นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

礼敬彼世尊、阿罗汉、正自觉者

องฺคุตฺตรนิกาเย

增支部

เอกกนิปาต-ฏีกา

一集复注

คนฺถารมฺภกถา

序言

อนนฺตญาณํ [Pg.1] กรุณานิเกตํ,นมามิ นาถํ ชิตปญฺจมารํ;

ธมฺมํ วิสุทฺธํ ภวนาสเหตุํ,สงฺฆญฺจ เสฏฺฐํ หตสพฺพปาปํ.

我今顶礼无尽智，慈悲所依，已降伏五魔之导师；能灭有因之清净法；已摧一切恶之殊胜僧伽。

กสฺสปํ ตํ มหาเถรํ, สงฺฆสฺส ปริณายกํ;

ทีปสฺมึ ตมฺพปณฺณิมฺหิ, สาสโนทยการกํ.

我礼敬彼大长老迦叶(Kassapa)，僧伽之领导者；于铜鍱岛(Tambapaṇṇi)，令教法兴盛者。

ปฏิปตฺติปราธีนํ, สทารญฺญนิวาสินํ;

ปากฏํ คคเน จนฺท-มณฺฑลํ วิย สาสเน.

专于行道，常住阿兰若(arañña)；于教法中，如空中明月般显耀。

สงฺฆสฺส ปิตรํ วนฺเท, วินเย สุวิสารทํ;

ยํ นิสฺสาย วสนฺโตหํ, วุฑฺฒิปฺปตฺโตสฺมิ สาสเน.

我礼敬僧伽之父，于律(Vinaya)极娴熟者；依彼而住，我于教法中得增长。

อนุเถรํ มหาปญฺญํ, สุเมธํ สุติวิสฺสุตํ;

อวิขณฺฑิตสีลาทิ-ปริสุทฺธคุโณทยํ.

我礼敬大慧副长老(Anuthera)，善慧之名普闻；戒行无缺，清净功德之源。

พหุสฺสุตํ สติมนฺตํ, ทนฺตํ สนฺตํ สมาหิตํ;

นมามิ สิรสา ธีรํ, ครุํ เม คณวาจกํ.

我今顶礼多闻、具念、调伏、寂静、得定之智者，我僧团之导师。

อาคตาคมตกฺเกสุ[Pg.2], สทฺทสตฺถนยญฺญุสุ;

ยสฺสนฺเตวาสิภิกฺขูสุ, สาสนํ สุปฺปติฏฺฐิตํ.

通达圣典与论理，精通声明(saddasattha)之义；于彼弟子比丘众中，教法得以善安立。

โย สีหฬินฺโท ธิติมา ยสสฺสี,อุฬารปญฺโญ นิปุโณ กลาสุ;

ชาโต วิสุทฺเธ รวิโสมวํเส,มหพฺพโล อพฺภุตวุตฺติเตโช.

彼僧伽罗(Sīhaḷa)王，坚毅而有名望，具广博慧，精通诸艺(kalā)；生于清净日月王族，力大无穷，行止非凡，威德卓著。

ชิตฺวาริวคฺคํ อติทุปฺปสยฺหํ,อนญฺญสาธารณวิกฺกเมน;

ปตฺตาภิเสโก ชินธมฺมเสวี,อภิปฺปสนฺโน รตนตฺตยมฺหิ.

以无与伦比之勇武，征服极难降伏之敌群；已受灌顶，奉行胜者之法，于三宝有甚深净信。

จิรํ วิภินฺเน ชินสาสนสฺมึ,ปจฺจตฺถิเก สุฏฺฐุ วินิคฺคเหตฺวา;

สุธํว สามคฺคิรสํ ปสตฺถํ,ปาเยสิ ภิกฺขู ปริสุทฺธสีเล.

于长久分裂之胜者教法中，善伏敌对者；令具足净戒之比丘，饮誉为甘露之和合味。

กตฺวา วิหาเร วิปุเล จ รมฺเม,ตตฺรปฺปิเตเนกสหสฺสสงฺเข;

ภิกฺขู อเสเส จตุปจฺจเยหิ,สนฺตปฺปยนฺโต สุจิรํ อขณฺฑํ.

建造广阔庄严之精舍(vihāra)，于中供养无数比丘；以四资具(catupaccaya)令众皆足，长时无有间断。

สทฺธมฺมวุทฺธึ อภิกงฺขมาโน,สยมฺปิ ภิกฺขู อนุสาสยิตฺวา;

นิโยชยํ คนฺถวิปสฺสนาสุ,อกาสิ วุทฺธึ ชินสาสนสฺส.

希求正法增长，亦亲自教诫比丘；于教典(gantha)与观(vipassanā)中策励，令胜者之教法增长。

เตนาหมจฺจนฺตมนุคฺคหีโต,อนญฺญสาธารณสงฺคเหน;

ยสฺมา ปรกฺกนฺตภุชวฺหเยน,อชฺเฌสิโต ภิกฺขุคณสฺส มชฺเฌ.

我蒙彼以无与伦比之摄受，惠我无上恩典；因彼“精进臂”(Parakkantabāhu)王，于比丘僧团中，我受劝请。

ตสฺมา [Pg.3] อนุตฺตานปทานมตฺถํ,เสฏฺฐาย องฺคุตฺตรวณฺณนาย;

สนฺทสฺสยิสฺสํ สกลํ สุโพทฺธุํ,นิสฺสาย ปุพฺพาจริยปฺปภาวํ.

是故，我将依止古阿阇梨(pubbācariya)之德威力，为作此最胜之《增支部》释义(Aṅguttara-vaṇṇanā)，阐明幽微文句之义，令一切皆易于了知。

คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา

序言注释

๑. สํวณฺณนารมฺเภ รตนตฺตยํ นมสฺสิตุกาโม ตสฺส วิสิฏฺฐคุณโยคสนฺทสฺสนตฺถํ ‘‘กรุณาสีตลหทย’’นฺติอาทิมาห. วิสิฏฺฐคุณโยเคน หิ วนฺทนารหภาโว, วนฺทนารเห จ กตา วนฺทนา ยถาธิปฺเปตมตฺถํ สาเธติ. เอตฺถ จ สํวณฺณนารมฺเภ รตนตฺตยปฺปณามกรณปฺปโยชนํ ตตฺถ ตตฺถ พหุธา ปปญฺเจนฺติ อาจริยา, มยํ ปน อิธาธิปฺเปตเมว ปโยชนํ ทสฺสยิสฺสาม, ตสฺมา สํวณฺณนารมฺเภ รตนตฺตยปฺปณามกรณํ ยถาปฏิญฺญาตสํวณฺณนาย อนนฺตราเยน ปริสมาปนตฺถนฺติ เวทิตพฺพํ. อิทเมว หิ ปโยชนํ อาจริเยน อิธาธิปฺเปตํ. ตถา หิ วกฺขติ –

1. 于释义(saṃvaṇṇanā)之始，为礼敬三宝，并为彰显其殊胜功德，故说“慈悲清凉心”等偈。实因具足殊胜功德，方堪受礼敬；而向堪受礼敬者行礼，则能成就所期之义。于此，诸阿阇梨(ācariya)对释义之初礼敬三宝之目的，已有多番阐述，然我等仅示此中意趣。是故当知，于释义之始礼敬三宝，乃为令所承诺之释义得以无障圆满。此即为作者于此所意指之目的。诚如其后所言：

‘‘อิติ เม ปสนฺนมติโน, รตนตฺตยวนฺทนามยํ ปุญฺญํ;

ยํ สุวิหตนฺตราโย, หุตฺวา ตสฺสานุภาเวนา’’ติ.

“我此净信心，礼敬三宝所生福；愿以此威力，善除诸障碍。”

รตนตฺตยปฺปณามกรเณน เจตฺถ ยถาปฏิญฺญาตสํวณฺณนาย อนนฺตราเยน ปริสมาปนํ รตนตฺตยปูชาย ปญฺญาปาฏวโต, ตาย ปญฺญาปาฏวญฺจ ราคาทิมลวิธมนโต. วุตฺตญฺเหตํ –

于此，通过礼敬三宝，能令所承诺之释义(saṃvaṇṇanā)无障圆满，是因供养三宝能得智慧敏利，而此智慧敏利则源于能摧破贪等垢染。诚如所言：

‘‘ยสฺมึ, มหานาม, สมเย อริยสาวโก ตถาคตํ อนุสฺสรติ, เนวสฺส ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โทสปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๖.๑๐; ๑๑.๑๑).

“摩诃男(Mahānāma)，圣弟子随念如来之时，其心不为贪所缠，不为嗔所缠，不为痴所缠，其心于尔时正直。”等。

ตสฺมา รตนตฺตยปูชเนน วิกฺขาลิตมลาย ปญฺญาย ปาฏวสิทฺธิ.

是故，由供养三宝，涤除垢染，智慧得以敏利成就。

อถ วา รตนตฺตยปูชนสฺส ปญฺญาปทฏฺฐานสมาธิเหตุตฺตา ปญฺญาปาฏวํ. วุตฺตญฺหิ ตสฺส สมาธิเหตุตฺตํ –

又，供养三宝乃智慧之近因与定之因，故能得智慧敏利。其为定之因，诚如所言：

‘‘อุชุคตจิตฺโต [Pg.4] โข ปน, มหานาม, อริยสาวโก ลภติ อตฺถเวทํ, ลภติ ธมฺมเวทํ, ลภติ ธมฺมูปสํหิตํ ปาโมชฺชํ, ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ, ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ, ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวทิยติ, สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยตี’’ติ (อ. นิ. ๖.๑๐; ๑๑.๑๑).

“摩诃男(Mahānāma)，圣弟子心正直时，得义之感受，得法之感受，得与法相应之欣悦；心欣悦者，喜由之生；意欢喜者，身得轻安；身轻安者，感受安乐；有安乐者，心得安定。”

สมาธิสฺส จ ปญฺญาย ปทฏฺฐานภาโว วุตฺโตเยว – ‘‘สมาหิโต ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๕; ๔.๙๙; ๕.๑๐๗๑). ตโต เอวํ ปฏุภูตาย ปญฺญาย ปฏิญฺญามหตฺตกตํ เขทมภิภุยฺย อนนฺตราเยน สํวณฺณนํ สมาปยิสฺสติ.

定为慧之近因，此义已说，如言：“心定者，能如实知见。”(《相应部》3.5; 4.99; 5.1071) 由是，凭借如此敏利之慧，能克服因所作承诺重大而生之疲厌，无有障碍地完成此释义。

อถ วา รตนตฺตยปูชาย อายุวณฺณสุขพลวฑฺฒนโต อนนฺตราเยน ปริสมาปนํ เวทิตพฺพํ. รตนตฺตยปฺปณาเมน หิ อายุวณฺณสุขพลานิ วฑฺฒนฺติ. วุตฺตญฺเหตํ –

又当知，由供养三宝，能增长寿、色、乐、力，故能无障圆满。实因礼敬三宝，寿、色、乐、力得以增长。诚如所言：

‘‘อภิวาทนสีลิสฺส, นิจฺจํ วุฑฺฒาปจายิโน;

จตฺตาโร ธมฺมา วฑฺฒนฺติ, อายุ วณฺโณ สุขํ พล’’นฺติ. (ธ. ป. ๑๐๙) –

“好乐礼敬者，恒常敬长上；四法得增长：寿、色、乐与力。”(《法句经》109)

ตโต อายุวณฺณสุขพลวุทฺธิยา โหเตว การิยนิฏฺฐานํ.

是故，由寿、色、乐、力之增长，事业必能成就。

อถ วา รตนตฺตยคารวสฺส ปฏิภานาปริหานาวหตฺตา. อปริหานาวหญฺหิ ตีสุปิ รตเนสุ คารวํ. วุตฺตญฺเหตํ –

又，于三宝恭敬，能令辩才不失。实因此恭敬能致不退。诚如所言：

‘‘สตฺติเม, ภิกฺขเว, อปริหานียา ธมฺมา. กตเม สตฺต? สตฺถุคารวตา, ธมฺมคารวตา, สงฺฆคารวตา, สิกฺขาคารวตา, สมาธิคารวตา, โสวจสฺสตา, กลฺยาณมิตฺตตา’’ติ (อ. นิ. ๗.๓๔).

“诸比丘，此七不退法。何等为七？谓敬师、敬法、敬僧、敬学、敬定、言语柔和、善友谊。”(《增支部》7.34)

โหเตว จ ตโต ปฏิภานาปริหาเนน ยถาปฏิญฺญาตปริสมาปนํ.

由是，因辩才不失，必能如所承诺而圆满完成。

อถ วา ปสาทวตฺถูสุ ปูชาย ปุญฺญาติสยภาวโต. วุตฺตญฺหิ ตสฺสา ปุญฺญาติสยตฺตํ –

又，于净信之境行供养，能生殊胜福德。其福德之殊胜，诚如所言：

‘‘ปูชารเห ปูชยโต, พุทฺเธ ยทิ ว สาวเก;

ปปญฺจสมติกฺกนฺเต, ติณฺณโสกปริทฺทเว.

“供养于应供，佛陀或声闻；彼等超戏论，已渡忧悲河。

เต [Pg.5] ตาทิเส ปูชยโต, นิพฺพุเต อกุโตภเย;

น สกฺกา ปุญฺญํ สงฺขาตุํ, อิเมตฺตมปิ เกนจี’’ติ. (ธ. ป. ๑๙๕-๑๙๖;

อป. เถร ๑.๑๐.๑-๒);

供养如是者，寂灭无所畏；其福德难量，无人能算计。”(《法句经》195-196; 《长老譬喻》1.10.1-2)

ปุญฺญาติสโย จ ยถาธิปฺเปตปริสมาปนูปาโย. ยถาห –

殊胜福德，乃是成就所愿之方便。如言：

‘‘เอส เทวมนุสฺสานํ, สพฺพกามทโท นิธิ;

ยํ ยเทวาภิปตฺเถนฺติ, สพฺพเมเตน ลพฺภตี’’ติ. (ขุ. ปา. ๘.๑๐);

“此为天人藏，能予一切欲；凡有祈愿者，因此悉可得。”(《小诵》8.10)

อุปาเยสุ จ ปฏิปนฺนสฺส โหเตว การิยนิฏฺฐานํ. รตนตฺตยปูชา หิ นิรติสยปุญฺญกฺเขตฺตสมฺพุทฺธิยา อปริเมยฺยปฺปภาโว ปุญฺญาติสโยติ พหุวิธนฺตราเยปิ โลกสนฺนิวาเส อนฺตรายนิพนฺธนสกลสํกิเลสวิทฺธํสนาย ปโหติ, ภยาทิอุปทฺทวญฺจ นิวาเรติ. ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘สํวณฺณนารมฺเภ รตนตฺตยปฺปณามกรณํ ยถาปฏิญฺญาตสํวณฺณนาย อนนฺตราเยน ปริสมาปนตฺถ’’นฺติ.

行于正方便者，事业必能成就。供养三宝，实为无上福田，能生无量威力之殊胜福德，是故即便身处多障世间，亦足以摧破一切障缘及诸烦恼，并能止息怖畏等灾患。是故言：“于释义之始礼敬三宝，乃为令所承诺之释义得以无障圆满。”

เอวญฺจ สปฺปโยชนํ รตนตฺตยวนฺทนํ กตฺตุกาโม ปฐมํ ตาว ภควโต วนฺทนํ กาตุํ ตมฺมูลกตฺตา เสสรตนานํ ‘‘กรุณาสีตลหทยํ…เป… คติวิมุตฺต’’นฺติ อาห. ตตฺถ ยสฺสา เทสนาย สํวณฺณนํ กตฺตุกาโม, สา น วินยเทสนา วิย กรุณาปธานา, นาปิ อภิธมฺมเทสนา วิย ปญฺญาปธานา, อถ โข กรุณาปญฺญาปธานาติ ตทุภยปฺปธานเมว ตาว สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส โถมนํ กาตุํ ‘‘กรุณาสีตลหทยํ, ปญฺญาปชฺโชตวิหตโมหตม’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ กิรตีติ กรุณา, ปรทุกฺขํ วิกฺขิปติ อปเนตีติ อตฺโถ. อถ วา กิณาตีติ กรุณา, ปรทุกฺเข สติ การุณิกํ หึสติ วิพาธตีติ อตฺโถ. ปรทุกฺเข สติ สาธูนํ กมฺปนํ หทยเขทํ กโรตีติ วา กรุณา. อถ วา กมิติ สุขํ, ตํ รุนฺธตีติ กรุณา. เอสา หิ ปรทุกฺขาปนยนกามตาลกฺขณา อตฺตสุขนิรเปกฺขตาย การุณิกานํ สุขํ รุนฺธติ วิพนฺธตีติ อตฺโถ. กรุณาย สีตลํ กรุณาสีตลํ, กรุณาสีตลํ หทยํ อสฺสาติ กรุณาสีตลหทโย, ตํ กรุณาสีตลหทยํ.

如此，欲行有益之三宝礼敬者，因其余二宝以世尊为根本，故先礼敬世尊，而言“悲心清凉……解脱诸趣”。于此，将欲作释义之教法，非如律教说以悲为主，亦非如阿毗达摩教说以慧为主，实乃悲慧并重。为赞颂以悲慧二者为主之正自觉者，故言“悲心清凉，慧光破除痴暗”。其中，“kirati”（驱散）故为悲(karuṇā)，意谓驱散、去除他人之苦。或“kiṇāti”（伤害）故为悲，意谓他人有苦时，伤害、妨碍具悲心者。或他人有苦时，令善者心生撼动、忧恼，故为悲。或“kam”为乐，而悲能阻碍(rundhati)之。此悲以欲去除他人之苦为相，因不顾己乐，故能阻碍、束缚具悲心者之乐，此其义也。由悲而清凉，是为“悲清凉”；其心悲清凉，是为“具悲清凉心”者，即此“具悲清凉心”。

ตตฺถ กิญฺจาปิ ปเรสํ หิโตปสํหารสุขาทิอปริหานิจฺฉนสภาวตาย, พฺยาปาทารตีนํ อุชุวิปจฺจนีกตาย จ สตฺตสนฺตานคตสนฺตาปวิจฺเฉทนาการปฺปวตฺติยา เมตฺตามุทิตานมฺปิ จิตฺตสีตลภาวการณตา อุปลพฺภติ, ตถาปิ ทุกฺขาปนยนาการปฺปวตฺติยา ปรูปตาปาสหนรสา อวิหึสภูตา [Pg.6] กรุณา วิเสเสน ภควโต จิตฺตสฺส จิตฺตปฺปสฺสทฺธิ วิย สีติภาวนิมิตฺตนฺติ วุตฺตํ – ‘‘กรุณาสีตลหทย’’นฺติ. กรุณามุเขน วา เมตฺตามุทิตานมฺปิ หทยสีตลภาวการณตา วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา อสาธารณญาณวิเสสนิพนฺธนภูตา สาติสยํ นิรวเสสญฺจ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ วิย สวิสยพฺยาปิตาย มหากรุณาภาวํ อุปคตา กรุณาว ภควโต อติสเยน หทยสีตลภาวเหตูติ อาห – ‘‘กรุณาสีตลหทย’’นฺติ. อถ วา สติปิ เมตฺตามุทิตานํ สาติสเย หทยสีติภาวนิพนฺธนตฺเต สกลพุทฺธคุณวิเสสการณตาย ตาสมฺปิ การณนฺติ กรุณาว ภควโต ‘‘หทยสีตลภาวการณ’’นฺติ วุตฺตา. กรุณานิทานา หิ สพฺเพปิ พุทฺธคุณา. กรุณานุภาวนิพฺพาปิยมานสํสารทุกฺขสนฺตาปสฺส หิ ภควโต ปรทุกฺขาปนยนกามตาย อเนกานิปิ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปานํ อกิลนฺตรูปสฺเสว นิรวเสสพุทฺธกรธมฺมสมฺภรณนิรตสฺส สมธิคตธมฺมาธิปเตยฺยสฺส จ สนฺนิหิเตสุปิ สตฺตสงฺขารสมุปนีตหทยูปตาปนิมิตฺเตสุ น อีสกมฺปิ จิตฺตสีติภาวสฺส อญฺญถตฺตมโหสีติ. เอตสฺมิญฺจ อตฺถวิกปฺเป ตีสุปิ อวตฺถาสุ ภควโต กรุณา สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

于此，虽说慈与喜，因其具有希望他人获得利益安乐且不失去的自性，且与瞋、不乐直接对立，能以断除有情相续中热恼的方式而起作用，可作为令心清凉之因；然而，悲以去除痛苦的方式而起作用，以不忍他人受苦为作用，以不害为本质，故被说为是世尊之心清凉的殊胜之因，犹如心轻安(cittappassaddhi)，故言“悲心清凉”。或应了知，由悲为主，亦说慈与喜为令心清凉之因。又或，悲心遍及一切所缘，已达大悲之境，犹如基于不共智之殊胜而有超胜、无余的一切知智(sabbaññutaññāṇa)，故说悲心是世尊之心极度清凉之因，而言“悲心清凉”。又或，纵使慈与喜是令心极度清凉之因，然悲心是一切佛陀功德之殊胜原因，故亦是彼二者之因，因此说唯有悲心是世尊“心清凉之因”。一切佛陀功德，实以悲为因。世尊欲去除他人之苦，以悲之威力熄灭轮回苦之热恼，于无量无数劫中，为圆满一切成佛之法而精勤不倦，已证得法自在(dhammādhipateyya)，纵然面对由有情诸行所引生的令心热恼之缘，其心之清凉亦丝毫不变。于此义理抉择中，应了知，于此三种状况下，世尊之悲皆被含摄。

ปชานาตีติ ปญฺญา, ยถาสภาวํ ปกาเรหิ ปฏิวิชฺฌตีติ อตฺโถ. ปญฺญาว เญยฺยาวรณปฺปหานโต ปกาเรหิ ธมฺมสภาวาวโชตนฏฺเฐน ปชฺโชโตติ ปญฺญาปชฺโชโต. สวาสนปฺปหานโต วิเสเสน หตํ สมุคฺฆาติตํ วิหตํ. ปญฺญาปชฺโชเตน วิหตํ ปญฺญาปชฺโชตวิหตํ, มุยฺหนฺติ เตน, สยํ วา มุยฺหติ, โมหนมตฺตเมว วา ตนฺติ โมโห, อวิชฺชา. สฺเวว วิสยสภาวปฺปฏิจฺฉาทนโต อนฺธการสริกฺขตาย ตโม วิยาติ โมหตโม, ปญฺญาปชฺโชตวิหโต โมหตโม เอตสฺสาติ ปญฺญาปชฺโชตวิหตโมหตโม, ตํ ปญฺญาปชฺโชตวิหตโมหตมํ. สพฺเพสมฺปิ หิ ขีณาสวานํ สติปิ ปญฺญาปชฺโชเตน อวิชฺชนฺธการสฺส วิหตภาเว สทฺธาธิมุตฺเตหิ วิย ทิฏฺฐิปฺปตฺตานํ สาวเกหิ ปจฺเจกสมฺพุทฺเธหิ จ สวาสนปฺปหาเนน สมฺมาสมฺพุทฺธานํ กิเลสปฺปหานสฺส วิเสโส วิชฺชตีติ สาติสเยน อวิชฺชาปหาเนน ภควนฺตํ โถเมนฺโต อาห – ‘‘ปญฺญาปชฺโชตวิหตโมหตม’’นฺติ.

“了知”(pajānāti)故为慧(paññā)，意谓如其自性而以种种方式通达。慧，因断除所知障，能以种种方式照亮诸法自性，故如光(pajjoto)，是为“慧光”。连同习气(vāsanā)一并断除，故为殊胜地摧毁、根除、破灭。由慧光所破灭，是为“慧光所破”。因其而迷惑，或自迷惑，或仅是迷惑之性，是为痴(moha)，即无明(avijjā)。此痴因遮蔽所缘自性，犹如黑暗，故为“痴暗”。其痴暗为慧光所破，是为“具慧光破痴暗”者，即此“具慧光破痴暗”。一切漏尽者虽皆以慧光破除无明之暗，然与信解脱者、见至之声闻及独觉相比，正自觉者连同习气一并断除，其烦恼之断除有此殊胜差别。为赞叹世尊以超胜方式断除无明，故言“慧光破除痴暗”。

อถ [Pg.7] วา อนฺตเรน ปโรปเทสํ อตฺตโน สนฺตาเน อจฺจนฺตํ อวิชฺชนฺธการวิคมสฺส นิพฺพตฺติตตฺตา, ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตาย พเลสุ จ วสีภาวสฺส สมธิคตตฺตา, ปรสนฺตติยญฺจ ธมฺมเทสนาติสยานุภาเวน สมฺมเทว ตสฺส ปวตฺติตตฺตา ภควาว วิเสสโต โมหตมวิคเมน โถเมตพฺโพติ อาห – ‘‘ปญฺญาปชฺโชตวิหตโมหตม’’นฺติ. อิมสฺมิญฺจ อตฺถวิกปฺเป ‘‘ปญฺญาปชฺโชโต’’ติ ปเทน ภควโต ปฏิเวธปญฺญา วิย เทสนาปญฺญาปิ สามญฺญนิทฺเทเสน, เอกเสสนเยน วา สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

又或，因世尊不待他人教导，于自相续中究竟灭除无明黑暗，并于彼处证得一切知及于诸力得自在；又因以说法之殊胜威力，于他相续中亦能令此（无明之灭）如实生起，故唯世尊尤应以灭除痴暗而受赞叹，而言“慧光破除痴暗”。于此义理抉择中，当知“慧光”一词，以总说(sāmaññaniddesa)或存一法(ekasesanaya)之方式，亦含摄了世尊之通达慧(paṭivedhapaññā)与教说慧(desanāpaññā)。

อถ วา ภควโต ญาณสฺส เญยฺยปริยนฺติกตฺตา สกลเญยฺยธมฺมสภาวาวโพธนสมตฺเถน อนาวรณญาณสงฺขาเตน ปญฺญาปชฺโชเตน สพฺพเญยฺยธมฺมสภาวจฺฉาทกสฺส โมหนฺธการสฺส วิธมิตตฺตา อนญฺญสาธารโณ ภควโต โมหตมวินาโสติ กตฺวา วุตฺตํ – ‘‘ปญฺญาปชฺโชตวิหตโมหตม’’นฺติ. เอตฺถ จ โมหตมวิธมนนฺเต อธิคตตฺตา อนาวรณญาณํ การโณปจาเรน สสนฺตานโมหตมวิธมนํ ทฏฺฐพฺพํ. อภินีหารสมฺปตฺติยา สวาสนปฺปหานเมว หิ กิเลสานํ เญยฺยาวรณปฺปหานนฺติ, ปรสนฺตาเน ปน โมหตมวิธมนสฺส การณภาวโต อนาวรณญาณํ ‘‘โมหตมวิธมน’’นฺติ วุจฺจตีติ.

又或，因世尊之智以了知所知之边际，故能以名为无碍智(anāvaraṇañāṇa)、足以彻见一切所知法自性之慧光，摧破覆盖一切所知法自性之痴暗。此乃世尊不共之摧灭痴暗，故作是言：“慧光破除痴暗”。于此，就摧破痴暗而言，无碍智因已被证得，故以因喻果，当知即是摧破自相续之痴暗。实因宿愿圆满，连同习气断除烦恼，即是断除所知障。然于他相续中，无碍智为摧破痴暗之因，故亦被称为“摧破痴暗”。

กึ ปน การณํ อวิชฺชาสมุคฺฆาโตเยเวโก ปหานสมฺปตฺติวเสน ภควโต โถมนานิมิตฺตํ คยฺหติ, น ปน สาติสยนิรวเสสกิเลสปฺปหานนฺติ? ตปฺปหานวจเนเนว ตเทกฏฺฐตาย สกลสํกิเลสคณสมุคฺฆาตสฺส วุตฺตตฺตา. น หิ โส ตาทิโส กิเลโส อตฺถิ, โย นิรวเสสอวิชฺชาปหาเนน น ปหียตีติ.

然则，是何原因，仅取根除无明此一断除成就作为赞叹世尊之由，而非以超胜、无余地断除一切烦恼而赞叹呢？因说“断彼（无明）”，即是同义，已说根除一切杂染之聚。实无任何烦恼，能于无明被无余断除后而不断除。

อถ วา วิชฺชา วิย สกลกุสลธมฺมสมุปฺปตฺติยา, นิรวเสสากุสลธมฺมนิพฺพตฺติยา สํสารปฺปวตฺติยา จ อวิชฺชา ปธานการณนฺติ ตพฺพิฆาตวจเนน สกลสํกิเลสคณสมุคฺฆาโต วุตฺโต เอว โหตีติ วุตฺตํ – ‘‘ปญฺญาปชฺโชตวิหตโมหตม’’นฺติ.

又或，犹如明为一切善法生起之主因，无明亦为一切不善法生起及轮回流转之主因。是故，言“摧破彼（无明）”，即已说及根除一切杂染之聚。故言：“慧光破除痴暗”。

นรา จ อมรา จ นรามรา, สห นรามเรหีติ สนรามโร, สนรามโร จ โส โลโก จาติ สนรามรโลโก, ตสฺส ครูติ สนรามรโลกครุ, ตํ สนรามรโลกครุํ. เอเตน เทวมนุสฺสานํ วิย ตทวสิฏฺฐสตฺตานมฺปิ ยถารหํ คุณวิเสสาวหตาย ภควโต อุปการตํ [Pg.8] ทสฺเสติ. น เจตฺถ ปธานปฺปธานภาโว โจเทตพฺโพ. อญฺโญ หิ สทฺทกฺกโม, อญฺโญ อตฺถกฺกโม. อีทิเสสุ หิ สมาสปเทสุ ปธานมฺปิ อปฺปธานํ วิย นิทฺทิสียติ ยถา ‘‘สราชิกาย ปริสายา’’ติ (จูฬว. ๓๓๖). กามญฺเจตฺถ สตฺตสงฺขารภาชนวเสน ติวิโธ โลโก, ครุภาวสฺส ปน อธิปฺเปตตฺตา ครุกรณสมตฺถสฺเสว ยุชฺชนโต สตฺตโลกสฺส วเสน อตฺโถ คเหตพฺโพ. โส หิ โลกียนฺติ เอตฺถ ปุญฺญปาปานิ ตพฺพิปาโก จาติ ‘‘โลโก’’ติ วุจฺจติ. อมรคฺคหเณน เจตฺถ อุปปตฺติเทวา อธิปฺเปตา.

人(narā)与天人(amarā)，即人天(narāmarā)；与人天俱，故为俱人天(sanarāmara)；既是俱人天，又是世间，故为俱人天世间(sanarāmaraloka)；其师，即人天世间之师，指向那位人天世间之师。此句显示，世尊不仅利益天人，亦依其余众生各自的情况，因其殊胜功德而饶益他们。于此，不应计较主次关系，盖词序与义序有别。在此类复合词中，主要者亦可如非主要者般被指陈，例如“与王俱之会众(sarājikāya parisāyā)”。诚然，依众生、行、器之分，世间有三种，然此处意在表达“师”(garu)之义，且此义仅适用于能行尊敬者，故应取“众生世间”之义。因为在此中，善恶业及其果报被视为“世间”(loka)，故称“世间”。此处所取之“天人”，意指化生天(upapattidevā)。

อถ วา สมูหตฺโถ โลกสทฺโท สมุทายวเสน โลกียติ ปญฺญาปียตีติ. สห นเรหีติ สนรา, สนรา จ เต อมรา จาติ สนรามรา, เตสํ โลโกติ สนรามรโลโกติ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ. อมรสทฺเทน เจตฺถ วิสุทฺธิเทวาปิ สงฺคยฺหนฺติ. เตปิ หิ มรณาภาวโต ปรมตฺถโต อมรา. นรามรานํเยว จ คหณํ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทสวเสน ยถา ‘‘สตฺถา เทวมนุสฺสาน’’นฺติ (ที. นิ. ๑.๑๕๗). ตถา หิ สพฺพานตฺถปริหรณปุพฺพงฺคมาย นิรวเสสหิตสุขวิธานตปฺปราย นิรติสยาย ปโยคสมฺปตฺติยา สเทวมนุสฺสาย ปชาย อจฺจนฺตูปการิตาย อปริมิตนิรุปมปฺปภาวคุณวิเสสสมงฺคิตาย จ สพฺพสตฺตุตฺตโม ภควา อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อปริมาณานํ สตฺตานํ อุตฺตมคารวฏฺฐานํ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สนรามรโลกครุ’’นฺติ.

又或者，“世间”(loka)一词有集合之义，因其由聚集而被认知、安立。与人俱，故为俱人(sanarā)；彼等俱人亦是天人，故为俱人天(sanarāmarā)；彼等之世间，即人天世间(sanarāmaraloka)，应依前述方法组合。此处以“天人”(amara)一词亦含摄清净天(visuddhidevā)，因彼等无有死亡，故于胜义中为“不死”(amarā)。而仅取人天，是为作殊胜指陈，如言“天人之师(satthā devamanussānaṃ)”。诚然，世尊以远离一切无义为先，致力于成办无余之利益安乐，具足无上加行圆满，对包含天人在内之众生极为饶益，具备无量、无譬、无上之威力与殊胜功德，于一切众生中最为第一。于无量世界界(lokadhātu)中，世尊为无量众生无上崇敬之处。是故说为“人天世间之师”。

โสภนํ คตํ คมนํ เอตสฺสาติ สุคโต. ภควโต หิ เวเนยฺยชนูปสงฺกมนํ เอกนฺเตน เตสํ หิตสุขนิปฺผาทนโต โสภนํ, ตถา ลกฺขณานุพฺยญฺชนปฺปฏิมณฺฑิตรูปกายตาย ทุตวิลมฺพิตขลิตานุกฑฺฒนนิปฺปีฬนุกฺกุฏิกกุฏิลากุฏิลตาทิ- โทสรหิตมวหสิตราชหํสวสภวารณมิคราชคมนํ กายคมนํ ญาณคมนญฺจ วิปุลนิมฺมลกรุณาสติวีริยาทิคุณวิเสสสหิตมภินีหารโต ยาว มหาโพธิ อนวชฺชตาย โสภนเมวาติ. อถ วา สยมฺภุญาเณน สกลมฺปิ โลกํ ปริญฺญาภิสมยวเสน ปริชานนฺโต ญาเณน สมฺมา คโต อวคโตติ สุคโต, ตถา โลกสมุทยํ ปหานาภิสมยวเสน ปชหนฺโต อนุปฺปตฺติธมฺมตํ อาปาเทนฺโต สมฺมา คโต อตีโตติ สุคโต, โลกนิโรธํ นิพฺพานํ สจฺฉิกิริยาภิสมยวเสน สมฺมา คโต อธิคโตติ [Pg.9] สุคโต, โลกนิโรธคามินิปฏิปทํ ภาวนาภิสมยวเสน สมฺมา คโต ปฏิปนฺโนติ สุคโต. ‘‘โสตาปตฺติมคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา, เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉตีติ สุคโต’’ติอาทินา (จูฬนิ. เมตฺตคูมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๒๗) นเยน อยมตฺโถ วิภาเวตพฺโพ. อถ วา สุนฺทรํ ฐานํ สมฺมาสมฺโพธึ, นิพฺพานเมว วา คโต อธิคโตติ สุคโต, ยสฺมา วา ภูตํ ตจฺฉํ อตฺถสํหิตํ เวเนยฺยานํ ยถารหํ กาลยุตฺตเมว จ ธมฺมํ ภาสติ, ตสฺมา สมฺมา คทตีติ สุคโต, ท-การสฺส ต-การํ กตฺวา. อิติ โสภนคมนตาทีหิ สุคโต, ตํ สุคตํ.

“善逝”(Sugata)者，谓其所行(gataṃ)善妙(sobhanaṃ)。世尊为调伏众生而前往，此行能究竟成办彼等之利益安乐，故是善妙；其色身由相好(lakkhaṇānubyañjana)所庄严，身行远离迟缓、摇摆、拖曳、僵硬、弯曲等过失，步态如鹅王、牛王、象王、狮子王，故是善妙；其智行亦然，具足广大清净之悲、念、精进等殊胜功德，从发心乃至大菩提(mahābodhi)皆无过失，故是善妙。又或者，以自生智，通过遍知通达(pariññā-abhisamaya)而了知一切世间，是善(sammā)去(gato)，故为善逝；通过断除通达(pahāna-abhisamaya)而舍弃世间集(lokasamudaya)，令其不再生起，是善去，故为善逝；通过现证通达(sacchikiriya-abhisamaya)而证得世间灭(lokanirodha)——涅槃，是善去，故为善逝；通过修习通达(bhāvanā-abhisamaya)而行于趣向世间灭之道(lokanirodhagāminī-paṭipadā)，是善去，故为善逝。此义当依《小义释》(Cūḷaniddesa)所说：‘以预流道(sotāpattimagga)所断之诸烦恼，彼等烦恼不再来、不返回、不复归，故为善逝’等理趣而阐明。又或者，已行至(gato)善妙(sundaraṃ)之处，即正等觉(sammāsambodhi)或涅槃，故为善逝。又或者，因其所说之法真实、不虚、有益，且对所化众生应机、应时，故为善说(sammā gadati)，将da音转为ta音，亦成“善逝”(sugata)。如是，因其行善妙等而为善逝。向彼善逝（致敬）。

ปุญฺญปาปกมฺเมหิ อุปปชฺชนวเสน คนฺตพฺพโต คติโย, อุปปตฺติภววิเสสา. ตา ปน นิรยาทิวเสน ปญฺจวิธา. ตาหิ สกลสฺสปิ ภวคามิกมฺมสฺส อริยมคฺคาธิคเมน อวิปาการหภาวกรเณน นิวตฺติตตฺตา ภควา ปญฺจหิปิ คตีหิ สุฏฺฐุ มุตฺโต วิสํยุตฺโตติ อาห – ‘‘คติวิมุตฺต’’นฺติ. เอเตน ภควโต กตฺถจิปิ คติยา อปริยาปนฺนตํ ทสฺเสติ, ยโต ภควา ‘‘เทวาติเทโว’’ติ วุจฺจติ. เตเนวาห –

“趣”(gati)者，谓由善恶业(puññapāpakamma)而当往生之处，是受生有(upapattibhava)的差别。彼等依地狱(niraya)等而有五种。因世尊已证得圣道(ariyamagga)，令所有趣向于有(bhava)的业(kamma)皆不得生果而止息，故世尊已于五趣善得解脱(suṭṭhu mutto)、不相应(visaṃyutta)，是故说为“于诸趣解脱”(gativimutta)。此表明世尊不摄于任何一趣，是故被称为“天中天”(devātideva)。因此说：

‘‘เยน เทวูปปตฺยสฺส, คนฺธพฺโพ วา วิหงฺคโม;

ยกฺขตฺตํ เยน คจฺเฉยฺยํ, มนุสฺสตฺตญฺจ อพฺพเช;

เต มยฺหํ อาสวา ขีณา, วิทฺธสฺตา วินฬีกตา’’ติ. (อ. นิ. ๔.๓๖);

“凡能令我受天身(devūpatti)，或为乾闼婆(gandhabba)、飞鸟(vihaṅgama)；凡能令我得夜叉(yakkha)性，或往为人(manussatta)者——我彼诸漏(āsava)已尽，已被摧毁、根除。”（《增支部》A.N. 4.36）

ตํตํคติสํวตฺตนิกานญฺหิ กมฺมกิเลสานํ อคฺคมคฺเคน โพธิมูเลเยว สุปฺปหีนตฺตา นตฺถิ ภควโต คติปริยาปนฺนตาติ อจฺจนฺตเมว ภควา สพฺพภวโยนิคติวิญฺญาณฏฺฐิติสตฺตาวาสสตฺตนิกาเยหิ สุปริมุตฺโต, ตํ คติวิมุตฺตํ. วนฺเทติ นมามิ, โถเมมีติ วา อตฺโถ.

诚然，彼等导致流转于各趣(gati)的业(kamma)与烦恼(kilesa)，已于菩提树下为世尊以无上道(aggamagga)善断，故世尊不摄于任何趣。世尊已究竟、完全地解脱于一切有(bhava)、生(yoni)、趣(gati)、识住(viññāṇaṭṭhiti)、有情居(sattāvāsa)及众生部类(sattanikāya)。向彼于诸趣解脱者(gativimutta)（致敬）。“我礼敬”(Vandeti)者，意谓“我敬礼”(namāmi)或“我赞叹”(thomemi)。

อถ วา คติวิมุตฺตนฺติ อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุปฺปตฺติยา ภควนฺตํ โถเมติ. เอตฺถ หิ ทฺวีหิ อากาเรหิ ภควโต โถมนา เวทิตพฺพา อตฺตหิตสมฺปตฺติโต ปรหิตปฺปฏิปตฺติโต จ. เตสุ อตฺตหิตสมฺปตฺติ อนาวรณญาณาธิคมโต สวาสนานํ สพฺเพสํ กิเลสานํ อจฺจนฺตปฺปหานโต อนุปาทิเสสนิพฺพานปฺปตฺติโต จ เวทิตพฺพา, ปรหิตปฺปฏิปตฺติ ลาภสกฺการาทินิรเปกฺขจิตฺตสฺส สพฺพทุกฺขนิยฺยานิกธมฺมเทสนโต วิรุทฺเธสุปิ นิจฺจํ หิตชฺฌาสยโต ญาณปริปากกาลาคมนโต จ. สา ปเนตฺถ อาสยโต ปโยคโต จ ทุวิธา, ปรหิตปฺปฏิปตฺติ ติวิธา จ, อตฺตหิตสมฺปตฺติ [Pg.10] ปกาสิตา โหติ. กถํ? ‘‘กรุณาสีตลหทย’’นฺติ เอเตน อาสยโต ปรหิตปฺปฏิปตฺติ, สมฺมาคทนตฺเถน สุคตสทฺเทน ปโยคโต ปรหิตปฺปฏิปตฺติ, ‘‘ปญฺญาปชฺโชตวิหตโมหตมํ คติวิมุตฺต’’นฺติ เอเตหิ จตุสจฺจสมฺปฏิเวธนตฺเถน จ สุคตสทฺเทน ติวิธาปิ อตฺตหิตสมฺปตฺติ, อวสิฏฺเฐน ‘‘ปญฺญาปชฺโชตวิหตโมหตม’’นฺติ เอเตน จาปิ อตฺตหิตสมฺปตฺติ ปรหิตปฺปฏิปตฺติ ปกาสิตา โหตีติ.

又或者，“于诸趣解脱”(gativimutta)一句，是赞叹世尊证得无余依涅槃界(anupādisesa-nibbānadhātu)。于此当知，赞叹世尊有二种方式：自利成就(attahitasampatti)与利他行持(parahitappaṭipatti)。其中，自利成就当知为：证得无碍智(anāvaraṇañāṇa)、连同习气(savāsana)彻底断尽一切烦恼(kilesa)、以及证得无余依涅槃(anupādisesa-nibbāna)。利他行持则为：心于利养、恭敬等无所希求，宣说能出离一切苦之法，纵对怨敌亦常怀利益之心，并等待彼等智慧成熟之时机。于此，利他行持依发心(āsaya)与实行(payoga)而有二种，自利成就则开显为三种。云何？以“悲心清凉”(karuṇāsītalahadayaṃ)一句，显示依发心之利他行持；以“善逝”(sugata)一词“善说”之义，显示依实行之利他行持。以“智慧明灯破除痴暗”(paññāpajjotavihatamohatamaṃ)与“于诸趣解脱”(gativimuttaṃ)此二句，以及“善逝”(sugata)一词“通达四谛”之义，显示三种自利成就。而以“智慧明灯破除痴暗”一句，亦同时开显自利成就与利他行持。

อถ วา ตีหิ อากาเรหิ ภควโต โถมนา เวทิตพฺพา เหตุโต, ผลโต, อุปการโต จ. ตตฺถ เหตุ มหากรุณา, สา ปฐมปเทน ทสฺสิตา. ผลํ จตุพฺพิธํ ญาณสมฺปทา, ปหานสมฺปทา, อานุภาวสมฺปทา, รูปกายสมฺปทา จาติ. ตาสุ ญาณปฺปหานสมฺปทา ทุติยปเทน สจฺจปฺปฏิเวธนตฺเถน จ สุคตสทฺเทน ปกาสิตา โหนฺติ, อานุภาวสมฺปทา ตติยปเทน, รูปกายสมฺปทา ยถาวุตฺตกายคมนโสภนตฺเถน สุคตสทฺเทน ลกฺขณานุพฺยญฺชนปาริปูริยา วินา ตทภาวโต. อุปกาโร อนนฺตรํ อพาหิรํ กริตฺวา ติวิธยานมุเขน วิมุตฺติธมฺมเทสนา. โส สมฺมาคทนตฺเถน สุคตสทฺเทน ปกาสิโต โหตีติ เวทิตพฺพํ.

又或者，当知赞叹世尊有三种方式：从因、从果、从利益。其中，大悲(mahākaruṇā)是因，由第一句(paṭhamapada)显示。果有四种：智成就(ñāṇasampadā)、断成就(pahānasampadā)、威力成就(ānubhāvasampadā)、色身成就(rūpakāyasampadā)。其中，智成就与断成就由第二句(dutiyapada)及“善逝”(sugata)一词“通达圣谛”之义所开显；威力成就由第三句(tatiyapada)开显；色身成就由“善逝”(sugata)一词“身行善妙”之义所开显，因为若无相好(lakkhaṇānubyañjana)圆满，则无此善妙身行。利益(upakāra)则是指（世尊）亲身无间地以三乘(tividhayāna)法门宣说解脱之法。当知此义由“善逝”(sugata)一词“善说”之义所开显。

ตตฺถ ‘‘กรุณาสีตลหทย’’นฺติ เอเตน สมฺมาสมฺโพธิยา มูลํ ทสฺเสติ. มหากรุณาสญฺโจทิตมานโส หิ ภควา สํสารปงฺกโต สตฺตานํ สมุทฺธรณตฺถํ กตาภินีหาโร อนุปุพฺเพน ปารมิโย ปูเรตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อธิคโตติ กรุณา สมฺมาสมฺโพธิยา มูลํ. ‘‘ปญฺญาปชฺโชตวิหตโมหตม’’นฺติ เอเตน สมฺมาสมฺโพธึ ทสฺเสติ. อนาวรณญาณปทฏฺฐานญฺหิ มคฺคญาณํ, มคฺคญาณปทฏฺฐานญฺจ อนาวรณญาณํ ‘‘สมฺมาสมฺโพธี’’ติ วุจฺจตีติ. สมฺมาคมนตฺเถน สุคตสทฺเทน สมฺมาสมฺโพธิยา ปฏิปตฺตึ ทสฺเสติ ลีนุทฺธจฺจปติฏฺฐานายูหนกามสุขลฺลิกตฺตกิลมถานุโยคสสฺสตุจฺเฉทาภินิเวสาทิอนฺตทฺวยรหิตาย กรุณาปญฺญาปริคฺคหิตาย มชฺฌิมาย ปฏิปตฺติยา ปกาสนโต สุคตสทฺทสฺส. อิตเรหิ สมฺมาสมฺโพธิยา ปธานปฺปธานเภทํ ปโยชนํ ทสฺเสติ. สํสารมโหฆโต สตฺตสนฺตารณญฺเหตฺถ ปธานํ ปโยชนํ, ตทญฺญมปฺปธานํ. เตสุ ปธาเนน ปรหิตปฺปฏิปตฺตึ ทสฺเสติ, อิตเรน อตฺตหิตสมฺปตฺตึ. ตทุภเยน อตฺตหิตาย [Pg.11] ปฏิปนฺนาทีสุ จตูสุ ปุคฺคเลสุ ภควโต จตุตฺถปุคฺคลภาวํ ทสฺเสติ. เตน จ อนุตฺตรทกฺขิเณยฺยภาวํ อุตฺตมวนฺทเนยฺยภาวํ อตฺตโน จ วนฺทนกิริยาย เขตฺตงฺคตภาวํ ทสฺเสติ.

此处，以“具慈悲清凉心”一句，显示正等觉的根本。因为世尊被大悲心所驱使，为救度众生脱离轮回泥沼而立下誓愿，次第圆满诸波罗蜜，证得无上正等觉，故慈悲是正等觉的根本。以“以智慧明灯破除无明黑暗”一句，显示正等觉本身。道智以无碍智为近因，而以道智为近因的无碍智，被称为“正等觉”。以“善逝”之名，因其“正确行往”之义，显示了正等觉的行道，此名宣示了由慈悲与智慧所摄持、远离沉滞与掉举、耽于欲乐与自我折磨、常见与断见等二边的中道。以其余诸名，则显示了正等觉主要与次要的功用。从轮回大洪流中救度众生，是其主要功用；其余则为次要。其中，主要功用显示了利他之行，次要功用显示了自利成就。通过此二者，显示了世尊在四种补特伽罗中，是为第四种。由此，显示了世尊是无上福田、至上应礼敬者，并显示了自身的礼敬行为是以世尊为殊胜福田。

เอตฺถ จ กรุณาคหเณน โลกิเยสุ มหคฺคตภาวปฺปตฺตาสาธารณคุณทีปนโต ภควโต สพฺพโลกิยคุณสมฺปตฺติ ทสฺสิตา โหติ, ปญฺญาคหเณน สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐานมคฺคญาณทีปนโต สพฺพโลกุตฺตรคุณสมฺปตฺติ. ตทุภยคฺคหณสิทฺโธ หิ อตฺโถ ‘‘สนรามรโลกครุ’’นฺติอาทินา ปปญฺจียตีติ. กรุณาคหเณน จ อุปคมนํ นิรุปกฺกิเลสํ ทสฺเสติ, ปญฺญาคหเณน อปคมนํ. ตถา กรุณาคหเณน โลกสมญฺญานุรูปํ ภควโต ปวตฺตึ ทสฺเสติ โลกโวหารวิสยตฺตา กรุณาย, ปญฺญาคหเณน สมญฺญาย อนติธาวนํ. สภาวานวโพเธน หิ ธมฺมานํ สมญฺญํ อติธาวิตฺวา สตฺตาทิปรามสนํ โหตีติ. ตถา กรุณาคหเณน มหากรุณาสมาปตฺติวิหารํ ทสฺเสติ, ปญฺญาคหเณน ตีสุ กาเลสุ อปฺปฏิหตญาณํ จตุสจฺจญาณํ, จตุปฏิสมฺภิทาญาณํ, จตุเวสารชฺชญาณํ. กรุณาคหเณน มหากรุณาสมาปตฺติญาณสฺส คหิตตฺตา เสสาสาธารณญาณานิ, ฉ อภิญฺญา, อฏฺฐสุ ปริสาสุ อกมฺปนญาณานิ, ทส พลานิ, จุทฺทส พุทฺธญาณานิ, โสฬส ญาณจริยา, อฏฺฐารส พุทฺธธมฺมา, จตุจตฺตาลีส ญาณวตฺถูนิ, สตฺตสตฺตติ ญาณวตฺถูนีติ เอวมาทีนํ อเนเกสํ ปญฺญาปเภทานํ วเสน ญาณจารํ ทสฺเสติ. ตถา กรุณาคหเณน จรณสมฺปตฺตึ, ปญฺญาคหเณน วิชฺชาสมฺปตฺตึ. กรุณาคหเณน อตฺตาธิปติตา, ปญฺญาคหเณน ธมฺมาธิปติตา. กรุณาคหเณน โลกนาถภาโว, ปญฺญาคหเณน อตฺตนาถภาโว. ตถา กรุณาคหเณน ปุพฺพการิภาโว, ปญฺญาคหเณน กตญฺญุตา. ตถา กรุณาคหเณน อปรนฺตปตา, ปญฺญาคหเณน อนตฺตนฺตปตา. กรุณาคหเณน วา พุทฺธกรธมฺมสิทฺธิ, ปญฺญาคหเณน พุทฺธภาวสิทฺธิ. ตถา กรุณาคหเณน ปเรสํ ตารณํ, ปญฺญาคหเณน สยํตรณํ. ตถา กรุณาคหเณน สพฺพสตฺเตสุ อนุคฺคหจิตฺตตา, ปญฺญาคหเณน สพฺพธมฺเมสุ วิรตฺตจิตฺตตา ทสฺสิตา โหติ.

此处，以悲心的把握显示了世尊成就世间广大境界的殊胜功德，以智慧的把握显示了一切知智的立足处——道智，从而显示了所有出世间功德的圆满。这两者的把握所成就的意义，就用“人天导师”等词语来详细阐述。以悲心的把握显示了无染的亲近，以智慧的把握显示了远离。同样地，以悲心的把握显示了世尊依照世间的共识而行动，因为悲心是世间通用的；以智慧的把握显示了不超越共识。如果不了解诸法的自性，就超越共识，就会陷入对众生等的执着。同样地，以悲心的把握显示了大悲等至，以智慧的把握显示了在过去、现在、未来三世中无碍的智慧，即四圣谛智、四无碍解智、四无畏智。因为悲心的把握已经包含了大悲等至智，剩余的殊胜智慧，比如六神通、八众中不动摇智、十力、十四佛陀智、十六智行、十八佛法、四十四智事、七十七智事等等，都通过无数智慧的差别来显示智慧的运行。同样地，以悲心的把握显示了行圆满，以智慧的把握显示了明圆满。以悲心的把握显示了自依止，以智慧的把握显示了法依止。以悲心的把握显示了世间依怙，以智慧的把握显示了自依怙。同样地，以悲心的把握显示了先行者，以智慧的把握显示了感恩。同样地，以悲心的把握显示了不害他，以智慧的把握显示了不害自。或者说，以悲心的把握是成佛之法的成就，以智慧的把握是佛陀果位之成就。同样地，以悲心的把握是度他，以智慧的把握是自度。同样地，以悲心的把握显示了于一切有情生起饶益心，以智慧的把握显示了于一切法离染心。

สพฺเพสญฺจ พุทฺธคุณานํ กรุณา อาทิ ตนฺนิทานภาวโต, ปญฺญา ปริโยสานํ ตโต อุตฺตริกรณียาภาวโต. อิติ อาทิปริโยสานทสฺสเนน [Pg.12] สพฺเพ พุทฺธคุณา ทสฺสิตา โหนฺติ. ตถา กรุณาคหเณน สีลกฺขนฺธปุพฺพงฺคโม สมาธิกฺขนฺโธ ทสฺสิโต โหติ. กรุณานิทานญฺหิ สีลํ ตโต ปาณาติปาตาทิวิรติปฺปวตฺติโต, สา จ ฌานตฺตยสมฺปโยคินีติ. ปญฺญาวจเนน ปญฺญากฺขนฺโธ. สีลญฺจ สพฺเพสํ พุทฺธคุณานํ อาทิ, สมาธิ มชฺเฌ, ปญฺญา ปริโยสานนฺติ เอวมฺปิ อาทิมชฺฌปริโยสานกลฺยาณา สพฺเพ พุทฺธคุณา ทสฺสิตา โหนฺติ นยโต ทสฺสิตตฺตา. เอโส เอว หิ นิรวเสสโต พุทฺธคุณานํ ทสฺสนุปาโย, ยทิทํ นยคฺคหณํ, อญฺญถา โก นาม สมตฺโถ ภควโต คุเณ อนุปทํ นิรวเสสโต ทสฺเสตุํ? เตเนวาห –

一切佛陀功德中，悲是开端，因为悲是功德之因；智慧是终结，因为智慧之后没有更进一步的所作。这样通过展示开始和结束，就显示了一切佛陀的功德。同样，以悲的把握，就显示了以戒蕴为前导的定蕴。因为戒以悲为因，由此才会产生远离杀生等恶行的行为，并且此悲心与三禅相应。说到智慧，即是慧蕴。戒是一切佛陀功德的开始，定是中间，慧是结尾，这样始中终善，就显示了一切佛陀的功德，因为这是以理路展示的。这正是全面展示佛陀功德的方法，也就是这种把握理路的方式，否则谁能够无余地逐一展示世尊的功德呢？因此说——

‘‘พุทฺโธปิ พุทฺธสฺส ภเณยฺย วณฺณํ,กปฺปมฺปิ เจ อญฺญมภาสมาโน;

ขีเยถ กปฺโป จิรทีฆมนฺตเร,วณฺโณ น ขีเยถ ตถาคตสฺสา’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๐๔;

๓.๑๔๑;

ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๔๒๕;

อุทา. อฏฺฐ. ๕๓;

พุ. วํ. อฏฺฐ. ๔.๔;

อป. อฏฺฐ. ๒.๗.ปรปฺปสาทกตฺเถรอปทานวณฺณนา);

纵使佛陀赞佛陀，纵经一劫复演说；劫寿穷尽时已逝，如来功德说不尽。

เตเนว จ อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรนปิ พุทฺธคุณปริจฺเฉทนํ ปติ อนุยุตฺเตน ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’ติ ปฏิกฺขิปิตฺวา ‘‘อปิจ เม, ภนฺเต, ธมฺมนฺวโย วิทิโต’’ติ วุตฺตํ.

即使是具寿舍利弗长老，在衡量佛陀功德时，也曾拒绝说“世尊，此非我所能”，而是说：“世尊，我已通达法随顺。”

๒. เอวํ สงฺเขเปน สกลสพฺพญฺญุคุเณหิ ภควนฺตํ อภิตฺถวิตฺวา อิทานิ สทฺธมฺมํ โถเมตุํ ‘‘พุทฺโธปี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ พุทฺโธติ กตฺตุนิทฺเทโส. พุทฺธภาวนฺติ กมฺมนิทฺเทโส. ภาเวตฺวา สจฺฉิกตฺวาติ จ ปุพฺพกาลกิริยานิทฺเทโส. ยนฺติ อนิยมโต กมฺมนิทฺเทโส. อุปคโตติ อปรกาลกิริยานิทฺเทโส. วนฺเทติ กิริยานิทฺเทโส. ตนฺติ นิยมนํ. ธมฺมนฺติ วนฺทนกิริยาย กมฺมนิทฺเทโส. คตมลํ อนุตฺตรนฺติ จ ตพฺพิเสสนํ.

2. 像这样以简略的方式，用一切遍知功德赞叹世尊之后，现在为了赞叹正法，接着说了“佛亦”等。在这里，“佛”是主格指称；“佛果”是宾格指称；“修习证得”是前时动词指称；“凡”是不定宾格指称；“到达”是后时动词指称；“礼敬”是动词指称；“彼”是定指；“法”是礼敬动词的宾格指称；“离垢”与“无上”则是它的修饰语。

ตตฺถ พุทฺธสทฺทสฺส ตาว ‘‘พุชฺฌิตา สจฺจานีติ พุทฺโธ, โพเธตา ปชายาติ พุทฺโธ’’ติอาทินา (มหานิ. ๑๙๒; จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทโส ๙๗; ปฏิ. ม. ๑.๑๖๒) นิทฺเทสนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อถ วา สวาสนาย อญฺญาณนิทฺทาย อจฺจนฺตวิคมโต, พุทฺธิยา วา วิกสิตภาวโต พุทฺธวาติ พุทฺโธ ชาครณวิกสนตฺถวเสน. อถ วา กสฺสจิปิ เญยฺยธมฺมสฺส อนวพุทฺธสฺส อภาเวน เญยฺยวิเสสสฺส กมฺมภาเวน อคฺคหณโต กมฺมวจนิจฺฉาย อภาเวน อวคมนตฺถวเสเนว [Pg.13] กตฺตุนิทฺเทโส ลพฺภตีติ พุทฺธวาติ พุทฺโธ ยถา ‘‘ทิกฺขิโต น ททาตี’’ติ. อตฺถโต ปน ปารมิตาปริภาวิโต สยมฺภุญาเณน สห วาสนาย วิหตวิทฺธํสิตนิรวเสสกิเลโส มหากรุณาสพฺพญฺญุตญฺญาณาทิอปริเมยฺยคุณคณาธาโร ขนฺธสนฺตาโน พุทฺโธ. ยถาห –

此处“佛陀”一词，应当首先根据“觉悟诸谛者是佛陀，令众生觉悟者是佛陀”等等的解释方式来理解其含义（见《大义释》192；《小义释·彼岸道赞偈释》97；《无碍解道》1.162）。或者说，因为彻底灭尽了连同习气的无明眠，或者因为智慧的开展故，所以称为佛陀，从觉醒与开展之义而言。又或者说，因为没有任何应知法未被觉悟，由于没有将殊胜所缘作为宾格来把握，因为不存在表示宾格的词语之期望，所以仅仅从理解之义而言，可获得主格指称，如同“受戒者不给予”一般，佛陀亦然。但就真实意义而言，佛陀是波罗蜜圆满，以自生智故，连同习气，无余地摧毁、破坏、灭尽了烦恼，是具有大悲、一切知智等无量功德的蕴相续。正如所说——

‘‘พุทฺโธติ โย โส ภควา สยมฺภู อนาจริยโก ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌิ, ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต พเลสุ จ วสีภาว’’นฺติ (มหานิ. ๑๙๒; จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทโส ๙๗; ปฏิ. ม. ๑.๑๖๑).

“所谓佛陀，即是彼世尊，自证成觉，无有师承，于往昔未闻之法中，亲自现证诸谛，并于其中证得一切知智，于诸力中获得自在。”

อปิ-สทฺโท สมฺภาวเน. เตน ‘‘เอวํ คุณวิเสสยุตฺโต โสปิ นาม ภควา’’ติ วกฺขมานคุณธมฺเม สมฺภาวนํ ทีเปติ. พุทฺธภาวนฺติ สมฺมาสมฺโพธึ. ภาเวตฺวาติ อุปฺปาเทตฺวา วฑฺเฒตฺวา จ. สจฺฉิกตฺวาติ ปจฺจกฺขํ กตฺวา. อุปคโตติ ปตฺโต, อธิคโตติ อตฺโถ. เอตสฺส พุทฺธภาวนฺติ เอเตน สมฺพนฺโธ. คตมลนฺติ วิคตมลํ, นิทฺโทสนฺติ อตฺโถ. วนฺเทติ ปณมามิ, โถเมมิ วา. อนุตฺตรนฺติ อุตฺตรรหิตํ, โลกุตฺตรนฺติ อตฺโถ. ธมฺมนฺติ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาเน อปายโต จ สํสารโต จ อปตมาเน กตฺวา ธาเรตีติ ธมฺโม. อยญฺเหตฺถ สงฺเขปตฺโถ – เอวํ วิวิธคุณคณสมนฺนาคโต พุทฺโธปิ ภควา ยํ อริยมคฺคสงฺขาตํ ธมฺมํ ภาเวตฺวา, ผลนิพฺพานํ ปน สจฺฉิกตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อธิคโต, ตเมวํ พุทฺธานมฺปิ พุทฺธภาวเหตุภูตํ สพฺพโทสมลรหิตํ อตฺตโน อุตฺตริตราภาเวน อนุตฺตรํ ปฏิเวธสทฺธมฺมํ นมามีติ. ปริยตฺติสทฺธมฺมสฺสปิ ตปฺปกาสนตฺตา อิธ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ.

“亦”字表可能义。由此“如是具足殊胜功德者，彼即名为世尊”一句，彰显对所述功德的推测。“佛果”指正等觉。“修习”即生起与增长。“现证”谓亲证。“达成”即获得，其义同“证得”。此与“佛果”相关联。“离垢”即远离污垢，“无过”为其义。“礼敬”即顶礼或赞叹。“无上”即无有更胜，“出世间”为其义。“法”谓如教奉行者，能令其不堕恶趣与轮回，守护修行者，故名为法。此处要义概说如下：如是具足种种功德的佛陀、世尊，修习圣道之法，现证道果与涅槃，证得无上正等觉。我今顶礼此能为诸佛成佛之因、远离一切过患与污垢、因自身无与伦比而成为无上的通达正法。于此亦当知包含教法，因其能开显彼义故。

อถ วา ‘‘อภิธมฺมนยสมุทฺทํ อธิคญฺฉิ, ตีณิ ปิฏกานิ สมฺมสี’’ติ จ อฏฺฐกถายํ วุตฺตตฺตา ปริยตฺติธมฺมสฺสปิ สจฺฉิกิริยาสมฺมสนปริยาโย ลพฺภตีติ โสปิ อิธ วุตฺโต เอวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา ‘‘ยํ ธมฺมํ ภาเวตฺวา สจฺฉิกตฺวา’’ติ จ วุตฺตตฺตา พุทฺธกรธมฺมภูตาหิ ปารมิตาหิ สห ปุพฺพภาเค อธิสีลสิกฺขาทโยปิ อิธ ธมฺมสทฺเทน สงฺคหิตาติ เวทิตพฺพา. ตาปิ หิ วิคตปฺปฏิปกฺขตาย คตมลา, อนญฺญสาธารณตาย อนุตฺตรา จาติ. ตถา หิ สตฺตานํ สกลวฏฺฏทุกฺขนิสฺสรณาย กตมหาภินีหาโร มหากรุณาธิวาสนเปสลชฺฌาสโย [Pg.14] ปญฺญาวิเสสปริโยทาตนิมฺมลานํ ทานทมสญฺญมาทีนํ อุตฺตมธมฺมานํ สตสหสฺสาธิกานิ กปฺปานํ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ สกฺกจฺจํ นิรนฺตรํ นิรวเสสานํ ภาวนาปจฺจกฺขกรเณหิ กมฺมาทีสุ อธิคตวสีภาโว อจฺฉริยาจินฺเตยฺยมหานุภาโว อธิสีลอธิจิตฺตานํ ปรมุกฺกํสปารมิปฺปตฺโต ภควา ปจฺจยากาเร จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสมุเขน มหาวชิรญาณํ เปเสตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ.

或者，如义注中所说“他通达了阿毗达摩理趣海，并省察三藏”，因此应知，教法的现证与省察之理路也包含在此处。同样地，由于有“通过修习并证悟法”的说法，因此应知，与成佛之法——波罗蜜(pāramitā)一起，前阶段的增上戒学(adhisīlasikkhā)等也包含在此处的“法”字中。这些法因远离对立而离垢，因无与伦比而无上。诚然，世尊为使有情脱离一切轮回之苦，发起大愿，安住于大悲，具有柔和的意乐，在四阿僧祇劫(asaṅkhyeyya)又十万大劫中，通过恭敬、持续、无余地修习与亲身实践，于业等方面获得自在，具有不可思议的广大威力，增上戒与增上心达到最高圆满，于缘起(paccayākāra)方面，以二十四万亿种方式放出大金刚智，证得无上正等正觉。

เอตฺถ จ ‘‘ภาเวตฺวา’’ติ เอเตน วิชฺชาสมฺปทาย ธมฺมํ โถเมติ, ‘‘สจฺฉิกตฺวา’’ติ เอเตน วิมุตฺติสมฺปทาย. ตถา ปฐเมน ฌานสมฺปทาย, ทุติเยน วิโมกฺขสมฺปทาย. ปฐเมน วา สมาธิสมฺปทาย, ทุติเยน สมาปตฺติสมฺปทาย. อถ วา ปฐเมน ขยญาณภาเวน, ทุติเยน อนุปฺปาทญาณภาเวน. ปฐเมน วา วิชฺชูปมตาย, ทุติเยน วชิรูปมตาย. ปุริเมน วา วิราคสมฺปตฺติยา, ทุติเยน นิโรธสมฺปตฺติยา. ตถา ปฐเมน นิยฺยานภาเวน, ทุติเยน นิสฺสรณภาเวน. ปฐเมน วา เหตุภาเวน, ทุติเยน อสงฺขตภาเวน. ปฐเมน วา ทสฺสนภาเวน, ทุติเยน วิเวกภาเวน. ปฐเมน วา อธิปติภาเวน, ทุติเยน อมตภาเวน ธมฺมํ โถเมติ. อถ วา ‘‘ยํ ธมฺมํ ภาเวตฺวา พุทฺธภาวํ อุปคโต’’ติ เอเตน สฺวากฺขาตตาย ธมฺมํ โถเมติ, ‘‘สจฺฉิกตฺวา’’ติ เอเตน สนฺทิฏฺฐิกตาย. ตถา ปุริเมน อกาลิกตาย, ปจฺฉิเมน เอหิปสฺสิกตาย. ปุริเมน วา โอปเนยฺยิกตาย, ปจฺฉิเมน ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพตาย ธมฺมํ โถเมติ. ‘‘คตมล’’นฺติ อิมินา สํกิเลสาภาวทีปเนน ธมฺมสฺส ปริสุทฺธตํ ทสฺเสติ, ‘‘อนุตฺตร’’นฺติ เอเตน อญฺญสฺส วิสิฏฺฐสฺส อภาวทีปเนน วิปุลปริปุณฺณตํ. ปฐเมน วา ปหานสมฺปทํ ธมฺมสฺส ทสฺเสติ, ทุติเยน ปภวสมฺปทํ. ภาเวตพฺพตาย วา ธมฺมสฺส คตมลภาโว โยเชตพฺโพ. ภาวนาคุเณน หิ โส โทสานํ สมุคฺฆาตโก โหตีติ. สจฺฉิกาตพฺพภาเวน อนุตฺตรภาโว โยเชตพฺโพ. สจฺฉิกิริยานิพฺพตฺติโต หิ ตทุตฺตริกรณียาภาวโต อนญฺญสาธารณตาย อนุตฺตโรติ. ตถา ‘‘ภาเวตฺวา’’ติ เอเตน สห ปุพฺพภาคสีลาทีหิ เสกฺขา สีลสมาธิปญฺญากฺขนฺธา ทสฺสิตา โหนฺติ. ‘‘สจฺฉิกตฺวา’’ติ เอเตน สห อสงฺขตาย ธาตุยา อเสกฺขา สีลสมาธิปญฺญากฺขนฺธา ทสฺสิตา โหนฺตีติ.

此处，“修习”(bhāvetvā)一词以明成就赞叹法，“现证”(sacchikatvā)一词以解脱成就赞叹法。同样，前者以禅定成就，后者以解脱成就。前者以等持成就，后者以等至成就。或者，前者以尽智，后者以无生智。前者以电光喻，后者以金刚喻。前者以离贪成就，后者以灭尽成就。同样，前者以出离，后者以解脱。或者，前者以因，后者以无为。或者，前者以见，后者以远离。或者，前者以增上，后者以不死赞叹法。或者说，“修习此法而证得佛果”，以此善说性赞叹法；“现证”一词以此现见性赞叹。同样，前者以无时性，后者以来见性。或者，前者以引导性，后者以各自证知性赞叹法。“离垢”(gatamala)一词通过显示没有烦恼，来彰显法的清净；“无上”(anuttara)一词通过显示没有其他更殊胜者，来彰显其广大圆满。或者，前者显示法的断成就，后者显示法的生起成就。就法是应修习的性质而言，“离垢”应与之相应，因为通过修习的力量，它能根除各种过患。就法是应现证的性质而言，“无上”应与之相应，因为由现证而生，再无更高可为，且不与他共，故为无上。同样，“修习”一词，连同之前的戒等，显示了有学的戒、定、慧蕴；“现证”一词，连同无为界，显示了无学的戒、定、慧蕴。

๓. เอวํ [Pg.15] สงฺเขเปเนว สพฺพธมฺมคุเณหิ สทฺธมฺมํ อภิตฺถวิตฺวา อิทานิ อริยสงฺฆํ โถเมตุํ ‘‘สุคตสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สุคตสฺสาติ สมฺพนฺธนิทฺเทโส. ‘‘ตสฺส ปุตฺตาน’’นฺติ เอเตน สมฺพนฺโธ. โอรสานนฺติ ปุตฺตวิเสสนํ. มารเสนมถนานนฺติ โอรสปุตฺตภาเว การณนิทฺเทโส เตน กิเลสปฺปหานเมว ภควโต โอรสปุตฺตภาเว การณํ อนุชานาตีติ ทสฺเสติ. อฏฺฐนฺนนฺติ คณนปริจฺเฉทนิทฺเทโส. เตน จ สติปิ เตสํ สตฺตวิเสสภาเวน อเนกสตสหสฺสภาเว อิมํ คณนปริจฺเฉทํ นาติวตฺตนฺตีติ ทสฺเสติ มคฺคฏฺฐผลฏฺฐภาวานติวตฺตนโต. สมูหนฺติ สมุทายนิทฺเทโส. อริยสงฺฆนฺติ คุณวิสิฏฺฐสํหตภาวนิทฺเทโส. เตน อสติปิ อริยปุคฺคลานํ กายสามคฺคิยํ อริยสงฺฆภาวํ ทสฺเสติ ทิฏฺฐิสีลสามญฺเญน สํหตภาวโต.

3. 如此简略地以一切法功德赞叹正法后，现在开始称颂圣僧团，说“善逝的”等。此处“善逝的”是关系格的解释，与“他的子嗣”一句相关联。“亲生的”是子嗣的形容词。“降伏魔军者”一句是成为亲生子的原因的解释，由此显示，断尽烦恼即是世尊认可为亲生子的原因。“八”是数量限定的解释。由此显示，即使圣者们作为特殊个体有成百上千之多，也不会超过这个数量限定，因为他们不会超出道与果的范畴。“众”是集合的解释。“圣僧团”是具有殊胜功德的和合体的解释。由此也显示，即使圣者们身体未聚集一处，只要见与戒共通而和合，即构成圣僧团。

ตตฺถ อุรสิ ภวา ชาตา สํพทฺธา จ โอรสา. ยถา หิ สตฺตานํ โอรสปุตฺตา อตฺตชตาย ปิตุ สนฺตกสฺส ทายชฺชสฺส วิเสเสน ภาคิโน โหนฺติ, เอวเมเตปิ อริยปุคฺคลา สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สวนนฺเต อริยาย ชาติยา ชาตตาย ภควโต สนฺตกสฺส วิมุตฺติสุขสฺส อริยธมฺมรตนสฺส เอกนฺเตน ภาคิโนติ โอรสา วิย โอรสา. อถ วา ภควโต ธมฺมเทสนานุภาเวน อริยภูมึ โอกฺกมมานา โอกฺกนฺตา จ อริยสาวกา ภควโต อุเร วายามชนิตาภิชาติตาย นิปฺปริยาเยน โอรสปุตฺตาติ วตฺตพฺพตํ อรหนฺติ. สาวเกหิ ปวตฺติยมานาปิ หิ ธมฺมเทสนา ‘‘ภควโต ธมฺมเทสนา’’อิจฺเจว วุจฺจติ ตํมูลกตฺตา ลกฺขณาทิวิเสสาภาวโต จ.

在此，“亲生”(orasa)是指从胸(ura)中出生、产生且相连。正如众生的亲生子，因为是自身所生，所以特别有资格继承父亲的财产；这些圣人也是如此，因为听闻了正等觉者的教法而生于圣种姓，完全有资格分享世尊所拥有的解脱之乐和圣法之宝，所以如亲生子一般，称为“亲生”。或者说，由于世尊说法的威力，正在进入或已经进入圣地的圣弟子们，因由精进而生的高贵出身，理所当然地堪称世尊的“亲生子”。即使是弟子们所宣说的法，也仍然被称为“世尊之法”，因为它们根源相同，并且在特征等方面没有差别。

ยทิปิ อริยสาวกานํ อริยมคฺคาธิคมสมเย ภควโต วิย ตทนฺตรายกรณตฺถํ เทวปุตฺตมาโร, มารวาหินี วา น เอกนฺเตน อปสาเทติ, เตหิ ปน อปสาเทตพฺพตาย การเณ วิมถิเต เตปิ วิมถิตา เอว นาม โหนฺตีติ อาห – ‘‘มารเสนมถนาน’’นฺติ. อิมสฺมึ ปนตฺเถ ‘‘มารมารเสนมถนาน’’นฺติ วตฺตพฺเพ ‘‘มารเสนมถนาน’’นฺติ เอกเทสสรูเปกเสโส กโตติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา ขนฺธาภิสงฺขารมารานํ วิย เทวปุตฺตมารสฺสปิ คุณมารเณ สหายภาวูปคมนโต กิเลสพลกาโย ‘‘เสนา’’ติ วุจฺจติ. ยถาห – ‘‘กามา เต ปฐมา เสนา’’ติอาทิ [Pg.16] (สุ. นิ. ๔๓๘; มหานิ. ๒๘, ๖๘, ๑๔๙). สา จ เตหิ ทิยฑฺฒสหสฺสเภทา, อนนฺตเภทา วา กิเลสวาหินี สติธมฺมวิจยวีริยสมถาทิคุณปฺปหรเณหิ โอธิโส วิมถิตา วิหตา วิทฺธสฺตา จาติ มารเสนมถนา, อริยสาวกา. เอเตน เตสํ ภควโต อนุชาตปุตฺตตํ ทสฺเสติ.

即使圣弟子们在证得圣道时，天子魔或魔军不像对世尊那样，为了制造障碍而能完全挫败他们；然而，当那些应被他们击退的因缘被摧破时，魔军也确实被摧破了。因此说“摧破魔军者”。在此义中，当应说“摧破魔与魔军者”时，却说“摧破魔军者”，当知这是作了同类词的部分省略。或者，如同蕴魔、行魔，天子魔也因在毁坏功德方面成为助伴，故烦恼力的聚合体被称为“军”。如言：“欲为汝初军”等。而那具有一千五百种或无量种差别的烦恼大军，被圣弟子们以念、择法、精进、止等功德为武器，彻底地摧破、击溃、粉碎，因此圣弟子是“摧破魔军者”。以此显示他们是随世尊而生的子嗣。

อารกตฺตา กิเลเสหิ, อนเย น อิริยนโต, อเย จ อิริยนโต อริยา นิรุตฺตินเยน. อถ วา สเทวเกน โลเกน สรณนฺติ อรณียโต อุปคนฺตพฺพโต, อุปคตานญฺจ ตทตฺถสิทฺธิโต อริยา, อริยานํ สงฺโฆติ อริยสงฺโฆ, อริโย จ โส สงฺโฆ จาติ วา อริยสงฺโฆ, ตํ อริยสงฺฆํ. ภควโต อปรภาเค พุทฺธธมฺมรตนานมฺปิ สมธิคโม สงฺฆรตนาธีโนติ อสฺส อริยสงฺฆสฺส พหูปการตํ ทสฺเสตุํ อิเธว ‘‘สิรสา วนฺเท’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

因远离诸烦恼，因不行于非道，且行于正道，依词源学而为“圣者”。或者，因堪为包括天神在内的世间所皈依、所亲近，且亲近者能成就其义利，故为“圣者”。圣者之僧团为“圣僧团”，或彼为圣者且为僧团，故为“圣僧团”；即此圣僧团。在世尊之后，佛宝与法宝的证得亦有赖于僧宝，为了显示此圣僧团的巨大助益，故在此处说“我今头面礼”，当如是了知。

เอตฺถ จ ‘‘สุคตสฺส โอรสานํ ปุตฺตาน’’นฺติ เอเตน อริยสงฺฆสฺส ปภวสมฺปทํ ทสฺเสติ, ‘‘มารเสนมถนาน’’นฺติ เอเตน ปหานสมฺปทํ สกลสํกิเลสปฺปหานทีปนโต. ‘‘อฏฺฐนฺนมฺปิ สมูห’’นฺติ เอเตน ญาณสมฺปทํ มคฺคฏฺฐผลฏฺฐภาวทีปนโต. ‘‘อริยสงฺฆ’’นฺติ เอเตน ปภวสมฺปทํ ทสฺเสติ สพฺพสงฺฆานํ อคฺคภาวทีปนโต. อถ วา ‘‘สุคตสฺส โอรสานํ ปุตฺตาน’’นฺติ อริยสงฺฆสฺส วิสุทฺธนิสฺสยภาวทีปนํ, ‘‘มารเสนมถนาน’’นฺติ สมฺมาอุชุญายสามีจิปฺปฏิปนฺนภาวทีปนํ, ‘‘อฏฺฐนฺนมฺปิ สมูห’’นฺติ อาหุเนยฺยาทิภาวทีปนํ, ‘‘อริยสงฺฆ’’นฺติ อนุตฺตรปุญฺญกฺเขตฺตภาวทีปนํ. ตถา ‘‘สุคตสฺส โอรสานํ ปุตฺตาน’’นฺติ เอเตน อริยสงฺฆสฺส โลกุตฺตรสรณคมนสพฺภาวํ ทีเปติ. โลกุตฺตรสรณคมเนน หิ เต ภควโต โอรสปุตฺตา ชาตา. ‘‘มารเสนมถนาน’’นฺติ เอเตน อภินีหารสมฺปทาสิทฺธํ ปุพฺพภาเค สมฺมาปฏิปตฺตึ ทสฺเสติ. กตาภินีหารา หิ สมฺมาปฏิปนฺนา มารํ มารปริสํ วา อภิวิชินนฺติ. ‘‘อฏฺฐนฺนมฺปิ สมูห’’นฺติ เอเตน วิทฺธสฺตวิปกฺเข เสกฺขาเสกฺขธมฺเม ทสฺเสติ ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน มคฺคผลธมฺมานํ ปกาสิตตฺตา. ‘‘อริยสงฺฆ’’นฺติ อคฺคทกฺขิเณยฺยภาวํ ทสฺเสติ. สรณคมนญฺจ สาวกานํ สพฺพคุณานํ อาทิ, สปุพฺพภาคปฺปฏิปทา เสกฺขา สีลกฺขนฺธาทโย มชฺเฌ, อเสกฺขา สีลกฺขนฺธาทโย ปริโยสานนฺติ อาทิมชฺฌปริโยสานกลฺยาณา สงฺเขปโต สพฺเพ อริยสงฺฆคุณา ปกาสิตา โหนฺติ.

于此，“善逝之亲生子”一句，显示圣僧团的来源圆满；“摧破魔军者”一句，因其阐明了断除一切杂染，故显示其断除圆满；“八辈之集合”一句，因其阐明了道位与果位，故显示其智慧圆满；“圣僧团”一句，因其阐明了在一切僧团中居于首位，故显示其来源圆满。或者，“善逝之亲生子”，是阐明圣僧团的清净依止性；“摧破魔军者”，是阐明其正行、直行、如理行、和敬行之品格；“八辈之集合”，是阐明其应供等特质；“圣僧团”，是阐明其无上福田性。同样地，“善逝之亲生子”一句，阐明圣僧团出世间皈依的真实性，因由出世间皈依，他们才成为世尊的亲生子。“摧破魔军者”一句，显示由发愿圆满所成就的前期正行，因为已发愿并如理正行者，方能战胜魔罗或魔众。“八辈之集合”一句，以个人为基础，显示已摧毁敌对法的有学与无学之法，因为道与果之法是依个人而开示的。“圣僧团”一句，显示其最上应供性。皈依是声闻弟子一切功德之始，有学戒蕴等及前期行道为中，无学戒蕴等为终。简言之，圣僧团的一切功德，初善、中善、后善，皆已开显。

๔. เอวํ [Pg.17] คาถาตฺตเยน สงฺเขปโต สกลคุณสํกิตฺตนมุเขน รตนตฺตยสฺส ปณามํ กตฺวา อิทานิ ตํนิปจฺจการํ ยถาธิปฺเปเต ปโยชเน ปริณาเมนฺโต ‘‘อิติ เม’’ติอาทิมาห. ตตฺถ รติชนนฏฺเฐน รตนํ, พุทฺธธมฺมสงฺฆา. เตสญฺหิ ‘‘อิติปิ โส ภควา’’ติอาทินา ยถาภูตคุเณ อาวชฺเชนฺตสฺส อมตาธิคมเหตุภูตํ อนปฺปกํ ปีติปาโมชฺชํ อุปฺปชฺชติ. ยถาห –

4. 如是以三偈，通过简要称颂一切功德的方式，对三宝作礼敬后，现在将此恭敬之行回向于所期望的利益，而说“如是我”等。其中，因能生起喜悦，故为“宝”，即佛、法、僧。因为，当人以“彼世尊亦即……”等文，思惟其如实功德时，便会生起作为证得不死之因的无量喜悦与踊跃。如言：

‘‘ยสฺมึ, มหานาม, สมเย อริยสาวโก ตถาคตํ อนุสฺสรติ, เนวสฺส ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โทส…เป… น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, อุชุคตเมวสฺส ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ ตถาคตํ อารพฺภ. อุชุคตจิตฺโต โข ปน, มหานาม, อริยสาวโก ลภติ อตฺถเวทํ, ลภติ ธมฺมเวทํ, ลภติ ธมฺมูปสํหิตํ ปาโมชฺชํ, ปมุทิตสฺส ปีติ ชายตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๖.๑๐; ๑๑.๑๑).

“摩诃男，当圣弟子忆念如来时，彼于尔时，心不为贪所缠绕，不为瞋……不为痴所缠绕，彼于尔时，心缘如来而得正直。摩诃男，心正直的圣弟子得义之觉解，得法之觉解，得法相应之欣悦，欣悦者生起喜”等（《增支部》6.10；11.11）。

จิตฺตีกตาทิภาโว วา รตนฏฺโฐ. วุตฺตญฺเหตํ –

或者，被珍视等状态，是“宝”的含义。如是说：

‘‘จิตฺตีกตํ มหคฺฆญฺจ, อตุลํ ทุลฺลภทสฺสนํ;

อโนมสตฺตปริโภคํ, รตนํ เตน วุจฺจตี’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๓;

สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๕.๒๒๓;

ขุ. ปา. อฏฺฐ. ๖.๓;

สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๒๖);

“被珍视、极昂贵，无与伦比、难得见，为最上士所受用，是故彼名称为宝。”

จิตฺตีกตภาวาทโย จ อนญฺญสาธารณา พุทฺธาทีสุ เอว ลพฺภนฺตีติ.

而被珍视等状态，是不共于他者，唯于佛陀等之中可得。

วนฺทนาว วนฺทนามยํ ยถา ‘‘ทานมยํ, สีลมย’’นฺติ (ที. นิ. ๓.๓๐๕; อิติวุ. ๖๐). วนฺทนา เจตฺถ กายวาจาจิตฺเตหิ ติณฺณํ รตนานํ คุณนินฺนตา, โถมนา วา. ปุชฺชภาวผลนิพฺพตฺตนโต ปุญฺญํ, อตฺตโน สนฺตานํ ปุนาตีติ วา. สุวิหตนฺตราโยติ สุฏฺฐุ วิหตนฺตราโย. เอเตน อตฺตโน ปสาทสมฺปตฺติยา, รตนตฺตยสฺส จ เขตฺตภาวสมฺปตฺติยา ตํ ปุญฺญํ อตฺถปฺปกาสนสฺส อุปฆาตกอุปทฺทวานํ วิหนเน สมตฺถนฺติ ทสฺเสติ. หุตฺวาติ ปุพฺพกาลกิริยา. ตสฺส ‘‘อตฺถํ ปกาสยิสฺสามี’’ติ เอเตน สมฺพนฺโธ. ตสฺสาติ ยํ รตนตฺตยวนฺทนามยํ ปุญฺญํ, ตสฺส. อานุภาเวนาติ พเลน.

礼敬即是“礼敬所成”，犹如“布施所成”、“持戒所成”。此处，礼敬是以身、语、意对三宝功德的倾心，或为称扬赞叹。因能产生可敬状态之果，故为“福德”；或因能净化自身相续，故为“福德”。“善除障碍”即是“善破障碍”。以此显示：凭借自身净信的圆满，以及三宝作为福田的圆满，此福德有力能摧破阐明义理时的破坏性灾患。“Hutvā”（已）是表示先时动作的动词，与“我将开显义理”相关联。“Tassa”（彼之）是指由礼敬三宝所成之福德。“Ānubhāvena”（以威力）即是以其力量。

๕. เอวํ [Pg.18] รตนตฺตยสฺส นิปจฺจการกรเณ ปโยชนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยสฺสา ธมฺมเทสนาย อตฺถํ สํวณฺเณตุกาโม, ตสฺสา ตาว คุณาภิตฺถวนวเสน อุปญฺญาปนตฺถํ ‘‘เอกกทุกาทิปฏิมณฺฑิตสฺสา’’ติอาทิมาห, เอกกาทีนิ องฺคานิ อุปรูปริ วฑฺเฒตฺวา เทสิเตหิ สุตฺตนฺเตหิ ปฏิมณฺฑิตสฺส วิสิฏฺฐสฺสาติ อตฺโถ. เอเตน ‘‘องฺคุตฺตโร’’ติ อยํ อิมสฺส อาคมสฺส อตฺถานุคตา สมญฺญาติ ทสฺเสติ. นนุ จ เอกกาทิวเสน เทสิตานิ สุตฺตานิเยว อาคโม. กสฺส ปน เอกกทุกาทีหิ ปฏิมณฺฑิตภาโวติ? สจฺจเมตํ ปรมตฺถโต, สุตฺตานิ ปน อุปาทาย ปญฺญตฺโต อาคโม. ยเถว หิ อตฺถพฺยญฺชนสมุทาเย สุตฺตนฺติ โวหาโร, เอวํ สุตฺตสมุทาเย อาคโมติ โวหาโร. เอกกาทีหิ องฺเคหิ อุปรูปริ อุตฺตโร อธิโกติ องฺคุตฺตโร, อาคมิสฺสนฺติ เอตฺถ, เอเตน, เอตสฺมา วา อตฺตตฺถปรตฺถาทโยติ อาคโม, อาทิกลฺยาณาทิคุณสมฺปตฺติยา อุตฺตมฏฺเฐน ตํตํอภิปตฺถิตสมิทฺธิเหตุตาย ปณฺฑิเตหิ วริตพฺพโต วโร, อาคโม จ โส วโร จ เสฏฺฐฏฺเฐนาติ อาคมวโร, อาคมสมฺมเตหิ วา วโรติ อาคมวโร. องฺคุตฺตโร จ โส อาคมวโร จาติ องฺคุตฺตราคมวโร, ตสฺส.

5. 如是说明礼敬三宝之作用后，今欲阐释彼说法之义，首先以称颂功德之方式，引出“以一二等庄严”等语，其义是：由逐次增上之一支、二支等所开示之经典所庄严之殊胜者。以此显示：“增支部(Aṅguttara)”此名与此阿含(āgama)之义相符。难道不是以一支等方式所开示之经典即是阿含吗？那么，以一支、二支等所庄严者究竟是谁呢？此从究竟真实而言确实如此，然阿含是依经典而安立的。犹如义与文句之集合有经典之称，如是经典之集合有阿含之称。以一支等支分逐次增上、更胜、更多，故称增支部；于此中、依此、或由此而达成自利利他等，故称阿含；由于具备初善等功德圆满之最胜性，能成就所求愿望，故为智者所选取，称为“胜”(vara)；阿含与胜，以其卓越义，即为“胜阿含”(āgamavara)；或为诸阿含所公认之殊胜者，故称“胜阿含”。增支部与此胜阿含，即“增支部胜阿含”(aṅguttarāgamavaro)，属于彼者。

ปุงฺควา วุจฺจนฺติ อุสภา, อสนฺตสนปริสฺสยสหนสฺส ปริปาลนาทิคุเณหิ ตํสทิสตาย ธมฺมกถิกา เอว ปุงฺควาติ ธมฺมกถิกปุงฺควา, เตสํ. เหตูปมาทิปฺปฏิมณฺฑิตนานาวิธเทสนานยวิจิตฺตตาย วิจิตฺตปฏิภานชนนสฺส. สุมงฺคลวิลาสินีอาทีสุ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.คนฺถารมฺภกถา; ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.คนฺถารมฺภกถา; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.คนฺถารมฺภกถา) ปน ‘‘พุทฺธานุพุทฺธสํวณฺณิตสฺสา’’ติ วุตฺตํ. พุทฺธานญฺหิ สจฺจปฺปฏิเวธํ อนุคมฺม ปฏิวิทฺธสจฺจา อคฺคสาวกาทโย อริยา พุทฺธานุพุทฺธา. อยมฺปิ อาคโม เตหิ อตฺถสํวณฺณนาวเสน คุณสํวณฺณนาวเสน จ สํวณฺณิโต เอว. อถ วา พุทฺธา จ อนุพุทฺธา จ พุทฺธานุพุทฺธาติ โยเชตพฺพํ. สมฺมาสมฺพุทฺเธเนว หิ ติณฺณํ ปิฏกานํ อตฺถวณฺณนากฺกโม ภาสิโต, ยา ‘‘ปกิณฺณกเทสนา’’ติ วุจฺจติ. ตโต สงฺคายนาทิวเสเนว สาวเกหีติ อาจริยา วทนฺติ. อิธ ปน ‘‘ธมฺมกถิกปุงฺควานํ วิจิตฺตปฏิภานชนนสฺส’’อิจฺเจว โถมนา กตา. สํวณฺณนาสุ จายํ อาจริยสฺส ปกติ, ยา ตํตํสํวณฺณนาสุ อาทิโต ตสฺส ตสฺส สํวณฺเณตพฺพสฺส ธมฺมสฺส วิเสสคุณกิตฺตเนน โถมนา. ตถา หิ สุมงฺคลวิลาสินีปปญฺจสูทนีสารตฺถปฺปกาสนีสุ อฏฺฐสาลินีอาทีสุ [Pg.19] จ ยถากฺกมํ ‘‘สทฺธาวหคุณสฺส, ปรวาทมถนสฺส, ญาณปฺปเภทชนนสฺส, ตสฺส คมฺภีรญาเณหิ โอคาฬฺหสฺส อภิณฺหโส นานานยวิจิตฺตสฺสา’’ติอาทินา โถมนา กตา.

“Puṅgavā”者，谓牛王(usabha)，因说法者具守护等功德，能无畏承受一切危险，与彼相似，故称“说法牛王”。彼等以因喻等所庄严之种种说法方式，能生起多彩之辩才。在《善吉祥庄严》(Sumaṅgalavilāsinī)等义注中则说：“为佛及随佛者所赞叹。”诸佛证悟真理后，随佛通达真理之上首弟子等圣者，即是随佛者(anubuddha)。此阿含亦因彼等以义理阐释、以功德称颂而受赞叹。或者说，“佛及随佛者”应连接理解。三藏之义理阐释次第，正是由正等觉者所开示，此被称为“杂说法”(pakiṇṇakadesanā)。其后由弟子们在结集等时传承下来，此是古代论师们之说法。此处只是赞叹“说法牛王们能生起多彩辩才”。论师在进行释义时之惯例是：在各种释义中，首先通过称扬所要阐释之法的殊胜功德来进行赞叹。例如，在《善吉祥庄严》、《破除戏论》(Papañcasūdanī)、《显扬心义》(Sāratthappakāsinī)、《含义阐明》等义注中，就依次赞叹了“能引生信心之功德”、“摧破他论”、“能生起智慧之差别”、“为具甚深智慧者所反复探究，具种种巧妙方法”等。

๖. อตฺโถ กถียติ เอตายาติ อตฺถกถา, สา เอว อฏฺฐกถา, ตฺถ-การสฺส ฏฺฐ-การํ กตฺวา ยถา ‘‘ทุกฺขสฺส ปีฬนฏฺโฐ’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๗; ๒.๘). อาทิโตติอาทิมฺหิ ปฐมสงฺคีติยํ. ฉฬภิญฺญตาย ปรเมน จิตฺตวสีภาเวน สมนฺนาคตตฺตา ฌานาทีสุ ปญฺจวิธวสิตาสพฺภาวโต จ วสิโน, เถรา มหากสฺสปาทโย, เตสํ สเตหิ ปญฺจหิ. ยาติ ยา อฏฺฐกถา. สงฺคีตาติ อตฺถํ ปกาเสตุํ ยุตฺตฏฺฐาเน ‘‘อยํ เอตสฺส อตฺโถ, อยํ เอตสฺส อตฺโถ’’ติ สงฺคเหตฺวา วุตฺตา. อนุสงฺคีตา จ ยสตฺเถราทีหิ ปจฺฉาปิ ทุติยตติยสงฺคีตีสุ. อิมินา อตฺตโน สํวณฺณนาย อาคมนวิสุทฺธึ ทสฺเสติ.

6. 以之言说义，故为“义说”( atthakathā)，即是义注(aṭṭhakathā)，此乃将“ttha”音转为“ṭṭha”，如“苦为逼迫义”那样（《无碍解道》Paṭisambhidāmagga 1.17; 2.8）。“最初”者，谓在第一次结集时。因大迦叶(Mahākassapa)等长老们具足六神通，凭借最上之心自在力，且于禅定等拥有五种自在，故被称为自在者(vasin)，由彼等五百位长老。“彼”(yā)者，谓彼义注。“所结集”(saṅgītā)者，是为了阐明意义，在适当之处，以“此是此义，此是彼义”之方式收集而诵出。其后亦由耶舍(Yasa)长老等在第二、第三次结集中再次结集。以此显示自身释义传承之清净性。

๗. สีหสฺส ลานโต คหณโต สีหโฬ, สีหกุมาโร. ตํวํสชาตตาย ตมฺพปณฺณิทีเป ขตฺติยานํ, เตสํ นิวาสตาย ตมฺพปณฺณิทีปสฺส จ สีหฬภาโว เวทิตพฺโพ. อาภตาติ ชมฺพุทีปโต อานีตา. อถาติ ปจฺฉา. อปรภาเค หิ อสงฺกรตฺถํ สีหฬภาสาย อฏฺฐกถา ฐปิตาติ. เตน สา มูลฏฺฐกถา สพฺพสาธารณา น โหตีติ อิทํ อตฺถปฺปกาสนํ เอกนฺเตน กรณียนฺติ ทสฺเสติ. เตเนวาห – ‘‘ทีปวาสีนมตฺถายา’’ติ. ตตฺถ ทีปวาสีนนฺติ ชมฺพุทีปวาสีนํ, ทีปวาสีนนฺติ วา สีหฬทีปวาสีนํ อตฺถาย สีหฬภาสาย ฐปิตาติ โยชนา.

7. 因执取(lāna)与捕捉(gahaṇa)狮子(sīha)而得名“狮子”(Sīhaḷa)，即狮子王子。由于此王族血统之故，铜鍱洲(Tambapaṇṇidīpa)的刹帝利们，以及铜鍱洲本身，应知被称为“狮子”。“带来”(ābhatā)者，谓从瞻部洲带来。其后，为免混杂故，以僧伽罗语(Sīhaḷabhāsā)确立了义注。因此彼根本义注(mūlaṭṭhakathā)并非普遍适用，此《显扬义》(Atthappakāsanī)必须专门撰写，以此显示。故说：“为岛民之利益。”此处“岛民”者，谓瞻部洲之居民，或谓为狮子洲(Sīhaḷadīpa)之居民的利益，以僧伽罗语确立了义注，应如是理解。

๘. อปเนตฺวานาติ กญฺจุกสทิสํ สีหฬภาสํอปเนตฺวาน. ตโตติ อฏฺฐกถาโต. อหนฺติ อตฺตานํ นิทฺทิสติ. มโนรมํ ภาสนฺติ มาคธภาสํ. สา หิ สภาวนิรุตฺติภูตา ปณฺฑิตานํ มนํ รมยตีติ. เตเนวาห – ‘‘ตนฺตินยานุจฺฉวิก’’นฺติ, ปาฬิคติยา อนุโลมิกํ ปาฬิจฺฉายานุวิธายินินฺติ อตฺโถ. วิคตโทสนฺติ อสภาวนิรุตฺติภาสนฺตรรหิตํ.

8. “除去”(apanetvāna)者，谓去除犹如外衣之僧伽罗语(Sīhaḷabhāsā)。“从彼”(tato)者，谓从义注(aṭṭhakathā)中。“我”(ahaṃ)者，谓指称自己。“悦意语”(manoramaṃ bhāsaṃ)者，谓摩揭陀语(Māgadhabhāsā)。因其是合乎自然语法之语言，能令贤者喜悦。故说：“顺应经文之规则”(tantinayānucchavika)，其义是顺应巴利文之规则，依随巴利文之影子。“离过”(vigatadosa)者，谓没有不合乎自然语法之其他语言。

๙. สมยํ อวิโลเมนฺโตติ สิทฺธนฺตํ อวิโรเธนฺโต. เอเตน อตฺถโทสาภาวมาห. อวิรุทฺธตฺตา เอว หิ เถรวาทาปิ อิธ ปกาสียิสฺสนฺติ. เถรวํสทีปานนฺติ ถิเรหิ สีลกฺขนฺธาทีหิ สมนฺนาคตตฺตา เถรา[Pg.20], มหากสฺสปาทโย, เตหิ อาคตา อาจริยปรมฺปรา เถรวํโส. ตปฺปริยาปนฺนา หุตฺวา อาคมาธิคมสมฺปนฺนตฺตา ปญฺญาปชฺโชเตน ตสฺส สมุชฺชลนโต เถรวํสทีปา, มหาวิหารวาสิโน เถรา, เตสํ. วิวิเธหิ อากาเรหิ นิจฺฉียตีติ วินิจฺฉโย, คณฺฐิฏฺฐาเนสุ ขีลมทฺทนากาเรน ปวตฺตา วิมติจฺเฉทกถา. สุฏฺฐุ นิปุโณ สณฺโห วินิจฺฉโย เอเตสนฺติ สุนิปุณวินิจฺฉยา. อถ วา วินิจฺฉิโนตีติ วินิจฺฉโย, ยถาวุตฺตตฺถวิสยํ ญาณํ. สุฏฺฐุ นิปุโณ เฉโก วินิจฺฉโย เอเตสนฺติ สุนิปุณวินิจฺฉยา. เอเตน มหากสฺสปาทิตฺเถรปรมฺปราภโต, ตโตเยว จ อวิปรีโต สณฺหสุขุโม มหาวิหารวาสีนํ วินิจฺฉโยติ ตสฺส ปมาณภูตตํ ทสฺเสติ.

9. “不违时”(samayaṃ avilomento)者，谓不违背宗义(siddhanta)。此言表明其义无谬误。正因无违逆，故于此亦将阐明上座部(Theravāda)之观点。“上座传承明灯”(theravaṃsadīpānaṃ)者，谓因具足戒蕴等坚固品德故称上座(thera)，如大迦叶(Mahākassapa)等，由彼等传下之师资相承即是上座传承(theravaṃsa)。因包含于此传承中，教证圆满，以智慧之灯照亮此传承，故称“上座传承明灯”，谓大寺(Mahāvihāra)之长老们。“决择”(vinicchaya)者，谓以种种方式来决定；是在疑难之处，犹如以楔破结般，为断除疑惑而作的论说。具足极为善巧、微细之决择，故称“善巧决择者”(sunipuṇavinicchayā)。或者说，“决择”者，谓决断，即对如上所述之义的认知。具足极为善巧、练达之决择，故称“善巧决择者”。以此显示，从大迦叶等上座传承而来，因此毫无错谬、细致微妙之大寺僧众的决择，可作为标准。

๑๐. สุชนสฺส จาติ จ-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เตน ‘‘น เกวลํ ชมฺพุทีปวาสีนํเยว อตฺถาย, อถ โข สาธุชนานํ โตสนตฺถญฺจา’’ติ ทสฺเสติ. เตน จ ‘‘ตมฺพปณฺณิทีปวาสีนมฺปิ อตฺถายา’’ติ อยมตฺโถ สิทฺโธ โหติ อุคฺคหณาทิสุกรตาย เตสมฺปิ พหูปการตฺตา. จิรฏฺฐิตตฺถนฺติ จิรฏฺฐิติอตฺถํ, จิรกาลาวฏฺฐานายาติ อตฺโถ. อิทญฺหิ อตฺถปฺปกาสนํ อวิปรีตพฺยญฺชนสุนิกฺเขปสฺส อตฺถสุนีตสฺส จ อุปายภาวโต สทฺธมฺมสฺส จิรฏฺฐิติยา สํวตฺตติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

10. “与善人”(sujanassa ca)一词中的“与”(ca)字，是为了表示总括。由此可知“不仅仅是为了瞻部洲居民的利益，而且是为了善人的喜悦”。由此“也是为了铜鍱洲(Tambapaṇṇidīpa)居民的利益”之义理得以成立，因为其易于学习受持，对他们也有很多益处。“为长久住立”(ciraṭṭhitatthaṃ)是指为了长久住立的利益，意为为了长久存续。因为此《显扬义》(Atthappakāsanī)是无谬误文句之善安立与善引导义理之方法，故能有助于正法(saddhamma)的长久住立。世尊曾说过：

‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา สทฺธมฺมสฺส ฐิติยา อสมฺโมสาย อนนฺตรธานาย สํวตฺตนฺติ. กตเม ทฺเว? สุนิกฺขิตฺตญฺจ ปทพฺยญฺชนํ, อตฺโถ จ สุนีโต’’ติ (อ. นิ. ๒.๒๑).

“诸比丘，此二法有助于正法住立、不混乱、不消失。是哪二法呢？妥善安立的文句，以及妥善引导的义理。”（增支部2.21）

๑๑-๑๒. ยํ อตฺถวณฺณนํ กตฺถุกาโม, ตสฺสา มหนฺตตฺตํ ปริหริตุํ ‘‘สาวตฺถิปภูตีน’’นฺติอาทิมาห. เตนาห – ‘‘น อิธ วิตฺถารกถํ กริสฺสามิ, น ตํ อิธ วิจารยิสฺสามี’’ติ จ. ตตฺถ ทีฆสฺสาติ ทีฆนิกายสฺส. มชฺฌิมสฺสาติ มชฺฌิมนิกายสฺส. ‘‘สงฺคีตีนํ ทฺวินฺนํ ยา เม อตฺถํ วทนฺเตนา’’ติปิ ปาโฐ. ตตฺถปิ สงฺคีตีนํ ทฺวินฺนนฺติ ทีฆมชฺฌิมนิกายานนฺติ อตฺโถ คเหตพฺโพ. เมติ กรณตฺเถ สามิวจนํ, มยาติ อตฺโถ. สุทนฺติ นิปาตมตฺตํ. เหฏฺฐา ทีฆสฺส มชฺฌิมสฺส จ อตฺถํ วทนฺเตน สาวตฺถิปภุตีนํ นครานํ ยา วณฺณนา กตา, ตสฺสา วิตฺถารกถํ น อิธ ภิยฺโย กริสฺสามีติ [Pg.21] โยเชตพฺพํ. ยานิ จ ตตฺถ วตฺถูนิ วิตฺถารวเสน วุตฺตานิ, เตสมฺปิ วิตฺถารกถํ น อิธ ภิยฺโย กริสฺสามีติ สมฺพนฺโธ.

11-12. 欲作义理之释义，为避免其浩瀚，故说“始于舍卫城(Sāvatthī)等”。因此他说：“我不会在此作详细解说，也不会在此探究”。其中，“长部”即长部(Dīghanikāya)，“中部”即中部(Majjhimanikāya)。亦有异读为：“由我宣说二部结集(Saṅgīti)之义”。于此，“二部结集”亦应解为长部与中部二尼柯耶(Nikāya)。“me”是与格，但用于作格义，意为“由我”。“sudaṃ”仅是不变词。应如是结合：“先前解说长部与中部之义时，对舍卫城等城市所作的释义，其详细解说我不会在此再作”。并且，对于那些在此处已详细讲述的事物，其详细解说我亦不会在此再作，应如是关联。

๑๓. อิทานิ ‘‘น อิธ วิตฺถารกถํ กริสฺสามี’’ติ สามญฺญโต วุตฺตสฺส อตฺถสฺส ปวรํ ทสฺเสตุํ – ‘‘สุตฺตานํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สุตฺตานํ เย อตฺถา วตฺถูหิ วินา น ปกาสนฺตีติ โยเชตพฺพํ.

13. 现在，为显示前文总说的“我不会在此作详细解说”之义的要点，故说“诸经的”等等。应如是结合：诸经之义，若无事缘(vatthu)则不显。

๑๔. ยํ อฏฺฐกถํ กตฺตุกาโม, ตเทกเทสภาเวน วิสุทฺธิมคฺโค จ คเหตพฺโพติ กถิกานํ อุปเทสํ กโรนฺโต ตตฺถ วิจาริตธมฺเม อุทฺเทสวเสน ทสฺเสติ – ‘‘สีลกถา’’ติอาทินา. ตตฺถ สีลกถาติ จาริตฺตวาริตฺตาทิวเสน สีลสฺส วิตฺถารกถา. ธุตธมฺมาติ ปิณฺฑปาติกงฺคาทโย เตรส กิเลสธุนนกธมฺมา. กมฺมฏฺฐานานิ สพฺพานีติ ปาฬิยํ อาคตานิ อฏฺฐตึส, อฏฺฐกถายํ ทฺเวติ นิรวเสสานิ โยคกมฺมสฺส ภาวนาย ปวตฺติฏฺฐานานิ. จริยาวิธานสหิโตติ ราคจริตาทีนํ สภาวาทิวิธาเนน สหิโต. ฌานานิ จตฺตาริ รูปาวจรชฺฌานานิ, สมาปตฺติโย จตสฺโส อารุปฺปสมาปตฺติโย. อฏฺฐปิ วา ปฏิลทฺธมตฺตานิ ฌานานิ สมาปชฺชนวสีภาวปฺปตฺติยา สมาปตฺติโย. ฌานานิ วา รูปารูปาวจรชฺฌานานิ, สมาปตฺติโย ผลสมาปตฺตินิโรธสมาปตฺติโย.

14. 欲作义注者，应将《清净道论》(Visuddhimagga)视为其一部分，在为说法者作教导时，以“戒论”等纲要形式，开示其中所探讨的诸法。其中，“戒论”是指以作持与止持等方式广说戒。“头陀法”(Dhutadhamma)是指乞食支等十三种能抖落烦恼之法。“一切业处”是指巴利圣典中所出的三十八种，以及义注中的两种，即所有无余的、作为瑜伽业修行之所依的业处。“具足行仪规定”(cariyāvidhānasahito)是指与贪行等自性差别相应的行仪规定。四“禅”是色界四禅，四“等至”(samāpatti)是四无色等至。或八种禅，仅指已得者，因达到入定自在而称“等至”。或“诸禅”指色界与无色界禅，“诸等至”指果等至与灭尽等至。

๑๕. โลกิยโลกุตฺตรเภทา ฉ อภิญฺญาโย สพฺพา อภิญฺญาโย. ญาณวิภงฺคาทีสุ อาคตนเยน เอกวิธาทินา ปญฺญาย สํกเลตฺวา สมฺปิณฺเฑตฺวา นิจฺฉโย ปญฺญาสงฺกลนนิจฺฉโย.

15. 世间与出世间之别的六神通(abhiññā)，即一切神通。依照《智分别》(Ñāṇavibhaṅga)等所说之理，以一法等方式，由慧统摄、集结后所作的决断，即是“慧集结决断”。

๑๖. ปจฺจยธมฺมานํ เหตุอาทีนํ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมานํ เหตุปจฺจยาทิภาโว ปจฺจยากาโร, ตสฺส เทสนา ปจฺจยาการเทสนา, ปฏิจฺจสมุปฺปาทกถาติ อตฺโถ. สา ปน ฆนวินิพฺโภคสฺส สุทุกฺกรตาย สณฺหสุขุมา, นิกายนฺตรลทฺธิสงฺกรรหิตา, เอกตฺตนยาทิสหิตา จ ตตฺถ วิจาริตาติ อาห – ‘‘สุปริสุทฺธนิปุณนยา’’ติ. ปฏิสมฺภิทาทีสุ อาคตนยํ อวิสฺสชฺเชตฺวาว วิจาริตตฺตา อวิมุตฺตตนฺติมคฺคา.

16. 缘法之因等，对于缘生法，作为因缘等的状态，即是缘相(paccayākāra)；对其解说即是“缘相解说”(paccayākāradesanā)，意即“缘起论”(paṭiccasamuppādakathā)。然而，此法因剖析密集(ghana-vinibbhoga)极为困难，故于彼处以微细、离于他部见解之混杂、具足一性理等而作探讨，因此说“极为清净、微细之理”。因其探讨不舍《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)等中所说之理，故为“不离圣典之道”。

๑๗. อิติ ปน สพฺพนฺติ อิติ-สทฺโท ปริสมาปเน, ปน-สทฺโท วจนาลงฺกาเร, เอตํ สพฺพนฺติ อตฺโถ. อิธาติ อิมิสฺสา อฏฺฐกถาย น วิจารยิสฺสามิ ปุนรุตฺติภาวโตติ อธิปฺปาโย.

17. “如是，然而，一切”(iti pana sabbaṃ)中，“iti”一词表总结义，“pana”一词为语气庄严词，其意为“所有这些”(etaṃ sabbaṃ)。“于此”(idha)的意趣是：在此义注中，因会重复，故我将不再探讨。

๑๘. อิทานิ [Pg.22] ตสฺเสว อวิจารณสฺส เอกนฺตการณํ นิทฺธาเรนฺโต ‘‘มชฺเฌ วิสุทฺธิมคฺโค’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘มชฺเฌ ฐตฺวา’’ติ เอเตน มชฺฌภาวทีปเนน วิเสสโต จตุนฺนํ อาคมานํ สาธารณฏฺฐกถา วิสุทฺธิมคฺโค, น สุมงฺคลวิลาสินีอาทโย วิย อสาธารณฏฺฐกถาติ ทสฺเสติ. ‘‘วิเสสโต’’ติ จ อิทํ วินยาภิธมฺมานมฺปิ วิสุทฺธิมคฺโค ยถารหํ อตฺถวณฺณนา โหติ เอวาติ กตฺวา วุตฺตํ.

18. 现在，为确定不作探讨的根本原因，故说“《清净道论》居中”等。其中，通过“居中而立”来阐明其中心地位，显示《清净道论》(Visuddhimagga)是四部阿含(āgama)的共同义注(sādhāraṇaṭṭhakathā)，不像《善吉祥光》(Sumaṅgalavilāsinī)等是个别义注(asādhāraṇaṭṭhakathā)。而说“特别”(visesato)，是因《清净道论》亦适当地为律藏与阿毗达摩作了义理之释义。

๑๙. อิจฺเจวาติ อิติ เอว. ตมฺปีติ วิสุทฺธิมคฺคมฺปิ. เอตายาติ มโนรถปูรณิยา. เอตฺถ จ ‘‘สีหฬทีปํ อาภตา’’ติอาทินา อตฺถปฺปกาสนสฺส นิมิตฺตํ ทสฺเสติ, ‘‘ทีปวาสีนมตฺถาย สุชนสฺส จ ตุฏฺฐตฺถํ จิรฏฺฐิตตฺถญฺจ ธมฺมสฺสา’’ติ เอเตน ปโยชนํ, อปเนตฺวาน ตโตหํ, สีหฬภาส’’นฺติอาทินา. ‘‘สาวตฺถิปภุตีน’’นฺติอาทินา จ กรณปฺปการํ. เหฏฺฐิมนิกาเยสุ วิสุทฺธิมคฺเค จ วิจาริตานํ อตฺถานํ อวิจารณมฺปิ หิ อิธ กรณปฺปกาโร เอวาติ.

19. “如是”(icceva)即“iti eva”。“彼”(tampi)亦指《清净道论》。“以此”(etāya)指《满足希愿》(Manorathapūraṇī)。于此，“从狮子洲带来”等语，显示了阐明义理的因缘；“为了岛上居民的利益、为了善人的欢喜、为了正法长久住立”说明了其目的；“我从那里去除僧伽罗语”等语，以及“舍卫城等”说明了造论的方式。因为下部诸尼柯耶和《清净道论》中已探讨过的义理，于此不再探讨，这本身即是造论方式之一。

คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

造论缘起之释义终。

๑. รูปาทิวคฺควณฺณนา

1. 色等品释义

นิทานวณฺณนา

缘起释义

วิภาควนฺตานํ สภาววิภาวนํ วิภาคทสฺสนวเสเนว โหตีติ ปฐมํ ตาว นิปาตสุตฺตวเสน วิภาคํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ องฺคุตฺตราคโม นามา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ตตฺถาติ ‘‘องฺคุตฺตราคมสฺส อตฺถํ ปกาสยิสฺสามี’’ติ ยทิทํ วุตฺตํ, ตสฺมึ วจเน, ‘‘ยสฺส อตฺถํ ปกาสยิสฺสามี’’ติ ปฏิญฺญาตํ, โส องฺคุตฺตราคโม นาม นิปาตสุตฺตวเสน เอวํ วิภาโคติ อตฺโถ. อถ วา ตตฺถาติ ‘‘องฺคุตฺตรนิสฺสิตํ อตฺถ’’นฺติ เอตสฺมึ วจเน โย องฺคุตฺตราคโม วุตฺโต, โส นิปาตสุตฺตาทิวเสน เอทิโสติ อตฺโถ.

有分别法之自性的阐明，唯通过显示其分别而成就。因此，首先为依篇集(nipāta)的方式显示其分别，故说“于彼，名为增支部”等等。其中，“于彼”(tattha)者，意指在“我将阐明增支阿含之义”此语中，所承诺要阐明其义的增支阿含，是依篇集而如是分别。或，“于彼”者，意指在“增支所依之义”此语中所说的增支阿含，是依篇集等而有如此类别。

อิทานิ ตํ อาทิโต ปฏฺฐาย สํวณฺณิตุกาโม อตฺตโน สํวณฺณนาย ปฐมมหาสงฺคีติยํ นิกฺขิตฺตานุกฺกเมน ปวตฺตภาวทสฺสนตฺถํ ‘‘ตสฺส นิปาเตสุ…เป… วุตฺตํ นิทานมาที’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยถาปจฺจยํ ตตฺถ ตตฺถ เทสิตตฺตา ปญฺญตฺตตฺตา จ วิปฺปกิณฺณานํ ธมฺมวินยานํ สงฺคเหตฺวา คายนํ กถนํ สงฺคีติ. เอเตน ตํตํสิกฺขาปทานํ สุตฺตานญฺจ อาทิปริโยสาเนสุ [Pg.23] อนฺตรนฺตรา จ สมฺพนฺธวเสน ฐปิตํ สงฺคีติการวจนํ สงฺคหิตํ โหติ. สงฺคียมานสฺส อตฺถสฺส มหนฺตตาย ปูชนียตาย จ มหตี สงฺคีติ มหาสงฺคีติ, ปฐมา มหาสงฺคีติ ปฐมมหาสงฺคีติ, ตสฺสา ปวตฺติกาโล ปฐมมหาสงฺคีติกาโล, ตสฺมึ ปฐมมหาสงฺคีติกาเล. นิททาติ เทสนํ เทสกาลาทิวเสน อวิทิตํ วิทิตํ กตฺวา นิทสฺเสตีติ นิทานํ. โย โลกิเยหิ อุโปคฺฆาโตติ วุจฺจติ, สฺวายเมตฺถ ‘‘เอวํ เม สุต’’นฺติอาทิโก คนฺโถ เวทิตพฺโพ. น ‘‘สนิทานาหํ, ภิกฺขเว, ธมฺมํ เทเสมี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๓.๑๒๖) วิย อชฺฌาสยาทิเทสนุปฺปตฺติเหตุ. เตเนวาห – ‘‘เอวํ เม สุตนฺติอาทิกํ อายสฺมตา อานนฺเทน ปฐมมหาสงฺคีติกาเล วุตฺตํ นิทานมาที’’ติ.

现在，欲从头开始阐释，为显示其阐释是依第一次大结集所确立的次第而进行，故说“彼于诸篇集中……乃至……所说的缘起等”等等。其中，法与律因随缘于各处说与制，故为散乱，将其收集、合诵、讲述，即是结集。由此，各个学处及诸经的开头、结尾与中间，依关联而安立的结集者之语，皆被摄集。因所结集之义理重大且应受崇敬，故名大结集。第一次大结集即是初次大结集，其发生之时即是第一次大结集之时。所谓“缘起”(nidāna)，即是通过说法的时间、地点等，使未闻者得闻，未知者得知，而作开示。世间所说的“序言”(upogghāta)，在此处应理解为“如是我闻”等文句。这不像“诸比丘，我依缘起说法”等（《增支部》3.126）经文中的“缘起”，是指意乐等说法生起之因。因此说：“‘如是我闻’等文句，是具寿阿难在第一次大结集时所说的缘起等”。

๑. ‘‘สา ปเนสา’’ติอาทินา พาหิรนิทาเน วตฺตพฺพํ อติทิสิตฺวา อิทานิ อพฺภนฺตรนิทานํ อาทิโต ปฏฺฐาย สํวณฺณิตุํ ‘‘ยํ ปเนต’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ ยสฺมา สํวณฺณนํ กโรนฺเตน สํวณฺเณตพฺเพ ธมฺเม ปทานิ ปทวิภาคํ ตทตฺถญฺจ ทสฺเสตฺวา ตโต ปรํ ปิณฺฑตฺถาทินิทสฺสนวเสน จ สํวณฺณนา กาตพฺพา, ตสฺมา ปทานิ ตาว ทสฺเสนฺโต ‘‘เอวนฺติ นิปาตปท’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ปทวิภาโคติ ปทานํ วิเสโส, น ปทวิคฺคโห. อถ วา ปทานิ จ ปทวิภาโค จ ปทวิภาโค, ปทวิคฺคโห จ ปทวิภาโค จ ปทวิภาโคติ วา เอกเสสวเสน ปทปทวิคฺคหา ปทวิภาคสทฺเทน วุตฺตาติ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ ปทวิคฺคโห ‘‘เชตสฺส วนํ เชตวน’’นฺติอาทินา สมาสปเทสุ ทฏฺฐพฺโพ.

1. 以“彼如是”(Sā panesā)等句，已指明外缘(bāhiranidāna)中应说之事，今为从初释义内缘(abbhantaranidāna)，故说“此如是”(yaṃ paneta)。其中，因行释义者于当释之法，须先展示诸词、词之分别及其义，其后当以总义等示导而作释义，是故先展示诸词，说“‘如是’(evam)是助词(nipātapada)”等。其中，“词之分别”(padavibhāgo)是诸词之差别，非“词之分解”(padaviggaho)。或，诸词与词之分别合为“词之分别”；或，词之分解与词之分别合为“词之分别”；或当知，以“词之分别”一词，依单存法(ekasesa)而说为诸词与词之分解。其中，词之分解当于复合词中见，如“胜者(Jeta)之林(vana)为祇陀林(Jetavana)”等。

อตฺถโตติ ปทตฺถโต. ตํ ปน ปทตฺถํ อตฺถุทฺธารกฺกเมน ปฐมํ เอวํ-สทฺทสฺส ทสฺเสนฺโต ‘‘เอวํ-สทฺโท ตาวา’’ติอาทิมาห. อวธารณาทีติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน อิทมตฺถปุจฺฉาปริมาณาทิอตฺถานํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ตถา หิ ‘‘เอวํคตานิ ปุถุสิปฺปายตนานิ, เอวมาทีนี’’ติอาทีสุ อิทํ-สทฺทสฺส อตฺเถ เอวํ-สทฺโท. คต-สทฺโท หิ ปการปริยาโย, ตถา วิธาการ-สทฺทา จ. ตถา หิ วิธยุตฺตคตสทฺเท โลกิยา ปการตฺเถ วทนฺติ. ‘‘เอวํ สุ เต สุนฺหาตา สุวิลิตฺตา กปฺปิตเกสมสฺสู อามุกฺกมณิกุณฺฑลาภรณา โอทาตวตฺถวสนา ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิตา สมงฺคีภูตา ปริจาเรนฺติ เสยฺยถาปิ ตฺวํ เอตรหิ [Pg.24] สาจริยโกติ. โน หิทํ, โภ โคตมา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๘๖) ปุจฺฉายํ. ‘‘เอวํ ลหุปริวตฺตํ (อ. นิ. ๑.๔๘), เอวมายุปริยนฺโต’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๔๔; ปารา. ๑๒) จ อาทีสุ ปริมาเณ.

“由义”(Atthato)即“由词义”(padatthato)。为以抉择义之次第(atthuddhārakkamena)，先展示‘evaṃ’一词的词义，故说“‘evaṃ’一词”等等。在“决定等”(Avadhāraṇādi)中，“等”字当知包含“此义”(idam-attha)、“疑问”(pucchā)、“限量”(parimāṇa)等义。例如，在“如是众多技艺处，如是等等”等句中，‘evaṃ’一词用于‘此’(idam)词之义。‘gata’一词是‘方式’(pakāra)的同义词，‘vidhā’和‘ākāra’二词亦然。世人以‘vidhā’、‘yutta’和‘gata’等词表达‘方式’之义。例如，在“如是，汝善沐浴、善涂香、修剪发须、佩戴珠宝耳环、身着白衣，具足圆满五欲而受用，犹如汝今与师俱。此事不然，乔达摩尊者”等句(长部1.286)中，用于疑问。在“如是迅速变易”(增支部1.48)、“如是寿命终结”(长部1.244；波罗夷12)等等句中，用于限量。

นนุ จ ‘‘เอวํ สุ เต สุนฺหาตา สุวิลิตฺตา เอวมายุปริยนฺโต’’ติ เอตฺถ เอวํ-สทฺเทน ปุจฺฉนาการปริมาณาการานํ วุตฺตตฺตา อาการตฺโถ เอว เอวํ-สทฺโทติ? น, วิเสสสพฺภาวโต. อาการมตฺตวาจโก หิ เอวํ-สทฺโท อาการตฺโถติ อธิปฺเปโต ยถา ‘‘เอวํ พฺยาโข’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๓๔; ปาจิ. ๔๑๗; จูฬว. ๖๕), น ปน อาการวิเสสวาจโก. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘เอวํ ชาเตน มจฺเจนา’’ติอาทีนิ (ธ. ป. ๕๓) อุปมาทิอุทาหรณานิ อุปปนฺนานิ โหนฺติ. ตถา หิ ‘‘ยถา หิ…เป… พหุ’’นฺติ (ธ. ป. ๕๓) เอตฺถ ปุปฺผราสิฏฺฐานิยโต มนุสฺสูปปตฺติสปฺปุริสูปนิสฺสยสทฺธมฺมสฺสวนโยนิโสมนสิการโภคสมฺปตฺติ- อาทิทานาทิปุญฺญกิริยาเหตุสมุทายโต โสภาสุคนฺธตาทิคุณโยคโต มาลาคุณสทิสิโย ปหูตา ปุญฺญกิริยา มริตพฺพสภาวตาย มจฺเจน สตฺเตน กตฺตพฺพาติ โชติตตฺตา ปุปฺผราสิมาลาคุณาว อุปมา. เตสํ อุปมากาโร ยถา-สทฺเทน อนิยมโต วุตฺโตติ ‘‘เอวํ-สทฺโท อุปมาการนิคมนตฺโถ’’ติ วตฺตุํ ยุตฺตํ, โส ปน อุปมากาโร นิยมิยมาโน อตฺถโต อุปมาว โหตีติ อาห – ‘‘อุปมายํ อาคโต’’ติ. ตถา ‘‘เอวํ อิมินา อากาเรน อภิกฺกมิตพฺพ’’นฺติอาทินา อุปทิสิยมานาย สมณสารุปฺปาย อากปฺปสมฺปตฺติยา โย ตตฺถ อุปทิสนากาโร, โส อตฺถโต อุปเทโส เอวาติ วุตฺตํ – ‘‘เอวํ เต…เป… อุปเทเส’’ติ. ตถา เอวเมตํ ภควา, เอวเมตํ สุคตาติ เอตฺถ ภควตา ยถาวุตฺตมตฺถํ อวิปรีตโต ชานนฺเตหิ กตํ ตตฺถ สํวิชฺชมานคุณานํ ปกาเรหิ หํสนํ อุทคฺคตากรณํ สมฺปหํสนํ, โย ตตฺถ สมฺปหํสนากาโรติ โยเชตพฺพํ.

然，于“如是汝等善沐浴、善涂香……如是寿命终结”等句中，‘evaṃ’一词既表示询问方式与限量方式，故此词岂非仅是方式义吗？不然，因有差别故。‘evaṃ’一词仅是方式的表达，意为方式义，如“如是解说”等句(中部1.234；波逸提417；小品65)，而非表示方式的差别。如是，“如是生者必死”等(法句53)的比喻等例方能成立。诚然，于“譬如……乃至……众多”(法句53)中，阐明了犹如从花堆积集众多花鬘，众多福业亦然，其因缘聚合乃得生为人、亲近善士、听闻正法、如理作意、财富具足、行布施等，并具足色泽、芳香等功德，此等福业应由有必死之性的有情所作，故花堆与花鬘即是比喻。彼比喻的方式，由‘yathā’一词不确定地表达，故说“‘evaṃ’一词是比喻方式的总结义”是恰当的；然彼比喻方式被确定时，从义理上即是比喻本身，故说：“用于比喻”。同样，“应以此方式前进”等等，所教示的符合沙门规范的威仪具足，其中教示的方式，从义理上即是教导，故说：“如是汝……乃至……用于教导”。同样，在“世尊如是，善逝如是”中，了知世尊所说之义无有颠倒者，对其中所存在的功德，以各种方式令生欢喜、令心激昂，即是赞叹，此处应连结为“赞叹的方式”。

เอวเมวํ ปนายนฺติ เอตฺถ ครหณากาโรติ โยเชตพฺพํ, โส จ ครหณากาโร ‘‘วสลี’’ติอาทิขุํสนสทฺทสนฺนิธานโต อิธ เอวํ-สทฺเทน ปกาสิโตติ วิญฺญายติ. ยถา เจตฺถ, เอวํ อุปมาการาทโยปิ อุปมาทิวเสน วุตฺตานํ ปุปฺผราสิอาทิสทฺทานํ สนฺนิธานโตติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ, ภนฺเตติ โขติอาทีสุ ปน ธมฺมสฺส สาธุกํ สวนมนสิกาเรน นิโยชิเตหิ ภิกฺขูหิ อตฺตโน ตตฺถ ฐิตภาวสฺส ปฏิชานนวเสน วุตฺตตฺตา [Pg.25] เอตฺถ เอวํ-สทฺโท วจนสมฺปฏิจฺฉนตฺโถ วุตฺโต, เตน ‘‘เอวํ, ภนฺเต, สาธุ ภนฺเต, สุฏฺฐุ ภนฺเต’’ติ วุตฺตํ โหติ. เอวญฺจ วเทหีติ ‘‘ยถาหํ วทามิ, เอวํ สมณํ อานนฺทํ วเทหี’’ติ วทนากาโร อิทานิ วตฺตพฺโพ เอวํ-สทฺเทน นิทสฺสียตีติ นิทสฺสนตฺโถ วุตฺโต. เอวํ โนติ เอตฺถาปิ เตสํ ยถาวุตฺตธมฺมานํ อหิตทุกฺขาวหภาเว สนฺนิฏฺฐานชนนตฺถํ อนุมติคฺคหณวเสน ‘‘โน วา, กถํ โว เอตฺถ โหตี’’ติ ปุจฺฉาย กตาย ‘‘เอวํ โน เอตฺถ โหตี’’ติ วุตฺตตฺตา ตทาการสนฺนิฏฺฐานํ เอวํ-สทฺเทน วิภาวิตนฺติ วิญฺญายติ. โส ปน เตสํ ธมฺมานํ อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนากาโร นิยมิยมาโน อวธารณตฺโถ โหตีติ อาห – ‘‘เอวํ โน เอตฺถ โหตีติอาทีสุ อวธารเณ’’ติ.

于“Evamevaṃ panāyanti”中，当连结为“谴责方式”，且当知此谴责方式是因临近“贱民”(vasalī)等斥责之词，而由此处之“evaṃ”词所明示。如此处然，比喻方式等亦当见是因临近以比喻等方式所说之花堆等词。于“尊者，如是”(Evaṃ, bhante)等句中，因诸比丘被策励于善听闻、作意正法，以承诺自住于彼之方式而说，故此处“evaṃ”词说为承诺言词义，由此而有‘尊者，如是；尊者，善哉；尊者，甚善’之说。于“汝当如是说”(Evañca vadehī)中，“如我所说，汝当如是对沙门阿难说”，此言说方式今由“evaṃ”词所指示，故说为指示义。于“于我等如是”(Evaṃ no)中，亦为令彼等于前述诸法为无益、引苦之事生起决信，以征求同意之方式提问“不然乎？汝等于此云何？”，答曰“我等于此如是”，故当知是以“evaṃ”词阐明彼方式之决信。然彼诸法转向无益、痛苦之方式，于确定时，即为决定义，故说：“于‘我等于此如是’等句中，为决定义”。

นานานยนิปุณนฺติ เอกตฺตนานตฺตอพฺยาปารเอวํธมฺมตาสงฺขาตา, นนฺทิยาวฏฺฏติปุกฺขลสีหวิกฺกีฬิตองฺกุสทิสาโลจนสงฺขาตา วา อาธาราทิเภทวเสน นานาวิธา นยา นานานยา. นยา วา ปาฬิคติโย, ตา จ ปญฺญตฺติอาทิวเสน สํกิเลสภาคิยาทิโลกิยาทิตทุภยโวมิสฺสกตาทิวเสน กุสลาทิวเสน ขนฺธาทิวเสน สงฺคหาทิวเสน สมยวิมุตฺตาทิวเสน ปธานาทิวเสน กุสลมูลาทิวเสน ติกปฏฺฐานาทิวเสน จ นานปฺปการาติ นานานยา, เตหิ นิปุณํ สณฺหํ สุขุมนฺติ นานานยนิปุณํ. อาสโยว อชฺฌาสโย, เต จ สสฺสตาทิเภเทน ตตฺถ จ อปฺปรชกฺขตาทิเภเทน จ อเนเก, อตฺตชฺฌาสยาทโย เอว วา สมุฏฺฐานํ อุปฺปตฺติเหตุ เอตสฺสาติ อเนกชฺฌาสยสมุฏฺฐานํ. อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺนนฺติ อตฺถพฺยญฺชนปริปุณฺณํ อุปเนตพฺพาภาวโต. สงฺกาสนปกาสนวิวรณวิภชนอุตฺตานีกรณปญฺญตฺติวเสน ฉหิ อตฺถปเทหิ อกฺขรปทพฺยญฺชนาการนิรุตฺตินิทฺเทสวเสน ฉหิ พฺยญฺชนปเทหิ จ สมนฺนาคตนฺติ วา อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

“善巧种种理趣”(Nānānayanipuṇaṃ)：或名为一性、异性、无作用、法尔，或名为南迪亚旋转(nandiyāvaṭṭa)、三莲花(tipukkhala)、狮子奋迅(sīhavikkīḷita)、钩形审察(aṅkusadisālocana)，或依所依等差别而有多种理趣，是为“种种理趣”。或，理趣即圣典之理路(pāḷigatiyo)，彼等依施设(paññatti)等，依杂染分(saṃkilesabhāgiya)、世间(lokiya)等、二者杂糅等，依善(kusala)等，依蕴(khandha)等，依摄(saṅgaha)等，依时解脱(samayavimutta)等，依勤(padhāna)等，依善根(kusalamūla)等，依三法组发趣(tikapaṭṭhāna)等，而有种种类别，故称“种种理趣”。通过这些理趣达到善巧、微细、精妙，称为“善巧种种理趣”。“意乐”(Āsaya)即“胜解”(ajjhāsaya)，这些胜解有常见(sassata)等多种差别，其中又有少尘(apparajakkha)等差别，多种多样；或者说，自胜解等是其生起之因，称为“多种胜解所生”(anekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ)。“义文具足”(Atthabyañjanasampannaṃ)，是指义与文圆满，无须增益。或当知其义为：具足六种义门，即开示(saṅkāsana)、阐明(pakāsana)、解说(vivaraṇa)、分析(vibhajanā)、显扬(uttānīkaraṇa)、安立(paññatti)；并具足六种文门，即字母(akkhara)、词句(pada)、文辞(byañjana)、形式(ākāra)、语法(nirutti)、解释(niddesa)。

วิวิธปาฏิหาริยนฺติ เอตฺถ ปาฏิหาริยปทสฺส วจนตฺถํ ‘‘ปฏิปกฺขหรณโต ราคาทิกิเลสาปนยนโต จ ปาฏิหาริย’’นฺติ วทนฺติ. ภควโต ปน ปฏิปกฺขา ราคาทโย น สนฺติ, เย หริตพฺพา. ปุถุชฺชนานมฺปิ วิคตูปกฺกิเลเส อฏฺฐคุณสมนฺนาคเต จิตฺเต หตปฏิปกฺเข อิทฺธิวิธํ ปวตฺตติ, ตสฺมา ตตฺถ ปวตฺตโวหาเรน จ น สกฺกา อิธ ‘‘ปาฏิหาริย’’นฺติ วตฺถุํ. สเจ ปน มหาการุณิกสฺส ภควโต เวเนยฺยคตา จ กิเลสา [Pg.26] ปฏิปกฺขา, เตสํ หรณโต ‘‘ปาฏิหาริย’’นฺติ วุตฺตํ, เอวํ สติ ยุตฺตเมตํ. อถ วา ภควโต จ สาสนสฺส จ ปฏิปกฺขา ติตฺถิยา, เตสํ หรณโต ปาฏิหาริยํ. เต หิ ทิฏฺฐิหรณวเสน จ ทิฏฺฐิปฺปกาสเน อสมตฺถภาเวน จ อิทฺธิอาเทสนานุสาสนีหิ หริตา อปนีตา โหนฺตีติ. ‘‘ปฏี’’ติ วา อยํ สทฺโท ‘‘ปจฺฉา’’ติ เอตสฺส อตฺถํ โพเธติ ‘‘ตสฺมึ ปฏิปวิฏฺฐมฺหิ, อญฺโญ อาคญฺฉิ พฺราหฺมโณ’’ติอาทีสุ (สุ. นิ. ๙๘๕; จูฬนิ. ปารายนวคฺโค, วตฺถุคาถา ๔) วิย, ตสฺมา สมาหิเต จิตฺเต วิคตูปกฺกิเลเส กตกิจฺเจน ปจฺฉา หริตพฺพํ ปวตฺเตตพฺพนฺติ ปฏิหาริยํ, อตฺตโน วา อุปกฺกิเลเสสุ จตุตฺถชฺฌานมคฺเคหิ หริเตสุ ปจฺฉา หรณํ ปฏิหาริยํ, อิทฺธิอาเทสนานุสาสนิโย จ วิคตูปกฺกิเลเสน กตกิจฺเจน จ สตฺตหิตตฺถํ ปุน ปวตฺเตตพฺพา, หริเตสุ จ อตฺตโน อุปกฺกิเลเสสุ ปรสตฺตานํ อุปกฺกิเลสหรณานิ โหนฺตีติ ปฏิหาริยานิ ภวนฺติ. ปฏิหาริยเมว ปาฏิหาริยํ, ปฏิหาริเย วา อิทฺธิอาเทสนานุสาสนิสมุทาเย ภวํ เอกเมกํ ปาฏิหาริยนฺติ วุจฺจติ. ปฏิหาริยํ วา จตุตฺถชฺฌานํ มคฺโค จ ปฏิปกฺขหรณโต, ตตฺถ ชาตํ, ตสฺมึ วา นิมิตฺตภูเต, ตโต วา อาคตนฺติ ปาฏิหาริยํ. ตสฺส ปน อิทฺธิอาทิเภเทน วิสยเภเทน จ พหุวิธสฺส ภควโต เทสนายํ ลพฺภมานตฺตา อาห – ‘‘วิวิธปาฏิหาริย’’นฺติ.

