安置，即颠倒词句后记在心中。“句(pada)”是指能借此了知意义；“文(byañjana)”是阐明、揭示意义，实即是句。因此说：“以颠倒的顺序……乃至……被称为文”。除了词句的集合之外，并无单独名为“巴利(pāḷi)”者，因此说“两者皆为巴利之名”。因为卓越言辞的连贯(āḷi)，故称为“巴利”。其余的与第十一（经）皆是明了之义。

อธิกรณวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

诤事品释义终。

๓. พาลวคฺควณฺณนา

3. 愚者品释义

๒๒-๒๔. ตติยสฺส ปฐมทุติยตติยานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

22-24. 第三的第一、第二、第三（偈）皆是明了之义。

๒๕. จตุตฺเถ เนตพฺโพติ อญฺญโต อาหริตฺวา โพเธตพฺโพ, ญาเปตพฺโพติ อตฺโถ.

25. 第四（处）中，“应引导”意指从他处引入，令其觉悟，即是应教导之义。

๒๗. ฉฏฺเฐ โน เจปิ ปฏิจฺฉาเทตฺวา กโรนฺตีติ ปาณาติปาตาทีนิ กโรนฺโต สเจปิ อปฺปฏิจฺฉาเทตฺวา กโรนฺติ. ปฏิจฺฉนฺนเมวาติ วิญฺญูหิ ครหิตพฺพภาวโต [Pg.27] ปฏิจฺฉาทนารหตฺตา ปฏิจฺฉนฺนเมวาติ วุจฺจติ. อวีจิอาทโย ปเทสวิเสสา ตตฺถูปปนฺนา สตฺตา จ นิรยคฺคหเณน คหิตาติ อาห ‘‘นิรโยติ สโหกาสกา ขนฺธา’’ติ. ติรจฺฉานโยนิ นาม วิสุํ ปเทสวิเสโส นตฺถีติ อาห ‘‘ติรจฺฉานโยนิยํ ขนฺธาว ลพฺภนฺตี’’ติ.

27. 第六（处）中，“即使不隐蔽而行”意指行杀生等（恶业）者，即使不加掩饰而行。“实为隐蔽”乃因其行应受智者呵责，具隐蔽之性，故说“实为隐蔽”。阿鼻地狱（Avīci）等特殊处所，以及生于其中之有情，皆为地狱之所摄，因此说“地狱即是与处所同在之蕴”。畜生道并无特殊处所，因此说“畜生道中唯得诸蕴”。

๓๑. ทสเม อตฺโถ ผลํ ตทธีนวุตฺติตาย วโส เอตสฺสาติ อตฺถวโส, เหตูติ อาห ‘‘อตฺถวเสติ การณานี’’ติ. อรญฺญวนปตฺถานีติ อรญฺญลกฺขณปฺปตฺตานิ วนปตฺถานิ. วนปตฺถ-สทฺโท หิ สณฺฑภูเต รุกฺขสมูเหปิ วตฺตตีติ อรญฺญคฺคหณํ. วนียติ วิเวกกาเมหิ ภชียติ, วนุเต วา เต อตฺตสมฺปตฺติยา วสนตฺถาย ยาจนฺโต วิย โหตีติ วนํ, ปติฏฺฐหนฺติ เอตฺถ วิเวกกามา ยถาธิปฺเปตวิเสสาธิคเมนาติ ปตฺถํ, วเนสุ ปตฺถํ คหนฏฺฐาเน เสนาสนํ วนปตฺถํ. กิญฺจาปีติ อนุชานนสมฺภาวนตฺเถ นิปาโต. กึ อนุชานาติ? นิปฺปริยายโต อรญฺญภาวํ คามโต พหิ อรญฺญนฺติ. เตนาห ‘‘นิปฺปริยาเยนา’’ติอาทิ. กึ สมฺภาเวติ? อารญฺญกงฺคนิปฺผาทกตฺตํ. ยญฺหิ อารญฺญกงฺคนิปฺผาทกํ, ตํ วิเสสโต อรญฺญนฺติ วตฺตพฺพนฺติ. เตนาห ‘‘ยํ ตํ ปญฺจธนุสติก’’นฺติอาทิ. นิกฺขมิตฺวา พหิ อินฺทขีลาติ อินฺทขีลโต พหิ นิกฺขมิตฺวา, ตโต พหิ ปฏฺฐายาติ อตฺโถ. พหิ อินฺทขีลาติ วา ยตฺถ ทฺเว ตีณิ อินฺทขีลานิ, ตตฺถ พหิทฺธา อินฺทขีลโต ปฏฺฐาย. ยตฺถ ตํ นตฺถิ, ตทรหฏฺฐานโต ปฏฺฐายาติ วทนฺติ. คามนฺตนฺติ คามสมีปํ. อนุปจารฏฺฐานนฺติ นิจฺจกิจฺจวเสน น อุปจริตพฺพฏฺฐานํ. เตนาห ‘‘ยตฺถ น กสียติ น วปียตี’’ติ.

31. 第十（处），“义”（attha）即是“果”（phala），其状态依之而定，故为“义之所依”（atthavaso），亦即是“因”（hetu），因此说‘义之所依即是诸缘’。阿兰若林野（Araññavanapattha），意指具森林特征之林野。因‘林野’（Vanapattha）一词亦可指密集树林，故须以‘阿兰若’限定。“林”（vana），乃为求离欲者所亲近、所依止，或如为自成就而乞求住所般（令其）安住，故名“林”。求离欲者为证得所欲殊胜之境而安住于此，故名“野”（pattha）。林中之野处，即幽静之住所，名为“林野”（vanapattha）。“虽然如此”（kiñcāpi），此乃表示允许与推测之助词。允许何者？即直接说明村落之外的处所即是阿兰若。因此说‘不待辗转’等。推测何者？即能生起阿兰若功德之特性。凡能生起阿兰若功德者，即可特别称为阿兰若。因此说‘五百弓量’等。“出离外城”（nikkhamitvā bahi indakhīlā），意指离开城郭界标，从此向外延伸。所谓“外城”，若有两三道界标，则从最外之界标开始计算；若无界标之处，有师言，则从相应之处算起。“村边”（gāmantanti），意指邻近村落之处。“不宜接近处”（anupacāraṭṭhānanti），意指不应因日常事务而常前往之处。因此说‘不耕不种’等。

อตฺตโน จ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารนฺติ เอเตน สตฺถา อตฺตโน วิเวกาภิรตึ ปกาเสติ. ตตฺถ ทิฏฺฐธมฺโม นาม อยํ ปจฺจกฺโข อตฺตภาโว, สุขวิหาโร นาม จตุนฺนํ อิริยาปถวิหารานํ ผาสุตา. เอกกสฺส หิ อรญฺเญ อนฺตมโส อุจฺจารวสฺสาวกิจฺจํ อุปาทาย สพฺเพ อิริยาปถา ผาสุกา โหนฺติ, ตสฺมา ทิฏฺฐธมฺเม สุขวิหารํ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารนฺติ เอวํ วา เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

“自见法乐住”此句中，导师以此表明自己乐于独处。其中，‘现法’（diṭṭhadhammo）意指此亲身之自身；‘乐住’（sukhavihāro）意指四种威仪住之舒适。因独自一人住于阿兰若中，乃至大小便等事，一切威仪皆舒适，是故，于现法中得安乐住，即名为‘现法乐住’。此处之义应如是理解。

ปจฺฉิมญฺจ ชนตํ อนุกมฺปมาโนติ กถํ อรญฺญวาเสน ปจฺฉิมา ชนตา อนุกมฺปิตา โหติ? สทฺธาปพฺพชิตา หิ กุลปุตฺตา ภควโต อรญฺญวาสํ [Pg.28] ทิสฺวา ‘‘ภควาปิ นาม อรญฺญเสนาสนานิ น มุญฺจติ, ยสฺส เนวตฺถิ ปริญฺญาตพฺพํ น ปหาตพฺพํ น ภาเวตพฺพํ น สจฺฉิกาตพฺพํ, กิมงฺคํ ปน มย’’นฺติ จินฺเตตฺวา ตตฺถ วสิตพฺพเมว มญฺญิสฺสนฺติ, เอวํ ขิปฺปเมว ทุกฺขสฺสนฺตกรา ภวิสฺสนฺติ. เอวํ ปจฺฉิมา ชนตา อนุกมฺปิตา โหติ. เอตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปจฺฉิเม มม สาวเก อนุกมฺปนฺโต’’ติ.

“又怜悯后世人”此为何义？如何通过住于阿兰若而怜悯后世之人？因彼等具信之出家良家子，见世尊住于阿兰若中，彼等将如是思惟：“世尊尚且不舍阿兰若卧坐处，而世尊已无须遍知、无须断除、无须修习、无须作证者，何况我等？”彼等将因此决意住于彼处，如是速能终结诸苦。如是即是怜悯后世之人。为示此义，（佛陀）说：“怜悯我后世之声闻”。

๓๒. เอกาทสเม วิชฺชํ ภชนฺตีติ วิชฺชาภาคิยา, วิชฺชาภาเค วิชฺชาโกฏฺฐาเส วตฺตนฺตีติปิ วิชฺชาภาคิยา. ปทํ ปจฺฉินฺทตีติ มคฺคจิตฺตสฺส ปติฏฺฐํ อุปจฺฉินฺทติ, มคฺคจิตฺตํ ปติฏฺฐาเปตุํ น เทตีติ อตฺโถ. อุพฺพฏฺเฏตฺวาติ สมุจฺเฉทวเสน สมูลํ อุทฺธริตฺวา. อฏฺฐสุ ฐาเนสูติ พุทฺธาทีสุ อฏฺฐสุ ฐาเนสุ. ราคสฺส ขยวิราเคนาติ ราคสฺส ขยสงฺขาเตน วิราเคน, ราคสฺส อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทเนนาติ วุตฺตํ โหติ.

32. 第十一（处）中，“修习智慧”（vijjaṃ bhajantīti），即是“慧分者”（vijjābhāgiyā），于慧分、慧聚中活动者亦是“慧分者”。“截断足迹”（padaṃ pacchindatīti），即是切断道心之依止，意指不令道心生起与确立。“连根拔起”（Ubbaṭṭetvāti），即是以断灭之方式连根铲除。“在八处”（Aṭṭhasu ṭhānesūti），意指佛陀等八处。“贪欲的灭尽离染”（Rāgassa khayavirāgenāti），即是以贪欲灭尽为特征之离染，意指令贪欲成为不再生起之法性。

พาลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

愚者品释义终。

๔. สมจิตฺตวคฺควณฺณนา

4. 等心品释义

๓๓. จตุตฺถสฺส ปฐเม ภวนฺติ เอตฺถ ปติฏฺฐหนฺตีติ ภูมิ, อสปฺปุริสานํ ภูมิ อสปฺปุริสภูมิ. สปฺปุริสภูมิยมฺปิ เอเสว นโย. กตํ น ชานาตีติ อกตญฺญู, อสมตฺถสมาโสยํ คมกตฺตา ‘‘อสูริยปสฺสา’’ติอาทีสุ วิย. เตนาห ‘‘กตํ น ชานาตี’’ติ. อกตเวทีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ปากฏํ กตฺวา น ชานาตีติ ‘‘อิทญฺจิทญฺจ มยฺหํ อิมินา กต’’นฺติ สงฺฆมชฺฌคณมชฺฌาทีสุ ปากฏํ กตฺวา น ชานาติ, น ปกาเสตีติ วุตฺตํ โหติ. อุปญฺญาตนฺติ โถมนาวเสน อุปคนฺตฺวา ญาตํ. เตนาห ‘‘วณฺณิต’’นฺติอาทิ.

33. 第四品第一（偈）中，“有情于此存在、安住”，故为“地”（bhūmi）；非善士之地，即“非善士地”（asappurisabhūmi）。“善士地”（sappurisabhūmi）之理亦同。“不知所作”，故为“不知恩者”（akataññū），此为否定复合词，因其表意作用，如“不见日者”（asūriyapassā）等。因此说“不知他人所作”。“不报恩者”（akatavedī）之理亦同。“不公开承认”意指，不在僧团、大众中公开宣说“某某为我做了某某事”。“被知晓”（Upaññāta）意指，通过赞扬而被知晓。因此说“被称赞”等。

๓๔. ทุติเย วสฺสสตปริมาณมายุ อสฺสาติ วสฺสสตายุโก, วสฺสสตายุกตญฺจ วสฺสสตายุกกาเล ชาตสฺเสว โหติ, นาญฺญสฺสาติ อาห ‘‘วสฺสสตายุกกาเล ชาโต’’ติ. วสฺสสตํ ชีวติ สีเลนาติ วสฺสสตชีวี. วสฺสสตนฺติ จ อจฺจนฺตสํโยเค อุปโยควจนํ. เตนาห ‘‘สกลํ วสฺสสตํ ชีวนฺโต’’ติ. มาตาปิตูนํ มาตาว พหูปการตราติ ตสฺสาเยว ปธานภาเวน ปฏิกาตพฺพตฺตา ทกฺขิณํ อํสกูฏํ วทนฺติ. หทยโลหิตํ ปาเยตฺวาติ ขีรํ สนฺธาย [Pg.29] วทติ. โลหิตญฺหิ ขีรภาเวน ปริณามํ คจฺฉติ. ตฺยาสฺสาติ เต อสฺส. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

34. 第二偈中，“寿命百年”是指寿命为一百岁，而百岁寿命只在百岁时代出生的人才有，不是其他时代的人所能拥有的，所以说“生于百岁时代”。“以戒活百年”是指以戒行生活到一百岁。“百年”一词是表示完全连接的用法。因此说“完整地活满一百年”。母亲比父母（双方）更有恩惠，因其恩德尤重，应优先报答，故说（应以）右肩（荷负报答）。“饮心血”是指乳汁而言，因为血液会转化为乳汁的状态。“他的”（Tyāssa）即是“于彼”（te assa）。其余部分文义显明易懂。

๓๕. ตติเย เตนุปสงฺกมีติ เอตฺถ เยนาธิปฺปาเยน โส พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิ, ตํ ปากฏํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘โส หิ พฺราหฺมโณ’’ติอาทิมาห. วิรชฺฌนปญฺหนฺติ ยํ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ วิรชฺฌิตฺวา กเถสิ, อวิปรีตํ กตฺวา สมฺปาเทตุํ น สกฺโกติ, ตาทิสํ ปญฺหนฺติ อตฺโถ. อุภโตโกฏิกํ ปญฺหนฺติ อุโภหิ โกฏีหิ ยุตฺตํ ปญฺหํ. ‘‘กึวาที ภวํ โคตโม’’ติ หิ ปุฏฺโฐ ‘‘กิริยวาทิมฺหี’’ติ วา วเทยฺย ‘‘อกิริยวาทิมฺหี’’ติ วา, ตสฺมา อิมสฺส ปญฺหสฺส วิสฺสชฺชเน ‘‘กิริยวาทิมฺหี’’ติ เอกา โกฏิ, ‘‘อกิริยวาทิมฺหี’’ติ ทุติยาติ โกฏิทฺวยยุตฺโต อยํ ปญฺโห. อุคฺคิลิตุนฺติ ทฺเว โกฏิโย โมเจตฺวา กเถตุํ อสกฺโกนฺโต พหิ นีหริตุํ อตฺถโต อปเนตุํ น สกฺขิสฺสติ. ทฺเว โกฏิโย โมเจนฺโต หิ ตํ พหิ นีหรติ นาม. นิคฺคิลิตุนฺติ ปุจฺฉาย โทสํ ทตฺวา หาเรตุํ อสกฺโกนฺโต ปเวเสตุํ น สกฺขิสฺสติ. ตตฺถ โทสํ ทตฺวา หาเรนฺโต หิ คิลิตฺวา วิย อทสฺสนํ คเมนฺโต ปเวเสติ นาม. กึลทฺธิโกติ กึทฺทิฏฺฐิโก. วทนฺติ เอเตนาติ วาโท, ทิฏฺฐิ. โก วาโท เอตสฺสาติ กึวาที. กิมกฺขายีติ กิมภิธายี, กีทิสี ธมฺมกถา. เตนาห ‘‘กึ นาม…เป… ปุจฺฉตี’’ติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

35. 第三（偈）中，关于“他走近”一句，为显明该婆罗门是以何种意趣走近世尊，故说“彼婆罗门”等。“答错之问”（Virajjhanapañha）意指，当被问及某个问题时，他答错了，无法正确地回答，这样的问题即是“答错之问”。“两边之问”（Ubhatokoṭikaṃ pañha）意指，具足两边的问题。如被问：“乔达摩(Gotama)尊者持何论？”，或答“我持业论”，或答“我持无业论”。因此，于此问之解答，“我持业论”为一边，“我持无业论”为另一边，此问即具足二边。“吐出”（Uggilituṃ）意指，无法脱离二边而说，将无法（将义理）引出，无法从义理上排除。脱离二边，方名为“引出”。“吞下”（Niggilituṃ）意指，无法指出问题过失而使（对方）失败，将无法（使义理）进入。指出过失而使（对方）失败，如吞下般令其不显，方名为“进入”。“持何信”（Kiṃladdhiko）即“持何见”（kiṃdiṭṭhiko）。“以此而说”，故为“论”（vādo），即“见”（diṭṭhi）。“彼持何论”，即“持何论者”（kiṃvādī）。“宣说何者”（Kimakkhāyī）即“言说何者”（kimabhidhāyī），是何种说法。因此说“他名为何……问”。其余文义于此显明。

๓๖. จตุตฺเถ ทกฺขิณํ อรหนฺตีติ ทกฺขิเณยฺยา. อาหุนํ วุจฺจติ ทานํ, ตํ อรหนฺตีติ อาหุเนยฺยา.

36. 第四，因值得接受供养(dakkhiṇa)，故为应供者(dakkhiṇeyya)。献奉(āhuna)被称为布施，因值得接受此布施，故为应献奉者(āhuneyya)。

๓๗. ปญฺจเม กถมยํ มิคารมาตา นาม ชาตาติ อาห ‘‘สา หี’’ติอาทิ. สพฺพเชฏฺฐกสฺส ปุตฺตสฺสาติ อตฺตโน ปุตฺเตสุ สพฺพปฐมํ ชาตสฺส ปุตฺตสฺส. อยฺยกเสฏฺฐิโนว สมานนามกตฺตาติ มิคารเสฏฺฐินา เอว สทิสนามกตฺตา. ตสฺสา กิร สพฺพเชฏฺฐสฺส ปุตฺตสฺส นามคฺคหณทิวเส อยฺยกสฺส มิคารเสฏฺฐิสฺเสว นามํ อกํสุ. อนิพทฺธวาโส หุตฺวาติ เอกสฺมึเยว วิหาเร นิพทฺธวาโส อหุตฺวา. ธุวปริโภคานีติ นิยตปริโภคานิ. นนุ ภควา กทาจิ จาริกมฺปิ ปกฺกมติ, กถํ ตานิ เสนาสนานิ ธุวปริโภเคน ปริภุญฺชีติ อาห ‘‘อุตุวสฺสํ จาริกํ จริตฺวาปี’’ติอาทิ. ตตฺถ อุตุวสฺสนฺติ เหมนฺตคิมฺเห สนฺธาย วทติ. มคฺคํ ฐเปตฺวาติ เถรสฺส อาคมนมคฺคํ ฐเปตฺวา. อุณฺหวลาหกาติ อุณฺหอุตุโน [Pg.30] ปจฺจยภูตเมฆมาลาสมุฏฺฐาปกา เทวปุตฺตา. เตสํ กิร ตถาจิตฺตุปฺปาทสมกาลเมว ยถิจฺฉิตํ ฐานํ อุณฺหํ ผรมานา, วลาหกมาลา นาติพหลา อิโต จิโต นภํ ฉาเทนฺตี วิธาวติ. เอส นโย สีตวลาหกวสฺสวลาหกาสุ. อพฺภวลาหกา ปน เทวตา สีตุณฺหวสฺเสหิ วินา เกวลํ อพฺภปฏลสฺเสว สมุฏฺฐาปกา เวทิตพฺพา. เกวลํ วา วาตสฺเสว, เตเนว เทวตา วาตวลาหกา.

37. 第五，关于“此人为何名为鹿母(Migāramātā)？”回答是“因为她……”等。所谓“最长子”，是指在自己儿子中最先出生的儿子。此乃因与祖父弥伽罗长者(Migāraseṭṭhi)同名之故。据说，在她长子的命名日，人们便以其祖父弥伽罗长者之名为他命名。“无固定住所”意为不常驻于某一精舍。“恒常受用物”指固定使用的物品。有人问：“世尊(bhagavā)有时也会外出游化，这些住处如何能恒常受用呢？”回答是：“即使应时游行后……”等。此处“应时”指寒季和热季而言。“预留道路”是为长老预留来时的道路。“热云天(Uṇhavalāhakā)”是指能产生炎热季节云层覆盖的天子们。据说当他们生起那样的心念时，便能随心所欲使各处炎热，云层不甚浓厚，在天空中四处飘散遮蔽。此理亦适用于冷云(sītavalāhakā)天和雨云天。而浮云天(Abbhavalāhakā)则应理解为与冷热雨无关，仅能产生云层的天神。或仅能兴风，因此有风云天(Vātavalāhakā)。

เอตฺถ จ ยํ วสฺสาเน จ สิสิเร จ อพฺภํ อุปฺปชฺชติ, ตํ อุตุสมุฏฺฐานํ ปากติกเมว. ยํ ปน อพฺภมฺหิเยว อติอพฺภํ สตฺตาหมฺปิ จนฺทสูริเย ฉาเทตฺวา เอกนฺธการํ กโรติ, ยญฺจ จิตฺตเวสาขมาเสสุ อพฺภํ, ตํ เทวตานุภาเวน อุปฺปนฺนํ อพฺภนฺติ เวทิตพฺพํ. โย จ ตสฺมึ ตสฺมึ อุตุมฺหิ อุตฺตรทกฺขิณาทิปกติวาโต โหติ, อยํ อุตุสมุฏฺฐาโน. วาเตปิ วนรุกฺขกฺขนฺธาทิปฺปทาลโน อติวาโต นาม อตฺถิ. อยญฺเจว, โย จ อญฺโญปิ อกาลวาโต, อยญฺจ เทวตานุภาเวน นิพฺพตฺโต. ยํ คิมฺหาเน อุณฺหํ, ตํ อุตุสมุฏฺฐานิกํ ปากติเมว. ยํ ปน อุณฺเหปิ อติอุณฺหํ สีตกาเล จ อุปฺปนฺนํ อุณฺหํ, ตํ เทวตานุภาเวน นิพฺพตฺตํ. ยํ วสฺสาเน จ เหมนฺเต จ สีตํ โหติ, ตํ อุตุสมุฏฺฐานเมว. ยํ ปน สีเตปิ อติสีตํ, คิมฺเห จ อุปฺปนฺนํ สีตํ, ตํ เทวตานุภาเวน นิพฺพตฺตํ. ยํ วสฺสิเก จตฺตาโร มาเส วสฺสํ, ตํ อุตุสมุฏฺฐานเมว, ยํ ปน วสฺเสเยว อติวสฺสํ, ยญฺจ จิตฺตเวสาขมาเสสุ วสฺสํ, ตํ เทวตานุภาเวน นิพฺพตฺตํ.

于此，在雨季和冬季出现的云，是时节自然产生的。但那些异常浓密，遮蔽日月长达七天，造成一片黑暗的云，以及在质多月(Citta)和卫塞月(Vesākha)出现的云，应当知道是天神威力所生的云。同样，在各个季节中出现的北风、南风等自然风，是时节产生的。至于那些能折断森林树木主干等的强风，以及其他不合时节的风，这些都是天神威力所生的。在热季出现的高温，是时节自然产生的。但那些即使在热季也特别炎热的高温，以及在寒冷季节出现的反常高温，都是天神威力所生的。在雨季和冬季出现的寒冷，是时节自然产生的。但那些即使在寒冷季节也特别严寒的寒冷，以及在热季出现的反常寒冷，都是天神威力所生的。在雨季四个月中降下的雨水，是时节自然产生的。但那些即使在雨季也特别大的暴雨，以及在质多月和卫塞月降下的雨水，都是天神威力所生的。

ตตฺริทํ วตฺถุ – เอโก กิร วสฺสวลาหกเทวปุตฺโต ตครกูฏวาสิขีณาสวตฺเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. เถโร – ‘‘โกสิ ตฺว’’นฺติ ปุจฺฉิ. อหํ, ภนฺเต, วสฺสวลาหโก เทวปุตฺโตติ. ตุมฺหากํ กิร จิตฺเตน เทโว วสฺสตีติ? อาม, ภนฺเตติ. ปสฺสิตุกามา มยนฺติ. เตมิสฺสถ, ภนฺเตติ. เมฆสีสํ วา คชฺชิตํ วา น ปญฺญายติ, กถํ เตมิสฺสามาติ? ภนฺเต, อมฺหากํ จิตฺเตน เทโว วสฺสติ, ตุมฺเห ปณฺณสาลํ ปวิสถาติ. สาธุ เทวปุตฺตาติ ปาเท โธวิตฺวา ปณฺณสาลํ ปาวิสิ. เทวปุตฺโต ตสฺมึ ปวิสนฺเตเยว เอกํ คีตํ คายิตฺวา หตฺถํ อุกฺขิปิ, สมนฺตา ติโยชนฏฺฐานํ เอกเมฆํ อโหสิ. เถโร อฑฺฒตินฺโต ปณฺณสาลํ ปวิฏฺโฐติ.

此即其事——据说，一位降雨云天子(Vassavalāhaka-devaputta)前去拜访住在塔加拉山顶(Tagarakūṭa)的漏尽长老，礼拜后立于一旁。长老问道：“你是谁？”他答：“尊者，我是降雨云天子。”“听说你们天神能随心意降雨？”“是的，尊者。”“我想看看。”“尊者，您会淋湿的。”“既不见云头，也无雷声，我如何会淋湿？”“尊者，我们天神随心意降雨，请您进入叶舍吧。”长老说：“好的，天子。”便洗脚进入叶舍。就在长老进入时，天子唱了一首歌，举起手臂，方圆三由旬之地顿时乌云密布。长老已半身湿透地进入了叶舍。

กามํ [Pg.31] เหฏฺฐา วุตฺตาปิ เทวตา จาตุมหาราชิกาว, ตา ปน เตน เตน วิเสเสน วตฺวา อิทานิ ตทญฺเญ ปฐมภูมิเก กามาวจรเทเว สามญฺญโต คณฺหนฺโต ‘‘จาตุมหาราชิกา’’ติ อาห. ธตรฏฺฐวิรูฬฺหกวิรูปกฺขกุเวรสงฺขาตา จตฺตาโร มหาราชาโน เอเตสนฺติ จาตุมหาราชิกา, เต สิเนรุสฺส ปพฺพตสฺส เวมชฺเฌ โหนฺติ. เตสุ ปพฺพตฏฺฐกาปิ อตฺถิ อากาสฏฺฐกาปิ. เตสํ ปรมฺปรา จกฺกวาฬปพฺพตํ ปตฺตา. ขิฑฺฑาปโทสิกา มโนปโทสิกา จนฺทิมา เทวปุตฺโต สูริโย เทวปุตฺโตติ เอเต สพฺเพปิ จาตุมหาราชิกเทวโลกฏฺฐา เอว.

诚然，先前所说的天神也属于四大王天，但那是分别述说其各自特征。现在为统摄其他第一层欲界天，故说“四大王天”。有持国(Dhataraṭṭha)、增长(Virūḷhaka)、广目(Virūpakkha)、多闻(Kuvera)这四位大王，故名四大王天。他们住在须弥山(Sineru)的半山腰。其中有住于山地者，亦有住于空中者。他们的范围远及轮围山。戏忘天(Khiḍḍāpadosikā)、意愤天(Manopadosikā)、月天子、日天子等，皆属于四大王天。

ตาวตึสาติ ตาวตึสานํ เทวานํ นามํ, เตปิ อตฺถิ ปพฺพตฏฺฐกา, อตฺถิ อากาสฏฺฐกา, เตสํ ปรมฺปรา จกฺกวาฬปพฺพตํ ปตฺตา. ตถา ยามาทีนํ. เอกเทวโลเกปิ หิ เทวานํ ปรมฺปรา จกฺกวาฬปพฺพตํ อปฺปตฺตา นาม นตฺถิ. ตตฺถ มเฆน มาณเวน สทฺธึ มจลคาเม กาลํ กตฺวา เตตฺตึส สหปุญฺญการิโน เอตฺถ นิพฺพตฺตาติ ตํ สหจาริตํ ฐานํ เตตฺตึสํ, ตเทว ตาวตึสํ, ตํ นิวาโส เอเตสนฺติ ตาวตึสาติ วทนฺติ. ยสฺมา ปน เสสจกฺกวาเฬสุปิ ฉกามาวจรเทวโลกา อตฺถิ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘สหสฺสํ จาตุมหาราชิกานํ สหสฺสํ ตาวตึสาน’’นฺติ (อ. นิ. ๓.๘๑). ตสฺมา นามปณฺณตฺติเยเวสา ตสฺส เทวโลกสฺสาติ เวทิตพฺพา. ทุกฺขโต ยาตา อปยาตาติ ยามา. อตฺตโน สิริสมฺปตฺติยา ตุสํ อิตา คตาติ ตุสิตา. นิมฺมาเน รติ เอเตสนฺติ นิมฺมานรติโน. วสวตฺตี เทวตาติ ปรนิมฺมิตวสวตฺติโน เทวา. ปรนิมฺมิเตสุ โภเคสุ วสํ วตฺเตนฺตีติ ปรนิมฺมิตวสวตฺติโน.

忉利天(Tāvatiṃsā)是三十三位天神之名。他们之中，有住于山顶者，亦有住于空中者，其范围远及轮围山。夜摩天(Yāmā)等亦复如是。实则，即便在一个天界，天神的范围无有不达轮围山者。彼处，摩伽青年(Magha māṇava)与在摩遮罗村(Macalagāma)命终的三十三位共行善者投生于此，此三十三人共住之处即为三十三(tettiṃsa)，亦即忉利天(Tāvatiṃsa)。他们以此为住所，故称忉利天。又因其他轮围世界中亦有六欲天，如经中所说：“一千四大王天，一千忉利天”。是故当知，此仅为该天界之名称安立。从苦中离去，故名夜摩天。因自身福德圆满而喜足，故名兜率天(Tusitā)。于变化中自得其乐，故名化乐天(Nimmānaratī)。于他人所化之物行使自在力之天神，即他化自在天(Paranimmitavasavattino)。于他人所化之欲乐行使自在力，故名他化自在天。

พฺรูหิโต ปริวุทฺโธ เตหิ เตหิ ฌานาทีหิ วิสิฏฺเฐหิ คุเณหีติ พฺรหฺมา. วณฺณวนฺตตาย เจว ทีฆายุกตาย จ พฺรหฺมปาริสชฺชาทีหิ มหนฺโต พฺรหฺมาติ มหาพฺรหฺมา. ตสฺส ปริสายํ ภวา ปริจาริกาติ พฺรหฺมปาริสชฺชา. ตสฺเสว ปุโรหิตฏฺฐาเน ฐิตาติ พฺรหฺมปุโรหิตา. อาภสฺสเรหิ ปริตฺตา อาภา เอเตสนฺติ ปริตฺตาภา. อปฺปมาณา อาภา เอเตสนฺติ อปฺปมาณาภา. ทีปิกาย อจฺจิ วิย เอเตสํ สรีรโต อาภา ฉิชฺชิตฺวา ฉิชฺชิตฺวา ปตนฺตี วิย สรติ วิสฺสรตีติ อาภสฺสรา, ยถาวุตฺตปฺปภาย อาภาสนสีลา วา อาภสฺสรา. สุภาติ โสภนา ปภา. สุภาติ หิ เอกคฺฆนา นิจฺจลา สรีราภา วุจฺจติ[Pg.32], สา ปริตฺตา สุภา เอเตสนฺติ ปริตฺตสุภา. อปฺปมาณา สุภา เอเตสนฺติ อปฺปมาณสุภา. สุเภน โอกิณฺณา วิกิณฺณา, สุเภน สรีรปฺปภาวณฺเณน เอกคฺฆนา สุวณฺณมญฺชูสาย ฐปิตสมฺปชฺชลิตกญฺจนปิณฺฑสสฺสิริกาติ สุภกิณฺณา. ตตฺถ โสภนาย ปภาย กิณฺณา สุภากิณฺณาติ วตฺตพฺเพ ภา-สทฺทสฺส รสฺสตฺตํ อนฺติม ณ-การสฺส ห-การญฺจ กตฺวา ‘‘สุภกิณฺหา’’ติ วุตฺตํ. วิปุลผลา เวหปฺผลา. วิปุลผลาติ จ วิปุลสนฺตสุขวณฺณาทิผลา. อปฺปเกน กาเลน อตฺตโน ฐานํ น วิชหนฺตีติ อวิหา. เกนจิ น ตปนียาติ อตปฺปา. อกิจฺเฉน สุเขน ปสฺสิตพฺพา มนุญฺญรูปตายาติ สุทสฺสา. สุปริสุทฺธทสฺสนตาย สมฺมา ปสฺสนฺติ สีเลนาติ สุทสฺสี. อุกฺกฏฺฐสมฺปตฺตีหิ โยคโต นตฺถิ เอเตสํ กนิฏฺฐา สมฺปตฺตีติ อกนิฏฺฐา.

梵天(Brahmā)因种种禅定等殊胜功德而增长、广大，故称梵天。因其具足色相与长寿，且为梵众天(Brahmapārisajjā)等中之大梵，故称大梵天(Mahābrahmā)。生于其会众中为侍者，故为梵众天。立于其辅臣之位者，故为梵辅天(Brahmapurohitā)。光微少者，为少光天(Parittābhā)。光无量者，为无量光天(Appamāṇābhā)。其身光如灯焰，断续散落，流布四方，故为光音天(Ābhassarā)；或谓其性光明照耀，故为光音天。净(subhā)即美妙之光。净，实谓凝聚不动之身光。此净光有限者，为少净天(Parittasubhā)。此净光无限者，为无量净天(Appamāṇasubhā)。为净光所遍满、散布，其身光色凝聚，犹如置于金匣中燃烧之金块般光彩夺目，故为遍净天(subhakiṇhā)。此处，本应说“为美妙之光所遍满”(subhākiṇṇā)，然“bhā”字音短化，末尾的“ṇa”音转为“ha”音，故说为“subhakiṇhā”。果报广大者，为广果天(vehapphala)。所谓果报广大，即有广大、寂静、安乐、色相等果报。于短时内不舍其处，故为无烦天(Avihā)。不为任何事物所热恼，故为无热天(Atappā)。因其形色悦意，能无难、安乐地被看见，故为善见天(sudassā)。因其见极清净，能以正见而见，故为善现天(sudassī)。因具最上成就，无有劣于此者，故为色究竟天(akaniṭṭhā)。

กายสกฺขีหีติ นามกาเยน เทสนาย สมฺปฏิจฺฉนวเสน สกฺขิภูเตหิ. หลาหลนฺติ โกลาหลํ. มหคฺคตจิตฺเตนาติ จตุตฺถชฺฌานปาทเกน อภิญฺญาจิตฺเตน.

身证(Kāyasakkhī)是指以名身(nāmakāya)领受教法而成为见证者。哈拉哈拉(Halāhala)是指喧闹(kolāhala)。广大心(Mahaggatacitta)是指以第四禅(catutthajjhāna)为基础的神通心(abhiññācitta)。

นนุ จ ‘‘อชฺฌตฺตนฺติ กามภโว, พหิทฺธาติ รูปารูปภโว’’ติ จ อยุตฺตเมตํ? ยสฺมิญฺหิ ภเว สตฺตา พหุตรํ กาลํ วสนฺติ, โส เนสํ อชฺฌตฺตํ. ยสฺมิญฺจ อปฺปตรํ กาลํ วสนฺติ, โส เนสํ พหิทฺธาติ วตฺตุํ ยุตฺตํ. รูปารูปภเว จ สตฺตา จิรตรํ วสนฺติ, อปฺปตรํ กามภเว, ตสฺมา ‘‘อชฺฌตฺตนฺติ กามภโว, พหิทฺธาติ รูปารูปภโว’’ติ กสฺมา วุตฺตนฺติ อาห ‘‘กิญฺจาปี’’ติอาทิ. จตุตฺถเมว โกฏฺฐาสนฺติ วิวฏฺฏฏฺฐายิสงฺขาตํ จตุตฺถํ อสงฺขฺเยยฺยกปฺปํ. อิตเรสูติ สํวฏฺฏสํวฏฺฏฏฺฐายิวิวฏฺฏสงฺขาเตสุ ตีสุ อสงฺขฺเยยฺยกปฺเปสุ. อาลโยติ สงฺโค. ปตฺถนาติ ‘‘กถํ นาม ตตฺรูปปนฺนา ภวิสฺสามา’’ติ อภิปตฺถนา. อภิลาโสติ ตตฺรูปปชฺชิตุกามตา. ตสฺมาติอาทินา ยถาวุตฺตมตฺถํ นิคเมติ.

难道说“内在(ajjhatta)是欲有(kāmabhava)，外在(bahiddhā)是色、无色有(rūpārūpabhava)”不妥当吗？因为众生在哪一有中居住时间更长，那一有对他们来说就是内在；在哪一有中居住时间更短，那一有就是外在，这样说才合理。而众生在色、无色有中居住时间更长，在欲有中更短，因此为何说“内在是欲有，外在是色、无色有”呢？对此，（论中）以“虽然如此”等回答。第四部分即名为成住(vivaṭṭaṭṭhāyī)的第四阿僧祇劫。其余的是指名为坏(saṃvaṭṭa)、坏住(saṃvaṭṭaṭṭhāyī)、成(vivaṭṭa)的三个阿僧祇劫。执著(ālaya)即是依恋(saṅga)。希求(patthanā)即是“我们如何才能生于彼处”的期愿。贪求(abhilāsa)即是欲生于彼处的意愿。以“是故”等词总结如上所述之义。

เอตฺถายํ อธิปฺปาโย – กสฺสจิปิ กิเลสสฺส อวิกฺขมฺภิตตฺตา เกนจิปิ ปกาเรน วิกฺขมฺภนมตฺเตนปิ อวิมุตฺโต กามภโว อชฺฌตฺตคฺคหณสฺส อตฺตานํ อธิกิจฺจ อุทฺทิสฺส ปวตฺตคฺคาหสฺส วิเสสปจฺจโยติ อชฺฌตฺตํ นาม. ตตฺถ พนฺธนํ อชฺฌตฺตสํโยชนํ, เตน สํยุตฺโต อชฺฌตฺตสํโยชโน. ตพฺพิปริยายโต พหิทฺธาสํโยชโนติ.

此处的意趣是：由于任何烦恼都未被镇伏，欲有(kāmabhava)甚至未能以任何方式仅通过镇伏而解脱，它是针对自我而生起的内在执取(ajjhattaggahaṇa)的特殊缘，故名为“内在”(ajjhatta)。于彼处的束缚是内结(ajjhattasaṃyojana)，与此相应者是内结相应者(ajjhattasaṃyojano)。与此相反，是外结相应者(bahiddhāsaṃyojano)。

ฉนฺทราควเสเนว [Pg.33] อชฺฌตฺตสํโยชนํ พหิทฺธาสํโยชนญฺจ ปุคฺคลํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ โอรมฺภาคิยอุทฺธมฺภาคิยสํโยชนวเสนปิ ทสฺเสตุํ ‘‘โอรมฺภาคิยานิ วา’’ติอาทิมาห. โอรํ วุจฺจติ กามธาตุ, ปฏิสนฺธิยา ปจฺจยภาเวน ตํ โอรํ ภชนฺตีติ โอรมฺภาคิยานิ. ตตฺถ จ กมฺมุนา วิปากํ สตฺเตน จ ทุกฺขํ สํโยเชนฺตีติ สํโยชนานิ, สกฺกายทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาสีลพฺพตปรามาสกามราคปฏิฆา. อุทฺธํ วุจฺจติ รูปารูปธาตุ, วุตฺตนเยเนตํ อุทฺธํ ภชนฺตีติ อุทฺธมฺภาคิยานิ, สํโยชนานิ. รูปราคารูปราคมานุทฺธจฺจาวิชฺชา. อถ วา โอรมฺภาโค วุจฺจติ กามธาตุ รูปารูปภวโต เหฏฺฐาภูตตฺตา, ตตฺรูปปตฺติยา ปจฺจยภาวโต โอรมฺภาคสฺส หิตานีติ โอรมฺภาคิยานิ ยถา ‘‘วจฺฉาโยโค ทุหโก’’ติ. อุทฺธมฺภาโค นาม มหคฺคตภาโว, ตสฺส หิตานิ อุทฺธมฺภาคิยานิ. ปาเทสุ พทฺธปาสาโณ วิย ปญฺโจรมฺภาคิยสํโยชนานิ เหฏฺฐา อากฑฺฒมานาการานิ โหนฺติ. หตฺเถหิ คหิตรุกฺขสาขา วิย ปญฺจุทฺธมฺภาคิยสํโยชนานิ อุปริ อากฑฺฒมานาการานิ. เยสญฺหิ สกฺกายทิฏฺฐิอาทีนิ อปฺปหีนานิ, เต ภวคฺเคปิ นิพฺพตฺเต เอตานิ อากฑฺฒิตฺวา กามภเวเยว ปาเตนฺติ, ตสฺมา เอตานิ ปญฺจ คจฺฉนฺตํ วาเรนฺติ, คตํ ปุน อาเนนฺติ. รูปราคาทีนิ ปญฺจ คจฺฉนฺตํ น วาเรนฺติ, อาคนฺตุํ ปน น เทนฺติ.

已依欲贪(chandarāga)显示了内结(ajjhattasaṃyojana)和外结(bahiddhāsaṃyojana)的个人(puggala)后，今为依下分结(orambhāgiya)和上分结(uddhambhāgiya)而显示，故说“或下分结”等。所谓“下”(oraṃ)即欲界(kāmadhātu)，因作为结生之缘而趋向于此“下”，故为下分结。于彼处，以业连结异熟，以有情连结苦，故为结(saṃyojanāni)，即：有身见(sakkāyadiṭṭhi)、疑(vicikicchā)、戒禁取(sīlabbataparāmāsa)、欲贪(kāmarāga)和瞋恚(paṭigha)。所谓“上”(uddhaṃ)即色界(rūpadhātu)和无色界(arūpadhātu)，以所述之理趋向于此“上”，故为上分结，即：色贪(rūparāga)、无色贪(arūparāga)、慢(māna)、掉举(uddhacca)和无明(avijjā)。又，下分(orambhāga)即欲界，因其位于色、无色有之下；作为生于彼处的缘而有利于下分，故为下分结，如言“为犊故挤乳”。上分(uddhambhāga)即广大有(mahaggatabhāva)，有利于此者为上分结。五下分结如缚于足之石，有向下牵引之相；五上分结如手攀树枝，有向上牵引之相。若人有身见等未断，则彼虽生于有顶(bhavagga)，亦为这些结所牵引而堕于欲有。是故此五结阻止前往者，亦令已往者返回。色贪等五结不阻止前往者，然不令其返回。

อสมุจฺฉินฺเนสุ โอรมฺภาคิยสํโยชเนสุ ลทฺธปจฺจเยสุ อุทฺธมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ อคณนูปคานิ โหนฺตีติ ลพฺภมานานมฺปิ ปุถุชฺชนานํ วเสน อวิภชิตฺวา อริยานํ โยควเสน วิภชิตุกาโม ‘‘อุภยมฺปิ เจต’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ วฏฺฏนิสฺสิตมหาชนสฺสาติ ปุถุชฺชเน สนฺธาย วทติ. ทฺเวธา ปริจฺฉินฺโนติ กามสุคติรูปารูปภววเสน ทฺวีหิ ปกาเรหิ ปริจฺฉินฺโน.

当未断除下分结(orambhāgiya-saṃyojana)时，即使获得因缘，上分结(uddhambhāgiya-saṃyojana)亦不可数。故不依凡夫(puthujjana)所获得者而分别，而欲依圣者(ariya)之修行而分别，（论中）故说“此二者亦”(ubhayampi ceta)等。此处“依止轮回之大众”(vaṭṭanissitamahājana)是针对凡夫而言。“二分所限”(dvedhā paricchinna)即依欲善趣(kāmasugati)及色、无色有(rūpārūpabhava)二种方式而限定。

วจฺฉกสาโลปมํ อุตฺตานตฺถเมว. โอปมฺมสํสนฺทเน ปน กสฺสจิ กิเลสสฺส อวิกฺขมฺภิตตฺตา, กถญฺจิปิ อวิมุตฺโต กามภโว อชฺฌตฺตคฺคหณสฺส วิเสสปจฺจยตฺตา, อิเมสํ สตฺตานํ อพฺภนฺตรฏฺเฐน อนฺโต นาม. รูปารูปภโว ตพฺพิปริยายโต พหิ นาม. ตถา หิ ยสฺส โอรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ อปฺปหีนานิ, โส อชฺฌตฺตสํโยชโน วุตฺโต. ยสฺส ตานิ ปหีนานิ, โส พหิทฺธาสํโยชโน. ตสฺมา อนฺโต อสมุจฺฉินฺนพนฺธนตาย พหิ จ ปวตฺตมานภวงฺคสนฺตานตาย อนฺโตพทฺโธ พหิสยิโต [Pg.34] นาม. นิรนฺตรปฺปวตฺตภวงฺคสนฺตานวเสน หิ สยิตโวหาโร. กามํ เนสํ พหิพนฺธนมฺปิ อสมุจฺฉินฺนํ, อนฺโตพนฺธนสฺส ปน มูลตาย เอวํ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘สํโยชนํ ปน เตสํ กามาวจรูปนิพทฺธเมวา’’ติ. อิมินา นเยน เสสตฺตเยปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

Vacchakasāla譬喻(Vacchakasālopama)其义浅显。然于譬喻之对应上，因某烦恼未被镇伏，欲有以任何方式皆未解脱，且为内在执取之特缘，故对这些有情而言，以其在内之故，名为“内”(anto)。色、无色有则与此相反，名为“外”(bahi)。诚然，若人下分结未断，则被称为内结相应者(ajjhattasaṃyojano)；若已断，则为外结相应者(bahiddhāsaṃyojano)。是故，因内有未断之缚，外有流行之有分相续，故名为“内缚外卧者”(antobaddho bahisayito)。实因有分相续无间流行，故有“卧”之说。诚然，彼等之外缚亦未断，然因内缚为根本，故如是说。故说：“然彼等之结，实唯系于欲界与色界。”依此理，其余三者之义亦应了知。

เอตฺตาวตา จ กิราติ กิร-สทฺโท อรุจิสํสูจนตฺโถ. เตเนตฺถ อาจริยวาทสฺส อตฺตโน อรุจฺจนภาวํ ทีเปติ. ‘‘สีลวา’’ติ อนามฏฺฐวิเสสสามญฺญโต สีลสงฺเขเปน คหิตํ, ตญฺจ จตุพฺพิธนฺติ อาจริยตฺเถโร ‘‘จตุปาริสุทฺธิสีลํ อุทฺทิสิตฺวา’’ติ อาห. ตตฺถาติ จตุปาริสุทฺธิสีเลสุ. เชฏฺฐกสีลนฺติ ปธานสีลํ. อุภยตฺถาติ อุทฺเทสนิทฺเทเสสุ, นิทฺเทเส วิย อุทฺเทเสปิ ปาติโมกฺขสํวโรว เถเรน วุตฺโต ‘‘สีลวา’’ติ วุตฺตตฺตาติ อธิปฺปาโย. สีลคฺคหณญฺหิ ปาฬิยํ ปาติโมกฺขสํวรวเสเนว อาคตํ. เตนาห ‘‘ปาติโมกฺขสํวโรเยวา’’ติอาทิ. ตตฺถ อวธารเณน อิตเรสํ ติณฺณํ เอกเทเสน ปาติโมกฺขนฺโตคธภาวํ ทีเปติ. ตถา หิ อโนโลกิโยโลกเน อาชีวเหตุ จ สิกฺขาปทวีติกฺกเม คิลานปจฺจยสฺส อปจฺจเวกฺขิตปริโภเค จ อาปตฺติ วิหิตาติ. ตีณีติ อินฺทฺริยสํวรสีลาทีนิ. สีลนฺติ วุตฺตฏฺฐานํ นาม อตฺถีติ สีลปริยาเยน เตสํ กตฺถจิ สุตฺเต คหิตฏฺฐานํ นาม กึ อตฺถิ ยถา ‘‘ปาติโมกฺขสํวโร’’ติ? อาจริยสฺส สมฺมุขตาย อปฺปฏิกฺขิปนฺโต อุปจาเรน ปุจฺฉนฺโต วิย วทติ. เตนาห ‘‘อนนุชานนฺโต’’ติ. ฉทฺวารรกฺขามตฺตกเมวาติ ตสฺส สลฺลหุกภาวมาห จิตฺตาธิฏฺฐานภาวมตฺเตน ปฏิปากติกภาวาปตฺติโต. อิตรทฺวเยปิ เอเสว นโย. ปจฺจยุปฺปตฺติมตฺตกนฺติ ผเลน เหตุํ ทสฺเสติ. อุปฺปาทนเหตุกา หิ ปจฺจยานํ อุปฺปตฺติ. อิทมตฺถนฺติ อิทํ ปโยชนํ อิมสฺส ปจฺจยสฺส ปริภุญฺชเนติ อธิปฺปาโย. นิปฺปริยาเยนาติ อิมินา อินฺทฺริยสํวราทีนิ ตีณิ ปธานสฺส สีลสฺส ปริปาลนวเสน ปวตฺติยา ปริยายสีลานิ นามาติ ทสฺเสติ. อิทานิ ปาติโมกฺขสํวรสฺเสว ปธานภาวํ พฺยติเรกโต อนฺวยโต จ อุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘ยสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ โส ปาติโมกฺขสํวโร. เสสานิ อินฺทฺริยสํวราทีนิ.

如此，“kira”一词是用于表示不喜。在此，它表明（作者）对自己所引述的论师之说的不喜。“具戒者”一词，是以未触及（特定）区别的通称，作为戒的概括而取。对此，论师长老说：“举示四遍净戒”，（意即）它有四种。“于其中”是指于四遍净戒中。“最胜戒”是指主要之戒。“于二者中”是指于举示与解释中。其意为：由于长老所说的“具戒者”，在举示中也如在解释中一样，所说的只是波罗提木叉律仪。因为在圣典中，“戒”的采用多是就波罗提木叉律仪而言。因此说“只是波罗提木叉律仪”等。在此，通过限定词表明其余三者是作为一部分而包含于波罗提木叉中。确实，在不应看而看时、因活命之故而违犯学处时，以及在未省察而受用病缘资具时，都制定了犯戒。“三者”是指根律仪戒等。“戒”，是否有以“戒”的同义词在某部经中采用它们之处，如“波罗提木叉律仪”那样呢？他当着论师之面，不加反驳，犹如客气地提问。因此说“不认可”。“仅是守护六门”，是说其轻微，因为仅凭心的决意，（律仪）就会恢复原状。于其余二者，道理亦同。“仅是资具的生起”，是以果示因。因为资具的生起是以生起为因。“此为目的”，其意为：受用此资具是为此目的。“非由转说”，以此表明根律仪等三者，因其是为了守护主要之戒而行，故名为转说戒。现在，为了通过比喻，从反面和正面来阐明唯有波罗提木叉律仪的主要性，而说“彼”等。于其中，“彼”是指波罗提木叉律仪。“其余”是指根律仪等。

ปาติโมกฺขสํวรสํวุโตติ [Pg.35] โย หิ นํ ปาติ รกฺขติ, ตํ โมกฺเขติ โมเจติ อาปายิกาทีหิ ทุกฺเขหีติ ปาติโมกฺขนฺติ ลทฺธนาเมน สิกฺขาปทสีเลน ปิหิตกายวจีทฺวาโร. โส ปน ยสฺมา เอวํภูโต เตน สมนฺนาคโต นาม โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ปาตีโมกฺขสํวเรน สมนฺนาคโต’’ติ.

“以波罗提木叉律仪而防护”者，是指以名为“波罗提木叉”——因其守护、保护奉行它的人，使他从恶趣等诸苦中解脱、释放——的学处戒，关闭了身门与语门的人。又因为他是如此，具足了它，因此说“具足波罗提木叉律仪”。

อปโร นโย – กิเลสานํ พลวภาวโต, ปาปกิริยาย จ สุกรภาวโต, ปุญฺญกิริยาย จ ทุกฺกรภาวโต พหุกฺขตฺตุํ อปาเยสุ ปตนสีโลติ ปาตี, ปุถุชฺชโน. อนิจฺจตาย วา ภวาทีสุ กมฺมเวคกฺขิตฺโต ฆฏิยนฺตํ วิย อนวฏฺฐาเนน ปริพฺภมนโต คมนโต คมนสีโลติ ปาตี, มรณวเสน ตมฺหิ ตมฺหิ สตฺตนิกาเย อตฺตภาวสฺส ปาตนสีโล วา ปาตี, สตฺตสนฺตาโน, จิตฺตเมว วา. ตํ ปาตึ สํสารทุกฺขโต โมกฺเขตีติ ปาติโมกฺขํ. จิตฺตสฺส หิ วิโมกฺเขน สตฺโต วิมุตฺโตติ วุจฺจติ. วุตฺตญฺหิ ‘‘จิตฺตโวทานา วิสุชฺฌนฺตี’’ติ, ‘‘อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ วิมุตฺต’’นฺติ (มหาว. ๒๘) จ.

另一理路：由于诸烦恼的强大，作恶的容易，以及行福的困难，而有屡屡堕于恶趣之性的凡夫，是为“堕者”(pātī)。或因无常，在诸有中被业力抛掷，如陶轮般因不稳定而旋转、行进，有行进之性者，是为“行者”(pātī)。或因死亡，在各个众生群中，有令自体堕落之性者，是为“堕者”(pātī)；（此“堕者”）即有情相续，或即是心。能使此“堕者”从轮回苦中解脱，是为“波罗提木叉”。因为由心的解脱，有情被称为已解脱。诚如所说：“由心的清净而清净”，以及“心无所取而从诸漏解脱”（《大品》28）。

อถ วา อวิชฺชาทินา เหตุนา สํสาเร ปตติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ ปาติ, ‘‘อวิชฺชานีวรณานํ สตฺตานํ ตณฺหาสํโยชนานํ สนฺธาวตํ สํสรต’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๑๒๔) หิ วุตฺตํ, ตสฺส ปาติโน สตฺตสฺส ตณฺหาทิสํกิเลสตฺตยโต โมกฺโข เอเตนาติ ปาติโมกฺโข. ‘‘กณฺเฐกาโฬ’’ติอาทีนํ วิยสฺส สมาสสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

又，或因无明等原因，在轮回中堕落、行进、流转者，是为“堕者”(pāti)。诚如所说：“为无明所盖、为渴爱所系的有情，不断奔走、轮回。”（《相应部》2.124）由此能令彼“堕者”有情从渴爱等三杂染中解脱，是为“波罗提木叉”。其复合词的构成，当知如“喉黑者”等。

อถ วา ปาเตติ วินิปาเตติ ทุกฺเขติ ปาติ, จิตฺตํ. วุตฺตญฺหิ –

又，或使之堕落、毁灭、痛苦者，是为“堕者”(pāti)，即心。诚如所说：

‘‘จิตฺเตน นียเต โลโก, จิตฺเตน ปริกสฺสตี’’ติ;

(สํ. นิ. ๑.๖๒);

“世间为心所导，为心所牵引。”（《相应部》1.62）

ตสฺส ปาติโน โมกฺโข เอเตนาติ ปาติโมกฺโข. ปตติ วา เอเตน อปายทุกฺเข สํสารทุกฺเข จาติ ปาติ, ตณฺหาทิสํกิเลโส. วุตฺตญฺหิ –

由此能令彼“堕者”（即心）解脱，是为“波罗提木叉”。或因此而堕于恶趣苦与轮回苦中者，是为“堕者”(pāti)，即渴爱等杂染。诚如所说：

‘‘ตณฺหา ชเนหิ ปุริสํ, (สํ. นิ. ๑.๕๖-๕๗) ตณฺหาทุติโย ปุริโส’’ติ (อิติวุ. ๑๕, ๑๐๕;

อ. นิ. ๔.๙) จ อาทิ;

“渴爱生起人”（《相应部》1.56-57），以及“人有渴爱为伴”（《如是语》15, 105；《增支部》4.9）等。

ตโต ปาติโต โมกฺโขติ ปาติโมกฺโข.

从彼“堕者”（即杂染）解脱，是为“波罗提木叉”。

อถ [Pg.36] วา ปตติ เอตฺถาติ ปาติ, ฉ อชฺฌตฺติกพาหิรานิ อายตนานิ. วุตฺตญฺหิ –

又，或“于此堕落”，是为“堕处”(pāti)，即六内处与六外处。诚如所说：

‘‘ฉสุ โลโก สมุปฺปนฺโน, ฉสุ กุพฺพติ สนฺถว’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๗๐;

สุ. นิ. ๑๗๑);

“世界于六处生起，于六处建立亲密。”（《相应部》1.70；《经集》171）

ตโต ฉอชฺฌตฺติกพาหิรายตนสงฺขาตโต ปาติโต โมกฺโขติ ปาติโมกฺโข.

从彼名为六内外处的“堕处”解脱，是为“波罗提木叉”。

อถ วา ปาโต วินิปาโต อสฺส อตฺถีติ ปาตี, สํสาโร. ตโต โมกฺโขติ ปาติโมกฺโข.

又，或“有堕落、毁灭者”，是为“有堕者”(pātī)，即轮回。从彼解脱，是为“波罗提木叉”。

อถ วา สพฺพโลกาธิปติภาวโต ธมฺมิสฺสโร ภควา ‘‘ปตี’’ติ วุจฺจติ, มุจฺจติ เอเตนาติ โมกฺโข, ปติโน โมกฺโข ปติโมกฺโข เตน ปญฺญตฺตตฺตาติ, ปติโมกฺโข เอว ปาติโมกฺโข. สพฺพคุณานํ วา มูลภาวโต อุตฺตมฏฺเฐน ปติ จ โส ยถาวุตฺตฏฺเฐน โมกฺโข จาติ ปติโมกฺโข, ปติโมกฺโข เอว ปาติโมกฺโข. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘ปาติโมกฺขนฺติ อาทิเมตํ มุขเมตํ ปมุขเมต’’นฺติ (มหาว. ๑๓๕) วิตฺถาโร.

又，或因是一切世界的主宰，法主世尊被称为“主”(pati)；“由此而解脱”，是为“解脱”(mokkha)；因由彼（世尊）所制定，“主之解脱”(patino mokkho)即是“别解脱”(patimokkho)；“别解脱”即是“波罗提木叉”。或因是一切善德之根本，以最上义而为“主”(pati)，又如前述义而为“解脱”(mokkha)，是为“别解脱”(patimokkho)；“别解脱”即是“波罗提木叉”。诚如所详说：“波罗提木叉，此为始，此为首，此为第一。”（《大品》135）

อถ วา ป-อิติ ปกาเร, อตีติ อจฺจนฺตตฺเถ นิปาโต, ตสฺมา ปกาเรหิ อจฺจนฺตํ โมกฺเขตีติ ปาติโมกฺโข. อิทญฺหิ สีลํ สยํ ตทงฺควเสน, สมาธิสหิตํ ปญฺญาสหิตญฺจ วิกฺขมฺภนวเสน, สมุจฺเฉทวเสน จ อจฺจนฺตํ โมกฺเขติ โมเจตีติ ปาติโมกฺโข. ปติ ปติ โมกฺโขติ วา ปติโมกฺโข, ตมฺหา ตมฺหา วีติกฺกมโทสโต ปจฺเจกํ โมกฺโขติ อตฺโถ. ปติโมกฺโข เอว ปาติโมกฺโข. โมกฺโข วา นิพฺพานํ, ตสฺส โมกฺขสฺส ปติพิมฺพภูโตติ ปติโมกฺโข. สีลสํวโร หิ สูริยสฺส อรุณุคฺคมนํ วิย นิพฺพานสฺส อุทยภูโต ตปฺปฏิภาโค วิย ยถารหํ กิเลสนิพฺพาปนโต ปติโมกฺขํ, ปติโมกฺขํเยว ปาติโมกฺขํ.

又，或“pa”是就种类而言，“ati”是表示“极其”义的不变词，因此，“以种种方式极其解脱”，是为“波罗提木叉”。因为此戒，其自身是通过支分的方式，与定俱行、与慧俱行时则通过镇伏与正断的方式，而极其解脱、释放，是为“波罗提木叉”。或“一一解脱”是为“别解脱”(patimokkho)，其义为：从那一项项违犯的过失中个别解脱。“别解脱”即是“波罗提木叉”。或“解脱”即是涅槃，此（戒）是彼解脱的影像，故为“别解脱”(patimokkho)。因为戒律仪，如日出前的曙光，是涅槃的生起之因，如其对应部分，能如其分地熄灭烦恼，故为“别解脱”；“别解脱”即是“波罗提木叉”。

อถ วา โมกฺขํ ปติ วตฺตติ, โมกฺขาภิมุขนฺติ วา ปติโมกฺขํ, ปติโมกฺขเมว ปาติโมกฺขนฺติ เอวเมตฺถ ปาติโมกฺขสทฺทสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

又，或“朝向解脱而行”，或“面向解脱”，是为“别解脱”(patimokkhaṃ)；“别解脱”即是“波罗提木叉”。如是当知此处“波罗提木叉”一词的意义。

อาจารโคจรสมฺปนฺโนติ กายิกวาจสิกอวีติกฺกมสงฺขาเตน อาจาเรน, นเวสิยาทิโคจรตาทิสงฺขาเตน โคจเรน สมฺปนฺโน, สมฺปนฺนอาจารโคจโรติ [Pg.37] อตฺโถ. อปฺปมตฺตเกสูติ ปริตฺตเกสุ อนาปตฺติคมนีเยสุ. ‘‘ทุกฺกฏทุพฺภาสิตมตฺเตสู’’ติ อปเร. วชฺเชสูติ คารยฺเหสุ. เต ปน เอกนฺตโต อกุสลสภาวา โหนฺตีติ อาห ‘‘อกุสลธมฺเมสู’’ติ. ภยทสฺสีติ ภยโต ทสฺสนสีโล, ปรมาณุมตฺตมฺปิ วชฺชํ สิเนรุปฺปมาณํ วิย กตฺวา ภายนสีโล. สมฺมา อาทิยิตฺวาติ สมฺมเทว สกฺกจฺจํ สพฺพโสว อาทิยิตฺวา. สิกฺขาปเทสูติ นิทฺธารเณ ภุมฺมนฺติ สมุทายโต อวยวนิทฺธารณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สิกฺขาปเทสุ ตํ ตํ สิกฺขาปทํ สมาทิยิตฺวา สิกฺขตี’’ติ อตฺถมาห, สิกฺขาปทเมว หิ สมาทาตพฺพํ สิกฺขิตพฺพญฺจาติ อธิปฺปาโย. ยํ กิญฺจิ สิกฺขาปเทสูติ สิกฺขาโกฏฺฐาเสสุ มูลปญฺญตฺติอนุปญฺญตฺติสพฺพตฺถปญฺญตฺติปเทสปญฺญตฺติอาทิเภทํ ยํ กิญฺจิ สิกฺขิตพฺพํ. ยํ ปฏิปชฺชิตพฺพํ ปูเรตพฺพํ สีลํ, ตํ ปน ทฺวารวเสน ทุวิธเมวาติ อาห ‘‘กายิกํ วา วาจสิกํ วา’’ติ. อิมสฺมึ อตฺถวิกปฺเป สิกฺขาปเทสูติ อาธาเร ภุมฺมํ สิกฺขาภาเคสุ กสฺสจิ วิสุํ อคฺคหณโต. เตนาห ‘‘ตํ สพฺพ’’นฺติ.

“具足行仪与行处者”，其义为：具足了名为“身语不违犯”的行仪，以及名为“寻觅等行处”的行处，即具足行仪与行处。“于微小者中”，是指于微小的、不构成过患的（过失）中。另一（解释）说：“仅于恶作与恶说而已”。“于过失中”，是指于应呵责事中。而彼等是纯粹不善的自性，故说“于诸不善法中”。“见怖畏者”，是指有见怖畏的习性，将微如原子之过失亦视为须弥山般而有怖畏的习性。“正受持”，即完全、恭敬、全部地受持。“于诸学处中”，是决择格，为了显示从总体中决择出部分，而说其义为“于诸学处中，受持那一项项学处而修学”。其意为：唯有学处才是应受持与应修学的。“于任何学处中”，是指于学处的各个部分中，凡应修学者，无论其为根本制、随制、一切处制、地方制等差别。凡应行持、应圆满的戒，彼唯有依其门而分为两种，故说“或身或语”。在此义的决择中，“于诸学处中”是处所格，因为于戒的各个部分中，不分别取任何一者。因此说“彼一切”。

อญฺญตรํ เทวฆฏนฺติ อญฺญตรํ เทวนิกายํ. อาคามี โหตีติ ปฏิสนฺธิวเสน อาคมนสีโล โหติ. อาคนฺตาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อิมินา องฺเคนาติ อิมินา การเณน.

“某个天神团体”是指某个天部。“成为一来者”，是指依结生而有来此的习性。“来者”，于此亦同此理。“以此支”是指以此原因。

สุกฺขวิปสฺสโก เยภุยฺเยน จตุธาตุววตฺถานมุเขน กมฺมฏฺฐานาภินิเวสี โหตีติ อาห ‘‘สุกฺขวิปสฺสกสฺส ธาตุกมฺมฏฺฐานิกภิกฺขุโน’’ติ. วุตฺตเมวตฺถํ สมฺปิณฺเฑตฺวา นิคเมนฺโต ‘‘ปฐเมน องฺเคนา’’ติอาทิมาห.

纯观者大多以四界分别作为入门而专修业处，故说“纯观者、修界业处的比丘”。为了总结所述之义而作结论，故说“以第一支”等。

จิตฺตสฺส สุขุมภาโว อิธ สุขมตฺตภาวมาปนฺเนน ทฏฺฐพฺโพติ อาห ‘‘สพฺพาปิ หิ ตา’’ติอาทิ. ตนฺติวเสนาติ เกวลํ ตนฺติฏฺฐปนวเสน, น ปน เถรสฺส กสฺสจิ มคฺคสฺส วา ผลสฺส วา อุปฺปาทนตฺถาย, นาปิ สมฺมาปฏิปตฺติยํ โยชนตฺถายาติ อธิปฺปาโย.

此处“心的微细状态”应由已达轻安状态者所见，故说“一切确是如此”等。‘依圣典而言’是指仅仅为了确立经文，其意并非为了让任何长老生起道或果，也不是为了应用于正确的修行。

๓๘. ฉฏฺเฐ มหากจฺจาโนติ คิหิกาเล อุชฺเชนิรญฺโญ ปุโรหิตปุตฺโต อภิรูโป ทสฺสนีโย ปาสาทิโก สุวณฺณวณฺโณ จ. วรณา นาม รุกฺโข, ตสฺส อวิทูเร ภวตฺตา นครมฺปิ วรณสทฺเทน วุจฺจตีติ อาห ‘‘วรณา นาม เอกํ นคร’’นฺติ. ทฺวนฺทปทสฺส ปจฺเจกํ อภิสมฺพนฺโธ โหตีติ [Pg.38] เหตุสทฺทํ ปจฺเจกํ โยเชตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘กามราคาภินิเวสเหตู’’ติอาทิมาห. เหตุสทฺเทน สมฺพนฺเธ สติ โย อตฺโถ สมฺภวติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิทํ วุตฺตํ โหตี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ กามราเคน อภินิวิฏฺฐตฺตาติ เอเตน กามราคาภินิเวสเหตูติ อิมสฺส อตฺถํ ทีเปติ, ตถา วินิพทฺธตฺตาติอาทีหิ กามราควินิพทฺธเหตูติอาทีนํ. ตโต มุโขติ ตทภิมุโข. มานนฺติ อาฬฺหกาทิมานภณฺฑํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

38. 第六，摩诃迦旃延(Mahākaccāna)在家时是优禅尼(Ujjenī)国王的祭司之子，他相貌端正，仪容秀丽，令人愉悦，并且肤色金黄。有一棵树名叫伐拉那(Varaṇā)，因为此城离它不远，所以城市也因此被称为伐拉那，故说“伐拉那是一个城市”。因为复合词的每个部分都单独关联，为了说明这一点，将‘因’这个词分别与各个部分连接起来，所以说了“以对欲乐的执着为因”等等。为了说明与‘因’这个词连接后产生的含义，所以说了“此话的意思是”等等。其中，“因对欲乐的执着”这句话，阐明了“以对欲乐的执着为因”的含义；同样，“被束缚”等词语，阐明了“以对欲乐的束缚为因”等等的含义。‘面向彼’即朝向那个方向。‘量’指的是量器，如阿罗伽(āḷhaka)等。其余的在此处是显而易见的。

๓๙. สตฺตเม มธุรายนฺติ อุตฺตรมธุรายํ. คุนฺทาวเนติ กณฺหคุนฺทาวเน, กาฬปิปฺปลิวเนติ อตฺโถ. ชราชิณฺเณติ ชราย ชิณฺเณ, น พฺยาธิอาทีนํ วเสน ชิณฺณสทิเส นาปิ อกาลิเกน ชราย อภิภูเต. วโยวุทฺเธติ ชิณฺณตฺตา เอว จสฺส วโยวุทฺธิปฺปตฺติยา วุทฺเธน สีลาทิวุทฺธิยา. ชาติมหลฺลเกติ ชาติยา มหนฺตตาย จิรรตฺตตาย มหลฺลเก, น โภคปริวาราทีหีติ อตฺโถ. อทฺธคเตติ เอตฺถ อทฺธ-สทฺโท ทีฆกาลวาจีติ อาห ‘‘ทีฆกาลทฺธานํ อติกฺกนฺเต’’ติ. วโยติ ปุริมปทโลเปนายํ นิทฺเทโสติ อาห ‘‘ปจฺฉิมวย’’นฺติ, วสฺสสตสฺส ตติยโกฏฺฐาสสงฺขาตํ ปจฺฉิมวยํ อนุปฺปตฺเตติ อตฺโถ.

39. 在第七（品）中，“摩偷罗”(Madhurā)是指北摩偷罗(Uttaramadhurā)。“贡达瓦那”(Gundāvana)即黑贡达森林，意思是黑胡椒林。“衰老腐朽”是指因年老而衰败，不是因病痛等原因看似衰老，也不是被非时之老所压倒。“年高德劭”是指因其衰老已达高龄，并且其高龄也伴随着戒德等方面的增长。“耄耋长者”是指由于出生久远而年老，不是因为财富眷属等原因。“岁月流逝”，这里‘岁月’一词指漫长的时间，如说‘漫长岁月已过去’。“晚年”，这是省略前词的表达，意思是‘晚期’，指已经达到百岁人生的最后三分之一。

ภวติ เอตฺถ ผลํ ตทายตฺตวุตฺติตายาติ ภูมิ, การณนฺติ อาห ‘‘เยน การเณนา’’ติอาทิ. ปริปกฺโกติ ปริณโต, วุทฺธิภาวํ ปตฺโตติ อตฺโถ. โมฆชิณฺโณติ อนฺโต ถิรกรณานํ ธมฺมานํ อภาเวน ตุจฺฉชิณฺโณ นาม. พาลทารโกปิ ทหโรติ วุจฺจตีติ ตโต วิเสสนตฺถํ ‘‘ยุวา’’ติ วุตฺตํ. อติกฺกนฺตปฐมวยา เอว สตฺตา สภาเวน ปลิตสิรา โหนฺตีติ ปฐมวเย ฐิตภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘สุสุกาฬเกโส’’ติ วุตฺตํ. ภทฺเรนาติ ลทฺธเกน. เอกจฺโจ หิ ทหโรปิ สมาโน กาโณ วา โหติ กุณิอาทีนํ วา อญฺญตโร, โส น ภทฺเรน โยพฺพเนน สมนฺนาคโต นาม โหติ. โย ปน อภิรูโป โหติ ทสฺสนีโย ปาสาทิโก สพฺพสมฺปตฺติสมฺปนฺโน ยํ ยเทว อลงฺการปริหารํ อิจฺฉติ, เตน เตน อลงฺกโต เทวปุตฺโต วิย จรติ, อยํ ภทฺเรน โยพฺพเนน สมนฺนาคโต นาม โหติ. เตเนวาห ‘‘เยน โยพฺพเนน สมนฺนาคโต’’ติอาทิ.

果实依此而生，因其存在依存于彼，故称“地”。所谓“因”，即是说‘以何原因为’等。“成熟”即圆熟，义为已达增长的状态。所谓“虚衰老”(Moghajiṇṇa)，是因缺乏内在坚固的法，故名为空虚的衰老。小孩子也可称为年少，为了加以区别，故说“青年”(yuvā)。众生一旦过了初年，自然会头发变白，为了显示仍处于初年的状态，故说“头发乌黑”(susukāḷakeso)。“美好的”(Bhadrena)是指已获得的。有些人虽然年少，却可能是独眼、跛足等，他不能称为具足美好的青春。而若有人相貌端正，仪容俊美，令人愉悦，具足一切圆满，想要何种装饰，便以何种装饰，如天子(devaputta)般行止，此人则称为具足美好的青春。因此说‘以何等青春而具足’等。

ยมฺหิ สจฺจญฺจ ธมฺโม จาติ ยมฺหิ ปุคฺคเล โสฬสหากาเรหิ ปฏิวิทฺธตฺตา จตุพฺพิธํ สจฺจํ, ญาเณน สจฺฉิกตตฺตา นววิธโลกุตฺตรธมฺโม จ อตฺถิ. อหึสาติ [Pg.39] เทสนามตฺตเมตํ, ยมฺหิ ปน จตุพฺพิธาปิ อปฺปมญฺญาภาวนา อตฺถีติ อตฺโถ. สํยโม ทโมติ สีลญฺเจว อินฺทฺริยสํวโร จ. วนฺตมโลติ มคฺคญาเณน นีหฏมโล. ธีโรติ ธิติสมฺปนฺโน. เถโรติ โส อิเมหิ ถิรภาวการเณหิ สมนฺนาคตตฺตา เถโรติ ปวุจฺจตีติ อตฺโถ.

“于彼有谛与法”，是指于某个体(puggala)中，有以十六行相通达的四种谛，以及以智慧证悟的九种出世间法。“不害”(Ahiṃsā)仅是名言上的教示，其义是指于彼有四无量心(appamaññā)的修习。“律仪”(Saṃyamo)与“调伏”(damo)即是戒与根律仪。“已除垢者”(Vantamalo)即是以道智去除垢染者。“贤者”(Dhīro)即是具足坚忍力者。“长老”(Thero)，其义是，他因具足此等稳固之因而被称为长老。

๔๐. อฏฺฐเม ‘‘โจรา พลวนฺโต โหนฺตี’’ติ ปทํ อุทฺธริตฺวา เยหิ การเณหิ เต พลวนฺโต โหนฺติ, เตสํ สพฺภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปกฺขสมฺปนฺนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ นิวาสฏฺฐานสมฺปนฺนตา คิริทุคฺคาทิสพฺภาวโต. อติยาตุนฺติ อนฺโต ยาตุํ, คนฺตุํ ปวิสิตุนฺติ อตฺโถ. ตํ ปน อนฺโตปวิสนํ เกนจิ การเณน พหิคตสฺส โหตีติ อาห ‘‘พหิทฺธา ชนปทจาริกํ จริตฺวา’’ติอาทิ. นิยฺยาตุนฺติ พหิ นิกฺขมิตุํ. ตญฺจ พหินิกฺขมนํ พหิทฺธากรณีเย สติ สมฺภวตีติ อาห ‘‘โจรา ชนปทํ วิลุมฺปนฺตี’’ติอาทิ. อนุสญฺญาตุนฺติ อนุสญฺจริตุํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

40. 在第八（品）中，举出“盗贼强有力”(corā balavanto honti)一句，为了说明他们强有力的原因，用“具足党羽”(pakkhasampannā)等词语来显示其所有特质。其中，‘具足住处’(nivāsaṭṭhānasampannatā)是指拥有山地险要(giridugga)等。‘进入’(Atiyātuṃ)的意思是进入内部、前往、进入。而这种进入内部的行为，是发生在因故外出之人身上的，故说“在外巡游国土后”等。‘出去’(Niyyātuṃ)的意思是外出离开。而这种外出离开，是在外部有事可做时才会发生，故说“盗贼劫掠国土”等。‘随行’(Anusaññātuṃ)的意思是跟随巡行。其余的在此处是显而易见的。

๔๑. นวเม มิจฺฉาปฏิปตฺตาธิกรณเหตูติ เอตฺถ อธิ-สทฺโท อนตฺถโกติ อาห ‘‘มิจฺฉาปฏิปตฺติยา กรณเหตู’’ติ. น อาราธโกติ น สมฺปาทโก น ปริปูรโก. ญายติ ปฏิวิชฺฌนวเสน นิพฺพานํ คจฺฉตีติ ญาโย, โส เอว ตํสมงฺคินํ วฏฺฏทุกฺขปาตโต ธารณฏฺเฐน ธมฺโมติ ญาโย ธมฺโม, อริยมคฺโค. โส ปเนตฺถ สห วิปสฺสนาย อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘สหวิปสฺสนกํ มคฺค’’นฺติ. อาราธนํ นาม สํสิทฺธิ, สา ปน ยสฺมา สมฺปาทเนน ปริปูรเณน อิจฺฉิตา, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สมฺปาเทตุํ ปูเรตุ’’นฺติ.

41. 第九，于“以邪行为缘故”(micchāpaṭipattādhikaraṇahetū)一句，“adhi-”词无义，故言“以邪行为因”(micchāpaṭipattiyā karaṇahetū)。“非能成办”(na ārādhako)者，即非圆满者、非完成者。通过彻知而趣向涅槃，故为“道”(ñāyo)；此道能持护具足者，令其不堕轮回之苦，故为“法”，此道法即是圣道(ariyamaggo)。此处意指与观(vipassanā)俱行之道，故言“与观俱行之道”(sahavipassanakaṃ magga)。所谓“成办”(ārādhanaṃ)即是“成就”(saṃsiddhi)；此成就乃由圆满、达成所期，故言“为令圆满、为令达成”(sampādetuṃ pūretuṃ)。

๔๒. ทสเม ทุคฺคหิเตหีติ อตฺถโต พฺยญฺชนโต จ ทุฏฺฐุ คหิเตหิ, อูนาธิกวิปรีตปทปจฺจาภฏฺฐาทิวเสน วิโลเมตฺวา คหิเตหีติ อตฺโถ. อุปฺปฏิปาฏิยา คหิเตหีติ อิทํ ปน นิทสฺสนมตฺตํ ทุคฺคหสฺส อูนาธิกาทิวเสนปิ สมฺภวโต. เตเนวาห ‘‘อตฺตโน ทุคฺคหิตสุตฺตนฺตานํเยว อตฺถญฺจ ปาฬิญฺจ อุตฺตริตรํ กตฺวา ทสฺเสนฺตี’’ติ.

42. 第十，“由恶执取”(duggahitehi)者，谓于义、于文皆为恶执。其义为：由缺、增、倒置文句、错诵等而颠倒执取。“由非次第执取”(uppaṭipāṭiyā gahitehi)仅为例示，盖因恶执亦可由缺、增等而有。是故言：“彼等将自己所恶执之经文的义理与巴利(pāḷi)原文，更加渲染地展示。”

สมจิตฺตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

等心品释义终。

๕. ปริสวคฺควณฺณนา

5. 众品释义

๔๓. ปญฺจมสฺส ปฐเม อุทฺธจฺเจน สมนฺนาคตาติ อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญิตาย, กปฺปิเย อกปฺปิยสญฺญิตาย, อวชฺเช วชฺชสญฺญิตาย, วชฺเช อวชฺชสญฺญิตาย [Pg.40] อุทฺธจฺจปฺปกติกา. เย หิ วินเย อปกตญฺญุโน สํกิเลสโวทานิเยสุ ธมฺเมสุ น กุสลา สกิญฺจนการิโน วิปฺปฏิสารพหุลา, เตสํ อนุปฺปนฺนญฺจ อุทฺธจฺจํ อุปฺปชฺชติ, อุปฺปนฺนญฺจ ภิยฺโยภาวํ เวปุลฺลํ อาปชฺชติ. สาราภาเวน ตุจฺฉตฺตา นโฬ วิยาติ นโฬ, มาโนติ อาห ‘‘อุนฺนฬาติ อุคฺคตนฬา’’ติ. เตนาห ‘‘อุฏฺฐิตตุจฺฉมานา’’ติ. มาโน หิ เสยฺยสฺส เสยฺโยติ สทิโสติ จ ปวตฺติยา วิเสสโต ตุจฺโฉ. จาปลฺเลนาติ จปลภาเวน, ตณฺหาโลลุปฺเปนาติ อตฺโถ. มุขขราติ มุเขน ผรุสา, ผรุสวาทิโนติ อตฺโถ.

43. 第五品第一，“具足掉举”(uddhaccena samannāgatā)者，谓于不适宜作适宜想，于适宜作不适宜想，于无罪作有罪想，于有罪作无罪想，此乃掉举之性。凡于毗奈耶(vinaya)无知，于染净诸法不善，行有所障，常怀追悔者，其未生之掉举会生起，已生者更会增长广大。“慢”(māno)因无实质而空，犹如芦苇(naḷo)，故说“高举之慢”(unnaḷā)为“高耸之芦苇”(uggatanaḷā)。是故言“生起空虚之慢”(uṭṭhitatucchamānā)。对于优越者，（生起）“我更优越”或“我相等”之慢，其行相特别空虚。“以轻率”(cāpallena)即轻浮之态，义为“因贪欲而躁动”。“口粗”(mukhakharā)即口出粗言，义为“言语粗恶”。

วิกิณฺณวาจาติ วิสฺสฏวจนา สมฺผปฺปลาปิตาย อปริยนฺตวจนา. เตนาห ‘‘อสํยตวจนา’’ติอาทิ. วิสฺสฏฺฐสติโนติ สติวิรหิตา. ปจฺจยเวกลฺเลน วิชฺชมานายปิ สติยา สติกิจฺจํ กาตุํ อสมตฺถตาย เอวํ วุตฺตา. น สมฺปชานนฺตีติ อสมฺปชานา, ตํโยคนิวตฺติยํ จายํ อกาโร ‘‘อเหตุกา ธมฺมา (ธ. ส. ทุกมาติกา ๒), อภิกฺขุโก อาวาโส’’ติอาทีสุ (จูฬว. ๗๖) วิยาติ อาห ‘‘นิปฺปญฺญา’’ติ, ปญฺญารหิตาติ อตฺโถ. ปาฬิยํ วิพฺภนฺตจิตฺตาติ อุพฺภนฺตจิตฺตา. สมาธิวิรเหน ลทฺโธกาเสน อุทฺธจฺเจน เตสํ สมาธิวิรหานํ จิตฺตํ นานารมฺมเณสุ ปริพฺภมติ วนมกฺกโฏ วิย วนสาขาสุ. ปากตินฺทฺริยาติ สํวราภาเวน คิหิกาเล วิย วิวฏอินฺทฺริยา. เตนาห ‘‘ปกติยา ฐิเตหี’’ติอาทิ. วิวเฏหีติ อสํวุเตหิ.

“言语散乱”(vikiṇṇavācā)即言语放纵，因绮语而无边际。故言“言语不律”等。“失念”(vissaṭṭhasatino)即远离正念。虽有正念，然因缘不具，无力行使正念之功用，故作是说。“不正知”(na sampajānanti)即无正知，此中“a-”(无)表否定，如“无因法”(ahetukā dhammā)、“无比丘住处”(abhikkhuko āvāso)等，故言“无慧”(nippaññā)，义为缺少智慧。巴利(pāḷi)原文中“心迷乱”(vibbhantacittā)即心狂乱。因无定力，掉举得便，彼等无定者之心，于种种所缘中驰散，犹如林猴于林间枝头。“诸根放逸”(pākatindriyā)即因无防护，诸根开启，如在俗时。故言“处于自然状态”等。“开启”(vivaṭehi)即不防护。

๔๔. ทุติเย ภณฺฑนํ วุจฺจติ กลหสฺส ปุพฺพภาโคติ กลหสฺส เหตุภูตา ปริภาสา ตํสทิสี จ อนิฏฺฐกิริยา ภณฺฑนํ นาม. กลหชาตาติ หตฺถปรามาสาทิวเสน มตฺถกปฺปตฺโต กลโห ชาโต เอเตสนฺติ กลหชาตาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. วิรุทฺธวาทนฺติ ‘‘อยํ ธมฺโม, นายํ ธมฺโม’’ติอาทินา วิรุทฺธวาทภูตํ วิวาทํ. มุขสนฺนิสฺสิตตาย วาจา อิธ ‘‘มุข’’นฺติ อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘ทุพฺภาสิตา วาจา มุขสตฺติโยติ วุจฺจนฺตี’’ติ. จตุพฺพิธมฺปิ สงฺฆกมฺมํ สีมาปริจฺฉินฺเนหิ ปกตตฺเตหิ ภิกฺขูหิ เอกโต กตฺตพฺพตฺตา เอกกมฺมํ นาม. ปญฺจวิโธปิ ปาติโมกฺขุทฺเทโส เอกโต อุทฺทิสิตพฺพตฺตา เอกุทฺเทโส นาม. ปญฺญตฺตํ ปน สิกฺขาปทํ สพฺเพหิปิ ลชฺชีปุคฺคเลหิ สมํ สิกฺขิตพฺพภาวโต สมสิกฺขตา นาม[Pg.41]. ปาฬิยํ ขีโรทกีภูตาติ ยถา ขีรญฺจ อุทกญฺจ อญฺญมญฺญํ สํสนฺทติ, วิสุํ น โหติ, เอกตฺตํ วิย อุเปติ. สติปิ หิ อุภเยสํ กลาปานํ ปรมตฺถโต เภเท ปจุรชเนหิ ปน ทุวิญฺเญยฺยนานตฺตํ ขีโรทกํ สโมทิตํ อจฺจนฺตเมว สํสฏฺฐํ วิย หุตฺวา ติฏฺฐติ, เอวํ สามคฺคิวเสน เอกตฺตูปคตจิตฺตุปฺปาทา วิยาติ ขีโรทกีภูตาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เมตฺตาจกฺขูหีติ เมตฺตาจิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา โอโลกนจกฺขูหิ. ตานิ หิ ปิยภาวทีปนโต ‘‘ปิยจกฺขูนี’’ติ วุจฺจนฺติ.

44. 第二，“诤论”(bhaṇḍanaṃ)被称为“斗诤”(kalaha)的前分，即引发斗诤的恶说(paribhāsā)及类似的不喜行为，名为诤论。“生起斗诤”(kalahajātā)者，此处应见其义为：由动手等，斗诤已生起且达顶点。“相违之论”(viruddhavādaṃ)即“此是法，此非是法”等相违之论。此处“口”(mukha)意指依口而出的言语，故言“恶说(dubbhāsitā)被称为口矛”。四种僧伽羯磨，因须由住于界内、自性清净的比丘共同完成，故名“同一羯磨”。五种波罗提木叉(pātimokkha)诵品，因须共同诵出，故名“同一诵出”。已制定的学处(sikkhāpada)，因须由一切有愧之人(lajjīpuggala)平等学习，故名“平等学”。巴利(pāḷi)原文“如乳水合”(khīrodakībhūtā)者，犹如牛乳与水，互相融合，不相分离，趋于一体。从胜义而言，二者聚合物虽有差别，然于众人实难辨其异，乳水和合，宛若完全交融。此处应见其义为：如是，由和合故，心念趋于同一。“以慈眼”(mettācakkhūhi)即安立慈心而观之眼。此眼能显慈爱之相，故称“慈爱眼”。

๔๕. ตติเย อคฺควตีติ เอตฺถ อคฺค-สทฺโท อุตฺตมปริยาโย, เตน วิสิฏฺฐสฺส ปุคฺคลสฺส, วิสิฏฺฐาย วา ปฏิปตฺติยา คหณํ อิธาธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘อคฺควตีติ อุตฺตมปุคฺคลวตี’’ติอาทิ. อวิคตตณฺหตาย ตํ ตํ ปริกฺขารชาตํ พหุํ ลนฺติ อาทิยนฺตีติ พหุลา, พหุลา เอว พาหุลิกา ยถา ‘‘เวนยิโก’’ติ (อ. นิ. ๘.๑๑; ปารา. ๘; ม. นิ. ๑.๒๔๖). เต ปน ยสฺมา ปจฺจยพหุภาวาย ยุตฺตปฺปยุตฺตา นาม โหนฺติ, ตสฺมา อาห ‘‘จีวราทิพาหุลฺลาย ปฏิปนฺนา’’ติ. สิกฺขาย อาทรคารวาภาวโต สิถิลํ อทฬฺหํ คณฺหนฺตีติ สาถลิกาติ วุตฺตํ. สิถิลนฺติ จ ภาวนปุํสกนิทฺเทโส, สิถิลสทฺเทน วา สมานตฺถสฺส สาถลสทฺทสฺส วเสน สาถลิกาติ ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อวคมนฏฺเฐนาติ อโธคมนฏฺเฐน, โอรมฺภาคิยภาเวนาติ อตฺโถ. อุปธิวิเวเกติ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺคตาย อุปธิวิวิตฺเต. โอโรปิตธุราติ อุชฺฌิตุสฺสาหา. ทุวิธมฺปิ วีริยนฺติ กายิกํ เจตสิกญฺจ วีริยํ.

45. 第三，于“有胜者”(aggavatī)一句，“agga”(胜)词为“uttama”(最上)之同义词，此处意指殊胜之人(puggala)或殊胜之行道，故言“有胜者即有最上之人”等。因贪爱未离，多取种种资具，故为“多求者”(bahulā)；“bahulā”即“bāhulikā”，犹如“venayiko”(律师)。彼等勤求资具之多，故言“为衣食等之多而行”。于学处(sikkhā)无尊重故，所持松弛不坚，故称“懈怠者”(sāthalikā)。“sithilaṃ”(松弛)为中性词；或应知“sāthalikā”一词由与“sithila”同义之“sāthala”词形成。“以下行义”(avagamanaṭṭhena)即下堕之义，意为“属下分”。“于远离诸取”(upadhiviveke)即因舍离一切诸取而远离。“已放下重担”(oropitadhurā)即已舍弃精勤。“两种精进”(duvidhampi vīriyaṃ)即身精进与心精进。

๔๖. จตุตฺเถ อิทํ ทุกฺขนฺติ ทุกฺขสฺส อริยสจฺจสฺส ปจฺจกฺขโต อคฺคหิตภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. เอตฺตกเมว ทุกฺขนฺติ ตสฺส ปริจฺฉิชฺช อคฺคหิตภาวทสฺสนตฺถํ. อิโต อุทฺธํ ทุกฺขํ นตฺถีติ อนวเสเสตฺวา อคฺคหิตภาวทสฺสนตฺถํ. ยถาสภาวโต นปฺปชานนฺตีติ สรสลกฺขณปฺปฏิเวเธน อสมฺโมหโต นปฺปฏิวิชฺฌนฺติ. อสมฺโมหปฏิเวโธ จ ยถา ตสฺมึ ญาเณ ปวตฺเต ปจฺจา ทุกฺขสฺส รูปาทิปริจฺเฉเท สมฺโมโห น โหติ, ตถา ปวตฺติ. อจฺจนฺตกฺขโยติ อจฺจนฺตกฺขยนิมิตฺตํ นิพฺพานํ. อสมุปฺปตฺตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ยํ นิพฺพานํ มคฺคสฺส อารมฺมณปจฺจยฏฺเฐน การณภูตํ อาคมฺม ตทุภยมฺปิ นิรุชฺฌติ, ตํ เตสํ อสมุปฺปตฺติ นิพฺพานํ ทุกฺขนิโรโธติ วุจฺจติ.

46. 第四，说“此是苦”(idaṃ dukkhaṃ)，是为显示苦圣谛未被现前把握。说“唯此是苦”(ettakameva dukkhaṃ)，是为显示其未被限定把握。说“此外无苦”(ito uddhaṃ dukkhaṃ natthi)，是为显示其未被无余把握。“不如实知”(yathāsabhāvato nappajānanti)即未能以无痴之方式，通过彻知自相而了悟。无痴之彻知，即当彼智生起时，于后辨析色等苦蕴，亦无迷惑，如是而转。“究竟灭尽”(accantakkhayo)即以究竟灭尽为相之涅槃。“不生起”(asamuppatti)于此亦同理。涅槃作为道之所缘缘，为道之因，依此涅槃，彼二者（苦与集）皆灭，彼等之不生起涅槃，即名苦灭(dukkhanirodho)。

๔๗. ปญฺจเม [Pg.42] วิเสสนสฺส ปรนิปาเตน ‘‘ปริสากสโฏ’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘กสฏปริสา’’ติอาทิ. ‘‘กสฏปริสา’’ติ หิ วตฺตพฺเพ ‘‘ปริสากสโฏ’’ติ วุตฺตํ. ปริสามณฺโฑติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

47. 第五，因形容词后置而说“众之粗劣”(parisākasaṭo)，故释为“粗劣众”(kasaṭaparisā)等。本应言“粗劣众”(kasaṭaparisā)，却说为“众之粗劣”(parisākasaṭo)。于“众之精华”(parisāmaṇḍo)一句，亦同此理。其余文义自明。

๔๘. ฉฏฺเฐ คมฺภีราติ อคาธา ทุกฺโขคาฬฺหา. ปาฬิวเสนาติ อิมินา โย ธมฺมปฏิสมฺภิทาย วิสโย คมฺภีรภาโว, ตมาห. ธมฺมปฺปฏิเวธสฺส หิ ทุกฺกรภาวโต ธมฺมสฺส ปาฬิยา ทุกฺโขคาฬฺหตาย คมฺภีรภาโว. ‘‘ปาฬิวเสน คมฺภีรา’’ติ วตฺวา ‘‘สลฺลสุตฺตสทิสา’’ติ วุตฺตํ ตสฺส ‘‘อนิมิตฺตมนญฺญาต’’นฺติอาทินา (สุ. นิ. ๕๗๙) ปาฬิวเสน คมฺภีรตาย ลพฺภนโต. ตถา หิ ตตฺถ ตา คาถา ทุวิญฺเญยฺยรูปา ติฏฺฐนฺติ. ทุวิญฺเญยฺยญฺหิ ญาเณน ทุกฺโขคาฬฺหนฺติ กตฺวา ‘‘คมฺภีร’’นฺติ วุจฺจติ. ปุพฺพาปรมฺเปตฺถ กาสญฺจิ คาถานํ ทุวิญฺเญยฺยตาย ทุกฺโขคาฬฺหเมว, ตสฺมา ตํ ‘‘ปาฬิวเสน คมฺภีรา’’ติ วุตฺตํ. อิมินาว นเยน ‘‘อตฺถวเสน คมฺภีรา’’ติ เอตฺถาปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. มหาเวทลฺลสุตฺตสฺส (ม. นิ. ๑.๔๔๙ อาทโย) อตฺถวเสน คมฺภีรตา สุวิญฺเญยฺยาว. โลกํ อุตฺตรตีติ โลกุตฺตโร, นววิโธ อปฺปมาณธมฺโม. โส อตฺถภูโต เอเตสํ อตฺถีติ โลกุตฺตรา. เตนาห ‘‘โลกุตฺตรอตฺถทีปกา’’ติ.

48. 第六，“甚深”（gambhīra）即“深不见底”（agādhā）、“难测”（dukkhogāḷhā）。“依巴利（圣典）”（pāḷivasena）是指法无碍解所缘之甚深。实因法之难通达，法之巴利（圣典）难测，故甚深。说了“依巴利（圣典）而甚深”（pāḷivasena gambhīrā）后，又说“如《箭经》”（sallasuttasadisā），这是因为从“无相、非可知”（animittamanaññāta）等（《经集》579）中可得其巴利（圣典）之甚深。因此，那里的偈颂以难解的形式存在。难解者，以智难测，故称“甚深”。此中一些偈颂的前后关系难以理解、难以测度，因此说它是“依巴利（圣典）而甚深”。循此理，对“依义而甚深”（atthavasena gambhīrā）也应如是理解。而《大广说经》（Mahāvedallasutta，《中部》1.449等）依义之甚深反而容易理解。超越世间，故为出世间（lokuttara），即九种无量法。彼（出世间法）为此等（经）之义，故称出世间。因此说“阐明出世间义”（lokuttaraatthadīpakā）。

สตฺตสุญฺญํ ธมฺมมตฺตเมวาติ สตฺเตน อตฺตนา สุญฺญํ เกวลํ ธมฺมมตฺตเมว. อุคฺคเหตพฺพํ ปริยาปุณิตพฺพนฺติ ลิงฺควจนวิปลฺลาเสน วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อุคฺคเหตพฺเพ จ ปริยาปุณิตพฺเพ จา’’ติ. กวิโน กมฺมํ กวิตา. ยํ ปนสฺส กมฺมํ, ตํ เตน กตนฺติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘กวิตาติ กวีหิ กตา’’ติ. อิตรนฺติ กาเวยฺยาติ ปทํ, กาพฺยนฺติ วุตฺตํ โหติ. กาพฺยนฺติ จ กวินา วุตฺตนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ตสฺเสว เววจน’’นฺติ. วิจิตฺรอกฺขราติ วิจิตฺตาการกฺขรา วิญฺญาปนียา. สาสนโต พหิภูตาติ น สาสนาวจรา. เตสํ สาวเกหีติ พุทฺธานํ สาวกาติ อปญฺญาตานํ เยสํ เกสญฺจิ สาวเกหิ. น เจว อญฺญมญฺญํ ปฏิปุจฺฉนฺตีติ เย วาเจนฺติ, เย จ สุณนฺติ, เต อญฺญมญฺญํ อตฺถาทึ นปฺปฏิปุจฺฉนฺติ, เกวลํ วาจนสวนมตฺเตเนว ปริตุฏฺฐา โหนฺติ. จาริกํ น วิจรนฺตีติ อสุกสฺมึ ฐาเน อตฺถาทึ ชานนฺตา อตฺถีติ ปุจฺฉนตฺถาย จาริกํ น คจฺฉนฺติ ตาทิสสฺส ปุคฺคลสฺส อภาวโต ตสฺส จ ปุพฺพาปรวิโรธโต. กถํ โรเปตพฺพนฺติ เกน ปกาเรน นิกฺขิปิตพฺพํ. อตฺโถ นาม สภาวโต อนุสนฺธิโต สมฺพนฺธโต [Pg.43] ปุพฺพาปรโต อาทิปริโยสานโต จ ญาโต สมฺมาญาโต โหตีติ อาห ‘‘โก อตฺโถ’’ติอาทิ. อนุตฺตานีกตนฺติ อกฺขรสนฺนิเวสาทินา อนุตฺตานีกตํ. กงฺขายาติ สํสยสฺส.

“有情空，唯是法”者，谓有情、我空，唯是纯粹的法。“应受持、应通晓”者，实为性与数之错置，即“应受持与通晓”。诗人之作为即诗作。凡其作为，皆可谓其所作，故说“诗作即诗人所作”。“其他”指的是“韵文”（kāveyya）一词，也就是诗歌。诗歌即诗人所说，此即其义。因此说“此即其同义词”。“文辞绮丽”者，指形态奇特的文字，能令人了知。“教外”者，即不属教法范围。“彼等之声闻”者，指某些不为人知的佛陀声闻。“不互相诘问”者，指说法者与听法者互不诘问其义等，仅满足于说法和听法。“不游行请教”者，是说他们不会为了请教意义而去某地游行，因为不存在能解说的人，也因为那些典籍本身前后矛盾。“如何安立”者，指以何种方式安置。所谓义理，是从自性、连贯、联系、前后、起始和结尾等角度正确认知，所以说“是何义”等。“未阐明”者，指通过文字排列等没有加以诠释。“于疑”者，即于怀疑。

๔๙. สตฺตเม กิเลเสหี อามสิตพฺพโต อามิสํ, จตฺตาโร ปจฺจยา. ตเทว ครุ ครุกาตพฺพํ เอเตสํ, น ธมฺโมติ อามิสครู. เตนาห ‘‘โลกุตฺตรธมฺมํ ลามกโต คเหตฺวา ฐิตปริสา’’ติ. อุภโต ภาคโต วิมุตฺโตติ อุภโตภาควิมุตฺโต. ทฺวีหิ ภาเคหิ ทฺเว วาเร วิมุตฺโต. ปญฺญาย วิมุตฺโตติ สมถสนฺนิสฺสเยน วินา อคฺคมคฺคปญฺญาย วิมุตฺโต. เตนาห ‘‘สุกฺขวิปสฺสกขีณาสโว’’ติ. กาเยนาติ นามกาเยน. ฌานผสฺสํ ผุสิตฺวาติ อฏฺฐสมาปตฺติสญฺญิตํ ฌานผสฺสํ อธิคมวเสน ผุสิตฺวา. ปจฺฉา นิโรธํ นิพฺพานํ ยถา อาโลจิตํ นามกาเยน สจฺฉิกโรตีติ กายสกฺขี. น ตุ วิมุตฺโต เอกจฺจานํ อาสวานํ อปริกฺขีณตฺตา. ทิฏฺฐนฺตํ ปตฺโตติ ทิฏฺฐสฺส อนฺโต อนนฺตโร กาโล ทิฏฺฐนฺโต, ทสฺสนสงฺขาตสฺส โสตาปตฺติมคฺคญาณสฺส อนนฺตรํ ปตฺโตติ อตฺโถ. ปฐมผลโต ปฏฺฐาย หิ ยาว อคฺคมคฺคา ทิฏฺฐิปฺปตฺโต. เตนาห ‘‘อิเม ทฺเวปิ ฉสุ ฐาเนสุ ลพฺภนฺตี’’ติ.

49. 第七，因能被诸烦恼所触，故为“资具”（āmisa），即四种资具。彼等重此，以此为重，不重于法，故称“重资具”。因此说“轻视出世间法而住的团体”。“俱分解脱”者即双分解脱。由二分解脱，或二次解脱。“慧解脱”者，即不依止奢摩他，而以最上道慧解脱。因此说“纯观（sukkhavipassaka）漏尽者”。“以身”者，即名身。“触禅触”者，即以证得的方式触及八等至所摄之禅触。之后以名身如实证悟所缘之灭、涅槃，是为“身证”。但并非解脱，因为还有一些漏未断尽。“至见之终点”者，即见之后的无间之时，意思是到达名为“见”之入流道智后的时刻。从初果开始直到最高道都是“见至”。因此说“这两种人在六个地方可以发现”。

สทฺทหนฺโต วิมุตฺโตติ เอเตน สพฺพถา อวิมุตฺตสฺส สทฺธามตฺเตน วิมุตฺตภาวทสฺสเนน สทฺธาวิมุตฺตสฺส เสกฺขภาวเมว วิภาเวติ. สทฺธาวิมุตฺโตติ วา สทฺธาย อวิมุตฺโตติ อตฺโถ. ฉสุ ฐาเนสูติ ปฐมผลโต ปฏฺฐาย ฉสุ ฐาเนสุ. ธมฺมํ อนุสฺสรตีติ ปฐมมคฺคปญฺญาสงฺขาตํ ธมฺมํ อนุสฺสรติ. สทฺธํ อนุสฺสรตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อุโภปิ เหเต โสตาปตฺติมคฺคฏฺฐาเยว. อิมํ กสฺมา คณฺหนฺตีติ เอวํ เอกนฺตปาสํเสสุ อริเยสุ คยฺหมาเนสุ อิมํ เอกนฺตนินฺทิตํ ลามกํ ทุสฺสีลํ กสฺมา คณฺหนฺติ. สพฺเพสุ สพฺพตา สทิเสสุ ลพฺภมาโนปิ วิเสโส น ปญฺญายติ, วิสภาเค ปน สติ เอว ปญฺญายติ ปฏภาเวน วิย จิตฺตปฏสฺสาติ อาห ‘‘เอกจฺเจสุ ปนา’’ติอาทิ. คนฺถิตาติ อวพทฺธา. มุจฺฉิตาติ มุจฺฉํ สมฺโมหํ อาปนฺนา. ฉนฺทราคอปกฑฺฒนายาติ ฉนฺทราคสฺส อปนยนตฺถํ. นิสฺสรณปญฺญายาติ ตโต นิสฺสรณาวหาย ปญฺญาย วิรหิตา.

“信解脱”者，以此显示，对于完全未解脱者，仅凭信心而见解脱相，阐明了“信解脱”实为有学。或“信解脱”义为“以信而未解脱”。“于六处”是指从初果开始的六处。“随念法”是指随念名为初道慧之法。“随念信”也是同样的道理。此二者皆属于入流道位。“为何取此人”呢？即在当取一向可赞之圣者时，为何反取此一向可呵、低劣、恶戒之人呢？于一切全然相似者中，虽可得差别，然不显了；于不相似者中，则显了，犹如画作之于画布，故说“于某些之中”等。“结缚”是指被束缚。“昏迷”是指陷入昏昧、痴迷。“为离欲贪”是指为了去除欲贪。“无出离慧”是指缺乏能引生出离的智慧。

ปญฺญาธุเรนาติ [Pg.44] วิปสฺสนาภินิเวเสน. อภินิวิฏฺโฐติ วิปสฺสนามคฺคํ โอติณฺโณ. ตสฺมึ ขเณติ โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ. ธมฺมานุสารี นาม ปญฺญาสงฺขาเตน ธมฺเมน อริยมคฺคโสตสฺส อนุสฺสรณโต. กายสกฺขี นาม นามกาเยน สจฺฉิกาตพฺพสฺส นิพฺพานสฺส สจฺฉิกรณโต. วิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทานํ วเสน ทฺวิกฺขตฺตุํ. อรูปชฺฌาเนหิ รูปกายโต, อคฺคมคฺเคน เสสกายโตติ ทฺวีหิ ภาเคหิ นิสฺสกฺกวจนญฺเจตํ. ทิฏฺฐนฺตํ ปตฺโต, ทิฏฺฐตฺตา วา ปตฺโตติ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต. ตตฺถ ทิฏฺฐนฺตํ ปตฺโตติ ทสฺสนสงฺขาตสฺส โสตาปตฺติมคฺคญาณสฺส อนนฺตรํ ปตฺโตติ อตฺโถ. ทิฏฺฐตฺตาติ จตุสจฺจทสฺสนสงฺขาตาย ปญฺญาย นิโรธสฺส ทิฏฺฐตฺตา. ฌานผสฺสรหิตาย สาติสยาย ปญฺญาย เอว วิมุตฺโตติ ปญฺญาวิมุตฺโต. เสสํ วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมว.

“以慧为首”者，是指以观（vipassanā）为专注。“专注”者，是指已进入观道。“于彼时”者，是指入流道之时。“法随行”者，是因以名为慧之法，随行于圣道之流。“身证”者，是因以名身亲证当证之涅槃。以镇伏和断灭的方式，（解脱）两次。以无色禅离色身，以最上道离余身，这是用两个部分来说明离系。“已至见之终点”，或“因已见而至”，故称为“见至”。此处，“至见之终点”，是指在名为“见”之入流道智后到达。所谓“因已见”，是指凭借名为“见四圣谛”之慧，已见于灭。仅以无禅触而殊胜之慧解脱，故为“慧解脱”。其余含义如前所述，甚易理解。

๕๐. อฏฺฐเม น สมาติ วิสมา. กายกมฺมาทีนํ วิสมตฺตา ตโต เอว ตตฺถ ปกฺขลนํ สุลภนฺติ อาห ‘‘สปกฺขลนฏฺเฐนา’’ติ. นิปฺปกฺขลนฏฺเฐนาติ ปกฺขลนาภาเวน. อุทฺธมฺมานีติ ธมฺมโต อเปตานิ. อุพฺพินยานีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย.

50. 第八，“不平”（visamā），即不平等。因为身业等不平等的缘故，容易在那里失足，所以说“以有失足为义”。“以无失足为义”，即是没有失足的缘故。“高举法”（uddhammāni），即是背离正法。“高举律”（ubbinayāni），此处也是同样的道理。

๕๑. นวเม อธมฺมิกาติ อธมฺเม นิยุตฺตา. เตนาห ‘‘นิทฺธมฺมา’’ติ, ธมฺมรหิตาติ อตฺโถ.

51. 第九，“不如法”（adhammikā），是指从事于非法的人。因此说“无法”（niddhammā），意思是远离正法。

๕๒. ทสเม คณฺหนฺตีติ ปวตฺเตนฺติ. น เจว อญฺญมญฺญํ สญฺญาเปนฺตีติ มูลโต ปฏฺฐาย ตํ อธิกรณํ ยถา วูปสมฺมติ, เอวํ อญฺญมญฺญํ อิตรีตเร น สมฺมา ชานาเปนฺติ. สญฺญาปนตฺถํ สนฺนิปาเต สติ ตตฺถ ยุตฺตปตฺตกรเณน สญฺญตฺติยา ภวิตพฺพํ, เต ปน สญฺญาปนตฺถํ น สนฺนิปตนฺติ. น เปกฺขาเปนฺตีติ ตํ อธิกรณํ มูลโต ปฏฺฐาย อญฺญมญฺญํ น เปกฺขาเปนฺติ. อสญฺญตฺติเยว อตฺตนา คหิตปกฺขสฺส พลํ เอเตสนฺติ อสญฺญตฺติพลา. น ตถา มนฺเตนฺตีติ สนฺทิฏฺฐิปรามาสิอาธานคฺคาหิทุปฺปฏินิสฺสคฺคิภาเวน ตถา น มนฺเตนฺติ. เตนาห ‘‘ถามสา’’ติอาทิ. อุตฺตานตฺโถเยว กณฺหปกฺเข วุตฺตปฺปฏิปกฺเขน คเหตพฺพตฺตา.

52. 第十，执持者，即令其发生。不互相说服者，即不从根本上使该争端得以平息，彼此之间未如理令知。为说服而集会时，应依适当程序进行表白，但他们并非为此而集会。不互相审察者，即不从根本上互相审察该争端。因不作表白，彼等仅依仗己方所持之势力，故称“不表白力”。不如理商议者，即因执取己见、固执、难以舍弃，故不如理商议。因此说“强行”等。其义自明，当以黑分中所说之对治法来理解。

ปริสวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

众集品释义终。

ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

初五十经终。

๒. ทุติยปณฺณาสกํ

2. 第二五十经

(๖) ๑. ปุคฺคลวคฺควณฺณนา

(6) 1. 人品释义

๕๓. ทุติยปณฺณาสกสฺส [Pg.45] ปฐเม หิตคฺคหเณน เมตฺตา วุตฺตา โหติ, น กรุณา, อนุกมฺปาคหเณน ปน กรุณาติ จกฺกวตฺตินา สทฺธึ คหิตตฺตา ‘‘โลกานุกมฺปายา’’ติ น วุตฺตํ. นิปฺปริยายโต โลกานุกมฺปา นาม สมฺมาสมฺพุทฺธาธีนาติ. ทฺเวติ มนุสฺสเทวสมฺปตฺติวเสน ทฺเว สมฺปตฺติโย. ตา ทฺเว, นิพฺพานสมฺปตฺติ จาติ ติสฺโส.

53. 在第二五十经初，由取“利益”(hita)之义，故说是慈而非悲；由取“怜悯”(anukampā)之义，故说是悲。因与转轮王一并论及，故未说“对世间之怜悯”(lokānukampāya)。从究竟义而言，对世间之怜悯，实乃正等觉者所属。“二”者，指人与天之二种成就。此二者，再加涅槃成就，则为三种。

๕๔. ทุติเย พหุโส โลเก น จิณฺณา น ปวตฺตา มนุสฺสาติ อาจิณฺณมนุสฺสา. กทาจิเทว หิ เนสํ โลเก นิพฺพตฺติ อภูตปุพฺพา ภูตาติ อพฺภุตมนุสฺสา.

54. 第二经中，“世间不常行、不常有之人”，即是稀有之人。他们偶尔才在世间出生，前所未有，故称“未曾有之人”。

๕๕. ตติเย ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ อนุตาปํ กโรติ ตสฺส เอกพุทฺธเขตฺตภาวโต.

55. 第三经中，因其为同一佛土，故于一万轮围世界中生起懊悔。

๕๖. จตุตฺเถ ถูปสฺส ยุตฺตาติ ธาตุโย ปกฺขิปิตฺวา ถูปกรณสฺส ยุตฺตา.

56. 第四经中，“适合建塔”意为：放入舍利后，适合建造塔。

๕๗. ปญฺจเม อตฺตโน อานุภาเวนาติ สยมฺภุญาเณน. พุทฺธาติ พุทฺธวนฺโต.

57. 第五经中，“依自身威力”(attano ānubhāvena)是依自生智(sayambhuñāṇa)之义。“佛陀”(Buddhā)是具觉者(buddhavanto)之义。

๕๘. ฉฏฺเฐ ปหีนตฺตา น ภายตีติ อตฺตสิเนหาภาวโต น ภายติ. สกฺกายทิฏฺฐิคฺคหณญฺเจตฺถ นิทสฺสนมตฺตํ, อตฺตสิเนหสฺส ปฏิฆสฺส ตเทกฏฺฐสมฺโมหสฺส จ วเสน ภายนํ โหตีติ เตสมฺปิ ปหีนตฺตา น ภายติ, อญฺญถา โสตาปนฺนาทีนํ อภเยน ภวิตพฺพํ สิยา. สกฺกายทิฏฺฐิยา พลวตฺตาติ เอตฺถ อหํการสมฺโมหนตาทีนมฺปิ พลวตฺตาติ วตฺตพฺพํ.

58. 第六经中，“因已断除而不惧”，是因无有我爱(attasineha)而不惧。于此，提及身见(sakkāyadiṭṭhi)仅为例示。实因我爱、瞋恚(paṭigha)及与之相应的痴(sammoha)而有怖畏，由彼等亦已断除，故无所畏惧。否则，须陀洹(sotāpanna)等亦应无畏。于“身见为强力”之处，亦当说我慢(ahaṃkāra)、痴等为强力。

๕๙. สตฺตเม อสฺสาชานีโยติ ลิขนฺติ, อุสภาชานีโยติ ปน ปาโฐติ.

59. 第七经中，有写为“良马”(assājānīya)者，然文本当为“良牛”(usabhājānīya)。

๖๑. นวเม ตตฺถาติ อนฺตราปเณ. เอโกติ ทฺวีสุ กินฺนเรสุ เอโก. อมฺพิลิกาผลญฺจ อทฺทสาติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. อมฺพิลิกาผลนฺติ ตินฺติณีผลนฺติ [Pg.46] วทนฺติ, จตุรมฺพิลนฺติ อปเร. ทฺเว อตฺเถติ ปาฬิยํ วุตฺเต ทฺเว อตฺเถ.

61. 第九经中，“于彼”(tattha)指于市场中(antarāpaṇa)。“一”(eko)指二紧那罗(kinnara)中之一。“见酸果”(Ambilikāphalañca addasa)一句，应与上下文关联理解。所谓“酸果”(Ambilikāphala)，有人言是酸豆果(tintiṇīphala)，亦有人言是四酸果(caturambila)。经中所言“二义”(dve atthe)，即指有两种意义。

๖๒. ทสเม ยถาอารทฺเธ กิจฺเจ วตฺตมาเน อนฺตรา เอว ปฏิคมนํ ปฏิวานํ, นตฺถิ เอตสฺส ปฏิวานนฺติ อปฺปฏิวาโน. ตตฺถ อสํโกจปฺปตฺโต. เตนาห ‘‘อนุกฺกณฺฐิโต’’ติอาทิ.

62. 第十经中，于已开始进行之事务，中途返回，是为退转(paṭivāna)。此人无有退转，故称不退转者(appaṭivāno)。此指已达不退缩之境。因此说“无忧恼”(anukkaṇṭhito)等。

๖๓. เอกาทสเม สนฺนิวาสนฺติ สหวาสํ. ยถา อสปฺปุริสา สห วสนฺตา อญฺญมญฺญํ อคารเวน อนาทริยํ กโรนฺติ, ตปฺปฏิกฺเขเปน สปฺปุริสานํ สคารวปฺปฏิปตฺติทสฺสนปรมิทํ สุตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ.

63. 第十一经中，“共住”(sannivāsa)即共同生活(sahavāsa)。譬如非善士(asappurisa)共住时，互相不敬、不尊重。当知此经旨在与此相反，以示善士(sappurisa)具恭敬之行仪。

๖๔. ทฺวาทสเม ทฺวีสุปิ ปกฺเขสูติ วิวาทาปนฺนานํ ภิกฺขูนํ ทฺวีสุปิ ปกฺเขสุ. สํสรมานาติ ปวตฺตมานา. ทิฏฺฐิปฬาโสติ ทิฏฺฐิสนฺนิสฺสโย ปฬาโส ยุคคฺคาโห. อาฆาเตนฺโตติ อาหนนฺโต พาเธนฺโต. อนภิราธนวเสนาติ ยสฺส อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ตทญฺเญสญฺจ อตฺถสฺส อนภิราธนวเสน. สพฺพมฺเปตนฺติ วจีสํสาโรติ สพฺพมฺเปตํ. อตฺตโน จิตฺเต ปริสาย จ จิตฺเตติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ.

64. 第十二经中，“于两派中”(dvīsupi pakkhesu)指于陷入争论的比丘之两派中。“迁流”(saṃsaramānā)意为持续发生。“见之秽”(diṭṭhipaḷāsa)指依于见之秽，即固执己见。“恼害”(āghātenta)指打击、妨碍。“因不成就故”(anabhirādhanavasena)指于其生起者，对自己及他人之利益皆不成就故。“这一切”(sabbampetaṃ)即是“言语之迁流”(vacīsaṃsāro)。应引入“于自心及于众会之心”而建立关联。

ปุคฺคลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

人品释义终。

(๗) ๒. สุขวคฺควณฺณนา

(7) 2. 乐品释义

๖๕. ทุติยสฺส ปฐเม สพฺพกามนิปฺผตฺติมูลกํ สุขนฺติ อนวเสสอุปโภคปริโภควตฺถุนิปฺผตฺติเหตุกํ กามสุขํ. ปพฺพชฺชามูลกํ สุขนฺติ ปพฺพชฺชาเหตุกํ ปวิเวกสุขํ.

65. 第二品第一经中，“以一切欲求之完成为根基的乐”，是指无余受用、享用诸事之完成为因的欲乐。“以出家为根基的乐”，是指以出家为因的远离之乐。

๖๖. ทุติเย กาเมติ ปญฺจ กามคุเณ, สพฺเพปิ วา เตภูมเก ธมฺเม. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘สพฺเพปิ เตภูมกา ธมฺมา กมนียฏฺเฐน กามา’’ติ (มหานิ. ๑). เนกฺขมฺมํ วุจฺจติ ปพฺพชฺชา ฆรพนฺธนโต นิกฺขนฺตตฺตา. นิพฺพานเมว วา –

66. 第二经中，“欲”(kāma)指五欲，或一切三界法。如所说：“一切三界法，因其可爱之义，故称为欲。”(mahāni. 1)。“出离”(nekkhamma)者，谓出家，因其脱离家庭束缚故。或即是涅槃——

‘‘ปพฺพชฺชา ปฐมํ ฌานํ, นิพฺพานญฺจ วิปสฺสนา;

สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา, เนกฺขมฺมนฺติ ปวุจฺจเร’’ติ. (อิติวุ. อฏฺฐ. ๑๐๙) –

“出家、初禅，涅槃与观(vipassanā)；一切诸善法，皆称为出离。”(itivu. aṭṭha. 109)

หิ วุตฺตํ.

——如是说故。

๖๗. ตติเย [Pg.47] อุปธี วุจฺจนฺติ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา, ตนฺนิสฺสิตํ สุขํ อุปธิสุขํ. ตปฺปฏิปกฺขโต นิรุปธิสุขํ โลกุตฺตรสุขํ.

67. 第三经中，“所依”(upadhi)指五取蕴。依于彼之乐为有依乐。与此相反，无依乐即出世间乐。

๖๘. จตุตฺเถ วฏฺฏปริยาปนฺนํ สุขํ วฏฺฏสุขํ. นิพฺพานารมฺมณํ สุขํ วิวฏฺฏสุขํ.

68. 第四经中，轮回所摄之乐为轮回乐。以涅槃为所缘之乐为出轮回乐。

๖๙. ปญฺจเม สํกิเลสนฺติ สํกิลิฏฺฐํ. เตนาห ‘‘วฏฺฏคามิสุข’’นฺติ. วิวฏฺฏสุขนฺติ มคฺคผลสหคตํ สุขํ.

69. 第五经中，“杂染”(saṃkilesa)意为已染污。因此说“趣向轮回之乐”(vaṭṭagāmisukha)。出轮回乐(vivaṭṭasukha)是与道、果相应的乐。

๗๐. ฉฏฺเฐ อริยานเมว สุขํ อริยสุขํ, อริยญฺจ ตํ สุขญฺจาติปิ อริยสุขํ. อนริยานเมว สุขํ อนริยสุขํ. อนริยญฺจ ตํ สุขญฺจาติปิ อนริยสุขํ.

70. 第六经中，圣者之乐，是为圣乐；其乐为圣，亦是圣乐。非圣者之乐，是为非圣乐；其乐非圣，亦是非圣乐。

๗๑. สตฺตเม ตนฺติ เจตสิกสุขํ.

71. 第七经中，“彼”(taṃ)指心所乐。

๗๒. อฏฺฐเม สห ปีติยา วตฺตตีติ สปฺปีติกํ, ปีติสหคตํ สุขํ. สภาวโต วิราคโต จ นตฺถิ เอตสฺส ปีตีติ นิปฺปีติกํ สุขํ. อฏฺฐกถายํ ปเนตฺถ ฌานสุขเมว อุทฺธฏํ, ตถา จ ‘‘โลกิยสปฺปีติกสุขโต โลกิยนิปฺปีติกสุขํ อคฺค’’นฺติ วุตฺตํ. โลกิยนิปฺปีติกมฺปิ หิ อคฺคํ ลพฺภเตวาติ ภูมนฺตรํ ภินฺทิตฺวา อคฺคภาโว เวทิตพฺโพ.

72. 第八经中，与喜俱行，故为有喜乐，即与喜相应之乐。因其自性及离贪，彼无有喜，故为无喜乐。于义注中，此处仅引禅那之乐为例，故说：“于世间有喜乐中，世间无喜乐为胜。”盖因世间无喜乐亦可得胜境，故当知此殊胜状态是破除地之界限而达。

๗๓. นวเม สาตสภาวเมว สุขํ สาตสุขํ, น อุเปกฺขาสุขํ วิย อสาตสภาวํ. กามญฺเจตฺถ กายวิญฺญาณสหคตมฺปิ สาตสุขเมว, อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘ตีสุ ฌาเนสุ สุข’’นฺเตว วุตฺตํ.

73. 第九经中，具愉悦自性之乐为愉悦乐(sātasukha)，非如舍俱乐(upekkhāsukha)般具不愉悦自性。此处，与身识相应之乐虽亦为愉悦乐，然义注中仅言“于三禅中之乐”。

๗๔. ทสเม สมาธิสมฺปยุตฺตํ สุขํ สมาธิสุขํ. น สมาธิสมฺปยุตฺตํ สุขํ อสมาธิสุขํ.

74. 第十经中，与定相应之乐为定乐。不与定相应之乐为非定乐。

๗๕. เอกาทสเม สุตฺตนฺตกถา เอสาติ ‘‘สปฺปีติกํ ฌานทฺวย’’นฺติ วุตฺตํ.

75. 第十一经中，此是依经藏之说，故言“有喜之二禅”。

๗๗. เตรสเม รูปชฺฌานํ รูปํ อุตฺตรปทโลเปน, ตํ อารมฺมณํ เอตสฺสาติ รูปารมฺมณํ. จตุตฺถชฺฌานคฺคหณํ ปน ยทสฺส ปฏิโยคี, เตน สมานโยคกฺขมทสฺสนปรํ. ยํ กิญฺจิ รูปนฺติ ยํ กิญฺจิ รุปฺปนลกฺขณํ รูปํ. ตปฺปฏิกฺเขเปน อรูปํ เวทิตพฺพํ.

77. 第十三经中，“色禅”(rūpajjhāna)是省略后分词而作“色”(rūpa)，以其为所缘，故称“色所缘”。提及第四禅，旨在显示其与对应者有同等修习之堪能性。“任何色”(yaṃ kiñci rūpaṃ)指任何具变坏相之色。与此相反，当知为无色。

สุขวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

乐品释义终。

(๘) ๓. สนิมิตฺตวคฺควณฺณนา

(8) 3. 有相品释义

๗๘-๗๙. ตติยสฺส [Pg.48] ปฐเม นิมียติ เอตฺถ ผลํ อวเสสปจฺจเยหิ ปกฺขิปียติ วิยาติ นิมิตฺตํ, การณนฺติ อาห ‘‘สนิมิตฺตาติ สการณา’’ติ. ทุติยาทีสูติ ทุติยสุตฺตาทีสุ. เอเสว นโยติ อิมินา นิทานาทิปทานมฺปิ การณปริยายเมว ทีเปติ. นิททาติ ผลนฺติ นิทานํ, หิโนติ ผลํ ปติฏฺฐาติ เอเตนาติ เหตุ, สงฺขโรติ ผลนฺติ สงฺขาโร, ปฏิจฺจ เอตสฺมา ผลํ เอตีติ ปจฺจโย, รุปฺปติ นิรุปฺปติ ผลํ เอตฺถาติ รูปนฺติ เอวํ นิทานาทิปทานมฺปิ เหตุปริยายตา เวทิตพฺพา.

78-79. 第三品第一经中，“相”(nimittaṃ)一词，意思是果在此处被其余的缘投入一般地产生，故为相，即是原因。（义注）说：“有相(sanimittā)即是有原因(sakāraṇā)。”在第二经等中，也是此理。由此可知，“缘起”(nidāna)等词语也只是原因的同义词。因为它安置果，故称为“缘起”；因为它促使并确立果，故称为“因”(hetu)；因为它造作果，故称为“行”(saṅkhāra)；因为依靠它果才产生，故称为“缘”(paccaya)；因为果在此毁坏、变异，故称为“色”(rūpa)。如是，应知“缘起”等词语是原因的同义词。

๘๔. สตฺตเม ปจฺจยภูตายาติ สหชาตาทิปจฺจยภูตาย.

84. 第七经中，“作为缘的”是指俱生缘等作为缘的诸缘。

๘๗. ทสเม สเมจฺจ สมฺภุยฺย ปจฺจเยหิ กโตติ สงฺขโต, สงฺขโต ธมฺโม อารมฺมณํ เอเตสนฺติ สงฺขตารมฺมณา. มคฺคกฺขเณ น โหนฺติ นาม ปหียนฺตีติ กตฺวา. นาเหสุนฺติ เอตฺถ ‘‘วุจฺจนฺตี’’ติ อชฺฌาหริตพฺพํ. ยาว อรหตฺตา เทสนา เทสิตา ตํตํสุตฺตปริโยสาเน ‘‘น โหนฺตี’’ติ วุตฺตตฺตา.

87. 第十经中，“有为”(saṅkhato)是由诸缘集合在一起而形成的。以有为法为所缘，故称“有为所缘”。在道的刹那，它们不存在，因为已被断除。在“彼等已非有”(Nāhesuṃ)这里，应补充“被称为”(vuccanti)一词。因为教法是说至阿罗汉果，而在各经的结尾都说到“不存在”(na honti)。

สนิมิตฺตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

有相品释义终。

(๙) ๔. ธมฺมวคฺควณฺณนา

(9) 4. 法品释义

๘๘. จตุตฺถสฺส ปฐเม ผลสมาธีติ จตูสุปิ อริยผเลสุ สมาธิ. ตถา ผลปญฺญา เวทิตพฺพา.

88. 第四品第一经中，“果定”是指四种圣果中的定。同样的，“果慧”也应这样理解。

๘๙. ทุติเย สมฺปยุตฺตธมฺเม ปริคฺคณฺหาตีติ ปคฺคาโห. น วิกฺขิปตีติ อวิกฺเขโป.

89. 第二经中，“摄受相应法”名为策举；“不散乱”即不散乱。

๙๐. ตติเย นมนฏฺเฐน นามํ. รุปฺปนฏฺเฐน รูปํ. สมฺมสนจารสฺส อธิปฺเปตตฺตา ‘‘จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา’’ตฺเวว วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ธมฺม-โกฏฺฐาสปริจฺเฉทญาณํ นาม กถิต’’นฺติ.

90. 第三经中，以倾向之义为名。以毁坏之义为色。因为有辨识目标的作用，所以说“四个无色蕴”。因此说“了知法类差别的智慧称为名”。

๙๑. จตุตฺเถ วิชานนฏฺเฐน วิชฺชา. วิมุจฺจนฏฺเฐน วิมุตฺติ.

91. 第四经中，以了知之义为明；以解脱之义为解脱。

๙๒. ปญฺจเม [Pg.49] ภโว นาม สสฺสตํ สทา ภาวโต, สสฺสตวเสน อุปฺปชฺชนทิฏฺฐิ ภวทิฏฺฐิ. วิภโว นาม อุจฺเฉโท วินาสนฏฺเฐน, วิภววเสน อุปฺปชฺชนทิฏฺฐิ วิภวทิฏฺฐิ. อุตฺตานตฺถาเนว เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา.

92. 第五经中，“有”是指认为事物常恒、永远存在，由此产生的见解是常见或有见。“非有”是指认为事物是断灭的，具有毁灭的性质，由此产生的见解是断见或非有见。这些内容已在前面以通俗易懂的方式解释过了。

๙๕. อฏฺฐเม ทุกฺขํ วโจ เอตสฺมึ วิปฺปฏิกูลคาหิมฺหิ วิปจฺจนีกสาเต อนาทเร ปุคฺคเลติ ทุพฺพโจ, ตสฺส กมฺมํ โทวจสฺสํ, ตสฺส ทุพฺพจสฺส ปุคฺคลสฺส อนาทริยวเสน ปวตฺตา เจตนา. ตสฺส ภาโว โทวจสฺสตา. ตสฺส ภาโวติ จ ตสฺส ยถาวุตฺตสฺส โทวจสฺสสฺส อตฺถิภาโว, อตฺถโต โทวจสฺสเมว. วิตฺถารโต ปเนสา ‘‘ตตฺถ กตมา โทวจสฺสตา? สหธมฺมิเก วุจฺจมาเน โทวจสฺสาย’’นฺติ อภิธมฺเม อาคตา. สา อตฺถโต สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ. จตุนฺนํ วา ขนฺธานํ เอเตนากาเรน ปวตฺตานํ เอตํ อธิวจนนฺติ วทนฺติ.

95. 第八经中，“苦语”(dukkhaṃ vaco)是指对于那些持有异议、心怀嗔恨、不恭敬的人难以教导，这样难以调伏的人(dubbaco)。他的业就是难调伏性(dovacassaṃ)。由于不敬重而产生的意念，就是他的难调伏性(dovacassatā)。所谓“他的状态”，就是指如前所说的难调伏性的存在，实际上就是难调伏本身。详细来说，如《阿毗达摩》所说：“什么是难调伏性？当有人说正法的时候，他的难调伏心。”从本质上说，这属于行蕴。也有人说，这是对以这种方式运作的四无色蕴的一种称呼。

ปาปโยคโต ปาปา อสฺสทฺธาทโย ปุคฺคลา เอตสฺส มิตฺตาติ ปาปมิตฺโต, ตสฺส ภาโว ปาปมิตฺตตา. วิตฺถารโต ปเนสา ‘‘ตตฺถ กตมา ปาปมิตฺตตา? เย เต ปุคฺคลา อสฺสทฺธา ทุสฺสีลา อปฺปสฺสุตา มจฺฉริโน ทุปฺปญฺญา. ยา เตสํ เสวนา นิเสวนา สํเสวนา ภชนา สมฺภชนา ภตฺติ สมฺภตฺติ ตํสมฺปวงฺกตา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๓๓) เอวํ อาคตา. สาปิ อตฺถโต โทวจสฺสตา วิย ทฏฺฐพฺพา. ยาย หิ เจตนาย ปุคฺคโล ปาปสมฺปวงฺโก นาม โหติ, สา เจตนา จตฺตาโรปิ วา อรูปิโน ขนฺธา ตทาการปฺปวตฺตา ปาปมิตฺตตา.

从与恶的连结来说，以无信、无戒、寡闻、吝啬、劣慧等恶人为友，是为“有恶友者”(pāpamitto)，其状态即是“恶友性”(pāpamittatā)。详细来说，如《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)第1333节所说：“什么是恶友性？就是与那些无信、毁戒、寡闻、吝啬、劣慧的人交往、亲近、共同生活、依赖、信任、友好相处、与他们沆瀣一气。”这种恶友性，实际上应像难教导性一样看待。由于某种意(cetanā)，人才会成为所谓的有恶友者，这种意以及以这种形式运作的四种无色蕴，就是恶友性。

๙๖. นวเม สุขํ วโจ เอตสฺมึ ปทกฺขิณคาหิมฺหิ อนุโลมสาเต สาทเร ปุคฺคเลติ สุพฺพโจติอาทินา, กลฺยาณา สทฺธาทโย ปุคฺคลา เอตสฺส มิตฺตาติ กลฺยาณมิตฺโตติอาทินา วุตฺตวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

96. 第九经中，“善教导”(subbaco)一词，是以“于此人言说为乐事”(sukhaṃ vaco)等方式来解释的，此人是顺从者、随顺者、恭敬者。而“善友”(kalyāṇamitto)一词，则是指以具足信心等善法之人为友。其意义应与前文所述的反面来理解。

๙๗. ทสเม ปถวีธาตุอาทโย สุขธาตุกามธาตุอาทโย จ เอตาสฺเวว อนฺโตคธาติ เอตาสุ โกสลฺเล ทสฺสิเต ตาสุปิ โกสลฺลํ ทสฺสิตเมว โหตีติ ‘‘อฏฺฐารส ธาตุโย’’ติ วุตฺตํ. ธาตูติ ชานนนฺติ อิมินา อฏฺฐารสนฺนํ ธาตูนํ สภาวปริจฺเฉทิกา สวนธารณสมฺมสนปฺปฏิเวธปญฺญา วุตฺตา. ตตฺถ ธาตูนํ สวนธารณปญฺญา สุตมยา, อิตรา ภาวนามยา. ตตฺถาปิ สมฺมสนปญฺญา โลกิยา[Pg.50]. วิปสฺสนา หิ สา, อิตรา โลกุตฺตรา. ลกฺขณาทิวเสน อนิจฺจาทิวเสน จ มนสิกรณํ มนสิกาโร, ตตฺถ โกสลฺลํ มนสิการกุสลตา. อฏฺฐารสนฺนํเยว ธาตูนํ สมฺมสนปฺปฏิเวธปจฺจเวกฺขณปญฺญา มนสิการกุสลตา, สา อาทิมชฺฌปริโยสานวเสน ติธา ภินฺนา. ตถา หิ สมฺมสนปญฺญา ตสฺสา อาทิ, ปฏิเวธปญฺญา มชฺเฌ, ปจฺจเวกฺขณปญฺญา ปริโยสานํ.

97. 第十经中，地界等、乐界等、欲界等都包含在这些（界）之中。在此显示善巧，就等于在那些方面也显示了善巧，所以说“十八界”。“知诸界”(Dhātū jānanaṃ)，这说明了对于十八界能辨其自性，以及听闻、受持、思择、通达的智慧。其中，听闻、受持的智慧属于闻所成慧，其余的属于修所成慧。其中，思择慧是世间的，因为它是观(vipassanā)，其余的则是出世间的。通过特征等、无常等方式作意，即是“作意”(manasikāra)，于此善巧即是“作意善巧”(manasikārakusalatā)。对十八界进行思择、通达、审察的智慧才是作意善巧，它根据初、中、后分为三种。如是，思择慧是其初，通达慧是其中，审察慧是其后。

๙๘. เอกาทสเม อาปตฺติโยว อาปตฺติกฺขนฺธา. ตา ปน อนฺตราปตฺตีนํ อคฺคหเณน ปญฺจ, ตาสํ คหเณน สตฺต โหนฺตีติ อาห ‘‘ปญฺจนฺนญฺจ สตฺตนฺนญฺจ อาปตฺติกฺขนฺธาน’’นฺติ. ชานนนฺติ ‘‘อิมา อาปตฺติโย, เอตฺตกา อาปตฺติโย, เอวญฺจ ตาสํ อาปชฺชนํ โหตี’’ติ ชานนํ. เอวํ ติปฺปกาเรน ชานนปญฺญา หิ อาปตฺติกุสลตา นาม. อาปตฺติโต วุฏฺฐาปนปฺปโยคตาย กมฺมภูตา วาจา กมฺมวาจา, ตถาภูตา อนุสฺสาวนวาจา. ‘‘อิมาย กมฺมวาจาย อิโต อาปตฺติโต วุฏฺฐานํ โหติ, โหนฺตญฺจ ปฐเม, ตติเย วา อนุสฺสาวเน ยฺย-การํ ปตฺเต, ‘สํวริสฺสามี’ติ วา ปเท ปริโยสิเต โหตี’’ติ เอวํ ตํ ตํ อาปตฺตีหิ วุฏฺฐานปริจฺเฉทชานนปญฺญา อาปตฺติวุฏฺฐานกุสลตา. วุฏฺฐานนฺติ จ ยถาปนฺนาย อาปตฺติยา ยถา ตถา อนนฺตรายตาปาทนํ. เอวํ วุฏฺฐานคฺคหเณเนว เทสนายปิ สงฺคโห สิทฺโธ โหติ.

98. 第十一经中，罪(āpatti)就是罪聚(āpattikkhandha)。如果不包括中间罪(antarāpatti)，罪聚有五种；如果包括这些，罪聚就有七种。所以说“五种和七种罪聚”。“知”(jānana)，是指“这些是罪，有多少种罪，如何触犯这些罪”的了解。像这样从三个方面去了解的智慧，就叫做罪的善巧(āpattikusalatā)。用于从罪中出罪的言语是羯磨语(kammavācā)，像这样的宣告语也是羯磨语。“通过这种羯磨语可以从此罪中出罪，在第一次或第三次宣告时得到应允，或者在‘我将防护’这句话说完时出罪”，像这样能够分辨从各种罪中出罪的智慧，就是出罪善巧(āpattivuṭṭhānakusalatā)。出罪(vuṭṭhāna)，是指对于所犯的罪，如法地、毫无阻碍地恢复清净。像这样，通过包含出罪(vuṭṭhāna)，也就包含了忏悔(desanā)，意义自然成立。

ธมฺมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

法品释义终。

(๑๐) ๕. พาลวคฺควณฺณนา

(10) 5. 愚者品释义

๙๙. ปญฺจมสฺส ปฐเม อนาคตํ ภารํ วหตีติ อตฺตโน อสมฺปตฺตํ ภารํ วหติ. อเถโรว สมาโน เถเรหิ วหิตพฺพํ พีชนคฺคาหธมฺมชฺเฌสนาทิภารํ วหตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อฏฺฐกถายํ (มหาว. อฏฺฐ. ๑๕๙-๑๖๐) ปน ยสฺมา สมฺมชฺชนาทินววิธํ ปุพฺพกิจฺจํ อาณตฺเตเนว กาตพฺพํ, ปาติโมกฺขญฺจ อาณตฺเตเนว อุทฺทิสิตพฺพํ, ตสฺมา ตํ สพฺพํ วินา อาณตฺติยา กโรนฺโต อนาคตํ ภารํ วหติ นามาติ ทสฺเสตุํ ‘‘สมฺมชฺชนี ปทีโป’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยญฺหิ ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, อุโปสถาคารํ สมฺมชฺชิตุ’’นฺติอาทินา นเยน ปาฬิยํ อาคตํ. อฏฺฐกถาสุ จ –

99. 第五品第一经中，“承担未至之担”(anāgataṃ bhāraṃ vahati)是指承担自己尚未承担的责任。即使不是长老(thera)，也承担着长老应承担的诸如领受种子、苗稼，以及请求开示法义等(bījanaggāhadhammajjhesanādi)的责任，此处的意义应如此理解。在义注(Aṭṭhakathā)（《大品》义注 159-160）中说：因为洒扫等九种前行事(pubbakicca)必须遵照命令去做，而且波罗提木叉(pātimokkha)也必须遵照命令诵出，所以，如果有人不遵照命令去做这些事，就被称为承担“未至之担”。为了说明这一点，义注中举例说明了“扫帚与灯”(sammajjanī padīpo)等。因为在圣典中，有“诸比丘，我允许你们打扫布萨堂(uposathāgāra)”等类似的说法。而且，在义注中也有记载：

‘‘สมฺมชฺชนี [Pg.51] ปทีโป จ, อุทกํ อาสเนน จ;

อุโปสถสฺส เอตานิ, ‘ปุพฺพกรณ’นฺติ วุจฺจติ.

“扫帚与灯火，清水并座具；此等为布萨，所说‘前行事’(pubbakaraṇa)。”

‘‘ฉนฺทปาริสุทฺธิอุตุกฺขานํ, ภิกฺขุคณนา จ โอวาโท;

อุโปสถสฺส เอตานิ, ‘ปุพฺพกิจฺจ’นฺติ วุจฺจตี’’ติ. (มหาว. อฏฺฐ ๑๖๘) –

“赞同与清净、报告时节、比丘计数与教诫；此等为布萨，所说‘前行事’(pubbakicca)。”

เอวํ ทฺวีหิ นาเมหิ นววิธํ ปุพฺพกิจฺจํ ทสฺสิตํ, ตํ อกตฺวา อุโปสถํ กาตุํ น วฏฺฏติ. ตสฺมา ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, เถเรน ภิกฺขุนา นวํ ภิกฺขุํ อาณาเปตุ’’นฺติ วจนโต เถเรน อาณตฺเตน อคิลาเนน ภิกฺขุนา อุโปสถาคารํ สมฺมชฺชิตพฺพํ, ปานียํ ปริโภชนียํ อุปฏฺฐเปตพฺพํ, อาสนํ ปญฺญาเปตพฺพํ, ปทีโป กาตพฺโพ, อกโรนฺโต ทุกฺกฏํ อาปชฺชติ.

如是以二种名称显示九种前行(pubbakicca)，未做此事则不应行布萨。因此，依据“诸比丘，我允许长老比丘命令新学比丘”之语，由长老所命令的无病比丘应当打扫布萨堂，准备饮用水与洗用水，铺设座位，点燃灯火。若不做者，则犯恶作(dukkaṭa)罪。

เถเรนปิ ปติรูปํ ญตฺวา อาณาเปตพฺพํ, อาณาเปนฺเตนปิ ยํ กิญฺจิ กมฺมํ กโรนฺโต วา สทา กาลเมว เอโก วา ภารนิตฺถรณโก วา สรภาณกธมฺมกถิกาทีสุ วา อญฺญตโร น อุโปสถาคารสมฺมชฺชนตฺถํ อาณาเปตพฺโพ, อวเสสา ปน วาเรน อาณาเปตพฺพา. สเจ อาณตฺโต สมฺมชฺชนึ ตาวกาลิกมฺปิ น ลภติ, สาขาภงฺคํ กปฺปิยํ กาเรตฺวา สมฺมชฺชิตพฺพํ, ตมฺปิ อลภนฺตสฺส ลทฺธกปฺปิยํ โหติ. ปทีปกรเณปิ วุตฺตนเยเนว อาณาเปตพฺโพ, อาณาเปนฺเตน จ ‘‘อมุกสฺมึ นาม โอกาเส เตลํ วา กปลฺลิกา วา อตฺถิ, ตํ คเหตฺวา กโรหี’’ติ วตฺตพฺโพ. สเจ เตลาทีนิ นตฺถิ, ปริเยสิตพฺพานิ. ปริเยสิตฺวา อลภนฺตสฺส ลทฺธกปฺปิยํ โหติ. อปิ จ กปาเล อคฺคิ ชาเลตพฺโพ. อาสนปญฺญาปนาณตฺติยมฺปิ วุตฺตนเยเนว อาณาเปตพฺโพ, อาณตฺเตน จ สเจ อุโปสถาคาเร อาสนานิ นตฺถิ, สงฺฆิกาวาสโต อาหริตฺวา ปญฺญาเปตฺวา ปุน อาหริตพฺพานิ, อาสเนสุ อสติ กฏสารเกปิ ตฏฺฏิกาโยปิ ปญฺญาเปตุํ วฏฺฏติ, ตาสุปิ อสติ สาขาภงฺคานิ กปฺปิยํ กาเรตฺวา ปญฺญาเปตพฺพานิ. กปฺปิยการกํ อลภนฺตสฺส ลทฺธกปฺปิยํ โหติ.

长老亦应在了解合适人选后才吩咐。吩咐时，若有人正在做事，或总是忙碌，或搬运重物，或为讽诵者、说法者等，则不应吩咐其打扫布萨堂(uposathāgāra)，其余人等则可轮流吩咐。若被吩咐者一时找不到扫帚，可让人折断树枝使之成为净物后用以打扫；若亦不能得，则（自己动手）亦是如法。点灯之事亦应按前述方法吩咐，吩咐者应说：“某处有油或灯盏，可取来使用。”若无油等物，则应去寻找。寻找后若仍不得，则（自己动手）亦是如法。亦可在瓦片上点火。铺设座位亦应按前述方法吩咐，若布萨堂内无座位，被吩咐者应从僧伽住处取来铺设，用毕送还。若无座位，铺设草席或坐垫亦可；若亦无此等物品，可让人折断树枝使之成为净物后铺设。若找不到净人(kappiyakāraka)，则（自己动手）亦是如法。

ฉนฺทปาริสุทฺธีติ เอตฺถ อุโปสถกรณตฺถํ สนฺนิปติเต สงฺเฆ พหิ อุโปสถํ กตฺวา อาคเตน สนฺนิปาตฏฺฐานํ คนฺตฺวา กายสามคฺคึ อเทนฺเตน ฉนฺโท ทาตพฺโพ. โยปิ คิลาโน วา กิจฺจปฺปสุโต วา, เตน ปาริสุทฺธึ เทนฺเตน ฉนฺโท ทาตพฺโพ. กถํ ทาตพฺโพ? เอกสฺส ภิกฺขุโน [Pg.52] สนฺติเก ‘‘ฉนฺทํ ทมฺมิ, ฉนฺทํ เม หร, ฉนฺทํ เม อาโรเจหี’’ติ อยมตฺโถ กาเยน วา วาจาย วา อุภเยน วา วิญฺญาเปตพฺโพ. เอวํ ทินฺโน โหติ ฉนฺโท. อกตูโปสเถน ปน คิลาเนน วา กิจฺจปฺปสุเตน วา ปาริสุทฺธิ ทาตพฺพา. กถํ ทาตพฺพา? เอกสฺส ภิกฺขุโน สนฺติเก ‘‘ปาริสุทฺธึ ทมฺมิ, ปาริสุทฺธึ เม หร, ปาริสุทฺธึ เม อาโรเจหี’’ติ อยมตฺโถ กาเยน วา วาจาย วา อุภเยน วา วิญฺญาเปตพฺโพ. เอวํ ทินฺนา โหติ ปาริสุทฺธิ. ตํ ปน เทนฺเตน ฉนฺโทปิ ทาตพฺโพ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ตทหุโปสเถ ปาริสุทฺธึ เทนฺเตน ฉนฺทมฺปิ ทาตุํ, สนฺติ สงฺฆสฺส กรณีย’’นฺติ. ตตฺถ ปาริสุทฺธิทานํ สงฺฆสฺสปิ อตฺตโนปิ อุโปสถกรณํ สมฺปาเทติ, น อวเสสํ สงฺฆกิจฺจํ. ฉนฺททานํ สงฺฆสฺเสว อุโปสถกรณญฺจ เสสกิจฺจญฺจ สมฺปาเทติ, อตฺตโน ปน อุโปสโถ อกโตเยว โหติ, ตสฺมา ปาริสุทฺธึ เทนฺเตน ฉนฺโทปิ ทาตพฺโพ.

所谓赞同与清净(chanda-pārisuddhi)，此中义为：为行布萨而僧团集会时，若有已于别处行布萨后前来者，应至集会处给予赞同，而不必亲身参与集会。若为病人或有要事者，则应在给予清净时，亦给予赞同。如何给予赞同？应于一位比丘处，以身、语或身语二者，表达“我给予赞同，请为我带去赞同，请为我宣告赞同”之义，使人知晓。如是即为给予赞同。若为未行布萨的病人或有要事者，则应给予清净。如何给予清净？应于一位比丘处，以身、语或身语二者，表达“我给予清净，请为我带去清净，请为我宣告清净”之义，使人知晓。如是即为给予清净。然给予清净者，亦应给予赞同。此乃世尊所说：“诸比丘，我允许于布萨日，给予清净者亦给予赞同，因僧团尚有应办之事。”于此，给予清净可成就僧团与自身的布萨，然不能成就其余僧事。给予赞同则可成就僧团的布萨及其余僧事，然自身的布萨则尚未完成。是故，给予清净者亦应给予赞同。

อุตุกฺขานนฺติ ‘‘เหมนฺตาทีนํ อุตูนํ เอตฺตกํ อติกฺกนฺตํ, เอตฺตกํ อวสิฏฺฐ’’นฺติ เอวํ อุตูนํ อาจิกฺขนํ. ภิกฺขุคณนาติ ‘‘เอตฺตกา ภิกฺขู อุโปสถคฺเค สนฺนิปติตา’’ติ ภิกฺขูนํ คณนา. อิทมฺปิ อุภยํ กตฺวาว อุโปสโถ กาตพฺโพ. โอวาโทติ ภิกฺขุโนวาโท. น หิ ภิกฺขูนีหิ ยาจิตํ โอวาทํ อนาโรเจตฺวา อุโปสถํ กาตุํ วฏฺฏติ. ภิกฺขุนิโย หิ ‘‘สฺเว อุโปสโถ’’ติ อาคนฺตฺวา ‘‘อยํ อุโปสโถ จาตุทฺทโส, ปนฺนรโส’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ปุน อุโปสถทิวเส อาคนฺตฺวา ‘‘ภิกฺขุนิสงฺโฆ, อยฺย, ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปาเท วนฺทติ, โอวาทูปสงฺกมนญฺจ ยาจติ, ลภตุ กิร, อยฺย, ภิกฺขุนิสงฺโฆ โอวาทูปสงฺกมน’’นฺติ เอวํ โอวาทํ ยาจนฺติ. ตํ ฐเปตฺวา พาลคิลานคมิเย อญฺโญ สเจปิ อารญฺญโก โหติ, อปฺปฏิคฺคเหตุํ น ลภติ, ตสฺมา เยน โส ปฏิคฺคหิโต, เตน ภิกฺขุนา อุโปสถคฺเค ปาติโมกฺขุทฺเทสโก ภิกฺขุ เอวํ วตฺตพฺโพ ‘‘ภิกฺขุนิสงฺโฆ, ภนฺเต, ภิกฺขุสงฺฆสฺส ปาเท วนฺทติ, โอวาทูปสงฺกมนญฺจ ยาจติ, ลภตุ กิร, ภนฺเต, ภิกฺขุนิสงฺโฆ โอวาทูปสงฺกมน’’นฺติ.

时节宣告(utukkhāna)是指宣告“冬等时节已过若干，尚余若干”。比丘计数(bhikkhugaṇanā)是指计算“有尔许比丘集于布萨堂”。此二事完成后方可行布萨。教诫(ovāda)是指对比丘尼的教诫。若未宣告比丘尼所请求的教诫，则不应行布萨。比丘尼众会先来询问：“明日是布萨日吗？此是十四日或十五日？”然后于布萨日当天前来请求：“尊者(ayya)，比丘尼僧团顶礼比丘僧团足，并请求前来领受教诫(ovādūpasaṅkamana)，愿尊者允许比丘尼僧团前来领受教诫。”除愚痴、患病或远行者外，其余比丘即便为阿兰若住者，亦不许不接受其请求。因此，接受请求的比丘应于布萨堂中，对诵波罗提木叉者如是说：“大德(bhante)，比丘尼僧团顶礼比丘僧团足，并请求前来领受教诫，愿大德允许比丘尼僧团前来领受教诫。”

ปาติโมกฺขุทฺเทสเกน วตฺตพฺพํ – ‘‘อตฺถิ โกจิ ภิกฺขุ ภิกฺขุโนวาทโก สมฺมโต’’ติ. สเจ โหติ โกจิ ภิกฺขุ ภิกฺขุโนวาทโก สมฺมโต, ตโต เตน โส วตฺตพฺโพ – ‘‘อิตฺถนฺนามโก ภิกฺขุ [Pg.53] ภิกฺขุโนวาทโก สมฺมโต, ตํ ภิกฺขุนิสงฺโฆ อุปสงฺกมตู’’ติ. สเจ นตฺถิ, ตโต เตน ปุจฺฉิตพฺพํ – ‘‘โก อายสฺมา อุสฺสหติ ภิกฺขุนิโย โอวทิตุ’’นฺติ. สเจ โกจิ อุสฺสหติ, โสปิ จ อฏฺฐหิ องฺเคหิ สมนฺนาคโต, ตํ ตตฺเถว สมฺมนฺนิตฺวา โอวาทปฺปฏิคฺคาหโก วตฺตพฺโพ – ‘‘อิตฺถนฺนาโม ภิกฺขุ ภิกฺขุโนวาทโก สมฺมโต, ตํ ภิกฺขุนิสงฺโฆ อุปสงฺกมตู’’ติ. สเจ ปน น โกจิ อุสฺสหติ, ปาติโมกฺขุทฺเทสเกน วตฺตพฺพํ – ‘‘นตฺถิ โกจิ ภิกฺขุ ภิกฺขุโนวาทโก สมฺมโต, ปาสาทิเกน ภิกฺขุนิสงฺโฆ สมฺปาเทตู’’ติ. เอตฺตาวตา หิ สิกฺขตฺตยสงฺคหิตํ สกลํ สาสนํ อาโรจิตํ โหติ. เตน ภิกฺขุนา ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ปาฏิปเท ภิกฺขุนีนํ อาโรเจตพฺพํ. ปาติโมกฺขมฺปิ ‘‘น, ภิกฺขเว, อนชฺฌิฏฺเฐน ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิตพฺพํ, โย อุทฺทิเสยฺย, อาปตฺติ ทุกฺกฏสฺสา’’ติ วจนโต อนาณตฺเตน น อุทฺทิสิตพฺพํ. ‘‘เถราเธยฺยํ ปาติโมกฺข’’นฺติ หิ วจนโต สงฺฆตฺเถโร วา ปาติโมกฺขํ อุทฺทิเสยฺย, ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, โย ตตฺถ ภิกฺขุ พฺยตฺโต ปฏิพโล, ตสฺสาเธยฺยํ ปาติโมกฺข’’นฺติ วจนโต นวกตโร วา เถเรน อาณตฺโต. ทุติยาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

应由诵波罗提木叉者说：“是否有僧团认可的比丘尼教诫师？”若有僧团认可的比丘尼教诫师，则应告知：“某甲比丘是僧团认可的比丘尼教诫师，比丘尼僧团可前往彼处。”若无，则应询问：“哪位具寿能教诫比丘尼？”若有人能，且具足八支，则应就地认可，并告知请求教诫者：“某甲比丘是僧团认可的比丘尼教诫师，比丘尼僧团可前往彼处。”若无人能，诵波罗提木叉者应说：“无有僧团认可的比丘尼教诫师，愿比丘尼僧团行事端正。”如此便已宣告了含摄三学的全部教法。那位比丘应道“善哉”后接受，并于次日告知比丘尼众。至于波罗提木叉，依据“诸比丘，未经祈请，不应诵说波罗提木叉，若诵说者，犯恶作罪”之教，未经吩咐不应诵说。又依据“波罗提木叉由长老所持”之教，应由僧团长老诵说波罗提木叉；或依据“诸比丘，我允许由僧中能干、有才之比丘持诵波罗提木叉”之教，由长老所吩咐的年少比丘诵说。第二等事，其义自明。

๑๐๙. เอกาทสเม น กุกฺกุจฺจายิตพฺพํ กุกฺกุจฺจายตีติ น กุกฺกุจฺจายิตุํ ยุตฺตกํ กุกฺกุจฺจายติ. สูกรมํสํ ลภิตฺวา ‘‘อจฺฉมํส’’นฺติ กุกฺกุจฺจายติ, ‘‘สูกรมํส’’นฺติ ชานนฺโตปิ ‘‘อจฺฉมํส’’นฺติ กุกฺกุจฺจายติ, น ปริภุญฺชตีติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ มิคมํสํ ‘‘ทีปิมํส’’นฺติ, กาเล สนฺเตเยว ‘‘กาโล นตฺถี’’ติ, อปฺปวาเรตฺวา ‘‘ปวาริโตมฺหี’’ติ, ปตฺเต รชสฺมึ อปติเตเยว ‘‘ปติต’’นฺติ, อตฺตานํ อุทฺทิสฺส มจฺฉมํเส อกเตเยว ‘‘มํ อุทฺทิสฺส กต’’นฺติ กุกฺกุจฺจายติ. กุกฺกุจฺจายิตพฺพํ น กุกฺกุจฺจายตีติ กุกฺกุจฺจายิตุํ ยุตฺตํ น กุกฺกุจฺจายติ. อจฺฉมํสํ ลภิตฺวา ‘‘สูกรมํส’’นฺติ น กุกฺกุจฺจายติ, ‘‘อจฺฉมํส’’นฺติ ชานนฺโตปิ ‘‘สูกรมํส’’นฺติ น กุกฺกุจฺจายติ, มทฺทิตฺวา วีติกฺกมตีติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ ทีปิมํสํ มิคมํสนฺติ…เป… อตฺตานํ อุทฺทิสฺส มจฺฉมํเส กเต ‘‘มํ อุทฺทิสฺส กต’’นฺติ น กุกฺกุจฺจายตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘น กุกฺกุจฺจายิตพฺพนฺติ สงฺฆโภคสฺส อปฏฺฐปนํ อวิจารณํ น กุกฺกุจฺจายิตพฺพํ นาม, ตํ กุกฺกุจฺจายติ. กุกฺกุจฺจายิตพฺพนฺติ ตสฺเสว ปฏฺฐปนํ วิจารณํ, ตํ น กุกฺกุจฺจายตี’’ติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ. ตตฺถ [Pg.54] สงฺฆโภคสฺสาติ สงฺฆสฺส จตุปจฺจยปริโภคตฺถาย ทินฺนเขตฺตวตฺถุตฬากาทิกสฺส, ตโต อุปฺปนฺนธญฺญหิรญฺญาทิกสฺส จ สงฺฆสฺส โภคสฺส. อปฏฺฐปนนฺติ อสํวิทหนํ. เตนาห ‘‘อวิจารณ’’นฺติ. ตสฺเสวาติ ยถาวุตฺตสฺเสว สงฺฆโภคสฺส.

109. 第十一，于不应追悔之事追悔，是指对不应生起追悔之事却生起追悔。譬如，得到猪肉却追悔是“熊肉”，或明知是猪肉，却追悔其为“熊肉”，而不食用。又如，得到鹿肉却追悔是“豹肉”；时间正好却说“非时”；未被邀请至满足却说“我已被邀请至满足”；尘土未落入钵中却说“已落入”；鱼肉非为自己而作却说是“为我而作”。于应追悔之事不追悔，是指对应生起追悔之事却不生起追悔。譬如，得到熊肉却不追悔是“猪肉”，或明知是熊肉，却不追悔其为“猪肉”，咀嚼吞食而违越。又如，豹肉为鹿肉……乃至鱼肉为自己而作，却不追悔是“为我而作”，此中之义应如是理解。于义注(Aṭṭhakathā)中则仅说：“‘于不应追悔之事’，即对僧团所有物不作处置、不加审虑，本不应追悔，却追悔。‘于应追悔之事’，即对僧团所有物加以处置、审虑，本应追悔，却不追悔。”此处“僧团所有物”，指为僧团四资具受用而布施的田地、住所、池塘等，以及从中产生的谷物、金银等僧团的受用物。“不作处置”即是不作安排，因此说“不加审虑”。“对彼”即指对如前所述的僧团所有物。

พาลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

愚人品释义终。

ทุติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

第二五十品终。

๓. ตติยปณฺณาสกํ

3. 第三五十品

(๑๑) ๑. อาสาทุปฺปชหวคฺควณฺณนา

(11) 1. 难断贪欲品释义

๑๑๙. ตติยปณฺณาสกสฺส [Pg.55] ปฐเม ทุกฺเขน ปชหิตพฺพาติ ทุปฺปชหา. ทุจฺจชาติอาทีสุปิ เอเสว นโย. ทฺวินฺนํ อาสานํ ทุจฺจชภาโว กถํ ชานิตพฺโพติ ปฐมํ ตาว ลาภาสาย ทุจฺจชภาวํ วิภาเวติ ‘‘ลาภาสายา’’ติอาทินา. อุภโตพฺยูฬฺหนฺติ ยุทฺธตฺถาย อุภโต สนฺนิปติตํ. ปกฺขนฺทนฺตีติ อนุปฺปวิสนฺติ. ชีวิตาสาย ทุปฺปชหตฺตาติอาทินา ชีวิตาสาย ทุจฺจชภาวํ วิภาเวติ.

119. 第三五十品第一则中，“以苦舍弃”故为“难舍”。于“难弃”等词，理路亦同。两种希望的难舍之性，当如何了知？首先，以“由利养之希望”等句，阐明利养希望的难舍之性。“双方列阵”，即为战斗而于两边集结。“跃入”，即进入。以“由生命之希望难舍”等句，阐明生命希望的难舍之性。

๑๒๐. ทุติเย ทุลฺลภาติ น สุลภา. อิณํ เทมีติ สญฺญํ กโรตีติ เอวํ สญฺญํ กโรนฺโต วิย โหตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ‘‘ปุพฺพการีติ ปฐมํ อุปการสฺส การโก. กตญฺญู กตเวทีติ เตน กตํ ญตฺวา ปจฺฉา การโก. เตสุ ปุพฺพการี ‘อิณํ เทมี’ติ สญฺญํ กโรติ, ปจฺฉา การโก ‘อิณํ ชีราเปมี’ติ สญฺญํ กโรตี’’ติ เอตฺตกเมว อิธ วุตฺตํ. ปุคฺคลปณฺณตฺติสํวณฺณนายํ (ปุ. ป. อฏฺฐ. ๘๓) ปน –

120. 第二则中，“难得”即不易得。“作‘我予人债务’之想”，其义为，他就像是作此想的人。此处仅说：“‘先作者’，是首先施与帮助的人。‘知恩报恩者’，是了知他人所作之后回报的人。其中，先作者作‘我予人债务’之想，后回报者作‘我清偿债务’之想。”而在《人施设论(Puggalapaṇṇatti)》释义中则说：

‘‘ปุพฺพการีติ ปฐมเมว การโก. กตเวทีติ กตํ เวเทติ, วิทิตํ ปากฏํ กโรติ. เต อคาริยานคาริเยหิ ทีเปตพฺพา. อคาริเกสุ หิ มาตาปิตโร ปุพฺพการิโน นาม, ปุตฺตธีตโร ปน มาตาปิตโร ปฏิชคฺคนฺตา อภิวาทนาทีนิ เตสํ กุรุมานา กตเวทิโน นาม. อนคาริเยสุ อาจริยุปชฺฌายา ปุพฺพการิโน นาม, อนฺเตวาสิกสทฺธิวิหาริกา อาจริยุปชฺฌาเย ปฏิชคฺคนฺตา อภิวาทนาทีนิ จ เตสํ กุรุมานา กตเวทิโน นาม. เตสํ อาวิภาวตฺถาย อุปชฺฌายโปสกโสณตฺเถราทีนํ วตฺถูนิ กเถตพฺพานิ.

“‘先作者’，即最先的作者。‘知恩者’，即告知、显明所作之恩。此二者应由在家与出家二众阐明。于在家人中，父母名为先作者；子女反过来照顾父母，对他们行问讯等事，则名为知恩者。于出家人中，阿阇梨(ācariya)与戒师(upajjhāya)名为先作者；弟子与共住者反过来照顾阿阇梨与戒师，对他们行问讯等事，则名为知恩者。为显明此义，当说奉养戒师的索那长老(Soṇatthera)等人的故事。

‘‘อปโร นโย – ปเรน อกเตเยว อุปกาเร อตฺตนิ กตํ อุปการํ อนเปกฺขิตฺวา การโก ปุพฺพการี, เสยฺยถาปิ มาตาปิตโร เจว อาจริยุปชฺฌายา จ. โส ทุลฺลโภ สตฺตานํ ตณฺหาภิภูตตฺตา. ปเรน กตสฺส อุปการสฺส อนุรูปปฺปวตฺตึ [Pg.56] อตฺตนิ กตํ อุปการํ อุปการโต ชานนฺโต เวทิยนฺโต กตญฺญุกตเวที เสยฺยถาปิ มาตาปิตุอาจริยุปชฺฌาเยสุ สมฺมาปฏิปนฺโน. โสปิ ทุลฺลโภ สตฺตานํ อวิชฺชาภิภูตตฺตา. อปิจ อการณวจฺฉโล ปุพฺพการี, สการณวจฺฉโล กตญฺญุกตเวที. ‘กริสฺสติ เม’ติ เอวมาทิการณนิรเปกฺขกิริโย ปุพฺพการี, ‘กริสฺสติ เม’ติ เอวมาทิการณสาเปกฺขกิริโย กตญฺญุกตเวที. ตโมโชติปรายโณ ปุพฺพการี, โชติโชติปรายโณ กตญฺญุกตเวที. เทเสตา ปุพฺพการี, ปฏิปชฺชิตา กตญฺญุกตเวที. สเทวเก โลเก อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปุพฺพการี, อริยสาวโก กตญฺญุกตเวที’’ติ วุตฺตํ.

“又一理路：在他人未曾施与帮助时，不期求对自己有所回报而行帮助者，是先作者，譬如父母及阿阇梨、戒师。此人难得，因众生为贪欲(taṇhā)所制伏。了知并感受到他人施与自己的帮助，且行为与之相应者，是知恩报恩者，譬如对父母、阿阇梨、戒师善行实践者。此人亦难得，因众生为无明(avijjā)所制伏。再者，无缘而慈爱者是先作者，有缘而慈爱者是知恩报恩者。不期待“他将为我做”等原因而行动者是先作者，期待“他将为我做”等原因而行动者是知恩报恩者。从暗至光者是先作者，从光至光者是知恩报恩者。教导者是先作者，实践者是知恩报恩者。于包含天人的世界中，阿拉汉、正自觉者是先作者，圣弟子是知恩报恩者。”

ตตฺถ การเณน วินา ปวตฺตหิตจิตฺโต อการณวจฺฉโล. อนาคตมฺหิ ปโยชนํ อเปกฺขมาโน ‘‘กริสฺสติ เม’’ติอาทินา จิตฺเตน ปฐมํ คหิตํ ตาทิสํ กตํ อุปาทาย กตญฺญู เอว นาม โหติ, น ปุพฺพการีติ อธิปฺปาเยน ‘‘กริสฺสติ เมติ เอวมาทิการณสาเปกฺขกิริโย กตญฺญุกตเวที’’ติ วุตฺตํ. ตโมโชติปรายโณ ปุญฺญผลานิ อนุปชีวนฺโต เอว ปุญฺญานิ กโรตีติ ‘‘ปุพฺพการี’’ติ วุตฺโต. ปุญฺญผลํ อุปชีวนฺโต หิ กตญฺญุปกฺเข ติฏฺฐติ.

此中，无原因而生起饶益之心者，是“无缘而慈爱者”。其意为：期待未来利益，以“他将为我做”等心，执取先前所受之恩惠而行者，仅名为知恩者，非先作者。因此说“期待‘他将为我做’等原因而行动者，是知恩报恩者”。“从暗至光者”，指不依赖福德之果而行福德者，故名为“先作者”。因为依赖福德之果者，实立于知恩者一方。

๑๒๑. ตติเย ติตฺโตติ สุหิโต ปริโยสิโต นิฏฺฐิตกิจฺจตาย นิรุสฺสุกฺโก. คุณปาริปูริยา หิ ปริปุณฺโณ ยาวทตฺโถ อิธ ติตฺโต วุตฺโต. ตปฺเปตาติ อญฺเญสมฺปิ ติตฺติกโร. ปจฺเจกพุทฺโธ จ ตถาคตสาวโก จ ขีณาสโว ติตฺโตติ เอตฺถ ปจฺเจกพุทฺโธ นวโลกุตฺตรธมฺเมหิ สยํ ติตฺโต ปริปุณฺโณ, อญฺญํ ปน ตปฺเปตุํ น สกฺโกติ. ตสฺส หิ ธมฺมกถาย อภิสมโย น โหติ, สาวกานํ ปน ธมฺมกถาย อปริมาณานํ เทวมนุสฺสานํ อภิสมโย โหติ. เอวํ สนฺเตปิ ยสฺมา เต ธมฺมํ เทเสนฺตา น อตฺตโน วจนํ กตฺวา กเถนฺติ, พุทฺธานํ วจนํ กตฺวา กเถนฺติ, โสตุํ นิสินฺนปริสาปิ – ‘‘อยํ ภิกฺขุ น อตฺตนา ปฏิวิทฺธํ ธมฺมํ กเถตี’’ติ จิตฺตีการํ กโรติ. อิติ โส จิตฺตีกาโร พุทฺธานํเยว โหติ. เอวํ ตตฺถ สมฺมาสมฺพุทฺโธว ตปฺเปตา นาม. ยถา หิ ‘‘อสุกสฺส นาม อิทญฺจิทญฺจ เทถา’’ติ รญฺญา อาณตฺเต [Pg.57] กิญฺจาปิ อาเนตฺวา เทนฺติ, อถ โข ราชาว ตตฺถ ทายโก. เยหิปิ ลทฺธํ โหติ, เต ‘‘รญฺญา อมฺหากํ ฐานนฺตรํ ทินฺนํ, อิสฺสริยวิภโว ทินฺโน’’ตฺเวว คณฺหนฺติ, น ‘‘ราชปุริเสหี’’ติ เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ.

121. 第三则，“满足者”(titta)，指安乐、圆满、因所作已办而无勤求者。因功德圆满，已达目的故，于此称为“满足者”。“能令满足者”(tappetā)，指亦能令他人满足者。独觉佛(Paccekabuddha)与如来声闻漏尽者皆为“满足者”。此中，独觉佛以九种出世间法而自行满足、圆满，然不能令他人满足，因其说法不能令众生证悟。而声闻弟子说法，则能令无量天人证悟。即便如此，弟子们说法时，非自说其言，而是转述诸佛之言。听法会众亦心生敬重：“此比丘(bhikkhu)所说，非其自所通达之法。”是故此敬重实归于诸佛。因此，唯正自觉者名为“能令满足者”。譬如国王下令：“将此物赐予某某。”虽由臣下取来赐予，然国王实为施者。受者亦作是念：“此乃国王所赐之地位、所赐之权势财富。”而非“臣下所赐”。此理当如是知。

๑๒๒. จตุตฺเถ ทุตฺตปฺปยาติ อตปฺปยา, น สกฺกา เกนจิ ตปฺเปตุํ. โย หิ อุปฏฺฐากกุลํ วา ญาติกุลํ วา นิสฺสาย วสมาโน จีวเร ชิณฺเณ เตหิ ทินฺนํ จีวรํ นิกฺขิปติ, น ปริภุญฺชติ. ปุนปฺปุนํ ทินฺนมฺปิ คเหตฺวา นิกฺขิปเตว. โย จ เตเนว นเยน ลทฺธํ ลทฺธํ วิสฺสชฺเชติ, ปรสฺส เทติ, ปุนปฺปุนํ ลทฺธมฺปิ ตเถว กโรติ. อิเม ทฺเว ปุคฺคลา สกเฏหิปิ ปจฺจเย อุปเนนฺเตน ตปฺเปตุํ น สกฺกาติ ทุตฺตปฺปยา.

122. 第四，“难满足者”(duttappaya)是说无法被任何人满足者。若有人依靠施主家或亲戚家生活，当自己的僧衣破旧时，就把他们给的僧衣收起来，而不使用。即使一再地给予，他也只是拿来收着。又有人以同样的方式，得到什么就舍弃什么，送给别人，即使一再地得到也同样如此。这两种人(puggala)，即使用车载着资具前来，也无法使他们满足，故称“难满足者”。

๑๒๓. ปญฺจเม น วิสฺสชฺเชตีติ อตฺตโน อกตฺวา ปรสฺส น เทติ, อติเรเก ปน สติ น นิกฺขิปติ, ปรสฺส เทติ. เตเนวาห ‘‘สพฺพํเยว ปเรสํ น เทตี’’ติอาทิ. อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘โย ภิกฺขุ อุปฏฺฐากกุลา วา ญาติกุลา วา ชิณฺณจีวโร สาฏกํ ลภิตฺวา จีวรํ กตฺวา ปริภุญฺชติ น นิกฺขิปติ, อคฺคฬํ ทตฺวา ปารุปนฺโตปิ ปุนปิ ทิยฺยมาเน สหสา นปฺปฏิคฺคณฺหาติ. โย จ ลทฺธํ ลทฺธํ อตฺตนา ปริภุญฺชติ, ปเรสํ น เทติ. อิเม ทฺเวปิ สุเขน สกฺกา ตปฺเปตุนฺติ สุตปฺปยา’’ติ.

123. 第五，“不舍弃”(na vissajjeti)，是说不把自己尚未使用过的东西给别人，但若有多余的，则不积蓄，而施予他人。因此说“一切都不给别人”等。此义是说：若有比丘，当自己的僧衣破旧时，从施主家或亲戚家得到衣料，制成僧衣后便使用，而不积蓄；即使已穿着扣好的僧衣，当别人再供养时，他也不会立刻接受。又有人，得到什么就自己使用，不给别人。这两种人都容易被满足，故称“易满足者”(sutappayā)。

๑๒๔-๑๒๗. ฉฏฺฐสตฺตมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

124-127. 第六、第七等，其义自明。

อาสาทุปฺปชหวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

难舍弃品释义终。

(๑๒) ๒. อายาจนวคฺควณฺณนา

(12) 2. 恳请品释义

๑๓๑. สทฺโธ ภิกฺขูติ สทฺธาย สมนฺนาคโต ภิกฺขุ. โย ภิกฺขุ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเนหิ สทิสภาวํ ปตฺเถติ, โส เยหิ คุเณหิ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา เอตทคฺเค ฐปิตา, เต คุเณ อตฺตโน อภิกงฺเขยฺยาติ อาห ‘‘ยาทิโส สาริปุตฺตตฺเถโร ปญฺญายา’’ติอาทิ. อิโต อุตฺตริ ปตฺเถนฺโต มิจฺฉา ปตฺเถยฺยาติ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานานํ เย ปญฺญาทโย คุณา อุปลพฺภนฺติ, ตโต อุตฺตริ ปตฺเถนฺโต มิจฺฉา ปตฺเถยฺย. อคฺคสาวกคุณปรมา หิ สาวกคุณมริยาทา. เตสํ สาวกคุณานํ [Pg.58] ยทิทํ อคฺคสาวกคุณา, น ตโต ปรํ สาวกคุณา นาม อตฺถิ. เตเนวาห ‘‘ยํ นตฺถิ, ตสฺส ปตฺถิตตฺตา’’ติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

131. “具信比丘”(Saddho bhikkhu)是指具足信心的比丘。若有比丘希求与舍利弗(Sāriputta)、目犍连(Moggallāna)等同，则他应希求自身亦具足那些使舍利弗、目犍连被置于最上首的功德。故说：“如智慧第一的舍利弗长老”等。若希求超越此者，则为邪求。因为上首声闻的功德即是声闻功德的极限。在这些声闻功德中，即是上首声闻的功德，更无超越其上的所谓声闻功德。因此说：“因其希求不存在之法”。此中其余文义自明。

๑๓๕. ปญฺจเม ยสฺส คุณา ขตา อุปหตา จ, โส ขโต อุปหโต นาม โหตีติ อาห ‘‘คุณานํ ขตตฺตา’’ติอาทิ. ขตตฺตาติ ฉินฺนตฺตา. อุปหตตฺตาติ นฏฺฐตฺตา. เตนาห ‘‘ฉินฺนคุณํ นฏฺฐคุณนฺติ อตฺโถ’’ติ. อปุญฺญสฺส ปสโว นาม อตฺถโต ปฏิลาโภติ อาห ‘‘ปสวตีติ ปฏิลภตี’’ติ, อตฺตโน สนฺตาเน อุปฺปาเทตีติ อตฺโถ. อนนุปวิสิตฺวาติ ญาเณน อโนคาเหตฺวา. เสสเมตฺถ ฉฏฺฐาทีนิ จ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

135. 第五，若其功德被毁伤(khatā)与破坏(upahatā)，则此人名为“被毁伤者”(khato)、“被破坏者”(upahato)。故说：“因功德被毁伤”等。“被毁伤”(khatattā)即被切断(chinnattā)；“被破坏”(upahatattā)即被毁坏(naṭṭhattā)。因此说：“义为‘功德被切断、功德被毁坏’”。“不善之产生”(apuññassa pasavo)在意义上是获得(paṭilābho)，故说：“‘产生’(pasavati)即‘获得’(paṭilabhati)”，义为在自己的相续中生起。“不进入”(ananupavisitvā)即未以智慧深入(ñāṇena anogāhetvā)。此中其余第六等也易于理解。

อายาจนวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

恳请品释义终。

(๑๓) ๓. ทานวคฺควณฺณนา

(13) 3. 布施品释义

๑๔๒. ตติยสฺส ปฐเม ทียตีติ ทานํ, เทยฺยธมฺมสฺเสตํ อธิวจนํ. ทียติ อเนนาติ วา ทานํ, ปริจฺจาคเจตนาเยตํ อธิวจนํ. อยํ ทุวิโธปิ อตฺโถ อิธาธิปฺเปโตติ อาห ‘‘ทิยฺยนกวเสน ทานานี’’ติอาทิ. ตตฺถ ทิยฺยนกวเสนาติ ทาตพฺพวเสน. อมตปตฺติปฏิปทนฺติ อมตปฺปตฺติเหตุภูตํ สมฺมาปฏิปทํ.

142. 第三品第一，“所施予”(dīyati)即是布施(dāna)，此为“所施之物”(deyyadhamma)的同义词。或“藉此而施予”(dīyati anena)即是布施(dāna)，此为“舍离之思”(pariccāgacetanā)的同义词。此二义于此处皆为所指，故说：“以所施予的方式而言的布施”等。其中，“以所施予的方式”(diyyanakavasena)即“以应施予的方式”(dātabbavasena)。“通往不死之行道”(amatapattipaṭipadā)即作为通往不死之因的“正行道”(sammāpaṭipadā)。

๑๔๓-๑๕๑. ทุติยาทีนิ จ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

143-151. 第二等，其义亦易于理解。

ทานวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

布施品释义终。

(๑๔) ๔. สนฺถารวคฺควณฺณนา

(14) 4. 铺设品释义

๑๕๒. จตุตฺถสฺส ปฐเม อามิสสฺส จ ธมฺมสฺส จ อลาเภน อตฺตโน ปรสฺส จ อนฺตเร สมฺภวนฺตสฺส ฉิทฺทสฺส วิวรสฺส เภทสฺส สนฺถรณํ ปิทหนํ สงฺคณฺหนํ สนฺถาโร. อยญฺหิ โลกสนฺนิวาโส อลพฺภมาเนน อามิเสน ธมฺเมน จาติ ทฺวีหิ ฉิทฺโท. ตสฺส ตํ ฉิทฺทํ ยถา น ปญฺญายติ[Pg.59], เอวํ ปีฐสฺส วิย ปจฺจตฺถรเณน อามิเสน ธมฺเมน จ สนฺถรณํ สงฺคณฺหนํ สนฺถาโรติ วุจฺจติ. เอตฺถ จ อามิเสน สงฺคโห อามิสสนฺถาโร นาม. ตํ กโรนฺเตน มาตาปิตูนํ ภิกฺขุคติกสฺส เวยฺยาวจฺจกรสฺส รญฺโญ โจรานญฺจ อคฺคํ อคฺคเหตฺวาปิ ทาตุํ วฏฺฏติ. อามสิตฺวา ทินฺเนหิ ราชาโน จ โจรา จ อนตฺถมฺปิ กโรนฺติ, ชีวิตกฺขยมฺปิ ปาเปนฺติ. อนามสิตฺวา ทินฺเนน อตฺตมนา โหนฺติ, โจรนาควตฺถุอาทีนิ เจตฺถ วตฺถูนิ กเถตพฺพานิ. ตานิ สมนฺตปาสาทิกาย วินยฏฺฐกถายํ (ปารา. ๑๘๕) วิตฺถาริตานิ. สกฺกจฺจํ อุทฺเทสทานํ ปาฬิวณฺณนา ธมฺมกถากถนนฺติ เอวํ ธมฺเมน สงฺคโห ธมฺมสนฺถาโร นาม.

152. 第四品第一，由于得不到利养(āmisa)与法(dhamma)，在自己与他人之间生起的裂隙(chidda)、孔穴(vivara)、破坏(bheda)，对其进行覆盖(santharaṇa)、遮蔽(pidahana)、摄集(saṅgaṇhana)，即是铺设(santhāra)。此世间共住，实因不得利养与法此二者而有裂隙。为使彼裂隙不显现，犹如用垫子覆盖座位一般，以利养与法来铺设、摄集，即称“铺设”。于此，以利养摄集，名为“利养铺设”(āmisasanthāra)。行此者，对父母、为比丘服务的侍者(veyyāvaccakara)、国王及盗贼，即使不拣择上等之物亦可施予。若经拣择而施予，国王与盗贼反会造成损害，乃至夺取性命；不经拣择而施予，他们则会心生欢喜。于此，应讲述盗贼与龙(nāga)等事。彼事已于《普端严》(Samantapāsādikā)律藏义注(Vinayaṭṭhakathā, pārā. 185)中详述。恭敬地给予教导(uddesadāna)、解说圣典(pāḷivaṇṇanā)、宣说法义(dhammakathākathana)，如是依法摄集，名为“法铺设”(dhammasanthāra)。

๑๕๓-๑๖๓. ทุติยาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

153-163. 第二等，其义自明。

สนฺถารวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

铺设品释义终。

(๑๕) ๕. สมาปตฺติวคฺควณฺณนา

(15) 5. 等至品释义

๑๖๔. ปญฺจมสฺส ปฐเม ‘‘อิโต ปุพฺเพ ปริกมฺมํ ปวตฺตํ, อิโต ปรํ ภวงฺคํ มชฺเฌ สมาปตฺตี’’ติ เอวํ สห ปริกมฺเมน อปฺปนาปริจฺเฉทปฺปชานนา ปญฺญา สมาปตฺติกุสลตา. วุฏฺฐาเน กุสลภาโว วุฏฺฐานกุสลตา. ปเคว วุฏฺฐานปริจฺเฉทกญาณนฺติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

164. 第五品第一，“于此之前是预备(parikamma)，于此之后是有分(bhavaṅga)，中间是等至(samāpatti)”，像这样，连同预备，了知安止(appanā)分界的智慧，即是“等至善巧”。于出定(vuṭṭhāna)善巧的状态，是为“出定善巧”。更何况是辨别出定分界的智慧——此中当如是理解其义。

๑๖๕. ทุติเย อุชุโน ภาโว อชฺชวํ, อชิมฺหตา อกุฏิลตา อวงฺกตาติ อตฺโถ. อภิธมฺเมปิ (ธ. ส. ๑๓๔๖) วุตฺตํ – ‘‘ตตฺถ กตโม อชฺชโว? ยา อชฺชวตา อชิมฺหตา อกุฏิลตา อวงฺกตา, อยํ วุจฺจติ อชฺชโว’’ติ. อนชฺชวญฺจ อชฺชวปฺปฏิกฺเขเปน เวทิตพฺพํ. โคมุตฺตวงฺกตา, จนฺทเลขาวงฺกตา, นงฺคลโกฏิวงฺกตาติ หิ ตโย อนชฺชวา. เอกจฺโจ หิ ภิกฺขุ ปฐมวเย มชฺฌิม-ปจฺฉิมวเย จ เอกวีสติยา อเนสนาสุ ฉสุ จ อโคจเรสุ จรติ, อยํ โคมุตฺตวงฺกตา นาม, อาทิโต ปฏฺฐาย ยาว ปริโยสานา ปฏิปตฺติยา วงฺกภาวโต. เอโก ปฐมวเย ปจฺฉิมวเย จ จตุปาริสุทฺธิสีลํ ปูเรติ, ลชฺชี กุกฺกุจฺจโก สิกฺขากาโม โหติ, มชฺฌิมวเย ปุริมสทิโส, อยํ จนฺทเลขาวงฺกตา นาม, ปฏิปตฺติยา มชฺฌฏฺฐาเน [Pg.60] วงฺกภาวาปตฺติโต. เอโก ปฐมวเยปิ มชฺฌิมวเยปิ จตุปาริสุทฺธิสีลํ ปูเรติ, ลชฺชี กุกฺกุจฺจโก สิกฺขากาโม โหติ, ปจฺฉิมวเย ปุริมสทิโส, อยํ นงฺคลโกฏิวงฺกตา นาม, ปริโยสาเน วงฺกภาวาปตฺติโต. เอโก สพฺพมฺเปตํ วงฺกตํ ปหาย ตีสุ วเยสุ เปสโล ลชฺชี กุกฺกุจฺจโก สิกฺขากาโม โหติ, ตสฺส โย โส อุชุภาโว, อิทํ อชฺชวํ นาม, สพฺพตฺถ อุชุภาวสิทฺธิโต.

165. 第二，正直的状态即是正直(ajjavaṃ)，义为不乖曲(ajimhatā)、不狡诈(akuṭilatā)、不弯曲(avaṅkatā)。于阿毗达摩(Abhidhamma)《法集论》(Dhammasaṅgaṇī, 1346)中亦说：“此中，何为正直？即正直性、不乖曲、不狡诈、不弯曲，此称‘正直’。”不正直则应以正直的反面来理解。有三种不正直：牛尿般的弯曲、月牙般的弯曲、犁头般的弯曲。譬如，有比丘于初、中、后三时，皆行于二十一种邪命与六种非行处，此名“牛尿般的弯曲”，因其行道从始至终皆是弯曲。有人于初时与后时圆满四遍净戒，有惭、有愧、乐于学戒，然于中时则如前述之人，此名“月牙般的弯曲”，因其行道于中途变得弯曲。有人于初时与中时圆满四遍净戒，有惭、有愧、乐于学戒，然于后时则如前述之人，此名“犁头般的弯曲”，因其行道于最终变得弯曲。有人舍离所有此等弯曲，于三时皆品行端正，有惭、有愧、乐于学戒，其正直的状态，即名“正直”，因其于一切处皆成就正直故。

มทฺทวนฺติ เอตฺถ ‘‘ลชฺชว’’นฺติปิ ปฐนฺติ. เอวํ ปเนตฺถ อตฺโถ – ‘‘ตตฺถ กตโม ลชฺชโว? โย หิรียติ หิรียิตพฺเพน หิรียติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา, อยํ วุจฺจติ ลชฺชโว’’ติ เอวํ วุตฺโต ลชฺชิภาโว ลชฺชวํ นาม. อิทํ ปเนตฺถ นิพฺพจนํ – ลชฺชตีติ ลชฺโช, หิริมา, ตสฺส ภาโว ลชฺชวํ, หิรีติ อตฺโถ. ลชฺชา เอตสฺส อตฺถีติ ลชฺชี ยถา ‘‘มาลี มายี’’ติ, ตสฺส ภาโว ลชฺชิภาโว, สา เอว ลชฺชา.

对于“柔和”(maddavaṃ)，于此亦有读作“有惭”(lajjavaṃ)者。其义如是：“此中，何为有惭者(lajjavo)？即对所应惭之事感到惭愧，对达成诸恶不善法感到惭愧，此称‘有惭者’。”如是所说的有惭状态，即名“有惭”。此中词源解释为：“他惭愧”(lajjati)，故为“有惭者”(lajjo)，即有惭之人(hirimā)；其状态为“有惭”(lajjavaṃ)，义即是“惭”(hirī)。“彼有惭”(lajjā etassa atthi)，故为“具惭者”(lajjī)，犹如“具鬘者”(mālī)、“具幻者”(māyī)；其状态为“具惭的状态”(lajjibhāvo)，彼即是惭(lajjā)。

๑๖๖. ตติเย อธิวาสนขนฺตีติ เอตฺถ อธิวาสนํ วุจฺจติ ขมนํ. ตญฺหิ ปเรสํ ทุกฺกฏํ ทุรุตฺตญฺจ ปฏิวิโรธากรเณน อตฺตโน อุปริ อาโรเปตฺวา วาสนโต ‘‘อธิวาสน’’นฺติ วุจฺจติ. อธิวาสนลกฺขณา ขนฺติ อธิวาสนขนฺติ. สุจิสีลตา โสรจฺจํ. สา หิ โสภนกมฺมรตตา. สุฏฺฐุ วา ปาปโต โอรตภาโว วิรตตาติ อาห ‘‘สุรตภาโว’’ติ. เตเนว อภิธมฺเมปิ (ธ. ส. ๑๓๔๙) –

166. 第三，于“堪忍之忍”(adhivāsanakhanti)中，此处“堪忍”(adhivāsana)谓容忍(khamana)。此谓不作对抗，而将他人之恶作(dukkaṭa)与恶语(durutta)加于自身而安住，故称为“堪忍”。以堪忍为相的忍，即是堪忍之忍。清净戒行即是柔和(soracca)，因其乐于善行。或者，善于远离罪恶，即是远离，故说为“善离”(suratabhāvo)。因此，在阿毗达摩(abhidhamma)（《法集论》1349）中也说——

‘‘ตตฺถ กตมํ โสรจฺจํ? โย กายิโก อวีติกฺกโม วาจสิโก อวีติกฺกโม กายิกวาจสิโก อวีติกฺกโม, อิทํ วุจฺจติ โสรจฺจํ, สพฺโพปิ สีลสํวโร โสรจฺจ’’นฺติ – อาคโต.

“于此，何为柔和(soracca)？凡身不违越、语不违越、身语不违越，此谓柔和。一切戒律仪皆是柔和。”

๑๖๗. จตุตฺเถ สขิโล วุจฺจติ สณฺหวาโจ, ตสฺส ภาโว สาขลฺยํ, สณฺหวาจตา. เตนาห ‘‘สณฺหวาจาวเสน สมฺโมทมานภาโว’’ติ. สณฺหวาจาวเสน หิ สมฺโมทมานสฺส ปุคฺคลสฺส ภาโว นาม สณฺหวาจตา. เตเนว อภิธมฺเม (ธ. ส. ๑๓๕๐) –

167. 第四，和蔼者(sakhila)谓言语温和者(saṇhavāca)，其状态为和蔼(sākhalya)，即言语温和(saṇhavācatā)。故云“以温和言语而愉快交谈之状态”。盖以温和言语而愉快交谈之人(puggala)之状态，即名为言语温和。故于阿毗达摩(abhidhamma)（《法集论》1350）中亦云——

‘‘ตตฺถ กตมํ สาขลฺยํ? ยา สา วาจา อณฺฑกา กกฺกสา ปรกฏุกา ปราภิสชฺชนี โกธสามนฺตา อสมาธิสํวตฺตนิกา, ตถารูปึ [Pg.61] วาจํ ปหาย ยา สา วาจา เนลา กณฺณสุขา เปมนียา หทยงฺคมา โปรี พหุชนกนฺตา พหุชนมนาปา, ตถารูปึ วาจํ ภาสิตา โหติ, ยา ตตฺถ สณฺหวาจตา สขิลวาจตา อผรุสวาจตา, อิทํ วุจฺจติ สาขลฺย’’นฺติ วุตฺตํ.

“于此，何为和蔼(sākhalya)？谓舍弃彼粗哑、粗糙、令他苦恼、冒犯他人、伴随嗔怒、不利于入定之言语；而说彼流畅、悦耳、亲爱、入心、文雅、众人喜爱、众人欢喜之言语。于此中，彼温和语、和蔼语、不粗恶语，此名为和蔼。”

ตตฺถ อณฺฑกาติ สโทเส สวเณ รุกฺเข นิยฺยาสปิณฺโฑ, อหิจฺฉตฺตาทีนิ วา อุฏฺฐิตานิ อณฺฑกานีติ วทนฺติ, เผคฺคุรุกฺขสฺส ปน กุถิตสฺส อณฺฑานิ วิย อุฏฺฐิตา จุณฺณปิณฺฑิโย วา คณฺฐิโย วา อณฺฑกา. อิธ ปน พฺยาปชฺชนกกฺกสาทิสภาวโต กณฺฏกปฺปฏิภาเคน วาจา อณฺฑกาติ วุตฺตา. ปทุมนาฬํ วิย โสตํ ฆํสยมานา ปวิสนฺตี กกฺกสา ทฏฺฐพฺพา. โกเธน นิพฺพตฺตา ตสฺส ปริวารภูตา โกธสามนฺตา. ปุเร สํวทฺธนารี โปรี. สา วิย สุกุมารา มุทุกา วาจา โปรี วิยาติ โปรี. สณฺหวาจตาติอาทินา ตํ วาจํ ปวตฺตมานํ ทสฺเสติ.

于此，“粗恶语”(aṇḍakā)谓有瑕疵、流汁的树上的树脂块，或云如蛇伞菌等生起的蛋状物；又或为空心朽木上如蛋般生起的粉团或节疤。然于此处，是说言语因具恼害、粗糙等性质，或如荆棘一般，故称为“粗恶语”。“粗糙”(kakkasā)当理解为如莲藕茎摩擦耳道般进入。“伴随嗔怒”(kodhasāmantā)是说由嗔怒所生，为其眷属。“文雅”(porī)是城里长大的女人(pure saṃvaddhanārī)；言语如她一般精致、柔软，故为“文雅”。以“温和语”(saṇhavācatā)等显示了正在说的言语。

๑๖๘. ปญฺจเม ‘‘อวิหึสาติ กรุณาปุพฺพภาโค’’ติ เอตฺตกเมว อิธ วุตฺตํ, ทีฆนิกายฏฺฐกถาย สงฺคีติสุตฺตวณฺณนายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๓๐๔) ปน ‘‘อวิหึสาติ กรุณาปิ กรุณาปุพฺพภาโคปี’’ติ วุตฺตํ. อภิธมฺเมปิ (วิภ. ๑๘๒) ‘‘ตตฺถ กตมา อวิหึสา? ยา สตฺเตสุ กรุณา กรุณายนา กรุณายิตตฺตํ กรุณาเจโตวิมุตฺติ, อยํ วุจฺจติ อวิหึสา’’ติ อาคตํ. เอตฺถาปิ หิ ยา กาจิ กรุณา ‘‘กรุณา’’ติ วุตฺตา, กรุณาเจโตวิมุตฺติ ปน อปฺปนาปฺปตฺตาว.

168. 第五，“不害(avihiṃsā)是悲(karuṇā)的前分”——此处仅如是说。但在《长部义注》(dīghanikāyaṭṭhakathā)的《等诵经释义》(saṅgītisuttavaṇṇanā)中则说：“不害是悲，也是悲的前分。”在阿毗达摩(abhidhamma)（《分别论》182）中也载：“于此，何为不害？即对众生的悲、悲悯、悲悯的状态、悲心解脱，此谓不害。”于此，任何悲都称为“悲”，而悲心解脱则唯是已达安止定者。

สุจิสทฺทโต ภาเว ยการํ อิการสฺส จ อุการาเทสํ กตฺวา อยํ นิทฺเทโสติ อาห ‘‘โสจพฺยํ สุจิภาโว’’ติ. เอตฺถ จ โสจพฺยนฺติ สีลวเสน สุจิภาโวติ วุตฺตํ. ทีฆนิกายฏฺฐกถาย สงฺคีติสุตฺตวณฺณนายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๓๐๔) ปน ‘‘โสเจยฺยนฺติ เมตฺตาย จ เมตฺตาปุพฺพภาคสฺส จ วเสน สุจิภาโว’’ติ วุตฺตํ. เตเนว อภิธมฺเมปิ ‘‘ตตฺถ กตมํ โสจพฺยํ? ยา สตฺเตสุ เมตฺติ เมตฺตายนา เมตฺตายิตตฺตํ เมตฺตาเจโตวิมุตฺติ, อิทํ วุจฺจติ โสจพฺย’’นฺติ นิทฺเทโส กโต. เอตฺถาปิ หิ ‘‘เมตฺตี’’ติอาทินา ยา กาจิ เมตฺตา วุตฺตา, เมตฺตาเจโตวิมุตฺติ ปน อปฺปนาปฺปตฺตาว.

此解释(niddesa)是基于“清净”(suci)一词的词义而来，故说“清净性(socabya)即清净的状态”。于此，“清净性”是说依于戒的清净状态。但在《长部义注》(dīghanikāyaṭṭhakathā)的《等诵经释义》(saṅgītisuttavaṇṇanā)中则说：“‘清净性’(soceyya)是说依于慈(mettā)及慈的前分的清净状态。”因此，在阿毗达摩(abhidhamma)中也作此解释：“于此，何为清净性？即对众生的慈、慈悯、慈悯的状态、慈心解脱，此谓清净性。”于此，以“慈”等泛指任何慈，而慈心解脱则唯是已达安止定者。

๑๖๙-๑๗๑. ฉฏฺฐสตฺตมอฏฺฐมานิ [Pg.62] เหฏฺฐา วุตฺตนยาเนว.

169-171. 第六、第七、第八，如前已说。

๑๗๒. นวเม กามํ สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ ถิรภาโวปิ พลฏฺโฐ เอว, ปฏิปกฺเขหิ ปน อกมฺปนียตํ สาติสยํ พลฏฺโฐติ วุตฺตํ ‘‘มุฏฺฐสฺสจฺเจ อกมฺปเนนา’’ติอาทิ.

172. 第九，与相应法中的坚定性固然是力，但不为敌对法所动摇，则被称为更殊胜的力，如“以不为失念所动摇”等所说。

๑๗๓. ทสเม ปจฺจนีกธมฺมสมนโต สมโถ, สมาธีติ อาห ‘‘สมโถติ จิตฺเตกคฺคตา’’ติ. อนิจฺจาทินา วิวิเธนากาเรน ทสฺสนโต ปสฺสนโต วิปสฺสนา, ปญฺญาติ อาห ‘‘สงฺขารปริคฺคาหกญาณ’’นฺติ.

173. 第十，止(samatha)能平息敌对之法，即是定(samādhi)，故说“止即心一境性”。观(vipassanā)是以无常等种种行相观见，即是慧(paññā)，故说“了知诸行之智”。

๑๗๔. เอกาทสเม ทุสฺสีลฺยนฺติ สมาทินฺนสฺส สีลสฺส เภทกโร วีติกฺกโม. ทิฏฺฐิวิปตฺตีติ ‘‘อตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทินยปฺปวตฺตาย สมฺมาทิฏฺฐิยา ทูสิกา มิจฺฉาทิฏฺฐีติ อาห ‘‘ทิฏฺฐิวิปตฺตีติ มิจฺฉาทิฏฺฐี’’ติ.

174. 第十一，恶戒(dussīlya)是指破坏已受持之戒的违犯。见坏(diṭṭhivipatti)是指以“有布施”等方式生起的、破坏正见的邪见，故说“见坏即邪见”。

๑๗๕. ทฺวาทสเม สีลสมฺปทาติ สพฺพภาคโต ตสฺส อนูนตาปตฺติ ปริปุณฺณภาโว สีลสมฺปทา. ปริปูรณตฺโถ เหตฺถ สมฺปทาสทฺโท. เตเนวาห ‘‘ปริปุณฺณสีลตา’’ติ. ทิฏฺฐิสมฺปทาติ อตฺถิกทิฏฺฐิอาทิสมฺมาทิฏฺฐิปาริปูริภาเวน ปวตฺตํ ญาณํ. ตญฺจ กมฺมสฺสกตาสมฺมาทิฏฺฐิอาทิวเสน ปญฺจวิธํ โหตีติ อาห ‘‘เตน กมฺมสฺสกตา’’ติ.

175. 第十二，戒圆满(sīlasampadā)即于一切方面无有缺漏、完全圆满的状态。此处“圆满”(sampadā)一词有圆满成就之义，故说为“圆满之戒”(paripuṇṇasīlatā)。见圆满(diṭṭhisampadā)是由‘有见’(atthikadiṭṭhi)等正见的圆满而生起的智慧。此智又依业属己正见(kammassakatāsammādiṭṭhi)等而有五种，故说“即业属己”。

๑๗๖. เตรสเม สีลวิสุทฺธีติ วิสุทฺธึ ปาเปตุํ สมตฺถํ สีลํ, จิตฺตวิสุทฺธิอาทิอุปริวิสุทฺธิยา ปจฺจโย ภวิตุํ สมตฺถํ วิสุทฺธสีลนฺติ วุตฺตํ โหติ. สุวิสุทฺธเมว หิ สีลํ ตสฺสา ปทฏฺฐานํ โหติ. เตนาห ‘‘สีลวิสุทฺธีหิ วิสุทฺธิสมฺปาปกํ สีล’’นฺติ. เอตฺถาปิ วิสุทฺธิสมฺปาปกนฺติ จิตฺตวิสุทฺธิอาทิอุปริวิสุทฺธิยา สมฺปาปกนฺติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อภิธมฺเม (ธ. ส. ๑๓๗๒) ปนายํ ‘‘ตตฺถ กตมา สีลวิสุทฺธิ? กายิโก อวีติกฺกโม วาจสิโก อวีติกฺกโม กายิกวาจสิโก อวีติกฺกโม, อยํ วุจฺจติ สีลวิสุทฺธี’’ติ เอวํ วิภตฺตา.

176. 第十三，戒清净(sīlavisuddhi)是指能令达到清净的戒，即是说，能作为心清净(cittavisuddhi)等更高清净之缘的清净之戒。因为唯有极清净的戒才是彼等（更高清净）的近因(padaṭṭhāna)。故说“戒清净即能达成清净之戒”。于此，“能达成清净”应理解为能达成心清净等更高清净之义。但在阿毗达摩(abhidhamma)（《法集论》1372）中，则如是分别：“于此，何为戒清净？即身不违越、语不违越、身语不违越，此谓戒清净。”

ทิฏฺฐิวิสุทฺธีติ วิสุทฺธึ ปาเปตุํ สมตฺถํ ทสฺสนญาณํ ทสฺสนวิสุทฺธิ, ปรมตฺถวิสุทฺธึ นิพฺพานญฺจ ปาเปตุํ อุปเนตุํ สมตฺถํ กมฺมสฺสกตญาณาทิ สมฺมาทสฺสนนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘วิสุทฺธิสมฺปาปิกา…เป… ปญฺจวิธาปิ วา สมฺมาทิฏฺฐี’’ติ. เอตฺถาปิ วิสุทฺธิสมฺปาปิกาติ ญาณทสฺสนวิสุทฺธิยา ทสฺสนนิพฺพานสงฺขาตาย [Pg.63] ปรมตฺถวิสุทฺธิยา จ สมฺปาปิกาติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อภิธมฺเม (ธ. ส. ๑๓๗๓) ปนายํ ‘‘ตตฺถ กตมา ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ? กมฺมสฺสกตญาณํ, สจฺจานุโลมิกํ ญาณํ, มคฺคสฺส มคฺคสมงฺคิสฺส ญาณํ, ผลสมงฺคิสฺส ญาณ’’นฺติ เอวํ วุตฺตํ.

第十三，见清净(diṭṭhivisuddhi)是能引生清净的见智(dassanañāṇa)，即见之清净(dassanavisuddhi)；其义为：能引至、达到究竟清净涅槃的业属己智(kammassakatañāṇa)等正见。故说“能达成清净……乃至五种正见”。于此，“能达成清净”应理解为能达成名为智见清净(ñāṇadassanavisuddhi)及见涅槃的究竟清净。但在阿毗达摩(abhidhamma)（《法集论》1373）中则如是说：“于此，何为见清净？即业属己智、随顺谛智、具道者之智、具果者之智。”

เอตฺถ จ อิทํ อกุสลกมฺมํ โน สกํ, อิทํ ปน กมฺมํ สกนฺติ เอวํ พฺยติเรกโต อนฺวยโต จ กมฺมสฺสกตชานนญาณํ กมฺมสฺสกตญาณํ. ติวิธทุจฺจริตญฺหิ อตฺตนา กตมฺปิ ปเรน กตมฺปิ โน สกกมฺมํ นาม โหติ อตฺถภญฺชนโต, สุจริตํ สกกมฺมํ นาม อตฺถชนนโต. วิปสฺสนาญาณํ ปน วจีสจฺจญฺจ อนุโลเมติ, ปรมตฺถสจฺจญฺจ น วิโลเมตีติ สจฺจานุโลมิกญาณนฺติ วุตฺตํ. วิปสฺสนาญาณญฺหิ ลกฺขณานิ ปฏิวิชฺฌนตฺถํ อารมฺภกาเล ‘‘อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา’’ติ ปวตฺตํ วจีสจฺจญฺจ อนุโลเมติ, ตเถว ปฏิวิชฺฌนโต ปรมตฺถสจฺจํ นิพฺพานญฺจ น วิโลเมติ น วิราเธติ เอกนฺเตเนว สมฺปาปนโต.

此处，通过区别（“此不善业非己所有”）和联系（“此业是己所有”）来了知业为己有的智慧，即是业所有智。三种恶行，无论是自己所为还是他人所为，因其毁损利益，故不名为自己的业；善行因其产生利益，故名为自己的业。观智(vipassanāñāṇa)随顺言说之谛，且不违逆胜义谛，故称“随顺谛智”。观智为洞见诸相，于初始时随顺“无常、苦、无我”如此转起的言说之谛；同样，因其洞见，故不违逆、不抵触胜义谛——涅槃，必能完全证达。

๑๗๗. จุทฺทสเม ทิฏฺฐิวิสุทฺธีติ ปฐมมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ วุตฺตา. ยถาทิฏฺฐิสฺส จ ปธานนฺติ ตํสมฺปยุตฺตเมว วีริยํ. เตเนว ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๓๐๔) ‘‘ทิฏฺฐิวิสุทฺธีติ ญาณทสฺสนํ กถิตํ. ยถาทิฏฺฐิสฺส จ ปธานนฺติ ตํสมฺปยุตฺตเมว วีริย’’นฺติ วุตฺตํ. เอตฺถ หิ ญาณทสฺสนนฺติ ญาณภูตํ ทสฺสนํ. เตน ทสฺสนมคฺคํ วทติ. ตํสมฺปยุตฺตเมว วีริยนฺติ ปฐมมคฺคสมฺปยุตฺตวีริยมาห. อปิจ ทิฏฺฐิวิสุทฺธีติ สพฺพาปิ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ. ยถาทิฏฺฐิสฺส จ ปธานนฺติ ตํสมฺปยุตฺตเมว วีริยํ. เตเนว ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ ‘‘อปิจ ปุริมปเทน จตุมคฺคญาณํ, ปจฺฉิมปเทน ตํสมฺปยุตฺตํ วีริย’’นฺติ วุตฺตํ.

177. 第十四，“见清净(diṭṭhivisuddhi)”是指初道正见。“如所见而精进”是指与此相应的精进。因此在《长部义注》(Dīghanikāya-aṭṭhakathā)中说：“‘见清净’说的是智见。‘如所见而精进’是指与此相应的精进。”此处，“智见”即智慧之见，故说的是见道。“与此相应的精进”是指与初道相应的精进。此外，“见清净”亦可指一切道正见，“如所见而精进”则指与此相应的精进。因此在《长部义注》中说：“又，前句指四道智，后句指与此相应的精进。”

อถ วา ทิฏฺฐีวิสุทฺธีติ กมฺมสฺสกตญาณาทิสงฺขาตา สพฺพาปิ สมฺมาทิฏฺฐิ วุตฺตา. ยถาทิฏฺฐิสฺส จ ปธานนฺติ โย เจตสิโก วีริยารมฺโภ…เป… สมฺมาวายาโมติ. อยเมว ปาฬิยา สเมติ. อภิธมฺเม หิ ‘‘ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ โข ปนาติ ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ. ยถาทิฏฺฐิสฺส จ ปธานนฺติ โย เจตสิโก วีริยารมฺโภ…เป… สมฺมาวายาโม’’ติ เอวมยํ ทุโก วิภตฺโต. เตเนว อภิธมฺมฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๓๗๔) ‘‘ยา ปญฺญา ปชานนาติอาทีหิ เหฏฺฐา วุตฺตานิ กมฺมสฺสกตญาณาทีเนว จตฺตาริ ญาณานิ วิภตฺตานิ. ‘โย เจตสิโก วีริยารมฺโภ’ติอาทีหิ [Pg.64] ปเทหิ นิทฺทิฏฺฐํ วีริยํ คหิตํ ปญฺญาย โลกิยฏฺฐาเน โลกิยํ, โลกุตฺตรฏฺฐาเน โลกุตฺตร’’นฺติ วุตฺตํ.

或者说，“见清净”是指以业所有智等为代表的一切正见。“如所见而精进”是指“心所的精进努力……乃至……正精进”。这正与圣典相符。诚然，在阿毗达摩(Abhidhamma)中，此二法被如此分别：“‘见清净’者，即是慧、知解……乃至……无痴、择法、正见。‘如所见而精进’者，即是心所的精进努力……乃至……正精进。”因此，在《阿毗达摩义注》(Abhidhamma-aṭṭhakathā)中说：“通过‘慧、知解’等，分别了下方所述的业所有智等四种智。通过‘心所的精进努力’等文句所指示的精进，当其与智慧处于世间位时，即为世间；处于出世间位时，即为出世间。”

อิธาปิ วิสุทฺธิสมฺปาปิกา จตุมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ, ปญฺจวิธาปิ วา สมฺมาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิวิสุทฺธีติ อธิปฺปาเยน ‘‘ทิฏฺฐิวิสุทฺธีติ วิสุทฺธิสมฺปาปิกา สมฺมาทิฏฺฐิเยวา’’ติ วุตฺตํ. เหฏฺฐิมมคฺคสมฺปยุตฺตํ วีริยนฺติ อิทํ ปน ‘‘ยถาทิฏฺฐิสฺส จ ปธานนฺติ ปฐมมคฺคสมฺปยุตฺตํ วีริยนฺติ วุตฺต’’นฺติ อธิปฺปาเยน วทติ. เอตฺถ จ ตํตํภาณกานํ มตเภเทนายํ วณฺณนาเภโทติ น อฏฺฐกถาวจนานํ อญฺญมญฺญวิโรโธ สงฺกิตพฺโพ. อถ ยถาทิฏฺฐิสฺส จ ปธานนฺติ เหฏฺฐิมมคฺคสมฺปยุตฺตเมว วีริยํ กสฺมา วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ตญฺหิ ตสฺสา ทิฏฺฐิยา อนุรูปตฺตา’’ติอาทิ. ตตฺถ ตสฺสา ทิฏฺฐิยาติ เหฏฺฐิมมคฺคสมฺปยุตฺตาย ทิฏฺฐิยา. ยถาทิฏฺฐิสฺสาติ อนุรูปทิฏฺฐิสฺส กลฺยาณทิฏฺฐิสฺส นิพฺพตฺติตปฺปการทิฏฺฐิสฺส วา นิพฺพตฺเตตพฺพปธานานุรูปทิฏฺฐิสฺส ยถาทิฏฺฐิปฺปวตฺตกิริยสฺส วาติ เอวมฺเปตฺถ อตฺถํ สํวณฺณยนฺติ.

此处也是以“能令成就清净的四道正见，或五种正见，即是见清净”之意，而说“见清净就是能令成就清净的正见本身”。至于“下道相应的精进”，这是以“‘如所见而精进’即是初道相应的精进”之意而说。此处，因诸诵师观点各异而有此释义(vaṇṇanā)之别，不应怀疑诸义注(aṭṭhakathā)之说相互矛盾。若问：为何说“如所见而精进”唯是下道相应的精进？答曰：“因为它与彼见相应”等。其中，“与彼见”即与下道相应的见。“如所见者”是指：具相应之见者、具善见者、已生起特殊之见者，或具足与应生起的精进相应的见者、如其所见而行动者——他们如此阐释其中之义。

๑๗๘. ปนฺนรสเม สมตฺตํ ตุสฺสนํ ติตฺติ สนฺตุฏฺฐิ, นตฺถิ เอตสฺส สนฺตุฏฺฐีติ อสนฺตุฏฺฐิ, อสนฺตุฏฺฐิสฺส ภาโว อสนฺตุฏฺฐิตา. ยา กุสลานํ ธมฺมานํ ภาวนาย อสนฺตุฏฺฐสฺส ภิยฺโยกมฺยตา, ตสฺสา เอตํ อธิวจนํ. ตาย หิ สมงฺคิภูโต ปุคฺคโล สีลํ ปูเรตฺวา ฌานํ อุปฺปาเทติ, ฌานํ ลภิตฺวา วิปสฺสนํ อารภติ, อารทฺธวิปสฺสโก อรหตฺตํ อคฺคเหตฺวา อนฺตรา โวสานํ นาปชฺชติ, ‘‘อลเมตฺตาวตา กตเมตฺตาวตา’’ติ สงฺโกจํ น ปาปุณาติ. เตนาห ‘‘อญฺญตฺร อรหตฺตมคฺคา กุสเลสุ ธมฺเมสุ อสนฺตุฏฺฐิภาโว’’ติ. ตตฺร อญฺญตฺร อรหตฺตมคฺคาติ อรหตฺตมคฺคสมฺปตฺตํ วินาติ อตฺโถ. ‘‘อปฺปฏิวานิตา จ ปธานสฺมิ’’นฺติ อิทํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานตฺถเมวาติ น วิภตฺตํ.

178. 第十五，圆满的欢喜、满足即是知足(santuṭṭhi)。无此知足，即为“不满足”(asantuṭṭhi)；不满足的状态，即是“不满足性”(asantuṭṭhitā)。此乃对修习善法不满足而更求上进的同义词。具足此不满足性的人(puggala)，圆满戒后生起禅那，得禅那后修习观(vipassanā)；已开始修观者，未证阿罗汉果前，不会中途止步，亦不生“仅此已足，仅此已办”的退缩之念。故曰：“除阿罗汉道外，于诸善法不满足。”其中，“除阿罗汉道外”意为“未证得阿罗汉道”。“于精进中不退转”一句，因其义已如前述，显而易见，故不作分别。

๑๗๙. โสฬสเม มุฏฺฐา นฏฺฐา สติ เอตสฺสาติ มุฏฺฐสฺสติ, ตสฺส ภาโว มุฏฺฐสฺสจฺจนฺติ อาห ‘‘มุฏฺฐสฺสจฺจนฺติ มุฏฺฐสฺสติภาโว’’ติ. มุฏฺฐสฺสติภาโวติ จ สติปฺปฏิปกฺโข ธมฺโม, น สติยา อภาวมตฺตํ. อสมฺปชญฺญนฺติ ‘‘ตตฺถ กตมํ อสมฺปชญฺญํ? ยํ อญฺญาณํ อทสฺสนํ…เป… อวิชฺชาลงฺฆี โมโห อกุสลมูล’’นฺติ (ธ. ส. ๑๓๕๗) เอวํ วุตฺตา อวิชฺชาเยว. ตถา หิ วิชฺชาปฏิปกฺโข อวิชฺชา วิชฺชาย ปหาตพฺพโต, เอวํ สมฺปชญฺญปฺปฏิปกฺโข อสมฺปชญฺญํ[Pg.65]. ยสฺมา ปน สมฺปชญฺญปฺปฏิปกฺเข สติ ตสฺส วเสน ญาณสฺส อภาโว โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อญฺญาณภาโว’’ติ.

179. 第十六，“彼念已忘、已失，是为失念者(muṭṭhassati)”，其状态即是“失念性(muṭṭhassacca)”，故曰：“失念性即是失念的状态。”失念的状态是与念相对立的法，而非仅仅无念。不正知(asampajañña)即是如（《法集》Dhammasaṅgaṇi 1357）中所说的无明本身：“此中，何为不正知？即无知、不见……乃至……无明、痴、不善根。”诚然，正如无明是明的对立法，应由明来断除，不正知亦是正知的对立法。然而，当正知的对立法存在时，因其作用而导致知的缺乏，故说为“无知状态”。

๑๘๐. สตฺตรสเม อปิลาปนลกฺขณา สตีติ อุทเก ลาพุ วิย เยน จิตฺตํ อารมฺมเณ ปิลวิตฺวา วิย ติฏฺฐติ, น โอคาหติ, ตํ ปิลาปนํ. น ปิลาปนํ อปิลาปนํ, ตํ ลกฺขณํ สภาโว เอติสฺสาติ อปิลาปนลกฺขณา.

180. 第十七，念以不浮漂为相。犹如葫芦浮于水面，心于所缘之上仿佛浮泛而不沉入，此即“浮漂”(pilāpana)。不浮漂(apilāpana)即是其反。此为念之相、之自性，故称“不浮漂相”。

สมาปตฺติวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

等至品释义终。

ตติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

第三五十经组终。

๑. โกธเปยฺยาลํ

1. 嗔品

๑๘๑. อิโต ปเรสุ โกธวคฺคาทีสุ อุปนนฺธนลกฺขโณติ กุชฺฌนวเสน ‘‘อกฺโกจฺฉิ มํ อวธิ ม’’นฺติอาทินา (ธ. ป. ๓, ๔) จิตฺตปริโยนนฺธนลกฺขโณ. ปุพฺพกาลิกํ โกธํ อุปนยฺหติ พนฺธติ, กุชฺฌนาการํ ปพนฺธติ ฆเฏติ. อาฆาตวตฺถุนา จิตฺตํ พนฺธนฺตี วิย โหตีติ อปรกาโล โกโธ อุปนาโห. สุฏฺฐุ กตํ การณํ อุปกาโร สุกตการณํ, ตสฺส ปุพฺพการิตาลกฺขณสฺส คุณสฺส มกฺขนํ อุทกปุญฺฉนิยา วิย สรีรานุคตสฺส อุทกสฺส ปุญฺฉนํ วินาสนํ ลกฺขณเมตสฺสาติ สุกตกรณมกฺขนลกฺขโณ. ตถา หิ โส ปเรสํ คุณานํ มกฺขนฏฺเฐน มกฺโขติ วุจฺจติ. พหุสฺสุเตปิ ปุคฺคเล อชฺโฌตฺถรึสุ, ‘‘อีทิสสฺส จ พหุสฺสุตสฺส อนิยตา คหิตา, ตว จ มม จ โก วิเสโส’’ติอาทินา นเยน อุปฺปชฺชมาโน ยุคคฺคาหี ปลาโสติ อาห ‘‘ยุคคฺคาหลกฺขโณ ปลาโส’’ติ. ตตฺถ ยุคคฺคาโห นาม สมธุรคฺคาโห, อสมมฺปิ อตฺตนา สมํ กตฺวา คณฺหนํ. ปลาสตีติ ปลาโส, ปเรสํ คุเณ ฑํสิตฺวา ทนฺเตหิ วิย ฉินฺทิตฺวา อตฺตโน คุเณหิ สเม กโรตีติ อตฺโถ.

181. 此外，在《忿怒品》(Kodhavagga)等处，忿怒的特征是以嗔恚的方式，如“他辱骂我，殴打我”等（《法句经》3, 4）而缠缚于心。它会系缚、捆绑过去的忿怒，持续地造成嗔恚的状态。后时的忿怒即是‘怨恨’(upanāho)，犹如以怨恨之事束缚其心。‘善行’(sukata)即是善因、善举。‘抹杀善行’的特征是，抹杀他人过去所行的善业功德，犹如用擦巾擦去身上的水，将其消除。确实，因其抹杀他人功德，故被称为‘抹杀者’(makkho)。即使对多闻之人(puggale)也会轻蔑，以“像这样多闻的人也犯了不定法(aniyata)，你我之间有何差别？”等方式而生起，是为‘执取’(yugaggāhī)与‘争胜’(palāso)，故说“以执取为特征者是争胜”。此中，‘执取’(yugaggāho)是指执为平等，即将不平等者也执为与自己平等。‘争胜’(palāso)者，谓其贬损他人功德，犹如以牙齿咬断，使其与自己的功德相等。

อุสูยนลกฺขณาติ ปเรสํ สกฺการาทีนิ ขิยฺยนลกฺขณา. มจฺเฉรสฺส ภาโว มจฺฉริยํ. ตญฺจ อาวาสมจฺฉริยาทิวเสน ปญฺจวิธนฺติ อาห ‘‘ปญฺจมจฺเฉรภาโว มจฺฉริย’’นฺติ. มจฺฉรายนลกฺขณนฺติ อตฺตโน สมฺปตฺติยา [Pg.66] ปเรหิ สาธารณภาเว อสหนลกฺขณํ. กตปฺปฏิจฺฉาทนลกฺขณาติ กตปาปปฺปฏิจฺฉาทนลกฺขณา. เกราฏิกภาเวน อุปฺปชฺชมานํ สาเฐยฺยนฺติ อาห ‘‘เกราฏิกลกฺขณํ สาเฐยฺย’’นฺติ. อญฺญถา อตฺตโน ปเวทนปุคฺคโล เกราฏิโก เนกติกวาณิโชติ วทนฺติ. เกราฏิโก หิ ปุคฺคโล อานนฺทมจฺโฉ วิย โหติ.

嫉妒的特征是嫉恨他人所得的恭敬等。悭吝的本质即是悭吝。它又分为住处悭等五种，故说“五种悭吝的状态即是悭吝”。悭吝的特征是不能容忍自己的财富与他人共享。覆藏所作的特征是隐藏所作的恶业。以狡诈的方式生起者是‘虚伪’(sāṭheyya)，故说“狡诈是虚伪的特征”。以另一种方式展示自己的人，被称为‘狡诈者’(kerāṭiko)，即奸商。狡诈的人确实像阿难陀鱼(ānandamaccho)一样。

๑๘๗. ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ นิรเยติ ยถา อาภตํ กญฺจิ อาหริตฺวา ฐปิโต, เอวํ อตฺตโน กมฺมุนา นิกฺขิตฺโต นิรเย ฐปิโตเยวาติ อตฺโถ.

187. “如其所为而被置于地狱”的意思是：犹如带来某物并放置好，同样地，他因自己的业而被投掷，确实被放置在地狱中。

๒. อกุสลเปยฺยาลํ

2. 不善法广说

๑๙๑-๒๐๐. ทุกฺขสฺส วฑฺฒิ เอเตสนฺติ ทุกฺขวฑฺฒิกา. เย หิ ทุกฺขํ วฑฺเฒนฺติ, ปุนปฺปุนํ อุปฺปาเทนฺติ, ทุกฺขสฺส วฑฺฒิ เตสํ อตฺถีติ เอวํ วุตฺตํ. สุขวฑฺฒิกาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย.

191-200. 增长苦者，即是苦增者。因为那些增长苦、反复生起苦的人，故如此说他们是苦的增长者。乐增者也是同样的道理。

๓. วินยเปยฺยาลํ

3. 律广说

๒๐๑. อตฺถวเสติ วุทฺธิวิเสเส อานิสํสวิเสเส. เตสํ ปน สิกฺขาปทปญฺญตฺติการณตฺตา อาห ‘‘ทฺเว การณานิ สนฺธายา’’ติ. อตฺโถเยว วา อตฺถวโส, ทฺเว อตฺเถ ทฺเว การณานีติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา อตฺโถ ผลํ ตทธีนวุตฺติตาย วโส เอตสฺสาติ อตฺถวโส, การณนฺติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ยถา ‘‘อนภิชฺฌา ธมฺมปท’’นฺติ วุตฺเต อนภิชฺฌา เอโก ธมฺมโกฏฺฐาโสติ อตฺโถ โหติ. เอวมิธาปิ สิกฺขาปทนฺติ สิกฺขาโกฏฺฐาโส สิกฺขาย เอโก ปเทโสติ อยเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพติ อาห ‘‘สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตนฺติ สิกฺขาโกฏฺฐาโส ฐปิโต’’ติ.

201. “因利益”(atthavasa)者，指殊胜的增长、殊胜的功德。然而，因为这是制定学处的原因，所以说“缘于两种原因”。或者，利益(attha)本身即是因利益(atthavasa)，是说两种利益即是两种原因。又或者，利益(attha)是果，因其作用(vutti)依附于此，故为“因利益”(atthavasa)，此中应理解为“原因”(kāraṇa)之义。犹如说“无贪是法句”时，意指无贪是法的一个部分。此处也是一样，“学处”(sikkhāpada)是学的一部分、学的一个方面，此中应如是理解。故说“制定学处，即是安立学的一个部分”。

สงฺฆสุฏฺฐุ นาม สงฺฆสฺส สุฏฺฐุภาโว ‘‘สุฏฺฐุ เทวา’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๓๙) อาคตฏฺฐาเน วิย ‘‘สุฏฺฐุ, ภนฺเต’’ติ วจนสมฺปฏิจฺฉนภาโว. เตนาห ‘‘สงฺฆสุฏฺฐุตายาติ สงฺฆสฺส สุฏฺฐุภาวายา’’ติอาทิ. ทุมฺมงฺกูนํ ปุคฺคลานํ นิคฺคหายาติ ทุมฺมงฺกู นาม ทุสฺสีลปุคฺคลา. เย มงฺกุตํ อาปาทิยมานาปิ ทุกฺเขน อาปชฺชนฺติ, วีติกฺกมํ กโรนฺตา วา กตฺวา วา [Pg.67] น ลชฺชนฺติ, เตสํ นิคฺคหตฺถาย. เต หิ สิกฺขาปเท อสติ ‘‘กึ ตุมฺเหหิ ทิฏฺฐํ, กึ สุตํ, กึ อมฺเหหิ กตํ, กตรสฺมึ วตฺถุสฺมึ กตมํ อาปตฺตึ โรเปตฺวา อมฺเห นิคฺคณฺหถา’’ติ สงฺฆํ วิเหเฐสฺสนฺติ, สิกฺขาปเท ปน สติ เตสํ สงฺโฆ สิกฺขาปทํ ทสฺเสตฺวา ธมฺเมน วินเยน สตฺถุสาสเนน นิคฺคเหสฺสติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ทุมฺมงฺกูนํ ปุคฺคลานํ นิคฺคหายา’’ติ.

“僧团善住”(saṅghasuṭṭhu)是指僧团的良好状态，犹如在‘善哉，天神！’（《波罗夷注》39）等处出现，又如‘善哉，尊者！’这样的话语表示领受。因此说“为了僧团的善住”，即是为了僧团的良好状态等。“为了制伏顽劣之人”(dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāya)者，“顽劣之人”(dummaṅkū)是指破戒之人。他们即使被指责，也难以接受，或者在违犯时、违犯后都不知惭愧，（制定学处是）为了制伏这些人。如果没有学处，他们就会质问僧团：“你们看见了什么？听到了什么？我们做了什么？你们根据什么事，安立什么罪名来制伏我们？”从而恼乱僧团。但如果有了学处，僧团就可以向他们出示学处，依法、依律、依导师的教诫来制伏他们。因此说“为了制伏顽劣之人”。

เปสลานํ ภิกฺขูนํ ผาสุวิหารายาติ เปสลานํ ปิยสีลานํ ภิกฺขูนํ ผาสุวิหารตฺถาย. ปิยสีลา หิ ภิกฺขู กตฺตพฺพากตฺตพฺพํ สาวชฺชานวชฺชํ เวลํ มริยาทํ อชานนฺตา สิกฺขตฺตยปาริปูริยา ฆฏมานา กิลมนฺติ, อุพฺพาฬฺหา โหนฺติ, กตฺตพฺพากตฺตพฺพํ ปน สาวชฺชานวชฺชํ เวลํ มริยาทญฺจ ญตฺวา สิกฺขตฺตยปาริปูริยา ฆเฏนฺตา น กิลมนฺติ, น อุพฺพาฬฺหา โหนฺติ. เตน เตสํ สิกฺขาปทปฺปญฺญาปนา ผาสุวิหาราย สํวตฺตติ. โย วา ทุมฺมงฺกูนํ ปุคฺคลานํ นิคฺคโห, สฺเวว เอเตสํ ผาสุวิหาโร. ทุสฺสีลปุคฺคเล นิสฺสาย หิ อุโปสโถ น ติฏฺฐติ, ปวารณา น ติฏฺฐติ, สงฺฆกมฺมานิ นปฺปวตฺตนฺติ, สามคฺคี น โหติ, ภิกฺขู อเนกคฺคา อุทฺเทสปริปุจฺฉากมฺมฏฺฐานาทีนิ อนุยุญฺชิตุํ น สกฺโกนฺติ. ทุสฺสีเลสุ ปน นิคฺคหิเตสุ สพฺโพปิ อยํ อุปทฺทโว น โหติ, ตโต เปสลา ภิกฺขู ผาสุ วิหรนฺติ. เอวํ ‘‘เปสลานํ ภิกฺขูนํ ผาสุวิหารายา’’ติ เอตฺถ ทฺวิธา อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

“为贤善比丘安乐住”(pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāya)者，是为了贤善、具足可爱戒行的比丘们安乐而住。确实，具足可爱戒行的比丘们，若不知何者当为、何者不当为，何者有罪、何者无罪，以及时间与界限，而为圆满三学努力，则会疲惫、烦恼；若了知何者当为、何者不当为，何者有罪、何者无罪，以及时间与界限，而为圆满三学努力，则不会疲惫、烦恼。因此，为他们制定学处，有助于他们的安乐住。或者，制伏顽劣之人，这本身就是他们的安乐住。因为依靠破戒之人，布萨(uposatha)不能成立，自恣(pavāraṇā)不能成立，僧团羯磨无法进行，僧团不能和合，比丘们心不专一，无法致力于诵戒、问难、业处等。然而，当破戒者被制伏后，所有这些祸患都不会发生，于是贤善的比丘们得以安乐而住。如是，“为贤善比丘安乐住”于此应知有二种义。

‘‘น โว อหํ, จุนฺท, ทิฏฺฐธมฺมิกานํเยว อาสวานํ สํวราย ธมฺมํ เทเสมี’’ติ (ที. นิ. ๓.๑๘๒) เอตฺถ วิวาทมูลภูตา กิเลสา อาสวาติ อาคตา.

“纯陀，我不只是为了防护现世的诸漏而说法。”（《长部》3.182）此处，作为诤论之根的烦恼被称为漏。

‘‘เยน เทวูปปตฺยสฺส, คนฺธพฺโพ วา วิหงฺคโม;

ยกฺขตฺตํ เยน คจฺเฉยฺยํ, มนุสฺสตฺตญฺจ อพฺพเช;

เต มยฺหํ อาสวา ขีณา, วิทฺธสฺตา วินฬีกตา’’ติ. (อ. นิ. ๔.๓๖) –

“若因此业得生天界，或为健达缚，或为飞鸟；若因此业成为夜叉，或复得生为人；我彼诸漏皆已尽，已摧毁，已根除。”（《增支部》4.36）

เอตฺถ เตภูมกํ กมฺมํ อวเสสา จ อกุสลา ธมฺมา. อิธ ปน ปรูปวาทวิปฺปฏิสารวธพนฺธนาทโย เจว อปายทุกฺขภูตา จ นานปฺปการา อุปทฺทวา อาสวาติ อาห – ‘‘ทิฏฺฐธมฺเม อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว วีติกฺกมปจฺจยา ปฏิลทฺธพฺพาน’’นฺติอาทิ. ยทิ หิ ภควา สิกฺขาปทํ น ปญฺญาเปยฺย, ตโต อสทฺธมฺมปฺปฏิเสวนอทินฺนาทานปาณาติปาตาทิเหตุ เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ ปรูปวาทาทโย ทิฏฺฐธมฺมิกา นานปฺปการา อนตฺถา, เย จ ตนฺนิมิตฺตเมว [Pg.68] นิรยาทีสุ นิพฺพตฺตสฺส ปญฺญวิธพนฺธนกมฺมการณาทิวเสน มหาทุกฺขานุภวนปฺปการา อนตฺถา, เต สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ ‘‘ทิฏฺฐธมฺมิกานํ อาสวานํ สํวราย สมฺปรายิกานํ อาสวานํ ปฏิฆาตายา’’ติ. ทิฏฺฐธมฺโม วุจฺจติ ปจฺจกฺโข อตฺตภาโว, ตตฺถ ภวา ทิฏฺฐธมฺมิกา. สมฺปเรตพฺพโต เปจฺจ คนฺตพฺพโต สมฺปราโย, ปรโลโก, ตตฺถ ภวา สมฺปรายิกา.

此处是指三界业及余不善法。而在此，他人讥评、后悔、杀害、束缚等，以及种种属于恶趣苦的灾患，被称为“漏”(āsava)，故说“于现法此身中，因违犯而当得……”等。如果世尊(bhagavā)不制定学处，那么以行非法、不与取、杀生等为因，会生起他人讥评等种种现法的不利，以及因此投生于地狱等处，遭受五花大绑、种种刑罚等巨大痛苦的不利，针对这些而说“为了防护现法诸漏，为了击退后世诸漏”。“现法”(diṭṭhadhamma)是指现前的自身，生于其中者为“现法的”(diṭṭhadhammikā)。“后世”(samparāya)是指命终后当往之处，即来世，生于其中者为“后世的”(samparāyikā)。

อกุสลเวรานนฺติ ปาณาติปาตาทิปญฺจทุจฺจริตานํ. ตานิ เวรการณตฺตา ‘‘เวรานี’’ติ วุจฺจนฺติ, ปุคฺคเลสุ ปน อุปฺปชฺชมานานิ เวรานิ. เต เอว วา ทุกฺขธมฺมาติ เหฏฺฐา วุตฺตา วธพนฺธนาทโย. เตสํ ปกฺขุปจฺเฉทนตฺถายาติ เตสํ ปาปิจฺฉานํ ปกฺขุปจฺเฉทาย คณโภชนสทิสํ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ. ปณฺฑิตมนุสฺสานนฺติ โลกิยปริกฺขกชนานํ. เต หิ สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา สติ สิกฺขาปทปญฺญตฺตึ ญตฺวา วา ยถาปญฺญตฺตํ ปฏิปชฺชมาเน ภิกฺขู ทิสฺวา วา – ‘‘ยานิ วต โลเก มหาชนสฺส รชฺชนทุสฺสนมุยฺหนฏฺฐานานิ, เตหิ อิเม สมณา สกฺยปุตฺติยา อารกา วิหรนฺติ, ทุกฺกรํ วต กโรนฺติ, ภาริยํ วต กโรนฺตี’’ติ ปสาทํ อาปชฺชนฺติ วินยปิฏเก โปตฺถกํ ทิสฺวา มิจฺฉาทิฏฺฐิกตเวทิพฺราหฺมโณ วิย. อุปรูปริปสาทภาวายาติ ภิยฺโย ภิยฺโย ปสาทุปฺปาทนตฺถํ. เยปิ หิ สาสเน ปสนฺนา กุลปุตฺตา, เตปิ สิกฺขาปทปญฺญตฺตึ วา ญตฺวา ยถาปญฺญตฺตํ ปฏิปชฺชมาเน ภิกฺขู วา ทิสฺวา ‘‘อโห, อยฺยา, ทุกฺกรการิโน, เย ยาวชีวํ เอกภตฺตํ พฺรหฺมจริยํ วินยสํวรํ อนุปาเลนฺตี’’ติ ภิยฺโย ภิยฺโย ปสีทนฺติ.

“不善之怨(akusalaverāni)”，是指杀生等五种恶行。它们是怨恨之因，故称为“怨”，或是在个人(puggala)身上生起的怨恨。或者，它们就是前文所说的杀戮、捆绑等苦法。为了断除那些怀有恶愿者的羽翼，制定了如同集体食(gaṇabhojana)那样的学处。所谓“有智慧的世人”，是指世间有省察能力的人。因为学处已制定，他们或了知学处的制定，或见到如法行事的比丘，便会生起净信：“世间大众所贪爱、嗔恚、愚痴之处，这些释迦子沙门都远离而住，他们做的真是难行之事，承担的真是重大责任啊！”就像一个持邪见的婆罗门，见到律藏的典籍而生起净信一样。为了使净信辗转增上，也就是为了使净信一次又一次地生起。那些已对教法生起净信的良家子(kulaputta)，或了知学处的制定，或见到比丘如法修行，便会一次又一次地生起净信：“啊，诸位尊者真是行难行事之人，他们终身一食，守护梵行(brahmacariya)与律仪(vinayasaṃvara)！”

สทฺธมฺมสฺส จิรฏฺฐิตตฺถนฺติ ปริยตฺติสทฺธมฺโม, ปฏิปตฺติสทฺธมฺโม, อธิคมสทฺธมฺโมติ ติวิธสฺสปิ สทฺธมฺมสฺส จิรฏฺฐิตตฺถํ. ตตฺถ ปิฏกตฺตยสงฺคหิตํ สพฺพมฺปิ พุทฺธวจนํ ปริยตฺติสทฺธมฺโม นาม. เตรส ธุตคุณา, จุทฺทส ขนฺธกวตฺตานิ, ทฺเวอสีติ มหาวตฺตานิ, สีลสมาธิวิปสฺสนาติ อยํ ปฏิปตฺติสทฺธมฺโม นาม. จตฺตาโร อริยมคฺคา จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ นิพฺพานญฺจาติ อยํ อธิคมสทฺธมฺโม นาม. โส สพฺโพ ยสฺมา สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา สติ ภิกฺขู สิกฺขาปทญฺจ ตสฺส วิภงฺคญฺจ ตทตฺถโชตนตฺถํ อญฺญญฺจ พุทฺธวจนํ ปริยาปุณนฺติ, ยถาปญฺญตฺตญฺจ ปฏิปชฺชมานา ปฏิปตฺตึ ปูเรตฺวา ปฏิปตฺติยา อธิคนฺตพฺพํ โลกุตฺตรธมฺมํ อธิคจฺฉนฺติ, ตสฺมา สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา จิรฏฺฐิติโก โหติ.

“为令正法久住”，是为了教(pariyatti)、行(paṭipatti)、证(adhigama)三种正法的长久住世。其中，包含在三藏(piṭakattaya)中的一切佛语，名为教正法。十三头陀支(dhutaguṇa)、十四犍度行法(khandhakavattāni)、八十二大行法(mahāvattāni)以及戒(sīla)、定(samādhi)、观(vipassanā)，此为行正法。四圣道(ariyamagga)、四沙门果(sāmaññaphala)与涅槃(nibbāna)，此为证正法。因为有学处的制定，比丘们学习学处及其义疏(vibhaṅga)，以及为阐明其义理而学习其他的佛语，并且如所制定而行道，修行圆满后，证得通过修行所能证得的出世间法(lokuttaradhamma)，因此学处的制定能使正法长久住世。

ปญฺจวิธสฺสปิ [Pg.69] วินยสฺสาติ ตทงฺควินยาทิวเสน ปญฺจปฺปการสฺส วินยสฺส. วินยฏฺฐกถายํ (ปารา. อฏฺฐ. ๓๙) ปน สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา สติ สํวรวินโย จ ปหานวินโย จ สมถวินโย จ ปญฺญตฺติวินโย จาติ จตุพฺพิโธปิ วินโย อนุคฺคหิโต โหติ อุปตฺถมฺภิโต สุปตฺถมฺภิโต. เตน วุตฺตํ ‘‘วินยานุคฺคหายา’’ติ. ตตฺถ สํวรวินโยติ สีลสํวโร, สติสํวโร, ญาณสํวโร, ขนฺติสํวโร, วีริยสํวโรติ ปญฺจวิโธปิ สํวโร ยถาสกํ สํวริตพฺพานํ วิเนตพฺพานญฺจ กายทุจฺจริตาทีนํ สํวรณโต สํวโร, วินยนโต วินโยติ วุจฺจติ. ปหานวินโยติ ตทงฺคปฺปหานํ, วิกฺขมฺภนปฺปหานํ, สมุจฺเฉทปฺปหานํ, ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานํ, นิสฺสรณปฺปหานนฺติ ปญฺจวิธมฺปิ ปหานํ ยสฺมา จาคฏฺเฐน ปหานํ, วินยนฏฺเฐน วินโย, ตสฺมา ปหานวินโยติ วุจฺจติ. สมถวินโยติ สตฺต อธิกรณสมถา. ปญฺญตฺติวินโยติ สิกฺขาปทเมว. สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา หิ วิชฺชมานาย เอว สิกฺขาปทสมฺภวโต สิกฺขาปทสงฺขาโต ปญฺญตฺติวินโยติ สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา อนุคฺคหิโต โหติ.

“五种律”是指以支分律等为首的五种律。在《律义注》(Vinayaṭṭhakathāyaṃ)（《波罗夷义注》39页）中说，当学处制定时，防护律、断除律、止息律和制法律这四种律都得到资助、护持与稳固。因此说“为资助律”。其中，防护律，即戒防护、念防护、智防护、忍辱防护、精进防护这五种防护，因其能防护、调伏所应防护、调伏的身恶行等，故称为“防护”；因其能调伏，故称为“律”。断除律，即支分断、镇伏断、正断、安息断、出离断这五种断除，因其舍离之义为“断”，调伏之义为“律”，故称为断除律。止息律，即七种灭诤法。制法律，即学处本身。因为只有在学处制定存在时，学处才能成立，所以由学处所构成的制法律，是由学处的制定所资助的。

๒๐๒-๒๓๐. ภิกฺขูนํ ปญฺจาติ นิทานปาราชิกสงฺฆาทิเสสานิยตวิตฺถารุทฺเทสวเสน ปญฺจ ภิกฺขูนํ อุทฺเทสา. ภิกฺขุนีนํ จตฺตาโรติ ภิกฺขูนํ วุตฺเตสุ อนิยตุทฺเทสํ ฐเปตฺวา อวเสสา จตฺตาโร.

202-230. 比丘有五种略说(uddesa)：即依因缘、波罗夷、僧残、不定法和广说的方式，对比丘有五种略说。比丘尼有四种：即除去比丘所说的“不定法略说”外，其余四种相同。

เอหิภิกฺขูปสมฺปทาติ ‘‘เอหิ ภิกฺขู’’ติ วจนมตฺเตน ปญฺญตฺตอุปสมฺปทา. ภควา หิ เอหิภิกฺขุภาวาย อุปนิสฺสยสมฺปนฺนํ ปุคฺคลํ ทิสฺวา รตฺตปํสุกูลนฺตรโต สุวณฺณวณฺณํ ทกฺขิณหตฺถํ นีหริตฺวา พฺรหฺมโฆสํ นิจฺฉาเรนฺโต ‘‘เอหิ ภิกฺขุ, จร พฺรหฺมจริยํ สมฺมา ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยายา’’ติ วทติ. ตสฺส สเหว ภควโต วจเนน คิหิลิงฺคํ อนฺตรธายติ, ปพฺพชฺชา จ อุปสมฺปทา จ รุหติ, ภณฺฑุ กาสาววสโน โหติ – เอกํ นิวาเสตฺวา เอกํ ปารุปิตฺวา เอกํ อํเส ฐเปตฺวา วามอํสกูเฏ อาสตฺตนีลุปฺปลวณฺณมตฺติกาปตฺโต.

“来，比丘”具足戒(Ehibhikkhūpasampadā)，是仅凭“来，比丘”这句话而制定的具足戒。世尊(Bhagavā)见到具有“来，比丘”之缘的人(puggalaṃ)，便从赤色的粪扫衣中伸出金色的右手，发出梵音说：“来，比丘，善修梵行，为究竟苦边。”随着世尊的话音，在家的相状随即消失，出家与具足戒(upasampadā)同时成就，成为剃除须发、身着袈裟者——即着下衣，披上衣，搭一衣于肩上，左肩上挂着青莲花色的瓦钵。

‘‘ติจีวรญฺจ ปตฺโต จ, วาสิ สูจิ จ พนฺธนํ;

ปริสฺสาวเนน อฏฺเฐเต, ยุตฺตโยคสฺส ภิกฺขุโน’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๑๕;

ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๙๔;

๒.๓๔๙;

อ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔.๑๙๘;

ปารา. อฏฺฐ. ๔๕ ปทภาชนียวณฺณนา;

อป. อฏฺฐ. ๑.อวิทูเรนิทานกถา;

พุ. วํ. อฏฺฐ. ๒๗.อวิทูเรนิทานกถา;

ชา. อฏฺฐ. ๑.อวิทูเรนิทานกถา;

มหานิ. อฏฺฐ. ๒๐๖) –

“三衣与钵，斧、针与腰带，以及滤水囊，此八者，是精勤修行比丘的所需。”

เอวํ [Pg.70] วุตฺเตหิ อฏฺฐหิ ปริกฺขาเรหิ สรีเร ปฏิมุกฺเกหิเยว วสฺสสติกตฺเถโร วิย อิริยาปถสมฺปนฺโน พุทฺธาจริยโก พุทฺธุปชฺฌายโก สมฺมาสมฺพุทฺธํ วนฺทมาโนเยว ติฏฺฐติ.

当世尊如是说已，他便身披八种资具，犹如百岁长老般威仪具足，以佛陀为阿阇梨、以佛陀为戒师，站立着礼敬正等觉者。

สรณคมนูปสมฺปทาติ ‘‘พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามี’’ติอาทินา นเยน ติกฺขตฺตุํ วาจํ ภินฺทิตฺวา วุตฺเตหิ ตีหิ สรณคมเนหิ อนุญฺญาตอุปสมฺปทา. โอวาทูปสมฺปทาติ โอวาทปฺปฏิคฺคหณอุปสมฺปทา. สา จ ‘‘ตสฺมาติห เต, กสฺสป, เอวํ สิกฺขิตพฺพํ ‘ติพฺพํ เม หิโรตฺตปฺปํ, ปจฺจุปฏฺฐิตํ ภวิสฺสติ เถเรสุ นเวสุ มชฺฌิเมสู’ติ. เอวญฺหิ เต, กสฺสป, สิกฺขิตพฺพํ. ตสฺมาติห เต, กสฺสป, เอวํ สิกฺขิตพฺพํ ‘ยํ กิญฺจิ ธมฺมํ สุณิสฺสามิ กุสลูปสํหิตํ, สพฺพํ ตํ อฏฺฐึ กตฺวา มนสิ กริตฺวา สพฺพเจตสา สมนฺนาหริตฺวา โอหิตโสโต ธมฺมํ สุณิสฺสามี’ติ, เอวญฺหิ เต, กสฺสป, สิกฺขิตพฺพํ. ตสฺมาติห เต, กสฺสป, เอวํ สิกฺขิตพฺพํ ‘สาตสหคตา จ เม กายคตาสติ น วิชหิสฺสตี’ติ, เอวญฺหิ เต, กสฺสป, สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๑๕๔) อิมินา โอวาทปฺปฏิคฺคหเณน มหากสฺสปตฺเถรสฺส อนุญฺญาตอุปสมฺปทา.

皈依具足戒(Saraṇagamanūpasampadā)，是指通过“我皈依佛”等方式，复诵三次，以这三皈依而许可的具足戒。教诫具足戒(Ovādūpasampadā)，是指通过领受教诫的具足戒。如大迦叶长老，便是通过领受此教诫而得具足戒：“迦叶，因此你应当这样学习：‘我对上座、新学、中坚比丘，都将生起猛利的惭愧心。’迦叶，你应如是学。迦叶，因此你应当这样学习：‘凡我所听闻之法，若与善法相应，我皆将铭记于心，全然专注，倾耳谛听。’迦叶，你应如是学。迦叶，因此你应当这样学习：‘我于喜俱行之身至念，将不舍离。’迦叶，你应如是学。”（《相应部》2.154）

ปญฺหพฺยากรณูปสมฺปทา นาม โสปากสฺส อนุญฺญาตอุปสมฺปทา. ภควา กิร ปุพฺพาราเม อนุจงฺกมนฺตํ โสปากสามเณรํ ‘‘อุทฺธุมาตกสญฺญาติ วา, โสปาก, รูปสญฺญาติ วา อิเม ธมฺมา นานตฺถา นานาพฺยญฺชนา, อุทาหุ เอกตฺถา พฺยญฺชนเมว นาน’’นฺติ ทส อสุภนิสฺสิเต ปญฺเห ปุจฺฉิ. โส พฺยากาสิ. ภควา ตสฺส สาธุการํ ทตฺวา ‘‘กติวสฺโสสิ, ตฺวํ โสปากา’’ติ ปุจฺฉิ. สตฺตวสฺโสหํ ภควาติ. โสปาก, ตฺวํ มม สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สทฺธึ สํสนฺทิตฺวา ปญฺเห พฺยากาสีติ อารทฺธจิตฺโต อุปสมฺปทํ อนุชานิ. อยํ ปญฺหพฺยากรณูปสมฺปทา.

问答受具足戒，是指苏波迦(Sopāka)所获得的受具足戒。据说，世尊在东园(Pubbārāma)经行时，问苏波迦沙弥十个以不净为依止的问题：“苏波迦，膨胀想或色想，这些法是义异文异，还是义同而文异？”他作了解答。世尊赞许他，问道：“苏波迦，你几岁了？”“世尊，我七岁。”世尊心生欢喜，说：“苏波迦，你已对照我的一切知智回答了问题。”于是允许他受具足戒。此即问答受具足戒。

ญตฺติจตุตฺถอุปสมฺปทา นาม ภิกฺขูนํ เอตรหิ อุปสมฺปทา. ครุธมฺมูปสมฺปทาติ ครุธมฺมปฺปฏิคฺคหเณน อุปสมฺปทา. สา จ มหาปชาปติยา อฏฺฐครุธมฺมปฺปฏิคฺคหเณน อนุญฺญาตา. อุภโตสงฺเฆ อุปสมฺปทา นาม ภิกฺขุนิยา ภิกฺขุนิสงฺฆโต ญตฺติจตุตฺเถน, ภิกฺขุสงฺฆโต ญตฺติจตุตฺเถนาติ อิเมหิ ทฺวีหิ กมฺเมหิ อนุญฺญาตา อฏฺฐวาจิกูปสมฺปทา. ทูเตน อุปสมฺปทา นาม อฑฺฒกาสิยา คณิกาย อนุญฺญาตา อุปสมฺปทา.

白四羯磨受具足戒(Ñatticatutthaupasampadā)，是现今比丘的受具足戒。重法受具足戒(Garudhammūpasampadā)，是指通过接受重法而获得的受具足戒，此戒是为摩诃波阇波提(Mahāpajāpati)在接受八重法后所允许的。两部僧中受具足戒(Ubhatosaṅghe upasampadā)，是指比丘尼先在比丘尼僧团中通过白四羯磨，再在比丘僧团中通过白四羯磨，由这两种羯磨所允许的八语受具足戒。使者受具足戒(Dūtena upasampadā)，是指为半迦尸(Aḍḍhakāsī)妓女所允许的受具足戒。

ญตฺติกมฺมํ [Pg.71] นว ฐานานิ คจฺฉตีติ กตมานิ นว ฐานานิ คจฺฉติ? โอสารณํ, นิสฺสารณํ, อุโปสโถ, ปวารณา, สมฺมุติ, ทานํ, ปฏิคฺคหํ, ปจฺจุกฺกฑฺฒนํ, กมฺมลกฺขณญฺเญว นวมนฺติ เอวํ วุตฺตานิ นว ฐานานิ คจฺฉติ. ตตฺถ ‘‘สุณาตุ เม, ภนฺเต, สงฺโฆ, อิตฺถนฺนาโม อิตฺถนฺนามสฺส อายสฺมโต อุปสมฺปทาเปกฺโข, อนุสิฏฺโฐ โส มยา, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อิตฺถนฺนาโม อาคจฺเฉยฺย, อาคจฺฉาหีติ วตฺตพฺโพ’’ติ (มหาว. ๑๒๖) เอวํ อุปสมฺปทาเปกฺขสฺส โอสารณา โอสารณา นาม.