“种种神变(Vividhapāṭihāriya)”中，关于“神变(pāṭihāriya)”一词的语义，有说：“因其能摧伏对立、去除贪等烦恼，故为‘神变’。”然而，世尊已无贪等对立的烦恼需要去除。即使是凡夫，当其心远离随烦恼、具足八种功德、摧伏对立时，也能发起神通(iddhi)，因此依据世俗的说法，此处亦不能称为“神变”。不过，如果说对于大悲世尊而言，所化有情的烦恼即是对立，去除彼等烦恼被称为“神变”，这样说就合理了。或者，外道(titthiya)是世尊及教法的对立，摧伏他们即是神变。因为他们因其邪见被去除，以及无力阐明其见解，而被神通、记心术(ādesanā)和教诫(anusāsanī)所摧伏、去除。“Paṭī”这一前缀，有时也表示“之后”的意思，如同“在他进入后，另一位婆罗门来了”等句。因此，由已得心专注、已离随烦恼、已作所应作者，于其后所发起的，即是神变。或者，在自身的随烦恼已被第四禅(catutthajjhāna)和道(magga)去除之后，再行去除（他人烦恼之事），即是神变。神通、记心术和教诫，是由已离随烦恼、已作所应作者，为了有情的利益而再次发起的；并且，在自身的随烦恼已被去除时，它们成为去除其他有情之随烦恼的工具，因此是神变。神变即是神变本身；或者，在由神通、记心术、教诫所构成的集合中，其中每一个都称为神变。或者，第四禅和道，因能摧伏对立面，故为“paṭihāriya”(能摧伏者)；而生于其中，或以其为因，或从其而来的，即是“pāṭihāriya”(神变)。由于在世尊的教导中，可以见到它有神通等差别以及所缘的差别而为多种，故说“种种神变”。

น อญฺญถาติ ภควโต สมฺมุขา สุตาการโต น อญฺญถาติ อตฺโถ, น ปน ภควโต เทสิตาการโต. อจินฺเตยฺยานุภาวา หิ ภควโต เทสนา. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘สพฺพปฺปกาเรน โก สมตฺโถ วิญฺญาตุ’’นฺติ อิทํ วจนํ สมตฺถิตํ ภวติ, ธารณพลทสฺสนญฺจ น วิรุชฺฌติ สุตาการาวิรุชฺฌนสฺส อธิปฺเปตตฺตา. น เหตฺถ อตฺถนฺตรตาปริหาโร ทฺวินฺนํ อตฺถานํ เอกวิสยตฺตา, อิตรถา เถโร ภควโต เทสนาย สพฺพถา ปฏิคฺคหเณ สมตฺโถ อสมตฺโถ จาติ อาปชฺเชยฺยาติ.

“非他(Na aññathā)”的含义是：就从世尊面前听闻的形态而言“非他”，而非就世尊教导的形态而言。因为世尊的教导具有不可思议的威力(acinteyyānubhāva)。这样一来，“谁能以一切方式了知？”这句话便得以成立，并且（阿难陀的）持力(dhāraṇabala)之展现也不相矛盾，因为此处的意趣在于不与听闻的形态相违。此处并无舍弃另一义的问题，因为两种含义指向同一对象。否则，长老(thera)就会陷入既能又不能完全领受世尊教导的矛盾之中。

‘‘โย ปโร น โหติ, โส อตฺตา’’ติ เอวํ วุตฺตาย นิยกชฺฌตฺตสงฺขาตาย สสนฺตติยํ วตฺตนโต ติวิโธปิ เม-สทฺโท กิญฺจาปิ เอกสฺมึเยว อตฺเถ ทิสฺสติ, กรณสมฺปทานสามินิทฺเทสวเสน ปน วิชฺชมานเภทํ สนฺธายาห – ‘‘เม-สทฺโท ตีสุ อตฺเถสุ ทิสฺสตี’’ติ.

“非他者，即是自我”，由于“me”这个词用于如此所述、被称为“自己的、内在的”自身相续(sasantati)中，所以尽管三种“me”字看似仅用于同一意义，但考虑到其在具格(karaṇa)、为格(sampadāna)、属格(sāminiddesa)用法上的现有差别，故说：“‘me’字可见于三种意义中。”

กิญฺจาปิ [Pg.27] อุปสคฺโค กิริยํ วิเสเสติ, โชตกภาวโต ปน สติปิ ตสฺมึ สุต-สทฺโท เอว ตํ ตมตฺถํ วทตีติ อนุปสคฺคสฺส สุต-สทฺทสฺส อตฺถุทฺธาเร สอุปสคฺคสฺส คหณํ น วิรุชฺฌตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สอุปสคฺโค จ อนุปสคฺโค จา’’ติ อาห. อสฺสาติ สุตสทฺทสฺส. กมฺมภาวสาธนานิ อิธ สุตสทฺเท สมฺภวนฺตีติ วุตฺตํ – ‘‘อุปธาริตนฺติ วา อุปธารณนฺติ วา อตฺโถ’’ติ. มยาติ อตฺเถ สตีติ ยทา เม-สทฺทสฺส กตฺตุวเสน กรณนิทฺเทโส, ตทาติ อตฺโถ. มมาติ อตฺเถ สตีติ ยทา สมฺพนฺธวเสน สามินิทฺเทโส, ตทา.

为了表明“虽然前缀(upasagga)修饰动词(kiriya)，但由于其指示作用(jotakabhāva)，即使有前缀，‘suta’一词本身也能表达其各自的意义，因此在阐释无前缀(anupasagga)的‘suta’一词时，引用带前缀(saupasagga)的词并不矛盾”，故说“带前缀与不带前缀”。“它的(Assa)”即指“suta”一词的。此处“suta”一词可有宾格(kamma)和状态(bhāva)两种派生，故说其义为“被领受者(upadhārita)”或“领受(upadhāraṇa)”。当“me”字在行动上是具格(karaṇaniddesa)的表述时，其义为“由我(mayā)”。当其是基于关系而作属格(sāminiddesa)的表述时，其义为“我的(mama)”。

สุตสทฺทสนฺนิฏฺฐาเน ปยุตฺเตน เอวํ-สทฺเทน สวนกิริยาโชตเกน ภวิตพฺพนฺติ วุตฺตํ – ‘‘เอวนฺติ โสตวิญฺญาณาทิวิญฺญาณกิจฺจนิทสฺสน’’นฺติ. อาทิ-สทฺเทน สมฺปฏิจฺฉนาทีนํ โสตทฺวาริกวิญฺญาณานํ ตทภินีหฏานญฺจ มโนทฺวาริกวิญฺญาณานํ คหณํ เวทิตพฺพํ. สพฺเพสมฺปิ วากฺยานํ เอวการตฺถสหิตตฺตา ‘‘สุต’’นฺติ เอตสฺส สุตเมวาติ อยมตฺโถ ลพฺภตีติ อาห – ‘‘อสฺสวนภาวปฺปฏิกฺเขปโต’’ติ. เอเตน อวธารเณน นิยามตํ ทสฺเสติ. ยถา จ สุตํ สุตเมวาติ นิยาเมตพฺพํ, ตํ สมฺมา สุตํ โหตีติ อาห – ‘‘อนูนาธิกาวิปรีตคฺคหณนิทสฺสน’’นฺติ. อถ วา สทฺทนฺตรตฺถาโปหนวเสน สทฺโท อตฺถํ วทตีติ สุตนฺติ อสฺสุตํ น โหตีติ อยเมตสฺส อตฺโถติ วุตฺตํ – ‘‘อสฺสวนภาวปฺปฏิกฺเขปโต’’ติ. อิมินา ทิฏฺฐาทิวินิวตฺตนํ กโรติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – น อิทํ มยา ทิฏฺฐํ, น สยมฺภุญาเณน สจฺฉิกตํ, อถ โข สุตํ, ตญฺจ สมฺมเทวาติ. เตเนวาห – ‘‘อนูนาธิกาวิปรีตคฺคหณนิทสฺสน’’นฺติ. อวธารณตฺเถ วา เอวํ-สทฺเท อยมตฺถโยชนา – ‘‘กรียตี’’ติ ตทเปกฺขสฺส สุต-สทฺทสฺส อยมตฺโถ วุตฺโต ‘‘อสฺสวนภาวปฺปฏิกฺเขปโต’’ติ. เตเนวาห – ‘‘อนูนาธิกาวิปรีตคฺคหณนิทสฺสน’’นฺติ. สวน-สทฺโท เจตฺถ กมฺมตฺโถ เวทิตพฺโพ ‘‘สุยฺยตี’’ติ.

在“suta”一词的结尾处，所使用的“evaṃ”一词应作为听闻行为(savana-kiriya)的指示，故说：“‘evaṃ’(如是)是耳识(sotaviññāṇa)等识之作用的指示。”其中的“等(ādi)”字，当知包含领受(sampaṭicchana)等耳门识(sotadvārika-viññāṇa)以及由其引生的意门识(manodvārika-viññāṇa)。由于所有句子都带有“eva”(仅)字的含义，因此对于“sutaṃ”(所闻)，可以得到“sutaṃ eva”(仅仅是所闻)的意义，故说：“通过排除非听闻的状态。”通过此决定义(avadhāraṇa)，显示了其确定性。并且，正如“所闻”应被确定为“仅仅是所闻”，此即为如实地听闻，故说：“显示了无缺、无增、无倒的领受。”或者，词语通过排除其他词义的方式来表达意义，因此“sutaṃ”(所闻)即是“非未闻”，此即其义，故说：“通过排除非听闻的状态。”此举排除了“所见(diṭṭha)”等。此即是说：这不是我所见，不是以自觉智(sayambhuñāṇa)所亲证，而是所闻，并且是如实地听闻。因此说：“显示了无缺、无增、无倒的领受。”或者，当“evaṃ”一词有决定义时，其义理结合如下：对于与其相关的“suta”一词，其义被说为“排除非听闻的状态”。因此说：“显示了无缺、无增、无倒的领受。”此处的“savana”(听闻)一词，当知其有宾格义，即“被听闻(suyyati)”。

เอวํ สวนเหตุสวนวิเสสวเสน ปทตฺตยสฺส เอเกน ปกาเรน อตฺถโยชนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปการนฺตเรหิ ตํ ทสฺเสตุํ – ‘‘ตถา เอว’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตสฺสาติ ยา สา ภควโต สมฺมุขา ธมฺมสฺสวนากาเรน ปวตฺตา มโนทฺวารวิญฺญาณวีถิ, ตสฺสา. สา หิ นานปฺปกาเรน อารมฺมเณ ปวตฺติตุํ สมตฺถา. ตถา จ วุตฺตํ – ‘‘โสตทฺวารานุสาเรนา’’ติ. นานปฺปกาเรนาติ วกฺขมานานํ อเนกวิหิตานํ [Pg.28] พฺยญฺชนตฺถคฺคหณานํ นานากาเรน. เอเตน อิมิสฺสา โยชนาย อาการตฺโถ เอวํ-สทฺโท คหิโตติ ทีเปติ. ปวตฺติภาวปฺปกาสนนฺติ ปวตฺติยา อตฺถิภาวปฺปกาสนํ. สุตนฺติ ธมฺมปฺปกาสนนฺติ ยสฺมึ อารมฺมเณ วุตฺตปฺปการา วิญฺญาณวีถิ นานปฺปกาเรน ปวตฺตา, ตสฺส ธมฺมตฺตา วุตฺตํ, น สุตสทฺทสฺส ธมฺมตฺถตฺตา. วุตฺตสฺเสวตฺถสฺส ปากฏีกรณํ ‘‘อยญฺเหตฺถา’’ติอาทิ. ตตฺถ วิญฺญาณวีถิยาติ กรณตฺเถ กรณวจนํ, มยาติ กตฺตุอตฺเถ.

如是，以一种方式，即通过听闻之因(savanahetu)与听闻之差别(savanavisesa)，说明了三词(padattaya)的义理结合(atthayojana)之后，现在为了以其他方式来说明，而说“如是(tathā eva)”等。其中，“它的(tassā)”是指那在世尊面前以闻法方式生起的意门心路(manodvāraviññāṇavīthi)。此心路确实能够以多种方式在所缘(ārammaṇa)上运作。如是亦说：“随顺耳门。”“以多种方式(nānappakārena)”是指以多种形态领会下文将述的各种文句与意义。由此显示，在此义理结合中，“evaṃ”一词取方式义。“显示运作状态(pavattibhāvappakāsana)”即是显示运作的存在。“‘所闻’即是法的开显”，这是因为，上述心路以多种方式运作于其上的那个所缘，其本身是法，故如此说；并非因为“suta”一词有“法”的意义。对已说之义的阐明，即是“此中……”等文。其中，“以心路(viññāṇavīthiyā)”是具格(karaṇa)用法，表工具义；“由我(mayā)”是作格(kattu)用法，表作者义。

เอวนฺติ นิทฺทิสิตพฺพปฺปกาสนนฺติ นิทสฺสนตฺถํ เอวํ-สทฺทํ คเหตฺวา วุตฺตํ นิทสฺเสตพฺพสฺส นิทสฺสิตพฺพตฺตาภาวาภาวโต. เตน เอวํ-สทฺเทน สกลมฺปิ สุตฺตํ ปจฺจามฏฺฐนฺติ ทสฺเสติ. สุตสทฺทสฺส กิริยาสทฺทตฺตา สวนกิริยาย จ สาธารณวิญฺญาณปฺปพนฺธปฺปฏิพทฺธตฺตา ตตฺถ จ ปุคฺคลโวหาโรติ วุตฺตํ – ‘‘สุตนฺติ ปุคฺคลกิจฺจปฺปกาสน’’นฺติ. น หิ ปุคฺคลโวหารรหิเต ธมฺมปฺปพนฺเธ สวนกิริยา ลพฺภตีติ.

为显明应被指示之相，故取“如是”一词为示例而说，因为应被指示者并非不可指示。因此，用“如是”一词显示整部经皆已被总括。由于“所闻”(suta)一词是动词，且听闻行为又与共同意识相续相关联，并且其中有个人之称谓，故说——“‘所闻’是个人之作用的显明”。因为若法相续中无个人之称谓，则听闻之行为即无法成立。

ยสฺส จิตฺตสนฺตานสฺสาติอาทิปิ อาการตฺถเมว เอวํ-สทฺทํ คเหตฺวา ปุริมโยชนาย อญฺญถา อตฺถโยชนํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ตตฺถ อาการปญฺญตฺตีติ อุปาทาปญฺญตฺติ เอว ธมฺมานํ ปวตฺติอาการุปาทานวเสน ตถา วุตฺตา. สุตนฺติ วิสยนิทฺเทโสติ โสตพฺพภูโต ธมฺโม สวนกิริยากตฺตุปุคฺคลสฺส สวนกิริยาวเสน ปวตฺติฏฺฐานนฺติ กตฺวา วุตฺตํ. จิตฺตสนฺตานวินิมุตฺตสฺส ปรมตฺถโต กสฺสจิ กตฺตุอภาเวปิ สทฺทโวหาเรน พุทฺธิปริกปฺปิตเภทวจนิจฺฉาย จิตฺตสนฺตานโต อญฺญํ วิย ตํสมงฺคึ กตฺวา วุตฺตํ – ‘‘จิตฺตสนฺตาเนน ตํสมงฺคีโน’’ติ. สวนกิริยาวิสโยปิ โสตพฺพธมฺโม สวนกิริยาวเสน ปวตฺตจิตฺตสนฺตานสฺส อิธ ปรมตฺถโต กตฺตุภาวโต, สวนวเสน จิตฺตปวตฺติยา เอว วา สวนกิริยาภาวโต ตํกิริยากตฺตุ จ วิสโย โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ – ‘‘ตํสมงฺคีโน กตฺตุวิสเย’’ติ. สุตาการสฺส จ เถรสฺส สมฺมานิจฺฉิตภาวโต อาห – ‘‘คหณสนฺนิฏฺฐาน’’นฺติ. เอเตน วา อวธารณตฺถํ เอวํ-สทฺทํ คเหตฺวา อยมตฺถโยชนา กตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

“于彼心相续”等句，亦是取“如是”一词为行相之义，为显示与前述解释不同之义而说。此处所说之“行相施設”，即是取著施設，诸法依其生起之行相与取著而如是说。“所闻”是指所缘的解释，即可闻之法，由于听闻行为之作者个人的听闻行为而成为生起之所依，故如是说。从胜义而言，即使不存在任何离于心相续之作者，然依世俗言说，为欲表达由智所构想之差别言说，犹如将与心相续相应者视作异于心相续而说，故说：“心相续与其相应者。”可闻之法，即使是听闻行为之所缘，然于此处，从胜义而言，由于依听闻行为而生起之心相续是作者，或由于依听闻而生起之心自身即是听闻行为，故听闻行为之作者亦成为所缘境，因此说：“与其相应者于作者境。”又因长老如实决定所闻之行相，故说：“执持决定。”应知，亦可取“如是”一词为强调之义，而作此意义之解释。

ปุพฺเพ สุตานํ นานาวิหิตานํ สุตฺตสงฺขาตานํ อตฺถพฺยญฺชนานํ อุปธาริตรูปสฺส อาการสฺส นิทสฺสนสฺส, อวธารณสฺส วา ปกาสนสภาโว [Pg.29] เอวํ-สทฺโทติ ตทาการาทิอุปธารณสฺส ปุคฺคลปญฺญตฺติยา อุปาทานภูตธมฺมปฺปพนฺธพฺยาปารตาย วุตฺตํ – ‘‘เอวนฺติ ปุคฺคลกิจฺจนิทฺเทโส’’ติ. สวนกิริยา ปน ปุคฺคลวาทิโนปิ วิญฺญาณนิรเปกฺขา นตฺถีติ วิเสสโต วิญฺญาณพฺยาปาโรติ อาห – ‘‘สุตนฺติ วิญฺญาณกิจฺจนิทฺเทโส’’ติ. เมติ สทฺทปฺปวตฺติยา เอกนฺเตเนว สตฺตวิสยตฺตา วิญฺญาณกิจฺจสฺส จ ตตฺเถว สโมทหิตพฺพโต ‘‘เมติ อุภยกิจฺจยุตฺตปุคฺคลนิทฺเทโส’’ติ วุตฺตํ. อวิชฺชมานปญฺญตฺติวิชฺชมานปญฺญตฺติสภาวา ยถากฺกมํ เอวํสทฺทสุตสทฺทานํ อตฺถาติ เต ตถารูปปญฺญตฺติอุปาทานพฺยาปารภาเวน ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘เอวนฺติ ปุคฺคลกิจฺจนิทฺเทโส, สุตนฺติ วิญฺญาณกิจฺจนิทฺเทโส’’ติ. เอตฺถ จ กรณกิริยากตฺตุกมฺมวิเสสปฺปกาสนวเสน ปุคฺคลพฺยาปารวิสยปุคฺคลพฺยาปารนิทสฺสนวเสน คหณาการคฺคาหกตพฺพิสยวิเสสนิทฺเทสวเสน กตฺตุกรณพฺยาปารกตฺตุนิทฺเทสวเสน จ ทุติยาทโย จตสฺโส อตฺถโยชนา ทสฺสิตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

“如是”一词的本质，是显明往昔所闻、名为经的种种义理与文句之已把握相状、行相、指示或确定。由于把握彼等行相是作为个人(puggala)施設之所依的法相续的运作，故说：“‘如是’是个人作用的解释。”然而，听闻行为即使是个人论者(puggalavādin)也承认，若无识则无法成立，故特别指出识之作用，说：“‘所闻’是识之作用的解释。”“我”字，因其言说之运用，完全以有情为对象，且识之作用亦应于其中协调统一，故说：“‘我’是兼具两种作用之个人的解释。”“非有施設”与“现有施設”之本质，依次为“如是”声与“所闻”声之义。为显示彼等作为如是施設之执取运作之相，故说：“‘如是’是个人作用的解释，‘所闻’是识之作用的解释。”在此应知，通过显示工具、行为、作者、宾语的差别，通过指示个人作用及其作用领域，通过指示把握的行相、把握者及其所缘的差别，以及通过指示作者、工具、运作与作者，已显示了第二等四种意义的解释。

สพฺพสฺสปิ สทฺทาธิคมนียสฺส อตฺถสฺส ปญฺญตฺติมุเขเนว ปฏิปชฺชิตพฺพตฺตา สพฺพปญฺญตฺตีนญฺจ วิชฺชมานาทิวเสน ฉสุ ปญฺญตฺติเภเทสุ อนฺโตคธตฺตา เตสุ ‘‘เอว’’นฺติอาทีนํ ปญฺญตฺตีนํ สรูปํ นิทฺธาเรนฺโต อาห – ‘‘เอวนฺติ จ เมติ จา’’ติอาทิ. ตตฺถ เอวนฺติ จ เมติ จ วุจฺจมานสฺสตฺถสฺส อาการาทิโน ธมฺมานํ อสลฺลกฺขณภาวโต อวิชฺชมานปญฺญตฺติภาโวติ อาห – ‘‘สจฺจิกฏฺฐปรมตฺถวเสน อวิชฺชมานปญฺญตฺตี’’ติ. ตตฺถ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺถวเสนาติ ภูตตฺถอุตฺตมตฺถวเสน. อิทํ วุตฺตํ โหติ – โย มายามรีจิอาทโย วิย อภูตตฺโถ, อนุสฺสวาทีหิ คเหตพฺโพ วิย อนุตฺตมตฺโถ จ น โหติ, โส รูปสทฺทาทิสภาโว, รุปฺปนานุภวนาทิสภาโว วา อตฺโถ สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ จาติ วุจฺจติ, น ตถา ‘‘เอวํ เม’’ติปทานํ อตฺโถติ. เอตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘กิญฺเหตฺถ ต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. สุตนฺติ ปน สทฺทายตนํ สนฺธายาห – ‘‘วิชฺชมานปญฺญตฺตี’’ติ. เตเนว หิ ‘‘ยญฺหิ ตํ เอตฺถ โสเตน อุปลทฺธ’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘โสตทฺวารานุสาเรน อุปลทฺธ’’นฺติ ปน วุตฺเต อตฺถพฺยญฺชนาทิ สพฺพํ ลพฺภติ. ตํ ตํ อุปาทาย วตฺตพฺพโตติ โสตปถมาคเต ธมฺเม อุปาทาย เตสํ อุปธาริตาการาทิโน ปจฺจามสนวเสน เอวนฺติ, สสนฺตติปริยาปนฺเน ขนฺเธ อุปาทาย เมติ วตฺตพฺพตฺตาติ อตฺโถ. ทิฏฺฐาทิสภาวรหิเต สทฺทายตเน ปวตฺตมาโนปิ [Pg.30] สุตโวหาโร ‘‘ทุติยํ ตติย’’นฺติอาทิโก วิย ปฐมาทีนิ ทิฏฺฐมุตวิญฺญาเต อเปกฺขิตฺวา ปวตฺโตติ อาห – ‘‘ทิฏฺฐาทีนิ อุปนิธาย วตฺตพฺพโต’’ติ. อสฺสุตํ น โหตีติ หิ สุตนฺติ ปกาสิโต อยมตฺโถติ.

由于一切可由言说通达之义，皆须通过施設之门方能把握，且一切施設皆包含于现有等六种施設分类中，故在确定“如是”等施設之自性时，说：“如是”与“我”等。此处所说“如是”与“我”之义，因其行相等法不具自相，故说其为“非有施設”，并说：“从真实义与胜义而言，为非有施設。”其中“从真实义与胜义而言”，是指基于真实义与最上义而言。此意谓：凡非如幻影阳焰等之非真实义，亦非如传闻等可执取之非最上义者，彼色声等自性，或变坏、感受等自性之义，方称为真实义与胜义，而“如是我”等词之义则非如此。为使此义更显明，故说：“此处何者？”等语。然而“所闻”是就声处而言，故说：“现有施設。”正因此故，说：“凡于此处以耳所证得者。”然而，若说“依耳门随顺而证得”，则义理、文句等一切皆可得。应依彼彼而说：当法入耳道时，依其所把握之行相等而反思，故说“如是”；依自相续所摄之蕴而说“我”，此即其义。虽然在声处中没有见等自性，但“所闻”之世俗言说，即使如“第二、第三”等，亦是参照最初所见、所闻、所识而生起，故说：“需依所见等而说。”“非未曾闻”即是“所闻”，此义即是如此显示。

อตฺตนา ปฏิวิทฺธา สุตฺตสฺส ปการวิเสสา เอวนฺติ เถเรน ปจฺจามฏฺฐาติ อาห – ‘‘อสมฺโมหํ ทีเปตี’’ติ. นานปฺปการปฺปฏิเวธสมตฺโถ โหตีติ เอเตน วกฺขมานสฺส สุตฺตสฺส นานปฺปการตํ ทุปฺปฏิวิชฺฌตญฺจ ทสฺเสติ. สุตสฺส อสมฺโมสํ ทีเปตีติ สุตาการสฺส ยาถาวโต ทสฺสิยมานตฺตา วุตฺตํ. อสมฺโมเหนาติ สมฺโมหาภาเวน, ปญฺญาย เอว วา สวนกาลสมฺภูตาย ตทุตฺตริกาลปญฺญาสิทฺธิ. เอวํ อสมฺโมเสนาติ เอตฺถาปิ วตฺตพฺพํ. พฺยญฺชนานํ ปฏิวิชฺฌิตพฺโพ อากาโร นาติคมฺภีโร, ยถาสุตธารณเมว ตตฺถ กรณียนฺติ สติยา พฺยาปาโร อธิโก, ปญฺญา ตตฺถ คุณีภูตาติ วุตฺตํ – ‘‘ปญฺญาปุพฺพงฺคมายา’’ติอาทิ ‘‘ปญฺญาย ปุพฺพงฺคมา’’ติ กตฺวา. ปุพฺพงฺคมตา เจตฺถ ปธานภาโว ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๑, ๒) วิย, ปุพฺพงฺคมตาย วา จกฺขุวิญฺญาณาทีสุ อาวชฺชนาทีนํ วิย อปฺปธานตฺเต ปญฺญา ปุพฺพงฺคมา เอติสฺสาติ อยมฺปิ อตฺโถ ยุชฺชติ, เอวํ สติปุพฺพงฺคมายาติ เอตฺถาปิ วุตฺตนยานุสาเรน ยถาสมฺภวมตฺโถ เวทิตพฺโพ. อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺนสฺสาติ อตฺถพฺยญฺชนปริปุณฺณสฺส, สงฺกาสนปฺปกาสนวิวรณวิภชนอุตฺตานีกรณปญฺญตฺติวเสน ฉหิ อตฺถปเทหิ อกฺขรปทพฺยญฺชนาการนิรุตฺตินิทฺเทสวเสน ฉหิ พฺยญฺชนปเทหิ จ สมนฺนาคตสฺสาติ วา อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

长老反思自身所通达之经的种种特相为“如是”，故说：“显示无痴。”此谓“能通达种种特相”，以此显示即将讲述之经具有多种特相且难以通达。“显示所闻之无错谬”，乃因如实显示所闻之行相故说。“以无痴”，即以无迷惑，或指以听闻时所生之慧，以及其后所成就之慧。“如是以无错谬”，此处亦应如是说。文句所应通达之行相并非极深奥，只需如闻持诵即可，于此正念之作用更重，智慧则为辅助，故说“以慧为先导”等，作“以慧为先”。此处之“先导性”，如“意为先导”等（《法句经》1, 2）所示，是主导之义；或者，如眼识等中作意等虽为先导而非主导，然智慧是其先导，此义亦可成立。如是，“以念为先导”中，亦应依照上述方式理解其相应之义。“具足义与文者”，即义与文圆满者，或应理解其义为：以显示、阐明、开显、分析、揭示、施設六种义句，以及以字母、词、文句、形式、语言、解释六种文句所具足。

โยนิโสมนสิการํ ทีเปติ เอวํ-สทฺเทน วุจฺจมานานํ อาการนิทสฺสนาวธารณตฺถานํ อวิปรีตสทฺธมฺมวิสยตฺตาติ อธิปฺปาโย. อวิกฺเขปํ ทีเปตีติ ‘‘จิตฺตปริยาทานํ กตฺถ ภาสิต’’นฺติอาทิปุจฺฉาวเส ปกรณปฺปตฺตสฺส วกฺขมานสฺส สุตฺตสฺส สวนํ สมาธานมนฺตเรน น สมฺภวตีติ กตฺวา วุตฺตํ. วิกฺขิตฺตจิตฺตสฺสาติอาทิ ตสฺเสวตฺถสฺส สมตฺถนวเสน วุตฺตํ. สพฺพสมฺปตฺติยาติ อตฺถพฺยญฺชนเทสกปฺปโยชนาทิสมฺปตฺติยา. อวิปรีตสทฺธมฺมวิสเยหิ วิย อาการนิทสฺสนาวธารณตฺเถหิ โยนิโสมนสิการสฺส, สทฺธมฺมสฺสวเนน วิย จ อวิกฺเขปสฺส ยถา โยนิโสมนสิกาเรน ผลภูเตน อตฺตสมฺมาปณิธิปุพฺเพกตปุญฺญตานํ สิทฺธิ วุตฺตา [Pg.31] ตทวินาภาวโต. เอวํ อวิกฺเขเปน ผลภูเตน การณภูตานํ สทฺธมฺมสฺสวนสปฺปุริสูปนิสฺสยานํ สิทฺธิ ทสฺเสตพฺพา สิยา อสฺสุตวโต สปฺปุริสูปนิสฺสยรหิตสฺส จ ตทภาวโต. น หิ วิกฺขิตฺตจิตฺโตติอาทินา สมตฺถนวจเนน ปน อวิกฺเขเปน การณภูเตน สปฺปุริสูปนิสฺสเยน จ ผลภูตสฺส สทฺธมฺมสฺสวนสฺส สิทฺธิ ทสฺสิตา. อยํ ปเนตฺถ อธิปฺปาโย ยุตฺโต สิยา, สทฺธมฺมสฺสวนสปฺปุริสูปนิสฺสยา น เอกนฺเตน อวิกฺเขปสฺส การณํ พาหิรงฺคตฺตา, อวิกฺเขโป ปน สปฺปุริสูปนิสฺสโย วิย สทฺธมฺมสฺสวนสฺส เอกนฺตการณนฺติ. เอวมฺปิ อวิกฺเขเปน สปฺปุริสูปนิสฺสยสิทฺธิโชตนา น สมตฺถิตาว. โน น สมตฺถิตา วิกฺขิตฺตจิตฺตานํ สปฺปุริสปยิรุปาสนาภาวสฺส อตฺถสิทฺธตฺตา. เอตฺถ จ ปุริมํ ผเลน การณสฺส สิทฺธิทสฺสนํ นทีปูเรน วิย อุปริ วุฏฺฐิสพฺภาวสฺส, ทุติยํ การเณน ผลสฺส สิทฺธิทสฺสนํ ทฏฺฐพฺพํ เอกนฺตวสฺสินา วิย เมฆวุฏฺฐาเนน วุฏฺฐิปฺปวตฺติยา.

“‘如理作意’显示”，其意是：‘如是’(evaṃ)一词所指的行相、显示、确定之义，皆以不颠倒之正法为所缘。“‘显示不散乱’”，乃因在“心之遍取于何处说”等提问的情况下，即将讲述之经文，若无定力则无法听闻，故如是说。“‘心散乱者’”等语，皆为支持此义而说。“‘一切圆满’”，指义理、文句、说法者、时机、运用等圆满。犹如如理作意以不颠倒之正法为所缘的行相、显示、确定之义，不散乱亦以听闻正法为所缘。正如以作为果的如理作意，说（能）成就自身正愿与往昔所作福德，因其不可分离。如是，应通过作为果的不散乱，显示作为因的听闻正法与亲近善士的成就，因为未曾听闻者与无亲近善士者，则无此成就。然而，“‘心不散乱者’”等支持性言语，则显示了通过作为因的不散乱与亲近善士，（能）成就作为果的听闻正法。此处之意应是：听闻正法与亲近善士并非绝对是不散乱之因，因其为外缘；而不散乱，则如亲近善士一般，是听闻正法的绝对之因。即使如此，通过不散乱来彰显亲近善士的成就，也并未得到支持。不，并非未得到支持，因为心散乱者无亲近善士，此义已然成立。此处，前一种情况应视为以果显示因的成就，犹如以河水泛滥推断上游有雨；第二种情况应视为以因显示果的成就，犹如以必然降雨的乌云升起推断降雨的发生。

ภควโต วจนสฺส อตฺถพฺยญฺชนปฺปเภทปริจฺเฉทวเสน สกลสาสนสมฺปตฺติโอคาหนากาโร นิรวเสสปรหิตปาริปูริตาการณนฺติ วุตฺตํ – ‘‘เอวํ ภทฺทโก อากาโร’’ติ. ยสฺมา น โหตีติ สมฺพนฺโธ. ปจฺฉิมจกฺกทฺวยสมฺปตฺตินฺติ อตฺตสมฺมาปณิธิปุพฺเพกตปุญฺญตาสงฺขาตคุณทฺวยํ. อปราปรํ วุตฺติยา เจตฺถ จกฺกภาโว, จรนฺติ เอเตหิ สตฺตา สมฺปตฺติภเวสูติ วา. เย สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, จกฺกานิ, เยหิ สมนฺนาคตานํ เทวมนุสฺสานํ จตุจกฺกํ วตฺตตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๔.๓๑). ปุริมปจฺฉิมภาโว เจตฺถ เทสนากฺกมวเสน ทฏฺฐพฺโพ. ปจฺฉิมจกฺกทฺวยสิทฺธิยาติ ปจฺฉิมจกฺกทฺวยสฺส อตฺถิตาย. สมฺมาปณิหิตตฺโต ปุพฺเพ จ กตปุญฺโญ สุทฺธาสโย โหติ ตทสิทฺธิเหตูนํ กิเลสานํ ทูรีภาวโตติ อาห – ‘‘อาสยสุทฺธิ สิทฺธา โหตี’’ติ. ตถา หิ วุตฺตํ – ‘‘สมฺมาปณิหิตํ จิตฺตํ, เสยฺยโส นํ ตโต กเร’’ติ (ธ. ป. ๔๓), ‘‘กตปุญฺโญสิ ตฺวํ, อานนฺท, ปธานมนุยุญฺช, ขิปฺปํ โหหิสิ อนาสโว’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๐๗) จ. เตเนวาห – ‘‘อาสยสุทฺธิยา อธิคมพฺยตฺติสิทฺธี’’ติ. ปโยคสุทฺธิยาติ โยนิโสมนสิการปุพฺพงฺคมสฺส ธมฺมสฺสวนปฺปโยคสฺส วิสทภาเวน. ตถา จาห – ‘‘อาคมพฺยตฺติสิทฺธี’’ติ, สพฺพสฺส วา กายวจีปโยคสฺส นิทฺโทสภาเวน. ปริสุทฺธกายวจีปโยโค หิ วิปฺปฏิสาราภาวโต อวิกฺขิตฺตจิตฺโต ปริยตฺติยํ วิสารโท โหตีติ.

世尊的言说，以义理、文句、类别、界限而遍入一切教法圆满之相，是无余圆满利他之因，故说：“如是善妙之相。”此乃与“无有”相关联。“后二轮的圆满”，是指名为自身正愿与宿世所作福的二种功德。或谓众生依此等轮而在善趣中流转。如经中所说：“诸比丘，有此四轮，具足此四轮的天人，其四轮运转”等（《增支部》4.31）。此处的前后次第，当依说法次第而观。“后二轮的成就”，即是后二轮的存在。有正愿者、宿世已作福者，其意乐清净，因为远离彼等成就之障——烦恼，故说：“意乐清净得以成就。”如是亦说：“正愿所系之心，能令其更胜妙”（《法句经》43），以及“阿难(Ānanda)，汝已作福，勤修精进，速当无漏”（《长部》2.207）。故说：“由意乐清净，证达之明了得以成就。”“行持清净”，是指以如理作意为前导的闻法行持的明晰性。如是亦说：“教典之明了得以成就”，或指一切身语行持的无过失性。身语行持清净者，因为无追悔，心不散乱，于教理(pariyatti)能得娴熟。

นานปฺปการปฏิเวธทีปเกนาติอาทินา [Pg.32] อตฺถพฺยญฺชเนสุ เถรสฺส เอวํ-สทฺทสุต-สทฺทานํ อสมฺโมหทีปนโต จตุปฺปฏิสมฺภิทาวเสน อตฺถโยชนํ ทสฺเสติ. ตตฺถ โสตปฺปเภทปฏิเวธทีปเกนาติ เอเตน อยํ สุต-สทฺโท เอวํ-สทฺทสนฺนิธานโต, วกฺขมานาเปกฺขาย วา สามญฺเญเนว โสตพฺพธมฺมวิเสสํ อามสตีติ ทสฺเสติ. มโนทิฏฺฐิกรณานํ ปริยตฺติธมฺมานํ อนุเปกฺขนสุปฺปฏิเวธา วิเสสโต มนสิการปฺปฏิพทฺธาติ เต วุตฺตนเยน โยนิโสมนสิการทีปเกน เอวํ-สทฺเทน โยเชตฺวา, สวนธารณวจีปริจยา ปริยตฺติธมฺมา วิเสเสน โสตาวธานปฺปฏิพทฺธาติ เต อวิกฺเขปทีปเกน สุต-สทฺเทน โยเชตฺวา ทสฺเสนฺโต สาสนสมฺปตฺติยา ธมฺมสฺสวเน อุสฺสาหํ ชเนติ. ตตฺถ ธมฺมาติ ปริยตฺติธมฺมา. มนสา อนุเปกฺขิตาติ ‘‘อิธ สีลํ กถิตํ, อิธ สมาธิ, อิธ ปญฺญา, เอตฺตกา เอตฺถ อนุสนฺธโย’’ติอาทินา นเยน มนสา อนุ อนุ เปกฺขิตา. ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺธาติ นิชฺฌานกฺขนฺติ ภูตาย, ญาตปริญฺญาสงฺขาตาย วา ทิฏฺฐิยา ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตรูปารูปธมฺเม ‘‘อิติ รูปํ, เอตฺตกํ รูป’’นฺติอาทินา สุฏฺฐุ ววตฺถเปตฺวา ปฏิวิทฺธา.

以“种种通达之阐明”等句，长老于义理与文句中，以不迷惑之阐明，显示“如是”(evaṃ)与“闻”(suta)二字，是依四无碍解而作的义理结合。其中，以“闻声差别通达之阐明”，显示此“闻”字，因其邻近“如是”字，或依其后文，通常触及应闻之殊胜法。对于以意与见所行的教法，因其不随观则难以善通达，故特别与作意(manasikāra)相连，因此配合以依所说之理而阐明如理作意的“如是”字；又，听闻、受持、言语熟练的教法，特别与听闻专注相连，故配合以阐明不散乱的“闻”字，从而于教法圆满中，激发闻法之精进。此处之“法”，指教法(pariyattidhammā)。“以意随观”是指，以“此处说戒，此处说定，此处说慧，此处有如是连贯”等方式，以意一一随观。“以见善通达”是指，以审察忍可之见，或以名为知遍知之见，于彼处所说之色法与无色法，如“此是色，色有如许”等，善加确立而通达。

สกเลน วจเนนาติ ปุพฺเพ ตีหิ ปเทหิ วิสุํ วิสุํ โยชิตตฺตา วุตฺตํ. อสปฺปุริสภูมินฺติ อกตญฺญุตํ, ‘‘อิเธกจฺโจ ปาปภิกฺขุ ตถาคตปฺปเวทิตํ ธมฺมวินยํ ปริยาปุณิตฺวา อตฺตโน ทหตี’’ติ (ปารา. ๑๙๕) เอวํ วุตฺตํ อนริยโวหาราวตฺถํ. สา เอว อนริยโวหาราวตฺถา อสทฺธมฺโม. นนุ จ อานนฺทตฺเถรสฺส ‘‘มเมทํ วจน’’นฺติ อธิมานสฺส, มหากสฺสปตฺเถราทีนญฺจ ตทาสงฺกาย อภาวโต อสปฺปุริสภูมิสมติกฺกมาทิวจนํ นิรตฺถกนฺติ? นยิทเมวํ, ‘‘เอวํ เม สุต’’นฺติ วทนฺเตน อยมฺปิ อตฺโถ วิภาวิโตติ ทสฺสนโต. เกจิ ปน ‘‘เทวตานํ ปริวิตกฺกาเปกฺขํ ตถาวจนนฺติ เอทิสี โจทนา อนวกาสา’’ติ วทนฺติ. ตสฺมึ กิร ขเณ เอกจฺจานํ เทวตานํ เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ ‘‘ภควา ปรินิพฺพุโต, อยญฺจ อายสฺมา เทสนากุสโล อิทานิ ธมฺมํ เทเสติ, สกฺยกุลปฺปสุโต ตถาคตสฺส ภาตา จูฬปิตุปุตฺโต, กึ นุ โข สยํ สจฺฉิกตํ ธมฺมํ เทเสติ, อุทาหุ ภควโต เอว วจนํ ยถาสุต’’นฺติ, เอวํ ตทาสงฺกิตปฺปการโต อสปฺปุริสภูมิสโมกฺกมาทิโต อติกฺกมาทิ วิภาวิตนฺติ. อตฺตโน อทหนฺโตติ ‘‘มเมท’’นฺติ อตฺตนิ อฏฺฐเปนฺโต. อปฺเปตีติ [Pg.33] นิทสฺเสติ. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺเถสุ ยถารหํ สตฺเต เนตีติ เนตฺติ, ธมฺโมเยว เนตฺติ ธมฺมเนตฺติ.

“以全部言说”，是因前面三句已各自结合而说。“非善士之境”，即不知恩(akataññuta)。如“此处有某恶比丘，学习如来所宣说之法与律后，却据为己有”（《律藏》195）所说之非圣者行持状态。彼非圣者行持状态即是非法。难道具寿阿难(Ānanda)长老生起“此是我言”的增上慢，以及具寿大迦叶(Mahākassapa)长老等人当时无此疑虑，故说超越非善士之境等言说，是无意义的吗？并非如此，因说“如是我闻”者，亦阐明此义。然而，有些人说：“此言说是针对诸天的思惟，故此等责难无有立足之地。”据说当时有些天神心中生起如是思惟：“世尊已般涅槃，此具寿善于说法，今正说法，彼乃释迦族人，如来之堂弟，究竟是自证之法，抑或仅是世尊之言说，如其所闻？”如是，因当时有此疑虑，故阐明超越非善士之境等。“不据为己有”(attano adahanto)，是指不将“此是我言”归于自己。“交付”(appeti)即是“显示”(nidasseti)。“引导”(netti)是指于现法、来世与究竟义中，如其所应引导众生，故名引导；法即是引导，故名“法引导”(dhammanetti)。

ทฬฺหตรนิวิฏฺฐา วิจิกิจฺฉา กงฺขา. นาติสํสปฺปนํ มติเภทมตฺตํ วิมติ. อสฺสทฺธิยํ วินาเสติ ภควตา ภาสิตตฺตา สมฺมุขา จสฺส ปฏิคฺคหิตตฺตา ขลิตทุรุตฺตาทิคฺคหณโทสาภาวโต จ. เอตฺถ จ ปญฺจมาทโย ติสฺโส อตฺถโยชนา อาการาทิอตฺเถสุ อคฺคหิตวิเสสเมว เอวํ-สทฺทํ คเหตฺวา ทสฺสิตา, ตโต ปรา จตสฺโส อาการตฺถเมว เอวํ-สทฺทํ คเหตฺวา วิภาวิตา, ปจฺฉิมา ปน ติสฺโส ยถากฺกมํ อาการตฺถํ นิทสฺสนตฺถํ อวธารณตฺถญฺจ เอวํ-สทฺทํ คเหตฺวา โยชิตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

更根深蒂固的“疑”(vicikicchā)是“犹豫”(kaṅkhā)。不甚蔓延、仅是意见分歧的是“疑虑”(vimati)。由于是世尊所说，且当面领受，又无错谬恶说等执取之过，故能破除不信。在此，第五等三种义释，是取“如是”一词，仅就其于相状等义中未把握特殊性者而显示；其后四种，是取“如是”一词，仅阐明其相状义而阐释；最后三种，则依次取“如是”一词，分别对应相状义、例证义与限定义而组合，应当这样看待。

เอก-สทฺโท อญฺญเสฏฺฐอสหายสงฺขาทีสุ ทิสฺสติ. ตถา เหส ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จ, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ อิตฺเถเก อภิวทนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๒๗) อญฺญตฺเถ ทิสฺสติ, ‘‘เจตโส เอโกทิภาว’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๒๘; ปารา. ๑๑) เสฏฺเฐ, ‘‘เอโก วูปกฏฺโฐ’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๔๐๕; ๒.๒๑๕; ม. นิ. ๑.๘๐; สํ. นิ. ๓.๖๓; จูฬว. ๔๔๕) อสหาเย ‘‘เอโกว โข, ภิกฺขเว, ขโณ จ สมโย จ พฺรหฺมจริยวาสายา’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๘.๒๙) สงฺขายํ. อิธาปิ สงฺขายนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘เอกนฺติ คณนปริจฺเฉทนิทฺเทโส’’ติ. กาลญฺจ สมยญฺจาติ ยุตฺตกาลญฺจ ปจฺจยสามคฺคิญฺจ. ขโณติ โอกาโส. ตถาคตุปฺปาทาทิโก หิ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส โอกาโส ตปฺปจฺจยปฺปฏิลาภเหตุตฺตา. ขโณ เอว จ สมโย. โย ขโณติ จ สมโยติ จ วุจฺจติ, โส เอโก เอวาติ หิ อตฺโถ. มหาสมโยติ มหาสมูโห. สมโยปิ โขติ สิกฺขาปทปูรณสฺส เหตุปิ. สมยปฺปวาทเกติ ทิฏฺฐิปฺปวาทเก. ตตฺถ หิ นิสินฺนา ติตฺถิยา อตฺตโน อตฺตโน สมยํ ปวทนฺตีติ. อตฺถาภิสมยาติ หิตปฺปฏิลาภา. อภิสเมตพฺโพติ อภิสมโย, อภิสมโย อตฺโถ อภิสมยฏฺโฐติ ปีฬนาทีนิ อภิสเมตพฺพภาเวน เอกีภาวํ อุปเนตฺวา วุตฺตานิ. อภิสมยสฺส วา ปฏิเวธสฺส วิสยภูโต อตฺโถ อภิสมยฏฺโฐติ ตาเนว ตถา เอกตฺเตน วุตฺตานิ. ตตฺถ [Pg.34] ปีฬนํ ทุกฺขสจฺจสฺส ตํสมงฺคิโน หึสนํ อวิปฺผาริกตากรณํ. สนฺตาโป ทุกฺขทุกฺขตาทิวเสน สนฺตปนํ ปริทหนํ.

“一”字可见于“其他”、“最胜”、“无伴”、“计数”等义。例如，在“‘我与世间是常，唯此是实，余者为虚’，如是，一些人如是说”等句（《中部》3.27）中，用于“其他”义；在“心一境性”等句（《长部》1.228；《波罗夷》11）中，用于“最胜”义；在“独自远离”等句（《长部》1.405, 2.215；《中部》1.80；《相应部》3.63；《小品》445）中，用于“无伴”义；在“诸比丘，仅有此一刹那、一时机得住梵行”等句（《增支部》8.29）中，用于“计数”义。此处亦为显示计数义而说：“‘一’是计数限定的解释。”“时与机缘”，指适时与众缘和合。“刹那”，即机会。如来出世等，实为道与梵行的机会，因其是得彼助缘之因。刹那即是机缘。所谓刹那与机缘，其义实为同一。“大时”，即大集会。“机缘”也是圆满学处的因。“持论者”，即持见论者。因为在那里的外道们坐着宣说各自的学说。“义现观”，即获得利益。应被现观者即是现观；现观之义即是现观的对象，“逼迫”等是通过“应被现观”这一性质而被统一言说的。或者，作为现观或通达之对象的义理，即是现观的对象，彼等亦如是作为一者而被言说。其中，“逼迫”，就苦谛而言，是指对具足此苦者的损害，使其无法分散。“热恼”，是指由苦苦等而有的烧灼、煎熬。

ตตฺถ สหการิการเณ สนิชฺฌํ สเมติ สมเวตีติ สมโย, สมวาโย. สเมติ สมาคจฺฉติ เอตฺถ มคฺคพฺรหฺมจริยํ ตทาธารปุคฺคเลหีติ สมโย, ขโณ. สเมติ เอตฺถ, เอเตน วา สํคจฺฉติ สตฺโต, สภาวธมฺโม วา สหชาตาทีหิ, อุปฺปาทาทีหิ วาติ สมโย, กาโล. ธมฺมปฺปวตฺติมตฺตตาย อตฺถโต อภูโตปิ หิ กาโล ธมฺมปฺปวตฺติยา อธิกรณํ กรณํ วิย จ กปฺปนามตฺตสิทฺเธน รูเปน โวหรียตีติ. สมํ, สห วา อวยวานํ อยนํ ปวตฺติ อวฏฺฐานนฺติ สมโย, สมูโห ยถา ‘‘สมุทาโย’’ติ. อวยวสหาวฏฺฐานเมว หิ สมูโหติ. อวเสสปจฺจยานํ สมาคเม เอติ ผลํ เอตสฺมา อุปฺปชฺชติ ปวตฺตติ จาติ สมโย, เหตุ ยถา ‘‘สมุทโย’’ติ. สเมติ สํโยชนภาวโต สมฺพทฺโธ เอติ อตฺตโน วิสเย ปวตฺตติ, ทฬฺหคฺคหณภาวโต วา สํยุตฺตา อยนฺติ ปวตฺตนฺติ สตฺตา ยถาภินิเวสํ เอเตนาติ สมโย, ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิสํโยชเนน หิ สตฺตา อติวิย พชฺฌนฺตีติ. สมิติ สงฺคติ สโมธานนฺติ สมโย, ปฏิลาโภ. สมสฺส ยานํ, สมฺมา วา ยานํ อปคโมติ สมโย, ปหานํ. อภิมุขํ ญาเณน สมฺมา เอตพฺโพ อภิสเมตพฺโพติ อภิสมโย, ธมฺมานํ อวิปรีโต สภาโว. อภิมุขภาเวน สมฺมา เอติ คจฺฉติ พุชฺฌตีติ อภิสมโย, ธมฺมานํ อวิปรีตสภาวาวโพโธ. เอวํ ตสฺมึ ตสฺมึ อตฺเถ สมยสทฺทสฺส ปวตฺติ เวทิตพฺพา. สมยสทฺทสฺส อตฺถุทฺธาเร อภิสมยสทฺทสฺส อุทาหรณํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. อสฺสาติ สมยสทฺทสฺส. กาโล อตฺโถ สมวายาทีนํ อตฺถานํ อิธ อสมฺภวโต, เทสเทสกปริสานํ วิย สุตฺตสฺส นิทานภาเวน กาลสฺส อปทิสิตพฺพโต จ.

于此，就协力因而言，为达成果而会合、聚合，故为“时”(samayo)，即“和合”(samavāyo)。道与梵行及其所依之人(puggala)于此会合、聚集，故为“时”，即“刹那”(khaṇo)。众生于此、或因此而会合，或自性法与其俱生法等、或与生起等会合，故为“时”，即“时间”(kālo)。虽然时间在胜义上并非实有，但因其是诸法生起的依处与作用，故以假名安立之相而使用。诸部分平等(samaṃ)或共同(saha)行进、流转、安住，故为“时”，即“集合”(samūho)，如“聚集”(samudāyo)。因为诸部分的共同安住即是集合。其余诸缘和合时，果从此而生、而转起，故为“时”，即“因”(hetu)，如“集”(samudayo)。因其结缚之性而连结，于自境转起；或因其坚固执取之性，众生被其相应，随各自的执着而转起，故为“时”，即“见”(diṭṭhi)。因为众生被见结深深地束缚。会合(samiti)、结合(saṅgati)、聚合(samodhāna)，故为“时”，即“获得”(paṭilābho)。平等之行(samassa yānaṃ)，或正确地远离(sammā yānaṃ apagamo)，故为“时”，即“断”(pahānaṃ)。以智慧正对、应被完全了知，故为“现观”(abhisamayo)，即诸法不颠倒的自性。以正对的方式，以智慧而行、而往、而觉，故为“现观”，即对诸法不颠倒自性的觉悟。如是，应知“时”(samaya)一词在彼彼义中的用法。在阐明“时”一词的意义时，“现观”一词的例子应如前述之理而知。“此”(assa)指“时”一词。其义为“时间”，因为“和合”等义于此不成立，且如国家、说法者、听众等，时间亦应作为经的缘起而被指出。

กสฺมา ปเนตฺถ อนิยมิตวเสเนว กาโล นิทฺทิฏฺโฐ, น อุตุสํวจฺฉราทิวเสน นิยเมตฺวาติ อาห – ‘‘ตตฺถ กิญฺจาปี’’ติอาทิ. อุตุสํวจฺฉราทิวเสน นิยมํ อกตฺวา สมยสทฺทสฺส วจเน อยมฺปิ คุโณ ลทฺโธ โหตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เย วา อิเม’’ติอาทิมาห. สามญฺญโชตนา หิ วิเสเส อวติฏฺฐตีติ. ตตฺถ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารสมโย เทวสิกํ ฌานสมาปตฺตีหิ วีตินามนกาโล, วิเสสโต สตฺตสตฺตาหานิ. สุปฺปกาสาติ ทสสหสฺสิโลกธาตุยา ปกมฺปนโอภาสปาตุภาวาทีหิ [Pg.35] ปากฏา. ยถาวุตฺตเภเทสุ เอว สมเยสุ เอกเทสํ ปการนฺตเรหิ สงฺคเหตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘โย จาย’’นฺติอาทิมาห. ตถา หิ ญาณกิจฺจสมโย อตฺตหิตปฺปฏิปตฺติสมโย จ อภิสมฺโพธิสมโย, อริยตุณฺหีภาวสมโย ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารสมโย, กรุณากิจฺจปรหิตปฺปฏิปตฺติธมฺมิกถาสมโย เทสนาสมโยเยว.

然则，为何此处以不确定的方式而非以季节、年份等来限定时间呢？答曰：“于此，即使……”等。为显示在‘时’(samaya)一词的用法上，不以季节、年份等方式限定亦能获得此等好处，故说：“或此等……”等。因为总说亦可适用于别说。其中，现法乐住之时，是指每日安住于禅定而度过的时间，特别是七七日。‘善 प्रकाश’(suppakāsā)是指通过一万个世界系的震动、光明显现等而昭著。为了以其他方式总摄并展示上述各种时间中的一部分，故说：“而此……”等。例如，智业之时与自利行之时即是正觉之时；圣默然之时即是现法乐住之时；悲业、利他行与法说之时即是说法之时。

กรณวจเนน นิทฺเทโส กโตติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ อภิธมฺมวินเยสุ. ตถาติ ภุมฺมกรเณหิ. อธิกรณตฺโถ อาธารตฺโถ. ภาโว นาม กิริยา, กิริยาย กิริยนฺตรลกฺขณํ ภาเวนภาวลกฺขณํ. ตตฺถ ยถา กาโล สภาวธมฺมปริจฺฉินฺโน สยํ ปรมตฺถโต อวิชฺชมาโนปิ อาธารภาเวน ปญฺญาโต ตงฺขณปฺปวตฺตานํ ตโต ปุพฺเพ ปรโต จ อภาวโต ‘‘ปุพฺพณฺเห ชาโต, สายนฺเห คจฺฉตี’’ติ จ อาทีสุ, สมูโห จ อวยววินิมุตฺโต อวิชฺชมาโนปิ กปฺปนามตฺตสิทฺโธ อวยวานํ อาธารภาเวน ปญฺญาปียติ ‘‘รุกฺเข สาขา, ยวราสิยํ สมฺภูโต’’ติอาทีสุ, เอวํ อิธาปีติ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘อธิกรณํ…เป… ธมฺมาน’’นฺติ. ยสฺมึ กาเล, ธมฺมปุญฺเช วา กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ, ตสฺมึ เอว กาเล, ธมฺมปุญฺเช จ ผสฺสาทโยปิ โหนฺตีติ อยญฺหิ ตตฺถ อตฺโถ. ยถา ‘‘คาวีสุ ทุยฺหมานาสุ คโต, ทุทฺธาสุ อาคโต’’ติ โทหนกิริยาย คมนกิริยา ลกฺขียติ, เอวํ อิธาปิ ‘‘ยสฺมึ สมเย, ตสฺมึ สมเย’’ติ จ วุตฺเต ‘‘สตี’’ติ อยมตฺโถ วิญฺญายมาโน เอว โหติ ปทตฺถสฺส สตฺตาวิรหาภาวโตติ สมยสฺส สตฺตากิริยาย จิตฺตสฺส อุปฺปาทกิริยา, ผสฺสาทีนํ ภวนกิริยา จ ลกฺขียตีติ. ยสฺมึ สมเยติ ยสฺมึ นวเม ขเณ, ยสฺมึ โยนิโสมนสิการาทิเหตุมฺหิ, ปจฺจยสมวาเย วา สติ กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ, ตสฺมึเยว ขเณ เหตุมฺหิ ปจฺจยสมวาเย จ ผสฺสาทโยปิ โหนฺตีติ อุภยตฺถ สมยสทฺเท ภุมฺมนิทฺเทโส กโต ลกฺขณภูตภาวยุตฺโตติ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘ขณ…เป… ลกฺขียตี’’ติ.

此谓以工具格（karaṇavacana）作了解释，此为关联。“其中”（tattha）是指在阿毗达摩与律藏中。“如是”（tathā）是指以处格（bhumma）。依止义（adhikaraṇattha）即是所依义（ādhārattha）。所谓“有”（bhāva）即是“行”（kiriyā），以一行作为另一行的表征，即是“以有表有”（bhāvenabhāvalakkhaṇaṃ）。此处，譬如时间，虽为自性法（sabhāvadharma）所限定，究竟上本身不存在，然以依止作用而施设，如刹那生起之事物前后皆无，故曰“早上出生，傍晚离去”等；又如集合，脱离组成部分而实际不存在，仅仅是假名安立，然以组成部分之依止作用而施设，如“树上有枝，麦堆中生”等；为显示此处亦然，故曰“依止……乃至……诸法”。于某时，或于法聚（dhammapuñja）中欲界善心（kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ）生起，即于彼时，及于法聚中触等（phassādayo）亦存在，此即其中之义。譬如“挤牛奶时去，挤完奶后回”，以挤奶之行标识前往之行；如是，此处“于某时，即于彼时”等语句中，“有”（satī）此义应如是理解，因为词义并非不存在，以时间的存在作用，心的生起作用，以及触等的存在作用被标识出来。所谓“于某时”，即于第九刹那（navame khaṇe），或于如理作意（yonisomanasikāra）等因缘、或于诸缘和合（paccayasamavāya）时，欲界善心生起，即于彼刹那、因缘及诸缘和合时，触等亦存在，两处“时”一词皆作处格解释，因其与作为表征的状态相应，故曰“刹那……乃至……被标识”。

เหตุอตฺโถ กรณตฺโถ จ สมฺภวติ ‘‘อนฺเนน วสติ, อชฺเฌเนน วสติ, ผรสุนา ฉินฺทติ, กุทาเลน ขณตี’’ติอาทีสุ วิย. วีติกฺกมญฺหิ สุตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ สนฺนิปาตาเปตฺวา โอติณฺเณ วตฺถุสฺมึ ตํ ปุคฺคลํ ปฏิปุจฺฉิตฺวา [Pg.36] วิครหิตฺวา จ ตํ ตํ วตฺถุํ โอติณฺณกาลํ อนติกฺกมิตฺวา เตเนว กาเลน สิกฺขาปทานิ ปญฺญาเปนฺโต ภควา วิหรติ สิกฺขาปทปญฺญตฺติเหตุญฺจ อเปกฺขมาโน ตติยปาราชิกาทีสุ วิย.

因义（hetuattho）与工具义（karaṇattho）亦可成立，例如“以食物维生，以学习安住，用斧头砍伐，用锄头挖掘”等。听闻违犯后，世尊召集比丘僧团，于所发生之事上询问该人（puggala），加以呵责后，不逾越事发之时，即于彼时制定学处（sikkhāpada），并省察制定学处之因由，如同第三波罗夷（pārājika）等。

อจฺจนฺตเมว อารมฺภโต ปฏฺฐาย ยาว เทสนานิฏฺฐานํ ปรหิตปฺปฏิปตฺติสงฺขาเตน กรุณาวิหาเรน. ตทตฺถโชตนตฺถนฺติ อจฺจนฺตสํโยคตฺถโชตนตฺถํ. อุปโยควจนนิทฺเทโส กโต ยถา ‘‘มาสํ อชฺเฌตี’’ติ. โปราณาติ อฏฺฐกถาจริยา. อภิลาปมตฺตเภโทติ วจนมตฺเตน วิเสโส. เตน สุตฺตวินเยสุ วิภตฺติพฺยตฺตโย กโตติ ทสฺเสติ.

从最初开始直至说法完毕，皆以名为“利益他人之行”的悲住（karuṇāvihāra）。其旨在阐明，即旨在阐明“完全连接”（accantasaṃyoga）之义。此是以业格（upayogavacana）作的解释，例如“学习一月”。“古人”（porāṇa）即是义注师（aṭṭhakathācariya）。“仅是言说上的差别”（abhilāpamattabheda）即是“仅在言辞上的不同”。此显示在经藏与律藏中已运用了格的变化（vibhattibyattayo）。

อิทานิ ‘‘ภควา’’ติ อิมสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘ภควาติ ครู’’ติอาทิ. ภควาติ วจนํ เสฏฺฐนฺติ เสฏฺฐวาจกํ วจนํ, เสฏฺฐคุณสหจรณํ เสฏฺฐนฺติ วุตฺตํ. อถ วา วุจฺจตีติ วจนํ, อตฺโถ. ยสฺมา โย ‘‘ภควา’’ติ วจเนน วจนีโย อตฺโถ, โส เสฏฺโฐติ อตฺโถ. ภควาติ วจนมุตฺตมนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. คารวยุตฺโตติ ครุภาวยุตฺโต ครุคุณโยคโต. ครุกรณํ วา สาติสยํ อรหตีติ คารวยุตฺโต, คารวารโหติ อตฺโถ. สิปฺปาทิสิกฺขาปกา ครู โหนฺติ, น จ คารวยุตฺตา, อยํ ปน ตาทิโส น โหติ, ตสฺมา ครูติ วตฺวา คารวยุตฺโตติ วุตฺตนฺติ เกจิ. วุตฺโตเยว, น อิธ วตฺตพฺโพ วิสุทฺธิมคฺคสฺส อิมิสฺสา อฏฺฐกถาย เอกเทสภาวโตติ อธิปฺปาโย.

今为解释“世尊”（bhagavā）一词之义，故说：“世尊即是师长”（bhagavāti garū）等。“世尊”一词最胜，是说此词为最胜者之称谓，因与最胜之德相应，故说为最胜。或曰，“称谓”（vacanaṃ）即是“义”（attho）。因为以“世尊”一词所称之义，即是最胜义。“世尊是无上之称谓”，此处之理路亦然。“具恭敬”（gāravayutto）者，因与师长之德相应，故具师长之性。或因值得格外恭敬，故为“具恭敬”，意即“值得崇敬”（gāravāraho）。传授技艺等之师长（garū），未必“具恭敬”，而此（世尊）则不然。是故，有说者言：说了“师长”之后，复说“具恭敬”。此义已说，不在此处重述，意为此义注乃《清净道论》之一部分故。

ธมฺมสรีรํ ปจฺจกฺขํ กโรตีติ ‘‘โย โว, อานนฺท, มยา ธมฺโม จ วินโย จ เทสิโต ปญฺญตฺโต, โส โว มมจฺจเยน สตฺถา’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๑๖) วจนโต ธมฺมสฺส สตฺถุภาวปริยาโย วิชฺชตีติ กตฺวา วุตฺตํ. วชิรสงฺฆาตสมานกาโย ปเรหิ อเภชฺชสรีรตฺตา. น หิ ภควโต รูปกาเย เกนจิ สกฺกา อนฺตราโย กาตุนฺติ. เทสนาสมฺปตฺตึ นิทฺทิสติ วกฺขมานสฺส สกลสุตฺตสฺส เอวนฺติ นิทฺทิสนโต. สาวกสมฺปตฺตึ นิทฺทิสติ ปฏิสมฺภิทาปตฺเตน ปญฺจสุ ฐาเนสุ ภควตา เอตทคฺเค ฐปิเตน มยา มหาสาวเกน สุตํ, ตญฺจ โข มยา สุตํ, น อนุสฺสุติกํ, น ปรมฺปราภตนฺติ อิมสฺส อตฺถสฺส ทีปนโต. กาลสมฺปตฺตึ นิทฺทิสติ ‘‘ภควา’’ติ ปทสฺส สนฺนิธาเน ปยุตฺตสฺส สมยสทฺทสฺส กาลสฺส พุทฺธุปฺปาทปฺปฏิมณฺฑิตภาวทีปนโต[Pg.37]. พุทฺธุปฺปาทปรมา หิ กาลสมฺปทา. เตเนตํ วุจฺจติ –

现证法身，是依“阿难(Ānanda)，我为你们所说、所制的法与律，在我灭度后，便是你们的导师”之语，以法有导师之作用而说。身如金刚之密合，因其身不为他人所坏。确实无人能损害世尊的色身。指示说法圆满，乃因其指明了下文将说的全部经文皆是如此。指示声闻圆满，乃因其阐明此义：“此乃由我——已证无碍解（paṭisambhidā）、于五处被世尊置于第一位之大声闻——所亲闻，非辗转听闻，非依传统传来”。指示时间圆满，乃因其阐明了在“世尊”一词附近所用的“时”（samaya）一词，显示了该时间为佛陀出世所庄严。佛陀出世实为最上之时间圆满。是故说：

‘‘กปฺปกสาเย กลิยุเค, พุทฺธุปฺปาโท อโห มหจฺฉริยํ;

หุตาวหมชฺเฌ ชาตํ, สมุทิตมกรนฺทมรวินฺท’’นฺติ. (ที. นิ. ฏี. ๑.๑;

สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑ เทวตาสํยุตฺต);

劫浊争斗世，佛陀出世何奇哉！如于烈火中生，莲华绽放蜜香溢。

ภควาติ เทสกสมฺปตฺตึ นิทฺทิสติ คุณวิสิฏฺฐสตฺตุตฺตมครุคารวาธิวจนภาวโต.

“世尊”（bhagavā）一词表示说法者圆满，盖此词具功德殊胜、众生至上、师长及值得恭敬等称谓之义故。

เอวํนามเก นคเรติ กถํ ปเนตํ นครํ เอวํนามกํ ชาตนฺติ? วุจฺจเต, ยถา กากนฺทสฺส อิสิโน นิวาสฏฺฐาเน มาปิตา นครี กากนฺที, มากนฺทสฺส นิวาสฏฺฐาเน มาปิตา มากนฺที, กุสมฺพสฺส นิวาสฏฺฐาเน มาปิตา โกสมฺพีติ วุจฺจติ, เอวํ สวตฺถสฺส อิสิโน นิวาสฏฺฐาเน มาปิตา นครี สาวตฺถีติ วุจฺจติ. เอวํ ตาว อกฺขรจินฺตกา วทนฺติ. อฏฺฐกถาจริยา ปน ภณนฺติ – ‘‘ยํ กิญฺจิ มนุสฺสานํ อุปโภคปริโภคํ, สพฺพเมตฺถ อตฺถี’’ติ สาวตฺถิ. สตฺถสมาโยเค จ ‘กึ ภณฺฑมตฺถี’ติ ปุจฺฉิเต ‘สพฺพมตฺถี’ติ วจนมุปาทาย สาวตฺถิ.

于名为此之城，此城何以得此名？据说，犹如在迦干陀（Kākanda）仙人住处所建之城名为迦干陀城，在摩犍陀（Mākanda）仙人住处所建之城名为摩犍陀城，在拘睒婆（Kusamba）仙人住处所建之城名为憍赏弥（Kosambī），同样地，在舍卫（Savattha）仙人住处所建之城名为舍卫城（Sāvatthī）。此乃语源学家（akkharacintaka）之说。而义注师（aṭṭhakathācariya）则说：因“凡是人之所用、所享，此处一切皆有（sabbam ettha atthi）”，故名舍卫城。又，商队聚集时，若被问及“有何货物？”，答曰“一切皆有（sabbam atthi）”，故取此语而名为舍卫城。

‘‘สพฺพทา สพฺพูปกรณํ, สาวตฺถิยํ สโมหิตํ;

ตสฺมา สพฺพมุปาทาย, สาวตฺถีติ ปวุจฺจติ. (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๔;

ขุ. ปา. อฏฺฐ. ๕.มงฺคลสุตฺตวณฺณนา;

อุทา. อฏฺฐ. ๕;

ปฏิ. ม. ๒.๑.๑๘๔);

一切资具常丰足，舍卫城中集圆满；是故总括摄一切，舍卫美名由此称。

‘‘โกสลานํ ปุรํ รมฺมํ, ทสฺสเนยฺยํ มโนรมํ;

ทสหิ สทฺเทหิ อวิวิตฺตํ, อนฺนปานสมายุตํ.

憍萨罗（Kosala）都城美且妍，赏心悦目甚可观；十音喧阗未曾断，饮食丰饶人共欢。

‘‘วุทฺธึ เวปุลฺลตํ ปตฺตํ, อิทฺธํ ผีตํ มโนรมํ;

อาฬกมนฺทาว เทวานํ, สาวตฺถิปุรมุตฺตม’’นฺติ. (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๔;

ขุ. ปา. อฏฺฐ. ๕.มงฺคลสุตฺตวณฺณนา);

繁荣增长臻圆满，昌盛丰饶心所安；恰似天神阿罗迦（Āḷakamandā），舍卫胜城最无上。

อวิเสเสนาติ น วิเสเสน, วิหารภาวสามญฺเญนาติ อตฺโถ. อิริยาปถวิหาโร…เป… วิหาเรสูติ อิริยาปถวิหาโร ทิพฺพวิหาโร พฺรหฺมวิหาโร อริยวิหาโรติ เอเตสุ จตูสุ วิหาเรสุ. สมงฺคิปริทีปนนฺติ สมงฺคิภาวปริทีปนํ. เอตนฺติ วิหรตีติ เอตํ ปทํ. ตถา หิ ตํ ‘‘อิเธกจฺโจ คิหิสํสฏฺโฐ วิหรติ สหนนฺที สหโสกี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๔.๒๔๑) อิริยาปถวิหาเร อาคตํ, ‘‘ยสฺมึ สมเย, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ [Pg.38]… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๔๙๙; วิภ. ๖๒๔) ทิพฺพวิหาเร, ‘‘โส เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรตี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๕๕๖; ๓.๓๐๘; ม. นิ. ๑.๗๗, ๔๕๙, ๕๐๙; ๒.๓๐๙, ๓๑๕, ๔๕๑, ๔๗๑; ๓.๒๓๐, วิภ. ๖๔๒, ๖๔๓) พฺรหฺมวิหาเร, ‘‘โส โขหํ, อคฺคิเวสฺสน, ตสฺสาเยว กถาย ปริโยสาเน ตสฺมึเยว ปุริมสฺมึ สมาธินิมิตฺเต อชฺฌตฺตเมว จิตฺตํ สณฺฐเปมิ สนฺนิสาเทมิ เอโกทึ กโรมิ, สมาทหามิ, เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) อริยวิหาเร.

“无差别”(Avisesena)即“不以差别”，意为“住的共通性”。威仪住(Iriyāpathavihāra)……乃至……于诸住中，即于威仪住、天住(Dibbavihāra)、梵住(Brahmavihāra)、圣住(Ariyavihāra)这四种住中。“阐明具足”(Samaṅgiparidīpana)即“阐明具足的状态”。“此”(etaṃ)即指“住”(viharati)这个词。诚然，它在“于此，某人与在家众交往，同喜同忧而住”等句中，用于威仪住；在“诸比丘，比丘完全远离诸欲……证入初禅而住”等句中，用于天住；在“彼以慈心遍满一方而住”等句中，用于梵住；在“阿耆毗舍那(Aggivessana)，我于彼谈话之末……令心于内安立、安住、一趣、等持，我因此而能恒常安住”等句中，用于圣住。

ตตฺถ อิริยนํ ปวตฺตนํ อิริยา, กายปฺปโยโค. ตสฺสา ปวตฺตนูปายภาวโต ฐานาทิ อิริยาปโถ. ฐานสมงฺคี วา หิ กาเยน กิญฺจิ กเรยฺย คมนาทีสุ อญฺญตรสมงฺคี วา. อถ วา อิริยติ ปวตฺตติ เอเตน อตฺตภาโว, กายกิจฺจํ วาติ อิริยา, ตสฺสา ปวตฺติยา อุปายภาวโต ปโถติ อิริยาปโถ, ฐานาทิ เอว. โส จ อตฺถโต คตินิวตฺติอาทิอากาเรน ปวตฺโต จตุสนฺตติรูปปฺปพนฺโธ เอว. วิหรณํ, วิหรติ เอเตนาติ วา วิหาโร. ทิวิ ภโว ทิพฺโพ, ตตฺถ พหุลปฺปวตฺติยา พฺรหฺมปาริสชฺชาทิเทวโลเก ภโวติ อตฺโถ. ตตฺถ โย ทิพฺพานุภาโว, ตทตฺถาย สํวตฺตตีติ วา ทิพฺโพ, อภิญฺญาภินีหารวเสน มหาคติกตฺตา วา ทิพฺโพ, ทิพฺโพ จ โส วิหาโร จาติ ทิพฺพวิหาโร, จตสฺโส รูปาวจรสมาปตฺติโย. อรูปสมาปตฺติโยปิ เอตฺเถว สงฺคหํ คจฺฉนฺติ. พฺรหฺมานํ, พฺรหฺมาโน วา วิหารา พฺรหฺมวิหารา, จตสฺโส อปฺปมญฺญาโย. อริโย, อริยานํ วา วิหาโร อริยวิหาโร, จตฺตาริ สามญฺญผลานิ. โส หิ เอกํ อิริยาปถพาธนนฺติอาทิ ยทิปิ ภควา เอเกนปิ อิริยาปเถน จิรตรํ กาลํ อตฺตภาวํ ปวตฺเตตุํ สกฺโกติ, ตถาปิ อุปาทินฺนกสรีรสฺส อยํ สภาโวติ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ยสฺมา วา ภควา ยตฺถ กตฺถจิ วสนฺโต เวเนยฺยานํ ธมฺมํ เทเสนฺโต นานาสมาปตฺตีหิ จ กาลํ วีตินาเมนฺโต วสตีติ สตฺตานํ อตฺตโน จ วิวิธหิตสุขํ หรติ อุปเนติ อุปฺปาเทติ, ตสฺมา วิวิธํ หรตีติ วิหรตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

其中，行动的运作名为“威仪”(iriyā)，即身体的运用。因其运作的方式是站立等，故称“威仪路”(iriyāpatha)。具足站立者能以身体有所作为，或具足行走等任一[威仪]。或者说，有情以此活动、行动，或说身体的作业，即是“威仪”；因其行动的方式如道路，故称“威仪路”，即站立等。就义理而言，它是以行走、停止等形态运作的四相续色之流。住(viharaṇaṃ)，或以此而住，故为“住”(vihāra)。生于天界者为“天”(dibba)，意为多活动于梵众天等天界。其中，为成就天之威力，或因神通与决意(abhiññā-abhinīhāra)而有大趣，故为“天”；天且是住，故为“天住”(dibbavihāra)，即四色界定。无色界定(arūpasamāpatti)亦摄于此中。梵天(brahmā)之住，或诸梵天之住，为“梵住”(brahmavihāra)，即四无量心(appamaññā)。圣者(ariya)之住，或诸圣者之住，为“圣住”(ariyavihāra)，即四沙门果(sāmaññaphala)。至于“障碍一种威仪”等句，虽然世尊能以一种威仪长久维持生命，但此乃为显示此所取之身的自性而说。又，因为世尊无论住于何处，皆为所化众生说法，并以各种等至度过时日，为众生及自身带来、引致、生起种种利益与安乐，故此中应理解“带来种种[利益]而住”(viharati)之义。

เชตสฺส [Pg.39] ราชกุมารสฺสาติ เอตฺถ อตฺตโน ปจฺจตฺถิกชนํ ชินาตีติ เชโต. โสตสทฺโท วิย หิ กตฺตุสาธโน เชตสทฺโท. อถ วา รญฺญา ปเสนทิโกสเลน อตฺตโน ปจฺจตฺถิกชเน ชิเต ชาโตติ เชโต. รญฺโญ หิ ชยํ อาโรเปตฺวา กุมาโร ชิตวาติ เชโตติ วุตฺโต. มงฺคลกามตาย วา ตสฺส เอวํนามเมว กตนฺติ เชโต. มงฺคลกามตาย หิ เชยฺโยติ เอตสฺมึ อตฺเถ เชโตติ วุตฺตํ. วิตฺถาโร ปนาติอาทินา ‘‘อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม’’ติ เอตฺถ สุทตฺโต นาม โส, คหปติ, มาตาปิตูหิ กตนามวเสน, สพฺพกามสมิทฺธตาย ปน วิคตมจฺเฉรตาย กรุณาทิคุณสมงฺคิตาย จ นิจฺจกาลํ อนาถานํ ปิณฺฑมทาสิ. เตน อนาถปิณฺฑิโกติ สงฺขํ คโต. อารมนฺติ เอตฺถ ปาณิโน, วิเสเสน วา ปพฺพชิตาติ อาราโม, ตสฺส ปุปฺผผลาทิโสภาย นาติทูรนจฺจาสนฺนตาทิปญฺจวิธเสนาสนงฺคสมฺปตฺติยา จ ตโต ตโต อาคมฺม รมนฺติ อภิรมนฺติ, อนุกฺกณฺฐิตา หุตฺวา นิวสนฺตีติ อตฺโถ. วุตฺตปฺปการาย วา สมฺปตฺติยา ตตฺถ ตตฺถ คเตปิ อตฺตโน อพฺภนฺตรํเยว อาเนตฺวา รเมตีติ อาราโม. โส หิ อนาถปิณฺฑิเกน คหปตินา เชตสฺส ราชกุมารสฺส หตฺถโต อฏฺฐารสหิรญฺญโกฏีหิ สนฺถาเรน กิณิตฺวา อฏฺฐารสหิรญฺญโกฏีหิ เสนาสนานิ การาเปตฺวา อฏฺฐารสหิรญฺญโกฏีหิ วิหารมหํ นิฏฺฐาเปตฺวา เอวํ จตุปญฺญาสหิรญฺญโกฏิปริจฺจาเคน พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิยฺยาติโต, ตสฺมา ‘‘อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราโม’’ติ วุจฺจตีติ อิมมตฺถํ นิทสฺเสติ.

于“胜王子”(Jetassa rājakumārassa)一句中，“胜”(Jeto)指战胜自己的敌人。如“sota”一词，“jeta”一词也是作者格。或谓，因憍萨罗国波斯匿王战胜敌人时，王子出生，故名“胜”。将国王的胜利归于王子，故称王子为“胜”。或为求吉祥而为他取此名“胜”。为求吉祥，本应作“应胜”(jeyyo)，却说为“胜”。至于“于给孤独园中”(anāthapiṇḍikassa ārāme)的详细解释：彼长者名为善施，此乃父母所取之名。因其财富圆满，无有悭吝，具足慈悲等德，恒常施食予无依者，故得名“给孤独”。众生于此喜乐，尤其是出家者，故为“园林”(ārāma)；因其花果之美，及不远不近等五种住所之德，人们从各处前来喜乐、欢喜，无忧而住。或因其具备所述之圆满条件，能将去往各处之人引至其内，令其喜乐，故名“园林”。此园林乃给孤独长者从胜王子手中，以一亿八千万金币铺地购得，又以一亿八千万金币建造住所，再以一亿八千万金币举行园林庆典，总计布施五亿四千万金币，供养以佛陀为首的比丘僧团。因此，被称为“给孤独园”。此为阐明其义。

ตตฺถาติ ‘‘เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม’’ติ ยํ วุตฺตํ วากฺยํ, ตตฺถ. สิยาติ กสฺสจิ เอวํ ปริวิตกฺโก สิยา, วกฺขมานากาเรน กทาจิ โจเทยฺย วาติ อตฺโถ. อถ ตตฺถ วิหรตีติ ยทิ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม วิหรติ. น วตฺตพฺพนฺติ นานาฐานภูตตฺตา สาวตฺถิเชตวนานํ, ‘‘เอกํ สมย’’นฺติ จ วุตฺตตฺตาติ อธิปฺปาโย. อิทานิ โจทโก ตเมว อตฺตโน อธิปฺปายํ ‘‘น หิ สกฺกา’’ติอาทินา วิวรติ. อิตโร สพฺพเมตํ อวิปรีตํ อตฺถํ อชานนฺเตน ตยา วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น โข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ เอตนฺติ ‘‘สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม’’ติ เอตํ วจนํ. เอวนฺติ ‘‘ยทิ ตาว ภควา’’ติอาทินา [Pg.40] ยํ ตํ ภวตา โจทิตํ, ตํ อตฺถโต เอวํ น โข ปน ทฏฺฐพฺพํ, น อุภยตฺถ อปุพฺพํ อจริมํ วิหารทสฺสนตฺถนฺติ อตฺโถ. อิทานิ อตฺตนา ยถาธิปฺเปตํ อวิปรีตมตฺถํ, ตสฺส จ ปฏิกจฺเจว วุตฺตภาวํ, เตน จ อปฺปฏิวิทฺธตํ ปกาเสนฺโต ‘‘นนุ อโวจุมฺห…เป… เชตวเน’’ติ อาห. เอวมฺปิ ‘‘เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม วิหรติ’’จฺเจว วตฺตพฺพํ, น ‘‘สาวตฺถิย’’นฺติ โจทนํ มนสิ กตฺวา วุตฺตํ – ‘‘โคจรคามนิทสฺสนตฺถ’’นฺติอาทิ.

“于彼”(tattha)即指“一时，世尊住于舍卫城祇陀林给孤独园”此句中的“于彼”。“应有”(siyā)意为：或许有人会如此思惟，或将以下述方式提出质难。“那么，若住于彼”(Atha tattha viharati)意为：若住于祇陀林给孤独园。“则不应说”(Na vattabbaṃ)，其意为：因舍卫城与祇陀林是不同之处所，且已说“一时”。现在，质难者以“诚然不可能”(na hi sakkā)等句阐明己意。另一方则显示：“此皆由你不了知无颠倒之义而说”，并言“然此事不应如是见”等。其中，“此事”(etaṃ)即指“住于舍卫城祇陀林给孤独园”此句。“如是”(evaṃ)意为：你所质难的“若世尊……”等，其义理不应如是见，并非为了在两处显示无先无后地安住。现在，为阐明自己所认为的无颠倒之义、此事早已宣说、以及对方尚未通达，而说：“我等岂非已说……于祇陀林”等。即便如此，仍应只说“住于祇陀林给孤独园”，而不说“于舍卫城”，心中存此质难，故说“为显示行乞村”等。

อวสฺสญฺเจตฺถ โคจรคามกิตฺตนํ กตฺตพฺพํ. ตถา หิ ตํ ยถา เชตวนาทิกิตฺตนํ ปพฺพชิตานุคฺคหกรณาทิอเนกปฺปโยชนํ, เอวํ โคจรคามกิตฺตนมฺปิ คหฏฺฐานุคฺคหกรณาทิวิวิธปโยชนนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สาวตฺถิวจเนนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปจฺจยคฺคหเณน อุปสงฺกมปยิรุปาสนานํ โอกาสทาเนน ธมฺมเทสนาย สรเณสุ สีเลสุ จ ปติฏฺฐาปเนน ยถูปนิสฺสยํ อุปริวิเสสาธิคมาวหเนน จ คหฏฺฐานุคฺคหกรณํ, อุคฺคหปริปุจฺฉานํ กมฺมฏฺฐานานุโยคสฺส จ อนุรูปวสนฏฺฐานปริคฺคเหเนตฺถ ปพฺพชิตานุคฺคหกรณํ เวทิตพฺพํ. กรุณาย อุปคมนํ, น ลาภาทินิมิตฺตํ. ปญฺญาย อปคมนํ, น วิโรธาทินิมิตฺตนฺติ อุปคมนาปคมนานํ นิรุปกฺกิเลสตํ วิภาเวติ. ธมฺมิกสุขํ นาม อนวชฺชสุขํ. เทวตานํ อุปการพหุลตา ชนวิวิตฺตตาย. ปจุรชนวิวิตฺตญฺหิ ฐานํ เทวา อุปสงฺกมิตพฺพํ มญฺญนฺติ. ตทตฺถปรินิปฺผาทนนฺติ โลกตฺถนิปฺผาทนํ, พุทฺธกิจฺจสมฺปาทนนฺติ อตฺโถ. เอวมาทินาติ อาทิ-สทฺเทน สาวตฺถิกิตฺตเนน รูปกายสฺส อนุคฺคณฺหนํ ทสฺเสติ, เชตวนาทิกิตฺตเนน ธมฺมกายสฺส. ตถา ปุริเมน ปราธีนกิริยากรณํ, ทุติเยน อตฺตาธีนกิริยากรณํ. ปุริเมน วา กรุณากิจฺจํ, อิตเรน ปญฺญากิจฺจํ. ปุริเมน จสฺส ปรมาย อนุกมฺปาย สมนฺนาคมํ, ปจฺฉิเมน ปรมาย อุเปกฺขาย สมนฺนาคมํ ทีเปติ. ภควา หิ สพฺพสตฺเต ปรมาย อนุกมฺปาย อนุกมฺปติ, น จ ตตฺถ สิเนหโทสานุปติโต ปรมุเปกฺขกภาวโต. อุเปกฺขโก จ น ปรหิตสุขกรเณ อปฺโปสฺสุกฺโก มหาการุณิกภาวโต. ตสฺส มหาการุณิกตาย โลกนาถตา, อุเปกฺขกตาย อตฺตนาถตา.

此处必须说明行乞村落的叙述。正如祇陀林等地的叙述具有多种利益，例如利益出家众等，行乞村落的叙述也具有利益在家众等多种功能。因此经中以“以舍卫城为例”等语开始说明。其中，通过提供资具、提供亲近侍奉的机会、说法开示、使他们安住在皈依和戒律中、随顺根机而引导他们获得更高成就等方式利益在家众；通过接受教导和提问、随顺修行而获得适合居住之处等方式利益出家众。以悲心接近，不是为了利养等原因；以慧远离，不是因为冲突等原因——显示接近和远离都没有染污。“法乐”指的是无过失之乐。天神多有助益，因为（此地）远离人群。天神认为，远离众人之处是应当亲近的。“成就其义利”指的是达成世间福利，意即“圆满佛陀事业”。像这样等等语句中，“等”字表示：以舍卫城的叙述显示对色身的利益，以祇陀林的叙述显示对法身的利益。前者显示依他而行，后者显示依自而行。或者说前者是悲之事业，后者是慧之事业。前者显示世尊具足最胜悲悯，后者显示世尊具足最胜舍心。世尊以最胜悲悯怜悯一切众生，却不为贪爱、嗔恚所染，故能安住于最胜舍；虽安住于舍，然不因此而对他人利益安乐漠不关心，因其具足大悲故。因其大悲，故为世间依怙；因其舍心，故为自身依怙。

ตถา เหส โพธิสตฺตภูโต มหากรุณาย สญฺโจทิตมานโส สกลโลกหิตาย อุสฺสุกฺกมาปนฺโน มหาภินีหารโต ปฏฺฐาย [Pg.41] ตทตฺถนิปฺผาทนตฺถํ ปุญฺญญาณสมฺภาเร สมฺปาเทนฺโต อปริมิตํ กาลํ อนปฺปกํ ทุกฺขมนุโภสิ, อุเปกฺขกตาย สมฺมา ปติเตหิ ทุกฺเขหิ น วิกมฺปิตตา. มหาการุณิกตาย สํสาราภิมุขตา, อุเปกฺขกตาย ตโต นิพฺพินฺทนา. ตถา อุเปกฺขกตาย นิพฺพานาภิมุขตา, มหาการุณิกตาย ตทธิคโม. ตถา มหาการุณิกตาย ปเรสํ อหึสาปนํ, อุเปกฺขกตาย สยํ ปเรหิ อภายนํ. มหาการุณิกตาย ปรํ รกฺขโต อตฺตโน รกฺขณํ, อุเปกฺขกตาย อตฺตานํ รกฺขโต ปเรสํ รกฺขณํ. เตนสฺส อตฺตหิตาย ปฏิปนฺนาทีสุ จตุตฺถปุคฺคลภาโว สิทฺโธ โหติ. ตถา มหาการุณิกตาย สจฺจาธิฏฺฐานสฺส จ จาคาธิฏฺฐานสฺส จ ปาริปูรี, อุเปกฺขกตาย อุปสมาธิฏฺฐานสฺส จ ปญฺญาธิฏฺฐานสฺส จ ปาริปูรี. เอวํ ปุริสุทฺธาสยปฺปโยคสฺส มหาการุณิกตาย โลกหิตตฺถเมว รชฺชสมฺปทาทิภวสมฺปตฺติยา อุปคมนํ, อุเปกฺขกตาย ติณายปิ อมญฺญมานสฺส ตโต อปคมนํ. อิติ สุวิสุทฺธอุปคมาปคมสฺส มหาการุณิกตาย โลกหิตตฺถเมว ทานวเสน สมฺปตฺตีนํ ปริจฺจชนา, อุเปกฺขกตาย จสฺส ผลสฺส อตฺตโน อปจฺจาสีสนา. เอวํ สมุทาคมนโต ปฏฺฐาย อจฺฉริยพฺภุตคุณสมนฺนาคตสฺส มหาการุณิกตาย ปเรสํ หิตสุขตฺถํ อติทุกฺกรการิตา, อุเปกฺขกตาย กายมฺปิ อนลงฺการิตา.

如此，这位菩萨为大悲心所策励，为利益一切世间而勤勉不懈，从发起大誓愿开始，为实现其目标而圆满福德与智慧资粮，经历了无数的时间，忍受了无量苦难；因具足舍，即使正受诸苦，亦不为所动。因大悲心而趋向轮回，因舍而厌离轮回。同样，因舍而趣向涅槃，因大悲心而证得涅槃。因大悲心而不伤害他人，因舍而不畏于他人。因大悲心，守护他人即是守护自己；因舍，守护自己即是守护他人。因此，他成就了（四种人中）为自他利益行道的第四种人。因大悲心而圆满真实决意与布施决意，因舍而圆满寂止决意与智慧决意。这样，具足清净意乐与精进者，因大悲心，仅为利益世间而受持王位等世间圆满；因舍，视如草芥而舍离。像这样具足极清净之取舍者，因大悲心，仅为利益世间而以布施的方式舍弃诸般圆满；因舍，而不希求其果报。这样，从最初发心以来，具足稀有、殊胜功德者，因大悲心，为众生的利益和安乐而行极难行之事；因舍，甚至不庄严其身。

ตถา มหาการุณิกตาย จริมตฺตภาเว ชิณฺณาตุรมตทสฺสเนน สญฺชาตสํเวโค, อุเปกฺขกตาย อุฬาเรสุ เทวโภคสทิเสสุ โภเคสุ นิรเปกฺโข มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิ. ตถา มหาการุณิกตาย ‘‘กิจฺฉํ วตายํ โลโก อาปนฺโน’’ติอาทินา (ที. นิ. ๒.๕๗; สํ. นิ. ๒.๔, ๑๐) กรุณามุเขเนว วิปสฺสนารมฺโภ, อุเปกฺขกตาย พุทฺธภูตสฺส สตฺต สตฺตาหานิ วิเวกสุเขเนว วีตินามนํ. มหาการุณิกตาย ธมฺมคมฺภีรตํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ธมฺมเทสนาย อปฺโปสฺสุกฺกนํ อาปชฺชิตฺวาปิ มหาพฺรหฺมุโน อชฺเฌสนาปเทเสน โอกาสกรณํ, อุเปกฺขกตาย ปญฺจวคฺคิยาทิเวเนยฺยานํ อนนุรูปสมุทาจาเรปิ อนญฺญถาภาโว. มหาการุณิกตาย กตฺถจิ ปฏิฆาตาภาเวนสฺส สพฺพตฺถ อมิตฺตสญฺญาภาโว, อุเปกฺขกตาย กตฺถจิปิ อนุโรธาภาเวน สพฺพตฺถ สิเนหสนฺถวาภาโว. มหาการุณิกตาย ปเรสํ ปสาทนา, อุเปกฺขกตาย [Pg.42] ปสนฺนากาเรหิ น วิกมฺปนา. มหาการุณิกตาย ธมฺมานุราคาภาเวน ตตฺถ อาจริยมุฏฺฐิอภาโว, อุเปกฺขกตาย สาวกานุราคาภาเวน ปริวารปริกมฺมตาภาโว. มหาการุณิกตาย ธมฺมํ เทเสตุํ ปเรหิ สํสคฺคมุปคจฺฉโตปิ อุเปกฺขกตาย น ตตฺถ อภิรติ. มหาการุณิกตาย คามาทีนํ อาสนฺนฏฺฐาเน วสโตปิ อุเปกฺขกตาย อรญฺญฏฺฐาเน เอว วิหรณํ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปุริเมนสฺส ปรมาย อนุกมฺปาย สมนฺนาคมํ ทีเปตี’’ติ.

同样地，因大悲心，他于最后一世见到老、病、死而生起悚惧；因舍心，对于如同天界般殊胜的受用亦无执着，毅然大出离。同样地，因大悲心，他以“世间真是困苦啊”等语，从悲悯入手而开启观（vipassanā）；因舍心，成佛后七个七日都安住于远离之乐。因大悲心，即使省察到法义深奥而对说法不甚热心，仍以大梵天劝请为由而创造机缘；因舍心，对于五比丘等所调伏者，即使其行为不合宜，亦心无变异。因大悲心，于任何处皆无嗔恨，故于一切处无敌对想；因舍心，于任何处皆无偏爱，故于一切处无亲昵之情。因大悲心，令他人生起净信；因舍心，面对他人净信之相亦不动摇。因大悲心，对法无贪爱，故无师拳；因舍心，对弟子无贪爱，故无眷属侍奉。因大悲心，即使为说法而与他人交往；因舍心，亦不于其中生起喜乐。因大悲心，即使住于村落附近；因舍心，仍常住于阿兰若处。因此说：“前者显示其具足最胜悲悯”。

ตนฺติ ตตฺราติ ปทํ. ‘‘เทสกาลปริทีปน’’นฺติ เย เทสกาลา อิธ วิหรณกิริยาวิเสสนภาเวน วุตฺตา, เตสํ ปริทีปนนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยํ สมยํ…เป… ทีเปตี’’ติ อาห. ตํ-สทฺโท หิ วุตฺตสฺส อตฺถสฺส ปฏินิทฺเทโส, ตสฺมา อิธ กาลสฺส เทสสฺส วา ปฏินิทฺเทโส ภวิตุมรหติ, น อญฺญสฺส. อยํ ตาว ตตฺร-สทฺทสฺส ปฏินิทฺเทสภาเว อตฺถวิภาวนา. ยสฺมา ปน อีทิเสสุ ฐาเนสุ ตตฺร-สทฺโท ธมฺมเทสนาวิสิฏฺฐํ เทสกาลญฺจ วิภาเวติ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘ภาสิตพฺพยุตฺเต วา เทสกาเล ทีเปตี’’ติ. เตน ตตฺราติ ยตฺร ภควา ธมฺมเทสนตฺถํ ภิกฺขู อาลปติ ภาสติ, ตาทิเส เทเส, กาเล วาติ อตฺโถ. น หีติอาทินา ตเมวตฺถํ สมตฺเถติ. นนุ จ ยตฺถ ฐิโต ภควา ‘‘อกาโล โข ตาวา’’ติอาทินา พาหิยสฺส ธมฺมเทสนํ ปฏิกฺขิปิ, ตตฺเถว อนฺตรวีถิยํ ฐิโต ตสฺส ธมฺมํ เทเสสีติ? สจฺจเมตํ, อเทเสตพฺพกาเล อเทสนาย อิทํ อุทาหรณํ. เตเนวาห – ‘‘อกาโล โข ตาวา’’ติ.

此中，“tatra”（于彼处）一词，是“指明处所与时间”之义。为显示那些在此作为对“安住”这一行为的限定而被提及的处所与时间，故说“于某时……乃至……显示”。“taṃ”（彼）字是对已述义理的指代，因此在此处应是指代时间或处所，而非其他。以上是对“tatra”一词作为指代时的义理阐明。然而，由于在此类语境中，“tatra”一词亦阐明说法的特定处所与时间，因此说：“或显示适合说法之处所与时间”。是故，“tatra”意指世尊为说法而向比丘们致辞、开示的彼处、彼时。以“诚然非……”等语，支持此义。或问：世尊岂非站立某处，以“跋希亚（Bāhiya），现在非是时候”等语拒绝为跋希亚说法，而后即于街巷中站立为他开示法要吗？诚然如此，此乃于不应说法之时不说的范例。因此（世尊）说：“现在非是时候”。

ยํ ปน ตตฺถ วุตฺตํ – ‘‘อนฺตรฆรํ ปวิฏฺฐมฺหา’’ติ, ตมฺปิ ตสฺส อกาลภาวสฺเสว ปริยาเยน ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ตสฺส หิ ตทา อทฺธานปริสฺสเมน รูปกาเย อกมฺมญฺญตา อโหสิ, พลวปีติเวเคน นามกาเย. ตทุภยสฺส วูปสมํ อาคเมนฺโต ปปญฺจปริหารตฺถํ ภควา ‘‘อกาโล โข’’ติ ปริยาเยน ปฏิกฺขิปิ. อเทเสตพฺพเทเส อเทสนาย ปน อุทาหรณํ ‘‘อถ โข ภควา มคฺคา โอกฺกมฺม อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล นิสีทิ (สํ. นิ. ๒.๑๕๔), วิหารปจฺฉายายํ ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีที’’ติ (ที. นิ. ๑.๓๖๓) จ เอวมาทิกํ อิธ อาทิสทฺเทน สงฺคหิตํ. ‘‘อถ โข โส, ภิกฺขเว, พาโล อิธ ปุพฺเพ เนสาโท อิธ ปาปานิ กมฺมานิ กริตฺวา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๒๕๑) ปทปูรณมตฺเต โข-สทฺโท, ‘‘ทุกฺขํ โข อคารโว วิหรติ [Pg.43] อปฺปติสฺโส’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๒๑) อวธารเณ, ‘‘กิตฺตาวตา นุ โข, อาวุโส, สตฺถุ ปวิวิตฺตสฺส วิหรโต สาวกา วิเวกํ นานุสิกฺขนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๑) อาทิกาลตฺเถ, วากฺยารมฺเภติ อตฺโถ. ตตฺถ ปทปูรเณน วจนาลงฺการมตฺตํ กตํ โหติ, อาทิกาลตฺเถน วากฺยสฺส อุปญฺญาสมตฺตํ. อวธารณตฺเถน ปน นิยมทสฺสนํ, ตสฺมา อามนฺเตสิ เอวาติ อามนฺตเน นิยโม ทสฺสิโต โหติ.

彼处所说“我们已进入村内”，亦是为了婉转地显示当时时机不宜。当时，他因长途跋涉而色身不适，又因强烈的喜悦而名身不适。世尊为了等待此二者平息，避免戏论，故以“时机不对”的方式婉转拒绝。至于在不应说法之处未说法之例，如“尔时，世尊离开道路，坐于某树下”（《相应部》2.154），以及“坐于寺院阴凉处所设之座上”（《长部》1.363）等，皆为此处“等”字所含摄。“诸比丘，此愚人往昔曾为猎人，于此造作恶业”等句（《中部》3.251）中，“kho”仅为填充词；“无恭敬、无随从而住，实为痛苦”等句（《增支部》4.21）中，（kho）表确定之义；“贤友，当导师独住时，弟子们为何不随学远离”等句（《中部》1.31）中，（kho）表起始之时，意为句子之开端。其中，填充词仅作为言辞的修饰，起始之时仅作为句子的引介。而确定之义则显示出限定，因此，（当说）‘他确实称呼了’时，即是在称呼中显示了限定。

ภควาติ โลกครุทีปนนฺติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ปุพฺเพปิ ภควาสทฺทสฺส อตฺโถ วุตฺโตติ? ยทิปิ วุตฺโต, ตํ ปนสฺส ยถาวุตฺเต ฐาเน วิหรณกิริยาย กตฺตุ วิเสสทสฺสนตฺถํ กตํ, น อามนฺตนกิริยาย, อิธ ปน อามนฺตนกิริยาย, ตสฺมา ตทตฺถํ ปุน ‘‘ภควา’’ติ ปาฬิยํ วุตฺตนฺติ ตสฺสตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ภควาติ โลกครุทีปน’’นฺติ อาห. เตน โลกครุภาวโต ตทนุรูปํ ปฏิปตฺตึ ปตฺเถนฺโต อตฺตโน สนฺติกํ อุปคตานํ ภิกฺขูนํ อชฺฌาสยานุรูปํ ธมฺมํ เทเสตุํ เต อามนฺเตสีติ ทสฺเสติ. กถาสวนยุตฺตปุคฺคลวจนนฺติ วกฺขมานาย จิตฺตปริยาทานเทสนาย สวนโยคฺคปุคฺคลวจนํ. จตูสุปิ ปริสาสุ ภิกฺขู เอว เอทิสานํ เทสนานํ วิเสเสน ภาชนภูตาติ สาติสยํ สาสนสมฺปฏิคฺคาหกภาวทสฺสนตฺถํ อิธ ภิกฺขุคฺคหณนฺติ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สทฺทตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ภิกฺขโกติ ภิกฺขูติ ภิกฺขนธมฺมตาย ภิกฺขูติ อตฺโถ. ภิกฺขาจริยํ อชฺฌุปคโตติ พุทฺธาทีหิ อชฺฌุปคตํ ภิกฺขาจริยํ, อุญฺฉาจริยํ, อชฺฌุปคตตฺตา อนุฏฺฐิตตฺตา ภิกฺขุ. โย หิ อปฺปํ วา มหนฺตํ วา โภคกฺขนฺธํ ปหาย อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต, โส กสิโครกฺขาทิชีวิกากปฺปนํ หิตฺวา ลิงฺคสมฺปฏิจฺฉเนเนว ภิกฺขาจริยํ อชฺฌุปคตตฺตา ภิกฺขุ, ปรปฺปฏิพทฺธชีวิกตฺตา วา วิหารมชฺเฌ กาชภตฺตํ ภุญฺชมาโนปิ ภิกฺขาจริยํ อชฺฌุปคโตติ ภิกฺขุ, ปิณฺฑิยาโลปโภชนํ นิสฺสาย ปพฺพชฺชาย อุสฺสาหชาตตฺตา วา ภิกฺขาจริยํ อชฺฌุปคโตติ ภิกฺขูติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อาทินา นเยนาติ ‘‘ฉินฺนภินฺนปฏธโรติ ภิกฺขุ, ภินฺทติ ปาปเก อกุสเล ธมฺเมติ ภิกฺขุ, ภินฺนตฺตา ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ภิกฺขู’’ติอาทินา (วิภ. ๕๑๐) วิภงฺเค อาคตนเยน. ญาปเนติ อวโพธเน, ปฏิเวทเนติ อตฺโถ.

为何说“‘世尊’是‘世间导师’的阐明”？难道之前不也解释过“世尊”一词的含义吗？即使解释过，那也是为了显示作为前述住处之行为的主事者的特殊性，而非针对称呼的行为；此处则是针对称呼的行为。因此，为了显示此义，经文中再次使用“世尊”一词，并说“‘世尊’是‘世间导师’的阐明”。此言显示，世尊因其世间导师的身份，期盼前来亲近他的比丘们能行持相应的行仪，故为随顺他们的意乐而说法，并称呼他们。“适合听闻教法之人”是指适合听闻接下来要说的摄心教法之人。在四众中，比丘们尤其堪为此类教法的法器，此处提及比丘，是为了显示他们是超胜的教法领受者。在说明了这一点后，现在为了解释词义，而说“再者”等。其中，“比丘”(bhikkhu)的意思是，因其乞食之法性，故为比丘。所谓“行于乞食”，是指行于佛陀等所行之乞食，即拾遗之行，因行此道故为比丘。凡舍弃或多或少的财富，从在家而出家者，他舍弃农耕、畜牧等生计，仅以领受（僧人）相好即是行于乞食，故为比丘；或因其生计依附于他人，即使在寺院中食用粥饭，亦是行于乞食，故为比丘；或因依于团食而对出家生起精进，亦是行于乞食，故为比丘。此处的含义应如是理解。“以‘等’所指之理”是指，如《分别论》(Vibhaṅga, 510)中所来的道理：“穿着破碎衣者是比丘；他破除(bhindati)诸恶不善法，故为比丘；因破除了诸恶不善法，故为比丘”等。“令知”(ñāpane)即是令觉悟，意为令通达。

ภิกฺขนสีลตาติ [Pg.44] ภิกฺขเนน ชีวนสีลตา, น กสิวาณิชฺชาทินา ชีวนสีลตา. ภิกฺขนธมฺมตาติ ‘‘อุทฺทิสฺส อริยา ติฏฺฐนฺตี’’ติ (ชา. ๑.๗.๕๙) เอวํ วุตฺตา ภิกฺขนสภาวตา, น ยาจนโกหญฺญสภาวตา. ภิกฺขเน สาธุการิตาติ ‘‘อุตฺติฏฺเฐ นปฺปมชฺเชยฺยา’’ติ (ธ. ป. ๑๖๘) วจนํ อนุสฺสริตฺวา ตตฺถ อปฺปมชฺชนา. อถ วา สีลํ นาม ปกติสภาโว, อิธ ปน ตทธิฏฺฐานํ. ธมฺโมติ วตํ. สาธุการิตาติ สกฺกจฺจการิตา อาทรกิริยา. หีนาธิกชนเสวิตนฺติ เย ภิกฺขุภาเว ฐิตาปิ ชาติมทาทิวเสน อุทฺธตา อุนฺนฬา, เย จ คิหิภาเว ปเรสํ อธิกภาวมฺปิ อนุปคตตฺตา ภิกฺขาจริยํ ปรมการุญฺญตํ มญฺญนฺติ, เตสํ อุภเยสมฺปิ ยถากฺกมํ ‘‘ภิกฺขโว’’ติ วจเนน หีนชเนหิ ทลิทฺเทหิ ปรมการุญฺญตํ ปตฺเตหิ ปรกุเลสุ ภิกฺขาจริยาย ชีวิกํ กปฺเปนฺเตหิ เสวิตํ วุตฺตึ ปกาเสนฺโต อุทฺธตภาวนิคฺคหํ กโรติ. อธิกชเนหิ อุฬารโภคขตฺติยกุลาทิโต ปพฺพชิเตหิ พุทฺธาทีหิ อาชีววิโสธนตฺถํ เสวิตํ วุตฺตึ ปกาเสนฺโต ทีนภาวนิคฺคหํ กโรตีติ โยเชตพฺพํ. ยสฺมา ‘‘ภิกฺขโว’’ติ วจนํ อามนฺตนภาวโต อภิมุขีกรณํ, ปกรณโต สามตฺถิยโต จ สุสฺสุสาชนนํ สกฺกจฺจสวนมนสิการนิโยชนญฺจ โหติ, ตสฺมา ตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ภิกฺขโวติ อิมินา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สาธุกํ สวนมนสิกาเรติ สาธุกสวเน สาธุกมนสิกาเร จ. กถํ ปน ปวตฺติตา สวนาทโย สาธุกํ ปวตฺติตา โหนฺตีติ? ‘‘อทฺธา อิมาย สมฺมาปฏิปตฺติยา สกลสาสนสมฺปตฺติ หตฺถคตา ภวิสฺสตี’’ติ อาทรคารวโยเคน กถาทีสุ อปริภวาทินา จ. วุตฺตญฺหิ ‘‘ปญฺจหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต สุณนฺโต สทฺธมฺมํ ภพฺโพ นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ. กตเมหิ ปญฺจหิ? กถํ น ปริโภติ, กถิตํ น ปริโภติ, น อตฺตานํ ปริโภติ, อวิกฺขิตฺตจิตฺโต ธมฺมํ สุณาติ เอกคฺคจิตฺโต, โยนิโส จ มนสิกโรติ. อิเมหิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต สุณนฺโต สทฺธมฺมํ ภพฺโพ นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๕.๑๕๑). เตเนวาห – ‘‘สาธุกํ สวนมนสิการายตฺตา หิ สาสนสมฺปตฺตี’’ติ.

“乞食为性”(bhikkhanasīlatā)是指以乞食为生的品性，而非以农耕、经商等为生的品性。“乞食为法”(bhikkhanadhammatā)是指如“圣者依此而住”所说的乞食之本性，而非谄媚欺瞒的求乞本性。“于乞食中善行”(bhikkhane sādhukāritā)是指忆念“应起，不应放逸”(《法句经》168)之语，并于其中不放逸。又或者，“性”(sīla)是本性、习性，此处则指其所依；“法”(dhamma)是行持的规范；“善行”(sādhukāritā)是恭敬而行、审慎之行。“为卑下者与优胜者所行”是指：对于那些虽身为比丘，却因种姓等而骄慢者，以及那些因未达他人之优胜地位而对乞食生活心生卑劣者，（世尊）依次用“诸比丘”一词，对前者，通过开示此为卑下贫穷者于他家行乞维生的生活方式，来抑制其骄慢；对后者，通过开示此为佛陀等出身高贵刹帝利家族、为净化生计而行的生活方式，来抑制其卑劣感。应如是配合理解。因为“诸比丘”一词，作为称呼，有令其面向之作用；从文义及功能上，又能令其生起听闻之欲，并令其恭敬听闻、如理作意。因此，为了显示此义，而说“以‘诸比丘’……”等。其中，“善听闻作意”是指于善听闻及善作意中。那么，如何令听闻等行为得以善行呢？即是藉由恭敬尊重之心，不轻慢说法等，并思惟：“确实，依此正行，一切教法之成就必将入手。”诚如所说：“诸比丘，听闻正法者若具足五法，则堪能趣入决定之道，于诸善法中达于正性。是哪五法呢？不轻慢说法者，不轻慢所说之法，不轻慢自己，听法时不心散乱、一心专注，并如理作意。诸比丘，听闻正法者若具足此五法，则堪能趣入决定之道，于诸善法中达于正性。”(《增支部》5.151)因此说：“教法之成就，实依于善听闻作意。”

ปุพฺเพ สพฺพปริสาสาธารณตฺเตปิ ภควโต ธมฺมเทสนาย ‘‘เชฏฺฐเสฏฺฐา’’ติอาทินา ภิกฺขูนํ เอว อามนฺตเน การณํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ภิกฺขู [Pg.45] อามนฺเตตฺวาว ธมฺมเทสนาย ปโยชนํ ทสฺเสตุํ ‘‘กิมตฺถํ ปน ภควา’’ติ โจทนํ สมุฏฺฐาเปติ. ตตฺถ อญฺญํ จินฺเตนฺตาติ อญฺญวิหิตา. วิกฺขิตฺตจิตฺตาติ อสมาหิตจิตฺตา. ธมฺมํ ปจฺจเวกฺขนฺตาติ หิยฺโย ตโต ปรํ ทิวเสสุ วา สุตธมฺมํ ปติ ปติ มนสา อเวกฺขนฺตา. ภิกฺขู อามนฺเตตฺวา ธมฺเม เทสิยมาเน อาทิโต ปฏฺฐาย เทสนํ สลฺลกฺเขตุํ สกฺโกนฺตีติ อิมมตฺถํ พฺยติเรกมุเขน ทสฺเสตุํ ‘‘เต อนามนฺเตตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

从前，世尊的说法虽然普遍适用于所有集会，但通过“上首、最胜”等语称呼比丘，已显示其原因。现在，为了说明说法前先称呼比丘的目的，而提出“世尊为何如此？”的疑问。于此，“心念他事”即心有旁骛，“心绪纷乱”即心不专注。“反复思惟法义”是指对昨天或更早前所听闻的法，用心反复地观察思惟。之所以说“若不先称呼他们”等语，是为了通过对比的方式说明，当称呼比丘们说法时，他们就能从一开始领会法义。

ภิกฺขโวติ เจตฺถ สนฺธิวเสน อิ-การโลโป ทฏฺฐพฺโพ. ภิกฺขโว อิตีติ อยํ อิติ-สทฺโท เหตุปริสมาปนาทิอตฺถปทตฺถวิปริยายปการาวธารณนิทสฺสนาทิอเนกตฺถปฺปเภโท. ตถา เหส ‘‘รุปฺปตีติ โข, ภิกฺขเว, ตสฺมา รูปนฺติ วุจฺจตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๗๙) เหตฺวตฺเถ ทิสฺสติ. ‘‘ตสฺมาติห เม, ภิกฺขเว, ธมฺมทายาทา ภวถ, มา อามิสทายาทา. อตฺถิ เม ตุมฺเหสุ อนุกมฺปา. กินฺติ เม สาวกา ธมฺมทายาทา ภเวยฺยุํ, โน อามิสทายาทา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๙) ปริสมาปเน. ‘‘อิติ วา อิติ เอวรูปา นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนา ปฏิวิรโต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๑๓) อาทิอตฺเถ. ‘‘มาคณฺฑิโยติ ตสฺส พฺราหฺมณสฺส สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร นามํ นามกมฺมํ นามเธยฺยํ นิรุตฺติ พฺยญฺชนมภิลาโป’’ติอาทีสุ (มหานิ. ๗๓, ๗๕) ปทตฺถวิปริยาเย. ‘‘อิติ โข, ภิกฺขเว, สปฺปฏิภโย พาโล, อปฺปฏิภโย ปณฺฑิโต, สอุปทฺทโว พาโล, อนุปทฺทโว ปณฺฑิโต, สอุปสคฺโค พาโล, อนุปสคฺโค ปณฺฑิโต’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๑๒๔) ปกาเร. ‘‘อตฺถิ อิทปฺปจฺจยา ชรามรณนฺติ ปุฏฺเฐน สตา, ‘อานนฺท, อตฺถี’ติสฺส วจนียํ. ‘กึ ปจฺจยา ชรามรณ’นฺติ อิติ เจ วเทยฺย. ชาติปจฺจยา ชรามรณํ อิจฺจสฺส วจนีย’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๙๖) อวธารเณ. ‘‘อตฺถีติ โข, กจฺจาน, อยเมโก อนฺโต, นตฺถีติ โข, กจฺจาน, อยํ ทุติโย อนฺโต’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๒.๑๕; สํ. นิ. ๓.๙๐) นิทสฺสเน. อิธาปิ นิทสฺสเน เอว ทฏฺฐพฺโพ. ภิกฺขโวติ หิ อามนฺตนากาโร. ตเมส อิติ-สทฺโท นิทสฺเสติ ‘‘ภิกฺขโวติ อามนฺเตสี’’ติ. อิมินา นเยน ‘‘ภทฺทนฺเต’’ติอาทีสุปิ ยถารหํ อิติ-สทฺทสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปุพฺเพ ‘‘ภควา อามนฺเตสี’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘ภควโต ปจฺจสฺโสสุ’’นฺติ [Pg.46] อิธ ‘‘ภควโต’’ติ สามิวจนํ อามนฺตนเมว สมฺพนฺธิอนฺตรํ อเปกฺขตีติ อิมินา อธิปฺปาเยน ‘‘ภควโต อามนฺตนํ ปฏิอสฺโสสุ’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘ภควโต’’ติ ปน อิทํ ปฏิสฺสวสมฺพนฺเธน สมฺปทานวจนํ ยถา ‘‘เทวทตฺตาย ปฏิสฺสุโณตี’’ติ. ยํ นิทานํ ภาสิตนฺติ สมฺพนฺโธ. อิมสฺส สุตฺตสฺส สุขาวคาหณตฺถนฺติ กมลกุวลยุชฺชลวิมลสาทุรสสลิลาย โปกฺขรณิยา สุขาวตรณตฺถํ นิมฺมลสิลาตลรจนาวิลาสโสภิตรตนโสปานํ วิปฺปกิณฺณมุตฺตาตลสทิสวาลุกาจุณฺณปณฺฑรภูมิภาคํ ติตฺถํ วิย สุวิภตฺตภิตฺติวิจิตฺรเวทิกาปริกฺขิตฺตสฺส นกฺขตฺตปถํ ผุสิตุกามตาย วิย ปฏิวิชมฺภิตสมุสฺสยสฺส ปาสาทวรสฺส สุขาโรหนตฺถํ ทนฺตมยสณฺหมุทุผลกญฺจนลตาวินทฺธมณิคณปฺปภาสมุทยุชฺชลโสภํ โสปานํ วิย สุวณฺณวลยนูปุราทิสงฺฆฏฺฏนสทฺทสมฺมิสฺสิตสฺส กถิตหสิตมธุรสฺสรเคหชนวิชมฺภิตวิจริตสฺส อุฬารอิสฺสริยวิภวโสภิตสฺส มหาฆรสฺส สุขปฺปเวสนตฺถํ สุวณฺณรชตมณิมุตฺตาปวาฬาทิชุติวิสฺสรวิชฺโชติตสุปฺปติฏฺฐิตวิสาลทฺวารพาหํ มหาทฺวารํ วิย จ อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺนสฺส พุทฺธานํ เทสนาญาณคมฺภีรภาวสํสูจกสฺส อิมสฺส สุตฺตสฺส สุขาวคาหตฺถํ.

此处于“bhikkhavo”ti一句，应知其“i”音因连声(sandhi)而省略。此“iti”（即）字，有原因、总结、“等”义、词义解释、方式、限定、示例等多种含义。例如，在“诸比丘，彼毁坏，是故名为色”(saṃ. ni. 3.79)等句中，用于“原因”义。在“是故，诸比丘，汝等当为法之继承人，勿为财之继承人。我于汝等有怜悯心：云何我弟子等当为法之继承人，而非财之继承人？”(ma. ni. 1.19)等句中，用于“总结”义。在“远离如是或如是之歌舞、音乐、观剧等”(dī. ni. 1.13)等句中，用于“等”义。在“玛甘迪亚(Māgaṇḍiya)是彼婆罗门之称呼、俗名、概念、语、名、名业、名说、词、文、称”(mahāni. 73, 75)等句中，用于“词义解释”义。在“如是，诸比丘，愚者有怖，智者无怖；愚者有难，智者无难；愚者有灾，智者无灾”(ma. ni. 3.124)等句中，用于“方式”义。在“若被问：‘老死有此缘耶？’当言：‘阿难，有。’若言：‘老死以何为缘？’当言：‘老死以生为缘。’”(dī. ni. 2.96)等句中，用于“限定”义。在“迦旃延，‘有’，此为一端；迦旃延，‘无’，此为第二端”(saṃ. ni. 2.15; saṃ. ni. 3.90)等句中，用于“示例”义。于此，亦应知其为“示例”义。“Bhikkhavo”（诸比丘）实为称呼之形式，此“iti”字示例之，如言“称呼‘诸比丘’”。循此理，于“bhaddante”ti（尊者）等句中，亦应随宜了知“iti”字之义。前已言“世尊称呼”，故于“回应世尊”一句，“bhagavato”（世尊的）为属格，其称呼本身即期待另一关联词，是故言“回应世尊之称呼”。然“bhagavato”一词，因与“回应”相关，亦作与格，犹如“回应提婆达多”。其关联为“所说之缘起”。为令此经易于通达，犹如为使人易于进入莲花、睡莲庄严、清净悦意之池水，而设以洁净石板、华丽宝阶、遍撒珍珠般白沙之渡口；犹如为使人易于登上高耸欲触星辰之胜殿，而设以象牙、软木、金藤交缠、众宝光明之阶梯；亦如为使人易于进入金镯脚钏碰撞声、谈笑甜音交织、家人自在往来、富贵庄严之大宅，而设以金、银、摩尼、珍珠、珊瑚等光芒照耀、善安宽大之大门。同样，此经义丰文美，能示诸佛说法智慧之甚深，亦为令其易于通达。

เอตฺถาห – ‘‘กิมตฺถํ ปน ธมฺมวินยสงฺคเห กยิรมาเน นิทานวจนํ, นนุ ภควตา ภาสิตวจนสฺเสว สงฺคโห กาตพฺโพ’’ติ? วุจฺจเต, เทสนาย ฐิติอสมฺโมสสทฺเธยฺยภาวสมฺปาทนตฺถํ. กาลเทสเทสกนิมิตฺตปริสาปเทเสหิ อุปนิพนฺธิตฺวา ฐปิตา หิ เทสนา จิรฏฺฐิติกา โหติ อสมฺโมสธมฺมา สทฺเธยฺยา จ. เทสกาลกตฺตุเหตุนิมิตฺเตหิ อุปนิพทฺโธ วิย โวหารวินิจฺฉโย. เตเนว จ อายสฺมตา มหากสฺสเปน ‘‘จิตฺตปริยาทานสุตฺตํ, อาวุโส อานนฺท, กตฺถ ภาสิต’’นฺติอาทินา เทสาทิปุจฺฉาสุ กตาสุ ตาสํ วิสฺสชฺชนํ กโรนฺเตน ธมฺมภณฺฑาคาริเกน ‘‘เอวํ เม สุต’’นฺติอาทินา อิมสฺส สุตฺตสฺส นิทานํ ภาสิตํ. อปิจ สตฺถุสมฺปตฺติปฺปกาสนตฺถํ นิทานวจนํ. ตถาคตสฺส หิ ภควโต ปุพฺพจรณานุมานาคมตกฺกาภาวโต สมฺมาสมฺพุทฺธภาวสิทฺธิ. น หิ สมฺมาสมฺพุสฺส ปุพฺพจรณาทีหิ อตฺโถ อตฺถิ สพฺพตฺถ อปฺปฏิหตญาณจารตาย เอกปฺปมาณตฺตา จ เญยฺยธมฺเมสุ. ตถา อาจริยมุฏฺฐิธมฺมมจฺฉริยสาสนสาวกานานุราคาภาวโต ขีณาสวภาวสิทฺธิ. น หิ สพฺพโส ขีณาสวสฺส เต สมฺภวนฺตีติ สุวิสุทฺธสฺส ปรานุคฺคหปฺปวตฺติ. เอวํ [Pg.47] เทสกสํกิเลสภูตานํ ทิฏฺฐิสีลสมฺปทาทูสกานํ อวิชฺชาตณฺหานํ อจฺจนฺตาภาวสํสูจเกหิ ญาณปฺปหานสมฺปทาภิพฺยญฺชนเกหิ จ สมฺพุทฺธวิสุทฺธภาเวหิ ปุริมเวสารชฺชทฺวยสิทฺธิ, ตโต จ อนฺตรายิกนิยฺยานิกธมฺเมสุ สมฺโมหาภาวสิทฺธิโต ปจฺฉิมเวสารชฺชทฺวยสิทฺธีติ ภควโต จตุเวสารชฺชสมนฺนาคโม อตฺตหิตปรหิตปฺปฏิปตฺติ จ นิทานวจเนน ปกาสิตา โหติ. ตตฺถ ตตฺถ สมฺปตฺตปริสาย อชฺฌาสยานุรูปํ ฐานุปฺปตฺติกปฺปฏิภาเนน ธมฺมเทสนาทีปนโต, อิธ ปน รูปครุกานํ ปุคฺคลานํ อชฺฌาสยานุรูปํ ฐานุปฺปตฺติกปฺปฏิภาเนน ธมฺมเทสนาทีปนโตติ โยเชตพฺพํ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สตฺถุสมฺปตฺติปฺปกาสนตฺถํ นิทานวจน’’นฺติ.

于此，或问：“结集法、律之时，何故须说缘起？岂非仅当结集世尊所说之语？”答曰：为令教法确立、不乱、可信。教法若与时、地、说者、缘由、会众等相联系而确立，则能长久住世，法义不乱，亦堪信受。犹如世间判决，亦须依于说者、时间、作者、因由、时机。正因如此，具寿大迦叶(Mahākassapa)问曰：“贤友阿难(Ānanda)，《心遍取经》(Cittapariyādānasutta)于何处说？”等，法藏之主阿难作答时，即以“如是我闻”等语，说此经之缘起。再者，说缘起亦为彰显导师之圆满成就。如来、世尊之正等觉成就，乃因其无须凭借往昔行持、推论、传承或思辨。正等觉者实无须此等，因其智遍行一切处而无碍，且于诸所知法平等一味。同样，其漏尽成就，乃因其无师拳（秘不示人）、法悭、及于教法弟子无爱染。此等于究竟漏尽者绝不存在，故其所行纯为利益他人。如是，通过彰显能指示智慧与断惑圆满之佛陀清净相，即能成就前二无畏；又因于障碍法与出离法无有迷惑，从而成就后二无畏。是故，世尊具足四无畏及自利利他之行，皆由缘起之说而得以彰显。佛于各处，皆随会众根机意乐，以应时之智而说法；于此，亦随重色之人(rūpagaruka puggala)根机意乐，以应时之智而说法。故曰：“说缘起为彰显导师之圆满成就。”

ตถา สาสนสมฺปตฺติปฺปกาสนตฺถํ นิทานวจนํ. ญาณกรุณาปริคฺคหิตสพฺพกิริยสฺส หิ ภควโต นตฺถิ นิรตฺถกา ปฏิปตฺติ, อตฺตหิตตฺถา วา. ตสฺมา ปเรสํ เอว อตฺถาย ปวตฺตสพฺพกิริยสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สกลมฺปิ กายวจีมโนกมฺมํ ยถาปวตฺตํ วุจฺจมานํ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺเถหิ ยถารหํ สตฺตานํ อนุสาสนฏฺเฐน สาสนํ, น กปฺปรจนา. ตยิทํ สตฺถุจริตํ กาลเทสเทสกปริสาปเทเสหิ สทฺธึ ตตฺถ ตตฺถ นิทานวจเนหิ ยถารหํ ปกาสียติ. ‘‘อิธ ปน รูปครุกานํ ปุคฺคลาน’’นฺติอาทิ สพฺพํ ปุริมสทิสเมว. เตน วุตฺตํ – ‘‘สาสนสมฺปตฺติปฺปกาสนตฺถํ นิทานวจน’’นฺติ. อปิจ สตฺถุโน ปมาณภาวปฺปกาสเนน วจเนน สาสนสฺส ปมาณภาวทสฺสนตฺถํ นิทานวจนํ, ตญฺจ เทสกปฺปมาณภาวทสฺสนํ เหฏฺฐา วุตฺตนยานุสาเรน ‘‘ภควา’’ติ จ อิมินา ปเทน วิภาวิตนฺติ เวทิตพฺพํ. ภควาติ หิ ตถาคตสฺส ราคโทสโมหาทิสพฺพกิเลสมลทุจฺจริตโทสปฺปหานทีปเนน วจเนน อนญฺญสาธารณสุปริสุทฺธญาณกรุณาทิคุณวิเสสโยคปริทีปเนน ตโต เอว สพฺพสตฺตุตฺตมภาวทีปเนน อยมตฺโถ สพฺพถา ปกาสิโต โหตีติ. อิทเมตฺถ นิทานวจนปฺปโยชนสฺส มุขมตฺตนิทสฺสนํ.

同样，为显示教法之圆满而说因缘言教。因为世尊以智慧与慈悲摄持一切行为，故无无义之行，亦非为自利。因此，正等觉者的一切行为皆为利益他人而发起，其全部身、语、意业，如其所行而被言说，以现法、后世及究竟义，随宜地作为对众生的教诫，此即是教法，而非虚构之说。此导师的行谊，连同时间、地点、说法者、听众及处所，由各处相应的因缘言教而随宜地被开示。“于此，对重色之人”等，一切皆如前述。是故说：“为显示教法之圆满而说因缘言教”。再者，为以显示导师之权威性的言教来开示教法的权威性，而说因缘言教。而此开示说法者之权威性，当知已通过“世尊”一词，依如下所述之理而阐明。因为“世尊”一词，通过开示如来已断除贪、瞋、痴等一切烦恼垢染与恶行过失，通过阐明其具备不共于他、极为清净的智慧、慈悲等殊胜功德，并由此开示其为一切众生中之最上者，此义已全然被揭示。此为于此略示因缘言教之目的。

นิกฺขิตฺตสฺสาติ เทสิตสฺส. เทสนา หิ เทเสตพฺพสฺส สีลาทิอตฺถสฺส เวเนยฺยสนฺตาเนสุ นิกฺขิปนโต ‘‘นิกฺเขโป’’ติ วุจฺจติ. สุตฺตนิกฺเขปํ วิจาเรตฺวาว วุจฺจมานา ปากฏา โหตีติ สามญฺญโต ภควโต เทสนาย สมุฏฺฐานสฺส วิภาคํ ทสฺเสตฺวา ‘‘เอตฺถายํ เทสนา เอวํสมุฏฺฐานา’’ติ เทสนาย สมุฏฺฐาเน ทสฺสิเต สุตฺตสฺส สมฺมเทว นิทานปริชานเนน วณฺณนาย สุวิญฺเญยฺยตฺตา วุตฺตํ. ตตฺถ ยถา [Pg.48] อเนกสตอเนกสหสฺสเภทานิปิ สุตฺตนฺตานิ สํกิเลสภาคิยาทิปฏฺฐานนยวเสน โสฬสวิธตํ นาติวตฺตนฺติ, เอวํ อตฺตชฺฌาสยาทิสุตฺตนิกฺเขปวเสน จตุพฺพิธภาวนฺติ อาห – ‘‘จตฺตาโร หิ สุตฺตนิกฺเขปา’’ติ. เอตฺถ จ ยถา อตฺตชฺฌาสยสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติยา จ ปรชฺฌาสยปุจฺฉาหิ สทฺธึ สํสคฺคเภโท สมฺภวติ ‘‘อตฺตชฺฌาสโย จ ปรชฺฌาสโย จ, อตฺตชฺฌาสโย จ ปุจฺฉาวสิโก จ, อฏฺฐุปฺปตฺติโก จ ปรชฺฌาสโย จ, อฏฺฐุปฺปตฺติโก จ ปุจฺฉาวสิโก จา’’ติ อชฺฌาสยปุจฺฉานุสนฺธิสพฺภาวโต, เอวํ ยทิปิ อฏฺฐุปฺปตฺติยา อตฺตชฺฌาสเยนปิ สํสคฺคเภโท สมฺภวติ, อตฺตชฺฌาสยาทีหิ ปน ปุรโต ฐิเตหิ อฏฺฐุปฺปตฺติยา สํสคฺโค นตฺถีติ น อิธ นิรวเสโส วิตฺถารนโย สมฺภวตีติ ‘‘จตฺตาโร สุตฺตนิกฺเขปา’’ติ วุตฺตํ. ตทนฺโตคธตฺตา วา เสสนิกฺเขปานํ มูลนิกฺเขปวเสน จตฺตาโรว ทสฺสิตา. ยถาทสฺสนญฺเหตฺถ อยํ สํสคฺคเภโท คเหตพฺโพติ.