单白羯磨(ñattikamma)适用于九种情况。是哪九种情况呢？召入、驱摈、布萨、自恣、表决、布施、接受、延期，以及羯磨相本身为第九种。此即所说的九种情况。其中，召入(osāraṇa)是指：“大德，僧伽请听！某甲是具寿某乙的求受具足戒者，我已教诫他。若僧伽时至，某甲可来。应言：来！”（《大品》126）像这样召入求受具足戒者，即名为召入。

‘‘สุณนฺตุ เม, อายสฺมนฺตา, อยํ อิตฺถนฺนาโม ภิกฺขุ ธมฺมกถิโก, อิมสฺส เนว สุตฺตํ อาคจฺฉติ, โน สุตฺตวิภงฺโค, โส อตฺถํ อสลฺลกฺเขตฺวา พฺยญฺชนจฺฉายาย อตฺถํ ปฏิพาหติ. ยทายสฺมนฺตานํ ปตฺตกลฺลํ, อิตฺถนฺนามํ ภิกฺขุํ วุฏฺฐาเปตฺวา อวเสสา อิมํ อธิกรณํ วูปสเมยฺยามา’’ติ เอวํ อุพฺพาหิกวินิจฺฉเย ธมฺมกถิกสฺส ภิกฺขุโน นิสฺสารณา นิสฺสารณา นาม.

“诸位具寿请听！这位某甲比丘是说法者，他不了知经，也不了知经分别，不察义理，而以文害义。若诸位具寿时至，可令某甲比丘离座，由余人平息此诤事。”像这样在拔除裁决中，驱摈说法比丘，即名为驱摈。

‘‘สุณาตุ เม, ภนฺเต, สงฺโฆ, อชฺชุโปสโถ ปนฺนรโส. ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, สงฺโฆ อุโปสถํ กเรยฺยา’’ติ เอวํ อุโปสถกมฺมวเสน ฐปิตา ญตฺติ อุโปสโถ นาม.

“大德，僧伽请听！今日是十五日布萨。若僧伽时至，僧伽可行布萨。”像这样依布萨羯磨而作的单白，即名为布萨。

‘‘สุณาตุ เม, ภนฺเต, สงฺโฆ, อชฺช ปวารณา ปนฺนรสี. ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, สงฺโฆ ปวาเรยฺยา’’ติ เอวํ ปวารณากมฺมวเสน ฐปิตา ญตฺติ ปวารณา นาม.

“大德，僧伽请听！今日是十五日自恣。若僧伽时至，僧伽可自恣。”像这样依自恣羯磨而作的单白，即名为自恣。

‘‘สุณาตุ เม, ภนฺเต, สงฺโฆ, อิตฺถนฺนาโม อิตฺถนฺนามสฺส อายสฺมโต อุปสมฺปทาเปกฺโข. ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อหํ อิตฺถนฺนามํ อนุสาเสยฺย’’นฺติ, ‘‘ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อิตฺถนฺนาโม อิตฺถนฺนามํ อนุสาเสยฺยา’’ติ, ‘‘ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อหํ อิตฺถนฺนามํ อนฺตรายิเก ธมฺเม ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ, ‘‘ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อิตฺถนฺนาโม อิตฺถนฺนามํ อนฺตรายิเก ธมฺเม ปุจฺเฉยฺยา’’ติ, ‘‘ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อหํ อิตฺถนฺนามํ วินยํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ, ‘‘ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อิตฺถนฺนาโม อิตฺถนฺนามํ วินยํ ปุจฺเฉยฺยา’’ติ, ‘‘ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อหํ อิตฺถนฺนาเมน วินยํ ปุฏฺโฐ วิสฺสชฺเชยฺย’’นฺติ, ‘‘ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อิตฺถนฺนาโม อิตฺถนฺนาเมน วินยํ ปุฏฺโฐ [Pg.72] วิสฺสชฺเชยฺยา’’ติ เอวํ อตฺตานํ วา ปรํ วา สมฺมนฺนิตุํ ฐปิตา ญตฺติ สมฺมุติ นาม.

“大德，僧伽请听！某甲是具寿某乙的求受具足戒者。若僧伽时至，我当教诫某甲。”“若僧伽时至，某乙当教诫某甲。”“若僧伽时至，我当问某甲遮难法。”“若僧伽时至，某乙当问某甲遮难法。”“若僧伽时至，我当问某甲毗奈耶。”“若僧伽时至，某乙当问某甲毗奈耶。”“若僧伽时至，我被某甲问毗奈耶时当解答。”“若僧伽时至，某乙被某甲问毗奈耶时当解答。”像这样为自或为他而作授权的单白，即名为表决。

‘‘สุณาตุ เม, ภนฺเต, สงฺโฆ, อิทํ จีวรํ อิตฺถนฺนามสฺส ภิกฺขุโน นิสฺสคฺคิยํ สงฺฆสฺส นิสฺสฏฺฐํ. ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, สงฺโฆ อิมํ จีวรํ อิตฺถนฺนามสฺส ภิกฺขุโน ทเทยฺยา’’ติ, ‘‘ยทายสฺมนฺตานํ ปตฺตกลฺลํ, อายสฺมนฺตา อิมํ จีวรํ อิตฺถนฺนามสฺส ภิกฺขุโน ทเทยฺยุ’’นฺติ เอวํ นิสฺสฏฺฐจีวรปตฺตาทีนํ ทานํ ทานํ นาม.

“大德，僧伽请听！此衣是某甲比丘的尼萨耆物，已舍与僧伽。若僧伽时至，僧伽可将此衣给予某甲比丘。”“若诸位具寿时至，诸位具寿可将此衣给予某甲比丘。”像这样布施已舍的衣、钵等物，即名为布施。

‘‘สุณาตุ เม, ภนฺเต, สงฺโฆ, อยํ อิตฺถนฺนาโม ภิกฺขุ อาปตฺตึ สรติ วิวรติ อุตฺตานึ กโรติ เทเสติ. ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, อหํ อิตฺถนฺนามสฺส ภิกฺขุโน อาปตฺตึ ปฏิคฺคณฺเหยฺย’’นฺติ, ‘‘ยทายสฺมนฺตานํ ปตฺตกลฺลํ, อหํ อิตฺถนฺนามสฺส ภิกฺขุโน อาปตึ ปฏิคฺคณฺเหยฺย’’นฺติ, เตน วตฺตพฺโพ ‘‘ปสฺสสี’’ติ? อาม ปสฺสามีติ. ‘‘อายตึ สํวเรยฺยาสี’’ติ เอวํ อาปตฺติปฺปฏิคฺคโห ปฏิคฺคโห นาม.

“大德，僧伽请听！这位某甲比丘忆念、发露、显明、忏悔其罪。若僧伽时至，我当接受某甲比丘的罪。”“若诸位具寿时至，我当接受某甲比丘的罪。”应问他：“见否？”答：“然，我见。”“未来当防护。”像这样接受所犯之罪，即名为接受。

‘‘สุณนฺตุ เม, อายสฺมนฺตา อาวาสิกา, ยทายสฺมนฺตานํ ปตฺตกลฺลํ, อิทานิ อุโปสถํ กเรยฺยาม, ปาติโมกฺขํ อุทฺทิเสยฺยาม, อาคเม กาเล ปวาเรยฺยามา’’ติ, เต เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขู ภณฺฑนการกา กลหการกา สงฺเฆ อธิกรณการกา ตํ กาลํ อนุวเสยฺยุํ, อาวาสิเกน ภิกฺขุนา พฺยตฺเตน ปฏิพเลน อาวาสิกา ภิกฺขู ญาเปตพฺพา ‘‘สุณนฺตุ เม, อายสฺมนฺตา อาวาสิกา, ยทายสฺมนฺตานํ ปตฺตกลฺลํ, อิทานิ อุโปสถํ กเรยฺยาม, ปาติโมกฺขํ อุทฺทิเสยฺยาม, อาคเม ชุณฺเห ปวาเรยฺยามา’’ติ เอวํ กตา ปวารณา ปจฺจุกฺกฑฺฒนา นาม.

“诸位住处具寿请听！若诸位具寿时至，我等现在举行布萨，诵说波罗提木叉，待来日再行自恣。”诸比丘，若有好诤、好斗、于僧伽中制造诤事的比丘，当时同住，则应由一智慧干练的住处比丘告知诸住处比丘：“诸位住处具寿请听！若诸位具寿时至，我等现在举行布萨，诵说波罗提木叉，待下个月圆时再行自恣。”像这样所作的自恣，即名为延期。

สพฺเพเหว เอกชฺฌํ สนฺนิปติตพฺพํ, สนฺนิปติตฺวา พฺยตฺเตน ภิกฺขุนา ปฏิพเลน สงฺโฆ ญาเปตพฺโพ ‘‘สุณาตุ เม, ภนฺเต, สงฺโฆ, อมฺหากํ ภณฺฑนชาตานํ กลหชาตานํ วิวาทาปนฺนานํ วิหรตํ พหุ อสฺสามณกํ อชฺฌาจิณฺณํ ภาสิตปริกฺกนฺตํ. สเจ มยํ อิมาหิ อาปตฺตีหิ อญฺญมญฺญํ กาเรสฺสาม, สิยาปิ ตํ อธิกรณํ กกฺขฬตฺตาย วาฬตฺตาย เภทาย สํวตฺเตยฺย. ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ, สงฺโฆ อิมํ อธิกรณํ ติณวตฺถารเกน วูปสเมยฺย ฐเปตฺวา ถุลฺลวชฺชํ, ฐเปตฺวา คิหิปฏิสํยุตฺต’’นฺติ เอวํ ติณวตฺถารกสมเถ กตา สพฺพปฐมา สพฺพสงฺคาหิกญตฺติ กมฺมลกฺขณํ นาม.

应全体于一处集会。集会后，由一智慧干练的比丘告知僧伽：“大德，僧伽请听！我等因斗诤、口角而陷入争论，如此共住，多有非沙门所行，言语多有违越。我等若因此等罪而互相检举，则此诤事或将导致粗暴、猛厉乃至僧团分裂。若僧伽时至，僧伽可以如草覆地法平息此诤事，除粗罪及关涉俗人者外。”像这样在如草覆地灭诤法中所作的、最初的总摄一切的单白，即名为羯磨相。

ญตฺติทุติยํ [Pg.73] กมฺมํ สตฺต ฐานานิ คจฺฉตีติ กตมานิ สตฺต ฐานานิ คจฺฉติ? โอสารณํ, นิสฺสารณํ, สมฺมุติ, ทานํ, อุทฺธรณํ, เทสนํ, กมฺมลกฺขณญฺเญว สตฺตมนฺติ เอวํ วุตฺตานิ สตฺต ฐานานิ คจฺฉติ. ตตฺถ วฑฺฒสฺส ลิจฺฉวิโน ปตฺตนิกฺกุชฺชนวเสน ขนฺธเก วุตฺตา นิสฺสารณา, ตสฺเสว ปตอุกฺกุชฺชนวเสน วุตฺตา โอสารณา จ เวทิตพฺพา. สีมาสมฺมุติ ติจีวเรน อวิปฺปวาสสมฺมุติ สนฺถตสมฺมุติ ภตฺตุทฺเทสกเสนาสนคฺคาหาปกภณฺฑาคาริก- จีวรปฺปฏิคฺคาหก-จีวรภาชก-ยาคุภาชก-ผลภาชก-ขชฺชภาชก-อปฺปมตฺตกวิสฺสชฺชก- สาฏิยคฺคาหาปก-ปตฺตคฺคาหาปก-อารามิกเปสก-สามเณรเปสกสมฺมุตีติ เอตาสํ สมฺมุตีนํ วเสน สมฺมุติ เวทิตพฺพา. กฐินจีวรทานมตกจีวรทานวเสน ทานํ เวทิตพฺพํ. กฐินุทฺธารณวเสน อุทฺธาโร เวทิตพฺโพ. กุฏิวตฺถุวิหารวตฺถุเทสนาวเสน เทสนา เวทิตพฺพา. ยา ปน ติณวตฺถารกสมเถ สพฺพสงฺคาหิกญตฺติญฺจ เอเกกสฺมึ ปกฺเข เอเกกํ ญตฺติญฺจาติ ติสฺโสปิ ญตฺติโย ฐเปตฺวา ปุน เอกสฺมึ ปกฺเข เอกา, เอกสฺมึ ปกฺเข เอกาติ ทฺเวปิ ญตฺติทุติยกมฺมวาจา วุตฺตา. ตาสํ วเสน กมฺมลกฺขณํ เวทิตพฺพํ.

白二羯磨有七处，是哪七处呢？恢复(osāraṇa)、驱摈、同意(sammuti)、施予(dāna)、解除(uddharaṇa)、指定(desana)，第七是羯磨之相(kammalakkhaṇa)。其中，关于离车族瓦德哈(Vaḍḍha Licchavi)的覆钵(pattanikkujjana)，在犍度中说为驱摈；同一人的仰钵(pataukkujjana)，应知为恢复。结界同意(sīmāsammuti)、三衣不离宿同意(ticīvarena avippavāsasammuti)、敷具同意(santhatasammuti)、指定食事者、指定卧坐具者、库藏者、受衣者、分衣者、分粥者、分果者、分硬食者、分发少量物品者、受粗布者、受钵者、差遣净人者、差遣沙弥者等同意，应知为同意。施予应知为迦絺那衣之施予与亡者衣(matakacīvara)之施予。解除应知为迦絺那之解除。指定应知为孤邸地与精舍地(vihāravatthu)之指定。至于在草覆地法(tiṇavatthārakasamatha)中，除去总摄僧团的白(ñatti)以及每一方各一的白这三白之外，又说每一方各一的白二羯磨语(ñattidutiyakammavācā)，共二白二羯磨语。由此应知为羯磨之相。

ญตฺติจตุตฺถกมฺมํ สตฺต ฐานานิ คจฺฉตีติ กตมานิ สตฺต ฐานานิ คจฺฉติ? โอสารณํ, นิสฺสารณํ, สมฺมุติ, ทานํ, นิคฺคหํ, สมนุภาสนํ, กมฺมลกฺขณญฺเญว สตฺตมนฺติ เอวํ วุตฺตานิ สตฺต ฐานานิ คจฺฉติ. ตตฺถ ตชฺชนียกมฺมาทีนํ สตฺตนฺนํ กมฺมานํ วเสน นิสฺสารณา, เตสํเยว จ กมฺมานํ ปฏิปฺปสฺสมฺภนวเสน โอสารณา เวทิตพฺพา. ภิกฺขุโนวาทกสมฺมุติวเสน สมฺมุติ เวทิตพฺพา. ปริวาสทานมานตฺตทานวเสน ทานํ เวทิตพฺพํ. มูลายปฏิกสฺสนกมฺมวเสน นิคฺคโห เวทิตพฺโพ. อุกฺขิตฺตานุวตฺตกา, อฏฺฐ ยาวตติยกา, อริฏฺโฐ, จณฺฑกาฬี จ อิเมเต ยาวตติยกาติ อิมาสํ เอกาทสนฺนํ สมนุภาสนานํ วเสน สมนุภาสนา เวทิตพฺพา. อุปสมฺปทกมฺมอพฺภานกมฺมวเสน กมฺมลกฺขณํ เวทิตพฺพํ.

白四羯磨有七处，是哪七处呢？恢复(osāraṇa)、驱摈(nissāraṇa)、同意(sammuti)、施予(dāna)、惩治(niggaha)、随谏(samanubhāsana)，第七是羯磨之相(kammalakkhaṇa)。其中，由呵责羯磨(tajjanīyakamma)等七种羯磨而有驱摈，由这些羯磨的平息而有恢复，应如是知。由比丘尼教诫师(bhikkhunovādaka)之同意，应知为同意。由施予别住与摩那埵，应知为施予。由本日治(mūlāyapaṭikassanā)羯磨，应知为惩治。由对随顺被举罪者、八种三谏者、阿利吒(Ariṭṭha)、阐陀迦利(Caṇḍakāḷī)等十一种人的随谏，应知为随谏。由受具足戒羯磨与出罪羯磨(abbhānakamma)，应知为羯磨之相。

ธมฺมสมฺมุขตาติอาทีสุ เยน ธมฺเมน, เยน วินเยน, เยน สตฺถุสาสเนน สงฺโฆ กมฺมํ กโรติ, อยํ ธมฺมสมฺมุขตา, วินยสมฺมุขตา, สตฺถุสาสนสมฺมุขตา. ตตฺถ ธมฺโมติ ภูตวตฺถุ. วินโยติ โจทนา เจว สารณา จ. สตฺถุสาสนํ นาม ญตฺติสมฺปทา เจว อนุสาวนสมฺปทา จ. ยาวติกา ภิกฺขู กมฺมปฺปตฺตา, เต อาคตา โหนฺติ, ฉนฺทารหานํ [Pg.74] ฉนฺโท อาหโฏ โหติ, สมฺมุขีภูตา นปฺปฏิกฺโกสนฺติ, อยํ สงฺฆสมฺมุขตา. ยสฺส สงฺโฆ กมฺมํ กโรติ, ตสฺส สมฺมุขีภาโว ปุคฺคลสมฺมุขตา. เสสเมตฺถ วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานตฺถเมว.

于法现前(dhammasammukhatā)等中，僧团依何法、何律、何师教而作羯磨，此即法现前、律现前(vinayasammukhatā)、师教现前(satthusāsanasammukhatā)。其中，法即真实之事(bhūtavatthu)。律即举罪(codanā)与令忆念(sāraṇā)。师教即白圆满(ñattisampadā)与宣告圆满(anusāvanasampadā)。凡适合作羯磨的比丘皆已到来，应予欲者其欲已带来，现前之人不反对，此即僧团现前(saṅghasammukhatā)。僧团为谁作羯磨，其人现前，此即个人(puggala)现前(puggalasammukhatā)。其余在此已依所述之理，其义自明。

อิติ มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

此为《增支部》义注《满足希求》。

ทุกนิปาตวณฺณนาย อนุตฺตานตฺถทีปนา สมตฺตา.

《二集》释义之《未明义疏》终。

. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

礼敬彼世尊、阿罗汉、正等觉者。

องฺคุตฺตรนิกาเย

增支部

ติกนิปาต-ฏีกา

三集复注

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

1. 第一五十篇

๑. พาลวคฺโค

1. 愚人品

๑. ภยสุตฺตวณฺณนา

1. 怖畏经释义

๑. ติกนิปาตสฺส [Pg.75] ปฐเม ภยนฺติ ภีติ เจตโส พฺยโธติ อาห ‘‘จิตฺตุตฺราโส’’ติ. อุปทฺทโวติ อนฺตราโย. ตสฺส ปน วิกฺเขปการณตฺตา วุตฺตํ ‘‘อเนกคฺคตากาโร’’ติ. อุปสคฺโคติ อุปสชฺชนํ, เทวโตปปีฬาทินา อปฺปฏิการวิฆาตาปตฺติ. สา ปน ยสฺมา ปฏิการาภาเวน วิหญฺญมานสฺส กิญฺจิ กาตุํ อสมตฺถสฺส โอสีทนการณํ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ตตฺถ ตตฺถ ลคฺคนากาโร’’ติ. ยถาวุตฺเต ทิวเส อนาคจฺฉนฺเตสูติ วญฺเจตฺวา อาคนฺตุํ นิยมิตทิวเส อนาคจฺฉนฺเตสุ. ทฺวาเร อคฺคึ ทตฺวาติ พหิ อนิกฺขมนตฺถาย ทฺวาเร อคฺคึ ทตฺวา.

1. 《三集》第一品中，“怖畏”(bhaya)即心的恐惧、苦恼，故说“心惊慌”(cittutrāsa)。“灾患”(upaddava)即障碍(antarāya)。因为它会导致心散乱，所以说“非一境相”(anekaggatākāra)。“近患”(upasagga)即逼恼(upasajjanaṃ)，如由天神等逼迫而无法抵抗的灾难。因为它使遭受侵扰而无力应对者沉没，所以说“处处滞着相”(tattha tattha lagganākāra)。所谓“在约定的日子没有来”，是指欺骗后在约定的日子没有回来。“在门口放火”是为了阻止外出而在门口放火。

นเฬหิ ฉนฺนปฏิจฺฉนฺนาติ นเฬหิ ติณจฺฉทนสงฺเขเปน อุปริ ฉาเทตฺวา เตหิเยว ทารุกุฏิกนิยาเมน ปริโตปิ ฉาทิตา. เอเสว นโยติ อิมินา ติเณหิ ฉนฺนตํ เสสสมฺภารานํ รุกฺขมยตญฺจ อติทิสติ.

“以芦苇覆盖遮蔽”(naḷehi channapaṭicchannā)，即以芦苇（作为草顶的简称）覆盖其上，又如同木孤邸(dārukuṭi)的规制一般，四周也用芦苇围住。此即其方式，以此类推用草覆盖，剩余的材料多为树木所制。

วิธวปุตฺเตติ อนฺตภาโวปลกฺขณํ. เต หิ นิปฺปิติกา อวินีตา อสํยตา ยํ กิญฺจิ การิโน. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

“寡妇之子”(vidhavaputta)，这是指其卑下状态的特征(antabhāvopalakkhaṇa)。因为他们没有父亲(nippitika)，缺乏管教(avinīta)，行为放纵(asaṃyata)，为所欲为(yaṃ kiñci kārino)。其余部分含义显而易见。

ภยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

怖畏经释义终。

๒. ลกฺขณสุตฺตวณฺณนา

2. 相经释义

๒. ทุติเย ลกฺขียติ พาโล อยนฺติ ญายติ เอเตนาติ ลกฺขณํ, กมฺมํ ลกฺขณเมตสฺสาติ กมฺมลกฺขโณติ อาห ‘‘กายทฺวาราทิปวตฺตํ กมฺม’’นฺติอาทิ. อปทียนฺติ โทสา เอเตน รกฺขียนฺติ, ลูยนฺติ ฉิชฺชนฺติ วาติ อปทานํ, สตฺตานํ สมฺมา, มิจฺฉา วา ปวตฺตปฺปโยโค. เตน โสภตีติ อปทานโสภนี[Pg.76]. เตนาห ‘‘ปญฺญา นามา’’ติอาทิ. อตฺตโน จริเตเนวาติ อตฺตโน จริยาย เอว. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

2. 第二经中，“愚人因此被标识、被认知，此即是相(lakkhaṇa)”，业是他的相，故为“业相”，如说“由身门等生起的业”等。“行迹”(apadāna)，过失因此被舍弃、被守护，或被斩断、被切断，是众生正确或错误的活动方式。因它而庄严，故为“行迹庄严”(apadānasobhanī)。因此说“所谓慧”等。“仅以自己的行为”，即仅以自己的操行。其余部分含义显而易见。

ลกฺขณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

相经释义终。

๓-๔. จินฺตีสุตฺตาทิวณฺณนา

3-4. 思经等释义

๓-๔. ตติเย เอเตหีติ ทุจฺจินฺติตจินฺติตาทีหิ. เอเตน ลกฺขณสทฺทสฺส สรณตฺถตมาห. ตาเนวาติ ลกฺขณานิ เอว. อสฺสาติ พาลสฺส. พาโล อยนฺติ นิมียติ สญฺชานียติ เอเตหีติ พาลนิมิตฺตานิ. อปทานํ วุจฺจติ, วิขฺยาตํ กมฺมํ, ทุจฺจินฺติตจินฺติตาทีนิ จ พาเล วิขฺยาตานิ อสาธารณภาเวน. ตสฺมา ‘‘พาลสฺส อปทานานี’’ติ. อภิชฺฌาทีหิ ทุฏฺฐํ ทูสิตํ จินฺติตํ ทุจฺจินฺติตํ, ตํ จินฺเตตีติ ทุจฺจินฺติตจินฺตี. โลภาทีหิ ทุฏฺฐํ ภาสิตํ มุสาวาทาทึ ภาสตีติ ทุพฺภาสิตภาสี. เตสํเยว วเสน กตฺตพฺพโต ทุกฺกฏกมฺมํ ปาณาติปาตาทึ กโรตีติ ทุกฺกฏกมฺมการี. เตนาห ‘‘จินฺตยนฺโต’’ติอาทิ. วุตฺตานุสาเรนาติ ‘‘พาโล อย’’นฺติอาทินา วุตฺตสฺส อตฺถวจนสฺส ‘‘ปณฺฑิโต อยนฺติ เอเตหิ ลกฺขียตี’’ติอาทินา อนุสฺสรเณน. มโนสุจริตาทีนํ วเสนาติ ‘‘จินฺตยนฺโต อนภิชฺฌาพฺยาปาทสมฺมาทสฺสนวเสน สุจินฺติตเมว จินฺเตตี’’ติอาทินา มโนสุจริตาทีนํ ติณฺณํ สุจริตานํ วเสน โยเชตพฺพานิ. จตุตฺถํ วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานตฺถเมว.

3-4. 第三、四经中，“以此等”即指以恶思所思等。由此说明“相”字的依处义。“彼等”即指诸相。“此是愚人”，以此等被辨识、被认知，故称愚人之相。“行迹”(apadāna)被称为著名的行为，恶思所思等在愚人处是著名的，因其不共性，故说“愚人的行迹”。以贪等染污的思为恶思，思此者即恶思者。以贪等染污的语，说妄语等者即恶说者。依彼等而行杀生等恶作，故为恶作业者。因此说“思惟时”等。“随顺已说”，即随念之前以“此是愚人”等所说的意义，以及以“此是智者，以此等被认知”等。“依意妙行等”，即指应以“思惟着无贪、无瞋、正见，仅思善思”等，配合意妙行等三种妙行。第四经由于已说的方式，意义已经很明显。

จินฺตีสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

思经等释义终。

๕-๑๐. อโยนิโสสุตฺตาทิวณฺณนา

5-10. 非如理经等释义

๕-๑๐. ปญฺจเม กติ นุ โข อนุสฺสติฏฺฐานานีติอาทิ ฉกฺเก อาวิ ภวิสฺสตีติ. เอวํ จินฺติตนฺติ อโยนิโส จินฺติตํ. อปญฺหเมว ปญฺหนฺติ กเถสีติ อปญฺหเมว ปญฺโห อยนฺติ มญฺญมาโน วิสฺสชฺเชสิ. ทสวิธํ พฺยญฺชนพุทฺธึ อปริหาเปตฺวาติ –

5-10. 第五至十经中，第五经：“究竟有几种随念处”等，将于第六经中显现。“如是思”即非如理地思惟。“将非问题说成问题”，即以为非问题是问题而作答。“不舍弃十种文句智”，即——

‘‘สิถิลํ [Pg.77] ธนิตญฺจ ทีฆรสฺสํ, ครุกํ ลหุกญฺจ นิคฺคหีตํ;

สมฺพนฺธํ ววตฺถิตํ วิมุตฺตํ, ทสธา พฺยญฺชนพุทฺธิยา ปเภโท’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๙๐;

ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒๙๑;

ปริ. อฏฺฐ. ๔๘๕;

วิ. สงฺค. อฏฺฐ. ๒๕๒) –

“松音与紧音，长音与短音，重音与轻音，以及鼻音；连音、离音与开音，是文句智慧的十种差别。”

เอวํ วุตฺตํ ทสวิธํ พฺยญฺชนพุทฺธึ อปริหาเปตฺวา.

不舍弃如是所说的十种文句智慧。

ตตฺถ ฐานกรณานิ สิถิลานิ กตฺวา อุจฺจาเรตพฺพํ อกฺขรํ สิถิลํ, ตานิเยว ธนิตานิ อสิถิลานิ กตฺวา อุจฺจาเรตพฺพํ อกฺขรํ ธนิตํ. ทฺวิมตฺตกาลํ ทีฆํ, เอกมตฺตกาลํ รสฺสํ. ครุกนฺติ ทีฆเมว, ยํ วา ‘‘อายสฺมโต พุทฺธรกฺขิตตฺเถรสฺสา’’ติ สํโยคปรํ กตฺวา วุจฺจติ, ลหุกนฺติ รสฺสเมว, ยํ วา ‘‘อายสฺมโต พุทฺธรกฺขิตเถรสฺสา’’ติ เอวํ วิสํโยคปรํ กตฺวา วุจฺจติ. นิคฺคหีตนฺติ ยํ กรณานิ นิคฺคเหตฺวา อวิสฺสชฺเชตฺวา อวิวเฏน มุเขน สานุนาสิกํ กตฺวา วตฺตพฺพํ. สมฺพนฺธนฺติ ยํ ปรปเทน สมฺพนฺธิตฺวา ‘‘ตุณฺหสฺสา’’ติ วุจฺจติ. ววตฺถิตนฺติ ยํ ปรปเทน อสมฺพนฺธํ กตฺวา วิจฺฉินฺทิตฺวา ‘‘ตุณฺหี อสฺสา’’ติ วุจฺจติ. วิมุตฺตนฺติ ยํ กรณานิ อนิคฺคเหตฺวา วิสฺสชฺเชตฺวา วิวเฏน มุเขน สานุนาสิกํ อกตฺวา วุจฺจติ. ทสธา พฺยญฺชนพุทฺธิยา ปเภโทติ เอวํ สิถิลาทิวเสน พฺยญฺชนพุทฺธิยา อกฺขรุปฺปาทกจิตฺตสฺส ทสปฺปกาเรน ปเภโท. สพฺพานิ หิ อกฺขรานิ จิตฺตสมุฏฺฐานานิ ยถาธิปฺเปตตฺถพฺยญฺชนโต พฺยญฺชนานิ จ.

其中，放松发音器官后发出的字母是“松音”；绷紧它们后发出的字母是“紧音”。两摩多时的是“长音”，一摩多时的是“短音”。“重音”即是长音，或是像“āyasmato buddharakkhitattherassā”（具寿佛护(Buddharakkhita)长老的）中那样，因后接辅音丛而发音；“轻音”即是短音，或是像“āyasmato buddharakkhitatherassā”中那样，因后不接辅音丛而发音。“鼻音”是指收紧发音器官不放开，以不张开的嘴发出带鼻音的声音。“连音”是指与后一词连接，如说“tuṇhassā”。“离音”是指与后一词不连接而断开，如说“tuṇhī assā”（他应当沉默）。“开音”是指不收紧发音器官，放开，以张开的嘴发出不带鼻音的声音。“文句智慧的十种差别”，即是依松音等方式，产生字母之心（即文句智慧）有此十种差别。因为所有字母皆由心生起，并且能彰显所欲表达的义理，故称之为“文句”。

‘‘อฏฺฐานํ โข เอตํ, อาวุโส สาริปุตฺตา’’ติอาทิ ปญฺจเก อาวิ ภวิสฺสติ. ‘‘กติ นุ โข, อานนฺท, อนุสฺสติฏฺฐานานี’’ติอาทิ ปน ฉกฺเก อาวิ ภวิสฺสติ. ฉฏฺฐาทีสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

“‘贤友舍利弗(Sāriputta)，这不可能’等将在第五品中显现。‘阿难(Ānanda)，有多少随念处’等将在第六品中显现。第六品等没有需要说明的。

อโยนิโสสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

非如理作意经等释义终。

พาลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

愚人品释义终。

๒. รถการวคฺโค

2. 车匠品

๑. ญาตสุตฺตวณฺณนา

1. 亲族经释义

๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม ญาโตเยว ปญฺญาโตติ อาห ‘‘ญาโต ปญฺญาโต’’ติ. กสฺส อนนุโลมิเกติ อาห ‘‘สาสนสฺสา’’ติ, สาสนสฺส อนนุโลมิเก อปฺปติรูเปติ อตฺโถ. อิทานิ อนนุโลมิกสทฺทสฺส นิพฺพจนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘น อนุโลเมตีติ อนนุโลมิก’’นฺติ อาห[Pg.78]. สาสนสฺสาติ วา สาสนนฺติ อตฺโถ. สาสนํ น อนุโลเมตีติ อนนุโลมิกนฺติ เอวเมตฺถ สมฺพนฺโธ ทฏฺฐพฺโพ. สภาควิสภาคนฺติ ลิงฺคโต สภาควิสภาคํ. ‘‘วิยปุคฺคเล’’ติ อาหาติ ลิงฺคสภาเคหิ อวิเสเสตฺวา อาห. อุมฺมาทํ ปาปุณีติ โส กิร สีลํ อธิฏฺฐาย ปิหิตทฺวารคพฺเภ สยนปิฏฺเฐ นิสีทิตฺวา ภริยํ อารพฺภ เมตฺตํ ภาเวนฺโต เมตฺตามุเขน อุปฺปนฺเนน ราเคน อนฺธีกโต ภริยาย สนฺติกํ คนฺตุกาโม ทฺวารํ อสลฺลกฺเขตฺวา ภิตฺตึ ภินฺทิตฺวาปิ นิกฺขมิตุกามตาย ภิตฺตึ ปหรนฺโต สพฺพรตฺตึ ภิตฺติยุทฺธมกาสิ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

11. 在第二经的第一句中，“ñāto paññāto”（已知、公认）是说“已知即是公认”。对于“与何者不顺应”的问题，回答是“与教法”；其意是与教法不顺应、不相称。现在为解释“ananulomika”（不顺应者）一词的词源而说“na anulometi”（不随顺），故为“ananulomika”。或者，“sāsanassa”（为格）是“sāsanaṃ”（业格）的意思。应知此处的关联是：“sāsanaṃ na anulometi”（不随顺教法），故为“ananulomika”。“同类与异类”，是指依性别而言的同类与异类。说“对个人”，是指不依性别同类加以区分而说。“达到疯狂状态”——据说此人受持戒律后，于闭门房中坐在床上，对妻子修习慈心。因以慈心为门面而生起的贪欲所蒙蔽，他想去妻子那里，却未察觉房门，欲破墙而出，于是整夜与墙相斗。其余部分皆易了知。

ญาตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

亲族经释义终。

๒. สารณียสุตฺตวณฺณนา

2. 可念法经释义

๑๒. ทุติเย จตุปาริสุทฺธิสีลมฺปิ ปพฺพชฺชานิสฺสิตเมวาติ อิมินา ปพฺพชฺชูปคตสมนนฺตรเมว จตุปาริสุทฺธิสีลมฺปิ สมาทินฺนเมว โหตีติ ทสฺเสติ. มคฺคสนฺนิสฺสิตาเนว โหนฺตีติ มคฺคาธิคมตฺถาย ปฏิปชฺชิตพฺพตฺตา กสิณปริกมฺมาทีนิ มคฺคสนฺนิสฺสิตาเนว โหนฺติ, ตสฺมา มคฺคคฺคหเณเนว เตสมฺปิ คหณํ เวทิตพฺพํ, เตหิ วินา มคฺคาธิคมสฺส อสมฺภวโตติ อธิปฺปาโย.

12. 在第二经中，“四遍净戒也是依于出家的”——此句表明，一旦出家，四遍净戒也就立即受持了。“它们只是依于道的”——因为修习遍处预备等是为了证得道，因此它们只是依于道。所以，当知把握了道也就把握了它们，其意是：没有它们，证得道是不可能的。

อคฺคมคฺคาธิคเมน อสมฺโมหปฺปฏิเวธสฺส สิขาปตฺตตฺตา มคฺคธมฺเมสุ วิย ผลธมฺเมสุปิ สาติสโย อสมฺโมโหติ ‘‘สยํ อภิญฺญา’’ติ วุตฺตํ, สามํ ชานิตฺวาติ อตฺโถ. ตถา ชานนา ปนสฺส สจฺฉิกรณํ อตฺตปจฺจกฺขกิริยาติ ‘‘สจฺฉิกตฺวา’’ติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘อตฺตนาว อภิวิสิฏฺฐาย ปญฺญาย ปจฺจกฺขํ กตฺวา’’ติ. ตถา สจฺฉิกิริยา จสฺส อตฺตนิ ปฏิลาโภติ ‘‘อุปสมฺปชฺชา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ปฏิลภิตฺวา’’ติ.

通过证得至上道，无痴的通达达到了顶峰，因此在道法与果法中都有超胜的无痴，故说“sayaṃ abhiññā”（亲自证知），其意为“亲自了知”。如此了知即是作证，是亲身见证的行为，故说“sacchikatvā”（作证之后）。因此（注释者）说：“以自己超胜的智慧亲证之后”。如此作证即是在自身中获得，故说“upasampajjā”（成就），（注释者）解释为“获得之后”。

สารณียสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

可念法经释义终。

๓. อาสํสสุตฺตวณฺณนา

3. 期望经释义

๑๓. ตติเย สนฺโตติ เอตฺถ สนฺต-สทฺโท ‘‘ทีฆํ สนฺตสฺส โยชน’’นฺติอาทีสุ (ธ. ป. ๖๐) กิลนฺตภาเว อาคโต. ‘‘อยญฺจ วิตกฺโก, อยญฺจ วิจาโร [Pg.79] สนฺโต โหนฺติ สมิตา’’ติอาทีสุ (วิภ. ๕๗๖) นิรุทฺธภาเว. ‘‘อธิคโต โข มฺยายํ ธมฺโม, คมฺภีโร ทุทฺทโส ทุรนุโพโธ สนฺโต ปณีโต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๖๗; ม. นิ. ๑.๒๘๑; สํ. นิ. ๑.๑๗๒; มหาว. ๗-๘) สนฺตญาณโคจรตายํ. ‘‘อุปสนฺตสฺส สทา สติมโต’’ติอาทีสุ (อุทา. ๒๗) กิเลสวูปสเม. ‘‘สนฺโต หเว สพฺภิ ปเวทยนฺตี’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๑๕๑) สาธูสุ. ‘‘ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, มหาโจรา สนฺโต สํวิชฺชมานา’’ติอาทีสุ (ปารา. ๑๙๕) อตฺถิภาเว. อิธาปิ อตฺถิภาเวเยวาติ อาห ‘‘สนฺโตติ อตฺถิ อุปลพฺภนฺตี’’ติ. ตตฺถ อตฺถีติ โลกสงฺเกตวเสน สํวิชฺชนฺติ. อตฺถิภาโว เหตฺถ ปุคฺคลสมฺพนฺเธน วุตฺตตฺตา โลกสมญฺญาวเสเนว เวทิตพฺโพ, น ปรมตฺถวเสน. อตฺถีติ เจตํ นิปาตปทํ ทฏฺฐพฺพํ ‘‘อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย เกสา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๑๐) วิย.

13. 在第三经中，关于“santa”一词：在“dīghaṃ santassa yojana”（疲惫者路途长）等句(Dhp. 60)中，它用于疲惫之义；在“ayañca vitakko, ayañca vicāro santo honti samitā”（此寻、此伺皆已寂静、平息）等句(Vibh. 576)中，用于已灭之义；在“adhigato kho myāyaṃ dhammo, gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto”（我所证得此法，甚深、难见、难觉、寂静、殊胜）等句(D. II. 67等)中，用于作为寂静智的所缘之义；在“upasantassa sadā satimato”（于恒具念的寂止者）等句(Ud. 27)中，用于烦恼平息之义；在“santo have sabbhi pavedayanti”（贤善者实宣说）等句(Dhp. 151)中，用于贤善者之义；在“pañcime, bhikkhave, mahācorā santo saṃvijjamānā”（诸比丘，有此五种大盗存在）等句(Pār. 195)中，用于存在之义。此处亦为存在之义，故说“‘santo’即存在、可得”。其中，“存在”是依世俗约定而存在。此处的存在义，因是就个人关联而说，故应依世俗名称了知，而非依胜义。且“atthi”（存在）一词，应视之为如“atthi imasmiṃ kāye kesā”（此身中有发）等句(M. I. 110)中的不变词。

สํวิชฺชมานาติ อุปลพฺภมานา. ยญฺหิ สํวิชฺชติ, ตํ อุปลพฺภติ. เตนาห ‘‘สํวิชฺชมานาติ ตสฺเสว เววจน’’นฺติ. อนาโสติ ปตฺถนารหิโต. เตนาห ‘‘อปตฺถโน’’ติ. อาสํสติ ปตฺเถตีติ อาสํโส. เวณุเวตฺตาทิวิลีเวหิ สุปฺปาทิภาชนการกา วิลีวการกา. มิคมจฺฉาทีนํ นิสาทนโต เนสาทา, มาควิกมจฺฉพนฺธาทโย. รเถสุ จมฺเมน นหนกรณโต รถการา, ธมฺมการา. ปุอิติ กรีสสฺส นามํ, ตํ กุเสนฺติ อปเนนฺตีติ ปุกฺกุสา, ปุปฺผจฺฉฑฺฑกา.

“Saṃvijjamānā”（现存）即“upalabbhamānā”（可得）。凡是现存的，就是可得的。因此说“‘saṃvijjamānā’是它的同义词”。“Anāso”（无期望者）即“patthanārahito”（无愿求者）。因此说“apatthano”（无愿求）。“Āsaṃsati”（期望）、“pattheti”（愿求），故为“āsaṃso”（期望）。用竹、藤等编织物制作簸箕等容器者，是“vilīvakārakā”（编织匠）。因猎捕鹿、鱼等，故为“nesādā”（猎师），即猎人、渔夫等。因在车上用皮革捆绑，故为“rathakārā”（车匠），即“dhammakārā”。“Puti”是粪便之名，“kusenti”即清除，故为“pukkusā”（除粪人），即“pupphacchaḍḍakā”（扫花人）。

ทุพฺพณฺโณติ วิรูโป. โอโกฏิมโกติ อาโรหาภาเวน เหฏฺฐิมโก, รสฺสกาโยติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ลกุณฺฑโก’’ติ. ลกุ วิย ฆฏิกา วิย เฑติ ปวตฺตตีติ หิ ลกุณฺฑโก, รสฺโส. กณติ นิมีลตีติ กาโณ. ตํ ปนสฺส นิมีลนํ เอเกน อกฺขินา ทฺวีหิปิ จาติ อาห ‘‘เอกกฺขิกาโณ วา อุภยกฺขิกาโณ วา’’ติ. กุณนํ กุโณ, หตฺถเวกลฺลํ. ตํ เอตสฺส อตฺถีติ กุณี. ขญฺโช วุจฺจติ ปาทวิกโล. เหฏฺฐิมกายสงฺขาโต สรีรสฺส ปกฺโข ปเทโส หโต อสฺสาติ ปกฺขหโต. เตนาห ‘‘ปีฐสปฺปี’’ติ. ปทีเป ปทีปเน เอตพฺพํ เนตพฺพนฺติ ปทีเปยฺยํ, เตลาทิอุปกรณํ.

“Dubbaṇṇo”（相貌丑陋者）即“virūpo”（形态丑陋者）。“Okoṭimako”（卑下者）是因身材不高而低下，意为身材矮小。因此说“lakuṇḍako”（侏儒）。因为其行动如棍棒(laku)或小罐(ghaṭikā)般滚动，故为“lakuṇḍako”，即矮小者。“Kaṇati”即“nimīlati”（闭眼），故为“kāṇo”（眇目者）。其闭眼可能是一只眼，也可能是两只眼，故说“单眼眇或双眼眇”。“Kuṇa”是弯曲，指手臂残疾；有此残疾者为“kuṇī”（手曲者）。“Khañjo”（跛者）是指足部残疾者。“Pakkhahato”（半身不遂者）是指身体下半部分，即身体的一侧或一个区域被损害。因此说“pīṭhasappī”（坐凳爬行者）。“Padīpeyyaṃ”（灯油）是指为了点灯而应取来的油等用具。

อาสํ น กโรตีติ รชฺชาภิเสเก กนิฏฺโฐ ปตฺถนํ น กโรติ เชฏฺเฐ สติ กนิฏฺฐสฺส อนธิการตฺตา. อภิเสกํ อรหตีติ อภิเสการโห, น อภิเสการโห กาณกุณิอาทิโทสสมนฺนาคโต.

“不存希望”是指在兄长在世时，年幼者不会想要接受灌顶(rajjābhiseka)，因为年幼者没有资格。“堪受灌顶”(abhisekāraho)是指适合接受灌顶，而不适合接受灌顶的人则是那些有瞎眼、瘸腿等缺陷的人。

สีลสฺส [Pg.80] ทุฏฺฐุ นาม นตฺถิ, ตสฺมา อภาวตฺโถ อิธ ทุ-สทฺโทติ อาห ‘‘นิสฺสีโล’’ติ. ‘‘ปาปํ ปาเปน สุกร’’นฺติอาทีสุ (อุทา. ๔๘; จูฬว. ๓๔๓) วิย ปาป-สทฺโท นิหีนปริยาโยติ อาห ‘‘ลามกธมฺโม’’ติ. สีลวิปตฺติยา วา ทุสฺสีโล. ทิฏฺฐิวิปตฺติยา ปาปธมฺโม. กายวาจาสํวรเภเทน วา ทุสฺสีโล, มโนสํวรเภเทน, สติสํวราทิเภเทน วา ปาปธมฺโม. อสุทฺธปฺปโยคตาย ทุสฺสีโล, อสุทฺธาสยตาย ปาปธมฺโม. กุสลสีลวิรเหน ทุสฺสีโล, อกุสลสีลสมนฺนาคเมน ปาปธมฺโม. อสุจีหีติ อปริสุทฺเธหิ. สงฺกาหิ สริตพฺพสมาจาโรติ ‘‘อิมสฺส มญฺเญ อิทํ กมฺม’’นฺติ เอวํ ปเรหิ สงฺกาย สริตพฺพสมาจาโร. เตนาห ‘‘กิญฺจิเทวา’’ติอาทิ. อตฺตนาเยว วา สงฺกาหิ สริตพฺพสมาจาโรติ เอเตนปิ กมฺมสาธนตํเยว สงฺกสฺสรสทฺทสฺส ทสฺเสติ. อตฺตโน สงฺกาย ปเรสํ สมาจารกิริยํ สรติ อาสงฺกติ วิธาวตีติปิ สงฺกสฺสรสมาจาโรติ เอวเมตฺถ กตฺตุสาธนตาปิ ทฏฺฐพฺพา. ตสฺส หิ ทฺเว ตโย ชเน กเถนฺเต ทิสฺวา ‘‘มม โทสํ มญฺเญ กเถนฺตี’’ติ เตสํ สมาจารํ สงฺกาย สรติ ธาวติ.

戒中无所谓“恶”(duṭṭhu)，因此此处的“du-”一词是“无”的意思，故说“无戒”(nissīlo)。就像在‘恶人易造恶’等句（《自说经》48；《小品》343）中，“恶”(pāpa)一词是“低劣”的同义词，故说“下劣法”(lāmakadhammo)。或者，因戒毁坏故为“恶戒”(dussīlo)；因见毁坏故为“恶法”(pāpadhammo)。或者，因身语律仪被破坏故为“恶戒”；因意律仪、念律仪等被破坏故为“恶法”。因行为不净故为“恶戒”；因意趣不净故为“恶法”。因缺少善戒故为“恶戒”；因具足不善戒故为“恶法”。“不净的”(asucīhi)是指不清净的。“因可疑而应被忆念的行为”(saṅkāhi saritabbasamācāro)是指，其行为因令他人怀疑“我想此人做了这事”而应被忆念。因此说“无论什么”等。或者，因自身[的行为]而应被怀疑忆念，这也表明“saṅkassara”一词是作业格的用法。自己因怀疑而忆念、揣测、追逐他人的行为，亦是“saṅkassarasamācāro”，在此则应理解为能动格的用法。因为他看见两三个人在说话，便怀疑、忆念、追想他们的行为，心想：“我想他们是在说我的过错”。

เอวํปฏิญฺโญติ สลากคฺคหณาทีสุ ‘‘กิตฺตกา วิหาเร สมณา’’ติ คณนาย อารทฺธาย ‘‘อหมฺปิ สมโณ, อหมฺปิ สมโณ’’ติ ปฏิญฺญํ ทตฺวา สลากคฺคหณาทีนิ กโรตีติ สมโณ อหนฺติ เอวํสมณปฺปฏิญฺโญ. สุมฺภกปตฺตธเรติ มตฺติกาปตฺตธเร. ปูตินา กมฺเมนาติ สํกิลิฏฺฐกมฺเมน, นิคฺคุณตาย วา คุณสารวิรหิตตฺตา อนฺโตปูติ. กสมฺพุกจวโร ชาโต สญฺชาโต อสฺสาติ กสมฺพุชาโตติ อาห ‘‘สญฺชาตราคาทิกจวโร’’ติ. อถ วา กสมฺพุ วุจฺจติ ตินฺตกุณปกสฏํ อุทกํ, อิมสฺมิญฺจ สาสเน ทุสฺสีโล นาม ชิคุจฺฉนียตฺตา ตินฺตกุณปอุทกสทิโส, ตสฺมา กสมฺพุ วิย ชาโตติ กสมฺพุชาโต. โลกุตฺตรธมฺมอุปนิสฺสยสฺส นตฺถิตายาติ ยตฺถ ปติฏฺฐิเตน สกฺกา ภเวยฺย อรหตฺตํ ลทฺธุํ, ตสฺสา ปติฏฺฐาย ภินฺนตฺตา วุตฺตํ. มหาสีลสฺมึ ปริปูรการิตายาติ ยตฺถ ปติฏฺฐิเตน สกฺกา ภเวยฺย อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ, ตสฺมึ ปริปูรการิตาย.

“如是自称者”(Evaṃpaṭiñño)，是指在受筹等场合，当开始计数“精舍中有多少沙门”时，他连声自称“我也是沙门，我也是沙门”，并受持筹码等，如此自称为沙门。“执陶钵者”(Sumbhakapattadhara)，是指执持泥制食器的人。“以腐业”(Pūtinā kamma)者，是指以染污的业，或者因为没有功德，或者因为缺乏功德精髓而内心腐朽。“生秽者”(Kasambujāta)，是指已经产生、生起贪欲等秽垢。或者说，秽(kasambu)指的是浸泡着尸体的污水，而在此教法中，恶戒者因其可厌，犹如浸泡尸体的污水，因此说像秽物一样产生。因为没有出世间法(lokuttaradhamma)的依止，就是说断绝了可以依之证得阿罗汉果的基础。在大戒中做到圆满，是指在可以依之证得阿罗汉果的戒律中成就圆满。

อาสํสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《期望经》释义终。

๔. จกฺกวตฺติสุตฺตวณฺณนา

4. 转轮王经释义

๑๔. จตุตฺเถ [Pg.81] จตูหิ สงฺคหวตฺถูหีติ ทานปิยวจนอตฺถจริยาสมานตฺตตาสงฺขาเตหิ จตูหิ สงฺคหการเณหิ. จกฺกํ วตฺเตตีติ อาณาจกฺกํ ปวตฺเตติ. จกฺกนฺติ วา อิธ รตนจกฺกํ เวทิตพฺพํ. อยญฺหิ จกฺกสทฺโท สมฺปตฺติยํ, ลกฺขเณ, รถงฺเค, อิริยาปเถ, ทาเน, รตนธมฺมขุรจกฺกาทีสุ จ ทิสฺสติ. ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, จกฺกานิ, เยหิ สมนฺนาคตานํ เทวมนุสฺสาน’’นฺติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๓๑) หิ สมฺปตฺติยํ ทิสฺสติ. ‘‘ปาทตเลสุ จกฺกานิ ชาตานี’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๕; ๓.๒๐๔) เอตฺถ ลกฺขเณ. ‘‘จกฺกํว วหโต ปท’’นฺติ (ธ. ป. ๑) เอตฺถ รถงฺเค. ‘‘จตุจกฺกํ นวทฺวาร’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๙) เอตฺถ อิริยาปเถ. ‘‘ททํ ภุญฺช มา จ ปมาโท, จกฺกํ วตฺตย สพฺพปาณิน’’นฺติ (ชา. ๑.๗.๑๔๙) เอตฺถ ทาเน. ‘‘ทิพฺพํ จกฺกรตนํ ปาตุรโหสี’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๔๓) เอตฺถ รตนจกฺเก. ‘‘มยา ปวตฺติตํ จกฺก’’นฺติ (สุ. นิ. ๕๖๒) เอตฺถ ธมฺมจกฺเก. ‘‘อิจฺฉาหตสฺส โปสสฺส, จกฺกํ ภมติ มตฺถเก’’ติ (ชา. ๑.๕.๑๐๓) เอตฺถ ขุรจกฺเก. ‘‘ขุรปริยนฺเตน จกฺเกนา’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๖๖) เอตฺถ ปหรณจกฺเก. ‘‘อสนิวิจกฺก’’นฺติ (ที. นิ. ๓.๖๑) เอตฺถ อสนิมณฺฑเล. อิธ ปนายํ รตนจกฺเก ทฏฺฐพฺโพ.

14. 第四，以四摄事(catūhi saṅgahavatthūhi)，即以布施(dāna)、爱语(piyavacana)、利行(atthacariyā)、同事(samānattatā)这四种摄持之因。转轮(cakkaṃ vatteti)，即运转政令之轮(āṇācakka)。或者，此处的“轮”应当理解为宝轮(ratanacakka)。因为“轮”这个词，出现在成就(sampatti)、相(lakkhaṇa)、车轮(rathaṅga)、行仪(iriyāpatha)、布施(dāna)、宝轮、法轮(dhammacakka)、剃刀轮(khuracakka)等各种情况中。如“诸比丘，有这四轮，天人具备……”等，这里是指成就。如“足底生轮相”，这里是指相。如“如车轮随牛足”，这里是指车轮。如“四轮九门”，这里是指行仪。如“布施享用，莫放逸，为一切有情转轮”，这里是指布施。如“出现天上的宝轮”，这里是指宝轮。如“我所转之轮”，这里是指法轮。如“于贪欲之人，轮旋其头上”，这里是指剃刀轮。如“以利刃之轮”，这里是指兵器之轮(paharaṇacakka)。如“雷电之轮”，这里是指雷电圈(asanimaṇḍala)。但在这里，这个“轮”应该理解为宝轮。

กิตฺตาวตา ปนายํ จกฺกวตฺตี นาม โหติ? เอกงฺคุลทฺวงฺคุลมตฺตมฺปิ จกฺกรตนํ อากาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา ปวตฺตติ. สพฺพจกฺกวตฺตีนญฺหิ นิสินฺนาสนโต อุฏฺฐหิตฺวา จกฺกรตนสมีปํ คนฺตฺวา หตฺถิโสณฺฑสทิสปนาฬึ สุวณฺณภิงฺคารํ อุกฺขิปิตฺวา อุทเกน อพฺภุกฺกิริตฺวา ‘‘อภิวิชินาตุ ภวํ จกฺกรตน’’นฺติ วจนสมนนฺตรเมว เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา จกฺกรตนํ ปวตฺตตีติ. ยสฺส ปวตฺติสมกาลเมว, โส ราชา จกฺกวตฺตี นาม โหติ.

然而，此人是凭借什么才被称为转轮王(cakkavattī)的呢？即使宝轮只在空中升起一二指的距离而运行，[他也能被称为转轮王]。所有转轮王都是从座位上起身，走到宝轮旁边，拿起象鼻管状的金瓶，用瓶中的水洒向宝轮，然后说：“愿宝轮前进征服”，话音刚落，宝轮便会升到空中运行。正当宝轮开始运行的那一刻，这位国王就被称为转轮王。

ธมฺโมติ ทสกุสลกมฺมปถธมฺโม, ทสวิธํ วา จกฺกวตฺติวตฺตํ. ทสวิเธ วา กุสลธมฺเม อครหิเต วา ราชธมฺเม นิยุตฺโตติ ธมฺมิโก. เตน จ ธมฺเมน สกลโลกํ รญฺเชตีติ ธมฺมราชา. ธมฺเมน วา ลทฺธรชฺชตฺตา ธมฺมราชา. จกฺกวตฺตีหิ ธมฺเมน ญาเยน รชฺชํ อธิคจฺฉติ, น อธมฺเมน. ทสวิเธน จกฺกวตฺติวตฺเตนาติ ทสปฺปเภเทน จกฺกวตฺตีนํ วตฺเตน.

法(Dhamma)是指十善业道法，或是十种转轮王之务(cakkavattivatta)。行于十种善法或无过失的王法，故为“法行者”(dhammiko)。又以此法使全世界喜悦，故为“法王”(dhammarājā)。或者因为依法获得王位而为法王。转轮王以法、以理获得王权，而非以非法。以十种转轮王之务，即以十个方面的转轮王之务。

กึ [Pg.82] ปน ตํ ทสวิธํ จกฺกวตฺติวตฺตนฺติ? วุจฺจเต –

然则何谓十种转轮王之务？如下所述——

‘‘กตมํ ปน ตํ, เทว, อริยํ จกฺกวตฺติวตฺตนฺติ? เตน หิ ตฺวํ, ตาต, ธมฺมํเยว นิสฺสาย ธมฺมํ สกฺกโรนฺโต ธมฺมํ ครุํ กโรนฺโต ธมฺมํ มาเนนฺโต ธมฺมํ ปูเชนฺโต ธมฺมํ อปจายมาโน ธมฺมทฺธโช ธมฺมเกตุ ธมฺมาธิปเตยฺโย ธมฺมิกํ รกฺขาวรณคุตฺตึ สํวิทหสฺสุ อนฺโตชนสฺมึ พลกายสฺมึ ขตฺติเยสุ อนุยนฺเตสุ พฺราหฺมณคหปติเกสุ เนคมชานปเทสุ สมณพฺราหฺมเณสุ มิคปกฺขีสุ. มา จ เต, ตาต, วิชิเต อธมฺมกาโร ปวตฺติตฺถ. เย จ เต, ตาต, วิชิเต อธนา อสฺสุ, เตสญฺจ ธนมนุปฺปเทยฺยาสิ. เย จ เต, ตาต, วิชิเต สมณพฺราหฺมณา มทปฺปมาทา ปฏิวิรตา ขนฺติโสรจฺเจ นิวิฏฺฐา เอกมตฺตานํ ทเมนฺติ, เอกมตฺตานํ สเมนฺติ, เอกมตฺตานํ ปรินิพฺพาเปนฺติ. เต กาเลน กาลํ อุปสงฺกมิตฺวา ปริปุจฺเฉยฺยาสิ ปริคฺคณฺเหยฺยาสิ – ‘กึ, ภนฺเต, กุสลํ กึ อกุสลํ, กึ สาวชฺชํ กึ อนวชฺชํ, กึ เสวิตพฺพํ กึ น เสวิตพฺพํ, กึ เม กริยมานํ ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขาย อสฺส, กึ วา ปน เม กริยมานํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย อสฺสา’ติ. เตสํ สุตฺวา ยํ อกุสลํ, ตํ อภินิวชฺเชยฺยาสิ, ยํ กุสลํ, ตํ สมาทาย วตฺเตยฺยาสิ. อิทํ โข, ตาต, ตํ อริยํ จกฺกวตฺติวตฺต’’นฺติ –

“那么，陛下，什么是圣转轮王之务呢？孩子，你应该依法而住，恭敬法、尊重法、崇敬法、供养法、敬奉法，以法为旗，以法为帜，以法为主，为你的内宫、军队、刹帝利随从、婆罗门居士、市镇村民、沙门婆罗门乃至飞禽走兽，设置合法的保护、防卫和守护。孩子，不要让非法在你的国土上发生。在你的国土上，若有贫穷者，应分给他们财富。在你的国土上，若有沙门婆罗门远离骄慢与放逸，安住于忍耐和柔和，调伏自身，寂静自身，令自身涅槃，你应该时常去拜访他们，请教并听取他们的意见：‘尊者，什么是善？什么是不善？什么有罪？什么无罪？什么应行？什么不应行？我做什么会长期导致不利和痛苦？我做什么又会长期导致利益和安乐？’听了他们的教导后，你应该摒弃不善法，受持奉行善法。孩子，这便是圣转轮王之务。”

เอวํ จกฺกวตฺติสุตฺเต (ที. นิ. ๓.๘๔) อาคตนเยน อนฺโตชนสฺมึ พลกาเย เอกํ, ขตฺติเยสุ เอกํ, อนุยนฺเตสุ เอกํ, พฺราหฺมณคหปติเกสุ เอกํ, เนคมชานปเทสุ เอกํ, สมณพฺราหฺมเณสุ เอกํ, มิคปกฺขีสุ เอกํ, อธมฺมการปฺปฏิกฺเขโป เอกํ, อธนานํ ธนานุปฺปทานํ เอกํ, สมณพฺราหฺมเณ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหปุจฺฉนํ เอกนฺติ เอวเมวํ ตํ จกฺกวตฺติวตฺตํ ทสวิธํ โหติ. คหปติเก ปน ปกฺขิชาเต จ วิสุํ กตฺวา คณฺหนฺตสฺส ทฺวาทสวิธํ โหติ.

如是，依照《转轮王经》(Cakkavattisutta, 长部3.84)所说的方法：对内宫为一类，军队为一类，刹帝利为一类，随从为一类，婆罗门居士为一类，城镇乡村居民为一类，沙门婆罗门为一类，鸟兽为一类，阻止非法行为为一类，给予贫穷者财富为一类，前往沙门婆罗门处提问为一类——如此，那转轮王的义务共有十种。但如果将居士和鸟类分开计算，则成为十二种。

อญฺญถา วตฺติตุํ อเทนฺโต โส ธมฺโม อธิฏฺฐานํ เอตสฺสาติ ตทธิฏฺฐานํ. เตน ตทธิฏฺฐาเนน เจตสา. สกฺกโรนฺโตติ อาทรกิริยาวเสน กโรนฺโต. เตนาห ‘‘ยถา’’ติอาทิ. ครุํ กโรนฺโตติ ปาสาณจฺฉตฺตํ วิย ครุกรณวเสน ครุํ กโรนฺโต. เตเนวาห [Pg.83] ‘‘ตสฺมึ คารวุปฺปตฺติยา’’ติ. ธมฺมาธิปติภูตาคตภาเวนาติ อิมินา ยถาวุตฺตธมฺมสฺส เชฏฺฐกภาเวน ปุริมตรํ อตฺตภาเวสุ สกฺกจฺจํ สมุปจิตภาวํ ทสฺเสติ. ธมฺมวเสเนว จ สพฺพกิริยานํ กรเณนาติ เอเตน ฐานนิสชฺชาทีสุ ยถาวุตฺตธมฺมนินฺนโปณปพฺภารภาวํ ทสฺเสติ. อสฺสาติ รกฺขาวรณคุตฺติยา. ปรํ รกฺขนฺโตติ อญฺญํ ทิฏฺฐธมฺมิกาทิอนตฺถโต รกฺขนฺโต. เตเนว ปรรกฺขสาธเนน ขนฺติอาทิคุเณน อตฺตานํ ตโต เอว รกฺขติ. เมตฺตจิตฺตตาติ เมตฺตจิตฺตตาย. นิวาสนปารุปนเคหาทีนิ สีตุณฺหาทิปฺปฏิพาหเนน อาวรณํ.

不令其转向他处，此法即为其所依，故称“以法为依止”。因此，是以法为依止之心。“恭敬”，即以尊重之行而行。是故说“如是”等。“尊重”，即如石伞般以敬重之方式使其重要。是故说“于彼生起敬重”。“以法为至上而来故”，以此显示，如前所述之法，因其至尊性，乃于过去诸有中被恭敬地积集。“唯依法力而行一切事业故”，以此显示，于行住坐卧等中，皆倾向、顺从、归向于如前所述之法。“为彼”，即为保护、遮蔽、守护。“保护他人”，即保护他人免于现世等不利之处。正是以彼保护他人之方便，即以忍耐等德，亦保护自己免于彼等不利。“慈心”，即由慈心。所穿之衣、所住之屋等，以遮挡寒热等而为庇护。

อนฺโตชนสฺมินฺติ อพฺภนฺตรภูเต ปุตฺตทาราทิชเน. สีลสํวเร ปติฏฺฐาเปนฺโตติ อิมินา รกฺขํ ทสฺเสติ. วตฺถคนฺธมาลาทีนิ จสฺส ททมาโนติ อิมินา อาวรณํ, อิตเรน คุตฺตึ. สมฺปทาเนนปีติ ปิ-สทฺเทน สีลสํวเรสุ ปติฏฺฐาปนาทีนํ สมฺปิณฺเฑติ. เอส นโย ปเรสุปิ ปิ-สทฺทคฺคหเณ. นิคโม นิวาโส เอเตสนฺติ เนคมา. เอวํ ชานปทาติ อาห ‘‘ตถา นิคมวาสิโน’’ติอาทินา.

“于内宫之人”，指妻儿等内部之人。令他们安立于戒的防护中，这显示了“保护”。施与衣服、香、花环等物，这显示了“遮护”，而前者（安立于戒）也显示了“守护”。“以布施亦尔”，此中“亦”字总括了令安立于戒的防护等。此理亦适用于其他地方“亦”字的用法。“镇”是彼等之住所，故为“镇民”。如是，“村民”，如经中所说“以及镇民”等。

รกฺขาวรณคุตฺติยา กายกมฺมาทีสุ สํวิทหนํ ฐปนํ นาม ตทุปเทโสเยวาติ วุตฺตํ ‘‘กเถตฺวา’’ติ. เอเตสูติ ปาฬิยํ วุตฺเตสุ สมณาทีสุ. ปฏิวตฺเตตุํ น สกฺกา ขีณานํ กิเลสานํ ปุน อนุปฺปชฺชนโต. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

为保护、遮蔽、守护而在身业等中安排、设置，此即是教导，故说“已说”。“于此等中”，指于圣典中所说的沙门等人中。已断尽的诸烦恼不会再生起，故无法逆转。其余部分于此易知。

จกฺกวตฺติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《转轮王经》释义 终。

๕. สเจตนสุตฺตวณฺณนา

5. 有寻思经释义

๑๕. ปญฺจเม อิสโย ปตนฺติ สนฺนิปตนฺติ เอตฺถาติ อิสิปตนนฺติ อาห ‘‘พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสงฺขาตาน’’นฺติอาทิ. สพฺพูปกรณานิ สชฺเชตฺวาติ สพฺพานิ รุกฺขสฺส เฉทนตจฺฉนาทิสาธนานิ อุปกรณานิ รญฺญา อาณตฺตทิวเสเยว สชฺเชตฺวา. นานา กรียติ เอเตนาติ นานากรณํ, นานาภาโวติ อาห ‘‘นานตฺต’’นฺติ. เนสนฺติ สรโลเปนายํ นิทฺเทโสติ อาห ‘‘น เอส’’นฺติ. ตถา อตฺเถสนฺติ เอตฺถาปีติ อาห ‘‘อตฺถิ เอส’’นฺติ. ปวตฺตนตฺถํ อภิสงฺขรณํ อภิสงฺขาโร, ตสฺส คติ เวคสา ปวตฺติ. ตํ สนฺธายาห ‘‘ปโยคสฺส คมน’’นฺติ.

15. 第五，“仙人于此降落、集会，故为仙人堕处(Isipatana)”。经中说“指被称为佛陀与独觉佛”等。“准备好一切工具”，意指在国王下令之日，即准备好所有砍树、削木等工具。“因此而有种种”，故为“种种因”；“种种状态”，故说“种种性”。“彼等无”(nesaṃ)，此解释乃由元音省略而来，故说“非此”(na esa)。同样，于此“彼等有”(atthesaṃ)亦然，故说“有此”(atthi esa)。为令其转起而造作，是为“行”；其动转，是迅速的进行。针对此，而说“功用之进行”。

สคณฺฑาติ [Pg.84] ขุทฺทานุขุทฺทกคณฺฑา. เตนาห ‘‘อุณฺณโตณตฏฺฐานยุตฺตา’’ติ. สกสาวาติ สกสฏา. เตนาห ‘‘ปูติสาเรนา’’ติอาทิ. เอวํ คุณปตเนน ปติตาติ ยถา ตํ จกฺกํ นาภิอรเนมีนํ สโทสตาย น ปติฏฺฐาสิ, เอวเมกจฺเจ ปุคฺคลา กายวงฺกาทิวเสน สโทสตาย คุณปตเนน ปติตา สกฏฺฐาเน น ติฏฺฐนฺติ. เอตฺถ จ ผรุสวาจาทโยปิ อปายคมนียา โสตาปตฺติมคฺเคเนว ปหียนฺตีติ ทฏฺฐพฺพา.

“有节瘤”，指有微小节瘤。是故说“具高下之处”。“有渣滓”，指有秽垢。是故说“如腐烂的木心”等。如是“因德堕而堕落”，譬如车轮因轮毂、辐条、轮辋有过失而不稳固，同样，某些人因身体弯曲等过失，由品德堕落而堕落，不能安住于自己的位置。于此应知，粗恶语等亦是导向恶趣的，唯有以入流道才能断除。

สเจตนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《有寻思经》释义 终。

๖. อปณฺณกสุตฺตวณฺณนา

6. 无诤经释义

๑๖. ฉฏฺเฐ วิรชฺฌนกิริยา นาม ปจฺฉา สมาทาตพฺพตาย อปณฺณกปฺปโยคสมาทานา วิย โหติ, อวิรชฺฌนกิริยา ปน ปจฺฉา อสมาทาตพฺพตาย อนูนาติ ตํสมงฺคิปุคฺคโล อปณฺณโก, ตสฺส ภาโว อปณฺณกตาติ อาห ‘‘อปณฺณกปฏิปทนฺติ อวิรทฺธปฏิปท’’นฺติอาทิ. ยสฺมา สา อธิปฺเปตตฺถสาธเนน เอกํสิกา วฏฺฏโต นิยฺยานาวหา, ตตฺถ จ ยุตฺติยุตฺตา อสาราปคตา อวิรุทฺธตาย อปจฺจนีกา อนุโลมิกา อนุธมฺมภูตา จ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘เอกํสปฏิปท’’นฺติอาทิ. น ตกฺกคฺคาเหน วา นยคฺคาเหน วาติ ตกฺกคฺคาเหน วา ปฏิปนฺโน น โหติ นยคฺคาเหน วา อปณฺณกปฏิปทํ ปฏิปนฺโน. ตตฺถ ตกฺกคฺคาเหน วาติ อาจริยํ อลภิตฺวา ‘‘เอวํ เม สุคติ, นิพฺพานํ วา ภวิสฺสตี’’ติ อตฺตโน ตกฺกคฺคหณมตฺเตน. นยคฺคาเหนาติ ปจฺจกฺขโต อทิสฺวา นยโต อนุมานโต คหเณน. เอวํ คเหตฺวา ปฏิปนฺโนติ ตกฺกมตฺเตน, นยคฺคาเหน วา ปฏิปนฺโน. ปณฺฑิตสตฺถวาโห วิย สมฺปตฺตีหิ น ปริหายตีติ โยชนา.

16. 第六，名为“离染行”者，因其于后当被受持，故如受持无诤加行；而“不离染行”，因其于后不当被舍弃，故为无缺。具足此者之人(puggala)即为“无诤者”，其状态为“无诤性”。故说“无诤行道，即不失误行道”等。因为它能成就所愿之义，是决定能引出轮回者，且其中具足道理、远离无义、无有违逆、无有敌对、随顺、随法，是故说为“决定行道”等。不以臆测执取或推理执取而行于无诤行道。“以臆测执取”是指没有遇到老师时，仅仅凭借自己臆测“这样我就会获得善趣或者涅槃”。“以推理执取”是指没有亲眼见到，而是依据推理和推断来执取。像这样执取而行的人，就是以臆测或者以推理而行。应连接为：“如智慧商主，不从其成就中退失”。

ยํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ปริหานญฺจ อปริหานญฺจ สนฺธาย ชาตเก (ชา. ๑.๑.๑) วุตฺตํ. อยํ ปเนตฺถ คาถาย อตฺถโยชนา – อปณฺณกํ ฐานํ อวิรทฺธการณํ นิยฺยานิกการณํ เอเก โพธิสตฺตปฺปมุขา ปณฺฑิตมนุสฺสา คณฺหึสุ. เย ปน เต พาลสตฺถวาหปุตฺตปฺปมุขา ตกฺกิกา อาหุ, เต ทุติยํ สาปราธํ [Pg.85] อเนกํสิกํ ฐานํ อนิยฺยานิกํ การณํ อคฺคเหสุํ, เต กณฺหปฏิปทํ ปฏิปนฺนา. ตตฺถ สุกฺกปฏิปทา อปริหานิปฏิปทา, กณฺหปฏิปทา ปริหานิปฏิปทา, ตสฺมา เย สุกฺกปฏิปทํ ปฏิปนฺนา, เต อปริหีนา โสตฺถิภาวํ ปตฺตา. เย ปน กณฺหปฏิปทํ ปฏิปนฺนา, เต ปริหีนา อนยพฺยสนํ อาปนฺนาติ อิมมตฺถํ ภควา อนาถปิณฺฑิกสฺส คหปติโน วตฺวา อุตฺตริ อิทมาห ‘‘เอตทญฺญาย เมธาวี, ตํ คณฺเห ยทปณฺณก’’นฺติ.

“为说明退失与不退失”，是针对《本生》(Jātaka, Jā. 1.1.1)中所说而讲。此为偈颂之义理结合：无诤的立场，即不失误之因、出离之因，某些以菩萨为首的贤明人士选取了它。而那些以愚痴商主之子为首的逻辑家们，则选取了第二种有过失、不决定、非出离之因的立场，他们行于黑分之道。此中，白分之道为不退失之道，黑分之道为退失之道。因此，行于白分之道者，不退失而得安稳。而行于黑分之道者，则退失而遭不幸与灾难。世尊对给孤独长者说了这个道理之后，更进一步说：“智者知此事，应取其无诤者。”

ตตฺถ เอตทญฺญาย เมธาวีติ เมธาติ ลทฺธนามาย วิสุทฺธาย อุตฺตมาย ปญฺญาย สมนฺนาคโต กุลปุตฺโต เอตํ อปณฺณกํ ฐานํ ทุติยญฺจาติ ทฺวีสุ อตกฺกคฺคาหตกฺกคฺคาหสงฺขาเตสุ ฐาเนสุ คุณโทสํ วุทฺธิหานึ อตฺถานตฺถํ ญตฺวาติ อตฺโถ. ตํ คณฺเห ยทปณฺณกนฺติ ยํ อปณฺณกํ เอกํสิกํ สุกฺกปฏิปทาอปริหานิยปฏิปทาสงฺขาตํ นิยฺยานิกการณํ, ตเทว คณฺเหยฺย. กสฺมา? เอกํสิกาทิภาวโตเยว. อิตรํ ปน น คณฺเหยฺย. กสฺมา? อเนกํสิกาทิภาวโตเยว.

此中，“智者知此事”，“智者”即是具足名为“慧”的清净、最上智慧的良家子；“知此事”，义即了知此无诤的立场与第二种立场，亦即于被称为“非臆测所执”与“臆测所执”的两种立场中的功德与过失、增长与衰退、利益与非利益。“应取其无诤者”，即是应只取那被称为决定、白净、不退转之道，且为出离之因的无诤者。为何？因其具足决定等特性。而另一者则不应取。为何？因其具足非决定等特性。

ยวนฺติ ตาย สตฺตา อมิสฺสิตาปิ สมานชาติตาย มิสฺสิตา วิย โหนฺตีติ โยนิ. สา ปน อตฺถโต อณฺฑาทิอุปฺปตฺติฏฺฐานวิสิฏฺโฐ ขนฺธานํ ภาคโส ปวตฺติวิเสโสติ อาห ‘‘ขนฺธโกฏฺฐาโส โยนิ นามา’’ติ. การณํ โยนิ นาม, โยนีติ ตํ ตํ ผลํ อนุปจิตญาณสมฺภาเรหิ ทุรวคาธเภทตาย มิสฺสิตํ วิย โหตีติ. ยโต เอกตฺตนเยน โส เอวายนฺติ พาลานํ มิจฺฉาคาโห. ปสฺสาวมคฺโค โยนิ นาม ยวนฺติ ตาย สตฺตา โยนิสมฺพนฺเธน มิสฺสิตา โหนฺตีติ. ปคฺคหิตา อนุฏฺฐาเนน, ปุนปฺปุนํ อาเสวนาย ปริปุณฺณา.

由此，众生虽不混杂，却因同类而看似混杂，故为“生处”（yoni）。然而，就其义而言，是指卵生等出生处的特殊性，以及诸蕴以部分方式流转的特殊表现，故说“蕴的部分名为生处”。生处即是原因。所谓生处，是指那些未积聚智慧资粮者难以洞察其差异的果报，看似混杂。由于这种单一性的理解，愚者才会产生错误的执取。小便道名为生处，因为众生通过与生处的关联而混杂。“已执取”（Paggahitā）是由于不精进；“已圆满”（paripuṇṇā）是由于反复习行。

‘‘จกฺขุโตปี’’ติอาทิมฺหิ ปน จกฺขุวิญฺญาณาทิวีถีสุ ตทนุคตมโนวิญฺญาณวีถีสุ จ กิญฺจาปิ กุสลาทีนํ ปวตฺติ อตฺถิ, กามาสวาทโย เอว ปน วณโต ยูสํ วิย ปคฺฆรนกอสุจิภาเวน สนฺทนฺติ, ตสฺมา เต เอว ‘‘อาสวา’’ติ วุจฺจนฺติ. ตตฺถ หิ ปคฺฆรนกอสุจิมฺหิ อาสวสทฺโท นิรุฬฺโหติ. ธมฺมโต ยาว โคตฺรภูติ ตโต ปรํ มคฺคผเลสุ อปฺปวตฺตนโต วุตฺตํ. เอเต หิ อารมฺมณกรณวเสน ธมฺเม คจฺฉนฺตา ตโต ปรํ น คจฺฉนฺติ. นนุ ตโต ปรํ ภวงฺคาทีนิปิ คจฺฉนฺตีติ เจ? น, เตสมฺปิ ปุพฺเพ อาลมฺพิเตสุ โลกิยธมฺเมสุ [Pg.86] สาสวภาเวน อนฺโตคธตฺตา ตโต ปรตาภาวโต. เอตฺถ จ โคตฺรภุวจเนน โคตฺรภุโวทานผลสมาปตฺติปุเรจาริกปริกมฺมานิ วุตฺตานีติ เวทิตพฺพานิ. ปฐมมคฺคปุเรจาริกเมว วา โคตฺรภุ อวธินิทสฺสนภาเวน คหิตํ, ตโต ปรํ ปน มคฺคผลสมานตาย อญฺเญสุ มคฺเคสุ มคฺควีถิยํ สมาปตฺติวีถียํ นิโรธานนฺตรญฺจ ปวตฺตมาเนสุ ผเลสุ นิพฺพาเน จ อาสวานํ ปวตฺติ นิวาริตาติ เวทิตพฺพํ. สวนฺตีติ คจฺฉนฺติ, อารมฺมณกรณวเสน ปวตฺตนฺตีติ อตฺโถ. อวธิอตฺโถ อา-กาโร, อวธิ จ มริยาทาภิวิธิเภทโต ทุวิโธ. ตตฺถ มริยาทํ กิริยํ พหิ กตฺวา ปวตฺตติ ยถา ‘‘อาปาฏลีปุตฺตํ วุฏฺโฐ เทโว’’ติ. อภิวิธิ ปน กิริยํ พฺยาเปตฺวา ปวตฺตติ ยถา ‘‘อาภวคฺคํ ภควโต ยโส ปวตฺตตี’’ติ. อภิวิธิอตฺโถ จายมา-กาโร อิธ คหิโตติ วุตฺตํ ‘‘อนฺโตกรณตฺโถ’’ติ.

在“从眼亦”（Cakkhutopi）等句中，尽管在眼识等心路以及随后的意识心路中，有善等法生起，然而欲漏等实如脓汁般从疮口渗漏不净，因此唯有它们被称为“漏”。在此，“漏”一词确立于“渗漏不净”之义。就法而言，（漏）流转直至种姓心（gotrabhū），此后在道与果中不再生起，故作此说。这些（漏）以所缘为行相，在诸法中流转，此后便不再流转。若问：“难道此后有分等也流转吗？”答：“不，因为它们也包含在先前所缘取的有漏世间法中，故无此后可言。”此处当知，“种姓”一词是指种姓、出起、果定之前的预备诸行。或者，唯有初道的预备行被视为种姓，作为界限的标示；此后，由于与道果相似，在其余诸道中，于道心路、定心路、以及灭尽之后生起的果中，以及在涅槃中，诸漏的生起已被阻止，应当了知。“流”（savantī）即是行，意指以所缘为行相而生起。“ā-”有界限之义，界限有边际与周遍两种。其中，边际是将作用排除在外而发生，例如“雨降至华氏城（Pāṭaliputta）”；周遍则是指遍及作用而发生，例如“世尊声誉遍及有顶天”。此处所采用的“ā-”是周遍之义，故说具有“包含在内”之义。

มทิราทโยติ อาทิ-สทฺเทน สินฺธวกาทมฺพริกาโปติกาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. จิรปาริวาสิยฏฺโฐ จิรปริวุฏฺฐตา ปุราณภาโว. อวิชฺชา นาโหสีติอาทีติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ‘‘ปุริมา, ภิกฺขเว, โกฏิ น ปญฺญายติ ภวตณฺหายา’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๖๒) อิทํ สุตฺตํ สงฺคหิตํ. อวิชฺชาสวภวาสวานํ จิรปริวุฏฺฐตาย ทสฺสิตาย ตพฺภาวภาวิโน กามาสวสฺส จิรปริวุฏฺฐตา ทสฺสิตาว โหติ. อญฺเญสุ จ ยถาวุตฺเต ธมฺเม โอกาสญฺจ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตมาเนสุ มานาทีสุ วิชฺชมาเนสุ อตฺตตฺตนิยาทิคฺคาหวเสน อภิพฺยาปนํ มทกรณวเสน อาสวสทิสตา จ เอเตสํเยว, น อญฺเญสนฺติ เอเตสฺเวว อาสวสทฺโท นิรุฬฺโหติ ทฏฺฐพฺโพ. อายตํ อนาทิกาลิกตฺตา. ปสวนฺตีติ ผลนฺติ. น หิ กิญฺจิ สํสารทุกฺขํ อตฺถิ, ยํ อาสเวหิ วินา อุปฺปชฺเชยฺย. ปุริมานิ เจตฺถาติ เอเตสุ จตูสุ อตฺถวิกปฺเปสุ ปุริมานิ ตีณิ. ยตฺถาติ เยสุ สุตฺตาภิธมฺมปฺปเทเสสุ. ตตฺถ ยุชฺชนฺติ กิเลเสสุเยว ยถาวุตฺตสฺส อตฺถตฺตยสฺส สมฺภวโต. ปจฺฉิมํ กมฺเมปีติ ปจฺฉิมํ ‘‘อายตํ วา สํสารทุกฺขํ สวนฺติ ปสวนฺตี’’ติ วุตฺตนิพฺพจนํ กมฺเมปิ ยุชฺชติ ทุกฺขปฺปสวนสฺส กิเลสกมฺมสาธารณตฺตา.

“酒等”（Madirādayo）：以“等”字应当包括辛头瓦酒、甘婆利酒和鸽酒等。“久住义”（Cirapārivāsiyaṭṭho）：指长久持续、长久熏染、陈旧的状态。“无明非有”（Avijjā nāhosi）等等：此处以“等”字收录了“诸比丘，不能了知有爱之初际”（《增支部》10.62）此经。既然已经显示了无明漏和有漏的长久熏染性，那么，依此，欲漏的长久熏染性也就被显示了。此外，当慢等烦恼，缘于如前所说的法、时机与所缘而生起时，它们以执著我、我所等而遍布，并且因为能使人迷醉而类似漏，唯有这些（烦恼）才被称为“漏”，而非其他。应当了知，“漏”一词即确立于此义。“长远”（Āyataṃ）：因为是无始以来。“流出”（Pasavanti）：即产生果报。事实上，没有任何轮回之苦不是由漏而生。“于此是前”（Purimāni cettha）：在此四种释义中，是前三种。“于何处”（Yattha）：在经与论的某些部分。在那里，它们只与烦恼相应，因为所说的三种意义只可能存在于烦恼中。“最后亦于业”（Pacchimaṃ kammepi）：最后所说“长远的轮回之苦流出、产生”的释义也适用于业，因为产生痛苦是烦恼和业所共通的。

ทิฏฺฐธมฺมา วุจฺจนฺติ ปจฺจกฺขภูตา ขนฺธา, ทิฏฺฐธมฺเม ภวา ทิฏฺฐธมฺมิกา. วิวาทมูลภูตาติ วิวาทสฺส มูลการณภูตา โกธูปนาหมกฺขปลาสอิสฺสามจฺฉริยมายาสาเฐยฺยถมฺภสารมฺภมานาติมานา. เยน เทวูปปตฺยสฺสาติ [Pg.87] เยน กมฺมกิเลสปฺปกาเรน อาสเวน เทเวสุ อุปปตฺติ นิพฺพตฺติ อสฺส มยฺหนฺติ สมฺพนฺโธ. คนฺธพฺโพ วา วิหงฺคโม อากาสจารี อสฺสนฺติ วิภตฺตึ วิปริณาเมตฺวา โยเชตพฺพํ. เอตฺถ จ ยกฺขคนฺธพฺพวินิมุตฺตา สพฺพา เทวตา เทวคฺคหเณน คหิตา. นโฬ วุจฺจติ มูลํ, ตสฺมา วินฬีกตาติ วิคตนฬา วิคตมูลา กตาติ อตฺโถ. อวเสสา จ อกุสลา ธมฺมาติ อกุสลกมฺมโต อวเสสา อกุสลา ธมฺมา อาสวาติ อาคตาติ สมฺพนฺโธ.

“现法”是指已显现的诸蕴，“现法有”（diṭṭhadhammikā）即存在于现法中。“诤论根源”是指成为诤论根本原因的愤怒、怨恨、覆、恼、嫉、悭、虚伪、狡诈、顽固、激情、慢、过慢。“愿我生天”（Yena devūpapatyassā）是指：通过何种业与烦恼类型的漏，“我”（mayhaṃ）能“有”（assa）天界“投生”（upapatti）。“愿我成为行于空中的乾达婆或飞鸟”（Gandhabbo vā vihaṅgamo ākāsacārī assaṃ ti），应转换格位后连接。此处，除夜叉与乾达婆外，所有天神都摄于“天”这一概念中。“芦苇”（naḷo）被称为根，因此“无芦苇”（vinaḷīkatā）意为已无根、已断根。“其余不善法”是指：从不善业中剩余的不善法，即是漏，这是其关联。

ปฏิฆาตายาติ ปฏิเสธนาย. ปรูปวาท…เป… อุปทฺทวาติ อิทํ ยทิ ภควา สิกฺขาปทํ น ปญฺญาเปยฺย, ตโต อสทฺธมฺมปฺปฏิเสวนอทินฺนาทานปาณาติปาตาทิเหตุ เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ ปรูปวาทาทโย ทิฏฺฐธมฺมิกา นานปฺปการา อนตฺถา, เย จ ตนฺนิมิตฺตเมว นิรยาทีสุ นิพฺพตฺตสฺส ปญฺจวิธพนฺธนกมฺมการณาทิวเสน มหาทุกฺขานุภวาทิปฺปการา อนตฺถา, เต สนฺธาย วุตฺตํ.

“为防护”（Paṭighātāya）即是为了防止。“他人诽谤……灾祸等”是指：如果世尊不制定学处，那么由于行非正法、不与取、杀生等原因，将会产生现世的他人诽谤等种种不利；以及因此缘故，生于地狱等处者，因五种束缚、业罚等而遭受极大痛苦等种种不利。此乃针对这些情况而说。

เต ปเนเตติ เอเต กามราคาทิกิเลสเตภูมกกมฺมปรูปวาทาทิอุปฺปทฺทวปฺปการา อาสวา. ยตฺถาติ ยสฺมึ วินยาทิปาฬิปฺปเทเส. ยถาติ เยน ทุวิธาทิปฺปกาเรน อวเสเสสุ จ สุตฺตนฺเตสุ ติธา อาคตาติ สมฺพนฺโธ. นิรยํ คเมนฺตีติ นิรยคามินิยา. ฉกฺกนิปาเตติ ฉกฺกนิปาเต อาหุเนยฺยสุตฺเต (อ. นิ. ๖.๕๘). ตตฺถ หิ อาสวา ฉธา อาคตา.

“那些”（Te panete）是指欲贪等烦恼、三界业、他人诽谤等灾祸等种类的漏。“于何处”（Yattha）是指在律藏等圣典的文句中。“如何”（Yathā）是指以何种方式，如二种等；并且与“在其余经文中以三种方式出现”相关联。“令至地狱”（Nirayaṃ gamenti）即是导向地狱的（行为）。在《增支部·六集·应请经》（A.N. 6.58）中，漏以六种方式出现。

สรสเภโทติ ขณิกนิโรโธ. ขีณากาโรติ อจฺจนฺตาย ขีณตา. อาสวา ขียนฺติ ปหียนฺติ เอเตนาติ อาสวกฺขโย, มคฺโค. อาสวานํ ขยนฺเต อุปฺปชฺชนโต อาสวกฺขโย, ผลํ. อาสวกฺขเยน ปตฺตพฺพโต อาสวา ขียนฺติ เอตฺถาติ อาสวกฺขโย, นิพฺพานํ. วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๕๕๗-๕๖๐) วิตฺถาริโต, ตสฺมา ตตฺถ, ตํ สํวณฺณนาย จ วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ.

“箭之破裂”（Sarasabhedo）即是刹那灭。“已尽之相”（Khīṇākāro）即是彻底灭尽。“诸漏由此而尽、被舍断”，故名“漏尽”（āsavakkhayo），此为道。“于诸漏尽时生起”，故名“漏尽”，此为果。“应由漏尽而证得”，且“诸漏于此而尽”，故名“漏尽”，此为涅槃。此义已在《清净道论》（Visuddhimagga, Vism. 2.557-560）中详述，故应依彼处及其释义所述之理了知。

ตถาติ อิมินา วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตตํ อุปสํหรติ. กุสลปฺปวตฺตึ อาวรนฺติ นิวาเรนฺตีติ อาวรณียา. ปุริมปฺปวตฺติวเสนาติ นิทฺโทกฺกมนโต ปุพฺเพ กมฺมฏฺฐานสฺส ปวตฺติวเสน. ฐเปตฺวาติ หตฺถคตํ กิญฺจิ ฐเปนฺโต วิย กมฺมฏฺฐานํ สติสมฺปชญฺญวเสน ฐเปตฺวา กมฺมฏฺฐานเมว มนสิกโรนฺโต นิทฺทํ โอกฺกมติ, ฌานสมาปนฺโน วิย ยถาปริจฺฉินฺเนเนว กาเลน [Pg.88] ปพุชฺฌมาโน กมฺมฏฺฐานํ ฐปิตฏฺฐาเน คณฺหนฺโตเยว ปพุชฺฌติ นาม. เตน วุตฺตํ ‘‘ตสฺมา…เป… นาม โหตี’’ติ. มูลกมฺมฏฺฐาเนติ อาทิโต ปฏฺฐาย ปริหริยมานกมฺมฏฺฐาเน. ปริคฺคหกมฺมฏฺฐานวเสนาติ สยนํ อุปคจฺฉนฺเตน ปริคฺคหมานกมฺมฏฺฐานมนสิการวเสน. โส ปน ธาตุมนสิการวเสน อิจฺฉิตพฺโพติ ทสฺเสตุํ ‘‘อยํ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

“如是”（Tathā）以此总结了在《清净道论》(Visuddhimagga)中详述的内容。“障碍”（āvaraṇīyā）是说，它们阻碍、防止善法的生起。“依先前生起方式”（Purimappavattivasena）是指入睡之前，依业处(kammaṭṭhāna)生起的方式。“放下”（Ṭhapetvā）是说，就像放下手中的某物一样，以正念正知(satisampajañña)放下业处，仅作意于业处而入睡。如同已入禅定者，在预先确定的时间醒来，醒来时即能取回置于原处的业处。因此说：“是故……名为……”。“根本业处”（Mūlakammaṭṭhāne）是指从一开始就持续修习的业处。“依摄持业处的方式”（Pariggahakammaṭṭhānavasena）是指临睡时，依摄持业处的作意方式。为了表明此（业处）应依界作意(dhātumanasikāra)而求，故说“此实”(ayaṃ hi)等。

อปณฺณกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

无过失经释义终。

๗. อตฺตพฺยาพาธสุตฺตวณฺณนา

7. 自苦经释义

๑๗. สตฺตเม พฺยาพาธนํ ทุกฺขาปนนฺติ อาห ‘‘อตฺตพฺยาพาธายาติ อตฺตทุกฺขายา’’ติ. มคฺคผลจิตฺตุปฺปาทาปิ กายสุจริตาทิสงฺคโห เอวาติ อาห ‘‘อวาริตาเนวา’’ติ.

17. 在第七（经）中，（对于）“恼害”(byābādhanaṃ)，（义注师）说，即是令其痛苦，故说：“‘为自恼害’(attabyābādhāya)即‘为自己之苦’(attadukkhāya)。”道果心(maggaphalacitta)的生起也同样为身善行等所摄，故说“实不被阻”(avāritāneva)。

อตฺตพฺยาพาธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

自苦经释义终。

๘. เทวโลกสุตฺตวณฺณนา

8. 天界经释义

๑๘. อฏฺฐเม อิตีติ ปทสนฺธิพฺยญฺชนสิลิฏฺฐตาติ ปุริมปทานํ ปจฺฉิมปเทหิ อตฺถโต สหิตตาย พฺยญฺชนานํ วากฺยานํ สิลิฏฺฐตาย ทีปเน นิปาโต.

18. 在第八（经）中，“iti”（即）是一个不变词，用于阐明词语连接与文句的平顺性(padasandhibyañjanasiliṭṭhatā)，即前词与后词在意义上的结合，以及文句的流畅。

เทวโลกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

天界经释义终。

๙. ปฐมปาปณิกสุตฺตวณฺณนา

9. 初商贾经释义

๑๙. นวเม อุคฺฆาเฏตฺวาติ อาสนทฺวารญฺเจว ภณฺฑปสิพฺพเก จ วิวริตฺวา. นาธิฏฺฐาตีติ ตํตํกยวิกฺกเย อตฺตนา โวโยคํ นาปชฺชติ. ทิวากาเลติ มชฺฌนฺหิกสมเย. อสฺสามิโก โหติ ตีสุปิ กาเลสุ ลทฺธพฺพลาภสฺส อลภนโต. อปติวาตาพาธํ รตฺติฏฺฐานํ. ฉายุทกสมฺปนฺนํ ทิวาฏฺฐานํ. วิปสฺสนาปิ วฏฺฏติ วิปสฺสนากมฺมิโกเยว. เตนปิ หิ นวธา อินฺทฺริยานํ ติกฺขตฺตํ อาปาเทนฺเตน สมาธินิมิตฺตํ คเหตพฺพํ, วิปสฺสนานิมิตฺตํ สมาหิตาการสลฺลกฺขณาย.

19. 在第九（经）中，“开启”(ugghāṭetvā)是指打开座位之门与货囊。“不亲力亲为”(Nādhiṭṭhāti)是指自己不投入于彼彼买卖之事。“于日间”(Divākāle)是指于正午时。“成为无主者”(Assāmiko hoti)是因为在三时中都得不到应得的利益。“无逆风之恼”(Apativātābādhaṃ)是夜间住处。“具足荫凉与水”(Chāyudakasampannaṃ)是日间住处。“观亦可”(Vipassanāpi vaṭṭati)是指纯修观(vipassanā)的禅修者。因为他也须以九种方式令诸根锐利三次，以把握定相(samādhinimitta)，并为了在心达到安定时辨识观相(vipassanānimitta)。

ปฐมปาปณิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

初商贾经释义终。

๑๐. ทุติยปาปณิกสุตฺตวณฺณนา

10. 第二商贾经释义

๒๐. ทสเม [Pg.89] วิสิฏฺฐธุโรติ วิสิฏฺฐธุรสมฺปคฺคาโห วีริยสมฺปนฺโน. ญาณวีริยายตฺตา หิ อตฺถสิทฺธิโย. เตนาห ‘‘อุตฺตมธุโร’’ติอาทิ. วิกฺกายิกภณฺฑนฺติ วิกฺกเยตพฺพภณฺฑํ. นิกฺขิตฺตธเนนาติ นิทหิตฺวา ฐปิตธนวเสน. วฬญฺชนกวเสนาติ ทิวเส ทิวเส ทานูปโภควเสน วฬญฺชิตพฺพธนวเสน. อุปโภคปริโภคภณฺเฑนาติ อุปโภคปริโภคูปกรเณน. นิปตนฺตีติ นิปาเตนฺติ, อตฺตโน ธนคฺคเหน นิปาตวุตฺติเก กโรนฺติ. เตนาห ‘‘นิมนฺเตนฺตี’’ติ.

20. 在第十（经）中，“殊胜担荷”(visiṭṭhadhuro)是指具足殊胜的承担、具足精进(vīriyasampanno)。因为诸事的成就是依赖于智慧与精进的。因此说“最上担荷”(uttamadhuro)等。“待售商品”(Vikkāyikabhaṇḍaṃ)是指应被出售的商品。“以存财”(Nikkhittadhanena)是指以储藏存放之财的方式。“以日用”(Vaḷañjanakavasena)是指以每日应布施、受用而花费之财的方式。“以资具”(Upabhogaparibhogabhaṇḍena)是指受用、使用的器具。“令其倾倒”(Nipatanti)是指他们使其倾倒，即通过夺取其财产，使他们生活潦倒。因此说“邀请”(nimantenti)。

ญาณถาเมนาติ ญาณสฺส ถิรภาเวน. ญาณปรกฺกเมนาติ ญาณสหิเตน วีริเยน. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺถเภทญฺหิ เยน สุเตน อิชฺฌติ, ตํ สุตํ นาม. อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘เอกนิกาย…เป… พหุสฺสุตา’’ติ อาห. อาคโตติ สุปฺปวตฺติภาเวน สฺวาคโต. เตนาห ‘‘ปคุโณ ปวตฺติโต’’ติ. อภิธมฺเม อาคตา กุสลาทิกฺขนฺธาทิเภทภินฺนา ธมฺมา สุตฺตนฺตปิฏเกปิ โอตรนฺตีติ ‘‘ธมฺมธราติ สุตฺตนฺตปิฏกธรา’’อิจฺเจว วุตฺตํ. น หิ อาภิธมฺมิกภาเวน วินา นิปฺปริยายโต สุตฺตนฺตปิฏกญฺญุตา สมฺภวติ. ทฺเวมาติกาธราติ ภิกฺขุภิกฺขุนิมาติกาวเสน ทฺเวมาติกาธราติ วทนฺติ, ‘‘วินยาภิธมฺมมาติกาธรา’’ติ ยุตฺตํ. ปริปุจฺฉตีติ สพฺพภาเคน ปุจฺฉิตพฺพํ ปุจฺฉติ. เตนาห ‘‘อตฺถานตฺถํ การณาการณํ ปุจฺฉตี’’ติ. ปริคฺคณฺหาตีติ วิจาเรติ.

“以智力”(Ñāṇathāmena)是指以智慧的稳固性。“以智勇”(Ñāṇaparakkamena)是指以与智慧相应的精进。因为依靠某种听闻(suta)能成就对现法、后世与胜义的辨别，那才被称为“听闻”(suta)。为了以最胜的解释来说明，（世尊）说：“一部(ekanikāya)……乃至……多闻(bahussutā)”。“已通达”(Āgato)是指因善于传承而通达。因此说“熟练传承”(paguṇo pavattito)。在阿毗达摩(Abhidhamma)中出现，以善等、蕴等差别而区分的诸法，也进入经藏(Suttantapiṭaka)中，因此只说“持法者(dhammadharā)即持经藏者(suttantapiṭakadharā)”。因为若不通晓阿毗达摩，就不可能无歧义地了知经藏。有人说“持二论母者”(dvemātikādharā)是指持比丘(bhikkhu)、比丘尼(bhikkhunī)二部《波罗提木叉》(mātikā)，但“持律与阿毗达摩的论母”是恰当的。“遍问”(Paripucchati)是指询问所有应问的部分。因此说“问是义非义、是理非理”。“审察”(Pariggaṇhāti)是指审查、思考。

น เอวํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพติ เอวํ เทสนานุกฺกเมน อตฺโถ น คเหตพฺโพ. อญฺโญ หิ เทสนากฺกโม เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน ปวตฺตนโต, อญฺโญ ปฏิปตฺติกฺกโม. เหฏฺฐิเมน วา ปริจฺเฉโทติ สีลสมาธิปญฺญาสงฺขาเตสุ ตีสุ ภาเคสุ กตฺถจิ เหฏฺฐิมนเยน เทสนาย ปริจฺเฉทํ เวทิตพฺพํ สีเลน, กตฺถจิ อุปริเมน ภาเคน ปญฺญาย, กตฺถจิ ทฺวีหิปิ ภาเคหิ สีลปญฺญาวเสน. อิธ ปน สุตฺเต อุปริเมน ภาเคน ปริจฺเฉโท เวทิตพฺโพติ วตฺวา ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิมาห. ยสฺมา วา ภควา เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน ปฐมํ กลฺยาณมิตฺตํ ทสฺเสนฺโต อรหตฺตํ ปเวเทตฺวา ‘‘ตยิทํ อรหตฺตํ อิมาย อารทฺธวีริยตาย โหตี’’ติ ทสฺเสนฺโต วีริยารมฺภํ ปเวเทตฺวา ‘‘สฺวายํ วีริยารมฺโภ อิมินา กลฺยาณมิตฺตสนฺนิสฺสเยน [Pg.90] ภวตี’’ติ ทสฺเสนฺโต นิสฺสยสมฺปตฺตึ ปเวเทติ เหฏฺฐา ทสฺสิตนิทสฺสนานุรูปนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

“不应如是见义”是说，不应依此教说次第来理解其义。因为教说次第是依所化众生的意乐而展开的，而实践次第则不同。“或以下分来划分”是说，在名为戒、定、慧的三部分中，有时应以戒作为下分来划分教说；有时应以慧作为上分；有时应以戒与慧二分。但在此经中，应知是以慧作为上分来划分。说了此话后，为了说明此点，而说“是故”(tasmā)等。或者应见，因为世尊(Bhagavā)随顺所化众生的意乐，首先开示善知识，宣示阿罗汉果；然后开示发起精进，说明“此阿罗汉果由如是发起的精进而有”；再开示依止成就，说明“此发起精进由依止此善知识而有”。这与下方所示的范例是相应的。

ทุติยปาปณิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二商贾经释义终。

รถการวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

车匠品释义终。

๓. ปุคฺคลวคฺโค

3. 人品

๑. สมิทฺธสุตฺตวณฺณนา

1. 三弥提经释义

๒๑. ตติยสฺส ปฐเม รุจฺจตีติ กายสกฺขิอาทีสุ ปุคฺคเลสุ อติวิย สุนฺทรตรปณีตตรภาเวน เต จิตฺตสฺส อภิรุจิอุปฺปาทโก กตโมติ ปุจฺฉติ. สทฺธินฺทฺริยํ ธุรํ อโหสิ สทฺธาธุรํ มคฺควุฏฺฐานนฺติ กตฺวา, เสสินฺทฺริยานิ ปน กถนฺติ อาห ‘‘เสสานี’’ติอาทิ. ปฏิวิทฺธมคฺโควาติ ตีหิปิ เถเรหิ อตฺตโน อตฺตโน ปฏิวิทฺธอรหตฺตมคฺโค เอว กถิโต, ตสฺมา น สุกรํ เอกํเสน พฺยากาตุํ ‘‘อยํ…เป… ปณีตตโร จา’’ติ. ภุมฺมนฺตเรเนว กเถสิ ‘‘ตีสุปิ ปุคฺคเลสุ อคฺคมคฺคฏฺโฐว ปณีตตโร’’ติ.

21. 在第三（经）的第一（问）中，“喜爱”(ruccati)是问：在身证(kāyasakkhi)等个人(puggala)中，哪一位因其极为善妙、殊胜而能令心生起喜爱？在说了“信根为首，信为引领而令道生起”后，又问其余诸根如何，于是说“其余”等。“已通达之道”(Paṭividdhamaggo)是说，三位长老所说的都只是各自通达的阿罗汉道，因此不易断言“此……乃至……更为殊胜”。（世尊）仅以概括的方式说：“于三位个人中，住于顶道者最为殊胜。”

สมิทฺธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

三弥提经释义终。

๒. คิลานสุตฺตวณฺณนา

2. 病者经释义

๒๒. ทุติเย หิตานีติ ภพฺยานิ. วุทฺธิกรานีติ อาโรคฺยาทิวุทฺธิกรานิ. อนุจฺฉวิกนฺติ อุปฏฺฐานกิริยาย อนุรูปํ. วาตาปมารโรเคนาติ วาตโรเคน จ อปมารโรเคน จ, วาตนิทาเนน วา อปมารโรเคน. นิฏฺฐปฺปตฺตคิลาโนติ ‘‘อิมินา โรเคน น จิรสฺเสว มริสฺสตี’’ติ นิฏฺฐํ ปตฺโต คิลาโน. ขิปิตกํ นาม วมถุโรโค. กจฺฉูติ ถุลฺลกจฺฉุอาพาโธ. ติณปุปฺผกชโร วิสมวาตสมฺผสฺสชโรโค. เยสนฺติ เยสํ โรคานํ. ปฏิชคฺคเนนาติ ปฏิการมตฺเตน. ผาสุกนฺติ พฺยาธิวูปสมเนน สรีรสฺส ผาสุภาโว. พฺยาธินิทานสมุฏฺฐานชานเนน ปณฺฑิโต, ปฏิการกิริยาย ยุตฺตการิตาย ทกฺโข, อุฏฺฐานวีริยสมฺปตฺติยา อนลโส.

22. 在第二（经）中，“有益的”(hitāni)是指适宜的。“能增长的”(Vuddhikarāni)是指能增长健康等的。“相称的”(Anucchavikaṃ)是指与看护行为相称。“以风病与癫痫病”(Vātāpamārarogena)是指以风病和癫痫病，或以风为因的癫痫病。“已达究竟的病人”(Niṭṭhappattagilāno)是指已达“将因此病而不久于人世”之定论的病人。名为“Khipitaka”的是呕吐病。“疥疮”(Kacchu)是粗大的疥疮病。“草花热”(Tiṇapupphakajaro)是因接触不调之风而起的发热病。“彼等”(Yesaṃ)是指彼等疾病。“以照顾”(Paṭijagganena)是指仅以治疗。“安适”(Phāsukaṃ)是指因疾病平息而身体安适。因了知病的因与生起而为“智者”；因治疗行为合宜而为“善巧者”；因具足奋起精进而为“不懈怠者”。

ปทปรโม [Pg.91] ปุคฺคโล กถิโต สมฺมตฺตนิยาโมกฺกมนสฺส อโยคฺคภาวโต. อลภนฺโตว ตถาคตปฺปเวทิตํ ธมฺมวินยํ สวนาย โอกฺกมติ นิยามํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ ปจฺเจกโพธึ. ยนฺติ, ยโต. โอวาทํ ลภิตฺวาติ อาภิสมาจาริกวตฺตํ โอวาทมตฺตํ. เอตฺตโกปิ หิ ตสฺส หิตาวโหติ. ตนฺนิสฺสิโตวาติ วิปญฺจิตญฺญุนิสฺสิโตว โหติ. ปุนปฺปุนํ เทเสตพฺโพว สมฺมตฺตนิยาโมกฺกมนสฺส โยคฺคภาวโต.

以字句为究竟之人(padaparamo puggalo)，因其无能进入正性决定(sammattaniyāma)故如是说。彼虽未得听闻如来所宣说之法与律，亦能进入善法之决定、正性，证得独觉菩提。由是而行。所谓“获得教诫”，即获得关于威仪行止的教诫而已，仅此亦能为彼带来利益。所谓“依止他”，即是依止广演知者(vipañcitaññū)。因其有能进入正性决定，故应为之反复开示。

คิลานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

病者经释义终。

๓. สงฺขารสุตฺตวณฺณนา

3. 行经释义

๒๓. ตติเย วิวิเธหิ อากาเรหิ อาพาธนโต พฺยาพาโธว พฺยาพชฺฌํ, กายิกํ เจตสิกญฺจ ทุกฺขํ. สห พฺยาพชฺเฌน วตฺตตีติ สพฺยาพชฺฌํ. เตนาห ‘‘สทุกฺข’’นฺติ. เจตนาราสินฺติ ปุพฺพเจตนาทิราสึ. เจตนํ ปุนปฺปุนํ ปวตฺเตนฺโต ‘‘ราสึ กโรติ ปิณฺฑํ กโรตี’’ติ จ วุตฺโต. สทุกฺขนฺติ นิรนฺตรทุกฺขํ. เตนาห ‘‘สาพาธํ นิรสฺสาท’’นฺติ. อตฺถีติ อุชุกํ ทุกฺขเวทนา นตฺถีติ อวตฺตพฺพตฺตา วุตฺตํ. อนิฏฺฐสภาวตฺตา อนิฏฺฐารมฺมณตฺตา จ ทุกฺขปกฺขิกาว สา ทฏฺฐพฺพา. น หิ อกุสลวิปากา อิฏฺฐา นาม อตฺถี, กุสลวิปากา ปน อุเปกฺขาเวทนา ตตฺถ อปฺปาวสรา. อฏฺฐกถายํ ปน นิรยสฺส ทุกฺขพหุลตฺตา ทุกฺขสฺส จ ตตฺถ พลวตาย สา อพฺโพหาริกฏฺฐาเน ฐิตาติ วุตฺตํ. อุปมํ กตฺวา อาหโฏ วิเสโส วิย สามญฺญสฺส ยถา อโยปิณฺฑิโรหิโน วิย รูปานนฺติ. ปฏิภาคอุปมาติ ปฏิพิมฺพอุปมา.

23. 第三，由其以种种方式侵扰，故恼害(byābādha)即是逼恼(byābajjha)，亦即身与心之苦。与逼恼共存，故为“有逼恼”。是故说为“有苦”。所谓“思之积聚”，即往昔思等之积聚。思再三生起，故亦言“积聚”、“集成”。所谓“有苦”，即无间之苦。是故说为“有疾苦而无乐味”。所谓“有”，是因不可直言“无有苦受”，故如是说。因其自性不可喜，所缘亦不可喜，故当视其为苦之一分。不善之果报，实无所谓可喜者；而善果报中之舍受，于此亦几无生起之时机。然义注(aṭṭhakathā)中说，因地狱中多诸苦楚，且其苦势强盛，故（舍受）处于无从施设之处。犹如为总相而作譬喻引出别相，如铁丸食者之于色等。所谓对譬喻，即影像之喻。

เต อคฺคเหตฺวาติ เหฏฺฐิมพฺรหฺมโลเก อคฺคเหตฺวา. โวมิสฺสกสุขทุกฺขนฺติ วิมิสฺสกสุขทุกฺขํ ปีติมิสฺสกภาวโต. กมฺมนฺติ ปาปกมฺมํ. กมฺมสีเสน ผลํ วทติ. กามญฺเจตฺถ ‘‘อพฺยาพชฺฌํ โลกํ อุปปชฺชตี’’ติ อาคตํ, ‘‘อพฺยาพชฺฌา ผสฺสา ผุสนฺตี’’ติ ปน วจเนน โลกุตฺตรผสฺสาปิ สงฺคยฺหนฺตีติ ‘‘ตีณิ สุจริตานิ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกานิ กถิตานี’’ติ วุตฺตํ.

所谓“不执取彼”，即不执取于下界梵天。所谓“混杂苦乐”，即因与喜(pīti)相混，故为混杂之苦乐。所谓“业”，指恶业。此乃以业为首而说其果报。诚然，经中言“投生于无逼恼之世界”，然依“无逼恼之触正触”一语，亦含摄出世间之触，故说“三妙行为世间与出世间之混合”。

สงฺขารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

行经释义终。

๔. พหุการสุตฺตวณฺณนา

4. 多助经释义

๒๔. จตุตฺเถ [Pg.92] อวสฺสยํ คโตติ วฏฺฏทุกฺขปริมุตฺติยา อวสฺสโย มยฺหนฺติ สรณคมนกฺกเมน อุปคโต โหติ. สตนฺติกนฺติ สปริยตฺติธมฺมํ. อคฺคหิตสรณปุพฺพสฺสาติ อคฺคหิตปุพฺพสรณสฺส. อกตาภินิเวสสฺส วเสน วุตฺตนฺติ ตสฺมึ อตฺตภาเว น กโต สรณคมนาภินิเวโส เยนาติ อกตาภินิเวโส, ตสฺส วเสน วุตฺตํ. กามํ ปุพฺเพปิ สรณทายโก อาจริโย วุตฺโต, ปพฺพชฺชาทายโกปิ สรณทายโกว. ปุพฺเพ ปน อุปาสกภาวาปาทกวเสน สรณทายโก อธิปฺเปโต. อิทํ ปน คหิตปพฺพชฺชสฺส สรณคมนํ. ปพฺพชา หิ สวิเสสํ สรณคมนนฺติ ปพฺพชฺชาทายโก ปุน วุตฺโต. เอเตติ ปพฺพชฺชาทายกาทโย. ทุวิเธน ปริจฺฉินฺนาติ โลกิยธมฺมสมฺปาปโก โลกุตฺตรธมฺมสมฺปาปโกติ ทฺวิปฺปกาเรน ปริจฺฉินฺนา, กตาภินิเวสอกตาภินิเวสวเสน วา. อุปรีติ ปฐมมคฺคโต อุปริ. เนว สกฺโกตีติ อาจริเยน กตสฺส อุปการสฺส มหานุภาวตฺตา ตสฺส ปติการํ นาม กาตุํ น สกฺโกติ.

24. 第四。所谓“已至依止处”，即谓“轮回苦之解脱，乃我之依止”，如是依皈依之次第而趋近。所谓“具足教典”，即具足所学之法。所谓“先前未皈依”，即过去未曾皈依。所谓“依未作定解者而说”，即于此生中，未曾作皈依之定解，故称“未作定解者”，依此而说。诚然，先前已说授皈依之阿阇梨，而授出家者亦是授皈依者。然先前所指，乃成就优婆塞(upāsaka)身份之授皈依者。此处则指已出家者之皈依。出家实为殊胜之皈依，故再言授出家者。此即授出家者等。以二种方式区别：即令其成就世间法者与令其成就出世间法者，此二种区别；或依已作定解与未作定解而区别。所谓“以上”，即初道以上。所谓“不能”，即因阿阇梨所作之饶益恩德宏大，故实不能作任何报答。

พหุการสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

多助经释义终。

๕. วชิรูปมสุตฺตวณฺณนา

5. 金刚本行释义

๒๕. ปญฺจเม อรุอิติ ปุราณํ ทุฏฺฐวณํ วุจฺจติ. ก-กาโร ปทสนฺธิกโรติ อรุกูปมํ จิตฺตํ เอตสฺสาติ อรุกูปมจิตฺโต อปฺปมตฺตกสฺสปิ ทุกฺขสฺส อสหนโต. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. อิตฺตรกาโลภาเสนาติ ปริตฺตเมว กาโล ญาโณภาสวิรเหน. ลคตีติ โกธาสงฺควเสน กุปฺปนฺโต ปุคฺคโล สมฺมุขา, ‘‘กึ วทสี’’ติอาทินา ปรมฺมุขา จ อุปนยฺหนวเสน ลคติ, น ตณฺหาสงฺควเสน. กุปฺปตีติ กุชฺฌติ. พฺยาปชฺชตีติ วิปนฺนจิตฺโต โหติ. ถทฺธภาวํ อาปชฺชติ อีสกมฺปิ มุทุตฺตาภาวโต. ทุฏฺฐารุโกติ มํสโลหิตานํ ทุฏฺฐภาเวน ปกติภาวํ ชหิตฺวา ฐิโต ทุฏฺฐวโณ. ‘‘ทุฏฺฐารุตา’’ติปิ ปฐนฺติ, ตตฺถาปิ ตากาโร ปทสนฺธิกโร.

25. 第五。所谓“疮”(aru)，即陈旧之恶疮。“ka”字乃为连接词语。“其心如疮”，故称“如疮心者”(arukūpamacitto)，因其不能忍受丝毫之苦。其余二词，理路亦同。所谓“以短暂之光”，即因无智慧光明，故时间短暂。所谓“滞着”，即愤怒之人(puggala)因忿怒之执，当面以“汝言何事”等语，背后则以怀恨而滞着，非因贪爱之执而滞着。所谓“忿”(kuppati)，即发怒。所谓“瞋”(byāpajjati)，即心败坏。所谓“至僵硬”，即因无丝毫柔软。所谓“恶疮”(duṭṭhāruka)，即血肉败坏，舍其本然状态之恶疮。亦有读作“duṭṭhārutā”者，其中“tā”字亦为连接词语。

ตสฺสาติ ทุฏฺฐารุกสฺส. สวนนฺติ อสุจิวิสนฺทนํ. อุทฺธุมาตสฺส วิยาติ โกเธน อุทฺธํ อุทฺธํ ธุมาตกสฺส วิย โกธูปายาสสฺส อวิสฺสชฺชนโต. จณฺฑิกตสฺสาติ [Pg.93] กุปิตสฺส. เอตฺถ จ กิญฺจาปิ เหฏฺฐิมมคฺควชฺฌาปิ กิเลสา เตหิ อนุปฺปตฺติธมฺมตํ อาปาทิตตฺตา สมุจฺฉินฺนา, ตถาปิ ตสฺมึ สนฺตาเน อคฺคมคฺคสฺส อนุปฺปนฺนตฺตา ตตฺถ อปฺปหีนาปิ กิเลสา อตฺเถวาติ กตฺวา เตสํ ญาณานํ วิชฺชูปมตา วุตฺตา, น เตหิ มคฺเคหิ ปหีนานํ กิเลสานํ อตฺถิภาวโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

所谓“彼”(tassa)，即指恶疮。所谓“流漏”(savana)，即流出不净。所谓“如肿胀者”，即如因忿怒而肿胀者，因其不舍忿与恼。所谓“暴恶者”(caṇḍikata)，即忿怒者。于此，虽说下道所应断之烦恼，已由彼诸道令其达至不生起之法性而被断除，然于其相续中，因最上道尚未生起，故仍有未断之烦恼存在。基于此，彼诸智被喻为闪电。当知，此非谓已被彼诸道所断之烦恼依然存在。

วชิรูปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

金刚《本行》释义终。

๖. เสวิตพฺพสุตฺตวณฺณนา

6. 应习近经释义

๒๖. ฉฏฺเฐ อุปสงฺกมิตพฺโพติ กาเลน กาลํ อุปสงฺกมิตพฺโพ. อลฺลียิตพฺโพติ ฉายาย วิย วินา ภาวนาย นิลฺลียิตพฺโพ. ปุนปฺปุนํ อุปาสิตพฺโพติ อภิณฺหโส อุปนิสีทิตพฺโพ. อนุทฺทยาติ เมตฺตาปุพฺพภาโค. อุปสงฺกมิตุํ วฏฺฏตีติ ‘‘เอตสฺส สีเลน อภิวุทฺธิ ภวิสฺสตี’’ติ อุปการตฺถํ อุปเสวนาทิ วฏฺฏติ.

26. 第六。所谓“应亲近”(upasaṅkamitabbo)，即应时时亲近。所谓“应依附”(allīyitabbo)，即应如依树荫，无须作意而自然依附。所谓“应再三承事”(punappunaṃ upāsitabbo)，即应常常亲近而坐。所谓“悲悯”(anuddayā)，即慈心之前分。所谓“宜于亲近”(upasaṅkamituṃ vaṭṭati)，即为饶益故，思惟“此人之戒将会增长”，而宜于亲近、承事等。

น ปฏิหญฺญิสฺสตีติ ‘‘อเปหิ, กึ เอเตนา’’ติ ปฏิกฺเขปาภาวโต ปิยสีลตฺตา น ปฏิหญฺญิสฺสติ. ผาสุ ภวิสฺสตีติ ทฺวีสุ หิ สีลวนฺเตสุ เอเกน สีลสฺส วณฺเณ กถิเต อิตโร อนุโมทติ. เตน เตสํ กถา ผาสุ เจว โหติ ปวตฺตินี จ. เอกสฺมึ ปน ทุสฺสีเล สติ ทุสฺสีลสฺส สีลกถา ทุกฺกถา, เนว สีลกถา โหติ, น ผาสุ โหติ, น ปวตฺตินี. ทุสฺสีลสฺส หิ สีลกถา อผาสุ ภวิสฺสติ. สีลกถาย วุตฺตมตฺถํ สมาธิปญฺญากถาสุปิ อติทิสติ ‘‘สมาธิปญฺญากถาสุปิ เอเสว นโย’’ติ. ทฺเว หิ สมาธิลาภิโน สมาธิกถํ สปฺปญฺญา จ ปญฺญากถํ กเถนฺตา รตฺตึ วา ทิวสํ วา อติกฺกมนฺตมฺปิ น ชานนฺติ.

所谓“不被抵触”(na paṭihaññissati)，即因其性情可爱，无有“走开，要此何用”等之拒绝，故不被抵触。所谓“将得安适”(phāsu bhavissati)，即于二位持戒者中，一人称扬戒德，另一人则随喜。是故彼等之言谈既安适又能持续。然若其中一人为破戒者，则于破戒者而言，戒谈即是恶谈，既非戒谈，亦不安适，不能持续。于破戒者，戒谈将成不安适。于戒谈中所说之义，亦可准用于定、慧之谈，故云“于定、慧之谈，理路亦同”。二位得定者谈论定，具慧者谈论慧，乃至不觉日夜之流逝。

ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามีติ ตสฺมึ ตสฺมึ อนุคฺคเหตพฺเพ ปญฺญาย โสเธตพฺเพ วฑฺเฒตพฺเพ จ อธิกสีลํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามีติ อตฺโถ. ตญฺจ อนุคฺคณฺหนํ สีลสฺส อสปฺปายานุปการธมฺเม วชฺเชตฺวา ตปฺปฏิปกฺขเสวเนน โหตีติ อาห ‘‘สีลสฺส อสปฺปาเย’’ติอาทิ. สีลสฺส อสปฺปายานุปการธมฺมา นาม อนาจาราโคจราทโย, ตปฺปฏิปกฺขโต อุปการธมฺมา เวทิตพฺพา. ตสฺมึ ตสฺมึ [Pg.94] ฐาเนติ ตํตํสิกฺขาโกฏฺฐาสปทฏฺฐาเน. อนุคฺคณฺหาติ นามาติ อภินฺนํ อสํกิลิฏฺฐํ กตฺวา อนุคฺคณฺหาติ นาม. ขารปริสฺสาวเนติ รชกานํ อูสขาราทิขารปริสฺสาวนปเฏ. หายตีติ สีลาทินา ปริหายติ. เสฏฺฐํ ปุคฺคลนฺติ สีลาทิคุเณหิ เสฏฺฐํ อุตฺตริตรํ อุตฺตมํ ปุคฺคลํ.

“在那里，我将以智慧来扶助”(Tattha tattha paññāya anuggahessāmi)是说：在每一处应以智慧扶助、净化与增长之处，我将依于增上戒而生起的智慧予以扶助，此即其义。而此扶助，是通过舍弃对戒有害无益之法，并修习其对治法而实现的，故说“对戒有害”等。所谓对戒有害无益之法，即指非行、非行处等；应知其对治法即为有益之法。“在每一处”(tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne)即指各个学处部分的立足点。“所谓扶助”(anuggaṇhāti nāma)即指使其不破、不染而扶助。“碱水过滤”(khāraparissāvane)指洗衣工的碱土等碱液滤布。“退失”(hāyati)即指在戒等方面退失。“最胜之人”(seṭṭhaṃ puggalaṃ)即指在戒等功德上最胜、更优越、最上之人。

เสวิตพฺพสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《应习近经》释义终。

๗. ชิคุจฺฉิตพฺพสุตฺตวณฺณนา

7. 应厌恶经释义

๒๗. สตฺตเม อพฺภุคฺคจฺฉตีติ เอตฺถ อภิ-สทฺทาเปกฺขาย ‘‘น’’นฺติ สามิอตฺเถ อุปโยควจนนฺติ อาห ‘‘อสฺสา’’ติ ‘‘ตํ โข ปน ภวนฺต’’นฺติอาทีสุ วิย. ปาปโก กิตฺติสทฺโทติ ลามกภาเวน กเถตพฺพสทฺโท. คูถกูโป วิย ทุสฺสีลฺยนฺติ เอเตน ทุสฺสีลสฺส คูถสทิสตฺตเมว ทสฺเสติ. วจนนฺติ อนิฏฺฐวจนํ. ปุริมนเยเนวาติ ‘‘คูถกูโป วิย ทุสฺสีลฺย’’นฺติอาทินา ปุพฺเพ วุตฺตนเยน. สุจิมิตฺโตติ สีลาจารสุทฺธิยา สุจิมิตฺโต. สห อยนฺติ ปวตฺตนฺตีติ สหายาติ อาห ‘‘สหคามิโน’’ติ.

27. 第七，于“abbhuggacchati”一词，是相对于“abhi-”而言；并说“na”是表示所有格的用语，如“assā”和“taṃ kho pana bhavanta”等例。“恶名声”(pāpako kittisaddo)是指应以卑劣方式谈论的言论。“恶戒犹如粪坑”(gūthakūpo viya dussīlyaṃ)，以此表明不持戒者就像粪便一样。“言语”(vacanaṃ)指不悦意之语。“如前所述”(purimanayeneva)即指如前所说“恶戒犹如粪坑”等方式。“净友”(sucimitto)是指因戒行清净而为净友。因“与彼同行”(saha ayaṃ pavattanti)，故为“同伴”(sahāya)；因此说“同行者”(sahagāmino)。

ชิคุจฺฉิตพฺพสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《应厌恶经》释义终。

๘. คูถภาณีสุตฺตวณฺณนา

8. 粪语经释义

๒๘. อฏฺฐเม คูถภาณีติ คูถสทิสวจนตฺตา คูถภาณี. ยถา หิ คูถํ นาม มหาชนสฺส อนิฏฺฐํ โหติ, เอวเมว อิมสฺส ปุคฺคลสฺส วจนํ เทวมนุสฺสานํ อนิฏฺฐํ โหติ. ทุคฺคนฺธกถนฺติ กิเลสาสุจิสํกิลิฏฺฐตาย คูถํ วิย ทุคฺคนฺธวายนกถํ. ปุปฺผภาณีติ สุปุปฺผสทิสวจนตฺตา ปุปฺผภาณี. ยถา หิ ผุลฺลานิ วสฺสิกานิ วา อธิมุตฺติกานิ วา มหาชนสฺส อิฏฺฐานิ กนฺตานิ โหนฺติ, เอวเมว อิมสฺส ปุคฺคลสฺส วจนํ เทวมนุสฺสานํ อิฏฺฐํ โหติ กนฺตํ. ปุปฺผานิ วิยาติ จมฺปกสุมนาทิสุคนฺธปุปฺผานิ วิย. สุคนฺธกถนฺติ สุจิคนฺธวายนกถํ กิเลสทุคฺคนฺธาภาวโต. มธุภาณีติ เอตฺถ ‘‘มุทุภาณี’’ติปิ ปฐนฺติ. อุภยตฺถาปิ หิ มธุรวจโนติ อตฺโถ. ยถา หิ [Pg.95] จตุมธุรํ นาม มธุรํ ปณีตํ, เอวเมว อิมสฺส ปุคฺคลสฺส วจนํ เทวมนุสฺสานํ มธุรํ โหติ. มธุรกถนฺติ กณฺณสุขตาย เปมนียตาย จ สทฺทโต อตฺถโต จ มธุรสภาวกถํ. อตฺตเหตุ วาติ อตฺตโน วา หตฺถปาทาทิจฺเฉทนหรณเหตุ. ปรเหตุ วาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. เตนาห ‘‘อตฺตโน วา’’ติอาทิ.

28. 第八，“粪语者”(gūthabhāṇī)是因其言语如粪，故称粪语者。犹如粪便为大众所厌恶，此人之言语亦为天人所厌恶。“臭秽语”(duggandhakathā)是指因被烦恼污垢染污，如粪便般散发恶臭的言语。“花语者”(pupphabhāṇī)是因其言语如盛开的花，故称花语者。犹如盛开的茉莉花(vassikā)或素馨花(adhimuttikā)为大众所喜爱、悦意，此人之言语亦为天人所喜爱、悦意。“如花”(pupphāni viya)是指像瞻波花(campaka)和素馨花(sumanā)等芳香的花朵。“香语”(sugandhakathā)是指因无烦恼之恶臭而散发清净芳香的言语。“蜜语者”(madhubhāṇī)，此处亦有读作“柔语者”(mudubhāṇī)者。两者皆指言语甜美。犹如四蜜(catumadhura)是甜美、上妙的，此人之言语亦为天人所甜美。“甜语”(madhurakathā)是指从声音到意义都悦耳、可爱，具有甜美本质的言语。“或为自己”(attahetu vā)是指或为自己手足被斩断、财物被夺等缘故。“或为他人”(parahetu vā)亦是此理。故说“为自己”等。

‘‘เนลงฺโคติ โข, ภนฺเต, สีลานเมตํ อธิวจน’’นฺติ สุตฺเต (สํ. นิ. ๔.๓๔๗) อาคตตฺตา วุตฺตํ ‘‘เอตฺถ วุตฺตสีลํ วิยา’’ติ. ปูเรติ คุณานํ ปาริปูริยํ. สุกุมาราติ อผรุสตาย มุทุกา โกมลา. ปุรสฺสาติ เอตฺถ ปุร-สทฺโท ตนฺนิวาสิวาจโก ทฏฺฐพฺโพ ‘‘คาโม อาคโต’’ติอาทีสุ วิย. เตนาห ‘‘นครวาสีน’’นฺติ. มนํ อปฺปายติ วฑฺเฒตีติ มนาปา. เตนาห ‘‘จิตฺตวุทฺธิกรา’’ติ.

“无碍(Nelaṅgo)，尊者，这是戒的异名”，因经(《相应部》4.347)中如是说，故言“如此处所说之戒”。“圆满”(pūreti)指功德的圆满。“柔软”(sukumārā)指因不粗糙而柔和细嫩。“于城”(purassa)，此处的“pura”一词应理解为居民，犹如“村子来了”等用法。因此说“城市居民”。“使心增长”(manāpā)是说使心意增长。因此说“增长心意者”(cittavuddhikarā)。

คูถภาณีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《粪语经》释义终。

๙. อนฺธสุตฺตวณฺณนา

9. 盲人经释义

๒๙. นวเม อนฺโธติอาทีสุ ปาฬิปเทสุ ปฐโม ทิฏฺฐธมฺมิกโภคสํหรณปญฺญาจกฺขุโน จ สมฺปรายิกตฺถสาธนปญฺญาจกฺขุโน จ อภาวา ‘‘อนฺโธ’’ติ วุจฺจติ ทุติโยปิ, ตติโย ปน ทฺวินฺนมฺปิ ภาวา ‘‘ทฺวิจกฺขู’’ติ วุจฺจติ. ปญฺญาจกฺขูติ อายโกสลฺลภูตา ปญฺญาจกฺขุ. เตนาห ‘‘ผาตึ กเรยฺยา’’ติ. อธมุตฺตเมติ อธเม เจว อุตฺตเม จ. ปฏิปกฺขวเสนาติ ปฏิปกฺขสฺส อตฺถิตาวเสน. สุกฺกสปฺปฏิภาคาติ สุกฺกธมฺเมหิ ปหายเกหิ สปฺปฏิภาคาติ ชาเนยฺย. กณฺหสปฺปฏิภาคาติ กณฺหธมฺเมหิ ปหาตพฺเพหิ สปฺปฏิภาคาติ ชาเนยฺย.

29. 第九，于“盲人”等巴利语段落中，第一种人，因缺乏积聚现世财富的慧眼，以及成就来世利益的慧眼，故被称为“盲人”；第二种人也是如此；第三种人则因具备两者，故被称为“双眼者”。“慧眼”(Paññācakkhu)是指作为增长收入之善巧的慧眼。因此说“应令增长”。“下劣与殊胜”(adhamuttame)是指下劣的与殊胜的。“以对立”(paṭipakkhavasena)是指以对立存在的方式。“与白法相应”(Sukkasappaṭibhāgā)应知是与能舍断的白法相应。“与黑法相应”(Kaṇhasappaṭibhāgā)应知是与应舍断的黑法相应。

ตถาชาติกาติ ยาทิเสหิ สปุตฺตทารปริชนสญาติมิตฺตพนฺธวคฺคํ อตฺตานํ สุเขติ ปีเณติ, ตาทิสา โภคาปิ น สนฺติ. ปุญฺญานิ จ น กโรตีติ สมณพฺราหฺมณกปณทฺธิกยาจกานํ สนฺตปฺปนวเสน ปุญฺญานิ น กโรติ. อุภยตฺถาติ อุภยสฺมึ โลเก, อุภยสฺมึ วา อตฺเถติ วิคฺคโหติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิธโลเก’’ติอาทิมาห. อุภเยนาติ วุตฺตมตฺถํ โยเชตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘กถ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ยสฺมึ ฐาเนติ ยสฺมึเยว [Pg.96] ฐาเน. น โสจตีติ โสกเหตูนํ ตตฺถ อภาวโต น โสจติ.

“如是生者”(Tathājātikā)是指他没有那种能令自己与妻儿、眷属、亲友等快乐、满足的财富。“且不作福德”(Puññāni ca na karoti)是指不以令沙门、婆罗门、贫者、行旅、乞丐等满足的方式来作福德。“于两者”(Ubhayatthā)是为显示“于两界”或“于两利”的分析，故说“于此世”等。“以两者”(Ubhayena)是为结合并显示前述之义，故说“如何”等。“于彼处”(Yasmiṃ ṭhāne)即于该处。“不忧”(Na socati)，因为在那里没有忧愁之因，故不忧愁。

อนฺธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《盲人经》释义终。

๑๐. อวกุชฺชสุตฺตวณฺณนา

10. 覆钵经释义

๓๐. ทสเม อวกุชฺชปญฺโญติ นิกฺกุชฺชปญฺโญ. เตนาห ‘‘อโธมุขปญฺโญ’’ติ. ปุพฺพปฏฺฐปนาติ ปฐมารมฺโภ. สนฺนิฏฺฐานนฺติ กถาปริโยสานํ. อปฺปนาติ เทสนาย นิฏฺฐาปนํ. อเนเก วา อนุสนฺธิโยติ โยเชตพฺพํ. สมาธิ วาติอาทีสุ โลกุตฺตรธมฺมา ปรมตฺถโต สาสนนฺติ ตทตฺโถปาทกสมาธิ ตสฺส อาทีติ วุตฺโต, ตทาสนฺนตฺตา วิปสฺสนา, ตสฺส มูลภาเวน เอกเทสตฺตา มคฺโค.

30. 第十，“覆慧”(avakujjapañño)即“倒慧”(nikkujjapañño)。因此说“面向下之慧”(adhomukhapañño)。“前置”(Pubbapaṭṭhapanā)即初次发起。“决断”(Sanniṭṭhānaṃ)即谈话的终结。“确立”(Appanā)即说法的完成。或应连接“多个关联”(aneke vā anusandhiyo)。于“定”(samādhi)等中，出世间法于胜义中为教法，作为其义之基础的定，被称为它的开端；因与其邻近，故为观(vipassanā)；因作为其根本的一部分，故为道。

สาสนสฺส ปาริปูริสุทฺธิโย นาม สตฺถารา เทสิตนิยาเมเนว สิทฺธา, ตา ปเนตฺถ กเถนฺตสฺส วเสน คเหตพฺพาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อนูนํ กตฺวา เทเสนฺตี’’ติ, ‘‘นิคฺคณฺฐึ กตฺวา เทเสนฺตี’’ติ จ วุตฺตํ. ตตฺถ นิชฺชฏนฺติ นิคฺคุมฺพํ อนากุลํ. นิคฺคณฺฐินฺติ คณฺฐิฏฺฐานรหิตํ สุวิญฺเญยฺยํ กตฺวา.

教法的圆满清净，乃由导师所教导的定法而成就。此处为表明此等清净应依说者而领会，故说“无缺而说”及“无结而说”。其中，“无结”(nijjaṭaṃ)即无丛、无乱。“无结”(Niggaṇṭhiṃ)即使之无结节之处，易于了知。

อากิณฺณานีติ อากิริตฺวา สํกิริตฺวา ฐปิตานีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ปกฺขิตฺตานี’’ติ. อุจฺฉงฺโค วิย อุจฺฉงฺคปญฺโญ ปุคฺคโล ทฏฺฐพฺโพติ อุจฺฉงฺคสทิสปญฺญตาย อุจฺฉงฺคปญฺโญ. เอวํ ปญฺญา วิย ปุคฺคโลปิ อุจฺฉงฺโค วิย โหติ, ตสฺมึ ธมฺมานํ อจิรฏฺฐานโตติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ. ยถา จ อุจฺฉงฺคสทิสา ปญฺญา, เอวํ นิกฺกุชฺชกุมฺภสทิสา ปญฺญา เอวาติ ทฏฺฐพฺพา.

“充满”(Ākiṇṇāni)，意思是散布混杂而放置。因此说“投入”(pakkhittāni)。“如膝上”(Ucchaṅgo viya)，应知有智慧如膝上之人为“膝上慧者”(ucchaṅgapañño)，因其智慧有如膝上。如是，智慧如膝上，人亦如膝上，此说是意指法于其心中不能久住。应知智慧如膝上，亦如覆钵。

สํวิทหนปญฺญายาติ ‘‘เอวํ กเต อิทํ นาม ภวิสฺสตี’’ติ เอวํ ตํตํอตฺถกิจฺจํ สํวิธาตุํ สมตฺถตาย วิจารณปญฺญาย รหิโต. เสยฺโยติ เสฏฺโฐ ปาสํโส. ปุพฺพภาคปฏิปทนฺติ จิตฺตวิสุทฺธิอาทิกํ อริยมคฺคสฺส อธิคมาย ปุพฺพภาคปฏิปตฺตึ.

“无筹度慧”(Saṃvidahanapaññāya)是指缺乏能筹划处理“如是做，将有如是果”等事务的思择慧。“更胜”(Seyyo)即最上、可赞。“前分道”(Pubbabhāgapaṭipadanti)是指为证得圣道而修习的心清净等前行道。

อวกุชฺชสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《覆钵经》释义终。

ปุคฺคลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

人品释义终。

๔. เทวทูตวคฺโค

4. 天使品

๑. สพฺรหฺมกสุตฺตวณฺณนา

1. 与梵俱经释义

๓๑. จตุตฺถสฺส [Pg.97] ปฐเม สพฺรหฺมกานีติ สเสฏฺฐกานิ. เยสนฺติ เยสํ กุลานํ. ปุตฺตานนฺติ ปุตฺเตหิ. ปูชิตสทฺทโยเคน หิ อิทํ กรณตฺเถ สามิวจนํ. เตนาติ อาหาราทินา. ปฏิชคฺคิตา โคปิตาติ ยถากาลํ ตสฺส ตสฺส ทาตพฺพสฺส ทาเนน เวยฺยาวจฺจสฺส จ กรเณน ปฏิชคฺคิตา เจว อุปฺปนฺนานตฺถปฺปหรเณน โคปิตา จ โหนฺติ. เตสนฺติ มาตาปิตูนํ. พฺรหฺมาทิภาวสาธนตฺถนฺติ เตสํ คุณานํ อตฺถิตาย โลเก พฺรหฺมา นาม วุจฺจติ, อาจริโย นาม วุจฺจติ, อาหุเนยฺโย นาม วุจฺจติ, เต มาตาปิตูนํ ปุตฺตกํ ปฏิลภนฺตีติ ทสฺสนวเสน เนสํ พฺรหฺมาทิภาวสาธนตฺถํ ‘‘พหุการา’’ติ, วตฺวา ตํ เตสํ พหุการตํ นานาการโต ทสฺเสตุํ ‘‘อาปาทกา’’ติอาทิ วุตฺตํ. มาตาปิตโร หิ ปุตฺตานํ ชีวิตสฺส อาปาทกา, สรีรสฺส โปสกา, อาจารสมาจารานํ สิกฺขาปกา สกลสฺสปิ อิมสฺส โลกสฺส ทสฺเสตาโร. เตนาห ‘‘ปุตฺตานํ หี’’ติอาทิ. อิฏฺฐารมฺมณํ ตาว เต ทสฺเสนฺตุ, อนิฏฺฐารมฺมณํ กถนฺติ? ตมฺปิ ทสฺเสตพฺพเมว วชฺชนียภาวชานาปนตฺถํ.

31. 于第四经首句，`sabrahmakāni`（与梵天俱）意为与最上者俱。`yesaṃ`（彼等之）意指彼等家族。`puttānaṃ`（子女的）意为`puttehi`（由子女）。此属格因与`pūjita`（所恭敬）一词连用，故作具格解。`tena`（以彼）意指以饮食等。`paṭijaggitā gopitā`（照顾、守护）是指：通过按时布施应施之物及服侍，此为“照顾”；通过防止已生之祸患，此为“守护”。`tesaṃ`（彼等之）意指父母。为成就其梵天等地位：由于彼等功德，于世间被称为“梵天”、“阿阇梨”、“应供者”，父母从子女处获得此等（称谓），为显示此义，以成就其梵天等地位，故说`bahukārā`（多所饶益）。说完此后，为从各方面显示其多所饶益，故说`āpādakā`（生育者）等。父母确为子女生命之生育者、身体之养育者、行仪之教导者、此世界之展示者。故云“对子女而言”等。尚且要向他们展示可爱所缘，难道不可爱所缘就不说吗？那也应展示，为令其知晓何为应避之事。

อวิชหิตา โหนฺตีติ ตาสํ ภาวนาย พฺรหฺมานํ พฺรหฺมโลเก อุปฺปนฺนตฺตา อวิชหิตา โหนฺติ ภาวนา. โลภนียวยสฺมึ ปฐมโยพฺพเน อติวิย มุทุภาวปฺปตฺตทสฺสนตฺถํ สตวิหตคฺคหณํ. ปาฏิเยกฺกนฺติ วิสุํ. อิมินา การเณนาติ อิมินา ยถาวุตฺเตน ปุตฺเตสุ ปวตฺติเตหิ อติกฺกเมน เมตฺตาทิสมุปฺปตฺติสงฺขาเตน การเณน.

`Avijahitā honti`（不被舍离）是指：由于修习彼等（慈悲喜舍），生于梵天界，故彼修习不被舍离。提及`satavihata`，是为了显示在初青年期可爱年龄所达到的极为柔软的状态。`pāṭiyekkaṃ`（各别）意为`visuṃ`（单独）。`iminā kāraṇena`（以此原因）是指：以此如前所述，于子女身上所行之慈爱等生起为原因。

ถรุสิปฺปนฺติ อสิสตฺติกุนฺตกลาปาทิอายุธสิปฺปํ. มุทฺทาคณนาติ องฺคุลิสํโกจนาทินา หตฺถมุทฺทาย คณนา. อาทิสทฺเทน ปาณาทีนํ สงฺคโห. ปจฺฉาจริยา นาม มาตาปิตูนํ สนฺติเก อุคฺคหิตคหฏฺฐวตฺตสฺเสว ปุคฺคลสฺส ยถาสกํ หตฺถาจริยาทีนํ สิปฺปคฺคาหาปนนฺติ กตฺวา สพฺพปฐมํ อาจริยา นามาติ โยเชตพฺพํ. อานีย หุตํ อาหุตํ. ปกาเรหิ หุตํ ปาหุตํ. อภิสงฺขตนฺติ ตสฺเสว เววจนํ.

`Tharusippaṃ`（剑艺）是指刀、矛、枪、箭筒等武器之艺。`Muddāgaṇanā`（手印算）是指以屈指等手势进行计算。`ādi`（等）字包含手掌等。`Pacchācariyā`（后来的老师）是指：对于一个已在父母处学习了居家之道的人，再让他根据各自情况从手艺师等处学习技艺。因此，（父母）应被理解为“最初的老师”。带来而献祭者为`āhuta`（请来供养）。以种种方式献祭者为`pāhuta`（宾客供养）。`Abhisaṅkhata`（准备好的）是其同义词。

นโม กเรยฺยาติ สายํ ปาตํ อุปฏฺฐานํ คนฺตฺวา ‘‘อิทํ มยฺหํ อุตฺตมปุญฺญกฺเขตฺต’’นฺติ นมกฺการํ กเรยฺย. ตาย นํ ปาริจริยายาติ เอตฺถ นนฺติ นิปาตมตฺตํ, ยถาวุตฺตปริจรเณนาติ อตฺโถ. อถ วา ปาริจริยายาติ [Pg.98] ภรณกิจฺจกรณกุลวํสปฺปติฏฺฐานาปนาทินา ปญฺจวิธอุปฏฺฐาเนน. วุตฺตญฺเหตํ –

`Namo kareyya`（应礼敬）是指：于朝夕前往侍奉时，思惟“此是我之无上福田”而行礼敬。于`tāya naṃ pāricariyāya`（以彼侍奉）一句中，`naṃ`仅为助词，意为“以如前所述之侍奉”。或者，`pāricariyāya`（以侍奉）是指以五种方式侍奉：奉养、为彼等服务、延续家族传统等。如是所说——

‘‘ปญฺจหิ โข, คหปติปุตฺต, ฐาเนหิ ปุตฺเตน ปุรตฺถิมา ทิสา มาตาปิตโร ปจฺจุปฏฺฐาตพฺพา – ‘ภโต เนสํ ภริสฺสามิ, กิจฺจํ เนสํ กริสฺสามิ, กุลวํสํ ฐเปสฺสามิ, ทายชฺชํ ปฏิปชฺชามิ, อถ วา ปน เปตานํ กาลกตานํ ทกฺขิณํ อนุปฺปทสฺสามี’ติ. อิเมหิ โข, คหปติปุตฺต, ปญฺจหิ ฐาเนหิ ปุตฺเตน ปุรตฺถิมา ทิสา มาตาปิตโร ปจฺจุปฏฺฐิตา ปญฺจหิ ฐาเนหิ ปุตฺตํ อนุกมฺปนฺติ, ปาปา นิวาเรนฺติ, กลฺยาเณ นิเวเสนฺติ, สิปฺปํ สิกฺขาเปนฺติ, ปติรูเปน ทาเรน สํโยเชนฺติ, สมเย ทายชฺชํ นิยฺยาเทนฺตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๖๗).

“居士子，子女应当以五事奉事作为东方之父母：‘我受其抚养，必当奉养之；我为彼等服务；我必维护家族传统；我必继承遗产；又，我必为已逝之祖先作布施回向。’居士子，子女以此五事奉事作为东方之父母，父母亦以此五事慈愍子女：制止其作恶，令其住于善，教其技艺，为其迎娶相宜之妻，适时让与遗产。”

อปิจ โย มาตาปิตโร ตีสุ วตฺถูสุ อภิปฺปสนฺเน กตฺวา สีเลสุ วา ปติฏฺฐาเปตฺวา ปพฺพชฺชาย วา นิโยเชตฺวา อุปฏฺฐหติ, อยํ มาตาปิตูปฏฺฐากานํ อคฺโคติ เวทิตพฺโพ. สา ปนายํ ปาริจริยา ปุตฺตสฺส อุภยโลกหิตสุขาวหาติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิเธว นํ ปสํสนฺติ, เปจฺจ สคฺเค ปโมทตี’’ติ วุตฺตํ. ปสํสนฺตีติ ‘‘อยํ ปุคฺคโล มตฺเตยฺโย เปตฺเตยฺโย สคฺคสํวตฺตนิยํ ปฏิปทํ ปูเรตี’’ติ อิเธว นํ ปสํสนฺติ. อาโมทติ อาทิโต ปฏฺฐาย โมทปฺปตฺติยา. ปโมทติ นานปฺปการโมทสมฺปวตฺติยา.

再者，若有人能令父母于三事生起净信，或令安住于戒，或劝其出家，并加以侍奉，此人当知为侍奉父母者中之最上。此种侍奉能为子女带来此世、他世之利益安乐，为显示此义，故说：“于现世人赞扬，身后于天界喜乐。”“赞扬”是指：“此人孝敬父母，圆满导向天界之道”，故于现世赞扬之。“喜”是指从始获得喜悦。“极喜”是指生起种种喜悦。

สพฺรหฺมกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

与梵天俱经释义 终。

๒. อานนฺทสุตฺตวณฺณนา

2. 阿难经释义

๓๒. ทุติเย ตถาชาติโกติ ตถาสภาโว. จิตฺเตกคฺคตาลาโภติ จิตฺเตกคฺคตาย อธิคโม. รูปเมว กิเลสุปฺปตฺติยา การณภาวโต รูปนิมิตฺตํ. เอส นโย เสเสสุปิ. สสฺสตาทินิมิตฺตนฺติ สสฺสตุจฺเฉทภาวนิมิตฺตํ. ปุคฺคลนิมิตฺตนฺติ ปุคฺคลาภินิเวสนนิมิตฺตํ. ธมฺมนิมิตฺตนฺติ ธมฺมารมฺมณสงฺขาตํ นิมิตฺตํ. ‘‘สิยา นุ โข, ภนฺเต’’ติ เถเรน ปุฏฺโฐ ภควา ‘‘สิยา’’ติ อโวจ โลกุตฺตรสมาธิปฺปฏิลาภํ สนฺธาย. โส หิ นิพฺพานํ สนฺตํ ปณีตนฺติ จ ปสฺสติ. เตนาห ‘‘อิธานนฺทา’’ติอาทิ.

32. 于第二经，“如是种类”(tathājātiko)意为如是自性。“得心一境性”(cittekaggatālābho)意为证得心一境性。色法本身是烦恼生起之因，故为色相(rūpanimittaṃ)。此理亦通于其余。“常见等相”(sassatādinimittaṃ)意为常、断见相。“人相”(puggalanimittaṃ)意为执取个人之相。“法相”(dhammanimittaṃ)意为被称为法所缘之相。长老问：“尊者，是否有此可能？”世尊为示可证得出世间定而答言：“有此可能。”他确实见到涅槃(nibbānaṃ)为寂静、殊胜，故说“阿难，于此”等。

นิพฺพานํ [Pg.99] สนฺตนฺติ สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวาติ นิพฺพานํ สนฺตนฺติ อาภุชิตฺวา ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา. ทิวสมฺปีติอาทินา อสงฺขตาย ธาตุยา อจฺจนฺตสนฺตปณีตาทิภาวํ ทสฺเสติ. อฏฺฐวิเธติ ‘‘สนฺตํ ปณีตํ สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหากฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพาน’’นฺติ เอวํ อฏฺฐวิเธ อาโภคสญฺญิเต สมนฺนาหาเร. นิทฺธารเณ เจตํ ภุมฺมํ. อิมสฺมึ ฐาเน…เป… ลพฺภนฺเตวาติ ‘‘อิธานนฺท, ภิกฺขุโน เอวํ โหตี’’ติ อาคเต อิมสฺมึ สุตฺตปฺปเทเส เอโกปิ อาโภคสมนฺนาหาโร เจปิ สพฺเพ อฏฺฐปิ อาโภคสมนฺนาหารา ลพฺภนฺเตว สมนฺนาหรตํ อตฺถาวหตฺตา.

“以入定而（知）涅槃寂静”是指：思惟“涅槃寂静”后，进入果定。以“乃至一日”等语，显示无为界极为寂静、殊胜等状态。“于八种”是指：于名为“思惟”的八种作意，即：“寂静、殊胜、一切行之止息、一切依之舍离、爱尽、离欲、灭、涅槃”。此为确定范围的处格用法。“于此处……可得”是指：在“阿难，于此，比丘如是思惟”这段经文中，即使只有一种思惟作意，乃至全部八种思惟作意，对于思惟者而言皆可获得，因其能带来利益。

ญาเณน ชานิตฺวาติ วิปสฺสนาญาณสหิเตน มคฺคญาเณน ชานิตฺวา. ปรานิ จ โอปรานิ จ จกฺขาทีนิ อายตนานิ. สนฺตตายาติ ปฏิปฺปสฺสทฺธิตาย. กายทุจฺจริตาทิธูมวิรหิโตติ กายทุจฺจริตาทิ เอว สนฺตาปนฏฺเฐน ธูโม, เตน วิรหิโต. อนีโฆติ อปาโป. ชาติชราคหเณเนว พฺยาธิมรณมฺปิ คหิตเมวาติ ตพฺภาวภาวโตติ วุตฺตํ.

“以智了知”是指以伴随观智的道智了知。“内外诸处”是指眼等诸处。`santatāya`（寂静）意为`paṭippassaddhitāya`（已止息）。“远离身恶行等烟”是指：身恶行等因有烧灼之性，故如烟，远离此烟。“无恼”意为无恶。由“生、老”已摄“病、死”，故说“因其是如此状态”。

อานนฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

阿难经释义 终。

๓. สาริปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

3. 舍利弗经释义

๓๓. ตติเย, ‘‘สาริปุตฺต, มยา สํขิตฺเตน เทสิตํ ธมฺมํ ตาทิเสนปิ น สุกรํ วิญฺญาตุ’’นฺติ อิมินา อธิปฺปาเยเนว วทนฺโต เถรสฺส ญาณํ สพฺพมติกฺกมํ. อญฺญาตาโร จ ทุลฺลภาติ หิ อิมินา สามญฺญวจเนน สาริปุตฺตตฺเถรมฺปิ อนฺโตคธํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต เตนปิ อตฺตโน เทสนาย ทุปฺปฏิวิทฺธภาวํ ทสฺเสติ.

33. 于第三经，世尊说：“舍利弗，我所简略宣说之法，即使如你这般，亦不易了知。”世尊说此话，意在表明（此法）超越了长老的一切智慧。并且，通过“能知者难得”此一概括之语，亦将舍利弗长老包含在内，以显示即使是他，亦难彻见佛陀所说之法。

สมฺมาติ เหตุนา การเณน. เตนาห ‘‘อุปาเยนา’’ติอาทิ. มานาภิสมยาติ มานสฺส ทสฺสนาภิสมยา. ปหานาภิสมโยติ จ ทสฺสนาภิสมโยติ จ ปริญฺญาภิสมโย วุตฺโต. อรหตฺตมคฺโค หิ ปริญฺญากิจฺจสิทฺธิยา กิจฺจวเสน มานํ ปสฺสติ, อสมฺโมหปฺปฏิเวธวเสนาติ วุตฺตํ โหติ, อยมสฺส ทสฺสนาภิสมโย. เตน ทิฏฺโฐ ปน ปหานาภิสมโย จ. ทสฺสนาภิสมเยน หิ ปริญฺญาภิสมยเมว ปหียติ. ทิฏฺฐวิเสน ทิฏฺฐสตฺตานํ ชีวิตํ วิย อยมสฺส ปหานาภิสมโย[Pg.100]. อฏฺฐกถายํ ปน ปหานาภิสมยสฺส ทสฺสนาภิสมยนานนฺตริยกตฺตา ‘‘ปหานาภิสมเยน’’อิจฺเจว วุตฺตํ. ปหานาภิสมเย หิ คหิเต ทสฺสนาภิสมโย คหิโตว โหติ.

“正”(Sammā)，是因、是缘之义。因此说“以方便”等。“慢现观”(Mānābhisamaya)，即是慢的见现观。断现观与见现观，皆称遍知现观。阿罗汉道为成就遍知之作用，以作用的方式见慢，亦即以无痴通达的方式，此即其见现观。通过此见，亦有断现观。由见现观，遍知现观即被断除。犹如众生见毒而命绝，此即其断现观。然于义注中，因断现观紧随见现观之后，故仅言“以断现观”。因为若取断现观，见现观亦必被取。

อนฺตมกาสิ ทุกฺขสฺสาติ อรหตฺตมคฺเคน มานสฺส ปหีนตฺตา เย อิเม ‘‘กายพนฺธนสฺส อนฺโต ชีรติ (จูฬว. ๒๗๘), หริตนฺตํ วา’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๐๔) เอวํ วุตฺตอนฺติมมริยาทนฺโต จ ‘‘อนฺตมิทํ, ภิกฺขเว, ชีวิกาน’’นฺติ (สํ. นิ. ๓.๘๐; อิติวุ. ๙๑) เอวํ วุตฺตลามกนฺโต จ ‘‘สกฺกาโย เอโก อนฺโต’’ติ (สํ. นิ. ๓.๑๐๓) เอวํ วุตฺตโกฏฺฐาสนฺโต จ ‘‘เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺส สปจฺจยสงฺขยา’’ติ เอวํ วุตฺตโกฏฺฐาสนฺโต จาติ จตฺตาโร อนฺตา, เตสุ สพฺพสฺเสว วฏฺฏทุกฺขสฺส อทุํ จตุตฺถโกฏิสงฺขาตํ อนฺตมกาสิ, ปริจฺเฉทํ ปริวฏุมํ อกาสิ, อนฺติมสมุทยมตฺตาวเสสํ ทุกฺขมกาสีติ วุตฺตํ โหติ. เตนาห ‘‘วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตมกาสี’’ติ.

“他终结了苦”，是说通过阿罗汉道断除了慢。此中有四种‘端’：第一种是最终界限之端，如言“身缚之终将衰老”(cūḷava. 278)、“或至青草之端”(ma. ni. 1.304)；第二种是低劣之端，如言“诸比丘，此是生计之末”(saṃ. ni. 3.80; itivu. 91)；第三种是部分之端，如言“萨迦耶(sakkāya)为一端”(saṃ. ni. 3.103)；第四种亦是部分之端，如言“此即苦之终，连同其因缘的灭尽”。于此四端中，他终结了所有轮回之苦，即所谓的第四种端，作了限定与断绝，使苦仅余最后一次生起。因此说“他终结了轮回之苦”。

นนุ จ ‘‘ปหาน’’นฺติ อิมสฺส นิทฺเทเส นิพฺพานํ อาคตํ? อิธ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานสงฺขาตํ อรหตฺตผลํ วุตฺตํ, ตสฺมา นิทฺเทเสนายํ วณฺณนา วิรุชฺฌตีติ อาห ‘‘นิทฺเทเส ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ตานิ ปทานิ อาคตานีติ ตสฺมึ นิทฺเทเส ‘‘ปหานํ วูปสมํ ปฏินิสฺสคฺค’’นฺติอาทีนิ (จูฬนิ. ๗๕ อุทยมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส) ปทานิ อาคตานิ.

难道在“断”(pahāna)的解释中，未曾提及涅槃吗？此处说的是名为“止息断”(paṭippassaddhippahāna)的阿罗汉果。因此，（有人）认为此释义与彼解释相矛盾，故（作者）说“然于解释中”等。在那里，那些词句已经出现，即于彼解释中，“断(pahāna)、寂止(vūpasama)、舍离(paṭinissagga)”等词句（《小义释》7.5，优陀耶所问之解释）已经出现。

ธมฺมตกฺกปุเรชวนฺติ อิมินา ตสฺมึ จตุตฺถชฺฌานวิโมกฺเข ฐตฺวา ฌานงฺคานิ วิปสฺสิตฺวา อธิคตํ อรหตฺตวิโมกฺขํ วทติ. อรหตฺตวิโมกฺขสฺส หิ มคฺคสมฺปยุตฺตสมฺมาสงฺกปฺปสงฺขาโต ธมฺมตกฺโก ปุเรชโว โหติ.

“以法寻为前导”(Dhammatakkapurejava)，此句是说，安住于第四禅解脱中，观照禅支而证得阿罗汉解脱。因为对于阿罗汉解脱而言，与道相应的正思惟(sammāsaṅkappa)，即名为法寻(dhammatakka)，是为前导。

สาริปุตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

舍利弗经释义终。

๔. นิทานสุตฺตวณฺณนา

4. 缘起经释义

๓๔. จตุตฺเถ ปิณฺฑกรณตฺถายาติ อายูหนวเสน ราสิกรณตฺถาย. อภินฺนานีติ เอกเทเสนปิ อขณฺฑิตานิ. ภินฺนกาลโต ปฏฺฐาย หิ พีชํ พีชกิจฺจาย น อุปกปฺปติ. อปูตีนีติ อุทกเตมเนน ปูติภาวํ น อุปคตานิ. ปูติพีชญฺหิ พีชตฺถาย น อุปกปฺปติ. เตนาห ‘‘ปูติภาเวน อพีชตฺตํ อปฺปตฺตานี’’ติ. น วาเตน น จ อาตเปน หตานีติ [Pg.101] วาเตน จ อาตเปน จ น หตานิ, นิโรชตํ น ปาปิตานิ. นิโรชญฺหิ กสฏพีชํ พีชตฺถาย น อุปกปฺปติ. สาราทานีติ ตณฺฑุลสารสฺส อาทานโต สาราทานิ. นิสฺสารญฺหิ พีชํ พีชตฺถาย น อุปกปฺปติ. เตนาห ‘‘คหิตสารานี’’ติ, ปติฏฺฐิตสารานีติ อตฺโถ. สนฺนิจยภาเวน สุขํ สยิตานีติ จตฺตาโร มาเส โกฏฺฐปกฺขิตฺตนิยาเมเนว สุขสยิตานิ.

34. 第四，“为作堆积”(piṇḍakaraṇatthāya)，即为努力积聚之义。“不破”(Abhinna)，即丝毫未破损。种子自破损时起，即不堪为种。“不腐”(Apūti)，即未因水湿而腐坏。腐种不堪为种。故云“未因腐坏而失种子性”。“不为风日所损”(Na vātena na ca ātapena hata)，即不为风日所毁，未至干枯。干枯劣种不堪为种。“有实”(Sārādāna)，即因取得米粒之精华而有实。无实之种不堪为种。故云“已取其华”，义为精华坚固。“安稳积存”(Sannicayabhāvena sukhaṃ sayita)，即如置于谷仓四月般安稳存放。

กมฺมวิภตฺตีติ กมฺมวิภาโค. ทิฏฺฐธมฺโม วุจฺจติ ปจฺจกฺขภูโต ปจฺจุปฺปนฺโน อตฺตภาโว, ตตฺถ เวทิตพฺพผลํ กมฺมํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ. ปจฺจุปนฺนภวโต อนนฺตรํ เวทิตพฺพผลํ กมฺมํ อุปปชฺชเวทนียํ. อปรปริยายเวทนียนฺติ ทิฏฺฐธมฺมานนฺตรภวโต อญฺญสฺมึ อตฺตภาวปริยาเย อตฺตภาวปริวตฺเต เวทิตพฺพผลํ กมฺมํ. ปฏิปกฺเขหิ อนภิภูตตาย ปจฺจยวิเสเสน ปฏิลทฺธวิเสสตาย จ พลวภาวปฺปตฺตา ตาทิสสฺส ปุพฺพาภิสงฺขารสฺส วเสน สาติสยา หุตฺวา ปวตฺตา ปฐมชวนเจตนา ตสฺมึเยว อตฺตภาเว ผลทายินี ทิฏฺฐธมฺมเวทนียกมฺมํ นาม. สา หิ วุตฺตากาเรน พลวตี ชวนสนฺตาเน คุณวิเสสยุตฺเตสุ อุปการานุปการวสปฺปวตฺติยา อาเสวนาลาเภน อปฺปวิปากตาย จ ปฐมชวนเจตนา อิตรทฺวยํ วิย ปวตฺตสนฺตานุปรมาเปกฺขํ โอกาสลาภาเปกฺขญฺจ กมฺมํ น โหตีติ อิเธว ปุปฺผมตฺตํ วิย ปวตฺติวิปากมตฺตํ ผลํ เทติ. ตถา อสกฺโกนฺตนฺติ กมฺมสฺส วิปากทานํ นาม อุปธิปฺปโยคาทิปจฺจยนฺตรสมวาเยเนว โหตีติ ตทภาวโต ตสฺมึเยว อตฺตภาเว วิปากํ ทาตุํ อสกฺโกนฺตํ. อโหสิกมฺมนฺติ อโหสิ เอว กมฺมํ, น ตสฺส วิปาโก อโหสิ อตฺถิ ภวิสฺสติ จาติ เอวํ เวทิตพฺพํ กมฺมํ.

“业分别”(Kammavibhatti)，即业的分类。“现法”(diṭṭhadhamma)指当下现前的自体，于其中应受果报之业，为“现法受业”(diṭṭhadhammavedanīya)。于现世之后即刻应受果报之业，为“次生受业”(upapajjavedanīya)。“后后世受业”(Aparapariyāyavedanīya)，指于现法后世之外的其它自体相续、自体流转中应受果报之业。由于未被对治力所制伏，又因特殊因缘而获得殊胜，达到强盛状态，由如是前行(pubbābhisaṅkhāra)之力，具增上力的初速行心(paṭhamajavanacetanā)能于此生感果，称为现法受业。此业因前述方式而强盛，在具足殊胜功德的速行相续中，依助益与非助益之力运作，通过串习而获得轻微果报，故初速行心不像其余两种业那样需要等待后续相续或机会，而仅于此生如花开般显现当生成熟之果。同样，所谓“不能”(asakkonta)，是说业的果报成熟必须依赖依止(upadhi)、功用等其它因缘的和合，由于缺乏这些条件，故无法于此生感果。“失效业”(Ahosikamma)，是说业曾有，然其果报过去未曾有，现在亦无，未来亦将无，应如是知。

อตฺถสาธิกาติ ทานาทิปาณาติปาตาทิอตฺถสฺส นิปฺผาทิกา. กา ปน สาติ อาห ‘‘สตฺตมชวนเจตนา’’ติ. สา หิ สนฺนิฏฺฐาปกเจตนา วุตฺตนเยน ปฏิลทฺธวิเสสา ปุริมชวนเจตนาหิ ลทฺธาเสวนา จ สมานา อนนฺตรตฺตภาเว วิปากทายินี อุปปชฺชเวทนียกมฺมํ นาม. ปุริมอุปมายเยวาติ มิคลุทฺทโกปมายเยว.

“能成其事”(Atthasādhikā)，指能成办布施等或杀生等事。此是何者？答曰：“第七速行心”(sattamajavanacetanā)。此决断思(sanniṭṭhāpakacetanā)，以所述方式获得殊胜，且从前行诸速行心获得串习，故能于紧接的后世感果，名为“次生受业”(upapajjavedanīyakamma)。“如前喻”，即如猎鹿者之喻。

สติ สํสารปฺปวตฺติยาติ อิมินา อสติ สํสารปฺปวตฺติยํ อโหสิกมฺมปกฺเข ติฏฺฐติ วิปจฺจโนกาสสฺส อภาวโตติ ทีเปติ. ยํ ครุกนฺติ [Pg.102] ยํ อกุสลํ มหาสาวชฺชํ, กุสลญฺจ มหานุภาวํ กมฺมํ. กุสลํ วา หิ โหตุ อกุสลํ วา, ยํ ครุกํ มาตุฆาตาทิกมฺมํ วา มหคฺคตกมฺมํ วา, ตเทว ปฐมํ วิปจฺจติ. เตนาห ‘‘กุสลากุสเลสุ ปนา’’ติอาทิ. ยํ พหุลนฺติ ยํ พหุลํ อภิณฺหโส กตํ สมาเสวิตํ. เตนาห ‘‘กุสลากุสเลสุ ปน ยํ พหุลํ โหตี’’ติอาทิ. ยทาสนฺนํ นาม มรณกาเล อนุสฺสริตํ กมฺมํ, อาสนฺนกาเล กเต ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ อาห ‘‘ยํ ปน กุสลากุสเลสุ อาสนฺนมรเณ’’ติอาทิ. อนุสฺสริตุนฺติ ปริพฺยตฺตภาเวน อนุสฺสริตุํ.

“若轮回延续”(Sati saṃsārappavattiyā)，此句表明，若无轮回延续，则因无成熟之机，业即归于失效业(ahosikamma)一类。所谓“重业”(garuka)，指极重的不善业，或极有威力的善业。无论是善或不善，重业，如杀母等，或广大业(mahaggatakamma)，会最先成熟。因此说“于善不善中”等。所谓“惯行业”(bahula)，指屡屡造作、熟习之业。因此说“于善不善中，若为惯行”等。所谓“临死业”(āsanna)，指临死时忆起之业。若于临死时造作，则更不待言。因此说“于善不善中，若临死时”等。“忆起”(Anussarituṃ)，指清晰地忆念。

เตสํ อภาเวติ เตสํ ยํครุกาทีนํ ติณฺณํ กมฺมานํ อภาเว. ยตฺถ กตฺถจิ วิปากํ เทตีติ ปฏิสนฺธิชนกวเสน วิปากํ เทติ. ปฏิสนฺธิชนกวเสน หิ ครุกาทิกมฺมจตุกฺกํ วุตฺตํ. ตตฺถ ครุกํ สพฺพปฐมํ วิปจฺจติ, ครุเก อสติ พหุลีกตํ, ตสฺมึ อสติ ยทาสนฺนํ, ตสฺมึ อสติ ‘‘กฏตฺตา วา ปนา’’ติ วุตฺตํ ปุริมชาตีสุ กตกมฺมํ วิปจฺจติ. พหุลาสนฺนปุพฺพกเตสุ จ พลาพลํ ชานิตพฺพํ. ปาปโต ปาปนฺตรํ กลฺยาณญฺจ, กลฺยาณโต กลฺยาณนฺตรํ ปาปญฺจ พหุลีกตํ. ตโต มหโตว ปุพฺพกตาทิ อปฺปญฺจ พหุลานุสฺสรเณน วิปฺปฏิสาราทิชนนโต, ปฏิปกฺขสฺส อปริปุณฺณตาย อารทฺธวิปากสฺส กมฺมสฺส กมฺมเสสสฺส วา อปรปริยายเวทนียสฺส อปริกฺขีณตาย สนฺตติยา ปริณามวิเสสโตติ เตหิ เตหิ การเณหิ อายูหิตผลํ ปฐมํ วิปจฺจติ. มหานารทกสฺสปชาตเก (ชา. ๒.๒๒.๑๑๕๓ อาทโย) วิเทหรญฺโญ เสนาปติ อลาโต, พีชโก ทาโส, ราชกญฺญา รุจา จ เอตฺถ นิทสฺสนํ. ตถา หิ วุตฺตํ ภควตา –

若无此三业（重业、串习业、临死业），则任何业皆能以引生结生之方式而成熟。引生结生之业，即是所说的重业等四种业。其中重业最先成熟；若无重业，则串习业成熟；若无串习业，则临死业成熟；若此三者皆无，则如经所说“或者由于已作业”所指前世所作业成熟。在串习业、临死业和已作业之间，应当知其强弱差别。恶中更恶者，善中更善者，皆因屡屡串习之故。或者因为往昔久远造业力大，或者因为屡屡忆念而生追悔等，或者因为对治不圆满，或者因为已生果报之业或异熟受业的业余尚未穷尽，或者因为业流相续变异——由此种种原因，相应业果最先成熟。《大那罗达迦叶本生》（Mahānāradakassapajātake）中威德哈（Videha）国王的将军阿拉塔（Alāto）、奴仆毕迦（Bījako）、王女鲁迦（Rucā）等可以作为例证。世尊曾经这样说——

‘‘ตตฺรานนฺท, ยฺวายํ ปุคฺคโล อิธ ปาณาติปาตี…เป… มิจฺฉาทิฏฺฐิ. กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ, ปุพฺเพ วาสฺส ตํ กตํ โหติ ปาปกมฺมํ ทุกฺขเวทนียํ, ปจฺฉา วาสฺส ตํ กตํ โหติ ปาปกมฺมํ ทุกฺขเวทนียํ, มรณกาเล วาสฺส โหติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ สมตฺตา สมาทินฺนา, เตน โส กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชตี’’ติ –

“阿难，在此，如果有人杀生……乃至……持有邪见。此人身坏死后，投生到恶处、恶道、堕处、地狱。或者，此人先前造作了带来苦受的恶业；或者，此人后来造作了带来苦受的恶业；或者，此人临死时完全执持和受取邪见，因此，此人身坏死后，投生到恶处、恶道、堕处、地狱。”

อาทิ[Pg.103]. สพฺพํ มหากมฺมวิภงฺคสุตฺตํ (ม. นิ. ๓.๓๐๓) วิตฺถาเรตพฺพํ. กึ พหุนา. ยํ ตํ ตถาคตสฺส มหากมฺมวิภงฺคญาณํ, ตสฺเสวายํ วิสโย, ยทิทํ ตสฺส ตสฺส กมฺมสฺส เตน เตน การเณน ปุพฺพาปรวิปากตา สมตฺถียติ.

最初。《大业分别经》（Mahākammavibhaṅgasutta）应当详细解释。何必多说呢。如来关于大业分别的智慧，正是其所涉范畴，即是说，此业彼业因种种原因而有先后成熟之别，此乃其所能确立者。

อิทานิ ชนกาทิกมฺมจตุกฺกํ วิภชนฺโต ‘‘ชนกํ นามา’’ติอาทิมาห. ปวตฺตึ น ชเนตีติ ปวตฺติวิปากํ น ชเนติ. ปฐมนเย ชนกกมฺมสฺส ปฏิสนฺธิวิปากมตฺตสฺเสว วุตฺตตฺตา ตสฺส ปวตฺติวิปากทายกตฺตมฺปิ อนุชานนฺโต ‘‘อปโร นโย’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปฏิสนฺธิทานาทิวเสน วิปากสนฺตานสฺส นิพฺพตฺตกํ ชนกํ. สุขทุกฺขสนฺตานสฺส นามรูปปฺปพนฺธสฺส วา จิรตรํ ปวตฺติเหตุภูตํ อุปตฺถมฺภกํ. เตนาห ‘‘สุขทุกฺขํ อุปตฺถมฺเภติ, อทฺธานํ ปวตฺเตตี’’ติ. อุปปีฬกํ สุขทุกฺขปฺปพนฺเธ ปวตฺตมาเน สณิกํ สณิกํ หาเปติ. เตนาห ‘‘สุขทุกฺขํ ปีเฬติ พาเธติ, อทฺธานํ ปวตฺติตุํ น เทตี’’ติ.

现在分别解释生业等四种业，所以说“所谓生业”。不产生现行果报，称为不产生现行异熟果。第一种说法认为生业只是产生结生异熟果，这里允许它也能给予现行异熟果，所以说“另一种说法”。其中，生业是指以给予结生等方式产生异熟果相续的业。助业是长时间支持苦乐相续或者名色延续的因，因此说“支持苦乐，延续生命”。压迫业是在苦乐相续延续期间慢慢减损苦乐的业，因此说“损害苦乐，不让生命延续”。

วาตกาฬโก มหลฺลโก โจเร ฆาเตตุํ น สกฺโกตีติ โส กิร มหลฺลกกาเล เอกปฺปหาเรน สีสํ ฉินฺทิตุํ น สกฺโกติ, ทฺเว ตโย วาเร ปหรนฺโต มนุสฺเส กิลเมติ, ตสฺมา เต เอวมาหํสุ. อนุโลมิกํ ขนฺตึ ปฏิลภิตฺวาติ โสตาปตฺติมคฺคสฺส โอรโต อนุโลมิกํ ขนฺตึ ลภิตฺวา. ตรุณวจฺฉาย คาวิยา มทฺทิตฺวา ชีวิตกฺขยํ ปาปิโตติ เอกา กิร ยกฺขินี เธนุเวเสน อาคนฺตฺวา อุเร ปหริตฺวา มาเรสิ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. นคเร ภโว นาคริโย.

瓦达迦拉迦（Vātakāḷaka）老刽子手无法杀人：据说他年老时无法一击斩断头颅，需要击打两三次才能杀死人，因此他们这样说。获得随顺忍（Anulomika-khanti）：指在证得须陀洹道之前获得随顺忍。被小母牛踩踏致死：据说有个夜叉女（yakkhinī）化作母牛前来，用胸部撞击致死，这是指此事。城市里的生活叫做市民生活。

ฆาเตตฺวาติ อุปจฺฉินฺทิตฺวา. กมฺมสฺส อุปจฺฉินฺทนํ นาม ตสฺส วิปากปฺปฏิพาหนเมวาติ อาห ‘‘ตสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา’’ติ. ตญฺจ อตฺตโน วิปากุปฺปตฺติยา โอกาสกรณนฺติ วุตฺตํ ‘‘อตฺตโน วิปากสฺส โอกาสํ กโรตี’’ติ. วิปจฺจนาย กโตกาสํ กมฺมํ วิปกฺกมฺเมว นาม โหตีติ อาห ‘‘เอวํ ปน กมฺเมน กเต โอกาเส ตํ วิปากํ อุปฺปนฺนํ นาม วุจฺจตี’’ติ. อุปปีฬกํ อญฺญสฺส วิปากํ อุปจฺฉินฺทติ, น สยํ อตฺตโน วิปากํ เทติ. อุปฆาตกํ ปน ทุพฺพลกมฺมํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา อตฺตโน วิปากํ อุปฺปาเทตีติ อยเมเตสํ วิเสโส. กิญฺจิ พหฺวาพาธตาทิปจฺจยูปสนฺนิปาเตน วิปากสฺส วิพาธกํ อุปปีฬกํ, ตถา วิปากสฺเสว อุปจฺเฉทกํ. อุปฆาตกกมฺมํ ปน อุปฆาเตตฺวา อตฺตโน วิปากสฺส โอกาสกรเณน วิปจฺจเน [Pg.104] สติ ชนกเมว สิยา. ชนกาทิภาโว นาม วิปากํ ปติ อิจฺฉิตพฺโพ, น กมฺมํ ปตีติ วิปากสฺเสว อุปฆาตกตา ยุตฺตา วิย ทิสฺสติ, วีมํสิตพฺพํ.

“断除”（ghātetvā）即是“截断”（upacchinditvā）。业的截断（kammassa upacchindanaṃ）是指阻碍其果报（vipāka）的生起，因此说‘阻碍其果报’。此亦为自身果报的生起创造机会，因此说‘为自身果报创造机会’。为成熟（vipaccana）创造机会的业，才称作已成熟之业。因此说：‘这样，当业创造了机会时，那个果报才被称为已生起。’压迫业（upapīḷaka）截断其他业的果报，而不给予自身果报。但毁坏业（upaghātaka）则截断微弱的业，使自身果报生起，这是它们的区别。因多病等因缘聚合而障碍果报者，是为压迫业；而截断果报者，是为毁坏业。而毁坏业通过毁坏其他业，为自身果报创造机会，在果报成熟时也可能成为生业（janaka）。生业等作用，是指相对于果报而言的，不是相对于业而言的。因此，毁坏性似乎是果报才具有的，对此应当仔细考察。

อปโร นโย – ยสฺมึ กมฺเม กเต ปฏิสนฺธิยํ ปวตฺเต จ วิปากกฏตฺตารูปานํ อุปฺปตฺติ โหติ, ตํ ชนกํ. ยสฺมึ ปน กเต อญฺเญน ชนิตสฺส อิฏฺฐสฺส วา อนิฏฺฐสฺส วา ผลสฺส วิพาธกวิจฺเฉทกปจฺจยานุปฺปตฺติยา อุปพฺรูหนปจฺจยุปฺปตฺติยา ชนกสามตฺถิยานุรูปํ ปริสุทฺธิจิรตรปฺปพนฺธา โหติ, ตํ อุปตฺถมฺภกํ. ชนเกน นิพฺพตฺติตํ กุสลผลํ วา อกุสลผลํ วา เยน ปจฺจนีกภูเตน โรคธาตุวิสมตาทินิมิตฺตตาย วิพาธยติ, ตํ อุปปีฬกํ. เยน ปน กมฺมุนา ชนกสามตฺถิยวเสน จิรตรปฺปพนฺธารหมฺปิ สมานํ ผลํ วิจฺเฉทกปจฺจยุปฺปตฺติยา อุปหญฺญติ วิจฺฉิชฺชติ, ตํ อุปฆาตกนฺติ อยเมตฺถ สาโร.

另一道理是：如果做了某种业，能够在结生（paṭisandhi）与生命延续（pavatta）中，令果报、业生色等生起，这就是生业（janaka）。如果做了某种业，通过不生起障碍或截断其他业所产生的可爱或不可爱果报的因缘，或者通过生起增益的因缘，与生业的力量相应，使果报得以清净、长久地延续，这就是扶助业（upatthambhaka）。由生业所产生的善果或不善果，如果被对立的因素，例如疾病、界不调和等所障碍，这就是压迫业（upapīḷaka）。如果某种业虽然具有生业的力量，本应使果报长久持续，却因为截断因缘的生起而损害、中断了果报，这就是毁坏业（upaghātaka）。这里的要点就是这样。

ตตฺถ เกจิ ทุติยสฺส กุสลภาวํ อิตฺถตฺตมาคตสฺส อปฺปาพาธทีฆายุกตาสํวตฺตนวเสน, ปจฺฉิมานํ ทฺวินฺนํ อกุสลภาวํ พหฺวาพาธอปฺปายุกตาสํวตฺตนวเสน วณฺเณนฺติ. ตถา จ วุตฺตํ มชฺฌิมนิกาเย จูฬกมฺมวิภงฺคสุตฺตวณฺณนายํ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๓.๒๙๐) –

此处有人解释第二种（业）的善性，认为它能使投生者获得少病长寿；解释后两种（业）的不善性，认为它们会导致多病短命。如《中部·小业分别经注》（中部注疏3.290）所说——

‘‘จตฺตาริ หิ กมฺมานิ – อุปปีฬกํ, อุปจฺเฉทกํ, ชนกํ, อุปตฺถมฺภกนฺติ. พลวกมฺเมน หิ นิพฺพตฺตํ ปวตฺเต อุปปีฬกํ อาคนฺตฺวา อตฺถโต เอวํ วทติ นาม ‘สจาหํ ปฐมตรํ ชาเนยฺยํ, น เต อิธ นิพฺพตฺติตุํ ทเทยฺยํ, จตูสุเยว ตํ อปาเยสุ นิพฺพตฺตาเปยฺยํ. โหตุ, ตฺวํ ยตฺถ กตฺถจิ นิพฺพตฺต, อหํ อุปปีฬกกมฺมํ นาม ตํ ปีเฬตฺวา นิโรชํ นิยูสํ กสฏํ กริสฺสามี’ติ. ตโต ปฏฺฐาย ตํ ตาทิสํ กโรติ. กึ กโรติ? ปริสฺสยํ อุปเนติ, โภเค วินาเสติ.

四种业是：压迫业（upapīḷaka）、毁坏业（upacchedaka）、生业（janaka）和扶助业（upatthambhaka）。由强业所生的（果报），在生命延续中，压迫业到来后，实际上就这样说：“如果我早知道你会投生到这里，我就不会让你投生，而会让你投生到四恶道中。好吧，无论你投生到哪里，我压迫业都要折磨你，让你变得无力、无精气、粗糙。”从那时起，它就这样做。它做什么呢？带来困境，毁灭财富。

‘‘ตตฺถ ทารกสฺส มาตุกุจฺฉิยํ นิพฺพตฺตกาลโต ปฏฺฐาย มาตุ อสฺสาโท วา สุขํ วา น โหติ, มาตาปิตูนํ ปีฬาว อุปฺปชฺชติ. เอวํ ปริสฺสยํ อุปเนติ. ทารกสฺส ปน มาตุกุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺตกาลโต ปฏฺฐาย เคเห โภคา อุทกํ ปตฺวา โลณํ วิย ราชาทีนํ วเสน นสฺสนฺติ, กุมฺภโทหนเธนุโย [Pg.105] ขีรํ น เทนฺติ, สูรตา โคณา จณฺฑา โหนฺติ, กาณา โหนฺติ, ขญฺชา โหนฺติ, โคมณฺฑเล โรโค ปตติ, ทาสาทโย วจนํ น กโรนฺติ, วาปิตํ สสฺสํ น ชายติ, เคหคตํ เคเห, อรญฺญคตํ อรญฺเญ นสฺสติ, อนุปุพฺเพน ฆาสจฺฉาทนมตฺตํ ทุลฺลภํ โหติ, คพฺภปริหาโร น โหติ, วิชาตกาเล มาตุ ถญฺญํ ฉิชฺชติ, ทารโก ปริหารํ อลภนฺโต ปีฬิโต นิโรโช นิยูโส กสโฏ โหติ. อิทํ อุปปีฬกกมฺมํ นาม.

童子从在母胎中结生之时起，母亲便没有安乐或快乐，父母只会生起苦恼。这样带来祸患。童子从在母胎中结生之时起，家中的财物就像盐入水般，因国王等原因而消失，能多产乳的母牛不出奶，健壮的公牛变得暴躁、瞎眼或跛脚，牛群中发生疾病，奴隶等不听话，播种的庄稼不生长，放在家里的东西在家里消失，放在野外的也在野外消失，逐渐连饮食和衣服都难以获得，胎儿的照护没有了，分娩时母亲的乳汁断绝，童子得不到照顾，因此变得衰弱、无精气、粗糙。这叫做压迫业。

‘‘ทีฆายุกกมฺเมน ปน นิพฺพตฺตสฺส อุปจฺเฉทกกมฺมํ อาคนฺตฺวา อายุํ ฉินฺทติ. ยถา หิ ปุริโส อฏฺฐุสภคมนํ กตฺวา สรํ ขิเปยฺย, ตมญฺโญ ธนุโต มุตฺตมตฺตํ มุคฺคเรน ปหริตฺวา ตตฺเถว ปาเตยฺย, เอวํ ทีฆายุกกมฺเมน นิพฺพตฺตสฺส อุปจฺเฉทกกมฺมํ อายุํ ฉินฺทติ. กึ กโรติ? โจรานํ อฏวึ ปเวเสติ, วาฬมจฺโฉทกํ โอตาเรติ, อญฺญตรํ วา ปน สปริสฺสยฐานํ อุปเนติ. อิทํ อุปจฺเฉทกกมฺมํ นาม. ‘อุปฆาตก’นฺติปิ เอตสฺเสว นามํ. ปฏิสนฺธินิพฺพตฺตกํ ปน กมฺมํ ชนกกมฺมํ นาม. อปฺปโภคกุลาทีสุ นิพฺพตฺตสฺส โภคสมฺปทาทิกรเณน อุปตฺถมฺภกกมฺมํ อุปตฺถมฺภกกมฺมํ นาม.

由长寿业所生者，若有截断业到来，便会截断其寿命。譬如一人拉弓射箭，另一人以木槌击打，箭刚离弦便应声落地。同样，由长寿业所生者，若有截断业到来，便会截断其寿命。它做什么呢？使其进入盗贼出没的森林，令其进入有凶猛鱼类的水域，或将其置于其他危险之处。这叫做截断业，“损害业”也是它的名称。而令结生生起的业，叫做生业。对于生于少财之家等者，能成就其财富圆满等的业，称为扶助业。

‘‘ปริตฺตกมฺเมนปิ นิพฺพตฺตํ เอตํ ปวตฺเต ปาณาติปาตาทิวิรติกมฺมํ อาคนฺตฺวา อตฺถโต เอวํ วทติ นาม ‘สจาหํ ปฐมตรํ ชาเนยฺยํ, น เต อิธ นิพฺพตฺติตุํ ทเทยฺยํ, เทวโลเกเยว ตํ นิพฺพตฺตาเปยฺยํ, โหตุ, ตฺวํ ยตฺถ กตฺถจิ นิพฺพตฺต, อหํ อุปตฺถมฺภกกมฺมํ นาม อุปตฺถมฺภํ เต กริสฺสามี’ติ อุปตฺถมฺภํ กโรติ. กึ กโรติ? ปริสฺสยํ นาเสติ, โภเค อุปฺปาเทติ.

即使是由微小业所生的果报，在生命延续中，戒杀生等善业到来后，实则如此说：“如果我早些知道，就不会让你在这里出生，我会让你在天界出生。好吧，无论你投生到哪里，我都会以扶助业来助你。”于是便行扶助。它做什么呢？消除祸患，产生财富。

‘‘ตตฺถ ทารกสฺส มาตุกุจฺฉิยํ นิพฺพตฺตกาลโต ปฏฺฐาย มาตาปิตูนํ สุขเมว สาตเมว โหติ. เยปิ ปกติยา มนุสฺสามนุสฺสปริสฺสยา โหนฺติ, เต สพฺเพ อปคจฺฉนฺติ. เอวํ ปริสฺสยํ นาเสติ. ทารกสฺส ปน มาตุกุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺตกาลโต ปฏฺฐาย เคเห โภคานํ ปมาณํ น โหติ, นิธิกุมฺภิโย ปุรโตปิ ปจฺฉโตปิ เคหํ ปริวฏฺฏมานา ปวิสนฺติ. มาตาปิตโร [Pg.106] ปเรหิ ฐปิตธนสฺสปิ สมฺมุขีภาวํ คจฺฉนฺติ, เธนุโย พหุขีรา โหนฺติ, โคณา สุขสีลา โหนฺติ, วปฺปฏฺฐาเน สสฺสานิ สมฺปชฺชนฺติ, วฑฺฒิยา วา สมฺปยุตฺตํ, ตาวกาลิกํ วา ทินฺนํ ธนํ อโจทิตา สยเมว อาหริตฺวา เทนฺติ, ทาสาทโย สุพฺพจา โหนฺติ, กมฺมนฺตา น ปริหายนฺติ, ทารโก คพฺภโต ปฏฺฐาย ปริหารํ ลภติ, โกมาริกเวชฺชา สนฺนิหิตาว โหนฺติ. คหปติกุเล ชาโต เสฏฺฐิฏฺฐานํ, อมจฺจกุลาทีสุ ชาโต เสนาปติฏฺฐานาทีนิ ลภติ. เอวํ โภเค อุปฺปาเทติ. โส อปริสฺสโย สโภโค จิรํ ชีวติ. อิทํ อุปตฺถมฺภกกมฺมํ นาม. อิเมสุ จตูสุ ปุริมานิ ทฺเว อกุสลาเนว, ชนกํ กุสลมฺปิ อกุสลมฺปิ, อุปตฺถมฺภกํ กุสลเมวา’’ติ.

从孩子在母胎中结生之时起，父母就感到安乐舒适。那些原本会危害人或非人的种种祸患，全都消失不见，这样消除了祸患。而自从孩子在母胎中结生之时起，家中财富就不可计量，藏宝的罐子从前后环绕着房子涌入。父母甚至能得到别人寄存的财物，母牛产奶很多，公牛性情温顺，田里的庄稼生长茂盛，或是得到增值收益，或是别人主动送来钱财而无需追讨，奴仆等都很顺从，事业不会衰退，孩子从在母胎中就开始得到照顾，常有儿科医生在旁待命。若出生在居士家就能得到富豪之位，若出生在官员家就能获得将军等职位。这样增长财富。这个人没有祸患，财富充足，活得长久。这叫做扶助业。在这四种业中，前两种纯粹是不善的，生业可能是善也可能是不善，而扶助业纯粹是善的。

เอตฺถ วิพาธูปฆาตา นาม กุสลวิปากมฺหิ น ยุตฺตาติ อธิปฺปาเยน ‘‘ทฺเว อกุสลาเนวา’’ติ วุตฺตํ. เทวทตฺตาทีนํ ปน นาคาทีนํ อิโต อนุปฺปทินฺนยาปนกเปตานญฺจ นรกาทีสุ อกุสลวิปากูปตฺถมฺภนูปปีฬนูปฆาตกานิ สนฺตีติ จตุนฺนมฺปิ กุสลากุสลภาโว น วิรุชฺฌติ. เอวญฺจ กตฺวา ยา พหูสุ อานนฺตริเยสุ กเตสุ เอเกน คหิตปฺปฏิสนฺธิกสฺส อิตเรสํ ตสฺส อนุพลปฺปทายิตา วุตฺตา, สาปิ สมตฺถิตา โหติ.

此处说“二者纯粹是不善的”，其意是说障碍与损害业不适用于善果报。然而，提婆达多(Devadatta)等，以及龙等，以及那些由此人界未获供养的饿鬼，在地狱等处，有扶助、压迫、损害不善果报的业，所以四种业都可以是善或不善的说法，并没有矛盾。这样解释后，对于造作了许多无间业的人，其中一个业导致结生，其余的业能够帮助和增强它的力量的说法，也就可以成立了。

สุตฺตนฺตปริยาเยน เอกาทส กมฺมานิ วิภชิตฺวา อิทานิ อภิธมฺมปริยาปนฺนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อตฺเถกจฺจานิ ปาปกานิ กมฺมสมาทานานี’’ติอาทินา วิภงฺคปาฬึ (วิภ. ๘๑๐) ทสฺเสติ. ตตฺถ คติสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหานีติ คติสมฺปตฺติยา ปฏิพาหิตานิ นิวาริตานิ ปฏิเสธิตานิ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ จ คติสมฺปตฺตีติ สมฺปนฺนคติ เทวโลโก จ มนุสฺสโลโก จ. คติวิปตฺตีติ วิปนฺนคติ จตฺตาโร อปายา. อุปธิสมฺปตฺตีติ อตฺตภาวสมิทฺธิ. อุปธิวิปตฺตีติ หีนอตฺตภาวตา. กาลสมฺปตฺตีติ สุราชสุมนุสฺสกาลสงฺขาโต สมฺปนฺนกาโล. กาลวิปตฺตีติ ทุราชทุมฺมนุสฺสกาลสงฺขาโต วิปนฺนกาโล. ปโยคสมฺปตฺตีติ สมฺมาปโยโค. ปโยควิปตฺตีติ มิจฺฉาปโยโค.

依经藏分类法将十一种业分别解说后，现在要说明属于阿毗达摩(abhidhamma)的，通过《分别论》(Vibhaṅga)中“有些恶业的受持”等文句来阐述。其中，“为善趣圆满所阻碍”是指被善趣圆满所阻碍、遮止、禁止。其余词句也应如此理解。此处，“善趣圆满”指圆满的趣，即天界与人界；“恶趣衰损”指衰损的趣，即四恶道。“生依圆满”指自身的存在圆满；“生依衰损”指低劣的存在。“时代圆满”指被称为好国王、好人的昌盛时代；“时代衰损”指被称为坏国王、坏人的衰败时代。“努力圆满”指正确的努力；“努力衰损”指错误的努力。

อิทานิ [Pg.107] ยถาวุตฺตปาฬิยา อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อนิฏฺฐารมฺมณานุภวนารเห กมฺเม วิชฺชมาเนเยวาติ อิมินา อนิฏฺฐารมฺมณานุภวนนิมฺมิตฺตกสฺส ปาปกมฺมสฺส สพฺภาวํ ทสฺเสติ. ตํ กมฺมนฺติ ตํ ปาปกํ กมฺมํ. เอกจฺจสฺส หิ อนิฏฺฐารมฺมณานุภวนนิมิตฺตํ พหุปาปกมฺมํ วิชฺชมานมฺปิ คติวิปตฺติยํ ฐิตสฺเสว วิปจฺจติ. ยทิ ปน โส เอเกน กลฺยาณกมฺเมน คติสมฺปตฺติยํ เทเวสุ วา มนุสฺเสสุ วา นิพฺพตฺเตยฺย, ตาทิเส ฐาเน อกุสลสฺส วาโร นตฺถิ, เอกนฺตํ กุสลสฺเสวาติ ตํ กมฺมํ คติสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหํ น วิปจฺจติ. ปติพาหิตํ หุตฺวาติ พาธิตํ หุตฺวา. อตฺตภาวสมิทฺธิยนฺติ สรีรสมฺปตฺติยํ. กิลิฏฺฐกมฺมสฺสาติ หตฺถิเมณฺฑอสฺสพนฺธกโคปาลกาทิกมฺมสฺส. ปลายิตพฺพยุตฺตกาเลติ หตฺถิอาทิปจฺจตฺถิกสมาคมกาเล. ลญฺชํ เทตีติ เอวํ เม พาธตํ ปเรสํ วเส น โหตีติ เทติ. โจริกยุตฺตกาเลติ ปกฺขพลาทีนํ ลพฺภมานกาเล. อนฺตรกปฺเปติ ปริโยสานปฺปตฺเต อนฺตรกปฺเป.

现在要解释上述经文的意义，先说“于此”等。其中，“当有能感受不可意所缘之业存在时”这句话，显示了以感受不可意所缘为缘的恶业的实有性。“彼业”即彼恶业。因为有些人虽造作众多以感受不可意所缘为缘的恶业，但若处于恶趣便会成熟。然而若此人因某一善业而投生善趣，或为天或为人，在此情况下恶业没有机会成熟，完全由善业主导，因此该恶业为善趣所阻碍而不能成熟。“被阻碍”即是受到阻碍。“自身圆满”指身体健全。“污秽行业”指饲养象、羊、马或牧牛等职业。“应逃离时”指遭遇象等敌对者时。“给予贿赂”即心想“如此行事，就可免于被逼迫，不为他人所控制”而给予。“行窃时”指获得力量、党羽等时。“中劫”指已达终点的中劫。

อภิธมฺมนเยน โสฬส กมฺมานิ วิภชิตฺวา ปฏิสมฺภิทามคฺคปริยาเยน (ปฏิ. ม. ๑.๒๓๔-๒๓๕) ทฺวาทส กมฺมานิ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘อปรานิปี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อตีตภเวสุ กตสฺส กมฺมสฺส อตีตภเวสุเยว วิปกฺกวิปากํ คเหตฺวา ‘‘อโหสิ กมฺมํ อโหสิ กมฺมวิปาโก’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ยํ กมฺมํ อตีเต อายูหิต’’นฺติอาทิ. วิปากวารนฺติ วิปจฺจนาวสรํ วิปากวารํ. ‘‘วิปากวารํ ลภตี’’ติ อิมินา วุตฺตเมวตฺถํ ‘‘ปฏิสนฺธึ ชเนสี’’ติอาทินา วิภาเวติ. ตตฺถ ปฏิสนฺธึ ชเนสีติ อิมินา จ ปฏิสนฺธิทายกสฺส กมฺมสฺส ปวตฺติวิปากทายิตาปิ วุตฺตา โหติ. ปวตฺติวิปากสฺเสว ปน ทายกํ รูปชนกสีเสน วทติ. ตสฺเสว อตีตสฺส กมฺมสฺส ทิฏฺฐธมฺมเวทนียสฺส อุปปชฺชเวทนียสฺส จ ปจฺจยเวกลฺเลน อตีตภเวสุเยว อวิปกฺกวิปากญฺจ, อตีเตเยว ปรินิพฺพุตสฺส ทิฏฺฐธมฺมเวทนียอุปปชฺชเวทนียอปรปริยายเวทนียสฺส กมฺมสฺส อวิปกฺกวิปากญฺจ คเหตฺวา ‘‘อโหสิ กมฺมํ นาโหสิ กมฺมวิปาโก’’ติปิ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ยํ ปน วิปากวารํ น ลภี’’ติอาทิ.

依照阿毗达摩(abhidhamma)之理，分别十六种业；为以无碍解道(Paṭisambhidāmagga)之法，分别十二种业而开示，故说“其余亦尔”等。于此，对于过去世所造之业，已于过去世成熟果报者，说为“曾有业，曾有业报”，此即“于过去所积集之业”等文所说。果报时(vipākavāra)即是成熟之机。以“得果报时”一语所说之义，复以“令结生生起”等文阐明。其中，“令结生生起”一语，亦说明了能令结生之业，亦有给予持续果报之能力。然而，仅就其作为持续果报的给予者，是以“色法产生者”为首而说。对于过去之现法受业与生报受业，因缘阙如，于过去世未熟之果报；以及对于已于过去般涅槃者之现法受业、生报受业、后报受业未熟之果报，说为“曾有业，未曾有业报”，此即“然未得果报时”等文所说。

อตีตสฺเสว กมฺมสฺส อวิปกฺกวิปากสฺส ปจฺจุปฺปนฺนภเว ปจฺจยสมฺปตฺติยา วิปจฺจมานํ วิปากํ คเหตฺวา ‘‘อโหสิ กมฺมํ อตฺถิ กมฺมวิปาโก’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ยํ ปน อตีเต อายูหิต’’นฺติอาทิมาห. อตีตสฺเสว กมฺมสฺส [Pg.108] อติกฺกนฺตวิปากกาลสฺส จ ปจฺจุปฺปนฺนภเว ปรินิพฺพายนฺตสฺส จ อวิปจฺจมานวิปากํ คเหตฺวา ‘‘อโหสิ กมฺมํ นตฺถิ กมฺมวิปาโก’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อลทฺธวิปากวาร’’นฺติอาทิ. อตีตสฺเสว กมฺมสฺส วิปาการหสฺส อวิปกฺกวิปากสฺส อนาคตภเว ปจฺจยสมฺปตฺติยา วิปจฺจิตพฺพํ วิปากํ คเหตฺวา ‘‘อโหสิ กมฺมํ ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก’’ติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยํ ปน อตีเต อายูหิต’’นฺติอาทิมาห. อตีตสฺเสว กมฺมสฺส อติกฺกนฺตวิปากกาลสฺส จ อนาคตภเว ปรินิพฺพายิตพฺพสฺส อวิปจฺจิตพฺพวิปากญฺจ คเหตฺวา ‘‘อโหสิ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ยํ อนาคเต วิปากวารํ น ลภิสฺสตี’’ติอาทิ. เอวํ ตาว อตีตกมฺมํ อตีตปจฺจุปฺปนฺนานาคตวิปากาวิปากวเสน ฉธา ทสฺสิตํ.

对于过去所造、果报未熟之业，若于现在世因缘具足而果报正在成熟，则说“曾有业，今有业报”，此即“然于过去所积集”等文所说。对于过去所造、已过果报之时，以及于现在世般涅槃者未成熟之果报，则说“曾有业，今无业报”，此即“未得果报时”等文所说。对于过去所造、应有果报而未熟之业，若于未来世因缘具足而将成熟果报，则显示说“曾有业，将有业报”，此即“然于过去所积集”等文所说。对于过去所造、已过果报之时，以及于未来世将般涅槃者不会成熟之果报，则说“曾有业，将无业报”，此即“于未来不得果报时”等文所说。如是，先依过去业于过去、现在、未来有果报与无果报，开示为六种。

อิทานิ ปจฺจุปฺปนฺนภเว กตสฺส ทิฏฺฐธมฺมเวทนียสฺส อิเธว วิปจฺจมานํ วิปากํ คเหตฺวา ‘‘อตฺถิ กมฺมํ อตฺถิ กมฺมวิปาโก’’ติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยํ ปน เอตรหิ อายูหิต’’นฺติอาทิมาห. ยํ ปน เอตรหิ วิปากวารํ น ลภตีติอาทินา ตสฺเสว ปจฺจุปฺปนฺนสฺส กมฺมสฺส ปจฺจยเวกลฺเลน อิธ อวิปจฺจมานญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายนฺตสฺส อิธ อวิปจฺจมานญฺจ วิปากํ คเหตฺวา ‘‘อตฺถิ กมฺมํ นตฺถิ กมฺมวิปาโก’’ติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ. ปจฺจุปฺปนฺนสฺเสว กมฺมสฺส อุปปชฺชเวทนียสฺส อปรปริยายเวทนียสฺส จ อนาคตภเว วิปจฺจิตพฺพวิปากํ คเหตฺวา ‘‘อตฺถิ กมฺมํ ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ยํ ปน เอตรหิ อายูหิตํ อนาคเต วิปากวารํ ลภิสฺสตี’’ติอาทิ. ปจฺจุปฺปนฺนสฺเสว กมฺมสฺส อุปปชฺชเวทนียสฺส ปจฺจยเวกลฺเลน อนาคตภเว อวิปจฺจิตพฺพญฺจ อนาคตภเว ปรินิพฺพายิตพฺพสฺส อปรปริยายเวทนียสฺส อวิปจฺจิตพฺพญฺจ วิปากํ คเหตฺวา ‘‘อตฺถิ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ยํ ปน วิปากวารํ น ลภิสฺสตี’’ติอาทิ.

今者，对于现在世所造之现法受业，就其于此世正在成熟之果报，为显示“今有业，今有业报”之说，故言“然若于今所积集”等。复次，以“然若于今不得果报时”等文，就彼现在业因缘阙如于此世不熟，以及于现法中般涅槃者于此世不熟之果报，显示“今有业，今无业报”之说。对于现在所造之生报受业与后报受业，就其于未来世当熟之果报，说为“今有业，将有业报”，此即“然若于今所积集，于未来将得果报时”等文所说。对于现在所造之生报受业，因缘阙如于未来世不熟；以及于未来世将般涅槃者之后报受业不熟之果报，说为“今有业，将无业报”，此即“然若不得果报时”等文所说。

เอวญฺจ ปจฺจุปฺปนฺนกมฺมํ ปจฺจุปฺปนฺนานาคตวิปากาวิปากวเสน จตุธา ทสฺเสตฺวา อิทานิ อนาคตภเว กตสฺส กมฺมสฺส อนาคเต วิปจฺจิตพฺพวิปากํ คเหตฺวา ‘‘ภวิสฺสติ กมฺมํ ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก’’ติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยํ ปนานาคเต อายูหิสฺสตี’’ติอาทิมาห. ตสฺเสว อนาคตสฺส กมฺมสฺส ปจฺจยเวกลฺเลน อวิปจฺจิตพฺพญฺจ อนาคตภเว ปรินิพฺพายิตพฺพสฺส อวิปจฺจิตพฺพญฺจ วิปากํ คเหตฺวา ‘‘ภวิสฺสติ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ยํ ปน วิปากวารํ น ลภิสฺสตี’’ติอาทิ[Pg.109]. เอวํ อนาคตกมฺมํ อนาคตวิปากาวิปากวเสน ทฺวิธา ทสฺสิตํ. เอวนฺติอาทินา ยถาวุตฺตทฺวาทสกมฺมานิ นิคเมติ.

如是，现在业已依现在、未来有果报与无果报，开示为四种。今者，对于未来世将造之业，就其于未来当熟之果报，为显示“将有业，将有业报”之说，故言“然若于未来将积集”等。对于彼未来之业，因缘阙如而不熟；以及于未来世将般涅槃者不熟之果报，说为“将有业，将无业报”，此即“然若不得果报时”等文所说。如是，未来业已依未来有果报与无果报，开示为二种。以“如是”等语，总结如前所述之十二种业。

อิทานิ สพฺเพสุ ยถาวุตฺตปฺปเภเทสุ กมฺเมสุ ยานิ อภิธมฺมนเยน วิภตฺตานิ โสฬส กมฺมานิ, ยานิ จ ปฏิสมฺภิทามคฺคปริยาเยน วิภตฺตานิ ทฺวาทส กมฺมานิ, ตานิ สพฺพานิ สุตฺตนฺติกปริยาเยน วิภตฺเตสุ เอกาทสวิเธสุเยว กมฺเมสุ อนฺโตคธานิ, ตานิ จ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียอุปปชฺชเวทนียอปรปริยายเวทนีเยสุ ตีสุเยว อนฺโตคธานีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิติ อิมานิ เจวา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อตฺตโน ฐานา โอสกฺกิตฺวาติ อตฺตโน ยถาวุตฺตทฺวาทสโสฬสปฺปเภทสงฺขาตฏฺฐานโต ปริหาเปตฺวา, ตํ ตํ ปเภทํ หิตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. เอกาทส กมฺมานิเยว ภวนฺตีติ ตํสภาวานํเยว กมฺมานํ ทฺวาทสธา โสฬสธา จ วิภชิตฺวา วุตฺตตฺตา เอวมาห. ยสฺมา เอกาทสธา วุตฺตกมฺมานิ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียานิ วา สิยุํ อุปปชฺชเวทนียานิ วา อปรปริยายเวทนียานิ วา, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ตีณิเยว กมฺมานิ โหนฺตี’’ติ.

今者，于所有如前所述种类的业中，依阿毗达摩之理所分的十六种业，以及依无碍解道(Paṭisambhidāmagga)之法所分的十二种业，此等一切皆包含于依经教之法所分的十一种业中，而此等又皆包含于现法受业、生报受业、后报受业此三者中。为显示此义，故说“如是此等”等。其中，“从其自位退出”者，意谓从其自身所说十二种、十六种之位退出，即舍弃彼彼差别之义。言“唯有十一种业”者，乃因彼等自性之业，仅被分为十二种及十六种而说，故如是言。以所说之十一种业，或为现法受业，或为生报受业，或为后报受业，是故说“唯有三种业”。

เตสํ สงฺกมนํ นตฺถีติ เตสํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียาทีนํ สงฺกมนํ นตฺถิ, สงฺกมนํ อุปปชฺชเวทนียาทิภาวาปตฺติ. เตนาห ‘‘ยถาฐาเนเยว ติฏฺฐนฺตี’’ติ, อตฺตโน ทิฏฺฐธมฺมเวทนียาทิฏฺฐาเนเยว ติฏฺฐนฺตีติ อตฺโถ. ทิฏฺฐธมฺมเวทนียเมว หิ ปฐมชวนเจตนา, อุปปชฺชเวทนียเมว สตฺตมชวนเจตนา, มชฺเฌ ปญฺจ อปรปริยายเวทนียเมวาติ นตฺถิ เตสํ อญฺญมญฺญํ สงฺคโห, ตสฺมา อตฺตโน อตฺตโน ทิฏฺฐธมฺมเวทนียาทิสภาเวเยว ติฏฺฐนฺติ. เตเนว ภควตา – ‘‘ทิฏฺเฐ วา ธมฺเม, อุปปชฺช วา, อปเร วา ปริยาเย’’ติ ตโย วิกปฺปา ทสฺสิตา. เตเนวาห ‘‘ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ กมฺม’’นฺติอาทิ. ตตฺถ ‘‘ทิฏฺเฐ วา ธมฺเม’’ติ สตฺถา น วเทยฺยาติ อสติ นิยาเม น วเทยฺย. ยสฺมา ปน เตสํ สงฺกมนํ นตฺถิ, นิยตสภาวา หิ ตานิ, ตสฺมา สตฺถา ‘‘ทิฏฺเฐ วา ธมฺเม’’ติอาทิมโวจ.

“彼等无有转变”，即彼等现法受业等无有转变，转变即是转成生报受业等状态。是故说“如其位而住”，意即安住于各自现法受业等之位。初速行之思实为现法受业，第七速行之思实为生报受业，中间五者实为后报受业，彼等之间无有互相摄入，是故各自安住于其现法受业等之自性。正因此，世尊(bhagavā)开示了三种抉择：“或于现法，或于次生，或于后时”。是故说“现法受业”等。于此，若无此定则，导师则不说“或于现法”等语。然因彼等无有转变，其自性已定，是故导师宣说“或于现法”等语。

สุกฺกปกฺเขติ ‘‘อโลโภ นิทานํ กมฺมานํ สมุทยายา’’ติอาทินา อาคเต กุสลปกฺเข. นิรุทฺเธติ อริยมคฺคาธิคเมน อนุปฺปาทนิโรเธน นิรุทฺเธ. ตาลวตฺถุ วิย กตนฺติ ยถา ตาเล ฉินฺเน ฐิตฏฺฐาเน กิญฺจิ น โหติ, เอวํ กมฺเม ปหีเน กิญฺจิ น โหตีติ อตฺโถ. ตาลวตฺถูติ วา มตฺถกจฺฉินฺโน ตาโล วุตฺโต ปตฺตผลมกุลสูจิอาทีนํ อภาวโต. ตโต เอว โส อวิรุฬฺหิธมฺโม. เอวํ ปหีนกมฺโม สตฺตสนฺตาโน. เตนาห [Pg.110] ‘‘มตฺถกจฺฉินฺนตาโล วิยา’’ติ. อนุอภาวํ กตํ ปจฺฉโต ธมฺมปฺปวตฺติยา อภาวโต. เตนาห ‘‘ยถา’’ติอาทิ. อปฺปวตฺติกตกาโล วิยาติ พีชานํ สพฺพโส อปฺปวตฺติยา กตกาโล วิย. ฉินฺนมูลกานนฺติ กิเลสมูลสฺส สพฺพโส ฉินฺนตฺตา ฉินฺนมูลกานํ. กิเลสา หิ ขนฺธานํ มูลานิ.

于善品中，即如“无贪是诸业生起之因”等所说的善品。灭尽，即通过证得圣道，以不生之灭而灭尽。如同多罗树之事，意即如同多罗树被砍断后，于其所在之处一无所有；同样，业被断除后亦一无所有。或者，所谓“多罗树之事”，是指被砍去顶部的多罗树，因其无叶、果、花苞、嫩芽等。因此，它具有不再生长的特性。同样，有情相续(sattasantāna)中的业被断除。是故说“如同被砍去顶部的多罗树”。因后来诸法不再转起，故令其不再有。是故说“如同”等。如同种子完全不生长的时节。断根，即烦恼之根被完全斩断，因为烦恼是诸蕴之根。

เวทนียนฺติ เวทิตพฺพํ. อญฺญํ วตฺถุ นตฺถีติ อญฺญํ อธิฏฺฐานํ นตฺถิ. สุคติสญฺญิตาปิ เหฏฺฐิมนฺเตน สงฺขารทุกฺขโต อนปคตตฺตา ทุคฺคติโย เอวาติ วุตฺตํ ‘‘สพฺพา ทุคฺคติโย’’ติ, เอวํ วา เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. โลโภ เอตสฺส การณภูโต อตฺถีติ โลภํ, โลภนิมิตฺตํ กมฺมํ. ตถา โทสนฺติ เอตฺถาปิ. เตนาห ‘‘โลภโทสสีเสน โลภชญฺจ โทสชญฺจ กมฺมเมว นิทฺทิฏฺฐ’’นฺติ. วฏฺฏวิวฏฺฏนฺติ วฏฺฏญฺจ วิวฏฺฏญฺจ.

应感受，即应被感受。无其他事，即无其他所依。即使被称为善趣，但因未脱离行苦，故仍是恶趣，因此说“一切恶趣”；于此，或应如是见其义。有贪为此因，即是贪，以及以贪为相之业。嗔亦如是。是故说：“以贪、嗔为首，即指示了由贪所生及由嗔所生的业。”流转与还灭，即流转与还灭。

นิทานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

因缘经释义 终。

๕. หตฺถกสุตฺตวณฺณนา

5. 哈达葛经释义

๓๕. ปญฺจเม อาฬวิยนฺติ อาฬวิรฏฺเฐ, น อาฬวินคเร. เตนาห ‘‘อาฬวิยนฺติ อาฬวิรฏฺเฐ’’ติ. อถาติ อวิจฺเฉทตฺเถ นิปาโต. ตตฺถ ภควโต นิสชฺชาย อวิจฺฉินฺนาย เอวาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘เอว’’นฺติอาทิ. หตฺถโต หตฺถํ คตตฺตาติ อาฬวกสฺส ยกฺขสฺส หตฺถโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส หตฺถํ, ตโต ราชปุริสานํ หตฺถํ คตตฺตา.

35. 于第五，阿拉威(āḷavī)，即在阿拉威国，非阿拉威城。是故说：“阿拉威，即在阿拉威国。”Atha，是表无间断义的不变词。其义为：世尊(bhagavato)于彼处之坐不曾间断。是故说“如是”等。因从手至手传递，即从阿拉威夜叉(Āḷavaka yakkha)之手至正自觉者之手，复从彼处至王臣之手。

มาฆสฺสาติ มาฆมาสสฺส. เอวํ ผคฺคุนสฺสาติ เอตฺถาปิ. ขุรนฺตเรหิ กทฺทโม อุคฺคนฺตฺวา ติฏฺฐตีติ กทฺทโม ขุรนฺตเรหิ อุคฺคนฺตฺวา ติฏฺฐติ. จตูหิ ทิสาหิ วายนฺโต วาโต เวรมฺโภติ วุจฺจติ เวรมฺภวาตสทิสตฺตา.

摩伽(māgha)，即摩伽月。同样，于颇勒窭拏(phagguṇa)亦然。泥从蹄间涌出而住立，即泥从蹄间涌出而住立。从四方吹来之风，因其与韦蓝婆风(verambhavāta)相似，故称韦蓝婆风。

ปญฺจทฺวารกายนฺติ ปญฺจทฺวารานุสาเรน ปวตฺตํ วิญฺญาณกายํ. โขภยมานาติ กิเลสโขภวเสน โขภยมานา จิตฺตํ สงฺโขภํ กโรนฺตา. เจตสิกาติ มโนทฺวาริกจิตฺตสนฺนิสฺสิตา. เตนาห ‘‘มโนทฺวารํ โขภยมานา’’ติ. โส ราโคติ ตํสทิโส ราโค. ภวติ หิ ตํสทิเส ตพฺโพหาโร ยถา ‘‘สา เอว ติตฺติริกา, ตานิ เอว โอสธานี’’ติ. ยาทิโส หิ เอกสฺส ปุคฺคลสฺส อุปฺปชฺชนกราโค, ตาทิโส เอว ตโต อญฺญสฺส ราคภาวสามญฺญโต. เตน วุตฺตํ ‘‘ตถารูโป [Pg.111] ราโค’’ติอาทิ. อิจฺฉิตาลาเภน รชนีเยสุ วา นิรุทฺเธสุ วตฺถูสุ โทมนสฺสุปฺปตฺติยา โทสปริฬาหานํ สมฺภโว เวทิตพฺโพ.

“五门身”(Pañcadvārakāyaṃ)即随五门转起的识身。“扰动”(Khobhayamānā)即以烦恼的扰动而扰动，令心动摇。“心所”(Cetasikā)即依附于意门心者。是故说“扰动意门”。“彼贪”(So rāgo)即与彼相似之贪。对于相似者，确实有此称呼，例如“此即鹧鸪鸟(tittirikā)，彼即药草(osadhānī)”。因为一个人(puggala)生起的贪，就贪的自性而言，与另一个人所生者是相似的。是故说“如是之贪”等。应知，因未得所欲，或于可爱事物已灭而生忧，故有嗔的热恼生起。

น ลิมฺปติ อนุปลิตฺตจิตฺตตฺตา. สีติภูโต นิพฺพุตสพฺพปริฬาหตฺตา. อาสตฺติโย วุจฺจนฺติ ตณฺหาโย ตตฺถ ตตฺถ อาสญฺชนฏฺเฐน. ทรถนฺติ ปริฬาหชาตํ. เจตโสติ สามิวจนํ.

不染着，因心不染着故。已清凉，因一切热恼皆已熄灭故。执着，被称为渴爱，以于处处黏着为义。苦恼(daratha)，即热恼所生。心(cetaso)，是属格语。

หตฺถกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

哈达葛经释义 终。

๖. เทวทูตสุตฺตวณฺณนา

6. 天使经释义

๓๖. ฉฏฺเฐ เทวทูตานีติ ลิงฺควิปลฺลาสํ กตฺวา วุตฺตนฺติ อาห ‘‘เทวทูตา’’ติ, อุภยลิงฺคํ วา เอตํ ปทํ, ตสฺมา นปุํสกลิงฺควเสน ปาฬิยํ วุตฺตสฺส ปุลฺลิงฺควเสน อตฺถทสฺสนํ กตํ. เทโวติ มจฺจูติ อภิภวนฏฺเฐน สตฺตานํ อตฺตโน วเส วตฺตาปนโต มจฺจุราชา ‘‘เทโว’’ติ วุจฺจติ. ยถา หิ เทโว ปกติสตฺเต อภิภวติ, เอวํ มจฺจุ สพฺพสตฺเต อภิภวติ, ตสฺมา เทโว วิยาติ เทโว. ‘‘ตสฺส ทูตา’’ติ วตฺวา อิทานิสฺส ทูเต เตสํ ทูตภาวญฺจ วิภาเวตุํ ‘‘ชิณฺณพฺยาธิมตา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตน โจทนตฺเถน เทวสฺส ทูตา วิยาติ เทวทูตาติ ทสฺเสติ. ‘‘อหํ อสุกํ ปมทฺทิตุํ อาคมิสฺสามิ, ตุวํ ตสฺส เกเส คเหตฺวา มา วิสฺสชฺเชหี’’ติ มจฺจุเทวสฺส อาณากรา ทูตา วิยาติ หิ ทูตาติ วุจฺจนฺติ.

36. 于第六，天使(devadūtāni)，是作了性转换(liṅgavipallāsaṃ)而说为“天使(devadūtā)”。或者，此词为双性，因此，对于圣典(pāḷi)中以中性所说者，此处以阳性作义之开示。天，即死神。因以征服义，令有情随己力而转，故死王被称为“天”。如天神征服普通有情，死神亦征服一切有情，是故如天神，故为“天”。说了“彼之使者”后，今为阐明彼之使者及其使者之身份，故说“衰老、疾病、死亡”等。以此督促义，显示其如天神之使者，故为“天使”。如死天神之传令者：“我将去降伏某人，汝当捉其发，勿令放脱。”如是者，被称为“使者”。

อิทานิ สทฺธาตพฺพฏฺเฐน เทวา วิย ทูตาติ เทวทูตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เทวา วิย ทูตา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อลงฺกตปฺปฏิยตฺตายาติ อิทํ อตฺตโน ทิพฺพานุภาวํ อาวิกตฺวา ฐิตายาติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. เทวตาย พฺยากรณสทิสเมว โหติ น จิรสฺเสว ชราพฺยาธิมรณสฺส สมฺภวโต. วิสุทฺธิเทวานนฺติ ขีณาสวพฺรหฺมานํ. เต หิ จริมภเว โพธิสตฺตานํ ชิณฺณาทิเภทํ ทสฺเสนฺติ, ตสฺมา อนฺติมภวิกโพธิสตฺตานํ วิสุทฺธิเทเวหิ อุปฏฺฐาปิตภาวํ อุปาทาย ตทญฺเญสมฺปิ เตหิ อนุปฏฺฐาปิตานมฺปิ ตถา โวหริตพฺพตา ปริยายสิทฺธาติ เวทิตพฺพา. ทิสฺวาวาติ [Pg.112] วิสุทฺธิเทเวหิ ทสฺสิเต ทิสฺวาว. ตโตเยว หิ เต วิสุทฺธิเทวานํ ทูตา วุตฺตา.

今为显示以应信之义，使者如天神，故为“天使”，而说“使者如天神”等。其中，“装饰庄严”，此为显示“显现自身天神威力而住立”而说。此实与天女之记说相似，因老、病、死不久即会发生。清净天神，即漏尽梵天。他们于菩萨最后有中示现老等差别。是故，基于最后有之菩萨为清净天神所促发，应知对于其他未为彼等所促发者，亦可作如是称说，此乃转说成就。见已，即见清净天神所示现者。正因如此，彼等被称为清净天神之使者。

กสฺมา อารทฺธนฺติ เกวลํ เทวทูเต เอว สรูปโต อทสฺเสตฺวาติ อธิปฺปาโย. เทวานํ ทูตานํ ทสฺสนูปายตฺตา ตถา วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เทวทูตา…เป… สมนุยุญฺชตี’’ติ อาห. ตตฺถ เทวทูตา…เป… ทสฺสนตฺถนฺติ เทวทูตานํ อนุยุญฺชนฏฺฐานูปคสฺส กมฺมสฺส ทสฺสนตฺถํ.

为何发起？意谓：非仅从自性上显示天使。为显示其为见天使之方便，故如是说，而说“天使……诘问”。其中，“天使……为显示”，意即为显示与诘问天使之处相应的业。

เอกจฺเจ เถราติ อนฺธกาทิเก วิญฺญาณวาทิโน จ สนฺธาย วทติ. เนรยิเก นิรเย ปาเลนฺติ ตโต นิคฺคนฺตุํ อปฺปทานวเสน รกฺขนฺตีติ นิรยปาลา. อถ วา นิรยปาลตาย เนรยิกานํ นิรยทุกฺเขน ปริโยนทฺธาย อลํ สมตฺถาติ นิรยปาลา. ตนฺติ ‘‘นตฺถิ นิรยปาลา’’ติ วจนํ. ปฏิเสธิตเมวาติ ‘‘อตฺถิ นิรเยสุ นิรยปาลา อตฺถิ จ การณิกา’’ติอาทินา นเยน อภิธมฺเม (กถา. ๘๖๖) ปฏิเสธิตเมว. ยทิ นิรยปาลา นาม น สิยุํ, กมฺมการณาปิ น ภเวยฺย. สติ หิ การณิเก กมฺมการณาย ภวิตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ. เอตฺถาห – ‘‘กึ ปเนเต นิรยปาลา เนรยิกา, อุทาหุ อเนรยิกา’’ติ. กิญฺเจตฺถ – ยทิ ตาว เนรยิกา นิรยสํวตฺตนิเยน กมฺเมน นิพฺพตฺตา, สยมฺปิ นิรยทุกฺขํ ปจฺจนุภเวยฺยุํ, ตถา สติ อญฺเญสํ เนรยิกานํ ฆาตนาย อสมตฺถา สิยุํ, ‘‘อิเม เนรยิกา อิเม นิรยปาลา’’ติ ววตฺถานญฺจ น สิยา. เย จ เย ฆาเตนฺติ, เตหิ สมานรูปพลปฺปมาเณหิ อิตเรสํ ภยสนฺตาสา น สิยุํ. อถ อเนรยิกา, เนสํ ตตฺถ กถํ สมฺภโวติ? วุจฺจเต – อเนรยิกา นิรยปาลา อนิรยคติสํวตฺตนิยกมฺมนิพฺพตฺติโต. นิรยูปปตฺติสํวตฺตนิยกมฺมโต หิ อญฺเญเนว กมฺมุนา เต นิพฺพตฺตนฺติ รกฺขสชาติกตฺตา. ตถา หิ วทนฺติ สพฺพตฺถิวาทิโน –

“某些长老”是指安达卡派(Andhaka)等识论者。地狱卒(nirayapālā)在地狱中看守罪人，不让他们有机会逃脱，因此得名。或者说，他们有能力处置被地狱之苦所缠缚的地狱众生，故名地狱卒。至于“没有地狱卒”的说法，在《阿毗达摩》(Abhidhamma)的《论事》(Kathāvatthu 866)中，已经通过“地狱中有地狱卒，也有行刑者”等论述予以驳斥。如果没有地狱卒，那么业所致的惩罚也就不应存在。其意为：正因为有行刑者，业的惩罚才得以发生。因此说“正如……”等。此处有人问：“这些地狱卒是地狱众生，还是非地狱众生？”对此，若地狱卒是由导致投生地狱的业所生，那么他们自己也应承受地狱之苦，如此便无力伤害其他地狱众生，也无法区分“这是地狱众生，这是地狱卒”。而那些行刑者若与被行刑者有同样的身形、力量，便无法使对方感到恐惧。若他们是非地狱众生，又如何能存在于地狱中？回答是：地狱卒是非地狱众生，由不导致投生地狱的业所生。他们是由不同于投生地狱之业的另一种业所生，因为他们属于罗刹(rakkhasa)一类。正如说一切有部(Sarvāstivādin)论师所说：

‘‘โกธา กุรูรกมฺมนฺตา, ปาปาภิรุจิโน ตถา;

ทุกฺขิเตสุ จ นนฺทนฺติ, ชายนฺติ ยมรกฺขสา’’ติ.

忿怒为性造恶行，耽溺邪恶乐不停，幸灾乐祸苦中喜，此辈化作阎罗使。

ตตฺถ ยเทเก วทนฺติ ‘‘ยาตนาทุกฺขํ ปฏิสํเวเทยฺยุํ, อถ วา อญฺญมญฺญํ ฆาเตยฺยุ’’นฺติอาทิ, ตยิทํ อสารํ นิรยปาลานํ เนรยิกภาวสฺเสว [Pg.113] อภาวโต. ยทิปิ อเนรยิกา นิรยปาลา, อโยมยาย ปน อาทิตฺตาย สมฺปชฺชลิตาย สโชติภูตาย นิรยภูมิยา ปริกฺกมมานา กถํ ทาหทุกฺขํ นานุภวนฺตีติ? กมฺมานุภาวโต. ยถา หิ อิทฺธิมนฺโต เจโตวสิปฺปตฺตา มหาโมคฺคลฺลานาทโย เนรยิเก อนุกมฺปนฺตา อิทฺธิพเลน นิรยภูมึ อุปคตา ทาหทุกฺเขน น พาธียนฺติ, เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ.

其中，有些人说“他们会感受刑罚之苦，或者互相杀害”等，这些说法没有根据，因为地狱卒本身不具有地狱众生的性质。即使那些不是地狱众生的地狱卒，在燃烧炽热、火光熊熊的铁制地狱地面上走动时，为什么不会感受到燃烧的痛苦呢？这是由于业力的缘故。正如拥有神通、获得心自在的大目犍连(Mahāmoggallāna)等，为了怜悯地狱众生而以神通力到达地狱，也不受燃烧之苦，此事也应当这样理解。

อิทฺธิวิสยสฺส อจินฺเตยฺยภาวโตติ เจ? อิทมฺปิ ตํสมานํ กมฺมวิปากสฺส อจินฺเตยฺยภาวโต. ตถารูเปน หิ กมฺมุนา เต นิพฺพตฺตา ยถา นิรยทุกฺเขน อพาธิตา เอว หุตฺวา เนรยิเก ฆาเตนฺติ, น เจตฺตเกน พาหิรวิสยาภาโว ยุชฺชติ อิฏฺฐานิฏฺฐตาย ปจฺเจกํ ทฺวารปุริเสสุปิ วิภตฺตสภาวตฺตา. ตถา หิ เอกจฺจสฺส ทฺวารสฺส ปุริสสฺส จ อิฏฺฐํ เอกจฺจสฺส อนิฏฺฐํ, เอกจฺจสฺส จ อนิฏฺฐํ เอกจฺจสฺส อิฏฺฐํ โหติ. เอวญฺจ กตฺวา ยเทเก วทนฺติ ‘‘นตฺถิ กมฺมวเสน เตชสา ปรูปตาปน’’นฺติอาทิ, ตทปาหตํ โหติ. ยํ ปน วทนฺติ ‘‘อเนรยิกานํ เตสํ กถํ ตตฺถ สมฺภโว’’ติ นิรเย เนรยิกานํ ยาตนาสพฺภาวภาวโต. เนรยิกสตฺตยาตนาโยคฺคญฺหิ อตฺตภาวํ นิพฺพตฺเตนฺตํ กมฺมํ ตาทิสนิกนฺติ วินามิตํ นิรยฏฺฐาเน เอว นิพฺพตฺเตติ. เต หิ เนรยิเกหิ อธิกตรพลาโรหปริณาหา อติวิย ภยานกทสฺสนา กุรูรตรปโยคา จ โหนฺติ. เอเตเนว ตตฺถ เนรยิกานํ วิพาธกกากสุนขาทีนมฺปิ นิพฺพตฺติยา อตฺถิภาโว สํวณฺณิโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

（若说这是）因为神通境界不可思议吗？这与业报不可思议是同样的道理。他们正是由那样的业所生，才能在不受地狱之苦的情况下折磨地狱众生。不能因此就说不存在外在境界，因为每个狱卒(dvārapurisa)都有各自不同的好恶。确实，某个狱卒喜欢的，另一个可能不喜欢；某个不喜欢的，另一个可能喜欢。这样一来，那些说“不存在由业力导致以火折磨他人的事”等观点，就被驳倒了。至于他们所说“非地狱众生如何能存在于彼处”，这是因为地狱中确实存在对地狱众生的折磨。那产生适合折磨地狱众生之身体的业，被那样的欲求所引，使其就在地狱之处产生。他们比地狱众生更强壮、更高大，样貌极其恐怖，手段也更残忍。由此可知，地狱中存在折磨地狱众生的乌鸦、狗等，也应作如是解。

กถมญฺญคติเกหิ อญฺญคติกพาธนนฺติ จ น วตฺตพฺพํ อญฺญตฺถาปิ ตถา ทสฺสนโต. ยํ ปเนเก วทนฺติ ‘‘อสตฺตสภาวา เอว นิรเย นิรยปาลา นิรเย สุนขาทโย จา’’ติ, ตมฺเปเตสํ มติมตฺตํ อญฺญตฺถ ตถา อทสฺสนโต. น หิ กาจิ อตฺถิ ตาทิสี ธมฺมปฺปวตฺติ, ยา อสตฺตสภาวา, สมฺปติสตฺเตหิ อปฺปโยชิตา จ อตฺถกิจฺจํ สาเธนฺตี ทิฏฺฐปุพฺพา. เปตานํ ปานียนิวารกานํ ทณฺฑาทิหตฺถานญฺจ ปุริสานํ สพฺภาเว อสตฺตภาเว จ วิเสสการณํ นตฺถีติ ตาทิสานํ สพฺภาเว กึ ปาปกานํ วตฺตพฺพํ. สุปิโนปฆาโตปิ อตฺถกิจฺจสมตฺถตาย อปฺปมาณํ ทสฺสนาทิมตฺเตนปิ [Pg.114] ตทตฺถสิทฺธิโต. ตถา หิ สุปิเน อาหารูปโภคาทินา น อตฺถสิทฺธิ, อิทฺธินิมฺมานรูปํ ปเนตฺถ ลทฺธปริหารํ อิทฺธิวิสยสฺส อจินฺเตยฺยภาวโต. อิธาปิ กมฺมวิปากสฺส อจินฺเตยฺยภาวโตติ เจ? ตํ น, อสิทฺธตฺตา. เนรยิกานํ กมฺมวิปาโก นิรยปาลาติ สิทฺธเมตฺตํ, วุตฺตนเยน ปาฬิโต จ เตสํ สตฺตภาโว เอว สิทฺโธ. สกฺกา หิ วตฺตุํ สตฺตสงฺขาตา นิรยปาลสญฺญิตา ธมฺมปฺปวตฺติ สาภิสนฺธิกปรูปฆาติ อตฺถกิจฺจสพฺภาวโต โอชาหาราทิ รกฺขสสนฺตติ วิย. อภิสนฺธิปุพฺพกตา เจตฺถ น สกฺกา ปฏิกฺขิปิตุํ ตถา ตถา อภิสนฺธิยา ฆาตนโต. ตโต เอว น สงฺฆาตปพฺพเตหิ อเนกนฺติกตา. เย ปน วทนฺติ ‘‘ภูตวิเสสา เอว เต วณฺณสณฺฐานาทิวิเสสวนฺโต เภรวาการา นรกปาลาติ สมญฺญํ ลภนฺตี’’ติ, ตทสิทฺธํ อุชุกเมว ปาฬิยํ ‘‘อตฺถิ นิรเย นิรยปาลา’’ติ วาทสฺส ปติฏฺฐาปิตตฺตา.

也不应说“不同趣的众生如何能伤害另一趣的众生”，因为在别处也见到过这样的事。至于有人说‘地狱中的狱卒、恶犬等都没有有情自性’，这也只是他们的臆想，因为在别处未曾见过此类情况。从未见过任何法的生起是无有情自性，且不由现存有情所驱使而能成办其事的。既然饿鬼道中那些手持棍杖阻止饿鬼饮水的人是有情，那么对于（狱卒）是有情这一点，又有什么可质疑的呢？梦中的伤害也不能作为其能成办实事的证明，因为其目的仅通过看见等就能达成。例如，在梦中受用饮食等并不能成就实事，但神通所化现的色身在此是例外，因为神通境界不可思议。若说此处也是因为业报不可思议，则不然，因为此说不成立。“地狱卒是地狱众生的业报”，此说已成立；且依前述之理，其有情自性也为圣典所确立。确实可以说，名为狱卒的有情法之生起，是有意图地伤害他者，且具有实际作用，如同吸食精气的罗刹一族。此处，其行为由意图所主导是不可否认的，因为他们是如此这般地怀着意图去伤害。因此，这与（无情识的）众合山地狱并非不确定。至于有人说‘他们是某种特殊的鬼神，具有特殊的色相、形貌，形象可怖，因此得到“狱卒”之名’，此说不成立，因为圣典中已直接确立‘地狱中有狱卒’之说。

อปิจ ยถา อริยวินเย นรกปาลานํ ภูตมตฺตตา อสิทฺธา, ตถา ปญฺญตฺติมตฺตวาทิโนปิ ภูตมตฺตตา อสิทฺธา สพฺพโส รูปธมฺมานํ อตฺถิภาวสฺเสว อปฺปฏิชานนโต. น หิ ตสฺส ภูตานิ นาม ปรมตฺถโต สนฺติ. ยทิ ปรมตฺถํ คเหตฺวา โวหรติ, อถ กสฺมา จกฺขุรูปาทีนิ ปฏิกฺขิปตีติ? ติฏฺฐเตสา อนวฏฺฐิตตกฺกานํ อปฺปหีนวิปลฺลาสานํ วาทวีมํสา. เอวํ อตฺเถว นิรเย นิรยปาลาติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ. สติ จ เนสํ สพฺภาเว อสติปิ พาหิเร วิสเย นรเก วิย เทสาทินิยโม โหตีติ วาโท น สิชฺฌติ, สติ เอว ปน พาหิเร วิสเย เทสาทินิยโมติ ทฏฺฐพฺพํ.

再者，正如在圣律中，（认为）狱卒仅是物质元素的说法是不成立的，同样，对于“唯名论者”而言，物质元素之说也是不成立的，因为他们完全不承认色法的存在。对他们而言，胜义上并无所谓的“大种”（物质元素）存在。如果他们是依胜义而立论，那又为何否定眼、色等法呢？对于这些逻辑不定、颠倒未除者的论点，姑且不论。总之，于此应作定论：地狱中确实有狱卒。至于‘即使狱卒存在，若无外境，也会像地狱一样有处所等规定’的说法，是不能成立的。应当理解为：正因为有外境存在，才会有处所等规定。

เทวทูตสราปนวเสน สตฺเต ยถูปจิเต ปุญฺญกมฺเม ยเมติ นิยเมตีติ ยโม. ตสฺส ยมสฺส เวมานิกเปตานํ ราชภาวโต รญฺโญ. เตนาห ‘‘ยมราชา นาม เวมานิกเปตราชา’’ติ. กมฺมวิปากนฺติ อกุสลกมฺมวิปากํ. เวมานิกเปตา หิ กณฺหสุกฺกวเสน มิสฺสกํ กมฺมํ กตฺวา วินิปาติกเทวตา วิย สุกฺเกน กมฺมุนา ปฏิสนฺธึ คณฺหนฺติ. ตถา หิ มคฺคผลภาคิโนปิ โหนฺติ, ปวตฺติยํ ปน กมฺมานุรูปํ กทาจิ ปุญฺญผลํ, กทาจิ อปุญฺญผลํ ปจฺจนุภวนฺติ. เยสํ ปน อริยมคฺโค อุปฺปชฺชติ, เตสํ มคฺคาธิคมโต ปฏฺฐาย ปุญฺญผลเมว อุปฺปชฺชตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อปุญฺญผลํ ปุพฺเพ วิย กฏุกํ น โหติ, มนุสฺสตฺตภาเว ฐิตานํ [Pg.115] วิย มุทุกเมว โหตีติ อปเร. ธมฺมิโก ราชาติ เอตฺถ ตสฺส ธมฺมิกภาโว ธมฺมเทวปุตฺตสฺส วิย อุปฺปตฺตินิยโต ธมฺมตาวเสน เวทิตพฺโพ. ทฺวาเรสูติ อวีจิมหานรกสฺส จตูสุ ทฺวาเรสุ. ขีณาสวา พฺราหฺมณา นาม อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน.

以提醒天神使者的方式，依有情所积之善业而约束、规定（其趣向），故名阎摩(Yama)。彼阎摩是毗摩那饿鬼(vemānikapeta)之王，故称王。是故说“阎摩王是毗摩那饿鬼之王”。业报者，不善业之异熟也。毗摩那饿鬼造作黑白相杂之业，犹如堕恶趣天(vinipātikadevatā)，依善业而得结生。他们亦能分证道果，然于生命流转中，则随其业，时而感受善果，时而感受不善果。然而，对于那些生起圣道者，当知从证得圣道起，唯生善果。不善之果不像以前那般剧烈；另有论师说，仅如处于人道时般轻微。于“法王”一词，其如法之性，应知如法天子(dhammadevaputta)一般，由出生而定，乃是法尔如是。“于诸门”者，于无间(Avīci)大地狱之四门也。“漏尽婆罗门”，是依最上之义而说。

อนุโยควตฺตนฺติ อนุโยเค กเต วตฺติตพฺพวตฺตํ. อาโรเปนฺโตติ การาเปนฺโต, อตฺตโน ปุจฺฉํ อุทฺทิสฺส ปฏิวจนํ ทาเปนฺโต ปุจฺฉติ. ปรสฺส หิ อธิปฺปายํ ญาตุํ อิจฺฉนฺโต ตทุปคํ ปโยคํ กโรนฺโต ปุจฺฉติ นาม. ลทฺธินฺติ คาหํ. ปติฏฺฐาเปนฺโตติ ตตฺถ นิจฺจกาลํ การาเปนฺโต. การณํ ปุจฺฉนฺโตติ ยุตฺตึ ปุจฺฉนฺโต. สมนุภาสตีติ ยถานุยุตฺตมตฺถํ วิภูตํ กตฺวา กเถติ.

随问行(anuyogavatta)者，谓于被询问时应行之行。令说(āropento)者，谓令其作答，为己之问而令其给出答复，即为欲知他人之意图而作相应之提问。见(laddhi)者，谓执取。令安立(patiṭṭhāpento)者，谓令其于彼处恒常作此行。问因(kāraṇaṃ pucchanto)者，谓询问其理据。详说(samanubhāsati)者，谓依所问之义，详尽阐述。

ชิณฺณนฺติ ชราปตฺติยา ชิณฺณํ. เอกจฺโจ ทหรกาลโต ปฏฺฐาย ปณฺฑุโรคาทินา อภิภูตกายตาย ชิณฺณสทิโส โหติ, อยํ น ตถา ชราปตฺติยา ชิณฺโณติ ทสฺเสติ. โคปานสี วิย วงฺกนฺติ วงฺกโคปานสี วิย วงฺกํ. น หิ วงฺกภาวสฺส นิทสฺสนตฺถํ อวงฺกโคปานสี คยฺหติ. ภคฺคนฺติ ภคฺคสรีรํ กฏิยํ ภคฺคกายตฺตา. เตนาห ‘‘อิมินาปิสฺส วงฺกภาวเมว ทีเปตี’’ติ. ทณฺฑปฏิสรณนฺติ ฐานคมเนสุ ทณฺโฑ ปฏิสรณํ เอตสฺสาติ ทณฺฑปฏิสรณํ เตน วินา วตฺติตุํ อสมตฺถตฺตา. เตนาห ‘‘ทณฺฑทุติย’’นฺติ. ชราตุรนฺติ ชราย ปตฺถตสํกิลนฺตกายํ. สพฺพโส กิมิหตํ วิย มหาขลฺลาฏํ สีสมสฺสาติ มหาขลฺลาฏสีสํ. สญฺชาตวลินฺติ สมนฺตโต ชาตวลิกํ. ชราธมฺโมติ ชราปกติโก. เตนาห ‘‘ชราสภาโว’’ติ. สภาโว จ นาม เตโชธาตุยา อุณฺหตา วิย น กทาจิ วิคจฺฉตีติ อาห ‘‘อปริมุตฺโต ชรายา’’ติอาทิ.

衰老(jiṇṇa)者，谓因老而衰败。有些人自幼即受黄疸病等侵袭，身体状如衰老者，此旨在显示其并非因年老而衰老。如弯曲之屋脊椽般弯曲(gopānasī viya vaṅka)，谓如弯曲之屋脊椽般弯曲。为示弯曲之状，不取不弯曲之屋脊椽。毁坏(bhagga)者，谓身体毁坏，因腰部身体毁坏故。是故说“此亦仅显示其弯曲之状”。以杖为依靠(daṇḍapaṭisaraṇa)者，谓于站立行走时，杖为其依靠，以无杖则不能行故。是故说“以杖为伴”。老病(jarātura)者，谓被老所侵扰、疲惫之身。大秃头(mahākhallāṭasīsa)者，谓其头顶大秃，犹如被虫蛀蚀。遍生皱纹(sañjātavali)者，谓周遍生起皱纹。衰老法(jarādhamma)者，谓以衰老为性。是故说“衰老之自性”。此自性犹如火界之热性，永不消失，是故说“未能解脱衰老”等。

อตฺถโต เอวํ วทติ นาม, วาจาย อวทนฺโตปิ อตฺถาปตฺติโต เอวํ วทนฺโต วิย โหติ วิญฺญูนนฺติ อตฺโถ. ตรุโณ อโหสึ โยพฺพเนน สมนฺนาคโต. อูรูนํ พลํ เอตสฺส อตฺถีติ อูรุพลี. เตน ทูเรปิ คมนาคมนลงฺฆนาทิสมตฺถตํ ทสฺเสติ, พาหุพลีติ ปน อิมินา หตฺเถหิ กาตพฺพกิจฺจสมตฺถตํ, ชวคฺคหเณน เวคสา ปวตฺติสมตฺถตํ. อนฺตรหิตาติ นฏฺฐา. เอตฺถ จ น โข ปนาหนฺติอาทิ ชราย เทวทูตภาวทสฺสนํ. เตนาห ‘‘เตเนส เทวทูโต นาม ชาโต’’ติ. อาพาธสฺส [Pg.116] อตฺถิตาย อาพาธิกํ. วิวิธํ ทุกฺขํ อาทหตีติ พฺยาธิ, วิเสเสน วา อาธิยติ เอเตนาติ พฺยาธิ, พฺยาธิ สํชาโต เอตสฺสาติ พฺยาธิตํ. เอส นโย ทุกฺขิตนฺติ เอตฺถาปิ.

从义理上说，他即是如此言说；虽未以言语明说，然对智者而言，由文义可推知，犹如其如此言说。我曾年轻，具足青春活力。具足大腿之力，故名“腿力士”(ūrubalī)，以此显示其有能力远行、往返、跨越等；以“臂力士”(bāhubalī)一词，则显示其有能力以手做应做之事；以“迅猛”(java)则显示其有能力快速行动。已消失(antarahita)者，谓已坏灭。于此，“我亦不免……”等语，乃显示衰老作为天神使者之相。是故说“因此，彼成了名为天神使者”。因有疾病(ābādha)之存在，故称有病(ābādhika)。带来种种痛苦，故名疾病(byādhi)；或由此而受特殊折磨，故名疾病；疾病生于其身，故名患病(byādhita)。此理亦适用于苦恼(dukkhita)者。

ทุติยํ เทวทูตนฺติ เอตฺถาปิ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. พฺยาธินา อภิหโตติ พฺยาธินา พาธิโต, อุปทฺทุโตติ อตฺโถ.

“第二天使者”，于此亦应依已说之理而理解其义。“被疾病侵袭”(byādhinā abhihato)者，谓被疾病所困扰，即受苦恼之义。

วิปริภินฺนวณฺโณติ วิปริภินฺนนีลวณฺโณ. ตญฺหิ ยตฺถ ยตฺถ คหิตปุพฺพกํ, ตตฺถ ตตฺถ ปณฺฑุวณฺณํ, มํสุสฺสทฏฺฐาเน รตฺตวณฺณํ, เยภุยฺเยน จ นีลสาฏกปารุตํ วิย โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘วิปริภินฺนนีลวณฺโณ’’ติ.

颜色变异(viparibhinnavaṇṇa)者，谓变异之青色。彼身凡先前受压之处，皆呈黄白色；肌肉隆起之处，呈红色；且大部分地方，犹如披着青色之衣。是故说“变异之青色”。

‘‘โก ลภติ, โก น ลภตี’’ติ นิรยุปคสฺเสว วเสนายํ วิจารณาติ ‘‘เยน ตาว พหุ ปาปํ กต’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. พหุ ปาปํ กตนฺติ พหุโส ปาปํ กตํ. เตน ปาปสฺส พหุลีกรณมาห. พหูติ วา มหนฺตํ. มหตฺโถปิ หิ พหุสทฺโท ทิสฺสติ ‘‘พหุ วต กตํ อสฺสา’’ติอาทีสุ, ครุกนฺติ วุตฺตํ โหติ. โส ครุกํ พหุลํ วา ปาปํ กตฺวา ฐิโต นิรเย นิพฺพตฺตติเยว, น ยมปุริเสหิ ยมสฺส สนฺติกํ นียตีติ. ปริตฺตนฺติ ปมาณปริตฺตตาย กาลปริตฺตตาย จ ปริตฺตํ. ปุริมสฺมึ อตฺเถ อครูติ อตฺโถ, ทุติยสฺมึ อพหุลนฺติ. ยถาวุตฺตมตฺถํ อุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. กตฺตพฺพเมว กโรนฺตีติ ทณฺฑเมว กโรนฺติ. อนุวิชฺชิตฺวาติ วีมํสิตฺวา. วินิจฺฉยฏฺฐานนฺติ อฏฺฏกรณฏฺฐานํ. ปริตฺตปาปกมฺมาติ ทุพฺพลปาปกมฺมา. อตฺตโน ธมฺมตายาติ ปเรหิ อสาริยมาเนปิ อตฺตโน ธมฺมตาย สรนฺติ. เต หิ ปาปกมฺมสฺส ทุพฺพลภาวโต กตูปจิตสฺส จ โอกาสารหกุสลกมฺมสฺส พลวภาวโต อตฺตโน ธมฺมตายปิ สรนฺติ. สาริยมานาปีติ ‘‘อิทํ นาม ตยา กตํ ปุญฺญกมฺม’’นฺติ ปเรหิ สาริยมานาปิ.

“谁能得到，谁不能得到”，此番考察是就堕入地狱者而言，因此才开始说“彼已造作众多恶业”等。“造作众多恶业”(bahu pāpaṃ kataṃ)者，谓多次造作恶业，此乃言恶业之增多。或“众多”(bahu)指重大。“众多”一词在“彼实已多所造作”等句中亦可见其重大之义，即是说“严重”。彼人造作严重或众多恶业后，即投生地狱，不为阎摩(Yama)之使者带至阎摩面前。“少量”(paritta)者，谓数量上少与时间上短。于前一义，意为“不严重”；于后一义，意为“不多”。为以譬喻阐明上述之义，故说“譬如”等。“只做应做之事”(kattabbameva karonti)者，即只执行刑罚。“审察”(anuvijjitvā)者，即审查(vīmaṃsitvā)。“决断之处”(vinicchayaṭṭhāna)者，即审判之处(aṭṭakaraṇaṭṭhāna)。“少量恶业”(parittapāpakamma)者，即微弱之恶业。“因自法性”(attano dhammatāya)者，谓即使不为他人所提醒，亦能因自身之法性而忆起。此等人因恶业微弱，且已造作、积集、有缘成熟之善业强大，故能因自身之法性而忆起。“亦被提醒”(sāriyamānāpi)者，谓被他人提醒“此乃汝所造之善业”。

อากาสเจติยนฺติ คิริสิขเร อพฺโภกาเส วิวฏงฺคเณ กตเจติยํ. รตฺตปเฏนาติ รตฺตวณฺเณน ปเฏน ปูเชสิ ปฏากํ กตฺวา. อคฺคิชาลสทฺทนฺติ ปฏปฏายนฺตํ นรเก อคฺคิชาลสทฺทํ สุตฺวาว. อตฺตนา ปูชิตปฏํ อนุสฺสรีติ ตทา ปฏากาย วาตปฺปหารสทฺเท นิมิตฺตสฺส คหิตตฺตา ‘‘มยา ตทา อากาสเจติเย ปูชิตรตฺตปฏสทฺโท วิยา’’ติ อตฺตนา ปูชิตปฏํ อนุสฺสริ.

空界塔(ākāsacetiya)者，谓于山顶、露天、空旷庭院中所建之塔。“以红布”(rattapaṭena)者，谓以红色之布制成旗帜而供养。“火焰之声”(aggijālasadda)者，谓一听到地狱中火焰噼啪作响之声。“忆念自己所供养之布”(attanā pūjitapaṭaṃ anussari)者，谓因当时已取风吹旗帜之声为相，故忆起自己所供养之布，心想：“此声犹如我当时于空界塔所供养之红布声。”

สุมนปุปฺผกุมฺเภนาติ [Pg.117] กุมฺภปริมาเณน สุมนปุปฺผราสินา. ‘‘ทสาธิกํ นาฬิสหสฺสกุมฺภ’’นฺติ เกจิ, ‘‘ปญฺจอมฺพณ’’นฺติ อปเร. ตีหิปิ น สรติ พลวโต ปาปกมฺเมน พฺยาโมหิโต. ตุณฺหี อโหสีติ ‘‘กมฺมารโห อย’’นฺติ ตตฺถ ปฏิการํ อปสฺสนฺโต ตุณฺหี อโหสิ.

“以一瓶素馨花”(sumanapupphakumbhena)者，谓以一瓶量的素馨花(sumana)堆。有人说“一瓶(kumbha)是超过一万那利(nāḷi)”，另一些人说“是五安巴那(ambaṇa)”。彼人因被强大恶业所迷惑，（三件善事）皆不能忆起。“他默然不语”(tuṇhī ahosi)者，谓见“此人应受业报”，于彼处不见对治之法，故默然不语。

เอกปกฺขจฺฉทนมตฺตาหีติ มชฺฌิมปฺปมาณสฺส เคหสฺส เอกจฺฉทนปฺปมาเณหิ. สุตฺตาหตํ กริตฺวาติ กาฬสุตฺตํ ปาเตตฺวา. ยถา รโถ สพฺพโส ปชฺชลิโต โหติ อโยมโย, เอวํ ยุคาทโยปิสฺส ปชฺชลิตา สโชติภูตา เอว โหนฺตีติ อาห ‘‘สทฺธึ…เป… รเถ โยเชตฺวา’’ติ. มหากูฏาคารปฺปมาณนฺติ สตฺตภูมกมหากูฏาคารปฺปมาณํ.

“仅一侧屋顶大小”(ekapakkhacchadanamatta)者，谓中等房屋单面屋顶之大小。“以线划记”(suttāhataṃ karitvā)者，即放下黑线。如同铁车完全燃烧，其车辕等亦同样燃烧发光，故说“与……共……系于车”。“大重阁大小”(mahākūṭāgārappamāṇa)者，谓七层大重阁之大小。

วิภตฺโตติ สตฺตานํ สาธารเณน ปาปกมฺมุนา วิภตฺโต. หีนํ กายนฺติ หีนํ สตฺตนิกายํ, หีนํ วา อตฺตภาวํ. อุปาทาเนติ จตุพฺพิเธ อุปาทาเน. อตฺถโต ปน ตณฺหาทิฏฺฐิคฺคาโหติ อาห ‘‘ตณฺหาทิฏฺฐิคฺคหเณ’’ติ. สมฺภวติ ชรามรณํ เอเตนาติ สมฺภโว, อุปาทานนฺติ อาห ‘‘ชาติยา จ มรณสฺส ฉ การณภูเต’’ติ. อนุปาทาติ อนุปาทาย. เตนาห ‘‘อนุปาทิยิตฺวา’’ติ. สกลวฏฺฏทุกฺขํ อติกฺกนฺตาติ จริมจิตฺตนิโรเธน วฏฺฏทุกฺขสฺส กิเลสานมฺปิ อสมฺภวโต สพฺพํ วฏฺฏทุกฺขํ อติกฺกนฺตา.

“分别”(vibhatta)是指由众生共同的恶业所分别。“下劣身”(hīnaṃ kāyaṃ)是指下劣的众生种类，或下劣的自体。“取”(upādāna)是指四种取。于义，即是爱取与见取，故说“于爱、见之取”(taṇhādiṭṭhiggahaṇa)。“老死由此而生起”，故为“生起”(sambhava)；此即“取”(upādāna)，故说“作为生与死的六种因”。“不取”(anupādā)即是不执取(anupādāya)，故说“不执取后”(anupādiyitvā)。“超越一切轮回苦”(sakalavaṭṭadukkhaṃ atikkantā)是指，因最后心之灭尽，轮回苦与诸烦恼亦不生起，故超越了一切轮回苦。

เทวทูตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《天使经》释义终。

๗. จตุมหาราชสุตฺตวณฺณนา

7. 四大王经释义

๓๗. สตฺตเม อมา สห วตฺตนฺติ ตสฺมึ ตสฺมึ กิจฺเจติ อมจฺจา, สหิตา. ปริสติ ภวาติ ปาริสชฺชา, ปริวารฏฺฐานิยา ปริสาปริยาปนฺนา. เตนาห ‘‘ปริจาริกเทวตา’’ติ. ตาตาติ อาลปนํ. เอวนฺติ ‘‘กจฺจิ พหู มนุสฺสา’’ติอาทินา วุตฺตากาเรน. อฏฺฐ วาเรติ เอกสฺมึ อฑฺฒมาเส จตุกฺขตฺตุํ ตถา อิตรสฺมินฺติ เอวํ อฏฺฐ วาเร. อธิฏฺฐหนฺตีติ อธิติฏฺฐนฺติ. ปฏิชาคโรนฺตีติ ปฏิ ปฏิ ชาคโรนฺติ. ปุญฺญํ กโรนฺตา หิ สตฺตา ชาคโรนฺติ นาม กาตพฺพกิจฺจปฺปสุตตฺตา, อิตเร ปน สุปนฺติ นาม สหิตปรหิตวิมุตฺตตฺตา. จาตุทฺทสิอุโปสถสฺส อนุคมนํ วิย ปนฺนรสิอุโปสถสฺส ปจฺจุคฺคมนํ น ลพฺภติ ทิวสาภาวโต.

37. 于第七颂，“于各项事务中共同存在”，故为“大臣”(amaccā)，即“同伴”(sahitā)。“生于会中”，故为“会众”(pārisajjā)，即处于随从地位、属于集会者。故说“侍奉天神”(paricārikadevatā)。“父亲”(tātā)是称呼语。“如是”(evaṃ)是指以“是否有众多人……”等所说的方式。“八次”(aṭṭha vāre)是指在一个半月(aḍḍhamāsa)中四次，在另一个半月中亦然，如此为八次。“住立”(adhiṭṭhahanti)即是安住(adhitiṭṭhanti)。“警醒”(paṭijāgaronti)即是数数觉醒(paṭi paṭi jāgaronti)。行福业的众生，因专注于应做之事，确实名为“觉醒者”；而其他人，因舍离自利利他，则名为“睡眠者”。十四日布萨(uposatha)可于次日行，十五日布萨则不可提前行，因无此日故。

ตโตติ [Pg.118] ตโต ตโต. ตํ อุปนิสฺสายาติ ตา ตา คามนิคมราชธานิโย อุปนิสฺสาย. อธิวตฺถาติ อารามวนรุกฺขาทีสุ อธิวตฺถา เทวตา. เตติ เต เทวา. สนฺธาย กเถตีติ ภควา กเถติ. วุตฺตนฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ.

“从彼”(tato)即是从彼、从彼（从各处）。“依止于彼”(taṃ upanissāya)即是依止于那些村庄、市镇、王城。“居住”(adhivatthā)即是居住在园林、森林、树木等处的天神。“彼等”(te)即是彼诸天神。“针对而说”(sandhāya katheti)即是世尊说。“已说”(vuttaṃ)即是义注(aṭṭhakathā)中所说。

นิจฺจํ นิพทฺธํ อุโปสโถ สํวจฺฉเร สํวจฺฉเร ปฏิ ปฏิ หริตพฺพโต ปวตฺเตตพฺพโต ปาฏิหาริยปกฺโข นาม. คุณงฺเคหีติ อุโปสถงฺเคหิ.

恒常、相续的布萨(uposatha)，因需年复一年地受持与实行，故名为“神变月”(pāṭihāriyapakkho)。“以诸德支”(guṇaṅgehi)即是以诸布萨支(uposathaṅgehi)。

วุตฺถวาโสติ วุสิตพฺรหฺมจริยวาโส. กตฺตพฺพกิจฺจนฺติ ทุกฺขาทีสุ ปริญฺญาตาทิกิจฺจํ. โอตาเรตฺวาติ ฉฑฺเฑตฺวา. ปริกฺขีณภวสํโยชโนติ สพฺพโส ขีณภวพนฺธโน. การเณน ชานิตฺวาติ วิปสฺสนาปญฺญาสหิตาย มคฺคปญฺญาย จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ชานิตฺวา.

“已住”(vuṭṭhavāso)即是梵行已住。“应作之事”(kattabbakiccaṃ)即是于苦等应遍知等事。“放下后”(otāretvā)即是舍弃后(chaḍḍetvā)。“有结已尽”(parikkhīṇabhavasaṃyojano)即是完全灭尽了有之结缚。“以因了知后”(kāraṇena jānitvā)即是以与观(vipassanā)慧相应的道慧了知四圣谛后。

ชานนฺโตติ ‘‘อรหนฺตานํ อนุกรณปฺปฏิปตฺติ เอสา, ยทิทํ สมฺมเทว อุโปสถานุฏฺฐาน’’นฺติ เอวํ อุโปสถกมฺมสฺส คุณํ ชานนฺโต. เอวรูเปนาติ ยาทิโส ภควโต อุโปสถภาโว วิหิโต, เอวรูเปน อรหนฺตานุกรเณน อุโปสถกมฺเมน. สกฺกา ปหิตตฺโต วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา ขีณาสวสมฺปตฺตึ ปาปุณิตุํ. อฏฺฐมํ อุตฺตานตฺถเมว สตฺตเม วุตฺตนยตฺตา.

“知者”(jānanto)即是了知布萨(uposatha)业的功德，即：“此是效仿阿罗汉(arahanta)的行道，即如实地行持布萨”。“以如是行相”(evarūpena)即是以如是效仿阿罗汉的布萨业，如世尊所制定的布萨。专心致志者，能策励观(vipassanā)，而达到漏尽的成就。第八颂义理明显，因已如第七颂所说之理。

จตุมหาราชสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《四大王经》释义终。

๙. สุขุมาลสุตฺตวณฺณนา

9. 细软经释义

๓๙. นวเม นิทฺทุกฺโขติ กายิกเจตสิกทุกฺขวิรหิโต. สทุกฺเข หิ สวิฆาเต สุขุมาลตฺตา อนวสรา, ตสฺมา สุขิโต นิทฺทุกฺขตาย สุขุมาโล นาม. ยาวสฺส สุขุมาลตฺตา ปรมุกฺกํสคตาติ อาห ‘‘ปรมสุขุมาโล’’ติ. อติวิย สุขุมาโลติ อตฺโถ. อนฺตมตีตํ อจฺจนฺตํ. สพฺพทา สุขุมาโลติ อาห ‘‘สตตนิทฺทุกฺโข’’ติ. จริยกาเลติ โพธิจริยาย จรณกาเล. เตนาติ โพธิสตฺเตน. อญฺญตฺถ ปน ปทุมนฺติ รตฺตํ กมลํ. ปุณฺฑรีกนฺติ เสตํ วุจฺจติ. อิตราติ อิตรโปกฺขรณิโย. ‘‘โพธิสตฺตสฺส กิรา’’ติอาทิกํ โปกฺขรณีนํ [Pg.119] อุปฺปตฺติทสฺสนํ. กุทฺทาลกมฺมกาเรติ ขณเก. โปกฺขรณิฏฺฐานานีติ โปกฺขรณิขณนโยคฺคฏฺฐานานิ. คณฺหาเปสีติ ขณาเปสิ. โปกฺขรณิสทฺโท เจตฺถ ตาทิเส ชลาสเย นิรุฬฺโห ทฏฺฐพฺโพ ปงฺกชาทิสทฺทา วิย. โสปานพาหุกานํ มตฺถกฏฺฐานํ อุณฺหีสนฺติ อธิปฺเปตํ. อุทกเสจนนาฬิกาติ อุทกจฺฉฏาวิสฺสชฺชนนาฬิยนฺตานิ. ปญฺจวิธาติ วณฺณวเสน ชาติวเสน จ.

39. 于第九颂，“无苦”(niddukkho)即是远离身苦与心苦。因为有苦、有恼时，则无细软之余地，是故，由安乐无苦而名为“细软”。因其细软已达究竟，故说“极细软”(paramasukhumālo)，义为“非常细软”。“超越边际”(antamatītaṃ)即是“究竟”(accantaṃ)。因其恒时细软，故说“恒无苦”(satataniddukkho)。“行时”(cariyakāle)即是行菩萨行时。“彼”(tena)即是菩萨。于他处，“红莲”(paduma)为红色睡莲(kamala)，“白莲”(puṇḍarīka)则被称为白色者。“其余”(itarā)即是其余莲池。“诚然菩萨……”等句，是为开示莲池之生起。“持锄者”(kuddālakammakāre)即是挖掘者。“莲池处”(pokkharaṇiṭṭhānāni)即是适合挖掘莲池之处。“令取”(gaṇhāpesi)即是令挖掘。于此，“莲池”一词，应知如“泥生”(paṅkaja)等词，于此类水池有既定含义。“阶梯扶手之顶部”，意指“顶饰”(uṇhīsa)。“洒水管”(udakasecananāḷikā)即是喷洒水沫的管道装置。“五种”(pañcavidhā)即是依颜色与种类而言。

โข ปนสฺสาติ นิปาตมตฺตํ. กาสิก-สทฺโท อติวิย สณฺเห สุขุเม มหคฺฆวตฺเถ นิรุฬฺโห, อญฺญสฺมิมฺปิ ตถาชาติเก รุฬฺหิวเสน ปวตฺตตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘อกาสิกํ จนฺทน’’นฺติ. เหมนฺเต วาโส เหมนฺตํ, เหมนฺตํ อรหตีติ เหมนฺติโก, ปาสาโท. ‘‘อิตเรสุปิ เอเสว นโย’’ติ วตฺวา ตเทว เนสํ อรหตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ เหมนฺติโก’’ติอาทิ วุตฺตํ. สชาลานีติ สชาลวาตปานานิ, อุทกยนฺตานีติ อุทกธาราวิสฺสนฺทนกยนฺตานิ. ปาสาทมตฺถเกติ ปาสาทสฺส อุปริอากาสตเล. พนฺธิตฺวาติ ปโยชิตยนฺเต สุกฺขมหึสจมฺมํ พนฺธิตฺวา. ยนฺตํ ปริวตฺเตตฺวาติ ยถาปโยชิตํ ยนฺตํ ปาสาณาโรปนตฺถญฺเจว ปุน เตสํ วิสฺสชฺชนตฺถญฺจ ปริวตฺเตตฺวา. ตสฺมึ วิสฺสชฺเชนฺตีติ ฉทนปิฏฺเฐ พทฺธสุกฺขมหึสจมฺเม วิสฺสชฺเชนฺติ.

“复次，其”(kho panassa)仅为助词。“迦尸”(kāsika)一词，用于指称极为柔软、细滑、贵重的衣物，应知此词亦因约定俗成而用于其他同类物品。故说“非迦尸产之旃檀”(akāsikaṃ candana)。“于冬日住”，故为“冬”(hemantaṃ)；“适于冬日”，故为“冬日殿”(hemantiko pāsādo)。说了“其余亦同此理”后，为显示其所适宜者，故说“于彼处，冬日殿……”等。“有网者”(sajālāni)即是有网窗者。“水机械”(udakayantāni)即是释放水流的机械。“于殿顶”(pāsādamatthake)即是于殿堂上方的空中平台。“捆绑后”(bandhitvā)即是在已设置的机械上捆绑干燥的水牛皮。“转动机械后”(yantaṃ parivattetvā)即是转动已设置的机械，以升起石头并再次释放它们。“于彼释放”(tasmiṃ vissajjenti)即是在屋顶上已捆绑的干燥水牛皮上释放。

สหสฺสถามนฺติ ปุริสสหสฺสพลํ, ปุริสสหสฺเสน วหิตพฺพภารวหํ. ปลฺลงฺเก นิสินฺโนวาติ รตนมยปลฺลงฺเก ยถานิสินฺโน เอว. อุปฺปตนาการปตฺตนฺติ อุปฺปติตฺวา ฐิตํ วิย. ชิยํ โปเถนฺตสฺสาติ ชิยาฆาตํ กโรนฺตสฺส. ชิยปฺปหารสทฺโทติ ชิยาฆาตสทฺโท. ยนฺเต พทฺธนฺติ ยนฺตพทฺธํ กตฺวา ฐปิตํ. สทฺทนฺตเรติ ถามมชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส สทฺทสวนฏฺฐาเน. คาวุตสฺส จตุตฺโถ ภาโค โกโสติปิ วุจฺจติ ทฺวิสหสฺสทณฺฑปฺปมาณฏฺฐานํ.

“千力”(sahassathāmaṃ)即是千人之力，能荷千人所荷之重。“或坐于座上”(pallaṅke nisinno vā)即是犹如坐于宝座上。“已呈跃起之相”(uppatanākārapattanti)即是犹如跃起而立。“弹弓弦者”(jiyaṃ pothentassa)即是作弓弦撞击者。“弓弦击声”(jiyappahārasaddo)即是弓弦撞击声。“系于机械”(yante baddhaṃ)即是系于机械后放置。“于声之内”(saddantare)即是在中等力气之人能闻声之处。“一伽乌塔”(gāvuta)的四分之一亦称“一俱卢舍”(kosa)，即二千弓(daṇḍa)量之处。

สพฺพฏฺฐานานีติ มหาปุริสสฺส ตานิ ตานิ สพฺพานิ วสนฏฺฐานานิ. สิขาพทฺโธติ ปุริสสภาวสฺเสว วิเสสโต ทสฺสนเมตํ. น อุปฺปิลาวิตภาวตฺถนฺติ อุปฺปิลาวิตภาวสงฺขาตํ อตฺถํ น กเถสีติ อตฺโถ. ตสฺส หิ โพธิมูเลเยว เสตุฆาโต. เตเนวาติ อปฺปมาทลกฺขณสฺส [Pg.120] ทีปนโต เอว. อตฺตานํ อติกฺกมิตฺวาติ อตฺตโน ชราปตฺตึ อจินฺเตตฺวา อฏฺฏียติ. น ปเนส มคฺเคน ปหีโน ตทา มคฺคสฺส อนธิคตตฺตา. สิกฺขํ ปฏิกฺขิปิตฺวาติ ยถาสมาทินฺนสิกฺขํ ปหาย.

“一切处”(sabbaṭṭhānāni)即是大士(mahāpurisa)所有彼彼住处。“结顶髻”(sikhābaddho)是为特别显示其丈夫之自性。“不为浮夸之义”(na uppilāvitabhāvatthanti)义为不说名为浮夸之义。因为他正是在菩提树下断除了结缚(setughāta)。“正因如此”(teneva)正是因为开示了不放逸之相。“超越自身后”(attānaṃ atikkamitvā)即是不思惟自身之衰老而苦恼。但这苦恼并非由道断除，因当时尚未证得道。“舍弃学处后”(sikkhaṃ paṭikkhipitvā)即是舍弃已如法受持的学处。

อวิปรีตพฺยาธิอาทิสภาวาวาติ เอกนฺเตน พฺยาธิอาทิสภาวา เอว. เอวํ ชิคุจฺฉาวิหาเรนาติ เอวํ สกลสฺเสว วฏฺฏทุกฺขสฺส ชิคุจฺฉนวิหาเรน วิหรนฺตสฺส. เอวํ ชิคุจฺฉนนฺติ เอวํ ปรสฺส ชิคุจฺฉนํ. ปรํ อชิคุจฺฉมาโนติ กรุณายเนน เอวํ ปรํ อชิคุจฺฉนฺโต. อภิโภสฺมีติ อภิภวิตา อสฺมิ. อุสฺสาโห อหูติ จตุรงฺคสมนฺนาคตํ วีริยเมว จตุพฺพิธสมฺมปฺปธานวีริยญฺจ อโหสิ, เยน มคฺคพฺรหฺมจริยปรายโณ ชาโต.

“是无颠倒之病等自性”(aviparītabyādhiādisabhāvāvā)即是必定是病等之自性。“以如是厌离住”(evaṃ jigucchāvihārena)即是如是对一切轮回苦以厌离而住者。“如是厌恶”(evaṃ jigucchanaṃ)即是如是厌恶他人。“不厌恶他人”(paraṃ ajigucchamāno)即是以悲心如是不厌恶他人。“我已征服”(abhibhosmi)即是“我是征服者”。“有勤奋”(ussāho ahū)即是有了具足四支的精进与四正勤的精进，由此而趣向于道与梵行。

สุขุมาลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《细软经》释义终。

๑๐. อาธิปเตยฺยสุตฺตวณฺณนา

10. 主宰经释义

๔๐. ทสเม อภิภวิตฺวา ปวตฺตนฏฺเฐน อธิปติ ยํ กิญฺจิ เชฏฺฐกํ น การกํ อตฺตานํ อธิปตีติ กตฺวา อตฺตา เอว อธิปติ, ตโต อาคตํ อตฺตาธิปเตยฺยํ. เตนาห ‘‘อตฺตาน’’นฺติอาทิ. โลกนฺติ สตฺตโลกํ. โส จ โข อิทฺธิวิธาทิคุณวิเสสยุตฺโต อธิปฺเปโต อธิปติภาวสฺส อธิปฺเปตตฺตา. นววิธํ โลกุตฺตรธมฺมนฺติ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน วุตฺตํ. อิติ ภโวติ เอวํ สมฺปตฺติภโว, ตตฺถ เอวํ อภิวุทฺธีติ. สมฺปตฺติภวสฺส เหตูติ ตํตํสมฺปตฺติภวสฺส ตตฺถ จ อภิวุทฺธิยา เหตุ. ชาตินิมิตฺตสฺส กมฺมภวสฺส กตูปจิตตฺตา ชาติ อนฺโตปวิฏฺฐา. ชราทีสุปิ เอเสว นโย เหตุสิทฺธิยา ผลสิทฺธิโต.

40. 于第十，以征服而转起之义为“主宰”；任何尊长皆非造作者，而是自认“我为主宰”，自己即是主宰，由此而来“自主”(attādhipateyya)。是故说“自己”等。“世间”指有情世间。此处意指具足神通等殊胜功德者，因主宰的状态是被如此意指的。“九种出世间法”是以最胜的解释而说。“如是存在”即如此成就的存在，于彼处如是增长。“成就存在的因”即各个成就存在的因以及于彼处增长的因。由于作为生之相的业有已被造作与积集，故生已包含在内。于老等亦是此理，因由因之成就而有果之成就。

อสลฺลีนนฺติ น สงฺโกจปฺปตฺตํ. อุปฏฺฐิตาติ กายาทิสภาวสลฺลกฺขณวเสน อุปฏฺฐิตา. อสมฺมุฏฺฐา สมฺโมสาภาวโต. อสารทฺโธติ สารมฺภสฺส สารมฺภเหตูนญฺจ วิกฺขมฺภเนน อสารทฺโธ. เอกคฺคํ อเนกคฺคภาวสฺส ทูรสมุสฺสาปิตตฺตา. นิมฺมลํ กตฺวาติ ราคาทิมลานํ อปนยเนน มลรหิตํ กตฺวา. โคปายตีติ สํกิเลสานตฺถโต รกฺขติ. อยนฺติ เอวํปฏิปนฺโน ภิกฺขุ. สุทฺธมตฺตานํ ปริหรติ อสุทฺธภาวสฺส กิเลสสฺสปิ อภาวโต.

“不退缩”即不陷入收缩。“念已建立”即以辨识身等自性之方式而建立。“不迷忘”因无迷惑。“不激愤”即以镇伏激愤及激愤之因而不激愤。“一境性”因非一境性已被远远去除。“已作无垢”即以去除贪等垢而作无垢。“守护”即从染污与无益中守护。“此”即如是行道的比丘。“护持自身清净”因无不净状态及烦恼。

อติกฺกมิตฺวา [Pg.121] มญฺญสีติ อสกฺขึ กตฺวา มญฺญสิ. ตาย ตณฺหาย นิพฺพตฺโตติ ตมฺมโย, ตณฺหาวสิโก. ตสฺส ภาโว ตมฺมยตา, ตสฺสา ตมฺมยตาย อภาเวน. น หายติ ปญฺญาทิคุณเวปุลฺลปฺปตฺติยา.

“你超越而认为”即你认为“我做不到”。“由彼爱而生”即由彼构成，为爱所支配。彼之状态为“由彼构成性”(tammayatā)，因无彼“由彼构成性”。于慧等功德之广大成就上不退失。

อาธิปเตยฺยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

主宰经释义终。

เทวทูตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

天神使者品释义终。

๕. จูฬวคฺโค

5. 小品

๑. สมฺมุขีภาวสุตฺตวณฺณนา

1. 当面经释义

๔๑. ปญฺจมสฺส ปฐเม สมฺมุโข ภวติ เยน โส สมฺมุขีภาโว, ปุรโต วิชฺชมานตา, ตสฺมา สมฺมุขีภาวา. ปุญฺญกมฺมนฺติ ทานสงฺขาตํ ปุญฺญกมฺมํ. ทฺเว ธมฺมา สุลภา พาหิรตฺตา ยถาสกํ ปจฺจยสมวาเยน ลพฺภนโต. สทฺธา ปน ทุลฺลภา ปจุรชนสฺส อนวฏฺฐิตกิจฺจตฺตา. เตเนวาห ‘‘ปุถุชฺชนสฺสา’’ติอาทิ.

41. 于第五之第一，因彼而成为面前，故为“现前”，即面前存在，是故为“现前”。“福业”即名为布施之福业。二法易得，因其为外在，且由各自缘之和合而可得。然而信难得，因多数人所作不定。是故说“于凡夫”等。

สมฺมุขีภาวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

当面经释义终。

๒. ติฐานสุตฺตวณฺณนา

2. 住处经释义

๔๒. ทุติเย มจฺฉริยเมว มลํ มจฺฉริยมลํ, จิตฺตสฺส มลีนสภาวาปาทนโต วิคตํ มจฺฉริยมลํ เอตฺถาติ วิคตมจฺฉริยมลํ. เคธาภาเวน โกจิ กิญฺจิ เทนฺโตปิ ตตฺถ อาสตฺตึ น วิสฺสชฺเชติ, อยํ ปน น ตาทิโสติ อาห ‘‘วิสฺสฏฺฐจาโค’’ติ. มลีนหตฺโถว จิตฺตวิสุทฺธิยา อภาวโต. โธตหตฺโถว โธตหตฺเถน กาตพฺพกิจฺจสาธนโต. เตน วุตฺตํ – ‘‘จิตฺเต สุทฺเธ วิสุชฺฌนฺติ, อิติ วุตฺตํ มเหสินา’’ติ. ยาจิตุํ ยุตฺโต ยาจกานํ มโนรถปูรณโต. ยาจโยโค ปโยคาสเหหิ ยาจเกหิ สุฏฺฐุ ยุตฺตภาวโต. ตํสมงฺคี เอว ตตฺถ รโต นาม, น จิตฺตมตฺเตเนวาติ อาห ‘‘ทานํ…เป… รโต นาม โหตี’’ติ.

42. 于第二，悭即是垢，为悭垢，因其令心产生染污之性。于此，悭垢已离，故为“离悭垢”。有人虽因无贪而施予某物，然于彼处不舍执着，而此人非如是，故说“舍弃已舍”。如污秽之手，因无心清净。如已洗之手，因以已洗之手成办应作之事。是故说：“心清净则诸事清净，如是大仙说。”适于乞求，因能圆满乞求者之心愿。“应求”(yācayogo)，因对有求之乞者极为相应。唯具足彼者，方名为乐于彼处，非仅以心意而已，故说“于布施……名为乐……”。

‘‘อุจฺจา, ภนฺเต’’ติ วตฺวา อยํ มํ อุจฺจโต วทตีติ จินฺเตยฺยาติ ปุน ‘‘นาติอุจฺจา ตุมฺเห’’ติ อาห, สรีเรนาติ อธิปฺปาโย. เมจกวณฺณสฺสาติ นีโลภาสสฺส. ปุจฺฉีติ ภิกฺขู ปุจฺฉิ. ภูมิยํ เลขํ ลิขนฺโต อจฺฉีติ ปฐมํ [Pg.122] มญฺเจ นิปชฺชิตฺวา อุฏฺฐาย ภูมิยํ เลขํ ลิขนฺโต อจฺฉิ ‘‘อขีณาสโวติ มญฺญนา โหตู’’ติ. ตถา หิ ราชา ขีณาสวสฺส นาม…เป… นิวตฺติ. ธชปคฺคหิตาวาติ ปคฺคหิตธชาว. สิลาเจติยฏฺฐานนฺติ ถูปารามสฺส จ มหาเจติยสฺส จ อนฺตเร สิลาย กตเจติยฏฺฐานํ. เจติยํ…เป… อฏฺฐาสิ สาวกสฺส ตํ กูฏาคารนฺติ กตฺวา.

说了“尊者，高！”后，心想“此人说我高”，于是又说“你们不太高”，意指身体。“孔雀颈色”(mecakavaṇṇa)即青蓝色。“问”即问比丘。“在地上画线而住”即先躺在床上，起来后在地上画线而住，心想“愿（国王）认为我非漏尽者”。确实，国王对名为漏尽者……返回了。“如已举之旗”即如已举之旗。“石制多处”即塔园寺(Thūpārāma)与大制多之间以石所作之制多处。制多……站立，认为“彼为声闻之重阁”。

ปจฺฉาภาเคนาติ ธมฺมกถิกสฺส เถรสฺส ปิฏฺฐิปสฺเสน. โคนโสติ มณฺฑลสปฺโป. ธมฺมสฺสวนนฺตราย พหูนํ สคฺคมคฺคปฺปฏิลาภนฺตราโย ภเวยฺยาติ อธิปฺปาเยน ‘‘ธมฺมสฺสวนนฺตรายํ น กริสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. วิสํ วิกฺขมฺเภตฺวาติ วิปสฺสนาเตเชน วิสเวคํ วิกฺขมฺเภตฺวา. คาถาสหสฺสนฺติ คาถาสหสฺสวนฺตํ. ปฏฺฐานคาถายาติ ปฏฺฐาปนคาถาย, อาทิคาถายาติ อตฺโถ. ปฏฺฐาน…เป… อวสานคาถํ เอว ววตฺถเปสิ, น ทฺวินฺนํ อนฺตเร วุตฺตํ กิลนฺตกายตฺตา. สรภาณํ สายนฺหธมฺมกถา. ปคฺคณฺหาตีติ ปจฺจกฺขํ กโรนฺตี คณฺหาติ, สกฺกจฺจํ สุณาตีติ อตฺโถ. ธมฺมกถนทิวเส ธมฺมกถิกานํ อกิลมนตฺถํ สทฺธา อุปาสกา สินิทฺธโภชนํ มธุปานกญฺจ เทนฺติ สรสฺส มธุรภาวาย สปฺปิมธุกเตลาทิญฺจ เภสชฺชํ. เตนาห ‘‘อริยวํสํ กเถสฺสามี’’ติอาทิ. จตูหิ ทาฐาหิ ฑํสิตฺวาติ ทฬฺหทฏฺฐภาวทสฺสนํ. จริสฺสามีติ สมฺมาเนสฺสามิ, สกฺกจฺจํ สุณิสฺสามีติ อตฺโถ. นิมฺมเถตฺวาติ นิมฺมทฺทิตฺวา, อปเนตฺวาติ อตฺโถ.

“于后部”即于说法长老之背后。“牛蛇”(goṇasa)即环纹蛇。意即“若障碍闻法，则会成为多人获得天界与道之障碍”，故思惟“我不作闻法之障碍”。“镇伏毒”即以观(vipassanā)之威力镇伏毒势。“千偈”即具千偈者。“于起始偈”即于建立偈，意为“于开端偈”。只确立了起始……乃至……终结偈，未说二者之间，因身疲惫。“讽诵”即黄昏说法。“受持”即现前而领受，意为“恭敬听闻”。于说法日，为令说法者不疲惫，有信之优婆塞(upāsaka)供养精美食、蜜饮，及为令声音甜美之酥油、蜜、油等药。是故说“我将说圣种”等。“以四牙咬”即显示被坚固咬住之状态。“我将行”意即“我将尊敬，我将恭敬听闻”。“搅拌”即碾碎，意为“去除”。

ติฐานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

住处经释义终。

๓. อตฺถวสสุตฺตวณฺณนา

3. 义理经释义

๔๓. ตติเย อตฺโถ นาม ผลํ, ตํ เอตสฺส วโสติ อตฺถวโส. เหตุ, อตฺโถ เอตสฺส อตฺถีติ อตฺโถ, โส เอวาติ อาห ‘‘ตโย อตฺเถ ตีณิ การณานี’’ติ. ธมฺมเทสนา นาม อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ ปกาสนาติ อาห ‘‘จตุสจฺจธมฺมํ ปกาเสตี’’ติ. อฏฺฐกถํ ญาเณน ปฏิสํเวทีติ ปาฬิปทานํ อตฺถํ วิวรณญาเณน ปฏิ ปฏิ สํเวทนสีโล ‘‘อยํ อิมสฺส ภาสิตสฺส อตฺโถ’’ติ. เอเตน อตฺถปฏิสมฺภิทาพฺยาปารมาห. ปาฬิธมฺมํ ปฏิสํเวทีติ ปาฬิคตึ ปาฬึ ปทวิวรณํ ปฏิ ปฏิ สํเวทนสีโล. เอเตน ธมฺมปฏิสมฺภิทาพฺยาปารมาห.

43. 于第三，“义”(attha)名为果，彼为此之“依”(vasa)，故为“义依”(atthavasa)。因，此有义，故为“义”。即是彼，故说“三义，三因”。“说法”名为以最胜之解释开示四圣谛，故说“开示四谛法”。“以智通达义注”即以解释巴利文句之义的智，一一通达“此为此说之意”。以此说义无碍解之作用。“通达巴利法”即一一通达巴利文路、巴利文、文句解释。以此说法无碍解之作用。

อตฺถวสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

义理经释义终。

๔. กถาปวตฺติสุตฺตวณฺณนา

4. 谈话发起经释义

๔๔. จตุตฺเถ [Pg.123] ปวตฺตินีติ ยาว อธิปฺเปตตฺถนิคมนา อวิจฺเฉเทน ปวตฺตินี. ปฏิฆาตาภาเวน อปฺปฏิหตา. นิยฺยานิกา สปฺปาฏิหีรกา.

44. 于第四，“转起”即乃至意趣之义达成而无间断地转起。因无障碍而“无碍”。“出离的”，“有神变的”。

กถาปวตฺติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

谈话发起经释义终。

๕. ปณฺฑิตสุตฺตวณฺณนา

5. 智者经释义

๔๕. ปญฺจเม ปณฺฑิตปญฺญตฺตานีติ ปณฺฑิเตหิ ปฐมํ ปญฺญตฺตานิ. กถิตานีติ เสยฺยโส กถิตานิ. มหาปุริเสหีติ พุทฺธโพธิสตฺเตหิ. กรุณาติ กรุณาเจโตวิมุตฺติ วุตฺตา. ปุพฺพภาโคติ ตสฺส อุปจาโร. ทโมติ อินฺทฺริยสํวโร ‘‘มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ ทมน’’นฺติ กตฺวา. อตฺตทมนนฺติ จิตฺตทมนํ. ปุณฺโณวาเท (ม. นิ. ๓.๓๙๖) ‘‘สกฺขิสฺสสิ โข, ตฺวํ ปุณฺณ, อิมินา ทมูปสเมนา’’ติ อาคตตฺตา ทโมติ วุตฺตา ขนฺติปิ. อาฬวเก อาฬวกสุตฺเต (สํ. นิ. ๑.๒๔๖; สุ. นิ. ๑๙๐) ‘‘สจฺจา ทมา จาคา’’ติ เอวํ วุตฺตา ปญฺญาปิ อิมสฺมึ สุตฺเต ‘‘ทโม’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. รกฺขนํ โคปนํ ปฏิชคฺคนนฺติ มาตาปิตูนํ มนุสฺสามนุสฺสกตูปทฺทวโต รกฺขนํ, พฺยาธิอาทิอนตฺถโต โคปนํ, ฆาสจฺฉาทนาทีหิ เวยฺยาวจฺจกรเณน ปฏิชคฺคนํ. สนฺโต นาม สพฺพกิเลสทรถปริฬาหูปสเมน อุปสนฺตกายวจีสมาจารตาย จ. อุตฺตมฏฺเฐน สนฺตานนฺติ มตฺเตยฺยตาทีหิ เสฏฺฐฏฺเฐน สนฺตานํ.

45. 第五，“智者所立”（paṇḍitapaññattāni）是指最初由智者所确立。“所说”（kathitāni）是指由贤善者所说。“大士”（mahāpurisehi）是指佛陀与菩萨。“悲”（karuṇā）说的是悲心解脱（karuṇācetovimutti），其前分（pubbabhāgo）是它的近行（upacāro）。“调伏”（damo）指根律仪（indriyasaṃvaro），即“调伏以意为第六的诸根”。“自调伏”（attadamanaṃ）是调伏自心。在《富楼那教诫经》（Puṇṇovādasutta）中，因有‘富楼那，你将能以此调伏与寂静……’之语，故“调伏”（damo）也指忍耐（khanti）。在阿拉威（Āḷavī）的《阿拉威经》（Āḷavakasutta）中，因有‘真实、调伏、舍离’之语，故在此经中，智慧（paññā）也可称为“调伏”（damo）。“守护、看护、照料”（rakkhanaṃ gopanaṃ paṭijagganaṃ）是指守护父母远离人与非人的侵扰，看护他们远离疾病等不幸，以及通过提供饮食衣物等来侍奉。“寂静者”（santo）是指通过平息一切烦恼、忧恼（daratha）和热恼（pariḷāha），而身语行仪皆已寂静。“以最上义而言的贤善者”（uttamaṭṭhena santānaṃ）是指因孝母等（matteyyatādīhi）而为最胜义的贤善者。

อิธ อิเมสํเยว ติณฺณํ ฐานานํ กรเณนาติ อิมสฺมึ สุตฺเต อาคตานํ ติณฺณํ ฐานานํ กรเณน นิพฺพตฺตเนน. เอตานิ…เป… การณานีติ มาตุปฏฺฐานํ ปิตุปฏฺฐานนฺติ เอตานิ ทฺเว อุตฺตมปุริสานํ การณานิ. อุตฺตมกิจฺจกรเณน หิ มาตาปิตุอุปฏฺฐากา ‘‘อุตฺตมปุริสา’’ติ วุตฺตา. เตนาห ‘‘มาตาปิตุ…เป… วุตฺโต’’ติ. อนุปทฺทวภาเวน เขมํ.

此处“由此三事”（imesaṃyeva tiṇṇaṃ ṭhānānaṃ karaṇena）是指实行与成就此经中所说的三事。“此等……因缘”（etāni…pe… kāraṇānīti）是指侍奉母亲（mātupaṭṭhānaṃ）与侍奉父亲（pitupaṭṭhānaṃ），此二者是成为最上士（uttamapurisa）的因缘。因为通过履行最上之务而侍奉父母者，被称为“最上士”。因此说“父母……所说”。因无灾患故为安稳（khemaṃ）。

ปณฺฑิตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

智者经释义终。

๖. สีลวนฺตสุตฺตวณฺณนา

6. 具戒者经释义

๔๖. ฉฏฺเฐ [Pg.124] โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกนฺติ เอตฺถ ‘‘มนุสฺสา ปุญฺญํ ปสวนฺตี’’ติ อวิเสเสน วุตฺตตฺตา ภาวนามยสฺสปิ ปุญฺญสฺส สงฺคณฺหนโต โลกุตฺตรสฺสปิ สมฺภโว ทฏฺฐพฺโพ.

46. 第六，关于世间与出世间混合，由于经文中泛指“人们行善积德”，因此也包括修习（bhāvanā）所成的福德，所以当知亦有出世间的可能。

สีลวนฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

具戒者经释义终。

๗. สงฺขตลกฺขณสุตฺตวณฺณนา

7. 有为相经释义

๔๗. สตฺตเม สเมจฺจ สมฺภูย ปจฺจเยหิ กตํ สงฺขตํ. นิมิตฺตานีติ สญฺชานนสฺส นิมิตฺตานิ. เหตุปจฺจยสมวาเย อุปฺปชฺชนํ อุปฺปาโท, อตฺตลาโภ. วโยติ ภงฺโค. ฐิตสฺสาติ อุปฺปาทกฺขณโต อุทฺธํ ฐิติกฺขณปตฺตสฺส. สา ปนสฺส อวตฺถา อุปฺปาทาวตฺถาย ภินฺนาติ กตฺวา อญฺญถตฺตํ ชราติ จ วุตฺตา. ยสฺมา ธมฺโม อุปฺปชฺชมาโน เอว ภิชฺชติ, ตถา สติ อุปฺปาทภงฺคา สมานกฺขณา สิยุํ, น จ ตํ ยุชฺชติ, ตสฺมา อุปฺปาทาวตฺถาย ภินฺนา ภงฺคาภิมุขาวตฺถา ชราติ เวทิตพฺพา. เย ปน ‘‘สงฺขารานํ ฐิติ นตฺถี’’ติ วทนฺติ, เตสํ ตํ มิจฺฉา. ยถา หิ ตสฺเสว ธมฺมสฺส อุปฺปาทาวตฺถาย ภินฺนา ภงฺคาวตฺถา อิจฺฉิตา, อญฺญถา ‘‘อญฺญํ อุปฺปชฺชติ, อญฺญํ นิรุชฺฌตี’’ติ อาปชฺชติ, เอวํ อุปฺปชฺชมานสฺส ภงฺคาภิมุขา ธมฺมา อิจฺฉิตพฺพา. สา จ ฐิติกฺขโณ. น หิ อุปฺปชฺชมาโน ภิชฺชตีติ สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ.

47. 第七，由诸缘聚集和合而造作者为“有为”（saṅkhataṃ）。“相”（nimittāni）是认识的标志。因缘和合而生起为“生”（uppādo），即自体之获得。“灭”（vayo）即是坏灭（bhaṅgo）。“住”（ṭhitassa）是指已达生起刹那之后的住刹那。此状态与生起的状态不同，故亦称“变异”（aññathattaṃ）或“老”（jarā）。若法于生起时即坏灭，则生与灭将为同一刹那，此不应理。是故当知，与生起状态不同而趋向坏灭的状态，即是“老”。至于那些说“诸行无住”者，其说为谬。犹如同一法的生起状态与坏灭状态应被视为不同，否则将堕入“此生彼灭”之过，同理，正在生起的法趋向坏灭的状态亦应被承认，而此即是住刹那。因为“正在生起即是坏灭”是不可知的。

สงฺขตนฺติ เตภูมกา ธมฺมา ปจฺจยสมุปฺปนฺนตฺตา. ยทิ เอวํ มคฺคผลธมฺมา กถนฺติ อาห ‘‘มคฺคผลานิ ปนา’’ติอาทิ. ลกฺขณกถา หิ ยาวเทว สมฺมสนตฺถา. อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปาโท, น ฐานภงฺคกฺขเณสุ. กสฺมา? อุปฺปาทอุปฺปาทกฺขณานํ อญฺญมญฺญํ ปริจฺฉินฺนตฺตา. ยถา หิ อุปฺปาทสงฺขาเตน วิกาเรน อุปฺปาทกฺขโณ ปริจฺฉินฺโน, เอวํ อุปฺปาทกฺขเณนปิ อุปฺปาโท ปริจฺฉินฺโน. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. ธมฺมปฺปวตฺติมตฺตตายปิ กาลสฺส โลกสมญฺญาวเสเนว วุตฺตํ. ลกฺขณํ น สงฺขตํ, สงฺขตํ น ลกฺขณนฺติ เนสํ เภททสฺสนํ. อวตฺถาวโต หิ อวตฺถา ภินฺนาวาติ. ปริจฺฉินฺนนฺติ เอตฺถ อุปฺปาทวเยหิ ตาว สงฺขตํ ปริจฺฉินฺนํ โหตุ, ชราย ปน ตํ กถํ ปริจฺฉินฺนนฺติ วุจฺจติ? น วุจฺจติ ปริจฺเฉโท ปุพฺพนฺตาปรนฺตมตฺเตน, อถ โข สภาวเภเทนาติ นายํ โทโส. สงฺขตํ ธมฺมชาตํ ปริจฺฉินฺนํ ตพฺพนฺตํ ธมฺมชาตํ [Pg.125] สงฺขตนฺติ ปญฺญายติ เอวํ เตสํ อภาเวน นิพฺพานเมตนฺติ ลกฺขิตพฺพโต สญฺชานิตพฺพโต. อิทานิ ‘‘ยถา หี’’ติอาทินา ยถาวุตฺตมตฺตํ อุปมาหิ วิภาเวติ.

“有为”（saṅkhataṃ）是指三界诸法，因其为缘生故。若尔，道与果法如何？答曰：“道与果等”。相的论述仅为观照之用。生（相）在生刹那，而不在住、灭刹那。何以故？因生（相）与生刹那互相区别故。犹如以名为“生”的变化来区别生刹那，同样也以生刹那来区别生（相）。其余二者（住、灭）道理亦同。时间的（概念）也只是就法的流转而言，依世俗名称而说。“相非有为，有为非相”，此为显示其区别。因为状态与具状态者是不同的。于“有界限”（paricchinnaṃ）一句，有为法可由生灭来界定，然如何由老来界定？答：界定非仅依前际后际，而是依自性之差别，故无此过。有为法被了知为有界限、有终结的法；同样，因无彼等（相），涅槃应被标记、被了知为（无为）。现在以“譬如”等（譬喻）来阐明如上所述之义。

สงฺขตลกฺขณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

有为相经释义终。

๘. อสงฺขตลกฺขณสุตฺตวณฺณนา

8. 无为相经释义

๔๘. อฏฺฐเม อสงฺขตสฺสาติ วุตฺตนเยน น สงฺขตสฺส. เตนาห ‘‘ปจฺจเยหี’’ติอาทิ. ยถา อุปฺปาทาทีนํ ภาเวน สงฺขตธมฺมชาตํ สงฺขตนฺติ ปญฺญายติ, เอวํ เตสํ อภาเวน นิพฺพานํ อสงฺขตนฺติ ปญฺญายติ.

48. 第八，“无为”（asaṅkhatassa）是依已说之理，指非有为。因此说“由诸缘……”等。犹如因有生起等（相），有为法被了知为“有为”；同样，因无彼等（相），涅槃被了知为“无为”。

อสงฺขตลกฺขณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

无为相经释义终。

๙. ปพฺพตราชสุตฺตวณฺณนา

9. 山王经释义

๔๙. นวเม อิธ สาล-สทฺโท รุกฺขสามญฺญปริยาโย, น รุกฺขวิเสสปริยาโยติ อาห ‘‘มหาสาลาติ มหารุกฺขา’’ติ. กุลเชฏฺฐกนฺติ ตสฺมึ กุเล เชฏฺฐภูตํ สามิภูตํ. สิลามโย น ปํสุมโย มิสฺสโก จ. คามํ คามูปจารญฺจ ฐเปตฺวา สพฺพํ อรญฺญนฺติ อาห ‘‘อรญฺญสฺมินฺติ อคามกฏฺฐาเน’’ติ. มหนฺโต ปพฺพโต เสโลติ โยชนา.

49. 第九，此处“娑罗”（sāla）一词是树木的通称，而非特指某种树，故曰“大娑罗（mahāsālā）即大树”。“族长”（kulajeṭṭhakaṃ）是指该族中最年长、居主位者。“石”（selo）是石质，非土质，亦非混合质。除去村庄及村庄附近，其余皆为森林，故曰“在森林中（araññasmiṃ）即无村落之处”。“大山，即石山”（mahanto pabbato selo），此为文句的结合。

ปพฺพตราชสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

山王经释义终。

๑๐. อาตปฺปกรณียสุตฺตวณฺณนา

10. 热诚应作经释义

๕๐. ทสเม สรีรสมฺภวานนฺติ สรีเร สมฺภูตานํ. ทุกฺขานนฺติ อนิฏฺฐานํ. พหลานนฺติ นิรนฺตรปฺปวตฺติยา อวิรฬานํ. ตาปนวเสนาติ ทุกฺขาปนวเสน. ติพฺพานนฺติ กุรูรานํ. ตาสํ ยถาวุตฺตานํ อธิวาสนาย ปหาตพฺพทุกฺขเวทนานํ ปชหนํ นาม ขมนเมวาติ อาห ‘‘ขมนตฺถายา’’ติ. อาณาเปตฺวาติ ‘‘อาตปฺปํ กรณีย’’นฺติ พุทฺธาณํ วิธาย. โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา กถิตา สสมฺภารานํ มคฺคธมฺมานํ กถิตตฺตา.

50. 第十，“身所生”（sarīrasambhavānaṃ）是指于身中生起。“苦”（dukkhānaṃ）是指不悦意。“众多”（bahalānaṃ）是指相续不断。“因其烧灼”（tāpanavasena）是指因其致苦。“剧烈”（tibbānaṃ）是指猛烈。对于那些如前所说、应被忍受、当被舍断的苦受，其舍离即是忍耐，故曰“为忍耐故”（khamanatthāya）。“已指令”（āṇāpetvā）是指佛陀们规定“应作热诚”。因说及具有资粮的道法，故所说（之法）为世间与出世间混合。

อาตปฺปกรณียสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

热诚应作经释义终。

๑๑. มหาโจรสุตฺตวณฺณนา

11. 大盗经释义

๕๑. เอกาทสเม [Pg.126] มหาพลวโจโร มหาโจโรติ อาห ‘‘มหนฺโต พลวโจโร’’ติ. พลวโจโรติ จ มหาถามตาย มหาปริวารตาย มหาโจริยกมฺมสมตฺถตาย จ เวทิตพฺโพ. มหตํ คามนิคมานํ วิลุปฺปนํ มหาวิโลโป. ตํ ตํ การณํ ปกฺขิปิตฺวาติ ตํ ตํ อกรณเมว การณํ กตฺวา ตปฺปฏิพทฺธาย กถาย ปกฺขิปิตฺวา. อตฺถํ กถยิสฺสนฺตีติ ตสฺส ตสฺส อตฺถญฺจ กถยิสฺสนฺติ. หรนฺตาติ อปเนนฺตา ปริหรนฺตา. ทสวตฺถุกายาติ ‘‘สสฺสโต โลโก’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๖๙) อาทิทสวตฺถุสนฺนิสฺสิตาย. อนฺตํ คเหตฺวา ฐิตทิฏฺฐิยาติ ตเมว สสฺสตาทิอนฺตํ คเหตฺวา อวิสฺสชฺเชตฺวา ฐิตทิฏฺฐิยา.

51. 第十一，“大盗”（mahācoro）是说“强大的力盗”（mahanto balavacoro）。而“力盗”（balavacoro）当知为：具大势力、多徒众、能行大盗业。劫掠大村镇为“大劫掠”（mahāvilopo）。“加入彼彼理由”（taṃ taṃ kāraṇaṃ pakkhipitvā）是指将彼彼非理由作为理由，加入到相关言论中。“将说其义”（atthaṃ kathayissanti）是指将解说彼彼之义。“夺取”（harantā）是指带走、取走。“十事为依”（dasavatthukāya）是指依于“世间是常”等十事。“住于执取边见”（antaṃ gahetvā ṭhitadiṭṭhiyā）是指执取彼“常”等边见而不舍弃。

มหาโจรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

大盗经释义终。

จูฬวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

小品释义终。

ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

初五十经终。

๒. ทุติยปณฺณาสกํ

2. 第二五十经

(๖) ๑. พฺราหฺมณวคฺโค

(6) 1. 婆罗门品

๑. ปฐมทฺเวพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

1. 初二婆罗门经释义

๕๒. พฺราหฺมณวคฺคสฺส [Pg.127] ปฐเม ชราชิณฺณาติ ชราวเสน ชิณฺณา, น พฺยาธิอาทีนํ วเสน ชิณฺณสทิสตฺตา ชิณฺณา. วโยวุทฺธาติ วยโส วุทฺธิปฺปตฺติยา วุทฺธา, น สีลาทิวุทฺธิยา. ชาติมหลฺลกาติ ชาติยา มหนฺตตาย จิรรตฺตญฺญุตาย ชาติมหลฺลกา. ตโย อทฺเธ อติกฺกนฺตาติ ปฐโม, มชฺฌิโม, ปจฺฉิโมติ ตโย อทฺเธ อตีตา. ตติยํ วยํ อนุปฺปตฺตาติ ตโต เอว ปจฺฉิมํ วยํ อนุปฺปตฺตา. อกตภยปริตฺตาณาติ เอตฺถ ภยปริตฺตาณนฺติ ทุคฺคติภยโต ปริตฺตายกํ ปุญฺญํ, ตํ อกตํ เอเตหีติ อกตภยปริตฺตาณา. ปติฏฺฐากมฺมนฺติ สุคติสงฺขาตปฺปติฏฺฐาวหํ กมฺมํ. อุปสํหรียตีติ สมฺปาปียติ. ‘‘อุปนียตี’’ติ วุตฺตํ, กึ เกน อุปนียตีติ อาห ‘‘อยญฺหิ ชาติยา ชรํ อุปนียตี’’ติอาทิ. อยนฺติ โลโก. ชาโต น ชาตภาเวเนว ติฏฺฐติ, อถ โข ตโต ปรํ ชรํ ปาปียติ, ชราย พฺยาธึ ปาปียติ. เอวํ ปรโต ปรํ ทุกฺขเมว อุปนียติ.

52. 婆罗门品第一中，“衰老朽败”是指因衰老而朽败，非因疾病等而看似朽败。“年岁老大”是指因年岁增长而老，非因戒德等增长。“生年长老”是指因生年长久、阅历深远而为长老。“已过三时”是指初时、中时、后时这三个阶段都已过去。“已至第三龄”是指此后已至最后的年龄。“未作怖畏救护”中，“怖畏救护”指的是能从恶趣怖畏中救护的福德，他们未作此福德，故说未作怖畏救护。“立足之业”指的是能带来善趣这一立足处的业。“被引来”即被达到。经言“被引导”，以何引导？故说“此实以生引导老”等。“此”即世间。已生者不仅住于已生之状态，其后实被引至衰老，由衰老被引至疾病。如是辗转，唯苦被引导而来。

ตายนฏฺเฐนาติ รกฺขนฏฺเฐน. นิลียนฏฺเฐนาติ นิลีนฏฺฐานภาเวน. ปติฏฺฐานฏฺเฐนาติ ปติฏฺฐานภาเวน. อวสฺสยนฏฺเฐนาติ อวสฺสยิตพฺพภาเวน. อุตฺตมคติวเสนาติ ปรมคติภาเวน.

以守护义，故为守护。以隐藏义，故为隐藏之处。以立足义，故为立足之处。以依靠义，故为所应依靠。以最上趣之义，故为最上趣。

ปฐมทฺเวพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

初二婆罗门经释义终。

๒. ทุติยทฺเวพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา

2. 第二双婆罗门经释义

๕๓. ทุติเย ภชิตพฺพฏฺเฐน ปเรสํ ภาชิตพฺพฏฺเฐน ภาชนํ, ภณฺฑกํ.

53. 第二经中，“容器”（bhājana），因其有应被分享、应被分配予他人之义，故为容器，亦为器具（bhaṇḍaka）。

ทุติยทฺเวพฺราหฺมณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二双婆罗门经释义终。

๓-๔. อญฺญตรพฺราหฺมณสุตฺตาทิวณฺณนา

3-4. 某婆罗门经等释义

๕๔-๕๕. ตติเย [Pg.128] เยสํ ราคาทีนํ อปฺปหาเนน ปุริสสฺส อตฺตพฺยาพาธาทีนํ สมฺภโว, ปหาเนน อสมฺภโวติ เอวํ ราคาทีนํ ปหายโก อริยธมฺโม มหานุภาวตาย มหานิสํสตาย จ สามํ ปสฺสิตพฺโพติ สนฺทิฏฺฐิโก. อิมินา นเยน เสเสสุ ปเทสุปิ ยถารหํ นีหริตฺวา วตฺตพฺโพ. สทฺทตฺโถ ปน วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนาสุ (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๑.๑๔๗) วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. จตุตฺถํ อุตฺตานตฺถเมว.

54-55. 第三经中，若未断除贪等，则有于己之恼害等生起；若已断除，则不生起。如是，能断除贪等的圣法，因其大威力与大利益，应被亲见，故为“现见法”（sandiṭṭhika）。其余诸处，亦应以此理趣类推。至于词义，则应依《清净道论大疏钞》（Visuddhimagga Mahāṭīkā 1.147）中所说之理趣了知。第四经义理明显。

อญฺญตรพฺราหฺมณสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

某婆罗门经等释义终。

๕. นิพฺพุตสุตฺตวณฺณนา

5. 寂灭经释义

๕๖. ปญฺจเม น กาลนฺตเร ปตฺตพฺพนฺติ ยทา สจฺจปฺปฏิเวโธ, ตทา เอว ลทฺธพฺพตฺตา น กาลนฺตเร ปตฺตพฺพํ. มคฺคญาเณน อุปเนตพฺพตฺตา อุปเนยฺยํ. อุปเนยฺยเมว โอปเนยฺยิกนฺติ อาห ‘‘ปฏิปตฺติยา อุปคนฺตพฺพ’’นฺติ.

56. 第五经中，“非时”（akālika），是因证悟圣谛之时即能获得，故非于他时所能获得。因其应被道智所引导，故为“应被引导”（upaneyya）。“应被引导”即是“导向涅槃”（opaneyyika），故说“应以实践趋近”。

นิพฺพุตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

寂灭经释义终。

๖. ปโลกสุตฺตวณฺณนา

6. 破落经释义

๕๗. ฉฏฺเฐ อาจริยปาจริยานนฺติ อาจริยานมฺปิ อาจริยานํ. นิรนฺตรผุโฏ เนรยิกสตฺเตหิ นิรยคามิกมฺมสฺส การกานํ พหุภาวา. อุภยมฺเปตนฺติ ยถาวุตฺตํ อตฺถทฺวยํ. ฆนนิวาสตนฺติ คามานํ ฆนสนฺนิวาสตํ. เอกนฺเตเนว อธมฺโมติ อโยนิโสมนสิการเหตุกตฺตา อนตฺถเหตุตาย จ นิยเมเนว อธมฺโม. น อธมฺมราโคติ อธิปฺเปโตติ ปรปริกฺขาเรสุ ราโค วิย น มหาสาวชฺโชติ กตฺวา วุตฺตํ. ตถา หิ สกสกปริกฺขารวิสโย ราโค วิสมโลโภ วิย น เอกนฺตโต อปายุปฺปตฺติชนโก. ปรปริกฺขาเรสุ อุปฺปชฺชมานสฺส มหาสาวชฺชตาย อธมฺมราคตา. โลภสฺส สมกาโล นาม นตฺถิ กายทุจฺจริตาทีนํ วิย อโยนิโสมนสิการสมุฏฺฐานตฺตา. เอสาติ เอโส ปาปธมฺโม. สมโลโภ วิสมลกฺขณาภาวโต. ตถา หิ ตํสมุฏฺฐาโน ปโยโค มิจฺฉาจาโรติ [Pg.129] น วุจฺจติ. อวตฺถุปฏิเสวนสงฺขาเตนาติ ยํ โลกิยสาธุสมนุญฺญาตํ ราคสฺส วตฺถุฏฺฐานํ, ตโต อญฺญสฺมึ วตฺถุสฺมึ ปฏิเสวนสงฺขาเตน.

57. 第六经中，“师之师”（ācariyapācariya）指老师们的老师。“地狱众生遍满”（nirantaraphuṭo nerayikasattehi）是因造作地狱业者众多。“此二者”（ubhayampetaṃ）即如前所说的两种含义。“稠密居住”（ghananivāsataṃ）指村庄的密集聚落。“纯然非法”（ekanteneva adhammo）是因其以不如理作意为因，且为无益之因，故其必定为非法。“非非法贪”（na adhammarāgo）意指，此非如对他人资具之贪，是为大过，故如是说。确实，对自己资具的贪，不像邪贪（visamalobha）那样，必定会产生恶趣。对他人资具生起的贪，因其过失大，故为非法贪。贪欲不像身恶行等，没有所谓的“时机”（samakāla），因其由不如理作意而生起。“此”（esa）即此恶法。“等分贪”（samalobha）是因其无邪贪之相。确实，由此生起的行为不被称为邪行（micchācāra）。“受用非处”（avatthupaṭisevana）是指，于世间善人所许之贪欲对象外，受用其他对象。

วิวิธสสฺสานนฺติ สาลิวีหิอาทินานปฺปการสสฺสานํ. ทุสฺสสฺสนฺติ ปจฺจยทูเสน ทูสิตํ สสฺสํ. สมฺปชฺชมาเนติ นิปฺผชฺชนโต ปเคว คพฺภปริวุทฺธิกาเล. ปาณกาติ สลภาทิปาณกา. ปตนฺตีติ สสฺสานํ มตฺถเก ปตนฺติ. สลากามตฺตเมว สมฺปชฺชตีติ วฑฺฒิตฺวา คพฺภํ คเหตุํ อสมตฺถํ สมฺปชฺชติ. เตติ วาฬอมนุสฺสา. ลทฺโธกาสาติ ยกฺขาธิปตีหิ อนุญฺญาตตฺตา ลทฺโธกาสา.

“各种谷物”（vividhasassānaṃ）指稻米等多种多样的谷物。“坏谷”（dussassaṃ）指因条件恶劣而毁坏的谷物。“正在生成时”（sampajjamāne）指在结果之前，于谷胚增长之时。“小生物”（pāṇakā）指蝗虫等小生物。“降落”（patanti）指降落于谷物顶上。“仅成茎秆”（salākāmattameva sampajjati）指虽生长却无力结穗。“彼等”（te）指凶恶的非人（amanussa）。“得机”（laddhokāsā）是因得到夜叉（yakkha）主们的允许而得机。

ปโลกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

破落经释义终。

๗. วจฺฉโคตฺตสุตฺตวณฺณนา

7. 瓦差种经释义

๕๘. สตฺตเม มหาวิปากนฺติ อุฬารผลํ พหุวิปากํ. ธมฺโม นาม กถิตกถา ‘‘อตฺถํ ทหติ วิทหตี’’ติ กตฺวา. อนุธมฺโม นาม ปฏิกถนํ ‘‘ตํ อนุคโต ธมฺโม’’ติ กตฺวา. สห ธมฺเมนาติ สหธมฺโม, โส เอว สหธมฺมิโก. ธมฺมสทฺโท เจตฺถ การณปริยาโยติ อาห ‘‘สการโณ’’ติ. วาทสฺสาติ วจนสฺส. อนุปาโต อนุปจฺฉา ปวตฺติ.

58. 第七经中，“大果报”（mahāvipāka）指广大之果、众多之果报。“法”（dhamma）是所说之语，因其“确立、安排义理”。“随法”（anudhammo）是随说，因其为“随彼之法”。“与法俱”（saha dhammena）即是俱法（sahadhammo），此人即是俱法者（sahadhammiko）。此处“法”一词是“原因”的同义词，故说“有原因”（sakāraṇa）。“论”（vāda）即言语。“随起”（anupāta）即紧随之后发生。

ปริปนฺเถ ติฏฺฐตีติ ปาริปนฺถิโก. ปนฺเถ ฐตฺวา ปเรสํ สาปเตยฺยํ ฉินฺทนโต ปนฺถทูหนโจโร. ยทิ ปจฺจเวกฺขณญาณํ, กถํ ตํ อเสกฺขนฺติ อาห ‘‘อเสกฺขสฺส ปวตฺตตฺตา’’ติ. อิตรานีติ สีลกฺขนฺธาทีนิ. สยมฺปีติ ปิ-สทฺโท ‘‘อเสกฺขสฺส ปวตฺตา จา’’ติ อิมมตฺถํ สมฺปิณฺเฑติ.

“立于道上”（paripanthe tiṭṭhati），故为“拦路者”（pāripanthiko）。立于道上，断他人财物，故为“坏道之贼”（panthadūhanacoro）。若为省察智（paccavekkhaṇañāṇa），何以是无学（asekkha）？答曰：“因其于无学者转起”（asekkhassa pavattattā）。“其余”（itarāni）指戒蕴（sīlakkhandha）等。“自身亦”（sayampi）中，“亦”（pi）字总结了“亦于无学者转起”此义。

นิพฺพิเสวโนติ วิเสวนรหิโต วิคตวิโลมภาโว. น อุปปริกฺขนฺตีติ น วิจาเรนฺติ. ชาตึ นิพฺพตฺตึ ยาติ อุปคจฺฉตีติ ชาติโย, ชาโตติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ยตฺถ กตฺถจิ กุลชาเต’’ติ.

“不耽溺”（nibbisevano）指远离耽溺，已离违逆之态。“不审察”（na upaparikkhati）即不思察（na vicāreti）。“生”（jātiyo），是因其趋向、达到出生（jātiṃ nibbattiṃ），义为“已生”（jāto）。故说“于任何家世中生”。

เกวลีติ เกวลวา, ปาริปูริมาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ปริปุณฺณภาเวน ยุตฺโต’’ติ. เอตํ เกวลีติ ปทํ. อภิญฺญาปารนฺติ อภิชานสฺส ปารํ. ปริยนฺตํ คตตฺตา ปารคู. เอส นโย เสสปเทสุปิ. เขตฺตวินิจฺฉยสวเนนาติ [Pg.130] ‘‘อิเมหิ สีลาทิคุณสมฺปนฺนา สเทวเก โลเก ปุญฺญสฺส เขตฺตํ, ตทญฺโญ น เขตฺต’’นฺติ เอวํ เขตฺตวินิจฺฉยสวเนน รหิตา.

“全人”（kevalī）即具足全部者，义为圆满。故说“具足圆满”。此即“全人”（kevalī）一词。“胜智彼岸”（abhiññāpāraṃ）即了知之彼岸。因已至究竟，故为“到彼岸者”（pāragū）。此理趣亦通于其余诸词。“闻福田决择”（khettavinicchayasavana）是指远离听闻如是福田决择，即：“此等具足戒等功德者，于含天神之世间中为福田，此外非福田。”

วจฺฉโคตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

瓦差种经释义终。

๘. ติกณฺณสุตฺตวณฺณนา

8. 提甘那经释义

๕๙. อฏฺฐเม ทุราสทาติ ทุรุปสงฺกมนา. ครหา มุจฺจิสฺสตีติ มยิ เอวํ กเถนฺเต สมโณ โคตโม กิญฺจิ กเถสฺสติ, เอวํ เม วจนมตฺตมฺปิ น ลทฺธนฺติ อยํ ครหา มุจฺจิสฺสตีติ. ปณฺฑิตาติ ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคตา. ธีราติ ธิติสมฺปนฺนา. พฺยตฺตาติ ปรวาทมทฺทนสมตฺเถน เวยฺยตฺติเยน สมนฺนาคตา. พหุสฺสุตาติ พาหุสจฺจวนฺโต. วาทิโนติ วาทิมคฺคกุสลา. สมฺมตาติ พหุโน ชนสฺส สาธุสมฺมตา. ปณฺฑิตาทิอาการปริจฺเฉทนฺติ เตสํ เตวิชฺชานํ ปณฺฑิตาการาทิอาการปริจฺเฉทํ. อาการสทฺโท การณปริยาโย, ปริจฺเฉทสทฺโท ปริมาณตฺโถติ อาห ‘‘เอตฺตเกน การเณนา’’ติ.

59. 第八经中，“难近”（durāsada）即难以接近。“将免于责难”（garahā muccissati）是说（婆罗门心想）：“当我这样说时，沙门乔达摩会说些什么，如此，我‘连一句话也得不到’的这种责难将会免除。”“智者”（paṇḍita）即具足智慧者。“贤者”（dhīra）即具足坚毅者。“善巧者”（byatta）即具足能折服他论之善巧者。“多闻者”（bahussuta）即具足广闻者。“论者”（vādī）即善于论道者。“公认者”（sammata）即为众人所公认者。“智者等行相之限定”（paṇḍitādiākārapariccheda）即对那些三明（tevijja）婆罗门之智者等行相的限定。“行相”（ākāra）一词是“原因”的同义词，“限定”（pariccheda）一词是“限量”的意思，故说“以如是之原因”。

ยถาติ เยนากาเรน, เยน การเณนาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ยถาติ การณวจน’’นฺติ. ‘‘ทฺวีหิปิ ปกฺเขหี’’ติ วตฺวา เต ปกฺเข สรูปโต ทสฺเสนฺโต ‘‘มาติโต จ ปิติโต จา’’ติ อาห. เตสํ ปกฺขานํ วเสนสฺส สุชาตตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺส มาตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ชนกชนิกาภาเวน วินาปิ โลเก มาตาปิตุสมญฺญา ทิสฺสติ, อิธ ปน สา โอรสปุตฺตวเสเนว อิจฺฉิตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘สํสุทฺธคหณิโก’’ติ วุตฺตํ. คพฺภํ คณฺหาติ ธาเรตีติ คหณี, คพฺภาสยสญฺญิโต มาตุกุจฺฉิปฺปเทโส. ยถาภุตฺตสฺส อาหารสฺส วิปาจนวเสน คณฺหนโต อฉฑฺฑนโต คหณี, กมฺมชเตโชธาตุ.

“如”(yathā)是以何种方式、以何种原因的意思。因此说“‘如’是表示原因的词”。说了“由两方”(dvīhipi pakkhehi)后，为了从其本身来说明这两方，而说“从母方及从父方”(mātito ca pitito ca)。为了显示他依此两方而为善生(sujāta)，而说“其母……”等。即使没有生父生母，世间也有父母的称谓，但此处意指仅就嫡出子女而言，为显示此义，而说“胎宫清净”(saṃsuddhagahaṇiko)。“胎宫”(gahaṇī)是“接受、执持胎儿”的意思，指名为子宫的母腹之处。又，因其依消化作用摄取所食食物而不舍弃，故名“肠”(gahaṇī)，即业生火界(kammajatejodhātu)。

ปิตา จ มาตา จ ปิตโร, ปิตูนํ ปิตโร ปิตามหา, เตสํ ยุโค ปิตามหยุโค, ตสฺมา ‘‘ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา ปิตามหทฺวนฺทา’’ติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อฏฺฐกถายํ ปน ทฺวนฺทํ อคฺคเหตฺวา ‘‘ยุคนฺติ อายุปฺปมาณํ วุจฺจตี’’ติ วุตฺตํ. ยุค-สทฺทสฺส จ อตฺถกถา ทสฺสิตา ‘‘ปิตามโหเยว [Pg.131] ปิตามหยุค’’นฺติ. ปุพฺพปุริสาติ ปุริสคฺคหณญฺเจตฺถ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทสวเสน กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺหิ ‘‘มาติโต’’ติ ปาฬิวจนํ สมตฺถิตํ โหติ. อกฺขิตฺโตติ อกฺเขโป. อนวกฺขิตฺโตติ สทฺธถาลิปากาทีสุ อนวกฺขิตฺโต น ฉฑฺฑิโต. ชาติวาเทนาติ เหตุมฺหิ กรณวจนนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘เกน การเณนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอตฺถ จ ‘‘อุภโต…เป… ปิตามหยุคา’’ติ เอเตน พฺราหฺมณสฺส โยนิโทสาภาโว ทสฺสิโต สํสุทฺธคหณิกตากิตฺตนโต. ‘‘อกฺขิตฺโต’’ติ อิมินา กิริยาปราธาภาโว. สํสุทฺธชาติกาปิ หิ สตฺตา กิริยาปราเธน เขปํ ปาปุณนฺติ. ‘‘อนุปกฺกุฏฺโฐ’’ติ อิมินา อยุตฺตสํสคฺคาภาโว. อยุตฺตสํสคฺคญฺหิ ปฏิจฺจ สตฺตา สุทฺธชาติกา กิริยาปราธรหิตาปิ อกฺโกสํ ลภนฺติ.

父亲与母亲是父母，父母的父母是祖父母，其世代是祖父母的世代，因此此处应如是理解其义：“上溯至第七代祖父母的世代，祖父母之对偶”。但在义注中，不取“对偶”之义，而说“‘世代’意指寿命的限量”。并示“世代”一词的义注义：“祖父母本身即是祖父母的世代”。此处“先人”一词中“人”的用法，当知是作为优异的指称而作。如此，巴利语“从母方”一词方能成立。“不被指责”(akkhitto)即无指责。“不被抛弃”(anavakkhitto)即在信仰、熟饭供等方面不被抛弃。关于“以种姓故”(jātivādena)，为显示其为表原因的工具格，而说“以何原因为……”等。此处，由“从两方……乃至祖父母世代”，通过称颂其胎宫清净，而显示了婆罗门没有根源上的过失。由“不被指责”显示没有行为上的过失。因为即使是清净种姓的有情，也会因行为过失而遭受指责。由“不被辱骂”(anupakkuṭṭho)显示没有不当交往。因为有情会因不当交往，即使种姓清净、行为无过失，也会遭受辱骂。

ตนฺติ ครหาวจนํ. มนฺเต ปริวตฺเตตีติ เวเท สชฺฌายติ, ปริยาปุณาตีติ อตฺโถ. มนฺเต ธาเรตีติ ยถาอธีเต มนฺเต อสมฺมุฏฺเฐ กตฺวา หทเย ฐเปติ.

“典籍”(Tanti)是呵责之语。“念诵明咒”(Mante parivatteti)意即读诵、学习吠陀。“受持明咒”(Mante dhāreti)意即将所学明咒铭记于心，使之不忘。

โอฏฺฐปหตกรณวเสนาติ อตฺถาวธารณวเสน. สนิฆณฺฑุเกฏุภานนฺติ เอตฺถ วจนียวาจกภาเวน อตฺถํ สทฺทญฺจ ขณฺฑติ ภินฺทติ วิภชฺช ทสฺเสตีติ นิขณฺฑุ, โส เอว อิธ ข-การสฺส ฆ-การํ กตฺวา ‘‘นิฆณฺฑู’’ติ วุตฺโต. กิฏติ คเมติ กิริยาทิวิภาคํ, ตํ วา อนวเสสปริยาทานโต คเมนฺโต ปูเรตีติ เกฏุภํ. เววจนปฺปกาสกนฺติ ปริยายสทฺททีปกํ, เอเกกสฺส อตฺถสฺส อเนกปริยายวจนวิภาวกนฺติ อตฺโถ. นิทสฺสนมตฺตญฺเจตํ อเนเกสมฺปิ อตฺถานํ เอกสทฺทวจนียตาวิภาวนวเสนปิ ตสฺส คนฺถสฺส ปวตฺตตฺตา. วจีเภทาทิลกฺขณา กิริยา กปฺปียติ วิกปฺปียติ เอเตนาติ กิริยากปฺโป, โส ปน วณฺณปทสมฺพนฺธปทตฺถาทิวิภาคโต พหุกปฺโปติ อาห ‘‘กิริยากปฺปวิกปฺโป’’ติ. อิทญฺจ มูลกิริยากปฺปคนฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ. โส หิ มหาวิสโย สตสหสฺสปริมาโณ นมาจริยาทิปฺปกรณํ. ฐานกรณาทิวิภาคโต นิพฺพจนวิภาคโต จ อกฺขรา ปเภทียนฺติ เอเตหีติ อกฺขรปฺปเภทา, สิกฺขานิรุตฺติโย. เอเตสนฺติ จตุนฺนํ เวทานํ.

“以唇击发音”即“以确定意义”。关于“词汇释与仪轨释”(sanighaṇḍukeṭubhānaṃ)：此处，“能分割、剖析、分别开示义理与词语”，故为“尼犍度”(nikhaṇḍu)；此词中，将kha音变为gha音，而说为“尼犍度”(nighaṇḍu)。“能通达、阐明动作等分类”，或“能无遗地把握而圆满之”，故为“仪轨释”(keṭubhaṃ)。“同义词集”(Vevacanappakāsakaṃ)即阐明同义词者，意为分析每一义理的多种同义表达。此仅为例，因该论典亦依一词可诠多义之方式而作。“以此规定、变通具有言语区分等特征的动作”，故为“作法规定”(kiriyākappo)；然此又因字母、词、关联、词义等区分而有多种规定，故说“作法规定与变通”(kiriyākappavikappo)。此乃针对根本作法规定论典而说。其内容浩瀚，达十万颂，为《礼敬阿阇梨》等论著。“以此等区分字母”，从位置、功能等区分，及从词源区分，故为“字母辨析”(akkharappabhedā)，即语音学与词源学。“此等”即指四吠陀。

ปทนฺติ [Pg.132] จตุพฺพิธํ, ปญฺจวิธํ วา ปทํ, ตํ ปทํ กายตีติ ปทโก, เตเยว วา เวเท ปทโส กายตีติ ปทโก. ตทวเสสนฺติ วุตฺตาวเสสํ วากฺยํ. เอตฺตาวตา สทฺทพฺยากรณํ วตฺวา ปุน ‘‘พฺยากรณ’’นฺติ อตฺถพฺยากรณมาห. ตํ ตํ สทฺทํ ตทตฺถญฺจ พฺยากโรติ พฺยาจิกฺขติ เอเตนาติ พฺยากรณํ, สทฺทสตฺถํ. อายตึ หิตํ เตน โลโก น ยตติ น อีหตีติ โลกายตํ. ตญฺหิ คนฺถํ นิสฺสาย สตฺตา ปุญฺญกิริยาย จิตฺตมฺปิ น อุปฺปาเทนฺติ.

“词”(pada)有四种或五种。宣说此词者为“分词家”(padako)，或因其在吠陀中逐词读诵，故为“分词家”。“其余者”即所说之剩余部分，即句子。如此宣说词语的语法后，复说“语法”，指义理的语法。“以此分析、解说彼彼词语及其意义”，故为“语法”(byākaraṇaṃ)，即声论。“世人因此而不为未来的利益而努力、奋斗”，故称“顺世论”(lokāyataṃ)。因为有情依靠那样的论典，甚至不会生起行善之心。

อสีติ มหาสาวกาติ อญฺญาสิโกณฺฑญฺโญ, วปฺโป, ภทฺทิโย, มหานาโม, อสฺสชิ, นาฬโก, ยโส, วิมโล, สุพาหุ, ปุณฺณชิ, ควมฺปติ, อุรุเวลกสฺสโป, นทีกสฺสโป, คยากสฺสโป, สาริปุตฺโต, มหาโมคฺคลฺลาโน, มหากสฺสโป, มหากจฺจาโน, มหาโกฏฺฐิโก, มหากปฺปิโน, มหาจุนฺโท, อนุรุทฺโธ, กงฺขาเรวโต, อานนฺโท, นนฺทโก, ภคุ, นนฺทิโย, กิมิโล, ภทฺทิโย, ราหุโล, สีวลิ, อุปาลิ, ทพฺโพ, อุปเสโน, ขทิรวนิยเรวโต, ปุณฺโณ มนฺตานิปุตฺโต, ปุณฺโณ สุนาปรนฺตโก, โสโณ กุฏิกณฺโณ, โสโณ โกฬิวิโส, ราโธ, สุภูติ, องฺคุลิมาโล, วกฺกลิ, กาฬุทายี, มหาอุทายี, ปิลินฺทวจฺโฉ, โสภิโต, กุมารกสฺสโป, รฏฺฐปาโล, วงฺคีโส, สภิโย, เสโล, อุปวาโณ, เมฆิโย, สาคโต, นาคิโต, ลกุณฺฑกภทฺทิโย, ปิณฺโฑโล ภารทฺวาโช, มหาปนฺถโก, จูฬปนฺถโก, พากุโล, กุณฺฑธาโน, ทารุจีริโย, ยโสโช, อชิโต, ติสฺสเมตฺเตยฺโย, ปุณฺณโก, เมตฺตคุ, โธตโก, อุปสีโว, นนฺโท, เหมโก, โตเทยฺโย, กปฺโป, ชตุกณฺณี, ภทฺราวุโธ, อุทโย, โปสโล, โมฆราชา, ปิงฺคิโยติ เอเต อสีติ มหาสาวกา นาม.

八十位大弟子是：阿若憍陈如(Aññāsikoṇḍañño)、跋波(Vappo)、跋提(Bhaddiyo)、摩诃男(Mahānāmo)、阿说示(Assaji)、那罗伽(Nāḷako)、耶舍(Yaso)、毗摩罗(Vimalo)、苏巴胡(Subāhu)、富邻尼(Puṇṇaji)、憍梵波提(Gavampati)、优楼频螺迦叶(Uruvelakassapo)、那提迦叶(Nadīkassapo)、伽耶迦叶(Gayākassapo)、舍利弗、大目犍连、大迦叶、摩诃迦旃延(Mahākaccāno)、摩诃拘絺罗(Mahākoṭṭhiko)、摩诃劫宾那(Mahākappino)、大纯陀(Mahācundo)、阿那律、离婆多(Kaṅkhārevato)、阿难、南达咖(Nandako)、薄伽(Bhagu)、南迪亚(Nandiyo)、金毗罗(Kimilo)、跋提、罗睺罗、西瓦离(Sīvali)、优波离、达婆(Dabbo)、优波先那(Upaseno)、佉陀罗林瑞瓦达(Khadiravaniyarevato)、富楼那弥多罗尼子(Puṇṇo Mantāniputto)、富楼那苏那巴兰达迦(Puṇṇo Sunāparantako)、亿耳须那(Soṇo Kuṭikaṇṇo)、拘利毗沙须那(Soṇo Koḷiviso)、罗陀(Rādho)、须菩提、鸯掘摩罗(Aṅgulimālo)、瓦咖利(Vakkali)、黑优陀夷(Kāḷudāyī)、大优陀夷(Mahāudāyī)、毕陵伽婆蹉、苏毗多(Sobhito)、鸠摩罗迦叶(Kumārakassapo)、护国、婆耆舍(Vaṅgīso)、萨毗亚(Sabhiyo)、舍罗(Selo)、优波瓦纳(Upavāṇo)、梅吉亚(Meghiyo)、萨咖达(Sāgato)、那吉达(Nāgito)、矮子跋提(Lakuṇḍakabhaddiyo)、宾头卢巴罗多迦(Piṇḍolo Bhāradvājo)、大盘陀伽(Mahāpanthako)、周利盘陀伽、薄拘罗(Bākulo)、军头檀(Kuṇḍadhāno)、达卢奇利耶(Dārucīriyo)、耶输伽(Yasojo)、阿耆多(Ajito)、提沙弥勒(Tissametteyyo)、本那咖(Puṇṇako)、弥多求(Mettagu)、夺达咖(Dhotako)、伍巴西瓦(Upasīvo)、难陀(Nando)、醯摩迦(Hemako)、多迭亚(Todeyyo)、劫波(Kappo)、阇都干耳(Jatukaṇṇī)、跋陀罗伍达(Bhadrāvudho)、优陀耶(Udayo)、波萨罗(Posalo)、莫伽罗阇(Mogharājā)、宾吉亚(Piṅgiyo)，这些人被称为八十位大弟子。

กสฺมา ปเนเต เอว เถรา ‘‘มหาสาวกา’’ติ วุจฺจนฺตีติ? อภินีหารสฺส มหนฺตภาวโต. ตถา หิ ทฺเว อคฺคสาวกาปิ มหาสาวเกสุ อนฺโตคธา. เต หิ สาวกปารมิญาณสฺส มตฺถกปฺปตฺติยา สาวเกสุ อคฺคธมฺมาธิคเมน อคฺคฏฺฐาเน ฐิตาปิ อภินีหารมหนฺตตาสามญฺเญน ‘‘มหาสาวกา’’ติปิ วุจฺจนฺติ, อิตเร ปน ปกติสาวเกหิ สาติสยํ มหาภินีหารา. ตถา หิ เต ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต กาเล กตปณิธานา, ตโต เอว สาติสยํ อภิญฺญาสมาปตฺตีสุ วสิโน ปภินฺนปฺปฏิสมฺภิทา จ. กามํ สพฺเพปิ อรหนฺโต สีลวิสุทฺธิอาทิเก สมฺปาเทตฺวา จตูสุ [Pg.133] สติปฏฺฐาเนสุ สุปฺปติฏฺฐิตจิตฺตา สตฺต โพชฺฌงฺเค ยถาภูตํ ภาเวตฺวา มคฺคปฺปฏิปาฏิยา อนวเสสโต กิเลเส เขเปตฺวา อคฺคผเล ปติฏฺฐหนฺติ, ตถาปิ ยถา สทฺธาวิมุตฺตโต ทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺส, ปญฺญาวิมุตฺตโต จ อุภโตภาควิมุตฺตสฺส ปุพฺพภาคภาวนาวิเสสสิทฺโธ มคฺคภาวนาวิเสโส, เอวํ อภินีหารมหนฺตตฺตปุพฺพโยคมหนฺตตฺตา หิ สสนฺตาเน สาติสยสฺส คุณวิเสสสฺส นิปฺผาทิตตฺตา สีลาทีหิ คุเณหิ มหนฺตา สาวกาติ มหาสาวกา. เตสุเยว ปน เย โพธิปกฺขิยธมฺเมสุ ปาโมกฺขภาเวน ธุรภูตานํ สมฺมาทิฏฺฐิสงฺกปฺปาทีนํ สาติสยํ กิจฺจานุภาวนิปฺผตฺติยา การณภูตาย ตชฺชาภินีหาราภินีหฏาย สกฺกจฺจํ นิรนฺตรํ จิรกาลสมฺภาวิตาย สมฺมาปฏิปตฺติยา ยถากฺกมํ ปญฺญาย สมาธิสฺมิญฺจ อุกฺกฏฺฐปารมิปฺปตฺติยา สวิเสสํ สพฺพคุเณหิ อคฺคภาเว ฐิตา, เต สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา. อิตเร อฏฺฐสตฺตติ เถรา สาวกปารมิยา มตฺถเก สพฺพสาวกานํ อคฺคภาเวน อฏฺฐิตตฺตา ‘‘มหาสาวกา’’อิจฺเจว วุจฺจนฺติ. ปกติสาวกา ปน อภินีหารมหนฺตตฺตาภาวโต ปุพฺพโยคมหนฺตตฺตาภาวโต จ ‘‘สตฺถุสาวกา’’อิจฺเจว วุจฺจนฺติ. เต ปน อคฺคสาวกา วิย มหาสาวกา วิย จ น ปริมิตา, อถ โข อเนกสตา อเนกสหสฺสา.

那么，为何这些长老被称为“大弟子”呢？因为他们的誓愿广大。事实上，两位上首弟子也包含在大弟子之中。他们虽然因证得弟子最高智慧、获得弟子中最殊胜的法而位居首位，但由于誓愿广大的共同特征，也被称为“大弟子”；其余的大弟子则比普通的弟子具有更广大的誓愿。这些大弟子曾在莲花上佛(Padumuttara)世尊的时代立下誓愿，因此他们在神通与等至上自在，并且通达无碍解。诚然，一切阿罗汉都能圆满戒清净等功德，心善安住于四念处，如实修习七觉支，通过道次第彻底断尽烦恼，证得最胜果位。然而正如信解脱者与见至者、慧解脱者与俱解脱者在前期修习阶段存在差别，其道修习亦有差别。同样，由于这些弟子在相续中因广大誓愿与长久修行而成就殊胜的功德，在戒等方面超越常人，故称为“大弟子”。其中，舍利弗与目犍连二位尊者，因在菩提分法中最为杰出，正见、正思惟等功德特别显著，其精勤修行源自强烈的誓愿，长期不懈地正确实践，依次在智慧与定力上达到最殊胜的波罗蜜，具足一切殊胜功德而位居首位。其余七十八位长老，因未位居一切弟子之首，故仅被称为“大弟子”。而普通的弟子由于缺乏广大誓愿与长久修行，仅被称为“世尊的弟子”。这些上首弟子与大弟子的数量并非有限，而是有成百上千之多。

วยตีติ วโย, อาทิมชฺฌปริโยสาเนสุ กตฺถจิ อปริกิลมนฺโต อวิตฺถายนฺโต เต คนฺเถ สนฺตาเนติ ปเณตีติ อตฺโถ. ทฺเว ปฏิเสธา ปกตึ คเมนฺตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘อวโย น โหตี’’ติ วตฺวา ตตฺถ อวยํ ทสฺเสตุํ ‘‘อวโย นาม…เป… น สกฺโกตี’’ติ วุตฺตํ.

进行(vayati)，即是“行”(vayo)，其义为：在首、中、尾任何部分皆不疲劳、不中断地延续、阐述彼等文句。为示“双重否定表肯定”之理，故说“非不行”(avayo na hoti)。复为说明何为“不行”(avayaṃ)，故说“所谓不行……乃至……不能”。

อิธาติ อิมสฺมึ สุตฺเต. เอตนฺติ ‘‘วิวิจฺเจว กาเมหี’’ติอาทิวจนํ. ตติยวิชฺชาธิคมาย ปฏิปตฺติกฺกโม วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๗๐) สาติสยํ วิตฺถาริโต, ตถา อิธ อวตฺตุกามตาย ภยเภรวสุตฺตาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๔ อาทโย) วิย สงฺเขปโต จ วตฺตุกามตาย ‘‘ทฺวินฺนํ วิชฺชาน’’มิจฺเจว วุตฺตํ.

“在此”(Idha)，指在本经中。“此”(Etaṃ)，指“远离诸欲”等文句。获得第三明(tatiyavijjā)的修行次第在《清净道论》(Visuddhimagga, Vism.1.70)中已有非常详尽的阐述，因此，在此处，由于不想详述，并且也想如《怖畏经》(Bhayabheravasutta, M.1.34)等经那般简述，所以只说了“关于二明”。

วิชฺชาติ ปุพฺเพนิวาสปฺปฏิจฺฉาทกสฺส โมหกฺขนฺธสฺส วิชฺชนฏฺเฐนปิ วิชฺชา. โมโห ปฏิจฺฉาทกฏฺเฐน ตโมติ วุจฺจติ ตโม วิยาติ กตฺวา. กาตพฺพโต กรณํ, โอภาโสว กรณํ โอภาสกรณํ, อตฺตโน ปจฺจเยหิ โอภาสภาเวน นิพฺพตฺเตตพฺพฏฺเฐนาติ อตฺโถ. อยํ อตฺโถติ [Pg.134] อยเมว อธิปฺเปตตฺโถ. ปสํสาวจนนฺติ ตสฺเสว อตฺถสฺส โถมนาวจนํ ปฏิปกฺขวิธมนปวตฺติวิเสสานํ โพธนโต. โยชนาติ ปสํสาวเสน วุตฺตปทานํ อตฺถทสฺสนวเสน วุตฺตปทสฺส จ โยชนา. อวิชฺชา วิหตาติ เอเตน วิชฺชนฏฺเฐน วิชฺชาติ อยมฺปิ อตฺโถ ทีปิโตติ ทฏฺฐพฺพํ. ยสฺมา วิชฺชา อุปฺปนฺนาติ เอเตน วิชฺชาปฏิปกฺขา อวิชฺชา, ปฏิปกฺขตา จสฺสา ปหาตพฺพภาเวน วิชฺชาย จ ปหายกภาเวนาติ ทสฺเสติ. อิตรสฺมิมฺปิ ปททฺวเยติ ‘‘ตโม วิหโต, อาโลโก อุปฺปนฺโน’’ติ ปททฺวเยปิ. เอเสว นโยติ ยถาวุตฺตโยชนํ อติทิสติ. ตตฺถายํ โยชนา – เอวํ อธิคตวิชฺชสฺส ตโม วิหโต วิทฺธสฺโต. กสฺมา? ยสฺมา อาโลโก อุปฺปนฺโน ญาณาโลโก ปาตุภูโตติ. เปสิตตฺตสฺสาติ ยถาธิปฺเปตตฺถสิทฺธิปฺปตฺตึ วิสฺสฏฺฐจิตฺตสฺส, ปฐมวิชฺชาธิคมาย เปสิตจิตฺตสฺสาติ วุตฺตํ โหติ.

明(Vijjā)，因其具有穿破(vijjana)覆蔽宿住之无明蕴的意义，故称为“明”。无明因其有覆蔽的作用，故被称为“暗”(tamo)，如同黑暗一般。“作光”(obhāsakaraṇaṃ)是“应作”(kātabba)之“作”(karaṇa)，即光明本身即是所作，其义为：应由自因缘而生成为光明。此即是意趣所在。“赞叹语”(Pasaṃsāvacana)即是称颂此义之语，因为它能开示对治法摧破（烦恼）的特殊作用。“结合”(Yojanā)是指，将作为赞叹而说的词，与作为示义而说的词结合起来。由“无明已被摧破”(avijjā vihatā)一句，当知此亦阐明了“明”(vijjā)因有“穿破”(vijjana)义而得名。由“明已生起”(vijjā uppannā)一句，则显示了无明是明的对立法，其对立性在于：无明是应断除者，而明是能断除者。于另外二句“暗已被摧破，光已生起”(tamo vihato, āloko uppanno)也是同理。此即准用如前所述的结合方法。此处的结合为：如是证得明者，其“暗已被摧破”、粉碎。为何？因为“光已生起”，即智慧之光已出现。“心已遣派”(Pesitattassa)是指，心已为达成所愿之义而遣派，亦即是说，心已为证得初明而遣派。

วิปสฺสนาปาทกนฺติ อิมินา ตสฺส ฌานจิตฺตสฺส นิพฺเพธภาคิยตมาห. วิปสฺสนา ติวิธา วิปสฺสกปุคฺคลเภเทน. มหาโพธิสตฺตานญฺหิ ปจฺเจกโพธิสตฺตานญฺจ วิปสฺสนา จินฺตามยญาณสํวฑฺฒิตตฺตา สยมฺภุญาณภูตา, อิตเรสํ สุตมยญาณสํวฑฺฒิตตฺตา ปโรปเทสสมฺภูตา. สา ‘‘ฐเปตฺวา เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อวเสสรูปารูปชฺฌานานํ อญฺญตรโต วุฏฺฐายา’’ติอาทินา อเนกธา อรูปมุขวเสน จตุธาตุววตฺถาเน วุตฺตานํ เตสํ เตสํ ธาตุปริคฺคหมุขานํ อญฺญตรมุขวเสน จ อเนกธาว วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๓๐๖) นานานยโต วิภาวิตา. มหาโพธิสตฺตานํ ปน จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสมุเขน ปเภทคมนโต นานานยํ สพฺพญฺญุตญฺญาณสนฺนิสฺสยสฺส อริยมคฺคญาณสฺส อธิฏฺฐานภูตํ ปุพฺพภาคญาณคพฺภํ คณฺหาเปนฺตํ ปริปากํ คจฺฉนฺตํ ปรมคมฺภีรํ สณฺหสุขุมตรํ อนญฺญสาธารณํ วิปสฺสนาญาณํ โหติ, ยํ อฏฺฐกถาสุ ‘‘มหาวชิรญาณ’’นฺติ วุจฺจติ. ยสฺส จ ปวตฺติวิภาเคน จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสปฺปเภทสฺส ปาทกภาเวน สมาปชฺชิยมานา จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสสงฺขา เทวสิกํ สตฺถุ วฬญฺชนกสมาปตฺติโย วุจฺจนฺติ, สฺวายํ พุทฺธานํ วิปสฺสนาจาโร ปรมตฺถมญฺชูสายํ วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนายํ (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๑.๑๔๔) ทสฺสิโต, อตฺถิเกหิ ตโต คเหตพฺโพติ. อิธ ปน สาวกานํ วิปสฺสนาจารํ สนฺธาย ‘‘วิปสฺสนาปาทก’’นฺติ วุตฺตํ.

“观的基础”(vipassanāpādaka)，以此说明了该禅定心具有决择分(nibbedhabhāgiya)的性质。观(Vipassanā)依观者(vipassaka puggala)之别而有三种。大菩萨(Mahābodhisatta)与独觉菩萨(paccekabodhisatta)的观，是由思所成智(cintāmayañāṇa)所增长，故是自生智(sayambhuñāṇa)；其余之人的观，是由闻所成智(sutamayañāṇa)所增长，故是依他人教导而生。此观在《清净道论》(Visuddhimagga, Vism.1.306)中，已通过多种理路得到阐明，如“除‘非想非非想处’(nevasaññānāsaññāyatana)，从其余色界、无色界禅中之任何一禅出定后”等，以及通过多种无色入门、或通过四界差别(catudhātuvavatthāna)中所说的各种把握界的方式。然而，大菩萨的观智，能通达二十四万亿种法门，它作为依止一切知智(sabbaññutaññāṇa)的圣道智(ariyamaggañāṇa)的立足处，含摄了趋向成熟的前分智(pubbabhāgañāṇa)，是极其甚深、微细、更超胜、不共他人的，在义注(aṭṭhakathā)中被称为“大金刚智”(mahāvajirañāṇa)。导师每日例行的、被称为“受用等至”(vaḷañjanakasamāpatti)的二十四万亿种等至，即是作为此智二十四万亿种行相变化的基础而入定的。佛陀的此种观行，在《究竟义藏》(Paramatthamañjūsā)——即《清净道论》的释义(saṃvaṇṇanā)（Visuddhimagga-mahāṭīkā, Vism-mhṭ. 1.144）中有所开示，有需要者可从彼处获取。而此处所说的“观的基础”，是针对声闻的观行而言。

กามํ [Pg.135] เหฏฺฐิมมคฺคญาณานิปิ อาสวานํ เขปนญาณานิ เอว, อนวเสสโต ปน เตสํ เขปนํ อคฺคมคฺคญาเณเนวาติ อาห ‘‘อรหตฺตมคฺคญาณตฺถายา’’ติ. อาสววินาสนโตติ อาสวานํ นิสฺเสสํ สมุจฺฉินฺทนโต. อาสวานํ ขเย ญาณํ อาสวกฺขยญาณนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺร เจตํ ญาณ’’นฺติ วตฺวา ‘‘ขเย’’ติ อาธาเร ภุมฺมํ, น วิสเยติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺถ ปริยาปนฺนตฺตา’’ติ อาห. อภินีหรตีติ อภิมุขํ นีหรติ, ยถา มคฺคาภิสมโย โหติ, สวนํ ตทภิมุขํ ปวตฺเตติ. อิทํ ทุกฺขนฺติ ทุกฺขสฺส อริยสจฺจสฺส ตทา ภิกฺขุนา ปจฺจกฺขโต คหิตภาวทสฺสนํ. เอตฺตกํ ทุกฺขนฺติ ตสฺส ปริจฺฉิชฺช คหิตภาวทสฺสนํ. น อิโต ภิยฺโยติ ตสฺส อนวเสสโต คหิตภาวทสฺสนํ. เตนาห ‘‘สพฺพมฺปิ ทุกฺขสจฺจ’’นฺติอาทิ. สรสลกฺขณปฏิเวเธนาติ สภาวสงฺขาตสฺส ลกฺขณสฺส อสมฺโมหโต ปฏิวิชฺฌเนน. อสมฺโมหปฏิเวโธติ จ ยถา ตสฺมึ ญาเณ ปวตฺเต ปจฺฉา ทุกฺขสจฺจสฺส สรูปาทิปริจฺเฉเท สมฺโมโห น โหติ, ตถา ปวตฺติ. เตเนวาห ‘‘ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติ. ทุกฺขํ สมุเทติ เอตสฺมาติ ทุกฺขสมุทโย. ยํ ฐานํ ปตฺวาติ ยํ นิพฺพานํ มคฺคสฺส อารมฺมณปจฺจยฏฺเฐน การณภูตํ อาคมฺม. ปตฺวาติ จ ตทุภยวโต ปุคฺคลสฺส ปวตฺติยาติ กตฺวา วุตฺตํ. ปตฺวาติ วา ปาปุณนเหตุ. อปฺปวตฺตินฺติ อปฺปวตฺตินิมิตฺตํ. เต วา น ปวตฺตนฺติ เอตฺถาติ อปฺปวตฺติ, นิพฺพานํ. ตสฺสาติ ทุกฺขนิโรธสฺส. สมฺปาปกนฺติ สจฺฉิกิริยาวเสน สมฺมเทว ปาปกํ.

诚然，下（三）道智也是灭尽诸漏的智慧，但无余地灭尽它们唯有通过顶道智，故说“为得阿罗汉道智”。“灭尽诸漏”(āsavavināsana)是指无余地断除诸漏。为了表明“于诸漏灭尽之智”即是“漏尽智”，在说了“于此有此智”(tatra cetaṃ ñāṇaṃ)后，又说“于尽”(khaye)，是为了表明此处的“于”是依处格(ādhāre bhummaṃ)，而非所缘格(visaye)，故说“因其包含于此”(tattha pariyāpannattā)。“引导”(Abhinīharati)意为朝向、引出，使得道现观(maggābhisamayo)发生，令听闻朝向彼处而转起。“此是苦”，是显示彼时比丘亲证了苦圣谛。“苦仅如是”，是显示限定并领悟了它。“更无逾此”，是显示无余地领悟了它。因此说“一切苦谛”等。“以自性相通达”(Sarasalakkhaṇapaṭivedhena)是指对被称为自性的相状无迷惑地通达。“无迷惑地通达”(Asammohapaṭivedho)是指当该智转起时，其转起的方式使得之后对苦圣谛的自性等方面的辨别不会产生迷惑。因此说“如实了知”。“苦由此而集”(Dukkhaṃ samudeti etasmā)，故为“苦集”(dukkhasamudayo)。“到达某个地方”(Yaṃ ṭhānaṃ patvā)是指，到达作为道之所缘缘(ārammaṇapaccaya)的因——涅槃(nibbānaṃ)。说“到达”(patvā)，是就具有此二者（道与涅槃）的个人(puggala)的进程而说。或者，“到达”(patvā)是到达之因。“不转起”(Appavatti)是指不转起的相状(appavattinimittaṃ)。或者，“它们不在此处转起”(Te vā na pavattanti etthā)，故为“不转起”(appavatti)，即涅槃。“彼”(Tassa)是指苦灭。“令其到达”(Sampāpakaṃ)是指通过作证(sacchikiriyā)而令其真正到达。

กิเลสวเสนาติ อาสวสงฺขาตกิเลสวเสน. ยสฺมา อาสวานํ ทุกฺขสจฺจปริยาโย ตปฺปริยาปนฺนตฺตา เสสสจฺจานญฺจ ตํสมุทยาทิปริยาโย อตฺถิ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ปริยายโต’’ติ. ทสฺเสนฺโต สจฺจานีติ โยชนา. อาสวานญฺเจตฺถ คหณํ ‘‘อาสวานํ ขยญาณายา’’ติ อารทฺธตฺตา. ตถา หิ ‘‘กามาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจตี’’ติอาทินา อาสววิมุตฺติสีเสเนว สพฺพกิเลสวิมุตฺติ วุตฺตา. ‘‘อิทํ ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติอาทินา มิสฺสกมคฺโค อิธ กถิโตติ ‘‘สห วิปสฺสนาย โกฏิปฺปตฺตํ มคฺคํ กเถสี’’ติ วุตฺตํ. ชานโต ปสฺสโตติ อิมินา ปริญฺญาสจฺฉิกิริยาภาวนาภิสมยา วุตฺตา. วิมุจฺจตีติ อิมินา ปหานาภิสมโย วุตฺโตติ อาห ‘‘อิมินา มคฺคกฺขณํ ทสฺเสตี’’ติ. ชานโต [Pg.136] ปสฺสโตติ วา เหตุนิทฺเทโส. ยํ ชานนเหตุ กามาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจตีติ โยชนา. ธมฺมานญฺหิ สมานกาลิกานมฺปิ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนตา สหชาตโกฏิยา ลพฺภติ. ภวาสวคฺคหเณเนว เอตฺถ ภวราคสฺส วิย ภวทิฏฺฐิยาปิ สมวโรโธติ ทิฏฺฐาสวสฺสปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ.

“以烦恼故”(Kilesavasena)是指以名为漏(āsava)的烦恼故。因为诸漏是苦圣谛的同义词，而其余诸谛亦有其集等的同义词，故说“以同义词”(pariyāyato)。应连接为“显示诸谛”。此处提及诸漏，是因为（经文）以“为得漏尽智”而开始。诚然，如“心从欲漏解脱”等句，是以漏解脱为首，而说一切烦恼解脱。以“如实了知此是苦”等句，此处说的是混合道，故说“宣说了与观(vipassanā)俱行而达究竟的道”。以“知者、见者”，说的是遍知、作证、修习的现观。以“解脱”，说的是断的现观，故说“以此显示道刹那”。或者，“知者、见者”是因的解释(hetuniddeso)。应连接为“因为知，故心从欲漏解脱”。诸法即使同时，亦可在俱生(sahajāta)的范畴中获得因缘与缘生法（的关系）。此处提及有漏(bhavāsava)，不仅包含了有爱(bhavarāga)，也同样包含了有见(bhavadiṭṭhi)，故应知见漏(diṭṭhāsava)亦被摄集。

ขีณา ชาตีติอาทีหิ ปเทหิ. ตสฺสาติ ปจฺจเวกฺขณญาณสฺส. ภูมินฺติ ปวตฺติฏฺฐานํ. เยนาธิปฺปาเยน ‘‘กตมา ปนสฺสา’’ติอาทินา โจทนา กตา, ตํ วิวรนฺโต ‘‘น ตาวสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ น ตาวสฺส อตีตา ชาติ ขีณา มคฺคภาวนายาติ อธิปฺปาโย. ตตฺถ การณมาห ‘‘ปุพฺเพว ขีณตฺตา’’ติ. น อนาคตา อสฺส ชาติ ขีณาติ โยชนา. น อนาคตาติ จ อนาคตภาวสามญฺญํ คเหตฺวา เลเสน โจเทติ. เตนาห ‘‘อนาคเต วายามาภาวโต’’ติ. อนาคตวิเสโส ปเนตฺถ อธิปฺเปโต, ตสฺส เขปเน วายาโม ลพฺภเตว. เตนาห ‘‘ยา ปน มคฺคสฺสา’’ติอาทิ. เอกจตุปญฺจโวการภเวสูติ ภวตฺตยคฺคหณํ วุตฺตนเยน อนวเสสโต ชาติยา ขีณภาวทสฺสนตฺถํ. ตนฺติ ยถาวุตฺตํ ชาตึ. โสติ ขีณาสโว ภิกฺขุ.

以“生已尽”等句。（问：此智属于何者？）答：“彼”(Tassa)是指省察智(paccavekkhaṇañāṇa)的。“地”(Bhūmiṃ)是指转起之处(pavattiṭṭhānaṃ)。为了阐明以“然彼属于何者”等所作的诘问之意趣，而说“非彼”等。此处意为：他的过去生并非通过修道而尽。对此，（论主）说明原因为“因其早已尽故”。应连接为“他的未来生亦非（通过修道而）尽”。而说“非未来”，是就未来的一般状态而巧妙地诘问。因此说“因于未来无勤勇故”。此处意指的是未来的特定部分，对灭尽它确实可以有勤勇。因此说“然彼属于道”等。“于一、四、五蕴有中”(Ekacatupañcavokārabhavesu)，提及三有，是为了以所说的方式显示生已无余灭尽的状态。“彼”(Taṃ)是指如前所说的生。“彼”(So)是指漏尽比丘。

พฺรหฺมจริยวาโส นาม อิธ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส นิพฺพตฺตนเมวาติ อาห ‘‘ปริวุตฺถ’’นฺติ. สมฺมาทิฏฺฐิยา จตูสุ สจฺเจสุ ปริญฺญาทิกิจฺจสาธนวเสน ปวตฺตมานาย สมฺมาสงฺกปฺปาทีนมฺปิ ทุกฺขสจฺเจ ปริญฺญาภิสมยานุคุณา ปวตฺติ, อิตเรสุ จ สจฺเจสุ เนสํ ปหานาภิสมยาทิวเสน ปวตฺติ ปากฏา เอว. เตน วุตฺตํ ‘‘จตูสุ สจฺเจสุ จตูหิ มคฺเคหิ ปริญฺญาปหานสจฺฉิกิริยาภาวนาภิสมยวเสนา’’ติ. ปุถุชฺชนกลฺยาณกาทโยติ อาทิ-สทฺเทน สตฺตเสขํ สงฺคณฺหาติ.

此处，名为“梵行住”者，即是道梵行的完成，故说“已住”(parivutthaṃ)。当正见以成就遍知等作用的方式于四谛中转起时，正思惟等亦随顺于苦谛的遍知现观而转起；而在其余诸谛中，它们以断现观等方式转起，也是显而易见的。因此说“于四谛中，以四道，通过遍知、断、作证、修的现观”。“贤善凡夫等”(Puthujjanakalyāṇakādayo)，此中“等”字摄集了七有学。

อิตฺถตฺตายาติ อิเม ปการา อิตฺถํ, ตพฺภาโว อิตฺถตฺตํ, ตทตฺถนฺติ วุตฺตํ โหติ. เต ปน ปการา อริยมคฺคพฺยาปารภูตา ปริญฺญาทโย อิธาธิปฺเปตาติ อาห ‘‘เอวํโสฬสวิธกิจฺจภาวายา’’ติ. เต หิ มคฺคํ ปจฺจเวกฺขโต มคฺคานุภาเวน ปากฏา หุตฺวา อุปฏฺฐหนฺติ, ปริญฺญาทีสุ จ ปหานเมว ปธานํ ตทตฺถตฺตา อิตเรสนฺติ อาห ‘‘กิเลสกฺขยาย วา’’ติ. ปหีนกิเลสปจฺจเวกฺขณวเสน วา เอตํ วุตฺตํ. ทุติยวิกปฺเป อิตฺถตฺตายาติ นิสฺสกฺเก สมฺปทานวจนนฺติ อาห ‘‘อิตฺถภาวโต’’ติ[Pg.137]. อปรนฺติ อนาคตํ. อิเม ปน จริมกตฺตภาวสงฺขาตา ปญฺจกฺขนฺธา. ปริญฺญาตา ติฏฺฐนฺตีติ เอเตน เตสํ อปฺปติฏฺฐตํ ทสฺเสติ. อปริญฺญามูลกา หิ ปติฏฺฐา. ยถาห ‘‘กพฬีกาเร เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร อตฺถิ ราโค, อตฺถิ นนฺที, อตฺถิ ตณฺหา, ปติฏฺฐิตํ ตตฺถ วิญฺญาณํ วิรุฬฺห’’นฺติอาทิ (สํ. นิ. ๒.๖๔; กถา. ๒๙๖; มหานิ. ๗). เตเนวาห – ‘‘ฉินฺนมูลกา รุกฺขา วิยา’’ติอาทิ.

“为如是状态”(Itthattāya)是说：这些方式是“如是”(itthaṃ)，其状态是“如是性”(itthattaṃ)，意即“为此目的”。而此处意指的方式，是圣道作用的遍知等，故说“为如是十六种作用的状态”。因为当省察道时，它们因道的威力而显现、现起。在遍知等中，断是主要的，因为其余（作用）皆为此目的，故说“或为烦恼的灭尽”。或者，这是就省察已断的烦恼而说。在第二种解释中，“为如是状态”(itthattāya)是表示结果的为格，故说“从如是状态”(itthabhāvato)。“其他”(Aparaṃ)是指未来。这些是名为“最后生”的五蕴。以“已遍知而住”，显示了它们的不安住。因为安住是以无遍知为根。如言：“诸比丘，若于段食有贪、有喜、有爱，识即于彼处安住、增长”等。因此说：“犹如根已断的树”等。

ยสฺสาติ ปุถุชฺชนสฺส. ตสฺส หิ สีลํ กทาจิ วฑฺฒติ, กทาจิ หายติ. เสกฺขาปิ ปน สีเลสุ ปริปูรการิโนว, อเสกฺเขสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. เตนาห ‘‘ขีณาสวสฺสา’’ติอาทิ. วสิปฺปตฺตนฺติ วสีภาวปฺปตฺตํ. สุฏฺฐุ สมาหิตนฺติ อคฺคผลสมาธินา สมฺมเทว สมาหิตํ. ธิติสมฺปนฺนนฺติ อคฺคผลธิติยา สมนฺนาคตํ. มจฺจุํ ชหิตฺวา ฐิตนฺติ อายตึ ปุนพฺภวาภาวโต วุตฺตํ. กถํ ปุนพฺภวาภาโวติ อาห ‘‘สพฺเพ ปาปธมฺเม ปชหิตฺวา ฐิต’’นฺติ. สพฺพสฺสปิ เญยฺยธมฺมสฺส จตุสจฺจนฺโตคธตฺตา วุตฺตํ ‘‘พุทฺธนฺติ จตุสจฺจพุทฺธ’’นฺติ. พุทฺธสาวกาติ สาวกพุทฺธา นมสฺสนฺติ, ปเคว อิตรา ปชา. อิตรา หิ ปชา สาวเกปิ นมสฺสนฺติ. อิติ เอตฺตเกน ฐาเนน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส วเสน คาถานํ อตฺถํ วตฺวา อิทานิ สาวกสฺสปิ วเสน อตฺถํ โยเชตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘อถ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สาวโกปิ โคตโม มุขนิพฺพตฺเตน สมฺปตฺเตน สมฺพนฺเธน, ยโต สพฺเพปิ อริยสาวกา ภควโต โอรสปุตฺตาติ วุจฺจนฺตีติ.

“彼”者，谓凡夫。其戒有时增长，有时减退。有学之人于戒行圆满，无学之人更不待言。故说“漏尽者”等。得自在者，谓证得自在之境。善于入定者，谓以最高之果定正确入定。具足毅力者，谓具足最高果位之毅力。超越死亡而住者，谓因未来不再有轮回故说。如何能不再有轮回？（经文）说“舍弃一切恶法而住”。由于一切应知之法皆包含于四圣谛之中，故说“佛陀是觉悟四圣谛者”。佛弟子者，声闻佛亦会礼敬（世尊），更何况其余众人。其余众人亦会礼敬声闻。如是已根据正等觉者之义解释偈颂，今为根据声闻之义结合说明，故说“或者”等。声闻乔达摩亦因是（佛陀）口中所生、成就与亲缘关系，故所有圣弟子皆被称为世尊之亲生子。

นิวุสฺสตีติ นิวาโส, นิวุตฺโถ ขนฺธสนฺตาโนติ อาห ‘‘นิวุตฺถกฺขนฺธปรมฺปร’’นฺติ. อเวติ, อเวทีติ ปาฐทฺวเยนปิ ปุพฺเพนิวาสญาณสฺส กิจฺจสิทฺธึเยว ทสฺเสติ. เอกตฺตกายเอกตฺตสญฺญิภาวสามญฺญโต เวหปฺผลาปิ เอตฺเถว สงฺคหํ คจฺฉนฺตีติ ‘‘ฉ กามาวจเร, นว พฺรหฺมโลเก’’อิจฺเจว วุตฺตํ. อิตเร ปน อปจุรภาวโต น วุตฺตา. เอกจฺจานํ อวิสยภาวโต จ อวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. ชาติ ขียติ เอเตนาติ ชาติกฺขโย, อรหตฺตนฺติ อาห ‘‘อรหตฺตํ ปตฺโต’’ติ. ‘‘อภิญฺญายา’’ติ วตฺตพฺเพ ยการโลเปน ‘‘อภิญฺญา’’ติ นิทฺเทโส กโตติ อาห ‘‘ชานิตฺวา’’ติ. กิจฺจโวสาเนนาติ จตูหิ มคฺเคหิ กตฺตพฺพสฺส โสฬสวิธสฺส กิจฺจสฺส ปริโยสาเนน. โวสิโตติ ปริโยสิโต, นิฏฺฐิโตติ อตฺโถ. โมเนยฺเยน สมนฺนาคโตติ กายโมเนยฺยาทีหิ สมนฺนาคโต. ลปิตํ [Pg.138] ลปตีติ ลปิตลาปโน. อตฺตปจฺจกฺขโต ญตฺวาติ อิมินา เตสํ วิชฺชานํ ปฏิลทฺธภาวํ ทีเปติ.

“居住”，即住所；“已居住”，即五蕴相续，故说“已居住的五蕴之流”。“了知”、“已知”此两种读法皆显示宿住随念智的功能圆满。因身形同一、觉受相同，故广果天亦归摄于此，故说“六欲天、九梵天”。其余天界因不常有故未提及。当知，有些天界因非其境界故未提及。“生尽”，谓因此而尽除其生，即阿罗汉果，故说“得阿罗汉果”。本应说“为证知”（abhiññāyā），因省略“y”音而说成“证知”（abhiññā），故解释为“了知”。“事究竟”者，谓四道应完成之十六种业事皆已圆满。“已毕”者，即已完成、已终结之义。“具足牟尼法”者，谓具足身牟尼法等。“言说已说之事者”，谓言说者。“由亲身体证而了知”此句显示彼等之明皆已亲自证得。

ติกณฺณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《提甘那经》释义终。

๙. ชาณุสฺโสณิสุตฺตวณฺณนา

9. 阇奴索尼经释义

๖๐. นวเม เทยฺยธมฺมสฺเสตํ นามนฺติ ยาคํ กโรนฺเตน ทาตพฺพเทยฺยธมฺมํ สนฺธาย วทติ ตทญฺญสฺส ปาฬิยํ เทยฺยธมฺมคฺคหเณเนว คหิตตฺตา. มตกภตฺตนฺติ มตเก อุทฺทิสฺส ทาตพฺพภตฺตํ, ปิตุปิณฺฑนฺติ วุตฺตํ โหติ. วรปุริสานนฺติ วิสิฏฺฐปุริสานํ, อุตฺตมปุริสานนฺติ อตฺโถ. สพฺพเมตํ ทานนฺติ ยถาวุตฺตเภทํ ยญฺญสทฺธาทิทานํ.

60. 第九，“此为应施之物”，是指针对举行祭祀者应施舍的物品而言，因为其他（应施之物）在圣典中已为“应施之物”一词所含摄。所谓“亡者之食”，是指为亡者而施之食，亦即所谓的“祖先祭食”。“卓越之人”者，谓殊胜之人，意即最上之人。“此皆为布施”，即如前所述，包含祭祀、信心等种种布施。

ชาณุสฺโสณิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《阇奴索尼经》释义终。

๑๐. สงฺคารวสุตฺตวณฺณนา

10. 桑伽罗瓦经释义

๖๑. ทสเม ชิณฺณานํ หตฺถิสาลาทีนํ ปฏิสงฺขรณํ ปุน ปากติกกรณํ ชิณฺณปฏิสงฺขรณํ, ตสฺส การโก ชิณฺณปฏิสงฺขรณการโก. พาหิรสมเยติ สตฺถุสาสนโต พาหิเร อญฺญติตฺถิยสมเย. สพฺพจตุกฺเกนาติอาทีสุ สพฺเพสุ ทฺวิปทจตุปฺปทาทิเภเทสุ ปาเณสุ เอเกกสฺมึ จตฺตาโร จตฺตาโร ปาเณ วธิตฺวา ยชิตพฺพํ ยญฺญํ สพฺพจตุกฺกํ นาม. เสเสสุปิ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ยสฺส วา ตสฺส วาติ นิสฺสกฺเก สามิวจนนฺติ อาห ‘‘ยสฺมา วา ตสฺมา วา’’ติ. เอวมสฺสายนฺติ เอตฺถ อสฺสูติ นิปาตมตฺตนฺติ อาห ‘‘เอวํ สนฺเตปิ อย’’นฺติ.

61. 第十，“修缮旧物”指修复象棚等旧物，使之恢复原状，其行为者称为“旧物修缮者”。“外道时期”指导师教法之外的其他外道时期。“一切四类”等，是说在所有二足、四足等各类生命中，每一类各杀四个来祭祀的祭典，名为“一切四类祭”。其余的也应以此理趣理解。“无论谁的”是无主属格，（义注）说，即“无论从谁”。“如是此人”中，“assu”仅为虚词，（义注）说，即“纵然如此，此人”。

วฑฺเฒนฺโตติ ปฏฺฐเปนฺโต. มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส โอคธํ มูลํ ปติฏฺฐาภูตํ พฺรหฺมจริโยคธํ. เตนาห ‘‘อรหตฺตมคฺคสงฺขาตสฺสา’’ติอาทิ. อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน เจตฺถ อรหตฺตมคฺคสฺเสว คหณํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อุตฺตมํ ปติฏฺฐาภูตํ อารมฺมณูปนิสฺสยภาเวน.

“令增长”即令确立。道梵行的根基，即作为基础与立足处的梵行根基。因此说“所谓的阿罗汉道”等。当知，此处是以最胜的解释来特指阿罗汉道。最上的立足处，是作为所缘与亲依止缘。

อปฺเปหิ เวยฺยาวจฺจกราทีหิ อตฺโถ เอติสฺสาติ อปฺปฏฺฐา ตฺถ-การสฺส ฏฺฐ-การํ กตฺวา. เตนาห ‘‘ยตฺถ พหู’’ติอาทิ. ยตฺถาติ ยสฺสํ ปฏิปทายํ[Pg.139]. อปฺโป สมารมฺโภ เอตสฺสาติ อปฺปสมารมฺโภ. ปาสํสาติ ปสํสารหา. เอตํ เยว กถาเปสฺสามีติ เอเตเนว พฺราหฺมเณน กถาเปสฺสามิ.

“Appaṭṭhā”，意为“于此有少许侍奉等之需要”，是将“ttha”音转为“ṭṭha”音而成。因此说“何处众多”等。“何处”，指于何种行道。“少事业”，即其事业少。“值得赞扬”，即可赞扬。“我将令其说”，即我将令此婆罗门说。

โสปฺเปนาติ นิทฺทาย. ปมาเทนาติ ชาคริยาทีสุ อนนุยุญฺชนโต สติวิปฺปวาสลกฺขเณน ปมาเทน. ปจฺจนีกปฏิหรณวเสนาติ ปฏิปกฺขาปนยนวเสน. ตถา หิ ภควโต จ สาสนสฺส จ ปฏิปกฺขา ติตฺถิยา, เตสํ หรณโต ปฏิหาริยํ. เต หิ ทิฏฺฐิหรณวเสน ทิฏฺฐิปฺปกาสเน อสมตฺถภาเวน จ อิทฺธิอาเทสนานุสาสนีหิ หริตา อปนีตา โหนฺตีติ. ‘‘ปฏี’’ติ วา อยํ สทฺโท ‘‘ปจฺฉา’’ติ เอตสฺส อตฺถํ โพเธติ ‘‘ตสฺมึ ปฏิปวิฏฺฐสฺมึ, อญฺโญ อาคญฺฉิ พฺราหฺมโณ’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๙๘๕; จูฬนิ. วตฺถุคาถา ๔) วิย, ตสฺมา สมาหิเต จิตฺเต วิคตูปกฺกิเลเส กตกิจฺเจน ปจฺฉา หริตพฺพํ ปวตฺเตตพฺพนฺติ ปฏิหาริยํ, อตฺตโน วา อุปกฺกิเลเสสุ จตุตฺถชฺฌานมคฺเคหิ หริเตสุ ปจฺฉาหรณํ ปฏิหาริยํ, อิทฺธิอาเทสนานุสาสนิโย จ วิคตูปกฺกิเลเสน กตกิจฺเจน จ สตฺตหิตตฺถํ ปุน ปวตฺเตตพฺพา, หริเตสุ จ อตฺตโน อุปกฺกิเลเสสุ ปรสตฺตานํ อุปกฺกิเลสหรณานิ โหนฺตีติ ปฏิหาริยานิ ภวนฺติ, ปฏิหาริยเมว ปาฏิหาริยํ. ปฏิหาริเย วา อิทฺธิอาเทสนานุสาสนิสมุทาเย ภวํ เอเกกํ ปาฏิหาริยนฺติ วุจฺจติ. ปฏิหาริยํ วา จตุตฺถชฺฌานํ มคฺโค จ ปฏิปกฺขหรณโต, ตตฺถ ชาตํ นิมิตฺตภูเต, ตโต วา อาคตนฺติ ปาฏิหาริยํ.

“睡眠”，即昏睡。“放逸”，即于觉醒等时不精勤，以失念为特征的放逸。“以对治遣除”，即通过遣除对立面。例如，世尊及其教法的对立面是外道，遣除他们即是“神变”（paṭihāriya）。他们因（世尊的）神变、记心、教诫而被遣除、被去除，因为他们的邪见被遣除，并且无力开示正见。或者，“paṭi”一词表示“之后”义，如“彼入内后，复有婆罗门来”等句所示。因此，于心已得定、离诸随烦恼、所作皆已办后，应展现者，即是“神变”。或者，以第四禅及道遣除自身随烦恼后，此后之遣除即是“神变”。神变、记心、教诫，亦应由离诸随烦恼、所作皆已办者，为众生利益而再次展现。当自身随烦恼被遣除时，亦能遣除他有情之随烦恼，故成为“神变”。遣除即是神变。或于神变、记心、教诫之集合中，每一项皆称为“神变”。或第四禅及道，因能遣除对立面，故为“神变”；于彼处所生，或以之为相，或从彼而来，故为“神变”。

อาคตนิมิตฺเตนาติ อาคตาการสลฺลกฺขณวเสน. เอส นโย เสเสสุปิ. เอโก ราชาติ ทกฺขิณมธุราธิปติ เอโก ปณฺฑุราชา. เอวมฺปิ เต มโนติ อิมินา อากาเรน ตว มโน ปวตฺโตติ อตฺโถ. เตน ปกาเรน ปวตฺโตติ อาห ‘‘โสมนสฺสิโต วา’’ติอาทิ. สามญฺญโชตนา วิเสเส อวติฏฺฐตีติ อธิปฺปาเยเนวํ วุตฺตํ. ‘‘เอวํ ตว มโน’’ติ อิทญฺจ มนโส โสมนสฺสิตตาทิมตฺตทสฺสนํ, น ปน เยน โส โสมนสฺสิโต วา โทมนสฺสิโต วา, ตํทสฺสนํ. โสมนสฺสคฺคหเณน เจตฺถ ตเทกฏฺฐา ราคาทโย สทฺธาทโย จ ทสฺสิตา โหนฺติ, โทมนสฺสคฺคหเณน โทสาทโย. ทุติยนฺติ ‘‘อิตฺถมฺปิ เต มโน’’ติ ปทํ. อิติปีติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท นิทสฺสนตฺโถ ‘‘อตฺถีติ [Pg.140] โข, กจฺจาน, อยเมโก อนฺโต’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๒.๑๕; ๓.๙๐) วิย. เตนาห ‘‘อิมญฺจ อิมญฺจ อตฺถํ จินฺตยมาน’’นฺติ. ปิ-สทฺโท วุตฺตตฺถสมฺปิณฺฑนตฺโถ.

“以所来之相”，即通过观察所现行相的特征。其余亦复如是。“一位国王”，指南方马杜拉（Madhurā）的统治者，一位是般度王。“你的心亦如是”，意为“你的心以此方式运作”。因以此方式运作，故说“或喜悦”等。此为总说而义存别指之意。“你的心如是”，此句仅显示心的喜悦等状态，而非显示其喜悦或忧愁之因。此处，以“喜悦”一词亦显示了与之一处之贪等及信等法；以“忧愁”一词亦显示了嗔等法。第二句是“你的心亦于此”。“Itipi”中，“iti”一词为示例义，如“迦旃延，实有此一端”等句。因此说“思惟此义与彼义”。“pi”一词则为总摄已说之义。

กเถนฺตานํ สุตฺวาติ กเถนฺตานํ สทฺทํ สุตฺวา. ตสฺส วเสนาติ ตสฺส วิตกฺกิตสฺส วเสน. อฏฺฏการเกนาติ วินิจฺฉยการเกน.

“听闻言说者”，即听闻言说之声。“依于彼”，即依于彼所思。“决断者”，即判断者。

น อริยานนฺติ อริยานํ มคฺคผลจิตฺตํ น ชานาตีติ อตฺโถ. ตญฺหิ เตน อนธิคตตฺตา เจโตปริยญาเณนปิ น สกฺกา วิญฺญาตุํ, อญฺญํ ปน จิตฺตํ ชานาติเยว. เหฏฺฐิโม อุปริมสฺส จิตฺตํ น ชานาตีติอาทีนิปิ มคฺคผลจิตฺตเมว สนฺธาย วุตฺตานีติ เวทิตพฺพานิ. โสตาปนฺนาทโยปิ หิ อตฺตนา อธิคตเมว มคฺคผลํ ปเรหิ อุปฺปาทิตํ สมฺมา เจโตปริยญาเณน ชานิตุํ สกฺโกนฺติ, น อตฺตนา อนธิคตํ. สพฺเพปิ อริยา อตฺตโน ผลํ สมาปชฺชนฺติ อธิคตตฺตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอเตสุ จา’’ติอาทิมาห. ยทิ อริยา อตฺตนา อธิคตผลํ สมาปชฺชนฺติ, อุปริมาปิ เหฏฺฐิมํ ผลํ สมาปชฺชนฺติ อธิคตตฺตา โลกิยสมาปตฺติโย วิยาติ กสฺสจิ อาสงฺกา สิยา, ตนฺนิวตฺตนตฺถมาห ‘‘อุปริโม เหฏฺฐิมํ น สมาปชฺชตี’’ติ.

“非圣者”意即不知圣者之道果心。此道果心，因其未证得，故纵有他心通(cetopariyañāṇa)亦不能了知，然了知其他心则无碍。应知“下位者不知上位者之心”等语，亦是针对道果心而说。须陀洹(Sotāpanna)等圣者，亦仅能以他心通善为了知他人所生起而为自己所证得之道果，而不能了知自己未证得者。为示一切圣者皆入于自己已证得之果，故说“于此等”等语。或有人疑：“若圣者入于自己已证得之果，则上位者亦能入于下位者已证得之果，犹如世间等至(lokiyasamāpatti)。”为断此疑，故说“上位者不入于下位者”。

อุปริโมติ สกทาคามิอาทิอริยปุคฺคโล. เหฏฺฐิมนฺติ โสตาปตฺติผลาทึ. น สมาปชฺชตีติ สติปิ อธิคตตฺเต น สมาปชฺชติ. กสฺมาติ เจ? การณมาห ‘‘เตสญฺหี’’ติอาทิ, เตสํ สกทาคามิอาทีนํ เหฏฺฐิมา เหฏฺฐิมา ผลสมาปตฺติ เตสุ เตสุเยว เหฏฺฐิเมสุ อริยปุคฺคเลสุ ปวตฺตติ, น อุปริเมสูติ อตฺโถ. อิมินา เหฏฺฐิมํ ผลจิตฺตํ อุปริมสฺส น อุปฺปชฺชตีติ ทสฺเสติ. กสฺมาติ เจ? ปุคฺคลนฺตรภาวูปคมเนน ปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตา. เอเตน อุปริโม อริโย เหฏฺฐิมํ ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ อตฺตนา อธิคตตฺตา ยถา ตํ โลกิยสมาปตฺตินฺติ เอวํ ปวตฺโต เหตุ พฺยภิจาริโตติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ โลกิยชฺฌาเนสุ ปุคฺคลนฺตรภาวูปคมนํ นาม อตฺถิ วิเสสาภาวโต, อิธ ปน อสมุคฺฆาฏิตกมฺมกิเลสนิโรธเนน ปุถุชฺชเนหิ วิย โสตาปนฺนสฺส โสตาปนฺนาทีหิ สกทาคามิอาทีนํ ปุคฺคลนฺตรภาวูปคมนํ อตฺถิ. ยโต เหฏฺฐิมา เหฏฺฐิมา ผลธมฺมา อุปรูปริมคฺคธมฺเมหิ นิวตฺติตา ปฏิปกฺเขหิ วิย อภิภูตา อปฺปวตฺติธมฺมตํเยว อาปนฺนา. เตเนว วุตฺตํ ‘‘ปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตา’’ติ.

“上位”(Uparimo)指斯陀含(sakadāgāmi)等圣个人(ariyapuggalo)。“下位”(Heṭṭhimaṃ)指须陀洹果(sotāpattiphala)等。“不入”(Na samāpajjati)是说，即使已证得，亦不入于（下位果定）。若问：为何？则说“彼等”等语以明其因。其义为：斯陀含等之下下果等至，仅于彼彼下位圣个人中转起，非于上位者中。此即显示下位果心不于上位者生起。若问：为何？因已趣入另一人(puggala)的状态而得止息。由此当知，“上位圣者因自己已证得故，能入下位果等至，犹如世间等至(lokiyasamāpatti)”——如是所立之因，乃有过失。于世间禅(lokiyajjhāna)中，因无差别，故无所谓趣入另一人的状态。然于此处，因业与烦恼未被根除、止息，故有从凡夫趣入须陀洹、从须陀洹等趣入斯陀含等，趣入另一人的状态。是故，下下果法为上上道法所中止，如为对治法所降伏，已然达到不转起之法性。是故说“因已止息故”。

อปิจ [Pg.141] กุสลกิริยปฺปวตฺติ นาม อญฺญา, วิปากปฺปวตฺติ จ อญฺญาติ อนนฺตรผลตฺตา จ โลกุตฺตรกุสลานํ เหฏฺฐิมโต อุปริโม ภวนฺตรคโต วิย โหติ. ตํตํผลวเสเนว หิ อริยานํ โสตาปนฺนาทินามลาโภ. เต สเจ อญฺญผลสมงฺคิโนปิ โหนฺติ, โสตาปนฺนาทินามมฺปิ เตสํ อววตฺถิตํ สิยา. ตสฺส ตสฺส วา อริยสฺส ตํ ตํ ผลํ สทิสนฺติ กตฺวา น อุปริมสฺส เหฏฺฐิมผลสมงฺคิตาย เลโสปิ สมฺภวติ, กุโต ตสฺสา สมาปชฺชนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เหฏฺฐิมา จ โสตาปนฺนาทโย อุปริมํ สกทาคามิผลาทึ น สมาปชฺชนฺติ อนธิคตตฺตา. น หิ อนธิคตํ สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตุํ สกฺกา, ตสฺมา สพฺเพปิ อริยา อตฺตโนเยว ผลํ สมาปชฺชนฺตีติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ.

再者，善与唯作的转起是一回事，异熟的转起是另一回事。又因出世间善法能立即感果，故从下位至上位，犹如转生至另一有。圣者们实唯依各自之果而得须陀洹等名。若彼等亦具足其他果，则其须陀洹等名即为不定。当知，于一一圣者，其各自之果方为相应，是故上位者丝毫不可能具足下位之果，何况入于彼果定？而下位之须陀洹等，因未证得，故不入于上位之斯陀含果等。实不可能入于未曾证得之等至。是故，于此当得结论：一切圣者仅入于各自之果。

ปวตฺเตนฺตาติ ปวตฺตกา หุตฺวา, ปวตฺตนวเสนาติ อตฺโถ. เอวนฺติ ยถานุสิฏฺฐาย อนุสาสนิยา วิธิวเสน ปฏิเสธวเสน จ ปวตฺติตาการปรามสนํ. สา จ สมฺมาวิตกฺกา นาม มิจฺฉาวิตกฺกานญฺจ ปวตฺติอาการทสฺสนวเสน ปวตฺตติ. ตตฺถ อานิสํสสฺส อาทีนวสฺส จ วิภาวนตฺถํ อนิจฺจสญฺญเมว, น นิจฺจสญฺญนฺติ อตฺโถ. ปฏิโยคินิวตฺตนตฺถญฺหิ เอว-การคฺคหณํ. อิธาปิ เอวสทฺทคฺคหณสฺส อตฺโถ ปโยชนญฺจ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิทํ-คหเณปิ เอเสว นโย. ปญฺจกามคุณราคนฺติ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ ตทญฺญราคสฺส โทสาทีนญฺจ ปหานสฺส อิจฺฉิตตฺตา ตปฺปหานสฺส จ ตทญฺญราคาทิเขปสฺส อุปายภาวโต. ตถา วุตฺตํ ทุฏฺฐโลหิตวิโมจนสฺส ปุพฺพทุฏฺฐมํสเขปนูปายตา วิย. โลกุตฺตรธมฺมเมวาติ อวธารณํ ปฏิกฺเขปภาวโต สาวชฺชธมฺมนิวตฺตนปรํ ทฏฺฐพฺพํ, ตสฺส อธิคมูปายานิสํสภูตานํ ตทญฺเญสํ อนวชฺชธมฺมานํ นานนฺตริยภาวโต.

“令转起”，即成为转起者，意为通过转起的方式。“如是”，即依照所教之教诫，通过准则与遮止的方式，考察其转起之行相。而彼正思惟，乃通过观察邪思惟之转起行相而转起。于此，为辨明利益与过患，其义为“唯是无常想，非是常想”。使用“唯”字，实为遣除其对治品。此处使用“唯”字之义与作用，亦当如前述而知。使用“此”字，亦是此理。“五妙欲贪”当视为示例，因其意欲断除其他贪、瞋等，且此为断彼等及舍离其他贪等之方便故。此如所说，犹如为放出败血而先清除腐肉之方便。“唯出世间法”之限定，因其为遮诠，故当视为旨在远离有过失之法；因其他无过失之法，乃证得此法之方便与利益，且无间隔故。

จินฺตามณิกวิชฺชาสริกฺขกตนฺติ อิมินา ‘‘จินฺตามณี’’ติ เอวํ ลทฺธนามา โลเก เอกา วิชฺชา อตฺถิ, ยาย ปเรสํ จิตฺตํ วิชานนฺตีติ ทีเปติ. ‘‘ตสฺสา กิร วิชฺชาย สาธโก ปุคฺคโล ตาทิเส เทสกาเล มนฺตํ ปริชปฺปิตฺวา ยสฺส จิตฺตํ ชานิตุกาโม, ตสฺส ทิฏฺฐหตฺถาทิวิเสสสญฺชานนมุเขน จิตฺตาจารํ อนุมินนฺโต กเถตี’’ติ เกจิ. อปเร ‘‘วาจํ นิจฺฉราเปตฺวา ตตฺถ อกฺขรสลฺลกฺขณวเสนา’’ติ วทนฺติ.

“类似如意宝珠明咒”：此句表明，世间有一种名为“如意宝珠”(Cintāmaṇi)的明咒，能藉此了知他人之心。有人说：“修习彼明咒的人，在特定时地念诵咒语，当想知道某人之心时，即通过辨识其手势等特殊相貌，推测其心行而说。”另有人说：“令其发声，再依其中的字相来辨识。”

อิทญฺจ [Pg.142] ปน สพฺพนฺติ ‘‘ภวํ โคตโม อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธํ ปจฺจนุโภตี’’ติอาทินยปฺปวตฺตํ สพฺพมฺปิ.

而此“一切”，即指由“尊者乔达摩(Gotama)体验种种神通”等理趣所转起之一切。

สงฺคารวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

桑伽罗瓦经释义终。

พฺราหฺมณวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

婆罗门品释义终。

(๗) ๒. มหาวคฺโค

(7) 2. 大品

๑. ติตฺถายตนสุตฺตวณฺณนา

1. 外道处经释义

๖๒. ทุติยสฺส ปฐเม ติตฺถํ นาม ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย ตพฺพินิมุตฺตสฺส กสฺสจิ ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตสฺส อภาวโต. เอตฺถ หิ สตฺตา ตรนฺติ อุปฺปิลวนฺติ อุมฺมุชฺชนิมุชฺชํ กโรนฺติ, ตสฺมา ‘‘ติตฺถ’’นฺติ วุจฺจติ. ปารคมนสงฺขาตญฺหิ ตรณํ ทิฏฺฐิคติกานํ นตฺถิ, ตตฺเถว อปราปรํ นิมุชฺชนุมฺมุชฺชนวเสน ปิลวนเมว เตสํ ตรณํ นาม. อุปฺปาทกาติ ปูรณกสฺสปาทโย. ติตฺเถ ชาตา ติตฺถิยา, ยถาวุตฺตํ วา ทิฏฺฐิคตสงฺขาตํ ติตฺถํ เอเตสํ อตฺถีติ ติตฺถิกา, ติตฺถิกา เอว ติตฺถิยา. มโนรเมติ สาทุผลภริตตาย อภยทิสตาย จ มโนรเม. อิเมสุเยว ตีสุ ฐาเนสูติ ยถาวุตฺเตสุ ติตฺถายตเนสุ.

62. 于第二品之初，“渡口”(tittha)即六十二见，因脱离彼等者，无有任何见之动摇故。于此，众生或渡、或浮、或沉或没，是故名为“渡口”。持邪见者实无所谓“渡至彼岸”之渡，彼等仅于此处，通过反复沉没而漂浮，此即其所谓之“渡”。“创始人”即富兰那·迦叶(Pūraṇa Kassapa)等人。生于“渡口”者为外道徒(titthiya)；或如所说，彼等有邪见(diṭṭhigata)所成之“渡口”，故为外道者(titthika)；外道者即外道徒。“悦意”(manorama)，即因充满甘美之果，且为无畏之处，故为悦意。“仅于此三处”，即于前述之外道处。

โย ยถา ชานาติ, ตสฺส ตถา วุจฺจตีติ อิมินา ปุคฺคลชฺฌาสยวเสน ตถา วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ. ปุคฺคล-สทฺโท จ ติสฺสนฺนมฺปิ ปกตีนํ สาธารโณ, ตสฺมา ปุริสคฺคหเณน ตโต วิเสสนํ ยถา ‘‘อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา’’ติ. ปฏิสํวิทิตํ กโรตีติ เกวลํ ชานนวเสน วิทิตํ กโรติ. อนุภวติ วาติ วิปากลกฺขณปฺปตฺตํ อนุภวติ. ปุพฺเพกตเหตูติ อนฺโตคธาวธารณํ ปทนฺติ อาห ‘‘ปุพฺเพกตกมฺมปจฺจเยเนวา’’ติ. อิมินาติ ‘‘สพฺพํ ตํ ปุพฺเพกตเหตู’’ติ อิมินา วจเนน. กมฺมเวทนนฺติ กุสลากุสลกมฺมสหชํ เวทนํ. กิริยเวทนนฺติ ‘‘เนว กุสลากุสลา น จ กมฺมวิปากา’’ติ เอวํ วุตฺตํ กิริยจิตฺตสหชํ เวทนํ. น เกวลญฺจ เต กมฺมกิริยเวทนา เอว ปฏิกฺขิปนฺติ, อถ โข สาสเน โลเก จ ปากเฏ วาตาพาธาทิโรเค จ ปฏิกฺขิปนฺติ เอวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘เย วา อิเม’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปิตฺตสมุฏฺฐานาติ ปิตฺตวิการาธิกสมฺภูตา. อนนฺตรทฺวเยปิ เอเสว นโย. สนฺนิปาติกาติ ปิตฺตาทีนํ ติณฺณมฺปิ [Pg.143] วิการานํ สนฺนิปาตโต ชาตา. อุตุปริณามชาติ สีตาทิอุตุโน วิปริณามโต วิสมปริวุตฺติโต ชาตา. วิสมปริหารชาติ อสปฺปายาหารโยคปฏิเสวนวเสน กายสฺส วิสมํ ปริหรณโต ชาตา. โอปกฺกมิกาติ อุปกฺกมโต นิพฺพตฺตา. กมฺมวิปากชาติ กมฺมสฺส วิปากภูตกฺขนฺธโต ชาตา. วิโรธิปจฺจยสมุฏฺฐานา ธาตูนํ วิการาวตฺถา, ตปฺปจฺจยา วา ทุกฺขา เวทนา อาพาธนฏฺเฐน อาพาโธ, โส เอว รุชฺชนฏฺเฐน โรโค. ตตฺถ ‘‘โย ยาปฺยลกฺขโณ, โส โรโค, อิตโร อาพาโธ’’ติ วทนฺติ. สพฺเพสญฺจ เนสํ ตํตํธาตูนํ วิสมํ อาสนฺนการณํ, น ตถา อิตรานิ. ตตฺถาปิ จ ปโกปาวตฺถา ธาตุโย อาสนฺนการณํ, น ตถา ปรปจฺจยาวตฺถาติ ทฏฺฐพฺพํ. อฏฺฐมํเยว กมฺมวิปากชํ อาพาธํ สมฺปฏิจฺฉนฺติ ‘‘สพฺพํ ตํ ปุพฺเพกตเหตู’’ติ วิปลฺลาสคฺคาเหน. ‘‘ปุพฺเพ’’ติ ปุราตนสฺเสว กมฺมสฺส คหิตตฺตา อุปปชฺชเวทนียมฺปิ เต ปฏิกฺขิปนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘ทฺเว ปฏิพาหิตฺวา’’ติ. สมฺปฏิจฺฉนฺตีติ อนุชานนฺติ.

“彼如何知，即如何说”，以此表明是依个人倾向而如是说。“个人”(puggala)一词通于三种自性，因此用“人”(purisa)来加以区别，如“八种补特伽罗”(aṭṭha purisapuggalā)。“使其明了”(paṭisaṃviditaṃ karoti)意为仅以知的方式令其被知。“感受”(anubhavati)意为感受已达果报特征者。“宿作因”(pubbekatahetu)一词含有内在限定之义，如言“唯由宿作业为缘”。此乃通过“彼一切皆由宿作因”之语。“业受”(kammavedanā)是与善、不善业俱生之受。“唯作受”(kiriyavedanā)是与如所说“非善非不善亦非业异熟”的唯作心俱生之受。他们不仅否定此业受与唯作受，为示其亦否定教法与世间所显现的风病(vātābādha)等疾病，故说“或此等”。其中，“胆汁所生”(pittasamuṭṭhāna)是由胆汁失调增盛而生。其后两者亦同此理。“三者合会所生”(sannipātika)是由胆汁等三者失调合会而生。“时节变化所生”(utupariṇāmaja)是由寒冷等时节变化、错乱转变而生。“不当摄护所生”(visamaparihārajā)是因行使不适宜的饮食等，身体受到不当摄护而生。“突发所生”(opakkamikā)是由突发事件而生。“业异熟所生”(kammavipākajā)是由作为业异熟之蕴而生。诸界失调的状态由相违之缘而生起，缘于此的苦受，以恼害义为“病患”(ābādho)，以毁伤义为“疾病”(rogo)。于此，有人言：“具可维持相者为疾病，余者为病患。”于所有此等，各自界的失调是其近因，其他则不然。于此亦应知，已激化状态的诸界是近因，而非由其他缘所成的状态。他们以“彼一切皆由宿作因”之颠倒执取，仅承认第八种业异熟所生的病患。“宿”(pubbe)者，因其仅执取往昔之业，故亦否定顺生受业(upapajjavedanīya)，如言“排除二者”(dve paṭibāhitvā)。“承认”(sampaṭicchanti)即认可。

อตฺตนา กตมูลเกนาติ สาหตฺถิกกมฺมเหตุ. อาณตฺติมูลเกนาติ ปรสฺส อาณาปนวเสน กตกมฺมเหตุ. อิมาติ ติสฺโส เวทนา. สพฺเพ ปฏิพาหนฺตีติ สพฺเพ โรเค ปฏิเสเธนฺติ สพฺเพสมฺปิ เตสํ เอเกน อิสฺสเรเนว นิมฺมิตตฺตา ตพฺภาวีภาวาสมฺภวโต. เอส นโย เสเสสุปิ. สพฺพํ ปฏิพาหนฺตีติ เหตุปจฺจยปฏิเสธนโต สพฺพํ นิเสเธนฺติ.

“以自作为根”(attanā katamūlaka)意为亲手作业之因。“以教令为根”(āṇattimūlaka)意为通过命令他人而作业之因。此为三种受。“彼等否定一切”(sabbe paṭibāhanti)意为彼等否定一切疾病，因为一切疾病皆由一自在天(Issara)所创造，故其不可能自发生成与坏灭。余者亦同此理。“彼等否定一切”(sabbaṃ paṭibāhanti)意为因其否定因缘，故否定一切。

มาติกํ นิกฺขิปิตฺวาติ ติณฺณมฺปิ เวทานํ อสารภาวทสฺสนตฺถํ อุทฺเทสํ กตฺวา. ตนฺติ ตํ มาติกํ. วิภชิตฺวา ทสฺเสตุนฺติ โทสทสฺสนวเสเนว วิภาคโต ทสฺเสตุํ. ลทฺธิปติฏฺฐาปนตฺถนฺติ อตฺตโน ลทฺธิยา ปฏิชานาปนตฺถํ. ลทฺธิโต ลทฺธึ สงฺกมนฺตีติ มูลลทฺธิโต อญฺญลทฺธึ อุปคจฺฉนฺติ ปฏิชานนฺติ. ปุพฺเพกตเหตุเยว ปฏิสํเวเทตีติ กมฺมเวทนมฺปิ วิปากเวทนํ กตฺวา วทนฺติ. ทิฏฺฐิคติกา หิ พฺยามูฬฺหจิตฺตา กมฺมนฺตรวิปากนฺตราทีนิ อาโลเฬนฺติ, อสงฺกรโต สญฺญาเปตุํ น สกฺโกนฺติ. ยถา จ อกุสลกมฺเม, เอวํ กุสลกมฺเมปีติ ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ ปาณาติปาตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ เอวนฺติ ยถา ปุพฺเพกตเหตุ เอว ปาณาติปาติโน นาม โหนฺติ, น อิทานิ สยํกตการณา, เอวํ ปาณาติปาตา วิรมณมฺปิ ปุพฺเพกตเหตุ เอวาติ วิจาริยมาโน ปุพฺเพกตวาโท อกิริยวาโท เอว สมฺปชฺชติ.

“置论纲”(mātikaṃ nikkhipitvā)，是为了显示三种受的无实义而作纲要。“彼”(tan)即指彼论纲。“分别显示”意为通过指出过失来分别说明。“为确立自见”意为欲令他人承认自己的见解。“从一见转至另一见”意为从根本见解转而接受并承认其他见解。“唯感受宿作因”，彼等将业受(kammavedanā)亦说成是异熟受(vipākavedanā)。实则，执见者心识迷乱，混淆业与异熟等，不能无混淆地令人了知。为示于不善业如是，于善业亦如是，故说“如是，于杀生”等。此处“如是”者，谓如杀生者唯由宿作因而有，非由现今自作之因；如是，离杀生亦唯由宿作因。如此推究，宿作论(pubbekatavāda)即等同于无作论(akiriyavāda)。

กตฺตุกมฺยตาฉนฺโท [Pg.144] น ตณฺหาฉนฺโท. กตฺตุกมฺยตาติ กาตุมิจฺฉา. ปจฺจตฺตปุริสกาโรติ เตน เตน ปุริเสน กตฺตพฺพกิจฺจํ น โหติ ปุพฺเพกตเหตุ เอว สิชฺฌนโต. อุภยมฺปิ ตํ เอส น ลพฺภตีติ กตฺตพฺพกรณํ สุจริตปูรณํ, อกตฺตพฺพอกรณํ ทุจฺจริตวิรตีติ อิทํ อุภยมฺปิ เอส น ลภติ. สมณาปิ หิ ปุพฺเพกตการณาเยว โหนฺตีติ ปุพฺเพกตการณาเยว สมณาปิ โหนฺติ, น อิทานิ สํวรสมาทานาทินา. อสฺสมณาปิ ปุพฺเพกตการณาเยวาติ ปุพฺเพกตการณาเยว อสฺสมณาปิ โหนฺติ, น สํวรเภเทน.

“欲作之欲”(kattukamyatāchanda)非“爱欲”(taṇhāchanda)。“欲作”(kattukamyatā)即是“欲为”(kātumicchā)。“个人努力”(paccattapurisakāra)者，即此人或彼人应做之事，于彼等见中则不存在，因其唯由宿作因而成就故。“彼二者皆不可得”，即“应作者为之，善行圆满”与“不应作者不为，恶行止息”，此二者彼皆不可得。“沙门亦唯由宿作因”者，谓沙门亦唯由宿作因而成，非由现今受持律仪等。“非沙门亦唯由宿作因”者，谓非沙门亦唯由宿作因而成，非由毁坏律仪。

ยถา ปุพฺเพกตวาเท ฉนฺทวายามานํ อสมฺภวโต ปจฺจตฺตปุริสการานํ อภาโว, เอวํ อิสฺสรนิมฺมานวาเทปิ อิสฺสเรเนว สพฺพสฺส นิมฺมิตภาวานุชานนโตติ วุตฺตํ ‘‘ปุพฺเพกตวาเท วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ’’ติ. เอส นโย อเหตุกวาเทปีติ อาห ‘‘ตถา อเหตุกวาเทปี’’ติ.

如于宿作论(pubbekatavāda)中，因欲与精进之不存在，故无个人努力；如是，于自在天创造论(issaranimmānavāda)中，亦因承认一切皆由自在天所创造，故说“应如宿作论中所说之理了知”。此理于无因论(ahetukavāda)中亦然，故说“于无因论中亦复如是”。

อิเมสนฺติอาทินา อิเมสํ ติตฺถายตนานํ ตุจฺฉาสารตาย ถุสโกฏฺฏเนน กุณฺฑกมตฺตสฺสปิ อลาโภ วิย ปรมตฺถเลสสฺสปิ อภาโว, ตถา ขชฺโชปนโกภาสโต เตชโส ผุลิงฺคมตฺตสฺสปิ อภาโว วิย อนฺธเวณิกสฺสปิ มคฺคสฺส อปฺปฏิลาโภ วิย สทฺทมตฺตํ นิสฺสาย มิจฺฉาภาเคน วิปลฺลตฺถตาย ททฺทรชาตเก (ชา. ๑.๒.๔๓-๔๓) สสกสทิสตา จ วิภาวิตา โหติ. สารภาวนฺติ สีลสาราทิสมฺปตฺติยา สารสพฺภาวํ. นิยฺยานิกภาวนฺติ เอกนฺเตเนว วฏฺฏโต นิยฺยานาวหภาวํ. อนิคฺคหิโตติ น นิคฺคเหตพฺโพ. เตนาห ‘‘นิคฺคเหตุํ อสกฺกุเณยฺโย’’ติ. อสํกิลิฏฺโฐติ สํกิเลสวิรหิโต. เตนาห ‘‘นิกฺกิเลโส’’ติอาทิ. อนุปวชฺโชติ ธมฺมโต น อุปวทิตพฺโพ. อปฺปฏิกุฏฺโฐ นาม อปฺปฏิเสธนํ วา สิยา อนกฺโกสนํ วาติ ตทุภยํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อปฺปฏิพาหิโต อนุปกฺกุฏฺโฐ’’ติ อาห.

通过“此等”等语，阐明了此等外道处(titthāyatana)空洞无实：于中求究竟义之一丝一毫亦不可得，犹如舂谷壳者连糠秕亦不可得；亦如从萤火虫之光中求火星亦不可得；亦如盲列不能得道；又如《达达拉本生》(Daddarajātaka)中，仅依声音，于错误处颠倒，而有似兔之状。“有实义”者，谓具足戒之实义等，有其实质。“能出离”者，谓能完全引导出离轮回。“不可诘难”(aniggahito)者，谓不应被诘难，故说“不能被诘难”。“无杂染”(asaṃkiliṭṭho)者，谓离诸杂染，故说“无烦恼”等。“无过失”(anupavajjo)者，谓依正法不应被呵责。“不被呵斥”(appaṭikuṭṭho)者，或为不被否定，或为不被辱骂，为示此二义，故说“不被排斥，不被毁訾”。

ตสฺส ธมฺมสฺสาติ ‘‘อยํ โข ปน, ภิกฺขเว’’ติอาทินา อุทฺธฏสฺส ธมฺมสฺส. ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวาติ กเถตุกมฺยตาวเสน ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา. ยถาปฏิปาฏิยาติ มาติกาย ยถานิกฺขิตฺตปฺปฏิปาฏิยา. ธาตุโยติ สภาวธารณฏฺเฐน ธาตุโย. ตา ปน ยสฺมา ตณฺหาทิฏฺฐิกปฺปนาปริกปฺปิตอตฺตสุภสุขสสฺสตาทิปกติอาทิธุวาทิชีวาทิกายาทิกา วิย [Pg.145] น อิจฺฉาสภาวา ทิฏฺฐิอาทิรหิเตหิ วิมุจฺจมานอุทุมฺพรปุปฺผาทิโลกโวหารวตฺถูนิ วิย จ วาจาวตฺถุมตฺตา, อถ โข สจฺจปรมตฺถภูตาติ อาห ‘‘สภาวา’’ติ, สจฺจสภาวาติ อตฺโถ. อตฺตโน สภาวํ ธาเรนฺตีติ หิ ธาตุโย. นิชฺชีวนิสฺสตฺตภาวปฺปกาสโกติ พาหิรปริกปฺปิตชีวาภาวปฺปกาสโก โลกิยมหาชนสํกปฺปิตสตฺตาภาวปฺปกาสโก จ. อากรฏฺเฐนาติ อุปฺปชฺชนฏฺฐานภาเวน. อุปฺปตฺติฏฺฐานมฺปิ หิ อากโร อายตนนฺติ วุจฺจติ ยถา ‘‘กมฺโพโช อสฺสานํ อายตน’’นฺติ. มโนปวิจาราติ ตํ ตํ อารมฺมณํ อุเปจฺจ มนโส วิวิธจรณากาโร. เกหิ กตฺถาติ อาห ‘‘วิตกฺกวิจารปาเทหี’’ติอาทิ. อฏฺฐารสสุ ฐาเนสูติ ฉ โสมนสฺสฏฺฐานิยานิ, ฉ โทมนสฺสฏฺฐานิยานิ, ฉ อุเปกฺขาฏฺฐานิยานีติ เอวํ อฏฺฐารสสุ ฐาเนสุ.

此法，即“诸比丘”等所引述之法。发问，谓因欲解说而提问。依顺序，谓依论母所列之次第。界，谓以保持自性为义。彼等（诸界）并非如贪爱、邪见所构想的“我、净、乐、常”等自性，亦非如恒常不变的命、身等；它们也并非像离于邪见等者所解脱的优昙婆罗花等世俗言说之事物，仅是言语的对象。然而，它们实为究竟真实，故曰“自性”，即真实自性之义。因为它们保持自性，故名为界。显示无生命、无有情之相，意谓显示外道所妄计的生命不存在，以及世间凡夫所构想的有情不存在。以矿藏为义，即以生起之处为义。生起之处亦名矿藏、亦名处，例如“甘菩遮(Kamboja)是马的产地”。心遍行，谓心缘取彼彼所缘时，心的种种行相。由何、于何处？即说“由寻、伺等”。于十八处，谓六喜处、六忧处、六舍处，如是于十八处中。

ปติฏฺฐาธาตูติ เสสภูตตฺตยสฺส เจว สพฺพูปาทารูปานญฺจ ปติฏฺฐาสภาวา ธาตุ. อิมินา นเยน อาพนฺธนธาตูติอาทีสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อปิจ กกฺขฬภาวสิทฺโธ สหชาตธมฺมานํ อาธารภาโว ปติฏฺฐาภาโว. ทฺรวภาวสิทฺธํ สมฺปิณฺฑนํ อาพนฺธนํ. อุณฺหภาวสิทฺธํ มุทุตาปกฺกตาวหํ ปริปาจนํ. ถทฺธภาวาวหํ อุทฺธุมาตนํ วิตฺถมฺภนํ. รูปวิวิตฺโต รูปปริยนฺโต อากาโสติ เยสํ โส ปริจฺเฉโท, เตหิ โส อสมฺผุฏฺโฐวาติ วุตฺตํ ‘‘อากาสธาตูติ อสมฺผุฏฺฐธาตู’’ติ. สญฺชานนวิธุรา อารมฺมณูปลทฺธิ วิชานนธาตุ. วิตฺถารโตปิ กเถตุํ วฏฺฏติ สงฺเขปนฺโตคธตฺตา วิตฺถารสฺส. สงฺเขปโต กเถตุํ น วฏฺฏติ กเถตพฺพสฺส อตฺถสฺส อนวเสสปริยาทานาภาวโต. เตนาห ‘‘วิตฺถารโตว วฏฺฏตี’’ติ. อุภยถาติ สงฺเขปโต วิตฺถารโต จ.

地界，是其余三大种及一切所造色的基础之界。依此理，“粘结界”等之义亦应了知。此外，坚硬性所成就的，是俱生法的所依，即为基础；流动性所成就的，是聚集，即为粘结；热性所成就的，是带来柔软与成熟，即为消化；僵硬性所带来的，是膨胀，即为支撑。与色法分离、以色法为边界的虚空，因其不被触及，故说“空界即不触界”。识界，即能了知所缘，而无想（saññā）之作用。详细解释是适宜的，因为详细已含摄简略；简略解释则不适宜，因为它无法完全涵盖应说的义理。故说“只适合详细解释”。二者，谓简略与详细。

อนิปฺผนฺนาปิ อากาสธาตุ ภูตานิ อุปาทาย คเหตพฺพตามตฺเตน ‘‘อุปาทารูป’’นฺเตว วุจฺจติ. ทิฏฺฐาเนวาติ สลฺลกฺเขตพฺพานิ อุปาทารูปภาวสามญฺญโต. เตน สหชาตา เวทนา เวทนากฺขนฺโธ สมุทาเย ปวตฺตโวหารสฺส อวยเวปิ ทิสฺสนโต ยถา ‘‘วตฺเถกเทเส ทฑฺเฒ วตฺถํ ทฑฺฒ’’นฺติ. ‘‘ผสฺโส จ เจตนา จ สงฺขารกฺขนฺโธ’’ติ วุตฺตํ มหาภูมกตฺตา เตสํ ตปฺปธานตฺตา จ สงฺขารกฺขนฺธสฺส. อรูปกฺขนฺธา นามํ อารมฺมณาภิมุขํ นมนโต นามาธีนคฺคหณโต จ. รูปกฺขนฺโธ รูปํ ปริพฺยตฺตํ รุปฺปนฏฺเฐน. ปจฺจยนฺติ นิสฺสยภูตํ ปจฺจยํ. วิภาเคน ทฺวาจตฺตาลีส. เอกาสีติ [Pg.146] จิตฺตานิ ‘‘สมฺมสนจาโรย’’นฺติ กตฺวา. อนุกฺกเมน ปฏิปชฺชมาโนติ เอวํ กงฺขาวิตรณวิสุทฺธิยํ ฐิโต อุปริเมน ติสฺสนฺนํ วิสุทฺธีนํ สมฺปาทนวเสน วิสุทฺธิภาวนํ อุสฺสุกฺกาเปนฺโต.

空界虽非已造，然仅因缘于诸大种而被执取，故亦称“所造色”。应观察（诸法），因其具有所造色的共相。与彼俱生之受即是受蕴——犹如“衣角燃，则说衣燃”，用于总体的词亦可见于部分。“触与思是行蕴”，如此说是因为它们是遍大地法，且是行蕴的主要部分。无色蕴是“名”，因其朝向所缘而弯曲，且依名而被执取。色蕴是“色”，因其有变坏之性而显现。缘，谓作为所依之缘。细分有四十二种。八十一个心，是作“思察之行”。如是，次第修行者安住于度疑清净后，为成就以上三种清净，而精勤修习清净。

ผสฺสายตนนฺติ ผสฺสสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานํ. สุวณฺณาทีนนฺติ สุวณฺณมณิวชิราทีนํ. อากิณฺณํ วิย หุตฺวา อุปฺปชฺชนฺติ เอตฺถาติ อากโร. ยถา จกฺขุ วิปากผสฺสสฺส วิเสสปจฺจโย, น ตถา อิตเรสนฺติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ทฺเว จกฺขุวิญฺญาณานี’’ติอาทิ. เอส นโย เสสวาเรสุปิ. ทฺวตฺตึสาย วิปากผสฺเสสุ ทฺวิปญฺจวิญฺญาณสหคตผสฺเส ฐเปตฺวา เสสา ทฺวาวีสติ วิปากผสฺสา เวทิตพฺพา. ทิฏฺฐเมว โหติ เตน สมานโยคกฺขมตฺตา. ‘‘สงฺเขปโต ตาวา’’ติ สงฺเขปกถํ อารภิตฺวาปิ วิตฺถารกถาเปตฺถ วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยาวาติ วุตฺตํ ‘‘เหฏฺฐา…เป… เวทิตพฺพ’’นฺติ.

触处，谓触的生起之处。金等，谓金、宝、金刚等。于此如充满般生起，故名矿藏。譬如，眼是异熟触的特殊之缘，而其他则不然，故说“二种眼识”等。此理于其余诸门亦然。于三十二种异熟触中，除去双五识相应的触，其余二十二种异熟触应了知。此乃已见，因其具有同等的适用性。“先说简略”，虽已开始简要说明，然此处因依已说之理而作广说，亦易了知，故说“在下……应了知”。

โสมนสฺสสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานภูตํ โสมนสฺสฏฺฐานิยํ. เตนาห ‘‘โสมนสฺสสฺส การณภูต’’นฺติ. อุปวิจรตีติ อุเปจฺจ ปวตฺตติ. สภาวโต สงฺกปฺปโต จ โสมนสฺสาทิอุปฺปตฺติเหตุกา โสมนสฺสฏฺฐานิยาทิตาติ อาห ‘‘อิฏฺฐํ วา โหตู’’ติอาทิ. จตุตฺถํ ทิฏฺฐเมว โหติ ตทวินาภาวโต.

悦受生起之处，乃悦受之依处。故曰“乃悦受之因”。遍行，谓靠近而行。就其自性与思量而言，乃悦受等生起之因，故曰悦受之依处等，即“可意者”等。第四种情况乃显而易见，因其与前述情况不可分离。

อริยสจฺจานีติ ปุริมปเท อุตฺตรปทโลเปนายํ นิทฺเทโสติ อาห ‘‘อริยภาวกรานี’’ติอาทิ. วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๕๓๑) ปกาสิตํ, ตสฺมา น อิธ ปกาเสตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. สุขาวโพธนตฺถนฺติ เทสิยมานาย วฏฺฏกถาย สุเขน อวโพธนตฺถํ. เตนาห ‘‘ยสฺส หี’’ติอาทิ. ทฺวาทสปทนฺติ อวิชฺชาทีหิ ปเทหิ ทฺวาทสปทํ. ปจฺจยวฏฺฏนฺติ ปจฺจยปฺปพนฺธํ. กเถตุกาโม โหติ ปจฺจยาการมุเขน สจฺจานิ ทสฺเสตุกามตาย. คพฺภาวกฺกนฺติวฏฺฏนฺติ คพฺโภกฺกนฺติมุเขน วิปากวฏฺฏํ ทสฺเสติ ‘‘คพฺภสฺสาวกฺกนฺติ โหตี’’ติอาทินา. ตสฺมา ปเนตฺถ คพฺภาวกฺกนฺติวเสเนว วฏฺฏํ ทสฺสิตนฺติ อาห ‘‘คพฺภาวกฺกนฺติวฏฺฏสฺมึ หี’’ติอาทิ. คพฺภาวกฺกนฺติวฏฺฏสฺมินฺติ มาตุกุจฺฉิมฺหิ นิพฺพตฺตนวเสน ปวตฺตธมฺมปฺปพนฺเธ. ทสฺสิเตติ เทสนาวเสน ทสฺสิเต. ปุริมา ทฺเว โยนิโย อิตราหิ โอฬาริกตาย [Pg.147] ปริพฺยตฺตตราติ วุตฺตํ ‘‘คพฺภาวกฺกนฺติ…เป… อวโพเธตุมฺปี’’ติ.

圣谛，此乃前词省略后词的解释，故说“能成就圣性”等。《清净道论》(Visuddhimagga 2.531)中已阐明，故此处不再阐明，此是其意。为易于觉悟，即为轻易了悟所说的轮回之论。故说“实乃”等。十二支，谓以无明等支而有十二支。缘起轮，谓缘的相续。欲说者，是因欲以缘起的方式开示诸谛。入胎轮，谓以入胎的方式显示异熟轮，如“有入胎”等。是故，此处是以入胎的方式显示轮回，故说“于入胎轮中”等。于入胎轮中，谓于母胎中以生成的方式而转起的法相续。已显示，谓以教说的方式已显示。前二生处，因比其他生处更为粗显，故说“入胎……乃至……亦为了悟”。

ปจฺจยมตฺตนฺติ ฉนฺนํ ธาตูนํ สาธารณํ ปจฺจยภาวมตฺตํ, น เตหิ ภาคโส นิปฺผาทิยมานํ ปจฺจยวิเสสํ ‘‘กุโต ปเนตํ ฉนฺนํ ธาตูน’’นฺติ อวิภาเคน วุตฺตตฺตา. เตนาห ‘‘อิทํ วุตฺตํ โหตี’’ติอาทิ. น มาตุ น ปิตุ ตาสํ ธาตูนํ อิมสฺส สตฺตสฺส พาหิรภาวโต. คพฺภสฺสาติ เอตฺถ คพฺภติ อตฺตภาวภาเวน วตฺตตีติ คพฺโภ, กลลาทิอวตฺโถ ธมฺมปฺปพนฺโธ. ตนฺนิสฺสิตตฺตา ปน สตฺตสนฺตาโน คพฺโภติ วุตฺโต ยถา มญฺจนิสฺสิตา ‘‘มญฺจา อุกฺกุฏฺฐึ กโรนฺตี’’ติ. ตนฺนิสฺสยภาวโต มาตุกุจฺฉิ คพฺโภติ วุจฺจติ ‘‘คพฺเภ วสติ มาณโว’’ติอาทีสุ (ชา. ๑.๑๕.๓๖๓). คพฺโภ วิยาติ วา คพฺโภ. ยถา หิ นิวาสฏฺฐานตาย สตฺตานํ โอวรโก ‘‘คพฺโภ’’ติ วุจฺจติ, เอวํ คพฺภเสยฺยกานํ สตฺตานํ ยาว อภิชาติ นิวาสฏฺฐานตาย มาตุกุจฺฉิ ‘‘คพฺโภ’’ติ วุจฺจติ. อิธ ปน ปฐมํ วุตฺตอตฺเถเนว คพฺโภติ เวทิตพฺโพ. เตนาห ‘‘คพฺโภ จ นามา’’ติอาทิ.

仅是缘，谓六界共同的缘性，并非由彼等各别所成的特殊之缘，因“此六界从何而来？”是无分别而说。故说“此义为”等。非母非父，因彼等诸界对此有情而言是外在的。胎，于此，以自体的方式存在，故名胎，即羯罗蓝等阶段的法相续。又因依止于彼，有情相续被称为胎，犹如依止于床的人，而说“床在叫喊”。因是所依，母胎被称为胎，如“童子住于胎中”等(Jā. 1.15.363)。或如内室，故名胎。犹如作为有情的住处，内室被称为“胎”(gabbha)，如是，对于住胎的有情，直至出生，母胎作为住处，亦被称为“胎”。于此，则应以最初所说之义理解为胎。故说“所谓胎者”等。

นิรติอตฺเถน นิรโย จ โส ยถาวุตฺเตน อตฺเถน คพฺโภ จาติ นิรยคพฺโภ. เอส นโย เสสปเทสุปิ. อยํ ปน วิเสโส – เทวมนุชาทโย วิย อุทฺธํ ทีฆา อหุตฺวา ติริยํ อญฺจิตา ทีฆาติ ติรจฺฉานา. เต เอว ขนฺธโกฏฺฐาสภาเวน โยนิ จ โส วุตฺตนเยน คพฺโภ จาติ ติรจฺฉานโยนิคพฺโภ. ปกฏฺฐโต สุขโต อเปตํ อปคโม เปตภาโว, ตํ ปตฺตานํ วิสโยติ เปตฺติวิสโย, เปตโยนิ. มนสฺส อุสฺสนฺนตาย สูรภาวาทิคุเณหิ อุปจิตมานสตาย อุกฺกฏฺฐคุณจิตฺตตาย มนุสฺสา. ทิพฺพนฺติ กามคุณาทีหิ กีฬนฺติ ลฬนฺติ โชตนฺตีติ เทวา. คพฺภสทฺโท วุตฺตนโย เอว. นานปฺปกาโรติ ยถาวุตฺเตน ตทนนฺตรเภเทน จ นานปฺปการโก. มนุสฺสคพฺโภ อธิปฺเปโต สุปากฏตาย ปจฺจกฺขภาวโต. โอกฺกนฺติ มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมิตฺวา วิย อุปฺปติตฺวาติ กตฺวา. นิพฺพตฺตนํ นิพฺพตฺติ. ปาตุภาโว อุปฺปตฺติปฺปกาสโก จ.

以无乐义故，彼名为地狱；又如前所说为胎，故名地狱胎。此理亦适用于其余诸词。然此有别：天、人等向上生长，而旁生(tiracchānā)则横向弯曲生长，故名旁生。彼等以蕴聚之分位为生处，且如前所说亦为胎，故名旁生胎(tiracchānayonigabbho)。显著地远离快乐，即为堕落，此即饿鬼(peta)之境，亦即饿鬼趣(petayoni)。由于心意高昂，具足勇猛等功德，且积聚高尚之德心，故名为人。由于以欲乐等嬉戏、玩乐、光耀，故名为天。“胎”(gabbha)一词之义如前所述。“种种差别”(nānappakāra)指如前所述及随之而来的各种不同。“人胎”(manussagabbha)被特别指明，因其极为显明且为现前之故。“入胎”(okkanti)指犹如进入母胎而生起。“诞生”(nibbattana)即是出生。“显现”(pātubhāva)即是生起与显明。

สนฺนิปาโต นาม อเวกลฺลชาติหีนเวกลฺเลติ ทสฺเสตุํ ‘‘อิธ มาตาปิตโร’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิธาติ อิมสฺมึ สตฺตโลเก. สนฺนิปติตาติ [Pg.148] สโมธานภาวโต สนฺนิปติตา สมาคตา สํสิลิฏฺฐา. อุตุนีติ อุตุมตี สญฺชาตปุปฺผา. อิทญฺจ อุตุสมยํ สนฺธาย วุตฺตํ, น โลกสมญฺญากรชสฺส ลคฺคนทิวสมตฺตํ. มาตุคามสฺส หิ ยสฺมึ คพฺภาสหสญฺญิเต โอกาเส ทารโก นิพฺพตฺตติ, ตตฺถ มหตี โลหิตปีฬกา สณฺฐหิตฺวา อคฺคหิตปุพฺพา เอว ภิชฺชิตฺวา ปคฺฆรติ, วตฺถุ สุทฺธํ โหติ ปคฺฆริตโลหิตตฺตา อนามยตฺตา จ. วิสุทฺเธ วตฺถุมฺหิ มาตาปิตูสุ เอกวารํ สนฺนิปติเตสุ ยาว สตฺต ทิวสานิ เขตฺตเมว โหติ. สุทฺธํ วตฺถุ นหานโต ปรมฺปิ กติปยานิ ทิวสานิ คพฺภสณฺฐหนตาย เขตฺตเมว โหติ ปริตฺตสฺส โลหิตเลสสฺส วิชฺชมานตฺตา. ตสฺมึ สมเย หตฺถคฺคาหเวณิคฺคาหาทินา องฺคปรามสเนนปิ ทารโก นิพฺพตฺตติเยว. อิตฺถิสนฺตาเนปิ หิ สตฺตปิ ธาตู ลพฺภนฺเตว. ตถา หิ ปาริกาย นาภิปรามสเนน สามสฺส โพธิสตฺตสฺส, ทิฏฺฐมงฺคลิกาย นาภิปรามสเนน (ชา. อฏฺฐ. ๔.๑๕.มาตงฺคชาตกวณฺณนา; ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๖๕) มณฺฑพฺยสฺส นิพฺพตฺติ อโหสิ. คนฺธนโต อุปฺปนฺนคติยา นิมิตฺตูปฏฺฐาเนน สูจนโต ทีปนโต คนฺโธติ ลทฺธนาเมน ภวคามิกมฺมุนา อพฺพติ ปวตฺตตีติ คนฺธพฺโพ, ตตฺถ อุปฺปชฺชมานกสตฺโต. ปจฺจุปฏฺฐิโต โหตีติ น มาตาปิตูนํ สนฺนิปาตํ โอโลกยมาโน สมีเป ฐิโต ปจฺจุปฏฺฐิโต นาม โหติ, กมฺมยนฺตยนฺติโต ปน เอโก สตฺโต ตสฺมึ โอกาเส นิพฺพตฺตนโก โหตีติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. ตทา หิ ตตฺรูปคสตฺโต ตตฺรูปปตฺติอาวหนฺตกมฺมสงฺขาเตน เปลฺลกยนฺเตน ตถตฺถาย เปลฺลิโต อุปนีโต วิย โหติ.

所谓“聚集”(sannipāta)，是为了说明其圆满无缺，故说“于此，父母”等。“于此”(idha)指在此有情世间。“聚集”(sannipatita)意为因和合而聚集、会合、结合。“适时”(utunī)指已成熟、已来月事。此是针对适时而言，而非世俗所称之婚期。因为女子在名为子宫之处，为令孩子生起，彼处有大血块形成，先前未曾凝聚者即破裂流出，由于流血且无病患，其处便清净。在清净之处，父母仅一次结合，直至七日内仍是可受孕之地。清净之处沐浴后数日内，因仍有少量经血存在，仍是可受孕之地。此时即使仅以手触或肢体接触等方式，孩子亦能出生。因为女性身中亦具足七种界(dhātu)。例如，波利迦(Pārikā)以脐部接触而生娑摩菩萨(Sāma bodhisatta)，见祥瑞女(Diṭṭhamaṅgalikā)以脐部接触而生曼陀毗耶(Maṇḍabya)。由嗅觉而生起趣向，以相的现起而指示、显明，故得名为“香”(gandha)；又以趣向“有”的业而行、而转起，故名乾达婆(gandhabba)，即于彼处当生之有情。“现前”(paccupaṭṭhita)并非指有情旁观父母结合而立于近处，而是指被业力之机所驱使，某一有情当生于彼处，此即此处之意。因为那时，趣向彼处之有情，被引生彼处之业（称为“推动之机”）所推动，犹如被带至该处。

วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปนฺติ เอตฺถ วิญฺญาณสฺส ปจฺจยภาเวน คหิตตฺตา ‘‘ตโย อรูปิโน ขนฺธา’’ติ วุตฺตํ. อิธ ปน วิญฺญาณํ ปจฺจยภาเวน อคฺคเหตฺวา คพฺโภกฺกนฺติยา เอว ปจฺจยภาเวน คหิตตฺตา ‘‘วิญฺญาณกฺขนฺธมฺปิ ปกฺขิปิตฺวา’’ติ วุตฺตํ. อิธ ปน มนุสฺสคพฺภสฺส โอกฺกนฺติยา อธิปฺเปตตฺตา ‘‘คพฺภเสยฺยกานํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ’’ติ วุตฺตํ.

“识缘名色”(viññāṇapaccayā nāmarūpa)中，因识被视为缘，故说“三无色蕴”。然于此处，识并非作为缘，而是以入胎(gabbhokkanti)作为缘，故说“亦包含识蕴”。此处特指人胎之入胎，故说“于胎生者之结生刹那”。

ตณฺหาย สมุทยสจฺจภาเวน คหิตตฺตา ‘‘ฐเปตฺวา ตณฺห’’นฺติ วุตฺตํ. ตสฺเสว ปภาวิกาติ ตสฺเสว ยถาวุตฺตสฺส ทุกฺขสจฺจสฺส อุปฺปาทิกา. ทุกฺขนิโรโธติ [Pg.149] เอตฺถ ทุกฺขคฺคหเณน ตณฺหาปิ คหิตาติ อาห ‘‘เตสํ ทฺวินฺนมฺปิ…เป… ทุกฺขนิโรโธ’’ติ. อวิเสเสน หิ เตภูมกวฏฺฏํ อิธ ทุกฺขนฺติ อธิปฺเปตํ. อถ วา ทุกฺขสฺส อนุปฺปตฺตินิโรโธ ตพฺภาวิกาย ตณฺหาย อนุปฺปตฺตินิโรเธน วินา น โหตีติ วุตฺตํ ‘‘เตสํ ทฺวินฺนมฺปิ…เป… ทุกฺขนิโรโธ’’ติ. อนุปฺปตฺตินิโรโธติ จ อนุปฺปตฺตินิโรธนิมิตฺตํ นิพฺพานํ ทสฺเสติ.

由于贪爱被视为集谛，故说“除去贪爱”。“其生起者”(pabhāvikā)是指如前所说的苦谛的生起者(uppādikā)。在“苦灭”一词中，由于‘苦’的涵义也包含了贪爱，因此说“彼二者……苦灭”。因为这里无差别地意指三界轮回即是苦。或者，若无其生起者——贪爱的不生之灭，则苦的不生之灭亦无可能，故说“彼二者……苦灭”。而“不生之灭”是指以不生之灭为相的涅槃。

‘‘ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพ’’นฺติ วตฺวา อุภยตฺถ ปาฬิยา ปวตฺติอาการเภทํ ทสฺเสตุํ ‘‘อยํ ปน วิเสโส’’ติ อาห. ตตฺถาติ วิสทฺธิมคฺเค. อิธาติ อิมสฺมึ สุตฺเต. อวิชฺชาย ตฺเววาติ อวิชฺชาย ตุ เอว. อเสสวิราคนิโรธาติ เอตฺถ อจฺจนฺตเมว สงฺขาเร วิรชฺชติ เอเตนาติ วิราโค, มคฺโค, ตสฺมา วิราคสงฺขาเตน มคฺเคน อเสสนิโรธา อเสเสตฺวา นิโรธา สมุจฺฉินฺทนาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

“应当依照前面所说的方法理解”这样说完后，为了显示两处巴利经文的行文方式的差异，就说“然而这里有差别”。“彼处”(Tattha)是指《清净道论》(Visuddhimagga)。“此中”(Idha)是指这部经。“唯以无明”(Avijjāya tveva)就是确实唯以无明(avijjāya tu eva)。“无余离贪灭”(Asesavirāganirodhā)这里“离贪”(virāga)是指完全对诸行离贪，也就是“道”；因此，这里的意思是：以名为“离贪”的道，无余地灭尽，彻底断除。

สกลสฺสาติ อนวเสสสฺส. เกวลสฺสาติ วา สุทฺธสฺส, ปรปริกปฺปิตสตฺตชีวาทิวิรหิตสฺสาติ อตฺโถ. ขีณากาโรปิ วุจฺจติ ‘‘นิรุชฺฌนํ นิโรโธ’’ติ อิมินา อตฺเถน. อรหตฺตมฺปิ นิโรโธติ วุจฺจติ นิโรธนฺเต อุปฺปนฺนตฺตา. นิพฺพานมฺปิ นิโรโธติ วุจฺจติ อวิชฺชาทีนํ นิโรธสฺส นิมิตฺตภาวโต อวิชฺชาทโย นิรุชฺฌนฺติ เอตฺถาติ นิโรโธติ กตฺวา. ขีณาการทสฺสนวเสนาติ อวิชฺชาทีนํ อนุปฺปตฺตินิโรเธน นิรุชฺฌนาการทสฺสนวเสน. นิพฺพานเมว สนฺธาย, น ปน อรหตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. สภาวธมฺมานํ นิคฺคโห นาม ยถาวุตฺตธมฺมปริจฺเฉทโต อูนาธิกภาวปฺปกาสเนน อตฺตสภาววิภาวเนเนว โหตีติ อาห ‘‘นิคฺคณฺหนฺโต หี’’ติอาทิ.

“一切”(sakalassa)是指无余。“纯粹”(kevalassa)是指清净，意即没有他人所构想的有情、命我等。“灭尽相”(khīṇākāra)也以此义“止息即是灭”而被述说。阿罗汉果(arahatta)也称为“灭”，因其于灭之尽头生起。涅槃(nibbāna)也称为“灭”，因其是无明等止息之因，且无明等于此止息，故称为“灭”。“以见灭尽相”是指以见到无明等通过不复生起而止息之相。“意指涅槃，而非阿罗汉果”，此为意趣。所谓对诸自性法的抑制，正是通过对如前所述诸法的界定，显示其增减，从而阐明其自性而实现的，故说“抑制时”等。

ติตฺถายตนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《外道处经》释义终。

๒. ภยสุตฺตวณฺณนา

2. 怖畏经释义

๖๓. ทุติเย ปริตฺตาตุํ สมตฺถภาเวนาติ อุปฺปนฺนภยโต รกฺขิตุํ สมตฺถภาเวน. นตฺถิ เอตฺถ มาตาปุตฺตํ อญฺญมญฺญํ ตายิตุํ สมตฺถนฺติ อมาตาปุตฺตานิ, ตานิเยว อมาตาปุตฺติกานิ. เตนาห ‘‘นตฺถิ เอตฺถา’’ติอาทิ. ยนฺติ ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนนฺติ อาห ‘‘ยสฺมึ สมเย’’ติ. มาตาปิ ปุตฺตํ ปสฺสิตุํ น ลภติ, ปริตฺตาตุํ น สมตฺถนฺติ อธิปฺปาโย[Pg.150]. ปุตฺโตปิ มาตรนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. จิตฺตุตฺราโสเยว ภยํ จิตฺตุตฺราสภยํ. อิมินา โอตฺตปฺปภยาทึ นิวตฺเตติ. อฏวิคฺคหเณน อฏวิวาสิโน วุตฺตา ‘‘สพฺโพ คาโม อาคโต’’ติอาทีสุ วิยาติ อาห ‘‘อฏวีติ เจตฺถ อฏวิวาสิโน โจรา เวทิตพฺพา’’ติ. เอเตติ อฏวิวาสิโน โจรา. เอตํ วุตฺตนฺติ ‘‘อฏวิสงฺโกโป’’ติ อิทํ วุตฺตํ. ฐานคมนาทิอิริยาปถจกฺกสมงฺคิโน อิริยาปถจกฺกสมารุฬฺหา นาม โหนฺตีติ อาห ‘‘อิริยาปถจกฺกมฺปิ วฏฺฏตี’’ติ. อิริยาปโถเยว ปวตฺตนฏฺเฐน จกฺกนฺติ อิริยาปถจกฺกํ.

63. 第二，关于能够救护，即具有从已生起的怖畏中救护的能力。此处没有母子能互相救护，即是无母子者，那些正是无母子者。因此说“此处没有”等。“yaṃ”字作为处格用语，即说“在哪个时候”。母亲也不能见到儿子，无力救护，即此意。儿子对母亲也是如此，此处同理。心的惊恐就是怖畏，即心惊怖畏。由此排除愧惧等。通过对“森林”一词的理解，说明居住在森林里的人，如同“全村人都来了”等处的用法，因此说：“此处‘森林’一词应知是指居住在森林里的盗贼。”这些人就是居住在森林里的盗贼。这即是说“森林骚乱”一词已被提及。具足行住坐卧等威仪者，名为登上威仪之轮，因此说：“威仪之轮也在转动。”威仪本身以其运转之意，即是轮，故称威仪之轮。

ปริยายนฺตีติ ปริโต เตน เตน ทิสาภาเคน คจฺฉนฺติ. เตนาห ‘‘อิโต จิโต จ คจฺฉนฺตี’’ติ. มาตุเปเมน คนฺตุํ อวิสหิตฺวา อตฺตโน สนฺติกํ อาคจฺฉนฺตํ. อตฺตสิเนหสฺส พลวภาวโต มาตรมฺปิ อนเปกฺขิตฺวา ‘‘อตฺตานํเยว รกฺขิสฺสามี’’ติ คจฺฉนฺตํ. เอกสฺมึ ฐาเน นิลีนนฺติ วุตฺตนเยเนว คนฺตฺวา เอกสฺมึ เขเม ปเทเส นิสินฺนํ. กุลฺเล วาติอาทีสุ กูลํ ปรตีรํ วหติ ปาเปตีหิ กุลฺโล, ตรณตฺถาย เวฬุนฬาทีหิ กลาปํ กตฺวา พทฺโธ. ปตฺถริตฺวา พทฺโธ ปน อุฬุมฺโป, จาฏิอาทิ มตฺติกาภาชนํ. วุยฺหมานนฺติ อุทโกเฆน อโธโสตํ นียมานํ.

“周行”(Pariyāyanti)是指向各个方向行走。因此说“从这里到那里行走”。因母爱而无法忍受，来到自己身边。由于自爱心强大，甚至不顾母亲，想着“我只要保护自己”而前行。如同前面所说“潜伏在一处”那样，走到一个安全的地方坐下。在“筏子等”(kulle vā)中，“筏子”(kullo)是能运载至对岸者，是为了渡河而用竹、芦苇等捆扎而成。铺展开绑好的则是“浮囊”(uḷumpo)，而罐子(cāṭi)等是陶器。“被漂流”(Vuyhamānaṃ)是指被水流带往下游。

ยถาวุตฺตานิ ตีณิ ภยานิ สมาตาปุตฺติกานิเยว อสฺสุตวโต ปุถุชฺชนสฺส วเสน อมาตาปุตฺติกานิ ทสฺสิตานีติ อาห ‘‘เอวํ ปริยายโต อมาตาปุตฺติกานิ ภยานิ ทสฺเสตฺวา’’ติ.

如前所说的三种怖畏，本来是与母子相连的，但对于没有听闻佛法的凡夫来说，却显示为与母子无关的，因此说：“像这样用其他方式显示了没有母子关系的怖畏。”

ภยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

怖畏经释义终。

๓. เวนาคปุรสุตฺตวณฺณนา

3. 毗那竭城经释义

๖๔. ตติเย เอวํนามเก ชนปเทติ ยตฺถ นามคฺคหเณน โกสลสทฺทสฺส รุฬฺหีสทฺทตํ ทสฺเสติ. ตถา หิ โกสลา นาม ชานปทิโน ราชกุมารา, เตสํ นิวาโส เอโกปิ ชนปโท รุฬฺหีสทฺเทน ‘‘โกสลา’’ติ วุจฺจติ. อกฺขรจินฺตกา หิ อีทิเสสุ ฐาเนสุ ยุตฺเต วิย สลิงฺควจนานิ (ปาณินิ ๑.๒.๕๑) อิจฺฉนฺติ. อยเมตฺถ รุฬฺหี ยถา อญฺญตฺถาปิ ‘‘กุรูสุ วิหรติ, องฺเคสุ วิหรตี’’ติ จ. ตพฺพิเสสเน ปน ชนปทสทฺเท ชาติสทฺเท เอกวจนเมว [Pg.151] ยถา ‘‘โกสเลสุ ชนปเท’’ติ. จาริกนฺติ จรณํ. จรณํ วา จาโร, โส เอว จาริกา. ตยิทํ มคฺคคมนํ อิธาธิปฺเปตํ, น จุณฺณิกคมนมตฺตนฺติ อาห ‘‘อทฺธานคมนํ คจฺฉนฺโต’’ติ. ตํ วิภาเคน ทสฺเสตุํ ‘‘จาริกา จ นาเมสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ทูเรปีติ ทูเรปิ นาติทูเรปิ. สหสา คมนนฺติ สีฆคมนํ. มหากสฺสปปจฺจุคฺคมนาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน อาฬวกาทีนํ อตฺถาย คมนํ สงฺคณฺหาติ. ภควา หิ มหากสฺสปตฺเถรํ ปจฺจุคฺคจฺฉนฺโต มุหุตฺเตน ติคาวุตมคฺคมคมาสิ. อาฬวกสฺสตฺถาย ตึสโยชนํ, ตถา องฺคุลิมาลสฺส, ปุกฺกุสาติสฺส ปน ปญฺจจตฺตาลีสโยชนํ, มหากปฺปินสฺส วีสโยชนสตํ, ธนิยสฺสตฺถาย สตฺต โยชนสตานิ, ธมฺมเสนาปติโน สทฺธิวิหาริกสฺส วนวาสิสฺส ติสฺสสามเณรสฺส ติคาวุตาธิกํ วีสโยชนสตํ อคมาสิ. อิมํ สนฺธายาติ อิมํ อตุริตจาริกํ สนฺธาย.

64. 在名为憍萨罗(Kosala)的地区，通过名称的使用显示了“憍萨罗”一词作为习惯用语的特点。实际上，那些被称为憍萨罗的王族们所居住的地区，也习惯性地被称为“憍萨罗”。语法学家们认为，在这类情况下使用符合语法的词语是合适的(参见波你尼 1.2.51)。这里的习惯用法正如其他地方所说‘住在俱卢国(Kuru)，住在盎伽国(Aṅga)’等。但在特指时，地区名词和种族名词使用单数形式，如‘在憍萨罗地区’。‘游行’(cārikā)即行走。行走或游历，就是游行。这里指的是长途旅行，而非仅仅是漫步，因此说‘正在长途旅行中’。为了详细说明这一点，提到‘这就是所谓的游行’等。其中‘远近’(dūrepi)指远的和不太远的地方。‘急速前行’(sahasā gamanaṃ)即快速行走。‘去迎接大迦叶(Mahākassapa)等’中的‘等’字，包括了为阿拉威迦(Āḷavaka)等人而去的行程。世尊为迎接大迦叶长老，顷刻间行进了三伽浮陀(gāvuta)路程。为阿拉威迦行进了三十由旬(yojana)，为鸯掘摩罗(Aṅgulimāla)同样如此，为布估萨帝(Pukkusāti)则行进了四十五由旬，为摩诃劫宾那(Mahākappina)行进一百二十由旬，为达尼亚(Dhaniya)行进七百由旬，为法将的弟子林居提舍沙弥(vanavāsī Tissa sāmaṇera)，行进了一百二十由旬又三伽浮陀。‘针对此事’即针对这次从容的游行。

อุปลภึสูติ เอตฺถ สวนวเสน อุปลภึสูติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘โสตทฺวาร…เป… ชานึสู’’ติ อาห. สพฺพมฺปิ วากฺยํ อวธารณผลตฺตา อนฺโตคธาวธารณนฺติ อาห ‘‘ปทปูรณมตฺเต วา นิปาโต’’ติ. อวธารณตฺเถนาติ ปน อิมินา อิฏฺฐตฺถโตวธารณตฺถํ โข-สทฺทคฺคหณนฺติ ทสฺเสติ. อสฺโสสีติ ปทํ โข-สทฺเท คหิเต เตน ผุลฺลิตมณฺฑิตวิภูสิตํ วิย โหนฺตํ ปูริตํ นาม โหติ, เตน จ ปุริมปจฺฉิมปทานิ สํสิลิฏฺฐานิ นาม โหนฺติ, น ตสฺมึ อคฺคหิเตติ อาห ‘‘ปทปูรเณน พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตามตฺตเมวา’’ติ. มตฺตสทฺโท วิเสสนิวตฺติอตฺโถ. เตนสฺส อนตฺถนฺตรทีปนตา ทสฺสิตา โหติ, เอวสทฺเทน ปน พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตาย เอกนฺติกตา.

他们得知了(Upalabhiṃsu)。在此，“他们得知了”是根据听闻来解释的，所以说“通过耳门……他们知道了”。整个句子因为具有强调确定的作用，所以说是内在的确定。因此说“或者，这个语气词只是用来填补词语的”。至于“表示确定的意义”，这是指通过使用“kho”这个词来把握所期望的意义。“听闻”(assosi)这个词，如果使用了“kho”，就如同用鲜花装饰点缀一样，显得圆满充实，前后的词语也因此紧密连接在一起；如果未使用“kho”，则只是通过填补词语来使声音连贯而已。“仅仅”(matta)这个词具有排除限定的意义，由此表明它没有揭示其他意义，而“eva”这个词则表示声音连贯的绝对性。

สมิตปาปตฺตาติ อจฺจนฺตํ อนวเสสโต สวาสนํ สมิตปาปตฺตา. เอวญฺหิ พาหิรกวีตราคเสกฺขาเสกฺขปาปสมนโต ภควโต ปาปสมนํ วิเสสิตํ โหติ. เตนสฺส ยถาภูตคุณาธิคตเมตํ นามํ ยทิทํ สมโณติ ทีเปติ. อเนกตฺถตฺตา นิปาตานํ อิธ อนุสฺสวตฺโถ อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘ขลูติ อนุสฺสวตฺเถ นิปาโต’’ติ. อาลปนมตฺตนฺติ ปิยาลาปวจนมตฺตํ. ปิยสมุทาหารา เหเต ‘‘โภ’’ติ วา ‘‘อาวุโส’’ติ วา ‘‘เทวานํ ปิยา’’ติ วา. โคตฺตวเสนาติ เอตฺถ คํ ตายตีติ โคตฺตํ. โคตโมติ หิ ปวตฺตมานํ วจนํ พุทฺธิญฺจ ตายติ เอกํสิกวิสยตาย รกฺขตีติ โคตฺตํ. ยถา หิ พุทฺธิ อารมฺมณภูเตน อตฺเถน [Pg.152] วินา น วตฺตติ, ตถา อภิธานํ อภิเธยฺยภูเตน, ตสฺมา โส โคตฺตสงฺขาโต อตฺโถ ตานิ ตายติ รกฺขตีติ วุจฺจติ. โก ปน โสติ? อญฺญกุลปรมฺปราสาธารณํ ตสฺส กุลสฺส อาทิปุริสสมุทาคตํ ตํกุลปริยาปนฺนสาธารณํ สามญฺญรูปนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถ จ สมโณติ อิมินา ปริกฺขกชเนหิ ภควโต พหุมตภาโว ทสฺสิโต สมิตปาปตากิตฺตนโต. โคตโมติ อิมินา โลกิยชเนหิ อุจฺจากุลสมฺภูตตา ทีปิตา เตน อุทิโตทิตวิปุลขตฺติยกุลวิภาวนโต. สพฺพขตฺติยานญฺหิ อาทิภูตมหาสมฺมตมหาราชโต ปฏฺฐาย อสมฺภินฺนํ อุฬารตมํ สกฺยราชกุลํ.

“灭尽诸恶”(samitapāpatta)是指彻底无余、连同习气(vāsanā)都平息了恶。这样，世尊的平息恶行，就比外道离欲者、有学和无学的平息恶行更为殊胜。因此，这表明了“沙门”(samaṇa)这个名称，是如实证得此功德而得。因为虚词具有多种意义，这里取传闻之义，所以说“‘khalu’是表示传闻的虚词”。“称呼语”只是亲切谈话时的用语，这些亲切的称呼如“贤友”(bho)、“贤友”(āvuso)、“天爱”(devānaṃ piyā)等。就“种姓”(gotta)而言，这里“种姓”(gottaṃ)是保护(tāyati)传承(gaṃ)之义。所谓“乔达摩”(Gotama)这个流传的称呼，是因为它以确定无疑的境界保护智慧，所以称为种姓。正如智慧若无所缘之义则不生起，名称若无所指之义亦然，因此，那被称为种姓的意义能保护它们。那么它是什么呢？应当知道，它是指与其他家族传承共通的、源自该家族始祖的、属于该家族共通的普遍特征。这里，“沙门”一词通过平息恶行的名声，显示世尊受到修行者的极大尊重；“乔达摩”一词则向世俗之人昭示其出身高贵种姓，由此表明其源自显赫尊贵的刹帝利家族。须知在所有刹帝利中，自从始祖大共选王(Mahāsammata)以来，最为尊贵且血统未曾中断的当属释迦王族。

เกนจิ ปาริชุญฺเญนาติ ญาติปาริชุญฺญโภคปาริชุญฺญาทินา เกนจิปิ ปาริชุญฺเญน ปริหานิยา อนภิภูโต อนชฺโฌตฺถโฏ. ตถา หิ ตสฺส กุลสฺส น กิญฺจิ ปาริชุญฺญํ โลกนาถสฺส อภิชาติยํ, อถ โข วฑฺฒิเยว. อภินิกฺขมเน จ ตโตปิ สมิทฺธตมภาโว โลเก ปากโฏ ปญฺญาโตติ. สกฺยกุลา ปพฺพชิโตติ อิทํ วจนํ ภควโต สทฺธาปพฺพชิตภาวทีปนํ วุตฺตํ มหนฺตํ ญาติปริวฏฺฏํ มหนฺตญฺจ โภคกฺขนฺธํ ปหาย ปพฺพชิตภาวสิทฺธิโต.

不因任何损失，即不被亲属损失、财富损失等任何损失或衰败所征服或压倒。事实上，对于这位世间依怙主来说，他的家族在他的出生时没有任何减损，反而更加兴盛。当他出家时，他更为圆满昌盛的状态在世间变得昭彰、广为人知。“从释迦族出家”这句话，是为了说明世尊是出于信心而出家，因为他舍弃了庞大的亲族和巨大的财富而出家，从而证明了这一点。

อิตฺถมฺภูตาขฺยานตฺเถติ อิตฺถํ เอวํปกาโร ภูโต ชาโตติ เอวํ กถนตฺเถ. อุปโยควจนนฺติ ‘‘อพฺภุคฺคโต’’ติ เอตฺถ อภิ-สทฺโท อิตฺถมฺภูตาขฺยานตฺถโชตโก, เตน โยคโต ‘‘ตํ โข ปน ภวนฺต’’นฺติ อิทํ สามิอตฺเถ อุปโยควจนํ. เตนาห ‘‘ตสฺส โข ปน โภโต โคตมสฺสาติ อตฺโถ’’ติ. กลฺยาณคุณสมนฺนาคโตติ กลฺยาเณหิ คุเณหิ ยุตฺโต, ตนฺนิสฺสิโต ตพฺพิสยตายาติ อธิปฺปาโย. เสฏฺโฐติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. กิตฺเตตพฺพโต กิตฺติ, สา เอว สทฺทนียโต สทฺโทติ อาห ‘‘กิตฺติสทฺโทติ กิตฺติเยวา’’ติ. อภิตฺถวนวเสน ปวตฺโต สทฺโท ถุติโฆโส. สเทวกํ โลกํ อชฺโฌตฺถริตฺวา อุคฺคโตติ อนญฺญสาธารเณ คุเณ อารพฺภ ปวตฺตตฺตา สเทวกํ โลกํ อชฺโฌตฺถริตฺวา อภิภวิตฺวา อุคฺคโต.

“如是说”(Itthambhūtākhyāna)之义，即“如是生起”之义，也就是如此这般出生的意思。“应用语”(Upayogavacana)是指：在“出现”(abbhuggato)一词中，“abhi-”这个前缀是用来阐明“如是说”之义的；由于这个关联，“那位尊者”(taṃ kho pana bhavantaṃ)这句话是在所有主(sāmi)的意义上作为应用语。因此说，它的意思是“那位尊者乔达摩的”(tassa kho pana bhoto gotamassa)。“具足善德者”，就是具有善德，依赖善德、以善德为对象的意义。“最胜者”，这里的道理也是一样。值得称扬的即是“名声”(kitti)，此名声因其可闻而为“声”(saddo)，所以说“名声即是声”。以赞叹方式产生的声音就是赞誉之声。“遍覆包含天人在内的世间而升起”，就是因为具有与众不同的功德，所以遍覆包含天人在内的世间，并且超越而升起。

โส ภควาติ โย โส สมตึส ปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพกิเลเส ภญฺชิตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ เทวานํ อติเทโว [Pg.153] สกฺกานํ อติสกฺโก พฺรหฺมานํ อติพฺรหฺมา โลกนาโถ ภาคฺยวนฺตตาทีหิ การเณหิ สเทวเก โลเก ‘‘ภควา’’ติ ปตฺถฏกิตฺติสทฺโท, โส ภควา. ‘‘ภควา’’ติ จ อิทํ สตฺถุ นามกิตฺตนํ. เตนาห อายสฺมา ธมฺมเสนาปติ ‘‘ภควาติ เนตํ นามํ มาตรา กต’’นฺติอาทิ (มหานิ. ๘๔). ปรโต ปน ภควาติ คุณกิตฺตนํ. ยถา กมฺมฏฺฐานิเกน ‘‘อรห’’นฺติอาทีสุ นวสุ ฐาเนสุ ปจฺเจกํ อิติ-สทฺทํ โยเชตฺวา พุทฺธคุณา อนุสฺสริยนฺติ, เอวํ พุทฺธคุณสํกิตฺตเนนปีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิติปิ อรหํ อิติปิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ…เป… อิติปิ ภควา’’ติ อาห. ‘‘อิติเปตํ ภูตํ อิติเปตํ ตจฺฉ’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๖) วิย อิธ อิติสทฺโท อาสนฺนปจฺจกฺขกรณตฺโถ, ปิ-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ, เตน จ เตสํ คุณานํ พหุภาโว ทีปิโต, ตานิ จ สํกิตฺเตนฺเตน วิญฺญุนา จิตฺตสฺส สมฺมุขีภูตาเนว กตฺวา สํกิตฺเตตพฺพานีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิมินา จ อิมินา จ การเณนาติ วุตฺตํ โหตี’’ติ อาห. เอวํ นิรูเปตฺวา กิตฺเตนฺโต โย กิตฺเตติ, ตสฺส ภควติ อติวิย อภิปฺปสาโท โหติ.

所谓“世尊”(bhagavā)，即是圆满三十波罗蜜，摧毁一切烦恼，现证无上正等正觉，超于诸天为天中之天，超于帝释为帝释中之帝释，超于梵天为梵天中之梵天，为世间之主，因具足福德等原因，故于有天之世界，“世尊”之名声广为流传者，此即世尊。“世尊”一词，乃是对导师之名称。具寿(āyasmā)法将曾言：“‘世尊’此名，非母所取”等（《大解释》(Mahāniddesa) 84）。再者，“世尊”亦是功德之称。犹如修习业处者，于“阿罗汉”等九处，一一配以“如是”一词而随念佛德；同样，为彰显此乃佛德之总称，故说：“如是阿罗汉，如是正等正觉者……如是世尊”。此处“如是”(iti)一词，犹如在“如是此为真实，如是此为不虚”（《长部》1.6）等经文之中，有近于现前之义；“亦”(pi)字则有总集之义，由此彰显彼等功德之多。为表明智者在称颂彼等功德时，应作意令其现前而称颂，故说：“意谓‘因如此如此之理由’”。如是审察而称颂者，其于世尊必生起极大之净信。

อารกตฺตาติ สุวิทูรตฺตา. อรีนนฺติ กิเลสารีนํ. อรานนฺติ สํสารจกฺกสฺส อรานํ. หตตฺตาติ วิทฺธํสิตตฺตา. ปจฺจยาทีนนฺติ จีวราทิปจฺจยานญฺเจว ปูชาวิเสสานญฺจ. ตโตติ วิสุทฺธิมคฺคโต (วิสุทฺธิ. ๑.๑๒๕-๑๒๗). ยถา จ วิสุทฺธิมคฺคโต, เอวํ ตํสํวณฺณนาโตปิ เนสํ วิตฺถาโร คเหตพฺโพ.

（阿罗汉(arahaṃ)的词义是：）因远离(ārakattā)，即因（烦恼）极为遥远。因摧毁敌人(arīnaṃ hatattā)，敌人即烦恼敌，摧毁即已破坏。因摧毁辐条(arānaṃ hatattā)，辐条即轮回之轮的辐条。因值得接受(arahattā)资具等，资具等即衣等资具及特殊供养。其详细解释，引自《清净道论》(Visuddhimagga 1.125-127)。不仅应从《清净道论》，亦应从其释义(saṃvaṇṇanā)中了解其详尽内容。

อิมํ โลกนฺติ นยิทํ มหาชนสฺส สมฺมุขมตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ, อถ โข อนวเสสํ ปริยาทายาติ ทสฺเสตุํ ‘‘สเทวก’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘อิทานิ วตฺตพฺพํ นิทสฺเสตี’’ติ. ปชาตตฺตาติ ยถาสกํ กมฺมกิเลเสหิ นิพฺพตฺตตฺตา. ปญฺจกามาวจรเทวคฺคหณํ ปาริเสสนเยน อิตเรสํ ปทนฺตเรน คหิตตฺตา. สเทวกนฺติ จ อวยเวน วิคฺคโห สมุทาโย สมาสตฺโถ. ฉฏฺฐกามาวจรเทวคฺคหณํ ปจฺจาสตฺตินเยน. ตตฺถ หิ โส ชาโต ตนฺนิวาสี จ. สพฺรหฺมกวจเนน พฺรหฺมกายิกาทิพฺรหฺมคฺคหณนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ปจฺจตฺถิกสมณพฺราหฺมณคฺคหณนฺติ นิทสฺสนมตฺตเมตํ อปจฺจตฺถิกานํ สมิตพาหิตปาปานญฺจ สมณพฺราหฺมณานํ สมณพฺราหฺมณวจเนน คหิตตฺตา. กามํ ‘‘สเทวก’’นฺติอาทิวิเสสนานํ วเสน สตฺตวิสโย โลกสทฺโทติ วิญฺญายติ ตุลฺยโยควิสยตฺตา [Pg.154] เตสํ, ‘‘สโลมโก สปกฺขโก’’ติอาทีสุ ปน อตุลฺยโยเคปิ อยํ สมาโส ลพฺภตีติ พฺยภิจารทสฺสนโต ปชาคหณนฺติ อาห ‘‘ปชาวจเนน สตฺตโลกคฺคหณ’’นฺติ.

说“此世间”(imaṃ lokaṃ)，并非仅指大众眼前所见，而是为显示其含摄无余，故说“与天界”(sadevaka)等。因此说：“今当开示所应说者”。所谓“众生”(pajā)，是因其随各自的业与烦恼而生。五欲界天之被含摄，是依剩余法(pārisesanaya)，因其余者已由他词含摄。“与天界”，是以部分解析，而以集合为复合词之义。第六欲界天之被含摄，是依邻近法(paccāsattinaya)，因其生于彼处，亦住于彼处。“与梵天”一词含摄梵身天等梵天，此处亦同此理。“敌对的沙门、婆罗门”之被含摄，仅为例示，因为非敌对的、已平息及断除诸恶的沙门、婆罗门，亦已由“沙门、婆罗门”一词含摄。诚然，依“与天界”等限定词，可知“世间”一词是指有情界，因彼等属于同等关联；然而，在“有毛有翼”等不等关联的例子中，亦可见此复合词用法，因见到此例外，故说“以‘众生’一词含摄有情世间”。

อรูปิโน สตฺตา อตฺตโน อาเนญฺชวิหาเรน วิหรนฺตา ทิพฺพนฺตีติ เทวาติ อิมํ นิพฺพจนํ ลภนฺตีติ อาห ‘‘สเทวกคฺคหเณน อรูปาวจรโลโก คหิโต’’ติ. เตนาห ‘‘อากาสานญฺจายตนูปคานํ เทวานํ สหพฺยต’’นฺติ (อ. นิ. ๓.๑๑๗). สมารกคฺคหเณน ฉกามาวจรเทวโลโก คหิโต ตสฺส สวิเสสํ มารสฺส วเส วตฺตนโต. สพฺรหฺมกคฺคหเณน รูปีพฺรหฺมโลโก คหิโต อรูปีพฺรหฺมโลกสฺส คหิตตฺตา. จตุปริสวเสนาติ ขตฺติยาทิจตุปริสวเสน. อิตรา ปน จตสฺโส ปริสา สมารกาทิคฺคหเณน คหิตา เอวาติ. อวเสสสตฺตโลโก นาคครุฬาทิเภโท. ตีหากาเรหีติ เทวมารพฺรหฺมสหิตตาสงฺขาเตหิ ตีหิ ปกาเรหิ. ตีสุ ปเทสูติ ‘‘สเทวก’’นฺติอาทีสุ ตีสุ ปเทสุ. เตน เตนากาเรนาติ สเทวกตฺตาทินา เตน เตน ปกาเรน. เตธาตุกเมว ปริยาทินฺนนฺติ โปราณา อาหูติ โยชนา.

无色界有情，安住于不动之境而光耀(dibbanti)，故得“天”(deva)之名，因此说：“以‘与天界’一词含摄无色界”。故经中说：“与生于空无边处天者为同伴”（《增支部》3.117）。以“与魔”一词含摄六欲界天，因其特别处于魔王支配之下。以“与梵天”一词含摄色界梵天，因无色界梵天已被含摄。所谓“依四众”，即依刹帝利等四众。而其余的集会，则已由“与魔”等词含摄。剩余的有情世间，则为龙、金翅鸟(garuḷa)等类别。“以三相”，即以包含天、魔、梵此三类。“于三处”，即于“与天界”等三处。“以彼彼相”，即以与天界等彼彼类别。“三界皆已遍知”，此乃古师所说，应如是连结。

อภิญฺญาติ ยการโลเปนายํ นิทฺเทโส, อภิชานิตฺวาติ อยเมตฺถ อตฺโถติ อาห ‘‘อภิญฺญาย อธิเกน ญาเณน ญตฺวา’’ติ. อนุมานาทิปฏิกฺเขโปติ อนุมานอตฺถาปตฺติอาทิปฺปฏิกฺเขโป เอกปฺปมาณตฺตา. สพฺพตฺถ อปฺปฏิหตญาณจารตาย หิ สพฺพปจฺจกฺขา พุทฺธา ภควนฺโต.

“以证知”(abhiññā)，此解释乃省略 ya-音而来。其义为“已亲知”(abhijānitvā)，故说：“以证知，即以超胜之智而知”。“排除比量等”，即是排除比量、义准等，因（佛智）唯依现量。诸佛世尊，因其智遍行一切处而无碍，故一切皆为亲证。

อนุตฺตรํ วิเวกสุขนฺติ ผลสมาปตฺติสุขํ. เตน วิมิสฺสาปิ กทาจิ ภควโต ธมฺมเทสนา โหตีติ ‘‘หิตฺวาปี’’ติ ปิ-สทฺทคฺคหณํ. ภควา หิ ธมฺมํ เทเสนฺโต ยสฺมึ ขเณ ปริสา สาธุการํ วา เทติ, ยถาสุตํ วา ธมฺมํ ปจฺจเวกฺขติ, ตํ ขณํ ปุพฺพภาเคน ปริจฺฉินฺทิตฺวา ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ, ยถาปริจฺเฉทญฺจ สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย ฐิตฏฺฐานโต ปฏฺฐาย ธมฺมํ เทเสติ. อปฺปํ วา พหุํ วา เทเสนฺโตติ อุคฺฆฏิตญฺญุสฺส วเสน อปฺปํ วา, วิปญฺจิตญฺญุสฺส เนยฺยสฺส วา วเสน พหุํ วา เทเสนฺโต. ธมฺมสฺส กลฺยาณตา จ นิยฺยานิกตา จ สพฺพโส อนวชฺชภาเวเนวาติ อาห ‘‘อนวชฺชเมว กตฺวา’’ติ.

“无上远离乐”即果定之乐。因世尊说法有时亦与此乐相杂，故取“亦舍离”(hitvāpi)中之“亦”(pi)字。世尊说法时，若于某刻，会众或称“善哉”，或思择所闻之法，世尊即划定该时刻为前分，而入于果定；并依所划定，从定中起，自所住处继续说法。“或略说或广说”者，即随顺于速知者(ugghaṭitaññu)而略说，或随顺于广知者(vipañcitaññu)、所引导者(neyya)而广说。法之所以善妙且能出离，全因其毫无过失，故说“唯令无过”。

เทสกายตฺเตน [Pg.155] อาณาทิวิธินา อติสชฺชนํ ปโพธนํ เทสนาติ สา ปริยตฺติธมฺมวเสน เวทิตพฺพาติ อาห ‘‘เทสนาย ตาว จาตุปฺปทิกคาถายปี’’ติอาทิ. นิทานนิคมานิปิ สตฺถุ เทสนาย อนุวิธานโต ตทนฺโตคธานิ เอวาติ อาห ‘‘นิทานํ อาทิ, อิทมโวจาติ ปริโยสาน’’นฺติ.

所谓“说法”(desanā)，是指依赖于教导者，通过教令等方法进行的教示与开导。此应依教法(pariyattidhamma)而知，故说“于说法中，乃至四句偈”等。缘起与结语，亦因随顺导师的说法，而含摄其中，故说：“缘起为开端，‘彼曾说此’为结尾”。

สาสิตพฺพปุคฺคลคเตน ยถาปราธาทิสาสิตพฺพภาเวน อนุสาสนํ ตทงฺควินยาทิวเสน วินยนํ สาสนนฺติ ตํ ปฏิปตฺติธมฺมวเสน เวทิตพฺพนฺติ อาห ‘‘สีลสมาธิวิปสฺสนา’’ติอาทิ. กุสลานนฺติ อนวชฺชธมฺมานํ สีลสมถวิปสฺสนานํ สีลทิฏฺฐีนญฺจ อาทิภาโว ตํมูลิกตฺตา อุตฺตริมนุสฺสธมฺมานํ. อริยมคฺคสฺส อนฺตทฺวยวิคเมน มชฺฌิมาปฏิปทาภาโว วิย สมฺมาปฏิปตฺติยา อารพฺภ นิพฺพตฺตีนํ เวมชฺฌตาปิ มชฺฌภาโวติ วุตฺตํ ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว…เป… มชฺฌิมํ นามา’’ติ. ผลํ ปริโยสานํ นาม สอุปาทิเสสตาวเสน. นิพฺพานํ ปริโยสานํ นาม อนุปาทิเสสตาวเสน. อิทานิ เตสํ ทฺวินฺนมฺปิ สาสนสฺส ปริโยสานตํ อาคเมน ทสฺเสตุํ ‘‘ตสฺมาติห ตฺว’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘สาตฺถํ สพฺยญฺชน’’นฺติอาทิวจนโต ธมฺมเทสนาย อาทิมชฺฌปริโยสานํ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘อิธ…เป… อธิปฺเปต’’นฺติ. ตสฺมึ ตสฺมึ อตฺเถ กถาวธิสทฺทปฺปพนฺโธ คาถาวเสน สุตฺตวเสน จ ววตฺถิโต ปริยตฺติธมฺโม, โส อิธ เทสนาติ วุตฺโต, ตสฺส ปน อตฺโถ วิเสสโต สีลาทิ เอวาติ อาห ‘‘ภควา หิ ธมฺมํ เทเสนฺโต…เป… ทสฺเสตี’’ติ. ตตฺถ สีลํ ทสฺเสตฺวาติ สีลคฺคหเณน สสมฺภารํ สีลํ คหิตํ, ตถา มคฺคคฺคหเณน สสมฺภาโร มคฺโคติ ตทุภยวเสน อนวเสสโต ปริยตฺติอตฺถํ ปริยาทาย ติฏฺฐติ. เตนาติ สีลาทิทสฺสเนน. อตฺถวเสน หิ อิธ เทสนาย อาทิกลฺยาณาทิภาโว อธิปฺเปโต. กถิกสณฺฐิตีติ กถิกสฺส สณฺฐานํ กถนวเสน สมวฏฺฐานํ.

对应于应受教导之人，依其过失等应受教导之性质而施予教诫，即以随事调伏等方式进行调伏，此即为教法。当知此是依修行法门而说，如“戒、定、观”等。所谓善法，即无过之法，如戒、止、观及正见等，因其为根本，故能生起超人之法。犹如圣道远离二边而为中道，由正行所生起的不偏不倚亦是中道之性，故说：“诸比丘……名为中道。”以有余依的状态，果可名为究竟；以无余依的状态，涅槃可名为究竟。如今为以圣教显示此二者皆为教法之究竟，故说“是故于此，汝”等。由“有义有文”等语，可知其意指说法之初、中、后，故说：“于此……意指”等。于各别义理中，以偈颂和经文的方式确定了言说的界限，此即所学之法，此处称为“教法”，其义理尤其在于戒等，故说：“世尊说法时……显示”等。其中，“显示戒”，即以戒的摄取而含摄了具备所有条件的戒；同样，以道的摄取而含摄了具备所有条件的道。通过此二者，无遗地含摄了所学之法的义理。因此，即是通过显示戒等。此处，教法的初善等性质，是依义理而意指的。所谓“说法者之安住”，即说法者依其说法方式而安住。

น โส สาตฺถํ เทเสติ นิยฺยานตฺถวิรหโต ตสฺสา เทสนาย. เอกพฺยญฺชนาทิยุตฺตา วาติ สิถิลาทิเภเทสุ พฺยญฺชเนสุ เอกปฺปกาเรเนว ทฺวิปฺปกาเรเนว วา พฺยญฺชเนน ยุตฺตา ทมิฬภาสา วิย. วิวฏกรณตาย โอฏฺเฐ อผุสาเปตฺวา อุจฺจาเรตพฺพโต สพฺพนิโรฏฺฐพฺยญฺชนา วา กิราตภาสา วิย. สพฺพสฺเสว วิสฺสชฺชนียยุตฺตตาย สพฺพวิสฺสฏฺฐพฺยญฺชนา [Pg.156] วา ยวนภาสา วิย. สพฺพสฺเสว สานุสารตาย สพฺพนิคฺคหิตพฺยญฺชนา วา ปารสิกาทิมิลกฺขภาสา วิย. สพฺพาเปสา พฺยญฺชเนกเทสวเสเนว ปวตฺติยา อปริปุณฺณพฺยญฺชนาติ กตฺวา ‘‘อพฺยญฺชนา’’ติ วุตฺตา.

他不教导有义理的法，因为他的教导缺乏导向解脱的意义。或者像泰米尔语（damiḷabhāsā）那样，其辅音在松音等区别中，仅由一种或两种辅音构成。或者像基拉塔语（kirātabhāsā）那样，因发音时需张开嘴，不让嘴唇接触，故所有辅音皆为非唇音。或者像雅哇那语（yavanabhāsā）那样，因所有音皆带送气，故所有辅音皆为送气音。或者像波斯（pārasika）等边地语那样，因所有音皆带鼻音，故所有辅音皆为鼻音。所有这些语言，都因仅以辅音的一部分发音，被视为不圆满的辅音，因此被称为“无文”。

ฐานกรณานิ สิถิลานิ กตฺวา อุจฺจาเรตพฺพํ อกฺขรํ ปญฺจสุ วคฺเคสุ ปฐมตติยนฺติ เอวมาทิ สิถิลํ. ตานิ อสิถิลานิ กตฺวา อุจฺจาเรตพฺพํ อกฺขรํ วคฺเคสุ ทุติยจตุตฺถนฺติ เอวมาทิ ธนิตํ. ทฺวิมตฺตกาลํ ทีฆํ. เอกมตฺตกาลํ รสฺสํ. ตเทว ลหุกํ ลหุกเมว. สํโยคปรํ ทีฆญฺจ ครุกํ. ฐานกรณานิ นิคฺคเหตฺวา อุจฺจาเรตพฺพํ นิคฺคหิตํ. ปเรน สมฺพนฺธํ กตฺวา อุจฺจาเรตพฺพํ สมฺพนฺธํ. ตถา น สมฺพนฺธํ ววตฺถิตํ. ฐานกรณานิ วิสฺสฏฺฐานิ กตฺวา อุจฺจาเรตพฺพํ วิมุตฺตํ. ทสธา พฺยญฺชนพุทฺธิยา ปเภโทติ เอวํ สิถิลาทิวเสน พฺยญฺชนพุทฺธิยา อกฺขรุปฺปาทกจิตฺตสฺส ทสปฺปกาเรน ปเภโท. สพฺพานิ หิ อกฺขรานิ จิตฺตสมุฏฺฐานานิ ยถาธิปฺเปตตฺถพฺยญฺชนโต พฺยญฺชนานิ จ.

发音时，将发音处与发音器官放松而发出的字母，如五组辅音中的第一、第三个等，是为松音（sithila）。将它们不放松而发出的字母，如各组中的第二、第四个等，是为紧音（dhanita）。双音拍时为长音（dīgha），单音拍时为短音（rassa）。短音亦是轻音（lahuka）。长音，以及后接辅音连缀（saṃyoga）的音，是为重音（garuka）。收束发音处与发音器官而发出的音是鼻音（niggahita）。与后音相连而发出的音是连接音（sambandha）；不如此连接的则是分离音（vavatthita）。将发音处与发音器官放开而发出的音是解脱音（vimutta）。“以十种方式对辅音的理解进行分类”，即是如此，依松音等方式，通过对辅音的理解，产生字母的心识有十种分类。因为所有字母皆由心而生，且能彰显所欲表达之义，故亦为“文”（byañjana）。

อมกฺเขตฺวาติ อมิเลจฺเฉตฺวา, อวินาเสตฺวา, อหาเปตฺวาติ อตฺโถ. ภควา ยมตฺถํ ญาเปตุํ เอกคาถํ เอกวากฺยมฺปิ เทเสติ, ตมตฺถํ ตาย เทสนาย ปริมณฺฑลปทพฺยญฺชนาย เอว เทเสตีติ อาห ‘‘ปริปุณฺณพฺยญฺชนเมว กตฺวา ธมฺมํ เทเสตี’’ติ. อิธ เกวลสทฺโท อนวเสสวาจโก, น อโวมิสฺสตาทิวาจโกติ อาห ‘‘สกลาธิวจน’’นฺติ. ปริปุณฺณนฺติ สพฺพโส ปุณฺณํ. ตํ ปน กิญฺจิ อูนํ วา อธิกํ วา น โหตีติ ‘‘อนูนาธิกวจน’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ ยทตฺถํ เทสิตํ, ตสฺส สาธกตฺตา อนูนตา เวทิตพฺพา, ตพฺพิธุรสฺส ปน อสาธกตฺตา อนธิกตา. สกลนฺติ สพฺพภาควนฺตํ. ปริปุณฺณเมวาติ สพฺพโส ปริปุณฺณเมว. เตนาห ‘‘เอกเทสนาปิ อปริปุณฺณา นตฺถี’’ติ. อปริสุทฺธา เทสนา นาม โหติ ตณฺหาสํกิเลสตฺตา. โลกามิสํ จีวราทโย ปจฺจยา, ตตฺถ อคธิตจิตฺตตาย โลกามิสนิรเปกฺโข. หิตผรเณนาติ หิตูปสํหรเณน. เมตฺตาภาวนาย มุทุหทโยติ เมตฺตาภาวนาย กรุณาย วา มุทุหทโย. อุลฺลุมฺปนสภาวสณฺฐิเตนาติ สกลสํกิเลสโต วฏฺฏทุกฺขโต จ อุทฺธรณาการาวฏฺฐิเตน จิตฺเตน, กรุณาธิปฺปาเยนาติ อตฺโถ. ตสฺมาติ ยสฺมา [Pg.157] สิกฺขตฺตยสงฺคหํ สกลํ สาสนํ อิธ พฺรหฺมจริยนฺติ อธิปฺเปตํ, ตสฺมา. พฺรหฺมจริยนฺติ อิมินา สมานาธิกรณานิ สพฺพปทานิ โยเชตฺวา อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘โส ธมฺมํ เทเสติ…เป… ปกาเสตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ อาห.

“不歪曲”（amakkhetvā），意即不含糊其辞、不毁坏、不令丧失。世尊为阐明某一义理，即便只说一偈或一句，亦会以圆满的文句来开示其义，故说“以圆满之文句说法”。此处“唯”（kevala）一词，表示无有余留，而非不混杂等义，故说为“全称语”（sakalādhivacana）。“圆满”（paripuṇṇa）即完全充满。此法毫无增减，故说为“无增无减语”（anūnādhikavacana）。其中，就其所说之义理而言，因能成办该义，故知为无减；而与此无关者则不能成办，故知为无增。“全部”（sakala）即具足所有部分。“完全圆满”即各方面皆圆满。因此说：“即使是一次开示，亦无不圆满者。”不净的说法，是因贪染而有。世间的诱饵，即衣物等资具，因于彼心不贪着，故对世间利养无所希求。“以利益遍满”（hitapharaṇena）即带来利益。“由修慈而心柔软”（mettābhāvanāya muduhadayo）即由修习慈心或悲心而心柔软。“安住于拔济之自性”（ullumpanasabhāvasaṇṭhitena）意为，以能救度一切烦恼与轮回之苦的方式安住其心，此即以悲悯为意趣。是故，因为总摄三学的全部教法，在此处意指为“梵行”（brahmacariya），所以……。将所有同位格的词语与“梵行”一词相连，以显示其义，故说：“彼说法……乃至阐明，于此应如是理解其义。”

สุนฺทรนฺติ ภทฺทกํ. ภทฺทกตา จ ปสฺสนฺตสฺส หิตสุขาวหภาเวน เวทิตพฺพาติ อาห ‘‘อตฺถาวหํ สุขาวห’’นฺติ. ตตฺถ อตฺถาวหนฺติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺถสํหิตหิตาวหํ. สุขาวหนฺติ ยถาวุตฺตติวิธสุขาวหํ. ตถานุรูปานนฺติ ตาทิสานํ. ยาทิเสหิ ปน คุเณหิ ภควา สมนฺนาคโต, เตหิ จตุปฺปมาณิกสฺส โลกสฺส สพฺพถาปิ อจฺจนฺตปฺปสาทนีโย เตสํ ยถาภูตสภาวตฺตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถารูโป’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยถาภูต…เป… อรหตนฺติ อิมินา ธมฺมปฺปมาณลูขปฺปมาณานํ สตฺตานํ ภควโต ปสาทาวหตา ทสฺสิตา, อิตเรน อิตเรสํ. ทสฺสนมตฺตมฺปิ สาธุ โหตีติ เอตฺถ โกสิยวตฺถุ กเถตพฺพํ. อุภโตปกฺขิกาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิสมฺมาทิฏฺฐิวเสน อุภยปกฺขิกา. เกราฏิกาติ สฐา.

“善美”（sundara）即美好（bhaddaka）。而美好之性，当知其能为见者带来利益与安乐，故说“带来利益，带来安乐”。其中，“带来利益”指带来与现世、来世及究竟义相关的利益。“带来安乐”指带来如前所述的三种安乐。“与此相应者”（tathānurūpānaṃ）即指与此类事物相应者。为显示世尊所具足的功德，因其如实的自性，能令以四种标准衡量世事之人，在任何情况下皆生起究竟的净信，故说“如其形相”（yathārūpo）等。其中，通过“如实……乃至……阿罗汉”这一段，显示了世尊能为以法为标准和以苦行为标准的众生带来净信；通过其他文句，则为其他众生带来净信。即使只是见到佛陀，亦是善事，于此应讲述拘尸（Kosiya）的故事。所谓“属两派者”（ubhatopakkhikā），即依邪见与正见而分属两派。所谓“欺诈者”（kerāṭikā），即狡猾者（saṭhā）。

อเนกตฺถตฺตา นิปาตานํ ยาวญฺจิทนฺติ นิปาตสมุทาโย อธิมตฺตปฺปมาณปริจฺเฉทํ ทีเปตีติ อาห ‘‘อธิมตฺตปฺปมาณปริจฺเฉทวจนเมต’’นฺติ. อธิมตฺตวิปฺปสนฺนานีติ อธิกปฺปมาเณน วิปฺปสนฺนานิ. วิปฺปสนฺนานีติ จ ปกติอาการํ อติกฺกมิตฺวา วิปฺปสนฺนานีติ อตฺโถ. นนุ จ จกฺขาทีนํ อินฺทฺริยานํ มโนวิญฺเญยฺยตฺตา กถํ เตน เตสํ วิปฺปสนฺนตา วิญฺญายตีติ อาห ‘‘ตสฺส หี’’ติอาทิ. ตสฺสาติ พฺราหฺมณสฺส. เตสนฺติ จกฺขาทีนํ ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ. เอวมฺปิ มนินฺทฺริเยน ปติฏฺฐิโตกาสสฺส อทิฏฺฐตฺตา กถํ มนินฺทฺริยสฺส วิปฺปสนฺนตา เตน วิญฺญายตีติ อาห ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ. นยคฺคาหปญฺญา เหสา ตสฺส พฺราหฺมณสฺส. มเน วิปฺปสนฺเนเยว โหติ ปสนฺนจิตฺตสมุฏฺฐิตรูปสมฺปทาหิ เอว จกฺขาทีนํ ปติฏฺฐิโตกาสสฺส ปสนฺนตาสมฺภวโต.

不变词(nipāta)有多义，其中“yāvañcidaṃ”这一组词是为显示过量的限定，所以说“此乃过量限定之语”(adhimattappamāṇaparicchedavacanametaṃ)。“极清净”(adhimattavippasannāni)是指以超常的程度清净。所谓“清净”(vippasannāni)，意思是超越了通常的状态而清净。问曰：眼等诸根既为意所识知，如何能了知其清净？答曰：“于彼”(tassa hi)等。“于彼”(tassa)指的是婆罗门。“其”(tesaṃ)指的是眼等五根。即便如此，意根(manindriya)所依之处不可见，又如何能藉此了知意根的清净？答曰：“又因为”(yasmā pana)等。此乃彼婆罗门之善巧抉择慧(nayaggāhapaññā)。唯有意根清净时，由清净心所生起的色法圆满，眼等诸根的所依之处才可能清净。

ชมฺโพนทสุวณฺณํ รตฺตวณฺณเมว โหตีติ อาห ‘‘สุรตฺตวณฺณสฺสา’’ติ. ชมฺโพนทสุวณฺณสฺส ฆฏิกาติ ชมฺโพนทสุวณฺณปิณฺฑํ. อิมินา เนกฺขนฺติ เนกฺขปฺปมาณชมฺโพนทสุวณฺเณน กตํ อกตภณฺฑํ วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ. เนกฺขนฺติ วา อติเรกปญฺจสุวณฺเณน กตปิลนฺธนํ กตภณฺฑํ วุตฺตํ. ตญฺหิ ฆฏฺฏนมชฺชนกฺขมํ โหตีติ. สุวณฺณนฺติ จ ปญฺจธรณสฺส [Pg.158] สมญฺญา, ตสฺมา ปญฺจวีสติธรณหิรญฺญวิจิตํ อาภรณํ อิธ เนกฺขนฺติ อธิปฺเปตํ. ชมฺโพนทนฺติ มหาชมฺพุสาขาย ปวตฺตนทิยํ นิพฺพตฺตํ. ตํ กิร รตนํ รตฺตํ. สุวณฺณากาเร มหาชมฺพุผลรเส วา ปถวิยํ ปวิฏฺเฐ สุวณฺณงฺกุรา อุฏฺฐหนฺติ, เตน สุวณฺเณน กตปิลนฺธนนฺติปิ อตฺโถ. สุปริกมฺมกตนฺติ สุฏฺฐุ กตปริกมฺมํ. สมฺปหฏฺฐนฺติ สมฺมา ปหฏฺฐํ ฆฏฺฏนาทิวเสน สุกตปริกมฺมํ. เตนาห ‘‘สุวณฺณการ…เป… สุปริมชฺชิตนฺติ อตฺโถ’’ติ.

阎浮檀金(Jambonadasuvaṇṇa)是赤色的，故说“具足赤色”(surattavaṇṇassa)。“阎浮檀金块”(Jambonadasuvaṇṇassa ghaṭikā)即阎浮檀金锭(jambonadasuvaṇṇapiṇḍaṃ)。以此说明，“尼卡”(nekkha)是指以一尼卡为量的阎浮檀金所制的未成品(akatabhaṇḍaṃ)。或者，“尼卡”是指用五枚金币(suvaṇṇa)所制的已成品(katabhaṇḍaṃ)饰物，因为它能耐摩擦和擦拭。而“金币”(suvaṇṇa)是五钱(dharaṇa)的通称，因此此处“尼卡”意指用二十五钱黄金所饰的庄严具。“阎浮檀”(Jambonada)指出产于源自大阎浮树枝的河流中之物。据说此宝为赤色。或者，当金匠将大阎浮果的汁液渗入地中，便生出金芽，用此金所制的饰物亦是此义。“善加整治”(Suparikammakataṃ)即善作整治(suṭṭhu kataparikammaṃ)。“善加捶打”(Sampahaṭṭhaṃ)即通过捶打等方式善加整治(sukataparikammaṃ)。故说“金匠……乃至……善加擦拭之义”。

วาฬรูปานีติ อาหริมานิ วาฬรูปานิ. ‘‘อกปฺปิยรูปากุโล อกปฺปิยมญฺโจ ปลฺลงฺโกติ สารสมาเส. รตนจิตฺรนฺติ ภิตฺติจฺเฉทาทิวเสน รตนจิตฺรํ. รุกฺขตูลลตาตูลโปฏกิตูลานํ วเสน ติณฺณํ ตูลานํ. อุทฺทโลมิยํ เกจีติ สารสมาสาจริยา อุตฺตรวิหาริโน จ. ตถา เอกนฺตโลมิยํ. โกเสยฺยกฏฺฏิสฺสมยนฺติ โกเสยฺยกสฏมยํ. อชินจมฺเมหีติ อชินมิคจมฺเมหิ. ตานิ กิร จมฺมานิ สุขุมตรานิ. ตสฺมา ทุปฏฺฏติปฏฺฏานิ กตฺวา สิพฺพนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อชินปฺปเวณี’’ติอาทิ.

“兽形”(Vāḷarūpāni)即人造的兽形。“饰有不律仪形象而杂乱的，是不律仪的床座”(Akappiyarūpākulo akappiyamañco pallaṅko)乃《义理精华》(Sārasamāsa)所说。“宝饰”(Ratanacittaṃ)指以壁雕等方式用宝石装饰。棉絮有树棉(rukkhatūla)、藤棉(latātūla)、荚棉(poṭakitūla)三种。“乌达罗毛”(Uddalomiyaṃ)，某些《义理精华》的阿阇梨及北寺派(Uttaravihārin)僧人如是说。同样还有“单面毛”(ekantalomiyaṃ)。“憍奢耶所制”(Koseyyakaṭṭissamayaṃ)即憍奢耶丝所制。“以羚羊皮”(Ajinacammehi)即以黑羚羊与鹿的皮革。据说此等皮革极为柔软，故制成双层或三层而缝合。因此说“羚羊皮铺单”(ajinappaveṇī)等。

นิกามลาภีติ ยถิจฺฉิตลาภี. เตนาห ‘‘อิจฺฉิติจฺฉิตลาภี’’ติ. วิปุลลาภีติ อุฬารลาภี. กสิรนฺติ หิ ปริตฺตํ วุจฺจติ, ตปฺปฏิกฺเขเปน อกสิรํ อุฬารํ. เตนาห ‘‘มหนฺตลาภี’’ติอาทิ.

“随欲得者”(Nikāmalābhī)即如意得者(yathicchitalābhī)。因此说“想什么得什么”(icchiticchitalābhī)。“广大得者”(Vipulalābhī)即丰厚得者(uḷāralābhī)。因为“艰难”(kasiraṃ)被称为“微少”(parittaṃ)，与之相反，“不艰难”(akasiraṃ)即是“丰厚”(uḷāraṃ)。因此说“大得者”(mahantalābhī)等。

ลทฺธา จ น กปฺปนฺตีติ สามญฺเญน ปฏิสิทฺธตฺตา สพฺพถา น กปฺปตีติ กสฺสจิ อาสงฺกา สิยา, ตนฺนิวตฺตนตฺถํ ‘‘กิญฺจิ กิญฺจิ กปฺปตี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สุทฺธโกเสยฺยนฺติ รตนปริสิพฺพนรหิตํ. เอตฺถ จ ‘‘สุทฺธโกเสยฺยํ ปน วฏฺฏตี’’ติ วินเย (มหาว. อฏฺฐ. ๒๕๔) วุตฺตตฺตา อิธาปิ เอตฺตกเมว วุตฺตํ. ทีฆนิกายฏฺฐกถายํ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๕) ปน ‘‘ฐเปตฺวา ตูลิกํ สพฺพาเนว โคนกาทีนิ รตนปริสิพฺพิตานิ น วฏฺฏนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘ฐเปตฺวา ตูลิก’’นฺติ เอเตน รตนสิพฺพนรหิตาปี ตูลิกา น วฏฺฏตีติ ทีเปติ. วจนโตติ เอเตน วินเย (จูฬว. ๒๙๗) วุตฺตภาวํ ทสฺเสติ. เอเกน วิธาเนนาติ ยถาวุตฺตเมว วิธานํ สนฺธาย วทติ. ยทิ เอวํ กสฺมา ภควตา ‘‘ลทฺธา จ น กปฺปนฺตี’’ติ สามญฺเญน ปฏิเสโธ กโตติ อาห ‘‘อกปฺปิยํ ปน อุปาทายา’’ติอาทิ.

“得亦不适宜”(Laddhā ca na kappanti)，由于此为概括性的禁止，或有人疑为一切皆不适宜，为断此疑，故说“少分适宜”(kiñci kiñci kappati)等。其中，“纯丝绸”(suddhakoseyyaṃ)指无宝石镶边的。此处，因《律藏·大品义注》(Mahāvagga-aṭṭhakathā)中说“然纯丝绸为允许”，故此亦仅说至此。然《长部义注》(Dīghanikāya-aṭṭhakathā)中说：“除垫褥(tūlika)外，所有镶有宝石的御座覆(goṇaka)等皆不允许。”其中，“除垫褥外”一句表明，即使无宝石镶边的垫褥亦不允许。“由圣言故”(vacanato)，此句表明是依《律藏·小品》(Cūḷavagga)所说。“以一种方式”(Ekena vidhānena)是针对如上所述的方式而言。若尔，世尊(bhagavā)何故以“得亦不适宜”作概括性的禁止？答曰：“此乃针对不适宜物而言”(akappiyaṃ pana upādāya)等。

ปลฺลงฺกนฺติ เอตฺถ ปริ-สทฺโท สมนฺตโตติ เอตสฺมึ อตฺเถ วตฺตติ, ตสฺมา วามูรุํ ทกฺขิณูรุญฺจ สมํ ฐเปตฺวา อุโภ ปาเท อญฺญมญฺญสมฺพนฺเธ กตฺวา [Pg.159] นิสชฺชา ปลฺลงฺกนฺติ อาห ‘‘สมนฺตโต อูรุพทฺธาสน’’นฺติ. อูรูนํ พนฺธนวเสน นิสชฺชา. ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวาติ จ ยถา ปลฺลงฺกวเสน นิสชฺชา โหติ, เอวํ อุโภ ปาเท อาภุเช สมิญฺชิเต กตฺวาติ อตฺโถ. ตํ ปน อุภินฺนํ ปาทานํ ตถา สมฺพนฺธตากรณนฺติ อาห ‘‘พนฺธิตฺวา’’ติ. อุชุํ กายํ ปณิธายาติ อุปริมํ สรีรํ อุชุกํ ฐเปตฺวา อฏฺฐารส ปิฏฺฐิกณฺฏเก โกฏิยา โกฏึ ปฏิปาเทตฺวา. เอวญฺหิ นิสินฺนสฺส จมฺมมํสนฺหารูนิ น ปณมนฺติ. อถสฺส ยา เตสํ ปณมนปจฺจยา ขเณ ขเณ เวทนา อุปฺปชฺเชยฺยุํ, ตา น อุปฺปชฺชนฺติ. ตาสุ อนุปฺปชฺชมานาสุ จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, กมฺมฏฺฐานํ น ปริปตติ, วุทฺธึ ผาตึ คจฺฉติ. เตนาห ‘‘อฏฺฐารส ปิฏฺฐิกณฺฏเก’’ติอาทิ. อุชุํ กายํ ฐเปตฺวาติ อุปริมํ กายํ อุชุกํ ฐเปตฺวา, อยเมว วา ปาโฐ. เหฏฺฐิมกายสฺส หิ อนุชุกฏฺฐปนํ นิสชฺชาวจเนเนว โพธิตนฺติ. อุชุํ กายนฺติ เอตฺถ กาย-สทฺโท อุปริมกายวิสโย.

于“跏趺”(pallaṅka)一词中，“pari”(遍)字有“samantato”(周遍)之义，故将左右二股平置，双足相互交叠而坐，称为“周遍股结之坐”(samantato ūrubaddhāsanaṃ)。此乃以股结之方式而坐。“结跏趺”(Pallaṅkaṃ ābhujitvā)者，即如结跏趺之坐法，将双足弯曲收拢之义。此即令双足如是交结，故说“结”(bandhitvā)。“正直置身”(Ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya)者，即正直置放上身，令十八节脊椎骨节节相拄。如是坐者，皮、肉、筋腱则不弯曲。彼等若弯曲，则刹那刹那所生之苦受便不生起。彼等不生起时，心则专一，业处(kammaṭṭhāna)不失，得以增长广大。故说“十八节脊椎骨”等。“正直置身”(Ujuṃ kāyaṃ ṭhapetvā)即正直置放上身，此亦或为异读。下身之是否正直，已由“坐”字之义所诠。于“正直身”(Ujuṃ kāyaṃ)中，“身”字特指上身。

ปริมุขนฺติ เอตฺถ ปริ-สทฺโท อภิสทฺเทน สมานตฺโถติ อาห ‘‘กมฺมฏฺฐานาภิมุข’’นฺติ, พหิทฺธา ปุถุตฺตารมฺมณโต นิวาเรตฺวา กมฺมฏฺฐานํเยว ปุรกฺขตฺวาติ อตฺโถ. เอตฺถ ยถา ‘‘วนนฺตญฺเญว ปวิสามี’’ติอาทินา ภาวนานุรูปํ เสนาสนํ ทสฺสิตํ, เอวํ ‘‘นิสีทามี’’ติ อิมินา อลีนานุทฺธจฺจปกฺขิโย สนฺโต อิริยาปโถ ทสฺสิโต, ‘‘ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา’’ติ อิมินา นิสชฺชาย ทฬฺหภาโว, ‘‘ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา’’ติ อิมินา อารมฺมณปริคฺคหูปาโย. ปริคฺคหิตนิยฺยานนฺติ สพฺพถา คหิตาสมฺโมสํ ปริจฺจตฺตสมฺโมสํ สตึ กตฺวา, ปรมสติเนปกฺกํ อุปฏฺฐเปตฺวาติ อตฺโถ. ปรีติ ปริคฺคหฏฺโฐ ‘‘ปริณายิกา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๖.๒๐) วิย. มุขนฺติ นิยฺยานฏฺโฐ ‘‘สุญฺญตวิโมกฺข’’นฺติอาทีสุ (ปฏิ. ม. ๑.๒๐๙-๒๑๐) วิย. ปฏิปกฺขโต นิคฺคมนฏฺโฐ หิ นิยฺยานฏฺโฐ.

于“面前”(parimukhaṃ)一词中，“pari”字与“abhi”(向)字同义，故说“朝向业处”(kammaṭṭhānābhimukhaṃ)，其义为：防止心向外驰于种种所缘，而唯以业处为先。此处，如“我当入林”等语，显示了适合禅修的住所；如“我坐”一句，显示了远离昏沉与掉举、属于寂静一方的威仪；如“结跏趺”一句，显示了坐姿的稳固；如“于面前建立念”(parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā)一句，则显示了把握所缘的方法。“已把握出离”(Pariggahitaniyyānaṃ)之义为：使念在一切时处皆断除迷乱、舍弃迷乱，建立起最高的念与慧。“pari”是把握义，如“引导者”(pariṇāyikā)等词所示。“mukha”是出离义，如“空解脱”(suññatavimokkha)等词所示。从对治法而出离，实为出离之义。

จตฺตาริ รูปาวจรชฺฌานานิ ทิพฺพภาวาวหตฺตา ทิพฺพวิหารา นาม โหนฺตีติ ตทาสนฺนปฺปวตฺตจงฺกโมปิ ตทุปจารโต ทิพฺโพ นาม โหตีติ อาห ‘‘จตฺตาริ หิ รูปชฺฌานานี’’ติอาทิ. สมาปชฺชิตฺวา จงฺกมนฺตสฺสาติ อิทญฺจ จงฺกมนฺตสฺส อนฺตรนฺตรา สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา อุฏฺฐายุฏฺฐาย จงฺกมนํ สนฺธาย วุตฺตํ. น หิ สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา อวุฏฺฐิเตน สกฺกา จงฺกมิตุํ. สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย จงฺกมนฺตสฺสปิ จงฺกโมติ อิทํ ปน สมาปตฺติโต วุฏฺฐหิตฺวา อนฺตรนฺตรา สมาปชฺชิตฺวา จงฺกมนฺตสฺส วเสน วุตฺตํ. ทฺวีสุ วิหาเรสูติ [Pg.160] พฺรหฺมวิหาเร, อริยวิหาเร จ. เมตฺตาฌานาทโย หิตูปสํหาราทิวเสน ปวตฺติยา พฺรหฺมภูตา เสฏฺฐภูตา วิหาราติ พฺรหฺมวิหารา. อนญฺญสาธารณตฺตา ปน อริยานํ วิหาราติ อริยวิหารา, จตสฺโสปิ ผลสมาปตฺติโย. อิธ ปน อรหตฺตผลสมาปตฺติเยว อาคตา.

四种色界禅因能带来天界的状态，故名“天住”(dibbavihāra)；与其邻近而行的经行，也因其譬喻而被称为“天的”，故说“四种色界禅”等。“入定后经行”，这是针对经行者间或入于等至(samāpatti)，出定后复起经行的情况而说。因为入于等至而未出定者，是不可能经行的。至于“从等至出定后经行者的经行”，这是就从等至出定后，间或入定而经行者的情况而说。“于二住中”，即于梵住(brahmavihāra)与圣住(ariyavihāra)中。慈心禅等因以带来利益等方式而行，是已成梵、已成最胜之住，故名“梵住”。又因不与他人共通，是圣者之住，故名“圣住”，即四种果等至(phalasamāpatti)。此处则特指阿罗汉果等至。

ปจฺจเวกฺขณาย ผลสมาปตฺติ กถิตา สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐิตสฺส ปจฺจเวกฺขณาสมฺภวโต. จงฺกมาทโยติ ผลสมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺสปิ สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสฺสปิ จงฺกมฏฺฐานนิสชฺชาทโย. อริยจงฺกมาทโย โหนฺติ น ปน ปจฺจเวกฺขนฺตสฺสาติ อธิปฺปาโย.

为省察故说果等至，因为入于等至而出定者，才可能进行省察。“经行等”，是指已证入果等至并已出定者的经行、站立、坐等。其意为：这些是圣者的经行等，而非正在省察者的（经行等）。

เวนาคปุรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

韦那伽城经释义终。

๔. สรภสุตฺตวณฺณนา

4. 萨拉布经释义

๖๕. จตุตฺเถ คิชฺฌา เอตฺถ สนฺตีติ คิชฺฌํ, กูฏํ. ตํ เอตสฺสาติ คิชฺฌกูโฏ. คิชฺโฌ วิยาติ วา คิชฺฌํ, กูฏํ. ตํ เอตสฺสาติ คิชฺฌกูโฏ, ปพฺพโต. ตสฺมึ คิชฺฌกูเฏ. เตนาห ‘‘คิชฺฌา วา’’ติอาทิ. อจิรปกฺกนฺโตติ เอตฺถ น เทสนฺตรปกฺกมนํ อธิปฺเปตํ, อถ โข สาสนปกฺกมนนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิมสฺมึ สาสเน ปพฺพชิตฺวา’’ติอาทิมาห, เตเนว หิ ‘‘อิมสฺสา ธมฺมวินยา’’ติ วุตฺตํ. ลพฺภตีติ ลาโภ, จตุนฺนํ ปจฺจยานเมตํ อธิวจนํ. สกฺกจฺจํ กาตพฺโพ ทาตพฺโพติ สกฺกาโร. ปจฺจยา เอว หิ ปณีตปณีตา สุนฺทรสุนฺทรา อภิสงฺขริตฺวา กตา สกฺการาติ วุจฺจนฺติ. สกฺกาโรติ วา สุนฺทรกาโร, ปเรหิ อตฺตโน คารวกิริยา ปุปฺผาทีหิ วา ปูชา. ลาโภ จ สกฺกาโร จ ลาภสกฺการา, เต นฏฺฐา ปหีนา เอเตสนฺติ นฏฺฐลาภสกฺการา.

65. 第四，“鹫在此”(gijjhā ettha santi)，故为“鹫”(gijjhaṃ)；“峰”(kūṭaṃ)，此山有此，故名“鹫峰山”(Gijjhakūṭo)。或如鹫状，故为“鹫”；“峰”，此山有此，故名“鹫峰山”，即此山。于此鹫峰山上。因此说“鹫等”。“不久前离去”(acirapakkanto)，此处非指离去他方，而是为显示其乃离去教法，故说“于此教法中出家”等，正因此才说“于此法与律”。“可得”(labbhati)故为“利得”(lābho)，此为四资具(cattāro paccayā)之同义词。“应恭敬而作、而施”，故为“恭敬”(sakkāro)。因为将种种精美殊胜的资具善加准备而作，故被称为“恭敬”。或“恭敬”即是善行(sundarakāro)，是他人对自己表达敬意之行，或以花等进行供养。利得与恭敬，即“利得恭敬”(lābhasakkārā)；彼等已失、已断，故为“已失利得恭敬者”(naṭṭhalābhasakkārā)。

มหาลาภสกฺกาโร อุปฺปชฺชีติ ตทา กิร ภควโต มหาลาภสกฺกาโร อุปฺปชฺชิ ยถา ตํ จตฺตาโร อสงฺเขยฺเย ปูริตทานปารมิสญฺจยสฺส. สพฺพทิสาสุ หิ ยมกมหาเมโฆ วุฏฺฐหิตฺวา มโหโฆ วิย สพฺพปารมิโย ‘‘เอกสฺมึ อตฺตภาเว วิปากํ ทสฺสามา’’ติ สมฺปิณฺฑิตา วิย ลาภสกฺการมโหฆํ นิพฺพตฺตยึสุ. ตโต ตโต อนฺนปานยานวตฺถมาลาคนฺธวิเลปนาทิหตฺถา ขตฺติยพฺราหฺมณาทโย อาคนฺตฺวา ‘‘กหํ พุทฺโธ[Pg.161], กหํ ภควา, กหํ เทวเทโว นราสโภ ปุริสสีโห’’ติ ภควนฺตํ ปริเยสนฺติ, สกฏสเตหิปิ ปจฺจเย อาหริตฺวา โอกาสํ อลภมานา สมนฺตา คาวุตปฺปมาณมฺปิ สกฏธุเรน สกฏธุรํ อาหจฺจ ติฏฺฐนฺติ เจว อนุพนฺธนฺติ จ อนฺธกวินฺทพฺราหฺมโณ วิย. ยถา จ ภควโต, เอวํ ภิกฺขุสงฺฆสฺสปิ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

“生起了大利得恭敬”：据说那时，世尊生起了大利得恭敬，一如圆满了四个阿僧祇劫所积集的布施波罗蜜者。因为，一切波罗蜜犹如从四方升起的双层大云，又如大洪水，仿佛汇集起来说：“我等将于一生中示现果报”，从而生起了利得恭敬的大洪流。于是，各地的刹帝利、婆罗门等，手持饮食、车乘、衣物、花鬘、香、涂香等前来，寻觅世尊：“佛陀在何处？世尊在何处？天中天、人中雄、人中狮在何处？”他们用数百辆车运来资具，却得不到机会（供养），于是在周围一伽浮多(gāvuta)的范围内，车轭挨着车轭地停驻、追随，犹如安达咖文达(Andhakavinda)婆罗门一般。世尊如此，比丘僧团亦复如是。此亦曾说——

‘‘เตน โข ปน สมเยน ภควา สกฺกโต โหติ ครุกโต มานิโต ปูชิโต อปจิโต ลาภี จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารานํ, ภิกฺขุสงฺโฆปิ สกฺกโต โหติ…เป… ปริกฺขาราน’’นฺติ (อุทา. ๓๘).