“已置”(Nikkhittassa)即是“已说示”(desitassa)。因为说法是将应说的戒等义理置于所化有情的心相续中，故称为“置”(nikkhepa)。因为在考察了经的安立(suttanikkhepa)之后，所作的释义才会变得清晰，所以，在总说世尊说法的生起分类，并开示了“此处的说法是如此生起”这一说法的生起之后，由于经的因缘被正确了知，其释义就变得容易理解，故如是说。于此，犹如百千种经，依杂染品等发趣之理，亦不超越十六种；如是，依自意乐等经的安立，亦有四种。故说：“经的安立实有四种”。于此，犹如自意乐与事起，及他意乐与提问，其相互结合会产生差别，如：“自意乐与他意乐”、“自意乐与依问而说”、“事起与他意乐”、“事起与依问而说”，此乃因意乐与提问有相续之故。如是，纵使事起与自意乐亦可结合而产生差别，然当自意乐等在前时，则与事起无结合。故于此不作无遗之广说，而说“经的安立有四种”。或因其余的安立已包含于此中，故仅依根本安立而开示四种。于此，当如所示而理解此结合之差别。

ตตฺรายํ วจนตฺโถ – นิกฺขิปียตีติ นิกฺเขโป, สุตฺตํ เอว นิกฺเขโป สุตฺตนิกฺเขโป. อถ วา นิกฺขิปนํ นิกฺเขโป, สุตฺตสฺส นิกฺเขโป สุตฺตนิกฺเขโป, สุตฺตเทสนาติ อตฺโถ. อตฺตโน อชฺฌาสโย อตฺตชฺฌาสโย, โส อสฺส อตฺถิ การณภูโตติ อตฺตชฺฌาสโย. อตฺตโน อชฺฌาสโย เอตสฺสาติ วา อตฺตชฺฌาสโย. ปรชฺฌาสเยปิ เอเสว นโย. ปุจฺฉาย วโส ปุจฺฉาวโส, โส เอตสฺส อตฺถีติ ปุจฺฉาวสิโก. สุตฺตเทสนาวตฺถุภูตสฺส อตฺถสฺส อุปฺปตฺติ อตฺถุปฺปตฺติ, อตฺถุปฺปตฺติเยว อฏฺฐุปฺปตฺติ ตฺถ-การสฺส ฏฺฐ-การํ กตฺวา. สา เอตสฺส อตฺถีติ อฏฺฐุปฺปตฺติโก. อถ วา นิกฺขิปียติ สุตฺตํ เอเตนาติ สุตฺตนิกฺเขโป, อตฺตชฺฌาสยาทิ เอว. เอตสฺมึ อตฺถวิกปฺเป อตฺตโน อชฺฌาสโย อตฺตชฺฌาสโย. ปเรสํ อชฺฌาสโย ปรชฺฌาสโย. ปุจฺฉียตีติ ปุจฺฉา, ปุจฺฉิตพฺโพ อตฺโถ. ปุจฺฉาวเสน ปวตฺตํ ธมฺมปฺปฏิคฺคาหกานํ วจนํ ปุจฺฉาวสิกํ, ตเทว นิกฺเขปสทฺทาเปกฺขาย ปุลฺลิงฺควเสน วุตฺตํ – ‘‘ปุจฺฉาวสิโก’’ติ. ตถา อฏฺฐุปฺปตฺติ เอว อฏฺฐุปฺปตฺติโกติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

于此，其语义为：“被置”(nikkhipīyati)故为“置”(nikkhepo)，经即是置，故为“经置”(suttanikkhepo)。或，“放置”(nikkhipanaṃ)即“置”(nikkhepo)，经之置为“经置”(suttanikkhepo)，义即“经的说示”(suttadesanā)。“自己之意乐”(attano ajjhāsayo)为“自意乐”(attajjhāsayo)；此作为原因而存在，故为“依自意乐”(attajjhāsayo)。或，“自己之意乐属于此”，故为“依自意乐”。“他意乐”(parajjhāsayo)亦同此理。“随于问”(pucchāya vaso)为“随问”(pucchāvaso)；此存在于此，故为“依问而说”(pucchāvasiko)。“作为经说示之事由的义理之生起”为“义生起”(atthuppatti)；“义生起”即是“事起”(aṭṭhuppatti)，乃`ttha`音变为`ṭṭha`音。此存在于此，故为“依事起而说”(aṭṭhuppattiko)。或，“经由此而被置”，故为“经置”，即自意乐等。于此义之分别中，“自己之意乐”为“自意乐”。“他人之意乐”为“他意乐”。“被问”(pucchīyati)故为“问”(pucchā)，即可问之义。依提问而发起的、对领法者所说之言，是“依问而说”(pucchāvasikaṃ，中性)。此词因关联于“置”(nikkhepa)一词，故以阳性说为“依问而说”(pucchāvasiko)。如是，“事起”(aṭṭhuppatti)即是“依事起而说”(aṭṭhuppattiko)。于此当如是了知其义。

อปิเจตฺถ ปเรสํ อินฺทฺริยปริปากาทิการณนิรเปกฺขตฺตา อตฺตชฺฌาสยสฺส วิสุํ สุตฺตนิกฺเขปภาโว ยุตฺโต เกวลํ อตฺตโน อชฺฌาสเยเนว ธมฺมตนฺติฏฺฐปนตฺถํ ปวตฺติตเทสนตฺตา. ปรชฺฌาสยปุจฺฉาวสิกานํ ปน ปเรสํ อชฺฌาสยปุจฺฉานํ เทสนาปวตฺติเหตุภูตานํ อุปฺปตฺติยํ ปวตฺติตานํ [Pg.49] กถมฏฺฐุปฺปตฺติยา อนวโรโธ, ปุจฺฉาวสิกอฏฺฐุปฺปตฺติกานํ วา ปรชฺฌาสยานุโรเธน ปวตฺติตานํ กถํ ปรชฺฌาสเย อนวโรโธติ? น โจเทตพฺพเมตํ. ปเรสญฺหิ อภินีหารปริปุจฺฉาทิวินิมุตฺตสฺเสว สุตฺตเทสนาการณุปฺปาทสฺส อฏฺฐุปฺปตฺติภาเวน คหิตตฺตา ปรชฺฌาสยปุจฺฉาวสิกานํ วิสุํ คหณํ. ตถา หิ พฺรหฺมชาลธมฺมทายาทสุตฺตาทีนํ วณฺณาวณฺณอามิสุปฺปาทาทิเทสนานิมิตฺตํ ‘‘อฏฺฐุปฺปตฺตี’’ติ วุจฺจติ. ปเรสํ ปุจฺฉํ วินา อชฺฌาสยํ เอว นิมิตฺตํ กตฺวา เทสิโต ปรชฺฌาสโย, ปุจฺฉาวเสน เทสิโต ปุจฺฉาวสิโกติ ปากโฏยมตฺโถติ. อตฺตโน อชฺฌาสเยเนว กเถสีติ ธมฺมตนฺติฏฺฐปนตฺถํ กเถสิ. วิมุตฺติปริปาจนียา ธมฺมา สทฺธินฺทฺริยาทโย. อชฺฌาสยนฺติ อธิมุตฺตึ. ขนฺตินฺติ ทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺตึ. มนนฺติ ปญฺญตฺติจิตฺตํ. อภินีหารนฺติ ปณิธานํ. พุชฺฌนภาวนฺติ พุชฺฌนสภาวํ, ปฏิวิชฺฌนาการํ วา. รูปครุกานนฺติ ปญฺจสุ อารมฺมเณสุ รูปารมฺมณครุกา รูปครุกา. จิตฺเตน รูปนินฺนา รูปโปณา รูปปพฺภารา รูปทสฺสนปฺปสุตา รูเปน อากฑฺฒิตหทยา, เตสํ รูปครุกานํ.

再者，于此，自意乐不依赖他人根熟等因，纯粹依自己之意乐为建立法统而发起说法，故其作为一种单独的经安立是合理的。然而，对于依他意乐与依问而说者，既然他人的意乐与提问是说法发起的因缘，当它们生起时，如何不被包含在“事起”中呢？或者，对于依问而说与依事起而说者，既然是随顺他人的意乐而发起，又如何不被包含在“他意乐”中呢？此不应作如是诘难。因为，只有脱离了他人的发愿、遍问等的经说示之因的生起，才被取为“事起”，故“依他意乐”与“依问而说”被单独列出。诚然，如《梵网经》(Brahmajālasutta)、《法嗣经》(Dhammadāyādasutta)等，其说法的因缘，如称赞、非难、利养的生起等，被称为“事起”(aṭṭhuppatti)。不待他人提问，仅以其意乐为缘而说，是“依他意乐”；依提问而说，是“依问而说”。此义甚明。“依自己之意乐而说”，即为建立法统而说。能令解脱成熟之法，即信根(saddhindriya)等。“意乐”(ajjhāsaya)即胜解(adhimutti)。“忍”(khanti)即见审察忍(diṭṭhinijjhānakkhanti)。“意”(mana)即施设心(paññatticitta)。“发愿”(abhinīhāra)即誓愿(paṇidhāna)。“觉性”(bujjhanabhāva)即觉之自性(bujjhanasabhāva)，或通达之行相(paṭivijjhanākāra)。“重色者”(rūpagarukā)即于五所缘中重色所缘者。其心倾向于色(rūpaninna)、偏向于色(rūpapoṇa)、趋向于色(rūpapabbhāra)、热衷于见色(rūpadassanappasuta)、心为色所牵引(rūpena ākaḍḍhitahadayā)，此即重色者。

ปฏิเสธตฺโถติ ปฏิกฺเขปตฺโถ. กสฺส ปน ปฏิกฺเขปตฺโถติ? กิริยาปธานญฺหิ วากฺยํ, ตสฺมา ‘‘น สมนุปสฺสามี’’ติ สมนุปสฺสนากิริยาปฏิเสธตฺโถ. เตนาห – ‘‘อิมสฺส ปน ปทสฺสา’’ติอาทิ. โย ปโร น โหติ, โส อตฺตาติ โลกสมญฺญามตฺตสิทฺธํ สตฺตสนฺตานํ สนฺธาย – ‘‘อห’’นฺติ สตฺถา วทติ, น พาหิรกปริกปฺปิตํ อหํการวิสยํ อหํการสฺส โพธิมูเลเยว สมุจฺฉินฺนตฺตา. โลกสมญฺญานติกฺกมนฺตา เอว หิ พุทฺธานํ โลกิเย วิสเย เทสนาปวตฺติ. ภิกฺขเวติ อาลปเน การณํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. อญฺญนฺติ อเปกฺขาสิทฺธตฺตา อญฺญตฺถสฺส ‘‘อิทานิ วตฺตพฺพอิตฺถิรูปโต อญฺญ’’นฺติ อาห. เอกมฺปิ รูปนฺติ เอกํ วณฺณายตนํ. สมํ วิสมํ สมฺมา ยาถาวโต อนุ อนุ ปสฺสตีติ สมนุปสฺสนา, ญาณํ. สํกิลิสฺสนวเสน อนุ อนุ ปสฺสตีติ สมนุปสฺสนา, ทิฏฺฐิ. โน นิจฺจโตติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ, เอวมาทิโกติ อตฺโถ. เตน ‘‘ทุกฺขโต สมนุปสฺสตี’’ติ เอวมาทีนิ สงฺคณฺหาติ. โอโลเกนฺโตปีติ เทวมนุสฺสวิมานกปฺปรุกฺขมณิกนกาทิคตานิ รูปานิ อนวเสสํ สพฺพญฺญุตญฺญาเณน โอโลเกนฺโตปิ. สามญฺญวจโนปิ ยํ-สทฺโท ‘‘เอกรูปมฺปี’’ติ รูปสฺส [Pg.50] อธิคตตฺตา รูปวิสโย อิจฺฉิโตติ ‘‘ยํ รูป’’นฺติ วุตฺตํ. ตถา ปุริสสทฺโท ปริยาทิยิตพฺพจิตฺตปุคฺคลวิสโยติ รูปครุกสฺสาติ วิเสสิตํ. คหณํ ‘‘เขปน’’นฺติ จ อธิปฺเปตํ, ปริยาทานญฺจ อุปฺปตฺตินิวารณนฺติ อาห – ‘‘จตุภูมกกุสลจิตฺต’’นฺติ. ตญฺหิ รูปํ ตาทิสสฺส ปริตฺตกุสลสฺสปิ อุปฺปตฺตึ นิวาเรติ, กิมงฺคํ ปน มหคฺคตานุตฺตรจิตฺตสฺสาติ โลกุตฺตรกุสลจิตฺตสฺสปิ อุปฺปตฺติยา นิวารณํ โหตุํ สมตฺถํ, โลกิยกุสลุปฺปตฺติยา นิวารกตฺเต วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ ‘‘จตุภูมกกุสลจิตฺตํ ปริยาทิยิตฺวา’’ติ วุตฺตํ. น หิ กามคุณสฺสาทปฺปสุตสฺส ปุริสสฺส ทานาทิวเสน สวิปฺผาริกา กุสลุปฺปตฺติ สมฺภวติ. คณฺหิตฺวา เขเปตฺวาติ อตฺตานํ อสฺสาเทตฺวา ปวตฺตมานสฺส อกุสลจิตฺตสฺส ปจฺจโย โหนฺตํ ปวตฺตินิวารเณน มุฏฺฐิคตํ วิย คเหตฺวา อนุปฺปาทนิโรเธน เขเปตฺวา วิย ติฏฺฐติ. ตาว มหติ โลกสนฺนิวาเส ตสฺส ปริยาทิยฏฺฐานํ อวิจฺเฉทโต ลพฺภตีติ อาห – ‘‘ติฏฺฐตี’’ติ ยถา ‘‘ปพฺพตา ติฏฺฐนฺติ, นชฺโช สนฺทนฺตี’’ติ. เตนาห – ‘‘อิธ อุภยมฺปิ วฏฺฏตี’’ติอาทิ.

“否定义”(Paṭisedhattho)即是“排斥义”(paṭikkhepattho)。那么要排斥什么呢？因为语句以动词为主，所以‘我不随观’(na samanupassāmi)就是对“随观”(samanupassanā)这一行为的否定。因此说“此词”(imassa padassa)等。不是他人的就是自己，这是依世俗概念所成的有情相续而言——导师(satthā)说‘我’，不是指外道所构想的我慢的境界，因为我慢在菩提树下就已经被根除了。诸佛在世间领域的说法，确实不超越世俗概念。“比丘们”(Bhikkhavo)这一呼格，其原因在前面已经说过了。“其他”(aññaṃ)一词，因其关联性而有“其他”之义，故说‘是“现在所要说的女色”之外的其他’。“一色亦”(ekampi rūpaṃ)指的是一个色处。平等、不平等，如实、正确地随观，是为随观(samanupassanā)，即是智(ñāṇaṃ)；以染污的方式随观，亦是随观，此为见(diṭṭhi)。在“非恒常”(no niccato)中，“iti”一词是“等”的意思，即“如此等等”之义。因此，它也包含了“随观为苦”等。“遍观”(Olokentopi)指的是，即使以一切知智(sabbaññutaññāṇa)遍观天、人、天宫、劫波树、摩尼宝、黄金等一切色法，亦无遗余。即使是泛说，“yaṃ”一词，因为“一色亦”已经指明了色，故欲表达色的范畴，因此说“任何色”(yaṃ rūpaṃ)。同样，“男人”(purisa)一词是指其心可被占据的个人(puggala)，故特指为“重色者”。“执取”(gahaṇaṃ)亦意指“去除”(khepanaṃ)，而“占据”(pariyādānaṃ)则意指阻止其生起，故说“四地善心”。那种色能阻止如此微小的善心生起，更何况是广大心与无上心呢？因此，它能够阻止出世间善心的生起，至于阻止世间善心的生起，就更不用说了。所以说“占据了四地善心”。对于沉迷于欲乐滋味的男人，不可能通过布施等方式产生有广大果报的善心。“执取而去除”(Gaṇhitvā khepetvā)是说：当它成为正在享受自身而生起的不善心的缘时，通过阻止其生起，如同握在手中般地执取；通过不生起的灭，如同去除般地安住。在如此广大的世间聚落中，其心被占据的状态持续不断，故说“安住”(tiṭṭhati)，犹如“山岳屹立，江河奔流”。因此说‘此处两者皆适用’(idha ubhayampi vaṭṭati)等。

ยถยิทนฺติ สนฺธิวเสน อาการสฺส รสฺสตฺตํ ยการาคโม จาติ อาห – ‘‘ยถา อิท’’นฺติ. อิตฺถิยา รูปนฺติ อิตฺถิสรีรคตํ ตปฺปฏิพทฺธญฺจ รูปายตนํ. ปรมตฺถสฺส นิรุฬฺโห, ปฐมํ สาธารณโต สทฺทสตฺถลกฺขณานิ วิภาเวตพฺพานิ, ปจฺฉา อสาธารณโตติ ตานิ ปาฬิวเสน วิภาเวตุํ – ‘‘รุปฺปตีติ โข…เป… เวทิตพฺพ’’นฺติ อาห. ตตฺถ รุปฺปตีติ สีตาทิวิโรธิปจฺจเยหิ วิการํ อาปาทียติ, อาปชฺชตีติ วา อตฺโถ. วิการุปฺปตฺติ จ วิโรธิปจฺจยสนฺนิปาเต วิสทิสุปฺปตฺติ วิภูตตรา, กุโต ปนายํ วิเสโสติ เจ? ‘‘สีเตนา’’ติอาทิวจนโต. เอวญฺจ กตฺวา เวทนาทีสุ อนวเสสรูปสมญฺญา สามญฺญลกฺขณนฺติ สพฺพรูปธมฺมสาธารณํ รูปฺปนํ. อิทานิ อตฺถุทฺธารนเยน รูปสทฺทํ สํวณฺเณนฺโต ‘‘อยํ ปนา’’ติอาทิมาห. รูปกฺขนฺเธ วตฺตตีติ ‘‘โอฬาริกํ วา สุขุมํ วา’’ติอาทิวจนโต (ม. นิ. ๑.๓๖๑; ๒.๑๑๓; ๓.๘๖, ๘๙; วิภ. ๒). รูปูปปตฺติยาติ เอตฺถ รูปภโว รูปํ อุตฺตรปทโลเปน. รูปภวูปปตฺติยาติ อยญฺเหตฺถ อตฺโถ. กสิณนิมิตฺเตติ ปถวีกสิณาทิสญฺญิเต ปฏิภาคนิมิตฺเต. รูปฺปติ อตฺตโน ผลสฺส สภาวํ กโรตีติ รูปํ, สภาวเหตูติ [Pg.51] อาห – ‘‘สรูปา…เป… เอตฺถ ปจฺจเย’’ติ. กรจรณาทิอวยวสงฺฆาตภาเวน รูปียติ นิรูปียตีติ รูปํ, รูปกาโยติ อาห – ‘‘อากาโส…เป… เอตฺถ สรีเร’’ติ.

“Yathayidaṃ”(正如这)是由于连声(sandhi)，“ā”元音缩短并加入了“y”辅音，故说即是“yathā idaṃ”。“女色”(Itthiyā rūpaṃ)是指女身之色及与其相关的色处(rūpāyatana)。[此词]是胜义的确定用法。首先应从共通方面阐明词与义的特征，然后从不共通方面，依圣典来阐明，故说：‘应知“色”(rūpa)即毁坏(ruppati)之义……’。此中，“毁坏”(ruppati)是指被寒冷等敌对的缘所导致变异，或遭受变异之义。当敌对的缘聚集时，变异的生起，即不同状态的生起，会更为显著。若问：此差别从何而来？由“以寒冷……”等语可知。如此，在受等法中，并没有“色”这个名称，而“毁坏性”是一切色法共通的普遍特征。现在，以揭示义理的方式阐释“色”一词，故说“此复……”等。[色]用于色蕴，是依“或粗或细……”等语。在“生于色界”(Rūpūpapattiyā)中，“色”(rūpa)是“色有”(rūpabhava)省略了后一词。此处的意义是“生于色有”。“在遍相中”(Kasiṇanimitte)是指在地遍等所谓的似相(paṭibhāganimitta)中。因为它“毁坏”(ruppati)，或因为它能成就其果的自性，故为“色”(rūpa)。此为自性因，故说：‘自相……于此缘中’。因为由手、足等支分的集合，它被“显现”(rūpīyati)、被“认知”(nirūpīyati)，故为“色”(rūpa)，即色身，故说：‘虚空……于此身中’。

รูปยติ วณฺณวิการํ อาปชฺชมานํ หทยงฺคตภาวํ ปกาเสตีติ รูปํ, วณฺณายตนํ. อาโรหปริณาหาทิเภทรูปคตํ สณฺฐานสมฺปตฺตึ นิสฺสาย ปสาทํ อาปชฺชมาโน รูปปฺปมาโณติ วุตฺโตติ อาห – ‘‘เอตฺถ สณฺฐาเน’’ติ. ปิยรูปนฺติอาทีสุ สภาวตฺโถ รูปสทฺโท. อาทิสทฺเทน รูปชฺฌานาทีนํ สงฺคโห. ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติ เอตฺถ อชฺฌตฺตํ เกสาทีสุ ปริกมฺมสญฺญาวเสน ปฏิลทฺธรูปชฺฌานํ รูปํ, ตํ อสฺส อตฺถีติ รูปีติ วุตฺโต. อิตฺถิยา จตุสมุฏฺฐาเน วณฺเณติ อิตฺถิสรีรปริยาปนฺนเมว รูปํ คหิตํ, ตปฺปฏิพทฺธวตฺถาลงฺการาทิรูปมฺปิ ปน ปุริสจิตฺตสฺส ปริยาทายกํ โหตีติ ทสฺเสตุํ – ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. คนฺธวณฺณคฺคหเณน วิเลปนํ วุตฺตํ. กามํ ‘‘อสุกาย อิตฺถิยา ปสาธน’’นฺติ สลฺลกฺขิตสฺส อกายปฺปฏิพทฺธสฺสปิ วณฺโณ ปฏิพทฺธจิตฺตสฺส ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺเฐยฺย, ตํ ปน น เอกนฺติกนฺติ เอกนฺติกํ ทสฺเสนฺโต ‘‘กายปฺปฏิพทฺโธ’’ติอาห. อุปกปฺปตีติ จิตฺตสฺส ปริยาทานาย อุปกปฺปติ. ปุริมสฺเสวาติ ปุพฺเพ วุตฺตอตฺถสฺเสว ทฬฺหีกรณตฺถํ วุตฺตํ ยถา ‘‘ทฺวิกฺขตฺตุํ พนฺธํ สุพนฺธ’’นฺติ. นิคมนวเสน วา เอตํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. โอปมฺมวเสน วุตฺตนฺติ ‘‘ยํ เอวํ ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตี’’ติ สกลเมวิทํ ปุริมวจนํ อุปมาวเสน วุตฺตํ, ตตฺถ ปน อุปมาภูตํ อตฺถํ ทสฺเสตุํ – ‘‘ยถยิทํ…เป… อิตฺถิรูป’’นฺติ วุตฺตํ. ปริยาทาเน อานุภาโว สมฺภโว ปริยาทานานุภาโว, ตสฺส ทสฺสนวเสน วุตฺตํ.

它“显现”(rūpayati)颜色变化，显示出深入人心的状态，故为“色”(rūpa)，即色处(vaṇṇāyatana)。依于身高、体宽等不同色法所成就的形体，而心生喜悦，这被称为“以色为量”(rūpappamāṇo)，故说：‘于此形相中’。在“可爱色”(Piyarūpaṃ)等语中，“色”一词是自性义。“等”字包含了色禅等。在‘有色者见诸色’(Rūpī rūpāni passati)中，“色”(rūpa)是指于自身头发等，通过预备想而获得的色禅。因为他有此禅那，故被称为“有色者”(rūpī)。在说女人的四因生色时，只取了包含在女身中的色。但为了显示与女身相关的衣物、装饰等色也能占据男人的心，故说“再者……”等。通过提及香与色，说的是涂香。诚然，即使是那被注意到‘是某女人的装饰’的、不与身体相连的色，也能占据那心已系缚的男人的心，但这并非绝对。为了显示是绝对的，故说“与身体相连的”。“适合”(Upakappati)是指适合于占据心。“如前”(Purimasseva)是为了巩固前面所说之义而说，犹如“捆绑两次更牢固”。或者，应知这是作为结论而说。或者，是作为譬喻而说。“任何如此占据男人心的”这整句前面的话，是作为譬喻而说。其中，为了显示作为譬喻的意义，故说“正如……女色”。在占据中，有力用、有可能，即“占据的威力”(pariyādānānubhāvo)。这是为了显示此义而说。

อิทํ ปน ‘‘อิตฺถิรูป’’นฺติอาทิวจนํ ปริยาทานานุภาเว สาเธตพฺเพ ทีเปตพฺเพ วตฺถุ การณํ. นาโค นาม โส ราชา, ทีฆทาฐิกตฺตา ปน ‘‘มหาทาฐิกนาคราชา’’ติ วุตฺโต. อสํวรนิยาเมนาติ จกฺขุทฺวาริเกน อสํวรนีหาเรน. นิมิตฺตํ คเหตฺวาติ ราคุปฺปตฺติเหตุภูตํ รูปํ สุภนิมิตฺตํ คเหตฺวา. วิสิกาทสฺสนํ คนฺตฺวาติ สิวถิกทสฺสนํ คนฺตฺวา. ตตฺถ หิ อาทีนวานุปสฺสนา อิชฺฌติ. วตฺถุโลเภน กุโต ตาทิสาย มรณนฺติ อสทฺทหนฺโต ‘‘มุขํ ตุมฺหากํ ธูมวณฺณ’’นฺติ เต ทหรสามเณเร อุปฺปณฺเฑนฺโต วทติ.

然而，“女色”等语，是在“占据的威力”中，应被确立、应被阐明的“事”(vatthu)与“因”(kāraṇa)。那位国王名叫龙(Nāga)，但因有长牙，故被称为“大牙龙王”(Mahādāṭhikanāgarājā)。“以不防护的方式”(Asaṃvaraniyāmena)是指以不防护眼门的方式。“取相”(Nimittaṃ gahetvā)是指执取了那作为贪欲生起之因的色的净相(subhanimitta)。“前往观看街道”(Visikādassanaṃ gantvā)是指前往观看尸林(sivathikadassanaṃ)。因为在那里，过患随观(ādīnavānupassanā)得以成就。[他]因贪恋事物(vatthu)，不信‘这样的人怎么会死？’，并嘲弄那些年轻沙弥说：‘你们的脸色像烟一样。’

รตนตฺตเย สุปฺปสนฺนตฺตา กากวณฺณติสฺสาทีหิ วิเสสนตฺถญฺจ โส ติสฺสมหาราชา สทฺธาสทฺเทน วิเสเสตฺวา วุจฺจติ. ทหรสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย [Pg.52] ติฏฺฐตีติ อธิการวเสน วุตฺตํ. นิฏฺฐิตุทฺเทสกิจฺโจติ คาเม อสปฺปายรูปทสฺสนํ อิมสฺส อนตฺถาย สิยาติ อาจริเยน นิวาริตคามปฺปเวโส ปจฺฉา นิฏฺฐิตุทฺเทสกิจฺโจ หุตฺวา ฐิโต. เตน วุตฺตํ – ‘‘อตฺถกามานํ วจนํ อคฺคเหตฺวา’’ติ. นิวตฺถวตฺถํ สญฺชานิตฺวาติ อตฺตนา ทิฏฺฐทิวเส นิวตฺถวตฺถํ ตสฺสา มตทิวเส สิวถิกทสฺสนตฺถํ คเตน ลทฺธํ สญฺชานิตฺวา. เอวมฺปีติ เอวํ มรณสมฺปาปนวเสนปิ. อยํ ตาเวตฺถ อฏฺฐกถาย อนุตฺตานตฺถทีปนา.

对三宝有净信故，为与黑वणṇatissa)等人相区别，那位帝须大王被特别称为“信帝须”(Saddhātissa)。“占据幼童之心”是依其语境而言。所谓“完成诵学任务者”，是指因老师认为“在村中见到不适宜的景象可能对他不利”而禁止他进入村庄，之后他完成了诵学任务而安住下来。因此说：“没有听从为他着想的人的劝告。”所谓“认出所穿之衣”，是指他认出了自己见到她那天她所穿的衣服，这衣服是在她去世那天去尸陀林时得到的。所谓“像这样”，即指甚至通过导致死亡的方式。以上是对义注中未明了之义的阐明。

เนตฺตินยวณฺณนา

导论释义

อิทานิ ปกรณนเยน ปาฬิยา อตฺถวณฺณนํ กริสฺสาม. สา ปน อตฺถสํวณฺณนา ยสฺมา เทสนาย สมุฏฺฐานปฺปโยชนภาชเนสุ ปิณฺฑตฺเถสุ จ นิทฺธาริเตสุ สุกรา โหติ สุวิญฺเญยฺยา จ, ตสฺมา สุตฺตเทสนาย สมุฏฺฐานาทีนิ ปฐมํ นิทฺธารยิสฺสาม. ตตฺถ สมุฏฺฐานํ นาม เทสนานิทานํ, ตํ สาธารณมสาธารณนฺติ ทุวิธํ. ตตฺถ สาธารณมฺปิ อชฺฌตฺติกพาหิรเภทโต ทุวิธํ. ตตฺถ สาธารณํ อชฺฌตฺติกสมุฏฺฐานํ นาม โลกนาถสฺส มหากรุณา. ตาย หิ สมุสฺสาหิตสฺส ภควโต เวเนยฺยานํ ธมฺมเทสนาย จิตฺตํ อุทปาทิ, ยํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘สตฺเตสุ จ การุญฺญตํ ปฏิจฺจ พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกสี’’ติอาทิ (ม. นิ. ๑.๒๘๓; มหาว. ๙; สํ. นิ. ๑.๑๗๓). เอตฺถ จ เหตาวตฺถายปิ มหากรุณาย สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ ยาวเทว สํสารมโหฆโต สทฺธมฺมเทสนาหตฺถทาเนหิ สตฺตสนฺตารณตฺถํ ตทุปฺปตฺติโต. ยถา จ มหากรุณา, เอวํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ทสพลญาณาทโย จ เทสนาย อพฺภนฺตรสมุฏฺฐานภาเวน วตฺตพฺพา. สพฺพญฺหิ เญยฺยธมฺมํ เตสํ เทเสตพฺพาการํ สตฺตานญฺจ อาสยานุสยาทึ ยาถาวโต ชานนฺโต ภควา ฐานาฏฺฐานาทีสุ โกสลฺเลน เวเนยฺยชฺฌาสยานุรูปํ วิจิตฺตนยเทสนํ ปวตฺเตสีติ. พาหิรํ ปน สาธารณํ สมุฏฺฐานํ ทสสหสฺสมหาพฺรหฺมปริวารสฺส สหมฺปติพฺรหฺมุโน อชฺเฌสนํ. ตทชฺเฌสนุตฺตรกาลญฺหิ ธมฺมคมฺภีรตาปจฺจเวกฺขณาชนิตํ อปฺโปสฺสุกฺกตํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภตฺวา ธมฺมสฺสามี ธมฺมเทสนาย อุสฺสาหชาโต อโหสิ. อสาธารณมฺปิ อพฺภนฺตรพาหิรเภทโต ทุวิธเมว. ตตฺถ อพฺภนฺตรํ ยาย มหากรุณาย เยน จ เทสนาญาเณน [Pg.53] อิทํ สุตฺตํ ปวตฺติตํ, ตทุภยํ เวทิตพฺพํ. พาหิรํ ปน รูปครุกานํ ปุคฺคลานํ อชฺฌาสโย. สฺวายมตฺโถ อฏฺฐกถายํ วุตฺโต เอว.

现在我们将依论典之法对圣典作义释。此义释，因在确定教法的起源、目的、所化众生及核心要义之后，即变得容易理解和领会，是故我们首先要阐明经教的起源等。其中，“起源”(samuṭṭhāna)指说法之因缘，分共通与不共二种。共通起源又分内在与外在二类。所谓共通的内在起源，即世主(lokanātha)的大悲心。世尊(bhagavā)正是因大悲心所策励，才生起为所化众生说法的意念。如经中所说：“因于众生起悲悯，以佛眼观视世界”等。此处当知，大悲心甚至在因地时亦已含摄，直至其为以正法之手救度众生脱离轮回大流而生起。如同大悲心，一切知智、十力智等亦当说是教法的内在起源。因为世尊如实了知一切所应知法、说示此等法的方式，以及众生的意向、随眠等，故能以其善巧，随顺所化众生的根机，开展出种种教法。共通的外在起源，则是一万大梵天为眷属的娑婆主梵天(Sahampatibrahma)的劝请。正是在他劝请之后，世尊思惟法义甚深而生起的不热心才得以平息，作为法主，才生起说法之热忱。不共起源亦分内在与外在二类。其中，内在者当知是何种大悲心与何种说法之智促使本经生起；外在者则是那些重视色身的个人的意向。此义在义注中已说。

ปโยชนมฺปิ สาธารณาสาธารณโต ทุวิธํ. ตตฺถ สาธารณํ ยาว อนุปาทาปรินิพฺพานํ วิมุตฺติรสตฺตา ภควโต เทสนาย. เตเนวาห – ‘‘เอตทตฺถา กถา, เอตทตฺถา มนฺตนา’’ติอาทิ. อสาธารณํ ปน เตสํ รูปครุกานํ ปุคฺคลานํ รูเป ฉนฺทราคสฺส ชหาปนํ, อุภยมฺเปตํ พาหิรเมว. สเจ ปน เวเนยฺยสนฺตานคตมฺปิ เทสนาพลสิทฺธิสงฺขาตํ ปโยชนํ อธิปฺปายสมิชฺฌนภาวโต ยถาธิปฺเปตตฺถสิทฺธิยา มหาการุณิกสฺส ภควโตปิ ปโยชนเมวาติ คณฺเหยฺย, อิมินา ปริยาเยนสฺส อพฺภนฺตรตาปิ สิยา.

目的(payojana)亦分共通与不共二种。其中，共通者，乃世尊教法以解脱为味，直至无取般涅槃(anupādāparinibbāna)。因此他说：“为此义而说，为此义而论”等。不共者，则是令那些重视色身的个人舍弃对色身的欲贪。此二者皆是外在的。然而，若将此目的——即在所化众生相续中由说法之力所成就者，以及此所期之义的实现亦是大悲世尊的目的——作如是理解，那么依此道理，它亦可为内在的。

อปิจ เตสํ รูปครุกานํ ปุคฺคลานํ รูปสฺมึ วิชฺชมานสฺส อาทีนวสฺส ยาถาวโต อนวโพโธ อิมิสฺสา เทสนาย สมุฏฺฐานํ, ตทวโพโธ ปโยชนํ. โส หิ อิมาย เทสนาย ภควนฺตํ ปโยเชติ ตนฺนิปฺผาทนปรายํ เทสนาติ กตฺวา. ยญฺหิ เทสนาย สาเธตพฺพํ ผลํ, ตํ อากงฺขิตพฺพตฺตา เทสกํ เทสนาย ปโยเชตีติ ปโยชนนฺติ วุจฺจติ. ตถา เตสํ ปุคฺคลานํ ตทญฺเญสญฺจ เวเนยฺยานํ รูปมุเขน ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ อาทีนวทสฺสนญฺเจตฺถ ปโยชนํ. ตถา สํสารจกฺกนิวตฺติสทฺธมฺมจกฺกปฺปวตฺติสสฺสตาทิมิจฺฉาวาทนิรากรณํ สมฺมาวาทปุเรกฺขาโร อกุสลมูลสมูหนนํ กุสลมูลสมาโรปนํ อปายทฺวารปิทหนํ สคฺคมคฺคทฺวารวิวรณํ ปริยุฏฺฐานวูปสมนํ อนุสยสมุคฺฆาตนํ ‘‘มุตฺโต โมเจสฺสามี’’ติ ปุริมปฏิญฺญาวิสํวาทนํ ตปฺปฏิปกฺขมารมโนรถวิสํวาทนํ ติตฺถิยธมฺมนิมฺมถนํ พุทฺธธมฺมปติฏฺฐาปนนฺติ เอวมาทีนิปิ ปโยชนานิ อิธ เวทิตพฺพานิ.

复次，于那些重视色身的个人，不能如实了知色身中存在的过患，是此教法的起源；了知彼过患，则是其目的。因为那（对过患的）了知促使世尊宣说此教法，此教法即是为了成就它。凡教法所应成就之果，因其为所希求，能促使说法者宣说教法，故称为“目的”。同样，令那些人及其他所化众生，通过色身来观察五取蕴的过患，亦是此处的目的。此外，如：止息轮回之轮、转动正法之轮、破除常边等邪见、推崇正见、根除不善根、培植善根、关闭恶趣之门、开启天界与圣道之门、平息缠、根除随眠、不违“我已解脱，亦将解脱他人”之初誓、挫败与此相违的魔罗(Māra)之愿、摧破外道(titthiya)之法、建立佛法等，亦当知是此处的目的。

ยถา เต ปุคฺคลา รูปครุกา, เอวํ ตทญฺเญ จ สกฺกายครุกา สกฺกายสฺมึ อลฺลีนา สงฺขตธมฺมานํ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส จ ปฏิปตฺตึ อชานนฺตา อสทฺธมฺมสฺสวนสาธารณปริจริยมนสิการปรา สทฺธมฺมสฺสวนธารณปริจยปฺปฏิเวธวิมุขา จ ภววิปฺปโมกฺเขสิโน เวเนยฺยา อิมิสฺสา เทสนาย ภาชนํ.

犹如那些重视色身的个人，其他一些重视有身(sakkāya)、执著于有身、不了知诸有为法与正等觉者之道、专事听闻非正法、行凡俗事、作不如理意，且背离听闻、受持、修习、证悟正法，却又寻求从“有”中解脱的所化众生，是此教法的根器。

ปิณฺฑตฺตา [Pg.54] เจตฺถ รูปคฺคหเณน รูปธาตุรูปายตนรูปกฺขนฺธปริคฺคณฺหนํ รูปมุเขน จตุธมฺมานํ วฏฺฏตฺตยวิจฺเฉทนูปาโย อาสโวฆาทิวิเวจนํ อภินนฺทนนิวารณสงฺคติกฺกโม วิวาทมูลปริจฺจาโค สิกฺขตฺตยานุโยโค ปหานตฺตยทีปนา สมถวิปสฺสนานุฏฺฐานํ ภาวนาสจฺฉิกิริยาสิทฺธีติ เอวมาทโย เวทิตพฺพา.

总而言之，于此当知：通过执取色，总摄了色界、色处、色蕴；以色为门径，是辨析漏、暴流等四法、及切断三轮转(vaṭṭattaya)的方法；是防止喜悦、超越执著、舍弃诤根、勤修三学、阐明三断、修行止观(samatha-vipassanā)、成就修习与作证等。

อิโต ปรํ ปน โสฬส หารา ทสฺเสตพฺพา. ตตฺถ ‘‘รูป’’นฺติ สหชาตา ตสฺส นิสฺสยภูตา ตปฺปฏิพทฺธา จ สพฺเพ รูปารูปธมฺมา ตณฺหาวชฺชา ทุกฺขสจฺจํ. ตํสมุฏฺฐาปิกา ตทารมฺมณา จ ตณฺหา สมุทยสจฺจํ. ตทุภเยสํ อปฺปวตฺติ นิโรธสจฺจํ. นิโรธปฺปชานนา ปฏิปทา มคฺคสจฺจํ. ตตฺถ สมุทเยน อสฺสาโท, ทุกฺเขน อาทีนโว, มคฺคนิโรเธหิ นิสฺสรณํ, รูปารมฺมณสฺส อกุสลจิตฺตสฺส กุสลจิตฺตสฺส จ ปริยาทานํ ผลํ. ยญฺหิ เทสนาย สาเธตพฺพํ ปโยชนํ, ตํ ผลนฺติ วุตฺโตวายมตฺโถ. ตทตฺถํ หิทํ สุตฺตํ ภควตา เทสิตนฺติ. ยถา ตํ กุสลจิตฺตํ น ปริยาทิยติ, เอวํ ปฏิสงฺขานภาวนาพลปริคฺคหิตา อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา อุปาโย. ปุริสสฺส กุสลจิตฺตปริยาทาเนนสฺส รูปสฺส อญฺญรูปาสาธารณตาทสฺสนาปเทเสน อตฺถกาเมหิ ตโต จิตฺตํ สาธุกํ รกฺขิตพฺพํ. อยเมตฺถ ภควโต อาณตฺตีติ อยํ เทสนาหาโร. อสฺสาทาทิสนฺทสฺสนวิภาวนลกฺขโณ หิ เทสนาหาโร. วุตฺตญฺเหตํ เนตฺติปฺปกรเณ –

此外，应当说明十六种理趣。其中，“色”是指与生俱来、作为其所依且与之相关联的一切色法与非色法，除贪之外，即是苦谛。那使之生起且以之为所缘的贪，即是集谛。此二者的不生起，即是灭谛。了知灭的行道，即是道谛。于此，以集谛显示味(assāda)，以苦谛显示过患(ādīnava)，以道谛和灭谛显示出离(nissaraṇa)；以色为所缘的不善心和善心的断尽，即是果(phala)。凡是教说所要成就的目的，即是所说的果义。世尊宣说此经，即是为了此目的。为使善心不被耗尽，依靠审察修习之力防护诸根门，即是方法(upāya)。对于善心因色法而耗尽的人，希求利益者应当通过指示此色法的不共性，来善护其心。此即世尊之教令(āṇatti)，此乃教说理趣(desanāhāra)。教说理趣的特征即是开示味、过患、出离等。《导论》(Nettippakaraṇa)中也如是说：

‘‘อสฺสาทาทีนวตา, นิสฺสรณมฺปิ จ ผลํ อุปาโย จ;

อาณตฺตี จ ภควโต, โยคีนํ เทสนาหาโร’’ติ. (เนตฺติ. ๔ นิทฺเทสวาร);

“味与过患，出离以及果，方法以及世尊的教令，是诸瑜伽行者的教说理趣。”

เทสียติ สํวณฺณียติ เอตาย สุตฺตตฺโถติ เทสนา, เทสนาย สหจรณโต วา เทสนา. นนุ จ อญฺเญปิ หารา เทสนาสงฺขาตสฺส สุตฺตสฺส อตฺถสํวณฺณนาโต เทสนาย สหจาริโน วาติ? สจฺจเมตํ, อยํ ปน หาโร เยภุยฺเยน ยถารุตวเสเนว วิญฺญายมาโน เทสนาย สห จรตีติ วตฺตพฺพตํ อรหติ, น ตถาปเร. น หิ อสฺสาทาทีนวนิสฺสรณาทิสนฺทสฺสนรหิตา สุตฺตเทสนา อตฺถิ. กึ ปน เตสํ อสฺสาทาทีนํ อนวเสสานํ วจนํ เทสนาหาโร, อุทาหุ [Pg.55] เอกจฺจานนฺติ? นิรวเสสานํเยว. ยสฺมิญฺหิ สุตฺเต อสฺสาทาทีนวนิสฺสรณานิ สรูปโต อาคตานิ, ตตฺถ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ยตฺถ ปน เอกเทเสน อาคตานิ, น จ สรูเปน, ตตฺถ อนาคตํ อตฺถวเสน นิทฺธาเรตฺวา หาโร โยเชตพฺโพ.

以此开示、阐明经义，故称“教说”(desanā)；或因与教说俱行，故称“教说”。然，其他理趣(hāra)不也因阐明名为“教说”的经义而与教说俱行吗？诚然如此。但此理趣大多仅依文句本身即可了知，故堪称与教说俱行，其他理趣则不然。实无不含示味、过患、出离等的经教。然则，是遍说此等味等，方为教说理趣(desanāhāra)，抑或说其一分？是遍说。若于某经中，味、过患、出离等已自相呈现，则无须多言。若仅呈现一分，且非自相，则应依义推求其未呈现者，而运用此理趣。

สยํ สมนฺตจกฺขุภาวโต ตํทสฺสเนน สภาวโต จ ‘‘อห’’นฺติ วุตฺตํ. ภิกฺขนสีลตาทิคุณโยคโต อภิมุขีกรณตฺถญฺจ, ‘‘ภิกฺขเว’’ติ วุตฺตํ. อตฺตาภาวโต อปรตาทสฺสนตฺถญฺจ ‘‘อญฺญ’’นฺติ วุตฺตํ. เอกสฺส อนุปลพฺภทสฺสนตฺถํ อเนกภาวปฺปฏิเสธนตฺถญฺจ ‘‘เอกรูปมฺปี’’ติ วุตฺตํ. ตาทิสสฺส รูปสฺส อภาวโต อทสฺสนโต จ ‘‘น สมนุปสฺสามี’’ติ วุตฺตํ. ตสฺส ปจฺจามสนโต อนิยมโต จ ‘‘ย’’นฺติ วุตฺตํ. อิทานิ วุจฺจมานาการปรามสนโต ตทญฺญาการนิเสธนโต จ ‘‘เอว’’นฺติ วุตฺตํ. วิสภาคินฺทฺริยวตฺถุโต สภาควตฺถุสฺมึ ตทภาวโต จ ‘‘ปุริสสฺสา’’ติ วุตฺตํ. นิมิตฺตคฺคาหสฺส วตฺถุภาวโต ตถา ปริกปฺปิตตฺตา จ ‘‘จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตี’’ติ วุตฺตํ. เอวนฺติ วุตฺตาการปรามสนตฺถญฺเจว นิทสฺสนตฺถญฺจ ‘‘ยถา’’ติ วุตฺตํ. อตฺตโน ปจฺจกฺขภาวโต ภิกฺขูนํ ปจฺจกฺขกรณตฺถญฺจ ‘‘อิท’’นฺติ วุตฺตํ. อิตฺถิสนฺตานปริยาปนฺนโต ตปฺปฏิพทฺธภาวโต จ ‘‘อิตฺถิรูป’’นฺติ วุตฺตนฺติ เอวํ อนุปทวิจยโต วิจโย หาโร. วิจียนฺติ เอเตน, เอตฺถ วา ปทปญฺหาทโยติ วิจโย, วิจิติ เอว วา เตสนฺติ วิจโย. ปทปุจฺฉาวิสฺสชฺชนปุพฺพาปรานุคฺคหนํ อสฺสาทาทีนญฺจ วิเสสนิทฺธารณวเสน ปวิจยลกฺขโณ หิ วิจโย หาโร. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

因[世尊]己身具足圆满知见(samantacakkhu)，亲见其法自性，故说“我”(ahaṃ)。为令比丘具足乞食之行等功德且正对[法]，故说“诸比丘”(bhikkhave)。为示无我且不见有他，故说“其他”(aññaṃ)。为示一法不可得且否定众多之有，故说“任何一个色”(ekarūpampi)。因无有、不见如是之色，故说“我未见”(na samanupassāmi)。因其被审察且不确定，故说“其”(yaṃ)。因指称当下所说之相状且否定其他相状，故说“如此”(evaṃ)。因[女色]为异类根之所缘，且于同类根之所缘中无此，故说“男人”(purisassa)。因其为取相之所缘且被如是构想，故说“心被占据而住”(cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati)。为指称所说“如此”之相状且作为示例，故说“犹如”(yathā)。因[法]为自身所亲证且为令诸比丘亲证，故说“此”(idaṃ)。因其摄于女性相续且与彼相连，故说“女色”(itthirūpaṃ)。如是随文逐句审察，即是抉择理趣(vicayo hāro)。以此审察，或于此中审察文句、提问等，故为“抉择”；或彼即是审察，故为“抉择”。抉择理趣的特征即是：通过对文句的问答、对前后文的辅助、以及对味等差别的确定，来进行详尽的审察。此亦曾说：

‘‘ยํ ปุจฺฉิตญฺจ วิสฺสชฺชิตญฺจ, สุตฺตสฺส ยา จ อนุคีติ;

สุตฺตสฺส โย ปวิจโย, หาโร วิจโยติ นิทฺทิฏฺโฐ’’ติ. (เนตฺติ. ๔ นิทฺเทสวาร);

“所问与所答，以及对经的随释，对经的详审，此即抉择理趣。”

อนาทิมติ สํสาเร อิตฺถิปุริสานํ อญฺญมญฺญรูปาภิรามตาย ‘‘อิตฺถิรูปํ ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตี’’ติ ยุชฺชตีติ อยํ ยุตฺติหาโร. พฺยญฺชนตฺถานํ ยุตฺตายุตฺตวิภาควิภาวนลกฺขโณ หิ ยุตฺติหาโร. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

于无始轮回(saṃsāra)中，男女耽染彼此色相，故“女色(itthirūpaṃ)占据男人心”之说为合理。此即合理理趣(yuttihāro)。合理理趣的特征即是辨明文句与义理的合理与否。此亦曾说：

‘‘สพฺเพสํ หารานํ, ยา ภูมี โย จ โคจโร เตสํ;

ยุตฺตายุตฺติปริกฺขา, หาโร ยุตฺตีติ นิทฺทิฏฺโฐ’’ติ. (เนตฺติ. ๔ นิทฺเทสวาร);

“于所有理趣，考察其所依之地与行境，辨其合理与否，此即合理理趣。”

ยุตฺตีติ [Pg.56] จ อุปปตฺติ สาธนยุตฺติ, อิธ ปน ยุตฺติวิจารณา ยุตฺติ อุตฺตรปทโลเปน ‘‘รูปภโว รูป’’นฺติ ยถา. ยุตฺติสหจรณโต วา ยุตฺติ.

理趣(yutti)即是成立、证成之理。然于此，“理趣”乃“理趣之审察”，如“色有”(rūpabhava)省略后字而为“色”(rūpa)。或因与理趣俱行，故称“理趣”。

อิตฺถิรูปํ อโยนิโส โอโลกิยมานํ อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตาย ปทฏฺฐานํ, สา กุสลานํ ธมฺมานํ อภาวนาย ปทฏฺฐานํ, สา สพฺพสฺสปิ สํกิเลสปกฺขสฺส ปริวุทฺธิยา ปทฏฺฐานํ. พฺยติเรกโต ปน อิตฺถิรูปํ โยนิโส โอโลกิยมานํ สติปฏฺฐานภาวนาย ปทฏฺฐานํ, สา โพชฺฌงฺคานํ ภาวนาปาริปูริยา ปทฏฺฐานํ, สา วิชฺชาวิมุตฺตีนํ ปาริปูริยา ปทฏฺฐานํ, กุสลสฺส จิตฺตสฺส ปริยาทานํ สมฺโมหาภินิเวสสฺส ปทฏฺฐานํ, โส สงฺขารานํ ปทฏฺฐานํ, สงฺขารา วิญฺญาณสฺสาติ สพฺพํ อาวตฺตติ ภวจกฺกํ. พฺยติเรกโต ปน กุสลสฺส จิตฺตสฺส อปริยาทานํ เตสํ เตสํ กุสลานํ ธมฺมานํ อุปฺปาทาย ปาริปูริยา ปทฏฺฐานนฺติ อยํ ตาว อวิเสสโต นโย. วิเสสโต ปน สีลสฺส อปริยาทานํ อวิปฺปฏิสารสฺส ปทฏฺฐานํ, อวิปฺปฏิสาโร ปาโมชฺชสฺสาติอาทินา ยาว อนุปาทาปรินิพฺพานํ เนตพฺพํ. อยํ ปทฏฺฐาโน หาโร. สุตฺเต อาคตธมฺมานํ ปทฏฺฐานภูเต ธมฺเม เตสญฺจ ปทฏฺฐานภูเตติ สมฺภวโต ปทฏฺฐานภูตธมฺมนิทฺธารณลกฺขโณ หิ ปทฏฺฐาโน หาโร. วุตฺตญฺเจตํ –

非如理观察女色，是诸根不防护的近因(padaṭṭhāna)；彼是诸善法不修习的近因；彼是一切杂染品增长的近因。反之，如理观察女色，是念住修习的近因；彼是诸觉支修习圆满的近因；彼是明与解脱圆满的近因。善心的耗尽，是痴与执取的近因；彼是诸行的近因；行是识的近因，如是整个有轮(bhavacakka)转起。反之，善心不耗尽，是彼彼善法生起与圆满的近因。此为总说。别说者，戒(sīla)不衰退，是无悔的近因；无悔是喜悦的近因，如是乃至可引至无取般涅槃(anupādāparinibbāna)。此即近因理趣(padaṭṭhāno hāro)。近因理趣的特征即是：确定经中所说诸法的近因法，以及在可能的情况下，确定彼等的近因法。此亦曾说：

‘‘ธมฺมํ เทเสติ ชิโน, ตสฺส จ ธมฺมสฺส ยํ ปทฏฺฐานํ;

อิติ ยาว สพฺพธมฺมา, เอโส หาโร ปทฏฺฐาโน’’ติ. (เนตฺติ. ๔ นิทฺเทสวาร);

“胜者(jina)说示法，亦说彼法之近因；如是乃至一切法，此即近因理趣。”

ปทฏฺฐานนฺติ อาสนฺนการณํ. อิธ ปน ปทฏฺฐานวิจารณา ปทฏฺฐาโนติอาทิ ยุตฺติหาเร วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

近因(padaṭṭhāna)即是近缘(āsannakāraṇa)。然于此，“近因”乃“近因之审察”等，当知此理如同于合理理趣中所说。

เอกรูปนฺติ จ รูปายตนคฺคหเณน ฉนฺนมฺปิ พาหิรานํ อายตนานํ คหณํ พาหิรายตนภาเวน เอกลกฺขณตฺตา. จิตฺตนฺติ มนายตนคฺคหเณน ฉนฺนมฺปิ อชฺฌตฺติกานํ อายตนานํ คหณํ อชฺฌตฺติกายตนภาเวน เอกลกฺขณตฺตา. เอวํ ขนฺธธาตาทิวเสนปิ เอกลกฺขณตา วตฺตพฺพา. อยํ ลกฺขโณ หาโร. ลกฺขียนฺติ เอเตน, เอตฺถ วา เอกลกฺขณธมฺมา อวุตฺตาปิ เอกจฺจวจเนนาติ ลกฺขโณ. สุตฺเต อนาคเตปิ ธมฺเม วุตฺตปฺปกาเร อาคเต วิย นิทฺธาเรตฺวา ยา สํวณฺณนา, โส ลกฺขโณ หาโร. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

“一色”(ekarūpa)是通过摄取色处(rūpāyatana)来总摄六外处(bāhirāyatana)，因为它们作为外处具有同一特征(ekalakkhaṇa)。“心”(citta)是通过摄取意处(manāyatana)来总摄六内处(ajjhattikāyatana)，因为它们作为内处具有同一特征。像这样，依照蕴(khandha)、界(dhātu)等，也可以说具有同一特征。此即特征(lakkhaṇa)章。所谓“特征”，即由此而被标示；或者说，于此，即使未言及的同特征法，亦能通过某一说法而被标示。在经中，即使对尚未出现的法，也像已经出现那样，通过已说的方式来确定并加以释义(saṃvaṇṇanā)，此即特征章。经中也曾如此说——

‘‘วุตฺตมฺหิ [Pg.57] เอกธมฺเม, เย ธมฺมา เอกลกฺขณา เกจิ;

วุตฺตา ภวนฺติ สพฺเพ, โส หาโร ลกฺขโณ นามา’’ติ. (เนตฺติ. ๔ นิทฺเทสวาร);

“于一法被说时，凡具同一特征之法，悉皆被说；此章名为特征章。”(netti. 4 niddesavāra)

นิทาเน อิมิสฺสา เทสนาย รูปครุกานํ ปุคฺคลานํ รูปสฺมึ อนาทีนวทสฺสิตา วุตฺตา, ‘‘กถํ นุ โข อิเม อิมํ เทสนํ สุตฺวา รูเป อาทีนวทสฺสนมุเขน สพฺพสฺมิมฺปิ ขนฺธปญฺจเก สพฺพโส ฉนฺทราคํ ปหาย สกลวฏฺฏทุกฺขโต มุจฺเจยฺยุํ, ปเร จ ตตฺถ ปติฏฺฐาเปยฺยุ’’นฺติ อยเมตฺถ ภควโต อธิปฺปาโย. ปทนิพฺพจนํ นิรุตฺตํ, ตํ ‘‘เอว’’นฺติอาทินิทานปทานํ ‘‘นาห’’นฺติอาทิปาฬิปทานญฺจ อฏฺฐกถายํ ตสฺสา ลีนตฺถวณฺณนาย จ วุตฺตนยานุสาเรน สุกรตฺตา น วิตฺถารยิมฺห.

在这教法(desanā)的缘起(nidāna)中，提及了那些看重色(rūpa)的人(puggala)未见色之过患(ādīnava)。世尊(bhagavā)在此处的意趣是：“这些人听闻此教法后，如何能通过观察色之过患，从而彻底舍弃对一切五蕴(khandhapañcaka)的欲贪(chandarāga)，从一切轮回之苦中解脱，并且也能使他人安住于此呢？”至于词语的抉择(padanibbacana)与释词(nirutta)，即对“eva”等缘起词与“nāha”等圣典词，及其在义注(aṭṭhakathā)中对隐义的释义(līnatthavaṇṇanā)，因依循已说之理趣易于了知，故我们不再详述。

ปทปทตฺถเทสนาเทสนานิกฺเขปสุตฺตสนฺธิวเสน ปญฺจวิธา สนฺธิ. ตตฺถ ปทสฺส ปทนฺตเรน สมฺพนฺโธ ปทสนฺธิ. ปทตฺถสฺส ปทตฺถนฺตเรน สมฺพนฺโธ ปทตฺถสนฺธิ, โย ‘‘กิริยาการกสมฺพนฺโธ’’ติ วุจฺจติ. นานานุสนฺธิกสฺส สุตฺตสฺส ตํตํอนุสนฺธีหิ สมฺพนฺโธ, เอกานุสนฺธิกสฺส จ ปุพฺพาปรสมฺพนฺโธ เทสนาสนฺธิ, ยา อฏฺฐกถายํ ‘‘ปุจฺฉานุสนฺธิ, อชฺฌาสยานุสนฺธิ, ยถานุสนฺธี’’ติ ติธา วิภตฺตา. อชฺฌาสโย เจตฺถ อตฺตชฺฌาสโย ปรชฺฌาสโยติ ทฺวิธา เวทิตพฺโพ. เทสนานิกฺเขปสนฺธิ จตุนฺนํ สุตฺตนิกฺเขปานํ วเสน เวทิตพฺพา. สุตฺตสนฺธิ อิธ ปฐมนิกฺเขปวเสเนว เวทิตพฺพา. ‘‘กสฺมา ปเนตฺถ อิทเมว จิตฺตปริยาทานสุตฺตํ ปฐมํ นิกฺขิตฺต’’นฺติ นายมนุโยโค กตฺถจิ น ปวตฺตติ. อปิจ อิเม สตฺตา อนาทิมติ สํสาเร ปริพฺภมนฺตา อิตฺถิปุริสา อญฺญมญฺเญสํ ปญฺจกามคุณสงฺขาตรูปาภิรามา, ตตฺถ อิตฺถี ปุริสสฺส รูเป สตฺตา คิทฺธา คธิตา ลคฺคา ลคฺคิตา อาสตฺตา, สา จสฺสา ตตฺถ อาสตฺติ ทุพฺพิเวจนียา. ตถา ปุริโส อิตฺถิยา รูเป, ตตฺถ จ ทสฺสนสํสคฺโค ครุตโร อิตเรสญฺจ มูลภูโต. เตเนว หิ ภควา ‘‘กถํ นุ โข มาตุคาเม ปฏิปชฺชิตพฺพ’’นฺติ (ที. นิ. ๒.๒๐๓) ปุฏฺโฐ ‘‘อทสฺสนเมวา’’ติ อโวจ. ตสฺมา ภควา ปญฺจสุ กามคุเณสุ รูเป ฉนฺทราคหาปนตฺถํ อิทเมว สุตฺตํ ปฐมํ เทเสสิ. นิพฺพานาธิคมาย ปฏิปตฺติยา อาทิ เรสา ปฏิปตฺตีติ. ยํ ปน เอกิสฺสา เทสนาย เทสนนฺตเรน สํสนฺทนํ, อยมฺปิ เทสนาสนฺธิ. สา อิธ เอวํ เวทิตพฺพา. ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว…เป… ติฏฺฐตี’’ติ อยํ เทสนา. ‘‘เย โข, ภิกฺขเว, จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา[Pg.58], ตญฺเจ ภิกฺขุ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ, ตสฺส ตํ อภินนฺทโต อภิวทโต อชฺโฌสาย ติฏฺฐโต อุปฺปชฺชนฺติ อเนเก ปาปกา อกุสลา ธมฺมา’’ติ (สํ. นิ. ๔.๑๑๘) อิมาย เทสนาย สํสนฺทติ. ตถา ‘‘รูเป มญฺญติ, รูเปสุ มญฺญติ, รูปโต มญฺญติ, รูปํ ‘เม’ติ มญฺญติ. รูปํ, ภิกฺขเว, อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยายา’’ติ (สํ. นิ. ๔.๑๑๒) เอวมาทีหิ เทสนาหิ สํสนฺทตีติ อยํ จตุพฺยูโห หาโร. วิยูหียนฺติ วิภาเคน ปิณฺฑียนฺติ เอเตน, เอตฺถ วาติ พฺยูโห, นิพฺพจนาทีนํ จตุนฺนํ พฺยูโหติ จตุพฺยูโห, จตุนฺนํ วา พฺยูโห เอตฺถาติ จตุพฺยูโห. นิพฺพจนาธิปฺปายาทีนํ จตุนฺนํ วิภาคลกฺขโณ หิ จตุพฺยูโห หาโร. วุตฺตญฺเหตํ –

依词、词义、教说、教说纲目、经文之结合，有五种结合。其中，词与另一词之关联为词结合。词义与另一词义之关联为词义结合，此即所谓“作用与作者之关联”。对于具有多种脉络的经，以各各脉络作关联；对于单一脉络的经，则作前后关联，此为教说结合，于义注(aṭṭhakathā)中分为三：“问答脉络、意乐脉络、如理脉络”。此中意乐当知有自意乐与他意乐二种。教说纲目结合当知依四种经文纲目。经文结合于此当知仅依第一纲目。“为何此处首先置《心遍取经》？”如是诘难于何处皆不成立。复次，此等众生于无始轮回中流转，男女相互于五妙欲(pañcakāmaguṇa)所摄之可爱色相而喜乐，其中女于男色，心生染著、贪恋、缠缚、执着，此执着难以辨别。同样，男于女色亦然，其中见之交往尤为严重，且为其他之根本。是故世尊被问及“应如何对待女人”(dī. ni. 2.203)时，答曰“不见为妙”。因此，世尊为断除于五妙欲中对色之欲贪，首先宣说此经。此即为证得涅槃之道的开端。又，一教说与另一教说之相互衔接，此亦为教说结合。于此当如是知：“诸比丘，我不……乃至……存续。”此为一教说。其与“诸比丘，凡眼所识之色，为可喜、可爱、可意、悦意、引欲、可染者，若比丘于彼欢喜、称赞、执取而住，则彼因欢喜、称赞、执取而住，生起众多恶不善法”(saṃ. ni. 4.118)此一教说相衔接。同样，亦与“于色作想，于诸色中作想，由色作想，思‘色是我所’。诸比丘，于色不了知、不遍知、不离贪、不舍断者，不能灭苦”(saṃ. ni. 4.112)等教说相衔接。此即四类章。由此而分别、总合，或于此中分别、总合，故为“类”(byūho)；四者之类，故为“四类”(catubyūho)。以抉择释词、意趣等四者为特征，故为四类章。经中亦如是说——

‘‘เนรุตฺตมธิปฺปาโย, พฺยญฺชนมถ เทสนานิทานญฺจ;

ปุพฺพาปรานุสนฺธี, เอโส หาโร จตุพฺยูโห’’ติ. (เนตฺติ. ๔ นิทฺเทสวาร);

“释词与意趣，文句与教说因缘，以及前后脉络，此即四类章。”(netti. 4 niddesavāra)

‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ…เป… อิตฺถิรูป’’นฺติ เอเตน อโยนิโสมนสิกาโร ทีปิโต. ยํ ตตฺถ จิตฺตํ ปริยาทิยติ, เตน โยนิโสมนสิกาโร. ตตฺถ อโยนิโสมนสิกโรโต ตณฺหาวิชฺชา ปริวฑฺฒนฺติ, ตาสุ ตณฺหาคหเณน นว ตณฺหามูลกา ธมฺมา อาวฏฺฏนฺติ, อวิชฺชาคหเณน อวิชฺชามูลกํ สพฺพํ ภวจกฺกํ อาวฏฺฏติ, โยนิโสมนสิการคฺคหเณน จ โยนิโสมนสิการมูลกา ธมฺมา อาวฏฺฏนฺติ, จตุพฺพิธญฺจ สมฺปตฺติจกฺกนฺติ. อยํ อาวฏฺโฏ หาโร. อาวฏฺฏยนฺติ เอเตน, เอตฺถ วา สภาควิสภาคา จ ธมฺมา, เตสํ วา อาวฏฺฏนนฺติ อาวฏฺโฏ. เทสนาย คหิตธมฺมานํ สภาคาสภาคธมฺมวเสน อาวฏฺฏนลกฺขโณ หิ อาวฏฺโฏ หาโร. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

“诸比丘，我不见其他……乃至女色”，此句阐明了不如理作意。于彼处心被遍取，由此而有如理作意。于彼处，行不如理作意者，贪与无明增长；于彼等中，因执取贪，九种贪根法回转；因执取无明，一切无明根之有轮回转；因执取如理作意，如理作意为根之法及四种成就轮回转。此即回转章。由此而回转，或于此中有同分、不同分诸法，或彼等之回转，故名“回转”。以教说所取诸法，依同分、不同分法而回转为特征，此即回转章。经中亦如是说——

‘‘เอกมฺหิ ปทฏฺฐาเน, ปริเยสติ เสสกํ ปทฏฺฐานํ;

อาวฏฺฏติ ปฏิปกฺเข, อาวฏฺโฏ นาม โส หาโร’’ติ. (เนตฺติ. ๔ นิทฺเทสวาร);

“于一近因处，寻求其余近因处；于对立法中回转，此章名为回转章。”(netti. 4 niddesavāra)

รูปํ จตุพฺพิธํ กมฺมสมุฏฺฐานํ, จิตฺตสมุฏฺฐานํ, อุตุสมุฏฺฐานํ, อาหารสมุฏฺฐานํ, ตถา อิฏฺฐํ อิฏฺฐมชฺฌตฺตํ อนิฏฺฐํ อนิฏฺฐมชฺฌตฺตนฺติ. อิธ ปน อิฏฺฐํ อธิปฺเปตํ. จิตฺตํ กุสลจิตฺตเมตฺถ เวทิตพฺพํ. ตํ กามาวจรํ, รูปาวจรํ, อรูปาวจรํ, โลกุตฺตรนฺติ จตุพฺพิธํ. เวทนาทิสมฺปยุตฺตธมฺมเภทโต อเนกวิธนฺติ [Pg.59] อยํ วิภตฺติหาโร. วิภชียนฺติ เอเตน, เอตฺถ วา สาธารณาสาธารณานํ สํกิเลสโวทานธมฺมานํ ภูมิโยติ วิภตฺติ. วิภชนํ วา เอเตสํ ภูมิโยติ วิภตฺติ. สํกิเลสธมฺเม โวทานธมฺเม จ สาธารณาสาธารณโต ปทฏฺฐานโต ภูมิโต วิภชนลกฺขโณ หิ วิภตฺติหาโร. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

色有四种：业生、心生、时节生、食生；以及可意、中等可意、不可意、中等不可意。于此，意指可意者。此中心当知为善心。其有四种：欲界、色界、无色界、出世间。因与受等相应法之差别而有多种。此即分别章。由此而分别，或于此中，为共通与不共通之杂染、清净诸法之地，故为“分别”。或分别此等地，故为“分别”。于杂染法与清净法，从共通与不共通、近因、地而作分别，此即分别章之特征。经中亦如是说——

‘‘ธมฺมญฺจ ปทฏฺฐานํ, ภูมิญฺจ วิภชฺชเต อยํ หาโร;

สาธารเณ อสาธารเณ จ เนยฺโย วิภตฺตี’’ติ. (เนตฺติ. ๔ นิทฺเทสวาร);

“此章分别法、近因以及地；于共通与不共通中，当知此分别为。”(netti. 4 niddesavāra)

อิตฺถิรูปํ ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐติ อโยนิโส มนสิกโรโต, โยนิโส มนสิกโรโต น ปริยาทิยติ สุสํวุตินฺทฺริยตฺตา สีเลสุ สมาหิตสฺสาติ อยํ ปริวตฺโต หาโร. ปฏิปกฺขวเสน ปริวตฺตียนฺติ อิมินา, เอตฺถ วา สุตฺเต วุตฺตธมฺมา, ปริวตฺตนํ วา เตสนฺติ ปริวตฺโต. นิทฺทิฏฺฐานํ ธมฺมานํ ปฏิปกฺขโต ปริวตฺตนลกฺขโณ หิ ปริวตฺโต หาโร. วุตฺตญฺเหตํ –

女色能占据不如理作意男人的心，而如理作意、善护诸根、安住于戒者，其心则不被占据，此即回转释式。依对治而回转，或于此经中回转所说诸法，或彼等之回转，故名“回转”。已阐明诸法，从对治面回转，即是回转释式之特征。如是说：

‘‘กุสลากุสเล ธมฺเม, นิทฺทิฏฺเฐ ภาวิเต ปหีเน จ;

ปริวตฺตติ ปฏิปกฺเข, หาโร ปริวตฺตโน นามา’’ติ. (เนตฺติ. ๔ นิทฺเทสวาร);

于善不善法，已阐明、修习与断除；于对治法中回转，名为回转释式。

ภิกฺขเว, สมณา ปพฺพชิตาติ ปริยายวจนํ. อญฺญํ ปรํ กิญฺจีติ ปริยายวจนํ. รูปํ วณฺณํ จกฺขุวิญฺเญยฺยนฺติ ปริยายวจนํ. สมนุปสฺสามิ โอโลเกสฺสามิ ชานามีติ ปริยายวจนํ. เอวํ อิตฺถํ อิมํ ปการนฺติ ปริยายวจนํ. ปุริสสฺส ปุคฺคลสฺสาติ ปริยายวจนํ. จิตฺตํ วิญฺญาณํ มโนติ ปริยายวจนํ. ปริยาทาย คเหตฺวา เขเปตฺวาติ ปริยายวจนํ. ติฏฺฐติ ธรติ ฐาตีติ ปริยายวจนํ. ยถา เยน ปกาเรน เยนากาเรนาติ ปริยายวจนํ. อิตฺถี นารี มาตุคาโมติ ปริยายวจนนฺติ อยํ เววจโน หาโร. วิวิธํ วจนํ เอกสฺเสวตฺถสฺส วาจกเมตฺถาติ วิวจนํ, วิวจนเมว เววจนํ. วิวิธํ วุจฺจติ เอเตน อตฺโถติ วา วิวจนํ, วิวจนเมว เววจนํ. เอกสฺมึ อตฺเถ อเนกปริยายสทฺทปฺปโยชนลกฺขโณ หิ เววจโน หาโร. วุตฺตญฺเหตํ –

诸比丘，“沙门”、“出家者”是同义词。“其他”、“另外”、“任何”是同义词。“色”、“颜色”、“眼所识”是同义词。“我随观”、“我观看”、“我知道”是同义词。“如是”、“如此”、“此方式”是同义词。“男人”、“个人”是同义词。“心”、“识”、“意”是同义词。“遍取”、“执取”、“耗尽”是同义词。“住立”、“持续”、“站立”是同义词。“如”、“以何方式”、“以何行相”是同义词。“女人”、“女子”、“女性”是同义词——此即同义词释式。种种言辞为同一意义之表述，此为“别说”(vivacana)，别说即同义词(vevacana)。或，以此说种种义，故为“别说”，别说即同义词。于一义中运用多种同义词，即是同义词释式之特征。如是说：

‘‘เววจนานิ พหูนิ ตุ, สุตฺเต วุตฺตานิ เอกธมฺมสฺส;

โย ชานาติ สุตฺตวิทู, เววจโน นาม โส หาโร’’ติ. (เนตฺติ. ๔ นิทฺเทสวาร);

于一法，经中说诸多同义词；通经者知此，名为同义词释式。

รูปํ [Pg.60] กาฬสามาทิวเสน อเนกธา ปญฺญตฺตํ. ปุริโส ขตฺติยาทิวเสน อเนกธา ปญฺญตฺโต. จิตฺตํ ปริตฺตมหคฺคตาทิวเสน อเนกธา ปญฺญตฺตํ. ‘‘ปริยาทายา’’ติ เอตฺถ ปริยาทานํ ปริยาทายกานํ ปาปธมฺมานํ วเสน วีติกฺกมปริยุฏฺฐานาทินา จ อเนกธา ปญฺญตฺตํ. อยํ ปญฺญตฺติหาโร. ปกาเรหิ, ปเภทโต วา ญาปียนฺติ อิมินา, เอตฺถ วา อตฺถาติ ปญฺญตฺติ. เอเกกสฺส ธมฺมสฺส อเนกาหิ ปญฺญตฺตีหิ ปญฺญาเปตพฺพาการวิภาวนลกฺขโณ หิ ปญฺญตฺติหาโร. วุตฺตญฺเหตํ –

色，依黑、青等而有多种施设。人，依刹帝利等而有多种施设。心，依小、大等而有多种施设。于“遍取”，其遍取是依遍取者之诸恶法，通过违犯、缠等而有多种施设。此即施设释式。以此令知种种方式或差别，或义在于此，故为“施设”。以多种施设，阐明每一法所应施设之行相，即是施设释式之特征。如是说——

‘‘เอกํ ภควา ธมฺมํ, ปญฺญตฺตีหิ วิวิธาหิ เทเสติ;

โส อากาโร เญยฺโย, ปญฺญตฺตี นาม โส หาโร’’ติ. (เนตฺติ. ๔ นิทฺเทสวาร);

世尊以种种施设，宣说于一法；应知此行相，名为施设释式。

วิโรธิปจฺจยสมวาเย วิสทิสุปฺปตฺติรุปฺปนวณฺณวิการาปตฺติยา ตํสมงฺคิโน หทยงฺคตภาวปฺปกาสนํ รูปฏฺโฐติ อนิจฺจตามุเขน โอตรณํ, อนิจฺจสฺส ปน ทุกฺขตฺตา ทุกฺขตามุเขน, ทุกฺขสฺส จ อนตฺตกตฺตา สุญฺญตามุเขน โอตรณํ. จิตฺตํ มโนวิญฺญาณธาตุ, ตสฺสา ปริยาทายิกา ตณฺหา ตเทกฏฺฐา จ ปาปธมฺมา ธมฺมธาตูติ ธาตุมุเขน โอตรณํ. เอวํ ขนฺธายตนาทิมุเขหิปิ โอตรณํ วตฺตพฺพนฺติ อยํ โอตรโณ หาโร. โอตารียนฺติ อนุปฺปเวสียนฺติ เอเตน, เอตฺถ วา สุตฺตาคตา ธมฺมา ปฏิจฺจสมุปฺปาทาทีสูติ โอตรโณ. ปฏิจฺจสมุปฺปาทาทิมุเขน สุตฺตตฺถสฺส โอตรณลกฺขโณ หิ โอตรโณ หาโร. วุตฺตญฺเหตํ –

于相违缘和合中，由生起变坏、色变异，而显明彼相应者之心意状态，此为色之义。故由无常门切入；复因无常为苦，故由苦门切入；又因苦为无我，故由空门切入。心是意界，其遍取者为渴爱，与彼同处之诸恶法为法界，此即由界门切入。如是，亦应说由蕴、处等门切入，此即入门释式。由此而入、而趣入，或于此，经来诸法入于缘起等中，故为“入门”。由缘起等门令经义趣入，即是入门释式之特征。如是说——

‘‘โย จ ปฏิจฺจุปฺปาโท, อินฺทฺริยขนฺธา จ ธาตุอายตนา;

เอเตหิ โอตรติ โย, โอตรโณ นาม โส หาโร’’ติ. (เนตฺติ. ๔ นิทฺเทสวาร);

缘起、根、蕴、以及界、处；凡由此而入者，名为入门释式。

นาหํ, ภิกฺขเว…เป… สมนุปสฺสามีติ อารมฺโภ. เอวํ ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตีติ ปทสุทฺธิ, น ปน อารมฺภสุทฺธิ. ยถยิทนฺติอาทิ ปทสุทฺธิ เจว อารมฺภสุทฺธิ จาติ อยํ โสธโน หาโร. โสธียนฺติ สมาธียนฺติ เอเตน, เอตฺถ วา สุตฺเต ปทปทตฺถปญฺหารมฺภาติ โสธโน. สุตฺเต ปทปทตฺถปญฺหารมฺภานํ โสธนลกฺขโณ หิ โสธโน หาโร. วุตฺตญฺเหตํ –

“诸比丘，我不……（乃至）……随观”，此为开端。“如是，男人之心被遍取而住”，此为句之清净，而非开端之清净。“正如这样”等，既是句之清净，亦是开端之清净，此即清净释式。由此而清净、而确立，或于此经中，句、句义、问、开端，故为“清净”。于经中，清净句、句义、问、开端，即是清净释式之特征。如是说——

‘‘วิสฺสชฺชิตมฺหิ ปญฺเห, คาถายํ ปุจฺฉิตายมารพฺภ;

สุทฺธาสุทฺธปริกฺขา, หาโร โส โสธโน นามา’’ติ. (เนตฺติ. ๔ นิทฺเทสวาร);

于已答之问，于所问偈颂，从开端起；考察净不净，彼名为清净释式。

อญฺญนฺติ [Pg.61] สามญฺญโต อธิฏฺฐานํ กสฺสจิ วิเสสสฺส อนามฏฺฐตฺตา. เอกรูปมฺปีติ ตํ อวิกปฺเปตฺวา วิเสสวจนํ. ยถยิทนฺติ สามญฺญโต อธิฏฺฐานํ อนิยมวจนภาวโต. อิตฺถิรูปนฺติ ตํ อวิกปฺเปตฺวา วิเสสวจนนฺติ อยํ อธิฏฺฐาโน หาโร. อธิฏฺฐียนฺติ อนุปฺปวตฺตียนฺติ เอเตน, เอตฺถ วา สามญฺญวิเสสภูตา ธมฺมา วินา วิกปฺเปนาติ อธิฏฺฐาโน. สุตฺตาคตานํ ธมฺมานํ อวิกปฺปนวเสเนว สามญฺญวิเสสนิทฺธารณลกฺขโณ หิ อธิฏฺฐาโน หาโร. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

“其他”，为总说之安立，因未触及任何别说。“一色”，此为不加分别之别说。“正如这样”，为总说之安立，因其为不定之说。“女色”，此为不加分别之别说。此即安立释式。由此而安立、而随转，或于此，总说与别说之法无需分别，故为“安立”。仅依不加分别，确定经来诸法之总说与别说，即是安立释式之特征。此亦如是说——

‘‘เอกตฺตตาย ธมฺมา, เยปิ จ เวมตฺตตาย นิทฺทิฏฺฐา;

เตน วิกปฺปยิตพฺพา, เอโส หาโร อธิฏฺฐาโน’’ติ. (เนตฺติ. ๔ นิทฺเทสวาร);

诸法或阐明为一性，或阐明为种种性；不应以此作分别，此为安立释式。

รูปสฺส กมฺมาวิชฺชาทโย กมฺมจิตฺตาทโย จ เหตุ. สมนุปสฺสนาย อาวชฺชนาทโย. กุสลสฺส จิตฺตสฺส โยนิโส มนสิการาทโย. ปริยาทายาติ เอตฺถ ปริยาทานสฺส อโยนิโสมนสิการาทโยติ อยํ ปริกฺขาโร หาโร. ปริกโรติ อภิสงฺขโรติ ผลนฺติ ปริกฺขาโร, เหตุ ปจฺจโย จ. ปริกฺขารํ อาจิกฺขตีติ ปริกฺขาโร, หาโร. ปริกฺขารวิสยตฺตา, ปริกฺขารสหจรณโต วา ปริกฺขาโร. สุตฺเต อาคตธมฺมานํ ปริกฺขารสงฺขาตเหตุปจฺจเย นิทฺธาเรตฺวา สํวณฺณนาลกฺขโณ หิ ปริกฺขาโร หาโร. วุตฺตญฺเหตํ –

色之因，为业、无明等，及业心等。随观之因，为转向等。善心之因，为如理作意等。于“遍取”，其遍取之因，为不如理作意等，此即资具释式。造作、行作其果，故为“资具”，即因与缘。开示资具，故为资具释式。因其为资具之境，或与资具俱行，故为“资具”。确定经来诸法名为“资具”之因缘后而作阐释，即是资具释式之特征。如是说——

‘‘เย ธมฺมา ยํ ธมฺมํ, ชนยนฺติปฺปจฺจยา ปรมฺปรโต;

เหตุมวกฑฺฒยิตฺวา, เอโส หาโร ปริกฺขาโร’’ติ. (เนตฺติ. ๔ นิทฺเทสวาร);

诸法生何法，依缘而辗转；抉择出其因，此为资具释式。

ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐตีติ เอตฺถ ปริยาทายิกา วิเสสโต ตณฺหาวิชฺชา เวทิตพฺพา ตาสํ วเสน ปริยาทานสมฺภวโต. ตาสุ ตณฺหาย รูปมธิฏฺฐานํ, อวิชฺชาย อรูปํ. วิเสสโต ตณฺหาย สมโถ ปฏิปกฺโข, อวิชฺชาย วิปสฺสนา. สมถสฺส เจโตวิมุตฺติ, ผลวิปสฺสนาย ปญฺญาวิมุตฺติ. ตถา หิ ตา ราควิราคา อวิชฺชาวิราคาติ วิเสเสตฺวา วุจฺจนฺตีติ อยํ สมาโรปโน หาโร. สมาโรปียนฺติ เอเตน, เอตฺถ วา ปทฏฺฐานาทิมุเขน ธมฺมาติ สมาโรปโน. สุตฺเต อาคตธมฺมานํ ปทฏฺฐานเววจนภาวนาปหานสมาโรปนวิจารณลกฺขโณ หิ สมาโรปโน หาโร. วุตฺตญฺเหตํ –

于“男人之心被遍取而住”，应知其遍取者，别则为爱与无明，因依彼等而有遍取。于彼等中，爱以色为所依，无明以无色为所依。别则，爱之对治为奢摩他，无明之对治为毘婆舍那。奢摩他之果为心解脱，果位之毘婆舍那之果为慧解脱。是故，彼等被分别说为离贪与离无明。此即等置释式。由此而等置，或于此，由近因等门而等置诸法，故为“等置”。考察经来诸法之近因、同义词、修习、断除、等置，即是等置释式之特征。如是说——

‘‘เย [Pg.62] ธมฺมา ยํ มูลา, เย เจกตฺถา ปกาสิตา มุนินา;

เต สมาโรปยิตพฺพา, เอส สมาโรปโน หาโร’’ติ. (เนตฺติ. ๔ นิทฺเทสวาร);

诸法以何为根，及牟尼所说一义；彼等应等置，此为等置释式。

เอตฺตาวตา จ –

到此为止——

‘‘เทสนา วิจโย ยุตฺติ, ปทฏฺฐาโน จ ลกฺขโณ;

จตุพฺยูโห จ อาวฏฺโฏ, วิภตฺติ ปริวตฺตโน.

宣说、抉择、正理、立足处、特征；四阵、回转、分别、转变。

เววจโน จ ปญฺญตฺติ, โอตรโณ จ โสธโน;

อธิฏฺฐาโน ปริกฺขาโร, สมาโรปโน โสฬโส’’ติ. (เนตฺติ. ๑ อุทฺเทสวาร) –

同义词、施设、趣入、净化、安立、资具、增上，共十六种。（《导论》第一品，举示品）

เอวํ วุตฺตา โสฬส หารา ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพา. หรียนฺติ เอเตหิ, เอตฺถ วา สุตฺตเคยฺยาทิวิสยา อญฺญาณสํสยวิปลฺลาสาติ หารา. หรนฺติ วา สยํ ตานิ, หรณมตฺตเมว วาติ หารา ผลูปจาเรน. อถ วา หรียนฺติ โวหรียนฺติ ธมฺมสํวณฺณกธมฺมปฺปฏิคฺคาหเกหิ ธมฺมสฺส ทานคฺคหณวเสนาติ หารา. อถ วา หารา วิยาติ หารา. ยถา หิ อเนกรตนาวลิสมูโห หารสงฺขาโต อตฺตโน อวยวภูตรตนสมฺผสฺเสหิ สมุปชนิยมานหิลาทสุโข หุตฺวา ตทุปโภคิชนสรีรสนฺตาปํ นิทาฆปริฬาหูปชนิตํ วูปสเมติ, เอวเมว เตปิ นานาวิธปรมตฺถรตนปฺปพนฺธา สํวณฺณนาวิเสสา อตฺตโน อวยวภูตปรมตฺถรตนาธิคเมน สมุปฺปาทิยมานนิพฺพุติสุขา ธมฺมปฺปฏิคฺคาหกชนหทยปริตาปํ กามราคาทิกิเลสเหตุกํ วูปสเมนฺตีติ. อถ วา หารยนฺติ อญฺญาณาทินีหารํ อปคมํ กโรนฺติ อาจิกฺขนฺตีติ วา หารา. อถ วา โสตุชนจิตฺตสฺส หรณโต รมณโต จ หารา นิรุตฺตินเยน ยถา ‘‘ภเวสุ วนฺตคมโน ภควา’’ติ (วิสุทฺธิ. ๑.๑๔๔; ปารา. อฏฺฐ. ๑.เวรญฺชกณฺฑวณฺณนา).

如是所说，当知已开示十六理趣(hārā)。通过它们，于经、偈等范围内的无知、疑惑、颠倒得以被带走(harīyanti)，故称为“理趣”。或它们自身带走(haranti)彼等，或仅是带走的行为，依果立名，故称“理趣”。又或，说法者与受法者通过法的施与受，而运载(harīyanti)、称说(voharīyanti)，故称“理趣”。又或，如璎珞(hārā)，故称“理趣”。譬如，由众多宝珠串联而成的璎珞，因其构成的宝珠相互触碰而生起喜悦之乐，从而平息享用者因酷暑热恼所生的身体烦热；同样地，这些由种种胜义宝珠所组成的特殊释义，也因证得其构成的胜义宝珠而生起寂灭之乐，从而平息受法者心中由欲贪等烦恼所生的热恼。又或，它们能导致(hārayanti)无知等的去除、远离，或说它们能开示，故称“理趣”。又或，依词源学之理，因其能摄受(haraṇato)、愉悦(ramaṇato)听者之心，故称“理趣”，如言：“世尊(bhagavā)于诸有中已断所行”。（《清净道论》1.144；《波罗夷注释》1.维兰迦品释(verañjakaṇḍavaṇṇanā)）。

อิโต ปรํ ปน นนฺทิยาวฏฺฏาทิปญฺจวิธนยา เวทิตพฺพา – ตตฺถ ตณฺหาวิชฺชา สมุทยสจฺจํ, ตาสํ อธิฏฺฐานาทิภูตา รูปธมฺมา ทุกฺขสจฺจํ, เตสํ อปฺปวตฺติ นิโรธสจฺจํ, นิโรธปฺปชานนา ปฏิปทา มคฺคสจฺจํ. ตณฺหาคหเณน เจตฺถ มายาสาเฐยฺยมานาติมานมทปฺปมาทปาปิจฺฉตาปาปมิตฺตตาอหิริกอโนตฺตปฺปาทิวเสน อกุสลปกฺโข เนตพฺโพ. อวิชฺชาคหเณน วิปรีตมนสิการโกธูปนาหมกฺขปฬาสอิสฺสามจฺฉริย- สารมฺภโทวจสฺสตาภวทิฏฺฐิวิภวทิฏฺฐิอาทิวเสน อกุสลปกฺโข เนตพฺโพ. วุตฺตวิปริยายโต [Pg.63] กุสลปกฺโข เนตพฺโพ. กถํ? อมายาอสาเฐยฺยาทิวเสน อวิปรีตมนสิการาทิวเสน จ. ตถา สมถปกฺขิยานํ สทฺธินฺทฺริยาทีนํ, วิปสฺสนาปกฺขิยานํ อนิจฺจสญฺญาทีนญฺจ วเสน โวทานปกฺโข เนตพฺโพติ อยํ นนฺทิยาวฏฺฏสฺส นยสฺส ภูมิ. โย หิ ตณฺหาอวิชฺชาหิ สํกิเลสปกฺขสฺส สุตฺตตฺถสฺส สมถวิปสฺสนาหิ โวทานปกฺขสฺส จ จตุสจฺจโยชนมุเขน นยนลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส, อยํ นนฺทิยาวฏฺฏนโย นาม. วุตฺตญฺเหตํ –

此后当知南迪亚回转(nandiyāvaṭṭa)等五种理趣。其中，渴爱(taṇhā)与无明(avijjā)是集谛(samudayasaccaṃ)，作为其所依等之色法是苦谛(dukkhasaccaṃ)，彼等之不行是灭谛(nirodhasaccaṃ)，了知灭之道是道谛(maggasaccaṃ)。于此，执取渴爱时，应通过虚伪、欺诈、慢、过慢、放逸、恶欲、恶友、无惭、无愧等，而导向不善品；执取无明时，应通过不如理作意、忿、恨、覆、恼、嫉、悭、争、恶言、有见、无有见等，而导向不善品。与上说相反，则应导向善品。如何导向？即通过不虚伪、不欺诈等，以及如理作意等。同样，对于止(samatha)品，应通过信根等而导向；对于观(vipassanā)品，应通过无常想等而导向清净品。此即南迪亚回转理趣之基础。凡是以渴爱与无明为杂染品，以止与观为清净品，通过四圣谛结合之门，具有引导特征的特殊释义，此即名为南迪亚回转理趣。如是说：

‘‘ตณฺหญฺจ อวิชฺชมฺปิ จ, สมเถน วิปสฺสนาย โย เนติ;

สจฺเจหิ โยชยิตฺวา, อยํ นโย นนฺทิยาวฏฺโฏ’’ติ. (เนตฺติ. ๔ นิทฺเทสวาร);

“以止与观，引导渴爱与无明，并与诸谛相结合，此理趣即南迪亚回转。”（《导论》第四品，解释品）

นนฺทิยาวฏฺฏสฺส วิย อาวฏฺโฏ เอตสฺสาติ นนฺทิยาวฏฺโฏ. ยถา หิ นนฺทิยาวฏฺโฏ อนฺโต ฐิเตน ปธานาวยเวน พหิทฺธา อาวฏฺฏติ, เอวมยมฺปิ นโยติ อตฺโถ. อถ วา นนฺทิยา ตณฺหาย ปโมทสฺส วา อาวฏฺโฏ เอตฺถาติ นนฺทิยาวฏฺโฏ.

其回转如南迪亚回转(nandiyāvaṭṭa)，故称南迪亚回转。譬如南迪亚回转由内部固定的主要部分带动外部旋转，此理趣亦然，此即其义。又或，于此中有喜悦(nandiyā)、渴爱(taṇhāya)或欢喜(pamodassa)之回转，故称南迪亚回转。

เหฏฺฐา วุตฺตนเยน คหิเตสุ ตณฺหาวิชฺชาตปฺปกฺขิยธมฺเมสุ ตณฺหา โลโภ, อวิชฺชา โมโห, อวิชฺชาย สมฺปยุตฺโต โลหิเต สติ ปุพฺโพ วิย ตณฺหาย สติ สิชฺฌมาโน อาฆาโต โทโส อิติ ตีหิ อกุสลมูเลหิ คหิเตหิ, ตปฺปฏิปกฺขโต กุสลจิตฺตคฺคหเณน จ ตีณิ กุสลมูลานิ คหิตานิ เอว โหนฺติ. อิธาปิ โลโภ สพฺพานิ วา สาสวกุสลมูลานิ สมุทยสจฺจํ, ตนฺนิพฺพตฺตา เตสํ อธิฏฺฐานโคจรภูตา อุปาทานกฺขนฺธา ทุกฺขสจฺจนฺติอาทินา สจฺจโยชนา เวทิตพฺพา. ผลํ ปเนตฺถ วิโมกฺขตฺตยวเสน นิทฺธาเรตพฺพํ, ตีหิ อกุสลมูเลหิ ติวิธทุจฺจริตสํกิเลสมลวิสมอกุสลสญฺญาวิตกฺกาทิวเสน อกุสลปกฺโข เนตพฺโพ, ตถา ตีหิ กุสลมูเลหิ ติวิธสุจริตสมกุสลสญฺญาวิตกฺกสทฺธมฺมสมาธิวิโมกฺขมุขาทิวเสน โวทานปกฺโข เนตพฺโพติ อยํ ติปุกฺขลสฺส นยสฺส ภูมิ. โย หิ อกุสลมูเลหิ สํกิเลสปกฺขสฺส กุสลมูเลหิ โวทานปกฺขสฺส สุตฺตตฺถสฺส จ จตุสจฺจโยชนามุเขน นยนลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส, อยํ ติปุกฺขลนโย นาม. ตีหิ อวยเวหิ [Pg.64] โลภาทีหิ สํกิเลสปกฺเข, อโลภาทีหิ จ โวทานปกฺเข ปุกฺขโล โสภโนติ ติปุกฺขโล. วุตฺตญฺเหตํ –

依前述理趣，在所摄取的渴爱、无明及其相应法中，渴爱即是贪(lobha)，无明即是痴(moha)；与无明相应，如血中有脓，当渴爱存在时，瞋(āghāta)即是恚(dosa)便生起。如是，三不善根(akusalamūla)已被摄取，其对治法则由善心之摄取而三善根(kusalamūla)亦被摄取。于此，贪或一切有漏善根是集谛，由此所生、作为其所依与所缘的诸取蕴(upādānakkhandhā)是苦谛等，当知此四谛之结合。其果报当依三解脱门(vimokkhattaya)而抉择。以三不善根，应将不善品导向三恶行、杂染、垢、不正、不善想、不善寻等；同样，以三善根，应将清净品导向三善行、正、善想、善寻、正法、定、解脱门等。此即三瓣花(tipukkhala)理趣之基础。凡是以不善根解释杂染品，以善根解释清净品，并以四圣谛结合之门来引导经义的特殊释义，此即名为三瓣花理趣。因其在三部分——杂染品的贪等，与清净品的无贪等——上是卓越的(pukkhalo)、美好的(sobhano)，故称三瓣花。如是说：

‘‘โย อกุสเล สมูเลหิ,เนติ กุสเล จ กุสลมูเลหิ;

ภูตํ ตถํ อวิตถํ,ติปุกฺขลํ ตํ นยํ อาหู’’ติ. (เนตฺติ. ๔ นิทฺเทสวาร);

“谁以不善根引导不善法，以善根引导善法；真实、如实、不虚妄，彼等称此理趣为三瓣花。”（《导论》第四品，解释品）

วุตฺตนเยน คหิเตสุ ตณฺหาวิชฺชาตปฺปกฺขิยธมฺเมสุ วิเสสโต ตณฺหาทิฏฺฐีนํ วเสน อสุเภ ‘‘สุภ’’นฺติ, ทุกฺเข ‘‘สุข’’นฺติ จ วิปลฺลาสา, อวิชฺชาทิฏฺฐีนํ วเสน อนิจฺเจ ‘‘นิจฺจ’’นฺติ, อนตฺตนิ ‘‘อตฺตา’’ติ วิปลฺลาสา เวทิตพฺพา. เตสํ ปฏิปกฺขโต กุสลจิตฺตคฺคหเณน สิทฺเธหิ สติวีริยสมาธิปญฺญินฺทฺริเยหิ จตฺตาริ สติปฏฺฐานานิ สิทฺธานิเยว โหนฺติ.

依前述理趣，在所摄取的渴爱、无明及其相应法中，当知尤其有颠倒(vipallāsa)：由渴爱(taṇhā)与邪见(diṭṭhi)故，于不净(asubha)作净想，于苦(dukkha)作乐想；由无明(avijjā)与邪见故，于无常(anicca)作常想，于无我(anattani)作我想。其对治法，则由善心之摄取，通过已成就的念(sati)、精进(vīriya)、定(samādhi)、慧(paññā)诸根(indriya)，四念处(satipaṭṭhāna)自然成就。

ตตฺถ จตูหิ อินฺทฺริเยหิ จตฺตาโร ปุคฺคลา นิทฺทิสิตพฺพา. กถํ? ทุวิโธ หิ ตณฺหาจริโต มุทินฺทฺริโย ติกฺขินฺทฺริโยติ, ตถา ทิฏฺฐิจริโต. เตสุ ปฐโม อสุเภ ‘‘สุภ’’นฺติ วิปริเยสคฺคาหี สติพเลน ยถาภูตํ กายสภาวํ สลฺลกฺเขนฺโต ภาวนาพเลน ตํ วิปลฺลาสํ สมุคฺฆาเตตฺวา สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมติ. ทุติโย อสุเข ‘‘สุข’’นฺติ วิปริเยสคฺคาหี ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสตี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๖; อ. นิ. ๔.๑๔; ๖.๕๘) วุตฺเตน วีริยสํวรภูเตน วีริยพเลน ปฏิปกฺขํ วิโนเทนฺโต ภาวนาพเลน ตํ วิปลฺลาสํ วิธเมตฺวา สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมติ. ตติโย อนิจฺเจ ‘‘นิจฺจ’’นฺติ วิปลฺลาสคฺคาหี สมถพเลน สมาหิตจิตฺโต สงฺขารานํ ขณิกภาวํ สลฺลกฺเขนฺโต ภาวนาพเลน ตํ วิปลฺลาสํ สมุคฺฆาเตตฺวา สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมติ. จตุตฺโถ สนฺตติสมูหกิจฺจารมฺมณฆนวญฺจิตตาย ผสฺสาทิธมฺมปุญฺชมตฺเต อนตฺตนิ ‘‘อตฺตา’’ติ มิจฺฉาภินิเวสี จตุโกฏิกสุญฺญตามนสิกาเรน ตํ มิจฺฉาภินิเวสํ วิทฺธํเสนฺโต สามญฺญผลํ สจฺฉิกโรติ. สุภสญฺญาทีหิ จตูหิปิ วา วิปลฺลาเสหิ สมุทยสจฺจํ, เตสมธิฏฺฐานารมฺมณภูตา ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทุกฺขสจฺจนฺติอาทินา สจฺจโยชนา เวทิตพฺพา. ผลํ ปเนตฺถ จตฺตาริ สามญฺญผลานิ, จตูหิ เจตฺถ วิปลฺลาเสหิ จตุราสโวฆโยคคนฺถอคติตณฺหุปาทานสลฺลวิญฺญาณฏฺฐิติอปริญฺญาทิวเสน อกุสลปกฺโข เนตพฺโพ, ตถา จตูหิ สติปฏฺฐาเนหิ [Pg.65] จตุพฺพิธชฺฌานวิหาราธิฏฺฐานสุขภาคิยธมฺมอปฺปมญฺญาสมฺมปฺปธานอิทฺธิปาทาทิวเสน โวทานปกฺโข เนตพฺโพติ อยํ สีหวิกฺกีฬิตสฺส นยสฺส ภูมิ. โย หิ สุภสญฺญาทีหิ วิปลฺลาเสหิ สกลสฺส สํกิเลสปกฺขสฺส สทฺธินฺทฺริยาทีหิ จ โวทานปกฺขสฺส จตุสจฺจโยชนาวเสน นยนลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส, อยํ สีหวิกฺกีฬิโต นาม. วุตฺตญฺเหตํ –

在此，应以四根解释四种人(puggala)。如何？贪行者(taṇhācarita)有两种：钝根者(mudindriya)和利根者(tikkhindriya)；见行者(diṭṭhicarita)亦然。其中第一种人，于不净中颠倒地执取为“净”，以念力(satibala)如实辨知身的自性，以修习力(bhāvanābala)根除那颠倒(vipallāsa)，趣入正性决定(sammattaniyāma)。第二种人，于苦中颠倒地执取为“乐”，如经中所说“对已生的欲寻，他不忍受”等，以作为精进防护的精进力(vīriyabala)消除对立法，以修习力破除那颠倒，趣入正性决定。第三种人，于无常中颠倒地执取为“常”，以奢摩他力(samathabala)令心得定，辨知诸行(saṅkhāra)的刹那性，以修习力根除那颠倒，趣入正性决定。第四种人，因被相续、聚合、作用、所缘的密集性所欺，于仅是触等法聚的无我(anattā)中，错误地执著为“我”(attā)，以四句空性作意摧毁那邪执(micchābhinivesa)，现证沙门果(sāmaññaphala)。应知，以净想等四种颠倒而有集谛(samudayasacca)，以作为其所依与所缘的五取蕴(pañcupādānakkhandha)而有苦谛(dukkhasacca)等，此即谛的结合(saccayojanā)。此处的果是四沙门果。于此，应通过四种颠倒，从四漏(āsava)、四暴流(ogha)、四轭(yoga)、四结(gantha)、邪行(agati)、贪(taṇhā)、取(upādāna)、箭(salla)、识住(viññāṇaṭṭhiti)、未遍知(apariññā)等方面，引导至不善品；同样，通过四念住(satipaṭṭhāna)、四种禅住、决意、与乐相应的法、无量心(appamaññā)、正精进(sammappadhāna)、神足(iddhipāda)等，引导至清净品(vodānapakkha)，这就是狮子游戏(sīhavikkīḷita)法门之地。凡是以净想等颠倒引导所有杂染品(saṃkilesapakkha)，以信根(saddhindriya)等引导清净品，并以四圣谛的结合作为引导的特征，此种特别的释义(saṃvaṇṇanāvisesa)即是所谓的狮子游戏。正如经中所说：

‘‘โย เนติ วิปลฺลาเสหิ,กิเลเส อินฺทฺริเยหิ สทฺธมฺเม;

เอตํ นยํ นยวิทู,สีหวิกฺกีฬิตํ อาหู’’ติ. (เนตฺติ. ๔ นิทฺเทสวาร);

“谁以颠倒(vipallāsa)引导杂染(kilesa)，以诸根(indriya)引导正法(saddhamma)；善解法门(naya)者，称此法门为狮子游戏(sīhavikkīḷita)。”

อสนฺตาสนชวปรกฺกมาทิวิเสสโยเคน สีโห ภควา, ตสฺส วิกฺกีฬิตํ เทสนา วจีกมฺมภูโต วิหาโรติ กตฺวา วิปลฺลาสตปฺปฏิปกฺขปริทีปนโต สีหสฺส วิกฺกีฬิตํ เอตฺถาติ สีหวิกฺกีฬิโต, นโย. พลวิเสสโยคทีปนโต วา สีหวิกฺกีฬิตสทิสตฺตา นโย สีหวิกฺกีฬิโต. พลวิเสโส เจตฺถ สทฺธาทิพลํ, ทสพลานิ เอว วา.

世尊(bhagavā)如同狮子，具有无畏(asantāsana)、敏捷(java)、精进(parakkama)等殊胜特质。他的教导是言语行为(vacīkamma)的展现，如同狮子的嬉戏(vikkīḷita)。由于阐明了颠倒(vipallāsa)及其对治法(paṭipakkha)，故此法门名为狮子游戏(sīhavikkīḷita)法门。或者因为彰显殊胜力，如同狮子游戏(sīhavikkīḷita)一般，所以此法门称为狮子游戏。此处的殊胜力是指信(saddhā)等力，或者就是十力(dasabala)。

อิเมสํ ปน ติณฺณํ อตฺถนยานํ สิทฺธิยา โวหารนยทฺวยํ สิทฺธเมว โหติ. ตถา หิ อตฺถนยตฺตยทิสาภาเวน กุสลาทิธมฺมานํ อาโลจนํ ทิสาโลจนํ. วุตฺตญฺเหตํ –

此三种义理法门(atthanaya)的达成，则两种言说(vohāra)法门自然成立。因为，凭借三种义理法门的指引，观察善(kusala)等法，就是“方向观察(disālocana)”。正如经中所说：

‘‘เวยฺยากรเณสุ หิ เย,กุสลากุสลา ตหึ ตหึ วุตฺตา;

มนสา โอโลกยเต,ตํ ขุ ทิสาโลจนํ อาหู’’ติ. (เนตฺติ. ๔ นิทฺเทสวาร);

“凡在解说(veyyākaraṇa)中，善(kusala)与不善(akusala)法，处处被宣说；以心善观察，彼称之为方向观察(disālocana)。”

ตถา อาโลจิตานํ เตสํ ธมฺมานํ อตฺถนยตฺตยโยชเน สมานยนโต องฺกุโส วิย องฺกุโส. วุตฺตญฺเหตํ –

如是观察(ālocita)诸法后，以三种义理法门(atthanaya)来统摄，就像象钩(aṅkusa)一般，故称为“象钩(aṅkusa)”。正如经中所说：

‘‘โอโลเกตฺวา ทิสโลจเนน, อุกฺขิปิย ยํ สมาเนติ;

สพฺเพ กุสลากุสเล, อยํ นโย องฺกุโส นามา’’ติ. (เนตฺติ. ๔ นิทฺเทสวาร);

“以方向观察(disālocana)而观察，提起并统摄；所有善(kusala)与不善(akusala)，此法门名为象钩(aṅkusa)。”

ตสฺมา มนสาว อตฺถนยานํ ทิสาภูตธมฺมานํ โลจนํ ทิสาโลจนํ, เตสํ สมานยนํ องฺกุโสติ ปญฺจปิ นยานิ ยุตฺตานิ โหนฺติ.

因此，以心观察作为义理法门(atthanaya)之方向的诸法，即是方向观察(disālocana)；统摄它们称为“象钩(aṅkusa)”。这五种法门(naya)都是恰当的。

เอตฺตาวตา [Pg.66] จ –

至此，即是：

‘‘ปฐโม นนฺทิยาวฏฺโฏ, ทุติโย จ ติปุกฺขโล;

สีหวิกฺกีฬิโต นาม, ตติโย นยลญฺชโก.

第一是喜旋(nandiyāvaṭṭa)，第二是三种人(tipukkhala)；第三是名为狮子游戏(sīhavikkīḷita)的法门标帜(nayalañjaka)。

ทิสาโลจนมาหํสุ, จตุตฺถํ นยมุตฺตมํ;

ปญฺจโม องฺกุโส นาม, สพฺเพ ปญฺจ นยา คตา’’ติ. (เนตฺติ. ๑ อุทฺเทสวาร) –

他们说方向观察(disālocana)是第四殊胜法门(naya)；第五名为象钩(aṅkusa)，所有五种法门(naya)皆已阐明。”

เอวํ วุตฺตปญฺจนยาปิ เอตฺถ ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพา. นยติ สํกิเลสํ โวทานญฺจ วิภาคโต ญาเปตีติ นโย, ลญฺเชติ ปกาเสติ สุตฺตตฺถนฺติ ลญฺชโก, นโย จ โส ลญฺชโก จาติ นยลญฺชโก. อิทญฺจ สุตฺตํ โสฬสวิเธ สุตฺตนฺตปฏฺฐาเน สํกิเลสภาคิยํ พฺยติเรกมุเขน นิพฺเพธาเสกฺขภาคิยนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อฏฺฐวีสติวิเธ ปน สุตฺตนฺตปฏฺฐาเน โลกิยโลกุตฺตรํ สตฺตธมฺมาธิฏฺฐานํ ญาณญฺเญยฺยํ ทสฺสนภาวนํ สกวจนํ วิสฺสชฺชนียํ กุสลากุสลํ อนุญฺญาตํ ปฏิกฺขิตฺตญฺจาติ เวทิตพฺพํ.

当知，如是所说的五种法门(naya)也已在此处显示。能通过区分而揭示杂染与清净，故称法门(naya)；能阐明、展现经文之义，故称标帜(lañjaka)；法门与标帜结合，故称法门之标帜(nayalañjaka)。当知此经在十六种经的建立中，以反显方式(byatirekamukhena)属于杂染分(saṃkilesabhāgiya)，以及厌离分(nibbedhabhāgiya)与无学分(asekkhabhāgiya)。另外，在二十八种经的建立中，当知它包含世间法与出世间法、七种法的基础、智与所知、见与修、自说、应答、善与不善、允许与禁止。

ตตฺถ โสฬสวิธสุตฺตนฺตํ ปฏฺฐานํ นาม ‘‘สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ, วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ, นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตํ, อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ, สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ สุตฺตํ, สํกิเลสภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ, สํกิเลสภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ สุตฺตํ, วาสนาภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ, วาสนาภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ สุตฺตํ, นิพฺเพธภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ สุตฺตํ, สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ สุตฺตํ, สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ สุตฺตํ, สํกิเลสภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ สุตฺตํ, วาสนาภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ สุตฺตํ, สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ สุตฺตํ, เนว สํกิเลสภาคิยํ น วาสนาภาคิยํ น นิพฺเพธภาคิยํ น อเสกฺขภาคิยํ สุตฺต’’นฺติ (เนตฺติ. ๘๙) เอวํ วุตฺตโสฬสสาสนปฏฺฐานานิ.

在此处，十六种经的建立(suttantapaṭṭhāna)名为：“杂染分经(saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ)、熏习分经(vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ)、厌离分经(nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ)、无学分经(asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ)、杂染分与熏习分经、杂染分与厌离分经、杂染分与无学分经、熏习分与厌离分经、熏习分与无学分经、厌离分与无学分经、杂染分、熏习分与厌离分经、杂染分、熏习分与无学分经、杂染分、厌离分与无学分经、熏习分、厌离分与无学分经、杂染分、熏习分、厌离分与无学分经、非杂染分、非熏习分、非厌离分、非无学分经”。如此所说的十六种教法建立。

ตตฺถ สํกิลิสฺสนฺติ เอเตนาติ สํกิเลโส, สํกิเลสภาเค สํกิเลสโกฏฺฐาเส ปวตฺตํ สํกิเลสภาคิยํ. วาสนา ปุญฺญภาวนา, วาสนาภาเค ปวตฺตํ วาสนาภาคิยํ, วาสนํ ภชาเปตีติ วา วาสนาภาคิยํ. นิพฺพิชฺฌนํ โลภกฺขนฺธาทีนํ ปทาลนํ นิพฺเพโธ, นิพฺเพธภาเค [Pg.67] ปวตฺตํ, นิพฺเพธํ ภชาเปตีติ วา นิพฺเพธภาคิยํ. ปรินิฏฺฐิตสิกฺขา ธมฺมา อเสกฺขา, อเสกฺขภาเค ปวตฺตํ, อเสกฺเข ภชาเปตีติ วา อเสกฺขภาคิยํ. เตสุ ยตฺถ ตณฺหาทิสํกิเลโส วิภตฺโต, อิทํ สํกิเลสภาคิยํ. ยตฺถ ทานาทิปุญฺญกิริยวตฺถุ วิภตฺตํ, อิทํ วาสนาภาคิยํ. ยตฺถ เสกฺขา สีลกฺขนฺธาทโย วิภตฺตา, อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ. ยตฺถ ปน อเสกฺขา สีลกฺขนฺธาทโย วิภตฺตา, อิทํ อเสกฺขภาคิยํ. อิตรานิ เตสํ โวมิสฺสกนยวเสน วุตฺตานิ. สพฺพาสวสํวรปริยายาทีนํ วเสน สพฺพภาคิยํ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ หิ สํกิเลสธมฺมา โลกิยสุจริตธมฺมา เสกฺขา ธมฺมา อเสกฺขา ธมฺมา จ วิภตฺตา. สพฺพภาคิยํ ปน ‘‘ปสฺสํ น ปสฺสตี’’ติอาทิกํ อุทกาทิอนุวาทวจนํ เวทิตพฺพํ.

于此，以此而染污，故为“染污”(saṃkilesa)；于染污部分、染污类别中转起者，为“染污分”(saṃkilesabhāgiya)。“熏习”(vāsanā)即福德修习(puññabhāvanā)；于熏习部分转起者，为“熏习分”(vāsanābhāgiya)；或说，其令修习熏习，故为“熏习分”。“决断”(nibbedha)即刺破、毁坏贪蕴等；于决断部分转起者，或说，其令修习决断，故为“决断分”(nibbedhabhāgiya)。已圆满学处之法为“无学”(asekkha)；于无学部分转起者，或说，其令修习无学，故为“无学分”(asekkhabhāgiya)。于此等经中，凡分别贪等染污处，此为“染污分”。凡分别布施等福行之事处，此为“熏习分”。凡分别有学(sekkhā)之戒蕴等处，此为“决断分”。凡分别无学(asekkhā)之戒蕴等处，此为“无学分”。其余诸经，则依混合之理而说。应知，通过《一切漏防护经》(Sabbāsavasaṃvarapariyāya)等，可知“一切分”(sabbabhāgiya)。于彼经中，染污法、世间善法、有学法与无学法皆被分别。又，“一切分”当知为如“见而不见”等以水等为例的复述之语。

อฏฺฐวีสติวิธํ สุตฺตนฺตปฏฺฐานํ ปน ‘‘โลกิยํ, โลกุตฺตรํ, โลกิยญฺจ โลกุตฺตรญฺจ, สตฺตาธิฏฺฐานํ, ธมฺมาธิฏฺฐานํ, สตฺตาธิฏฺฐานญฺจ ธมฺมาธิฏฺฐานญฺจ, ญาณํ, เญยฺยํ, ญาณญฺจ เญยฺยญฺจ, ทสฺสนํ, ภาวนา, ทสฺสนญฺจ ภาวนา จ, สกวจนํ, ปรวจนํ, สกวจนญฺจ ปรวจนญฺจ, วิสฺสชฺชนียํ, อวิสฺสชฺชนียํ, วิสฺสชฺชนียญฺจ อวิสฺสชฺชนียญฺจ, กมฺมํ, วิปาโก, กมฺมญฺจ วิปาโก จ กุสลํ, อกุสลํ, กุสลญฺจ อกุสลญฺจ อนุญฺญาตํ, ปฏิกฺขิตฺตํ, อนุญฺญาตญฺจ ปฏิกฺขิตฺตญฺจ, ถโว’’ติ (เนตฺติ. ๑๑๒) เอวมาคตานิ อฏฺฐวีสติ สาสนปฏฺฐานานิ. ตตฺถ โลกิยนฺติ โลเก นิยุตฺโต, โลเก วา วิทิโต โลกิโย. อิธ ปน โลกิโย อตฺโถ ยสฺมึ สุตฺเต วุตฺโต, ตํ สุตฺตํ โลกิยํ. ตถา โลกุตฺตรํ. ยสฺมึ ปน สุตฺเต ปเทเสน โลกิยํ, ปเทเสน โลกุตฺตรํ วุตฺตํ, ตํ โลกิยญฺจ โลกุตฺตรญฺจ. สตฺตอธิปฺปายสตฺตปญฺญตฺติมุเขน เทสิตํ สตฺตาธิฏฺฐานํ. ธมฺมวเสน เทสิตํ ธมฺมาธิฏฺฐานํ. อุภยวเสน เทสิตํ สตฺตาธิฏฺฐานญฺจ ธมฺมาธิฏฺฐานญฺจ. อิมินา นเยน สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. พุทฺธาทีนํ ปน คุณาภิตฺถวนวเสน ปวตฺตํ สุตฺตํ ถโว นาม –

又有二十八种经之安立法：“世间、出世间、世间与出世间；有情依、法依、有情与法依；智、所知、智与所知；见、修、见与修；自说、他说、自说与他说；应答、不应答、应答与不应答；业、异熟、业与异熟；善、不善、善与不善；开许、遮止、开许与遮止；赞颂”(netti. 112)，如是传来二十八种教法安立法。其中，“世间”者，谓系属于世间，或为世间所知。于此，若经中所说为世间义，则彼经为“世间”。“出世间”亦然。若经中部分说世间，部分说出世间，则为“世间与出世间”。以有情意趣、有情概念为门径而说者，为“有情依”。依法而说者，为“法依”。依二者而说者，为“有情与法依”。以此理趣，应知一切文句之义。又，以赞颂佛陀等功德而转起之经，名为“赞颂”。

‘‘มคฺคานฏฺฐงฺคิโก เสฏฺโฐ, สจฺจานํ จตุโร ปทา;

วิราโค เสฏฺโฐ ธมฺมานํ, ทฺวิปทานญฺจ จกฺขุมา’’ติ. (ธ. ป. ๒๗๓;

เนตฺติ. ๑๗๐;

เปฏโก. ๓๐) อาทิกํ วิย –

“诸道中，八支道最胜；诸谛中，四句最胜；诸法中，离欲最胜；诸两足中，具眼者最胜。”(dha. pa. 273; netti. 170; peṭako. 30)等，即是如此。

เนตฺตินยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《导论》释义终。

๒. สทฺทครุกาทีนนฺติ [Pg.68] อาทิสทฺเทน คนฺธรสโผฏฺฐพฺพครุเก สงฺคณฺหาติ. อาสยวเสนาติ อชฺฌาสยวเสน. อุตุสมุฏฺฐาโนปิ อิตฺถิสนฺตานคโต สทฺโท ลพฺภติ, โส อิธ นาธิปฺเปโตติ ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐาโน’’ติ วุตฺตํ. กถิตสทฺโท อาลาปาทิสทฺโท. คีตสทฺโท สเรน คายนสทฺโท. อิตฺถิยา หสนสทฺโทเปตฺถ สงฺคเหตพฺโพ ตสฺสปิ ปุริเสน อสฺสาเทตพฺพโต. เตนาห – ‘‘อปิจ โข มาตุคามสฺส สทฺทํ สุณาติ ติโรกุฏฺฏา วา ติโรปาการา วา หสนฺติยา วา ภณนฺติยา วา คายนฺติยา วา, โส ตทสฺสาเทตี’’ติอาทิ. นิวตฺถนิวาสนสฺสาติ ขลิตฺถทฺธสฺส นิวาสนสฺส. อลงฺการสฺสาติ นูปุราทิกสฺส อลงฺการสฺส. อิตฺถิสทฺโทตฺเวว เวทิตพฺโพติ อิตฺถิปฏิพทฺธภาวโต วุตฺตํ. เตนาห – ‘‘สพฺโพปี’’ติอาทิ. อวิทูรฏฺฐาเนติ ตสฺส หตฺถิกุลสฺส วสนฏฺฐานโต อวิทูรฏฺฐาเน. กายูปปนฺโนติ สมฺปนฺนกาโย ถิรกถินมหากาโย. มหาหตฺถีติ มหานุภาโว หตฺถี. เชฏฺฐกํ กตฺวาติ ยูถปตึ กตฺวา.

2. “所重之声等”(Saddagarukādīnaṃ)一句中，“等”字摄集所重之香、味、触。“依意乐”(Āsayavasena)即依倾向(ajjhāsayavasena)。虽有时节所生之声，进入女身相续中，然非此处所意，故说“心所生”。“言说声”(Kathitasaddo)即谈话等声。“歌声”(Gītasaddo)即以音调歌唱之声。此处亦应摄入女人之笑声，因其亦为男人所享受。是故说：“又，闻女人于孤邸(kuṭi)后或墙后或笑、或语、或歌之声，彼即享受之”等。“所穿之衣”(Nivatthanivāsanassa)即粗劣之衣。“庄严具”(Alaṅkārassa)即脚镯等庄严具。“应知唯是女声”，此乃因其与女人相关而说。是故说“一切”等。“于不远处”(Avidūraṭṭhāne)即于彼象群住处之不远处。“身躯具足”(Kāyūpapanno)即身躯圆满、坚固、硕大。“大象”(Mahāhatthī)即有大威力之象。“立为首领”(Jeṭṭhakaṃ katvā)即立为象群之主。

กถินติกฺขภาเวน สิงฺคสทิสตฺตา อฬสงฺขาตานิ สิงฺคานิ เอตสฺส อตฺถีติ สิงฺคี, สุวณฺณวณฺณตาย มหาพลตาย จ สีหหตฺถิอาทิมิคสทิสตฺตา มิโค วิยาติ มิโค. ตตฺถ ตตฺถ กิจฺจํ เนตุภาเวน จกฺขุเยว เนตฺตํ, ตํ อุคฺคตฏฺเฐน อายตํ เอตสฺสาติ อายตจกฺขุเนตฺโต. อฏฺฐิ เอว ตโจ เอตสฺสาติ อฏฺฐิตฺตโจ. เตนาภิภูโตติ เตน มิเคน อภิภูโต อชฺโฌตฺถโฏ นิจฺจลคฺคหิโต หุตฺวา. กรุณํ รุทามีติ การุญฺญปตฺโต หุตฺวา โรทามิ วิรวามิ. ปจฺจตฺถิกภยโต มุตฺติ นาม ยถา ตถา สหายวโต โหติ, น เอกากิโนติ อาห – ‘‘มา เหว มํ ปาณสมํ ชเหยฺยา’’ติ. ตตฺถ มา เหว มนฺติ มํ เอวรูปํ พฺยสนํ ปตฺตํ อตฺตโน ปาณสมํ ปิยสามิกํ ตฺวํ มาเหว ชหิ.

因其坚硬锐利，状似兽角，且有名为“阿罗”(aḷa)之角，故为“有角者”(siṅgī)；又因其色如黄金，力大无穷，犹如狮、象等兽，故为“兽”(migo)。于处处引导事务，故眼即是引导者(netta)；其眼因突出而长，故为“长眼引导者”(āyatacakkhunetto)。“骨即是皮”(aṭṭhittaco)谓其皮仅存骨。“为彼所制伏”(Tenābhibhūto)即为彼兽所制伏、压倒、不动地抓住。“我悲切地哭泣”(Karuṇaṃ rudāmi)意为：我心生悲悯而哭泣、哀号。从敌人之怖畏中得解脱，须有同伴，非独行者能为，故说：“愿勿舍我如生命！”于此，“愿勿舍我”(mā heva maṃ)意为：你切勿舍弃我这遭遇如此灾厄、与你生命相等之爱夫。

กุญฺเจ คิริกูเฏ รมติ อภิรมติ, ตตฺถ วา วิจรติ, โกญฺชนาทํ นทนฺโต วา วิจรติ, กุ วา ปถวี, ตทภิฆาเตน ชีรตีติ กุญฺชโร. สฏฺฐิหายนนฺติ ชาติยา สฏฺฐิวสฺสกาลสฺมึ กุญฺชรา ถาเมน ปริหายนฺติ, ตํ สนฺธาย เอวมาห. ปถพฺยา จาตุรนฺตายาติ จตูสุ ทิสาสุ สมุทฺทํ ปตฺวา ฐิตาย จาตุรนฺตาย ปถวิยา. สุปฺปิโยติ สุฏฺฐุ ปิโย. เตสํ ตฺวํ วาริโช เสฏฺโฐติ เย สมุทฺเท วา คงฺคาย วา ยมุนาย วา นมฺมทานทิยา วา กุฬีรา, เตสํ สพฺเพสํ วณฺณสมฺปตฺติยา มหนฺตตฺเตน จ วาริมฺหิ [Pg.69] ชาตตฺตา วาริโช ตฺวเมว เสฏฺโฐ ปสตฺถตโร. มุญฺจ โรทนฺติยา ปตินฺติ สพฺเพสํ เสฏฺฐตฺตา ตเมว ยาจามิ, โรทมานาย มยฺหํ สามิกํ มุญฺจ. อถาติ คหณสฺส สิถิลกรณสมนนฺตรเมว. เอตสฺสาติ ปฏิสตฺตุมทฺทนสฺส.

于山峰(girikūṭa)之林(kuñca)中欢喜、乐于其中，或于彼处游行，或作吼声而游行；又或，“ku”为地，因其践踏而毁坏(jīrati)，故为“毁地者”(kuñjara)。“六十岁”(Saṭṭhihāyanaṃ)者，谓象于生来六十岁时体力衰退，就此而说。“于四际之地”(Pathabyā cāturantāya)者，谓于四方抵达海洋之四际地。“苏毗亚”(Suppiyo)即极可爱(suṭṭhu piyo)。“汝为彼等水生中之最胜”(Tesaṃ tvaṃ vārijo seṭṭho)者，谓于海洋、恒河(Gaṅgā)、亚穆纳河(Yamunā)或讷尔默河(Nammadā)中之蟹(kuḷīra)等，于彼等一切中，因色之圆满与体之巨大，且生于水中，故“水生”(vārijo)之汝为最胜、最上。“放开哭泣者之夫”(Muñca rodantiyā patiṃ)者，谓因汝为一切中最胜，我唯求于汝：“请放开我这哭泣者之夫”。“尔时”(Athā)即于抓捕稍松之后。“此”(Etassa)即为制伏怨敌。

ปพฺพตคหนํ นิสฺสายาติ ติสฺโส ปพฺพตราชิโย อติกฺกมิตฺวา จตุตฺถาย ปพฺพตราชิยํ ปพฺพตคหนํ อุปนิสฺสาย. เอวํ วทตีติ ‘‘อุเทตยํ จกฺขุมา’’ติอาทินา (ชา. ๑.๒.๑๗) อิมํ พุทฺธมนฺตํ มนฺเตนฺโต วทติ.

“依止山林深处”(Pabbatagahanaṃ nissāya)者，谓越过三条山脉(pabbatarāji)后，依止于第四条山脉之山林深处。“如是说”(Evaṃ vadati)者，谓念诵“此具眼者升起”(udetayaṃ cakkhumā)等(jā. 1.2.17)此一佛陀明咒(buddhamanta)而说。

ตตฺถ อุเทตีติ ปาจีนโลกธาตุโต อุคฺคจฺฉติ. จกฺขุมาติ สกลจกฺกวาฬวาสีนํ อนฺธการํ วิธมิตฺวา จกฺขุปฺปฏิลาภกรเณน ยนฺเตน เตสํ ทินฺนํ จกฺขุ, เตน จกฺขุนา จกฺขุมา. เอกราชาติ สกลจกฺกวาเฬ อาโลกกรานํ อนฺตเร เสฏฺฐฏฺเฐน รญฺชนฏฺเฐน จ เอกราชา. หริสฺสวณฺโณติ หริสมานวณฺโณ, สุวณฺณวณฺโณติ อตฺโถ. ปถวึ ปภาเสตีติ ปถวิปฺปภาโส. ตํ ตํ นมสฺสามีติ ตสฺมา ตํ เอวรูปํ ภวนฺตํ นมสฺสามิ วนฺทามิ. ตยาชฺช คุตฺตา วิหเรมฺห ทิวสนฺติ ตยา อชฺช รกฺขิตา หุตฺวา อิมํ ทิวสํ จตุอิริยาปถวิหาเรน สุขํ วิหเรยฺยาม.

此处“升起”(udetī)是指从东方世界(pācīnalokadhātu)升起。“有眼者”(Cakkhumā)是指驱散整个轮围世界(sakalacakkavāḷa)居民的黑暗，使他们获得眼睛，因此成为有眼者。“唯一君王”(Ekarājā)是指在所有照亮轮围世界者中，因其卓越与光辉而为唯一君王。“金色”(Harissavaṇṇa)是指与金色同色，意为黄金色。“照亮大地”(Pathaviṃ pabhāseti)即照亮大地者。“我礼敬您”(Taṃ taṃ namassāmi)是指因此我礼敬、顶礼如此的您。“愿我们今日在您的守护下安乐度日”(Tayājja guttā viharemha divasaṃ)是指愿我们今日在您的守护下，于四威仪中安乐度过此日。

เอวํ โพธิสตฺโต อิมาย คาถาย สูริยํ นมสฺสิตฺวา ทุติยคาถาย อตีเต ปรินิพฺพุเต พุทฺเธ เจว พุทฺธคุเณ จ นมสฺสติ ‘‘เย พฺราหฺมณา’’ติอาทินา. ตตฺถ เย พฺราหฺมณาติ เย พาหิตปาปา ปริสุทฺธา พฺราหฺมณา. เวทคูติ เวทานํ ปารํ คตา, เวเทหิ ปารํ คตาติ วา เวทคู. อิธ ปน สพฺเพ สงฺขตธมฺเม วิทิเต ปากเฏ กตฺวา กตาติ เวทคู. เตเนวาห – ‘‘สพฺพธมฺเม’’ติ. สพฺเพ ขนฺธายตนธาตุธมฺเม สลกฺขณสามญฺญลกฺขณวเสน อตฺตโน ญาณสฺส วิทิเต ปากเฏ กตฺวา ติณฺณํ มารานํ มตฺถกํ มทฺทิตฺวา สมฺมาสมฺโพธึ ปตฺตา, สํสารํ วา อติกฺกนฺตาติ อตฺโถ. เต เม นโมติ เต มม อิมํ นมกฺการํ ปฏิจฺฉนฺตุ. เต จ มํ ปาลยนฺตูติ เอวํ มยา นมสฺสิตา จ เต ภควนฺโต มํ ปาลยนฺตุ รกฺขนฺตุ. นมตฺตุ พุทฺธานํ…เป… วิมุตฺติยาติ อยํ มม นมกฺกาโร อตีตานํ ปรินิพฺพุตานํ พุทฺธานํ อตฺถุ, เตสํเยว จตูสุ ผเลสุ ญาณสงฺขาตาย โพธิยา อตฺถุ, ตถา เตสญฺเญว อรหตฺตผลวิมุตฺติยา [Pg.70] วิมุตฺตานํ อตฺถุ, ยา จ เนสํ ตทงฺควิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทปฺปฏิปฺปสฺสทฺธินิสฺสรณสงฺขาตา ปญฺจวิธา วิมุตฺติ, ตาย วิมุตฺติยาปิ อยํ มยฺหํ นมกฺกาโร อตฺถูติ อตฺโถ. อิมํ โส ปริตฺตํ กตฺวา, โมโร จรติ เอสนาติ อิทํ ปน ปททฺวยํ สตฺถา อภิสมฺพุทฺโธ หุตฺวา อาห. ตสฺสตฺโถ – ภิกฺขเว, โส โมโร อิมํ ปริตฺตํ อิมํ รกฺขํ กตฺวา อตฺตโน โคจรภูมิยํ ปุปฺผผลาทีนํ อตฺถาย นานปฺปการาย เอสนาย จรตีติ.

菩萨用这首偈颂向太阳致敬后，又用第二首偈颂礼敬过去已般涅槃的诸佛及佛德，即“婆罗门”等。此处“婆罗门”(brāhmaṇā)指已断除罪恶、清净的婆罗门。“通达吠陀者”(Vedagū)是说已超越吠陀，或已到达吠陀彼岸者。此处则指已如实了知并显明一切有为法(saṅkhatadhamma)者，故称“通达吠陀者”。因此说：“通达一切法”。即已如实照见五蕴、处、界等一切法的自相(salakkhaṇa)与共相(sāmaññalakkhaṇa)，降伏三魔，证得正等正觉，或已超脱轮回之义。“愿彼等受我礼敬”(Te me namo)是指愿他们接受我的礼敬。“愿彼等护佑于我”(Te ca maṃ pālayantū)是指愿我所礼敬的世尊们护佑我、保护我。“礼敬诸佛……乃至……解脱”(Namattu buddhānaṃ…pe… vimuttiyā)是指：愿我此礼敬归于过去已般涅槃的诸佛，亦归于他们于四果中所证智慧之菩提，以及他们所证阿罗汉果的解脱，乃至他们所具的对治(tadaṅga)、镇伏(vikkhambhana)、断除(samuccheda)、安息(paṭippassaddhi)、出离(nissaraṇa)等五种解脱——愿我此礼敬亦归于彼解脱。“彼作此护咒，孔雀行觅食”，这两句是世尊成等正觉后所说。其义为：诸比丘，那孔雀作此护咒护持自己后，为求花果等，在自己的觅食地(gocarabhūmi)四处觅食。

เอวํ ทิวสํ จริตฺวา สายํ ปพฺพตมตฺถเก นิสีทิตฺวา อตฺถํ คจฺฉนฺตํ สูริยํ โอโลเกนฺโต พุทฺธคุเณ อาวชฺเชตฺวา นิวาสฏฺฐาเน รกฺขาวรณตฺถาย ปุน พฺรหฺมมนฺตํ วทนฺโต ‘‘อเปตย’’นฺติอาทิมาห. เตเนวาห – ‘‘ทิวสํ โคจรํ คเหตฺวา’’ติอาทิ. ตตฺถ อเปตีติ อปยาติ อตฺถํ คจฺฉติ. อิมํ โส ปริตฺตํ กตฺวา โมโร วาสมกปฺปยีติ อิทมฺปิ อภิสมฺพุทฺโธ หุตฺวา อาห. ตสฺสตฺโถ – ภิกฺขเว, โส โมโร อิมํ ปริตฺตํ อิมํ รกฺขํ กตฺวา อตฺตโน นิวาสฏฺฐาเน วาสํ สํกปฺปยิตฺถาติ. ปริตฺตกมฺมโต ปุเรตรเมวาติ ปริตฺตกมฺมกรณโต ปุเรตรเมว. โมรกุกฺกุฏิกายาติ กุกฺกุฏิกาสทิสาย โมรจฺฉาปิกาย.

（孔雀）白天觅食后，傍晚坐在山顶，望着西沉的太阳，忆念佛陀功德，为了守护住处而再次念诵梵咒，说“离去”等语。因此（经中）说“白天觅食后”等。此处“离去”(apeti)即是“消失”、“落下”之意。“彼作此护咒，孔雀安排住处”，此亦是世尊证得正等觉后所说。其义是：诸比丘，那孔雀作此护咒作为守护后，在自己的住处安顿下来。“比作护咒更早”(Parittakammato puretarameva)，即比行护咒之仪更早。“为孔雀雏”(Morakukkuṭikāya)是指为如母鸡般的孔雀幼鸟。

๓. ตติเย รูปายตนสฺส วิย คนฺธายตนสฺสปิ สมุฏฺฐาปกปจฺจยวเสน วิเสโส นตฺถีติ อาห – ‘‘จตุสมุฏฺฐานิก’’นฺติ. อิตฺถิยา สรีรคนฺธสฺส กายารุฬฺหอนุเลปนาทิคนฺธสฺส จ ตปฺปฏิพทฺธภาวโต อวิเสเสน คหณปฺปสงฺเค อิธาธิปฺเปตคนฺธํ นิทฺธาเรนฺโต ‘‘สฺวาย’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ อิตฺถิยาติ ปากติกาย อิตฺถิยา. ทุคฺคนฺโธติ ปากติกาย อิตฺถิยา สรีรคนฺธภาวโต ทุคฺคนฺโธ โหติ. อิธาธิปฺเปโตติ อิฏฺฐภาวโต อสฺสาเทตพฺพตฺตา วุตฺตํ. กถํ ปน อิตฺถิยา สรีรคนฺธสฺส ทุคฺคนฺธภาโวติ อาห – ‘‘เอกจฺจา หี’’ติอาทิ. ตตฺถ อสฺสสฺส วิย คนฺโธ อสฺสา อตฺถีติ อสฺสคนฺธินี. เมณฺฑกสฺส วิย คนฺโธ อสฺสา อตฺถีติ เมณฺฑกคนฺธินี. เสทสฺส วิย คนฺโธ อสฺสา อตฺถีติ เสทคนฺธินี. โสณิตสฺส วิย คนฺโธ อสฺสา อตฺถีติ โสณิตคนฺธินี. รชฺชเตวาติ อนาทิมติ สํสาเร อวิชฺชาทิกิเลสวาสนาย ปริกฑฺฒิตหทยตฺตา โผฏฺฐพฺพสฺสาทคธิตจิตฺตตาย จ อนฺธพาโล เอวรูปายปิ ทุคฺคนฺธสรีราย อิตฺถิยา รชฺชติเยว. ปากติกาย อิตฺถิยา สรีรคนฺธสฺส ทุคฺคนฺธภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วิสิฏฺฐาย เอกจฺจาย อิตฺถิยา ตทภาวํ ทสฺเสตุํ – ‘‘จกฺกวตฺติโน [Pg.71] ปนา’’ติอาทิมาห. ยทิ เอวํ อีทิสาย อิตฺถิยา สรีรคนฺโธปิ อิธ กสฺมา นาธิปฺเปโตติ อาห – ‘‘อยํ น สพฺพาสํ โหตี’’ติอาทิ. ติรจฺฉานคตาย อิตฺถิยา เอกจฺจาย จ มนุสฺสิตฺถิยา สรีรคนฺธสฺส อติวิย อสฺสาเทตพฺพภาวทสฺสนโต ปุน ตมฺปิ อวิเสเสน อนุชานนฺโต ‘‘อิตฺถิกาเย คนฺโธ วา โหตู’’ติอาทิมาห. อิตฺถิคนฺโธตฺเวว เวทิตพฺโพติ ตปฺปฏิพทฺธภาวโต วุตฺตํ.