“其时，世尊受恭敬、受尊重、受敬爱、受供养、受礼敬，得衣、食、卧具、病缘医药资具；比丘僧团亦受恭敬……乃至……得资具。”（《自说经》38）

ตถา –

又如——

‘‘ยาวตา โข ปน, จุนฺท, เอตรหิ สงฺโฆ วา คโณ วา โลเก อุปฺปนฺโน, นาหํ, จุนฺท, อญฺญํ เอกํ สงฺฆมฺปิ สมนุปสฺสามิ เอวํลาภคฺคยสคฺคปฺปตฺตํ ยถริวายํ, จุนฺท, ภิกฺขุสงฺโฆ’’ติ (ที. นิ. ๓.๑๗๖).

“纯陀，如今世间所有已出现的僧团或团体，纯陀，我未见有任何一个僧团，能像此比丘僧团一样，达到利得之顶峰与名望之顶峰。”（《长部》3.176）

สฺวายํ ภควโต จ สงฺฆสฺส จ อุปฺปนฺโน ลาภสกฺกาโร เอกโต หุตฺวา ทฺวินฺนํ มหานทีนํ อุทกํ วิย อปฺปเมยฺโย อโหสิ, ภควโต ปน ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ อุปฺปนฺโน ลาภสกฺกาโร ธมฺมสฺสปิ อุปฺปนฺโนเยว. ธมฺมธรานญฺหิ กโต สกฺกาโร ธมฺมสฺส กโต นาม โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ติณฺณํ รตนานํ มหาลาภสกฺกาโร อุปฺปชฺชี’’ติ.

世尊与僧团所生起的此等利得恭敬，汇于一处，犹如两条大河之水，无量无边。而为世尊与比丘僧团所生起的利得恭敬，亦即是为法而生起。因为对持法者所作的恭敬，即名为对法所作的恭敬。因此说：“三宝生起了大利得恭敬。”

วุตฺตมตฺถํ ปาฬิยา นิทสฺเสนฺโต ‘‘ยถาหา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สกฺกโตติ สกฺการปฺปตฺโต. ยสฺส หิ จตฺตาโร ปจฺจเย สกฺกตฺวา สุอภิสงฺขเต ปณีตปณีเต อุปเนติ, โส สกฺกโต. ครุกโตติ ครุภาวเหตูนํ อุตฺตมคุณานํ มตฺถกปฺปตฺติยา อนญฺญสาธารเณน ครุกาเรน สพฺพเทวมนุสฺเสหิ ปาสาณจฺฉตฺตํ วิย ครุกโต. ยสฺมิญฺหิ ครุภาวํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา ปจฺจเย เทนฺติ, โส ครุกโต. มานิโตติ สมฺมาปฏิปตฺติยา มานิโต มเนน ปิยายิโต. ตาย หิ วิญฺญูนํ มนาปตา. ปูชิโตติ มานนาทิปูชาย เจว จตุปจฺจยปูชาย จ ปูชิโต. ยสฺส หิ สพฺพเมตํ ปูชนญฺจ กโรนฺติ, โส ปูชิโต. อปจิโตติ นีจวุตฺติกรเณน อปจิโต. สตฺถารญฺหิ ทิสฺวา มนุสฺสา หตฺถิกฺขนฺธาทีหิ โอตรนฺติ, มคฺคํ เทนฺติ, อํสกูฏโต สาฏกํ อปเนนฺติ. อาสนโต [Pg.162] วุฏฺฐหนฺติ, วนฺทนฺตีติ เอวํ โส เตหิ อปจิโต นาม โหติ.

为显示所说之义而引用圣典，故说“如经言”等。其中，“受恭敬”(sakkatoti)即已得恭敬。若人以四种资具，恭敬地、善加准备地、殊胜地奉献，彼即为受恭敬者。“受尊重”(garukatoti)，因其已达致令生敬重之因的最高诸德之顶峰，故为一切天人以非凡的敬意所尊重，犹如石制华盖。若人念其尊贵而施予资具，彼即为受尊重者。“受敬爱”(mānitoti)，因其正行而受敬爱，为心所喜。因此而为智者所悦。“受供养”(pūjitoti)，因敬爱等供养及四资具供养而受供养。若人受此一切供养，彼即为受供养者。“受礼敬”(apacitoti)，因谦卑之行而受礼敬。人们见到导师，从象背等下来，让路，从肩上取下外衣，从座上起立，礼拜，如是，彼即名为受其礼敬者。

อวณฺณํ ปตฺถริตฺวาติ อวณฺณํ ตตฺถ ตตฺถ สํกิตฺตนวเสน ปตฺถริตฺวา. อาวฏฺฏนิมายนฺติ อาวฏฺเฏตฺวา คหณมายํ. อาวฏฺเฏติ ปุริมาการโต นิวตฺเตติ อตฺตโน วเส วตฺเตติ เอตายาติ อาวฏฺฏนี, มายา, ตํ อาวฏฺฏนิมายํ โอสาเรตฺวา ปริชปฺเปตฺวาติ อตฺโถ. โกฏิโต ปฏฺฐายาติ อนฺติมโกฏิโต ปฏฺฐาย. ถทฺธกาเยน ผรุสวาจาย ติณฺณํ รตนานํ อวณฺณกถนํ อนตฺถาวหตฺตา วิสสิญฺจนสทิสา โหตีติ อาห ‘‘วิสํ สิญฺจิตฺวา’’ติ. อญฺญาโตติ อาญาโต. เตนาห ‘‘ญาโต’’ติอาทิ.

“散布恶评”(avaṇṇaṃ pattharitvā)，即在各处以传扬的方式散布恶评。“以引转之幻术”(āvaṭṭanimāyaṃ)，即引转而捕取之幻术。“引转”(āvaṭṭanī)者，谓以此使人从先前状态转变，使其随己意而转，此即幻术(māyā)。其义为：施设此引转之幻术而加以诱哄。“从末端开始”(koṭito paṭṭhāya)，即从最终的末端开始。以僵硬之身、粗恶之语宣说三宝的过失，因其带来无益，犹如遍洒毒药，故说“遍洒毒药”。“不知名”(aññāto)者，即“知名”(āñāto)。因此说“知名”等。

กายงฺคนฺติ กายเมว องฺคํ, กายสฺส วา องฺคํ, สีสาทิ. วาจงฺคนฺติ ‘‘โหตุ, สาธู’’ติ เอวมาทิวาจาย อวยวํ. เอกเกนาติ อสหาเยน. อิมสฺส ปนตฺถสฺสาติ ‘‘จริยํ จรณกาเล’’ติอาทินา วุตฺตสฺส. ยโต ยโต ครุ ธุรนฺติ ยสฺมึ ยสฺมึ ฐาเน ธุรํ ครุ ภาริกํ โหติ, อญฺเญ พลิพทฺทา อุกฺขิปิตุํ น สกฺโกนฺติ. ยโต คมฺภีรวตฺตนีติ วตฺตนฺติ เอตฺถาติ วตฺตนี, ทุมฺมคฺคสฺเสตํ นามํ, ยสฺมึ ฐาเน อุทกจิกฺขลฺลมหนฺตตาย วา วิสมจฺฉินฺนตฏภาเวน วา มคฺโค คมฺภีโร โหตีติ อตฺโถ. ตทาสฺสุ กณฺหํ ยุญฺเชนฺตีติ อสฺสูติ นิปาตมตฺตํ, ตทา กณฺหํ ยุญฺเชนฺตีติ อตฺโถ. ยทา ธุรญฺจ ครุ โหติ มคฺโค จ คมฺภีโร, ตทา อญฺเญ พลิพทฺเท อปเนตฺวา กณฺหเมว ยุญฺเชนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. สฺวาสฺสุ ตํ วหเต ธุรนฺติ เอตฺถปิ อสฺสูติ นิปาตมตฺตเมว, โส ตํ ธุรํ วหตีติ อตฺโถ.

“身肢”(Kāyaṅga)即身是肢，或身之肢，如头等。“语肢”(Vācaṅga)即“好的”、“善哉”等话语的组成部分。“独行”(Ekakena)意为无伴。“此义”(Imassa panatthassa)是指前文所说的“行于行时”等。“何处重担沉”是指在任何地方，当重担沉重，其他公牛无法抬起时。“何处道深险”(Yato gambhīravattanīti)，“道”(vattanī)是难行之路的名称，意指因水深泥泞，或因岸崖崎岖而道路艰险之处。“彼时套黑牛”(Tadāssu kaṇhaṃ yuñjenti)，其中“assu”仅为助词，意为“那时套上黑牛”。此谓当重担沉重且道路艰险时，便移开其他公牛，唯独套上黑牛。“彼能负其轭”(Svāssu taṃ vahate dhuranti)，此处“assu”也仅为助词，意为“它能负其轭”。

เคหเวตนนฺติ เคเห นิวุฏฺฐภาวเหตุ ทาตพฺพํ. กาฬโก นาม นาเมนาติ อญฺชนวณฺโณ กิเรส, เตนสฺส ‘‘กาฬโก’’ติ นามํ อกํสุ. กาฬกํ อุปสงฺกมิตฺวา อาหาติ กาฬโก กิร เอกทิวสํ จินฺเตสิ ‘‘มยฺหํ มาตา ทุคฺคตา มํ ปุตฺตฏฺฐาเน ฐเปตฺวา ทุกฺเขน โปเสติ, ยํนูนาหํ ภตึ กตฺวา อิมํ ทุคฺคตภาวโต โมเจยฺย’’นฺติ. โส ตโต ปฏฺฐาย ภตึ อุปธาเรนฺโต วิจรติ. อถ ตสฺมึ ทิวเส คามโครูเปหิ สทฺธึ ตตฺถ สมีเป จรติ. สตฺถวาหปุตฺโตปิ โคสุตฺตวิตฺตโก, โส ‘‘อตฺถิ นุ โข เอเตสํ คุนฺนํ อนฺตเร สกฏานิ อุตฺตาเรตุํ สมตฺโถ[Pg.163] อุสภาชานีโย’’ติ อุปธารยมาโน โพธิสตฺตํ ทิสฺวา ‘‘อยํ อาชานีโย สกฺขิสฺสติ มยฺหํ สกฏานิ อุตฺตาเรตุ’’นฺติ อญฺญาสิ. เตน ตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวมาห. โส อญฺเญสํ…เป… เคหเมว อคมาสีติ ตทา กิร คามทารกา ‘‘กึ นาเมตํ กาฬกสฺส คเล’’ติ ตสฺส สนฺติกํ อาคจฺฉนฺติ. โส เต อนุพนฺธิตฺวา ทูรโตว ปลาเปนฺโต มาตุ สนฺติกํ คโต. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

“家用”(Gehavetana)是因居家生活而应给予的。“名叫黑牛”(Kāḷako nāma)是说，据说它肤色如墨，因此为它取名为“黑牛”(Kāḷaka)。“走近黑牛说”是说，据说黑牛曾于某日思忖：“我母亲贫困，将我视如己出，辛苦抚养。我何不去做工，使她脱离贫困？”从此，它便四处寻找工作。那日，它与村里的牛群一同在附近行走。商主之子也精通相牛之术，他寻思：“这些牛中，是否有能拉动货车的良种公牛？”他边观察边看到了菩萨，心知：“这头良种牛能拉动我的货车。”于是他走近它，如是说。“它……回家了”是说，当时村里的孩童们问：“黑牛脖子上那是什么？”并向它走来。它追赶他们，将他们远远赶走，然后回到母亲身边。此即针对此事而说。

สายนฺหสมยนฺติ สายนฺหกาเล. ภุมฺมตฺเถ เอตํ อุปโยควจนํ. น เหตฺถ อจฺจนฺตสํโยโค สมฺภวติ. ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติ เอตฺถ เตหิ เตหิ สทฺธิวิหาริกอนฺเตวาสิกอุปาสกอุปาสิกาทิสตฺเตหิ เจว รูปารมฺมณาทิสงฺขาเรหิ จ ปฏินิวตฺเตตฺวา อปสกฺกิตฺวา นิลียนํ วิเวจนํ กายจิตฺเตหิ ตโต วิวิตฺตตาย ปฏิสลฺลานํ กายวิเวโก, จิตฺตวิเวโก จ. โย ตโต ทุวิธวิเวกโต วุฏฺฐิโต ภวงฺคปฺปตฺติยา สพฺรหฺมจารีหิ สมาคเมน จ อเปโต. โส ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต นาม โหติ. อยํ ปน ยสฺมา ปฏิสลฺลานานํ อุตฺตมโต ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐาสิ, ตสฺมา ‘‘ผลสมาปตฺติโต’’ติ วุตฺตํ. กายสกฺขิโน ภวิสฺสามาติ นามกาเยน เทสนาสมฺปฏิจฺฉนวเสน สกฺขิภูตา ภวิสฺสาม. นนุ จ ‘‘ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีที’’ติ อิทํ กสฺมา วุตฺตํ. ติตฺถิยา หิ ภควโต ปฏิปกฺขา, เต กสฺมา ตสฺส อาสนํ ปญฺญาเปนฺตีติ อาห ‘‘ตถาคโต หี’’ติอาทิ.

“傍晚时分”(Sāyanhasamaya)即黄昏之时。此为表处格之语，此处并无绝对的关联。“从独住中起”(Paṭisallānā vuṭṭhito)是指，从诸共住弟子、亲教弟子、优婆塞、优婆夷等众生，以及色所缘等诸行中退避、远离、隐遁，以身心远离而独住，即身远离与心远离。从此二种远离中起，达到有分，且不与同梵行者会合者，名为“从独住中起”。此处，因其从最殊胜的独住，即从果定中起，故说“从果定”。“我们将成为身证者”(Kāyasakkhino bhavissāma)意为，我们将以名身领受教说而成为证者。然则，为何说“坐于已设之座”？因为外道是世尊的敌对者，他们为何要为他铺设座位呢？对此答曰：“如来……”等。

วิคฺคาหิกกถนฺติ วิคฺคาหสํวตฺตนิกํ สารมฺภกถํ. อายาเจยฺยาสีติ วจีเภทํ กตฺวา ยาเจยฺยาสิ. ปตฺเถยฺยาสีติ มนสา อาสีเสยฺยาสิ. ปิเหยฺยาสีติ ตสฺเสว เววจนํ. นิตฺเตชตํ อาปนฺโนติ เตชหานิยา นิตฺเตชภาวํ อาปนฺโน, นิตฺเตชภูโตติ อตฺโถ. ตโต เอว ภิกฺขุอาทโยปิ สมฺมุขา โอโลเกตุํ อสมตฺถตาย ปตฺตกฺขนฺโธ, ปติตกฺขนฺโธติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘โอนตคีโว’’ติ. ทสฺสิตธมฺเมสูติ วุตฺตธมฺเมสุ. วจนมตฺตเมว หิ เตสํ, น ปน ทสฺสนํ ตาทิสสฺเสว ธมฺมสฺส อภาวโต. ภควโต เอว วา ‘‘อิเม ธมฺมา อนภิสมฺพุทฺธา’’ติ ปรสฺส วจนวเสน ทสฺสิตธมฺเมสุ. ปฏิจริสฺสตีติ ปฏิจฺฉาทนวเส จริสฺสติ ปวตฺติสฺสติ, ปฏิจฺฉาทนตฺโถ เอว วา จรติ-สทฺโท อเนกตฺถตฺตา ธาตูนนฺติ อาห ‘‘ปฏิจฺฉาเทสฺสตี’’ติ. อญฺเญน [Pg.164] วา อญฺญนฺติ ปน ปฏิจฺฉาทนาการทสฺสนนฺติ อาห ‘‘อญฺเญน วา วจเนนา’’ติอาทิ.

“诤论语”(Viggāhikakathā)指能引发争论的激烈言论。“应请求”(Āyāceyyāsi)意为，以言语请求。“应期盼”(Pattheyyāsi)意为，以心希求。“应渴望”(Piheyyāsi)是其同义词。“失威光”(Nittejataṃ āpanno)意为，因威光减损而失去威光，即变得无有威光。因此，诸比丘等也因无法直视而垂肩，意为肩膀下垂。故说“垂颈”。“于所示法中”(Dassitadhammesu)即于已说之法中。因为他们只有言说，并无亲见，因无有如是之法故。或者，是依他人所言“此等法非世尊所觉”而示之法。“将行”(Paṭicarissati)意为，将以遮蔽的方式行事、进行；或因动词有多义，`carati`一词亦有遮蔽之义，故说“将遮蔽”(paṭicchādessati)。而“以异答异”(Aññena vā aññaṃ)是为显示遮蔽的方式，故说“或以其他言语”等。

ตตฺถ อญฺญํ วจนนฺติ ยํ สมนุยุญฺชนฺเตน ภควตา ปรสฺส โทสวิภาวนํ วจนํ วุตฺตํ, ตํ ตโต อญฺเญเนว วจเนน ปฏิจฺฉาเทติ. ‘‘อาปตฺตึ อาปนฺโนสี’’ติ โจทเกน วุตฺตวจนํ วิย ‘‘โก อาปนฺโน, กึ อาปนฺโน, กิสฺมึ อาปนฺโน, กํ ภณถ, กึ ภณถา’’ติอาทิวจเนน อญฺญํ อาคนฺตุกกถํ อาหรนฺโต ‘‘ตฺวํ อิตฺถนฺนามํ อาปตฺตึ อาปนฺโนสี’’ติ ปุฏฺโฐ ‘‘ปาฏลิปุตฺตํ คโตมฺหี’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘น ตว ปาฏลิปุตฺตคมนํ ปุจฺฉาม, อาปตฺตึ ปุจฺฉามา’’ติ วุตฺเต ตโต ราชคหํ คโตมฺหิ. ราชคหํ วา ยาหิ พฺราหฺมณเคหํ วา, อาปตฺตึ อาปนฺโนสีติ. ‘‘ตตฺถ เม สูกรมํสํ ลทฺธ’’นฺติอาทีนิ วทนฺโต วิย สมนุยุญฺชเกน วุตฺตวจนโต อญฺญํ อาคนฺตุกกถํ อาหรนฺโต อปนาเมสฺสติ, วิกฺเขปํ คมยิสฺสติ. อปฺปตีตา โหนฺติ เตน อตุฏฺฐา อโสมนสฺสิกาติ อปจฺจโย, โทมนสฺเสตํ อธิวจนํ. เนว อตฺตโน, น ปเรสํ หิตํ อภิราธยตีติ อนภิรทฺธิ, โทมนสฺสเมว. เตเนวาห ‘‘อปจฺจเยน โทมนสฺสํ วุตฺต’’นฺติ.

此中，“其他言辞”是指，当世尊诘问并揭示他人过失时，彼以其他言辞加以遮蔽。譬如，当举罪者说“你犯罪了”时，他却以“谁犯罪？犯何罪？于何处犯罪？你们说谁？你们说什么？”等言辞引入其他不相干的话题。又如被问“你犯了某某罪”时，他却说“我去了华氏城”，当被告知“我们不是问你去华氏城的事，是问你犯罪的事”时，他又说“我去了王舍城”。（又如被说）“你去王舍城也好，去婆罗门家也好，你犯罪了”，他却说“我在那里得到了猪肉”等。他会引入与诘问者所言无关的话题来回避，使其分心。“他们因此不悦、不喜、不悦意”即是“不信乐”(apaccayo)，此为“忧”(domanassa)的同义词。“既不能成办自利，亦不能成办他利”即是“不成办”(anabhiraddhi)，亦即是“忧”。故说“以不信乐说为忧”。

ยสฺส โข ปน เต อตฺถาย ธมฺโม เทสิโตติ เอตฺถ ธมฺม-สทฺเทน จตุสจฺจธมฺโม วุตฺโตติ อาห ‘‘ยสฺส มคฺคสฺส วา ผลสฺส วา อตฺถายา’’ติ. จตุสจฺจธมฺโม หิ มคฺคผลาธิคมตฺถาย เทสียติ. น นิคฺคจฺฉตีติ น ปวตฺเตติ. นนฺติ นํ ธมฺมํ. อิทานิ ‘‘ยสฺส โข ปน เต อตฺถาย ธมฺโม เทสิโต’’ติ เอตฺถ ธมฺม-สทฺเทน ปฏิปตฺติธมฺโม ทสฺสิโต, น ปน จตุสจฺจธมฺโมติ อธิปฺปาเยน อตฺถวิกปฺปํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อถ วา’’ติอาทิมาห. ปญฺจ ธมฺมาติ คมฺภีรญาณจริยภูตานํ ขนฺธาทีนํ อุคฺคหสวนธารณปริจยโยนิโสมนสิกาเร สนฺธายาห. ตกฺกรสฺส สมฺมา ทุกฺขกฺขยายาติ เอตฺถ สมฺมาสทฺโท อุภยตฺถาปิ โยเชตพฺโพ ‘‘สมฺมา ตกฺกรสฺส สมฺมา ทุกฺขกฺขยายา’’ติ. โย หิ สมฺมา ธมฺมํ ปฏิปชฺชติ, ตสฺเสว สมฺมา ทุกฺขกฺขโย โหตีติ. โย ปน วุตฺตนเยน ตกฺกโร, ตสฺส นิยฺยานํ อตฺถโต ธมฺมสฺเสว นิยฺยานนฺติ ตปฺปฏิกฺเขเปน ‘‘โส ธมฺโม…เป… น นิยฺยาติ น นิคฺคจฺฉตี’’ติ อาห.

于“然为汝等之利益而说法”句中，以“法”一词说为四谛法，故曰：“为道或果之利益”。四谛法实为证得道果而说。“不导出”(Na niggacchati)即不进行。“彼”(Naṃ)即此法。今为示“然为汝等之利益而说法”句中，“法”一词所示为实践法，而非四谛法之意，故以“或”等词显示另一义解。“五法”是指，针对深智行境之蕴等，而受持、听闻、忆持、熟习、如理作意。于“行者正为灭苦”句中，“正”一词应与两处相连，即“正行者，正为灭苦”。因为，正实践法者，彼方能正尽其苦。然依所说之理而行者，其出离实为法之出离。为否定此，故说：“彼法……不导出，不引出”。

ยทิ ติรจฺฉานสีหสฺส นาโท สพฺพติรจฺฉานเอกจฺจมนุสฺสามนุสฺสนาทโต เสฏฺฐตฺตา เสฏฺฐนาโท, กิมงฺคํ ปน ตถาคตสีหสฺส นาโทติ [Pg.165] อาห ‘‘สีหนาทนฺติ เสฏฺฐนาท’’นฺติ. ยทิ วา ติรจฺฉานสีหนาทสฺส เสฏฺฐนาทตา นิพฺภยตาย อปฺปฏิสตฺตุตาย อิจฺฉิตา, ตถาคตสีหนาทสฺเสว อยมตฺโถ สาติสโยติ อาห ‘‘อภีตนาทํ อปฺปฏินาท’’นฺติ. ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๑๒๙; อ. นิ. ๑.๒๖๘-๒๗๑) หิ โย อตฺโถ วุตฺโต, ตสฺส ภูตตาย อยํ นาโท เสฏฺฐนาโท นาม โหติ อุตฺตมนาโท. ภูตตฺโถ หิ อุตฺตมตฺโถติ. อิมมตฺถํ ปน วทนฺตสฺส ภควโต อญฺญโต ภยํ วา อาสงฺกา วา นตฺถีติ อภีตนาโท นาม โหติ. อภูตญฺหิ วทโต กุโตจิ ภยํ วา อาสงฺกา วา สิยา, เอวํ ปน วทนฺตํ ภควนฺตํ โกจิ อุฏฺฐหิตฺวา ปฏิพาหิตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถีติ อยํ นาโท อปฺปฏินาโท นาม โหติ.

若畜生狮子之吼，于一切畜生及某些人、非人之声中最为殊胜，故称“最胜吼”，何况如来之狮子吼？故曰：“狮子吼者，最胜吼也。”又，若畜生狮子吼之最胜，在于其无畏、无敌，则如来狮子吼之义更为超胜，故曰：“无畏吼、无反驳之吼。”诚如经言：“此事无有是处，无有可能。”（中部3.129；增支部1.268-271）等，其所说为真实义，故此吼声名为“最胜吼”、“无上吼”。真实义即是无上义。世尊宣说此义时，于他处无有怖畏或疑虑，故名“无畏吼”。言不实者，或有来自某处之怖畏或疑虑；然世尊如是说，实无任何人能起而反驳，故此吼声名为“无反驳之吼”。

สมนฺตโต นิคฺคณฺหนวเสน โตทนํ วิชฺฌนํ สนฺนิโตทกํ, สมฺมา วา นิตุทนฺติ ปีเฬนฺติ เอเตนาติ สนฺนิโตทกํ. วาจายาติ จ ปจฺจตฺเต กรณวจนํ. เตนาห ‘‘วจนปโตเทนา’’ติ. สญฺชมฺภริมกํสูติ สมนฺตโต สมฺภริตํ อกํสุ, สพฺเพ ปริพฺพาชกา วาจาโตทเนหิ ตุทึสูติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘สมฺภริตํ…เป… วิชฺฌึสู’’ติ. สิงฺคาลกํเยวาติ สิงฺคาลเมว, ‘‘เสคาลกํเยวา’’ติปิ ปาโฐ. ตสฺเสวาติ สิงฺคาลรวสฺเสว. อถ วา เภรณฺฑกํเยวาติ เภทณฺฑสกุณิสทิสํเยวาติ อตฺโถ. เภทณฺฑํ นาม เอโก ปกฺขี ทฺวิมุโข, ตสฺส กิร สทฺโท อติวิย วิรูโป อมนาโป. เตนาห ‘‘อปิจ ภินฺนสฺสรํ อมนาปสทฺทํ นทตี’’ติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

“以言语之刺”（sannitodakaṃ），是从四面八方压制意义上的刺、穿。或者，以此善巧地刺、逼迫，故为“以言语之刺”。“以言语”（vācāya）是工具格。故说“以言语之刺”（vacanapatodena）。“群起而攻之”（sañjambharimakaṃsu），是说他们从四面八方聚集起来，即所有游方者皆以言语之刺刺之。故说“聚集……乃至……穿刺”。“如豺狼”（siṅgālakaṃyeva），即豺狼。亦有读作“如野干”（segālakaṃyeva）。“彼”（tassa），即豺狼之声。又，“如怪鸟”（bheraṇḍakaṃyeva），是说像“双头鸟”（bhedaṇḍa）。双头鸟是一种双头之鸟，据说其声极为丑恶、难听。故说“且其鸣声嘶哑难听”。其余文义显而易见。

สรภสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《萨拉布经》释义终。

๕. เกสมุตฺติสุตฺตวณฺณนา

5. 凯萨穆迪经释义

๖๖. ปญฺจเม เกสมุตฺตํ นิวาโส เอเตสนฺติ เกสมุตฺติยาติ อาห ‘‘เกสมุตฺตนิคมวาสิโน’’ติ. อฏฺฐวิธปานกานีติ อมฺพปานาทิอฏฺฐวิธานิ ปานานิ.

66. 第五，“凯萨穆迪人”（kesamuttiyā），是因“凯萨穆迪”（Kesamutta）是其住处，故说“凯萨穆迪镇的居民”。“八种饮料”（aṭṭhavidhapānakāni）是指芒果饮料等八种饮料。

‘‘มา อนุสฺสเวนา’’ติอาทีสุ ปน เอโก ทหรกาลโต ปฏฺฐาย เอวํ อนุสฺสโว อตฺถิ, เอวํ จิรกาลกตาย อนุสฺสุติยา ลพฺภมานํ กถมิทํ [Pg.166] อญฺญถา สิยา, ตสฺมา ภูตเมตนฺติ อนุสฺสเวน คณฺหาติ, ตถา คหณํ ปฏิกฺขิปนฺโต ‘‘มา อนุสฺสเวนา’’ติ อาห. อนุ อนุ สวนํ อนุสฺสโว. อปโร ‘‘อมฺหากํ ปิตุปิตามหาทิวุทฺธานํ อุปเทสปรมฺปราย อิทมาภตํ, เอวํ ปรมฺปราภตกถํ นาม น อญฺญถา สิยา, ตสฺมา ภูตเมต’’นฺติ คณฺหาติ, ตํ ปฏิกฺขิปนฺโต ‘‘มา ปรมฺปรายา’’ติ อาห. เอโก เกนจิ กิสฺมิญฺจิ วุตฺตมตฺเต ‘‘เอวํ กิร เอต’’นฺติ คณฺหาติ, ตํ นิเสเธนฺโต ‘‘มา อิติกิรายา’’ติ อาห. ปิฏกํ คนฺโถ สมฺปทียติ เอตสฺสาติ ปิฏกสมฺปทานํ, คนฺถสฺส อุคฺคณฺหนโก. เตน ปิฏกอุคฺคณฺหนกภาเวน เอกจฺโจ ตาทิสํ คนฺถํ ปคุณํ กตฺวา เตน ตํ สเมนฺตํ สเมติ, ตสฺมา ‘‘ภูตเมต’’นฺติ คณฺหาติ, ตํ สนฺธาเยส ปฏิกฺเขโป ‘‘มา ปิฏกสมฺปทาเนนา’’ติ, อตฺตโน อุคฺคหคนฺถสมฺปตฺติยา มา คณฺหิตฺถาติ วุตฺตํ โหติ. สเมตนฺติ สํคตํ.

于“勿随传闻”（mā anussavena）等句中：有人自幼即有此传闻，心想：“此乃长久流传之听闻，岂会有异？”故因传闻而信以为实。为斥此执，故说“勿随传闻”。“传闻”（anussavo）即辗转听闻。又有人想：“此乃我等祖辈父辈等长者之教导所传，如此代代相传之言，岂会有误？”故信以为实。为斥此执，故说“勿随世代相传”（mā paramparāya）。有人仅因他人于某处所说“此事据说如此”便信以为实。为遮此行，故说“勿随耳食之言”（mā itikirāya）。“圣典的传承”（piṭakasampadānaṃ），是说圣典（piṭaka）或典籍（gantha）被传承于此人，即学习典籍者。有人因学习圣典，将此类典籍修习娴熟，并以此与（所闻之法）相符，便信以为实。针对此，而有“勿随圣典的传承”（mā piṭakasampadānena）之斥，意谓：勿因自己所学典籍之成就而信受。“相符”（sametaṃ）即相合。

โกจิ กญฺจิ วิตกฺเกนฺโต ‘‘เอวเมว เตน ภวิตพฺพ’’นฺติ เกวลํ อตฺตโน สงฺกปฺปวเสน ‘‘ภูตมิท’’นฺติ คณฺหาติ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ ‘‘มา ตกฺกเหตู’’ติ. อญฺโญ ‘‘อิมาย ยุตฺติยา ภูตมิท’’นฺติ เกวลํ อนุมานโต นยคฺคาเหน คณฺหาติ, ตํ ปฏิกฺขิปนฺโต ‘‘มา นยเหตู’’ติ อาห. กสฺสจิ ‘‘เอวเมตํ สิยา’’ติ ปริกปฺเปนฺตสฺส เอกํ การณํ อุปฏฺฐาติ, โส ‘‘อตฺเถต’’นฺติ อตฺตโน ปริกปฺปิตากาเรน คณฺหาติ, ตํ ปฏิเสเธนฺโต ‘‘มา อาการปริวิตกฺเกนา’’ติ อาห. อปรสฺส จินฺตยโต ยถาปริกปฺปิตํ กญฺจิ อตฺถํ ‘‘เอวเมตํ น อญฺญถา’’ติ อภินิวิสนฺตสฺส เอกา ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ. ยา ยสฺส ตํ การณํ นิชฺฌายนฺตสฺส ปจฺจกฺขํ วิย นิรูเปตฺวา จินฺเตนฺตสฺส ขมติ. โส ‘‘อตฺเถต’’นฺติ ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา คณฺหาติ, ตํ สนฺธายาห ‘‘มา ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺติยา’’ติ.

有人在思量某事时，仅凭自己的想法认为“此事必定如此”，便信以为实。针对此，而说“勿因逻辑”（mā takkahetū）。又有人仅凭推断，以推理之法认为“依此理路，此事为实”，便信以为实。为斥此执，故说“勿因推理”（mā nayahetū）。有人在揣度“此事可能如此”时，心中现起一个理由，便依自己所揣度之相状而信以为实。为遮此行，故说“勿因表相的审思”（mā ākāraparivitakkena）。又有人在思惟时，执著于自己所揣度的某个意义，认为“此事如此，别无其他”，于是生起一种见解。当他审察那个理由，如亲见般观察思惟后，便能忍可。他因对见解的审察与忍可而信以为实。针对此，故说“勿因审察及认可某个见解”（mā diṭṭhinijjhānakkhantiyā）。

อกุสลเวรสฺสาติ ปาณาติปาตาทิปญฺจวิธํ เวรํ สนฺธาย วทติ. โกโธ นาม เจตโส ทุกฺขนฺติ อาห ‘‘โกธจิตฺตสฺส อภาเวนา’’ติ. กิเลสสฺสาติ จิตฺตํ วิพาเธนฺตสฺส อุปตาเปนฺตสฺส อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจาทิกิเลสสฺส. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

“不善之怨”（akusalaverassa），是指杀生等五种怨。“瞋恚是心之苦”，是说“因无瞋心”。“烦恼”（kilesassa），是指恼乱、烧灼其心的掉举、恶作等烦恼。其余文义显而易见。

เกสมุตฺติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《凯萨穆迪经》释义终。

๖. สาฬฺหสุตฺตวณฺณนา

6. 萨哈经释义

๖๗. ฉฏฺเฐ [Pg.167] ปาโต อสิตพฺพโภชนํ ปาตราสํ, ภุตฺตํ ปาตราสํ เอเตสนฺติ ภุตฺตปาตราสา. ทาสา นาม อนฺโตชาตา วา ธนกฺกีตา วา กรมรานีตา วา สยํ วา ทาสพฺยํ อุปคตา. ภตฺตเวตนภตา กมฺมการา นาม.

67. 第六，“早餐”（pātarāsaṃ）是晨朝应食之食。“已食早餐者”（bhuttapātarāsā），即已食早餐之人。所谓“奴隶”（dāsā），指家生、钱买、俘虏而来或自愿为奴者。所谓“佣工”（kammakārā），指以食物和工资维生者。

นิจฺฉาโตติ เอตฺถ ฉาตํ วุจฺจติ ตณฺหา ชิฆจฺฉาเหตุตาย, สา อสฺส นตฺถีติ นิจฺฉาโต. เตนาห ‘‘นิตฺตณฺโห’’ติ. อพฺภนฺตเร สนฺตาปกรานํ กิเลสานนฺติ อตฺตโน สนฺตาเน ทรถปริฬาหชนเนน สนฺตาปนกิเลสานํ. อนฺโตตาปนกิเลสานํ อภาวา สีโต สีตโล ภูโต ชาโตติ สีติภูโต. เตนาห ‘‘สีตลีภูโต’’ติ. มคฺคผลนิพฺพานสุขานิ วา ปฏิสํเวเทตีติ สุขปฺปฏิสํเวที. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

于“无饥渴”（nicchāto）一词中，“饥渴”（chātaṃ）因是饥饿之因，故称为渴爱（taṇhā）；彼无此渴爱，故为“无饥渴”。因此说“无渴爱”（nittaṇho）。“内在能生热恼的烦恼”（abbhantare santāpakarānaṃ kilesānaṃ），是指于自身相续中能生忧恼、灼热的热恼烦恼。因无内在的热恼烦恼，已变得清凉，故为“已成清凉”（sītibhūto）。因此说“已成清凉”（sītalībhūto）。又，因他体验道、果、涅槃之乐，故为“乐的感受者”（sukhappaṭisaṃvedī）。其余皆易了知。

สาฬฺหสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《萨哈经》释义终。

๗. กถาวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

7. 论事经释义

๖๘. สตฺตเม กถาวตฺถูนีติ กถาย ปวตฺติฏฺฐานานิ. ยสฺมา เตหิ วินา กถา น ปวตฺตติ, ตสฺมา ‘‘กถาการณานี’’ติ วุตฺตํ. อตติ สตติ สตตํ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ อทฺธา, กาโลติ อาห ‘‘อตีตมทฺธานํ นาม กาโลปิ วตฺตตี’’ติ. ธมฺมปฺปวตฺติมตฺตตาย หิ ปรมตฺถโต อวิชฺชมาโนปิ กาโล ตสฺเสว ธมฺมสฺส ปวตฺติอวตฺถาวิเสสํ อุปาทาย เตเนว โวหาเรน อตีโตติอาทินา โวหรียติ, อตีตาทิเภโท จ นามายํ นิปฺปริยายโต ธมฺมานํเยว โหติ, น กาลสฺสาติ อาห ‘‘ขนฺธาปิ วตฺตนฺตี’’ติ. ยถาวุตฺตมตฺถํ อิตเรสุ ทฺวีสุ อติทิสติ ‘‘อนาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุปิ เอเสว นโย’’ติ. อตีตมทฺธานนฺติอาทีสุ จ ทฺเว ปริยายา สุตฺตนฺตปริยาโย, อภิธมฺมปริยาโย จ. สุตฺตนฺตปริยาเยน ปฏิสนฺธิโต ปุพฺเพ อตีโต อทฺธา นาม, จุติโต ปจฺฉา อนาคโต อทฺธา นาม, สห จุติปฏิสนฺธีติ ตทนฺตรํ ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธา นาม. อภิธมฺมปริยาเยน ตีสุ ขเณสุ อุปฺปาทโต ปุพฺเพ อตีโต อทฺธา นาม, อุปฺปาทโต อุทฺธํ อนาคโต อทฺธา [Pg.168] นาม, ขณตฺตยํ ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธา นาม. ตตฺถายํ สุตฺตนฺตเทสนาติ สุตฺตนฺตปริยาเยเนว อตีตาทิวิสยํ กถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อตีเต กสฺสโป นามา’’ติอาทิมาห.

68. 第七，“论事”(kathāvatthūni)是言论生起之处。因为没有它们，言论就无法进行，所以被称为“论之因”。“时”(addhā)因其不断行进而转起，故亦称“时”(kālo)。经中说“所谓的过去时也称为时”。虽然从究竟意义上说，时间只是法的流转，其本身并不存在，但依据那些法流转的特定状态，就以该世俗说法称之为“过去”等。而此“过去”等区别，无异议地是属于诸法本身，而非属于时间，因此说“诸蕴也被称为（过去等）”。他将如是说义延伸至其他二时，说：“于未来与现在，理路亦同。”于“过去时”等，有两种理路：经教理路与阿毗达摩(Abhidhamma)理路。依经教理路，结生之前名为过去时，死有之后名为未来时，在死有与结生之间名为现在时。依阿毗达摩理路，于三刹那中，生起之前名为过去时，生起之后名为未来时，三刹那本身名为现在时。此处是经教的说法，因此，为了以经教理路开示关于过去等的话题，他说了“过去有迦叶(Kassapa)……”等。

เอกํเสเนว พฺยากาตพฺโพ วิสฺสชฺเชตพฺโพติ เอกํสพฺยากรณีโย. ‘‘จกฺขุ อนิจฺจ’’นฺติ ปญฺเห อุตฺตรปทาวธารณํ สนฺธาย ‘‘เอกํเสเนว พฺยากาตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ นิจฺจตาย เลสสฺสปิ ตตฺถ อภาวโต, ปุริมปทาวธารเณ ปน วิภชฺชพฺยากรณียตาย. เตนาห ‘‘อนิจฺจํ นาม จกฺขูติ ปุฏฺเฐน ปนา’’ติอาทิ. จกฺขุโสเต วิเสสตฺถสามญฺญตฺถานํ อสาธารณภาวโต ทฺวินฺนํ เตสํ สทิสโจทนา ปฏิจฺฉนฺนมุเขเนว พฺยากรณียา ปฏิกฺเขปวเสน อนุญฺญาตวเสน จ วิสฺสชฺชิตพฺพโตติ อาห ‘‘ยถา จกฺขุ, ตถา โสตํ…เป… อยํ ปฏิปุจฺฉาพฺยากรณีโย ปญฺโห’’ติ. ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติ ชีวสรีรานํ อนญฺญตาปญฺเห ยสฺส เยน อนญฺญตา โจทิตา, โส เอว ปรมตฺถโต นุปลพฺภตีติ จ ฌานตฺตยสฺส เมตฺเตยฺยตากิตฺตนสทิโสติ อพฺยากาตพฺพตาย ฐปนีโย วุตฺโต. เอวรูโป หิ ปญฺโห ติธา อวิสฺสชฺชนียตฺตา พฺยากรณํ อกตฺวา ฐเปตพฺโพ.

应作定言答复，即应一向回答，此为“定言答问”。‘眼是无常’这一问题中，就确定后一词（无常）而言，经中说‘应作定言答复’，因为其中丝毫没有常性；但就确定前一词（眼）而言，则需要分别答复。因此说：‘当被问及“所谓的眼是无常吗”等等时’。眼与耳，因其特义与通义并非共通，对于这两者的相似质问，应以隐晦的方式，通过否定或认可来回答。所以说：‘如眼，耳亦如是……这是应反问作答的问题’。‘命即是身’这一关于命与身非异之问，因被质问为与彼非异者，其本身于究竟义中不可得，且此类似于称扬三禅之慈心，故说因其不可记说而为应搁置之问。此类问题因有三种不可回答性，故应不作回答而搁置。

ติฏฺฐติ เอตฺถ ผลํ ตทายตฺตวุตฺติตายาติ ฐานํ, การณนฺติ อาห ‘‘การณาการเณ’’ติ. ยุตฺเตน การเณนาติ อนุรูเปน การเณน. ปโหตีติ นิคฺคณฺหิตุํ สมตฺโถ โหติ. สสฺสตวาทิภาวเมว ทีเปตีติ อตฺตนา คหิเต อุจฺเฉทวาเท โทสํ ทิสฺวา อตฺตโนปิ สสฺสตวาทิภาวเมว ทีเปติ. ปุคฺคลวาทิมฺหีติ อิมินา วจฺฉกุตฺติยวาทึ ทสฺเสติ. ปญฺหํ ปุจฺฉนฺเตหิ ปฏิปชฺชิตพฺพา ปฏิปทา ปญฺหปุจฺฉนกานํ วตฺตํ.

“果于此中住立”，因其存在依赖于彼，故为“处”。他说“因”，是指“因与非因”中的“因”。“以适当的原因”是指以相称的原因。“能够”是指有能力折服。“只显示常见论者的状态”是指，在自己所执持的断见中见到过失后，也只显示自己是常见论者的状态。“我是补特伽罗(Puggala)论者”，以此指出犊子部论者。“提问者应行之行道”是指提问者的义务。

ปฏิจรตีติ ปฏิจฺฉาทนวเสน จรติ ปวตฺตติ. ปฏิจฺฉาทนตฺโถ เอว วา จรติสทฺโท อเนกตฺถตฺตา ธาตูนนฺติ อาห ‘‘ปฏิจฺฉาเทตี’’ติ. อญฺเญนญฺญนฺติ ปน ปฏิจฺฉาทนาการทสฺสนนฺติ อาห ‘‘อญฺเญน วจเนนา’’ติอาทิ. ตตฺถ อญฺเญน วจเนนาติ ยํ โจทเกน จุทิตกสฺส โทสวิภาวนํ วจนํ วุตฺตํ, ตํ ตโต อญฺเญน วจเนน ปฏิจฺฉาเทติ. โย หิ ‘‘อาปตฺตึ อาปนฺโนสี’’ติ วุตฺเต ‘‘โก อาปนฺโน, กึ อาปนฺโน, กิสฺมึ อาปนฺโน, กํ ภณถ, กึ ภณถา’’ติ วทติ. ‘‘เอวรูปํ กิญฺจิ ตยา ทิฏฺฐ’’นฺติ วุตฺเต ‘‘น สุณามี’’ติ โสตํ วา อุปเนติ, อยํ อญฺเญนญฺญํ ปฏิจรติ นาม. ‘‘โก อาปนฺโน’’ติอาทินา หิ โจทนํ อวิสฺสชฺเชตฺวาว วิกฺเขปาปชฺชนํ อญฺเญนญฺญํ [Pg.169] ปฏิจรณํ, พหิทฺธา กถาปนามนํ วิสฺสชฺเชตฺวาติ อยเมเตสํ วิเสโส. เตเนวาห ‘‘อาคนฺตุกกถํ โอตาเรนฺโต’’ติอาทิ. ตตฺถ อปนาเมตีติ วิกฺเขเปติ. ตตฺราติ ตสฺมึ พหิทฺธากถาย อปนามเน.

“回避”是指以隐藏的方式行动、进行。或者，由于语根有多重含义，“carati”一词在此即是隐藏之义，因此说“他隐藏”。而“以他物回避他物”是显示隐藏的方式，因此说“以其他言辞”等。此处“以其他言辞”是指，当质问者说出揭示被质问者过失的言辞时，他却用其他言辞来隐藏。例如，当被说“你犯了过失”时，他却说：“谁犯了？犯了什么？于何处犯？你们在对谁说？你们在说什么？”当被说“你见过这样的事吗？”时，他却说“我没听见”，或把耳朵凑过去，这被称为“以他物回避他物”。因为以“谁犯了？”等语，是在不回答质问的情况下陷入了分心，这是“以他物回避他物”；而“引开话题”是在回答了质问之后，才将话题引向外部，这是它们之间的区别。因此他说“引入外来话题”等。其中“引开”就是使分心。“于彼”是指在那种引开话题的过程中。

อุปนิสีทติ ผลํ เอตฺถาติ การณํ อุปนิสา, อุเปจฺจ นิสฺสยตีติ วา อุปนิสา, สห อุปนิสายาติ สอุปนิโสติ อาห ‘‘สอุปนิสฺสโย สปจฺจโย’’ติ.

“果于此近坐”，故为“近因”；或者，“走近后依赖”，故为“近因”。“与近因一起”即是“有近因”，因此说“有近因，有条件”。

โอหิตโสโตติ อนญฺญวิหิตตฺตา ธมฺมสฺสวนาย อปนามิตโสโต. ตโต เอว ตทตฺถํ ฐปิตโสโต. กุสลธมฺมนฺติ อริยมคฺโค อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘อริยมคฺค’’นฺติ.

“倾耳”是指，因心不旁骛，故为听闻法而倾注其耳。正因如此，其耳为此目的而确立。“善法”是指意为圣道，因此说“圣道”。

กถาวตฺถุสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

论事经释义终。

๘. อญฺญติตฺถิยสุตฺตวณฺณนา

8. 外道经释义

๖๙. อฏฺฐเม ภควา มูลํ การณํ เอเตสํ ยาถาวโต อธิคมายาติ ภควํมูลกา. เตนาห ‘‘ภควนฺตญฺหิ นิสฺสาย มยํ อิเม ธมฺเม อาชานาม ปฏิวิชฺฌามา’’ติ. อมฺหากํ ธมฺมาติ เตหิ อตฺตนา อธิคนฺตพฺพตาย วุตฺตํ. เสวิตพฺพาเสวิตพฺพานญฺหิ ยาถาวโต อธิคมญฺญาณานิ อธิคจฺฉนกสมฺพนฺธีนิ, ตานิ จ สมฺมาสมฺพุทฺธมูลกานิ อนญฺญวิสยตฺตา. เตนาห ‘‘ปุพฺเพ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺเธนา’’ติอาทิ. อิเม ธมฺมาติ อิเม ญาณธมฺมา. อาชานามาติ อภิมุขํ ปจฺจกฺขโต ชานาม. ปฏิวิชฺฌามาติ ตสฺเสว เววจนํ, อธิคจฺฉามาติ อตฺโถ. ภควา เนตา เอเตสนฺติ ภควํเนตฺติกา. เนตาติ เสวิตพฺพธมฺเม เวเนยฺยสนฺตานํ ปาเปตา. วิเนตาติ อเสวิตพฺพธมฺเม เวเนยฺยสนฺตานโต อปเนตา. ตทงฺควินยาทิวเสน วา วิเนตา. อถ วา ยถา อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส โหติ, เอวํ วิเสสโต เนตา. อนุเนตาติ ‘‘อิเม ธมฺมา เสวิตพฺพา, อิเม น เสวิตพฺพา’’ติ อุภยสมฺปาปนาปนยนตฺถํ ปญฺญาเปตา. เตนาห ‘‘ยถาสภาวโต’’ติอาทิ.

69. 第八，“以世尊为根本”(bhagavaṃmūlakā)是说，世尊(bhagavā)是为如实证知这些法的根本因。因此说：“我等依止世尊，了知、通达这些法。”所谓“我等之法”，是指必须由他们自己证得的法。关于应修习与不应修习之法的如实证知之智，是与证得者相关的，而这些智以正等觉者为根本，不涉及其他领域。因此说“往昔迦叶(Kassapa)正等觉者”等。“这些法”指这些智慧之法。“了知”(ājānāma)即现前、直接地了知。“通达”(paṭivijjhāma)是它的同义词，意思是证得。“以世尊为引导者”(bhagavaṃnettikā)是说世尊是这些法的引导者。“引导者”(netā)是说将应修习之法引导至所化有情的相续中。“调伏者”(vinetā)是说将不应修习之法从所化有情的相续中去除；或通过部分调伏等方式而为调伏者。又或者，如同有圣智见的殊胜一般，如此殊胜地引导。“劝导者”(anunetā)是说，为了达成（应行法）与去除（不应行法）这二者，而开示“这些法应该修习，这些法不应该修习”。因此说“如其自性”等。

ปฏิสรนฺติ [Pg.170] เอตฺถาติ ปฏิสรณํ, ภควา ปฏิสรณํ เอเตสนฺติ ภควํปฏิสรณา. อาปาถํ อุปคจฺฉนฺตา หิ ภควา ปฏิสรณํ สโมสรณฏฺฐานํ. เตนาห ‘‘จตุภูมกธมฺมา’’ติอาทิ. ปฏิสรติ สภาวสมฺปฏิเวธวเสน ปจฺเจกํ อุปคจฺฉตีติ วา ปฏิสรณํ, ภควา ปฏิสรณํ เอเตสนฺติ ภควํปฏิสรณา. ปฏิสรติ ปฏิวิชฺฌตีติ วา ปฏิสรณํ, ตสฺมา ปฏิวิชฺฌนวเสน ภควา ปฏิสรณํ เอเตสนฺติ ภควํปฏิสรณา. เตนาห ‘‘อปิจา’’ติอาทิ. ปฏิเวธวเสนาติ ปฏิวิชฺฌิตพฺพตาวเสน. อสติปิ มุเข อตฺถโต เอวํ วทนฺโต วิย โหตีติ อาห ‘‘ผสฺโส อาคจฺฉติ อหํ ภควา กินฺนาโม’’ติ. ผสฺโส ญาณสฺส อาปาถํ อาคจฺฉนฺโตเยว หิ อตฺตโน ‘‘อหํ กินฺนาโม’’ติ นามํ ปุจฺฉนฺโต วิย, ภควา จสฺส นามํ กโรนฺโต วิย โหติ.

他们在此归依，故为归依处；世尊是他们的归依处，因此称为“以世尊为归依处”。当（苦等）显现时，世尊是归依处，是汇归之处。因此（经文）说“四地法”等等。或者说，归依，是透过如实证知而各自趋近；世尊是他们的归依处，因此称为“以世尊为归依处”。或者说，归依就是通达，因此以通达的角度来说，世尊是他们的归依处，称为“以世尊为归依处”。因此（经文）说“此外”等等。“以证知的方式”是说以应该被通达的方式。即使没有口说，但在意义上就像这样说一样，所以说“触来了，我（触）叫什么名字？世尊”。触当显现在智慧的面前时，就像在询问自己的名字“我叫什么名字”，世尊也好像在为它命名一样。

ปฏิภาตูติ เอตฺถ ปฏิสทฺทาเปกฺขาย ‘‘ภควนฺต’’นฺติ อุปโยควจนํ, อตฺโถ ปน สามิวจนวเสเนว เวทิตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ภควโต’’ติ. ปฏิภาตูติ จ ภาโค โหตุ. ภควโต หิ เอส ภาโค, ยทิทํ ธมฺมสฺส เทสนา, อมฺหากํ ปน ภาโค สวนนฺติ อธิปฺปาโย. เอวญฺหิ สทฺทลกฺขเณน สเมติ. เกจิ ปน ปฏิภาตูติ ปทสฺส ทิสฺสตูติ อตฺถํ วทนฺติ, ญาเณน ทิสฺสตุ, เทสียตูติ วา อตฺโถ. อุปฏฺฐาตูติ ญาณสฺส ปจฺจุปติฏฺฐตุ. ปาฬิยํ โก อธิปฺปยาโสติ เอตฺถ โก อธิกปฺปโยโคติ อตฺโถ.

于此，“paṭibhātu”（愿其显现）是与“bhagavantaṃ”（世尊）一词相关的业格（宾格），为表明其义理应依属格（所有格）而知，故说“bhagavato”（世尊的）。“Paṭibhātu”即“愿成为一份”。法的开示是世尊的一份，而我们的一份则是听闻，此为其意。如此方合乎语法。然而，有些人说“paṭibhātu”一词意为“愿其被见”，即“愿以智慧得见”，或意为“愿其被开示”。“Upaṭṭhātu”（愿其现前）即“愿其于智中现前”。于巴利“ko adhippayāso”一句，其意为“有何特殊用法”。

โลกวชฺชวเสนาติ โลกิยชเนหิ ปกติยา ครหิตพฺพวชฺชวเสน. วิปากวชฺชวเสนาติ วิปากสฺส อปายสํวตฺตนิกวชฺชวเสน. กถนฺติอาทินา อุภยวชฺชวเสนปิ อปฺปสาวชฺชตาย วิสยํ ทสฺเสติ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

所谓世间罪，是指世间人依其本性应呵责的过失。所谓果报罪，是指能导致恶趣果报的过失。通过“如何”等文句，从两种罪过的角度，显示了其过失轻微的范围。其余于此易知。

อญฺญติตฺถิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

外道经释义终。

๙. อกุสลมูลสุตฺตวณฺณนา

9. 不善根经释义

๗๐. นวเม ลุพฺภตีติ โลโภ. ทุสฺสตีติ โทโส. มุยฺหตีติ โมโห. โลภาทีนิ ปเนตานิ อสหชาตานํ ปาณาติปาตาทีนํ เกสญฺจิ อกุสลานํ อุปนิสฺสยปจฺจยฏฺเฐน, สหชาตานํ อทินฺนาทานาทีนํ เกสญฺจิ [Pg.171] สมฺปยุตฺตา หุตฺวา อุปฺปาทกฏฺเฐน, สยญฺจ อกุสลานีติ สาวชฺชทุกฺขวิปากฏฺเฐนาติ อาห ‘‘อกุสลานํ มูลานิ, อกุสลานิ จ ตานิ มูลานี’’ติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘รตฺโต โข, อาวุโส, ราเคน อภิภูโต ปริยาทินฺนจิตฺโต ปาณมฺปิ หนตี’’ติอาทิ. ยทปีติ ลิงฺควิปลฺลาเสน วุตฺตนฺติ อาห ‘‘โยปิ, ภิกฺขเว, โลโภ’’ติ. ตทปีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโยติ อาห ‘‘โสปิ อกุสลมูล’’นฺติ. วินาปิ ลิงฺควิปลฺลาเสน อตฺถโยชนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อกุสลมูลํ วา’’ติอาทิมาห. สพฺพตฺถาติ ‘‘ยทปิ, ภิกฺขเว, โทโส, ตทปิ อกุสลมูล’’นฺติอาทีสุ. อภิสงฺขโรตีติ เอตฺถ อายูหตีติ อตฺถํ วตฺวา ตญฺจ อายูหนํ ปจฺจยสมวายสิทฺธิโต สมฺปิณฺฑนํ ราสิกรณํ วิย โหตีติ อาห ‘‘สมฺปิณฺเฑติ ราสึ กโรตี’’ติ.

70. 于第九（经）中，贪求故为贪（lobho），憎恶故为嗔（doso），迷惑故为痴（moho）。此贪等，于非俱生的杀生等某些不善法，为亲依止缘；于俱生的不与取等某些（不善法），则相应而为生起因；其自身亦为不善，以其有过失、苦果之义，故说“为诸不善之根，彼亦为不善根”。经中亦言：“贤友，为贪所染、心为贪所制者，乃至杀生”等。至于“yadapi”，是因性的转换而说，故言“yopi, bhikkhave, lobho”（诸比丘，此贪）。于“tadapi”亦同此理，故言“sopi akusalamūlaṃ”（彼亦为不善根）。为显示其义，即便无性的转换，亦说“akusalamūlaṃ vā”（或为不善根）等。于“yadapi, bhikkhave, doso, tadapi akusalamūlaṃ”（诸比丘，此嗔亦为不善根）等一切处皆然。于“abhisaṅkharoti”（造作）一词，说其义为“āyūhati”（积集），而此积集由众缘和合而成，犹如聚集、堆积，故说“sampiṇḍeti rāsiṃ karoti”（聚集、堆积）。

ปาฬิยํ ‘‘วเธนา’’ติอาทีสุ วเธนาติ มารเณน วา โปถเนน วา. วธสทฺโท หิ หึสนตฺโถ วิเหฐนตฺโถ จ โหติ. พนฺธเนนาติ อทฺทุพนฺธนาทินา. ชานิยาติ ธนชานิยา, ‘‘สตํ คณฺหถ, สหสฺสํ คณฺหถา’’ติ เอวํ ปวตฺติตทณฺเฑนาติ อตฺโถ. ครหายาติ ปญฺจสิขมุณฺฑกกรณํ, โคมยสิญฺจนํ, คีวาย กุรณฺฑกพนฺธนนฺติ เอวมาทีนิ กตฺวา ครหปาปเนน. ตตฺถ ปญฺจสิขมุณฺฑกกรณํ นาม กากปกฺขกรณํ. โคมยสิญฺจนํ สีเสน กโณทกาวเสจนํ. กุรณฺฑกพนฺธนํ คทฺทุลพนฺธนํ.

于巴利中，“vadhena”（以杀害）等（文句）中，“vadhena”指以杀害或殴打。盖“vadha”（杀害）一词有伤害、恼害之义。“Bandhanena”（以捆绑）指以绳索等捆绑。“Jāniyā”（以损失）指损失财产，意为处以“取一百，取一千”之惩罚。“Garahāya”（以呵责）指通过剃五撮发、浇牛粪、颈系粗绳等方式使其蒙受呵责。其中，剃五撮发（pañcasikhamuṇḍakakaraṇaṃ）即剃成乌鸦翅膀状。浇牛粪（gomayasiñcanaṃ）即以秽水浇头。系粗绳（kuraṇḍakabandhanaṃ）即系皮带。

กาลสฺมึ น วทตีติ ยุตฺตกาเล น วทติ, วตฺตพฺพกาลสฺส ปุพฺเพ วา ปจฺฉา วา อยุตฺตกาเล วตฺตา โหติ. อภูตวาทีติ ยํ นตฺถิ, ตสฺส วตฺตา. เตนาห ‘‘ภูตํ น วทตี’’ติ. อตฺถํ น วทตีติ การณํ น วทติ, อการณนิสฺสิตํ นิปฺผลํ วตฺตา โหติ. ธมฺมํ น วทตีติ สภาวํ น วทติ, อสภาวํ วตฺตา อยถาวาทีติ อตฺโถ. วินยํ น วทตีติ สํวรวินยํ น วทติ, น สํวรวินยปฺปฏิสํยุตฺตสฺส วตฺตา โหติ, อตฺตโน สุณนฺตสฺส จ น สํวรวินยาวหสฺส วตฺตาติ อตฺโถ.

“Kālasmiṃ na vadati”（不应时语）指不在适当时机说话，或在应说之时前，或在其后，于不适当时机说。“Abhūtavādī”（妄语者）指说不存在之事。故说“bhūtaṃ na vadati”（不说实语）。“Atthaṃ na vadati”（不语义）指不说因由，说无因、无果之语。“Dhammaṃ na vadati”（不语法）指不说自性，说非自性，意即不如实语者。“Vinayaṃ na vadati”（不语律）指不说防护律，所说不与防护律相应，亦不能为听者带来防护律之义。

อตจฺฉนฺติ อภูตตฺถํ. เตนาห ‘‘อิตรํ ตสฺเสว เววจน’’นฺติ. อถ วา อภูตนฺติ อสนฺตํ อวิชฺชมานํ. อตจฺฉนฺติ อตถาการํ.

“Atacchaṃ”（不实）即不实之义。故说“itaraṃ tasseva vevacanaṃ”（另一词是它的同义词）。又或者，“abhūtaṃ”（非有）即不存在、无有；“atacchaṃ”（不实）即不如其然。

ปุญฺญกมฺมโต เอติ อุปฺปชฺชตีติ อโย, วฑฺฒิ. ตปฺปฏิกฺเขเปน อนโย, อวฑฺฒีติ อาห ‘‘อนยํ อาปชฺชตีติ อวฑฺฒึ อาปชฺชตี’’ติ. มาลุวาสิปาฏิกา นาม ทีฆสณฺฐานํ มาลุวาปกฺกํ, มาลุวาผลโปฏฺฐลิกาติ อตฺโถ[Pg.172]. ผลิตายาติ อาตเปน สุสฺสิตฺวา ภินฺนาย. วฏรุกฺขาทีนํ มูเลติ วฏรุกฺขาทีนํ สมีเป. สกภาเวน สณฺฐาตุํ น สกฺโกนฺตีติ กสฺมา น สกฺโกนฺติ? ภวนวินาสภยา. รุกฺขมูเล ปติตมาลุวาพีชโต หิ ลตา อุปฺปชฺชิตฺวา รุกฺขํ อภิรุหติ. สา มหาปตฺตา เจว พหุปตฺตา จ มหาโกลิรปตฺตสณฺฐาเนหิ ตโต จ มหนฺตตเรหิ สาขาวิฏปนฺตเรหิ ปตฺเตหิ สมนฺนาคตา. อถ นํ รุกฺขํ มูลโต ปฏฺฐาย วินนฺธมานา สพฺพวิฏปานิ สญฺฉาเทตฺวา มหนฺตํ ภารํ ชเนตฺวา ติฏฺฐติ, สา วาเต วายนฺเต เทเว วา วสฺสนฺเต โอฆนเหฏฺฐาคตา โอลมฺพนเหตุภูตํ ฆนภาวํ ชเนตฺวา ตสฺส รุกฺขสฺส สพฺพสาขํ ภิชฺชติ, ภูมิยํ นิปาเตติ. ตโต ตสฺมึ รุกฺเข ปติฏฺฐิตวิมานํ ภิชฺชติ วินสฺสติ. อิติ ตา เทวตาโย ภวนวินาสภยา สกภาเวน สณฺฐาตุํ น สกฺโกนฺติ. เอตฺถ จ ยํ สาขฏฺฐกวิมานํ โหติ, ตํ สาขาสุ ภิชฺชมานาสุ ตตฺถ ตตฺเถว ภิชฺชิตฺวา สพฺพสาขาสุ ภินฺนาสุ สพฺพํ ภิชฺชติ, รุกฺขฏฺฐกวิมานํ ปน ยาว รุกฺขสฺส มูลมตฺตมฺปิ ติฏฺฐติ, ตาว น นสฺสตีติ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ ตตฺถ ปลุชฺชิตฺวาติ ตตฺถ ตตฺถ ภิชฺชิตฺวา. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

从福业而来、生起，故为“ayo”（增长），即“vaḍḍhi”（增长）。与此相斥者为“anayo”（非增长），即“avaḍḍhi”（损减），故说“anayaṃ āpajjati”（遭遇非增长）即“avaḍḍhiṃ āpajjati”（遭遇损减）。所谓“māluvāsipāṭikā”（蔓藤果荚），指长形的蔓藤（māluvā）熟果，意即蔓藤果荚。“Phalitāya”（开裂）指因日晒而干裂。“Vaṭarukkhādīnaṃ mūle”（于榕树等根部）指于榕树等附近。“Sakabhāvena saṇṭhātuṃ na sakkonti”（不能以自性安住），为何不能？因“bhavanavināsabhayā”（害怕住所毁坏）。从落在树根的蔓藤种子生出藤蔓，攀爬树木。其叶大而多，叶形如大枣叶，或更大，遍布枝桠之间。其后，藤蔓从根部开始缠绕，覆盖所有枝条，产生巨大的负荷而住。当风吹雨打时，（藤蔓）被洪流所袭，产生垂坠的重压，使那棵树的所有树枝断裂，倒在地上。于是，依附于那棵树的天宫（vimāna）也随之崩毁。因此，那些天神因害怕住所毁坏而不能以自性安住。于此，应知：若为依枝天宫（sākhaṭṭhakavimāna），则当树枝断裂时，天宫亦于彼处毁坏，所有树枝断裂后，天宫即全部毁坏；若为依干天宫（rukkhaṭṭhakavimāna），则只要树根尚存，天宫便不毁坏。“Tattha tattha palujjitvā”（处处散坏）即处处崩解。其余于此易知。

อกุสลมูลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

不善根经释义终。

๑๐. อุโปสถสุตฺตวณฺณนา

10. 布萨经释义

๗๑. ทสเม ตทหูติ เอตฺถ ตสฺมึ อหนีติ อตฺโถติ อาห ‘‘ตสฺมึ อหุ อุโปสเถ’’ติ. อุปวสนฺติ เอตฺถาติ อุโปสโถ, อุโปสถทิวโส. อุปวสนฺตีติ จ สีเลน วา อนสเนน วา ขีรสายนาทิวิธินา วา อุเปตา หุตฺวา วสนฺตีติ อตฺโถ. อุโปสถทิวเส หิ สาสนิกา สีเลน, พาหิรกา สพฺพโส อาหารสฺส อภุญฺชเนน ขีรสายนมธุสายนาทิวิธินา วา อุเปตา หุตฺวา วิหรนฺติ. โส ปเนส อุโปสถทิวโส อฏฺฐมิจาตุทฺทสิปนฺนรสิเภเทน ติวิโธ, ตสฺมา เสสทฺวยนิวารณตฺถํ ‘‘ปนฺนรสิกอุโปสถทิวเส’’ติ วุตฺตํ. ววสฺสคฺคตฺเถติ วจสายตฺเถ. ทิวสทฺโท ทิวาสทฺโท วิย ทิวสปริยาโย, ตสฺส วิเสสนภาเวน วุจฺจมาโน ทิวาสทฺโท สวิเสเสน ทีเปตีติ อาห ‘‘ทิวสสฺส ทิวา[Pg.173], มชฺฌนฺหิเก กาเลติ อตฺโถ’’ติ. ปฏิจฺฉาเปตฺวาติ สมฺปฏิจฺฉนํ กาเรตฺวา. วิปากผเลนาติ สทิสผเลน. น มหปฺผโล โหติ มโนทุจฺจริตทุสฺสีลฺเยน อุปกฺกิลิฏฺฐภาวโต. วิปากานิสํเสนาติ อุทฺรยผเลน. วิปาโกภาเสนาติ ปฏิปกฺขวิคมชนิเตน สภาวสงฺขาเตน วิปาโกภาเสน. น มหาโอภาโส อปริสุทฺธภาวโต. วิปากวิปฺผารสฺสาติ วิปากเวปุลฺลสฺส.

71. 于第十（经）中，于“tadahū”（是日）一句，其意为“tasmiṃ ahani”（在那一日），故说“tasmiṃ ahu uposathe”（在那布萨日）。于此而住（upavasanti），故为“uposatho”（布萨），即布萨日。所谓“upavasanti”（住），意指具足戒、或断食、或乳糜等方法而住。于布萨日，教内者具足戒，教外者则或完全断食，或以乳糜、蜜糜等方法而住。此布萨日有初八、十四、十五日三种之别，为排除其余二者，故说“十五布萨日”。“Vavassaggatthe”（于舍弃处）即“vacasāyatthe”（于言语处）。“Diva”一词如“divā”一词，为“日”的同义词，当“divā”作为其限定词时，则特别阐明，故说“divasassa divā”，意即“白日之昼，正午之时”。“Paṭicchāpetvā”（使受）即使其领受。“Vipākaphalena”（以果报果）即以同类果。“Na mahapphalo hoti”（非大果），因意恶行、恶戒而污秽故。“Vipākānisaṃsena”（以果报利）即以增长果。“Vipākobhāsena”（以果报光）即由遣除对治品而生的、名为自性的果报光辉。“Na mahāobhāso”（非大光），因不清净故。“Vipākavipphārassa”（于果报广）即于果报广大。

นาหํ กฺวจนีติอาทิวจนสฺส มิจฺฉาภินิเวสวเสน ปวตฺตตฺตา ‘‘อิทํ ตสฺส มุสาวาทสฺมึ วทามี’’ติ ปาฬิยํ วุตฺตํ, จตุโกฏิกสุญฺญตาทสฺสนวเสน ปวตฺตํ ปน อริยทสฺสนเมวาติ น ตตฺถ มุสาวาโท. วุตฺตญฺเหตํ –

“‘我不在任何地方’(Nāhaṃ kvacani)等说法是由于错误执着(micchābhinivesa)而产生的，因此巴利圣典(pāḷi)中说‘此乃我就其妄语(musāvāda)而说’(idaṃ tassa musāvādasmiṃ vadāmī)；然而，若依四句空性之见(catukoṭikasuññatādassana)而有此说，则实为圣者(ariya)之见，并非妄语。正如所说——

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, อริยสาวโก อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ ‘นาหํ กฺวจนิ, กสฺสจิ กิญฺจนตสฺมึ, น จ มม กฺวจนิ, กิสฺมิญฺจิ กิญฺจนตตฺถี’’’ติอาทิ (ม. นิ. ๓.๗๐).

“再者，诸比丘(bhikkhave)，圣弟子(ariyasāvaka)如是省思(paṭisañcikkhati)：‘我不在任何地方，不为任何人所属(nāhaṃ kvacani, kassaci kiñcanatasmiṃ)；于我而言，亦无任何事物在任何地方为我所属(na ca mama kvacani, kismiñci kiñcanatatthī)。’”(《中部》3.70)

เอตฺถ หิ จตุโกฏิกสุญฺญตา กถิตา. กถํ? อริโย (วิสุทฺธิ. ๒.๗๖๐; ม. นิ. อฏฺฐ. ๓.๗๐) หิ นาหํ กฺวจนีติ กฺวจิ อตฺตานํ น ปสฺสติ, กสฺสจิ กิญฺจนตสฺมินฺติ อตฺตโน อตฺตานํ กสฺสจิ ปรสฺส กิญฺจนภาเว อุปเนตพฺพํ น ปสฺสติ, ภาติฏฺฐาเน ภาตรํ, สหายฏฺฐาเน สหายํ, ปริกฺขารฏฺฐาเน ปริกฺขารํ มญฺญิตฺวา อุปเนตพฺพํ น ปสฺสตีติ อตฺโถ. น จ มม กฺวจนีติ เอตฺถ มม-สทฺทํ ตาว ฐเปตฺวา กฺวจนิ ปรสฺส จ อตฺตานํ กฺวจิ น ปสฺสตีติ อยมตฺโถ. อิทานิ มม-สทฺทํ อาหริตฺวา ‘‘มม กิสฺมิญฺจิ กิญฺจนตตฺถี’’ติ โส ปรสฺส อตฺตานํ ‘‘มม กิสฺมิญฺจิ กิญฺจนภาเวน อตฺถี’’ติ น ปสฺสติ, อตฺตโน ภาติกฏฺฐาเน ภาตรํ, สหายฏฺฐาเน สหายํ, ปริกฺขารฏฺฐาเน ปริกฺขารนฺติ กิสฺมิญฺจิ ฐาเน ปรสฺส อตฺตานํ อิมินา กิญฺจนภาเวน อุปเนตพฺพํ น ปสฺสตีติ อตฺโถ. เอวมยํ ยสฺมา เนว กตฺถจิ อตฺตานํ ปสฺสติ, น ตํ ปรสฺส กิญฺจนภาเว อุปเนตพฺพํ ปสฺสติ. น กตฺถจิ ปรสฺส อตฺตานํ ปสฺสติ, น ปรสฺส อตฺตานํ อตฺตโน กิญฺจนภาเว อุปเนตพฺพํ ปสฺสติ, ตสฺมา อยํ สุญฺญตา จตุโกฏิกาติ เวทิตพฺพา.

此处已宣说四句空性。如何宣说？圣者(Ariyo)于“我不在任何地方”(nāhaṃ kvacani)，即不见自身于任何地方；于“不为任何人所属”(kassaci kiñcanatasmiṃ)，即不见应将自身置于任何他人所属之位，其义为：纵使视兄弟为兄弟，视朋友为朋友，视资具为资具，亦不见应将自身置于其所属之位。于“亦无我所属之处”(na ca mama kvacani)，此处暂置“我”(mama)一词，其义为：不见他人之身于任何地方。今取“我”一词，于“于我而言，无任何事物为我所属”(mama kismiñci kiñcanatatthī)，即不见他人之身“于我而言，于任何事物中，作为我所属而存在”；其义为：于任何处，不见应将他人之身，以所属之关系，置于己之兄弟位、朋友位、资具位。如是，此人因既不见自身于任何地方，亦不见应将之置于他人所属之位；既不见他人之身于任何地方，亦不见应将他人之身置于自身所属之位，是故当知此空性为四句。

ยสฺมา ปน มิจฺฉาทิฏฺฐิกานํ ยาถาวทสฺสนสฺส อสมฺภวโต ยถาวุตฺตจตุโกฏิกสุญฺญตาทสฺสนํ น สมฺภวติ, ตสฺมา ‘‘นตฺถิ มาตา, นตฺถิ ปิตา’’ติอาทิวจนํ [Pg.174] (ที. นิ. ๑.๑๗๑) วิย มิจฺฉาคาหวเสน ‘‘นาหํ กฺวจนี’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ ยุตฺโต เจตฺถ มุสาวาทสมฺภโว. กตฺถจีติ ฐาเน, กาเล วา. อถ ‘‘นิปฺผโล’’ติ กสฺมา วุตฺตํ. ‘‘น มหปฺผโล’’ติ สทฺเทน หิ มหปฺผลาภาโวว โชติโต, น ปน สพฺพถา ผลาภาโวติ อาห ‘‘พฺยญฺชนเมว หิ เอตฺถ สาวเสส’’นฺติอาทิ. เสสปเทสุปีติ ‘‘น มหานิสํโส’’ติอาทีสุปิ.

然而，由于邪见者不可能如实知见，故不可能生起如前所述的四句空性之见。因此，如同“无母，无父”(natthi mātā, natthi pitā)等语(《长部》1.171)一般，若因错误执取而说“我不在任何地方”(nāhaṃ kvacani)等语，则于此安立妄语是合理的。“任何处”(Katthaci)指处所或时间。那么，为何说“无果”(nipphalo)？答曰：“非大果”(na mahapphalo)一词仅阐明无大果，而非完全无果。故云“此处仅是文句未尽之意”(byañjanameva hi ettha sāvasesa)等。“其余诸句亦然”(Sesapadesupi)是指“非大利益”(na mahānisaṃso)等句亦是如此。

อฏฺฐหิ การเณหีติ –

以八种原因——

‘‘อถ โข, ภนฺเต, สกฺโก เทวานมินฺโท เทวานํ ตาวตึสานํ ภควโต อฏฺฐ ยถาภุจฺเจ วณฺเณ ปยิรุทาหาสิ – ‘ตํ กึ มญฺญนฺติ, โภนฺโต เทวา ตาวตึสา, ยาวญฺจ โส ภควา พหุชนหิตาย ปฏิปนฺโน พหุชนสุขาย โลกานุกมฺปาย อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานํ, เอวํ พหุชนหิตาย ปฏิปนฺนํ พหุชนสุขาย โลกานุกมฺปาย อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานํ อิมินาปงฺเคน สมนฺนาคตํ สตฺถารํ เนว อตีตํเส สมนุปสฺสามิ, น ปเนตรหิ อญฺญตฺร เตน ภควตา’’ติ –

“尊者(bhante)，那时，天主释(Sakko devānamindo)向忉利天(Tāvatiṃsa)众如实称扬了世尊(bhagavā)的八种功德：‘诸位忉利天众，你们认为如何？那位世尊为众生利益、众生安乐而行道，为怜悯世间，为天人利益、福祉、安乐而行道。像这样为众生利益、众生安乐而行道，为怜悯世间，为天人利益、福祉、安乐，具足此等品德的导师，我于过去未曾见，于今世除彼世尊外亦未曾见。’”

อาทินา มหาโควินฺทสุตฺเต (ที. นิ. ๒.๒๙๖) วิตฺถาริเตหิ พหุชนหิตาย ปฏิปนฺนาทีหิ พุทฺธานุภาวทีปเกหิ อฏฺฐหิ การเณหิ. อถ ‘‘นวหิ การเณหี’’ติ อวตฺวา ‘‘อฏฺฐหิ การเณหี’’ติ กสฺมา วุตฺตนฺติ อาห ‘‘เอตฺถ หิ…เป… สพฺเพ โลกิยโลกุตฺตรา พุทฺธคุณา สงฺคหิตา’’ติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อิมสฺมึ สุตฺเต ‘‘อิติปิ โส ภควา’’ติ อิมินา วจเนน อวิเสสโต สพฺเพปิ โลกิยโลกุตฺตรา พุทฺธคุณา ทีปิตา, ตสฺมา เตน ทีปิตคุเณ สนฺธาย ‘‘อฏฺฐหิ การเณหี’’ติ วุตฺตนฺติ. อรหนฺติอาทีหิ ปาฏิเยกฺกคุณาว นิทฺทิฏฺฐาติ อรหนฺติอาทีหิ เอเกเกหิ ปเทหิ เอเกเก คุณาว นิทฺทิฏฺฐาติ อตฺโถ.

（此乃）以《大果文达经》(Mahāgovindasutta,《长部》2.296)中所详述的、以“为众生利益而行道”等为首的、能彰显佛陀威力的八种原因为据。那么，为何不说“九种原因”而说“八种原因”呢？答曰：“因为此处……已含摄所有世间及出世间的佛德。”其意为：于此经中，以“彼世尊亦即……”(itipi so bhagavā)之语，无差别地开示了所有世间及出世间的佛德，是故针对其所开示之功德而言“八种原因”。而“阿罗汉”(arahan)等词，则仅指示个别功德，其义为：“阿罗汉”等每一个词，仅指示一种功德。

สหตนฺติกนฺติ ปาฬิธมฺมสหิตํ. ปุริมนเยเนว โยชนา กาตพฺพาติ ‘‘กิลิฏฺฐสฺมิญฺหิ กาเย ปสาธนํ ปสาเธตฺวา นกฺขตฺตํ กีฬมานา น โสภนฺตี’’ติอาทินา นเยน โยชนา กาตพฺพาติ อตฺโถ.

“与圣典一同”(Sahatantikaṃ)意为“与巴利法(pāḷidhamma)一同”。“应依前述方法解释”(Purimanayeneva yojanā kātabbā)之义为：应依“于污秽之身涂饰庄严，纵然欢庆节日亦不显庄严”等方法加以解释。

สงฺฆสฺส [Pg.175] อนุสฺสรณํ นาม ตสฺส คุณานุสฺสรณเมวาติ อาห ‘‘อฏฺฐนฺนํ อริยปุคฺคลานํ คุเณ อนุสฺสรตี’’ติ. ทฺเว ตโย วาเร คาหาปิตํ อุสุมนฺติ ทฺเว ตโย วาเร อุทฺธนํ อาโรเปตฺวา เสทนวเสน คาหาปิตํ อุสุมํ. ปุริมนเยเนว โยชนา กาตพฺพาติ ‘‘กิลิฏฺฐสฺมิญฺหิ วตฺเถ ปสาธนํ ปสาเธตฺวา นกฺขตฺตํ กีฬมานา น โสภนฺตี’’ติอาทินา นเยน โยชนา กาตพฺพา.

所谓忆念僧伽(Saṅgha)，即是忆念其功德，故云“忆念八种圣补特伽罗(ariyapuggala)之功德”。“使之受热两三次”(Dve tayo vāre gāhāpitaṃ usumaṃ)是指将（锅）置于炉上两三次，以蒸煮的方式使其受热。“应依前述方法解释”，即应依“于污秽之衣涂饰庄严，纵然欢庆节日亦不显庄严”等方法加以解释。

ปหีนกาลโต ปฏฺฐาย…เป… วิรตาวาติ เอเตน ปหานเหตุกา อิธาธิปฺเปตา วิรตีติ ทสฺเสติ. กมฺมกฺขยกรญาเณน หิ ปาณาติปาตทุสฺสีลฺยสฺส ปหีนตฺตา อรหนฺโต อจฺจนฺตเมว ตโต ปฏิวิรตาติ วุจฺจติ สมุจฺเฉทวเสน ปหานวิรตีนํ อธิปฺเปตตฺตา. กิญฺจาปิ ปหานวิรมณานํ ปุริมปจฺฉิมกาลตา นตฺถิ, มคฺคธมฺมานํ ปน สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนํ สมฺมาวาจาทีนญฺจ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนภาเว อเปกฺขิเต สหชาตานมฺปิ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน คหณํ ปุริมปจฺฉิมภาเวเนว โหตีติ, คหณปฺปวตฺติอาการวเสน ปจฺจยภูเตสุ สมฺมาทิฏฺฐิอาทีสุ ปหายกธมฺเมสุ ปหานกิริยาย ปุริมกาลโวหาโร, ปจฺจยุปฺปนฺนาสุ จ วิรตีสุ วิรมณกิริยาย อปรกาลโวหาโร จ โหตีติ ปหานํ วา สมุจฺเฉทวเสน, วิรติ ปฏิปฺปสฺสทฺธิวเสน โยเชตพฺพา.

“自断除之时起……远离”，此句表明此处特指以断除为因的远离。阿罗汉因业尽智已断除杀生等恶行，故说究竟远离，指的是以彻底断除的方式远离。虽然断除与远离本身没有严格的前后时之分，但正见等道法与正语等支分互为缘生关系，即使是同时生起的法，在考察其缘生关系时，也可以按照前后关系来理解。就把握和实践修行过程的形态而言，作为断除之因的正见等断除之法，其断除作用可称为前时；而作为缘生法的远离，其止息作用可称为后时。因此，断除应以彻底断除的方式来理解，远离应以止息的方式来理解。

อถ วา ปาโณ อติปาตียติ เอเตนาติ ปาณาติปาโต, ปาณฆาตเหตุภูโต ธมฺมสมูโห. โก ปน โส? อหิริกาโนตฺตปฺปโทสโมหวิหึสาทโย กิเลสา. เต หิ อรหนฺโต อริยมคฺเคน ปหาย สมุคฺฆาเตตฺวา ปาณาติปาตทุสฺสีลฺยโต อจฺจนฺตเมว ปฏิวิรตาติ วุจฺจนฺติ, กิเลเสสุ ปหีเนสุ กิเลสนิมิตฺตสฺส กมฺมสฺส อนุปฺปชฺชนโต. อทินฺนาทานํ ปหายาติอาทีสุปิ เอเสว นโย. วิรตาวาติ อวธารเณน ตสฺสา วิรติยา กาลาทิวเสน อปริยนฺตตํ ทสฺเสติ. ยถา หิ อญฺเญ สมาทินฺนวิรติกาปิ อนวฏฺฐิตจิตฺตตาย ลาภชีวิตาทิเหตุ สมาทานํ ภินฺทนฺติ, น เอวํ อรหนฺโต, อรหนฺโต ปน สพฺพโส ปหีนปาณาติปาตตฺตา อจฺจนฺตวิรตา เอวาติ.

或者，“生命因此被夺去”(pāṇo atipātīyati etena)，故称“杀生”(pāṇātipāto)，此乃导致杀生的一组法(dhammasamūho)。是哪些法呢？即无惭、无愧、嗔、痴、害等烦恼。阿罗汉以圣道断除、根除此等烦恼，故说他们究竟远离杀生恶行，因烦恼已断，由烦恼为缘之业便不再生起。“断除不与取”等句亦依此理。“远离”(viratā)一词的强调，显示了这种远离在时间等方面是无限的。正如其他受持戒律者，或因心志不坚，为利养、生命等故而毁犯所受之戒，阿罗汉则不然；阿罗汉因已彻底断除杀生，故是究竟远离。

ทณฺฑนสงฺขาตสฺส ปรวิเหฐนสฺส จ ปริวชฺชนภาวทีปนตฺถํ ทณฺฑสตฺถานํ นิกฺเขปวจนนฺติ อาห ‘‘ปรูปฆาตตฺถายา’’ติอาทิ. ลชฺชีติ เอตฺถ วุตฺตลชฺชาย [Pg.176] โอตฺตปฺปมฺปิ วุตฺตเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ ปาปชิคุจฺฉนปาปุตฺตาสรหิตํ, ปาปภยํ วา อลชฺชนํ อตฺถีติ. ธมฺมครุตาย วา อรหนฺตานํ ธมฺมสฺส จ อตฺตา ธีนตฺตา อตฺตาธิปติภูตา ลชฺชาว วุตฺตา, น ปน โลกาธิปติ โอตฺตปฺปํ. ‘‘ทยํ เมตฺตจิตฺตตํ อาปนฺนา’’ติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ทยา-สทฺโท ‘‘อทยาปนฺโน’’ติอาทีสุ กรุณาย ปวตฺตตีติ? สจฺจเมตํ, อยํ ปน ทยา-สทฺโท อนุรกฺขณตฺถํ อนฺโตนีตํ กตฺวา ปวตฺตมาโน เมตฺตาย กรุณาย จ ปวตฺตตีติ อิธ เมตฺตาย ปวตฺตมาโน วุตฺโต. มิชฺชติ สินิยฺหตีติ เมตฺตา, เมตฺตา เอตสฺส อตฺถีติ เมตฺตํ, เมตฺตํ จิตฺตํ เอตสฺสาติ เมตฺตจิตฺโต, ตสฺส ภาโว เมตฺตจิตฺตตา, เมตฺตาอิจฺเจว อตฺโถ.

为了说明要舍弃名为惩罚的伤害他人，以及放下棍杖武器，而说了“为了伤害他人”等。此处所说“有惭”(lajjī)，当知以所说的“惭”(lajjā)也说到了“愧”(ottappa)。因为不存在不厌恶罪恶、不远离罪恶，或不畏惧罪恶的无惭。或者，因为阿罗汉(arahanta)尊重法，且以自身为法的依止，故只说了以自我为增上(attādhipati)的惭，而没有说以世为增上(lokādhipati)的愧。为何说“具悲悯，有慈心”？难道“悲悯”(dayā)一词在“无悲悯者”(adayāpanno)等处不是用于“悲”(karuṇā)吗？确实如此。但此“悲悯”一词，因内含守护之义而转起时，可用于“慈”(mettā)与“悲”(karuṇā)，此处是用于“慈”。“滋润”(mijjati)、“喜爱”(siniyhati)，故为“慈”(mettā)；彼有慈，故为“慈者”(mettaṃ)；彼有慈心，故为“具慈心者”(mettacitto)；其状态即“慈心”(mettacittatā)，其义即是慈。

สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปีติ เอเตน ตสฺสา วิรติยา ปวตฺตวเสน อปริยนฺตตํ ทสฺเสติ. ปาณภูเตติ ปาณชาเต. อนุกมฺปกาติ กรุณายนกา, ยสฺมา ปน เมตฺตา กรุณาย วิเสสปจฺจโย โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ตาย เอว ทยาปนฺนตายา’’ติ. เอวํ เยหิ ธมฺเมหิ ปาณาติปาตา วิรติ สมฺปชฺชติ, เตหิ ลชฺชาเมตฺตากรุณาธมฺเมหิ สมงฺคิภาโว ทสฺสิโต.

“利益怜悯一切有情”(Sabbapāṇabhūtahitānukampī)，以此显示其离杀的转起是无边际的。“有情”(Pāṇabhūte)即有情众生。“怜悯者”(Anukampakā)即具悲者。又因慈是悲的殊胜缘，故说“正是由于那份悲悯”。如是，以何等法能成就离杀生，即以惭、慈、悲等法显示其具足。

ปรปริคฺคหิตสฺส อาทานนฺติ ปรสนฺตกสฺส อาทานํ. เถโน วุจฺจติ โจโร, ตสฺส ภาโว เถยฺยํ, กามญฺเจตฺถ ‘‘ลชฺชี ทยาปนฺโน’’ติ น วุตฺตํ, อธิการวเสน ปน อตฺถโต วุตฺตเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ยถา หิ ลชฺชาทโย ปาณาติปาตปฺปหานสฺส วิเสสปจฺจยา, เอวํ อทินฺนาทานปฺปหานสฺสปีติ, ตสฺมา สาปิ ปาฬิ อาเนตฺวา วตฺตพฺพา. เอส นโย อิโต ปเรสุปิ. อถ วา สุจิภูเตนาติ เอเตน หิโรตฺตปฺปาทีหิ สมนฺนาคโม, อหิริกาทีนญฺจ ปหานํ วุตฺตเมวาติ ‘‘ลชฺชี’’ติอาทิ น วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

夺取他人所有物，即是偷盗。盗者(theno)即是贼(coro)，其行为是偷盗(theyyaṃ)。虽然此处未明言“有惭、具悲悯”，但从文义上，应理解为已然包含。正如惭等是断除杀生的殊胜缘，同样也是断除不与取的殊胜缘，因此也应引用相关巴利文。此理亦可应用于后续诸处。或者说，以“已成清净”(sucibhūtena)一词已然包含了具足惭愧(hirottappa)等法，以及断除无惭(ahirika)等恶法，因此不必再说“有惭”等。

อเสฏฺฐจริยนฺติ อเสฏฺฐานํ หีนานํ, อเสฏฺฐํ วา ลามกํ จริยํ, นิหีนวุตฺตึ เมถุนนฺติ อตฺโถ. พฺรหฺมํ เสฏฺฐํ อาจารนฺติ เมถุนวิรติมาห. อาราจารี เมถุนาติ เอเตน – ‘‘อิเธกจฺโจ น เหว โข มาตุคาเมน สทฺธึ ทฺวยํทฺวยสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ, อปิจ โข มาตุคามสฺส อุจฺฉาทนปริมทฺทนนฺหาปนสมฺพาหนํ สาทิยติ, โส ตํ อสฺสาเทติ, ตํ นิกาเมติ, เตน จ วิตฺตึ อาปชฺชตี’’ติอาทินา (อ. นิ. ๗.๕๐) วุตฺตา สตฺตวิธเมถุนสํโยคาปิ ปฏิวิรติ ทสฺสิตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

“非胜行”(Aseṭṭhacariyaṃ)是指非殊胜者、卑劣者的行为，或非殊胜、鄙劣的行为，意即卑下的生活方式——淫欲(methuna)。“梵行”(brahmacariya)是殊胜之行，此处指远离淫欲。“远离淫欲”(Ārācārī methunā)这句话表明，应理解为，这也显示了远离如（《增支部》7.50）所说的七种淫欲交合(sattavidhamethunasaṃyoga)：“在此，某人不与女性行男女交合，却乐于女性为己涂油、按摩、沐浴、捶捏，彼享受之、欲求之，并因此获得满足”等。

‘‘สจฺจโต [Pg.177] เถตโต’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๙) วิย เถต-สทฺโท ถิรปริยาโย, ถิรภาโว จ สจฺจวาทิตาย ฐิตกถตฺตา กถาวเสน เวทิตพฺโพติ อาห ‘‘ฐิตกถาติ อตฺโถ’’ติ. น ฐิตกโถติ ยถา หลิทฺทิราคาทโย อนวฏฺฐิตสภาวตาย น ฐิตา, เอวํ น ฐิตา กถา ยสฺส โส น ฐิตกโถติ หลิทฺทิราคาทโย ยถา กถาย อุปมา โหนฺติ, เอวํ โยเชตพฺพํ. เอส นโย ‘‘ปาสาณเลขา วิยา’’ติอาทีสุปิ. สทฺธา อยติ ปวตฺตติ เอตฺถาติ สทฺธายา, สทฺธายา เอว สทฺธายิกา ยถา เวนยิกา. สทฺธาย วา อยิตพฺพา สทฺธายิกา, สทฺเธยฺยาติ อตฺโถ. วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ วิสํวาทนโตติ อธิปฺปาโย.

在“从真实，从坚固”(saccato thetato)（《中部》1.19）等句中，“坚固”(theta)一词是“坚定”(thira)的同义词。其坚定性，因说真实语而有坚定的言说，当从言说方面来理解，故说“义为言说坚定”。“非言说坚定”(na ṭhitakatho)者，犹如姜黄染料等因自性不稳定而不坚定，其言说亦不坚定，故为“非言说坚定”者。应如是组合：姜黄染料等作为言说的譬喻。此理亦通于“如石上刻文”(pāsāṇalekhā viya)等句。信(saddhā)于此行进、转起，故为“信处”(saddhāyā)；由信处即为“信者”(saddhāyikā)，犹如“律者”(venayikā)。或，应以信而行，故为“信者”，义为“可信”(saddheyya)。其意是：因不欺骗而值得信赖。

เอกํ ภตฺตํ เอกภตฺตํ, ตํ เอเตสมตฺถีติ เอกภตฺติกา, เอกสฺมึ ทิวเส เอกวารเมว ภุญฺชนกา. ตยิทํ รตฺติโภชเนนปิ สิยาติ อาห ‘‘รตฺตูปรตา’’ติ. เอวมฺปิ สายนฺหโภชเนนปิ สิยุํ เอกภตฺติกาติ ตทาสงฺกานิวตฺตนตฺถํ ‘‘วิรตา วิกาลโภชนา’’ติ วุตฺตํ. อรุณุคฺคมนโต ปฏฺฐาย ยาว มชฺฌนฺหิกา อยํ พุทฺธานํ อริยานํ อาจิณฺณสมาจิณฺโณ โภชนสฺส กาโล นาม, ตทญฺโญ วิกาโล. อฏฺฐกถายํ ปน ทุติยปเทน รตฺติโภชนสฺส ปฏิกฺขิตฺตตฺตา อปรณฺโห ‘‘วิกาโล’’ติ วุตฺโต.

“一食”(ekabhattaṃ)即一餐饭；有此者为“一食者”(ekabhattikā)，意为一日仅食一次者。此举亦可能为夜食，故说“止息夜食”(rattūparatā)。即便如此，（只）食晚食者亦可为“一食者”，为断此疑，故说“远离非时食”(viratā vikālabhojanā)。从黎明升起至正午，此为诸佛、圣者惯常受用的进食之时，此外为非时(vikāla)。但在义注(aṭṭhakathā)中，因第二句已遮止夜食，故称午后为“非时”。

สงฺเขปโต ‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณ’’นฺติอาทินยปฺปวตฺตํ (ที. นิ. ๒.๙๐; ธ. ป. ๑๘๓) ภควโต สาสนํ สจฺฉนฺทราคปฺปวตฺติโต นจฺจาทีนํ ทสฺสนํ น อนุโลเมตีติ อาห ‘‘สาสนสฺส อนนุโลมตฺตา’’ติ. อตฺตนา ปโยชิยมานํ ปเรหิ ปโยชาปียมานญฺจ นจฺจํ นจฺจภาวสามญฺญโต ปาฬิยํ เอเกเนว นจฺจสทฺเทน คหิตํ, ตถา คีตวาทิตสทฺทา จาติ อาห ‘‘นจฺจนนจฺจาปนาทิวเสนา’’ติ. อาทิ-สทฺเทน คายนคายาปนวาทนวาทาปนานิ สงฺคณฺหาติ. ทสฺสเนน เจตฺถ สวนมฺปิ สงฺคหิตํ วิรูเปกเสสนเยน. อาโลจนสภาวตาย วา ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณานํ สวนกิริยายปิ ทสฺสนสงฺเขปสพฺภาวโต ทสฺสนาอิจฺเจว วุตฺตํ. อวิสูกภูตสฺส คีตสฺส สวนํ กทาจิ วฏฺฏตีติ อาห ‘‘วิสูกภูตํ ทสฺสน’’นฺติ. ตถา หิ วุตฺตํ ปรมตฺถโชติกาย ขุทฺทกปาฐฏฺฐกถาย ‘‘ธมฺมูปสํหิตํ คีตํ วฏฺฏติ, คีตูปสํหิโต ธมฺโม น วฏฺฏตี’’ติ.

简言之，世尊(bhagavā)的教法(sāsana)，如“诸恶莫作”(sabbapāpassa akaraṇa)等（《长部》2.90；《法句经》183）所示，不随顺观看舞蹈等行为，因其源于随欲贪爱(sacchandarāga)，故说“因与教法不随顺”。自己表演或让别人表演的舞蹈，因“舞蹈”的共性，在巴利文中仅以一个“舞”(nacca)字含摄；歌唱与器乐二词亦然，故说“以自舞、教舞等方式”。“等”字摄集了自唱、教唱、自奏、教奏。此处以“见”(dassana)亦摄“闻”(savana)，依“异形一残”(virūpekasesa)之理。或者，因五识的自性为“审查”(ālocana)，故即使是听闻作用，亦存在“见”的概括，故只说“见”。有时听闻非杂耍(avisūkabhūta)的歌唱是允许的，故说“观看杂耍”(visūkabhūtaṃ dassana)。诚如《胜义光明·小诵义注》(Paramatthajotikā Khuddakapāṭhaṭṭhakathā)中所说：“与法相应的歌唱是允许的，与歌唱相应的法是不允许的。”

ยํ [Pg.178] กิญฺจีติ คนฺถิตํ วา อคนฺถิตํ วา ยํ กิญฺจิ ปุปฺผํ. คนฺธชาตนฺติ คนฺธชาติยํ. ตสฺสาปิ ‘‘ยํ กิญฺจี’’ติ วจนโต ธูปิตสฺสปิ อธูปิตสฺสปิ ยสฺส กสฺสจิ วิเลปนาทิ น วฏฺฏตีติ ทสฺเสติ. อุจฺจาติ อุจฺจสทฺเทน สมานตฺถํ เอกํ สทฺทนฺตรํ. เสติ เอตฺถาติ สยนํ. อุจฺจาสยนํ มหาสยนญฺจ สมณสารุปฺปรหิตํ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘ปมาณาติกฺกนฺตํ อกปฺปิยตฺถรณ’’นฺติ, อาสนฺทาทิอาสนญฺเจตฺถ สยเนน สงฺคหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยสฺมา ปน อาธาเร ปฏิกฺขิตฺเต ตทาธารกิริยา ปฏิกฺขิตฺตาว โหติ, ตสฺมา ‘‘อุจฺจาสยนมหาสยนา’’อิจฺเจว วุตฺตํ. อตฺถโต ปน ตทุปโภคภูตนิสชฺชานิปชฺชเนหิ วิรติ ทสฺสิตาติ ทฏฺฐพฺพา. อถ วา ‘‘อุจฺจาสยนาสนมหาสยนาสนา’’ติ, เอตสฺมึ อตฺเถ เอกเสสนเยน อยํ นิทฺเทโส กโต ยถา ‘‘นามรูปปจฺจยา สฬายตน’’นฺติ. (ม. นิ. ๓.๑๒๖; สํ. นิ. ๒.๑) อาสนกิริยาปุพฺพกตฺตา วา สยนกิริยาย สยนคฺคหเณเนว อาสนมฺปิ สงฺคหิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

“任何”(Yaṃ kiñci)即任何花，无论编串或未编串。“香类”(Gandhajātaṃ)即香的种类。这也显示了，由于“任何”一词，任何涂香等，无论熏过或未熏过，皆不应允。“高”(Uccā)是与“高”(ucca)词同义的另一个词。于此而卧，故为“卧具”(sayanaṃ)。“高床大床”(Uccāsayanaṃ mahāsayanañca)意指不适合沙门的，故说“超量、不适宜的铺设物”；当知此处以“卧具”亦摄集了椅子等坐具。因为当所依处被遮止时，依于其上的行为亦被遮止，故只说“高床大床”。但从意义上，当知显示了远离作为其受用的坐与卧。或者，此解释是依“一残”(ekasesa)之理，作“高座、大座”(uccāsayanāsana-mahāsayanāsana)之义，犹如“名色缘六处”(nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ)（《中部》3.126；《相应部》2.1）。或者，因坐的行为先于卧的行为，当知以取“卧具”亦摄集了“坐具”。

‘‘กีวา’’ติ อยํ นิปาโต. ‘‘กิตฺตก’’นฺติ อิมสฺส อตฺถํ โพเธตีติ อาห ‘‘กีวมหปฺผโลติ กิตฺตกํ มหปฺผโล’’ติ. เสสปเทสูติ ‘‘กีวมหานิสํโส’’ติอาทีสุ. รตฺต-สทฺโท รตนปริยาโยติ อาห ‘‘ปหูตรตฺตรตนานนฺติ ปหูเตน รตฺตสงฺขาเตน รตเนน สมนฺนาคตาน’’นฺติ. ปาฬิยํ ปน ‘‘ปหูตสตฺตรตนาน’’นฺติปิ ปาโฐ ทิสฺสติ. เภริตลสทิสํ กตฺวาติ เภริตลํ วิย สมํ กตฺวา. ตโต เอกํ ภาคํ น อคฺฆตีติ ยถาวุตฺตํ จกฺกวตฺติรชฺชํ ตโต โสฬสภาคโต เอกํ ภาคํ น อคฺฆติ. ตโต พหุตรํ โหตีติ จกฺกวตฺติรชฺชสิริโต พหุตรํ โหติ.

“‘Kīva’(多少)是虚词。其义为‘kittaka’(多少)，故言‘kīvamahapphaloti’(多么大的果报)，即‘kittakaṃ mahapphalo’(是多大的果报)。其余词组，如‘kīvamahānisaṃso’(多么大的利益)等，亦复如是。‘Ratta’一词是‘ratana’(宝)的同义词，故言‘pahūtarattaratanānaṃ’(具众多ratta宝者)，即‘具足众多名为ratta之宝者’。然于巴利文中，亦见‘pahūtasattaratanānaṃ’(具众多有情与宝)之读法。‘Bheritalasadisaṃ katvā’(令如鼓面)，即令其平整如鼓面。‘Tato ekaṃ bhāgaṃ na agghati’(彼之一分亦不及)，即如前所说之转轮王位，亦不及彼十六分之一。‘Tato bahutaraṃ hoti’(远胜于彼)，即远胜于转轮王位之荣耀。

จาตุมหาราชีกานนฺติอาทีสุ จาตุมหาราชิกา นาม สิเนรุปพฺพตสฺส เวมชฺเฌ โหนฺติ, เตสุ พหู ปพฺพตฏฺฐาปิ อากาสฏฺฐาปิ, เตสํ ปรมฺปรา จกฺกวาฬปพฺพตํ ปตฺตา, ขิฑฺฑาปโทสิกา, มโนปโทสิกา, สีตวลาหกา, อุณฺหวลาหกา, จนฺทิมา, เทวปุตฺโต, สูริโย, เทวปุตฺโตติ เอเต สพฺเพ จาตุมหาราชิกเทวโลกฏฺฐกา เอว. เตตฺตึส ชนา ตตฺถ อุปฺปนฺนาติ ตาวตึสา. อปิจ ตาวตึสาติ เตสํ เทวานํ นามเมวาติ วุตฺตํ. เตปิ อตฺถิ ปพฺพตฏฺฐกา, อตฺถิ อากาสฏฺฐกา, เตสํ ปรมฺปรา จกฺกวาฬปพฺพตํ ปตฺตา, ตถา ยามาทีนํ. เอกเทวโลเกปิ [Pg.179] หิ เทวานํ ปรมฺปรา จกฺกวาฬปพฺพตํ อปฺปตฺตา นาม นตฺถิ. ตตฺถ ทิพฺพสุขํ ยาตา ปยาตา สมฺปตฺตาติ ยามา. ตุฏฺฐา ปหฏฺฐาติ ตุสิตา. ปกติปฏิยตฺตารมฺมณโต อติเรเกน รมิตุกามกาเล ยถารุจิเต โภเค นิมฺมินิตฺวา นิมฺมินิตฺวา รมนฺตีติ นิมฺมานรติ. จิตฺตาจารํ ญตฺวา ปเรหิ นิมฺมิเตสุ โภเคสุ วสํ วตฺเตนฺตีติ ปรนิมฺมิตวสวตฺตี.

于四天王天(Cātumahārājikā)等天中，四天王天位于须弥山(Sineru)中部，其中多有住于山者，亦有住于空者，其疆域远及铁围山(Cakkavāḷapabbata)。戏忘天(Khiḍḍāpadosikā)、意愤天(Manopadosikā)、冷云天(Sītavalāhakā)、热云天(Uṇhavalāhakā)、月天子(Candimādevaputta)、日天子(Sūriyadevaputta)等，皆属四天王天界。因有三十三人于彼处出生，故名忉利天(Tāvatiṃsa)。又，忉利天亦可谓彼等天人之名。彼等亦有住于山者，住于空者，其疆域亦远及铁围山；夜摩天(Yāmā)等亦复如是。实则于任一天界，天人之疆域无有不及铁围山者。于彼处得往、趣、至天界之乐，故名夜摩天。满足、欢喜，故名兜率天(Tusitā)。当乐于超越寻常境界时，随其所欲化作种种欲乐而自娱，故名化乐天(Nimmānaratī)。了知他心，于他人所化作之欲乐中行使自在力，故名他化自在天(Paranimmitavasavattī)。

ตตฺถ จาตุมหาราชิกานํ เทวานํ มนุสฺสคณนาย นวุติวสฺสสตสหสฺสานิ อายุปฺปมาณํ. ตาวตึสานํ เทวานํ ติสฺโส จ วสฺสโกฏิโย สฏฺฐิ จ วสฺสสตสหสฺสานิ. ยามานํ เทวานํ จุทฺทส จ วสฺสโกฏิโย จตฺตาริ จ วสฺสสตสหสฺสานิ. ตุสิตานํ เทวานํ สตฺตปญฺญาส จ วสฺสโกฏิโย สฏฺฐิ จ วสฺสสตสหสฺสานิ. นิมฺมานรตีนํ เทวานํ ทฺเว จ วสฺสโกฏิสตานิ ติสฺโส จ วสฺสโกฏิโย จตฺตาริ จ วสฺสสตสหสฺสานิ. ปรนิมฺมิตวสวตฺตีนํ เทวานํ นว จ วสฺสโกฏิสตานิ เอกวีส โกฏิโย จ สฏฺฐิ จ วสฺสสตสหสฺสานิ.

于彼，以人间算法，四天王天众之寿量为九百万年。忉利天众为三千六百万年。夜摩天众为一亿四千零四十万年。兜率天众为五亿七千六百万年。化乐天众为二十三亿零四十万年。他化自在天众为九十二亿一千六百万年。

มุฏฺฐิหตฺถปาทเกติ ปาทตลโต ยาว อฏนิยา เหฏฺฐิมนฺโต, ตาว มุฏฺฐิรตนปฺปมาณปาทเก. ตญฺจ โข มชฺฌิมสฺส ปุริสสฺส หตฺเถน, ยสฺสิทานิ วฑฺฒกีหตฺโถติ สมญฺญา. สีลสมาทานโต ปฏฺฐาย อญฺญํ กิญฺจิ อกตฺวา ธมฺมสฺสวเนน วา กมฺมฏฺฐานมนสิกาเรน วา วีตินาเมตพฺพนฺติ อาห ‘‘ตํ ปน อุปวสนฺเตน…เป… วิจาเรตพฺพ’’นฺติ.

“Muṭṭhihatthapādake”(拳柄足)，指从脚底到膝盖下方，其足座高一拳。此拳是以中等身材男子的手为准，即今所谓之“木匠手”。从受持戒律开始，不作他事，唯以听闻正法或作意业处度日，故言“彼持布萨者……应如是思惟”。

วาจํ ภินฺทิตฺวา อุโปสถงฺคานิ สมาทาตพฺพานีติ ‘‘อิมญฺจ รตฺตึ อิมญฺจ ทิวส’’นฺติ กาลปริจฺเฉทํ กตฺวา ‘‘อุโปสถงฺควเสน อฏฺฐ สิกฺขาปทานิ สมาทิยามี’’ติ เอกโต กตฺวา ปุน ปจฺเจกํ ‘‘ปาณาติปาตา เวรมณิสิกฺขาปทํ สมาทิยามิ…เป… อุจฺจาสยนมหาสยนา เวรมณิสิกฺขาปทํ สมาทิยามี’’ติ เอวํ วจีเภทํ กตฺวา ยถาปาฬิ สมาทาตพฺพานิ. ปาฬึ อชานนฺเตน ปน อตฺตโน ภาสาย ปจฺเจกํ วา ‘‘พุทฺธปญฺญตฺตํ อุโปสถํ อธิฏฺฐามี’’ติ เอกโต อธิฏฺฐานวเสน วา สมาทาตพฺพานิ, อญฺญํ อลภนฺเตน อธิฏฺฐาตพฺพานิ. อุปาสกสีลญฺหิ อตฺตนา สมาทิยนฺเตนปิ สมาทินฺนํ ปรสนฺติเก สมาทิยนฺเตนปิ, เอกชฺฌํ สมาทินฺนมฺปิ สมาทินฺนเมว โหติ ปจฺเจกํ สมาทินฺนมฺปิ. ตํ ปน เอกชฺฌํ สมาทิยโต เอกาเยว วิรติ เอกา เจตนา โหติ. สา ปน สพฺพวิรติเจตนานํ กิจฺจการีติ เตนปิ สพฺพสิกฺขาปทานิ สมาทินฺนาเนว. ปจฺเจกํ สมาทิยโต ปน นานาวิรติเจตนาโย ยถาสกํ กิจฺจวเสน อุปฺปชฺชนฺติ, สพฺพสมาทาเน ปน [Pg.180] วจีเภโท กาตพฺโพเยว. ปรูปโรธปฏิสํยุตฺตา ปรวิหึสาสํยุตฺตา.

应分句受持布萨(uposatha)支：先作“此夜此昼”的时间限定，总说“我受持八学处(sikkhāpada)以为布萨支”，然后逐一念诵：“我受持离杀生学处……乃至……我受持离高广大床学处。”如是分句，依巴利原文受持。若不知巴利文，则可以自己的语言逐一受持，或以决意的方式总受：“我决意奉行佛所制定的布萨。”若无他法，则应决意受持。优婆塞(upāsaka)戒，无论是独自受持，或于他人处受持，无论是总受或别受，皆为善受。然总受者，仅有一离、一思，但此思能成办一切离思之事，故亦算受持一切学处。别受者，则有种种离思随各自之事而生起。然于总受时，仍须分句念诵。与妨碍他人有关，与伤害他人有关。

นนุ จ ‘‘มณิ’’นฺติ วุตฺเต เวฬุริยมฺปิ สงฺคหิตเมว, กิมตฺถํ ปน เวฬุริยนฺติ อาห ‘‘เวฬุริยนฺติ…เป… ทสฺเสตี’’ติ. ‘‘มณิ’’นฺติ วตฺวาว ‘‘เวฬุริย’’นฺติ อิมินา ชาติมณิภาวํ ทสฺเสตีติ โยเชตพฺพํ. เอกวสฺสิกเวฬุวณฺณนฺติ ชาติโต เอกวสฺสาติกฺกนฺตเวฬุวณฺณํ. ลทฺธกนฺติ สุนฺทรํ. จนฺทปฺปภา ตารคณาว สพฺเพติ ยถา จนฺทปฺปภาย กลํ สพฺเพ ตาราคณา นานุภวนฺตีติ อยเมตฺถ อตฺโถติ อาห ‘‘จนฺทปฺปภาติ สามิอตฺเถ ปจฺจตฺต’’นฺติ.

“难道说‘maṇi’(宝)时，不也已包含‘veḷuriya’(琉璃)了吗？为何又说‘琉璃’呢？”答曰：“琉璃……乃为显示……”。应如是理解：说了“宝”之后，又以“琉璃”一词来显示其为天然宝石。“Ekavassikaveḷuvaṇṇaṃ”(一年竹色)，指其色泽如生长超过一年之竹。“Laddhakaṃ”，意为“美好”。“Candappabhā tāragaṇāva sabbe”(月光于众星)，其义为：所有星群皆不及月光之一分。故言“candappabhā”(月光)一词，虽为主格，然有“于……中”之义。

อุโปสถสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

布萨经释义终。

มหาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

大品释义终。

(๘) ๓. อานนฺทวคฺโค

(8) 3. 阿难品

๑. ฉนฺนสุตฺตวณฺณนา

1. 阐陀经释义

๗๒. ตติยสฺส ปฐเม ฉนฺนปริพฺพาชโกติ น นคฺคปริพฺพาชโก. พาหิรกสมยํ ลุญฺจิตฺวา หรนฺโตติ พาหิรกานํ สมยํ นิเสเธตฺวา อาปนฺโน.

72. 第三品第一经中，“阐陀(Channa)游方者”并非裸行游方者。“拔除外道见解”，意为破斥外道之见，而归于正法。

ปญฺญาจกฺขุสฺส วิพนฺธนโต อนฺธํ กโรตีติ อนฺธกรโณติ อาห ‘‘ยสฺส ราโค อุปฺปชฺชตี’’ติอาทิ. อจกฺขุกรโณติ อสมตฺถสมาโสยํ ‘‘อสูริยปสฺสานิ มุขานี’’ติอาทีสุ วิยาติ อาห ‘‘ปญฺญาจกฺขุํ น กโรตีติ อจกฺขุกรโณ’’ติ. ปญฺญานิโรธิโกติ อนุปฺปนฺนาย โลกิยโลกุตฺตราย ปญฺญาย อุปฺปชฺชิตุํ น เทติ, โลกิยปญฺญํ ปน อฏฺฐสมาปตฺติปญฺจาภิญฺญาวเสน อุปฺปนฺนมฺปิ สมุจฺฉินฺทิตฺวา ขิปตีติ ปญฺญานิโรธิโกติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อนุปฺปนฺนานุปฺปาทอุปฺปนฺนปริหานินิมิตฺตตาย หิ ปญฺญํ นิโรเธตีติ ปญฺญานิโรธิโก. วิหนติ วิพาธตีติ วิฆาโต, ทุกฺขนฺติ อาห ‘‘ทุกฺขสงฺขาตสฺส วิฆาตสฺสา’’ติ. กิเลสนิพฺพานนฺติ อิมินา อสงฺขตนิพฺพานเมว วทติ. อสงฺขตญฺหิ นิพฺพานํ นาม, ตํ ปจฺจกฺขํ กาตุํ น เทตีติ อนิพฺพานสํวตฺตนิโก. โลกุตฺตรมิสฺสโก กถิโต ปุพฺพภาคิยสฺสปิ อริยมคฺคสฺส กถิตตฺตา.

因其束缚慧眼而致盲，故称“致盲”，如言“贪欲生起时”等。“无眼”，此为否定持业释，如“不见日之面”等，故言“不生慧眼，故为无眼”。“灭慧”，其义当知：不令未生之世间、出世间慧生起，且能根除、弃舍已生之世间慧，如八等至、五神通等，故为灭慧。实因此法为未生不生、已生退失之因，故能灭慧。“恼害”，即恼乱、障碍，亦即是苦，故言“名为苦之恼害”。“烦恼涅槃”，此词实指无为涅槃。涅槃本是无为，而此法不令人亲证，故“不趣涅槃”。此说亦含出世间法，因亦说及前分圣道。

ฉนฺนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

阐陀经释义终。

๒. อาชีวกสุตฺตวณฺณนา

2. 裸行顺命外道经释义

๗๓. ทุติเย [Pg.181] น อญฺญาตุกาโมติ น อาชานิตุกาโมเยวาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ปริคฺคณฺหนตฺถํ ปน อาคโต’’ติ, ปญฺญาย ปริจฺฉินฺทิตฺวา อุปปริกฺขิตฺวา คณฺหนตฺถนฺติ อตฺโถ. การณาปเทโสติ การณนิทฺเทโส. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

73. 第二经中，“不欲知”即“根本不欲知”之义。故言“为把握而来”，意为以慧辨察、审视而后把握。“示因”即“解释原因”。其余文义自明。

อาชีวกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

裸行顺命外道经释义终。

๓. มหานามสกฺกสุตฺตวณฺณนา

3. 摩诃男释迦经释义

๗๔. ตติเย คิลานสฺส ภาโว เคลญฺญนฺติ อาห ‘‘คิลานภาวโต’’ติ. ทีเปตีติ เทสนากฺกเมเนว ปญฺญาเปติ. ปฐมญฺหิ เสขสีลสมาธิปญฺญาโย วตฺวา ปจฺฉา อเสขสีลาทีนิ วทนฺโต อิมมตฺถํ ทีเปติ.

74. 第三（经）中，（经文）说“从生病的状态”（gilānabhāvato），意指病人的状态即是疾病（gelañña）。“阐明”（dīpeti）意为通过教说的次第来阐明。因为先说了有学（sekha）的戒、定、慧，之后再说无学（asekha）的戒、定、慧等，从而阐明了此义。

มหานามสกฺกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《摩诃男释迦经》释义终。

๔. นิคณฺฐสุตฺตวณฺณนา

4. 尼乾陀经释义

๗๕. จตุตฺเถ หํสวฏฺฏกจฺฉนฺเนนาติ หํสวฏฺฏกปริจฺฉนฺเนน, หํสมณฺฑลากาเรนาติ อตฺโถ. นตฺถิ เอตสฺส ปริเสสนฺติ อปริเสสํ. เตนาห ‘‘อปฺปมตฺตกมฺปิ อเสเสตฺวา’’ติ. อปริเสสธมฺมชานนโต วา อปริเสสสงฺขาตํ ญาณทสฺสนํ ปฏิชานาตีติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. สตตนฺติ นิจฺจํ. สมิตนฺติ ตสฺเสว เววจนนฺติ อาห ‘‘สตตํ สมิตนฺติ สพฺพกาลํ นิรนฺตร’’นฺติ. อถ วา นิจฺจฏฺเฐน สตต-สทฺเทน อภิณฺหปฺปวตฺติ โชติตา สิยาติ ‘‘สมิต’’นฺติ วุตฺตํ. เตน นิรนฺตรปฺปวตฺตึ ทสฺเสตีติ อาห ‘‘สพฺพกาลํ นิรนฺตร’’นฺติ.

75. 在第四（经）中，“天鹅群覆盖”（haṃsavaṭṭakacchannena）是指被天鹅群环绕，意即呈天鹅群环绕之状。“无余”（aparisesa）是指没有残余。因此说“乃至微细也不留下”。或者，因为通达无余之法，故称其智见为“无余”，此处的含义应如是理解。“常恒”（satata）就是恒常。“持续”（samita）是它的同义词，因此说“常恒、持续”就是“一切时候没有间断”。或者，“常恒”一词以其恒常之义，可能表示持续的发生，因此又说了“持续”。由此显示无间断的发生，故说“一切时候没有间断”。

วิสุทฺธิสมฺปาปนตฺถายาติ ราคาทีหิ มเลหิ อภิชฺฌาวิสมโลภาทีหิ จ อุปกฺกิลิฏฺฐจิตฺตานํ สตฺตานํ วิสุทฺธิปาปนตฺถาย. สมติกฺกมนตฺถายาติ โสกสฺส จ ปริเทวสฺส จ ปหานตฺถาย. อตฺถํ คมนตฺถายาติ กายิกทุกฺขสฺส จ เจตสิกโทมนสฺสสฺส จาติ อิเมสํ ทฺวินฺนํ อตฺถงฺคมนาย, นิโรธายาติ อตฺโถ. ญายติ นิจฺฉเยน กมติ นิพฺพานํ. ตํ วา [Pg.182] ญายติ ปฏิวิชฺฌติ เอเตนาติ ญาโย, อริยมคฺโคติ อาห ‘‘มคฺคสฺส อธิคมนตฺถายา’’ติ. อปจฺจยนิพฺพานสฺส สจฺฉิกรณตฺถายาติ ปจฺจยรหิตตฺตา อปจฺจยสฺส อสงฺขตสฺส ตณฺหาวานวิรหิตตฺตา นิพฺพานนฺติ ลทฺธนามสฺส อมตสฺส สจฺฉิกิริยาย, อตฺตปจฺจกฺขตายาติ วุตฺตํ โหติ. ผุสิตฺวา ผุสิตฺวาติ ปตฺวา ปตฺวา. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

“为使清净”（visuddhisampāpanatthāya），即为了使为贪欲等垢染以及邪贪、不净之贪等所染污的众生，获得清净。“为了超越”（samatikkamanatthāya），即为了断除忧愁和悲叹。“为了灭尽”（atthaṃ gamanatthāya），即为了使身苦和心忧这二者灭尽，意即止息。“正道”（ñāya），是确实地趋向涅槃。或者，因为通过此道可以通达、证悟涅槃，所以称为“正道”，也就是圣道。故说“为了道的证得”（maggassa adhigamanatthāya）。“为了亲证无因缘的涅槃”（apaccayanibbānassa sacchikaraṇatthāya），即为了亲身实证那远离诸缘、非造作、没有渴爱之网而得名“涅槃”的甘露，意即亲身证知。“屡屡触证”（phusitvā phusitvā），即屡屡获得。其余含义容易理解。

นิคณฺฐสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《尼乾陀经》释义终。

๕. นิเวสกสุตฺตวณฺณนา

5. 定居者经释义

๗๖. ปญฺจเม กิจฺจกรณีเยสุ สหภาวฏฺเฐน อมา โหนฺตีติ อมจฺจา. ‘‘อยํ อชฺฌตฺติโก’’ติ เอวํ ชานนฺติ, ญายนฺติ วาติ ญาตี. สสฺสุสสุรปกฺขิกาติ สสฺสุสสุรา จ ตปฺปกฺขิโก จ สสฺสุสสุรปกฺขิกา. โลหิเตน สมฺพทฺธาติ สาโลหิตา. ปิตุปกฺขิกา วา ญาตี, มาตุปกฺขิกา สาโลหิตา. มาตุปิตุปกฺขิกา วา ญาตี, สสฺสุสสุรปกฺขิกา สาโลหิตา. อเวจฺจ รตนสฺส คุเณ ยาถาวโต ญตฺวา ปสาโท อเวจฺจปฺปสาโท. โส ปน ยสฺมา มคฺเคนาคตตฺตา เกนจิ อกมฺปนีโย จ อปฺปธํสิโย จ โหติ, ตสฺมา เอวํ วุตฺตํ ‘‘อจลปฺปสาโท’’ติ. ภาวญฺญถตฺตนฺติ สภาวสฺส อญฺญถตฺตํ.

76. 在第五（经）中，“大臣”（amacca）是指在处理事务时，由于共同合作的性质而成为同伴。“亲属”（ñātī）是指“这是自己人”——这样认知或被认知的人。“岳父母亲属”（sassusasurapakkhikā）是指岳父岳母及其亲属。“血亲”（sālohitā）是指因血缘关系相连的人。父系亲属是亲属，母系亲属是血亲。或者，父母双方的亲属是亲属，岳父母及其亲属是血亲。“不坏净”（aveccappasāda）是指如实了解三宝的品质而产生的信心。因为这个信心是通过道产生的，不会被任何事物动摇或破坏，所以才这样说，称为“不动摇的信心”（acalappasāda）。“自性改变”（bhāvaññathatta）就是本性的改变。

วีสติยา โกฏฺฐาเสสูติ เกสาทิมตฺถลุงฺคปริยนฺเตสุ. ทฺวาทสสุ โกฏฺฐาเสสูติ ปิตฺตาทิมุตฺตปริยนฺเตสุ. จตูสุ โกฏฺฐาเสสูติ ‘‘เยน จ สนฺตปฺปติ, เยน จ ชีรียติ, เยน จ ปริทยฺหติ, เยน จ อสิตปีตขายิตสายิตํ สมฺมา ปริณามํ คจฺฉตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๐๔) เอวํ วุตฺเตสุ จตูสุ โกฏฺฐาเสสุ. ฉสุ โกฏฺฐาเสสูติ ‘‘อุทฺธงฺคมา วาตา, อโธคมา วาตา, กุจฺฉิสยา วาตา, โกฏฺฐาสยา วาตา, องฺคมงฺคานุสาริโน วาตา, อสฺสาโส ปสฺสาโส’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๐๕) เอวํ วุตฺเตสุ ฉสุ โกฏฺฐาเสสุ. วิตฺถมฺภนํ เสสภูตตฺตยสนฺถมฺภิตตาปาทนํ, ‘‘อุปกีฬน’’นฺติ เอเก. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

“二十种身分”（vīsati koṭṭhāsa）是指从头发开始到脑髓结束的部分。“十二种身分”（dvādasa koṭṭhāsa）是指从胆汁开始到尿液结束的部分。“四种身分”（catu koṭṭhāsa）是指‘藉由它而温暖，藉由它而衰老，藉由它而燃烧，藉由它而使所吃、所喝、所嚼、所尝之物得到适当消化’这四种身分。“六种身分”（cha koṭṭhāsa）是指‘上行风、下行风、腹内风、肠胃风、遍行肢体之风、呼吸’这六种身分。“支撑”（vitthambhana）是指使剩余的三种元素得到支撑，有些论师说是“嬉戏”（upakīḷana）。其余的就很容易理解了。

นิเวสกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《定居者经》释义终。

๖-๗. ปฐมภวสุตฺตาทิวณฺณนา

6-7. 初有经等释义

๗๗-๗๘. ฉฏฺเฐ [Pg.183] อภิสงฺขารวิญฺญาณนฺติ กมฺมสหชาตํ วิญฺญาณํ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว. สตฺตเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

77-78. 第六，“行识”（abhisaṅkhāraviññāṇa）是指与业俱生的识。其余部分在此很容易理解。第七，没有什么可说的。

ปฐมภวสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《初有经》等释义终。

๘. สีลพฺพตสุตฺตวณฺณนา

8. 戒禁取经释义

๗๙. อฏฺฐเม ทุกฺกรการิกานุโยโคติ ทุกฺกรกิริยาย อนุโยโค. อุปฏฺฐาเนน สารนฺติ อุปฏฺฐานากาเรน สารํ. ‘‘อิทํ วร’’นฺติอาทินา อุปฏฺฐานาการํ วิภาเวติ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ สตฺถารา ปุจฺฉิเต ปญฺเห.

79. 第八，“实行难行”（dukkarakārikānuyogo）即是投身于艰难的行为。“以侍奉为精要”（upaṭṭhānena sāraṃ）即是以侍奉的方式为精要。“此为殊胜”（idaṃ varaṃ）等句解释了侍奉的方式。“于此”（ettha）即是在导师所问的此问题中。

สีลพฺพตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《戒禁取经》释义终。

๙. คนฺธชาตสุตฺตวณฺณนา

9. 香生经释义

๘๐. นวเม มูเล, มูลสฺส วา คนฺโธ มูลคนฺโธติ อาห ‘‘มูลวตฺถุโก คนฺโธ’’ติ. มูลํ วตฺถุ เอตสฺสาติ มูลวตฺถุโก. อิทานิ มูลํ คนฺธโยคโต คนฺโธติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘คนฺธสมฺปนฺนํ วา มูลเมว มูลคนฺโธ’’ติ อาห. ปจฺฉิโมเยเวตฺถ อตฺถวิกปฺโป ยุตฺตตโรติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตสฺส หิ คนฺโธ’’ติอาทิมาห. วสฺสิกปุปฺผาทีนนฺติ สุมนปุปฺผาทีนํ.

80. 第九，（经文说）“于根”（mūle），根的香气即是“根香”（mūlagandha），（注释）说这是“以根为所依的香气”（mūlavatthuko gandho）。“以根为所依”（mūlavatthuko）是指根是香气的来源。现在为了说明根凭借与香气的关联而被称为“香”的道理，说“或者，具足香气的根本身即是根香”。为了表明此处最后一种义理抉择更为恰当，接着说“因为它的香气……”等。“素馨花等”（vassikapuppha）是指茉莉花等（sumanapuppha）。

คนฺธชาตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《香生经》释义终。

๑๐. จูฬนิกาสุตฺตวณฺณนา

10. 小尼迦经释义

๘๑. ทสเม อรุณวติสุตฺตนฺตอฏฺฐุปฺปตฺติยนฺติ ‘‘ภูตปุพฺพํ, ภิกฺขเว, ราชา อโหสิ อรุณวา นาม. รญฺโญ โข ปน, ภิกฺขเว, อรุณวโต อรุณวตี นาม ราชธานี อโหสิ. อรุณวตึ โข ปน, ภิกฺขเว, ราชธานึ สิขี ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อุปนิสฺสาย วิหาสิ. สิขิสฺส [Pg.184] โข ปน, ภิกฺขเว, ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส อภิภูสมฺภวํ นาม สาวกยุคํ อโหสิ อคฺคํ ภทฺทยุคํ. อถ โข, ภิกฺขเว, สิขี ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อภิภุํ ภิกฺขุํ อามนฺเตสี’’ติอาทินา พฺรหฺมสํยุตฺเต (สํ. นิ. ๑.๑๘๕) อาคตสฺส อรุณวติสุตฺตนฺตสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติยํ. อติปฺปโคติ อติวิย ปโค, อติวิย ปาโตติ อตฺโถ, น ตาว กุเลสุ ภตฺตํ นิฏฺฐาตีติ วุตฺตํ โหติ.

81. 第十，《阿鲁那瓦提经》（Aruṇavatīsutta）的缘起是这样：“诸比丘，过去有一位名叫阿鲁那瓦（Aruṇavā）的国王。诸比丘，阿鲁那瓦王的都城名叫阿鲁那瓦提（Aruṇavatī）。诸比丘，世尊、阿罗汉、正等觉者尸弃佛（Sikhī Bhagavā）曾依止阿鲁那瓦提城而住。诸比丘，尸弃世尊、阿罗汉、正等觉者有一对上首弟子，名为阿毗浮（Abhibhū）与三婆瓦（Sambhava），是贤善的一对。那时，诸比丘，尸弃世尊、阿罗汉、正等觉者召唤阿毗浮比丘……”这段经文出自《梵天相应》（Brahmasaṃyutta, saṃ. ni. 1.185）的《阿鲁那瓦提经》的缘起。‘为时过早’（atippago）意为非常早，即清晨太早，意思是说‘各家供饭尚未结束’。

อุชฺฌายนฺตีติ อวฌายนฺติ, เหฏฺฐา กตฺวา จินฺเตนฺติ, ลามกโต จินฺเตนฺติ. อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิกุพฺพนํ กตฺวาติ ‘‘ปกติวณฺณํ วิชหิตฺวา นาควณฺณํ วา ทสฺเสติ, สุปณฺณวณฺณํ วา ทสฺเสตี’’ติอาทินา (ปฏิ. ม. ๓.๑๓) นเยน อาคตํ อเนกปฺปการํ อิทฺธิวิกุพฺพนํ กตฺวา. สหสฺสิโลกธาตุนฺติ จกฺกวาฬสหสฺสํ. คาถาทฺวยํ อภาสีติ เถโร กิร ‘‘กถํ เทสิตา โข ธมฺมเทสนา สพฺเพสํ ปิยา มนาปา’’ติ จินฺเตตฺวา ‘‘สพฺเพปิ ปาสณฺฑา สพฺเพ เทวมนุสฺสา อตฺตโน อตฺตโน สมเย ปุริสการํ วณฺณยนฺติ, วีริยสฺส อวณฺณวาที นาม นตฺถิ, วีริยปฺปฏิสํยุตฺตํ กตฺวา เทเสสฺสามิ. เอวมสฺส ธมฺมเทสนา สพฺเพสํ ปิยา ภวิสฺสติ มนาปา’’ติ ญตฺวา ตีสุ ปิฏเกสุ วิจินิตฺวา ‘‘อารมฺภถ นิกฺกมถา’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๘๖) อิทํ คาถาทฺวยํ อภาสิ.

“抱怨”（ujjhāyanti）就是“轻蔑”（avajhāyanti），意为贬低地思考，以轻视的态度思考。“施展种种神通变化”（anekavihitaṃ iddhivikubbanaṃ katvā），即如《无碍解道》（Paṭisambhidāmagga, paṭi. ma. 3.13）所说：‘舍弃本来的颜色，或者示现龙（nāga）的颜色，或者示现金翅鸟（supaṇṇa）的颜色’等方式，施展多种神通变化。“千世界”（sahassilokadhātu）是指一千个轮围世界（cakkavāḷasahassa）。“说了两首偈颂”：据说长老思考‘如何说法才能让所有人都喜爱呢？’，然后知道‘所有外道、天人和人，都会在自己的时代赞美自己的努力，没有谁会诋毁精进，我应当结合精进来说法，这样说法就能让所有人都喜爱了。’于是他在三藏中寻找，说了‘努力开始吧，前进吧’（saṃ. ni. 1.186）这两句偈颂。

กึ อาโลโก อยนฺติ กสฺส นุ โข อยํ อาโลโกติ. วิจินนฺตานนฺติ จินฺเตนฺตานํ. สพฺเพติ โลกธาตุยํ สพฺเพ เทวา จ มนุสฺสา จ. โอสฏาย ปริสายาติ ธมฺมสฺสวนตฺถํ สโมสฏาย ปริมิตปริจฺฉินฺนาย ปริสาย. อตฺโถปิ เนสํ ปากโฏ อโหสีติ น เกวลํ เต สทฺทเมว อสฺโสสุํ, อถ โข อตฺโถปิ เตสํ ปกติสวนูปจาเร วิย ปากโฏ อโหสิ. เตน สหสฺสํ โลกธาตุํ วิญฺญาเปตีติ อธิปฺปาโย.

“‘这是什么光？’或‘这光是谁的？’。寻思者(vicinantānaṃ)，即思考者(cintentānaṃ)。一切(sabbe)，即世间界(lokadhātu)中所有的天人(deva)与人类(manussa)。为已聚集的会众(osaṭāya parisāya)，即为听闻法而聚集的、有限的会众。对他们而言，不仅是声音，连其意义也如同在正常听闻范围中一般清晰显现。其意为：令一千个世间界了知。

ปริหรนฺตีติ สิเนรุํ ทกฺขิณโต กตฺวา ปริวตฺเตนฺติ. วิโรจมานาติ อตฺตโน ชุติยา ทิพฺพมานา, โสภมานา วา. ตาว สหสฺสธา โลโกติ ยตฺตโก จนฺทิมสูริเยหิ โอภาสิยมาโน โลกธาตุสงฺขาโต เอเกโก โลโก, ตตฺตเกน ปมาเณน สหสฺสธา โลโก, อิมินา จกฺกวาเฬน สทฺธึ จกฺกวาฬสหสฺสนฺติ อตฺโถ. กสฺมา ปเนสา อานีตาติ เอสา จูฬนิกา โลกธาตุ [Pg.185] กสฺมา ภควตา อานีตา, เทสิตาติ อตฺโถ. มชฺฌิมิกาย โลกธาตุยา ปริจฺเฉททสฺสนตฺถนฺติ ทฺวิสหสฺสิโลกธาตุยา ปริมาณทสฺสนตฺถํ.

围绕(pariharanti)，即是以须弥山(Sineru)为右，使其旋转。照耀(virocamānā)，即以自身的光辉而闪耀，或辉煌。如是千世界，意思是说，如日月所照耀的一个世间界(lokadhātu)，以此为量的一千倍世界，即连同此轮围世界(cakkavāḷa)在内的一千个轮围世界。为何带来此小千世界(Cūḷanikā lokadhātu)呢？意思是，为何世尊(Bhagavā)要宣说它呢？是为了显示中千世界(Majjhimikā lokadhātu)的范围，也就是为了显示二千世界(dvisahassīlokadhātu)的量。

สหสฺสิโลกธาตุยา สหสฺสี ทฺวิสหสฺสิโลกธาตุ, สา จกฺกวาฬคณนาย ทสสตสหสฺสจกฺกวาฬปริมาณา. เตนาห ‘‘สหสฺสจกฺกวาฬานิ สหสฺสภาเคน คเณตฺวา’’ติอาทิ. กมฺปนเทวตูปสงฺกมนาทินา ชาตจกฺกวาเฬน สห โยคกฺเขมํ ฐานํ ชาติกฺเขตฺตํ. ตตฺตกาย เอว ชาติกฺเขตฺตภาโว ธมฺมตาวเสเนว เวทิตพฺโพ, ‘‘ปริคฺคหวเสนา’’ติ เกจิ. สพฺเพสมฺปิ พุทฺธานํ เอวํ ชาติกฺเขตฺตํ ตนฺนิวาสีนํเยว จ เทวตานํ ธมฺมาภิสมโยติ วทนฺติ. ปฏิสนฺธิคฺคหณาทีนํ สตฺตนฺนํเยว คหณํ นิทสฺสนมตฺตํ มหาภินีหาราทิกาเลปิ ตสฺส ปกมฺปนสฺส ลพฺภนโต.

千世界(sahassilokadhātu)的一千倍是二千世界(dvisahassilokadhātu)，以轮围世界(cakkavāḷa)计算，其数量为一百万个轮围世界。因此说“将一千个轮围世界乘以一千倍来计算”等。由震动、天神前来等而生的轮围世界，连同安稳之处(yogakkhemaṃ ṭhānaṃ)，即是生处(jātikkhetta)。如此范围的生处之性质，应仅依其法性(dhammatā)来理解，有些人则说“依摄受之力”。他们说，一切佛陀的生处皆是如此，并且只有居住在那里的天神们才能证悟法。提及结生(paṭisandhiggahaṇa)等七事仅为例示，因为在发大愿(mahābhinīhāra)等时刻也能获得此震动。

สหสฺสํ สหสฺสธา กตฺวา คณิตํ มชฺฌิมิกนฺติอาทินา มชฺฌิมิกาย โลกธาตุยา สหสฺสํ ติสหสฺสิโลกธาตุ, สาเยว จ มหาสหสฺสิโลกธาตูติ ทสฺเสติ. สรเสเนว อาณาปวตฺตนํ อาณากฺเขตฺตํ, ยํ เอกชฺฌํ สํวฏฺฏติ วิวฏฺฏติ จ. อาณา ผรตีติ ตนฺนิวาสิเทวตานํ สิรสา สมฺปฏิจฺฉเนน วตฺตติ, ตญฺจ โข เกวลํ พุทฺธานุภาเวเนว, อธิปฺปายวเสน จ ปน ‘‘ยาวตา ปน อากงฺเขยฺยา’’ติ (อ. นิ. ๓.๘๑) วจนโต พุทฺธานํ อวิสโย นาม นตฺถิ, วิสยกฺเขตฺตสฺส ปมาณปริจฺเฉโท นาม นตฺถิ. วิสโมติ สูริยุคฺคมนาทีนํ วิสมภาวโต วิสโม. เตเนวาห ‘‘เอกสฺมึ ฐาเน สูริโย อุคฺคโต โหตี’’ติอาทิ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

通过“将一千乘以一千倍来计算，即是中千世界”等文，显示了中千世界(Majjhimikā lokadhātu)的一千倍是三千世界(Tisahassīlokadhātu)，而这也就是大千世界(Mahāsahassīlokadhātu)。依其自性而运行的教令，是教令所及的范围(āṇākkhetta)，它同时成劫与坏劫。“教令遍及”，是指居住在那里的天神们以头顶礼接受而运行，而这完全是凭借佛陀的威力。但就意愿而言，依据“凡其所愿”(《增支部》3.81)之语，对诸佛而言，无有非其境界者，其境界范围无量无限。“不均(visamo)”，是由于日出等的不均状态。因此说“于一处日出”等。此处其余的皆易了知。

จูฬนิกาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《小尼迦经》释义终。

อานนฺทวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

阿难品释义终。

(๙) ๔. สมณวคฺโค

(9) 4. 沙门品

๑-๕. สมณสุตฺตาทิวณฺณนา

1-5. 沙门经等释义

๘๒-๘๖. จตุตฺถสฺส ปฐเม สมฺมา อาทานํ คหณํ สมาทานนฺติ อาห ‘‘สมาทานํ วุจฺจติ คหณ’’นฺติ. อธิกํ วิสิฏฺฐํ สีลนฺติ อธิสีลํ. โลกิยสีลสฺส [Pg.186] อธิสีลภาโว ปริยาเยนาติ นิปฺปริยายเมว ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจ สพฺพมฺปิ โลกิยสีล’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. สิกฺขิตพฺพโตติ อาเสวิตพฺพโต. ปญฺจปิ ทสปิ วา สีลานิ สีลํ นาม, ปาติโมกฺขสํวโร อธิสีลํ นาม อนวเสสกายิกเจตสิกสํวรภาวโต มคฺคสีลสฺส ปทฏฺฐานภาวโต จ. อฏฺฐ สมาปตฺติโย จิตฺตํ, วิปสฺสนาปาทกชฺฌานํ อธิจิตฺตํ มคฺคสมาธิสฺส อธิฏฺฐานภาวโต. กมฺมสฺสกตญาณํ ปญฺญา, วิปสฺสนา อธิปญฺญา มคฺคปญฺญาย อธิฏฺฐานภาวโต. อปิจ นิพฺพานํ ปตฺถยนฺเตน สมาทินฺนํ ปญฺจสีลํ ทสสีลมฺปิ อธิสีลเมว นิพฺพานาธิคมสฺส ปจฺจยภาวโต. นิพฺพานํ ปตฺถยนฺเตน สมาปนฺนา อฏฺฐ สมาปตฺติโยปิ อธิจิตฺตเมว.

82-86. 八二至八六、于第四经之初，（经中）说：“如理地受持、执取，即是受持(samādāna)”；（义注）又说：“受持被称为执取”。更殊胜的戒即是增上戒(adhisīla)。世间戒的增上戒性质是间接的，为直接显示此，故说“再者，一切世间戒……”等。“因当学”即是“因当修习”。五戒或十戒名为戒，波罗提木叉(pātimokkha)律仪名为增上戒，因其具有身心完全防护之性，且为道戒之基础故。八等至是心，作为观(vipassanā)之基础的禅那是增上心，因其为道定之所依故。业自性智是慧，观(vipassanā)是增上慧，因其为道慧之所依故。再者，由希求涅槃者所受持的五戒、十戒，亦是增上戒，因其为证得涅槃之缘故。由希求涅槃者所达到的八等至，亦是增上心。

‘‘กลฺยาณการี กลฺยาณํ, ปาปการี จ ปาปกํ;

อนุโภติ ทฺวยเมตํ, อนุพนฺธญฺหิ การณ’’นฺติ. –

“行善者得善，作恶者得恶；二者皆承受，其因必相随。”

เอวํ อตีเต อนาคเต จ วฏฺฏมูลกทุกฺขสลฺลกฺขณวเสน สํเวควตฺถุตาย วิมุตฺติอากงฺขาย ปจฺจยภูตา กมฺมสฺสกตปญฺญาปิ อธิปญฺญาติ วทนฺติ. ทุติยตติยจตุตฺถปญฺจมานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

如是，通过观察过去与未来中轮回之根本苦相，作为生起悚惧感(saṃvega)与希求解脱之因缘的业自性慧，也被称为增上慧。第二、三、四、五经的意义皆浅显易懂。

สมณสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《沙门经》等释义终。

๖. ปฐมสิกฺขาสุตฺตวณฺณนา

6. 初学处经释义

๘๗. ฉฏฺเฐ สมตฺตการีติ อนูเนน ปริปูเรน อากาเรน สมนฺนาคโต. สิกฺขาปทานํ ขุทฺทานุขุทฺทกตฺตํ อเปกฺขาสิทฺธนฺติ อาห ‘‘ตตฺราปิ สงฺฆาทิเสสํ ขุทฺทก’’นฺติอาทิ. องฺคุตฺตรมหานิกายวฬญฺชนกอาจริยาติ องฺคุตฺตรนิกายํ ปริหรนฺตา อาจริยา, องฺคุตฺตรภาณกาติ วุตฺตํ โหติ. โลกวชฺชํ นาปชฺชติ โลกวชฺชสิกฺขาปทานํ วีติกฺกมสาธกสฺส กิเลสคหนสฺส สพฺพโส ปหีนตฺตา. ปณฺณตฺติวชฺชเมว อาปชฺชติ ปณฺณตฺติวีติกฺกมํ วา อชานโตปิ อาปตฺติสมฺภวโต. จิตฺเตน อาปชฺชนฺโต รูปิยปฺปฏิคฺคหณํ อาปชฺชตีติ อุปนิกฺขิตฺตสาทิเยน อาปชฺชติ.

87. 于第六经中，“圆满行者(samattakārī)”即是以无缺、圆满的方式具足者。学处(sikkhāpada)有小有随小，是依相对关系而成立，如说：“于此，僧残(saṅghādisesa)为小”等。《增支部》大部的传承师(Aṅguttaramahānikāyavaḷañjanakaācariyā)即是传承《增支部》的老师，意即《增支部》的诵者。不犯世间罪(lokavajja)，因为已完全断除导致违犯世间罪学处的烦恼丛林。仅犯制戒罪(paṇṇattivajja)，因为即使不知，违犯制戒也可能构成犯戒。“以心而犯，即犯接受金银(rūpiya)罪”，是指因乐于接受所放置之物而犯戒。

พฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูตานิ อาทิพฺรหฺมจริยานิ, ตานิ เอว อาทิพฺรหฺมจริยกานิ ยถา ‘‘วินโย เอว เวนยิโก’’ติ อาห ‘‘มคฺคพฺรหฺมจริยสฺสา’’ติอาทิ. จตฺตาริ มหาสีลสิกฺขาปทานีติ จตฺตาริ ปาราชิกานิ สนฺธาย [Pg.187] วทติ. ปฏิปกฺขธมฺมานํ อนวเสสโต สวนโต ปคฺฆรณโต โสโต, อริยมคฺโคติ อาห ‘‘โสตสงฺขาเตน มคฺเคนา’’ติ. วินิปาเตติ วิรูปํ สทุกฺขํ สอุปายาสํ นิปาเตตีติ วินิปาโต, อปายทุกฺเข ขิปนโก. ธมฺโมติ สภาโว. นาสฺส วินิปาโต ธมฺโมติ อวินิปาตธมฺโม, น อตฺตานํ อปาเยสุ วินิปาตนสภาโวติ วุตฺตํ โหติ. กสฺมา? เย ธมฺมา อปายคมนียา, เตสํ ปหีนตฺตา. เตนาห ‘‘อวินิปาตธมฺโมติ จตูสุ อปาเยสุ อปตนสภาโว’’ติ. ตตฺถ อปตนสภาโวติ อนุปฺปชฺชนสภาโว. โสตาปตฺติมคฺคนิยาเมน นิยโตติ อุปริมคฺคาธิคมสฺส อวสฺสํภาวีภาวโต นิยโต. เตเนวาห ‘‘สมฺโพธิปรายโณ’’ติ. เหฏฺฐิมนฺตโต สตฺตมภวโต อุปริ อนุปฺปชฺชนธมฺมตาย วา นิยโต. สมฺพุชฺฌตีติ สมฺโพธิ, อริยมคฺโค. โส ปน ปฐมมคฺคสฺส อธิคตตฺตา อวสิฏฺโฐ จ อธิคนฺตพฺพภาเวน อิจฺฉิตพฺโพติ อุปริมคฺคตฺตยสงฺขาตา สมฺโพธิ ปรํ อยนํ ปรา คติ อสฺสาติ สมฺโพธิปรายโณ. เตนาห ‘‘อุปริมคฺคตฺตยสมฺโพธิปรายโณ’’ติ.

梵行的开端即是初梵行(ādibrahmacariya)，此即是初梵行业(ādibrahmacariyaka)，犹如说“律(vinayo)即是调伏(venayiko)”，（此处）说“道梵行”等。“四大戒学处”是就四波罗夷(pārājika)而说。因能无遗地听闻(savanato)并使对治法流出(paggharaṇato)，故为流(soto)，即圣道，故说“以名为流之道”。“堕处(vinipāto)”，是因其使人堕入(nipāteti)丑恶、痛苦、忧恼的境地，是投人于恶趣苦者。“法(dhammo)”即自性。“彼无堕落之法”即不堕法(avinipātadhammo)，意谓其自身不具有堕入恶趣的性质。为何？因能导致堕入恶趣的诸法已被断除。故说：“不堕法，即于四恶趣中不堕落的自性”。于此，不堕落的自性即不再生起的自性。“由须陀洹道而决定(niyato)”，即因必将证得更高之道而为决定。故说“以正觉为归趣(sambodhiparāyaṇo)”。或因最下从第七有之后不再生起的性质而为决定。“觉悟”即是正觉(sambodhi)，即圣道。然而，因已证得初道，所余当证而应希求的上三道，即是正觉，以此为最终归趣(paraṃ ayanaṃ)、最终去处(parā gati)，故为“以正觉为归趣”。故说“以趣向上三道之正觉为归趣”。

ตนุภาวาติ ปริยุฏฺฐานมนฺทตาย จ กทาจิ กรหจิ อุปฺปตฺติยา จ ตนุภาเวน. ตนุตฺตญฺหิ ทฺวีหิ การเณหิ เวทิตพฺพํ อธิจฺจุปฺปตฺติยา จ ปริยุฏฺฐานมนฺทตาย จ. สกทาคามิสฺส หิ วฏฺฏานุสาริมหาชนสฺส วิย กิเลสา อภิณฺหํ น อุปฺปชฺชนฺติ, กทาจิ กรหจิ อุปฺปชฺชนฺติ วิรฬาการา หุตฺวา วิรฬวาปิเต เขตฺเต องฺกุรา วิย. อุปฺปชฺชมานาปิ จ วฏฺฏานุสาริมหาชนสฺเสว มทฺทนฺตา ผรนฺตา ฉาเทนฺตา อนฺธการํ กโรนฺตา น อุปฺปชฺชนฺติ, มนฺทมนฺทา อุปฺปชฺชนฺติ ตนุกาการา หุตฺวา อพฺภปฏลมิว มกฺขิกาปตฺตมิว จ. ตตฺถ เกจิ เถรา ภณนฺติ ‘‘สกทาคามิสฺส กิเลสา กิญฺจาปิ จิเรน อุปฺปชฺชนฺติ, พหลาว อุปฺปชฺชนฺติ. ตถา หิสฺส ปุตฺตา จ ธีตโร จ ทิสฺสนฺตี’’ติ. เอตํ ปน อปฺปมาณํ. ปุตฺตธีตโร หิ องฺคปจฺจงฺคปรามสนมตฺเตนปิ โหนฺตีติ. ทฺวีหิเยว การเณหิสฺส กิเลสานํ ตนุตฺตํ เวทิตพฺพํ อธิจฺจุปฺปตฺติยา จ ปริยุฏฺฐานมนฺทตาย จาติ.

所谓“微薄”，是因其遍起(pariyuṭṭhāna)微弱，且偶尔才生起。当知其微薄有二因：偶然生起与遍起微弱。于一来者，其烦恼不像随轮回之凡夫(vaṭṭānusārimahājana)那样频繁生起，而是偶尔才生起，呈稀疏之相，犹如稀疏播种田地里的幼苗。即使生起，亦不像随轮回之凡夫那样，会碾压、遍满、覆盖、造成黑暗，而是微弱地生起，呈微薄之相，犹如云翳或蝇翼。对此，有长老说：“一来者的烦恼虽久久才生起，但生起时却很猛烈。例如，可见他有儿有女。”此说不足为凭。因为仅通过肢体接触也能有儿女。因此，当知其烦恼之微薄有二因：偶然生起与遍起微弱。

เหฏฺฐาภาคิยานนฺติ เอตฺถ เหฏฺฐาติ มหคฺคตภูมิโต เหฏฺฐา, กามภูมิยนฺติ อตฺโถ. เตสํ ปจฺจยภาเวน เหฏฺฐาภาคสฺส หิตาติ เหฏฺฐาภาคิยา, เตสํ เหฏฺฐาภาคิยานํ, เหฏฺฐาภาคสฺส กามภวสฺส ปจฺจยภาเวน คหิตานนฺติ อตฺโถ. สํโยเชนฺติ พนฺธนฺติ ขนฺธคติภวาทีหิ [Pg.188] ขนฺธคติภวาทโย, กมฺมํ วา ผเลนาติ สํโยชนานีติ อาห ‘‘สํโยชนานนฺติ พนฺธนาน’’นฺติ. อสมุจฺฉินฺนราคาทิกสฺส หิ เอตรหิ ขนฺธาทีนํ อายตึ ขนฺธาทีหิ สมฺพนฺโธ, สมุจฺฉินฺนราคาทิกสฺส ปน ตํ นตฺถิ, กตานมฺปิ กมฺมานํ อสมตฺถภาวาปตฺติโต ราคาทีนํ อนฺวยโต พฺยติเรกโต จ สํโยชนฏฺโฐ สิทฺโธ. ปริกฺขเยนาติ สมุจฺเฉเทน.

关于下分结(heṭṭhābhāgiya)，此中“下”(heṭṭhā)者，谓低于广大地(mahaggatabhūmi)，即欲地之义。因其为下分之缘，故为下分结。所谓“下分结”，即作为下分欲有之缘而被执取之义。“结”(saṃyojana)者，谓其系缚，即以蕴之趣、有等，系缚蕴之趣、有等，或以业系缚果，故说“结即是系缚”。于未断尽贪等者，其现世诸蕴与未来诸蕴相关联；于已断尽贪等者，则无此关联，已造之业亦失其能，故由贪等之随顺与相违，结之义得以成立。“灭尽”(parikkhayena)者，即断尽之义。

โอปปาติโกติ อุปปาติกโยนิโก อุปปตเน สาธุการี. เสสโยนิปฏิกฺเขปวจนเมตํ. เตน คพฺภวาสทุกฺขาภาวมาห. ตตฺถ ปรินิพฺพายีติ อิมินา เสสทุกฺขาภาวํ. ตตฺถ ปรินิพฺพายิตา จสฺส กามโลเก ขนฺธพีชสฺส อปุนาคมนวเสเนวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อนาวตฺติธมฺโม’’ติ วุตฺตํ. อุปริเยวาติ พฺรหฺมโลเกเยว. อนาวตฺติธมฺโมติ ตโต พฺรหฺมโลกา ปุนปฺปุนํ ปฏิสนฺธิวเสน น อาวตฺตนธมฺโม. เตนาห ‘‘โยนิคติวเสน อนาคมนธมฺโม’’ติ.

“化生者”(opapātika)，即化生类有情，能顺利化生。此为排斥其余生类之语，以此说明无住胎之苦。其中，以“于彼处般涅槃”(tattha parinibbāyī)说明其余诸苦亦无。为示其于彼处般涅槃，且因欲界蕴种不再来之故，而说“不还法”(anāvattidhamma)。“唯上”(upariyeva)即唯于梵天界。“不还法”者，谓不复以结生(paṭisandhi)从彼梵天界返回之法。故说“就趣之生类而言，是不来之法”。

ปเทสํ ปเทสการี อาราเธตีติ สีลกฺขนฺธาทีนํ ปาริปูริยา เอกเทสภูตํ เหฏฺฐิมมคฺคตฺตยํ ปเทโส, ตํ กโรนฺโต ปเทสํ เอกเทสภูตํ เหฏฺฐิมํ ผลตฺตยเมว อาราเธติ, นิปฺผาเทตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ปเทสการี ปุคฺคโล นาม โสตาปนฺโน’’ติอาทิ. ปริปูรํ ปริปูรการีติ สีลกฺขนฺธาทีหิ สทฺธินฺทฺริยาทีหิ จ ปริโต ปูรเณน ปริปูรสงฺขาตํ อรหตฺตมคฺคํ กโรนฺโต นิพฺพตฺเตนฺโต ปริปูรํ อรหตฺตผลํ อาราเธติ, นิปฺผาเทตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ปริปูรการี นาม อรหา’’ติอาทิ.

“分证者(padesakārī)成就部分”者，谓就戒蕴等之圆满而言，下三道为一部分，即“部分”(padesa)；行此者，仅成就作为一部分的下三果，此即成就、令生起之义。故说“名为分证者之人(puggala)，是须陀洹(sotāpanna)等”。“圆满者(paripūrakārī)成就圆满”者，谓以戒蕴等及信根等周遍圆满，行此名为“圆满”的阿罗汉道，令其发生，即成就圆满的阿罗汉果，此即成就、令生起之义。故说“名为圆满者，是阿罗汉(arahā)等”。

ปฐมสิกฺขาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

初学经释义终。

๗-๑๐. ทุติยสิกฺขาสุตฺตาทิวณฺณนา

7-10. 第二学经等释义

๘๘-๙๑. สตฺตเม กุลา กุลํ คมนโกติ กุลโต กุลํ คจฺฉนฺโต. ทฺเว วา ตโย วา ภเวติ เทวมนุสฺสวเสน ทฺเว วา ตโย วา ภเว. มิสฺสกภววเสน เหตํ วุตฺตํ. เทสนามตฺตเมว เจตํ ‘‘ทฺเว วา ตีณิ วา’’ติ. ยาว ฉฏฺฐภวา สํสรนฺโตปิ โกลํโกโลว โหติ. เตเนวาห ‘‘อยญฺหิ ทฺเว วา ภเว…เป… เอวเมตฺถ วิกปฺโป ทฏฺฐพฺโพ’’ติ. อุฬารกุลวจโน วา เอตฺถ กุลสทฺโท, กุลโต กุลํ คจฺฉตีติ [Pg.189] โกลํโกโล. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยโต ปฏฺฐาย หิ นีจกุเล อุปฺปตฺติ นาม นตฺถิ, มหาโภคกุเลสุ เอว นิพฺพตฺตตีติ อตฺโถ. เกวโล หิ กุลสทฺโท มหากุลเมว วทติ ‘‘กุลปุตฺโต’’ติอาทีสุ วิย. เอกพีชีติ เอตฺถ ขนฺธพีชํ นาม กถิตํ, ขนฺธพีชนฺติ จ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ วุจฺจติ. ยสฺส หิ โสตาปนฺนสฺส เอกํ ขนฺธพีชํ อตฺถิ, เอกํ ภวคฺคหณํ, โส เอกพีชี นาม. เตนาห ‘‘เอกสฺเสว ภวสฺส พีชํ เอตสฺส อตฺถีติ เอกพีชี’’ติ. ‘‘มานุสกํ ภว’’นฺติ อิทํ ปเนตฺถ เทสนามตฺตเมว, ‘‘เทวภวํ นิพฺพตฺเตตี’’ติปิ ปน วตฺตุํ วฏฺฏติเยว.

88-91. 第七，家家(kolaṅkola)，即从一家到一家。“二有或三有”者，谓就天、人而言，有二有或三有。此乃就混合有而言。“二或三”仅是教说而已。乃至轮回至第六有，仍为家家。故说：“此人经历二有……于此当知其分别”。或者，此中“家”(kula)一词指高贵之家，从一家到一家，故为家家。实则，从证得须陀洹果起，即无生于低贱之家之事，仅生于大富之家。单说“家”字，即指大家族，如“良家子(kulaputta)”等。“一种子”(ekabījī)者，此中说的是蕴种，而蕴种即是结生识。若须陀洹仅有一蕴种，仅受一有，即名一种子。故说：“此人仅有一有之种，故为一种子”。“人有”(mānusakaṃ bhava)于此仅是教说而已，说“令生天有”亦无不可。

อุทฺธํวาหิภาเวน อุทฺธมสฺส ตณฺหาโสตํ วฏฺฏโสตํ วาติ อุทฺธํโสโต, อุทฺธํ วา คนฺตฺวา ปฏิลภิตพฺพโต อุทฺธมสฺส มคฺคโสตนฺติ อุทฺธํโสโต. ปฏิสนฺธิวเสน อกนิฏฺฐภวํ คจฺฉตีติ อกนิฏฺฐคามี. ยตฺถ กตฺถจีติ อวิหาทีสุ ยตฺถ กตฺถจิ. สปฺปโยเคนาติ วิปสฺสนาญาณาภิสงฺขารสงฺขาเตน ปโยเคน สห, มหตา วิปสฺสนาปโยเคนาติ อตฺโถ. อุปหจฺจาติ เอตสฺส อุปคนฺตฺวาติ อตฺโถ. เตน เวมชฺฌาติกฺกโม กาลกิริยาปคมนญฺจ สงฺคหิตํ โหติ, ตสฺมา อายุเวมชฺฌํ อติกฺกมิตฺวา ปรินิพฺพายนฺโต อุปหจฺจปรินิพฺพายี นาม โหตีติ อาห ‘‘โย ปน กปฺปสหสฺสายุเกสุ อวิเหสู’’ติอาทิ. โส ติวิโธ โหตีติ ญาณสฺส ติกฺขมชฺฌมุทุภาเวน ติวิโธ โหติ. เตนาห ‘‘กปฺปสหสฺสายุเกสู’’ติอาทิ.

因向上流动之故，其爱流或轮回流向上，故为“上流”(uddhaṃsoto)；或因向上而行当得其上道流，故为“上流”。以结生趣色究竟天(akaniṭṭhā)者，为“色究竟天行者”(akaniṭṭhagāmī)。“于任何处”者，谓于无烦天(aviha)等任何一处。“有行”(sappayogena)者，谓与名为观(vipassanā)智行之行俱行，即与大观行俱行之义。“生”(upahacca)者，即“行至”(upagantvā)之义。此中包含超越中寿与命终，故说超越寿之中分而般涅槃者，名为“生般涅槃者”(upahaccaparinibbāyī)。故云：“若于千劫寿之无烦天等……”。“彼有三类”者，谓依智之上、中、下而有三类。故云：“于千劫寿者……”等。

สทฺธาธุเรน อภินิวิสิตฺวาติ ‘‘สเจ สทฺธาย สกฺกา นิพฺพตฺเตตุํ, นิพฺพตฺเตสฺสามิ โลกุตฺตรมคฺค’’นฺติ เอวํ สทฺธาธุรวเสน อภินิวิสิตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา. ปญฺญาธุเรน อภินิวิฏฺโฐติ ‘‘สเจ ปญฺญาย สกฺกา, นิพฺพตฺเตสฺสามิ โลกุตฺตรมคฺค’’นฺติ เอวํ ปญฺญาธุรํ กตฺวา อภินิวิฏฺโฐ. ยถาวุตฺตเมว อฏฺฐวิธตฺตํ โกลํโกลสตฺตกฺขตฺตุปรเมสุ อติทิสนฺโต ‘‘ตถา โกลํโกลา สตฺตกฺขตฺตุปรมา จา’’ติ อาห. วุตฺตนเยเนว อฏฺฐ โกลํโกลา, อฏฺฐ สตฺตกฺขตฺตุปรมาติ วุตฺตํ โหติ.

“以信为策励而投入”者，谓作是念：“若能以信令其发生，我当令出世间道发生”，如是依信为策励而投入，建立观(vipassanā)。“以慧为策励而投入”者，谓作是念：“若能以慧令其发生，我当令出世间道发生”，如是依慧为策励而投入。为将如前所述之八种差别类推至家家、极七返有者，故说“家家与极七返有者亦然”。此谓，依已说之理，有八种家家、八种极七返有者。

ตตฺถ สตฺตกฺขตฺตุํ ปรมา ภวูปปตฺติ อตฺตภาวคฺคหณํ อสฺส, ตโต ปรํ อฏฺฐมํ ภวํ นาทิยตีติ สตฺตกฺขตฺตุปรโม. ภควตา คหิตนามวเสเนว เจตานิ อริยาย ชาติยา ชาตานํ เตสํ นามานิ ชาตานิ กุมารานํ มาตาปิตูหิ คหิตนามานิ วิย. เอตฺตกญฺหิ ฐานํ คโต [Pg.190] เอกพีชี นาม โหติ, เอตฺตกํ โกลํโกโล, เอตฺตกํ สตฺตกฺขตฺตุปรโมติ ภควตา เอเตสํ นามํ คหิตํ. นิยมโต ปน อยํ เอกพีชี, อยํ โกลํโกโล, อยํ สตฺตกฺขตฺตุปรโมติ นตฺถิ. โก ปน เนสํ เอตํ ปเภทํ นิยเมตีติ? เกจิ ตาว เถรา ‘‘ปุพฺพเหตุ นิยเมตี’’ติ วทนฺติ, เกจิ ปฐมมคฺโค, เกจิ อุปริ ตโย มคฺคา, เกจิ ติณฺณํ มคฺคานํ วิปสฺสนาติ.

其中，所谓“最多七次”(sattakkhattuparamo)，是指他最多还有七次结生，领受自体，此后不再有第八有，故名“最多七次”。这些名称是世尊(Bhagavā)所安立，犹如父母为新生儿取名。达到某个阶位者，名为“一种子”(ekabījī)；达到某个阶位者，名为“家家”(kolaṃkolo)；达到某个阶位者，名为“最多七次”——世尊如此为他们命名。然而，并非规定此人必是“一种子”，此人必是“家家”，此人必是“最多七次”。那么，是谁决定了他们的这种差别呢？有些长老说：“由前因决定。”有些说：“由初道。”有些说：“由上面三道。”有些说：“由三道的观(vipassanā)。”

ตตฺถ ‘‘ปุพฺพเหตุ นิยเมตี’’ติ วาเท ปฐมมคฺคสฺส อุปนิสฺสโย กโต นาม โหติ, ‘‘อุปริ ตโย มคฺคา นิรุปนิสฺสยา อุปฺปนฺนา’’ติ วจนํ อาปชฺชติ. ‘‘ปฐมมคฺโค นิยเมหี’’ติ วาเท อุปริ ติณฺณํ มคฺคานํ นิรตฺถกตา อาปชฺชติ. ‘‘อุปริ ตโย มคฺคา นิยเมนฺตี’’ติ วาเท ปฐมมคฺเค อนุปฺปนฺเนเยว อุปริ ตโย มคฺคา อุปฺปนฺนาติ อาปชฺชตีติ. ‘‘ติณฺณํ มคฺคานํ วิปสฺสนา นิยเมตี’’ติ วาโท ปน ยุชฺชติ. สเจ หิ อุปริ ติณฺณํ มคฺคานํ วิปสฺสนา พลวตี โหติ, เอกพีชี นาม โหติ, ตโต มนฺทตราย โกลํโกโล, ตโต มนฺทตราย สตฺตกฺขตฺตุปรโมติ.

其中，在“由前因决定”的论点中，初道便成为有依，而这会导致“上面三道乃无依而生”的说法。在“由初道决定”的论点中，上面三道将变得毫无意义。在“由上面三道决定”的论点中，则会导致初道尚未生起，上面三道却已生起。唯有“由三道的观(vipassanā)决定”此说方为合理。因为，若上面三道的观强而有力，则名为“一种子”(ekabījī)；稍弱者，为“家家”(kolaṃkolo)；更弱者，为“最多七次”(sattakkhattuparamo)。

เอกจฺโจ หิ โสตาปนฺโน วฏฺฏชฺฌาสโย โหติ วฏฺฏาภิรโต, ปุนปฺปุนํ วฏฺฏสฺมึเยว จรติ สนฺทิสฺสติ. อนาถปิณฺฑิโก เสฏฺฐิ, วิสาขา อุปาสิกา, จูฬรถมหารถา เทวปุตฺตา, อเนกวณฺโณ เทวปุตฺโต, สกฺโก เทวราชา, นาคทตฺโต เทวปุตฺโตติ อิเม หิ เอตฺตกา ชนา วฏฺฏชฺฌาสยา วฏฺฏาภิรตา อาทิโต ปฏฺฐาย ฉ เทวโลเก โสเธตฺวา อกนิฏฺเฐ ฐตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสนฺติ, อิเม อิธ น คหิตา. น เกวลญฺจิเมว, โยปิ มนุสฺเสสุเยว สตฺตกฺขตฺตุํ สํสริตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, โยปิ เทวโลเก นิพฺพตฺโต เทเวสุเยว สตฺตกฺขตฺตุํ อปราปรํ สํสริตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ. อิเมปิ อิธ น คหิตา, กาเลน เทเว, กาเลน มนุสฺเส สํสริตฺวา ปน อรหตฺตํ ปาปุณนฺโตว อิธ คหิโต, ตสฺมา ‘‘สตฺตกฺขตฺตุปรโม’’ติ อิทํ อิธฏฺฐกโวกิณฺณภวูปปตฺติกสุกฺขวิปสฺสกสฺส นามํ กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

有些须陀洹(sotāpanna)有轮回倾向，乐于轮回，在轮回中一再流转。例如给孤独(Anāthapiṇḍika)长者、毘舍佉(Visākhā)优婆夷(upāsikā)、小车(Cūḷaratha)天子、大车(Mahāratha)天子、多彩天子(Anekavaṇṇa devaputta)、帝释天王(Sakko devarājā)、龙授(Nāgadatta)天子，这些人有轮回倾向，乐于轮回，他们从一开始便清净六欲天，安住于色究竟天(Akaniṭṭhā)而般涅槃，这些不在此处所摄。不仅如此，若有人仅在人间轮回七次而证得阿罗汉果，或有人生于天界，仅在天界辗转轮回七次而证得阿罗汉果，这些也不在此处所摄。此处所摄者，是时而于天界、时而于人间轮回后证得阿罗汉果的人。因此，当知“最多七次”(sattakkhattuparamo)是此处所说，其生处夹杂（于人天），乃纯观行者(sukkhavipassaka)之名。

‘‘สกิเทว อิมํ โลกํ อาคนฺตฺวา’’ติ (ปุ. ป. ๓๔) วจนโต ปญฺจสุ สกทาคามีสุ จตฺตาโร วชฺเชตฺวา เอโกว คหิโต. เอกจฺโจ หิ อิธ สกทาคามิผลํ ปตฺวา อิเธว ปรินิพฺพายติ, เอกจฺโจ อิธ ปตฺวา เทวโลเก ปรินิพฺพายติ[Pg.191], เอกจฺโจ เทวโลเก ปตฺวา ตตฺเถว ปรินิพฺพายติ, เอกจฺโจ เทวโลเก ปตฺวา อิธูปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายติ. อิเม จตฺตาโรปิ อิธ น คหิตา. โย ปน อิธ ปตฺวา เทวโลเก ยาวตายุกํ วสิตฺวา ปุน อิธูปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสติ, อยํ เอโกว อิธ คหิโตติ เวทิตพฺโพ.

依据“仅来此世间一次”(《人施设论》34)之说，在五种一来者(sakadāgāmī)中，除去四种，仅取一种。即：有一种在此世证得一来果后，即在此世般涅槃；有一种在此世证得后，于天界般涅槃；有一种于天界证得后，即在天界般涅槃；有一种于天界证得后，再生于此世而般涅槃。这四种皆不在此处所摄。而有一种在此世证得后，于天界住满寿元，再投生此世而般涅槃者，当知唯有此一种为此处所摄。

อิทานิ ตสฺส ปเภทํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตีสุ ปน วิโมกฺเขสู’’ติอาทิมาห. อิมสฺส ปน สกทาคามิโน เอกพีชินา สทฺธึ กึ นานากรณนฺติ? เอกพีชิสฺส เอกาว ปฏิสนฺธิ, สกทาคามิสฺส ทฺเว ปฏิสนฺธิโย, อิทํ เตสํ นานากรณํ. สุญฺญตวิโมกฺเขน วิมุตฺตขีณาสโว ปฏิปทาวเสน จตุพฺพิโธ โหติ, ตถา อนิมิตฺตอปฺปณิหิตวิโมกฺเขหีติ เอวํ ทฺวาทส อรหนฺตา โหนฺตีติ อาห ‘‘ยถา ปน สกทาคามิโน, ตเถว อรหนฺโต ทฺวาทส เวทิตพฺพา’’ติ. อฏฺฐมนวมทสมานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

现在为示其差别，而说“于三解脱(vimokkha)中”等。然而，此一来者(sakadāgāmī)与一种子(ekabījī)有何不同？一种子仅有一次结生(paṭisandhi)，一来者有二次结生，此即其差别。由空解脱(suññatavimokkha)而解脱的漏尽者(khīṇāsava)，依行道(paṭipadā)分为四种；同样，由无相解脱(animittavimokkha)与无愿解脱(appaṇihitavimokkha)而解脱者亦然，如是共有十二种阿罗汉(arahanta)。故说：“如一来者，当知阿罗汉亦有十二种。”第八、九、十句义理明显。

ทุติยสิกฺขาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二学处经等释义终。

๑๑. สงฺกวาสุตฺตวณฺณนา

11. 僧伽婆经释义

๙๒. เอกาทสเม วิหารปฏิพทฺธนวกมฺมาทิภารํ หรติ ปวตฺเตตีติ ภารหาโร. เตเนวาห ‘‘นเว อาวาเส สมุฏฺฐาเปติ, ปุราเณ ปฏิชคฺคตี’’ติ. สิกฺขิตพฺพโต สิกฺขา, ปชฺชิตพฺพโต, ปชฺชนฺติ เอเตหีติ วา ปทานิ, สิกฺขาเยว ปทานิ สิกฺขาปทานีติ อาห ‘‘สิกฺขาสงฺขาเตหิ ปเทหี’’ติ. ทสฺเสตีติ ปจฺจกฺขโต ทสฺเสติ, หตฺถามลกํ วิย ปากเฏ วิภูเต กตฺวา วิภาเวติ. คณฺหาเปตีติ เต ธมฺเม มนสา อนุปกฺขิเต ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺเธ กาเรนฺโต อุคฺคณฺหาเปติ. สมุสฺสาเหตีติ สมาธิมฺหิ อุสฺสาหํ ชเนติ. ปฏิลทฺธคุเณหีติ ตาย เทสนาย ตนฺนิสฺสยปจฺจตฺตปุริสกาเรน จ เตสํ ปฏิวิทฺธคุเณหิ. โวทาเปตีติ เตสํ จิตฺตสนฺตานํ อสฺสทฺธิยาทิกิเลสมลาปคมเนน ปภสฺสรํ กโรติ. สณฺหํ สณฺหํ กเถตีติ อติวิย สุขุมํ กตฺวา กเถติ.

92. 第十一，承担、推动与住处相关的新建工程等事务，故为“担荷者”(bhārahāra)。因此说：“新建住所，修缮旧所。”应学故为“学”(sikkhā)；应行故，或依此而行故为“句”(pada)。学即是句，故为“学处”(sikkhāpada)。因此说“以名为学之诸句”。“显示”(dasseti)，即直接展示，如掌中庵摩罗果，令其显现、明了。“令受持”(gaṇhāpeti)，即使诸法于心中无碍，以正见善通达，令其领受。“激发”(samussāheti)，即于定中生起热忱。“由已得之德”(paṭiladdhaguṇehi)，即由彼说法，并依此而作个人努力，由他们所证悟之德。“令清净”(vodāpeti)，即通过去除不信等烦恼垢，令其心相续明净。“细微说”(saṇhaṃ saṇhaṃ katheti)，即以极其微细的方式而说。

อจฺจยนํ สาธุมริยาทํ มทฺทิตฺวา วีติกฺกมนํ อจฺจโยติ อาห ‘‘อปราโธ’’ติ. อจฺเจติ อติกฺกมติ เอเตนาติ วา อจฺจโย, วีติกฺกมสฺส ปวตฺตนโก อกุสลธมฺโม. โส เอว อปรชฺฌติ เอเตนาติ อปราโธ. โส หิ อปรชฺฌนฺตํ ปุริสํ อธิภวิตฺวา ปวตฺตติ. เตนาห ‘‘อติกฺกมฺม [Pg.192] อธิภวิตฺวา ปวตฺโต’’ติ. ปฏิคฺคณฺหาตูติ อธิวาสนวเสน สมฺปฏิจฺฉตูติ อตฺโถติ อาห ‘‘ขมตู’’ติ. สเทวเกน โลเกน นิสฺสรณนฺติ อรณียโต อริโย, ตถาคโตติ อาห ‘‘อริยสฺส วินเยติ พุทฺธสฺส ภควโต สาสเน’’ติ. ปุคฺคลาธิฏฺฐานํ กโรนฺโตติ กามํ ‘‘วุทฺธิ เหสา’’ติ ธมฺมาธิฏฺฐานวเสน วากฺยํ อารทฺธํ, ตถาปิ เทสนํ ปน ปุคฺคลาธิฏฺฐานํ กโรนฺโต ‘‘สํวรํ อาปชฺชตี’’ติ อาหาติ โยชนา.

“过”(accaya)，即毁坏善规、逾越，故说为“罪”(aparādha)。或因此而超越、违犯，故为“过”，是令违犯发生的不善法。又因此而犯罪，故为“罪”。它确实是压制犯罪之人而转起，因此说“违越、压制而转起”。“请接受”(paṭiggaṇhātu)，意为以忍受而领受，故说为“请宽恕”(khamatu)。“于圣者之律中”，即于佛陀、世尊(Bhagavā)的教法中，圣者(ariya)乃因远离(araṇa)而得名，如来亦然，此教法是出离(nissaraṇa)有天之世间。“作个人意趣”(puggalādhiṭṭhānaṃ karonto)，即虽然是以“此是增长”等法意趣(dhammādhiṭṭhāna)而开始说法，但说法时却是作个人意趣，故说“进入防护”(saṃvaraṃ āpajjatī)，应如是连结。

สงฺกวาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

僧伽婆经释义终。

สมณวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

沙门品释义终。

(๑๐) ๕. โลณกปลฺลวคฺโค

(10) 5. 盐块品

๑. อจฺจายิกสุตฺตวณฺณนา

1. 急迫经释义

๙๓. ปญฺจมสฺส ปฐเม อติปาติกานีติ สีฆํ ปวตฺเตตพฺพานิ. กรณียานีติ เอตฺถ อวสฺสเก อนียสทฺโท ทฏฺฐพฺโพติ อาห ‘‘อวสฺสกิจฺจานี’’ติ. นิกฺขนฺตเสตงฺกุรานีติ พีชโต นิกฺขนฺตเสตงฺกุรานิ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

93. 第五品第一经中，“紧急”(atipātika)即应速行之事。“应作”(karaṇīya)一词中，应见“anīya”有“必须”之义，故说为“必须之务”(avassakicca)。“已出白芽”(nikkhantasetaṅkura)即从种子中已出白芽。其余文义自明。

อจฺจายิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

急迫经释义终。

๒. ปวิเวกสุตฺตวณฺณนา

2. 远离经释义

๙๔. ทุติเย สาเณหิ วาเกหิ นิพฺพตฺติตานิ สาณานิ. มิสฺสสาณานิ มสาณานิ น ภงฺคานิ. เอรกติณาทีนีติ อาทิ-สทฺเทน อกฺกมกจิกทลิวากาทีนํ สงฺคโห. เอรกาทีหิ กตานิ หิ ฉวานิ ลามกานิ ทุสฺสานีติ ‘‘ฉวทุสฺสานี’’ติ วตฺตพฺพตํ ลภนฺติ. กุณฺฑกนฺติ ตนุตรํ ตณฺฑุลปฺปกรณํ. ปญฺจ ทุสฺสีลฺยานีติ ปาณาติปาตาทีนิ ปญฺจ. จตฺตาโร อาสวาติ กามาสวาทโย จตฺตาโร อาสวา. สีลคฺคปฺปตฺโตติ สีเลน, สีลสฺส วา อคฺคปฺปตฺโต.

94. 第二经中，“麻布”(sāṇa)是由麻或树皮所制。“粗麻布”(masāṇa)是混纺麻布，非纯麻。“伊兰草等”(erakatiṇādi)中，“等”字摄入阿迦摩迦(akkamaka)、迦基迦达利(kacikadali)树皮等。由伊兰草等所制的粗劣布料，得名为“劣布”(chavadussa)。“糠”(kuṇḍaka)是较细的米糠。“五恶戒”(pañca dussīlyāni)即杀生等五种。“四漏”(cattāro āsavā)即欲漏等四漏。“达戒之顶”(sīlaggappatto)即以戒，或于戒，达到顶点。

ปวิเวกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

远离经释义终。

๓. สรทสุตฺตวณฺณนา

3. 舍罗达经释义

๙๕. ตติเย [Pg.193] วิทฺเธติ ทูรีภูเต. ทูรภาโว จ อากาสสฺส วลาหกวิคเมน โหตีติ อาห ‘‘วลาหกวิคเมน ทูรีภูเต’’ติ. เตเนว หิ ‘‘วิทฺเธ วิคตวลาหเก’’ติ วุตฺตํ. นภํ อพฺภุสฺสกฺกมาโนติ อากาสํ อภิลงฺฆนฺโต. อิมินา ตรุณสูริยภาโว ทสฺสิโต. นาติทูโรทิเต หิ อาทิจฺเจ ตรุณสูริยสมญฺญา. ทุวิธเมวสฺส สํโยชนํ นตฺถีติ โอรมฺภาคิยอุทฺธมฺภาคิยวเสน ทุวิธมฺปิ สํโยชนํ อสฺส ปฐมชฺฌานลาภิโน อริยสาวกสฺส นตฺถิ. กสฺมา ปนสฺส อุทฺธมฺภาคิยสํโยชนมฺปิ นตฺถีติ วุตฺตํ. โอรมฺภาคิยสํโยชนานเมว เหตฺถ ปหานํ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อิตรมฺปี’’ติอาทิ, อิตรํ อุทฺธมฺภาคิยสํโยชนํ ปุน อิมํ โลกํ ปฏิสนฺธิวเสน อาเนตุํ อสมตฺถตาย นตฺถีติ วุตฺตนฺติ อตฺโถ. ฌานลาภิโน หิ สพฺเพปิ อริยา พฺรหฺมโลกูปปนฺนา เหฏฺฐา น อุปฺปชฺชนฺติ, อุทฺธํ อุทฺธํ อุปฺปชฺชนฺตาปิ เวหปฺผลํ อกนิฏฺฐํ ภวคฺคญฺจ ปตฺวา น ปุนญฺญตฺถ ชายนฺติ, ตตฺถ ตตฺเถว อรหตฺตํ ปตฺวา ปรินิพฺพายนฺติ. เตเนวาห ‘‘อิมสฺมึ สุตฺเต ฌานานาคามี นาม กถิโต’’ติ. ฌานวเสน หิ เหฏฺฐา น อาคจฺฉตีติ ฌานานาคามี.

95. 于第三（经）中，“viddhe”意为远离。天空因云散而遥远，故说“因云散而远离”。因此说“viddhe vigatavalāhake”（远离，无云）。“Nabhaṃ abbhussakkamāno”意为升上天空。此句显示了初阳的景象，因为太阳升起未远时，名为“初阳”。对于已证得初禅的圣弟子，两种结皆无，即下分结(orambhāgiya-saṃyojana)与上分结(uddhambhāgiya-saṃyojana)皆无。为何说其上分结亦无呢？因为此处仅说断除下分结，而“其余”的上分结也因无法使其再来此世受生，故说为无。得禅那的圣者若生于梵天界，则不再下生；即使辗转上生至广果天(vehapphala)、色究竟天(akaniṭṭhā)乃至有顶天(bhavagga)，亦不再生于他处，即于彼处证得阿拉汉果而般涅槃。因此说：“此经所说者名为禅那不还者(jhānānāgāmī)。”因依于禅那不再来下界，故名“禅那不还者”。

สรทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

舍罗达经释义终。

๔. ปริสาสุตฺตวณฺณนา

4. 集会经释义

๙๖. จตุตฺเถ ปจฺจยพาหุลฺลิกาติ จีวราทิพาหุลฺลาย ปฏิปนฺนา. อวีตตณฺหตาย หิ ตํ ตํ ปริกฺขารชาตํ พหุํ ลนฺติ อาทิยนฺตีติ พหุลา, เต เอว พาหุลิกา ยถา ‘‘เวนยิโก’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๔๖; อ. นิ. ๘.๑๑; ปารา. ๘). เต ปจฺจยพาหุลฺลาย ยุตฺตปฺปยุตฺตา โหนฺตีติ จีวราทิพาหุลฺลาย ปฏิปนฺนา นาม โหนฺติ. สิกฺขาย อคารวภาวโต สิถิลํ อคาฬฺหํ คณฺหนฺตีติ สาถลิกา. สิถิลนฺติ จ ภาวนปุํสกนิทฺเทโส. สิถิลสทฺเทน สมานตฺถสฺส สถลสทฺทสฺส วเสน สาถลิกาติ ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อวคมนฏฺเฐนาติ อโธคมนฏฺเฐน, โอรมฺภาคิยภาเวนาติ อตฺโถ. นิกฺขิตฺตธุราติ โอโรปิตธุรา อุชฺชิตุสฺสาหา. อุปธิวิเวโก นิพฺพานํ. ทุวิธมฺปิ วีริยนฺติ กายิกํ เจตสิกญฺจ วีริยํ.

96. 于第四（经）中，“资具贪多者”(paccayabāhullikā)即是行于衣等资具丰足者。因为未断贪爱，他们多取多求种种资具，故称为“贪多者”(bahulā)，他们即是“贪多者”(bāhulikā)，如“毗奈耶者”(venayiko)。他们致力于资具的丰足，故名为行于衣等资具丰足者。因于学处不敬，他们松散地受持，故名“松懈者”(sāthalikā)。“松散”(sithila)是中性的状态词。当知“松懈者”一词，是依与“sithila”同义的“sathala”一词而构成。“下堕之义”(avagamanaṭṭhena)即是向下之义，意即下分结的状态。“放下重担”(nikkhittadhurā)即卸下重担、放弃努力。“诸依的远离”(upadhiviveko)即是涅槃。“两种精进”指身精进与心精进。

ภณฺฑนํ [Pg.194] ชาตํ เอเตสนฺติ ภณฺฑนชาตา. วิเสสนสฺส ปรนิปาตวเสน เจตํ วุตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ปน วิเสสนสฺส ปุพฺพนิปาตวเสเนว อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ชาตภณฺฑนา’’ติ อาห. กลโห ชาโต เอเตสนฺติ กลหชาตาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. กลหสฺส ปุพฺพภาโคติ กลหสฺส เหตุภูตา ปฏิภาคา ตํสทิสี จ อนิฏฺฐกิริยา. หตฺถปรามาสาทิวเสนาติ กุชฺฌิตฺวา อญฺญมญฺญสฺส หตฺเถ คเหตฺวา ปลปนอจฺฉินฺทนาทิวเสน. ‘‘อยํ ธมฺโม, นายํ ธมฺโม’’ติอาทินา วิรุทฺธวาทภูตํ วิวาทํ อาปนฺนาติ วิวาทปนฺนา. เตนาห ‘‘วิรุทฺธวาทํ อาปนฺนา’’ติ. มุขสนฺนิสฺสิตตาย วาจา อิธ ‘‘มุข’’นฺติ อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘ผรุสา วาจา มุขสตฺติโย’’ติ.

“诤论已生起于彼等”，故为“生诤论者”(bhaṇḍanajātā)。此为形容词后置的用法。但在义注中，则以形容词前置的方式解释其义，而说为“已生诤论”(jātabhaṇḍanā)。“争斗已生起于彼等”，故为“生争斗者”(kalahajātā)，此处亦同理。“争斗的前行”(kalahassa pubbabhāgo)是指成为争斗之因的对应部分、类似行为及不悦意的举动。“以手触碰等方式”是指，因愤怒而互相执手、争吵、抢夺等。陷入“这是法，这不是法”等对立言论的争论，故为“陷入争论者”(vivādāpannā)。因此说“陷入对立的言论”。此处，言语因依于口，故以“口”(mukha)称之，是故说“粗恶语是口中箭”(pharusā vācā mukhasattiyo)。

สติปิ อุภเยสํ กลาปานํ ปรมตฺถโต เภเท ปจุรชเนหิ ปน ทุวิญฺเญยฺยนานตฺตํ ขีโรทกสมฺโมทิตํ อจฺจนฺตเมตํ สํสฏฺฐํ วิย หุตฺวา ติฏฺฐตีติ อาห ‘‘ขีโรทกํ วิย ภูตา’’ติ. ยถา ขีรญฺจ อุทกญฺจ อญฺญมญฺญํ สํสนฺทติ, วิสุํ น โหติ, เอกตฺตํ วิย อุเปติ, เอวํ สามคฺคิวเสน เอกตฺตูปคตจิตฺตุปฺปาทาติ อตฺโถ. เมตฺตจิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา โอโลกนํ จกฺขูนิ วิย จกฺขูนิ นามาติ อาห ‘‘อุปสนฺเตหิ เมตฺตจกฺขูหี’’ติ. ปิยภาวทีปกานิ หิ จกฺขูนิ ปิยจกฺขูนิ. ปมุทิตสฺส ปีติ ชายตีติ ปโมทปจฺจยพลวปีติมาห. ปญฺจวณฺณา ปีติ อุปฺปชฺชตีติ ขุทฺทิกาทิเภเทน ปญฺจปฺปการา ปีติ อุปฺปชฺชติ. ปีติมนสฺสาติ ตาย ปีติยา ปีณิตมนสฺส, ปสฺสทฺธิอาวเหหิ อุฬาเรหิ ปีติเวเคหิ ตินฺตจิตฺตสฺสาติ อตฺโถ. วิคตทรโถติ กิเลสปริฬาหานํ ทูรีภาเวน วูปสนฺตทรโถ.

即使二聚于胜义中有别，然其差别难为众人所了知，如乳水交融，极其混合而住，故说“如乳水般”。犹如乳与水相互和合，不相分离，似成一体，如是，因和合而心识生起，趋于一体，此即其义。建立慈心而看，此看即名为眼，如眼一般，故说“以寂静慈眼”。显示喜爱之情的眼即是喜爱之眼。“喜悦者生喜”，故说由喜悦为缘而有强盛的喜。“五色喜生起”，即依小等等差别而有五种喜生起。“喜意者”(pītimanassa)意即其心因彼喜而满足，其心为带来轻安的殊胜喜浪所浸润。“离恼者”(vigatadaratho)即因诸烦恼热恼的远离而恼患寂止。

เกน อุทเกน ทาริโต ปพฺพตปฺปเทโสติ กตฺวา อาห ‘‘กนฺทโร นามา’’ติอาทิ. อุทกสฺส ยถานินฺนํ ปวตฺติยา นทินิพฺพตฺตนภาเวน ‘‘นทิกุญฺโช’’ติปิ วุจฺจติ. สาวฏฺฏา นทิโย ปทรา. อฏฺฐ มาเสติ เหมนฺตคิมฺหอุตุวเสน อฏฺฐ มาเส. ขุทฺทกา อุทกวาหินิโย สาขา วิยาติ สาขา. ขุทฺทกโสพฺภา กุสุพฺภา โอการสฺส อุการํ กตฺวา. ยตฺถ อุปริ อุนฺนตปฺปเทสโต อุทกํ อาคนฺตฺวา ติฏฺฐติ เจว สนฺทติ จ, เต [Pg.195] กุสุพฺภา ขุทฺทกอาวาฏา. ขุทฺทกนทิโยติ ปพฺพตปาทาทิโต นิกฺขนฺตา ขุทฺทกา นทิโย.

“被水冲开的山地”，故说“名为山洞”(kandaro)等。因水顺低处流动而形成河流，故亦称“河湾”(nadikuñjo)。有漩涡的河即是裂缝(padarā)。“八个月”(aṭṭha māse)即依冬季与夏季而有八个月。小水流如树枝，故名“支流”(sākhā)。小坑(khuddakasobbhā)即是kusubbhā，是将o音转为u音而成。水从高处流来，既停留又流动之处，那些kusubbhā即是小坑。“小河”(khuddakanadiyo)即是从山脚等处流出的小河。

ปริสาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

集会经释义终。

๕-๗. ปฐมอาชานียสุตฺตาทิวณฺณนา

5-7. 初善马经等释义

๙๗-๙๙. ปญฺจเม อนุจฺฉวิโกติ รญฺโญ ปริภุญฺชนโยคฺโค. หตฺถปาทาทิองฺคสมตายาติ หตฺถปาทาทิอวยวสมตาย, รญฺโญ วา เสนาย องฺคภูตตฺตา รญฺโญ องฺคนฺติ วุจฺจติ. อาเนตฺวา หุนิตพฺพนฺติ อาหุนํ, อาหุตีติ อตฺถโต เอกนฺติ อาห ‘‘อาหุติสงฺขาตํ ปิณฺฑปาต’’นฺติ. ทูรโตปิ อาเนตฺวา สีลวนฺเตสุ ทาตพฺพสฺเสตํ อธิวจนํ. ปิณฺฑปาตนฺติ จ นิทสฺสนมตฺตํ. อาเนตฺวา หุนิตพฺพานญฺหิ จีวราทีนํ จตุนฺนํ ปจฺจยานเมตํ อธิวจนํ อาหุนนฺติ. ตํ อรหตีติ อาหุเนยฺโย. ปฏิคฺคเหตุํ ยุตฺโตติ ตสฺส มหปฺผลภาวกรณโต ปฏิคฺคณฺหิตุํ อนุจฺฉวิโก.

97-99. 于第五（经）中，“适合”(anucchaviko)即适合国王使用。“手足等肢体匀称”(hatthapādādiaṅgasamatāya)即手足等身体部分匀称，或因是国王军队的组成部分，故称为国王的肢体。“应带来供养”(ānetvā hunitabbaṃ)故为“供品”(āhunaṃ)，与“献祭”(āhuti)意义相同，故说“名为‘献祭’的‘施食’”。此为“应带来布施给具戒者，即使从远处”的同义词。“施食”仅是示例，此为对衣等四种资具中应带来供养者的同义词，即“供品”。值得领受它，故为“应供者”(āhuneyyo)。“适合领受”，因能令其产生大果报，故适合领受。

ปาหุนกภตฺตสฺสาติ ทิสวิทิสโต อาคตานํ ปิยมนาปานํ ญาติมิตฺตานํ อตฺถาย สกฺกาเร ปฏิยตฺตสฺส อาคนฺตุกภตฺตสฺส. ตญฺหิ ฐเปตฺวา เต ตถารูเป ปาหุนเก สงฺฆสฺเสว ทาตุํ ยุตฺตํ, สงฺโฆว ตํ ปฏิคฺคเหตุํ ยุตฺโต. สงฺฆสทิโส หิ ปาหุนโก นตฺถิ. ตถา เหส เอกสฺมึ พุทฺธนฺตเร วีติวตฺเต ทิสฺสติ, กทาจิ อสงฺขฺเยยฺเยปิ กปฺเป วีติวตฺเต. อพฺโพกิณฺณญฺจ ปิยมนาปตาทิกเรหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต. เอวํ ปาหุนมสฺส ทาตุํ ยุตฺตํ, ปาหุนญฺจ ปฏิคฺคเหตุํ ยุตฺโตติ ปาหุเนยฺโย. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย ‘‘ญาติมิตฺตา วิปฺปวุฏฺฐา น จิรสฺเสว สมาคจฺฉนฺติ, อนวฏฺฐิตา จ เตสุ ปิยมนาปตา, น เอวมริยสงฺโฆ, ตสฺมา สงฺโฆว ปาหุเนยฺโย’’ติ.

“宾客食”(pāhunakabhattassa)即是为从四方四维而来的可爱可意的亲朋好友所恭敬准备的宾客食。撇开那样的一些宾客，只应将它布施给僧团，只有僧团才适合领受它。实无宾客能与僧团相比。同样地，他（僧团）于一佛期间过后，乃至有时于无量劫过后，依然可见。且不间断地具足能引生可爱可意等法。如是，适合对他布施宾客食，亦适合领受宾客食，故为“应受宾供者”(pāhuneyyo)。此中之意为：“亲朋好友远离，不久才相会，且对他们的可爱可意之情亦不稳定，圣僧团则不然，因此只有僧团才是应受宾供者。”

ทกฺขนฺติ เอตาย สตฺตา ยถาธิปฺเปตาหิ สมฺปตฺตีหิ วฑฺฒนฺตีติ ทกฺขิณา, ปรโลกํ สทฺทหิตฺวา ทานํ. ตํ ทกฺขิณํ อรหติ, ทกฺขิณาย วา หิโต ยสฺมา มหปฺผลกรณตาย วิโสเธตีติ ทกฺขิเณยฺโย.

“众生依此而于所欲之成就中增长、强盛”，故为“布施”(dakkhiṇā)，即信有他世而行之布施。值得领受彼布施，或于布施有益，且因能令其产生大果报而净化之，故为“应受施者”(dakkhiṇeyyo)。

ปุญฺญตฺถิเกหิ อญฺชลิ กรณีโย เอตฺถาติ อญฺชลิกรณีโย. อุโภ เหตฺถ สิรสิ ปติฏฺฐาเปตฺวา สพฺพโลเกน กยิรมานํ อญฺชลิกมฺมํ อรหตีติ [Pg.196] วา อญฺชลิกรณีโย. เตนาห ‘‘อญฺชลิปคฺคหณสฺส อนุจฺฉวิโก’’ติ.

“应合掌”(añjalikaraṇīyo)指求福者应于此合掌。或者，双手合十置于头顶，值得接受一切世人所作的合掌之业，故为“应合掌”。因此（经中）说：“适合接受合掌”。

ยทิปิ ปาฬิยํ ‘‘อนุตฺตร’’นฺติ วุตฺตํ, นตฺถิ อิโต อุตฺตรํ วิสิฏฺฐนฺติ หิ อนุตฺตรํ, สมมฺปิสฺส ปน นตฺถีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อสทิส’’นฺติ อาห. ขิตฺตํ วุตฺตํ พีชํ มหปฺผลภาวกรเณน ตายติ รกฺขติ, ขิปนฺติ วปนฺติ เอตฺถ พีชานีติ วา เขตฺตํ, เกทาราทิ, เขตฺตํ วิย เขตฺตํ, ปุญฺญานํ เขตฺตํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ. ยถา หิ รญฺโญ วา อมจฺจสฺส วา สาลีนํ วา ยวานํ วา วิรุหนฏฺฐานํ ‘‘รญฺโญ สาลิกฺเขตํ ยวกฺเขต’’นฺติ วุจฺจติ, เอวํ สงฺโฆ สพฺพโลกสฺส ปุญฺญานํ วิรุหนฏฺฐานํ. สงฺฆํ นิสฺสาย หิ โลกสฺส นานปฺปการหิตสุขสํวตฺตนิกานิ ปุญฺญานิ วิรุหนฺติ, ตสฺมา สงฺโฆ อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺส. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ฉฏฺฐสตฺตมานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

圣典中虽说“无上”(anuttara)，即没有比此更殊胜者；但为表明亦无与之等同者，故说“无等”(asadisa)。播下的种子，因能成就大果而得到护持；或于此处播种，故为“田”(khettaṃ)，如稻田等。如田是田，功德之田即“福田”(puññakkhettaṃ)。譬如国王或大臣种植稻谷、大麦之处，被称为“国王的稻田”、“大麦田”；同样地，僧团是一切世间功德生长之处。实因依止僧团，世间种种导向利益安乐的功德得以生长，是故僧团是世间无上的福田。其余部分易于了知。第六、七颂义亦明显。

ปฐมอาชานียสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《初善马经》等释义终。

๘. โปตฺถกสุตฺตวณฺณนา

8. 布经释义

๑๐๐. อฏฺฐเม นโวติ นววายิโม. เตนาห ‘‘กรณํ อุปาทาย วุจฺจตี’’ติ. วากมยวตฺถนฺติ สาณาทิวากสาฏกํ. ทุพฺพณฺโณติ วิวณฺโณ. ทุกฺขสมฺผสฺโสติ ขรสมฺผสฺโส. อปฺปํ อคฺฆตีติ อปฺปคฺโฆ. อติพหุํ อคฺฆนฺโต กหาปณคฺฆนโก โหติ. ปริโภคมชฺฌิโมติ ปริโภคกาลวเสน มชฺฌิโม. โส หิ นวภาวํ อติกฺกมิตฺวา ชิณฺณภาวํ อปฺปตฺโต มชฺเฌ ปริโภคกาเลปิ ทุพฺพณฺโณ จ ทุกฺขสมฺผสฺโส จ อปฺปคฺโฆเยว โหติ. อติพหุํ อคฺฆนฺโต อฑฺฒํ อคฺฆติ, ชิณฺณกาเล ปน อฑฺฒมาสกํ วา กากณิกํ วา อคฺฆติ. อุกฺขลิปริปุญฺฉนนฺติ กาฬุกฺขลิปริปุญฺฉนํ. นโวติปิ อุปสมฺปทาย ปญฺจวสฺสกาลโต เหฏฺฐา ชาติยา สฏฺฐิวสฺโสปิ นโวเยว. ทุพฺพณฺณตายาติ สรีรวณฺเณนปิ คุณวณฺเณนปิ ทุพฺพณฺณตาย. ทุสฺสีลสฺส หิ ปริสมชฺเฌ นิตฺเตชตาย สรีรวณฺโณปิ น สมฺปชฺชติ, คุณวณฺเณน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. อฏฺฐกถายํ ปน สรีรวณฺเณน ทุพฺพณฺณตาปิ คุณวณฺณสฺส อภาเวน ทุพฺพณฺณตายาติ วุตฺตํ.

100. 第八经中，“新”(nava)即新织。因此说“依其制作而称”。“树皮衣”(vākamayavattha)即麻等树皮纤维所制之衣。“色泽不佳”(dubbaṇṇa)即无光彩。“触感不适”(dukkhasamphassa)即触感粗糙。“价值低”(appaggha)即不值钱。价值很高时，则值一个迦利沙盘(kahāpaṇa)。“使用中等”(paribhogamajjhima)即依使用时间为中等。此衣已过崭新阶段，未至陈旧，即便在使用中期，也已色泽不佳、触感粗糙，且价值低廉。价值很高时，值半个（迦利沙盘）；陈旧时，则值半个摩沙迦(māsaka)或一个迦迦尼迦(kākaṇika)。“拭臼布”(ukkhaliparipuñchana)即黑色拭臼布。“新学”(navo)指受具足戒(upasampadā)未满五年者，即便年届六十，亦称新学。“色泽不佳”指身色与德行之色皆不佳。破戒者于僧团中无有威德，身色亦不显，德行之色更无足道。然义注(aṭṭhakathā)中说：身色不佳亦因德行之色有亏。

เย โข ปนสฺสาติ เย โข ปน ตสฺส อุปฏฺฐากา วา ญาติมิตฺตาทโย วา เอตํ ปุคฺคลํ เสวนฺติ. เตสนฺติ เตสํ ปุคฺคลานํ ฉ สตฺถาเร เสวนฺตานํ [Pg.197] มิจฺฉาทิฏฺฐิกานํ วิย. เทวทตฺเต เสวนฺตานํ โกกาลิกาทีนํ วิย จ ตํ เสวนํ ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขาย โหติ. มชฺฌิโมติ ปญฺจวสฺสกาลโต ปฏฺฐาย ยาว นววสฺสกาลา มชฺฌิโม นาม. เถโรติ ทสวสฺสโต ปฏฺฐาย เถโร นาม. เอวมาหํสูติ เอวํ วทนฺติ. กึ นุ โข ตุยฺหนฺติ ตุยฺหํ พาลสฺส ภณิเตน โก อตฺโถติ วุตฺตํ โหติ. ตถารูปนฺติ ตถาชาติกํ ตถาสภาวํ อุกฺเขปนียกมฺมสฺส การณภูตํ.

“然而于彼”(Ye kho pan’assa)指那些服侍此人(puggala)者，或亲近此人的亲友等。“于彼等”(tesaṃ)指于那些人，如同亲近六师等邪见者，或如亲近提婆达多(Devadatta)、果嘎里咖(Kokālika)等人，此种亲近，长久以来只会导致无益与痛苦。“中腊”(majjhima)指从受具足戒五年起至九年者。“长老”(thera)指从十年起者。“如是说”(evamāhaṃsu)即他们如此说。“于汝何益”(kiṃ nu kho tuyhaṃ)意为此乃愚者之言，于汝何益。“如是类”(tathārūpa)指具有那种性质、那种自性，成为举罪羯磨(ukkhepanīyakamma)之因。

ตีหิ กปฺปาสอํสูหิ สุตฺตํ กนฺติตฺวา กตวตฺถนฺติ ตโย กปฺปาสอํสู คเหตฺวา กนฺติตสุตฺเตน วายิตํ สุขุมวตฺถํ, ตํ นววายิมํ อนคฺฆํ โหติ, ปริโภคมชฺฌิมํ วีสมฺปิ ตึสมฺปิ สหสฺสานิ อคฺฆติ, ชิณฺณกาเล, อฏฺฐปิ ทสปิ สหสฺสานิ อคฺฆติ.

“以三缕棉纤维纺线所织之布”(tīhi kappāsaaṃsūhi suttaṃ kantitvā katavatthaṃ)指取三缕棉纤维，以所纺之线织成的细软布。此新织之布为无价之宝，使用中期价值二、三万（钱），陈旧时亦值八千至一万（钱）。

เตสํ ตํ โหตีติ เตสํ สมฺมาสมฺพุทฺธาทโย เสวนฺตา วิย ตํ เสวนํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย โหติ. สมฺมาสมฺพุทฺธญฺหิ เอกํ นิสฺสาย ยาวชฺชกาลา มุจฺจนกสตฺตานํ ปมาณํ นตฺถิ, ตถา สาริปุตฺตตฺเถรมหาโมคฺคลฺลานตฺเถเร อวเสเส จ อสีติ มหาสาวเก นิสฺสาย สคฺคคตสตฺตานํ ปมาณํ นตฺถิ, ยาวชฺชกาลา เตสํ ทิฏฺฐานุคตึ ปฏิปนฺนสตฺตานมฺปิ ปมาณํ นตฺถิเยว. อาเธยฺยํ คจฺฉตีติ ตสฺส มหาเถรสฺส ตํ อตฺถนิสฺสิตํ วจนํ ยถา คนฺธกรณฺฑเก กาสิกวตฺถํ อาธาตพฺพตํ ฐเปตพฺพตํ คจฺฉติ, เอวํ อุตฺตมงฺเค สิรสฺมึ หทเย จ อาธาตพฺพตํ ฐเปตพฺพตํ คจฺฉติ.

“于彼等有此”(tesaṃ taṃ hoti)指他们如同亲近正等觉者等，此种亲近长久地导向利益与安乐。实因依止一位正等觉者，时至今日，得解脱的众生数量不可计量；同样，依止舍利弗(Sāriputta)长老、大目犍连(Mahāmoggallāna)长老及其余八十大弟子，生于天界的众生数量亦不可计量；时至今日，奉行其见解的众生数量亦不可计量。“堪受持”(ādheyyaṃ gacchati)指那位大长老依于义理之言，犹如迦尸(Kāsi)布应被置于香箧中，堪以放置、堪以保存；同样地，亦堪被顶戴于头，忆持于心。

โปตฺถกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《布经》释义终。

๙. โลณกปลฺลสุตฺตวณฺณนา

9. 盐块经释义

๑๐๑. นวเม ยถา ยถา กมฺมํ กโรตีติ เยน เยน ปกาเรน ปาณฆาตาทิปาปกมฺมํ กโรติ. วิปากํ ปฏิสํเวทิยเตวาติ อวธารเณน กมฺมสิทฺธิยํ ตพฺพิปากสฺส อปฺปวตฺติ นาม นตฺถีติ ทีเปติ. เตเนวาห ‘‘น หิ สกฺกา’’ติอาทิ. เอวํ สนฺตนฺติ ภุมฺมตฺเถ อุปโยควจนนฺติ อาห ‘‘เอวํ สนฺเต’’ติ. อภิสงฺขารวิญฺญาณนิโรเธนาติ กมฺมวิญฺญาณสฺส อายตึ อนุปฺปตฺติธมฺมตาปชฺชเนน.

101. 第九经中，“如是如是作业”(yathā yathā kammaṃ karoti)指以种种方式造作杀生等恶业。“必感受其果报”(vipākaṃ paṭisaṃvediyati eva)中的“必”(eva)是强调语气，表明业成就时，其果报不可能不现起。因此说“实不可能”等。“如是存在”(evaṃ santaṃ)是处格的用法，故说“如是存在时”(evaṃ sante)。“由行识之灭”(abhisaṅkhāraviññāṇanirodhena)指业识(kammaviññāṇa)证入未来不生之法性。

‘‘อยมฺปิ [Pg.198] โข กาโย เอวํธมฺโม เอวํภาวี เอวํอนตีโต’’ติอาทินา กายสฺส อสุภานิจฺจาทิอาการอนุปสฺสนา กายภาวนาติ อาห ‘‘กายานุปสฺสนาสงฺขาตาย ตาย ภาวนายา’’ติ. ราคาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน โทสโมหานํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘ราโค โข, อาวุโส, ปมาณกรโณ, โทโส ปมาณกรโณ, โมโห ปมาณกรโณ, เต ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ปหีนา อุจฺฉินฺนมูลา ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา อายตึ อนุปฺปาทธมฺมา’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๕๙) หิ วุตฺตํ.

以“此身亦具此法，有此性，不越乎此”等语，通过不净、无常等行相随观于身，即为修身(kāyabhāvanā)，故说“以彼名为身随观念之修习”。“贪等”(rāgādīnaṃ)中的“等”字，当知包含瞋与痴。如经中所说：“贤友(āvuso)，贪为量具，瞋为量具，痴为量具。彼等于漏尽比丘(bhikkhu)已断、已根绝，如断顶之多罗树，令其不有，未来不生。”

ยถา หิ ปพฺพตปาเท ปูติปณฺณสฺส อุทกํ นาม โหติ, กาฬวณฺณํ โอโลเกนฺตานํ พฺยามสตํ คมฺภีรํ วิย ขายติ, ยฏฺฐึ วา รชฺชุํ วา คเหตฺวา มินนฺตสฺส ปิฏฺฐิปาโททฺธรณมตฺตมฺปิ น โหติ, เอวเมว เอกจฺจสฺส ยาว ราคาทโย นุปฺปชฺชนฺติ, ตาว ตํ ปุคฺคลํ สญฺชานิตุํ น สกฺกา โหติ, โสตาปนฺโน วิย สกทาคามี วิย อนาคามี วิย จ ขายติ. ยทา ปนสฺส ราคาทโย อุปฺปชฺชนฺติ, ตทา รตฺโต ทุฏฺโฐ มูฬฺโหติ ปญฺญายติ. อิติ เต ราคาทโย ‘‘เอตฺตโก อย’’นฺติ ปุคฺคลสฺส ปมาณํ ทสฺเสนฺตาว อุปฺปชฺชนฺตีติ ปมาณกรณา นาม วุตฺตา.

譬如山脚下腐叶之水，其色黝黑，观者以为有百寻之深，然以杖或绳测之，却未及足背；同样地，于某些人(puggala)，乃至贪等未生起时，则无法识知此人，彼看似预流、一来、不还。然当其贪等生起，则知其为有贪、有瞋、有痴者。是故，彼贪等生起时，即显示“此人不过如此”，为该人作一测量，故说名为“量具”。

ชาเปตุนฺติ ชินธนํ กาตุํ. โสติ ราชา, มหามตฺโต วา. อสฺสาติ อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา ยาจนฺตสฺส. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

“令胜取”(jāpetuṃ)指成就胜者之财。“彼”(so)指国王或大臣。“于彼”(assa)指于合掌乞求者。其余于此义皆明显。

โลณกปลฺลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《盐块经》释义终。

๑๐. ปํสุโธวกสุตฺตวณฺณนา

10. 洗尘经释义

๑๐๒. ทสเม อนีหตโทสนฺติ อนปนีตถูลกาฬกํ. อนปนีตกสาวนฺติ อนปคตสุขุมกาฬกํ. ปหฏมตฺตนฺติ อาหฏมตฺตํ.

102. 第十经中，“未除瑕疵”(anīhatadosa)即未去除的粗黑点。“未除杂染”(anapanītakasāva)即未去除的细黑点。“仅被击打”(pahaṭamatta)即仅被带走(āhaṭamatta)。

ทสกุสลกมฺมปถวเสน อุปฺปนฺนํ จิตฺตํ จิตฺตเมว, วิปสฺสนาปาทกอฏฺฐสมาปตฺติจิตฺตํ วิปสฺสนาจิตฺตญฺจ ตโต จิตฺตโต อธิกํ จิตฺตนฺติ อธิจิตฺตนฺติ อาห ‘‘อธิจิตฺตนฺติ สมถวิปสฺสนาจิตฺต’’นฺติ. อนุยุตฺตสฺสาติ อนุปฺปนฺนสฺส อุปฺปาทนวเสน อุปฺปนฺนสฺส ปฏิพฺรูหนวเสน อนุ อนุ ยุตฺตสฺส, ตตฺถ ยุตฺตปฺปยุตฺตสฺสาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ปุเรภตฺตํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฺปฏิกฺกนฺโต [Pg.199] นิสีทนํ อาทาย ‘‘อสุกสฺมึ รุกฺขมูเล วา วนสณฺเฑ วา ปพฺภาเร วา สมณธมฺมํ กริสฺสามี’’ติ นิกฺขมนฺโตปิ ตตฺถ คนฺตฺวา หตฺเถหิ วา ปาเทหิ วา นิสชฺชฏฺฐานโต ติณปณฺณานิ อปเนนฺโตปิ อธิจิตฺตํ อนุยุตฺโตเยว. นิสีทิตฺวา ปน หตฺถปาเท โธวิตฺวา มูลกมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ภาวนํ อนุยุญฺชนฺโต ภาวนาย อปฺปนํ อปฺปตฺตายปิ อธิจิตฺตมนุยุตฺโตเยว ตทตฺเถนปิ ตํสทฺทโวหารโต. จิตฺตสมฺปนฺโนติ ธมฺมจิตฺตสฺส สมนฺนาคตตฺตา สมฺปนฺนจิตฺโต. ปณฺฑิตชาติโกติ ปณฺฑิตสภาโว.

依十善业道而生之心即是心，作为观(vipassanā)基础的八定心与观心，较彼心更殊胜之心称为增上心，故说“增上心是止观心”。所谓“勤修”(anuyuttassa)是指，对于未生起的（善法）令其生起，对于已生起的（善法）令其增长，如是不断勤修，此处意为精勤相应。在此，比丘上午乞食完毕，午后用斋后，拿着坐具思惟：“我当于某树下、林中或山岩处修习沙门法”，即便只是前往彼处，或用手脚拂去坐处之草叶，亦属勤修增上心。乃至坐定后，洗净手脚，取根本业处而修习禅那，纵使尚未证得安止，亦属勤修增上心，因此，在此意义上亦可作此说。“心具足”(cittasampanno)是指，因具足法心，故为心具足。“生来聪慧”(paṇḍitajātiko)是指，天性聪慧。

กาเม อารพฺภาติ วตฺถุกาเม อารพฺภ. กามราคสงฺขาเตน วา กาเมน ปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก กามวิตกฺโก. พฺยาปชฺชติ จิตฺตํ เอเตนาติ พฺยาปาโท, โทโส. วิหึสนฺติ เอตาย สตฺเต, วิหึสนํ วา เตสํ เอตนฺติ วิหึสา, ปเรสํ วิเหฐนากาเรน ปวตฺตสฺส กรุณาปฏิปกฺขสฺส ปาปธมฺมสฺเสตํ อธิวจนํ. ญาตเก อารพฺภ อุปฺปนฺโน วิตกฺโกติ ญาตเก อารพฺภ เคหสฺสิตเปมวเสน อุปฺปนฺโน วิตกฺโก. ชนปทมารพฺภ อุปฺปนฺโน วิตกฺโกติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อโห วต มํ…เป… อุปฺปนฺโน วิตกฺโกติ ‘‘อโห วต มํ ปเร น อวชาเนยฺยุํ, น เหฏฺฐา กตฺวา มญฺเญยฺยุํ, ปาสาณจฺฉตฺตํ วิย ครุํ กเรยฺยุ’’นฺติ เอวํ อุปฺปนฺนวิตกฺโก. ทสวิปสฺสนุปกฺกิเลสวิตกฺกาติ โอภาสาทิทสวิปสฺสนุปกฺกิเลเส อารพฺภ อุปฺปนฺนวิตกฺกา.

“缘于诸欲”(kāme ārabbha)是指缘于事欲(vatthukāma)。或者，与称为欲贪(kāmarāga)之欲相应的寻，是为欲寻(kāmavitakka)。“心由此而嗔”(byāpajjati cittaṃ etena)是为嗔恚(byāpādo)，即是嗔(doso)。“以此伤害众生”(vihiṃsanti etāya satte)，或“以此伤害他们”(vihiṃsanaṃ vā tesaṃ etaṃ)是为伤害(vihiṃsā)，此乃以损害他人方式生起、与悲(karuṇā)相违之恶法(pāpadhamma)的同义词。“缘亲属而生之寻”是指缘于亲属，依在家之爱(gehassitapema)而生起的寻。“缘国土而生之寻”于此亦同理。“‘啊，愿我……’而生之寻”是指‘啊，愿他人不轻视我，不小看我，如敬石伞(pāsāṇacchatta)般尊重我’，如是生起的寻。“十观染寻”(dasavipassanupakkilesavitakkā)是指缘于光明(obhāsa)等十种观的染污(vipassanupakkilesa)而生起的寻。

อวสิฏฺฐา ธมฺมวิตกฺกา เอตสฺสาติ อวสิฏฺฐธมฺมวิตกฺโก, วิปสฺสนาสมาธิ. น เอกคฺคภาวปฺปตฺโต น เอกคฺคตํ ปตฺโต. เอกํ อุเทตีติ หิ เอโกทิ, ปฏิปกฺเขหิ อนภิภูตตฺตา อคฺคํ เสฏฺฐํ หุตฺวา อุเทตีติ อตฺโถ. เสฏฺโฐปิ หิ โลเก เอโกติ วุจฺจติ, เอกสฺมึ อารมฺมเณ สมาธานวเสน ปวตฺตจิตฺตสฺเสตํ อธิวจนํ. เอโกทิสฺส ภาโว เอโกทิภาโว, เอกคฺคตาเยตํ อธิวจนํ.

“于此有剩余的法寻”(Avasiṭṭhā dhammavitakkā etassa)即是剩余法寻(avasiṭṭhadhammavitakko)，指观定(vipassanāsamādhi)。“未达一境性”(na ekaggabhāvappatto)即未达一境性(ekaggatā)。“唯一地生起”(ekaṃ udeti)故为独一(ekodi)，意为不为对治法所降伏，作为最上、最胜而生起。世间最胜者亦称为“一”(eka)，此乃心依专注于一所缘而转起之同义词。独一的状态即是独一性(ekodibhāvo)，此乃一境性(ekaggatā)之同义词。

นิยกชฺฌตฺตนฺติ อตฺตสนฺตานสฺเสตํ อธิวจนํ. โคจรชฺฌตฺตนฺติ อิธ นิพฺพานํ อธิปฺเปตํ. เตนาห ‘‘เอกสฺมึ นิพฺพานโคจเรเยว ติฏฺฐตี’’ติ. สุฏฺฐุ นิสีทตีติ สมาธิปฏิปกฺเข กิเลเส สนฺนิสีเทนฺโต สุฏฺฐุ นิสีทติ. เอกคฺคํ โหตีติ อพฺยคฺคภาวปฺปตฺติยา เอกคฺคํ โหติ. สมฺมา อาธิยตีติ ยถา อารมฺมเณ สุฏฺฐุ อปฺปิตํ โหติ, เอวํ สมฺมา สมฺมเทว อาธิยติ.

“于内”(niyakajjhattaṃ)是自身相续(attasantāna)的同义词。“于所缘内”(gocarajjhattaṃ)于此意指涅槃(nibbāna)。因此说“仅安住于涅槃所缘”。“善坐”(suṭṭhu nisīdati)是指平息与定(samādhi)相违的烦恼(kilesa)而善坐。“成专一”(ekaggaṃ hoti)是指因达到不散乱(abyaggabhāva)的状态而专一。“正置”(sammā ādhiyati)是指如于所缘善专注(appitaṃ)般，如是正确地、真正地放置。

อภิญฺญา [Pg.200] สจฺฉิกรณียสฺสาติ เอตฺถ ‘‘อภิญฺญาย สจฺฉิกรณียสฺสา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘อภิญฺญา’’ติ ย-การโลเปน ปน ปุน กาลกิริยานิทฺเทโส กโตติ อาห ‘‘อภิชานิตฺวา ปจฺจกฺขํ กาตพฺพสฺสา’’ติ. อภิญฺญาย อิทฺธิวิธาทิญาเณน สจฺฉิกิริยํ อิทฺธิวิธปจฺจนุภวนาทิกํ อภิญฺญาสจฺฉิกรณียนฺติ เอวํ วา เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. สกฺขิภพฺพตํ ปาปุณาตีติ เอตฺถ ปน ยสฺส ปจฺจกฺขํ อตฺถิ, โส สกฺขี, สกฺขิโน ภพฺพตา สกฺขิภพฺพตา, สกฺขิภวนนฺติ วุตฺตํ โหติ. สกฺขี จ โส ภพฺโพ จาติ สกฺขิภพฺโพ. อยญฺหิ อิทฺธิวิธาทีนํ ภพฺโพ ตตฺถ จ สกฺขีติ สกฺขิภพฺโพ, ตสฺส ภาโว สกฺขิภพฺพตา, ตํ ปาปุณาตีติ อตฺโถ.

“当以神通智亲证”(abhiññā sacchikaraṇīyassa)，此处本应作“以神通智而当亲证”(abhiññāya sacchikaraṇīyassa)，然颂中作“神通智”(abhiññā)，是省略了ya音，故说“由了知而当面作证”。或者，此义应如是理解：以神通智，即神变(iddhividha)等智，去亲证，即体验神变等，是为“当以神通智亲证”。至于“达到作证的能力”(sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti)，此处，有亲见(paccakkha)者为证人(sakkhī)，证人之能力为作证的能力(sakkhibhabbatā)，此即所说的“能作证”。彼既是证人又能胜任，故为能作证者(sakkhibhabbo)。此人对神变等既能胜任，亦是证人，故为能作证者，其状态即是作证的能力(sakkhibhabbatā)，达到此，是为此义。

อภิญฺญาปาทกชฺฌานาทิเภเทติ เอตฺถ อภิญฺญาปาทา จ อภิญฺญาปาทกชฺฌานญฺจ อภิญฺญาปาทกชฺฌานานิ. อาทิ-สทฺเทน อรหตฺตญฺจ อรหตฺตสฺส วิปสฺสนา จ สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนว มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถายํ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๑๙๘) –

“神通智的基础禅那等差别”(Abhiññāpādakajjhānādibhede)，此处是指神通智的基础、神通智的基础禅那、以及神通智的诸基础禅那。应知“等”(ādi)字摄入阿罗汉果(arahatta)及导向阿罗汉果之观(vipassanā)。正如《中部义注》(Majjhimanikāyaṭṭhakathā) (ma. ni. aṭṭha. 2.198)中所说：

‘‘สติ สติอายตเนติ สติ สติการเณ. กิญฺเจตฺถ การณํ? อภิญฺญา วา อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ วา, อวสาเน ปน อรหตฺตํ วา การณํ อรหตฺตสฺส วิปสฺสนา วาติ เวทิตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ.

“念于念处”(Sati satiāyatane)即念于念之因(satikāraṇe)。此中何为因？应知是神通智(abhiññā)或神通智的基础禅那(abhiññāpādakajjhāna)，但究竟而言，则是阿罗汉果(arahatta)或导向阿罗汉果之观(vipassanā)为因。

ยญฺหิ ตํ ตตฺร ตตฺร สกฺขิภพฺพตาสงฺขาตํ อิทฺธิวิธปจฺจนุภวนาทิ, ตสฺส อภิญฺญา การณํ. อถ อิทฺธิวิธปจฺจนุภวนาทิ อภิญฺญา, เอวํ สติ อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ การณํ. อวสาเน ฉฏฺฐาภิญฺญาย ปน อรหตฺตํ, อรหตฺตสฺส วิปสฺสนา วา การณํ. อรหตฺตญฺหิ ‘‘กุทาสฺสุ นามาหํ ตทายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสามิ, ยทริยา เอตรหิ อุปสมฺปชฺช วิหรนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๖๕; ๓.๓๐๗) อนุตฺตเรสุ วิโมกฺเขสุ ปิหํ อุปฏฺฐเปตฺวา อภิญฺญา นิพฺพตฺเตนฺตสฺส การณํ. อิทญฺจ สาธารณํ น โหติ, สาธารณวเสน ปน อรหตฺตสฺส วิปสฺสนา การณํ. อิมสฺมิญฺหิ สุตฺเต อรหตฺตผลวเสน ฉฏฺฐาภิญฺญา วุตฺตา. เตเนวาห ‘‘อาสวานํ ขยาติอาทิ เจตฺถ ผลสมาปตฺติวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพ’’นฺติ.

凡于彼彼处，名为作证能力之神变体验等，其因为神通智(abhiññā)。又，神变体验等即是神通智，如是，神通智的基础禅那为因。最终，对第六神通智而言，阿罗汉果(arahatta)或导向阿罗汉果之观(vipassanā)为因。因为对于生起“我何时能进入并安住于圣者们如今所进入并安住的境地”此等对无上解脱之渴求而成就神通智者，阿罗汉果是其因。此非共通之因，但就共通而言，观是阿罗汉果之因。于此经中，第六神通智是以阿罗汉果之方式而说。因此说“应知此中‘诸漏已尽’等是以果定之方式而说”。

ปํสุโธวกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

洗尘经释义终。

๑๑. นิมิตฺตสุตฺตวณฺณนา

11. 相经释义

๑๐๓. เอกาทสเม [Pg.201] เยหิ ผลํ นิมียติ, อุปฺปชฺชนฏฺฐาเน ปกฺขิปมานํ วิย โหติ, ตานิ นิมิตฺตานิ. เตนาห ‘‘ตีณิ การณานี’’ติ. กาเลน กาลนฺติ เอตฺถ กาเลนาติ ภุมฺมตฺเถ กรณวจนํ. กาลนฺติ จ อุปโยควจนนฺติ อาห ‘‘กาเล กาเล’’ติ. มนสิ กาตพฺพาติ จิตฺเต กาตพฺพา, อุปฺปาเทตพฺพาติ อตฺโถ. อุปลกฺขิตสมาธานากาโร สมาธิเยว อิธ สมาธินิมิตฺตนฺติ อาห ‘‘เอกคฺคตา หิ อิธ สมาธินิมิตฺตนฺติ วุตฺตา’’ติ. ฐานํ ตํ จิตฺตํ โกสชฺชาย สํวตฺเตยฺยาติ เอตฺถ ฐานํ อตฺถีติ วจนเสโส. ตํ ภาวนาจิตฺตํ โกสชฺชาย สํวตฺเตยฺย, ตสฺส สํวตฺตนสฺส การณํ อตฺถีติ อตฺโถ. ตํ วา มนสิกรณํ จิตฺตํ โกสชฺชาย สํวตฺเตยฺย, เอตสฺส ฐานํ การณํ อตฺถีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘การณํ วิชฺชตี’’ติอาทิ. ญาณชวนฺติ สงฺขาเรสุ อนิจฺจาทิวเสน ปวตฺตมานํ ปญฺญาชวํ.

103. 于第十一经，能度量果(phala)，犹如置于生起之处者，是为相(nimitta)。因此说“三因”(tīṇi kāraṇāni)。“时时”(kālena kālaṃ)中，“时”(kālena)是处所义的具格，而“时”(kālaṃ)是功用义，故说“于时时”(kāle kāle)。“应作意”(manasi kātabbā)即应于心中作，意为应令生起。此中，以专注为特征之定本身即是定相(samādhinimitta)，故说“此中一境性(ekaggatā)即被称为定相”。“彼心有转向懈怠之可能”(ṭhānaṃ taṃ cittaṃ kosajjāya saṃvatteyya)中，“有……可能”(ṭhānaṃ atthi)是省略语。意为彼修行心可能转向懈怠，有其转向之因。或彼作意可能令心转向懈怠，有此之可能与因。因此说“因缘存在”等。“智速”(ñāṇajavaṃ)是指于诸行(saṅkhāra)中以无常等方式转起之慧速(paññājavaṃ)。

ยํ กิญฺจิ สุวณฺณตาปนโยคฺคองฺคารภาชนํ อิธ ‘‘อุกฺกา’’ติ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘องฺคารกปลฺล’’นฺติ. สชฺเชยฺยาติ ยถา ตตฺถ ปกฺขิตฺตํ สุวณฺณํ ตปฺปติ, เอวํ ปฏิยาทิเยยฺย. อาลิมฺเปยฺยาติ อาทิเยยฺย, ชเลยฺยาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ตตฺถ องฺคาเร…เป… คาหาเปยฺยา’’ติ. มูสาย วา ปกฺขิเปยฺยาติ ตตฺตเก วา ปกฺขิเปยฺย. อุปธาเรตีติ สลฺลกฺเขติ.

任何适合熔炼黄金的炭火容器，在此处意为“火炬”(ukkā)，因此说“炭盆”(aṅgārakapalla)。“应准备”(sajjeyya)，是说应准备妥当，以使放入其中的黄金得以熔炼。“应点燃”(ālimpeyya)，是说应取火，意思是应燃烧。因此说“在那炭火中……乃至……应让人拿取”。或者“应放入坩埚”(mūsāya vā pakkhipeyya)，是说应放入那小锅中。“审视”(upadhāreti)，即是详察。

นิมิตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《相经》释义终。

โลณกปลฺลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

盐块品释义终。

ทุติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

第二五十集终。

๓. ตติยปณฺณาสกํ

3. 第三五十集

(๑๑) ๑. สมฺโพธวคฺโค

(11) 1. 正觉品

๑-๓. ปุพฺเพวสมฺโพธสุตฺตาทิวณฺณนา

1-3. 正觉前经等释义

๑๐๔-๑๐๖. ตติยสฺส [Pg.202] ปฐเม สมฺโพธิโต ปุพฺเพวาติ สมฺโพโธ วุจฺจติ จตูสุ มคฺเคสุ ญาณํ ‘‘สามํ สมฺมา พุชฺฌิ เอเตนา’’ติ กตฺวา, ตโต ปุพฺเพเยวาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อริยมคฺคปฺปตฺติโต อปรภาเคเยวา’’ติ. โพธิสตฺตสฺเสว สโตติ เอตฺถ ยถา อุทกโต อุคฺคนฺตฺวา ฐิตํ ปริปากคตํ ปทุมํ สูริยรสฺมิสมฺผสฺเสน อวสฺสํ พุชฺฌิสฺสตีติ พุชฺฌนกปทุมนฺติ วุจฺจติ. เอวํ พุทฺธานํ สนฺติเก พฺยากรณสฺส ลทฺธตฺตา อวสฺสํ อนนฺตราเยน ปารมิโย ปูเรตฺวา พุชฺฌิสฺสตีติ พุชฺฌนกสตฺโตติ โพธิสตฺโต. เตนาห ‘‘พุชฺฌนกสตฺตสฺเสว…เป… อารภนฺตสฺเสว สโต’’ติ. ยา วา เอสา จตุมคฺคญาณสงฺขาตา โพธิ, ‘‘ตํ โพธึ กุทาสฺสุ นามาหํ ปาปุณิสฺสามี’’ติ ปตฺถยมาโน ปฏิปชฺชตีติ โพธิยํ สตฺโต อาสตฺโตติปิ โพธิสตฺโต. เตนาห ‘‘สมฺโพธิยา วา สตฺตสฺเสว ลคฺคสฺเสว สโต’’ติ.

104-106. 一〇四至一〇六，第三经第一节中，“正觉之前”(sambodhito pubbeva)，“正觉”(sambodho)被称为四道之智，因“他以此而亲自正觉”，故其义为“在此之前”。因此说“在证得圣道之前的阶段”。于此，所谓“菩萨”(bodhisatta)，犹如已出水面、完全成熟的莲花，因日光照触，必将绽放，故称“将开之莲”(bujjhanakapaduma)。同样地，因于诸佛前得授记，必无障碍，圆满诸波罗蜜而觉悟，故称“将觉之有情”(bujjhanakasatto)，即是菩萨。因此说“将觉之有情……乃至……正精进者”。又，此菩提，名为四道智，“我何时能证得此菩提？”如是希求而修行，即是“于菩提执着、耽着之有情”(bodhiyaṃ satto āsatto)，故名菩萨。因此说“于正觉执着、耽着之有情”。

อถ วา โพธีติ ญาณํ ‘‘พุชฺฌติ เอเตนา’’ติ กตฺวา, โพธิมา สตฺโต โพธิสตฺโต, ปุริมปเท อุตฺตรปทโลปํ กตฺวา ยถา ‘‘ญาณสตฺโต’’ติ, ญาณวา ปญฺญวา ปณฺฑิโต สตฺโตติ อตฺโถ. พุทฺธานญฺหิ ปาทมูเล อภินีหารโต ปฏฺฐาย ปณฺฑิโตว โส สตฺโต, น อนฺธพาโลติ โพธิสตฺโต. เอวํ คุณวโต อุปฺปนฺนนามวเสน โพธิสตฺตสฺเสว สโต. อสฺสาทียตีติ อสฺสาโท, สุขํ. ตญฺจ สาตาการลกฺขณนฺติ อาห ‘‘อสฺสาโทติ มธุรากาโร’’ติ. ฉนฺทราโค วินียติ เจว ปหียติ จ เอตฺถาติ นิพฺพานํ ‘‘ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานญฺจา’’ติ วุจฺจติ. เตนาห ‘‘นิพฺพาน’’นฺติอาทิ. ตตฺถ อาคมฺมาติ อิทํ โย ชโน ราคํ วิเนติ ปชหติ จ, ตสฺส อารมฺมณกรณํ สนฺธาย วุตฺตํ. ทุติยตติยานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

又或者，“菩提”(bodhi)是智，因“以此而觉悟”；具菩提之有情为菩萨(bodhisatto)，如“智有情”(ñāṇasatto)一般，是省略了前一词的后一部分而构成，其义为具智、具慧、贤智之有情。因为从于诸佛足下发愿以来，彼有情即是智者，非是盲昧愚人，故名菩萨。如是，菩萨是依其功德而得名者。“被尝”故为“味”(assādo)，即是乐。其特征为愉悦之相，故说“味是甘美相”(assādoti madhurākāro)。“于此，欲贪被调伏与断除”，故涅槃被称为“欲贪之调伏与断除”。因此说“涅槃”等。其中，“依于”(āgamma)一词，是针对调伏、舍断贪欲之人，指其所缘而说。第二、第三经义理明显。

ปุพฺเพวสมฺโพธสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《正觉前经》等释义终。

๔-๙. สมณพฺราหฺมณสุตฺตาทิวณฺณนา

4-9. 沙门婆罗门经等释义

๑๐๗-๑๑๒. จตุตฺเถ [Pg.203] สามญฺญนฺติ อริยมคฺโค, เตน อรณียโต อุปคนฺตพฺพโต สามญฺญตฺถํ, อริยผลนฺติ อาห ‘‘สามญฺญตฺถนฺติ จตุพฺพิธํ อริยผล’’นฺติ. พฺรหฺมญฺญตฺถนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. เตนาห ‘‘อิตรํ ตสฺเสว เววจน’’นฺติ. อริยมคฺคสงฺขาตํ สามญฺญเมว วา อรณียโต สามญฺญตฺถนฺติ อาห ‘‘สามญฺญตฺเถน วา จตฺตาโร มคฺคา’’ติ. ปญฺจมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

107-112. 一〇七至一一二，第四经中，“沙门性”(sāmaññaṃ)即是圣道，因其远离（烦恼）、应被趋近，故为沙门之义。关于圣果，（义注）说：“沙门之义即四种圣果。”“婆罗门之义”(brahmaññatthaṃ)于此亦同此理。因此说：“另一个是它的同义词。”或者，以圣道为名的沙门性，因其远离（烦恼），故为沙门之义，因此说：“或者以沙门之义来说，即是四道。”第五经等义理明显。

สมณพฺราหฺมณสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《沙门婆罗门经》等释义终。

๑๐. ทุติยนิทานสุตฺตวณฺณนา

10. 第二缘起经释义

๑๑๓. ทสเม วิวฏฺฏคามิกมฺมานนฺติ วิวฏฺฏูปนิสฺสยกมฺมานํ. ตทภินิวตฺเตตีติ เอตฺถ ตํ-สทฺเทน ปจฺจามสนสฺส วิปากสฺส ปรามาโสติ อาห ‘‘ตํ อภินิวตฺเตตี’’ติ, ตํ วิปากํ อภิภวิตฺวา นิวตฺเตตีติ อตฺโถ. อิทานิ น เกวลํ วิปากสฺเสว ปรามาโส ตํ-สทฺเทน, อถ โข ฉนฺทราคฏฺฐานิยานํ ธมฺมานํ ตพฺพิปากสฺส จ ปรามาโส ทฏฺฐพฺโพติ อาห ‘‘ยทา วา เตนา’’ติอาทิ. เต เจว ธมฺเมติ เต ฉนฺทราคฏฺฐานิเย ธมฺเม. นิพฺพิชฺฌิตฺวา ปสฺสตีติ กิเลเส นิพฺพิชฺฌิตฺวา วิภูตํ ปากฏํ กตฺวา ปสฺสตีติ.

113. 第十经中，“导向还灭之业”(vivaṭṭagāmikammānaṃ)是指作为还灭近因的诸业。“使其转向”(tadabhinivatteti)一句中，“彼”(taṃ)字是指所触及的异熟，故说“使其转向”，意思是克服该异熟而使其转向。如今，当知“彼”字不仅指异熟，亦指作为欲贪之基的诸法及其异熟，因此说“又或当他……”等。“彼等诸法”即指彼等作为欲贪之基的诸法。“厌离而见”(nibbijjhitvā passati)是说，厌离诸烦恼后，使其显现、明了而见。

ทุติยนิทานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《第二缘起经》释义终。

สมฺโพธวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

正觉品释义终。

(๑๒) ๒. อาปายิกวคฺโค

（12）二、恶趣品

๑. อาปายิกสุตฺตวณฺณนา

1. 恶趣经释义

๑๑๔. ทุติยสฺส ปฐเม อปาเยสุ นิพฺพตฺตนสีลตาย อปายูปคา อาปายิกาติ อาห ‘‘อปายํ คจฺฉิสฺสนฺตีติ อาปายิกา’’ติ. อญฺเญ พฺรหฺมจาริโน สุนิวตฺเถ สุปารุเต สุมฺภกปตฺตธเร คามนิคมราชธานีสุ ปิณฺฑาย จริตฺวา ชีวิกํ กปฺเปนฺเต ทิสฺวา สยมฺปิ ตาทิเสน อากาเรน [Pg.204] ตถาปฏิปชฺชนโต ‘‘อหํ พฺรหฺมจารี’’ติ ปฏิญฺญํ เทนฺโต วิย โหตีติ อาห ‘‘พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญติ พฺรหฺมจาริปฏิรูปโก’’ติ. ‘‘อหมฺปิ ภิกฺขู’’ติ วตฺวา อุโปสถงฺคาทีนิ ปวิสนฺโต ปน พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญ โหติเยว, ตถา สงฺฆิกํ ลาภํ คณฺหนฺโต. เตนาห ‘‘เตสํ วา…เป… เอวํปฏิญฺโญ’’ติ. อกฺโกสตีติ ‘‘อสฺสมโณสิ, สมณปฏิญฺโญสี’’ติอาทินา อกฺโกสติ. ปริภาสตีติ ‘‘โส ตฺวํ ‘โหตุ, มุณฺฑกสมโณ อห’นฺติ มญฺญสิ, อิทานิ เต อสฺสมณภาวํ อาโรเปสฺสามี’’ติอาทินา วทนฺโต ปริภาสติ.

114. 第二品第一经中，因有生于恶趣之性，趣向恶趣，故为“恶趣者”(āpāyika)，（经中）说：“将往恶趣者，是为恶趣者。”见到其他梵行者穿着整齐、披戴合宜、持优良之钵，于村镇王都行乞维生，自己也以同样形象如此行事，犹如宣称“我是梵行者”，因此说“自称梵行者”(brahmacāripaṭiñño)即是“梵行者之相似者”(brahmacāripaṭirūpako)。又，若说“我也是比丘”而行布萨等，或领受僧团利养，则确实是自称梵行者。因此说“他们……乃至……如是自称者”。“辱骂”(akkosati)是说，以“你非沙门，只是自称沙门”等语辱骂。“诽谤”(paribhāsati)是说，以“你自以为‘好个剃头沙门’，我现在就让你现出非沙门之相”等语诽谤。

กิเลสกาโมปิ อสฺสาทิยมาโน วตฺถุกามนฺโตคโธเยว, กิเลสกามวเสน จ เตสํ อสฺสาทนํ สิยาติ อาห ‘‘กิเลสกาเมน วตฺถุกาเม เสวนฺตสฺสา’’ติ. กิเลสกาเมนาติ กรณตฺเถ กรณวจนํ. นตฺถิ โทโสติ อสฺสาเทตฺวา วิสยปริโภเค นตฺถิ อาทีนโว, ตปฺปจฺจยา น โกจิ อนฺตราโยติ อธิปฺปาโย. ปาตพฺพตํ อาปชฺชตีติ ปริภุญฺชนกตํ อุปคจฺฉติ. ปริโภคตฺโถ หิ อยํ ปา-สทฺโท, กตฺตุสาธโน จ ตพฺพ-สทฺโท, ยถารุจิ ปริภุญฺชตีติ อตฺโถ. ปิวิตพฺพตํ ปริภุญฺชิตพฺพตนฺติ เอตฺถาปิ กตฺตุวเสเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

烦恼欲在被享受时，亦被摄于事物欲中；又因借由烦恼欲而享受彼等（事物欲），故说“以烦恼欲享受事物欲者”。“以烦恼欲”(kilesakāmena)是作具格（第三格），表工具义。“无过患”(natthi doso)之意为：享受所缘境亦无过患，不因此而有任何障碍。“达到可饮性”(pātabbataṃ āpajjati)即是达到可受用性。此中“饮”(pā)字实为受用义，而“应”(-tabba)是主动的用法，意思是随欲受用。“应饮性”(pivitabbataṃ)或“应受用性”(paribhuñjitabbataṃ)于此亦应依主动义理解。

อาปายิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《恶趣经》释义终。

๒. ทุลฺลภสุตฺตวณฺณนา

2. 难得经释义

๑๑๕. ทุติเย ปเรน กตสฺส อุปการสฺส อนุรูปปฺปวตฺติ อตฺตนิ กตํ อุปการํ อุปการโต ชานนฺโต เวทิยนฺโต กตญฺญู กตเวทีติ อาห ‘‘อิมินา มยฺหํ กต’’นฺติอาทิ.

115. 第二经中，对他人所作之助益能有相应的行为，了知、感受到对自己所作的助益，即是知恩者(kataññū)、报恩者(katavedī)，因此说“此人曾助我”等。

ทุลฺลภสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《难得经》释义终。

๓. อปฺปเมยฺยสุตฺตวณฺณนา

3. 无量经释义

๑๑๖. ตติเย สุเขน เมตพฺโพติ ยถา ปริตฺตสฺส อุทกสฺส สุเขน ปมาณํ คยฺหติ, เอวเมว ‘‘อุทฺธโต’’ติอาทินา ยถาวุตฺเตหิ อคุณงฺเคหิ [Pg.205] สมนฺนาคตสฺส สุเขน ปมาณํ คยฺหตีติ, สุเขน เมตพฺโพ. ทุกฺเขน เมตพฺโพติ ยถา มหาสมุทฺทสฺส ทุกฺเขน ปมาณํ คยฺหติ, เอวเมว ‘‘อนุทฺธโต’’ติอาทินา ทสฺสิเตหิ คุณงฺเคหิ สมนฺนาคตสฺส ทุกฺเขน ปมาณํ คยฺหติ, ‘‘อนาคามี นุ โข ขีณาสโว นุ โข’’ติ วตฺตพฺพตํ คจฺฉติ, เตเนส ทุกฺเขน เมตพฺโพ. ปเมตุํ น สกฺโกตีติ ยถา อากาสสฺส น สกฺกา ปมาณํ คเหตุํ, เอวํ ขีณาสวสฺส, เตเนส ปเมตุํ น สกฺกาติ อปฺปเมยฺโย.

116. 第三经中，“易可计量者”(sukhena metabbo)，犹如少量之水易于度量，同样地，对具足如前所述“掉举”等不善品德者，亦易于度量，故为易可计量者。“难可计量者”(dukkhena metabbo)，犹如大海难于度量，同样地，对具足如“不掉举”等所示善品德者，亦难于度量，乃至会说“是不还者，抑或漏尽者？”，因此是难可计量者。“不可计量者”(appameyyo)，犹如虚空不可度量，漏尽者亦复如是，因此不可度量，故为无量。

สาราภาเวน ตุจฺฉตฺตา นโฬ วิย นโฬ, มาโนติ อาห ‘‘อุนฺนโฬติ อุคฺคตนโฬ’’ติ, อุฏฺฐิตตุจฺฉมาโนติ วุตฺตํ โหติ. เตนาห ‘‘ตุจฺฉมานํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ’’ติ. มโน หิ เสยฺยสฺส เสยฺโยติ สทิโสติ จ ปวตฺติยา วิเสสโต ตุจฺโฉ. จาปลฺเลนาติ จปลภาเวน, ตณฺหาโลลุปฺเปนาติ อตฺโถ. มุขโรติ มุเขน ผรุโส, ผรุสวาโจติ อตฺโถ. วิกิณฺณวาโจติ วิสฏวจโน สมฺผปฺปลาปิตาย อปริยนฺตวจโน. เตนาห ‘‘อสญฺญตวจโน’’ติ, ทิวสมฺปิ นิรตฺถกวจนํ ปลาปีติ วุตฺตํ โหติ. จิตฺเตกคฺคตารหิโตติ อุปจารปฺปนาสมาธิรหิโต จณฺฑโสเต พทฺธนาวา วิย อนวฏฺฐิตกิริโย. ภนฺตจิตฺโตติ อนวฏฺฐิตจิตฺโต ปณฺณารุฬฺหวาลมิคสทิโส. วิวฏินฺทฺริโยติ สํวราภาเวน คิหิกาเล วิย อสํวุตจกฺขาทิอินฺทฺริโย.

因其本质空虚，如同芦苇，故称“芦苇”，即是慢。因此说“高举芦苇”(unnaḷo)是指“高起的芦苇”(uggatanaḷo)，意即“生起虚妄我慢”。因此说“高举虚妄我慢而住”就是这个意思。心在行为上特别虚妄，如同自以为最胜或与他人相等。“轻躁”是指轻浮的性情，意即贪欲炽盛。“粗言”是指口出粗恶之语，意即言语粗暴。“散语”是指言语散乱，即是无节制的闲聊，没完没了地说废话。因此说“言语不约束”，意即整天说没有意义的话。“缺乏心一境性”是指缺乏近行定和安止定，如同船只系在湍急的河流中，行为不稳定。“心散乱”是指心不安定，如同惊慌失措的野兽。“根门敞开”是指因为没有防护，就像在家时一样，眼等诸根不加以约束。

อปฺปเมยฺยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

无量经释义终。

๔. อาเนญฺชสุตฺตวณฺณนา

4. 不动经释义

๑๑๗. จตุตฺเถ สห พฺยยติ คจฺฉตีติ สหพฺโย, สหปวตฺตนโก. ตสฺส ภาโว สหพฺยตา, สหปวตฺตีติ อาห ‘‘สหภาวํ อุปปชฺชตี’’ติ. ‘‘ยาวตกํ เตสํ เทวานํ อายุปฺปมาณํ, ตํ สพฺพํ เขเปตฺวา นิรยมฺปิ คจฺฉตี’’ติอาทิวจนโต อรูปภวโต จุตสฺส อปายูปปตฺติ วุตฺตา วิย ทิสฺสตีติ ตนฺนิวตฺตนตฺถํ ภควโต อธิปฺปายํ วิวรนฺโต ‘‘สนฺธายภาสิตมิทํ วจน’’นฺติ ทีเปติ ‘‘นิรยาทีหิ อวิปฺปมุตฺตตฺตา’’ติอาทินา. น หิ ตสฺส อุปจารชฺฌานโต พลวตรํ อกุสลํ อตฺถีติ. อิมินา ตโต จวนฺตานํ อุปจารชฺฌานเมว ปฏิสนฺธิชนกํ กมฺมนฺติ ทีเปติ. อธิกํ [Pg.206] ปยสติ ปยุชฺชติ เอเตนาติ อธิปฺปยาโส, สวิเสสํ อิติกตฺตพฺพกิริยา. เตนาห ‘‘อธิกปฺปโยโค’’ติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

117. 第四，“同行”是指与（恶业）同行，一起流转。它的状态是同行性，所以说“投生为同行者”。经文说“享尽诸天寿命后，也会堕入地狱”等，这似乎是在说从无色界死后也会投生到恶趣。为了消除这种误解，世尊解释说“这是有特定含义的言语”，用“因为没有从地狱等解脱出来”等来解释。因为对他而言，没有能强过其近行定的不善业。这表明从那里死去的众生，只有近行定才能作为结生业。所谓“增上努力”(adhippayāsa)，是指更加努力，一种特别的、有目的性的行为。所以说“增上努力”。其余部分都很清楚。

อาเนญฺชสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

不动经释义终。

๕. วิปตฺติสมฺปทาสุตฺตวณฺณนา

5. 衰与盛经释义

๑๑๘. ปญฺจเม ทินฺนนฺติ เทยฺยธมฺมสีเสน ทานํ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ทินฺนสฺส ผลาภาวํ สนฺธาย วทตี’’ติ. ทินฺนํ ปน อนฺนาทิวตฺถุํ กถํ ปฏิกฺขิปติ. เอส นโย ‘‘ยิฏฺฐํ หุต’’นฺติ เอตฺถาปิ. มหายาโคติ สพฺพสาธารณํ มหาทานํ. ปเหณกสกฺกาโรติ ปาหุนกานํ กาตพฺพสกฺกาโร. ผลนฺติ อานิสํสผลํ นิสฺสนฺทผลญฺจ. วิปาโกติ สทิสผลํ. ปรโลเก ฐิตสฺส อยํ โลโก นตฺถีติ ปรโลเก ฐิตสฺส กมฺมุนา ลทฺธพฺโพ อยํ โลโก น โหติ. อิธโลเก ฐิตสฺสปิ ปรโลโก นตฺถีติ อิธโลเก ฐิตสฺส กมฺมุนา ลทฺธพฺโพ ปรโลโก น โหติ. ตตฺถ การณมาห ‘‘สพฺเพ ตตฺถ ตตฺเถว อุจฺฉิชฺชนฺตี’’ติ. อิเม สตฺตา ยตฺถ ยตฺถ ภวโยนิคติอาทีสุ ฐิตา, ตตฺถ ตตฺเถว อุจฺฉิชฺชนฺติ, ทฺวยวินาเสน วินสฺสนฺติ.

118. 第五，“已施”是指以施物为首要而说布施。他说‘这是指布施没有果报’。然而，所施舍的饮食衣物等，怎么会被否定呢？这种说法也适用于‘祭祀供养’等情况。‘大祭’是指普遍的大布施。‘宾客礼敬’是指应该给予客人的礼遇。‘果’是指功德果和等流果。‘异熟’是指相似的果报。‘住在来世的人没有今世’——意思是说，住在来世者，其由业力所获得的今世是不存在的；‘住在此世的人没有来世’——意思是说，住在此世者，其由业力所获得的来世是不存在的。关于其中的理由，他说‘一切众生都在各自的地方断灭’——这些众生无论住在何处，在何种生处、趣向等等，都在那里断灭，因二种毁灭而消亡。

ผลาภาววเสนาติ มาตาปิตูสุ สมฺมาปฏิปตฺติมิจฺฉาปฏิปตฺตีนํ ผลสฺส อภาววเสน ‘‘นตฺถิ มาตา, นตฺถิ ปิตา’’ติ วทติ, น มาตาปิตูนํ, นาปิ เตสุ สมฺมาปฏิปตฺติมิจฺฉาปฏิปตฺตีนํ อภาววเสน เตสํ โลกปจฺจกฺขตฺตา. ปุพฺพุฬกสฺส วิย อิเมสํ สตฺตานํ อุปฺปาโท นาม เกวโล, น จ ขนปุพฺพโกติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘จวิตฺวา อุปฺปชฺชนกา สตฺตา นาม นตฺถีติ วทตี’’ติ. สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺตีติ เย อิมญฺจ โลกํ ปรญฺจ โลกํ อภิวิสิฏฺฐาย ปญฺญาย สยํ ปจฺจกฺขํ กตฺวา ปเวเทนฺติ, เต นตฺถีติ สพฺพญฺญุพุทฺธานํ อภาวํ ทีเปติ.

“以无果报故”是指，因为对父母的正行和邪行没有果报，所以说“没有母亲，没有父亲”，并非说父母不存在，也不是说对他们的正行邪行不存在，因为这些是世间所现见的。为了显示这些众生的生起就像水泡一样，仅仅是生起，没有前因，所以说“没有化生众生”，意思是说“死后投生的众生是不存在的”。“自己证知并宣说”是指，那些能够以卓越的智慧亲自体验并宣说此世和彼世的人。（这种观点认为）这些人不存在，从而表明了一切知者佛陀不存在。

วิปตฺติสมฺปทาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

衰与盛经释义终。

๖-๗. อปณฺณกสุตฺตาทิวณฺณนา

6-7. 无戏论经等释义

๑๑๙-๑๒๐. ฉฏฺเฐ [Pg.207] ฉหิ ตเลหิ สมนฺนาคโต ปาสโกติ จตูสุ ปสฺเสสุ จตฺตาริ ตลานิ, ทฺวีสุ โกฏีสุ ทฺเว ตลานีติ เอวํ ฉหิ ตเลหิ สมนฺนาคโต ปาสกกีฬาปสุตานํ มณิสทิโส ปาสกวิเสโส. สตฺตมํ อุตฺตานเมว.

119-120. 第六，“具有六个面的骰子”(pāsaka)是指：四个侧面有四个面，两端有两个面，如此具有六个面。对于沉迷于骰子游戏的人来说，这是一种像宝石一样的特殊骰子。第七是显而易见的。

อปณฺณกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

无戏论经等释义终。

๘. ปฐมโสเจยฺยสุตฺตวณฺณนา

8. 初清净经释义

๑๒๑. อฏฺฐเม สุจิภาโวติ กิเลสาสุจิวิคเมน สุทฺธภาโว อสํกิลิฏฺฐภาโว, อตฺถโต กายสุจริตาทีนิ.

121. 第八，清净是指烦恼不净的去除，清净的状态即无染污的状态，其意义上指的是身善行等。

ปฐมโสเจยฺยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

初清净经释义终。

๙. ทุติยโสเจยฺยสุตฺตวณฺณนา

9. 第二清净经释义

๑๒๒. นวเม สมุจฺเฉทวเสน ปหีนสพฺพกายทุจฺจริตตาย กาเย, กาเยน วา สุจิ กายสุจิ. เตนาห ‘‘กายทฺวาเร’’ติอาทิ. โสเจยฺยสมฺปนฺนนฺติ ปฏิปฺปสฺสทฺธกิเลสตฺตา ปริสุทฺธาย โสเจยฺยสมฺปตฺติยา อุเปตํ. นินฺหาตา อคฺคมคฺคสลิเลน วิกฺขาลิตา ปาปา เอเตนาติ นินฺหาตปาปโก, ขีณาสโว. เตนาห ‘‘ขีณาสโวว กถิโต’’ติ.

122. 第九，以总断的方式断除一切身恶行，因此于身清净，或说因身而清净，即身清净。因此（经中）说“身门”等。具足清净(soceyyasampanna)的意思是，由于烦恼止息，而具有完全清净的成就。以最高的道之水洗净罪恶，因此称为已洗净罪恶者(ninhātapāpaka)，也就是漏尽者。因此（经中）说“唯有漏尽者才被称说”。

ทุติยโสเจยฺยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二清净经释义终。

๑๐. โมเนยฺยสุตฺตวณฺณนา

10. 圣默然经释义

๑๒๓. ทสเม มุนิโน ภาวา โมเนยฺยานิ, เยหิ ธมฺเมหิ อุภยหิตมุนนโต มุนิ นาม โหติ, เต มุนิภาวกรา โมเนยฺยา ปฏิปทา ธมฺมา เอว วุตฺตา. มุนิโน วา เอตานิ โมเนยฺยานิ, ยถาวุตฺตธมฺมา เอว. ตตฺถ ยสฺมา กาเยน อกตฺตพฺพสฺส อกรณํ, กตฺตพฺพสฺส จ กรณํ[Pg.208], ‘‘อตฺถิ อิมสฺมึ กาเย เกสา’’ติอาทินา (ที. นิ. ๒.๓๗๗; ม. นิ. ๑.๑๑๐; สํ. นิ. ๔.๑๒๗; ขุ. ปา. ๓.ทฺวตฺตึสาการ) กายสงฺขาตสฺส อารมฺมณสฺส ชานนํ, กายสฺส จ สมุทยโต อตฺถงฺคมโต อสฺสาทโต อาทีนวโต นิสฺสรณโต จ ยาถาวโต ปริชานนตา, ตถา ปริชานนวเสน ปน ปวตฺโต วิปสฺสนามคฺโค, เตน จ กาเย ฉนฺทราคสฺส ปชหนํ, กายสงฺขารํ นิโรเธตฺวา ปตฺตพฺพสมาปตฺติ วา, สพฺเพ เอเต กายมุเขน ปวตฺตา โมเนยฺยปฺปฏิปทา ธมฺมา กายโมเนยฺยํ นาม. ตสฺมา ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘กตมํ กายโมเนยฺยํ? ติวิธกายทุจฺจริตสฺส ปหานํ กายโมเนยฺยํ, ติวิธกายสุจริตมฺปิ กายโมเนยฺย’’นฺติอาทินา (มหานิ. ๑๔) ปาฬิ อาคตา. อิธาปิ เตเนว ปาฬินเยน อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ติวิธกายทุจฺจริตปฺปหานํ กายโมเนยฺยํ นามา’’ติอาทิมาห.

123. 第十，牟尼的境界是牟尼行(moneyya)，凭借这些法达到自他二利的圣者被称为牟尼(muni)，这些成就牟尼境界的牟尼行道法(moneyyapaṭipadādhammā)已经被宣说。或者，这些是牟尼的牟尼行，也就是如前所说的法。其中，对于身体，不应该做的（恶行）不去作，应该做的（善行）才去做，比如“这个身体有头发”等等，是对被称为身体的所缘的认知，以及对身体的生起、灭去、乐味、过患、出离如实地了知，通过这样的了知所开展的观(vipassanā)道，由此断除对于身体的贪欲，止息身行而证得的定境，所有这些通过身门开展的牟尼行道法，称为身牟尼行(kāyamoneyya)。因此，为了说明这个意义，如“什么是身牟尼行？断除三种身恶行是身牟尼行，三种身善行也是身牟尼行”等等的经文(pāḷi)已经出现。这里也依照这个经文的意义解释说“断除三种身恶行名为身牟尼行”等等。

อิทานิ ‘‘กตมํ วจีโมเนยฺยํ? จตุพฺพิธวจีทุจฺจริตสฺส ปหานํ วจีโมเนยฺยํ, จตุพฺพิธํ วจีสุจริตํ, วาจารมฺมเณ ญาณํ, วาจาปริญฺญา, ปริญฺญาสหคโต มคฺโค, วาจาย ฉนฺทราคสฺส ปหานํ, วจีสงฺขารนิโรโธ ทุติยชฺฌานสมาปตฺติ วจีโมเนยฺย’’นฺติ อิมาย ปาฬิยา วุตฺตมตฺถํ อติทีเปนฺโต ‘‘วจีโมเนยฺเยปิ เอเสว นโย’’ติอาทิมาห. ตตฺถ โจปนวาจญฺเจว สทฺทวาจญฺจ อารพฺภ ปวตฺตา ปญฺญา วาจารมฺมเณ ญาณํ. ตสฺสา วาจาย สมุทยาทิโต ปริชานนํ วาจาปริญฺญา.

现在，为了更详细地阐明“什么是语牟尼行(vacīmoneyya)？断除四种语恶行是语牟尼行，四种语善行，以言语为所缘的智慧，对言语的遍知，与遍知相应的道，断除对言语的欲望和贪爱，语行止息的第二禅定就是语牟尼行”这段经文所说的含义，所以（注释）说“语牟尼行也是如此”等等。这里，以毁谤的言语和真实的言语为基础而生起的智慧，就是以言语为所缘的智慧。对于言语从生起等方面彻底地了解，就是对言语的遍知。

‘‘กตมํ มโนโมเนยฺยํ? ติวิธมโนทุจฺจริตสฺส ปหานํ มโนโมเนยฺยํ, ติวิธํ มโนสุจฺจริตํ, มนารมฺมเณ ญาณํ, มนปริญฺญา, ปริญฺญาสหคโต มคฺโค, มนสฺมึ ฉนฺทราคสฺส ปหานํ, จิตฺตสงฺขารนิโรโธ สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ มโนโมเนยฺย’’นฺติ อิมาย ปาฬิยา อาคตนเยน อตฺถํ วิภาเวนฺโต ‘‘มโนโมเนยฺเยปิ อิมินาว นเยน อตฺถํ ญตฺวา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ จ เอกาสีติวิธํ โลกิยจิตฺตํ อารพฺภ ปวตฺตญาณํ มนารมฺมเณ ญาณํ. ตสฺส สมุทยาทิโต ปริชานนํ มนปริญฺญาติ อยํ วิเสโส.

“何为意牟尼行(manomoneyya)？断除三意恶行是意牟尼行，三意善行，以心为所缘的智慧，心的遍知，与遍知相应的道，断除对心的贪欲，心行止息，想受灭尽定，即是意牟尼行。”依此经文传承之法阐明其义，故云：“意牟尼行亦以此法了知其义”等。其中，缘八十一种世间心而生起的智慧，即是以心为所缘的智慧。从其生起等方面遍知此心，即是心的遍知。此为差别。

โมเนยฺยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《牟尼经》释义终。

อาปายิกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

恶趣品释义终。

(๑๓) ๓. กุสินารวคฺโค

（13）3. 古西那罗品

๑-๒. กุสินารสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2. 古西那罗经等释义

๑๒๔-๑๒๕. ตติยสฺส [Pg.209] ปฐเม ตณฺหาเคเธน คถิโตติ ตณฺหาพนฺธเนน พทฺโธ. ตณฺหามุจฺฉนายาติ ตณฺหาย วเสน มุจฺฉาปตฺติยา. มุจฺฉิโตติ มุจฺฉํ โมหํ ปมาทํ อาปนฺโน. อชฺโฌปนฺโนติ อธิโอปนฺโน. ตณฺหาย อธิภวิตฺวา อชฺโฌตฺถโฏ คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา วิย ฐิโต. เตนาห ‘‘อชฺโฌปนฺโนติ ตณฺหาย คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา ปวตฺโต’’ติ. อนาทีนวทสฺสาวีติ คถิตาทิภาเวน ปริโภเค อาทีนวมตฺตมฺปิ น ปสฺสติ. นิสฺสรณปญฺโญติ อยมตฺโถ อาหารปริโภเคติ ตตฺถ ปโยชนปริจฺเฉทิกา ‘‘ยาวเทว อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๓; ๒.๒๔; ๓.๗๕; สํ. นิ. ๔.๑๒๐; อ. นิ. ๖.๕๘; ๘.๙) ปวตฺตา อาหารปฏิพทฺธฉนฺทราคนิสฺสรณภูตา ปญฺญา อสฺส อตฺถีติ นิสฺสรณปญฺโญ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. ทุติเย นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

124-125. 于第三经之初，“为渴爱所缚”(taṇhāgedhena gathito)即为渴爱之束缚所绑。“因渴爱昏昧”(Taṇhāmucchanāya)即因渴爱而陷于昏昧。“昏昧者”(Mucchito)即陷入昏昧、迷惑、放逸之人。“被吞没”(Ajjhopanno)即被压倒。犹如被渴爱征服、压倒、吞噬、毁灭而住。故云：“‘被吞没’即被渴爱吞噬、毁灭而发生”。“不见过患”(Anādīnavadassāvī)即因被缚等状态，于所受用不见丝毫过患。“有出离慧”(Nissaraṇapañño)之义为：于食物之受用，拥有如“仅仅是为了维持这个身体”等（经文）所说而生起、作为与食物相关的欲贪之出离的智慧，故称“有出离慧”。其余于此皆已明了。于第二经，无何可说。

กุสินารสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《古西那罗经》等释义终。

๓. โคตมกเจติยสุตฺตวณฺณนา

3. 乔达摩咖支提经释义

๑๒๖. ตติเย สมฺพหุลาติ ปญฺจสตมตฺตา. ปญฺจสตา กิร พฺราหฺมณา ติณฺณํ เวทานํ ปารคู อปรภาเค ภควโต ธมฺมเทสนํ สุตฺวา กาเมสุ อาทีนวํ เนกฺขมฺเม จ อานิสํสํ ปสฺสมานา ภควโต สนฺติเก ปพฺพชิตฺวา น จิรสฺเสว สพฺพํ พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา ปริยตฺตึ นิสฺสาย มานํ อุปฺปาเทสุํ – ‘‘ยํ ยํ ภควา กเถติ, ตํ ตํ มยํ ขิปฺปเมว ชานาม. ภควา หิ อิตฺถิลิงฺคาทีนิ ตีณิ ลิงฺคานิ, นามาทีนิ จตฺตาริ ปทานิ, ปฐมาทโย สตฺต วิภตฺติโย มุญฺจิตฺวา น กิญฺจิ กเถติ, เอวํ กถิเต จ อมฺหากํ คณฺฐิปทํ นาม นตฺถี’’ติ, เต ภควติ อคารวา หุตฺวา ตโต ปฏฺฐาย ภควโต อุปฏฺฐานมฺปิ ธมฺมสฺสวนมฺปิ อภิณฺหํ น คจฺฉนฺติ. เต สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘สมฺพหุลา กิร พฺราหฺมณปพฺพชิตา…เป… ธมฺมสฺสวนํ น คจฺฉนฺตี’’ติ. มุขปฏิญฺญํ คเหตฺวาติ ‘‘สจฺจํ กิร ตุมฺเห, ภิกฺขเว’’ติอาทินา ตมตฺถํ ปฏิปุจฺฉิตฺวา ‘‘สจฺจํ ภควา’’ติ เตหิ ภิกฺขูหิ วุตฺตํ ปฏิวจนํ คเหตฺวา. ตญฺหิ อตฺตโน มุเขเนว ปฏิญฺญาตตฺตา ‘‘มุขปฏิญฺญา’’ติ วุจฺจติ.

126. 于第三经，“众多”(sambahulā)是指五百之数。据说有五百位婆罗门，通达三吠陀，后闻世尊说法，见欲乐之过患与出离之功德，便在世尊座下出家。不久，他们便通晓一切佛语，却因依于教理而生起慢心，言：“无论世尊说什么，我们都能迅速了知。世尊所说，实不外乎阴性等三性、名词等四种词、第一格等七种格，此外无他。如是宣说，于我等实无难解之处。”他们对世尊不敬，从此不再常到世尊处侍奉听法。针对他们而说：“据说有众多婆罗门出家者……不再来听法。”“取得口头承认”(Mukhapaṭiññaṃ gahetvā)是指，世尊以“诸比丘，你们所言为实吗？”等方式询问其事，在比丘们回答“诚然，世尊”后，便采纳了他们的答复。此乃他们亲口承认，故称“口头承认”。

เนว [Pg.210] อาคตฏฺฐานํ น คตฏฺฐานํ อทฺทสํสุ. กสฺมา? อญฺญาณโต. เต กิร ตสฺส สุตฺตสฺส อตฺถํ น ชานึสุ. เตสญฺหิ ตสฺมึ สมเย วิจิตฺรนยํ เทสนาวิลาสยุตฺตมฺปิ ตํ สุตฺตํ ฆนปุถุเลน ทุสฺสปฏฺเฏน มุขํ พทฺธํ กตฺวา ปุรโต ฐปิตมนุญฺญโภชนํ วิย อโหสิ. นนุ จ ภควา อตฺตนา เทสิตํ ธมฺมํ ปเร ญาเปตุํ กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺเขยฺยานิ ปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต, โส กสฺมา ยถา เต น ชานนฺติ, ตถา เทเสตีติ? เตสํ มานภญฺชนตฺถํ. ภควา หิ ‘‘อภพฺพา อิเม อิมํ มานขิลํ อนุปหจฺจ มคฺคํ วา ผลํ วา สจฺฉิกาตุ’’นฺติ เตสํ สุตปริยตฺตึ นิสฺสาย อุปฺปนฺนํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา เทสนากุสโล มานภญฺชนตฺถํ ‘‘สพฺพธมฺมมูลปริยาย’’นฺติอาทินา มูลปริยายสุตฺตํ (ม. นิ. ๑.๑) อภาสิ.

他们既不见其来处，亦不见其去处。为何？因其无知。据说他们不了解那部经的含义。对他们而言，当时那部经即使具足种种教说之妙趣，也犹如用厚而粗糙的布绑住嘴，而将美食置于面前。然，世尊为令他人了知自己所说之法，圆满了四阿僧祇又十万大劫的波罗蜜，证得一切知智，他为何要以他们不能了知的方式说法呢？为了粉碎他们的骄慢。世尊了知：“此辈若不破除此骄慢之桩，则无能证得道或果。”于是，这位善于说法者，为了粉碎他们的骄慢，便就他们依于所闻教理而生起之事由，宣说了以“一切法根本法门”(sabbadhammamūlapariyāya)为开端的《根本法门经》(Mūlapariyāyasutta, MN 1)。

สมฺมาสมฺพุทฺโธ ‘‘มยฺหํ กถา นิยฺยาตี’’ติ มุขสมฺปตฺตเมว กเถตีติ จินฺตยึสูติ อิทํ องฺคุตฺตรภาณกานํ วฬญฺชนกตนฺตินีหาเรน วุตฺตํ. มชฺฌิมภาณกา ปน เอวํ วทนฺติ – เอวํ มานภญฺชนตฺถํ เทสิตญฺจ ปน ตํ สุตฺตํ สุตฺวา เต ภิกฺขู ‘‘ตํเยว กิร ปถวึ ทิฏฺฐิคติโก สญฺชานาติ, เสโขปิ อรหาปิ ตถาคโตปิ อภิชานาติ, กิ นามิทํ กถํ นามิท’’นฺติ จินฺเตนฺตา ‘‘ปุพฺเพ มยํ ภควตา กถิตํ ยํกิญฺจิ ขิปฺปเมว ชานาม, อิทานิ ปนิมสฺส มูลปริยายสฺส อนฺตํ วา โกฏึ วา น ชานาม น ปสฺสาม, อโห พุทฺธา นาม อปฺปเมยฺยา อตุลา’’ติ อุทฺธตทาฐา วิย สปฺปา นิมฺมทา หุตฺวา พุทฺธูปฏฺฐานญฺจ ธมฺมสฺสวนญฺจ สกฺกจฺจํ อคมํสุ. เตน สมเยน ธมฺมสภายํ สนฺนิสินฺนา ภิกฺขู ‘‘อโห พุทฺธานํ อานุภาโว, เต นามพฺราหฺมณปพฺพชิตา ตถา มานมทมตฺตา ภควตา มูลปริยายเทสนาย นิหตมานา กตา’’ติ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ. ตํ สุตฺวา ภควา ‘‘น, ภิกฺขเว, อิทาเนว, ปุพฺเพปิ อหํ เอวํ อิเม มานปคฺคหิตสีเส จรนฺเต นิหตมาเน อกาสิ’’นฺติ วตฺวา อตีตํ อาหรนฺโต ‘‘ภูตปุพฺพํ, ภิกฺขเว, อญฺญตโร ทิสาปาโมกฺโข พฺราหฺมโณ พาราณสิยํ ปฏิวสติ ติณฺณํ เวทานํ ปารคู สนิฆณฺฏุเกฏุภานํ สากฺขรปฺปเภทานํ อิติหาสปญฺจมานํ ปทโก เวยฺยากรโณ โลกายตมหาปุริสลกฺขเณสุ อนวโย, โส ปญฺจมตฺตานิ มาณวกสตานิ มนฺเต วาเจติ. ปณฺฑิตมาณวกา พหุญฺจ คณฺหนฺติ ลหุญฺจ, สุฏฺฐุ จ อุปธาเรนฺตี’’ติอาทินา ชาตกํ กเถสิ.

他们心想：“正等觉者说‘我的教法能导向出离’，这只是在说口头上的成就罢了。”——此乃依增支部诵者(Aṅguttarabhāṇakā)的惯例传承所说。而中部诵者(Majjhimabhāṇakā)则如是说：为了破除他们的傲慢而宣说了此经，比丘们听闻此经后，心想：“执地见者尚且如此认知，有学、阿罗汉乃至如来也同样了知，这究竟是什么？这是怎么回事呢？”他们想道：“从前我们对于世尊所说的一切都能很快理解，如今对于这根本法门却不见其终、不见其际。啊！诸佛真是不可思议，无可比量！”如同被拔掉毒牙的蛇一般，他们变得谦逊，开始恭敬地侍奉佛陀并听闻佛法。当时，聚集在法堂里的比丘们开始议论：“诸佛的威德真是不可思议！那些曾经骄慢自负的婆罗门出家者，竟然被世尊用根本法门的开示摧伏了傲慢。”世尊听后告诉比丘们：“诸比丘，非但今日，往昔我亦曾如是调伏此等昂首慢行之辈。”于是讲述过去之事：“诸比丘，往昔，有一位名闻一方的婆罗门，住在波罗奈(Bārāṇasī)，通达三吠陀，精通词汇、仪轨、音韵、第五为史诗，通晓文法、顺世论及大士相，无不博通。他教授五百名婆罗门青年学习圣典。聪明的青年们学得多、记得快，且能善巧受持……”就这样讲述了本生故事。

ตํ [Pg.211] สุตฺวา เต ภิกฺขู ‘‘ปุพฺเพปิ มยํ มาเนเนว อุปหตา’’ติ ภิยฺโยโสมตฺตาย นิหตมานา หุตฺวา อตฺตโน อุปการกมฺมฏฺฐานปรายณา อเหสุํ. ตโต ภควา เอกํ สมยํ ชนปทจาริกํ จรนฺโต เวสาลึ ปตฺวา โคตมเก เจติเย วิหรนฺโต อิเมสํ ปญฺจสตานํ ภิกฺขูนํ ญาณปริปากํ วิทิตฺวา อิทํ โคตมกสุตฺตํ กเถสิ. อิทญฺจ สุตฺตํ สุตฺวา เต ปญฺจสตา ภิกฺขู ตสฺมึเยว อาสเน สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณึสูติ.

比丘们听后心想：“我们以前也曾被慢心所伤害。”从而更加摧伏慢心，致力于对自己有助益的业处。其后，世尊一度游行诸国，抵达毗舍离(Vesālī)，住在乔达摩咖支提(Gotamaka cetiya)。他得知这五百位比丘的智慧已经成熟，便宣说了这部《乔达摩咖经》。这五百位比丘听了此经后，即于座上，具足四无碍解，证得阿罗汉果。

อภิญฺญายาติ กุสลาทิเภทํ ขนฺธาทิเภทญฺจ เทเสตพฺพํ ธมฺมํ, เวเนยฺยานญฺจ อาสยานุสยจริยาธิมุตฺติอาทิเภทํ, ตสฺส จ เนสํ เทเสตพฺพปฺปการํ ยาถาวโต อภิชานิตฺวาติ อตฺโถ. อิเม ปญฺจกฺขนฺธา ทฺวาทสายตนานีติอาทิ ปเนตฺถ นิทสฺสนมตฺตํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. สปฺปจฺจยนฺติ สการณํ, เวเนยฺยานํ อชฺฌาสเยน วา ปุจฺฉาย วา อฏฺฐุปฺปตฺติยา วา สนิมิตฺตํ เหตูทาหรณสหิตญฺจาติ อตฺโถ. ราคาทีนํ ปฏิหรณํ ปฏิหาริยํ, ตเทว ปาฏิหาริยํ, สห ปาฏิหาริเยนาติ สปฺปาฏิหาริยํ. ราคาทิปฺปฏิเสธนวเสเนว หิ สตฺถา ธมฺมํ เทเสติ. เตนาห ‘‘ปจฺจนีกปฏิหรเณน สปฺปาฏิหาริยเมว กตฺวา’’ติ. อปเร ปน ‘‘ยถารหํ อิทฺธิอาเทสนานุสาสนิปาฏิหาริยสหิต’’นฺติ วทนฺติ อนุสาสนิปาฏิหาริยรหิตา เทสนา นตฺถีติ กตฺวา. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

`了知`是指：如实了知所应教示的法，即善法等差别、蕴等差别；以及所化众生的意乐、随眠、行、胜解等差别，并了知对他们教示的方式。此处所说“这五蕴、十二处等”当知仅是作为例子。`有因缘`是指有原因，或依所化众生的意乐，或依提问，或依事缘的发生，有征兆，并附有理由和譬喻。对治贪等即为神变，那本身就是神变。`有神变`即“具有神变”。导师正是通过制止贪等而说法。因此说：“通过对治敌对法而使其有神变。”然而其他人说：“恰如其分地具有神通、记说、教诫神变”，因为没有教诫神变的说法是不存在的。其余的在此处是显而易见的。

โคตมกเจติยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

乔达摩咖支提经释义终。

๔. ภรณฺฑุกาลามสุตฺตวณฺณนา

4. 跋兰度卡拉玛经释义

๑๒๗. จตุตฺเถ อาฬารกาลามกาเลติ อาฬารกาลามานํ ธรมานกาเล. ปริญฺญนฺติ ปหานปริญฺญํ. สา หิ สมติกฺกโม, น อิตรา. เตนาห ‘‘ปริญฺญา นาม สมติกฺกโม’’ติ. เอตฺถ จ ปฐโม สตฺถา รูปาวจรสมาปตฺติลาภี ทฏฺฐพฺโพ, ทุติโย อรูปาวจรสมาปตฺติลาภี, ตติโย สมฺมาสมฺพุทฺโธ ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺตญฺเหตํ ปุคฺคลปญฺญตฺติยํ (ปุ. ป. ๑๓๐) –

127. 第四，于阿罗逻迦兰(Āḷāra Kālāma)时，是指在阿罗逻迦兰的时代。`遍知`是指断遍知，因为这是超越，而不是其他的。因此说：“遍知名为超越。”在此，第一位导师应当被理解为获得色界定者，第二位导师应当被理解为获得无色界定者，第三位是正等觉者。正如《人施设论》(Puggalapaññatti, pu. pa. 130)中所说：

‘‘ยฺวายํ [Pg.212] สตฺถา กามานํ ปริญฺญํ ปญฺญาเปติ, น รูปานํ ปริญฺญํ ปญฺญาเปติ, น เวทนานํ ปริญฺญํ ปญฺญาเปติ, รูปาวจรสมาปตฺติยา ลาภี สตฺถา เตน ทฏฺฐพฺโพ. ยฺวายํ สตฺถา กามานญฺจ ปริญฺญํ ปญฺญาเปติ, รูปานญฺจ ปริญฺญํ ปญฺญาเปติ, น เวทนานํ ปริญฺญํ ปญฺญาเปติ, อรูปาวจรสมาปตฺติยา ลาภี สตฺถา เตน ทฏฺฐพฺโพ. ยฺวายํ สตฺถา กามานญฺจ ปริญฺญํ ปญฺญาเปติ, รูปานญฺจ ปริญฺญํ ปญฺญาเปติ, เวทนานญฺจ ปริญฺญํ ปญฺญาเปติ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ สตฺถา เตน ทฏฺฐพฺโพ’’ติ.

“若有导师宣说对欲的遍知，而不宣说对色的遍知，也不宣说对受的遍知，那么应当认为那位导师是已获得色界定者。若有导师宣说对欲的遍知以及对色的遍知，而不宣说对受的遍知，那么应当认为那位导师是已获得无色界定者。若有导师宣说对欲的遍知、对色的遍知以及对受的遍知，那么应当认为那位导师是正等觉者。”

ตตฺถ ติตฺถิยา สมยํ ชานนฺตา กามานํ ปริญฺญํ ปญฺญาเปยฺยุํ ปฐมชฺฌานํ วทมานา. รูปานํ ปริญฺญํ ปญฺญาเปยฺยุํ อรูปราคํ วทมานา. เวทนาปริญฺญํ ปญฺญาเปยฺยุํ อสญฺญาราคํ วทมานา. เต ปน ‘‘อิทํ นาม ปฐมชฺฌานํ, อยํ รูปภโว, อยํ อสญฺญาภโว’’ติปิ น ชานนฺติ. เต ปญฺญาเปตุํ อสกฺโกนฺตาปิ เกวลํ ‘‘ปญฺญาเปมา’’ติ วทนฺติ. ตถาคโต ปน กามานํ ปริญฺญํ อนาคามิมคฺเคน ปญฺญาเปติ, รูปเวทนานํ อรหตฺตมคฺเคน. เอวเมตฺถ ทฺเว ชนา พาหิรกา, เอโก สมฺมาสมฺพุทฺโธติ อิมสฺมึ โลเก ตโย สตฺถาโร นาม.

在此，一些外道自认为懂得教义，却将对欲的遍知宣说为初禅，将对色的遍知宣说为无色贪，将对受的遍知宣说为无想贪。然而，他们甚至不知道“这叫做初禅，这是色有，这是无想有”。即使没有能力去安立，也只是空口说“我们能安立”。但是，如来以不还道来安立对欲的遍知，以阿罗汉道来安立对色和受的遍知。如此，在此有两种人是外道，只有一位是正等觉者，因此说这个世间有三位导师。

ภรณฺฑุกาลามสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

跋兰度卡拉玛经释义终。

๕. หตฺถกสุตฺตวณฺณนา

5. 手经释义

๑๒๘. ปญฺจเม อภิกฺกนฺตาติ อติกฺกนฺตา, วิคตาติ อตฺโถติ อาห ‘‘ขเย ทิสฺสตี’’ติ. เตเนว หิ ‘‘นิกฺขนฺโต ปฐโม ยาโม’’ติ อนนฺตรํ วุตฺตํ. อภิกฺกนฺตตโรติ อติวิย กนฺตตโร. ตาทิโส จ สุนฺทโร ภทฺทโก นาม โหตีติ อาห ‘‘สุนฺทเร ทิสฺสตี’’ติ. โกติ เทวนาคยกฺขคนฺธพฺพาทีสุ โก กตโม? เมติ มม. ปาทานีติ ปาเท. อิทฺธิยาติ อิมาย เอวรูปาย เทวิทฺธิยา. ยสสาติ อิมินา เอทิเสน ปริวาเรน ปริจฺเฉเทน. ชลนฺติ วิชฺโชตมาโน. อภิกฺกนฺเตนาติ อติวิย กนฺเตน กมนีเยน อภิรูเปน. วณฺเณนาติ ฉวิวณฺเณน สรีรวณฺณนิภาย. สพฺพา โอภาสยํ ทิสาติ ทส ทิสา ปภาเสนฺโต, จนฺโท วิย สูริโย วิย จ เอโกภาสํ เอกาโลกํ กโรนฺโตติ คาถาย อตฺโถ. อภิรูเปติ อุฬารรูเป สมฺปนฺนรูเป. อพฺภนุโมทเนติ สมฺปหํสเน[Pg.213]. อิธ ปนาติ ‘‘อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา’’ติ เอตสฺมึ ปเท. เตนาติ สุนฺทรปริยายตฺตา. ขเย วา อิธ อภิกฺกนฺตสทฺโท ทฏฺฐพฺโพ, เตน ‘‘อภิกฺกนฺตาย ปริกฺขีณาย รตฺติยา’’ติ วุตฺตํ โหติ.

128. 第五，`已过`是指已超越、已离去之义，所以说“于灭尽时显现”。因此紧接着说“初夜分已过”。`更美妙`是指极其可爱。如此殊胜美妙者，故说“于美妙处显现”。`谁`是在天、龙、夜叉、乾闼婆等众中，是哪一位？`我`即指我的。`双足`即脚。`以神通`指如此这般的天威神力。`以荣耀`指如此这般的眷属庄严。`燃烧`指光辉照耀。`以美妙`指极其可爱、庄严。`以色`指肤色身形的光明。`普照诸方`意为照耀十方，如月亮如太阳一般，作同一光明照耀，这是偈颂的含义。`端严`指具足殊胜形相。`随喜`即欣庆。然而在此处，于“夜已过”一句中，“过”字是“美丽”的同义词。或者，此处的“过”字应被理解为“尽”义，因此其意为“夜已过尽、已耗尽”。

รูปายตนาทีสูติ อาทิสทฺเทน อกฺขราทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. สุวณฺณวณฺโณติ สุวณฺณจฺฉวีติ อยเมตฺถ อตฺโถติ อาห ‘‘ฉวิย’’นฺติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๙๙; สุ. นิ. ๕๕๖). สญฺญูฬฺหาติ สมฺพนฺธิตา, คนฺถิตาติ อตฺโถ. วณฺณาติ คุณวณฺณาติ อาห ‘‘ถุติย’’นฺติ, โถมนายนฺติ อตฺโถ. กุลวคฺเคติ ขตฺติยาทิกุลโกฏฺฐาเส. ตตฺถ ‘‘อจฺโฉ วิปฺปสนฺโน’’ติอาทินา วณฺณิตพฺพฏฺเฐน วณฺโณ, ฉวิ. วณฺณนฏฺเฐน อภิตฺถวฏฺเฐน วณฺโณ, ถุติ. อญฺญมญฺญํ อสงฺกรโต วณฺเณตพฺพโต ฐเปตพฺพโต วณฺโณ, ขตฺติยาทิกุลวคฺโค. วณฺณียติ ญาปียติ เอเตนาติ วณฺโณ, ญาปกการณํ. วณฺณนโต ถูลรสฺสาทิภาเวน อุปฏฺฐานโต วณฺโณ, สณฺฐานํ. มหนฺตํ ขุทฺทกํ มชฺฌิมนฺติ วณฺเณตพฺพโต ปมิตพฺพโต วณฺโณ, ปมาณํ. วณฺณียติ จกฺขุนา ปสฺสียตีติ วณฺโณ, รูปายตนนฺติ เอวํ ตสฺมึ ตสฺมึ อตฺเถ วณฺณสทฺทสฺส ปวตฺติ เวทิตพฺพา. โสติ วณฺณสทฺโท. ฉวิยา ทฏฺฐพฺโพ รูปายตเน คยฺหมานสฺสปิ ฉวิมุเขเนว คเหตพฺพโต. ฉวิคตา ปน วณฺณธาตุ เอว ‘‘สุวณฺณวณฺโณ’’ติ เอตฺถ วณฺณคฺคหเณน คหิตาติ อปเร.

于色处等中，`等`字当知包含字母等。`金色`的意思是“金色的皮肤”，这里解释为“皮肤”。就像经文里所说：“如金般的身色”。`缠缚`的意思是连结、系缚。`赞`指的是功德之赞，也就是称颂的意思。`于种姓`指的是刹帝利等种姓阶层。其中，通过“清净明亮”等所描述的，`色`指皮肤；通过描述、赞叹的，`色`指赞美；通过彼此不混杂而安立的，`色`指刹帝利等种姓阶层；通过其而得知、被告知的，`色`指能知的因由；通过粗细等相状而显现的，`色`指形态；通过大、小、中而被衡量、计量的，`色`指量；通过眼被看见的，`色`指色处——应当知道`色`一词在不同语境有不同的用法。该`色`字应当从皮肤来理解，因为即使在色处的意义上取，也是通过皮肤来取的。另一些人则认为，在“金色”一词中，所取的`色`是指存在于皮肤中的色大种。

เกวลปริปุณฺณนฺติ เอกเทสมฺปิ อเสเสตฺวา นิรวเสสโตว ปริปุณฺณนฺติ อยเมตฺถ อตฺโถติ อาห ‘‘อนวเสสตา อตฺโถ’’ติ. เกวลกปฺปาติ กปฺป-สทฺโท นิปาโต ปทปูรณมตฺตํ, ‘‘เกวลํ’’อิจฺเจว อตฺโถ. เกวลสทฺโท จ พหุลวาจีติ อาห ‘‘เยภุยฺยตา อตฺโถ’’ติ. เกจิ ปน ‘‘อีสกํ อสมตฺตํ เกวลํ เกวลกปฺป’’นฺติ วทนฺติ. อนวเสสตฺโถ เอตฺถ เกวลสทฺโท สิยา, อนตฺถนฺตเรน ปน กปฺปสทฺเทน ปทวฑฺฒนํ กตํ ‘‘เกวลา เอว เกวลกปฺปา’’ติ. ตถา วา กปฺปนียตฺตา ปญฺญเปตพฺพตฺตา เกวลกปฺปา. อพฺยามิสฺสตา วิชาติเยน อสงฺกโร สุทฺธตา. อนติเรกตา ตํปรมตา วิเสสาภาโว. เกวลกปฺปนฺติ เกวลํ [Pg.214] ทฬฺหํ กตฺวาติ อตฺโถ. เกวลํ วุจฺจติ นิพฺพานํ สพฺพสงฺขตวิวิตฺตตฺตา, ตํ เอตสฺส อธิคตํ อตฺถีติ เกวลี, สจฺฉิกตนิโรโธ ขีณาสโว.

`完全圆满`是指没有遗漏任何一部分，彻底圆满，这里的意思是“无余”。`纯`(`kevalakappa`)一词中，`kappa`只是一个语助词，用来填充句子，其意就是`纯`(`kevala`)。`纯`一词也有“多数”之义，所以说是“多数之义”。也有人说：“稍微不完整的，是`纯`，是`纯`(`kevalakappa`)”。这里的`纯`一词可以表示无余的意思，但加上没有实际意义的`kappa`一词只是为了增加字数，就像说“纯粹就是纯粹”。或者可以这样解释，因为可以被确定、被认知为纯粹，所以是`纯`(`kevalakappa`)。`不杂`就是没有和不同类的东西混杂，是纯净的状态。`无上`就是至高无上，没有差别。`纯`(`kevalakappa`)的意思是坚定地完成。涅槃因为远离一切有为法，所以被称为`纯`(`kevala`)，证得它的人就是`纯粹者`(`kevalī`)，也就是证悟寂灭的漏尽者。

กปฺป-สทฺโท ปนายํ สอุปสคฺโค อนุปสคฺโค จาติ อธิปฺปาเยน โอกปฺปนิยปเท ลพฺภมานํ โอกปฺปสทฺทมตฺตํ นิทสฺเสติ, อญฺญถา กปฺปสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาเร โอกปฺปนิยปทํ อนิทสฺสนเมว สิยา. สมณกปฺเปหีติ วินยสิทฺเธหิ สมณโวหาเรหิ. นิจฺจกปฺปนฺติ นิจฺจกาลํ. ปญฺญตฺตีติ นามํ. นามญฺเหตํ ตสฺส อายสฺมโต, ยทิทํ กปฺโปติ. กปฺปิตเกสมสฺสูติ กตฺตริยา เฉทิตเกสมสฺสุ. ทฺวงฺคุลกปฺโปติ มชฺฌนฺหิกเวลาย วีติกฺกนฺตาย ทฺวงฺคุลตาวิกปฺโป. เลโสติ อปเทโส. อนวเสสํ ผริตุํ สมตฺถสฺส โอภาสสฺส เกนจิ การเณน เอกเทสผรณมฺปิ สิยา, อยํ ปน สพฺพสฺเสว ผรตีติ ทสฺเสตุํ สมนฺตตฺโถ กปฺปสทฺโท คหิโตติ อาห ‘‘อนวเสสํ สมนฺตโต’’ติ.

此“kappa”一词，有带前缀(saupasagga)与不带前缀(anupasagga)之别。为示此义，仅举在“okappaniya”(可推测的)一词中所得之“okappa”一词为例。否则，于解释“kappa”一词之义时，“okappaniya”一词则不得为例。“Samaṇakappehi”(以沙门之仪)指以律所成之沙门惯用语。“Niccakappaṃ”(恒常)意为恒时。“Paññatti”(施设)是名称之意。此乃彼具寿之名，即“Kappa”。“Kappitakesamassu”(已修剪须发)指以剪刀修剪之须发。“Dvaṅgulakappa”(二指净)指过午后二指影之许可。“Leso”(借口)是托辞之意。能遍照无余之光明，或因某缘而仅照一部分，然为示此光能遍照一切，故取有“周遍”义之“kappa”一词，而言“anavasesaṃ samantato”(无余周遍)。

อาภาย ผริตฺวาติ วตฺถมาลาลงฺการสรีรสมุฏฺฐิตาย อาภาย ผริตฺวา. เทวตานญฺหิ สรีโรภาสํ ทฺวาทสโยชนมตฺตํ ฐานํ. ตโต ภิยฺโยปิ ผริตฺวา ติฏฺฐติ, ตถา วตฺถาภรณาทิสมุฏฺฐิตา ปภา.

“Ābhāya pharitvā”(以光明遍照)，即以从衣服、花鬘、装饰及身体所生起之光明遍照。诚然，诸天之身光可遍照十二由旬之处。其光亦能超越此范围而遍照，同样，由衣服、饰品等所生起之光芒亦然。

หตฺถกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《诃提伽经》释义终。

๖. กฏุวิยสุตฺตวณฺณนา

6. 迦荼维耶经释义

๑๒๙. ฉฏฺเฐ คาวีนํ กยวิกฺกยวเสน โยโค เอตฺถาติ โคโยโค, กยวิกฺกยํ กโรนฺโต คาวีหิ ยุชฺชนฺติ เอตฺถาติ วา โคโยโค, คาวีนํ วิกฺกยฏฺฐานํ. ตตฺถ ชาโต ปิลกฺขรุกฺโข โคโยคปิลกฺโข, ตสฺมึ. สมีปตฺเถ เจตํ ภุมฺมวจนํ. เตนาห ‘‘คาวีนํ วิกฺกยฏฺฐาเน อุฏฺฐิตปิลกฺขสฺส สนฺติเก’’ติ. ริตฺโต อสฺสาโท เอตสฺสาติ ริตฺตสฺสาโท. เตนาห ‘‘ฌานสุขาภาเวน ริตฺตสฺสาท’’นฺติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

129. 第六，“goyogo”(牛轭)，于此有牛之买卖结合，故为“goyogo”；或从事买卖者于此与牛结合，故为“goyogo”，即牛之买卖场所。于彼处所生之毕拉卡树(pilakkharukkho)为“goyogapilakkho”(牛市毕拉卡树)。“tasmiṃ”(于彼)，此为表邻近义之处格。故曰：“于牛之买卖场所生长之毕拉卡树附近。”“rittassādo”(空味)，此味空无。故曰：“因无禅那之乐而为空味。”其余于此皆已明了。

กฏุวิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《迦荼维耶经》释义终。

๘. ทุติยอนุรุทฺธสุตฺตวณฺณนา

8. 第二阿那律经释义

๑๓๑. อฏฺฐเม [Pg.215] อิทํ เต มานสฺมินฺติ เอตฺถ มานสฺมินฺติ ปจฺจตฺเต ภุมฺมวจนํ. อิทนฺติ จ ลิงฺควิปลฺลาเสน นปุํสกนิทฺเทโส กโตติ อาห ‘‘อยํ เต นววิเธน วฑฺฒิตมาโน’’ติ. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

131. 第八，于“idaṃ te mānasmiṃ”(此于汝慢)中，“mānasmiṃ”(于慢)是表个体之处格。而“idaṃ”(此)是因性转换而作中性指示，故曰：“此乃汝以九种方式增长之慢。”其余亦同此理。

ทุติยอนุรุทฺธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《第二阿那律经》释义终。

๙. ปฏิจฺฉนฺนสุตฺตวณฺณนา

9. 隐蔽经释义

๑๓๒. นวเม อสาธารณสิกฺขาปทนฺติ ภิกฺขุนีนํ อสาธารณํ ภิกฺขูนํเยว ปญฺญตฺตสิกฺขาปทํ สาธารณสิกฺขาปทนฺติ ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนีนญฺจ สาธารณํ อุภโตปญฺญตฺติสิกฺขาปทํ.

132. 第九，“asādhāraṇasikkhāpadaṃ”(不共学处)指于比丘尼为不共、仅为比丘所制之学处。“sādhāraṇasikkhāpadaṃ”(共学处)指于比丘与比丘尼为共通、为双方所制之学处。

ปฏิจฺฉนฺนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《隐蔽经》释义终。

๑๐. เลขสุตฺตวณฺณนา

10. 书写经释义

๑๓๓. ทสเม ถิรฏฺฐานโตติ ถิรฏฺฐานโตว. ปาสาเณ เลขสทิสา ปราปราธนิพฺพตฺตา โกธเลขา ยสฺส โส ปาสาณเลขูปมสมนฺนาคโต ปาสาณเลขูปโมติ วุตฺโต. เอวํ อิตเรปิ. อนุเสตีติ อปฺปหีนตาย อนุเสติ. น ขิปฺปํ ลุชฺชตีติ น อนฺตรา นสฺสติ กมฺมฏฺฐาเนเนว นสฺสนโต. เอวเมวนฺติ เอวํ ตสฺสปิ ปุคฺคลสฺส โกโธ น อนฺตรา ปุนทิวเส วา อปรทิวเส วา นิฏฺฐาติ, อทฺธนิโย ปน โหติ, มรเณเนว นิฏฺฐาตีติ อตฺโถ. กกฺขเฬนาติ อติกกฺขเฬน ธมฺมจฺเฉทเกน ถทฺธวจเนน. สํสนฺทตีติ เอกีภวติ. สมฺโมทตีติ นิรนฺตโร โหตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

133. 第十，“thiraṭṭhānatoti”(于坚固处)即是于坚固处。其人之嗔痕，由他人之过而生，犹如石上之刻画，彼具足石刻之喻者，称为“pāsāṇalekhūpamo”(石刻喻者)。其余亦然。“Anuseti”(随眠)指因未断而潜伏。“Na khippaṃ lujjati”(不易毁坏)指不会中途消失，唯由业处方能坏灭。“Evamevaṃ”(亦复如是)者，其义为：彼人之嗔亦非于次日或他日即止息，而是长时持续，唯至命终方息。“Kakkhaḷena”(以粗暴)指以极粗暴、能断正法之强硬言语。“Saṃsandati”(相合)指合为一体。“Sammodati”(和合)指持续不断。于此应如是见其义。

อถ วา สนฺธิยตีติ ฐานคมนาทีสุ กายกิริยาสุ กาเยน สโมธานํ คจฺฉติ, ติลตณฺฑุลา วิย มิสฺสีภาวํ อุเปตีติ อตฺโถ. สํสนฺทตีติ จิตฺตกิริยาสุ จิตฺเตน สโมธานํ คจฺฉติ, ขีโรทกํ วิย เอกีภาวํ อุเปตีติ อตฺโถ. สมฺโมทตีติ อุทฺเทสปริปุจฺฉาทีสุ วจีกิริยาสุ [Pg.216] วาจาย สโมธานํ คจฺฉติ, วิปฺปวาสาคโตปิ ปิยสหายโก วิย ปิยตรภาวํ อุเปตีติ อตฺโถ. อปิจ กิจฺจกรณีเยสุ เตหิ สทฺธึ อาทีโตว เอกกิริยาภาวํ อุปคจฺฉนฺโต สนฺธิยติ, ยาว มชฺฌา ปวตฺตนฺโต สํสนฺทติ, ยาว ปริโยสานา อนิวตฺตนฺโต สมฺโมทตีติ เวทิตพฺโพ.

又，“sandhiyati”(连接)者，其义为：于行住等身业中，身与之结合，犹如芝麻与米之混合。“saṃsandati”(相合)者，其义为：于心业中，心与之结合，犹如牛乳与水之合一。“sammodati”(和合)者，其义为：于诵读、问难等语业中，语与之结合，犹如久别重逢之挚友，更增亲密。复次，于应作之事，从始即与彼等共同行事，是为“sandhiyati”；持续进行至中途，是为“saṃsandati”；直至终了而不退转，是为“sammodati”，应如是知。

เลขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《书写经》释义终。

กุสินารวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

古西那罗品释义终。

(๑๔) ๔. โยธาชีววคฺโค

(14) 4. 战士活命品

๑. โยธาชีวสุตฺตวณฺณนา

1. 战士活命经释义

๑๓๔. จตุตฺถสฺส ปฐเม ยุชฺฌนํ โยโธ, โส อาชีโว เอตสฺสาติ โยธาชีโว. ยุทฺธมุปชีวตีติ วา เอตสฺมึ อตฺเถ โยธาชีโวติ นิรุตฺตินเยน ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. เตนาห ‘‘ยุทฺธํ อุปชีวตีติ โยธาชีโว’’ติ. สห…เป… ปสฺสตีติ ปุพฺพภาเค วิปสฺสนาปญฺญาย สมฺมสนวเสน, มคฺคกฺขเณ อภิสมยวเสน อตฺตปจฺจกฺเขน ญาเณน ปสฺสติ.

134. 第四品第一经，“yujjhanaṃ”(战斗)即“yodho”(战士)，以此为活命者，是为“yodhājīvo”(战士活命者)。或依“yuddham upajīvati”(依战斗而活命)此义，当知依词源学之理而成就“yodhājīvo”一词。故曰：“依战斗而活命，故为战士活命者。”“Saha…pe… passati”(一同…见)者，指于前分，以观慧思择；于道刹那，以现证，以亲证之智而见。

โยธาชีวสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《战士活命经》释义终。

๒. ปริสาสุตฺตวณฺณนา

2. 集会经释义

๑๓๕. ทุติเย อปฺปฏิปุจฺฉิตฺวา วินีตาติ ‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติอาทินา อปฺปฏิปุจฺฉิตฺวา เกวลํ ธมฺมเทสนาวเสเนว วินีตปริสา. ทุพฺพินีตปริสาติ ทุกฺเขน วินีตปริสา. ปุจฺฉิตฺวา วินีตาติ ‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว’’ติอาทินา ปุจฺฉิตฺวา อนุมติคฺคหณวเสน วินีตา. สุวินีตปริสาติ สุเขน วินีตปริสา. อนุมติคฺคหณวเสน วินยนญฺหิ น ทุกฺกรํ โหติ.

135. 第二，“appaṭipucchitvā vinītā”(不问而调伏)指未曾以“诸比丘，汝意云何？色为常或无常？”等方式提问，仅依说法而调伏之会众。“Dubbinītaparisā”(难调伏之会众)指难以调伏之会众。“Pucchitvā vinītā”(问而调伏)指以“诸比丘，汝意云何？”等方式提问，依令其认同而调伏。“Suvinītaparisā”(易调伏之会众)指容易调伏之会众。诚然，依令其认同而调伏，此非难事。

ปริสาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《集会经》释义终。

๔. อุปฺปาทาสุตฺตวณฺณนา

4. 生起经释义

๑๓๗. จตุตฺเถ [Pg.217] อุปฺปาทา วา ตถาคตานนฺติ ตถาคตานํ อุปฺปาเทปิ เวเนยฺยปุคฺคลานํ มคฺคผลุปฺปตฺติ วิย สงฺขารานํ อนิจฺจาทิสภาโว น ตถาคตุปฺปาทายตฺโต, อถ โข ตถาคตานํ อุปฺปาเทปิ อนุปฺปาเทปิ โหติเมวาติ วุตฺตํ โหติ. ฐิตาว สา ธาตูติ ฐิโต เอว โส อนิจฺจสภาโว พฺยภิจาราภาวโต น กทาจิ สงฺขารา อนิจฺจา น โหติ. กามํ อสงฺขตา วิย ธาตุ น นิจฺโจ โส สภาโว, ตถาปิ สพฺพกาลิโกเยวาติ อธิปฺปาโย.

137. 第四，“uppādā vā tathāgatānaṃ”(如来出世)者，谓纵使如来出世，所化有情生起道果，诸行之无常等自性亦不依于如来出世。实则，无论如来出世与否，此性恒然，此即所言之义。“Ṭhitāva sā dhātu”(彼界常住)者，谓彼无常之自性，因无变异，故恒常住，诸行无有非无常之时。其意为：彼自性虽不如无为界(asaṅkhatā dhātu)为常，然实为遍一切时者。

อปโร นโย – ฐิตาว สา ธาตูติ ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ เอสา ธาตุ เอส สภาโว ตถาคตานํ อุปฺปาทโต ปุพฺเพ อุทฺธญฺจ อปฺปฏิวิชฺฌิยมาโน น ตถาคเตหิ อุปฺปาทิโต, อถ โข สพฺพกาลํ สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา, ฐิตาว สา ธาตุ, เกวลํ ปน สยมฺภุญาเณน อภิสมฺพุชฺฌนโต ‘‘อยํ ธมฺโม ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺโธ’’ติ ปเวทนโต จ ตถาคโต ธมฺมสฺสามีติ วุจฺจติ อปุพฺพสฺส ตสฺส อุปฺปาทนโต. เตน วุตฺตํ ‘‘ฐิตาว สา ธาตู’’ติ.

另一理路：“ṭhitāva sā dhātu”(彼界常住)者，谓“诸行无常”此界、此自性，于如来出世前后皆未被通达，非由诸如来所创造。实则，一切时中，诸行无常，彼界常住。然仅因以自生智现等觉，并宣示“此法为如来所现等觉”，又因其令未曾有者生起，故如来被称为法主。是故说“彼界常住”。

อภิสมฺพุชฺฌตีติ ญาเณน อภิสมฺพุชฺฌติ. อภิสเมตีติ ญาเณน อภิสมาคจฺฉติ. อาจิกฺขตีติ กเถติ. เทเสตีติ ทสฺเสติ. ปญฺญาเปตีติ ชานาเปติ. ปฏฺฐเปตีติ ญาณมุเข ฐเปติ. วิวรตีติ วิวริตฺวา ทสฺเสติ. วิภชตีติ วิภาคโต ทสฺเสติ. อุตฺตานีกโรตีติ ปากฏํ กโรติ.

“Abhisambujjhati”(现等觉)即以智现等觉。“Abhisameti”(通达)即以智通达。“Ācikkhati”(宣说)即讲述。“Deseti”(教示)即开示。“Paññāpetīti”(施设)即使人知晓。“Paṭṭhapeti”(建立)即建立于智门。“Vivarati”(开显)即揭开而显示。“Vibhajati”(分别)即分别地显示。“Uttānīkaroti”(令显了)即使其显明。

อถ วา อภิสมฺพุชฺฌตีติ ปจฺจกฺขกรเณน อภิมุขํ พุชฺฌติ, ยาถาวโต ปฏิวิชฺฌติ. ตโต เอว อภิสเมติ อภิมุขํ สมาคจฺฉติ. อาทิโต กเถนฺโต อาจิกฺขติ, อุทฺทิสตีติ อตฺโถ. ตเมว อุทฺเทสํ ปริโยสาเปนฺโต เทเสติ. ยถาอุทฺทิฏฺฐมตฺถํ นิทสฺสนวเสน ปกาเรหิ ญาเปนฺโต ปญฺญาเปติ. ปกาเรหิ เอตมตฺถํ ปติฏฺฐเปนฺโต ปฏฺฐเปติ. ยถาอุทฺทิฏฺฐํ ปฏินิทสฺสนวเสน วิวรติ วิภชติ. วิวฏํ วิภตฺตญฺจ อตฺถํ เหตูทาหรณทสฺสเนหิ ปากฏํ กโรนฺโต อุตฺตานีกโรติ.

或者，“现等觉”(abhisambujjhati)是以亲身实证的方式，面对面地觉悟，如实地彻见；由此，“现正通达”(abhisameti)就是面对面地汇合。“宣说”(ācikkhati)是从开始讲述，有指示之义。完成此指示就是“开示”(deseti)。依照所指示的意义，用例证的方式使人知晓，就是“阐明”(paññāpeti)。用各种方式确立这个意义，就是“确立”(paṭṭhapeti)。依照所指示的意义，用各种例证的方式“揭示”(vivarati)和“分析”(vibhajati)。将揭示和分析的意义，通过展示原因和譬喻使其显明，就是“使其明了”(uttānīkaroti)。

อุปฺปาทาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

生起经释义终。

๕-๑๐. เกสกมฺพลสุตฺตาทิวณฺณนา

5-10. 发毛衣经等释义

๑๓๘-๑๔๓. ปญฺจเม [Pg.218] ตนฺตาวุตานํ วตฺถานนฺติ อิทํ ‘‘ยานิ กานิจี’’ติ อิมินา สมานาธิกรณนฺติ อาห ‘‘ปจฺจตฺเต สามิวจน’’นฺติ. วายิตานนฺติ วีตานํ. ลามโกติ นิหีโน, มกฺขลิ โมฆปุริโสติ เอตฺถ มกฺขลีติ ตสฺส นามํ. ตํ กิร สกทฺทมาย ภูมิยา เตลฆฏํ คเหตฺวา คจฺฉนฺตํ, ‘‘ตาต, มา ขลี’’ติ สามิโก อาห. โส ปมาเทน ขลิตฺวา ปติตฺวา สามิกสฺส ภเยน ปลายิตุํ อารทฺโธ. สามิโก อุปธาวิตฺวา นํ ทุสฺสกณฺเณ อคฺคเหสิ, สาฏกํ ฉฑฺเฑตฺวา อเจลโก หุตฺวา ปลายิ. โส ปณฺเณน วา ติเณน วา ปฏิจฺฉาเทตุมฺปิ อชานนฺโต ชาตรูเปเนว เอกํ คามํ ปาวิสิ. มนุสฺสา ตํ ทิสฺวา ‘‘อยํ สมโณ อรหา อปฺปิจฺโฉ, นตฺถิ อิมินา สทิโส’’ติ ปูวภตฺตาทีนิ คเหตฺวา อุปสงฺกมนฺติ. โส ‘‘มยฺหํ สาฏกํ อนิวตฺถภาเวน อิทํ อุปฺปนฺน’’นฺติ ตโต ปฏฺฐาย สาฏกํ ลภิตฺวาปิ น นิวาเสสิ, ตเทว จ ปพฺพชฺชํ อคฺคเหสิ. ตสฺส สนฺติเก อญฺเญปิ อญฺเญปีติ ปญฺจสตา มนุสฺสา ปพฺพชึสุ. ตํ สนฺธายาห ‘‘มกฺขลิ โมฆปุริโส’’ติ. ฉฏฺฐาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ เอว.

138-143. 第五经中，关于织布者衣物(tantāvutānaṃ vatthāni)的解释，此处“无论何种”(yāni kānicī)与此同格，故说“属格作主格用”(paccatte sāmivacanaṃ)。“织成”(vāyitānaṃ)即“纺织”(vītānaṃ)。“卑劣者”(lāmako)指低贱之人。在“末伽梨愚人”(Makkhali Moghapurisa)中，“末伽梨”(Makkhali)是其名号。据说此人曾手持油罐行走于泥泞之地，主人呼唤：“孩子，别滑倒！”他因疏忽滑倒，因惧怕主人而企图逃跑。主人追上抓住他的衣角，他弃衣裸逃。此人不知以树叶或草遮蔽身体，竟赤身进入村庄。人们见他便说：“这位沙门是阿罗汉，少欲知足，无人能及”，纷纷携饼饭前来供养。他心想：“我因无衣可穿才得此供养”，从此即使得衣也不穿着，并以此为出家之法。其座下陆续有五百人随他出家。故称“末伽梨愚人”(Makkhali Moghapurisa)。第六经等义理浅显易明。

เกสกมฺพลสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

发毛衣经等释义终。

๑๑-๑๓. ปฐมโมรนิวาปสุตฺตาทิวณฺณนา

11-13. 初喂孔雀处经等释义

๑๔๔-๑๔๖. เอกาทสเม อกุปฺปธมฺมตาย ขยวยสงฺขาตํ อนฺตํ อตีตาติ อจฺจนฺตา, เอวํ อปริหายนสภาวตฺตา อจฺจนฺตา นิฏฺฐา อสฺสาติ อจฺจนฺตนิฏฺโฐ. เตนาห ‘‘อนฺตํ อติกฺกนฺตนิฏฺโฐ’’ติอาทิ. น หิ ปฏิวิทฺธสฺส โลกุตฺตรธมฺมสฺส ทสฺสนํ กุปฺปนํ นาม อตฺถิ. ธุวนิฏฺโฐติ สตตนิฏฺโฐ. อจฺจนฺตเมว จตูหิ โยเคหิ เขโม เอตสฺส อตฺถีติ อจฺจนฺตโยคกฺเขมี, นิจฺจโยคกฺเขมีติ อตฺโถ. มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส วุสิตตฺตา ตสฺส อวิหายนสภาวตฺตา อจฺจนฺตํ พฺรหฺมจารีติ อจฺจนฺตพฺรหฺมจารี, นิจฺจพฺรหฺมจารีติ อตฺโถ. ปริโยสานนฺติ พฺรหฺมจริยปริโยสานํ วฏฺฏทุกฺขปริโยสานญฺจ[Pg.219]. อจฺจนฺตํ ปริโยสานมสฺสาติ อจฺจนฺตปริโยสาโน. ทฺวาทสมเตรสมานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

144-146. 第十一经中，由于具有不动法(akuppadhammatā)，故说“究竟”(accantā)。这里，“究竟”(accantā)是指超越了坏灭(khayavaya)的边际(antaṃ)，因为具有永不退转的性质，所以是“究竟圆满”(accantaniṭṭho)。因此说“超越边际的究竟圆满”(antaṃ atikkantaniṭṭho)等。对于已证得出世间法(lokuttaradhamma)的人来说，其见解是不会动摇的。“恒常究竟”(dhuvaniṭṭho)就是永远究竟(satataniṭṭho)。“究竟安稳”(accantayogakkhemī)是指永远脱离了四轭(catūhi yogehi)而获得安稳，意即“恒常安稳”(niccayogakkhemī)。因为已圆满梵行(brahmacariya)，且其性质不会退转，故称“究竟梵行者”(accantabrahmacārī)，意即“恒常梵行者”(niccabrahmacārī)。“终结”(pariyosānaṃ)指的是梵行(brahmacariya)的终结和轮回苦(vaṭṭadukkha)的终结。“究竟终结者”(accantapariyosāno)是指到达了究竟终结的人。第十二和第十三经义理浅显易明。

ปฐมโมรนิวาปสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

初喂孔雀处经等释义终。

โยธาชีววคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

战士品释义终。

๑๔๗-๑๕๖. มงฺคลวคฺโค อุตฺตานตฺโถเยว.

147-156. 《吉祥品》义理浅显易明。

ตติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

第三五十经集终。

(๑๖) ๖. อเจลกวคฺควณฺณนา

(16) 6. 无衣者品释义

๑๕๗-๑๖๓. อิโต ปเรสุ ปน สุตฺตปเทสุ ‘‘คาฬฺหา’’ติ วุตฺตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘กกฺขฬา’’ติ อาห. กกฺขฬจาโร จสฺสา น ลูขสภาโว. อถ โข ตณฺหาวเสน ถิรคฺคหณนฺติ อาห ‘‘โลภวเสน ถิรคฺคหณา’’ติ. อคาฬฺหา ปฏิปทาติ วา กามานํ โอคาหนํ ปฏิปตฺติ, กามสุขานุโยโคติ อตฺโถ. นิชฺฌามา ปฏิปทาติ กายสฺส นิชฺฌาปนวเสน เขปนวเสน ปวตฺตา ปฏิปตฺติ, อตฺตกิลมถานุโยโคติ อตฺโถ. นิจฺเจโลติ นิสฺสฏฺฐเจโล สพฺเพน สพฺพํ ปฏิกฺขิตฺตเจโล. นคฺคิยวตสมาทาเนน นคฺโค. ฐิตโกว อุจฺจารํ กโรตีติอาทิ นิทสฺสนมตฺตํ วมิตฺวา มุขวิกฺขาลนาทิอาจารสฺสปิ เตน วิสฺสฏฺฐตฺตา. ชิวฺหาย หตฺถํ อปเลขติ อวเลขติ อุทเกน อโธวนโต. ทุติยวิกปฺเปปิ เอเสว นโย. ‘‘เอหิ, ภทนฺเต’’ติ วุตฺเต อุปคมนสงฺขาโต วิธิ เอหิภทนฺโต, ตํ จรตีติ เอหิภทนฺติโก, ตปฺปฏิกฺเขเปน น เอหิภทนฺติโก. น กโรติ ‘‘สมเณน นาม ปรสฺส วจนกเรน น ภวิตพฺพ’’นฺติ อธิปฺปาเยน.

157-163. 再者，于其他经文中，解释“坚固”(gāḷhā)之义时，说为“粗硬”(kakkhaḷā)。此指其行为粗硬，而非粗暴的性情。然而，又说“因渴爱而坚固执取”(taṇhāvasena thiraggahaṇaṃ)，即“因贪爱而坚固执取”(lobhavasena thiraggahaṇā)。“非坚固之道”(agāḷhā paṭipadā)是指沉溺于欲乐(kāmānaṃ ogāhanaṃ)的行道，意为“耽于欲乐”(kāmasukhānuyogo)。“烧尽之道”(nijjhāmā paṭipadā)是指通过折磨身体(kāyassa nijjhāpanavasena)、损耗身体(khepanavasena)而奉行的行道，意为“自我折磨”(attakilamathānuyogo)。“无衣者”(niccelo)指完全舍弃衣服(nissaṭṭhacelo)、彻底摒弃衣服者(sabbena sabbaṃ paṭikkhittacelo)。因受持裸形戒(naggiyavatasamādānena)而裸体(naggo)。“站着排便”等仅是举例，因为他连呕吐后漱口等行为也都舍弃了。用舌头舔手(jivhāya hatthaṃ apalekhati avalekhati)，是因为不用水清洗。第二种情况(dutiyavikappe)也是同样的道理。当说“来，尊者”(Ehi, bhadante)时，名为“迎接”(upagamana)的礼节是“来，尊者”(ehibhadanto)，行此礼节者是“来，尊者行者”(ehibhadantiko)，拒绝此礼节则为“非来，尊者行者”(na ehibhadantiko)。不去做，是出于“作为沙门，不应听从他人之言”的想法。

ปุเรตรนฺติ ตํ ฐานํ อตฺตโน อุปคมนโต ปุเรตรํ. ตํ กิร โส ‘‘ภิกฺขุนา นาม ยทิจฺฉกา เอว ภิกฺขา คเหตพฺพา’’ติ อธิปฺปาเยน น คณฺหาติ. อุทฺทิสฺส กตํ มม นิมิตฺตภาเวน พหู ขุทฺทกา ปาณา สงฺฆาตํ อาปาทิตาติ น คณฺหาติ. นิมนฺตนํ น สาทิยติ เอวํ เตสํ วจนํ กตํ ภวิสฺสตีติ. กุมฺภิ อาทีสุปิ โส สตฺตสญฺญีติ อาห ‘‘กุมฺภิ-กโฬปิโย’’ติอาทิ. กพฬนฺตราโย โหตีติ อุฏฺฐิตสฺส ทฺวินฺนมฺปิ กพฬนฺตราโย โหติ. คามสภาคาทิวเสน สงฺคมฺม กิตฺเตนฺติ เอติสฺสาติ สงฺกิตฺติ, ยถาสํหตตณฺฑุลาทิสญฺจโย. มานุสกานีติ เวยฺยาวจฺจกรา มนุสฺสา.

“先到者”(puretaraṃ)是指比自己先到达那个地方的人。据说他怀着“比丘(bhikkhu)应当随意接受乞食(bhikkhā)”的想法而不接受（供养）。（如果接受）专为自己准备的食物(uddissa kataṃ)，他会想“因为我，许多小生命(khuddakā pāṇā)将被杀害”，因此不接受。他不乐于接受邀请(nimantanaṃ na sādiyati)，（认为这样就）会听从他们的话了。对于水瓮(kumbhi)等物，他认为其中有众生(sattasaññī)存在，所以说“水瓮、滤水器”(kumbhi-kaḷopiyo)等等。“食物中断”(kabaḷantarāyo hoti)是指对于起立者等两人都会造成食物中断。因为聚集在村庄等地(gāmasabhāgādivasena)共同赞扬(saṅgamma kittenti)，所以称为“集赞”(saṅkitti)，就像集合在一起的米粒等物的堆积。“人工作者”(mānusakāni)指的是提供服务的劳动者(veyyāvaccakarā manussā)。

สุราปานเมวาติ [Pg.220] มชฺชลกฺขณปฺปตฺตาย สุราย ปานเมว. สุราคหเณเนเวตฺถ เมรยมฺปิ สงฺคหิตํ. เอกาคารเมว อุญฺฉตีติ เอกาคาริโก. เอกาโลเปเนว วตฺตตีติ เอกาโลปิโก. ทียติ เอตายาติ ทตฺติ, ทฺวตฺติอาโลปมตฺตคฺคาหิ ขุทฺทกํ ภิกฺขาทานภาชนํ. เตนาห ‘‘ขุทฺทกปาตี’’ติ. อภุญฺชนวเสน เอโก อโห เอตสฺส อตฺถีติ เอกาหิโก, อาหาโร, ตํ เอกาหิกํ. โส ปน อตฺถโต เอกทิวสํ ลงฺฆโก โหตีติ อาห ‘‘เอกาทิวสนฺตริก’’นฺติ. ทฺวาหิกนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เอกาหํ อภุญฺชิตฺวา เอกาหํ ภุญฺชนํ เอกาหวาโร, ตํ เอกาหิกเมว อตฺถโต. ทฺวีหํ อภุญฺชิตฺวา ทฺวีหํ ภุญฺชนํ ทฺวีหวาโร. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. อุกฺกฏฺโฐ ปน ปริยายภตฺตโภชนิโก ทฺวีหํ อภุญฺชิตฺวา เอกาหเมว ภุญฺชติ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย.

“饮酒”(surāpānaṃ)就是饮用具有使人昏醉特性的酒。这里，说到饮酒(surāgahaṇena)，也就包含了米酒(merayaṃ)。“一家乞食者”(ekāgāriko)是指只在一户人家乞食的人。“一抟食者”(ekālopiko)是指只靠一抟食物维生的人。因为藉由此物而施与，所以叫做“施与物”(datti)，是能容纳两三口食物(dvattiālopamattaggāhi)的小型乞食用食器。因此说“小钵”(khuddakapātī)。因为有一天不进食，所以称为“一日（不食）者”(ekāhiko)。但实际上是指隔一天进食，所以说“隔日食”(ekādivasantarikaṃ)。“二日（不食）者”(dvāhikaṃ)等等也是这个道理。一天不吃、一天吃，叫做“一日轮替”(ekāhavāro)，这实际上就是“一日（不食）者”。两天不吃、一天吃，叫做“二日轮替”(dvīhavāro)。剩下两个词也是这个道理。然而，最精进的轮替食物食用者(ukkaṭṭho pana pariyāyabhattabhojaniko)，是两天不吃只吃一天。剩下的两种情况也是这个道理。

มิจฺฉาวายามวเสเนว อุกฺกุฏิกวตานุโยโคติ อาห ‘‘อุกฺกุฏิกวีริยมนุยุตฺโต’’ติ. อตฺตกิลมถานุโยคนฺติ อตฺตโน กิลมถานุโยคํ, สรีรทุกฺขการณนฺติ อตฺโถ. สรีรปริยาโย หิ อิธ อตฺตสทฺโท ‘‘อตฺตนฺตโป’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๔๑๓) วิย. ทฺเว อนฺเตติ อุโภ โกฏิโย, อุโภ ลามกปฏิปตฺติโยติ อตฺโถ. ลามกมฺปิ หิ อนฺโตติ วุจฺจติ ‘‘อนฺตมิทํ, ภิกฺขเว, ชีวิกานํ (สํ. นิ. ๓.๘๐; อิติวุ. ๖๑), โกฏฺฐโก อนฺโต’’ติ เอวมาทีสุ. มชฺฌิมปฏิปทาย อุปฺปถภาเวน อมนียา คนฺตพฺพา ญาตพฺพาติ อนฺตา. ตโต เอว ลามกา.

以不正精进(micchāvāyāma)的方式行蹲踞苦行(ukkuṭikavata)，所以说“专修蹲踞精进”(ukkuṭikavīriyamanuyutto)。“自我折磨”(attakilamathānuyogaṃ)是指对自身的折磨，意即造成身体的痛苦(sarīradukkhakāraṇaṃ)。这里“自我”(atta)一词指的是身体方面，就像“自苦行”(attantapo)等经文(M. 45)里一样。“二边”(dve ante)是指两种极端(ubho koṭiyo)，意即两种低劣的行道(ubho lāmakapaṭipattiyo)。低劣(lāmakaṃ)者亦可称为“边”(antaṃ)，如“诸比丘，这是最低劣的谋生方式”(antamidaṃ, bhikkhave, jīvikānaṃ)(SN 22.80; It. 109)、“门槛是边”(koṭṭhako anto)等经文里那样。此二边是中道(majjhimapaṭipadā)的歧途(uppathabhāvena)，不可喜、不可赴、不可知，故为“边”(antā)。由此更显其低劣。

อเจลกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

无衣者品释义终。

เปยฺยาลวคฺควณฺณนา

重复品释义

๑๖๔-๑๘๔. สมนุญฺโญติ สมฺมเทว กตานุญฺโญ. เตนาห ‘‘สมานชฺฌาสโย’’ติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

164-184. 赞同(Samanuñño)：即正确地予以同意。因此说“意乐相同”。此中余者，其义自明。

อิติ มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

如是，《增支部》义注《满足希求》

ติกนิปาตวณฺณนาย อนุตฺตานตฺถทีปนา สมตฺตา.

《三集》释义中未明义之阐明，已圆满。

. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

礼敬彼世尊、阿罗汉、正等觉者。

องฺคุตฺตรนิกาเย

增支部

จตุกฺกนิปาต-ฏีกา

四集复注

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

1. 初五十品

๑. ภณฺฑคามวคฺโค

1. 盘陀村品

๑-๒. อนุพุทฺธสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2. 随觉经等释义

๑-๒. จตุกฺกนิปาตสฺส [Pg.221] ปฐเม อนุโพโธ ปุพฺพภาคิยํ ญาณํ, ปฏิเวโธ อนุโพเธน อภิสมโย. ตตฺถ ยสฺมา อนุโพธปุพฺพโก ปฏิเวโธ อนุโพเธน วินา น โหติ. อนุโพโธ หิ เอกจฺโจ ปฏิเวธสมฺพทฺโธ, ตทุภยาภาวเหตุกญฺจ วฏฺเฏ สํสรณํ, ตสฺมา วุตฺตํ ปาฬิยํ ‘‘อนนุโพธา…เป… ตุมฺหากญฺจา’’ติ. ปฏิสนฺธิคฺคหณวเสน ภวโต ภวนฺตรูปคมนํ สนฺธาวนํ, อปราปรํ จวนูปปชฺชนวเสน สญฺจรณํ สํสรณนฺติ อาห ‘‘ภวโต’’ติอาทิ. สนฺธาวิตสํสริตปทานํ กมฺมสาธนตํ สนฺธายาห ‘‘มยา จ ตุมฺเหหิ จา’’ติ ปฐมวิกปฺเป. ทุติยวิกปฺเป ปน ภาวสาธนตํ หทเย กตฺวา ‘‘มมญฺเจว ตุมฺหากญฺจา’’ติ ยถารุตวเสเนว วุตฺตํ. ทีฆรชฺชุนา พทฺธสกุณํ วิย รชฺชุหตฺโถ ปุริโส เทสนฺตรํ ตณฺหารชฺชุนา พทฺธํ สตฺตสนฺตานํ อภิสงฺขาโร ภวนฺตรํ เนติ เอตายาติ ภวเนตฺติ. เตนาห ‘‘ภวรชฺชู’’ติอาที.

1-2. 于《四集》之初，觉悟(anubodho)为前分智，通达(paṭivedho)是由觉悟而有的现观。于此，通达以觉悟为前，无觉悟则无通达。确有某种觉悟与通达相关，而于轮回中流转，正是因二者皆无。是故圣典中说：“因未觉悟……乃至……于我与你。”以结生为缘，从此有至他有，为奔流(sandhāvana)；以相续之死生为缘，为轮回(saṃsaraṇa)，故说“从有”等。考虑到“奔流”、“轮回”二词为作格，故于第一种解释中说“由我与你”；于第二种解释中，则从所属格的角度，依经文原句说“于我与你”。犹如以长绳系鸟，执绳者将鸟带至他处；同理，渴爱(taṇhā)之绳所缚的众生相续，行(abhisaṅkhāra)将其引至他有，故称之为“有引(bhavanetti)”。因此说“有绳”等。

วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตกโรติ สกลวฏฺฏทุกฺขสฺส สกสนฺตาเน ปรสนฺตาเน จ วินาสกโร อภาวกโร. พุทฺธจกฺขุธมฺมจกฺขุทิพฺพจกฺขุมํสจกฺขุสมนฺตจกฺขุสงฺขาเตหิ ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมา. สวาสนานํ กิเลสานํ สมุจฺฉินฺนตฺตา สาติสยํ กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุโต. ทุติยํ อุตฺตานเมว.

轮回苦之终结者(Vaṭṭadukkhassa antakaro)，意谓于自、他相续中，为一切轮回之苦的摧毁者、灭尽者。具足佛眼、法眼、天眼、肉眼、普眼此五眼，故为具眼者(cakkhumā)。因含藏习(vāsana)之诸烦恼已断尽，故由超胜之烦恼寂灭而般涅槃。第二句其义自明。

อนุพุทฺธสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

随觉经等释义终。

๓-๔. ปฐมขตสุตฺตาทิวณฺณนา

3-4. 初疮经等释义

๓-๔. ตติเย [Pg.222] กลินฺติ อปราธํ. วิจินาตีติ อาจิโนติ ปสวติ. เตน จ กลินา สุขํ น ปฏิลภตีติ เตน อปราเธน สุขํ น วินฺทติ. นินฺทิยปฺปสํสาย หิ ปสํสิยนินฺทาย จ สมโกว วิปาโก. ปสํสิยนินฺทาติ จ สมฺปนฺนคุณปริธํสนวเสน ปวตฺติยา มหาสาวชฺชตาย กฏุกตรวิปากา. นินฺทิยปฺปสํสา ปน กถํ ตาย สมวิปากาติ เจ? ตสฺมึ อวิชฺชมานคุณสมาโรปเนน อตฺตโน ปเรสญฺจ มิจฺฉาปฏิปตฺติเหตุภาวโต ปสํสิเยน ตสฺส สพฺภาวกรณโต จ. โลเกปิ หิ อสูรํ สูเรน สมํ กโรนฺโต คารยฺโห โหติ, ปเคว ทุปฺปฏิปนฺนํ สุปฺปฏิปนฺเนน สมํ กโรนฺโตติ. สเกน ธเนนาติ อตฺตโน สาปเตยฺเยน. อปฺปมตฺตโกว กลีติ ทิฏฺฐธมฺมิกตฺตา สปฺปฏิการตฺตา จ อปฺปมตฺตโก อปราโธ. อยํ…เป… มหนฺตตโร กลิ กตูปจิตตฺตา สมฺปรายิกตฺตา อปฺปฏิการตฺตา จ.

3-4. 于第三颂，罪(kali)，即过失。积(vicināti)，即增长、产生。“因罪不得乐”，即因彼过失而不得安乐。赞应毁者与毁应赞者，其果报相同。毁应赞者，因其毁坏具足功德者，过失极大，果报更苦。若问：何以赞应毁者，其果报亦同？答：因于彼人增益不实之德，令自他行于邪道，且将彼等同于应赞者故。世间尚且呵责以懦夫为勇者，何况以邪行者为正行者。“以己财”，即以己有之财。“罪过小”，此过失为现法所见，且可对治，故为小。“此……罪更大”，此罪乃所作累积，关乎来世，且不可对治，故更大。

นิรพฺพุโทติ คณนาวิเสโส เอโสติ อาห ‘‘นิรพฺพุทคณนายา’’ติ, สตสหสฺสํ นิรพฺพุทาติ อตฺโถ. นิรพฺพุทปริมาณํ ปน วสฺสคณนาย เอวํ เวทิตพฺพํ. ยเถว หิ สตํ สตสหสฺสานํ โกฏิ โหติ, เอวํ สตํ สตสหสฺสานํ โกฏิโย ปโกฏิ นาม โหติ, สตํ สตสหสฺสานํ ปโกฏิโย โกฏิปโกฏิ, สตํ สตสหสฺสโกฏิปโกฏิโย นหุตํ, สตํ สตสหสฺสนหุตานิ นินฺนหุตํ, สตํ สตสหสฺสนินฺนหุตานิ เอกํ อพฺพุทํ, ตโต วีสติคุณิตํ นิรพฺพุทํ. ยํ อริเย ครหนฺโต นิรยํ อุปปชฺชตีติ อริเย ครหนฺโต ยํ นิรพฺพุทสงฺขาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ, นิรพฺพุโทติ จ ปาฏิเยกฺโก นิรโย นตฺถิ, อวีจิมฺหิเยว ปน นิรพฺพุทคณนาย ปจฺจิตพฺพฏฺฐานสฺเสตํ นามํ. จตุตฺถํ อุตฺตานเมว.

尼罗部陀(Nirabbuda)，此为一种特殊的计数，故说“以尼罗部陀计”，其义为十万个尼罗部陀。尼罗部陀之量，当以年数知之：如一百个十万为一俱胝(koṭi)，一百个十万俱胝为一波俱胝(pakoṭi)，一百个十万波俱胝为一俱胝波俱胝(koṭipakoṭi)，一百个十万俱胝波俱胝为一那由他(nahuta)，一百个十万那由他为一尼那由他(ninnahuta)，一百个十万尼那由他为一阿部陀(abbuda)，其二十倍为一尼罗部陀(nirabbuda)。“诽谤圣者，堕于地狱”者，谓诽谤圣者之人，将堕于名为尼罗部陀之地狱。然无别立之尼罗部陀地狱，此乃于无间(Avīci)地狱中，应受尼罗部陀数之苦报处所的名称。第四句其义自明。

ปฐมขตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

初疮经等释义终。

๕. อนุโสตสุตฺตวณฺณนา

5. 随流经释义

๕. ปญฺจเม อนุโสตํ คจฺฉตีติ สํสารโสตสฺส อนุกูลภาเวน คจฺฉติ. ปจฺจนีกปฏิปตฺติยาติ สํสารโสตสฺส ปฏิกูลวเสน ปวตฺตนิพฺพิทานุปสฺสนาทิปฏิปตฺติยา[Pg.223]. ฐิตสภาโวติ อจลปฺปสาทาทิสมนฺนาคเมน ฐิตสภาโว. อนาคามี หิ อสฺสทฺธิเยหิ กามราคพฺยาปาเทหิ อกมฺปนิยจิตฺตตาย ตมฺหา โลกา อนาวตฺติธมฺมตาย จ ฐิตสภาโว นาม. โอฆํ ตริตฺวาติ กาโมฆาทิจตุพฺพิธํ โอฆํ อติกฺกมิตฺวา. ปรตีรํ คโตติ นิพฺพานปารํ คโต. พฺราหฺมโณติ พาหิตปาปตาย พฺราหฺมโณติ สงฺขํ คโต ขีณาสโว. เตนาห ‘‘เสฏฺโฐ นิทฺโทโส’’ติ. ปญฺจเวรกมฺมนฺติ ปาณาติปาตาทิปญฺจทุจฺจริตํ. สหาปิ ทุกฺเขน สหาปิ โทมนสฺเสนาติ กิเลสปริยุฏฺฐาเน สติ อุปฺปนฺเนน ทุกฺขโทมนสฺเสน สทฺธิมฺปิ. ปริปุณฺณนฺติ ติสฺสนฺนํ สิกฺขานํ เอกายปิ อนูนํ. ปริสุทฺธนฺติ นิรุปกฺกิเลสํ. พฺรหฺมจริยนฺติ เสฏฺฐจริยํ. อิมินา วาเรน โสตาปนฺนสกทาคามิโน กถิตา. กึ ปน เต รุทนฺตา พฺรหฺมจริยํ จรนฺตีติ? อาม, กิเลสโรทเนน โรทนฺตา จรนฺติ นาม, สีลสมฺปนฺโน ปุถุชฺชนภิกฺขุ เอตฺเถว สงฺคหิโต.

5. 于第五经，随流而行(anusotaṃ gacchati)，即顺应轮回之流而行。以逆行道(Paccanīkapaṭipattiyā)，即以厌离观等修行逆反轮回之流。自性住立(Ṭhitasabhāvo)，即由具足不动净信等而自性安住。不还者(anāgāmī)因其心不为不信、欲贪、瞋恚所动，且于彼世间不复退转，故名自性住立。已渡暴流(oghaṃ taritvā)，即已越欲暴流等四种暴流。已到彼岸(paratīraṃ gato)，即已至涅槃彼岸。婆罗门(brāhmaṇa)，即因已除遣恶法而得名，为漏尽阿罗汉。故说“最上无过失者”。五怖畏业(Pañcaverakammanti)，即杀生等五种恶行。虽有苦，虽有忧(sahāpi dukkhena sahāpi domanassena)，即与烦恼生起时所生之苦、忧共住。圆满(paripuṇṇa)，即三学无有缺减。清净(parisuddha)，即无有垢染。梵行(brahmacariya)，即最上之行。此颂所说为须陀洹与斯陀含。然彼等岂非哭泣而行梵行耶？然，彼等实因烦恼而哭泣，故名行梵行。具戒凡夫比丘亦摄于此中。

เจโตวิมุตฺตินฺติ ผลสมาธึ. ปญฺญาวิมุตฺตินฺติ ผลญาณํ. ฉหากาเรหิ ปารคโตติ อภิญฺญาปารคู, ปริญฺญาปารคู, ภาวนาปารคู, ปหานปารคู, สจฺฉิกิริยาปารคู, สมาปตฺติปารคูติ เอวํ ฉหิ อากาเรหิ สพฺพธมฺมานํ ปารํ ปริโยสานํ คโต. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

心解脱(cetovimutti)，指果定。慧解脱(paññāvimutti)，指果智。以六行相到彼岸(Chahākārehi pāragato)，即以神通、遍知、修习、断除、作证、等至此六种行相，到达一切法之彼岸与终极。此中余者，极易了知。

อนุโสตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

随流经释义终。

๖. อปฺปสฺสุตสุตฺตวณฺณนา

6. 寡闻经释义

๖. ฉฏฺเฐ อปฺปกํ สุตํ โหตีติ นวงฺคสตฺถุสาสเน กิญฺจิเทว สุตํ โหติ. ตเทว นวงฺคสตฺถุสาสนํ ทสฺเสตุํ ‘‘สุตฺตํ เคยฺย’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สุตฺตาทีนิ วิภชิตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘อุภโตวิภงฺคนิทฺเทสกฺขนฺธกปริวารา’’ติอาทิมาห. กถํ ปนายํ วิภาโค ยุชฺเชยฺย. สคาถกญฺหิ สุตฺตํ เคยฺยํ, นิคฺคาถกํ สุตฺตํ เวยฺยากรณํ. ตทุภยวินิมุตฺตญฺจ สุตฺตํ อุทานาทิวิเสสสญฺญารหิตํ นตฺถิ, ยํ สุตฺตงฺคํ สิยา. มงฺคลสุตฺตาทีนญฺจ (ขุ. ปา. ๕.๑ อาทโย; สุ. นิ. ๒๖๑ อาทโย) สุตฺตงฺคสงฺคโห น สิยา คาถาภาวโต ธมฺมปทาทีนํ วิย[Pg.224]. เคยฺยงฺคสงฺคโห วา สิยา สคาถกตฺตา สคาถาวคฺคสฺส วิย. ตถา อุภโตวิภงฺคาทีสุ สคาถกปฺปเทสานนฺติ? วุจฺจเต –

6. 于第六经，少闻(appassuta)，意为于九分圣教仅有少分听闻。为示九分圣教，故说“契经、应颂”等。于此，为分别开示契经等，故说“二分别、解释、犍度、附随”等。然此分别云何成立？有偈颂之经为应颂，无偈颂之经为记说，离此二者，别无无自说等名之经可为契经支。又如《吉祥经》(Maṅgalasutta)等（《小部·经集》5.1等；《经集》261等），因有偈颂，如《法句经》等，不得摄于契经支；或因有偈颂，如《有偈品》，当摄于应颂支。如是，于二分别等中，有偈颂之部分又如何？答曰——

‘‘สุตฺตนฺติ สามญฺญวิธิ, วิเสสวิธโย ปเร;

สนิมิตฺตา นิรุฬฺหตฺตา, สหตาญฺเญน นาญฺญโต’’. (เนตฺติ. อฏฺฐ. สงฺคหวารวณฺณนา;

ที. นิ. ฏี. ๑.ปฐมมหาสงฺคีติกถาวณฺณนา;

สารตฺถ. ฏี. ๑.ปฐมมหาสงฺคีติกถาวณฺณนา)

“‘经’为总法，其余为别法；因有其相、因已确立、因与他共、因非由他。”

สพฺพสฺสปิ หิ พุทฺธวจนสฺส สุตฺตนฺติ อยํ สามญฺญวิธิ. เตเนวาห อายสฺมา มหากจฺจาโน เนตฺติยํ (เนตฺติ. สงฺคหวาโร) ‘‘นววิธสุตฺตนฺตปริเยฏฺฐี’’ติ. เอตฺตกํ ตสฺส ภควโต สุตฺตาคตํ สุตฺตปริยาปนฺนํ (ปาจิ. ๖๕๕, ๑๒๔๒) สกวาเท ปญฺจ สุตฺตสตานีติ (ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา; กถา. อฏฺฐ. นิทานกถา) เอวมาทิ จ เอตสฺส อตฺถสฺส สาธกํ. วิเสสวิธโย ปเร สนิมิตฺตา ตเทกเทเสสุ เคยฺยาทโย วิเสสวิธโย เตน เตน นิมิตฺเตน ปติฏฺฐิตา. ตถา หิ เคยฺยสฺส สคาถกตฺตํ ตพฺภาวนิมิตฺตํ. โลเกปิ หิ สสิโลกํ สคาถกํ วา จุณฺณิยคนฺถํ ‘‘เคยฺย’’นฺติ วทนฺติ. คาถาวิรเห ปน สติ ปุจฺฉํ กตฺวา วิสฺสชฺชนภาโว เวยฺยากรณสฺส ตพฺภาวนิมิตฺตํ. ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนญฺหิ ‘‘พฺยากรณ’’นฺติ วุจฺจติ. พฺยากรณเมว เวยฺยากรณํ. เอวํ สนฺเต สคาถกาทีนมฺปิ ปุจฺฉํ กตฺวา วิสฺสชฺชนวเสน ปวตฺตานํ เวยฺยากรณภาโว อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ เคยฺยาทิสญฺญานํ อโนกาสภาวโต, ‘‘คาถาวิรเห สตี’’ติ วิเสสิตตฺตา จ. ตถา หิ ธมฺมปทาทีสุ เกวลํ คาถาพนฺเธสุ สคาถกตฺเตปิ โสมนสฺสญาณมยิกคาถายุตฺเตสุ ‘‘วุตฺตํ เหต’’นฺติอาทีวจนสมฺพนฺเธสุ อพฺภุตธมฺมปฺปฏิสํยุตฺเตสุ จ สุตฺตวิเสเสสุ ยถากฺกมํ คาถาอุทานอิติวุตฺตกอพฺภุตธมฺมสญฺญา ปติฏฺฐิตา, ตถา สติปิ คาถาพนฺธภาเว ภควโต อตีตาสุ ชาตีสุ จริยานุภาวปฺปกาสเกสุ ชาตกสญฺญา, สติปิ ปญฺหวิสฺสชฺชนภาเว สคาถกตฺเต จ เกสุจิ สุตฺตนฺเตสุ เวทสฺส ลภาปนโต เวทลฺลสญฺญา ปติฏฺฐิตาติ เอวํ เตน เตน สคาถกตฺตาทินา นิมิตฺเตน เตสุ เตสุ สุตฺตวิเสเสสุ เคยฺยาทิสญฺญา ปติฏฺฐิตาติ วิเสสวิธโย สุตฺตงฺคโต ปเร เคยฺยาทโย. ยํ ปเนตฺถ เคยฺยงฺคาทินิมิตฺตรหิตํ, ตํ สุตฺตงฺคํ วิเสสสญฺญาปริหาเรน สามญฺญสญฺญาย ปวตฺตนโต. นนุ จ สคาถกํ สุตฺตํ เคยฺยํ, นิคฺคาถกํ สุตฺตํ [Pg.225] เวยฺยากรณนฺติ สุตฺตงฺคํ น สมฺภวตีติ โจทนา ตทวตฺถาวาติ? น ตทวตฺถา โสธิตตฺตา. โสธิตญฺหิ ปุพฺเพ ‘‘คาถาวิรเห สติ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนภาโว เวยฺยากรณสฺส ตพฺภาวนิมิตฺต’’นฺติ.

一切佛语皆名为“经”，此为总法。因此，具寿摩诃迦旃延(Mahākaccāna)在《导论》(Netti)中说：“九种经(suttanta)之遍求。”“世尊(Bhagavā)的教法，凡经藏所摄者，在自宗中说有五百部经”，如《法集论义注》(Dhammasaṅgaṇī-aṭṭhakathā)和《论事义注》(Kathāvatthu-aṭṭhakathā)的序言中所说，这些皆是此义之证。其余为别法，因有其相。于佛语中，如“应颂”(geyya)等别法，乃由各自之相而确立。例如，应颂之相在于有偈颂。世间亦将带有诗句或偈颂的散文作品称为“应颂”。若无偈颂，以问答方式开示者，即是“记说”(veyyākaraṇa)之相。问答即被称为“व्याकरण(byākaraṇa)”，व्याकरण即是记说。既然如此，那么含有偈颂等，以问答方式展开者，亦应归为记说吗？不应如此，因为“应颂”等名称已无适用之机，且特别限定了“无偈颂时”。例如，在《法句经》(Dhammapada)等纯粹的偈颂集中，虽含有偈颂，但在与喜悦、智慧相应的偈颂中，在与“如是说”等语句相关的经中，在与未曾有法(abbhutadhamma)相应的特殊经中，则分别确立了“偈颂”(gāthā)、“自说”(udāna)、“如是语”(itivuttaka)、“未曾有法”之名；同样，虽为偈颂体，但在开示世尊过去生平、彰显其行谊的经典中，确立了“本生”(jātaka)之名；虽有问答与偈颂，但在某些经中因能获得智慧(veda)而确立了“方广”(vedalla)之名。如是，根据各自有偈颂等相，在彼等特殊经中，确立了“应颂”等名称，故从经的九支而言，其余“应颂”等为别法。此处，若缺少“应颂”等支之相者，则舍别名而以总名“经”称之。然则，有偈颂之经为“应颂”，无偈颂之经为“记说”，如此“经”这一支便无法成立，此一诘难是否依然成立？此难不成立，因前已辨明。前面已经辨明：“无偈颂时，以问答为‘记说’之相。”

ยญฺจ วุตฺตํ – ‘‘คาถาภาวโต มงฺคลสุตฺตาทีนํ สุตฺตงฺคสงฺคโห น สิยา’’ติ, ตํ น, นิรุฬฺหตฺตา. นิรุฬฺโห หิ มงฺคลสุตฺตาทีนํ สุตฺตภาโว. น หิ ตานิ ธมฺมปทพุทฺธวํสาทโย วิย คาถาภาเวน ปญฺญาตานิ, อถ โข สุตฺตภาเวเนว, เตเนว หิ อฏฺฐกถายํ ‘‘สุตฺตนามก’’นฺติ นามคฺคหณํ กตํ. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘สคาถกตฺตา เคยฺยงฺคสงฺคโห สิยา’’ติ, ตทปิ นตฺถิ, ยสฺมา สหตาญฺเญน. สห คาถาหีติ หิ สคาถกํ. สหภาโว นาม อตฺถโต อญฺเญน โหติ, น จ มงฺคลสุตฺตาทีสุ คาถาวินิมุตฺโต โกจิ สุตฺตปฺปเทโส อตฺถิ, โย ‘‘สห คาถาหี’’ติ วุจฺเจยฺย, น จ สมุทาโย นาม โกจิ อตฺถิ. ยทปิ วุตฺตํ – ‘‘อุภโตวิภงฺคาทีสุ สคาถกปฺปเทสานํ เคยฺยงฺคสงฺคโห สิยา’’ติ, ตทปิ น, อญฺญโต. อญฺญา เอว หิ ตา คาถา ชาตกาทิปริยาปนฺนตฺตา. อโต น ตาหิ อุภโตวิภงฺคาทีนํ เคยฺยงฺคภาโวติ. เอวํ สุตฺตาทีนํ องฺคานํ อญฺญมญฺญํ สงฺกราภาโว เวทิตพฺโพ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน สมนฺตปาสาทิกาย วินยสํวณฺณนาย สารตฺถทีปนิยา (สารตฺถ. ฏี. ๑.ปฐมมหาสงฺคีติกถาวณฺณนา) อมฺเหหิ ปกาสิโต, อิจฺฉนฺเตหิ ตโตเยว คเหตพฺโพ.

又有人说：“因《吉祥经》(Maṅgalasutta)等是偈颂，故不应归入经支。”此言不然，因其已确立为经。《吉祥经》等已确立为经。彼等不像《法句经》(Dhammapada)、《佛史》(Buddhavaṃsa)等那样因是偈颂而闻名，而是以经而闻名，因此在义注(aṭṭhakathā)中才称其为“名为经者”。至于说“因有偈颂(sagāthaka)故应归入应颂支”，此亦不然，因为[应颂须]“与他共存”。“有偈颂”即“与偈颂共”。所谓“共存”，是指义理上与他者并存，而《吉祥经》等中并无脱离偈颂而单独存在的经文段落可被称为“与偈颂共”，亦不存在一个独立的“集合体”。又有人说：“在《二分别》(Ubhatovibhaṅga)等中，有偈颂的部分应归入应颂支。”此亦不然，因为[彼偈颂]“非由他成”。那些偈颂实乃其他，属于《本生》(Jātaka)等，因此不能因那些偈颂而说《二分别》等属于应颂支。由此可知，经等各支之间不会互相混淆。此处为纲要，详细论述则由我等于《普端严》(Samantapāsādikā)——律之释义(vinayasaṃvaṇṇanā)及《心义灯》(Sāratthadīpanī)中明示，欲知者可从彼处得之。

น อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน โหตีติ อฏฺฐกถาญฺจ ปาฬิญฺจ ชานิตฺวา โลกุตฺตรธมฺมสฺส อนุรูปธมฺมํ ปุพฺพภาคปฺปฏิปทํ ปฏิปนฺโน น โหตีติ เอวเมตฺถ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. เตเนวาห ‘‘น อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญายาติ อฏฺฐกถญฺจ ปาฬิญฺจ ชานิตฺวา…เป… น ปฏิปนฺโน โหตี’’ติ.

“不了知义、不了知法，则非行于法随法”，此句之关联应如是理解：虽了知义注与圣典，却未修行与出世间法相应的、作为前行部分的道，故非行于法随法。因此说：“不了知义、不了知法者，谓虽了知义注与圣典……却未修行。”

อปฺปสฺสุตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《少闻经》释义终。

๗. โสภนสุตฺตวณฺณนา

7. 庄严经释义

๗. สตฺตเม ปญฺญาเวยฺยตฺติเยนาติ สจฺจสมฺปฏิเวธาทิปญฺญาเวยฺยตฺติเยน. วินยํ อุเปตาติ ตทงฺคาทิวเสน กิเลสานํ วินยํ อุเปตา. เวสารชฺเชนาติ [Pg.226] สารชฺชกรานํ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาทิปาปธมฺมานํ วิคมนโต เวสารชฺเชน, สารชฺชรหิเตนาติ อตฺโถ. เตปิฏกวเสน พหุ สุตํ เอเตสนฺติ พหุสฺสุตา. ตเมว ปริยตฺติธมฺมํ ธาเรนฺติ สุวณฺณภาชเน ปกฺขิตฺตสีหวสํ วิย วินสฺสนฺตํ อกตฺวา สุปฺปคุณสุปฺปวตฺติภาเวน หทเย ฐเปนฺตีติ ธมฺมธรา. เอทิสา จ อตฺตนา สุตสฺส ธมฺมสฺส อาธารภูตา นาม โหนฺตีติ อาห ‘‘สุตธมฺมานํ อาธารภูตา’’ติ.

7. 第七，“以智慧之聪睿”，是指以通达真谛等智慧之聪睿。“已达调伏”，是指以制伏支分等方式，已达对诸烦恼的调伏。“以无畏”，是指因引生畏怯的邪见、怀疑等恶法已离，故得无畏，义为远离畏怯。因通达三藏，所闻广博，故为“多闻者”。他们受持所学之法，如置狮子脂于金器中，不令其坏失，以善巧、善行令法存于心中，故为“持法者”。此类人堪为自己所闻法之所依处，故说“为所闻法之所依处”。

โสภนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《庄严经》释义终。

๘. เวสารชฺชสุตฺตวณฺณนา

8. 无畏经释义

๘. อฏฺฐเม พฺยาโมหวเสน สรณปริเยสนํ สารชฺชนํ สารโท, พฺยาโมหภยํ. วิคโต สารโท เอตสฺสาติ วิสารโท, ตสฺส ภาโว เวสารชฺชํ. ตํ ปน ญาณสมฺปทํ, ปหานสมฺปทํ, เทสนาวิเสสสมฺปทํ เขมญฺจ นิสฺสาย ปวตฺตํ จตุพฺพิธปจฺจเวกฺขณญาณํ. เตนาห ‘‘จตูสุ ฐาเนสู’’ติอาทิ. อุสภสฺส อิทนฺติ อาสภํ, เสฏฺฐฏฺฐานํ. สพฺพญฺญุตปฏิชานนวเสน อภิมุขํ คจฺฉนฺติ, อฏฺฐ วา ปริสา อุปสงฺกมนฺตีติ อาสภา, ปุพฺพพุทฺธา. อิทํ ปนาติ พุทฺธานํ ฐานํ สพฺพญฺญุตเมว วทติ. ติฏฺฐมาโนวาติ อวทนฺโตปิ ติฏฺฐมาโนว ปฏิชานาติ นามาติ อตฺโถ. อุปคจฺฉตีติ อนุชานาติ.

8. 第八，因迷惑而寻求归依为“畏怯”，即迷惑之怖。离此畏怯者为“无畏者”，其状态为“无畏”。此乃依于智慧圆满、断除圆满、说法殊胜圆满及安稳而生起的四种省察智。因此说“于四处”等。“牛王之”，即是“最胜处”。因自称一切知而勇往直前，或为八众所亲近，故为“牛王”，指过去的诸佛。此处所说诸佛之位，即指一切知。所谓“安住”，义为即便不言，仅安住便名为自称。所谓“至”，即是认可。

อฏฺฐสุ ปริสาสูติ ‘‘อภิชานามิ โข ปนาหํ, สาริปุตฺต, อเนกสตํ ขตฺติยปริสํ อุปสงฺกมิตา…เป… พฺราหฺมณปริสํ คหปติปริสํ, สมณปริสํ, จาตุมหาราชิกปริสํ, ตาวตึสปริสํ, มารปริสํ, พฺรหฺมปริสํ อุปสงฺกมิตา, ตตฺรปิ มยา สนฺนิสินฺนปุพฺพญฺเจว สลฺลปิตปุพฺพญฺจ สากจฺฉา จ สมาปชฺชิตปุพฺพา. ตตฺร วต มํ ‘ภยํ วา สารชฺชํ วา โอกฺกมิสฺสตี’ติ นิมิตฺตเมตํ, สาริปุตฺต, น สมนุปสฺสามี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๕๑) เอวํ วุตฺตปริสาสุ. อภีตนาทํ นทตีติ ปรโต ทสฺสิตญาณโยเคน วิสารโท อหนฺติ อภีตนาทํ นทติ. สีหนาทสุตฺเตนาติ ขนฺธวคฺเค อาคเตน สีหนาทสุตฺเตน.

“于八众中”(Aṭṭhasu parisāsu)，即如(中部·I, p.151)所说之众：“舍利弗(Sāriputta)，我自证知，我曾亲近数百刹帝利(khattiya)众……乃至……婆罗门(brāhmaṇa)众、居士(gahapati)众、沙门(samaṇa)众、四大天王(cātumahārājika)众、三十三(tāvatiṃsa)天众、魔(māra)众、梵(brahma)众。我曾与彼等同坐、共语、论议。舍利弗，于彼处，我未曾见‘怖畏或怯弱将袭我’之相。”“作无畏吼”(Abhītanādaṃ nadati)是指，凭借向他人所展示的智识而无所畏惧，因此作无畏吼。“依《狮子吼经》”(Sīhanādasuttena)是指，依蕴品(Khandhavagga)中的《狮子吼经》。

‘‘เทวมนุสฺสานํ จตุจกฺกํ วตฺตตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๑) สุตฺตเสเสน สปฺปุริสูปนิสฺสยาทิผลสมฺปตฺติปวตฺติ วุตฺตา, ปุริมสปฺปุริสูปนิสฺสยาทิอุปนิสฺสยา ปจฺฉิมสปฺปุริสูปนิสฺสยาทิสมฺปตฺติปวตฺติ [Pg.227] วา วุตฺตา. อาทิ-สทฺเทน ตตฺถ จ จกฺกสทฺทสฺส คหณํ เวทิตพฺพํ. วิจกฺกสณฺฐานา อสนิ เอว อสนิวิจกฺกํ. อุรจกฺกาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน อาณาสมูหาทีสุปิ จกฺกสทฺทสฺส ปวตฺติ เวทิตพฺพา. ‘‘สงฺฆเภทํ กริสฺสาม จกฺกเภท’’นฺติอาทีสุ (ปารา. ๔๐๙; จูฬว. ๓๔๓) หิ อาณา ‘‘จกฺก’’นฺติ วุตฺตา. ‘‘เทวจกฺกํ อสุรจกฺก’’นฺติอาทีสุ สมูโหติ.

于(增支部·IV, p.31)“天人之四轮转动”经文中，依经文余下部分，说明了由亲近善士等而得果报圆满的生起；或说，由先前的亲近善士等为缘，而有后来的亲近善士等之成就的生起。此处的“等”(ādi)字，应知亦包含“轮”(cakka)字之义。雷电(asani)有轮状，故为“雷电轮”(asanivicakka)。于“胸轮等”(uracakkādi)中，通过“等”字，应知“轮”字亦用于“命令”(āṇā)、“集合”(samūha)等义。如在“我等将破僧，破轮”(Saṅghabhedaṃ karissāma cakkabhedaṃ)等(律·III, p.409; 律·II, p.343)文中，“命令”即被称为“轮”。在“天轮、阿修罗轮”(Devacakkaṃ asuracakkaṃ)等文中，则为“集合”之义。

ปฏิเวธนิฏฺฐตฺตา อรหตฺตมคฺคญาณํ ปฏิเวโธติ ‘‘ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นามา’’ติ วุตฺตํ. เตน ปฏิลทฺธสฺสปิ เทสนาญาณสฺส กิจฺจนิปฺผตฺติ ปรสฺส พุชฺฌนมตฺเตน โหตีติ ‘‘อญฺญาสิโกณฺฑญฺญสฺส โสตาปตฺติ…เป… ผลกฺขเณ ปวตฺตํ นามา’’ติ วุตฺตํ. ตโต ปรํ ปน ยาว ปรินิพฺพานา เทสนาญาณปฺปวตฺติ ตสฺเสว ปวตฺติตสฺส ธมฺมจกฺกสฺส ฐานนฺติ เวทิตพฺพํ.

因通达之究竟，阿罗汉道智被称为“通达”(paṭivedha)，故说：“名为于果位刹那生起。”由此所证得的说（法）智，其功用之圆满，仅在于令他人觉悟，故说：“阿若憍陈如(Aññāsikoṇḍañña)的预流……乃至……名为于果位刹那发生。”此后，直至般涅槃，说（法）智的延续，应知即是已转之法轮的住处。

ทสฺสิตธมฺเมสูติ วุตฺตธมฺเมสุ. วจนมตฺตเมว หิ เตสํ, น ปน ทสฺสนํ ตาทิสสฺเสว ธมฺมสฺส อภาวโต. ภควโต เอว วา ‘‘อิเม ธมฺมา อนภิสมฺพุทฺโธ’’ติ ปรสฺส วจนวเสน ทสฺสิตธมฺเมสุ. ‘‘ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติอาทีสุ (วิภ. ๗๑๘-๗๒๑) วิย ธมฺม-สทฺโท เหตุปริยาโยติ อาห ‘‘สหธมฺเมนาติ สเหตุนา’’ติ. เหตูติ จ อุปปตฺติสาธนเหตุ เวทิตพฺโพ, น การโก, สมฺปาปโก วา. นิมิตฺตนฺติ โจทนาย การณํ. ตตฺถ โจทโก โจทนํ กโรตีติ การณํ, ธมฺโม โจทนํ กโรติ เอเตนาติ การณํ. เตนาห ‘‘ปุคฺคโลปี’’ติอาทิ. เขมนฺติ เกนจิ อปฺปฏิพาหิยภาเวน อนุปทฺทุตํ.

“于所示法中”(Dassitadhammesu)即“于所说法中”。因为彼等仅有言说，并无亲见，以无彼法故。或指依他人之言说而示之法，如世尊(Bhagavā)所言：“此等法我未圆满觉悟。”如在“法无碍解”(dhammapaṭisambhidā)等(分别论 718-721)文中，“法”字为“因”之同义词，故说：“‘如法’(sahadhammena)即‘有因’(sahetunā)。”此中之“因”，应知为成立之因，而非作者因或成办因。“相”(Nimitta)即诘问之因。于此，诘问者作诘问，故为因；法藉此而作诘问，故为因。是故说：“人亦……”(puggalopi)等。“安稳”(Khema)即不为任何事物所妨碍，无恼害。

อนฺตราโย เอเตสํ อตฺถิ, อนฺตราเย วา นิยุตฺตาติ อนฺตรายิกา. เอวํภูตา ปน เต ยสฺมา อนฺตรายกรา นาม โหนฺติ, ตสฺมา อาห ‘‘อนฺตรายํ กโรนฺตีติ อนฺตรายิกา’’ติ. อสญฺจิจฺจ วีติกฺกเม นาติสาวชฺชาติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘สญฺจิจฺจ วีติกฺกนฺตา’’ติ. สตฺต อาปตฺติกฺขนฺธาติอาทิ นิทสฺสนมตฺตํ อิตเรสมฺปิ จตุนฺนํ ‘‘อนฺตรายิกา’’ติ วุตฺตธมฺมานํ ตพฺภาเว พฺยภิจาราภาวโต. อิธ ปน เมถุนธมฺโม อธิปฺเปโตติ อิทํ อฏฺฐุปฺปตฺติวเสน วุตฺตํ อริฏฺฐสิกฺขาปทํ (ปาจิ. ๔๑๗) วิย. ยสฺมา ตํขณมฺปิ กามานํ อาทีนวํ ทิสฺวา วิรโต โหติ เจ, วิเสสํ อธิคจฺฉติ, น กาเมสุ อาสตฺโต, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘เมถุน…เป…อนฺตราโย โหตี’’ติ. ตตฺถ ยสฺส กสฺสจีติ น เกวลํ ปพฺพชิตสฺเสว, อถ โข [Pg.228] ยสฺส กสฺสจิ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘เมถุนมนุยุตฺตสฺส, มุสฺสเตวาปิ สาสน’’นฺติ (สุ. นิ. ๘๒๐).

彼等有障碍，或与障碍有关，故为“障碍法”(antarāyikā)。又因此等法实为能作障碍者，故说：“作障碍，故为障碍法。”因作“无意违越，罪不过重”想，故说“故意违越”。“七罪聚”(Satta āpattikkhandhā)等仅为例示，因其余四种被称为“障碍法”之法，于此状况亦无例外。此处意指淫欲法(methunadhamma)，此乃依事缘而说，犹如阿梨吒学处(Ariṭṭhasikkhāpada)(波逸提 417)。因为，若能于彼刹那见欲之过患而离，即证殊胜，不著于欲，故说：“淫欲法……乃至……是为障碍。”其中“任何人”(yassa kassaci)不仅指出家者，实指一切人。诚如所言：“行淫欲法者，正教亦忘失。”(经集 820)

ตสฺมึ อนิยฺยานิกธมฺเมติ ตสฺมึ ปเรหิ ปริกปฺปิตอนิยฺยานิกธมฺมนิมิตฺตํ. นิมิตฺตตฺเถ หิ อิทํ กมฺมสํโยเค ภุมฺมํ.

“于彼非出离法”(Tasmiṃ aniyyānikadhamme)者，即于他人所构想之非出离法相。此乃于业之关联中，处格(bhummaṃ)用于对象(nimitta)义。

อุปนิพทฺธาติ วิรจิตา. เตนาห ‘‘อภิสงฺขตา’’ติ. ปุถุภาวนฺติ พหุภาวํ. ปุถูหิ วา สิตาติ พหูหิ สมณพฺราหฺมเณหิ สิตา อุปนิพทฺธา.

“系缚”(Upanibaddhā)即“构造”(viracitā)。故说“行作”(abhisaṅkhatā)。“种种”(Puthubhāvaṃ)即“众多”。或“为种种所依”(puthūhi sitā)，即为众多沙门、婆罗门所依止、系缚。

เวสารชฺชสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

无畏经释义终。

๙. ตณฺหุปฺปาทสุตฺตวณฺณนา

9. 渴爱生起经释义

๙. นวเม ภวติ เอเตน อาโรคฺยนฺติ ภโว, คิลานปจฺจโย. ปริวุทฺโธ ภโว อภโว. วุทฺธิอตฺโถ หิ อยมกาโร ยถา ‘‘สํวราสํวโร, ผลาผล’’นฺติ จ. สปฺปินวนีตาทีนีติ อาทิ-สทฺเทน เตลมธุผาณิตาทีนํ คหณํ. สปฺปินวนีตาทิคฺคหณญฺเจตฺถ นิทสฺสนมตฺตํ, สพฺพสฺสปิ คิลานปจฺจยสฺส สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ภวาภโวติ วา ขุทฺทโก เจว มหนฺโต จ อุปปตฺติภโว เวทิตพฺโพ. เตเนวาห ‘‘สมฺปตฺติภเวสู’’ติอาทิ. ภโวติ วา สมฺปตฺติ, อภโวติ วิปตฺติ. ภโวติ วุทฺธิ, อภโวติ หานิ. ตํนิมิตฺตญฺจ ตณฺหา อุปฺปชฺชตีติ วุตฺตํ ‘‘ภวาภวเหตุ วา’’ติ.

9. 于第九（经）中，“有”(bhavo)是“健康由此而有”，即病缘。增益之“有”为“无有”(abhavo)。此中“a”字有增益义，犹如“律仪与增上律仪”(saṃvarāsaṃvaro)、“果与大果”(phalāphala)。“酥油、生酥等”(Sappinavanītādīni)中，“等”字包含油、蜜、糖浆等。此处举酥油、生酥等仅为例示，应知包含一切病缘（资具）。或“有与无有”(bhavābhava)应知为小与大之生有。故说“于种种有中”等。或“有”为成就，“无有”为衰败；“有”为增长，“无有”为损减。以此为缘而爱生起，故说“或因有与无有”。

ตณฺหาทุติโยติ ตณฺหาสหาโย. ตณฺหา หิ นิรุทกกนฺตาเร มรีจิกาย อุทกสญฺญา วิย ปิปาสาภิภูตํ ตสิตํ สตฺตํ อสฺสาสทสฺสนวเสน สหายกิจฺจํ กโรนฺตี ภวาทีสุ อนิพฺพินฺนํ กตฺวา ปริพฺภมาเปติ. ตถา หิ ตํ ปปาตกํ อจินฺเตตฺวา มธุคฺคณฺหนกลุทฺทกา วิย อเนกาทีนวากุเลสุ ภเวสุ อานิสํสเมว ทสฺเสนฺตี อนตฺถชาเล สา ปริพฺภมาเปติ, ตสฺมา ตณฺหา ‘‘ปุริสสฺส ทุติยา’’ติ วุตฺตา. นนุ จ อญฺเญปิ กิเลสาทโย ภวนิพฺพตฺติปจฺจยาติ? สจฺจเมตํ, น ปน ตถา วิเสสปจฺจโย, ยถา ตณฺหา. ตถา หิ สา กุสเลหิ วินา [Pg.229] อกุสเลหิ, กามาวจราทิกุสเลหิ จ วินา รูปาวจราทิกุสเลหิ ภวนิพฺพตฺติยา วิเสสปจฺจโย. ยโต สมุทยสจฺจนฺติ วุจฺจตีติ. อิตฺถภาวญฺญถาภาวนฺติ อิตฺถภาโว จ อญฺญถาภาโว จ อิตฺถภาวญฺญถาภาโว, โส เอตสฺส อตฺถีติ อิตฺถภาวญฺญถาภาโว, สํสาโร, ตํ อิตฺถภาวญฺญถาภาวํ. ตตฺถ อิตฺถภาโว มนุสฺสตฺตํ, อญฺญถาภาโว ตโต อวสิฏฺฐสตฺตาวาสา. อิตฺถภาโว วา เตสํ เตสํ สตฺตานํ ปจฺจุปฺปนฺโน อตฺตภาโว, อญฺญถาภาโว อนาคตตฺตภาโว. เอวรูโป วา อญฺโญปิ อตฺตภาโว อิตฺถภาโว, น เอวรูโป อญฺญถาภาโว. เตเนวาห ‘‘อิตฺถภาวญฺญถาภาวนฺติ เอตฺถ อิตฺถภาโว นาม อยํ อตฺตภาโว’’ติอาทิ. สํสรณํ สํสาโร.

“以爱为第二者”(Taṇhādutiyo)即以爱为伴侣。爱于无水旷野，犹如阳焰中之水想，为被渴所逼之众生，示现慰藉之相，行同伴之事，令其于诸有中不生厌离而轮回。犹如贪婪之采蜜者不思悬崖，爱于充满众多过患之诸有中，仅示现利益，令其于无义之网中轮回，是故爱被称为“人之第二者”。然，岂非其余烦恼等亦为生有之缘耶？诚然，然不如爱为殊胜之缘。盖爱者，纵无善法，亦能由不善法；纵无欲界等善法，亦能由色界等善法，为生有之殊胜缘，是故被称为集谛。“此有及彼有”(Itthabhāvaññathābhāva)即此有与彼有，此为轮回。于此，“此有”为人趣，“彼有”为其余众生之住处。或彼彼众生之现在身为“此有”，未来身为“彼有”。或如此之身为“此有”，不如是者为“彼有”。故说：“于‘此有及彼有’中，‘此有’者，名此身”等。流转即轮回。

‘‘ขนฺธานญฺจ ปฏิปาฏิ, ธาตุอายตนาน จ;

อพฺโพจฺฉินฺนํ วตฺตมานา, สํสาโรติ ปวุจฺจติ’’. (วิสุทฺธิ. ๒.๖๑๙;

ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๙๕ อปสาทนาวณฺณนา;

สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒.๖๐;

อ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔.๑๙๙;

ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา;

วิภ. อฏฺฐ. ๒๒๖ สงฺขารปทนิทฺเทโส;

สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๕๒๓;

อุทา. อฏฺฐ. ๓๙;

อิติวุ. อฏฺฐ. ๑๔);

诸蕴、诸界、诸处之相续，无间断地流转，故称为轮回。

เตนาห ‘‘ขนฺธธาตุอายตนานํ ปฏิปาฏิ’’นฺติ, ขนฺธธาตุอายตนานํ เหตุผลภาเวน อปราปรปฺปวตฺตินฺติ อตฺโถ.

是故说：“蕴、界、处之相续”，意思是蕴、界、处以因果关系前后相续生起。

เอวมาทีนวํ ญตฺวาติ เอตฺถ เอตมาทีนวํ ญตฺวาติปิ ปฐนฺติ, เอตํ สกลวฏฺฏทุกฺขสฺส สมฺภวํ สมุทยํ ตณฺหํ อาทีนวํ ญตฺวาติ อตฺโถ. อถ วา เอวมาทีนวํ ญตฺวาติ เอตํ ยถาวุตฺตํ สํสารานติวตฺตนอาทีนวํ โทสํ ญตฺวา. นิคฺคหโณติ จตุรูปาทานสงฺขาตสฺส สพฺพสฺส คหณสฺส ปฏินิสฺสชฺชเนน นิคฺคหโณ, ขนฺธปรินิพฺพาเนน สงฺขารปฺปวตฺติโต อปคจฺเฉยฺยาติ เอวํ วา เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

“如此了知过患”——此处亦有读作“了知此过患”者，其义为：了知此轮回之苦的生起、根源，即渴爱，乃是过患。或者，“如此了知过患”，即了知如前所述不能超越轮回的过患与过失。“制伏”，指通过舍弃由四种取所构成的一切执取而予以制伏；或此义应如是见：以诸蕴的般涅槃而脱离诸行的流转。

ตณฺหุปฺปาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

渴爱生起经释义终。

๑๐. โยคสุตฺตวณฺณนา

10. 结经释义

๑๐. ทสเม โยเชนฺตีติ กมฺมํ วิปาเกน ภวาทึ, ภวนฺตราทีหิ ทุกฺเขน สตฺตํ โยเชนฺติ ฆเฏนฺตีติ โยคา. กามนฏฺเฐน กาโม จ โส ยถาวุตฺเตนตฺเถน โยโค จาติ กามโยโค. ภวโยโค นาม ภวราโคติ ทสฺเสตุํ ‘‘รูปารูปภเวสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปฐโม [Pg.230] อุปปตฺติภเวสุ ราโค, ทุติโย กมฺมภเวสุ, ตติโย ภวทิฏฺฐิสหคโต ยถา รชฺชนฏฺเฐน ราโค, เอวํ ยุชฺชนฏฺเฐน โยโคติ วุตฺโต. จตูสุ สจฺเจสุ อญฺญาณนฺติ อิทํ สุตฺตนฺตนยํ นิสฺสาย วุตฺตํ. สุตฺตนฺตสํวณฺณนา เหสาติ, ตทนฺโตคธตฺตา วา ปุพฺพนฺตาทีนํ.

10. 第十经中，“结”（yoga），是因其连结（yojenti）、结合（ghaṭenti）之义而得名。业通过果报，将众生与有（bhava）等相连结，与轮回等苦相结合，故称为“结”。欲（kāma）是欲求之义，结（yoga）是如前所说之义，故为欲结（kāmayoga）。为说明“有结”（bhavayoga）即有爱（bhavarāga），故说“于色、无色有中”等。其中，第一种是对生有（upapattibhava）的贪爱，第二种是对业有（kammabhava）的贪爱，第三种是与有见（bhavadiṭṭhi）相应的。犹如“爱”（rāga）有染着之义，“结”（yoga）亦有连结之义。“于四谛无知”，此乃依经藏之法而说，因这是对经的释义，或因前际等已含摄其中。

สมุทยนฺติ ทฺเว สมุทยา ขณิกสมุทโย ปจฺจยสมุทโย จ. อุปฺปาทกฺขโณ ขณิกสมุทโย, ปจฺจโยว ปจฺจยสมุทโย. สมุทยเต สมุทยนํ สมุทโย, สมุเทติ เอตสฺมาติ สมุทโยติ เอวํ อุภินฺนํ สมุทยานํ สทฺทตฺถโตปิ เภโท เวทิตพฺโพ. ปจฺจยสมุทยํ ปชานนฺโตปิ ภิกฺขุ ขณิกสมุทยํ ปชานาติ, ขณิกสมุทยํ ปชานนฺโตปิ ปจฺจยสมุทยํ ปชานาติ. ปจฺจยโต หิ สงฺขารานํ อุทยํ ปสฺสโต ขณโต จ เนสํ อุทยทสฺสนํ สุขํ โหติ, ขณโต จ เนสํ อุทยํ ปสฺสโต ปเคว ปจฺจยานํ สุคฺคหิตตฺตา ปจฺจยโต ทสฺสนํ สุเขน อิชฺฌติ. อิธ ปน ขณิกสมุทยํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สมุทยนฺติ อุปฺปตฺติ’’นฺติ.

“集”（samudaya）有两种：刹那集与缘集。生起之刹那为刹那集，缘即是缘集。“生起”（samudayanaṃ）是集，“由此而生起”（samudeti etasmā）是集，应知此二集于词义上亦有差别。了知缘集的比丘亦了知刹那集，了知刹那集的比丘亦了知缘集。因为观见诸行由缘而生者，观见其刹那生起则为容易；观见诸行刹那生起者，则因早已善知诸缘，故从缘观察亦易成就。此处为显示刹那集，故说“集即是生起”。

อตฺถงฺคโมปิ ทุวิโธ อจฺจนฺตตฺถงฺคโม, เภทตฺถงฺคโมติ. อจฺจนฺตตฺถงฺคโม อปฺปวตฺตินิโรโธ, นิพฺพานนฺติ เกจิ. เภทตฺถงฺคโม ขณิกนิโรโธ. ตทุภยํ ปุพฺพภาเค อุคฺคหปริปุจฺฉาทิวเสน ปสฺสโต อญฺญตรทสฺสเนน อิตรทสฺสนมฺปิ สิทฺธเมว โหติ. ปุพฺพภาเคเยว อารมฺมณวเสน ขยโต วยโต สมฺมสนาทิกาเล เภทตฺถงฺคมํ ปสฺสนฺโต พฺยติเรกวเสน อนุสฺสวาทิโต อจฺจนฺตตฺถงฺคมํ ปสฺสติ, มคฺคกฺขเณ ปน อารมฺมณโต อจฺจนฺตตฺถงฺคมํ ปสฺสนฺโต อสมฺโมหโต อิตรมฺปิ ปสฺสติ. อิธ ปน เภทตฺถงฺคมํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อตฺถงฺคมนฺติ เภท’’นฺติ. กามานํ อุปฺปตฺติเภทคฺคหเณเนว เจตฺถ ยถา กามานํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนตา วิภาวิตา, เอวํ กามวตฺถุโนปีติ อุภเยสมฺปิ อนิจฺจตา ทุกฺขตา อนตฺตตา จ วิภาวิตาติ ทฏฺฐพฺพํ. มธุรภาวนฺติ อิมินา กามสนฺนิสฺสิตํ สุขํ โสมนสฺสํ ทสฺเสติ. ‘‘ยํ โข, ภิกฺขเว, อิเม ปญฺจ กามคุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ กามานํ อสฺสาโท’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๖๖) หิ วุตฺตํ. อมธุรภาวนฺติ อิมินา ปน กามเหตุกํ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ทสฺเสติ.

“灭”（atthaṅgama）亦有二种：究竟灭与破坏灭。究竟灭即不复生起之息灭，有人称之为涅槃。破坏灭即刹那灭。于前分，通过学习、询问等方式，观见其中之一时，另一观见亦得以成就。于前分，以所缘而观其坏、灭，于思惟等时，见破坏灭者，能通过与听闻等所得之理相对照，而观见究竟灭；于道刹那，以涅槃为所缘而观见究竟灭时，因无痴，亦能观见另一者。此处为显示破坏灭，故说“灭即是破坏”。应知，此处仅以把握欲的生起与坏灭，即已阐明欲乃缘生法，欲所依之事亦然，故二者皆已阐明为无常、苦、无我。“甘美”，以此显示与欲相关的乐与喜悦。如经中所说：“诸比丘，缘此五欲而生起乐与喜悦，此即欲之味”。“不甘美”，则以此显示由欲为因的苦与忧愁。

ผสฺสายตนานนฺติ ฉทฺวาริกสฺส ผสฺสสฺส การณภูตานํ จกฺขาทิอายตนานํ. เตนาห ‘‘จกฺขาทีนํ จกฺขุสมฺผสฺสาทิการณาน’’นฺติ. ปุนพฺภวกรณํ [Pg.231] ปุโนภโว อุตฺตรปทโลเปน, มโน-สทฺทสฺส วิย จ ปุริมปทสฺส โอการนฺตตา ทฏฺฐพฺพา. ปุโนภโว สีลเมเตสนฺติ โปโนภวิกา. อถ วา สีลตฺเถน อิกสทฺเทน คมิตตฺถตฺตา กิริยาวาจกสทฺทสฺส อทสฺสนํ ทฏฺฐพฺพํ ยถา อปูปภกฺขนสีโล อาปูปิโก. อถ วา ปุนพฺภวํ เทนฺติ, ปุนพฺภวาย สํวตฺตนฺติ, ปุนปฺปุนพฺภเว นิพฺพตฺเตนฺตีติ โปโนภวิกา. ‘‘ตทฺธิตา’’ติ หิ พหุวจนนิทฺเทสา วิจิตฺตตฺตา วา ตทฺธิตานํ อภิธานลกฺขณตฺตา วา ‘‘ปุนพฺภวํ เทนฺตี’’ติอาทีสุปิ อตฺเถสุ โปโนภวิกสทฺทสิทฺธิ ทฏฺฐพฺพา.

“触处”（phassāyatanānaṃ），指作为六门触之因的眼等处。是故说“眼等是眼触等之因”。“再有”（punobhavo）是“能作再有”（punabbhavakaraṇaṃ）的后分省略；且应见前分词尾作“o”，如“mano”一词。以再有为习性，故为“再有者”（ponobhavikā）。或因“ika”尾缀已表习性之义，故不见动词，如食饼为习性者（apūpabhakkhanasīlo）称“食饼者”（āpūpiko）。又或，给予再有、导向再有、令再生再有，故为“再有者”。因“派生词”（taddhita）以复数指称，或因派生词多变，或因其有表诠之性，故应知“再有者”一词亦可在“给予再有”等义中成立。

วิสํโยเชนฺติ ปฏิปนฺนํ ปุคฺคลํ กามโยคาทิโต วิโยเชนฺตีติ วิสํโยคา, อสุภชฺฌานาทีนิ วิสํโยชนการณานิ. เตนาห ‘‘วิสํโยคาติ วิสํโยชนการณานี’’ติอาทิ.

“离结”(visaṃyoga)，指其能使修行者(puggala)从欲结等中脱离(viyojenti)，故为“离结”；不净禅等即是离结之因。是故说“离结即离结之因”等。

โยคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

结经释义终。

ภณฺฑคามวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

饭头村品释义终。

๒. จรวคฺโค

2. 行品

๑. จรสุตฺตวณฺณนา

1. 行经释义

๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม จรโตติ คจฺฉนฺตสฺส, จงฺกมนฺตสฺส วา. อุปฺปชฺชติ กามวิตกฺโก วาติ วตฺถุกาเมสุ อวีตราคตาย ตาทิเส ปจฺจเย กามปฏิสํยุตฺโต วา วิตกฺโก อุปฺปชฺชติ เจ, ยทิ อุปฺปชฺชติ. พฺยาปาทวิตกฺโก วา วิหึสาวิตกฺโก วาติ อาฆาตวินเย วิเสเสน จิตฺตสฺส อทมิตตฺตา อาฆาตนิมิตฺเต พฺยาปาทปฏิสํยุตฺโต วา วิตกฺโก, เลฑฺฑุทณฺฑาทีติ ปรหึสนวเสน วิหึสาปฏิสํยุตฺโต วา วิตกฺโก อุปฺปชฺชติ เจติ สมฺพนฺโธ. ตํ เจ ภิกฺขุ อธิวาเสตีติ ตํ ยถาวุตฺตํ กามวิตกฺกาทึ ยถาปจฺจยํ อตฺตโน จิตฺเต อุปฺปนฺนํ ‘‘อิติปายํ วิตกฺโก ปาปโก, อิติปิ อกุสโล, อิติปิ สาวชฺโช, โส จ โข อตฺตพฺยาพาธาย สํวตฺตตี’’ติอาทินา นเยน ปจฺจเวกฺขณาย อภาวโต อธิวาเสติ อตฺตโน จิตฺตํ อาโรเปตฺวา วาเสติ. อธิวาเสนฺโตเยว จ นปฺปชหติ ตทงฺคาทิปฺปหานวเสน น ปฏินิสฺสชฺชติ. ตโต เอว จ [Pg.232] น วิโนเทติ อตฺตโน จิตฺตสนฺตานโต น นุทติ น นีหรติ. ตถา อวิโนทนโต น พฺยนฺตีกโรติ น วิคตนฺตํ กโรติ. อาตาปี ปหิตตฺโต ยถา เตสํ อนฺโตปิ นาวสิสฺสติ อนฺตมโส ภงฺคมตฺตมฺปิ, เอวํ กโรติ, อยํ ปน ตถา น กโรตีติ อตฺโถ. ตถาภูโต ปน น อนภาวํ คเมติ อนุ อนุ อภาวํ น คเมติ. น ปชหติ เจ, น วิโนเทติ เจติ อิติอาทินา เจ-สทฺทํ โยเชตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

11. 第二经之初，“行”（carato），指行走或经行时。“或生起欲寻”（Uppajjati kāmavitakko vā）者，谓于事物欲未离贪，于如是缘，或生起欲相应寻。若其生起。“或瞋寻，或害寻”者，谓于调伏瞋恚，心未善调，于瞋恚相，或生起瞋相应寻；或以土块、木杖等伤害他人，生起害相应寻。应如是关联。“若比丘忍受之”（Taṃ ce bhikkhu adhivāseti），谓于如前所说，随缘于自心生起之欲寻等，因未能以“此寻为恶，为不善，为有过，此实导向自害”等法省察，故而忍受，令其安住于心。正因忍受，故不舍弃（nappajahati），不以分断等方式舍离。由此亦不遣除（na vinodeti），不从自心相续中驱逐、移除。如是不遣除，故不令其终结（na byantīkaroti），不令其灭尽。有勤、精进者，能令彼等乃至丝毫、刹那亦不残余，如是而行；此人则不如是行，此为义。如是者，不令其渐渐趋于无有（na anabhāvaṃ gameti）。应知其义，需将“若”（ce）字与“若不舍弃”、“若不遣除”等相连接。

เอวํภูโตติ เอวํ กามวิตกฺกาทีหิ ปาปวิตกฺเกหิ สมงฺคิภูโต. อนาตาปีติ กิเลสานํ อาตาปยิกสฺส วีริยสฺส อภาเวน อนาตาปี. ปาปุตฺราสลกฺขณสฺส โอตฺตปฺปสฺส อภาเวน อโนตฺตาปี. สตตํ สมิตํ สพฺพกาลํ นิรนฺตรํ. กุสีโต หีนวีริโยติ กุสเลหิ ธมฺเมหิ ปริหาปยิตฺวา อกุสลปกฺเข กุจฺฉิตํ สีทนโต โกสชฺชสมนฺนาคเมน จ กุสีโต, สมฺมปฺปธานวีริยาภาเวน หีนวีริโย วีริยวิรหิโตติ วุจฺจติ กถียติ. ฐิตสฺสาติ คมนํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา ติฏฺฐโต. สยนอิริยาปถสฺส วิเสสโต โกสชฺชปกฺขิกตฺตา ยถา ตํสมงฺคิโน ภาวิตตฺตา สมฺภวนฺติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ชาครสฺสา’’ติ วุตฺตํ.

如是者，即如此具足欲寻等恶寻。不热忱者，因缺乏能烧尽烦恼的精进，故不热忱。无愧者，因缺乏具有怖畏罪过特相的愧，故无愧。恒常、持续、一切时、无间断。懈怠者，因退失善法而卑劣地沉溺于不善方面，且具足懈怠，故为懈怠；因缺乏正勤精进，故称低劣精进、无精进者。站立者，即中断行走而站立者。由于卧的威仪特别倾向于懈怠，为显示具足此（懈怠）者因已培养此状态而会生起（恶寻），故说“于觉醒时”。

สุกฺกปกฺเข ตญฺเจ ภิกฺขุ นาธิวาเสตีติ อารทฺธวีริยสฺสปิ วิหรโต อนาทิมติ สํสาเร จิรกาลภาวิตตฺตา ตถารูปปจฺจยสมาโยเค สติสมฺโมเสน วา กามวิตกฺกาทิ อุปฺปชฺชติ เจ, ตํ ภิกฺขุ อตฺตโน จิตฺตํ อาโรเปตฺวา น วาเสติ, อพฺภนฺตเร น วาเสตีติ อตฺโถ. อนธิวาเสนฺโต กึ กโรติ? ปชหติ ฉฑฺเฑติ. กึ กจวรํ วิย ปิฏเกนาติ? น, อปิจ โข ตํ วิโนเทติ นุทติ นีหรติ. กึ พลิพทฺทํ วิย ปโตเทนาติ? น, อถ โข พฺยนฺตีกโรติ วิคตนฺตํ กโรติ, ยถา เตสํ อนฺโตปิ นาวสิสฺสติ อนฺตมโส ภงฺคมตฺตมฺปิ, ตถา เต กโรติ. กถํ ปน เต ตถา กโรติ? อนภาวํ คเมติ อนุ อนุ อภาวํ คเมติ, วิกฺขมฺภนปฺปหาเนน ยถา สุวิกฺขมฺภิตา โหนฺติ, ตถา เน กโรตีติ วุตฺตํ โหติ.

在善法分中，“若比丘不容忍”者，即便是精进修行的比丘，由于在无始轮回中长期熏习，在遇到相应因缘时，或因失念等而生起欲寻等，该比丘亦不容其在自心安住，意即不让其留住于内。不容忍者当如何？舍弃、抛弃。是如用篮子丢弃垃圾吗？非也，而是驱散、推开、清除。是如用牛刺驱赶公牛吗？非也，而是使其灭绝，使其终结，令其乃至微尘许亦无残余，如是而为。彼又如何能如是而为？使其不存在，渐次使其不存在，此即是说，以镇伏断，令其被善镇伏。

เอวํภูโตติอาทีสุ เอวํ กามวิตกฺกาทีนํ อนธิวาเสน สุวิสุทฺธาสโย สมาโน ตาย จ อาสยสมฺปตฺติยา ตนฺนิมิตฺตาย จ ปโยคสมฺปตฺติยา [Pg.233] ปริสุทฺธสีโล อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โภชเน มตฺตญฺญู สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต ชาคริยํ อนุยุตฺโต ตทงฺคาทิวเสน กิเลสานํ อาตาปนลกฺขเณน วีริเยน สมนฺนาคตตฺตา อาตาปี. สพฺพโส ปาปุตฺราเสน สมนฺนาคตตฺตา โอตฺตาปี สตตํ รตฺตินฺทิวํ. สมิตํ นิรนฺตรํ สมถวิปสฺสนานุโยควเสน จตุพฺพิธสมฺมปฺปธานสิทฺธิยา อารทฺธวีริโย ปหิตตฺโต. นิพฺพานํ ปติ เปสิตจิตฺโตติ วุจฺจติ กถียตีติ อตฺโถ.

在“如是具足”等句中，“如是”是指因不容忍欲寻等，心意极为清净。由于此意乐成就，以及由此为因的加行成就，故戒行清净，守护根门，饮食知量，具足正念正知，勤于觉醒。因具足以支分断等方式烧尽诸烦恼为相的精进，故为热忱者。因时时刻刻、日日夜夜完全具足对罪过的怖畏，故为有愧者。因持续不断地通过修习止观，成就四种正勤，故为勇猛精进、自我策励者。此即“心已趣向涅槃者”之义。

คาถาสุ เคหนิสฺสิตนฺติ เอตฺถ เคหวาสีหิ อปริจฺจตฺตตฺตา เคหวาสิสภาวตฺตา เคหธมฺมตฺตา วา เคหํ วุจฺจติ วตฺถุกาโม. อถ วา เคหปฺปฏิพทฺธภาวโต, กิเลสกามานํ นิวาสฏฺฐานภาวโต วา เคหาติ วุจฺจนฺติ, ตํวตฺถุกตฺตา กามวิตกฺกาทิ เคหนิสฺสิตํ นาม. กุมฺมคฺคปฏิปนฺโนติ ยสฺมา อริยมคฺคสฺส อุปฺปถภาวโต อภิชฺฌาทโย ตเทกฏฺฐธมฺมา จ กุมฺมคฺโค, ตสฺมา กามวิตกฺกาทิพหุโล กุมฺมคฺคปฏิปนฺโน. โมหเนยฺเยสุ มุจฺฉิโตติ โมหสํวตฺตนิเยสุ รูปาทีสุ มุจฺฉิโต สมฺมตฺโต อชฺโฌปนฺโน. สมฺโพธินฺติ อริยมคฺคญาณํ. ผุฏฺฐนฺติ ผุสิตุํ ปตฺตุํ ปาโป โส ตาทิโส มิจฺฉาสงฺกปฺปโคจโร ปุคฺคโล อภพฺโพ, น กทาจิ ตํ ปาปุณาตีติ อตฺโถ.

偈颂中“依于家”(gehanissitaṃ)者，此处，因其未被居家者舍离，因其为居家者之自性，或因其为居家之法，故“家”被称为物欲(vatthukāmo)。或因其与家宅相连，或因其为烦恼欲的住处，故被称为“家”；以之为事，故欲寻等名为“依于家”。“行于邪道”(kummaggapaṭipanno)者，因贪欲等及与此同义之法，是圣道的歧途，故为邪道；因此，多欲寻等者为“行于邪道”。“于迷境中沉迷”(mohaneyyesu mucchito)者，即于能引生愚痴的色等境中，昏迷、沉醉、沉溺。“正觉”(sambodhi)者，即圣道智。“能触及”(phuṭṭhuṃ)者，彼如此以邪思为行境的恶人，不堪能触及、到达、证得，意即永不能证得。

วิตกฺกํ สมยิตฺวานาติ ยถาวุตฺตํ มิจฺฉาวิตกฺกํ ปฏิสงฺขานภาวนาพเลน วูปสเมตฺวา. วิตกฺกูปสเม รโตติ นวนฺนมฺปิ มหาวิตกฺกานํ อจฺจนฺตูปสมภูเต อรหตฺเต, นิพฺพาเน เอว วา อชฺฌาสเยน รโต อภิรโต. ภพฺโพ โสติ โส ยถาวุตฺโต สมฺมาปฏิปชฺชมาโน ปุคฺคโล ปุพฺพภาเค สมถวิปสฺสนาพเลน สพฺพวิตกฺเก ยถารหํ ตทงฺคาทิวเสน วูปสเมตฺวา ฐิโต วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา มคฺคปฏิปาฏิยา อรหตฺตมคฺคญาณสงฺขาตํ นิพฺพานสงฺขาตญฺจ อนุตฺตรํ สมฺโพธึ ผุฏฺฐุํ อธิคนฺตุํ ภพฺโพ อรหา. เอวเมตฺถ ปาฬิวณฺณนา เวทิตพฺพา.

“止息寻”(vitakkaṃ samayitvāna)者，即如前所说，以审察修习(paṭisaṅkhānabhāvanā)之力平息邪寻。“乐于寻止息”(vitakkūpasame rato)者，即于九种大寻彻底止息的阿罗汉果，或于涅槃，以意乐而欢喜、极喜。“彼堪能者”(bhabbo so)，即如是如理行道之人，于前分以止观(samathavipassanā)之力，随宜以支分断等方式平息一切寻而住，策励观(vipassanā)，循道次第，堪能、有资格触及、证得名为阿罗汉道智与涅槃的无上正觉(anuttaraṃ sambodhiṃ)。当知此处的圣典释义即是如此。

จรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《行经》释义终。

๒. สีลสุตฺตวณฺณนา

2. 戒经释义

๑๒. ทุติเย สมฺปนฺนสีลาติ เอตฺถ ติวิธํ สมฺปนฺนํ ปริปุณฺณสมงฺคิมธุรวเสน. ตตฺถ –

12. 在第二（经）中，“戒行具足”(sampannasīlā)者，此处有三种圆满：圆满(paripuṇṇa)、具足(samaṅgi)、甘美(madhura)。其中——

‘‘สมฺปนฺนํ [Pg.234] สาลิเกทารํ, สุวา ภุญฺชนฺติ โกสิย;

ปฏิเวเทมิ เต พฺรหฺเม, น เน วาเรตุมุสฺสเห’’ติ. (ชา. ๑.๑๔.๑) –

“稻田丰盈稻穗垂，鹦鹉啄食恣意飞；婆罗门啊我禀告，无力驱赶任其归。”（《本生经》Jā. 1.14.1）——

อิทํ ปริปุณฺณสมฺปนฺนํ นาม. ‘‘อิมินา ปาติโมกฺขสํวเรน อุเปโต โหติ สมุเปโต อุปาคโต สมุปาคโต อุปปนฺโน สมฺปนฺโน สมนฺนาคโต’’ติ (วิภ. ๕๑๑) อิทํ สมงฺคิสมฺปนฺนํ นาม. ‘‘อิมิสฺสา, ภนฺเต, มหาปถวิยา เหฏฺฐิมตลํ สมฺปนฺนํ, เสยฺยถาปิ ขุทฺทมธุํ อนีลกํ, เอวมสฺสาท’’นฺติ (ปารา. ๑๗) อิทํ มธุรสมฺปนฺนํ นาม. อิธ ปริปุณฺณสมฺปนฺนวเสน อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สมฺปนฺนสีลาติ ปริปุณฺณสีลา’’ติ อาห. สมงฺคิสมฺปนฺนวเสนปิ อตฺโถ ยุชฺชติเยว, ตสฺมา สมฺปนฺนสีลาติ ปริปุณฺณสีลา หุตฺวาติปิ สีลสมงฺคิโน หุตฺวาติปิ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตตฺถ สีลสฺส อนวเสสสมาทาเนน อขณฺฑาทิภาวปฺปตฺติยา ปริปุณฺณสีลา, สมาทานโต ปฏฺฐาย อวิจฺฉินฺทนโต สีลสมงฺคิโน. สมาทานวโต หิ อจฺจนฺตวิโรธิธมฺมานุปฺปตฺติยา สีลสมงฺคิตา เวทิตพฺพา, เจตนาทีนํ ปน สีลนลกฺขณานํ ธมฺมานํ ปวตฺติลกฺขเณน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ.

此名为圆满(paripuṇṇa)具足。“以此波罗提木叉律仪具足、完全具足、到达、完全到达、成就、具足、具备”（《分别论》Vibha. 511），此名为具足(samaṅgi)。“尊者，此大地底层具足，犹如纯净蜂蜜，其味如是”（《波罗夷》Pārā. 17），此名为甘美(madhura)具足。此处以圆满具足之义显示“戒行具足(sampannasīlā)即圆满戒(paripuṇṇasīlā)”而说。以具足之义也合乎道理，因此戒行具足既是圆满戒，也是具戒者(sīlasamaṅgino)，应当如此理解其含义。其中，戒以无余受持而获得无缺等状态，因此是圆满戒；从受持开始不间断，因此是具戒者。受持戒者因为不会生起完全违背戒的法，所以应当知道其具戒的性质；然而，对于思(cetanā)等具戒特征的诸法，其现行之相已无须赘言。

ตตฺถ ‘‘ปริปุณฺณสีลา’’ติ อิมินา อตฺเถน เขตฺตโทสวิคเมน เขตฺตปาริปูรี วิย สีลโทสวิคเมน สีลปาริปูรี วุตฺตา โหติ. ยถา หิ เขตฺตํ พีชขณฺฑํ, วปฺปขณฺฑํ, อุทกขณฺฑํ, อูสขณฺฑนฺติ จตุโทสสมนฺนาคตํ อปริปูรํ โหติ. ตตฺถ พีชขณฺฑํ นาม ยตฺถ อนฺตรนฺตรา พีชานิ ขณฺฑานิ วา ปูตีนิ วา โหนฺติ, ตานิ ยตฺถ ปตนฺติ, ตตฺถ สสฺสํ น อุฏฺเฐติ, เขตฺตํ ขณฺฑํ โหติ, อปริปูรํ โหตีติ อตฺโถ. วปฺปขณฺฑํ นาม ยตฺถ อกุสโล พีชานิ วปนฺโต อนฺตรนฺตรา นิปาเตติ. เอวญฺหิ สพฺพตฺถ สสฺสํ น อุฏฺเฐติ, เขตฺตํ ขณฺฑํ โหติ. อุทกขณฺฑํ นาม ยตฺถ กตฺถจิ อุทกํ อติพหุํ วา โหติ, น วา โหติ. ตตฺราปิ หิ สสฺสานิ น อุฏฺเฐนฺติ, เขตฺตํ ขณฺฑํ โหติ. อูสขณฺฑํ นาม ยตฺถ กสฺสโก กิสฺมิญฺจิ ปเทเส นงฺคเลน ภูมึ จตฺตาโร ปญฺจ วาเร กสนฺโต อติคมฺภีรํ กโรติ, ตโต อูสํ อุปฺปชฺชติ. ตตฺราปิ หิ สสฺสํ น อุฏฺเฐติ, เขตฺตํ ขณฺฑํ โหติ, ตาทิสญฺจ เขตฺตํ น มหปฺผลํ โหติ น มหานิสํสํ. ตตฺราปิ พหุมฺปิ วปิตฺวา อปฺปํ ลภติ. อิเมสํ ปน จตุนฺนํ โทสานํ วิคมา เขตฺตํ ปริปุณฺณํ โหติ, ตาทิสญฺจ เขตฺตํ มหปฺผลํ โหติ มหานิสํสํ. เอวเมว ขณฺฑํ, ฉิทฺทํ, สพลํ, กมฺมาสนฺติ จตุโทสสมนฺนาคตํ สีลํ อปริปูรํ โหติ, ตาทิสญฺจ [Pg.235] สีลํ น มหปฺผลํ โหติ น มหานิสํสํ. อิเมสํ ปน จตุนฺนํ โทสานํ วิคมา สีลํ ปริปุณฺณํ โหติ, ตาทิสญฺจ สีลํ มหปฺผลํ โหติ มหานิสํสํ.

在此，“戒圆满”指的是，如同田地因去除过失而圆满，戒也因去除过失而圆满。譬如，田地若有种子缺陷、播种缺陷、水分缺陷、盐碱缺陷这四种过失，便非圆满。所谓种子缺陷，是指田中有种子残缺或腐烂，其所落之处，庄稼不生，田地便有残缺，不得圆满。所谓播种缺陷，是指不善耕种者播撒种子时有所遗漏，以致作物无法遍生，田地便有残缺。所谓水分缺陷，是指有的地方水份过多，有的地方则无，这些地方作物亦无法生长，田地便有残缺。所谓盐碱缺陷，是指农夫在某处用犁深耕四五遍，导致盐碱泛出，此处作物亦无法生长，田地便有残缺。这样的田地，不能得大果报、大功德。纵使播种甚多，收获亦少。若能去除此四种过失，田地便得圆满，这样的田地能得大果报、大功德。同样地，戒若有残缺、漏洞、杂染、污点这四种过失，便非圆满，这样的戒不能得大果报、大功德。若能去除此四种过失，戒便得圆满，这样的戒能得大果报、大功德。

‘‘สีลสมงฺคิโน’’ติ อิมินา ปนตฺเถน สีเลน สมงฺคิภูตา สโมธานคตา สมนฺนาคตา หุตฺวา วิหรถาติ อิทเมว วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ ทฺวีหิ การเณหิ สมฺปนฺนสีลตา โหติ สีลวิปตฺติยา อาทีนวทสฺสเนน, สีลสมฺปตฺติยา จ อานิสํสทสฺสเนน. ตทุภยมฺปิ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๔) วิตฺถาริตํ. ตตฺถ ‘‘สมฺปนฺนสีลาติ เอตฺตาวตา จ กิร ภควา จตุปาริสุทฺธิสีลํ อุทฺทิสิตฺวา ‘ปาติโมกฺขสํวรสํวุตา’ติ อิมินา ตตฺถ เชฏฺฐกสีลํ วิตฺถาเรตฺวา ทสฺเสตี’’ติ ทิวาวิหารวาสี สุมตฺเถโร อาห. อนฺเตวาสิโก ปนสฺส เตปิฏกจูฬนาคตฺเถโร อาห – ‘‘อุภยตฺถาปิ ปาติโมกฺขสํวโร ภควตา วุตฺโต, ปาติโมกฺขสํวโรเยว หิ สีลํ, อิตรานิ ปน ตีณิ สีลนฺติ วุตฺตฏฺฐานํ นาม อตฺถี’’ติ วตฺวา ตํ อนนุชานนฺโต อาห – ‘‘อินฺทฺริยสํวโร นาม ฉทฺวารรกฺขามตฺตกเมว, อาชีวปาริสุทฺธิ ธมฺเมน สเมน ปจฺจยุปฺปตฺติมตฺตกํ, ปจฺจยนิสฺสิตํ ปฏิลทฺธปจฺจเย อิทมตฺถนฺติ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปริภุญฺชนมตฺตกํ. นิปฺปริยาเยน ปาติโมกฺขสํวโรว สีลํ. ยสฺส โส ภินฺโน, อยํ ฉินฺนสีโส วิย ปุริโส หตฺถปาเท, เสสานิ รกฺขิสฺสตีติ น วตฺตพฺโพ. ยสฺส ปน โส อโรโค, อยํ อจฺฉินฺนสีโส วิย ปุริโส ชีวิตํ, เสสานิ ปุน ปากติกานิ กตฺวา รกฺขิตุํ สกฺโกติ. ตสฺมา ‘สมฺปนฺนสีลา’ติ อิมินา ปาติโมกฺขสํวรํ อุทฺทิสิตฺวา ‘สมฺปนฺนปาติโมกฺขา’ติ ตสฺเสว เววจนํ วตฺวา ตํ วิตฺถาเรตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘ปาติโมกฺขสํวรสํวุตา’ติอาทิมาหา’’ติ.

“具戒者”(Sīlasamaṅgino)这一表述，意指具足戒、与戒结合、完全具备戒而安住。在此，通过两种原因可以成就戒圆满：一是见到破戒的过患，二是见到持戒的功德。这两种原因在《清净道论》(Visuddhimagga)中已有详述。其中，昼住长老苏摩(Divāvihāravāsī Sumatthera)说：“世尊在此先以‘具足戒’略说四遍清净戒，接着用‘守护波罗提木叉律仪’来详细阐释其中的根本戒。”但他的弟子三藏小龙长老(Tepiṭakacūḷanāgatthera)不认同此说，他说道：“世尊在两处都说了波罗提木叉律仪，因为波罗提木叉律仪才是戒。至于其他三者，哪里有被称为‘戒’的呢？根律仪只是守护六根，活命遍净只是如法如律地获取资具，资具依止只是在得到资具后，思择其用途而受用。从究竟义上说，波罗提木叉律仪才是戒。若此戒被毁，此人犹如头被砍断，不能说他还能守护手足。但若此戒无恙，此人犹如头颅尚存，生命犹在，尚能恢复并守护其余部分。因此，世尊以‘具足戒’(sampannasīlā)略说波罗提木叉律仪，又以其同义词‘具足波罗提木叉’(sampannapātimokkhā)来称呼，并以‘守护波罗提木叉律仪’等来详细阐明。”

ปาติโมกฺขสํวรสีเลน สํวุตาติ โย นํ ปาติ รกฺขติ, ตํ โมกฺเขติ โมเจติ อาปายิกาทีหิ ทุกฺเขหีติ ปาติโมกฺขนฺติ ลทฺธนาเมน สิกฺขาปทสีเลน ปิหิตกายวจีทฺวารา. เอวํภูตา จ เตน อุเปตา สมนฺนาคตา นาม โหนฺตีติ อาห ‘‘อุเปตา หุตฺวา’’ติ. อาจาเรน จ โคจเรน จ สมฺปนฺนาติ กายิกวาจสิกอวีติกฺกมสงฺขาเตน อาจาเรน, น-เวสิยโคจรตาทิสงฺขาเตน โคจเรน จ สมฺปนฺนา, สมฺปนฺนอาจารโคจราติ อตฺโถ. อณุปฺปมาเณสูติ อติปริตฺตเกสุ อนาปตฺติคมนีเยสุ. ทุกฺกฏทุพฺภาสิตมตฺเตสูติ อปเร. โทเสสูติ [Pg.236] คารยฺเหสุ อกุสลธมฺเมสุ. ภยโต ทสฺสนสีลาติ ปรมาณุมตฺตมฺปิ วชฺชํ สิเนรุปฺปมาณํ วิย กตฺวา ภายนสีลา. สพฺพสิกฺขาโกฏฺฐาเสสูติ มูลปญฺญตฺติอนุปญฺญตฺติสพฺพตฺถปญฺญตฺติปเทสปญฺญตฺติอาทิเภเทสุ. ตํ ตํ สมาทาตพฺพํ สมาทายาติ ยํ กิญฺจิ สิกฺขาโกฏฺฐาเสสุ มูลปญฺญตฺติอาทิเภเทสุ สิกฺขิตพฺพํ ปฏิปชฺชิตพฺพํ ปูริตพฺพํ กายิกํ วาจสิกํ วา สีลํ, ตํ สพฺพํ สมฺมา อาทาย, สมฺมเทว สกฺกจฺจํ สพฺพโส จ อาทิยิตฺวาติ อตฺโถ.

以波罗提木叉律仪戒而防护，即守护彼，令其解脱、出离恶趣等苦，故得名“波罗提木叉”(pātimokkha)，是以此学处戒关闭身、语二门。具足此法者，即名为“具足”。“威仪与行处圆满”，指身、语二威仪无有违越，行处无有不当等，意即威仪与行处皆得圆满。于微细过失中(aṇuppamāṇesu)，指在极微小、尚不构成犯戒的过失上。另有说法指，仅是恶作与恶说。于过失中(dosesu)，指于应受呵责的不善法中。见怖畏者(bhayato dassanasīlā)，指视如微尘般的过失亦如须弥山，具怖畏之心。于一切学处部分中，指根本制、随制、一切处制、地方制等差别。受持所应受持者(taṃ taṃ samādātabbaṃ samādāya)，指于一切学处部分中，对于根本制等差别所应学习、应奉行、应圆满的身戒或语戒，全部正确地受持，即如实、恭敬且完全地受持。

อุทยํ ปสฺสนฺโต ปญฺจวีสติ ลกฺขณานิ ปสฺสตีติ ‘‘อวิชฺชาสมุทยา รูปสมุทโยติ ปจฺจยสมุทยฏฺเฐน รูปกฺขนฺธสฺส อุทยํ ปสฺสติ. ตณฺหาสมุทยา…เป… กมฺมสมุทยา…เป… อาหารสมุทยา รูปสมุทโยติ ปจฺจยสมุทยฏฺเฐน รูปกฺขนฺธสฺส อุทยํ ปสฺสติ. นิพฺพตฺติลกฺขณํ ปสฺสนฺโตปิ รูปกฺขนฺธสฺส อุทยํ ปสฺสติ. รูปกฺขนฺธสฺส อุทยํ ปสฺสนฺโต อิมานิ ปญฺจ ลกฺขณานิ ปสฺสติ. ตถา อวิชฺชาสมุทยา เวทนาสมุทโยติ ปจฺจยสมุทยฏฺเฐน เวทนากฺขนฺธสฺส อุทยํ ปสฺสติ. ตณฺหาสมุทยา…เป… กมฺมสมุทยา…เป… ผสฺสสมุทยา เวทนาสมุทโยติ ปจฺจยสมุทยฏฺเฐน เวทนากฺขนฺธสฺส อุทยํ ปสฺสติ. นิพฺพตฺติลกฺขณํ ปสฺสนฺโตปิ เวทนากฺขนฺธสฺส อุทยํ ปสฺสติ. เวทนากฺขนฺธสฺส อุทยํ ปสฺสนฺโต อิมานิ ปญฺจ ลกฺขณานิ ปสฺสตี’’ติอาทินา นเยน เอเกกสฺมึ ขนฺเธ ปญฺจ ปญฺจ กตฺวา วุตฺตานิ ปญฺจวีสติ อุทยลกฺขณานิ ปสฺสติ.

观见生起者，即观见二十五种相。所谓“无明集，则色集”，即是以缘集之义，观见色蕴之集；“爱集……业集……食集，则色集”，亦是以缘集之义，观见色蕴之集；观见生起之相，亦是观见色蕴之集。观见色蕴之集者，即观见此五相。同样地，“无明集，则受集”，即是以缘集之义，观见受蕴之集；“爱集……业集……触集，则受集”，亦是以缘集之义，观见受蕴之集；观见生起之相，亦是观见受蕴之集。观见受蕴之集者，即观见此五相。如是，于每一蕴中各说五种，总共观见二十五种生起之相。

วยํ ปสฺสนฺโต ปญฺจวีสติ ลกฺขณานิ ปสฺสตีติ ‘‘อวิชฺชานิโรธา รูปนิโรโธติ ปจฺจยนิโรธฏฺเฐน รูปกฺขนฺธสฺส วยํ ปสฺสติ. ตณฺหานิโรธา…เป… กมฺมนิโรธา…เป… อาหารนิโรธา รูปนิโรโธติ ปจฺจยนิโรธฏฺเฐน รูปกฺขนฺธสฺส วยํ ปสฺสติ. วิปริณามลกฺขณํ ปสฺสนฺโตปิ รูปกฺขนฺธสฺส วยํ ปสฺสติ. รูปกฺขนฺธสฺส วยํ ปสฺสนฺโต อิมานิ ปญฺจ ลกฺขณานิ ปสฺสติ. อวิชฺชานิโรธา…เป… ตณฺหานิโรธา…เป… ผสฺสนิโรธา เวทนานิโรโธติ ปจฺจยนิโรธฏฺเฐน เวทนากฺขนฺธสฺส วยํ ปสฺสติ. วิปริณามลกฺขณํ ปสฺสนฺโตปิ เวทนากฺขนฺธสฺส วยํ ปสฺสตี. เวทนากฺขนฺธสฺส วยํ ปสฺสนฺโต อิมานิ ปญฺจ ลกฺขณานิ ปสฺสติ’’ติอาทินา นเยน เอเกกสฺมึ ขนฺเธ ปญฺจ ปญฺจ กตฺวา วุตฺตานิ ปญฺจวีสติ วยลกฺขณานิ ปสฺสติ. เปสิตตฺโตติ นิพฺพานํ ปติ เปสิตจิตฺโต. กถยนฺตีติ ตถาวิธํ ภิกฺขุํ พุทฺธาทโย อริยา อาจิกฺขนฺติ.

观灭者，见二十五相。即“无明灭故色灭”，是以缘灭之义观色蕴之灭。爱灭……业灭……食灭故色灭，是以缘灭之义观色蕴之灭。观变异相者，亦观色蕴之灭。观色蕴之灭者，见此五相。无明灭……爱灭……触灭故受灭，是以缘灭之义观受蕴之灭。观变异相者，亦观受蕴之灭。观受蕴之灭者，见此五相。如是，于每一蕴各说五种，见二十五种灭相。“心已发送”(Pesitatto)者，谓心已趣向涅槃。“说”(Kathayanti)者，谓佛陀等圣者教示如是比丘。

ยตํ [Pg.237] จเรติ วายมมาโน จเรยฺย, จงฺกมนาทิวเสน คมนํ กปฺเปนฺโตปิ ‘‘อนุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ อนุปฺปาทาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมตี’’ติอาทินา (วิภ. ๔๓๒) นเยน วุตฺตปฺปธานวีริยํ กโรนฺโต ฆเฏนฺโต วายมนฺโต ยถา อกุสลธมฺมา ปหียนฺติ, กุสลธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ, เอวํ คมนํ กปฺเปยฺยาติ อตฺโถ. เอส นโย เสเสสุปิ. ยตเมนํ ปสารเยติ เอตํ ปสาเรตพฺพํ หตฺถปาทาทึ ยตํ ยตมาโน ยถาวุตฺตวีริยสมงฺคี หุตฺวา ปสาเรยฺย, สพฺพตฺถ ปธานํ น ชเหยฺยาติ อธิปฺปาโย.

“应精勤而行”(Yataṃ care)，即努力而行，即使是经行等行走，亦应按照《分别论》(Vibha. 432)所说之理：“为令未生之恶不善法不生而生欲、策励……”，行持所说的正勤精进，努力奋斗，以使不善法被断除，善法修行圆满。此即行走之义。此理亦通于其余。“应伸展已调御者”(Yatamenaṃ pasāraye)，谓当伸展手足等应伸展之物时，应努力、具足如上所说之精进，于一切处不舍正勤。此是其意。

อิทานิ ยถา ปฏิปชฺชนฺโต ยตํ ยตนฺโต นาม โหติ, ตํ ปฏิปทํ ทสฺเสตุํ ‘‘อุทฺธ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อุทฺธนฺติ อุปริ. ติริยนฺติ ปริโต, ปุรตฺถิมทิสาทิวเสน สมนฺตโต ทิสาภาเคสูติ อตฺโถ. อปาจีนนฺติ เหฏฺฐา. ยาวตา ชคโต คตีติ ยตฺตกา สตฺตสงฺขารเภทสฺส โลกสฺส ปวตฺติ, ตตฺถ สพฺพตฺถาติ อตฺโถ. เอตฺตาวตา อนวเสสตา สมฺมสนญาณสฺส วิสยํ สงฺคเหตฺวา ทสฺเสติ. สมเวกฺขิตาติ สมา เหตุนา ญาเยน อเวกฺขิตา, อนิจฺจาทิวเสน วิปสฺสิตาติ วุตฺตํ โหติ. ธมฺมานนฺติ สตฺตสุญฺญานํ. ขนฺธานนฺติ รูปาทีนํ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ. อุทยพฺพยนฺติ อุทยญฺจ วยญฺจ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อุปริ ติริยํ อโธติ ติธา สงฺคหิเต สพฺพสฺมึ โลเก อตีตาทิเภทภินฺนานํ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธสงฺขาตานํ สพฺเพสํ รูปารูปธมฺมานํ อนิจฺจาทิสมฺมสนาธิคเตน อุทยพฺพยญาเณน ปญฺจวีสติยา อากาเรหิ อุทยํ, ปญฺจวีสติยา อากาเรหิ วยํ สมเวกฺขิตา สมนุปสฺสิตา ภเวยฺยาติ.

今为说明如何修行而成精勤、努力者，故说“向上”(uddhaṃ)等。其中，“向上”指上方。“横向”(tiriyaṃ)指周围，即东方等一切方分。“向下”(apācīnaṃ)指下方。“遍及世间所行处”(Yāvatā jagato gati)谓有情与行之世间的流转，遍及一切处。此乃无遗地总摄并开示了省察智的所缘。“正观”(Samavekkhitā)即以正因、正理而观，谓以无常等行相作观(vipassanā)。“诸法”(dhammānaṃ)谓于有情是空。“诸蕴”(khandhānaṃ)指色等五蕴。“生灭”(udayabbayaṃ)即生起与灭尽。此言：于上、横、下三方所摄之一切世间，于过去等不同时分之五取蕴，即一切色、无色法，以无常等省察所证之生灭智，以二十五行相观其生，以二十五行相观其灭，应如是正观。

เจโตสมถสามีจินฺติ จิตฺตสํกิเลสานํ อจฺจนฺตวูปสมนโต เจโตสมถสงฺขาตสฺส อริยมคฺคสฺส อนุจฺฉวิกํ ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธึ. สิกฺขมานนฺติ ปฏิปชฺชมานํ ภาเวนฺตํ ญาณปรมฺปรา นิพฺพตฺเตนฺตํ. สทาติ สพฺพกาลํ รตฺติญฺเจว ทิวา จ. สตนฺติ จตุสมฺปชญฺญสมนฺนาคตาย สติยา สโตการี. เอวมฺเปตฺถ คาถาวณฺณนา ทฏฺฐพฺพา. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

“心寂止相应”(Cetosamathasāmīci)指由心之杂染究竟止息，而有与名为心寂止之圣道相应的行道智见清净。“修学者”(Sikkhamānaṃ)指正在修行、培育、令智次第生起者。“常”(Sadā)指一切时，即昼夜。“具念”(Sataṃ)指具足四种正知，以念行事。于此，偈颂释义当如是知。其余皆易了知。

สีลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

戒经释义终。

๓. ปธานสุตฺตวณฺณนา

3. 精勤经释义

๑๓. ตติเย [Pg.238] อุตฺตมวีริยานีติ เสฏฺฐวีริยานิ วิสิฏฺฐสฺส อตฺถสฺส สาธนโต. มาโร ธิยฺยติ เอตฺถาติ มารเธยฺยํ, กิเลสมารสฺส ปวตฺติฏฺฐานภูตํ, ตํ เตภูมกวฏฺฏนฺติ อาห ‘‘เตภูมกวฏฺฏสงฺขาตํ มารเธยฺย’’นฺติ. ชาติมรณโต ชาตํ ภยํ ชาติมรณภยํ, ชาติมรณเมว วา ภยเหตุโต ภยนฺติ ชาติมรณภยํ. เตนาห ‘‘ชาติญฺจ มรณญฺจ…เป… ภยสฺสา’’ติ เสสํ อุตฺตานเมว.

13. 第三，“最上精进”(uttamavīriyāni)者，是最胜之精进，因其能成就殊胜之义。魔于此中被镇伏，故名“魔界”(māradheyyaṃ)，即烦恼魔活动之处，亦即三界轮回。故说“名为三界轮回之魔界”。由生、死所生之怖畏，是为“生死怖畏”(jātimaraṇabhayaṃ)；或生与死是怖畏之因，故名“生死怖畏”。故说“生与死……是怖畏”。其余义皆明显。

ปธานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

精勤经释义终。

๔. สํวรสุตฺตวณฺณนา

4. 防护经释义

๑๔. จตุตฺเถ สํวราทีนํ สาธนวเสน ปทหติ เอเตหีติ ปธานานิ. สํวรนฺตสฺส อุปฺปนฺนวีริยนฺติ ยถา อภิชฺฌาทโย น อุปฺปชฺชนฺติ, เอวํ สติยา อุปฏฺฐาเน จกฺขาทีนํ ปิทหเน อนลสสฺส อุปฺปนฺนวีริยํ. ปชหนฺตสฺสาติ วิโนเทนฺตสฺส. อุปฺปนฺนวีริยนฺติ ตสฺเสว ปหานสฺส สาธนวเสน ปวตฺตวีริยํ. ภาเวนฺตสฺส อุปฺปนฺนวีริยนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สมาธินิมิตฺตนฺติ สมาธิ เอว. ปุริมุปฺปนฺนสมาธิ หิ ปรโต อุปฺปชฺชนกสมาธิสฺส การณํ โหตีติ ‘‘สมาธินิมิตฺต’’นฺติ วุตฺตํ.

14. 第四，以防护等为成就之法而努力，是为“正勤”(padhānāni)。“防护者生起之精进”者，谓为令贪欲等不生，于安立念、防护眼等之时，不懈怠者所生起之精进。“断除者”(Pajahantassa)即驱除者。“生起之精进”者，谓为成就彼断除而发起之精进。“修习者生起之精进”，此中道理亦然。“定相”(Samādhinimittaṃ)即是定。先前生起之定，是后来生起之定的原因，故说为“定相”。

อุปธิวิเวกตฺตาติ ขนฺธูปธิอาทิอุปธีหิ วิวิตฺตตฺตา วินิสฺสฏตฺตา. ตํ อาคมฺมาติ ตํ นิพฺพานํ มคฺเคน อธิคมเหตุ. ราคาทโย วิรชฺชนฺติ เอตฺถ, เอเตนาติ วิราโค. เอวํ นิโรโธปิ ทฏฺฐพฺโพ. ยสฺมา อิธ โพชฺฌงฺคมิสฺสกวเสน อิจฺฉิตา, ตสฺมา ‘‘อารมฺมณวเสน วา อธิคนฺตพฺพวเสน วา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อธิคนฺตพฺพวเสนาติ ตนฺนินฺนตาวเสน. โวสฺสคฺคปริณามินฺติ โวสฺสคฺควเสน ปริณามิตํ ปริจฺจชนวเสน เจว ปกฺขนฺทนวเสน จ ปริณามนสีลํ. เตนาห ‘‘ทฺเว โวสฺสคฺคา’’ติอาทิ. ขนฺธานํ ปริจฺจชนํ นาม ตปฺปฏิพทฺธกิเลสปฺปหานวเสนาติ เยนากาเรน วิปสฺสนา กิเลเส ปชหติ, เตเนวากาเรน ตนฺนิมิตฺตกฺขนฺเธ จ ปชหตีติ วตฺตพฺพตํ อรหตีติ อาห ‘‘วิปสฺสนา…เป… ปริจฺจชตี’’ติ. ยสฺมา วิปสฺสนา วุฏฺฐานคามินิภาวํ ปาปุณนฺตี นินฺนโปณปพฺภารภาเวน เอกํสโต นิพฺพานํ ปกฺขนฺทตีติ วตฺตพฺพตํ ลภติ, มคฺโค จ สมุจฺเฉทวเสน กิเลเส [Pg.239] ขนฺเธ จ ราคํ ปริจฺจชติ, ตสฺมา ยถากฺกมํ วิปสฺสนามคฺคานํ วเสน ปกฺขนฺทนปริจฺจาคโวสฺสคฺคา เวทิตพฺพา. โวสคฺคตฺถายาติ ปริจฺจาคโวสฺสคฺคตฺถาย เจว ปกฺขนฺทนโวสฺสคฺคตฺถาย จ. ปริณมตีติ ปริจฺจชติ. ตํ ปน ปริณามนํ วุฏฺฐานคามินิภาวปฺปตฺติยา เจว อริยมคฺคภาวปฺปตฺติยา จ อิจฺฉิตนฺติ อาห ‘‘วิปสฺสนาภาวญฺจ มคฺคภาวญฺจ ปาปุณาตี’’ติ. เสสปเทสูติ ‘‘ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคํ ภาเวตี’’ติอาทีสุ เสสสมฺโพชฺฌงฺคโกฏฺฐาเสสุ.

“离诸依止”(Upadhivivekattā)者，谓远离、超脱蕴依止等诸依止。“为证彼”(Taṃ āgamma)者，谓以道为证得涅槃之因。贪等由此而离染，故名“离贪”(virāgo)。灭(nirodho)亦应如是知。此处以与觉支相应而希求，故说“或以所缘故，或以当证得故”。其中，“以当证得故”者，谓随顺于彼。“转向舍离”(Vossaggapariṇāmiṃ)者，谓转向舍离，有舍弃与趣入二种性质。故说“有二种舍离”等。所谓舍诸蕴，即断除与彼相应之烦恼；观(vipassanā)以何行相断除烦恼，即以彼行相舍弃以彼为相之诸蕴，故说“观……舍弃”。因观(vipassanā)到达出离导向之状态，以倾向、低斜、趋入之故，决定趣向涅槃；道则以正断而舍弃烦恼与蕴中之贪，故应知，依观与道之次第，有趣入与舍弃二种舍离。“为舍离故”(Vosaggatthāya)者，即为舍弃之舍离与趣入之舍离故。“转向”(Pariṇamati)即舍弃。然此转向，既为达出离导向之状态，亦为达圣道之状态，故说“到达观之状态与道之状态”。“于余句中”(Sesapadesu)者，谓于“修择法觉支”等其余觉支部分中。

ภทฺทกนฺติ อภทฺทกานํ นีวรณาทิปาปธมฺมานํ วิกฺขมฺภเนน ราควิคมเนน เอกนฺตหิตตฺตา ทุลฺลภตฺตา จ ภทฺทกํ สุนฺทรํ. น หิ อญฺญํ สมาธินิมิตฺตํ เอวํ ทุลฺลภํ ราคสฺส อุชุวิปจฺจนีกภูตํ อตฺถิ. อนุรกฺขตีติ เอตฺถ อนุรกฺขนา นาม อธิคตสมาธิโต ยถา ปริหานิ น โหติ, เอวํ ปฏิปตฺติสาสน-ตปฺปฏิปกฺขวิคมเนนาติ อาห ‘‘สมาธี’’ติอาทิ. อฏฺฐิกสญฺญาทิกาติ อฏฺฐิกชฺฌานาทิกา. สญฺญาสีเสน หิ ฌานํ วทติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

善是美妙的，因为它能通过镇伏盖障等不善恶法、去除贪欲而带来纯粹的利益，并且难以获得。实际上没有其他的定相像它一样难以获得，能直接对抗贪欲。所谓守护，是指为了不使已获得的禅定退失，通过行道教法来去除障碍，故说“定”等。骨想等是指骨想禅等。此处用“想”来代表禅。其余部分皆易于理解。

สํวรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《防护经》释义终。

๕. ปญฺญตฺติสุตฺตวณฺณนา

5. 施设经释义

๑๕. ปญฺจเม อตฺตภาโว เอเตสํ อตฺถีติ อตฺตภาวิโน, เตสํ อตฺตภาวีนํ. เตนาห ‘‘อตฺตภาววนฺตาน’’นฺติ. ยาว ฉตฺตึสาย อินฺทานํ อายุปฺปมาณํ, ตาว ปณีเต กาเม ปริภุญฺชีติ มนฺธาตุราชา กิร เอกทิวสํ อตฺตโน ปริณายกรตนํ ปุจฺฉิ – ‘‘อตฺถิ นุ โข มนุสฺสโลกโต รมณียตรํ ฐาน’’นฺติ. กสฺมา เทว เอวํ ภณสิ, กึ น ปสฺสสิ จนฺทิมสูริยานํ อานุภาวํ, นนุ เอเตสํ ฐานํ อิโต รมณียตรนฺติ? ราชา จกฺกรตนํ ปุรกฺขตฺวา ตตฺถ อคมาสิ.

15. 第五，“有自体者”(attabhāvī)，是因他们拥有自体(attabhāva)，故称“有自体者”。因此说“拥有自体者”(attabhāvavantānaṃ)。据说，真言王(Mandhātu)能享受殊胜的欲乐，其时之长，等同于三十六位帝释天的寿命。有一天，真言王询问自己的引导宝(pariṇāyakaratana)：‘世间可有比此更美妙之处？’宝珠答道：‘天王为何如此说？您难道没看见日月的光辉吗？它们所在之处岂不比此地更美妙？’于是国王便以轮宝(cakkaratana)为先导，前往彼处。

จตฺตาโร มหาราชาโน ‘‘มนฺธาตุมหาราชา อาคโต’’ติ สุตฺวา ‘‘ตาวมหิทฺธิโก มหาราชา น สกฺกา ยุทฺเธน ปฏิพาหิตุ’’นฺติ สกรชฺชํ นิยฺยาเตสุํ. โส ตํ คเหตฺวา ปุน ปุจฺฉิ – ‘‘อตฺถิ นุ โข อิโต รมณียตรํ ฐาน’’นฺติ. อถสฺส ตาวตึสภวนํ กถยึสุ. ‘‘ตาวตึสภวนํ, เทว, รมณียํ, ตตฺถ สกฺกสฺส เทวรญฺโญ อิเม จตฺตาโร มหาราชาโน [Pg.240] ปาริจาริกา โทวาริกภูมิยํ ติฏฺฐนฺติ. สกฺโก เทวราชา มหิทฺธิโก มหานุภาโว. ตสฺสิมานิ อุปโภคฏฺฐานานิ – โยชนสหสฺสุพฺเพโธ เวชยนฺตปาสาโท, ปญฺจโยชนสตุพฺเพธา สุธมฺมเทวสภา, ทิยฑฺฒโยชนสติโก เวชยนฺตรโถ, ตถา เอราวโณ หตฺถี, ทิพฺพรุกฺขสหสฺสปฺปฏิมณฺฑิตํ นนฺทนวนํ, จิตฺตลตาวนํ, ผารุสกวนํ, โยชนสตุพฺเพโธ ปาริจฺฉตฺตโก โกวิฬาโร, ตสฺส เหฏฺฐา สฏฺฐิโยชนายามา ปญฺญาสโยชนวิตฺถารา ปญฺจทสโยชนุพฺเพธา ชยสุมนปุปฺผวณฺณา ปณฺฑุกมฺพลสิลา, ยสฺสา มุทุตาย สกฺกสฺส นิสีทโต อุปฑฺฒกาโย อนุปฺปวิสตี’’ติ.

四大天王听说“真言王(Mandhātu)来了”，心想：“这位有大神通的大王，非武力所能抵御。”便将自己的王国奉献给他。他接受后，又问：“可有比此更美妙之处？”于是他们告诉他三十三天(Tāvatiṃsabhavana)之事：“天王，三十三天最为美妙。那里有帝释天王(Sakka devarājā)，这四大天王是其侍从，立于门卫之位。帝释天王有大神通、大威力。他有如下受用之处：高达一千由旬的胜利殿(Vejayantapāsāda)，高达五百由旬的善法堂(Sudhammā devasabhā)，一百五十由旬的胜利车(Vejayantaratha)，以及埃拉瓦那(Erāvaṇa)象，有千株天树庄严的欢喜园(Nandanavana)、彩蔓园(Cittalatāvana)、粗涩园(Phārusakavana)，高达一百由旬的巴瑞恰达树(Pāricchattaka)，树下有长六十由旬、宽五十由旬、高十五由旬、色如素馨花的赤黄石(Paṇḍukambalasilā)，其石柔软，帝释天王坐下时，半身都会陷入其中。”

ตํ สุตฺวา ราชา ตตฺถ คนฺตุกาโม จกฺกรตนํ อพฺภุกฺกิริ. ตํ อากาเส อุฏฺฐหิ สทฺธึ จตุรงฺคินิยา เสนาย. อถ ทฺวินฺนํ เทวโลกานํ เวมชฺฌโต จกฺกรตนํ โอตริตฺวา ปถวิยา อาสนฺเน ฐาเน อฏฺฐาสิ สทฺธึ ปริณายกรตนปฺปมุขาย จตุรงฺคินิยา เสนาย. ราชา เอกโกว อตฺตโน อานุภาเวน ตาวตึสภวนํ อคมาสิ. สกฺโก ‘‘มนฺธาตา อาคโต’’ติ สุตฺวา ตสฺส ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา ‘‘สฺวาคตํ, มหาราช, สกํ, เต มหาราช, อนุสาส มหาราชา’’ติ วตฺวา สทฺธึ นาฏเกหิ รชฺชํ ทฺเว ภาเค กตฺวา เอกํ ภาคมทาสิ. รญฺโญ ตาวตึสภวเน ปติฏฺฐิตมตฺตสฺเสว มนุสฺสคนฺธสรีรนิสฺสนฺทาทิมนุสฺสภาโว วิคจฺฉิ, เทวโลเก ปวตฺติวิปากทายิโน อปรปริยายเวทนียสฺส กมฺมสฺส กโตกาสตฺตา สพฺพทา โสฬสวสฺสุทฺเทสิกตามาลามิลายนาทิเทวภาโว ปาตุรโหสิ. ตสฺส สกฺเกน สทฺธึ ปณฺฑุกมฺพลสิลาย นิสินฺนสฺส อกฺขินิมิสนมตฺเตน นานตฺตํ ปญฺญายติ. ตํ อสลฺลกฺเขนฺตา เทวา สกฺกสฺส จ ตสฺส จ นานตฺเต มุยฺหนฺติ. โส ตตฺถ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวมาโน ตทา มนุสฺสานํ อสงฺขฺเยยฺยายุกตาย ยาว ฉตฺตึส สกฺกา อุปปชฺชิตฺวา จุตา, ตาว สกฺกรชฺชํ กาเรตฺวา ‘‘กึ เม อิมินา อุปฑฺฒรชฺเชนา’’ติ อติตฺโต กาเมหิ ตโต จวิตฺวา อตฺตโน อุยฺยาเน ปติโต มนุสฺสโลเก อุตุกกฺขฬตาย วาตาตเปน ผุสิตคตฺโต กาลมกาสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘เทวโลเก ปน ยาว ฉตฺตึสาย อินฺทานํ อายุปฺปมาณํ, ตาว ปณีเต กาเม ปริภุญฺชี’’ติ.

国王听后，欲往彼处，便向轮宝洒净。轮宝与四种兵一同升上天空。之后，轮宝从两天界之间降下，在临近地面之处与以引导宝为首的四种兵一同停住。国王独自凭借自己的威力去了三十三天。帝释天听说“真言王来了”，便出迎道：“欢迎您，大王！这是您的国土，大王请治理吧。”说完便与天众一起将王权分为两份，给了他一半。国王刚到三十三天，他身上人类的体味、汗液等人类特征就消失了，因在天界成熟的业报现前，立刻显现出永远保持十六岁少年模样、头戴不凋花环等天人相。他和帝释天一起坐在赤黄石座上时，仅一眨眼间便能看出差异。天人们没有察觉到这一点，对帝释天和他的不同感到困惑。他在那里享受天界福报，人间众生的寿命已不可计算，直至三十六位帝释天生灭更替，他一直统治着帝释天的王国。之后仍不满足于欲乐，心想：“这半个天界于我何用？”便从天界堕落，掉在自己的花园里，因人间气候恶劣，被风吹日晒而死。因此说：“在天界享受美好的欲乐，长达三十六位帝释天的寿命。”

ปญฺญตฺติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《施设经》释义终。

๖. โสขุมฺมสุตฺตวณฺณนา

6. 微细经释义

๑๖. ฉฏฺเฐ [Pg.241] สุขุมลกฺขณปฺปฏิวิชฺฌนกานีติ อนิจฺจาทิสุขุมลกฺขณานํ ปฏิวิชฺฌนกานิ. สุขุมลกฺขณปริคฺคาหกญาเณนาติ สุขุมลกฺขณปริคฺคาหเกน ญาเณน. ปรโต ชานิตฺวาติ อวสวตฺตเนน อญฺญโต ชานิตฺวา. สงฺขารา หิ ‘‘มา ภิชฺชึสู’’ติ อิจฺฉิตาปิ ภิชฺชนฺเตว, ตสฺมา เต อวสวตฺติตาย ปเร นาม. สา จ เนสํ ปรตา อนิจฺจทสฺสเน ปากฏา โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อิมินา หิ ปเทน อนิจฺจานุปสฺสนา กถิตา’’ติ. เสสํ อุตฺตานเมว.

16. 第六，“通达微细相”，即通达无常等微细相。“以能把握微细相的智慧”，即以能把握微细相之智。“知其为他”，即因其不自主而知其为他。因为即使期望“不要坏灭”，诸行也终究会坏灭，所以因其不自主性，它们被称为“他”。而它们的这种“他”性，在观察无常时会变得明显，因此说“此句即是说随观无常”。其余部分意义显而易见。

โสขุมฺมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《微细经》释义终。

๗-๑๐. ปฐมอคติสุตฺตาทิวณฺณนา

7-10.初偏私经等释义

๑๗-๒๐. สตฺตเม ฉนฺทาคตินฺติ เอตฺถ สนฺธิวเสน สรโลโปติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ฉนฺเทน อคติ’’นฺติ. ฉนฺทาติ เหตุมฺหิ นิสฺสกฺกวจนนฺติ อาห ‘‘ฉนฺเทนา’’ติ, เปเมนาติ อตฺโถ. ฉนฺทสทฺโท เหตฺถ ตณฺหาปริยาโย, อกุสลจฺฉนฺทปริยาโย วา. เสเสสูติ ‘‘โทสาคตึ คจฺฉตี’’ติอาทีสุ.

17-20. 第七（经）中，“因欲而偏私”(chandāgatiṃ)，此处为说明基于连音规则的元音省略，而说“因欲而偏私”(chandena agatiṃ)。“欲”(chanda)字在此处是表示原因的离格，因此说“因欲”(chandena)，意思是“由于爱”。此处的“欲”字是渴爱(taṇhā)的同义词，或是不善欲(akusalacchanda)的同义词。其余，如“因嗔而偏私”等处也是如此。

เอตฺถ จ โย ‘‘อยํ เม มิตฺโตติ วา, สนฺทิฏฺโฐติ วา, ญาตโกติ วา, ลญฺจํ วา ปน เม เทตี’’ติ ฉนฺทวเสน อสฺสามิกํ สามิกํ กโรติ, อยํ ฉนฺเทน อกตฺตพฺพํ กโรติ นาม. โย ‘‘อยํ เม เวรี’’ติ จิรกาลานุพทฺธเวรวเสน วา, ตงฺขณุปฺปนฺนโกธวเสน วา สามิกํ อสฺสามิกํ กโรติ, อยํ โทเสน อกตฺตพฺพํ กโรติ นาม. โย ปน มนฺทตฺตา โมมูหตฺตา ยํ วา ตํ วา อยุตฺตํ อการณํ วตฺวา อสฺสามิกํ สามิกํ กโรติ, อยํ โมเหน อกตฺตพฺพํ กโรติ นาม. โย ปน ‘‘อยํ ราชวลฺลโภติ วา วิสเม โจราทิเก วิสมานิ วา กายทุจฺจริตาทีนิ สมาทาย วตฺตเนน วิสมนิสฺสิโต วา, อนตฺถมฺปิ เม กเรยฺยา’’ติ ภีโต อสฺสามิกํ สามิกํ กโรติ, อยํ ภเยน อกตฺตพฺพํ กโรติ นาม.

此处，若有人因欲，认为“这是我的朋友”、“这是我熟识的人”、“这是我的亲戚”，或者“此人会给我贿赂”，而将无主物判为有主，这便是因欲而行不应为之事。若有人因长期的仇恨，或一时的愤怒，认为“这是我的仇人”，而将有主物判为无主，这便是因嗔而行不应为之事。若有人因愚钝、痴迷，随口说些不合理、无根据的话，而将无主物判为有主，这便是因痴而行不应为之事。若有人因害怕，认为“此人是国王的宠臣”、“此人是强盗之流的恶人”，或“此人依靠不正当的身语意恶行生活”，或“他可能会加害于我”，而将无主物判为有主，这便是因怖而行不应为之事。

โย ปน กิญฺจิ ภาเชนฺโต ‘‘อยํ เม สนฺทิฏฺโฐ วา สมฺภตฺโต วา’’ติ เปมวเสน อติเรกํ เทติ, ‘‘อยํ เม เวรี’’ติ โทสวเสน อูนกํ เทติ[Pg.242], โย มุยฺหนฺโต ทินฺนาทินฺนํ อชานมาโน กสฺสจิ อูนํ, กสฺสจิ อธิกํ เทติ, ‘‘อยํ อิมสฺมึ อทียมาเน มยฺหํ อนตฺถมฺปิ กเรยฺยา’’ติ สีโต กสฺสจิ อติเรกํ เทติ, โส จตุพฺพิโธปิ ยถานุกฺกเมน ฉนฺทาคติอาทีนิ คจฺฉนฺโต อกตฺตพฺพํ กโรติ นาม.

又，若有人在分配物品时，因喜爱而认为“这是我熟识的人”或“这是我的同伴”，便多给；因憎恨而认为“这是我的仇人”，便少给；因迷惑而不知已给未给，对某些人少给，对某些人多给；因害怕“若不给此人，他可能会加害于我”，而对某些人多给。这四种情况，皆是依次因欲、嗔、痴、怖而偏私，行不应为之事。

นิหียติ ตสฺส ยโสติ ตสฺส อคติคามิโน กิตฺติยโสปิ ปริวารยโสปิ นิหียติ ปริหายติ. ยสฺสติ เตน กิตฺตียตีติ หิ ยโส, กิตฺติ ถุติโฆโส. ยสฺสติ เตน ปุเรจรานุจรภาเวน ปริวารยตีติ ยโส, ปริวาโร. อฏฺฐมนวมทสมานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

“其名誉衰退”是指，那行不正道者的名声与眷属都会衰退、消减。所谓“名声”，是因此而受称赞，即是称誉、赞颂之声。所谓“名誉”，是因此而有前后围绕的随从，即是眷属。第八、第九、第十经的含义显而易见。

จรวคฺโค ทุติโย.

行品第二

๓. อุรุเวลวคฺโค

3. 优楼频螺品

๑. ปฐมอุรุเวลสุตฺตวณฺณนา

1. 初优楼频螺经释义

๒๑. ตติยสฺส ปฐเม มหาเวลา วิย มหาเวลา, วิปุลวาลิกปุญฺชตาย มหนฺโต เวลาตโฏ วิยาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘มหาวาลิกราสีติ อตฺโถ’’ติ. อุรุ, มรุ, สิกตา, วาลุกา, วณฺณุ, วาลิกาติ อิเม สทฺทา สมานตฺถา, พฺยญฺชนเมว นานํ. เตนาห ‘‘อุรูติ วาลิกา วุจฺจตี’’ติ.

21. 第三经的开头，（优楼频螺）犹如大海岸，意思是因其广大的沙堆而犹如巨大的沙滩。因此说“意思是‘大沙堆’”。“优楼(Uru)”、“摩楼(maru)”、“西卡达(sikatā)”、“瓦卢卡(vālukā)”、“瓦努(vaṇṇu)”、“瓦利卡(vālikā)”这些词意思相同，只是表达方式不同。因此说“‘优楼’是指沙子”。

นชฺชาติ นทติ สทฺทายตีติ นที, ตสฺสา นชฺชา, นทิยา นินฺนคายาติ อตฺโถ. เนรญฺชรายาติ ‘‘เนลญฺชลายา’’ติ วตฺตพฺเพ ล-การสฺส ร-การํ กตฺวา ‘‘เนรญฺชรายา’’ติ วุตฺตํ, กทฺทมเสวาลปณกาทิโทสรหิตสลิลายาติ อตฺโถ. เกจิ ‘‘นีลํ-ชลายาติ วตฺตพฺเพ เนรญฺชรายา’’ติ วทนฺติ. นามเมว วา เอตํ ตสฺสา นทิยาติ เวทิตพฺพํ. ตสฺสา นทิยา ตีเร ยตฺถ ภควา วิหาสิ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อชปาลนิคฺโรเธ’’ติ วุตฺตํ. กสฺมา ปนายํ อชปาลนิคฺโรโธ นาม ชาโตติ อาห ‘‘ตสฺสา’’ติอาทิ. เกจิ ปน ‘‘ยสฺมา ตตฺถ เวเท สชฺฌายิตุํ อสมตฺถา มหลฺลกพฺราหฺมณา ปาการปริกฺเขปยุตฺตานิ นิเวสนานิ กตฺวา สพฺเพ วสึสุ, ตสฺมาสฺส อชปาลนิคฺโรโธติ นามํ ชาต’’นฺติ วทนฺติ[Pg.243]. ตตฺรายํ วจนตฺโถ – น ชปนฺตีติ อชปา, มนฺตานํ อนชฺฌายกาติ อตฺโถ. อชปาลนฺติ อาทิยนฺติ นิวาสํ เอตฺถาติ อชปาโลติ. อปเร ปน วทนฺติ ‘‘ยสฺมา มชฺฌนฺหิกสมเย อนฺโตปวิฏฺเฐ อเช อตฺตโน ฉายาย ปาเลติ รกฺขติ, ตสฺมา ‘อชปาโล’ติสฺส นามํ รุฬฺห’’นฺติ. สพฺพตฺถาปิ นามเมตํ ตสฺส รุกฺขสฺส.

“河”，因流动发声而为河，此处指顺流而下的河。“尼连禅河(Nerañjarā)”：本应作“Nelañjalā”，将“l”音转为“r”音，故称“Nerañjarā”，意为河水清澈，没有淤泥、水藻、浮萍等秽物。有人说本应作“Nīlaṃ-jalā”（青水），而被称为“Nerañjarā”。亦可知此仅为彼河之名。为指明世尊曾住于此河岸边，故说“在阿迦巴喇榕树下”。此榕树何以得名“阿迦巴喇”？下文将说明。有人说：“因年老无法诵习吠陀的婆罗门，在此建造围墙围绕的住所，皆居住于此，故得名‘阿迦巴喇榕树’。”其词义为：“不诵者(ajapā)”，意为不学习咒语者；“阿迦巴喇(ajapāla)”即指他们于此处安住。另有人说：“因正午时，羊群进入树荫下得到庇护，故‘阿迦巴喇’（护羊者）成为其约定俗成的名字。”总之，这便是此树之名。

ปฐมาภิสมฺพุทฺโธติ ปฐมํ อภิสมฺพุทฺโธ, อนุนาสิกโลเปนายํ นิทฺเทโส. เตเนวาห ‘‘สมฺพุทฺโธ หุตฺวา ปฐมเมวา’’ติ. ปฐมนฺติ จ ภาวนปุํสกนิทฺเทโส, ตสฺมา อภิสมฺพุทฺโธ หุตฺวา ปฐมํ อชปาลนิคฺโรเธ วิหรามีติ เอวเมตฺถ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. อยํ วิตกฺโกติ อยํ ‘‘กินฺนุ ขฺวาหํ…เป… วิหเรยฺย’’นฺติ เอวํ ปวตฺตวิตกฺโก. หตฺถี จ วานโร จ ติตฺติโร จ หตฺถิวานรติตฺติรา.

“初成正觉者(Paṭhamābhisambuddho)”即是“最初(paṭhamaṃ)成正觉者(abhisambuddho)”，此解释省略了鼻音。因此说“成佛后最初”。“最初”是表示状态的中性词，所以这里应该理解为：成佛后最初住在阿迦巴喇榕树下。所谓“此寻思”，即指“我应如何……乃至……而住”这样生起的寻思。象、猴与鹧鸪，即是象、猴、鹧鸪。

เย วุทฺธมปจายนฺตีติ ชาติวุทฺโธ, วโยวุทฺโธ, คุณวุทฺโธติ ตโย วุทฺธา. เตสุ ชาติสมฺปนฺโน ชาติวุทฺโธ นาม, วเย ฐิโต วโยวุทฺโธ นาม, คุณสมฺปนฺโน คุณวุทฺโธ นาม. เตสุ คุณสมฺปนฺโน วโยวุทฺโธ อิมสฺมึ ฐาเน วุทฺโธติ อธิปฺเปโต. อปจายนฺตีติ เชฏฺฐาปจายิกากมฺเมน ปูเชนฺติ. ธมฺมสฺส โกวิทาติ เชฏฺฐาปจายนธมฺมสฺส โกวิทา กุสลา. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว. ปาสํสาติ ปสํสารหา. สมฺปราเย จ สุคฺคตีติ สมฺปเรตพฺเพ อิมํ โลกํ หิตฺวา คนฺตพฺเพ ปรโลเกปิ เตสํ สุคติเยว. อยํ ปเนตฺถ ปิณฺฑตฺโถ – ขตฺติยา วา โหนฺตุ พฺราหฺมณา วา เวสฺสา วา สุทฺทา วา คหฏฺฐา วา ปพฺพชิตา วา ติรจฺฉานคตา วา, เย เกจิ สตฺตา เชฏฺฐาปจิติกมฺเมน สีลาทิคุณสมฺปนฺนานํ วโยวุทฺธานํ อปจิตึ กโรนฺติ, เต อิมสฺมิญฺจ อตฺตภาเว เชฏฺฐาปจิติการกาติ ปสํสํ วณฺณนํ โถมนํ ลภนฺติ, กายสฺส จ เภทา สคฺเค นิพฺพตฺตนฺตีติ.

“尊敬长者”：长者有三：出身长者、年龄长者、功德长者。其中，出身尊贵者为出身长者，年岁高者为年龄长者，具足功德者为功德长者。此处所指的“长者”，意为具足功德的年龄长者。“尊敬”即是以恭敬长者的行为来礼敬。“善解法者”即是善巧、精通恭敬长者之法的人。“于现法”即是在此生此世。“可赞叹”即是值得赞扬。“于来世亦得善趣”即是舍此世而往他世，于来世亦能得善趣。此处的总义是：无论是刹帝利、婆罗门、吠舍、首陀罗，在家或出家，乃至畜生道的众生，凡是以恭敬长者的行为，来礼敬具足戒行等功德的年长者，他们于此生就能因恭敬长者的行为而获得赞扬、称颂和赞美，身坏命终之后，也能投生天界。

อญฺญสฺมินฺติ ปรสฺมึ. อตฺตา น โหตีติ อญฺโญ, ปโร. โส ปเนตฺถ น โย โกจิ อธิปฺเปโต, อถ โข ครุฏฺฐานิโย. เตนาห ‘‘กญฺจิ ครุฏฺฐาเน อฏฺฐเปตฺวา’’ติ. ปติสฺสติ ครุโน อาณํ สมฺปฏิจฺฉตีติ ปติสฺโส, น ปติสฺโส อปฺปติสฺโส, ปติสฺสยรหิโต, ครุปสฺสยรหิโตติ อตฺโถ.

“于他者”即于他人。“非我”即是“他”，即他人。但此处并非指任何人，而是指应尊敬者。因此说“不把任何人置于应尊敬的地位”。“有恭敬心者(patisso)”是指接受师长的教诲；“无恭敬心者(appatisso)”是指没有恭敬心，意思是缺少对师长的恭敬与依止。

สเทวเกติ [Pg.244] อวยเวน วิคฺคโห สมุทาโย สมาสตฺโถ. สเทวกคฺคหเณน ปญฺจกามาวจรเทวคฺคหณํ ปาริเสสญาเยน อิตเรสํ ปทนฺตเรหิ สงฺคหิตตฺตา. สมารกคฺคหเณน ฉฏฺฐกามาวจรเทวคฺคหณํ ปจฺจาสตฺติญาเยน. ตตฺถ หิ มาโร ชาโต ตนฺนิวาสี จ โหติ. สพฺรหฺมกวจเนน พฺรหฺมกายิกาทิพฺรหฺมคฺคหณํ ปจฺจาสตฺติญาเยเนว. สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชายาติ สาสนสฺส ปจฺจตฺถิกสมณพฺราหฺมณคฺคหณํ. นิทสฺสนมตฺตญฺเจตํ อปจฺจตฺถิกานํ อสมิตาพาหิตปาปานญฺจ สมณพฺราหฺมณานํ เตเนว วจเนน คหิตตฺตา. กามํ ‘‘สเทวเก’’ติอาทิวิเสสนานํ วเสน สตฺตวิสโย โลกสทฺโทติ วิญฺญายติ ตุลฺยโยควิสยตฺตา เตสํ, ‘‘สโลมโก สปกฺขโก’’ติอาทีสุ ปน อตุลฺยโยเค อยํ สมาโส ลพฺภตีติ พฺยภิจารทสฺสนโต ปชาคหณนฺติ ปชาวจเนน สตฺตโลกคฺคหณํ.

“有天人界”：此复合词的意义是整体，但其分析是就部分而言。通过“有天人界”一词，依剩余原则，包含了五欲界天人，因为其他天人已由其他词语所含摄。通过“有魔界”一词，依邻近原则，包含了第六欲界天人，因为魔罗生于彼处，亦居于彼处。通过“有梵天界”一词，同样依邻近原则，包含了梵众天等梵天。“有沙门、婆罗门的民众”是指包含了与教法敌对的沙门、婆罗门。这只是一个范例，因为不敌对但其恶未被平息或断除的沙门、婆罗门，也同样被此词所含摄。诚然，根据“有天人界”等限定词，可知“世间”一词是指有情众生，因为这些词的适用对象相同。但在“有毛的、有翼的”等例子中，此类复合词也用于适用对象不相同的情况。由于见到此例外，故而（经中）采用“民众”一词，以“民众”来指有情世间。

เทวภาวสามญฺเญน มารพฺรหฺเมสุ คหิเตสุปิ อิตเรหิ เตสํ ลพฺภมานวิเสสทสฺสนตฺถํ วิสุํ คหณนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘มาโร นามา’’ติอาทิมาห. มาโร พฺรหฺมานมฺปิ วิจกฺขุกมฺมาย ปโหตีติ อาห ‘‘สพฺเพส’’นฺติ. อุปรีติ อุปริภาเค. พฺรหฺมาติ ทสสหสฺสิพฺรหฺมานํ สนฺธายาห. ตถา จาห ‘‘ทสหิ องฺคุลีหี’’ติอาทิ. อิธ ทีฆนิกายาทโย วิย พาหิรกานมฺปิ คนฺถนิกาโย ลพฺภตีติ อาห ‘‘เอกนิกายาทิวเสนา’’ติ. วตฺถุวิชฺชาทีติ อาทิ-สทฺเทน วิชฺชาฏฺฐานานิ สงฺคยฺหนฺติ. ยถาสกํ กมฺมกิเลเสหิ ปชาตตฺตา นิพฺพตฺตตฺตา ปชา, สตฺตนิกาโย, ตสฺสา ปชาย. สเทวมนุสฺสายาติ วา อิมินา สมฺมุติเทวคฺคหณํ ตทวสิฏฺฐมนุสฺสโลกคฺคหณญฺจ ทฏฺฐพฺพํ.

以“天”为共称时，即使已包含魔罗与梵天，但为显示他们与其他天众的不同，故特别分开来说。为表明魔罗能使梵天目盲，故说“于一切”。“上方”即上部。“梵天”是指一万个梵天。因此说“以十指”等。为表明此处如《长部》等，亦可得外道典籍，故说“以一部等方式”。“地基明”等，“等”字含摄诸明处。“民众(pajā)”因由各自的业与烦恼而生、而出现，故名“民众”，即有情众生之类；“于彼民众”即指此。或者，“有天人”一词，应理解为包含世俗所说的天，以及其余的人间界。

เอวํ ภาคโส โลกํ คเหตฺวา โยชนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อภาคโส โลกํ คเหตฺวา โยชนํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิเจตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. โลกวเสน วุตฺตานิ ‘‘โลกียนฺติ เอตฺถ กมฺมํ กมฺมผลานี’’ติ กตฺวา. ปชาวเสน ‘‘เหตุปจฺจเยหิ ปชาตา’’ติ กตฺวา. สีลสมฺปนฺนตรนฺติ เอตฺถ ปริปุณฺณสมฺปนฺนตา อธิปฺเปตา ‘‘สมฺปนฺนํ สาลิเกทาร’’นฺติอาทีสุ (ชา. ๑.๑๔.๑) วิย. เตนาห ‘‘อธิกตรนฺติ อตฺโถ’’ติ. ปริปุณฺณญฺหิ อธิกตรนฺติ วตฺตุํ อรหติ. การณนฺติ ยุตฺตึ. อตฺถนฺติ อวิปรีตตฺถํ. วฑฺฒินฺติ อติวฑฺฒินิมิตฺตํ.

如是分部解释世间后，今为不分部解释世间，故说“再者，于此”等。依“世间”说，是因“业与业果于此中被感受”；依“民众”说，是因“由因缘而生”。所谓“更具戒者”，此处意指完全圆满，犹如“稻田丰熟”等语。因此说“意思是更殊胜”。因为完全圆满才堪称更殊胜。“因”即是理由。“义”即是不颠倒之义。“增长”即是极度增长之相。

อิมินา [Pg.245] วจเนนาติ อิมสฺมึ สุตฺเต อนนฺตรํ วุตฺตวจเนน. น เกวลํ อิมินาว, สุตฺตนฺตรมฺปิ อาเนตฺวา ปฏิพาหิตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น เม อาจริโย อตฺถี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ น เม อาจริโย อตฺถีติ โลกุตฺตรธมฺเม มยฺหํ อาจริโย นาม นตฺถิ. กิญฺจาปิ โลกิยธมฺมานมฺปิ ยาทิโส โลกนาถสฺส อธิคโม, น ตาทิโส อธิคโม ปรูปเทโส อตฺถิ. โลกุตฺตรธมฺเม ปนสฺส เลโสปิ นตฺถิ. นตฺถิ เม ปฏิปุคฺคโลติ มยฺหํ สีลาทีหิ คุเณหิ ปฏินิธิภูโต ปุคฺคโล นาม นตฺถิ. สรนฺติ กรเณ เอตํ ปจฺจตฺตวจนนฺติ อาห ‘‘สรนฺเตนา’’ติ, สรนฺติ วา สรณเหตุ จาติ อตฺโถ.

“‘以此言’（iminā vacanena），即于此经中紧随其后所说之言。为示不仅以此，亦当引述他经驳斥，故说‘我无有师’（na me ācariyo atthī）等。其中，‘我无有师’，是说于出世间法，我无有师。即便于世间法，世尊之证悟，亦非他人教导所得。于出世间法，则丝毫也无。‘我无匹对之人’（natthi me paṭipuggala），是说于戒等功德，无有能与我匹敌之人。关于‘saranti’，（注释主）说：‘此为作具格的单数形式’，即‘sarantenā’（由忆念者）；或其义为‘忆念’或‘忆念之因’。

ยโตติ ภุมฺมตฺเถ โตสทฺโทติ อาห ‘‘ยสฺมึ กาเล’’ติ. รตฺติโย ชานนฺตีติ รตฺตญฺญู, อตฺตโน ปพฺพชิตทิวสโต ปฏฺฐาย พหู รตฺติโย ชานนฺติ, จิรปพฺพชิตาติ วุตฺตํ โหติ. รตฺตญฺญูนํ มหนฺตภาโว รตฺตญฺญุมหนฺตํ. ภาวปฺปธาโน เอส นิทฺเทโส. ‘‘รตฺตญฺญุมหตฺต’’นฺติ วา ปาโฐ. เอส นโย เสเสสุปิ. เถรนวมชฺฌิมานํ วเสน วิปุลภาโว เวปุลฺลมหนฺตํ. สิกฺขตฺตยสงฺคหิตสฺส สาสนพฺรหฺมจริยสฺส ฌานาภิญฺญาทิวเสน วิปุลภาโว พฺรหฺมจริยมหนฺตํ. วิสิฏฺฐสฺส ปจฺจยลาภสฺส วิปุลภาโว ลาภคฺคมหนฺตํ. จตุพฺพิเธน มหนฺเตนาติ จตุพฺพิเธน มหนฺตภาเวน. มหาปชาปติยา ทุสฺสยุคทานกาเลติ ภควโต สงฺเฆ คารวสฺส ปากฏกาลทสฺสนมตฺตํ. น หิ ภควา ตโต ปุพฺเพ สงฺเฆ คารวรหิโต วิหาสิ.

关于“yato”，因“to”尾缀表处所格，故（注释主）说，即“在何时”（yasmiṃ kāle）。“知夜者”（rattaññū），谓自出家之日起知晓众多夜晚，即是长久出家。“知夜者之伟大”（rattaññūnaṃ mahantabhāvo）即“长久之伟大”（rattaññumahantaṃ）。此为以状态为主的解释。或作“rattaññumahattaṃ”。此理亦通于其余。依上座、新学、中等（比丘）而有之广大，为“长老之伟大”（vepullamahantaṃ）。由三学所摄之教法梵行，依禅那、神通等而有之广大，为“梵行之伟大”（brahmacariyamahantaṃ）。由获得殊胜资具而有之广大，为“利得之伟大”（lābhaggamahantaṃ）。“以四种伟大”，即以四种伟大之状态。“摩诃波阇波提（Mahāpajāpatī）供养双衣之时”，仅为显示世尊于僧团之恭敬变得显著之时而已，世尊并非于此之前对僧团住于无恭敬。

ปฐมอุรุเวลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第一优楼频螺经释义 终。

๒.ทุติยอุรุเวลสุตฺตวณฺณนา

2. 第二优楼频螺经释义

๒๒. ทุติเย หุหุงฺกชาติเกนาติ โส กิร ทิฏฺฐมงฺคลิโก มานวเสน โกธวเสน จ ‘‘หุหุ’’นฺติ กโรนฺโต วิจรติ, ตสฺมา หุหุงฺกชาติโกติ วุจฺจติ. ‘‘หุหุกฺกชาติโก’’ติปิ ปฐนฺติ, เตน สทฺธึ อาคตาติ อตฺโถ. ชราชิณฺณาติ ชราย ขณฺฑทนฺตปลิตเกสาทิภาวํ อาปาทิตา. วโยวุทฺธาติ องฺคปจฺจงฺคานํ วุทฺธิมริยาทปฺปตฺตา. ชาติมหลฺลกาติ อุปปตฺติยา มหลฺลกภาเวน สมนฺนาคตา. มหตฺตํ ลนฺติ คณฺหนฺตีติ [Pg.246] มหลฺลกา, ชาติยา มหลฺลกา, น วิภวาทินาติ ชาติมหลฺลกา. วโยอนุปฺปตฺตาติ ปจฺฉิมวยํ สมฺปตฺตา, ปจฺฉิมวโย นาม วสฺสสตสฺส ปจฺฉิโม ตติโย ภาโค. ชิณฺณาติ วา โปราณา, จิรกาลปฺปวตฺตกุลนฺวยาติ วุตฺตํ โหติ. วุทฺธาติ สีลาจาราทิคุณวุทฺธิยุตฺตา. มหลฺลกาติ วิภวมหนฺตตาย สมนฺนาคตา. มหทฺธนาติ มหาโภคา. อทฺธคตาติ มคฺคปฺปฏิปนฺนา พฺราหฺมณานํ วตจริยาทิมริยาทํ อวีติกฺกมฺม จรมานา. วโยอนุปฺปตฺตาติ ชาติวุทฺธภาวํ อนฺติมวยํ อนุปฺปตฺตา. สุตํ เนตนฺติ เอตฺถ สุตํ โน เอตนฺติ ปทจฺเฉโท. โนติ จ กรณตฺเถ สามิวจนํ. เตนาห ‘‘อมฺเหหิ สุต’’นฺติ.

22. 第二（优楼频螺经）中：关于“呼呼”种姓者（huhuṅkajātika），据说此人是相信亲见吉兆者，因我慢与忿怒而常作“呼呼”声游走，故被称为“呼呼”种姓者。亦有读作“huhukkajātiko”者，其义相通。“衰老”（jarājiṇṇā），谓因年老而致断齿、白发等。“年长”（vayovuddhā），谓肢体生长已达极限。“生为耆宿”（jātimahallakā），谓由出生即具耆宿之相。“mahallakā”，谓获得（lanti）伟大（mahattaṃ），即生而为耆宿，非因财富等。“年届”（vayoanuppattā），谓已达晚年；晚年者，即百岁中最后的第三部分。又或者，“耆旧”（jiṇṇā）指古老，即指来自传承久远的家族。“年长”（vuddhā）指具足戒行等功德的增长。“耆宿”（mahallakā）指具足巨大的财富。“大富”（mahaddhanā）指拥有巨大财富。“行于道者”（addhagatā）指行于道，即遵循婆罗门的誓言与行持等规范而不违越。“年届”（vayoanuppattā）指达到生的年长状态，即达到最后的年龄。于“sutaṃ netanti”一句，应断句为“sutaṃ no etaṃ”。“no”是作具格义的属格，故（注释主）说，即“我等所闻”。

อกาเลติ อยุตฺตกาเล. อสภาวํ วทตีติ ยํ นตฺถิ, ตํ วทติ. อนตฺถํ วทตีติ อการณนิสฺสิตํ วทติ. อการณนิสฺสิตนฺติ จ นิปฺผลนฺติ อตฺโถ. ผลญฺหิ การณนิสฺสิตํ. อการณนิสฺสิตตา จ ตทวินาภาวโต อการเณ นิสฺสิตํ, นิปฺผลํ สมฺผนฺติ วุตฺตํ โหติ. อวินยํ วทตีติ น สํวรวินยปฺปฏิสํยุตฺตํ วทติ, อตฺตโน สุณนฺตสฺส จ น สํวรวินยาวหํ วทตีติ วุตฺตํ โหติ. น หทเย นิเธตพฺพยุตฺตกนฺติ อหิตสํหิตตฺตา จิตฺตํ อนุปฺปเวเสตฺวา นิเธตุํ อยุตฺตํ. กเถตุํ อยุตฺตกาเลนาติ ธมฺมํ กเถนฺเตน โย อตฺโถ ยสฺมึ กาเล วตฺตพฺโพ, ตโต ปุพฺเพ ปจฺฉา จ ตสฺส อกาโล, ตสฺมึ อยุตฺตกาเล วตฺตา. อปเทสรหิตนฺติ สุตฺตาปเทสรหิตํ. สาปเทสํ สการณํ กตฺวา น กเถตีติ ‘‘ภควตา อสุเก สุตฺเต เอวํ วุตฺต’’นฺติ เอวํ สาปเทสํ การณสหิตํ กตฺวา น กเถติ.

“非时”（akāle），即不适时。“说非实有”（asabhāvaṃ vadati），即说其所无。“说无益”（anatthaṃ vadati），即说无因之言。“无因”即是“无果”义。果实乃依于因。无因，因其与因无关，故说为无果、无益之言。“说非律”（avinayaṃ vadati），即说不与防护、调伏相应之言，亦即于己于听者皆不引生防护、调伏。“不应置于心”（na hadaye nidhetabbayuttakaṃ），因其不与利益相应，故不应纳入心中存留。“于不应说时说”，谓说法者，于某时应说某义，于此之前后皆为非时，彼于此不应说时说。“无所引证”（apadesarahitaṃ），即无经教引证。“不说有引证、有原因之言”，即不说‘世尊于某经如是说’这般有引证、有原因之言。

ปริยนฺตรหิตนฺติ ปริจฺเฉทรหิตํ, สุตฺตํ วา ชาตกํ วา นิกฺขิปิตฺวา ตสฺส อนุโยคํ อุปมํ วา วตฺถุํ วา อาหริตฺวา ยํ สุตฺตํ ชาตกํ วา นิกฺขิปิตํ, ตสฺส สรีรภูตํ กถํ อนามสิตฺวา พาหิรกถํเยว กเถติ, นิกฺขิตฺตํ นิกฺขิตฺตมตฺตเมว โหติ, ‘‘สุตฺตํ นุ โข กเถติ ชาตกํ นุ โข, นาสฺส อนฺตํ วา โกฏึ วา ปสฺสามา’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ. ยถา วฏรุกฺขสาขานํ คตคตฏฺฐาเน ปาโรหา โอตรนฺติ, โอติณฺโณ-ติณฺณฏฺฐาเน วิรุฬฺหึ อาปชฺชิตฺวา ปุน วฑฺฒนฺติเยว, เอวํ อฑฺฒโยชนมฺปิ โยชนมฺปิ คจฺฉติเยว. คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต ปน มูลรุกฺโข วินสฺสติ, อนุชาตปาโรหมูลานิเยว ติฏฺฐนฺติ, เอวํ อยมฺปิ นิคฺโรธธมฺมกถิโก นาม โหติ. นิกฺขิตฺตํ นิกฺขิตฺตเมว กตฺวา ปสฺเสเนว ปริหรนฺโต คจฺฉติ. โย ปน พหุมฺปิ [Pg.247] ภณนฺโต ‘‘เอตทตฺถมิทํ วุตฺต’’นฺติ นิกฺขิตฺตสุตฺตโต อญฺญมฺปิ อนุโยคูปมาวตฺถุวเสน ตทุปโยคีนํ อาหริตฺวา อาหริตฺวา ชานาเปตุํ สกฺโกติ, ตถารูปสฺส ธมฺมกถิกสฺส พหุมฺปิ กเถตุํ วฏฺฏติ. น โลกิยโลกุตฺตรอตฺถนิสฺสิตนฺติ อตฺตโน ปเรสญฺจ น โลกิยโลกุตฺตรหิตาวหํ.

“无边际”（pariyantarahitaṃ），即无界限（paricchedarahitaṃ）。举出经或本生后，却只引用其应用、譬喻或故事，对于所举出的经或本生，不触及其实质内容，只说题外之话，如此一来，所举出的就只是被搁置了。此人便会招致如此言说：‘他究竟是在说经，还是在说本生？我们看不到其首尾边际。’犹如榕树（vaṭarukkha）之枝，所到之处皆垂下气根，气根落地之处又复生长，如此不断蔓延半由旬乃至一由旬。蔓延之际，主干终将坏灭，唯有后生气根存续。此人即是所谓的“榕树法说者”（nigrodhadhammakathiko）。他将所举出者搁置一旁，随口带过。若有人虽广说，但能从所举出之经，以应用、譬喻、故事等方式，反复引述与之相应者，并能开示‘此为彼义’，如是说法者，多说亦无妨。“不依世间、出世间义”，即于自于他，皆不引生世间与出世间之利益。

ปกฏฺฐานํ อุกฺกฏฺฐานํ สีลาทิอตฺถานํ โพธนโต สภาวนิรุตฺติวเสน จ พุทฺธาทีหิ ภาสิตตฺตา ปกฏฺฐานํ วจนปฺปพนฺธานํ อาฬีติ ปาฬิ, ปริยตฺติธมฺโม. ปุริมสฺส อตฺถสฺส ปจฺฉิเมน อตฺเถน อนุสนฺธานํ อนุสนฺธิ, อตฺถมุเขน ปน ปาฬิปฺปเทสานมฺปิ อนุสนฺธิ โหติเยว. สฺวายํ อนุสนฺธิ ปุจฺฉานุสนฺธิอชฺฌาสยานุสนฺธิยถานุสนฺธิอาทิวเสน จตุพฺพิโธ, ตํตํเทสนานํ ปน ปุพฺพาปรปาฬิวเสน อนุสนฺธิวเสน ปุพฺพาปรวเสนาติ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ. อุคฺคหิตนฺติ พฺยญฺชนโส อตฺถโส จ อุทฺธํ อุทฺธํ คหิตํ, ปริยาปุณนวเสน เจว ปริปุจฺฉาวเสน จ หทเยน คหิตนฺติ อตฺโถ. วฏฺฏทุกฺขนิสฺสรณตฺถิเกหิ โสตพฺพโต สุตํ, ปริยตฺติธมฺโม. ตํ ธาเรตีติ สุตธโร. โย หิ สุตธโร, สุตํ ตสฺมึ ปติฏฺฐิตํ โหติ สุปฺปติฏฺฐิตํ อโรคิกํ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สุตสฺส อาธารภูโต’’ติ. เตนาห ‘‘ยสฺส หี’’ติอาทิ. เอกํ ปทํ เอกกฺขรมฺปิ อวินฏฺฐํ หุตฺวา สนฺนิจียตีติ สนฺนิจโย, สุตํ สนฺนิจโย เอตสฺมินฺติ สุตสนฺนิจโย. อชฺโฌสายาติ อนุปฺปวิสิตฺวา. ติฏฺฐตีติ น สมฺมุสฺสติ.

因能开显卓越、殊胜之戒等义理，且由佛陀等以自性语词宣说，故卓越言辞之行列（pakaṭṭhānaṃ vacanappabandhānaṃ āḷi）称为“巴利”（pāḷi），即教法（pariyattidhammo）。前义与后义之连贯为“贯通”（anusandhi）；通过义理，巴利文句亦有贯通。此贯通有问答贯通、意趣贯通、如理贯通等四种。于各别教说，则应依前后巴利、依贯通、依前后而一一配合。“受持”（uggahitaṃ），谓于文于义皆向上领受，即通过学习与诘问而于心中领受。为求解脱轮回之苦者所应听闻，故为“所闻”（sutaṃ），即教法。持此所闻者为“闻持者”（sutadharo）。实因闻持者，所闻于其心中得以确立、善立、无损，故说为“所闻之所依”。因此说“若于某人”等。乃至一词一字亦不坏而积集，故为“积集”（sannicayo）；所闻于此人积集，故为“所闻积集者”（sutasannicayo）。“深入”（ajjhosāya），即进入。“住立”（tiṭṭhati），即不忘失。

ปคุณาติ วาจุคฺคตา. นิจฺจลิกนฺติ อวิปริวตฺตํ. สํสนฺทิตฺวาติ อญฺเญหิ สํสนฺทิตฺวา. สมนุคฺคาหิตฺวาติ ปริปุจฺฉาวเสน อตฺถํ โอคาหิตฺวา. ปพนฺธสฺส วิจฺเฉทาภาวโต คงฺคาโสตสทิสํ. ‘‘ภวงฺคโสตสทิส’’นฺติ วา ปาโฐ, อกิตฺติมํ สุขปฺปวตฺตีติ อตฺโถ. สุตฺเตกเทสสฺส สุตฺตมตฺตสฺส จ วจสา ปริจโย อิธ นาธิปฺเปโต, วคฺคาทิวเสน ปน อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘สุตฺตทสก…เป… สชฺฌายิตา’’ติ, ‘‘ทสสุตฺตานิ คตานิ, ทสวคฺคานิ คตานี’’ติอาทินา สลฺลกฺเขตฺวา วาจาย สชฺฌายิตาติ อตฺโถ. มนสา อนุ อนุ เปกฺขิตา ภาคโส นิชฺฌายิตา จินฺติตา มนสานุเปกฺขิตา. รูปคตํ วิย ปญฺญายตีติ รูปคตํ วิย จกฺขุสฺส วิภูตํ หุตฺวา ปญฺญายติ. สุปฺปฏิวิทฺธาติ นิชฺชฏํ นิคฺคุมฺพํ กตฺวา สุฏฺฐุ ยาถาวโต ปฏิวิทฺธา.

“娴熟”(paguṇa)指言语流畅。“恒常”(niccalika)即无有变动。“会通”(saṃsanditvā)即与他人会通。“深究”(samanuggāhitvā)即通过提问的方式深入理解含义。因其论述无有间断，故如恒河之流。或有“如有分流(bhavaṅgasota)般”的读法，意为自然的乐受相续。此处所指，并非仅是口头熟悉经文的某一部分或某部经文，而是指对品(vagga)等的熟悉，因此说“诵习十部……乃至……”，意思是，通过思惟“已通达十部经，已通达十品”等，以言语诵习。以心随观(manasānupekkhitā)，即以心随观照、部分审察、思惟。如见色(rūpagata)般显现，是指如色法般清晰地显现于眼。“善通达”(suppaṭividdhā)是指清除杂乱、去除缠结，如实地、善妙地通达。

อธิกํ [Pg.248] เจโตติ อภิเจโต, อุปจารชฺฌานจิตฺตํ. ตสฺส ปน อธิกตา ปากติกกามาวจรจิตฺเตหิ สุนฺทรตาย, สา ปฏิปกฺขโต สุทฺธิยาติ อาห ‘‘อภิกฺกนฺตํ วิสุทฺธํ จิตฺต’’นฺติ. อธิจิตฺตนฺติ สมาธิมาห. โสปิ อุปจารสมาธิ ทฏฺฐพฺโพ. วิเวกชํ ปีติสุขํ, สมาธิชํ ปีติสุขํ, อปีติชํ กายสุขํ, สติปาริสุทฺธิชํ ญาณสุขนฺติ จตุพฺพิธมฺปิ ฌานสุขํ ปฏิปกฺขโต นิกฺขนฺตตํ อุปาทาย เนกฺขมฺมสุขนฺติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘เนกฺขมฺมสุขํ วินฺทตี’’ติ. อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ สมาปชฺชิตุํ สมตฺโถติ อิมินา เตสุ ฌาเนสุ สมาปชฺชนวสีภาวมาห. นิกามลาภีติ ปน วจนโต อาวชฺชนาธิฏฺฐานปจฺจเวกฺขณวสิโยปิ วุตฺตา เอวาติ เวทิตพฺพา. สุเขเนว ปจฺจนีกธมฺเม วิกฺขมฺเภตฺวาติ เอเตน เตสํ ฌานานํ สุขปฺปฏิปทตํ ขิปฺปาภิญฺญตญฺจ ทสฺเสติ.

“增上心”(abhiceto)指胜妙心，即近行禅心。其胜妙处在于比普通的欲界心更为美好，而其清净则因对治敌对法，故说为“殊胜清净之心”。“增上心”(adhicittaṃ)指“定”，此处亦应理解为近行定。离生喜乐、定生喜乐、离喜之乐、以及由念遍净而有之智乐，这四种禅乐，因其出离敌对法，故称为“出离乐”，因此说“获得出离乐”。“能于意欲之刹那入定”，此句表明于诸禅有入定自在。“随意得”(nikāmalābhī)一词，当知亦已含摄转向、决意、省察等自在。“轻易地镇伏敌对法”，此句显示了诸禅的乐行道与速通达。

วิปุลานนฺติ เวปุลฺลํ ปาปิตานํ ฌานานํ. วิปุลตา นาม สุภาวิตภาเวน จิรตรปฺปวตฺติยา, สา จ ปริจฺเฉทานุรูปาว อิจฺฉิตพฺพาติ ‘‘วิปุลาน’’นฺติ วตฺวา ‘‘ยถาปริจฺเฉเทน วุฏฺฐาตุํ สมตฺโถติ วุตฺตํ โหตี’’ติ อาห. ปริจฺเฉทกาลญฺหิ อปฺปตฺวาว วุฏฺฐหนฺโต อกสิรลาภี น โหติ ยาวทิจฺฉิตํ ปวตฺเตตุํ อสมตฺถตฺตา. อิทานิ ยถาวุตฺเต สมาปชฺชนาทิวสีภาเว พฺยติเรกวเสน วิภาเวตุํ ‘‘เอกจฺโจ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ลาภีเยว โหตีติ อิทํ ปฏิลทฺธมตฺตสฺส ฌานสฺส วเสน วุตฺตํ. ตถาติ อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ. ปาริปนฺถิเกติ วสีภาวสฺส ปจฺจนีกธมฺเม. ฌานาธิคมสฺส ปน ปจฺจนีกธมฺมา ปเคว วิกฺขมฺภิตา, อญฺญถา ฌานาธิคโม เอว น สิยา. กิจฺเฉน วิกฺขมฺเภตีติ กิจฺเฉน วิโสเธติ. กามาทีนวปจฺจเวกฺขณาทีหิ กามจฺฉนฺทาทีนํ วิย อญฺเญสมฺปิ สมาธิปาริปนฺถิกานํ ทูรสมุสฺสารณํ อิธ วิกฺขมฺภนํ วิโสธนญฺจาติ เวทิตพฺพํ. นาฬิกยนฺตนฺติ กาลมานนาฬิกยนฺตมาห.

“广大”(vipulānaṃ)是指诸禅已达广大。所谓广大，是指通过善修习而能长久持续，其范围应随所定限度而求，所以说“广大”后，又解释说“能按所定时限出定”。因为如果未到达限定时间就出定的人，不能算是轻易获得者，因其无法随心所欲地持续禅定。现在为了从反面来阐明前述的入定等自在，所以说“或有一人”等。这里所说的“仅是获得者”，是就仅得禅定者而言。“如是”(tathā)指的是随其所欲的刹那。“障碍”(pāripanthike)指的是与自在相违背的法。至于证得禅定的障碍法，其实早就已经被镇伏，否则根本不可能证得禅定。“艰难镇伏”(kicchena vikkhambheti)指的是艰难地净化。正如通过观察欲的过患等来对治欲贪，此处当知，对其他定障的远离、驱除，即是镇伏与净化。“漏刻”(nāḷikāyantaṃ)指的是计时用的漏刻。

อฏฺฐปิตสงฺกปฺโปติ น สมฺมาปณิหิตสงฺกปฺโป. อภิญฺญาปารคูติ สพฺเพสํ โลกิยโลกุตฺตรธมฺมานํ อภิญฺญาย ปารํ คโต, สพฺพธมฺเม อภิวิสิฏฺฐาย อคฺคมคฺคปญฺญาย ชานิตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ. ปริญฺญาปารคูติ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ ปริญฺญาย ปารํ คโต, ปญฺจกฺขนฺเธ ปริชานิตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ. ภาวนาปารคูติ จตุนฺนํ มคฺคานํ ภาวนาย ปารํ คโต, จตฺตาโร มคฺเค ภาเวตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ. ปหานปารคูติ สพฺพกิเลสานํ ปหาเนน ปารํ คโต, สพฺพกิเลเส ปชหิตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ[Pg.249]. สจฺฉิกิริยาปารคูติ นิโรธสจฺฉิกิริยาย ปารํ คโต, นิโรธํ สจฺฉิกตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ. สมาปตฺติปารคูติ สพฺพสมาปตฺตีนํ สมาปชฺชเนน ปารํ คโต, สพฺพา สมาปตฺติโย สมาปชฺชิตฺวา ฐิโตติ อตฺโถ. พฺรหฺมจริยสฺส เกวลีติ ยํ พฺรหฺมจริยสฺส เกวลํ สกลภาโว, เตน สมนฺนาคโต, สกลจตุมคฺคพฺรหฺมจริยวาโสติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘สกลพฺรหฺมจริโย’’ติ, ปริปุณฺณมคฺคพฺรหฺมจริโยติ อตฺโถ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

“未建立思惟者”(aṭṭhapitasaṅkappo)，即非善安立思惟者。“通达彼岸”(abhiññāpāragū)是指对于一切世间和出世间法，以殊胜的、最高的道慧了知而住，已达通达之彼岸。“遍知彼岸”(pariññāpāragū)是指对于五蕴，已达遍知之彼岸，已遍知五蕴而住。“修习彼岸”(bhāvanāpāragū)是指对于四道，已达修习之彼岸，已修习四道而住。“断除彼岸”(pahānapāragū)是指对于一切烦恼，已达断除之彼岸，已断除一切烦恼而住。“作证彼岸”(sacchikiriyāpāragū)是指对于灭之作证，已达作证之彼岸，已作证灭而住。“等至彼岸”(samāpattipāragū)是指对于一切等至，已达等至之彼岸，已入一切等至而住。“梵行之圆满者”(brahmacariyassa kevalī)是指具足梵行之全部，意为圆满四道梵行之生活。因此说“圆满梵行者”(sakalabrahmacariyo)，意为圆满圣道梵行。其余的文句很容易理解。

ทุติยอุรุเวลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二优楼频螺经释义终。

๓. โลกสุตฺตวณฺณนา

3. 世间经释义

๒๓. ตติเย โลโกติ ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺเฐน โลโก. อตฺถโต ปุริมสฺมึ อริยสจฺจทฺวยํ, อิธ ปน ทุกฺขํ อริยสจฺจํ เวทิตพฺพํ. เตนาห ‘‘โลโกติ ทุกฺขสจฺจ’’นฺติ. วิสํยุตฺโตติ วิสํสฏฺโฐ น ปฏิพทฺโธ, สพฺเพสํ สํโยชนานํ สมฺมเทว สมุจฺฉินฺนตฺตา ตโต วิปฺปมุตฺโตติ อตฺโถ. โลกสมุทโยติ สุตฺตนฺตนเยน ตณฺหา, อภิธมฺมนเยน ปน อภิสงฺขาเรหิ สทฺธึ ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสํ. โลกนิโรโธติ นิพฺพานํ. สจฺฉิกโตติ อตฺตปจฺจกฺโข กโต. โลกนิโรธคามินี ปฏิปทาติ สีลาทิกฺขนฺธตฺตยสงฺคโห อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. โส หิ โลกนิโรธํ นิพฺพานํ คจฺฉติ อธิคจฺฉติ, ตทตฺถํ อริเยหิ ปฏิปชฺชียติ จาติ โลกนิโรธคามินี ปฏิปทาติ วุจฺจติ.

23. 第三，世间(loko)，以毁坏、破碎为义，故为世间。就其义而言，前经已提及二圣谛，此处则应知为苦圣谛。因此说：“世间即是苦谛。”“不相应”(visaṃyutto)即不混杂、不束缚，因为一切结缚都已被完全断除，由此解脱。“世间集”，依经藏说为渴爱，依阿毗达摩说则为与诸行相关的一千五百种烦恼。“世间灭”即是涅槃。“已作证”即是已亲见。“导向世间灭之道”是指包含戒等三蕴的圣八支道。此道能趣向、证达世间灭之涅槃，且为圣者们为此而行，故称为“导向世间灭之道”。

เอตฺตาวตา ตถานิ อภิสมฺพุทฺโธ ยาถาวโต คโตติ ตถาคโตติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต โหติ. จตฺตาริ หิ อริยสจฺจานิ ตถานิ นาม. ยถาห –

至此，已开示“正觉诸谛(tathāni)，如实行进(yāthāvato gato)，故为如来”之义。因为四圣谛名为“如实”(tathāni)，如（经中）所说：

‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, ตถานิ อวิตถานิ อนญฺญถานิ. กตมานิ จตฺตาริ? อิทํ ทุกฺขนฺติ, ภิกฺขเว, ตถเมตํ อวิตถเมตํ อนญฺญถเมต’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๐; ปฏิ. ม. ๒.๘) วิตฺถาโร.

“诸比丘，有此四法，是如实、不虚、不异。哪四法呢？诸比丘，‘此是苦’，此是如实、不虚、不异。”（《相应部》5.1090；《无碍解道》2.8）广说如是。

อปิจ ตถาย คโตติ ตถาคโต, คโตติ จ อวคโต อตีโต ปตฺโต ปฏิปนฺโนติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยสฺมา ภควา [Pg.250] สกลโลกํ ตีรณปริญฺญาย ตถาย อวิปรีตาย คโต อวคโต, ตสฺมา โลโก ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺโธติ ตถาคโต. โลกสมุทยํ ปหานปริญฺญาย ตถาย คโต อตีโตติ ตถาคโต. โลกนิโรธํ สจฺฉิกิริยาย ตถาย คโต ปตฺโตติ ตถาคโต. โลกนิโรธคามินึ ปฏิปทํ ตถํ อวิปรีตํ คโต ปฏิปนฺโนติ ตถาคโตติ. เอวํ อิมิสฺสา ปาฬิยา ตถาคตภาวทีปนวเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

再者，如实地去(tathāya gato)，故为如来；其中“去”(gato)之义为觉悟(avagato)、超越(atīto)、到达(patto)与实践(paṭipanno)。此即是说：因为世尊以审察遍知，如实不颠倒地通达了(gato avagato)一切世间，故为如来。以断遍知，如实地超越了(gato atīto)世间集，故为如来。以作证，如实地到达了(gato patto)世间灭，故为如来。如实不颠倒地实践了(gato paṭipanno)导向世间灭之道，故为如来。应如是依此圣典阐明如来性之方式，来了知其义。

อิติ ภควา จตุสจฺจาภิสมฺโพธวเสน อตฺตโน ตถาคตภาวํ ปกาเสตฺวา อิทานิ ตตฺถ ทิฏฺฐาทิอภิสมฺโพธวเสนปิ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยํ, ภิกฺขเว’’ติอาทิมาห. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘จตูหิ สจฺเจหิ อตฺตโน พุทฺธภาวํ กเถตฺวา’’ติ วุตฺตํ, ตํ ตถาคตสทฺทพุทฺธสทฺทานํ อตฺถโต นินฺนานากรณตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ตถา เจว หิ ปาฬิ ปวตฺตาติ. ทิฏฺฐนฺติ รูปายตนํ ทฏฺฐพฺพโต. เตน ยํ ทิฏฺฐํ ยํ ทิสฺสติ, ยํ ทกฺขติ, ยํ สมวาเย ปสฺเสยฺย, ตํ สพฺพํ ทิฏฺฐนฺเตว คหิตํ กาลวิเสสสฺส อนามฏฺฐภาวโต ยถา ‘‘ทุทฺธ’’นฺติ ทสฺเสติ. สุตนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. สุตนฺติ สทฺทายตนํ โสตพฺพโต. มุตนฺติ สนิสฺสเย อินฺทฺริเย นิสฺสยํ มุญฺจิตฺวา ปาปุณิตฺวา คเหตพฺพํ. เตนาห ‘‘ปตฺวา คเหตพฺพโต’’ติ. วิญฺญาตนฺติ วิชานิตพฺพํ. ตํ ปน ทิฏฺฐาทิวินิมุตฺตํ วิญฺเญยฺยนฺติ อาห ‘‘สุขทุกฺขาทิ ธมฺมารมฺมณ’’นฺติ. ปตฺตนฺติ ยถา ตถา ปตฺวา หตฺถคตํ, อธิคตนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ปริเยสิตฺวา วา อปริเยสิตฺวา วา’’ติ. ปริเยสิตนฺติ ปตฺติยา อตฺถํ ปริยิฏฺฐํ. ตํ ปน ปตฺตํ วา สิยา อปฺปตฺตํ วา, อุภยถาปิ ปริเยสิตเมวาติ อาห ‘‘ปตฺตํ วา อปฺปตฺตํ วา’’ติ. ทฺวเยนปิ ทฺวิปฺปการมฺปิ ปตฺตํ ทฺวิปฺปการมฺปิ ปริเยสิตํ เตน เตน ปกาเรน ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธนฺติ ทสฺเสติ. จิตฺเตน อนุสญฺจริตนฺติ เต ปน อปาเปตฺวา จิตฺเตเนว อนุ อนุ สญฺจริตํ, วิปริตกฺกิตนฺติ อตฺโถ.

如是，世尊以正等觉四谛之方式，宣示自身之如来位后，今复以正等觉所见等之方式，为显示此义而言“诸比丘”等。于义注中则言“以四谛说示自身之佛位”，此说是为显示“如来”与“佛陀”二词于义无有差别。圣典亦如是流传。“所见(Diṭṭha)”者，谓因其当见，故为色处。是故，凡已见、正见、当见，或于和合时得见者，皆摄于“所见”中，因不考虑时之差别，如以“乳”一词所示。“所闻(Suta)”等亦同此理。“所闻”者，谓因其当闻，故为声处。“所觉(Muta)”者，谓于所依之根，触及而应执取者。故云“因到达而执取”。“所识(Viññāta)”者，谓应了知者。此乃离于见等之所识，故云“乐、苦等法所缘”。“所至(Patta)”者，谓如其所是而到达、至于手中，义即证得。故云“或遍求或不遍求”。“所遍求(Pariyesita)”者，谓为达目的而寻求。此或已至或未至，二者皆为遍求，故云“或已至或未至”。此显示如来以彼彼方式，正等觉了两种所至与两种所遍求。“以心随行(Cittena anusañcarita)”者，谓未能证得，仅以心再再追寻，义即颠倒思虑。

ปีตกนฺติอาทีติ อาทิสทฺเทน โลหิตโอทาตาทิสพฺพํ รูปารมฺมณภาคํ สงฺคณฺหาติ. สุมโนติ ราควเสน โลภวเสน สทฺธาทิวเสน วา สุมโน. ทุมฺมโนติ พฺยาปาทวิตกฺกวเสน วา วิหึสาวิตกฺกวเสน วา ทุมฺมโน. มชฺฌตฺโตติ อญฺญาณวเสน, ญาณวเสน วา มชฺฌตฺโต. เอส นโย สพฺพตฺถ. ตตฺถ อาทิสทฺเทน สงฺขสทฺโท, ปณวสทฺโท, ปตฺตคนฺโธ, ปุปฺผคนฺโธ, ปุปฺผรโส, ผลรโส, อุปาทินฺนํ, อนุปาทินฺนํ, มชฺฌตฺตเวทนา [Pg.251] กุสลกมฺมํ อกุสลกมฺมนฺติ เอวมาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. อปฺปตฺตนฺติ ญาเณน อสมฺปตฺตํ, อวิทิตนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ญาเณน อสจฺฉิกต’’นฺติ. โลเกน คตนฺติ โลเกน ญาตํ. ตเถว คตตฺตาติ ตเถว ญาตตฺตา อภิสมฺพุทฺธตฺตา, คตสทฺเทน เอกตฺตํ พุทฺธิอตฺถนฺติ อตฺโถ. คติอตฺโถ หิ ธาตโว พุทฺธิอตฺถา ภวนฺตีติ อกฺขรจินฺตกา.

“黄等”：“等”字含摄红、白等一切色所缘部分。“悦意(Sumano)”者：或因贪，或因信等而悦意。“忧意(Dummano)”者：或因瞋寻，或因害寻而忧意。“中舍(Majjhatto)”者：或因无智，或因有智而中舍。此理通于一切处。于此，当知“等”字含摄螺声、鼓声、叶香、花香、花味、果味、有执受、无执受、舍受、善业、恶业等。“未至(Appatta)”者：谓智未及，义即未知。故云“智未现证”。“世间所行(Lokena gata)”者：谓世间所知。“如是行(Tatheva gata)”者：谓因如是知、如是正等觉故。于此，“行(gata)”字有觉悟义。诚然，语法家言：有“行”义之语根，亦有“觉悟”义。

ยญฺจ, ภิกฺขเว, รตึ ตถาคโต อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌตีติ ยสฺสญฺจ วิสาขปุณฺณมาย รตฺติยํ ตถาอาคตตฺตาทิอตฺเถน ตถาคโต ภควา โพธิมณฺเฑ อปราชิตปลฺลงฺเก นิสินฺโน ติณฺณํ มารานํ มตฺถกํ มทฺทิตฺวา อุตฺตริตราภาวโต อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อาสวกฺขยญาเณน สทฺธึ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ อธิคจฺฉติ. ยญฺจ รตฺตึ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายตีติ ยสฺสญฺจ วิสาขปุณฺณมาย รตฺติยํเยว กุสินารายํ อุปวตฺตเน มลฺลานํ สาลวเน ยมกสาลานมนฺตเร อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายติ. ยํ เอตสฺมึ อนฺตเรติ อิมาสํ ทฺวินฺนํ สอุปาทิเสสอนุปาทิเสสนิพฺพานธาตูนํ มชฺเฌ ปญฺจจตฺตาลีสวสฺสปริมาณกาเล ปฐมโพธิยมฺปิ มชฺฌิมโพธิยมฺปิ ปจฺฉิมโพธิยมฺปิ ยํ สุตฺตเคยฺยาทิปฺปเภทํ ธมฺมํ ภาสติ นิทสฺสนวเสน, ลปติ อุทฺทิสนวเสน, นิทฺทิสติ ปรินิทฺทิสนวเสน. สพฺพํ ตํ ตเถว โหตีติ ตํ เอตฺถนฺตเร เทสิตํ สพฺพํ สุตฺตเคยฺยาทินวงฺคํ พุทฺธวจนํ อตฺถโต พฺยญฺชนโต จ อนูนํ อนธิกํ สพฺพาการปริปุณฺณํ ราคมทนิมฺมทนํ โทสมทนิมฺมทนํ โมหมทนิมฺมทนํ, นตฺถิ ตตฺถ วาลคฺคมตฺตมฺปิ อวกฺขลิตํ, เอกมุทฺทิกาย ลญฺฉิตํ วิย เอกาย นาฬิยา มิตํ วิย เอกตุลาย ตุลิตํ วิย จ ตํ ตเถว โหติ ยสฺสตฺถาย ภาสิตํ, เอกนฺเตเนว ตสฺส สาธนโต, โน อญฺญถา, ตสฺมา ตถํ อวิตถํ อนญฺญถํ. เอเตน ตถาวาทิตาย ตถาคโตติ ทสฺเสติ. คทอตฺโถ อยํ คตสทฺโท ท-การสฺส ต-การํ กตฺวา, ตสฺมา ตถํ คทตีติ ตถาคโตติ อตฺโถ. อถ วา อาคทนํ อาคโท, วจนนฺติ อตฺโถ. ตโต อวิปรีโต อาคโท อสฺสาติ ท-การสฺส ต-การํ กตฺวา ตถาคโตติ เอวเมตฺถ ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

“诸比丘，于其夜如来正等觉无上正等觉”者，谓于毘舍佉(Visākhā)月圆之夜，具足“如是来”等义故，名为如来之世尊，坐于菩提场之不败座上，摧伏三魔之首，因更无有上，而以漏尽智及一切知智，证得无上正等觉。“于其夜以无余涅槃界而般涅槃”者，谓亦于毘舍佉月圆之夜，于古西那罗(Kusinārā)末罗人之优波伐多那(Upavattana)娑罗林中，于双娑罗树间，以无余涅槃界而般涅槃。“于此二者之间”者，谓于此有余依涅槃界与无余依涅槃界二者之间，长达四十五年之时，于初、中、后三菩提时，或以开示，或以标举，或以详释之方式，宣说经、应颂等种种法。“彼一切皆如是”者，谓于此期间所说之经、应颂等九分教佛语，于义于文，无减无增，一切圆满，能摧伏贪、瞋、痴之慢。其中无有毫发之误，犹如一印所印，一器所量，一秤所称，为达成其所说之目的，彼法皆如是，唯能成办彼事，而非他事。是故为如实(tatha)、不虚(avitatha)、无异(anaññathā)。以此显示，因如实语，故为如来。此“行(gata)”字有“说(gada)”义，乃“da”音转为“ta”音，故“如实说(tathaṃ gadati)”即如来义。或“来(āgadana)”为“言(āgada)”，即言说义。其言说不颠倒，故“da”音转为“ta”音，而成如来。当知此中词语如是成立。

ยถาวาทีติ เย ธมฺเม ภควา ‘‘อิเม ธมฺมา อกุสลา สาวชฺชา วิญฺญุครหิตา สมตฺตา สมาทินฺนา อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนฺตี’’ติ ปเรสํ ธมฺมํ เทเสนฺโต วทติ, เต ธมฺเม เอกนฺเตเนว สยํ ปหาสิ. เย ปน [Pg.252] ธมฺเม ภควา – ‘‘อิเม ธมฺมา กุสลา อนวชฺชา วิญฺญุปฺปสตฺถา สมตฺตา สมาทินฺนา หิตาย สุขาย สํวตฺตนฺตี’’ติ วทติ, เต ธมฺเม เอกนฺเตเนว สยํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ตสฺมา ยถาวาที ภควา ตถาการีติ เวทิตพฺโพ. ตถา สมฺมเทว สีลาทิปริปูรณวเสน สมฺมาปฏิปทายํ ยถาการี ภควา, ตเถว ธมฺมเทสนาย ปเรสํ ตตฺถ ปติฏฺฐาปนวเสน ตถาวาที. ภควโต หิ วาจาย กาโย อนุโลเมติ, กายสฺสปิ วาจา, ตสฺมา ยถาวาที ตถาการี, ยถาการี ตถาวาที จ โหติ. เอวํภูตสฺส จ ยถา วาจา, กาโยปิ ตถา คโต ปวตฺโต. ยถา จ กาโย, วาจาปิ ตถา คตา ปวตฺตาติ อตฺโถ.

“如说者(Yathāvādī)”：世尊向他人说法时，言“此等法为不善、有过、为智者所呵，受持圆满，则导向无益与痛苦”，彼于此等法，则自身完全断除。世尊又言“此等法为善、无过、为智者所赞，受持圆满，则导向利益与安乐”，彼于此等法，则自身完全具足而住。是故当知，世尊如其所说而行。如是，世尊因圆满戒等而行于正道，故为如行者；亦复如是，因说法而令他人安住于彼道，故为如说者。诚然，世尊之身随顺于语，语亦随顺于身，是故如说而行，亦如行而说。于如是者，语如何，身亦如是而行；身如何，语亦如是而说，此即其义。

อภิภู อนภิภูโตติ อุปริ ภวคฺคํ, เหฏฺฐา อวีจินิรยํ ปริยนฺตํ กตฺวา ติริยํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ ภควา สพฺพสตฺเต อภิภวติ สีเลนปิ สมาธินาปิ ปญฺญายปิ วิมุตฺติยาปิ, น ตสฺส ตุลา วา ปมาณํ วา อตฺถิ. อสโม อสมสโม อปฺปฏิโม อปฺปฏิภาโค อปฺปฏิปุคฺคโล อตุโล อปฺปเมยฺโย อนุตฺตโร ธมฺมราชา เทวเทโว สกฺกานํ อติสกฺโก พฺรหฺมานํ อติพฺรหฺมา, ตโต เอว อยํ น เกนจิ อภิภูโต. ทกฺขตีติ สพฺพํ ปสฺสติ. วิเสสวจนิจฺฉายปิ อภาวโต อนวเสสวิสโย ทสสทฺโท. เตน ยํ กิญฺจิ เนยฺยํ นาม, สพฺพํ ตํ หตฺถตเล อามลกํ วิย ปสฺสตีติ ทีเปติ. อวิปรีตํ อาสยาทิอวโพเธน หิตูปสํหาราทินา จ สตฺเต, ภาวญฺญตฺถตฺตูปนยวเสน สงฺขาเร, สพฺพากาเรน สุจิณฺณวสิตาย สมาปตฺติโย, จิตฺตญฺจ วเส วตฺเตตีติ วสวตฺตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

征服一切者，不为所征服者。上至有顶天(bhavagga)，下至无间地狱(avīciniraya)，横遍无量世界，世尊以戒、定、慧、解脱征服一切众生，无人能与他相比或衡量。他无等(asama)、无等等(asamasama)、无比(appaṭima)、无匹敌(appaṭibhāga)、无对等者(appaṭipuggala)、无与伦比(atula)、不可测量(appameyya)、无上(anuttara)，是法王、天中之天，超越诸帝释之帝释，超越诸梵天之梵天，因此不为任何人所征服。见者(dakkhatīti)，即见一切。由于没有限定词，“见”(dassati)一词的范围是无遗漏的。因此，这表明一切所应知者，他都能像看掌中的庵摩罗果(āmalaka)一样看见。以不颠倒的意乐等了知，并以利益、引导等方式于众生随心所欲；以令其了知自性、本质的方式于诸行随心所欲；以一切方式善修自在而于诸等至随心所欲；亦于心意随心所欲，故称“自在者”(vasavattī)。此处的含义应如是理解。

วิสํยุตฺโตติ จตูหิ โยเคหิ วิสํยุตฺโต. เตนาห ‘‘จตุนฺนํ โยคานํ ปหาเนน วิสํยุตฺโต’’ติ. ตณฺหาทิฏฺฐิอุปเยหิ วิรหิโตติ สพฺพสฺมิมฺปิ โลเก ตณฺหาทิฏฺฐิสงฺขาเตหิ อุปเยหิ วิรหิโต.