3. 第三，如色处一般，香处在生起之缘方面也无差别，故说“四缘所生”。由于女人的体香与涂在身上的香料等香气，因其（与女人）相关，有被无差别地执取的可能，为了指明此处所意指的香，而说“自身的”等。其中，“女子”指普通女子。“恶臭”指普通女子的体香是恶臭。“此处所意指的”是从可意、可品味的角度而言。如何说明女子的体香是恶臭呢？（经中）说“譬如有些”等。其中，具有如马之气味的称为马气女，具有如公羊之气味的称为羊气女，具有如汗液之气味的称为汗气女，具有如血液之气味的称为血气女。“必然贪着”指的是，在无始轮回中，因内心被无明等烦恼习气所牵引，又因心贪着于触的滋味，盲昧的凡夫即使对此类身有恶臭的女子也必然会贪着。说明了普通女子的体香是恶臭之后，现在为了说明特殊的某些女子无此情况，故说“但转轮王的”等。若如此，这类女子的体香亦是可意的，为何此处不意指呢？回答说“此非所有女子都有”。由于可见到畜生道的女子及某些人类女子的体香非常可品味，因此又无差别地允许说“或为女身之香”等。“当知即是女人香”，这是因其（与女人）相关而说。

๔. จตุตฺถาทีสุ กึ เตนาติ ชิวฺหาวิญฺเญยฺยรเส อิธาธิปฺเปเต กึ เตน อวยวรสาทินา วุตฺเตน ปโยชนํ. โอฏฺฐมํสํ สมฺมกฺเขตีติ โอฏฺฐมํสสมฺมกฺขโน, เขฬาทีนิ. อาทิสทฺเทน โอฏฺฐมํสมกฺขโน ตมฺพุลมุขวาสาทิรโส คยฺหติ. สพฺโพ โส อิตฺถิรโสติ อิตฺถิยาวสฺส คเหตพฺพตฺตา.

4. 于第四等处，“那有何用？”是指：既然此处意指的是舌识所识之味，那么说由肢体等所生之味有何用处呢？“涂抹唇肉者”(oṭṭhamaṃsasammakkhano)是指涂抹唇肉之物，即唾液等。通过“等”字，摄取涂抹唇肉的槟榔、口香剂等之味。“所有那些都是女人味”，是因其必然是从女人处获得。

๕. อิตฺถิโผฏฺฐพฺโพติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ยทิ ปเนตฺถ อิตฺถิคตานิ รูปารมฺมณาทีนิ อวิเสสโต ปุริสสฺส จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐนฺติ, อถ กสฺมา ภควตา ตานิ วิสุํ วิสุํ คเหตฺวา เทสิตานีติ อาห – ‘‘อิติ สตฺถา’’ติอาทิ. ยถา หีติอาทินา ตเมวตฺถํ สมตฺเถติ. คเมตีติ วิกฺเขปํ คเมติ, อยเมว วา ปาโฐ. คเมตีติ จ สงฺคเมติ. น ตถา เสสา สทฺทาทโย, น ตถา รูปาทีนิ อารมฺมณานีติ เอเตน สตฺเตสุ รูปาทิครุกตา อสํกิณฺณา วิย ทสฺสิตา, น โข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ อเนกวิธตฺตา สตฺตานํ อชฺฌาสยสฺสาติ ทสฺเสตุํ – ‘‘เอกจฺจสฺส จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปญฺจครุกวเสนาติ ปญฺจารมฺมณครุกวเสน. เอกจฺจสฺส หิ ปุริสสฺส ยถาวุตฺเตสุ ปญฺจสุปิ อารมฺมเณสุ ครุกตา โหติ, เอกจฺจสฺส ตตฺถ กติปเยสุ, เอกสฺมึ เอว วา, เต สพฺเพปิ ปญฺจครุกาตฺเวว เวทิตพฺพา ยถา ‘‘สตฺติสโย อฏฺฐวิโมกฺขา’’ติ. น ปญฺจครุกชาตกวเสน เอเกการมฺมเณ ครุกสฺเสว นาธิปฺเปตตฺตา. เอเกการมฺมณครุกานญฺหิ ปญฺจนฺนํ ปุคฺคลานํ ตตฺถ อาคตตฺตา ตํ ชาตกํ ‘‘ปญฺจครุกชาตก’’นฺติ วุตฺตํ. ยทิ เอวํ เตน อิธ ปโยชนํ นตฺถีติ อาห – ‘‘สกฺขิภาวตฺถายา’’ติ. อาหริตฺวา กเถตพฺพนฺติ รูปาทิครุกตาย เอเต อนยพฺยสนํ ปตฺตาติ ทสฺเสตุํ กเถตพฺพํ.

5. 关于“女触”，道理亦然。如果女性的色等所缘不加分别地占据了男人的心，那么世尊(bhagavā)为何要将它们一一分别开示呢？回答说：“如导师所说”等。通过“譬如”等来阐明此义。`Gametī`是`vikkhepaṃ gameti`（平息散乱）之意，或作此读。`Gametī`亦作`saṅgameti`（聚合）解。不像其他声等，不像其他色等所缘，以此显示众生于色等所缘的执重似乎是各不相混的。但不应如是见，因为众生的意乐(ajjhāsaya)有多种，故说“于某一（众生）”等。“以五种执重”是指以对五种所缘的执重。某一男人对前述五种所缘皆有执重，某一（男人）则于其中数种，或仅于一种，此等皆应知为“五种执重”，犹如“七力士与八解脱”(sattisayo aṭṭhavimokkhā)。并非依《五执重本生》之义，因其意并非仅指对单一所缘的执重。因为在彼处，有五位对单一所缘执重的个人(puggala)，故彼本生(jātaka)名为《五执重本生》。若问：然则于此有何用？答曰：“为作证故”。应引述而说，以显示“此等人因于色等执重而遭不幸灾祸”。

๖-๘. เตสนฺติ [Pg.72] สุตฺตานํ. อุปฺปณฺเฑตฺวา คณฺหิตุํ น อิจฺฉีติ ตสฺส โถกํ วิรูปธาตุกตฺตา น อิจฺฉิ. อนติกฺกมนฺโตติ สํสนฺเทนฺโต. ทฺเว หตฺถํ ปตฺตานีติ ทฺเว อุปฺปลานิ หตฺถํ คตานิ. ปหฏฺฐาการํ ทสฺเสตฺวาติ อปราหิ อิตฺถีหิ เอเกกํ ลทฺธํ, มยา ทฺเว ลทฺธานีติ สนฺตุฏฺฐาการํ ทสฺเสตฺวา. ปโรทีติ ตสฺสา ปุพฺพสามิกสฺส มุขคนฺธํ สริตฺวา. ตสฺส หิ มุขโต อุปฺปลคนฺโธ วายติ. หาเรตฺวาติ ตสฺมา ฐานา อปเนตฺวา, ‘‘หราเปตฺวา’’ติ วา ปาโฐ, อยเมวตฺโถ.

6-8. “彼等”（Tesaṃ），指诸经。“不愿嘲讽地接受”（Uppaṇḍetvā gaṇhituṃ na icchi），是说因他稍微丑陋而不愿（接受）。“不逾越”（Anatikkamanto），意为比对、连接。“两朵到了手中”（Dve hatthaṃ pattāni），即两朵青莲到了手中。“现出欢喜之相”（Pahaṭṭhākāraṃ dassetvā），是说‘其他女子各得一朵，我得了两朵’，以此现出满足之相。“她哭了”（Parodi），是因忆起前夫的口气。因他口中散发着青莲之香。“带走”（Hāretvā），即从彼处移走；或读作“使人带走”（harāpetvā），其义相同。

สาธุ สาธูติ ภาสโตติ ธมฺมกถาย อนุโมทนวเสน ‘‘สาธุ สาธู’’ติ ภาสโต. อุปฺปลํว ยโถทเกติ ยถา อุปฺปลํ อุปฺปลคนฺโธ มุขโต นิพฺพตฺโตติ. วฏฺฏเมว กถิตนฺติ ยถารุตวเสน วุตฺตํ. ยทิปิ เอวํ วุตฺตํ, ตถาปิ ยถารุตมตฺเถ อวตฺวา วิวฏฺฏํ นีหริตฺวา กเถตพฺพํ วิมุตฺติรสตฺตา ภควโต เทสนาย.

“说善哉善哉”（Sādhu sādhūti bhāsato），指随喜说法而说“善哉，善哉”。“犹如青莲出于水”（Uppalaṃva yathodake），是说犹如青莲，青莲之香从其口中发出。“仅说轮回”（Vaṭṭameva kathitaṃ），是说依文句之义而说。虽然如是说，但不应只说文句之义，应阐明出离轮回之义而说，因为世尊(bhagavato)的教法以解脱味为本质。

รูปาทิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

色等品释义终。

อิติ มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

于《满足希求》——增支部义注中

ปฐมวคฺควณฺณนาย อนุตฺตานตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา.

第一品释义之未显义阐明终。

๒. นีวรณปฺปหานวคฺควณฺณนา

2. 断盖品释义

๑๑. ทุติยสฺสาติ ทุติยวคฺคสฺส. เอกธมฺมมฺปีติ เอตฺถ ‘‘เอกสภาวมฺปี’’ติ อิมินา สภาวตฺโถยํ ธมฺมสทฺโท ‘‘กุสลา ธมฺมา’’ติอาทีสุ วิยาติ ทสฺสิตํ โหติ. ยทคฺเคน จ สภาวตฺโถ, ตทคฺเคน นิสฺสตฺตตฺโถ สิทฺโธ เอวาติ ‘‘นิสฺสตฺตฏฺเฐน ธมฺโม เวทิตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ. สุภนิมิตฺตนฺติ ธมฺมปริยาเยน วุตฺตํ. ตญฺหิ อตฺถโต กามจฺฉนฺโท วา สิยา. โส หิ อตฺตโน คหณากาเรน สุภนฺติ, เตนากาเรน ปวตฺตนกสฺส อญฺญสฺส กามจฺฉนฺทสฺส นิมิตฺตตฺตา ‘‘สุภนิมิตฺต’’นฺติ จ วุจฺจติ. ตสฺส อารมฺมณํ วา สุภนิมิตฺตํ. อิฏฺฐญฺหิ อิฏฺฐากาเรน วา คยฺหมานํ รูปาทิอารมฺมณํ ‘‘สุภนิมิตฺต’’นฺติ วุจฺจติ. อารมฺมณเมว เจตฺถ นิมิตฺตํ. ตถา หิ วกฺขติ – ‘‘สุภนิมิตฺตนฺติ ราคฏฺฐานิยํ อารมฺมณ’’นฺติ. สมุจฺจยตฺโถ วา-สทฺโท อเนกตฺถตฺตา นิปาตานํ. ภิยฺโยภาวายาติ ปุนปฺปุนํ ภาวาย. เวปุลฺลายาติ วิปุลภาวาย, วฑฺฒิยาติ อตฺโถ. อชาโต นิชฺชาโต. เสสปทานิ ตสฺเสว [Pg.73] เววจนานิ. กาเมสูติ ปญฺจสุ กามคุเณสุ. กามจฺฉนฺโทติ กามสงฺขาโต ฉนฺโท, น กตฺตุกมฺยตาฉนฺโท น ธมฺมจฺฉนฺโท. กามนวเสน รชฺชนวเสน จ กาโม เอว ราโค กามราโค. กามนวเสน นนฺทนวเสน จ กาโม เอว นนฺทีติ กามนนฺที. กามนวเสน ตณฺหายนวเสน จ กามตณฺหา. อาทิสทฺเทน ‘‘กามสฺเนโห กามปริฬาโห กามมุจฺฉา กามชฺโฌสาน’’นฺติ เอเตสํ ปทานํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ตตฺถ วุตฺตนเยเนว กามตฺถํ วิทิตฺวา สิเนหนฏฺเฐน กามสฺเนโห, ปริฬาหนฏฺเฐน กามปริฬาโห, มุจฺฉนฏฺเฐน กามมุจฺฉา, คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐาปนฏฺเฐน กามชฺโฌสานํ เวทิตพฺพํ. กามจฺฉนฺโท เอว กุสลปฺปวตฺติโต จิตฺตสฺส นีวรณฏฺเฐน กามจฺฉนฺทนีวรณํ, โสติ กามจฺฉนฺโท. อสมุทาจารวเสนาติ อสมุทาจารภาเวน. อนนุภูตารมฺมณวเสนาติ ‘‘อิทํ นาเมต’’นฺติ วตฺถุวเสน อุตฺวา ตสฺมึ อตฺตภาเว อนนุภูตสฺส อารมฺมณสฺส วเสน. รูปสทฺทาทิเภทํ ปน อารมฺมณํ เอกสฺมิมฺปิ อตฺตภาเว อนนุภูตํ นาม นตฺเถว, กิมงฺคํ ปน อนาทิมติ สํสาเร.

11. “第二”（Dutiyassa），即第二品。“于一法”（Ekadhammampi），此处以“于一自性”（ekasabhāvampi）说明“法”（dhamma）一词为自性义，如于“善法”（kusalā dhammā）等中。由于是自性义，因此无我义（nissattaṭṭha）便得以成立，故说“当知法为无我义”。“净相”（Subhanimitta），是经教中所说。其义实为欲贪。它因其执取的方式而为“净”，又因是引生其他欲贪之“相”（因缘），故称“净相”。或其所缘为净相。可意之色等所缘，若以可意的方式被执取，则称为“净相”。此处，相即是所缘。如将来会说：“净相，是引生贪欲的所缘。”`vā`字为连接义，因小品词有多义。“为增长”（Bhiyyobhāvāya），即为数数生起。“为广大”（Vepullāya），即为广大，义为增长。“未生”（ajāto），“已灭”（nijjāto）。其余诸词皆是其同义词。“于诸欲”（Kāmesu），指于五妙欲。“欲贪”（kāmacchanda），指名为“欲”之“贪”，非“欲作愿”（kattukamyatāchanda），亦非“法欲”（dhammacchanda）。因欲而染，即是欲染（kāmarāga）。因欲而喜，即是欲喜（kāmanandī）。因欲而爱，即是欲爱（kāmataṇhā）。以“等”字当知包含“欲爱”（kāmasneha）、“欲烧”（kāmapariḷāha）、“欲痴”（kāmamucchā）、“欲吞没”（kāmajjhosāna）等词。应知其义如前述，以贪爱为义是欲爱，以烧灼为义是欲烧，以昏迷为义是欲痴，以吞没完尽为义是欲吞没。欲贪，因其能障蔽心中善法生起，故为欲贪盖（kāmacchandanīvaraṇa）；此即欲贪。“以不现行”（Asamudācāravasena），即以不现行之状态。“以未曾体验的所缘”（Ananubhūtārammaṇavasena），是说依于“此名为某某”的事物，而于此生中未曾体验过的所缘。然而，色、声等差别所缘，于一生之中尚无未曾体验者，何况于无始轮回之中。

ยํ วุตฺตํ – ‘‘อสมุทาจารวเสน จา’’ติอาทิ, ตํ อติสํขิตฺตนฺติ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ – ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ภวคฺคหเณน มหคฺคตภโว คหิโต. โส หิ โอฬาริกกิเลสสมุทาจารรหิโต. ตชฺชนียกมฺมกตาทิกาเล ปาริวาสิกกาเล จ จริตพฺพานิ ทฺเวอสีติ ขุทฺทกวตฺตานิ นาม. น หิ ตานิ สพฺพาสุ อวตฺถาสุ จริตพฺพานิ, ตสฺมา ตานิ น มหาวตฺเตสุ อนฺโตคธานีติ ‘‘จุทฺทส มหาวตฺตานี’’ติ วุตฺตํ. ตถา อาคนฺตุกวตฺตอาวาสิกคมิก-อนุโมทนภตฺตคฺค- ปิณฺฑจาริกอารญฺญกเสนาสนชนฺตาฆรวจฺจกุฏิอุปชฺฌาย- สทฺธิวิหาริกอาจริย-อนฺเตวาสิกวตฺตานีติ เอตานิ จุทฺทส มหาวตฺตานิ นามาติ วุตฺตํ. อิตรานิ ปน ‘‘ปาริวาสิกานํ ภิกฺขูนํ วตฺตํ ปญฺญาเปสฺสามี’’ติ (จูฬว. ๗๕) อารภิตฺวา ‘‘น อุปสมฺปาเทตพฺพํ, น ฉมายํ จงฺกมนฺเต จงฺกเม จงฺกมิตพฺพ’’นฺติ (จูฬว. ๘๑) วุตฺตานิ ปกตตฺเต จริตพฺพวตฺตานิ ฉสฏฺฐิ, ตโต ปรํ ‘‘น, ภิกฺขเว, ปาริวาสิเกน ภิกฺขุนา ปาริวาสิกวุฑฺฒตเรน ภิกฺขุนา สทฺธึ, มูลายปฏิกสฺสนารเหน, มานตฺตารเหน, มานตฺตจาริเกน, อพฺภานารเหน ภิกฺขุนา สทฺทึ เอกจฺฉนฺเน อาวาเส วตฺถพฺพ’’นฺติอาทีนิ ปกตตฺเต จริตพฺเพหิ อนญฺญตฺตา วิสุํ วิสุํ อคเณตฺวา ปาริวาสิกวุฑฺฒตราทีสุ ปุคฺคลนฺตเรสุ จริตพฺพตฺตา [Pg.74] เตสํ วเสน สมฺปิณฺเฑตฺวา เอเกกํ กตฺวา คณิตานิ ปญฺจาติ เอกสตฺตติวตฺตานิ. อุกฺเขปนียกมฺมกตวตฺเตสุ วตฺตปญฺญาปนวเสน วุตฺตํ – ‘‘น ปกตตฺตสฺส ภิกฺขุโน อภิวาทนํ ปจฺจุฏฺฐานํ…เป… ปิฏฺฐิปริกมฺมํ สาทิตพฺพ’’นฺติ อิทํ อภิวาทนาทีนํ อสฺสาทิยนํ เอกํ, ‘‘น ปกตตฺโต ภิกฺขุ สีลวิปตฺติยา อนุทฺธํเสตพฺโพ’’ติอาทีนิ (จูฬว. ๕๑) จ ทสาติ เอวํ ทฺวาสีติ โหนฺติ. เอเตสฺเวว ปน กานิจิ ตชฺชนียกมฺมกตาทิวตฺตานิ กานิจิ ปาริวาสิกาทิวตฺตานีติ อคฺคหิตคฺคหเณน ทฺวาวีสติวตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ‘‘จุทฺทส มหาวตฺตานี’’ติ วตฺวาปิ ‘‘อาคนฺตุกคมิกวตฺตานิ จา’’ติ อิเมสํ วิสุํ คหณํ อิมานิ อภิณฺหํ สมฺภวนฺตีติ กตฺวา. กิเลโส โอกาสํ น ลภติ สพฺพทา วตฺตปฺปฏิปตฺติยํเยว พฺยาวฏจิตฺตตาย. อโยนิโสมนสิการนฺติ อนิจฺจาทีสุ ‘‘นิจฺจ’’นฺติอาทินา ปวตฺตํ อนุปายมนสิการํ. สติโวสฺสคฺคนฺติ สติยา วิสฺสชฺชนํ, สติวิรหนฺติ อตฺโถ. เอวมฺปีติ วกฺขมานาเปกฺขาย อวุตฺตสมฺปิณฺฑนตฺโถ ปิ-สทฺโท.

所谓“以无违犯(asamudācāra)故”等语过于简略，故为详释而说“其中”等。其中，“有取”(bhavaggahaṇa)摄取了广大的有(mahaggatabhava)，此有远离粗重烦恼之现行。在呵责羯磨(tajjanīyakamma)时及别住(pārivāsa)期间，应行持的名为八十二种微细行仪(khuddakavatta)。此等并非在所有情况下都要行持，故不包含在大行仪(mahāvatta)中，是故说“十四大行仪”。即客比丘行仪(āgantukavatta)、住处比丘行仪(āvāsikavatta)、游行比丘行仪(gamikavatta)、随喜行仪(anumodanāvatta)、食堂行仪(bhattaggavatta)、乞食行仪(piṇḍacārikavatta)、林野行仪(āraññakavatta)、卧坐具行仪(senāsanavatta)、浴室行仪(jantāgharavatta)、厕所行仪(vaccakuṭivatta)、戒师行仪(upajjhāyavatta)、共住弟子行仪(saddhivihārikavatta)、阿阇梨行仪(ācariyavatta)、依止弟子行仪(antevāsikavatta)，此等称为十四大行仪。其余的，从“我将为别住比丘制定行仪”开始，到“不应授具足戒，不应在地上经行，应在经行处(caṅkama)经行”为止，共六十六种应在恢复正常状态(pakatatta)中行持的行仪。此后，又有“诸比丘，别住比丘不应与更久别住比丘、应行本日治(mūlāyapaṭikassanā)者、应行摩那埵(mānatta)者、正行摩那埵者、应行出罪(abbhāna)者同住一屋檐下”等。这些行仪与应在恢复正常状态下履行的行仪并无不同，故未分别计算，而是根据其应在别住年长者等不同人(puggala)身上履行的情况，将之合并计算为五种，总计七十一种行仪。在举罪羯磨(ukkhepanīyakamma)行仪中，为制定行仪而说：“不应乐受恢复正常状态之比丘的礼敬、起立……背部按摩”等，这不乐受礼敬等算一种，还有“不应因戒律上的过失而罢黜恢复正常状态的比丘”等十条，总共八十二条。在这些行仪中，有些是呵责羯磨等行仪，有些是别住等行仪，以计入未计入者的方式，应知共有二十二种行仪。虽然说了“十四大行仪”，又说“客比丘、游行比丘行仪等”，是因为这些行仪经常发生。由于心恒常专注于行仪的实践，烦恼无机可乘。不如理作意(ayoniso manasikāra)，是指对无常等事物，以“常”等方式生起的不如理作意。失念(sativossagga)，是指舍弃正念，即没有正念之意。“如是亦”(evampi)中的“亦”(pi)字，是着眼于下文，有总结前文未尽之义。

อนุสนฺธิวเสนาติ ปุจฺฉานุสนฺธิอาทิอนุสนฺธิวเสน. ปุพฺพาปรวเสนาติ ปุพฺพาปรคนฺถสลฺลกฺขณวเสน. คณฺหนฺตสฺสาติ อาจริยมุขโต คณฺหนฺตสฺส. สชฺฌายนฺตสฺสาติ อาจริยมุขโต อุคฺคหิตคนฺถํ สชฺฌายนฺตสฺส. วาเจนฺตสฺสาติ ปาฬึ ตทตฺถญฺจ อุคฺคณฺหาปนวเสน ปเรสํ วาเจนฺตสฺส. เทเสนฺตสฺสาติ เทสนาวเสน ปเรสํ ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส. ปกาเสนฺตสฺสาติ อตฺตโน อตฺตโน สํสยฏฺฐาเน ปุจฺฉนฺตานํ ยาถาวโต อตฺถํ ปกาเสนฺตสฺส. กิเลโส โอกาสํ น ลภติ รตฺตินฺทิวํ คนฺถกมฺเมสุเยว พฺยาวฏจิตฺตตาย. เอวมฺปีติ วุตฺตสมฺปิณฺฑนตฺโถ ปิ-สทฺโท. เอวํ เสเสสุปิ.

所谓“由连结故”(anusandhivasa)，是指由提问的连结等方式。所谓“由前后故”(pubbāparavasa)，是指由了知前后文句的方式。所谓“受持者”(gaṇhanta)，是指从老师口中受持者。所谓“诵习者”(sajjhāyanta)，是指诵习从老师口中学习的经文者。所谓“教授者”(vācenta)，是指通过令他人学习巴利及其义理的方式来教授者。所谓“说法者”(desenta)，是指通过说法的方式为他人宣讲法者。所谓“开示者”(pakāsenta)，是指为提问各自疑惑之处者，如实地开示其义。由于昼夜心皆专注于经书之事，烦恼无机可乘。“如是亦”(evampi)中的“亦”(pi)字，是为了总结已说之义。其余亦如是。

ธุตงฺคธโร โหตีติ วุตฺตเมวตฺถํ ปกาเสติ ‘‘เตรส ธุตงฺคคุเณ สมาทาย วตฺตตี’’ติ. พาหุลฺลายาติ จีวราทิปจฺจยพาหุลฺลาย. ยถา จีวราทโย ปจฺจยา พหุลํ อุปฺปชฺชนฺติ, ตถา อาวตฺตสฺส ปวตฺตสฺสาติ อตฺโถ. ปริหีนชฺฌานสฺสาติ ฌานนฺตรายกเรน วิสภาครูปทสฺสนาทินา เกนจิ นิมิตฺเตน ปริหีนชฺฌานสฺส. วิสฺสฏฺฐชฺฌานสฺสาติ อสมาปชฺชนวเสน ปริจฺจตฺตชฺฌานสฺส. ภสฺสาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน คณสงฺคณิกนิทฺทานวกมฺมาทึ สงฺคณฺหาติ. สตฺตสุ วา อนุปสฺสนาสูติ เอตฺถ สตฺต อนุปสฺสนา นาม อนิจฺจานุปสฺสนา ทุกฺขานุปสฺสนา อนตฺตานุปสฺสนา นิพฺพิทานุปสฺสนา วิราคานุปสฺสนา [Pg.75] นิโรธานุปสฺสนา ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนา ขยานุปสฺสนา วยานุปสฺสนา วิปริณามานุปสฺสนา อนิมิตฺตานุปสฺสนา อปฺปณิหิตานุปสฺสนา สุญฺญตานุปสฺสนา อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนา ยถาภูตญาณทสฺสนํ อาทีนวานุปสฺสนา ปฏิสงฺขานุปสฺสนา วิวฏฺฏานุปสฺสนาติ อิมาสุ อฏฺฐารสสุ มหาวิปสฺสนาสุ อาทิโต วุตฺตา อนิจฺจานุปสฺสนาทิ-ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาปริยนฺตา สตฺต. เอตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ วิสุทฺธิมคฺคสํวณฺณนาโต (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๒.๗๔๑) คเหตพฺพํ.

“持头陀支者”，即是阐明前文所说的“受持十三种头陀功德而住”。“为丰足故”(bāhullāya)，是指为衣服等资具丰足故。其义为，如衣服等资具大量生起，如是辗转增盛。所谓“退失禅那者”，是指因见到能障碍禅那的不相称之色等某种相而退失禅那者。所谓“放舍禅那者”，是指因不能入定而放弃禅那者。所谓“谈说等”，此中“等”字包含群聚、睡眠、新事务等。所谓“于七种随观”，此处的七种随观，即无常随观、苦随观、无我随观、厌离随观、离贪随观、灭随观、舍遣随观。在无常随观、苦随观、无我随观、厌离随观、离贪随观、灭随观、舍遣随观、尽随观、败坏随观、变易随观、无相随观、无愿随观、空随观、增上慧法观、如实智见、过患随观、审察随观、还灭随观这十八种大观(mahāvipassanā)中，是指从最初所说的无常随观到舍遣随观为止的七种。此处应说之义，当从《清净道论》大疏(Visuddhimagga-mahāṭīkā)（第二卷741页）中获取。

อนาเสวนตายาติ ปุริมตฺตภาเว ฌาเนน วิกฺขมฺภิตกิเลสสฺส กามจฺฉนฺทาทิอาเสวนาย อภาวโต. อนนุภูตปุพฺพนฺติ ตสฺมึ อตฺตภาเว อนนุภูตปุพฺพํ. ชาโตติ เอตสฺเสว เววจนํ สญฺชาโตติอาทิ. นนุ จ ขณิกตฺตา สพฺพธมฺมานํ อุปฺปนฺนสฺส กามจฺฉนฺทสฺส ตงฺขณํเยว อวสฺสํ นิโรธสมฺภวโต นิรุทฺเธ จ ตสฺมึ ปุน อญฺญสฺเสว อุปฺปชฺชนโต จ กถํ ตสฺส ปุนปฺปุนภาโว ราสิภาโว จาติ อาห – ‘‘ตตฺถ สกึ อุปฺปนฺโน กามจฺฉนฺโท’’ติอาทิ. อฏฺฐานเมตนฺติ อการณเมตํ. เยน การเณน อุปฺปนฺโน กามจฺฉนฺโท น นิรุชฺฌติ, นิรุทฺโธ จ สฺเวว ปุน อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตาทิสํ การณํ นตฺถีติ อตฺโถ.

“因不习行故”(anāsevanatāya)，是指于过去生以禅那镇伏烦恼，故无习行欲贪等。所谓“未曾体验”，是指于此生中未曾体验。所谓“生”(jāta)，是“已生”(sañjāta)等的同义词。然则，一切法皆是刹那性，已生之欲贪于彼刹那必定灭尽，灭后复有他法新生，云何有数数生起与积聚之事？故说：“此处一度生起的欲贪”等。“此非可能”(aṭṭhānametaṃ)，即此非其因。其义为：没有能令已生之欲贪不灭，或已灭之欲贪复生的因缘。

ราคฏฺฐานิยนฺติ ราคชนกํ. อนิจฺจาทีสุ นิจฺจาทิวเสน วิปรีตมนสิกาโร, อิธ อโยนิโสมนสิกาโรติ อาห – ‘‘อนิจฺเจ นิจฺจ’’นฺติอาทิ. อโยนิโสมนสิกาโรติ อนุปายมนสิกาโร, กุสลธมฺมปฺปวตฺติยา อการณภูโต มนสิกาโรติ อตฺโถ. อุปฺปถมนสิกาโรติ กุสลธมฺมปฺปวตฺติยา อมคฺคภูโต มนสิกาโร. สจฺจวิปฺปฏิกูเลนาติ สจฺจาภิสมยสฺส อนุนุโลมวเสน. อาวชฺชนาติอาทินา อาวชฺชนาย ปจฺจยภูตา ตโต ปุริมุปฺปนฺนา มโนทฺวาริกา อกุสลชวนปฺปวตฺติ ผลโวหาเรน ตถา วุตฺตา. ตสฺส หิ วเสน สา อกุสลปฺปวตฺติยา อุปนิสฺสโย โหติ. อาวชฺชนาติ ภวงฺคจิตฺตํ อาวชฺชยตีติ อาวชฺชนา. อนุ อนุ อาวชฺเชตีติ อนฺวาวชฺชนา. ภวงฺคารมฺมณโต อญฺญํ อาภุชตีติ อาโภโค. สมนฺนาหรตีติ สมนฺนาหาโร. ตเทวารมฺมณํ อตฺตานํ อนุพนฺธิตฺวา อุปฺปชฺชมาโน มนสิ กโรติ ฐเปตีติ มนสิกาโร. อยํ วุจฺจติ อโยนิโสมนสิกาโรติ อยํ อนุปายอุปฺปถมนสิการลกฺขโณ อโยนิโสมนสิกาโร นาม วุจฺจติ.

“贪之所依”(rāgaṭṭhāniya)，即生贪者。于无常等作常等想的颠倒作意，此处说为不如理作意，如言“于无常作常想”等。不如理作意(ayoniso manasikāra)，即非方便作意，义为非善法生起之因的作意。歧途作意(uppathamanasikāro)，即非善法生起之道的作意。所谓“与圣谛相违”，即不随顺于圣谛的证悟。所谓“转向”(āvajjana)等，是指在此之前生起、作为转向之缘的意门不善速行流，这是以果立名的说法。依此，彼成为不善生起的强依止缘。转向(āvajjana)：令有分心转向，故名转向。随转向(anvāvajjanā)：再三转向，故名随转向。专注(ābhoga)：弯向有分所缘之外的所缘，故名专注。统摄(samannāhāra)：全面把握，故名统摄。作意(manasikāro)：将同一所缘与自身相联系而生起，置于心中，故名作意。此即名为不如理作意，其特征为非方便作意与歧途作意。

๑๒. ทุติเย [Pg.76] ภตฺตพฺยาปตฺติ วิยาติ ภตฺตสฺส ปูติภาเวน วิปฺปการปฺปตฺติ วิย, จิตฺตสฺส พฺยาปชฺชนนฺติ จิตฺตสฺส วิการภาวาปาทนํ. เตเนวาห – ‘‘ปกติวิชหนภาโว’’ติ. พฺยาปชฺชติ เตน จิตฺตํ ปูติกุมฺมาสาทโย วิย ปุริมปกตึ ชหตีติ พฺยาปาโท. ปฏิโฆเยว อุปรูปริ อุปฺปชฺชมานสฺส ปฏิฆสฺส นิมิตฺตภาวโต ปฏิฆนิมิตฺตํ, ปฏิฆสฺส จ การณภูตํ อารมฺมณํ ปฏิฆนิมิตฺตนฺติ อาห – ‘‘ปฏิฆสฺสปิ ปฏิฆารมฺมณสฺสปิ เอตํ อธิวจน’’นฺติ. อฏฺฐกถายนฺติ มหาอฏฺฐกถายํ.

12. 第二，“食物的过患”，犹如食物因腐烂而变质；“心的变质”是指令心产生变异的状态。因此说：“舍离本性”。心因此而变坏，犹如腐臭的酸粥等舍弃了先前的自性，此即“瞋恚”。瞋恚本身，因其是不断生起的瞋恚之相，故为“瞋恚相”。又，作为瞋恚之因的所缘，亦是“瞋恚相”，故说：“此为瞋恚及瞋恚所缘之称谓。”（经文所言）“在义注中”，是指在《大义注》(Mahāaṭṭhakathā)中。

๑๓. ตติเย ถินตา ถินํ, สปฺปิปิณฺโฑ วิย อวิปฺผาริกตาย จิตฺตสฺส ฆนภาโว พทฺธตาติ อตฺโถ. เมธตีติ มิทฺธํ, อกมฺมญฺญภาเวน หึสตีติ อตฺโถ. ‘‘ยา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺส อกลฺยตา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๑๖๒) ถินสฺส, ‘‘ยา ตสฺมึ สมเย กายสฺส อกลฺยตา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๑๖๓) จ มิทฺธสฺส อภิธมฺเม นิทฺทิฏฺฐตฺตา วุตฺตํ – ‘‘จิตฺตสฺส อกมฺมญฺญตา ถินํ, ติณฺณํ ขนฺธานํ อกมฺมญฺญตา มิทฺธ’’นฺติ. สติปิ อญฺญมญฺญาวิปฺปโยเค จิตฺตกายลหุตาทีนํ วิย จิตฺตเจตสิกานํ ยถากฺกมํ ตํตํวิเสโส สิยา, ยา เตสํ อกลฺยตาทีนํ วิเสสปจฺจยตา, อยเมเตสํ สภาโวติ ทฏฺฐพฺพํ. กปิมิทฺธสฺสาติ วุตฺตเมวตฺถํ วิภาเวติ ‘‘ปจลายิกภาวสฺสา’’ติ. อกฺขิทลานํ ปจลภาวํ กโรตีติ ปจลายิโก, ปจลายิกสฺส ภาโว ปจลายิกภาโว, ปจลายิกตฺตนฺติ วุตฺตํ โหติ. อุภินฺนนฺติ ถินมิทฺธานํ. ‘‘วิตฺถาโร เวทิตพฺโพ’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. จิตฺตสฺส อกลฺยตาติ จิตฺตสฺส คิลานภาโว. คิลาโน หิ อกลฺยโกติ วุจฺจติ. วินเยปิ วุตฺตํ – ‘‘นาหํ, ภนฺเต, อกลฺยโก’’ติ (ปารา. ๑๕๑). กาลํ ขมตีติ หิ กลฺยํ, อโรคตา, ตสฺสํ นิยุตฺโต กลฺยโก, น กลฺยโก อกลฺยโก. อกมฺมญฺญตาติ จิตฺตเคลญฺญสงฺขาโตว อกมฺมญฺญตากาโร. โอลียนาติ โอลียนากาโร. อิริยาปถูปตฺถมฺภิตญฺหิ จิตฺตํ อิริยาปถํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺตํ รุกฺเข วคฺคุลิ วิย ขีเล ลคฺคิตผาณิตวารโก วิย จ โอลียติ ลมฺพติ, ตสฺส ตํ อาการํ สนฺธาย – ‘‘โอลียนา’’ติ วุตฺตํ. ทุติยปทํ อุปสคฺเคน วฑฺฒิตํ. กายสฺสาติ เวทนาทิกฺขนฺธตฺตยสงฺขาตสฺส นามกายสฺส. อกลฺยตา อกมฺมญฺญตาติ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. เมโฆ วิย อากาสํ โอนยฺหตีติ โอนาโห. โอนยฺหตีติ จ ฉาเทติ อวตฺถรติ วาติ อตฺโถ[Pg.77]. สพฺพโตภาเคน โอนาโหติ ปริโยนาโห. อรติอาทีนํ อตฺโถ วิภงฺเค (วิภ. ๘๕๖) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพติ ตตฺถ วุตฺตปาฬิยา ทสฺเสตุํ – ‘‘วุตฺตํ เหต’’นฺติอาทิมาห.

13. 第三，“迟钝”即是迟缓(thina)，其义为心如酥团，因不舒展而凝滞、束缚。“损害”故为昏沉(middha)，其义为以不堪任性而损害。由于在阿毗达摩(abhidhamma)中，对迟缓是依“尔时心之不适”等（《法集论》1162）文句、对昏沉是依“尔时身之不适”等（《法集论》1163）文句而作解释，故说：“心之不堪任性是迟缓，三蕴之不堪任性是昏沉。”即使彼此不相离，心与心所亦各有其特殊性，犹如心身轻快等。应知，彼等不适等之特殊缘性，即是其自性。“如猴之昏沉”，是为阐明前述“昏昏欲睡的状态”。令眼睑摇晃者，是为“摇晃者”(pacalāyiko)；摇晃者的状态，是为“摇晃状态”(pacalāyikabhāvo)，亦即“摇晃性”(pacalāyikattaṃ)。两者，是指迟缓与昏沉。“广说应知”，应知此与前文相关。“心不适”即是心的病态。病人被称为“不适者”。在律藏中亦说：“尊者，我并非不适者。”能堪忍时节，故为“适宜”(kalya)，即无病。致力于此者，为“适宜者”(kalyako)；非适宜者，为“不适宜者”(akalyako)。“不堪任性”(akammaññatā)即是名为心病的不堪任状态。“滞着”(olīyanā)即是滞着的状态。为威仪所支持的心，当无法维持威仪时，犹如树上的蝙蝠，又如粘在木桩上的糖浆块，滞着、下垂。针对此状态，故说“滞着”。第二词由前缀增强其义。“身”，是指由受等三蕴所构成的名身。“不适”(akalyatā)、“不堪任性”(akammaññatā)之义，如前所述。如云覆盖天空，故为“覆盖”(onāho)。“覆盖”(onayhati)即是遮蔽、笼罩之义。周遍覆盖，故为“遍覆”(pariyonāho)。不乐等词义，当知如《分别论》(Vibha. 856)所说。为显示彼处所说之圣典文句，故云“此乃所说”等。

ตตฺถ ปนฺเตสูติ ทูเรสุ, วิวิตฺเตสุ วา. อธิกุสเลสูติ สมถวิปสฺสนาธมฺเมสุ. อรตีติ รติปฺปฏิกฺเขโป. อรติตาติ อรมนากาโร. อนภิรตีติ อนภิรตภาโว. อนภิรมนาติ อนภิรมนากาโร. อุกฺกณฺฐิตาติ อุกฺกณฺฐนากาโร. ปริตสฺสิตาติ อุกฺกณฺฐนวเสเนว ปริตสฺสนา, อุกฺกณฺฐิตสฺเสว ตตฺถ ตตฺถ ตณฺหายนาติ วุตฺตํ โหติ. ปริตสฺสิตาติ วา กมฺปนา. ตนฺทีติ ชาติอาลสิยํ, ปกติอาลสิยนฺติ อตฺโถ. ตถา หิ กุสลกรเณ กายสฺส อวิปฺผาริกตา ลีนตา ชาติอาลสิยํ ตนฺที นาม, น โรคอุตุชาทีหิ กายเคลญฺญํ. ตนฺทิยนาติ ตนฺทิยนากาโร. ตนฺทิมนตาติ ตนฺทิยา อภิภูตจิตฺตตา. อลสสฺส ภาโว อาลสฺยํ, อาลสฺยายนากาโร อาลสฺยายนา. อาลสฺยายิตสฺส ภาโว อาลสฺยายิตตฺตํ. อิติ สพฺเพหิปิ อิเมหิ ปเทหิ กิเลสวเสน กายาลสิยํ กถิตํ. ถินมิทฺธการณานญฺหิ ราคาทิกิเลสานํ วเสน นามกายสฺส อาลสิยํ, ตเทว รูปกายสฺสาปีติ ทฏฺฐพฺพํ. ชมฺภนาติ ผนฺทนา. ปุนปฺปุนํ ชมฺภนา วิชมฺภนา. อานมนาติ ปุรโต นมนา. วินมนาติ ปจฺฉโต นมนา. สนฺนมนาติ สมนฺตโต นมนา. ปณมนาติ ยถา ตนฺตโต อุฏฺฐิตเปสกาโร กิสฺมิญฺจิเทว คเหตฺวา อุชุํ กายํ อุสฺสาเปติ, เอวํ กายสฺส อุทฺธํ ฐปนา. พฺยาธิยกนฺติ อุปฺปนฺนพฺยาธิตา. อิติ สพฺเพหิปิ อิเมหิ ปเทหิ ถินมิทฺธการณานํ ราคาทิกิเลสานํ วเสน กายพทฺธนเมว กถิตํ. ภุตฺตาวิสฺสาติ ภุตฺตวโต. ภตฺตมุจฺฉาติ ภตฺตเคลญฺญํ. พลวภตฺเตน หิ มุจฺฉาปตฺโต วิย โหติ. ภตฺตกิลมโถติ ภตฺเตน กิลนฺตภาโว. ภตฺตปริฬาโหติ ภตฺตทรโถ. ตสฺมิญฺหิ สมเย ปริฬาหุปฺปตฺติยา อุปหตินฺทฺริโย โหติ, กาโย ชีรตีติ. กายทุฏฺฐุลฺลนฺติ ภตฺตํ นิสฺสาย กายสฺส อกมฺมญฺญตํ. อกลฺยตาติอาทิ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. ลีนนฺติ อวิปฺผาริกตาย ปฏิกุฏิตํ. อิตเร ทฺเว อาการภาวนิทฺเทสา. ถินนฺติ สปฺปิปิณฺโฑ วิย อวิปฺผาริกตาย ฆนภาเวน ฐิตํ. ถิยนาติ อาการนิทฺเทโส. ถิยิภาโว ถิยิตตฺตํ[Pg.78], อวิปฺผารวเสเนว พทฺธตาติ อตฺโถ. อิเมหิ ปน สพฺเพหิปิ ปเทหิ ถินมิทฺธการณานํ ราคาทิกิเลสานํ วเสน จิตฺตสฺส คิลานากาโร กถิโตติ เวทิตพฺโพ. ปุริมา จตฺตาโร ธมฺมาติ อรติ, ตนฺที, วิชมฺภิตา, ภตฺตสมฺมโทติ เอเต จตฺตาโร ธมฺมา. ยทา ถินมิทฺธํ อุปฺปนฺนํ โหติ, ตทา อรติอาทีนมฺปิ สมฺภวโต ‘‘อุปนิสฺสยโกฏิยา ปน โหตี’’ติ วุตฺตํ, อุปนิสฺสยโกฏิยา ปจฺจโย โหตีติ อตฺโถ.

其中，“于边鄙处”(pantesu)指于远处或于僻静处。“于增上善法”(adhikusalesu)指于奢摩他(samatha)与毘婆舍那(vipassanā)法。“不乐”(arati)即是排斥喜爱。“不乐性”(aratitā)即是不喜乐的状态。“不欢喜”(anabhirati)即是不欢喜的状态。“不欣悦”(anabhiramanā)即是不欣悦的状态。“厌倦”(ukkaṇṭhitā)即是厌倦的状态。“热望”(paritassitā)即是因厌倦而热望，亦即厌倦者于处处生起渴爱。或说，“热望”(paritassitā)即是战栗。“懒惰”(tandī)即是天生怠惰，其义为本性怠惰。于行善时，身不舒展、退缩，此天生怠惰名为“懒惰”，而非因疾病、时节等所致的身病。“怠惰性”(tandiyanā)即是怠惰的状态。“怠惰心”(tandimanatā)即是心为怠惰所胜。怠惰者的状态为“怠惰”(ālasyaṃ)，怠惰的状态为“怠惰性”(ālasyāyanā)，已成怠惰的状态为“已成怠惰性”(ālasyāyitattaṃ)。如是，所有此等语词皆依烦恼而说身之怠惰。应知，由作为昏沉、迟缓之因的贪等烦恼，而有名身之怠惰，色身亦然。“呵欠”(jambhanā)即是身体摇动。再再呵欠为“频呵欠”(vijambhanā)。“前屈”(ānamanā)即是向前弯曲。“后仰”(vinamanā)即是向后弯曲。“周屈”(sannamanā)即是向四周弯曲。“伸展”(paṇamanā)即是身体向上挺立，犹如织工从织机起身，抓住某物而挺直身体。“病苦”(byādhiyakaṃ)即是已生之病。如是，所有此等语词皆依作为昏沉、迟缓之因的贪等烦恼，而说身之束缚。“食后”(bhuttāvissa)即是食者。“食昏”(bhattamucchā)即是食后不适。因饱食而如昏厥。“食疲”(bhattakilamatho)即是因食而疲倦。“食恼”(bhattapariḷāho)即是食后热恼。尔时，因热恼生起，诸根受损，身体衰败。“身粗重”(kāyaduṭṭhullaṃ)即是缘于食物而身不堪任。“不适”(akalyatā)等，如前所述。“退缩”(līnaṃ)即是因不舒展而蜷缩。其余二者为状态的解释。“迟缓”(thinaṃ)即是如酥团，因不舒展而凝滞。“迟缓性”(thiyanā)是状态的解释。迟缓的状态(thiyibhāvo)或已成迟缓性(thiyitattaṃ)，其义为因不舒展而受束缚。应知，所有此等语词皆依作为昏沉、迟缓之因的贪等烦恼，而说心之病态。“前四法”即是不乐、懒惰、频呵欠、食后昏沉此四法。当昏沉、迟缓生起时，不乐等亦可能生起，故说“于强依止分位而有”，其义为于强依止分位而为缘。

๑๔. จตุตฺเถ อุทฺทตสฺส ภาโว อุทฺธจฺจํ. ยสฺส ธมฺมสฺส วเสน อุทฺธตํ โหติ จิตฺตํ, ตํสมฺปยุตฺตา วา ธมฺมา, โส ธมฺโม อุทฺทจฺจํ. กุจฺฉิตํ กตํ กุกตํ, ทุจฺจริตํ สุจริตญฺจ. อกตมฺปิ หิ กุกตเมว. เอวญฺหิ วตฺตาโร โหนฺติ ‘‘ยํ มยา น กตํ, ตํ กุกต’’นฺติ. เอวํ กตากตํ ทุจฺจริตํ สุจริตญฺจ กุกตํ, ตํ อารพฺภ วิปฺปฏิสารวเสน ปวตฺตํ ปน จิตฺตํ อิธ กุกตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตสฺส ภาโว กุกฺกุจฺจํ. จิตฺตสฺส อุทฺธตากาโรติ จิตฺตสฺส อวูปสมากาโรว วุตฺโต. อวูปสมลกฺขณญฺหิ อุทฺธจฺจํ. ยถาปวตฺตสฺส กตากตาการวิสิฏฺฐสฺส ทุจฺจริตสุจริตสฺส อนุโสจนวเสน วิรูปํ ปฏิสรณํ วิปฺปฏิสาโร. กุกฺกุจฺจสฺสปิ กตากตานุโสจนวเสน จิตฺตวิกฺเขปภาวโต อวูปสมากาโร สมฺภวตีติ อาห – ‘‘เจตโส อวูปสโมติ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจสฺเสวตํ นาม’’นฺติ. สฺเวว จ เจตโส อวูปสโมติ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจเมว นิทฺทิฏฺฐํ. ตญฺจ อตฺตโนว อตฺตนา สหชาตํ น โหตีติ อาห – ‘‘อยํ ปน อุปนิสฺสยโกฏิยา ปจฺจโย โหตี’’ติ. อุปนิสฺสยปจฺจยตา จ ปุริมุปฺปนฺนวเสน เวทิตพฺพา.

14. 第四，掉的状态为掉举(uddhaccaṃ)。心因此法而掉举，或与此相应的诸法，此法即是掉举。所作的恶事为恶作(kukataṃ)，即恶行与善行。未作之事亦是恶作，因为人们会说：“我所未作之事，即是恶作。”如此，已作与未作的恶行和善行是恶作。但缘于此而生起的追悔之心，于此当知为追悔(kukkucca)。其状态即是追悔。心的掉举相，即是心的不平静相。不平静即是掉举的特征。对于已发生、已作与未作、善与恶之行，以追悔的方式进行扭曲的反思，即是懊悔(vippaṭisāro)。追悔亦因追悔已作与未作之事而心散乱，故可能出现不平静相，如是说：“心不平静，即掉举、追悔之名。”此心不平静，即指掉举与追悔。而此法不与自身俱生，故说：“此实为亲依止缘(upanissayapaccaya)一类。”其亲依止缘之性，当知是由先前已生起之法而来。

๑๕. ปญฺจเม วิคตา จิกิจฺฉา อสฺสาติ วิจิกิจฺฉา. สภาวํ วิจินนฺโต ตาย กิจฺฉตีติ วา วิจิกิจฺฉา.

15. 第五，疑(vicikicchā)。无有对治之法，故为疑。或因探究自性而感到困难，故为疑。

๑๖. ฉฏฺเฐ เหตุํ วา ปจฺจยํ วา น ลภตีติ เอตฺถ เหตุคฺคหเณน ชนกํ การณมาห, ปจฺจยคฺคหเณน อนุปาลนกํ การณํ. เหตุนฺติ วา อุปาทานการณํ. ปจฺจยนฺติ สหการณํ วุตฺตํ. ตนฺติ กิเลสํ. วิวฏฺเฏตฺวา อรหตฺตํ คณฺหาตีติ วิวฏฺฏาภิมุขํ จิตฺตํ เปเสตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒนฺโต อรหตฺตผลํ คณฺหาติ. ภิกฺขาย จรนฺติ เอตฺถาติ ภิกฺขาจาโร, โคจรคามสฺเสตํ อธิวจนํ, ตสฺมึ ภิกฺขาจาเร. วยํ อาคมฺมาติ ทารภรณานุรูปํ วยํ อาคมฺม. อายูหนฺโตติ อุปจินนฺโต. องฺคารปกฺกนฺติ วีตจฺจิกงฺคาเรสุ ปกฺกํ. กึ นาเมตนฺติ ภิกฺขู ครหนฺโต อาห. ชีวมานเปตกสตฺโตติ [Pg.79] ชีวมาโน หุตฺวา ‘‘เตเนว อตฺตภาเวน เปตภาวํ ปตฺตสตฺโต ภวิสฺสตี’’ติ ปริกปฺปวเสน วุตฺตํ. กุฏนฺติ ปานียฆฏํ. ยาว ทารุณนฺติ อติวิย ทารุณํ. วิปาโก กีทิโส ภวิสฺสตีติ ตยา กตกมฺมสฺส อายตึ อนุภวิตพฺพวิปาโก กีทิโส ภวิสฺสติ.

16. 第六，不能获得因或缘。此处，以“因”(hetu)指生起之因，以“缘”(paccaya)指助持之因。或说“因”为根本原因，“缘”为辅助原因。此指烦恼。转变而证得阿罗汉果，意即令心朝向解脱，增长观(vipassanā)，证得阿罗汉果。于此行乞，故为乞食行(bhikkhācāra)，此乃乞食村(gocaragāma)之别称，即于此乞食行中。来到年龄，意即来到适合娶妻养家的年龄。努力，即增长。炭火上烤，即在无焰炭火上烤。“这算什么？”意即比丘呵斥道。活着的饿鬼，是就假设而说，意即活着并“将以此身成为饿鬼”。“罐”(kuṭa)指饮水罐。“何其残酷”意即非常残酷。“果报将如何？”意即你所造之业未来将要体验的果报会是怎样。

วิสงฺขริตฺวาติ เฉทนเภทนาทีหิ วินาเสตฺวา. ทีปกมิคปกฺขิโนติ อตฺตโน นิสินฺนภาวสฺส ทีปนโต เอวํลทฺธนามา มิคปกฺขิโน, เยน อรญฺญํ เนตฺวา เนสาโท เตสํ สทฺเทน อาคตาคเต มิคปกฺขิโน วธิตฺวา คณฺหาติ. เถรนฺติ จูฬปิณฺฑปาติกติสฺสตฺเถรํ. อิทฺธิยา อภิสงฺขริตฺวาติ อธิฏฺฐานาทิวเสน อิทฺธึ อภิสงฺขริตฺวา. อุปโยคตฺเถ เจตํ กรณวจนํ. อคฺคิปปฏิกนฺติ อจฺจิกรณํ, วิปฺผุลิงฺคนฺติ อตฺโถ. ปสฺสนฺตสฺเสวาติ อนาทเร สามิวจนํ. ตสฺส เถรสฺสาติ ตสฺส มิลกฺขติสฺสตฺเถรสฺส. ตสฺสาติ ตสฺสา อคฺคิปปฏิกาย. ปฏิพลสฺสาติ อุคฺคหณสชฺฌายาทีสุ ปฏิพลสฺส. ทุกฺขํ อุปนิสา การณเมติสฺสาติ ทุกฺขูปนิสา, ทุกฺขนิพนฺธนา ทุกฺขเหตุกา สทฺธาติ วุตฺตํ โหติ. วตฺตมุเขน กมฺมฏฺฐานสฺส กถิตตฺตา ‘‘วตฺตสีเส ฐตฺวา’’ติ วุตฺตํ. ปลาลวรณกนฺติ ปลาลปุญฺชํ.

“解构”(Visaṅkharitvā)意即通过切割、破坏等方式摧毁。“诱饵鸟兽”(Dīpakamigapakkhino)指因能显露自身所在而得名的鸟兽，猎人将它们带入森林，利用其叫声吸引来的鸟兽，然后加以捕杀。“长老”(thera)指小乞食者帝须长老(Cūḷapiṇḍapātikatissatthera)。“以神通力造作”(Iddhiyā abhisaṅkharitvā)意即通过决意等方式施展神通。此为表用途之工具格。“火星”(Aggipapaṭikā)指点火之物，意为火花。“见彼之时”(Passantasseva)是表示轻视的所有格。“彼长老”指弥勒迦帝须长老(Milakkhatissatthera)。“彼”指彼火星。“有能力者”(Paṭibalassa)指于受持、读诵等事有能力者。“苦为近因”(Dukkhūpanisā)，是说此信以苦为近因(upanisā)、为所缘、为因由。因从业处(kammaṭṭhāna)之行持(vatta)方面说，故言“立于行持之首”。“茅草覆盖物”(Palālavaraṇakaṃ)指茅草堆。

อารมฺภถาติ สมถวิปสฺสนาทีสุ วีริยํ กโรถ. นิกฺกมถาติ โกสชฺชโต นิกฺขมถ, กามานํ วา ปนูทนาย นิกฺขมถ, อุภเยนปิ วีริยเมว วุตฺตํ. วีริยญฺหิ อารมฺภนกวเสน อารมฺโภ, โกสชฺชโต นิกฺขมนวเสน ‘‘นิกฺกโม’’ติ วุจฺจติ. ยุญฺชถ พุทฺธสาสเนติ พุทฺธสฺส ภควโต ปริยตฺติปฏิปตฺติปฏิเวธสงฺขาเต ติวิธสาสเน ยุญฺชถ โยคํ กโรถ. เอวมนุยุญฺชนฺตา มจฺจุโน เสนํ ธุนาถ วิทฺธํเสถ. ตตฺถ มจฺจุโน เสนนฺติ –

“当勤修”(Ārambhatha)意即当于止(samatha)、观(vipassanā)等精进。“当出离”(Nikkamatha)意即当从懈怠中出离，或为断除诸欲而出离；二者皆指精进。精进，因其开始努力，故名“勤修”(ārambho)；因其出离懈怠，故名“出离”(nikkamo)。“当致力于佛陀教法”(Yuñjatha buddhasāsane)，意即当致力于世尊(bhagavā)所说之教(pariyatti)、行(paṭipatti)、证(paṭivedha)三法。如是致力于此者，“当摧破死魔之军”。其中，死魔之军是：

‘‘กามา เต ปฐมา เสนา, ทุติยา อรติ วุจฺจติ;

ตติยา ขุปฺปิปาสา เต, จตุตฺถี ตณฺหา ปวุจฺจติ.

“欲为汝初军，不乐说为二；饥渴为三军，渴爱说为四。

‘‘ปญฺจมํ ถินมิทฺธํ เต, ฉฏฺฐา ภีรู ปวุจฺจติ;

สตฺตมี วิจิกิจฺฉา เต, มกฺโข ถมฺโภ เต อฏฺฐโม.

“昏沉为五军，怯懦说为六；疑为第七军，覆、慢为第八。

‘‘ลาโภ [Pg.80] สิโลโก สกฺกาโร,มิจฺฉาลทฺโธ จ โย ยโส;

โย จตฺตานํ สมุกฺกํเส,ปเร จ อวชานาติ.

“利养、声誉、恭敬，及不正当所得之名声；凡自赞毁他者。

‘‘เอสา นมุจิ เต เสนา, กณฺหสฺสาภิปฺปหารินี;

น นํ อสูโร ชินาติ, เชตฺวา จ ลภเต สุข’’นฺติ. (สุ. นิ. ๔๓๘-๔๔๑) –

“此乃汝魔军，黑暗者之锋；非勇者不胜，胜之得安乐。”

เอวมาคตํ กามาทิเภทํ มจฺจุโน เสนํ. เอตฺถ จ ยสฺมา อาทิโตว อคาริยภูเต สตฺเต วตฺถุกาเมสุ กิเลสกามา โมสยนฺติ, เต อภิภุยฺย อนคาริยภาวํ อุปคตานํ ปนฺเตสุ เสนาสเนสุ อญฺญตรญฺญตเรสุ วา อธิกุสเลสุ ธมฺเมสุ อรติ อุปฺปชฺชติ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ปพฺพชิเตน โข, อาวุโส, อภิรติ ทุกฺกรา’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๓๑). ตโต เต ปรปฺปฏิพทฺธชีวิกตฺตา ขุปฺปิปาสา พาธติ, ตาย พาธิตานํ ปริเยสนตณฺหา จิตฺตํ กิลมยติ. อถ เนสํ กิลนฺตจิตฺตานํ ถินมิทฺธํ โอกฺกมติ, ตโต วิเสสมนธิคจฺฉนฺตานํ ทุรภิสมฺภเวสุ อรญฺญวนปตฺเถสุ ปนฺเตสุ เสนาสเนสุ วิหรตํ อุตฺราสสญฺญิตา ภีรุ ชายติ. เตสํ อุสฺสงฺกิตปริสงฺกิตานํ ทีฆรตฺตํ วิเวกรสมนสฺสาทยมานานํ วิหรตํ ‘‘น สิยา นุ โข เอส มคฺโค’’ติ ปฏิปตฺติยํ วิจิกิจฺฉา อุปฺปชฺชติ. ตํ วิโนเทตฺวา วิหรตํ อปฺปมตฺตเกน วิเสสาธิคเมน มานมกฺขถมฺภา ชายนฺติ. เตปิ วิโนเทตฺวา วิหรตํ ตโต อธิกตรํ วิเสสาธิคมนํ นิสฺสาย ลาภสกฺการสิโลกา อุปฺปชฺชนฺติ. ลาภาทีหิ มุจฺฉิตฺวา ธมฺมปฺปติรูปกานิ ปกาเสนฺโต มิจฺฉายสํ อธิคนฺตฺวา ตตฺถ ฐิตา ชาติอาทีหิ อตฺตานํ อุกฺกํเสนฺติ, ปรํ วมฺเภนฺติ, ตสฺมา กามาทีนํ ปฐมเสนาทิภาโว เวทิตพฺโพ. นฬาคารนฺติ นเฬหิ วินทฺธติณจฺฉนฺนเคหํ.

如是，死魔之军有欲等差别。此处，最初在家的有情，被欲所依(vatthukāma)与欲烦恼(kilesakāma)所迷惑；克服此等而出家后，于偏僻的住处，或于其他增上善法中，生起不乐(arati)。如经中所说：“贤友(āvuso)，出家者实难有乐趣。”其后，因其生活依赖他人，而受饥渴(khuppipāsā)所恼；受此困扰，寻觅之爱(taṇhā)令心疲惫。继而，心疲惫者，为昏沉睡眠(thinamiddha)所侵；于是，未证得殊胜境界，住于难以抵达的森林、荒野等偏僻住处时，生起名为惊恐的怯懦(bhīru)。彼等长夜疑虑不安，虽享受独住之味，却于修行中生起“此道或非正道”之疑(vicikicchā)。遣除此疑而住，因些微成就而生起慢、覆、顽固(māna-makkha-thambha)。再遣除此等而住，因获得更殊胜的成就，而生起利养、恭敬、名声(lābha-sakkāra-siloka)。沉溺于利养等，宣说相似法，获得邪名，并以此为据，以种姓等抬高自己、贬低他人。是故，当知欲等为第一军等的次第。“芦苇屋”(Naḷāgāra)指用芦苇编织、以草覆盖的房屋。

วิหสฺสตีติ อุคฺคหณสชฺฌายนมนสิการาทีหิ วิหริสฺสติ. ชาติสํสารนฺติ ปุนปฺปุนํ ชาติสงฺขาตสํสารวฏฺฏํ. ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสตีติ ทุกฺขสฺส อนฺตสงฺขาตํ นิพฺพานํ สจฺฉิกริสฺสติ. ปลาลปุญฺชาหนฺติ ปลาลปุญฺชํ อหนฺติ ปทจฺเฉโท. ตติยํ ฐานนฺติ อนาคามิผลํ สนฺธาย วทติ.

“他将住”(Vihassati)意即他将通过受持、读诵、作意等方式而住。“生之轮回”(Jātisaṃsāra)指不断重复的、名为“生”的轮回之流。“他将尽苦边”(Dukkhassantaṃ karissati)意即他将亲证名为苦之终结的涅槃。“我乃草堆”(Palālapuñjāhaṃ)是“草堆”(palālapuñjaṃ)与“我”(ahaṃ)的分解。“第三地”(Tatiyaṃ ṭhānaṃ)是指不还果(anāgāmiphala)。

ติวสฺสภิกฺขุกาเลติ อุปสมฺปทโต ตีณิ วสฺสานิ อสฺสาติ ติวสฺโส, ติวสฺโส จ โส ภิกฺขุ จาติ ติวสฺสภิกฺขุ, ตสฺส, เตน วา [Pg.81] อุปลกฺขิโต กาโล ติวสฺสภิกฺขุกาโล, ตสฺมึ. ยทา โส ติวสฺโส ภิกฺขุ นาม โหติ, ตทาติ วุตฺตํ โหติ. กมฺมํ กโรตีติ ภาวนากมฺมํ กโรติ. คนฺถกมฺมนฺติ คนฺถวิสยํ อุคฺคหณาทิกมฺมํ. ปิณฺฑาปจิตึ กตฺวาติ อนฺโตวสฺเส เตมาสํ ทินฺนปิณฺฑสฺส กิเลสกฺขยกรเณน อปจิตึ ปูชํ กตฺวา. ปิณฺฑาปจิตึ กโรนฺโต หิ ภิกฺขุ เยหิ อตฺตโน โย ปิณฺฑปาโต ทินฺโน, เตสํ ตสฺส มหปฺผลภาวํ อิจฺฉนฺโต อตฺตโน สนฺตานเมว กิเลสกฺขยกรเณน วิโสเธตฺวา อรหตฺตํ คณฺหาติ.

“三年比丘期”(Tivassabhikkhukāla)是指自受具足戒起已满三年的比丘，即“三年比丘”(tivassabhikkhu)；或指以此比丘为标志的时间。也就是说，当他被称为三年比丘之时。“作业”是指修习禅修之业。“学业”(Ganthakamma)是指学习、背诵等与经典相关之业。“行食施之报”(Piṇḍāpacitiṃ katvā)是指在雨安居的三个月内，通过断除烦恼来回报所接受的食物。行食施之报的比丘，希望布施食物者能获得大果报，故通过断除烦恼来净化自身心流，从而证得阿罗汉果。

มหาภูตีติ เอตฺถ ปูชาวจโน มหนฺตสทฺโท, ภูตีติ จ นาเมกเทเสน ติสฺสภูติตฺเถรํ อาลปติ. ภวติ หิ นาเมกเทเสนปิ โวหาโร ยถา ‘‘เทวทตฺโต ทตฺโต’’ติ. มหาภูตีติ วา ปิยสมุทาหาโร, โส มหติ ภูติ วิภูติ ปุญฺญญาณาทิสมฺปทา อสฺสาติ มหาภูติ. ฉนฺนํ เสปณฺณิคจฺฉมูลนฺติ สาขาปลาสาทีหิ ฉนฺนํ ฆนจฺฉายํ เสปณฺณิคจฺฉมูลํ. อสุภกมฺมฏฺฐานํ ปาทกํ กตฺวาติ เกสาทิอสุภโกฏฺฐาสภาวนาย ปฏิลทฺธํ อุปจารสมาธึ อปฺปนาสมาธึ วา ปาทกํ กตฺวา. อสุภวิสยํ อุปจารชฺฌานาทิกมฺมเมเวตฺถ อุปริ ปวตฺเตตพฺพภาวนากมฺมสฺส การณภาวโต ฐานนฺติ กมฺมฏฺฐานํ.

于“Mahābhūti”一句，“mahanta”(大)是敬语，而“bhūti”是截取帝须菩提长老(Tissabhūtitthera)名字的一部分来称呼他。确实存在以名字的一部分来称呼的用法，例如“提婆达多(Devadatta)”可简称为“Datta”。或者，“Mahābhūti”(大成就者)也是一种爱称，意指他具有广大的福德、智慧等成就，故称“Mahābhūti”。“于枝叶繁茂之Sepaṇṇi树下”(Channaṃ sepaṇṇigacchamūlaṃ)是指在枝叶等覆盖之下，浓荫密布的Sepaṇṇi树根处。“以不净业处为基础”(Asubhakammaṭṭhānaṃ pādakaṃ katvā)是指，以修习头发等不净部分而获得的近行定或安止定为基础。在此，以不净为所缘的近行禅等禅修之业，因是更高阶禅修开展之因，故为“处”(ṭhāna)，合称“业处”(kammaṭṭhāna)。

สหสฺสทฺวิสหสฺสสงฺขามตฺตตฺตา ‘‘มหาคเณ’’ติ วุตฺตํ. อตฺตโน วสนฏฺฐานโต เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวาติ อตฺตโน วสนฏฺฐานโต อากาเสน คนฺตฺวา วิหารสมีเป โอตริตฺวา ทิวาฏฺฐาเน นิสินฺนตฺเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา. กึ อาคโตสีติ กึการณา อาคโตสิ. สพฺเพสุ รตฺติทิวสภาเคสุ โอกาสํ อลภนฺโตติ โส กิร เถโร ‘‘ตุยฺหํ โอกาโส น ภวิสฺสติ, อาวุโส’’ติ วุตฺเตปิ ‘‘วิตกฺกมาฬเก ฐิตกาเล ปุจฺฉิสฺสามิ, ภนฺเต’’ติ วตฺวา ‘‘ตสฺมึ ฐาเน อญฺเญ ปุจฺฉิสฺสนฺตี’’ติ วุตฺเต ‘‘ภิกฺขาจารมคฺเค, ภนฺเต’’ติ วตฺวา ‘‘ตตฺราปิ อญฺเญ ปุจฺฉนฺตี’’ติ วุตฺเต ทุปฏฺฏนิวาสนฏฺฐาเน, สงฺฆาฏิปารุปนฏฺฐาเน, ปตฺตนีหรณฏฺฐาเน, คาเม จริตฺวา อาสนสาลาย ยาคุปีตกาเล, ภนฺเตติ. ตตฺถาปิ เถรา อตฺตโน กงฺขํ วิโนเทนฺติ, อาวุโสติ. อนฺโตคามโต นิกฺขมนกาเล ปุจฺฉิสฺสามิ, ภนฺเตติ. ตตฺราปิ อญฺเญ ปุจฺฉนฺติ, อาวุโสติ. อนฺตรามคฺเค, ภนฺเตติ. โภชนสาลาย ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน, ภนฺเต. ทิวาฏฺฐาเน ปาทโธวนกาเล, ภนฺเตติ. ตโต ปฏฺฐาย [Pg.82] ยาว อรุณา อปเร ปุจฺฉนฺติ, อาวุโสติ. ทนฺตกฏฺฐํ คเหตฺวา มุขโธวนตฺถํ คมนกาเล, ภนฺเตติ. ตทาปิ อญฺเญ ปุจฺฉนฺตีติ. มุขํ โธวิตฺวา อาคมนกาเล, ภนฺเตติ. ตตฺราปิ อญฺเญ ปุจฺฉิสฺสนฺตีติ. เสนาสนํ ปวิสิตฺวา นิสินฺนกาเล, ภนฺเตติ. ตตฺราปิ อญฺเญ ปุจฺฉนฺติ, อาวุโสติ. เอวํ สพฺเพสุ รตฺติทิวสภาเคสุ ยาจมาโน โอกาสํ น ลภิ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ – ‘‘เอวํ โอกาเส อสติ มรณสฺส กถํ โอกาสํ ลภิสฺสถา’’ติ. ภนฺเต, นนุ มุขํ โธวิตฺวา เสนาสนํ ปวิสิตฺวา ตโย จตฺตาโร ปลฺลงฺเก อุณฺหาเปตฺวา โยนิโสมนสิการกมฺมํ กโรนฺตานํ โอกาสลาเภน ภวิตพฺพํ สิยาติ อธิปฺปาเยน วทติ. มณิวณฺเณติ อินฺทนีลมณิวณฺเณ.

因其数量仅一两千，故称“大群”。“从自己住处前往长老处”是指从自己住处腾空而行，在寺院附近降落，前往坐在日间住处之长老座前。“为何而来？”是问来此的缘由。“在所有日夜时分都得不到机会”——据说那位长老虽说：“贤友，你将没有机会。”他仍回答：“尊者，我将在思惟台上站立时请教。”长老说：“在那个地方，有其他人会问。”他又说：“尊者，于乞食途中。”长老说：“那里也有其他人问。”他又说：“于穿下裙处、披僧伽梨处、取钵处、入村乞食后于食堂喝粥时。”长老说：“贤友，在那里，长老们也会消除自己的疑惑。”他又说：“尊者，出村时。”长老说：“贤友，那里也有其他人问。”他又说：“尊者，在半路上。”“尊者，在食堂用完餐后。”“尊者，在日间住处洗脚时。”长老说：“贤友，从那时起直到天亮，都有其他人问。”他又说：“尊者，拿杨枝去刷牙时。”长老说：“那时也有其他人问。”他又说：“尊者，洗完脸回来时。”长老说：“那里也有其他人问。”他又说：“尊者，进入住处坐下时。”长老说：“贤友，那里也有其他人问。”就这样，他在所有日夜时分请求，都得不到机会，针对此事而说：“若无此机缘，于死时何得机缘？”他的意思是：“尊者，难道洗完脸，进入住处，暖好三四个坐具，行如理作意之时，不应有机会吗？”“如宝珠之色”是指如蓝宝石之色。

ฆเฏนฺตสฺเสวาติ วายามนฺตสฺเสว. วิสุทฺธิปวารณนฺติ ‘‘ปริสุทฺโธ อห’’นฺติ เอวํ ปวตฺตํ วิสุทฺธิปวารณํ. อรหนฺตานเมว เหสา ปวารณา. กาฬกํ วาติ มหนฺตํ กาฬกํ สนฺธาย วทติ, ติลโก วาติ ขุทฺทกํ สนฺธาย. อุภเยนปิ สีลสฺส ปริสุทฺธภาวเมว วิภาเวติ.

“精勤者”(Ghaṭentassa)即努力者。“清净自恣”(Visuddhipavāraṇa)即“我已清净”如此进行的清净自恣。此诚为阿罗汉之自恣。“或黑斑”(kāḷakaṃ)是指大的黑点，“或黑痣”(tilako)是指小的黑点。两者皆为彰显戒之全然清净。

ปธานกมฺมิกาติ ปธานกมฺเม นิยุตฺตา. ลทฺธมคฺคนฺติ ลทฺธูปายํ, ปฐมเมว ลทฺธูปเทสนฺติ วุตฺตํ โหติ. อปตฺตานีติ ฉฑฺฑิตานิ. อลาพูเนว สารเทติ สรทกาเล วาตาตปหตานิ ตตฺถ ตตฺถ วิปฺปกิณฺณอลาพูนิ วิย. กาโปตกานีติ กโปตกวณฺณานิ. ตานิ ทิสฺวาน กา รตีติ ตานิ เอวรูปานิ อฏฺฐีนิ ทิสฺวา ตุมฺหากํ กา นาม รติ, นนุ อปฺปมตฺตกาปิ รติ กาตุํ น วฏฺฏติเยวาติ อตฺโถ. ทุติยกถํ อกถิตปุพฺโพติ อตฺตโน วุฑฺฒตเรน สทฺธึ วุตฺตวจนสฺส ปจฺจนีกํ ทุติยกถํ อกถิตปุพฺโพ.

“精勤修行者”(Padhānakammikā)即致力于修行者。“得道者”(Laddhamagga)即得法者，意为最初已得教导者。“被弃者”(Apattāni)即被丢弃者。“如秋日之葫芦”(Alābūneva sārade)即如秋天时被风日吹晒而四处散落的葫芦。“鸽色者”(Kāpotakāni)即如鸽羽之色。“见此何可乐？”(Tāni disvāna kā rati)意指：见到这般骨骸，你们有何可乐之处？难道不应生起丝毫喜爱之心吗？“未曾言于二”(Dutiyakathaṃ akathitapubbo)是指对于比自己年长者所说之言，从未说过相违的第二句话。

ตทงฺเคน, ตทงฺคสฺส ปหานํ ตทงฺคปฺปหานํ. ยญฺหิ รตฺติภาเค สมุชฺชลิเตน ทีเปน อนฺธการสฺส วิย เตน เตน วิปสฺสนาย อวยวภูเตน ญาณงฺเคน ปฏิปกฺขวเสเนว ตสฺส ตสฺส ปหาตพฺพธมฺมสฺส ปหานมิทํ ตทงฺคปฺปหานํ นาม. ยถา กามจฺฉนฺทาทโย น จิตฺตํ ปริยุฏฺฐาย ติฏฺฐนฺติ, เอวํ ปริยุฏฺฐานสฺส นิเสธนํ อปฺปวตฺติกรณํ วิกฺขมฺภนํ วิกฺขมฺภนปฺปหานํ. ยญฺหิ สเสวาเล อุทเก ปกฺขิตฺเตน ฆเฏน เสวาลสฺส วิย เตน เตน โลกิยสมาธินา นีวรณาทีนํ ปจฺจนีกธมฺมานํ วิกฺขมฺภนมิทํ วิกฺขมฺภนปฺปหานํ นาม. สมฺมา อุปจฺฉิชฺชนฺติ เอเตน กิเลสาติ สมุจฺเฉโท, ปหียนฺติ เอเตน กิเลสาติ ปหานํ, สมุจฺเฉทสงฺขาตํ [Pg.83] ปหานํ นิรวเสสปฺปหานนฺติ สมุจฺเฉทปฺปหานํ. ยญฺหิ อสนิวิจกฺกาภิหตสฺส รุกฺขสฺส วิย อริยมคฺคญาเณน สํโยชนาทีนํ ธมฺมานํ ยถา น ปุน วตฺตนฺติ, เอวํ ปหานมิทํ สมุจฺเฉทปฺปหานํ นาม. ปฏิปฺปสฺสมฺภติ วูปสมฺมติ กิเลสทรโถ เอตายาติ ปฏิปฺปสฺสทฺธิ, ผลํ, สาเยว ปหานนฺติ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานํ. สพฺเพ กิเลสา สพฺพสงฺขตา วา นิสฺสรนฺติ อปคจฺฉนฺติ เอเตนาติ นิสฺสรณํ, นิพฺพานํ, ตเทว ปหานนฺติ นิสฺสรณปฺปหานํ. ปฏิปฺปสฺสมฺภยมานนฺติ ปฏิปฺปสฺสมฺภํ กิเลสวูปสมํ กุรุมานํ. โลกิยโลกุตฺตเรหีติ ตทงฺควิกฺขมฺภนปฺปหานานํ โลกิยตฺตา, อิตเรสํ โลกุตฺตรตฺตา วุตฺตํ.

随分断(tadaṅgappahāna)是指，通过观(vipassanā)的各个部分——即作为对治法的智支(ñāṇaṅga)，犹如夜晚以明灯驱散黑暗，来断除那些应断之法。镇伏断(vikkhambhanappahāna)是指，防止欲贪(kāmacchanda)等烦恼生起缠绕内心，令其不现行，此即镇伏。又如将陶瓶放入长满浮萍(sevāla)的水中，浮萍便被排开，与此类似，凭借世间禅定(lokiyasamādhi)的力量来镇伏五盖(nīvaraṇa)等敌对法，此即镇伏断。永断(samucchedappahāna)是指，烦恼(kilesa)由此被彻底截断、灭尽，这种彻底无余的断除即是永断。又如被雷电击中的树木，通过圣道智(ariyamaggañāṇa)彻底断除结(saṃyojana)等法，使其永不再生，此即永断。寂静断(paṭippassaddhippahāna)是指，烦恼的躁动(kilesadaratha)由此平息、止息，此即圣果(phala)，这种断除即是寂静断。出离断(nissaraṇappahāna)是指，一切烦恼、一切有为法(saṅkhata)由此出离、远离，此即涅槃(nibbāna)，这种断除即是出离断。“正令寂静”(paṭippassambhayamānaṃ)是指使烦恼止息(kilesavūpasama)。“由世间与出世间”(lokiyalokuttarehi)是说，随分断和镇伏断属于世间(lokiya)，其余诸断属于出世间(lokuttara)。

นิมียติ ผลํ เอเตน อุปฺปชฺชนฏฺฐาเน ปกฺขิปมานํ วิย โหตีติ นิมิตฺตํ, การณสฺเสตํ อธิวจนํ. อสุภสฺส นิมิตฺตํ, อสุภเมว วา นิมิตฺตนฺติ อสุภนิมิตฺตํ. อสุภนิสฺสิตมฺปิ หิ ฌานํ นิสฺสิเต นิสฺสยโวหาเรน อสุภนฺติ โวหรียติ ยถา ‘‘มญฺจา อุกฺกุฏฺฐึ กโรนฺตี’’ติ. เตเนวาห – ‘‘ทสสุ อสุเภสุ อุปฺปนฺนํ สารมฺมณํ ปฐมชฺฌาน’’นฺติ. อนิจฺเจ อนิจฺจนฺติอาทินา นเยน วุตฺตสฺสาติ อิมินา จตุพฺพิธํ โยนิโสมนสิการํ ทสฺเสติ. เหฏฺฐา เจตฺถ อิธ จ จตุพฺพิธสฺส อโยนิโสมนสิการสฺส โยนิโสมนสิการสฺส จ คหณํ นิรวเสสทสฺสนตฺถํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตสุ ปน อสุเภ ‘‘อสุภ’’นฺติ มนสิกาโร อิธาธิปฺเปโต, ตทนุกูลตฺตา วา อิตเรสมฺปิ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ.

以此衡量，犹如将果实置于其生起之处，故为“相”(nimitta)。此是“因”(kāraṇa)之同义词。不净之相，或不净即是相，故为不净相(asubhanimitta)。因为依止于不净的禅那(jhāna)，依于所依止之物，亦被称为“不净”，犹如说“床在叫喊”。因此说：“于十不净中生起、有所缘的初禅(paṭhamajjhāna)。”以“于无常作无常想”等理所说，此显示了四种如理作意(yonisomanasikāra)。应知，于前文及此处，提及四种不如理作意(ayonisomanasikāra)与如理作意，是为了无遗漏地展示。于此等中，于不净作“不净”想，是此处之意趣；亦应知，其余作意因与之相应，故亦被含摄。

เอกาทสสุ อสุเภสุ ปฏิกูลาการสฺส อุคฺคณฺหนํ, ยถา วา ตตฺถ อุคฺคหนิมิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, ตถา ปฏิปตฺติ อสุภนิมิตฺตสฺส อุคฺคโห. อุปจารปฺปนาวหาย อสุภภาวนาย อนุยุญฺชนํ อสุภภาวนานุโยโค. โภชเน มตฺตญฺญุโน ถินมิทฺธาภิภวาภาวา โอตารํ อลภมาโน กามจฺฉนฺโท ปหียตีติ วทนฺติ. โภชนนิสฺสิตํ ปน อาหาเร ปฏิกูลสญฺญํ, ตพฺพิปริณามสฺส ตทาธารสฺส ตสฺส จ อุทริยภูตสฺส อสุภตาทสฺสนํ, กายสฺส จ อาหารฏฺฐิติกตาทสฺสนํ โย อุปฺปาเทติ, โส วิเสสโต โภชเน ปมาณญฺญู นาม, ตสฺส จ กามจฺฉนฺโท ปหียเตว. ทสวิธญฺหิ อสุภนิมิตฺตนฺติ ปากฏวเสน วุตฺตํ. กายคตาสตึ ปน คเหตฺวา เอกาทสวิธมฺปิ อสุภนิมิตฺตํ เวทิตพฺพํ.

于十一种不净(asubha)中，把握厌恶之相(paṭikūlākāra)，或如于彼处生起取相(uggahanimitta)，如是行持，即为不净相之把握(asubhanimittassa uggaho)。致力于能带来近行(upacāra)与安止(appanā)的不净修习(asubhabhāvanā)，即是不净修习之勤行(asubhabhāvanānuyoga)。有人说，饮食知量者，因昏沉睡眠(thinamiddha)不得其便，欲贪(kāmacchanda)遂得断除。然而，若能生起于食所依之厌恶想(paṭikūlasañña)，见其消化、见其容器、见其在腹中之不净，并见身体依食而住，此人方为殊胜之饮食知量者，其欲贪亦必断除。所谓十种不净相，是依显而易见者而言。若计入身至念(kāyagatāsati)，则当知有十一种不净相。

อภุตฺวา อุทกํ ปิเวติ ปานียสฺส โอกาสทานตฺถํ จตฺตาโร ปญฺจ อาโลเป อภุตฺวา ปานียํ ปิเวยฺยาติ อตฺโถ. เตน วุตฺตํ – ‘‘จตุนฺนํ [Pg.84] ปญฺจนฺนํ อาโลปานํ โอกาเส สตี’’ติ. อภิธมฺมฏีกากาเรน ปเนตฺถ ‘‘จตฺตาโร ปญฺจ อาโลเป, ภุตฺวาน อุทกํ ปิเว’’ติ ปาฐํ ปริกปฺเปตฺวา อญฺญถา อตฺโถ วณฺณิโต, โส อฏฺฐกถาย น สเมติ. อสุภกมฺมิกติสฺสตฺเถโร ทนฺตฏฺฐิทสฺสาวี.

“食前饮水”(abhutvā udakaṃ piveti)，意为给饮品留出空间，即在吃完前，尚余四五口食物量时饮水。因此说：“尚有四五口食物之量时（即应饮水）。”于此，《阿毗达摩》(Abhidhamma)复注(ṭīkā)的作者构想了“食四五口后，乃饮于水”(cattāro pañca ālope, bhutvāna udakaṃ pive)的读法，并作了别解，此说与义注(aṭṭhakathā)不合。修不净业的帝须长老(Asubhakammikatissatthero)是见牙骨者。

๑๗. สตฺตเม มิชฺชติ หิตผรณวเสน สินิยฺหตีติ มิตฺโต, หิเตสี ปุคฺคโล, ตสฺมึ มิตฺเต ภวา, มิตฺตสฺส วา เอสาติ เมตฺตา, หิเตสิตา. ตตฺถ ‘‘เมตฺตา’’ติ วุตฺเต อปฺปนาปิ อุปจาโรปิ วฏฺฏติ สาธารณวจนภาวโตติ อาห – ‘‘เมตฺตาติ เอตฺตาวตา ปุพฺพภาโคปิ วฏฺฏตี’’ติ. อปิ-สทฺโท อปฺปนํ สมฺปิณฺเฑติ. อปฺปนํ อปฺปตฺตาย เมตฺตาย สุฏฺฐุ มุจฺจนสฺส อภาวโต เจโตวิมุตฺตีติ ‘‘อปฺปนาว อธิปฺเปตา’’ติ วุตฺตํ.

17. 第七，以施与利益而润泽、慈爱，故为“友”(mitto)，即有利他心之人(puggala)。于友中存在，或此属于友，故为“慈”(mettā)，即有利他之心。于此，当说“慈”时，因其为通称，故安止(appanā)与近行(upacāra)皆适用。故说：“仅言‘慈’，亦适于前分。”“亦”(api)字，总括安止。因为未达安止之慈，则无善妙解脱，故于“心解脱”(cetovimutti)一词，说“意指安止”。

สตฺเตสุ เมตฺตายนสฺส หิตูปสํหารสฺส อุปฺปาทนํ ปวตฺตนํ เมตฺตานิมิตฺตสฺส อุคฺคโห. ปฐมุปฺปนฺโน เมตฺตามนสิกาโร ปรโต อุปฺปชฺชนกสฺส การณภาวโต เมตฺตามนสิกาโรว เมตฺตานิมิตฺตํ. กมฺมํเยว สกํ เอเตสนฺติ กมฺมสฺสกา, สตฺตา, ตพฺภาโว กมฺมสฺสกตา, กมฺมทายาทตา. โทสเมตฺตาสุ ยาถาวโต อาทีนวานิสํสานํ ปฏิสงฺขานวีมํสา อิธ ปฏิสงฺขานํ. เมตฺตาวิหารีกลฺยาณมิตฺตวนฺตตา อิธ กลฺยาณมิตฺตตา. โอทิสฺสกอโนทิสฺสกทิสาผรณานนฺติ อตฺตอติปิยมชฺฌตฺตเวริวเสน โอทิสฺสกตา, สีมาสมฺเภเท กเต อโนทิสฺสกตา, เอกาทิทิสาผรณวเสน ทิสาผรณตา เมตฺตาย อุคฺคหเณ เวทิตพฺพา. วิหารรจฺฉคามาทิวเสน วา โอทิสฺสกทิสาผรณํ. วิหาราทิอุทฺเทสรหิตํ ปุรตฺถิมาทิทิสาวเสน อโนทิสฺสกทิสาผรณํ. เอวํ วา ทฺวิธา อุคฺคหณํ สนฺธาย – ‘‘โอทิสฺสกอโนทิสฺสกทิสาผรณ’’นฺติ วุตฺตํ. อุคฺคโห จ ยาว อุปจารา ทฏฺฐพฺโพ. อุคฺคหิตาย อาเสวนา ภาวนา. ตตฺถ สพฺเพ สตฺตา, ปาณา, ภูตา, ปุคฺคลา, อตฺตภาวปริยาปนฺนาติ เอเตสํ วเสน ปญฺจวิธา. เอเกกสฺมึ อเวรา โหนฺตุ, อพฺยาปชฺฌา, อนีฆา, สุขี อตฺตานํ ปริหรนฺตูติ จตุธา ปวตฺติโต วีสติวิธา อโนธิโสผรณา เมตฺตา. สพฺพา อิตฺถิโย, ปุริสา, อริยา, อนริยา, เทวา, มนุสฺสา, วินิปาติกาติ สตฺตาธิกรณวเสน ปวตฺตา สตฺตวิธา อฏฺฐวีสติวิธา วา, ทสหิ ทิสาหิ ทิสาธิกรณวเสน ปวตฺตา ทสวิธา จ, เอเกกาย [Pg.85] วา ทิสาย สตฺตาทิอิตฺถาทิอเวราทิเภเทน อสีตาธิกจตุสตปฺปเภทา จ โอธิโสผรณา เวทิตพฺพา. เมตฺตํ ภาเวนฺตสฺสาติ เมตฺตาฌานํ ภาเวนฺตสฺส. ตฺวํ เอตสฺส กุทฺโธติอาทิ ปจฺจเวกฺขณาวิธิทสฺสนํ. อปฺปฏิจฺฉิตปเหณกํ วิยาติ อสมฺปฏิจฺฉิตปณฺณาการํ วิย. ปฏิสงฺขาเนติ วีมํสายํ. วตฺตนิอฏวิยํ อตฺตคุตฺตตฺเถรสทิเส.

于诸有情，令慈爱、利益生起与转起，即是把握慈心相。最初生起的慈心作意，因其为后续生起之因，此慈心作意即是慈心相。“业是他们的所有物”，故为“业属己者”(kammassakā)，即有情；此状态即是业属己性(kammassakatā)、业继承性(kammadāyādatā)。于嗔与慈，如实审察其过患与功德，于此即是“省察”(paṭisaṅkhāna)。安住于慈者拥有善友，于此即是“善友性”(kalyāṇamittatā)。关于有指定、无指定及方向遍满：依自己、极爱者、中庸者、怨敌，为有指定(odissaka)；破除界限后，为无指定(anodissaka)；依遍满一方等，为方向遍满。于修慈之把握阶段当知此。或依寺院、街道、村落等，为有指定的方向遍满；不指定寺院等，而依东方等方向，为无指定的方向遍满。针对此二种把握，故说“有指定与无指定的方向遍满”。应知把握直至近行定。把握之后，修习即是培育。其中，依“一切有情、一切有息者、一切生物、一切个人、一切有自体者”此五种，于每一种中，开展“愿他们无怨、无害、无恼，快乐地护持自己”四种，成就二十种无指定的遍满慈。依“一切女人、男人、圣者、非圣者、天、人、堕恶趣者”七种，有二十八种；依十方，有十种；或于每一方，依有情等、女人等及无怨等之差别，当知有四百八十种有指定的遍满慈。“修慈者”，即修慈禅(mettājhāna)者。“你对此人生气”等，是为开示省察之法。“如未被接受之礼物”，即如未被收下之供礼。“省察”(paṭisaṅkhāneti)，即审察。如在瓦达尼亚(Vattaniya)森林的自护长老(Attaguttatthera)。

๑๘. อฏฺฐเม กุสลธมฺมสมฺปฏิปตฺติยา ปฏฺฐปนสภาวตาย ตปฺปฏิปกฺขานํ วิโสสนสภาวตาย จ อารมฺภธาตุอาทิโต ปวตฺตวีริยนฺติ อาห – ‘‘ปฐมารมฺภวีริย’’นฺติ. ยสฺมา ปฐมารมฺภมตฺตสฺส โกสชฺชวิธมนํ ถามคมนญฺจ นตฺถิ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘โกสชฺชโต นิกฺขนฺตตฺตา ตโต พลวตร’’นฺติ. ยสฺมา ปน อปราปรุปฺปตฺติยา ลทฺธาเสวนํ อุปรูปริ วิเสสํ อาวหนฺตํ อติวิย ถามคตเมว โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘ปรํ ปรํ ฐานํ อกฺกมนโต ตโตปิ พลวตร’’นฺติ. ปนูทนายาติ นีหรณาย. ยถา มหโต ปลิฆสฺส อุคฺฆาฏกชนสฺส มหนฺโต อุสฺสาโห อิจฺฉิตพฺโพ, เอวมิธาปีติ ‘‘นิกฺกโม เจตโส ปลิฆุคฺฆาฏนายา’’ติ วุตฺตํ. มหาปรกฺกโม เอว ปเรน กตํ พนฺธนํ ฉินฺเทยฺย, เอวมิธาปีติ วุตฺตํ – ‘‘ปรกฺกโม เจตโส พนฺธนจฺเฉทนายา’’ติ.

18. 第八，因其具有建立善法行持、干竭其对治品之性，且从发勤界等而转起，故说为“初发勤”(paṭhamārambhavīriya)。因为仅有初发勤，尚不能摧破懈怠、获得力量，故说：“因脱离懈怠，故比前者更有力。”又因其通过数数生起而得以修习，能引生更高之殊胜，变得极为坚固，故说：“因次第趋向更高境界，故比后者更有力。”“为遣除”(panūdanāya)，即为引出(nīharaṇāya)。犹如开启巨大门闩者，须有大精勤，此处亦然，故说：“出离，为开启心之门闩。”唯有大精进者，方能斩断他人所设之束缚，此处亦然，故说：“精进，为斩断心之束缚。”

อารทฺธํ สํสาธิตํ ปริปูริตํ วีริยํ เอตสฺสาติ อารทฺธวีริโย, นิปฺผนฺนวีริโย, อารทฺธํ ปฏฺฐปิตํ วีริยํ เอตสฺสาติ อารทฺธวีริโย. วีริยารมฺภปฺปสุโตติ อาห – ‘‘อารทฺธวีริยสฺสาติ ปริปุณฺณวีริยสฺสเจว ปคฺคหิตวีริยสฺส จา’’ติ. จตุโทสาปคตนฺติ อติลีนตาทีหิ จตูหิ โทเสหิ อปคตํ. จตุโทสาปคตตฺตเมว วิภาเวติ ‘‘น จ อติลีน’’นฺติอาทินา. อติลีนญฺหิ ภาวนาจิตฺตํ โกสชฺชปกฺขิกํ สิยา, อติปคฺคหิตญฺจ อุทฺธจฺจปกฺขิกํ. ภาวนาวีถึ อนชฺโฌคาเหตฺวา สงฺโกจาปตฺติ อติลีนตา. อชฺโฌคาเหตฺวา อนฺโตสงฺโกโจ อชฺฌตฺตํ สํขิตฺตตา. อติปคฺคหิตตา อจฺจารทฺธวีริยตา. พหิทฺธา วิกฺขิตฺตตา พหิวิสฏวิตกฺกานุธาวนา. ตเทตํ วีริยํ จงฺกมาทิกายิกปฺปโยคาวหํ กายิกํ, ตทญฺญํ เจตสิกํ. รตฺติทิวสฺส ปญฺจ โกฏฺฐาเสติ ปุพฺพณฺหสายนฺหปฐมมชฺฌิมปจฺฉิมยามสงฺขาเต ปญฺจ โกฏฺฐาเส. ตทุภยมฺปีติ กายิกํ เจตสิกญฺจ วีริยํ. มิลกฺขติสฺสตฺเถรสฺส มหาสีวตฺเถรสฺส จ วตฺถุ เหฏฺฐา ทสฺสิตเมว.

“已发起、已成就、已圆满的精进属于他，故为‘发勤精进者’(āraddhavīriyo)，即已成就精进者；已发起、已建立的精进属于他，故为‘发勤精进者’。经中说‘发勤精进者’，是指‘具足精进与策励精进两者’。‘远离四过失’，指远离过度懈怠等四种过失。通过‘不过于懈怠’等句来阐明远离四过失。修行之心若过度懈怠，则偏于懒惰；若过度策励，则偏于掉举。不投入修行之道而退缩，是过度懈怠；投入后内心紧缩，是内在收摄；过度策励，是精进过猛；心向外散乱，是追逐向外发散的寻思。此精进若能引生经行等身体力行，则为身精进；其余则为心精进。‘昼夜五时’，指上午、下午、初夜、中夜、后夜这五个时段。‘两者’，即身精进与心精进。弥罗迦帝须长老(Milakkhatissatthera)与大希瓦长老(Mahāsīvatthera)的故事已在前面说明。”

ปีติมลฺลกตฺเถรสฺส [Pg.86] วตฺถุ ปน เอวํ เวทิตพฺพํ. โส กิร คิหิกาเล มลฺลยุทฺธาย อาหิณฺฑนฺโต ตีสุ รชฺเชสุ ปฏากํ คเหตฺวา ตมฺพปณฺณิทีปํ อาคมฺม ราชานํ ทิสฺวา รญฺญา กตานุคฺคโห เอกทิวสํ กิลญฺจกาสนสาลาทฺวาเรน คจฺฉนฺโต ‘‘รูปํ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ, ตํ ปชหถ, ตํ โว ปหีนํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ภวิสฺสตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๓๓-๓๔; ๔.๑๐๒; ม. นิ. ๑.๒๔๗) นตุมฺหากวคฺคํ สุตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘เนว กิร รูปํ อตฺตโน, น เวทนา’’ติ. โส ตํเยว องฺกุสํ กตฺวา นิกฺขมิตฺวา มหาวิหารํ คนฺตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิตฺวา ปพฺพชิโต อุปสมฺปนฺโน ทฺเวมาติกา ปคุณํ กตฺวา ตึส ภิกฺขู คเหตฺวา อวรวาลิยองฺคณํ คนฺตฺวา สมณธมฺมํ อกาสิ. ปาเทสุ อวหนฺเตสุ ชณฺณุเกหิ จงฺกมติ. ตเมนํ รตฺตึ เอโก มิคลุทฺทโก ‘‘มิโค’’ติ มญฺญมาโน ปหริ, สตฺติ วินิวิชฺฌิตฺวา คตา. โส ตํ สตฺตึ หราเปตฺวา ปหารมุขานิ ติณวฏฺฏิยา ปูราเปตฺวา ปาสาณปิฏฺฐิยํ อตฺตานํ นิสีทาเปตฺวา โอกาสํ กาเรตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา อุกฺกาสิตสทฺเทน อาคตานํ ภิกฺขูนํ พฺยากริตฺวา อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ –

关于毕帝马拉长老(Pītimallakatthera)的故事，当如是了知。据说他在家时，为习摔跤而游历三国，夺得锦标后，来到铜鍱洲(Tambapaṇṇidīpa)，觐见国王并蒙赏识。一日，他经过象牙匠堂门口，听闻《非汝等所有品》(Natumhākavagga)中说：“诸比丘，色非汝等所有，当舍离之。舍离彼，将为汝等带来长夜的利益与安乐。”(《相应部》3.33-34; 4.102;《中部》1.247) 他心想：“原来色非我所有，受亦非我所有。”他以此为策励，出家前往大寺(Mahāvihāra)请求出家。受具足戒后，他通晓二部《母论》，带领三十位比丘前往阿瓦罗瓦利园(Avaravāliyaaṅgaṇa)修习沙门法。因双脚磨损，他便用双膝经行。一夜，有个猎人误以为他是野兽而射之，箭矢穿身而过。他让人拔出箭矢，用草团塞住伤口，让身体坐于石上，令观智得以生起，增长观，最终证得阿罗汉果，具足四无碍解。他为闻其咳嗽声而来的比丘们解说后，诵出此自说偈：

‘‘ภาสิตํ พุทฺธเสฏฺฐสฺส, สพฺพโลกคฺควาทิโน;

น ตุมฺหากํ อิทํ รูปํ, ตํ ชเหยฺยาถ ภิกฺขโว. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๗๓;

ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๐๖);

“最胜佛陀所说，一切世间最上语者所言：‘此色非汝等所有，诸比丘，当舍离之。’”

‘‘อนิจฺจา วต สงฺขารา, อุปฺปาทวยธมฺมิโน;

อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนฺติ, เตสํ วูปสโม สุโข’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๗๓;

ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๐๖;

เถรคา. ๑๑๖๘);

“诸行实无常，是生灭之法；生已复归灭，彼等之寂灭为乐。”

กุฏุมฺพิยปุตฺตติสฺสตฺเถรสฺสปิ วตฺถุ เอวํ เวทิตพฺพํ. สาวตฺถิยํ กิร ติสฺโส นาม กุฏุมฺพิยปุตฺโต จตฺตาลีส หิรญฺญโกฏิโย ปหาย ปพฺพชิตฺวา อคามเก อรญฺเญ วิหรติ, ตสฺส กนิฏฺฐภาตุภริยา ‘‘คจฺฉถ, นํ ชีวิตา โวโรเปถา’’ติ ปญฺจสเต โจเร เปเสสิ, เต คนฺตฺวา เถรํ ปริวาเรตฺวา นิสีทึสุ. เถโร อาห – ‘‘กสฺมา อาคตตฺถ อุปาสกา’’ติ? ตํ ชีวิตา โวโรเปสฺสามาติ. ปาฏิโภคํ เม อุปาสกา คเหตฺวา อชฺเชกรตฺตึ ชีวิตํ เทถาติ. โก เต, สมณ, อิมสฺมึ ฐาเน ปาฏิโภโค ภวิสฺสตีติ? เถโร มหนฺตํ ปาสาณํ คเหตฺวา อูรุฏฺฐีนิ ภินฺทิตฺวา ‘‘วฏฺฏติ อุปาสกา ปาฏิโภโค’’ติ อาห. เต อปกฺกมิตฺวา จงฺกมนสีเส อคฺคึ กตฺวา นิปชฺชึสุ. เถรสฺส เวทนํ วิกฺขมฺเภตฺวา [Pg.87] สีลํ ปจฺจเวกฺขโต ปริสุทฺธสีลํ นิสฺสาย ปีติปาโมชฺชํ อุปฺปชฺชิ. ตโต อนุกฺกเมน วิปสฺสนํ วฑฺเฒนฺโต ติยามรตฺตึ สมณธมฺมํ กตฺวา อรุณุคฺคมเน อรหตฺตํ ปตฺโต อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ –

关于居士子帝须长老(Kuṭumbiyaputtatissatthera)的故事，当如是了知。据说在舍卫城(Sāvatthī)，有位名叫帝须的居士子，舍弃四十俱胝财产而出家，住于无村落的森林中。他最小弟弟的妻子派遣五百盗贼说：“去，杀了他！”他们前去围住长老坐下。长老问：“优婆塞们为何而来？”答：“为取你性命。”长老说：“优婆塞们，请收下我的抵押品，给我一夜活命的时间。”他们问：“沙门，在此处，你有什么可作抵押？”长老拿起一块大石头，击碎自己的双腿骨，说：“优婆塞们，这抵押品可以吗？”他们退去后，在经行道的尽头生火躺下。长老抑制剧痛，省察戒行，因戒行清净而生起喜悦与踊跃。其后，他次第增长观，于一夜三时中修习沙门法，至黎明时证得阿罗汉果，诵出此自说偈：

‘‘อุโภ ปาทานิ ภินฺทิตฺวา, สญฺญเปสฺสามิ โว อหํ;

อฏฺฏิยามิ หรายามิ, สราคมรณํ อหํ.

“我已折断双足，我将令汝等了知；我实厌患、羞耻于带着贪欲而死。”

‘‘เอวาหํ จินฺตยิตฺวาน, ยถาภูตํ วิปสฺสิสํ;

สมฺปตฺเต อรุณุคฺคมฺหิ, อรหตฺตํ อปาปุณิ’’นฺติ. (วิสุทฺธิ. ๑.๒๐;

ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๗๓;

ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๐๖);

“我如是思惟后，已如实地观照；当黎明到来时，我即证阿罗汉果。”

อติโภชเน นิมิตฺตคฺคาโหติ อติโภชเน ถินมิทฺธสฺส นิมิตฺตคฺคาโห, ‘‘เอตฺตเก ภุตฺเต ตํ โภชนํ ถินมิทฺธสฺส การณํ โหติ, เอตฺตเก น โหตี’’ติ ถินมิทฺธสฺส การณาการณคฺคาโห โหตีติ อตฺโถ. พฺยติเรกวเสน เจตํ วุตฺตํ, ตสฺมา เอตฺตเก ภุตฺเต ตํ โภชนํ ถินมิทฺธสฺส การณํ น โหตีติ โภชเน มตฺตญฺญุตาว อตฺถโต ทสฺสิตาติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห – ‘‘จตุปญฺจ…เป… ตํ น โหตี’’ติ. ทิวา สูริยาโลกนฺติ ทิวา คหิตนิมิตฺตํ สูริยาโลกํ รตฺติยํ มนสิกโรนฺตสฺสปีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ธุตงฺคานํ วีริยนิสฺสิตตฺตา วุตฺตํ – ‘‘ธุตงฺคนิสฺสิตสปฺปายกถายปี’’ติ.

“‘于过量饮食中取相’，意指于过量饮食时，执取昏沉睡眠之相，即执取其因与非因，心想：‘吃这么多食物是昏沉睡眠的原因，吃这么多则不是。’此乃以否定的方式而说，因此当知，其义实为显示于饮食知量。是故说：‘四五口……则不会有。’‘白昼日光’，于此当知其义为：即使在夜间，也作意于白昼所取之日光相。由于头陀支依于精进而行，故说‘乃至依于头陀支的适宜开示’。”

๑๙. นวเม ฌาเนน วา วิปสฺสนาย วา วูปสมิตจิตฺตสฺสาติ ฌาเนน วา วิปสฺสนาย วา อวูปสมกรกิเลสวิคมเนน วูปสมิตจิตฺตสฺส. กุกฺกุจฺจมฺปิ กตากตานุโสจนวเสน ปวตฺตมานํ เจตโส อวูปสมาวหตาย อุทฺธจฺเจน สมานลกฺขณนฺติ อุภยสฺส ปหานการณํ อภินฺนํ กตฺวา วุตฺตํ. พหุสฺสุตสฺส คนฺถโต อตฺถโต จ สุตฺตาทีนิ วิจาเรนฺตสฺส ตพฺพหุลวิหาริโน อตฺถเวทาทิปฺปฏิลาภสมฺภวโต วิกฺเขโป น โหติ. ยถา วิธิปฺปฏิปตฺติยา ยถานุรูปปตฺติการปฺปวตฺติยา จ วิกฺเขโป จ กตากตานุโสจนญฺจ น โหตีติ ‘‘พาหุสจฺเจนปิ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ปหียตี’’ติ อาห. ยทคฺเคน พาหุสจฺเจน อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ปหียติ, ตทคฺเคน ปริปุจฺฉกตาวินยปฺปกตญฺญุตาหิปิ ตํ ปหียตีติ ทฏฺฐพฺพํ. วุทฺธเสวิตา จ วุทฺธสีลิตํ อาวหตีติ เจตโส วูปสมกรตฺตา ‘‘อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจปฺปหานการี’’ติ วุตฺตํ, วุทฺธตํ ปน อนเปกฺขิตฺวา กุกฺกุจฺจวิโนทกา วินยธรา กลฺยาณมิตฺตาติ วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. วิกฺเขโป จ ปพฺพชิตานํ เยภุยฺเยน [Pg.88] กุกฺกุจฺจเหตุโก โหตีติ ‘‘กปฺปิยากปฺปิยปริปุจฺฉาพหุลสฺสา’’ติอาทินา วินยนเยเนว ปริปุจฺฉกตาทโย นิทฺทิฏฺฐา.

19. “第九，‘其心已由禅那或观而得止息’，意指其心已由禅那或观，通过令心不得安宁的烦恼之离去而得以止息。恶作亦因追悔已作与未作之事而生，因其能导致心不安宁，故与掉举之相相同。因此，说此二者的断除之因并无差别。多闻者因时常思察经文义理，能得义解等成就，故无散乱。如法行持、如理而行，则无散乱与追悔，故说‘以多闻亦能断除掉举、恶作’。当知，在多闻能断除掉举、恶作的程度上，好乐请问与精通律藏亦能断除它们。亲近长者能带来心的寂止，故说‘能断除掉举、恶作’。然而，当知此处所说能消除恶作的持律者与善友，并非仅指年长者。出家人的散乱大多由恶作引起，故以‘多请问何为如法、何为不如法’等句，依律藏之理指明了请问等方法。”

๒๐. ทสเม พหุสฺสุตานํ ธมฺมสภาวาวโพธสมฺภวโต วิจิกิจฺฉา อนวกาสา เอวาติ อาห – ‘‘พาหุสจฺเจนปิ…เป… วิจิกิจฺฉา ปหียตี’’ติ. กามํ พาหุสจฺจปริปุจฺฉกตาหิ สพฺพาปิ อฏฺฐวตฺถุกา วิจิกิจฺฉา ปหียติ, ตถาปิ รตนตฺตยวิจิกิจฺฉามูลิกา เสสวิจิกิจฺฉาติ อาห – ‘‘ตีณิ รตนานิ อารพฺภ ปริปุจฺฉาพหุลสฺสปี’’ติ. รตนตฺตยคุณาวโพเธหิ ‘‘สตฺถริ กงฺขตี’’ติอาทิวิจิกิจฺฉาย อสมฺภโวติ. วินเย ปกตญฺญุตา ‘‘สิกฺขาย กงฺขตี’’ติ (ธ. ส. ๑๐๐๘; วิภ. ๙๑๕) วุตฺตาย วิจิกิจฺฉาย ปหานํ กโรตีติ อาห – ‘‘วินเย จิณฺณวสีภาวสฺสปี’’ติ. โอกปฺปนิยสทฺธาสงฺขาตอธิโมกฺขพหุลสฺสาติ สทฺเธยฺยวตฺถุโน อนุปฺปวิสนสทฺธาสงฺขาตอธิโมกฺเขน อธิมุจฺจนพหุลสฺส. อธิมุจฺจนญฺจ อธิโมกฺขุปฺปาทนเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. สทฺธาย วา ตํนินฺนโปณตา อธิมุตฺติ อธิโมกฺโข. นีวรณานํ ปจฺจยสฺส เจว ปจฺจยฆาตสฺส จ วิภาวิตตฺตา วุตฺตํ – ‘‘วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิต’’นฺติ.

20. 第十，由于多闻者能通达法性(dhammasabhāva)，故无生疑之余地，因此说：“多闻亦……能断疑。”虽然通过多闻与请问，所有八事疑都能断除，但其余的疑是以关于三宝的疑为根本，故说：“即使是多请问三宝”。由于通达三宝的功德，故“于导师生疑”等疑不会生起。精通律藏者，能断除“于学处生疑”(Dhs. 1008; Vibh. 915)所说的疑，故说：“于律娴熟。”“多有胜解(adhimokkha)者”，是指对于可信之事，通过名为信的深入而多有胜解。当知胜解即是胜解的生起。或者说，以信而对此倾向、倾心，即是信解(adhimutti)、胜解(adhimokkho)。由于已阐明诸盖(nīvaraṇa)之因与断因，故说：“轮回(vaṭṭa)与解脱(vivaṭṭa)已阐明。”

นีวรณปฺปหานวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

断盖品释义终。

๓. อกมฺมนิยวคฺควณฺณนา

3. 不调品释义

๒๑. ตติยสฺส ปฐเม อภาวิตนฺติ สมถวิปสฺสนาภาวนาวเสน น ภาวิตํ ตถา อภาวิตตฺตา. ตญฺหิ ‘‘อวฑฺฒิต’’นฺติ วุจฺจติ ปฏิปกฺขาภิภเวน ปริพฺรูหนาภาวโต. เตนาห ภควา – ‘‘อกมฺมนิยํ โหตี’’ติ.

21. 第三（经）的第一（句）中，“未修习”是指没有以止(samatha)与观(vipassanā)的方式修习，因此才是未修习。这被称为“未增长”，因为缺乏通过克服对立面而达成的增长。因此，世尊说：“成为不调的。”

๒๒. ทุติเย วุตฺตวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปฐเมติ ตติยวคฺคสฺส ปฐมสุตฺเต. วฏฺฏวเสนาติ วิปากวฏฺฏวเสน. เตภูมกวฏฺฏนฺติ เตภูมกวิปากวฏฺฏํ. วฏฺฏปฏิลาภาย กมฺมนฺติ วิปากวฏฺฏสฺส ปฏิลาภาย อุปนิสฺสยภูตํ กมฺมํ, ตสฺส สหายภูตํ กิเลสวฏฺฏมฺปิ กมฺมคฺคหเณเนว สงฺคหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. วิวฏฺฏปฏิลาภาย กมฺมนฺติ วิวฏฺฏาธิคมสฺส อุปนิสฺสยภูตํ กมฺมํ. ยํ ปน จริมภวนิพฺพตฺตกํ กมฺมํ, ตํ วิวฏฺฏปฺปฏิลาภาย กมฺมํ โหติ, น โหตีติ? น โหติ วฏฺฏปาทกภาวโต. จริมภวปฏิสนฺธิ [Pg.89] วิย ปน วิวฏฺฏูปนิสฺสโยติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. น หิ กทาจิ ติเหตุกปฏิสนฺธิยา วินา วิเสสาธิคโม สมฺภวติ. อิเมสุ สุตฺเตสูติ อิเมสุ ปน ปฐมทุติยสุตฺเตสุ ยถากฺกมํ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ.

22. 第二（经）应依前述相反之义理解。“第一”是指第三品的第一经。“依于轮转”即依于异熟轮转。“三地轮转”即三地异熟轮转。“为得轮转之业”是指作为获得异熟轮转之助缘的业，并且当知，作为其助伴的烦恼轮转(kilesavaṭṭa)亦包含在“业”这一概念中。“为得解脱之业”是指作为证得解脱(vivaṭṭa)之助缘的业。至于那产生最后有的业，它是否是为得解脱的业呢？不是，因为它具有作为轮转之基础的性质。但如同最后有之结生一样，可以被理解为解脱的助缘。因为若无三因结生，殊胜的证悟绝不可能发生。在这几部经中，即在这第一、第二两部经中，依次阐述了轮转(vaṭṭa)与解脱(vivaṭṭa)。

๒๓. ตติเย อภาวิตนฺติ เอตฺถ ภาวนา นาม สมาธิภาวนา. สา ยตฺถ อาสงฺกิตพฺพา, ตํ กามาวจรปฐมมหากุสลจิตฺตาทิอภาวิตนฺติ อธิปฺเปตนฺติ อาห – ‘‘เทวมนุสฺสสมฺปตฺติโย’’ติอาทิ.

23. 第三（经）中，“未修习”，此处的修习是指定的修习。此修习应被预想之处，即欲界第一大善心等未被修习，其意是指“天人善趣”等。

๒๔. จตุตฺเถ ยสฺมา จิตฺตนฺติ วิวฏฺฏวเสเนว อุปฺปนฺนจิตฺตํ อธิปฺเปตํ, ตสฺมา ชาติชราพฺยาธิมรณโสกาทิทุกฺขสฺส อนิพฺพตฺตนโต มหโต อตฺถาย สํวตฺตตีติ โยชนา เวทิตพฺพา.

24. 第四（经）中，因为这里的心是指以解脱(vivaṭṭa)的方式生起的心，所以当知其义理连结是：由于不再产生生、老、病、死、愁等苦，故能导向大利益。

๒๕-๒๖. ปญฺจมฉฏฺเฐสุ อุปฺปนฺนนฺติ อวิคตุปฺปาทาทิขณตฺตยมฺปิ อภาวิตํ ภาวนารหิตํ อปาตุภูตเมว ปณฺฑิตสมฺมตสฺส อุปฺปนฺนกิจฺจสฺส อสาธนโต ยถา ‘‘อปุตฺโต’’ติ. โส หิ สมตฺโถ หุตฺวา ปิตุ ปุตฺตกิจฺจํ อสาเธนฺโต อปุตฺโตติ โลเก วุจฺจติ, เอวํ สมฺปทมิทํ. เตนาห – ‘‘กสฺมา’’ติอาทิ. เตสุ ธมฺเมสูติ โลกุตฺตรปาทกชฺฌานาทีสุ. เถโร ปน มตฺถกปฺปตฺตเมว ภาวิตํ จิตฺตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘มคฺคจิตฺตเมวา’’ติ อาห.

25-26. 第五、第六（经）中，“已生起”是指即使是未脱离生、住、灭三刹那的（心），如果未经修习、远离修习、未曾显现，由于不能成办智者所认可的已生起（的心）的作用，就如同（世间说）“无子”一样。那人虽然有能力，却不履行儿子对父亲的义务，因此在世间被称为无子，此处也是同样的道理。因此说：“为何”等。“在那些法中”是指在作为出世间基础的禅那(jhāna)等法中。然而，长老为了显示已达顶点的修习之心，因此说：“只是道心。”

๒๗-๒๘. สตฺตมฏฺฐเมสุ ปุนปฺปุนํ อกตนฺติ ภาวนาพหุลีการวเสน ปุนปฺปุนํ น กตํ. อิมานิปิ ทฺเวติ อิเมสุ ทฺวีสุ สุตฺเตสุ อาคตานิ อิมานิปิ ทฺเว จิตฺตานิ.

27-28. 第七、第八（经）中，“不数数行”是指不以多次修习的方式数数而行。“此二者亦尔”是指在这两部经中出现的这两种心。

๒๙-๓๐. นวเม อธิวหตีติ อาเนติ. ทุกฺเขนาติ กิจฺเฉน. ทุปฺเปสนโตติ ทุกฺเขน เปเสตพฺพโต. มตฺถกปฺปตฺตํ วิปสฺสนาสุขํ ปากติกชฺฌานสุขโต สนฺตตรปณีตตรเมวาติ อาห – ‘‘ฌานสุขโต วิปสฺสนาสุข’’นฺติ. เตนาห ภควา –

29-30. 第九（经）中，“运载”意为带来。“以苦”意为艰难。“难驱使”意为难以被驱使。已达顶点的观(vipassanā)之乐，比通常的禅那(jhāna)之乐更为寂静、更为殊胜，因此说：“观乐于禅乐”。世尊因此说：

‘‘สุญฺญาคารํ ปวิฏฺฐสฺส, สนฺตจิตฺตสฺส ภิกฺขุโน;

อมานุสี รติ โหติ, สมฺมา ธมฺมํ วิปสฺสโต.

“比丘入空室，心意寂静者，正观于诸法，得非人安乐。”

‘‘ยโต [Pg.90] ยโต สมฺมสติ, ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ;

ลภตี ปีติปาโมชฺชํ, อมตํ ตํ วิชานต’’นฺติ. (ธ. ป. ๓๗๔);

“何时何地思，诸蕴之生灭，即得喜与乐，此乃知者之甘露。”(dha. pa. 374);

ตญฺหิ จิตฺตํ วิสฺสฏฺฐอินฺทวชิรสทิสํ อโมฆภาวโต.

此心因其无谬性，犹如投出的因陀罗金刚杵。

อกมฺมนิยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

不调品释义终。

๔. อทนฺตวคฺควณฺณนา

4. 未调伏品释义

๓๑-๓๖. จตุตฺถสฺส ปฐเม อทนฺตนฺติ จิตฺตภาวนาย วินา น ทนฺตํ. เตนาห – ‘‘สติสํวรรหิต’’นฺติ. จตุตฺเถ ตติเย วุตฺตวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปญฺจมฉฏฺเฐสุ ปุริมสทิโสเยวาติ ตติยจตุตฺถสทิโส เอว.

31-36. 第四品的第一（经）中，“未调伏”是指未经心的修习而不调伏。因此说“无念防护”。第四品第三（经）的意思应按照与前面所说相反的方式来理解。第五、六（经）与前面相同，即与第三、四（经）相同。

๓๗-๓๘. สตฺตมฏฺฐเมสุ อุปมา ปเนตฺถาติ ยถา ปฐมาทีสุ อทนฺตหตฺถิอสฺสาทโย อุปมาภาเวน คหิตา, เอวเมตฺถ สตฺถมฏฺฐเมสุ ‘‘อสํวุตฆรทฺวาราทิวเสน เวทิตพฺพา’’ติ วุตฺตํ.

37-38. 第七、第八（经）中的譬喻：正如初品等中以未调伏的象、马等作为譬喻，同样，在此第七和第八（经）中，应以“未守护的家门”等方式来理解。

๓๙-๔๐. นวมทสเมสุ จตูหิปิ ปเทหีติ อทนฺตาทีหิ จตูหิ ปเทหิ โยเชตฺวา นวมทสมานิ สุตฺตานิ วุตฺตานีติ โยชนา.

39-40. 第九、第十（经）中，其义理连结是：第九和第十经是结合“未调伏”等四种词句而说的。

อทนฺตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

未调伏品释义终。

๕. ปณิหิตอจฺฉวคฺควณฺณนา

5. 善立明净品释义

๔๑. ปญฺจมสฺส ปฐเม อุปมาว โอปมฺมํ, โส เอว อตฺโถ, ตสฺมึ โอปมฺมตฺเถ โพเธตพฺเพ นิปาโต. เสยฺยถาปีติ ยถาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ตตฺร ภควา กตฺถจิ อตฺเถน อุปมํ ปริวาเรตฺวา ทสฺเสติ วตฺถสุตฺเต วิย, ปาริจฺฉตฺตโกปม (อ. นิ. ๗.๖๙) อคฺคิกฺขนฺโธปมาทิ (อ. นิ. ๗.๗๒) สุตฺเตสุ วิย จ. กตฺถจิ อุปมาย อตฺถํ ปริวาเรตฺวา ทสฺเสติ โลณมฺพิลสุตฺเต (อ. นิ. ๓.๑๐๑) วิย, สุวณฺณการสตฺตสูริโยปมาทิสุตฺเตสุ [Pg.91] (อ. นิ. ๗.๖๖) วิย จ. อิมสฺมึ ปน สาลิสูโกปเม อุปมาย อตฺถํ ปริวาเรตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว’’ติอาทิมาหาติ โปตฺถเกสุ ลิขนฺติ, ตํ มชฺฌิมฏฺฐกถาย วตฺถสุตฺตวณฺณนาย (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗๐) น สเมติ. ตตฺถ หิ อิทํ วุตฺตํ –

41. 第五品第一（经）中，“譬喻”(upamā)即是“比喻”(opamma)，是同一意义，此处的助词是为了阐明比喻的含义。“譬如”(seyyathāpi)就是“如同”(yathā)的意思。在此，世尊有时用义理来围绕譬喻进行阐释，就像《衣经》(Vatthasutta)、《巴瑞恰达树《本行》》(Pāricchattakopama Sutta)和《火蕴《本行》》(Aggikkhandhopama Sutta)等经文那样；有时用譬喻来围绕义理进行阐释，就像《盐块经》(Loṇakapalla Sutta)、《金匠经》(Suvaṇṇakāra Sutta)与《七日喻经》(Sattasūriya Sutta)等经文那样。然而，在这《稻芒《本行》》(Sālisūkopama Sutta)中，（世尊）是以譬喻来围绕义理进行阐释，以“诸比丘，譬如”等开头，经书中是这样记载的，但这与《中部·义注》中《衣经》的释义并不一致。因为在那里是这样说的：

เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, วตฺถนฺติ อุปมาวจนเมเวตํ. อุปมํ กโรนฺโต จ ภควา กตฺถจิ ปฐมํเยว อุปมํ ทสฺเสตฺวา ปจฺฉา อตฺถํ ทสฺเสติ, กตฺถจิ ปฐมํ อตฺถํ ทสฺเสตฺวา ปจฺฉา อุปมํ, กตฺถจิ อุปมาย อตฺถํ ปริวาเรตฺวา ทสฺเสติ, กตฺถจิ อตฺเถน อุปมํ. ตถา เหส ‘‘เสยฺยถาปิสฺสุ, ภิกฺขเว, ทฺเว อคารา สทฺวารา, ตตฺถ จกฺขุมา ปุริโส มชฺเฌ ฐิโต ปสฺเสยฺยา’’ติ สกลมฺปิ เทวทูตสุตฺตํ (ม. นิ. ๓.๒๖๑ อาทโย) อุปมํ ปฐมํ ทสฺเสตฺวา ปจฺฉา อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห. ‘‘ติโรกุฏฺฏํ ติโรปาการํ ติโรปพฺพตํ อสชฺชมาโน คจฺฉติ, เสยฺยถาปิ, อากาเส’’ติอาทินา ปน นเยน สกลมฺปิ อิทฺธิวิธํ อตฺถํ ปฐมํ ทสฺเสตฺวา ปจฺฉา อุปมํ ทสฺเสนฺโต อาห. ‘‘เสยฺยถาปิ, พฺราหฺมณปุริโส สารตฺถิโก สารคเวสี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๓๑๔) นเยน สกลมฺปิ จูฬสาโรปมสุตฺตํ อุปมาย อตฺถํ ปริวาเรตฺวา ทสฺเสนฺโต อาห. ‘‘อิธ ปน, ภิกฺขเว, เอกจฺเจ กุลปุตฺตา ธมฺมํ ปริยาปุณนฺติ สุตฺตํ…เป… เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริโส อลคทฺทตฺถิโก’’ติอาทินา นเยน สกลมฺปิ อลคทฺทสุตฺตํ (ม. นิ. ๑.๒๓๘) มหาสาโรปมสุตฺตนฺติ เอวมาทีนิ สุตฺตานิ อตฺเถน อุปมํ ปริวาเรตฺวา ทสฺเสนฺโต อาห. สฺวายํ อิธ ปฐมํ อุปมํ ทสฺเสตฺวา ปจฺฉา อตฺถํ ทสฺเสตีติ.

诸比丘，“犹如”，这只是譬喻的说法。世尊作譬喻时，有时先说譬喻后说义理，有时先说义理后说譬喻，有时用譬喻围绕义理，有时用义理围绕譬喻。例如，世尊在整部《天神使者经》(Devadūtasutta)中，先说譬喻后说义理，说道：“诸比丘，譬如有两座带门的屋子，有眼之人站在中间便能看见……”。又如，在关于神通变化的整个段落中，先说义理后说譬喻，说道：“能穿墙、穿壁、穿山无碍，犹如在空中……”。又如，在整部《小木髓《本行》》(Cūḷasāropamasutta)中，世尊用譬喻围绕义理，说道：“譬如，需要木髓的婆罗门男子去寻找……”。又如，在《蛇喻经》(Alagaddasutta)、《大木髓《本行》》(Mahāsāropamasutta)等经中，世尊用义理围绕譬喻，说道：“诸比丘，于此，有些良家子学习佛法……譬如需要蛇的人……”。此处就是先举譬喻后说义理。

เอตฺถ หิ จูฬสาโรปมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๑๒) ปฐมํ อุปมํ วตฺวา ตทนนฺตรํ อุปเมยฺยตฺถํ วตฺวา ปุน อุปมํ วทนฺโต อุปมาย อตฺถํ ปริวาเรตฺวา ทสฺเสตีติ วุตฺโต. อลคทฺทูปมสุตฺตาทีสุ ปน อตฺถํ ปฐมํ วตฺวา ตทนนฺตรํ อุปมํ วตฺวา ปุน อตฺถํ วทนฺโต อตฺเถน อุปมํ ปริวาเรตฺวา ทสฺเสตีติ วุตฺโต. เตเนเวตฺถ ลีนตฺถปฺปกาสินิยํ วุตฺตํ – ‘‘อุปเมยฺยตฺถํ ปฐมํ วตฺวา ตทนนฺตรํ อตฺถํ วตฺวา ปุน อุปมํ วทนฺโต อุปมาย อตฺถํ ปริวาเรตฺวา [Pg.92] ทสฺเสตี’’ติ วุตฺโต. อตฺเถน อุปมํ ปริวาเรตฺวาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโยติ. อิธ ปน กตฺถจิ อตฺเถน อุปมํ ปริวาเรตฺวา ทสฺเสติ. ‘‘วตฺถสุตฺเต วิย ปาริจฺฉตฺตโกปมอคฺคิกฺขนฺโธปมาทิสุตฺเตสุ วิย จา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ วตฺถสุตฺเต ตาว ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, วตฺถํ สํกิลิฏฺฐํ มลคฺคหิตํ, ตเมนํ รชโก ยสฺมึ ยสฺมึ รงฺคชาเต อุปสํหเรยฺย. ยทิ นีลกาย, ยทิ ปีตกาย, ยทิ โลหิตกาย, ยทิ มญฺชิฏฺฐกาย, ทุรตฺตวณฺณเมวสฺส อปริสุทฺธวณฺณเมวสฺส. ตํ กิสฺส เหตุ? อปริสุทฺธตฺตา, ภิกฺขเว, วตฺถสฺส. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, จิตฺเต สํกิลิฏฺเฐ ทุคฺคติ ปาฏิกงฺขา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๗๐) ปฐมํ อุปมํ ทสฺเสตฺวา ปจฺฉา อุปเมยฺยตฺโถ วุตฺโต, น ปน ปฐมํ อตฺถํ วตฺวา ตทนนฺตรํ อุปมํ ทสฺเสตฺวา ปุน อตฺโถ วุตฺโต. เยน กตฺถจิ อตฺเถน อุปมํ ปริวาเรตฺวา ทสฺเสติ. วตฺถสุตฺเต วิยาติ วเทยฺย.

于此，如《小木髓《本行》》(Ma. Ni. 1.312)等经中，是先说譬喻，接着说被喻之义，然后再说譬喻，这被称为“以譬喻围绕义理”而开示。然而在《蛇喻经》等经中，则是先说义理，接着说譬喻，再重复义理，这被称为“以义理围绕譬喻”而开示。因此，在《隐义显明论》(Līnatthappakāsinī)中说：“先说被喻之义，接着说义理，再重复譬喻，这被称为‘以譬喻围绕义理’而开示。”“以义理围绕譬喻”于此也是同样的方法。然而此处，“有时以义理围绕譬喻来显示，就像《衣经》(Vatthasutta)和《巴瑞恰达树譬喻》、《火蕴譬喻》等经中所说的那样”。其中，在《衣经》中：“诸比丘，譬如一件被污染、沾染尘垢的衣服，染匠无论用哪种染料——无论是蓝色、黄色、红色还是茜草色——来染色，其颜色都会很差，颜色不纯净。那是什么原因呢？诸比丘，因为衣服不干净。同样的，诸比丘，如果心被污染，则可预期堕于恶趣。”(Ma. Ni. 1.70)等，是先显示譬喻，之后才说被喻之义，而不是先说义理，接着显示譬喻，然后再重复义理。凭什么说这是“有时以义理围绕譬喻来显示，就像《衣经》那样”呢？

ตถา ปาริจฺฉตฺตโกปเมปิ ‘‘ยสฺมึ, ภิกฺขเว, สมเย เทวานํ ตาวตึสานํ ปาริจฺฉตฺตโก โกวิฬาโร ปณฺฑุปลาโส โหติ, อตฺตมนา, ภิกฺขเว, เทวา ตาวตึสา, ตสฺมึ สมเย โหนฺติ ปณฺฑุปลาโส ทานิ ปาริจฺฉตฺตโก โกวิฬาโร, น จิรสฺเสว ทานิ ปนฺนปลาโส ภวิสฺสติ…เป… เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยสฺมึ สมเย อริยสาวโก อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชฺชาย เจเตติ. ปณฺฑุปลาโส, ภิกฺขเว, อริยสาวโก ตสฺมึ สมเย โหตี’’ติอาทินา (อ. นิ. ๗.๖๙) ปฐมํ อุปมํ ทสฺเสตฺวา ปจฺฉา อตฺโถ วุตฺโต. อคฺคิกฺขนฺโธปเม ‘‘ปสฺสถ โน ตุมฺเห, ภิกฺขเว, อมุํ มหนฺตํ อคฺคิกฺขนฺธํ อาทิตฺตํ สมฺปชฺชลิตํ สโชติภูตนฺติ. เอวํ, ภนฺเตติ. ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, กตมํ นุ โข วรํ ยํ อมุํ มหนฺตํ อคฺคิกฺขนฺธํ อาทิตฺตํ สมฺปชฺชลิตํ สโชติภูตํ อาลิงฺเคตฺวา อุปนิสีเทยฺย วา อุปนิปชฺเชยฺย วา, ยํ ขตฺติยกญฺญํ วา พฺราหฺมณกญฺญํ วา คหปติกญฺญํ วา มุทุตลุนหตฺถปาทํ อาลิงฺเคตฺวา อุปนิสีเทยฺย วา อุปนิปชฺเชยฺย วา’’ติอาทินา (อ. นิ. ๗.๗๒) ปฐมํ อุปมํเยว ทสฺเสตฺวา ปจฺฉา อตฺโถ วุตฺโต, น ปน ปฐมํ อตฺถํ วตฺวา ตทนนฺตรํ อุปมํ ทสฺเสตฺวา ปุน อตฺโถ วุตฺโต, ตสฺมา ‘‘กตฺถจิ อตฺเถน อุปมํ ปริวาเรตฺวา ทสฺเสติ วตฺถสุตฺเต วิย ปาริจฺฉตฺตโกปมอคฺคิกฺขนฺโธปมาทิสุตฺเตสุ วิย จา’’ติ น วตฺตพฺพํ.

同样，在《巴瑞恰达树譬喻》中：“诸比丘，当三十三天众的巴瑞恰达树(pāricchattaka)树叶变黄时，诸比丘，三十三天众那时心生欢喜：‘巴瑞恰达树如今树叶变黄，不久将落叶……’……诸比丘，正是如此，当圣弟子思虑从在家而出家时，诸比丘，圣弟子在那时就如同那变黄的树叶。”(A. Ni. 7.69)等，是先显示譬喻，之后才说义理。在《火蕴譬喻》中：“诸比丘，你们看见那大火蕴，点燃、燃烧、发光吗？”“是的，世尊。”“诸比丘，你们怎么想？是拥抱那点燃、燃烧、发光的大火蕴而坐下或躺下更好，还是拥抱手脚柔软的刹帝利女、婆罗门女或居士女而坐下或躺下更好呢？”(A. Ni. 7.72)等，也是先显示譬喻，之后才说义理，而不是先说义理，接着显示譬喻，然后再重复义理。因此，不应该说“有时以义理围绕譬喻而显示，就像《衣经》、《巴瑞恰达树譬喻》和《火蕴譬喻》等经中所说的那样”。

เกจิ [Pg.93] ปเนตฺถ เอวํ วณฺณยนฺติ ‘‘อตฺถํ ปฐมํ วตฺวา ปจฺฉา จ อุปมํ ทสฺเสนฺโต อตฺเถน อุปมํ ปริวาเรตฺวา ทสฺเสติ นาม, อุปมํ ปน ปฐมํ วตฺวา ปจฺฉา อตฺถํ ทสฺเสนฺโต อุปมาย อตฺถํ ปริวาเรตฺวา ทสฺเสติ นาม, ตทุภยสฺสปิ อาคตฏฺฐานํ นิทสฺเสนฺโต ‘วตฺถสุตฺเต วิยา’ติอาทิมาหา’’ติ. ตมฺปิ ‘‘กตฺถจิ อตฺเถน อุปมํ ปริวาเรตฺวา ทสฺเสติ วตฺถสุตฺเต วิย ปาริจฺฉตฺตโกปมอคฺคิกฺขนฺโธปมาทิสุตฺเตสุ วิย จา’’ติ วตฺตพฺพํ, เอวญฺจ วุจฺจมาเน ‘‘กตฺถจิ อุปมาย อตฺถํ ปริวาเรตฺวา ทสฺเสติ โลณมฺพิลสุตฺเต วิยา’’ติ วิสุํ น วตฺตพฺพํ ‘‘อคฺคิกฺขนฺโธปมาทิสุตฺเต วิยา’’ติ เอตฺถ อาทิสทฺเทเนว สงฺคหิตตฺตา. โลณมฺพิลสุตฺเตปิ หิ –

于此，有些人如此解释：“先说义理后说譬喻，这称为‘以义理围绕譬喻’而开示；而先说譬喻后说义理，这称为‘以譬喻围绕义理’而开示。为了表明这两种情况都有出处，所以说‘如《衣经》等’。”即便如此，也应说：“有时以义理围绕譬喻来开示，如《衣经》(Vatthasutta)、《巴瑞恰达树譬喻》(Pāricchattakopama)、《火蕴譬喻》(Aggikkhandhopama)等经。”如此说时，便不必另外说“有时以譬喻围绕义理来开示，如《咸酸味喻经》(Loṇambilasutta) ”，因为“《火蕴譬喻》等经”中的“等”字已包含了它。在《咸酸味喻经》中也是如此：

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปณฺฑิโต พฺยตฺโต กุสโล สูโท ราชานํ วา ราชมหามตฺตํ วา นานจฺจเยหิ สูเปหิ ปจฺจุปฏฺฐิโต อสฺส อมฺพิลคฺเคหิปิ ติตฺตกคฺเคหิปิ กฏุกคฺเคหิปิ มธุรคฺเคหิปิ ขาริเกหิปิ อขาริเกหิปิ โลณิเกหิปิ อโลณิเกหิปิ.