远离(visaṃyutto)，是指与四种轭(yoga)分离。因此说：“因断除四种轭而远离。”舍离了渴爱(taṇhā)、邪见(diṭṭhi)等执取(upaya)，是指在一切世间，舍离了被称为渴爱与邪见的执取。

อภิภวิตฺวา ฐิโตติ ตพฺพิสยกิเลสปฺปหาเนน อภิภุยฺย อติกฺกมิตฺวา ฐิโต. จตฺตาโรปิ คนฺเถ โมเจตฺวา ฐิโตติ สพฺเพ อภิชฺฌากายคนฺถาทิเก สกสนฺตานโต โมเจตฺวา ฐิโต. เวเนยฺยสนฺตาเน วา อตฺตโน เทสนาวิลาเสน เตสํ ปโมจโนติ สพฺพคนฺถปฺปโมจโน. ผุฏฺฐสฺส ปรมา สนฺตีติ อสฺส อเนน ขีณาสเวน พุทฺเธน [Pg.253] ปรมา สนฺติ ญาณผุสเนน ผุฏฺฐาติ เอวเมตฺถ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. เตนาห ‘‘ผุฏฺฐสฺสา’’ติอาทิ. นิพฺพาเน กุโตจิ ภยํ นตฺถีติ กุโตจิ ภยการณโต นิพฺพาเน ภยํ นตฺถิ อสงฺขตภาเวน สพฺพโส เขมตฺตา. เตนาห ภควา – ‘‘เขมญฺจ โว, ภิกฺขเว, ธมฺมํ เทเสสฺสามิ เขมคามินิญฺจ ปฏิปท’’นฺติอาทิ (สํ. นิ. ๔.๓๗๙-๔๐๘). นิพฺพานปฺปตฺตสฺส วา กุโตจิ ภยํ นตฺถีติ นิพฺพานํ อกุโตภยนฺติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, น กุโตจิ ภยํ เอตฺถ เอตสฺมึ อธิคเตติ อกุโตภยํ, นิพฺพานนฺติ เอวเมตฺถ นิพฺพจนญฺจ ทฏฺฐพฺพํ.

超越诸境而安住(abhibhavitvā ṭhito)，是指以断除与彼境相关的烦恼(kilesa)而超越并安住。解脱四结(gantha)而安住，是指从自身的相续(santāna)中彻底解脱所有贪欲身结(abhijjhākāyagantha)等结缚而安住。或者说，在所调伏的众生(veneyya)相续中，以自己说法的庄严(desanāvilāsa)令他们解脱，故为“一切结缚解脱者”(sabbaganthappamocano)。“已触及最极寂静”(phuṭṭhassa paramā santi)，此处的关联应如是理解：这位漏尽者(khīṇāsava)——佛陀，以智慧之触(ñāṇaphusana)证得了最殊胜的寂静(paramā santi)。因此说“已触及者(phuṭṭhassa)”等等。“涅槃中无任何怖畏”(nibbāne kutoci bhayaṃ natthi)，是指在涅槃中没有任何产生怖畏的原因，因其无为(asaṅkhata)之性，故完全安稳(khema)。因此世尊说：“诸比丘，我将为你们宣说安稳之法以及通往安稳的道路”等等。或者说，证得涅槃者没有任何怖畏，涅槃即是无怖(akutobhaya)。此处的含义应如是理解。其词源(nibbacana)应如是理解：“于此，无有任何怖畏”(na kutoci bhayaṃ ettha)，故为无怖，即涅槃。

อนีโฆ นิทฺทุกฺโข. สพฺพกมฺมกฺขยํ ปตฺโตติ สพฺเพสํ กมฺมานํ ขยํ ปริโยสานํ อจฺจนฺตภาวํ ปตฺโต. อุปธี สมฺมเทว ขียนฺติ เอตฺถาติ อุปธิสงฺขโย, นิพฺพานนฺติ อาห ‘‘อุปธิสงฺขยสงฺขาเต นิพฺพาเน’’ติ. จกฺกนฺติ ธมฺมจกฺกํ. ปวตฺตยีติ เตปริวฏฺฏํ ทฺวาทสาการํ ปวตฺเตสิ. มหนฺเตหิ สีลาทิคุเณหิ สมนฺนาคตตฺตา มหนฺตํ. วีตสารทนฺติ จตุเวสารชฺชโยเคน วีตสารทํ. เสสํ อุตฺตานเมว.

无恼(anīgha)无苦(niddukkha)。“已证得一切业的灭尽”(sabbakammakkhayaṃ patto)，是指已达到一切业(kamma)的灭尽(khaya)、终结(pariyosāna)和究竟止息(accantabhāva)。因为诸取(upadhi)在此完全灭尽，所以称为“取灭尽”(upadhisaṅkhaya)，故说“名为取灭尽的涅槃(nibbāna)”。轮，是指法轮(dhammacakka)。转(pavattayī)，是指以三转(teparivaṭṭa)十二行相(dvādasākāra)来转动法轮。因为具备大戒(sīla)等功德，所以是伟大的(mahantaṃ)。无畏(vītasāradaṃ)，是因为具有四无畏(catuvesārajja)而无所畏惧。其余的意义很明显。

โลกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

世间经释义终。

๔. กาฬการามสุตฺตวณฺณนา

4. 迦罗伽蓝经释义

๒๔. จตุตฺเถ พาฬฺหํ โข เน ปสํสสีติ เน สมเณ พาฬฺหํ กตฺวา ปสํสสิ วณฺณยสิ. กีทิสํ สีลํ เอเตสนฺติ กึสีลา. โก สมาจาโร เอเตสนฺติ กึสมาจารา. คุณมคฺคสณฺฐิตาติ คุณคฺคสณฺฐิตา. ม-กาโร ปทสนฺธิกโร, อคฺคคุเณ ปติฏฺฐิตาติ วุตฺตํ โหติ. สนฺตินฺทฺริยา สนฺตมานสา, ‘‘สนฺตํ เตสํ คตํ ฐิต’’นฺติปิ ปฐนฺติ. เอกกิยาติ เอกกา, จตูสุ อิริยาปเถสุ เอกกา หุตฺวา วิหรนฺตีติ อธิปฺปาโย. เตเนวาห ‘‘อทุติยา’’ติ. ตาทิสา สมณา มมาตีติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ. เตน –

24. 第四经中，“汝极赞叹彼”是指你极力赞叹、称扬那些沙门。“彼等具何戒”(kiṃsīlā)是问他们具有何种戒行。“彼等行何行”(kiṃsamācārā)是问他们具有何种威仪。“住于功德道”(guṇamaggasaṇṭhitā)是指安住于最胜功德(guṇaggasaṇṭhitā)。“ma”字是连接词，意即安住于最胜功德。诸根寂静、心意寂静，也有人读作“彼等行住坐卧皆寂静”。“独一”(ekakiyā)是指独居，意即在四种威仪中独自生活。因此说“无二”(adutiyā)。“像这样的沙门是我的弟子”中的“iti”字有“等”的意思。因此——

‘‘กายกมฺมํ สุจิ เนสํ, วาจากมฺมํ อนาวิลํ;

มโนกมฺมํ สุวิสุทฺธํ, ตาทิสา สมณา มม.

彼等身业清净，语业无染；意业极清净，如是沙门属于我。

‘‘วิมลา [Pg.254] สงฺขมุตฺตาภา, สุทฺธา อนฺตรพาหิรา;

ปุณฺณา สุทฺเธหิ ธมฺเมหิ, ตาทิสา สมณา มม.

无垢如螺贝珠光，内外清净；圆满清净法，如是沙门属于我。

‘‘ลาเภน อุนฺนโต โลโก, อลาเภน จ โอนโต;

ลาภาลาเภน เอกฏฺฐา, ตาทิสา สมณา มม.

世人因利养而高举，因失利养而低落；于利养得失中平等安住，如是沙门属于我。

‘‘ยเสน อุนฺนโต โลโก, อยเสน จ โอนโต;

ยสายเสน เอกฏฺฐา, ตาทิสา สมณา มม.

世人因名誉而高举，因无名誉而低落；于名誉与无名誉中平等安住，如是沙门属于我。

‘‘ปสํสายุนฺนโต โลโก, นินฺทายปิ จ โอนโต;

สมา นินฺทาปสํสาสุ, ตาทิสา สมณา มม.

世人因赞叹而高举，因诽谤而低落；于诽谤与赞叹中平等，如是沙门属于我。

‘‘สุเขน อุนฺนโต โลโก, ทุกฺเขนปิ จ โอนโต;

อกมฺปา สุขทุกฺเขสุ, ตาทิสา สมณา มมา’’ติ. (ธ. ป. อฏฺฐ. ๒.๓๐๓ จูฬสุภทฺทาวตฺถุ) –

世人因乐而高举，因苦而低落；于苦乐中不动摇，如是沙门属于我。”（《法句经注》2.303，小苏芭达事）

เอวมาทึ สงฺคณฺหาติ.

（佛陀）就这样总摄了这些偈颂。

‘‘ทูเร สนฺโต’’ติอาทิคาถาย อยมตฺโถ. สนฺโตติ ราคาทีนํ สนฺตตาย พุทฺธาทโย สนฺโต นาม, อิธ ปน ปุพฺพพุทฺเธสุ กตาธิการา อุสฺสนฺนกุสลมูลา ภาวิตภาวนา สตฺตา สนฺโตติ อธิปฺเปตา. ปกาสนฺตีติ ทูเร ฐิตาปิ พุทฺธานํ ญาณปถํ อาคจฺฉนฺตา ปากฏา โหนฺติ. หิมวนฺโตวาติ ยถา ติโยชนสหสฺสวิตฺถโต ปญฺจโยชนสตุพฺเพโธ จตุราสีติยา กูฏสหสฺเสหิ ปฏิมณฺฑิโต หิมวนฺตปพฺพโต ทูเร ฐิตานมฺปิ อภิมุเข ฐิโต วิย ปกาสติ, เอวํ ปกาสนฺตีติ อตฺโถ. อสนฺเตตฺถ น ทิสฺสนฺตีติ ลาภครุกา, วิตฺถิณฺณปรโลกา, อามิสจกฺขุกา, ชีวิกตฺถาย ปพฺพชิตา, พาลปุคฺคลา อสนฺโต นาม. เต เอตฺถ พุทฺธานํ ทกฺขิณสฺส ชาณุมณฺฑลสฺส สนฺติเก นิสินฺนาปิ น ทิสฺสนฺติ น ปญฺญายนฺติ. รตฺตึ ขิตฺตา ยถา สราติ รตฺตึ จตุรงฺคสมนฺนาคเต อนฺธกาเร ขิตฺตา สรา วิย ตถารูปสฺส อุปนิสฺสยภูตสฺส ปุพฺพเหตุโน อภาเวน น ปญฺญายนฺตีติ อตฺโถ.

“远方的圣者”等偈颂的含义如下。“圣者”(santa)是指因止息(santatā)贪等烦恼而被称为圣者的佛陀等人。然而在此，是指在过去诸佛处已作增上行、善根深厚、已修习禅定的众生，意即他们是圣者。“显现”(pakāsanti)是指即使身处远处，也能进入佛陀的智慧范围而显现。譬如“像雪山一样”，正如宽三千由旬、高五百由旬、由八万四千个山峰点缀的雪山(Himavanta)，即使远在天边也像矗立在眼前一样显现，这就是“显现”的含义。“恶人此处看不见”是指那些看重利养、不顾来世、贪图供养、为了生活而出家的愚人(bālapuggala)，他们是恶人(asanta)。他们即使坐在佛陀右膝旁边也无法被看见，无法被了知。犹如“夜晚射出的箭”，在具备四种条件的黑暗夜晚射出的箭矢，因为缺少相应的近依(upanissaya)或前因，也无法被了知，此是其义。

พฺรหฺมเทยฺยนฺติ เสฏฺฐเทยฺยํ, ยถา ทินฺนํ น ปุน คเหตพฺพํ โหติ นิสฺสฏฺฐํ ปริจฺจตฺตํ, เอวํ ทินฺนนฺติ อตฺโถ.

“梵天布施”(Brahmadeyyaṃ)是最上的施舍，如同已施与的礼物不能再取回，是彻底舍弃和放下的，这就是所施舍的意义。

ทิฏฺฐํ น มญฺญตีติ เอตฺถ ทิฏฺฐนฺติ มํสจกฺขุนาปิ ทิฏฺฐํ, ทิพฺพจกฺขุนาปิ ทิฏฺฐํ, รูปายตนสฺเสตํ อธิวจนํ. ยญฺหิ จกฺขุทฺวเยน กตทสฺสนกิริยาสมาปนํ, ยํ [Pg.255] จกฺขุทฺวยํ ปสฺสติ อปสฺสิ ปสฺสิสฺสติ, สมวาเย ปสฺเสยฺย, ตํ สพฺพํ กาลวิเสสวจนิจฺฉาย อภาวโต ‘‘ทิฏฺฐ’’นฺเตว วุตฺตํ ยถา ‘‘ทุทฺธ’’นฺติ. เตเนวาห ‘‘ทิฏฺฐํ รูปายตน’’นฺติ. เอวรูปานิ หิ วจนานีติ ‘‘ทฏฺฐพฺพํ โสตพฺพ’’นฺติอาทีนิ.

“于所见不思量”(diṭṭhaṃ na maññati)，此处的“所见”(diṭṭha)是指肉眼所见、天眼所见，这是色处(rūpāyatana)的异名。凡是通过双眼完成观看的动作，双眼已经看见、正在看见、将会看见，或在因缘和合时能够看见，所有这些，由于没有表达时间差别的意愿，都只被称为“所见”，就像“已挤出的奶”(duddha)一样。因此才说“所见即是色处”。像这类说法还有“应见、应闻”等等。

ลาเภปิ ตาที, อลาเภปิ ตาทีติ ยถา อลาภกาเล ลาภสฺส ลทฺธกาเลปิ ตเถวาติ ตาทิโส. ยเสปีติ ยเส สติปิ มหาปริวารกาเลปิ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

“得利时也如此，失利时也如此”(lābhepi tādī, alābhepi tādī)，是指如同在未得利养时，在已得利养时也同样如此，故称“如是者”(tādī)。“有名声时也如此”，是指即使有名声、在大众围绕时也如此。其余的意义很明显。

กาฬการามสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

迦罗伽蓝经释义终。

๕. พฺรหฺมจริยสุตฺตวณฺณนา

5. 梵行经释义

๒๕. ปญฺจเม นยิทนฺติ เอตฺถ น-อิติ ปฏิเสเธ นิปาโต, ตสฺส ‘‘วุสฺสตี’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ ‘‘น วุสฺสตี’’ติ, ย-กาโร ปทสนฺธิกโร. อิทํ-สทฺโท ‘‘เอกมิทาหํ, ภิกฺขเว, สมยํ อุกฺกฏฺฐายํ วิหรามิ สุภควเน สาลราชมูเล’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๙๑; ม. นิ. ๑.๕๐๑) นิปาตมตฺตํ, ‘‘อิทํ โข ตํ, ภิกฺขเว, อปฺปมตฺตกํ สีลมตฺตก’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๗) ยถาวุตฺเต อาสนฺนปจฺจกฺเข อาคโต.

25. 第五，于“nayidanti”中，“na”为否定小品词，与“vussati”相连为“na vussati”（不住），“ya”为连音。于“诸比丘，一时我住于郁伽罗(Ukkaṭṭhā)之善幸林(Subhagavana)的沙罗树王下”等句（长部2.91；中部1.501）中，“idaṃ”一词仅为小品词；于“诸比丘，此实为少许、仅为戒而已”等句（长部1.27）中，如前所述，则用于指称邻近、眼前之事。

‘‘อิทญฺหิ ตํ เชตวนํ, อิสิสงฺฆนิเสวิตํ;

อาวุตฺถํ ธมฺมราเชน, ปีติสญฺชนนํ มมา’’ติ. (ม. นิ. ๓.๓๘๗-๓๘๘;

สํ. นิ. ๑.๔๘, ๑๐๑) –

“此即祇陀林，仙人僧团之所栖；法王曾住此，令我心生喜。”

อาทีสุ วกฺขมาเน อาสนฺนปจฺจกฺเข. อิธาปิ วกฺขมาเนเยว อาสนฺนปจฺจกฺเข ทฏฺฐพฺโพ.

于前述等句中，是指将要提及且邻近、眼前之事。于此处，亦应视为是指将要提及且邻近、眼前之事。

พฺรหฺมจริย-สทฺโท –

梵行一词——

‘‘กึ เต วตํ กึ ปน พฺรหฺมจริยํ,กิสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก;

อิทฺธี ชุตี พลวีริยูปปตฺติ,อิทญฺจ เต นาค มหาวิมานํ.

“汝持何誓，复修何梵行？此是何善行之果？具足神通、光明、力与精进，哦，龙(nāga)，此宏伟天宫亦为汝有。”

‘‘อหญฺจ ภริยา จ มนุสฺสโลเก,สทฺธา อุโภ ทานปตี อหุมฺหา;

โอปานภูตํ เม ฆรํ ตทาสิ,สนฺตปฺปิตา สมณพฺราหฺมณา จ.

“我与我妻在人间，二人具信为施主；我家当时如泉井，沙门梵志皆饱足。”

‘‘ตํ [Pg.256] เม วตํ ตํ ปน พฺรหฺมจริยํ,ตสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก;

อิทฺธี ชุตี พลวีริยูปปตฺติ,อิทญฺจ เม วีร มหาวิมาน’’นฺติ. –

“那即是我的誓愿，那即是我的梵行。那善行之果报，即是此神通、光明、力与精进，哦，英雄(vīra)，此宏伟天宫亦为我所有。”

อิมสฺมึ ปุณฺณกชาตเก (ชา. ๒.๒๒.๑๕๙๕) ทาเน อาคโต.

此于《本那咖(Puṇṇaka)本生》（本生经2.22.1595）中，用于布施。

‘‘เกน ปาณิ กามทโท, เกน ปาณิ มธุสฺสโว;

เกน เต พฺรหฺมจริเยน, ปุญฺญํ ปาณิมฺหิ อิชฺฌตี’’ติ. –

“何手能施欲，何手流蜜浆？汝修何梵行，福德成于掌？”

อิมสฺมึ องฺกุรเปตวตฺถุสฺมึ (เป. ว. ๒๗๕, ๒๗๗) เวยฺยาวจฺเจ.

此于《安古拉(Aṅkura)饿鬼事》（饿鬼事275, 277）中，用于侍奉。

‘‘เอวํ โข ตํ, ภิกฺขเว, ติตฺติริยํ นาม พฺรหฺมจริยํ อโหสี’’ติ อิมสฺมึ ติตฺติรชาตเก (จูฬว. ๓๑๑) ปญฺจสิกฺขาปทสีเล.

“诸比丘，当时有此名为‘鹧鸪’(tittira)的梵行。”此于《鹧鸪本生》（小品311）中，用于五学处戒。

‘‘ตํ โข ปน เม, ปญฺจสิข, พฺรหฺมจริยํ เนว นิพฺพิทาย น วิราคาย…เป… ยาวเทว พฺรหฺมโลกูปปตฺติยา’’ติ อิมสฺมึ มหาโควินฺทสุตฺเต (ที. นิ. ๒.๓๒๙) พฺรหฺมวิหาเร.

“五髻(Pañcasikha)，我所修的那梵行，既不为厌离，也不为离贪……乃至……仅为生于梵天界而已。”此于《大果文达经》（长部2.329）中，用于梵住。

‘‘ปเร อพฺรหฺมจารี ภวิสฺสนฺติ, มยเมตฺถ พฺรหฺมจารี ภวิสฺสามา’’ติ อิมสฺมึ สลฺเลขสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๘๓) เมถุนวิรติยํ.

“他人将行非梵行，我等于此修梵行。”此于《削减经》(Sallekha Sutta, 中部1.83)中，用于离淫欲。

‘‘มยญฺจ ภริยา นาติกฺกมาม,อมฺเห จ ภริยา นาติกฺกมนฺติ;

อญฺญตฺร ตาหิ พฺรหฺมจริยํ จราม,ตสฺมา หิ อมฺหํ ทหรา น มียเร’’ติ. –

“我等不犯妻，妻亦不犯我；除彼女之外，我等修梵行；是故我等家，幼儿不夭亡。”

อิมสฺมึ มหาธมฺมปาลชาตเก (ชา. ๑.๑๐.๙๗) สทารสนฺโตเส.

此于《大法护(Mahādhammapāla)本生》（本生经1.10.97）中，用于满足于己妻。

‘‘อภิชานามิ โข ปนาหํ, สาริปุตฺต, จตุรงฺคสมนฺนาคตํ พฺรหฺมจริยํ จริตา, ตปสฺสี สุทํ โหมี’’ติ โลมหํสสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๑๕๕) วีริเย.

“舍利弗，我自知曾修习具足四支的梵行，当时我是一位苦行者。”此于《身毛竖立经》(Lomahaṃsana Sutta, 中部1.155)中，用于精进。

‘‘หีเนน พฺรหฺมจริเยน, ขตฺติเย อุปปชฺชติ;

มชฺฌิเมน จ เทวตฺตํ, อุตฺตเมน วิสุชฺฌตี’’ติ. –

“下品梵行生王族，中品梵行生天界，上品梵行得清净。”

นิมิชาตเก (ชา. ๒.๒๒.๔๒๙) อตฺตทมนวเสน กเต อฏฺฐงฺคิเก อุโปสเถ.

此于《尼弥(Nimi)本生》（本生经2.22.429）中，用于为调伏自我而行持的八支布萨。

‘‘อิทํ [Pg.257] โข ปน เม, ปญฺจสิข, พฺรหฺมจริยํ เอกนฺตนิพฺพิทาย วิราคาย…เป… อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค’’ติ มหาโควินฺทสุตฺเตเยว (ที. นิ. ๒.๓๒๙) อริยมคฺเค.

“五髻(Pañcasikha)，我此梵行，是为了一向厌离、离欲……乃至……即此八圣道。”此即于《大果文达经》（长部2.329）中，用于圣道。

‘‘ตยิทํ พฺรหฺมจริยํ อิทฺธญฺเจว ผีตญฺจ วิตฺถาริกํ พาหุชญฺญํ ปุถุภูตํ ยาว เทวมนุสฺเสหิ สุปฺปกาสิต’’นฺติ ปาสาทิกสุตฺเต (ที. นิ. ๓.๑๗๔) สิกฺขตฺตยสงฺคหิเต สกลสฺมึ สาสเน. อิธาปิ อริยมคฺเค สาสเน จ วตฺตติ.

“此梵行成功、昌盛、广传、普及、宏大，乃至为天人所善说。”此于《净信经》(Pāsādika Sutta, 长部3.174)中，用于总摄三学的整体教法。于此处，亦通用于圣道与教法。

วุสฺสตีติ วุสียติ, จรียตีติ อตฺโถ. ชนกุหนตฺถนฺติ ‘‘อโห อยฺโย สีลวา วตฺตสมฺปนฺโน อปฺปิจฺโฉ สนฺตุฏฺโฐ มหิทฺธิโก มหานุภาโว’’ติอาทินา ชนสฺส สตฺตโลกสฺส วิมฺหาปนตฺถํ. เกจิ ปน ‘‘กุหนตฺถนฺติ ปาปิจฺฉสฺส อิจฺฉาปกตสฺส สโต สามนฺตชปฺปนอิริยาปถนิสฺสิตปจฺจยปฏิเสวนสงฺขาเตน ติวิเธน กุหนวตฺถุนา กุหกภาเวน ชนสฺส วิมฺหาปนตฺถ’’นฺติ วทนฺติ. อิธาปิ อยเมวตฺโถ ทสฺสิโต. เตเนวาห ‘‘ตีหิ กุหนวตฺถูหิ ชนสฺส กุหนตฺถายา’’ติ, ชนสฺส วิมฺหาปนตฺถายาติ อตฺโถ. ชนลาปนตฺถนฺติ ‘‘เอวรูปสฺส นาม อยฺยสฺส ทินฺนํ มหปฺผลํ ภวิสฺสตี’’ติ ปสนฺนจิตฺเตหิ ‘‘เกนตฺโถ, กึ อาหรียตู’’ติ วทาปนตฺถํ. ‘‘ชนลปนตฺถ’’นฺติปิ ปฐนฺติ, ตสฺส ปาปิจฺฉสฺส สโต ปจฺจยตฺถํ ปริกโถภาสาทิวเสน ลปนภาเวน อุปลาปกภาเวน ชนสฺส ลปนตฺถนฺติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘น ชนลปนตฺถนฺติ น ชนสฺส อุปลาปนตฺถ’’นฺติ.

“住于”(vussati)即“被居住”(vusīyati)、“被行持”(carīyati)之义。“为欺骗人”(janakuhanatthaṃ)是指，以“啊，这位尊者具戒、具足行仪、少欲、知足、有大神通、大威力”等语，令众人、令有情界惊奇。有人则说：“‘为欺骗’是指，有恶欲、为欲所制者，以暗示、威仪、资具受用此三欺骗事，以欺骗之态，令众人惊奇。”此处所示亦是此义。是故说“以三欺骗事欺骗众人”，意即令众人惊奇。“为攀谈于人”(janalāpanatthaṃ)是指，令心清净者说：“供养这样的尊者，将有大果报”，并问：“有何所需？应取何物来？”亦有读作“janalapanatthaṃ”者，其义为：有恶欲者为求利养，以围绕说、言谈等方式，以攀谈之态、谄媚之态，攀谈于人。是故说“不为攀谈于人”，意即“不为谄媚于人”。

น อิติวาทปฺปโมกฺขานิสํสตฺถนฺติ เอตฺถ ‘‘น ลาภสกฺการสิโลกานิสํสตฺถ’’นฺติปิ ปฐนฺติ. ตตฺถ ยฺวายํ ‘‘อากงฺเขยฺย เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ‘ลาภี อสฺสํ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาราน’นฺติ, สีเลสฺเววสฺส ปริปูรการี’’ติ (ม. นิ. ๑.๖๕) สีลานิสํสภาเวน วุตฺโต จตุปจฺจยลาโภ จ. จตุนฺนํ ปจฺจยานํ สกฺกจฺจทานสงฺขาโต อาทรพหุมานครุกรณสงฺขาโต จ สกฺกาโร, โย จ ‘‘สีลสมฺปนฺโน พหุสฺสุโต สุตธโร อารทฺธวีริโย’’ติอาทินา นเยน อุคฺคจฺฉนกถุติโฆสสงฺขาโต สิโลโก พฺรหฺมจริยํ วสนฺตานํ ทิฏฺฐธมฺมิโก อานิสํโส, ตทตฺถนฺติ อตฺโถ. เกจิ ปน ‘‘ลาภสกฺการสิโลกานิสํสตฺถนฺติ ปาปิจฺฉสฺเสว สโต ลาภาทิครุตาย ลาภสกฺการสิโลกสงฺขาตสฺส อานิสํสสฺส อุทยสฺส นิปฺผาทนตฺถ’’นฺติ เอวมตฺถํ วทนฺติ.

于“不为‘这样说就能解脱’之利益”(na itivādappamokkhānisaṃsatthaṃ)一句，亦有读作“不为利得、恭敬、名声之利益”(na lābhasakkārasilokānisaṃsatthaṃ)者。其中，如“诸比丘，若比丘希望：‘愿我得衣、食、卧具、病缘医药资具’，则应圆满诸戒”（中部1.65）中所说，由戒的利益而有四资具的利得。恭敬(sakkāra)，即恭敬地布施四资具，以及表示尊敬、尊重、敬重。名声(siloka)，即由“具戒、多闻、持法、发起精进”等方式而传扬的赞叹、称誉、名望。此为住于梵行者的现法利益。此即其义。有人则说：“‘为利得、恭敬、名声之利益’意为：有恶欲者，因其看重利得等，为生起名为利得、恭敬、名声的利益。”他们如是释义。

น [Pg.258] อิติ มํ ชโน ชานาตูติ เอวํ พฺรหฺมจริยวาเส สติ ‘‘สีลวา กลฺยาณธมฺโม’’ติอาทินา มํ โลโก ชานาตุ สมฺภาเวตูติ อตฺตโน สนฺตคุณวเสน สมฺภาวนตฺถมฺปิ น อิทํ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตีติ สมฺพนฺโธ. เกจิ ปน ‘‘ปาปิจฺฉสฺส สโต อสนฺตคุณสมฺภาวนาธิปฺปาเยน ‘อิติ เอวํคุโณติ มํ โลโก ชานาตู’ติ น อิทํ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’’ติ เอวเมตฺถ อตฺถํ วทนฺติ. สพฺพตฺถาปิ ปเนตฺถ ปุริโม ปุริโมเยว อตฺถวิกปฺโป สุนฺทรตโร.

“不为‘让人这么知道我’”(na iti maṃ jano jānātu)。其关联为：住于梵行时，不为“愿世人因‘具戒者、善法者’等而知道我、尊敬我”，即不为凭借自身已有的功德而受尊敬，而住于此梵行。有人则如是释义：“有恶欲者，怀着以不实的功德受尊敬之意，为‘愿世人知道我具此等功德’，而住于此梵行。”于此等处，前一种释义更为妥善。

อถ โขติ เอตฺถ อถาติ อญฺญตฺเถ นิปาโต, โขติ อวธารเณ. เตน กุหนาทิโต อญฺญทตฺถํเยว อิทํ, ภิกฺขเว, พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตีติ ทสฺเสติ. อิทานิ ตํ ปโยชนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สํวรตฺถํ ปหานตฺถ’’นฺติ อาห. ตตฺถ ปญฺจวิโธ สํวโร – ปาติโมกฺขสํวโร, สติสํวโร, ญาณสํวโร, ขนฺติสํวโร, วีริยสํวโรติ. ‘‘อิติ อิมินา ปาติโมกฺขสํวเรน อุเปโต โหติ สมุเปโต’’ติอาทินา (วิภ. ๕๑๑) นเยน อาคโต อยํ ปาติโมกฺขสํวโร, สีลสํวโรติปิ วุจฺจติ. ‘‘รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๙๕; สํ. นิ. ๔.๒๓๙; อ. นิ. ๓.๑๖) อาคโต อยํ สติสํวโร.

于此，“atha”是表示其他意义的不变词(nipāta)，“kho”是用于决定的。因此显示：“诸比丘，此梵行正是为了不同于欺诈等目的而修。”现在为了显示那个目的，他说：“为了防护，为了舍断。”于此，防护有五种：波罗提木叉防护、念防护、智防护、堪忍防护、精进防护。如“像这样具足此波罗提木叉防护，完全具足”等（Vibh. 511）文中所说，此即波罗提木叉防护，亦名戒防护。如“守护眼根，于眼根生起防护”等（M. I, 295; S. IV, 239; A. III, 16）文中所说，此即念防护。

‘‘ยานิ โสตานิ โลกสฺมึ, สติ เตสํ นิวารณํ;

โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ, ปญฺญาเยเต ปิธียเร’’ติ. (สุ. นิ. ๑๐๔๑;

จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๔;

เนตฺติ. ๔.๑๑, ๔๕) –

“世间所有流，念为其防范；我说防护流，以慧令其闭。”（Sn. 1041; Cūḷaniddesa, Ajitamāṇavapucchāniddesa 4; Netti. 4.11, 45）

อาคโต อยํ ญาณสํวโร. ‘‘ขโม โหติ สีตสฺส อุณฺหสฺสา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๔; อ. นิ. ๔.๑๑๔; ๖.๕๘) นเยน อาคโต อยํ ขนฺติสํวโร.

此即智防护。如“能忍受寒、热”等（M. I, 24; A. II, 114; A. III, 397）文中所说，此即堪忍防护。

‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสตี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๖; อ. นิ. ๔.๑๑๔; ๖.๕๘) นเยน อาคโต อยํ วีริยสํวโร.

如“不容忍已生起的欲寻”等（M. I, 26; A. II, 114; A. III, 397）文中所说，此即精进防护。

อตฺถโต ปน ปาณาติปาตาทีนํ ปชหนวเสน วตฺตปฺปฏิวตฺตานํ ปูรณวเสน จ ปวตฺตา เจตนา เจว วิรติ จ. สงฺเขปโต สพฺโพ กายวจีสํยโม, วิตฺถารโต สตฺตนฺนํ อาปตฺติกฺขนฺธานํ อวีติกฺกโม สีลสํวโร. สติ เอว สติสํวโร, สติปฺปธานา วา กุสลา ขนฺธา. ญาณเมว ญาณสํวโร. อธิวาสนวเสน อโทโส, อโทสปฺปธานา วา [Pg.259] ตถาปวตฺตา กุสลา ขนฺธา ขนฺติสํวโร, ปญฺญาติ เอเก. กามวิตกฺกาทีนํ อภิภวนวเสน ปวตฺตํ วีริยเมว วีริยสํวโร. เตสุ ปฐโม กายทุจฺจริตาทีสุ ทุสฺสีลสฺส สํวรณโต สํวโร, ทุติโย มุฏฺฐสฺสจฺจสฺส, ตติโย อญฺญาณสฺส, จตุตฺโถ อกฺขนฺติยา, ปญฺจโม โกสชฺชสฺส สํวรณโต ปิทหนโต สํวโรติ เวทิตพฺโพ. เอวเมตสฺส สํวรสฺส อตฺถาย สํวรตฺถํ สํวรนิปฺผาทนตฺถนฺติ อตฺโถ.

就意义而言，（戒防护）是因舍弃杀生等，以及因圆满行仪与随行仪而生起的思与离。简而言之，一切身语律仪；详而言之，不违越七罪聚，即是戒律仪。念本身即是念律仪，或以念为主的诸善蕴。智本身即是智律仪。由堪忍而有无瞋，或以无瞋为主而如是生起的诸善蕴，即是堪忍律仪；有人说此是慧。由降伏欲寻等而生起的精进本身，即是精进律仪。于此等中，当知第一种，因其防护身恶行等中的恶戒，故为律仪；第二种，防护失念；第三种，防护无知；第四种，防护不堪忍；第五种，防护懈怠。因其防护、遮止，故当知为律仪。如是，“为律仪故”(saṃvaratthaṃ)，其义即是为此律仪，为成就律仪。

ตีหิ ปหาเนหีติ ตทงฺควิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทสงฺขาเตหิ ตีหิ ปหาเนหิ. ปญฺจวิธปฺปหานมฺปิ อิธ วตฺตุํ วฏฺฏติเยว. ปญฺจวิธญฺหิ ปหานํ ตทงฺควิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทปฺปฏิปฺปสฺสทฺธินิสฺสรณวเสน. ตตฺถ ยํ ทีปาโลเกเนว ตมสฺส ปฏิปกฺขภาวโต อโลภาทีหิ โลภาทิกสฺส นามรูปปริจฺเฉทาทิวิปสฺสนาญาเณหิ ตสฺส ตสฺส อนตฺถสฺส ปหานํ, เสยฺยถิทํ – ปริจฺจาเคน โลภาทิมลสฺส, สีเลน ปาณาติปาตาทิทุสฺสีลฺยสฺส, สทฺธาทีหิ อสฺสทฺธิยาทิกสฺส, นามรูปววตฺถาเนน สกฺกายทิฏฺฐิยา, ปจฺจยปริคฺคเหน อเหตุวิสมเหตุทิฏฺฐีนํ, ตสฺเสว อปรภาเคน กงฺขาวิตรเณน กถํกถีภาวสฺส, กลาปสมฺมสเนน อหํมมาติ คาหสฺส, มคฺคามคฺคววตฺถาเนน อมคฺเค มคฺคสญฺญาย, อุทยทสฺสเนน อุจฺเฉททิฏฺฐิยา, วยทสฺสเนน สสฺสตทิฏฺฐิยา, ภยทสฺสเนน สภเย อภยสญฺญาย, อาทีนวทสฺสเนน อสฺสาทสญฺญาย, นิพฺพิทานุปสฺสเนน อภิรติสญฺญาย, มุจฺจิตุกมฺยตาญาเณน อมุจฺจิตุกมฺยตาย, อุเปกฺขาญาเณน อนุเปกฺขาย, อนุโลเมน ธมฺมฏฺฐิติยํ นิพฺพาเน จ ปฏิโลมภาวสฺส, โคตฺรภุนา สงฺขารนิมิตฺตคฺคาหสฺส ปหานํ, เอตํ ตทงฺคปฺปหานํ นาม.

以三种舍断，即所谓支分断、镇伏断、正尽断。此处亦适宜说五种舍断。五种舍断即：支分断、镇伏断、正尽断、安息断、出离断。其中，犹如灯光能对治黑暗，以无贪等对治贪等，以名色辨别等观智断除种种无益之事，即是支分断。例如：以舍施断除贪等秽，以戒断除杀生等恶戒，以信等断除不信等，以名色辨别智断除有身见，以缘摄受智断除无因见与邪因见，以其后分之度疑智断除疑惑，以聚思惟智断除我我所执，以道非道智辨别断除非道是道想，以生灭随观智之见生断除断见，以见灭断除常见，以怖畏现起智断除于有畏作无畏想，以过患随观智断除乐味想，以厌离随观智断除喜乐想，以欲解脱智断除不欲解脱，以行舍智断除不舍，以随顺智断除于法住性及涅槃的相违状态，以种姓智断除执取诸行之相。此即名为支分断。

ยํ ปน อุปจารปฺปนาเภเทน สมาธินา ปวตฺติภาวนิวารณโต ฆฏปฺปหาเรเนว อุทกปิฏฺเฐ เสวาลสฺส, เตสํ เตสํ นีวรณาทิธมฺมานํ ปหานํ, เอตํ วิกฺขมฺภนปฺปหานํ นาม. ยํ จตุนฺนํ อริยมคฺคานํ ภาวิตตฺตา ตํตํมคฺควโต อตฺตโน สนฺตาเน ‘‘ทิฏฺฐิคตานํ ปหานายา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๒๗๗; วิภ. ๖๒๘) นเยน วุตฺตสฺส สมุทยปกฺขิยสฺส กิเลสคหณสฺส อจฺจนฺตํ อปฺปวตฺติภาเวน สมุจฺฉินฺทนํ, เอตํ สมุจฺเฉทปฺปหานํ นาม. ยํ ปน ผลกฺขเณ ปฏิปฺปสฺสทฺธตฺถํ กิเลสานํ, เอตํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานํ นาม. ยํ สพฺพสงฺขตนิสฺสฏตฺตา ปหีนสพฺพสงฺขตํ นิพฺพานํ, เอตํ นิสฺสรณปฺปหานํ นาม[Pg.260]. ตสฺส ปญฺจวิธสฺสปิ ตถา ตถา ราคาทิกิเลสานํ ปฏินิสฺสชฺชนฏฺเฐน สมติกฺกมนฏฺเฐน วา ปหานสฺส อตฺถาย, ปหานสาธนตฺถนฺติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

再者，以近行定与安止定，如用陶罐击开水面浮萍般，阻止诸盖等法生起而舍断之，此名为镇伏断。又，因修习四圣道，于各自圣道行者的相续中，依“为舍断诸见”等（Dhs. 277; Vibh. 628）文，令集谛所摄的诸烦恼究竟不生而断绝之，此名为正尽断。又，于果的刹那，诸烦恼安息，此名为安息断。又，因出离一切有为法，已舍离一切有为法的涅槃，此名为出离断。对于此五种舍断，当如是了知其义：皆是为了以种种方式舍弃、超越贪等烦恼，是为了成就舍断。

ตตฺถ สํวเรน กิเลสานํ จิตฺตสนฺตาเน ปเวสนิวารณํ ปหาเนน จ ปเวสนิวารณเมว สมุคฺฆาโต จาติ วทนฺติ. อุภเยนปิ ปน ยถารหํ อุภยํ สมฺปชฺชตีติ ทฏฺฐพฺพํ. สีลาทิธมฺมา เอว หิ สํวรณโต สํวรํ, ปชหนโต ปหานนฺติ.

于此，有人说：律仪能阻止烦恼侵入心相续，而舍断则既能阻止侵入，亦能将其根除。然当知，由此二者，可各适其宜地成就二事。实则，戒等法因其防护，故为“律仪”；因其舍断，故为“舍断”。

อนีติหนฺติ อีติโย วุจฺจนฺติ อุปทฺทวา ทิฏฺฐธมฺมิกา สมฺปรายิกา จ. อีติโย หนฺตีติ อีติหํ, อนุ อีติหนฺติ อนีติหํ, สาสนพฺรหฺมจริยํ มคฺคพฺรหฺมจริยญฺจ. อถ วา อีตีหิ อนตฺเถหิ สทฺธึ หนนฺติ คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺตีติ อีติหา, ตณฺหาทิอุปกฺกิเลสา. นตฺถิ เอตฺถ อีติหาติ อนีติหํ. อีติหา วา ยถาวุตฺเตนตฺเถน ติตฺถิยสมยา, ตปฺปฏิปกฺขโต อิทํ อนีติหํ. ‘‘อนิติห’’นฺติปิ ปาโฐ. ตสฺสตฺโถ – ‘‘อิติหาย’’นฺติ ธมฺเมสุ อเนกํสคฺคาหภาวโต วิจิกิจฺฉา อิติหํ นาม, สมฺมาสมฺพุทฺธปฺปเวทิตตฺตา ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชนฺตานํ นิกฺกงฺขภาวสาธนโต จ นตฺถิ เอตฺถ อิติหนฺติ อนิติหํ, อปรปตฺติยนฺติ อตฺโถ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหี’’ติ, ‘‘อตกฺกาวจโร’’ติ (ที. นิ. ๒.๖๗; ม. นิ. ๑.๒๘๑; ๒.๓๓๗; สํ. นิ. ๑.๑๗๒; มหาว. ๗-๘) จ. คาถาพนฺธสุขตฺถํ ปน ‘‘อนีติห’’นฺติ ทีฆํ กตฺวา ปฐนฺติ. ปจฺฉิมํ ปเนตฺถ อตฺถวิกปฺปํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิติหปริวชฺชิต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

“无灾患”(anītihaṃ)： “灾患”(īti)是指现世与来世的祸患。能摧毁灾患，故为“摧患”(ītihaṃ)；此法随顺于摧患，故为“随摧患”(anītihaṃ)，此即教梵行与道梵行。又或，与灾患、无益之事一同进行者，是为“灾行”(ītihā)，即贪等随烦恼。于此法中无有“灾行”，故为“无灾行”(anītihaṃ)。又或，“灾行”(ītihā)依前述之义可指外道学说；此法为其对治，故为“无灾行”(anītihaṃ)。亦有读作“anitiha”者，其义为：“itiha”(传闻)是指因对诸法采取不确定态度而产生的疑惑；此法则因由正等觉者所开示，能为如教奉行者成就无疑状态，故于此无有“传闻”，是为“anitiha”，意即“非由他缘而知”。如经云：“当为智者各自证知”，又云“非寻思所行境”（D. II, 67; M. I, 281; II, 337; S. I, 172; Mahāvagga 7-8）。然为偈颂音韵优美，故作长音读为“anītihaṃ”。为示后一种义理差别，故说“远离传闻”等。

นิพฺพานสงฺขาตํ โอคธํ ปติฏฺฐํ ปารํ คจฺฉตีติ นิพฺพาโนคธคามี, วิมุตฺติรสตฺตา เอกนฺเตเนว นิพฺพานสมฺปาปโกติ อตฺโถ, ตํ นิพฺพาโนคธคามินํ พฺรหฺมจริยํ. นิพฺพาโนคโธติ วา อริยมคฺโค วุจฺจติ เตน วินา นิพฺพานาวคาหณสฺส อสมฺภวโต ตสฺส จ นิพฺพานํ อนาลมฺพิตฺวา อปฺปวตฺตนโต, ตญฺเจตํ เอกนฺตสมฺปาทเนน คจฺฉตีติ นิพฺพาโนคธคามี. อถ วา นิพฺพาโนคธคามินนฺติ นิพฺพานสฺส อนฺโตคามินํ. มคฺคพฺรหฺมจริยญฺหิ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กริตฺวา ตสฺส อนฺโต เอว ปวตฺตตีติ. อิมเมว จ อตฺถวิกปฺปํ ทสฺเสตุํ ‘‘นิพฺพานสฺส อนฺโตคามิน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. โสติ โย โส สมตึส ปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพกิเลเส ภญฺชิตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ, โส ภควา อเทสยิ เทเสสิ[Pg.261]. มหนฺเตหีติ มหาอาตุเมหิ อุฬารชฺฌาสเยหิ. มหนฺตํ นิพฺพานํ, มหนฺเต วา สีลกฺขนฺธาทิเก เอสนฺติ คเวสนฺตีติ มเหสิโน, พุทฺธาทโย อริยา. เตหิ อนุยาโต ปฏิปนฺโน.

趋向被称为归处、立足处与彼岸的涅槃，故为“涅槃归趣”(nibbānogadhagāmī)；其义为：因有解脱味，故完全导向涅槃的成就。此即“涅槃归趣”的梵行。又或者，圣道(ariyamagga)被称为“涅槃归趣”(nibbānogadha)，因为没有它，就不可能浸入涅槃，并且因为它不以涅槃为所缘便不能生起；此道因完全的成就而行，故为“涅槃归趣”(nibbānogadhagāmī)。又或者，“涅槃归趣”(nibbānogadhagāmin)是指深入涅槃。因为道梵行是以涅槃为所缘，在其内部运行。为示此义理差别，故说“深入涅槃”等。“彼”，即彼圆满三十波罗蜜，摧破一切烦恼，现等觉无上正等觉的世尊，他开示了此法。“大仙所行”者：“大仙”(mahesino)是指大我、有崇高意向者。他们寻求伟大的涅槃，或寻求伟大的戒蕴等，故为“大仙”，即佛陀等圣者。为彼等所随行、所实践。

ยถา พุทฺเธน เทสิตนฺติ ยถา อภิญฺเญยฺยาทิภาเวน สมฺมาสมฺพุทฺเธน มยา เทสิตํ, เอวํ เย เอตํ มคฺคพฺรหฺมจริยํ ตทตฺถํ สาสนพฺรหฺมจริยญฺจ ปฏิปชฺชนฺติ. เต ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺเถหิ ยถารหํ อนุสาสนฺตสฺส สตฺถุ มยฺหํ สาสนการิโน โอวาทปฺปฏิกรา สกลสฺส วฏฺฏทุกฺขสฺส อนฺตํ ปริยนฺตํ อปฺปวตฺตึ กริสฺสนฺติ, ทุกฺขสฺส วา อนฺตํ นิพฺพานํ สจฺฉิกริสฺสนฺตีติ.

“如佛所说”，即如我，正等觉者(sammāsambuddha)，以应遍知等方式所教示的那样。凡是实践此道梵行以及为此目的而实践教法梵行者，他们是遵行我教导者，是听从我这位以现法、后世及究竟义适切教诫的导师之劝告者，他们将令一切轮回之苦终结、完结、不复生起，或将亲证苦的终极——涅槃。

พฺรหฺมจริยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《梵行经》释义终。

๖. กุหสุตฺตวณฺณนา

6. 虚伪经释义

๒๖. ฉฏฺเฐ กุหกาติ สามนฺตชปฺปนาทินา กุหนวตฺถุนา กุหกา, อสนฺตคุณสมฺภาวนิจฺฉาย โกหญฺญํ กตฺวา ปเรสํ วิทฺธํสกาติ อตฺโถ. ถทฺธาติ ‘‘โกธโน โหติ อุปายาสพหุโล, อปฺปมฺปิ วุตฺโต สมาโน อภิสชฺชติ กุปฺปติ พฺยาปชฺชติ ปติตฺถียตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๒๕, ๒๗) เอวํ วุตฺเตน โกเธน จ, ‘‘ทุพฺพโจ โหติ โทวจสฺสกรเณหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อกฺขโม อปฺปทกฺขิณคฺคาหี อนุสาสนิ’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๑๘๑; ปารา. ๔๒๖). เอวํ วุตฺเตน โทวจสฺเสน จ, ‘‘ชาติมโท, โคตฺตมโท, ลาภมโท, อาโรคฺยมโท, โยพฺพนมโท, ชีวิตมโท’’ติ (วิภ. ๘๓๒) เอวํ วุตฺตชาติมทาทิเภเทน มาเนน จ ครุกาตพฺเพสุ ครูสุปิ นิปจฺจการํ อกตฺวา อโยสลากํ คิลิตฺวา ฐิตา วิย อโนนตา หุตฺวา วิจรณกา. เตนาห ‘‘โกเธน จา’’ติอาทิ.

26. 第六，“虚伪”(kuhakā)，指以谄媚等虚伪之事欺骗他人，其义为：为希求不存在的功德，行虚伪之事以毁坏他人。“顽固”(thaddhā)，是指如经中所说“容易发怒，充满怨恨，即使被说了很少的话，也会辱骂、发怒、怨恨、敌对”(《增支部》3.25, 27)这样的嗔恚，以及如经中所说“难以被劝导，具备难以被劝导的特质，没有耐心，不善于接受教诲”(《中部》1.181；《波罗夷》426)这样的难调伏，还有如经中所说“以种姓而骄慢(jātimado)、以族姓而骄慢(gottamado)、以利养而骄慢(lābhamado)、以健康而骄慢(ārogyamado)、以年轻而骄慢(yobbanamado)、以生命而骄慢(jīvitamado)”(《分别论》832)这样各种类型的骄慢。这些人即使对应该尊敬的长辈，也不恭敬行礼，就像吞下铁条一样，不弯腰屈服，到处游走。因此说“以嗔恚等”。

อุปลาปกาติ มิจฺฉาชีววเสน กุลสงฺคณฺหกา. ลปาติ ปจฺจยตฺถํ ปยุตฺตวาจาวเสน นิปฺเปสิกตาวเสน ลปกาติ อตฺโถ. สิงฺคนฺติ สิงฺคารํ. ตญฺหิ กุสลสฺส วิชฺฌนโต สุฏฺฐุ อาเสวิตตาย สีเส ปริกฺขิตฺตํ สุนิพฺพตฺตํ วิสาณํ วิย ถิรตฺตา จ สิงฺคํ วิยาติ สิงฺคํ, นาคริกภาวสงฺขาตสฺส กิเลสสิงฺคสฺเสตํ นามํ. สิงฺคารภาโว สิงฺคารตา, สิงฺคารกรณกอากาโร วา. จาตุรภาโว จาตุรตา. ตถา [Pg.262] จาตุริยํ. ปริกฺขตภาโว ปริกฺขตตา, ปริขณิตฺวา ฐปิตสฺเสว ทฬฺหสิงฺคารสฺเสตํ นามํ. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. เอวํ สพฺเพหิ วาเรหิ กิเลสสิงฺคารตาว กถิตา.

“谄媚者”(Upalāpaka)是指以邪命方式攀附家族者。“言说者”(Lāpa)是指为了利养而花言巧语，其义为谄媚。“角饰”(Siṅga)是指矫饰。因为它能穿透善法，并且因善于运用，就像戴在头上制作精良的角饰，又因其坚固，故如角一般，称为“角饰”；这是对名为“世俗矫饰”的烦恼之角的称呼。“角饰的状态”(Siṅgārabhāvo)即是“角饰性”(siṅgāratā)，或是做作矫饰的样子。“机巧的状态”(Cāturabhāvo)即是“机巧性”(cāturatā)，同样地，还有“机巧”(cāturiyaṃ)。“牢固的状态”(Parikkhatabhāvo)即是“牢固性”(parikkhatatā)，这是对如同被挖掘并牢固安放的坚固角饰的称呼。另一个词是它的同义词。如此，从各方面来说，都在讲述烦恼的“角饰性”。

อุคฺคตนฬาติ นฬสทิสํ ตุจฺฉมานํ อุกฺขิปิตฺวา วิจรณกา. เตนาห ‘‘ตุจฺฉมานํ อุกฺขิปิตฺวา ฐิตา’’ติ. ยสฺมา เต กุหนาทิโยคโต น สมฺมาปฏิปนฺนา, ตสฺมา ‘‘มม สนฺตกา น โหนฺตี’’ติ วุตฺตํ. อปคตาติ ยทิปิ เต มม สาสเน ปพฺพชิตา, ยถานุสิฏฺฐํ ปน อปฺปฏิปชฺชนโต อปคตา เอว อิมสฺมา ธมฺมวินยา, อิโต เต สุวิทูเร ฐิตาติ ทสฺเสติ. วุตฺตญฺเหตํ –

“高举芦苇者”(Uggatanaḷā)是指像芦苇一样，高举着空虚的骄慢到处游荡的人。因此说“高举空虚的骄慢而站立”。由于他们行欺骗等事，没有如实修行，所以说“他们不属于我”。“远离”(Apagatā)是指，即使他们在我的教法中出家，但不按照教导修行，实际上已经远离了这个法与律(dhammavinaya)，显示他们离此非常遥远。正如所说——

‘‘นภญฺจ ทูเร ปถวี จ ทูเร,ปารํ สมุทฺทสฺส ตทาหุ ทูเร;

ตโต หเว ทูรตรํ วทนฺติ,สตญฺจ ธมฺโม อสตญฺจ ราชา’’ติ. (ชา. ๒.๒๑.๔๑๔);

“天空遥远，大地遥远，海洋彼岸亦遥远；然更有甚于此者，乃善人之法与恶人之法，大王！”

สพฺพตฺถ ปตฺถฏตาย เวปุลฺลํ ปาปุณนฺตีติ สพฺพตฺถ ปตฺถฏภาเวน สีลาทิธมฺมกฺขนฺธปาริปูริยา เวปุลฺลํ ปาปุณนฺติ.

“因随处扩展而获得广大”，是指凭借戒等诸法蕴的圆满，由于普遍扩展的特性而获得广大。

กุหสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《虚伪经》释义终。

๗. สนฺตุฏฺฐิสุตฺตวณฺณนา

7. 知足经释义

๒๗. สตฺตเม นิทฺโทสานีติ อวชฺชรหิตานิ อาคมนสุทฺธิโต กายมณฺฑนาทิกิเลสวตฺถุภาวาภาวโต จ. ตตฺถ สุลภตาย ปริเยสนทุกฺขสฺส อภาโว ทสฺสิโต, อปฺปตาย ปริหรณทุกฺขสฺสปิ อภาโว ทสฺสิโต, อนวชฺชตาย อครหิตพฺพตาย ภิกฺขุสารุปฺปภาโว ทสฺสิโต โหติ. อปฺปตาย วา ปริตฺตาสสฺส อวตฺถุตา, สุลภตาย เคธาทีนํ อวตฺถุตา, อนวชฺชตาย อาทีนวทสฺสนนิสฺสรณปญฺญานํ อตฺถิตา ทสฺสิตา โหติ. อปฺปตาย วา ลาเภน น โสมนสฺสํ ชนยนฺติ, อลาเภน น โทมนสฺสํ ชนยนฺติ, อนวชฺชตาย วิปฺปฏิสารนิมิตฺตํ อญฺญาณุเปกฺขํ น ชนยนฺติ อวิปฺปฏิสารวตฺถุภาวโต.

27. 第七，“无过失”(niddosāni)是指远离责难，来源清净，且非身体装饰等烦恼之因。在此，由于容易获得而显示无寻求之苦；由于稀少而显示无守护之苦；由于无过失而显示符合比丘身份。或者，由于稀少而无贪恋之因；由于容易获得而无贪婪等烦恼之因；由于无过失而显示了观察过患与出离之智的存在。或者，获得时不会产生喜悦，失去时不会产生忧愁；由于无过失，不会成为后悔之因，不会产生无知与舍，因为它并非后悔之根源。

ปํสุกูลนฺติ [Pg.263] สงฺการกูฏาทีสุ ยตฺถ กตฺถจิ ปํสูนํ อุปริ ฐิตตฺตา อพฺภุคฺคตฏฺเฐน ปํสุกูลํ วิยาติ ปํสุกูลํ, ปํสุ วิย กุจฺฉิตภาวํ อุลติ คจฺฉตีติ ปํสุกูลนฺติ เอวํ ลทฺธนามํ รถิกาทีสุ ปติตนนฺตกานิ อุจฺจินิตฺวา กตจีวรํ. รุกฺขมูลนฺติ วิเวกานุรูปํ ยํ กิญฺจิ รุกฺขสมีปํ. ยํ กิญฺจิ มุตฺตนฺติ ยํ กิญฺจิ โคมุตฺตํ. เกจิ ปเนตฺถ ‘‘โคมุตฺตปริภาวิตหรีตกขณฺฑํ ปูติมุตฺต’’นฺติ วทนฺติ. ‘‘ปูติภาเวน อาปณาทิโต วิสฺสฏฺฐํ ฉฑฺฑิตํ อปริคฺคหิตํ ยํ กิญฺจิ เภสชฺชํ ปูติมุตฺตนฺติ อธิปฺเปต’’นฺติ อปเร.

“粪扫衣”(paṃsukūla)是指在垃圾堆等处，因其位于尘土之上，故如尘土堆；或因其趋向如尘土般污秽的状态，故得此名。即指在街道等处拾取他人丢弃之碎布缝制而成的衣服。“树下”(Rukkhamūla)是指适合独居的任何树木附近。“腐尿”(Pūtimutta)：任何尿，即任何牛尿。然此处有人说：“用牛尿浸泡过的诃梨勒(harītaka)碎片，称为‘腐尿’。”另有他者说：“因其腐败之故，从商店等地丢弃、舍弃、不被接受之任何药物，意指为‘腐弃药’(pūtimutta)。”

ยโต โขติ ปจฺจตฺเต นิสฺสกฺกวจนํ, ยํ โขติ วุตฺตํ โหติ. เตน ตุฏฺโฐ โหตีติ วุตฺตกิริยํ ปรามสติ. ตุฏฺโฐติ สนฺตุฏฺโฐ. อิทมสฺสาหนฺติ ยฺวายํ จตุพฺพิเธน ยถาวุตฺเตน ปจฺจเยน อปฺเปน สุลเภน สนฺโตโส, อิทํ อิมสฺส ภิกฺขุโน สีลสํวราทีสุ อญฺญตรํ เอกํ สามญฺญงฺคํ สมณภาวการณนฺติ อหํ วทามิ. สนฺตุฏฺฐสฺส หิ จตุปาริสุทฺธิสีลํ ปริปุณฺณํ โหติ, สมถวิปสฺสนา จ ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. อถ วา สามญฺญํ นาม อริยมคฺโค, ตสฺส สงฺเขปโต ทฺเว องฺคา พาหิรํ อชฺฌตฺติกนฺติ. ตตฺถ พาหิรํ สปฺปุริสูปนิสฺสโย สทฺธมฺมสฺสวนญฺจ. อชฺฌตฺติกํ ปน โยนิโสมนสิกาโร ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปตฺติ จ. เตสุ ยสฺมา ยถารหํ ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปตฺติภูตา ตสฺส มูลภูตา เจเต ธมฺมา, ยทิทํ อปฺปิจฺฉตา สนฺตุฏฺฐิตา ปวิวิตฺตตา อสํสฏฺฐตา อารทฺธวีริยตาติ เอวมาทโย, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อิทมสฺสาหํ อญฺญตรํ สามญฺญงฺคนฺติ วทามี’’ติ.

“Yato kho”是个别的舍离之语，“yaṃ kho”是“所说”的意思。“Tena tuṭṭho hoti”（他因此而喜悦）是指所述及的行为。“Tuṭṭho”（喜悦）即是“santuṭṭho”（知足）。“Idamassa ahaṃ”（我说这是他的），即我宣说，此比丘对如前所述的四种资具，即使少量且易得，亦能知足，这是此比丘在戒律等方面的某种沙门行，是成为沙门之因。因为知足者，其四遍清净戒才能圆满，止观修习亦能臻至圆满。或者，“沙门行”即是圣道，简而言之，有内外二支。其中，外在的是依止善士与听闻正法。内在的则是如理作意与法随法行。在这些法中，少欲、知足、远离、不杂、发起精进等，是法随法行之根本，且与此相应，是故说：“我说这是他的某种沙门行。”

เสนาสนมารพฺภาติ วิหาราทึ มญฺจปีฐาทิญฺจ เสนาสนํ นิสฺสาย. จีวรํ ปานโภชนนฺติ นิวาสนาทิจีวรํ อมฺพปานกาทิปานํ ขาทนียโภชนียาทิภุญฺชิตพฺพวตฺถุญฺจ อารพฺภาติ สมฺพนฺโธ. วิฆาโตติ วิฆาตภาโว, จิตฺตสฺส ทุกฺขํ น โหตีติ โยชนา. อยญฺเหตฺถ สงฺเขปตฺโถ – ‘‘อมุกสฺมึ นาม อาวาเส ปจฺจยา สุลภา’’ติ ลภิตพฺพฏฺฐานคมเนน วา ‘‘มยฺหํ ปาปุณาติ, น ตุยฺห’’นฺติ วิวาทาปชฺชเนน วา นวกมฺมกรณาทิวเสน วา เสนาสนาทีนิ ปริเยสนฺตานํ อสนฺตุฏฺฐานํ อิจฺฉิตาลาภาทินา โย วิฆาโต จิตฺตสฺส โหติ, โส ตตฺถ สนฺตุฏฺฐสฺส น โหติ. ทิสา นปฺปฏิหญฺญตีติ สนฺตุฏฺฐิยา จาตุทฺทิสภาเวน ทิสา น ปฏิหนติ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘จาตุทฺทิโส อปฺปฏิโฆ จ โหติ, สนฺตุสฺสมาโน อิตรีตเรนา’’ติ (สุ. นิ. ๔๒).

“关于住所”（senāsanaṃ ārabbha），是指依止寺院等住处，以及床、椅等卧具而言。“关于衣服饮食”（cīvaraṃ pānabhojanaṃ），是指遮身之衣，芒果饮料等饮品，以及嚼食、啖食等可食之物，与前述“关于”一词相连。“困扰”（vighāta）是指困扰的状态，其意为心中不会有痛苦。此处简要之义为：那些寻求卧具等却不知足之人，因“在某个名为某某的住处，资具容易获得”，或因前往容易获得资具之处，或因“我能得到，你不能”之争论，或因新建工程等故，因得不到所欲之物而心生困扰，但对于知足者而言，则无此困扰。“方向不被阻碍”（disā nappaṭihaññati），是指因知足而具四方无碍之相，故方向不被阻碍。此亦如经中所说：“四方无碍无抗拒，随遇而安知足者。”（Sutta-nipāta 42）

สมณธมฺมสฺส [Pg.264] อนุโลมาติ สมณธมฺมสฺส สมถวิปสฺสนาภาวนาย, อริยมคฺคสฺเสว วา อนุจฺฉวิกา อปฺปิจฺฉตาทโย. ตุฏฺฐจิตฺตสฺส ภิกฺขุโนติ ตุฏฺฐจิตฺเตน ภิกฺขุนา. อธิคฺคหิตา โหนฺตีติ ปฏิปกฺขธมฺเม อภิภวิตฺวา คหิตา โหนฺติ. อนฺโตคตาติ อพฺภนฺตรคตา. น ปริพาหิราติ น พาหิรา กตา.

“与沙门法相应”（samaṇadhammassa anuloma），是指与沙门法之止观修习相应，或者说是与圣道相符的少欲等德行。“Tuṭṭhacittassa bhikkhuno”（心满意足的比丘的）应作“tuṭṭhacittena bhikkhunā”（由心满意足的比丘）解。“已获得”（adhiggahitā honti），是指克服对立法而获得。“内在的”（antogatā），是指已进入内心。“不外在的”（na paribāhirā），是指没有被置于外。

สนฺตุฏฺฐิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

知足经释义终。

๘. อริยวํสสุตฺตวณฺณนา

8. 圣种经释义

๒๘. อฏฺฐเม วํส-สทฺโท ‘‘ปิฏฺฐิวํสํ อติกฺกมิตฺวา นิสีทตี’’ติอาทีสุ ทฺวินฺนํ โคปานสีนํ สนฺธานฏฺฐาเน ฐเปตพฺพทณฺฑเก อาคโต.

28. 在第八（经）中，“vaṃsa”一词，如在“越过脊梁而坐”等句中，用于指安放在两根椽子连接处的木条。

‘‘วํโส วิสาโล จ ยถา วิสตฺโต,ปุตฺเตสุ ทาเรสุ จ ยา อเปกฺขา;

วํสกฺกฬีโรว อสชฺชมาโน,เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. –

“犹如蔓生之大竹，纠缠于子嗣与妻室；应如竹笋不执着，如犀角独行。”

อาทีสุ กฏฺฐเก. ‘‘เภริสทฺโท มุทิงฺคสทฺโท วํสตาลสทฺโท’’ติอาทีสุ ตูริยวิเสเส, เวณูติปิ วุจฺจติ. ‘‘ภินฺเนน ปิฏฺฐิวํเสน มโต หตฺถี’’ติอาทีสุ หตฺถิอาทีนํ ปิฏฺฐิเวมชฺเฌ ปเทเส. ‘‘กุลวํสํ ฐเปสฺสามี’’ติอาทีสุ กุลนฺวเย. ‘‘วํสานุรกฺขโก ปเวณีปาลโก’’ติอาทีสุ คุณานุปุพฺพิยํ คุณานํ ปพนฺธปฺปวตฺติยํ. อิธ ปน จตุปจฺจยสนฺโตสภาวนารามตาสงฺขาตคุณานํ ปพนฺเธ ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺส ปน วํสสฺส กุลนฺวยํ คุณนฺวยญฺจ นิทสฺสนวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ขตฺติยวํโสติ ขตฺติยกุลวํโส. เอส นโย เสสปเทสุปิ. สมณวํโส ปน สมณตนฺติ สมณปเวณี. มูลคนฺธาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน ยถา สารคนฺธาทีนํ สงฺคโห, เอวเมตฺถ โครสาทีนมฺปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ, ทุติเยน ปน อาทิ-สเทน กาสิกวตฺถสปฺปิมณฺฑาทีนํ.

在木、竹等（义项中）。在“鼓声、铙钹声、笛声”等句中指一类乐器，也称为“veṇu”（竹笛）。在“大象因脊骨断裂而死”等句中指大象等动物背部的中间部位。在“我将延续家族世系”等句中指家族血统。在“世系的守护者、传统的保持者”等句中指功德的次第相续、功德的连续流传。而在此处，则应理解为由四资具知足、乐于修习等功德组成的相续。为了以譬喻说明此世系包含家族血统和功德血统，故说“正如”等。其中，刹帝利世系是指刹帝利家族的血统。此理亦通于其他部分。而沙门世系即沙门传统、沙门传承。在“根香等”中，“等”字包含了心材香等，同样，在此处也应理解为包含了牛乳制品等；而第二个“等”字则包含了迦尸布、净酥等。

อริย-สทฺโท อมิลกฺเขสุปิ มนุสฺเสสุ ปวตฺตติ, เยสํ นิวสนฏฺฐานํ อริยํ อายตนนฺติ วุจฺจติ. ยถาห ‘‘ยาวตา, อานนฺท, อริยํ อายตน’’นฺติ [Pg.265] (ที. นิ. ๒.๑๕๒; อุทา. ๗๖). โลกิยสาธุชเนสุปิ ‘‘เย หิ โว อริยา ปริสุทฺธกายสมาจารา, เตสํ อหํ อญฺญตโร’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๕). อิธ ปน เย ‘‘อารกา กิเลเสหี’’ติอาทินา ลทฺธนิพฺพจนา ปฏิวิทฺธอริยสจฺจา, เต เอว อธิปฺเปตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘เก ปน เต อริยา’’ติ ปุจฺฉํ กตฺวา ‘‘อริยา วุจฺจนฺตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ เย มหาปณิธานกปฺปโต ปฏฺฐาย ยาวายํ กปฺโป, เอตฺถนฺตเร อุปฺปนฺนา สมฺมาสมฺพุทฺธา. เต ตาว สรูปโต ทสฺเสตฺวา ตทญฺเญปิ สมฺมาสมฺพุทฺเธ ปจฺเจกพุทฺเธ พุทฺธสาวเก จ สงฺคเหตฺวา อนวเสสโต อริเย ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยาว สาสนํ อนฺตรธายติ, ตาว สตฺถา ธรติ เอว นามาติ อิมเมว ภควนฺตํ. เย เจตรหิ พุทฺธสาวกา, เต จ สนฺธาย ปจฺจุปฺปนฺนคฺคหณํ. ตสฺมึ ตสฺมึ กาเล เต เต ปจฺจุปฺปนฺนาติ เจ, อตีตานาคตคฺคหณํ น กตฺตพฺพํ สิยา.

“Ariya”（圣）一词也用于非野蛮人，他们的居住地被称为“ariyaṃ āyatanaṃ”（圣域）。如经所说：“阿难(Ānanda)，此乃圣域。”（长部2.152；自说76）。也用于世间善人，如“你们中那些身行清净的圣者，我是其中之一”等（中部1.35）。但此处特指那些通过“远离烦恼”等定义、已彻见圣谛的人，为了说明这点而设问“哪些是圣者？”然后回答“所谓圣者”等。其中，从发大愿之劫起直到此劫，于此期间出现的诸正等觉者。先从其本身加以说明，再包含其他的正等觉者、独觉佛和佛弟子，为了无遗漏地说明圣者，故说“apica”（并且）等。其中，“只要教法尚未消失，导师便住世”，这专指这位世尊(Bhagavā)。而关于现在的佛弟子，是就“现在”而言。如果在各个时期都只取“现在”者，那么就不应含摄过去与未来了。

อิทานิ ยถา ภควา ‘‘ธมฺมํ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสสฺสามิ, ยทิทํ ฉ ฉกฺกานี’’ติ ฉฉกฺกเทสนาย (ม. นิ. ๓.๔๒๐) อฏฺฐหิ ปเทหิ วณฺณํ อภาสิ. เอวํ มหาอริยวํสเทสนาย อริยานํ วํสํ ‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, อริยวํสา อคฺคญฺญา รตฺตญฺญา วํสญฺญา โปราณา, อสํกิณฺณา อสํกิณฺณปุพฺพา น สํกียนฺติ น สํกียิสฺสนฺติ, อปฺปฏิกุฏฺฐา สมเณหิ พฺราหฺมเณหิ วิญฺญูหี’’ติ เยหิ นวหิ ปเทหิ วณฺณํ อภาสิ, ตานิ ตาว อาเนตฺวา โถมนาวเสเนว วณฺเณนฺโต ‘‘เต โข ปเนเต’’ติอาทิมาห. อคฺคาติ ชานิตพฺพา สพฺพวํเสหิ เสฏฺฐภาวโต เสฏฺฐภาวสาธนโต จ.

现在，犹如世尊在《六六经》的教说中，以八个词赞叹道：“诸比丘，我将为你们说法，初善、中善、后善，有义有文，我将阐明圆满、遍净的梵行，即此六六法。”（中部3.420）同样，在宣说大圣种的教说时，他以九个词赞叹圣者的种姓：“诸比丘，有此四种圣种，是第一、悠久、传统、古老、不杂、不曾杂、不被杂、将来亦不杂、不为有智的沙门、婆罗门所呵责。”首先引述这些词，以赞叹的方式阐述道：“这些是……”。“第一”（agga）应知，因其在所有种姓中最为殊胜，且能证成此殊胜性。

รตฺตญฺญา จิรรตฺตาติ ชานิตพฺพา รตฺตญฺญูหิ พุทฺธาทีหิ เตหิ จ ตถา อนุฏฺฐิตตฺตา. วํสาติ ชานิตพฺพาติ พุทฺธาทีนํ อริยานํ วํสาติ ชานิตพฺพา. โปราณาติ ปุราตนา. น อธุนปฺปตฺติกาติ น อธุนาตนา. อวิกิณฺณาติ น ขิตฺตา น ฉฑฺฑิตา. เตนาห ‘‘อนปนีตา’’ติ. น อปนีตปุพฺพาติ น ฉฑฺฑิตปุพฺพา, ติสฺสนฺนมฺปิ สิกฺขานํ ปริปูรณูปายภาวโต น ปริจฺจตฺตปุพฺพา. ตโต เอว อิทานิปิ น อปนียนฺติ, อนาคเตปิ น อปนียิสฺสนฺติเยว. ธมฺมสภาวสฺส วิชานเนน วิญฺญู. สมิตปาปา สมณา เจว [Pg.266] พาหิตปาปา พฺราหฺมณา จ. เตหิ อปฺปฏิกุฏฺฐา อปฺปฏิกฺขิตฺตา. เย หิ น ปฏิกฺโกสิตพฺพา, เต อนินฺทิตพฺพา. อครหิตพฺพา อปริจฺจชิตพฺพตาย อปฺปฏิกฺขิปิตพฺพา โหนฺตีติ.

“长久知晓”(Rattaññā)应被佛陀等久知者所知，因其如此行持。“传承”(Vaṃsa)应知为佛陀等圣者之传承。“远古”(Porāṇa)即古老，“非新近有”(na adhunappattika)即非近代所有。“不散失”(Avikiṇṇa)即不散乱、不舍弃，故说“未被移除”(anapanītā)。“未曾移除”(Na apanītapubbā)即未曾舍弃，因其是圆满三学之法，故未曾被舍弃。因此现在亦不移除，未来亦必不移除。由了知法性而为智者。平息恶者为沙门，远离恶者为婆罗门。不为彼等所呵责，不为彼等所拒绝。凡不应被呵责者，即不应被指责。因其不应被舍弃，故不应被指责、不应被拒绝。

สนฺตุฏฺโฐติ เอตฺถ ยถาธิปฺเปตสนฺโตสเมว ทสฺเสนฺเตน ปจฺจยสนฺโตสวเสน สนฺตุฏฺโฐติ วุตฺตํ, ฌานวิปสฺสนาทิวเสนปิ อิธ ภิกฺขุโน สนฺตุฏฺฐตา โหตีติ. อิตรีตเรนาติ อิตเรน อิตเรน. อิตรสทฺโท อนิยมวจโน ทฺวิกฺขตฺตุํ วุจฺจมาโน ยํ-กิญฺจิสทฺเทหิ สมานตฺโถ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘เยน เกนจี’’ติ. สฺวายํ อนิยมวาจิตาย เอว ยถา ถูลาทีนํ อญฺญตรวจโน, เอวํ ยถาลทฺธาทีนมฺปิ อญฺญตรวจโนติ. ตตฺถ ทุติยปกฺขสฺเสว อิธ อิจฺฉิตภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อถ โข’’ติอาทิมาห. นนุ จ ยถาลทฺธาทโยปิ ถูลาทโย เอว? สจฺจเมตํ, ตถาปิ อตฺถิ วิเสโส. โย หิ ยถาลทฺเธสุ ถูลาทีสุ สนฺโตโส, โส ยถาลาภสนฺโตโสว, น อิตโร. น หิ โส ปจฺจยมตฺตสนฺนิสฺสโย อิจฺฉิโต, อถ โข อตฺตโน กายพลสารุปฺปภาวสนฺนิสฺสโยปิ. ถูลทุกาทโย ตโยปิ จีวเร ลพฺภนฺติ, มชฺฌิโม จตุปจฺจยสาธารโณ, ปจฺฉิโม ปน จีวเร เสนาสเน จ ลพฺภตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อิเม ตโย สนฺโตเสติ อิทํ สพฺพสงฺคาหิกนเยน วุตฺตํ. เย หิ ปรโต คิลานปจฺจยํ ปิณฺฑปาเต เอว ปกฺขิปิตฺวา จีวเร วีสติ, ปิณฺฑปาเต ปนฺนรส, เสนาสเน ปนฺนรสาติ สมปญฺญาส สนฺโตสา วุจฺจนฺติ, เต สพฺเพปิ ยถารหํ อิเมสุ เอว ตีสุ สนฺโตเสสุ สงฺคหํ สโมสรณํ คจฺฉนฺตีติ.

“知足”(Santuṭṭha)于此，是就资具的知足而言，为显示其所意指的知足。而比丘的知足，亦可由禅那、观(vipassanā)等而有。“随其所得”(Itarītarena)即“以此或彼”。“Itara”一词为不定词，重复使用时，与“任何”(yaṃ-kiñci)同义，如言“以任何方式”(yena kenaci)。此词正因其不定指性，既可指“粗劣等”中之任一，亦可指“随所得等”中之任一。为示此处意指后者，故说“然而”(atha kho)等。然则，“随所得等”不亦是“粗劣等”乎？诚然，然仍有别。于随所得物中，对粗劣等之知足，即是随所得之知足，而非其他。此知足非仅依于资具，亦依于自身体力之适宜性。粗劣等三者皆可于衣获得，中者通于四资具，后者则可于衣与住处(senāsana)获得，应如是知。此三知足，是总括而言。譬如，有人将从他处所得之病缘药置于食物中，而说有衣知足二十、食知足十五、住处知足十五，共计五十五种知足。此等一切，皆可酌情摄入此三知足中。

จีวรํ ชานิตพฺพนฺติ ‘‘อิทํ นาม จีวรํ กปฺปิย’’นฺติ ชาติโต จีวรํ ชานิตพฺพํ. จีวรเขตฺตนฺติ จีวรสฺส อุปฺปตฺติกฺเขตฺตํ. ปํสุกูลนฺติ ปํสุกูลจีวรํ, ปํสุกูลลกฺขณปฺปตฺตํ จีวรํ ชานิตพฺพนฺติ อตฺโถ. จีวรสนฺโตโสติ จีวเร ลพฺภมาโน สพฺโพ สนฺโตโส ชานิตพฺโพ. จีวรปฺปฏิสํยุตฺตานิ ธุตงฺคานิ ชานิตพฺพานิ, ยานิ โคเปนฺโต จีวรสนฺโตเสน สมฺมเทว สนฺตุฏฺโฐ โหตีติ. โขมกปฺปาสิกโกเสยฺยกมฺพลสาณภงฺคานิ โขมาทีนิ. ตตฺถ โขมํ นาม โขมสุตฺเตหิ วายิตํ โขมปฏฺฏจีวรํ. ตถา เสสานิปิ. สาณนฺติ สาณวากสุตฺเตหิ กตจีวรํ. ภงฺคนฺติ ปน โขมสุตฺตาทีนิ สพฺพานิ, เอกจฺจานิ วา มิสฺเสตฺวา กตจีวรํ. ภงฺคมฺปิ วากมยเมวาติ เกจิ. ฉาติ คณนปริจฺเฉโท. ยทิ เอวํ อิโต อญฺญา [Pg.267] วตฺถชาติ นตฺถีติ? โน นตฺถิ. สา ปน เอเตสํ อนุโลมาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ทุกูลาทีนี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อาทิ-สทฺเทน ปตฺตุณฺณํ, โสมารปฏฺฏํ, จีนปฏฺฏํ, อิทฺธิชํ, เทวทินฺนนฺติ เตสํ สงฺคโห. ตตฺถ ทุกูลํ สาณสฺส อนุโลมํ วากมยตฺตา. ปตฺตุณฺณเทเส สญฺชาตวตฺถํ ปตฺตุณฺณํ. ‘‘โกเสยฺยวิเสโส’’ติ หิ อภิธานโกเส วุตฺตํ. โสมารเทเส จีนเทเส จ ชาตวตฺถานิ โสมารจีนปฏฺฏานิ. ปตฺตุณฺณาทีนิ ตีณิ โกเสยฺยสฺส อนุโลมานิ ปาณเกหิ กตสุตฺตมยตฺตา. อิทฺธิชํ เอหิภิกฺขูนํ ปุญฺญิทฺธิยา นิพฺพตฺตจีวรํ, ตํ โขมาทีนํ อญฺญตรํ โหตีติ เตสํ เอว อนุโลมํ. เทวตาหิ ทินฺนจีวรํ เทวทินฺนํ, ตํ กปฺปรุกฺเข นิพฺพตฺตํ ชาลินิยา เทวกญฺญาย อนุรุทฺธตฺเถรสฺส ทินฺนวตฺถสทิสํ, ตมฺปิ โขมาทีนํเยว อนุโลมํ โหติ เตสุ อญฺญตรภาวโต.

“应知衣”(Cīvaraṃ jānitabbaṃ)者，谓应从种类上知晓“此名为衣，是允许的”。“衣田”(Cīvarakhetta)即衣之生处。“粪扫衣”(Paṃsukūla)者，谓应知粪扫衣，即具粪扫衣相之衣。“衣知足”(Cīvarasantoso)者，谓应知于衣所得之一切知足。“应知与衣相关的头陀支”，守护此等头陀支者，即能由衣知足而善知足。麻(khoma)、棉(kappāsika)、丝(koseyya)、毛(kambala)、粗麻(sāṇa)、杂织(bhaṅga)等，皆为麻等。其中，麻是用麻线所织之麻布衣。其余亦然。粗麻，是用粗麻纤维线所制之衣。杂织，则是将麻线等全部或部分混合所制之衣。亦有说杂织亦为树皮纤维所制。六，是数量之限定。若尔，此外岂无他种衣料耶？非无也。为示彼等与此等相顺，故说“细布等”。“等”字摄入毛毡、苏摩罗布、支那布、神变衣、天施衣等。其中，细布因是树皮纤维所制，故与粗麻相顺。毛毡是在产毛毡之地所生之布。词典中说“是丝绸之特殊者”。在苏摩罗国与支那国所生之布，即苏摩罗布与支那布。毛毡等三者，因是以生物所作之丝线制成，故与丝相顺。神变衣是“善来比丘”以福德神力所成之衣，其为麻等中之一种，故与彼等相顺。天施衣是天人所施之衣，其生于劫波树，犹如阇利尼(Jālinī)天女施予阿那律(Anuruddha)长老之布，此亦为麻等中之一种，故与彼等相顺。

อิมานีติ อนฺโตคธาวธารณวจนํ, อิมานิ เอวาติ อตฺโถ. พุทฺธาทีนํ ปริโภคโยคฺคตาย กปฺปิยจีวรานิ. อิทานิ อวธารเณน นิวตฺติตานิ เอกเทเสน ทสฺเสตุํ ‘‘กุสจีร’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ กุสติเณหิ อญฺเญหิ วา ตาทิเสหิ ติเณหิ กตจีวรํ กุสจีรํ. อกฺกวากาทีหิ วาเกหิ กตจีวรํ วากจีรํ. จตุกฺโกเณหิ ติโกเณหิ วา ผลเกหิ กตจีวรํ ผลกจีรํ. มนุสฺสานํ เกเสหิ กตกมฺพลํ เกสกมฺพลํ. จามริวาลอสฺสวาลาทีหิ กตํ วาลกมฺพลํ. มกจิตนฺตูหิ วายิโต โปตฺถโก. จมฺมนฺติ มิคจมฺมาทิ ยํ กิญฺจิ จมฺมํ. อุลูกปกฺเขหิ คนฺถิตฺวา กตจีวรํ อุลูกปกฺขํ. ภุชปตฺตตจาทิมยํ รุกฺขทุสฺสํ. ติรีฏกนฺติ อตฺโถ. สุขุมตราหิ ลตาหิ ลตาวาเกหิ วา วายิตํ ลตาทุสฺสํ. เอรกวาเกหิ กตํ เอรกทุสฺสํ. ตถา กทลิทุสฺสํ. สุขุเมหิ เวฬุวิลีเวหิ กตํ เวฬุทุสฺสํ. อาทิ-สทฺเทน วกฺกลาทีนํ สงฺคโห. อกปฺปิยจีวรานิ ติตฺถิยทฺธชภาวโต.

“此等”(Imāni)是内含限定之词，意即“唯此等”。是佛陀等所宜受用之如法衣。今为部分显示被此限定所排除者，故说“茅草衣”等。其中，以茅草或其他类似之草所制之衣为“茅草衣”。以阿迦树皮(akkavāka)等树皮纤维所制之衣为“树皮衣”。以四角或三角木片所制之衣为“木片衣”。以人发所制之毯为“人发毯”。以犛牛尾、马尾等所制为“马尾毯”。以蜘蛛丝所织之布。皮，指鹿皮等任何兽皮。以猫头鹰羽编结而成之衣为“猫头鹰羽衣”。以桦树皮(bhujapatta)等所制之“树衣”，意即“提利吒迦”(tirīṭaka)。以极细之藤或藤皮所织为“藤衣”。以香茅(eraka)皮所制为“香茅衣”。同理有“芭蕉衣”。以细竹篾所制为“竹衣”。“等”字摄入树皮衣(vakkala)等。此等为不如法衣，因其是外道之旗帜。

อฏฺฐนฺนํ มาติกานํ วเสนาติ ‘‘สีมาย เทติ, กติกาย เทตี’’ติอาทินา (มหาว. ๓๗๙) อาคตานํ อฏฺฐนฺนํ จีวรุปฺปตฺติมาติกานํ วเสน. จีวรานํ ปฏิลาภกฺเขตฺตทสฺสนตฺถญฺหิ ภควตา ‘‘อฏฺฐิมา, ภิกฺขเว, มาติกา’’ติอาทินา มาติกา ฐปิตา. มาติกาติ หิ มาตโร จีวรุปฺปตฺติชนิกาติ.

“以八母法”者，谓以（《大品》379）所说“于界内施、依制施”等八种衣生起母法。为示衣之获得处，世尊(bhagavā)以“诸比丘(bhikkhave)，有此八母法”等句施设母法。母法者，乃生起衣之母、之因也。

โสสานิกนฺติ [Pg.268] สุสาเน ปติตํ. ปาปณิกนฺติ อาปณทฺวาเร ปติตํ. รถิยนฺติ ปุญฺญตฺถิเกหิ วาตปานนฺตเรน รถิกาย ฉฑฺฑิตโจฬกํ. สงฺการกูฏกนฺติ สงฺการฏฺฐาเน ฉฑฺฑิตโจฬกํ. สินานนฺติ นหานโจฬกํ, ยํ ภูตเวชฺเชหิ สสีสํ นหายิตฺวา กาลกณฺณิโจฬนฺติ ฉฑฺเฑตฺวา คจฺฉนฺติ. ติตฺถนฺติ ติตฺถโจฬํ, สินานติตฺเถ ฉฑฺฑิตปิโลติกา. อคฺคิทฑฺฒนฺติ อคฺคินา ทฑฺฒปฺปเทสํ. ตญฺหิ มนุสฺสา ฉฑฺเฑนฺติ. โคขายิตาทีนิ ปากฏาเนว. ตานิปิ หิ มนุสฺสา ฉฑฺเฑนฺติ. ธชํ อุสฺสาเปตฺวาติ นาวํ อาโรหนฺเตหิ วา ยุทฺธํ ปวิสนฺเตหิ วา ธชยฏฺฐึ อุสฺสาเปตฺวา, ตตฺถ พทฺธํ วาเตน อานีตํ เตหิ ฉฑฺฑิตนฺติ อธิปฺปาโย.

“冢间衣”(Sosānika)指弃于墓地者。“店前衣”(Pāpaṇika)指弃于店门者。“路边衣”(Rathiya)指求福者从窗户弃于街道之碎布。“垃圾堆衣”(Saṅkārakūṭaka)指弃于垃圾处之碎布。“沐浴衣”(Sināna)指沐浴布，即驱鬼师等连头沐浴后，思为“不祥布”而弃去者。“渡口衣”(Tittha)指渡口布，即弃于沐浴渡口之旧布。“火烧衣”(Aggidaḍḍha)指被火烧处之布，人亦弃之。“牛嚼衣”(Gokhāyita)等，其义自明，人亦弃之。“竖旗”者，意指或登船、或上阵之人竖立旗杆，其上所缚之布为风所吹来，为彼等所弃。

สาทกภิกฺขุนาติ คหปติจีวรสฺส สาทิยนภิกฺขุนา. เอกมาสมตฺตนฺติ จีวรมาสสญฺญิตํ เอกมาสมตฺตํ วิตกฺเกตุํ วฏฺฏติ, น ตโต ปรนฺติ อธิปฺปาโย. สพฺพสฺสปิ หิ ตณฺหานิคฺคหตฺถา สาสเน ปฏิปตฺตีติ. ปํสุกูลิโก อทฺธมาเสเนว กโรติ อปรปฺปฏิพทฺธตฺตา ปฏิลาภสฺส, อิตรสฺส ปน ปรปฺปฏิพทฺธตฺตา มาสมตฺตํ อนุญฺญาตํ. อิทํ มาสฑฺฒมาสมตฺตํ…เป… วิตกฺกสนฺโตโส วิตกฺเกนฺตสฺส ปริมิตกาลิกตฺตา. มหาเถรํ ตตฺถ อตฺตโน สหายํ อิจฺฉนฺโตปิ ครุคารเวน ‘‘คามทฺวารํ, ภนฺเต, คมิสฺสามิ’’อิจฺเจวาห. เถโรปิ ตสฺส อชฺฌาสยํ ญตฺวา ‘‘อหมฺปาวุโส, คมิสฺสามี’’ติ อาห. ‘‘อิมสฺส ภิกฺขุโน วิตกฺกสฺส อวสโร มา โหตู’’ติ ปญฺหํ ปุจฺฉมาโน คามํ ปาวิสิ. อุจฺจารปลิพุทฺโธติ อุจฺจาเรน ปีฬิโต. ตทา ภควโต ทุกฺกรกิริยานุสฺสรณมุเขน ตถาคเต อุปฺปนฺนสฺส ปีติโสมนสฺสเวคสฺส พลวภาเวน กิเลสานํ วิกฺขมฺภิตตฺตา ตสฺมึเยว…เป… ตีณิ ผลานิ ปตฺโต.

“乐受衣比丘”是指乐于接受居士衣的比丘。“一个月”是指以衣月计算的一个月期限，允许思惟，但不应超过，此为其义。因为在教法中，一切行持皆为断除贪爱。粪扫衣者只需半月即可，因其所得不依赖他人；而其他人则因所得依赖他人，故被允许有一个月。这一个月或半个月……思惟之足，是因为思惟的时间有限。大长老即便想在那里找自己的同伴，也因极为恭敬而只说：“尊者，我将去村口。”长老了知其意后说：“贤友，我也去。”为了不给这位比丘思惟的机会，他一边提问一边进入村庄。“为便溺所缚”是指为便溺所恼。当时，通过忆念世尊的苦行，于如来心中生起的喜悦与欣悦之力极为强大，镇伏了诸烦恼，就在那一刻……证得了三果。

กตฺถ ลภิสฺสามีติ จินฺตนาปิ ลาภาสาปุพฺพิกาติ ตถา ‘‘อจินฺเตตฺวา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘สุนฺทรํ ลภิสฺสามิ, มนาปํ ลภิสฺสามี’’ติเอวมาทิจินฺตนาย กา นาม กถา, กถํ ปน คนฺตพฺพนฺติ อาห ‘‘กมฺมฏฺฐานสีเสเนว คมน’’นฺติ. เตน จีวรํ ปฏิจฺจ กิญฺจิปิ น จินฺเตตพฺพเมวาติ ทสฺเสติ. อเปสโล อปฺปติรูปายปิ ปริเยสนาย ปจฺจโย ภเวยฺยาติ ‘‘เปสลํ ภิกฺขุํ คเหตฺวา’’ติ วุตฺตํ. อาหริยมานนฺติ สุสานาทีสุ ปติตํ วตฺถํ ‘‘อิเม ภิกฺขู ปํสุกูลปริเยสนํ จรนฺตี’’ติ ญตฺวา เกนจิ ปุริเสน ตโต อานียมานํ. เอวํ ลทฺธํ คณฺหนฺตสฺสปีติ เอวํ ปฏิลาภสนฺโตสํ อโกเปตฺวา ลทฺธํ คณฺหนฺตสฺสปิ. อตฺตโน ปโหนกมตฺเตเนวาติ [Pg.269] ยถาลทฺธานํ ปํสุกูลานํ เอกปฏฺฏทุปฏฺฏานํ อตฺถาย อตฺตโน ปโหนกปฺปมาเณเนว. อวธารเณน อุปริ ปจฺจาสํ นิวตฺเตติ. คาเม ภิกฺขาย อาหิณฺฑนฺเตน สปทานจารินา วิย ทฺวารปฺปฏิปาฏิยา จรณํ โลลุปฺปวิวชฺชนํ นาม โลลุปฺปสฺส ทูรสมุสฺสาริตตฺตา.

“于何处可得”此念亦以利养之心为前导，故说“不思惟”。至于“我将获得美好的、悦意的”等念头，更何待言？又应如何前往？经云：“应以业处为首而行。”此乃开示，于衣物不应起任何思惟。因不贤善者亦可能成为不如法寻求之缘，故说“带着贤善比丘”。“被带来”是指，有人知晓“此诸比丘正行粪扫衣之寻求”，而将墓地等处所弃之布，从彼处带来。“如是得者亦受”是指，不坏失所得之足，如是得者亦当受用。“仅以己所足量”是指，随其所得粪扫衣，为作单层或双层衣，仅取自己所需之量。此限定语旨在断除更多期望。于村中乞食，如行次第乞食者，挨家挨户而行，名为远离贪求，因贪求已被远远舍离。

ยาเปตุนฺติ อตฺตภาวํ ปวตฺเตตุํ. โธวนุปเคนาติ โธวนโยคฺเคน. ปณฺณานีติ อมฺพชมฺพาทิปณฺณานิ. อโกเปตฺวาติ สนฺโตสํ อโกเปตฺวา. ปโหนกนีหาเรเนวาติ อนฺตรวาสกาทีสุ ยํ กาตุกาโม, ตสฺส ปโหนกนิยาเมเนว ยถาลทฺธํ ถูลสุขุมาทึ คเหตฺวา กรณํ. ติมณฺฑลปฺปฏิจฺฉาทนมตฺตสฺเสวาติ นิวาสนํ เจ นาภิมณฺฑลํ, ชาณุมณฺฑลํ, อิตรญฺเจ คลวาฏมณฺฑลํ, ชาณุมณฺฑลนฺติ ติมณฺฑลปฺปฏิจฺฉาทนมตฺตสฺเสว กรณํ. ตํ ปน อตฺถโต ติณฺณํ จีวรานํ เหฏฺฐิมนฺเตน วุตฺตปริมาณํเยว โหติ. อวิจาเรตฺวา น วิจาเรตฺวา.

“为存续”即为维持生命。“适于洗涤”即适合洗涤。“叶”即芒果、阎浮等树叶。“不扰乱”即不扰乱知足。“以足量取出”即对下衣等物，若欲制作，则以足量为准，随其所得粗细等材料而制作。“仅遮蔽三轮”即若为下衣，则遮蔽脐轮与膝轮；若为另一衣，则遮蔽锁骨窝与膝轮，如是仅遮蔽三轮而已。但这实际上是指三衣的最低规定尺寸。“不分别”即不加拣择。

กุสิพนฺธนกาเลติ มณฺฑลานิ โยเชตฺวา สิพฺพนกาเล. สตฺต วาเรติ สตฺต สิพฺพนวาเร. กปฺปพินฺทุอปเทเสน กสฺสจิ วิการสฺส อกรณํ กปฺปสนฺโตโส.

“缝合时”是指连接衣片进行缝纫之时。“七次”是指七次缝纫。“如法之足”是指不借作净点之名而对衣物作任何变异。

สีตปฺปฏิฆาตนาทิ อตฺถาปตฺติโต สิชฺฌตีติ มุขฺยเมว จีวรปริโภเค ปโยชนํ ทสฺเสตุํ ‘‘หิริโกปีนปฺปฏิจฺฉาทนมตฺตวเสนา’’ติ วุตฺตํ. เตนาห ภควา ‘‘ยาวเทว หิริโกปีนปฺปฏิจฺฉาทนตฺถ’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๒๓; อ. นิ. ๖.๕๘; มหานิ. ๒๐๖). วฏฺฏติ, น ตาวตา สนฺโตโส กุปฺปติ สมฺภารานํ ทกฺขิเณยฺยานํ อลาภโต. สารณียธมฺเม ฐตฺวาติ สีลวนฺเตหิ ภิกฺขูหิ สาธารณโภคิภาเว ฐตฺวา. อิตีติอาทินา ปฐมสฺเสว อริยวํสสฺส ปํสุกูลิกงฺคเตจีวริกงฺคานํ เตสญฺจสฺส ปจฺจยตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิติ อิเม ธมฺมา อญฺญมญฺญสฺส สมุฏฺฐาปกา อุปตฺถมฺภกา จา’’ติ ทีเปติ. เอส นโย อิโต ปเรสุ.

因为遮蔽寒冷等用途可由文义推知，故为显示受用衣物的首要目的，而说“仅为遮蔽惭愧处”。因此世尊说：“仅仅是为了遮蔽惭愧处。”（《中部》1.23；《增支部》6.58；《大义释》206）。（多余的衣物）是允许的，但知足之心不应因未得供养之具而动摇。“住于可忆念法”即是与具戒比丘们住于共受用中。以“如是”等语，显示了第一圣种中的粪扫衣支与三衣支，并说明此二者是其余圣种的助缘，从而阐明：“如是，此诸法，互相为生起，亦互相扶持。”此理亦通于下文。

สนฺตุฏฺโฐ โหติ วณฺณวาทีติ เอตฺถ จตุกฺโกฏิกํ สมฺภวติ. ตตฺถ จตุตฺโถเยว ปกฺโข วณฺณิตโถมิโตติ ตถา เทสนา กตา. เอโก สนฺตุฏฺโฐ โหติ, สนฺโตสสฺส วณฺณํ น กเถติ เสยฺยถาปิ เถโร นาฬโก. เอโก น สนฺตุฏฺโฐ โหติ, สนฺโตสสฺส วณฺณํ กเถติ เสยฺยถาปิ อุปนนฺโท สกฺยปุตฺโต. เอโก เนว สนฺตุฏฺโฐ โหติ, น สนฺโตสสฺส วณฺณํ กเถติ เสยฺยถาปิ เถโร ลาฬุทายิ[Pg.270]. เอโก สนฺตุฏฺโฐ เจว โหติ, สนฺโตสสฺส จ วณฺณํ กเถติ เสยฺยถาปิ เถโร มหากสฺสโป.

“知足并赞叹知足”，于此有四句分别。其中仅第四句为所称赞，故作是说。一者知足，然不赞叹知足，如那罗迦(Nāḷako)长老。一者不知足，然赞叹知足，如释迦子优波难陀。一者既不知足，亦不赞叹知足，如愚笨优陀夷长老。一者既知足，亦赞叹知足，如大迦叶长老。

อเนสนนฺติ อยุตฺตํ เอสนํ. เตนาห ‘‘อปฺปติรูป’’นฺติ, สาสเน ฐิตานํ อปฺปติรูปํ อโยคฺคํ. โกหญฺญํ กโรนฺโตติ จีวรุปฺปาทนนิมิตฺตํ ปเรสํ กุหนํ วิมฺหาปนํ กโรนฺโต. อุตฺตสตีติ ตณฺหาสนฺตาเสน อุปรูปริ ตสติ. ปริตสฺสตีติ ปริโต ตสฺสติ. ยถา สพฺเพ กายวจิปฺปโยคา ตทตฺถา เอว ชายนฺติ, เอวํ สพฺพภาเคหิ ตสติ. คธิตํ วุจฺจติ คิทฺโธ, โส เจตฺถ อภิชฺฌาลกฺขโณ อธิปฺเปโต. คธิตํ เอตสฺส นตฺถีติ อคธิโตติ อาห ‘‘วิคตโลภคิทฺโธ’’ติ. มุจฺฉนฺติ ตณฺหาวเสน มุยฺหนํ. ตสฺส สมุสฺสยสฺส อธิคตํ อนาปนฺโน อนุปคโต. อโนตฺถโต อนชฺโฌตฺถโต. อปริโยนทฺโธติ ตณฺหจฺฉทเนน อจฺฉาทิโต. อาทีนวํ ปสฺสมาโนติ ทิฏฺฐธมฺมิกํ สมฺปรายิกญฺจ โทสํ ปสฺสนฺโต. คธิตปริโภคโต นิสฺสรติ เอเตนาติ นิสฺสรณํ, อิทมฏฺฐิกตา. ตํ ปชานาตีติ นิสฺสรณปญฺโญ. เตนาห ‘‘ยาวเทว…เป… ชานนฺโต’’ติ.

“非理寻求”即不当之寻求。故云“不如法”，对安住于教法者，此为不如法、不适宜。“行欺诈”即为得衣故，于他人行欺骗、迷惑。“怖畏”即因贪爱之惊怖而辗转战栗。“遍怖”即周遍怖畏。犹如一切身语之行，皆为此而生，如是于一切方面皆感怖畏。“贪著”即是贪婪，此处意指具贪欲之相。于彼无贪著，是为“无贪著者”，故云“已离贪与婪”。“沉迷”即因贪爱而迷惑。于彼积聚，未至、未达、未入。“不淹没”即不被覆盖。“不缠缚”即不为贪爱之盖所覆。“见患”即见现在与未来之过患。“出离”，即藉此而脱离于贪著受用，此为核心义。了知此者，为“具出离慧”。故云“唯为……知者”。

เนวตฺตานุกฺกํเสตีติ อตฺตานํ เนว อุกฺกํเสติ น อุกฺขิปติ น อุกฺกฏฺฐโต ทหติ. อหนฺติอาทิ อุกฺกํสนาการทสฺสนํ. น วมฺเภติ น หีเฬติ น นิหีนโต ทหติ. ตสฺมึ จีวรสนฺโตเสติ ตสฺมึ ยถาวุตฺเต วีสติวิเธ จีวรสนฺโตเส. กามญฺเจตฺถ วุตฺตปฺปการสนฺโตสคฺคหเณเนว จีวรเหตุ อเนสนาปชฺชนาทิปิ คหิตเมว ตสฺมึ สติ ตสฺส ภาวโต, อสติ จ อภาวโต. วณฺณวาทิตาอตฺตุกฺกํสนปรวมฺภนานิ ปน คหิตานิ น โหนฺตีติ ‘‘วณฺณวาทาทีสุ วา’’ติ วิกปฺโป วุตฺโต. เอตฺถ จ ทกฺโขติอาทิ เยสํ ธมฺมานํ วเสนสฺส ยถาวุตฺตสนฺโตสาที อิชฺฌนฺติ, ตํทสฺสนํ. ตตฺถ ทกฺโขติ อิมินา เตสํ สมุฏฺฐาปนปญฺญํ ทสฺเสติ. อนลโสติ อิมินา ปคฺคณฺหนวีริยํ, สมฺปชาโนติ อิมินา ปาริหาริยปญฺญํ, ปฏิสฺสโตติ อิมินา ตตฺถ อสมฺโมสวุตฺตึ ทสฺเสติ.

“不自赞”即不称扬、不抬高、不以我为胜。“我”等即是自赞之相。“不毁他”即不轻蔑、不贬低、不以他为劣。“于彼衣知足”即于前述二十种衣知足。诚然，仅由受持上述知足，便已包含了为衣而行非理寻求等过。因有知足，则彼等过无；无知足，则彼等过有。然赞叹（知足）、自赞、毁他等并未包含在内，故说“或于赞叹等”作为抉择。此处，“聪慧”等，乃显示依何等法而成就上述知足等品质。其中，“聪慧”显示了生起彼等之慧；“不懈”显示了策励之精进；“正知”显示了护持之慧；“具念”显示了于彼处不迷乱之行。

ปิณฺฑปาโต ชานิตพฺโพติ ปเภทโต ปิณฺฑปาโต ชานิตพฺโพ. ปิณฺฑปาตกฺเขตฺตนฺติ ปิณฺฑปาตสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานํ. ปิณฺฑปาตสนฺโตโส ชานิตพฺโพติ [Pg.271] ปิณฺฑปาตสนฺโตสปฺปเภโท ชานิตพฺโพ. อิธ เภสชฺชมฺปิ ปิณฺฑปาตคติกเมว. อาหริตพฺพโต หิ สปฺปิอาทีนมฺปิ คหณํ กตํ.

“应知乞食”，即应知乞食的类别。“乞食处”，即乞食的生起之处。“应知乞食知足”，即应知乞食知足的类别。于此，医药也属于乞食一类。因为从获取而言，酥油等亦被纳入。

ปิณฺฑปาตกฺเขตฺตํ ปิณฺฑปาตสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานํ เขตฺตํ วิย เขตฺตํ. อุปฺปชฺชติ เอตฺถ, เอเตนาติ จ อุปฺปตฺติฏฺฐานํ. สงฺฆโต วา หิ ภิกฺขุโน ปิณฺฑปาโต อุปฺปชฺชติ อุทฺทิสฺสวเสน วา. ตตฺถ สกลสฺส สงฺฆสฺส ทาตพฺพภตฺตํ สงฺฆภตฺตํ. กติปเย ภิกฺขู อุทฺทิสิตฺวา อุทฺเทเสน ทาตพฺพภตฺตํ อุทฺเทสภตฺตํ. นิมนฺเตตฺวา ทาตพฺพภตฺตํ นิมนฺตนํ. สลากาย ทาตพฺพภตฺตํ สลากภตฺตํ. เอกสฺมึ ปกฺเข เอกทิวสํ ทาตพฺพภตฺตํ ปกฺขิกํ. อุโปสเถ อุโปสเถ ทาตพฺพภตฺตํ อุโปสถิกํ. ปาฏิปททิวเส ทาตพฺพภตฺตํ ปาฏิปทิกํ. อาคนฺตุกานํ ทาตพฺพภตฺตํ อาคนฺตุกภตฺตํ. ธุรเคเห เอว ฐเปตฺวา ทาตพฺพภตฺตํ ธุรภตฺตํ. กุฏึ อุทฺทิสฺส ทาตพฺพภตฺตํ กุฏิภตฺตํ. คามวาสิอาทีหิ วาเรน ทาตพฺพภตฺตํ วารภตฺตํ. วิหารํ อุทฺทิสฺส ทาตพฺพภตฺตํ วิหารภตฺตํ. เสสานิ ปากฏาเนว.

“乞食处”是乞食的生起之处，如田地一般。于此生起、由此生起，故为“生起之处”。比丘的乞食，或从僧团生起，或因指定而生起。其中，施予全体僧团的食物为“僧食”；指定数名比丘而施的食物为“指定食”；经邀请而施的食物为“邀请食”；凭签而施的食物为“签食”；于半月中某日施的食物为“半月食”；于布萨日施的食物为“布萨食”；于初一日施的食物为“初一食”；施予来客的食物为“客食”；置于常住处而施的食物为“常住食”；为孤邸(kuṭi)而施的食物为“孤邸食”；由村民等轮流所施的食物为“轮流食”；为寺院而施的食物为“寺院食”。其余的自明。

วิตกฺเกติ ‘‘กตฺถ นุ โข อหํ อชฺช ปิณฺฑาย จริสฺสามี’’ติ. ‘‘สฺเว กตฺถ ปิณฺฑาย จริสฺสามา’’ติ เถเรน วุตฺเต ‘‘อสุกคาเม, ภนฺเต’’ติ กามเมตํ ปฏิวจนทานํ, เยน ปน จิตฺเตน จินฺเตตฺวา ตํ วุตฺตํ, ตํ สนฺธายาห ‘‘เอตฺตกํ จินฺเตตฺวา’’ติ. ตโต ปฏฺฐายาติ วิตกฺกมาฬเก ฐตฺวา วิตกฺกิตกาลโต ปฏฺฐาย. ตโต ปรํ วิตกฺเกนฺโต อริยวํสา จุโต โหตีติ อิทํ ติณฺณมฺปิ อริยวํสิกานํ วเสน คเหตพฺพํ, น เอกจาริกสฺเสว. สพฺโพปิ หิ อริยวํสิโก เอกวารเมว วิตกฺเกตุํ ลภติ, น ตโต ปรํ. ปริพาหิโรติ อริยวํสิกภาวโต พหิภูโต. สฺวายํ วิตกฺกสนฺโตโส กมฺมฏฺฐานมนสิกาเรน น กุปฺปติ วิสุชฺฌติ จ. อิโต ปเรสุปิ เอเสว นโย. เตเนวาห ‘‘กมฺมฏฺฐานสีเสน คนฺตพฺพ’’นฺติ. คเหตพฺพเมวาติ อฏฺฐานปฺปยุตฺโต เอว-สทฺโท. ยาปนมตฺตเมว คเหตพฺพนฺติ โยเชตพฺพํ.

他思量：“我今日该去何处乞食？”长老说：“明日去何处乞食？”答曰：“尊者，去某村。”这只是随意的回答，但他指的是，以何心思维后而说，即指“如此思维”。“从此以后”，即从立于思量之处思量之时开始。此后若再思量，即从圣种中退失。“外”(Paribāhiro)，即被排除于圣种行者之外。这种思量上的知足，通过作意业处(kammaṭṭhāna)而不会动摇且得以清净。此后亦同此理。因此说：“应以业处为首而行”。“Gahetabbameva”中的“eva”字用于不当之处，应结合为“仅应为维持生命而取”。

เอตฺถาติ เอตสฺมึ ปิณฺฑปาตปฺปฏิคฺคหเณ. อปฺปนฺติ อตฺตโน ยาปนปฺปมาณโตปิ อปฺปํ คเหตพฺพํ ทายกสฺส จิตฺตาราธนตฺถํ. ปมาเณเนวาติ อตฺตโน ปมาเณเนว อปฺปํ คเหตพฺพํ. ปมาเณน คเหตพฺพนฺติ เอตฺถ การณํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปฏิคฺคหณสฺมิญฺหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. มกฺเขตีติ วิทฺธํเสติ อปเนติ. วินิปาเตติ วินาเสติ อฏฺฐานวินิโยเคน. สาสนนฺติ สตฺถุสาสนํ อนุสิฏฺฐึ น กโรติ น ปฏิปชฺชติ. สปทานจารินา วิย [Pg.272] ทฺวารปฏิปาฏิยา จรณํ โลลุปฺปวิวชฺชนสนฺโตโสติ อาห ‘‘ทฺวารปฏิปาฏิยา คนฺตพฺพ’’นฺติ.

“于此”，即于此接受乞食。“少”，即为取悦施主，应取比自身维生所需更少的食物。“以适量”，即仅取自身所需之量。为示“应适量取”之因，故说“于接受时”等。“轻蔑”，即毁坏、去除。“毁坏”，即因不当使用而毁坏。“教诫”，即不实行、不随行导师的教导。如次第乞食者般，挨家挨户行乞，是为远离贪婪之知足，故说“应挨家挨户而行”。

หราเปตฺวาติ อธิกํ อปเนตฺวา. อาหารเคธโต นิสฺสรติ เอเตนาติ นิสฺสรณํ. ชิฆจฺฉาย ปฏิวิโนทนตฺถํ กตา, กายสฺส ฐิติอาทิปโยชนํ ปน อตฺถาปตฺติโต อาคตเมวาติ อาห ‘‘ชิฆจฺฉาย…เป… สนฺโตโส นามา’’ติ. นิทหิตฺวา น ปริภุญฺชิตพฺพํ ตทหุปีติ อธิปฺปาโย. อิตรตฺถ ปน สิกฺขาปเทเนว วาริตํ. สารณียธมฺเม ฐิเตนาติ สีลวนฺเตหิ ภิกฺขูหิ สาธารณโภคิภาเว ฐิเตน.

“使去除”，即去除多余部分。由此得以从对食物的贪婪中出离，故为“出离”。为遣除饥饿而作，而身体的住立等功用，则由义理推断而得，故说“为遣除饥饿……乃至……名为知足”。其意为：不应食用储存之物，即使是当日所储。于其他方面，则已由学处(sikkhāpada)所遮止。“住于可忆念法者”，意即与具戒比丘们住于资具共享的状态。

เสนาสเนนาติ สยเนน อาสเนน จ. ยตฺถ ยตฺถ หิ มญฺจาทิเก วิหาราทิเก จ เสติ, ตํ เสนํ. ยตฺถ ยตฺถ ปีฐาทิเก อาสติ, ตํ อาสนํ. ตทุภยํ เอกโต กตฺวา ‘‘เสนาสน’’นฺติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘มญฺโจ’’ติอาทิ. ตตฺถ มญฺโจ มสารกาทิ. ตถา ปีฐํ. มญฺจภิสิ, ปีฐภิสีติ ทุวิโธ ภิสิ. วิหาโร ปาการปริจฺฉินฺโน สกโล อาวาโส, ‘‘ทีฆมุขปาสาโท’’ติ เกจิ. อฑฺฒโยโค ทีฆปาสาโท, ‘‘เอกปสฺสจฺฉาทนกเสนาสน’’นฺติ เกจิ. ปาสาโทติ จตุรสฺสปาสาโท, ‘‘อายตจตุรสฺสปาสาโท’’ติ เกจิ. หมฺมิยนฺติ มุณฺฑจฺฉทนปาสาโท. คุหาติ เกวลา ปพฺพตคุหา. เลณํ ทฺวารพนฺธํ. อฏฺโฏ พหลภิตฺติกเคหํ, ยสฺส โคปานสิโย อคฺคเหตฺวา อิฏฺฐกาหิ เอว ฉทนํ โหติ, ‘‘อฏฺฏลากาเรน กรียตี’’ติปิ วทนฺติ. มาโฬ เอกกูฏสงฺคหิโต อเนกโกโณ ปฏิสฺสยวิเสโส, ‘‘วฏฺฏากาเรน กตเสนาสน’’นฺติ เกจิ.

“坐卧处”，即卧具与坐具。凡于床等、精舍等处卧，是为“卧”(sena)；凡于座凳等处坐，是为“坐”(āsana)。二者合一，称为“坐卧处”(senāsana)。故说“床”等。其中，床为绳床等，座凳亦然。褥垫有床褥、座褥二种。精舍(Vihāra)为围墙所环绕的整个住所，有人称为“长面殿堂”。半边屋(Aḍḍhayoga)是长殿堂，有人称为“单面斜顶的坐卧处”。殿堂(Pāsāda)是四方殿堂，有人称为“长方形四方殿堂”。楼阁(Hammiya)是平顶殿堂。洞窟(Guhā)仅指山中洞穴。窟(Leṇa)则有门框。塔楼(Aṭṭa)是厚墙之屋，其顶无椽，唯以砖石覆盖，亦有人说“建成塔状”。亭楼(Māḷa)是单顶多角的特殊住所，有人称为“圆形的坐卧处”。

ปิณฺฑปาเต วุตฺตนเยเนวาติ ‘‘สาทโก ภิกฺขุ ‘อหํ กตฺถ วสิสฺสามี’ติ วิตกฺเกตี’’ติอาทินา ยถารหํ ปิณฺฑปาเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. ‘‘ตโต ปรํ วิตกฺเกนฺโต อริยวํสา จุโต โหติ ปริพาหิโร, เสนาสนํ กุหึ ลภิสฺสามีติ อจินฺเตตฺวา กมฺมฏฺฐานสีเสเนว คนฺตพฺพ’’นฺติ จ เอวมาทิ สพฺพํ ปุริมนเยเนว.

“如乞食中所说之理”，即应知此理亦如乞食中所说，随其所应，如“行者比丘思量：‘我将住于何处？’”等。“此后若再思量，即从圣种中退失，成为局外人；不应思量‘我将于何处得坐卧处’，而应以业处为首而行”等，所有这些都与前述之理相同。

กสฺมา ปเนตฺถ ปจฺจยสนฺโตสํ ทสฺเสนฺเตน ภควตา คิลานปจฺจยสนฺโตโส น คหิโตติ? น โข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘คิลานปจฺจโย ปน ปิณฺฑปาเต เอว ปวิฏฺโฐ’’ติ อาห, อาหริตพฺพตาสามญฺเญนาติ อธิปฺปาโย. ยทิ เอวํ ตตฺถาปิ ปิณฺฑปาเต วิย วิตกฺกสนฺโตสาทโยปิ [Pg.273] ปนฺนรส สนฺโตสา อิจฺฉิตพฺพาติ? โนติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. นนุ เจตฺถ ทฺวาทเสว ธุตงฺคานิ วินิโยคํ คตานิ, เอกํ ปน เนสชฺชิกงฺคํ น กตฺถจิ วินิยุตฺตนฺติ อาห ‘‘เนสชฺชิกงฺคํ ภาวนารามอริยวํสํ ภชตี’’ติ. อยญฺจ อตฺโถ อฏฺฐกถารุฬฺโห เอวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘วุตฺตมฺปิ เจต’’นฺติอาทิมาห.

为何世尊(Bhagavā)于此开示资具知足时，未包含病缘资具知足？为示“实不应如是见”，故说“病缘实已入于乞食中”，意指因其获取方式相同。若然，是否亦如乞食一般，应求思量知足等十五种知足？为示不然，故说“于彼”等。难道此处不是仅十二头陀支得到应用，而常坐不卧支未用于任何一处吗？故说“常坐不卧支属于乐于禅修的圣种”。为示此义亦为义注(aṭṭhakathā)所确立，故引“此亦曾说”等。

ปถวึ ปตฺถรมาโน วิยาติอาทิ อริยวํสเทสนาย สุทุกฺกรภาวทสฺสนํ มหาวิสยตฺตา ตสฺสา เทสนาย. ยสฺมา นยสหสฺสปฏิมณฺฑิตํ โหติ, อริยมคฺคาธิคมาย วิตฺถารโต ปวตฺติยมานา เทสนา จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ อยญฺจ ภาวนารามอริยวํสกถา อริยมคฺคาธิคมาย วิตฺถารโต ปวตฺติยมานา เอว โหตีติ วุตฺตํ ‘‘สหสฺสนยปฏิมณฺฑิตํ…เป… เทสนํ อารภี’’ติ.

“如同铺展大地”等语，是为显示圣种教说的极难行性，及其教说的广大境界。因为此教说由千理庄严，是为证得圣道而广为开展的教说；于“心生起品”中，此“乐于禅修之圣种论”亦是为证得圣道而广为开展，故说“以千理庄严……开始宣说”。

ปฏิปกฺขวิธมนโต อภิมุขภาเวน รมณํ อารมณํ อาราโมติ อาห ‘‘อภิรตีติ อตฺโถ’’ติ. พฺยธิกรณานมฺปิ ปทานํ วเสน ภวติ พาหิรตฺถสมาโส ยถา ‘‘อุรสิโลโม กณฺเฐกาโฬ’’ติ อาห ‘‘ภาวนาย อาราโม อสฺสาติ ภาวนาราโม’’ติ. อภิรมิตพฺพฏฺเฐน วา อาราโม, ภาวนา อาราโม อสฺสาติ ภาวนาราโมติ เอวมฺเปตฺถ สมาสโยชนา เวทิตพฺพา. ภาเวนฺโต รมตีติ เอเตน ภาวนารามสทฺทานํ กตฺตุสาธนตํ กมฺมธารยสมาสตญฺจ ทสฺเสติ. ‘‘ปชหนฺโต รมตี’’ติ วุตฺตตฺตา ปหานาราโมติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย.

通过摧破对立法，朝向所缘而乐，故为“乐”(ārāmo)，即是“欢喜”(abhirati)之义。又说：“不同格的词也能构成依外释的复合词，如‘胸毛’、‘颈黑’。”又说：“于修习有乐，故为‘修习乐’(bhāvanārāmo)。”或者，“乐”(ārāmo)是因其为应喜乐者；“修习是他的乐”，故为“修习乐”。应如是了知此处复合词的构成。“修习而乐”，此句显示“修习乐”一词为作者构词，且为持业复合词。已说“舍断而乐”，故“舍断乐”(pahānārāmo)一词，其理亦同。

กามํ ‘‘เนสชฺชิกงฺคํ ภาวนารามอริยวํสํ ภชตี’’ติ วุตฺตํ ภาวนานุโยคสฺส อนุจฺฉวิกตฺตา, เนสชฺชิกงฺควเสน ปน เนสชฺชิกสฺส ภิกฺขุโน เอกจฺจาหิ อาปตฺตีหิ อนาปตฺติภาโวติ ตมฺปิ สงฺคณฺหนฺโต ‘‘เตรสนฺนํ ธุตงฺคาน’’นฺติ วตฺวา วินยํ ปตฺวา ครุเก ฐาตพฺพนฺติ อิจฺฉิตตฺตา สลฺเลขสฺส อปริจฺจชนวเสน ปฏิปตฺติ นาม วินเย ฐิตสฺเสวาติ อาห ‘‘เตรสนฺนํ…เป… กถิตํ โหตี’’ติ. กามํ สุตฺตาภิธมฺมปิฏเกสุปิ ตตฺถ ตตฺถ สีลกถา อาหฏาเยว, เยหิ ปน คุเณหิ สีลสฺส โวทานํ โหติ, เตสุ กถิเตสุ ยถา สีลกถาพาหุลฺลํ วินยปิฏกํ กถิตํ โหติ, เอวํ ภาวนากถาพาหุลฺลํ สุตฺตปิฏกํ อภิธมฺมปิฏกญฺจ จตุตฺเถน อริยวํเสน กถิเตน กถิตเมว โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ภาวนาราเมน อวเสสํ ปิฏกทฺวยํ กถิต’’นฺติ. ‘‘โส เนกฺขมฺมํ ภาเวนฺโต [Pg.274] รมตี’’ติ เนกฺขมฺมปทํ อาทึ กตฺวา ตตฺถ เทสนาย ปวตฺตตฺตา สพฺเพสมฺปิ วา สมถวิปสฺสนามคฺคธมฺมานํ ยถาสกํ ปฏิปกฺขโต นิกฺขมเนน เนกฺขมฺมสญฺญิตานํ ตตฺถ อาคตตฺตา โส ปาโฐ เนกฺขมฺมปาฬีติ วุจฺจตีติ อาห ‘‘เนกฺขมปาฬิยา กเถตพฺโพ’’ติ. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘สพฺเพปิ กุสลา ธมา, เนกฺขมฺมนฺติ ปวุจฺจเร’’ติ. ทสุตฺตรสุตฺตนฺตปริยาเยนาติ ทสุตฺตรสุตฺตนฺตธมฺเมน (ที. นิ. ๓.๓๕๐ อาทโย) ทสุตฺตรสุตฺตนฺเต อาคตนเยนาติ วา อตฺโถ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย.

诚然，经中说“奉行常坐不卧支，乐于修习的圣种”，是因其适合于修习。但由于常坐不卧的比丘，在某些罪上可为无罪，为总摄此义，故说“十三头陀支”。又因欲于重大学处上安住，且不舍离削减行，故说“行道”即是安住于律。因此说“由十三……乃至……已说”。诚然，经藏与阿毗达摩藏中也处处说戒，但能令戒清净的诸功德被宣说时，正如律藏中广说戒法，同样地，当第四圣种被宣说时，经藏与阿毗达摩藏中广说的修习法也同样被宣说了。故云：“由乐于修习，其余二藏亦说。”“彼修习出离而乐”，因以此“出离”(nekkhamma)一词为首而展开教导，又因一切止、观、道法，皆由各自出离其对立法而得“出离”之名，故此段经文被称为“出离品”。因此，义注中说：“一切善法，皆称出离。”“以《十上经》之理趣”，意为依《十上经》之法，或依《十上经》中所说之理。其余二词，其理亦同。

โสติ ชาคริยํ อนุยุตฺโต ภิกฺขุ. เนกฺขมฺมนฺติ กาเมหิ นิกฺขนฺตภาวโต เนกฺขมฺมสญฺญิตํ ปฐมชฺฌานูปจารํ, โส ‘‘อภิชฺฌํ โลเก ปหายา’’ติอาทินา (วิภ. ๕๐๘) อาคโต. ปฐมชฺฌานสฺส ปุพฺพภาคภาวนา หิ อิธาธิปฺเปตา, ตสฺมา ‘‘อพฺยาปาท’’นฺติอาทีสุปิ เอวเมว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สอุปายานญฺหิ อฏฺฐนฺนํ สมาปตฺตีนํ อฏฺฐารสนฺนํ มหาวิปสฺสนานํ จตุนฺนํ อริยมคฺคานญฺจ วเสเนตฺถ เทสนา ปวตฺตาติ. ตตฺถ อพฺยาปาทนฺติ เมตฺตา. อาโลกสญฺญนฺติ วิภูตํ กตฺวา มนสิกรเณน อุปฏฺฐิตอาโลกสญฺชานนํ. อวิกฺเขปนฺติ สมาธึ. ธมฺมววตฺถานนฺติ กุสลาทิธมฺมานํ ยาถาวนิจฺฉยํ, ‘‘สปจฺจยนามววตฺถาน’’นฺติปิ วทนฺติ. เอวํ กามจฺฉนฺทาทินีวรณปฺปหาเนน ‘‘อภิชฺฌํ โลเก ปหายา’’ติอาทินา วุตฺตสฺส ปฐมชฺฌานสฺส ปุพฺพภาคปฏิปทาย ภาวนารามตํ ปหานารามตญฺจ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สห อุปาเยน อฏฺฐสมาปตฺตีหิ อฏฺฐารสหิ จ มหาวิปสฺสนาหิ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ญาณ’’นฺติอาทิมาห. นามรูปปริคฺคหณกงฺขาวิตรณานญฺหิ วิพนฺธภูตสฺส โมหสฺส ทูรีกรเณน ญาตปริญฺญาย ฐิตสฺส อนิจฺจสญฺญาทโย สิชฺฌนฺติ. ตถา ฌานสมาปตฺตีสุ อนภิรตินิมิตฺเตน ปาโมชฺเชน ตตฺถ อนภิรติยา วิโนทิตาย ฌานาทีนํ สมธิคโมติ สมาปตฺติวิปสฺสนํ อรติวิโนทนอวิชฺชาปทาลนอุปาโย. อุปฺปฏิปาฏินิทฺเทโส ปน นีวรณสภาวาย อวิชฺชาย เหฏฺฐานีวรเณสุ สงฺคหทสฺสนตฺถนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. กิญฺจาปิ ปฐมชฺฌานูปจาเรเยว ทุกฺขํ, จตุตฺถชฺฌานูปจาเรเยว สุขํ ปหียติ, อติสยปฺปหานํ ปน สนฺธายาห ‘‘จตุตฺถชฺฌานํ สุขทุกฺเข’’ติ.

“彼”，即精勤于觉醒的比丘。“出离”(nekkhamma)，指因出离诸欲而得名的初禅近行定，如（《分别论》Vibhaṅga 508）所说“舍离世间之贪欲”等。此处意指初禅前分修习，故“无瞋”等词亦应如是理解。因为此处的教导是依有方便的八种等至、十八种大观及四种圣道而展开。其中，“无瞋”即是慈；“光明想”即是通过清晰作意而现起的光明之想；“不散乱”即是定；“法辨析”即是对善等诸法的如实抉择，亦称“名法及缘辨析”。如是，通过断除欲贪等诸盖，显示了“舍离世间之贪欲”等文所说的初禅前分行道的修习乐与舍断乐之后，现在为说明其方便，连同八种等至与十八种大观，而说“智”等。因为通过远离作为名色遍知与度疑之障碍的无明，安住于知遍知，无常想等方得成就。同样，于诸禅定等至中，以不喜足相之喜悦，遣除了不喜足，便能证得诸禅。此即等至与观的方便：遣除不乐与破除无明。至于逆次第的解释，当知是为了显示具有盖之自性的无明，含摄了其下的诸盖。虽然在初禅近行定中已舍断苦，在第四禅近行定中才舍断乐，但为了说明超胜的舍断，故说“第四禅舍苦乐”。

อนิจฺจสฺส[Pg.275], อนิจฺจนฺติ จ อนุปสฺสนา อนิจฺจานุปสฺสนา, เตภูมกธมฺมานํ อนิจฺจตํ คเหตฺวา ปวตฺตาย อนุปสฺสนาเยตํ นามํ. นิจฺจสญฺญนฺติ สงฺขตธมฺเมสุ นิจฺจา สสฺสตาติ ปวตฺตํ มิจฺฉาสญฺญํ. สญฺญาสีเสน ทิฏฺฐิจิตฺตานมฺปิ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ. เอส นโย อิโต ปเรสุปิ. นิพฺพิทานุปสฺสนนฺติ สงฺขาเรสุ นิพฺพินฺทนากาเรน ปวตฺตํ อนุปสฺสนํ. นนฺทินฺติ สปฺปีติกตณฺหํ. วิราคานุปสฺสนนฺติ วิรชฺชนากาเรน ปวตฺตํ อนุปสฺสนํ. นิโรธานุปสฺสนนฺติ สงฺขารานํ นิโรธสฺส อนุปสฺสนํ. ‘‘เต สงฺขารา นิรุชฺฌนฺติเยว, อายตึ สมุทยวเสน น อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ เอวํ วา อนุปสฺสนา นิโรธานุปสฺสนา. เตเนวาห ‘‘นิโรธานุปสฺสนาย นิโรเธติ โน สมุเทตี’’ติ. มุจฺจิตุกามตา หิ อยํ พลปฺปตฺตาติ. ปฏินิสฺสชฺชนากาเรน ปวตฺตา อนุปสฺสนา ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนา. ปฏิสงฺขา สนฺติฏฺฐนา หิ อยํ. อาทานนฺติ นิจฺจาทิวเสน คหณํ. สนฺตติสมูหกิจฺจารมฺมณานํ วเสน เอกตฺตคฺคหณํ ฆนสญฺญา. อายูหนํ อภิสงฺขรณํ. อวตฺถาวิเสสาปตฺติ วิปริณาโม. ธุวสญฺญนฺติ ถิรภาวคฺคหณํ.

随观无常者为“无常”，即是无常随观。此名乃因随观时，执取三地诸法之无常性而得。常想，即于有为法中，生起“常、恒”的错谬想。当知以想为首，亦含摄见相应心。此理于下亦然。厌离随观，即于诸行中，以厌离的方式而生起的随观。喜(nandi)，即伴随喜悦的渴爱。离贪随观，即以离贪的方式而生起的随观。灭随观，即随观诸行之灭。或作：“彼诸行唯有坏灭，未来不因集而生起”，如是随观，即是灭随观。是故说：“以灭随观而灭，不复集起。”此即欲解脱之心已得强力。舍遣随观，即以舍遣的方式而生起的随观。此即审察安住。执取(ādāna)，即以常等方式的执取。坚固想(ghanasaññā)，即就相续、积聚、作用、所缘而执为一体。积集(āyūhana)，即是造作。变异(vipariṇāma)，即是陷入另一状态。恒常想(dhuvasaññā)，即是执取其坚固性。

นิมิตฺตนฺติ สมูหฆนวเสน, สกิจฺจปริจฺเฉทตาย จ สงฺขารานํ สวิคฺคหตํ. ปณิธินฺติ ราคาทิปณิธึ. สา ปนตฺถโต ตณฺหาวเสน สงฺขาเรสุ นินฺนตา. อภินิเวสนฺติ อตฺตานุทิฏฺฐิ. อนิจฺจทุกฺขาทิวเสน สพฺพธมฺมตีรณํ อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนา. สาราทานาภินิเวสนฺติ อสาเร สารนฺติ คหณวิปลฺลาสํ. ‘‘อิสฺสรกุตฺตาทิวเสน โลโก สมุปฺปนฺโน’’ติ อภินิเวโส สมฺโมหาภินิเวโส. เกจิ ปน ‘‘อโหสึ นุ โข อหมตีตมทฺธานนฺติอาทินา (ม. นิ. ๑.๑๘; สํ. นิ. ๒.๒๐) ปวตฺตสํสยาปตฺติ สมฺโมหาภินิเวโส’’ติ วทนฺติ. สงฺขาเรสุ ตาณเลณภาวคฺคหณํ อาลยาภินิเวโส. ‘‘อาลยรตา อาลยสมฺมุทิตา’’ติ (ที. นิ. ๒.๖๔, ๖๗; ม. นิ. ๑.๒๘๑; ๒.๓๓๗; สํ. นิ. ๑.๑๗๒; มหาว. ๗, ๘) จ วจนโต อาลโย ตณฺหา, สาเยว จกฺขาทีสุ รูปาทีสุ จ อภินิเวสวเสน ปวตฺติยา อาลยาภินิเวโสติ เกจิ. เอวํ ฐิตา เต สงฺขารา ปฏินิสฺสชฺชียนฺตีติ ปวตฺตํ ญาณํ ปฏิสงฺขานุปสฺสนา. วฏฺฏโต วิคตตฺตา วิวฏฺฏํ นิพฺพานํ, ตตฺถ อารมฺมณสงฺขาเตน อนุปสฺสเนน ปวตฺติยา วิวฏฺฏานุปสฺสนา โคตฺรภุ. สํโยคาภินิเวสนฺติ สํยุชฺชนวเสน สงฺขาเรสุ นิเวสนํ. ทิฏฺเฐกฏฺเฐติ ทิฏฺฐิยา สหชาเตกฏฺเฐ ปหาเนกฏฺเฐ จ. โอฬาริเกติ อุปริมคฺควชฺเฌ กิเลเส [Pg.276] อเปกฺขิตฺวา วุตฺตํ, อญฺญถา ทสฺสนปฺปหาตพฺพาปิ ทุติยมคฺควชฺเฌหิปิ โอฬาริกาติ. อณุสหคเตติ อณุภูเต. อิทํ เหฏฺฐิมมคฺควชฺเฌ อเปกฺขิตฺวา วุตฺตํ. สพฺพกิเลเสติ อวสิฏฺฐสพฺพกิเลเส. น หิ ปฐมาทิมคฺเคหิปิ ปหีนา กิเลสา ปุน ปหียนฺตีติ.

相(nimitta)，即诸行以积聚、坚实的方式，以及以其作用的限定性，而具有具体性(saviggahata)。愿求(paṇidhi)，即贪等愿求。然而，就其义而言，它是诸行中由渴爱(taṇhā)所生的倾向。执著(abhinivesa)，即我见(attānudiṭṭhi)。增上慧法观(adhipaññādhammavipassanā)，即以无常、苦等方式遍察一切法。取实有执(sārādānābhinivesa)，即于非实有中执取实有之颠倒执取。“世界由自在天(Issara)等所造”，此执著即是痴迷执著(sammohābhinivesa)。然而，有些人说：“我于过去世是否存在”等所生起的疑(saṃsaya)，即是痴迷执著。于诸行中执取庇护所(tāṇa-leṇa)之状态，即是依止执著(ālayābhinivesa)。又因经中说“乐着依止，欣悦依止”，故有些人说：依止(ālaya)即是渴爱，此渴爱于眼等根及色等境中以执著的方式生起，故称依止执著。如此安住，“彼诸行被舍弃”，由此生起的智即是审察随观(paṭisaṅkhānupassanā)。远离轮回(vaṭṭa)故为离转(vivaṭṭa)，即涅槃。于彼处以所缘为行相的随观而生起，此离转随观(vivaṭṭānupassanā)即是种姓(gotrabhu)智。结缚执著(saṃyogābhinivesa)，即以结缚的方式住着于诸行。见一处(diṭṭhekaṭṭha)，即与见俱生的一处，以及断除的一处。粗(oḷārika)，是相对于上道所断的烦恼而言。否则，见所断的烦恼，以及第二道所断的烦恼，也都是粗的。伴随微细者(aṇusahagata)，即微细的。这是相对于下道所断的烦恼而言。一切烦恼(sabbakilesa)，即剩余的一切烦恼。因为初道等所断的烦恼不会再次被断除。

เอวนฺติ ปฏิสมฺภิทามคฺเค (ปฏิ. ม. ๑.๔๑, ๙๕) เนกฺขมฺมปาฬิยา โยชนํ นิคเมตฺวา ทีฆนิกาเยติอาทินา ทสุตฺตรปริยาเยน (ที. นิ. ๓.๓๕๐ อาทโย) โยชนํ ทสฺเสติ. เอกํ ธมฺมํ ภาเวนฺโต รมติ, เอกํ ธมฺมํ ปชหนฺโต รมตีติ จ นยิทํ ทสุตฺตรสุตฺเต (ที. นิ. ๓.๓๕๐ อาทโย) อาคตนิยาเมน วุตฺตํ, ตตฺถ ปน ‘‘เอโก ธมฺโม ภาเวตพฺโพ, เอโก ธมฺโม ปหาตพฺโพ’’ติ เทสนา อาคตา. เอวํ สนฺเตปิ ยสฺมา อตฺถโต เภโท นตฺถิ, ตสฺมา ปฏิสมฺภิทามคฺเค (ปฏิ. ม. ๑.๔๑, ๙๕) เนกฺขมฺมปาฬิยํ อาคตนีหาเรเนว ‘‘เอกํ ธมฺมํ ภาเวนฺโต รมติ, เอกํ ธมฺมํ ปชหนฺโต รมตี’’ติ วุตฺตํ. เอส นโย เสสวาเรสุปิ.

如是，在《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中，总结了出离圣典文句(nekkhammapāḷi)的贯通之后，以《长部》(Dīgha Nikāya)等中的十上经法门(dasuttarapariyāya)来展示其贯通。“修习一法而欢喜，舍弃一法而欢喜”，这并非依《十上经》(Dasuttara Sutta)所说的方式而说，彼经中的教导是“一法应修习，一法应断除”。即便如此，由于义理上没有差别，所以在《无碍解道》的出离圣典文句中，仍然依照所引的方式说“修习一法而欢喜，舍弃一法而欢喜”。此理亦适用于其余诸节。

เอวนฺติอาทินา ทสุตฺตรปริยาเยน (ที. นิ. ๓.๓๕๐ อาทโย) โยชนํ นิคเมตฺวา อิทานิ สติปฏฺฐานสุตฺตนฺตปริยาเยน (ม. นิ. ๑.๑๐๕ อาทโย) โยชนํ ทสฺเสตุํ ‘‘มชฺฌิมนิกาเย’’ติอาทิ อารทฺธํ. กามญฺเจตฺถ กายานุปสฺสนาวเสเนว สํขิปิตฺวา โยชนา กตา, เอกวีสติยา ปน ฐานานํ วเสนปิ โยชนา กาตพฺพา. อิทานิ อภิธมฺมนิทฺเทสปริยาเยน ทสฺเสตุํ ‘‘อภิธมฺเม นิทฺเทสปริยาเยนา’’ติอาทิ อารทฺธํ. อนิจฺจโตติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนาสุ (วิสุทฺธิ. ๒.๖๙๘; วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๒.๖๙๘) วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ.

如是，在以十上经法门(dasuttarapariyāya)总结了贯通之后，现在为了以念处经法门(satipaṭṭhānasuttantapariyāya)来展示贯通，而开始“于《中部》(Majjhimanikāya)”等语。此处，诚然已依身随观(kāyānupassanā)作了简略的贯通，但也应依二十一处而作贯通。现在为了以阿毗达摩的解释法门(abhidhammaniddesapariyāya)来展示，而开始“于阿毗达摩的解释法门中”等语。关于“无常”等词语所应说的，应当按照《清净道论》及其释义(Visuddhimaggasaṃvaṇṇanā)中所说的方法去理解。

อุกฺกณฺฐิตนฺติ อธิกุสเลสุ ธมฺเมสุ ปนฺตเสนาสเนสุ จ อุกฺกณฺฐาทิญฺจ, อนนุโยโคติ อตฺโถ. อริยวํสปูรโก ธีโร สีลวา ภิกฺขุ อริยวํสปริปูรณสฺส เภทํ อนิจฺฉนฺโต สมาหิโต วิปสฺสโก จ ปจฺจยฆาเตน อรติยา รติยา จ สหิตา อภิภวิตา โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อรติรติสโห, ภิกฺขเว, ธีโร’’ติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

不乐(Ukkaṇṭhita)，是指于增上善法及边远卧坐处等心生不乐，其义为“不精勤”(ananuyoga)。圆满圣种、有智慧、具戒的比丘，不欲圣种的圆满被破坏，具足定与观(vipassanā)，能克服因资具匮乏而生的不乐，以及乐。如是所说：“诸比丘，智者能忍受不乐与乐。”其余的则易于了知。

อริยวํสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

圣种经释义终。

๙. ธมฺมปทสุตฺตวณฺณนา

9. 法句经释义

๒๙. นวเม [Pg.277] ฌานาทิเภโท ธมฺโม ปชฺชติ เอเตนาติ ธมฺมปทํ, อนภิชฺฌาว ธมฺมปทํ อนภิชฺฌาธมฺมปทํ, อนภิชฺฌาปธาโน วา ธมฺมโกฏฺฐาโส อนภิชฺฌาธมฺมปทํ. เอวํ เสเสสุปิ. อตฺถโต ปน อนภิชฺฌาธมฺมปทํ นาม อโลโภ วา อโลภสีเสน อธิคตชฺฌานวิปสฺสนามคฺคผลนิพฺพานานิ วา. อพฺยาปาโท ธมฺมปทํ นาม เมตฺตา วา เมตฺตาสีเสน อธิคตชฺฌานาทีนิ วา. สมฺมาสติธมฺมปทํ นาม สูปฏฺฐิตสฺสติ วา สติสีเสน อธิคตชฺฌานาทีนิ วา. สมฺมาสมาธิธมฺมปทํ นาม อฏฺฐสมาปตฺติ วา อฏฺฐสมาปตฺติสีเสน อธิคตชฺฌานวิปสฺสนามคฺคผลนิพฺพานานิ วา. ทสอสุภวเสน วา อธิคตชฺฌานาทีนิ อนภิชฺชา ธมฺมปทํ. จตุพฺรหฺมวิหารวเสน อธิคตานิ อพฺยาปาโท ธมฺมปทํ. ทสานุสฺสติ อาหาเรปฏิกูลสญฺญาวเสน อธิคตานิ สมฺมาสติธมฺมปทํ. ทสกสิณอานาปานวเสน อธิคตานิ สมฺมาสมาธิธมฺมปทํ. อนภิชฺฌาลูติ อนภิชฺฌายนสีโล. อภิปุพฺโพ เฌสทฺโท อภิชฺฌายนฏฺโฐ. เตเนวาห ‘‘นิตฺตณฺโห หุตฺวา’’ติ. ปกติภาวํ อวิชหนฺเตนาติ ปริสุทฺธภาวํ สภาวสงฺขาตอนวชฺชสงฺขาตํ ปกติภาวํ อวิชหนฺเตน. สาวชฺชธมฺมสมุปฺปตฺติยา หิ จิตฺตสฺส อนวชฺชภาโว ชหิโต โหตีติ.

29. 第九。法(dhamma)由此(etena)而行(pajjati)，故称法句(dhammapadaṃ)；此法有禅那(jhāna)等区别。无贪(anabhijjhā)即是法句，即无贪法句；或以无贪为首的法蕴(dhammakoṭṭhāsa)，即无贪法句。其余亦尔。就其义而言，无贪法句即是无贪，或以无贪为首所证得的禅那、观(vipassanā)、道、果与涅槃。无瞋(abyāpāda)法句即是慈，或以慈为首所证得的禅那等。正念法句即是善安住之念，或以念为首所证得的禅那等。正定法句即是八等至，或以八等至为首所证得的禅那、观、道、果与涅槃。以十不净(dasaasubha)所证得的禅那等，是无贪法句。以四梵住(catubrahmavihāra)所证得的，是无瞋法句。以十随念(dasānussati)、食厌想(āhārepaṭikūlasaññā)所证得的，是正念法句。以十遍(dasakasiṇa)、入出息念(ānāpāna)所证得的，是正定法句。无贪者(Anabhijjhālū)，即有不贪求之习性者。“jhe”一词，前置“abhi”，意为贪求。因此说：“已无渴爱”。不舍其本性，即不舍弃其清净性，即其被称为自性、无过的本性。因为当有过之法生起时，心的无过状态即被舍弃。

ธมฺมปทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

法句经释义终。

๑๐. ปริพฺพาชกสุตฺตวณฺณนา

10. 游行者经释义

๓๐. ทสเม อภิญฺญาตาติ เอทิโส จ เอทิโส จาติ อภิลกฺขณวเสน ญาตา. เตนาห ‘‘ญาตา ปากฏา’’ติ. ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติ เอตฺถ ปฏิสลฺลานนฺติ เตหิ เตหิ สทฺธิวิหาริกอนฺเตวาสิกอุปาสกาทิสตฺเตหิ เจว รูปารมฺมณาทิสงฺขาเรหิ จ ปฏินิวตฺติตฺวา อปสกฺกิตฺวา สลฺลีนํ นิลียนํ, เอกีภาโว ปวิเวโกติ วุตฺตํ โหติ. โย ตโต วุฏฺฐิโต, โส ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต นาม โหติ. ภควา ปน ยสฺมา ปฏิสลฺลานา อุตฺตมโต ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐาสิ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติ ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐิโต’’ติ. วตฺถุกาเมสูติ รูปาทีสุ กิเลสกามสฺส วตฺถุภูเตสุ กาเมสุ. พหลราคนฺติ ถิรมูลทุมฺโมจนียตาหิ อชฺโฌสาเนน พหลภูตํ กิเลสกามํ[Pg.278]. สการณาติ เยหิ การเณหิ ปเรสํ วาเท โทสํ ทสฺเสนฺติ, เตหิ การเณหิ สการณา. น หิ ลกฺขณยุตฺเตน เหตุนา วินา ปรวาเทสุ โทสํ ทสฺเสตุํ สกฺกา.

30. 第十，已熟知者(abhiññātā)，即通过“如此这般”的特征而认知。因此说“已知、已显”。从独住中出定者(Paṭisallānā vuṭṭhito)，此处的独住(paṭisallāna)是指远离那些共住者、弟子、优婆塞(upāsaka)等众生，以及色所缘等诸行，退避、潜藏、独处，此即所谓独一、远离。从那状态出来，就叫做“从独住中出定”。而世尊(Bhagavā)是从最上的果定(phalasamāpatti)中出定，因此说“从独住中出定即是从果定中出定”。于诸欲事(Vatthukāmesu)，指作为烦恼欲基础的色等欲事。深厚贪欲(Bahalarāga)，指因根基稳固、难以摆脱、执着而变得深厚的烦恼欲。有理由者(Sakāraṇā)，指那些通过理由来显示他人论述中的过失者。实际上，没有符合特征的理由，就无法显示他人论述中的过失。

เอวมาทีติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน ‘‘นตฺถิ เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย สตฺตานํ สํกิเลสายา’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๖๘) เอวมาทึ สงฺคณฺหาติ, ตสฺมา เอวมาทิวาทิโน เอวํ เหตุปฺปฏิกฺเขปวาทิโนติ อตฺโถ. เอตฺถ จ นตฺถิกทิฏฺฐิ วิปากํ ปฏิพาหติ, อกิริยทิฏฺฐิ กมฺมํ ปฏิพาหติ, อเหตุกทิฏฺฐิ อุภยํ ปฏิพาหติ. ตตฺถ กมฺมํ ปฏิพาหนฺเตน วิปาโก ปฏิพาหิโต โหติ, วิปากํ ปฏิพาหนฺเตนปิ กมฺมํ ปฏิพาหิตํ. อิติ สพฺเพเปเต อตฺถโต อุภยปฏิพาหกา อเหตุวาทา เจว อกิริยวาทา จ นตฺถิกวาทา จ โหนฺติ.

“如是等说”——此处的“等”字包含“众生染污，无因无缘”（《长部》1.168）等说法，因此，持如是等说者，即是“否定原因论者”。于此，“无有见”否定果报，“无作见”否定业，“无因见”则两者皆否定。于此，否定业者，即否定了果报；否定果报者，亦否定了业。是故，所有这些，从意义上说，都是否定此二者，即是无因论、无作论与无有论。

โอกฺกนฺตนิยมาติ โอคาฬฺหมิจฺฉตฺตนิยมา. สชฺฌายตีติ ตํ ทิฏฺฐิทีปกํ คนฺถํ อุคฺคเหตฺวา ปฐติ. วีมํสตีติ ตสฺส อตฺถํ วิจาเรติ. ตสฺสาติอาทิ วีมํสนาการทสฺสนํ. ตสฺมึ อารมฺมเณติ ยถาปริกปฺปิตเหตุปจฺจยาภาวาทิเก นตฺถิ เหตูติอาทินยปฺปวตฺตาย ลทฺธิยา อารมฺมเณ. มิจฺฉาสติ สนฺติฏฺฐตีติ ‘‘นตฺถิ เหตู’’ติอาทิวเสน อนุสฺสวูปลทฺเธ อตฺเถ ตทาการปริวิตกฺกเนหิ สวิคฺคเห วิย สรูปโต จิตฺตสฺส ปจฺจุปฏฺฐิเต จิรกาลปริจเยน เอวเมตนฺติ นิชฺฌานกฺขมภาวูปคมเนน นิชฺฌานกฺขนฺติยา ตถาคหิเต ปุนปฺปุนํ ตเถว อาเสวนฺตสฺส พหุลีกโรนฺตสฺส มิจฺฉาวิตกฺเกน สมานียมานา มิจฺฉาวายาโมปตฺถมฺภิตา อตํสภาวํ ตํสภาวนฺติ คณฺหนฺตี มิจฺฉาสตีติ ลทฺธนามา ตํลทฺธิสหคตา ตณฺหา สนฺติฏฺฐติ. จิตฺตํ เอกคฺคํ โหตีติ ยถาวุตฺตวิตกฺกาทิปจฺจยลาเภน ตสฺมึ อารมฺมเณ อวฏฺฐิตตาย อเนกคฺคตํ ปหาย จิตฺตํ เอกคฺคํ อปฺปิตํ วิย โหติ มิจฺฉาสมาธินา. โสปิ หิ ปจฺจยวิเสเสน ลทฺธภาวนาพโล กทาจิ สมาธานปฏิรูปกิจฺจกโร โหติเยว ปหรณวิชฺฌนาทีสุ วิยาติ ทฏฺฐพฺพํ.

“入邪性决定”，即沉入邪性决定。“诵习”，即受持阐明彼见的典籍而读诵。“思惟”，即探究其义。“于彼”等句，是显示思惟的方式。“于彼所缘中”，即于“无因”等依想象而转起的见解的所缘中。“邪念安住”者：在“无因”等随闻所得之义的所缘中，通过那样的思惟，当其义犹如具体地呈现于心时，经由长时熟习，达到堪于审察的状态，经审察而认可，如此执取后，于彼一再习行、多作，为邪思所引，为邪精进所助，而执非实为实，此即名为“邪念”；与此见解相应的渴爱即得以安住。“心一境性”者：由获得如前所述的思惟等缘，于彼所缘中安住，舍离非一境性，心成一境，犹如以邪定而入定。当知彼邪定亦由殊胜之缘而得修习之力，有时亦能成办类似正定的作用，犹如击刺等。

ชวนานิ ชวนฺตีติ อเนกกฺขตฺตุํ เตนากาเรน ปุพฺพภาคิเยสุ ชวนวาเรสุ ปวตฺเตสุ สพฺพปจฺฉิเม ชวนวาเร สตฺต ชวนานิ ชวนฺติ. ปฐมชวเน สเตกิจฺโฉ โหติ, ตถา ทุติยาทีสูติ ธมฺมสภาวทสฺสนเมตํ, น ปน ตสฺมึ ขเณ เตสํ สเตกิจฺฉภาวาปาทนํ เกนจิ [Pg.279] สกฺกา กาตุํ. ตตฺถาติ เตสุ ตีสุ มิจฺฉาทสฺสเนสุ. โกจิ เอกํ ทสฺสนํ โอกฺกมตีติ ยสฺส เอกสฺมึเยว อภินิเวโส อาเสวนา ปวตฺตา, โส เอกํเยว ทสฺสนํ โอกฺกมติ. ยสฺส ทฺวีสุ ตีสุปิ วา อภินิเวโส อาเสวนา ปวตฺตา, โส ทฺเว ตีณิ โอกฺกมติ. เอเตน ยา ปุพฺเพ อุภยปฏิพาหิกตามุเขน ปวตฺตา อตฺถสิทฺธา สพฺพทิฏฺฐิกา, สา ปุพฺพภาคิยา, มิจฺฉานิยาโมกฺกนฺติยา ปน ยถาสกํ ปจฺจยสมุทาคมทิฏฺฐิโต ภินฺนารมฺมณานํ วิย วิเสสาธิคมานํ เอกชฺฌํ อนุปฺปตฺติยา อภิกิณฺณา เอวาติ ทสฺเสติ. เอกสฺมึ โอกฺกนฺเตปิ ทฺวีสุ ตีสุ โอกฺกนฺเตสุปิ นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิโกว โหตีติ อิมินา ติสฺสนฺนมฺปิ ทิฏฺฐีนํ สมานผลตํ สมานพลญฺจ ทสฺเสติ. ตสฺมา ติสฺโสปิ เจตนา เอกสฺส อุปฺปนฺนา อญฺญมญฺญํ อนุพลปฺปทายิกา โหนฺติ.

“速行奔行”：即以彼方式于前分速行心路中转起多次后，于最终速行心路中，七个速行奔行。于第一速行时，是可补救的；于第二等亦然。此是法性之显现，但无人能于彼刹那，使其成为可补救的。“于彼”，即于彼三邪见中。“有人入于一见”：若人于一见有执取、习行，彼即入于一见。若人于二或三见有执取、习行，彼即入于二或三见。以此显示：先前以否定两者的方式而转起、义理上已成立的一切见，属于前分阶段；而对于已入邪性决定者，则如同具有不同所缘的各种殊胜证得，因不能同时生起，诸见也是分散的。入于一见、或入于二见、三见者，皆是邪性决定之见者。以此显示三见之果报相同、力量亦同。是故，此三思即使于一人心中生起，亦能相互提供支持之力。

กึ ปเนส เอตสฺมิญฺเญว อตฺตภาเว นิยโต, อุทาหุ อญฺญสฺมิมฺปีติ? เอตสฺมิญฺเญว นิยโต. อกุสลญฺหิ นาเมตํ อพลํ, น กุสลํ วิย มหาพลํ. อญฺญถา สมฺมตฺตนิยาโม วิย อจฺจนฺติโก สิยา, อาเสวนวเสน ปน ภวนฺตเรปิ ตํ ตํ ทิฏฺฐึ โรเจติเยว. เตเนวาห ‘‘วฏฺฏขาณุโก นาเมส สตฺโต’’ติ. ตสฺมา ‘‘สกึ นิมุคฺโค นิมุคฺโค เอว พาโล’’ติ วิย วฏฺฏขาณุโชตนา, ยาทิเสหิ ปน ปจฺจเยหิ อยํ ตํ ทสฺสนํ โอกฺกนฺโต ปุน กทาจิ มิจฺฉตฺตนิยาโม ตปฺปฏิกฺเขปปจฺจเย ปฏิจฺจ ตโต สีสุกฺเขปนมสฺส น โหตีติ น วตฺตพฺพํ. เตน วุตฺตํ ‘‘เยภุยฺเยนา’’ติ. เอทิสาติ ‘‘พุทฺธานมฺปิ อเตกิจฺฉา’’ติอาทินา วุตฺตสทิสา.

然则，此人仅于此生中决定，抑或于他生中亦然？仅于此生中决定。因为此不善法实乃无力，不如善法有大力。否则，就会像正性决定那样是究竟的。然因习行之力，于他生中亦会喜好彼见。因此说：“此有情实为轮回之桩(vaṭṭakhāṇuko)。”是故，不应如“愚者一沉即永沉”这般，就轮回之桩的阐明而言，说此人因某些缘而入彼见，其后纵然缘遇能反驳彼邪性决定的因缘，亦不能从中抬头。因此说：“通常”。“如此”者，即如“诸佛亦不能治”等所说。

อตฺตโน นินฺทาภเยนาติ ‘‘สมฺมา ทิฏฺฐิญฺจ นาม เต ครหนฺตี’’ติอาทินา อตฺตโน อุปริ ปเรหิ วตฺตพฺพนินฺทาภเยน. ฆฏฺฏนภเยนาติ ตถา ปเรสํ อปสาทนภเยน. สหธมฺเมน ปเรน อตฺตโน อุปริ กาตพฺพนิคฺคโห อุปารมฺโภ, ตโต ปริตฺตาโส อุปารมฺภภยํ. ตํ ปน อตฺถโต อุปวาทภยํ โหตีติ อาห ‘‘อุปวาทภเยนา’’ติ. ปฏิปฺปสฺสทฺธิวเสน อภิชฺฌา วินยติ เอเตนาติ อภิชฺฌาวินโย, อรหตฺตผลํ. เตนาห ‘‘อภิชฺฌาวินโย วุจฺจติ อรหตฺต’’นฺติ.

“因畏惧自己受责难”，即如‘他们会指责你的正见’等语，指害怕他人对自己说责难的话。“因畏惧冲突”，即害怕被他人轻蔑之故。因依法对方会对自身进行制裁和呵责，由此产生的恐惧被称为“呵责之惧”。这实际上就是害怕被非难，所以说“因畏惧非难”。以止息的方式去除贪婪，称为“去除贪婪”，即阿罗汉果。因此说‘“去除贪婪”被称为阿罗汉果’。

ปริพฺพาชกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《游行者经》释义终。

อุรุเวลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《优楼频螺品》释义终。

๔. จกฺกวคฺโค

4. 轮品

๑. จกฺกสุตฺตวณฺณนา

1. 轮经释义

๓๑. จตุตฺถสฺส [Pg.280] ปฐเม จตฺตาริ จกฺกานีติ เอตฺถ จกฺกํ นาม ทารุจกฺกํ, รตนจกฺกํ, ธมฺมจกฺกํ, อิริยาปถจกฺกํ, สมฺปตฺติจกฺกนฺติ ปญฺจวิธํ. ตตฺถ ‘‘ยํ ปนิทํ, สมฺม, รถการจกฺกํ ฉหิ มาเสหิ นิฏฺฐิตํ ฉารตฺตูเนหี’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๕) อิทํ ทารุจกฺกํ. ‘‘ปิตรา ปวตฺติตํ จกฺกํ อนุวตฺเตตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๑๕) อิทํ รตนจกฺกํ. ‘‘มยา ปวตฺติตํ จกฺก’’นฺติ (สุ. นิ. ๕๖๒; พุ. วํ. ๒๗.๑๗; ชา. ๑.๑.๑๐๔; ๑.๕.๑๐๐, ๑๐๓) อิทํ ธมฺมจกฺกํ. ‘‘จตุจกฺกํ นวทฺวาร’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๙, ๑๐๙) อิทํ อิริยาปถจกฺกํ. ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, จกฺกานิ เยหิ สมนฺนาคตานํ เทวมนุสฺสานํ จตุจกฺกํ ปวตฺตตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๑) อิทํ สมฺปตฺติจกฺกํ. อิธาปิ เอตเทว อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘จตฺตาริ สมฺปตฺติจกฺกานิ วตฺตนฺตี’’ติ. อนุจฺฉวิเก เทเสติ ปุญฺญกิริยาย สมฺมาปฏิปตฺติยา อนุรูปเทเส. เสวนํ กาเลน กาลํ อุปสงฺกมนํ. ภชนํ ภตฺติวเสน ปยิรุปาสนํ. อตฺตโน สมฺมา ฐปนนฺติ อตฺตโน จิตฺตสนฺตานสฺส โยนิโส ฐปนํ. สทฺธาทีสุ นิเวสนนฺติ อาห ‘‘สเจ’’ติอาทิ. อิทเมว เจตฺถ ปมาณนฺติ อิทเมว ปุพฺเพกตปุญฺญตาสงฺขาตํ สมฺปตฺติจกฺกํ เอว เอเตสุ สมฺปตฺติจกฺเกสุ ปมาณภูตํ อิตเรสํ การณภาวโต. เตนาห ‘‘เยน หี’’ติอาทิ. โส เอว จ กตปุญฺโญ ปุคฺคโล อตฺตานํ สมฺมา ฐเปติ อกตปุญฺญสฺส ตทภาวโต.

31. 第四经之初言“四轮”，此处的“轮”有五种：木轮、宝轮、法轮、行仪轮、成就轮。其中，“贤友，这由车匠制造，用六个月完成，带有六个辐条的车轮”（《增支部》3.15）是木轮。“追随父亲所转之轮而转”（《相应部》1.215）是宝轮。“我所转之轮”（《经集》562；《佛种姓经》27.17；《本生》1.1.104；1.5.100, 103）是法轮。“四轮九门”（《相应部》1.29, 109）是行仪轮。“诸比丘，天人拥有此四轮，令四轮转起”（《增支部》4.31）是成就轮。此处亦意指此轮，故说“四成就轮转起”。“于适宜之地”，即于适合造作福德、正行实践的国土。“亲近”，即时常前往拜访。“侍奉”，即以食物等方式承事。“自我善巧安立”，即如理安立自心相续。“安住于信等之中”，如经中所说“若”等。此处唯此为标准，即此名为“宿作福德”之成就轮，于此诸成就轮中，乃是标准，因其为其余诸轮之因。故说“由是”等。唯有已作福德之人(puggala)能自我善巧安立，未作福德者则无此能力。

จกฺกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《轮经》释义终。

๒. สงฺคหสุตฺตวณฺณนา

2. 摄事经释义

๓๒. ทุติเย ตสฺส ทานเมว ทาตพฺพนฺติ ปพฺพชิตสฺส ปพฺพชิตปริกฺขารํ ปตฺตจีวราทิ, คิหิโน คิหิปริกฺขารํ วตฺถาวุธยานสยนาทิ ทาตพฺพํ. สพฺพนฺติ สพฺพํ อุปการํ. มกฺเขตฺวา นาเสติ มกฺขิภาเว ฐตฺวา. เตเลน วิย มกฺเขตีติ สตโธตเตเลน มกฺเขติ วิย. อตฺถวฑฺฒนกถาติ หิตาวหกถา. กถาคหณญฺเจตฺถ นิทสฺสนมตฺตํ, ปเรสํ หิตาวโห กายปฺปโยโคปิ [Pg.281] อตฺถจริยา. อฏฺฐกถายํ ปน วจิปฺปโยควเสเนว อตฺถจริยา วุตฺตา. สมานตฺตตาติ สทิสภาโว, สมานฏฺฐาเน ฐปนํ, ตํ ปนสฺส สมานฏฺฐปนํ อตฺตสทิสตากรณมุเขน เอกสมฺโภคตา. อตฺตโน สุขุปฺปตฺติยํ ตสฺส จ ทุกฺขุปฺปตฺติยํ เตน ทุกฺเขน อตฺตนา เอกสมฺโภคตาติ อาห ‘‘สมานสุขทุกฺขภาโว’’ติ. สา จ สมานสุขทุกฺขตา เอกโต นิสชฺชาทินา ปากฏา โหตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอกาสเน’’ติอาทิมาห.

32. 第二，应行布施：对出家人，布施衣钵等出家资具；对在家人，布施衣服、武器、车辆、床具等在家资具。“一切”指一切助益。“抹煞”是住于抹煞之心而破坏，如以油涂抹，如以百炼油涂抹。“增益之语”是有益之言。此处“言”仅为例示，于他人有益的身体力行亦是利行。然在义注中，仅依语行说为利行。“平等”是相似性，置于平等的位置。此平等安置，是通过使之与自己相似而达到共同受用。当自己快乐时，彼亦快乐；当彼痛苦时，亦与其共同感受，是故说“同甘共苦”。此同甘共苦，通过同坐等而显现，故说“同坐”等。

ตตฺถ ชาติยา หีโน โภเคน อธิโก ทุสฺสงฺคโห โหติ. น หิ สกฺกา เตน สทฺธึ เอกปริโภโค กาตุํ ชาติยา หีนตฺตา. ตสฺส ตถา อกริยมาเน จ โส กุชฺฌติ โภเคน อธิกตฺตา, ตสฺมา โส ทุสฺสงฺคโห. โภเคน หีโน ชาติยา อธิโกปิ ทุสฺสงฺคโห โหติ. โส หิ ‘‘อหํ ชาติมา’’ติ โภคสมฺปนฺเนน สทฺธิ เอกปริโภคํ อิจฺฉติ, ตสฺมึ อกริยมาเน กุชฺฌติ. อุโภหิปิ หีโน สุสงฺคโห โหติ. น หิ โส อิตเรน สทฺธึ เอกปริโภคํ อิจฺฉติ ชาติยา หีนภาวโต, น อกริยมาโน กุชฺฌติ โภเคน หีนภาวโต. อุโภหิ สทิโสปิ สุสงฺคโหเยว. สทิสภาเวเนว อิตเรน สห เอกปริโภคสฺส ปจฺจาสีสาย, อกรเณ จ ตสฺส กุชฺฌนสฺส อภาวโต. ภิกฺขุ ทุสฺสีโล ทุสฺสงฺคโห โหติ. น หิ สกฺกา เตน สทฺธึ เอกปริโภคํ กาตุํ, อกริยมาเน จ กุชฺฌติ. สีลวา ปน สุสงฺคโห โหติ. สีลวา หิ อทียมาเนปิ กิสฺมิญฺจิ อามิเส อกริยมาเนปิ สงฺคเห น กุชฺฌติ, อญฺญํ อตฺตนา สทฺธึ ปริโภคํ อกโรนฺตมฺปิ น ปาปเกน จิตฺเตน ปสฺสติ เปสลภาวโต. ตโต เอว ปริโภโคปิ อเนน สทฺธึ สุกโร โหติ, ตสฺมา คิหิ เจ, อุโภหิ สทิโส. ปพฺพชิโต เจ, สีลวา ปุคฺคโล. เอวํ สมานตฺตตาย สงฺคเหตพฺโพ. เตเนวาห ‘‘โส สเจ คหฏฺฐสฺส ชาติยา ปพฺพชิตสฺส สีเลน สทิโส โหติ, ตสฺสายํ สมานตฺตตา กาตพฺพา’’ติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

此处，出身低微而财富多者，难以相处。因其出身低微，无法与之平等受用；若不如此，彼又因财富多而嗔怒，故难以相处。财富少而出身高贵者，亦难以相处。彼因自恃出身高贵，欲与富人平等受用，若不如愿则嗔怒。二者皆低微者，容易相处。因其出身与财富皆低微，不求与人平等受用；若不得受用，亦不嗔怒。二者皆相似者，亦容易相处。因其地位相当，期望与人平等受用，若不如愿亦不嗔怒。破戒的比丘难以相处，无法与之平等受用，若不如此则嗔怒。持戒者则容易相处。持戒者纵不得任何利养、款待，亦不嗔怒；见他人不与自己共同受用，亦不起恶心，因其品性善良。是故与此等人共同受用亦易。所以，若是在家人，则应与二者（出身、财富）皆相似者相处；若是出家人，则应与持戒的人相处。应如是以平等相待。是故说：“彼若于在家人出身平等，于出家人戒行平等，则应如是平等相待。”其余易知。

สงฺคหสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

摄事经释义终。

๓. สีหสุตฺตวณฺณนา

3. 师子经释义

๓๓. ตติเย [Pg.282] สีโหติ ปริสฺสยสหนโต ปฏิปกฺขหนนโต จ ‘‘สีโห’’ติ ลทฺธนาโม มิคาธิปติ. จตฺตาโรติ สมาเนปิ สีหชาติภาเว วณฺณวิเสสาทิสิทฺเธน วิเสเสน จตฺตาโร สีหา. เต อิทานิ นามโต วณฺณโต อาหารโต ทสฺเสตฺวา อิธาธิปฺเปตสีหํ นานปฺปการโต วิภาเวตุํ ‘‘ติณสีโห’’ติอาทิ อารทฺธํ. ติณภกฺโข สีโห ติณสีโห ปุริมปเท อุตฺตรปทโลเปน ยถา ‘‘สากปตฺถิโว’’ติ (ปาณินิ ๒.๑.๖๐). กาฬวณฺณตาย กาฬสีโห. ตถา ปณฺฑุสีโห. เตนาห ‘‘กาฬคาวิสทิโส, ปณฺฑุปลาสวณฺณคาวิสทิโส’’ติ จ. รตฺตกมฺพลสฺส วิย เกสโร เกสรกโลโม เอตสฺส อตฺถีติ เกสรี. ลาขาปริกมฺมกเตหิ วิย ปาทปริยนฺเตหีติ จ โยชนา.

33. 第三，狮子因能忍受危难、摧伏敌对者而得名“狮子”，是兽中之王。虽同为狮子，然因毛色等差别而有四种。今将从名称、毛色、食物等方面展示，为从各方面辨别此处所指的狮子，故始说“草食狮”等。食草之狮为草食狮，此乃复合词前分省略后分之例，如“菜叶王”。因色黑而为黑狮。同理有黄狮。故说“如黑牛色”及“如黄叶色牛”。有鬃毛如红毯者为“有鬃狮”。亦可连结为“足端如涂赤胶”。

กมฺมานุภาวสิทฺธอธิปจฺจมเหสกฺขตาหิ สพฺพมิคคณสฺส ราชา. สุวณฺณคุหโต วาติอาทิ ‘‘สีหสฺส วิหาโร กิริยา เอวํ โหตี’’ติ กตฺวา วุตฺตํ.

以业力成就的统治威势，成为一切兽群之王。“从金窟”等，是说明“狮子的住处和行为是这样的”。

สมํ ปติฏฺฐาเปตฺวาติ สพฺพภาเคหิ สมเมว ภูมิยํ ปติฏฺฐาเปตฺวา. อากฑฺฒิตฺวาติ ปุรโต อากฑฺฒิตฺวา. อภิหริตฺวาติ อภิมุขํ หริตฺวา. สงฺฆาตนฺติ วินาสํ. วีสติยฏฺฐิกํ ฐานํ อุสภํ.

“平等安立”是全身各部分都平等地安放在地面上。“拉来”是向前拉拽。“拿来”是迎面拿来。“毁坏”即毁灭。“二十骨节处”指公牛。

สมสีโหติ สมชาติโก สมปฺปภาโว จ สีโห. สมาโนสฺมีติ เทสนามตฺตํ, สมปฺปภาวตาย เอว น ภายติ. สกฺกายทิฏฺฐิพลวตายาติ ‘‘เก อญฺเญ อมฺเหหิ อุตฺตริตรา, อถ โข มยเมว มหาพลา’’ติ เอวํ พลาติมานนิมิตฺตาย อหํการเหตุภูตาย สกฺกายทิฏฺฐิยา พลวภาเวน. สกฺกายทิฏฺฐิยา ปหีนตฺตาติ นิรหํการตฺตา อตฺตสิเนหสฺส สุฏฺฐุ สมุคฺฆาตตฺตา น ภายติ.

“同狮”是种类相同、威力亦相同的狮子。“我是同等”仅是说法，实因威力相同而不害怕。“有身见力强”是因“谁能胜过我们？我们才是最强大的！”，如此由力强之骄慢为相、我慢为因的有身见强大之故。“有身见已断”是因无我慢，已彻底根除自我贪爱，故不害怕。

ตถา ตถาติ สีหสทิสตาทินา เตน เตน ปกาเรน อตฺตานํ กเถสีติ วตฺวา ตมตฺถํ วิวริตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘สีโหติ โข’’ติอาทิ วุตฺตํ.

“如是如是”是说，以与狮子相似等种种方式来称说自己。为阐明其义，故说“所谓狮子”等。

กตมหาภินีหารสฺส โลกนาถสฺส โพธิยา นิยตภาวปฺปตฺติยา เอกนฺตภาวี พุทฺธภาโวติ กตฺวา ‘‘ตีสุ ปาสาเทสุ นิวาสกาโล[Pg.283], มคธรญฺโญ ปฏิญฺญาทานกาโล, ปายาสสฺส ปริภุตฺตกาโล’’ติอาทินา อภิสมฺโพธิโต ปุริมาวตฺถาปิ สีหสทิสา กตฺวา ทสฺสิตา. ภาวินิ ภูตูปจาโรปิ หิ โลกโวหาโร. วิชฺชาภาวสามญฺญโต ทฺวิวิชฺชํ อิตรวิชฺชมฺปิ เอกชฺฌํ คเหตฺวา ปฏิจฺจสมุปฺปาทสมฺมสนโต ตํ ปุเรตรสิทฺธํ วิย กตฺวา อาห ‘‘ติสฺโส วิชฺชา โสเธตฺวา’’ติ. อนุโลมปฏิโลมโต ปวตฺตญาณสฺส วเสน ‘‘ยมกญาณมนฺถเนนา’’ติ วุตฺตํ.

世尊已发大誓愿，必证菩提，佛位决定，故将“居住三时殿时、应允摩揭陀王时、食用乳糜时”等正觉之前的状态，亦示为与狮子相似。于未来事作过去说，亦是世间用法。由明性之共通，将二明、其余明及缘起观总合，如早已成就，故说“已清净三明”。由顺逆进行之智，故说“以双智搅拌”。

ตตฺถ วิหรนฺตสฺสาติ อชปาลนิคฺโรธมูเล วิหรนฺตสฺส. เอกาทสเม ทิวเสติ สตฺตสตฺตาหโต ปรํ เอกาทสเม ทิวเส. อจลปลฺลงฺเกติ อิสิปตเน ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนตฺถํ นิสินฺนปลฺลงฺเก. ตมฺปิ หิ เกนจิ อปฺปฏิวตฺติยํ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนตฺถํ นิสชฺชาติ กตฺวา วชิราสนํ วิย อจลปลฺลงฺกํ วุจฺจติ. อิมสฺมิญฺจ ปน ปเทติ ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, อนฺตา’’ติอาทินยปฺปวตฺเต จ อิมสฺมึ สทฺธมฺมโกฏฺฐาเส. ธมฺมโฆโส…เป… ทสสหสฺสิโลกธาตุํ ปฏิจฺฉาเทสิ ‘‘สพฺพตฺถ ฐิตา สุณนฺตู’’ติ อธิฏฺฐาเนน. โสฬสหากาเรหีติ ทุกฺขปริญฺญา, สมุทยปฺปหานํ, นิโรธสจฺฉิกิริยา, มคฺคภาวนาติ เอเกกสฺมึ มคฺเค จตฺตาริ จตฺตาริ กตฺวา โสฬสหิ อากาเรหิ.

“于彼处住”是于阿迦巴喇榕树下住。“第十一日”是七个七日之后的第十一日。“不动座”是在仙人堕处为转法轮而坐之座。此座亦因是为转不可逆转之法轮而坐，故如金刚座，被称为不动座。于此句中，是指“诸比丘，有两种极端”等法，以及此正法部分。法音……以“令一切处众生皆得闻”之决意，遍满十千世界。“以十六行相”是于苦之遍知、集之断除、灭之作证、道之修习，于每一道各作四行相，共十六行相。

ปฐเมน นเยน อภิสมฺโพธิโต ปุริมตราวตฺถาปิ อวสฺสํภาวิตาย คเหตฺวา สีหสทิสตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อภิสมฺพุทฺธาวตฺถาสุ เอว สีหสทิสตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปโร นโย’’ติอาทิ อารทฺธํ. อฏฺฐหิ การเณหีติ ‘‘ตถา อาคโตติ ตถาคโต, ตถา คโตติ ตถาคโต, ตถลกฺขณํ อาคโตติ ตถาคโต, ตถธมฺเม ยาถาวโต อภิสมฺพุทฺโธติ ตถาคโต, ตถทสฺสิตาย ตถาคโต, ตถวาทิตาย ตถาคโต, ตถาการิตาย ตถาคโต, อภิภวนฏฺเฐน ตถาคโต’’ติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗; ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๒; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓.๗๘; อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๗๐; อุทา. อฏฺฐ. ๑๘; อิติวุ. อฏฺฐ. ๓๘; เถรคา. อฏฺฐ. ๑.๓; พุ. วํ. อฏฺฐ. ๑.๒ นิทานกถา; มหานิ. อฏฺฐ. ๑๔; ปฏิ. ม. ๑.๓๗) เอวํ วุตฺเตหิ อฏฺฐหิ ตถาคตสาธเกหิ การเณหิ. ยทิปิ ภควา โพธิปลฺลงฺเก นิสินฺนมตฺเตว อภิสมฺพุทฺโธ น ชาโต, ตถาปิ ตาย นิสชฺชาย นิสินฺโนว ปนุชฺช สพฺพํ ปริสฺสยํ อภิสมฺพุทฺโธ ชาโต. ตถา หิ ตํ ‘‘อปราชิตปลฺลงฺก’’นฺติ วุจฺจติ, ตสฺมา ‘‘ยาว โพธิปลฺลงฺกา วา’’ติ วตฺวา เตน อปริตุสฺสนฺโต ‘‘ยาว อรหตฺตมคฺคญาณา วา’’ติ อาห.

依第一种方法，即使是证悟前的阶段，也因其必然性而被视为如同狮子一般，今为显示在证悟的各种情况下亦具狮子之相，故开始阐述“另一方法”(aparo nayo)等。以八种理由(aṭṭhahi kāraṇehi)，即“如实而来，故为如来；如实而去，故为如来；证得如实之相，故为如来；如实地觉悟诸法，故为如来；如实地开示，故为如来；如实地言说，故为如来；如实地行作，故为如来；以征服之义，故为如来”(《长部注》1.7；《中部注》1.12；《相应部注》2.3.78；《增支部注》1.1.170；《自说经注》18；《如是语注》38；《长老偈注》1.3；《佛种姓经注》1.2 缘起篇；《大义释》14；《无碍解道注》1.37)，依此所说的八种成就如来的理由。即使世尊(Bhagavā)仅坐于菩提座(bodhipallaṅka)上尚未证悟，亦是因坐于此座，驱除一切危难而证悟。因此，此座被称为“无能胜座”(aparājitapallaṅka)，所以先说“乃至菩提座”(yāva bodhipallaṅkā vā)，仍不满足，又说“乃至阿罗汉道智”(yāva arahattamaggañāṇā vā)。

อิติ [Pg.284] สกฺกาโยติ เอตฺถ อิติสทฺโท นิทสฺสนตฺโถ. เตน สกฺกาโย สรูปโต ปริมาณโต ปริจฺเฉทโต จ ทสฺสิโตติ อาห ‘‘อยํ สกฺกาโย’’ติอาทิ. ‘‘อยํ สกฺกาโย’’ติ อิมินา ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา สรูปโต ทสฺสิตา. ‘‘เอตฺตโก สกฺกาโย’’ติ อิมินา เต ปริมาณโต ทสฺสิตา. ตสฺส จ ปริมาณสฺส เอกนฺติกภาวํ ทสฺเสนฺเตน ‘‘น อิโต ภิยฺโย สกฺกาโย อตฺถี’’ติ วุตฺตํ. สภาวโตติ สลกฺขณโต. สรสโตติ สกิจฺจโต. ปริยนฺตโตติ ปริมาณปริยนฺตโต. ปริจฺเฉทโตติ ยตฺตเก ฐาเน ตสฺส ปวตฺติตสฺส ปริจฺฉินฺทนโต. ปริวฏุมโตติ ปริโยสานปฺปวตฺติโต. สพฺเพปิ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทสฺสิตา โหนฺติ ยถาวุตฺเตน วิภาเคน. อยํ สกฺกายสฺส สมุทโย นามาติ อยํ อาหาราทิสกฺกายสฺส สมุทโย นาม. เตนาห ‘‘เอตฺตาวตา’’ติอาทิ. อตฺถงฺคโมติ นิโรโธ. ‘‘อาหารสมุทยา อาหารนิโรธา’’ติ จ อสาธารณเมว ตํ คเหตฺวา เสเสสุ อาทิ-สทฺเทน สงฺคณฺหาติ.

于“iti sakkāyo”(此为有身)中，“iti”(此)一词为指示之义。因此，为从自性、限量、范围上开示有身，而说“此为有身”等。以“此为有身”(ayaṃ sakkāyo)开示了五取蕴的自性。以“有身仅此”(ettako sakkāyo)开示了其限量。为表明此限量的确定性，而说“此外再无更多有身”(na ito bhiyyo sakkāyo atthī)。“由自性”(sabhāvato)即“由自相”(salakkhaṇato)。“由本质”(sarasato)即“由作用”(sakiccato)。“由边际”(pariyantato)即“由限量的边际”(parimāṇapariyantato)。“由范围”(paricchedato)即“由限定其发生之处”(yattake ṭhāne tassa pavattitassa paricchindanato)。“由周遍”(parivaṭumato)即“由最终的发生”(pariyosānappavattito)。通过如是分别，一切五取蕴皆被开示。“此为有身之集”，意为此为食等有身之集。因此说“仅此”(ettāvatā)等。“灭”(atthaṅgamo)即“止息”(nirodho)。而“由食集，由食灭”(Āhārasamudayā āhāranirodhā)，是仅取其不共者，其余则以“等”字含摄。

ปณฺณาสลกฺขณปฏิมณฺฑิตนฺติ ปณฺณาสอุทยวยลกฺขณวิภูสิตํ สมุทยตฺถงฺคมคฺคหณโต. ขีณาสวตฺตาติ อนวเสสํ สาวเสสญฺจ อาสวานํ ปริกฺขีณตฺตา. อนาคามีนมฺปิ หิ ภยํ จิตฺตุตฺราสญฺจ น โหตีติ. ญาณสํเวโค ภยตุปฏฺฐานปญฺญา. อิตราสํ ปน เทวตานนฺติ อขีณาสวเทเว สนฺธาย วทติ. โภติ ธมฺมาลปนมตฺตนฺติ สภาวกถนมตฺตํ.

“以五十相庄严”(Paṇṇāsalakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ)是指以五十种生灭之相所庄严，此由把握集、灭与道而得。“因漏已尽”(Khīṇāsavattā)，是因诸漏已无余、有余地灭尽故。因为即使是不还者(anāgāmī)亦无怖畏与心惊。“智悚惧”(Ñāṇasaṃvego)即现起怖畏之慧。“于其余诸天”(Itarāsaṃ pana devatānaṃ)是针对未尽诸漏的天人而说。“尊者，此仅为法谈”(Bhoti dhammālapanamattaṃ)意为仅是如实之说(sabhāvakathanamattaṃ)。

จกฺกนฺติ สตฺถุ อาณาจกฺกํ. ตํ ปน ธมฺมโต อาคตนฺติ ธมฺมจกฺกํ. ตตฺถ อริยสาวกานํ ปฏิเวธธมฺมโต อาคตนฺติ ธมฺมจกฺกํ. อิตเรสํ เทสนาธมฺมโต อาคตนฺติ ธมฺมจกฺกํ. ทุวิเธปิ ญาณํ ปธานนฺติ ญาณสีเสน วุตฺตํ ‘‘ปฏิเวธญาณมฺปิ เทสนาญาณมฺปี’’ติ. อิทานิ ตํ ญาณํ สรูปโต ทสฺเสตุํ ‘‘ปฏิเวธญาณํ นามา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยสฺมา ตสฺส ญาณสฺส ปฏิวิทฺธตฺตา ภควา ตานิ สฏฺฐิ นยสหสฺสานิ เวเนยฺยานํ ทสฺเสตุํ สมตฺโถ อโหสิ, ตสฺมา ตานิ สฏฺฐิ นยสหสฺสานิ เตน ญาเณน สทฺธึเยว สิทฺธานีติ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘สฏฺฐิยา จ นยสหสฺเสหิ ปฏิวิชฺฌี’’ติ อาห. ติปริวฏฺฏนฺติ ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ จ ‘‘ปริญฺเญยฺย’’นฺติ จ ‘‘ปริญฺญาต’’นฺติ จ เอวํ ติปริวฏฺฏํ, ตํเยว ทฺวาทสาการํ. ตนฺติ เทสนาญาณํ. เอส ภควา. อปฺปฏิปุคฺคโลติ ปฏินิธิภูตปุคฺคลรหิโต. เอกสทิสสฺสาติ นิพฺพิการสฺส.

“轮”(cakka)即导师的教令之轮。其依法而来，故称“法轮”(dhammacakka)。于此，对圣弟子而言，其从证悟之法而来，故称“法轮”；对其他人而言，其从教示之法而来，故称“法轮”。二者皆以智为首，故以智为纲领而说“证悟智与教示智”(paṭivedhañāṇampi desanāñāṇampī)。今为开示此智自性，而说“所谓证悟智”(paṭivedhañāṇaṃ nāma)等。因世尊已证悟此智，故能为所化有情开示六万法门。因此，认为此六万法门与此智一同成就，故开示说“以六万法门证悟”(saṭṭhiyā ca nayasahassehi paṭivijjhī)。“三转”(tiparivaṭṭa)即“此是苦”(idaṃ dukkhaṃ)、“应遍知”(pariññeyyaṃ)、“已遍知”(pariññātaṃ)，此三转即十二行相。“彼”(taṃ)指教示智。“此”(esa)即世尊。“无可替代者”(Appaṭipuggala)即无有可为代表之人。“于独一无二者”(Ekasadisassa)即“于无变异者”(nibbikārassa)。

สีหสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《师子吼经》释义终。

๔. อคฺคปสาทสุตฺตวณฺณนา

4. 最胜净信经释义

๓๔. จตุตฺเถ [Pg.285] อคฺเคสุ ปสาทาติ เสฏฺเฐสุ ปสาทา. อคฺคา วา ปสาทาติ เสฏฺฐภูตา ปสาทา. เสฏฺฐวจโน เหตฺถ อคฺคสทฺโท. ปุริมสฺมึ อตฺถวิกปฺเป อคฺคสทฺเทน พุทฺธาทิรตนตฺตยํ วุจฺจติ. เตสุ ภควา ตาว อสทิสฏฺเฐน, คุณวิสิฏฺฐฏฺเฐน, อสมสมฏฺเฐน จ อคฺโค. โส หิ มหาภินีหารํ ทสนฺนํ ปารมีนํ ปวิจยญฺจ อาทึ กตฺวา โพธิสมฺภารคุเณหิ เจว พุทฺธคุเณหิ จ ปโยชเนหิ จ เสสชเนหิ อสทิโสติ อสทิสฏฺเฐนปิ อคฺโค. เย จสฺส เต คุณา มหากรุณาทโย, เตหิ เสสสตฺตานํ คุเณหิ วิสิฏฺฐฏฺเฐนปิ สพฺพสตฺตุตฺตมตาย อคฺโค. เย ปน ปุริมกา สมฺมาสมฺพุทฺธา สพฺพสตฺเตหิ อสมา, เตหิ สทฺธึ อยเมว รูปกายคุเณหิ เจว ธมฺมกายคุเณหิ จ สโมติ อสมสมฏฺเฐนปิ อคฺโค. ตถา ทุลฺลภปาตุภาวโต อจฺฉริยมนุสฺสภาวโต พหุชนหิตสุขาวหโต อทุติยอสหายาทิภาวโต จ ภควา โลเก อคฺโคติ วุจฺจติ. ยถาห –

34. 第四，“于最胜者净信”(aggesu pasādā)即“于最上者净信”(seṭṭhesu pasādā)。或“最胜之净信”(aggā pasādā)即“已成最上之净信”(seṭṭhabhūtā pasādā)。此处“agga”(最胜)一词为“seṭṭha”(最上)之义。于前文义理分别中，“agga”一词指佛等三宝。其中，世尊以无与伦比、功德殊胜、无等同等之义而为最胜。彼实以发起大愿、抉择十波罗蜜等为始，凭借菩提资粮之功德、佛陀之功德及利益，超逾其余众人而无与伦比，故以无与伦比之义而为最胜。又，彼之大悲等功德，超胜其余有情之功德，故以功德殊胜之义，于一切有情中为最上，而为最胜。又，往昔诸正等觉者于一切有情中无有等者，而此世尊于色身功德与法身功德上与彼等相等，故以无等同等之义而为最胜。同样，因世尊难得出现、身为稀有之人、能为众人带来利益安乐、无有第二、无有同伴等，故于世间被称为最胜。如言：

‘‘เอกปุคฺคลสฺส, ภิกฺขเว, ปาตุภาโว ทุลฺลโภ โลกสฺมึ. กตมสฺส เอกปุคฺคลสฺส? ตถาคตสฺส อรหโต สมฺมาสมฺมุทฺธสฺส. เอกปุคฺคโล, ภิกฺขเว, โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ อจฺฉริยมนุสฺโส. เอกปุคฺคโล, ภิกฺขเว, โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ พหุชน…เป… สมฺมาสมฺพุทฺโธ. เอกปุคฺคโล, ภิกฺขเว, โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ อทุติโย อสหาโย อปฺปฏิโม อปฺปฏิภาโค อปฺปฏิปุคฺคโล อสโม อสมสโม ทฺวิปทานํ อคฺโค. กตโม เอกปุคฺคโล? ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๗๑-๑๗๓).

“诸比丘，有一人出现于世间，甚为难得。是哪一人？如来、阿罗汉、正等觉者。诸比丘，有一人出现于世间，乃稀有之人。诸比丘，有一人出现于世间，为众人……（中略）……正等觉者。诸比丘，有一人出现于世间，无有第二、无有同伴、无可比拟、无可匹对、无可替代、无与伦比、无等同等，为二足中第一。是哪一人？如来、阿罗汉、正等觉者。”(《增支部》1.171-173)

ธมฺมสงฺฆา อญฺญธมฺมสงฺเฆหิ อสทิสฏฺเฐน วิสิฏฺฐคุณตาย ทุลฺลภปาตุภาวาทินา จ อคฺคา. ตถา หิ เตสํ สฺวากฺขาตตาทิสุปฺปฏิปนฺนตาทิคุณวิเสเสหิ อญฺเญ ธมฺมสงฺฆสทิสา อปฺปตรํ นิหีนา วา นตฺถิ, กุโต เสฏฺฐา. สยเมว เตหิ วิสิฏฺฐคุณตาย เสฏฺฐา. ตถา ทุลฺลภุปฺปาทอจฺฉริยภาวพหุชนหิตสุขาวหอทุติยาสหายาทิสภาวา จ เต. ยทคฺเคน หิ ภควา ทุลฺลภปาตุภาโว, ตทคฺเคน [Pg.286] ธมฺมสงฺฆาปีติ. อจฺฉริยาทีสุปิ เอเสว นโย. เอวํ อคฺเคสุ เสฏฺเฐสุ อุตฺตเมสุ ปวเรสุ คุณวิสิฏฺเฐสุ ปสาทาติ อคฺคปฺปสทา.

法与僧伽因其无与伦比、功德殊胜、难得出现等而为最胜。因为其具有善说等、善行等功德差别，其他法与僧伽与之相似者尚且少有，更何况低劣或超胜者。彼等自身即因其殊胜功德而为最上。同样，彼等亦具有难得出现、稀有、能为众人带来利益安乐、无有第二、无有同伴等特质。诚然，世尊以难得出现而为最胜，法与僧伽亦然。于稀有等方面，道理亦同。如是，于此等最胜、最上、至高、卓越、功德殊胜者生起净信，故称“最胜净信”。

ทุติยสฺมึ ปนตฺเถ ยถาวุตฺเตสุ อคฺเคสุ พุทฺธาทีสุ อุปฺปตฺติยา อคฺคภูตา ปสาทา อคฺคปฺปสาทา. เย ปน อริยมคฺเคน อาคตา อเวจฺจปฺปสาทา, เต เอกนฺเตเนว อคฺคภูตา ปสาทาติ อคฺคปฺปสาทา. ยถาห – ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, อริยสาวโก พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคโต โหตี’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๕.๑๐๓๗-๑๐๓๘). อคฺควิปากตฺตาปิ เจเต อคฺคปฺปสาทา. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘อคฺเค โข ปน ปสนฺนานํ อคฺโค วิปาโก’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐).

其次，于第二义中，对于如前所述的佛陀等最上者生起的净信，即为最上净信。而那些通过圣道获得的“不坏净”(aveccappasādā)，则完全是最上的净信，故称“最上净信”。正如所说：“诸比丘，于此，圣弟子于佛具足不坏净……”等（《相应部》5.1037-1038）。此等净信亦因其果报最上，而为“最上净信”。亦如所言：“于最上者有净信，其果报亦最上”（《增支部》4.34；《如是语》90）。

อปทา วาติอาทีสุ วา-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ, น วิกปฺปตฺโถ. ยถา ‘‘อนุปฺปนฺโน วา กามาสโว อุปฺปชฺชติ, อุปฺปนฺโน วา กามาสโว ปวฑฺฒตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๗) เอตฺถ อนุปฺปนฺโน จ อุปฺปนฺโน จาติ อตฺโถ. ยถา จ ‘‘ภูตานํ วา สตฺตานํ ฐิติยา สมฺภเวสีนํ วา อนุคฺคหายา’’ติ เอตฺถ ภูตานญฺจ สมฺภเวสีนญฺจาติ อตฺโถ. ยถา จ ‘‘อคฺคิโต วา อุทกโต วา มิถุเภทโต วา’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๕๒) เอตฺถ อคฺคิโต จ อุทกโต จ มิถุเภทโต จาติ อตฺโถ, เอวํ ‘‘อปทา วา…เป… อคฺคมกฺขายตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐) เอตฺถาปิ อปทา จ ทฺวิปทา จาติ สมฺปิณฺฑนวเสน อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘วา-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ, น วิกปฺปตฺโถ’’ติ.

于“无足或”(Apadā vā)等句中，“或”(vā)字为集合义，非选择义。例如，“未生的欲漏生起，或已生的欲漏增长”（《中部》1.17），其义为“未生的与已生的”。又如，“为已生有情之住立，或为求生者之饶益”，其义为“已生者与求生者”。又如，“由火或由水或由内部分裂”（《长部》2.152），其义为“由火、由水与由内部分裂”。同样，于“无足或……乃至……被称为最上”（《增支部》4.34；《如是语》90）句中，亦应以总合之方式理解其义为“无足者与二足者”等。是故言：“‘或’字为集合义，非选择义”。

รูปิโนติ รูปวนฺโต. น รูปิโนติ อรูปิโน. สญฺญิโนติ สญฺญวนฺโต. น สญฺญิโนติ อสญฺญิโน. ‘‘อปทา วา’’ติอาทิสพฺพปเทหิ กามภโว, รูปภโว, อรูปภโว, เอกโวการภโว, จตุโวการภโว, ปญฺจโวการภโว, สญฺญิภโว, อสญฺญิภโว, เนวสญฺญินาสญฺญิภโวติ นววิเธปิ ภเว สตฺเตปิ อนวเสสโต ปริยาทิยิตฺวา ทสฺเสติ. เอตฺถ หิ รูปิคฺคหเณน กามภโว, รูปภโว, ปญฺจโวการภโว, เอกโวการภโว จ ทสฺสิโต, อรูปิคฺคหเณน อรูปภโว, จตุโวการภโว จ ทสฺสิโต, สญฺญิภวาทโย ปน สรูเปเนว ทสฺสิตา. อปทาทิคฺคหเณน กามภวปญฺจโวการภวสญฺญิภวานํ เอกเทโสว ทสฺสิโต.

“有色”(Rūpino)即有色者(rūpavanto)；“无色”(Na rūpino)即无色者(arūpino)；“有想”(Saññino)即有想者(saññavanto)；“无想”(Na saññino)即无想者(asaññino)。以“无足或”等所有文句，无遗漏地含摄并开示了欲有、色有、无色有、一蕴有、四蕴有、五蕴有、有想有、无想有、非想非非想有这九种有，以及一切有情。于此，以“有色”一词开示了欲有、色有、五蕴有与一蕴有；以“无色”一词开示了无色有与四蕴有；而“有想有”等则以其自相开示。以“无足”等词仅开示了欲有、五蕴有、有想有的一部分。

กสฺมา [Pg.287] ปเนตฺถ ยถา อทุติยสุตฺเต ‘‘ทฺวิปทานํ อคฺโค’’ติ ทฺวิปทา เอว คหิตา, เอวํ ทฺวิปทคฺคหณเมว อกตฺวา อปทาทิคฺคหณํ กตนฺติ? วุจฺจเต – อทุติยสุตฺเต ตาว เสฏฺฐตรวเสน ทฺวิปทคฺคหณเมว กตํ. อิมสฺมิญฺหิ โลเก เสฏฺโฐ นาม อุปฺปชฺชมาโน อปทจตุปฺปทพหุปเทสุ น อุปฺปชฺชติ, ทฺวิปเทสุเยว อุปฺปชฺชติ. กตเรสุ ทฺวิปเทสุ? มนุสฺเสสุ เจว เทเวสุ จ. มนุสฺเสสุ อุปฺปชฺชมาโน สกลโลกํ วเส วตฺเตตุํ สมตฺโถ พุทฺโธ หุตฺวา อุปฺปชฺชติ, เทเวสุ อุปฺปชฺชมาโน ทสสหสฺสิโลกธาตุํ วเส วตฺตนโก มหาพฺรหฺมา หุตฺวา อุปฺปชฺชติ, โส ตสฺส กปฺปิยการโก วา อารามิโก วา สมฺปชฺชติ. อิติ ตโตปิ เสฏฺฐตรวเสเนส ทฺวิปทานํ อคฺโคติ ตตฺถ วุตฺตํ. อิธ ปน อนวเสสปริยาทานวเสน เอวํ วุตฺตํ ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, สตฺตา อปทา วา…เป… เนวสญฺญินาสญฺญิโน วา, ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ. นิทฺธารเณ เจตํ สามิวจนํ. ม-กาโร ปทสนฺธิกโร, อคฺโค อกฺขายตีติ ปทวิภาโค. เตเนวาห ‘‘คุเณหิ อคฺโค’’ติอาทิ.

那么，为何此处不像《无二经》(Adutiyasutta)中只取二足而说“二足中第一”，却要说“无足”等呢？答曰：于《无二经》中，是以更殊胜之义而说二足第一。于此世间，被称为“最上”者，不生于无足、四足、多足之中，唯生于二足。于何二足？即人与天。生于人中，则为能统理全世界之佛陀；生于天中，则为能统理万千世界之大梵天，而彼（大梵天）亦成为其（佛陀之）净人(kappiyakāraka)或园林仆(ārāmika)。是故，于彼处是以更殊胜之义而说“二足中第一”。而于此处，则是以无遗漏含摄之义而如是说：“诸比丘，所有有情，无论是无足……乃至……非想非非想有情，如来被称为他们之中的第一。”此为分别限定之属格(sāmivacana)。“m”字为语连接词，“aggo akkhāyati”是其词语分析。是故说“以诸功德为第一”等。

อคฺโค วิปาโก โหตีติ อคฺเค สมฺมาสมฺพุทฺเธ ปสนฺนานํ โย ปสาโท อคฺโค เสฏฺโฐ อุตฺตมโกฏิภูโต วา, ตสฺมา ตสฺส วิปาโกปิ อคฺโค เสฏฺโฐ อุตฺตมโกฏิภูโต อุฬารตโม ปณีตตโม โหติ. โส ปน ปสาโท ทุวิโธ โลกิยโลกุตฺตรเภทโต. เตสุ โลกิยสฺส ตาว –

“果报最上”者：于最上正等觉者有净信者，其净信为最上、殊胜、已达究竟，是故其果报亦为最上、殊胜、已达究竟、最宏大、最善妙。此净信以世间、出世间之别而有二种。其中，先说世间者——

‘‘เย เกจิ พุทฺธํ สรณํ คตาเส,น เต คมิสฺสนฺติ อปายภูมึ;

ปหาย มานุสํ เทหํ,เทวกายํ ปริปูเรสฺสนฺติ. (ที. นิ. ๒.๓๓๒;

อิติวุ. อฏฺฐ. ๙๐;

สํ. นิ. ๑.๓๗);

凡皈依佛陀者，不堕恶趣之域；舍弃此人身后，当圆满天之众。

‘‘พุทฺโธติ กิตฺตยนฺตสฺส, กาเย ภวติ ยา ปีติ;

วรเมว หิ สา ปีติ, กสิเณนปิ ชมฺพุทีปสฺส. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๖;

อิติวุ. อฏฺฐ. ๙๐);

称念“佛陀”时，身中所生喜；此喜实殊胜，胜于全瞻部洲。

‘‘สตํ หตฺถี สตํ อสฺสา, สตํ อสฺสตรีรถา;

สตํ กญฺญาสหสฺสานิ, อามุกฺกมณิกุณฺฑลา;

เอกสฺส ปทวีติหารสฺส, กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสึ’’. (จูฬว. ๓๐๕);

百象与百马，百辆骡车乘；百千少女众，佩戴宝耳环；不及一步行，十六分之一。

‘‘สาธุ [Pg.288] โข, เทวานมินฺท, พุทฺธํ สรณคมนํ โหติ, พุทฺธํ สรณคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ สตฺตา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ. เต อญฺเญ เทเว ทสหิ ฐาเนหิ อธิคฺคณฺหนฺติ ทิพฺเพน อายุนา, ทิพฺเพน วณฺเณน, ทิพฺเพน สุเขน, ทิพฺเพน ยเสน, ทิพฺเพน อาธิปเตยฺเยน, ทิพฺเพหิ รูเปหิ, ทิพฺเพหิ สทฺเทหิ, ทิพฺเพหิ คนฺเธหิ, ทิพฺเพหิ รเสหิ, ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๔๑) –

“善哉，天主(Devānaminda)！皈依于佛，善也。天主，因皈依佛陀故，于此，一些有情身坏命终之后，得生善趣天界。他们于十个方面超越其他诸天：天寿、天色、天乐、天名、天增上权、天色(rūpa)、天声、天香、天味、天触。”（《相应部》4.341）——

เอวมาทีนํ สุตฺตปทานํ วเสน ปสาทผลวิเสสโยโค เวทิตพฺโพ, ตสฺมา โส อปายทุกฺขวินิวตฺตเนน สทฺธึ สมฺปตฺติภเวสุ สุขวิเสสทายโกว ทฏฺฐพฺโพ.

应依此等经句，而了知净信之殊胜果报的连结。是故当知，此（净信）能使人远离恶趣之苦，并于善趣之有中，施予殊胜之乐。

โลกุตฺตโร ปน สามญฺญผลวิปากทายโก วฏฺฏทุกฺขวินิวตฺตโก. สพฺโพปิ จายํ ปสาโท ปรมฺปราย วฏฺฏทุกฺขํ วินิวตฺเตติเยว. วุตฺตญฺเหตํ –

而出世间（净信）则能施予沙门果之异熟，能止息轮回之苦。而所有此等净信，亦能辗转止息轮回之苦。如所言——

‘‘ยสฺมึ สมเย, ภิกฺขเว, อริยสาวโก อตฺตโน สทฺธํ อนุสฺสรติ, เนวสฺส ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โทสปริยุฏฺฐิตํ…เป… น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ, อุชุคตจิตฺตสฺส ปาโมชฺชํ ชายติ, ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ.

“诸比丘，圣弟子随念己信之时，尔时其心不为贪所缠，不为瞋所缠……不为痴所缠，尔时其心正直。心正直者，生起欣悦；欣悦者，生起喜……乃至了知‘于此更无后有’。”

ธมฺมาติ สภาวธมฺมา. สงฺขตาติ สเมจฺจ สมฺภูย ปจฺจเยหิ กตาติ สงฺขตา, สปจฺจยา ธมฺมา. เหตูหิ ปจฺจเยหิ จ น เกหิจิ กตา สงฺขตาติ อสงฺขตา, อปจฺจโย นิพฺพานํ. สงฺขตานํ ปริโยสิตภาเวน ‘‘อสงฺขตา’’ติ ปุถุวจนํ. วิราโค เตสํ อคฺคมกฺขายตีติ เตสํ สงฺขตาสงฺขตธมฺมานํ โย วิราคสงฺขาโต อสงฺขตธมฺโม, โส สภาเวเนว สณฺหสุขุมภาวโต สนฺตตรปณีตตรภาวโต คมฺภีราทิภาวโต มทนิมฺมทนาทิภาวโต อคฺคํ เสฏฺฐํ อุตฺตมํ ปวรนฺติ วุจฺจติ. ยทิทนฺติ นิปาโต, โย อยนฺติ อตฺโถ. มทนิมฺมทโนติอาทีนิ สพฺพานิ นิพฺพานเววจนานิ. เตเนวาห ‘‘วิราโคติอาทีนิ นิพฺพานสฺเสว นามานี’’ติ. ราคมทาทโยติ อาทิ-สทฺเทน มานมทปุริสมทาทิเก สงฺคณฺหาติ[Pg.289]. สพฺพา ปิปาสาติ กามปิปาสาทิกา สพฺพา ปิปาสา. สพฺเพ อาลยา สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺตีติ กามาลยาทิกา สพฺเพปิ อาลยา สมุคฺฆาตํ ยนฺติ. วฏฺฏานีติ กมฺมวฏฺฏวิปากวฏฺฏานิ. ตณฺหาติ อฏฺฐสตปฺปเภทา สพฺพาปิ ตณฺหา.

法即自性法。有为是指因缘和合所造作，是有为法，是有因缘的法。不由任何因缘造作，是无为法，无因缘即涅槃。因有为法有其终尽，故（此处）“无为”用复数词表达。离欲是它们之中最殊胜的，也就是在有为和无为诸法中，称为离欲的无为法，因其自性柔软、微细、寂静、殊胜、深远等，以及能摧伏骄慢等，故被称为最胜、最上、最妙。“所谓”(yadidaṃ)是连接词，意为“此即”。“摧伏骄慢”等，都是涅槃的别名。因此说“离欲等等，都是涅槃的名称”。贪慢等，“等”字包括慢、骄慢、丈夫慢等。一切渴爱是指欲渴爱等一切渴爱。一切执取都被断除是指欲执取等一切执取都被断除。轮回是指业轮回和果报轮回。爱是指一百零八种类的所有爱。

อคฺโค วิปาโก โหตีติ เอตฺถาปิ –

“此为殊胜的果报”在此也是——

‘‘เย เกจิ ธมฺมํ สรณํ คตาเส…เป…’’. (ที. นิ. ๒.๓๓๒;

สํ นิ. ๑.๓๗);

“凡诸归依于法者……”（《长部》2.332；《相应部》1.37）

‘‘ธมฺโมติ กิตฺตยนฺตสฺส, กาเย ภวติ ยา ปีติ…เป…’’. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๖;

อิติวุ. อฏฺฐ. ๙๐);

“称扬正法时，身中喜乐生……”（《长部义注》1.6；《如是语义注》90）

‘‘สาธุ โข, เทวานมินฺท, ธมฺมํ สรณคมนํ โหติ, ธมฺมํ สรณคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท, เอวมิเธกจฺเจ…เป… ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๔๑) –

“善哉，天帝因陀罗(Devānaminda)！以法为皈依，是好的。天帝因陀罗，以法为皈依为因，在此世间，某些众生……乃至以天上的所触物……”

เอวมาทีนํ สุตฺตปทานํ วเสน ธมฺเม ปสาทสฺส ผลวิเสสโยโค เวทิตพฺโพ.

根据这些开头的经句，应当了解对法净信的殊胜果报的关联。

สงฺฆา วา คณา วาติ ชนสมูหสงฺขาตา ยาวตา โลเก สงฺฆา วา คณา วา. ตถาคตสาวกสงฺโฆติ อฏฺฐอริยปุคฺคลสมูหสงฺขาโต ทิฏฺฐิสีลสามญฺเญน สํหโต ตถาคตสฺส สาวกสงฺโฆ. อคฺคมกฺขายตีติ อตฺตโน สีลสมาธิปญฺญาวิมุตฺติอาทิคุณวิเสเสน เตสํ สงฺฆานํ อคฺโค เสฏฺโฐ อุตฺตโม ปวโรติ วุจฺจติ. ยทิทนฺติ ยานิ อิมานิ. จตฺตาริ ปุริสยุคานิ ยุคฬวเสน, ปฐมมคฺคฏฺโฐ ปฐมผลฏฺโฐติ อิทเมกํ ยุคฬํ, ยาว จตุตฺถมคฺคฏฺโฐ จตุตฺถผลฏฺโฐติ อิทเมกํ ยุคฬนฺติ เอวํ จตฺตาริ ปุริสยุคานิ. อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลาติ ปุริสปุคฺคลวเสน เอโก ปฐมมคฺคฏฺโฐ, เอโก ปฐมผลฏฺโฐติ อิมินา นเยน อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา. เอตฺถ จ ปุริโสติ วา ปุคฺคโลติ วา เอกตฺถานิ เอตานิ ปทานิ, เวเนยฺยวเสน ปเนวํ วุตฺตํ. เอส ภควโต สาวกสงฺโฆติ ยานิมานิ ยุคฬวเสน จตฺตาริ ยุคานิ ปาฏิเยกฺกโต อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา, เอส ภควโต สาวกสงฺโฆ. อาหุเนยฺโยติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว. อิธาปิ –

僧团或团体，是指世间所称的人群集会，凡是世间的僧团或团体都可以这样说。如来弟子僧，是由八种圣者组成的群体，以见解和戒行的同一为纽带聚集在一起，是如来的弟子僧。被称为最胜，因其自身的戒、定、慧、解脱等等殊胜功德，在这些僧团中，是最上、最优、最胜的。所谓者，就是指这些。四双，是按照双数来说，初道位者和初果位者为一双，乃至第四道位者和第四果位者为一双，这样就是四双。八辈人，是按照个人来说，一位初道位者，一位初果位者，按照这种方式，共有八种人。这里，“人”(puriso)和“个体”(puggalo)是同义词，只是为了方便教化才这样说。这就是世尊的弟子僧，就是这按照双数来说的四双，按照个体来说的八辈人，这就是世尊的弟子僧。应供等含义和前面说的一样。这里也是这样——

‘‘เย เกจิ สงฺฆํ สรณํ คตาเส…เป…’’. (ที. นิ. ๒.๓๓๒;

สํ. นิ. ๑.๓๗);

“凡诸归依僧伽者……”（《长部》2.332；《相应部》1.37）

‘‘สงฺโฆติ กิตฺตยนฺตสฺส, กาเย ภวติ ยา ปีติ…เป…’’. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๖;

อิติวุ. อฏฺฐ. ๙๐);

“赞颂僧伽者，身生欢喜心……”（《长部义注》1.6；《如是语义注》90）

‘‘สาธุ [Pg.290] โข, เทวานมินฺท, สงฺฆํ สรณคมนํ โหติ, สงฺฆํ สรณคมนเหตุ โข, เทวานมินฺท…เป… ทิพฺเพหิ โผฏฺฐพฺเพหี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๔๑) –

“善哉，天帝！皈依僧团是好的，天帝，以皈依僧团为因……乃至……（获得）天界的所触。”

อาทีนํ สุตฺตปทานํ วเสน สงฺเฆ ปสาทสฺส ผลวิเสสโยโค ตสฺส อคฺควิปากตา จ เวทิตพฺพา. ตถา อนุตฺตริยปฏิลาโภ สตฺตมภวาทิโต ปฏฺฐาย วฏฺฏทุกฺขสมุจฺเฉโท อนุตฺตรสุขาธิคโมติ เอวมาทิอุฬารผลนิปฺผาทนวเสน อคฺควิปากตา เวทิตพฺพา.

应知依于这些经句，对僧团的净信所带来的殊胜果报及其最上异熟。又从第七有开始获得无上成就，断绝轮回之苦，证得无上安乐，应知如是等能产生广大果报，皆为最上异熟。

คาถาสุ อคฺคโตติ อคฺเค รตนตฺตเย, อคฺคภาวโต วา ปสนฺนานํ. อคฺคํ ธมฺมนฺติ อคฺคสภาวํ พุทฺธสุโพธึ ธมฺมสุธมฺมตํ สงฺฆสุปฺปฏิปตฺตึ, รตนตฺตยสฺส อนญฺญสาธารณํ อุตฺตมสภาวํ, ทสพลาทิสฺวากฺขาตตาทิสุปฺปฏิปนฺนตาทิคุณสภาวํ วา. วิชานตนฺติ วิชานนฺตานํ. เอวํ สาธารณโต อคฺคปฺปสาทวตฺถุํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อสาธารณโต ตํ วิภาเคน ทสฺเสตุํ ‘‘อคฺเค พุทฺเธ’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปสนฺนานนฺติ อเวจฺจปฺปสาเทน จ อิตรปฺปสาเทน จ ปสนฺนานํ อธิมุตฺตานํ. วิราคูปสเมติ วิราเค อุปสเม จ, สพฺพสฺส ราคสฺส สพฺเพสํ กิเลสานํ อจฺจนฺตวิราคเหตุภูเต อจฺจนฺตอุปสมเหตุภูเต จาติ อตฺโถ. สุเขติ วฏฺฏทุกฺขกฺขยภาเวน สงฺขารูปสมสุขภาเวน สุเข.

偈颂中最胜者，即于最上之三宝，或对三宝具最胜信心者。最胜法是指佛陀之无上正觉，正法之纯净，僧伽之善行，三宝所独有之殊胜特质，或十力等所阐述之功德本性。“了知”是指明了之人。如此已从共同角度展示了最胜信的对象，现在为了从非共同角度详细说明，所以说‘最胜佛’等。此处信众是指具有不坏信和一般净信的信徒。离贪寂灭是指于离贪与寂灭，即成为断尽一切贪欲和一切烦恼的根本原因，以及成为究竟寂灭的根本原因。乐是指以轮回苦灭的状态，以诸行止息之乐为本质。

อคฺคสฺมึ ทานํ ททตนฺติ อคฺเค รตนตฺตเย ทานํ ททนฺตานํ เทยฺยธมฺมํ ปริจฺจชนฺตานํ. ตตฺถ ธรมานํ ภควนฺตํ จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐหนฺตา ปูเชนฺตา สกฺกโรนฺตา, ปรินิพฺพุตํ ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส ธาตุเจติยาทิเก อุปฏฺฐหนฺตา ปูเชนฺตา สกฺกโรนฺตา พุทฺเธ ทานํ ททนฺติ นาม. ‘‘ธมฺมํ ปูเชสฺสามา’’ติ ธมฺมธเร ปุคฺคเล จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐหนฺตา ปูเชนฺตา สกฺกโรนฺตา ธมฺมญฺจ จิรฏฺฐิติกํ กโรนฺตา ธมฺเม ทานํ ททนฺติ นาม. ตถา อริยสงฺฆํ จตูหิ ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐหนฺตา ปูเชนฺตา สกฺกโรนฺตา ตํ อุทฺทิสฺส อิตรสฺมิมฺปิ ตถา ปฏิปชฺชนฺตา สงฺเฆ ทานํ ททนฺติ นาม. อคฺคํ ปุญฺญํ ปวฑฺฒตีติ เอวํ รตนตฺตเย ปสนฺเนน เจตสา อุฬารํ ปริจฺจาคํ อุฬารญฺจ ปูชาสกฺการํ ปวตฺเตนฺตานํ ทิวเส ทิวเส อคฺคํ อุฬารํ กุสลํ อุปจียติ. อิทานิ ตสฺส ปุญฺญสฺส อคฺควิปากตาย อคฺคภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘อคฺคํ อายู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อายูติ ทิพฺพํ วา มานุสํ วา อคฺคํ อุฬารํ ปรมํ อายุ ปวฑฺฒติ อุปรูปริ [Pg.291] พฺรูหติ. วณฺโณติ รูปสมฺปทา. ยโสติ ปริวารสมฺปทา. กิตฺตีติ ถุติโฆโส. สุขนฺติ กายิกํ เจตสิกญฺจ สุขํ. พลนฺติ กายพลญฺเจว ญาณพลญฺจ.

于最胜处布施者，即向三宝(ratanattaya)布施、舍弃应施之物者。其中，以四事(catūhi paccayehi)供养、恭敬、承事住世的世尊；为般涅槃的世尊建造舍利塔等，供养、恭敬、承事，这称为向佛布施。“我等当礼敬法”者，以四事供养、恭敬、承事持法之人，使正法久住，这称为向法布施。同样地，以四事供养、恭敬、承事圣僧伽(ariyasaṅgha)，并以此为对象，也同样地对待其他僧众，这样修行，称为向僧布施。“最胜福德增长”者，像这样以清净心向三宝行广大布施，日日勤修广大供养与恭敬，最胜的广大善业就会累积。现在为了显示此福德的最胜果报(aggavipāka)之最胜性，所以说“最胜寿”等。其中“寿”指的是天界或人间最胜、广大、究竟的寿命日日增长，不断增益。“色”指的是容貌圆满。“誉”指的是眷属圆满。“名称”指的是赞叹之声。“乐”指的是身心安乐。“力”指的是身力与智慧力。

อคฺคสฺส รตนตฺตยสฺส ทานํ ทาตา. อถ วา อคฺคสฺส เทยฺยธมฺมสฺส ทานํ อุฬารํ กตฺวา ตตฺถ ปุญฺญํ ปวตฺเตตา. อคฺคธมฺมสมาหิโตติ อคฺเคน ปสาทธมฺเมน ทานาทิธมฺเมน จ สํหิโต สมนฺนาคโต อจลปฺปสาทยุตฺโต, ตสฺส วา วิปากภูเตหิ พหุชนสฺส ปิยมนาปตาทิธมฺเมหิ ยุตฺโต. อคฺคปฺปตฺโต ปโมทตีติ ยตฺถ ยตฺถ สตฺตนิกาเย อุปฺปนฺโน, ตตฺถ ตตฺถ อคฺคภาวํ เสฏฺฐภาวํ อธิคโต, อคฺคภาวํ วา โลกุตฺตรมคฺคผลํ อธิคโต ปโมทติ อภิรมติ ปริตุสฺสตีติ.

施与最胜三宝(ratanattaya)的布施者。或者，施与最胜的应施之物，广作殊胜的布施，在那里生起福德。“具足最胜法”者，是指以最胜的净信之法以及布施等法所摄持、具足，拥有不动摇的净信，或者由那果报所产生的众多众生(bahujana)的可爱、可喜等法所相应。“获得最胜者欢喜”者，是指无论在哪一类众生(sattanikāya)中出生，就在那里证得最胜、殊胜的地位，或者证得最胜的出世间道果(lokuttaramaggaphala)而欢喜、欣悦、非常高兴。

อคฺคปสาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

最胜净信经释义终。

๕. วสฺสการสุตฺตวณฺณนา

5. 雨势经释义

๓๕. ปญฺจเม อริเย ญาเยติ สํกิเลสโต อารกตฺตา อริเย นิทฺโทเส ปริสุทฺเธ นิยฺยานิกธมฺมภาวโต ญาเย การเณติ อตฺโถ. ญายติ นิจฺฉเยน กมติ นิพฺพานํ, ตํ วา ญายติ ปฏิวิชฺฌียติ เอเตนาตี ญาโย, อริยมคฺโค. โส เอว จ สมฺปาปกเหตุภาวโต การณนฺติ วุจฺจติ. อิธ ปน สห วิปสฺสนาย อริยมคฺโค อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘สหวิปสฺสนเก มคฺเค’’ติ. คาถาสุ ‘‘ญายํ ธมฺม’’นฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย.

35. 第五，于“圣道”(ariye ñāye)：其义为，因远离烦恼(saṃkilesa)而为圣，无过失，清净；因其为导向解脱之法，故为“道”(ñāya)，即是“原因”(kāraṇa)。所谓“道”(ñāyo)，即圣道(ariyamagga)，是指确定地趋向涅槃(nibbāna)，或凭借此道而了知、证悟涅槃。此圣道因是达成之因，故亦称为“原因”。然此处意指与观(vipassanā)俱行的圣道，故说“与观俱行之道”。偈颂中的“法之道”(ñāyaṃ dhammaṃ)亦是此理。

วสฺสการสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《雨势经》释义终。

๖. โทณสุตฺตวณฺณนา

6. 多那经释义

๓๖. ฉฏฺเฐ อุกฺกาหิ ธาริยมานาหีติ ทีปิกาหิ ธาริยมานาหิ, ทณฺฑทีปิกาสุ ชาเลตฺวา ธาริยมานาสุ มาปิตตฺตาติ วุตฺตํ โหติ. ตญฺหิ นครํ ‘‘มงฺคลทิวเส สุขเณ สุนกฺขตฺตํ มา อติกฺกมี’’ติ รตฺติมฺปิ อุกฺกาสุ ธาริยมานาสุ มาปิตํ. อุกฺกาสุ ฐาติ อุกฺกฏฺฐา, อุกฺกาสุ วิชฺโชตยนฺตีสุ [Pg.292] ฐิตา ปติฏฺฐิตาติ มูลวิภูชาทิปกฺเขเปน (ปาณินิ ๓.๒.๕) สทฺทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. นิรุตฺตินเยน วา อุกฺกาสุ ฐิตาสุ ฐิตา อาสีติ อุกฺกฏฺฐา. อปเร ปน ภณนฺติ ‘‘ภูมิภาคสมฺปตฺติยา มนุสฺสสมฺปตฺติยา อุปกรณสมฺปตฺติยา จ สา นครี อุกฺกฏฺฐคุณโยคโต อุกฺกฏฺฐาติ นามํ ลภตี’’ติ. เสตพฺยนฺติ ตสฺส นครสฺส นามํ. ตํ ปน กสฺสปทสพลสฺส ชาตนครนฺติ อาห ‘‘อตีเต กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ชาตนคร’’นฺติ.

36. 第六，“由所持的火炬”(ukkāhi dhāriyamānāhi)意为由所持的灯(dīpikā)；也就是说，在杖灯点燃后被持着时所建造(māpita)。因为那座城市为了不错过“吉祥日、良辰、善星宿(sunakkhatta)”，即使在夜晚也藉由所持的火炬而建造。“立于火炬中”(ukkāsu ṭhā)故名“优迦陀”(Ukkaṭṭhā)；当火炬照耀时安立、建立，应知此词语的成立是依据《波你尼经》3.2.5等根本词缀的用法。或依词源学解释，当火炬立起时，此城亦建立，故名“优迦陀”。另有人说：“彼城因地利、人和、物资丰饶，具足崇高品质，故得名‘优迦陀’。”“塞达卞”(Setabyā)是那座城的名称。此城乃迦叶(Kassapa)十力之出生地，故云：“是过去迦叶正等觉者的出生地。”

วิชฺชนฺตริกายาติ วิชฺชุนิจฺฉรณกฺขเณ. อนฺตรโตติ หทเย. อนฺตราติ อารมฺภนิพฺพตฺตีนํ เวมชฺเฌ. อนฺตริกายาติ อนฺตราเฬ. เอตฺถ จ ‘‘ตทนฺตรํ โก ชาเนยฺย (อ. นิ. ๖.๔๔; ๑๐.๗๕), เอเตสํ อนฺตรา กปฺปา คณนโต อสงฺขฺเยยฺยา (พุ. วํ. ๒๘.๓), อนฺตรนฺตรา กถํ โอปปาเตตี’’ติ (ม. นิ. ๒.๔๒๖) จ อาทีสุ วิย การณเวมชฺเฌสุ วตฺตมานา อนฺตราสทฺทา เอว อุทาหริตพฺพา สิยุํ, น ปน จิตฺตกฺขณวิวเรสุ วตฺตมานา อนฺตรอนฺตริกสทฺทา. อนฺตราสทฺทสฺส หิ อยมตฺถุทฺธาโรติ.

“Vijjantarikāya”指闪电放射的瞬间。“Antarato”指于心中。“Antarā”指起始与生成之间。“Antarikāya”指在间隔中。此处，应引用的词是“antarā”，此词用于表示原因之间，如“谁能知彼中间”(A.6.44; 10.75)、“此等诸劫之间，其数无量”(Bv.28.3)、“如何在其中间化生”(M.ii.426)等例；而不应引用用于表示心识刹那间隙的“antara”或“antarikā”。此即为“antarā”一词的义理阐释。

อยํ ปเนตฺถ อธิปฺปาโย สิยา – เยสุ อนฺตราสทฺโท วตฺตติ, เตสุ อนฺตรสทฺโทปิ วตฺตตีติ สมานตฺถตฺตา อนฺตราสทฺทตฺเถ วตฺตมาโน อนฺตรสทฺโท อุทาหโฏ. อนฺตราสทฺโท เอว วา ‘‘ยสฺสนฺตรโต’’ติ เอตฺถ คาถาสุขตฺถํ รสฺสํ กตฺวา วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ. อนฺตราสทฺโท เอว ปน อิกสทฺเทน ปทํ วฑฺเฒตฺวา ‘‘อนฺตริกา’’ติ วุตฺโตติ เอวเมตฺถ อุทาหรโณทาหริตพฺพานํ วิโรธาภาโว ทฏฺฐพฺโพ. อโยชิยมาเน อุปโยควจนํ น ปาปุณาติ สามิวจนสฺส ปสงฺเค อนฺตราสทฺทโยเคน อุปโยควจนสฺส อิจฺฉิตตฺตา. เตเนวาห ‘‘อนฺตราสทฺเทน ปน ยุตฺตตฺตา อุปโยควจนํ กต’’นฺติ.

此中之意趣或为：凡用“antarā”之处，亦可用“antara”，因其义相同。故引用“antara”以说明“antarā”之义。或应如是理解：在“yassantarato”一颂中，“antarā”一词为求偈颂音韵和谐而缩短为“antara”。又或，“antarā”一词加上“ika”词缀而扩展为“antarikā”。如是，当知此中所引之例与所欲例示者并无矛盾。若不与(antarā)相连，则无法使用处格(upayogavacana)，因为在属格(sāmivacana)的语境中，期望通过与“antarā”一词的连接来表达处格的意义。是故云：“然因与antarā相连，故作处格。”

สกลชมฺพุทีเป อุปฺปนฺนํ มหากลหํ วูปสเมตฺวาติ ปรินิพฺพุเต ภควติ ธาตูนํ อตฺถาย กุสินารนครํ ปริวาเรตฺวา ฐิเตหิ เสสราชูหิ ‘‘อมฺหากํ ธาตุโย วา เทนฺตุ ยุทฺธํ วา’’ติอาทินา โกสินารเกหิ มลฺเลหิ สทฺธึ กตํ วิวาทํ วูปสเมตฺวา. โส กิร พฺราหฺมโณ เตสํ วิวาทํ สุตฺวา ‘‘เอเต ราชาโน ภควโต ปรินิพฺพุตฏฺฐาเน วิวาทํ กโรนฺติ, น โข ปเนตํ ปติรูปํ, อลํ อิมินา กลเหน, วูปสเมสฺสามิ น’’นฺติ คนฺตฺวา อุนฺนเต ปเทเส ฐตฺวา ทฺเวภาณวารปริมาณํ โทณคชฺชิตํ นาม [Pg.293] อโวจ. ตตฺถ ปฐมภาณวาเร ตาว เอกปทมฺปิ เต น ชานึสุ. ทุติยภาณวารปริโยสาเน จ ‘‘อาจริยสฺส วิย โภ สทฺโท, อาจริยสฺส วิย โภ สทฺโท’’ติ สพฺเพ นิรวา อเหสุํ. ชมฺพุทีปตเล กิร กุลฆเร ชาโต เยภุยฺเยน ตสฺส น-อนฺเตวาสิโก นาม นตฺถิ, อถ โข โส อตฺตโน วจนํ สุตฺวา นิรเว ตุณฺหีภูเต วิทิตฺวา ปุน –

“平息于整个瞻部洲(Jambudīpa)生起的大争斗”，是指世尊(bhagavā)般涅槃后，其余诸王为求舍利而围困古西那罗(Kusinārā)城，与古西那罗的末罗人发生“要么给我们舍利，要么开战”等争执，婆罗门平息了此争端。据说，那位婆罗门听闻彼等争执后，心想：“这些国王在世尊般涅槃之处争执，此实不当。够了，停止这场争斗，我应去平息它。”于是前往高处，说了两遍诵文长度、名为“多那之吼”(doṇagajjitaṃ)的话。在第一遍诵文时，他们甚至连一个词都不懂。到第二遍诵文结束时，所有人都安静下来，说：“喂，这声音像老师的！喂，这声音像老师的！”据说，在瞻部洲地面上，生于望族者，大都无有不是他弟子的。于是，他知道众人听闻其言后已安静默然，便再次——

‘‘สุณนฺตุ โภนฺโต มม เอกวาจํ,อมฺหาก พุทฺโธ อหุ ขนฺติวาโท;

น หิ สาธุยํ อุตฺตมปุคฺคลสฺส,สรีรภาเค สิยา สมฺปหาโร.

“诸君请听我一言，我等佛陀说忍辱；于最上人(uttamapuggala)之舍利，实不应起争斗事。”

‘‘สพฺเพว โภนฺโต สหิตา สมคฺคา,สมฺโมทมานา กโรมฏฺฐภาเค;

วิตฺถาริกา โหนฺตุ ทิสาสุ ถูปา,พหู ชนา จกฺขุมโต ปสนฺนา’’ติ. (ที. นิ. ๒.๒๓๗) –

“诸君皆共和合，欢喜分作八份。愿佛塔广布诸方，众多世人信具眼者。”

อิมํ คาถาทฺวยํ วตฺวา ตํ กลหํ วูปสเมตฺวา ธาตุโย อฏฺฐธา ภาเชตฺวา อทาสิ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ ‘‘สกลชมฺพุทีเป อุปฺปนฺนํ มหากลหํ วูปสเมตฺวา ธาตุโย ภาเชสฺสตี’’ติ. ลกฺขณจกฺกานีติ ทฺวีสุ ปาทตเลสุ ทฺเว ลกฺขณจกฺกานิ.

说了这两首偈颂后，他平息了那场争斗，将舍利分为八份后分予众人。此事即是指：“平息于整个瞻部洲(Jambudīpa)生起的大争斗，并将分派舍利。”“轮相”是指两足底的两个轮相。

อาสเวนาติ กมฺมกิเลสการเณน อาสเวน. เอตฺถ หิ เตภูมกญฺจ กมฺมํ, อวเสสา จ อกุสลา ธมฺมา ‘‘อาสวา’’ติ วุตฺตา. เทวูปปตฺตีติ เทเวสุ อุปฺปตฺติ นิพฺพตฺติ. เอตฺถ จ ยกฺขคนฺธพฺพตาย วินิมุตฺตา สพฺเพ เทวา เทวคฺคหเณน คหิตา. คนฺธพฺโพ วา วิหงฺคโม อากาสจารี. อหนฺติ วิภตฺติวิปริณาเมน โยเชตพฺพํ.

“由漏”(āsavena)指由以业与烦恼为因之漏。于此，三界之业及余不善法被称为“漏”(āsavā)。“生天”(devūpapatti)指于天界中生起、出生。于此，“天”一词含摄除夜叉(yakkha)与乾闼婆(gandhabba)外的所有天神。乾闼婆或为一种飞鸟，于空中行走。“我”(ahaṃ)一词应通过格的变化来理解。

โทณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《多那经》释义终。

๗. อปริหานิยสุตฺตวณฺณนา

7. 不退法经释义

๓๗. สตฺตเม นิพฺพานสนฺติเกเยว จรตีติ กิเลสนิพฺพานสฺส อนุปาทาปรินิพฺพานสฺส จ สนฺติเกเยว จรติ ‘‘น จิรสฺเสว อธิคมิสฺสตี’’ติ กตฺวา[Pg.294]. คาถาย อปฺปมาทรโตติ สมถวิปสฺสนาย อปฺปมชฺชเน รโต อภิรโต, อปฺปมาเทเนว รตฺตินฺทิวํ วีตินาเมนฺโตติ อตฺโถ. ปมาทํ ภยโต ปสฺสนฺโตติ นิรยูปปตฺติอาทิภยเหตุโต ปมาทํ ภยโต ปสฺสนฺโต. อภพฺโพ ปริหานายาติ โส เอวรูโป สมถวิปสฺสนาธมฺเมหิ มคฺคผเลหิ วา ปริหานาย อภพฺโพ. สมถวิปสฺสนาโต หิ สมฺปตฺตโต น ปริหายติ, อิตรานิ จ อปฺปตฺตานิ ปาปุณาตีติ.

37. 第七，“行于涅槃附近”(nibbānasantike carati)，即行于烦恼涅槃(kilesanibbāna)与无余依般涅槃(anupādāparinibbāna)附近，并思惟：“不久我即能证得。”偈颂中“乐于不放逸”(appamādarato)意为，乐于、喜于不放逸地修习止(samatha)与观(vipassanā)，即以不放逸度过日夜。“视放逸为怖畏”(pamādaṃ bhayato passanto)指因放逸是堕入地狱等怖畏之因，故视之为怖畏。“不可能退失”(abhabbo parihānāya)指这样的人不可能从止观之法或道果中退失。因为他不会从已得的止观中退失，且能证得其他未得之法。

อปริหานิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《不退法经》释义终。

๘. ปติลีนสุตฺตวณฺณนา

8. 隐退经释义

๓๘. อฏฺฐเม อนฺตวา โลโกติ เอกปสฺเสน วฑฺฒิตํ กสิณนิมิตฺตํ ‘‘โลโก’’ติ คาเหน วา ตกฺเกน วา อุปฺปนฺนทิฏฺฐิ. ลาภี หิ ฌานจกฺขุนา ปสฺสิตฺวา คณฺหาติ, อิตโร ตกฺกมตฺเตน. อนนฺตวาติ สมนฺตโต วฑฺฒิตํ อปฺปมาณํ กสิณนิมิตฺตํ ‘‘โลโก’’ติ คาเหน วา ตกฺเกน วา อุปฺปนฺนทิฏฺฐิ. ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติ ชีโว สรีรญฺจ เอกเมว วตฺถูติ อุปฺปนฺนทิฏฺฐิ. วิสฺสฏฺฐานีติ สกปริจฺจชนวเสน นิสฺสฏฺฐานิ. วนฺตานีติ อิทํ ปุน อนาทิยนภาวทสฺสนวเสน วุตฺตํ. จตฺตมฺปิ หิ เกจิ คณฺหนฺติ, นยิทเมวนฺติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘วนฺตานี’’ติ วุตฺตํ. น หิ ยํ เยน วนฺตํ, น โส ตํ ปุน อาทียติ. วนฺตมฺปิ กิญฺจิ สสนฺตติลคฺคํ สิยา, นยิทเมวนฺติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘มุตฺตานี’’ติ วุตฺตํ. เตเนวาห ‘‘ฉินฺนพนฺธนานิ กตานี’’ติ, สนฺตติโต วินิโมจนวเสน ฉินฺนพนฺธนานิ กตานีติ อตฺโถ. มุตฺตมฺปิ กิญฺจิ มุตฺตพนฺธนํ วิย ผลํ กุหิญฺจิ ติฏฺฐติ, น เอวมิทนฺติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ปหีนานี’’ติ วุตฺตํ. ยถา กิญฺจิ ทุนฺนิสฺสฏฺฐํ ปุน อาทาย สมฺมเทว นิสฺสฏฺฐํ ‘‘ปฏินิสฺสฏฺฐ’’นฺติ วุจฺจติ, เอวํ วิปสฺสนาย นิสฺสฏฺฐานิ อาทินฺนสทิสานิ มคฺเคน ปหีนานิ ปฏินิสฺสฏฺฐานิ นาม โหนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ปฏินิสฺสฏฺฐานี’’ติ วุตฺตํ. เตเนวาห ‘‘ยถา น ปุน จิตฺตํ อาโรหนฺติ, เอวํ ปฏินิสฺสชฺชิตานี’’ติ.

38. 第八，“世界有边”，是由于执取或思惟单方面扩展的遍相为“世界”而产生的见。得定者以禅眼看见而执取，其他人仅凭思惟。“世界无边”，是由于执取或思惟向四方无限扩展的遍相为“世界”而产生的见。“命即是身”，是认为命与身是同一事物的见。“已舍离”(vissaṭṭhāni)，是通过舍弃自身而舍离。“已吐弃”(vantāni)，这是为了显示不再取著的状态而说。因为有些人即使舍弃了也会再取，为了显示“此非如此”，故说“已吐弃”。凡被某人吐弃之物，他不会再取。已吐弃之物，可能还会残留些许，如附着的芝麻，为了显示“此非如此”，故说“已解脱”(muttāni)。因此说“已断除束缚”，意为从相续中解脱，已断除束缚。已解脱之物，可能如脱离束缚的果实般，仍停留在某处，为了显示“此非如此”，故说“已断除”(pahīnāni)。譬如某物未善舍离，再取后正确地舍离，称为“遍舍”(paṭinissaṭṭha)。同样，为了显示由观(vipassanā)所舍离的，如同已取之物，再由道断除，才名为“遍舍”，故说“已遍舍”(paṭinissaṭṭhāni)。因此说“已遍舍，如不再生于心”。

กาเมสนาติ กามานํ เอสนา, กามสงฺขาตา วา เอสนา กาเมสนา. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘ตตฺถ กตมา กาเมสนา? โย กาเมสุ กามจฺฉนฺโท กามราโค กามนนฺที กามปิปาสา กามมุจฺฉา กามชฺโฌสานํ, อยํ [Pg.295] วุจฺจติ กาเมสนา’’ติ, ตสฺมา กามราโค ‘‘กาเมสนา’’ติ เวทิตพฺโพ. เตเนวาห ‘‘กาเมสนา…เป… อนาคามิมคฺเคน ปหีนา’’ติ. ภวานํ เอสนา ภเวสนา. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘ตตฺถ กตมา ภเวสนา? โย ภเวสุ ภวจฺฉนฺโท…เป… ภวชฺโฌสานํ, อยํ วุจฺจติ ภเวสนา’’ติ, ตสฺมา ภเวสนราโค รูปารูปภวปตฺถนาติ เวทิตพฺโพ. เตเนวาห ‘‘ภเวสนา ปน อรหตฺตมคฺเคน ปหียตี’’ติ.

“欲求”(Kāmesanā)是欲的寻求，或名为欲的寻求即是欲求。经中说：“此中，什么是欲求？于诸欲中的欲欲、欲贪、欲喜、欲渴、欲昏迷、欲执著，此称为欲求。”因此，当知欲贪即是“欲求”。因此说：“欲求……为不还道所断。”“有求”(bhavesanā)是有的寻求。经中亦说：“此中，什么是有求？于诸有中的有欲……有执著，此称为有求。”因此，当知有求之贪即是希求色有与无色有。因此说：“有求为阿罗汉道所断。”

พฺรหฺมจริยสฺส เอสนา พฺรหฺมจริเยสนา. สา จ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส, ทิฏฺฐิคติกสมฺมตพฺรหฺมจริยสฺส จ คเวสนวเสน ทฺวิปฺปการาติ อาห ‘‘พฺรหฺมจริยํ เอสิสฺสามี’’ติอาทิ. ทิฏฺฐิคติกสมฺมตสฺส พฺรหฺมจริยสฺส เอสนาปิ หิ พฺรหฺมจริเยสนาติ วุจฺจติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

“梵行求”(brahmacariyesanā)是梵行的寻求。它又因寻求道梵行，以及寻求见所认许的梵行而有两种，如（经中）说：“我将寻求梵行”等。因为寻求见所认许的梵行，也称为“梵行求”。经中亦说：

‘‘ตตฺถ กตมา พฺรหฺมจริเยสนา? สสฺสโต โลโกติ วา, อสสฺสโต โลโกติ วา, อนฺตวา โลโกติ วา, อนนฺตวา โลโกติ วา, ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติ วา, อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรนฺติ วา, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ทิฏฺฐิคหนํ ทิฏฺฐิกนฺตารํ ทิฏฺฐิวิสูกายิกํ ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตํ ทิฏฺฐิสํโยชนํ คาโห ปติฏฺฐาโห อภินิเวโส ปรามาโส กุมฺมคฺโค มิจฺฉาปโถ มิจฺฉตฺตํ ติตฺถายตนํ วิปริเยสคฺคาโห, อยํ วุจฺจติ พฺรหฺมจริเยสนา’’ติ (วิภ. ๙๑๙).

“此中，什么是梵行求？‘世界是常’，或‘世界是无常’；‘世界有边’，或‘世界无边’；‘命即是身’，或‘命异身异’；‘如来死后存在’，或‘如来死后不存在’，或‘如来死后亦存在亦不存在’，或‘如来死后既非存在亦非不存在’。凡此等见、见所趣、见稠林、见旷野、见之歪曲、见之动摇、见结、执取、执持、固执、取、恶道、邪道、邪性、外道处、颠倒执取，此称为梵行求。”(vibha. 919)

ตสฺมา ทิฏฺฐิคติกสมฺมตสฺส พฺรหฺมจริยสฺส เอสนา ทิฏฺฐพฺรหฺมจริเยสนาติ เวทิตพฺพา. เตเนวาห ‘‘ทิฏฺฐิพฺรหฺมจริเยสนา ปน โสตาปตฺติมคฺเคเนว ปฏิปฺปสฺสมฺภตี’’ติ. เอตฺตาวตา จ ราคทิฏฺฐิโย เอสนาติ ทสฺสิตํ โหติ. น เกวลญฺจ ราคทิฏฺฐิโย เอว เอสนา, ตเทกฏฺฐํ กมฺมมฺปิ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

因此，当知寻求见所认许的梵行，即是见梵行求。因此说：“见梵行求，实为入流道所止息。”至此，已显示贪与见即是求。不仅贪与见是求，与此同一所缘的业也是。经中亦说：

‘‘ตตฺถ กตมา กาเมสนา? กามราโค ตเทกฏฺฐํ อกุสลํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ มโนกมฺมํ, อยํ วุจฺจติ กาเมสนา. ตตฺถ กตมา ภเวสนา? ภวราโค ตเทกฏฺฐํ อกุสลํ [Pg.296] กายกมฺมํ วจีกมฺมํ มโนกมฺมํ, อยํ วุจฺจติ ภเวสนา. ตตฺถ กตมา พฺรหฺมจริเยสนา? อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิ ตเทกฏฺฐํ อกุสลํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ มโนกมฺมํ, อยํ วุจฺจติ พฺรหฺมจริเยสนา’’ติ (วิภ. ๙๑๙).

“此中，什么是欲求？欲贪，以及与此同一所缘的不善身业、语业、意业，此称为欲求。此中，什么是有求？有贪，以及与此同一所缘的不善身业、语业、意业，此称为有求。此中，什么是梵行求？执持边见的见，以及与此同一所缘的不善身业、语业、意业，此称为梵行求。”(vibha. 919)

นววิธมาโนติ ‘‘เสยฺยสฺส เสยฺโยหมสฺมี’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๔.๑๐๘; ธ. ส. ๑๑๒๑; วิภ. ๘๖๖; มหานิ. ๒๑) อาคโต นววิธมาโน.

九种慢，是由“于胜者，我为胜”等（文句）而来的九种慢。(saṃ. ni. 4.108; dha. sa. 1121; vibha. 866; mahāni. 21)

‘‘กาเมสนา’’ติอาทิคาถาย ปน พฺรหฺมจริเยสนา สหาติ พฺรหฺมจริเยสนาย สทฺธึ. วิภตฺติโลเปน หิ อยํ นิทฺเทโส. กรณตฺเถ วา เอตํ ปจฺจตฺตวจนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘พฺรหฺมจริเยสนาย สทฺธึ กาเมสนา ภเวสนาติ ติสฺโส เอสนา’’ติ. ตาสุ พฺรหฺมจริเยสนํ สรูปโต ทสฺเสตุํ ‘‘อิติสจฺจปรามาโส, ทิฏฺฐิฏฺฐานา สมุสฺสยา’’ติ วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ – อิติ เอวํ สจฺจนฺติ ปรามาโส อิติสจฺจปรามาโส. อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ ทิฏฺฐิยา ปวตฺติอาการํ ทสฺเสติ. ทิฏฺฐิโย เอว สพฺพานตฺถเหตุภาวโต ทิฏฺฐิฏฺฐานา. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิปรมาหํ, ภิกฺขเว, วชฺชํ วทามี’’ติ (อ. นิ. ๑.๓๑๐). ตา เอว จ อุปรูปริ วุทฺธิยา มานโลภาทิกิเลสสมุสฺสยเนน วฏฺฏทุกฺขสมุสฺสยเนน จ สมุสฺสยา, ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ มิจฺฉาภินิวิสมานา สพฺพานตฺถเหตุกา กิเลสทุกฺขูปจยโต เหตุภูตา จ ทิฏฺฐิโย พฺรหฺมจริเยสนาติ วุตฺตํ โหติ. เอเตน ปวตฺติอาการโต นิพฺพตฺติโต จ พฺรหฺมจริเยสนา ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพา.

在“欲求”等偈颂中，“与梵行求”(brahmacariyesanā sahā)意为“和梵行求一起”(brahmacariyesanāya saddhiṃ)。此解释是省略了格的变化，或者，此为工具格的单数形式。其意为：“与梵行求一起的欲求、有求，此为三求。”其中，为了显示梵行求的自相，故说：“此即是谛之取，诸见处之积集。”其义为：如是执取“此即是谛”，为“谛之取”。此显示了见生起的方式，即“唯此是实，余者皆虚”。诸见因是一切非义之因，故为“见处”。经中说：“诸比丘(bhikkhu)，我说以邪见为最上的过失。”(a. ni. 1.310) 彼等（诸见）又因辗转增长，积集慢、贪等烦恼，积集轮回之苦，故为“积集”(samussayā)。其意为：由于邪执“唯此是实，余者皆虚”，诸见成为一切非义之因，成为烦恼与苦积集之因，故说此等见即是梵行求。当知，由此已显示了梵行求的生起方式及其所生之法。

สพฺพราควิรตฺตสฺสาติ สพฺเพหิ กามภวราเคหิ วิรตฺตสฺส. ตโต เอว ตณฺหากฺขยสงฺขาเต นิพฺพาเน วิมุตฺตตฺตา ตณฺหากฺขยวิมุตฺติโน อรหโต. เอสนา ปฏินิสฺสฏฺฐาติ กาเมสนา, ภเวสนา สพฺพโส นิสฺสฏฺฐา ปหีนา. ทิฏฺฐิฏฺฐานา สมูหตาติ พฺรหฺมจริเยสนาสงฺขาตา ทิฏฺฐิฏฺฐานา จ ปฐมมคฺเคเนว สมุคฺฆาติตา. เอวมฺปิ อิมิสฺสา คาถาย อตฺถวณฺณนา เวทิตพฺพา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

“于一切贪离染”(Sabbarāgavirattassa)意为于一切欲贪、有贪离染。因此，于名为爱尽的涅槃中解脱，故为爱尽解脱的阿罗汉。“诸求已遍舍”(Esanā paṭinissaṭṭhā)意为欲求、有求已完全舍离、断除。“诸见处已根除”(Diṭṭhiṭṭhānā samūhatā)意为名为梵行求的诸见处，亦已为初道所根除。此偈的义释当如是知。余者易知。

ปติลีนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

退缩经释义终。

๙. อุชฺชยสุตฺตวณฺณนา

9. 乌迦亚经释义

๓๙. นวเม [Pg.297] อนุกุลยญฺญนฺติ อนุกุลํ กุลานุกฺกมํ อุปาทาย ทาตพฺพทานํ. เตนาห ‘‘อมฺหากํ…เป… กุลานุกุลวเสน ยชิตพฺพ’’นฺติ. วํสปรมฺปราย ปจฺฉา ทุคฺคตปุริเสหิ ปทาตพฺพทานํ. เอวรูปํ กุลํ สีลวนฺเต อุทฺทิสฺส นิพทฺธทานํ, ตสฺมึ กุเล ทลิทฺทานิปิ น อุปจฺฉินฺทนฺติ. ตตฺริทํ วตฺถุ – อนาถปิณฺฑิกสฺส ฆเร ปญฺจ สลากภตฺตสตานิ ทียึสุ. ทนฺตมยสลากานํ ปญฺจสตานิ อเหสุํ. อถ ตํ กุลํ อนุกฺกเมน ทาลิทฺทิเยน อภิภูตํ. เอกา ตสฺมึ กุเล ทาริกา เอกสลากโต อุทฺธํ ทาตุํ นาสกฺขิ. สาปิ ปจฺฉา สาตวาหนํ รฏฺฐํ คนฺตฺวา ขลํ โสเธตฺวา ลทฺธธญฺเญน ตํ สลากํ อทาสิ. เอโก เถโร รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา ตํ อาเนตฺวา อคฺคมเหสิฏฺฐาเน ฐเปสิ. สา ตโต ปฏฺฐาย ปุน ปญฺจปิ สลากสตานิ ปวตฺเตสิ.

39. 第九，“随顺家族之祭”(anukulayañña)是指依循家族的次第传统而应作的布施。因此说：“我们……应依家族的传统而行祭祀。”这是指依循世系，即使后人贫困也应作的布施。像这样，如果一个家族为具戒者设立了固定的布施，那么在这个家族中，即使变得贫穷，布施也不会中断。于此有一事：给孤独(Anāthapiṇḍika)长者家中曾布施五百份签筹食。有五百根象牙签筹。后来该家族逐渐为贫穷所困。该家族中有一位女子，连一份以上的布施都无法做到。后来她前往萨陀婆诃(Sātavāhana)国，通过清理谷场获得的谷物，布施了那一份签筹食。有一位长老将此事禀告国王。国王将她迎来，立为第一王后。从那以后，她又恢复了五百份签筹食的布施。

อสฺสเมธนฺติอาทีสุ โปราณกราชกาเล กิร สสฺสเมธํ, ปุริสเมธํ, สมฺมาปาสํ, วาจาเปยฺยนฺติ จตฺตาริ สงฺคหวตฺถูนิ อเหสุํ, เยหิ ราชาโน โลกํ สงฺคณฺหึสุ. ตตฺถ นิปฺผนฺนสสฺสโต ทสมภาคคฺคหณํ สสฺสเมธํ นาม, สสฺสสมฺปาทเน เมธาวิตาติ อตฺโถ. มหาโยธานํ ฉมาสิกภตฺตเวตนานุปฺปทานํ ปุริสเมธํ นาม, ปุริสสงฺคณฺหเน เมธาวิตาติ อตฺโถ. ทลิทฺทมนุสฺสานํ หตฺเถ เลขํ คเหตฺวา ตีณิ วสฺสานิ วินา วฑฺฒิยา สหสฺสทฺวิสหสฺสมตฺตธนานุปฺปทานํ สมฺมาปาสํ นาม. ตญฺหิ สมฺมา มนุสฺเส ปาเสติ หทเย พนฺธิตฺวา วิย ฐเปติ, ตสฺมา สมฺมาปาสนฺติ วุจฺจติ. ‘‘ตาต, มาตุลา’’ติอาทินา ปน สณฺหวาจาภณนํ วาจาเปยฺยํ นาม, เปยฺยวชฺชํ ปิยวจนตาติ อตฺโถ. เอวํ จตูหิ วตฺถูหิ สงฺคหิตํ รฏฺฐํ อิทฺธญฺเจว โหติ ผีตญฺจ ปหูตอนฺนปานํ เขมํ นิรพฺพุทํ, มนุสฺสา มุทา โมทนา อุเร ปุตฺเต นจฺเจนฺตา อปารุตฆรทฺวารา วิหรนฺติ. อิทํ ฆรทฺวาเรสุ อคฺคฬานํ อภาวโต นิรคฺคฬนฺติ วุจฺจติ. อยํ โปราณิกา ปเวณี. อปรภาเค ปน โอกฺกากราชกาเล พฺราหฺมณา อิมานิ จตฺตาริ สงฺคหวตฺถูนิ อิมญฺจ รฏฺฐสมฺปตฺตึ ปริวตฺเตนฺตา อุมฺมูลํ กตฺวา อสฺสเมธํ ปุริสเมธนฺติอาทิเก ปญฺจ ยญฺเญ นาม อกํสุ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา พฺราหฺมณธมฺมิยสุตฺเต –

于“马祭”(assamedha)等（祭祀）中，据说在古代国王时期，有谷祭(sassamedha)、人祭(purisamedha)、正网(sammāpāsa)和爱语(vācāpeyya)四种摄持法(saṅgahavatthu)，国王们以此统理民众。其中，从收获的谷物中收取十分之一，名为“谷祭”，意为“于谷物之获得具智慧”。每六个月向大勇士们提供饮食和薪资，名为“人祭”，意为“于聚集人才具智慧”。从贫者手中取得字据，三年无息地给予一千或二千的财富，名为“正网”。此法能妥善地系缚人心，犹如捆绑于心中，故名“正网”。而以“父亲”、“舅舅”等柔和语交谈，名为“爱语”，意为“可爱语、可喜语”。以此四法所统理的国家，便会富饶、丰裕、食饮充足、安稳、无灾，人们欢欣喜悦，将儿子抱在胸前跳舞，家门敞开而住。此因家门无门闩，故称“无闩”(niraggaḷa)。这是古代的传统。但在后来的奥嘎咖(Okkāka)王时期，婆罗门们颠覆了这四种摄持法与此国之繁荣，将其根除，而行马祭、人祭等五种名为“祭祀”之事。此为世尊(Bhagavā)于《婆罗门法经》(Brāhmaṇadhammikasutta)中所说——

‘‘เตสํ [Pg.298] อาสิ วิปลฺลาโส, ทิสฺวาน อณุโต อณุํ…เป…;

เต ตตฺถ มนฺเต คนฺเถตฺวา, โอกฺกากํ ตทุปาคมุ’’นฺติ. (สุ. นิ. ๓๐๑-๓๐๔);

“彼等生颠倒，见其由微至微之变化……于彼处编织咒语，其后走近奥嘎咖(Okkāka)王。”(Snp. 301-304)

อิทานิ เตหิ ปริวตฺเตตฺวา ฐปิตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อสฺสเมธ’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ เมธนฺตีติ วเธนฺติ. ทฺวีหิ ปริยญฺเญหีติ มหายญฺญสฺส ปุพฺพภาเค ปจฺฉา จ ปวตฺเตตพฺเพหิ ทฺวีหิ ปริวารยญฺเญหิ. สตฺตนวุติปญฺจปสุสตฆาตภึสนสฺสาติ สตฺตนวุตาธิกานํ ปญฺจนฺนํ ปสุสตานํ มารเณน เภรวสฺส ปาปภีรุกานํ ภยาวหสฺส. ตถา หิ วทนฺติ –

现在，为显示他们所颠覆并确立的义理，而说“马祭”(assamedha)等。其中，“medha”即是“宰杀”。“以两种附属祭祀”，即以大型祭祀前后应行的两种附属祭祀。“五百九十七头牲畜之屠杀恐怖”，即以宰杀五百九十七头牲畜而令人恐惧，对畏惧罪恶者而言是可怕的。诚如所言——

‘‘ฉสตานิ นิยุชฺชนฺติ, ปสูนํ มชฺฌิเม หนิ;

อสฺสเมธสฺส ยญฺญสฺส, อูนานิ ปสูหิ ตีหี’’ติ. (สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑๒๐);

“六百牲畜被系缚，于祭祀中日被杀；此马祭之牲仪，比（六百）尚缺三头。”(saṃ. ni. ṭī. 1.1.120)

สมฺมนฺติ ยุคจฺฉิทฺเท ปกฺขิปิตพฺพทณฺฑกํ. ปาสนฺตีติ ขิปนฺติ. สํหาริเมหีติ สกเฏหิ วหิตพฺเพหิ. ปุพฺเพ กิร เอโก ราชา สมฺมาปาสํ ยชนฺโต สรสฺสตินทิตีเร ปถวิยา วิวเร ทินฺเน นิมุคฺโคเยว อโหสิ, อนฺธพาลพฺราหฺมณา คตานุคติคตา ‘‘อยํ ตสฺส สคฺคคมนมคฺโค’’ติ สญฺญาย ตตฺถ สมฺมาปาสยญฺญํ ปฏฺฐเปนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘นิมุคฺโคกาสโต ปภุตี’’ติ. อยูโป อปฺปกทิวโส ยาโค, สยูโป พหุทิวสํ เนยฺโย สตฺรยาโคติ. มนฺตปทาภิสงฺขตานํ สปฺปิมธูนํ วาชมิติ สมญฺญา. หิรญฺญสุวณฺณโคมหึสาทิ สตฺตรสกทกฺขิณสฺส. สารคพฺภโกฏฺฐาคาราทีสุ นตฺถิ เอตฺถ อคฺคฬนฺติ นิรคฺคโฬ. ตตฺถ กิร ยญฺเญ อตฺตโน สาปเตยฺยํ อนวเสสโต อนิคูหิตฺวา นิยฺยาตียติ.

“Samma”（销）是应插入轭孔的小木条。“Pāsanti”（抛）即是“投掷”。“Saṃhārimehi”（可运载的）即是“应用车运输的”。据说往昔有一位国王行“正网”(sammāpāsa)祭时，于萨拉洒蒂(Sarassatī)河边，因大地裂开而沉没。愚昧的婆罗门们盲目跟从，误以为“此乃其升天之道”，便于彼处设立正网祭。因此说“从沉没之处开始”。“无柱祭”(ayūpa)是为期短暂的祭祀，“有柱祭”(sayūpa)则是需多日进行的长祭(satrayāga)。由咒语所成的酥油与蜜，名为“vāja”（祭品）。黄金、白银、牛、水牛等为十七种供施(dakkhiṇa)。于坚固的谷仓等处无门闩，故名“无闩”(niraggaḷa)。据说于彼祭祀中，人们将自己的财产毫无保留、毫无隐藏地施舍出去。

มหารมฺภาติ พหุปสุฆาตกมฺมา. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘วิวิธา ยตฺถ หญฺญเร’’ติ วกฺขมานตฺตา ‘‘มหากิจฺจา มหากรณียา’’ติ ปฐโม อตฺถวิกปฺโป วุตฺโต. ทุติโย ปน อตฺถวิกปฺโป ‘‘มหารมฺภาติ ปปญฺจวเสน อเชฬกา’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ อธิปฺปาเยน ‘‘อปิจา’’ติอาทินา อารทฺโธ. นิรารมฺภาติ เอตฺถาปิ วุตฺตนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. นนุ จ ปาณาติปาตาทิอกุสลกมฺมสฺส อปฺปมตฺตกมฺปิ ผลํ นุปลพฺภติ, ตสฺมา ตสฺส นิปฺผลภาวํ อวตฺวา ‘‘น เต โหนฺติ มหปฺผลา’’ติ กสฺมา วุตฺตนฺติ อาห ‘‘นิรวเสสตฺเถ’’ติอาทิ. อนุคตํ กุลนฺติ อนุกุลํ, กุลานุคตนฺติ อตฺโถ. เย นิจฺจภตฺตาทึ ปุพฺพปุริเสหิ ปฏฺฐปิตํ อปราปรํ อนุปจฺฉินฺทนฺตา มนุสฺสา [Pg.299] ททนฺติ, เต อนุกุลํ ยชนฺติ นาม. เตเนวาห ‘‘เย อญฺเญ อนุกุลํ ยชนฺตี’’ติอาทิ.

“大造作”(mahārambha)指大量屠杀牲畜的行为。又，在义注中，因将说“于彼处杀害种种（生物）”，故第一种义理抉择为“重大的事务，重要的事项”。而第二种义理抉择，是以“又”等词开始，意谓“大造作”是指从繁多的角度而言的羊等。“无造作”(nirārambha)于此亦应以所说之理了知其义。然，杀生等不善业难道不是连微小的果报也得不到吗？既然如此，为何不说其无果，而说“彼等无大果”呢？（答）曰：“为表毫无（利益）之义”等。“随顺家族”(anukula)即是“随行于家族”之义。人们不中断地延续祖先所设立的常食等而行布施，他们即是名为“随顺家族而祭祀”。因此说：“其他随顺家族而祭祀者”等。

อุชฺชยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《乌迦亚经》释义终。

๑๐. อุทายิสุตฺตวณฺณนา

10. 优陀夷经释义

๔๐. ทสเม ปาณสมารมฺภรหิตนฺติ ปาณฆาตรหิตํ. อพฺยาพชฺฌํ สุขํ โลกํ, ปณฺฑิโต อุปปชฺชตีติ กามจฺฉนฺทาทิพฺยาปาทวิรหิตตฺตา อพฺยาพชฺฌํ นิทฺทุกฺขํ. ปรปีฬาภาเว ปน วตฺตพฺพํ นตฺถิ. ฌานสมาปตฺติวเสน สุขพหุลตฺตา สุขํ เอกนฺตสุขํ พฺรหฺมโลกํ ฌานปุญฺเญน, อิตรปุญฺเญน ปน ตทญฺญสมฺปตฺติภวสงฺขาตํ สุขํ โลกํ ปณฺฑิโต สปฺปญฺโญ อุเปติ. เสสํ อุตฺตานเมว.

40. 第十，“远离对有情之造作”(pāṇasamārambharahita)即是远离杀生。“智者生于无恼害、安乐之世界”，即因远离欲贪等瞋恚而无恼害、无苦。于无逼恼他人时，则无须多言。因禅定与等至而多乐，故由禅定之福可达安乐、纯粹安乐的梵天界；而由其他福业，具慧的智者则到达名为“其他成就之有”的安乐世界。余者义自明。

อุทายิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《优陀夷经》释义终。

จกฺกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《轮品》释义终。

๕. โรหิตสฺสวคฺโค

5. 鲁希陀沙品

๑. สมาธิภาวนาสุตฺตวณฺณนา

1. 定修习经释义

๔๑. ปญฺจมสฺส ปฐเม ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารายาติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว สุขวิหารตฺถาย, นิกฺกิเลสตาย นิรามิเสน สุเขน วิหรณตฺถายาติ อตฺโถ. อิมินา จตฺตาริ ผลสมาปตฺติชฺฌานานิ ขีณาสวสฺส อาสวกฺขยาธิคมโต อปรภาเค อธิคตรูปารูปชฺฌานานิ จ กถิตานิ. ทิพฺพจกฺขุญาณทสฺสนปฺปฏิลาภายาติ ทิพฺพจกฺขุญาณปฺปฏิลาภตฺถาย. ทิพฺพจกฺขุญาณญฺหิ รูปคตสฺส ทิพฺพสฺส อิตรสฺส จ ทสฺสนฏฺเฐน อิธ ‘‘ญาณทสฺสน’’นฺติ อธิปฺเปตํ. อาโลกสญฺญํ มนสิ กโรตีติ ทิวา วา รตฺตึ วา สูริยทีปจนฺทมณิอุกฺกาวิชฺชุลตาทีนํ อาโลโก ทิวา รตฺติญฺจ อุปลทฺโธ, ยถาลทฺธวเสเนว อาโลกํ มนสิ กโรติ จิตฺเต ฐเปติ, ตถา จ นํ มนสิ กโรติ, ยถาสฺส สุภาวิตาโลกกสิณสฺส วิย กสิณาโลโก ยถิจฺฉกํ ยาวทิจฺฉกญฺจ โส อาโลโก รตฺติยํ อุปติฏฺฐติ[Pg.300], เยน ตตฺถ ทิวาสญฺญํ ฐเปติ, ทิวา วิย วิคตถินมิทฺโธ โหติ. เตนาห ‘‘ยถา ทิวา ตถา รตฺติ’’นฺติ.

41. 第五经首节，“为现法乐住”(diṭṭhadhammasukhavihārāya)，意即为了在此生中安乐而住，为了以无烦恼、无染之乐而住。此处说明了四种果定禅(phalasamāpattijjhāna)，以及漏尽者(khīṇāsava)于证得诸漏灭尽后所获得的色界与无色界禅那。“为得天眼智见”(dibbacakkhuñāṇadassanappaṭilābhāya)，即为了获得天眼智。天眼智因能见天界及其他色法，于此意为“智见”(ñāṇadassana)。“作意光明想”(ālokasaññaṃ manasi karoti)者，无论白天或夜晚，都将日夜所见之日光、灯光、月光、宝珠光、火炬光、闪电光等光明，如其所见地作意、置于心中。他如此作意，犹如善修光明遍(ālokakasiṇa)者，遍处之光明能随其意愿、随时长于夜晚显现，由此在夜晚也能安立白昼之想，如白昼般远离昏沉睡眠(thīnamiddha)。因此说：“如昼亦如夜”。

ยถา ทิวา อาโลกสญฺญา มนสิ กตา, ตเถว นํ รตฺติมฺปิ มนสิ กโรตีติ ยถา ทิวา ทิฏฺโฐ อาโลโก, ตเถว ตํ รตฺตึ มนสิ กโรติ. ทุติยปเทติ ‘‘ยถา รตฺตึ ตถา ทิวา’’ติ อิมสฺมึ วากฺเย. เอส นโยติ อิมินา ยถา รตฺติยํ จนฺทาโลกาทิ อาโลโก ทิฏฺโฐ, เอวเมว รตฺตึ ทิฏฺฐากาเรเนว ทิวา ตํ อาโลกํ มนสิ กโรติ จิตฺเต ฐเปตีติ อิมมตฺถํ อติทิสติ. อิติ วิวเฏน เจตสาติ เอวํ อปิหิเตน จิตฺเตน, ถินมิทฺธาปิธาเนน อปิหิตจิตฺเตนาติ วุตฺตํ โหติ. อปริโยนทฺเธนาติ สมนฺตโต อนทฺเธน อสญฺฉาทิเตน. กิญฺจาปีติอาทินา อตฺตนา วุตฺตเมวตฺถํ สมตฺเถติ. อาโลกสทิสํ กตํ ‘‘ยถา ทิวา ตถา รตฺติ’’นฺติอาทินา.

“如于白昼作意光明想，亦如是于夜晚作意”，意即如白昼所见之光明，亦如是于夜晚作意之。第二句“如夜亦如昼”(yathā rattiṃ tathā divā)也是同理。此理亦可类推：如于夜晚所见之月光等光明，亦以夜晚所见之相于白昼作意、置于心中。“如此以敞开之心”(iti vivaṭena cetasā)，即是以未被覆盖之心，意指未被昏沉睡眠(thīnamiddha)覆盖之心。“不被缠缚”(apariyonaddhenāti)，即不被周遭束缚、遮蔽。“以‘虽然’等句”(kiñcāpītiādinā)是为证实自己所说之义。“如昼亦如夜”等句，是使心变得如同光明。

สตฺตฏฺฐานิกสฺสาติ ‘‘อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเต สมฺปชานการี โหตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๒๑๔; ๒.๓๗๖; ม. นิ. ๑.๑๐๙) วุตฺตสฺส สตฺตฏฺฐานิกสฺส สติสมฺปชญฺญสฺส อตฺถาย. ปริคฺคหิตวตฺถารมฺมณตายาติ วตฺถุโน อารมฺมณสฺส จ ยาถาวโต วิทิตภาเวน. ยถา หิ สปฺปํ ปริเยสนฺเตน ตสฺส อาสเย วิทิเต โสปิ วิทิโต คหิโต เอว จ โหติ มนฺตาคทพเลน ตสฺส คหณสฺส สุกรตฺตา, เอวํ เวทนาย อาสยภูเต วตฺถุมฺหิ อารมฺมเณ จ วิทิเต อาทิกมฺมิกสฺสปิ เวทนา วิทิตา คหิตา เอว โหติ สลกฺขณโต สามญฺญลกฺขณโต จ ตสฺสา คหณสฺส สุกรตฺตา. ปเคว ปริญฺญาตวตฺถุกสฺส ขีณาสวสฺส. ตสฺส หิ อุปฺปาทกฺขเณปิ ฐิติกฺขเณปิ ภงฺคกฺขเณปิ เวทนา วิทิตา ปากฏา โหนฺติ ‘‘ตา เวทนา เอวํ อุปฺปชฺชิตฺวา’’ติอาทินา. น เกวลญฺจ เวทนา เอว, อิธ วุตฺตา สญฺญาทโยปิ อวุตฺตา เจตนาทโยปิ วิทิตาว อุปฺปชฺชนฺติ เจว ติฏฺฐนฺติ จ นิรุชฺฌนฺติ จ. นิทสฺสนมตฺตญฺเหตํ, ยทิทํ ปาฬิยํ เวทนาสญฺญาวิตกฺกคฺคหณํ. เตน อนวเสสโต สพฺพธมฺมานมฺปิ อุปฺปาทาทิโต วิทิตภาวํ ทสฺเสติ.

“为七处”(sattaṭṭhānikassa)，即为了“于前进、后退时，皆保持正知”(abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotī)等（《长部》1.214; 2.376;《中部》1.109）所说的七处正念正知(satisampajañña)。“因所依与所缘已被把握”(pariggahitavatthārammaṇatāya)，即是因如实了知所依(vatthu)与所缘(ārammaṇa)。譬如寻蛇之人，若知其巢穴，则蛇亦被知晓、被把握，因咒语药力之故，捕蛇变得容易。同样地，当感受的所依处与所缘被了知时，即使是初学者(ādikammika)，其感受亦被了知、被把握，因其自相(salakkhaṇa)与共相(sāmaññalakkhaṇa)易于把握，更何况是已遍知所依的漏尽者(khīṇāsava)。对他而言，感受于生时、住时、灭时皆被了知、显现，如“彼诸感受如是生起……”等。不仅感受如此，此处所说的想等，乃至未说的思等，其生、住、灭也都被了知。圣典中提及把握受、想、寻(vitakka)，这只是一个范例，用以显示一切法从生起等皆被毫无遗漏地了知。

อปิจ เวทนาย อุปฺปาโท วิทิโต โหติ, อุปฏฺฐานํ วิทิตํ โหติ, อตฺถงฺคโม วิทิโต โหติ. กถํ เวทนาย อุปฺปาโท วิทิโต โหติ[Pg.301]? อวิชฺชาสมุทยา เวทนาสมุทโย, ตณฺหาสมุทยา กมฺมสมุทโย, ผสฺสสมุทยา เวทนาสมุทโยติ นิพฺพตฺติลกฺขณํ ปสฺสนฺโตปิ เวทนากฺขนฺธสฺส สมุทยํ ปสฺสติ. เอวํ เวทนาย อุปฺปาโท วิทิโต โหติ. กถํ เวทนาย อุปฏฺฐานํ วิทิตํ โหติ? อนิจฺจโต มนสิกโรโต ขยตุปฏฺฐานํ วิทิตํ โหติ, ทุกฺขโต มนสิกโรโต ภยตุปฏฺฐานํ วิทิตํ โหติ, อนตฺตโต มนสิกโรโต สุญฺญตุปฏฺฐานํ วิทิตํ โหติ. เอวํ เวทนาย อุปฏฺฐานํ วิทิตํ โหติ. อิติ ขยโต ภยโต สุญฺญโต ชานาติ. กถํ เวทนาย อตฺถงฺคโม วิทิโต โหติ? อวิชฺชานิโรธา เวทนานิโรโธ…เป… เอวํ เวทนาย อตฺถงฺคโม วิทิโต โหติ. อิมินาปิ นเยเนตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

再者，感受的生起(uppāda)被了知，现起(upaṭṭhāna)被了知，灭尽(atthaṅgama)被了知。如何了知感受的生起？“无明集则受集”，“爱集则业集”，“触集则受集”——见此生起之相者，即见受蕴之集。如是，感受的生起被了知。如何了知感受的现起？作意无常者，了知其坏灭之现起；作意苦者，了知其怖畏之现起；作意无我者，了知其空性之现起。如是，感受的现起被了知。即由坏灭、怖畏、空性而了知。如何了知感受的灭尽？“无明灭则受灭”……如是，感受的灭尽被了知。此义亦应以此理了知。

อิติ รูปนฺติ เอตฺถ อิติสทฺโท อนวเสสโต รูปสฺส สรูปนิทสฺสนตฺโถติ ตสฺส อิทํ รูปนฺติ เอเตน สาธารณโต สรูปนิทสฺสนมาห, เอตฺตกํ รูปนฺติ เอเตน อนวเสสโต, น อิโต ปรํ รูปํ อตฺถีติ ตพฺพินิมุตฺตสฺส อญฺญสฺส อภาวํ. อิติ เวทนาติอาทีสุปิ อยํ เวทนา, เอตฺตกา เวทนา, อิโต ปรํ เวทนา นตฺถิ. อยํ สญฺญา…เป… อิเม สงฺขารา…เป… อิทํ วิญฺญาณํ, เอตฺตกํ วิญฺญาณํ, อิโต ปรํ วิญฺญาณํ นตฺถีติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพติ อาห ‘‘เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย’’ติ.

于“此为色”(iti rūpaṃ)一句中，“此”(iti)一词，是为了毫无遗漏地指示色的自性。其中，“这是色”(idaṃ rūpaṃ)是指示其普遍的自性；“色仅如此”(ettakaṃ rūpaṃ)是指示其毫无遗漏，即“此外再无有色”，表明没有脱离于此的其它色。于“此为受”(iti vedanā)等句中，也应作如是解：“这是受，受仅如此，此外再无有受。”“这是想……”乃至“这是行……”乃至“这是识，识仅如此，此外再无有识。”故云：“于受等中，理亦皆然”。

ญาเณน ชานิตฺวา ปโรปรานิ. ปโรปรานีติ ปรานิ จ โอปรานิ จ. อุตฺตมาธมานีติ ปรตฺตภาวสกตฺตภาวาทีนิ อุตฺตมาธมานิ. จลิตนฺติ ตณฺหาทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตํ. อนีโฆติ ราคาทิอีฆรหิโต. อตาริ โสติ โส เอวรูโป อรหา ชาติชรํ อตริ.

“以智了知高下”(ñāṇena jānitvā paroparāni)。“高下”(paroparāni)者，即高(parāni)与下(oparāni)。“优劣”(uttamādhamāni)者，即他有(parattabhāva)、自有(sakattabhāva)等之优劣。“动摇”(calitaṃ)者，即爱与见之骚动。“无恼”(anīgho)者，即离贪等恼。“彼已度”(atāri so)者，即彼如是之阿罗汉已度越生、老。

สมาธิภาวนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《定修习经》释义终。

๒-๔. ปญฺหพฺยากรณสุตฺตาทิวณฺณนา

2-4. 问答经等释义

๔๒-๔๔. ทุติเย เอเตสํ ปญฺหานนฺติ เอกํสพฺยากรณาทีนํ จตุนฺนํ ปญฺหานํ. ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน พฺยากรณํ ชานาตีติ ‘‘จกฺขุํ อนิจฺจ’’นฺติ ปุฏฺเฐ ‘‘อนิจฺจ’’นฺติ เอกํเสเนว พฺยากาตพฺพํ. ‘‘อนิจฺจา นาม จกฺขุ’’นฺติ ปุฏฺเฐ ปน ‘‘น เกวลํ จกฺขุเมว, โสตมฺปิ อนิจฺจ’’นฺติ เอวํ วิภชิตฺวา พฺยากาตพฺพํ. ‘‘ยถา [Pg.302] จกฺขุํ ตถา โสตํ, ยถา โสตํ ตถา จกฺขุ’’นฺติ ปุฏฺเฐ ‘‘เกนฏฺเฐน ปุจฺฉสี’’ติ ปฏิปุจฺฉิตฺวา ‘‘ทสฺสนฏฺเฐน ปุจฺฉามี’’ติ วุตฺเต ‘‘น หี’’ติ พฺยากาตพฺพํ. ‘‘อนิจฺจฏฺเฐน ปุจฺฉามี’’ติ วุตฺเต ‘‘อามา’’ติ พฺยากาตพฺพํ. ‘‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’’นฺติอาทีนิ ปุฏฺเฐน ปน ‘‘อพฺยากตเมตํ ภควตา’’ติ ฐเปตพฺโพ, เอส ปญฺโห น พฺยากาตพฺโพติ เอวํ ชานาตีติ อตฺโถ. อตฺถสมาคเมนาติ อตฺถสฺส ปฏิลาเภน ลทฺธพฺเพน. สมิติ สงฺคติ สโมธานนฺติ สมโย, ปฏิลาโภ. สมโย เอว อภิสมโย, อภิมุขภาเวน วา สมโย อภิสมโยติ เอวเมตฺถ ปทตฺโถ เวทิตพฺโพ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ตติยจตุตฺถานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

42-44. 四二至四四，第二经中，“此等问题”(etesaṃ pañhānaṃ)者，即决定性解答(ekaṃsabyākaraṇa)等四种问题。“于彼彼处知其解答”者，意谓：若被问“眼是无常吗？”，当予以“是无常”的决定性解答。若被问“所谓无常就是眼吗？”，则当分别解答：“不仅眼是无常，耳亦是无常。”若被问“眼如耳，耳如眼吗？”，则当反问：“汝以何义而问？”若答“以见义而问”，则当答“否”。若答“以无常义而问”，则当答“是”。若被问“命即是身”等问题，则当搁置，言“此为世尊(bhagavā)所不记说”，意即了知此问不应回答。“以义会通”(atthasamāgamenāti)者，即以获得应得之义。“会”(samiti)、“合”(saṅgati)、“和”(samodhāna)即是“会通”(samaya)，即是“获得”(paṭilābha)。会通即是现观(abhisamaya)，或因面对之故，会通即是现观，于此应如是理解词义。余者易知。第三、四经义理明显。

ปญฺหพฺยากรณสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《问答经》等释义终。

๕-๖. โรหิตสฺสสุตฺตาทิวณฺณนา

5-6. 卢希塔舍经等释义

๔๕-๔๖. ปญฺจเม (สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑๐๗) เอโกกาเสติ จกฺกวาฬสฺส ปริยนฺตสญฺญิเต เอกสฺมึ โอกาเส. ภุมฺมนฺติ ‘‘ยตฺถา’’ติ อิทํ ภุมฺมวจนํ. สามญฺญโต วุตฺตมฺปิ ‘‘โส โลกสฺส อนฺโต’’ติ วจนโต วิสิฏฺฐวิสยเมว โหติ. ‘‘น ชายติ, น มียตี’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘น จวติ, น อุปปชฺชตี’’ติ กสฺมา วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อิทํ อปราปรํ…เป… คหิต’’นฺติ. ปทคมเนนาติ ปทสา คมเนน. สตฺถา สงฺขารโลกสฺส อนฺตํ สนฺธาย วทติ อุปริ สพฺพานิ ปกาเสตุกาโม. สงฺขารโลกสฺส หิ อนฺโต นิพฺพานํ.

45-46. 第五经中，“于一处”(ekokāse)是指轮围世界边际所限定的某一处所。“于地”(Bhummaṃ)：‘于何处’(yatthā)是表示处所的词。虽然一般说“那是世界的边际”，实际上是指殊胜的境界。“不生，不灭”之后，为何又说“不死，不生”呢？答曰：“这是前后……乃至……所含摄”。“以句行”(Padagamanena)即逐句而行。导师是针对行的世界的边际而说，想要在后面阐明一切。行的世界的边际即是涅槃。

ทฬฺหํ ถิรํ ธนุ เอตสฺสาติ ทฬฺหธนฺวา, โส เอว ‘‘ทฬฺหธมฺมา’’ติ วุตฺโต. เตนาห ‘‘ทฬฺหธนู’’ติ. อุตฺตมปฺปมาณํ นาม สหสฺสถามธนุ. ธนุคฺคณฺหนสิปฺปจิตฺตกตาย ธนุคฺคโห, น ธนุคฺคหณมตฺเตนาติ อาห ‘‘ธนุคฺคโหติ ธนุอาจริโย’’ติ. ‘‘ธนุคฺคโห’’ติ วตฺวา ‘‘สิกฺขิโต’’ติ วุตฺเต ธนุสิกฺขาย สิกฺขิโตติ วิญฺญายติ. สิกฺขา จ เอตฺตเกน กาเลน สิกฺขนฺตสฺส อุกฺกํสคตา โหตีติ อาห ‘‘ทฺวาทส วสฺสานิ ธนุสิปฺปํ สิกฺขิโต’’ติ. อุสภปฺปมาเณติ วีสติ ยฏฺฐิโย อุสภํ, ตสฺมึ อุสภปฺปมาเณ ปเทเส. วาลคฺคนฺติ วาลโกฏึ. กตหตฺโถติ ปริจิตหตฺโถ. กตสรกฺเขโปติ ถิรลกฺเข จ จลลกฺเข จ ปเรสํ ทสฺสนวเสน [Pg.303] สรกฺเขปสฺส กตาปี. เตนาห ‘‘ทสฺสิตสิปฺโป’’ติ, ‘‘กตโยคฺโค’’ติ เกจิ. อสนฺติ เอเตนาติ อสนํ, กณฺโฑ. ตาลจฺฉาทินฺติ ตาลจฺฉายํ. สา ปน รตนมตฺตา วิทตฺถิจตุรงฺคุลา.

拥有坚固之弓者为“坚弓者”(daḷhadhanvā)，他亦被称为“daḷhadhammā”。因此说“坚弓”。所谓“最上量”，是指千力弓(sahassathāmadhanu)。因擅长持弓技艺而被称为“持弓者”(dhanuggaho)，并非仅指持弓动作，所以说“持弓者即弓师”。说“持弓者”又言“已受教”(sikkhito)，可知是通过弓术训练而精通。这种训练需经长期练习才能达到高超境界，所以说“学习弓术十二年”。“优萨婆量”(usabhappamāṇe)：二十杖(yaṭṭhi)为一优萨婆(usabha)，在此优萨婆量的区域内。“毛发尖”(Vālaggaṃ)即毛发末端。“熟练之手”(Katahattho)指手法娴熟。“已作射箭”(Katasarakkhepo)指对固定靶与移动靶都能为他人展示而精于射术，因此说“已展示技艺”，也有人说是“已作练习”。“以此射”(asanti etena)故为“箭”(asanaṃ)，即箭矢(kaṇḍo)。“多罗影”(Tālacchādiṃ)指多罗树的树荫。此荫影约为一肘、一张手再加四指。

ปุรตฺถิมา สมุทฺทาติ เอกสฺมึ จกฺกวาเฬ ปุรตฺถิมา สมุทฺทา. สมุทฺทสีเสน ปุรตฺถิมจกฺกวาฬมุขวฏฺฏึ วทติ. ปจฺฉิมสมุทฺโทติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. นิปฺปปญฺจตนฺติ อทนฺตการิตํ. สมฺปตฺเตติ ตาทิเสน ชเวน คจฺฉนฺเตน สมฺปตฺเต. อโนตตฺเตติ เอตฺถาปิ ‘‘สมฺปตฺเต’’ติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ, ตถา ‘‘นาคลตาทนฺตกฏฺฐ’’นฺติ เอตฺถาปิ. ตทาติ ยทา โส โลกนฺตคเวสโก อโหสิ, ตทา. ทีฆายุกกาโลติ อเนกวสฺสสหสฺสายุกกาโล. จกฺกวาฬโลกสฺสาติ สามญฺญวเสน เอกวจนํ, จกฺกวาฬโลกานนฺติ อตฺโถ. อิมสฺมึเยว จกฺกวาเฬ นิพฺพตฺติปุพฺพปริจยสิทฺธาย นิกนฺติยา.

“东海”(Puratthimā samuddā)是指一个轮围世界里的东方海域。“海首”(Samuddasīsena)指的是东方轮围世界入口处的环形地带。“西海”(Pacchimasamuddo)在这里也是同样的道理。“无戏论”(Nippapañcaṃ)是指未经调伏。“到达”(Sampatte)是说以那样的速度行进到达。于“阿耨达池”(Anotatte)此处，也应与“到达”一词连接，同样，于“龙藤牙木”(nāgalatādantakaṭṭha)此处也是如此。“那时”(Tadā)是指当那位探寻世界边际者存在的时候。“长寿时期”(Dīghāyukakālo)是指拥有无数千年寿命的时期。“轮围世界”(Cakkavāḷalokassa)是总称，用单数表示复数，意思是诸多轮围世界。正是在这个轮围世界里，由于过去世的熟悉而生起的爱染。

สสญฺญิมฺหิ สมนเกติ น รูปธมฺมมตฺตเก, อถ โข ปญฺจกฺขนฺธสมุทาเยติ ทสฺเสติ. สมิตปาโปติ สมุจฺฉินฺนสํกิเลสธมฺโม. ฉฏฺฐํ อุตฺตานเมว.

“于有想有心者”(Sasaññimhi samanake)是说，非仅指色法，而是显示为五蕴的集合。“已寂灭恶者”(Samitapāpo)是已断尽杂染法者。第六个问题是显而易见的。

โรหิตสฺสสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《 रोहित经》等释义终。

๗. สุวิทูรสุตฺตวณฺณนา

7. 极远经释义

๔๗. สตฺตเม สุวิทูรวิทูร-สทฺทานํ สมานตฺถานํเยว เอกตฺถ คหณํ อิธ นิทฺเทโส ทูราสนฺนภาวสฺส อเปกฺขาสิทฺธตฺตา อิธาธิปฺเปตสฺส ทูรภาวสฺส เกนจิ ปริยาเยน อนาสนฺนภาวทสฺสนตฺถํ กตนฺติ อาห ‘‘เกนจิ ปริยาเยน อนาสนฺนานิ หุตฺวา’’ติอาทิ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

47. 第七，“极远”(suvidūra)与“远”(vidūra)二词意义相同，故在此一并解释。此处的解释是为了说明：由于远近的状态是依赖关系而成立的，故通过某种方式来显示此处所意指的“远”即是不邻近的状态。因此说“通过某种方式而不邻近”等。其余部分是显而易见的。

สุวิทูรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《极远经》释义终。

๘. วิสาขสุตฺตวณฺณนา

8. 毘舍佉经释义

๔๘. อฏฺฐเม วากฺกรณจาตุริยโต วจนคุณเหตูนํ ปูริยา โปรี, โปริยํ ภวาติ โปรี, ตาย โปริยา. เตนาห ‘‘ปริปุณฺณวาจายา’’ติ, อกฺขรปทปริปุณฺณาย วาจายาติ อตฺโถ. อปลิพุทฺธายาติ ปิตฺตาทีหิ [Pg.304] น วิพทฺธาย อนนุพุนฺธิตาย. อเนลคลายาติ อเนลาย อคลาย นิทฺโทสาย อคฬิตปทพฺยญฺชนาย จ. เถรสฺส หิ กถยโต ปทํ วา พฺยญฺชนํ วา น ปริหายติ. เตนาห ‘‘อเนลคลายาติ นิทฺโทสาย เจว อคฬิตาย จา’’ติอาทิ. ตตฺถ นิทฺโทสายาติ อตฺถโต จ พฺยญฺชนโต จ วิคตโทสาย. อปติตปทพฺยญฺชนายาติ อวิรหิตปทพฺยญฺชนาย. อถ วา อเนลคลายาติ น เอลํ โทสํ คลตีติ อเนลคลา. อวิจฺฉินฺนวาจาย อเนลคลาย ยถา ทนฺธมนุสฺสา มุเขน เขฬํ คฬนฺเตน วาจํ ภาสนฺติ, น เอวรูปาย. อถ โข นิทฺโทสาย วิสทวาจายาติ อตฺโถ. วิวฏฺฏปฺปกาสินี วาจา น กทาจิ วิวฏฺฏมุตฺตาติ กตฺวา อาห ‘‘วิวฏฺฏปริยาปนฺนายา’’ติ, วิวฏฺฏํ อมุญฺจิตฺวา ปวตฺตายาติ อตฺโถ. วิวฏฺฏปฺปกาสินี หิ วาจา วิวฏฺฏํ ปริจฺฉิชฺช อาปาเทนฺตี ปวตฺตติ. นวโลกุตฺตรธมฺโม สพฺพธมฺเมหิ สมุสฺสิตฏฺเฐน อพฺภุคฺคตฏฺเฐน จ ธโช นามาติ อาห ‘‘อพฺภุคฺคตฏฺเฐนา’’ติอาทิ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

48. 第八，因言说善巧，因言语功德圆满，故为“圆满语”(porī)。生于圆满者为“圆满语”，以彼圆满语。因此说“以圆满之语”，意为“以字句圆满之语”。“无障碍”(Apalibuddhāya)指不被胆汁等所阻碍，没有结滞。“清晰”(Anelagalāya)指无秽、无过、无失，并且字句不脱漏。长老说法时，字句皆不失。故说“清晰即无过失且不脱漏”等。其中，“无过失”是指义理和文句都没有过失。“字句不脱漏”是指字句都具足无缺。或者说，“清晰”(anelagalā)是指不流出(galati)过失(elaṃ)，故称“清晰”。以连贯清晰之语，不像迟钝之人从口中流出唾沫般说话，而是指无过失且明晰之语。开示轮回之语，绝不离于轮回，故说“摄于轮回”，其义为“不离轮回而转起”。开示轮回之语，乃是遍知轮回而生起。九种出世间法，因其在一切法中以高显、超胜之义，故名为“旗帜”(dhajo)。故说“以其高显”等。其余部分于此易知。

วิสาขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《毘舍佉经》释义终。

๙. วิปลฺลาสสุตฺตวณฺณนา

9. 颠倒经释义

๔๙. นวเม อนิจฺจาทีนิ วตฺถูนิ นิจฺจนฺติอาทินา วิปรีตโต อสนฺตีติ วิปลฺลาสา, สญฺญาย วิปลฺลาโส สญฺญาวิปลฺลาโส. อิตเรสุปิ ตีสุ เอเสว นโย. เอวเมเต จตุนฺนํ วตฺถูนํ วเสน จตฺตาโร, เตสุ วตฺถูสุ สญฺญาทีนํ วเสน ทฺวาทส โหนฺติ. เตสุ อฏฺฐ โสตาปตฺติมคฺเคน ปหียนฺติ. อสุเภ สุภนฺติ สญฺญาจิตฺตวิปลฺลาสา สกทาคามิมคฺเคน ตนุกา โหนฺติ, อนาคามิมคฺเคน ปหียนฺติ. ทุกฺเข สุขนฺติ สญฺญาจิตฺตวิปลฺลาสา อรหตฺตมคฺเคน ปหียนฺตีติ เวทิตพฺพา. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

49. 第九，于无常等事物，以“常”等方式颠倒而有，故为“颠倒”(vipallāsā)。想之颠倒为“想颠倒”(saññāvipallāso)。其余三者亦同此理。如是，依四种事物有四种颠倒，于彼等事物，依想等则有十二种。其中八种由预流道断除。于不净作净想的想颠倒与心颠倒，由一来道令其微薄，由不还道断除。于苦作乐想的想颠倒与心颠倒，当知由阿罗汉道断除。其余部分于此是显而易见的。

วิปลฺลาสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《颠倒经》释义终。

๑๐. อุปกฺกิเลสสุตฺตวณฺณนา

10. 随烦恼经释义

๕๐. ทสเม [Pg.305] อุปกฺกิลิฏฺฐภาวกรเณนาติ มลีนภาวกรเณน. ปญฺจวิธาย สุราย จตุพฺพิธสฺส จ เมรยสฺสาติ เอตฺถ ปูวสุรา, ปิฏฺฐสุรา, โอทนสุรา, กิณฺณปกฺขิตฺตา, สมฺภารสํยุตฺตาติ ปญฺจ สุรา. ปุปฺผาสโว, ผลาสโว, มธฺวาสโว, คุฬาสโวติ จตฺตาโร อาสวา, จตุพฺพิธํ เมรยํ นาม. ตตฺถ ปูเว ภาชเน ปกฺขิปิตฺวา ตชฺชํ อุทกํ ทตฺวา มทฺทิตฺวา กตา ปูวสุรา. เอวํ เสสสุราปิ. กิณฺณาติ ปน ตสฺสา สุราย พีชํ วุจฺจติ. เย สุรา ‘‘โมทกา’’ติปิ วุจฺจนฺติ, เต ปกฺขิปิตฺวา กตา กิณฺณปกฺขิตฺตา. ธาตกิอาสวาทินานาสมฺภาเรหิ สํโยชิตา สมฺภารสํยุตฺตา.มธุกตาลนาฬิเกราทิปุปฺผรโส จิรปริวาสิโต ปุปฺผาสโว. ปนสาทิผลรโส ผลาสโว. มุทฺทิการโส มธฺวาสโว. อุจฺฉุรโส คุฬาสโว.

50. 第十，“以令染污”(upakkiliṭṭhabhāvakaraṇena)即以令污秽。“五种素酒与四种醇酒”(Pañcavidhāya surāya catubbidhassa ca merayassa)：此处，糕酒、粉酒、饭酒、投曲酒、合料酒为五种素酒(surā)。花醑、果醑、蜜醑、糖醑为四种醑(āsavā)，亦名四种醇酒(merayaṃ)。其中，将糕饼放入容器，加入相应的水捣碎制成者，为糕酒。其余素酒亦如是。所谓“曲”(kiṇṇa)，是指彼酒之酵母。那些亦被称为“modakā”的酒，是投入酒曲后制成的投曲酒。与坡裙花等各种配料混合者，为合料酒。酒胶树、多罗树、椰子等花汁经久存酿成者，为花醑。波罗蜜等果汁为果醑。葡萄汁为蜜醑。甘蔗汁为糖醑。

อุปกฺกิเลสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《随烦恼经》释义终。

โรหิตสฺสวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

रोहित品释义终。

ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

初五十经篇终。

๒. ทุติยปณฺณาสกํ

2. 第二五十经篇

(๖) ๑. ปุญฺญาภิสนฺทวคฺโค

（6）1. 功德流品

๑. ปฐมปุญฺญาภิสนฺทสุตฺตวณฺณนา

1. 第一功德流经释义

๕๑. ทุติยสฺส [Pg.306] ปฐเม ปุญฺญาภิสนฺทาติ วา ปุญฺญนทิโย. อวิจฺเฉเทน นิจฺจํ ปวตฺติยมานานิ หิ ปุญฺญานิ อภิสนฺทนฏฺเฐน ‘‘ปุญฺญาภิสนฺทา’’ติ วุตฺตา. อปริมิตนฺติ อาฬฺหกคณนาย อปริมิตํ, โยชนวเสน ปนสฺส ปริมาณํ อตฺถิ. ตถา หิ เหฏฺฐา มหาปถวิยา อุปริ อากาเสน ปรโต จกฺกวาฬปพฺพเตน มชฺเฌ ตตฺถ ตตฺถ ฐิเตหิ ทีปปพฺพตปริยนฺเตหิ ปริจฺฉินฺนตฺตา โยชนโต สกฺกา ปมาณํ กาตุํ. เภรวารมฺมเณหีติ สวิญฺญาณกาวิญฺญาณเกหิ เภรวารมฺมเณหิ. ตถา หิ ตํ มหาสรีรมจฺฉกุมฺภีลยกฺขรกฺขสมหานาคทานวาทีนํ สวิญฺญาณกานํ วฬวามุขปาตาลาทีนํ อวิญฺญาณกานญฺจ เภรวารมฺมณานํ วเสน ‘‘พหุเภรว’’นฺติ วุจฺจติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

51. 第二品第一经中，“功德流”(puññābhisanda)亦可作“功德之河”(puññanadiyo)。因功德不间断地恒常流动，有流淌之义，故称“功德流”。“无量”(aparimita)是指以‘阿罗迦’(āḷhaka)的量器计算则无量，但若以‘由旬’(yojana)计算则有其量。因为其下有大地，上有天空，外有轮围山(cakkavāḷapabbata)为界，中间又有各处岛屿、山脉为限，故能以由旬计量。“可怖所缘”(bheravārammaṇa)是指有情与无情的可怖所缘。例如，巨大身形的鱼、鳄、夜叉、罗刹、大龙、檀那婆(dānava)等有情，以及‘牝马口’(vaḷavāmukha)、地狱等无情，因其为可怖所缘，故称“多诸可怖”(bahubherava)。其余文义自明。

ปฐมปุญฺญาภิสนฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第一功德流经释义终。

๒. ทุติยปุญฺญาภิสนฺทสุตฺตวณฺณนา

2. 第二功德流经释义

๕๒. ทุติเย โสตาปนฺนสฺส สทฺธา อธิปฺเปตาติ โสตาปนฺนสฺส มคฺเคนาคตา สทฺธา อธิปฺเปตา.

52. 第二经中，“预流者之信”意指由预流道而得之信。

ทุติยปุญฺญาภิสนฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二功德流经释义终。

๓-๔. ปฐมสํวาสสุตฺตาทิวณฺณนา

3-4. 第一同住经等释义

๕๓-๕๔. ตติเย ยถากมฺมํ ตา ตา คติโย อรนฺติ อุปคจฺฉนฺตีติ อริยา, สตฺตา. อิเม ปน กุจฺฉิตา อริยาติ กทริยา. ถทฺธมจฺฉริโน, ถทฺเธน มจฺฉเรน สมนฺนาคตาติ อตฺโถ. ถทฺธมจฺฉริยสทิสญฺหิ กุจฺฉิตํ [Pg.307] สพฺพทา นิหีนํ นตฺถิ สพฺพคุณานํ อาทิภูตสฺส โภคสมฺปตฺติอาทิสพฺพสมฺปตฺตีนํ มูลภูตสฺส ทานสฺส นิเสธนโต. เตนาห ‘‘กทริยาติ ถทฺธมจฺฉริโน’’ติ. เอกจฺโจ หิ อตฺตโน วสนฏฺฐาเน ภิกฺขู หตฺถํ ปสาเรตฺวาปิ น วนฺทติ. อญฺญตฺถ คโต วิหารํ ปวิสิตฺวา สกฺกจฺจํ วนฺทิตฺวา มธุรปฺปฏิสนฺถารํ กโรติ ‘‘กึ, ภนฺเต, อมฺหากํ วสนฏฺฐานํ นาคจฺฉถ, สมฺปนฺโน ปเทโส, ปฏิพลาหํ อยฺยานํ ยาคุภตฺตาทีหิ อุปฏฺฐานํ กาตุ’’นฺติ. ภิกฺขุ ‘‘สทฺโธ อยํ อุปาสโก’’ติ ยาคุภตฺตาทีหิ สงฺคณฺหาติ.

53-54. 第三经中，“行者”(ariyā)，即众生，因其随业而行(aranti)至种种趣(gatiyo)。而此等为卑劣之行者，故称“悭吝者”(kadariyā)。即顽固悭吝者，义为具足顽固与悭吝。顽固悭吝实为恒常卑劣，无有更下者，因其阻碍布施，而布施为一切功德之始、财富等一切成就之根本。故曰“悭吝者即顽固悭吝者”。譬如有人，于己住处，比丘伸手亦不作礼。至他处，入寺院则恭敬礼拜，热情问候：“尊者，何故不来我住处？彼处丰饶，我能以粥饭等供养诸位。”比丘便思“此优婆塞有信”，而以粥饭等摄受之。

อเถโก เถโร ตสฺส คามํ คนฺตฺวา ปิณฺฑาย จรติ. โส ตํ ทิสฺวา อญฺเญน วา คจฺฉติ, ฆรํ วา ปวิสติ. สเจปิ สมฺมุขีภาวํ อาคจฺฉติ, หตฺเถน วนฺทิตฺวา ‘‘อยฺยสฺส ภิกฺขํ เทถ, อหํ เอเกน กมฺเมน คจฺฉามี’’ติ ปกฺกมติ. เถโร สกลคามํ จริตฺวา ตุจฺฉปตฺโตว นิกฺขมติ. อิทํ ตาว มุทุมจฺฉริยํ นาม. เยน อทายโกปิ ทายโก วิย ปญฺญายติ. อิธ ปน ถทฺธมจฺฉริยํ อธิปฺเปตํ. เยน สมนฺนาคโต ภิกฺขูสุ ปิณฺฑาย ปวิฏฺเฐสุ ‘‘เถรา ฐิตา’’ติ วุตฺเต ‘‘กึ มยฺหํ ปาทา รุชฺชนฺตี’’ติอาทีนิ วตฺวา สิลาถมฺโภ วิย ขาณุโก วิย จ ถทฺโธ หุตฺวา ติฏฺฐติ, สามีจิมฺปิ น กโรติ, กุโต ทานํ. อยมิธ อธิปฺเปโต. เตน วุตฺตํ ‘‘ถทฺธมจฺฉริโนติ ถทฺเธน มจฺฉเรน สมนฺนาคตาติ อตฺโถ’’ติ. มจฺฉรํ มจฺเฉรํ มจฺฉริยนฺติ อตฺถโต เอกํ.

于是，一位长老进入该村托钵。那人见之，或绕道而行，或进入屋中。即便迎面相遇，也仅合掌说：“请给尊者食物，我正有事要去。”便离去。长老走遍全村，空钵而出。此即所谓“软悭”(mudumacchariya)，令不施者看似布施者。此处则意指“硬悭”(thaddhamacchariya)。具此悭吝者，当比丘们进村托钵时，若闻“长老们正站着”，便言“与我何干？”（直译：难道我的脚会痛吗？）等语，如石柱、如木桩般僵立，连应有的礼敬亦不为，更何况布施。此处即指此人。故曰：“顽固悭吝者，义为具足顽固与悭吝。”悭(maccharaṃ)、吝(maccheraṃ)、悭吝(macchariyaṃ)，其义一也。

ปริภาสกาติ ภิกฺขู ฆรทฺวาเร ฐิเต ทิสฺวา ‘‘กึ ตุมฺเห กสิตฺวา อาคตา วปิตฺวา ลายิตฺวา, มยํ อตฺตโนปิ น ลภาม, กุโต ตุมฺหากํ, สีฆํ นิกฺขมถา’’ติอาทีหิ สนฺตชฺชกา. ยาจกานํ วจนสฺส อตฺถํ ชานนฺตีติ เอตฺถ กิญฺจาปิ ภิกฺขู ฆรทฺวาเร ฐิตา ตุณฺหี โหนฺติ, อตฺถโต ปน ‘‘ภิกฺขํ เทถา’’ติ วทนฺติ นาม อริยาย ยาจนาย. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘อุทฺทิสฺส อริยา ติฏฺฐนฺติ, เอสา อริยาน ยาจนา’’ติ (มิ. ป. ๔.๕.๙). ตตฺร เย ‘‘มยํ ปจาม, อิเม น ปจนฺติ, ปจมาเน ปตฺวา อลภนฺตา กุหึ ลภิสฺสตี’’ติ เทยฺยธมฺมํ สํวิภชนฺติ, เต วทญฺญู ยาจกานํ วจนสฺส อตฺถํ ชานนฺติ นาม ญตฺวา กตฺตพฺพกรณโต. จตุตฺถํ อุตฺตานเมว.

“呵斥者”(paribhāsaka)是指那些看见比丘们站在家门口，便呵斥道：“你们是耕作、播种、收割后才来的吗？我们自己尚且得不到，何况给你们？快出去！”等，以此恐吓者。于此，“知乞者言义”者，纵使比丘们静默立于门口，实则以圣者之乞求方式言：“请布施食物。”诚如所言：“圣者为（食）而立，此即圣者之乞求。”(mi. pa. 4.5.9) 彼等思惟：“我等煮食，彼等不煮，若于煮食者处尚不能得，于何处能得？”而分享所施之物，此等人因知晓并践行所应为之事，方可谓知乞者言语之义。第四点义自明显。

ปฐมสํวาสสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第一同住经等释义终。

๕-๖. สมชีวีสุตฺตาทิวณฺณนา

5-6. 等活经等释义

๕๕-๕๖. ปญฺจเม [Pg.308] อนุคฺคณฺหนตฺถนฺติ นกุลมาตา นกุลปิตาติ อิเมสํ ทฺวินฺนํ สงฺคหตฺถาย. นกุลสฺส ทารกสฺส ปิตา นกุลปิตา. นกุลมาตาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. ฉฏฺเฐ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

55-56. 第五经中，“为摄受”是指为摄受那拘罗母(Nakulamātā)与那拘罗父(Nakulapitā)二人。那拘罗父是那拘罗(Nakula)孩子的父亲。那拘罗母亦同此理。其余文义自明。第六经无甚可说。

สมชีวีสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

等活经等释义终。

๗-๑๐. สุปฺปวาสาสุตฺตาทิวณฺณนา

7-10. 善生经等释义

๕๗-๖๐. สตฺตเม อายุภาคปฏิลาภินี โหตีติ อายุโกฏฺฐาสสฺส ปฏิลาภินี โหติ. ติวิธโลกนฺติ สตฺตสงฺขารภาชนสงฺขาตํ ติวิธํ โลกํ. วิทิตํ กตฺวาติ วิภูตํ กตฺวา. โลกวิทูนนฺติ กรณตฺเถ สามิวจนนฺติ อาห ‘‘พุทฺเธหิ ปสตฺถา’’ติ. อฏฺฐมนวมทสมานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

57-60. 第七经中，“得寿分”(āyubhāgapaṭilābhinī)即是获得寿命的份额。“三世间”(tividhaloka)是指有情世间、行世间与器世间这三种世间。“令知晓”(viditaṃ katvā)即是令其显明。“为世间解者所（赞叹）”(lokavidūnaṃ)一句中，属格有工具格之义，故言“为诸佛所赞叹”。第八、第九、第十颂义自明显。

สุปฺปวาสาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

善生经等释义终。

ปุญฺญาภิสนฺทวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

功德流品释义终。

(๗) ๒. ปตฺตกมฺมวคฺโค

(7) 2. 适业品

๑-๔. ปตฺตกมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา

1-4. 适业经等释义

๖๑-๖๔. ทุติยสฺส ปฐเม เย อนิฏฺฐา น โหนฺติ, เต อิฏฺฐาติ อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘อนิฏฺฐปฏิกฺเขเปน อิฏฺฐา’’ติ. อิฏฺฐาติ จ ปริยิฏฺฐา วา โหตุ มา วา, อิฏฺฐารมฺมณภูตาติ อตฺโถ. คเวสิตมฺปิ หิ อิฏฺฐนฺติ วุจฺจติ, ตํ อิธ นาธิปฺเปตํ. มเนติ มนสฺมึ. กนฺตาติ วา กมนียา, กาเมตพฺพาติ อตฺโถ. มนํ อปฺปายนฺตีติ อิฏฺฐภาเวน มนํ วฑฺเฒนฺติ. กมฺมสาธโน อิธ โภค-สทฺโทติ อาห ‘‘โภคาติ ภุญฺชิตพฺพา’’ติอาทิ. ธมฺมูปฆาตํ กตฺวา กุสลธมฺมํ วิโนเทตฺวา. อุปนิชฺฌายียนฺตีติ อุปชฺฌายาติ [Pg.309] อาห ‘‘สุขทุกฺเขสุ อุปนิชฺฌายิตพฺพตฺตา’’ติ, สุขทุกฺเขสุ อุปฺปนฺเนสุ อนุสฺสริตพฺพตฺตาติ อตฺโถ. สนฺทิฏฺฐสมฺภตฺเตหีติ เอตฺถ ตตฺถ ตตฺถ สงฺคมฺม ทิฏฺฐมตฺตา นาติทฬฺหมิตฺตา สนฺทิฏฺฐา, สุฏฺฐุ ภตฺตา สิเนหวนฺโต ทฬฺหมิตฺตา สมฺภตฺตา.

61-64. 第二品第一经中，非不可喜者，即是可喜。故言“以排除不可喜者而为可喜”。所谓“可喜”(iṭṭha)，不论是否被寻求，皆指其为可喜所缘之义。虽所寻求者亦可称为“可喜”，然此处非此义。“于意”(mane)即“于心中”(manasmiṃ)。“可爱”(kanta)即可喜(kamanīya)，义为值得欲求。“令心增长”(manaṃ appāyanti)即是以其可喜之性令心增长。此处“财”(bhoga)一词为业格，故言“财者，所用之物也”等。“作法之害”即是毁坏善法。“戒师”(upajjhāya)者，因“于苦乐中当思察”，义为于苦乐生起时当忆念。“亲友与挚友”(sandiṭṭhasambhattehi)中，“亲友”(sandiṭṭha)指时时相遇、仅为相识、非深交之友；“挚友”(sambhatta)指极为忠诚、充满情爱、关系牢固之友。

วิสมโลภนฺติ พลวโลภํ. สุขิตนฺติ สญฺชาตสุขํ. ปีณิตนฺติ ธาตํ สุหิตํ. ตถาภูโต ปน ยสฺมา พลสมฺปนฺโน โหติ, ตสฺมา ‘‘พลสมฺปนฺนํ กโรตี’’ติ วุตฺตํ.

“不正贪”(visamalobha)指强贪。“乐”(sukhita)指已生之乐。“饱满”(pīṇita)指满足、充足。又因如此之人具足力量，故说“使其具足力量”。

โสภเน กายิกวาจสิกกมฺเม รโตติ สูรโต อุการสฺส ทีฆํ กตฺวา, ตสฺส ภาโว โสรจฺจํ, กายิกวาจสิโก อวีติกฺกโม. โส ปน อตฺถโต สุสีลภาโวติ อาห ‘‘ขนฺติโสรจฺเจ นิวิฏฺฐาติ อธิวาสนกฺขนฺติยญฺจ สุสีลตาย จ นิวิฏฺฐา’’ติ. เอกมตฺตานนฺติ เอกํ จิตฺตนฺติ อตฺโถ. ราคาทีนญฺหิ ปุพฺพภาคิยํ ทมนาทิ ปจฺเจกํ อิจฺฉิตพฺพํ, น มคฺคกฺขเณ วิย เอกชฺฌํ ปฏิสงฺขานมุเขน ปชหนโต. เอกมตฺตานนฺติ วา วิเวกวเสน เอกํ เอกากินํ อตฺตานํ. เตเนวาห ‘‘เอกํ อตฺตโนว อตฺตภาว’’นฺติอาทิ. อุปรูปริภูมีสูติ ฉกามสคฺคสงฺขาตาสุ อุปรูปริกามภูมีสุ. กมฺมสฺส ผลํ อคฺคํ นาม. ตํ ปเนตฺถ อุจฺจคามีติ อาห ‘‘อุทฺธมคฺคมสฺสา’’ติ. สุวคฺเค นิยุตฺตา, สุวคฺคปฺปโยชนาติ วา โสวคฺคิกา. ทสนฺนํ วิเสสานนฺติ ทิพฺพอายุวณฺณยสสุขอาธิปเตยฺยานญฺเจว อิฏฺฐรูปาทีนญฺจ ผลวิเสสานํ. วณฺณคฺคหเณน เจตฺถ สโก อตฺตภาววณฺโณ คหิโต, รูปคฺคหเณน พหิทฺธา รูปารมฺมณํ. ทุติยตติยจตุตฺถานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

喜爱善的身语业，故为善行者(sūrata)，将其 u 音延长，其状态即是柔和(soraccaṃ)，即身语的不违越。其义实为善戒性，故说“安住于忍辱与柔和中”，意为安住于堪忍与善戒性之中。“独一”(ekamattānaṃ)义为一心。因为对于贪等的前分调伏，需要逐一冀求，不像在道之剎那，能以省察为门径而一并断除。或者，“独一”是指因远离而为独一、孤独的自己。因此经文说“独自一人，独自存在”等。“上上地”指的是名为六欲天的上上欲地。业的果报名为“最上”。此处说“上行”是指“它的上行道”。“生天”(sovaggikā)是指致力于善趣，或以善趣为目的。“十种殊胜”指的是天寿、色、名声、乐、自在，以及可喜的色等果报殊胜。此处，以“色”(vaṇṇa)一词，是取自身的色泽；以“形色”(rūpa)一词，是取外在的色所缘。第二、三、四颂的含义都很明显。

ปตฺตกมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

业事经等释义终。

๕. รูปสุตฺตวณฺณนา

5. 色经释义

๖๕. ปญฺจเม ปมิโนติ อุฬารตาทิวิเสสํ เอเตนาติ ปมาณํ, รุปกาโย ปมาณํ เอตสฺสาติ รูปปฺปมาโณ. ตโต เอว รูเป ปสนฺโนติ รูปปฺปสนฺโน. โฆโสติ เจตฺถ ถุติโฆโส. ลูขนฺติ ปจฺจยลูขตา. ธมฺมาติ สีลาทโย คุณธมฺมา อธิปฺเปตา. อิเมสํ ปน จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ นานากรณํ ปาฬิยํเยว อาคตํ. วุตฺตญฺเหตํ –

65. 第五颂中，“量”(pamāṇaṃ)者，以此衡量崇高等殊胜，故为量。以色身为其量，故为“以色为量者”(rūpappamāṇo)。由此即于色而生净信，故为“以色为净信者”(rūpappasanno)。此处的“声”(ghoso)是赞叹之声。“粗”(lūkhaṃ)者，是资具的粗劣。“法”(dhammā)者，意指戒等功德法。这四种人(puggala)的差别，在圣典中已有说明。如是说：

‘‘กตโม [Pg.310] จ ปุคฺคโล รูปปฺปมาโณ รูปปฺปสนฺโน? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อาโรหํ วา ปสฺสิตฺวา ปริณาหํ วา ปสฺสิตฺวา สณฺฐานํ วา ปสฺสิตฺวา ปาริปูรึ วา ปสฺสิตฺวา ตตฺถ ปมาณํ คเหตฺวา ปสาทํ ชเนติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล รูปปฺปมาโณ รูปปฺปสนฺโน.

“如何是‘以形貌为量、以形貌为净信’的人(puggalo)？于此，某人见其身高，或见其体围，或见其体态，或见其圆满，于此取量而生净信。此人被称为‘以形貌为量、以形貌为净信’的人。”

‘‘กตโม จ ปุคฺคโล โฆสปฺปมาโณ โฆสปฺปสนฺโน? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปรวณฺณนาย ปรโถมนาย ปรปสํสนาย ปรวณฺณหาริกาย ตตฺถ ปมาณํ คเหตฺวา ปสาทํ ชเนติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล โฆสปฺปมาโณ โฆสปฺปสนฺโน.

“如何是‘以声为量、以声为净信’的人(puggalo)？于此，某人因他人之称赞、赞扬、称誉、传颂，于此取量而生净信。此人被称为‘以声为量、以声为净信’的人。”

‘‘กตโม จ ปุคฺคโล ลูขปฺปมาโณ ลูขปฺปสนฺโน? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล จีวรลูขํ วา ปสฺสิตฺวา ปตฺตลูขํ วา ปสฺสิตฺวา เสนาสนลูขํ วา ปสฺสิตฺวา วิวิธํ วา ทุกฺกรการิกํ ปสฺสิตฺวา ตตฺถ ปมาณํ คเหตฺวา ปสาทํ ชเนติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ลูขปฺปมาโณ ลูขปฺปสนฺโน.

“如何是‘以粗劣为量、以粗劣为净信’的人(puggalo)？于此，某人见其衣之粗劣，或见其钵之粗劣，或见其坐卧处之粗劣，或见种种难行，于此取量而生净信。此人被称为‘以粗劣为量、以粗劣为净信’的人。”

‘‘กตโม จ ปุคฺคโล ธมฺมปฺปมาโณ ธมฺมปฺปสนฺโน? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สีลํ วา ปสฺสิตฺวา สมาธึ วา ปสฺสิตฺวา ปญฺญํ วา ปสฺสิตฺวา ตตฺถ ปมาณํ คเหตฺวา ปสาทํ ชเนติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ธมฺมปฺปมาโณ ธมฺมปฺปสนฺโน’’ติ (ปุ. ป. ๑๗๑-๑๗๒).

“如何是‘以法为量、以法为净信’的人(puggalo)？于此，某人见其戒，或见其定，或见其慧，于此取量而生净信。此人被称为‘以法为量、以法为净信’的人。”(pu. pa. 171-172)

ตตฺถ อาโรหนฺติ อุจฺจตํ. สา จ โข ตสฺมึ ตสฺมึ กาเล ปมาณยุตฺตา ทฏฺฐพฺพา. ปริณาหนฺติ นาติกิสถูลตาวเสน ปีณตํ. สณฺฐานนฺติ เตสํ เตสํ องฺคปจฺจงฺคานํ สุสณฺฐิตตํ ทีฆรสฺสวฏฺฏาทิยุตฺตฏฺฐาเนสุ ตถาภาวํ. ปาริปูรินฺติ สพฺเพสํ สรีราวยวานํ ปริปุณฺณตํ อวิกลตํ. ตตฺถ ปมาณํ คเหตฺวาติ ตสฺมึ รูเป รูปสมฺปตฺติยํ ปมาณภาวํ อุปาทาย. ปสาทํ ชเนตีติ อธิโมกฺขํ ชเนติ อุปฺปาเทติ.

其中，“身高”(ārohaṃ)指高大。且应知其在各个时期皆合乎标准。“体围”(pariṇāhaṃ)指不瘦不胖的丰满。“体态”(saṇṭhānaṃ)指各个肢体善安住，在长短圆等相应之处亦复如是。“圆满”(pāripūriṃ)指身体所有部分圆满无缺。“于此取量”指以那色身的色成就为量。“生净信”指产生、生起胜解。

ปรวณฺณนายาติ ‘‘อสุโก เอทิโส จ เอทิโส จา’’ติ ปรสฺส คุณวจเนน. ปรโถมนายาติ ปรมฺมุขา ปรสฺส สิลาฆุปฺปาทเกน อภิตฺถวเนน ปเรน ถุติวเสน, คาถาทิอุปนิพนฺธเนน วุตฺตาย โถมนายาติ วุตฺตํ โหติ. ปรปสํสนายาติ ปรมฺมุขา ปรสฺส คุณสํกิตฺตเนน. ปรวณฺณหาริกายาติ [Pg.311] ปรมฺปรวณฺณหาริกาย ปรมฺปราย ปรสฺส กิตฺตนสทฺทสฺส อุปสํหาเรน. ตตฺถาติ ตสฺมึ ถุติโฆเส.

“称赞他人”(paravaṇṇanāya)者，是以“某某人如此如此”之语称说他人功德。“赞扬他人”(parathomanāya)者，是在他人背后，以能令其生欢喜的称颂，由他人赞叹，或以偈颂等所作的赞扬。“称誉他人”(parapasaṃsanāya)者，是在他人背后称说其功德。“传颂美名”(paravaṇṇahārikāya)者，是辗转传颂，汇集他人之名声。“于此”者，于彼赞叹之声。

จีวรลูขนฺติ ถูลชิณฺณพหุตุนฺนกตาทิจีวรสฺส ลูขภาวํ. ปตฺตลูขนฺติ อเนกคนฺถิกาหฏตาทิปตฺตสฺส ลูขภาวํ. วิวิธํ วา ทุกฺกรการิกนฺติ ธุตงฺคาทิวเสน ปวตฺตนานาวิธํ ทุกฺกรจริยํ. สีลํ วา ปสฺสิตฺวาติ สีลปาริปูริวเสน วิสุทฺธํ กายวจีสุจริตํ ญาณจกฺขุนา ปสฺสิตฺวา, ฌานาทิอธิคมสุทฺธิสมาธึ วา วิปสฺสนาภิญฺญาสงฺขาตํ ปญฺญํ วา ปสฺสิตฺวาติ อตฺโถ.

“衣之粗劣”(cīvaralūkhaṃ)指衣之粗厚、破旧、多补缀等的粗劣状态。“钵之粗劣”(pattalūkhaṃ)指多处缀合之钵的粗劣状态。“种种难行”(vividhaṃ dukkarakārikaṃ)指依头陀支等而行的种种难行。“或见戒”者，是以智眼见因戒圆满而清净的身语善行；“或见定”者，是见证得禅那等清净的三摩地；“或见慧”者，是见名为观(vipassanā)与神通的慧，此为其义。

เอวเมตสฺมึ จตุปฺปมาเณ โลกสนฺนิวาเส พุทฺเธสุ อปฺปสนฺนา มนฺทา, ปสนฺนา พหุกา. รูปปฺปมาณสฺส หิ พุทฺธรูปโต อุตฺตริ ปสาทาวหํ รูปํ นาม นตฺถิ. โฆสปฺปมาณสฺส พุทฺธานํ กิตฺติโฆสโต อุตฺตริ ปสาทาวโห โฆโส นาม นตฺถิ. ลูขปฺปมาณสฺส กาสิกานิ วตฺถานิ มหารหานิ กญฺจนภาชนานิ ติณฺณํ อุตูนํ อนุจฺฉวิเก สพฺพสมฺปตฺติยุตฺเต ปาสาทวเร ปหาย ปํสุกูลจีวรเสลมยปตฺตรุกฺขมูลาทิเสนาสนเสวิโน พุทฺธสฺส ภควโต ลูขโต อุตฺตริ ปสาทาวหํ อญฺญํ ลูขํ นาม นตฺถิ. ธมฺมปฺปมาณสฺส สเทวเก โลเก อสาธารณสีลาทิคุณสฺส ตถาคตสฺส สีลาทิคุณโต อุตฺตริ ปสาทาวโห อญฺโญ สีลาทิคุโณ นาม นตฺถิ. อิติ ภควา อิมํ จตุปฺปมาณิกํ โลกสนฺนิวาสํ มุฏฺฐินา คเหตฺวา วิย ฐิโตติ.

如是于此四种量之世间中，对诸佛不生净信者少，生净信者多。对以色为量者而言，没有比佛陀的色身更能引生净信的色了。对以声为量者而言，没有比诸佛的名声更能引生净信的声了。对以粗劣为量者而言，世尊(bhagavā)舍弃了迦尸(Kāsi)所产的华丽衣物、贵重的金钵、以及适合三时、具足一切成就的胜妙殿堂，而受用粪扫衣、石钵、树下等坐卧处，没有比世尊的粗劣更能引生净信的粗劣了。对以法为量者而言，在有天神的世界，没有比具足不共戒等功德之如来的戒等功德更能引生净信的戒等功德了。如是，世尊犹如以拳掌握此四种量之世间而住。

ปมาณึสูติ ปมาณํ อคฺคเหสุํ. นิยกชฺฌตฺเต ตสฺส คุณํ น ชานาตีติ ตสฺส อพฺภนฺตเร ปวตฺตมานํ สีลาทิคุณํ น ชานาติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

“衡量”(pamāṇiṃsu)者，即“取量”(pamāṇaṃ aggahesuṃ)。“于己身中不知其德”者，即不知于其阿邦答勒(abbhantare)中生起的戒等功德。余者易知。

รูปสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

色经释义终。

๗. อหิราชสุตฺตวณฺณนา

7. 蛇王经释义

๖๗. สตฺตเม ทฏฺฐวิสาเนวาติ อวธารเณน ทิฏฺฐวิสาทโย นิวตฺเตติ. กฏฺฐมุขาทโย หิ จตฺตาโร อาสีวิสา ทฏฺฐวิโส, ทิฏฺฐวิโส, ผุฏฺฐวิโส, วาตวิโสติ ปจฺเจกํ จตุพฺพิธา โหนฺตีติ วิสเวควิการวเสน [Pg.312] โสฬส วุตฺตา. เตสุ ทฏฺฐวิสานํเยว อิธ คหณํ, น อิตเรสนฺติ ทสฺเสติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

67. 第七经中，“唯咬毒者”(daṭṭhavisāneva)，以限定词排除了见毒等。木口(Kaṭṭhamukha)等四种毒蛇，即咬毒、见毒、触毒、风毒，依毒势之变，各分四种，共说有十六种。此中显示，仅取咬毒者，而非其他。余者易知。

อหิราชสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

蛇王经释义终。

๘. เทวทตฺตสุตฺตวณฺณนา

8. 提婆达多经释义

๖๘. อฏฺฐเม กาเล สมฺปตฺเตติ คพฺภสฺส ปริปากคตตฺตา วิชายนกาเล สมฺปตฺเต. โปตกนฺติ อสฺสตริยา ปุตฺตํ. ‘‘ผลํ เว กทลึ หนฺตี’’ติอาทิคาถาย กุกฺกุชเกเนว ปตฺตวฏฺฏิปสวสฺส อุจฺฉินฺนตฺตา ผลุปฺปตฺติ กทลิยา ปราภวาย โหตีติ อาห ‘‘ผลํ เว กทลึ หนฺตี’’ติ. กุกฺกุชกํ นาม กทลิยา ปุปฺผนาฬํ. ตถา ผลปากปริโยสานตฺตา โอสธีนํ ‘‘ผลํ เวฬุํ นฬ’’นฺติ วุตฺตํ. อยํ ปเนตฺถ ปิณฺฑตฺโถ – ยถา อตฺตโน ผลํ กทลิเวฬุนเฬ วินาเสติ, คพฺโภ จ อสฺสตรึ, เอวํ อตฺตโน กมฺมภูโต สกฺกาโร อสปฺปุริสํ วินาเสตีติ.

68. 第八经中，“时至”(kāle sampatte)是指胎儿发育成熟，临近分娩之时。“驹子”(potaka)是指骡子所生的幼崽。“果实实能毁芭蕉”(Phalaṃ ve kadaliṃ hantī)等偈颂中，因为花轴(kukkujaka)的出现就断绝了叶鞘的生长，导致结果后芭蕉枯萎，所以说“果实实能毁芭蕉”。花轴指的是芭蕉的花茎。同样，因为草药成熟结果后便会死亡，所以说“果实毁竹与芦苇”(phalaṃ veḷuṃ naḷa)。此中要点是：正如自身的果实会毁掉芭蕉、竹子和芦苇，胎儿会害死骡子一样，自己行为所产生的供养和尊敬会毁灭恶人。

เทวทตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

提婆达多经释义终。

๙. ปธานสุตฺตวณฺณนา

9. 精进经释义

๖๙. นวเม ปทหติ เอเตหีติ ปธานานิ. อุตฺตมวีริยานิ เสฏฺฐวีริยานิ วิสิฏฺฐสฺส อตฺถสฺส สาธนโต. กิเลสานํ สํวรตฺถายาติ ยถา อภิชฺฌาทโย น อุปฺปชฺชนฺติ, เอวํ สติยา อุปฏฺฐาเนน กิเลสานํ สํวรณตฺถาย. ปชหนตฺถายาติ กามวิตกฺกาทีนํ วิโนทนตฺถาย. ปธานนฺติ ตสฺเสว ปชหนสฺส สาธนวเสน ปวตฺตวีริยํ. กุสลานํ ธมฺมานํ พฺรูหนตฺถายาติ โพชฺฌงฺคสงฺขาตานํ กุสลธมฺมานํ วฑฺฒนตฺถาย. ปธานนฺติ ตสฺเสว วฑฺฒนสฺส สาธนวเสน ปวตฺตวีริยํ.

69. 第九经中，“以此等努力”即是精进。最上且殊胜的精进，因为它能成就殊胜的利益。“为了防护烦恼”意思是，通过正念的建立来防护烦恼，使得贪欲等烦恼不生起。“为了断除”意思是，为了去除欲寻等烦恼。“精进”是指以断除烦恼为目的而发起的努力。“为了增长善法”意思是，为了增长觉支等善法。“精进”是指以增长善法为目的而发起的努力。

ปธานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

精进经释义终。

๑๐. อธมฺมิกสุตฺตวณฺณนา

10. 不法经释义

๗๐. ทสเม วิสมนฺติ ภาวนปุํสกเมตํ. เตนาห ‘‘วิสมา หุตฺวา’’ติ. อสมเยนาติ อกาเล. ภุมฺมตฺเถ เหตํ กรณวจนํ. ปกฏฺฐํ [Pg.313] ปธานํ อญฺชสํ เอเตสนฺติ ปญฺชสา, อญฺชสํ ปคตา ปฏิปนฺนาติ วา ปญฺชสา, ปกติมคฺคคามิโน. น ปญฺชสา อปญฺชสา, อมคฺคปฺปฏิปนฺนา. เต ปน ยสฺมา มคฺคโต อปคตา นาม โหนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘มคฺคโต อปคตา’’ติอาทิ.

70. 第十经中，“不平等”是中性名词。因此说“成为不平等”。“非时”是指不合时宜。此为工具格，有处所格之义。“明了的、主要的、正直的于他们”是正直者，或者说“趋向正直、实践正直”是正直者，意思是行于正道的人。“非正直”是不正直，意思是误入歧途的人。因为他们确实是偏离正道的人，所以说“偏离正道”等等。

คาถาสุ ปน เอวเมตฺถ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. คุนฺนํ เจ ตรมานานนฺติ คาวีสุ มโหฆํ ตรนฺตีสุ. ชิมฺหํ คจฺฉติ ปุงฺคโวติ ยทิ ยูถปติ อุสโภ กุฏิลํ คจฺฉติ. สพฺพา ตา ชิมฺหํ คจฺฉนฺตีติ สพฺพา ตา คาวิโย กุฏิลเมว คจฺฉนฺติ. กสฺมา? เนตฺเต ชิมฺหํ คเต สติ ตสฺส กุฏิลคตตฺตา. โส หิ ตาสํ ปจฺจยิโก อุปทฺทวหโร จ. เอวเมวนฺติ ยถา เจตํ, เอวเมว โย มนุสฺเสสุ ปธานสมฺมโต, ยทิ โส อธมฺมจารี สิยา, เย ตสฺส อนุชีวิโน, สพฺเพปิ อธมฺมิกา โหนฺติ. สามิสมฺปทา หิ ปกติสมฺปทํ สมฺปาเทติ. ยสฺมา เอตเทวํ, ตสฺมา สพฺพํ รฏฺฐํ ทุกฺขํ เสติ, ราชา เจ โหติ อธมฺมิโก.

在偈颂中，应这样理解它们之间的关联：“若牛群快速渡河”，是指母牛们正在洪水中渡河。“公牛歪斜而行”，是说如果牛群的首领公牛走弯曲的路。“所有牛都歪斜而行”，即所有那些母牛也都走弯曲的路。为什么呢？因为领头牛走歪了。这头公牛是它们的依靠，也是消除灾祸的。同样的道理，正如这件事情一样，在人类中被公认为杰出的人，如果他行为不符合正法，那些依靠他生活的人都会变成不符合正法的人。主君的品行决定了大众的品行。正因为这样，如果国王不公正，整个国家都会陷入痛苦。

อธมฺมิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

不法经释义终。

ปตฺตกมฺมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

适业品释义终。

(๘) ๓. อปณฺณกวคฺโค

（8）第三 无疑品

๑-๒. ปธานสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2. 精进经等释义

๗๑-๗๒. ตติยวคฺคสฺส ปฐเม ยวติ เตน ผลํ มิสฺสิตํ วิย โหตีติ โยนิ, เอกนฺติกํ การณํ. อสฺสาติ ยถาวุตฺตสฺส ภิกฺขุโน. ปริปุณฺณนฺติ อวิกลํ อนวเสสํ. อาสเว เขเปตีติ อาสวกฺขโย, อคฺคมคฺโค. อิธ ปน อรหตฺตผลํ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘อรหตฺตตฺถายา’’ติ. ทุติยํ อุตฺตานเมว.

71-72. 第三品第一经中，“yavati tena phalaṃ missitaṃ viya hotīti”是根源(yoni)，是究竟的原因。“他的”是指如前所说的比丘。“圆满”是完整无缺，没有遗漏。“诸漏已尽”是指诸漏灭尽，是最高的道。此处意指阿罗汉果，所以说“为了阿罗汉果”。第二经意义显而易见。

ปธานสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

精进经等释义终。

๓-๕. สปฺปุริสสุตฺตาทิวณฺณนา

3-5. 善人经等释义

๗๓-๗๕. ตติเย [Pg.314] ปญฺหตฺถาย อภินีโตติ ปญฺหกรณตฺถาย อภิมุขํ นีโต. อลมฺพิตํ กตฺวาติ อลมฺพํ กตฺวา, อยเมว วา ปาโฐ, วิปลมฺพํ อกตฺวาติ อตฺโถ. อวชานาตีติ อวญฺญํ กโรติ, นินฺทตีติ อตฺโถ. จตุตฺถปญฺจเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

73-75. 七十三至七十五经。第三经中，“为质问而被引来”(pañhatthāya abhinīto)是指为了提问而被引导向前。“执持”(Alambitaṃ katvā)即“执持”(alambaṃ katvā)，或者此即是原文，其意为不拖延(vipalambaṃ akatvā)。“轻蔑”(Avajānāti)就是轻视，意思是责难。第四和第五经没有需要说明的。

สปฺปุริสสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

善人经等释义终。

๖. กุสินารสุตฺตวณฺณนา

6. 古西那罗经释义

๗๖. ฉฏฺเฐ นครํ ปวิสิตุกามา อุยฺยานโต อุเปจฺจ วตฺตนฺติ คจฺฉนฺติ เอเตนาติ อุปวตฺตนํ. ยเถว หิ กลมฺพนทิตีรโต ราชมาตุวิหารทฺวาเรน ถูปารามํ คนฺตพฺพํ โหติ, เอวํ หิรญฺญวติกาย ปาริมตีรโต สาลวนํ อุยฺยานํ, ยถา อนุราธปุรสฺส ถูปาราโม ทกฺขิณปจฺฉิมทิสาย, เอวํ ตํ อุยฺยานํ กุสินาราย ทกฺขิณปจฺฉิมทิสาย โหติ. ยถา ถูปารามโต ทกฺขิณทฺวาเรน นครํ ปวิสนมคฺโค ปาจีนมุโข คนฺตฺวา อุตฺตเรน นิวตฺตติ, เอวํ อุยฺยานโต สาลปนฺติ ปาจีนมุขา คนฺตฺวา อุตฺตเรน นิวตฺตา, ตสฺมา ตํ ‘‘อุปวตฺตน’’นฺติ วุจฺจติ. อนฺตเรติ ทฺวินฺนํ สาลรุกฺขานํ เวมชฺเฌ. ตตฺถ หิ ปญฺญาปิยมานสฺส มญฺจสฺส เอกา สาลปนฺติ สีสภาเค โหติ, เอกา ปาทภาเค. ตตฺรปิ เอโก ตรุณสาโล สีสภาคสฺส อาสนฺโน โหติ, เอโก ปาทภาคสฺส. อปิจ ยมกสาลา นาม มูลขนฺธวิฏปปตฺเตหิ อญฺญมญฺญํ สํสิพฺพิตฺวา ฐิตสาลาติปิ วทนฺติ.

76. 第六经中，因欲入城者从园林走近，故称“优婆檀那”(upavattana)。正如从卡兰巴那河(Kalambanadī)岸边，经由王太后寺(Rājamātuvihāra)的门可至塔园寺；同样，从希兰尼亚瓦提河(Hiraññavatī)的彼岸，可至娑罗林园。正如阿努拉德普勒的塔园寺位于西南方，此园林也位于古西那罗的西南方。正如从塔园寺的南门入城的道路是先向东走，然后向北转，从园林到娑罗树行的道路也是先向东，然后向北转，因此它被称为“优婆檀那”。“中间”是指两棵娑罗树的中间。在那里铺设床座时，一排娑罗树位于头部，另一排位于足部。而且，还有一棵年轻的娑罗树靠近头部，一棵靠近足部。此外，也有说法称双生娑罗树(yamakasālā)是根、茎、枝、叶相互缠绕而立的娑罗树。

ทฺเวฬฺหกนฺติ ทฺวิธาคาโห, อเนกํสคฺคาโหติ อตฺโถ. วิมตีติ สํสยาปตฺตีติ อาห ‘‘วินิจฺฉิตุํ อสมตฺถตา’’ติ. ตํ โว วทามีติ ตํ สํสยวนฺตํ ภิกฺขุํ สนฺธาย โว ตุมฺเห วทามีติ. นิกฺกงฺขภาวปจฺจกฺขกรณนฺติ พุทฺธาทีสุ เตสํ ภิกฺขูนํ นิกฺกงฺขภาวสฺส ปจฺจกฺขการิยา ยาถาวโต ตมตฺถํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ฐิตํ สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว. เอตฺถาติ เอตสฺมึ อตฺเถ.

“二取”(Dveḷhaka)是二种执著，意思是多种执著。“疑惑”(Vimati)是指犹豫不决，（经中）说“没有能力决断”。“我今为汝说”(Taṃ vo vadāmi)是指针对有疑惑的比丘，对你们说。“断除疑惑，现证真实”(Nikkaṅkhabhāvapaccakkhakaraṇa)是指那些比丘对佛陀等的无疑惑状态的现证，即如实通达那个意义而安住的一切智智本身。此中“此”(Ettha)是指这个意义。

กุสินารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

古西那罗经释义终。

๗. อจินฺเตยฺยสุตฺตวณฺณนา

7. 不可思议经释义

๗๗. สตฺตเม [Pg.315] โลกจินฺตาติ โลกสนฺนิเวสปฺปฏิสํยุตฺตา วีมํสา. เตนาห ‘‘เกน นุ โข จนฺทิมสูริยา’’ติอาทิ. นาฬิเกราทโยติ อาทิ-สทฺเทน อวุตฺตานํ โอสธิติณวนปฺปติอาทีนํ สงฺคโห. เอวรูปา โลกจินฺตาติ เอทิสา วุตฺตสทิสา อญฺญาปิ สา โลกจินฺตา.

77. 第七经中，“世间思惟”(lokacintā)是指与世界结构相关的考察。因此（佛陀）说“日月因何”等等。“椰子等”中的“等”字，包括了没有提到的药草、草、树木等等。像这样的世间思惟，是指像上面所说的这类，以及其他类似的世间思惟。

อจินฺเตยฺยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

不可思议经释义终。

๘. ทกฺขิณสุตฺตวณฺณนา

8. 布施经释义

๗๘. อฏฺฐเม ทานสงฺขาตาย ทกฺขิณายาติ เทยฺยธมฺมสงฺขาตาย ทกฺขิณาย. วิสุทฺธิ นาม มหาชุติกตา. สา ปน มหปฺผลตาย เวทิตพฺพาติ อาห ‘‘มหปฺผลภาเวนา’’ติ. วิสุชฺฌตีติ น กิลิสฺสติ, อมลินา มหาชุติกา มหาวิปฺผารา โหตีติ อตฺโถ. สุจิธมฺโมติ ราคาทิอสุจิวิธมเนน สุจิสภาโว. ลามกธมฺโมติ หีนสภาโว ปาปกิริยาย. อกุสลธมฺมา หิ เอกนฺตนิหีนา. ชูชโก สีลวา กลฺยาณธมฺโม น โหติ, ตสฺส มหาโพธิสตฺตสฺส อตฺตโน ปุตฺตทานํ ทานปารมิยา มตฺถกํ คณฺหนฺตํ มหาปถวิกมฺปนสมตฺถํ ชาตํ. สฺวายํ ทายกคุโณติ อาห ‘‘เวสฺสนฺตรมหาราชา กเถตพฺโพ’’ติอาทิ. อุทฺธรตีติ พหุลํ ปาปกมฺมวเสน ลทฺธพฺพวินิปาตโต อุทฺธรติ, ตสฺมา นตฺถิ มยฺหํ กิญฺจิ จิตฺตสฺส อญฺญตฺถตฺตนฺติ อธิปฺปาโย.

78. 第八经中，称为布施的供养，也就是称为可施物的供养。清净的意思是大光明。这应当理解为具有大果报，因此说“以大果报性”。清净就是不染污，具有无垢大光明、大遍照之义。净法是说远离贪欲等不净事物的清净自性。劣法是说低劣的自性，指恶劣的行为。不善法确实是极端低劣的。居嘉咖并非持戒且具善法之人。那位大菩萨将布施波罗蜜推向顶峰，布施自己的子女时，能令大地为之震动。这就是布施者的功德，所以说“应当讲述韦桑达拉大王”等。救拔是从因多次造恶业而应当承受的恶趣中救拔出来，因此“我的心没有其他想法”是其含义。

เปตทกฺขิณนฺติ เปเต อุทฺทิสฺส ทาตพฺพทกฺขิณํ. ปาปิตกาเลเยวาติ ‘‘อิทํ ทานํ อสุกสฺส เปตสฺส โหตู’’ติ ตํอุทฺทิสนวเสน ปตฺติยา ปาปิตกาเลเยว. อสฺสาติ เปตสฺส. ปาปุณีติ ผลสมฺปตฺติลภาปนวเสน ปาปุณิ. อยญฺหิ เปเต อุทฺทิสฺส ทาเน ธมฺมตา. ตทา โกสลรญฺโญ ปริจฺจาควเสน อติวิย ทานชฺฌาสยตํ พุทฺธปฺปมุขสฺส จ สงฺฆสฺส อุกฺกํสคตคุณวิสิฏฺฐตํ สนฺธายาห ‘‘อสทิสทานํ กเถตพฺพ’’นฺติ.

施予饿鬼之供养(Petadakkhiṇa)是指为饿鬼而作的布施。“于到达之时”是指，以“愿此布施为某某饿鬼所有”之回向而令其到达之时。“他的”是指“饿鬼的”。“到达”是指以令其获得果报成就的方式而到达。这确实是为饿鬼布施的法则。当时，针对憍萨罗(Kosala)王因其舍离而有极强的布施意乐，以及以佛陀为首的僧团具有至高的殊胜功德，而说“当说无与伦比之布施”。

ทกฺขิณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

布施经释义终。

๙-๑๐. วณิชฺชสุตฺตาทิวณฺณนา

9-10. 贸易经等释义

๗๙-๘๐. นวเม [Pg.316] ตํสทิสาติ ยาทิสา วณิชฺชา ปยุตฺตา อยถาธิปฺปายา อญฺญา วา สมฺปชฺชติ, ตาทิสาวาติ อตฺโถ. เฉทํ คจฺฉตีติ วินาสํ ปาปุณาติ. อธิปฺปายโต ปรา วิสิฏฺฐาติ ปราธิปฺปาโย. เตเนวาห ‘‘อชฺฌาสยโต อธิกตรผลา โหตี’’ติ. จีวราทินา ปจฺจเยน วเทยฺยาสีติ จีวราทิปจฺจยเหตุ มํ วเทยฺยาสิ ปตฺเถยฺยาสิ. อถ วา ยทา จีวราทินา ปจฺจเยน อตฺโถ โหติ, ตทา มํ ยาเจยฺยาสีติ อตฺโถ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ทสมํ อุตฺตานเมว.

79-80. 第九，“与之相似”是说：所从事的商业与意愿不符，或者另一项成功了，是像这样的意思。“遭受损失”是说到达了毁灭。“超越本意”是说超出了意愿。因此说：“从业乐而有更大的果报”。“你当为衣等资具而对我说”是说：你当为衣等资具之故而对我说，而欲求于我。或者说，当需要衣等资具时，你当向我乞求，这是它的意思。其余的都容易了知。第十个是显而易见的。

วณิชฺชสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

贸易经等释义终。

อปณฺณกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

无戏论品释义终。

(๙) ๔. มจลวคฺโค

(9) 4. 不动品

๑-๖. ปาณาติปาตสุตฺตาทิวณฺณนา

1-6. 杀生经等释义

๘๑-๘๖. จตุตฺถสฺส ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. ปญฺจเม (สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑๓๒) ‘‘นีเจ กุเล ปจฺจาชาโต’’ติอาทิเกน อปฺปกาสภาเวน ตมตีติ ตโม, เตน ตเมน ยุตฺโตติ ตโม ปุคฺคโล วุจฺจติ. ตถา หิ ตํโยคโต ปุคฺคลสฺส ตพฺโพหาโร ยถา ‘‘มจฺเฉรโยคโต มจฺฉโร’’ติ, ตสฺมา ตโมติ อปฺปกาสภาเวน ตโม ตมภูโต อนฺธการํ วิย ชาโต, อนฺธการตฺตํ วา ปตฺโตติ อตฺโถ. วุตฺตลกฺขณํ ตมเมว ปรมฺปรโต อยนํ คติ นิฏฺฐา เอตสฺสาติ ตมปรายโณ. อุภเยนปิ ตมคฺคหเณน ขนฺธตโม กถิโต, น อนฺธการตโม. ขนฺธตโมติ จ สมฺปตฺติรหิตา ขนฺธปวตฺติเยว ทฏฺฐพฺพา. ‘‘อุจฺเจ กุเล ปจฺจาชาโต’’ติอาทิเกน ปกาสภาเวน โชเตตีติ โชติ, เตน โชตินายุตฺโตติอาทิ สพฺพํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. อิตเร ทฺเวติ โชติตมปรายโณ, โชติโชติปรายโณติ อิตเร ทฺเว ปุคฺคเล.

81-86. 第四品的第一经等，其义显而易见。第五经中（《相应部》义注1.1.132），所谓“生于低贱家族”等句，因其不彰显之性而为“暗(tamo)”，与此暗相应者即称“暗人(tamo puggala)”。犹如因与吝啬相应而称吝啬者，因此，“暗”即是不彰显之性，如同黑暗般生起，或已达到黑暗的境地，此为其义。具备所述特征的“暗”，是其辗转相续的趣向与终点，故称“以暗为归趣者(tamaparāyaṇo)”。两个“暗”字都是指蕴之“暗”，而非黑暗之“暗”。所谓的“蕴暗”，应视为缺乏成就的诸蕴之流转。“生于高贵家族”等句，因其彰显之性而为“明(joti)”，与此明相应等一切，皆应按照上述方法理解。其余两者是“明而以暗为归趣者(jotitamaparāyaṇo)”与“明而以明为归趣者(jotijotiparāyaṇo)”这两种人。

เวณุเวตฺตาทิวิลีเวหิ เปฬภาชนาทิการกา วิลีวการกา. มิคมจฺฉาทีนํ นิสาทนโต เนสาทา, มาควิกมจฺฉพนฺธาทโย. รเถสุ จมฺเมน [Pg.317] นหณกรณโต รถการา, จมฺมการา. ปุอิติ กรีสสฺส นามํ, ตํ กุเสนฺติ อปเนนฺตีติ ปุกฺกุสา, ปุปฺผฉฑฺฑกา. ทุพฺพณฺโณติ วิรูโป. โอโกฏิมโกติ อาโรหาภาเวน เหฏฺฐิมโก, รสฺสกาโยติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ลกุณฺฑโก’’ติ. ลกุ วิย ฆฏิกา วิย เฑติ ปวตฺตตีติ ลกุณฺฑโก, รสฺโส. กณติ นิมีลตีติ กาโณ. ตํ ปนสฺส นิมีลนํ เอเกน อกฺขินา ทฺวีหิปิ วาติ อาห ‘‘เอกจฺฉิกาโณ วา อุภยจฺฉิกาโณ วา’’ติ. กุณนํ กุโณ, หตฺถเวกลฺลํ, โส เอตสฺส อตฺถีติ กุณี. ขญฺโช วุจฺจติ ปาทวิกโล. เหฏฺฐิมกายสงฺขาโต สรีรสฺส ปกฺโข ปเทโส หโต อสฺสาติ ปกฺขหโต. เตนาห ‘‘ปีฐสปฺปี’’ติ. ปทีเป ปทีปเน เอตพฺพํ เนตพฺพนฺติ ปทีเปยฺยํ, เตลกปาลาทิอุปกรณํ. วุตฺตนฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ.

以竹、藤等编织篮、器等为业者，是为篾匠。因猎捕鹿、鱼等而为猎人，如猎鹿者、渔夫等。因在车上以皮革捆绑而为车匠、皮匠。“Pūti”是粪便之名，因厌弃、清除之而为“pukkusa”，即除秽人。‘丑陋’即是相貌难看。‘Okoṭimaka’是因没有身高而低下者，意为身材短小。因此说为‘侏儒(lakuṇḍaka)’。如棍、如罐而行，故为‘侏儒’，即矮小者。因闭眼而为‘盲(kāṇo)’。其闭眼或以一眼或以双眼，故说‘或独眼盲，或双眼盲’。‘曲’是手部残疾，有此者为‘曲手者’。‘跛者’是说足部残疾者。身体一侧的区域受损者，是为‘偏瘫者(pakkhahato)’。因此说为‘爬行者(pīṭhasappī)’。于灯、于照明中，应携、应带之物为‘灯具’，即油、灯盏等用具。‘已说’是指在义注中所说。

อาคมนวิปตฺตีติ อาคมนฏฺฐานวเสน วิปตฺติ ‘‘อาคโม เอตฺถา’’ติ กตฺวา. ปุพฺพุปฺปนฺนปจฺจยวิปตฺตีติ ปฐมุปฺปนฺนปจฺจยวเสน วิปราวตฺติ. จณฺฑาลาทิสภาวา หิสฺส มาตาปิตโร ปฐมุปฺปนฺนปจฺจโย. ปวตฺตปจฺจยวิปตฺตีติ ปวตฺเต สุขปจฺจยวิปตฺติ. ตาทิเส นิหีนกุเล อุปฺปนฺโนปิ โกจิ วิภวสมฺปนฺโน สิยา, อยํ ปน ทุคฺคโต ทุรูโป. อาชีวุปายวิปตฺตีติ อาชีวนุปายวเสน วิปตฺติ. สุเขน หิ ชีวิกํ ปวตฺเตตุํ อุปายภูตา หตฺถิสิปฺปาทโย อิมสฺส นตฺถิ, ปุปฺผฉฑฺฑนสิลาโกฏฺฏนาทิกมฺมํ ปน กตฺวา ชีวิกํ ปวตฺเตติ. เตนาห ‘‘กสิรวุตฺติเก’’ติ. อตฺตภาววิปตฺตีติ อุปธิวิปตฺติ. ทุกฺขการณสมาโยโคติ กายิกเจตสิกทุกฺขุปฺปตฺติยา ปจฺจยสโมธานํ. สุขการณวิปตฺตีติ สุขปจฺจยปริหานิ. อุปโภควิปตฺตีติ อุปโภคสุขสฺส วินาโส อนุปลทฺธิ. โชติ เจว โชติปรายณภาโว จ สุกฺกปกฺโข. ฉฏฺฐํ อุตฺตานเมว.

“出身之不幸”是指因其出身之地而有的不幸，作“其出身在此”解。“先起之缘的不幸”是指最初生起的因缘有缺陷。其父母为旃陀罗等，即是最初生起的因缘。“现在之缘的不幸”是指于现在缺少乐的因缘。生于此等下劣之家，或有人能得富裕，此人却贫穷丑陋。“谋生方便之不幸”是指谋生方式的不幸。能安乐维持生计的象技等方便，此人没有，只能做除花、碎石等工作来维持生计。因此说为“生活艰辛者”。“自体之不幸”是指所依之身的不幸。“苦因之结合”是指身、心之苦生起的诸缘和合。“乐因之不幸”是指乐缘的减损。“受用之不幸”是指受用之乐的毁坏与不得。“明”以及“以明为归趣”的状态，是为白分。第六种是显而易见的。

ปาณาติปาตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

杀生经等释义终。

๗. ปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

7. 子经释义

๘๗. สตฺตเม ม-กาโร ปทสนฺธิกโร ‘‘อญฺญมญฺญ’’นฺติอาทีสุ วิย. นิจฺจลสมโณติ ถิรสมโณ. อภิสิญฺจิตพฺโพติ อภิเสโกติ กมฺมสาธโน [Pg.318] อภิเสกสทฺโท. เตนาห ‘‘อภิเสกํ กาตุํ ยุตฺโต’’ติ.

87. 第七个“ma”字是词语连接符，就像“aññamañña”等词中那样。“Niccalasamaṇo”（不动沙门）即是“thirasamaṇo”（坚定沙门）。“Abhisiñcitabbo”（应受灌顶）即是“abhiseka”（灌顶），此“abhiseka”一词是表示行为成就的。因此说“适合执行灌顶”。

พากุลตฺเถโร วิยาติ เถโร หิ มหายสสฺสี, ตสฺส ปุตฺตธีตโร นตฺตุปนตฺตกา สุขุมสาฏเกหิ จีวรานิ กาเรตฺวา รชาเปตฺวา สมุคฺเค ปกฺขิปิตฺวา ปหิณนฺติ. เถรสฺส นหานกาเล นหานโกฏฺฐเก ฐเปนฺติ. เถโร ตานิ นิวาเสติ เจว ปารุปติ จ. เตเนเวตํ วุตฺตํ.

如同跋库拉(Bākula)长老那样，长老确实具大名声，他的儿女、孙子、曾孙们用细软的布缝制袈裟，染色后装入箱子里送给他。长老洗澡的时候，他们把袈裟放在浴室里，长老就穿戴那些袈裟。因此说了这些。

ขทิรวนมคฺเค สีวลิตฺเถโร วิยาติ สตฺถริ กิร ตํ มคฺคํ ปฏิปนฺเน เทวตา ‘‘อมฺหากํ อยฺยสฺส สีวลิตฺเถรสฺส สกฺการํ กริสฺสามา’’ติ จินฺเตตฺวา เอเกกโยชเน วิหารํ กาเรตฺวา เอกโยชนโต อุทฺธํ คนฺตุํ อทตฺวา ปาโตว อุฏฺฐาย ทิพฺพานิ ยาคุอาทีนิ คเหตฺวา ‘‘อมฺหากํ อยฺโย สีวลิตฺเถโร กหํ นิสินฺโน’’ติ วิจรนฺติ. เถโร อตฺตโน อภิหฏํ พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทาเปสิ. เอวํ สตฺถา สปริวาโร ตึสโยชนิกํ กนฺตารํ สีวลิตฺเถรสฺส ปุญฺญผลํ อนุภวมาโนว อคมาสิ. เตเนเวตํ วุตฺตํ.

如同西瓦莉(Sīvalī)长老在佉提罗林道(Khadiravanamagga)那样，据说世尊走在那条路上时，天神们心想：“我们要为我们的圣者西瓦莉长老做供养。”于是每隔一由旬建造一座寺庙，不让（世尊）走过一由旬（而无供养），每天清晨起身，拿着天上的粥等食物，到处寻找：“我们的圣者西瓦莉长老在哪里？”长老将自己得到的（供养）布施给以佛陀为首的比丘僧团。就这样，世尊和他的随行者们享受着西瓦莉长老的福德果报，走过了三十由旬的荒野。因此才有了这种说法。

อฏฺฐกนาครสุตฺเต อานนฺทตฺเถโร วิยาติ อฏฺฐกนาครโก กิร คหปติ เถรสฺส ธมฺมเทสนาย ปสีทิตฺวา ปญฺจสตคฺฆนกํ วิหารํ กาเรตฺวา อทาสิ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

如同阿难(Ānanda)长老在《八城经》(Aṭṭhakanāgara Sutta)中那样，据说八城居士(Aṭṭhakanāgaraka Gahapati)听了长老说法后生起信心，建造了一座价值五百的精舍供养。就是针对这件事说的。

ปิลินฺทวจฺฉตฺเถโร วิยาติ เถรสฺส กิร อิทฺธานุภาเวน ปสนฺนา มนุสฺสา สปฺปิอาทีนิ พหูนิ เภสชฺชานิ อภิหรึสุ. ปกติยาปิ จ อายสฺมา ปิลินฺทวจฺโฉ ลาภี โหติ ปญฺจนฺนํ เภสชฺชานํ, ลทฺธํ ลทฺธํ ปริสาย วิสฺสชฺเชติ. เตเนตํ วุตฺตํ ‘‘คิลานปจฺจยํ ปิลินฺทวจฺฉตฺเถโร วิยา’’ติ.

如同毕陵伽婆蹉(Pilindavaccha)长老那样，据说长老凭借神通力，让人们心生欢喜，供养酥油等大量的医药。而且，具寿毕陵伽婆蹉本来就容易获得五种医药，他得到什么就分发给僧团。因此说了：“如同毕陵伽婆蹉长老（是病患所需医药的来源）那样”。

ติณฺณมฺปิ สนฺนิปาเตน นิพฺพตฺตานีติ ปิตฺตาทีนํ ติณฺณมฺปิ วิสมานํ สนฺนิปาเตน ชาตานิ. อติสีตาทิภาเวน อุตูนํ ปริณาโมติ อาห ‘‘อติสีตอติอุณฺหอุตุโต ชาตานี’’ติ. ปุริมอุตุโต วิสทิโส อุตุ อุตุปริณาโม, ตโต ชาตานิ อุตุปริณามชานิ, วิสภาคอุตุโต ชาตานีติ อตฺโถ. ชงฺคลเทสวาสีนญฺหิ อนูปเทเส วสนฺตานํ วิสภาโคว อุตุ อุปฺปชฺชติ, อนูปเทสวาสีนญฺจ ชงฺคลเทเสติ. เอวํ มลยสมุทฺทตีราทิวเสนปิ อุตุวิสภาคตา อุปฺปชฺชติเยว. ตโต ชาตานิ อุตุปริณามชานิ นาม.

“由三者集合而生”，即由胆汁等三种不平衡（体液）的集合而生。由于极冷等原因导致时节变化，所以说“由极冷极热的时节而生”。与前一时节不相似的时节即是时节变化，由此而生的，称为“时节变化所生”，意即“由不相宜的时节而生”。对于居住在丛林地带者，若住在沼泽地带，就会产生不相宜的时节；对于居住在沼泽地带者，若住在丛林地带也是如此。同样，通过居住在马拉雅(Malaya)山、海边等地，也同样会产生时节的不相宜。由此而生的，名为“时节变化所生”。

อตฺตโน [Pg.319] ปกติจริยานํ วิสมํ กายสฺส ปริหรณวเสน วิสมปริหารชานิ. ตานิ ปน อจฺจาสนอติฏฺฐานาทินา เวทิตพฺพานีติ อาห ‘‘อจฺจาสนอติฏฺฐานาทิกา’’ติ. อาทิ-สทฺเทน มหาภารวหณสุธาโกฏฺฏนอเทสกาลจรณาทีนิ สงฺคณฺหาติ. ปรสฺส อุปกฺกมโต นิพฺพตฺตานิ โอปกฺกมิกานิ, อยํ โจโรติ วา ปารทาริโกติ วา คเหตฺวา ชณฺณุกกปฺปรมุคฺคราทีหิ นิปฺโปถนอุปกฺกมํ ปจฺจยํ กตฺวา อุปฺปนฺนานีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘วธพนฺธนาทิอุปกฺกเมน นิพฺพตฺตานี’’ติ. เกวลนฺติ พาหิรํ ปจฺจยํ อนเปกฺขิตฺวา เกวลํ, เตน วินาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ปุพฺเพกตกมฺมวิปากวเสเนว ชาตานี’’ติ.

“由不当处理而生”，是通过对自己平常行为不当地处理身体而生。那些应通过过度饮食、过度站立等来了解，所以说“过度饮食、过度站立等”。“等”字包括了负重过量、捣石灰、在不当的时间和地点行走等。由他人攻击而生的，称为“由攻击所生”，意即把某人当作盗贼或通奸者而抓住，以膝、肘、棍棒等捶打的攻击为缘而生起。所以说“由杀害、捆绑等攻击而生”。“纯粹”，即不依赖外在之缘，纯粹地，意即没有那个（外缘）。所以说“纯粹由过去所造之业的果报力而生”。

ปุตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

子经释义终。

๘-๑๐. สํโยชนสุตฺตาทิวณฺณนา

8-10. 结经等释义

๘๘-๙๐. อฏฺฐเม โสตาปนฺโน จตูหิ วาเตหิ อินฺทขีโล วิย ปรปฺปวาเทหิ อกมฺปิโย อจลสทฺธาย สมนฺนาคตตฺตา สาสเน ลทฺธปฺปติฏฺโฐ สมณมจโล นามาติ อาห ‘‘สาสเน ลทฺธปฺปติฏฺฐตฺตา’’ติอาทิ. ถทฺธภาวกรานํ กิเลสานํ สพฺพโส สมุจฺฉินฺนตฺตาติ จิตฺตสฺส ถทฺธภาวกรานํ อุทฺธมฺภาคิยกิเลสานํ สพฺพโส อภาวา สมณสุขุมาโล นาม สุขุมาลภาวปฺปตฺติโต. นวมทสมานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

88-90. 第八，入流者如同因陀罗柱(indakhīla)不为四风所动，不为他人言论所动摇，因具足不动摇的信心，于教法中获得立足处，故名“不动沙门”。所以说“由于在教法中已得稳固立足”等。因彻底断除能令心僵硬的烦恼，即能令心僵硬的上分结烦恼已完全不存在，达到了柔软的状态，故名“柔软沙门”。第九和第十（经）则易于理解。

สํโยชนสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

结经等释义终。

มจลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

不动品释义终。

(๑๐) ๕. อสุรวคฺโค

(10) 5. 阿修罗品

๑-๒. อสุรสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2. 阿修罗经等释义

๙๑-๙๒. ปญฺจมสฺส ปฐมทุติยานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

91-92. 第五（品）的第一和第二（经）意义浅显。

อสุรสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

阿修罗经等释义终。

๓. ทุติยสมาธิสุตฺตวณฺณนา

3. 第二定经释义

๙๓. ตติเย [Pg.320] อปฺปฏิวานีติ ภาวปฺปธาโน นิทฺเทโสติ อาห ‘‘อนิวตฺตนตา’’ติ. ‘‘อปฺปฏิวานิตา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘อปฺปฏิวานี’’ติ วุตฺตํ. ตถา หิ วีริยปฺปวาเห วตฺตมาเน อนฺตรา เอว ปฏิคมนํ นิวตฺตนํ ปฏิวานํ, ตํ อสฺส อตฺถีติ ปฏิวานี, น ปฏิวานี อปฺปฏิวานี, ตสฺส ภาโว อปฺปฏิวานิตา, อนิวตฺตนาติ อตฺโถ. อปฺปฏิวานีติ วา อิตฺถิลิงฺควเสเนวายํ นิทฺเทโส. อนฺตราเยว ปฏิคมนํ นิวตฺตนํ ปฏิวานี, น ปฏิวานี อปฺปฏิวานี, อนิวตฺตนาติ อตฺโถ.

93. 第三（经）中，“不退转”(appaṭivānī)是着重于状态的解释，所以说“不返回”(anivattanatā)。本应说“不退转性”(appaṭivānitā)，却说了“不退转”(appaṭivānī)。诚然，在精进之流中行进时，中途返回、退转即是“退转”(paṭivānaṃ)。有此（退转）者为“退转者”(paṭivānī)，无退转者为“不退转者”(appaṭivānī)，其状态即“不退转性”(appaṭivānitā)，意即不返回。或者，“不退转”(appaṭivānī)这一解释是依据阴性词而说。中途返回、退转即是“退转”(paṭivānī)，无退转即是“不退转”(appaṭivānī)，意即不返回。

ทุติยสมาธิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二定经释义终。

๔. ตติยสมาธิสุตฺตวณฺณนา

4. 第三定经释义

๙๔. จตุตฺเถ สณฺฐเปตพฺพนฺติ สมฺมเทว ฐเปตพฺพํ. ยถา ปน ฐปิตํ สณฺฐปิตํ โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สนฺนิสาเทตพฺพ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สนฺนิสาเทตพฺพนฺติ สมาธิปฺปฏิปกฺเข กิเลเส สนฺนิสีทาเปนฺเตน จิตฺตํ โคจรชฺฌตฺเต สนฺนิสีทาเปตพฺพนฺติ. เอโกทิ กาตพฺพนฺติ อพฺยคฺคภาวาปาทเนน เอกคฺคํ กาตพฺพํ. สมาทหิตพฺพนฺติ ยถา อารมฺมเณ สุฏฺฐุ อปฺปิตํ โหติ, เอวํ สมฺมา สมฺมเทว อาทหิตพฺพํ, สุฏฺฐุ อาโรเปตพฺพํ สมาหิตํ กาตพฺพนฺติ อตฺโถ.

94. 第四（经）中，“应善安立”(saṇṭhapetabbaṃ)即是应正确地安立。为说明如何安立才算是善安立，故说“应令沉淀”(sannisādetabbaṃ)等。其中，“应令沉淀”是指通过使与定对立的烦恼沉淀，而令心于所缘之内沉静下来。“应作专一”(ekodi kātabbaṃ)是指通过达成不散乱的状态而使心专一。“应令入定”(samādahitabbaṃ)意即，如同（心）已很好地专注于所缘，应如此正确地、好好地安住，好好地安置，使之达到入定。

ตติยสมาธิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第三定经释义终。

๕-๖. ฉวาลาตสุตฺตาทิวณฺณนา

5-6. 烧尸火把经等释义

๙๕-๙๖. ปญฺจเม ฉวาลาตนฺติ ฉวานํ ทฑฺฒฏฺฐาเน อลาตํ. เตเนวาห ‘‘สุสาเน อลาต’’นฺติ. มชฺฌฏฺฐาเน คูถมกฺขิตนฺติ ปมาเณน อฏฺฐงฺคุลมตฺตํ ทฺวีสุ ฐาเนสุ อาทิตฺตํ มชฺเฌ คูถมกฺขิตํ. กฏฺฐตฺถนฺติ กฏฺเฐน กาตพฺพกิจฺจํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. ฉฏฺฐํ อุตฺตานเมว.

95-96. 第五（经）中，“烧尸火把”(chavālātaṃ)即焚烧尸体之处的火把。因此说“坟场的火把”。“中间涂粪”(majjhaṭṭhāne gūthamakkhitaṃ)是指大约八指长，两头点燃，中间涂粪的（火把）。“木材之用”(kaṭṭhatthaṃ)即木材所能成办之事。于此，其余部分意义浅显。第六（经）意义浅显。

ฉวาลาตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

烧尸火把经等释义终。

๗-๑๐. ขิปฺปนิสนฺติสุตฺตาทิวณฺณนา

7-10. 速疾通达经等释义

๙๗-๑๐๐. สตฺตเม [Pg.321] ขิปฺปนิสนฺตีติ ขิปฺปปญฺโญ. เตนาห ‘‘ขิปฺปนิสามโน’’ติอาทิ. อนุรูปธมฺมนฺติ โลกุตฺตราธิคมสฺส อนุจฺฉวิกสภาวํ. กลฺยาณา สุนฺทรา ปริมณฺฑลปทพฺยญฺชนา วาจา อสฺสาติ กลฺยาณวาโจ. เตนาห ‘‘สุนฺทรวจโน’’ติ. กลฺยาณํ มธุรํ วากฺกรณํ อุทาหารโฆโส อสฺสาติ กลฺยาณวากฺกรโณ. คุณปริปุณฺณภาเวน ปูเร ปุณฺณภาเว ภวาติ โปรี, ตาย โปริยา. เตนาห ‘‘คุณปริปุณฺณายา’’ติ. ปุเร ภวตฺตา โปริยา นาคริกิตฺถิยา สุขุมาลตฺตเนน สทิสาติ โปรี, ตาย โปริยา. ‘‘สุขุมาลตฺตเนนา’’ติ อิมินา ตสฺสา วาจาย มุทุสณฺหภาโว วุตฺโต. อปลิพุทฺธายาติ ปิตฺตเสมฺหาทีหิ น ปลิเวฐิตาย. อโทสายาติ สนฺทิทฺธวิลมฺพิตาทิโทสรหิตาย อคฬิตปทพฺยญฺชนายาติ อปติตปทพฺยญฺชนาย อวิรหิตปทพฺยญฺชนาย. อุภยเมตํ อเนลคลายาติ อิมสฺเสว อตฺถวจนํ. อเนลคลายาติ หิ อเนลาย เจว อคลาย จาติ อตฺโถ. อตฺถํ วิญฺญาเปตุํ สมตฺถายาติ อาทิมชฺฌปริโยสานํ ปากฏํ กตฺวา ภาสิตตฺถสฺส วิญฺญาปนสตฺถาย. อฏฺฐมนวมทสมานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

97-100. 第七（经）中，“速疾通达”(khippanisanti)即智慧敏捷。因此说“速疾观察”等。“随顺法”(anurūpadhammaṃ)即与出世间之证悟相应的自性。具有美好、悦耳、圆润的词与字的言语者，是为“善语者”(kalyāṇavāco)。因此说“言辞美妙”。具有美好、 मधुर的言说与发音者，是为“善言者”(kalyāṇavākkaraṇo)。因功德圆满而充满，故为“圆满语”(porī)，因此说“以功德圆满语”。又，因生于城市，如市民女子般优雅，故为“优雅语”(porī)，因此说“以优雅语”。“以优雅”是说其言语有柔软、细滑之相。“无滞碍”(apalibuddhāya)即不被胆汁、痰等所缠缚。“无过失”(adosāya)即远离含糊、迟缓等过失。“词句不脱漏”(agaḷitapadabyañjanāya)即词句不掉落、词句不缺失。这两者都是“不含糊”(anelagalāya)的同义词，因为“不含糊”即是不含混（anela）且不脱漏（agala）之意。“能令了知义理”(atthaṃ viññāpetuṃ samatthāya)即能清晰地开显始、中、后，善于说明所说之义。第八、第九、第十（经）意义浅显。

ขิปฺปนิสนฺติสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

速疾通达经等释义终。

อสุรวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

阿修罗品释义终。

ทุติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

第二五十集终。

๓. ตติยปณฺณาสกํ

3. 第三五十集

(๑๑) ๑. วลาหกวคฺโค

(11) 1. 云品

๑-๒. วลาหกสุตฺตทฺวยวณฺณนา

1-2. 二云经释义

๑๐๑-๒. ตติยปณฺณาสกสฺส [Pg.322] ปฐเม คชฺชิตาติ ถนิตา. ตตฺถ คชฺชิตฺวา โนวสฺสนภาโว นาม ปาปโก. มนุสฺสา หิ ยทา เทโว คชฺชติ, ตทา ‘‘สุวุฏฺฐิตา ภวิสฺสตี’’ติ พีชานิ นีหริตฺวา วปนฺติ. อถ เทเว อวสฺสนฺเต เขตฺเต พีชานิ เขตฺเตเยว นสฺสนฺติ, เคเห พีชานิ เคเหเยว นสฺสนฺตีติ ทุพฺภิกฺขํ โหติ. โนคชฺชิตฺวา วสฺสนภาโวปิ ปาปโก. มนุสฺสา หิ อิมสฺมึ กาเล ‘‘ทุพฺพุฏฺฐิกา ภวิสฺสตี’’ติ นินฺนฏฺฐาเนสุเยว วปฺปํ กโรนฺติ. อถ เทโว วสฺสิตฺวา สพฺพพีชานิ มหาสมุทฺทํ ปาเปติ, ทุพฺภิกฺขเมว โหติ. คชฺชิตฺวา วสฺสนภาโว ปน ภทฺทโก. ตทา หิ สุภิกฺขํ โหติ. โนคชฺชิตฺวา โนวสฺสนภาโว เอกนฺตปาปโกว. ภาสิตา โหติ โน กตฺตาติ ‘‘อิทานิ คนฺถธุรํ ปูเรสฺสามิ, วาสธุรํ ปูเรสฺสามี’’ติ กเถติเยว, น อุทฺเทสํ คณฺหาติ, น กมฺมฏฺฐานํ ภาเวติ.

101-102. 第三五十集之初，“雷响”(gajjita)即是雷鸣。其中，雷响而不下雨，此为恶。因为人们听到天神雷响，心想“将有大雨”，便取出种子播种。然而天若不下雨，田里的种子就在田里毁坏，家里的种子就在家里毁坏，于是便有饥荒。不雷响而下雨，此亦为恶。因为人们此时心想“雨水将不足”，只在低洼处播种。然而天若下雨，则将所有种子冲入大海，于是便有饥荒。雷响而下雨，此为善。因为此时会有丰收。不雷响亦不下雨，此则纯然是恶。“是言说者而非行作者”，即只会说“我现在要完成学业，我要完成禅修”，却既不学习，也不修习业处。

กตฺตา โหติ โน ภาสิตาติ ‘‘คนฺถธุรํ ปูเรสฺสามิ, วาสธุรํ วา’’ติ น ภาสติ, สมฺปตฺเต ปน กาเล สมตฺตํ สมฺปาเทติ. อิมินา นเยน อิตเรปิ เวทิตพฺพา. อถ วา สพฺพํ ปเนตํ ปจฺจยทายเกเหว กถิตํ. เอโก หิ ‘‘อสุกทิวเส นาม ทานํ ทสฺสามี’’ติ สงฺฆํ นิมนฺเตติ, สมฺปตฺเต กาเล โน กโรติ. อยํ ปุคฺคโล ปุญฺเญน ปริหายติ, ภิกฺขุสงฺโฆ ปน ลาเภน ปริหายติ. อปโร สงฺฆํ อนิมนฺเตตฺวา สกฺการํ กตฺวา ‘‘ภิกฺขู อาเนสฺสามี’’ติ น ลภิ, สพฺเพ อญฺญตฺถ นิมนฺติตา โหนฺติ. อยมฺปิ ปุญฺเญน ปริหายติ, สงฺโฆปิ ลาเภน ปริหายติ. อปโร ปฐมํ สงฺฆํ นิมนฺเตตฺวา ปจฺฉา สกฺการํ กตฺวา ทานํ เทติ, อยํ กิจฺจการี โหติ. อปโร เนว สงฺฆํ นิมนฺเตติ, น ทานํ เทติ, อยํ ปาปปุคฺคโลติ เวทิตพฺโพ. ทุติยํ อุตฺตานเมว.

行而不言者，不会说：“我将完成经学之责，或禅修之责”，但时机到来时，便能圆满完成。其他情况也应依此理了知。或者，这一切都是就资具的布施者而言。有人邀请僧团说：“我将于某日行布施”，但届时却不实行。此人福德减损，比丘僧团则损失利养。另一人未邀请僧团，却准备了供养，想：“我将请比丘们来”，但没能请到，因为所有比丘都已被邀请到别处。此人福德减损，僧团也损失利养。另一人先邀请僧团，然后准备供养并实行布施，此人是实干者。另一人既不邀请僧团，也不行布施，当知此为恶人。第二种情况显而易见。

วลาหกสุตฺตทฺวยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

二云经释义终。

๓. กุมฺภสุตฺตวณฺณนา

3. 瓮经释义

๑๐๓. ตติเย [Pg.323] ริตฺตโกติ อนฺโต ริตฺโต. ปิหิตมุโขติ ปิทหิตฺวา ฐปิโต. อปารุตมุโขติ วิวริตฺวา ฐปิโต, อุปมิตปุคฺคเลสุ ปเนตฺถ อนฺโตคุณสารวิรหิโต จ ตุจฺโฉ, พาหิรโสภนตาย ปิหิโต ปุคฺคโลติ เวทิตพฺโพ. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

103. 第三，“空瓮”，即内部空空如也。“闭口”，即盖好放置。“开口”，即打开放置。就此处所譬喻的人而言，当知此人内心空虚，无有功德实质，却由外在的美善所覆盖。其余情况亦依此理了知。

กุมฺภสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

瓮经释义终。

๔. อุทกรหทสุตฺตวณฺณนา

4. 水池经释义

๑๐๔. จตุตฺเถ อุทกรหโท ชณฺณุกมตฺเตปิ อุทเก สติ ปณฺณรสสมฺภินฺนวณฺณตฺตา วา พหลตฺตา วา อุทกสฺส อปญฺญายมานตโล อุตฺตาโน คมฺภีโรภาโส นาม โหตีติ อาห ‘‘ปุราณปณฺณรส…เป… คมฺภีโรภาโส นามา’’ติ. ติโปริสจตุโปริเส ปน อุทเก สติ อจฺฉตฺตา อุทกสฺส ปญฺญายมานตโล คมฺภีโร อุตฺตาโนภาโส นาม โหตีติ อาห ‘‘อจฺฉวิปฺปสนฺนมณิวณฺณอุทโก อุตฺตาโนภาโส นามา’’ติ. อุภยการณสมฺภวโต ปน อิตเร ทฺเว เวทิตพฺพา. ปุคฺคเลปิ กิเลสุสฺสทภาวโต คุณคมฺภีรตาย จ อภาวโต คุณคมฺภีรานํ สทิเสหิ อภิกฺกมนาทีหิ ยุตฺโต อุตฺตาโน คมฺภีโรภาโส นาม. อิมินา นเยน เสสา เวทิตพฺพา.

104. 第四，水池虽仅及膝深，但因布满旧叶或因水质浑浊而看不见底，故称“浅而显深”。经中说：“满是旧叶……乃至……名为浅而显深。”而水深三四人，但因池水清澈，如摩尼宝色，能看见池底，故称“深而显浅”。经中说：“水色清澈如摩尼宝……名为深而显浅。”至于其余两种，当知是由两种原因结合而成。就人而言，因其烦恼炽盛且无深厚功德，却有与具深厚功德者相似的行止等，故称“浅而显深”。其余情况亦依此理了知。

อุทกรหทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

水池经释义终。

๕-๖. อมฺพสุตฺตาทิวณฺณนา

5-6. 芒果经等释义

๑๐๕-๖. ปญฺจเม อามกํ หุตฺวาติ อนฺโต อามํ หุตฺวา. ปกฺกํ อามวณฺณีติ อนฺโต ปกฺกํ พหิ อามสทิสํ. ตตฺถ ยถา อมฺเพ อปกฺกภาโว อามตา โหติ, เอวํ ปุคฺคเลปิ ปุถุชฺชนตา. ยถา จ ตตฺถ ปกฺกสทิสตา ปกฺกวณฺณิตา, เอวํ ปุคฺคเลปิ อริยานํ อภิกฺกมนาทิสทิสตา ปกฺกวณฺณิตาติ อิมินา นเยน เสสา เวทิตพฺพา. ฉฏฺฐํ อุตฺตานเมว.

105-6. 第五，“为生”，即内部是生的。“熟而似生”，即内部已熟，但外表与生者相似。此处，芒果的未熟状态，好比人的凡夫状态。芒果的看似成熟，好比人与圣者的行止等相似。其余情况亦依此理了知。第六种情况显而易见。

อมฺพสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

芒果经等释义终。

๗. มูสิกสุตฺตวณฺณนา

7. 鼠经释义

๑๐๗. สตฺตเม [Pg.324] อาวาฏํ ขนตีติ อตฺตโน อาสยํ พิลกูปํ ขนติ. น จ ตตฺถ วสตีติ ตตฺถ อวสิตฺวา กิสฺมิญฺจิเทว ฐาเน วสติ, เอวํ พิฬาราทิอมิตฺตวสํ คจฺฉติ. วสิตา โน คาธํ กตฺตาติ สยํ น ขนติ, ปเรน กเต พิเล วสติ, เอวํ ชีวิตํ รกฺขติ. ตติยา ทฺเวปิ กโรนฺตี ชีวิตํ รกฺขติ. จตุตฺถี ทฺเวปิ อกโรนฺตี อมิตฺตวสํ คจฺฉติ. อิมาย ปน อุปมาย อุปมิเตสุ ปุคฺคเลสุ ปฐโม ยถา สา มูสิกา คาธํ ขนติ, เอวํ นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ อุคฺคณฺหาติ. ยถา ปน สา ตตฺถ น วสติ, กิสฺมิญฺจิเทว ฐาเน วสนฺตี อมิตฺตวสํ คจฺฉติ, ตถา อยมฺปิ ปริยตฺติวเสน ญาณํ เปเสตฺวา จตุสจฺจธมฺมํ น ปฏิวิชฺฌติ, โลกามิสฏฺฐาเนสุ วิจรนฺโต มจฺจุมารกิเลสมารเทวปุตฺตมารสงฺขาตานํ วสํ คจฺฉติ. ทุติโย ยถา มูสิกา คาธํ น ขนติ, เอวํ นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ น อุคฺคณฺหาติ. ยถา ปน ปเรน ขนิเต พิเล วสนฺตี ชีวิตํ รกฺขติ, เอวํ ปรสฺส กถํ สุตฺวา จตุสจฺจธมฺมํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ติณฺณํ มารานํ วสํ อติกฺกมติ. อิมินา นเยน ตติยจตุตฺเถสุปิ โอปมฺมสํสนฺทนํ เวทิตพฺพํ.

107. 第七，“掘穴”，即挖掘自己的住处洞穴。“而不住于其中”，即不住在那里，而住在别处，如此便落入猫等敌人的掌控。“住而不掘穴”，即自己不掘，住在别人所作的洞穴中，如此得以保全性命。第三种是两者都做而保全性命。第四种是两者都不做而落入敌人的掌控。就此譬喻所对应的人而言：第一种人，如同那只老鼠掘穴，他也学习九分佛陀教法；但如同那只老鼠不住于其中，而住在别处落入敌人掌控，此人也一样，虽由教理而通达了知，却不彻证四圣谛之法，在世间利养中流转，终落入死魔、烦恼魔、天子魔的掌控。第二种人，如同那只老鼠不掘穴，他也不学习九分佛陀教法；但如同老鼠住在别人所掘的洞穴中而保全性命，此人也一样，听闻他人说法后彻证四圣谛之法，超越了三魔的掌控。第三和第四种情况的比喻对应关系，亦依此理了知。

มูสิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

鼠经释义终。

๘. พลีพทฺทสุตฺตวณฺณนา

8. 公牛经释义

๑๐๘. อฏฺฐเม พลีพทฺโท ตาว โย อตฺตโน โคคณํ ฆฏฺเฏติ อุพฺเพเชติ, ปรโคเณ ปน สูรโต สุขสีโล โหติ, อยํ สควจณฺโฑ โน ปรควจณฺโฑ นาม. ปุคฺคโลปิ อตฺตโน ปริสํ ฆฏฺเฏนฺโต วิชฺฌนฺโต ผรุเส สมุทาจรนฺโต, ปรปริสาย ปน โสรจฺจํ นิวาตวุตฺติตํ อาปชฺชนฺโต สควจณฺโฑ นามาติ อิมินา นเยน เสสาปิ เวทิตพฺพา.

108. 第八，公牛若冲撞、惊扰自己的牛群，而对其他牛群则温和、性情和悦，此名“于自群凶猛，于他群不凶猛”。人亦如是，若冲撞、伤害、粗暴对待自己的团体，而对其他团体则表现得柔和、谦逊，此名“于自群凶猛”。其余情况亦依此理了知。

พลีพทฺทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

公牛经释义终。

๙. รุกฺขสุตฺตวณฺณนา

9. 树经释义

๑๐๙. นวเม รุกฺโข ตาว เผคฺคุ สารปริวาโรติ วนเชฏฺฐกรุกฺโข สยํ เผคฺคุ โหติ, ปริวารรุกฺขา ปนสฺส สารา โหนฺติ. อิมินา นเยน [Pg.325] เสสา เวทิตพฺพา. ปุคฺคเลสุ ปน สีลสารวิรหิตโต เผคฺคุตา, สีลาจารสมนฺนาคเมน จ สารตา เวทิตพฺพา.

109. 第九，“质劣而心材围绕之树”，即森林中的主树自身是劣质木材，但围绕它的树木却是心材。其余情况亦依此理了知。就人而言，当知因无戒之实质而为“质劣”，因具足戒行而为“有实质”。

รุกฺขสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

树经释义终。

๑๐. อาสีวิสสุตฺตวณฺณนา

10. 毒蛇经释义

๑๑๐. ทสเม ยสฺส วิสํ ปชฺชลิตติณุกฺกาย อคฺคิ วิย สีฆํ อภิรุหิตฺวา อกฺขีนิ คเหตฺวา ขนฺธํ คเหตฺวา สีสํ คเหตฺวา ฐิตนฺติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ มณิสปฺปาทีนํ วิสํ วิย, มนฺตํ ปน ปริวตฺเตตฺวา กณฺณวาตํ ทตฺวา ทณฺฑเกน ปหฏมตฺเต โอตริตฺวา ทฏฺฐฏฺฐาเนเยว ติฏฺฐติ, อยํ อาคตวิโส น โฆรวิโส นาม. ยสฺส ปน วิสํ สณิกํ อภิรุหติ, อารุฬฺหารุฬฺหฏฺฐาเน ปน อาสิตฺตอุทกํ วิย โหติ อุทกสปฺปาทีนํ วิย, ทฺวาทสวสฺสจฺจเยนปิ กณฺณวิทฺธขนฺธปิฏฺฐิกาทีสุ ปญฺญายติ, มนฺตปริวตฺตนาทีสุ จ กริยมาเนสุ สีฆํ น โอตรติ, อยํ โฆรวิโส น อาคตวิโส นาม. ยสฺส ปน วิสํ สีฆํ อภิรุหติ, น สีฆํ โอตรติ อเนฬกสปฺปาทีนํ วิสํ วิย, อยํ อาคตวิโส จ โฆรวิโส จ. อเนฬกสปฺโป นาม มหาอาสีวิโส. ยสฺส วิสํ มนฺทํ โหติ, โอหาริยมานมฺปิ สุเขเนว โอตรติ นีลสปฺปธมนิสปฺปาทีนํ วิสํ วิย, อยํ เนว อาคตวิโส น โฆรวิโส. นีลสปฺโป นาม สาขวณฺโณ รุกฺขคฺคาทีสุ วิจรณสปฺโป.

110. 第十，若有蛇毒如燃烧的草火把之火，迅速上行，窜至眼睛、肩膀、头部而停止，如摩尼蛇等之毒；但若通过念诵明咒、向耳中吹气、仅以小杖击打，毒便下降，停留在被咬之处，此名“速行毒而非猛烈毒”。若有蛇毒缓慢上行，但在已蔓延之处如被泼水一般，如水蛇等之毒，即使经过十二年，仍在耳孔、颈背等处显现，且虽施以念诵明咒等法，亦不迅速消退，此名“猛烈毒而非速行毒”。若有蛇毒迅速上行，且不迅速消退，如无涎蛇(aneḷakasappa)等之毒，此为“速行毒亦是猛烈毒”。所谓无涎蛇，是一种大毒蛇。若有蛇毒微弱，被驱除时亦轻易消退，如青蛇(nīlasappa)、达摩尼蛇(dhamanisappa)等之毒，此为“非速行毒亦非猛烈毒”。所谓青蛇，是树枝色的蛇，常在树梢等处活动。

อาสีวิสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

毒蛇经释义终。

วลาหกวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

云品释义终。

(๑๒) ๒. เกสิวคฺโค

(12) 2. 给瑟品

๑-๗. เกสิสุตฺตาทิวณฺณนา

1-7. 给瑟经等释义

๑๑๑-๑๑๗. ทุติยสฺส ปฐเม อสฺสทมฺเมติ ทมฺมนโยคฺเค อสฺเส. สาเรตีติ สิกฺขาเปติ ปวตฺเตติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว. ทุติยาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

111-117. 第二品第一经，“调马”(assadammeti)，即调伏可调之马。“驱策”(sāreti)，即训练、策励。此处其余部分的义理是显而易见的。第二经等的义理亦是显而易见的。

เกสิสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

给瑟经等释义终。

๘-๑๐. สํเวชนียสุตฺตาทิวณฺณนา

8-10. 悚动经等释义

๑๑๘-๑๒๐. อฏฺฐเม [Pg.326] สทฺธสฺสาติ พุทฺธาทีสุ ปสนฺนจิตฺตสฺส วตฺตสมฺปนฺนสฺส, ยสฺส ปาโต วุฏฺฐาย เจติยงฺคณวตฺตาทีนิ สพฺพวตฺตานิ กตาเนว ปญฺญายนฺติ. ทสฺสนียานีติ ทสฺสนารหานิ. สํเวโค นาม สโหตฺตปฺปํ ญาณํ. อภิชาติฏฺฐานาทีนิปิ ตสฺส อุปฺปตฺติเหตูนิ ภวนฺตีติ สิกฺขาเปนฺโต อาห ‘‘สํเวคชนกานี’’ติ. ฐานานีติ การณานิ, ปเทสฏฺฐานานิ วา. นวมทสมานิ สุวิญฺเญยฺยานิ.

118-120. 第八经中，“具信者”(saddhassa)是指对佛陀等有净信、具足行持者，其人清晨起床时，佛塔庭院的行持等所有行持皆已完成。“值得看的”(dassanīyāni)是指值得看。“警醒”(saṃvego)是伴随着愧的智慧。说“能引生警醒”(saṃvegajanakāni)，是教导出生地等也是其生起之因。“处”(ṭhānāni)是指原因，或指地方。第九经和第十经容易理解。

สํเวชนียสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

警醒经等释义终。

เกสิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

髻品释义终。

(๑๓) ๓. ภยวคฺโค

(13) 3. 怖畏品

๑. อตฺตานุวาทสุตฺตวณฺณนา

1. 自责经释义

๑๒๑. ตติยสฺส ปฐเม อตฺตานํ อนุวทนฺตสฺส อุปฺปชฺชนกภยนฺติ อตฺตานํ อนุวทนฺตสฺส ปาปกมฺมิโน อุปฺปชฺชนกภยํ. ทฺวตฺตึสกมฺมการเณ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนกภยนฺติ อคาริกานํ วเสน วุตฺตํ, อนคาริกานํ ปน วินยทณฺฑํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนกภยมฺปิ ทณฺฑภยนฺเตว สงฺขํ คจฺฉติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

121. 第三品第一经中，“自我谴责时生起的怖畏”(attānaṃ anuvadantassa uppajjanakabhayaṃ)是指作恶者自我谴责时生起的怖畏。“因三十二种行业而生起的怖畏”(dvattiṃsakammakāraṇe paṭicca uppajjanakabhayaṃ)是针对在家者而言；然而，对于出家者而言，因戒律惩罚而生起的怖畏，亦归入惩罚之怖畏。其余部分皆容易理解。

อตฺตานุวาทสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

自责经释义终。

๒. อูมิภยสุตฺตวณฺณนา

2. 波浪怖畏经释义

๑๒๒. ทุติเย โกธูปายาสสฺเสตํ อธิวจนนฺติ เอตฺถ กุชฺฌนฏฺเฐน โกโธ, สฺเวว จิตฺตสฺส กายสฺส จ อติปฺปมทฺทนมถนุปฺปาทเนหิ ทฬฺหอายาสฏฺเฐน อุปายาโส. อเนกวารํ ปวตฺติตฺวา อตฺตนา สมเวตํ สตฺตํ อชฺโฌตฺถริตฺวา สีสํ อุกฺขิปิตุํ อทตฺวา อูมิสทิสตา ทฏฺฐพฺพา. ยถา หิ พาหิรํ อุทกํ โอติณฺโณ อูมีสุ โอสีทิตฺวา มรติ, เอวํ [Pg.327] อิมสฺมึ สาสเน โกธูปายาเส โอสีทิตฺวา วิพฺภมติ, ตสฺมา โกธูปายาโส ‘‘อูมิภย’’นฺติ วุตฺโต. โอทริกตฺตสฺเสตํ อธิวจนนฺติ ยถา หิ พาหิรํ อุทกํ โอติณฺโณ กุมฺภีเลน ขาทิโต มรติ, เอวํ อิมสฺมึ สาสเน โอทริกตฺเตน โอทริกภาเวน อามิสเคเธน มิจฺฉาชีเวน ชีวิกกปฺปเนน นาสิตสีลาทิคุณตาย ขาทิตธมฺมสรีโร วิพฺภมติ, ตสฺมา โอทริกตฺตํ ‘‘กุมฺภีลภย’’นฺติ วุตฺตํ.

122. 第二经中，“愤怒与忧患”(kodhūpāyāsa)是此的同义词。此处，以忿怒之义为“愤怒”(kodho)，其本身因过度摧残、扰乱身心而产生强烈痛苦之义为“忧患”(upāyāso)。当知其多次生起，覆盖与自身相连的有情，不使其抬头，故与波浪相似。譬如，落入外面的水中者，因波浪而沉没死去；同样，在此教法中，因愤怒与忧患而沉没、迷失，因此愤怒与忧患被称为“波浪之怖”(ūmibhaya)。“贪食”(odarikatta)是此的同义词。譬如，落入外面的水中者，被鳄鱼吞食而死；同样，在此教法中，因贪食、贪求利养、以邪命谋生，丧失戒行等功德，其法身被吞噬而迷失，因此贪食被称为“鳄鱼之怖”(kumbhīlabhaya)。

อนุปฏฺฐิตาย สติยาติ กายคตํ สตึ อนุฏฺฐาเปตฺวา. อสํวุเตหีติ อปิหิเตหิ. ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจนนฺติ ยถา หิ พาหิรํ อุทกํ โอติณฺโณ อาวฏฺเฏ นิมุชฺชิตฺวา มรติ, เอวํ อิมสฺมึ สาสเน ปพฺพชิโต ปญฺจกามคุณาวฏฺเฏ นิมุชฺชิตฺวา วิพฺภมติ. กามราคาภิภูโต หิ สตฺโต อิโต จ เอตฺโต, เอตฺโต จ อิโตติ เอวํ มนาปิยรูปาทิวิสยสงฺขาเต อาวฏฺเฏ อตฺตานํ สํสาเรตฺวา ยถา ตโต พหิภูเต เนกฺขมฺเม จิตฺตมฺปิ น อุปฺปาเทติ, เอวํ อาวฏฺเฏตฺวา พฺยสนาปาทเนน กามคุณานํ อาวฏฺฏสทิสตา ทฏฺฐพฺพา.

“不现起念”(anupaṭṭhitāya satiyā)是指不生起身至念。“不防护”(asaṃvutehi)是指不遮蔽。“五种欲乐”(pañcannaṃ kāmaguṇānaṃ)是此的同义词。譬如，落入外面的水中者，沉没于漩涡中而死；同样，在此教法中出家者，沉没于五种欲乐的漩涡中而迷失。因为被欲贪征服的有情，如此在可爱色等境的漩涡中使自身轮回，从此处到彼处，从彼处到此处，以至于不能对脱离其外的出离生起心念，当知欲乐通过如此使人旋转沉沦而导致灾难，故与漩涡相似。

อนุทฺธํเสตีติ กิลเมติ วิโลลติ. ราคานุทฺธํสิเตนาติ ราเคน อนุทฺธํสิเตน. มาตุคามสฺเสตํ อธิวจนนฺติ. ยถา หิ พาหิรํ อุทกํ โอติณฺโณ จณฺฑมจฺฉํ อาคมฺม ลทฺธปฺปหาโร มรติ, เอวํ อิมสฺมึ สาสเน มาตุคามํ อารพฺภ อุปฺปนฺนกามราโค วิพฺภมติ, ตสฺมา มาตุคาโม ‘‘สุสุกาภย’’นฺติ วุตฺโต. มาตุคาโม หิ โยนิโสมนสิการรหิตํ อธีรปุริสํ อิตฺถิกุตฺตภูเตหิ อตฺตโน หาสภาววิลาเสหิ อภิภุยฺย คเหตฺวา ธีรชาติกมฺปิ อตฺตโน รูปาทีหิ สมฺปโลภนวเสน อนวเสสํ อตฺตโน อุปการธมฺเม สีลาทิเก สมฺปาเทตุํ อสมตฺถํ กโรนฺโต อนยพฺยสนํ ปาเปติ.

对于“不被...征服”，其中的“征服”(uddhaṃseti)意为使之疲惫、动摇。“以未被贪欲征服者”(rāgānuddhaṃsitena)是指未被贪欲征服者。“妇女”(mātugāma)是此的同义词。譬如，落入外面的水中者，因遭遇凶猛的鱼而受击致死；同样，在此教法中，因妇女而生起的欲贪会使人迷失，因此妇女被称为“鲨鱼之怖”(susukābhaya)。因为妇女以其女性的姿态、嬉笑、娇媚，征服并控制那些缺乏如理作意、意志薄弱的男子，即使是刚强之人，也会因其美貌等而完全被诱惑，使其无法成就戒行等一切有益之法，从而导致不幸和灾难。

อิมานิ ปน จตฺตาริ ภยานิ ภายิตฺวา ยถา อุทกํ อโนโรหนฺตสฺส อุทกํ นิสฺสาย อุทกปิปาสาวินยนํ สรีรสุทฺธิปริฬาหูปสโม กายอุตุคฺคาหาปนนฺติ, เอวมาทิ อานิสํโส นตฺถิ, เอวเมวํ อิมานิ จตฺตาริ ภยานิ ภายิตฺวา สาสเน อปพฺพชนฺตสฺสปิ อิมํ สาสนํ นิสฺสาย สงฺเขปโต วฏฺฏทุกฺขูปสโม, วิตฺถารโต ปน สีลานิสํสาทิวเสน อเนกวิโธ อานิสํโส นตฺถิ. ยถา ปน อิมานิ จตฺตาริ ภยานิ อภายิตฺวา [Pg.328] อุทกํ โอโรหนฺตสฺส วุตฺตปฺปกาโร อานิสํโส โหติ, เอวํ อิมานิ อภายิตฺวา สาสเน ปพฺพชนฺตสฺสปิ วุตฺตปฺปกาโร อานิสํโส โหติ. มหาธมฺมรกฺขิตตฺเถโร ปนาห ‘‘จตฺตาริ ภยานิ ภายิตฺวา อุทกํ อโนตรนฺโต โสตํ ฉินฺทิตฺวา ปรตีรํ ปาปุณิตุํ น สกฺโกติ, อภายิตฺวา โอตรนฺโต สกฺโกติ, เอวเมวํ ภายิตฺวา สาสเน อปพฺพชนฺโตปิ ตณฺหาโสตํ ฉินฺทิตฺวา นิพฺพานปารํ ทฏฺฐุํ น สกฺโกติ, อภายิตฺวา ปพฺพชนฺโต สกฺโกตี’’ติ.

然而，如果畏惧这四种怖畏，譬如，不敢下水者，则无法依靠水来消除口渴、清洁身体、平息热恼、使身体舒畅等利益。同样地，畏惧这四种怖畏而不在此教法中出家者，亦无法依靠此教法获得简略而言的轮回苦之止息，以及详细而言的戒之功德等多种利益。然而，若不畏惧这四种怖畏而下水者，则能获得上述之利益；同样地，若不畏惧这四种怖畏而出家者，亦能获得上述之利益。大法护(Mahādhammarakkhita)长老说：“畏惧四种怖畏而不下水者，不能斩断水流而到达彼岸；不畏惧而下水者则能。同样地，畏惧而不在此教法中出家者，亦不能斩断爱欲之流而见到涅槃彼岸；不畏惧而出家者则能。”

อูมิภยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

波浪怖畏经释义终。

๓. ปฐมนานากรณสุตฺตวณฺณนา

3. 第一种种因经释义

๑๒๓. ตติเย พฺรหฺมกายิกานํ เทวานนฺติ เอตฺถ พฺรหฺมานํ กาโย สมูโหติ พฺรหฺมกาโย, ตปฺปริยาปนฺนตาย ตตฺถ คตาติ พฺรหฺมกายิกา. เอตาย จ สพฺพสฺสปิ พฺรหฺมกายสฺส สมญฺญาย ภวิตพฺพํ. อาภสฺสรานํ เทวานนฺติอาทินา ปน ทุติยชฺฌานภูมิกาทีนํ อุปริ คหิตตฺตา โคพลีพทฺทญฺญาเยน ตทวสิฏฺฐานํ อยํ สมญฺญา, ตสฺมา ‘‘พฺรหฺมกายิกานํ เทวาน’’นฺติ ปฐมชฺฌานภูมิกานํเยว คหณํ เวทิตพฺพํ. สห พฺยยติ คจฺฉตีติ สหพฺโย, สหวตฺตนโก. ตสฺส ภาโว สหพฺยตา, สหปวตฺตีติ อาห ‘‘สหภาวํ อุปคจฺฉตี’’ติ. กปฺโป อายุปฺปมาณนฺติ เอตฺถ ยทิปิ พฺรหฺมปาริสชฺชาทีนํ อายุโน อนฺตรํ อตฺถิ, อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉเทน ปเนตํ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปฐมชฺฌานํ อตฺถิ หีน’’นฺติอาทิมาห.

123. 在第三经中，对于“梵众天诸天”：于此，梵天们的团体(kāyo samūho)是梵身(brahmakāyo)，因属于此身而生于彼处者，是为梵众天(brahmakāyikā)。此名称理应是所有梵身天的通称。然而，由于“光音天(Ābhassarā)诸天”等已含摄了第二禅地以上者，故依“数剩牛”之理(gobalībaddaññāya)，此乃对其余者的通称。因此，当知“梵众天诸天”仅指初禅地者。“一同前往”(saha byayati)是为同伴(sahabyo)，即同行者。其状态为同伴性(sahabyatā)，即共同存在，故说“获得共住”(sahabhāvaṃ upagacchati)。“劫为寿量”：于此，虽然梵辅天(brahmapārisajjā)等的寿量有差别，但为显示此说是以最高限定而说，故云“初禅有下品”等。

ทฺเว กปฺปา อายุปฺปมาณนฺติ เอตฺถ ปน หีนชฺฌาเนน นิพฺพตฺตานํ วเสน อยํ ปริจฺเฉโท กโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘ทุติยชฺฌานํ วุตฺตนเยเนว ติวิธํ โหตี’’ติอาทิ อารทฺธํ. จตฺตาโร กปฺปาติ เอตฺถ ปน อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉเทน จตุสฏฺฐิ กปฺปา วตฺตพฺพาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยํ เหฏฺฐา วุตฺตํ ‘กปฺโป ทฺเว กปฺปา’ติ, กมฺปิ อาหริตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ’’ติ อาห. กถํ ปเนตฺถ อยมตฺโถ ลพฺภตีติ อาห ‘‘กปฺโปติ จ คุณสฺสปิ นาม’’นฺติ. ตตฺถ ปฐมํ วุตฺโต กปฺโป, ตโต เอเกน คุเณน, เอกสฺมึ วาเร คณนายาติ อตฺโถ. ทฺเว กปฺปา โหนฺตีติ เอกวารคณนาย กปฺปสฺส ทฺวิคุณิตตฺตา ทฺเว มหากปฺปา โหนฺตีติ อตฺโถ. ทุติเยนาติ ทุติยวารคณนาย. จตฺตาโรติ ทุติยวารคณนาย ทฺวีสุ กปฺเปสุ ทฺวิคุณิเตสุ [Pg.329] จตฺตาโร มหากปฺปา โหนฺตีติ อตฺโถ. ปุน เต จตฺตาโร กปฺปาติ วุตฺตนเยน ทฺเว วาเร คุเณตฺวา เย จตฺตาโร กปฺปา ทสฺสิตา, ปุน เต จตฺตาโร กปฺปา จตุคฺคุณา โหนฺตีติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ทฺเว วาเร คุเณตฺวา เย จตฺตาโร กปฺปา ทสฺสิตา, เตสุ จตุกฺขตฺตุํ คุณิเตสุ จตุสฏฺฐิ กปฺปา สมฺปชฺชนฺตีติ. ตถา หิ จตฺตาโร เอกสฺมึ วาเร คุณิตา อฏฺฐ โหนฺติ, ปุน เต อฏฺฐ ทุติยวาเร คุณิตา โสฬส โหนฺติ, ปุน เต โสฬส ตติยวาเร คุณิตา ทฺวตฺตึส โหนฺติ, ปุน เต ทฺวตฺตึส จตุตฺถวาเร คุณิตา จตุสฏฺฐิ โหนฺติ. เตเนวาห ‘‘อิเมหิ จตูหิ คุเณหิ คุณิตา เอเกน คุเณน อฏฺฐ โหนฺตี’’ติอาทิ. เอตฺถ จ เหฏฺฐา อุโปสถสุตฺเต (อ. นิ. ๓.๗๑) –

对于“寿量为二劫”，此处是为了表明此限定是依由下等禅那出生者而作，故开始说“第二禅也如前述有三种”等。至于“四劫”，此处是为了表明应以最高限定而说为六十四劫，故说：“对于前面所说的‘一劫、二劫’，其义当结合‘倍数’来理解。”此义如何获得？答：“‘劫’(kappa)也是‘倍数’(guṇa)的名称。”于此，首先说一劫，然后以一倍数，即一次计算之义。“成二劫”，即一次计算中劫被加倍，成二大劫之义。“以第二”，即第二次计算。“四”，即第二次计算中二劫被加倍，成四大劫之义。“再者，彼四劫”，即依前述方法相乘二次所示之四劫，再翻倍四次之义。此即是说：相乘二次所示之四劫，再经过四次翻倍，即成就六十四劫。犹如：四经一次翻倍为八，彼八再经二次翻倍为十六，彼十六再经三次翻倍为三十二，彼三十二再经四次翻倍为六十四。因此说：“这四劫经一次翻倍成八”等。于此，在下文《布萨经》(A. Ni. 3.71)中说：

‘‘ยานิ มานุสกานิ ปญฺญาส วสฺสานิ, จาตุมหาราชิกานํ เทวานํ เอโส เอโก รตฺตินฺทิโว’’ติ –

“人间五十年，是四大王天的一日一夜。”

อาทินา กามาวจรเทวานเมว อายุปฺปมาณํ ทสฺสิตํ. เหฏฺฐาเยว –

以此为始，仅开示了欲界诸天的寿量。而在下文中——

‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม ตโย? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ ปุคฺคโล สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา…เป… อากาสานญฺจายตนูปคานํ เทวานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชติ. อากาสานญฺจายตนูปคานํ, ภิกฺขเว, เทวานํ วีสติ กปฺปสหสฺสานิ อายุปฺปมาณ’’นฺติ (อ. นิ. ๓.๑๑๗) –

“诸比丘，有此三种人存在于世间。是哪三种？在此，诸比丘，有一种人，通过完全超越色想……（中略）……得生为与空无边处诸天为伍。诸比丘，空无边处诸天的寿量是两万劫。”

อาทินา อรูปาวจรานํเยว อายุปฺปมาณํ วุตฺตํ. อิธ ปน รูปาวจรานเมว อายุปฺปมาณํ ทสฺสิตํ. วิภงฺคปาฬิยํ (วิภ. ๑๐๒๒) ปน ‘‘มนุสฺสานํ กิตฺตกํ อายุปฺปมาณํ, วสฺสสตํ อปฺปํ วา ภิยฺโย’’ติอาทินา เทวมนุสฺสานญฺเจว รูปารูปาวจรสตฺตานญฺจ อายุปฺปมาณํ ทสฺสิตํ.

以上文为始，仅述及了无色界者的寿量。而在此，则仅开示了色界者的寿量。但在《分别论》(Vibhaṅga)的巴利文中(Vibh 1022)，则以“人类的寿量有多长？一百年，或少或多”等文句，开示了天、人以及色界、无色界有情的寿量。

ตตฺถ สมฺมาสมฺพุทฺเธน มนุสฺสานํ เทวานญฺจ อายุํ ปริจฺฉินฺทมาเนน จตูสุ อปาเยสุ ภุมฺมเทเวสุ จ อายุ น ปริจฺฉินฺนํ. ตํ กสฺมาติ? นิรเย ตาว กมฺมเมว ปมาณํ. ยาว กมฺมํ น ขียติ, ตาว ปจฺจนฺติ. ตถา เสสอปาเยสุ. ภุมฺมเทวานมฺปิ กมฺมเมว ปมาณํ. ตตฺถ นิพฺพตฺตา หิ เกจิ สตฺตาหมตฺตํ ติฏฺฐนฺติ, เกจิ อฑฺฒมาสํ, กปฺปํ ติฏฺฐมานาปิ อตฺถิเยว. ตตฺถ มนุสฺเสสุ คิหิภาเว ฐิตาเยว โสตาปนฺนาปิ โหนฺติ, สกทาคามิผลํ อนาคามิผลํ อรหตฺตมฺปิ ปาปุณนฺติ, เตสุ โสตาปนฺนาทโย ยาวชีวํ [Pg.330] ติฏฺฐนฺติ, ขีณาสวา ปน ปรินิพฺพายนฺติ วา ปพฺพชนฺติ วา. กสฺมา? อรหตฺตํ นาม เสฏฺฐคุณํ, คิหิลิงฺคํ หีนํ, ตํ หีนตาย อุตฺตมํ คุณํ ธาเรตุํ น สกฺโกติ, ตสฺมา เต ปรินิพฺพาตุกามา วา โหนฺติ ปพฺพชิตุกามา วา. ภุมฺมเทวา ปน อรหตฺตํ ปตฺตาปิ ยาวชีวํ ติฏฺฐนฺติ, ฉสุ กามาวจเรสุ เทเวสุ โสตาปนฺนสกทาคามิโน ยาวชีวํ ติฏฺฐนฺติ, อนาคามินา รูปภวํ คนฺตุํ วฏฺฏติ ขีณาสเวน ปรินิพฺพาตุํ. กสฺมา? นิลียโนกาสสฺส อภาวา. รูปาวจรารูปาวจเรสุ สพฺเพปิ ยาวชีวํ ติฏฺฐนฺติ, ตตฺถ รูปาวจเร นิพฺพตฺตา โสตาปนฺนสกทาคามิโน น ปุน อิธาคจฺฉนฺติ, ตตฺเถว ปรินิพฺพายนฺติ. เอเต หิ ฌานอนาคามิโน นาม.

于此，正自觉者在限定人与天的寿量时，并未限定四恶趣及地居天(bhummadeva)的寿量。此是何故？在地狱中，业是其准绳。只要业未尽，他们就一直在其中烧煮。其余恶趣也是如此。地居天的准绳也是业。生于彼处者，有的只住七日，有的住半月，也有住一劫的。在人间，处于在家状态者，也能成为入流者(sotāpanna)，并证得一来果(sakadāgāmiphala)、不还果(anāgāmiphala)乃至阿罗汉果(arahatta)。其中，入流者等住寿而住，而漏尽者(khīṇāsava)或般涅槃，或出家。何故？阿罗汉果是最高胜的品质，在家相是低劣的，此低劣之相无法承载最高胜的品质，因此他们或欲般涅槃，或欲出家。而地居天即使证得阿罗汉果，也会住寿而住。在六欲天中，入流者、一来者(sakadāgāmin)住寿而住；不还者(anāgāmin)当往生色有，漏尽者当般涅槃。何故？因无隐藏之处。在色界与无色界中，所有圣者都住寿而住。其中，生于色界的入流者、一来者不再来此欲界，就在彼处般涅槃。他们被称为“禅那不还者”(jhānaanāgāmino)。

อฏฺฐสมาปตฺติลาภีนํ ปน กึ นิยเมติ? ปคุณชฺฌานํ. ยเทวสฺส ปคุณํ โหติ, เตน อุปปชฺชติ. สพฺเพสุ ปคุเณสุ กึ นิยเมติ? เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติ. เอกํเสเนว หิ โส เนวสญฺญานาสญฺญายตเน อุปปชฺชติ. นวสุ พฺรหฺมโลเกสุ นิพฺพตฺตอริยสาวกานํ ตตฺรูปปตฺติปิ อุปรูปปตฺติปิ, น เหฏฺฐูปปตฺติ. ปุถุชฺชนานํ ปน ตตฺรูปปตฺติปิ โหติ, อุปรูปปตฺติปิ, เหฏฺฐูปปตฺติปิ. ปญฺจสุ สุทฺธาวาเสสุ จตูสุ จ อรูเปสุ อริยสาวกานํ ตตฺรูปปตฺติปิ โหติ อุปรูปปตฺติปิ. ปฐมชฺฌานภูมิยํ นิพฺพตฺโต อนาคามี นว พฺรหฺมโลเก โสเธตฺวา มตฺถเก ฐิโต ปรินิพฺพาติ. เวหปฺผลํ, อกนิฏฺฐํ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนนฺติ อิเม ตโย เทวโลกา เสฏฺฐภวา นาม. อิเมสุ ตีสุ ฐาเนสุ นิพฺพตฺตอนาคามิโน เนว อุทฺธํ คจฺฉนฺติ, น อโธ, ตตฺถ ตตฺเถว ปรินิพฺพายนฺตีติ อิทํ ปกิณฺณกํ เวทิตพฺพํ.

再者，对八定(aṭṭhasamāpatti)获得者，是什么决定其生处？是熟练的禅那。他依自己熟练的禅那而投生。在所有熟练的禅那中，是什么决定其生处？是非想非非想处定。他必定投生于非想非非想处。生于九梵世的圣弟子，或生于彼处，或生于上界，不会生于下界。而凡夫(puthujjana)则或生于彼处，或生于上界，或生于下界。在五净居天(suddhāvāsa)及四无色天中，圣弟子或生于彼处，或生于上界。生于初禅地的阿那含，遍历九梵世后，立于顶端而般涅槃。广果天、色究竟天、非想非非想处天，此三天界名为“最胜有”(seṭṭhabhava)。生于此三处的阿那含，既不上升，也不下堕，就在各自之处般涅槃。此等杂项当知。

ปฐมนานากรณสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第一《种种因经》释义终。

๔-๖. ทุติยนานากรณสุตฺตาทิวณฺณนา

4-6. 第二种种因经等释义

๑๒๔-๖. จตุตฺเถ เต ธมฺเมติ เต ‘‘รูปคต’’นฺติอาทินา นเยน วุตฺเต รูปาทโย ธมฺเม. อนิจฺจโตติ อิมินา นิจฺจปฺปฏิกฺเขปโต เตสํ อนิจฺจตมาห, ตโต เอว จ อุทยวยวนฺตโต วิปริณามโต ตาวกาลิกโต จ เต อนิจฺจาติ โชติตํ โหติ. ยญฺหิ นิพฺพตฺตํ โหติ, ตํ อุทยวยปริจฺฉินฺนํ. ชราย มรเณน จ ตเทว วิปรีตํ, อิตฺตรกฺขณเมว จ โหตีติ. ทุกฺขโตติ อิมินา สุขปฺปฏิกฺเขปโต เตสํ [Pg.331] ทุกฺขตมาห. ตโต เอว จ อภิณฺหปฺปฏิปีฬนโต ทุกฺขวตฺถุโต จ เต ทุกฺขาติ โชติตํ โหติ. อุทยวยวนฺตตาย หิ เต อภิณฺหปฺปฏิปีฬนโต นิรนฺตรทุกฺขตาย ทุกฺขสฺเสว จ อธิฏฺฐานภูตา. ปจฺจยยาปนียตาย โรคมูลตาย จ โรคโต. ทุกฺขตาสูลโยคโต กิเลสาสุจิปคฺฆรณโต อุปฺปาทชราภงฺเคหิ อุทฺธุมาตปริปกฺกปภินฺนโต จ คณฺฑโต. ปีฬาชนนโต, อนฺโตตุทนโต, ทุนฺนีหรณโต จ สลฺลโต. อวฑฺฒิอาวหนโต อฆวตฺถุโต จ อฆโต. อเสริภาวชนนโต อาพาธปทฏฺฐานตาย จ อาพาธโต. อวสวตฺตนโต อวิเธยฺยตาย จ ปรโต. พฺยาธิชรามรเณหิ ปลุชฺชนียตาย ปโลกโต. สามินิวาสิการกเวทกอธิฏฺฐายกวิรหโต สุญฺญโต. อตฺตปฺปฏิกฺเขปฏฺเฐน อนตฺตโต. รูปาทิธมฺมา หิ น เอตฺถ อตฺตา อตฺถีติ อนตฺตา. เอวํ สยมฺปิ อตฺตา น โหนฺตีติ อนตฺตา. เตน อพฺยาปารโต นิรีหโต ตุจฺฉโต อนตฺตาติ ทีปิตํ โหติ. ลกฺขณตฺตยเมว สุขาวโพธนตฺถํ เอกาทสหิ ปเทหิ วิภชิตฺวา คหิตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปญฺจมฉฏฺฐานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

124-6. 在第四经中，“那些法”是指以“与色有关”等方式所说的色等诸法。以“无常”一词，通过否定常而说其无常性；由此，因其有生灭、变易、短暂，而阐明了它们是无常的。凡已生起者，必为生灭所限定；因老与死，它即变异，且仅为刹那的存在。以“苦”一词，通过否定乐而说其苦性；由此，因其不断逼迫且为苦之所依，而阐明了它们是苦的。因其有生有灭，故不断逼迫，恒常是苦，且是苦本身的立足处。因依缘而存续，为病之根，故如“病”；因与苦桩相连，因烦恼不净流漏，因生、老、坏而肿胀、成熟、破裂，故如“痈”；因产生逼迫，内里刺痛，难以拔除，故如“箭”；因带来衰损，为祸之所依，故如“祸”；因产生不自在，为疾之所依，故如“疾”；因不受控制，不顺从，故为“他物”；因会为病、老、死所毁坏，故为“败坏法”；因无有主、住者、作者、受者、主宰者，故为“空”；以否定我之义，故为“无我”。色等诸法于此中无我，故为无我。同样，它们自身也不是我，故为无我。由此阐明了其无作用、无意欲、空虚，故为无我。为了显示三相本身是为了易于理解而被分为十一个词来掌握，故说“于此”等。第五经和第六经的意义是显而易见的。

ทุติยนานากรณสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二种种差别经等释义终。

๗. ปฐมตถาคตอจฺฉริยสุตฺตวณฺณนา

7. 第一如来未曾有经释义

๑๒๗. สตฺตเม วตฺตมานสมีเป วตฺตมาเน วิย โวหริตพฺพนฺติ ‘‘โอกฺกมตี’’ติ อาห ‘‘โอกฺกนฺโต โหตีติ อตฺโถ’’ติ. ทสสหสฺสจกฺกวาฬปตฺถรโณ สมุชฺชลภาเวน อุฬาโร. เทวานุภาวนฺติ เทวานํ ปภานุภาวํ. เทวานญฺหิ ปภํ โส โอภาโส อธิภวติ, น เทเว. เตนาห ‘‘เทวาน’’นฺติอาทิ. รุกฺขคจฺฉาทินา เกนจิ น หญฺญตีติ อฆา, อสมฺพาธา. เตนาห ‘‘นิจฺจวิวรา’’ติ. อสํวุตาติ เหฏฺฐา อุปริ เกนจิ อปิหิตา. เตนาห ‘‘เหฏฺฐาปิ อปฺปติฏฺฐา’’ติ. ตตฺถ ปิ-สทฺเทน ยถา เหฏฺฐา อุทกสฺส ปิธายิกา สนฺธาริกา ปถวี นตฺถิ อสํวุตา โลกนฺตริกา, เอวํ อุปริปิ จกฺกวาเฬสุ เทววิมานานํ อภาวโต อสํวุตา อปฺปติฏฺฐาติ ทสฺเสติ. อนฺธกาโร เอตฺถ อตฺถีติ อนฺธการา. จกฺขุวิญฺญาณํ น ชายติ อาโลกสฺส อภาวโต, น จกฺขุโน. ตถา หิ ‘‘เตโนภาเสน [Pg.332] อญฺญมญฺญํ สญฺชานนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ชมฺพุทีเป ฐิตมชฺฌนฺหิกเวลาย ปุพฺพวิเทหวาสีนํ อตฺถงฺคมวเสน อุปฑฺฒํ สูริยมณฺฑลํ ปญฺญายติ, อปรโคยานวาสีนํ อุคฺคมนวเสน. เอวํ เสสทีเปสุปีติ อาห ‘‘เอกปฺปหาเรเนว ตีสุ ทีเปสุ ปญฺญายนฺตี’’ติ. อิโต อญฺญถา ทฺวีสุ เอว ทีเปสุ ปญฺญายนฺติ. เอเกกาย ทิสาย นวนวโยชนสตสหสฺสานิ อนฺธการวิธมนมฺปิ อิมินาว นเยน ทฏฺฐพฺพํ. ปภาย นปฺปโหนฺตีติ อตฺตโน ปภาย โอภาสิตุํ นาภิสมฺภุณนฺติ. ยุคนฺธรปพฺพตมตฺถกสมปฺปมาเณ อากาเส วิจรณโต ‘‘จกฺกวาฬปพฺพตสฺส เวมชฺเฌน จรนฺตี’’ติ วุตฺตํ.

127. 第七经中，因为对临近的过去时也使用现在时，故说“降入”，其义为“已经降入”。光明遍布一万个世界，因其辉煌而壮丽。“天神威力”是指诸天的光明威力。因为那光明胜过了诸天的光明，而不是胜过诸天，所以说“诸天的”等。不为树木丛林等任何事物所阻碍，故为“无碍”(aghā)、“无障碍”(asambādhā)。因此说“常时敞开”。“无覆盖”是指上下不为任何事物所覆盖。因此说“下方也无立足处”。此处的“也”字显示，正如下方没有覆盖和支撑水的大地，诸世界中间隙是无覆盖的；同样，上方也因在诸世界中没有诸天的宫殿，故无覆盖、无立足处。此处有黑暗，故为“黑暗界”。眼识不生起是由于没有光明，而不是由于没有眼睛。正如经中所说：“他们藉由那光明而互相看见”。当瞻部洲(Jambudīpa)正午时，东胜身洲(Pubbavideha)的居民看见半个日轮正在落下，而西牛货洲(Aparagoyāna)的居民看见它正在升起。其他大洲也是如此，因此说“（日月）一时显现于三洲”。否则，就只会显现于二洲。每一方向九百九十万由旬的黑暗被驱散也应以同样的方式来理解。“光不能及”是指他们无法以自身的光明来照亮。因为（日月）在与持双山(Yugandhara)顶峰同等高度的空中运行，所以说“在轮围山(cakkavāḷapabbata)的中央运行”。

พฺยาวฏาติ ขาทนตฺถํ คณฺหิตุํ อุปกฺกมนฺตา. วิปริวตฺติตฺวาติ วิวฏฺฏิตฺวา. ฉิชฺชิตฺวาติ มุจฺฉาปวตฺติยา ฐิตฏฺฐานโต มุจฺจิตฺวา, องฺคปจฺจงฺคเฉทนวเสน วา ฉิชฺชิตฺวา. อจฺจนฺตขาเรติ อาตปสนฺตปาภาเวน อติสีตภาวํ สนฺธาย อจฺจนฺตขารตา วุตฺตา สิยา. น หิ ตํ กปฺปสณฺฐานอุทกํ สมฺปตฺติกรมหาเมฆวุฏฺฐํ ปถวิสนฺธารกํ กปฺปวินาสกอุทกํ วิย ขารํ ภวิตุมรหติ, ตถา สติ ปถวีปิ วิลีเยยฺย, เตสํ วา ปาปกมฺมผเลน เปตานํ ปกติอุทกสฺส ปุพฺพเขฬภาวาปตฺติ วิย ตสฺส อุทกสฺส ขารภาวาปตฺติ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อจฺจนฺตขาเร อุทเก’’ติ.

“忙碌”是指着手取食。“翻转”是指张开。“被切断”是指从昏迷的状态中解脱，或是指手足等肢体被切断。关于“极咸”：此极咸之说，可能是指因无日晒之热而极度寒冷。那水不可能像毁灭世界的水那样咸，不像那由带来繁荣、支撑大地的巨大云雨所降下而形成世界的水。若是那样，大地也会融化。或者是，由于那些饿鬼的恶业果报，就像普通的水会变成他们以前的口水一样，那水也变成了咸水，因此说“在极咸的水中”。

ปฐมตถาคตอจฺฉริยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第一如来未曾有经释义终。

๘. ทุติยตถาคตอจฺฉริยสุตฺตวณฺณนา

8. 第二如来未曾有经释义

๑๒๘. อฏฺฐเม อาลียนฺติ อารมิตพฺพฏฺเฐน เสวียนฺตีติ อาลยา, ปญฺจ กามคุณา. อารมนฺตีติ รตึ วินฺทนฺติ กีฬนฺติ ลฬนฺติ. อาลียนฺติ วา อลฺลียนฺตา อภิรมณวเสน เสวนฺตีติ อาลยา, ตณฺหาวิจริตานิ. เตหิ อาลเยหิ รมนฺตีติ อาลยารามา. ยเถว หิ สุสชฺชิตํ ปุปฺผผลภริตรุกฺขาทิสมฺปนฺนอุยฺยานํ ปวิฏฺโฐ ราชา ตาย สมฺปตฺติยา รมติ, สมฺมุทิโต อาโมทิตปฺปโมทิโต โหติ, น อุกฺกณฺเฐติ, สายมฺปิ นิกฺขมิตุํ น อิจฺฉติ, เอวมิเมหิ กามาลยตณฺหาลเยหิ สตฺตา รมนฺติ, สํสารวฏฺเฏ ปมุทิตา อนุกฺกณฺฐิตา วสนฺติ. เตน เตสํ ภควา ทุวิธมฺปิ อาลยํ อุยฺยานภูมึ วิย ทสฺเสนฺโต ‘‘อาลยารามา’’ติอาทิมาห. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

128. 第八，所谓“执著处”是指因乐于执取而应被亲近的处所，即五种感官欲乐。他们于此中欢喜，获得快乐，嬉戏玩耍。或者说，因贪恋不舍而亲近执取，故称执著处，此即渴爱所游走的境界。众生耽溺于此等执著处中，故称“乐于执著者”。譬如国王进入装饰华丽、花果满枝的园林，便因园中盛况而心生欢喜，欣悦快乐，不感厌倦，甚至到了傍晚也不想离开；同样，众生沉溺于欲的执著处和渴爱的执著处中，在轮回流转中欢喜安居，不感厌倦。因此，世尊将这两种执著处比作园林，从而说了“乐于执著者”等语。其余的意义是显而易见的。

ทุติยตถาคตอจฺฉริยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二如来未曾有经释义终。

๙-๑๐. อานนฺทอจฺฉริยสุตฺตาทิวณฺณนา

9-10. 阿难未曾有经等释义

๑๒๙-๑๓๐. นวเม [Pg.333] ปฏิสนฺถารธมฺมนฺติ ปกติจาริตฺตวเสน วุตฺตํ, อุปคตานํ ปน ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนีนญฺจ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนวเสน เจว จิตฺตรุจิวเสน จ ยถากาลํ ธมฺมํ เทเสติเยว, อุปาสกอุปาสิกานํ ปน อุปนิสินฺนกกถาวเสน. ทสมํ อุตฺตานเมว.

129-130. 第九，“善意款待之法”是指其通常的行仪。对于前来的比丘和比丘尼，他以问答的方式，并随其心意喜好，在适当的时候说法；对于优婆塞和优婆夷，则以随坐交谈的方式。第十是意义显明的。

อานนฺทอจฺฉริยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

阿难未曾有经等释义终。

ภยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

怖畏品释义终。

(๑๔) ๔. ปุคฺคลวคฺโค

(14) 4. 个人品

๑. สํโยชนสุตฺตวณฺณนา

1. 结经释义

๑๓๑. จตุตฺถสฺส ปฐเม อุปปตฺติปฺปฏิลาภํ สํวตฺตนิกานีติ อุปปตฺติปฏิลาภิยานิ. ภวปฏิลาภิยานีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. เยหีติ เยหิ สํโยชเนหิ เหตุภูเตหิ, กรณภูเตหิ วา. นนุ จ โสตาปนฺนสฺสปิ โอรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ อปฺปหีนานิ, กสฺมา ปน สกทาคามีเยว อิธ คหิโตติ อาห ‘‘สกทาคามิสฺสาติ อิทํ อปฺปหีนสํโยชเนสุ อริเยสุ อุตฺตมโกฏิยา คหิต’’นฺติ. ตตฺถ อปฺปหีนสํโยชเนสูติ อปฺปหีนโอรมฺภาคิยสํโยชเนสุ. อุตฺตมโกฏิยา คหิตนฺติ อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉเทน คหิตํ. สกทาคามิโต ปรญฺหิ อปฺปหีนโอรมฺภาคิยสํโยชโน อริโย นาม นตฺถิ. นนุ จ สกทาคามิสฺส ปหีนานิปิ โอรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ อตฺถิ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาสีลพฺพตปรามาสสํโยชนานํ ปหีนตฺตา, ตสฺมา ‘‘โอรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ อปฺปหีนานี’’ติ กสฺมา วุตฺตนฺติ อาห ‘‘โอรมฺภาคิเยสุ จ อปฺปหีนํ อุปาทายา’’ติอาทิ. ยสฺมา กามราคพฺยาปาทสํโยชนานิ สกทาคามิสฺส อปฺปหีนานิ, ตสฺมา ตานิ อปฺปหีนานิ อุปาทาย ‘‘โอรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ อปฺปหีนานี’’ติ วุตฺตํ, น สพฺเพสํ อปฺปหีนตฺตาติ อธิปฺปาโย.

131. 第四品第一经中，“导向获得再生”意即有助于获得再生。“有助于获得存在”于此也是同样的方式。所谓“由何”，是指作为原因或工具的那些结。然则，须陀洹的下分结也未断尽，为何此处只提及斯陀含呢？答曰：“斯陀含”是在未断结的圣者中，以其为最高类别而说。此处“未断结”是指未断下分结。“以其为最高类别”是指以其为最殊胜的范例。因为超越斯陀含的圣者，便没有未断下分结的了。然则，斯陀含也已断除一些下分结，如见、疑、戒禁取结已断，为何还说“下分结未断”呢？答曰：“是就下分结中未断的部分而言”。因为斯陀含尚未断除欲贪和嗔恚二结，故就这些未断的部分而说“下分结未断”，并非指所有下分结都未断，此为其意。

สํโยชนสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

结经释义终。

๒. ปฏิภานสุตฺตวณฺณนา

2. 辩才经释义

๑๓๒. ทุติเย [Pg.334] ปฏิภานํ วุจฺจติ ญาณมฺปิ ญาณสฺส อุปฏฺฐิตวจนมฺปิ, ตํ อิธ อธิปฺเปตํ, อตฺถยุตฺตํ การณยุตฺตญฺจ ปฏิภานมสฺสาติ ยุตฺตปฺปฏิภาโน. ปุจฺฉานนฺตรเมว สีฆํ พฺยากาตุํ อสมตฺถตาย โนมุตฺตปฺปฏิภานมสฺสาติ โนมุตฺตปฺปฏิภาโน. อิมินา นเยน เสสา เวทิตพฺพา. เอตฺถ ปน ปฐโม กญฺจิ กาลํ วีมํสิตฺวา ยุตฺตเมว เปกฺขติ ติปิฏกจูฬนาคตฺเถโร วิย. โส ปน ปญฺหํ ปุฏฺโฐ ปริคฺคเหตฺวา ยุตฺตปฺปตฺตการณเมว กเถติ. ทุติโย ปุจฺฉานนฺตรเมว เยน วา เตน วา วจเนน ปฏิพาหติ, วีมํสิตฺวาปิ จ ยุตฺตํ น ปกฺเขติ จตุนิกายิกปิณฺฑติสฺสตฺเถโร วิย. โส ปน ปญฺหํ ปุฏฺโฐ ปญฺหปริโยสานมฺปิ นาคเมติ, ยํ วา ตํ วา กเถติเยว, วจนตฺถํ ปนสฺส วีมํสิยมานํ กตฺถจิ น ลคติ. ตติโย ปุจฺฉาสมกาลเมว ยุตฺตํ เปกฺขติ, ตํขณํเยว จ นํ พฺยากโรติ ติปิฏกจูฬาภยตฺเถโร วิย. โส ปน ปญฺหํ ปุฏฺโฐ สีฆเมว กเถติ, ยุตฺตปฺปตฺตการโณ จ โหติ. จตุตฺโถ ปุฏฺโฐ สมาโน เนว ยุตฺตํ เปกฺขติ, น เยน วา เตน วา ปฏิพาหิตุํ สกฺโกติ, ติพฺพนฺธการนิมุคฺโค วิย โหติ ลาฬุทายิตฺเถโร วิย.

132. 第二经中，辩才(paṭibhāna)被称为智慧，也指呈现智慧的言语，此处即是此意。能够说出符合义理、符合理据的言论，是为“具理辩才者”(yuttappaṭibhāno)。因被提问后不能立刻迅速回答，是为“迟缓辩才者”(nomuttappaṭibhāno)。其余应以此理类推。这几种人中，第一种需要经过一段时间思考才能观察到符合道理的地方，犹如三藏小龙(Tipiṭakacūḷanāga)长老。他被提问时，会先理解问题，然后才说出合乎义理和理据的话。第二种人被提问后，会立刻用随便什么话来搪塞，即使思考了也说不出符合道理的话，犹如四部尼柯耶的乞食帝须(Catunikāyikapiṇḍatissatthero)长老。他被提问时，甚至不听完问题，就随便乱说，他的话语，仔细推敲起来，根本没有道理。第三种人被提问时，立刻就能观察到符合道理的地方，并且马上就能回答，犹如三藏小无畏(Tipiṭakacūḷābhaya)长老。他被提问时，回答得很快，而且说出的都是合乎义理和理据的话。第四种人被提问时，既不能观察到符合道理的地方，也不能用任何方式来搪塞，犹如沉入浓厚的黑暗中，就像愚笨优陀夷(Lāḷudāyī)长老一样。

ปฏิภานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

辩才经释义终。

๓-๔. อุคฺฆฏิตญฺญูสุตฺตาทิวณฺณนา

3-4. 速通者经等释义

๑๓๓-๔. ตติเย อุคฺฆฏิตญฺญูติ เอตฺถ อุคฺฆฏนํ นาม ญาณุคฺฆฏนํ, ญาเณน อุคฺฆฏิตมตฺเตเยว ชานาตีติ อตฺโถ. สห อุทาหฏเวลายาติ อุทาหาเร อุทาหฏมตฺเตเยว. ธมฺมาภิสมโย โหตีติ จตุสจฺจธมฺมสฺส ญาเณน สทฺธึ อภิสมโย. อยํ วุจฺจตีติ อยํ ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติอาทินา (วิภ. ๓๕๕) นเยน สํขิตฺเตน มาติกาย ฐปิยมานาย เทสนานุสาเรน ญาณํ เปเสตฺวา อรหตฺตํ คณฺหิตุํ สมตฺโถ ปุคฺคโล ‘‘อุคฺฆฏิตญฺญู’’ติ วุจฺจติ. วิปญฺจิตํ วิตฺถาริตเมว อตฺถํ ชานาตีติ วิปญฺจิตญฺญู. อยํ วุจฺจตีติ อยํ สํขิตฺเตน มาติกํ ฐเปตฺวา วิตฺถาเรน อตฺเถ ภาชิยมาเน อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ สมตฺโถ ปุคฺคโล ‘‘วิปญฺจิตญฺญู’’ติ วุจฺจติ[Pg.335]. อุทฺเทสาทีหิ เนตพฺโพติ เนยฺโย. อนุปุพฺเพน ธมฺมาภิสมโยติ อนุกฺกเมน อรหตฺตปฺปตฺติ. พฺยญฺชนปทเมว ปรมํ อสฺสาติ ปทปรโม. น ตาย ชาติยา ธมฺมาภิสมโย โหตีติ เตน อตฺตภาเวน ฌานํ วา วิปสฺสนํ วา มคฺคํ วา ผลํ วา นิพฺพตฺเตตุํ น สกฺโกตีติ อตฺโถ. จตุตฺถํ อุตฺตานเมว.

133-4. 在第三经中，关于“速通者”(ugghaṭitaññū)，此中的“开启”(ugghaṭanaṃ)即是智的开启，意思是仅当以智开启时便能了知。“与言说之时一起”的意思是，仅在言说之时。“有法现观”(dhammābhisamayo)是指与智一起现观四谛法。此人被称为“速通者”，是说此人能够遵循以简要的纲要(mātikā)（如“四念处”等（见《分别论》355页））所安立的教示，运用其智而获得阿罗汉果。“广解者”(vipañcitaññū)是了知被详细阐述之义者。此人被称为“广解者”，是说此人能够在简要地安立纲要之后，当义理被详细解说时，达到阿罗汉果。“应导者”(neyyo)是应由开示等引导者。“次第法现观”即是次第证得阿罗汉果。“以文句为最者”(padaparamo)是仅以文句为究竟者。“于彼生中无法现观”的意思是，以彼自体不能生起禅那、观(vipassanā)、道或果。第四种是显而易见的。

อุคฺฆฏิตญฺญูสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《速通者经》等释义终。

๕-๘. สาวชฺชสุตฺตาทิวณฺณนา

5-8. 有罪经等释义

๑๓๕-๘. ปญฺจเม สาวชฺโชติ สโทโส. สาวชฺเชน กายกมฺเมนาติ สโทเสน ปาณาติปาตาทินา กายกมฺเมน. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. อยํ วุจฺจตีติ อยํ ปุคฺคโล ตีหิ ทฺวาเรหิ อายูหนกมฺมสฺส สโทสตฺตา คูถกุณปาทิภริโต ปเทโส วิย ‘‘สาวชฺโช’’ติ วุจฺจติ. สาวชฺเชน พหุลนฺติ ยสฺส สาวชฺชเมว กายกมฺมํ พหุลํ โหติ, อปฺปํ อนวชฺชํ. โส ‘‘สาวชฺเชน พหุลํ กายกมฺเมน สมนฺนาคโต อปฺปํ อนวชฺเชนา’’ติ วุจฺจติ. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. โก ปน เอวรูโป โหตีติ? โย คามธมฺมตาย วา นิคมธมฺมตาย วา กทาจิ กรหจิ อุโปสถํ สมาทิยติ, สีลานิ ปูเรติ. อยํ วุจฺจตีติ อยํ ปุคฺคโล ตีหิ ทฺวาเรหิ อายูหนกมฺเมสุ สาวชฺชสฺเสว พหุลตาย อนวชฺชสฺส อปฺปตาย ‘‘วชฺชพหุโล’’ติ วุจฺจติ. ยถา หิ เอกสฺมึ ปเทเส ทุพฺพณฺณานิ ทุคฺคนฺธานิ ปุปฺผานิ ราสิกตานสฺสุ, เตสํ อุปริ ตหํ ตหํ อธิมุตฺตกวสฺสิกปาฏลานิ ปติตานิ ภเวยฺยุํ, เอวรูโป อยํ ปุคฺคโล เวทิตพฺโพ. ยถา ปน เอกสฺมึ ปเทเส อธิมุตฺตกวสฺสิกปาฏลานิ ราสิกตานสฺสุ, เตสํ อุปริ ตหํ ตหํ ทุคฺคนฺธานิ พทรปุปฺผาทีนิ ปติตานิ ภเวยฺยุํ. เอวรูโป ตติโย ปุคฺคโล เวทิตพฺโพ. จตุตฺโถ ปน ตีหิ ทฺวาเรหิ อายูหนกมฺมสฺส นิทฺโทสตฺตา จ จตุมธุรภริตสุวณฺณวาติ วิย ทฏฺฐพฺโพ. ฉฏฺฐาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

135-8. 在第五经中，“有罪”(sāvajja)即是有过失。“以有罪的身业”即是以杀生等有过失的身业。其他亦同此理。此人被称为“有罪”，是说此人由三门造作的业(āyūhanakamma)有过失，犹如充满粪秽的地方。“多有罪”是指其有罪的身业为多，无罪的为少。他被称为“具足多有罪身业，少无罪者”。其他亦同此理。然则，何为此类人？即是那些或因乡村之俗，或因城镇之俗，偶尔受持布萨、圆满诸戒的人。此人被称为“多罪者”(vajjabahulo)，是说此人由三门造作的业中，有罪的为多，无罪的为少。譬如，于一地方堆积着色劣味臭之花，其上零星散落着美丽的无忧花、茉莉花等，当知此人即是如此。又譬如，于一地方堆积着美丽的无忧花、茉莉花等，其上零星地散落着味臭的枣花等，当知第三种人即是如此。至于第四种人，因其由三门造作的业皆无过失，故应被视为如充满四甜美的金瓶。第六经等义亦显明。

สาวชฺชสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《有罪经》等释义终。

๙-๑๐. ธมฺมกถิกสุตฺตาทิวณฺณนา

9-10. 说法者经等释义

๑๓๙-๑๔๐. นวเม [Pg.336] อปฺปญฺจ ภาสตีติ สมฺปตฺตปริสาย โถกเมว กเถติ. อสหิตญฺจาติ กเถนฺโต จ ปน น อตฺถยุตฺตํ กาลยุตฺตํ กเถติ. ปริสา จสฺส น กุสลา โหตีติ โสตุํ นิสินฺนปริสา จสฺส ยุตฺตายุตฺตํ การณาการณํ สิลิฏฺฐาสิลิฏฺฐํ น ชานาตีติ อตฺโถ. เอวรูโปติ อยํ เอวํชาติโก พาลธมฺมกถิโก เอวํชาติกาย พาลปริสาย ธมฺมกถิโกตฺเวว นามํ ลภติ. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอตฺถ จ ทฺเวเยว ชนา สภาวธมฺมกถิกา, น อิตเร. อิตเร ปน ธมฺมกถิกานํ อนฺโต ปวิฏฺฐตฺตา เอวํ วุตฺตา. ทสมํ อุตฺตานเมว.

139-140. 在第九经中，“说得少”是指对到场的会众只说少许。“不相应”是指其说法不与义相应，不与时相应。“其会众不善巧”的意思是，坐下听法的会众不了知适当与不当、有因与无因、通顺与不通顺。此类人，即此种愚痴的说法者，在愚痴的会众中，仅获得“说法者”之名而已。应以此理了知一切处之义。于此，仅有二者是真正的说法者，非其余者。然其余者，因被包含在说法者之内，故如是说。第十经义亦显明。

ธมฺมกถิกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《说法者经》等释义终。

ปุคฺคลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

人品释义终。

(๑๕) ๕. อาภาวคฺโค

(15) 5. 光辉品

๑-๖. อาภาสุตฺตาทิวณฺณนา

1-6. 光明经等释义

๑๔๑-๑๔๖. ปญฺจมสฺส ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

141-146. 第五品的第一经等义亦显明。

อาภาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《光明经》等释义终。

๗-๑๐. ทุติยกาลสุตฺตาทิวณฺณนา

7-10. 第二时经等释义

๑๔๗-๑๕๐. สตฺตเม ปรมตฺถโต อวิชฺชมานสภาวสฺส กาลสฺส ภาวนาทิโยโค น สมฺภวตีติ อาห ‘‘กาลาติ ตสฺมึ ตสฺมึ กาเล ธมฺมสฺสวนาทิวเสน ปวตฺตานํ กุสลธมฺมานํ เอตํ อธิวจน’’นฺติ. กาลสหจริตา หิ กุสลา ธมฺมา อิธ กาล-สทฺเทน คหิตา อปรสฺส อสมฺภวโต. อฏฺฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

147-150. 在第七经中，因为从胜义而言，自性不存在的时间不可能有修习等的应用，故说：“‘时’是在彼彼之时，以听闻法等而转起的诸善法的增上语。”于此，与时俱行的善法被‘时’一词所取，因无其他可能故。第八经等义亦显明。

ทุติยกาลสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《第二时经》等释义终。

อาภาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

光辉品释义终。

ตติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

第三五十集终。

๔. จตุตฺถปณฺณาสกํ

4. 第四五十集

(๑๖) ๑. อินฺทฺริยวคฺโค

(16) 1. 根品

๑-๕. อินฺทฺริยสุตฺตาทิวณฺณนา

1-5. 根经等释义

๑๕๑-๑๕๕. จตุตฺถสฺส [Pg.337] ปฐมาทีนิ อุตฺตานาเนว.

151-155. 第四五十集中的第一经等，其义浅显。

อินฺทฺริยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《根经》等释义终。

๖-๘. กปฺปสุตฺตาทิวณฺณนา

6-8. 劫经等释义

๑๕๖-๑๕๘. ฉฏฺเฐ สํวฏฺฏนํ วินสฺสนํ สํวฏฺโฏ, สํวฏฺฏโต อุทฺธํ ตถา ฐายี สํวฏฺฏฏฺฐายี. วิวฏฺฏนํ นิพฺพตฺตนํ, วฑฺฒนํ วา วิวฏฺโฏ. ‘‘เตโชสํวฏฺโฏ, อาโปสํวฏฺโฏ, วาโยสํวฏฺโฏติ เอวํ สํวฏฺฏสีมานุกฺกเมน สํวฏฺเฏสุ วตฺตพฺเพสุ ตถา อวตฺวา อาโปสํวฏฺโฏ, เตโชสํวฏฺโฏ, วาโยสํวฏฺโฏติ วจนํ สํวฏฺฏมหาภูตเทสนานุปุพฺพิยา’’ติ เกจิ. ‘‘ภาวีสํวฏฺฏานุปุพฺพิยา’’ติ อปเร. อาเปน สํวฏฺโฏ อาโปสํวฏฺโฏ. สํวฏฺฏสีมาติ สํวฏฺฏนมริยาทา. สํวฏฺฏตีติ วินสฺสติ. สทาติ สพฺพกาลํ, ตีสุปิ สํวฏฺฏกาเลสูติ อตฺโถ. เอกํ พุทฺธกฺเขตฺตํ วินสฺสตีติ เอตฺถ พุทฺธกฺเขตฺตํ นาม ติวิธํ โหติ ชาติกฺเขตฺตํ, อาณากฺเขตฺตํ, วิสยกฺเขตฺตญฺจ.

156-158. 在第六经中，坏是收缩、毁灭，即坏劫；于坏劫之上如是而住，即坏住劫。成是生成或增长，即成劫。关于“火坏、水坏、风坏”，有些人说：“虽然应按坏劫界限的顺序说‘火坏劫、水坏劫、风坏劫’，但经中没有那样说，而是说‘水坏劫、火坏劫、风坏劫’，这是依于坏劫大种教说的次第。”另一些人说：“这是依于未来坏劫的次第。”由水而坏，是为水坏。坏劫界限即坏灭的界限。坏灭即是毁灭。常即是一切时，意思是于三种坏劫之时。此处，当说“一佛土毁灭”时，佛土有三种：生身佛土、教令佛土、所缘佛土。

ตตฺถ ชาติกฺเขตฺตํ ทสสหสฺสจกฺกวาฬปริยนฺตํ โหติ, ตถาคตสฺส ปฏิสนฺธิคฺคหณาทีสุ กมฺปติ. อาณากฺเขตฺตํ โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬปริยนฺตํ, ยตฺถ รตนสุตฺตํ (ขุ. ปา. ๖.๑ อาทโย; สุ. นิ. ๒๒๔ อาทโย) ขนฺธปริตฺตํ (อ. นิ. ๔.๖๗; จูฬว. ๒๕๑) ธชคฺคปริตฺตํ (สํ. นิ. ๑.๒๔๙) อาฏานาฏิยปริตฺตํ (ที. นิ. ๓.๒๗๗-๒๗๘) โมรปริตฺตนฺติ (ชา. ๑.๒.๑๗-๑๘) อิเมสํ ปริตฺตานํ อานุภาโว วตฺตติ. วิสยกฺเขตฺตํ อนนฺตาปริมาณํ, ยํ ‘‘ยาวตา วา ปนากงฺเขยฺยา’’ติ (อ. นิ. ๓.๘๑) วุตฺตํ. ตตฺถ ยํ ยํ ตถาคโต อากงฺขติ, ตํ ตํ ชานาติ. เอวเมเตสุ ตีสุ พุทฺธกฺเขตฺเตสุ เอกํ อาณากฺเขตฺตํ วินสฺสติ, ตสฺมึ ปน วินสฺสนฺเต ชาติกฺเขตฺตํ วินฏฺฐเมว โหติ, วินสฺสนฺตญฺจ เอกโตว วินสฺสติ, สณฺฐหนฺตญฺจ [Pg.338] เอกโตว สณฺฐหติ. เสสเมตฺถ วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนาสุ (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๒.๔๐๔) วุตฺตนเยเนว คเหตพฺพํ. สตฺตมฏฺฐมานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

其中，生身佛土遍及一万个轮围世界，在如来受生等时，它会震动。教令佛土遍及百千俱胝轮围世界，在此范围内，《宝经》、《蕴护卫偈》、《幢顶护卫偈》、《阿吒曩胝护卫偈》和《孔雀护卫偈》等护卫偈的威力通行。所缘佛土无边无量，如经中所说：“乃至他想了知之处。”在此范围内，如来想了知什么，就能了知什么。在这三种佛土中，教令佛土会毁灭；当它毁灭时，生身佛土也必然已毁灭。它们同时毁灭，也同时成立。其余部分应依《清净道论》诸释义中所说之理来理解。第七、第八经其义浅显。

กปฺปสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《劫经》等释义终。

๙. ภิกฺขุนีสุตฺตวณฺณนา

9. 比丘尼经释义

๑๕๙. นวเม เอวํ ปวตฺตํ ปจฺจุปฺปนฺนตณฺหํ นิสฺสายาติ ‘‘กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ อาสวานํ ขยา’’ติอาทินา นเยน อนุตฺตเร วิโมกฺเข ปิหํ อุปฺปาเทนฺตสฺส อุปฺปนฺนตณฺหํ นิสฺสาย. กถํ ปน โลกุตฺตรธมฺเม อารพฺภ อาสา อุปฺปชฺชตีติ? น โข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ, น อารมฺมณกรณวเสน ตตฺถ ปิหา ปวตฺตติ อวิสยตฺตา ปุคฺคลสฺส จ อนธิคตภาวโต. อนุสฺสวูปลทฺเธ ปน อนุตฺตรวิโมกฺเข อุทฺทิสฺส ปิหํ อุปฺปาเทนฺโต ตตฺถ ปิหํ อุปฺปาเทติ นาม. นากฑฺฒตีติ กมฺมปถภาวํ อปฺปตฺตตาย ปฏิสนฺธึ น เทติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

159. 在第九经中，“依于如是转起的现前渴爱”是指：依于对无上解脱生起向往者所生起的渴爱，如“我何时才能灭尽诸漏”等。但如何会缘于出世间法而生起希望呢？这不应如是见。此向往并非通过作为所缘而转起，因为那不是个人的境界，也因为尚未证得。然而，针对由听闻而知的无上解脱而生起向往，这被称为于彼处生起向往。“不牵引”是指：因未达到业道的状态，故不引生结生。其余的则易于了知。

ภิกฺขุนีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《比丘尼经》释义终。

๑๐. สุคตวินยสุตฺตวณฺณนา

10. 善逝律经释义

๑๖๐. ทสเม วฬญฺเชนฺตีติ สชฺฌายนฺติ เจว วาจุคฺคตํ กโรนฺตา ธาเรนฺติ จ. อวิคตตณฺหตาย ตํ ตํ ปริกฺขารชาตํ พหุมฺปิ อาทิยนฺตีติ พหุลา, เต เอว พาหุลิกา ยถา ‘‘เวนยิโก’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๔๖; อ. นิ. ๘.๑๑; ปารา. ๘). เต ปน ยสฺมา ปจฺจยพหุลภาวา ยุตฺตปฺปยุตฺตา นาม โหนฺติ, ตสฺมา อาห ‘‘ปจฺจยพาหุลฺลาย ปฏิปนฺนา’’ติ. สิถิลํ คณฺหนฺตีติ สาถลิกา, สิกฺขาย อาทรคารวาภาเวน สิถิลํ อทฬฺหํ คณฺหนฺตีติ อตฺโถ. สิถิลนฺติ จ ภาวนปุํสกนิทฺเทโส, สิถิล-สทฺเทน วา สมานตฺถสฺส สาถลสทฺทสฺส วเสน สาถลิกาติ ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อวคมนโตติ อโธคมนโต, โอรมฺภาคิยภาวโตติ อตฺโถ. นิพฺพีริยาติ อุชฺฌิตุสฺสาหา ตทธิคมาย อารมฺภมฺปิ อกุรุมานา.

160. 在第十经中，“行持”是指他们既诵读，又记于口头而受持。因渴爱未离，他们大量接受各种资具，故为“丰足者”；他们就是“多求者”，犹如“律师”。又因为他们致力于资具的丰足，所以说他们是“为资具丰足而行道者”。“松懈地执取”，故为“松懈者”，意思是因于对学处缺乏尊重恭敬，而松懈、不坚固地执取。“松懈地”是中性词的用法，或者应知“松懈者”一词是由与“松懈”同义的词构成的。“向下”即是“下堕”，意思是属于下分。“无精进”是指舍弃热忱，为证得彼而不作努力者。

สุคตวินยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《善逝律经》释义终。

อินฺทฺริยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

根品释义终。

(๑๗) ๒. ปฏิปทาวคฺโค

(17) 2. 道品

๑. สํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา

1. 略说经释义

๑๖๑. ทุติยสฺส ปฐเม [Pg.339] ทุกฺขาปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญาติอาทีสุ ปาฬิยา อาคตนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตถา หิ –

161. 第二品第一经中，关于“难行道慢通达”等句，其义应依圣典原文所载之理了知。

‘‘ตตฺถ กตมา ทุกฺขปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา ปญฺญา? กิจฺเฉน กสิเรน สมาธึ อุปฺปาเทนฺตสฺส ทนฺธํ ตํ ฐานํ อภิชานนฺตสฺส ยา อุปฺปชฺชติ ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ, อยํ วุจฺจติ ทุกฺขปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา ปญฺญา. ตตฺถ กตมา ทุกฺขปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา ปญฺญา? กิจฺเฉน กสิเรน สมาธึ อุปฺปาเทนฺตสฺส ขิปฺปํ ตํ ฐานํ อภิชานนฺตสฺส ยา อุปฺปชฺชติ ปญฺญา ปชานนา…เป… สมฺมาทิฏฺฐิ, อยํ วุจฺจติ ทุกฺขปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา ปญฺญา. ตตฺถ กตมา สุขปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา ปญฺญา? อกิจฺเฉน อกสิเรน สมาธึ อุปฺปาเทนฺตสฺส ทนฺธํ ตํ ฐานํ อภิชานนฺตสฺส ยา อุปฺปชฺชติ ปญฺญา ปชานนา…เป… สมฺมาทิฏฺฐิ, อยํ วุจฺจติ สุขปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา ปญฺญา. ตตฺถ กตมา สุขปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา ปญฺญา? อกิจฺเฉน อกสิเรน สมาธึ อุปฺปาเทนฺตสฺส ขิปฺปํ ตํ ฐานํ อภิชานนฺตสฺส ยา อุปฺปชฺชติ ปญฺญา ปชานนา…เป… สมฺมาทิฏฺฐิ, อยํ วุจฺจติ สุขปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา ปญฺญา’’ติ (วิภ. ๘๐๑) – อยเมตฺถ ปาฬิ.

“此中，什么是难行道慢通达之慧？于艰难困苦地生起定者，缓慢地了知彼处，所生起的慧、知解……乃至无痴、择法、正见，这被称为难行道慢通达之慧。此中，什么是难行道速通达之慧？于艰难困苦地生起定者，迅速地了知彼处，所生起的慧、知解……乃至正见，这被称为难行道速通达之慧。此中，什么是乐行道慢通达之慧？于不艰难不困苦地生起定者，缓慢地了知彼处，所生起的慧、知解……乃至正见，这被称为乐行道慢通达之慧。此中，什么是乐行道速通达之慧？于不艰难不困苦地生起定者，迅速地了知彼处，所生起的慧、知解……乃至正见，这被称为乐行道速通达之慧。”（《分别论》801）——此即此处的圣典原文。

ตตฺถ กิจฺเฉน กสิเรน สมาธึ อุปฺปาเทนฺตสฺสาติ ปุพฺพภาเค อาคมนกาเล กิจฺเฉน กสิเรน ทุกฺเขน สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน กิเลเส วิกฺขมฺเภตฺวา โลกุตฺตรสมาธึ อุปฺปาเทนฺตสฺส. ทนฺธํ ตํ ฐานํ อภิชานนฺตสฺสาติ วิกฺขมฺภิเตสุ กิเลเสสุ วิปสฺสนาปริวาเส จิรํ วสิตฺวา ตํ โลกุตฺตรสมาธิสงฺขาตํ ฐานํ ทนฺธํ สณิกํ อภิชานนฺตสฺส ปฏิวิชฺฌนฺตสฺส, ปาปุณนฺตสฺสาติ อตฺโถ. อยํ วุจฺจตีติ ยา เอสา เอวํ อุปฺปชฺชติ, อยํ กิเลสวิกฺขมฺภนปฺปฏิปทาย ทุกฺขตฺตา, วิปสฺสนาปริวาสปญฺญาย จ ทนฺธตฺตา มคฺคกาเล เอกจิตฺตกฺขเณ อุปฺปนฺนาปิ ปญฺญา อาคมนวเสน ‘‘ทุกฺขปฏิปทา [Pg.340] ทนฺธาภิญฺญา นามา’’ติ วุจฺจติ. อุปริ ตีสุ ปเทสุปิ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

此中，“于艰难困苦地生起定者”是指：在作为前分的趣向阶段，艰难、困苦、痛苦地，有行、有勤地镇伏烦恼后，生起出世间定者。“缓慢地了知彼处”是指：在烦恼被镇伏后，于观的预备阶段(vipassanāparivāsa)长时安住，缓慢、逐渐地了知、通达、证得那被称为出世间定的处所。“这被称为”是指：如是生起的慧，因镇伏烦恼的行道是苦，且观的预备阶段的慧是慢，故此慧纵然在道的时刻于一刹那生起，然依其趣向，仍被称为“难行道慢通达”。对于其余三者，也应依此理了知其义。

สํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《略说经》释义终。

๒. วิตฺถารสุตฺตวณฺณนา

2. 广说经释义

๑๖๒. ทุติเย อกตาภินิเวโสติ อกตาธิกาโร. รูปานํ ลกฺขณาทีหิ ปริจฺฉินฺทิตฺวา คหณํ รูปปริคฺคโห. ตีสุ อทฺธาสุ กิลมตีติ ปุพฺพนฺเต อปรนฺเต ปุพฺพนฺตาปรนฺเตติ เอวํ ตีสุ ปเทเสสุ กิลมติ. ปญฺจสุ ญาเณสูติ รูปปริคฺคหาทีสุ ปญฺจสุ ญาเณสุ. นวสุ วิปสฺสนาญาเณสูติ อุทยพฺพยาทินววิปสฺสนาญาเณสุ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

162. 第二，“未作定解”即是未作前行。通过其特征等辨别并把握色，即是“把握色”。“于三时中疲厌”，即于前际、后际、以及前后际这三时中疲厌。“于五智中”，即于把握色等五种智中。“于九观智中”，即于生灭随观智等九种观智中。其余的在此是显而易见的。

วิตฺถารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《广说经》释义终。

๓. อสุภสุตฺตวณฺณนา

3. 不净经释义

๑๖๓. ตติเย ‘‘ยถา เอตํ, ตถา อิท’’นฺติ อิมินา นเยนาติ เอเตน –

163. 第三，依“如彼，亦如此”之理趣——

‘‘ยถา อิทํ ตถา เอตํ, ยถา เอตํ ตถา อิทํ;

อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, กาเย ฉนฺทํ วิราชเย’’ติ. (สุ. นิ. ๒๐๕);

–

“此身亦如彼，彼身亦如此；于内复于外，当离于身欲。”

อิมํ เทสนานยํ สงฺคณฺหาติ. ตสฺสตฺโถ – ยถา อิทํ สวิญฺญาณกาสุภํ อายุอุสฺมาวิญฺญาณานํ อนปคมา จรติ ติฏฺฐติ นิสีทติ สยติ, ตถา เอตํ เอตรหิ สุสาเน สยิตํ อวิญฺญาณกมฺปิ ปุพฺเพ เตสํ ธมฺมานํ อนปคมา อโหสิ. ยถา จ เอตํ เอตรหิ มตสรีรํ เตสํ ธมฺมานํ อปคมา น จรติ น ติฏฺฐติ น นิสีทติ น เสยฺยํ กปฺเปติ, ตถา อิทํ สวิญฺญาณกมฺปิ เตสํ ธมฺมานํ อปคมา ภวิสฺสติ. ยถา จ อิทํ สวิญฺญาณกํ เนตรหิ สุสาเน มตํ เสติ น อุทฺธุมาตกาทิภาวมุปคตํ, ตถา เอตํ เอตรหิ มตสรีรมฺปิ ปุพฺเพ อโหสิ. ยถา ปเนตํ [Pg.341] เอตรหิ อวิญฺญาณกาสุภํ มตกสุสาเน เสติ อุทฺธุมาตกาทิภาวญฺจ อุปคตํ, ตถา อิทํ สวิญฺญาณกมฺปิ ภวิสฺสตีติ. ตตฺถ ยถา อิทํ ตถา เอตนฺติ อตฺตนา มตสรีรสฺส สมานภาวํ กโรนฺโต พาหิเร โทสํ ปชหติ. ยถา เอตํ ตถา อิทนฺติ มตสรีเรน อตฺตโน สมานภาวํ กโรนฺโต อชฺฌตฺติเก ราคํ ปชหติ. เยนากาเรน อุภยํ สมํ กโรติ, ตํ สมฺปชานนฺโต อุภยตฺถ โมหํ ปชหติ.

此教理当如此把握。其义为：正如这具有识的不净身，因命根、暖与识等法未离去而能行、住、坐、卧，同样，那如今躺在冢间的无识之身，过去在那些法未离去时也曾如此。又如那如今的死尸，因那些法已离去而不能行、住、坐、卧，同样，这具有识的身体，将来因那些法离去时也将如此。又如这具有识的身体，如今尚未在冢间死去，未至于肿胀等状态，同样，那如今的死尸，过去也曾如此。然而，正如那无识的不净身，如今躺在尸林冢间，已至于肿胀等状态，同样，这具有识的身体，将来也将如此。于此，通过思惟“如此，亦如彼”，将自身等同于死尸，而舍弃对外的瞋恚。通过思惟“如彼，亦如此”，将死尸等同于自身，而舍弃对内的贪欲。他以何种方式令两者等同，正知于此，即于两者舍弃愚痴。

พหิทฺธา ทิฏฺฐานนฺติ พหิทฺธา สุสานาทีสุ ทิฏฺฐานํ อุทฺธุมาตกาทิทสนฺนํ อสุภานํ. ‘‘นวนฺนํ ปาฏิกุลฺยานํ วเสนา’’ติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ อนฺติมชีวิกาภาวโต ปิณฺฑปาตสฺส อลาภลาเภสุ ปริตสฺสนเคธาทิสมุปฺปตฺติโต ภตฺตสฺส สมฺมทชนนโต กิมิกุลสํวทฺธนโตติ เอวมาทีหิปิ อากาเรหิ อาหาเรปฏิกูลตา ปจฺจเวกฺขิตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘อนฺตมิทํ, ภิกฺขเว, ชีวิกานํ ยทิทํ ปิณฺโฑลฺยํ อติปาโปยํ โลกสฺมึ ยทิทํ ปิณฺโฑลฺโย วิจรติ ปตฺตปาณีติ (สํ. นิ. ๓.๘๐; อิติวุ. ๙๑). อลทฺธา จ ปิณฺฑปาตํ ปริตสฺสติ, ลทฺธา จ ปิณฺฑปาตํ คธิโต มุจฺฉิโต อชฺโฌปนฺโน อนาทีนวทสฺสาวี อนิสฺสรณปญฺโญ ปริภุญฺชตีติ (อ. นิ. ๓.๑๒๔). ภุตฺโต จ อาหาโร กสฺสจิ กทาจิ มรณํ วา มรณมตฺตํ วา ทุกฺขํ อาวหตี’’ติ.

“于外所见”，即于外在的冢间等处所见的肿胀等十种不净相。“为何说‘依九种厌逆’？”难道不应也通过如下方式思察食之可厌性吗？即：因其为最低贱的谋生方式；因于托钵的得与不得，会生起忧虑与贪婪等；因食物能引生骄慢；因其滋养众多虫类。诚如所言：“诸比丘，此即托钵乞食，是最低贱的谋生方式。手持钵行于世间，此为至极鄙劣。”“未得托钵食则忧虑，已得托钵食则贪着、沉醉、深陷而食，不见其过患，无出离之慧。”“而已食之食，有时会给某些人带来死亡或几近死亡的痛苦。”

กฏุกีฏกาทโย ทฺวตฺตึสกุลปฺปเภทา กิมิโย นํ อุปนิสฺสาย ชีวนฺตีติ? วุจฺจเต – อนฺติมชีวิกาภาโว ตาว จิตฺตสํกิเลสวิโสธนตฺถํ กมฺมฏฺฐานาภินิเวสนโต ปเคว มนสิ กาตพฺโพ ‘‘มาหํ ฉวาลาตสทิโส ภเวยฺย’’นฺติ. ตถา ปิณฺฑปาตสฺส อลาภลาเภสุ ปริตสฺสนเคธาทิสมุปฺปตฺตินิวารณํ ปเคว อนุฏฺฐาตพฺพํ สุปริสุทฺธสีลสฺส ปฏิสงฺขานวโต ตทภาวโต. ภตฺตสมฺมโท อเนกนฺติโก ปริโภเค อนฺโตคโธวาติ เวทิตพฺโพ. กิมิกุลสํวทฺธนํ ปน สงฺคเหตพฺพํ, สงฺคหิตเมว วา ‘‘นวนฺนํ ปาฏิกุลฺยานํ วเสนา’’ติ เอตฺถ นิยมสฺส อกตตฺตา. อิมินา วา นเยน อิตเรสมฺเปตฺถ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ ยถาสมฺภวเมตฺถ ปฏิกูลตาปจฺจเวกฺขณสฺส อธิปฺเปตตฺตา.

答曰：关于“最低贱的谋生方式”，为了净化内心的诸染污，在致力于业处之前，就应作意：“愿我不至于如被遗弃的火烬。”同样，对于托钵的得与不得，为防止生起忧虑与贪婪等，具足净戒者因有省察，故应预先防止；若无省察，则不能。“食物能引生骄慢”并非必然，当知其已包含于“受用”的厌逆中。至于“滋养众多虫类”，则应被包含，或实已包含，因为在“依九种厌逆”之说中，并未作限定。或应依此理趣，视其他可包含者亦包含于此，因为此处意在随其可能而省察其可厌性。

เอวญฺจ [Pg.342] กตฺวา วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๒๙๔-๒๙๕) ทสหิ อากาเรหิ ปฏิกูลตา เวทิตพฺพา. เสยฺยถิทํ – คมนโต, ปริเยสนโต, ปริโภคโต, อาสยโต, นิธานโต, อปริปกฺกโต, ปริปกฺกโต, ผลโต, นิสฺสนฺทโต, สมฺมกฺขนโตติ. เอวํ ทสนฺนํ วเสน ปาฏิกุลฺยวจเนนปิ อิธ ‘‘นวนฺน’’นฺติ วจนํ น วิรุชฺฌติ, สมฺมกฺขนสฺส ปริโภคาทีสุ ลพฺภมานภาวา วิสุํ ตํ อคฺคเหตฺวา น วทนฺติ. วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๓๐๔) ปน สมฺมกฺขนํ ปริโภคาทีสุ ลพฺภมานมฺปิ นิสฺสนฺทวเสน วิเสสโต ปฏิกูลนฺติ ทสฺเสตุํ สพฺพปจฺฉา ฐปิตา.

有鉴于此，在《清净道论》(Visuddhimagga)中，当知食之可厌性有十个方面，即：从行、从寻、从受用、从处所、从贮藏、从未消化、从已消化、从果、从流出、从涂抹。如是，即使有十种厌逆之说，此处于“九种”之说亦不相违，因为“涂抹”可得于“受用”等中，故未将其单独列出。然而在《清净道论》中，“涂抹”虽可得于“受用”等中，但为了显示其由“流出”而尤为可厌，故置于最后。

อุกฺกณฺฐิตสญฺญาย สมนฺนาคโตติ ตีสุ ภเวสุ อรุจฺจนวเสน ปวตฺตาย วิปสฺสนาปญฺญาย สมนฺนาคโต. นิพฺพิทานุปสฺสนา เหสา สญฺญาสีเสน วุตฺตา. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

“具足厌患想”，即是具足以对三有的不喜乐而转起的观慧。此即是以想为首而说的厌离随观(nibbidānupassanā)。其余的在此是显而易见的。

อสุภสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《不净经》释义终。

๔-๖. ปฐมขมสุตฺตาทิวณฺณนา

4-6. 第一不忍经等之释义

๑๖๔-๑๖๖. จตุตฺเถ ปธานกรณกาเล สีตาทีนิ นกฺขมติ น สหตีติ อกฺขมา. ขมติ สหติ อภิภวตีติ ขมา. อินฺทฺริยทมนํ ทมา. ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสตี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๖; อ. นิ. ๔.๑๔; ๖.๕๘) นเยน วิตกฺกสมนํ สมาติ อาห ‘‘อกุสลวิตกฺกานํ วูปสมนปฏิปทา’’ติ. นิทสฺสนมตฺตญฺเจตํ, สพฺเพสมฺปิ กิเลสานํ สมนวเสน ปวตฺตา ปฏิปทา สมา. ปญฺจมฉฏฺฐานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

164-166. 在第四经中，于精进修行时，不能忍受寒热等，称为不堪忍。能忍受、克服，称为堪忍。调伏诸根，即是调伏。如“已生起的欲寻不容其存在”等(M. I, 26; A. II, 151; III, 388)所说的方法，平息寻思即是平息，即“不善寻的止息之道”。这只是个例子，实际上，一切烦恼的止息之道都可称为平息。第五和第六经的意义显明。

ปฐมขมสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《第一不忍经》等之释义终。

๗-๘. มหาโมคฺคลฺลานสุตฺตาทิวณฺณนา

7-8. 大目犍连经等之释义

๑๖๗-๑๖๘. สตฺตมฏฺฐเมสุ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺสาติอาทินา โมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส เหฏฺฐา ติณฺณํ มคฺคานํ สุขปฏิปททนฺธาภิญฺญภาโว, อรหตฺตมคฺคสฺส ทุกฺขปฏิปทขิปฺปาภิญฺญภาโว วุตฺโต, สาริปุตฺตตฺเถรสฺส ปน เหฏฺฐิมานํ ติณฺณํ มคฺคานํ สุขปฏิปททนฺธาภิญฺญภาโว, อรหตฺตมคฺคสฺส จ สุขปฏิปทขิปฺปาภิญฺญภาโว ทสฺสิโต. ยํ ปน วุตฺตํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๘๐๑) ‘‘พุทฺธานํ [Pg.343] ปน จตฺตาโรปิ มคฺคา สุขปฏิปทขิปฺปาภิญฺญาว อเหสุํ, ตถา ธมฺมเสนาปติสฺส. มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส ปน ปฐมมคฺโค สุขปฏิปทขิปฺปาภิญฺโญ อโหสิ, อุปริ ตโย ทุกฺขปฏิปททนฺธาภิญฺญา’’ติ. ยญฺจ วุตฺตํ อฏฺฐสาลินิยํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๔๗๖) ‘‘ตถาคตสฺส หิ สาริปุตฺตตฺเถรสฺส จ จตฺตาโรปิ มคฺคา สุขปฏิปทขิปฺปาภิญฺญาว อเหสุํ, มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส ปน ปฐมมคฺโค สุขปฏิปทขิปฺปาภิญฺโญ อุปริ ตโย ทุกฺขปฏิปทขิปฺปาภิญฺญา’’ติ, ตํ สพฺพํ อญฺญมญฺญํ นานุโลเมติ. อิมาย ปาฬิยา อิมาย จ อฏฺฐกถาย น สเมติ, ตสฺมา วีมํสิตพฺพเมตํ. ตํตํภาณกานํ วา มเตน ตตฺถ ตตฺถ ตถา ตถา วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ.

167-168. 在第七和第八经中，以“大目犍连长老”等句说明，目犍连长老于下三道是乐行道、迟通达，于阿罗汉道是苦行道、速通达；而舍利弗长老则被开示为，于下三道是乐行道、迟通达，于阿罗汉道是乐行道、速通达。然而，《清净道论》(Visuddhimagga 2.801)中说：“诸佛的四道都是乐行道、速通达，法将（舍利弗）也是如此。大目犍连长老的第一道是乐行道、速通达，上面三道是苦行道、迟通达。”而《含义阐明》(Aṭṭhasālinī, Dhs-a. 1476)中说：“如来和舍利弗长老的四道都是乐行道、速通达，大目犍连长老的第一道是乐行道、速通达，上面三道是苦行道、速通达。”所有这些说法都互不一致，与此圣典及此义注不相符，因此此事应当审察。或者应当理解为，这是各个诵者依据自己的观点在各处如此宣说。

มหาโมคฺคลฺลานสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《大目犍连经》等释义终。

๙. สสงฺขารสุตฺตวณฺณนา

9. 有行经释义

๑๖๙. นวเม สสงฺขาเรน ทุกฺเขน กสิเรน อธิมตฺตปโยคํ กตฺวาว กิเลสปรินิพฺพานธมฺโมติ สสงฺขารปรินิพฺพายี. อสงฺขาเรน อปฺปโยเคน อธิมตฺตปโยคํ อกตฺวาว กิเลสปรินิพฺพานธมฺโมติ อสงฺขารปรินิพฺพายี. ธมฺมานุสารี ปุคฺคโล หิ อาคมนมฺหิ กิเลเส วิกฺขมฺเภนฺโต อปฺปทุกฺเขน อกสิเรน อกิลมนฺโตว วิกฺขมฺเภตุํ สกฺโกติ. สทฺธานุสารี ปุคฺคโล ปน ทุกฺเขน กสิเรน กิลมนฺโต หุตฺวา วิกฺขมฺเภตุํ, ตสฺมา ธมฺมานุสาริสฺส ปุพฺพภาคมคฺคกฺขเณ กิเลสจฺเฉทกํ ญาณํ อทนฺธํ ติขิณํ สูรํ หุตฺวา วหติ. ยถา นาม ติขิเณน อสินา กทลึ ฉินฺทนฺตสฺส ฉินฺนฏฺฐานํ มฏฺฐํ โหติ, อติสีฆํ วหติ, สทฺโท น สุยฺยติ, พลววายามกิจฺจํ น โหติ, เอวรูปา ธมฺมานุสาริโน ปุพฺพภาคภาวนา โหติ. สทฺธานุสาริโน ปน ปุพฺพภาคกฺขเณ กิเลสจฺเฉทกํ ญาณํ ทนฺธํ อติขิณํ อสูรํ หุตฺวา วหติ. ยถา นาม กุณฺเฐน อสินา กทลึ ฉินฺทนฺตสฺส ฉินฺนฏฺฐานํ น มฏฺฐํ โหติ, อติสีฆํ น วหติ, สทฺโท สุยฺยติ, พลววายามกิจฺจํ อิจฺฉิตพฺพํ โหติ, เอวรูปา สทฺธานุสาริโน ปุพฺพภาคภาวนา โหติ. เอวํ สนฺเตปิ เนสํ กิเลสกฺขเย นานตฺตํ นตฺถิ, อนวเสสาว กิเลสา ขียนฺติ.

169. 第九经中，通过有行(sasaṅkhāra)，即历经痛苦、艰难，并付出极大努力后才具有烦恼寂灭之法的人，是“有行般涅槃者”(sasaṅkhāraparinibbāyī)。通过无行(asaṅkhāra)，即不费力、不付出极大努力就具有烦恼寂灭之法的人，是“无行般涅槃者”(asaṅkhāraparinibbāyī)。法随行者(dhammānusārī)在进入道时，能够不痛苦、不艰难、不疲劳地镇伏烦恼。而信随行者(saddhānusārī)则必须痛苦、艰难、疲劳地去镇伏。因此，法随行者在道的预备阶段的刹那，斩断烦恼的智慧会不迟钝、敏锐、勇猛地运行。就像用锋利的刀砍伐香蕉树，切口平滑，刀行甚速，听不到声音，也不需费大力气，法随行者的预备阶段修行就是如此。而信随行者在道的预备阶段的刹那，斩断烦恼的智慧会迟钝、不敏锐、不勇猛地运行。就像用钝刀砍伐香蕉树，切口不平滑，刀行不快，能听到声音，需要费大力气，信随行者的预备阶段修行就是如此。虽然如此，他们在烦恼的灭尽上并无差别，烦恼被毫无遗余地灭尽了。

สสงฺขารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《有行经》释义终。

๑๐. ยุคนทฺธสุตฺตวณฺณนา

10. 双合经释义

๑๗๐. ทสเม [Pg.344] สมถปุพฺพงฺคมํ วิปสฺสนํ ภาเวตีติ อิทํ สมถยานิกสฺส วเสน วุตฺตํ. โส หิ ปฐมํ อุปจารสมาธึ วา อปฺปนาสมาธึ วา อุปฺปาเทติ, อยํ สมโถ. โส ตญฺจ ตํสมฺปยุตฺเต จ ธมฺเม อนิจฺจาทีหิ วิปสฺสติ, อยํ วิปสฺสนา, อิติ ปฐมํ สมโถ, ปจฺฉา วิปสฺสนา. เตน วุจฺจติ ‘‘สมถปุพฺพงฺคมํ วิปสฺสนํ ภาเวตี’’ติ. วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมํ สมถํ ภาเวตีติ อิทํ ปน วิปสฺสนายานิกสฺส วเสน วุตฺตํ. โส ตํ วุตฺตปฺปการํ สมถํ อสมฺปาเทตฺวา ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ อนิจฺจาทีหิ วิปสฺสติ. ปฐโม โลกุตฺตรมคฺโค นิพฺพตฺตตีติ โสตาปตฺติมคฺคํ สนฺธาย วทติ, โลกิยมคฺควเสเนว วา อิมิสฺสา ปาฬิยา อตฺโถ เวทิตพฺโพ. กถํ? มคฺโค สญฺชายติ, ปุพฺพภาคิโย โลกิยมคฺโค อุปฺปชฺชติ. อาเสวติ นิพฺพิทานุปสฺสนาวเสน. ภาเวติ มุจฺจิตุกมฺยตาวเสน. พหุลีกโรติ ปฏิสงฺขานุปสฺสนาวเสน. อาเสวติ วา ภยตุปฏฺฐานาทิญาณวเสน. ภาเวติ มุจฺจิตุกมฺยตาทิญาณวเสน. พหุลีกโรติ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาวเสน. สํโยชนานิ ปหียนฺติ. อนุสยา พฺยนฺตี โหนฺตีติ มคฺคปฺปฏิปาฏิยา ปหียนฺติ พฺยนฺตี โหนฺติ.

170. 第十经中，“修习以止为前导的观”，这是就止行者(samathayānika)而言。他先令近行定(upacārasamādhi)或安止定(appanāsamādhi)生起，此即是止。他复于彼及与彼相应之法以无常等而观，此即是观。是故先止后观，故说“修习以止为前导的观”。“修习以观为前导的止”，这是就观行者(vipassanāyānika)而言。他未成就如前所说之止，即以无常等观五取蕴。“初出世间道生起”，这是指须陀洹道而言；或依世间道之义，也应知此经文的含义。如何呢？道生起时，先是世间道的预备分生起。他以厌离随观而习行，以求解脱欲而修习，以审察随观而多作。或以怖畏现起智等而习行，以求解脱欲智等而修习，以出离行道观而多作。诸结断除，诸随眠灭尽者，是依道的次第而断除、灭尽。

ธมฺมุทฺธจฺจวิคฺคหิตมานสนฺติ โอภาสาทีสุ อริยธมฺโมติ ปวตฺตํ อุทฺธจฺจํ วิกฺเขโป ธมฺมุทฺธจฺจํ, เตน ธมฺมุทฺธจฺเจน วิปสฺสนาวีถิโต อุคฺคมเนน วิรูปํ คหิตํ ปวตฺติยมานํ ธมฺมุทฺธจฺจวิคฺคหิตมานสํ. วุตฺตญฺเหตํ –

“心被法掉举所扰乱”，这里的“法掉举”(dhammuddhacca)指的是在光明等境界中，误认为圣法而产生的掉举、散乱，由于这种法掉举，导致从观禅之道出离而错误地执取，这样的心就叫做“心被法掉举所扰乱”。经中如是说：

‘‘ธมฺมุทฺธจฺจวิคฺคหิตมานสํ โหติ, อนิจฺจโต มนสิ กโรติ, โอภาโส อุปฺปชฺชติ, โอภาโส ธมฺโมติ โอภาสํ อาวชฺชติ, ตโต วิกฺเขโป อุทฺธจฺจํ, เตน อุทฺธจฺเจน วิคฺคหิตมานโส อนิจฺจโต อุปฏฺฐานํ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. ทุกฺขโต…เป… อนตฺตโต อุปฏฺฐานํ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. ตถา อนิจฺจโต มนสิกโรโต ญาณํ อุปฺปชฺชติ…เป… ปีติ ปสฺสทฺธิ สุขํ อธิโมกฺโข ปคฺคโห อุปฏฺฐานํ อุเปกฺขา นิกนฺติ อุปฺปชฺชติ, นิกนฺติ ธมฺโมติ นิกนฺตึ อาวชฺชติ, ตโต วิกฺเขโป อุทฺธจฺจํ, เตน อุทฺธจฺเจน วิคฺคหิตมานโส อนิจฺจโต อุปฏฺฐานํ ยถาภูตํ [Pg.345] นปฺปชานาติ. ทุกฺขโต…เป… อนตฺตโต อุปฏฺฐานํ ยถาภูตํ นปฺปชานาตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๒.๖). เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

“心被法掉举所扰乱，当他作意无常时，光明生起，他认为光明是法，于是就专注于光明，由此产生散乱和掉举，因为这掉举而心意散乱，无法如实知见无常的现起。苦的现起……无我的现起也无法如实知见。同样地，当他作意无常时，智生起……喜、轻安、乐、胜解、策励、现起、舍、欲求生起，他认为欲求是法，于是就专注于欲求，由此产生散乱和掉举，因为这掉举而心意散乱，无法如实知见无常的现起。苦的现起……无我的现起也无法如实知见。”（《无碍解道》Paṭisambhidāmagga 2.6）此中其余之义是显而易见的。

ยุคนทฺธสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《双合经》释义终。

ปฏิปทาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

行道品释义终。

(๑๘) ๓. สญฺเจตนิยวคฺโค

(18) 3. 思品

๑. เจตนาสุตฺตวณฺณนา

1. 思经释义

๑๗๑. ตติยสฺส ปฐเม กายสญฺเจตนาเหตูติ กายกมฺมนิมิตฺตํ, กายิกสฺส กมฺมสฺส กฏตฺตา อุปจิตตฺตาติ อตฺโถ. เอส นโย เสสสญฺเจตนาทฺวเยปิ. อุทฺธจฺจสหคตเจตนา ปวตฺติวิปากํ เทติเยวาติ ‘‘วีสติวิธา’’ติ วุตฺตํ. ตถา วจีสญฺเจตนา มโนสญฺเจตนาติ เอตฺถ กามาวจรกุสลากุสลวเสน วีสติ เจตนา ลพฺภนฺติ. อิทํ ตถา-สทฺเทน อุปสํหรติ. อปิเจตฺถ นว มหคฺคตเจตนาปิ ลพฺภนฺตีติ อิมินา นวหิ รูปารูปกุสลเจตนาหิ สทฺธึ มโนทฺวาเร เอกูนตึสาติ ตีสุ ทฺวาเรสุ เอกูนสตฺตติ เจตนา โหนฺตีติ ทสฺเสติ. อวิชฺชาปจฺจยาวาติ อิทํ ตาปิ เจตนา อวิชฺชาปจฺจยาว โหนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ยถาวุตฺตา หิ เอกูนสตฺตติ เจตนา กุสลาปิ อวิชฺชาปจฺจยา โหนฺติ, ปเคว อิตรา อปฺปหีนาวิชฺชสฺเสว อุปฺปชฺชนโต ปหีนาวิชฺชสฺส อนุปฺปชฺชนโต.

171. 第三品第一经中，“以身思为因”是指身业之相，意思是由于身业已造作、已积集。这个道理也适用于其余两种思。与掉举相应的思确实能产生现行果报，所以说“二十种”。同样，于语思和意思，从欲界善、不善的角度，可以得到二十种思。此处以“如是”一词总结。再者，此处亦可得九种重大思。这九种色界和无色界的善思，与意门的（思）合为二十九种，因此显示在三门中总共有六十九种思。“以无明为缘”此言，是为了说明那些思也是以无明为缘。因为如前所说的六十九种思，即使是善的，也是以无明为缘，更何况其他（不善的思），因为它们只在未断无明者处生起，而不在已断无明者处生起。

ยสฺมา ยํ ตํ ยถาวุตฺตํ เจตนาเภทํ กายสงฺขารญฺเจว วจีสงฺขารญฺจ มโนสงฺขารญฺจ ปเรหิ อนุสฺสาหิโต สามมฺปิ อสงฺขาริกจิตฺเตน กโรติ, ปเรหิ การิยมาโน สสงฺขาริกจิตฺเตนปิ กโรติ, ‘‘อิทํ นาม กมฺมํ กโรนฺโตปิ ตสฺส เอวรูโป นาม วิปาโก ภวิสฺสตี’’ติ เอวํ กมฺมํ วิปากญฺจ ชานนฺโตปิ กโรติ, มาตาปิตูสุ เจติยวนฺทนาทีนิ กโรนฺเตสุ อนุกโรนฺโต ทารโก วิย เกวลํ กมฺมญฺเญว วิชฺชานนฺโต ‘‘อิมสฺส ปน กมฺมสฺส อยํ วิปาโก’’ติ วิปากํ อชานนฺโตปิ กโรติ[Pg.346], ตสฺมา ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สามํ วา ต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ปเรหิ อนาณตฺโตติ สรเสเนว วตฺตมาโน. ชานนฺโตติ อนุสฺสวาทิวเสน ชานนฺโต.

因为，对于如前所述的思的差别，即身行、语行和意行，（人们）或在没有他人劝导时，自己以无行心造作；或在被他人促使时，以有行心造作；或了知业与果报，知道“造作此业，将有如是果报”而造作；或像孩童模仿父母礼拜塔庙等，只知其业而不知其果报“此业有此果报”而造作。因此，为了说明这点，而说“或自己”等。“非由他教”是指依自己的意愿而行。“知”是指通过听闻等方式而知。

นนุ จ ขีณาสโว เจติยํ วนฺทติ, ธมฺมํ ภณติ, กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กโรติ, กถมสฺส กายกมฺมาทโย น โหนฺตีติ? อวิปากตฺตา. ขีณาสเวน หิ กตกมฺมํ เนว กุสลํ โหติ นากุสลํ, อวิปากํ หุตฺวา กิริยามตฺเต ติฏฺฐติ. เตนสฺส เต กายาทโย น โหนฺติ. เตเนวาห ‘‘ขีณาสวสฺส กาเยน กรณกมฺมํ ปญฺญายตี’’ติอาทิ. ตนฺติ กุสลากุสลํ.

然则，漏尽者也礼拜塔庙、说法、作意业处，为何他没有身业等呢？因为无果报。因为漏尽者所造之业，既非善亦非不善，是无果报的，仅止于唯作。因此他没有那些身业等。所以说：“漏尽者以身所作之业可被了知”等。“彼”指善与不善。

ขิฑฺฑาย ปทุสฺสนฺตีติ ขิฑฺฑาปโทสิโน, ขิฑฺฑาปโทสิโน เอว ขิฑฺฑาปโทสิกา. ขิฑฺฑาปโทโส วา เอเตสํ อตฺถีติ ขิฑฺฑาปโทสิกา. เต กิร ปุญฺญวิเสสาธิคเตน มหนฺเตน อตฺตโน สิริวิภเวน นกฺขตฺตํ กีฬนฺตา ตาย สมฺปตฺติยา มหนฺตตาย ‘‘อาหารํ ปริภุญฺชิมฺหา น ปริภุญฺชิมฺหา’’ติปิ น ชานนฺติ. อถ เอกาหาราติกฺกมโต ปฏฺฐาย นิรนฺตรํ ขาทนฺตาปิ ปิวนฺตาปิ จวนฺติเยว น ติฏฺฐนฺติ. กสฺมา? กมฺมชเตชสฺส พลวตาย กรชกายสฺส มนฺทตาย. มนุสฺสานญฺหิ กมฺมชเตโช มนฺโท, กรชกาโย พลวา. เตสํ เตชสฺส มนฺทตาย กายสฺส พลวตาย สตฺตาหมฺปิ อติกฺกมิตฺวา อุณฺโหทกอจฺฉยาคุอาทีหิ สกฺกา กรชกายํ อุปตฺถมฺเภตุํ. เทวานํ ปน เตโช พลวา โหติ อุฬารปุญฺญนิพฺพตฺตตฺตา อุฬารครุสินิทฺธสุธาหารชีรณโต จ. กรชํ มนฺทํ มุทุสุขุมาลภาวโต. เต เอกํ อาหารเวลํ อกฺกมิตฺวาว สณฺฐาเปตุํ น สกฺโกนฺติ. ยถา นาม คิมฺหานํ มชฺฌนฺหิเก ตตฺตปาสาเณ ฐปิตํ ปทุมํ วา อุปฺปลํ วา สายนฺหสมเย ฆฏสเตนปิ สิญฺจิยมานํ ปากติกํ น โหติ วินสฺสติเยว, เอวเมว ปจฺฉา นิรนฺตรํ ขาทนฺตาปิ ปิวนฺตาปิ จวนฺติเยว น ติฏฺฐนฺติ. กตเม ปน เต เทวาติ? ‘‘อิเม นามา’’ติ อฏฺฐกถาย วิจารณา นตฺถิ, ‘‘อาหารูปจฺเฉเทน อาตเป ขิตฺตมาลา วิยา’’ติ วุตฺตตฺตา เย เกจิ กพฬีการาหารูปชีวิโน เทวา เอวํ กโรนฺติ, เต เอวํ จวนฺตีติ เวทิตพฺพา. อภยคิริวาสิโน ปนาหุ ‘‘นิมฺมานรติปรนิมฺมิตวสวตฺติโน เต เทวา, ขิฑฺฑาย ปทุสฺสนมตฺเตเนว เหเต ขิฑฺฑาปโทสิกาติ วุตฺตา’’ติ. โก ปเนตฺถ เทวานํ อาหาโร, กา อาหารเวลาติ? ‘‘สพฺเพสมฺปิ กามาวจรเทวานํ สุธา อาหาโร, สา เหฏฺฐิเมหิ เหฏฺฐิเมหิ [Pg.347] อุปริมานํ อุปริมานํ ปณีตตมา โหติ. ตํ ยถาสกํ ทิวสวเสเนว ทิวเส ทิวเส ภุญฺชนฺติ. เกจิ ปน พทรปฺปมาณํ สุธาหารํ ปริภุญฺชนฺติ. โส ชิวฺหายํ ฐปิตมตฺโตเยว ยาว เกสคฺคนขคฺคา กายํ ผรติ, เตสํเยว ทิวสวเสน สตฺตทิวสํ ยาปนสมตฺโถว โหตี’’ติ วทนฺติ.

因嬉戏而败坏者，是为戏败者；戏败者即是戏忘天(khiḍḍāpadosikā)。或因他们有嬉戏之过，故名戏忘天。据说他们因殊胜福报而获得巨大荣耀财富，沉迷于星宿游戏，因其福报巨大，乃至不知“我等已食或未食”。于是，从错过一餐开始，即使之后不停地吃喝，也终将命终而无法存活。为何？因其业生之火界强盛，而肉身羸弱。人类的业生之火界弱，而肉身强。因其火界弱而身体强，即使断食七日，亦可以热水、清粥等来支撑肉身。但诸天因殊胜福德而生，且能消化殊胜、粗重、滋润的甘露食，故其火界强盛；而其肉身因柔软、细妙、娇嫩而羸弱。他们错过一餐饭的时间，便无法维持生命。犹如夏日正午置于滚烫岩石上的莲花或睡莲，至傍晚时即使以百罐水浇灌亦无法复原，终将枯萎；他们也是如此，之后即使不停地吃喝，也终将命终而无法存活。那么，是哪些天神呢？义注中没有“是某某天神”的探讨，因经中说“如因断食而如置于烈日下的花环”，故应知，任何以段食维生的天神若如此行，便会如此命终。然而，无畏山(Abhayagiri)住者说：“那些天神是化乐天(nimmānaratī)与他化自在天(paranimmitavasavattī)，他们仅因嬉戏败坏，就被称为戏忘天。”那么，诸天的食物是什么？进食的时间是何时？“一切欲界天的食物都是甘露，下界天神的甘露较下劣，上界天神的则愈加殊胜。他们依各自的‘天日’每日进食。有些天神食用枣子大小的甘露食，其食一置于舌上，便遍满全身，远及发梢甲端，依他们的‘天日’计算，足以维持七日。”他们如是说。

อิสฺสาปกตตฺตา ปทุฏฺเฐน มนสา ปทุสฺสนฺตีติ มโนปโทสิกา. อุสูยวเสน วา มนโส ปโทโส มโนปโทโส, โส เอเตสํ อตฺถิ วินาสเหตุภูโตติ มโนปโทสิกา. อกฺกุทฺโธ รกฺขตีติ กุทฺธสฺส โส โกโธ อิตรสฺมึ อกฺกุชฺฌนฺเต อนุปาทาโน เอกวารเมว อุปฺปตฺติยา อนาเสวโน จาเวตุํ น สกฺโกติ, อุทกนฺตํ ปตฺวา อคฺคิ วิย นิพฺพายติ, ตสฺมา อกฺกุทฺโธ ตํ จวนโต รกฺขติ. อุโภสุ ปน กุทฺเธสุ ภิยฺโย ภิยฺโย อญฺญมญฺญมฺหิ ปริวฑฺฒนวเสน ติขิณสมุทาจาโร นิสฺสยทหนรโส โกโธ อุปฺปชฺชมาโน หทยวตฺถุํ นิทหนฺโต อจฺจนฺตสุขุมาลํ กรชกายํ วินาเสติ, ตโต สกโลปิ อตฺตภาโว อนฺตรธายติ. เตนาห ‘‘อุโภสุ ปนา’’ติอาทิ. ตถา จาห ภควา ‘‘อญฺญมญฺญมฺหิ ปทุฏฺฐจิตฺตา กิลนฺตกาย…เป… จวนฺตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๔๗).

因嫉妒而以瞋恚心互相瞋恚，故名意愤天(manopadosikā)。或因嫉妒而心生瞋恚，此瞋恚是他们毁灭之因，故名意愤天。不瞋者能守护。当一方瞋怒而另一方不瞋时，其瞋怒因无所取着，且仅生起一次而未被串习，故不能使对方命终，如火至水边而熄灭。因此，不瞋者能守护他免于命终。然于二者皆瞋时，其瞋怒因辗转增长而表现猛利，有焚烧所依处之特性，生起时焚烧心所依处，摧毁其极细妙的肉身，于是整个自体都消失了。因此说“于二者皆瞋时”等。世尊亦如是说：“彼此心怀瞋恚，身体疲惫……（中略）……命终。”

กตเม เตน เทวา ทฏฺฐพฺพาติ เอตฺถ เตนาติ ปจฺจตฺเต กรณวจนนฺติ อาห ‘‘กตเม นาม เต เทวา ทฏฺฐพฺพา’’ติ. กรณตฺเถเยว วา เอตํ กรณวจนนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เตน วา อตฺตภาเวนา’’ติ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

在“应被视为哪些天神？”一句中，（义注主）说：“此中‘以彼’(tena)是用于主格义的工具格，故其义为‘应被视为哪些名为彼的天神？’”。或者，为了显示此工具格确实用于工具义，而说：“或‘以彼自体’”。其余在此处是显而易见的。

เจตนาสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《思经》释义终。

๒. วิภตฺติสุตฺตวณฺณนา

2. 分别经释义

๑๗๒. ทุติเย อตฺถปฺปเภทสฺส สลฺลกฺขณวิภาวนววตฺถานกรณสมตฺถํ อตฺเถ ปเภทคตํ ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา. อตฺโถติ เจตฺถ สงฺเขปโต เหตุผลํ. ตญฺหิ เหตุวเสน อรณียํ คนฺตพฺพํ ปตฺตพฺพํ, ตสฺมา ‘‘อตฺโถ’’ติ วุจฺจติ. ปเภทโต ปน ยํ กิญฺจิ ปจฺจยสมุปฺปนฺนํ, นิพฺพานํ, ภาสิตตฺโถ, วิปาโก, กิริยาติ อิเม ปญฺจ ธมฺมา ‘‘อตฺโถ’’ติ เวทิตพฺพา[Pg.348], ตํ อตฺถํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส ตสฺมึ อตฺเถ ปเภทคตํ ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา. เตนาห ‘‘ปญฺจสุ อตฺเถสุ ปเภทคตํ ญาณ’’นฺติ. อาจิกฺขามีติอาทีสุ อาทิโต กเถนฺโต อาจิกฺขติ นาม, อุทฺทิสตีติ อตฺโถ. ตเมว อุทฺเทสํ ปริโยสาเปนฺโต เทเสติ. ยถาอุทฺทิฏฺฐมตฺถํ อุทฺทิสนวเสน ปกาเรหิ ญาเปนฺโต ญาเปติ. ปกาเรหิ เอว ตมตฺถํ ปติฏฺฐาเปนฺโต ปฏฺฐเปติ. ยถาอุทฺทิฏฺฐํ ปฏินิทฺทิสนวเสน วิวรติ. วิวฏํ วิภชติ. วิภตฺตอตฺถํ เหตูทาหรณทสฺสเนหิ ปากฏํ กโรนฺโต อุตฺตานึ กโรติ.

172. 第二，义无碍解(atthapaṭisambhidā)，是于义的差别有能力辨识、阐明与确立的智慧。于此，“义”简言之即是因与果。因为依因而当求、当至、当得，故称为“义”。从差别而言，则任何缘生法、涅槃、所说义、异熟、唯作此五法，当知为“义”。于观察此义时，于此义中通达其差别的智慧，即是义无碍解。是故说：“于五种义中通达其差别的智慧。”在“我将宣说”等句中，首先言说者名为“宣说”，意即“开示”。将此开示终结者为“讲说”。依所开示之义，以开示的方式令知者为“令知”。以种种方式确立此义者为“确立”。依所开示之义，以重述的方式详述者为“详述”。将已详述者加以分别者为“分别”。以因与譬喻显示已分别之义，令其显明者为“阐明”。

ติสฺโส ปฏิสมฺภิทาติ ธมฺมนิรุตฺติปฏิภานปฏิสมฺภิทา. ตตฺถ ธมฺมปฏิสมฺภิทา นาม ธมฺมปฺปเภทสฺส สลฺลกฺขณวิภาวนววตฺถานกรณสมตฺถํ ญาณํ. ธมฺโมติ จ สงฺเขปโต ปจฺจโย. โส หิ ยสฺมา ตํ ตํ วิทหติ ปวตฺเตติ เจว ปาเปติ จ, ตสฺมา ‘‘ธมฺโม’’ติ วุจฺจติ. ปเภทโต ปน โย โกจิ ผลนิพฺพตฺตโก เหตุ, อริยมคฺโค, ภาสิตํ, กุสลํ, อกุสลนฺติ อิเม ปญฺจ ธมฺมา ‘‘ธมฺโม’’ติ เวทิตพฺพา, ตํ ธมฺมํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส ตสฺมึ ธมฺเม ปเภทคตํ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา. นิรุตฺติปฺปเภทสฺส สลฺลกฺขณวิภาวนววตฺถานกรณสมตฺถํ นิรุตฺตาภิลาเป ปเภทคตํ ญาณํ นิรุตฺติปฏิสมฺภิทาติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อตฺเถ จ ธมฺเม จ ยา สภาวนิรุตฺติ, ตํ สภาวนิรุตฺตึ สทฺทํ อารมฺมณํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส ตสฺมึ สภาวนิรุตฺตาภิลาเป ปเภทคตํ ญาณํ นิรุตฺติปฏิสมฺภิทาติ.

三种无碍解是法无碍解（dhammapaṭisambhidā）、词无碍解（niruttipaṭisambhidā）与辩才无碍解（paṭibhānapaṭisambhidā）。其中，法无碍解是于法的差别有能力辨识、阐明与确立的智慧。而法，简言之即是缘（paccayo）。因为它布置、促成并引向其结果，故称为“法”。从差别而言，任何能生果之因、圣道、所说、善、不善，此五法当知为“法”。当观察此法时，于此法中通达其差别的智慧，即是法无碍解。于词的差别有能力辨识、阐明与确立，于词的表达中通达其差别的智慧，即是词无碍解。此即是说：对于义与法，有其自性语（sabhāvanirutti）；以此自性语之声为所缘而观察时，于此自性语的表达中通达其差别的智慧，即是词无碍解。

เอวมยํ นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา สทฺทารมฺมณา นาม ชาตา, น ปญฺญตฺติอารมฺมณา. กสฺมา? ยสฺมา สทฺทํ สุตฺวา ‘‘อยํ สภาวนิรุตฺตี’’ติ ชานนฺติ. ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺโต หิ ‘‘ผสฺโส’’ติ วุตฺเต ‘‘อยํ สภาวนิรุตฺตี’’ติ ชานาติ, ‘‘ผสฺสา’’ติ วา ‘‘ผสฺส’’นฺติ วา วุตฺเต ปน ‘‘อยํ อสภาวนิรุตฺตี’’ติ ชานาติ. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย. อญฺญํ ปเนส นามาขฺยาตอุปสคฺคพฺยญฺชนสทฺทํ ชานาติ น ชานาตีติ? ยทคฺเคน สทฺทํ ชานิตฺวา ‘‘อยํ สภาวนิรุตฺติ, อยํ อสภาวนิรุตฺตี’’ติ ชานาติ, ตทคฺเคน ตมฺปิ ชานิสฺสตีติ. ตํ ปน ‘‘นยิทํ ปฏิสมฺภิทากิจฺจ’’นฺติ ปฏิกฺขิปิตฺวา อิทํ วตฺถุ กถิตํ –

如此，此词无碍解是以声音为所缘而生起，非以概念（paññatti）为所缘。为何？因为听闻声音后，他们了知“此是自性语”。已证无碍解者，当“触”（phasso）被说及时，他了知“此是自性语”；但当“诸触”（phassā）或“于触”（phasse）被说及时，他则了知“此非自性语”。于受等亦是此理。然则，他是否了知其他名词、动词、前缀、辅音等声音呢？当他能以某种程度了知声音而辨别“此是自性语，此非自性语”时，他亦能以该程度了知彼等。但是，在排除了“这不是无碍解的职责”之后，讲述了这件事——

ติสฺสทตฺตตฺเถโร กิร โพธิมณฺเฑ สุวณฺณสลากํ คเหตฺวา ‘‘อฏฺฐารสสุ ภาสาสุ กตรภาสาย กเถมี’’ติ ปวาเรสิ. ตํ ปน เตน อตฺตโน อุคฺคเห ฐตฺวา ปวาริตํ, น ปฏิสมฺภิทาย ฐิเตน. โส หิ มหาปญฺญตาย [Pg.349] ตํ ตํ ภาสํ กถาเปตฺวา อุคฺคเหตฺวา เอวํ ปวาเรสิ. ‘‘ภาสํ นาม สตฺตา อุคฺคณฺหนฺตี’’ติ วตฺวา ปเนตฺถ อิทํ กถิตํ. มาตาปิตโร หิ ทหรกาเล กุมารเก มญฺเจ วา ปีเฐ วา นิปชฺชาเปตฺวา ตํ ตํ กถยมานา ตานิ ตานิ กิจฺจานิ กโรนฺติ. ทารกา เตสํ ตํ ตํ ภาสํ ววตฺถาเปนฺติ ‘‘อิมินา อิทํ วุตฺต’’นฺติ. คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต กาเล สพฺพมฺปิ ภาสํ ชานนฺติ. มาตา ทมิฬี, ปิตา อนฺธโก. เตสํ ชาโต ทารโก สเจ มาตุกถํ ปฐมํ สุณาติ, ทมิฬภาสํ ภาสิสฺสติ. สเจ ปิตุกถํ ปฐมํ สุณาติ, อนฺธกภาสํ ภาสิสฺสติ. อุภินฺนมฺปิ ปน กถํ อสฺสุณนฺโต มาคธภาสํ ภาสิสฺสติ. โยปิ อคามเก มหาอรญฺเญ นิพฺพตฺโต, ตตฺถ อญฺโญ กเถนฺโต นาม นตฺถิ. โสปิ อตฺตโน ธมฺมตาย วจนํ สมุฏฺฐาเปนฺโต, มาคธภาสเมว ภาสิสฺสติ. นิรเย, ติรจฺฉานโยนิยํ, เปตฺติวิสเย, มนุสฺสโลเก, เทวโลเกติ สพฺพตฺถ มาคธภาสาว อุสฺสนฺนา, เสสา โอฏฺฏกิราตอนฺธกโยนกทมิฬภาสาทิกา อฏฺฐารส ภาสา ปริวตฺตนฺติ, กาลนฺตเรน อญฺญถา โหนฺติ จ นสฺสนฺติ จ.

据说帝萨达多（Tissadatta）长老在菩提座，手持金签提议道：“我当以十八种语言中的哪一种来说法呢？”然而，他是立于自己的所学而作此提议，并非立于无碍解。他凭着大智慧，让人说各种语言，自己学会了，才如此提议。说到“有情学习语言”，于此讲述了这件事。父母在孩子年幼时，让他们躺在床上或凳上，一边说着话，一边做着各种事。孩子们会分辨他们的话语，心想“此词说此义”。随着时间流逝，他们便了知所有语言。若母亲是泰米尔（damiḷī）人，父亲是安达（Andhaka）人，他们所生的孩子，如果先听到母亲说话，就会说泰米尔语；如果先听到父亲说话，就会说安达语。如果两人的话都听不到，则会说摩揭陀语。即使有人出生在无村落的大森林里，那里没有其他人说话，他也会依自己的天性发出言语，而说的就是摩揭陀语。在地狱、畜生胎、饿鬼界、人界、天界，所有地方都是摩揭陀语最为通行。其余的如奥陀（Oṭṭa）语、基拉塔（Kirāta）语、安达语、约那（Yonaka）语、泰米尔语等十八种语言则会流转，随着时间而变化、消失。

อยเมเวกา ยถาภุจฺจพฺรหฺมโวหารอริยโวหารสงฺขาตา มาคธภาสา น ปริวตฺตติ. สา หิ กตฺถจิ กทาจิ ปริวตฺตนฺตีปิ น สพฺพตฺถ สพฺพทา สพฺพถาว ปริวตฺตติ, กปฺปวินาเสปิ ติฏฺฐติเยว. สมฺมาสมฺพุทฺโธปิ หิ เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ ตนฺตึ อาโรเปนฺโต มาคธภาสาย เอว อาโรเปสิ. กสฺมา? เอวญฺหิ อาหริตุํ สุขํ โหติ. มาคธภาสาย หิ ตนฺตึ อารุฬฺหสฺส พุทฺธวจนสฺส ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตานํ โสตปถาคมนเมว ปปญฺโจ. เตน สงฺฆฏิตมตฺเตเนว นยสเตน นยสหสฺเสน อตฺโถ อุปฏฺฐาติ. อญฺญาย ภาสาย ตนฺตึ อารุฬฺหกํ โสเธตฺวา อุคฺคเหตพฺพํ โหติ, พหุมฺปิ อุคฺคเหตฺวา ปน ปุถุชฺชนสฺส ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺติ นาม นตฺถิ, อริยสาวโก โนปฏิสมฺภิทาปฺปตฺโต นาม นตฺถิ.