“诸比丘，譬如一位贤明、干练、善巧的厨师，为国王或大臣准备了各种汤品：酸味的、苦味的、辣味的、甜味的、碱味的、非碱味的、咸的、不咸的。”

‘‘ส โข โส, ภิกฺขเว, ปณฺฑิโต พฺยตฺโต กุสโล สูโท สกสฺส ภตฺตสฺส นิมิตฺตํ อุคฺคณฺหาติ ‘อิทํ วา เม อชฺช ภตฺตสูเปยฺยํ รุจฺจติ, อิมสฺส วา อภิหรติ, อิมสฺส วา พหุํ คณฺหาติ, อิมสฺส วา วณฺณํ ภาสติ. อมฺพิลคฺคํ วา เม อชฺช ภตฺตสูเปยฺยํ รุจฺจติ, อมฺพิลคฺคสฺส วา อภิหรติ, อมฺพิลคฺคสฺส วา พหุํ คณฺหาติ, อมฺพิลคฺคสฺส วา วณฺณํ ภาสติ…เป… อโลณิกสฺส วา วณฺณํ ภาสตี’ติ. ส โข โส, ภิกฺขเว, ปณฺฑิโต พฺยตฺโต กุสโล สูโท ลาภี เจว โหติ อจฺฉาทนสฺส, ลาภี เวตนสฺส, ลาภี อภิหารานํ. ตํ กิสฺส เหตุ? ตถา หิ โส, ภิกฺขเว, ปณฺฑิโต พฺยตฺโต กุสโล สูโท สกสฺส ภตฺตนิมิตฺตํ อุคฺคณฺหาติ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, อิเธกจฺโจ ปณฺฑิโต พฺยตฺโต กุสโล ภิกฺขุ กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ…เป… เวทนาสุ…เป… จิตฺเต…เป… ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรติ อาตาปี สมฺปชาโน สติมา วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ. ตสฺส ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสิโน วิหรโต จิตฺตํ สมาธิยติ, อุปกฺกิเลสา ปหียนฺติ, โส ตํ นิมิตฺตํ อุคฺคณฺหาติ.

“诸比丘，那贤明、干练、聪慧的厨师，会掌握其主人的饮食征相：‘今天我的主人喜欢这种菜肴，他会取用这种，会多拿这种，会称赞这种。或者今天我的主人喜欢酸味的菜肴，他会取用酸味的，会多拿酸味的，会称赞酸味的……乃至……会称赞无盐的。’诸比丘，那贤明、干练、聪慧的厨师，能获得衣服、薪水和赏赐。这是什么原因呢？诸比丘，因为那贤明、干练、聪慧的厨师，掌握其主人的饮食征相。同样地，诸比丘，于此，有位贤明、干练、聪慧的比丘，于身随观身而住……于受……于心……于法随观法而住，热忱、正知、具念，调伏世间的贪与忧。当他于法随观法而住时，心得以安定，诸随烦恼被断除，他便掌握了那个相。”

‘‘ส [Pg.94] โข, ภิกฺขเว, ปณฺฑิโต พฺยตฺโต กุสโล ภิกฺขุ ลาภี เจว โหติ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สุขวิหารานํ, ลาภี โหติ สติสมฺปชญฺญสฺส. ตํ กิสฺส เหตุ? ตถา หิ โส, ภิกฺขเว, ปณฺฑิโต พฺยตฺโต กุสโล ภิกฺขุ สกสฺส จิตฺตสฺส นิมิตฺตํ อุคฺคณฺหาตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๗๔) –

“诸比丘，那贤明、干练、聪慧的比丘，能获得现法乐住，能获得念与正知。这是什么原因呢？诸比丘，因为那贤明、干练、聪慧的比丘，掌握了自心之相。”

เอวํ ปฐมํ อุปมํ ทสฺเสตฺวา ปจฺฉา อตฺโถ วุตฺโต. ‘‘สุวณฺณการสูริโยปมาทิสุตฺเตสุ วิย จา’’ติ อิทญฺจ อุทาหรณมตฺเตน สงฺคหํ คจฺฉติ สุวณฺณการสุตฺตาทีสุ ปฐมํ อุปมาย อทสฺสิตตฺตา. เอเตสุ หิ สุวณฺณกาโรปมสุตฺเต (อ. นิ. ๓.๑๐๓) ตาว –

如此，先示譬喻，后说其义。而“犹如《金匠经》与《太阳经》等”此句，仅为概括举例而已，因为在《金匠经》(Suvaṇṇakārasutta)等经中，并非先示譬喻。在这些经中，例如于《金匠《本行》》(Suvaṇṇakāropamasutta)中：

‘‘อธิจิตฺตมนุยุตฺเตน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุนา ตีณิ นิมิตฺตานิ กาเลน กาลํ มนสิ กาตพฺพานิ, กาเลน กาลํ สมาธินิมิตฺตํ มนสิ กาตพฺพํ, กาเลน กาลํ ปคฺคหนิมิตฺตํ มนสิ กาตพฺพํ, กาเลน กาลํ อุเปกฺขานิมิตฺตํ มนสิ กาตพฺพํ. สเจ, ภิกฺขเว, อธิจิตฺตมนุยุตฺโต ภิกฺขุ เอกนฺตํ สมาธินิมิตฺตํเยว มนสิ กเรยฺย, ฐานํ ตํ จิตฺตํ โกสชฺชาย สํวตฺเตยฺย. สเจ, ภิกฺขเว, อธิจิตฺตมนุยุตฺโต ภิกฺขุ เอกนฺตํ ปคฺคหนิมิตฺตํเยว มนสิ กเรยฺย, ฐานํ ตํ จิตฺตํ อุทฺธจฺจาย สํวตฺเตยฺย. สเจ, ภิกฺขเว, อธิจิตฺตมนุยุตฺโต ภิกฺขุ เอกนฺตํ อุเปกฺขานิมิตฺตํเยว มนสิ กเรยฺย, ฐานํ ตํ จิตฺตํ น สมฺมา สมาธิเยยฺย อาสวานํ ขยาย. ยโต จ โข, ภิกฺขเว, อธิจิตฺตมนุยุตฺโต ภิกฺขุ กาเลน กาลํ สมาธินิมิตฺตํ…เป… ปคฺคหนิมิตฺตํ…เป… อุเปกฺขานิมิตฺตํ มนสิ กโรติ, ตํ โหติ จิตฺตํ มุทุญฺจ กมฺมนิยญฺจ ปภสฺสรญฺจ, น จ ปภงฺคุ, สมฺมา สมาธิยติ อาสวานํ ขยาย.

“诸比丘，致力于增上心的比丘，应当适时作意三相：适时作意定相，适时作意策励相，适时作意舍相。诸比丘，若致力于增上心的比丘，仅仅作意定相，其心则可能趋向于懈怠。诸比丘，若致力于增上心的比丘，仅仅作意策励相，其心则可能趋向于掉举。诸比丘，若致力于增上心的比丘，仅仅作意舍相，其心则不能为断尽诸漏而正等持。然而，诸比丘，当致力于增上心的比丘，适时作意定相……策励相……舍相时，其心变得柔软、适业、光净且不败坏，为断尽诸漏而正等持。”

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, สุวณฺณกาโร วา สุวณฺณการนฺเตวาสี วา อุกฺกํ พนฺเธยฺย, อุกฺกํ พนฺธิตฺวา อุกฺกามุขํ อาลิมฺเปยฺย, อุกฺกามุขํ อาลิมฺปิตฺวา สณฺฑาเสน ชาตรูปํ คเหตฺวา อุกฺกามุเข ปกฺขิเปยฺย, อุกฺกามุเข ปกฺขิปิตฺวา กาเลน กาลํ อภิธมติ, กาเลน กาลํ อุทเกน ปริปฺโผเสติ, กาเลน กาลํ อชฺฌุเปกฺขติ. สเจ, ภิกฺขเว, สุวณฺณกาโร วา สุวณฺณการนฺเตวาสี วา ตํ ชาตรูปํ เอกนฺตํ อภิธเมยฺย, ฐานํ ตํ ชาตรูปํ [Pg.95] ทเหยฺย. สเจ, ภิกฺขเว, สุวณฺณกาโร วา สุวณฺณการนฺเตวาสี วา ตํ ชาตรูปํ เอกนฺตํ อุทเกน ปริปฺโผเสยฺย, ฐานํ ตํ ชาตรูปํ นิพฺพาเปยฺย. สเจ, ภิกฺขเว, สุวณฺณกาโร วา สุวณฺณการนฺเตวาสี วา ตํ ชาตรูปํ เอกนฺตํ อชฺฌุเปกฺเขยฺย, ฐานํ ตํ ชาตรูปํ น สมฺมา ปริปากํ คจฺเฉยฺย. ยโต จ โข, ภิกฺขเว, สุวณฺณกาโร วา สุวณฺณการนฺเตวาสี วา ตํ ชาตรูปํ กาเลน กาลํ อภิธมติ, กาเลน กาลํ อุทเกน ปริปฺโผเสติ, กาเลน กาลํ อชฺฌุเปกฺขติ, ตํ โหติ ชาตรูปํ มุทุญฺจ กมฺมนิยญฺจ ปภสฺสรญฺจ, น จ ปภงฺคุ, สมฺมา อุเปติ กมฺมาย. ยสฺสา ยสฺสา จ ปิฬนฺธนวิกติยา อากงฺขติ, ยทิ ปฏฺฏิกาย ยทิ กุณฺฑลาย ยทิ คีเวยฺยเกน ยทิ สุวณฺณมาลาย, ตญฺจสฺส อตฺถํ อนุโภติ.

“诸比丘，譬如金匠或金匠的学徒，建起熔炉，建好熔炉后涂抹炉口，涂好炉口后用钳子夹起黄金放入炉口。放入炉口后，他适时鼓风，适时洒水，适时静置。诸比丘，若金匠或金匠的学徒对那黄金一味地鼓风，那黄金就可能烧毁。若金匠或金匠的学徒对那黄金一味地洒水，那黄金就可能熄灭。若金匠或金匠的学徒对那黄金一味地静置，那黄金就不能完全成熟。而诸比丘，当金匠或金匠的学徒对那黄金适时鼓风，适时洒水，适时静置时，那黄金变得柔软、适业、光净且不败坏，完全适于作业。无论他想制作何种饰品，如饰带、耳环、项链或金鬘，都能达成其目的。”

‘‘เอวเมว โข, ภิกฺขเว, อธิจิตฺตมนุยุตฺเตน ภิกฺขุ…เป… สมฺมา สมาธิยติ อาสวานํ ขยาย. ยสฺส ยสฺส จ อภิญฺญาสจฺฉิกรณียสฺส ธมฺมสฺส จิตฺตํ อภินินฺนาเมติ อภิญฺญาสจฺฉิกิริยาย, ตตฺร ตตฺเรว สกฺขิภพฺพตํ ปาปุณาติ สติ สติอายตเน’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๐๓) –

“诸比丘，同样地，致力于增上心的比丘……乃至……为断尽诸漏而正等持。无论对于哪种应以胜智亲证的法，当他为亲证而倾心于此时，只要因缘具足，他就在彼彼之处达到能够亲证的状态。”

เอวํ ปฐมํ อตฺถํ ทสฺเสตฺวา ตทตนฺตรํ อุปมํ วตฺวา ปุนปิ อตฺโถ เอวํ ปฐมํ อตฺถํ ทสฺเสตฺวา ตทนนฺตรํ อุปมํ วตฺวา ปุนปิ อตฺโถ วุตฺโต.

如此，先开示义理，接着说譬喻，然后又再解说义理。

สตฺตสูริโยปเม จ –

在《七日经》(Sattasūriya Sutta)的譬喻中——

‘‘อนิจฺจา, ภิกฺขเว, สงฺขารา, อธุวา, ภิกฺขเว, สงฺขารา, อนสฺสาสิกา, ภิกฺขเว, สงฺขารา, ยาวญฺจิทํ, ภิกฺขเว, อลเมว สพฺพสงฺขาเรสุ นิพฺพินฺทิตุํ อลํ วิรชฺชิตุํ อลํ วิมุจฺจิตุํ. สิเนรุ, ภิกฺขเว, ปพฺพตราชา จตุราสีติโยชนสหสฺสานิ อายาเมน, จตุราสีติโยชนสหสฺสานิ วิตฺถาเรน, จตุราสีติโยชนสหสฺสานิ มหาสมุทฺเท อชฺโฌคาฬฺโห, จตุราสีติโยชนสหสฺสานิ มหาสมุทฺทา อจฺจุคฺคโต. โหติ โส โข, ภิกฺขเว, สมโย, ยํ กทาจิ กรหจิ ทีฆสฺส อทฺธุโน อจฺจเยน พหูนิ วสฺสานิ พหูนิ วสฺสสตานิ พหูนิ วสฺสสหสฺสานิ พหูนิ วสฺสสตสหสฺสานิ เทโว น วสฺสติ, เทเว [Pg.96] โข ปน, ภิกฺขเว, อวสฺสนฺเต เย เกจิเม พีชคามภูตคามา โอสธิติณวนปฺปตโย, เต อุสฺสุสฺสนฺติ วิสุสฺสนฺติ น ภวนฺติ. เอวํ อนิจฺจา, ภิกฺขเว, สงฺขารา, เอวํ อธุวา, ภิกฺขเว, สงฺขารา’’ติอาทินา (อ. นิ. ๗.๖๖) –

“诸比丘，诸行无常；诸比丘，诸行不恒；诸比丘，诸行不可靠。诸比丘，于此，足以对一切行厌离，足以离欲，足以解脱。诸比丘，山王须弥山(Sineru)长八万四千由旬，宽八万四千由旬，深入大海八万四千由旬，高出大海八万四千由旬。有这样一个时期，经过漫长时日，许多年、许多百年、许多千年、许多十万年，天不降雨。诸比丘，天不降雨时，所有种子生的、根生的植物、药草、草木，都会干枯、枯萎，不复存在。诸比丘，诸行就是如此无常，诸行就是如此不恒。”

ปฐมํ อตฺถํ ทสฺเสตฺวา ตทนนฺตรํ อุปมํ วตฺวา ปุนปิ อตฺโถ วุตฺโต. อถ วา ‘‘สูริยสฺส, ภิกฺขเว, อุทยโต เอตํ ปุพฺพงฺคมํ เอตํ ปุพฺพนิมิตฺตํ, ยทิทํ อรุณุคฺคํ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน อริยสฺส อฏฺฐงฺคิกสฺส มคฺคสฺส อุปฺปาทาย เอตํ ปุพฺพงฺคมํ เอตํ ปุพฺพนิมิตฺตํ, ยทิทํ กลฺยาณมิตฺตตา’’ติ ยเทตํ สํยุตฺตนิกาเย (สํ. นิ. ๕.๔๙) อาคตํ, ตํ อิธ สูริโยปมสุตฺตนฺติ อธิปฺเปตํ สิยา. ตมฺปิ ‘‘กตฺถจิ อุปมาย อตฺถํ ปริวาเรตฺวา ทสฺเสตี’’ติ อิมินา น สเมติ ปฐมํ อุปมํ วตฺวา ตทนนฺตรํ อตฺถํ ทสฺเสตฺวา ปุน อุปมาย อวุตฺตตฺตา. ปฐมเมว หิ ตตฺถ อุปมา ทสฺสิตา, ‘‘อิมสฺมึ ปน สาลิสูโกปเม อุปมาย อตฺถํ ปริวาเรตฺวา ทสฺเสนฺโต เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเวติ อาทิมาหา’’ติ. อิทมฺปิ วจนมสงฺคหิตํ วตฺถสุตฺตสฺส อิมสฺส จ วิเสสาภาวโต. อุภยตฺถาปิ หิ ปฐมํ อุปมํ ทสฺเสตฺวา ปจฺฉา อตฺโถ วุตฺโต, ตสฺมา เอวเมตฺถ ปาเฐน ภวิตพฺพํ ‘‘ตตฺร ภควา กตฺถจิ ปฐมํเยว อุปมํ ทสฺเสตฺวา ปจฺฉา อตฺถํ ทสฺเสติ วตฺถสุตฺเต วิย ปาริจฺฉตฺตโกปม- (อ. นิ. ๗.๖๙) อคฺคิกฺขนฺโธปมาทิสุตฺเตสุ (อ. นิ. ๗.๗๒) วิย จ, กตฺถจิ อตฺเถน อุปมํ ปริวาเรตฺวา ทสฺเสติ สุวณฺณการสตฺตสูริโยปมาทิสุตฺเตสุ (อ. นิ. ๗.๖๖) วิย, อิมสฺมึ ปน สาลิสูโกปเม ปฐมํ อุปมํ ทสฺเสตฺวา ปจฺฉา อตฺถํ ทสฺเสนฺโต เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเวติ อาทิมาหา’’ติ. อญฺญถา มชฺฌิมฏฺฐกถาย วิรุชฺฌติ. อิธาปิ จ ปุพฺเพนาปรํ น สเมติ. มชฺฌิมฏฺฐกถาย วุตฺตนเยเนว วา อิธาปิ ปาโฐ คเหตพฺโพ.

首先开示义理，其后说譬喻，再复说义理。或者，“诸比丘，太阳升起有此前行、此前相，即是黎明。诸比丘，正是如此，比丘生起圣八支道亦有此前行、此前相，即是善友。”这句出自《相应部》(saṃ. ni. 5.49)的话，在此处或意指《日喻经》(Sūriyopamasutta)。但这也不符合“有时用譬喻环绕义理而开示”之说，因为（经中）是先说譬喻，后开示义理，之后未再重说譬喻。因为在那里，一开始就开示了譬喻。“然而，在此《稻秆喻经》(Sālisūkopama)中，是以譬喻环绕义理而开示，故说‘诸比丘，犹如……’”——此说亦不成立，因为它与《衣经》(Vatthasutta)并无差别。因为在这两部经中，都是先开示譬喻，后说义理。因此，此处的文句应为：“在那里，世尊有时先开示譬喻，后开示义理，如《衣经》、《巴瑞恰达树喻经》(Pāricchattakopama, a. ni. 7.69)、《火蕴喻经》(Aggikkhandhopama, a. ni. 7.72)等；有时用义理环绕譬喻而开示，如《金匠经》(Suvaṇṇakāra)、《七日经》(Sattasūriya, a. ni. 7.66)等；然而，在此《稻秆喻经》中，是先开示譬喻，后开示义理，故说‘诸比丘，犹如……’”。否则，便与《中部义注》(Majjhimaṭṭhakathā)相违。并且，此处（的解释）也与前文不符。或者，此处也应依《中部义注》所说之理来理解经文。

กณสทิโส สาลิผลสฺส ตุณฺเฑ อุปฺปชฺชนกวาโล สาลิสูกํ, ตถา ยวสูกํ. สูกสฺส ตนุกภาวโต เภทวโต เภโท นาติมหา โหตีติ อาห – ‘‘ภินฺทิสฺสติ, ฉวึ ฉินฺทิสฺสตีติ อตฺโถ’’ติ. ยถา มิจฺฉาฐปิตสาลิสูกาทิ อกฺกนฺตมฺปิ หตฺถาทึ น ภินฺทติ ภินฺทิตุํ อโยคฺคภาเวน ฐิตตฺตา, เอวํ อาจยคามิจิตฺตํ อวิชฺชํ น ภินฺทติ ภินฺทิตุํ [Pg.97] อโยคฺคภาเวน อุปฺปนฺนตฺตาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘มิจฺฉาฐปิเตนา’’ติอาทินา. อฏฺฐสุ ฐาเนสูติ ‘‘ทุกฺเข อญฺญาณ’’นฺติอาทินา วุตฺเตสุ ทุกฺขาทีสุ จตูสุ สจฺเจสุ ปุพฺพนฺตาทีสุ จตูสุ จาติ อฏฺฐสุ ฐาเนสุ. ฆนพหลนฺติ จิรกาลปริภาวนาย อติวิย พหลํ. มหาวิสยตาย มหาปฏิปกฺขตาย พหุปริวารตาย พหุทุกฺขตาย จ มหตี อวิชฺชาติ มหาอวิชฺชา. ตํ มหาอวิชฺชํ. มหาสทฺโท หิ พหุภาวตฺโถปิ โหติ ‘‘มหาชโน’’ติอาทีสุ วิย. ตณฺหาวานโต นิกฺขนฺตภาเวนาติ ตตฺถ ตณฺหาย อภาวเมว วทติ.

稻芒(sālisūka)是稻谷顶端生出的、状如微尘的毛，麦芒(yavasūka)也是如此。因芒细薄易断，其所造成的伤口不大，故说：“它会刺入，意即会割破皮肤。”譬如放置不当的稻芒等物，即使被手脚等踩到，因其所处位置不宜刺入，故不能刺穿；同样地，趣向积集的心，因其生起时即不宜于断除，故不能断除无明。此义由“放置不当”等语所开示。“于八处”，即于“于苦无知”等所说的苦等四谛，以及于过去际等四处，共八处。“坚固厚重”(Ghanabahala)，是说因长时熏习而极为厚重。因其所缘广大、敌对强大、眷属众多、苦报深重，故无明为“大无明”(mahāavijjā)。“大”(mahā)字亦有“多”义，如“大众”(mahājano)等。所谓“已出离贪爱之交织”，是说彼处无有贪爱。

๔๒. ทุติเย ปาเทเนว อวมทฺทิเต อกฺกนฺตนฺติ วุจฺจมาเน หตฺเถน อวมทฺทิตํ อกฺกนฺตํ วิย อกฺกนฺตนฺติ รุฬฺหี เหสาติ อาห – ‘‘อกฺกนฺตนฺเตว วุตฺต’’นฺติ. อริยโวหาโรติ อริยเทสวาสีนํ โวหาโร. มหนฺตํ อคฺคเหตฺวา อปฺปมตฺตกสฺเสว คหเณ ปโยชนํ ทสฺเสตุํ – ‘‘กสฺมา ปนา’’ติอาทิ อารทฺธํ. เตน ‘‘วิวฏฺฏูปนิสฺสยกุสลํ นาม โยนิโส อุปฺปาทิตํ อปฺปก’’นฺติ น จินฺเตตพฺพํ, อนุกฺกเมน ลทฺธปจฺจยํ หุตฺวา วฑฺฒมานํ ขุทฺทกนที วิย ปกฺขนฺทมโหฆา สมุทฺทํ, อนุกฺกเมน นิพฺพานมหาสมุทฺทเมว ปุริสํ ปาเปตีติ ทีเปติ. ปจฺเจกโพธึ พุทฺธภูมินฺติ จ ปจฺจตฺเต อุปโยควจนํ. วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ ยถากฺกเมน วุตฺตํ.

42. 第二，当说“踩踏”(akkanta)是指以足压制时，以手压制亦可称为“踩踏”，此为惯用语，故说：“即称为‘踩踏’”。“圣言”(Ariyavohāra)即圣地居民的言说。为显示不取大者而取微小者之用意，故开始“为何……”等论述。因此，不应思惟：“名为‘还灭依止善’(vivaṭṭūpanissayakusala)者，只是少量如理生起而已。”此是为阐明：它虽如小河，但次第获得助缘而增长，终如奔腾的洪流汇入大海，能次第引导人到达涅槃(nibbāna)大海洋。“独觉菩提”(paccekabodhi)与“佛地”(buddhabhūmi)是各自适用的词语。“流转与还灭”(vaṭṭavivaṭṭa)是依序而说。

๔๓. ตติเย โทเสน ปทุฏฺฐจิตฺตนฺติ สมฺปยุตฺตธมฺมานํ, ยสฺมึ สนฺตาเน อุปฺปชฺชติ, ตสฺส จ ทูสเนน วิสสํสฏฺฐปูติมุตฺตสทิเสน โทเสน ปทูสิตจิตฺตํ. อตฺตโน จิตฺเตนาติ อตฺตโน เจโตปริยญาเณน สพฺพญฺญุตญฺญาเณน วา สหิเตน จิตฺเตน. ปริจฺฉินฺทิตฺวาติ ญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวา. อิฏฺฐากาเรน เอตีติ อโย, สุขํ. สพฺพโส อเปโต อโย เอตสฺส, เอตสฺมาติ วา อปาโย, กายิกสฺส เจตสิกสฺส จ ทุกฺขสฺส คติ ปวตฺติฏฺฐานนฺติ ทุคฺคติ, การณาวเสน วิวิธํ วิกาเรน จ นิปาติยนฺติ เอตฺถาติ วินิปาโต, อปฺปโกปิ นตฺถิ อโย สุขํ เอตฺถาติ นิรโยติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

43. 第三，“因瞋而心秽”(dosena paduṭṭhacittaṃ)者，谓心与相应法(sampayuttadhammā)一同，于其生起之相续中，被瞋所污染，此瞋能败坏其心与相续，如同混有毒药的腐臭尿液。“以自心”(Attano cittena)，即以伴随自己他心智(cetopariyañāṇa)或一切知智(sabbaññutaññāṇa)之心。“遍察”(Paricchinditvā)，即以智遍察。“乐”(ayo)，因其以可意之相而来(iṭṭhākārena eti)，即是安乐(sukha)。“恶趣”(apāyo)，因其完全远离(apeto)安乐(ayo)。“恶道”(duggati)，是身心之苦的去处(gati)、生起处。“堕处”(vinipāto)，是众生因各种缘由与变异而堕落(nipātīyanti)之处。“地狱”(nirayo)，是此处无有(natthi)安乐(ayo)。此中之义，应如是了知。

๔๔. จตุตฺเถ สทฺธาปสาเทน ปสนฺนนฺติ สทฺธาสงฺขาเตน ปสาเทน ปสนฺนํ, น อินฺทฺริยานํ อวิปฺปสนฺนตาย. สุขสฺส คตินฺติ สุขสฺส ปวตฺติฏฺฐานํ. สุขเมเวตฺถ คจฺฉนฺติ, น ทุกฺขนฺติ วา สุคติ. มนาปิยรูปาทิตาย สห อคฺเคหีติ สคฺคํ, โลกํ.

44. 第四，“以信净而心净”(saddhāpasādena pasannaṃ)，是指以名为“信”的净信而清净，而非因诸根的不清明。“乐之趣”(Sukhassa gati)，即乐的生起处。或因此处唯趣向乐(sukha)而非苦，故名“善趣”(sugati)。因有可意(manāpiya)的色等，且与最胜(agga)者同在，故名“天界”(sagga)，即世间(loka)。

๔๕. ปญฺจเม [Pg.98] ปริฬาหวูปสมกโร รหโท เอตฺถาติ รหโท, อุทกปุณฺโณ รหโท อุทกรหโท. อุทกํ ทหติ ธาเรตีติ อุทกทโห. อาวิโลติ กลลพหุลตาย อากุโล. เตนาห – ‘‘อวิปฺปสนฺโน’’ติ. ลุฬิโตติ วาเตน อาโลฬิโต. เตนาห – ‘‘อปริสณฺฐิโต’’ติ. วาตาภิฆาเตน วีจิตรงฺคมลสมากุลตาย หิ ปริโต น สณฺฐิโต วา อปริสณฺฐิโต. วาตาภิฆาเตน อุทกสฺส จ อปฺปภาเวน กลลีภูโต กทฺทมภาวปฺปตฺโตติ อาห – ‘‘กทฺทมีภูโต’’ติ. สิปฺปิโย มุตฺตสิปฺปิอาทโย. สมฺพุกา สงฺขสลากวิเสสา. จรนฺตมฺปิ ติฏฺฐนฺตมฺปีติ ยถาลาภวจนเมตํ ทฏฺฐพฺพํ. ตเมว หิ ยถาลาภวจนตํ ทสฺเสตุํ – ‘‘เอตฺถา’’ติอาทิ อารทฺธํ.

45. 第五，“湖”(rahado)，因此处有能平息热恼(pariḷāha)的湖。充满水的湖，即“水湖”(udakarahado)。能容纳(dahati)或保持(dhāreti)水，故名“水池”(udakadaho)。“浑浊”(āvilo)，是因泥多而混浊。故说“不清澈”(avippasanno)。“搅动”(luḷito)，是被风搅动。故说“不平静”(aparisaṇṭhito)。因风吹打，充满波浪、浮沫与污垢，故四周不平静，或说“不宁静”。因风吹打及水量不足而变成泥泞，达到泥泞的状态，故说“成泥”(kaddamībhūto)。“贝”(sippiyo)指珍珠贝等。“螺”(sambukā)指某种特定的螺贝。“或行或住”，当知此是随宜之说。为显示此随宜之说，故开始“在此……”等论述。

ปริโยนทฺเธนาติ ปฏิจฺฉาทิเตน. ตยิทํ การเณน อาวิลภาวสฺส ทสฺสนํ. ทิฏฺฐธมฺเม อิมสฺมึ อตฺตภาเว ภโว ทิฏฺฐธมฺมิโก, โส ปน โลกิโยปิ โหติ โลกุตฺตโรปีติ อาห – ‘‘โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสโก’’ติ. เปจฺจ สมฺปเรตพฺพโต สมฺปราโย, ปรโลโก. เตนาห – ‘‘โส หิ ปรตฺถ อตฺโถติ ปรตฺโถ’’ติ. อิติ ทฺวิธาปิ สกสนฺตติปริยาปนฺโน เอว คหิโตติ อิตรมฺปิ สงฺคเหตฺวา ทสฺเสตุํ – ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. อยนฺติ กุสลกมฺมปถสงฺขาโต ทสวิโธ ธมฺโม. สตฺถนฺตรกปฺปาวสาเนติ อิทํ ตสฺส อาสนฺนภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. ยสฺส กสฺสจิ อนฺตรกปฺปสฺสาวสาเนติ เวทิตพฺพํ. อริยานํ ยุตฺตนฺติ อริยานํ อริยภาวาย ยุตฺตํ, ตโต เอว อริยภาวํ กาตุํ สมตฺถํ. ญาณเมว เญยฺยสฺส ปจฺจกฺขกรณฏฺเฐน ทสฺสนนฺติ อาห – ‘‘ญาณเมว หี’’ติอาทิ. กึ ปน ตนฺติ อาห – ‘‘ทิพฺพจกฺขู’’ติอาทิ.

“被缠缚”(Pariyonaddhena)，意即“被覆盖”(paṭicchāditena)。此是开示（心）因（烦恼）而浑浊之状。“现法”(Diṭṭhadhamma)即此自体中之存在，是为“现法之利”(diṭṭhadhammiko)。而此又通于世间与出世间，故说“世间与出世间混合”。“后世”(samparāyo)，因死后(pecca)当往，即是来世(paraloko)。故说：“彼实为他处之利，故为‘他利’(parattho)。”如是，两种利益皆摄于自身相续中，为亦包含其他，故说“再者……”。此即名为十善业道之十种法。“刀杖中劫末”是针对其临近状态而说。当知，这是指任何一个中劫的末期。“圣者所宜”(Ariyānaṃ yuttaṃ)，即适合圣者成就圣性，因此能成就圣性。“见”(dassana)即是智，因其能现见所知法，故说“实乃智……”。此为何者？答曰：“天眼……”。

๔๖. ฉฏฺเฐ อจฺโฉติ ตนุโก. ตนุภาวเมว หิ สนฺธาย ‘‘อพหโล’’ติ วุตฺตํ. ยสฺมา ปสนฺโน นาม อจฺโฉ น พหโล, ตสฺมา ‘‘ปสนฺโนติปิ วฏฺฏตี’’ติ วุตฺตํ. วิปฺปสนฺโนติ วิเสเสน ปสนฺโน. โส ปน สมฺมา ปสนฺโน นาม โหตีติ อาห – ‘‘สุฏฺฐุ ปสนฺโน’’ติ. อนาวิโลติ อกลุโส. เตนาห – ‘‘ปริสุทฺโธ’’ติอาทิ. สงฺขนฺติ ขุทฺทกเสวาลํ, ยํ ‘‘ติลพีชก’’นฺติ วุจฺจติ. เสวาลนฺติ กณฺณิกเสวาลํ. ปณกนฺติ อุทกมลํ. จิตฺตสฺส อาวิลภาโว นีวรณเหตุโกติ อาห – ‘‘อนาวิเลนาติ ปญฺจนีวรณวิมุตฺเตนา’’ติ.

46. 第六句，“accho”意为“清澈”。正是指其清澈之性，故说“不浓稠”。因清澈者(pasanno)本是清澈(accho)而非浓稠，故说“亦可称之为清澈”。“Vippasanno”指特别清澈。彼乃真正之清澈者，故说“极清澈”。“Anāvilo”意为无浊。故说“纯净”等语。苔藓(saṅkha)指微小水草，即所谓“芝麻籽”。水藻(sevāla)指一种水藻(kaṇṇikasevālaṃ)。水垢(paṇaka)指水中污垢。心之浑浊状态乃由五盖所致，故说“无浊(anāvilena)即解脱五盖”。

๔๗. สตฺตเม [Pg.99] รุกฺขชาตานีติ เอตฺถ ชาตสทฺเทน ปทวฑฺฒนเมว กตํ ยถา ‘‘โกสชาต’’นฺติ อาห – ‘‘รุกฺขานเมเวตํ อธิวจน’’นฺติ. โกจิ หิ รุกฺโข วณฺเณน อคฺโค โหติ ยถา ตํ รตฺตจนฺทนาทิ. โกจิ คนฺเธน ยถา ตํ โคสีตจนฺทนํ. โกจิ รเสน ขทิราทิ. โกจิ ถทฺธตาย จมฺปกาทิ. มคฺคผลาวหตาย วิปสฺสนาวเสน ภาวิตมฺปิ คหิตํ. ‘‘ตตฺถ ตตฺเถว สกฺขิภพฺพตํ ปาปุณาตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๐๓) วจนโต ‘‘อภิญฺญาปาทกจตุตฺถชฺฌานจิตฺตเมว, อาวุโส’’ติ ผุสฺสมิตฺตตฺเถโร วทติ.

47. 第七句，“rukkhajātāni”(树木种类)中，此处“jāta”(种类)一词仅为词语之增广，如说“kosajāta”(丝所生)，故说：“此即树木之异名。”有些树木因颜色而最上，如红檀香(rattacandana)等；有些因气味而最上，如牛头旃檀(gosītacandana)；有些因味道而最上，如儿茶(khadira)等；有些因坚硬而最上，如瞻波迦(campaka)等。以观(vipassanā)修习而能带来道果者亦被摄取。依“于彼处即能作证”之语，弗沙蜜多(Phussamitta)长老说：“贤友，此即神通基础(abhiññāpādaka)之第四禅心。”

๔๘. อฏฺฐเม จิตฺตสฺส ปริวตฺตนํ อุปฺปาทนิโรธา เอวาติ อาห – ‘‘เอวํ ลหุํ อุปฺปชฺชิตฺวา ลหุํ นิรุชฺฌนก’’นฺติ. อธิมตฺตปมาณตฺเถติ อติกฺกนฺตปมาณตฺเถ, ปมาณาตีตตายนฺติ อตฺโถ. เตนาห – ‘‘อติวิย น สุกรา’’ติ. จกฺขุวิญฺญาณมฺปิ อธิปฺเปตเมวาติ สพฺพสฺสปิ จิตฺตสฺส สมานขณตฺตา วุตฺตํ. จิตฺตสฺส อติวิย ลหุปริวตฺติภาวํ เถรวาเทน ทีเปตุํ – ‘‘อิมสฺมึ ปนตฺเถ’’ติอาทิ วุตฺตํ. จิตฺตสงฺขาราติ สสมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ วทติ. วาหสตานํ โข, มหาราช, วีหีนนฺติ โปตฺถเกสุ ลิขนฺติ, ‘‘วาหสตํ โข, มหาราช, วีหีน’’นฺติ ปน ปาเฐน ภวิตพฺพํ. มิลินฺทปญฺเหปิ (มิ. ป. ๔.๑.๒) หิ กตฺถจิ อยเมว ปาโฐ ทิสฺสติ. ‘‘วาหสตาน’’นฺติ วา ปจฺจตฺเต สามิวจนํ พฺยตฺตเยน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อฑฺฒจูฬนฺติ โถเกน อูนํ อุปฑฺฒํ. กสฺส ปน อุปฑฺฒนฺติ? อธิการโต วาหสฺสาติ วิญฺญายติ. ‘‘อฑฺฒจุทฺทส’’นฺติ เกจิ. ‘‘อฑฺฒจตุตฺถ’’นฺติ อปเร. สาธิกํ ทิยฑฺฒสตํ วาหาติ ทฬฺหํ กตฺวา วทนฺติ, วีมํสิตพฺพํ. จตุนาฬิโก ตุมฺโพ. ปุจฺฉาย อภาเวนาติ ‘‘สกฺกา ปน, ภนฺเต, อุปมํ กาตุ’’นฺติ เอวํ ปวตฺตาย ปุจฺฉาย อภาเวน น กตา อุปมา. ธมฺมเทสนาปริโยสาเนติ สนฺนิปติตปริสาย ยถารทฺธธมฺมเทสนาย ปริโยสาเน.

48. 第八句，心之转变，即是生起与灭尽，故说：“如此迅速生起又迅速灭尽。”“Adhimattapamāṇatthe”意为超越限量，即超越常规，意为超越度量。故说：“极其不易。”眼识(cakkhuviññāṇa)亦复如是，因一切心识之刹那相同。为阐明上座部所说之心极其快速转变，故说“在此义上”等语。心行(cittasaṅkhāra)是指心与心所法。大王，书本上写“vāhasatānaṃ kho, mahārāja, vīhīnaṃ”(一百车稻谷)，然应读作“vāhasataṃ kho, mahārāja, vīhīnaṃ”(一百车稻谷)。《弥兰王问经》(Milindapañha)中亦有此读法。或说“vāhasatānaṃ”是各自之属格，以变格而说，应如是理解。“Aḍḍhacūḷa”意为少许，不足一半。那么是什么的一半呢？依上下文，显然是指一车(vāha)之一半。有些人说“十三车半”(aḍḍhacuddasa)，另一些人说“三车半”(aḍḍhacatuttha)。有些人坚定地说“一百五十余车”，应仔细思考。“Catunāḷiko tumbo”指一个四那利(nāḷika)的容器。因无“尊者，可以作比喻吗？”之提问，故未作比喻。说法结束(dhammadesanāpariyosāne)是指对聚集之大众所作说法的结束。

๔๙. นวเม ปภสฺสรนฺติ ปริโยทาตํ สภาวปริสุทฺธฏฺเฐน. เตนาห – ‘‘ปณฺฑรํ ปริสุทฺธ’’นฺติ. ปภสฺสรตาทโย นาม วณฺณธาตุยํ ลพฺภนกวิเสสาติ อาห – ‘‘กึ ปน จิตฺตสฺส วณฺโณ นาม อตฺถี’’ติ? อิตโร อรูปตาย ‘‘นตฺถี’’ติ ปฏิกฺขิปิตฺวา ปริยายกถา อยํ ตาทิสสฺส จิตฺตสฺส ปริสุทฺธภาวนาทีปนายาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘นีลาทีน’’นฺติอาทิมาห. ตถา หิ ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๔๓-๒๔๔; ม. นิ. ๑.๓๘๔-๓๘๖, ๔๓๑-๔๓๓; ปารา. ๑๒-๑๓) วุตฺตํ[Pg.100]. เตเนวาห – ‘‘อิทมฺปิ นิรุปกฺกิเลสตาย ปริสุทฺธนฺติ ปภสฺสร’’นฺติ. กึ ปน ภวงฺคจิตฺตํ นิรุปกฺกิเลสนฺติ? อาม สภาวโต นิรุปกฺกิเลสํ, อาคนฺตุกอุปกฺกิเลสวเสน ปน สิยา อุปกฺกิลิฏฺฐํ. เตนาห – ‘‘ตญฺจ โข’’ติอาทิ. ตตฺถ อตฺตโน เตสญฺจ ภิกฺขูนํ ปจฺจกฺขภาวโต ปุพฺเพ ‘‘อิท’’นฺติ วตฺวา อิทานิ ปจฺจามสนวเสน ‘‘ต’’นฺติ อาห. จ-สทฺโท อตฺถูปนยเน. โข-สทฺโท วจนาลงฺกาเร, อวธารเณ วา. วกฺขมานสฺส อตฺถสฺส นิจฺฉิตภาวโต ภวงฺคจิตฺเตน สหาวฏฺฐานาภาวโต อุปกฺกิเลสานํ อาคนฺตุกตาติ อาห – ‘‘อสหชาเตหี’’ติอาทิ. ราคาทโย อุเปจฺจ จิตฺตสนฺตานํ กิลิสฺสนฺติ วิพาเธนฺติ อุปตาเปนฺติ จาติ อาห – ‘‘อุปกฺกิเลเสหีติ ราคาทีหี’’ติ. ภวงฺคจิตฺตสฺส นิปฺปริยายโต อุปกฺกิเลเสหิ อุปกฺกิลิฏฺฐตา นาม นตฺถิ อสํสฏฺฐภาวโต, เอกสนฺตติปริยาปนฺนตาย ปน สิยา อุปกฺกิลิฏฺฐตาปริยาโยติ อาห – ‘‘อุปกฺกิลิฏฺฐํ นามาติ วุจฺจตี’’ติ. อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิมาห. เตน ภินฺนสนฺตานคตายปิ นาม อิริยาย โลเก คารยฺหตา ทิสฺสติ, ปเคว เอกสนฺตานคตาย อิริยายาติ อิมํ วิเสสํ ทสฺเสติ. เตนาห – ‘‘ชวนกฺขเณ…เป… อุปกฺกิลิฏฺฐํ นาม โหตี’’ติ.

49. 第九（经）中说“光明”，是指其自性清净无染。因此说：“洁白清净”。“光明”等名称，是指在色法中可得的殊胜之处。有人问：“心难道有颜色吗？”对方回答说，心是无色法，所以“没有”颜色。这是譬喻说，旨在阐明如此这般的心是清净的，因此说“青色等”。正如经中说：“如此，在等持、清净、皎洁的心中”。因此说：“此心因无烦恼而清净光明”。那么，有分心(bhavaṅgacitta)是否没有烦恼呢？是的，从自性上来说没有烦恼，但由于客尘烦恼(āgantukaupakkilesa)，可能会被染污。因此说“彼且”等。此处，之前因为是自己和那些比丘所亲见，所以用“此”来指代，现在因为是回顾，所以用“彼”来指代。“ca”字是引入意义，“kho”字是用作语气词，或者表示确定。因为将要说的含义是确定的，并且烦恼不是与有分心同时存在，所以烦恼是外来的，因此说“非俱生”等。贪等烦恼会扰乱、困扰、折磨心相续，因此说：“烦恼，即贪等”。有分心从究竟义(nippariyāyato)上来说，没有被烦恼所染污的状态，因为没有混合在一起；但是由于属于同一心相续，所以会有被染污的状态，因此说“名为染污”。现在用譬喻来阐明这个含义，因此说“例如”等。因此，即使发生在不同心相续上的行为，在世间也会受到指责，更何况发生在同一心相续上的行为呢？这表明了这种特殊性。因此说：“在速行刹那(javanakkhaṇa)……名为染污”。

๕๐. ทสเม ภวงฺคจิตฺตเมว จิตฺตนฺติ ‘‘ปภสฺสรมิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺต’’นฺติ วุตฺตํ ภวงฺคจิตฺตเมว. ยทคฺเคน ภวงฺคจิตฺตํ ตาทิสปจฺจยสมวาเย อุปกฺกิลิฏฺฐํ นาม วุจฺจติ, ตทคฺเคน ตพฺพิธุรปจฺจยสมวาเย อุปกฺกิเลสโต วิมุตฺตนฺติ วุจฺจติ. เตนาห – ‘‘อุปกฺกิเลเสหิ วิปฺปมุตฺตํ นาม โหตี’’ติ. เสสเมตฺถ นวมสุตฺเต วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺพํ.

50. 第十（经）中说：“诸比丘，此心是光明的”，此处的“心”指的正是“有分心”(bhavaṅgacitta)。当有分心在适当的因缘和合下被烦恼染污时，就称为染污；当它在缺乏那些因缘的情况下从烦恼中解脱时，就称为解脱。因此说：“名为从烦恼解脱”。其余部分应当按照第九经中所说的方法来理解。

ปณิหิตอจฺฉวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

善导清澈品释义终。

๖. อจฺฉราสงฺฆาตวคฺควณฺณนา

6. 弹指品释义

๕๑. ฉฏฺฐสฺส ปฐเม อสฺสุตวาติ เอตฺถ ‘‘สาธุ ปญฺญาณวา นโร’’ติอาทีสุ (ชา. ๒.๑๘.๑๐๑) อตฺถิตามตฺตสฺส โพธโก วา-สทฺโท. ‘‘สีลวา โหติ กลฺยาณธมฺโม’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๓๘๑) ปสํสาวิสิฏฺฐาย อตฺถิตาย. ‘‘ปญฺญวา โหติ [Pg.101] อุทยตฺถคามินิยา ปญฺญาย สมนฺนาคโต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๑๗; ม. นิ. ๒.๒๕) อติสยตฺถวิสิฏฺฐาย อตฺถิตาย, ตสฺมา ยสฺส ปสตฺถํ อติสเยน วา สุตํ อตฺถิ, โส สุตวา, สํกิเลสวิทฺธํสนสมตฺถํ ปริยตฺติธมฺมสฺสวนํ, ตํ สุตฺวา ตถตฺตาย ปฏิปตฺติ จ ‘‘สุตวา’’ติ อิมินา ปเทน ปกาสิตา. โสตพฺพยุตฺตํ สุตฺวา กตฺตพฺพนิปฺผตฺติวเสน สุณีติ วา สุตวา, ตปฺปฏิกฺเขเปน น สุตวาติ อสฺสุตวา.

51. 在第六（经）的第一个词“无闻”(assutavā)中，例如在“贤善有慧之人”等句中，“有”(-vā)字仅表示存在；在“持戒者，具善法者”等句中，“有”字表示值得赞扬的特质；在“有慧者，具足通达生灭之慧”等句中，“有”字表示殊胜的特质。因此，凡是有值得称赞或极其殊胜的听闻的人，就是“有闻者”(sutavā)。能摧毁烦恼的教法听闻(pariyattidhammassavana)，以及听闻之后的如实修行(tathattāya paṭipatti)，都由“有闻”一词表明。因为听闻了应该听闻的，并且由于应作之事已经完成，所以称为“有闻”；与此相反，不听闻的，就是“无闻”。

อยญฺหิ อกาโร ‘‘อเหตุกา ธมฺมา (ธ. ส. ๒ ทุกมาติกา), อภิกฺขุโก อาวาโส’’ติอาทีสุ (ปาจิ. ๑๐๔๗) ตํสมาโยคนิวตฺติยํ ทิฏฺโฐ. ‘‘อปฺปจฺจยา ธมฺมา’’ติ (ธ. ส. ๗ ทุกมาติกา) ตํสมฺพนฺธิภาวนิวตฺติยํ. ปจฺจยุปฺปนฺนญฺหิ ปจฺจยสมฺพนฺธีติ อปจฺจยุปฺปนฺนตฺตา อตํสมฺพนฺธิตา เอตฺถ โชติตา. ‘‘อนิทสฺสนา ธมฺมา’’ติ (ธ. ส. ๙ ทุกมาติกา) ตํสภาวนิวตฺติยํ. นิทสฺสนญฺหิ เอตฺถ ทฏฺฐพฺพตา. อถ วา ปสฺสตีติ นิทสฺสนํ, จกฺขุวิญฺญาณํ. ตคฺคเหตพฺพตานิวตฺติยํ, ตถา ‘‘อนาสวา ธมฺมา’’ติ (ธ. ส. ๑๕ ทุกมาติกา). ‘‘อปฺปฏิฆา ธมฺมา (ธ. ส. ๑๐ ทุกมาติกา) อนารมฺมณา ธมฺมา’’ติ (ธ. ส. ๕๕ ทุกมาติกา) ตํกิจฺจนิวตฺติยํ. ‘‘อรูปิโน ธมฺมา อเจตสิกาธมฺมา’’ติ ตํสภาวนิวตฺติยํ. ตทญฺญตา หิ อิธ ปกาสิตา. ‘‘อมนุสฺโส’’ติ ตพฺภาวมตฺตนิวตฺติยํ. มนุสฺสตฺตมตฺตํ นตฺถิ, อญฺญํ ตํสทิสนฺติ. สทิสตา หิ เอตฺถ สูจิตา. ‘‘อสฺสมโณ สมณปฏิญฺโญ อพฺรหฺมจารี พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญ’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๓) จ ตํสมฺภาวนียคุณนิวตฺติยํ. ครหา หิ อิธ ญายติ. ‘‘กจฺจิ โภโต อนามยํ (ชา. ๑.๑๕.๑๔๖; ๒.๒๐.๑๒๙) อนุทรา กญฺญา’’ติ จ ตทนปฺปภาวนิวตฺติยํ. ‘‘อนุปฺปนฺนา ธมฺมา’’ติ (ธ. ส. ๑๗ ติกมาติกา) ตํสทิสภาวนิวตฺติยํ. อตีตานญฺหิ อุปฺปนฺนปุพฺพตฺตา อุปฺปาทิธมฺมานญฺจ ปจฺจเยกเทสสิทฺธิยา อารทฺธุปฺปาทภาวโต กาลวินิมุตฺตสฺส จ วิชฺชมานตฺตา อุปฺปนฺนานุกูลตา, ปเคว ปจฺจุปฺปนฺนานนฺติ ตพฺพิธุรตา เหตฺถ วิญฺญายติ. ‘‘อเสกฺขา ธมฺมา’’ติ (ธ. ส. ๑๑ ติกมาติกา) ตทปริโยสานนิวตฺติยํ. ตนฺนิฏฺฐานญฺเหตฺถ ปกาสิตนฺติ เอวํ อเนเกสํ อตฺถานํ โชตโก. อิธ ปน ‘‘อรูปิโน ธมฺมา (ธ. ส. ๑๑ ทุกมาติกา), อเจตสิกา ธมฺมา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๕๗ ทุกมาติกา) วิย ตํสภาวนิวตฺติยํ ทฏฺฐพฺโพ, อญฺญตฺเถติ อตฺโถ. เอเตนสฺส สุตาทิญาณวิรหํ ทสฺเสติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อาคมาธิคมาภาวา เญยฺโย อสฺสุตวา อิตี’’ติ.

此“a-”前缀在‘无因法’(dha. sa. 2 dukamātikā)、‘无比丘的住处’(pāci. 1047)等词中，表示其不具足相应的结合。‘无缘法’(dha. sa. 7 dukamātikā)表明其断绝因缘关联。因为缘生法必与缘相关，而无缘生法即无此关联，此处阐明此义。‘无示现法’(dha. sa. 9 dukamātikā)表示其远离自身体性。此处所谓‘示现’即指可见性。或者说，‘示现’即能见者，指眼识。此词显示其不具足被眼识取用的特质。同理，‘无漏法’(dha. sa. 15 dukamātikā)亦复如是。‘无对法’(dha. sa. 10 dukamātikā)、‘无所缘法’(dha. sa. 55 dukamātikā)等词，表明其远离相应作用。‘无色法’、‘非心所法’等词，则显示其自身体性的差异。此处彰显其与他法不同之性。‘非人’一词仅表示其不具备人类属性。虽无人性，却有与其相似之处。此处暗示其相似性。‘非沙门而自称沙门，非梵行者而自称梵行者’(a. ni. 3.13)，则表明其不具备所宣称的功德。此处可见呵责之义。‘尊者无恙否’(jā. 1.15.146; 2.20.129)、‘少女未孕否’等语，则表示其不具足相应的状态（如无病、未孕）。‘未生法’(dha. sa. 17 tikamātikā)一词，表明其远离与已生法相似的状态。因为过去法已经生起，未来应生之法也因部分因缘具足而开始生起，而脱离时间限制的涅槃也已存在，这些都与‘已生’的状态相符顺，更何况是现在法呢？此处所理解的是其不具足这种状态。‘无学法’(dha. sa. 11 tikamātikā)表示其已完成修学。此处阐明其究竟之义。如是种种义理，皆可依此类推。在此，‘无色法’(dha. sa. 11 dukamātikā)、‘非心所法’(dha. sa. 57 dukamātikā)等词，当知亦复如是，皆用于否定其自性，其义为“相异”。由此显示其缺乏教理与证悟之智。故说：“由无教理与证悟，当知为无闻者。”

อิทานิ [Pg.102] ตสฺสตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘โย หี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺมา ขนฺธธาตาทิโกสลฺเลนปิ อุปกฺกิเลสอุปกฺกิลิฏฺฐานํ ชานนเหตุภูตํ พาหุสจฺจํ โหติ. ยถาห – ‘‘กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, พหุสฺสุโต โหติ? ยโต โข, ภิกฺขุ, ขนฺธกุสโล โหติ. ธาตุ…เป… อายตน…เป… ปฏิจฺจสมุปฺปาทกุสโล โหติ. เอตฺตาวตา โข, ภิกฺขุ, พหุสฺสุโต โหตี’’ติ. ตสฺมา ‘‘ยสฺส จ ขนฺธธาตุอายตนปจฺจยาการสติปฏฺฐานาทีสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ วาจุคฺคตกรณํ อุคฺคโห. อตฺถปริปุจฺฉนํ ปุริปุจฺฉา. กุสเลหิ สห โจทนาปริหรณวเสน วินิจฺฉยกรณํ วินิจฺฉโย. อาจริเย ปน ปยิรุปาสิตฺวา อตฺถธมฺมานํ อาคมนํ สุตมยญาณวเสน อวพุชฺฌนํ อาคโม. มคฺคผลนิพฺพานานํ สจฺฉิกิริยา อธิคโม.

现在为阐明其义，而说“实乃”等。于此，因为多闻是了知随烦恼及被染污法之因，即使是仅精通蕴、界等亦然。如所说：“尊者，如何为多闻？比丘，若善于蕴，善于界……处……缘起，比丘，如是为多闻。”是故说“于蕴、界、处、缘起、念住等”。其中，口诵为“受持”；问义为“遍问”；与善者共同通过诘问与辩护的方式抉择为“决断”；再者，亲近师长，学习义理与法，以闻所成慧了知，是为教理(āgama)；亲证道、果、涅槃，是为证悟(adhigama)。

พหูนํ นานปฺปการานํ สกฺกายทิฏฺฐาทีนํ อวิหตตฺตา ตา ชเนนฺติ, ตาหิ วา ชนิตาติ ปุถุชฺชนา. อวิฆาตเมว วา ชน-สทฺโท วทติ. ปุถุ สตฺถารานํ มุขุลฺโลกิกาติ เอตฺถ ปุถู ชนา สตฺถุปฏิญฺญา เอเตสนฺติ ปุถุชฺชนา. สพฺพคตีหิ อวุฏฺฐิตาติ เอตฺถ ชเนตพฺพา, ชายนฺติ วา เอตฺถ สตฺตาติ ชนา, คติโย, ตา ปุถู เอเตสนฺติ ปุถุชฺชนา. อิโต ปเร ชายนฺติ เอเตหีติ ชนา, อภิสงฺขาราทโย, เต เอเตสํ ปุถู วิชฺชนฺตีติ ปุถุชฺชนา. อภิสงฺขาราทิอตฺโถ เอว วา ชน-สทฺโท ทฏฺฐพฺโพ. โอฆา กาโมฆาทโย. ราคคฺคิอาทโย สนฺตาปา. เต เอว สพฺเพปิ วา กิเลสา ปริฬาหา. ปุถุ ปญฺจสุ กามคุเณสุ รตฺตาติ เอตฺถ ชายตีติ ชโน, ราโค เคโธติ เอวมาทิโก, ปุถุ ชโน เอเตสนฺติ ปุถุชฺชนา. ปุถูสุ ชนา ชาตา รตฺตาติ เอวํ ราคาทิอตฺโถ เอว วา ชน-สทฺโท ทฏฺฐพฺโพ.

由于未能断除多种多样的有身见(sakkāyadiṭṭhi)等，他们（凡夫）能生起众多（烦恼），或为彼等所生，故称凡夫。或者，“jana”一词仅表示无障碍。或者，“普”指众多师长，这些众生仰赖众多师长（的教导），故称凡夫。或者，“普”指未脱离一切趣(gati)者，此处“jana”指应被生起，或有情于此生起，故为“众生”；而诸趣对他们而言是普遍的，故称凡夫。从此之后由这些产生，称为“jana”，即行(abhisaṅkhāra)等；这些行等普遍存在于这些众生中，故称凡夫。或者，“jana”一词应理解为行等义。欲流(kāmogha)等是瀑流(ogha)；贪火(rāgaggi)等是热恼(santāpa)；或者说一切烦恼都是烧灼(pariḷāha)。或者，“普”指沉溺于五欲(kāmaguṇa)者，此处“jana”指生起之物，即贪、渴爱(gedha)等；这些（贪爱）普遍存在于他们（众生）之中，故称凡夫。或者，“jana”一词应理解为贪等义，即众多众生沉溺于贪爱。

รตฺตาติ วตฺถํ วิย รงฺคชาเตน จิตฺตสฺส วิปริณามกเรน ฉนฺทราเคน รตฺตา สารตฺตา. คิทฺธาติ อภิกงฺขนสภาเวน อภิคิชฺฌเนน คิทฺธา เคธํ อาปนฺนา. คธิตาติ คนฺถิตา วิย ทุมฺโมจนียภาเวน ตตฺถ ปฏิพทฺธา. มุจฺฉิตาติ กิเลสวเสน วิสญฺญิภูตา วิย อนญฺญกิจฺจา โมหมาปนฺนา. อชฺโฌปนฺนาติ อนญฺญสาธารเณ วิย กตฺวา คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐาเปตฺวา ฐิตา. ลคฺคาติ วงฺกกณฺฏเก วิย อาสตฺตา, มหาปลิเป ยาว นาสิกคฺคา ปลิปนฺนปุริโส วิย อุทฺธริตุํ อสกฺกุเณยฺยภาเวน นิมุคฺคา[Pg.103]. ลคฺคิตาติ มกฺกฏาเลเป อาลคฺคภาเวน สมฺมสิโต วิย มกฺกโฏ ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ วเสน อาลคฺคิตา. ปลิพุทฺธาติ สมฺพทฺธา, อุปทฺทุตา วา. อาวุตาติ อาวริตา. นิวุตาติ นิวาริตา. โอวุตาติ ปลิคุณฺฐิตา, ปริโยนทฺธา วา. ปิหิตาติ ปิทหิตา. ปฏิจฺฉนฺนาติ ฉาทิตา. ปฏิกุชฺชิตาติ เหฏฺฐามุขชาตา.

“染着”(Rattā)，如同布匹为染料所染，心因能令其变化的欲贪(chandarāga)而染，是为彻底染着(sārattā)。“贪婪”(Giddhā)，是因渴求的自性而贪求(abhigijjhana)，陷入贪欲(gedha)。“执取”(Gadhitā)，如被捆绑(ganthitā)一般难以解脱，于此被牢牢地束缚(paṭibaddhā)。“沉迷”(Mucchitā)，是因烦恼(kilesa)而如同失去知觉(visaññibhūtā)一般，无暇他顾，陷入愚痴(moha)。“吞没”(Ajjhopannā)，是如同独占、吞噬并彻底完成一般地存在。“黏着”(Laggā)，是如同被弯钩刺(vaṅkakaṇṭaka)一样黏着(āsattā)，如同陷入巨大泥潭的人没顶至鼻尖，因无法拔出而沉没(nimuggā)。“黏附”(Laggitā)，是如同猴子黏在捕猴胶(makkaṭālepa)上，因五根(indriya)而被黏附。“缠缚”(Palibuddhā)，是被束缚(sambaddhā)，或被困扰(upaddutā)。“覆盖”(Āvutā)，是被遮蔽(āvaritā)。“障蔽”(Nivutā)，是被阻碍(nivāritā)。“包裹”(Ovutā)，是被缠绕(paliguṇṭhitā)，或被遍覆(pariyonaddhā)。“遮盖”(Pihitā)，是被掩盖(pidahitā)。“遮蔽”(Paṭicchannā)，是被覆盖(chāditā)。“颠倒”(Paṭikujjitā)，是面朝下(heṭṭhāmukhajātā)。

‘‘อสฺสุตวา’’ติ เอเตน อวิชฺชนฺธตา วุตฺตาติ อาห – ‘‘อนฺธปุถุชฺชโน วุตฺโต’’ติ. จิตฺตฏฺฐิติ จิตฺตปริคฺคโห นตฺถีติ ยาย ปฏิปตฺติยา จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลสํ ตโต วิปฺปมุตฺติญฺจ ยถาสภาวโต ชาเนยฺย, สา จิตฺตภาวนา จิตฺตฏฺฐิติ. เอการมฺมเณ สุฏฺฐุ สมาธานวเสน อวฏฺฐิตึ ปาทกํ กตฺวา ปวตฺติตา สมฺปยุตฺตธมฺเมหิ นิสฺสยารมฺมเณหิ จ สทฺธึ จิตฺตสฺส ปริคฺคหสญฺญิตา วิปสฺสนาภาวนาปิ นตฺถิ, ยาย วุตฺตมตฺถํ ยถาสภาวโต ชาเนยฺย.

“无闻”(Assutavā)一词，是说为无明所蒙蔽，故言“盲昧凡夫”(andhaputhujjana)。说他“心无住(cittaṭṭhiti)、心无把握(cittapariggaha)”，是说他没有那种能如实了知心之随烦恼(upakkilesa)及从彼解脱(vippamutti)的修行，即心修习(cittabhāvanā)或心住。他也无有被称为“把握心”的观(vipassanā)修习，此修习是以于单一所缘(ekārammaṇa)善安住为基础，与相应法(sampayuttadhamma)及所依所缘(nissayārammaṇa)共同运作，藉此能如实了知上述义理。

๕๒. ทุติเย สุตวาติ ปทสฺส อตฺโถ อนนฺตรสุตฺเต วุตฺโตเยว. อริยสาวโกติ เอตฺถ จตุกฺกํ สมฺภวตีติ ตํ ทสฺเสตุํ – ‘‘อตฺถิ อริโย’’ติอาทิ อารทฺธํ. ปจฺเจกํ สจฺจานิ พุทฺธวนฺโตติ ปจฺเจกพุทฺธา. นนุ สพฺเพปิ อริยา ปจฺเจกเมว สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌนฺติ ธมฺมสฺส ปจฺจตฺตเวทนียภาวโต? นยิทมีทิสํ ปฏิเวธํ สนฺธาย วุตฺตํ. ยถา ปน สาวกา อญฺเญสํ นิสฺสเยน สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌนฺติ ปรโตโฆเสน วินา เตสํ ทสฺสนมคฺคสฺส อนุปฺปชฺชนโต. ยถา จ สมฺมาสมฺพุทฺธา อญฺเญสํ นิสฺสยภาเวน สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌนฺติ, น เอวเมเต, เอเต ปน อปรเนยฺยา หุตฺวา อปรนายกภาเวน สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปจฺเจกํ สจฺจานิ พุทฺธวนฺโตติ ปจฺเจกพุทฺธา’’ติ.

52. 第二，“有闻者”(sutavā)一词的含义已在前一经中说过。“圣弟子”(Ariyasāvaka)一词，于此可有四种，为示此义，故开始说‘有圣者’等。“独自觉悟诸谛者，是为独觉”(paccekabuddha)。问：难道非一切圣者皆独自证悟诸谛吗？因法是当各自体验的。答：此非指此种证悟。声闻(sāvaka)弟子是依止他人而证悟诸谛，若无他音(paratoghosa)，其见道(dassanamagga)则不生起。又如正等觉者(sammāsambuddha)作为他人之所依而圆满觉悟诸谛，彼等（独觉）则非如是，彼等乃是不为他所引导(aparaneyya)、无有其他导师而证悟诸谛。是故说：“独自觉悟诸谛者，是为独觉”。

อตฺถิ สาวโก น อริโยติ เอตฺถ โปถุชฺชนิกาย สทฺธาย รตนตฺตเย อภิปฺปสนฺโน สทฺโธปิ คหิโต เอว. คิหี อนาคตผโลติ อิทํ ปน นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. ยถาวุตฺตปุคฺคโล หิ สรณคมนโต ปฏฺฐาย โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโนอิจฺเจว วตฺตพฺพตํ ลภติ. สฺวายมตฺโถ ทกฺขิณาวิสุทฺธิสุตฺเตน (ม. นิ. ๓.๓๗๖ อาทโย) ทีเปตพฺโพ. สุตวาติ เอตฺถ วุตฺตอตฺโถ นาม อตฺตหิตปรหิตปฺปฏิปตฺติ, ตสฺส วเสน สุตสมฺปนฺโน. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘โส จ โหติ สุเตน อุปปนฺโน, อปฺปมฺปิ [Pg.104] เจ สหิตํ ภาสมาโน’’ติ จ อาทิ. อริยสาวโกติ เวทิตพฺโพติ อริยสฺส ภควโต ธมฺมสฺสวนกิจฺเจ ยุตฺตปฺปยุตฺตภาวโต วุตฺตํ. อุปกฺกิเลเสหิ วิปฺปมุตฺติ อนุปกฺกิลิฏฺฐตา, ตสฺสา ยถาสภาวชานนํ ทฬฺหตราย เอว จิตฺตภาวนาย สติ โหติ, น อญฺญถาติ ‘‘พลววิปสฺสนา กถิตา’’ติ วุตฺตํ.

所谓“有非圣弟子”，于此，应知以凡俗之信而于三宝生净信者，亦摄于其中。“在家未证果者”，此仅为例示。盖如上所说之人(puggala)，从归依时起，即可称为已趣向于证悟预流果(sotāpattiphala)之行者。此义当以《布施清净经》(Dakkhiṇāvisuddhisutta)阐明。所谓“多闻者”，此处所说之义，即自利利他之行，依此而成就多闻。如言：“彼由多闻而成就，纵所言甚少亦具义理”等。应知“圣弟子”之称，乃因其正勤投入于听闻世尊之圣法。从诸随烦恼(upakkilesa)解脱，即是不染污之状态，对此如实了知，唯有于心修习极为坚固时方能成就，非由他法。故说“此乃强力之观(vipassanā)”。

๕๓. ตติเย อคฺคิกฺขนฺโธปมสุตฺตนฺตอฏฺฐุปฺปตฺติยนฺติ อคฺคิกฺขนฺโธปมสุตฺเต (อ. นิ. ๗.๗๒) เทสนาอฏฺฐุปฺปตฺติยํ. ตํเทสนาเหตุกญฺหิ เอกจฺจานํ ภิกฺขูนํ มิจฺฉาปฏิปตฺตึ นิมิตฺตํ กตฺวา ภควา อิมํ สุตฺตํ เทเสสิ. อวิชหิตเมว โหติ สพฺพกาลํ สุปฺปติฏฺฐิตสติสมฺปชญฺญตฺตา. ยสฺมา พุทฺธานํ รูปกาโย พาหิรพฺภนฺตเรหิ มเลหิ อนุปกฺกิลิฏฺโฐ สุโธตชาติมณิสทิโส, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘อุปฏฺฐากานุคฺคหตฺถํ สรีรผาสุกตฺถญฺจา’’ติ. วีตินาเมตฺวาติ ผลสมาปตฺตีหิ วีตินาเมตฺวา. กาลปริจฺเฉทวเสน วิวิตฺตาสเน วีตินามนํ วิเวกนินฺนตาย เจว ปเรสํ ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชนตฺถญฺจ. นิวาเสตฺวาติ วิหารนิวาสนปริวตฺตนวเสน นิวาเสตฺวา. กทาจิ เอกกสฺส, กทาจิ ภิกฺขุสงฺฆปริวุตสฺส, กทาจิ ปกติยา, กทาจิ ปาฏิหาริเยหิ วตฺตมาเนหิ จ คามปฺปเวโส ตถา ตถา วิเนตพฺพปุคฺคลวเสน. อุปสํหริตฺวาติ หิมวนฺตาทีสุ ปุปฺผิตรุกฺขาทิโต อาเนตฺวา. โอณตุณฺณตาย ภูมิยา สตฺถุ ปทนิกฺเขปสมเย สมภาวาปตฺติ, สุขสมฺผสฺสวิกสิตปทุมสมฺปฏิจฺฉนญฺจ สุปฺปติฏฺฐิตปาทตาย นิสฺสนฺทผลํ, น อิทฺธินิมฺมานํ. นิทสฺสนมตฺตญฺเจตํ สกฺขรากฐลกณฺฏกสงฺกุกลลาทิอปคโม สุจิภาวาปตฺตีติ เอวมาทีนมฺปิ ตทา ลพฺภนโต.

53. 于第三《火蕴《本行》》(Aggikkhandhopamasutta)之缘起中：于《火蕴《本行》》(增支部7.72)的说法缘起中，世尊(Bhagavā)因某些比丘的邪行，以此为由而说此经。由于正念正知(satisampajañña)恒常善住，故永不舍离。因诸佛色身内外离垢，犹如善加擦拭之宝珠，故言：“为利益侍者，亦为身体安适”。度过(时间)，即是以果定(phalasamāpatti)度过。在限定时间内于寂静处度过，是为了倾向于远离(viveka)，亦是为了令他人见而仿效。着衣，即是更换住处所穿之衣。或独自一人，或为比丘僧团围绕，或以常态，或示现神通(pāṭihāriya)而入村落，皆随所应度化之人(puggala)而定。供养，即是从喜马拉雅山(Himavanta)等处，从盛开的花树等取来。高低不平之地面，于导师落足之时，即变为平坦；又有悦意触感之莲花绽开承接，此乃双足善住之自然果报，非神通所造。此仅为例示，如碎石、瓦砾、荆棘、木桩、污泥等物之消失，地面变为洁净等事，当时亦可得见。

อินฺทขีลสฺส อนฺโต ฐปิตมตฺเตติ อิทํ ยาวเทว เวเนยฺยชนวินยตฺถาย สตฺถุ ปาฏิหาริยํ ปวตฺตนฺติ กตฺวา วุตฺตํ. ทกฺขิณปาเทติ อิทํ พุทฺธานํ สพฺพปทกฺขิณตาย. ‘‘ฉพฺพณฺณรสฺมิโย’’ติ วตฺวาปิ ‘‘สุวณฺณรสปิญฺชรานิ วิยา’’ติ อิทํ พุทฺธานํ สรีเร ปีตาภาย เยภุยฺยตาย วุตฺตํ. มธุเรนากาเรน สทฺทํ กโรนฺติ ทฏฺฐพฺพสารสฺส ทิฏฺฐตาย. เภริอาทีนํ ปน สทฺทายนํ ธมฺมตาว. ปฏิมาเนนฺตีติ ‘‘สุทุลฺลภํ อิทํ อชฺช อมฺเหหิ ลพฺภติ, เย มยํ อีทิเสน ปณีเตน อาหาเรน ภควนฺตํ อุปฏฺฐหามา’’ติ ปตีตมานสา มาเนนฺติ ปูเชนฺติ. เตสํ สนฺตานานิ โอโลเกตฺวาติ [Pg.105] เตสํ ตถา อุปฏฺฐากานํ ปุคฺคลานํ อตีเต เอตรหิ จ ปวตฺตจิตฺตสนฺตานานิ โอโลเกตฺวา. อรหตฺเต ปติฏฺฐหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ วิหาเร. คนฺธมณฺฑลมาเฬติ จตุชฺชาติยคนฺเธน กตปริภณฺเฑ มณฺฑลมาเฬ.

“仅置于因陀罗柱(Indakhīla)内”，此乃为调伏所化有情(veneyyajana)，导师示现神通(pāṭihāriya)而说。“以右足”，此乃因诸佛一切皆以右为先。虽言“六色光(chabbaṇṇarasmi)”，然说“犹如金色汁液”，此乃因佛身以黄色光辉为主。发出悦耳之声，是为令所应见之精要得以被见。至于鼓(bheri)等发声，则纯属自然。所谓“恭敬”，即是心怀喜悦地尊敬、供养，心想：“我等今日得以如此殊胜之食供养世尊，实为难得”。“观察彼等之相续”，即是观察彼等如是供养之人(puggala)过去与现在生起之心相续。其关联在于“安住于阿罗汉果(arahatta)”。“于彼处”，即于精舍(vihāra)中。“香环楼阁”(Gandhamaṇḍalamāḷa)，即以四种香料(catujjātiyagandha)所制之圆形楼阁。

ทุลฺลภา ขณสมฺปตฺตีติ สติปิ มนุสฺสตฺตปฺปฏิลาเภ ปติรูปเทสวาสอินฺทฺริยาเวกลฺลสทฺธาปฏิลาภาทโย คุณา ทุลฺลภาติ อตฺโถ. จาตุมหาราชิก…เป… วสวตฺติภวนํ คจฺฉนฺตีติ อิทํ ตตฺถ สุญฺญวิมานานิ สนฺธาย วุตฺตํ. ภควา คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ ตโย ภาเค กตฺวา ปฐมภาเค สเจ อากงฺขติ, ทกฺขิเณน ปสฺเสน สีหเสยฺยํ กปฺเปติ. สเจ อากงฺขติ, พุทฺธาจิณฺณผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ. อถ ยถากาลปริจฺเฉทํ ตโต วุฏฺฐหิตฺวา ทุติยภาเค ปจฺฉิมยาเม ตติยโกฏฺฐาเส วิย โลกํ โวโลเกติ เวเนยฺยานํ ญาณปริปากํ ปสฺสิตุํ. เตนาห – ‘‘สเจ อากงฺขตี’’ติอาทิ.

“刹那善缘难得”(khaṇasampatti)，其义为：纵得人身，然生于适宜之地、诸根无缺、获得正信等功德，亦是难得。“往生四天王天(Cātumahārājika)……乃至他化自在天(Vasavatti)”，此乃针对彼处空置之天宫而言。世尊(Bhagavā)进入香室(gandhakuṭi)后，将午后时分作三份：于第一份时间，若有意乐，则右胁而作狮子卧；若有意乐，则入诸佛惯行之果定。其后，依所定时限从定中起，于第二份时间，如后夜之第三分时，观察世间，以见所化有情之智是否成熟。是故说“若有意乐”等。

กาลยุตฺตนฺติ ปตฺตกลฺลํ, ‘‘อิมิสฺสา เวลาย อิมสฺส เอวํ วตฺตพฺพ’’นฺติ ตํกาลานุรูปํ. สมยยุตฺตนฺติ ตสฺเสว เววจนํ, อฏฺฐุปฺปตฺติอนุรูปํ วา. สมยยุตฺตนฺติ วา อริยสมยสํยุตฺตํ. เทสกาลานุรูปเมว หิ พุทฺธา ภควนฺโต ธมฺมํ เทเสนฺติ, เทเสนฺตา จ อริยสมฺมตํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทนยํ ทีเปนฺตาว เทเสนฺติ. อถ วา สมยยุตฺตนฺติ เหตูทาหรณสหิตํ. กาเลน สาปเทสญฺหิ ภควา ธมฺมํ เทเสติ, กาลํ วิทิตฺวา ปริสํ อุยฺโยเชติ, น ยาว สมนฺธการา ธมฺมํ เทเสติ.

“应时”(Kālayutta)，即恰逢其时，如“于此时，应对此人作如是说”，乃适合彼时。“应机”(Samayayutta)是其同义词，或指适合缘起。“应机”亦可指与圣教相应。诸佛世尊(Bhagavā)说法，实乃契合时地；说法之时，亦必开显圣者所许之缘起法。又，“应机”亦指具足因缘与譬喻。世尊说法，必应时且有理据，知时而遣散会众，不会说法直至天黑。

อุตุํ คณฺหาเปติ, น ปน มลํ ปกฺขาเลตีติ อธิปฺปาโย. น หิ ภควโต กาเย รโชชลฺลํ อุปลิมฺปตีติ. ตโต ตโตติ อตฺตโน อตฺตโน ทิวาฏฺฐานาทิโต. โอกาสํ ลภมานาติ ปุเรภตฺตปจฺฉาภตฺตปุริมยาเมสุ โอกาสํ อลภิตฺวา อิทานิ มชฺฌิมยาเม โอกาสํ ลภมานา, ภควตา วา กโตกาสตาย โอกาสํ ลภมานา. ปจฺฉาภตฺตสฺส ตีสุ ภาเคสุ ปฐมภาเค สีหเสยฺยกปฺปนํ เอกนฺติกํ น โหตีติ อาห – ‘‘ปุเรภตฺตโต ปฏฺฐาย นิสชฺชาปีฬิตสฺส สรีรสฺสา’’ติ. เตเนว หิ ตตฺถ ‘‘สเจ อากงฺขตี’’ติ ตทา สีหเสยฺยกปฺปนสฺส อนิพทฺธตา วิภาวิตา. กิลาสุภาโว ปริสฺสโม[Pg.106]. สีหเสยฺยํ กปฺเปติ สรีรสฺส กิลาสุภาวโมจนตฺถนฺติ โยเชตพฺพํ. พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกตีติ อิทํ ปจฺฉิมยาเม ภควโต พหุลํ อาจิณฺณวเสน วุตฺตํ. อปฺเปกทา อวสิฏฺฐพลญาเณหิ สพฺพญฺญุตญฺญาเณเนว จ ภควา ตมตฺถํ สาเธตีติ.

令人取水，其意并非为洗去污垢。盖因世尊(Bhagavā)身上实不沾染尘垢。“从彼处彼处”，即从各自的日间住处等。所谓“得机缘”，即于食前、食后及初夜时分未得机缘，今于中夜时分得机缘，或因世尊给予机缘而得。于食后三时分中，第一时分行狮子卧并非固定不变，故言：“为从食后以来因久坐而疲惫之身”。正因如此，彼处所言“若有意乐”，即阐明了彼时行狮子卧并非定则。疲乏即是劳累。应如是结合：行狮子卧，是为了解除身体的疲乏。“以佛眼观众生世间”，此乃就世尊于后夜时分多行此法而言。有时，世尊亦凭借所余之力与智，以及一切知智，而成办此事。

อิมสฺมึเยว กิจฺเจติ ปจฺฉิมยามกิจฺเจ. พลวตา ปจฺจนุตาเปน สํวฑฺฒมาเนน กรชกาเย มหาปริฬาโห อุปฺปชฺชตีติ อาห – ‘‘นามกาเย สนฺตตฺเต กรชกาโย สนฺตตฺโต’’ติ. นิธานคตนฺติ สนฺนิจิตโลหิตํ สนฺธาย วุตฺตํ. อุณฺหํ โลหิตํ มุขโต อุคฺคญฺฉีติ โลหิตํ อุณฺหํ หุตฺวา มุขโต อุคฺคญฺฉิ. ฐานนฺติ ภิกฺขุปฏิญฺญํ. ตํ ปาปํ วฑฺฒมานนฺติ ภิกฺขุปฏิญฺญาย อวิชหิตตฺตา ตถา ปวฑฺฒมานปาปํ. อนฺติมวตฺถุอชฺฌาปนฺนานมฺปิ อุปาเยน ปวตฺติยมาโน โยนิโสมนสิกาโร สาตฺถโก โหติเยวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ชาตสํเวคา’’ติอาทิมาห. อโห สลฺเลขิตนฺติ อโห อติวิย สลฺเลเขน อิตํ ปวตฺตํ. กาสาวปชฺโชโตติ ภิกฺขูนํ พหุภาวโต อิโต จิโต จ วิจรนฺตานํ เตสํ กาสาวชุติยา ปชฺโชติโต. อิสิวาตปริวาโตติ สีลกฺขนฺธาทีนํ นิพฺพานสฺส จ เอสนโต อิสีนํ ภิกฺขูนํ คุณคนฺเธน เจว คุณคนฺธวาสิเตน สรีรคนฺเธน จ ปริโต สมนฺตโต วายิโต.

“就在此时应当作”是指后夜应做之事。由于不断增长的强烈追悔，色身产生了极大的热恼，因此说：“名身炽热时，色身亦炽热。”“埋藏之物”指的是积聚的血液。“热血从口中涌出”即血液变热后从口中涌出。“立场”指的是比丘的誓言。“那罪恶不断增长”即因未放弃比丘的誓言，其罪恶亦如此增长。为显示即使是犯了根本罪(antimavatthu)的人，若能善巧地运用如理作意，也能获得利益，故说“生起悚惧”等语。“啊！善于削减！”即“啊！因极度的削减而行”。“袈裟之光”即因比丘众多，于此彼处行走，其袈裟之光芒得以照耀。“仙人之风吹拂”即寻求戒蕴等及涅槃的仙人比丘们，其功德之香及被功德之香所熏的身体之香，从四周吹拂而来。

ธมฺมสํเวโค อุปฺปชฺชิ อนาวชฺชเนน ปุพฺเพ ตสฺส อตฺถสฺส อสํวิทิตตฺตา. ธมฺมสํเวโคติ จ ตาทิเส อตฺเถ ธมฺมตาวเสน อุปฺปชฺชนกํ สโหตฺตปฺปญาณํ. อสฺสาสฏฺฐานนฺติ จิตฺตสฺสาสการณํ กมฺมฏฺฐานํ. สพฺเพสํ กิจฺจานํ ปุพฺพภาโค สพฺพปุพฺพภาโค. ‘‘สพฺเพ สตฺตา อเวรา โหนฺตู’’ติอาทินา หิ จิตฺตสฺส ปฏฺฐานํ อุปฏฺฐานํ หิตผรณํ. อิตรํ อิโต โถกํ มหนฺตนฺติ กตฺวา อิทํ ‘‘จูฬจฺฉราสงฺฆาตสุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. อจฺฉราสงฺฆาโต วุจฺจติ องฺคุลิโผฏนกฺขโณ อกฺขินิมิสกาโล, โย เอกสฺส อกฺขรสฺส อุจฺจารณกฺขโณ. เตนาห – ‘‘ทฺเว องฺคุลิโย ปหริตฺวา สทฺทกรณมตฺต’’นฺติ. สพฺพสตฺตานํ หิตผรณจิตฺตนฺติ สพฺเพสมฺปิ สตฺตานํ สมฺมเทว หิเตสิตวเสน ปวตฺตจิตฺตํ. อาวชฺเชนฺโต อาเสวตีติ หิเตสิตวเสน อาวชฺเชนฺโต. อาวชฺชเนน อาภุชนฺโตปิ อาเสวติ นาม ญาณวิปฺปยุตฺเตน. ชานนฺโตติ ตถา ญาณมตฺตํ อุปฺปาเทนฺโตปิ. ปสฺสนฺโตติ ตถา ญาณจกฺขุนา ปจฺจกฺขโต วิย วิปสฺสนฺโตปิ. ปจฺจเวกฺขนฺโตติ ตมตฺถํ ปติ [Pg.107] ปติ อเวกฺขนฺโตปิ. สทฺธาย อธิมุจฺจนฺโตติอาทิ ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ วเสน วุตฺตํ. อภิญฺเญยฺยนฺติอาทิ จตุสจฺจวเสน วุตฺตํ. สพฺพเมว เจตํ วิตฺถารโต, สามญฺเญน อาเสวนทสฺสนเมวาติ อิธาธิปฺเปตเมว อาเสวนตฺถํ ทสฺเสตุํ – ‘‘อิธ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

法随感(dhammasaṃvega)生起，是因为先前未曾作意，不了知其义。法随感，即于此等义中，由法性而生起的与愧相应的智慧。慰藉处(assāsaṭṭhāna)是指能令心得到慰藉的业处(kammaṭṭhāna)。一切事业的先导，是所有先导中的先导。以“愿一切众生无怨”等语，即是心的立足处、现起处、利益遍满处。因另一部经比这部稍大，故此经被称为《小弹指经》(Cūḷaccharāsaṅghātasutta)。弹指(accharāsaṅghāta)是指弹响手指的刹那、眨眼的片刻，即发出一个音节的刹那。因此说：“弹响两指发出声音的片刻”。“令心遍满一切众生之利益”是指对一切众生，以真正希望其获得利益之心而行。作意而修习，是指以希望其获得利益之心而作意。即使是以不与智相应的作意而投入，也称为修习。知者，即如是生起智慧而已。见者，即以智慧之眼如亲见般而观。审察者，即对此义反复省察。信解等，是依五根而说。应遍知等，是依四圣谛而说。这一切若详细而言，通常即是修习的显现。此处为显示修习之义，故说“于此”等。

อริตฺตชฺฌาโนติ อวิรหิตชฺฌาโน. อตุจฺฉชฺฌาโนติ ฌาเนน อตุจฺโฉ. จาโค วา เววจนนฺติ อาห – ‘‘อปริจฺจตฺตชฺฌาโน’’ติ. วิหรตีติ ปทสฺส วิภงฺเค (วิภ. ๕๔๐) อาคตนเยน อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วิหรตีติ อิริยตี’’ติอาทิมาห. อยํ ปเนตฺถ สทฺทตฺโถ – วิหรตีติ เอตฺถ วิ-สทฺโท วิจฺเฉทตฺถโชตโน. หรตีติ เนติ, ปวตฺเตตีติ อตฺโถ, วิจฺฉินฺทิตฺวา หรติ วิหรตีติ วุตฺตํ โหติ. โส หิ เอกํ อิริยาปถพาธนํ อญฺเญน อิริยาปเถน วิจฺฉินฺทิตฺวา อปริปตนฺตํ อตฺตภาวํ หรติ ปวตฺเตติ, ตสฺมา ‘‘วิหรตี’’ติ วุจฺจติ. อิริยตีติ ฐานนิสชฺชาทิกิริยํ กโรนฺโต ปวตฺตติ. ปวตฺตตีติ ฐานาทิสมงฺคี หุตฺวา ปวตฺตติ. ปาเลตีติ เอกํ อิริยาปถพาธนํ อิริยาปถนฺตเรหิ รกฺขนฺโต ปาเลติ. ยเปติ ยาเปตีติ ตสฺเสว เววจนํ. เอกญฺหิ อิริยาปถพาธนํ อญฺเญน อิริยาปเถน วิจฺฉินฺทิตฺวา อปริปตนฺตํ อตฺตภาวํ ปาเลนฺโต ยเปติ ยาเปตีติ วุจฺจติ. จรตีติ ฐานนิสชฺชาทีสุ อญฺญตรสมงฺคี หุตฺวา ปวตฺตติ. อิมินา ปเทนาติ ‘‘วิหรตี’’ติ อิมินา ปเทน.

无离禅(arittajjhāno)即不离于禅(avirahitajjhāno)。不空禅(atucchajjhāno)即因禅而不空。或者说，是“不放弃禅那”(apariccattajjhāno)的意思。关于“住”(viharati)一词，在《分别论》(Vibha. 540)中，依其所说之理而显示其义，云“住即行”等。此处的词义是：“住”(viharati)中的“vi”字，表示中断之义。“harati”是引导、持续的意思，即中断后引导，故说为“住”。因为他以一种威仪(iriyāpatha)中断另一种威仪所带来的障碍，使不坏的身体得以维持、持续，故称为“住”。“行”(iriyati)是指做着站、坐等行为而持续。“持续”(pavattati)是指具足站立等而持续。“守护”(pāleti)是指以其他威仪守护，以断绝一种威仪所带来的障碍。“维持”(yapeti)和“延续”(yāpeti)是它的同义词。以一种威仪中断另一种威仪所带来的障碍，守护着不坏的身体，这被称为“维持”和“延续”。“行”(carati)是指具足站、坐等其中之一而持续。通过此词，即通过“住”(viharati)一词。

อิริยาปถวิหาโรติ เอตฺถ อิริยนํ ปวตฺตนํ อิริยา, กายปฺปโยโค กายิกกิริยา. ตสฺสา ปวตฺตนูปายภาวโต อิริยาย ปโถ อิริยาปโถ, ฐานนิสชฺชาทิ. น หิ ฐานนิสชฺชาทีหิ อวตฺถาหิ วินา กิญฺจิ กายิกกิริยํ ปวตฺเตตุํ สกฺกา. ฐานสมงฺคี วา หิ กาเยน กิญฺจิ กเรยฺย, คมนาทีสุ อญฺญตรสมงฺคี วา. วิหรณํ, วิหรติ เอเตนาติ วา วิหาโร, อิริยาปโถว วิหาโร อิริยาปถวิหาโร, โส จ อตฺถโต ฐานนิสชฺชาทิอาการปฺปวตฺโต จตุสนฺตติรูปปฺปพนฺโธ เอว. โอวาทานุสาสนีนํ เอกาเนกวาราทิวิสิฏฺโฐเยว เภโท, น ปน ปรมตฺถโต เตสํ นานากรณนฺติ ทสฺเสตุํ – ‘‘ปรมตฺถโต ปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เอเส เอเก เอกฏฺเฐติอาทีสุ เอโส เอโก เอกตฺโถติอาทินา อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

威仪住(iriyāpathavihāra)。于此，行(iriyanaṃ)、转(pavattanaṃ)为“威仪”(iriyā)，即身体的运用、身体的活动。因其为行动的方便之道，故“威仪之道”(iriyāya patho)即是“威仪路”(iriyāpatho)，指站、坐等。若无站、坐等状态，则任何身体活动皆无法进行。人或具足站姿以身体做事，或具足行走等其中之一。住(viharaṇaṃ)，或因此而住，故为“住”(vihāro)。威仪路即是住，故为“威仪住”。就义理而言，它即是依站、坐等姿态而转起的四种色法相续。为显示教诫(ovāda)与教示(anusāsanī)仅有一次、多次等差别，于胜义(paramattha)中并无不同，故说“于胜义中”等。其中，“此等、一、一义”等，应理解为“此、一、一义”等义。

รฏฺฐสฺส[Pg.108], รฏฺฐโต วา ลทฺโธ ปิณฺโฑ รฏฺฐปิณฺโฑ. เตนาห – ‘‘ญาติปริวฏฺฏํ ปหายา’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘อมฺหากเมเต’’ติ วิญฺญายนฺตีติ ญาตี, ปิตามหปิตุปุตฺตาทิวเสน ปริวฏฺฏนฏฺเฐน ปริวฏฺโฏ, ญาติเยว ปริวฏฺโฏ ญาติปริวฏฺโฏ. เถยฺยปริโภโค นาม อนรหสฺส ปริโภโค. ภควตา หิ อตฺตโน สาสเน สีลวโต ปจฺจยา อนุญฺญาตา, น ทุสฺสีลสฺส. ทายกานมฺปิ สีลวโต เอว ปริจฺจาโค, น ทุสฺสีลสฺส อตฺตโน การานํ มหปฺผลภาวสฺส ปจฺจาสีสนโต. อิติ สตฺถารา อนนุญฺญาตตฺตา ทายเกหิ จ อปริจฺจตฺตตฺตา สงฺฆมชฺเฌปิ นิสีทิตฺวา ปริภุญฺชนฺตสฺส ทุสฺสีลสฺส ปริโภโค เถยฺยาย ปริโภโค เถยฺยปริโภโค. อิณวเสน ปริโภโค อิณปริโภโค ปฏิคฺคาหกโต ทกฺขิณาวิสุทฺธิยา อภาวโต อิณํ คเหตฺวา ปริโภโค วิยาติ อตฺโถ.

从国家(raṭṭhassa)，或从国土(raṭṭhato)所得的食物(piṇḍo)，为“国食”(raṭṭhapiṇḍo)。因此说：“舍弃亲族围绕(ñātiparivaṭṭaṃ)”等。于此，“此等是我等之人”如此被认知者，为“亲族”(ñāti)；以祖父、父、子等辗转之义为“围绕”(parivaṭṭo)；亲族即是围绕，故为“亲族围绕”。“盗用”(theyyaparibhogo)，即不应得者的受用。因为世尊(bhagavā)在自己的教法中，只允许持戒者受用资具(paccayā)，不允许破戒者(dussīla)受用。施主们也只布施给持戒者，不布施给破戒者，因为他们期望自己的善行能有大果报。因此，不为导师所许，亦非施主所施，破戒者即使坐在僧团之中受用，其受用亦是盗用，称为“盗用”。“负债受用”(iṇaparibhogo)，是指因领受者无有清净福田之德，犹如负债而受用。

ทาตพฺพฏฺเฐน ทายํ, ตํ อาทิยนฺตีติ ทายาทา, ปุตฺตานเมตํ อธิวจนํ, เตสํ ภาโว ทายชฺชํ, ทายชฺชวเสน ปริโภโค ทายชฺชปริโภโค, ปุตฺตภาเวน ปริโภโคติ วุตฺตํ โหติ. เสกฺขา หิ ภิกฺขู ภควโต โอรสปุตฺตา, เต ปิตุ สนฺตกานํ ทายาทา หุตฺวา เต ปจฺจเย ปริภุญฺชนฺติ. กึ ปน เต ภควโต ปจฺจเย ปริภุญฺชนฺติ, อุทาหุ คิหีนนฺติ? คิหีหิ ทินฺนาปิ ภควตา อนุญฺญาตตฺตา ภควโต สนฺตกา อนนุญฺญาเตสุ สพฺเพน สพฺพํ ปริโภคาภาวโต, อนุญฺญาเตสุเยว จ ปริโภคสมฺภวโต. ธมฺมทายาทสุตฺตญฺเจตฺถ สาธกํ.

以应施之义为“嗣物”(dāyaṃ)；领受此物者为“法嗣”(dāyādā)，此为“子”的同义词；他们的状态为“继承”(dāyajjaṃ)；依继承而受用，为“继承受用”(dāyajjaparibhogo)，即是以子的身份而受用。有学比丘(sekkhā bhikkhu)是世尊的亲生子(orasaputta)，他们作为父亲所有物的继承人而受用那些资具。然则，他们是受用世尊的资具，还是居士的资具呢？即使是居士所施，因已为世尊所允许，故属于世尊所有；未被允许的，则完全不能受用，唯有被允许的才可能受用。于此，可以《法嗣经》(Dhammadāyādasutta)为证。

วีตราคา เอว ตณฺหาย ทาสพฺยํ อตีตตฺตา สามิโน หุตฺวา ปริภุญฺชนฺตีติ อาห – ‘‘ขีณาสวสฺส ปริโภโค สามิปริโภโค นามา’’ติ. อวีตราคานญฺหิ ตณฺหาปรวสตาย ปจฺจยปริโภเค สามิภาโว นตฺถิ, ตทภาเวน วีตราคานํ ตตฺถ สามิภาโว ยถารุจิปริโภคสมฺภวโต. ตถา หิ เต ปฏิกูลมฺปิ อปฺปฏิกูลากาเรน, อปฺปฏิกูลมฺปิ ปฏิกูลากาเรน, ตทุภยมฺปิ วชฺเชตฺวา อชฺฌุเปกฺขนากาเรน ปจฺจเย ปริภุญฺชนฺติ, ทายกานญฺจ มโนรถํ ปูเรนฺติ. โย ปนายํ สีลวโต ปจฺจเวกฺขิตปริโภโค, โส อิณปริโภคสฺส ปจฺจนีกตฺตา อาณณฺยปริโภโค นาม โหติ. ยถา หิ อิณายิโก อตฺตโน รุจิยา อิจฺฉิตํ เทสํ คนฺตุํ น ลภติ, เอวํ อิณปริโภคยุตฺโต โลกโต [Pg.109] นิสฺสริตุํ น ลภตีติ ตปฺปฏิปกฺขตฺตา สีลวโต ปจฺจเวกฺขิตปริโภโค ‘‘อาณณฺยปริโภโค’’ติ วุจฺจติ, ตสฺมา นิปฺปริยายโต จตุปริโภควินิมุตฺโต วิสุํเยวายํ ปริโภโคติ เวทิตพฺโพ. โส อิธ วิสุํ น วุตฺโต, ทายชฺชปริโภเคเยว วา สงฺคหํ คจฺฉติ. สีลวาปิ หิ อิมาย สิกฺขาย สมนฺนาคตตฺตา ‘‘เสโข’’ตฺเวว วุจฺจติ. อิเมสุ ปริโภเคสุ สามิปริโภโค ทายชฺชปริโภโค จ อริยานํ ปุถุชฺชนานญฺจ วฏฺฏติ, อิณปริโภโค น วฏฺฏติ. เถยฺยปริโภเค กถาเยว นตฺถิ. กถํ ปเนตฺถ สามิปริโภโค ทายชฺชปริโภโค จ ปุถุชฺชนานํ สมฺภวติ? อุปจารวเสน. โย หิ ปุถุชฺชนสฺสปิ สลฺเลขปฺปฏิปตฺติยํ ฐิตสฺส ปจฺจยเคธํ ปหาย ตตฺถ อนุปลิตฺเตน จิตฺเตน ปริโภโค, โส สามิปริโภโค วิย โหติ. สีลวโต ปน ปจฺจเวกฺขิตปริโภโค ทายชฺชปริโภโค วิย โหติ ทายกานํ มโนรถสฺส อวิราธนโต. กลฺยาณปุถุชฺชนสฺส ปริโภเค วตฺตพฺพเมว นตฺถิ ตสฺส เสกฺขสงฺคหโต. เสกฺขสุตฺตํ (สํ. นิ. ๕.๑๓) เหตสฺส อตฺถสฺส สาธกํ.

离贪者(vītarāgā)因已超越渴爱之奴役(taṇhāya dāsabyaṃ)而成为主人，故说漏尽者(khīṇāsava)的受用为“主宰受用”(sāmiparibhogo)。未离贪者因受渴爱支配，于受用资具时并无自主权；离贪者则无此束缚，故能依其意乐而受用。诚然，彼等对不适意之物能以适意的方式受用，对适意之物亦能以不适意的方式受用，或舍弃此二者而以中舍心受用资具，同时亦满足施者之愿。而持戒者的省察受用(paccavekkhitaparibhogo)，因与负债受用(iṇaparibhoga)相违，故称“无债受用”(āṇaṇyaparibhogo)。犹如负债之人不得随意前往想去的地方，同样，行负债受用者不得出离世间(lokato nissarituṃ)。正因与此相反，持戒者的省察受用才被称为“无债受用”。因此，当知此受用在无譬喻的意义上，实是独立于四种受用之外。此处未将其单独列出，或可摄于继承受用(dāyajjaparibhoga)中。持戒者亦因具足此学处(sikkhā)，故被称为“有学”(sekho)。于此等受用中，主宰受用与继承受用通于圣者(ariya)与凡夫(puthujjana)，负债受用则不通。至于盗用受用(theyyaparibhoga)，则更无论矣。凡夫如何能有主宰受用与继承受用？此乃从譬喻(upacāra)而言。若凡夫安住于减损行(sallekhappaṭipatti)，舍弃对资具的贪求，以不染著之心受用，此即类似主宰受用。而持戒者的省察受用，因不违施者之愿，故类似继承受用。至于善凡夫(kalyāṇaputhujjana)的受用，因已摄入有学之列，则无庸赘言。《有学经》(Sekkhasuttaṃ, saṃ. ni. 5.13)可为此义之证。

อิมสฺส ภิกฺขุโนติ อจฺฉราสงฺฆาตมตฺตมฺปิ กาลํ เมตฺตจิตฺตํ อาเสวนฺตสฺส ภิกฺขุโน. อโมโฆ รฏฺฐปิณฺฑปริโภโคติ ‘‘อยํ ปพฺพชิโต สมโณ ภิกฺขูติ อามิสํ เทนฺตานํ ตาย เมตฺตาเสวนาย อตฺตโน สนฺตาเน โทสมลสฺส วา ตเทกฏฺฐานญฺจ ปาปธมฺมานํ ปพฺพาชนโต วูปสมนโต สํสาเร จ ภยสฺส สมฺมาว อิกฺขณโต อชฺฌาสยสฺส อวิสํวาทเนนสฺส อโมโฆ รฏฺฐปิณฺฑปริโภโค. มหฏฺฐิยนฺติ มหตฺถิกํ มหาปโยชนํ. มหปฺผลนฺติ วิปุลปฺผลํ. มหานิสํสนฺติ มหานิสฺสนฺทปฺผลํ. มหาชุติกนฺติ มหานุภาวํ. มหาวิปฺผารนฺติ มหาวิตฺถารํ. เอตฺถ จ ปฐมํ การณํ เมตฺตาเสวนาย ตสฺส ภิกฺขุโน สามิอาทิภาเวน รฏฺฐปิณฺฑปริโภคารหตา, ทุติยํ ปเรหิ ทินฺนสฺส ทานสฺส มหฏฺฐิยภาวกรณํ. โก ปน วาโทติ เมตฺตาย อาเสวนมตฺตมฺปิ เอวํมหานุภาวํ, โก ปน วาโท พหุลีกาเร, เอตฺถ วตฺตพฺพเมว นตฺถี’’ติ อตฺโถ.

“于此比丘”者，谓于弹指(accharāsaṅghāta)之间修习慈心之比丘。“受用国食不唐捐”者，谓布施食物予“此出家沙门比丘”之人，因彼比丘修习慈心，能驱除、平息其自身相续中之瞋垢或与此同处之恶法，且能如实观察轮回之怖畏，其意乐不虚，故受用国食不唐捐。“有大利益”者，谓有大义利、大用途。“有大果报”者，谓有广大之果。“有大功德”者，谓有大异熟果。“有大光明”者，谓有大威力。“有大遍满”者，谓有大扩展。于此，第一因者，谓彼比丘因修习慈心，具足主宰等相，故堪受用国食；第二因者，谓能令他人所施之物具有大利益。“何待多言”者，其义为：仅修习慈心便有如是大威力，更何况多修习？于此实无庸赘言。

๕๔. จตุตฺเถ อุปฺปาเทติ วฑฺเฒตีติ เอตฺถ ภาวนาสทฺทสฺส อุปฺปาทนวฑฺฒนตฺถตา ปุพฺเพ วุตฺตา เอว.

54. 于第四处，“令生起”与“令增长”，于此，“修习”(bhāvanā)一词具有令生起与令增长之义，此义已如前说。

๕๕. ปญฺจเม [Pg.110] อิเมสุ ทฺวีสูติ จตุตฺถปญฺจเมสุ. ‘‘ตติเย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพ’’นฺติ วตฺวา ตถา เวทิตพฺพตํ ทสฺเสตุํ – ‘‘โย หิ อาเสวตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตน อาเสวนาภาวนามนสิการานํ อตฺถวิเสสาภาวมาห. ยทิ เอวํ สุตฺตนฺตสฺส เทสนา กถนฺติ อาห – ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปนา’’ติอาทิ. ยาย ธมฺมธาตุยาติ สพฺพญฺญุตญฺญาณมาห. เตน หิ ธมฺมานํ อาการเภทํ ญตฺวา ตทนุรูปํ เอกมฺปิ ธมฺมํ ตถา วิภชิตฺวา ภควา ทสฺเสติ. ตีหิ โกฏฺฐาเสหีติ อาเสวนาภาวนามนสิการภาเคหิ. เมตฺตา หิ สพฺพวตฺถุโน เมตฺตายนวเสน อานีตา เสวนา อาเสวนา, ตสฺสา วฑฺฒนา ภาวนา, อวิสฺสชฺเชตฺวา มนสิ ฐปนํ มนสิกาโร.

55. 第五，于此二者，即第四与第五。“当知如第三所说之理”，为示此义，故说“若有修习”等。以此说明修习(āsevanā)、培育(bhāvanā)、作意(manasikāra)三者于义无别。若尔，经教当如何解释？故说“然正等觉者”等。“以法界”者，乃指一切知智。世尊(bhagavā)了知诸法之相别，故能依此，纵唯一法，亦详为分别开示。“以三部分”者，即修习、培育、作意三部分。于一切有情，由散发慈心而引生之行，是为修习；令其增长，是为培育；不舍而置于心中，是为作意。

๕๖. ฉฏฺเฐ อนิยมิตวจนํ ‘‘อิเม นามา’’ติ นิยเมตฺวา อวุตฺตตฺตา. นิยมิตวจนํ ‘‘อกุสลา’’ติ สรูเปเนว วุตฺตตฺตา. อเสสโต ปริยาทินฺนา โหนฺติ อปฺปกสฺสปิ อกุสลภาคสฺส อคฺคหิตสฺส อภาวโต. อกุสลํ ภชนฺตีติ อกุสลภาคิยา. อกุสลปกฺเข ภวาติ อกุสลปกฺขิกา. เตนาห – ‘‘อกุสลาเยวา’’ติอาทิ. ปฐมตรํ คจฺฉตีติ ปฐมตรํ ปวตฺตติ, ปฐโม ปธาโน หุตฺวา วตฺตตีติ อตฺโถ. เอกุปฺปาทาทิวเสน หิ เอกชฺฌํ ปวตฺตมาเนสุ จตูสุ อรูปกฺขนฺเธสุ อยเมว ปฐมํ อุปฺปชฺชตีติ อิทํ นตฺถิ, โลกุตฺตรมคฺเคสุ วิย ปน ปญฺญินฺทฺริยสฺส, โลกิยธมฺเมสุ มนินฺทฺริยสฺส ปุเรตรสฺส ภาโว สาติสโยติ ‘‘สพฺเพเต มโนปุพฺพงฺคมา’’ติ วุตฺตํ. ตถา หิ อภิธมฺเมปิ (ธ. ส. ๑) ‘‘ยสฺมึ สมเย กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหตี’’ติ จิตฺตํ ปุพฺพงฺคมํ เชฏฺฐํ กตฺวา เทสนา ปวตฺตา. สุตฺเตสุปิ วุตฺตํ – ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา (ธ. ป. ๑, ๒), ฉทฺวาราธิปติ ราชา’’ติ (ธ. ป. อฏฺฐ. ๒.พุทฺธวคฺโค, เอรกปตฺตนาคราชวตฺถุ). เตนาห – ‘‘เอเต หี’’ติอาทิ. เตสํ มโน อุปฺปาทโกติ จ ยทคฺเคน มโน สมฺปยุตฺตธมฺมานํ เชฏฺฐโก หุตฺวา ปวตฺตติ, ตทคฺเคน เต อตฺตานํ อนุวตฺตาเปนฺโต เต ตถา อุปฺปาเทนฺโต นาม โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ปน จิตฺตสฺส เชฏฺฐกภาวเมว สนฺธาย ราชคมนญฺญาเยน สหุปฺปตฺติปิ ปฐมุปฺปตฺติ วิย กตฺวา วุตฺตาติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต. อนฺวเทวาติ เอเตเนว จิตฺตสฺส ขณวเสน ปฐมุปฺปตฺติยา อภาโว ทีปิโตติ ทฏฺฐพฺโพ. เตเนวาห – ‘‘เอกโตเยวาติ อตฺโถ’’ติ.

56. 第六，不限定语，因未如“此等名为”般加以限定。限定语，因已如“不善”般由其自相而说。此等皆被无余含摄，因无有丝毫未被把握之不善部分。行不善者，为不善分者；住于不善一方者，为不善朋党者。故说“唯是不善”等。“最先而行”，即最先转起，义为作为首要者而转起。于四无色蕴依同时生起等而一同转起时，并无此蕴先生起之说；然如于出世间道中慧根为首，于世间法中意根尤为卓越，故说“一切皆以意为前导”。诚然，于阿毗达摩(abhidhamma)中亦说：“于某时，欲界善心生起”，此即以心为前导、为首而说。经中亦说：“诸法意先行”(dha. pa. 1, 2)，“六门之主如王”(dha. pa. aṭṭha. 2.buddhavaggo, erakapattanāgarājavatthu)。故说“此等实为”等。“意为彼等之生起者”，此说乃因：当意作为相应法中之首要者而转起时，即能引导彼等随己而转，令彼等如是生起。然于义注(aṭṭhakathā)中，则着眼于心之首要性，以国王出巡为例，将同时生起说为犹如先生起，此义已明。“紧随”一词，正说明心于刹那间并无先生起，当知此理。故说：“义为同时”。

๕๗. สตฺตเม [Pg.111] จตุภูมกาปิ กุสลา ธมฺมา กถิตาติ ‘‘เย เกจิ กุสลา ธมฺมา’’ติ อนวเสสปริยาทานโต วุตฺตํ.

57. 第七，四地之善法亦被宣说，故说“任何善法”，乃为无余含摄之故。

๕๘. อฏฺฐเม อิทนฺติ ลิงฺควิปลฺลาเสน นิทฺเทโส, นิปาตปทํ วา เอตํ ‘‘ยทิท’’นฺติอาทีสุ วิยาติ อาห – ‘‘อยํ ปมาโทติ อตฺโถ’’ติ. ปมชฺชนากาโรติ ปมาทาปตฺติ. จิตฺตสฺส โวสฺสคฺโคติ อิเมสุ เอตฺตเกสุ ฐาเนสุ สติยา อนิคฺคณฺหิตฺวา จิตฺตสฺส โวสฺสชฺชนํ สติวิรโห. โวสฺสคฺคานุปฺปทานนฺติ โวสฺสคฺคสฺส อนุ อนุ ปทานํ ปุนปฺปุนํ วิสฺสชฺชนํ. อสกฺกจฺจกิริยตาติ เอเตสํ ทานาทีนํ กุสลธมฺมานํ ปวตฺตเน ปุคฺคลสฺส วา เทยฺยธมฺมสฺส วา อสกฺกจฺจกิริยา. สตตภาโว สาตจฺจํ, สาตจฺเจน กิริยา สาตจฺจกิริยา, สาเยว สาตจฺจกิริยตา, น สาตจฺจกิริยตา อสาตจฺจกิริยตา. อนฏฺฐิตกิริยตาติ อนิฏฺฐิตกิริยตา นิรนฺตรํ น อนุฏฺฐิตกิริยตา จ. โอลีนวุตฺติตาติ นิรนฺตรกรณสงฺขาตสฺส วิปฺผารสฺส อภาเวน โอลีนวุตฺติตา. นิกฺขิตฺตฉนฺทตาติ กุสลกิริยาย วีริยฉนฺทสฺส นิกฺขิตฺตภาโว. นิกฺขิตฺตธุรตาติ วีริยธุรสฺส โอโรปนํ, โอสกฺกิตมานสตาติ อตฺโถ. อนธิฏฺฐานนฺติ กุสลกรเณ อปฺปติฏฺฐิตภาโว. อนนุโยโคติ อนนุยุญฺชนํ. กุสลธมฺเมสุ อาเสวนาทีนํ อภาโว อนาเสวนาทโย. ปมาโทติ สรูปนิทฺเทโส. ปมชฺชนาติ อาการนิทฺเทโส. ปมชฺชิตตฺตนฺติ ภาวนิทฺเทโส. ปริหายนฺตีติ อิมินา ปมาทสฺส สาวชฺชตํ ทสฺเสติ. ตยิทํ โลกิยานํ วเสน, น โลกุตฺตรานนฺติ อาห – ‘‘อุปฺปนฺนา…เป… อิท’’นฺติอาทิ.

58. 第八，“此”(idaṃ)是透过语性转换所作的解释，或者它是一个如“即是”(yadidaṃ)等的不变词，所以说：“此即放逸之义”。放逸之行相即是放逸之事。心之舍弃，是指在这些地方，心不为念所摄持而任其放纵，即是失念。相继舍弃，是指一再地、持续地舍弃。不恭敬行，是指在行布施等善法时，对个人或所施之物不恭敬。持续的状态是恒常(sātaccaṃ)，以恒常而行是恒常之行(sātaccakiriyā)，此即是恒常之行(sātaccakiriyatā)，非恒常之行即是不恒常之行(asātaccakiriyatā)。不稳固之行(anaṭṭhitakiriyatā)是指未完成之行，以及非持续之行。懈怠的行为(olīnavuttitā)，是指因缺乏持续的努力而行为迟滞。舍弃欲(nikkhittachandatā)，是指舍弃了行善的精进欲。舍弃担(nikkhittadhuratā)，是指卸下了精进的重担，意即心意退缩。不决意(anadhiṭṭhānaṃ)，是指于行善不坚定。不勤勉(ananuyogo)，是指不努力。于诸善法不修习等，即是“不修习”等词的含义。放逸(pamādo)，是自性的解释。放逸行(pamajjanaṃ)，是行相的解释。放逸的状态(pamajjitattaṃ)，是状态的解释。“会退失”(parihāyanti)一词，显示了放逸的过患。这是就世间法而言，非就出世间法而言，所以说：“已生起……乃至……此”等。

๕๙. นวเม น ปมชฺชติ เอเตนาติ อปฺปมาโท, ปมาทสฺส ปฏิปกฺโข สติยา อวิปฺปวาโส. อตฺถโต นิจฺจํ อุปฏฺฐิตาย สติยา เอตํ นามํ. ปมาโท ปน สติยา สติสมฺปชญฺญสฺส วา ปฏิปกฺขภูโต อกุสลจิตฺตุปฺปาโท ทฏฺฐพฺโพ. เตนาห – ‘‘ปมาทสฺส ปฏิปกฺขวเสน วิตฺถารโต เวทิตพฺโพ’’ติ.

59. 第九，“因此而不放逸”，故为“不放逸”(appamādo)，即放逸的对治，与念不分离。从意义上说，此名称是指恒常现起的念。而放逸，则应被视为与念或念与正知相对立的不善心生起。因此说：“应从其作为放逸的对治来详细理解。”

๖๐. ทสเม กุจฺฉิตํ สีทตีติ กุสีโต ท-การสฺส ต-การํ กตฺวา, ตสฺส ภาโว โกสชฺชํ, อาลสิยนฺติ อตฺโถ.

60. 第十，“以卑劣的方式沉滞”(kucchitaṃ sīdati)，是为“懈怠者”(kusīto)，此中“da”音转为“ta”音。其状态为“懈怠”(kosajjaṃ)，意即懒惰。

อจฺฉราสงฺฆาตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

弹指品释义 终。

๗. วีริยารมฺภาทิวคฺควณฺณนา

7. 精进等品释义

๖๑. สตฺตมสฺส [Pg.112] ปฐเม วีรานํ กมฺมนฺติ วีริยํ, วิธินา วา อีรยิตพฺพํ ปวตฺเตตพฺพนฺติ วีริยํ, ตเทว กุสลกิริยาย ปธานฏฺเฐน อารมฺโภ วีริยารมฺโภ. อารทฺธวีริยตา ปคฺคหิตวีริยตา ปริปุณฺณวีริยตาติ ปจฺเจกํ วีริยตาสทฺโท โยเชตพฺโพ.

61. 第七品第一，“勇者(vīra)之行”，是为“精进”(vīriyaṃ)；或“应以方法(vidhinā)激发、推动”，是为“精进”。那精进本身，因其在善行中作为首要之事，故为“发起”(ārambho)，合为“发起精进”(vīriyārambho)。“已发起精进的状态”(āraddhavīriyatā)、“已策励精进的状态”(paggahitavīriyatā)、“已圆满精进的状态”(paripuṇṇavīriyatā)，应知每一词皆是精进的状态。

๖๒. ทุติเย มหตี อิจฺฉา เอตสฺสาติ มหิจฺโฉ, ตสฺส ภาโว มหิจฺฉตา. มหาวิสโย โลโภ มหาโลโภ มหนฺตานํ วตฺถูนํ พหูนญฺจ อภิคิชฺฌนโต. อิตรีตราติอาทินา ปพฺพชิตานํ อุปฺปชฺชนมหิจฺฉตา วุตฺตา. ปญฺจหิ กามคุเณหีติอาทิ คหฏฺฐานํ วเสน วุตฺตํ. อิจฺฉาติ สภาวนิทฺเทโส. อิจฺฉาคตาติ อิจฺฉาปวตฺตา. มหิจฺฉตาติ มหาอิจฺฉตา. อตฺถโต ปนายํ ราโค เอวาติ วุตฺตํ – ‘‘ราโค สาราโค’’ติอาทิ.

62. 第二，“有大欲者”(mahiccho)，是指他有巨大的欲望；其状态为“大欲”(mahicchatā)。范围广大的贪是为大贪，因为它贪求众多贵重之物与大量物品。“种种”等词，是说明出家人生起的大欲。而“五种欲乐”等，是就居家者的情况而说。“欲”(icchā)，是自性的解释。“由欲所致”(icchāgata)，是指由欲而转起。“大欲”(mahicchatā)，即是巨大的欲望。从意义上说，这其实就是贪，如经中所说：“贪、强烈的贪”等。

๖๓. ตติเย อปฺปิจฺฉสฺสาติ เอตฺถ อปฺป-สทฺโท อภาวตฺโถ ‘‘อปฺปาพาโธ โหติ อปฺปาตงฺโก’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๓๐๔) วิยาติ อาห – ‘‘อนิจฺฉสฺสา’’ติ. โลเก ปากฏสฺส หิ อกฺขิโรคกุจฺฉิโรคาทิเภทสฺส อาพาธสฺส อภาวํ สนฺธาย ‘‘อปฺปาพาโธ’’ติ วุตฺตํ. อิทานิ วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘เอตฺถ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. พฺยญฺชนํ สาวเสสํ วิย ปริตฺตเกปิ อปฺปสทฺทสฺส ทิสฺสมานตฺตา. อตฺโถ ปน นิรวเสโส สพฺพโส ปจฺจยิจฺฉาย อภาวสฺส อธิปฺเปตตฺตา. เตนาห – ‘‘น หี’’ติอาทิ.

63. 第三，于“少欲者”(appicchassa)一词中，“少”(appa)字是“无”的意思，如同在“少病、少恼”(appābādho hoti appātaṅko)（《中部》2.304）等经文中的用法，所以说即是“无欲者”(anicchassa)。所谓“少病”，是指没有世间常见的眼病、腹病等疾病。现在为了更清楚地说明此义，而说“于此”等。从文句上看，“少”(appa)一词似乎有“尚有少量”的含义，但其意义却是“全无”，因为此处意指完全没有对资具的欲求。因此说“实无”等。

อิจฺฉาย อภาเวเนว อปฺปิจฺโฉ นาม โหตีติ อิมมตฺถํ ปการนฺตเรน ทีเปตุํ – ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อตฺริจฺฉตา นาม อตฺร อตฺร อิจฺฉา. อสนฺตคุณสมฺภาวนตาย ปาปา ลามิกา นิหีนา อิจฺฉา ปาปิจฺฉตา. ยาย ปจฺจยุปฺปาทนตฺถํ อตฺตนิ วิชฺชมานคุเณ สมฺภาเวติ, ปจฺจยานํ ปฏิคฺคหเณ จ น มตฺตํ ชานาติ, อยํ มหิจฺฉตา. อสนฺตคุณสมฺภาวนตาติ อตฺตนิ อวิชฺชมานานํ คุณานํ วิชฺชมานานํ วิย ปเรสํ ปกาสนา. สนฺตคุณสมฺภาวนตาติ อิจฺฉาจาเร ฐตฺวา อตฺตนิ วิชฺชมานสีลธุตธมฺมาทิคุณวิภาวนา. ตาทิสสฺสปิ ปฏิคฺคหเณ อมตฺตญฺญุตาปิ โหติ, สาปิ อภิธมฺเม อาคตาเยวาติ สมฺพนฺโธ. ทุสฺสนฺตปฺปโยติ ทุตฺตปฺปโย.

为了以另一种方式阐明“因无欲求，故名少欲者”之义，而说“再者”等。“极欲”(atricchatā)，是指于此处、彼处生起欲求。“恶欲”(pāpicchatā)，是指因夸示自身不实的功德而生起的邪恶、低劣、卑下的欲求。为了获得资具而显扬自身已有的功德，且在接受时不知适量，此为“大欲”(mahicchatā)。“夸示不实功德”(asantaguṇasambhāvanatā)，是指向他人宣扬自身没有的功德，犹如拥有一般。“显扬已有功德”(santaguṇasambhāvanatā)，是指住于正当的行为中，显扬自身所具有的戒、头陀行等功德。即使是这样的人，在接受时也可能不知节制，此亦关乎阿毗达摩中所说之法。“难满足者”(dussantappayo)即是“难令满足者”(duttappayo)。

อติลูขภาวนฺติ [Pg.113] ปตฺตจีวรวเสน อติวิย ลูขภาวํ. ตทสฺส ทิสฺวา มนุสฺสา ‘‘อยํ อมงฺคลทิวโส, สุมฺภกสินิทฺธปตฺตจีวโร อยฺโย ปุพฺพงฺคโม กาตพฺโพ’’ติ จินฺเตตฺวา, ‘‘ภนฺเต, โถกํ พหิ โหถา’’ติ อาหํสุ. อุมฺมุชฺชีติ มนุสฺสานํ อชานนฺตานํเยว ปถวิยํ นิมุชฺชิตฺวา คณฺหนฺโตเยว อุมฺมุชฺชิ. ยทิ เถโร ‘‘ขีณาสวภาวํ ชานนฺตู’’ติ อิจฺเฉยฺย, น นํ มนุสฺสา ‘‘พหิ โหถา’’ติ วเทยฺยุํ, ขีณาสวานํ ปน ตถาจิตฺตเมว น อุปฺปชฺเชยฺย.

“极其粗劣的状态”，是指衣钵非常粗陋。人们看到后心想：“今天真不吉利，应该让衣钵光洁油亮的尊者走在前面。”于是说：“尊者，请稍微退到后面去。”“浮现”，是指在人们不知不觉中，他潜入地里，取了东西后才浮现出来。如果长老希望人们知道他是漏尽者，人们就不会说“请到后面去”了；然而，漏尽者根本不会生起这样的心。

อปฺปิจฺฉตาปธานํ ปุคฺคลาธิฏฺฐานํ จตุพฺพิธอิจฺฉาปเภทํ ทสฺเสตฺวา ปุนปิ ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน จตุพฺพิธํ อิจฺฉาเภทํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อปโรปิ จตุพฺพิโธ อปฺปิจฺโฉ’’ติอาทิมาห. ปจฺจยอปฺปิจฺโฉติ ปจฺจเยสุ อิจฺฉารหิโต. ธุตงฺคอปฺปิจฺโฉติ ธุตคุณสมฺภาวนาย อิจฺฉารหิโต. ปริยตฺติอปฺปิจฺโฉติ พหุสฺสุตสมฺภาวนาย อิจฺฉารหิโต. อธิคมอปฺปิจฺโฉติ ‘‘อริโย’’ติ สมฺภาวนาย อิจฺฉารหิโต. ทายกสฺส วสนฺติ อปฺปํ วา ยํ ทาตุกาโม พหุํ วาติ ทายกสฺส จิตฺตสฺส วสํ, อชฺฌาสยนฺติ อตฺโถ. เทยฺยธมฺมสฺส วสนฺติ เทยฺยธมฺมสฺส อพหุภาวํ. อตฺตโน ถามนฺติ อตฺตโน ปมาณํ. ยตฺตเกน อตฺตา ยาเปติ, ตตฺตกสฺเสว คหณํ. ยทิ หีติอาทิ สงฺเขปโต วุตฺตสฺส อตฺถสฺส วิวรณํ. ปมาเณเนวาติ ยาปนปฺปมาเณเนว.

在以少欲为主，依人(puggala)而立，显示了四种欲的差别后，又再次依人而立，说明四种欲的差别，而说：“另有四种少欲者”等。资具少欲者，是对资具无欲求。头陀行少欲者，是不为被称誉有头陀功德而生欲。教理少欲者，是不为被称誉博学而生欲。证悟少欲者，是不为被称誉为“圣者”而生欲。“随顺施者”，是指随顺施者的心意，即随顺其意乐，无论他想布施多或少。“随顺所施之物”，是指随顺所施之物量少。“随顺自身体力”，是指随顺自己的食量。只取能维持身体所需的份量。“若”等词，是对前文所略说之义的阐释。“仅依所需之量”，即仅依维持色身之量。

เอกภิกฺขุปิ นาญฺญาสีติ โสสานิกวตฺเต สมฺมเทว วตฺติตตฺตา เอโกปิ ภิกฺขุ น อญฺญาสิ. อพฺโพกิณฺณนฺติ อวิจฺเฉทํ. ทุติโย มํ ชาเนยฺยาติ ทุติโย สหายภูโตปิ ยถา มํ ชานิตุํ น สกฺกุเณยฺย, ตถา สฏฺฐิ วสฺสานิ นิรนฺตรํ สุสาเน วสามิ, ตสฺมา อหํ อโห โสสานิกุตฺตโม. อุปกาโร หุตฺวาติ อุคฺคหปริปุจฺฉาทีหิ ปริยตฺติธมฺมวเสน อุปกาโร หุตฺวา. ธมฺมกถาย ชนปทํ โขเภตฺวาติ โลมหํสนสาธุการทานเจลุกฺเขปาทิวเสน สนฺนิปติตํ อิตรญฺจ ‘‘กถํ นุ โข อปฺปํ อยฺยสฺส สนฺติเก ธมฺมํ โสสฺสามา’’ติ โกลาหลวเสน มหาชนํ โขเภตฺวา? ยทิ เถโร พหุสฺสุตภาวํ ชานาเปตุํ อิจฺเฉยฺย, ปุพฺเพว ชนปทํ โขเภนฺโต ธมฺมํ กเถยฺย. คโตติ ‘‘อยํ โส, เยน รตฺติยํ ธมฺมกถา กตา’’ติ ชานนภาเวน ปริยตฺติอปฺปิจฺฉตาย ปุรารุณาว คโต.

“一比丘亦不知”是指，因正确地实践冢间住行(sosānikavatta)，故无一比丘知晓。“不间断(abbokiṇṇa)”即无间断。“第二人应知我”是指，为使第二位同伴亦不能了知我，如是六十年来不间断地住于冢间，因此我乃冢间住行者中最殊胜者。“成为助益”是指，通过学习、提问等方式，在教法方面成为助益。“以说法震动国土”是指，通过（听法者）毛骨悚然、高呼善哉、抛掷衣物等方式，聚集起来的众人发出“如何才能从尊者处听闻少许法义？”的喧哗声，以此震动大众吗？若长老欲显示其博学，则应先震动国土而后说法。“已去”是指，因（不欲）人知“此即昨夜说法之人”，为（显示）对所学（法）的少欲，故于黎明前离去。

ตโย [Pg.114] กุลปุตฺตา วิยาติ ปาจีนวํสทาเย สามคฺคิวาสํวุฏฺฐา อนุรุทฺโธ, นนฺทิโย, กิมิโลติ อิเม ตโย กุลปุตฺตา วิย. เอเตสุปิ หิ อนุรุทฺธตฺเถเรน ภควตา ‘‘อตฺถิ ปน โว อนุรุทฺธา เอวํ อปฺปมตฺตานํ อาตาปีนํ ปหิตตฺตานํ วิหรนฺตานํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺโม อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส อธิคโต ผาสุวิหาโร’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๒๘) ปุฏฺเฐน ‘‘อิธ ปน มยํ, ภนฺเต, ยาวเทว อากงฺขาม, วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรามา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๓๒๘) อนุปุพฺพวิหารสมาปตฺตีสุ อาโรจิตาสุ อิตเร เถรา น อิจฺฉึสุ. ตถา หิ เต ปกฺกนฺเต ภควติ อายสฺมนฺตํ อนุรุทฺธํ เอตทโวจุํ – ‘‘กินฺนุ มยํ อายสฺมโต อนุรุทฺธสฺส เอวมาโรจิมฺห ‘อิมาสญฺจ อิมาสญฺจ วิหารสมาปตฺตีนํ มยํ ลาภิโน’ติ? ยํ โน อายสฺมา อนุรุทฺโธ ภควโต สมฺมุขาปิ อาสวานํ ขยํ ปกาเสตี’’ติ? ฆฏีกาโรปิ อตฺตโน อริยภาเว กิกิสฺส รญฺโญ ภควตา อาโรจิเต น อตฺตมโน อโหสิ? เตนาห – ‘‘ฆฏีการกุมฺภกาโร วิยา’’ติ. อิมสฺมึ ปนตฺเถติ ‘‘ยถยิทํ, ภิกฺขเว, อปฺปิจฺฉตา’’ติ วุตฺเต อปฺปิจฺฉตาสงฺขาเต อตฺเถ. พลวอโลเภนาติ ทฬฺหตรปฺปวตฺติเกน อโลเภน.

“如三位良家子”是指，如在东方竹林(Pācīnavaṃsadāya)和合而住的阿那律(Anuruddha)、南迪亚(Nandiya)、金毗罗(Kimila)这三位良家子。世尊曾问阿那律长老：“阿那律，你们如此不放逸、热忱、精勤而住，是否已证得超越人法的、圣智见的殊胜安乐住？”阿那律回答：“世尊，于此，我们随其所欲，皆能离诸欲、离诸不善法，成就并安住于有寻有伺、离生喜乐的初禅……”他依次叙说了所证得的次第住定，但其他长老对此不悦。因为当世尊离开后，他们对具寿阿那律说：“我们何曾向具寿阿那律报告过‘我们已得此等住定’？为何具寿阿那律在世尊面前宣说我们已尽诸漏(āsava)？”又如陶师伽提迦罗(Ghaṭīkāra)，当世尊向迦尸王吉基(Kiki)揭示其圣者身份时，他亦不喜。故说“如陶师伽提迦罗”。“于此义中”是指，在“诸比丘，此即少欲”中所说的少欲之义。“以强力无贪”是指，以更强而生起的无贪。

๖๔. จตุตฺเถ นตฺถิ เอตสฺส สนฺตุฏฺฐีติ อสนฺตุฏฺฐิ, ตสฺส ภาโว อสนฺตุฏฺฐิตา. ตํ ปน สรูปโต ทสฺเสนฺโต ‘‘อสนฺตุฏฺเฐ ปุคฺคเล…เป… โลโภ’’ติ อาห. เสวนฺตสฺสาติอาทีนิ อญฺญมญฺญเววจนานิ.

64. 第四，“于此无满足”即为不满足(asantuṭṭhi)，其状态为不满足性(asantuṭṭhitā)。为显示其自性，故说：“于不满足之人……乃至……贪(lobha)”。“交往者(sevantassa)”等是同义词。

๖๕-๖๗. ปญฺจเม ตุสฺสนํ ตุฏฺฐิ, สมํ, สเกน, สนฺเตน วา ตุฏฺฐิ เอตสฺสาติ สนฺตุฏฺฐิ, ตสฺส ภาโว สนฺตุฏฺฐิตา. ยสฺส สนฺโตสสฺส อตฺถิตาย ภิกฺขุ ‘‘สนฺตุฏฺโฐ’’ติ วุจฺจติ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิตรีตรปจฺจยสนฺโตเสน สมนฺนาคตสฺสา’’ติ อาห – จีวราทิเก ยตฺถ กตฺถจิ กปฺปิเย ปจฺจเย สนฺตุสฺสเนน สมงฺคีภูตสฺสาติ อตฺโถ. อถ วา อิตรํ วุจฺจติ หีนํ ปณีตโต อญฺญตฺตา, ตถา ปณีตมฺปิ อิตรํ หีนโต อญฺญตฺตา. อเปกฺขาสิทฺธา หิ อิตรตา. อิติ เยน ธมฺเมน หีเนน วา ปณีเตน วา จีวราทิปจฺจเยน สนฺตุสฺสติ, โส ตถา ปวตฺโต อโลโภ อิตรีตรปจฺจยสนฺโตโส, เตน สมนฺนาคตสฺส[Pg.115]. ยถาลาภํ อตฺตโน ลาภานุรูปํ สนฺโตโส ยถาลาภสนฺโตโส. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ลพฺภตีติ วา ลาโภ, โย โย ลาโภ ยถาลาโภ, เตน สนฺโตโส ยถาลาภสนฺโตโส. พลนฺติ กายพลํ. สารุปฺปนฺติ ภิกฺขุโน อนุจฺฉวิกตา.

65-67. 第五，喜悦(tussana)即是满足(tuṭṭhi)。以平等(samaṃ)、以己所有(sakena)或以现有(santena)而满足，故为知足(santuṭṭhi)，其状态为知足性(santuṭṭhitā)。因具有此知足，比丘被称为“知足者”。为显示此义，故说“具足随缘资具之知足”，意即对任何适宜的衣物等资具皆能知足。又，“彼此(itara)”一词，因其异于殊胜，故称低劣；同样，因其异于低劣，殊胜者亦可称为“彼此”。“彼此”之性，实由对待而立。是故，无论对低劣或殊胜的衣物等资具皆能知足，如是生起的无贪(alobha)即是“随缘资具之知足”，具足此者（即是知足者）。“随其所得”而知足，即是随得满足(yathālābhasantoso)。其余二句亦同此理。又，所“得”者(labbhati)为“利”(lābha)，任何利得皆为“随得”(yathālābha)，于此知足即是随得满足。“力(bala)”指身力(kāyabala)。“适宜(sāruppa)”指适合比丘之身份。

ยถาลทฺธโต อญฺญสฺส อปตฺถนา นาม สิยา อปฺปิจฺฉตาปิ ปวตฺติอากาโรติ ตโต วินิเวจิตเมว สนฺโตสสฺส สรูปํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ลภนฺโตปิ น คณฺหาตี’’ติ อาห. ตํ ปริวตฺเตตฺวา ปกติทุพฺพลาทีนํ ครุจีวรํ อผาสุภาวาวหํ สรีรเขทาวหญฺจ โหตีติ ปโยชนวเสน น อตฺริจฺฉตาทิวเสน ตํ ปริวตฺเตตฺวา ลหุกจีวรปริโภโค สนฺโตสวิโรธิ น โหตีติ อาห – ‘‘ลหุเกน ยาเปนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหตี’’ติ. มหคฺฆจีวรํ พหูนิ วา จีวรานิ ลภิตฺวา ตานิ วิสฺสชฺเชตฺวา ตทญฺญสฺส คหณํ ยถาสารุปฺปนเย ฐิตตฺตา น สนฺโตสวิโรธีติ อาห – ‘‘เตสํ…เป… ธาเรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหตี’’ติ. เอวํ เสสปจฺจเยสุปิ ยถาสารุปฺปนิทฺเทเส อปิ-สทฺทคฺคหเณ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ. มุตฺตหรีตกนฺติ โคมุตฺตปริภาวิตํ, ปูติภาเวน วา ฉฑฺฑิตํ หรีตกํ. พุทฺธาทีหิ วณฺณิตนฺติ อปฺปิจฺฉตาสนฺตุฏฺฐีสุ ภิกฺขู นิโยเชตุํ ‘‘ปูติมุตฺตเภสชฺชํ นิสฺสาย ปพฺพชฺชา’’ติอาทินา (มหาว. ๗๓, ๑๒๘) พุทฺธาทีหิ ปสตฺถํ. ปรมสนฺตุฏฺโฐว โหติ ปรเมน อุกฺกํสคเตน สนฺโตเสน สมนฺนาคตตฺตา. ยถาสารุปฺปสนฺโตโสว อคฺโคติ ตตฺถ ตตฺถ ภิกฺขุ สารุปฺปํเยว นิสฺสาย สนฺตุสฺสนวเสน ปวตฺตนโต อคฺโค. ฉฏฺฐสตฺตเมสุ นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

“于已得之外不希求”亦可谓少欲(appicchatā)之行相。为显示与此有别的知足之自性，故说“虽得而不取”。然而，对体弱者等，厚重衣物会带来不适与身体疲劳，故因实际需要而非贪欲等更换轻便衣物，受用轻便衣物并不违背知足，故说：“虽以轻便衣物维生，亦是知足。”获得昂贵或多件衣物后，舍弃彼等而受用其他适宜之物，因安住于随宜之道，故不违背知足，故说：“受持彼等……亦是知足。”如是，于其余资具，亦应依随宜之解释，了知(经文)中“亦”字之意。“牛尿诃梨勒(muttaharītaka)”指以牛尿浸渍，或因腐烂而弃之诃梨勒。“为佛陀等所赞叹”是指，为令比丘行于少欲知足，佛陀等以“依陈弃药而出家”等语(《大品》73, 128)而赞叹。“即是究竟知足者”，因其具足最上、最胜之知足。“随宜知足为最上”，因比丘于处处皆依适宜而行知足，故为最上。第六、七句无甚可说。

๖๘-๖๙. อฏฺฐมนวเมสุ น สมฺปชานาตีติ อสมฺปชาโน, ตสฺส ภาโว อสมฺปชญฺญํ. วุตฺตปฺปฏิปกฺเขน สมฺปชญฺญํ เวทิตพฺพํ.

68-69. 第八、九句，“不正知(na sampajānāti)”故为不正知者(asampajāno)，其状态为不正知(asampajañña)。应通过与此相反者来了知正知(sampajañña)。

๗๐. ทสเม ปาปมิตฺตา เทวทตฺตสทิสา. เต หิ หีนาจารตาย, ทุกฺขสฺส วา สมฺปาปกตาย ‘‘ปาปา’’ติ วุจฺจนฺติ. เตนากาเรน ปวตฺตานนฺติ โย ปาปมิตฺตสฺส ขนฺติ รุจิ อธิมุตฺติ ตนฺนินฺนตาตํสมฺปวงฺกตาทิอากาโร, เตนากาเรน ปวตฺตานํ. จตุนฺนํ ขนฺธานเมเวตํ นามนฺติ จตุนฺนํ อรูปกฺขนฺธานํ [Pg.116] ‘‘ปาปมิตฺตตา’’ติ เอตํ นามํ. ยสฺมา อสฺสทฺธิยาทิปาปธมฺมสมนฺนาคตา ปุคฺคลา วิเสสโต ปาปา ปุญฺญธมฺมวิโมกฺขตาย, เต ยสฺส มิตฺตา สหายา, โส ปาปมิตฺโต, ตสฺส ภาโว ปาปมิตฺตตา. เตนาห – ‘‘เย เต ปุคฺคลา อสฺสทฺธา’’ติอาทิ.

70. 第十，恶友，如提婆达多(Devadatta)之流。彼等因行为卑劣，或因招致痛苦，故被称为“恶”。“以彼行相而行”是指，随恶友之忍耐、喜好、胜解、倾向、偏向等行相而行。“此仅四蕴之名”是指，“恶友性(pāpamittatā)”此名乃指四无色蕴。因具足不信等恶法之人，远离善法，故为特恶。若以彼等为友、为伴，即是恶友，其状态即是恶友性。故说：“彼等人为不信者”等。

วีริยารมฺภาทิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

精勤发趣品释义终。

๘. กลฺยาณมิตฺตาทิวคฺควณฺณนา

8. 善友品释义

๗๑. อฏฺฐมสฺส ปฐเม พุทฺธา, สาริปุตฺตาทโย วา กลฺยาณมิตฺตา. วุตฺตปฏิปกฺขนเยนาติ ‘‘ปาปมิตฺตตา’’ติ ปเท วุตฺตสฺส ปฏิปกฺขนเยน.

71. 第八品第一节，善友为佛陀，或舍利弗(Sāriputta)等。“以所述之对反方法”是指，以与“恶友性”一词所述相反之方法。

๗๒-๗๓. ทุติเย โยโคติ สมงฺคีภาโว. ปโยโคติ ปยุญฺชนํ ปฏิปตฺติ. อโยโคติ อสมงฺคีภาโว. อปฺปโยโคติ อปฺปยุญฺชนํ อปฺปฏิปตฺติ. อนุโยเคนาติ อนุโยคเหตุ.

72-73. 第二，相应(yoga)即是和合(samaṅgībhāva)。实行(payoga)即是应用(payuñjana)、实践(paṭipatti)。不相应(ayoga)即是不和合(asamaṅgībhāva)。不实行(appayoga)即是不应用(appayuñjana)、不实践(appaṭipatti)。“由勤行”是指因勤行故。

๗๔. จตุตฺเถ พุชฺฌนกสตฺตสฺสาติ จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ ปฏิวิชฺฌนกปุคฺคลสฺส. องฺคภูตาติ ตสฺเสว ปฏิเวธสฺส การณภูตา. เอตฺถ จ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ พุชฺฌติ, อญฺญาณนิทฺทาย วาปิ พุชฺฌตีติ โพธีติ ลทฺธนาโม อริยสาวโก พุชฺฌนกสตฺโต, ตสฺส พุชฺฌนกสตฺตสฺส. โพธิยาติ ตสฺสา ธมฺมสามคฺคิสงฺขาตาย โพธิยา. พุชฺฌนฏฺเฐน โพธิโย, โพธิโย เอว สจฺจสมฺปฏิโพธสฺส องฺคาติ วุตฺตํ. ‘‘พุชฺฌนฺตีติ โพชฺฌงฺคา’’ติ. วิปสฺสนาทีนํ การณานํ พุชฺฌิตพฺพานญฺจ สจฺจานํ อนุรูปํ พุชฺฌนโต อนุพุชฺฌนฺตีติ โพชฺฌงฺคา, ปฏิมุขํ ปจฺจกฺขภาเวน อภิมุขํ พุชฺฌนโต ปฏิพุชฺฌนฺตีติ โพชฺฌงฺคา, สมฺมา อวิปรีตโต พุชฺฌนโต สมฺพุชฺฌนฺตีติ โพชฺฌงฺคาติ เอวํ อตฺถวิเสสทีปเกหิ อุปสคฺเคหิ อนุพุชฺฌนฺตีติอาทิ วุตฺตํ. โพธิสทฺโท สพฺพวิเสสยุตฺตํ พุชฺฌนสามญฺเญน สงฺคณฺหาติ. โพธาย สํวตฺตนฺตีติ อิมินา ตสฺสา ธมฺมสามคฺคิยา พุชฺฌนสฺส เอกนฺตการณตํ ทสฺเสติ. เอวํ ปเนตํ ปทํ วิภตฺตเมวาติ วุตฺตปฺปกาเรน เอตํ ‘‘โพชฺฌงฺคา’’ติ (ปฏิ. ม. ๒.๑๗) ปทํ นิทฺเทเส ปฏิสมฺภิทามคฺเค วิภตฺตเมว.

74. 第四，所谓“觉悟者(bujjhanakasatta)”，是指能彻知四圣谛者。所谓“作为组成部分”，即是此彻知之因。于此，因觉悟四圣谛，或从无明睡眠中觉醒，圣弟子获得了‘菩提’之名，他就是觉悟者，此即是对该觉悟者而言。所谓“菩提”，即是那名为法和合的菩提。以觉悟之义为菩提，菩提即是如实觉悟真理的组成部分，故说“因觉悟故为觉支”。与观(vipassanā)等原因和应被觉知的真理相应地觉知，故为随觉支；直接面对而觉知，故为对觉支；正确无误地觉知，故为正觉支。像这样，通过阐明意义差别的词头，以“随觉知”等来说明。菩提一词，以普遍的觉悟含摄了一切特殊的觉悟。“导向菩提”，这显示了那个法和合是觉悟的决定性原因。就这样，这个词“觉支”(bojjhaṅgā)已在《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)的解释(niddesa)中被详细分析。

๗๕. ปญฺจเม [Pg.117] ยาถาวสรสภูมีติ ยาถาวโต สกิจฺจกรณภูมิ. สาติ ยาถาวสรสภูมิ. วิปสฺสนาติ พลววิปสฺสนา. เกจิ ‘‘ภงฺคญาณโต ปฏฺฐายา’’ติ วทนฺติ. วิปสฺสนาย ปาทกชฺฌาเน จ สติอาทโย โพชฺฌงฺคปกฺขิกา เอว ปริยายโพธิปกฺขิยภาวโต. ตตฺถาติอาทิ จตุพฺพิธานํ โพชฺฌงฺคานํ ภูมิวิภาคทสฺสนํ.

75. 第五，是随顺其事之地(yāthāvasarasabhūmi)，即如实地履行其职责之处。此即随顺其事之地。观(vipassanā)是强有力的观。有些人说“从坏灭智(bhaṅgañāṇa)开始”。在观的基础禅那中，念等觉支亦属觉支一分，因其为菩提分(bodhipakkhiya)的同义词之故。于彼，说明了四种觉支的地的划分。

๗๖. ฉฏฺเฐ เตสํ อนฺตเรติ เตสํ ภิกฺขูนํ อนฺตเร. กามํ สงฺคีติอารุฬฺหวเสน อปฺปกมิทํ สุตฺตปทํ, ภควา ปเนตฺถ สนฺนิปติตปริสาย อชฺฌาสยานุรูปํ วิตฺถาริกํ กโรตีติ กตฺวา อิทํ วุตฺตํ – ‘‘มหตี เทสนา ภวิสฺสตี’’ติ. คามนิคมาทิกถา นตฺถีติ ตสฺสา กถาย อติรจฺฉานกถาภาวมาหุ. ตถา หิ สา ปุพฺเพ พหุญาติกํ อโหสิ พหุปกฺขํ, อิทานิ อปฺปญาติกํ อปฺปปกฺขนฺติ อนิจฺจตามุเขน นิยฺยานิกปกฺขิกา ชาตา. เอตายาติ ยถาวุตฺตาย ปริหานิยา. ปติกิฏฺฐนฺติ นิหีนํ. มม สาสเนติ อิทํ กมฺมสฺสกตชฺฌานปญฺญานมฺปิ วิเสสนเมว. ตทุภยมฺปิ หิ พาหิรกานํ ตปฺปญฺญาทฺวยโต สาติสยเมว สพฺพญฺญุพุทฺธานํ เทสนาย ลทฺธวิเสสโต วิวฏฺฏูปนิสฺสยโต จ.

76. 第六，“在他们中间”是指在那些比丘中间。诚然，这句经文因被纳入结集而简短，但世尊在此为聚集的会众，随其意乐作了详尽开示，因此说“将有大法宣说”。没有村庄、城镇等话题，他们说那不是畜生论。因为那些话题，先前是多亲友、多党派的，现在是少亲友、少党派的，从无常的角度，已转变为导向出离的一分。所谓“由此”，即如前所说的衰退。所谓“卑劣”，是指低下的。所谓“我的教法”，这是业为己有(kammassakata)、禅那、智慧等的殊胜之处。那两者（禅那与智慧）也确实远超外道者的那两种智慧，因其从一切知佛陀的教说中获得殊胜，且以趋向涅槃为依止。

๗๗. สตฺตเม เตสํ จิตฺตาจารํ ญตฺวาติ ตถา กเถนฺตานํ เตสํ ภิกฺขูนํ ตตฺถ อุปคมเนน อตฺตโน เทสนาย ภาชนภูตํ จิตฺตปฺปวตฺตึ ญตฺวา. กมฺมสฺสกตาทีติ อาทิสทฺเทน ฌานปญฺญาทีนํ จตุนฺนมฺปิ ปญฺญานํ คหณํ.

77. 第七，所谓“得知他们的心行”，即了知那些如此讲述的比丘们前来此处，其心念活动已成为自己说法的容器。所谓“业为己有(kammassakata)等”，是以“等”字含摄禅那、智慧等，以及四种智慧。

๗๘-๘๐. อฏฺฐมาทีสุ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนวาติ ‘‘ยา เอส มม สาสเน’’ติอาทินา เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว.

78-80. 第八等处，如同前面所说的方式，即如“凡于我教法中”等处所说的方式一样。其余部分在此处意义显而易见。

กลฺยาณมิตฺตาทิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

善友等品释义终。

๘๑-๘๒. นวเม วคฺเค นตฺถิ วตฺตพฺพํ.

81-82. 第九品无所当说。

๑๐. ทุติยปมาทาทิวคฺควณฺณนา

10. 第二放逸等品释义

๙๘-๑๑๕. ทสเม วคฺเค อชฺฌตฺตสนฺตาเน ภวํ อชฺฌตฺติกํ. อชฺฌตฺตสนฺตานโต พหิทฺธา ภวํ พาหิรํ. วุตฺตปฏิปกฺขนเยนาติ ‘‘อวินาสายา’’ติ เอวมาทินา อตฺโถ คเหตพฺโพ. จตุกฺโกฏิเกติ ‘‘อนุโยโค อกุสลานํ[Pg.118], อนนุโยโค กุสลานํ, อนุโยโค กุสลานํ, อนนุโยโค อกุสลาน’’นฺติ (อ. นิ. ๑.๙๖) เอวํ ปริโยสานสุตฺเต อาคตนยํ คเหตฺวา ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามี’’ติอาทินา (อ. นิ. ๑.๑๑) อาคตสุตฺตานํ สมญฺญา ชาตา.

98-115. 第十品中，于内相续中生起的为内在。于内相续之外生起的为外在。所谓“以所说对治之理”，其义应依“为了不坏灭”等而取。所谓“四句”，是取自结尾经文中所说的方法，即‘致力于不善法，不致力于善法，致力于善法，不致力于不善法’（增支部1.96），由此，‘诸比丘，我不见有其他一法’等（增支部1.11）经文的通称便产生了。

๑๓๐. สุตฺตนฺตนเย ยถาโจทนา สํกิเลสธมฺมานํ วิปริเยสนํ, ตํตํธมฺมโกฏฺฐาสานญฺจ อูนโต อธิกโต จ ปเวทนํ อธมฺมํ ธมฺโมติ ทีปนํ. เตสํเยว ปน อวิปรีตโต อนูนาธิกโต จ ปเวทนํ ธมฺมํ ธมฺโมติ ทีปนํ. เอวํ วินยปฺปฏิปตฺติยา อยถาวิธิปฺปเวทนํ อธมฺมํ ธมฺโมติ ทีปนํ. ยถาวิธิปฺปเวทนํ ธมฺมํ ธมฺโมติ ทีปนํ. สุตฺตนฺตนเยน ปญฺจวิโธ สํวรวินโย ปหานวินโย จ วินโย, ตปฺปฏิปกฺเขน อวินโย. วินยนเยน วตฺถุสมฺปทาทินา ยถาวิธิปฺปฏิปตฺติ เอว วินโย, ตพฺพิปริยาเยน อวินโย เวทิตพฺโพ. ตึส นิสฺสคฺคิยา ปาจิตฺติยาติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทฺยตฺโถ. เตน ทฺเวนวุติ ปาจิตฺติยา, จตฺตาโร ปาฏิเทสนิยา, สตฺต อธิกรณสมถาติ อิเมสํ สงฺคโห. เอกตึส นิสฺสคฺคิยาติ เอตฺถ ‘‘เตนวุติ ปาจิตฺติยา’’ติอาทินา วตฺตพฺพํ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

130. 依经教之理，不如理地寻求杂染法，以及对各个法蕴或减或增地宣说，是将非法说为法。反之，对这些法如实不颠倒、不增不减地宣说，是将法说为法。同样，在律的实践上，不如法地宣说，是将非法说为法；如法地宣说，是将法说为法。依经教之理，五种防护律与断律即是律，与此相反的即是非律。依律教之理，凭借事件的圆满等如理行持即是律，与此相违的当知为非律。在“三十尼萨耆波逸提(nissaggiya pācittiya)”中，iti一词有“等”的含义。因此，九十二波逸提、四波罗提提舍尼、七灭诤法(adhikaraṇasamathā)都包含在内。在“三十一尼萨耆”中，应说“九十二波逸提”等。其余的在此处很容易理解。

อธิคนฺตพฺพโต อธิคโม, มคฺคผลานิ. นิพฺพานํ ปน อนฺตรธานาภาวโต อิธ น คยฺหติ. ปฏิปชฺชนํ ปฏิปตฺติ, สิกฺขตฺตยสมาโยโค. ปฏิปชฺชิตพฺพโต วา ปฏิปตฺติ. ปริยาปุณิตพฺพโต ปริยตฺติ, ปิฏกตฺตยํ. มคฺคคฺคหเณน คหิตาปิ ตติยวิชฺชาฉฏฺฐาภิญฺญา วิชฺชาภิญฺญาสามญฺญโต ‘‘ติสฺโส วิชฺชา ฉ อภิญฺญา’’ติ ปุนปิ คหิตา. ตโต ปรํ ฉ อภิญฺญาติ วสฺสสหสฺสโต ปรํ ฉ อภิญฺญา นิพฺพตฺเตตุํ สกฺโกนฺติ, น ปฏิสมฺภิทาติ อธิปฺปาโย. ตโตติ อภิญฺญากาลโต ปจฺฉา. ตาติ อภิญฺญาโย. ปุพฺพภาเค ฌานสิเนหาภาเวน เกวลาย วิปสฺสนาย ฐตฺวา อคฺคผลปฺปตฺตา สุกฺขวิปสฺสกา นาม, มคฺคกฺขเณ ปน ‘‘ฌานสิเนโห นตฺถี’’ติ น วตฺตพฺโพ ‘‘สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๑๗๐) วจนโต. ปจฺฉิมกสฺสาติ สพฺพปจฺฉิมสฺส. กิญฺจาปิ อริโย อปริหานธมฺโม[Pg.119], โสตาปนฺนสฺส ปน อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานา อธิคตธมฺโม อุปฺปนฺโน นาม นตฺถิ, ปจฺจยสามคฺคิยา อสติ ยาว อุปริวิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ น สกฺโกนฺติ, ตาว อธิคมสฺส อสมฺภโว เอวาติ อาห – ‘‘โสตาปนฺนสฺส…เป… นาม โหตี’’ติ. ตสฺสิทํ มนุสฺสโลกวเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

因应被证得，故为证得，即道与果。涅槃因其不隐没之故，此处不予含摄。因应去实践，故为实践，即三学之结合；或因应被行持，故为实践。因应被遍学，故为遍学，即三藏。虽已由道摄取了第三明与第六神通，但因明与神通的通称，故再次摄取为“三明六通”。其意为：此后，即千年之后，才能生起六神通，而非无碍解(paṭisambhidā)。所谓‘其后’，是指神通之时后。所谓‘彼等’，是指诸神通。在前期，因无禅定之喜爱，仅依纯粹的观(vipassanā)而住，证得最上果者，名为干观者；但在道的刹那，则不能说“无禅定喜爱”，因经中说“修习止观双运”。所谓‘最后的’，是指一切之中最后的。虽然圣者是不退法者，但对须陀洹而言，此后直至命终，若无因缘和合，则不能生起更高的殊胜境界，因此（更高的）证悟亦不可能，（新的）已证之法也不会生起。故说：“对须陀洹……乃至……名为”。当知此说是依人界而言。

น โจเทนฺตีติ อญฺญมญฺญสฺมึ วิชฺชมานํ โทสํ ชานนฺตาปิ น โจเทนฺติ น สาเรนฺติ. อกุกฺกุจฺจกา โหนฺตีติ กุกฺกุจฺจํ น อุปฺปาเทนฺติ. ‘‘อสกฺกจฺจการิโน โหนฺตี’’ติ จ ปฐนฺติ, สาถลิกตาย สิกฺขาสุ อสกฺกจฺจการิโน โหนฺตีติ อตฺโถ. ภิกฺขูนํ สเตปิ สหสฺเสปิ ธรมาเนติ อิทํ พาหุลฺลวเสน วุตฺตํ. อนฺติมวตฺถุอนชฺฌาปนฺเนสุ กติปยมตฺเตสุปิ ภิกฺขูสุ ธรนฺเตสุ, เอกสฺมึ วา ธรนฺเต ปฏิปตฺติ อนนฺตรหิตา เอว นาม โหติ. เตเนวาห – ‘‘ปจฺฉิมกสฺส…เป… อนฺตรหิตา โหตี’’ติ.

他们即使知道彼此间存在的过失，也不互相指责、不互相劝诫。他们没有忧悔，即不生起忧悔。“他们行为不恭敬”也有此读法，其义是由于懈怠，在学处上行为不恭敬。即使有成百上千的比丘住世——这是从多数而言。即使只有少数比丘住世，或只有一位比丘住世，若他们不犯最后之罪，则修行就不会断绝。因此说：“最后的……传承不灭”。

อนฺเตวาสิเก คเหตุนฺติ อนฺเตวาสิเก สงฺคเหตุํ. อตฺถวเสนาติ อฏฺฐกถาวเสน. มตฺถกโต ปฏฺฐายาติ อุปริโต ปฏฺฐาย. อุโปสถกฺขนฺธกมตฺตนฺติ วินยมาติกาปาฬิมาห. อาฬวกปญฺหาทีนํ วิย เทเวสุ ปริยตฺติยา ปวตฺติ อปฺปมาณนฺติ อาห – ‘‘มนุสฺเสสู’’ติ.

摄受弟子，即为了接引弟子。所谓依义，即依义注。从顶端开始，即从上方开始。仅布萨犍度，是指《律藏》的《母论》。如阿拉威问等经，教法在天界的流传是无量的，因此说“在人间”。

โอฏฺฐฏฺฐิวณฺณนฺติ โอฏฺฐานํ อฏฺฐิวณฺณํ, ทนฺตกสาวํ เอกํ วา ทฺเว วา วาเร รชิตฺวา ทนฺตวณฺณํ กตฺวา ธาเรนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. เกเสสุ วา อลฺลียาเปนฺตีติ เตน กาสาวขณฺเฑน เกเส พนฺธนฺตา อลฺลียาเปนฺติ. ภิกฺขุโคตฺตสฺส อภิภวนโต วินาสนโต โคตฺรภุโน. อถ วา โคตฺตํ วุจฺจติ สาธารณํ นามํ, มตฺตสทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ, ตสฺมา ‘‘สมณา’’ติ โคตฺตมตฺตํ อนุภวนฺติ ธาเรนฺตีติ โคตฺรภุโน, นามมตฺตสมณาติ อตฺโถ. กาสาวคตกณฺฐตาย, กาสาวคฺคหณเหตุอุปฺปชฺชนกโสกตาย วา กาสาวกณฺฐา. สงฺฆคตนฺติ สงฺฆํ อุทฺทิสฺส ทินฺนตฺตา สงฺฆคตํ. ตํ สรีรนฺติ ตํ ธาตุสรีรํ.

驼骨色，即骆驼骨的颜色，是指将牙齿用赭色物染一两次，使其呈现骨色而佩戴。或附于发上，即用那块袈裟布条束发。坏种姓者，因其压倒、毁坏比丘的种姓。或者，种姓（gotta）是说共同的名称，其中“仅”（matta）一词是省略语，因此，他们仅承受、拥有“沙门”之名，故为坏种姓者，意思是仅有名义的沙门。因袈裟围颈，或因获得袈裟而生忧，故名“袈裟颈”。归属僧伽，即因指定给予僧伽，故归属僧伽。那个身体，即那个舍利身。

เตเนวาติ ปริยตฺติอนฺตรธานมูลกตฺตา เอว อิตรอนฺตรธานสฺส. สกฺโก เทวราชา ฉาตกภเย ปรตีรคมนาย ภิกฺขู อุสฺสุกฺกมกาสีติ อธิปฺปาโย. เนติ อุภเยปิ ปํสุกูลิกตฺเถเร ธมฺมกถิกตฺเถเร จ. เถราติ ตตฺถ ฐิตา สกฺขิภูตา เถรา. ธมฺมกถิกตฺเถรา ‘‘ยาว ติฏฺฐนฺติ [Pg.120] สุตฺตนฺตา…เป… โยคกฺเขมา น ธํสตี’’ติ อิทํ สุตฺตํ อาหริตฺวา ‘‘สุตฺตนฺเต รกฺขิเต สนฺเต, ปฏิปตฺติ โหติ รกฺขิตา’’ติ อิมินา วจเนน ปํสุกูลิกตฺเถเร อปฺปฏิภาเน อกํสุ. อิทานิ ปริยตฺติยา อนนฺตรธานเมว อิตเรสํ อนนฺตรธานเหตูติ อิมมตฺถํ พฺยติเรกโต อนฺวยโต จ อุปมาหิ วิภาเวตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

正因教法的隐没是其他隐没的根本。其意是：帝释天王(Sakka devarājā)因饥荒之惧，激励比丘们前往彼岸。并非指粪扫衣长老和说法长老两者。长老，是指当时在场作为见证的长老们。说法长老引用“只要经文存续……乃至……安稳就不会消亡”这段经文，并以“经文若受护持，修行亦得护持”之语，使粪扫衣长老们无言以对。现在，为从反面和正面，用譬喻阐明“教法不隐没，才是其他法不隐没之因”此义，故说“犹如……”等。这很容易理解。

ทุติยปมาทาทิวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二放逸等品释义终。

๑๔๐-๑๕๐. เอกาทสมทฺวาทสมวคฺคา สุวิญฺเญยฺยา เอว.

140-150. 第十一、十二品易于理解。

๑๓. เอกปุคฺคลวคฺควณฺณนา

13. 一人品释义

๑๗๐. เอกปุคฺคลสฺสาติ เอกปุคฺคลวคฺคสฺส. เตนาห – ‘‘ปฐเม’’ติ. เอโกติ คณนปริจฺเฉโท, ตโต เอว ทุติยาทิปฏิกฺเขปตฺโถ. ปธานาสหายตฺโถปิ เอกสทฺโท โหตีติ ตนฺนิวตฺตนตฺถํ ‘‘คณนปริจฺเฉโท’’ติ อาห. สมฺมุติยา เทสนา สมฺมุติเทสนา. ปรมตฺถสฺส เทสนา ปรมตฺถเทสนา. ตตฺถาติ สมฺมุติปรมตฺถเทสนาสุ, น สมฺมุติปรมตฺเถสุ. เตนาห – ‘‘เอวรูปา สมฺมุติเทสนา, เอวรูปา ปรมตฺถเทสนา’’ติ. ตตฺริทํ สมฺมุติปรมตฺถานํ ลกฺขณํ – ยสฺมึ ภินฺเน, พุทฺธิยา วา อวยววินิพฺโภเค กเต น ตํสมญฺญา, สา ฆฏปฏาทิปฺปเภทา สมฺมุติ, ตพฺพิปริยาเยน ปรมตฺถา. น หิ กกฺขฬผุสนาทิสภาเว โส นโย ลพฺภติ. ตตฺถ รูปาทิธมฺมสมูหํ สนฺตานวเสน ปวตฺตมานํ อุปาทาย ปุคฺคลโวหาโรติ ปุคฺคโลติ สมฺมุติเทสนา. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อุปฺปาทวยวนฺโต สภาวธมฺมา น นิจฺจาติ อนิจฺจาติ อาห – ‘‘อนิจฺจนฺติ ปรมตฺถเทสนา’’ติ. เอส นโย เสสปเทสุปิ. นนุ ขนฺธเทสนาปิ สมฺมุติเทสนาว. ราสฏฺโฐ วา หิ ขนฺธฏฺโฐ โกฏฺฐาสฏฺโฐ วาติ? สจฺจเมตํ, อยํ ปน ขนฺธสมญฺญา ผสฺสาทีสุ ปวตฺตตชฺชาปญฺญตฺติ วิย ปรมตฺถสนฺนิสฺสยา ตสฺส อาสนฺนตรา, ปุคฺคลสมญฺญาทโย วิย น ทูเรติ ปรมตฺถสงฺคหา วุตฺตา. ขนฺธสีเสน วา ตทุปาทานสภาวธมฺมา เอว คหิตา. นนุ จ สภาวธมฺมา สพฺเพปิ สมฺมุติมุเขเนว เทสนํ อาโรหนฺติ, น สมุเขนาติ สพฺพาปิ เทสนา สมฺมุติเทสนาว สิยาติ? นยิทเมวํ, เทเสตพฺพธมฺมวิภาเคน เทสนาวิภาคสฺส อธิปฺเปตตฺตา. น หิ สทฺโท เกนจิ ปวตฺตินิมิตฺเตน วินา อตฺถํ ปกาเสตีติ.

170. 所谓“一人”，即一人品。因此说“于初品”。“一”是数量的限定，由此排除第二等义。因“一”字亦有主要、无伴之义，为简别此义，故说“数量的限定”。依世俗的教说为“世俗说”，依胜义的教说为“胜义说”。此中，是指于世俗说与胜义说，而非于世俗与胜义本身。因此说：“如是者为世俗说，如是者为胜义说。”此中，世俗与胜义的相状是：当其被破坏，或以智慧将其部分分解后，其名称即不存在，如瓶、布等类别，是为世俗；与此相违者，是为胜义。于坚、触等自性中，此理不可得。此中，依于色等诸法之聚合相续流转而有“人”之言说，故说“人”是世俗说。其余诸例，理亦同然。有生灭的自性法并非恒常，故说“无常”，此为胜义说。其余诸例，理亦同然。问：蕴说不也是世俗说吗？蕴义岂非积聚义、部分义？答：诚然。但“蕴”此名称，犹如依触等而起的世俗概念，是依止于胜义，较“人”等名称更为切近，而非远离，故摄于胜义说。或以蕴为首，即摄彼所依之自性法。问：一切自性法，岂非皆由世俗而得言说，非由自性？如是，一切教说皆应为世俗说。答：不然。教说之分别，意在所说之法的分别。因为声音若无任何应用的根据，则无法开显其义。

สมฺมุติวเสน [Pg.121] เทสนํ สุตฺวาติ ‘‘อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อตฺตนฺตโป โหติ อตฺตปริตาปานุโยคมนุยุตฺโต’’ติอาทินา (ปุ. ป. ๑๗๔) สมฺมุติมุเขน ปวตฺติตเทสนํ สุตมยญาณุปฺปาทวเสน สุตฺวา. อตฺถํ ปฏิวิชฺฌิตฺวาติ ตทนุสาเรน จตุสจฺจสงฺขาตํ อตฺถํ สห วิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย ปฏิวิชฺฌิตฺวา. โมหํ ปหายาติ ตเทกฏฺฐกิเลเสหิ สทฺธึ อนวเสสํ โมหํ ปชหิตฺวา. วิเสสนฺติ อคฺคผลนิพฺพานสงฺขาตํ วิเสสํ. เตสนฺติ ตาทิสานํ เวเนยฺยานํ. ปรมตฺถวเสนาติ ‘‘ปญฺจิมานิ, ภิกฺขเว, อินฺทฺริยานี’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๕.๔๗๑-๔๗๖ อาทโย) ปรมตฺถธมฺมวเสน. เสสํ อนนฺตรนเย วุตฺตสทิสเมว.

听闻世俗说，即如“此中，有一人(puggala)是苦行者，勤于苦行”等（《人施设论》），通过听闻以世俗方式宣说的教法而生起闻所成智。通达义，即依此以观(vipassanā)与道慧通达名为四圣谛之义。断除痴，即连同与之一义的诸烦恼，无余断除愚痴。殊胜，即名为最高果与涅槃的殊胜法。彼等，即指如是所化之众。依胜义，即如“诸比丘，有此五根”等（《相应部》），是依胜义法。余者如前述。

ตตฺราติ ตสฺสํ สมฺมุติวเสน ปรมตฺถวเสน จ เทสนายํ. เทสภาสากุสโลติ นานาเทสภาสาสุ กุสโล. ติณฺณํ เวทานนฺติ นิทสฺสนมตฺตํ, ติณฺณํ เวทานํ สิปฺปุคฺคหณฏฺฐานานมฺปีติ อธิปฺปาโย. เตเนว สิปฺปุคฺคหณํ ปรโต วกฺขติ. สิปฺปานิ วา วิชฺชาฏฺฐานภาเวน เวทนฺโตคธานิ กตฺวา ‘‘ติณฺณํ เวทาน’’นฺติ วุตฺตํ. กเถตพฺพภาเวน ฐิตานิ, น กตฺถจิ สนฺนิจิตภาเวนาติ เวทานมฺปิ กเถตพฺพภาเวเนว ฐานํ ทีเปนฺโต ‘‘คุหา ตีณิ นิหิตา น คยฺหนฺตี’’ติอาทิมิจฺฉาวาทํ ปฏิกฺขิปติ. นานาวิธา เทสภาสา เอเตสนฺติ นานาเทสภาสา.

此中，即于依世俗与依胜义的教说中。善巧方言，即善巧于各地方言。三吠陀，此仅为例示，意指亦含三吠陀作为学习技艺之处。因此，学习技艺将于后文述及。或将诸技艺作为知识之基，含摄于吠陀中，故说“三吠陀”。阐明吠陀之存在是为了言说，而非为了储藏于某处，以此驳斥“三者藏于洞中，不可得”等邪见。有多种方言者，即“多方言”。

ปรโม อุตฺตโม อตฺโถ ปรมตฺโถ, ธมฺมานํ ยถาภูตสภาโว. โลกสงฺเกตมตฺตสิทฺธา สมฺมุติ. ยทิ เอวํ กถํ สมฺมุติกถาย สจฺจตาติ อาห – ‘‘โลกสมฺมุติการณา’’ติ, โลกสมญฺญํ นิสฺสาย ปวตฺตนโตติ อตฺโถ. โลกสมญฺญา หิ อภินิเวเสน วิญฺเญยฺยา, นาญฺญาปนา เอกจฺจสฺส สุตสฺส สาวนา วิย น มุสา อนติธาวิตพฺพโต ตสฺสา. เตนาห ภควา – ‘‘ชนปทนิรุตฺตึ นาภินิเวเสยฺย, สมญฺญํ นาติธาวเย’’ติ. ธมฺมานนฺติ สภาวธมฺมานํ. ภูตการณาติ ยถาภูตการณา ยถาภูตํ นิสฺสาย ปวตฺตนโต. สมฺมุตึ โวหรนฺตสฺสาติ ‘‘ปุคฺคโล, สตฺโต’’ติอาทินา โลกสมญฺญํ กเถนฺตสฺส.

最上至极的意义是胜义，即诸法如实的自性。世俗则仅是世间的约定俗成。若如此，为何说世俗的言说具有真实性呢？答曰：“因世间共许故”，意即依靠世间共识而成立。世间共识是依执取而被了知的，但它不像某些传闻那样虚假，因为它不应被逾越。因此世尊说：“不应执着于地方言说，不应逾越世间共识。”“诸法”，指自性法。“真实因”，指如实之因，因其依靠如实而成立。“说世俗者”，指说“补特伽罗、有情”等世间共识之人。

หิโรตฺตปฺปทีปนตฺถนฺติ โลกปาลนกิจฺเจ หิโรตฺตปฺปธมฺเม กิจฺจโต ปกาเสตุํ. เตสญฺหิ กิจฺจํ สตฺตสนฺตาเน เอว ปากฏํ โหตีติ ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย กถาย ตํ วตฺตพฺพํ. เอส นโย เสเสสุปิ. ยสฺมิญฺหิ [Pg.122] จิตฺตุปฺปาเท กมฺมํ อุปฺปนฺนํ, ตํสนฺตาเน เอว ตสฺส ผลสฺส อุปฺปตฺติ กมฺมสฺสกตา. เอวญฺหิ กตวิญฺญาณนาโส อกตาคโม จ นตฺถีติ สา ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เอว เทสนาย ทีเปตพฺพา. เตหิ สตฺเตหิ กาตพฺพปุญฺญกิริยา ปจฺจตฺตปุริสกาโร. โสปิ สนฺตานวเสน นิฏฺฐเปตพฺพโต ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เอว กถาย ทีเปตพฺโพ. อานนฺตริยทีปนตฺถนฺติ จุติอนนฺตรํ ผลํ อนนฺตรํ นาม, ตสฺมึ อนนฺตเร นิยุตฺตานิ ตํนิพฺพตฺตเนน อนนฺตรกรณสีลานิ, อนนฺตรกรณปโยชนานิ วาติ อานนฺตริยานิ, มาตุฆาตาทีนิ, เตสํ ทีปนตฺถํ. ตานิปิ หิ สนฺตานวเสน นิฏฺฐเปตพฺพโต ‘‘มาตรํ ชีวิตา โวโรเปตี’’ติอาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๒๓) ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เอว กถาย ทีเปตพฺพานิ, ตถา ‘‘โส เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๕๕๖; ๓.๓๐๘; ม. นิ. ๑.๗๗; ๒.๓๐๙; ๓.๒๓๐; วิภ. ๖๔๒-๖๔๓) ‘‘โส อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ เอกมฺปิ ชาติ’’นฺติอาทินา (ที. นิ. ๑.๒๔๔-๒๔๕; ม. นิ. ๑.๑๔๘, ๓๘๔, ๔๓๑; ปารา. ๑๒), ‘‘อตฺถิ ทกฺขิณา ทายกโต วิสุชฺฌติ, โน ปฏิคฺคาหกโต’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๓๘๑) จ ปวตฺตา พฺรหฺมวิหารปุพฺเพนิวาสทกฺขิณาวิสุทฺธิกถา ปุคฺคลาธิฏฺฐานา เอว กตฺวา ทีเปตพฺพา สตฺตสนฺตานวิสยตฺตา. ‘‘อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา (สํ. นิ. ๑.๒๔๙) น สมยวิมุตฺโต ปุคฺคโล’’ติอาทินา (ปุ. ป. ๒) จ ปรมตฺถกถํ กเถนฺโตปิ โลกสมฺมุติยา อปฺปหานตฺถํ ปุคฺคลกถํ กเถติ. เอเตน วุตฺตาวเสสาย กถาย ปุคฺคลาธิฏฺฐานภาเว ปโยชนํ สามญฺญวเสน สงฺคหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. กามญฺเจตํ สพฺพํ อปริญฺญาตวตฺถุกานํ วเสน วุตฺตํ, ปริญฺญาตวตฺถุกานมฺปิ ปน เอวํ เทสนา สุขาวหา โหติ.

为阐明惭愧法，即在护世之责中，从作用上开示惭愧之法。因其作用唯于有情相续中显现，故应以个人(puggala)为依止而说。此理亦通于其余。于何心生起时业已生起，其果报亦仅于彼相续中生起，此即业属自己(kammassakatā)。如是，则无已作业之消逝，亦无未作业之到来，此理应以个人为依止之教说而开示。彼诸有情所应行之福业，即是个人努力(paccattapurisakāro)。此亦须依相续而成就，故应以个人为依止而说。为阐明无间业(ānantariya)故，死后即生之果报名为“无间”。于此无间中，能引生它的、具有无间作用的，即是无间业，如杀母等。此亦须依相续而成就，故如《发趣论》(Paṭṭhāna)所说“夺母性命”等，应以个人为依止而说。同样，如“彼以慈俱心，遍满一方而住”等，“彼忆念种种宿住，乃至一生”等，“布施(dakkhiṇā)之清净依于施者，非依于受者”等所说之梵住(brahmavihāra)、宿住(pubbenivāsa)、布施清净之说，皆因关涉有情相续，故须以个人为依止而开示。又如“八种士夫(purisapuggalā)”、“非时解脱之人”等，纵然在说胜义(paramattha)之时，为不舍世俗共许(lokasammuti)，亦说个人。由此当知，其余未说之教说，其以个人为依止之用意，乃是为了以共通方式摄集之。诚然，此等皆是为未遍知事理者而说，然对此已遍知事理者，如是教说亦能带来安乐。

เอกปุคฺคโลติ วิสิฏฺฐสมาจาราปสฺสยวิรหิโต เอกปุคฺคโล. พุทฺธานญฺหิ สีลาทิคุเณน สเทวเก โลเก วิสิฏฺโฐ นาม โกจิ นตฺถิ, ตถา สทิโสปิ สมานกาเล. เตนาห – ‘‘น อิมสฺมึ โลเก ปรสฺมึ วา ปน พุทฺเธน เสฏฺโฐ สทิโส จ วิชฺชตี’’ติ (วิ. ว. ๑๐๔๗; กถา. ๗๙๙), ตสฺมา สทิโสปิ โกจิ นตฺถิ. หีโนปิ อปสฺสยภูโต นตฺเถว. เตน วุตฺตํ – ‘‘วิสิฏฺฐสมาจาราปสฺสยวิรหิโต เอกปุคฺคโล’’ติ. เย [Pg.123] จ สีลาทิคุเณหิ นตฺถิ เอเตสํ สมาติ อสมา, ปุริมกา สมฺมาสมฺพุทฺธา. เตหิ สโม มชฺเฌ ภินฺนสุวณฺณเนกฺขํ วิย นิพฺพิสิฏฺโฐติ อสมสมฏฺเฐนปิ เอกปุคฺคโล อญฺญสฺส ตาทิสสฺส อภาวา. เตน วุตฺตํ – ‘‘อสทิสฏฺเฐนา’’ติอาทิ.

“独一之人(ekapuggala)”，即无有更胜者、相等者及可依止的个人。因诸佛以戒等功德，于含括天人的世界中，实无有更殊胜者，同时亦无有相等者。故云：“于此世间或他世间，不见有比佛更胜或相等者。”是故，连相等者亦无。更无一个低劣者可作为其依止。故云：“无有更胜者、相等者及可依止者的独一之人。”又，彼等于戒等功德上无有相等者，故名“无等(asama)”，此指过去的诸正等觉者。与彼等“无等者”相等，犹如中央断裂的金饰，并无殊胜，故以“与无等者相等”之义，亦是“独一之人”，因无有其他如此之人。故云：“以无与伦比之义”等。

สตฺตโลโก อธิปฺเปโต สตฺตนิกาเย อุปฺปชฺชนโต. มนุสฺสโลเก เอว อุปฺปชฺชติ เทวพฺรหฺมโลกานํ พุทฺธานํ อุปฺปตฺติยา อโนกาสภาวโต. กามเทวโลเก ตาว นุปฺปชฺชติ พฺรหฺมจริยวาสสฺส อฏฺฐานภาวโต ตถา อนจฺฉริยภาวโต. อจฺฉริยธมฺมา หิ พุทฺธา ภควนฺโต. เตสํ สา อจฺฉริยธมฺมตา เทวตฺตภาเว ฐิตานํ โลเก น ปากฏา โหติ ยถา มนุสฺสภูตานํ. เทวภูเต หิ สมฺมาสมฺพุทฺเธ ทิสฺสมานํ พุทฺธานุภาวํ เทวานุภาวโตว โลเก ทหติ, น พุทฺธานุภาวโต. ตถา สติ ‘‘อยํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ นาธิมุจฺจติ น สมฺปสีทติ, อิสฺสรกุตฺตคฺคาหํ น วิสฺสชฺเชติ, เทวตฺตภาวสฺส จ จิรกาลาวฏฺฐานโต เอกจฺจสสฺสตวาทโต น ปริมุจฺจติ. พฺรหฺมโลเก นุปฺปชฺชตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สตฺตานํ ตาทิสคฺคาหวินิโมจนตฺถญฺหิ พุทฺธา ภควนฺโต มนุสฺสสุคติยํเยว อุปฺปชฺชนฺติ, น เทวสุคติยํ. ยสฺมา อิมํ จกฺกวาฬํ มชฺเฌ กตฺวา อิมินา สทฺธึ จกฺกวาฬานํ ทสสหสฺสสฺเสว ชาติกฺเขตฺตภาโว ทีปิโต อิโต อญฺญสฺส พุทฺธานํ อุปฺปตฺติฏฺฐานสฺส เตปิฏเก พุทฺธวจเน อาคตฏฺฐานสฺส อภาวโต. ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘อิมสฺมึเยว จกฺกวาเฬ อุปฺปชฺชตี’’ติ.

此处意指有情界(sattaloka)，因（佛陀）生于有情之居所(sattanikāya)故。（佛陀）仅生于人界，因天界与梵界非佛陀出生之处。于欲界天亦不出生，因彼处非梵行(brahmacariya)住处，且不显稀有故。诸佛世尊实为稀有之法。当他们住于天身时，其稀有法性于世间不能如人身时那般显现。若正等觉者为天身，世人见其佛陀威力，会认为是天神威力，而非佛陀威力。如此，则不能确信“此是正等觉者”，不能生起净信，不能舍弃造物主之邪见，且因长住天身，亦不能解脱于常见(sassatavāda)。于梵界不出生，其理亦同。为令有情解脱如是邪见，诸佛世尊仅生于人善趣，不生于天善趣。又，以此轮围世界(cakkavāḷa)为中心，连同此世界在内的一万个轮围世界被开示为佛陀的诞生区域，除此之外，三藏(tipiṭaka)佛语中未曾提及其他佛陀出生之处。是故云：“仅于此轮围世界中出生”。

อิธ อุปฺปชฺชนฺโตปิ กสฺมา ชมฺพุทีเป เอว อุปฺปชฺชติ, น เสสทีเปสูติ? เกจิ ตาว อาหุ – ‘‘ยสฺมา ปถวิยา นาภิภูตา พุทฺธภาวสหา อจลฏฺฐานภูตา โพธิมณฺฑภูมิ ชมฺพุทีเป เอว, ตสฺมา ชมฺพุทีเป เอว อุปฺปชฺชตี’’ติ. เอเตเนว ‘‘ตตฺถ มชฺฌิมเทเส เอว อุปฺปชฺชตี’’ติ เอตมฺปิ สํวณฺณิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ ตถา อิตเรสมฺปิ อวิชหิตฏฺฐานานํ ตตฺเถว ลพฺภนโต. ยสฺมา ปุริมพุทฺธานํ มหาโพธิสตฺตานํ ปจฺเจกพุทฺธานญฺจ นิพฺพตฺติยา สาวกโพธิสตฺตานํ สาวกโพธิยา อภินีหาโร สาวกปารมิยา สมฺภรณปริปาจนญฺจ พุทฺธกฺเขตฺตภูเต อิมสฺมึเยว จกฺกวาเฬ ชมฺพุทีเป เอว อิชฺฌติ, น อญฺญตฺถ. เวเนยฺยชนวินยนตฺโถ จ พุทฺธุปฺปาโท, ตสฺมา อคฺคสาวกมหาสาวกาทิเวเนยฺยวิเสสาเปกฺขาย อิมสฺมึ ชมฺพุทีเป เอว พุทฺธา นิพฺพตฺตนฺติ, น เสสทีเปสุ. อยญฺจ นโย สพฺพพุทฺธานํ อาจิณฺณสมาจิณฺโณติ เตสํ อุตฺตมปุริสานํ [Pg.124] ตตฺเถว อุปฺปตฺติ สมฺปตฺติจกฺกานํ วิย อญฺญมญฺญูปนิสฺสยตาย ทฏฺฐพฺพา. เตน วุตฺตํ – อฏฺฐกถายํ ‘‘ตีสุ ทีเปสุ พุทฺธา น นิพฺพตฺตนฺติ, ชมฺพุทีเป เอว นิพฺพตฺตนฺตีติ ทีปํ ปสฺสี’’ติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๑๗; พุ. วํ. อฏฺฐ. ๒๗ อวิทูเรนิทานกถา).

（佛陀）于此出生，为何仅于瞻部洲(Jambudīpa)出生，而非于其余诸洲？有人说：“因大地的任何部分都无法胜过、能承受佛位的、已成不动之处的菩提道场(bodhimaṇḍa)，仅存于瞻部洲，故（佛陀）仅于瞻部洲出生。”由此当知，“仅于中土(Majjhimadesa)出生”之说亦得以阐明，因其他不可舍弃之处亦仅于彼处可得。又，因过去诸佛、大菩萨(mahābodhisatta)、独觉佛(paccekabuddha)之出生，以及声闻菩萨(sāvakabodhisatta)对声闻菩提(sāvakabodhi)的发愿、声闻波罗蜜(sāvakapāramī)的积集与圆满，皆仅于此佛土(buddhakkhetta)——轮围世界中的瞻部洲——方得成就，而非他处。佛陀出世是为了调伏所化有情，故为顾及上首弟子(aggasāvaka)、大弟子(mahāsāvaka)等特殊所化众，诸佛仅于此瞻部洲出生，而非于其余诸洲。此乃一切诸佛所行之惯例，当知彼等最上之人于彼处出生，犹如幸运之轮，辗转相依。故义注(aṭṭhakathā)云：“诸佛不于三洲出生，仅于瞻部洲出生，当知此洲。”

อุภยมฺปิทํ วิปฺปกตวจนเมว อุปฺปาทกิริยาย วตฺตมานกาลิกตฺตา. อุปฺปชฺชมาโนติ วา อุปฺปชฺชิตุํ สมตฺโถ. สตฺติอตฺโถ จายํ มาน-สทฺโท. ยาวตา หิ สามตฺถิเยน มหาโพธิสตฺตานํ จริมภเว อุปฺปตฺติ อิจฺฉิตพฺพา, ตตฺถเกน โพธิสมฺภารสมฺภูเตน ปริปุณฺเณน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. เภโทติ วิเสโส. ตเมว หิ ติวิธํ วิเสสํ ทสฺเสตุํ – ‘‘เอส หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตสฺส มหาภินีหารสฺส สิทฺธกาลโต ปฏฺฐาย มหาโพธิสตฺโต พุทฺธภาวาย นิยตภาวปฺปตฺตตาย โพธิสมฺภารปฏิปทํ ปฏิปชฺชมาโน ยถาวุตฺตสามตฺถิยโยเคน อุปฺปชฺชมาโน นามาติ อตฺโถ อุปฺปาทสฺส เอกนฺติกตฺตา. ปริเยสนฺโตติ วิจินนฺโต. ปริปกฺกคเต ญาเณติ อิมินา ตโต ปุพฺเพ ญาณสฺส อปริปกฺกตาย เอว ลทฺธาวสราย กมฺมปิโลติยา วเสน โพธิสตฺโต ตถา มหาปธานํ ปทหีติ ทสฺเสติ. อรหตฺตผลกฺขเณ อุปฺปนฺโน นาม ‘‘อุปฺปนฺโน โหตี’’ติ วตฺตพฺพตฺตา. อาคโตว นาม เหตุสมฺปทาย สมฺมเทว นิปฺผนฺนตฺตา.

此二者皆为未完成语(vippakatavacana)，因其为现在时态，表达正在生起的行为(uppādakiriyā)。“正在生起”(uppajjamāno)或“有能力生起”(uppajjituṃ samattho)。此处的“māna”一词有能力(satti)之义。大菩萨于最后生，其生起所应具备之能力，即是圆满具足由菩提资粮(bodhisambhāra)所成之能力义。“差别”(bheda)即是特殊(viseso)。为说明此三种特殊之处，故说“此乃……”等。具足八支大誓愿(aṭṭhaṅgasamannāgatassa mahābhinīhārassa)的大菩萨，从成就之时起，为求佛果而得决定，行菩提资粮道(bodhisambhārapaṭipadā)，依前述能力而生起，因其生起是决定的，故名为“正在生起”。“寻求”(pariyesanto)即是探寻。“于智慧成熟时”(paripakkagate ñāṇe)，此句显示，此前因智慧尚未成熟，业障(kammapilotiyā)才得以乘机，菩萨因此而行大精进(mahāpadhānaṃ padahati)。于阿罗汉果(arahattaphala)之相生起时，可说为“已生”(uppanno)。“已来”(āgato)则因其因缘具足而自然成就。

หิตตฺถายาติ โลกิยโลกุตฺตรสฺส หิตสฺส สิทฺธิยา. สุขตฺถายาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ตสฺสาติ ตสฺส สตฺตโลกสฺส. โส ปนายํ สตฺตโลโก เยน อนุกฺกเมน ธมฺมาภิสมยํ ปาปุณิ, ตํ เตเนว อนุกฺกเมน ทสฺเสนฺโต ‘‘มหาโพธิมณฺเฑ’’ติอาทิมาห. ยาวชฺชทิวสาติ เอตฺถ อชฺช-สทฺเทน สาสนสฺส อวฏฺฐานกาลํ วทติ. เทวมนุสฺสานนฺติ อุกฺกฏฺฐนิทฺเทโสติ ทสฺเสตุํ – ‘‘น เกวล’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เอเตสมฺปีติ นาคสุปณฺณาทีนมฺปิ.

“为利益故”，即为成就世间与出世间之利益。“为安乐故”，此处亦同此理。“彼”，即彼有情世界(sattalokassa)。此有情世界依何次第证悟正法，为以同样次第开示，故说“于大菩提座(mahābodhimaṇḍe)”等。“直至今日”(yāvajjadivasā)，此中“今日”(ajja)一词，意指教法住世之时。“天人”(devamanussānaṃ)，为显示此乃最胜者的指示(ukkaṭṭhaniddeso)，故说“不仅……”等。“亦为彼等”，即亦为龙(nāga)、金翅鸟(supaṇṇa)等。

อยํ ปุจฺฉาติ อิมินา ‘‘กตโม’’ติ ปทสฺส สามญฺญโต ปุจฺฉาภาโว ทสฺสิโต, น วิเสสโตติ ตสฺส ปุจฺฉาวิเสสภาวญาปนตฺถํ มหานิทฺเทเส (มหานิ. ๑๕๐) อาคตา สพฺพาปิ ปุจฺฉา อตฺถุทฺธารนเยน ทสฺเสติ ‘‘ปุจฺฉา จ นาเมสา’’ติอาทินา. อทิฏฺฐํ โชตียติ เอตายาติ อทิฏฺฐโชตนา. ทิฏฺฐํ สํสนฺทียติ เอตายาติ ทิฏฺฐสํสนฺทนา. สํสนฺทนญฺจ สากจฺฉาวเสน [Pg.125] วินิจฺฉยกรณํ. วิมตึ ฉินฺทติ เอตายาติ วิมติจฺเฉทนา. อนุมติยา ปุจฺฉา อนุมติปุจฺฉา. ‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว’’ติอาทิ ปุจฺฉาย ‘‘กา ตุมฺหากํ อนุมตี’’ติ อนุมติ ปุจฺฉิตา โหติ. กเถตุกมฺยตาปุจฺฉาติ กเถตุกมฺยตาย ปุจฺฉา. ลกฺขณนฺติ ญาตุํ อิจฺฉิโต โย โกจิ สภาโว. อญฺญาตนฺติ เยน เกนจิ ญาเณน อญฺญาตภาวมาห. อทิฏฺฐนฺติ ทสฺสนภูเตน ญาเณน ปจฺจกฺขํ วิย อทิฏฺฐตํ. อตุลิตนฺติ ‘‘เอตฺตกํ เอต’’นฺติ ตุลาภูเตน อตุลิตตํ. อตีริตนฺติ ตีรณภูเตน อกตญาณกิริยาสมาปนตํ. อวิภูตนฺติ ญาณสฺส อปากฏภาวํ. อวิภาวิตนฺติ ญาเณน อปากฏกตภาวํ.

“此是问”，此句以“何等”一词，显示其为普遍之问，而非特殊之问。为阐明其为特殊之问，故以抉择义理之法，开示《大解释》(Mahāniddesa)中所说的一切提问，如“此名为问”等。“能照亮未见者”，是为“未见照明”(adiṭṭhajotanā)。“能印证已见者”，是为“已见印证”(diṭṭhasaṃsandanā)。印证，即是通过讨论而作决断。“能断除疑惑者”，是为“断疑”(vimaticchedanā)。“以同意而问”，是为“同意问”(anumatipucchā)。如“诸比丘，汝等作何想”之问，即是问“汝等同意为何”。“以欲说而问”，是为“欲说问”(kathetukamyatāpucchā)。“相”(lakkhaṇa)，即是任何欲知之自性。“未知”(aññāta)，指未为任何智慧所知之状态。“未见”(adiṭṭha)，指未为能见之智所亲见。“未衡量”(atulita)，指未为能量之智所衡量为“此有尔许”。“未审察”(atīrita)，指未为能审之智完成认知。“未显现”(avibhūta)，指智慧未显了之状态。“未阐明”(avibhāvita)，指未为智慧所阐明之状态。

เยหิ คุณวิเสเสหิ นิมิตฺตภูเตหิ ภควติ ‘‘ตถาคโต’’ติ อยํ สมญฺญา ปวตฺตา, ตํทสฺสนตฺถํ ‘‘อฏฺฐหิ การเณหิ ภควา ตถาคโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. คุณวิเสสเนมิตฺติกาเนว หิ ภควโต สพฺพานิ นามานิ. ยถาห –

世尊(bhagavā)之所以有“如来”(tathāgato)此一名号，乃因其具足种种殊胜功德以为标志。为开示此理，故说“以八种原因，世尊是如来”等。诚然，世尊的所有名号，皆以其殊胜功德为缘由。如所说：

‘‘อสงฺขฺเยยฺยานิ นามานิ, สคุเณน มเหสิโน;

คุเณน นามมุทฺเธยฺยํ, อปิ นามสหสฺสโต’’ติ. (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๓๑๓;

อุทา. อฏฺฐ. ๕๓;

ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๑.๑.๗๖);

大仙之名号无量，皆随其功德而有；纵有千名，亦当依功德而称之。

ตถา อาคโตติ เอตฺถ อาการนิยมนวเสน โอปมฺมสมฺปฏิปาทนตฺโถ ตถา-สทฺโท. สามญฺญโชตนาปิ หิ วิเสเส อวติฏฺฐตีติ. ปฏิปทาคมนตฺโถ อาคต-สทฺโท, น ญาณคมนตฺโถ ‘‘ตถลกฺขณํ อาคโต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗; ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๒; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓.๗๘; อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๗๐; อุทา. อฏฺฐ. ๑๘) วิย, นาปิ กายคมนตฺโถ ‘‘อาคโต โข มหาสมโณ, มคธานํ คิริพฺพช’’นฺติอาทีสุ (มหาว. ๖๓) วิย. ตตฺถ ยทาการนิยมนวเสน โอปมฺมสมฺปฏิปาทนตฺโถ ตถา-สทฺโท, ตํกรุณาปธานตฺตา มหากรุณามุเขน ปุริมพุทฺธานํ อาคมนปฺปฏิปทํ อุทาหรณวเสน สามญฺญโต ทสฺเสนฺโต ยํ-ตํ-สทฺทานํ เอกนฺตสมฺพนฺธภาวโต ‘‘ยถา สพฺพโลก…เป… อาคตา’’ติ สาธารณโต วตฺวา ปุน ตํ ปฏิปทํ มหาปธานสุตฺตาทีสุ (ที. นิ. ๒.๑ อาทโย) สมฺพหุลนิทฺเทเสน สุปากฏานํ อาสนฺนานญฺจ วิปสฺสิอาทีนํ ฉนฺนํ สมฺมาสมฺพุทฺธานํ วเสน นิทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา วิปสฺสี ภควา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เยน อภินีหาเรนาติ มนุสฺสตฺตลิงฺคสมฺปตฺติเหตุสตฺถุทสฺสนปพฺพชฺชาอภิญฺญาทิคุณสมฺปตฺติอธิการจฺฉนฺทานํ วเสน อฏฺฐงฺคสมนฺนาคเตน [Pg.126] มหาปณิธาเนน. สพฺเพสญฺหิ พุทฺธานํ กายปฺปณิธานํ อิมินาว อภินีหาเรน สมิชฺฌตีติ. เอวํ มหาภินีหารวิเสเสน ‘‘ตถาคโต’’ติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปารมิปูรณวเสน ทสฺเสตุํ – ‘‘ยถา วิปสฺสี ภควา…เป… กสฺสโป ภควา ทานปารมึ ปูเรตฺวา’’ติอาทิมาห.

于“如是来”(tathā āgato)中，“如是”(tathā)一词，是依方式限定而阐明譬喻之义。盖因普遍之说明亦立足于特殊之中。“来”(āgata)一词，是行道(paṭipadā)之义，非如“证得如是相”等句中的智慧证得之义，亦非如“大沙门已来至摩揭陀(Magadha)之山城(Giribbaja)”等句中的身体行来之义。此处，“如是”一词既是依方式限定而阐明譬喻，则以大悲为主，以过去诸佛的行道为例，作普遍开示。因“yathā”与“tathā”二词有必然关联，故先总说“如一切世间……来”，复于《大本经》(Mahāpadāna Sutta)等经中，以众多解释，明示毗婆尸(Vipassī)等近世六位正等觉者之道，故说“如毗婆尸世尊”等。其中，“以何誓愿”，即是以具足八支的大誓愿(mahāpaṇidhāna)。一切诸佛的身语誓愿，皆由此大誓愿而成就。如是，以大誓愿之殊胜，开示“如来”一词之义后，今为开示圆满波罗蜜之义，故说“如毗婆尸世尊……迦叶(Kassapa)世尊圆满布施波罗蜜”等。

เอตฺถ จ สุตฺตนฺติกานํ มหาโพธิปฺปฏิปทาย โกสลฺลชนนตฺถํ กา ปเนตา ปารมิโย, เกนฏฺเฐน ปารมิโย, กติวิธา เจตา, โก ตาสํ กโม, กานิ ลกฺขณรสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานานิ, โก ปจฺจโย, โก สํกิเลโส, กึ โวทานํ, โก ปฏิปกฺโข, กา ปฏิปตฺติ, โก วิภาโค, โก สงฺคโห, โก สมฺปาทนูปาโย, กิตฺตเกน กาเลน สมฺปาทนํ, โก อานิสํโส, กิญฺเจตาสํ ผลนฺติ ปารมีสุ อยํ วิตฺถารกถา เวทิตพฺพา. สา ปเนสา อิจฺฉนฺเตน ทีฆาคมฏีกายํ (ที. นิ. ฏี. ๑.๗) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา, น อิธ ทสฺสิตา. ยถาวุตฺตาย ปฏิปทาย ยถาวุตฺตวิภาคานํ ปารมีนํ ปูริตภาวํ สนฺธายาห – ‘‘สมตึส ปารมิโย ปูเรตฺวา’’ติ.

于此，为令经师(suttantika)善巧了知大菩提道(mahābodhippaṭipadā)，关于波罗蜜(pāramī)，应知此详尽论述：何为波罗蜜？以何义为波罗蜜？有几种？其次第为何？其相、味、现起、近因(lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānāni)为何？何为缘(paccayo)？何为染污(saṃkileso)？何为清净(vodānaṃ)？何为对治(paṭipakkho)？何为修行(paṭipatti)？何为分别(vibhāgo)？何为总摄(saṅgaho)？何为成就之方便(sampādanūpāyo)？需时多久成就？有何功德(ānisaṃso)？其果为何？欲知此者，当依《长部复注》(Dīghāgamaṭīkā)所说之法，此处不述。鉴于前述之道与前述分别之波罗蜜皆已圆满，故说：“圆满三十波罗蜜。”

สติปิ มหาปริจฺจาคานํ ทานปารมิภาเว ปริจฺจาควิเสสภาวทสฺสนตฺถญฺเจว สุทุกฺกรภาวทสฺสนตฺถญฺจ มหาปริจฺจาเคหิ วิสุํ คหณํ. ตโตเยว จ องฺคปริจฺจาคโต วิสุํ นยนปริจฺจาคคฺคหณํ, ปริจฺจาคภาวสามญฺเญปิ ธนรชฺชปริจฺจาคโต ปุตฺตทารปริจฺจาคคฺคหณญฺจ กตํ. คตปจฺจาคติกวตฺตสงฺขาตาย ปุพฺพภาคปฺปฏิปทาย สทฺธึ อภิญฺญาสมาปตฺตินิปฺผาทนํ ปุพฺพโยโค. ทานาทีสุเยว สาติสยปฺปฏิปตฺตินิปฺผาทนํ ปุพฺพจริยา, ยา วา จริยาปิฏกสงฺคหิตา. ‘‘อภินีหาโร ปุพฺพโยโค, ทานาทิปฺปฏิปตฺติ วา กายวิเวกวเสน เอกจริยา วา ปุพฺพจริยา’’ติ เกจิ. ทานาทีนญฺเจว อปฺปิจฺฉตาทีนญฺจ สํสารนิพฺพาเนสุ อาทีนวานิสํสานญฺจ วิภาวนวเสน สตฺตานํ โพธิตฺตเย ปติฏฺฐาปนปริปาจนวเสน จ ปวตฺตา กถา ธมฺมกฺขานํ. ญาตีนํ อตฺถจริยา ญาตตฺถจริยา. สาปิ กรุณายนวเสเนว. อาทิ-สทฺเทน โลกตฺถจริยาทโย สงฺคณฺหาติ. กมฺมสฺสกตญาณวเสน อนวชฺชกมฺมายตนสิปฺปายตนวิชฺชาฏฺฐานปริจยวเสน ขนฺธายตนาทิปริจยวเสน ลกฺขณตฺตยตีรณวเสน จ ญาณจาโร พุทฺธิจริยา. สา ปน อตฺถโต ปญฺญาปารมีเยว, ญาณสมฺภารทสฺสนตฺถํ วิสุํ [Pg.127] คหณํ. โกฏีติ ปริยนฺโต, อุกฺกํโสติ อตฺโถ. จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน ภาเวตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ ภาเวตฺวาติ อุปฺปาเทตฺวา. พฺรูเหตฺวาติ วฑฺเฒตฺวา. สติปฏฺฐานาทิคฺคหเณน อาคมนปฺปฏิปทํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ทสฺเสติ. วิปสฺสนาสหคตา เอว วา สติปฏฺฐานาทโย ทฏฺฐพฺพา. เอตฺถ จ ‘‘เยน อภินีหาเรนา’’ติอาทินา อาคมนปฺปฏิปทาย อาทึ ทสฺเสติ, ‘‘ทานปารมิ’’นฺติอาทินา มชฺฌํ, ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน’’ติอาทินา ปริโยสานนฺติ เวทิตพฺพํ.

即使大舍离(mahāpariccāga)属于布施波罗蜜，但为了显示其舍离的殊胜性与极难行性，故单独列出大舍离。因此，从肢体舍离中单独列出眼目舍离；并且，即使同属舍离，舍弃财富、王国与舍弃妻子儿女亦被单独列出。前行(pubbayoga)是指与往返之行(gatapaccāgatikavatta)共同成就神通与等至。前修(pubbacariyā)是指在布施等中成就殊胜的行道，或指《所行藏》(cariyāpiṭaka)所摄之行道。有人说：“发愿是前行，布施等行道，或以身远离为独行道，是为前修。”法说(dhammakkhāna)是指通过阐明布施等、少欲等，以及轮回与涅槃的过患与功德，从而使众生安住于三菩提并使之成熟的说法。亲族利行(ñātatthacariyā)是利益亲族之行。此亦是出于悲悯。“等”字包含世间利行等。智行(buddhicariyā)是指依业果智，熟练无罪业处、工巧处、明处，熟练蕴、处等，以及思惟三相而行之智。然而，就其义而言，此即是般若波罗蜜，此处单独列出是为了显示智慧资粮。“究竟”(koṭī)是极限，“最胜”(ukkaṃsa)是殊胜之义。“修习四念处”(cattāro satipaṭṭhāne bhāvetvā)是其关联。其中，“修习”(bhāvetvā)指生起，“培育”(brūhetvā)指增长。举出念处等，是为了显示已将菩萨的来行道(āgamanappaṭipada)导向究竟。或者，应当将念处等视为与观(vipassanā)相应。此处应知，“以彼发愿”等句显示来行道之初，“布施波罗蜜”等句显示其中，“四念处”等句显示其终。

สมฺปติชาโตติ มุหุตฺตชาโต นิกฺขนฺตมตฺโต. นิกฺขนฺตมตฺตญฺหิ มหาสตฺตํ ปฐมํ พฺรหฺมาโน สุวณฺณชาเลน ปฏิคฺคณฺหึสุ, เตสํ หตฺถโต จตฺตาโร มหาราชาโน อชินปฺปเวณิยา, เตสํ หตฺถโต มนุสฺสา ทุกูลจุมฺพฏเกน ปฏิคฺคณฺหึสุ, มนุสฺสานํ หตฺถโต มุจฺจิตฺวา ปถวิยํ ปติฏฺฐิโต. ยถาหาติอาทินา มหาปทานเทสนาย วุตฺตวจนํ นิทสฺเสติ. เสตมฺหิ ฉตฺเตติ ทิพฺพเสตจฺฉตฺเต. อนุธาริยมาเนติ ธาริยมาเน. เอตฺถ จ ฉตฺตคฺคหเณเนว ขคฺคาทีนิ ปญฺจ กกุธภณฺฑานิ วุตฺตาเนวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ขคฺคตาลวณฺฏโมรหตฺถกวาลพีชนิอุณฺหีสปฏฺฏาปิ หิ ฉตฺเตน สห ตทา อุปฏฺฐิตา อเหสุํ. ฉตฺตาทีนิเยว จ ตทา ปญฺญายึสุ, น ฉตฺตาทิคฺคาหกา. สพฺพา จ ทิสาติ ทส ทิสา, นยิทํ สพฺพทิสาวิโลกนํ สตฺตปทวีติหารุตฺตรกาลํ. มหาสตฺโต หิ มนุสฺสานํ หตฺถโต มุจฺจิตฺวา ปุรตฺถิมํ ทิสํ โอโลเกสิ, ตตฺถ เทวมนุสฺสา คนฺธมาลาทีหิ ปูชยมานา, ‘‘มหาปุริส, อิธ ตุมฺเหหิ สทิโสปิ นตฺถิ, กุโต อุตฺตริตโร’’ติ อาหํสุ. เอวํ จตสฺโส ทิสา จตสฺโส อนุทิสา เหฏฺฐา อุปรีติ สพฺพา ทิสา อนุวิโลเกตฺวา สพฺพตฺถ อตฺตนา สทิสํ อทิสฺวา ‘‘อยํ อุตฺตรา ทิสา’’ติ สตฺตปทวีติหาเรน อคมาสิ. อาสภินฺติ อุตฺตมํ. อคฺโคติ สพฺพปฐโม. เชฏฺโฐติ เสฏฺโฐติ จ ตสฺเสว เววจนํ. อยมนฺติมา ชาติ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโวติ อิมสฺมึ อตฺตภาเว ปตฺตพฺพํ อรหตฺตํ พฺยากาสิ. ‘‘อเนเกสํ วิเสสาธิคมานํ ปุพฺพนิมิตฺตภาเวนา’’ติ สํขิตฺเตน วุตฺตมตฺถํ ‘‘ยญฺหี’’ติอาทินา วิตฺถารโต ทสฺเสติ. ตตฺถ เอตฺถาติ –

“刚出生”(sampatijāta)是指刹那间出生，刚刚出胎。这位大士(mahāsatta)刚刚出胎时，诸梵天首先以金网承接；四大天王从梵天手中接过，以羚羊皮承接；人类又从天王手中接过，以细棉布承接；最终从人手中脱离，站立于地上。“如是”等句显示了《大本经》(Mahāpadāna)中所说的言辞。“白伞”(setamhi chatte)是指天界的白伞。“持续举着”(anudhāriyamāne)是指被举着。此处应知，仅举出伞盖，实际上已包含了剑等五种王室宝器(kakudhabhaṇḍāni)。当时，剑、多罗扇、孔雀扇、拂尘和头巾也与伞盖一同出现。当时只显现了伞盖等物，而未显现持伞盖等物者。“遍观十方”(sabbā ca disā)是指十方，这并非指七步之后遍观四方。大士从人们手中脱离后，看向东方，那里的天人与人类以香花等供养，并说：“大士，此处无人能与您相比，更何况胜过您呢？”如此遍观四方、四隅、下方与上方所有方向，在任何地方都未见到与自己相等者，于是说：“这是最上的方向。”并走了七步。“最胜”(āsabhiṃ)是指最上的。“最上”(agga)是指第一的。“最尊”(jeṭṭha)和“最胜”(seṭṭha)是其同义词。“这是最后一次出生，现在没有来世了”，这是预言在此生中将证得阿罗汉果。“作为获得无数殊胜成就的先兆”，此乃简略之义，“因为”等句则详细阐明。此处“在此”是指——

‘‘อเนกสาขญฺจ [Pg.128] สหสฺสมณฺฑลํ,ฉตฺตํ มรู ธารยุมนฺตลิกฺเข;

สุวณฺณทณฺฑา วีติปตนฺติ จามรา,น ทิสฺสเร จามรฉตฺตคาหกา’’ติ. (สุ. นิ. ๖๙๓) –

“千枝万盖遍布虚空，诸天空中擎伞环；金柄拂尘飘拂过，不见持拂与伞者。”

อิมิสฺสา คาถาย. สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว สพฺพตฺถ อปฺปฏิหตจารตาย อนาวรณญาณนฺติ อาห – ‘‘สพฺพญฺญุตานาวรณญาณปฏิลาภสฺสา’’ติ. ตถา อยํ ภควาปิ คโต…เป… ปุพฺพนิมิตฺตภาเวนาติ เอเตน อภิชาติยํ ธมฺมตาวเสน อุปฺปชฺชนกวิเสสา สพฺพโพธิสตฺตานํ สาธารณาติ ทสฺเสติ. ปารมิตานิสฺสนฺทา หิ เตติ.

以此偈颂（说明）。一切智智因其于一切处无碍运行，故为无障智，即所谓“获得一切智无障智”。同样，这位世尊(bhagavā)也已行至……（略）……作为前兆的缘故。由此显示，诸菩萨依自然法则出生之殊胜，乃是所有菩萨所共通的。因为这些是波罗蜜的流溢。

วิกฺกมีติ อคมาสิ. มรูติ เทวา. สมาติ วิโลกนสมตาย สมา สทิสิโย. มหาปุริโส หิ ยถา เอกํ ทิสํ วิโลเกสิ, เอวํ เสสทิสาปิ, น กตฺถจิ วิโลกเน วิพนฺโธ ตสฺส อโหสีติ. สมาติ วา วิโลเกตุํ ยุตฺตาติ อตฺโถ. น หิ ตทา โพธิสตฺตสฺส วิรูปพีภจฺฉวิสมรูปานิ วิโลเกตุํ อยุตฺตานิ ทิสาสุ อุปฏฺฐหนฺตีติ.

“行进”(vikkamī)是指向前行走。“天神”(marū)是指诸天。“平等”(samā)是指观看时是相同的，是相似的。因为大士(mahāpurisa)观看一个方向时，也同样观看其他方向，他的观看在任何地方都没有障碍。或者说，“平等”是指适合观看。因为那时菩萨观看时，没有不适合观看的丑陋、可憎、不规则的形相出现在各个方向。

‘‘เอวํ ตถา คโต’’ติ กายคมนฏฺเฐน คตสทฺเทน ตถาคตสทฺทํ นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ ญาณคมนฏฺเฐน ตํ ทสฺเสตุํ – ‘‘อถ วา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เนกฺขมฺเมนาติ อโลภปฺปธาเนน กุสลจิตฺตุปฺปาเทน. กุสลา หิ ธมฺมา อิธ เนกฺขมฺมํ, น ปพฺพชฺชาทโย. ‘‘ปฐมชฺฌาเนนา’’ติ จ วทนฺติ. ปหายาติ ปชหิตฺวา. คโต อธิคโต, ปฏิปนฺโน อุตฺตริวิเสสนฺติ อตฺโถ. ปหายาติ วา ปหานเหตุ, ปหานลกฺขณํ วา. เหตุลกฺขณตฺโถ หิ อยํ ปหายสทฺโท. กามจฺฉนฺทาทิปฺปหานเหตุกญฺหิ ‘‘คโต’’ติ เอตฺถ วุตฺตํ คมนํ อวโพโธ, ปฏิปตฺติ เอว วา กามจฺฉนฺทาทิปฺปหาเนน จ ลกฺขียติ. เอส นโย ปทาเลตฺวาติอาทีสุปิ. อพฺยาปาเทนาติ เมตฺตาย. อาโลกสญฺญายาติ วิภูตํ กตฺวา มนสิกรเณน อุปฏฺฐิตอาโลกสญฺชานเนน. อวิกฺเขเปนาติ สมาธินา. ธมฺมววตฺถาเนนาติ กุสลาทิธมฺมานํ ยาถาวนิจฺฉเยน. ‘‘สปฺปจฺจยนามรูปววตฺถาเนนา’’ติปิ วทนฺติ. เอวํ กามจฺฉนฺทาทินีวรณปฺปหาเนน ‘‘อภิชฺฌํ โลเก ปหายา’’ติอาทินา (วิภ. ๕๐๘) วุตฺตาย ปฐมชฺฌานสฺส ปุพฺพภาคปฺปฏิปทาย ภควโต ตถาคตภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สห อุปาเยน อฏฺฐหิ [Pg.129] สมาปตฺตีหิ อฏฺฐารสหิ จ มหาวิปสฺสนาหิ ตํ ทสฺเสตุํ – ‘‘ญาเณนา’’ติอาทิมาห. นามรูปปริคฺคหกงฺขาวิตรณานญฺหิ วิพนฺธภูตสฺส โมหสฺส ทูรีกรเณน ญาตปริญฺญายํ ฐิตสฺส อนิจฺจสญฺญาทโย สิชฺฌนฺติ, ตถา ฌานสมาปตฺตีสุ อภิรตินิมิตฺเตน ปาโมชฺเชน ตตฺถ อนภิรติยา วิโนทิตาย ฌานาทีนํ สมธิคโมติ สมาปตฺติวิปสฺสนานํ อรติวิโนทนอวิชฺชาปทาลนาทิอุปาโย, อุปฺปฏิปาฏินิทฺเทโส ปน นีวรณสภาวาย อวิชฺชาย เหฏฺฐา นีวรเณสุปิ สงฺคหทสฺสนตฺถนฺติ ทฏฺฐพฺโพ. สมาปตฺติวิหารปฺปเวสวิพนฺธเนน นีวรณานิ กวาฏสทิสานีติ อาห – ‘‘นีวรณกวาฏํ อุคฺฆาเฏตฺวา’’ติ.

“如是已去”(Evaṃ tathā gato)，是先以身行之义解释“已去”(gata)一词，现在则以智行之义来显示“如来”(tathāgata)，故说“或者”等句。其中，“出离”(nekkhamma)是指以无贪为主的善心生起。此处善法即是出离，而非出家等。也有人说“以初禅”。“舍离”(pahāya)是指断除。“已去”(gato)是指已证得、已行至更高殊胜之境的意思。或者说，“舍离”是断除之因，或是断除之相。此“舍离”一词具有因与相之义。因为此处所说的“行”(gamana)，即“已去”，是指以断除欲贪等为因而觉悟，或者说，修行是以断除欲贪等为特征的。此理亦通于“破开”等句。“无瞋”(abyāpādena)是指慈心。“光明想”(ālokasaññāyā)是指通过清晰作意而生起的对光明之想。“不散乱”(avikkhepena)是指禅定。“法抉择”(dhammavavatthānena)是指如实辨别善等诸法。也有人说“缘起名色之抉择”。如此，通过断除欲贪等五盖，如《分别论》(Vibha. 508)中所说的“舍离世间之贪”等，先显示世尊(bhagavā)成就如来之道的初禅前行，现在则连同方便，以八等至和十八大观(mahāvipassanā)来显示，故说“以智慧”等句。因为通过远离障碍名色遍知与度疑的愚痴，安住于知遍知时，无常想等便能成就；同样，通过以禅定等至中喜乐为因的喜悦，遣除于彼之不乐，从而证得禅那等，这便是等至与观(vipassanā)的遣除不乐、破除无明等方便。然而，当知，次第颠倒的解释，是为了显示具有盖之自性的无明，亦被包含在诸盖之中。由于诸盖阻碍进入等至住，故诸盖如同门闩，所以说“开启诸盖门闩”。

‘‘รตฺตึ วิตกฺเกตฺวา วิจาเรตฺวา ทิวา กมฺมนฺเต ปโยเชตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๕๑) วุตฺตฏฺฐาเน วิตกฺกวิจารา ธูมายนา อธิปฺเปตาติ อาห – ‘‘วิตกฺกวิจารธูม’’นฺติ. กิญฺจาปิ ปฐมชฺฌานูปจาเรเยว ทุกฺขํ, จตุตฺถชฺฌาโนปจาเรเยว จ สุขํ ปหียติ, อติสยปฺปหานํ ปน สนฺธายาห – ‘‘จตุตฺถชฺฌาเนน สุขทุกฺขํ ปหายา’’ติ. รูปสญฺญาติ สญฺญาสีเสน รูปาวจรชฺฌานานิ เจว ตทารมฺมณานิ จ วุตฺตานิ. รูปาวจรชฺฌานมฺปิ หิ ‘‘รูป’’นฺติ วุจฺจติ อุตฺตรปทโลเปน ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๒๔๘; ๓.๓๑๒; ธ. ส. ๒๔๘; ปฏิ. ม. ๑.๒๐๙). ตสฺส อารมฺมณมฺปิ กสิณรูปํ ‘‘รูป’’นฺติ วุจฺจติ ปุริมปทโลเปน ‘‘พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๑๗๓-๑๗๔; ม. นิ. ๒.๒๔๙; ธ. ส. ๒๔๔-๒๔๕). ตสฺมา อิธ รูเป รูปชฺฌาเน ตํสหคตสญฺญา รูปสญฺญาติ เอวํ สญฺญาสีเสน รูปาวจรชฺฌานานิ วุตฺตานิ. รูปํ สญฺญา อสฺสาติ รูปสญฺญํ, รูปสฺส นามนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ ปถวีกสิณาทิเภทสฺส ตทารมฺมณสฺส เจตํ อธิวจนนฺติ เวทิตพฺพํ. ปฏิฆสญฺญาติ จกฺขาทีนํ วตฺถูนํ รูปาทีนํ อารมฺมณานญฺจ ปฏิฆาเตน ปฏิหนเนน วิสยิวิสยสโมธาเน สมุปฺปนฺนา ทฺวิปญฺจวิญฺญาณสหคตา สญฺญา ปฏิฆสญฺญา. นานตฺตสญฺญาโยติ นานตฺเต โคจเร ปวตฺตา สญฺญา, นานตฺตา วา สญฺญา นานตฺตสญฺญา, อฏฺฐ กามาวจรกุสลสญฺญา, ทฺวาทส อกุสลสญฺญา, เอกาทส กามาวจรกุสลวิปากสญฺญา, ทฺเว อกุสลวิปากสญฺญา, เอกาทส กามาวจรกิริยสญฺญาติ เอตาสํ จตุจตฺตาลีสสญฺญานเมตํ อธิวจนํ. เอตา หิ ยสฺมา รูปสญฺญาทิเภเท นานตฺเต [Pg.130] นานาสภาเว โคจเร ปวตฺตนฺติ, ยสฺมา จ นานตฺตา นานาสภาวา อญฺญมญฺญํ อสทิสา, ตสฺมา ‘‘นานตฺตสญฺญา’’ติ วุจฺจนฺติ.

“夜晚寻思，白日作业”，在该处所说的寻伺(vitakkavicāra)被意指为烟，因此说“寻伺之烟”(vitakkavicāradhūma)。虽然在初禅的近行定中就已舍弃忧，在第四禅的近行定中才舍弃乐，但此处是就其超胜的舍弃而言，因此说“以第四禅舍弃苦乐”。“色想”(rūpasaññā)，是以“想”为首，指色界禅那(rūpāvacarajjhāna)及其所缘(ārammaṇa)。色界禅那也被称为“色”，如在“有色者见诸色”等句中，是省略了后一词(uttarapadalopena)。其所缘，即遍处色(kasiṇarūpa)，也被称为“色”，如在“外观诸色，有好有坏”等句中，是省略了前一词(purimapadalopena)。因此，此处所说的“色想”，是以“想”为首，指色界禅那，即在色与色禅那中相应的想。“色是其想”(rūpaṃ saññā assa)即是“色想”，意即“色之名”。当知，这是对地遍(pathavīkasiṇa)等各种类别及其所缘的称谓。“有对想”(paṭighasaññā)，是指眼等根(vatthu)与色等境(ārammaṇa)相触(paṭighāta)、相击(paṭihanana)时，在根境和合(visayivisayasamodhāna)的情况下，与双五识(dvipañcaviññāṇa)相应的想。“种种想”(nānattasaññā)，是指在种种(nānatta)所缘(gocara)上生起的想，或是种种不同的想。即八种欲界善想、十二种不善想、十一种欲界善异熟想、两种不善异熟想、十一种欲界唯作想，此四十四种想的总称。因为这些想在色想等种种不同、各种自性(nānāsabhāva)的所缘中生起，又因为它们是种种不同、各种自性、彼此不相似的，因此被称为“种种想”。

อนิจฺจสฺส, อนิจฺจนฺติ วา อนุปสฺสนา อนิจฺจานุปสฺสนา, เตภูมกธมฺมานํ อนิจฺจตํ คเหตฺวา ปวตฺตาย อนุปสฺสนาเยตํ นามํ. นิจฺจสญฺญนฺติ สงฺขตธมฺเม ‘‘นิจฺจา สสฺสตา’’ติ ปวตฺตํ มิจฺฉาสญฺญํ. สญฺญาสีเสน ทิฏฺฐิจิตฺตานมฺปิ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ. เอส นโย อิโต ปเรสุปิ. นิพฺพิทานุปสฺสนายาติ สงฺขาเรสุ นิพฺพิชฺชนากาเรน ปวตฺตาย อนุปสฺสนาย. นนฺทินฺติ สปฺปีติกตณฺหํ. วิราคานุปสฺสนายาติ สงฺขาเรสุ วิรชฺชนากาเรน ปวตฺตาย อนุปสฺสนาย. นิโรธานุปสฺสนายาติ สงฺขารานํ นิโรธสฺส อนุปสฺสนาย. ‘‘เต สงฺขารา นิรุชฺฌนฺติเยว, อายตึ สมุทยวเสน น อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ เอวํ วา อนุปสฺสนา นิโรธานุปสฺสนา. เตเนวาห – ‘‘นิโรธานุปสฺสนาย นิโรเธติ, โน สมุเทตี’’ติ. มุจฺจิตุกมฺยตา หิ อยํ พลปฺปตฺตาติ. ปฏินิสฺสชฺชนากาเรน ปวตฺตา อนุปสฺสนา ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนา. ปฏิสงฺขา สนฺติฏฺฐนา หิ อยํ. อาทานนฺติ นิจฺจาทิวเสน คหณํ. สนฺตติสมูหกิจฺจารมฺมณานํ วเสน เอกตฺตคฺคหณํ ฆนสญฺญา. อายูหนํ อภิสงฺขรณํ. อวตฺถาวิเสสาปตฺติ วิปริณาโม. ธุวสญฺญนฺติ ถิรภาวคฺคหณํ. นิมิตฺตนฺติ สมูหาทิฆนวเสน สกิจฺจปริจฺเฉทตาย จ สงฺขารานํ สวิคฺคหคฺคหณํ. ปณิธินฺติ ราคาทิปณิธึ. สา ปนตฺถโต ตณฺหาวเสน สงฺขาเรสุ นนฺทิตา. อภินิเวสนฺติ อตฺตานุทิฏฺฐึ.

对无常者，或观“无常”，是为无常随观(aniccānupassanā)，这是执取三界法(tebhūmakadhamma)的无常性而生起的随观之名。“常想”(niccasaññā)，是指于有为法(saṅkhatadhamma)生起“常、恒”之邪想(micchāsaññā)。当知，以“想”为首，也包含邪见心(diṭṭhicitta)。此理亦通于下文。“厌离随观”(nibbidānupassanā)，是指于诸行(saṅkhāra)以厌离之相(nibbijjanākāra)生起的随观。“喜贪”(nandi)，是指伴随喜悦的渴爱(taṇhā)。“离贪随观”(virāgānupassanā)，是指于诸行以离贪之相(virajjanākāra)生起的随观。“灭随观”(nirodhānupassanā)，是指对诸行之灭的随观。或者，“彼诸行仅是息灭，未来不以生起(samudaya)的方式出现”，如是随观即是灭随观。因此说：“以灭随观而灭，不复生起。”这实际上是已达强盛的解脱欲(muccitukamyatā)。以舍遣之相(paṭinissajjanākāra)生起的随观，是为舍遣随观(paṭinissaggānupassanā)。这实际上是审察安住(paṭisaṅkhā santiṭṭhanā)。“取”(ādāna)，是以常等方式去执取(gahaṇa)。以相续(santati)、集合(samūha)、作用(kicca)、所缘(ārammaṇa)故，执取为一体(ekattaggahaṇa)，即是“坚固想”(ghanasaññā)。“积集”(āyūhana)，即是造作(abhisaṅkharaṇa)。“变异”(vipariṇāma)，是指状态(avatthāvisesa)的改变。“恒常想”(dhuvasaññā)，是执取恒常不变(thirabhāva)。“相”(nimitta)，是指由于聚合等的坚固性(samūhādighana)，以及各自作用的限定(sakiccaparicchedatāya)，而对诸行(saṅkhāra)产生的有形相的执取(saviggahaggahaṇa)。“愿求”(paṇidhi)，是指贪欲等愿求(rāgādipaṇidhi)。就其义而言，它是因为渴爱(taṇhā)而对诸行产生的欢喜(nanditā)。“执取”(abhinivesa)，是指我见(attānudiṭṭhi)。

อนิจฺจทุกฺขาทิวเสน สพฺพธมฺมตีรณํ อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนา. สาราทานาภินิเวสนฺติ อสาเร สารคฺคหณวิปลฺลาสํ. อิสฺสรกุตฺตาทิวเสน โลโก สมุปฺปนฺโนติ อภินิเวโส สมฺโมหาภินิเวโส. เกจิ ปน ‘‘อโหสึ นุ โข อหมตีตมทฺธานนฺติอาทินา ปวตฺตสํสยาปตฺติ สมฺโมหาภินิเวโส’’ติ วทนฺติ. สงฺขาเรสุ เลณตาณภาวคฺคหณํ อาลยาภินิเวโส. ‘‘อาลยรตา อาลยสมฺมุทิตา’’ติ (ที. นิ. ๒.๖๔; ม. นิ. ๑.๒๘๑; ๒.๓๓๗; สํ. นิ. ๑.๑๗๒; มหาว. ๗) วจนโต อาลโย ตณฺหา, สาเยว จกฺขาทีสุ รูปาทีสุ จ อภินิเวสวเสน ปวตฺติยา อาลยาภินิเวโสติ เกจิ. ‘‘เอวํวิธา สงฺขารา ปฏินิสฺสชฺชียนฺตี’’ติ ปวตฺตํ ญาณํ ปฏิสงฺขานุปสฺสนา. วฏฺฏโต วิคตตฺตา วิวฏฺฏํ, นิพฺพานํ. ตตฺถ อารมฺมณกรณสงฺขาเตน อนุปสฺสเนน ปวตฺติยา วิวฏฺฏานุปสฺสนา, โคตฺรภู. สํโยคาภินิเวสนฺติ สํยุชฺชนวเสน สงฺขาเรสุ [Pg.131] อภินิวิสนํ. ทิฏฺเฐกฏฺเฐติ ทิฏฺฐิยา สหชาเตกฏฺเฐ ปหาเนกฏฺเฐ จ. โอฬาริเกติ อุปริมคฺควชฺเฌ กิเลเส อเปกฺขิตฺวา วุตฺตํ, อญฺญถา ทสฺสนปหาตพฺพาปิ ทุติยมคฺควชฺเฌหิ โอฬาริกาติ. อณุสหคเตติ อณุภูเต. อิทํ เหฏฺฐิมมคฺควชฺเฌ อเปกฺขิตฺวา วุตฺตํ. สพฺพกิเลเสติ อวสิฏฺฐสพฺพกิเลเส. น หิ ปฐมาทิมคฺเคหิปิ ปหีนา กิเลสา ปุน ปหียนฺตีติ.

以无常、苦等审察一切法，是增上慧法观(adhipaññādhammavipassanā)。执取实质的执著，是指于无实质中执取实质的颠倒。认为世界由自在天所造(Issarakutta)等而执著，是痴执著。但有人说：“我于过去世存在吗？”等生起的疑惑，是痴执著。于诸行中执取为庇护所与归依处，是爱执著。如经言：“乐于爱，喜于爱”(长部2.64；中部1.281；2.337；相应部1.172；大品7)，爱即是渴爱；有人说，此渴爱因执著于眼等及色等而转起，故是爱执著。“此类诸行应被舍弃”，如此转起的智，是省察随观(paṭisaṅkhānupassanā)。因脱离轮回(vaṭṭa)，故为出离轮回(vivaṭṭa)，即涅槃。于彼（涅槃），以之为所缘而转起的随观，是出离轮回随观(vivaṭṭānupassanā)，即种姓智(gotrabhū)。结执著(saṃyogābhinivesa)即以结缚的方式对诸行产生执着。于见为一处(diṭṭhekaṭṭha)即是与见俱生为一处，以及在断除时成为一处。粗显(oḷārika)是就上道所应断的烦恼而言，否则，见所断的（烦恼）对第二道所应断的（烦恼）而言也是粗显的。微细俱行(aṇusahagata)是指微细的（烦恼）。这是就下道所应断的（烦恼）而言。一切烦恼是指剩余的一切烦恼。因为初道等所断的烦恼不会再次被断除。

กกฺขฬตฺตํ กถินภาโว. ปคฺฆรณํ ทฺรวภาโว. โลกิยวายุนา ภสฺตาย วิย เยน ตํตํกลาปสฺส อุทฺธุมายนํ, ถทฺธภาโว วา, ตํ วิตฺถมฺภนํ. วิชฺชมาเนปิ กลาปนฺตรภูตานํ กลาปนฺตรภูเตหิ ผุฏฺฐภาเว ตํตํภูตวิวิตฺตตา รูปปริยนฺโต อากาโสติ เยสํ โย ปริจฺเฉโท, เตหิ โส อสมฺผุฏฺโฐว, อญฺญถา ภูตานํ ปริจฺเฉทภาโว น สิยา พฺยาปิตภาวาปตฺติโต. ยสฺมึ กลาเป ภูตานํ ปริจฺเฉโท, เตหิ อสมฺผุฏฺฐภาโว อสมฺผุฏฺฐลกฺขณํ. เตนาห – ภควา อากาสธาตุนิทฺเทเส (ธ. ส. ๖๓๗) ‘‘อสมฺผุฏฺโฐ จตูหิ มหาภูเตหี’’ติ.

粗硬性(kakkhaḷatta)即坚硬。流动(paggharaṇa)即液体状态。如同皮囊被世间风所吹，由此而有各个色聚的膨胀，或僵硬的状态，此即支撑(vitthambhana)。即使在一色聚中的诸大种与另一色聚中的诸大种相互接触的情况下，各个大种的分离状态，即是作为色之界限的虚空(rūpapariyanto ākāsa)，此虚空是它们的界限，它与它们是不相触的，否则，诸大种的界限状态就不存在了，因为会陷入遍满状态。在哪个色聚中存在诸大种的界限，与它们不相触，即是不相触的特征。因此，世尊在《虚空界解释》(ākāsadhātuniddesa)中说(法集论 637)：“不与四大种相触”。

วิโรธิปจฺจยสนฺนิปาเต วิสทิสุปฺปตฺติ รุปฺปนํ. เจตนาปธานตฺตา สงฺขารกฺขนฺธธมฺมานํ เจตนาวเสเนตํ วุตฺตํ – ‘‘สงฺขารานํ อภิสงฺขรณลกฺขณ’’นฺติ. ตถา หิ สุตฺตนฺตภาชนีเย สงฺขารกฺขนฺธวิภงฺเค (วิภ. ๙๒) ‘‘จกฺขุสมฺผสฺสชา เจตนา’’ติอาทินา เจตนาว วิภตฺตา. อภิสงฺขรลกฺขณา จ เจตนา. ยถาห – ‘‘ตตฺถ กตโม ปุญฺญาภิสงฺขาโร, กุสลา เจตนา กามาวจรา’’ติอาทิ. ผรณํ สวิปฺผาริกตา. อสฺสทฺธิเยติ อสฺสทฺธิยเหตุ. นิมิตฺตตฺเถ ภุมฺมํ. เอส นโย โกสชฺเชติอาทีสุ. วูปสมลกฺขณนฺติ กายจิตฺตปริฬาหูปสมลกฺขณํ. ลีนุทฺธจฺจรหิเต อธิจิตฺเต ปวตฺตมาเน ปคฺคหนิคฺคหสมฺปหํสเนสุ อพฺยาวฏตาย อชฺฌุเปกฺขนํ ปฏิสงฺขานํ ปกฺขปาตุปจฺเฉทโต.

当敌对因缘聚合时，生起不相似的状态，即是变坏(ruppana)。由于思(cetanā)是行蕴诸法的主导，故依思而说：“诸行的特征是造作(abhisaṅkharaṇa)”。如在《经分别》(suttantabhājanīya)的〈行蕴分别〉(vibha. 92)中，以“眼触所生思”等，唯独分别了思。而思即具有造作的特征。如说：“在此，什么是福行(puññābhisaṅkhāra)？即是欲界的善思”等。遍满(pharaṇa)即是扩展性(saviṭṭhārikatā)。于不信(assaddhiye)，是说以不信为因。此处的处格是用于因由义。此理亦可用于懈怠(kosajja)等。寂止(vūpasama)的特征是止息身心热恼。当增上心于远离昏沉(līna)、掉举(uddhacca)而转起时，对于策励(paggaha)、抑制(niggaha)、激励(sampahaṃsana)不加功用，此舍置，因断除了偏袒，即是省察(paṭisaṅkhāna)。

มุสาวาทาทีนํ วิสํวาทนาทิกิจฺจตาย ลูขานํ อปริคฺคาหกานํ ปฏิปกฺขภาวโต ปริคฺคาหกสภาวา สมฺมาวาจา, สินิทฺธภาวโต สมฺปยุตฺตธมฺเม สมฺมาวาจาปจฺจยสุภาสิตานํ โสตารญฺจ ปุคฺคลํ ปริคฺคณฺหาตีติ สา ปริคฺคหลกฺขณา. กายิกกิริยา กิญฺจิ กตฺตพฺพํ สมุฏฺฐาเปติ, สยญฺจ สมุฏฺฐหนํ ฆฏนํ โหตีติ สมฺมากมฺมนฺตสงฺขาตา วิรตีปิ [Pg.132] สมุฏฺฐานลกฺขณา ทฏฺฐพฺพา, สมฺปยุตฺตธมฺมานํ วา อุกฺขิปนํ สมุฏฺฐาปนํ กายิกกิริยาย ภารุกฺขิปนํ วิย. ชีวมานสฺส สตฺตสฺส, สมฺปยุตฺตธมฺมานํ วา ชีวิตินฺทฺริยปวตฺติยา, อาชีวสฺเสว วา สุทฺธิ โวทานํ. ‘‘สงฺขารา’’ติ อิธ เจตนา อธิปฺเปตาติ วุตฺตํ – ‘‘สงฺขารานํ เจตนาลกฺขณ’’นฺติ. นมนํ อารมฺมณาภิมุขภาโว. อายตนํ ปวตฺตนํ. อายตนวเสน หิ อายสงฺขาตานํ จิตฺตเจตสิกานํ ปวตฺติ. ตณฺหาย เหตุลกฺขณนฺติ วฏฺฏสฺส ชนกเหตุภาโว, มคฺคสฺส ปน นิพฺพานสมฺปาปกตฺตนฺติ อยเมเตสํ วิเสโส.

妄语等因其具有欺骗等作用，是粗恶的、不摄受的，而正语是它们的对治，故正语的自性是摄受；又因其润泽性，能摄受相应法，以及由正语为缘的善说能摄受听闻者，故其特征是摄受。身业能发起某件应做之事，而自身发起即是努力，故名为正业的离(virati)亦应被视为具有发起的特征；或者，是提起相应法，如同身业中举起重物一般。（正命的特征是）令活着的有情、或依命根(jīvitindriya)而转起的相应法、或生计本身，得以清净、遍净。此处所谓“行”，意指思，故说：“诸行的特征是思”。倾向即是面向所缘的状态。处即是转起。因为依于处，名为“入”的心与心所法得以转起。渴爱的特征是因，即作为轮回的生起因；而道的（特征）则是作为涅槃的到达因。此即它们的差别。

ตถลกฺขณํ อวิปรีตสภาโว. เอกรโส อญฺญมญฺญนาติวตฺตนํ อนูนาธิกภาโว. ยุคนทฺธา สมถวิปสฺสนาว. ‘‘สทฺธาปญฺญา ปคฺคหาวิกฺเขปา’’ติปิ วทนฺติ. ขโยติ กิเลสกฺขโย มคฺโค. อนุปฺปาทปริโยสานตาย อนุปฺปาโท ผลํ. ปสฺสทฺธิ กิเลสวูปสโม. ฉนฺทสฺสาติ กตฺตุกามตาฉนฺทสฺส. มูลลกฺขณํ ปติฏฺฐาภาโว. สมุฏฺฐานลกฺขณํ อารมฺมณปฺปฏิปาทกตาย สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อุปฺปตฺติเหตุตา. สโมธานํ วิสยาทิสนฺนิปาเตน คเหตพฺพากาโร, ยา สงฺคตีติ วุจฺจติ. สมํ, สห โอทหนฺติ อเนน สมฺปยุตฺตธมฺมาติ วา สโมธานํ, ผสฺโส. สโมสรนฺติ สนฺนิปตนฺติ เอตฺถาติ สโมสรณํ. เวทนาย วินา อปฺปวตฺตมานา สมฺปยุตฺตธมฺมา เวทนานุภวนนิมิตฺตํ สโมสฏา วิย โหนฺตีติ เอวํ วุตฺตํ. โคปานสีนํ กูฏํ วิย สมฺปยุตฺตานํ ปาโมกฺขภาโว ปมุขลกฺขณํ. ตโต, เตสํ วา สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อุตฺตริ ปธานนฺติ ตตุตฺตริ. ปญฺญุตฺตรา หิ กุสลา ธมฺมา. วิมุตฺติยาติ ผลสฺส. ตญฺหิ สีลาทิคุณสารสฺส ปรมุกฺกํสภาเวน สารํ. อยญฺจ ลกฺขณวิภาโค ฉธาตุปญฺจฌานงฺคาทิวเสน ตํตํสุตฺตปทานุสาเรน โปราณฏฺฐกถายํ อาคตนเยน จ กโตติ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา หิ ปุพฺเพ วุตฺโตปิ โกจิ ธมฺโม ปริยายนฺตรปฺปกาสนตฺถํ ปุน ทสฺสิโต, ตโต เอว จ ‘‘ฉนฺทมูลกา กุสลา ธมฺมา มนสิการสมุฏฺฐานา ผสฺสสโมธานา เวทนาสโมสรณา’’ติ, ‘‘ปญฺญุตฺตรา กุสลา ธมฺมา’’ติ, ‘‘วิมุตฺติสารมิทํ พฺรหฺมจริย’’นฺติ, ‘‘นิพฺพาโนคธญฺหิ, อาวุโส, พฺรหฺมจริยํ นิพฺพานปริโยสาน’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๕๑๒) จ สุตฺตปทานํ วเสน ‘‘ฉนฺทสฺส มูลลกฺขณ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

如相，即不颠倒之自性。一味，即不互相超越、无增无减之状态。双运，即止与观。亦有谓“信、慧、策励(paggaha)、不散乱(avikkhepa)”者。尽，即烦恼之灭尽，亦即道。以不生为究竟，不生即是果。轻安，即烦恼之止息。欲，即欲作之欲。根本相，即安住之性。生起相，即由所缘之引导，作为相应法生起之因。和合，即由境等聚集所取之相，亦即所谓之会合。或者，相应法共同投入于此，故名和合，即是触。聚集，即诸法会集于此，故称聚集。若无受，相应法即不生起，犹如为感受受(vedanā)之行相而聚集，是故如是说。犹如椽梁之顶端，（心）是相应法中最首要者，此即首要之相。进而，于此等相应法中最殊胜者，即是彼最殊胜(tatuttari)者。盖善法以慧(paññā)为最上。解脱，即指果。彼以戒等功德精华之最殊胜状态为精髓。此相之分别，当知是依据六界、五禅支等，顺应经句，以及古义注所传之方法而作。犹如前所说的任何法，为以不同方式开示，再次在此显现。是故亦说“善法以欲为根本，以作意为生起，以触为和合，以受为聚集”，“善法以慧为最上”，“此梵行以解脱为精髓”，“贤友，梵行以涅槃为基础，以涅槃为究竟”(相应部 5.512)等经句，依据此等而说“欲之根本相”等。

ตถธมฺมา [Pg.133] นาม จตฺตาริ อริยสจฺจานิ อวิปรีตสภาวตฺตา. ตถานิ ตํสภาวตฺตา, อวิตถานิ อมุสาสภาวตฺตา, อนญฺญถานิ อญฺญาการรหิตตฺตา. ชาติปจฺจยสมฺภูตสมุทาคตฏฺโฐติ ชาติปจฺจยา สมฺภูตํ หุตฺวา สหิตสฺส อตฺตโน ปจฺจยานุรูปสฺส อุทฺธํ อุทฺธํ อาคตภาโว, อนุปวตฺตตฺโถติ อตฺโถ. อถ วา สมฺภูตฏฺโฐ จ สมุทาคตฏฺโฐ จ สมฺภูตสมุทาคตฏฺโฐ, น ชาติโต ชรามรณํ น โหติ, น จ ชาตึ วินา อญฺญโต โหตีติ ชาติปจฺจยสมฺภูตฏฺโฐ, อิตฺถญฺจ ชาติโต สมุทาคจฺฉตีติ ชาติปจฺจยสมุทาคตฏฺโฐ. ยา ยา ชาติ ยถา ยถา ปจฺจโย โหติ, ตทนุรูปํ ปาตุภาโวติ อตฺโถ. อวิชฺชาย สงฺขารานํ ปจฺจยฏฺโฐติ เอตฺถาปิ น อวิชฺชา สงฺขารานํ ปจฺจโย น โหติ, น จ อวิชฺชํ วินา สงฺขารา อุปฺปชฺชนฺติ. ยา ยา อวิชฺชา เยสํ เยสํ สงฺขารานํ ยถา ยถา ปจฺจโย โหติ, อยํ อวิชฺชาย สงฺขารานํ ปจฺจยฏฺโฐ, ปจฺจยภาโวติ อตฺโถ.

名为如是法(Tathadhammā)者，即四圣谛，因其自性不颠倒故。彼等是如(tathāni)，因其具此自性；是不虚妄(avitathāni)，因其非欺骗；是不异(anaññathāni)，因其无其他形态。“生缘而生起与集起”之义，即由生为缘而生起，已生起后，随顺自身之缘而辗转生起，此即相续之义。或者，“生起”之义与“集起”之义，合为“生起与集起”之义。老死非不从生而有，亦非离生而从他处有，此即“生缘而生起”之义；如此从生而集起，此即“生缘而集起”之义。其义为：有何种生，以何种方式为缘，即有相应的显现。“无明为行之缘”于此亦然，非是无明不行之缘，亦非离无明而诸行生起。何种无明，以何种方式，为哪些行之缘，此即“无明为行之缘”之义，亦即为缘之状态。

ภควา ตํ ชานาติ ปสฺสตีติ สมฺพนฺโธ. เตนาติ ภควตา. ตํ วิภชฺชมานนฺติ โยเชตพฺพํ. ตนฺติ รูปายตนํ. อิฏฺฐานิฏฺฐาทีติ อาทิ-สทฺเทน มชฺฌตฺตํ สงฺคณฺหาติ, ตถา อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนปริตฺตอชฺฌตฺตพหิทฺธาตทุภยาทิเภทํ. ลพฺภมานกปทวเสนาติ ‘‘รูปายตนํ ทิฏฺฐํ, สทฺทายตนํ สุตํ, คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ มุตํ, สพฺพํ รูปํ มนสา วิญฺญาต’’นฺติ (ธ. ส. ๙๖๖) วจนโต ทิฏฺฐปทญฺจ วิญฺญาตปทญฺจ รูปารมฺมเณ ลพฺภติ. อเนเกหิ นาเมหีติ ‘‘รูปารมฺมณํ อิฏฺฐํ อนิฏฺฐํ มชฺฌตฺตํ ปริตฺตํ อตีตํ อนาคตํ ปจฺจุปฺปนฺนํ อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา ทิฏฺฐํ วิญฺญาตํ รูปํ รูปายตนํ รูปธาตุ วณฺณนิภา สนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ นีลํ ปีตก’’นฺติ เอวมาทีหิ อเนเกหิ นาเมหิ. เตรสหิ วาเรหีติ รูปกณฺเฑ อาคเต เตรส นิทฺเทสวาเร สนฺธายาห. ทฺเวปญฺญาสาย นเยหีติ เอเกกสฺมึ วาเร จตุนฺนํ จตุนฺนํ ววตฺถาปนนยานํ วเสน ทฺวิปญฺญาสาย นเยหิ. ตถเมวาติ อวิปรีตทสฺสิตาย อปฺปฏิวตฺติยเทสนตาย จ ตถเมว โหติ. ชานามิ อพฺภญฺญาสินฺติ วตฺตมานาตีตกาเลสุ ญาณปฺปวตฺติทสฺสเนน อนาคเตปิ ญาณปฺปวตฺติ วุตฺตาเยวาติ ทฏฺฐพฺพา. วิทิต-สทฺโท อนามฏฺฐกาลวิเสโส เวทิตพฺโพ ‘‘ทิฏฺฐํ สุตํ มุต’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๑๘๘; ม. นิ. ๑.๗-๘; สํ. นิ. ๓.๒๐๘; อ. นิ. ๔.๒๓) วิย. น อุปฏฺฐาสีติ อตฺตตฺตนิยวเสน น อุปคญฺฉิ[Pg.134]. ยถา รูปารมฺมณาทโย ธมฺมา ยํสภาวา ยํปการา จ, ตถา เน ปสฺสติ ชานาติ คจฺฉตีติ ตถาคโตติ เอวํ ปทสมฺภโว เวทิตพฺโพ. เกจิ ปน ‘‘นิรุตฺตินเยน ปิโสทราทิปกฺเขเปน วา ทสฺสีสทฺทสฺส โลปํ, อาคต-สทฺทสฺส จาคมํ กตฺวา ตถาคโต’’ติ วณฺเณนฺติ.

“世尊知彼、见彼”，此是关联。“由彼”(Tena)即“由世尊”。应联系为“当分别解释彼时”。“彼”(Taṃ)即色处。“可爱、不可爱等”，此中“等”字摄取中性，以及过去、未来、现在、小、内、外、此二者等差别。依可得之词，如《法集论》(Dhammasaṅgaṇi)所说：“色处被见，声处被闻，香处、味处、触处被觉知，一切色被心所识知”，故于色所缘上可得“见”与“识知”二词。以众多名称，即“色所缘为可爱、不可爱、中性、小、过去、未来、现在、内、外、所见、所识知、色、色处、色界、显色、光泽、有见、有对、青、黄”等众多名称。“以十三种方式”，是指色蕴篇中的十三种解释(niddesa)方式。“以五十二种理趣”，即于每一种方式中，依四种确立理趣，而成五十二种理趣。“如是”，即因不颠倒地开示与教法不退转，故为如是。“我知，我已证知”，此句通过显示智慧于现在与过去时生起，当知未来智慧之生起亦已含摄于此说中。“已知”(Vidita)一词，当知其不指定特定时间，如“所见、所闻、所觉”等。“不执取”(na upaṭṭhāsi)，即不以我、我所而接近。诸法如色所缘等，有何自性、有何行相，即如是见彼、知彼、趣彼，故为如来。当如是理解此词之构成。然而，有人依词源学(niruttinayena)，或通过如“pisodara”等词的省略方式，解释为：将“dassī”一词省略，并加入“āgata”一词，而成“Tathāgato”。

ยํ รตฺตินฺติ ยสฺสํ รตฺติยํ. อจฺจนฺตสํโยเค เจตํ อุปโยควจนํ. ติณฺณํ มารานนฺติ กิเลสาภิสงฺขารเทวปุตฺตสงฺขาตานํ ติณฺณํ มารานํ. อนุปวชฺชนฺติ นิทฺโทสตาย น อุปวชฺชํ. อนูนนฺติ ปกฺขิปิตพฺพาภาเวน น อูนํ. อนธิกนฺติ อปเนตพฺพาภาเวน น อธิกํ. สพฺพาการปริปุณฺณนฺติ อตฺถพฺยญฺชนาทิสมฺปตฺติยา สพฺพากาเรน ปริปุณฺณํ. โน อญฺญถาติ ‘‘ตเถวา’’ติ วุตฺตเมวตฺถํ พฺยติเรเกน สมฺปาเทติ. เตน ยทตฺถํ ภาสิตํ, ตทตฺถนิปฺผาทนโต ยถา ภาสิตํ ภควตา, ตเถวาติ อวิปรีตเทสนตํ ทสฺเสติ. คทตฺโถติ เอเตน ตถํ คทตีติ ตถาคโตติ ท-การสฺส ต-การํ กตฺวา นิรุตฺตินเยน วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ. ตถา คตมสฺสาติ ตถาคโต. คตนฺติ จ กายสฺส วาจาย วา ปวตฺตีติ อตฺโถ. ตถาติ จ วุตฺเต ยํ-ตํ-สทฺทานํ อพฺยภิจาริตสมฺพนฺธตาย ยถาติ อยมตฺโถ อุปฏฺฐิโตเยว โหติ. กายวาจากิริยานญฺจ อญฺญมญฺญานุโลเมน วจนิจฺฉายํ กายสฺส วาจา, วาจาย จ กาโย สมฺพนฺธภาเวน อุปติฏฺฐตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘ภควโต หี’’ติอาทิ. อิมสฺมึ ปน อตฺเถ ตถาวาทิตาย ตถาคโตติ อยมฺปิ อตฺโถ สิทฺโธ โหติ. โส ปน ปุพฺเพ ปการนฺตเรน ทสฺสิโตติ อาห – ‘‘เอวํ ตถาการิตาย ตถาคโต’’ติ.

“于彼夜”(Yaṃ rattiṃ)即“于其夜中”(yassaṃ rattiyaṃ)，此为表示完全关联的方位格用法。“三魔”，即名为烦恼、行、天子之三魔。“无过失”(Anupavajjaṃ)，因无过错，故无过失。“无缺”(Anūnaṃ)，因无可增益，故无缺。“无多”(Anadhikaṃ)，因无可损减，故无多。“一切行相圆满”(Sabbākāraparipuṇṇaṃ)，因义理、文句等具足，故一切行相圆满。“非异”(No aññathā)，此句以否定方式确证了前文“如是”(tatheva)之义。因此，为成就所说之义，故世尊所说如是，即显示其教说不颠倒。“说真实者”(Gadattho)，此句显示：“如实而说(tathaṃ gadati)，故为如来”，是依词源学将da音转为ta音而说。“其行如是，故为如来”。“行”(Gataṃ)者，义为身或语之行动。而说“如”(tathā)时，因其与“彼”(yaṃ-taṃ)等词有不变之关联，故“如实”(yathā)之义自然现前。为显示身语之行相互随顺，语随心意，身亦随语，二者相互关联之义，故说“世尊实……”等。于此义中，“因如实说，故为如来”之义亦得成立。然此义先前已由他种方式开示，故说：“如是，因如实行，故为如来”。

ติริยํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสูติ เอเตน ยเทเก ‘‘ติริยํ วิย อุปริ อโธ จ สนฺติ โลกธาตุโย’’ติ วทนฺติ, ตํ ปฏิเสเธติ. เทสนาวิลาโสเยว เทสนาวิลาสมโย ยถา ‘‘ปุญฺญมยํ ทานมย’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๓.๓๐๕; อิติวุ. ๖๐; เนตฺติ. ๓๓). นิปาตานํ วาจกสทฺทสนฺนิธาเน ตทตฺถโชตนภาเวน ปวตฺตนโต คต-สทฺโทเยว อวคตตฺถํ อตีตตฺถญฺจ วทตีติ อาห – ‘‘คโตติ อวคโต อตีโต’’ติ. อถ วา อภินีหารโต ปฏฺฐาย ยาว [Pg.135] สมฺโพธิ, เอตฺถนฺตเร มหาโพธิยานปฏิปตฺติยา หานฏฺฐานสํกิเลสนิวตฺตีนํ อภาวโต ยถา ปณิธานํ, ตถา คโต อภินีหารานุรูปํ ปฏิปนฺโนติ ตถาคโต. อถ วา มหิทฺธิกตาย ปฏิสมฺภิทานํ อุกฺกํสาธิคเมน อนาวรณญาณตาย จ กตฺถจิปิ ปฏิฆาตาภาวโต ยถา รุจิ, ตถา กายวาจาจิตฺตานํ คตานิ คมนานิ ปวตฺติโย เอตสฺสาติ ตถาคโต. ยสฺมา จ โลเก วิธยุตฺตคตปการสทฺทา สมานตฺถา ทิสฺสนฺติ, ตสฺมา ยถาวิธา วิปสฺสิอาทโย ภควนฺโต, อยมฺปิ ภควา ตถาวิโธติ ตถาคโต. ยถา ยุตฺตา จ เต ภควนฺโต, อยมฺปิ ภควา ตถา ยุตฺโตติ ตถาคโต. อถ วา ยสฺมา สจฺจํ ตตฺวํ ตจฺฉํ ตถนฺติ ญาณสฺเสตํ อธิวจนํ, ตสฺมา ตเถน ญาเณน อาคโตติ ตถาคโตติ เอวมฺปิ ตถาคตสทฺทสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

“于无量世界中横向”，此句驳斥了有人所说“世界如横向一般，亦有上、下”之论。“教法之庄严”(Desanāvilāsa)即是“由教法庄严所成”(desanāvilāsamayo)，犹如“功德所成”、“布施所成”等。因不变词(nipāta)邻近能诠词时，有彰显其义之作用，故“gata”一词既说“已解”义，亦说“已逝”义，是故说：“gata即已解、已逝”。或者，从发愿(abhinīhāra)乃至正觉(sambodhi)，于此期间，依大菩提乘(mahābodhiyāna)而行，无有退堕处、烦恼、还退，故能如其誓愿而行，随顺发愿而实践，是为如来。或者，因具大神通、以无碍解达究竟证悟、具无碍智，于任何处皆无障碍，故其身、语、意之行、往、转，皆能如其所乐，是为如来。又因世间“方式”(vidha)、“相应”(yutta)、“行”(gata)、“种类”(pakāra)等词，可见其义相同，是故，毗婆尸(Vipassī)等世尊是何等方式，此世尊亦是彼等方式，故为如来。彼等世尊如何相应，此世尊亦如是相应，故为如来。或者，因“真实”(saccaṃ)、“真如”(tatvaṃ)、“不虚”(tacchaṃ)、“如”(tathā)皆为智慧之异名，故由如实之智而来，是为如来。当如是理解如来一词之义。

‘‘ปหาย กามาทิมเล ยถา คตา,สมาธิญาเณหิ วิปสฺสิอาทโย;

มเหสิโน สกฺยมุนี ชุตินฺธโร,ตถาคโต เตน ตถาคโต มโต.

如毗婆尸(Vipassī)等诸大仙，以定慧舍欲垢而行；释迦牟尼持光者，亦如是而行，故名如来。

‘‘ตถญฺจ ธาตายตนาทิลกฺขณํ,สภาวสามญฺญวิภาคเภทโต;

สยมฺภุญาเณน ชิโนยมาคโต,ตถาคโต วุจฺจติ สกฺยปุงฺคโว.

如实了知界、处等法相，及其自相、共相之分别；此胜者以自觉智而来，故释迦雄长(Sakyapuṅgavo)被称为如来。

‘‘ตถานิ สจฺจานิ สมนฺตจกฺขุนา,ตถา อิทปฺปจฺจยตา จ สพฺพโส;

อนญฺญเนยฺเยน ยโต วิภาวิตา,ยาถาวโต เตน ชิโน ตถาคโต.

以普眼(samantacakkhu)尽观诸如是谛，亦完全明了此缘性法；由不待他导之智如实阐明，是故胜者名为如来。

‘‘อเนกเภทาสุปิ โลกธาตุสุ,ชินสฺส รุปายตนาทิโคจเร;

วิจิตฺตเภเท ตถเมว ทสฺสนํ,ตถาคโต เตน สมนฺตโลจโน.

于种种差别之诸界(lokadhātu)中，胜者(Jina)于色处(rūpāyatana)等所缘，亦如是见种种差别；如来因此为普眼者(samantalocano)。

‘‘ยโต [Pg.136] จ ธมฺมํ ตถเมว ภาสติ,กโรติ วาจายนุโลมมตฺตโน;

คุเณหิ โลกํ อภิภุยฺยิรียติ,ตถาคโต เตนปิ โลกนายโก.

又，彼如实宣说正法，言行一致；以诸功德超胜世间，如来因此亦为世间导师(lokanāyaka)。

‘‘ยถาภินีหารมโต ยถารุจิ,ปวตฺตวาจา ตนุจิตฺตภาวโต;

ยถาวิธา เยน ปุรา มเหสิโน,ตถาวิโธ เตน ชิโน ตถาคโต’’ติ. (ที. นิ. ฏี. ๑.๗) –

随其本愿(abhinīhāra)与意乐(ruci)，言语随于身心状态；往昔诸大仙(mahesi)如何，今此胜者(Jina)亦复如是，故名如来。

สงฺคหคาถา มุขมตฺตเมว, กสฺมา? อปฺปมาทปทํ วิย สกลกุสลธมฺมสมฺปฏิปตฺติยา สพฺพพุทฺธคุณานํ สงฺคาหกตฺตา. เตเนวาห – ‘‘สพฺพากาเรนา’’ติอาทิ. เสสเมตฺถ อุตฺตานตฺถเมว.

此摄颂(saṅgahagāthā)仅是开端。何以故？犹如不放逸(appamāda)句，为成就一切善法，能总摄一切佛德故。是故说：“以一切行相”等。此中余者，其义自明。

๑๗๑. ทุติเย อุปฺปตฺตีติ ปฐมาย ชาติยา นิพฺพตฺตึ วตฺวา อริยาย ชาติยา นิพฺพตฺตึ ทสฺเสตุํ – ‘‘นิปฺผตฺตี’’ติ อาห. ตทา หิสฺส พุทฺธภาวนิปฺผตฺตีติ. ‘‘ทุลฺลโภ’’ติอาทึ วตฺวา การณสฺส ทูรสมฺภารภาวโต ตตฺถ การณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอกวาร’’นฺติอาทิมาห. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ตตฺถ วารคณนา นาม มาสสํวจฺฉรกปฺปคณนาทิกา, กปฺปานํ เอกํ อสงฺขฺเยยฺยํ ทฺเว อสงฺขฺเยยฺยานิ ตีณิ อสงฺขฺเยยฺยานิปิ ปารมิโย ปูเรตฺวาปิ พุทฺเธน ภวิตุํ น สกฺกา, เหฏฺฐิมโกฏิยา ปน จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ นิรนฺตรํ ทส ปารมิโย ปูเรตฺวา พุทฺธภาวํ ปตฺตุํ สกฺกา, น อิโต อญฺญถาติ อิมินา การเณน ทุลฺลโภ ปาตุภาโว พุทฺธานนฺติ.

171. 第二，关于“生起”(uppatti)：在说明了第一次的出生后，为显示圣者的出生，而说“成就”(nipphatti)。因为那时是其佛位的成就之时。在说了“难得”(dullabho)等之后，由于其因需要长远积集，为显示此中之因，而说“一次”(ekavāra)等。此义是说：此处的次数计算，是指月、年、劫等计算。纵然圆满一个、两个乃至三个阿僧祇(asaṅkhyeyya)劫的波罗蜜，亦不能成佛。然而，以最低限度而言，须于四阿僧祇劫并十万劫中，不间断地圆满十波罗蜜，方能证得佛位，舍此别无他途。以此因缘，诸佛出世，甚为难得。

๑๗๒. ตติเย นิจฺจํ น โหตีติ อภิณฺหปฺปวตฺติกํ น โหติ กทาจิเทว สมฺภวโต. เยภุยฺเยน มนุสฺสา อจฺฉริยํ ทิสฺวา อจฺฉรํ ปหรนฺติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อจฺฉรํ ปหริตฺวา ปสฺสิตพฺโพ’’ติ. สมนฺนาคตตฺตาติ เอเตน อจฺฉริยา คุณธมฺมา เอตสฺมึ สนฺตีติ อจฺฉริโยติ ทสฺเสติ. อปิจ อาทิโต ปภุติ อภินีหาราวโห, ตโต ปรมฺปิ อนญฺญสาธารเณ คุณธมฺเม อาจิณฺณวาติ อจฺฉริโยติ อาห – ‘‘อาจิณฺณมนุสฺโสติปิ อจฺฉริยมนุสฺโส’’ติอาทิ. มหาโพธิญาณเมว มณฺฑภูตํ มหาโพธิมณฺโฑ. สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐานญฺหิ มคฺคญาณํ, มคฺคญาณปทฏฺฐานญฺจ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ [Pg.137] ‘‘มหาโพธี’’ติ วุจฺจติ. อนิวตฺตเกนาติ โพธิยา นิยตภาวาปตฺติยา มหาโพธิสตฺตภาวโต อนิวตฺตนสภาเวน. พุทฺธการกธมฺมานํ ปูรณมฺปิ น อญฺญสฺส กสฺสจิ อาจิณฺณนฺติอาทินา เหตุอวตฺถาย ผลาวตฺถาย สตฺตานํ อุปการาวตฺถาย จาติ ตีสุปิ อวตฺถาสุ โลกนาโถ อนญฺญสาธารณานํ คุณธมฺมานํ อาจิณฺณตาย อจฺฉริยมนุสฺโส วุตฺโตติ ทสฺเสติ.

172. 第三，“不常有”(niccaṃ na hoti)者，谓非恒常发生，仅偶而出兴故。通常，人们见到稀有之事便弹指赞叹，就此而说“应弹指赞叹而观”。“具足故”(samannāgatattā)者，以此显示，因彼身中具有稀有之功德法，故为“稀有”(acchariya)。复次，从最初即能发起本愿，此后亦修习不共之功德法，故为稀有。如说：“虽是常人，亦是稀有人”等。大菩提智即是精华(maṇḍa)，故为大菩提场(mahābodhimaṇḍa)。一切知智(sabbaññutaññāṇa)的近因是道智(maggañāṇa)，道智的近因是一切知智，此被称为“大菩提”。“不退转”(anivattaka)者，谓由必证菩提，从大菩萨位起，即具不退转之自性。圆满成佛之法，亦非任何他人所能常行，以此等故，显示了世尊(lokanātha)于因位、果位及利益有情位此三位中，因常行不共之功德法，故被称为稀有人。

๑๗๓. จตุตฺเถ กาเล กิริยาติ กาลกิริยา. กตรสฺมึ กาเล กีทิสี กิริยา. สามญฺญโชตนา หิ วิเสเส อวติฏฺฐติ, วิเสสตฺถินา จ วิเสโส อนุปฺปโยชิตพฺโพติ อาห – ‘‘เอกสฺมึ กาเล ปากฏา กิริยา’’ติ. กตรสฺมึ ปน เอกสฺมึ กาเล, กถญฺจ ปากฏาติ? กปฺปานํ สตสหสฺสาธิกานิ อเนกานิ อสงฺขฺเยยฺยานิ อภิกฺกมิตฺวา ยถาธิปฺเปตมโนรถปาริปูริวเสน สมุปลทฺเธ เอกสฺมึ กาเล, สเทวโลเก อติวิย อจฺฉริยมนุสฺสสฺส ปรินิพฺพานนฺติ อจฺจนฺตปากฏา. อนุตาปกราติ เจโตทุกฺขาวหา. ทสสหสฺสจกฺกวาเฬสูติ วุตฺตํ ตสฺส พุทฺธกฺเขตฺตภาเวน ปริจฺฉินฺนตฺตา, ตทญฺเญสญฺจ อวิสยตฺตา.

173. 第四，“时至而作”(kāle kiriyā)即是“命终”(kālakiriyā)。于何时有何等作为？诚然，总说依于别说，求别说者当究其别，故云“于一时显现之作为”。然则，于何等一时？又如何显现？谓：经过无数阿僧祇并十万余劫，依所期之愿圆满而得之某一时刻，即是彼至极稀有人于含括天界之世间中般涅槃，此乃极其显明之事。“能令追悔”(anutāpakara)者，谓能引生心苦。说“于十千世界(dasasahassacakkavāḷa)”者，因此处被限定为佛土(buddhakkhetta)，且非其他有情之所行境故。

๑๗๔. ปญฺจเม ทุติยสฺส พุทฺธสฺสาติ ทุติยสฺส สพฺพญฺญุพุทฺธสฺส อภาวา. สุตพุทฺโธ นาม สุตมเยน ญาเณน พุชฺฌิตพฺพสฺส พุทฺธตฺตา. จตุสจฺจพุทฺโธ นาม จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ อนวเสสโต พุทฺธตฺตา. ปจฺเจกพุทฺโธ นาม ปจฺเจกํ อตฺตโนเยว ยถา จตุสจฺจสมฺโพโธ โหติ, เอวํ พุทฺธตฺตา. สมฺมาสมฺพุทฺโธ เอว หิ ยถา สเทวกสฺส โลกสฺส จตุสจฺจสมฺโพโธ โหติ, เอวํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌติ. จตฺตาริ วา อฏฺฐ วา โสฬส วาติ อิทํ กตมหาภินีหารานํ มหาโพธิสตฺตานํ ปญฺญาธิกสทฺธาธิกวีริยาธิกวิภาควเสน วุตฺตํ. ‘‘ปญฺญาธิกานญฺหิ สทฺธา มนฺทา โหติ, ปญฺญา ติกฺขา. สทฺธาธิกานํ ปญฺญา มชฺฌิมา โหติ. วีริยาธิกานํ ปญฺญา มนฺทา, ปญฺญานุภาเวน จ สมฺมาสมฺโพธิ อธิคนฺตพฺพา’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. อวิเสเสน ปน วิมุตฺติปริปาจนียธมฺมานํ ติกฺขมชฺฌิมมุทุภาเวน ตโยเปเต เภทา ยุตฺตาติ วทนฺติ. ติวิธา หิ โพธิสตฺตา อภินีหารกฺขเณ ภวนฺติ อุคฺฆฏิตญฺญุวิปญฺจิตญฺญุเนยฺยเภเทน. เตสุ [Pg.138] อุคฺฆฏิตญฺญู สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สมฺมุขา จาตุปฺปทิกํ คาถํ สุณนฺโต ตติยปเท อปริโยสิเตเยว ฉหิ อภิญฺญาหิ สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺตุํ สมตฺถูปนิสฺสโย โหติ. ทุติโย สตฺถุ สมฺมุขา เอกํ คาถํ สุณนฺโต อปริโยสิเตเยว จตุตฺถปเท ฉหิ อภิญฺญาหิ อรหตฺตํ ปตฺตุํ สมตฺถูปนิสฺสโย โหติ. อิตโร ภควโต สมฺมุขา จาตุปฺปทิกคาถํ สุตฺวา ปริโยสิตาย คาถาย ฉหิ อภิญฺญาหิ อรหตฺตํ ปตฺตุํ สมตฺถูปนิสฺสโย โหติ. ตโยเปเต วินา กาลเภเทน กตาภินีหารา ลทฺธพฺยากรณา ปารมิโย ปูเรนฺโต ยถากฺกมํ ยถาวุตฺตเภเทน กาเลน สมฺมาสมฺโพธึ ปาปุณนฺติ, เตสุ เตสุ ปน กาลเภเทสุ อปริปุณฺเณสุ เต เต มหาสตฺตา ทิวเส ทิวเส เวสฺสนฺตรทานสทิสํ ทานํ เทนฺตาปิ ตทนุรูปํ สีลาทิเสสปารมิธมฺเม อาจินนฺตาปิ อนฺตรา พุทฺธา ภวิสฺสนฺตีติ อการณเมตํ. กสฺมา? ญาณสฺส อปริปจฺจนโต. ปริจฺฉินฺนกาลนิปฺผาทิตํ วิย หิ สสฺสํ ปริจฺฉินฺนกาเล นิปฺผาทิตา สมฺมาสมฺโพธิ ตทนฺตรา สพฺพุสฺสาเหน วายมนฺเตนปิ น สกฺกา ปาปุณิตุนฺติ ปารมิปูรี ยถาวุตฺตกาลวิเสเสน สมฺปชฺชตีติ เวทิตพฺพํ. สทฺธินฺติ สมานกาเล.

174. 第五，“第二佛”者，谓无有第二位一切知佛(sabbaññubuddha)故。闻法觉者(sutabuddha)乃依闻慧而觉悟所应觉悟者。四谛觉者(catusaccabuddha)乃因彻底觉悟四圣谛。独觉(paccekabuddha)乃因独自为己觉悟四圣谛。唯有正等觉者(sammāsambuddha)方能令含括天神之世间亦觉悟四圣谛，如其自身所证。所谓四、八或十六（阿僧祇劫），乃依发大誓愿之大菩萨们慧、信、精进增上之别而说。义注(aṭṭhakathā)云：“慧增上者信力弱而慧根利；信增上者慧根中；精进增上者慧根钝，然依智慧之力方能证得正等觉。”亦有说者言，依解脱成熟法(vimuttiparipācanīyadhamma)之利、中、钝，此三种分别方为合理。菩萨于发愿之时有三种，即：速知者(ugghaṭitaññu)、广演知者(vipañcitaññu)、所引导者(neyya)之别。其中，速知者于正等觉者面前听闻四句偈，于第三句尚未结束时，即具足以上六神通与无碍解证得阿罗汉果之潜能。第二者于导师面前听闻一偈，于第四句尚未结束时，即具足以上六神通证得阿罗汉果之潜能。另一者于世尊面前听闻四句偈，于偈颂结束后，即具足以上六神通证得阿罗汉果之潜能。此三者若无时间差别，则于发愿、得授记、圆满波罗蜜后，依其次第，于前述不同之时量中，证得正等觉。然于彼等各自时量尚未圆满之时，彼诸大士纵然日日行如韦桑达拉(Vessantara)之布施，积集相应之戒等其余波罗蜜法，亦无中途成佛之理。何以故？智慧未成熟故。犹如庄稼须待限定之时方能成熟，正等觉亦须于限定之时方能成就，其间纵然倾力精勤，亦不能得。当知波罗蜜之圆满，须由如前所述之特定时间方能成就。“信”(saddhiṃ)者，谓于同时。

อสหาโยติ นิปฺปริยายโต วุตฺตํ. สหอยนฏฺโฐ หิ สหายฏฺโฐ. ปฏิปตฺติวเสน ภควตา สห สมํ อยนํ นาม กสฺสจิปิ นตฺเถว. หตฺถาทิอวยวโต ปฏิ ปฏิ มินิตพฺพโต ปฏิมา วุจฺจติ อตฺตภาโว. สมตฺโถ นาม นตฺถีติ เทโว วา มาโร วา พฺรหฺมา วา โกจิ นตฺถิ. ปฏิสโมติ ปฏินิธิภาเวน สโม. ปฏิภาคํ ทาตุนฺติ ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติอาทินา วุตฺตสฺส ธมฺมภาคสฺส ธมฺมโกฏฺฐาสสฺส ปฏิปกฺขภูตํ กตฺวา ภาคํ โกฏฺฐาสํ ปฏิวจนํ ทาตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. นตฺถิ เอตสฺส สีลาทิคุเณหิ ปฏิพิมฺพภูโต ปุคฺคโลติ อปฺปฏิปุคฺคโล. เตนาห – ‘‘อญฺโญ โกจี’’ติอาทิ. ติสหสฺสิมหาสหสฺสีนํ วิภาโค ปรโต อาวิ ภวิสฺสติ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

“无伴者(Asahāyo)”，是无譬喻的直接说法。因为同伴的含义是共同行走。就修行实践而言，没有任何人能与世尊平等同行。由于身体(attabhāvo)是由手等各个部分所构成，可以被一一衡量，故被称为“形像(paṭimā)”。所谓“能与之匹敌者”，是指没有天神、魔罗或梵天等任何存在可以与他相比。所谓“相似(paṭisamo)”，是指作为替代品而相同。能针对世尊所说的“四念处”等法义，提出对立的法义作为反驳者，确实不存在。因为没有哪个人(puggala)在戒行等功德方面能作为他的映像，所以他是“无可匹敌者(appaṭipuggalo)”。因此说“没有其他人”等。三千大千世界(tisahassimahāsahassī)的区分将在后面说明。其余部分在此很容易理解。

๑๗๕. ฉฏฺฐาทีสุ ตสฺมึ ปุคฺคเลติ สมฺมาสมฺพุทฺเธ. ตนฺติ ปญฺญาจกฺขุ. ปาตุภูตเมว โหติ ตสฺส สหสฺส อุปฺปชฺชนโต. อุปฺปตฺตีติ อุปฺปชฺชนํ. นิปฺผตฺตีติ ปริวุทฺธิ. กีวรูปสฺสาติ กีทิสสฺส. สาวกวิสเยว หตฺถคตํ ปญฺญาจกฺขุ นาม ทฺวินฺนํ อคฺคสาวกานํเยวาติ อาห – ‘‘สาริปุตฺตตฺเถรสฺสา’’ติอาทิ. สมาธิปญฺญาติ สมาธิสหคตา ปญฺญา. ‘‘สมาธิสํวตฺตนิกา [Pg.139] ขิปฺปนิสนฺติอาทิวิเสสาวหา ปญฺญา’’ติ เกจิ. อาโลโกติ ปญฺญาอาโลโก เอว. ตถา โอภาโส. ตีณิปีติ ตีณิปิ สุตฺตานิ. โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกานีติ ปุพฺพภาคปญฺญาย อธิปฺเปตตฺตา วุตฺตํ.