唯有此被称为根本语、梵语与圣语的摩揭陀语不会改变。它虽然有时在某处会有所变化，但并非在所有地方、所有时间都完全改变，即使在劫坏时也依然存在。正等觉者也是用摩揭陀语来传承三藏佛语圣典的。为何？因为这样容易掌握。对于已证无碍解者，以摩揭陀语传承的佛语，仅入耳根便是一种延展。因此，仅凭其组合，意义便以百种、千种理趣呈现出来。而以其他语言传承的圣典，则须经校订后才能学习；纵使学了很多，凡夫也不可能证得无碍解，而圣弟子则不可能不证得无碍解。

ปฏิภานปฺปเภทสฺส สลฺลกฺขณวิภาวนววตฺถานกรณสมตฺถํ ปฏิภาเน ปเภทคตํ ญาณํ ปฏิภานปฏิสมฺภิทา. อตฺถธมฺมาทิวิสเยสุ หิ ตีสุ ญาเณสุ ‘‘อิมานิ ญาณานิ อิทมตฺถโชตกานี’’ติ (วิภ. ๗๒๕-๗๓๑) เอวํ ปวตฺตญาณสฺเสตํ [Pg.350] อธิวจนํ. อิมา ปน จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา ทฺวีสุ ฐาเนสุ ปเภทํ คจฺฉนฺติ, ปญฺจหิ การเณหิ วิสทา โหนฺตีติ เวทิตพฺพา. กตเมสุ ทฺวีสุ? เสกฺขภูมิยญฺจ อเสกฺขภูมิยญฺจ, ตตฺถ สาริปุตฺตตฺเถรสฺส มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส มหากสฺสปตฺเถรสฺส มหากจฺจายนตฺเถรสฺส มหาโกฏฺฐิกตฺเถรสฺสาติ อสีติยาปิ มหาเถรานํ ปฏิสมฺภิทา อเสกฺขภูมิยํ ปเภทคตา. อานนฺทตฺเถรสฺส, จิตฺตสฺส คหปติโน, ธมฺมิกสฺส อุปาสกสฺส, อุปาลิสฺส คหปติโน, ขุชฺชุตฺตราย อุปาสิกายาติ เอวมาทีนํ ปฏิสมฺภิทา เสกฺขภูมิยํ ปเภทคตาติ อิมาสุ ทฺวีสุ ภูมีสุ ปเภทํ คจฺฉนฺติ. ปเภโท นาม มคฺเคหิ อธิคตานํ ปฏิสมฺภิทานํ ปเภทคมนํ.

于辩才的差别有能力辨识、阐明与确立，于辩才中通达其差别的智慧，即是辩才无碍解。此乃对于义、法、词三方面的智慧，如此生起的“此等诸智乃阐明此义”之智的同义词。此四无碍解当知于二地达到卓越，由五因而变得清晰。于哪二地？即有学地与无学地。其中，舍利弗长老、大目犍连长老、大迦叶长老、摩诃迦旃延长老、大拘絺罗（Mahākoṭṭhika）长老等八十大长老的无碍解，是在无学地达到卓越。阿难长老、质多（Citta）居士、昙弥迦（Dhammika）优婆塞、伍巴利（Upāli）居士、库竹达拉（Khujjuttarā）优婆夷等的无碍解，是在有学地达到卓越。如此，它们于此二地达到卓越。所谓卓越，即是由道所证得的诸无碍解达到卓越。

กตเมหิ ปญฺจหิ การเณหิ ปฏิสมฺภิทา วิสทา โหนฺตีติ? อธิคเมน, ปริยตฺติยา, สวเนน, ปริปุจฺฉาย, ปุพฺพโยเคน. ตตฺถ อธิคโม นาม อรหตฺตํ. ตญฺหิ ปตฺตสฺส ปฏิสมฺภิทา วิสทา โหนฺติ. สวนํ นาม ธมฺมสฺสวนํ. สกฺกจฺจํ สุณนฺตสฺส หิ ปฏิสมฺภิทา วิสทา โหนฺติ. ปริปุจฺฉา นาม อฏฺฐกถา. อุคฺคหิตปาฬิยา อตฺถํ กเถนฺตสฺส หิ ปฏิสมฺภิทา วิสทา โหนฺติ. ปุพฺพโยโค นาม ปุพฺพโยคาวจรตา หรณปจฺจาหรณนเยน ปริหฏกมฺมฏฺฐานตา. ปุพฺพโยคาวจรสฺส หิ ปฏิสมฺภิทา วิสทา โหนฺติ.

以哪五种原因，无碍解能变得清晰呢？证得、教理、听闻、问难、宿行。其中，证得即阿罗汉果，证得此者，其无碍解即变得清晰。听闻即听闻正法，恭敬听闻者，其无碍解即变得清晰。问难即义注，为已学的巴利圣典解说义理者，其无碍解即变得清晰。宿行即往昔的修行，是以顺逆思择的方式修习业处，有往昔修行者，其无碍解即变得清晰。

เอเตสุ ปน ปริยตฺติ, สวนํ, ปริปุจฺฉาติ อิมานิ ตีณิ ปเภทสฺเสว พลวการณานิ, ปุพฺพโยโค อธิคมสฺส พลวปจฺจโย. ปเภทสฺส โหติ น โหตีติ? โหติ, น ปน ยถา อธิคมสฺส พลวปจฺจโย โหติ, ตถา ปเภทสฺส. ปริยตฺติสวนปริปุจฺฉา หิ ปุพฺเพ โหนฺตุ วา มา วา, ปุพฺพโยเคน ปน ปุพฺเพ เจว เอตรหิ จ สงฺขารสมฺมสนํ วินา ปฏิสมฺภิทาธิคโม นาม นตฺถิ. อิเม ปน ทฺเวปิ เอกโต หุตฺวา ปฏิสมฺภิทา อุปตฺถมฺเภตฺวา วิสทา โหนฺตีติ.

于此，教理、听闻、问难这三者只是无碍解的有力原因，而宿行则是证得的强力助缘。（宿行）也是无碍解的原因吗？是，但它作为无碍解的助缘，不如它作为证得的强力助缘那样有力。因为无论过去有无教理、听闻、问难，若无宿行以及往昔与如今对诸行的审察，则不可能证得无碍解。然此二者（宿行与证得）结合，能支持无碍解，使其清晰。

วิภตฺติสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《分别经》释义终。

๓-๔. มหาโกฏฺฐิกสุตฺตาทิวณฺณนา

3-4. 大拘絺罗经等释义

๑๗๓-๔. ตติเย [Pg.351] ผสฺสายตนานนฺติ เอตฺถ อากรฏฺโฐ อายตนสทฺโทติ อาห ‘‘ผสฺสากราน’’นฺติอาทิ. ‘‘สุวณฺณายตนํ, รชตายตน’’นฺติอาทีสุ อากโรปิ ‘‘อายตน’’นฺติ วุตฺโต, สญฺชาติสโมสรณาทิวเสนปิ อายตนฏฺโฐ ลพฺภติเยว. มา-อิติ ปฏิเสเธ นิปาโต. สฺวายํ ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ อเสสํ วิราคนิโรธา อตฺถญฺญํ วจนํ กิญฺจีติ สนฺธายาหาติ อาห ‘‘มา ภณีติ อตฺโถ’’ติ. ปญฺจผสฺสายตนานิ นิรุทฺธานีติ จกฺขาทีนญฺจ ตตฺถ อภาวํ สนฺธาย วทติ. ฉฏฺฐสฺสาติ มนายตนสฺส. จตุตฺเถ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

173-4. 在第三经中，关于“诸触处”(phassāyatanānaṃ)，此处的“处”(āyatana)一词有矿藏之义，因此说“诸触的矿藏”(phassākarānaṃ)等。在“金矿”(suvaṇṇāyatanaṃ)、“银矿”(rajatāyatanaṃ)等例子中，矿藏也被称为“处”，通过出生与会集等方式，也能得到“处”的含义。“莫”(Mā)是表示禁止的不变词。这是针对“六触处无余离贪与灭尽后，还有什么其他可说的吗？”而说，其义即是“不要说”。“五触处已灭”是就眼等在那里不存在而言。“第六”是指意处。关于第四经，无甚可说。

มหาโกฏฺฐิกสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《大拘絺罗经》等释义终。

๕-๖. อุปวาณสุตฺตาทิวณฺณนา

5-6. 优波瓦纳经等释义

๑๗๕-๖. ปญฺจเม วิชฺชายาติ ทิพฺพจกฺขุปุพฺเพนิวาสานุสฺสติอาสวกฺขยญาณสงฺขาตาย ติวิธาย วิชฺชาย, อฏฺฐวิธาย วา. อฏฺฐวิธาปิ หิ วิชฺชา วิปสฺสนาญาเณน มโนมยิทฺธิยา จ สห อภิญฺญา ปริคฺคเหตฺวา วุตฺตา. ปนฺนรสธมฺมเภเทน จรเณน สมนฺนาคโตติ สีลสํวโร, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา, โภชเน มตฺตญฺญุตา, ชาคริยานุโยโค, สทฺธา, หิรี, โอตฺตปฺปํ, พาหุสจฺจํ, วีริยํ, สติ, ปญฺญา, จตฺตาริ รูปาวจรชฺฌานานีติ เอวํ ปนฺนรสเภเทน จรณธมฺเมน สมนฺนาคโต. อิเมเยว หิ ปนฺนรส ธมฺมา ยสฺมา เอเตหิ จรติ อริยสาวโก คจฺฉติ อมตํ ทิสํ, ตสฺมา ‘‘จรณ’’นฺติ วุตฺตา. ฉฏฺเฐ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

175-6. 在第五经中，“明”(vijjā)是指由天眼智、宿命随念智、漏尽智所构成的三明，或指八明。八明是包含了观(vipassanā)智与意所成神变，连同诸神通而说的。“具足行”是指具足十五法：戒律仪、守护根门、饮食知量、致力觉醒、信、惭、愧、多闻、精进、念、慧，以及四种色界禅。这十五法之所以被称为“行”(caraṇa)，是因为圣弟子依此而行，去向不死之境，因此被称为“行”。关于第六经，无甚可说。

อุปวาณสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《优波瓦纳经》等释义终。

๗. ราหุลสุตฺตวณฺณนา

7. 罗睺罗经释义

๑๗๗. สตฺตเม ปถวีธาตุเรเวสาติ ทุวิธาเปสา ถทฺธฏฺเฐน, กกฺขฬฏฺเฐน, ผรุสฏฺเฐน เอกลกฺขณา ปถวีธาตุ เอวาติ อชฺฌตฺติกํ พาหิราย สทฺธึ โยเชตฺวา ทสฺเสติ. กสฺมา? พาหิราย ปถวีธาตุยา อเจตนาภาโว ปากโฏ, น อชฺฌตฺติกาย, ตสฺมา พาหิราย สทฺธึ [Pg.352] เอกสทิสา อเจตนาเยวาติ คณฺหนฺตสฺส สุขปริคฺคาหา โหติ, ยถา กึ? ทนฺเตน โคเณน สทฺธึ โยชิโต อทนฺโต กติปาหเมว วิสุกายติ วิปฺผนฺทติ, อถ น จิรสฺเสว ทมถํ อุเปติ, เอวํ อชฺฌตฺติกํ พาหิราย สทฺธึ เอกสทิสาติ คณฺหนฺตสฺส กติปาหเมว อเจตนภาเวน อุปฏฺฐาติ, อถ น จิเรเนวสฺสา อเจตนภาโว ปากโฏ โหติ ธาตุมตฺตตาย ทสฺสนโต. เนตํ มม…เป… ทฏฺฐพฺพนฺติ ตํ อุภยมฺปิ ‘‘น เอตํ มม, น เอโสหมสฺมิ, น เอโส เม อตฺตา’’ติ เอวํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. ยถาภูตนฺติ ยถาสภาวํ. ตญฺหิ อนิจฺจาทิสภาวํ, ตสฺมา อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตาติ เอวํ ทฏฺฐพฺพนฺติ อตฺโถ. ยสฺมา ‘‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’’ติ ปสฺสนฺโต เนว กตฺถจิ อตฺตานํ ปสฺสติ, น ตํ ปรสฺส กิญฺจนภาเว อุปเนตพฺพํ ปสฺสติ, น ปรสฺส อตฺตานํ อตฺตโน กิญฺจนภาเว อุปเนตพฺพํ ปสฺสติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘จตุโกฏิกสุญฺญตา นาม กถิตา’’ติ.

177. 在第七经中，关于“只是地界”(pathavīdhāturevesā)：此地界(pathavīdhātu)虽有内外两种，但以坚性、硬性、粗性为单一特征，这是通过连结内在与外在来显示的。为什么呢？因为外在的地界无心(acetanā)是明显的，内在的则不明显。因此，对于将内在与外在视为同样无心的人来说，就容易把握。譬如什么呢？未调伏的牛与已调伏的牛一同套上轭，最初几天会挣扎反抗，但不久即被调伏。同样地，对于将内在与外在视为同样无心的人来说，最初几天无心的状态就会现起，不久，由于见到其只是元素，无心之性就会变得明显。“这非我所……应见”：这两者都应以正慧(sammappaññā)如实(yathābhūtaṃ)地见，即“这非我所，我非此，此非我之我”。“如实”即如其自性。它具有无常等自性，因此，其义为应见其为无常、苦、无我。因为见到“这非我所，我非此，此非我之我”的人，在任何地方都见不到我，不见有任何事物可归于他人，也不见有他人的我可归于自己，因此说“宣说了所谓的四句空性”(catukoṭikasuññatā)。

ราหุลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《罗睺罗经》释义终。

๘. ชมฺพาลีสุตฺตวณฺณนา

8. 瞻波梨经释义

๑๗๘. อฏฺฐเม สนฺตนฺติ องฺคสนฺตตาย เจว อารมฺมณสนฺตตาย จ กมนียํ มโนหรํ. เจโตวิมุตฺตินฺติ รูปารูปาวจรํ จิตฺตวิมุตฺตึ. เตเนวาห ‘‘อฏฺฐนฺนํ สมาปตฺตีนํ อญฺญตรํ สมาปตฺติ’’นฺติ. เลปมกฺขิเตนาติ ลาขามกฺขิเตน. ปาริปนฺถิเก อโสเธตฺวาติ กามจฺฉนฺทาทิปาริปนฺถิเก อโสเธตฺวา. โย หิ กามาทีนวปจฺจเวกฺขณาทีหิ กามจฺฉนฺทํ น สุฏฺฐุ วิกฺขมฺเภตฺวา กายปฺปสฺสทฺธิวเสน ทุฏฺฐุลฺลํ สุปฺปฏิปฺปสฺสทฺธํ อกตฺวา อารมฺภธาตุมนสิการาทิวเสน ถินมิทฺธํ น สุฏฺฐุ ปฏิวิโนเทตฺวา สมถนิมิตฺตมนสิการาทิวเสน อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ น สมูหตํ กตฺวา อญฺเญปิ สมาธิปริปนฺเถ ธมฺเม น สุฏฺฐุ โสเธตฺวา ฌานํ สมาปชฺชติ. โส อโสธิตํ อาสยํ ปวิฏฺฐภมโร วิย อสุทฺธํ อุยฺยานํ ปวิฏฺฐราชา วิย จ ขิปฺปเมว นิกฺขมติ. โย ปน สมาธิปริปนฺเถ ธมฺเม สุฏฺฐุ วิโสเธตฺวา ฌานํ สมาปชฺชติ, โส สุวิโสธิตํ อาสยํ ปวิฏฺฐภมโร วิย สุปริสุทฺธํ อุยฺยานํ ปวิฏฺฐราชา วิย จ สกลมฺปิ ทิวสภาคํ อนฺโตสมาปตฺติยํเยว โหติ.

178. 在第八经中，“寂静”(santaṃ)是指因（禅）支的相续与所缘的相续而可爱、悦意。“心解脱”(cetovimutti)是指色界与无色界的心解脱。因此他说：“八等至(samāpatti)中的任何一种等至”。“以涂料涂抹”是指以树胶涂抹。“未净化障碍”(pāripanthike asodhetvā)是指未净化欲贪等障碍。若有人未通过省察欲的过患等方式善加抑制欲贪，未通过身轻安善为平息粗重，未通过作意发勤界等方式善为遣除昏沉与睡眠，未通过作意寂止相善为根除掉举与追悔，未善为净化其他定障而入禅，他就像进入未清理蜂巢的蜜蜂，或像进入不洁花园的国王，很快就会出来。而若有人善为净化定障而入禅，他就像进入善为清理蜂巢的蜜蜂，或像进入极清净花园的国王，能于定中安住一日之久。

อายมุขานีติ [Pg.353] นทิตฬากกนฺทรปทราทิโต อาคมนมคฺคา. เต จ กนฺทราเยวาติ อาห ‘‘จตสฺโส ปวิสนกนฺทรา’’ติ. อปายมุขานีติ อปคมนมคฺคา. อเปนฺติ อปคจฺฉนฺติ เอเตหีติ หิ อปายา, เต เอว มุขานีติ อปายมุขานิ. ตานิ จ อุทกนิกฺขมนจฺฉิทฺทานีติ อาห ‘‘อปวาหนจฺฉิทฺทานี’’ติ, อปายสงฺขาตานิ อุทกนิกฺขมนจฺฉิทฺทานีติ อตฺโถ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

“诸入口”(Āyamukhāni)是指从河、湖、洞、山涧等而来的通道。因为它们就是洞穴，所以说“四个进入的洞穴”。“诸出口”(Apāyamukhāni)是指离去的通道。因为通过它们离去、走开，故为“去处”(apāyā)；它们即是口(mukhāni)，故为“去口”(apāyamukhāni)。因为它们是水的出口孔，所以说“诸排水孔”(apavāhanacchiddāni)，其义为被称为“出口”的诸排水孔。其余则易于了知。

ชมฺพาลีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《瞻波梨经》释义终。

๙. นิพฺพานสุตฺตวณฺณนา

9. 涅槃经释义

๑๗๙. นวเม อภิธมฺเม วุตฺตนเยนาติ –

179. 第九，依阿毗达摩中所说之法——

‘‘กตมา หานภาคินี ปญฺญา? ปฐมสฺส ฌานสฺส ลาภึ กามสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ หานภาคินี ปญฺญา, ตทนุธมฺมตา สติ สนฺติฏฺฐติ ฐิติภาคินี ปญฺญา. อวิตกฺกสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ วิเสสภาคินี ปญฺญา. นิพฺพิทาสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ วิราคูปสญฺหิตา นิพฺเพธภาคินี ปญฺญา’’ติ (วิภ. ๗๙๙) –

“何为退分慧？于初禅获得者，若与欲相应的想与作意现行，此为退分慧；若念随顺彼法而安住，此为住分慧；若与无寻相应的想与作意现行，此为胜分慧；若与厌离相应的想与作意现行，且导向离染，此为抉择分慧。”（《分别论》799）——

อาทินา วิภงฺเค วุตฺตนเยน เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ.

此义应依《分别论》中所说之法等而了知。

ตตฺถ ปฐมสฺส ฌานสฺส ลาภินฺติ ยฺวายํ อปฺปคุณสฺส ปฐมสฺส ฌานสฺส ลาภี, ตํ. กามสหคตา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺตีติ ตโต วุฏฺฐิตํ อารมฺมณวเสน กามสหคตา หุตฺวา สญฺญามนสิการา สมุทาจรนฺติ ตุทนฺติ โจเทนฺติ. ตสฺส กามานุปกฺขนฺทานํ สญฺญามนสิการานํ วเสน สา ปฐมชฺฌานปญฺญา หายติ ปริหายติ, ตสฺมา ‘‘หานภาคินี ปญฺญา’’ติ วุตฺตา. ตทนุธมฺมตาติ ตทนุรูปสภาวา. สติ สนฺติฏฺฐตีติ อิทํ มิจฺฉาสตึ สนฺธาย วุตฺตํ, น สมฺมาสตึ. ยสฺส หิ ปฐมชฺฌานานุรูปสภาวา ปฐมชฺฌานํ สนฺตโต ปณีตโต ทิสฺวา อสฺสาทยมานา อภินนฺทมานา นิกนฺติ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส นิกนฺติวเสน ปฐมชฺฌานปญฺญา เนว หายติ น วฑฺฒติ, ฐิติโกฏฺฐาสิกา โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ฐิติภาคินี ปญฺญา’’ติ. อวิตกฺกสหคตาติ อวิตกฺกํ ทุติยชฺฌานํ [Pg.354] สนฺตโต ปณีตโต มนสิกโรโต อารมฺมณวเสน อวิตกฺกสหคตา สญฺญามนสิการา. สมุทาจรนฺตีติ ปคุณโต ปฐมชฺฌานโต วุฏฺฐิตํ ทุติยชฺฌานาธิคมตฺถาย ตุทนฺติ โจเทนฺติ, ตสฺส อุปริ ทุติยชฺฌานานุปกฺขนฺทานํ สญฺญามนสิการานํ วเสน สา ปฐมชฺฌานปญฺญา วิเสสภูตสฺส ทุติยชฺฌานสฺส อุปฺปตฺติปทฏฺฐานตาย ‘‘วิเสสภาคินี’’ติ วุตฺตา.

于此，“初禅获得者”，是指获得品质低劣的初禅者。“与欲相应的想与作意现行”，是指从彼禅定出定后，由于所缘之力，与欲相应的想与作意生起，刺促、策励于他。因那些趋向欲乐的想与作意，他的初禅慧衰退、减损，因此被称为“退分慧”。“随顺彼法”，即具有与彼相应的自性。“念安住”，这是针对邪念而说，非正念。若有人见初禅为寂静、殊胜，而品味、欢喜，生起爱著，因其爱著，初禅慧既不衰退，亦不增长，处于停滞的部分。因此被称为“住分慧”。“与无寻相应”，是指当他作意无寻的第二禅为寂静、殊胜时，由于所缘之力，生起与无寻相应的想与作意。“现行”，是指从熟练的初禅出定，为证得第二禅而刺促、策励。因那些向上趋向第二禅的想与作意，那初禅慧成为更殊胜的第二禅生起的足处，因此被称为“胜分慧”。

นิพฺพิทาสหคตาติ ตํเยว ปฐมชฺฌานลาภึ ฌานโต วุฏฺฐิตํ นิพฺพิทาสงฺขาเตน วิปสฺสนาญาเณน สหคตา. วิปสฺสนาญาณญฺหิ ฌานงฺคเภเท วตฺตนฺเต นิพฺพินฺทติ อุกฺกณฺฐติ, ตสฺมา ‘‘นิพฺพิทา’’ติ วุจฺจติ. สมุทาจรนฺตีติ นิพฺพานสจฺฉิกิริยตฺถาย ตุทนฺติ โจเทนฺติ. วิราคูปสญฺหิตาติ วิราคสงฺขาเตน นิพฺพาเนน อุปสํหิตา. วิปสฺสนาญาณญฺหิ สกฺกา อิมินา มคฺเคน วิราคํ นิพฺพานํ สจฺฉิกาตุนฺติ ปวตฺติโต ‘‘วิราคูปสํหิต’’นฺติ วุจฺจติ. ตํสมฺปยุตฺตสญฺญามนสิการาปิ วิราคูปสํหิตา เอว นาม. ตสฺส เตสํ สญฺญามนสิการานํ วเสน สา ปฐมชฺฌานปญฺญา อริยมคฺคปฺปฏิเวธสฺส ปทฏฺฐานตาย ‘‘นิพฺเพธภาคินี’’ติ วุตฺตาติ.

“与厌离相应”，是指那位初禅获得者从禅定出定后，与名为“厌离”(nibbidā)的观智(vipassanāñāṇa)相应。因为观智于禅支的分别中行时，会感到厌离、厌倦，因此被称为“厌离”。“现行”，是为了实现涅槃而刺促、策励。“与离染相应”，是指与名为“离染”(virāga)的涅槃相应。因为观智如此运作：“以此道，必能证得离染的涅槃”，故被称为“与离染相应”。与此相应的想与作意，亦名为“与离染相应”。因那些想与作意的缘故，那初禅慧成为圣道证悟的足处(padaṭṭhāna)，因此被称为“抉择分”(nibbedhabhāginī)。

นิพฺพานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《涅槃经》释义终。

๑๐. มหาปเทสสุตฺตวณฺณนา

10. 大教示经释义

๑๘๐. ทสเม มหาโอกาเสติ มหนฺเต โอกาเส มหนฺตานิ ธมฺมสฺส ปติฏฺฐาปนฏฺฐานานิ. เยสุ ปติฏฺฐาปิโต ธมฺโม นิจฺฉียติ อสนฺเทหโต. กานิ ปน ตานิ? อาคมนวิสิฏฺฐานิ สุตฺโตตรณาทีนิ. ทุติยวิกปฺเป อปทิสียนฺตีติ อปเทสา, มหนฺตา อปเทสา เอเตสนฺติ มหาปเทสา. ‘‘สมฺมุขา เมตํ, อาวุโส, ภควโต สุต’’นฺติอาทินา เกนจิ อาภตสฺส ธมฺโมติ วินิจฺฉยเน การณํ. กึ ปน ตนฺติ? ตสฺส ยถาภตสฺส สุตฺโตตรณาทิ เอว. ยทิ เอวํ กถํ จตฺตาโรติ? ยสฺมา ธมฺมสฺส ทฺเว สมฺปทาโย สตฺถา สาวโก จ. เตสุ สาวกา สงฺฆคณปุคฺคลวเสน ติวิธา. เอวมิมมฺหา มยายํ ธมฺโม ปฏิคฺคหิโตติ อปทิสิตพฺพานํ เภเทน จตฺตาโร. เตนาห [Pg.355] ‘‘สมฺมุขา เมตํ, อาวุโส, ภควโต สุต’’นฺติอาทิ. ตถา จ วุตฺตํ เนตฺติยํ (เนตฺติ. ๔.๑๘) ‘‘จตฺตาโร มหาปเทสา พุทฺธาปเทโส, สงฺฆาปเทโส, คณาปเทโส, ปุคฺคลาปเทโส. อิเม จตฺตาโร มหาปเทสา’’ติ. พุทฺโธ อปเทโส เอตสฺสาติ พุทฺธาปเทโส. เอส นโย เสเสสุปิ. เตนาห ‘‘พุทฺธาทโย…เป… มหาการณานี’’ติ.

180. 第十（经）中，“广大之处”者，谓于广大之处，有令法安住之广大处所。于此，法得以确立，毫无疑惑。此等为何？即卓越的传承，如契合于经等。于第二抉择中，“所引证者”，即为引证。其引证为大，故名“大教示”。“贤友，我曾于世尊面前亲闻”等，乃是用来判断某人所传来之法的原因。然则，其准则为何？即是依所传来的法，对照契经等。若尔，何以有四？以法之传承有二：导师与声闻。其中声闻有僧团、众多比丘、个人三种。如是，依“我从此等处领受此法”之所引证者的差别而有四种。是故说“贤友，我曾于世尊面前亲闻”等。如《导论》(Netti. 4.18)中所说：“有四种大教示：佛陀教示、僧团教示、众多比丘教示、个人教示。此为四种大教示。”“佛陀是其教示之源”，故名“佛陀教示”。余者亦同此理。是故说“佛陀等……是为大根据”。

เนว อภินนฺทิตพฺพนฺติ น สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ, คนฺถสฺส สมฺปฏิจฺฉนํ นาม สวนนฺติ อาห ‘‘น โสตพฺพ’’นฺติ. ปทพฺยญฺชนานีติ ปทานิ จ พฺยญฺชนานิ จ, อตฺถปทานิ พฺยญฺชนปทานิ จาติ อตฺโถ. ปชฺชติ อตฺโถ เอเตหีติ ปทานิ, อกฺขราทีนิ พฺยญฺชนปทานิ. ปชฺชิตพฺพโต ปทานิ, สงฺกาสนาทีนิ อตฺถปทานิ. ‘‘อฏฺฐกถายํ ปทสงฺขาตานิ พฺยญฺชนานีติ พฺยญฺชนปทาเนว วุตฺตานี’’ติ เกจิ. อตฺถํ พฺยญฺเชนฺตีติ พฺยญฺชนานิ, พฺยญฺชนปทานิ. เตหิ พฺยญฺชิตพฺพโต พฺยญฺชนานิ, อตฺถปทานีติ อุภยสงฺคหโต. อิมสฺมึ ฐาเนติ เตนาภตสุตฺตสฺส อิมสฺมึ ปเทเส. ปาฬิ วุตฺตาติ เกวโล ปาฬิธมฺโม วุตฺโต. อตฺโถ วุตฺโตติ ปาฬิยา อตฺโถ วุตฺโต นิทฺทิฏฺโฐ. อนุสนฺธิ กถิโตติ ยถารทฺธเทสนาย อุปริเทสนาย จ อนุสนฺธานํ กถิตํ, สมฺพนฺโธ กถิโต. ปุพฺพาปรํ กถิตนฺติ ปุพฺเพน ปรํ อวิรุชฺฌนญฺเจว วิเสสฏฺฐานญฺจ กถิตํ ปกาสิตํ. เอวํ ปาฬิธมฺมาทีนิ สมฺมเทว สลฺลกฺเขตฺวา คหณํ สาธุกํ อุคฺคหณนฺติ อาห ‘‘สุฏฺฐุ คเหตฺวา’’ติ. สุตฺเต โอตาเรตพฺพานีติ ญาเณน สุตฺเต โอคาเหตฺวา ตาเรตพฺพานิ. ตํ ปน โอคาเหตฺวา ตรณํ ตตฺถ โอตรณํ อนุปฺปเวสนํ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘โอตริตพฺพานี’’ติ. สํสนฺเทตฺวา ทสฺสนํ สนฺทสฺสนนฺติ อาห ‘‘วินเย สํสนฺเทตพฺพานี’’ติ.

“不应欢喜”即不应接受；接受其文句即是听闻，故说“不应听”。“文句”者，谓句与文，即义句与文字句。义理藉此而行，故为句；字母等为文字句。因其应被通达，故为句；因其能开显等，故为义句。有人言：“在义注中，被称为句的即是文，故只说文字句。”“文”者，能显明其义，故名为文，即文字句。义理藉此而被显明，故名为文，即义句。如是包含两者。“于此之处”，是指在那所引用的经文的这个部分。“说巴利”，是说只说了纯粹的巴利法。“说义理”，是说巴利文的义理已被说明和指示。“说前后关联”，是说依照已开始的教说，与后面的教说之间的关联已被说明，其关系已被说明。“说前后次第”，是说前面与后面不相违背之处，以及特殊之处，都已被说明和阐明。像这样，将巴利法等完全审察后受持，才是善受持，故说“善加受持”。“应纳入经中”，是指应以智慧纳入经中加以检验。而那纳入检验，即是令其进入、契合，故说“应纳入”。“比对而示”即是比对，故说“应与律比对”。

‘‘กึ ปน ตํ สุตฺตํ, โก วา วินโย’’ติ วิจารณายํ อาจริยานํ มติเภทมุเขน ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. วินโยติ วิภงฺคปาฐมาห. โส หิ มาติกาสญฺญิตสฺส สุตฺตสฺส อตฺเถ สูจนโต ‘‘สุตฺต’’นฺติ วตฺตพฺพตํ อรหติ. วิวิธนยตฺตา วิสิฏฺฐนยตฺตา จ วินโย, ขนฺธกปาโฐ. เอวนฺติ เอวํ สุตฺตวินเยสุ ปริคฺคยฺหมาเนสุ วินยปิฏกมฺปิ น ปริยาทิยติ ปริวารปาฬิยา อสงฺคหิตตฺตา. สุตฺตนฺตาภิธมฺมปิฏกานิ วา สุตฺตํ อตฺถสูจนาทิอตฺถสมฺภวโต. เอวมฺปีติ สุตฺตนฺตาภิธมฺมปิฏกานิ สุตฺตํ, วินยปิฏกํ วินโยติ เอวํ สุตฺตวินยวิภาเค วุจฺจมาเนปิ. น ตาว ปริยาทิยนฺตีติ น ตาว อนวเสสโต ปริคฺคยฺหนฺติ[Pg.356]. กสฺมาติ เจติ อาห ‘‘อสุตฺตนามกญฺหี’’ติอาทิ. ยสฺมา สุตฺตนฺติ อิมํ นามํ อนาโรเปตฺวา สงฺคีตํ ชาตกาทิพุทฺธวจนํ อตฺถิ, ตสฺมา วุตฺตนเยน ตีณิ ปิฏกานิ น ปริยาทิยนฺตีติ. สุตฺตนิปาตอุทานอิติวุตฺตกานิ ทีฆนิกายาทโย วิย สุตฺตนฺติ นามํ อาโรเปตฺวา อสงฺคีตานีติ อธิปฺปาเยเนตฺถ ชาตกาทีหิ สทฺธึ ตานิปิ คหิตานิ. พุทฺธวํสจริยาปิฏกานํ ปเนตฺถ อคฺคหเณ การณํ มคฺคิตพฺพํ, กึ วา เอเตน มคฺคเนน. สพฺโพปายํ วณฺณนานโย เถรวาททสฺสนมุเขน ปฏิกฺขิตฺโต เอวาติ.

“然则，何为经，何为律？”为通过诸师的不同见解来阐明此义，故说“于此亦”等。有说《分别》(Vibhaṅga)文为“律”；然其因能提示名为“本母”(mātikā)之经的意义，故亦堪称为“经”。而《犍度》(khandhaka)文，因具有种种理趣及殊胜理趣，故为“律”。如是，当经与律被收纳时，《律藏》亦不能被完全含摄，因《附随》(Parivāra)的巴利未被包含在内。或《经藏》与《阿毗达摩藏》因能提示意义等而为“经”。即便如此——即当《经藏》《阿毗达摩藏》称为经，《律藏》称为律，这样对经律作出区分时——它们也尚未被完全包含。为何？故说“因有未冠以‘经’名”等。因为存在未冠以“经”名而结集的佛语，如《本生》(Jātaka)等，所以依所说之理，三藏未能被完全含摄。此处意指，如《经集》(Suttanipāta)、《自说》(Udāna)、《如是语》(Itivuttaka)等，不像《长部》(Dīghanikāya)等那样被冠以“经”之名而结集，因此在此与《本生》等一并被收纳。至于《佛史》(Buddhavaṃsa)、《所行藏》(Cariyāpiṭaka)未被收录的原因应当探究，然探究此又有何用？一切方便的解释之理，皆已被上座部(Theravāda)的观点所驳斥。

กึ อตฺถีติ อสุตฺตนามกํ พุทฺธวจนํ นตฺถิเยวาติ ทสฺเสติ. ตํ สพฺพํ ปฏิกฺขิปิตฺวาติ ‘‘สุตฺตนฺติ วินโย’’ติอาทินา วุตฺตสํวณฺณนายํ ‘‘นายมตฺโถ อิธาธิปฺเปโต’’ติ ปฏิเสเธตฺวา. วิเนติ เอเตน กิเลเสติ วินโย, กิเลสวินยนูปาโย, โส เอว การณนฺติ อาห ‘‘วินโย ปน การณ’’นฺติ.

“难道有吗？”此句表明，未被冠以“经”名的佛语，实不存在。“否定了所有那些”，是指否定了“经即是律”等解说，并以“此义非此处所意指”而遮止。“律”，是藉此调伏烦恼，故名为律，是调伏烦恼之法。彼即是原因，故说“然而律是原因”。

ธมฺเมติ ปริยตฺติธมฺเม. สราคายาติ สราคภาวาย กามราคภวราคปริพฺรูหนาย. สํโยคายาติ ภวสํโยชนาย. สอุปาทานายาติ จตุรูปาทานูปสํหิตตาย. มหิจฺฉตายาติ มหิจฺฉภาวาย. อสนฺตุฏฺฐิยาติ อสนฺตุฏฺฐภาวาย. โกสชฺชายาติ กุสีตภาวาย. สงฺคณิกายาติ กิเลสสงฺคณิกวิหาราย. อาจยายาติ ติวิธวฏฺฏาจยาย. วิราคายาติ สกลวฏฺฏโต วิรชฺชนตฺถาย. วิสํโยคายาติ กามราคาทีหิ วิสํยุชฺชนตฺถาย. อนุปาทานายาติ สพฺพสฺสปิ กมฺมภวสฺส อคฺคหณาย. อปฺปิจฺฉตายาติ ปจฺจยปฺปิจฺฉตาทิวเสน สพฺพโส อิจฺฉาย อปคมาย. สนฺตุฏฺฐิยาติ ทฺวาทสวิธสนฺตุฏฺฐภาวาย. วีริยารมฺภายาติ กายิกสฺส เจว เจตสิกสฺส จ วีริยสฺส ปคฺคณฺหนตฺถาย. วิเวกายาติ ปวิวิตฺตภาวาย กามวิเวกาทิตทงฺควิเวกาทิวิเวกสิทฺธิยา. อปจยายาติ สพฺพสฺสปิ วฏฺฏสฺส อปจยนาย, นิพฺพานายาติ อตฺโถ. เอวํ โย ปริยตฺติธมฺโม อุคฺคหณธารณปริปุจฺฉามนสิการวเสน โยนิโส ปฏิปชฺชนฺตสฺส สราคาทิภาวปริวชฺชนสฺส การณํ หุตฺวา วิราคาทิภาวาย สํวตฺตติ, เอกํสโต เอโส ธมฺโม, เอโส วินโย สมฺมเทว อปายาทีสุ อปตนวเสน ธารณโต กิเลสานํ วินยนโต จ. สตฺถุ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส โอวาทานุรูปปฺปวตฺติภาวโต เอตํ สตฺถุสาสนนฺติ จ ชาเนยฺยาสีติ อตฺโถ.

“法”是指教理之法。“为有贪”，是为了有贪的状态，为了增长欲贪与有贪。“为结缚”，是为了有结。“为有取”，是为了与四种取相结合。“为大欲”，是为了大欲的状态。“为不喜足”，是为了不喜足的状态。“为懈怠”，是为了懈怠的状态。“为交际”，是为了与烦恼相应的交际而住。“为积集”，是为了三种轮回的积集。“为离贪”，是为了从一切轮回中离染。“为离结”，是为了与欲贪等分离。“为不取”，是为了不执取一切业有。“为少欲”，是以资具少欲等方式令一切欲完全去除。“为喜足”，是为了十二种喜足的状态。“为发起精进”，是为了策励身体的与心所的精进。“为远离”，是为了远离的状态，为了成就欲远离等支分远离等远离。“为不积集”，是为了不积集一切轮回，义即为了涅槃。如此，教理之法若通过听闻、受持、遍问、作意的方式如理行道，则成为舍离有贪等状态之因，并导向离贪等状态。你当知此确实是法，此确实是律，因为它能使人不堕恶趣等而持守，且能调伏诸烦恼；又因为它随顺导师、正自觉者的教诲而行，故此为师教。

จตุสจฺจตฺถสูจนํ [Pg.357] สุตฺตนฺติ อาห ‘‘สุตฺเตติ เตปิฏเก พุทฺธวจเน’’ติ. เตปิฏกญฺหิ พุทฺธวจนํ สจฺจวินิมุตฺตํ นตฺถิ. ราคาทิวินยการณํ ยถา เตน สุตฺตปเทน ปกาสิตนฺติ อาห ‘‘วินเยติ เอตสฺมึ ราคาทิวินยการเณ’’ติ. สุตฺเต โอตรณญฺเจตฺถ เตปิฏกพุทฺธวจนปริยาปนฺนตาวเสเนว เวทิตพฺพํ, น อญฺญถาติ อาห ‘‘สุตฺตปฺปฏิปาฏิยา กตฺถจิ อนาคนฺตฺวา’’ติ. ฉลฺลึ อุฏฺฐเปตฺวาติ อโรคสฺส มหโต รุกฺขสฺส ติฏฺฐโต อุปกฺกเมน ฉลฺลิกาย สกลิกาย ปปฏิกาย วา อุฏฺฐาปนํ วิย อโรคสฺส สาสนธมฺมสฺส ติฏฺฐโต พฺยญฺชนมตฺเตน ตปฺปริยาปนฺนํ วิย หุตฺวา ฉลฺลิสทิสํ ปุพฺพาปรวิรุทฺธตาทิโทสํ อุฏฺฐเปตฺวา ปริทีเปตฺวา. ตาทิสานิ ปน เอกํสโต คุฬฺหเวสฺสนฺตราทิปริยาปนฺนานิ โหนฺตีติ อาห ‘‘คุฬฺหเวสฺสนฺตร…เป… ปญฺญายนฺตีติ อตฺโถ’’ติ. ราคาทิวินเยติ ราคาทิวินยนตฺเถน อตทาการตาย อปญฺญายมานานิ ฉฑฺเฑตพฺพานิ จชิตพฺพานิ น คเหตพฺพานิ. สพฺพตฺถาติ สพฺพวาเรสุ.

经是开示四谛之义者，故说：“经，即三藏中的佛语。”三藏佛语实无离于谛者。如其经文所示，能调伏贪等，故说：“律，即于此调伏贪等之因。”于此，应知其归入经中，仅因其含摄于三藏佛语中，而非以他法，故说：“不随经之次第于任何处出现。”“揭示其表皮”是说：就像对一棵挺立的无病大树，以某种方式剥取其树皮、木片或薄皮一样，对于住立的无病教法，有人仅以文句，看似含摄其中，却揭示出如树皮般前后矛盾等过失而加以彰显。而诸如秘本韦桑达拉(guḷhavessantara)等则完全被归于此类，故说：“秘本韦桑达拉……等被了知，此其义也。”“于调伏贪等”：以调伏贪等为义，凡非此貌、不显了者，皆应舍弃、弃绝，不应执取。“于一切处”，即于一切情形。

มหาปเทสสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《大教示经》释义终。

สญฺเจตนิยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《思择品》释义终。

(๑๙) ๔. พฺราหฺมณวคฺโค

(19) 4. 婆罗门品

๑-๓. โยธาชีวสุตฺตาทิวณฺณนา

1-3. 战士经等释义

๑๘๑-๑๘๓. จตุตฺถสฺส ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

181-183. 一八一至一八三、第四品之初（三经）等义已显明。

๔. อภยสุตฺตวณฺณนา

4. 无畏经释义

๑๘๔. จตุตฺเถ โสจตีติ จิตฺเต อุปฺปนฺนพลวโสเกน โสจติ, จิตฺตสนฺตาเปน อนฺโต นิชฺฌายตีติ อตฺโถ. กิลมตีติ ตสฺเสว โสกสฺส วเสน กาเย จ อุปฺปนฺนทุกฺเขน กิลมติ. ปริเทวตีติ โสกุทฺเทหกวเสน ตํ ตํ วิปฺปลปนฺโต วาจาย ปริเทวติ. อุรตฺตาฬินฺติ อุรตฺตาฬํ, อุรํ ตาเฬตฺวาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อุรํ ตาเฬตฺวา’’ติ. กงฺขาวิจิกิจฺฉาติ เอตฺถ ‘‘เอกเมวิทํ ปญฺจมํ นีวรณํ. กึ นุ โข อิท’’นฺติ [Pg.358] อารมฺมณํ กงฺขนโต กงฺขา, ‘‘อิทเมว วร’’นฺติ นิจฺเฉตุํ อสมตฺถภาวโต ‘‘วิจิกิจฺฉา’’ติ วุจฺจติ – ‘‘ธมฺมสภาวํ วิจินนฺโต กิจฺฉติ, วิคตา จิกิจฺฉา’’ติ วา กตฺวา.

184. 于第四（经）中，“愁”是说：因心中生起的强烈忧愁而愁苦，义即因心之热恼而于内燃烧。“疲惫”是说：即因彼愁而于身生起苦，故疲惫。“悲号”是说：因愁苦所驱，作种种悲叹，以语哀号。“捶胸”，义即捶打胸膛，故说“捶打胸膛”。于“疑与惑”：此处，因对所缘怀疑“此即第五盖，此究竟为何物？”故为“疑”；因无力确定“此即最胜”，故称“惑”。或是作此语源分析：“审查法之自性时感到困难”，或“离于治疗”。

อภยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《无畏经》释义终。

๕. พฺราหฺมณสจฺจสุตฺตวณฺณนา

5. 婆罗门真实经释义

๑๘๕. ปญฺจเม เอตฺถาติ เอตสฺมึ สุญฺญตานุปสฺสนาธิกาเร. กฺวจีติ กตฺถจิ ฐาเน, กาเล, ธมฺเม วา. อถ วา กฺวจีติ อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา วา. อตฺตโน อตฺตานนฺติ สกตฺตานํ ‘‘อยํ โข, โภ พฺรหฺมา, มหาพฺรหฺมา…เป… วสี ปิตา ภูตภพฺยาน’’นฺติอาทินา (ที. นิ. ๑.๔๒) ปเรหิ ปริกปฺปิตํ อตฺตานญฺจ กสฺสจิ กิญฺจนภูตํ น ปสฺสตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กสฺสจี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปรสฺสาติ ปรชาติ ปโร ปุริโสติ วา เอวํ คหิตสฺส. น จ มม กฺวจนีติ เอตฺถ มม-สทฺโท อฏฺฐานปฺปยุตฺโตติ อาห ‘‘มม-สทฺทํ ตาว ฐเปตฺวา’’ติ. ปรสฺส จาติ อตฺตโน อญฺญสฺส. ปโร ปุริโส นาม อตฺถิ มมตฺถาย ฐิโต. ตสฺส วเสน มยฺหํ สพฺพํ อิชฺฌตีติ เอกจฺจทิฏฺฐิคติกปริกปฺปิตวเสน ปรํ อตฺตานํ ตญฺจ อตฺตโน กิญฺจนภูตํ น ปสฺสตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น จ กฺวจนี’’ติอาทิมาห. เอตฺถ จ นาหํ กฺวจนีติ สกอตฺตโน สพฺภาวํ น ปสฺสติ. น กสฺสจิ กิญฺจนตสฺมินฺติ สกอตฺตโน เอว กสฺสจิ อตฺตนิยตํ น ปสฺสติ. น จ มมาติ เอตํ ทฺวยํ ยถารหํ สมฺพนฺธิตพฺพํ, อตฺถิ-ปทํ ปจฺเจกํ. น จ กฺวจนิ ปรสฺส อตฺตา อตฺถีติ ปรสฺส อตฺตโน อภาวํ ปสฺสติ. ตสฺส ปรสฺส อตฺตโน มม กิญฺจนตา นตฺถีติ ปรสฺส อตฺตโน อนตฺตนิยตํ ปสฺสติ. เอวํ อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา ขนฺธานํ อตฺตตฺตนิยสุญฺญตา-สุทฺธสงฺขารปุญฺชตา-จตุโกฏิกสุญฺญตาปริคฺคณฺหเนน นิฏฺฐา โหติ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

185. 于第五（经）中，“于此”指于此空随观(suññatānupassanā)的章节中。“于何处”指于任何处所、时间或法，或“于何处”指于内或于外。“自之我”是指自己的我，以及他人所构想的“此梵天，大梵天……自在者，有情与未来有情之父”等我。为显示不见此我为任何人的任何所有物，故说“任何人的”等。其中，“他者的”指被执为异族或他人的。在“亦非我所于何处”一句中，“我所”一词的用法不合常规，因此说“暂且搁置‘我所’一词”。“他者的”是指自己之外的他人。为显示不见某些持邪见者所构想的“有名为他人的，为我而住立，依于他，我的一切得以成就”之类的他我，及其为自己之任何所有物，故说“亦非于何处”等。于此，“我非于何处”，是不见自体之实有。“我非任何人的任何所有物”，是不见自体为任何人所属。“亦非我所”，此二者应适当关联，“有”字各别附加。“亦非于何处有他我”，是见他我之不存在。“彼他我非我之任何所有物”，是见他我之非我所属。如此，通过把握内外诸蕴的我与我所空、纯粹行蕴、四句空而得圆满。于此，余者易了知。

พฺราหฺมณสจฺจสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《婆罗门真实经》释义终。

๖. อุมฺมคฺคสุตฺตวณฺณนา

6. 出路经释义

๑๘๖. ฉฏฺเฐ [Pg.359] อากฑฺฒียตีติ จิตฺตวสิโก โลโก ตตฺถ ตตฺถ อุปกฑฺฒียติ. เตสํเยเวตฺถ คหณํ เวทิตพฺพนฺติ เย อปริญฺญาตวตฺถุกา จิตฺตสฺส วสํ คจฺฉนฺติ, เตสํเยว คหณํ. น หิ ปริญฺญาตกฺขนฺธา ปหีนกิเลสา จิตฺตสฺส วสํ คจฺฉนฺติ, จิตฺตํ ปน อตฺตโน วเส วตฺเตนฺติ. สห สีเลนาติ จาริตฺตวาริตฺตสีเลน สทฺธึ. ปุพฺพภาคปฏิปทนฺติ ธุตงฺคมาทึ กตฺวา ยาว โคตฺรภุญาณํ, ตาว ปวตฺเตตพฺพํ สมถวิปสฺสนาสงฺขาตํ สมฺมาปฏิปทํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

186. 第六（经）中，“被牵引”是指世间受心所控，处处被牵引。此处当知，“执取”是指那些未透彻了知诸法而随心流转者，唯有他们才会被执取。因为已经彻知五蕴、断除烦恼者不会随心流转，反而能让心随己意而转。“与戒俱”是指与行持戒和防止戒一起。“前分行道”是指从修习头陀支等开始，直到种姓智(gotrabhuñāṇa)生起之前，都应当持续修习名为止观的正行道。其余部分则易于了知。

อุมฺมคฺคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《出路经》释义终。

๗. วสฺสการสุตฺตวณฺณนา

7. 瓦萨卡拉经释义

๑๘๗. สตฺตเม วสฺสกาโร พฺราหฺมโณ มคธมหามตฺโตติ เอตฺถ วสฺสกาโรติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส นามํ. มหติยา อิสฺสริยมตฺตาย สมนฺนาคโต มหามตฺโต. อิสฺสริยมตฺตายาติ จ อิสฺสริยปฺปมาเณนาติ อตฺโถ, อิสฺสริเยน เจว วิตฺตูปกรเณน จาติ เอวํ วา เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, อุปโภคูปกรณานิปิ หิ โลเก ‘‘มตฺตา’’ติ วุจฺจนฺติ. มคธรญฺโญ, มคธรฏฺเฐ วา มหามตฺโตติ มคธมหามตฺโต. ตุทิสญฺญิโต คาโม นิวาโส เอตสฺสาติ โตเทยฺโย. เตเนวาห ‘‘ตุทิคามวาสิกสฺสา’’ติ. ตุทิคามวาสิตา จสฺส ตตฺถ อธิปติภาเวนาติ ทฏฺฐพฺพา. โส หิ ตํ คามํ โสณทณฺโฑ วิย, จมฺปํ กูฏทนฺโต วิย, ขาณุมตํ อธิปติภาเวน อชฺฌาวสติ. มหทฺธโน โหติ ปญฺจจตฺตาลีสโกฏิวิภโว. ปริสตีติ ปริสายํ, ชนสมูเหติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘สนฺนิปติตาย ปริสายา’’ติ. อภิปฺปสนฺโนติ เอตฺถ อภิกฺกมนตฺโถ อภิ-สทฺโทติ อาห ‘‘อติกฺกมฺม ปสนฺโน’’ติ, ปสาทนียํ ฐานํ อติกฺกมิตฺวา อปฺปสาทนียฏฺฐาเน ปสนฺโนติ อธิปฺปาโย. ตํ ตํ กิจฺจํ อตฺถํ ปสฺสตีติ อตฺถทสา, อลํ สมตฺถา ปฏิพลา อตฺถทสา อลมตฺถทสา, อลมตฺถทเส อติสยนฺตีติ อลมตฺถทสตรา. เตนาห ‘‘อตฺเถ ปสฺสิตุํ สมตฺถา’’ติอาทิ. เนว สปฺปุริสํ น อสปฺปุริสํ ชานาติ สปฺปุริสธมฺมานํ อสปฺปุริสธมฺมานญฺจ [Pg.360] ยาถาวโต อชานนโต. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

187. 第七项中，婆罗门瓦萨卡拉(Vassakāra)是摩揭陀国的大臣，此中“瓦萨卡拉”是那位婆罗门的名字。因具足大权势，故为大臣。“具足权势”意为权势的程度，或此处应理解为具足权势与财富资具，因为世间也称消费、受用之资具为“量”。他是摩揭陀王的大臣，或摩揭陀国的大臣，故称“摩揭陀大臣”。因其住处为名为“图地”(Tudi)的村庄，故称“多迭亚人”。因此经中说“图地村的居民”。当知他之所以居住在图地村，是因为他是那里的领主。他以领主身份统治该村，犹如索纳丹达之于瞻波城，古达丹达之于卡努马塔村(Khāṇumata)。他财富巨大，拥有四亿五千万的资产。“于众中”，意为在人群中。因此经中说“于集会之众中”。“极信乐”，此处“极”字有超越之义，故说“超越而信乐”，意即超越了可信乐之处，而在不可信乐之处生起信乐。“见利者”，即能见到种种事务的利益者；“能干的见利者”，即足够、有能力、能胜任的见利者；“更能干的见利者”，即超越了能干的见利者的人。因此经中说“能见到利益”等。他既不认识善人，也不认识非善人，因为不能如实了知善人之法与非善人之法。其余部分则文义显明。

วสฺสการสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《瓦萨卡拉经》释义终。

๘. อุปกสุตฺตวณฺณนา

8. 优波迦经释义

๑๘๘. อฏฺฐเม นิพฺพตฺติวเสน นิรยํ อรหติ, นิรยสํวตฺตนิเยน วา กมฺมุนา นิรเย นิยุตฺโตติ เนรยิโก. อวีจิมฺหิ อุปฺปชฺชิตฺวา ตตฺถ อายุกปฺปสญฺญิตํ อนฺตรกปฺปํ ติฏฺฐตีติ กปฺปฏฺโฐ. นิรยูปปตฺตึ ปริหรณวเสน ติกิจฺฉิตุํ อสกฺกุเณยฺโยติ อเตกิจฺโฉ. อปริยาทินฺนาวาติ อปริกฺขีณาเยว. สเจ หิ เอโก ภิกฺขุ กายานุปสฺสนํ ปุจฺฉติ, อญฺโญ เวทนานุปสฺสนํ…เป… จิตฺตานุปสฺสนํ. ‘‘อิมินา ปุฏฺเฐ อหํ ปุจฺฉามี’’ติ เอโก เอกํ น โอโลเกติ, เอวํ สนฺเตปิ เตสํ วาโร ปญฺญายติ เอว, พุทฺธานํ ปน วาโร น ปญฺญายติ. วิทตฺถิจตุรงฺคุลํ ฉายํ อติกฺกมนโต ปุเรตรํเยว ภควา จุทฺทสวิเธน กายานุปสฺสนํ, นววิเธน เวทนานุปสฺสนํ, โสฬสวิเธน จิตฺตานุปสฺสนํ, ปญฺจวิเธน ธมฺมานุปสฺสนํ กเถติ. ติฏฺฐนฺตุ วา เอวํ จตฺตาโร. สเจ หิ อญฺเญ จตฺตาโร สมฺมปฺปธาเนสุ, อญฺเญ อิทฺธิปาเทสุ, อญฺเญ ปญฺจินฺทฺริเยสุ, อญฺเญ ปญฺจพเลสุ, อญฺเญ สตฺตโพชฺฌงฺเคสุ, อญฺเญ อฏฺฐมคฺคงฺเคสุ ปญฺเห ปุจฺเฉยฺยุํ, ตมฺปิ ภควา กเถยฺย. ติฏฺฐนฺตุ วา เอเต อฏฺฐ. สเจ อญฺเญ สตฺตตึส ชนา โพธิปกฺขิเยสุ ปญฺเห ปุจฺเฉยฺยุํ, ตมฺปิ ภควา ตาวเทว กเถยฺย. กสฺมา? ยาวตา หิ โลกิยมหาชเน เอกํ ปทํ กเถนฺเต ตาว อานนฺทตฺเถโร อฏฺฐ ปทานิ กเถติ. อานนฺทตฺเถเร ปน เอกํ ปทํ กเถนฺเตเยว ภควา โสฬส ปทานิ กเถติ. กสฺมา? ภควโต หิ ชิวฺหา มุทุ, ทนฺตาวรณํ สุผุสิตํ, วจนํ อคฬิตํ, ภวงฺคปริวาโส ลหุโก. เตน วุตฺตํ – ‘‘อปริยาทินฺนาวสฺส ตถาคตสฺส ธมฺมเทสนา, อปริยาทินฺนํ ธมฺมปทพฺยญฺชน’’นฺติ.

188. 第八项中，因投生而应堕地狱，或因导致投生地狱之业而注定在地狱中，故称“地狱者”。生于无间地狱(Avīci)后，在那里住留一个等同于寿量劫的中劫，故称“住劫者”。因无法通过避免而救治地狱的投生，故称“不可救治者”。“未穷尽”即是“未耗尽”。假使一位比丘问身随观，另一位问受随观……乃至心随观，他们彼此不看，说：“因他问了，我也问。”即便如此，他们的次序还是会显现，但世尊的次序则不显现。在日影移动一张手四指之前，世尊就已经用十四种方式开示身随观，九种方式开示受随观，十六种方式开示心随观，五种方式开示法随观。就算有这四个人。假使另有四人问四正勤，另四人问四神足，另四人问五根，另四人问五力，另四人问七觉支，另四人问八正道，世尊也能回答。就算有这八个人。假使另有三十七人问三十七菩提分法，世尊也能即刻开示。为什么呢？因为在世俗大众说一个词的时间里，阿难长老能说八个词；而在阿难长老说一个词的时间里，世尊能说十六个词。为什么呢？因为世尊的舌头柔软，牙齿排列紧密，言语流畅，有分心的运转轻快。因此说：“如来的说法未穷尽，法句与文辞未穷尽。”

ตตฺถ ธมฺมเทสนาติ ตนฺติฏฺฐปนา. ธมฺมปทพฺยญฺชนนฺติ เอตฺถ ธมฺโมติ ปาฬิ. ปชฺชติ อตฺโถ เอเตนาติ ปทํ. วากฺยญฺจ ปเทเนว สงฺคหิตํ. อตฺถํ พฺยญฺเชตีติ พฺยญฺชนํ, อกฺขรํ. ตญฺหิ ปทวากฺยํ ปริจฺฉิชฺชมานํ ตํ ตํ อตฺถํ พฺยญฺเชติ ปกาเสติ. เอเตน อปราปเรหิ ปทพฺยญฺชเนหิ สุจิรมฺปิ กาลํ กเถนฺตสฺส [Pg.361] ตถาคตสฺส น กทาจิ เตสํ ปริยาทานํ อตฺถีติ ทสฺเสติ. คุณธํสีติ คุณธํสนสีโล. ปคพฺโพติ วาจาปาคพฺพิเยน สมนฺนาคโต.

此处，“说法”是指教法的确立。在“法句与文辞”中，“法”是指巴利圣典；“句”是指能藉此了知意义者，语句也包含在句之中；“文辞”是指能显明意义者，即字母。因为当句和语句被分辨时，能阐明、显示种种意义。这表明，即使如来用接连不断的句和文辞长时间地开示，它们也绝不会有穷尽之时。“毁德者”是指有毁坏功德习性者。“鲁莽者”是指具足言语鲁莽之人。

อุปกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《优波迦经》释义终。

๙. สจฺฉิกรณียสุตฺตวณฺณนา

9. 应现证经释义

๑๘๙. นวเม นามกาเยนาติ สหชาตนามกาเยน. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

189. 第九，“以名身”是指俱生名身。其余的在此是明显的。

สจฺฉิกรณียสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《应现证经》释义终。

๑๐. อุโปสถสุตฺตวณฺณนา

10. 布萨经释义

๑๙๐. ทสเม ตุณฺหีภูตํ ตุณฺหีภูตนฺติ อาเมฑิตวจนํ พฺยาปนิจฺฉาวเสน วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ยโต ยโต อนุวิโลเกตี’’ติ. อนุวิโลเกตฺวาติ เอตฺถ อนุ-สทฺโทปิ พฺยาปนิจฺฉาวจนเมวาติ อนุ อนุ วิโลเกตฺวาติ อตฺโถ, ปญฺจปสาทปฺปฏิมณฺฑิตานิ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา ตโต ตโต วิโลเกตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. อลนฺติ ยุตฺตํ, โอปายิกนฺติ อตฺโถ ‘‘อลเมว นิพฺพินฺทิตุ’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๗๒; สํ. นิ. ๒.๑๒๔-๑๒๖) วิย. ปุฏพนฺธเนน ปริหริตฺวา อสิตพฺพํ ปุโฏสํ สมฺพลํ อ-การสฺส โอ-การํ กตฺวา. เตนาห ‘‘ปาเถยฺย’’นฺติ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

190. 第十，“默然，默然”是重复语，是为了表示遍察之义而说，因此（注疏主）说“因为他处处省察”。在“省察”一词中，“anu”一词也表示遍察，意思是“再再省察”，即是说：睁开以五净庄严的双眼而处处观看。“足”是“适合”之义，意思是“有益的”，如同在“足以厌离”等句中那样。“Puṭosaṃ”是“行粮”，即用袋子携带而食之物，此词是将 a 音转为 o 音而成。因此说“资粮”。其余的在此是易解的。

อุโปสถสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《布萨经》释义终。

พฺราหฺมณวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《婆罗门品》释义终。

(๒๐) ๕. มหาวคฺโค

（20）5. 大品

๑. โสตานุคตสุตฺตวณฺณนา

1. 随顺流经释义

๑๙๑. ปญฺจมสฺส ปฐเม โสตานุคตานนฺติ ปสาทโสตํ อนุคนฺตฺวา คตานํ, ปคุณานํ วาจุคฺคตานนฺติ อตฺโถ. เอวํภูตา จ ปสาทโสตํ โอทหิตฺวา [Pg.362] ญาณโสเตน สุฏฺฐุ ววตฺถปิตา นาม โหนฺตีติ อาห ‘‘ปสาทโสต’’นฺติอาทิ. เอกจฺจสฺส หิ อุคฺคหิตปุพฺพวจนํ ตํ ตํ ปคุณํ นิจฺฉริตํ สุฏฺฐุ ววตฺถปิตํ น โหติ. ‘‘อสุกํ สุตฺตํ วา ชาตกํ วา กเถหี’’ติ วุตฺเต ‘‘สชฺฌายิตฺวา สํสนฺทิตฺวา สมนุคฺคาหิตฺวา ชานิสฺสามี’’ติ วทนฺติ. เอกจฺจสฺส ตํ ตํ ปคุณํ ภวงฺคโสตสทิสํ โหติ ‘‘อสุกํ สุตฺตํ วา ชาตกํ วา กเถหี’’ติ วุตฺเต อุทฺธริตฺวา ตเมว กเถติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ ‘‘ญาณโสเตน ววตฺถปิตาน’’นฺติ. อิตฺถิลิงฺคาทีนิ ตีณิ ลิงฺคานิ. นามาทีนิ จตฺตาริ ปทานิ. ปฐมาทโย สตฺต วิภตฺติโย.

191. 第五品第一经中，“随顺流者”是指随净信之流而行，或于言辞熟练者。这样的人，是沉浸于净信之流，并以智慧之流善加确定者，因此说“净信之流”等。有些人虽然以前学习过，但那些熟练背诵的话语却不能很好地确定。当被要求“请说某经或本生”时，他们会说“我要复习、核对、反复学习后才知道”。有些人则对那些话语很熟练，如同有分识之流，当被要求“请说某经或本生”时，立刻就能提取出来说。针对此，才说“以智慧之流确定”。阴性等三性，名词等四词，第一格等七格。

วฬญฺเชตีติ ปาฬึ อนุสนฺธึ ปุพฺพาปรวเสน วาจุคฺคตํ กโรนฺโต ธาเรติ. วจสา ปริจิตาติ สุตฺตทสกวคฺคทสกปณฺณาสทสกวเสน วาจาย สชฺฌายิตา, ‘‘ทสสุตฺตานิ คตานิ, ทสวคฺคานิ คตานี’’ติอาทินา สลฺลกฺเขตฺวา วาจาย สชฺฌายิตาติ อตฺโถ. วคฺคาทิวเสน หิ อิธ วจสา ปริจโย อธิปฺเปโต, น ปน สุตฺเตกเทสสฺส สุตฺตมตฺตสฺส วจสา ปริจโย. มนสา อนุ อนุ เปกฺขิตา ภาคโส นิชฺฌายิตา วิทิตา มนุสานุเปกฺขิตา. ยสฺส วาจาย สชฺฌายิตํ พุทฺธวจนํ มนสา จินฺเตนฺตสฺส ตตฺถ ตตฺถ ปากฏํ โหติ, มหาทีปํ ชาเลตฺวา ฐิตสฺส รูปคตํ วิย วิภูตํ หุตฺวา ปญฺญายติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. สุปฺปฏิวิทฺธาติ นิชฺชฏํ นิคฺคุมฺพํ กตฺวา สุฏฺฐุ ยาถาวโต ปฏิวิทฺธา. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

“运用”是指使教典及其前后联系在言辞上变得流畅而忆持。“以言辞熟习”是指通过十经、十品、五十经等方式，以“已诵十经，已诵十品”等方法标记后，用言语复诵。在此，意指的是通过品等方式以言辞熟习，而非仅是对一经的片段或一整部经的言辞熟习。“以心随观”是指以心再再观察，分部分节地沉思、了知。若某人以言辞复诵佛语，并以心思维，佛语就会于彼处处显现，如同点燃大灯时，事物清晰呈现一般。这是针对此而说。“善通达”是指去除纠结与丛林，如实地善巧通达。其余的在此是易解的。

โสตานุคตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《随顺流经》释义终。

๒. ฐานสุตฺตวณฺณนา

2. 处经释义

๑๙๒. ทุติเย สํวาเสนาติ สหวาเสน. สีลํ เวทิตพฺพนฺติ ‘‘อยํ สุสีโล วา ทุสฺสีโล วา’’ติ สห วสนฺเตน อุปสงฺกมนฺเตน ชานิตพฺโพ. ตญฺจ โข ทีเฆน อทฺธุนา, น อิตฺตรนฺติ ตญฺจ สีลํ ทีเฆน กาเลน เวทิตพฺพํ, น อิตฺตเรน. ทฺวีหตีหญฺหิ สํยตากาโร จ สํวุตินฺทฺริยากาโร จ น สกฺกา ทสฺเสตุํ. มนสิ กโรตาติ ตมฺปิ ‘‘สีลมสฺส ปริคฺคเหสฺสามี’’ติ มนสิกโรนฺเตน ปจฺจเวกฺขนฺเตเนว สกฺกา ชานิตุํ, น อิตเรน. ปญฺญวตาติ ตมฺปิ สปฺปญฺเญเนว ปณฺฑิเตน. พาโล หิ มนสิกโรนฺโตปิ ชานิตุํ น สกฺโกติ.

192. 第二，“通过共住”即共同居住。“戒应被了知”是指“此人是具戒或恶戒”，应由共住者、亲近者了知。而且那戒须经由长时，而非短时，才能了知。因为仅在两三天内，克制与守护根门的行相是无法示现的。“由作意者”是指也只有通过“我将审察他的戒”这样作意、省察的人才能了知，而非他人。“由有慧者”是指也只有通过有慧的贤者才能了知。愚人即使作意也无法了知。

สํโวหาเรนาติ [Pg.363] อปราปรํ กถเนน.

“通过交谈”，即通过一再地言谈。

‘‘โย หิ โกจิ มนุสฺเสสุ, โวหารํ อุปชีวติ;

เอวํ วาเสฏฺฐ ชานาหิ, วาณิโช โส น พฺราหฺมโณ’’ติ. (ม. นิ. ๒.๔๕๗;

สุ. นิ. ๖๑๙) –

“于众人中，凡以交易为生者，婆悉吒(Vāseṭṭha)当知，彼是商人非婆罗门。”

เอตฺถ หิ พฺยวหาโร นาม. ‘‘จตฺตาโร อริยโวหารา, จตฺตาโร อนริยโวหารา’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๑๓) เอตฺถ เจตนา. ‘‘สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร’’ติ (ธ. ส. ๑๓๑๓-๑๓๑๕; มหานิ. ๗๓) เอตฺถ ปญฺญตฺติ. ‘‘โวหารมตฺเตน โส โวหเรยฺยา’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๕) เอตฺถ กถาโวหาโร. อิธาปิ เอโสว อธิปฺเปโต. เอกจฺจสฺส หิ สมฺมุขากถา ปรมฺมุขากถาย น สเมติ ปรมฺมุขากถา สมฺมุขากถาย. ตถา ปุริมกถา ปจฺฉิมกถาย, ปจฺฉิมกถา จ ปุริมกถาย. โส กถเนเนว สกฺกา ชานิตุํ ‘‘อสุจิ เอโส ปุคฺคโล’’ติ. สุจิสีลสฺส ปน ปุริมํ ปจฺฉิเมน, ปจฺฉิมญฺจ ปุริเมน สเมติ. สมฺมุขากถิตํ ปรมฺมุขากถิเตน สเมติ, ปรมฺมุขากถิตญฺจ สมฺมุขากถิเตน, ตสฺมา กถเนน สกฺกา สุจิภาโว ชานิตุนฺติ ปกาเสนฺโต เอวมาห.

此处所谓“言说”，是指“四种圣者之言说，四种非圣者之言说”，这里指的是意图。所谓“计数、名称、施设、言说”，这里指的是施设。所谓“仅以言说而作交谈”，这里指的是谈话的言说。此处也是指这个意思。因为有的人当面说的话和背后说的话不一致，背后说的话又和当面说的话不一致。同样，先前的话和后来的话不一致，后来的话和先前的话也不一致。通过这些话语就可以知道“此人不清净”。但是具有清净戒行的人，先前的话和后来的话是一致的，后来的话和先前的话也是一致的。当面说的话和背后说的话是相符的，背后说的话和当面说的话也是相符的，因此通过言说就可以知道他的清净品性，为了阐明这个道理才这样说。

ถาโมติ ญาณถาโม. ยสฺส หิ ญาณถาโม นตฺถิ, โส อุปฺปนฺเนสุ อุปทฺทเวสุ คเหตพฺพํ คหณํ กตฺตพฺพํ กิจฺจํ อปสฺสนฺโต อทฺวารกฆรํ ปวิฏฺโฐ วิย จรติ. เตนาห ‘‘อาปทาสุ, ภิกฺขเว, ถาโม เวทิตพฺโพ’’ติ.

“力量”即是智慧的力量。因为如果一个人没有智慧的力量，当灾难发生时，他就看不到应该把握的、应该做的事情，犹如进入没有门的房子一般。因此（世尊）说：“诸比丘，在危难中当知其力量。”

สากจฺฉายาติ สํกถาย. ทุปฺปญฺญสฺส หิ กถา อุทเก เคณฺฑุ วิย อุปฺปิลวติ. ปญฺญวโต กเถนฺตสฺส ปฏิภานํ อนนฺตํ โหติ. อุทกวิปฺผนฺทิเตเนว หิ มจฺโฉ ขุทฺทโก วา มหนฺโต วาติ ญายติ.

“通过讨论”即通过交谈。无慧者之言谈如水上之球，漂浮不定。有慧者言谈时，辩才无穷。如由水之波动，可知鱼之大小。

ญาติวินาโสติ โจรโรคภยาทีหิ ญาตีนํ วินาโส. โภคานํ พฺยสนํ โภคพฺยสนํ, ราชโจราทิวเสน โภควินาโสติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ทุติยปเทปิ เอเสว นโย’’ติ. ปญฺหุมฺมคฺโคติ ปญฺหคเวสนํ, ญาตุํ อิจฺฉิตสฺส อตฺถสฺส วีมํสนนฺติ อตฺโถ. อตปฺปกนฺติ อติตฺติกรฏฺเฐน อตปฺปกํ สาทุรสโภชนํ วิย. สณฺหนฺติ สุขุมสภาวํ.

“亲族之毁”是指因盗贼、疾病、怖畏等而致亲族毁灭。“财富之难”即财富的灾难，义为因国王、盗贼等而致财富毁灭。因此说“于第二句，方法亦同”。“问题之道”即探求问题，义为审察欲知之义。“不厌足的”是指因其不令人满足的特性，犹如美味的食物，故为“不厌足的”。“微细的”即微细的自性。

ฐานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《处经》释义终。

๓. ภทฺทิยสุตฺตวณฺณนา

3. 跋提经释义

๑๙๓. ตติเย [Pg.364] กรณสฺส อุตฺตรํ กิริยํ กรณุตฺตริยํ, ตํ ลกฺขณํ เอตสฺสาติ กรณุตฺตริยลกฺขโณ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

193. 在第三（经）中，超越于行为的行为即是“超越行为”(karaṇuttariyaṃ)，以此为特征者，即是“具超越行为特征者”(karaṇuttariyalakkhaṇo)。其余部分容易理解。

ภทฺทิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《跋提经》释义终。

๔. สามุคิยสุตฺตวณฺณนา

4. 萨穆伽耶经释义

๑๙๔. จตุตฺเถ ปุคฺคลสฺส ปาริสุทฺธิยา ปธานภูตานิ วา องฺคานิ ปาริสุทฺธิปธานิยงฺคานิ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

194. 在第四（经）中，“清净根本支”(pārisuddhipadhāniyaṅgāni)是个体清净的根本支分。此中其余部分容易理解。

สามุคิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《萨穆伽耶经》释义终。

๕. วปฺปสุตฺตวณฺณนา

5. 伐波经释义

๑๙๕. ปญฺจเม ปิหิตตฺตาติ อกุสลสฺส ปเวสนทฺวารํ ปิทหิตฺวา ฐิตตฺตา. กาเยน สํวริตพฺพญฺหิ อปิหิเตน ทฺวาเรน ปวตฺตนกํ ปาปธมฺมํ สํวริตฺวา ฐิโต กาเยน สํวุโต นาม. ขยวิราเคนาติ อจฺจนฺตขยสงฺขาเตน วิรชฺชเนน, อนุปฺปาทนิโรเธนาติ อตฺโถ. กึ วิชฺชา ปุพฺเพ อุปฺปนฺนาติ? อุภยเมตํ น วตฺตพฺพํ. ปหานาภิสมยภาวนาภิสมยานํ อภินฺนกาลตฺตา ปทีปุชฺชลเนน อนฺธการํ วิย วิชฺชุปฺปาเทน อวิชฺชา นิรุทฺธาว โหติ, วตฺตพฺพํ วา เหตุผลตฺตมุปจารวเสน. ยถา หิ ปทีปุชฺชลนเหตุโก อนฺธการวิคโม, เอวํ วิชฺชุปฺปาทเหตุโก อวิชฺชานิโรโธ. เหตุผลธมฺมา จ สมานกาลาปิ ปุพฺพาปรกาลา วิย โวหรียนฺติ ยถา ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๔๐๐; ๓.๔๒๑, ๔๒๕, ๔๒๖; สํ. นิ. ๒.๔๓-๔๔; ๒.๔.๖๐; กถา. ๔๖๕, ๔๖๗) ปจฺจยาทานุปฺปชฺชนกิริยา. จิตฺตสฺส กายสฺส จ วิหนนโต วิฆาโต, ทุกฺขํ. ปริทหนโต ปริฬาโห.

195. 在第五（经）中，“已关闭”(pihitattā)是由于关闭了不善的进入之门而安住。确实，对于经由未关闭之门而发生的恶法，当以身防护；如此防护而住者，名为“身已防护”(kāyena saṃvuto)。“以灭尽离欲”(khayavirāgena)是指以彻底灭尽为特征的离欲，意思是“以不再生起的灭”。“智慧是先产生的吗？”这两种说法都不应说。因为断证与修证是同时发生的，如同灯火点燃时黑暗立即消失，智慧生起时无明也立即息灭。或者可以依因果关系作譬喻性的说明。正如灯火点燃是黑暗消失的原因，智慧生起是无明息灭的原因。因果法虽然同时发生，却可被说成有前后之别，例如：“缘于眼与色，眼识生起”，此即依缘而生的作用。由于伤害心与身，故为“恼害”(vighāto)，即是苦。由于焚烧，故为“热恼”(pariḷāho)。

นิจฺจวิหาราติ สพฺพทา ปวตฺตนกวิหารา. ฐเปตฺวา หิ สมาปตฺติเวลํ ภวงฺคเวลญฺจ ขีณาสวา อิมินา ฉฬงฺคุเปกฺขาวิหาเรน สพฺพกาลํ วิหรนฺติ. จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติ จกฺขุวิญฺญาเณน รูปํ ทิสฺวา. จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติ [Pg.365] หิ นิสฺสยโวหาเรน วุตฺตํ. สสมฺภารกถา เหสา ยถา ‘‘ธนุนา วิชฺฌตี’’ติ, ตสฺมา นิสฺสยสีเสน นิสฺสิตสฺส คหณํ ทฏฺฐพฺพํ. ราควเสน น โสมนสฺสชาโต โหตีติ เคหสิตเปมวเสนปิ ชวนกฺขเณ โสมนสฺสชาโต น โหติ มคฺเคน สมุจฺฉินฺนตฺตา, น โทมนสฺสชาโต ปสาทญฺญถตฺตวเสนปิ. อุเปกฺขโก มชฺฌตฺโต หุตฺวา วิหรตีติ อสมเปกฺขเนน โมหํ อนุปฺปาเทนฺโต ญาณุเปกฺขาวเสเนว อุเปกฺขโก วิหรติ มชฺฌตฺโต. ขีณาสโว หิ อิฏฺเฐปิ อนิฏฺเฐปิ มชฺฌตฺเตปิ อารมฺมเณ โย อสมเปกฺขเนน สมสมา อโยนิโสคหเณ อขีณาสวานํ โมโห อุปฺปชฺชติ, ตํ อนุปฺปาเทนฺโต มคฺเคเนว ตสฺส สมุคฺฆาติตตฺตา ญาณุเปกฺขาวเสเนว อุเปกฺขโก วิหรติ, อยญฺจสฺส ปฏิปตฺติ สติเวปุลฺลปตฺติยา ปญฺญาเวปุลฺลปตฺติยา จาติ วุตฺตํ ‘‘สติสมฺปชญฺญปริคฺคหิตายา’’ติ.

“常住行境”即一切时持续运作的行境。除了入定之时和有分心生起之时，漏尽者恒常安住于这六支舍的行境中。“以眼见色”即是以眼识见色。“以眼见色”的说法是依所依而说的。这好比“以弓射箭”的譬喻，因此应当理解为依所依而取其所依者。因为贪欲的缘故而不生喜悦，即使是对于在家爱恋执着的境界，在速行心生起的刹那也不会生起喜悦，因为（贪欲）已被道所断除；也不会生起忧愁，因为根的变异的缘故。他以舍心、中立而住，不因漠然置之而生起愚痴，只是以智慧之舍而安住。漏尽者对于可喜的、不可喜的以及中性的所缘，不会生起凡夫因不如理作意而生起的愚痴，因为这种愚痴已经被道彻底断除，因此只是以智慧之舍安住。他的这种行持，是由于成就了圆满的念与慧，故说‘由正念正知所摄持’。

เอตฺถ จ ‘‘ฉสุ ทฺวาเรสุ อุเปกฺขโก วิหรตี’’ติ อิมินา ฉฬงฺคุเปกฺขา กถิตา. ‘‘สมฺปชาโน’’ติ วจนโต ปน จตฺตาริ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตานิ ลพฺภนฺติ เตหิ วินา สมฺปชานตาย อสมฺภวโต. ‘‘สตตวิหารา’’ติ วจนโต อฏฺฐปิ มหากิริยจิตฺตานิ ลพฺภนฺติ ญาณุปฺปตฺติปจฺจยรหิตกาเลปิ ปวตฺติโชตนโต. ‘‘อรชฺชนฺโต อทุสฺสนฺโต’’ติ วจนโต หสิตุปฺปาทโวฏฺฐพฺพเนหิ สทฺธึ ทส จิตฺตานิ ลพฺภนฺติ. อรชฺชนาทุสฺสนวเสน ปวตฺติ หิ เตสมฺปิ สาธารณาติ. นนุ เจตฺถ ‘‘อุเปกฺขโก วิหรตี’’ติ ฉฬงฺคุเปกฺขาวเสน อิเมสํ สตตวิหารานํ อาคตตฺตา โสมนสฺสํ กถํ ลพฺภตีติ? อาเสวนโตติ. กิญฺจาปิ หิ ขีณาสโว อิฏฺฐานิฏฺเฐปิ อารมฺมเณ มชฺฌตฺเต วิย พหุลํ อุเปกฺขโก วิหรติ อตฺตโน ปริสุทฺธปฺปกติภาวาวิชหนโต, กทาจิ ปน ตถา เจโตภิสงฺขารภาเว ยํ ตํ สภาวโต อิฏฺฐํ อารมฺมณํ, ตสฺส ยาถาวโต สภาวคฺคหณวเสนปิ อรหโต จิตฺตํ โสมนสฺสสหคตํ หุตฺวา ปวตฺตเตว, ตญฺจ โข ปุพฺพาเสวนวเสน.

此处，由“于六门住舍”，是说六支舍(chaḷaṅgupekkhā)。由“正知”，则可得四种智相应心，因无彼等则正知不成。由“恒常安住”，则可得八大唯作心(mahākiriyacittāni)，因于无智生起之缘时亦能显明其行相。由“不染不瞋”，则连同笑生心(hasituppāda)与确定心(voṭṭhabbana)可得十心，因以不染不瞋而转起亦为彼等之共通。然则，此处既以“住舍”之六支舍为恒常安住，如何能得喜(somanassa)？由串习(āsevana)故。漏尽者虽于可意、不可意所缘，多如同中立而住舍，不舍自之清净本性故；然有时，若有如是心行，以如实把握彼本质为可意所缘之自性故，阿罗汉之心亦与喜相应而转起，此实由往昔串习故。

กาโยติ (สํ. นิ. ฏี. ๒.๒.๕๑) ปญฺจทฺวารกาโย, โส อนฺโต อวสานํ เอติสฺสาติ กายนฺติกา, ตํ กายนฺติกํ. เตนาห – ‘‘ยาว ปญฺจทฺวารกาโย ปวตฺตติ, ตาว ปวตฺต’’นฺติ. ชีวิตนฺติกนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ปจฺฉา อุปฺปชฺชิตฺวาติ เอตสฺมึ อตฺตภาเว มโนทฺวาริกเวทนาโต ปจฺฉา อุปฺปชฺชิตฺวา ตโต ปฐมํ [Pg.366] นิรุชฺฌติ, ตโต เอว อตฺถสิทฺธมตฺถํ สรูเปเนว ทสฺเสตุํ ‘‘มโนทฺวาริกเวทนา ปฐมํ อุปฺปชฺชิตฺวา ปจฺฉา นิรุชฺฌตี’’ติ วุตฺตํ. อิทานิ ตเมว สงฺเขเปน วุตฺตํ วิวริตุํ ‘‘สา หี’’ติอาทิมาห. ยาว เตตฺตึสวสฺสานิ ปฐมวโย. ปญฺญาสวสฺสกาเลติ ปฐมวยโต ยาว ปญฺญาสวสฺสกาลา, ตาว. ฐิตา โหตีติ วฑฺฒิหานิโย อนุปคนฺตฺวา สมรูเปเนว ฐิตา โหติ. มนฺทาติ มุทุกา อติขิณา. ตทาติ อสีตินวุติวสฺสกาเล วทนฺเตปิ ตถาจิรปริจิเตปีติ อธิปฺปาโย. ภคฺคาติ เตโชภคฺเคน ภคฺคา ทุพฺพณฺณา. หทยโกฏึเยวาติ จกฺขาทิวตฺถูสุ อปฺปวตฺติตฺวา เตสํ อาทิอนฺตโกฏิภูตํ หทยวตฺถุํเยว. ตาวาติ ยาว เวทนา วตฺตติ, ตาว.

“身”(kāya)是指五门身，它是此(受)的终点与终结，因此称为“身终”(kāyantika)。故说：“只要五门身持续，它就持续。”“命终”(jīvitantika)亦是同理。“后生起”指在此有生中，(五门受)在意门受之后生起，并先于它息灭。为了以其原貌揭示此已成之义，才说：“意门受先生起而后息灭。”今为详释此简说，而说“此(受)……”等。直到三十三岁是青年期。“五十岁时”指从青年期直到五十岁之时。“安住”指不经历增长和衰退，保持相同的状态。“微弱”(manda)是指柔和、极为衰弱。“那时”(tadā)的意思是，在八九十岁时，即使在谈论如此长久熟悉的事物时。“衰败”(bhagga)是指因活力衰败而毁坏、容颜憔悴。“仅在心所依处”(hadayakoṭiṃyeva)是说，(受)不在眼等所依处转起，而仅在作为它们起点与终点的心所依处(hadayavatthu)生起。“那么久”(tāva)是指，只要受持续，就那么久。

วาปิยาติ มหาตฬาเกน. ปญฺจอุทกมคฺคสมฺปนฺนนฺติ ปญฺจหิ อุทกสฺส ปวิสนนิกฺขมนมคฺเคหิ ยุตฺตํ. ตโต ตโต วิสฺสนฺทมานํ สพฺพโส ปุณฺณตฺตา. ปฐมํ เทเว วสฺสนฺเตติอาทิ อุปมาสํสนฺทนํ. อิมํ เวทนํ สนฺธายาติ อิมํ ยถาวุตฺตํ ปริโยสานปฺปตฺตํ มโนทฺวาริกเวทนํ สนฺธาย.

“Vāpiyā”(以池)即以大池。“具五水道”即具有五个水的流入流出通道。因从各处溢流而完全充满。“初天降雨”等是比喻的连接。“指此受”即指如前所说、已达终了的意门受。

กายสฺส เภทาติ อตฺตภาวสฺส วินาสนโต. ปรโต อคนฺตฺวาติ ปรโลกวเสน อคนฺตฺวา. เวทนานํ สีติภาโว นาม สงฺขารทรถปริฬาหาภาโว. โส ปนายํ สพฺพโส อปฺปวตฺติวเสเนวาติ อาห ‘‘อปฺปวตฺตนธมฺมานิ ภวิสฺสนฺตี’’ติ.

“身坏”(kāyassa bhedā)是由于自体(attabhāva)的毁灭。“不往他处”(parato agantvā)是说不再去往来世。受的“清凉”(sītibhāvo)，是指诸行之烦热(saṅkhāradarathapariḷāha)的止息。而这完全是由于不再转起(appavatti)，所以说“将是不再转起之法”。

อตฺตภาวํ นาเสตุกามสฺส ทฬฺหํ อุปฺปนฺนํ สํเวคญาณํ สนฺธายาห ‘‘กุทาโล วิย ปญฺญา’’ติ. ตโต นิพฺพตฺติตชฺฌานสมาธึ สนฺธาย ‘‘ปิฏกํ วิย สมาธี’’ติ. ตนฺนิสฺสาย ปวตฺเตตพฺพวิปสฺสนารมฺภญาณํ สนฺธาย ‘‘ขนิตฺติ วิย วิปสฺสนา’’ติ จ วุตฺตํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

针对欲摧毁自体者生起的强烈悚惧智(saṃvegañāṇa)，说“慧如锄”；针对由此生起的禅定，说“定如筐”；针对依此开展观(vipassanā)的起始之智，说“观如铲”。其余文义皆明了。

วปฺปสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《伐波经》释义终。

๖. สาฬฺหสุตฺตวณฺณนา

6. 萨哈经释义

๑๙๖. ฉฏฺเฐ กายทฬฺหิพหุลตํ ตปตีติ ตโป, อตฺตกิลมถานุโยควเสน ปวตฺตํ วีริยํ. เตน กายทฬฺหิพหุลตานิมิตฺตสฺส ปาปสฺส ชิคุจฺฉนํ วิรชฺชนํ ตโปชิคุจฺฉาติ อาห ‘‘ทุกฺกรการิกสงฺขาเตนา’’ติอาทิ. ตโปชิคุจฺฉวาทาติอาทีสุ ตโปชิคุจฺฉํ วทนฺติ, มนสาปิ ตเมว สารโต [Pg.367] คเหตฺวา วิจรนฺติ, กาเยนปิ ตเมว อลฺลีนา นานปฺปการํ อตฺตกิลมถานุโยคมนุยุตฺตา วิหรนฺตีติ อตฺโถ. อปริสุทฺธกายสมาจาราติ อปริสุทฺเธน ปาณาติปาตาทินา กายสมาจาเรน สมนฺนาคตา. อปริสุทฺธวจีสมาจาราติ อปริสุทฺเธน มุสาวาทาทินา วจีสมาจาเรน สมนฺนาคตา. อปริสุทฺธมโนสมาจาราติ อปริสุทฺเธน อภิชฺฌาทินา มโนสมาจาเรน สมนฺนาคตา. กามํ อกุสลกายสมาจารวจีสมาจารปฺปวตฺติกาเลปิ อภิชฺฌาทโย ปวตฺตนฺติเยว, ตทา ปน เต เจตนาปกฺขิกา วา อพฺโพหาริกา วาติ, มโนสมาจารวาเร เอว อภิชฺฌาทิวเสน โยชนา กตา. อถ วา ทฺวารนฺตเร ปวตฺตานํ ปาณาติปาตาทีนํ วจีสมาจาราทิภาวาภาโว วิย ทฺวารนฺตเร ปวตฺตานมฺปิ อภิชฺฌาทีนํ กายสมาจาราทิภาโว อสิทฺโธ, มโนสมาจารภาโว เอว ปน สิทฺโธติ กตฺวา มโนสมาจารวาเร เอว อภิชฺฌาทโย อุทฺธฏา. ตถา หิ วุตฺตํ –

196. 第六，“苦行”(tapo)，因其烧灼身体的强健而得名，是依自我折磨之途而行的精进。因此，对以身体强健为相的恶行感到厌恶、离染，称为“厌离苦行”(tapojigucchā)。如说：“以难行之行而知名”等。于“厌离苦行论者”(tapojigucchavādā)等句中，其义为：他们宣说厌离苦行，内心也执此为核心而行，身亦执着于此，安住于行种种自我折磨。“身行不清净”(aparisuddhakāyasamācārā)指具足杀生等不清净的身行。“语行不清净”(aparisuddhavacīsamācārā)指具足妄语等不清净的语行。“意行不清净”(aparisuddhamanosamācārā)指具足贪欲等不清净的意行。诚然，于不善身行、语行转起时，贪欲等亦同时转起，然彼时彼等或属思(cetanā)之一分，或为非主要(abbohārika)，是故仅于论及意行时，方以贪欲等连结。又或者，犹如在其他门转起的杀生等，其语行等的性质不存在；同样地，在其他门转起的贪欲等，其身行等的性质也不成立，唯有其意行的性质才成立，是故只在论及意行时才举出贪欲等。正如所说——

‘‘ทฺวาเร จรนฺติ กมฺมานิ, น ทฺวารา ทฺวารจาริโน;

ตสฺมา ทฺวาเรหิ กมฺมานิ, อญฺญมญฺญํ ววตฺถิตา’’ติ. (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑ กามาวจรกุสลทฺวารกถา);

“诸业于诸门中运行，但诸门非行于门者；因此，诸业依诸门而确立，彼此有别。”

อปริสุทฺธาชีวาติ อปริสุทฺเธน เวชฺชกมฺมทูตกมฺมวฑฺฒิโยคาทินา เอกวีสติอเนสนาเภเทน อาชีเวน สมนฺนาคตา. อิทญฺจ สาสเน ปพฺพชิตานํเยว วเสน วุตฺตํ, ‘‘เยปิ เต สมณพฺราหฺมณา’’ติ ปน วจนโต พาหิรกวเสน คหฏฺฐวเสน จ โยชนา เวทิตพฺพา. คหฏฺฐานมฺปิ หิ ชาติธมฺมกุลธมฺมเทสธมฺมวิโลมนวเสน อญฺญถาปิ มิจฺฉาชีโว ลพฺภเตว.

“不净活命”(aparisuddhājīvā)是指具足不清净的活命，即二十一种邪命(anesanā)，如行医、充当使者、从事借贷等。这主要是针对教法中的出家众而言，但根据‘那些沙门、婆罗门’这句话，也应理解为包括外道和在家众。因为在家众也可能通过违背种姓法、家族法、国家法等其他方式而获得邪命。

ญาณทสฺสนายาติ เอตฺถ ญาณทสฺสนนฺติ มคฺคญาณมฺปิ วุจฺจติ ผลญาณมฺปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณมฺปิ ปจฺจเวกฺขณญาณมฺปิ วิปสฺสนาญาณมฺปิ. ‘‘กึ นุ โข, อาวุโส, ญาณทสฺสนวิสุทฺธตฺถํ ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๕๗) หิ เอตฺถ มคฺคญาณํ ‘‘ญาณทสฺสน’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘อยมญฺโญ อุตฺตริมนุสฺสธมฺโม อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส อธิคโต ผาสุวิหาโร’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๒๘) เอตฺถ ผลญาณํ. ‘‘ภควโตปิ โข ญาณํ อุทปาทิ สตฺตาหกาลกโต อาฬาโร กาลาโม’’ติ (มหาว. ๑๐) เอตฺถ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. ‘‘ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ อุทปาทิ, อกุปฺปา เม วิมุตฺติ, อยมนฺติมา ชาตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๖; ปฏิ. ม. ๒.๓๐) เอตฺถ ปจฺจเวกฺขณญาณํ. ‘‘ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๓๔-๒๓๕) เอตฺถ วิปสฺสนาญาณํ. อิธ ปน ญาณทสฺสนายาติ [Pg.368] มคฺคญาณํ ‘‘ญาณทสฺสน’’นฺติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘มคฺคญาณสงฺขาตาย ทสฺสนายา’’ติ. อวิราธิตํ วิชฺฌตีติ อวิราธิตํ กตฺวา วิชฺฌติ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

于“为智见故”(ñāṇadassanāya)一句中，此处的“智见”(ñāṇadassana)可指道智、果智、一切知智、省察智以及观智。如于“贤友，于世尊处修梵行，是为了智见的清净吗？”(中部1.257)一句中，“智见”说的是道智。于“这是另一种超人之法，是已证得的、殊胜的圣智见，是安乐住”(中部1.328)一句中，(智见)说的是果智。于“世尊亦生起智：‘阿罗逻·迦罗摩(Āḷāra Kālāma)已去世七日了’”(大品 10)一句中，(智)说的是一切知智。于“我的智与见生起了：‘我的解脱不可动摇，这是最后生’”(相应部 5.1081；大品 16；无碍解道 2.30)一句中，“我的智与见”(ñāṇañca pana me dassanaṃ)说的是省察智。于“他为智见而引导其心”(长部 1.234-235)一句中，“智见”说的是观智。然于此处，“为智见故”(ñāṇadassanāya)中的“智见”说的是道智。是故(注释)说“为名为道智的见”。“无碍穿透”(avirādhitaṃ vijjhati)意为做到无障碍地穿透。其余部分则易于理解。

สาฬฺหสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

萨哈经释义终。

๗. มลฺลิกาเทวีสุตฺตวณฺณนา

7. 茉莉夫人经释义

๑๙๗. สตฺตเม อปฺเปสกฺขาติ อปฺปานุภาวา. สา ปน อปฺเปสกฺขตา อาธิปเตยฺยสมฺปตฺติยา ปริวารสมฺปตฺติยา จ อภาเวน ปากฏา โหติ. ตตฺถ ปริวารสมฺปตฺติยา อภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อปฺปปริวารา’’ติ อาห. อิสฺสราติ อาธิปเตยฺยสํวตฺตนกมฺมพเลน อีสนสีลา. สา ปนสฺสา อิสฺสรตา วิภวสมฺปตฺติปจฺจยา ปากฏา ชาตาติ อฑฺฒตาปริยายภาเวน วทนฺโต ‘‘อฑฺฒาติ อิสฺสรา’’ติ อาห. มหนฺตํ ธนเมติสฺสา ภูมิคตญฺเจว วฬญฺชนกญฺจาติ มหทฺธนา. อิธ ปน วฬญฺชนเกเนว ธเนน มหทฺธนตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วฬญฺชนกธเนน มหทฺธนา’’ติ อาห. อีสตีติ อีสา, อภิภูติ อตฺโถ. มหตี อีสา มเหสา, สุปฺปติฏฺฐิตมเหสตาย ปน ปเรหิ มเหโสติ อกฺขาตพฺพตาย มเหสกฺขา. ยสฺมา ปน โส มเหสกฺขาภาโว อาธิปเตยฺยปริวารสมฺปตฺติยา วิญฺญายติ, ตสฺมา ‘‘มหาปริวารา’’ติ วุตฺตํ.

197. 于第七(经)中，“appesakkhā”(少威力者)是能力微弱者。而此少威力，是由于缺乏主权与随从而显现。于此，为显示其缺乏随从，故说“appaparivārā”(少随从者)。“issarā”(自在者)是凭借能带来主权的业力而有统治能力者。然其此权力乃因财富的成就而显现，故以“aḍḍhatā”(富有)的同义词表达，说“aḍḍhāti issarā”(富有的自在者)。“mahaddhanā”(大财富者)是拥有大量埋藏于地及可流通的财富者。于此，是仅以可流通的财富来显示其富有，故说“vaḷañjanakadhanena mahaddhanā”(以可流通的财富而富有)。“īsā”是统治，意为征服。“mahesā”是大统治。因其拥有非常稳固的大统治，应为他人称为“maheso”，故为“mahesakkhā”(大威力者)。然因大威力者的状态是通过主权与随从的成就而被了知，故说“mahāparivārā”(大随从者)。

สณฺฐานปาริปูริยา อธิกํ รูปมสฺสาติ อภิรูปา. สณฺฐานปาริปูริยาติ จ หตฺถปาทาทิสรีราวยวานํ สุสณฺฐิตตายาติ อตฺโถ. อวยวปาริปูริยา หิ สมุทายปาริปูริสิทฺธิ. รูปนฺติ จ สรีรํ ‘‘รูปวนฺเตว สงฺขฺยํ คจฺฉตี’’ติอาทีสุ วิย. ทสฺสนยุตฺตาติ สุรูปภาเวน ปสฺสิตพฺพยุตฺตา, ทิสฺสมานา จกฺขูนิ ปิยายตีติ อญฺญกิจฺจวิกฺเขปํ หิตฺวาปิ ทฏฺฐพฺพาติ วุตฺตํ โหติ. ทิสฺสมานาว โสมนสฺสวเสน จิตฺตํ ปสาเทตีติ ปาสาทิกา. เตนาห ‘‘ทสฺสเนน ปาสาทิกา’’ติ. โปกฺขรตาติ วุจฺจติ สุนฺทรภาโว, วณฺณสฺส โปกฺขรตา วณฺณโปกฺขรตา, ตาย วณฺณสมฺปตฺติยาติ อตฺโถ. โปราณา ปน โปกฺขรนฺติ สรีรํ วทนฺติ, วณฺณํ วณฺณเมว. เตสํ มเตน วณฺณญฺจ โปกฺขรญฺจ วณฺณโปกฺขรานิ, เตสํ ภาโว วณฺณโปกฺขรตา[Pg.369]. อิติ ปรมาย วณฺณโปกฺขรตายาติ อุตฺตมปริสุทฺเธน วณฺเณน เจว สรีรสณฺฐานสมฺปตฺติยา จาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เตเนวาห ‘‘วณฺเณน เจว สรีรสณฺฐาเนน จา’’ติ. ตตฺถ วณฺเณนาติ วณฺณธาตุยา. สรีรํ นาม สนฺนิเวสวิสิฏฺโฐ กรจรณคีวาสีสาทิอวยวสมุทาโย, โส จ สณฺฐานมุเขน คยฺหตีติ อาห ‘‘สรีรสณฺฐาเนนา’’ติ.

“abhirūpā”(极美貌者)是因其身形圆满而容色超胜。“saṇṭhānapāripūri”(身形圆满)意为手、足等身体部分的匀称。因肢体部分的圆满，方有整体的圆满成就。“rūpa”(色)是身体，犹如于“唯有具色者才被计数”等(经文)中所说。“dassanayuttā”(值得一看者)是因容貌美好而值得观看。意为，当被看见时，能令眼愉悦，纵使放下其他事务的干扰亦值得一看。“pāsādikā”(令人喜悦者)是当被看见时，能以喜悦令心清净。是故说“dassanena pāsādikā”(因观看而令人喜悦)。“pokkharatā”被称为美。颜色的美是“vaṇṇapokkharatā”，意为具有美好的颜色。古人则说“pokkhara”是身体，“vaṇṇa”即是颜色。依其观点，“vaṇṇa”和“pokkhara”合为“vaṇṇapokkharāni”，其状态即是“vaṇṇapokkharatā”。因此，“paramāya vaṇṇapokkharatāya”(以最上的莲华色)应被理解为：以最上、纯净的颜色与身形的圆满。是故说“vaṇṇena ceva sarīrasaṇṭhānena cā”(以颜色与身形)。其中，“vaṇṇena”(以颜色)是指色质。所谓的“sarīraṃ”(身体)是由手、足、颈、头等部分组成的特定组合，其通过身形而被理解，故说“sarīrasaṇṭhānenā”(以身形)。

อภิสชฺชตีติ กุชฺฌนวเสเนว กุฏิลกณฺฏโก วิย ตสฺมึ ตสฺมึ สมุฏฺฐาเน มกรทนฺโต วิย ลคติ. ยญฺหิ โกธสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานภูเต อารมฺมเณ อุปนาหสฺส ปจฺจยภูตํ กุชฺฌนวเสน อภิสชฺชนํ, ตํ อิธาธิปฺเปตํ, น ลุพฺภนวเสน. กุปฺปตีติอาทีสุ ปุพฺพุปฺปตฺติ โกโป, ตโต พลวตโร พฺยาปาโท ลทฺธาเสวนตาย จิตฺตสฺส พฺยาปชฺชนโต. สาติสยํ ลทฺธาเสวนตาย ตโต พฺยาปาทโตปิ พลวตรา ปจฺจตฺถิกภาเวน ถามปฺปตฺติ ปติตฺถิยนา. อนฺนํ ปานนฺติอาทีสุ อทียโต อนฺนํ, ขาทนียํ โภชนียญฺจ. ปาตพฺยโต ปานํ, ยํกิญฺจิ ปานํ. วสิตพฺพโต อจฺฉาเทตพฺพโต วตฺถํ, นิวาสนปาวุรณํ. ยนฺติ เตนาติ ยานํ, ฉตฺตุปาหนวยฺหสิวิกาทิ ยํกิญฺจิ คมนปจฺจยํ. ฉตฺตมฺปิ หิ วสฺสาตปทุกฺขนิวารเณน มคฺคคมนสาธนนฺติ กตฺวา ‘‘ยาน’’นฺติ วุจฺจติ. มาลนฺติ ยํกิญฺจิ สุมนมาลาทิปุปฺผํ. คนฺธนฺติ ยํกิญฺจิ จนฺทนาทิวิเลปนํ.

“abhisajjati”(迁怒)是：仅以愤怒，于每一生起之处，如弯曲的荆棘、如摩迦罗(makara)的牙齿般附著。此处所指，是在作为愤怒生起之处的所缘上，作为怨恨之缘的、以愤怒而有的迁怒，而非以贪欲而有。于“kuppati”(发怒)等词中，先生起的是“kopo”(忿怒)，其后由于串习而心生腐败，有了更强烈的“byāpādo”(瞋恚)。由于过度串习，比瞋恚更强烈的，是以敌对状态获得力量而确立的怨恨。于“annaṃ pānaṃ”(食物、饮料)等词中，“annaṃ”(食物)是可食之物，即嚼食与啖食。“pānaṃ”(饮料)是可饮之物，即任何饮料。“vatthaṃ”(衣物)是可穿著、可覆盖之物，即内衣与外衣。“yānaṃ”(交通工具)是人们用以行进者，即伞、鞋、肩舆、轿子等任何行进的助缘。伞亦因能防止雨、热之苦，是行路的工具，故被称为“yāna”。“mālaṃ”(花)是任何素馨花环等花朵。“gandhaṃ”(香)是任何檀香等涂香。

มลฺลิกาเทวีสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

茉莉夫人经释义终。

๘. อตฺตนฺตปสุตฺตวณฺณนา

8. 自苦经释义

๑๙๘. อฏฺฐเม อาหิโต อหํมาโน เอตฺถาติ อตฺตา, อตฺตภาโว. อิธ ปน โย ปโร น โหติ, โส อตฺตา, ตํ อตฺตานํ. ปรนฺติ อตฺตโต อญฺญํ. ทิฏฺเฐติ ปจฺจกฺขภูเต. ธมฺเมติ อุปาทานกฺขนฺธธมฺเม. ตตฺถ หิ อตฺตา ภวติ, อตฺตสญฺญาทิฏฺฐิ ภวตีติ อตฺตภาวสมญฺญา. เตนาห ‘‘ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว’’ติ. ฉาตํ วุจฺจติ ตณฺหา ชิฆจฺฉาเหตุตาย. อนฺโต ตาปนกิเลสานนฺติ อตฺตโน สนฺตาเน ทรถปริฬาหชนเนน สนฺตาปนกิเลสานํ.

198. 第八，于此(存在)中放置了“我”的慢，即是自我(attā)，是自体(attabhāva)。此处，非他人者，即是自我，即那个自我。“他人”(para)是指自我之外的。“于现见”(diṭṭhe)是指于亲眼所见的。“于法”(dhamme)是指于执取蕴(upādānakkhandha)之法。因于彼处有自我，有自我想与自我见，故有“自体”之称。是故说：“于现见之法”(diṭṭheva dhamme)即“于此自体中”。“饥饿”(chātaṃ)被称为渴爱(taṇhā)，因其为饥渴之因。“内在的烧灼烦恼”(anto tāpanakilesānaṃ)是指在自身相续中，因生起忧恼(daratha)与灼热(pariḷāha)而烧灼的烦恼。

ปเรสํ [Pg.370] หนนฆาตนาทินา โรทาปนโต ลุทฺโท. ตถา วิฆาตกภาเวน กายจิตฺตานํ วิทาลนโต ทารุโณ. ถทฺธหทโย กกฺขโฬ. พนฺธนาคาเร นิยุตฺโต พนฺธนาคาริโก.

因杀害他人等而使其哭泣，故为残暴者。同样，因其破坏性而撕裂身心，故为凶猛者。心硬者为粗暴者。被委任于监狱者为狱卒。

ขตฺติยาภิเสเกนาติ ขตฺติยานํ กาตพฺพอภิเสเกน. สนฺถาคารนฺติ สนฺถารวเสน กตํ อคารํ ยญฺญาคารํ. สปฺปิเตเลนาติ สปฺปิมิสฺเสน เตเลน. ยมกสฺเนเหน หิ เอสา ตทา กายํ อพฺภญฺชติ. วจฺฉภาวํ ตริตฺวา ฐิโต วจฺฉตโร. ปริกฺเขปกรณตฺถายาติ นวมาลาหิ สทฺธึ ทพฺเภหิ เวทิยา ปริกฺขิปนตฺถาย. ยญฺญภูมิยนฺติ อวเสสยญฺญฏฺฐาเน.

“以刹帝利灌顶”(khattiyābhisekena)是指以当为刹帝利举行的灌顶。“集会堂”(santhāgāra)是指以铺设方式建造的房舍，即祭祀堂。“以酥油”(sappitelena)是指以混合了酥的油。当时她确实是用双份的油涂抹身体。越过牛犊阶段而站立者，是为小公牛(vacchatara)。“为了围绕”(parikkhepakaraṇatthāya)是指为了用新花环和木勺围绕祭坛。“于祭祀地”(yaññabhūmiyaṃ)是指于其余的祭祀场所。

ทูรสมุสฺสาริตมานสฺเสว สาสเน สมฺมาปฏิปตฺติ สมฺภวติ, น มานชาติกสฺสาติ อาห ‘‘นิหตมานตฺตา’’ติ. อุสฺสนฺนตฺตาติ พหุภาวโต. โภคาโรคฺยาทิวตฺถุกา มทา สุปฺปหิยา โหนฺติ นิมิตฺตสฺส อวฏฺฐานโต, น ตถา กุลวิชฺชามทาติ ขตฺติยพฺราหฺมณกุลานํ ปพฺพชิตานมฺปิ ชาติวิชฺชา นิสฺสาย มานชปฺปนํ ทุปฺปชหนฺติ อาห ‘‘เยภุยฺเยน หิ…เป… มานํ กโรนฺตี’’ติ. วิชาติตายาติ นิหีนชาติตาย. ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกนฺตีติ สุวิสุทฺธํ กตฺวา สีลํ รกฺขิตุํ น สกฺโกนฺติ. สีลวเสน หิ สาสเน ปติฏฺฐหนฺติ. ปติฏฺฐาตุนฺติ วา สจฺจปฺปฏิเวเธน โลกุตฺตราย ปติฏฺฐาย ปติฏฺฐาตุํ. เยภุยฺเยน หิ อุปนิสฺสยสมฺปนฺนา สุชาตาเยว โหนฺติ, น ทุชฺชาตา.

只有远离骄慢者才可能在教法中正确修行，而非生而骄慢者，因此说“已降伏慢”(nihatamānattā)。“因其多”(ussannattā)是指因其众多。基于财富、健康等事物的骄慢容易舍断，因为其基础不稳固；但基于家世与学识的骄慢则非如此。因此，即使是刹帝利、婆罗门家族出身的出家人，也难以舍断依赖于种姓和学识的慢言，所以说“多数……生起慢”。“因出身不同”(vijātitāya)是指因出身低贱。“不能安立”是指不能守护完全清净的戒律。因为在教法中，是依靠戒律而安立的。或者“安立”是指通过了悟真理而安立于出世间的立足处。因为多数具足近因缘者，确实是善生者，而非恶生者。

ปริสุทฺธนฺติ ราคาทีนํ อจฺจนฺตเมว ปหานทีปนโต นิรุปกฺกิเลสตาย สพฺพโส วิสุทฺธํ. สทฺธํ ปฏิลภตีติ โปถุชฺชนิกสทฺธาวเสน สทฺทหติ. วิญฺญุชาติกานญฺหิ ธมฺมสมฺปตฺติคฺคหณปุพฺพิกา สทฺธาสิทฺธิ ธมฺมปฺปมาณธมฺมปฺปสนฺนภาวโต. ชายมฺปติกาติ ฆรณิปติกา. กามํ ‘‘ชายมฺปติกา’’ติ วุตฺเต ฆรสามิกฆรสามินิวเสน ทฺวินฺนํเยว คหณํ วิญฺญายติ, ยสฺส ปน ปุริสสฺส อเนกา ปชาปติโย โหนฺติ, ตตฺถ กึ วตฺตพฺพนฺติ เอกายปิ สํวาโส สมฺพาโธติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ทฺเว’’ติ วุตฺตํ. ราคาทินา สกิญฺจนฏฺเฐน, เขตฺตวตฺถุอาทินา สปลิโพธฏฺเฐน ราครชาทีนํ อาคมนปถตาปิ อุปฺปชฺชนฏฺฐานตา เอวาติ ทฺเวปิ วณฺณนา เอกตฺถา, พฺยญฺชนเมว นานํ. อลคฺคนฏฺเฐนาติ อสชฺชนฏฺเฐน อปฺปฏิพทฺธภาเวน. เอวํ อกุสลกุสลปฺปวตฺตีนํ ฐานภาเวน ฆราวาสปพฺพชฺชานํ สมฺพาธพฺโภกาสตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ [Pg.371] กุสลปฺปวตฺติยาเยว อฏฺฐานฏฺฐานภาเวน เตสํ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

“究竟清净”是指因显示彻底断除贪等而无诸随烦恼，故完全清净。“获得信心”是指以凡夫的信心而信。因为对于有智者，信的成就是以把握法成就为前导的，是由于以法为量、对法有净信。“夫妇”(jāyampatikā)是指女主人与男主人。诚然，说“夫妇”时，只理解为家主与主妇二人，但若有男子有多位妻子，对此该怎么说呢？为了显示即使与一位妻子共住也是束缚，故说“二”。因贪等而有障碍，因田地、物品等而有挂碍；贪欲之尘等的来路即是其生起之处，故两种释义义理合一，只是文句不同。“以不执着”(alagganaṭṭhena)是指以不染着、不束缚。如此，通过作为善与不善生起的处所，显示了在家与出家生活的束缚与空间之后，现在为了只就业已生起的善法，通过作为非处与处，来显示它们的那一点，而说了“再者”等等。

สงฺเขปกถาติ วิสุํ วิสุํ ปทุทฺธารํ อกตฺวา สงฺเขปโต อตฺถวณฺณนา. เอกมฺปิ ทิวสนฺติ เอกทิวสมตฺตมฺปิ. อขณฺฑํ กตฺวาติ ทุกฺกฏมตฺตสฺสปิ อนาปชฺชเนน อขณฺฑิตํ กตฺวา. กิเลสมเลน อมลินนฺติ ตณฺหาสํกิเลสาทิวเสน อสํกิลิฏฺฐํ กตฺวา. ปริทหิตฺวาติ นิวาเสตฺวา เจว ปารุปิตฺวา จ. อคารวาโส อคารํ อุตฺตรปทโลเปน, ตสฺส วฑฺฒิอาวหํ อคารสฺส หิตํ.

“略说”(saṅkhepakathā)是指不逐词解释，而是简要地说明含义。“即使一天”(ekampi divasaṃ)是指仅仅一天。“使之无缺”(akhaṇḍaṃ katvā)是指即使是恶作也不犯，从而使之不残缺。“不为烦恼垢所染”(kilesamalena amalinaṃ)是指不因贪爱等杂染而受染污。“穿上”(paridahitvā)是指穿好下衣和上衣。“居家生活”(agāravāso)是省略了后面的词而成为“家”(agāraṃ)；“为其带来增长”是指“对家有益”。

โภคกฺขนฺโธติ โภคราสิ โภคสมุทาโย. อาพนฺธนฏฺเฐนาติ ปุตฺโต นตฺตาติอาทินา เปมวเสน สปริจฺเฉทวเสน พนฺธนฏฺเฐน. อมฺหากเมเตติ ญายนฺตีติ ญาตี, ปิตามหปิตุปุตฺตาทิวเสน ปริวตฺตนฏฺเฐน ปริวฏฺโฏ. สามญฺญวาจีปิ สิกฺขา-สทฺโท อาชีวสทฺทสนฺนิธานโต อุปริวุจฺจมานวิเสสาเปกฺขาย จ วิเสสนิวิฏฺโฐว โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ยา ภิกฺขูนํ อธิสีลสงฺขาตา สิกฺขา’’ติ. สิกฺขิตพฺพฏฺเฐน สิกฺขา, สห อาชีวนฺติ เอตฺถาติ สาชีโว. สิกฺขนภาเวนาติ สิกฺขาย สาชีเว จ สิกฺขนภาเวน. สิกฺขํ ปริปูเรนฺโตติ สีลสํวรํ ปริปูเรนฺโต. สาชีวญฺจ อวีติกฺกมนฺโตติ ‘‘นามกาโย, ปทกาโย, นิรุตฺติกาโย, พฺยญฺชนกาโย’’ติ (ปารา. อฏฺฐ. ๑.๓๙) วุตฺตํ สิกฺขาปทํ ภควโต จ วจนํ อวีติกฺกมนฺโต หุตฺวาติ อตฺโถ. อิทเมว จ ‘‘สิกฺขน’’นฺติ วุตฺตํ, ตตฺถ สาชีวานํ อวีติกฺกโม สิกฺขาปาริปูริยา ปจฺจโย. ตโต หิ ยาว มคฺคา สิกฺขาปาริปูรี โหตีติ.

“财富蕴”(Bhogakkhandho)是财富的积聚、财富的集合。“以系缚之义”(Ābandhanaṭṭhena)来说，是指儿子、孙子等因爱与限定而产生的缠缚。因为“这是我们的”而被认知，故为“亲戚”(ñātī)；以祖父、父亲、儿子等方式辗转相续，故为“眷属”(parivaṭṭo)。虽然“学”(sikkhā)一词是通称，但由于邻近“活命”(ājīva)一词，并考虑到上文所述的特殊性，它被用于特定的意义，因此说“那被称为比丘的增上戒之学”。以应学之义为“学”(sikkhā)；与此共同生活，故为“共活命”(sājīvo)。“就学习的性质而言”(Sikkhanabhāvena)是指于学与共活命中学习的性质。“圆满学的人”(Sikkhaṃ paripūrento)就是圆满戒律仪的人。“不违越共活命”(Sājīvañca avītikkamanto)，其义为不违越世尊所说的学处——即所谓的“名身、句身、语身、字身”——以及其言教。这即被称为“学习”(sikkhana)，其中，不违越共活命是圆满学的原因。因此，学才能圆满，直至道为止。

อนุปฺปทาตาติ อนุพลปฺปทาตา, อนุวตฺตนวเสน วา ปทาตา. กสฺส ปน อนุวตฺตนํ ปทานญฺจาติ? ‘‘สหิตาน’’นฺติ วุตฺตตฺตา สนฺธานสฺสาติ วิญฺญายติ. เตนาห ‘‘สนฺธานานุปฺปทาตา’’ติ. ยสฺมา ปน อนุวตฺตนวเสน สนฺธานสฺส ปทานํ อาธานํ อารกฺขนํ วา ทฬฺหกรณํ โหติ, เตน วุตฺตํ ‘‘ทฺเว ชเน สมคฺเค ทิสฺวา’’ติอาทิ. อารมนฺติ เอตฺถาติ อาราโม, รมิตพฺพฏฺฐานํ. ยสฺมา ปน อา-กาเรน วินาปิ อยมตฺโถ ลพฺภติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สมคฺคราโมติปิ ปาฬิ, อยเมวตฺโถ’’ติ.

“随予者”(Anuppadātā)是给予支持者，或以随顺的方式给予者。那么，随顺和给予是为谁呢？因为说了“为团结者”(sahitānaṃ)，可知是为连结。因此说“连结的随予者”(sandhānānuppadātā)。因为以随顺的方式给予连结，能令其安立、守护或稳固，因此说了“看见两人和合”等。于此中喜乐，故为“园林”(ārāmo)；是应喜乐处。然而，因为即使没有长音“ā”，也能得到此义，因此说“‘乐于和合’(samaggarāmo)也是一种读法，其义相同”。

เอตฺถาติ [Pg.372] –

于此——

‘‘เนลงฺโค เสตปจฺฉาโท, เอกาโร วตฺตตี รโถ;

อนีฆํ ปสฺส อายนฺตํ, ฉินฺนโสตํ อพนฺธน’’นฺติ. (สํ. นิ. ๔.๓๔๗;

อุทา. ๖๕;

เปฏโก. ๒๕) –

“无辐白盖覆，一轮车自行；见彼无恼者，断流无系缚。”

อิมิสฺสา คาถาย. สีลญฺเหตฺถ เนลงฺคนฺติ วุตฺตํ. เตเนวาห – ‘‘จิตฺโต คหปติ, เนลงฺคนฺติ โข, ภนฺเต, สีลานเมตํ อธิวจน’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๓๔๗). สุกุมาราติ อปฺผรุสตาย มุทุกา. ปุรสฺส เอสาติ เอตฺถ ปุร-สทฺโท ตนฺนิวาสิวาจโก ทฏฺฐพฺโพ – ‘‘คาโม อาคโต’’ติอาทีสุ วิย. เตเนวาห ‘‘นครวาสีน’’นฺติ. มนํ อปฺปายติ วฑฺเฒตีติ มนาโป. เตน วุตฺตํ ‘‘จิตฺตวุฑฺฒิกรา’’ติ.

此偈中的“无辐”(nelaṅga)是指戒。因此，质多(Citta)居士说：“尊者(bhante)，“无辐”确实是戒的同义词。”(《相应部》4.347)。“柔善”(Sukumāra)是因为不粗糙而柔软。“为城之…”(Purassa esā)中的“城”(pura)字，在这里应理解为指代其居住者，就像“村子来了”等说法一样。因此说“城市居民”。“使心增长”(Manaṃ appāyati)，故为“可意”(manāpo)。因此说“增长心意”(cittavuḍḍhikarā)。

กาลวาทีติอาทิ สมฺผปฺปลาปา ปฏิวิรตสฺส ปฏิปตฺติทสฺสนํ. อตฺถสํหิตาปิ หิ วาจา อยุตฺตกาลปฺปโยเคน อตฺถาวหา น สิยาติ อนตฺถวิญฺญาปนวาจํ อนุโลเมติ, ตสฺมา สมฺผปฺปลาปํ ปชหนฺเตน อกาลวาทิตา ปริหริตพฺพาติ วุตฺตํ ‘‘กาลวาที’’ติ. กาเลน วทนฺเตนปิ อุภยานตฺถสาธนโต อภูตํ ปริวชฺเชตพฺพนฺติ อาห ‘‘ภูตวาที’’ติ. ภูตญฺจ วทนฺเตน ยํ อิธโลกปรโลกหิตสมฺปาทกํ, ตเทว วตฺตพฺพนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อตฺถวาที’’ติ วุตฺตํ. อตฺถํ วทนฺเตนปิ โลกิยธมฺมสนฺนิสฺสิตเมว อวตฺวา โลกุตฺตรธมฺมสนฺนิสฺสิตํ กตฺวา วตฺตพฺพนฺติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ธมฺมวาที’’ติ วุตฺตํ. ยถา จ อตฺโถ โลกุตฺตรธมฺมสนฺนิสฺสิโต โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘วินยวาที’’ติ วุตฺตํ. ปญฺจนฺนญฺหิ สํวรวินยานํ ปญฺจนฺนญฺจ ปหานวินยานํ วเสน วุจฺจมาโน อตฺโถ นิพฺพานาธิคมนเหตุภาวโต โลกุตฺตรธมฺมสนฺนิสฺสิโต โหตีติ. เอวํ คุณวิเสสยุตฺโตว อตฺโถ วุจฺจมาโน เทสนาโกสลฺเล สติ โสภติ, กิจฺจกโร จ โหติ, น อญฺญถาติ ทสฺเสตุํ ‘‘นิธานวตึ วาจํ ภาสิตา’’ติ วุตฺตํ. อิทานิ ตํ เทสนาโกสลฺลํ วิภาเวตุํ ‘‘กาเลนา’’ติอาทิมาห. ปุจฺฉาทิวเสน หิ โอติณฺณวาจาวตฺถุสฺมึ เอกํสาทิพฺยากรณวิภาคํ สลฺลกฺเขตฺวา ฐปนาเหตูทาหรณสนฺทสฺสนาทึ ตํตํกาลานุรูปํ วิภาเวนฺติยา ปริมิตปริจฺฉินฺนรูปาย วิปุลตรคมฺภีโรทารปรมตฺถวิตฺถารสงฺคาหิกาย กถาย ญาณพลานุรูปํ ปเร ยาถาวโต ธมฺเม ปติฏฺฐาเปนฺโต ‘‘เทสนากุสโล’’ติ วุจฺจตีติ เอวเมตฺถ อตฺถโยชนา เวทิตพฺพา.

“适时而言”等，是显示远离绮语的行道。即使是与义理相应的话，若在不当的时间说，也不会带来利益，反而趋同于阐明无益之事的话语。因此，舍断绮语者应避免不如时语，故说“适时而言”。即使如时而言，也因会造成双方的无益而应避免不实之语，故说“真实而言”。言说真实者，也只应说能成就此世与来世之利益的话，为了显示此点，故说“有义而言”。言说义理者，也不应只说依止于世间法的话，而应使之依止于出世间法，为了显示此点，故说“如法而言”。为了显示义理如何依止于出世间法，故说“如律而言”。因为通过五种防护律与五种断除律所说的义理，由于是证得涅槃之因，故依止于出世间法。像这样，当具备特殊功德的义理被言说时，若有说法善巧，它就会焕发光彩且富有成效，而非不然；为了显示此点，故说“说有宝藏的话语”。现在，为了阐明此说法善巧，而说“适时”等。对于以问答等方式展开的言说主题，应善于观察决断、分类等，根据时机恰当地阐明搁置、理由、譬喻、开显等，以有限而明确形式的言说，含摄广大、甚深、崇高、究竟的义理与细节，随顺他人的智力，如实地令他们安住于正法中，这样的人被称为“说法善巧者”。应当这样理解其中的意义。

เอวํ [Pg.373] ปฏิปาฏิยา สตฺต มูลสิกฺขาปทานิ วิภชิตฺวา อภิชฺฌาทิปฺปหานํ อินฺทฺริยสํวรชาคริยานุโยเคหิ วิภาเวตุํ ตมฺปิ นีหริตฺวา อาจารสีลสฺเสว วิภชนวเสน ปาฬิ ปวตฺตาติ ตทตฺถํ วิวริตุํ ‘‘พีชคามภูตคามสมารมฺภา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ พีชานํ คาโม สมูโห พีชคาโม. ภูตานํ ชาตานํ นิพฺพตฺตานํ รุกฺขคจฺฉลตาทีนํ สมูโห ภูตคาโม. นนุ จ รุกฺขาทโย จิตฺตรหิตตาย น ชีวา, จิตฺตรหิตตา จ ปริปฺผนฺทาภาวโต ฉินฺเน วิรุหนโต วิสทิสชาติภาวโต จตุโยนิอปริยาปนฺนโต จ เวทิตพฺพา, วุทฺธิ ปน ปวาฬสิลาลวณานมฺปิ วิชฺชตีติ น เตสํ ชีวภาเว การณํ, วิสยคฺคหณญฺจ เนสํ ปริกปฺปนามตฺตํ สุปนํ วิย จิญฺจาทีนํ, ตถา โทหฬาทโย, อถ กสฺมา พีชคามภูตคามสมารมฺภา ปฏิวิรติ อิจฺฉิตาติ? สมณสารุปฺปโต ตนฺนิวาสิสตฺตานุรกฺขณโต จ. เตเนวาห – ‘‘ชีวสญฺญิโน หิ โมฆปุริส มนุสฺสา รุกฺขสฺมิ’’นฺติอาทิ (ปาจิ. ๘๙).

在依次辨析七个根本学处之后，为了阐明通过根律仪和警醒策励来断除贪欲等，并且为了引出此点，巴利（圣典）以分析行仪戒的方式展开；为了阐释其义，故说“毁坏种子类与植物类”等。此处，种子的集合，即为种子类。已出生、已生长的树木、灌木、藤蔓等物的集合，即为植物类。难道树木等不是因无心识而为非生命吗？其无心识，可从无动转、被砍断后仍能生长、种类不同、不被含摄于四生而得知。再者，增长也存在于珊瑚、岩盐之中，因此这并非其为生命的理由。它们对境界的执取也只是想像而已，犹如梦见酸角等，怀孕期间的渴求等也是如此。那么，为何要戒除毁坏种子类与植物类呢？因为这适合沙门，并且能保护居住于其中的众生。因此，（佛陀）说：“愚人，人们对树木有生命想”等（pāci. 89）。

มูลเมว พีชํ มูลพีชํ, มูลํ พีชํ เอตสฺสาติปิ มูลพีชํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ผฬุพีชนฺติ ปพฺพพีชํ. ปจฺจยนฺตรสมวาเย สทิสผลุปฺปตฺติยา วิเสสการณภาวโต วิรุหนสมตฺเถ สารผเล นิรุฬฺโห พีช-สทฺโท ตทตฺถสํสิทฺธิยา มูลาทีสุปิ เกสุจิ ปวตฺตตีติ มูลาทิโต นิวตฺตนตฺถํ เอเกน พีช-สทฺเทน วิเสเสตฺวา วุตฺตํ ‘‘พีชพีช’’นฺติ ‘‘รูปรูปํ, ทุกฺขทุกฺข’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๓๒๗) จ ยถา. กสฺมา ปเนตฺถ พีชคามภูตคามํ อุทฺธริตฺวา พีชคาโม เอว นิทฺทิฏฺโฐติ? น โข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ, นนุ อโวจุมฺหา ‘‘มูลเมว พีชํ มูลพีชํ, มูลํ พีชํ เอตสฺสาติปิ มูลพีช’’นฺติ. ตตฺถ ปุริเมน พีชคาโม นิทฺทิฏฺโฐ, ทุติเยน ภูตคาโม. ทุวิโธเปส มูลพีชญฺจ มูลพีชญฺจ มูลพีชนฺติ สามญฺญนิทฺเทเสน, เอกเสสนเยน วา อุทฺทิฏฺโฐติ เวทิตพฺโพ. เตเนวาห ‘‘ปญฺจวิธสฺสา’’ติอาทิ. นีลติณรุกฺขาทิกสฺสาติ อลฺลติณสฺส เจว อลฺลรุกฺขาทิกสฺส จ. อาทิ-สทฺเทน โอสธิคจฺฉลตาทีนํ สงฺคโห.

根本即是种子，此谓根本种；或谓根是其种子，故亦称根本种。其余亦然。所谓节生种，即是节种。由于在其他因缘和合时，是产生同类果实的特殊原因，“种子”一词被确立用于能生长的精华果实上；为了成就此义，它有时也用于根等之上。为避免与根等混淆，故特以一“种子”词来限定，而说“种子种”，犹如“色中之色”、“苦中之苦”。那么，为何此处举出种子类与植物类后，却只解释种子类呢？不应如是理解。难道我们没有说过“根本即是种子，此谓根本种；或谓根是其种子，故亦称根本种”吗？此处，前句指种子类，后句指植物类。应理解为，此二类，即作为种子类的根种与作为植物类的根种，是以“根种”这个总称，或通过省略法来指出的。因此才说“五种”等等。“青草树木等”，指湿草与湿树木等。“等”字涵盖药草、灌木、藤蔓等。

เอกํ ภตฺตํ เอกภตฺตํ, ตํ อสฺส อตฺถีติ เอกภตฺติโก. โส ปน รตฺติโภชเนนปิ สิยาติ ตนฺนิวตฺตนตฺถํ อาห ‘‘รตฺตูปรโต’’ติ. เอวมฺปิ อปรณฺหโภชีปิ สิยา เอกภตฺติโกติ ตนฺนิวตฺตนตฺถํ ‘‘วิรโต วิกาลโภชนา’’ติ [Pg.374] วุตฺตํ. อรุณุคฺคมนโต ปฏฺฐาย ยาว มชฺฌนฺหิกา อยํ พุทฺธาทีนํ อริยานํ อาจิณฺณสมาจิณฺโณ โภชนสฺส กาโล นาม, ตทญฺโญ วิกาโล. อฏฺฐกถายํ ปน ทุติยปเทน รตฺติโภชนสฺส ปฏิกฺขิตฺตตฺตา ‘‘อติกฺกนฺเต มชฺฌนฺหิเก ยาว สูริยตฺถงฺคมนา โภชนํ วิกาลโภชนํ นามา’’ติ วุตฺตํ.

一食，即日中一食，具此习惯者称一食者。然一食者亦可能食用夜食，为防此况，而说“停止夜晚进食”。即便如此，一食者亦可能食用午后食物，为防此况，而说“远离非时食”。从黎明升起到正午，此乃佛陀等圣者常所奉行之进食时间，除此之外的时间皆称非时。但在义注中，由于第二句已禁止夜食，故说“过了正午直到太阳下山这段时间的进食名为非时食”。

ทารุมาสโกติ เย โวหารํ คจฺฉนฺตีติ อิติ-สทฺเทน เอวํปกาเร ทสฺเสติ. อญฺเญหิ คาหาปเน อุปนิกฺขิตฺตสาทิยเน จ ปฏิคฺคหณตฺโถ ลพฺภตีติ ‘‘เนว ตํ อุคฺคณฺหาติ, น อุคฺคหาเปติ, น อุปนิกฺขิตฺตํ สาทิยตี’’ติ วุตฺตํ. อถ วา ติวิธํ ปฏิคฺคหณํ กาเยน, วาจาย, มนสาติ. ตตฺถ กาเยน ปฏิคฺคหณํ อุคฺคณฺหนํ, วาจาย ปฏิคฺคหณํ อุคฺคหาปนํ, มนสา ปฏิคฺคหณํ สาทิยนนฺติ ติวิธมฺปิ ปฏิคฺคหณํ เอกชฺฌํ คเหตฺวา ปฏิคฺคหณาติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘เนว ตํ อุคฺคณฺหาตี’’ติอาทิ. เอส นโย อามกธญฺญปฏิคฺคหณาติอาทีสุปิ. นีวาราทิอุปธญฺญสฺส สาลิอาทิมูลธญฺญนฺโตคธตฺตา วุตฺตํ ‘‘สตฺตวิธสฺสา’’ติ. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ปญฺจ วสานิ เภสชฺชานิ อจฺฉวสํ, มจฺฉวสํ, สุสุกาวสํ, สูกรวสํ, คทฺรภวส’’นฺติ (มหาว. ๒๖๒) วุตฺตตฺตา อิทํ โอทิสฺส อนุญฺญาตํ นาม. ตสฺส ปน ‘‘กาเล ปฏิคฺคหิต’’นฺติ (มหาว. ๒๖๒) วุตฺตตฺตา ปฏิคฺคหณํ วฏฺฏติ สติ ปจฺจเยติ อาห ‘‘อญฺญตฺร โอทิสฺส อนุญฺญาตา’’ติ.

“木制摩沙迦等”：“等”字显示了此类在交易中流通的物品。使他人接受，以及乐受寄存之物，也获得了“接受”的含义，故说“不亲自接受，不让人接受，亦不乐于接受寄存之物”。或者，接受有三种方式：身、语、意。其中，以身接受是亲自接受，以语接受是让人接受，以意接受是乐于接受。将此三种接受方式合而为一，称之为“接受”，故才说“不亲自接受”等等。此理亦适用于接受生谷等。由于野稻等次要谷物被归入米等主要谷物中，故才说“七种”。“诸比丘，我允许五种油膏作为药品：熊油、鱼油、鳄鱼油、猪油、驴油”（大品 262），由于此说，这被称为特别允许。然而，因经中说“在需要时接受”，故在有需要时方可接受，因此说“除了特别允许的以外”。

สารุปฺเปน วญฺจนํ รูปกูฏํ, ปติรูเปน วญฺจนาติ อตฺโถ. องฺเคน อตฺตโน สรีราวยเวน วญฺจนํ องฺคกูฏํ. คณฺหนวเสน วญฺจนํ คหณกูฏํ. ปฏิจฺฉนฺนํ กตฺวา วญฺจนํ ปฏิจฺฉนฺนกูฏํ. อกฺกมตีติ นิปฺปีเฬติ, ปุพฺพภาเค อกฺกมตีติ สมฺพนฺโธ. หทยนฺติ นาฬิอาทิมานภาชนานํ อพฺภนฺตรํ. เตลาทีนํ นาฬิอาทีหิ มินนกาเล อุสฺสาปิตา สิขาเยว สิขาเภโท, ตสฺสา หาปนํ. เกจีติ สารสมาสาจริยา อุตฺตรวิหารวาสิโน จ.

以相似之物欺骗是形诈，亦即以仿造物欺骗。以自身身体部位欺骗是身诈。以拿取的方式欺骗是取诈。隐藏而欺骗是隐诈。“侵犯”意为“压迫”，与前文的“侵犯”相关联。“心”（hadaya）是指管（nāḷi）等量器的阿邦答勒。用管等量油等时，升起的顶端即是“顶分”，减少它即是欺诈。“某些人”是指《精要集》（Sārasamāsa）的作者们以及北寺派的住众。

วโธติ มุฏฺฐิปฺปหารกสาตาฬนาทีหิ หึสนํ, วิเหฐนนฺติ อตฺโถ. วิเหฐนตฺโถปิ หิ วธ-สทฺโท ทิสฺสติ ‘‘อตฺตานํ วธิตฺวา วธิตฺวา โรทตี’’ติอาทีสุ. ยถา หิ อปฏิคฺคหภาวสามญฺเญ สติปิ ปพฺพชิเตหิ อปฺปฏิคฺคหิตพฺพวตฺถุวิเสสภาวสนฺทสฺสนตฺถํ อิตฺถิกุมาริทาสิทาสาทโย วิภาเคน วุตฺตา, เอวํ ปรสฺสหรณภาวโต อทินฺนาทานภาวสามญฺเญ สติปิ [Pg.375] ตุลากูฏาทโย อทินฺนาทานวิเสสภาวทสฺสนตฺถํ วิภาเคน วุตฺตา. น เอวํ ปาณาติปาตปริยายสฺส วธสฺส ปุน คหเณ ปโยชนํ อตฺถิ, ตตฺถ สยํกาโร, อิธ ปรํกาโรติ จ น สกฺกา วตฺตุํ ‘‘กายวจิปฺปโยคสมุฏฺฐาปิกา เจตนา ฉปฺปโยคา’’ติ (ที. นิ. ฏี. ๑.๑๐) วจนโต, ตสฺมา ยถาวุตฺโต เอวเมตฺถ อตฺโถ ยุตฺโต. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘วโธติ มารณ’’นฺติ วุตฺตํ. ตมฺปิ โปถนเมว สนฺธายาติ จ สกฺกา วิญฺญาตุํ มารณสทฺทสฺส วิหึสเนปิ ทิสฺสนโต.

“害”（vadha）是以拳击、鞭打等方式进行伤害，意为“恼害”（viheṭhana）。“害”一词也见于有“恼害”之意的语句中，如“伤害自己、伤害自己而哭泣”等。犹如虽有“不接受”此一总相，但为显示出家众不应接受的特定物品，仍分别列举妇女、少女、男女奴隶等；同样，虽有“不与取”此一总相，但为显示偷斤减两等特定的不与取行为，亦作分别说明。然对于“杀生”（pāṇātipāta）的同义词“害”而言，无须再次说明，因不能说“彼处是自作，此处是他人作”，根据《长部疏》（dī. ni. ṭī. 1.10）所说：“由身语表业所引发之思有六种发动。”是故，如前所述，此处之含义是恰当的。然义注中却说“‘害’即是‘杀害’（māraṇa）”，此亦可理解为仅指殴打，因“杀害”一词亦用于伤害之情况。

จีวรปิณฺฑปาตานํ ยถากฺกมํ กายกุจฺฉิปริหรณมตฺตโชตนายํ อวิเสสโต อฏฺฐนฺนํ ปริกฺขารานํ ตปฺปโยชนตา สมฺภวตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เต สพฺเพปี’’ติอาทิมาห. เอเตปีติ นวปริกฺขาริกาทโยปิ อปฺปิจฺฉา จ สนฺตุฏฺฐา จ. น หิ ตตฺตเกน มหิจฺฉตา อสนฺตุฏฺฐิตา โหตีติ.

为了表明，对于依次作为保护身体和腹部之用的衣（cīvara）和食（piṇḍapāta），八种资具（parikkhāra）的此一目的是无差别的，因此他说了“它们全部”等。此处也指拥有九种资具等的人，也是少欲知足的。因为仅凭那些，是不会成为大欲和不知足的。

จตูสุ ทิสาสุ สุขํ วิหรติ, ตโต เอว สุขวิหารฏฺฐานภูตา จตสฺโส ทิสา อสฺส สนฺตีติ จาตุทฺทิโส. ตตฺถ จายํ สตฺเต วา สงฺขาเร วา ภเยน นปฺปฏิหญฺญตีติ อปฺปฏิโฆ. ทฺวาทสวิธสฺส สนฺโตสสฺส วเสน สนฺตุสฺสนโต สนฺตุสฺสมาโน. อิตรีตเรนาติ อุจฺจาวเจน ปริสฺสยานํ พาหิรานํ สีหพฺยคฺฆาทีนํ, อพฺภนฺตรานญฺจ กามจฺฉนฺทาทีนํ กายจิตฺตูปทฺทวานํ อภิภวนโต ปริสฺสยานํ สหิตา. พนฺธนภาวกรภยาภาเวน อจฺฉมฺภิ. เอโก อสหาโย. ตโต เอว ขคฺคมิคสิงฺคสทิสตาย ขคฺควิสาณกปฺโป จเรยฺยาติ อตฺโถ.

于四方安乐而住，因此四方成为他的安乐住处，是故称为“四方自在”(cātuddiso)。于此，他对有情或诸行(saṅkhāra)不因恐惧而抵触，故为“无碍”(appaṭigho)。因十二种知足而满足，故为“知足者”(santussamāno)。“以种种”(Itarītarena)是指以高下的方式；由于克服了狮子、老虎等外在的危难，以及内在(abbhantara)的欲贪(kāmacchanda)等身心困扰，故能忍受各种危难。因无导致束缚的恐惧，故为“无畏”(acchambhi)。独自无伴，故为“独行”(eko)。因此，犹如犀牛角一般，应如犀牛角独行，此即其义。

ฉินฺนปกฺโข, อสญฺชาตปกฺโข วา สกุโณ คนฺตุํ น สกฺโกตีติ ปกฺขิ-สทฺเทน วิเสเสตฺวา สกุโณ ปาฬิยํ วุตฺโตติ อาห ‘‘ปกฺขยุตฺโต สกุโณ’’ติ. ยสฺส สนฺนิธิการปริโภโค กิญฺจิ ฐเปตพฺพํ สาเปกฺขาฐปนญฺจ นตฺถิ, ตาทิโส อยํ ภิกฺขูติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อยเมตฺถ สงฺเขปตฺโถ’’ติอาทิมาห. อริยนฺติ อเปนฺติ ตโต โทสา, เตหิ วา อารกาติ อริโยติ อาห ‘‘อริเยนาติ นิทฺโทเสนา’’ติ. อชฺฌตฺตนฺติ อตฺตนิ. นิทฺโทสสุขนฺติ นิรามิสสุขํ กิเลสวชฺชรหิตตฺตา.

因为断翅或未生翼的鸟不能飞，所以在巴利(Pāḷi)圣典中，鸟是以“有翼者”(pakkhin)一词来特别指称的，（义注）说：“（此指）具翼之鸟”。为了表明“这位比丘没有储存后享用的行为，也没有带着期望的存放”，他说了“此是此处的简义”等。“圣者”(ariya)是指过失(dosa)从他那里离去(apenti)，或他远离(ārakā)过失，（义注）说：“‘以圣者’(ariyena)即‘以无过失者’(niddosena)”。“内在”(ajjhattaṃ)是指“在自身中”(attani)。“无过失之乐”(niddosasukhaṃ)是无俗染之乐(nirāmisasukhaṃ)，因为它远离了诸烦恼(kilesa)的过失。

ยถาวุตฺเต สีลสํวเร ปติฏฺฐิตสฺเสว อินฺทฺริยสํวโร อิจฺฉิตพฺโพ ตทธิฏฺฐานโต ตสฺส จ ปริปาลกภาวโตติ วุตฺตํ ‘‘โส อิมินา อริเยน [Pg.376] สีลกฺขนฺเธน สมนฺนาคโต ภิกฺขู’’ติ. เสสปเทสูติ ‘‘น นิมิตฺตคฺคาหี โหตี’’ติอาทิปเทสุ. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺโถ – น นิมิตฺตคฺคาหีติ อิตฺถิปุริสนิมิตฺตํ วา สุภนิมิตฺตาทิกํ วา กิเลสวตฺถุภูตํ นิมิตฺตํ น คณฺหาติ, ทิฏฺฐมตฺเตเยว สณฺฐาติ. นานุพฺยญฺชนคฺคาหีติ กิเลสานํ อนุ อนุ พฺยญฺชนโต ปากฏภาวกรณโต อนุพฺยญฺชนนฺติลทฺธโวหารํ หตฺถปาทสิตหสิตกถิตวิโลกิตาทิเภทํ อาการํ น คณฺหาติ. ยํ ตตฺถ ภูตํ, ตเทว คณฺหาติ. ยตฺวาธิกรณเมนนฺติอาทิมฺหิ ยํการณา ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยาสํวรสฺส เหตุ เอตํ ปุคฺคลํ สติกวาเฏน จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ อปิหิตจกฺขุทฺวารํ หุตฺวา วิหรนฺตํ เอเต อภิชฺฌาทโย ธมฺมา อนฺวสฺสเวยฺยุํ อนุปฺปพนฺเธยฺยุํ. ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชตีติ ตสฺส จกฺขุนฺทฺริยสฺส สติกวาเฏน ปิทหนตฺถาย ปฏิปชฺชติ. เอวํ ปฏิปชฺชนฺโตเยว จ ‘‘รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชตี’’ติ วุจฺจติ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวาติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เอวมิทํ สงฺเขปโต รูปาทีสุ กิเลสานุพนฺธนิมิตฺตาทิคฺคาหปริวชฺชนลกฺขณํ อินฺทฺริยสํวรํ สีลํ เวทิตพฺพํ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนาสุ (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๑.๑๓) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. กิเลเสหิ อนวสิตฺตสุขนฺติอาทีสุ รูปาทีสุ นิมิตฺตาทิคฺคาหปริวชฺชนลกฺขณตฺตา อินฺทฺริยสํวรสฺส กิเลเสหิ อนวสิตฺตสุขตา อวิกิณฺณสุขตา จสฺส วุตฺตา.

唯有对已安住于如前所述的戒律仪者，才应希求根律仪，因其是前者的基础与守护者，因此说：“彼比丘具足此圣戒蕴”。在其余诸句中，如“不取相”等句。此处的简义是：不取相，即不执取男女相、净相(subhanimitta)等作为烦恼事物的相，仅止于所见。不取随相，即不执取因一再显露烦恼而得名“随相”——也就是手、足、微笑、大笑、言谈、顾盼等种种形态，仅执取其真实存在的部分。在“以何为因”(Yatvādhikaraṇaṃ)等语境中，意指由于不防护眼根，此人(puggala)的眼根未受防护，眼门未曾关闭而住，贪欲等不善法就会流入、相续。“为防护彼而行道”，意即为了以念为门扇关闭彼眼根而行道。如此行道者，才被称为“守护眼根，于眼根达成防护”。“耳闻声已”等句也是同样的方法。如是，应知此根律仪戒，简言之，其特征为在色等所缘中，避免执取与烦恼相连的相等等。此处为简说，详说则应依照《清净道论》诸释(Visuddhimagga-saṃvaṇṇanā/Visuddhimagga-mahāṭīkā 1.13)中所说之理趣去理解。在“不为诸烦恼所浸润之乐”等语境中，由于根律仪具有在色等所缘中避免执取相等特征，故说它具有“不为诸烦恼所浸润之乐”与“不散乱之乐”。

อภิกฺกมนํ อภิกฺกนฺโต, ปุรโต คมนํ. ปฏิกฺกมนํ ปฏิกฺกนฺโต, ปจฺจาคมนํ. ตทุภยมฺปิ จตูสุ อิริยาปเถสุ ลพฺภติ. คมเน ตาว ปุรโต กายํ อภิหรนฺโต อภิกฺกมติ นาม, ปฏินิวตฺเตนฺโต ปฏิกฺกมติ นาม. ฐาเนปิ ฐิตโกว กายํ ปุรโต โอณมนฺโต อภิกฺกมติ นาม, ปจฺฉโต อปนาเมนฺโต ปฏิกฺกมติ นาม. นิสชฺชายปิ นิสินฺนโกว อาสนสฺส ปุริมองฺคาภิมุโข สํสรนฺโต อภิกฺกมติ นาม, ปจฺฉิมํ องฺคปฺปเทสํ ปจฺจาสํสรนฺโต ปฏิกฺกมติ นาม. นิปชฺชายปิ เอเสว นโย.

“前进”(abhikkamanaṃ)即向前行，“后退”(paṭikkamanaṃ)即返回。此二者于四威仪(iriyāpatha)中皆可见。在行走时，将身体向前运名为前进，转身返回名为后退。在站立时，站立着将身体向前弯名为前进，向后移名为后退。在坐着时，坐着朝座具的前方移动名为前进，朝后方退回名为后退。在躺卧时，方法亦同。

สาตฺถกสมฺปชญฺญนฺติอาทีสุ สมนฺตโต ปกาเรหิ, ปกฏฺฐํ วา สวิเสสํ ชานาตีติ สมฺปชาโน, สมฺปชานสฺส ภาโว สมฺปชญฺญํ, ตถาปวตฺตํ ญาณํ. ธมฺมโต วฑฺฒิสงฺขาเตน สห อตฺเถน วตฺตตีติ สาตฺถกํ, อภิกฺกนฺตาทิสาตฺถกสฺส สมฺปชญฺญํ สาตฺถกสมฺปชญฺญํ. สปฺปายสฺส อตฺตโน อุปการาวหสฺส สมฺปชญฺญํ สปฺปายสมฺปชญฺญํ. อภิกฺกมาทีสุ [Pg.377] ภิกฺขาจารโคจเร, อญฺญตฺถาปิ ปวตฺเตสุ อวิชหิตกมฺมฏฺฐานสงฺขาเต โคจเร สมฺปชญฺญํ โคจรสมฺปชญฺญํ. อภิกฺกมาทีสุ อสมฺมุยฺหนเมว สมฺปชญฺญํ อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ. ตตฺถ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๑๔; ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๐๙) อภิกฺกมนจิตฺเต อุปฺปนฺเน จิตฺตวเสเนว อคนฺตฺวา ‘‘กินฺนุ เม เอตฺถ คเตน อตฺโถ อตฺถิ นตฺถี’’ติ อตฺถานตฺถํ ปริคฺคเหตฺวา อตฺถปริคฺคหณํ สาตฺถกสมฺปชญฺญํ. ตตฺถ จ อตฺโถติ เจติยทสฺสนโพธิทสฺสนสงฺฆทสฺสนเถรทสฺสนอสุภทสฺสนาทิวเสน ธมฺมโต วฑฺฒิ. เจติยํ วา โพธึ วา ทิสฺวาปิ หิ พุทฺธารมฺมณํ, สงฺฆทสฺสเนน สงฺฆารมฺมณํ ปีตึ อุปฺปาเทตฺวา ตเทว ขยวยโต สมฺมสนฺโต อรหตฺตํ ปาปุณาติ. เถเร ทิสฺวา เตสํ โอวาเท ปติฏฺฐาย อสุภํ ทิสฺวา ตตฺถ ปฐมชฺฌานํ อุปฺปาเทตฺวา ตเทว ขยวยโต สมฺมสนฺโต อรหตฺตํ ปาปุณาติ, ตสฺมา เอเตสํ ทสฺสนํ ‘‘สาตฺถก’’นฺติ วุตฺตํ. เกจิ ปน ‘‘อามิสโตปิ วฑฺฒิ อตฺโถเยว ตํ นิสฺสาย พฺรหฺมจริยานุคฺคหาย ปฏิปนฺนตฺตา’’ติ วทนฺติ.

在“有益正知”(sātthakasampajañña)等词中，“正知”(sampajañña)是指以各种方式全面、透彻或特别地了知者(sampajāno)，正知者的状态即是正知，即如是运作的智慧(ñāṇa)。与法义的增长一起运作，故为“有益”(sātthaka)；对于前进等有益之事的正知，即是有益正知。对于适宜自己、能带来利益之事的正知，即是适宜正知(sappāyasampajañña)。于前进等行为、乞食行处以及其他活动中，不舍弃被称为业处(kammaṭṭhāna)的行处之正知，即是行处正知(gocarasampajañña)。于前进等行为中不迷惑，即是无痴正知(asammohasampajañña)。于此（《长部注》1.214；《中部注》1.109），当生起前进之心时，不随心而行，而是先省察“我前往彼处有无利益？”，如此省察利益与无益之后，把握其利益，即是有益正知。此处的“利益”(attha)，是指通过见塔、见菩提树、见僧团、见长老、见不净相等方式，使法义得以增长。因为见到佛塔或菩提树，能生起以佛为所缘的喜悦；见到僧团，能生起以僧团为所缘的喜悦，然后思惟其生灭，便能证得阿罗汉果。见到长老，安住于他们的教诫；见到不净相，于彼处生起初禅(paṭhamajjhāna)，然后思惟其生灭，便能证得阿罗汉果。因此，见这些被称为“有益”。有人说：“物质的增长也是一种利益，因为它有助于梵行的修持。”

ตสฺมึ ปน คมเน สปฺปายาสปฺปายํ ปริคฺคเหตฺวา สปฺปายปริคฺคณฺหนํ สปฺปายสมฺปชญฺญํ. เสยฺยถิทํ – เจติยทสฺสนํ ตาว สาตฺถํ. สเจ ปน เจติยสฺส มหาปูชาย ทสทฺวาทสโยชนนฺตเร ปริสา สนฺนิปตนฺติ, อตฺตโน วิภวานุรูปํ อิตฺถิโยปิ ปุริสาปิ อลงฺกตปฏิยตฺตา จิตฺตกมฺมรูปกานิ วิย สญฺจรนฺติ. ตตฺร จสฺส อิฏฺเฐ อารมฺมเณ โลโภ, อนิฏฺเฐ ปฏิโฆ, อสมเปกฺขเน โมโห อุปฺปชฺชติ, กายสํสคฺคาปตฺตึ วา อาปชฺชติ, ชีวิตพฺรหฺมจริยานํ วา อนฺตราโย โหติ. เอวํ ตํ ฐานํ อสปฺปายํ โหติ, วุตฺตปฺปการอนฺตรายาภาเว สปฺปายํ. โพธิทสฺสเนปิ เอเสว นโย. สงฺฆทสฺสนมฺปิ สาตฺถํ. สเจ ปน อนฺโตคาเม มหามณฺฑปํ กาเรตฺวา สพฺพรตฺตึ ธมฺมสฺสวนํ กโรนฺเตสุ มนุสฺเสสุ วุตฺตปฺปกาเรเนว ชนสนฺนิปาโต เจว อนฺตราโย จ โหติ. เอวํ ตํ ฐานํ อสปฺปายํ, อนฺตรายาภาเว สปฺปายํ. มหาปริสาปริวารานํ เถรานํ ทสฺสเนปิ เอเสว นโย. อสุภทสฺสนมฺปิ สาตฺถํ มคฺคผลาธิคมเหตุภาวโต. ทนฺตกฏฺฐตฺถาย สามเณรํ คเหตฺวา คตทหรภิกฺขุโน วตฺถุเปตฺถ กเถตพฺพํ. เอวํ สาตฺถมฺปิ ปเนตํ ปุริสสฺส มาตุคามาสุภํ อสปฺปายํ, มาตุคามสฺส จ ปุริสาสุภํ. สภาคเมว สปฺปายนฺติ เอวํ สปฺปายปริคฺคณฺหนํ สปฺปายสมฺปชญฺญํ นาม.

在前往时，省察适宜与不适宜，把握适宜之处，即是适宜正知。例如，见塔固然有益，但如果佛塔举行大型供养，十到十二由旬内人群聚集，男女都盛装打扮，如同彩绘人偶般来回走动。此时，若他对可喜的所缘生起贪欲，对不可喜的生起瞋恚，因不省察而生起愚痴，或会犯下身体接触的罪，或对生命与梵行造成障碍。如此，该处即为不适宜；若无上述障碍，则为适宜。见菩提树也是同样道理。见僧团也有益，但如果在村中搭起大棚，人们通宵听法，如前述那样人群聚集，也会有障碍。如此，该处即为不适宜；若无障碍，则为适宜。见有大批随从的长老也是同样道理。见不净相也有益，因为它是证得道果之因。此处应讲述为了牙木而带沙弥(sāmaṇera)同去的年轻比丘的故事。如此，即使是有益之事，对男性而言，女人的不净相也是不适宜的；对女人而言，男人的不净相也是不适宜的。只有同类（的所缘）才是适宜的。如此把握适宜之处，即名为适宜正知。

เอวํ [Pg.378] ปริคฺคหิตสาตฺถกสปฺปายสฺส ปน อฏฺฐตึสาย กมฺมฏฺฐาเนสุ อตฺตโน จิตฺตรุจิยํ กมฺมฏฺฐานสงฺขาตํ โคจรํ อุคฺคเหตฺวา ภิกฺขาจารโคจเร ตํ คเหตฺวาว คมนํ โคจรสมฺปชญฺญํ นาม.

如此把握了有益与适宜之后，从三十八种业处中，掌握符合自己心意的业处作为行处，在托钵乞食的行处也带着它而行，这即名为“行处正知”。

อภิกฺกมาทีสุ ปน อสมฺมุยฺหนํ อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ. ตํ เอวํ เวทิตพฺพํ – อิธ ภิกฺขุ อภิกฺกมนฺโต วา ปฏิกฺกมนฺโต วา ยถา อนฺธปุถุชฺชนา อภิกฺกมาทีสุ ‘‘อตฺตา อภิกฺกมติ, อตฺตนา อภิกฺกโม นิพฺพตฺติโต’’ติ วา, ‘‘อหํ อภิกฺกมามิ, มยา อภิกฺกโม นิพฺพตฺติโต’’ติ วา สมฺมุยฺหนฺติ, ตถา อสมฺมุยฺหนฺโต ‘‘อภิกฺกมามี’’ติ จิตฺเต อุปฺปชฺชมาเน เตเนว จิตฺเตน สทฺธึ จิตฺตสมุฏฺฐานา วาโยธาตุ วิญฺญตฺตึ ชนยมานา อุปฺปชฺชติ, อิติ จิตฺตกิริยวาโยธาตุวิปฺผารวเสน อยํ กายสมฺมโต อฏฺฐิสงฺฆาโฏ อภิกฺกมติ, ตสฺเสวํ อภิกฺกมโต เอเกกปทุทฺธรเณ ปถวีธาตุ, อาโปธาตูติ ทฺเว ธาตุโย โอมตฺตา โหนฺติ มนฺทา, อิตรา ทฺเว อธิมตฺตา โหนฺติ พลวติโย. ตถา อติหรณวีติหรเณสุ. โวสฺสชฺชเน เตโชธาตุ, วาโยธาตูติ ทฺเว ธาตุโย โอมตฺตา โหนฺติ มนฺทา, อิตรา ทฺเว อธิมตฺตา พลวติโย. ตถา สนฺนิกฺเขปนสนฺนิรุมฺภเนสุ. ตตฺถ อุทฺธรเณ ปวตฺตา รูปารูปธมฺมา อติหรณํ น ปาปุณนฺติ, ตถา อติหรเณ ปวตฺตา วีติหรณํ, วีติหรเณ ปวตฺตา โวสฺสชฺชนํ, โวสฺสชฺชเน ปวตฺตา สนฺนิกฺเขปนํ, สนฺนิกฺเขปเน ปวตฺตา สนฺนิรุมฺภนํ น ปาปุณนฺติ. ตตฺถ ตตฺเถว ปพฺพปพฺพํ สนฺนิสนฺธิ โอธิโอธิ หุตฺวา ตตฺตกปาเล ปกฺขิตฺตติลํ วิย ปฏปฏายนฺตา ภิชฺชนฺติ. ตตฺถ โก เอโก อภิกฺกมติ, กสฺส วา เอกสฺส อภิกฺกมนํ? ปรมตฺถโต หิ ธาตูนํเยว คมนํ, ธาตูนํ ฐานํ, ธาตูนํ นิสชฺชนํ, ธาตูนํ สยนํ. ตสฺมึ ตสฺมิญฺหิ โกฏฺฐาเส สทฺธึ รูเปน –

在前进等[行为]中不迷乱，即是无痴正知(asammohasampajañña)。应当这样了知：于此，一位比丘在前进或后退时，不像盲昧的凡夫那样，在前进等[行为]中迷乱地认为“是自我在前进，前进是由自我造成的”，或“是我在前进，前进是由我造成的”。他不这样迷乱，当“我要前进”的心生起时，与该心一起，由心所生的风界生起，产生着表色(viññatti)。如此，凭借心的作用与风界的扩散，这个被认为是身体的骨骼集合体就在前进。当它这样前进时，在每抬起一步时，地界与水界这两界变得微弱，另外两界变得强盛有力。在向前运送与横向摆动时也是如此。在放下时，火界与风界这两界变得微弱，另外两界变得强盛有力。在放置与停住时也是如此。于此，在抬起时生起的色法与非色法，不会达到向前运送的阶段；同样，在向前运送时生起的法，不会达到横向摆动的阶段；在横向摆动时生起的法，不会达到放下的阶段；在放下时生起的法，不会达到放置的阶段；在放置时生起的法，不会达到停住的阶段。它们就在各自之处，一节一节地、一处一处地，像被丢进热锅里的芝麻一样噼啪作响地坏灭。于此，是谁在前进？或这是谁的前进？从究竟义(paramattha)而言，只是诸界的行、诸界的住、诸界的坐、诸界的卧。在每一个部分，与色法一起——

‘‘อญฺญํ อุปฺปชฺชเต จิตฺตํ, อญฺญํ จิตฺตํ นิรุชฺฌติ;

อวีจิมนุสมฺพนฺโธ, นทีโสโตว วตฺตตี’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๑๔;

ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๐๙;

สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๕.๓๖๘);

此心刹那生，彼心刹那灭，相续如河流，无间亦无歇。

เอวํ อภิกฺกมาทีสุ อสมฺมุยฺหนํ อสมฺโมหสมฺปชญฺญํ นามาติ. ปจฺจยสมฺปตฺตินฺติ ปจฺจยปาริปูรึ. อิเม จตฺตาโรติ สีลสํวโร, สนฺโตโส, อินฺทฺริยสํวโร, สติสมฺปชญฺญนฺติ อิเม จตฺตาโร อรญฺญวาสสฺส สมฺภารา[Pg.379]. วตฺตพฺพตํ อาปชฺชตีติ ‘‘อสุกสฺส ภิกฺขุโน อรญฺเญ ติรจฺฉานคตานํ วิย วนจรกานํ วิย จ นิวาสมตฺตเมว, น อรญฺญวาสานุจฺฉวิกา กาจิ สมฺมาปฏิปตฺตี’’ติ อปวาทวเสน วตฺตพฺพตํ, อารญฺญเกหิ วา ติรจฺฉานคเตหิ วนจรกวิสภาคชเนหิ วิปฺปฏิปตฺติวเสน วตฺถพฺพตํ อาปชฺชติ. เภรวสทฺทํ สาเวนฺติ, ตาวตา อปลายนฺตานํ หตฺเถหิ สีสํ…เป… กโรนฺติ. กาฬกสทิสตฺตา กาฬกํ, วีติกฺกมสงฺขาตํ ถุลฺลวชฺชํ. ติลกสทิสตฺตา ติลกํ, มิจฺฉาวิตกฺกสงฺขาตํ อณุมตฺตวชฺชํ. ตนฺติ ปีตึ. วิภูตภาเวน อุปฏฺฐานโต ขยโต สมฺมสนฺโต.

如此，在前进等[行为]中不迷乱，名为无痴正知。“资具的成就”(paccayasampatti)是指资具的圆满。这四者，即戒律仪、知足、根律仪、正念正知，是林居者的资具。“他陷入应受指责的境地”是指：他会因为“某某比丘在林中就像畜生或林中游民一样，只是居住而已，没有任何符合林居的如法修行”这类贬抑之词而受到指责；或者因为行为不当，而受到林居者，或不同于畜生和林中游民的人们的指责。他们发出可怕的声音，对于那些不因此而逃跑的人，他们用手对他们的头……[做些什么]。因其类似黑点，故称黑点(kāḷaka)，即名为“违越”的粗罪。因其类似芝麻，故称芝麻点(tilaka)，即名为“邪寻”的微细过失。“那”是指喜。由于它以显现的方式现起，以及由于思察其为坏灭。

วิวิตฺตนฺติ ชนวิวิตฺตํ. เตนาห ‘‘สุญฺญ’’นฺติ. ตํ ปน ชนสทฺทนิคฺโฆสาภาเวน เวทิตพฺพํ สทฺทกณฺฏกตฺตา ฌานสฺสาติ อาห ‘‘อปฺปสทฺทํ อปฺปนิคฺโฆสนฺติ อตฺโถ’’ติ. เอตเทวาติ นิสฺสทฺทตํเยว. วิหาโร ปาการปริจฺฉินฺโน สกโล อาวาโส. อฑฺฒโยโค ทีฆปาสาโท, ‘‘ครุฬสณฺฐานปาสาโท’’ติปิ วทนฺติ. ปาสาโท จตุรสฺสปาสาโท. หมฺมิยํ มุณฺฑจฺฉทนปาสาโท. อฏฺโฏ ปฏิราชูนํ ปฏิพาหนโยคฺโค จตุปฺปญฺจภูมโก ปติสฺสยวิเสโส. มาโฬ เอกกูฏสงฺคหิโต อเนกโกณวนฺโต ปติสฺสยวิเสโส. อปโร นโย – วิหาโร นาม ทีฆมุขปาสาโท. อฑฺฒโยโค เอกปสฺสจฺฉทนกเสนาสนํ. ตสฺส กิร เอกปสฺเส ภิตฺติ อุจฺจตรา โหติ, อิตรปสฺเส นีจา. เอเตน ตํ เอกปสฺสจฺฉทนกํ โหติ. ปาสาโท นาม อายตจตุรสฺสปาสาโท. หมฺมิยํ มุณฺฑจฺฉทนํ จนฺทิกงฺคณยุตฺตํ. คุหา นาม เกวลา ปพฺพตคุหา. เลณํ ทฺวารพทฺธํ ปพฺภารํ. มณฺฑโปติ สาขามณฺฑโป. อาวสถภูตํ เสนาสนํ วิหริตพฺพฏฺเฐน วิหารเสนาสนํ. มสารกาทิ มญฺจปีฐํ ตตฺถ อตฺถริตพฺพภิสิ อุปธานญฺจ มญฺจปีฐสมฺพนฺธโต มญฺจปีฐเสนาสนํ. จิมิลิกาทิ ภูมิยํ สนฺถริตพฺพตาย สนฺถตเสนาสนํ. อภิสงฺขตาภาวโต เกวลํ สยนสฺส นิสชฺชาย จ โอกาสภูตํ รุกฺขมูลาทิ ปฏิกฺกมิตพฺพฏฺฐานํ โอกาสเสนาสนํ. เสนาสนคฺคหเณน คหิตเมวาติ ‘‘วิวิตฺตํ เสนาสน’’นฺติ อิมินา เสนาสนคฺคหเณน คหิตเมว สามญฺญโชตนาภาวโต.

“远离”(vivitta)是指远离人群。因此说“空”。要知道这是因为没有人的声音和喧闹，声音是禅那的障碍，所以说意思是“少声、少喧”。这正是指无声。寺院(vihāra)是有围墙围绕的整个住所。半屋(aḍḍhayoga)是长形殿堂，也有人称为“金翅鸟(garuḷa)形殿堂”。殿堂(pāsāda)是四方形殿堂。楼阁(hammiya)是平顶殿堂。高楼(aṭṭa)是为抵御敌王而建的四、五层特殊居所。亭台(māḷa)是单顶、多角的特殊居所。另一种说法：寺院是长门面的殿堂。半屋是单坡屋顶的坐卧处，据说它一侧的墙较高，另一侧较低。殿堂是长方形殿堂。楼阁是带有月台的平顶建筑。洞(guhā)纯粹是山洞。窟(leṇa)是有门的岩窟。棚(maṇḍapa)是树枝棚。作为住所的坐卧处，因其可居住性而称为“寺院坐卧处”。床椅、褥垫和枕头，因与床椅相关，而称为“床椅坐卧处”。地毯等，因铺在地上，而称为“铺设坐卧处”。由于并非人造，只是为坐卧提供空间的树下等隐退之处，称为“空间坐卧处”。它已被“坐卧处”一词所含摄，因此，“远离的坐卧处”这一表述也已被“坐卧处”一词所含摄，因为这并非一个普遍的指称。

ยทิ เอวํ กสฺมา ‘‘อรญฺญ’’นฺติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อิมสฺส ปนา’’ติอาทิ. ภิกฺขุนีนํ วเสน อาคตนฺติ อิทํ วินเย ตถา อาคตํ สนฺธาย วุตฺตํ[Pg.380], อภิธมฺเมปิ (วิภ. ๕๒๙) ปน ‘‘อรญฺญนฺติ นิกฺขมิตฺวา พหิ อินฺทขิลา สพฺพเมตํ อรญฺญ’’นฺติ อาคตเมว. ตตฺถ หิ ยํ น คามปฺปเทสนฺโตคธํ, ตํ อรญฺญนฺติ นิปฺปริยายวเสน ตถา วุตฺตํ. ธุตงฺคนิทฺเทเส (วิสุทฺธิ. ๑.๓๑) ยํ วุตฺตํ, ตํ ยุตฺตํ, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยน คเหตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. รุกฺขมูลนฺติ รุกฺขสมีปํ. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘ยาวตา มชฺฌนฺหิเก กาเล สมนฺตา ฉายา ผรติ, นิวาเต ปณฺณานิ ปตนฺติ, เอตฺตาวตา รุกฺขมูล’’นฺติ. เสล-สทฺโท อวิเสสโต ปพฺพตปริยาโยติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ปพฺพตนฺติ เสล’’นฺติ, น สิลามยเมว. ปํสุมยาทิโก หิ ติวิโธปิ ปพฺพโต เอวาติ. วิวรนฺติ ทฺวินฺนํ ปพฺพตานํ มิโถ อาสนฺนตเร ฐิตานํ โอวรกาทิสทิสํ วิวรํ. เอกสฺมึเยว วา ปพฺพเต. อุมงฺคสทิสนฺติ สุทุงฺคาสทิสํ. มนุสฺสานํ อนุปจารฏฺฐานนฺติ ปกติสญฺจารวเสน มนุสฺเสหิ น สญฺจริตพฺพฏฺฐานํ. อาทิ-สทฺเทน ‘‘วนปตฺถนฺติ วนสณฺฑานเมตํ เสนาสนานํ อธิวจนํ. วนปตฺถนฺติ ภึสนกานเมตํ. วนปตฺถนฺติ สโลมหํสานเมตํ. วนปตฺถนฺติ ปริยนฺตานเมตํ. วนปตฺถนฺติ น มนุสฺสูปจารานเมตํ เสนาสนานํ อธิวจน’’นฺติ (วิภ. ๕๓๑) อิมํ ปาฬิปฺปเทสํ สงฺคณฺหาติ. อจฺฉนฺนนฺติ เกนจิ ฉทเนน อนฺตมโส รุกฺขสาขายปิ น ฉาทิตํ. นิกฺกฑฺฒิตฺวาติ นีหริตฺวา. ปพฺภารเลณสทิเสติ ปพฺภารสทิเส, เลณสทิเส วา.

如果这样，那为什么又说“阿兰若”(arañña)呢？回答说：“就此而言……”等等。就比丘尼而言的规定，这是针对律藏中的说法而言。在阿毗达摩(abhidhamma)的《分别论》(Vibhaṅga 529)中也说：“阿兰若，即走出村界之外，所有这些都叫阿兰若。”在那里，凡不包含在村落范围内的，就无差别地被称为阿兰若。在《头陀支的解释》(dhutaṅganiddesa)（《清净道论》1.31）中所说的，是恰当的，因此，其意趣是应当按照那里所说的方法来理解。“树下”(rukkhamūla)是指树的附近。经中说：“正午时分，树荫所及之处，无风时树叶飘落的范围，即是树下。”“岩”(sela)一词，通常是“山”的同义词，因此说“山即是岩”，而不仅指岩石所成。因为土山等三种山都是山。“裂口”(vivara)是指两座非常靠近的山之间，像小室一样的空隙，或者在一座山里像隧道(umaṅga)一样的洞穴。“非人行处”是指人们通常不会行走的地方。“等”字包括了《分别论》(Vibhaṅga 531)这段经文：“林野(vanapattha)，这是对丛林坐卧处的称呼。林野，这是对恐怖之处的称呼。林野，这是对令人毛骨悚然之处的称呼。林野，这是对边地之处的称呼。林野，这是对非人行之坐卧处的称呼。”“无覆”是指没有任何遮盖物，乃至没有树枝遮盖。“移开”(nikkaḍḍhitvā)就是拿开。“如山坡、如岩窟”是指像山坡一样，或像岩窟一样。

ปิณฺฑปาตปริเยสนํ ปิณฺฑปาโต อุตฺตรปทโลเปนาติ อาห ‘‘ปิณฺฑปาตปริเยสนโต ปฏิกฺกนฺโต’’ติ. ปลฺลงฺกนฺติ เอตฺถ ปริ-สทฺโท สมนฺตโตติ เอตสฺมึ อตฺเถ, ตสฺมา วาโมรุํ ทกฺขิโณรุญฺจ สมํ ฐเปตฺวา อุโภ ปาเท อญฺญมญฺญํ สมฺพนฺเธ กตฺวา นิสชฺชา ปลฺลงฺกนฺติ อาห ‘‘สมนฺตโต อูรุพทฺธาสน’’นฺติ. อูรูนํ พนฺธนวเสน นิสชฺชา ปลฺลงฺกํ. อาภุชิตฺวาติ จ ยถา ปลฺลงฺกวเสน นิสชฺชา โหติ, เอวํ อุโภ ปาเท อาภุชิเต สมิญฺชิเต กตฺวา. ตํ ปน อุภินฺนํ ปาทานํ ตถาสมฺพนฺธตากรณนฺติ อาห ‘‘พนฺธิตฺวา’’ติ. เหฏฺฐิมกายสฺส อนุชุกํ ฐปนํ นิสชฺชาวจเนเนว โพธิตนฺติ อุชุํ กายนฺติ เอตฺถ กาย-สทฺโท อุปริมกายวิสโยติ อาห ‘‘อุปริมสรีรํ อุชุกํ ฐเปตฺวา’’ติ. ตํ ปน อุชุกํ ฐปนํ สรูปโต ปโยชนโต จ ทสฺเสตุํ ‘‘อฏฺฐารสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. น ปณมนฺตีติ น โอณมนฺติ. น ปริปตตีติ น วิคจฺฉติ วีถึ น ลงฺเฆติ, ตโต [Pg.381] เอว ปุพฺเพนาปรํ วิเสสสมฺปตฺติยา กมฺมฏฺฐานํ วุทฺธึ ผาตึ คจฺฉติ. ปริมุขนฺติ เอตฺถ ปริ-สทฺโท อภิ-สทฺเทน สมานตฺโถติ อาห ‘‘กมฺมฏฺฐานาภิมุข’’นฺติ, พหิทฺธา ปุถุตฺตารมฺมณโต นิวาเรตฺวา กมฺมฏฺฐานํเยว ปุรกฺขตฺวาติ อตฺโถ. สมีปตฺโถ วา ปริ-สทฺโทติ ทสฺเสนฺโต ‘‘มุขสมีเป วา กตฺวา’’ติ อาห. เอตฺถ จ ยถา ‘‘วิวิตฺตํ เสนาสนํ ภชตี’’ติอาทินา ภาวนานุรูปํ เสนาสนํ ทสฺสิตํ, เอวํ นิสีทตีติ อิมินา อลีนานุทฺธจฺจปกฺขิโย สนฺโต อิริยาปโถ ทสฺสิโต. ‘‘ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา’’ติ อิมินา นิสชฺชาย ทฬฺหภาโว. ‘‘ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา’’ติ อิมินา อารมฺมณปริคฺคหูปาโย.

“从寻食托钵处回来”(piṇḍapātapariyesanato paṭikkanto)：此处“托钵”(piṇḍapāto)是“寻食托钵”(piṇḍapātapariyesanaṃ)省略了后一部分词。“盘腿”(pallaṅkaṃ)：此处“遍”(pari)字意为“周围”(samantato)，因此，将左右大腿平放，双脚互相连结而坐，即是盘腿。所以说“从周围束缚大腿而坐”(samantato ūrubaddhāsanaṃ)。以束缚大腿的方式而坐，即是盘腿。“弯曲”(ābhujitvā)是指，为了以盘腿的方式而坐，将双脚弯曲、收摄。这是为了让双脚如此连结，所以说“束缚”(bandhitvā)。下半身的正直安放已由“坐”一词所表示，所以在“正直其身”(ujuṃ kāyaṃ)中，“身”(kāya)一词是指上半身的范围，所以说“正直地安放上身”(uparimasarīraṃ ujukaṃ ṭhapetvā)。为了从形态和作用上说明这种正直的安放，所以说了“十八（节脊椎骨）”等。它们不向前弯(na paṇamanti)，即不俯身；不向后仰(na paripatatīti)，即不偏离，不越过（脊椎的）行列。正因为如此，前后相续，以殊胜的成就，业处(kammaṭṭhāna)得以增长、广大。“面前”(parimukhaṃ)：此处“遍”(pari)字与“向”(abhi)字同义，所以说“朝向业处”(kammaṭṭhānābhimukhaṃ)，意思是防止（心）朝向外在的各种所缘，而只将业处放在前面。或者，“遍”(pari)字有“附近”的意思，所以说“或者置于面前”(mukhasamīpe vā katvā)。在此，正如以“亲近远离的坐卧处”等句显示了适合禅修的坐卧处，同样地，以“坐下”(nisīdati)显示了属于不昏沉、不掉举一方的寂静威仪。以“结跏趺坐”(pallaṅkaṃ ābhujitvā)显示了坐姿的稳固。以“建立念于面前”(parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā)显示了把握所缘的方法。

ปรีติ ปริคฺคหฏฺโฐ ‘‘ปริณายิกา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๖, ๒๐) วิย. มุขนฺติ นิยฺยานฏฺโฐ ‘‘สุญฺญตวิโมกฺขมุข’’นฺติอาทีสุ วิย. ปฏิปกฺขโต นิคฺคมนฏฺโฐ หิ นิยฺยานฏฺโฐ, ตสฺมา ปริคฺคหิตนิยฺยานํ สตินฺติ สพฺพถา คหิตาสมฺโมสํ ปริจฺจตฺตสมฺโมสํ สตึ กตฺวา, ปรมสติเนปกฺกํ อุปฏฺฐเปตฺวาติ อตฺโถ.

“遍”(pari)是“把握”(pariggaha)义，就像在“引导者”(pariṇāyikā)等词中一样（见《法集论》16, 20）。“门”(mukhaṃ)是“出离”(niyyāna)义，就像在“空解脱门”(suññatavimokkhamukha)等词中一样。“出离”义即是从对立面出离。因此，“把握出离的念”(pariggahitaniyyānaṃ satiṃ)的意思是：完全把握不忘失、舍弃了忘失而建立念，即建立了最高的念与慧。

อภิชฺฌายติ คิชฺฌติ อภิกงฺขติ เอตายาติ อภิชฺฌา, โลโภ. ลุชฺชนฏฺเฐนาติ ภิชฺชนฏฺเฐน, ขเณ ขเณ ภิชฺชนฏฺเฐนาติ อตฺโถ. วิกฺขมฺภนวเสนาติ เอตฺถ วิกฺขมฺภนํ อนุปฺปาทนํ อปฺปวตฺตนํ ปฏิปกฺเขน สุปฺปหีนตฺตา. ปหีนตฺตาติ จ ปหีนสทิสตํ สนฺธาย วุตฺตํ ฌานสฺส อนธิคตตฺตา. ตถาปิ นยิทํ จกฺขุวิญฺญาณํ วิย สภาวโต วิคตาภิชฺฌํ, อถ โข ภาวนาวเสน. เตนาห ‘‘น จกฺขุวิญฺญาณสทิเสนา’’ติ. เอเสว นโยติ ยถา จกฺขุวิญฺญาณํ สภาเวน วิคตาภิชฺฌํ อพฺยาปนฺนญฺจ น ภาวนาย วิกฺขมฺภิตตฺตา, น เอวมิทํ. อิทํ ปน จิตฺตํ ภาวนาย ปริโสธิตตฺตา อพฺยาปนฺนํ วิคตถินมิทฺธํ อนุทฺธตํ นิพฺพิจิกิจฺฉญฺจาติ อตฺโถ. ปุริมปกตินฺติ ปริสุทฺธปณฺฑรสภาวํ. ‘‘ยา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺส อกลฺยตา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๑๖๒; วิภ. ๕๔๖) ถินสฺส, ‘‘ยา ตสฺมึ สมเย กายสฺส อกลฺยตา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๑๖๓; วิภ. ๕๔๖) จ มิทฺธสฺส อภิธมฺเม นิทฺทิฏฺฐตฺตา วุตฺตํ ‘‘ถินํ จิตฺตเคลญฺญํ, มิทฺธํ เจตสิกเคลญฺญ’’นฺติ. สติปิ หิ อญฺญมญฺญํ อวิปฺปโยเค จิตฺตกายลหุตาทีนํ วิย จิตฺตเจตสิกานํ ยถากฺกมํ ตํตํวิเสสสฺส ยา เตสํ อกลฺยตาทีนํ วิเสสปจฺจยตา, อยเมเตสํ สภาโวติ ทฏฺฐพฺพํ. อาโลกสญฺญีติ เอตฺถ อติสยตฺตวิสิฏฺฐอตฺถิอตฺถาวโพธโกยมีกาโรติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘รตฺติมฺปิ…เป… สมนฺนาคโต’’ติ. อิทํ อุภยนฺติ สติสมฺปชญฺญมาห.

由于它而贪求(abhijjhāyati)、贪婪(gijjhati)、渴望(abhikaṅkhati)，因此是贪欲(abhijjhā)，即是贪(lobha)。“以毁坏义”(lujjanaṭṭhena)是指“以破坏义”(bhijjanaṭṭhena)，意思是刹那刹那地破坏。“以镇伏”(vikkhambhanavasena)而言，镇伏是指不生起、不现行，因为已被对治法完全舍断。说“已舍断”(pahīnattā)，是就其如同舍断而言，因为尚未证得禅那。然而，这（心）不像眼识那样，自性上就离于贪欲，而是通过修习（才离于贪欲）。因此说“不像眼识那样”。此理亦然：犹如眼识自性上离于贪欲与瞋恚，并非因为修习而镇伏，这（心）则不然。这心是因为修习而清净，所以无瞋、离昏沉睡眠、不掉举、无疑惑。这就是意思。“先前的自性”(purimapakatinti)是指纯净洁白的自性。因为在阿毗达摩(abhidhamma)中，昏沉由“尔时，心之不适业”等句（见《法集论》1162；《分别论》546）来解释，睡眠由“尔时，身之不适业”等句（见《法集论》1163；《分别论》546）来解释，所以说“昏沉是心的病，睡眠是心所的病”。即使心与心所彼此不相离，犹如身轻安与心轻安等，心与心所各有其特殊性，它们的不适业等，都是它们各自的特殊因缘，应如是理解其自性。“光明想者”(ālokasaññī)：此处，为了显示长音“ī”是表示具有超胜特质的意思，所以说“即使在夜晚……也具足（光明想）”。“此两者”(idaṃ ubhayaṃ)是指念与正知。

อติกฺกมิตฺวาติ [Pg.382] วิกฺขมฺภนวเสน ปชหิตฺวา. กถมิทํ กถมิทนฺติ ปวตฺติยา กถํกถา, วิจิกิจฺฉา, สา เอตสฺส อตฺถีติ กถํกถี, น กถํกถีติ อกถํกถี, นิพฺพิจิกิจฺโฉ. ลกฺขณาทิเภทโตติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ปจฺจยปริหานปฺปหายกาทีนมฺปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. เตปิ หิ ปเภทโต ทฏฺฐพฺพาติ. อุจฺฉินฺทิตฺวา ปาเตนฺตีติ เอตฺถ อุจฺฉินฺทนํ ปาตนญฺจ ตาสํ ปญฺญานํ อนุปฺปนฺนานํ อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทานเมว. อิติ มหคฺคตานุตฺตรปญฺญานํ เอกจฺจาย จ ปริตฺตปญฺญาย อนุปฺปตฺติเหตุภูตา นีวรณธมฺมา อิตราย จ สมตฺถตํ วิหนนฺติเยวาติ ‘‘ปญฺญาย ทุพฺพลีกรณา’’ติ วุตฺตา. อปฺเปนฺโตติ นิคเมนฺโต.

超越，是指以镇伏的方式舍弃。“这是如何？那是如何？”这样的生起即是疑惑(kathaṃkathā)，即是疑(vicikicchā)。有此者为有疑者(kathaṃkathī)，无此者为无疑者(akathaṃkathī)，即无疑惑者。关于“相等等的差别”，此处的“等”字应理解为也包括了因、退失、断除者等。这些也应从类别上来理解。“截断令其堕落”，此处的截断与令其堕落，就是不给那些尚未生起的智慧生起的机会。如是，作为广大智慧、无上智慧以及某些微小智慧不生起之因的五盖法，同时也破坏了其他善法的能力，因此被称为“令慧软弱者”。“Appento”是总结的意思。

อตฺตนฺตปสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《自苦经》释义终。

๙-๑๐. ตณฺหาสุตฺตาทิวณฺณนา

9-10. 渴爱经等释义

๑๙๙-๒๐๐. นวเม ตโย ภเว อชฺโฌตฺถริตฺวา ฐิตํ ‘‘อชฺฌตฺติกสฺส อุปาทาย อฏฺฐารส ตณฺหาวิจริตานี’’ติอาทินา วุตฺตํ ตํ ตํ อตฺตโน โกฏฺฐาสภูตํ ชาลเมติสฺสา อตฺถีติ ชาลินี. เตนาห ‘‘ตโย วา ภเว’’ติอาทิ. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ ตสฺมึ ภเว, อารมฺมเณ วา. อปิจาติอาทินา นิทฺเทสนเยน วิสตฺติกาปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต นิทฺเทสปาฬิยา เอกเทสํ ทสฺเสติ ‘‘วิสมูลา’’ติอาทินา. อยญฺเหตฺถ นิทฺเทสปาฬิ (มหานิ. ๓; จูฬนิ. เมตฺตคูมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๒๒, ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทโส ๑๒๔) –

199-200. 在第九节中，（渴爱）被称为“结网者”(jālinī)，因为它有其网，此网遍覆三有，是其自身的组成部分，如“缘于内处，有十八种爱行”等所说。因此他说：“或于三有”等。“于彼彼处”(Tattha tatthāti)是指在各个有中，或在所缘上。其次，以“又”(apica)等词，依《义释》(Niddesa)之法，为显示“visattikā”一词之义，而展示《义释》圣典的一部分，如“毒根”(visamūlā)等。此处的《义释》圣典是（《大义释》3；《小义释·慈童子所问的解释》22，《犀角经的解释》124）：

‘‘วิสตฺติกาติ เกนฏฺเฐน วิสตฺติกา? วิสตาติ วิสตฺติกา, วิสฏาติ วิสตฺติกา, วิสาลาติ วิสตฺติกา, วิสกฺกตีติ วิสตฺติกา, วิสํหรตีติ วิสตฺติกา, วิสํวาทิกาติ วิสตฺติกา, วิสมูลาติ วิสตฺติกา, วิสผลาติ วิสตฺติกา. วิสปริโภคาติ วิสตฺติกา. วิสาลา วา ปน สา ตณฺหา รูเป สทฺเท คนฺเธ รเส โผฏฺฐพฺเพ กุเล คเณ อาวาเส ลาเภ ยเส ปสํสาย สุเข จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเร กามธาตุยา รูปธาตุยา อรูปธาตุยา กามภเว รูปภเว อรูปภเว สญฺญิภเว อสญฺญิภเว เนวสญฺญินาสญฺญิภเว [Pg.383] เอกโวการภเว จตุโวการภเว ปญฺจโวการภเว อตีเต อนาคเต ปจฺจุปฺปนฺเน ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตพฺเพสุ วิสฏา วิตฺถตาติ วิสตฺติกา’’ติ.

“‘visattikā’，以何义为‘visattikā’？因其散布(visatā)故为visattikā；因其遍布(visaṭā)故为visattikā；因其广大(visālā)故为visattikā；因其执著(visakkati)故为visattikā；因其引离(visaṃharati)故为visattikā；因其欺骗性(visaṃvādikā)故为visattikā；因其毒根(visamūlā)故为visattikā；因其毒果(visaphalā)故为visattikā；因其毒受用(visaparibhogā)故为visattikā。又，彼渴爱于色、声、香、味、触，于家族、团体、住处、利得、名誉、赞扬、安乐，于衣、食、卧具、病缘医药资具，于欲界、色界、无色界，于欲有、色有、无色有，于有想有、无想有、非想非非想有，于一蕴有、四蕴有、五蕴有，于过去、未来、现在，于所见、所闻、所觉、所识之法，是遍布(visaṭā)、广布(vitthatā)的，故为‘visattikā’。”

ตตฺถ (มหานิ. อฏฺฐ. ๓; สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑ โอฆตรณสุตฺตวณฺณนา) วิสตาติ วิตฺถตา รูปาทีสุ เตภูมกธมฺมพฺยาปนวเสน. วิสฏาติ ปุริมวจนเมว ต-การสฺส ฏ-การํ กตฺวา วุตฺตํ. วิสาลาติ วิปุลา. วิสกฺกตีติ ปริสหติ. รตฺโต หิ ราควตฺถุนา ปเรน ตาฬิยมาโนปิ สหติ, วิปฺผนฺทนํ วา ‘‘วิสกฺกน’’นฺติ วทนฺติ. วิสํหรตีติ ตถา ตถา กาเมสุ อานิสํสํ ทสฺเสนฺตี วิวิเธหิ อากาเรหิ เนกฺขมฺมาภิมุขปฺปวตฺติโต จิตฺตํ สํหรติ สํขิปติ. วิสํ วา ทุกฺขํ, ตํ หรติ อุปเนตีติ อตฺโถ. อนิจฺจาทึ นิจฺจาทิโต คณฺหนฺตี วิสํวาทิกา โหติ. ทุกฺขนิพฺพตฺตกสฺส กมฺมสฺส เหตุภาวโต วิสมูลา, วิสํ วา ทุกฺขทุกฺขาทิภูตา เวทนา มูลํ เอติสฺสาติ วิสมูลา. ทุกฺขสมุทยตฺตา วิสํ ผลํ เอติสฺสาติ วิสผลา. ตณฺหาย รูปาทิกสฺส ทุกฺขสฺส ปริโภโค โหติ, น อมตสฺสาติ สา วิสปริโภคา วุตฺตา. สพฺพตฺถ นิรุตฺติวเสน ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. โย ปเนตฺถ ปธาโน อตฺโถ, ตํ ทสฺเสตุํ ปุน ‘‘วิสฏา วา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

于此（《大义释注》3；《相应部》复注1.1.1《渡暴流经释义》）：“visatā”意为广布，即遍及色等三界诸法。“visaṭā”与前一词相同，只是将ta音改为ṭa音而说。“visālā”意为广大。“visakkati”意为忍受。因为贪著者即使被贪欲的对象所打击也能忍受；或者，他们称挣扎为“visakkana”。“visaṃharati”意为：以种种方式显示欲乐的利益，从而将趣向出离的心收摄、收敛回来。或者，“visaṃ”是苦，“harati”是带来、引来，此为其义。因为它将无常等执为常等，所以是欺骗性的(visaṃvādikā)。因为它能产生苦的业因，所以是毒根(visamūlā)；或者，因为苦苦等感受是它的根，所以是毒根。因为它是苦的集起，所以毒是它的果，故为毒果(visaphalā)。通过渴爱，有对色等苦的受用，而没有对不死的受用，因此它被称为毒受用(visaparibhogā)。在所有这些地方，都应通过词源学的方式来理解词语的构成。为了显示此处的主要含义，又再次说到“又，其遍布……”等。

ตนฺตํ วุจฺจติ (ที. นิ. ฏี. ๒.๙๕ อปสาทนาวณฺณนา; สํ. นิ. ฏี. ๒.๒.๖๐) วตฺถวินนตฺถํ ตนฺตวาเยหิ ทณฺฑเก อาสญฺจิตฺวา ปสาริตสุตฺตวฏฺฏิ ‘‘ตนียตี’’ติ กตฺวา, ตํ ปน สุตฺตํ สนฺตานากุลตาย นิทสฺสนภาเวน อากุลเมว คหิตนฺติ อาห ‘‘ตนฺตํ วิย อากุลชาโต’’ติ. สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา นามา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สมาเนตุนฺติ ปุพฺเพนาปรํ สมํ กตฺวา อาเนตุํ, อวิสมํ อุชุํ กาตุนฺติ อตฺโถ. ตนฺตเมว วา อากุลํ ตนฺตากุลํ, ตนฺตากุลํ วิย ชาโต ภูโตติ ตนฺตากุลกชาโต. วินนโต คุลาติ อิตฺถิลิงฺควเสน ลทฺธนามสฺส ตนฺตวายสฺส คุณฺฐิกํ นาม อากุลภาเวน อคฺคโต วา มูลโต วา ทุวิญฺเญยฺยเมว ขลิพทฺธตนฺตสุตฺตนฺติ อาห ‘‘คุลาคุณฺฐิกํ วุจฺจติ เปสการกญฺชิยสุตฺต’’นฺติ.

“线”(tantaṃ)被称为（《长部》复注2.95《斥责释义》；《相应部》复注2.2.60）织工为织布而将纱线缠绕在丹达吉(daṇḍake)上展开的线束，因其“被展开”(tanīyati)而得名。而此线，因其连续缠绕而呈现出混乱的状态，作为范例，故说“像乱线一样缠结”(tantaṃ viya ākulajāto)。为详细阐述简略之义，故说“犹如”(yathā nāma)等等。“samānetuṃ”是指把前与后弄得相等而拉过来，意即弄直而不弯曲。或者，混乱的线本身就叫做“tantākulaṃ”，像从“tantākulaṃ”生起、形成，故为“tantākulakajāto”。织工的线团(guṇṭhikaṃ)因编织(vinana)而得名为‘球’(gulā)，此名为阴性。由于它缠结的状态，从头或从尾都难以辨认，就像打结的线，因此说：“‘纠结成团’(gulāguṇṭhikaṃ)被称为‘织工的乱线’(pesakārakañjiyasutta)。”

สกุณิกาติ ปฏปทสกุณิกา. สา หิ รุกฺขสาขาสุ โอลมฺพนกุฏวา โหติ. ตญฺหิ [Pg.384] สา กุฏวํ ตโต ตโต ติณหีราทิเก อาเนตฺวา ตถา วินติ, ยถา เต เปสการกญฺชิยสุตฺตํ วิย อคฺเคน วา อคฺคํ, มูเลน วา มูลํ สมาเนตุํ วิเวเจตุํ วา น สกฺกา. เตนาห ‘‘ยถา’’ติอาทิ. ตทุภยมฺปิ ‘‘คุลาคุณฺฐิก’’นฺติ วุตฺตํ กญฺชิยสุตฺตํ กุลาวกญฺจ. ปุริมนเยเนวาติ ‘‘เอวเมว สตฺตา’’ติอาทินา วุตฺตนเยเนว. กามํ มุญฺชปพฺพชติณานิ ยถาชาตานิปิ ทีฆภาเวน ปติตฺวา อรญฺญฏฺฐาเน อญฺญมญฺญํ วินนฺธิตฺวา อากุลพฺยากุลานิ หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ, ตานิ ปน น ตถา ทุพฺพิเวจิยานิ ยถา รชฺชุภูตานีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา ตานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เสสเมตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

“Sakuṇikā”是指织巢鸟(paṭapadasakuṇikā)。它在树枝上筑悬挂的巢(olambanakuṭa)。它从各处衔来草叶(tiṇahīra)等物编织那个巢，就像织工的乱线一样，无法将头与头、尾与尾理顺或分开。因此说“犹如”等等。上述两者——乱线和鸟巢——都被称为“纠结成团”(gulāguṇṭhikaṃ)。“如同前面所说的那样”即是“众生亦复如是”等所说的道理。即使文惹草(muñja)、巴跋迦草(pabbaja)等自然生长的草，由于细长而倒伏在林中，互相缠绕，变得杂乱无章，但它们不像编织好的绳索那样难以分辨，为说明此点，故说“犹如那些草”等等。其余的在此与前面所说的方法相同。

อปายาติ อวฑฺฒิกา, สุเขน, สุขเหตุนา วา วิรหิตาติ อตฺโถ. ทุกฺขสฺส คติภาวโตติ อาปายิกสฺส ทุกฺขสฺส ปวตฺติฏฺฐานภาวโต. สุขสมุสฺสยโตติ อพฺภุทยโต. วินิปติตตฺตาติ วิรูปํ นิปาตตฺตา, ยถา เตนตฺตภาเวน สุขสมุสฺสโย น โหติ, เอวํ นิปติตตฺตา. อิตโรติ สํสาโร. นนุ ‘‘อปาย’’นฺติอาทินา วุตฺโตปิ สํสาโร เอวาติ? สจฺจเมตํ, นิรยาทีนํ ปน อธิมตฺตทุกฺขภาวทสฺสนตฺถํ อปายาทิคฺคหณํ. โคพลีพทฺทญาเยนายมตฺโถ เวทิตพฺโพ.

“恶趣”(Apāya)意为不增长(avaḍḍhikā)，即是远离安乐与安乐之因。因为是苦的去处，是指恶趣之苦生起之处。从幸福的积聚，即是从兴盛(abbhudaya)。因为堕落(vinipatita)，是指以丑恶的方式堕落，犹如以那种自性就不会有幸福的积聚，像那样堕落。“其余”(Itaro)是指轮回(saṃsāra)。难道“恶趣”等所说的不也是轮回吗？确实如此，但使用“恶趣”等词是为了显示地狱等极度痛苦的状态。此义应以牛与公牛的法则(gobalībaddañāya)来理解。

ขนฺธานญฺจ ปฏิปาฏีติ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ เหตุผลภาเวน อปราปรปฺปวตฺติ. อพฺโพจฺฉินฺนํ วตฺตมานาติ อวิจฺเฉเทน วตฺตมานา. ตํ สพฺพมฺปีติ ตํ ‘‘อปาย’’นฺติอาทินา วุตฺตํ สพฺพํ อปายทุกฺขญฺจ วฏฺฏทุกฺขญฺจ. มหาสมุทฺเท วาตกฺขิตฺตา นาวา วิยาติ อิทํ ปริพฺภมนฏฺฐานสฺส มหนฺตทสฺสนตฺถญฺเจว ปริพฺภมนสฺส อนวฏฺฐิตตาทสฺสนตฺถญฺจ อุปมา. ยนฺเต ยุตฺตโคโณ วิยาติ อิทํ ปน อวสีภาวทสฺสนตฺถญฺเจว ทุปฺปโมกฺขภาวทสฺสนตฺถญฺจาติ เวทิตพฺพํ.

“诸蕴的次第相续”(khandhānañca paṭipāṭi)是指五蕴以因果关系前后连续生起。“无间断地流转”(abbocchinnaṃ vattamānaṃ)是指不间断地流转。“那一切”(taṃ sabbaṃ)是指之前所说的“恶趣”等等一切恶趣之苦以及轮回之苦。“犹如大海中被风吹动的船”(mahāsamudde vātakkhittā nāvā viya)，这个比喻是为了显示流转场所的广大以及流转的不稳定。“又如套上机器的牛”(yante yuttagoṇo viya)，应当知道这是为了显示不由自主和难以解脱的状态。

‘‘สมูหคฺคาโหติ ตณฺหามานทิฏฺฐีนํ สาธารณคฺคาโห’’ติ วทนฺติ, ‘‘อิตฺถํ เอวํ อญฺญถา’’ติ ปน วิเสสํ อกตฺวา คหณํ สมูหคฺคาโหติ ทฏฺฐพฺโพ. วิเสสํ อกตฺวาติ จ อนุปนิธานํ สมโต อสมโต จ อุปนิธานนฺติ อิมํ วิภาคํ อกตฺวาติ อตฺโถ. อิตฺถนฺติ หิ อนุปนิธานํ กถิตํ. เอวํ อญฺญถาติ ปน สมโต อสมโต จ อุปนิธานํ. อญฺญํ อาการนฺติ ปรสนฺตานคตํ อาการํ.

有人说：“‘总执取’(samūhaggāho)是贪、慢、见的共同执取”，但应当看作是：不作“如此、这样、不同”(itthaṃ evaṃ aññathā)的区分而执取，即是总执取。“不作区分”意即不作“不比较”(anupanidhāna)、“平等比较”(samato upanidhāna)与“不平等比较”(asamato upanidhāna)的这种区分。因为“如此”(itthaṃ)是指不比较，而“这样”(evaṃ)、“不同”(aññathā)是指平等比较与不平等比较。“他相”(aññaṃ ākāraṃ)是指在他人相续中生起的相。

อตฺถีติ [Pg.385] สทา สํวิชฺชตีติ อตฺโถ. สีทตีติ นสฺสติ. สํสยปริวิตกฺกวเสนาติ ‘‘กึ นุ โข อหํ สิยํ, น สิย’’นฺติ เอวํ ปริวิตกฺกวเสน. ปตฺถนากปฺปนวเสนาติ ‘‘อปิ นาม สาธุ ปนาหํ สิย’’นฺติ เอวํ ปตฺถนาย กปฺปนวเสน. สุทฺธสีสาติ ตณฺหามานทิฏฺฐีนํ สาธารณา สีสา. ‘‘อิตฺถํ เอวํ อญฺญถา’’ติ วุตฺตสฺส วิเสสสฺส อนิสฺสิตตฺตา ‘‘สุทฺธสีสา’’ติ วุตฺตา. ตตฺถ ทิฏฺฐิสีเสหิ ทิฏฺฐิยา คหิตาย ตทวินาภาวินี ตณฺหา ทสฺสิตา, จตูหิ สีเสหิ ทฺวาทสหิ จ สีสมูลเกหิ มานทิฏฺฐีหิ อยเมว ตณฺหา ทสฺสิตาติ อาห ‘‘เอวเมเต…เป… ตณฺหาวิจริตธมฺมา เวทิตพฺพา’’ติ. นนุ จ มานทิฏฺฐิคฺคาโหปิ อิธาธิปฺเปโต, ยโต ‘‘ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน สมูหคฺคาโห’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ, ตสฺมา กถํ ตณฺหาวิจริตานีติ อิทํ วจนํ? วุจฺจเต – ทิฏฺฐิมาเนสุปิ ตณฺหาวิจริตานีติ วจนํ อญฺญมญฺญํ วิปฺปโยคีนํ ทิฏฺฐิมานานํ ตณฺหาย อวิปฺปโยคานํ ตํมูลกตฺตา ตปฺปธานตาย กตนฺติ เวทิตพฺพํ. ทสมํ อุตฺตานเมว.

“有”的意思是“恒常存在”。“消逝”即是“毁灭”。“由于疑惑与思虑”是指像“我将会存在吗？还是不会存在呢？”这样的思虑。“由于希求与计度”是指像“啊，愿我安好！”这样的希求与计度。“纯粹的根本”是贪、慢、见的共同根本。因为不依赖于所说的“如此，这样，不同”的差别，所以被称为“纯粹的根本”。在此，以见为根本，当执取见时，与它不可分离的贪爱就被显示出来；以四个根本以及十二个以慢和见为根本的法，这同一个贪爱就被显示出来，所以说：“像这样……这些都应被了知为贪爱所行之法。”难道这里不也意指执取慢和见吗？因为义注中说“以贪、慢、见的方式进行总执取”，那么，“贪爱所行”这句话该如何理解呢？回答是：应被了知，即使在见和慢中，也说“贪爱所行”，是因为见和慢虽然互相分离，却不与贪爱分离，它们以贪为根，以贪为主。第十则义理显而易见。

ตณฺหาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《渴爱经》等释义终。

มหาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《大品》释义终。

จตุตฺถปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

第四五十经品终。

๕. ปญฺจมปณฺณาสกํ

5. 第五五十经品

(๒๑) ๑. สปฺปุริสวคฺโค

（21）1. 善士品

๑-๑๐. สิกฺขาปทสุตฺตาทิวณฺณนา

1-10. 学处经等释义

๒๐๑-๒๑๐. ปญฺจมสฺส [Pg.386] ปฐเม อสปฺปุริโสติ ลามกปุริโส. ปาณํ อติปาเตตีติ ปาณาติปาตี. อทินฺนํ อาทิยตีติ อทินฺนาทายี. กาเมสุ มิจฺฉา จรตีติ กาเมสุมิจฺฉาจารี. มุสา วทตีติ มุสาวาที. สุราเมรยมชฺชปมาเท ติฏฺฐตีติ สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐายี. ปาณาติปาเต สมาทเปตีติ ยถา ปาณํ อติปาเตติ, ตถา นํ ตตฺถ คหณํ คณฺหาเปติ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อยํ วุจฺจตีติ อยํ เอวรูโป ปุคฺคโล ยสฺมา สยํกเตน จ ทุสฺสีลฺเยน สมนฺนาคโต, ยญฺจ สมาทปิเตน กตํ, ตโต อุปฑฺฒสฺส ทายาโท, ตสฺมา ‘‘อสปฺปุริเสน อสปฺปุริสตโร’’ติ วุจฺจติ. สปฺปุริโสติ อุตฺตมปุริโส. สปฺปุริเสน สปฺปุริสตโรติ อตฺตนา จ กเตน สุสีลฺเยน สมนฺนาคตตฺตา ยญฺจ สมาทปิโต กโรติ, ตโต อุปฑฺฒสฺส ทายาทตฺตา อุตฺตมปุริเสน อุตฺตมปุริสตโร. เอตฺถ จ ปเรน กตํ ทุสฺสีลฺยํ สุสีลฺยํ วา อาณตฺติยา อตฺตนา จ วจิปฺปโยเคน กตนฺติ อาณาปนวเสน ปสุตปาปสฺส ปุญฺญสฺส วา ทายาโท ‘‘ตโต อุปฑฺฒสฺส ทายาโท’’ติ วุตฺโต. ทุติยาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

201-210. 第五品第一经中，“非善人”(asappurisa)是卑劣的人。“杀害生命”即是杀生者。“拿取未给之物”即是偷盗者。“于欲行邪行”即是邪淫者。“说虚妄语”即是妄语者。“住于由谷酒、果酒等酒类所致的放逸”即是住于酒类放逸者。“在杀生上劝导”是指，如同自己杀生一样，也让他人从事此行为。其余各项也是同样道理。此人之所以被称为“比非善人更非善人”，是因为这样的人(puggala)既具足自己所造的恶戒，又是他人因其劝导所造恶业的一半的继承者。“善人”是高尚的人。“比善人更善人”是指，此人既具足自己所造的善戒，又是他人因其劝导所造善业的一半的继承者，因此比高尚的人还要高尚。在此，他人所造的恶戒或善戒，是由于自己的命令或言语的运用而造作的，（此人）作为由教唆而产生的恶或福的继承者，被称为“一半的继承者”。第二经等义理显而易见。

สิกฺขาปทสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《学处经》等释义终。

สปฺปุริสวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《善士品》释义终。

๒๑๑-๒๒๐. ทุติโย ปริสาวคฺโค อุตฺตานตฺโถเยว.

211-220. 第二群品，义理显而易见。

(๒๓) ๓. ทุจฺจริตวคฺควณฺณนา

（23）3. 恶行品释义

๒๒๑-๒๓๑. ตติยสฺส ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว. จินฺตากวีติอาทีสุ วตฺถุอนุสนฺธิอุภยเมว จิเรน จินฺเตตฺวา กรณวเสน จินฺตากวิ เวทิตพฺโพ. กิญฺจิ สุตฺวา สุเตน อสฺสุตํ อนุสนฺเธตฺวา กรณวเสน สุตกวิ, กิญฺจิ อตฺถํ อุปธาเรตฺวา ตสฺส สงฺขิปนวิตฺถารณาทิวเสน อตฺถกวิ [Pg.387] ยํกิญฺจิ ปเรน กตํ กพฺพํ นาฏกํ วา ทิสฺวา ตํสทิสเมว อญฺญํ อตฺตโน ฐานุปฺปตฺติกปฺปฏิภาเนน กรณวเสน ปฏิภานกวิ เวทิตพฺโพ.

221-231. 第三品第一经等义理显而易见。在“思惟诗人”等词语中，应知：因需长时间思惟事(vatthu)与义理的关联才能创作，故称思惟诗人；因听闻一些事后，能以所闻推断未闻而创作，故称听闻诗人；因思择一些义理后，能以概括或详述等方式表达而创作，故称义理诗人；因见到他人创作的诗歌或戏剧等，能凭借自己临场生起的才智创作出类似的作品，故称急智诗人。

ทุจฺจริตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《恶行品》释义终。

(๒๔) ๔. กมฺมวคฺโค

（24）4. 业品

๑. สํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา

1. 略说经释义

๒๓๒. จตุตฺถสฺส ปฐเม กาฬกนฺติ มลีนํ, จิตฺตสฺส อปฺปภสฺสรภาวกรนฺติ อตฺโถ. ตํ ปเนตฺถ กมฺมปถปฺปตฺตเมว อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘ทสอกุสลกมฺมปถ’’นฺติ. กณฺหาภิชาติเหตุโต วา กณฺหํ. เตนาห ‘‘กณฺหวิปาก’’นฺติ. อปายูปปตฺติ มนุสฺเสสุ จ โทภคฺคิยํ กณฺหวิปาโก, ยํ ตสฺส ตมภาโว วุตฺโต. นิพฺพตฺตนโตติ นิพฺพตฺตาปนโต. ปณฺฑรกนฺติ โอทาตํ, จิตฺตสฺส ปภสฺสรภาวกรนฺติ อตฺโถ. สุกฺกาภิชาติเหตุโต วา สุกฺกํ. เตนาห ‘‘สุกฺกวิปาก’’นฺติ. สคฺคูปปตฺติ มนุสฺสโสภคฺคิยญฺจ สุกฺกวิปาโก, ยํ ตสฺส โชติภาโว วุตฺโต. อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสน ปน ‘‘สคฺเค นิพฺพตฺตนโต’’ติ วุตฺตํ, นิพฺพตฺตาปนโตติ อตฺโถ. มิสฺสกกมฺมนฺติ กาเลน กณฺหํ กาเลน สุกฺกนฺติ เอวํ มิสฺสกวเสน กตกมฺมํ. สุขทุกฺขวิปากนฺติ วตฺวา ตตฺถ สุขทุกฺขานํ ปวตฺติอาการํ ทสฺเสตุํ ‘‘มิสฺสกกมฺมํ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. กมฺมสฺส กณฺหสุกฺกสมญฺญา กณฺหสุกฺกาภิชาติเหตุตายาติ อปจยคามิตาย ตทุภยวิทฺธํสกสฺส กมฺมกฺขยกรกมฺมสฺส อิธ สุกฺกปริยาโยปิ อิจฺฉิโตติ อาห ‘‘อุภย…เป… อยเมตฺถ อตฺโถ’’ติ. ตตฺถ อุภยวิปากสฺสาติ ยถาธิคตสฺส อุภยวิปากสฺส. สมฺปตฺติภวปริยาปนฺโน หิ วิปาโก อิธ สุกฺกํ สุกฺกวิปาโกติ อธิปฺเปโต, น อจฺจนฺตปริสุทฺโธ อริยผลวิปาโก.

232. 第四品第一经中，“黑暗”指污浊，是使心光暗淡的意思。这里专指已达业道，所以说“十不善业道”。“黑业”是由于黑生类为因而黑。因此说“黑异熟”。投生恶趣或人间贫贱就是黑异熟，这就是所说的彼黑暗相。“生起”是“令生起”的意思。“洁白”指纯净，是使心光明显的意思。“白业”是由于白生类为因而白。因此说“白异熟”。投生天界或人间富贵就是白异熟，这就是所说的彼光明相。依殊胜的解释，“由生于天界故”是“令生起”的意思。“杂业”是指有时黑有时白这样混杂所造的业。说了“苦乐异熟”后，为显示其中苦乐生起的相状，所以说“杂业”等。业的黑白名称源于黑白生类为因，由于导向衰减，能破坏二者的业尽之业，在此也可称为白，所以说“二者……此中之义如是”。其中“两种异熟”是指已获得的两种异熟。这里所谓“白异熟”，专指与善趣相应的异熟，不是指究竟清净的圣果异熟。

สํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《略说经》释义终。

๒. วิตฺถารสุตฺตวณฺณนา

2. 广说经释义

๒๓๓. ทุติเย [Pg.388] สพฺยาพชฺฌนฺติ วา สทุกฺขํ, อตฺตนา อุปฺปาเทตพฺเพน ทุกฺเขน สทุกฺขนฺติ อตฺโถ, ทุกฺขสํวตฺตนิกนฺติ วุตฺตํ โหติ. กายสงฺขาราทีสุ กายทฺวาเร คหณาทิวเสน โจปนปฺปตฺตา ทฺวาทส อกุสลเจตนา อพฺยาพชฺฌกายสงฺขาโร นาม. วจีทฺวาเร หนุสํโจปนวเสน วจีเภทปฺปวตฺติกา ตาเยว ทฺวาทส วจีสงฺขาโร นาม. อุภยโจปนํ อปฺปตฺวา รโห จินฺเตนฺตสฺส มโนทฺวาเร ปวตฺตา มโนสงฺขาโร นาม. อิติ ตีสุปิ ทฺวาเรสุ กายทุจฺจริตาทิเภทา อกุสลา เจตนาว สงฺขาราติ เวทิตพฺพา. อภิสงฺขโรตีติ อายูหติ, ตํ ปน อายูหนํ ปจฺจยสมวายสิทฺธิโต สงฺกฑฺฒิตฺวา ปิณฺฑนํ วิย โหติ. สทุกฺขํ โลกนฺติ อปายโลกมาห. วิปากผสฺสาติ ผสฺสสีเสน ตตฺถ วิปากปฺปวตฺตมาห. เวมานิกเปตาติ อิทํ พาหุลฺลโต วุตฺตํ, อิตเรสมฺปิ วินิปาติกานํ กาเลน สุขํ, กาเลน ทุกฺขํ โหติ. ตสฺส ปหานายาติ ตสฺส ยถาวุตฺตสฺส กมฺมสฺส อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทนาย. ยา เจตนาติ ยา อปจยคามินิเจตนา. เตเนวาห ‘‘วิวฏฺฏคามินี มคฺคเจตนา เวทิตพฺพา’’ติ.

233. 第二经中，“有害的”(sabyābajjha)或“有苦的”，其义为：因自身所产生的苦而为“有苦的”，这被称为是导致痛苦的。在身行等中，通过身门，以抓取等方式发动的十二种不善思，名为“有害身行”。通过语门，由动颚而引发语言的，那十二种不善思名为“有害语行”。未达到这两种发动，而独自在心中思量，通过意门转起的，名为“有害意行”。如此，于三门中，以身恶行等为区别的不善思，即应知为“行”(saṅkhāra)。“造作”(abhisaṅkharoti)即是积集，而那积集，是由于诸缘和合而成，犹如将材料收拢捏合成团。“有苦的世界”是指恶趣世界。“异熟触”(Vipākaphassa)是以触为首，说明了在那里异熟的转起。“天宫饿鬼”(Vemānikapeta)是概括而言，其他的堕罪者(vinipātika)也是时而快乐，时而痛苦。“为了断除它”，是为了使如前所述的业达到不再生起的状态。“那思”是指导向消减的思。因此说：“当知是导向出离的道之思”。

วิตฺถารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《广说经》释义终。

๓-๙. โสณกายนสุตฺตาทิวณฺณนา

3-9. 须那迦延经等释义

๒๓๔-๒๔๐. ตติเย ปุริมานิ, ภนฺเต, ทิวสานิ ปุริมตรานีติ เอตฺถ หิยฺโย ทิวสํ ปุริมํ นาม, ตโต ปรํ ปุริมตรนฺติ อาห ‘‘อตีตานนฺตรทิวสโต ปฏฺฐายา’’ติอาทิ. อิติ อิเมสุ ทฺวีสุ ปวตฺติโต ยถากฺกมํ ปุริมปุริมตรภาโว ทสฺสิโต. เอวํ สนฺเตปิ ยเทตฺถ ‘‘ปุริมตร’’นฺติ วุตฺตํ, ตโต ปภุติ ยํ ยํ โอรํ, ตํ ตํ ปุริมํ. ยํ ยํ ปรํ, ตํ ตํ ปุริมตรํ โอรปารภาวสฺส วิย ปุริมตรภาวสฺส จ อเปกฺขาสิทฺธตฺตา. เสสํ วุตฺตนยเมว. จตุตฺถาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

234-240. 于第三（经）中，关于“尊者，前些日子、更前些日子”，此处，昨日名为“前”，那之前的名为“更前”，即是说“从刚过去的那天算起”等。如此，依此二者，依次显示了“前”与“更前”的状态。即使如此，此处所说的“更前”，从那算起，凡是较近的，即是“前”；凡是较远的，即是“更前”，因为“更前”的状态就像此岸与彼岸的状态一样，是依待关系而成立的。其余的如前所述。第四（经）等义理明显。

โสณกายนสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

须那迦延经等释义终。

๑๐-๑๑. สมณสุตฺตาทิวณฺณนา

10-11. 沙门经等释义

๒๔๑-๒. ทสเม [Pg.389] เสสปเทสุปีติ ‘‘อิธ ทุติโย สมโณ’’ติอาทีสุ เสสปเทสุปิ. ยถา หิ ‘‘วิวิจฺเจว กาเมหี’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๒๖; ม. นิ. ๑.๒๗๑, ๒๘๗, ๒๙๗; สํ. นิ. ๒.๑๕๒; อ. นิ. ๔.๑๒๓) เอตฺถ กโต นิยโม ‘‘วิวิจฺจ อกุสเลหี’’ติ เอตฺถาปิ กโตเยว โหติ สาวธารณอตฺถสฺส อิจฺฉิตพฺพตฺตา, เอวมิธาปีติ. เตนาห ‘‘ทุติยาทโยปิ หี’’ติอาทิ. สามญฺญผลาธิคมวเสน นิปฺปริยายโต สมณภาโวติ เตสํ วเสเนตฺถ จตฺตาโร สมณา เทสิตา. อิมสฺมิญฺหิ ฐาเน จตฺตาโร ผลฏฺฐกสมณาว อธิปฺเปตา สมิตปาปสมณคฺคหณโต. กสฺมา ปเนตฺถ มหาปรินิพฺพาเน วิย มคฺคฏฺฐา ตทตฺถาย ปฏิปนฺนาปิ น คหิตาติ? เวเนยฺยชฺฌาสยโต. ตตฺถ หิ มคฺคาธิคมตฺถาย วิปสฺสนาปิ อิโต พหิทฺธา นตฺถิ, กุโต มคฺคผลานีติ ทสฺเสนฺเตน ภควตา ‘‘ญายสฺส ธมฺมสฺส ปเทสวตฺตี, อิโต พหิทฺธา สมโณปิ นตฺถี’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๑๔) วุตฺตํ. อิธ ปน นิฏฺฐานปฺปตฺตเมว ตํตํสมณภาวํ คณฺหนฺเตน ผลฏฺฐกสมณาว คหิตา, มคฺคฏฺฐโต ผลฏฺโฐ สวิเสสํ ทกฺขิเณยฺโยติ. สฺวายมตฺโถ ทฺวีสุ สุตฺเตสุ เทสนาเภเทเนว วิญฺญายตีติ. ริตฺตาติ วิวิตฺตา. ตุจฺฉาติ นิสฺสารา ปฏิปนฺนกสาราภาวโต.

241-2. 于第十（经）中，“于剩余部分亦然”是指，在“于此有第二沙门”等其余文句中亦然。犹如在“远离诸欲”此处所作的限定，因需要其限定之义，故在“远离诸不善法”此处亦然，于此亦复如是。是故说“第二等亦然”等。以证得沙门果故，为无方便之沙门性，依此而宣说四种沙门。于此文中，因取“已平息罪恶之沙门”，故意指四果之沙门。为何此处不像《大般涅槃经》(Mahāparinibbāna Sutta)中那样，亦摄入为证果而修行的道位者呢？因所化众之意乐故。于彼经中，为显示为证道，于此教外连观(vipassanā)亦无，何况道与果，故世尊说：“奉行此正法少分者，于此教外无沙门。”然于此处，仅取已达究竟之沙门性，故仅取果位之沙门，因果位者较之道位者，尤为应供养故。此义可通过两部经的教说差异而了知。“空”即远离。“空洞”即无实质，因无修行者之实质故。

ปวทนฺติ เอเตหีติ ปวาทา. ทิฏฺฐิคติกานํ นานาทิฏฺฐิทีปกสมยาติ อาห ‘‘จตฺตาโร สสฺสตวาทา’’ติอาทิ. ตตฺถ จตฺตาโร สสฺสตวาทาติ ลาภิวเสน ตโย, ตกฺกิวเสน เอโกติ เอวํ จตฺตาโร สสฺสตวาทา. ปุพฺเพนิวาสญาณลาภี ติตฺถิโย มนฺทปญฺโญ อเนกชาติสตสหสฺสมตฺตํ อนุสฺสรติ, มชฺฌปญฺโญ ทส สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺปานิ, ติกฺขปญฺโญ จตฺตาลีส สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺปานิ, น ตโต ปรํ. โส เอวํ อนุสฺสรนฺโต ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จา’’ติ อภิวทติ, ตกฺกี ปน ตกฺกปริยาหตํ วีมํสานุจริตํ สยํปฏิภานํ ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จา’’ติ อภิวทติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ลาภิวเสน ตโย, ตกฺกิวเสน เอโกติ เอวํ จตฺตาโร สสฺสตวาทา’’ติ.

由之而论说，故为“论说”(pavādā)。作为阐明具见者之种种见解的学说，（世尊）说了“四种常见论(sassatavāda)”等。其中四种常见论是：依获得（神通）而有三种，依思辨而有一种，如是为四种常见论。获得宿命通(pubbenivāsañāṇa)的外道，智慧迟钝者仅能回忆起百千生，中等智慧者（能回忆起）十个成坏劫，智慧敏锐者（能回忆起）四十个成坏劫，不能再多。他如此回忆后宣称：“我与世界是常恒的。”而思辨者则通过推测、考察、自己领悟而宣称：“我与世界是常恒的。”是故说：“依获得（神通）而有三种，依思辨而有一种，如是为四种常见论。”

สตฺเตสุ [Pg.390] สงฺขาเรสุ จ เอกจฺจํ สสฺสตนฺติ ปวตฺโต วาโท เอกจฺจสสฺสตวาโท. โส ปน พฺรหฺมกายิกขิฑฺฑาปโทสิกมโนปโทสิกตฺตภาวโต จวิตฺวา อิธาคตานํ ตกฺกิโน จ อุปฺปชฺชนวเสน จตุพฺพิโธติ อาห ‘‘จตฺตาโร เอกจฺจสสฺสตวาทา’’ติ.

于有情与诸行中，主张一部分是常恒的论调，称为一分常见论(ekaccasassatavāda)。此论又分为四种，是由于从梵身天(brahmakāyika)、戏忘天(khiḍḍāpadosikā)、意愤天(manopadosika)等处死后投生到此世间者，以及思辨者而产生，故说“四种一分常见论”。

จตฺตาโร อนฺตานนฺติกาติ เอตฺถ อมติ คจฺฉติ เอตฺถ โวสานนฺติ อนฺโต, มริยาทา. ตปฺปฏิเสเธน อนนฺโต. อนฺโต จ อนนฺโต จ อนฺตานนฺโต สามญฺญนิทฺเทเสน, เอกเสเสน วา ‘‘นามรูปปจฺจยา สฬายตน’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๑๒๖; อุทา. ๑) วิย. อนฺตานนฺตสหจริโต วาโท อนฺตานนฺโต ยถา ‘‘กุนฺตา จรนฺตี’’ติ. อนฺตานนฺตสนฺนิสฺสโย วา ยถา ‘‘มญฺจา โฆสนฺตี’’ติ. โส เอเตสํ อตฺถีติ อนฺตานนฺติกา. ‘‘อนฺตวา อตฺตา จ โลโก จ, อนนฺตวา อตฺตา จ โลโก จ, อนฺตวา จ อนนฺตวา จ อตฺตา จ โลโก จ, เนวนฺตวา นานนฺตวา’’ติ เอวํ ปวตฺตวาทา จตฺตาโร. อวฑฺฒิตกสิณสฺส ตํ กสิณํ อตฺตาติ จ โลโกติ จ คณฺหนฺตสฺส วเสน ปฐโม วุตฺโต, ทุติโย วฑฺฒิตกสิณสฺส วเสน วุตฺโต, ตติโย ติริยํ วฑฺเฒตฺวา อุทฺธมโธ อวฑฺฒิตกสิณสฺส, จตุตฺโถ ตกฺกิวเสน วุตฺโต. เอตฺถ จ ยุตฺตํ ตาว ปุริมานํ ติณฺณํ วาทานํ อนฺตญฺจ อนนฺตญฺจ อนฺตานนฺตญฺจ อารพฺภ ปวตฺตวาทตฺตา อนฺตานนฺติกตฺตํ, ปจฺฉิมสฺส ปน ตทุภยนิเสธนวเสน ปวตฺตวาทตฺตา กถมนฺตานนฺติกตฺตนฺติ? ตทุภยปฺปฏิเสธนวเสน ปวตฺตวาทตฺตา เอว. อนฺตานนฺติกปฺปฏิเสธวาโทปิ หิ อนฺตานนฺตวิสโย เอว ตํ อารพฺภ ปวตฺตตฺตา.

四种边无边论者(antānantikā)：此中，“边”(anta)是指终结之处，即界限。其否定为“无边”(ananta)。“边与无边”(antānanta)是总说，或是省略法(ekasesa)，犹如“名色缘六处”等。或者，与边和无边俱行的论调（称为“边无边”），犹如“矛在行进”；或者，依于边和无边的论调，犹如“床在呼喊”。持有这些论点者，即为边无边论者。如此流传的论调有四种：“我与世界是有边的”、“我与世界是无边的”、“我与世界既是有边的又是无边的”、“我与世界既非有边的也非无边的”。第一种是就尚未扩展遍处(kasiṇa)而将该遍处执取为我与世界者所说；第二种是就已扩展遍处者所说；第三种是就横向扩展而上下尚未扩展遍处者所说；第四种是就以思辨而说者所说。在此，前三种论调，因是缘于边、无边及边无边而流传的论调，故（持论者）是边无边论者，此乃恰当；但第四种论调，因是否定彼二者而流传的论调，为何（持论者）也是边无边论者呢？正是因为它是否定彼二者的论调。否定边无边的论调亦确实是以边无边为对象，因为它缘于边无边而成立。

น มรตีติ อมรา. กา สา? ‘‘เอวนฺติปิ เม โน’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๖๒) นเยน ปริยนฺตรหิตา ทิฏฺฐิคติกสฺส ทิฏฺฐิ เจว วาจา จ. วิวิโธ เขโปติ วิกฺเขโป, อมราย ทิฏฺฐิยา, วาจาย วา วิกฺเขโปติ อมราวิกฺเขโป, โส เอตสฺส อตฺถีติ อมราวิกฺเขปิโก. อถ วา อมรา นาม มจฺฉชาติ, สา อุมฺมุชฺชนาทิวเสน อุทเก สนฺธาวมานา คาหํ น คจฺฉติ, เอวเมวํ อยมฺปิ วาโท อิโต จิโต จ สนฺธาวติ, คาหํ น อุปคจฺฉตีติ อมราวิกฺเขโปติ วุจฺจติ, โส เอเตสํ อตฺถีติ อมราวิกฺเขปิกา. สฺวายํ วาโท มุสาวาทานุโยคฉนฺทราคภยโมหภาวเหตุกตาย จตุธา ปวตฺโตติ อาห ‘‘จตฺตาโร อมราวิกฺเขปิกา’’ติ.

“不死”(amarā)，即不灭。那是什么呢？如（《长部》1.62）中以“我亦不说是”等方式所表达的，是具见者无有边际的见解与言语。种种遁辞为“矫乱”(vikkhepo)。由不死的见解或言语而有的矫乱，称为“不死矫乱”(amarāvikkhepo)，有此者即为“不死矫乱论者”(amarāvikkhepika)。或者，“amarā”是一种鱼的名称，它在水中通过出没等方式迅速游动，不会被捕获。同样，此论调亦到处游移，不被执取，故称“不死矫乱”，有此者即为“不死矫乱论者”。此论调因耽于妄语、欲贪、恐惧、愚痴之故而有四种，故说“四种不死矫乱论者”。

อธิจฺจ [Pg.391] ยถิจฺฉกํ ยํ กิญฺจิ การณํ กสฺสจิ พุทฺธิปุพฺพํ วา วินา สมุปฺปนฺโนติ อตฺตโลกสญฺญิตานํ ขนฺธานํ อธิจฺจ ปวตฺติอาการารมฺมณํ ทสฺสนํ ตทาการสนฺนิสฺสเยน ปวตฺติโต ตทาการสหจริตตาย จ ‘‘อธิจฺจสมุปฺปนฺน’’นฺติ วุจฺจติ ยถา ‘‘มญฺจา โฆสนฺติ’’, ‘‘กุนฺตา จรนฺตี’’ติ จ. ตํ เอเตสํ อตฺถีติ อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา. ลาภิวเสน ตกฺกิวเสน จ ‘‘ทฺเว อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา’’ติ วุตฺตํ.

“无因生起”(adhiccasamuppanna)，是指某些事物无任何因，或无预设之智而随意生起。此乃以被标识为我与世界的诸蕴其无因生起之状态为所缘的见解，因其依于该状态而生起，且与该状态俱行，故被称为“无因生起”，犹如“床在呼喊”、“矛在行进”。持有此见者，即为“无因生起论者”(adhiccasamuppannikā)。依获得（特定生存状态）与依思辨，故说有“两种无因生起论者”。

สญฺญีติ ปวตฺโต วาโท สญฺญิวาโท, โส เอเตสํ อตฺถีติ สญฺญิวาทา. รูปิจตุกฺกํ เอกนฺตสุขจตุกฺกนฺติ อิเมสํ จตุนฺนํ จตุกฺกานํ วเสน โสฬส สญฺญิวาทา. อิเมสุเยว ปุริมานํ ทฺวินฺนํ จตุกฺกานํ วเสน อฏฺฐ สญฺญิวาทา, อฏฺฐ เนวสญฺญินาสญฺญิวาทา เวทิตพฺพา. เกวลญฺหิ ตตฺถ ‘‘สญฺญี อตฺตา’’ติ คณฺหนฺตานํ ตา ทิฏฺฐิโย, อิธ อสญฺญีติ จ เนวสญฺญีนาสญฺญีติ จ.

以“有想”而展开的论调称为“有想论”(saññivādo)，持此论者为“有想论者”(saññivādā)。依色四法组、纯乐四法组等此四种四法组，而有十六种有想论。应知，于此等中，依前两种四法组而有八种无想论，（依后两种四法组而有）八种非想非非想论。只是，前者（有想论）是那些执持“我为有想”者的见解，而此处则是（执持我为）“无想”与“非想非非想”。

สตฺต อุจฺเฉทวาทาติ มนุสฺสตฺตภาเว กามาวจรเทวตฺตภาเว รูปาวจรตฺตภาเว จตุพฺพิธารูปตฺตภาเว จ ฐตฺวา สตฺตสฺส อุจฺเฉทปญฺญาปนวเสน สตฺต อุจฺเฉทวาทา.

七种断灭论(ucchedavādā)是指，基于在人、欲界天、色界以及四种无色界的存在状态中，安立有情断灭的七种论调。

ปญฺจ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทาติ ปญฺจกามคุณอุปโภควเสน จตุพฺพิธรูปชฺฌานสุขปริโภควเสน จ ทิฏฺฐธมฺเม นิพฺพูติปญฺญาปนวาทา. ทิฏฺฐธมฺโมติ ปจฺจกฺขธมฺโม วุจฺจติ, ตตฺถ ตตฺถ ปฏิลทฺธตฺตภาวสฺเสตํ อธิวจนํ. ทิฏฺฐธมฺเม นิพฺพานํ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ, อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว ทุกฺขวูปสมนฺติ อตฺโถ. ตํ วทนฺตีติ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทา.

五种现法涅槃论(diṭṭhadhammanibbānavādā)是指，基于享受五种欲乐以及享受四种色禅之乐，而安立于现法中得涅槃的论说。“现法”(diṭṭhadhamma)即是“现见法”(paccakkhadhamma)，它是指在此处或彼处所获得的生命状态。“现法涅槃”(diṭṭhadhammanibbāna)的意思是，就在此生中平息痛苦。宣说此者，即为“现法涅槃论者”。

ญายติ กมติ ปฏิวิชฺฌตีติ ญาโย, โส เอว นิพฺพานสมฺปาปกเหตุตาย ธมฺโมติ อาห ‘‘ญายสฺส ธมฺมสฺสา’’ติ. อิโต พหิทฺธา สมโณปิ นตฺถีติอาทีสุ กสฺมา ปเนเต อญฺญตฺถ นตฺถีติ? อกฺเขตฺตตาย. ยถา หิ น อารคฺเค สาสโป ติฏฺฐติ, น อุทกปิฏฺเฐ อคฺคิ ชลติ, น ปิฏฺฐิปาสาเณ พีชานิ วิรุหนฺติ, เอวเมวํ พาหิเรสุ ติตฺถายตเนสุ น อิเม สมณา อุปฺปชฺชนฺติ, อิมสฺมึเยว สาสเน อุปฺปชฺชนฺติ. กสฺมา? สุกฺเขตฺตตาย. สา ปน เนสํ อกฺเขตฺตตา สุกฺเขตฺตตา จ อริยมคฺคสฺส อภาวโต ภาวโต จ เวทิตพฺพา. เตนาห ภควา –

“正道”(ñāya)是指知晓、趋向、通达，因为它能够导向涅槃，所以说是“正道之法”。至于外道中没有沙门等，这是为什么呢？因为他们不是福田。就好比芥菜籽不能立在针尖上，火焰不能在水面上燃烧，种子不能在石板上发芽一样，外道处不会出现这些沙门，只有在这个教法中才会出现。为什么呢？因为这里是福田。他们之所以不是福田，这里之所以是福田，应当理解为是因为有没有圣道的缘故。因此，世尊说——

‘‘ยสฺมึ โข, สุภทฺท, ธมฺมวินเย อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค น อุปลพฺภติ, สมโณปิ ตตฺถ น อุปลพฺภติ, ทุติโยปิ ตตฺถ [Pg.392] สมโณ น อุปลพฺภติ, ตติโยปิ ตตฺถ สมโณ น อุปลพฺภติ, จตุตฺโถปิ ตตฺถ สมโณ น อุปลพฺภติ. ยสฺมิญฺจ โข, สุภทฺท, ธมฺมวินเย อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค อุปลพฺภติ, สมโณปิ ตตฺถ อุปลพฺภติ, ทุติโยปิ ตตฺถ… ตติโยปิ ตตฺถ… จตุตฺโถปิ ตตฺถ สมโณ อุปลพฺภติ. อิมสฺมึ โข, สุภทฺท, ธมฺมวินเย อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค อุปลพฺภติ. อิเธว, สุภทฺท, สมโณ, อิธ ทุติโย สมโณ, อิธ ตติโย สมโณ, อิธ จตุตฺโถ สมโณ, สุญฺญา ปรปฺปวาทา สมเณภิ อญฺเญหี’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๑๔).

“须跋陀(Subhadda)，在哪个法与律中找不到圣八支道，那里就找不到沙门，也找不到第二、第三、第四沙门。须跋陀，在哪个法与律中能找到圣八支道，那里就能找到沙门，也能找到第二、第三、第四沙门。须跋陀，在这个法与律中能找到圣八支道。须跋陀，就在这里有沙门，这里有第二沙门，这里有第三沙门，这里有第四沙门。其他外道的教说则空无沙门。”(《长部》2.214)

อริยมคฺคสฺส จ อภาโว ภาโว จ สุปริสุทฺธสฺส สีลสฺส สุปริสุทฺธาย สมถวิปสฺสนาภาวนาย อภาวโต ภาวโต จ เวทิตพฺโพ. ตทุภยญฺจ ทุรกฺขาตสฺวากฺขาตภาวเหตุกํ. โส จ อสมฺมาสมฺพุทฺธปฺปเวทิตตฺตา. ยสฺมา ติตฺถายตนํ อกฺเขตฺตํ, สาสนํ เขตฺตํ, ตสฺมา ยถา สุรตฺตหตฺถปาโท ภาสุรเกสรภาโร สีโห มิคราชา น สุสาเน วา สงฺการกูเฏ วา ปฏิวสติ, ติโยชนสหสฺสวิตฺถตํ ปน หิมวนฺตํ อชฺโฌคาเหตฺวา มณิคุหายเมว วสติ, ยถา จ ฉทฺทนฺโต นาคราชา น โคจริยหตฺถิกุลาทีสุ นวสุ กุเลสุ อุปฺปชฺชติ, ยถา จ วลาหโก อสฺสราชา น คทฺรภกุเล วา โฆฏกกุเล วา อุปฺปชฺชติ, สินฺธุตีเร ปน สินฺธวกุเลเยว อุปฺปชฺชติ, ยถา จ สพฺพกามททํ มโนหรํ มณิรตนํ น สงฺการกูเฏ วา ปํสุปพฺพตาทีสุ วา อุปฺปชฺชติ, วิปุลปพฺพตพฺภนฺตเรเยว อุปฺปชฺชติ, ยถา จ ติมิรปิงฺคโล มจฺฉราชา น ขุทฺทกโปกฺขรณีสุ อุปฺปชฺชติ, จตุราสีติโยชนสหสฺสคมฺภีเร มหาสมุทฺเทเยว อุปฺปชฺชติ, ยถา จ ทิยฑฺฒโยชนสติโก สุปณฺณราชา น คามทฺวาเร เอรณฺฑวนาทีสุ ปฏิวสติ, มหาสมุทฺทํ ปน อชฺโฌคาเหตฺวา สิมฺพลิทหวเนเยว ปฏิวสติ, ยถา จ ธตรฏฺโฐ สุวณฺณหํโส น คามทฺวาเร อาวาฏกาทีสุ ปฏิวสติ, นวุติหํสสหสฺสปริวาโร ปน หุตฺวา จิตฺตกูเฏเยว ปฏิวสติ, ยถา จ จตุทฺทีปิสฺสโร จกฺกวตฺติราชา น นีจกุเล อุปฺปชฺชติ, อสมฺภินฺนชาติยขตฺติยกุเลเยว ปน อุปฺปชฺชติ, เอวเมวํ อิเมสุ สมเณสุ เอกสมโณปิ น อญฺญตฺถ ติตฺถายตเน อุปฺปชฺชติ, อริยมคฺคปริกฺขเต ปน พุทฺธสาสเนเยว [Pg.393] อุปฺปชฺชติ. เตนาห ภควา – ‘‘อิเธว, ภิกฺขเว, สมโณ…เป… สุญฺญา ปรปฺปวาทา สมเณภิ อญฺเญหี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๓๙-๑๔๐; อ. นิ. ๔.๒๔๑). เอกาทสเม นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

圣道的有与无，应由极其清净之戒的有与无，以及极其清净之止观修习的有与无而得知。而这二者又以法的善说和恶说为因。那恶说是由于非正自觉者所宣说的缘故。因为外道处非福田，佛教才是福田，所以就像金鬃狮子王不住在坟场或垃圾堆，而是深入三千由旬广阔的雪山，只住在宝窟中；就像六牙象王不出生在普通象群等九种家族中；就像骏马王不出生在驴群或劣马群中，而只出生在信度河岸的信度马群中；就像能满足一切愿望、悦人心意的宝珠不出在垃圾堆或土山等处，而只出在广阔的山腹中；就像帝弥罗频伽罗(Timirapiṅgalo)鱼王不出生在小池塘中，而只出生在八万四千由旬深的大海中；就像一百五十由旬大的金翅鸟王不住在村口的蓖麻林等处，而是深入大海，只住在翅头树林中；就像持国(Dhataraṭṭha)金鹅王不住在村口的泥坑等处，而是与九万只天鹅为眷属，只住在丽峰(Cittakūṭa)山；就像四洲之主转轮王不出生在低贱的家族，而只出生在血统纯正的刹帝利家族中；同样地，在这些沙门中，没有一个沙门会出现在其他外道处，而只会出现在以圣道为界的佛教中。因此世尊说：“比丘们，唯有在此处才有沙门……其他外道中的沙门是空洞的。”(cf. M.i.139-140; A.iv.241)。第十一品无可论述。

สมณสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

沙门经等释义终。

กมฺมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

业品释义终。

(๒๕) ๕. อาปตฺติภยวคฺโค

(25) 5. 罪怖畏品

๑. สงฺฆเภทกสุตฺตวณฺณนา

1. 破僧经释义

๒๔๓. ปญฺจมสฺส ปฐเม วิวาทาธิกรณาทีสูติ วิวาทาธิกรณํ อนุวาทาธิกรณํ อาปตฺตาธิกรณํ กิจฺจาธิกรณนฺติ อิเมสุ จตูสุ. ตตฺถ ธมฺโมติ วา อธมฺโมติ วา อฏฺฐารสหิ วตฺถูหิ วิวทนฺตานํ ภิกฺขูนํ โย วิวาโท, อิทํ วิวาทาธิกรณํ นาม. สีลวิปตฺติยา วา อาจารทิฏฺฐิอาชีววิปตฺติยา วา อนุวทนฺตานํ โย อนุวาโท อุปวทนา เจว โจทนา จ, อิทํ อนุวาทาธิกรณํ นาม. มาติกาย อาคตา ปญฺจ, วิภงฺเค ทฺเวติ สตฺตปิ อาปตฺติกฺขนฺธา, อิทํ อาปตฺตาธิกรณํ นาม. สงฺฆสฺส อปโลกนาทีนํ จตุนฺนํ กมฺมานํ กรณํ, อิทํ กิจฺจาธิกรณํ นาม. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

243. 第五品第一，关于诤论事等，有诤论事、呵责事、犯罪事、作事这四种。其中，比丘们以十八事争论何者为法、何者为非法，由此产生的争论，这称为诤论事。由于戒律、行为、见解或生计的毁坏而互相指责，包括呵责和控告，这称为呵责事。根据《波罗提木叉》的五种，以及《分别》中的两种，共七种罪聚，这称为犯罪事。僧团施行告知等四种羯磨，这称为作事。其余的在此是显而易见的。

สงฺฆเภทกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

破僧经释义终。

๒-๓. อาปตฺติภยสุตฺตาทิวณฺณนา

2-3. 罪怖畏经等释义

๒๔๔-๕. ทุติเย ภสฺสติ นิรตฺถกภาเวน ขิปียตีติ ภสฺมํ, ฉาริกา. ตสฺส ปุฏํ ภณฺฑิกา ภสฺมปุฏํ. เตนาห ‘‘ภสฺมปุฏนฺติ ฉาริกาภณฺฑิก’’นฺติ. ตติยํ อุตฺตานตฺถเมว.

244-5. 第二，因为无用而被丢弃(bhassati niratthakabhāvena khipīyati)，故为“灰”(bhasmaṃ)，即是灰烬(chārikā)。它的容器(puṭaṃ)或器具(bhaṇḍikā)是灰袋(bhasmapuṭaṃ)。因此说：“‘灰袋’即是‘灰烬的器具’。”第三义自明。

อาปตฺติภยสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

罪怖畏经等释义终。

๔-๗. เสยฺยาสุตฺตาทิวณฺณนา

4-7. 卧经等释义

๒๔๖-๙. จตุตฺเถ [Pg.394] เปตาติ เปจฺจภาวํ คตา. เต ปน ยสฺมา อิธ กตกาลกิริยา กาเลน กตชีวิตุจฺเฉทา โหนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘กาลกตา วุจฺจนฺตี’’ติ, มตาติ อตฺโถ. อถ วา เปจฺจภวํ คตา, เปตูปปตฺติวเสน นิพฺพตฺตึ อุปคตาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อถ วา เปตวิสเย นิพฺพตฺตา เปตา นามา’’ติ. เอเกน ปสฺเสน สยิตุํ น สกฺโกนฺติ ทุกฺขุปฺปตฺติโต.

246-9. 第四，关于“已逝者”(petā)，即是已到后世者。因为他们在此世已去世，生命因时运而断绝，所以被称为“已命终者”(kālakatā)，意思是“已死”。或者，已到后世，意思是已投生于鬼趣。因此说：“或者，生于鬼界者名为鬼。”他们由于痛苦生起，无法以一侧而卧。

เตชุสฺสทตฺตาติ อิมินา สีหสฺส อภีรุกภาวํ ทสฺเสติ. ภีรุกา เสสมิคา อตฺตโน อาสยํ ปวิสิตฺวา สนฺตาสปุพฺพกํ ยถา ตถา สยนฺติ, สีโห ปน อภีรุโก สภาวโต สโตการี ภิกฺขุ วิย สตึ อุปฏฺฐเปตฺวาว สยติ. เตนาห ‘‘ทฺเว ปุริมปาเท’’ติอาทิ. ทกฺขิเณ ปุริมปาเท วามสฺส ปุริมปาทสฺส ฐปนวเสน ทฺเว ปุริมปาเท เอกสฺมึ ฐาเน ฐเปตฺวา. ปจฺฉิมปาเท วุตฺตนเยเนว อิธาปิ เอกสฺมึ ฐาเน ฐปนํ เวทิตพฺพํ, ฐิโตกาสสลฺลกฺขณํ อภีรุกวเสเนว. สีสํ ปน อุกฺขิปิตฺวาติอาทินา วุตฺตสีหกิริยา อนุตฺรสฺตปฺปพุชฺฌนา วิย อภีรุภาวสิทฺธธมฺมตาวเสเนวาติ เวทิตพฺพา. สีหวิชมฺภนํ อติเวลํ เอกากาเร ฐปิตานํ สรีราวยวานํ คมนาทิกิริยาสุ โยคฺยภาวาปาทนตฺถํ. ติกฺขตฺตุํ สีหนาทนทนํ อปฺเปสกฺขมิคราเชหิ ปริตฺตาสปริหรณตฺถํ.

“具威势”这句话显示了狮子无畏的本性。其他胆小的野兽回到巢穴后，总是先惊慌而后随意躺下，而狮子本性无畏，就像具念的比丘一样，安立念而卧。因此说“前两足”等等。将左前足置于右前足之上，把两只前足放在一处。后足也依同样的方式放在一处，当知这是它因无畏而标记其卧处。至于“昂起头”等所说的狮子行为，应知如同不惊恐而醒来一样，是由于其无畏所成就的法性。狮子伸懒腰是为了让长时间保持一个姿势的身体各部分能适用于行走等活动。三次狮子吼是为了防范来自其他力量弱小的兽王的威胁。

อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ตถาคตเสยฺยาติ อิมินา จตุตฺถชฺฌานเสยฺยา ตถาคตเสยฺยา นามาติ ทสฺเสติ. เสติ อพฺยาวฏภาเวน ปวตฺตติ เอตฺถาติ เสยฺยา, จตุตฺถชฺฌานเมว เสยฺยา จตุตฺถชฺฌานเสยฺยา. กึ ปน ตํ จตุตฺถชฺฌานนฺติ? อานาปานจตุตฺถชฺฌานํ. ตตฺถ หิ ฐตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา ภควา อนุกฺกเมน อคฺคมคฺคํ อธิคนฺตฺวา ตถาคโต ชาโตติ. ตยิทํ ปทฏฺฐานํ นาม น เสยฺยา, ตถาปิ ยสฺมา ‘‘จตุตฺถชฺฌานสมนนฺตรา ภควา ปรินิพฺพายี’’ติ มหาปรินิพฺพาเน (ที. นิ. ๒.๒๑๙) อาคตํ, ตสฺมา โลกิยจตุตฺถชฺฌานสมาปตฺติ เอว ตถาคตเสยฺยาติ เกจิ. เอวํ สติ ปรินิพฺพานกาลิกาว ตถาคตเสยฺยา อาปชฺชติ, น จ ภควา โลกิยจตุตฺถชฺฌานสมาปชฺชนพหุโล วิหาสิ. อคฺคผลวเสน ปวตฺตํ [Pg.395] ปเนตฺถ จตุตฺถชฺฌานํ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ ยถา สตฺตานํ นิทฺทูปคมลกฺขณา เสยฺยา ภวงฺคจิตฺตวเสน โหติ, สา ปน เนสํ ปฐมชาติสมนฺวยา เยภุยฺยวุตฺติกา, เอวํ ภควโต อริยชาติสมนฺวยํ เยภุยฺยวุตฺติกํ อคฺคผลภูตํ จตุตฺถชฺฌานํ ตถาคตเสยฺยาติ เวทิตพฺพํ. ปญฺจมาทีนิ อุตฺตานตฺถานิ.

“诸比丘，这称为如来卧”，此句显示了第四禅卧即是所谓的如来卧。之所以称为“卧”(seyyā)，是因为于此以无事务的状态持续。第四禅即是卧，故为第四禅卧。那么，什么是那个第四禅呢？是安那般那第四禅。因为世尊安住于此，增长观(vipassanā)，次第证得最高道，而成佛为如来。这（成佛）是其近因，而非卧本身。然而，由于《大般涅槃经》(长部2.219)中说：“世尊于第四禅后即刻般涅槃”，因此有些人认为世间的第四禅定就是如来卧。若如此，则如来卧只发生在般涅槃之时，但世尊并非时常安住于进入世间第四禅。应知此处的第四禅是指以最高果的方式持续者。于此，譬如众生的卧是以进入睡眠为特征，通过有分心而有，且大都与其初生相关；同样，应知世尊的如来卧是大多与圣者之生相关的、作为最高果的第四禅。第五等其余诸义明显。

เสยฺยาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

卧经等释义终。

๘. ปฐมโวหารสุตฺตวณฺณนา

8. 第一言说经释义

๒๕๐-๒๕๓. อฏฺฐเม อนริยานนฺติ อสาธูนํ นิหีนานํ. โวหาราติ สํโวหารา อภิลาปา วา, ‘‘ทิฏฺฐํ มยา’’ติ เอวํวาทิตา. เอตฺถ จ ตํตํสมุฏฺฐาปกเจตนาวเสน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. นวมาทีสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

250-253. 在第八个（经文）中，“非圣者”是指不善的、低劣的人。“言说”是指言谈、表达，或如“我已见到”这样的说法。在此，其含义应根据引发各自（言说）的意愿来理解。第九个（经文）等无需赘述。

ปฐมโวหารสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第一言说经释义终。

อาปตฺติภยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

过患怖畏品释义终。

ปญฺจมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

第五十集终。

(๒๖) ๖. อภิญฺญาวคฺโค

(26) 6. 神通品

๑-๓. อภิญฺญาสุตฺตาทิวณฺณนา

1-3. 神通经等释义

๒๕๔-๒๕๖. ฉฏฺฐสฺส ปฐเม ปจฺจนีกสมนโต สมโถ, สมาธีติ อาห ‘‘จิตฺเตกคฺคตา’’ติ. อนิจฺจาทินา วิวิเธนากาเรน ทสฺสนโต วิปสฺสนา, สงฺขารปริคฺคาหกญาณํ. เตนาห ‘‘สงฺขารปริคฺคหวิปสฺสนาญาณ’’นฺติ.

254-256. 在第六品的第一经中，由于平息了对立法，故为“止”(samatha)；即是“定”(samādhi)，（经中）说：“是心一境性”。以无常等种种方式照见，是“观”(vipassanā)，即是辨识诸行的智慧。因此说“辨识诸行的观智”。

ทุติเย อนริเยหิ ปริเยสิตพฺพตฺตา อนริยานํ ปริเยสนาติ อนริยปริเยสนา. สยํ ลามกตาย อนริยานํ ปริเยสนาติ วา อนริยปริเยสนา. ชราสภาวนฺติ ชีรณปกติกํ. ตติยํ อุตฺตานเมว.

在第二个（经文）中，因其为非圣者所追求，故称“非圣追求”。或者，因非圣者的追求本身是低劣的，故称“非圣追求”。“有老法”(jarāsabhāva)即“有衰老之性”。第三个（经文）义自明。

อภิญฺญาสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

神通经等释义终。

๔-๑๐. มาลุกฺยปุตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

4-10. 摩罗迦子经等释义

๒๕๗-๒๖๓. จตุตฺเถ [Pg.396] อปสาเทตีติ นิคฺคณฺหาติ. อุสฺสาเทตีติ ปคฺคณฺหาติ. อปสาทนาการํ อุสฺสาทนาการญฺจ วิภาเวตุํ ‘‘กถ’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. ปญฺจมาทีนิ อุตฺตานาเนว. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

257-263. 在第四个（经文）中，“贬抑”即抑制。“褒扬”即鼓励。为了辨明贬抑与褒扬的方式，故开始说“如何”等。第五个（经文）等都显而易见。其余部分也很容易理解。

มาลุกฺยปุตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

摩罗迦子经等释义终。

อภิญฺญาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

神通品释义终。

อิติ มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

此为《满足希求》——《增支部》义注中

จตุกฺกนิปาตวณฺณนาย อนุตฺตานตฺถทีปนา สมตฺตา.

四集释义中难解义之阐明终。

ทุติโย ภาโค นิฏฺฐิโต.

第二部分终。