175. 第六等中，“于彼人(tasmiṃ puggale)”是指正自觉者。‘教法(Tanti)’是指慧眼(paññācakkhu)，它随着自身的生起而显现。‘生起(Uppatti)’就是出生。‘圆满(Nipphatti)’就是增长。‘何等相(Kīvarūpassa)’是问是何种形态。在声闻的境界中，所谓的慧眼是掌握在两位上首弟子手中的，因此说“舍利弗(Sāriputta)长老”等。‘定慧(Samādhipaññā)’是指与定相应的智慧。有人说：“是能引生禅定、带来速疾智等特殊功德的智慧”。‘光明(Āloko)’就是智慧之光，‘辉耀(obhāso)’也是如此。‘三者(Tīṇipi)’是指三部经。说“世间与出世间混合”，是因为它意指的是前分慧(pubbabhāgapaññā)。

อุตฺตมธมฺมานนฺติ อตฺตโน อุตฺตริตรสฺส อภาเวน เสฏฺฐธมฺมานํ. ทฏฺฐพฺพโต ทสฺสนํ, ภควโต รูปกาโย. ตตฺถปิ วิเสสโต รูปายตนํ. เตนาห – ‘‘จกฺขุวิญฺญาเณน ทฏฺฐุํ ลภตี’’ติ. นตฺถิ อิโต อุตฺตรนฺติ อนุตฺตรํ, ตเทว อนุตฺตริยํ, ทสฺสนญฺจ ตํ อนุตฺตริยญฺจาติ ทสฺสนานุตฺตริยํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อยํ ปน ปทวิเสโส – สุยฺยตีติ สวนํ, ภควโต วจนํ. ลพฺภตีติ ลาโภ, ภควติ สทฺธา. สิกฺขิตพฺพโต สิกฺขา. สีลสมาธิปญฺญาปริจรณํ ปาริจริยา, อุปฏฺฐานํ. อนุสฺสรณํ อนุสฺสติ, สตฺถุ คุณานุสฺสรณํ. อิเมสนฺติ ยถาวุตฺตานํ ฉนฺนํ อนุตฺตริยานํ. ปาตุภาโว โหตีติ ตถาคตสฺส ปาตุภาวา ตปฺปฏิพทฺธตฺตา ตพฺพิสยตฺตา จ ปาตุภาโว โหติ. ‘‘ทสฺสนานุตฺตริย’’นฺติ จ สเทวเก โลเก อุตฺตริตรสฺส ภควโต รูปสฺส น ทสฺสนมตฺตํ อธิปฺเปตํ, อถ โข ตสฺส รูปทสฺสนมุเขน อเวจฺจปฺปสาเทน พุทฺธคุเณ โอกปฺเปตฺวา โอคาเหตฺวา ทสฺสนํ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห – ‘‘อายสฺมา หี’’ติอาทิ. อิทมฺปิ ทสฺสนานุตฺตริยนฺติ ปุพฺเพ วุตฺตโต นิพฺพิเสสตฺตา วุตฺตํ. ทสพลํ ทสฺสนาย ลภิตฺวาติ อานนฺทตฺเถโร วิย ปสาทภตฺติเมตฺตาปุพฺพกํ ทสพลํ ทสฺสนาย ลภิตฺวา. ทสฺสนํ วฑฺเฒตฺวาติ ทสฺสนมุเขน ปวตฺตํ วิปสฺสนาจารํ วฑฺเฒตฺวา. ทสฺสนมุเขน ยาว อนุโลมญาณํ วิปสฺสนาจารํ วฑฺเฒตฺวา ตทนนฺตรํ อฏฺฐมกมหาภูมึ โอกฺกมนฺโต ทสฺสนํ โสตาปตฺติมคฺคํ ปาเปติ นาม. อิธ ปรโต ปวตฺตํ ทสฺสนํ ทสฺสนเมว นาม, มูลทสฺสนํ ปน สจฺจทสฺสนสฺสปิ การณภาวโต ทสฺสนานุตฺตริยํ นาม. เอส นโย เสสานุตฺตริเยสุปิ.

“无上法(Uttamadhamma)”是指因自身之上更无胜者，故为最胜之法。所谓“见(dassana)”，是指见到世尊的色身，其中特别是指色处(rūpāyatana)。所以说：“能以眼识得见。”没有比此更殊胜的，称为“无上(anuttara)”，此即“无上性(anuttariya)”，见与此无上性结合，故称“见无上(dassanānuttariya)”。其余诸句，理路亦同。此处对词语的特别解释是：“闻(savana)”是指听闻世尊的言教；“得(lābha)”是指于世尊处获得信心；“学(sikkhā)”是指学习戒、定、慧；“承事(pāricariyā)”是指侍奉；“随念(anussati)”是指忆念，即随念导师的功德。‘这些’是指前述六种无上。‘出现(Pātubhāvo)’，是指因如来的出现，与此相关、以此为境，故有此（六无上）的出现。“见无上”并非仅指在天人世间见到世尊无与伦比的色身，而是指通过见此色身为门径，以不坏净信(aveccappasāda)信解、深入佛陀功德而见。所以说“具寿(āyasmā)”等。此亦为“见无上”，是因与前述无差别而说。所谓“得见十力”，是如阿难(Ānanda)长老一般，以信心、虔诚与慈爱为先，得见十力。所谓“增长见”，是指通过见为门径，增长观(vipassanā)的行持。通过见为门径，增长观的行持，直至随顺智(anulomañāṇa)，其后踏入第八大人地(aṭṭhamakamahābhūmi)，此“见”即能引至须陀洹道(sotāpattimagga)。此处，由他缘而转起的见，仅名为“见”；而根本之见，因其为见谛之因，故名“见无上”。其余无上，理路亦同。

ทสพเล สทฺธํ ปฏิลภตีติ สมฺมาสมฺพุทฺเธ ภควติ สทฺธํ ปฏิลภติ. ติสฺโส สิกฺขา สิกฺขิตฺวาติ ติสฺโส ปุพฺพภาคสิกฺขา สิกฺขิตฺวา. ปริจรตีติ อุปฏฺฐานํ กโรติ. ‘‘อิติปิ โส ภควา’’ติอาทินา พุทฺธานุสฺสติวเสน อนุสฺสติชฺฌานํ อุปฺปาเทตฺวา ตํ ปทฏฺฐานํ กตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒนฺโต ‘‘อนุสฺสตึ วฑฺเฒตฺวา’’ติ วุตฺโต.

“于十力处获得信心”，即于正自觉者世尊处获得信心。“修习三学”，即修习前分三学(pubbabhāgasikkhā)。“承事”，即作侍奉。以“如是，彼世尊(Itipi so bhagavā)”等句，通过佛随念的方式生起随念禅(anussatijjhāna)，以此为足处增长观(vipassanā)的人，被称为“增长随念”。

สจฺฉิกิริยา [Pg.140] โหตีติ ปจฺจกฺขกรณํ โหติ. มคฺคกฺขเณ หิ ลพฺภมานา ปฏิสมฺภิทา ผลกฺขเณ สจฺฉิกตา นาม โหติ ตโต ปรํ อตฺถาทีสุ ยถิจฺฉิตํ วินิโยคกฺขมภาวโต. จตสฺโสติ คณนปริจฺเฉโท. ปฏิสมฺภิทาติ ปเภทา. กสฺส ปน ปเภทาติ? ‘‘อตฺเถ ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา’’ติอาทิวจนโต (วิภ. ๗๑๘-๗๒๑) ญาณสฺเสตา ปเภทา. ตสฺมา จตสฺโส ปฏิสมฺภิทาติ จตฺตาโร ญาณปฺปเภทาติ อตฺโถ. อตฺถปฏิสมฺภิทาติ อตฺเถ ปฏิสมฺภิทา, อตฺถปเภทสฺส สลกฺขณวิภาวนววตฺถานกรณสมตฺถํ อตฺเถ ปเภทคตํ ญาณนฺติ อตฺโถ. ตถา ธมฺมปเภทสฺส สลกฺขณวิภาวนววตฺถานกรณสมตฺถํ ธมฺเม ปเภทคตํ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา. นิรุตฺติปเภทสฺส สลกฺขณวิภาวนววตฺถานกรณสมตฺถํ นิรุตฺตาภิลาเป ปเภทคตํ ญาณํ นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา. ปฏิภานปเภทสฺส สลกฺขณวิภาวนววตฺถานกรณสมตฺถํ ปฏิภาเน ปเภทคตํ ญาณํ ปฏิภานปฏิสมฺภิทา.

“现证(Sacchikiriyā)”就是现前通达。于道刹那所获得的无碍解，在果刹那称为已现证，因为此后能够随心所欲地运用于义等之中。‘四’是数量的限定。‘无碍解(Paṭisambhidā)’是类别。那么是谁的类别呢？从‘于义的智慧是义无碍解’等语句可知，这些是智慧的类别。因此，四无碍解就是四种智慧类别的意思。义无碍解，是指在义方面的无碍解，即是能对义的类别进行自相辨析与确立、于义的类别中生起的智慧。同样，能对法的类别进行自相辨析与确立、于法的类别中生起的智慧，是法无碍解。能对词语的类别进行自相辨析与确立、于词语表达的类别中生起的智慧，是词无碍解。能对辩才的类别进行自相辨析与确立、于辩才的类别中生起的智慧，是辩无碍解。

อตฺเถสุ ญาณนฺติอาทีสุ อตฺโถติ สงฺเขปโต เหตุผลํ. ตญฺหิ เหตุวเสน อรณียํ คนฺตพฺพํ ปตฺตพฺพํ, ตสฺมา ‘‘อตฺโถ’’ติ วุจฺจติ. ปเภทโต ปน ยํ กิญฺจิ ปจฺจยุปฺปนฺนํ, นิพฺพานํ, ภาสิตตฺโถ, วิปาโก, กิริยาติ อิเม ปญฺจ ธมฺมา ‘‘อตฺโถ’’ติ เวทิตพฺพา. ตํ อตฺถํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส ตสฺมึ ปเภทคตํ ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา. ธมฺโมติ สงฺเขปโต ปจฺจโย. โส หิ ยสฺมา ตนฺติ ทหติ วิทหติ ปวตฺเตติ เจว ปาเปติ จ ฐเปติ จ, ตสฺมา ‘‘ธมฺโม’’ติ วุจฺจติ. ปเภทโต ปน โย โกจิ ผลนิพฺพตฺตโก เหตุ อริยมคฺโค ภาสิตํ กุสลํ อกุสลนฺติ ปญฺจวิโธติ เวทิตพฺโพ, ตํ ธมฺมํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส ตสฺมึ ธมฺเม ปเภทคตํ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา.

在“于义之智”等句中，“义(attha)”，概括而言，即是因与果。因为那（果）是应被求取、趋向、证得的，所以称为“义”。从类别上说，则任何缘生法、涅槃、所说义、异熟、唯作，这五种法当知为“义”。于省察此义时，于其类别中生起的智慧，即是义无碍解。所谓“法(dhamma)”，概括而言，即是因缘。因为它能住持、措置、转起、引至并安立（诸法），故称“法”。从类别上说，则任何能生果之因、圣道、言教、善、不善，这五种当知为“法”。于省察此法时，于其类别中生起的智慧，即是法无碍解。

อตฺถธมฺมนิรุตฺตาภิลาเป ญาณนฺติ ตสฺมึ อตฺเถ จ ธมฺเม จ สภาวนิรุตฺติสทฺทํ อารมฺมณํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส ตสฺมึ สภาวนิรุตฺติอภิลาเป ปเภทคตํ ญาณํ. เอวมยํ นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา สทฺทารมฺมณา นาม ชาตา, น ปญฺญตฺติอารมฺมณา. กสฺมา? ยสฺมา สทฺทํ สุตฺวา ‘‘อยํ สภาวนิรุตฺติ, อยํ น สภาวนิรุตฺตี’’ติ ปชานาติ. ปฏิสมฺภิทาปตฺโต หิ ‘‘ผสฺโส’’ติ วุตฺเต ‘‘อยํ สภาวนิรุตฺตี’’ติ ชานาติ, ‘‘ผสฺสา’’ติ วา ‘‘ผสฺส’’นฺติ วา วุตฺเต ‘‘อยํ น สภาวนิรุตฺตี’’ติ ชานาติ. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย. อยํ ปเนส [Pg.141] นามาขฺยาโตปสคฺคาพฺยยปทมฺปิ ชานาติเยว สภาวนิรุตฺติยา ยาถาวโต ชานนโต. ญาเณสุ ญาณนฺติ สพฺพตฺถกญาณํ อารมฺมณํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส ปเภทคตํ ญาณํ.

于义、法、词语表达之智——即对于那个义和法，以自性语之声为所缘进行观察，从而在那个自性语和表达中产生的分别智。这样，这种词无碍解是以声音为所缘而产生的，不是以概念为所缘。为什么呢？因为听到声音后，能够知道“这是自性语，这不是自性语”。获得无碍解的人，听到“触”(phasso)一词，就知道“这是自性语”；听到“phassā”或者“phassa”，就知道“这不是自性语”。于受等也是同样的道理。而且，由于如实了知自性语，此智也能了知名词、动词、前缀、不变词等词类。于诸智之智——即以遍一切智为所缘进行观察，从而产生的分别智。

อิมา ปน จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา เสกฺขภูมิยํ อเสกฺขภูมิยนฺติ ทฺวีสุ ฐาเนสุ ปเภทํ คจฺฉนฺติ. อธิคโม ปริยตฺติ สวนํ ปริปุจฺฉา ปุพฺพโยโคติ อิเมหิ ปญฺจหิ การเณหิ วิสทา โหนฺติ. อธิคโม นาม สจฺจปฺปฏิเวโธ. ปริยตฺติ นาม พุทฺธวจนํ. ตญฺหิ คณฺหนฺตสฺส ปฏิสมฺภิทา วิสทา โหนฺติ. สวนํ นาม ธมฺมสฺสวนํ. สกฺกจฺจํ ธมฺมํ สุณนฺตสฺสปิ หิ ปฏิสมฺภิทา วิสทา โหนฺติ. ปริปุจฺฉา นาม อฏฺฐกถา. อุคฺคหิตปาฬิยา อตฺถํ กเถนฺตสฺสปิ หิ ปฏิสมฺภิทา วิสทา โหนฺติ. ปุพฺพโยโค นาม ปุพฺพโยคาวจรตา. หรณปจฺจาหรณนเยน ปฏิปากฏกมฺมฏฺฐานสฺสปิ ปฏิสมฺภิทา วิสทา โหนฺตีติ. โลกิยโลกุตฺตรา วาติ เอตฺถ ติสฺโส ปฏิสมฺภิทา โลกิยา, อตฺถปฏิสมฺภิทา สิยา โลกิยา, สิยา โลกุตฺตราติ เอวํ วิภชิตฺวา อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

然而，这四种无碍解在有学地与无学地这两种情况下有所区别。通过证悟、学习、听闻、提问、先前修习这五个原因可以变得清晰。证悟指的是通达真理。学习指的是佛语。当有人学习佛语时，无碍解就会变得清晰。听闻指的是听闻佛法。即使是恭敬地听闻佛法，无碍解也会变得清晰。提问指的是义注。即使是讲解已经学过的巴利经文的意义，无碍解也会变得清晰。先前修习指的是实践先前的修行。即使是以导入导出之理修习已显明的业处，无碍解也会变得清晰。至于世间或出世间，其中的三种无碍解是世间的，义无碍解既可以是世间的，也可以是出世间的，应该这样区分理解。

พุทฺธุปฺปาเทเยวาติ อวธารเณน พุทฺธุปฺปาเท เอว ลพฺภนโต, อพุทฺธุปฺปาเท อลพฺภนโต อนญฺญสาธารโณ ปฏิเวโธ อธิปฺเปโต. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘มหโต จกฺขุสฺสา’’ติอาทีสุ ปญฺญามหตฺตาทิกมฺปิ อนญฺญสาธารณเมว อธิปฺเปตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา วิชฺชาวิมุตฺติผลสจฺฉิกิริยาทโยปิ ปเรสํ ตพฺภาวาวหา ทฏฺฐพฺพา. ยา กาจิ ธาตุโย โลกิยา โลกุตฺตรา วา, สพฺพา ตา อิมาเหว สงฺคหิตา, เอตฺเถว อนฺโตคธาติ วุตฺตํ – ‘‘อิมาว อฏฺฐารส ธาตุโย นานาสภาวโต นานาธาตุโย’’ติ. สฺวายมตฺโถ อเนกธาตุนานาธาตุญาณวิภงฺเคน (วิภ. ๗๕๑) ทีเปตพฺโพ. ‘‘สจฺฉิกิริยา’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘วิชฺชาติ ผเล ญาณ’’นฺติ วุตฺตํ.

唯有佛陀出世时——以限定词的缘故，唯有佛陀出世时才能获得，非佛陀出世时不能获得，因此指的是不共之证悟。这样理解后，在“大眼”等词语中，智慧广大等也应被理解为唯有佛陀才有的不共之法。同样，明与解脱果的现证等，也应被理解为能够引导他人获得这些成就。无论是世间的还是出世间的一切界，都包含在这十八界中，都摄属于此，所以说“这十八界因各自不同的自性而成为种种界”。这个含义应该用多界种种界智的分析（《分别论》751）来阐明。“现证”一词的缘故，所以说“明就是对于果的智慧”。

๑๘๗. ยสฺมา จกฺกติ อปราปรํ ปริวตฺตตีติ จกฺกํ, ตสฺมา อิริยาปถาปิ อปราปรํ ปริวตฺตนฏฺเฐน จกฺกสทิสตฺตา จกฺกนฺติ วุตฺตา, ตถา ปติรูปเทสวาสาทิสมฺปตฺติโย. ตโต ปฏฺฐาย ธมฺมจกฺกํ อภินีหรติ นามาติ เอตฺถ ตทา มหาสตฺโต อตฺตานํ อภินีหารโยคํ กโรนฺโต ‘‘ธมฺมจกฺกํ อภินีหรติ นามา’’ติ วุตฺโต ตโต ปฏฺฐาย ธมฺมจกฺกาภินีหารวิพนฺธกรธมฺมานุปฺปชฺชนโต. อภินีหฏํ นามาติ เอตฺถปิ อยเมว [Pg.142] นโย. อรหตฺตมคฺคํ ปฏิวิชฺฌนฺโตปิ ธมฺมจกฺกํ อุปฺปาเทติเยว นาม ตทตฺถํ ญาณํ ปริปาเจตีติ กตฺวา. อรหตฺตผลกฺขเณ ธมฺมจกฺกํ อุปฺปาทิตํ นาม ตสฺมึ ขเณ ธมฺมจกฺกสฺส อุปฺปาทนาย กาตพฺพกิจฺจสฺส กสฺสจิ อภาวา. ปฏิเวธญาณญฺหิ อิธ ‘‘ธมฺมจกฺก’’นฺติ อธิปฺเปตํ. อิทานิ เทสนาญาณวเสน ธมฺมจกฺกํ ทสฺเสตุํ – ‘‘กทา ปวตฺเตติ นามา’’ติอาทิมาห. น เกวลํ เถรสฺเสว, อถ โข สพฺเพสมฺปิ สาสนิกานํ ธมฺมกถา ภควโต ธมฺมเทสนา จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ จตุนฺนญฺจ เอกตฺตาทินยานํ อวิราธนโตติ ทสฺเสตุํ – ‘‘โย หิ โกจิ ภิกฺขุ วา’’ติอาทิ อารทฺธํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

187. 因为车轮不断地滚动、转动，所以称为“轮”(cakkaṃ)。因此，行姿也因其不断转换，与轮相似，故被称为“轮”；同样，适宜的住处等成就也是如此。“从此开始，名为发起法轮”者，是说当时大士正致力于令自身适合发起，故说“名为发起法轮”，因为从那时起，障碍发起法轮的诸法不再生起。“名为已发起”也是同样的道理。即使是正在证悟阿罗汉道，也名为“生起法轮”，因为是为了令智慧成熟以达彼岸。在阿罗汉果的刹那，名为“法轮已生起”，因为在那一刹那，已无任何为生起法轮所应做之事。此处的“法轮”意指证悟智。现在为了显示以说法智转法轮，而说“何时名为转动”等。不仅是长老，一切佛弟子说法，都是世尊的说法，这是为了显示其不违背四圣谛与四种一性等理趣，所以开始说“若有任何比丘”等。其余的则容易了知。

เอกปุคฺคลวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

一人品释义终。

๑๔. เอตทคฺควคฺโค

14. 最胜品

(๑๔) ๑. ปฐมเอตทคฺควคฺโค

（14）1. 第一最胜品

เอตทคฺคปทวณฺณนา

最胜句释义

๑๘๘. เอตทคฺเคสุ ปฐมวคฺคสฺส ปฐเม อาทิมฺหิ ทิสฺสตีติ เอตฺถ อคฺคสทฺโทติ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. อชฺชตคฺเคติ อชฺชทิวสํ อาทึ กตฺวาติ อตฺโถ. องฺคุลคฺเคนาติ องฺคุลิโกฏิยา. อมฺพิลคฺคนฺติ อมฺพิลโกฏฺฐาโส. โกฏิภูตาติ ปรมโกฏิภูตา ตสฺมึ ฐาเน ตาทิสานํ อญฺเญสํ อภาวโต. ตโต เอว เสฏฺฐภูตาติปิ อคฺคา. เอตทคฺคสนฺนิกฺเขโปติ เอตทคฺเค ฐปนํ อฏฺฐุปฺปตฺติอาทีหิ จตูหิปิ การเณหิ. มหาปญฺญตาย เถเรน เอตทคฺคฏฺฐานสฺส ลทฺธภาวํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ – ‘‘กถ’’นฺติอาทิมาห. ทฺเว ปทนฺตรานีติ กณฺฑมฺพมูเล ยุคนฺธรปพฺพเตติ ทฺวีสุ ฐาเนสุ ทฺเว ปทานิ ทสฺเสตฺวา. มุณฺฑปีฐกนฺติ ยํ สตฺตงฺคํ ปญฺจงฺคํ วา น โหติ, เกวลํ มุณฺฑกปีฐํ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. อวตฺถริตฺวา นิสีทีติ พุทฺธานุภาเวน อชฺโฌตฺถริตฺวา นิสีทิ. เตนาห – ‘‘เอวํ นิสีทนฺโต’’ติอาทิ. กายสกฺขึ กตฺวาติ นามกาเยน เทสนาย สมฺปฏิจฺฉนวเสน สกฺขิภูตํ กตฺวา. กุสลา ธมฺมา อกุสลา ธมฺมา อพฺยากตา ธมฺมาติ อิติ-สทฺโท อาทฺยตฺโถ, เตน สพฺพํ อภิธมฺมเทสนํ สงฺคณฺหาติ.

188. 在《最胜品》第一品之初可见，应引入“agga”(最上)一词来连结。“ajjatagge”(今日最上)意为“从今日起”。“aṅgulaggena”(指尖)即手指之顶端。“ambilaggaṃ”(酸果之最)即酸果之部分。“koṭibhūtā”(至极)者，因于彼处无有其他同类者，故为究竟至极。由此亦为最胜，故称“agga”。“etadaggasannikkhepo”(置于最胜)者，即以事之起因等四种原因而置于最胜位。具大慧的长老为广说获得最胜地位之事，而说“kathaṃ”(云何)等。“dve padantarāni”(两句之间)者，谓于犍昙婆树下(kaṇḍambamūle)与持双山(Yugandhara)二处，各示现两句。“muṇḍapīṭhakaṃ”(光座)者，指非七支或五支，仅为光秃之座。“avattharitvā nisīdi”(未铺设而坐)者，谓以佛陀威力加持而坐，如已铺设。故云“evaṃ nisīdanto”(如是而坐)等。“kāyasakkhiṃ katvā”(以身作证)者，谓以名身领受教说，作为见证。所谓“善法、不善法、无记法”者，“iti”(如此)一词有“等”之义，由此总摄一切阿毗达摩教说。

ปาฏิหาริยฏฺฐาเนติ ยมกปาฏิหาริยสฺส กตฏฺฐาเน. ปสฺสถาติ เตสํ พหุภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. อสฺสาติ มนุสฺสสมูหสฺส เอกภาวํ. อากปฺปนฺติ [Pg.143] อาการํ. มหาชโนติ สเทวเก โลเก สพฺโพ มหาชโน. ยถา นิรยทสฺสนํ สํเวคชนนตฺถํ, เอวํ เทวโลกทสฺสนมฺปิ สํเวคชนนตฺถเมว ‘‘อนุปุพฺพิกถายํ สคฺคกถา วิย เอวํ สพฺพสมฺปตฺติสมุเปโตปิ สคฺโค อนิจฺโจ อทฺธุโว จวนธมฺโม’’ติ. สชฺเชตฺวาติ สมปณฺณาสาย มุจฺฉนาหิ ยถา กาเมน นิวาเทตุํ สกฺกา, เอวํ สชฺเชตฺวา.

“神变处”(Pāṭihāriyaṭṭhāne)者，即行双神变(yamakapāṭihāriya)之处。“passatha”(你们看)者，是针对他们数量众多而说。“assa”(此)者，指此人群之整体。“ākappaṃ”(仪容)者，指姿态。“mahājano”(大众)者，指含天人在内的世间所有大众。如示現地狱是为了引生悚惧，示现天界也是为了引生悚惧，即如次第说中之天界说：“即使是具足一切成就的天界，也是无常、不坚固、有衰灭之法。”“sajjetvā”(准备好)者，谓准备好五十种音阶，以便能随心所欲地演奏。

ปุถุชฺชนปญฺจกํ ปญฺหนฺติ ปุถุชฺชนปญฺหํ อาทึ กตฺวา ปวตฺติตํ ขีณาสวปญฺหปริยนฺตํ ปญฺหปญฺจกํ. ปฐมํ…เป… ปุจฺฉีติ ปุถุชฺชนวิสเย ปญฺหํ ปุจฺฉิ. ปฏิสมฺภิทา ยถาภินีหารํ ยถาสกํ วิปสฺสนาภินีหาเรน ปฐมภูมิยาทโย วิย ปวตฺติตวิสยาติ วุตฺตํ – ‘‘เต อตฺตโน อตฺตโน ปฏิสมฺภิทาวิสเย ฐตฺวา กถยึสู’’ติ. พุทฺธวิสเย ปญฺหํ ปุจฺฉีติ –

“凡夫五问”者，指以凡夫之问为首，以漏尽者之问为终的五种问题。最初……乃至……他问了关于凡夫境界的问题。无碍解的境界是依各自的愿求而生起，犹如依各自的观(vipassanā)之愿求而有初地等境界，故说：“他们各自安住于自己的无碍解境界而讲述”。他问了关于佛陀境界的问题——

‘‘เย จ สงฺขาตธมฺมาเส, เย จ เสขา ปุถู อิธ;

เตสํ เม นิปโก อิริยํ, ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ มาริสา’’ติ. (สุ. นิ. ๑๐๔๔) –

“已达究竟诸贤者，及此众多有学人；彼等行仪我今问，智者受问请宣说。”

อิทํ ปญฺหํ ปุจฺฉิ. ตตฺถ สงฺขาตธมฺมาติ สงฺขาตา ญาตา จตุสจฺจธมฺมา, เย จ สงฺขาตธมฺมา จตูหิ มคฺเคหิ ปฏิวิทฺธจตุสจฺจธมฺมาติ อตฺโถ. อิมินา อเสกฺขา กถิตา. ปุถุ-สทฺโท อุภยตฺถปิ โยเชตพฺโพ ‘‘เย ปุถู สงฺขาตธมฺมา, เย จ ปุถู เสขา’’ติ. เตสนฺติ เตสํ ทฺวินฺนํ เสกฺขาเสกฺขปุคฺคลานํ เม ปุฏฺโฐติ โยเชตพฺพํ, มยา ปุฏฺโฐติ อตฺโถ. อิริยนฺติ เสกฺขาเสกฺขภูมิยา อาคมนปฺปฏิปทํ. อิริยติ คจฺฉติ เสกฺขภูมึ อเสกฺขภูมิญฺจ เอตายาติ อิริยา, ตํ เตสํ อิริยํ อาคมนปฺปฏิปทํ มยา ปุฏฺโฐ ปพฺรูหิ กเถหีติ อตฺโถ. เอวํ ภควา พุทฺธวิสเย ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อิมสฺส นุ โข, สาริปุตฺต, สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส กถํ วิตฺถาเรน อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ อาห. เถโร ปญฺหํ โอโลเกตฺวา ‘‘สตฺถา มํ เสกฺขาเสกฺขานํ ภิกฺขูนํ อาคมนปฺปฏิปทํ ปุจฺฉตี’’ติ ปญฺเห นิกฺกงฺโข หุตฺวา ‘‘อาคมนปฺปฏิปทา นาม ขนฺธาทิวเสน พหูหิปิ มุเขหิ สกฺกา กเถตุํ, กตรากาเรน นุ โข กเถนฺโต สตฺถุ อชฺฌาสยํ คณฺหิตุํ สกฺขิสฺสามี’’ติ อชฺฌาสเย กงฺขิ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ – ‘‘ธมฺมเสนาปติ…เป… น สกฺโกตี’’ติ. ปุจฺฉิตปญฺหํ วิสฺสชฺเชตุํ ปฏิภาเน อสติ ทิสาวิโลกนํ สตฺตานํ สภาโวติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘ปุรตฺถิม…เป... นาสกฺขี’’ติ อาห. ตตฺถ ปญฺหุปฺปตฺติฏฺฐานนฺติ ปญฺหุปฺปตฺติการณํ.

此为所问之问题。其中，“已通达法”(saṅkhātadhammā)是指已了知的四圣谛法，以及由四道所证悟的四圣谛法，此为其义。此句说的是无学(asekkha)者。“众多”(puthu)一词应连接于两者，即“众多已通达法”与“众多有学(sekkhā)者”。“于彼等”(tesaṃ)应连接为“于彼等有学与无学二种人(sekkhāsekkhapuggala)，我被问”，意即“我被问”。“行道”(iriya)是指趣向有学与无学之地的行道。凭借此道而行、而趣向有学地与无学地，故为“行道”。意即：“我被问及彼等之行道，即趣向之行道，请宣说、请告知。”如是，世尊(bhagavā)于佛陀境界中提问后，说道：“舍利弗(sāriputta)，对此简略之说，应如何详见其义？”长老审视问题后，心无疑惑，想：“导师问我有学与无学比丘们趣向之行道。”又想：“趣向之行道，可以蕴等多种方式宣说，然以何种方式宣说，方能契合导师之意趣？”他对意趣有所疑惑，针对此而说：“法将……乃至……不能。”为显示当被问及问题而无辩才时，环顾四方是众生之本性，故说：“东方……乃至……不能。”其中，“问题生起之处”(pañhuppattiṭṭhānaṃ)即问题生起之因(pañhuppattikāraṇaṃ)。

เถรสฺส [Pg.144] กิลมนภาวํ ชานิตฺวาติ ‘‘สาริปุตฺโต ปญฺเห นิกฺกงฺโข, อชฺฌาสเย เม กงฺขมาโน กิลมตี’’ติ เถรสฺส กิลมนภาวํ ญตฺวา. จตุมหาภูติกกายปริคฺคหนฺติ เอเตน ขนฺธมุเขน นามรูปปริคฺคโห วุตฺโต. ‘‘ภูตมิทนฺติ, สาริปุตฺต, สมนุปสฺสสี’’ติ หิ วทนฺเตน ภควตา ขนฺธวเสน นามรูปปริคฺคโห ทสฺสิโต. เอวํ กิรสฺส ภควโต อโหสิ ‘‘สาริปุตฺโต มยา นเย อทินฺเน กเถตุํ น สกฺขิสฺสติ, ทินฺเน ปน นเย มมชฺฌาสยํ คเหตฺวา ขนฺธวเสน กเถสฺสตี’’ติ. เถรสฺส สห นยทาเนน โส ปญฺโห นยสเตน นยสหสฺเสน อุปฏฺฐาสิ. เตนาห – ‘‘อญฺญาตํ ภควา, อญฺญาตํ สุคตา’’ติ.

“知长老疲惫”者，谓知长老“舍利弗于问题无惑，然于我之意趣有惑而疲惫”之疲惫状态。“把握四大所成之身”者，此谓以蕴为门而把握名色。世尊言：“舍利弗，汝观此大种否？”实即以蕴的方式开示了名色之把握。原来世尊曾如是思惟：“若我不授予方法，舍利弗将不能说；然若授予方法，彼将领会我之意趣，而以蕴的方式解说。”长老一经授予方法，彼问题即以百种、千种方法显现于心。是故彼言：“已了知，世尊！已了知，善逝！”

อรูปาวจเร ปฏิสนฺธิ นาม น โหตีติ โพธิสมฺภารสมฺภรณสฺส อโนกาสภาวโต วุตฺตํ. เตนาห – ‘‘อภพฺพฏฺฐานตฺตา’’ติ, ลทฺธพฺยากรณานํ โพธิสตฺตานํ อุปฺปตฺติยา อภพฺพเทสตฺตาติ อตฺโถ. รูปาวจเร นิพฺพตฺตีติ กมฺมวสิตาสมฺภวโต อรูปาวจเร อนิพฺพตฺติตฺวา รูปาวจเร นิพฺพตฺติ.

所谓“于无色界(arūpāvacara)中无结生(paṭisandhi)”者，乃因其非积集菩提资粮之处。是故说：“因其为不适宜处”，意即对已得授记之菩萨而言，是其不适宜出生之处。所谓“生于色界(rūpāvacara)”者，乃因业自在力之故，不生于无色界而生于色界。

ปโรสหสฺสนฺติอาทินา ปโรสหสฺสชาตกํ ทสฺเสติ. ตตฺถ ปโรสหสฺสมฺปีติ อติเรกสหสฺสมฺปิ. สมาคตานนฺติ สนฺนิปติตานํ ภาสิตสฺส อตฺถํ ชานิตุํ อสกฺโกนฺตานํ พาลานํ. กนฺเทยฺยุํ เต วสฺสสตํ อปญฺญาติ เต เอวํ สมาคตา อปญฺญา อิเม พาลตฺตา สสา วิย วสฺสสตมฺปิ วสฺสสหสฺสมฺปิ โรเทยฺยุํ ปริเทเวยฺยุํ. โรทมานาปิ ปน อตฺถํ วา การณํ วา เนว ชาเนยฺยุนฺติ ทีเปติ. เอโกว เสยฺโย ปุริโส สปญฺโญติ เอวรูปานํ พาลานํ ปโรสหสฺสโตปิ เอโก ปณฺฑิตปุริโสว เสยฺโย วรตโรติ อตฺโถ. กีทิโส สปญฺโญติ อาห – ‘‘โย ภาสิตสฺส วิชานาติ อตฺถ’’นฺติ, อยํ เชฏฺฐนฺเตวาสิโก วิย โย ภาสิตสฺส อตฺถํ ชานาติ, โส ตาทิโส สปญฺโญ วรตโรติ อตฺโถ. ทุติเย ปโรสตชาตเก ฌาเยยฺยุนฺติ ยาถาวโต อตฺถํ ชานิตุํ สมาหิตา หุตฺวา จินฺเตยฺยุํ. เสสเมตฺถ วุตฺตนยเมว.

以“千余”等句，显示《千余本生》。其中，“亦千余”(parosahassampi)者，谓亦超过一千。“聚集者”(samāgatānaṃ)者，谓聚集一处而不能了知所说之义的愚人。“彼无慧者，哭泣百年”者，谓此等如是聚集之无慧者，因其愚痴，如兔(sasā)般哭泣百年乃至千年，悲泣哀号。此句阐明，彼等纵然哭泣，亦终不能了知其义或其理。“独一智者更为胜”者，意谓比起千余如是之愚人，独一贤智之人更为殊胜、更优。问何为智者？答曰：“能了知所说之义者”，意谓如上座弟子般能了知所说之义，如是智者更为殊胜。于第二《百余本生》中，“应禅思”(jhāyeyyuṃ)者，谓应专注而思惟，以如实了知其义。其余部分，如前所述。

ตติยชาตเก เย สญฺญิโนติ ฐเปตฺวา เนวสญฺญานาสญฺญายตนลาภิโน อวเสสจิตฺตกสตฺเต ทสฺเสติ. เตปิ ทุคฺคตาติ ตสฺสา เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติยา อลาภโต เตปิ ทุคฺคตา ทุกฺขํ อุปคตา สญฺญีภเว. ‘‘สญฺญา โรโค สญฺญา คณฺโฑ สญฺญา สลฺล’’นฺติ [Pg.145] (ม. นิ. ๓.๒๔) หิ เต สญฺญาย อาทีนวทสฺสิโน. เยปิ อสญฺญิโนติ อสญฺญีภเว นิพฺพตฺเต อจิตฺตกสตฺเต ทสฺเสติ. เตปิ อิมิสฺสาเยว สมาปตฺติยา อลาภโต ทุคฺคตาเยว. ฌานสุขํ อนงฺคณํ นิทฺโทสํ ยถาวุตฺตโทสาภาวโต. พลวจิตฺเตกคฺคตาสภาเวนปิ ตํ อนงฺคณํ นาม ชาตํ. เนวสญฺญี นาสญฺญีติ อาหาติ อตีเต กิร พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺเต รชฺชํ กาเรนฺเต โพธิสตฺโต อรญฺญายตเน กาลํ กโรนฺโต อนฺเตวาสิเกหิ ปุฏฺโฐ ‘‘เนวสญฺญี นาสญฺญี’’ติ อาห. ปุริมชาตเก วุตฺตนเยเนว ตาปสา เชฏฺฐนฺเตวาสิกสฺส กถํ น คณฺหึสุ. โพธิสตฺโต อาภสฺสรโต อาคนฺตฺวา อากาเส ฐตฺวา อิมํ คาถมาห. เตน วุตฺตํ – ‘‘เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพ’’นฺติ.

于第三本生中，“有想者”(ye saññino)者，乃指除去非想非非想处成就者外，其余有心之有情。“彼等亦堕恶趣”(tepi duggatā)者，谓因未得彼非想非非想处等至，彼等于有想有情之生存状态中亦堕恶趣、遭遇痛苦。彼等实为见想之过患者，如言：“想为病，想为痈，想为箭。”“亦无想者”(yepi asaññino)者，乃指生于无想有情之生存状态中的无心有情。彼等亦因未得此等至而堕于恶趣。禅定之乐为“无垢”(anaṅgaṇaṃ)，即无过失，因无如前所述之过患。亦因其强力心一境性之自性，而名为“无垢”。所谓“说非想非非想”者：据说，往昔于波罗奈(Bārāṇasī)城，梵授(Brahmadatta)王治世时，菩萨于林中住处命终，为弟子所问，答曰：“非想非非想。”如前本生所述，苦行者们不取上座弟子之言。菩萨从光音天(ābhassara)而来，立于空中，说此偈颂。是故言：“其余应如前述而知。”

จตุตฺถชาตเก (ชา. ๑.๑.๑๓๕) จนฺทสฺส วิย อาภา เอตสฺสาติ จนฺทาภํ, โอทาตกสิณํ. สูริยาภนฺติ สูริยสฺส วิย อาภา เอตสฺสาติ สูริยาภํ, ปีตกสิณํ. โยธ ปญฺญาย คาธตีติ โย ปุคฺคโล อิธ สตฺตโลเก อิทํ กสิณทฺวยํ ปญฺญาย คาธติ, อารมฺมณํ กตฺวา อนุปฺปวิสติ, ตตฺถ วา ปติฏฺฐหติ. อวิตกฺเกน ทุติยชฺฌาเนน อาภสฺสรูปโค โหตีติ โส ปุคฺคโล ตถา กตฺวา ปฏิลทฺเธน ทุติเยน ฌาเนน อาภสฺสรพฺรหฺมโลกูปโค โหติ. เสสํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ อิมินา อิมํ ทสฺเสติ (ชา. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๓๕ จนฺทาภชาตกวณฺณนา) – อตีเต พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺเต รชฺชํ กาเรนฺเต โพธิสตฺโต อรญฺญายตเน กาลํ กโรนฺโต อนฺเตวาสิเกหิ ปุจฺฉิโต ‘‘จนฺทาภํ สูริยาภ’’นฺติ วตฺวา อาภสฺสเร นิพฺพตฺโต. ตาปสา เชฏฺฐนฺเตวาสิกสฺส น สทฺทหึสุ. โพธิสตฺโต อาคนฺตฺวา อากาเส ฐิโต อิมํ คาถํ อภาสิ.

于第四本生中，“其光如月”，故为“月光”(candābha)，此指白遍(odātakasiṇa)。“其光如日”，故为“日光”(sūriyābha)，此指黄遍(pītakasiṇa)。“于此以慧而深入”者，谓若有人(puggala)于此有情世间，以智慧深入此二遍，以此为所缘而进入，或安住于其中。“以无寻之第二禅，得生光音天”者，谓彼人如是行已，以所证得之第二禅，得生于光音梵天界。“其余应如前法而知”者，以此显示：往昔于波罗奈城(Bārāṇasī)，梵授(Brahmadatta)王治世时，菩萨于林中住处命终，为弟子所问，答曰“月光、日光”，后生于光音天。苦行者们不信上座弟子之言。菩萨前来，立于空中，说此偈颂。

ปญฺจมชาตเก อาสีเสเถวาติ อาสาจฺเฉทํ อกตฺวา อตฺตโน กมฺเมสุ อาสํ กเรยฺเยว. น นิพฺพินฺเทยฺยาติ น นิพฺเพทํ อุปฺปาเทยฺย, น อุกฺกณฺเฐยฺยาติ อตฺโถ. โวติ นิปาตมตฺตํ. ยถา อิจฺฉินฺติ อหญฺหิ สฏฺฐิหตฺถา นรกา อุฏฺฐานํ อิจฺฉึ, โสมฺหิ ตเถว ชาโต, ตโต อุฏฺฐิโตเยวาติ ทีเปติ.

于第五本生中，“应存希望”(āsīsetheva)者，谓不应断绝希望，当于自身之业存有希望。“不应厌离”(na nibbindeyya)者，意谓不应生起厌离，不应厌倦。“vo”仅为不变词。“如我所愿”(yathā icchiṃ)者，此句阐明：我实曾愿从六十肘深之地狱中出离，我即如是而生，并已从彼处出离。

อตีเต (ชา. อฏฺฐ. ๔.๑๓.สรภมิคชาตกวณฺณนา) กิร พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺเต รชฺชํ กาเรนฺเต โพธิสตฺโต สรภมิคโยนิยํ นิพฺพตฺติตฺวา อรญฺเญ ปฏิวสติ. ราชา มิควิตฺตโก อโหสิ [Pg.146] ถามสมฺปนฺโน. เอกทิวสํ คนฺตฺวา อมจฺเจ อาห – ‘‘ยสฺส ปสฺเสน มิโค ปลายติ, เตเนว โส ทาตพฺโพ’’ติ. อเถกทิวสํ สรภมิโค อุฏฺฐาย รญฺโญ ฐิตฏฺฐาเนน ปลายิ. อถ นํ อมจฺจา อุปฺปณฺเฑสุํ. ราชา จินฺเตสิ – ‘‘อิเม มํ ปริหาสนฺติ, มม ปมาณํ น ชานนฺตี’’ติ คาฬฺหํ นิวาเสตฺวา ปตฺติโกว ขคฺคํ อาทาย ‘‘สรภํ คณฺหิสฺสามี’’ติ เวเคน ปกฺขนฺทิ. อถ นํ ทิสฺวา ตีณิ โยชนานิ อนุพนฺธิ. สรโภ อรญฺญํ ปาวิสิ. ราชาปิ ปาวิสิเยว. ตตฺถ สรภมิคสฺส คมนมคฺเค สฏฺฐิหตฺถมตฺโต มหาปูติปาตนรกอาวาโฏ อตฺถิ, โส ตึสหตฺถมตฺตํ อุทเกน ปุณฺโณ ติเณหิ จ ปฏิจฺฉนฺโน. สรโภ อุทกคนฺธํ ฆายิตฺวาว อาวาฏภาวํ ญตฺวา โถกํ โอสกฺกิตฺวา คโต. ราชา ปน อุชุกเมว อาคจฺฉนฺโต ตสฺมึ ปติ.

往昔（《本生经注》4.13萨拉布鹿本生释义），于波罗奈(Bārāṇasī)城，梵授王(Brahmadatta)治国时，菩萨投生为萨拉布鹿(sarabhamiga)，栖于林中。国王喜爱狩猎，孔武有力。一日，他去对大臣们说：“鹿从谁身边逃走，便由谁负责。”后于某日，萨拉布鹿起身从国王所立之处逃走。于是大臣们嘲笑他。国王心想：“此辈嘲笑于我，不知我之能耐。”便紧束衣衫，徒步持剑，心道“我必擒此萨拉布鹿”，疾速追去。国王追了它三由旬。萨拉布鹿进入森林，国王亦随之进入。于彼处，萨拉布鹿行经之路上，有一六十肘深之大腐烂地狱坑，其中三十肘深积水，为草所覆。萨拉布鹿嗅得水气，便知是坑，稍稍退后绕行而去。国王却径直前来，堕入其中。

สรโภ ตสฺส ปทสทฺทํ อสุณนฺโต นิวตฺติตฺวา ตํ อปสฺสนฺโต ‘‘นรกอาวาเฏ ปติโต ภวิสฺสตี’’ติ ญตฺวา อาคนฺตฺวา โอโลเกนฺโต ตํ คมฺภีเร อุทเก อปฺปติฏฺเฐ กิลมนฺตํ ทิสฺวา เตน กตาปราธํ หทเย อกตฺวา สญฺชาตการุญฺโญ ‘‘มา มยิ ปสฺสนฺเต วราโก นสฺสตุ, อิมมฺหา ตํ ทุกฺขา โมเจสฺสามี’’ติ อาวาฏตีเร ฐิโต ‘‘มา ภายิ, มหาราช, อหํ ตํ ทุกฺขา โมเจสฺสามี’’ติ วตฺวา อตฺตโน ปิยปุตฺตํ อุทฺธริตุํ อุสฺสาหํ กโรนฺโต วิย ตสฺสุทฺธรณตฺถาย สิลาย โยคฺคํ กตฺวา ‘‘วิชฺฌิสฺสามี’’ติ อาคตํ ราชานํ สฏฺฐิหตฺถา นรกา อุทฺธริตฺวา อสฺสาเสตฺวา ปิฏฺฐึ อาโรเปตฺวา อรญฺญา นีหริตฺวา เสนาย อวิทูเร โอตาเรตฺวา โอวาทมสฺส ทตฺวา ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฏฺฐาเปสิ. ราชา เสนงฺคปริวุโต นครํ คนฺตฺวา ‘‘อิโต ปฏฺฐาย สกลรฏฺฐวาสิโน ปญฺจ สีลานิ รกฺขนฺตู’’ติ ธมฺมเภรึ จราเปสิ. มหาสตฺเตน ปน อตฺตโน กตคุณํ กสฺสจิ อกเถตฺวา สายํ นานคฺครสโภชนํ ภุญฺชิตฺวา อลงฺกตสยเน สยิตฺวา ปจฺจูสกาเล มหาสตฺตสฺส คุณํ สริตฺวา อุฏฺฐาย สยนปิฏฺเฐ ปลฺลงฺเกน นิสีทิตฺวา ปีติปุณฺเณน หทเยน อุทานํ อุทาเนนฺโต ‘‘อาสีเสเถว ปุริโส’’ติอาทินา อิมา ฉ คาถา อภาสิ.

萨拉布鹿听不到他的脚步声，便转身回顾，不见其人，心知：“他必定堕入地狱坑了。”于是回来察看，见他在深水中无处立足，疲惫挣扎。它不把国王之前所犯的过错放在心上，生起悲悯之心：“莫让此可怜人在我眼前丧命，我当救他脱离此苦。”便立于坑边说道：“大王莫惧，我将救你脱离此苦。”说罢，犹如奋力救拔自己的爱子一般，为救出国王，它以石为踏脚，将那前来意欲射杀自己的国王从六十肘深的地狱坑中救拔出来，加以安慰，然后将他负于背上，带出森林，在离军队不远处放下，对他说了教诫，令他安住于五戒。国王率军返回都城，下令：“自今而后，全国人民皆应守护五戒。”并敲响法鼓宣告。国王夜间享用种种上味佳肴，卧于华丽卧榻之上。黎明时分，他忆念起大士之功德，从卧榻上起身，结跏趺坐，满心喜悦，自说感兴偈，诵出“智者应求愿”等此六首偈颂。

ตตฺถ อหิตา หิตา จาติ ทุกฺขผสฺสา สุขผสฺสา จ, มรณผสฺสา, ชีวิตผสฺสาติปิ อตฺโถ. สตฺตานญฺหิ มรณผสฺโส อหิโต, ชีวิตผสฺโส หิโต. เตสํ อจินฺติโต มรณผสฺโส อาคจฺฉตีติ ทสฺเสติ[Pg.147]. อจินฺติตมฺปีติ มยา ‘‘อาวาเฏ ปติสฺสามี’’ติ น จินฺติตํ, ‘‘สรภํ มาเรสฺสามี’’ติ จินฺติตํ. อิทานิ ปน เม จินฺติตํ นฏฺฐํ, อจินฺติตเมว ชาตนฺติ อุทานวเสน วทติ. โภคาติ ยสปริวารา, เอเต จินฺตามยา น โหนฺติ. ตสฺมา ญาณวตา วีริยเมว กาตพฺพนฺติ วทติ. วีริยวโต หิ อจินฺติตมฺปิ โหติเยว.

此中，“非益与益”即是苦触与乐触，亦有死触与生触之义。于诸有情，死触为非益，生触为益。此显示，非所思虑之死触亦会到来。“亦有非所思虑者”是说，我未曾思虑“我会堕入坑中”，而思虑“我要杀死萨拉布鹿”。如今我所思虑者已失，非所思虑者却已发生，故以感兴语说之。“资财”指名望与随从，此等非由思虑而成。故说有智者当行精进。于精进者，非所思虑之事亦能成办。

ตสฺเสตํ อุทานํ อุทาเนนฺตสฺเสว อรุณํ อุฏฺฐหิ. ปุโรหิโต ปาโตว สุขเสยฺยปุจฺฉนตฺถํ อาคนฺตฺวา ทฺวาเร ฐิโต ตสฺส อุทานคีตสทฺทํ สุตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘ราชา หิยฺโย มิควํ อคมาสิ, ตตฺถ สรภมิคํ วิทฺโธ ภวิสฺสติ, เตน มญฺเญ อุทานํ อุทาเนตี’’ติ. เอวํ พฺราหฺมณสฺส รญฺโญ ปริปุณฺณพฺยญฺชนํ อุทานํ สุตฺวา สุมชฺชิเต อาทาเส มุขํ โอโลเกนฺตสฺส ฉายา วิย รญฺญา จ สรเภน จ กตการณํ ปากฏํ อโหสิ, โส นขคฺเคน ทฺวารํ อาโกเฏสิ. ราชา ‘‘โก เอโส’’ติ ปุจฺฉิ. อหํ, เทว, ปุโรหิโตติ. อถสฺส ทฺวารํ วิวริตฺวา ‘‘อิโต เอหาจริยา’’ติ อาห. โส ปวิสิตฺวา ราชานํ ชยาเปตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโต ‘‘อหํ, มหาราช, ตยา อรญฺเญ กตการณํ ชานามิ, ตฺวํ เอกํ สรภมิคํ อนุพนฺธนฺโต นรเก ปติโต, อถ นํ โส สรโภ สิลาย โยคฺคํ กตฺวา นรกโต อุทฺธริ, โส ตฺวํ ตสฺส คุณํ สริตฺวา อุทานํ อุทาเนสี’’ติ วตฺวา ‘‘สรภํ คิริทุคฺคสฺมิ’’นฺติอาทินา ทฺเว คาถา อภาสิ.

他正自说此感兴偈时，黎明已至。国师(purohita)一大早前来问安，立于门外，听闻他感兴偈之声，心想：“国王昨日前往狩猎，想必是在那里射中了萨拉布鹿，我猜他是因此而自说感兴偈。”婆罗门听闻国王文辞具足的感兴偈，犹如在擦拭明亮的镜中看见自己的影像，国王与萨拉布鹿之间所发生之事便清晰地显现出来。他遂以指甲叩门。国王问：“是谁？”“天王，是国师。”国王为他开门，说道：“老师，请进。”他进入后，向国王致意，立于一旁说道：“大王，我已知晓你在林中所为之事。你追逐一只萨拉布鹿时堕入地狱坑，后为彼萨拉布鹿以石为踏脚，从地狱坑中救出。你忆念其恩德，故自说感兴偈。”说罢，便诵出以“萨拉布鹿于山 दुर्ग”开头的两首偈颂。

ตตฺถ อนุสรีติ อนุพนฺธิ. วิกฺกนฺตนฺติ อุทฺธรณตฺถาย กตปรกฺกมํ. อนุชีวสีติ อุปชีวสิ, ตสฺสานุภาเวน ตยา ชีวิตํ ลทฺธนฺติ อตฺโถ. สมุทฺธรีติ อุทฺธรณํ อกาสิ. สิลาย โยคฺคํ สรโภ กริตฺวาติ สิลาย โสปานสทิสาย นรกโต อุทฺธรณโยคฺคตํ กริตฺวา. อลีนจิตฺตนฺติ สงฺโกจํ อปฺปตฺตจิตฺตํ. ต มิคํ วเทสีติ สุวณฺณสรภมิคํ อิธ สิริสยเน นิปนฺโน วณฺเณสิ. ตํ สุตฺวา ราชา, ‘‘อยํ มยา สทฺธึ น มิควํ อาคโต, สพฺพญฺจ ปวตฺตึ ชานาติ, กถํ นุ โข ชานาติ, ปุจฺฉิสฺสามิ น’’นฺติ จินฺเตตฺวา – ‘‘กึ ตฺวํ นุ ตตฺเถวา’’ติ นวมคาถมาห. ตตฺถ ภึสรูปนฺติ กึ นุ เต ญาณํ พลวชาติกํ, เตเนตํ ชานาสีติ วทติ. พฺราหฺมโณ ‘‘นาหํ สพฺพญฺญุพุทฺโธ, พฺยญฺชนํ อมกฺเขตฺวา ตยา กถิตคาถาย ปน มยฺหํ อตฺโถ อุปฏฺฐาตี’’ติ ทีเปนฺโต ‘‘น เจวห’’นฺติ ทสมคาถมาห[Pg.148]. ตตฺถ สุภาสิตานนฺติ พฺยญฺชนํ อมกฺเขตฺวา สุฏฺฐุ ภาสิตานํ. อตฺถํ ตทาเนนฺตีติ โย เตสํ อตฺโถ, ตํ อาเนนฺติ อุปธาเรนฺตีติ อตฺโถ. ตทา ปุโรหิโต ธมฺมเสนาปติ อโหสิ. เตเนวาห – ‘‘อตีเตปี’’ติอาทิ. เสสํ อุตฺตานตฺถเมว.

此中，“追随”(anusarī)即是“跟随”(anubandhi)。“勇猛”(vikkantaṃ)即是为救拔而作出的努力。“你赖以活命”(anujīvasi)即是“你依靠”，义为：你因他的威力而获得生命。“救拔”(samuddhari)即是作了救拔。“萨拉布鹿以石为踏脚”(silāya yoggaṃ sarabho karitvā)即是以石作成如阶梯般，使之能从地狱坑中救拔。“心不退怯”(alīnacittaṃ)即是心未达到退缩。“你称赞那鹿”(taṃ migaṃ vadesi)即是（你）卧于此吉祥卧榻上，称赞那金萨拉布鹿(suvaṇṇasarabhamiga)。国王听后心想：“此人未曾与我同去狩猎，却知晓全部经过。他究竟是如何知晓的？我当问他。”于是说了第九首偈颂：“你难道在彼处？”此中，“可畏之形”(bhiṃsarūpaṃ)是说：“你的智慧难道是强力一类，因此而知晓此事？”婆罗门为阐明“我非一切知佛，然于你所说偈颂，不涂饰其文句，义理自现于我”，而说了第十首偈颂：“我实非……”。此中，“于善说者”(subhāsitānaṃ)即是不涂饰文句而善说者。“能引其义”(atthaṃ tadānenti)义为：彼等之义，能引生、能审度。当时，国师即是法将（舍利弗）。因此说：“于过去世亦……”等。余者义自明显。

อญฺญาสิโกณฺฑญฺญตฺเถรวตฺถุ

阿若憍陈如长老事

อญฺญาสิโกณฺฑญฺญตฺเถราทโยติอาทีสุ ปน ยาถาวสรสคุณวเสนาติ ยถาสภาวคุณวเสน. ปพฺพชฺชาวเสน ปฏิเวธวเสน สุจิรํ สุนิปุณํ รตฺตินฺทิวปริจฺเฉทชานนวเสน จ รตฺตญฺญุตา เวทิตพฺพาติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ฐเปตฺวา หิ สมฺมาสมฺพุทฺธ’’นฺติอาทิมาห. ปากโฏว โหตีติ สติปญฺญาเวปุลฺลปฺปตฺติโก ปากโฏ วิภูโต โหติ. อญฺญาสิโกณฺฑญฺโญติ สาวเกสุ สพฺพปฐมํ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ญาตโกณฺฑญฺโญ. สพฺเพสุปิ เอตทคฺเคสูติ สพฺเพสุปิ เอตทคฺคสุตฺเตสุ, สพฺเพสุ วา เอตทคฺคฏฺฐปเนสุ.

于“阿若憍陈如长老等”等句中，“依各自机缘与功德”即是“依各自的自性功德”。应知“长上”(rattaññutā)是依出家、依证悟、以及依长久善巧了知昼夜划分而言。为显示此义，而说“除正自觉者”等语。“变得显现”是指，已达念与慧广大者，变得显现、卓越。“阿若憍陈如”(Aññāsikoṇḍañña)即是于声闻中，最初了知四圣谛的憍陈如。“于一切此等第一中”即是于一切《第一经》中，或于一切置为第一中。

ธุรปตฺตานีติ ปตฺตานํ ปมุขภูตานิ พาหิรปตฺตานิ. นวุติหตฺถานีติ มชฺฌิมปุริสสฺส หตฺเถน นวุติรตนานิ. ปทุเมเนว ตํ ตํ ปเทสํ อุตฺตรติ อติกฺกมตีติ ปทุมุตฺตโร, ภควา. คนฺธทามมาลาทามาทีหีติ อาทิสทฺเทน ปตฺตทามาทึ สงฺคณฺหาติ. ตตฺถ คนฺธทาเมหิ กตมาลา คนฺธทามํ. ลวงฺคตกฺโกลชาติปุปฺผาทีหิ กตมาลา มาลาทามํ. ตมาลปตฺตาทีหิ กตมาลา ปตฺตทามํ. วงฺคปฏฺเฏติ วงฺคเทเส อุปฺปนฺนฆนสุขุมวตฺเถ. อุตฺตมสุขุมวตฺถนฺติ กาสิกวตฺถมาห.

“主叶”(dhurapatta)是指叶子中主要的外部叶子。“九十肘”(navutihattha)是指以中等身材之人的手量为九十肘。“如莲花般超越彼处彼处”，即超越、度过每一处地方，故世尊名为“莲花上佛”(Padumuttara)。“以香鬘、花鬘等”中的“等”字包括了叶鬘等。其中，以香料制成的花环为“香鬘”(gandhadāma)；以丁香、豆蔻、茉莉花等制成的花环为“花鬘”(mālādāma)；以答摩罗叶等制成的花环为“叶鬘”(pattadāma)。“孟加拉布”(Vaṅgapaṭṭa)指产于孟加拉(Vaṅga)地区的厚实精细布。“最上等精细布”是指迦尸布(kāsikavattha)。

เตปริวฏฺฏธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺตนฺตปริโยสาเนติ เอตฺถ ‘‘อิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจ’’นฺติอาทินา สจฺจวเสน, ‘‘ทุกฺขํ อริยสจฺจํ ปริญฺเญยฺย’’นฺติอาทินา กิจฺจวเสน, ‘‘ทุกฺขํ อริยสจฺจํ ปริญฺญาต’’นฺติอาทินา กตวเสน จ ตีหิ อากาเรหิ ปริวฏฺเฏตฺวา จตุนฺนํ สจฺจานํ เทสิตตฺตา ตโย ปริวฏฺฏา เอตสฺส อตฺถีติ ติปริวฏฺฏํ, ติปริวฏฺฏเมว เตปริวฏฺฏํ, เตปริวฏฺฏญฺจ ตํ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนญฺจาติ เตปริวฏฺฏธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนํ, ตเทว สุตฺตนฺตํ, ตสฺส ปริโยสาเนติ อตฺโถ.

“于《三转法轮经》结尾处”之义。此处，以“此是苦圣谛”等为“谛转”，以“苦圣谛应遍知”等为“劝转”，以“苦圣谛已遍知”等为“证转”，如是以三行相转四圣谛，故有三转。此有三转，故名“三转”(tiparivaṭṭaṃ)。“三转”(tiparivaṭṭaṃ)即是“三转”(teparivaṭṭaṃ)。此三转之转法轮，即是《三转法轮经》，此即其经，于其结尾处之义。

สาลิคพฺภํ ผาเลตฺวา อาทายาติ สาลิคพฺภํ ผาเลตฺวา ตตฺถ ลพฺภมานํ สาลิขีรรสํ อาทาย. อนุจฺฉวิกนฺติ พุทฺธานํ อนุจฺฉวิกํ ขีรปายสํ ปจาเปม. เวณิโย ปุริสภาววเสน พนฺธิตฺวา กลาปกรเณ [Pg.149] กลาปคฺคํ. ขเล กลาปานํ ฐปนทิวเส ขลคฺคํ. มทฺทิตฺวา วีหีนํ ราสิกรณทิวเส ขลภณฺฑคฺคํ. โกฏฺเฐสุ หิ ธญฺญสฺส ปกฺขิปนทิวเส โกฏฺฐคฺคํ.

“破开稻谷后取得”是指破开稻谷后，取得其中可得的稻乳汁(sālikhīrarasa)。“适合的”是指我们烹煮适合诸佛的乳粥(khīrapāyasa)。在捆扎稻束时，（供养）新束，为“束首” (kalāpagga)。在打谷场堆放稻束之日，（供养）新场，为“场首”(khalagga)。在碾压稻谷堆积成堆之日，（供养）新谷，为“堆首”(khalabhaṇḍagga)。在将谷物放入谷仓之日，（供养）新仓，为“仓首”(koṭṭhagga)。

ทฺเว คติโยติ ทฺเว เอว นิปฺผตฺติโย, ทฺเว นิฏฺฐาติ อตฺโถ. ตสฺมึ กุมาเร สพฺพญฺญุตํ ปตฺเตติ โกณฺฑญฺญมาณวสฺเสว ลทฺธิยํ ฐตฺวา อิตเรปิ ฉ ชนา ปุตฺเต อนุสาสึสุ. โพธิรุกฺขมูเล ปาจีนปสฺสํ อจลฏฺฐานํ นาม, ยํ ‘‘วชิราสน’’นฺติปิ วุจฺจติ. มหตํ มหติโย วหตีติ ‘‘ปาจีนมุโข’’ติ อวตฺวา ‘‘ปาจีนโลกธาตุอภิมุโข’’ติ วุตฺตํ. มํสจกฺขุปิ โลกนาถสฺส อปฺปฏิฆาตํ มหาวิสยญฺจาติ. จตุรงฺคสมนฺนาคตนฺติ ‘‘กามํ ตโจ จ นฺหารุ จ, อฏฺฐิ จ อวสิสฺสตู’’ติอาทินา (ม. นิ. ๒.๑๘๔; สํ. นิ. ๒.๒๒, ๒๓๗; อ. นิ. ๒.๕; มหานิ. ๑๙๖) วุตฺตจตุรงฺคสมนฺนาคตํ.

“两种趣向”即两种成就，两种终结之义。其余六人亦立于青年婆罗门憍陈如(Koṇḍañña)之预言，教导其子：“当那位王子证得一切智时……”。菩提树下东面之地，名为不动处，亦称“金刚座”(vajirāsana)。不说“面向东方”，而说“面向东方世界”，是因为能为伟大有情带来伟大利益。世尊的肉眼亦无障碍且所见广大。“具足四支”是指具足如（经中）所说：“但任其皮、筋、骨存留，身中血肉枯干”（中部2.184；相应部2.22, 237；增支部2.5；大义释196）等之四支精进。

อิทํ ปน สพฺพเมวาติ ‘‘กสฺส นุ โข อหํ ปฐมํ ธมฺมํ เทเสสฺสามี’’ติอาทินยปฺปวตฺตํ (ม. นิ. ๑.๒๘๔; ๒.๓๔๑; มหาว. ๑๐) สพฺพเมว. ปริวิตกฺกมตฺตเมว ตถา อตฺถสิทฺธิยา อภาวโต. ปุปฺผิตผลิตํ กตฺวาติ อภิญฺญาปฏิสมฺภิทาหิ สพฺพปาลิผุลฺลํ, มคฺคผเลหิ สพฺพโส ผลภารภริตญฺจ กโรนฺโต ปุปฺผิตํ ผลิตํ กตฺวา. อปกฺกมิตุกาโม หุตฺวาติ ทฺเวปิ อคฺคสาวเก อตฺตโน นิปจฺจการํ กโรนฺเต ทิสฺวา เตสํ คุณาติเรกตํ พหุ มญฺญนฺโต พุทฺธานํ สนฺติกา อปกฺกมิตุกาโม หุตฺวา. ตตฺเถวาติ ฉทฺทนฺตทหตีเรเยว.

“而这一切”是指如“我应先为谁说法？”（中部1.284; 2.341; 大品10）等所述的一切。这仅是思惟而已，因为无法如此达成目的。“使其开花结果”是指，以神通与无碍解令一切教法圆满开花，以道与果令其完全硕果累累，而使其开花结果。“欲离去”是指，见到两位上首弟子对自己恭敬行事，深知其功德超胜，而欲从诸佛处离去。“就在那里”是指就在六牙池(Chaddantadaha)边。

สาริปุตฺต-โมคฺคลฺลานตฺเถรวตฺถุ

舍利弗与目犍连长老的故事

๑๘๙-๑๙๐. ทุติยตติเยสุ อิทฺธิมนฺตานนฺติ เอตฺถ มนฺต-สทฺโท อติสยตฺถวิสโยติ เถรสฺส อติสยิกอิทฺธิตํ ทสฺเสตุํ – ‘‘อิทฺธิยา สมฺปนฺนาน’’นฺติ วุตฺตํ. สห ปํสูหิ กีฬึสูติ สหปํสุกีฬิตา. อิธโลกตฺตภาวเมวาติ ทิฏฺฐธมฺมิกอตฺตภาวเมว. โสฬส ปญฺญา ปฏิวิชฺฌิตฺวา ฐิโตติ มชฺฌิมนิกาเย อนุปทสุตฺตนฺตเทสนาย ‘‘มหาปญฺโญ, ภิกฺขเว, สาริปุตฺโต, ปุถุปญฺโญ, ภิกฺขเว, สาริปุตฺโต, หาสปญฺโญ, ภิกฺขเว, สาริปุตฺโต, ชวนปญฺโญ, ภิกฺขเว, สาริปุตฺโต, ติกฺขปญฺโญ, ภิกฺขเว, สาริปุตฺโต, นิพฺเพธิกปญฺโญ, ภิกฺขเว, สาริปุตฺโต’’ติ (ม. นิ. ๓.๙๓) เอวมาคตา [Pg.150] มหาปญฺญาทิกา ฉ, ตสฺมึเยว สุตฺเต อาคตา นวานุปุพฺพวิหารสมาปตฺติปญฺญา, อรหตฺตมคฺคปญฺญาติ อิมา โสฬสวิธา ปญฺญา ปฏิวิชฺฌิตฺวา สจฺฉิกตฺวา ฐิโต.

189-190. 在第二和第三个“有神通者”(iddhimantānaṃ)中，“mant”一词用于表达超胜之义，为显示长老超胜的神通力，故说“具足神通”(iddhiyā sampannānaṃ)。“与尘土一同嬉戏”是指一起玩沙的同伴(sahapaṃsukīḷitā)。“此世之身”即是现世之身(diṭṭhadhammikaattabhāva)。“已通达十六种慧而住”是指，如《中部·随经》中所说：“诸比丘，舍利弗是大慧者、广慧者、速慧者、捷慧者、利慧者、决择慧者。”（中部3.93）如此而来的大慧等六种，以及同一经中提到的九次第住定慧，与阿罗汉道慧，他已通达、作证这十六种慧而住。

ปญฺหสากจฺฉนฺติ ปญฺหสฺส ปุจฺฉนวเสน วิสฺสชฺชนวเสน จ สากจฺฉํ กโรติ. อตฺถิเกหิ อุปญฺญาตํ มคฺคนฺติ เอตํ อนุพนฺธนสฺส การณวจนํ. อิทญฺหิ วุตฺตํ โหติ – ยํนูนาหํ อิมํ ภิกฺขุํ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺเธยฺยํ. กสฺมา? ยสฺมา อิทํ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺธนํ นาม อตฺถิเกหิ อุปญฺญาตํ มคฺคํ, ญาโต เจว อุปคโต จ มคฺโคติ อตฺโถ. อถ วา อตฺถิเกหิ อมฺเหหิ มรเณ สติ อมเตนปิ ภวิตพฺพนฺติ เอวํ เกวลํ อตฺถีติ อุปญฺญาตํ, อนุมานญาเณน อุปคนฺตฺวา ญาตํ นิพฺพานํ นาม อตฺถิ, ตํ มคฺคนฺโต ปริเยสนฺโตติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

“问答”是指通过提问与回答的方式进行讨论。“有益者所知的道路”是作为（紧随其后）之理由的表述。此义是说：“我何不紧随此比丘之后？”为何？因为这紧随其后，即是所谓“有益者所知的道路”，意为已被了知且已走近的道路。或者，应作如是解：我等有益者，因有死，故必有不死，如是仅知其“有”，以推论智而得知确有涅槃，并寻觅、遍求之。

เนสํ ปริสายาติ ทฺวินฺนํ อคฺคสาวกานํ ปริวารภูตปริสาย. ทฺเว อคฺคสาวเกติ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเน ทฺเว มหานุภาเว สาวเก. ฐานนฺตเรติ อคฺคสาวกตฺตสญฺญิเต ฐานนฺตเร ฐเปสิ. กสฺมา ปเนตฺถ ‘‘อคฺคสาวเก’’ติ อวตฺวา ‘‘มหาสาวเก’’ติ วุตฺตํ. ยทิ อญฺเญปิ มหาเถรา อภิญฺญาตาทิคุณวิเสสโยเคน ‘‘มหาสาวกา’’ติ วตฺตพฺพตํ ลภนฺติ, อิเมเยว ปน สาวเกสุ อนญฺญสาธารณภูตา วิเสสโต ‘‘มหาสาวกา’’ติ วตฺตพฺพาติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ทฺเวปิ มหาสาวเก’’ติ วุตฺตํ.

“于彼等众中”是指于两位上首弟子的眷属众中。“两位上首弟子”是指舍利弗(Sāriputta)与目犍连(Moggallāna)两位大威德弟子。“于位阶中”是指将他们安立于名为“上首弟子”的位阶中。为何此处不说“上首弟子”，而说“大弟子”？纵然其他大长老亦因具足神通等特殊功德而可被称为“大弟子”，然此二位弟子于诸弟子中，具有不共于他人的殊胜，为显示此义，故说“两位大弟子”。

มหากสฺสปตฺเถรวตฺถุ

大迦叶长老的故事

๑๙๑. จตุตฺเถ ยสฺมา ธุตวาทธุตธมฺมธุตงฺคานิ ธุตมูลกานิ, ตสฺมา ‘‘ธุโต เวทิตพฺโพ’’ติ อารทฺธํ, ตตฺถ กิเลเส ธุนิ ธุตวาติ ธุโต, ธุตกิเลโส ปุคฺคโล, กิเลสธุนโน วา ธมฺโม, กิเลสธุนโน ธมฺโมติ จ สปุพฺพภาโค อริยมคฺโค ทฏฺฐพฺโพ. ตํ ธุตสญฺญิตํ กิเลสธุนนธมฺมํ วทติ, ปเร ตตฺถ ปติฏฺฐาเปตีติ ธุตวาโท. จตุกฺกญฺเจตฺถ สมฺภวตีติ ตํ ทสฺเสตุํ – ‘‘เอตฺถ ปนา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตยิทนฺติ นิปาโต, ตสฺส โส อยนฺติ อตฺโถ. ธุตภูตสฺส ธุตภูตา ธมฺมา ธุตธมฺมา. อปฺปิจฺฉตา สนฺตุฏฺฐิตา เหฏฺฐา วุตฺตา เอว[Pg.151]. กิเลเส สมฺมา ลิขติ ตจฺฉตีติ สลฺเลโข, กิเลสเชคุจฺฉี, ตสฺส ภาโว สลฺเลขตา. ทฺวีหิปิ กาเมหิ วิวิจฺจตีติ ปวิเวโก, โยนิโสมนสิการพหุโล ปุคฺคโล, ตสฺส ภาโว ปวิเวกตา. อิมินา สรีรฏฺฐปนมตฺเตน อตฺถีติ อิทมฏฺฐิ ตฺถ-การสฺส ฏฺฐ-การํ กตฺวา, ตสฺส ภาโว อิทมฏฺฐิตา, อิเมหิ วา กุสลธมฺเมหิ อตฺถิ อิทมฏฺฐิ, เยน ญาเณน ‘‘ปพฺพชิเตน นาม ปํสุกูลิกงฺคาทีสุ ปติฏฺฐิเตน ภวิตพฺพ’’นฺติ ยถานุสิฏฺฐํ ธุตคุเณ สมาทิยติ เจว ปริหรติ จ, ตํ ญาณํ อิทมฏฺฐิตา. เตนาห – ‘‘อิทมฏฺฐิตา ญาณเมวา’’ติ. ธุตธมฺมา นามาติ ธุตงฺคเสวนาย ปฏิปกฺขภูตานํ ปาปธมฺมานํ ธุนนวเสน ปวตฺติยา ธุโตติ ลทฺธนามาย ธุตงฺคเจตนาย อุปการกา ธมฺมาติ กตฺวา ธุตธมฺมา นาม. อนุปตนฺตีติ ตทนฺโตคธา ตปฺปริยาปนฺนา โหนฺติ ตทุภยสฺเสว ปวตฺติวิเสสภาวโต. ปฏิกฺเขปวตฺถูสูติ ธุตงฺคเสวนาย ปฏิกฺขิปิตพฺพวตฺถูสุ ปหาตพฺพวตฺถูสุ.

191. 第四，因为头陀说(dhutavāda)、头陀法(dhutadhamma)、头陀支(dhutaṅga)都以“头陀”为根本，故开示“应知头陀”。于此，抖落烦恼者为“头陀”(dhuto)，即烦恼已抖落之人(puggala)；或指抖落烦恼之法，而抖落烦恼之法，当知即是有前分(sapubbabhāga)的圣道。宣说那名为“头陀”的抖落烦恼之法，并使他人安住于此，故名“头陀说者”(dhutavādo)。为显示此处有四种可能，故开示“于此……”等。《Tayidaṃ》(tad idaṃ)是助词，意为“彼即此”。已成头陀者之法，即是头陀法。少欲、知足已如前述。善于削减、刨除烦恼，故为“削减”(sallekho)，即厌恶烦恼者，其状态为“削减性”(sallekhatā)。远离两种欲，故为“远离”(paviveko)，即多作如理作意之人，其状态为“远离性”(pavivekatā)。仅以此身安住而有，故为“此依”(idamaṭṭhi)，由`ttha`音转为`ṭṭha`音，其状态为“此依性”(idamaṭṭhitā)；或因有此等善法而有，故为“此依”。凭借此智，了知“出家者当安住于粪扫衣支等”，并如所教导受持、行持头陀功德，此智即是“此依性”。故言：“此依性即是智”。所谓“头陀法”，是因修习头陀支，以抖落其对治之恶法的方式而生起，故此等助益于名为“头陀”的头陀支思(dhutaṅgacetanā)之法，名为“头陀法”。“随行”(anupatanti)，即是包含于其中、摄属于彼，因为两者皆是其行相的差别。“于应舍断之事中”(paṭikkhepavatthūsu)，即于修习头陀支时应舍断、应弃舍之事中。

ปํสุกูลิกงฺคํ…เป… เนสชฺชิกงฺคนฺติ อุทฺเทโสปิ เปยฺยาลนเยน ทสฺสิโต. ยเทตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๒๒ อาทโย) วิตฺถารโต วุตฺตํ. ธุตวาทคฺคหเณเนว เถรสฺส ธุตภาโวปิ คหิโต โหตีติ ‘‘ธุตวาทาน’’นฺเตว วุตฺตํ. อยํ มหาติ อภินีหาราทิมหนฺตตายปิ สาสนสฺส อุปการิตายปิ อยํ เถโร มหา, คุณมหนฺตตาย ปสํสาวจนเมว วา เอตํ เถรสฺส ยทิทํ มหากสฺสโปติ ยถา ‘‘มหาโมคฺคลฺลาโน’’ติ.

粪扫衣支(paṃsukūlikaṅgaṃ)……乃至……常坐不卧支(nesajjikaṅgaṃ)，此列举亦以省略(peyyāla)的方式显示。此处应说之事，皆已在《清净道论》(Visuddhimagga 1.22ff.)中详述。仅以“头陀说者”(dhutavāda)一词，即已含摄长老的头陀状态，故仅言“诸头陀说者”。此为“大”(mahā)，是因此长老因宿愿等而伟大，亦因其对教法的助益而伟大，或此“大迦叶”(Mahākassapa)之称，亦如“大目犍连”(Mahāmoggallāna)一般，是因其功德伟大而有的赞誉之辞。

สตฺถุ ธมฺมเทสนาย วตฺถุตฺตเย สญฺชาตปฺปสาทตาย อุปาสกภาเว ฐิตตฺตา วุตฺตํ – ‘‘อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐายา’’ติอาทิ. เอตสฺส อคฺคภาวสฺสาติ โยเชตพฺพํ. สจฺจกาโรติ สจฺจภาวาวโห กาโร, อวิสํวาทนวเสน วา ตทตฺถสาธโนติ อตฺโถ. โกลาหลนฺติ กุตูหลวิปฺผาโร. สตฺถา สตฺตเม สตฺตเม สํวจฺฉเร ธมฺมํ กเถนฺโต สตฺตานํ สวนโยคฺคํ กาลํ สลฺลกฺเขนฺโต ทิวา สายนฺหสมยํ กเถติ, รตฺติยํ สกลยามํ. เตนาห – ‘‘พฺราหฺมโณ พฺราหฺมเณ อาห – ‘โภติ กึ รตฺตึ ธมฺมํ สุณิสฺสสิ ทิวา’’’ติ. วิสฺสาสิโกติ วิสฺสาสิกภาโว. ‘‘ตโต ปฏฺฐาย โส’’ติ วา ปาโฐ.

因听闻导师说法而于三事(vatthuttaya)中生起净信，安住于优婆塞(upāsaka)位，故言“受持布萨支(uposathaṅga)……”等。应连接为“此最胜的状态”。“谛行”(saccakāra)是带来真实状态的行为，或意为以不欺的方式成就其义。“喧闹”(kolāhala)是好奇心的爆发。导师每隔七年说法一次，在观察到众生听法的适当时机后，于白日傍晚时分说法，夜晚则通宵说法。故言：“婆罗门对婆罗门女说：‘夫人(bhotī)，您是想晚上听法，还是白天听法？’”“可信赖”(vissāsiko)指可信赖的状态。或有异读作“从那时起他”(Tato paṭṭhāya so)。

ทฺเว [Pg.152] อสงฺขฺเยยฺยานิ ปูริตปารมิสฺสาติ อิทํ สา ปรมฺปราย โสตปติตํ อตฺถํ คเหตฺวา อาห. อทินฺนวิปากสฺสาติ อวิปกฺกวิปากสฺส. ภทฺทเก กาเลติ ยุตฺเต กาเล. นกฺขตฺตนฺติ นกฺขตฺเตน ลกฺขิตํ ฉณํ. ตสฺมึ ตสฺมิญฺหิ นกฺขตฺเต อนุภวิตพฺพฉณานิ นกฺขตฺตานิ นาม, อิตรานิ ปน ฉณานิ นาม. สมฺมาปติตทุกฺขโต วิโมจเนน ตโต นิยฺยานาวหตาย อิจฺฉิตตฺถสฺส ลภาปนโต จ นิยฺยานิกํ. เตสนฺติ สุวณฺณปทุมานํ. โอลมฺพกาติ สุวณฺณรตนวิจิตฺตา รตนทามา. ปุญฺญนิยาเมนาติ ปุญฺญานุภาวสิทฺเธน นิยาเมน. สฺวสฺส พาราณสิรชฺชํ ทาตุํ กโตกาโส. ผุสฺสรถนฺติ มงฺคลรถํ. เสตจฺฉตฺตอุณฺหีสวาลพีชนิขคฺคมณิปาทุกานิ ปญฺจวิธํ ราชกกุธภณฺฑนฺติ วทนฺติ. อิธ ปน เสตจฺฉตฺตํ วิสุํ คหิตนฺติ สีหาสนํ ปญฺจมํ กตฺวา วทนฺติ. ปารุปนกณฺณนฺติ ปารุปนวตฺถสฺส ทสนฺตํ. ทิพฺพวตฺถทายิปุญฺญานุภาวโจทิโต ‘‘นนุ ตาตา ถูล’’นฺติ อาห. อโห ตปสฺสีติ อโห กปโณ อหํ ราชาติ อตฺโถ. พุทฺธานํ สทฺทหิตฺวาติ พุทฺธานํ สาสนํ สทฺทหิตฺวา. จงฺกมนสตานีติ อิติ-สทฺโท อาทฺยตฺโถ. เตน หิ อคฺคิสาลาทีนิ ปพฺพชิตสารุปฺปานิ ฐานานิ สงฺคณฺหาติ.

“圆满二阿僧祇(asaṅkhyeyya)波罗蜜”，此乃依循传统听闻而得之义。“未予果报”(adinnavipāka)即果报未熟。“于善时”(bhaddake kāle)即于适当时机。“星宿”(nakkhatta)即以星宿为标志的节日。于彼彼星宿日应经历的节日名为“星宿”，其余则名为“节日”。因能从业已降临的苦难中解脱，带来出离，并获得所求之义利，故称“出离导向”(niyyānika)。“彼等”(tesaṃ)指那些金莲花。“垂饰”(olambaka)指以黄金珠宝装饰的华丽宝鬘。“以福德之必然”(puññaniyāmena)即以福德威力成就之必然法则。他获得给予波罗奈(Bārāṇasī)王位的机会。“普沙马车”(phussaratha)即吉祥马车。白伞、头冠、拂尘、宝剑、宝履，此五者被称为五种王室徽宝(rājakakudhabhaṇḍa)。但于此，白伞被单独列出，而以狮子座为第五项。“衣角”(pārupanakaṇṇa)即覆身衣物之边缘。为布施天衣的福德威力所驱使，他说：“父亲，您难道很粗壮吗？”“啊，苦行者！”(aho tapassī)意为：“啊，我这国王真是可怜！”“信解诸佛”(buddhānaṃ saddahitvā)即信解诸佛的教法。“数百经行处等”(caṅkamanasatāni iti)，此中“iti”一词为“等”之义。因此，它含摄了火堂(aggisālā)等适合出家人的场所。

สาธุกีฬิตนฺติ อริยานํ ปรินิพฺพุตฏฺฐาเน กาตพฺพสกฺการํ วทติ. นปฺปมชฺชิ, นิโรคา อยฺยาติ ปุจฺฉิตาการทสฺสนํ. ปรินิพฺพุตา เทวาติ เทวี ปฏิวจนํ อทาสิ. ปฏิยาเทตฺวาติ นิยฺยาเตตฺวา. สมณกปพฺพชฺชนฺติ สมิตปาเปหิ อริเยหิ อนุฏฺฐาตพฺพปพฺพชฺชํ. โส หิ ราชา ปจฺเจกพุทฺธานํ เวสสฺส ทิฏฺฐตฺตา ‘‘อิทเมว ภทฺทก’’นฺติ ตาทิสํเยว ลิงฺคํ คณฺหิ. ตตฺเถวาติ พฺรหฺมโลเก เอว. วีสติเม วสฺเส สมฺปตฺเตติ อาหริตฺวา สมฺพนฺโธ. พฺรหฺมโลกโต จวิตฺวา นิพฺพตฺตตฺตา, พฺรหฺมจริยาธิการสฺส จ จิรกาลสมฺภูตตฺตา ‘‘เอวรูปํ กถํ มา กเถถา’’ติ อาห. วีสติ ธรณานิ นิกฺขนฺติ วทนฺติ, ปญฺจปลํ นิกฺขนฺติ อปเร. อิตฺถากโรติ อิตฺถิรตนสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานํ. อยฺยธีตาติ อมฺหากํ อยฺยสฺส ธีตา, ภทฺทกาปิลานีติ อตฺโถ. สมานปณฺณนฺติ สทิสปณฺณํ สทิสเลขํ กุมารสฺส กุมาริกาย จ ยุตฺตํ ปณฺณเลขํ. เต ปุริสา สมาคตฏฺฐานโต มคธรฏฺเฐ มหาติตฺถคามํ มทฺทรฏฺเฐ สาคลนครญฺจ อุทฺทิสฺส อปกฺกมนฺตา อญฺญมญฺญํ วิสฺสชฺชนฺตา นาม โหนฺตีติ ‘‘อิโต จ เอตฺโต จ เปเสสุ’’นฺติ วุตฺตา.

“善供养”(sādhukīḷita)指于圣者般涅槃处所应作的恭敬供养。“尊者无恙否？未放逸否？”此为显示问候之貌。王后回答道：“大王，他已般涅槃。”“准备好后”(paṭiyādetvā)即交付、托付之后。“沙门出家”(samaṇakapabbajjā)是由已平息诸恶的圣者所应行之出家。那位国王因曾见辟支佛的威仪，心想：“这才是善的”，便受持了那样的形相。“就在那里”(tattheva)即就在梵天界。应连接为“当他满二十岁时”。因其从梵天界死后转生于此，且其梵行之因缘已长久具足，故说：“为何不说这样的话？”有人说一“尼卡”(nikkha)为二十“陀罗那”(dharaṇa)，另一些人说为五“巴拉”(pala)。“女宝矿”(itthākara)即女宝(itthiratana)的出生之处。“尊者之女”(ayyadhītā)意为“我们尊者之女”，即跋陀迦比罗尼(Bhaddakāpilānī)。“相似信函”(samānapaṇṇa)指王子与公主相配的、内容相似的信函。那些人从集会处出发，朝向摩揭陀国(Magadharaṭṭha)的大渡口村和末陀国(Maddaraṭṭha)的娑伽罗城(Sāgalanagara)，他们互相派遣信使，故言“从这里和那里派遣了”。

ปุปฺผทามนฺติ หตฺถิหตฺถปฺปมาณํ ปุปฺผทามํ. ตานีติ ตานิ อุโภหิ คนฺถาปิตานิ ทฺเว ปุปฺผทามานิ. เตติ อุโภ ภทฺทา เจว ปิปฺปลิกุมาโร จ[Pg.153]. โลกามิเสนาติ กามสฺสาเทน. อสํสฏฺฐาติ น สํยุตฺตา ฆเฏ ชลนฺเตน วิย ปทีเปน อชฺฌาสเย สมุชฺชลนฺเตน วิโมกฺขพีเชน สมุสฺสาหิตจิตฺตตฺตา. ยนฺตพทฺธานีติ สสฺสสมฺปาทนตฺถํ ตตฺถ ตตฺถ ทฺวารกวาฏโยชนวเสน พทฺธานิ นิกฺขมนตุมฺพานิ. กมฺมนฺโตติ กสิกมฺมกรณฏฺฐานํ. ทาสิกคามาติ ทาสานํ วสนคามา. โอสาเรตฺวาติ ปกฺขิปิตฺวา. อากปฺปกุตฺตวเสนาติ อาการวเสน กิริยาวเสน. อนนุจฺฉวิกนฺติ ปพฺพชิตภาวสฺส อนนุรูปํ. ตสฺส มตฺถเกติ ทฺเวธาปถสฺส ทฺวิธาภูตฏฺฐาเน. เอเตสํ สงฺคหํ กาตุํ วฏฺฏตีติ นิสีทตีติ สมฺพนฺโธ. สา ปน ตตฺถ สตฺถุ นิสชฺชา เอทิสีติ ทสฺเสตุํ – ‘‘นิสีทนฺโต ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยา พุทฺธานํ อปริมิตกาลสมฺภูตาจินฺเตยฺยาปริญฺเญยฺยปุญฺญสมฺภารูปจยนิพฺพตฺตา รูปปฺปภาวพุทฺธคุณวิชฺโชติตา ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณอสีติอนุพฺยญฺชนสมุชฺชลิตา พฺยามปฺปภาเกตุมาลาลงฺกตา สภาวสิทฺธิตาย อกิตฺติมา รูปกายสิรี, ตํเยว มหากสฺสปสฺส อทิฏฺฐปุพฺพปฺปสาทสํวทฺธนตฺถํ อนิคฺคูหิตฺวา นิสินฺโน ภควา ‘‘พุทฺธเวสํ คเหตฺวา…เป… นิสีที’’ติ วุตฺโต. อสีติหตฺถปฺปเทสํ พฺยาเปตฺวา ปวตฺติยา อสีติหตฺถาติ วุตฺตา. สตสาโขติ พหุสาโข อเนกสาโข. สุวณฺณวณฺโณว อโหสิ นิรนฺตรํ พุทฺธรสฺมีหิ สมนฺตโต สโมกิณฺณภาวโต.

“花环”是指象鼻长的花环。“那些”是指他们俩所编结的两个花环。“他们”是指跋陀(Bhaddā)和毕波离童子(Pippalikumāro)。“世间欲味”是指感官享受之乐。“不混杂”是指不相应，因为心意为解脱之种所激励，其意乐犹如在罐中燃烧的灯火般明亮。“系缚的器具”是指为了生产谷物，在各处通过安装门扇的方式系缚的汲水器(nikkhamanatumbāni)。“工作场所”是指从事农耕的地方。“奴隶村”是指奴隶们居住的村庄。“放置”是指放入。“以威仪”是指以姿态、以行为。“不相称”是指与出家身份不相符。“在其顶上”是指在岔路分成两边之处。“适合汇集这些”，因此他坐下，这是（上下文的）关联。之所以说“而坐时”等，是为了说明当时世尊的坐姿是这样的：诸佛经无量时劫，积集不可思议、不可知量的福德资粮而成就，由身光、佛德所照耀，由三十二大士相(dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇa)、八十随形好(asītianubyañjanasamujjalitā)所庄严，由寻光、顶髻光所装饰，自然成就、非造作的色身之光，为了增长大迦叶(Mahākassapa)前所未见的信心，世尊不加隐藏而坐，因此说“取佛威仪……乃至……而坐”。因遍布八十肘的范围而行，故说“八十肘”。“百枝”是指多枝、众多枝条。“如金色”是指因佛陀的光明无间断地遍满四周。

ตีสุ ฐาเนสูติ ทูรโต นาติทูเร อาสนฺเนติ ตีสุ ฐาเนสุ. ตีหิ โอวาเทหีติ ‘‘ตสฺมาติห เต, กสฺสป, เอวํ สิกฺขิตพฺพํ ‘ติพฺพํ เม หิโรตฺตปฺปํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ ภวิสฺสติ เถเรสุ นเวสุ มชฺฌิเมสู’ติ. เอวญฺหิ เต, กสฺสป, สิกฺขิตพฺพํ. ตสฺมาติห เต, กสฺสป, เอวํ สิกฺขิตพฺพํ ‘ยํ กิญฺจิ ธมฺมํ สุณิสฺสามิ กุสลูปสํหิตํ, สพฺพํ ตํ อฏฺฐึ กตฺวา มนสิ กริตฺวา สพฺพํ เจตสา สมนฺนาหริตฺวา โอหิตโสโต ธมฺมํ สุณิสฺสามี’ติ, เอวญฺหิ เต, กสฺสป, สิกฺขิตพฺพํ. ตสฺมาติห เต, กสฺสป, เอวํ สิกฺขิตพฺพํ ‘สาตสหคตา จ เม กายคตาสติ น วิชหิสฺสตี’ติ, เอวญฺหิ เต, กสฺสป, สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๑๕๔) อิเมหิ ตีหิ โอวาเทหิ. เอตฺถ หิ ภควา ปฐมํ โอวาทํ เถรสฺส พฺราหฺมณชาติกตฺตา ชาติมานปฺปหานตฺถมภาสิ, ทุติยํ พาหุสจฺจํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกอหํการปฺปหานตฺถํ, ตติยํ อุปธิสมฺปตฺตึ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนกอตฺตสิเนหปฺปหานตฺถํ[Pg.154]. มุทุกา โข ตฺยายนฺติ มุทุกา โข เต อยํ. กสฺมา ปน ภควา เอวมาห? เถเรน สห จีวรํ ปริวตฺเตตุกามตาย. กสฺมา ปริวตฺเตตุกาโม ชาโตติ? เถรํ อตฺตโน ฐาเน ฐเปตุกามตาย. กึ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา นตฺถีติ? อตฺถิ, เอวํ ปนสฺส อโหสิ ‘‘อิเมน จิรํ ฐสฺสนฺติ, กสฺสโป ปน วีสติวสฺสสตายุโก, โส มยิ ปรินิพฺพุเต สตฺตปณฺณิคุหายํ วสิตฺวา ธมฺมวินยสงฺคหํ กตฺวา มม สาสนํ ปญฺจวสฺสสหสฺสปริมาณกาลปฺปวตฺตนกํ กริสฺสตีติ อตฺตโน ฐาเน ฐเปสิ. เอวํ ภิกฺขู กสฺสปสฺส สุสฺสูสิตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺตี’’ติ. ตสฺมา เอวมาห.

“于三处”是指于远处、不远处、近处这三处。“以三教诫”是指：“是故，迦叶，你应如是学：‘于上座、新学、中等比丘，我当发起强烈的惭愧心。’迦叶，你应如是学。‘是故，迦叶，你应如是学：‘凡我所闻任何与善相应之法，皆当专注、作意、全心全意、倾耳谛听。’迦叶，你应如是学。‘是故，迦叶，你应如是学：‘与喜俱行之身至念将不离于我。’迦叶，你应如是学。”(《相应部》2.154)以此三教诫。于此，世尊为破除长老因出身婆罗门而有之种姓慢，说第一教诫；为破除其因多闻而生起之我慢，说第二教诫；为破除其因依止具足而生起之我爱，说第三教诫。“你的衣是柔软的”是指你的这件衣服确实柔软。世尊为何如此说？因为想和长老交换衣。为何想交换？因为想将长老置于自己的地位。舍利弗和目犍连不在吗？在。但（世尊）思忖：“他们不会长久住世，而迦叶有一百二十岁寿量，我般涅槃后，他将于七叶窟(Sattapaṇṇiguhā)居住，作法与律的结集，使我的教法流传五千年之久。”因此将长老置于自己的地位。这样，比丘们就会认为应当听从迦叶。因此如此说。

จนฺทูปโมติ จนฺทสทิโส หุตฺวา. กึ ปริมณฺฑลตาย? โน, อปิจ โข ยถา จนฺโท คคนตลํ ปกฺขนฺทมาโน น เกนจิ สทฺธึ สนฺถวํ วา สิเนหํ วา อาลยํ วา กโรติ, น จ น โหติ มหาชนสฺส ปิโย มนาโป, อยมฺปิ เอวํ เกนจิ สทฺธึ สนฺถวาทีนํ อกรเณน พหุชนสฺส ปิโย มนาโป จนฺทูปโม หุตฺวา ขตฺติยกุลาทีนิ จตฺตาริ กุลานิ อุปสงฺกมตีติ อตฺโถ. อปกสฺเสว กายํ อปกสฺส จิตฺตนฺติ เตเนว สนฺถวาทีนํ อกรเณน กายญฺจ จิตฺตญฺจ อปกฑฺฒิตฺวา, อปเนตฺวาติ อตฺโถ. นิจฺจํ นโวติ นิจฺจนวโกว, อาคนฺตุกสทิโส หุตฺวาติ อตฺโถ. อาคนฺตุโก หิ ปฏิปาฏิยา สมฺปตฺตเคหํ ปวิสิตฺวา สเจ นํ ฆรสามิกา ทิสฺวา ‘‘อมฺหากมฺปิ ปุตฺตภาตโร วิปฺปวาสํ คนฺตฺวา เอวํ วิจรึสู’’ติ อนุกมฺปมานา นิสีทาเปตฺวา โภเชนฺติ, ภุตฺตมตฺโตเยว ‘‘ตุมฺหากํ ภาชนํ คณฺหถา’’ติ อุฏฺฐาย ปกฺกมติ, น เตหิ สทฺธึ สนฺถวํ วา กโรติ, กิจฺจกรณียานิ วา สํวิทหติ, เอวมยมฺปิ ปฏิปาฏิยา สมฺปตฺตํ ฆรํ ปวิสิตฺวา ยํ อิริยาปเถ ปสนฺนา มนุสฺสา เทนฺติ, ตํ คเหตฺวา ฉินฺนสนฺถโว เตสํ กิจฺจกรณีเย อพฺยาวโฏ หุตฺวา นิกฺขมตีติ ทีเปติ.

“如月”是说如月亮一般。是因为圆满吗？不是。而是说，犹如月亮行于天空，不与任何事物有亲密、爱恋或执着，却为大众所喜爱悦意。此（比丘）亦如是，因不与任何人亲密等，而为众人所喜爱悦意，如月亮般前往刹帝利等四种姓家，此为其义。“远离其身，远离其心”是指，因不与人亲密等，而牵引、移开身心，此为其义。“恒常如新”是指恒为新来之人，即如客一般，此为其义。客人次第进入到达的家，家主若见之，心生怜悯想：‘我们的儿子、兄弟离家远行时，也是如此吧’，便令其坐下并供养食物。食毕，（客人）即起离去，不与他们亲近，亦不安排事务。此（比丘）亦如是，次第进入到达的家，接受人们因其威仪而心生欢喜所施之物，断绝亲近，不理会他们的事务而离去，此为所示之义。

อปฺปคพฺโภติ นปฺปคพฺโภ, อฏฺฐฏฺฐาเนน กายปาคพฺภิเยน, จตุฏฺฐาเนน วจีปาคพฺภิเยน, อเนกฏฺฐาเนน มโนปาคพฺภิเยน จ วิรหิโตติ อตฺโถ. อฏฺฐฏฺฐานํ กายปาคพฺภิยํ นาม สงฺฆคณปุคฺคลโภชนสาลชนฺตาฆรนหานติตฺถภิกฺขาจารมคฺเคสุ อนฺตรฆรปเวสเน จ กาเยน อปฺปติรูปกรณํ. จตุฏฺฐานํ วจีปาคพฺภิยํ นาม สงฺฆคณปุคฺคลอนฺตรฆเรสุ อปฺปติรูปวาจานิจฺฉารณํ. อเนกฏฺฐานํ มโนปาคพฺภิยํ นาม เตสุ เตสุ [Pg.155] ฐาเนสุ กายวาจาหิ อชฺฌาจารํ อนาปชฺชิตฺวาปิ มนสา กามวิตกฺกาทีนํ วิตกฺกนํ. สพฺเพสมฺปิ อิเมสํ ปาคพฺภิยานํ อภาเวน อปฺปคพฺโภ หุตฺวา กุลานิ อุปสงฺกมตีติ อตฺโถ. กสฺสปสํยุตฺเตน จ จนฺทูปมปฺปฏิปทาทิเถรสฺส ธุตวาเทสุ อคฺคภาวสฺส โพธิตตฺตา วุตฺตํ ‘‘เอตเทว กสฺสปสํยุตฺตํ อฏฺฐุปฺปตฺตึ กตฺวา’’ติ.

“不鲁莽”是指远离八处身鲁莽、四处语鲁莽及多处意鲁莽，此为其义。八处身鲁莽是指，于僧团、团体、个人、食堂、蒸气浴室、浴场、渡口、乞食道及进入俗家时，身行不当。四处语鲁莽是指，于僧团、团体、个人及俗家之中，出不当言。多处意鲁莽是指，于彼彼之处，虽身语未犯过，然心起欲寻等思惟。因无所有此等鲁莽，故为不鲁莽者而前往各家，此为其义。又，因《迦叶相应》(Kassapasaṃyutta)中以如月行道等开示了长老于头陀行中为最上，故说“即以此《迦叶相应》为事由”。

อนุรุทฺธตฺเถรวตฺถุ

阿那律长老事

๑๙๒. ปญฺจเม โภชนปปญฺจมตฺตนฺติ โคจรคาเม ปิณฺฑาย จรณาหารปริโภคสญฺญิตํ โภชนปปญฺจมตฺตํ. ทีปรุกฺขานนฺติ โลหทนฺตกฏฺฐมยานํ มหนฺตานํ ทีปรุกฺขานํ. โลหมเยสุปิ หิ เตสุ ทีปาธาเรสุ ทีปรุกฺขกาติ รุฬฺหิเรสา ทฏฺฐพฺพา. โอลมฺพกทีปมณฺฑลทีปสญฺจรณทีปาทิกา เสสทีปา.

192. 第五，“食之戏论”是指在行乞村落中行乞与受用食物，此即食之戏论。“灯树”是指铁、象牙、木所制的大灯树。须知，即使在那些铁制的灯架中，“灯树”一词亦是约定俗成的用法。悬灯、轮灯、行灯等是其余的灯。

อนุปริยายิ ปทกฺขิณกรณวเสน. อหํ เตนาติ เยน ตุยฺหํ อตฺโถ, อหํ เตน ปวาเรมิ, ตสฺมา ตํ อาหราเปตฺวา คณฺหาติ อตฺโถ. สุวณฺณปาติยํเยวสฺส ภตฺตํ อุปฺปชฺชีติ เทวตานุภาเวน อุปฺปชฺชิ, น กิญฺจิ ปจนกิจฺจํ อตฺถิ. สตฺต มหาปุริสวิตกฺเก วิตกฺเกสีติ ‘‘อปฺปิจฺฉสฺสายํ ธมฺโม, นายํ ธมฺโม มหิจฺฉสฺสา’’ติอาทิเก สตฺต มหาปุริสวิตกฺเก วิตกฺเกสิ. อฏฺฐเมติ ‘‘นิปฺปปญฺจารามสฺสายํ ธมฺโม, นายํ ธมฺโม ปปญฺจารามสฺสา’’ติ เอตสฺมึ ปุริสวิตกฺเก.

“随行”(Anupariyāyi)是以右绕的方式。“我以此”(Ahaṃ tena)是说：你有什么需要，我便以此邀请，因此是说让他取来受用。“其金钵中食物生起”(Suvaṇṇapātiyaṃyevassa bhattaṃ uppajji)是依天神威力而生起，没有任何烹煮之事。“思惟七种大士寻”(Satta mahāpurisavitakke vitakkesi)是思惟了‘此法为少欲者所有，非为大欲者所有’等七种大士寻。“于第八”(Aṭṭhameti)是指于‘此法为乐于无戏论者所有，非为乐于戏论者所有’此一大士寻中。

มม สงฺกปฺปมญฺญายาติ ‘‘อปฺปิจฺฉสฺสายํ ธมฺโม, นายํ ธมฺโม มหิจฺฉสฺสา’’ติอาทินา (ที. นิ. ๓.๓๕๘; อ. นิ. ๘.๓๐) มหาปุริสวิตกฺกวเสน อารทฺธมตฺตํ มตฺถกํ ปาเปตุํ อสมตฺถภาเวน ฐิตํ มม สงฺกปฺปํ ชานิตฺวา. มโนมเยนาติ มโนมเยน วิย มนสา นิมฺมิตสทิเสน, ปริณามิเตนาติ อตฺโถ. อิทฺธิยาติ ‘‘อยํ กาโย อิทํ จิตฺตํ วิย โหตู’’ติ เอวํ ปวตฺตาย อธิฏฺฐานิทฺธิยา.

“了知我的思惟”(Mama saṅkappamaññāya)是了知我那以“此法为少欲者所有，非为大欲者所有”（《长部》3.358；《增支部》8.30）等大士寻的方式刚刚开始，却因无力达到顶点而停住的思惟。“以意所成身”(Manomayena)是如意所成，如心所造，意思是经转化而成。“以神通”(Iddhiyā)是指以“愿此身如其心”的方式发起的决意神变(adhiṭṭhāniddhi)。

ยทา เม อหุ สงฺกปฺโปติ ยสฺมึ กาเล มยฺหํ ‘‘กีทิโส นุ โข อฏฺฐโม มหาปุริสวิตกฺโก’’ติ ปริวิตกฺโก อโหสิ, ยทา เม อหุ สงฺกปฺโป, ตโต มม สงฺกปฺปมญฺญาย อิทฺธิยา อุปสงฺกมิ, อุตฺตริ เทสยีติ โยชนา. อุตฺตริ เทสยีติ ‘‘นิปฺปปญฺจารามสฺสายํ ธมฺโม นิปฺปปญฺจรติโน[Pg.156], นายํ ธมฺโม ปปญฺจารามสฺส ปปญฺจรติโน’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๕๘; อ. นิ. ๘.๓๐) อิมํ อฏฺฐมํ มหาปุริสวิตกฺกํ ปูเรนฺโต อุปริ เทสยิ. ตํ ปน เทสิตํ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘นิปฺปปญฺจรโต พุทฺโธ, นิปฺปปญฺจมเทสยี’’ติ, ปปญฺจา นาม ราคาทโย กิเลสา, เตสํ วูปสมนตาย ตทภาวโต จ โลกุตฺตรธมฺมา นิปฺปปญฺจา นาม. ยถา ตํ ปาปุณาติ, ตถา ธมฺมํ เทเสสิ, สามุกฺกํสิกํ จตุสจฺจเทสนํ อเทสยีติ อตฺโถ.

“当我生起念头时”(Yadā me ahu saṅkappo)，即当我生起“第八种大士寻究竟是怎样的”此寻思之时。当我生起此念，他便了知我的思惟，以神通前来，进一步开示——应如此连结。“进一步开示”(uttari desayi)是说，他圆满开示了这第八种大士寻：“此法为乐于无戏论、喜于无戏論者所有，非为乐于戏论、喜于戏论者所有”（《长部》3.358；《增支部》8.30）。为显示其所说，而说：“佛陀乐于无戏论，宣说无戏论法”。所谓的戏论(papañca)，即是贪等烦恼。因其止息、因其不存在，故出世间法名为无戏论。为令证得彼法而说法，意思是宣说了自证圆满的四谛之教。

ตสฺสาหํ ธมฺมมญฺญายาติ ตสฺส สตฺถุ เทสนาธมฺมํ ชานิตฺวา. วิหาสินฺติ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชนฺโต วิหรึ. สาสเน รโตติ สิกฺขตฺตยสงฺคเห สาสเน อภิรโต. ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตาติ ปุพฺเพนิวาสญาณํ, ทิพฺพจกฺขุญาณํ, อาสวกฺขยญาณนฺติ อิมา ติสฺโส วิชฺชา มยา อนุปฺปตฺตา สจฺฉิกตา. ตโต เอว กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ, อนุสิฏฺฐิ โอวาโท อนุฏฺฐิโตติ อตฺโถ.

“我了知其法”(Tassāhaṃ dhammamaññāya)是了知那位导师所说的法。“我安住”(Vihāsiṃ)是如所教诫地行道而住。“乐于教诫”(Sāsane rato)是乐于摄于三学的教诫。“已得三明”(Tisso vijjā anuppattā)是宿住智(pubbenivāsañāṇa)、天眼智(dibbacakkhuñāṇa)、漏尽智(āsavakkhayañāṇa)，此三明我已证得、已作证。因此，佛陀的教诫已完成，意思是教诲(anusiṭṭhi)、训诫(ovāda)皆已实行。

ภทฺทิยตฺเถรวตฺถุ

跋提长老事

๑๙๓. ฉฏฺเฐ อุจฺจ-สทฺเทน สมานตฺโถ อุจฺจา-สทฺโทติ อาห – ‘‘อุจฺจากุลิกานนฺติ อุจฺเจ กุเล ชาตาน’’นฺติ. กาฬี สา เทวีติ กาฬวณฺณตาย กาฬี สา เทวี. กุลานุกฺกเมน รชฺชานุปฺปตฺติ มหากุลินสฺเสวาติ วุตฺตํ – ‘‘โสเยว จา’’ติอาทิ.

193. 于第六偈，“高”(ucca)一词与“高”(uccā)同义，故说：“出身高贵者”(uccākulikānaṃ)是生于高贵家族。“迦梨(Kāḷī)其天女”是因其肤色黑而为迦梨天女。“依家族次第而有王权”是说王权生于大族，故说“唯有他”等。

ลกุณฺฑกภทฺทิยตฺเถรวตฺถุ

小跋提长老事

๑๙๔. สตฺตเม ริตฺตโกติ เทยฺยวตฺถุรหิโต. คุเณ อาวชฺเชตฺวาติ ภควโต รูปคุเณ เจว อากปฺปสมฺปทาทิคุเณ จ อตฺตโน อธิปฺปายํ ญตฺวา อมฺพปกฺกสฺส ปฏิคฺคหณํ ปริภุญฺชนนฺติ เอวมาทิเก ยถาอุปฏฺฐิเต คุเณ อาวชฺเชตฺวา.

194. 于第七偈，“空”(rittako)是无布施物。“忆念功德”(Guṇe āvajjetvā)是忆念世尊的色身功德、威仪具足等功德，以及了知自己的意趣后接受、食用熟芒果等，如是忆念现起的功德。

ปิณฺโฑลภารทฺวาชตฺเถรวตฺถุ

宾头卢颇罗堕长老事

๑๙๕. อฏฺฐเม อภีตนาทภาเวน สีหสฺส วิย นาโท สีหนาโท, โส เอเตสํ อตฺถีติ สีหนาทิกา, เตสํ สีหนาทิกานํ. ครหิตพฺพปสํสิตพฺพธมฺเม ยาถาวโต ชานนฺตสฺเสว ครหา ปสํสา [Pg.157] จ ยุตฺตรูปาติ อาห – ‘‘พุทฺธา จ นามา’’ติอาทิ. ขีณา ชาตีติอาทีหิ ปจฺจเวกฺขณญาณสฺส ภูมึ ทสฺเสติ. เตน หิ ญาเณน อริยสาวโก ปจฺจเวกฺขนฺโต ‘‘ขีณา ชาตี’’ติอาทึ ปชานาติ. กตมา ปนสฺส ชาติ ขีณา, กถญฺจ ปชานาตีติ? น ตาวสฺส อตีตา ขีณา ปุพฺเพว ขีณตฺตา, น อนาคตา อนาคเต วายามาภาวโต, น ปจฺจุปฺปนฺนา วิชฺชมานตฺตา. ยา ปน มคฺคสฺส อภาวิตตฺตา อุปฺปชฺเชยฺย เอกจตุปญฺจโวการภเวสุ เอกจตุปญฺจกฺขนฺธปฺปเภทา ชาติ, สา มคฺคสฺส ภาวิตตฺตา อนุปฺปาทธมฺมตํ อาปชฺชเนน ขีณา. ตํ โส มคฺคภาวนาย ปหีนกิเลเส ปจฺจเวกฺขิตฺวา ‘‘กิเลสาภาเว วิชฺชมานมฺปิ กมฺมํ อายตึ อปฺปฏิสนฺธิกํ โหตี’’ติ ชานนฺโต ปชานาติ.

195. 于第八偈，因无畏而吼，如狮子之吼，故为狮子吼(sīhanāda)。此吼为彼等所有，故为作狮子吼者(sīhanādikā)，即“作狮子吼者”(sīhanādikānaṃ)。唯有如实了知应呵责法与应赞叹法者，其呵责与赞叹方为妥当，故说“诸佛”等。以“生已尽”(khīṇā jāti)等句显示了省察智(paccavekkhaṇañāṇa)的所缘。圣弟子(ariyasāvaka)即依此智省察而了知“生已尽”等。然则，他的何种生已尽？如何了知？非其过去生已尽，因其早已尽故；非未来生，因于未来无功用故；非现在生，因其存在故。然因未修道而可能生于一、四、五蕴有中，有一、四、五蕴差别之生，此生因已修道而达不生法性，故为已尽。他省察以修道所断的烦恼后，了知“烦恼无故，虽有业，未来亦不结生”，如是而知。

วุสิตนฺติ วุฏฺฐํ ปริวุฏฺฐํ, กตํ จริตํ นิฏฺฐิตนฺติ อตฺโถ. พฺรหฺมจริยนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยํ. ปุถุชฺชนกลฺยาณเกน หิ สทฺธึ สตฺต เสกฺขา มคฺคพฺรหฺมจริยํ วสนฺติ นาม, ขีณาสโว วุฏฺฐวาโส. ตสฺมา อริยสาวโก อตฺตโน พฺรหฺมจริยวาสํ ปจฺจเวกฺขนฺโต ‘‘วุสิตํ พฺรหฺมจริย’’นฺติ ปชานาติ. กตํ กรณียนฺติ จตูสุ สจฺเจสุ จตูหิ มคฺเคหิ ปริญฺญาปหานสจฺฉิกิริยาภาวนาภิสมยวเสน โสฬสวิธํ กิจฺจํ นิฏฺฐาปิตนฺติ อตฺโถ. ปุถุชฺชนกลฺยาณกาทโย หิ ตํ กิจฺจํ กโรนฺติ, ขีณาสโว กตกรณีโย. ตสฺมา อริยสาวโก อตฺตโน กรณียํ ปจฺจเวกฺขนฺโต ‘‘กตํ กรณีย’’นฺติ ปชานาติ. นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ อิทานิ ปุน อิตฺถภาวาย เอวํ โสฬสวิธกิจฺจภาวาย, กิเลสกฺขยาย วา มคฺคภาวนาย กิจฺจํ เม นตฺถีติ ปชานาติ. อถ วา อิตฺถตฺตายาติ อิตฺถภาวโต อิมสฺมา เอวํปการา อิทานิ วตฺตมานกฺขนฺธสนฺตานา อปรํ ขนฺธสนฺตานํ มยฺหํ นตฺถิ, อิเม ปน ปญฺจกฺขนฺธา ปริญฺญาตา ติฏฺฐนฺติ ฉินฺนมูลกา รุกฺขา วิย, เต จริมกวิญฺญาณนิโรเธน อนุปาทาโน วิย ชาตเวโท นิพฺพายิสฺสนฺตีติ ปชานาติ.

“已住”(Vusitaṃ)是已住立、已圆满而住，意思是已作、已行、已终。“梵行”(Brahmacariyaṃ)是道梵行(maggabrahmacariya)。善凡夫(puthujjanakalyāṇaka)与七有学(sekkhā)可说是在修习道梵行，而漏尽者(khīṇāsava)是已住梵行者。因此，圣弟子(ariyasāvaka)省察自己的梵行时，了知“梵行已立”。“所作已作”(Kataṃ karaṇīyaṃ)是说于四谛中，以四道，通过遍知、断、作证、修习、现观的方式，十六行相之事已毕。善凡夫等是作其事者，漏尽者是已作所作者。因此，圣弟子省察自己所应作时，了知“所作已作”。“更无此有”(Nāparaṃ itthattāya)是了知：如今为了再有此状态，即为了十六行相之事，或为了断烦恼、修道，我已无事可作。或者，“为此有”(itthattāya)是了知：从此状态，即从此现在的蕴相续之后，我更无其他蕴相续；此五蕴已被遍知，如断根之树而住，将于最终识灭尽时，如无薪之火般寂灭。

มนฺตาณิปุตฺตปุณฺณตฺเถรวตฺถุ

曼陀尼子富楼那长老事

๑๙๖. นวเม อฏฺฐารสสุปิ วิชฺชาฏฺฐาเนสุ นิปฺผตฺตึ คตตฺตา ‘‘สพฺพสิปฺเปสุ โกวิโท หุตฺวา’’ติ วุตฺตํ. อภิทยาอพฺภญฺญาวหสฺเสว ธมฺมสฺส ตตฺถ อุปลพฺภนโต ‘‘โมกฺขธมฺมํ อทิสฺวา’’ติ วุตฺตํ. เตนาห – ‘‘อิทํ เวทตฺตยํ นามา’’ติอาทิ[Pg.158]. ตถา หิ อเนน ทุคฺคติปริมุจฺจนมฺปิ ทุลฺลภํ, อภิญฺญาปริวารานํ อฏฺฐนฺนํ สมาปตฺตีนํ ลาภิตาย สยํ เอกเทเสน อุปสนฺโต ปรมุกฺกํสคตํ อุตฺตมทมถสมถํ อนญฺญสาธารณํ ภควนฺตํ สมฺภาเวนฺโต ‘‘อยํ ปุริโส’’ติอาทิมาห. ปิฏกานิ คเหตฺวา อาคจฺฉนฺตีติ ผลภาชนานิ คเหตฺวา อสฺสามิกาย อาคจฺฉนฺติ. พุทฺธานนฺติ คารววเสน พหุวจนนิทฺเทโส กโต. ปริภุญฺชีติ เทวตาหิ ปกฺขิตฺตทิพฺโพชํ วนมูลผลาผลํ ปริภุญฺชิ. ปตฺเต ปติฏฺฐาปิตสมนนฺตรเมว หิ เทวตา ตตฺถ ทิพฺโพชํ ปกฺขิปึสุ. สมฺมสิตฺวาติ ปจฺจเวกฺขิตฺวา, ปริวตฺเตตฺวาติ จ วทนฺติ. อรหตฺตํ ปาปุณึสูติ มหาเทวตฺเถรสฺส อนุโมทนกถาย อนุปุพฺพิกถาสกฺขิกาย สุวิโสธิตจิตฺตสนฺตานา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ.

196. 第九，由于在十八明处(vijjāṭṭhāna)已臻圆满，故说“精通一切技艺”。因唯有能带来增上与神通(abhiññā)之法才能在那里被获得，故说“未见解脱法”。因此说：“此名为三吠陀(vedattaya)”等。如是，此人甚至连脱离恶趣(duggati)都很难，然而他因证得八等至(samāpatti)及神通为眷属，自身已部分寂静，故在赞叹已达最胜、无与伦比之究竟调伏寂止(damathasamatha)的世尊时，说“此男子”等语。“手持篮器而来”(Piṭakāni gahetvā āgacchanti)意为：如无主之物般，手持果盘而来。“诸佛”(Buddhānaṃ)一词是为表尊重而使用的复数形式。“受用”(Paribhuñji)者，即享用诸天所置的天食及林中根果。钵刚放下，诸天便立即在其中置入天食。“思择”(Sammasitvā)即“省察”(paccavekkhitvā)，亦有人说为“转换”(parivattetvā)。“证得阿罗汉果”(Arahattaṃ pāpuṇiṃsu)者，即因大天(Mahādeva)长老随喜开示，其说法次第分明，亲证可验，令彼等心相续极清净，故证得阿罗汉果。

ทสหิ กถาวตฺถูหีติ อปฺปิจฺฉกถา สนฺตุฏฺฐิกถา ปวิเวกกถา อสํสคฺคกถา วีริยารมฺภกถา สีลสมฺปทากถา สมาธิสมฺปทากถา ปญฺญาสมฺปทากถา วิมุตฺติสมฺปทากถา วิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปทากถาติ อิเมหิ ทสหิ กถาวตฺถูหิ. ชาติภูมิรฏฺฐวาสิโนติ ชาติภูมิวนฺตเทสวาสิโน, สตฺถุ ชาตเทสวาสิโนติ อตฺโถ. สีสานุโลกิโกติ ปุรโต คจฺฉนฺตสฺส สีสํ อนุ อนุ ปสฺสนฺโต. โอกาสํ สลฺลกฺเขตฺวาติ สากจฺฉาย อวสรํ สลฺลกฺเขตฺวา. สตฺตวิสุทฺธิกฺกมํ ปุจฺฉีติ ‘‘กึ นุ โข, อาวุโส, สีลวิสุทฺธตฺถํ ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๕๗) สตฺต วิสุทฺธิโย ปุจฺฉิ. ธมฺมกถิกานํ อคฺคฏฺฐาเน ฐเปสิ สวิเสเสน ทสกถาวตฺถุลาภิตาย.

“以十种论事”(Dasahi kathāvatthūhi)是指：少欲论、知足论、远离论、不杂论、精进论、戒具足论、定具足论、慧具足论、解脱具足论、解脱知见具足论此十种论事。“出生地国人”(Jātibhūmiraṭṭhavāsino)意为出生地所在国之人，即导师出生地之人。“随头观者”(Sīsānulokiko)意为：紧随其后，注视着走在前面之人的头。“观察时机”(Okāsaṃ sallakkhetvā)意为观察到交谈的机会。“以七清净的次第提问”(Sattavisuddhikkamaṃ pucchi)是指，如“贤友，是否为了戒清净而在世尊处修行梵行？”(中部1.257)等，依次询问七种清净。（世尊）将他置于诸说法者中的第一位，因为他特别通达这十种论事。

มหากจฺจานตฺเถรวตฺถุ

摩诃迦旃延长老事

๑๙๗. ทสเม สํขิตฺเตน กถิตธมฺมสฺสาติ มธุปิณฺฑิกสุตฺตนฺตเทสนาสุ วิย สงฺเขเปน เทสิตธมฺมสฺส. ตํ เทสนํ วิตฺถาเรตฺวาติ ตํ สงฺเขปเทสนํ อายตนาทิวเสน วิตฺถาเรตฺวา. อตฺถํ วิภชมานานนฺติ ตสฺสา สงฺเขปเทสนาย อตฺถํ วิภชิตฺวา กเถนฺตานํ. อตฺถวเสน วาติ ‘‘เอตฺตกา เอตสฺส อตฺถา’’ติ อตฺถวเสน วา เทสนํ ปูเรตุํ สกฺโกนฺติ. พฺยญฺชนวเสน วาติ ‘‘เอตฺตกานิ เอตฺถ พฺยญฺชนานิ เทสนาวเสน วตฺตพฺพานี’’ติ พฺยญฺชนวเสน วา ปูเรตุํ สกฺโกนฺติ. อยํ ปน มหากจฺจานตฺเถโร อุภยวเสนปิ สกฺโกติ ตสฺส สงฺเขเปน อุทฺทิฏฺฐสฺส วิตฺถาเรน สตฺถุ อชฺฌาสยานุรูปํ [Pg.159] เทสนโต, ตสฺมา ตตฺถ อคฺโคติ วุตฺโต. วุตฺตนเยเนวาติ ‘‘ปาโตว สุโภชนํ ภุญฺชิตฺวา อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐายา’’ติอาทินา เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว. อญฺเญหีติ อญฺญาสํ อิตฺถีนํ เกเสหิ อติวิย ทีฆา. น เกวลญฺจ ทีฆา เอว, อถ โข สินิทฺธนีลมุทุกญฺจิกา จ. นิกฺเกสีติ อปฺปเกสี ยถา ‘‘อนุทรา กญฺญา’’ติ.

197. 第十，“简说之法”(saṃkhittena kathitadhammassa)者，犹如《蜜丸经》中简要宣说的教法。“详说其法”(Taṃ desanaṃ vitthāretvā)者，即将该简要教法依处等详细展开。“分别义理者”(Atthaṃ vibhajamānānaṃ)者，即对那简要教法的义理进行分析讲述。“依义”(Atthavasena)者，谓“此中义理有如此多”，能依义理圆满阐释教法。“依文”(Byañjanavasena)者，谓“此处文句有如此多，应当依教法说明”，能依文句圆满阐释教法。然而摩诃迦旃延长老能依此二种方式，对世尊简要开示的教法，随顺世尊的意趣作详细解说，故称其为第一。“如前述”(Vuttanayeneva)者，即如前文所说“清晨享用美食后，受持布萨支”等相同的方式。“比其他”(Aññehi)者，指比其他女人的头发长得多。不仅长，而且光润、乌黑、柔软、卷曲。“无发”(Nikkesī)者，即少发，犹如“无腹之少女”(anudarā kaññā)意为纤腰。

ปณิยนฺติ วิกฺเกตพฺพภณฺฑํ. อาวชฺเชตฺวาติ อุปนิสฺสยํ เกสานํ ปกติภาวาปตฺติญฺจ อาวชฺเชตฺวา. คารเวนาติ มุณฺฑสีสาปิ เถเร คารเวน เอกวจเนเนว อาคนฺตฺวา. นิมนฺเตตฺวาติ สฺวาตนาย นิมนฺเตตฺวา. อิมิสฺสา อิตฺถิยาติ ยถาวุตฺตเสฏฺฐิธีตรมาห. ทิฏฺฐธมฺมิโกวาติ อวธารณํ อฏฺฐานปยุตฺตํ, ทิฏฺฐธมฺมิโก ยสปฏิลาโภว อโหสีติ อตฺโถ. ยสปฏิลาโภติ จ ภวสมฺปตฺติปฏิลาโภ. สตฺตสุ หิ ชวนเจตนาสุ ปฐมา ทิฏฺฐธมฺมเวทนียผลา, ปจฺฉิมา อุปปชฺชเวทนียผลา, มชฺเฌ ปญฺจ อปราปริยเวทนียผลา, ตสฺมา ปฐมํ เอกํ เจตนํ ฐเปตฺวา เสสา ยถาสกํ ปริปุณฺณผลทายิโน โหนฺติ, ปฐมเจตนาย ปน ทิฏฺฐธมฺมิโก ยสปฏิลาโภว อโหสิ.

“商品”(Paṇiyaṃ)指待售的货物。“思惟”(Āvajjetvā)者，即思惟其所依及头发恢复自然状态。“以恭敬心”(Gāravena)者，意为：她虽然剃了头，但仍怀着对长老的恭敬心，独自前来。“邀请”(Nimantetvā)者，即邀请明日用餐。“此女”(Imissā itthiyā)者，指如前所述的富商之女。“仅在现法中”(Diṭṭhadhammiko vā)中的“仅”(vā)字，此处为不当的强调，其意为：仅在现法中获得名誉。“获得名誉”(Yasapaṭilābho)即获得世间成就。因为在七个速行心中，第一个是现法受果，最后一个是生报受果，中间五个是后报受果。因此，除去第一个心，其余的都能各自带来圆满的果报，而第一个心念仅在现法中带来了名誉。

ปฐมเอตทคฺควคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第一最上者品释义终。

๑๔. เอตทคฺควคฺโค

14. 最上者品

(๑๔) ๒. ทุติยเอตทคฺควคฺควณฺณนา

（14）二、第二最上者品释义

จูฬปนฺถกตฺเถรวตฺถุ

周利盘陀伽长老事

๑๙๘-๒๐๐. ทุติยสฺส ปฐเม มเนน นิพฺพตฺติตนฺติ อภิญฺญามเนน อุปฺปาทิตํ. มเนน กตกาโยติ อภิญฺญาจิตฺเตน เทสนฺตรํ ปตฺตกาโย. มเนน นิพฺพตฺติตกาโยติ อภิญฺญามนสา นิมฺมิตกาโย ‘‘อญฺญํ กายํ อภินิมฺมินาตี’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๓๖-๒๓๗; ปฏิ. ม. ๓.๑๔) วิย. เอกสทิเสเยวาติ อตฺตสทิเสเยว. เอกวิธเมวาติ อตฺตนา กตปฺปการเมว. เอตปฺปรโม หิ เยภุยฺเยน สาวกานํ อิทฺธินิมฺมานวิธิ. อคฺโค นาม ชาโต เอกเทเสน สตฺถุ อิทฺธินิมฺมานานุวิธานโต.

198-200. 第二品之初，“以意所生”(manena nibbattitaṃ)是指以神通心所生。“以意所成身”(Manena katakāyo)是指以神通心到达他方的身体。“以意所化身”(Manena nibbattitakāyo)是指以神通心所化作的身体，犹如“化作另一身体”(aññaṃ kāyaṃ abhinimmināti)等处所说。“同一相貌”(Ekasadise)即与自身相貌相同。“同一类型”(Ekavidhaṃ)即与自己所作的类型相同。对声闻弟子而言，这大体上是其神通化作之法的极限。他之所以被称为“第一”，是因为在某种程度上随行了世尊的神通化作。

ลาภิตายาติ [Pg.160] เอตฺถ ลาภีติ อีกาโร อติสยตฺโถ. เตน เถรสฺส จตุนฺนํ รูปาวจรชฺฌานานํ อติสเยน สวิเสสลาภิตํ ทสฺเสติ. อรูปาวจรชฺฌานานํ ลาภิตายาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. น เกวลญฺเจตา เจโตสญฺญาวิวฏฺฏกุสลตา รูปารูปชฺฌานลาภิตาย เอว, อถ โข อิเมหิปิ การเณหีติ ทสฺเสตุํ – ‘‘จูฬปนฺถโก จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เจโตติ เจตฺถ จิตฺตสีเสน สมาธิ วุตฺโต, ตสฺมา เจตโส สมาธิสฺส วิวฏฺฏนํ เจโตวิวฏฺโฏ, เอกสฺมึเยวารมฺมเณ สมาธิจิตฺตํ วิวฏฺเฏตฺวา เหฏฺฐิมสฺส เหฏฺฐิมสฺส อุปรูปริ หาปนโต รูปาวจรชฺฌานลาภี เจโตวิวฏฺฏกุสโล นาม. ‘‘สพฺพโส รูปสญฺญาน’’นฺติอาทินา (ธ. ส. ๒๖๕) วุตฺตสญฺญา อติกฺกมิตฺวา ‘‘อากาสานญฺจายตนสญฺญาสหคตํ…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนสญฺญาสหคต’’นฺติ (ธ. ส. ๒๖๕-๒๖๘) สญฺญาสีเสน วุตฺตชฺฌานานํ วิวฏฺฏกุสโล, ตถา อิตฺถิปุริสาทิสญฺญา นิจฺจสญฺญาทิโต จิตฺตํ วิวฏฺเฏตฺวา เกวเล รูปารูปธมฺมมตฺเต อสงฺขเต นิพฺพาเน จ วิเสสโต วฏฺฏนโต จ สุญฺญตานุปสฺสนาพหุโล สญฺญาวิวฏฺฏกุสโล. สมาธิกุสลตาย เจโตวิวฏฺฏกุสลตา ตพฺพหุลวิหาริตาย. ตถา วิปสฺสนากุสลตาย สญฺญาวิวฏฺฏกุสลตา. เอโกติ จูฬปนฺถกตฺเถรํ วทติ. สมาธิลกฺขเณติ สวิตกฺกสวิจาราทิสมาธิสภาเว. ปุน เอโกติ มหาปนฺถกตฺเถรมาห. วิปสฺสนาลกฺขเณติ สตฺตอนุปสฺสนา อฏฺฐารสมหาวิปสฺสนาทิวิปสฺสนาสภาเว. สมาธิคาฬฺโหติ สมาธิสฺมึ โอคาฬฺหจิตฺโต สุภาวิตภาวนตา. องฺคสํขิตฺเตติ จตุรงฺคิกติวงฺคิกาทิวเสน ฌานงฺคานํ สงฺขิปเน. อารมฺมณสํขิตฺเตติ กสิณุคฺฆาฏิมากาสาทินิพฺพตฺตเนน กสิณาทิอารมฺมณานํ สํขิปเน. องฺคววตฺถาปเนติ วิตกฺกาทีนํ ฌานงฺคานํ ววตฺถาปเน. อารมฺมณววตฺถาปเนติ ปถวีกสิณาทิชฺฌานารมฺมณานํ ววตฺถาปเน.

“获得”(lābhitā)一词中，“获得者”(lābhī)的长音“ī”表示卓越之义。由此显示长老于四种色界禅有超胜、特殊的获得。在“获得无色界禅”中也是同样的道理。此心与想转向的善巧，不仅是因为获得了色界与无色界禅，也是为了说明这些原因——如“周利盘陀伽(Cūḷapanthako)等”中所说。“心”(ceto)在此以心为首，说的是定，因此心的定之转向称为“心转向”(cetovivaṭṭa)。于单一所缘上，令定心转向，舍弃下下者而趋于上上，获得色界禅者，名为“心转向善巧者”。如“‘完全超越所有色想’等”(法集论 265)所说的想，超越之后，与“‘空无边处想相应……乃至非想非非想处想相应’” (法集论 265-268)等以想为首的诸禅转向善巧。同样，将心从男女等想、常想等转向，唯独转向于色、无色法，尤其转向于无为的涅槃，并且多修空观者，名为“想转向善巧者”(saññāvivaṭṭakusala)。由定善巧而有心转向善巧，因其多安住于此。同样，由观(vipassanā)善巧而有想转向善巧。“一”指的是周利盘陀伽长老。于定相者，即于有寻有伺等定之自性。“又一”指的是大盘陀伽长老。于观相者，即于七随观、十八大观等观之自性。深于定者，谓心深入定中，善修习禅修。于略摄诸支者，即以四支、三支等方式略摄禅支。于略摄所缘者，即通过揭开遍处而生起虚空等，以此略摄遍处(kasiṇa)等所缘。于分别诸支者，即于分别寻等禅支。于分别所缘者，即于分别地遍(pathavīkasiṇa)等禅所缘。

ฌานงฺเคหีติ รูปาวจรชฺฌานงฺเคหิ, ฌานงฺคาเนว ฌานํ. ปุน ฌานงฺเคหีติ อรูปาวจรชฺฌานงฺเคหิ. ภาตาติ เชฏฺฐภาตา. อสฺสาติ กุฏุมฺพิยสฺส. สุวณฺณปูชนฺติ โสวณฺณมยํ ปุปฺผปูชํ กตฺวา. เทวปุเรติ ตาวตึสภวเน สุทสฺสนมหานคเร. อคฺคทฺวาเรนาติ ตสฺมึ ทิวเส อคฺคํ สพฺพปฐมํ วิวเฏน นครทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา.

“由禅支”者，谓由色界禅之禅支，禅支即是禅。再言“由禅支”者，谓由无色界禅之禅支。“兄长”者，谓年长之兄。“他的”(assā)者，谓家主的。“金供养”者，谓做了黄金所成的花之供养。“于天城中”者，谓位于三十三天(Tāvatiṃsa)的善见(Sudassana)大城中。“由正门”者，谓于当日从最先开启的主要城门而出。

โกกนทนฺติ [Pg.161] ปทุมวิเสสนํ ยถา ‘‘โกกาสก’’นฺติ. ตํ กิร พหุปตฺตํ วณฺณสมฺปนฺนํ อติสุคนฺธญฺจ โหติ. ‘‘โกกนทํ นาม เสตปทุม’’นฺติปิ วทนฺติ. ปาโตติ ปเคว. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ยถา โกกนทสงฺขาตํ ปทุมํ ปาโต สูริยุคฺคมนเวลายํ ผุลฺลํ วิกสิตํ อวีตคนฺธํ สิยา วิโรจมานํ, เอวํ สรีรคนฺเธน คุณคนฺเธน จ สุคนฺธํ สรทกาเล อนฺตลิกฺเข อาทิจฺจมิว อตฺตโน เตชสา ตปนฺตํ องฺเคหิ นิจฺฉรณกชุติยา องฺคีรสํ สมฺมาสมฺพุทฺธํ ปสฺสาติ.

“Kokanada”是莲花的别名，犹如“kokāsaka”。据说此莲花多瓣、色泽圆满、且极芳香。也有人说“Kokanada是白莲花”。“Pāto”即是清晨。此中之义为：犹如名为Kokanada的莲花，于清晨日出之时，盛开绽放，芳香不散，光彩照人；同样地，看那以身香与德香而芬芳，于秋日空中犹如太阳以自身光芒照耀，以从肢体散发的光辉而遍照的盎耆罗娑(Aṅgīrasa)、正自觉者。

จูฬปนฺถโก กิร กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล ปพฺพชิตฺวา ปญฺญวา หุตฺวา อญฺญตรสฺส ทนฺธภิกฺขุโน อุทฺเทสคหณกาเล ปริหาสเกฬึ อกาสิ. โส ภิกฺขุ เตน ปริหาเสน ลชฺชิโต เนว อุทฺเทสํ คณฺหิ, น สชฺฌายมกาสิ. เตน กมฺเมนายํ ปพฺพชิตฺวาว ทนฺโธ ชาโต, ตสฺมา คหิตคหิตปทํ อุปริอุปริปทํ คณฺหนฺตสฺส นสฺสติ. อิทฺธิยา อภิสงฺขริตฺวา สุทฺธํ โจฬขณฺฑํ อทาสีติ ตสฺส ปุพฺพเหตุํ ทิสฺวา ตทนุรูเป กมฺมฏฺฐาเน นิโยเชนฺโต สุทฺธํ โจฬขณฺฑํ อทาสิ. โส กิร ปุพฺเพ ราชา หุตฺวา นครํ ปทกฺขิณํ กโรนฺโต นลาฏโต เสเท มุจฺจนฺเต ปริสุทฺเธน สาฏเกน นลาฏํ ปุญฺฉิ, สาฏโก กิลิฏฺโฐ อโหสิ. โส ‘‘อิมํ สรีรํ นิสฺสาย เอวรูโป ปริสุทฺธสาฏโก ปกตึ ชหิตฺวา กิลิฏฺโฐ ชาโต, อนิจฺจา วต สงฺขารา’’ติ อนิจฺจสญฺญํ ปฏิลภิ. เตน การเณนสฺส รโชหรณเมว ปจฺจโย ชาโต.

据说周利盘陀伽(Cūḷapanthaka)在迦叶(Kassapa)正自觉者时代出家，他有智慧，在一位迟钝比丘领受教诵时，对他开玩笑作弄。那位比丘因被作弄而感到羞愧，便不再领受教诵，也不再读诵。由于此业，他今生出家后变得迟钝，因此当他学习后面的字句时，前面学过的就忘了。经文说“以神通力造作，给了一块洁净的布”，这是因为佛陀见到他的宿因，为了让他从事相应的业处，而给了他一块洁净的布。据说他过去世曾为国王，在巡城时，额头流汗，便用一块洁净的布擦拭额头，布就变脏了。他思惟：“因为这个身体，这样洁净的布舍弃了它的本性而变脏了。诸行真是无常啊！”由此获得了无常想。因此，（擦拭）去除污垢的布就成了他（觉悟）的助缘。

โลมานีติ โจฬขณฺฑตนฺตคตอํสุเก วทติ. ‘‘กิลิฏฺฐธาตุกานี’’ติ กิลิฏฺฐสภาวานิ. เอวํคติกเมวาติ อิทํ จิตฺตมฺปิ ภวงฺควเสน ปกติยา ปณฺฑรํ ปริสุทฺธํ ราคาทิสมฺปยุตฺตธมฺมวเสน สํกิลิฏฺฐํ ชาตนฺติ ทสฺเสติ. นกฺขตฺตํ สมาเนตฺวาติ นกฺขตฺตํ สมนฺนาหริตฺวา, อาวชฺเชตฺวาติ อตฺโถ. พิฬารสฺสตฺถายาติ พิฬารสฺส โคจรตฺถาย. ชลปถกมฺมิเกนาติ สมุทฺทกมฺมิเกน. จารินฺติ ขาทิตพฺพติณํ. สจฺจการนฺติ สจฺจภาวาวหํ การํ, ‘‘อตฺตนา คหิเต ภณฺเฑ อญฺเญสํ น ทาตพฺพ’’นฺติ วตฺวา ทาตพฺพลญฺชนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตติเยน ปฏิหาเรนาติ ตติเยน สาสเนน. ปตฺติกา หุตฺวาติ สามิโน หุตฺวา.

“Lomāni”(毛)者，是指布片丝线上的纤维。“Kiliṭṭhadhātukāni”(染污界)者，谓具有染污自性的事物。如此显示——此心依有分(bhavaṅga)而言，其自性本是光亮、清净的，但因与贪等相应之法，而变得染污。“Nakkhattaṃ samānetvā”(观察星宿)者，谓忆念星宿，意即省察。“Biḷārassatthāya”(为了猫)者，谓为了猫的食物。“Jalapathakammikena”(以水路为业者)者，谓以航海为业者。“Cārin”(食)者，谓应食之草。“Saccakāraṃ”(定金)者，谓带来真实状态的行为，意即说“自己已收定的货物，不应再给他人”，这被称为应付的定金。“Tatiyena paṭihārena”(以第三信)者，谓以第三个教令。“Pattikā hutvā”(成为拥有者)者，谓成为主人。

อปฺปเกนปีติ โถเกนปิ ปริตฺเตนปิ. เมธาวีติ ปญฺญวา. ปาภเตนาติ ภณฺฑมูเลน. วิจกฺขโณติ โวหารกุสโล. สมุฏฺฐาเปติ อตฺตานนฺติ มหนฺตํ ธนํ ยสญฺจ อุปฺปาเทตฺวา ตตฺถ อตฺตานํ สณฺฐเปติ ปติฏฺฐาเปติ[Pg.162]. ยถา กึ? อณุํ อคฺคึว สนฺธมํ, ยถา ปณฺฑิโต ปุริโส ปริตฺตกํ อคฺคึ อนุกฺกเมน โคมยจุณฺณาทีนิ ปกฺขิปิตฺวา มุขวาเตน ธเมนฺโต สมุฏฺฐาเปติ วฑฺเฒติ, มหนฺตํ อคฺคิกฺขนฺธํ กโรติ, เอวเมว ปณฺฑิโต โถกมฺปิ ปาภตํ ลภิตฺวา นานาอุปาเยหิ ปโยเชตฺวา ธนญฺจ ยสญฺจ วฑฺเฒติ, วฑฺเฒตฺวา ปุน ตตฺถ อตฺตานํ ปติฏฺฐาเปติ. ตาย เอว วา ปน ธนสฺส มหนฺตตาย อตฺตานํ สมุฏฺฐาเปติ, อภิญฺญาตํ ปากฏํ กโรตีติ อตฺโถ.

“Appakenapi”(以少量)者，谓以少许、微量。“Medhāvī”(智者)者，谓有智慧者。“Pābhatena”(以资本)者，谓以货物之本金。“Vicakkhaṇo”(明辨者)者，谓善于经营者。“Samuṭṭhāpeti attānaṃ”(建立自身)者，谓生起巨大之财富与名声，并令自身立足于此。譬如什么？“Aṇuṃ aggiṃva sandhamaṃ”(如吹燃微火)，犹如智者，次第投入牛粪粉末等，以口吹气，令微火燃起、增长，终成一巨大火聚。同样地，智者即使得到少量资本，也能以各种方法运用，增长财富与名声，增长之后，再令自身立足于此。或者，正是由于财富的巨大而建立自身，意思是使自己变得知名、显赫。

สุภูติตฺเถรวตฺถุ

须菩提长老的故事

๒๐๑-๒๐๒. ตติเย รณาติ หิ ราคาทโย กิเลสา วุจฺจนฺตีติ ‘‘สรณา ธมฺมา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๐๐ ทุกมาติกา) ราคาทโย กิเลสา ‘‘รณา’’ติ วุจฺจนฺติ. รณนฺติ เอเตหีติ รณา. เยหิ อภิภูตา สตฺตา นานปฺปกาเรน กนฺทนฺติ ปริเทวนฺติ, ตสฺมา เต ราคาทโย ‘‘รณา’’ติ วุตฺตา. เทสิตนิยามโต อโนกฺกมิตฺวาติ เทสิตาโนกฺกมนโต อนุปคนฺตฺวา เทเสติ, สตฺถารา เทสิตนิยาเมเนว อโนทิสฺสกํ กตฺวา ธมฺมํ เทเสตีติ วุตฺตํ โหติ. เอวนฺติ เอวํ เมตฺตาฌานโต วุฏฺฐาย ภิกฺขาคหเณ สติ. ภิกฺขาทายกานํ มหปฺผลํ ภวิสฺสตีติ อิทํ จูฬจฺฉราสงฺฆาตสุตฺเตน (อ. นิ. ๑.๕๑ อาทโย) ทีเปตพฺพํ. อจฺฉราสงฺฆาตมตฺตมฺปิ หิ กาลํ เมตฺตจิตฺตํ อาเสวนฺตสฺส ภิกฺขุโน ทินฺนทานํ มหปฺผลํ โหติ มหานิสํสํ, เตน จ โส อโมฆํ รฏฺฐปิณฺฑํ ภุญฺชตีติ อยมตฺโถ ตตฺถ อาคโตเยว. นิมิตฺตํ คณฺหิตฺวาติ อาการํ สลฺลกฺเขตฺวา.

201-202. 第三，“染”(raṇa)是指贪等烦恼，所以在“有染法”(saraṇā dhammā)等（见《法集论》百种双品）中，贪等烦恼被称为“染”。众生被这些烦恼所征服，便以各种方式哭泣哀号，因此贪等烦恼被称为“染”。“不从所指示的（教诫）中违越”，意思是：不违背已教导的（内容）而宣说，即导师说法时，按照已教导的规则，不做特别指定，而宣说佛法。像这样，当比丘从慈心禅定出来乞食时，给予食物的人将会获得大的果报，这个道理应当用《弹指经》(Cūḷaccharāsaṅghātasutta)（增支部1.51）来解释。即使是片刻时间修习慈心的比丘，他接受的布施也会有大的果报和大的利益，因此他享用国家的食物也不会是白白浪费，这个意义在那里已经包含了。“执取相”，意思是：观察事物的特征。

ขทิรวนิยเรวตตฺเถรวตฺถุ

卡迪拉瓦尼亚·瑞瓦达长老的故事

๒๐๓. ปญฺจเม วนสภาคนฺติ สภาคํ วนํ, สภาคนฺติ จ สปฺปายนฺติ อตฺโถ. ยญฺหิ ปกติวิรุทฺธํ พฺยาธิวิรุทฺธญฺจ น โหติ, ตํ ‘‘สภาค’’นฺติ วุจฺจติ. อุทกสภาคนฺติอาทีสุปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. กลฺยาณกมฺมายูหนกฺขโณติ กลฺยาณกมฺมูปจยสฺส โอกาโส. ติณฺณํ ภาติกานนฺติ อุปติสฺโส, จุนฺโท, อุปเสโนติ อิเมสํ ติณฺณํ เชฏฺฐภาติกานํ. ติสฺสนฺนญฺจ ภคินีนนฺติ จาลา, อุปจาลา, สีสุปจาลาติ อิเมสํ ติสฺสนฺนํ เชฏฺฐภคินีนํ. เอตฺถ จ สาริปุตฺตตฺเถโร สยํ ปพฺพชิตฺวา [Pg.163] จาลา, อุปจาลา, สีสุปจาลาติ ติสฺโส ภคินิโย, จุนฺโท อุปเสโนติ อิเม ภาตโร ปพฺพาเชสิ, เรวตกุมาโร เอโกว เคเห อวสิสฺสติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อมฺหากํ…เป… ปพฺพาเชนฺตี’’ติ. มหลฺลกตราติ วุทฺธตรา. อิทญฺจ กุมาริกาย จิรชีวิตํ อภิกงฺขมานา อาหํสุ. สา กิร ตสฺส อยฺยิกา วีสติวสฺสสติกา ขณฺฑทนฺตา ปลิตเกสา วลิตฺตจา ติลกาหตคตฺตา โคปานสิวงฺกา อโหสิ. วิธาวนิกนฺติ วิธาวนกีฬิกํ. ติสฺสนฺนํ สมฺปตฺตีนนฺติ อนุสฺสววเสน มนุสฺสเทวโมกฺขสมฺปตฺติโย สนฺธาย วทติ, มนุสฺสเทวพฺรหฺมสมฺปตฺติโย วา. สีวลิสฺส ปุญฺญํ วีมํสิสฺสามาติ ‘‘สีวลินา กตปุญฺญสฺส วิปากทานฏฺฐานมิท’’นฺติ ญตฺวา เอวมาห. สภาคฏฺฐานนฺติ สมํ เทสํ.

203. 第五，“与林相宜”(vanasabhāga)意为与森林相称，也就是合适(sappāya)的意思。凡是不与自然冲突、不与疾病冲突的，就称为“相宜”。“水相宜”(udakasabhāga)等等的意义也应该用这种方式来理解。“善业积累时”(kalyāṇakammāyūhanakkhaṇa)是指积累善业的机会。“三兄弟”(Tiṇṇaṃ bhātikānaṃ)指的是伍巴谛萨(Upatissa)、纯陀(Cunda)、优波先那(Upasena)这三位兄长。“三姊妹”(Tissannañca bhaginīnaṃ)指的是遮罗(Cālā)、邬巴嘉娜(Upacālā)、尸须波遮罗(Sīsupacālā)这三位姐姐。在此，舍利弗长老自己出家后，又让遮罗、邬巴嘉娜、尸须波遮罗三位姊妹以及纯陀、优波先那两位兄弟出家，只剩下瑞瓦达(Revata)童子一个人留在家里。所以说“我们……令其出家”。“更年长者”(mahallakatara)就是更老。这是少女们期望她长寿而说的话。据说那位少女的祖母已经一百二十岁，牙齿残缺，头发花白，皮肤褶皱，身上有斑点，驼背得像屋梁一样。“追逐嬉戏”(vidhāvanika)是指追逐玩耍的游戏。“三种成就”(tissannaṃ sampattīnaṃ)指的是通过听闻而得到的人、天、解脱的成就，或者是指人、天、梵天的成就。“我们将思量西瓦莉(Sīvalī)的福德”(Sīvalissa puññaṃ vīmaṃsissāma)是说，在知道“这是西瓦莉所做福德的果报之处”后，他才这么说。“相宜之处”(sabhāgaṭṭhāna)就是平坦的地方。

ตํ ภูมิรามเณยฺยกนฺติ กิญฺจาปิ อรหนฺโต คามนฺเต กายวิเวกํ น ลภนฺติ, จิตฺตวิเวกํ ปน ลภนฺเตว. เตสญฺหิ ทิพฺพปฺปฏิภาคานิปิ อารมฺมณานิ จิตฺตํ จาเลตุํ น สกฺโกนฺติ, ตสฺมา คาโม วา โหตุ อรญฺญาทีนํ วา อญฺญตรํ, ‘ยตฺถ อรหนฺโต วิหรนฺติ, ตํ ภูมิรามเณยฺยกํ’, โส ภูมิปฺปเทโส รมณีโย เอวาติ อตฺโถ.

“彼地是悦意处”(Taṃ bhūmirāmaṇeyyakaṃ)——即使阿罗汉在村落边上无法获得身远离(kāyaviveka)，但他们肯定能获得心远离(cittaviveka)。因为即使是天界般的所缘也无法动摇他们的心，因此无论是村落还是森林等其他地方，“凡阿罗汉居住的地方，就是悦意的地方”，意思是那个地方确实是令人愉悦的。

กงฺขาเรวตตฺเถรวตฺถุ

多疑的瑞瓦达长老的故事

๒๐๔. ฉฏฺเฐ อกปฺปิโย, อาวุโส, คุโฬติ เอกทิวสํ เถโร อนฺตรามคฺเค คุฬกรณํ โอกฺกมิตฺวา คุเฬ ปิฏฺฐมฺปิ ฉาริกมฺปิ ปกฺขิตฺเต ทิสฺวาน ‘‘อกปฺปิโย คุโฬ, สามิโส น กปฺปติ คุโฬ วิกาเล ปริภุญฺชิตุ’’นฺติ กุกฺกุจฺจายนฺโต เอวมาห. อกปฺปิยา มุคฺคาติ เอกทิวสํ อนฺตรามคฺเค วจฺเจ มุคฺคํ ชาตํ ทิสฺวา ‘‘อกปฺปิยา มุคฺคา, ปกฺกาปิ มุคฺคา ชายนฺตี’’ติ กุกฺกุจฺจายนฺโต เอวมาห. เสสเมตฺถ สพฺพํ อุตฺตานเมว.

204. 第六，“贤友(āvuso)，糖是不如法的”。某日，长老在路上走进一处制糖作坊，看见有人在糖里掺了米粉和灰，就心生追悔说：“糖是不如法的，有杂质的糖在非时食用是不适宜的。”“绿豆是不如法的”。某日，在路上看见长出的绿豆，就心生追悔说：“绿豆是不如法的，（因为）煮熟的绿豆还会生长。”此中其余部分皆是显而易见的。

โสณโกฬิวิสตฺเถรวตฺถุ

索那·拘利维沙长老的故事

๒๐๕. สตฺตเม หาเปตพฺพเมว อโหสิ อจฺจารทฺธวีริยตฺตา. อุทเกน สมุปพฺยูฬฺเหติ อุทเกน ถลํ อุสฺสาเรตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ราสิกเต. หริตูปลิตฺตายาติ โคมยปริภณฺฑกตาย. ติวิเธน อุทเกน โปเสนฺตีติ ขีโรทกํ คนฺโธทกํ เกวโลทกนฺติ เอวํ ติวิเธน อุทเกน โปเสนฺติ ปริปาเลนฺติ. ปริสฺสาเวตฺวาติ ปริโสเธตฺวา คหิเต ตณฺฑุเลติ โยเชตพฺพํ. เทโว มญฺเญติ เทโว วิย[Pg.164]. วีโณวาเทนาติ ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, โสณ, ยทา เต วีณาย ตนฺติโย อจฺจายตา โหนฺติ, อปิ นุ เต วีณา ตสฺมึ สมเย สรวตี วา โหติ กมฺมญฺญา วาติ? โน เหตํ, ภนฺเตติ. เอวเมว โข, โสณ, อจฺจารทฺธวีริยํ อุทฺธจฺจาย สํวตฺตติ, อติสิถิลวีริยํ โกสชฺชาย สํวตฺตติ. ตสฺมาติห ตฺวํ, โสณ, วีริยสมตํ อธิฏฺฐห, อินฺทฺริยานญฺจ สมตํ ปฏิวิชฺฌา’’ติ (มหาว. ๒๔๓) เอวํ วีณํ อุปมํ กตฺวา ปวตฺติเตน วีโณปโมวาเทน. วีริยสมถโยชนตฺถายาติ วีริยสฺส สมเถน โยชนตฺถาย.

205. 第七，“应舍弃”(hāpetabbaṃ)是因为过度精进的缘故。“以水堆积”(Udakena samupabyūḷhe)，即用水将陆地抬高，然后在各处堆积。“涂青”(Haritūpalittāya)，即用牛粪涂抹。“用三种水滋养”(Tividhena udakena posenti)，即用乳水、香水、清水这三种水滋养护持。“滤净后”(Parissāvetvā)，应与“取洗净之米”(parisodhetvā gahite taṇḍule)连接。“当如天神”(Devo maññe)，即像天神一样。“以琴喻教诫”(Vīṇovādena)，即以琴为譬喻而说的教诫：‘索那，你怎么认为？当你的琴弦过于紧绷时，你的琴在那时会发出美妙的声音，或是适合演奏吗？’‘不会的，尊者。’‘同样的，索那，过度精进会导致掉举，过于松懈会导致懈怠。因此，索那，你应当确立精进的平衡，并且通达诸根的平衡。’（《大品》243）。“为精进平衡之结合故”(Vīriyasamathayojanatthāya)，即为了使精进达到平衡。

โสณกุฏิกณฺณตฺเถรวตฺถุ

索那·拘提迦那长老的故事

๒๐๖. อฏฺฐเม กุฏิกณฺโณติ วุจฺจตีติ ‘‘โกฏิกณฺโณ’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘กุฏิกณฺโณ’’ติ โวหรียติ. กุลฆเร ภวา กุลฆริกา. สา กิร อวนฺติรฏฺเฐ กุลฆเร มหาวิภวสฺส เสฏฺฐิสฺส ภริยา. ทสพลสฺส ธมฺมกถํ สุตฺวา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาย จินฺเตสีติ อิทํ องฺคุตฺตรภาณกานํ มเตน วุตฺตํ. สุตฺตนิปาตฏฺฐกถายํ ปน ‘‘สปริโส ภควนฺตํ อุปสงฺกมฺม ธมฺมเทสนํ อสฺโสสิ, น จ กญฺจิ วิเสสํ อธิคญฺฉิ. กสฺมา? โส หิ ธมฺมํ สุณนฺโต เหมวตํ อนุสฺสริตฺวา ‘อาคโต นุ โข เม สหายโก, โน’ติ ทิสาทิสํ โอโลเกตฺวา ตํ อปสฺสนฺโต ‘วญฺจิโต เม สหาโย, โย เอวํ วิจิตฺตปฺปฏิภานํ ภควโต เทสนํ น สุณาตี’ติ วิกฺขิตฺตจิตฺโต อโหสี’’ติ วุตฺตํ.

206. 第八，被称为“拘提迦那”(kuṭikaṇṇa)，本应说“俱胝耳”(koṭikaṇṇa)，却被说成“拘提迦那”(kuṭikaṇṇa)。“出身望族”(kulagharikā)指生于望族之家。据说她曾是阿槃提(Avanti)国一位大富长者的妻子。听闻十力世尊的说法后，证得入流果，然后开始思考，这是依据增支部诵者的观点所说。然而在《经集注》中却说：‘他带领眷属去拜见世尊听法，却没有证得任何殊胜的果位。为什么呢？因为他在听法的时候，忆念着雪山(Hemavata)的友人，心想“我的朋友来了吗？”，四处张望却看不到他，于是心生散乱：“我的朋友错失了，竟没有听到世尊如此精彩善巧的说法！”’

ยสฺมา ปฏิสนฺธิชาติอภินิกฺขมนโพธิปรินิพฺพาเนสฺเวว ทฺวตฺตึส ปุพฺพนิมิตฺตานิ หุตฺวาว ปฏิวิคจฺฉนฺติ, น จิรฏฺฐิติกานิ โหนฺติ, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; ปฏิ. ม. ๒.๓๐) ปน ตานิ สวิเสสานิ หุตฺวา จิรตรํ ฐตฺวา นิรุชฺฌนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘ติโยชนสหสฺสํ หิมวนฺตํ อกาลปุปฺผิตํ ทิสฺวา’’ติอาทิ. อคฺคพลกายาติ สพฺพปุรโต คจฺฉนฺตา พลกายา. เกน ปุปฺผิตภาวํ ชานาสีติ เกน การเณน หิมวนฺตสฺส ปุปฺผิตภาวํ ชานาสีติ, เยน การเณน อิมํ อกาลปุปฺผปาฏิหาริยํ ชาตํ, ตํ ชานาสีติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺส ปวตฺติตภาวนฺติ ตสฺส ธมฺมจกฺกสฺส ภควตา ปวตฺติตภาวํ. สทฺเท นิมิตฺตํ คณฺหีติ สทฺเท อาการํ สลฺลกฺเขสิ. ตโตติ ‘‘อหํ ‘เอตํ อมตธมฺมํ ตมฺปิ [Pg.165] ชานาเปสฺสามี’ติ ตว สนฺติกํ อาคโตสฺมี’’ติ ยํ วุตฺตํ, ตทนนฺตรนฺติ อตฺโถ.

因为三十二种前兆只在结生、出生、出家、成道和般涅槃时出现后便会消失，不会持续很久；但在转法轮时（相应部5.1081；无碍解道2.30），它们会特别地显现，并持续更长时间后才消失，因此说：“见到三千由旬的雪山(Himavanta)非时节地开花”等等。“前锋部队”(Aggabalakāya)是指所有在最前方行进的部队。“你因何而知其开花？”(Kena pupphitabhāvaṃ jānāsi)即，你因何原因知道雪山开花？意思是说，你因何而知这非时节开花的奇迹发生了？“其转起之状态”(Tassa pavattitabhāvaṃ)，即世尊转动法轮的状态。“于声中取相”(Sadde nimittaṃ gaṇhīti)是指留意声音中的相貌。“其后”(Tato)是指在‘我已了知此不死之法，亦欲令你了知，故我来到你这里’这句话之后的意思。

สาตาคิโร เหมวตสฺส พุทฺธุปฺปาทํ กเถตฺวา ตํ ภควโต สนฺติกํ อาเนตุกาโม ‘‘อชฺช ปนฺนรโส’’ติอาทิคาถมาห. ตตฺถ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๕๓) อชฺชาติ อยํ รตฺตินฺทิโว ปกฺขคณนโต ปนฺนรโส, อุปวสิตพฺพโต อุโปสโถ. ตีสุ วา อุโปสเถสุ อชฺช ปนฺนรโส อุโปสโถ, น จาตุทฺทสิอุโปสโถ, น สามคฺคีอุโปสโถ. ทิวิ ภวานิ ทิพฺพานิ, ทิพฺพานิ เอตฺถ อตฺถีติ ทิพฺพานิ. กานิ ตานิ? รูปานิ. ตญฺหิ รตฺตึ เทวานํ ทสสหสฺสิโลกธาตุโต สนฺนิปติตานํ สรีรวตฺถาภรณวิมานปฺปภาหิ อพฺภาทิอุปกฺกิเลสวิรหิตาย จนฺทปฺปภาย จ สกลชมฺพุทีโป อลงฺกโต อโหสีติ อติวิย อลงฺกโต จ ปริวิสุทฺธิเทวสฺส ภควโต สรีรปฺปภาย. เตนาห – ‘‘ทิพฺพา รตฺติ อุปฏฺฐิตา’’ติ.

萨达吉拉(Sātāgira)对雪山(Hemavata)讲述佛陀出世之事，想将他带到世尊面前，便说了“今日十五”等偈颂。于此（《经集注》1.153），“今日”(ajja)是指依昼夜与半月计算的第十五日，是应当守持的布萨(uposatha)日。在三种布萨日中，今日是十五布萨日，不是十四布萨日，也不是和合布萨日。“生于天界”(Divi bhavāni)即是天界的(dibbāni)。此处有天界之物，故称“天界的”。那些是什么？是形色。因为在那一夜，从一万个世界前来集会的诸天，其身体、衣服、饰品、宫殿的光辉，以及无云等染的月光，令整个瞻部洲(Jambudīpa)庄严无比；又因具足最极清净功德的世尊的身光，而更为庄严。因此说：“天界之夜已到来”。

เอวํ รตฺติคุณวณฺณนาปเทเสนปิ สหายสฺส จิตฺตํ ปสาทํ ชเนนฺโต พุทฺธุปฺปาทํ กเถตฺวา อาห – ‘‘อโนมนามํ สตฺถารํ, หนฺท ปสฺสาม โคตม’’นฺติ. ตตฺถ อโนเมหิ อลามเกหิ สพฺพาการปริปูเรหิ คุเณหิ นามํ อสฺสาติ อโนมนาโม. ตถา หิสฺส ‘‘พุชฺฌิตา สจฺจานีติ พุทฺโธ, โพเธตา ปชายาติ พุทฺโธ’’ติอาทินา (มหานิ. ๑๙๒; จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทโส ๙๗; ปฏิ. ม. ๑.๑๖๒) นเยน พุทฺโธติ อโนเมหิ คุเณหิ นามํ. ‘‘ภคฺคราโคติ ภควา, ภคฺคโทโสติ ภควา’’ติอาทินา (มหานิ. ๘๔) นเยน ภควาติ อโนเมหิ คุเณหิ นามํ. เอส นโย ‘‘อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน’’ติอาทีสุ. ทิฏฺฐธมฺมิกาทิอตฺเถหิ เทวมนุสฺเส อนุสาสติ ‘‘อิมํ ปชหถ, อิมํ สมาทาย วตฺตถา’’ติ สตฺถา. ตํ อโนมนามํ สตฺถารํ. หนฺทาติ วจสายตฺเถ นิปาโต. ปสฺสามาติ เตน อตฺตานํ สห สงฺคเหตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนพหุวจนํ. โคตมนฺติ โคตมโคตฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘สตฺถา, น สตฺถา’’ติ มา วิมตึ อกาสิ, เอกนฺตพฺยวสิโต หุตฺวาว เอหิ ปสฺสาม โคตมนฺติ.

如此，以夜晚功德的解说，在令友人内心生起信心的同时，讲述佛陀出世之事，然后说：“具无上之名的导师(satthāraṃ)，来，我们去拜见乔达摩(Gotama)。”于此，“无上之名”(anomanāmo)是指以无与伦比、完美无缺的功德而得名。正如经中所说：“觉悟真理名为佛陀，教导众生名为佛陀”等，以无上功德而得名佛陀。“断除贪欲名为世尊(bhagavā)，断除瞋恚名为世尊”等，以无上功德而得名世尊。这种方式也适用于“阿罗汉、正等觉者、明行足”等名号。能以现法利益等义理教导天人，说“你们应当舍弃这个，应当奉行这个”的就是导师。那位具无上之名的导师。“来”(handa)是劝请语助词。“我们去拜见”(passāma)是将自己也包括在内的现在时复数。“乔达摩”是乔达摩的姓氏。这句话的意思是：“不要疑惑‘他是否是导师’，应当坚定地相信，来，我们去拜见乔达摩。”

เอวํ วุตฺเต เหมวโต ‘‘อยํ สาตาคิโร ‘อโนมนามํ สตฺถาร’นฺติ ภณนฺโต ตสฺส สพฺพญฺญุตํ ปกาเสติ, สพฺพญฺญุโน จ ทุลฺลภา โลเก, สพฺพญฺญุปฏิญฺเญหิ ปูรณาทิสทิเสเหว โลโก อุปทฺทุโต. โส ปน ยทิ สพฺพญฺญู, อทฺธา ตาทิลกฺขณํ ปตฺโต ภวิสฺสติ, เตน เอวํ คเหสฺสามี’’ติ [Pg.166] จินฺเตตฺวา ตาทิลกฺขณํ ปุจฺฉนฺโต อาห – ‘‘กจฺจิ มโน’’ติอาทิ. ตตฺถ กจฺจีติ ปุจฺฉา. มโนติ จิตฺตํ. สุปณิหิโตติ สุฏฺฐุ ฐปิโต อจโล อสมฺปเวธี. สพฺเพสุ ภูเตสุ สพฺพภูเตสุ. ตาทิโนติ ตาทิลกฺขณํ ปตฺตสฺเสว สโต. ปุจฺฉา เอว วา อยํ ‘‘โส ตว สตฺถา สพฺพภูเตสุ ตาที, อุทาหุ โน’’ติ. อิฏฺเฐ อนิฏฺเฐจาติ เอวรูเป อารมฺมเณ. สงฺกปฺปาติ วิตกฺกา. วสีกตาติ วสํ คมิตา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยํ ตํ สตฺถารํ วทสิ, ตสฺส เต สตฺถุโน กจฺจิ ตาทิลกฺขณํ สมฺปตฺตสฺส สโต สพฺพภูเตสุ มโน สุปณิหิโต, อุทาหุ ยาว ปจฺจยํ น ลภติ, ตาว สุปณิหิโต วิย ขายติ. โส วา เต สตฺถา กจฺจิ สพฺพภูเตสุ สตฺเตสุ ตาที, อุทาหุ โน, เย จ อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ อารมฺมเณสุ ราคโทสวเสน สงฺกปฺปา อุปฺปชฺเชยฺยุํ, ตฺยาสฺส กจฺจิ วสีกตา, อุทาหุ กทาจิ เตสมฺปิ วเสน วตฺตตีติ.

如是说时，雪山(Hemavata)心想：“这位萨达吉拉(Sātāgira)称‘具无上之名的导师’，是在显示他的一切知性。世间难有一切知者，那些自称一切知者如富兰那(Pūraṇa)等人只会扰乱世间。若他真是一切知者，必定已证得如是相，我当如此验证。”于是为求证如是相而问道：“心是否”等。于此，“是否”(kacci)是问词。“心”(mano)指心意。“善安住”(supaṇihito)即妥善安置，不动摇，不摇动。“于一切有情”(sabbesu bhūtesu)即对所有有情。“如是”(tādino)指已证得如是相者。或者这问题是：“你的导师对一切有情可曾是如是相？还是不是？”于可喜不可喜之境中。“寻思”(saṅkappā)即思维(vitakkā)。“调伏”(vasīkatā)谓已得自在。这是说：你所称的那位导师，若已证得如是相，他的心于一切有情中可曾善安住？或者直到还没有得到因缘时，才看似善安住？你的导师可曾对一切有情是如是相？又，在可喜不可喜的境界中，由于贪欲与瞋恚而生起的寻思，他可曾调伏那些寻思？或者有时也随着那些寻思而转？

ตีณิ วสฺสานีติ โสณสฺส ปพฺพชิตทิวสโต ปฏฺฐาย ตีณิ วสฺสานิ. ตทา กิร ภิกฺขู เยภุยฺเยน มชฺฌิมเทเสเยว วสึสุ, ตสฺมา ตตฺถ กติปยา เอว อเหสุํ. เต จ เอกสฺมึ นิคเม เอโก ทฺเวติ เอวํ วิสุํ วิสุํ วสึสุ, เถรานญฺจ กติปเย ภิกฺขู อาเนตฺวา อญฺเญสุ อานียมาเนสุ ปุพฺพํ อานีตา เกนจิเทว กรณีเยน ปกฺกมึสุ, กญฺจิ กาลํ อาคเมตฺวา ปุน เตสุ อานียมาเนสุ อิตเร ปกฺกมึสุ, เอวํ ปุนปฺปุนํ อานยเนน สนฺนิปาโต จิเรเนว อโหสิ, เถโร จ ตทา เอกวิหารี อโหสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ตีณิ วสฺสานิ คณํ ปริเยสิตฺวา’’ติ. ตีณิ วสฺสานีติ จ อจฺจนฺตสํโยเค อุปโยควจนํ. สตฺถุ อธิปฺปายํ ญตฺวาติ อตฺตโน อาณาปเนเนว ‘‘อิมินา สทฺธึ เอกคนฺธกุฏิยํ วสิตุกาโม ภควา’’ติ สตฺถุ อธิปฺปายํ ชานิตฺวา. ภควา กิร เยน สทฺธึ เอกคนฺธกุฏิยํ วสิตุกาโม, ตสฺส เสนาสนปญฺญตฺติยํ อานนฺทตฺเถรํ อาณาเปติ.

从索那(Soṇa)出家之日算起，已经过了三年。据说当时比丘(bhikkhu)们大多居住在中土区域(Majjhimadesa)，因此在那里的人很少。他们分散在各个村落，或一人或两人这样各自居住。当一些长老比丘被带来时，先前被带来的人因为某些事情离开了；过了一段时间，当另一些人被带来时，先前的人又离开了。这样反复召集，集会过了很久才成功。而长老当时独自居住在一处。因此说：“寻觅僧团三年”。这里的“三年”是表示连续时间的用法。“了知导师之意”是指（阿难）通过（世尊）对自己下的命令，了知了世尊“想与此人同住一间香室(gandhakuṭi)”的意愿。据说世尊如果想和某人同住一间香室，就会命令阿难(Ānanda)长老为那个人安排住处。

อชฺโฌกาเส วีตินาเมตฺวาติ อชฺโฌกาเส นิสชฺชาย วีตินาเมตฺวา. ยสฺมา ภควา อายสฺมโต โสณสฺส สมาปตฺติสมาปชฺชเนน ปฏิสนฺถารํ กโรนฺโต สาวกสาธารณา สพฺพา สมาปตฺติโย อนุโลมปฺปฏิโลมํ สมาปชฺชนฺโต พหุเทว รตฺตึ อชฺโฌกาเส นิสชฺชาย วีตินาเมตฺวา ปาเท ปกฺขาเลตฺวา วิหารํ ปาวิสิ, ตสฺมา อายสฺมาปิ โสโณ ภควโต อธิปฺปายํ ญตฺวา ตทนุรูปํ สพฺพา ตา สมาปตฺติโย [Pg.167] สมาปชฺชนฺโต พหุเทว รตฺตึ อชฺโฌกาเส นิสชฺชาย วีตินาเมตฺวา ปาเท ปกฺขาเลตฺวา วิหารํ ปาวิสีติ วทนฺติ. ปวิสิตฺวา จ ภควตา อนุญฺญาโต จีวรติโรกรณิยํ กตฺวา ภควโต ปาทปสฺเส นิสชฺชาย วีตินาเมสิ. อชฺเฌสีติ อาณาเปสิ. ปฏิภาตุ ตํ ภิกฺขุ ธมฺโม ภาสิตุนฺติ ภิกฺขุ ตุยฺหํ ธมฺโม ภาสิตุํ อุปฏฺฐาตุ, ญาณมุขํ อาคจฺฉตุ, ยถาสุตํ ยถาปริยตฺตํ ธมฺมํ ภณาหีติ อตฺโถ. อฏฺฐกวคฺคิยานีติ อฏฺฐกวคฺคภูตานิ กามสุตฺตาทิโสฬสสุตฺตานิ (มหานิ. ๑). สุคฺคหิโตติ สมฺมา อุคฺคหิโต. สพฺเพ วเร ยาจีติ วินยธรปญฺจเมน คเณน อุปสมฺปทา ธุวนฺหานํ จมฺมตฺถรณํ คณงฺคณูปาหนํ จีวรวิปฺปวาโสติ อิเม ปญฺจ วเร ยาจิ. สุตฺเต อาคตเมวาติ อุทานปาฬิยํ อาคตสุตฺตํ สนฺธาย วทติ.

“在露天处度过”，即在露天处坐着度过。因为世尊(bhagavā)为接待具寿(āyasmā)索那(Soṇa)，以进入等至的方式，顺逆出入所有声闻共通的等至，在露天处坐着度过了大半夜，洗足后进入精舍。因此，据说具寿索那也了知世尊之意，做了相应之事，进入所有那些等至，在露天处坐着度过了大半夜，洗足后进入精舍。进入后，得世尊允许，以衣作屏(cīvaratirokaraṇiyaṃ)，在世尊足边坐着度过。“请求”(Ajjhesi)即是命令。“比丘，愿你善说于法”(Paṭibhātu taṃ bhikkhu dhammo bhāsituṃ)，意即：比丘，愿你生起说法之念，智慧之门开启，请如所闻、如所学而说法。“义品”(Aṭṭhakavaggiyāni)即是义品中的《欲经》(Kāmasutta)等十六经。“善受持”(Suggahito)即正确受持。“请求所有愿”(Sabbe vare yāci)即请求五种特许：以持律者为第五人的僧团行具足戒(upasampadā)、常沐浴、皮革铺垫、多带凉鞋、衣物离身。“如经中所来”(Sutte āgatameva)是指《自说经》(Udāna)中的经文。

สีวลิตฺเถรวตฺถุ

西瓦离长老的故事

๒๐๗. นวเม สากจฺฉิตฺวา สากจฺฉิตฺวาติ รญฺญา สทฺธึ ปฏิวิรุชฺฌนวเสน ปุนปฺปุนํ สากจฺฉํ กตฺวา. คุฬทธินฺติ ปตฺถินฺนํ คุฬสทิสํ กฐินทธึ. อติอญฺฉิตุนฺติ อติวิย อากฑฺฒิตุํ. กญฺชิยํ วาเหตฺวาติ ทธิมตฺถุํ ปวาเหตฺวา, ปริสฺสาเวตฺวาติ อตฺโถ. ‘‘ทธิโต กญฺชิยํ คเหตฺวา’’ติปิ ปาโฐ. นนฺติ สุปฺปวาสํ. พีชปจฺฉึ ผุสาเปนฺตีติ อิมินา สมฺพนฺโธ. ยาว น อุกฺกฑฺฒนฺตีติ ยาว ทาเน น อุกฺกฑฺฒนฺติ, ทาตุกามาว โหนฺตีติ อธิปฺปาโย มหาทุกฺขํ อนุโภสีติ ปสวนิพนฺธนํ มหนฺตํ ทุกฺขํ อนุโภสิ. สามิกํ อามนฺเตตฺวาติ สตฺตาหํ มูฬฺหคพฺภา ติพฺพาหิ ขราหิ ทุกฺขเวทนาหิ ผุฏฺฐา ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ วต โส ภควา, โย อิมสฺส เอวรูปสฺส ทุกฺขสฺส ปหานาย ธมฺมํ เทเสติ. สุปฺปฏิปนฺโน วต ตสฺส ภควโต สาวกสงฺโฆ, โย อิมสฺส เอวรูปสฺส ทุกฺขสฺส ปหานาย ปฏิปนฺโน. สุสุขํ วต นิพฺพานํ, ยตฺถิทํ เอวรูปํ ทุกฺขํ น สํวิชฺชตี’’ติ (อุทา. ๑๘) อิเมหิ ตีหิ วิตกฺเกหิ ตํ ทุกฺขํ อธิวาเสนฺตี สตฺถุ สนฺติกํ เปเสตุกามตาย สามิกํ อามนฺเตตฺวา. ปุเร มรณาติ มรณโต ปุเรตรเมว. อิงฺคิตนฺติ อาการํ. ชีวิตภตฺตนฺติ ชีวิตสํสเย ทาตพฺพภตฺตํ. สพฺพกมฺมกฺขโม อโหสีติ สตฺตวสฺสิเกหิ ทารเกหิ กาตพฺพํ ยํ กิญฺจิ กมฺมํ กาตุํ สมตฺถตาย สพฺพสฺส กมฺมสฺส ขโม อโหสิ. เตเนว โส สตฺตาหํ มหาทาเน [Pg.168] ทียมาเน ชาตทิวสโต ปฏฺฐาย ธมฺมกรณํ อาทาย สงฺฆสฺส อุทกํ ปริสฺสาเวตฺวา อทาสิ.

207. 第九：“反复商议”，即因与国王意见相左而再三商议。“糖凝乳”，即如糖块般坚硬的凝乳。“过度拉扯”，即过度地拉扯。“滤去酸酪浆”，即排去凝乳的乳清，意为过滤。亦有读作“从凝乳中取出酸酪浆”。“彼”，即指善生(Suppavāsa)。“触碰种子袋”，与此相关联。“直至未被取走”，即指直至布施时未被取走，意为想要布施。“承受极大痛苦”，即承受分娩所带来的巨大痛苦。“召唤丈夫后”，即她怀滞胎七日，被剧烈而粗重的痛苦感受所折磨时，思惟：“那位世尊(bhagavā)真是正等觉者，他宣说正法是为了断除这种痛苦。那位世尊的声闻僧团真是善行者，他们为了断除这种痛苦而修行。涅槃真是安乐，那里没有这种痛苦。”(参考《自说经》18)她以这三种思惟忍受着痛苦，想要派人去导师那里，因而召唤了丈夫。“临终前”，即在死亡之前。“表示”，即指样貌。“活命食”，即在生命危急时刻应给予的食物。“能胜任一切工作”，即能够做七岁孩童所能做的任何事情，所以能胜任所有工作。因此，在这七天的大布施中，他从出生那天起就拿着滤水囊，为僧团过滤水并供养。

โยมนฺติอาทิคาถาย ‘‘โย ภิกฺขุ อิมํ ราคปลิปถญฺเจว กิเลสทุคฺคญฺจ สํสารวฏฺฏญฺจ จตุนฺนํ สจฺจานํ อปฺปฏิวิชฺฌนกโมหญฺจ อตีโต จตฺตาโร โอเฆ ติณฺโณ หุตฺวา ปารํ อนุปฺปตฺโต, ทุวิเธน ฌาเนน ฌายี, ตณฺหาย อภาเวน อเนโช, กถํกถาย อภาเวน อกถํกถี, อุปาทานานํ อภาเวน อนุปาทิยิตฺวา กิเลสนิพฺพาเนน นิพฺพุโต, ตมหํ พฺราหฺมณํ วทามี’’ติ อตฺโถ.

“超越者”等偈颂的意义是：“若有比丘已超越贪欲的泥沼、烦恼的险路、轮回的流转以及对四圣谛不通达的愚痴，渡过四暴流而抵达彼岸，以二种禅而禅修，因无渴爱而无所动摇，因无疑惑而无疑，因无执取而不执取，以烦恼的寂灭而涅槃，我称他为婆罗门。”

สพฺเพสํเยว ปน เกสานํ โอโรปนญฺจ อรหตฺตสจฺฉิกิริยา จ อปจฺฉาอปุริมา อโหสีติ อิมินา เถรสฺส ขุรคฺเคเยว อรหตฺตุปฺปตฺติ ทีปิตา. เอกจฺเจ ปน อาจริยา เอวํ วทนฺติ ‘‘เหฏฺฐา วุตฺตนเยน ธมฺมเสนาปตินา โอวาเท ทินฺเน ‘ยํ มยา กาตุํ สกฺกา, ตมหํ ชานิสฺสามี’ติ ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนากมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ตํ ทิวสํเยว อญฺญตรํ วิจิตฺตํ กุฏิกํ ทิสฺวา ปวิสิตฺวา มาตุกุจฺฉิยํ สตฺต วสฺสานิ อตฺตนา อนุภูตทุกฺขํ อนุสฺสริตฺวา ตทนุสาเรน อตีตานาคเต ญาณํ เนนฺตสฺส อาทิตฺตา วิย ตโย ภวา อุปฏฺฐหึสุ. ญาณสฺส ปริปากํ คตตฺตา วิปสฺสนาวีถึ โอตริตฺวา ตาวเทว มคฺคปฺปฏิปาฏิยา สพฺเพปิ อาสเว เขเปนฺโต อรหตฺตํ ปาปุณี’’ติ. อุภยถาปิ เถรสฺส อรหตฺตุปฺปตฺติเยว ปกาสิตา, เถโร ปน ปภินฺนปฺปฏิสมฺภิโท ฉฬภิญฺโญ อโหสิ.

然所有头发的剃除与阿罗汉果的证悟，并非先后发生。此言表明长老在剃刀触及发梢时即证得阿罗汉果。另有一些阿阇梨说：“法将(dhammasenāpati)依前述方式教导后，（他心想）‘我能做到的事，我将了知’，于是出家，领受观(vipassanā)业处。当天看见一座奇异的孤邸(kuṭi)，进入后忆念自己在母胎中七年所感受的痛苦，并依此将智导向过去和未来，三有(bhava)如燃火般显现。由于智已成熟，他进入观之道，立即依道之次第，灭尽一切漏(āsava)，证得阿罗汉果。”两种说法都阐明了长老证得阿罗汉果，而长老是已得无碍解(paṭisambhidā)、具足六神通(abhiññā)者。

วกฺกลิตฺเถรวตฺถุ

瓦咖利长老的故事

๒๐๘. ทสเม อาหารกรณเวลนฺติ โภชนกิจฺจเวลํ. อธิคจฺเฉ ปทํ สนฺตนฺติ สงฺขารูปสมํ สุขนฺติ ลทฺธนามํ สนฺตํ ปทํ นิพฺพานํ อธิคจฺเฉยฺย. ปฐมปาเทน ปพฺพเต ฐิโตเยวาติ ปฐเมน ปาเทน คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเต ฐิโตเยว. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

208. 第十：“食事时”，即进食的时间。“得至寂静处”，即证得名为“诸行止息，乐”的寂静处——涅槃。“以第一句‘立于山’而言”，即立于鹫峰山(Gijjhakūṭa)上。其余的在此都易于了知。

ทุติยเอตทคฺควคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二最胜品释义终。

๑๔. เอตทคฺควคฺโค

14. 最胜品

(๑๔) ๓. ตติยเอตทคฺควคฺควณฺณนา

(14) 3. 第三最胜品释义

ราหุล-รฏฺฐปาลตฺเถรวตฺถุ

罗睺罗与护国长老的故事

๒๐๙-๒๑๐. ตติยสฺส [Pg.169] ปฐมทุติเยสุ ติสฺโส สิกฺขาติ อธิสีลอธิจิตฺตอธิปญฺญาสงฺขาตา ติสฺโส สิกฺขา. จุทฺทส ภตฺตจฺเฉเท กตฺวาติ สตฺตาหํ นิราหารตาย เอเกกสฺมึ ทิวเส ทฺวินฺนํ ภตฺตจฺเฉทานํ วเสน จุทฺทส ภตฺตจฺเฉเท กตฺวา.

209-210. 第三品第一、二颂中的“三学”是指增上戒学(adhisīla)、增上心学(adhicitta)、增上慧学(adhipaññā)这三学。“作十四餐之断”，即七天不食，以每日断二餐的方式，作了十四餐之断。

เตสนฺติ เตสํ ตาปสานํ. ลาพุภาชนาทิปริกฺขารํ สํวิธายาติ ลาพุภาชนาทิตาปสปริกฺขารํ สํวิทหิตฺวา. สปริฬาหกายธาตุโกติ อุสฺสนฺนปิตฺตตาย สปริฬาหกายสภาโว. สตสหสฺสาติ สตสหสฺสปริมาณา. สตสหสฺสํ ปริมาณํ เอเตสนฺติ สตสหสฺสา อุตฺตรปทโลเปน ยถา ‘‘รูปภโว รูป’’นฺติ, อตฺถิอตฺเถ วา อการปจฺจโย ทฏฺฐพฺโพ. ปาณาติปาตาทิอกุสลธมฺมสมุทาจารสงฺขาโต อามคนฺโธ กุณปคนฺโธ นตฺถิ เอเตสนฺติ นิรามคนฺธา, ยถาวุตฺตกิเลสสมุทาจารรหิตาติ อตฺโถ. กิเลสสมุทาจาโร เหตฺถ ‘‘อามคนฺโธ’’ติ วุตฺโต. กึการณา? อมนุญฺญตฺตา, กิเลสอสุจิมิสฺสตฺตา, สพฺภิ ชิคุจฺฉิตตฺตา, ปรมทุคฺคนฺธภาววหตฺตา จ. ตถา หิ เย เย อุสฺสนฺนกิเลสา สตฺตา, เต เต อติทุคฺคนฺธา โหนฺติ. เตเนว นิกฺกิเลสานํ มตสรีรมฺปิ ทุคฺคนฺธํ น โหติ. ทานคฺคปริวหนเกติ ทานคฺคธุรวหนเก. มาปโกติ ทิวเส ทิวเส ปริมิตปริพฺพยทานวเสน ธญฺญมาปโก.

“他们”，即指那些苦行者(tāpasa)。“准备葫芦钵等资具后”，即备妥葫芦钵等苦行者所需的资具。“身体有热恼者”，即因胆汁过盛而身体有热恼。“十万”，即数量为十万。“其数为十万”，如“色有是色”般省略了后半部分，或应视为在‘有’的意义上加了‘a’的后缀。“他们没有杀生等不善法行所构成的腥臭或尸臭”，故为“无腥臭者”，意即远离了所说的烦恼之行。此处的“腥臭”即指烦恼之行。是何原因？因其不可喜、与烦恼不净相杂、为善士所厌恶，且带来极度的恶臭。诚然，凡是烦恼炽盛的有情，都极其腥臭。因此，无烦恼者的尸身亦无臭味。“布施的承担者”，即承担布施重任者。“量者”，即每日以有限的费用布施谷物者。

ปาฬิยนฺติ วินยปาฬิยํ. มิคชาตกํ อาหริตฺวา กเถสีติ อตีเต กิร โพธิสตฺโต มิคโยนิยํ นิพฺพตฺติตฺวา มิคคณปริวุโต อรญฺเญ วสติ. อถสฺส ภคินี อตฺตโน ปุตฺตกํ อุปเนตฺวา ‘‘ภาติก อิมํ ภาคิเนยฺยํ มิคมายํ สิกฺขาเปหี’’ติ อาห. โพธิสตฺโต ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา ‘‘คจฺฉ ตาต, อสุกเวลายํ นาม อาคนฺตฺวา สิกฺเขยฺยาสี’’ติ อาห. โส มาตุเลน วุตฺตเวลํ อนติกฺกมิตฺวา ตํ อุปสงฺกมิตฺวา มิคมายํ สิกฺขิ. โส เอกทิวสํ วเน วิจรนฺโต ปาเสน พทฺโธ พทฺธรวํ วิรวิ. มิคคโณ ปลายิตฺวา ‘‘ปุตฺโต เต ปาเสน พทฺโธ’’ติ ตสฺส มาตุยา อาโรเจสิ. สา ภาตุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘ภาติก ภาคิเนยฺโย [Pg.170] เต มิคมายํ สิกฺขาปิโต’’ติ ปุจฺฉิ. โพธิสตฺโต ‘‘มา ตฺวํ ปุตฺตสฺส กิญฺจิ ปาปกํ อาสงฺกิ, สุคฺคหิตา เตน มิคมายา, อิทานิ ตํ หาสยมาโน อาคจฺฉิสฺสตี’’ติ วตฺวา ‘‘มิคํ ติปลฺลตฺถ’’นฺติอาทิมาห.

“在圣典中”，即在律藏(Vinayapiṭaka)中。“讲述鹿本生”，即：据说，过去菩萨投生为鹿，为鹿群围绕，住在森林里。当时他的妹妹带着自己的儿子来对他说：“兄长，请教我的这个外甥鹿的幻术。”菩萨应诺：“善哉”，然后对外甥说：“孩子，你可在某时前来学习。”他没有错过舅舅所说的时间，前去学习了鹿的幻术。有一天，他在林中游荡时，被陷阱困住，发出了被缚的哀鸣。鹿群逃散，并告诉他的母亲：“你的儿子被陷阱困住了。”她来到兄长那里问道：“兄长，你的外甥是否已受教鹿的幻术？”菩萨说：“你不要为儿子担心任何不幸，他已善学鹿的幻术，现在他正戏耍着回来呢。”于是说了“鹿三颠”等偈。

ตตฺถ มิคนฺติ ภาคิเนยฺยมิคํ. ติปลฺลตฺถํ วุจฺจติ สยนํ, อุโภหิ ปสฺเสหิ อุชุกเมว จ นิปนฺนกวเสน ตีหากาเรหิ ปลฺลตฺถํ อสฺส, ตีณิ วา ปลฺลตฺถานิ อสฺสาติ ติปลฺลตฺโถ, ตํ ติปลฺลตฺถํ. อเนกมายนฺติ พหุมายํ พหุวญฺจนํ. อฏฺฐกฺขุรนฺติ เอเกกสฺมึ ปาเท ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ วเสน อฏฺฐหิ ขุเรหิ สมนฺนาคตํ. อฑฺฒรตฺตาปปายินฺติ ปุริมยามํ อติกฺกมิตฺวา มชฺฌิมยาเม อรญฺญโต อาคมฺม ปานียสฺส ปิวนโต อฑฺฒรตฺเต อาปํ ปิวตีติ อฑฺฒรตฺตาปปายี. ‘‘อฑฺฒรตฺเต อาปปายิ’’นฺติปิ ปาโฐ. มม ภาคิเนยฺยํ มิคํ อหํ สาธุกํ มิคมายํ อุคฺคณฺหาเปสึ. กถํ? ยถา เอเกน โสเตน ฉมายํ อสฺสสนฺโต ฉหิ กลาหิ อติโภติ ภาคิเนยฺโย. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อยญฺหิ ตว ปุตฺตํ ตถา อุคฺคณฺหาเปสึ, ยถา เอกสฺมึ อุปริมนาสิกาโสเต วาตํ สนฺนิรุมฺภิตฺวา ปถวิยํ อลฺลีเนน เอเกน เหฏฺฐิมนาสิกาโสเตน ตเถว ฉมายํ อสฺสสนฺโต ฉหิ กลาหิ ลุทฺทกํ อติโภติ, ฉหิ โกฏฺฐาเสหิ อชฺโฌตฺถรติ วญฺเจตีติ อตฺโถ. กตเมหิ ฉหิ? จตฺตาโร ปาเท ปสาเรตฺวา เอเกน ปสฺเสน เสยฺยาย, ขุเรหิ ติณปํสุขณเนน, ชิวฺหานินฺนามเนน, อุทรสฺส อุทฺธุมาตภาวกรเณน, อุจฺจารปสฺสาววิสฺสชฺชเนน, วาตสฺส นิรุมฺภเนนาติ. อถ วา ตถา นํ อุคฺคณฺหาเปสึ, ยถา เอเกน โสเตน ฉมายํ อสฺสสนฺโต. ฉหีติ เหฏฺฐา วุตฺเตหิ ฉหิ การเณหิ. กลาหีติ กลายิสฺสติ, ลุทฺทกํ วญฺเจสฺสตีติ อตฺโถ. โภตีติ ภคินึ อาลปติ. ภาคิเนยฺโยติ เอวํ ฉหิ การเณหิ วญฺจกํ ภาคิเนยฺยํ นิทฺทิสติ.

此处“鹿”，是指外甥鹿。“三卧”，是指其卧姿，因其从两侧及正直躺卧，有三种姿态，或有三处卧处，故称“三卧”。“多诈”，即指多诡计、多欺骗。“八蹄”，即指每足有二蹄，具足八蹄。“半夜饮水”，即指它过了初夜，于中夜时分从森林里回来喝水，所以叫做“半夜饮水者”。也有读作“半夜饮水”。我曾好好教导外甥鹿学习鹿的诡计。如何教导呢？就像它用一个鼻孔在地上呼吸时，能用六种技巧胜过。这就是说，我这样教导你的孩子，让他堵住上面的鼻孔，用贴着地面的下面的鼻孔呼吸，同样在地上呼吸，就能用六种技巧胜过猎人，用六个部分全面欺骗他。是哪六种呢？伸开四肢侧卧，用蹄子挖掘草和土，垂下舌头，鼓胀肚子，排泄大小便，以及屏住呼吸。或者说，我这样教导他，就像用一个鼻孔在地上呼吸时，就能用六种技巧——即前面所说的六种方法。“技巧”，即指它能施展技巧，欺骗猎人。“贤妹”，是称呼姐妹。“外甥”，就是指用这六种方法欺骗人的外甥。

เอวํ โพธิสตฺโต ภาคิเนยฺยสฺส มิคมายํ สาธุกํ อุคฺคหิตภาวํ วทนฺโต ภคินึ สมสฺสาเสสิ. โสปิ มิคโปตโก ปาเส พทฺโธ อนิพนฺธิตฺวาเยว ภูมิยํ มหาผาสุกปสฺเสน ปาเท ปสาเรตฺวา นิปนฺโน ปาทานํ อาสนฺนฏฺฐาเน ขุเรหิ เอว ปหริตฺวา ปํสุญฺจ ติณานิ จ อุปฺปาเฏตฺวา อุจฺจารปสฺสาวํ วิสฺสชฺเชตฺวา สีสํ ปาเตตฺวา ชิวฺหํ นินฺนาเมตฺวา สรีรํ เขฬกิลินฺนํ กตฺวา วาตคฺคหเณน อุทรํ อุทฺธุมาตกํ กตฺวา อกฺขีนิ ปริวตฺเตตฺวา เหฏฺฐานาสิกาโสเตน วาตํ สญฺจราเปนฺโต อุปริมนาสิกาโสเตน [Pg.171] วาตํ สนฺนิรุมฺภิตฺวา สกลสรีรํ ถทฺธภาวํ คาหาเปตฺวา มตกาการํ ทสฺเสสิ, นีลมกฺขิกาปิ นํ สมฺปริวาเรสุํ, ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน กากา นิลียึสุ. ลุทฺโท อาคนฺตฺวา อุทเร หตฺเถน ปหริตฺวา ‘‘ปาโตว พทฺโธ ภวิสฺสติ, ปูติโก ชาโต’’ติ ตสฺส พนฺธนรชฺชุํ โมเจตฺวา ‘‘เอตฺเถว ทานิ นํ อุกฺกนฺติตฺวา มํสํ อาทาย คมิสฺสามี’’ติ นิราสงฺโก หุตฺวา สาขาปลาสํ คเหตุํ อารทฺโธ. มิคโปตโกปิ อุฏฺฐาย จตูหิ ปาเทหิ ฐตฺวา กายํ วิธุนิตฺวา คีวํ ปสาเรตฺวา มหาวาเตน ฉินฺนวลาหโก วิย เวเคน มาตุ สนฺติกํ อคมาสิ. สตฺถา ‘‘น, ภิกฺขเว, ราหุโล อิทาเนว สิกฺขากาโม, ปุพฺเพปิ สิกฺขากาโมเยวา’’ติ เอวํ มิคชาตกํ อาหริตฺวา กเถสิ.

菩萨如此说明外甥已善学鹿的诡计后，便安慰其妹。那只小鹿被陷阱套住，却不挣扎，它四肢舒展，安适地躺在地上，用蹄子刨着靠近脚的地方，扬起尘土和草，排出大小便，垂下头，伸出舌头，屏住呼吸使腹部鼓起，转动眼睛，用下鼻孔出气，闭塞上鼻孔，让整个身体变得僵硬，装出一副死去的模样。苍蝇也围了上来，乌鸦也停落在各处。猎人走来用手拍打它的肚子，说：“想必是早上被套住的，已经腐臭了。”于是解开束缚它的绳子，心想：“就在这里把它切开，拿走肉回去。”便毫无戒备地去拾取树枝树叶。小鹿立刻起身，用四条腿站立，抖动身体，伸长脖子，像被狂风吹散的乌云一样快速地跑到母亲身边。导师说：“诸比丘，罗睺罗不是现在才乐于学习，过去也是如此。”于是讲述了这个鹿本生故事。

อมฺพลฏฺฐิยราหุโลวาทํ เทเสสีติ ‘‘ปสฺสสิ โน ตฺวํ, ราหุล, อิมํ ปริตฺตํ อุทกาวเสสํ อุทกาทาเน ฐปิตนฺติ? เอวํ, ภนฺเต. เอวํ ปริตฺตกํ โข, ราหุล, เตสํ สามญฺญํ, เยสํ นตฺถิ สมฺปชานมุสาวาเท ลชฺชา’’ติ เอวมาทินา อมฺพลฏฺฐิยราหุโลวาทํ (ม. นิ. ๒.๑๐๗ อาทโย) กเถสิ. เคหสิตํ วิตกฺกํ วิตกฺเกนฺตสฺสาติ อายสฺมา กิร ราหุโล ภควโต ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต คจฺฉนฺโตว ปาทตลโต ยาว อุปริ เกสนฺตา ตถาคตํ โอโลเกสิ, โส ภควโต พุทฺธเวสวิลาสํ ทิสฺวา ‘‘โสภติ ภควา ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณวิจิตฺตสรีโร พฺยามปฺปภาปริกฺขิตฺตตาย วิปฺปกิณฺณสุวณฺณจุณฺณมชฺฌคโต วิย วิชฺชุลตาปริกฺขิตฺโต กนกปพฺพโต วิย ยนฺตสมากฑฺฒิตรตนวิจิตฺตสุวณฺณอคฺฆิกํ วิย ปํสุกูลจีวรปฺปฏิจฺฉนฺโนปิ รตฺตกมฺพลปริกฺขิตฺตกนกปพฺพโต วิย ปวาฬลตาปฏิมณฺฑิตสุวณฺณฆฏิกํ วิย จีนปิฏฺฐจุณฺณปูชิตสุวณฺณเจติยํ วิย ลาขารสานุลิตฺโต กนกถูโป วิย รตฺตวลาหกนฺตรคโต ตงฺขณมุคฺคตปุณฺณจนฺโท วิย อโห สมตึสปารมิตานุภาเวน สชฺชิตสฺส อตฺตภาวสฺส สิริสมฺปตฺตี’’ติ จินฺเตสิ. ตโต อตฺตานมฺปิ โอโลเกตฺวา ‘‘อหมฺปิ โสภามิ, สเจ ภควา จตูสุ มหาทีเปสุ จกฺกวตฺติรชฺชํ อกริสฺส, มยฺหํ ปริณายกฏฺฐานนฺตรมทสฺส, เอวํ สนฺเต อติวิย ชมฺพุทีปตลํ อติโสภิสฺสา’’ติ อตฺตภาวํ นิสฺสาย เคหสิตํ ฉนฺทราคํ อุปฺปาเทสิ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ – ‘‘สตฺถุ เจว อตฺตโน จ รูปสมฺปตฺตึ ทิสฺวา เคหสิตํ วิตกฺกํ วิตกฺเกนฺตสฺสา’’ติ.

在《芒果树苗林教诫罗睺罗经》(Ambalaṭṭhiyarāhulovāda)中，世尊这样开示：“罗睺罗，你看到这水器里剩下的这一点水了吗？”“是的，世尊。”“罗睺罗，那些明知故犯说谎而不感到羞耻的人，他们的沙门性就像这般稀少。”世尊以这样的方式讲述了《芒果树苗林教诫罗睺罗经》。至于“思索与在家相关的思绪”这一句：据说具寿罗睺罗跟随在世尊身后，从脚底到头顶都在观察如来。他看到世尊的佛陀庄严相，心想：“世尊多么庄严啊！他身体由三十二大士相所庄严，为一寻光所围绕，犹如处于遍撒的金粉之中，又如为闪电所环绕的金山，犹如精工打造、饰以众宝的黄金供器，即使穿着粪扫衣也像被红毯覆盖的金山，如同用珊瑚藤装饰的黄金宝瓶，像用细粉供奉的黄金塔庙，又如涂了紫胶的黄金窣堵波，就像在红云中即刻升起的满月。啊！这是圆满三十波罗蜜的威力所成就的自身荣耀啊！”然后他又观察自己，心想：“我也很庄严，如果世尊在四大洲成为转轮圣王，就会把统领之位传给我，那样的话，整个瞻部洲都将更加光辉灿烂！”于是他因为依恋自身而生起了与在家相关的贪欲。此即所谓“看见导师和自己的色相庄严而生起与在家相关的思绪”。

ภควาปิ [Pg.172] ปุรโต คจฺฉนฺโตว จินฺเตสิ – ‘‘ปริปุณฺณจฺฉวิมํสโลหิโต ทานิ ราหุลสฺส อตฺตภาโว, รชนีเยสุ รูปารมฺมณาทีสุ จิตฺตสฺส ปกฺขนฺทนกาโล ชาโต, นิปฺผลตาย นุ โข ราหุโล วีตินาเมตี’’ติ. อถ สหาวชฺชเนเนว ปสนฺเน อุทเก มจฺฉํ วิย ปริสุทฺเธ อาทาสมณฺฑเล มุขนิมิตฺตํ วิย จ ตสฺส ตํ จิตฺตุปฺปาทํ อทฺทส, ทิสฺวา จ ‘‘อยํ ราหุโล มยฺหํ อตฺรโช หุตฺวา มม ปจฺฉโต อาคจฺฉนฺโต ‘อหํ โสภามิ, มยฺหํ วณฺณายตนํ ปสนฺน’นฺติ อตฺตภาวํ นิสฺสาย เคหสิตํ ฉนฺทราคํ อุปฺปาเทติ, อติตฺเถ ปกฺขนฺโท, อุปฺปถํ ปฏิปนฺโน, อโคจเร จรติ, ทิสามูฬฺหอทฺธิโก วิย อคนฺตพฺพํ ทิสํ คจฺฉติ, อยํ โข ปนสฺส กิเลโส อพฺภนฺตเร วฑฺฒนฺโต อตฺตตฺถมฺปิ ยถาภูตํ ปสฺสิตุํ น ทสฺสิสฺสติ ปรตฺถมฺปิ อุภยตฺถมฺปิ, ตโต นิรเยปิ ปฏิสนฺธึ คณฺหาเปสฺสติ, ติรจฺฉานโยนิยมฺปิ เปตฺติวิสเยปิ อสุรกาเยปิ สมฺพาเธปิ มาตุกุจฺฉิสฺมินฺติ อนมตคฺเค สํสารวฏฺเฏ ปริปาเตสฺสติ. ยถา โข ปน อเนกรตนปูรา มหานาวา ภินฺนผลกนฺตเรน อุทกํ อาทิยมานา มุหุตฺตมฺปิ น อชฺฌุเปกฺขิตพฺพา โหติ, เวเคน เวเคนสฺสา วิวรํ ปิทหิตุํ วฏฺฏติ, เอวเมว อยมฺปิ น อชฺฌุเปกฺขิตพฺโพ. ยาวสฺส อยํ กิเลโส อพฺภนฺตเร สีลรตนาทีนิ น วินาเสติ, ตาวเทว นํ นิคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ อชฺฌาสยํ อกาสิ. ตโต ราหุลํ อามนฺเตตฺวา ‘‘ยํ กิญฺจิ, ราหุล, รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา โอฬาริกํ วา สุขุมํ วา หีนํ วา ปณีตํ วา ยํ ทูเร สนฺติเก วา, สพฺพํ รูปํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพนฺติ. รูปเมว นุ โข ภควา รูปเมว นุ โข สุคตาติ. รูปมฺปิ ราหุล, เวทนาปิ ราหุล, สญฺญาปิ ราหุล, สงฺขาราปิ ราหุล, วิญฺญาณมฺปิ ราหุลา’’ติ มหาราหุโลวาทสุตฺตํ (ม. นิ. ๒.๑๑๓ อาทโย) อภาสิ. ตํ ทสฺเสตุํ – ‘‘ยํ กิญฺจิ ราหุล…เป… กเถสี’’ติ วุตฺตํ.

世尊在前行时心想：“罗睺罗如今身体圆满，血肉充盈，正是心对能染污的色等境生起执著的时期，他是否会虚度此生呢？”世尊一思惟，便立刻察觉到罗睺罗的心念，如同在清澈的水中看见鱼，如同在明亮的镜子里看见自己的面容一般。察觉到之后，世尊思惟：“这罗睺罗作为我的儿子，却跟随在我身后，生起‘我仪容美好，我的外貌令人愉悦’的念头，依仗着自身而生起对世俗的贪欲。就像涉入不当之处，走上歧途，在非行境中行走，像迷失方向的旅人走向不该去的方向。这种烦恼在他内心增长，将使他无法如实地看待自身和他人的利益，乃至会导致他投生到地狱、畜生、饿鬼、阿修罗道，乃至在无始的轮回中，甚至在狭窄的母胎中，一次又一次地投生。就像一艘装满各种珍宝的大船，一旦船板破裂渗水，就片刻也不能耽搁，必须尽快堵住漏洞一样，罗睺罗的情况也是如此，不可放任不管。在他内心的烦恼摧毁戒律等珍宝之前，我必须制止他。”于是世尊下定决心。之后，世尊呼唤罗睺罗，告诉他：“罗睺罗，无论是过去、未来、现在的色，内在的或外在的，粗糙的或细腻的，低劣的或殊胜的，遥远的或近处的，所有的色，都应当以正慧如实地观察：‘这不是我的，我不是它，它不是我的自体。’”罗睺罗问道：“世尊，仅仅是色吗？善逝，仅仅是色吗？”世尊回答：“罗睺罗，色也是如此；罗睺罗，受也是如此；罗睺罗，想也是如此；罗睺罗，行也是如此；罗睺罗，识也是如此。”这就是《大教诫罗睺罗经》（中部2.113等）所说的。为了说明这个道理，所以说“凡罗睺罗……所说”等等。

สํยุตฺตเก ปน ราหุโลวาโทติ ราหุลสํยุตฺเต วุตฺตราหุโลวาทํ สนฺธาย วทนฺติ. ตตฺถ ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ, ยมหํ, ภนฺเต, ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหเรยฺย’’นฺติ เถเรน ยาจิโต ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, ราหุล, จกฺขุ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วาติ? อนิจฺจํ, ภนฺเต. ยํ ปนานิจฺจํ[Pg.173], ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วาติ? ทุกฺขํ, ภนฺเต. ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติอาทินา ราหุโลวาทํ (สํ. นิ. ๒.๑๘๘ อาทโย) อารภิ. เถรสฺส วิปสฺสนาจาโรเยว, น ปน มหาราหุโลวาโท วิย วิตกฺกูปจฺเฉทาย วุตฺโตติ อธิปฺปาโย.

然而在相应部中，所谓“罗睺罗教诫”是指罗睺罗相应中所说的罗睺罗教诫。当时长老请求说：“世尊，请世尊为我简略说法，我听闻世尊的法后，能够独自远离，不放逸，精勤热忱地修行。”长老请求后，世尊便问道：“罗睺罗，你认为如何？眼睛是常还是无常呢？”“是无常的，世尊。”“凡是无常的，是苦还是乐呢？”“是苦的，世尊。”“凡是无常、是苦、是变易之法，适合认为‘这是我的，我是这个，这是我的自体’吗？”等等，由此开始了罗睺罗教诫（相应部2.188等）。这仅仅是长老的观修教导，不像《大教诫罗睺罗经》那样是为了止息寻思而说的，这是（此处的）意图。

อถสฺส สตฺถา ญาณปริปากํ ญตฺวาติอาทีสุ ภควโต กิร รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ ‘‘ปริปกฺกา โข ราหุลสฺส วิมุตฺติปริปาจนียา ธมฺมา, ยนฺนูนาหํ ราหุลํ อุตฺตริ อาสวานํ ขเย วิเนยฺย’’นฺติ? อถสฺส ภควา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สาวตฺถิยํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต อายสฺมนฺตํ ราหุลํ อามนฺเตสิ – ‘‘คณฺหาหิ, ราหุล, นิสีทนํ, เยน อนฺธวนํ เตนุปสงฺกมิสฺสาม ทิวาวิหารายา’’ติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข อายสฺมา ราหุโล ภควโต ปฏิสฺสุตฺวา นิสีทนํ อาทาย ภควโต ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺธิ. เตน โข ปน สมเยน อเนกานิ เทวตาสหสฺสานิ ภควนฺตํ อภิวนฺทิตฺวา อนุพนฺธิตา โหนฺติ ‘‘อชฺช ภควา อายสฺมนฺตํ ราหุลํ อุตฺตริ อาสวานํ ขเย วิเนสฺสตี’’ติ. อถ โข ภควา อนฺธวนํ อชฺโฌคาเหตฺวา อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. อายสฺมาปิ ราหุโล ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. อถ อายสฺมนฺตํ ราหุลํ อามนฺเตตฺวา ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, ราหุล, จกฺขุ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วาติ? อนิจฺจํ, ภนฺเต. ยํ ปนานิจฺจํ, ทุกฺขํ วา ตํ สุขํ วาติ? ทุกฺขํ, ภนฺเต. ยํ ปนานิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ, กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ ‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’’ติอาทินา ราหุโลวาทํ (สํ. นิ. ๔.๑๒๑) อทาสิ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ – ‘‘อนฺธวเน นิสินฺโน จูฬราหุโลวาทํ กเถสี’’ติ.

那时，世尊知道罗睺罗的智慧已成熟，据说世尊在隐退独处时，心中生起这样的思绪：“罗睺罗的解脱因缘已成熟，我何不进一步教导罗睺罗，使他灭尽诸漏呢？”于是世尊在上午着衣持衣钵，前往舍卫城(Sāvatthī)乞食。饭食完毕，从乞食归来，世尊对具寿罗睺罗说：“罗睺罗，拿上坐具，我们去盲林作日间住。”“是的，世尊。”具寿罗睺罗答应世尊后，拿着坐具紧随世尊其后。那时，有数千天神礼拜世尊后也跟随着，心想：“今天世尊将引导具寿罗睺罗灭尽诸漏。”随后世尊进入盲林，在一棵树下敷设好的座位上坐下。具寿罗睺罗也礼拜世尊后，坐于一旁。然后世尊对具寿罗睺罗说：“你意下如何，罗睺罗，眼是常还是无常？”“是无常，世尊。”“凡是无常的，是苦还是乐？”“是苦，世尊。”“凡是无常、苦、变易之法，适合认为‘这是我的，我是这个，这是我的自体’吗？”等等，给予了罗睺罗教诫（《相应部》4.121）。鉴于此，才说：“坐在盲林中，宣说小罗睺罗教诫。”

โกฏิสตสหสฺสเทวตาหีติ อายสฺมตา ราหุเลน ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต ปาทมูเล ปถวินฺธรราชกาเล ปตฺถนํ ฐเปนฺเตน สทฺธึ ปตฺถนํ ฐปิตเทวตาเยเวตา. ตาสุ ปน กาจิ ภูมฏฺฐเทวตา, กาจิ อนฺตลิกฺขฏฺฐกา, กาจิ จาตุมหาราชิกาทิเทวโลเก, กาจิ พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตา, อิมสฺมึ ปน ทิวเส สพฺพา เอกฏฺฐาเน อนฺธวนสฺมึเยว สนฺนิปติตา.

与具寿罗睺罗在莲花上佛(Padumuttara)世尊足下、在持地王时期发愿时，一同发愿的天神就是这百千俱胝位。在这些天神中，有些是地居天神，有些是空居天神，有些是四大天王等天界的天神，有些是生于梵天界的天神。然而，在今天，所有天神都聚集在同一个地方，即盲林。

อาภิโทสิกนฺติ [Pg.174] ปาริวาสิกํ เอกรตฺตาติกฺกนฺตํ ปูติภูตํ. เอกรตฺตาติกฺกนฺตสฺเสว หิ นามสญฺญา เอสา, ยทิทํ อาภิโทสิโกติ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ – ปูติภาวโทเสน อภิภูโตติ อภิโทโส, อภิโทโสเยว อาภิโทสิโก. กุมฺมาสนฺติ ยวกุมฺมาสํ. อธิวาเสตฺวาติ ‘‘เตน หิ, ตาต รฏฺฐปาล, อธิวาเสหิ สฺวาตนาย ภตฺต’’นฺติ ปิตรา นิมนฺติโต สฺวาตนาย ภิกฺขํ อธิวาเสตฺวา. เอตฺถ จ เถโร ปกติยา อุกฺกฏฺฐสปทานจาริโก สฺวาตนาย ภิกฺขํ นาม นาธิวาเสติ, มาตุ อนุคฺคเหน ปน อธิวาเสติ. มาตุ กิรสฺส เถรํ อนุสฺสริตฺวา อนุสฺสริตฺวา มหาโสโก อุปฺปชฺชติ, โรทเนเนว ทุกฺขี วิย ชาตา, ตสฺมา เถโร ‘‘สจาหํ ตํ อปสฺสิตฺวา คมิสฺสามิ, หทยมฺปิสฺสา ผเลยฺยา’’ติ อนุคฺคเหน อธิวาเสสิ. ปณฺฑิตา หิ ภิกฺขู มาตาปิตูนํ อาจริยุปชฺฌายานํ วา กาตพฺพํ อนุคฺคหํ อชฺฌุเปกฺขิตฺวา ธุตงฺคสุทฺธิกา น ภวนฺติ.

“隔夜馊食”是指过了一夜而变质的食物。所谓“隔夜馊”即是指超过一夜的意思。此处词义为：被腐败变质之过所侵袭的，称为“馊”；“馊”本身即是“隔夜馊”。“粗麦粥”是指大麦粗麦粥。“接受邀请”是指：“那么，护国(Raṭṭhapāla)贤者，请接受明天的斋饭。”被父亲邀请后，长老接受了次日的斋饭。此处，长老本来是精进的次第乞食者，通常不接受次日的斋饭，但出于对母亲的怜悯而接受。原来他的母亲常常思念长老，生起巨大的忧愁，哭泣着，状似痛苦，因此长老心想：“如果我不去看她就离开，她的心会破碎”，故因怜悯而接受邀请。有智慧的比丘，不会为了苦行清净而忽视对父母、阿阇梨或戒师应做的帮助。

อลงฺกตปฏิยตฺเต อิตฺถิชเนติ ปิตรา อุยฺโยชิเต อิตฺถิชเน. ปิตา กิรสฺส ทุติยทิวเส สกนิเวสเน มหนฺตํ หิรญฺญสุวณฺณสฺส ปุญฺชํ การาเปตฺวา กิลญฺเชหิ ปฏิจฺฉาทาเปตฺวา อายสฺมโต รฏฺฐปาลสฺส ปุราณทุติยิกาโย ‘‘เอถ ตุมฺเห วธู, เยน อลงฺกาเรน อลงฺกตา ปุพฺเพ รฏฺฐปาลสฺส กุลปุตฺตสฺส ปิยา โหถ มนาปา, เตน อลงฺกาเรน อลงฺกโรถา’’ติ อาณาเปตฺวา ปณีตํ ขาทนียํ โภชนียํ ปฏิยาทาเปตฺวา กาเล อาโรจิเต อาคนฺตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสินฺนํ ‘‘อิทํ เต, รฏฺฐปาล, มตฺติกํ ธนํ, อญฺญํ เปตฺติกํ, อญฺญํ ปิตามหํ; สกฺกา, ตาต รฏฺฐปาล, โภเค จ ภุญฺชิตุํ, ปุญฺญานิ จ กาตุํ? เอหิ ตฺวํ, ตาต รฏฺฐปาล, สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺติตฺวา โภเค จ ภุญฺชสฺสุ, ปุญฺญานิ จ กโรหี’’ติ ยาจิตฺวา เตน ปฏิกฺขิปิตฺวา ธมฺเม เทสิเต ‘‘อหํ อิมํ อุปฺปพฺพาเชสฺสามี’’ติ อานยึ, โส ‘‘ทานิ เม ธมฺมกถํ กาตุํ อารทฺโธ, อลํ เม วจนํ น กริสฺสตี’’ติ อุฏฺฐาย คนฺตฺวา ตสฺส โอโรธานํ ทฺวารํ วิวราเปตฺวา ‘‘อยํ โว สามิโก, คจฺฉถ, ยํ กิญฺจิ กตฺวาน คณฺหิตุํ วายมถา’’ติ อุยฺโยเชสิ. ตีสุ วเยสุ ฐิตา นาฏกิตฺถิโย เถรํ ปริวารยึสุ. ตาสุ อยํ อสุภสญฺญํ อุปฺปาเทสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อลงฺกตปฏิยตฺเต อิตฺถิชเน อสุภสญฺญํ อุปฺปาเทตฺวา’’ติ.

“装饰妥当的女子们”是指被父亲派遣的女子们。据说，第二天，他的父亲在家中堆积了大量金银，用席垫覆盖，对具寿护国(Raṭṭhapāla)以前的妻子们下令：“来吧，你们这些媳妇，用从前能令护国良家子(kulaputta)喜爱、中意的装饰来打扮自己。”并准备了精美的嚼食(khādanīya)和啖食(bhojanīya)，在适时告知。待护国前来，在铺设好的座位上坐下后，父亲说：“护国，这是你母亲的财产，另有父亲的，另有祖父的。亲爱的护国，你既能享受财富，又能积累福德。回来吧，亲爱的护国，舍戒还俗，享受财富，广修福德吧。”他（护国）拒绝了请求，并宣说佛法。父亲心想：“我本想劝他还俗，他现在却开始对我说法了，不会听我的话了。”便起身离开，打开内眷的门，说：“这是你们的主人，去吧，想尽办法争取他！”三种年龄段的舞女们围绕着长老。长老对她们生起不净想。因此说：“对装饰妥当的女子们生起不净想。”

ฐิตโกว [Pg.175] ธมฺมํ เทเสตฺวาติ –

“站着说法”是指：

‘‘ปสฺส จิตฺตกตํ พิมฺพํ, อรุกายํ สมุสฺสิตํ;

อาตุรํ พหุสงฺกปฺปํ, ยสฺส นตฺถิ ธุวํ ฐิติ.

“观此彩绘的形体，疮痍之身，堆积而起；多病多思虑，无有常住。

‘‘ปสฺส จิตฺตกตํ รูปํ, มณินา กุณฺฑเลน จ;

อฏฺฐึ ตเจน โอนทฺธํ, สห วตฺเถหิ โสภติ.

“观此彩绘之色身，以珠宝耳环为饰；骨骼为皮所覆，与衣裳共显其美。

‘‘อลตฺตกกตา ปาทา, มุขํ จุณฺณกมกฺขิตํ;

อลํ พาลสฺส โมหาย, โน จ ปารคเวสิโน.

“双足染茜草色，面涂粉末；足以迷惑愚者，而非求彼岸者。

‘‘อฏฺฐาปทกตา เกสา, เนตฺตา อญฺชนมกฺขิตา;

อลํ พาลสฺส โมหาย, โน จ ปารคเวสิโน.

“头发编成八股辫，眼涂眼线膏；足以迷惑愚者，而非求彼岸者。

‘‘อญฺชนีวณฺณวา จิตฺตา, ปูติกาโย อลงฺกโต;

อลํ พาลสฺส โมหาย, โน จ ปารคเวสิโน.

“犹如新绘的眼线盒，腐朽之身被装饰；足以迷惑愚者，而非求彼岸者。

‘‘โอทหิ มิคโว ปาสํ, นาสทา วาคุรํ มิโค;

ภุตฺวา นิวาปํ คจฺฉามิ, กนฺทนฺเต มิคพนฺธเก’’ติ. (ม. นิ. ๒.๓๐๒;

เถรคา. ๗๖๙-๗๗๔) –

“猎人设下罗网，鹿未入陷阱；我已食饵而离去，猎人徒然哭泣。”

อิมาหิ คาถาหิ ธมฺมํ เทเสตฺวา.

以这些偈颂说法。

อากาสํ อุปฺปติตฺวาติ อากาสํ ปกฺขนฺทิตฺวา. กสฺมา ปน เถโร อากาเสน คโต? ปิตา กิรสฺส เสฏฺฐิ สตฺตสุ ทฺวารโกฏฺฐเกสุ อคฺคฬานิ ทาเปตฺวา มลฺเล อาณาเปสิ ‘‘สเจ นิกฺขมิตฺวา คจฺฉติ, หตฺถปาเทสุ นํ คเหตฺวา กาสายานิ หริตฺวา คิหิเวสํ คณฺหาเปถา’’ติ. ตสฺมา เถโร ‘‘เอเต มาทิสํ มหาขีณาสวํ หตฺเถ วา ปาเท วา คเหตฺวา อปุญฺญํ ปสเวยฺยุํ, ตํ เนสํ มา อโหสี’’ติ จินฺเตตฺวา อากาเสน อคมาสิ. มิคจีรนฺติ เอวํนามกํ อุยฺยานํ. จตุปาริชุญฺญปฏิมณฺฑิตนฺติ ชราปาริชุญฺญํ, พฺยาธิปาริชุญฺญํ, โภคปาริชุญฺญํ, ญาติปาริชุญฺญนฺติ อิเมหิ จตูหิ ปาริชุญฺเญหิ ปฏิมณฺฑิตํ. ปาริชุญฺญนฺติ จ ปริหานีติ อตฺโถ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

“腾空而起”即是飞身进入虚空。长老为何要从空中走？据说他的父亲富翁在七重门楼处都上了门闩，并命令力士说：“如果他要出来，就抓住他的手脚，剥掉他的袈裟，让他穿上俗人的衣服！”因此长老心想：“这些人如果抓住像我这样的大漏尽者（阿罗汉）的手或脚，就会造下恶业，不要让他们这样！”作是念已，他就从空中离开了。“鹿苑”(Migacīra)即是名叫鹿苑的园林。“以四种衰败装饰”指的是老衰、病衰、财富衰败、亲属衰败这四种衰败。“衰败”即是衰退的意思。其余部分很容易理解。

กุณฺฑธานตฺเถรวตฺถุ

军荼钵那长老的故事

๒๑๑. ตติเย สลากํ คณฺหนฺตีติ สลากคาหกา. สุนาปรนฺตชนปทํ คจฺฉนฺเตปิ ปฐมเมว สลากํ คณฺหีติ สมฺพนฺโธ. ฉพฺพสฺสนฺตเรติ ฉนฺนํ [Pg.176] วสฺสานํ อพฺภนฺตเร. เมตฺตีติ มิตฺตภาโว. เภทเก สตีติ เภทกรเณ สติ. คุมฺพสภาคโตติ คุมฺพสมีปโต, อยเมว วา ปาโฐ. อิตฺถี หุตฺวาติ อิตฺถี วิย หุตฺวา, มนุสฺสิตฺถิวณฺณํ มาเปตฺวาติ อตฺโถ. ทีฆรตฺตานุคโตติ ทีฆกาลํ อนุพนฺโธ. เอตฺตกํ อทฺธานนฺติ เอตฺตกํ กาลํ. หนฺทาวุโสติ คณฺหาวุโส. อตฺถํ คเหตฺวาติ ภูตตฺถํ คเหตฺวา, อยเมว วา ปาโฐ. โกณฺโฑ ชาโตติ ธุตฺโต ชาโต.

211. 第三，“拿取筹签者”即是抽签者。即使去到苏那巴兰达(Sunāparanta)国，也是一开始就拿筹签，这是其中的关联。“六年之内”是指六年的时间里。“友谊”是指朋友的状态。“当有离间者时”是指发生离间行为时。“从丛林附近”是指靠近丛林，这或许是另一种读法。“变成女人”是指变得像女人一样，意思是幻化成人间女子的形象。“长期跟随”是指长时间地跟随。“这么长的时间”是指这么久的时期。“来吧，贤友”是指“拿吧，贤友”。“领会了意义”是指领会了真实的意义，这或许是另一种读法。“成了骗子”是指变得狡猾。

มาโวจ ผรุสํ กญฺจีติ กญฺจิ เอกปุคฺคลํ ผรุสํ มา อโวจ. วุตฺตา ปฏิวเทยฺยุ ตนฺติ ตยา ปเร ทุสฺสีลาติ วุตฺตา ตมฺปิ ตเถว ปฏิวเทยฺยุํ. ทุกฺขา หิ สารมฺภกถาติ เอสา การณุตฺตรา ยุคคฺคาหกถา นาม ทุกฺขา. ปฏิทณฺฑา ผุเสยฺยุ ตนฺติ กายทณฺฑาทีหิ ปรํ ปหรนฺตสฺส ตาทิสาว ปฏิทณฺฑา ตว มตฺถเก ปเตยฺยุํ.

“不要对任何人说粗恶语”是指不要对任何一个个体说粗恶语。“被说者会反驳你”是指，例如你对别人说“你是破戒者”，他们也会同样地反驳你。“好争辩是痛苦的”是指这种好胜、执拗的言论是痛苦的。“惩罚会还报于你”是指，用身体的惩罚等攻击他人者，同样的惩罚也会落到你的头上。

สเจ เนเรสิ อตฺตานนฺติ สเจ อตฺตานํ นิจฺจลํ กาตุํ สกฺขิสฺสสิ. กํโส อุปหโต ยถาติ มุขวฏฺฏิยํ ฉินฺทิตฺวา ตลมตฺตํ กตฺวา ฐปิตํ กํสตาลํ วิย. ตาทิสญฺหิ หตฺเถหิ ปาเทหิ ทณฺเฑน วา ปหตมฺปิ สทฺทํ น กโรติ. เอส ปตฺโตสิ นิพฺพานนฺติ สเจ เอวรูโป ภวิตุํ สกฺขิสฺสสิ, อิมํ ปฏิปทํ ปูรยมาโน เอโส ตฺวํ อิทานิ อปฺปตฺโตปิ นิพฺพานํ ปตฺโตสิ นาม. สารมฺโภ เต น วิชฺชตีติ ‘‘เอวญฺจ สติ ตฺวํ ทุสฺสีโล, อหํ สุสีโล’’ติ เอวมาทิโก อุตฺตริกรณวาจาลกฺขโณ สารมฺโภ เต น วิชฺชติ, น ภวิสฺสติเยวาติ อตฺโถ. ปริกฺกิเลเสนาติ สํกิเลสเหตุนา.

“若你能调伏自己”是指如果你能让自己寂然不动。“犹如破碎的铜锣”是指犹如边缘被切掉、只剩下底部的铜钹。像这样，即使被手、脚或棍棒击打也不会发出声音。“你已证得涅槃”是指如果你能成为这样的人，圆满此道，那么即使你现在尚未证得，也名为已证得涅槃。“你没有争论”是指像“你破戒，我持戒”这类带有争胜言辞特征的争论，你将不会有，也就是将不再存在的意思。“因染污”是指因烦恼。

วงฺคีสตฺเถรวตฺถุ

婆耆舍长老的故事

๒๑๒. จตุตฺเถ สมฺปนฺนปฏิภานานนฺติ ปริปุณฺณปฏิภานานํ. จุตึ โย เวทิ…เป… สพฺพโสติ โย สตฺตานํ จุติญฺจ ปฏิสนฺธิญฺจ สพฺพากาเรน ปากฏํ กตฺวา ชานาติ, ตํ อหํ อลคฺคนตาย อสตฺตํ, ปฏิปตฺติยา สุฏฺฐุ คตตฺตา สุคตํ, จตุนฺนํ สจฺจานํ สมฺพุทฺธตฺตา พุทฺธํ พฺราหฺมณํ วทามีติ อตฺโถ. ยสฺส คตินฺติ ยสฺเสเต เทวาทโย คตึ น ชานนฺติ, ตมหํ อาสวานํ ขีณตาย ขีณาสวํ, กิเลเสหิ อารกตฺตา อรหนฺตํ พฺราหฺมณํ วทามีติ อตฺโถ.

212. 第四，“具足辩才者”是指具有圆满辩才的人。“了知……死”……乃至……“一切”是指，谁能以一切方式清楚地了知众生的死亡和再生，我称他为“无著”，因其不执著；称他为“善逝”，因其善于行道；称他为“佛陀”、“婆罗门”，因其觉悟了四圣谛，此即其义。“其趣向”是指，天神等不了知他的趣向，我称他为“漏尽者”，因其诸漏已尽；称他为“阿罗汉”、“婆罗门”，因其远离诸烦恼，此即其义。

อุปเสนวงฺคนฺตปุตฺตตฺเถรวตฺถุ

优波先那·万甘达子长老的故事

๒๑๓. ปญฺจเม [Pg.177] สพฺพปาสาทิกานนฺติ สพฺพโส ปสาทํ ชเนนฺตานํ. กินฺตายนฺติ กึ เต อยํ. อติลหุนฺติ อติสีฆํ. ยสฺส ตสฺมึ อตฺตภาเว อุปฺปชฺชนารหานํ มคฺคผลานํ อุปนิสฺสโย นตฺถิ, ตํ พุทฺธา ‘‘โมฆปุริโส’’ติ วทนฺติ อริฏฺฐลาฬุทายิอาทิเก วิย. อุปนิสฺสเย สติปิ ตสฺมึ ขเณ มคฺเค วา ผเล วา อสติ ‘‘โมฆปุริสา’’ติ วทนฺติเยว ธนิยตฺเถราทิเก วิย. อิมสฺสปิ ตสฺมึ ขเณ มคฺคผลานํ อภาวโต ‘‘โมฆปุริสา’’ติ อาห, ตุจฺฉมนุสฺสาติ อตฺโถ. พาหุลฺลายาติ ปริสพาหุลฺลาย. อเนกปริยาเยนาติ อเนกการเณน.

213. 第五，“诸威仪具足者”是指能令一切人生起净信者。“何益于你”是指“这对你有什么用呢”。“极轻快”是指非常快速。若人在其自体中，不具备生起道果的近因缘，诸佛就称他为“愚人”，如阿利吒(Ariṭṭha)、愚笨优陀夷(Lāḷudāyī)等人。即使具备近因缘，但若在那一刻没有生起道或果，也仍然称为“愚人”，如达尼亚(Dhaniya)长老等人。因为此人在那一刻没有道果，所以说“愚人”，意思是空虚之人。“因众多”是指因会众众多。“以种种方便”是指以种种原因。

อิจฺฉามหํ, ภิกฺขเวติ ภควา กิร ตํ อทฺธมาสํ น กญฺจิ โพธเนยฺยสตฺตํ อทฺทส, ตสฺมา เอวมาห, เอวํ สนฺเตปิ ตนฺติวเสน ธมฺมเทสนา กตฺตพฺพา สิยา. ยสฺมา ปนสฺส เอตทโหสิ – ‘‘มยิ โอกาสํ กาเรตฺวา ปฏิสลฺลีเน ภิกฺขู อธมฺมิกํ กติกวตฺตํ กริสฺสนฺติ, ตํ อุปเสโน ภินฺทิสฺสติ, อหํ ตสฺส ปสีทิตฺวา ภิกฺขูนํ ทสฺสนํ อนุชานิสฺสามิ. ตโต มํ ปสฺสิตุกามา พหู ภิกฺขู ธุตงฺคานิ สมาทิยิสฺสนฺติ, อหญฺจ เตหิ อุชฺฌิตสนฺถตปจฺจยา สิกฺขาปทํ ปญฺญเปสฺสามี’’ติ, ตสฺมา เอวมาห. เถรสฺสาติ อุปเสนตฺเถรสฺส. มนาปานิ เต ภิกฺขุ ปํสุกูลานีติ ‘‘ภิกฺขุ ตว อิมานิ ปํสุกูลานิ มนาปานิ อตฺตโน รุจิยา ขนฺติยา คหิตานี’’ติ ปุจฺฉติ. น โข เม, ภนฺเต, มนาปานิ ปํสุกูลานีติ, ภนฺเต, น มยา อตฺตโน รุจิยา ขนฺติยา คหิตานิ, คลคฺคาเหน วิย มตฺถกตาฬเนน วิย จ คาหิโต มยาติ ทสฺเสติ. ปาฬิยํ อาคตเมวาติ วินยปาฬึ สนฺธาย วทติ.

“诸比丘，我想要……”据说世尊有半个月没有见到任何可教化的有情，因此这样说。即便如此，也应依循教法说法。因为他曾这样想：“若我允许（他们）独住，比丘们将会制定非法的约定，优波先那(Upasena)将会破除它。我因他而心生欢喜，将准许比丘们前来见我。届时，许多想见我的比丘将会受持头陀行，我也会因他们舍弃铺垫卧具而为他们制定学处。”因此这样说。“长老的……”这是指优波先那长老。“比丘，这些粪扫衣合你心意吗？”这是在问：“比丘，这些粪扫衣是你依自己的喜好与意愿而接受的吗？”“尊者，这些粪扫衣并非我所喜好。”这表明：“尊者，这些（粪扫衣）不是我依自己的喜好与意愿而接受的，而是像被扼住喉咙、敲击头顶一般（被迫）接受的。”“‘已见于巴利圣典中’，这是指《律藏》而言。”

ทพฺพตฺเถรวตฺถุ

达跋长老事

๒๑๔. ฉฏฺเฐ อฏฺฐารสสุ มหาวิหาเรสูติ ราชคหสฺส สมนฺตโต ฐิเตสุ อฏฺฐารสสุ มหาวิหาเรสุ. อุปวิชญฺญาติ อาสนฺนปสูติกาลา. รโหคโตติ รหสิ คโต. สงฺฆสฺส เวยฺยาวจฺจกรเณ กายํ โยเชตุกาโม จินฺเตสีติ เถโร กิร อตฺตโน กตกิจฺจภาวํ ทิสฺวา ‘‘อหํ อิมํ สรีรํ ธาเรมิ, ตญฺจ โข วาตมุเข ฐิตปทีโป วิย อนิจฺจตามุเข ฐิตํ นจิรสฺเสว นิพฺพายนธมฺมํ ยาว [Pg.178] น นิพฺพายติ, ตาว กึ นุ โข อหํ สงฺฆสฺส เวยฺยาวจฺจํ กเรยฺย’’นฺติ จินฺเตนฺโต อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ ‘‘ติโรรฏฺเฐสุ พหู กุลปุตฺตา ภควนฺตํ อทิสฺวาว ปพฺพชนฺติ, เต ‘ภควนฺตํ ปสฺสิสฺสาม เจว วนฺทิสฺสามา’ติ จ ทูรโตปิ อาคจฺฉนฺติ, ตตฺร เยสํ เสนาสนํ นปฺปโหติ, เต สิลาปตฺตเกปิ เสยฺยํ กปฺเปนฺติ. ปโหมิ โข ปนาหํ อตฺตโน อานุภาเวน เตสํ เตสํ กุลปุตฺตานํ อิจฺฉาวเสน ปาสาทวิหารอฑฺฒโยคาทีนิ มญฺจปีฐตฺถรณานิ นิมฺมินิตฺวา ทาตุํ? ปุนทิวเส เจตฺถ เอกจฺเจ อติวิย กิลนฺตรูปา โหนฺติ, เต คารเวน ภิกฺขูนํ ปุรโต ฐตฺวา ภตฺตานิปิ น อุทฺทิสาเปนฺติ, อหํ โข ปน เตสํ ภตฺตานิปิ อุทฺทิสิตุํ ปโหมี’’ติ. อิติ ปฏิสญฺจิกฺขนฺโต ‘‘ยํนูนาหํ สงฺฆสฺส เสนาสนญฺจ ปญฺญเปยฺยํ, ภตฺตานิ จ อุทฺทิเสยฺย’’นฺติ จินฺเตสิ. สภาคสภาคานนฺติ สุตฺตนฺติกาทิคุณวเสน สภาคานํ, น มิตฺตสนฺถววเสน. เถโร หิ ยาวติกา สุตฺตนฺติกา โหนฺติ, เต อุจฺจินิตฺวา อุจฺจินิตฺวา เอกโต เตสํ อนุรูปเมว เสนาสนํ ปญฺญเปติ. เวนยิกาภิธมฺมิกกมฺมฏฺฐานิกกายทฬฺหิพหุเลสุปิ เอเสว นโย. เตเนว ปาฬิยํ (ปารา. ๓๘๐) วุตฺตํ – ‘‘เยเต ภิกฺขู สุตฺตนฺติกา, เตสํ เอกชฺฌํ เสนาสนํ ปญฺญเปตี’’ติอาทิ.

214. 第六，在王舍城(Rājagaha)周围的十八座大寺院中。“临产”即临近分娩之时。“独处”即去往僻静处。据说，长老想为僧团服务而出力，当他看到自己应做之事已毕，便思惟道：‘我维持此身，而此身犹如风中之灯，立于无常之口，不久即将熄灭。在它熄灭之前，我能为僧团做些什么服务呢？’他如此审察：‘边远地区的许多良家子(kulaputta)未曾见过世尊便已出家，他们为得见世尊、礼拜世尊而远道而来。其中有些人没有住处，便睡在石板上。我能否以自己的神通力，随顺那些良家子的意愿，为他们化现出殿堂、精舍、半圆屋等，并提供床、座、铺垫物呢？次日，其中有些人极为疲惫，因心怀恭敬，站在比丘们面前，甚至无法让人为自己安排食物。而我则能为他们安排食物。’如此审察后，他想：‘我应当为僧团安排住处，并分配食物。’“同类者”是依《经藏》等功德而分的同类，而非依友情亲疏。长老将所有诵经者一一选出，集中为他们安排相应的住处。对于持律者、论师、业处修行者及体魄强健者等，也是同样的方法。因此，巴利圣典(《波罗夷》380)中说：‘那些是诵经的比丘，为他们集中安排住处’等。

องฺคุลิยา ชลมานายาติ เตโชกสิณจตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย อภิญฺญาญาเณน องฺคุลิชลนํ อธิฏฺฐหิตฺวา เตเนว เตโชธาตุสมาปตฺติชนิเตน อคฺคิชาเลน องฺคุลิยา ชลมานาย. อยํ มญฺโจติอาทีสุ ปน เถเร ‘‘อยํ มญฺโจ’’ติอาทึ วทนฺเต นิมฺมิตาปิ อตฺตโน อตฺตโน คตฏฺฐาเน ‘‘อยํ มญฺโจ’’ติอาทึ วทนฺติ. อยญฺหิ นิมฺมิตานํ ธมฺมตา.

“手指燃烧时”是指：(尊者)进入火遍第四禅，出定后，以神通智决意令手指燃烧，由火界定所生之火焰使手指燃烧。至于“这是床”等，当长老说“这是床”等时，那些化现之物也在各自所在之处说“这是床”等。这确实是化现之物的法性。

‘‘เอกสฺมึ ภาสมานสฺมึ, สพฺเพ ภาสนฺติ นิมฺมิตา;

เอกสฺมึ ตุณฺหิมาสิเน, สพฺเพ ตุณฺหี ภวนฺติ เต’’ติ. (ที. นิ. ๒.๒๘๖);

“一者言说时，所有化现者皆言说；一者默然坐，彼等亦皆默然。”(长部2.286)

ยสฺมึ ปน วิหาเร มญฺจปีฐาทีนิ น ปริปูเรนฺติ, ตตฺถ อตฺตโน อานุภาเวน ปูเรนฺติ, เตน นิมฺมิตานํ อวตฺถุกํ วจนํ น โหติ สพฺพตฺถ มญฺจปีฐาทีนํ สพฺภาวโต. สพฺพวิหาเรสุ จ คมนมคฺเค สมปฺปมาเณ กตฺวา อธิฏฺฐาติ. กติกสณฺฐานาทีนํ ปน นานปฺปการตฺตา ตสฺมึ ตสฺมึ วิหาเร กติกวตฺตานิ วิสุํ วิสุํ กถาเปตีติ เวทิตพฺพํ. อนิยเมตฺวา [Pg.179] นิมฺมิตานญฺหิ ‘‘เอกสฺมึ ภาสมานสฺมิ’’นฺติอาทิธมฺมตา วุตฺตา. ตถา หิ เย วณฺณวยสรีราวยวปริกฺขารกิริยาวิเสสาทีหิ นิยมํ อกตฺวา นิมฺมิตา โหนฺติ, เต อนิยเมตฺวา นิมฺมิตตฺตา อิทฺธิมตา สทิสาว โหนฺติ. ฐานนิสชฺชาทีสุ ภาสิตตุณฺหีภาวาทีสุ วา ยํ ยํ อิทฺธิมา กโรติ, ตํ ตเทว กโรนฺติ. สเจ ปน นานปฺปกาเร กาตุกาโม โหติ, เกจิ ปฐมวเย, เกจิ มชฺฌิมวเย, เกจิ ปจฺฉิมวเย, ตถา ทีฆเกเส อุปฑฺฒมุณฺเฑ มิสฺสกเกเส อุปฑฺฒรตฺตจีวเร ปณฺฑุกจีวเร, ปทภาณธมฺมกถาสรภญฺญปญฺหปุจฺฉนปญฺหวิสฺสชฺชนรชนปจนจีวรสิพฺพนโธวนาทีนิ กโรนฺเต, อปเรปิ วา นานปฺปกาเร กาตุกาโม โหติ, เตน ปาทกชฺฌานโต วุฏฺฐาย ‘‘เอตฺตกา ภิกฺขู ปฐมวยา โหนฺตู’’ติอาทินา นเยน ปริกมฺมํ กตฺวา ปุน สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย อธิฏฺฐิเต อธิฏฺฐานจิตฺเตน สทฺธึ อิจฺฉิติจฺฉิตปฺปการาเยว โหนฺติ. ปุน อตฺตโน วสนฏฺฐานเมว อาคจฺฉตีติ เตหิ สทฺธึ ชนปทกถํ กเถนฺโต อนิสีทิตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐานํ เวฬุวนเมว ปจฺจาคจฺฉติ. ปาฬิยนฺติ วินยปาฬิยํ.

若某寺院床座等物不齐全，他便以自己的神通力使其齐全。因此，化现者之言并非无据，因为各处寺院的床座等物都是真实存在的。他在所有寺院中，将道路修得平整，然后作意加持。然而，应知由于约定形式等多种多样，他让（化现者）在各个寺院中分别宣说不同的约定。对于未经限定而化现者，其法性如（前文）所说“一者言说时”等。确实，那些在肤色、年龄、身形、用具、行为等细节上未经限定而化现者，因未经限定，便与神通者本人无异。在站立、坐下、言说、默然等方面，神通者怎么做，他们就怎么做。但若想化现出种种不同形态，例如，有些是青年，有些是中年，有些是老年；或长发，或半剃，或杂色发；或着半染衣，或着淡黄衣；或在诵读，或在说法，或在唱诵，或在提问，或在解答，或在染色，或在烹煮，或在缝衣，或在洗衣等等，若想化现其他种种形态，神通者便从基础禅定中出定，以“愿有这么多比丘是青年”等方式作预备（心念），再入定，出定后作意加持，（所化现者）便会随着决意心而成为所期望的各种样子。“他又回到自己的住处”，是指他与他们谈论世俗之事，但并不坐下，便返回自己的住处，即竹林(Veḷuvana)精舍。“在巴利圣典中”是指在《律藏》中。

ปิลินฺทวจฺฉตฺเถรวตฺถุ

毕陵伽婆蹉长老事

๒๑๕. สตฺตเม ปิยานนฺติ ปิยายิตพฺพานํ. มนาปานนฺติ มนวฑฺฒนกานํ. ปิลินฺโทติ ปนสฺส โคตฺตํ, วจฺโฉติ นามนฺติ เอตฺถ วุตฺตวิปริยาเยนปิ วทนฺติ ‘‘ปิลินฺโทติ นามํ, วจฺโฉติ โคตฺต’’นฺติ. เตเนว อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรน เถรคาถาสํวณฺณนาย (เถรคา. อฏฺฐ. ๑.๘ ปิลินฺทวจฺฉตฺเถรคาถาวณฺณนา) วุตฺตํ – ‘‘ปิลินฺโทติสฺส นามํ อกํสุ, วจฺโฉติ ปน โคตฺตํ. เตน โส อปรภาเค ปิลินฺทวจฺโฉติ ปญฺญายิตฺถา’’ติ. สํสนฺเทตฺวาติ เอกโต กตฺวา.

215. 第七，“可爱者”是指应被喜爱者。“可意者”是指能令心增长者。“毕陵陀”是他的姓，“婆蹉”是他的名。于此，也有人反过来说：“毕陵陀是名，婆蹉是姓。”因此，法护(Dhammapāla)尊者在《长老偈释义》(Theragāthā-vaṇṇanā)中（《长老偈释义》1.8，毕陵伽婆蹉长老偈释义）说：“他们为他取名为毕陵陀，而婆蹉是其姓。因此，他后来被称为毕陵伽婆蹉。”“比较”即合在一起。

สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปฏิลทฺธสทฺโธ ปพฺพชิตฺวาติ อิทํ องฺคุตฺตรภาณกานํ กถามคฺเคน วุตฺตํ. อปเร ปน ภณนฺติ – อนุปฺปนฺเนเยว อมฺหากํ ภควติ สาวตฺถิยํ พฺราหฺมณเคเห นิพฺพตฺติตฺวา ปิลินฺทวจฺโฉติ ปญฺญาโต สํสาเร สํเวคพหุลตาย ปริพฺพาชกปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา จูฬคนฺธารํ นาม วิชฺชํ สาเธตฺวา อากาสจารี ปรจิตฺตวิทู จ หุตฺวา ราชคเห ลาภคฺคยสคฺคปฺปตฺโต ปฏิวสติ. อถ ยทา อมฺหากํ ภควา อภิสมฺพุทฺโธ หุตฺวา อนุกฺกเมน ราชคหํ อุปคโต, ตโต ปฏฺฐาย พุทฺธานุภาเวน [Pg.180] ตสฺส สา วิชฺชา น สมฺปชฺชติ, อตฺถกิจฺจํ น สาเธติ. โส จินฺเตสิ – ‘‘สุตํ โข ปน เมตํ ‘อาจริยปาจริยานํ ภาสมานานํ ยตฺถ มหาคนฺธารวิชฺชา ธรติ, ตตฺถ จูฬคนฺธารวิชฺชา น สมฺปชฺชตี’ติ. สมณสฺส ปน โคตมสฺส อาคตกาลโต ปฏฺฐาย นายํ มม วิชฺชา สมฺปชฺชติ, นิสฺสํสยํ สมโณ โคตโม มหาคนฺธารวิชฺชํ ชานาติ, ยนฺนูนาหํ ตํ ปยิรุปาสิตฺวา ตสฺส สนฺติเก วิชฺชํ ปริยาปุเณยฺย’’นฺติ. โส ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจ – ‘‘อหํ, มหาสมณ, ตว สนฺติเก เอกํ วิชฺชํ ปริยาปุณิตุกาโม, โอกาสํ เม กโรหี’’ติ. ภควา ‘‘เตน หิ ปพฺพชา’’ติ อาห. โส ‘‘วิชฺชาย ปริกมฺมํ ปพฺพชฺชา’’ติ มญฺญมาโน ปพฺพชีติ. ปรวมฺภนวเสนาติ ปเรสํ ครหนวเสน.

“听闻导师说法后获得信心而出家”，这是增支部诵者(Aṅguttarabhāṇaka)的说法。另一些人则说：我们的世尊尚未出世时，他在舍卫城(Sāvatthī)一个婆罗门家中出生，名叫毕陵伽婆蹉。他因为对轮回深感厌离，出家做了游行者，修习了一种名叫小乾陀罗(Cūḷagandhāra)的明咒，能够飞行于空中，知晓他人心意，在王舍城得到了极高的利养与声誉。后来我们的世尊证悟成佛，次第来到王舍城，从那时起，因佛陀的威力，他的明咒就失效了，无法达成目的。他心想：‘我曾听师长们说，“哪里有大乾陀罗(Mahāgandhāra)明咒，哪里小乾陀罗明咒就不能起作用”。自从沙门乔达摩到来之后，我的明咒就失效了，毫无疑问，沙门乔达摩懂得大乾陀罗明咒，我不如去亲近他，向他学习这种明咒。’于是他去拜访世尊，说道：‘大沙门，我想在您这里学习一种明咒，请您允许我。’世尊说：‘那么你就出家吧。’他以为‘出家是学习明咒的准备’，就出家了。所谓‘轻蔑他人’，即是‘呵责他人’之义。

อกกฺกสนฺติ อผรุสํ. วิญฺญาปนินฺติ อตฺถวิญฺญาปนึ. สจฺจนฺติ ภูตตฺถํ. นาภิสเชติ ยาย คิราย อญฺญํ กุชฺฌาปนวเสน น ลคาเปยฺย, ขีณาสโว นาม เอวรูปเมว คิรํ น ภาเสยฺย, ตสฺมา ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ วทามีติ อตฺโถ.

“不粗暴”即不粗恶。“能令人知”即能令人知晓义理。“真实”即真实之义。“不触怒”指不以能激怒他人的言语去纠缠他人；漏尽者实不说此类语，是故经云“我称之为婆罗门”。

อนุวิจินิตฺวาติ อนุวิจาเรตฺวา. จณฺฑิกตํ คจฺฉนฺตนฺติ สีฆคติยา คจฺฉนฺตํ.

“随伺察”意思是反复思量。“急速行进”意思是快速行走。

พาหิยทารุจีริยตฺเถรวตฺถุ

跋希亚·达鲁奇利耶长老的故事

๒๑๖. อฏฺฐเม เอกรตฺติวาเสน คนฺตฺวาติ เทวตานุภาเวน คนฺตฺวา. ‘‘พุทฺธานุภาเวนา’’ติปิ วทนฺติ. เอวํ คโต จ วิหารํ ปวิสิตฺวา สมฺพหุเล ภิกฺขู ภุตฺตปาตราเส กายาลสิยวิโมจนตฺถาย อพฺโภกาเส จงฺกมนฺเต ทิสฺวา ‘‘กหํ เอตรหิ สตฺถา’’ติ ปุจฺฉิ. ภิกฺขู ‘‘สาวตฺถิยํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺโฐ’’ติ วตฺวา ตํ ปุจฺฉึสุ – ‘‘ตฺวํ ปน กุโต อาคโต’’ติ? สุปฺปารกา อาคโตมฺหีติ. กทา นิกฺขนฺโตสีติ? หิยฺโย สายํ นิกฺขนฺโตมฺหีติ. ทูรโต อาคโต, ตว ปาเท โธวิตฺวา เตเลน มกฺเขตฺวา โถกํ วิสฺสมาหิ, อาคตกาเล สตฺถารํ ทกฺขิสฺสตีติ. อหํ, ภนฺเต, สตฺถุ วา อตฺตโน วา ชีวิตนฺตรายํ น ชานามิ, เอกรตฺเตเนวมฺหิ กตฺถจิ อฏฺฐตฺวา อนิสีทิตฺวา วีสโยชนสติกํ มคฺคํ อาคโต, สตฺถารํ ปสฺสิตฺวาว วิสฺสมิสฺสามีติ. โส เอวํ วตฺวา ตรมานรูโป สาวตฺถึ ปวิสิตฺวา ภควนฺตํ อโนปมาย พุทฺธสิริยา ปิณฺฑาย จรนฺตํ ทิสฺวา [Pg.181] ‘‘จิรสฺสํ วต เม ทิฏฺโฐ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ ทิฏฺฐฏฺฐานโต ปฏฺฐาย โอณตสรีโร คนฺตฺวา อนฺตรวีถิยเมว ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา โคปฺผเกสุ ทฬฺหํ คเหตฺวา เอวมาห – ‘‘เทเสตุ เม, ภนฺเต, ภควา ธมฺมํ, เทเสตุ เม สุคโต ธมฺมํ, ยํ มมสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติ.

216. 第八，他凭借天神威力一夜之间到达。也有人说是“凭借世尊威力”而到达。这样到达后，他进入寺院，看见许多比丘用过早餐后，为了解除身体的疲倦而在户外经行，便问道：“导师现在何处？”比丘们回答：“已进入舍卫城(Sāvatthī)托钵。”又问他：“你从何处来？”答：“我从苏帕拉卡来。”问：“何时出发？”答：“昨日傍晚出发。”比丘们说：“你远道而来，先洗脚涂油稍作休息，待导师回来时再拜见。”他说：“尊者，我不知道导师或我自己还能活多久，我仅用一夜时间，未曾在任何地方停下安坐，行经一百二十由旬路程而来，唯有见到导师之后才能休息。”说罢便匆忙进入舍卫城，看见世尊以无与伦比的威仪正在托钵，便想：“我终于见到正等正觉者了！”从看见之处开始，俯身前进，在街巷中五体投地礼拜，紧握佛足说道：“世尊，请为我说法！善逝，请为我说法！这将使我长夜安乐。”

อถ นํ สตฺถา ‘‘อกาโล โข ตาว, พาหิย, อนฺตรฆรํ ปวิฏฺโฐมฺหิ ปิณฺฑายา’’ติ ปฏิกฺขิปิ. ตํ สุตฺวา พาหิโย, ‘‘ภนฺเต, สํสาเร สํสรนฺเตน กพฬีการาหาโร น โน ลทฺธปุพฺโพ, ตุมฺหากํ วา มยฺหํ วา ชีวิตนฺตรายํ น ชานามิ, เทเสถ เม ธมฺม’’นฺติ. สตฺถา ทุติยมฺปิ ปฏิกฺขิปิเยว. เอวํ กิรสฺส อโหสิ ‘‘อิมสฺส มํ ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย สกลสรีรํ ปีติยา นิรนฺตรํ อชฺโฌตฺถฏํ โหติ, พลวปีติเวเคน ธมฺมํ สุตฺวาปิ น สกฺขิสฺสติ ปฏิวิชฺฌิตุํ, มชฺฌตฺตุเปกฺขา ตาว ติฏฺฐตุ, เอกรตฺเตเนว วีสโยชนสตํ มคฺคํ อาคตตฺตา ทรโถปิสฺส พลวา, โสปิ ตาว ปฏิปฺปสฺสมฺภตู’’ติ. ตสฺมา ทฺวิกฺขตฺตุํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ตติยํ ยาจิโต อนฺตรวีถิยํ ฐิโตว ‘‘ตสฺมาติห เต, พาหิย, เอวํ สิกฺขิตพฺพํ ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺตํ ภวิสฺสตี’’ติอาทินา (อุทา. ๑๐) นเยน ธมฺมํ เทเสติ. อิมมตฺถํ สํขิปิตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘สตฺถารํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺฐ’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ อนฺตรฆเรติ อนฺตรวีถิยํ.

世尊拒绝说：“跋希亚，现在不是时候，我已进入村中托钵。”跋希亚听后说：“尊者，在轮回中流转时，我们并非未曾不得段食，而您或我的生命危难，我却无法预知，请为我说法。”世尊第二次又拒绝了。原来世尊这样想：“此人从见到我时起，整个身体就被喜悦(pīti)持续地充满，由于强烈的喜悦，即使听法也无法通达，让他先安住于中舍(majjhattupekkhā)。他仅用一夜就行走了一百二十由旬路程，身体也极为疲惫，也让他先平静下来。”因此两次拒绝后，第三次被请求时，世尊站在街巷中为他开示：“跋希亚，你应当这样修学：于所见中，唯有见……”（《自说经》1.10）。为简要说明此意，所以说“导师已入村托钵”等语。此处“村中”(antaragharaṃ)即指街巷之中。

อปริปุณฺณปตฺตจีวรตาย ปตฺตจีวรํ ปริเยสนฺโตติ โส กิร วีสติวสฺสสหสฺสานิ สมณธมฺมํ กโรนฺโต ‘‘ภิกฺขุนา นาม อตฺตโน ปจฺจเย ลภิตฺวา อญฺญํ อโนโลเกตฺวา สยเมว ภุญฺชิตุํ วฏฺฏตี’’ติ เอกภิกฺขุสฺสปิ ปตฺเตน วา จีวเรน วา สงฺคหํ นากาสิ. เตนสฺส ‘‘อิทฺธิมยปตฺตจีวรํ น อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ ญตฺวา เอหิภิกฺขุภาเวน ปพฺพชฺชํ น อทาสิ. ตาวเทว จ ปพฺพชฺชํ ยาจิโต ‘‘ปริปุณฺณํ เต ปตฺตจีวร’’นฺติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อปริปุณฺณ’’นฺติ วุตฺเต ‘‘เตน หิ ปตฺตจีวรํ ปริเยสาหี’’ติ วตฺวา ปกฺกามิ. ตสฺมา โส ปตฺตจีวรํ ปริเยสนฺโต สงฺการฏฺฐานโต โจฬขณฺฑานิ สํกฑฺฒติ.

因为衣钵不齐全，他去寻找衣钵。据说他修行沙门法两万年之久，心想：“比丘得到自己的资具后，不应看顾他人，应当自己受用。”因此从未用衣或钵帮助过任何一位比丘。世尊了知“神通化现的衣钵不会为他出现”，便没有以“善来比丘”的方式给予他出家。当跋希亚请求出家时，世尊问：“你的衣钵齐全吗？”得到“不齐全”的回答后，便说：“那么，你去寻找衣钵吧。”说完便离开了。因此，他为了寻找衣钵，便从垃圾堆里捡拾碎布。

สหสฺสมปีติ ปริจฺเฉทวจนํ. เอกสหสฺสํ ทฺเวสหสฺสานีติ เอวํ สหสฺเสน เจ ปริจฺฉินฺนา คาถา โหนฺติ, ตา จ อนตฺถปทสํหิตา อากาสวณฺณปพฺพตวณฺณาทีนิ ปกาสเกหิ อนิพฺพานทีปเกหิ อนตฺถเกหิ ปเทหิ สํหิตา ยาว พหุกา โหนฺติ, ตาว ปาปิกา เอวาติ อตฺโถ[Pg.182]. เอกํ คาถาปทํ เสยฺโยติ ‘‘อปฺปมาโท อมตปทํ…เป… ยถา มตา’’ติ (ธ. ป. ๒๑) เอวรูปา เอกคาถาปิ เสยฺโยติ อตฺโถ.

“千”(sahassa)是限定词。即使偈颂以一千、两千等数量来限定，但若其中充满了无义之词(anatthapada)，如描述天空、山脉颜色等，这些词句既不能阐明涅槃(nibbāna)，又毫无意义，那么偈颂越多，就越是恶劣(pāpikā)。而一个偈句(gāthāpada)则更殊胜；例如像‘不放逸是甘露道……犹如已死’（《法句经》21）这样的一首偈颂，也更为殊胜，此其义也。

กุมารกสฺสปตฺเถรวตฺถุ

童子迦叶长老的故事

๒๑๗. นวเม เอกํ พุทฺธนฺตรํ สมฺปตฺตึ อนุภวมาโนติ สาวกโพธิยา นิยตตาย ปุญฺญสมฺภารสฺส จ สาติสยตฺตา วินิปาตํ อคนฺตฺวา เอกํ พุทฺธนฺตรํ เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ สมฺปตฺตึ อนุภวมาโน. ‘‘เอกิสฺสา กุลทาริกาย กุจฺฉิมฺหิ อุปฺปนฺโน’’ติ วตฺวา ตเมวสฺส อุปฺปนฺนภาวํ มูลโต ปฏฺฐาย ทสฺเสตุํ – ‘‘สา จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สาติ กุลทาริกา. จ-สทฺโท พฺยติเรกตฺโถ. เตน วุจฺจมานํ วิเสสํ โชตยติ. กุลฆรนฺติ ปติกุลเคหํ. คพฺภนิมิตฺตนฺติ คพฺภสฺส สณฺฐิตภาววิคฺคหํ. สติปิ วิสาขาย สาวตฺถิวาสิกุลปริยาปนฺนตฺเต ตสฺสา ตตฺถ ปธานภาวทสฺสนตฺถํ ‘‘วิสาขญฺจา’’ติอาทิ วุตฺตํ ยถา ‘‘พฺราหฺมณา อาคตา, วาสิฏฺโฐปิ อาคโต’’ติ. ภควตา เอวํ คหิตนามตฺตาติ โยชนา. ยสฺมา ราชปุตฺตา โลเก ‘‘กุมารา’’ติ โวหรียนฺติ, อยญฺจ รญฺโญ กิตฺติมปุตฺโต, ตสฺมา อาห – ‘‘รญฺโญ…เป… สญฺชานึสู’’ติ.

217. 第九，经历一个佛间期的成就，是说因决定于声闻菩提，且福德资粮超胜，故不堕恶趣，于一个佛间期中，在天界与人界享受成就。为从根源开示其“生于一良家女腹中”一事，故说“而彼女”等。其中，“彼女”(sā)即良家女。“而”(ca)字为区别义，用以彰显所述之殊胜。“良家”(kulaghara)即夫家。“胎相”(gabbanmitta)即胎儿稳固成形之状。虽然毘舍佉(Visākhā)也属舍卫城(Sāvatthī)的良家，但为显示其于此处的首要地位，故说“以及毘舍佉”等，如同说“婆罗门来了，婆私吒(Vāsiṭṭha)也来了”。应连结为“因世尊(Bhagavā)如是称其名故”。因为世间称王子(rājaputta)为“童子”(kumāra)，而此人是国王的义子(kittimaputta)，是故说“国王……等皆知”。

ปญฺจทส ปญฺเห อภิสงฺขริตฺวาติ ‘‘ภิกฺขุ, ภิกฺขุ, อยํ วมฺมิโก รตฺตึ ธูปายติ, ทิวา ปชฺชลตี’’ติอาทินา วมฺมิกสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๒๔๙) อาคตนเยน ปญฺจทส ปญฺเห อภิสงฺขริตฺวา. ปายาสิรญฺโญติ ‘‘นตฺถิ ปรโลโก, นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา, นตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก’’ติ (ที. นิ. ๒.๔๑๐, ๔๑๒) เอวํลทฺธิกสฺส ปายาสิราชสฺส. ราชา หิ ตทา อนภิสิตฺโต หุตฺวา ปเสนทินา โกสเลน ทินฺนเสตพฺยนครํ อชฺฌาวสนฺโต อิมํ ทิฏฺฐึ คณฺหิ. ปญฺจทสหิ ปญฺเหหิ ปฏิมณฺเฑตฺวาติ ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, ราชญฺญ, อิเม จนฺทิมสูริยา อิมสฺมึ วา โลเก ปรสฺมึ วา เทวา วา เต มนุสฺสา’’ติ เอวมาทีหิ (ที. นิ. ๒.๔๑๑) ปญฺจทสหิ ปญฺเหหิ ปฏิมณฺฑิตํ กตฺวา. สุตฺตนฺเตติ ปายาสิสุตฺตนฺเต (ที. นิ. ๒.๔๐๖ อาทโย).

造作十五问后：即如《蚁垤经》(Vammikasutta)中所说“比丘，比丘，此蚁垤夜间冒烟，白日燃烧”等，以此方式造作十五问。对波耶西王(Pāyāsi)而言：即对持“无有他世，无有化生有情，无有善作、恶作业之果报”此见的波耶西王而言。当时，此王尚未灌顶，居住在憍萨罗(Kosala)国波斯匿王(Pasenadi)所赐的塞达卞(Setabyā)城，持此邪见。以十五问庄严：即以“王种，汝意云何？此日月在此世间或在他世间？彼等为天神或为人？”等十五问加以庄严。于经中：即于《波耶西经》(Pāyāsisuttanta)中。

มหาโกฏฺฐิกตฺเถรวตฺถุ

摩诃拘絺罗长老事

๒๑๘. ทสมํ อุตฺตานตฺถเมว.

218. 第十，其义自明。

ตติยเอตทคฺควคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第三第一品释义终。

๑๔. เอตทคฺควคฺโค

14. 第一品

(๑๔) ๔. จตุตฺถเอตทคฺควคฺควณฺณนา

(14) 4. 第四第一品释义

อานนฺทตฺเถรวตฺถุ

阿难长老事

๒๑๙-๒๒๓. จตุตฺถวคฺคสฺส [Pg.183] ปฐเม เหฏฺฐา วุตฺตปฺปมาณนฺติ เหฏฺฐา โกณฺฑญฺญตฺเถรสฺส วตฺถุมฺหิ ‘‘ตสฺส ธุรปตฺตานิ นวุติหตฺถานิ โหนฺติ, เกสรํ ตึสหตฺถํ, กณฺณิกา ทฺวาทสหตฺถา, ปาเทน ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ เอกาทสหตฺถ’’นฺติ เอวํ วุตฺตปฺปมาณํ. รญฺโญ เปเสสีติ ปจฺจนฺตสฺส กุปิตภาวํ อาโรเจตฺวา เปเสสิ. เถรคาถาสํวณฺณนายํ (เถรคา. อฏฺฐ. ๒.๑๐๑๖ อานนฺทตฺเถรคาถาวณฺณนา) ปน ‘‘ปจฺจนฺตสฺส กุปิตภาวํ รญฺโญ อนาโรเจตฺวา สยเมว ตํ วูปสเมสิ, ตํ สุตฺวา ราชา ตุฏฺฐมานโส ปุตฺตํ ปกฺโกสาเปตฺวา ‘วรํ เต, สุมน, ทมฺมิ, คณฺหาหี’ติ อาหา’’ติ วุตฺตํ. น เมตํ จิตฺตํ อตฺถีติ มม เอวรูปํ จิตฺตํ นตฺถิ. อวญฺฌนฺติ อตุจฺฉํ. อญฺญํ วเรหีติ อญฺญํ ปตฺเถหิ, อญฺญํ คณฺหาหีติ วุตฺตํ โหติ. อุทกํ อธิฏฺฐายาติ ‘‘อุทกํ โหตู’’ติ อธิฏฺฐหิตฺวา. คเตนาติ คมเนน. น อามิสจกฺขุกาติ จีวราทิปจฺจยสงฺขาตํ อามิสํ น โอโลเกนฺติ.

219-223. 于第四品之初，下方所说之量：即下方憍陈如(Koṇḍañña)长老事中，如是所说之量：“其车辕长九十肘，轮辐三十肘，轮毂十二肘，轮足所踏处十一肘。” 他禀告国王：即禀告边境骚乱后派遣（使者）。但在《长老偈释义》(Theragāthā-aṭṭhakathā)中则说：“（阿难）未向国王禀告边境骚乱，独自将其平息。国王闻后心悦，召来其子曰：‘须摩那(Sumana)，我予汝一愿，取之。’” 我无此心：即我无如是之心。不空：即非空无。汝求他愿：即是说，汝可求取他物，领取他物。决意于水：即决意“愿此为水”。以行：即以行走。不以利养为眼：即不看视衣等资具所成的利养。

วสนฏฺฐานสภาเคเยวาติ วสนฏฺฐานสมีเปเยว. เอกนฺตวลฺลโภติ อุปฏฺฐากฏฺฐาเน เอกนฺเตน วลฺลโภ. เอตสฺเสวาติ เอตสฺเสว ภิกฺขุสฺส. ทฺเวชฺฌกถา น โหนฺตีติ ทฺวิธาภูตกถา น โหนฺติ, อเนกนฺติกกถา น โหนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อนิพทฺธาติ อนิยตา. โลหิเตน คลนฺเตนาติ อิตฺถมฺภูตกฺขาเน กรณวจนํ, คลนฺเตน โลหิเตน ยุตฺโตติ อตฺโถ. อนฺวาสตฺโตติ อนุคโต. อุฏฺเฐหิ, อาวุโส อานนฺท, อุฏฺเฐหิ, อาวุโส อานนฺทาติ ตุริเต อิทมาเมฑิตวจนํ. ทุวิเธน อุทเกนาติ สีตุทเกน อุณฺหุทเกน จ. ติวิเธน ทนฺตกฏฺเฐนาติ ขุทฺทกํ มหนฺตํ มชฺฌิมนฺติ เอวํ ติปฺปกาเรน ทนฺตกฏฺเฐน. นว วาเร อนุปริยายตีติ สตฺถริ ปกฺโกสนฺเต ปฏิวจนทานาย ถินมิทฺธวิโนทนตฺถํ นวกฺขตฺตุํ อนุปริยายติ. เตเนวาห – ‘‘เอวญฺหิสฺส อโหสี’’ติอาทิ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

于住处之区域：即于住处附近。绝对喜爱：即于侍者之位绝对喜爱。即此：即此比丘。无模棱两可之言：即无模棱两可之言，是说无有不定之言。无系缚：即不定。以流淌之血：此为情状说明之工具格，义为“与流淌之血相应”。紧随：即跟随。起，贤友阿难，起，贤友阿难：此为催促之重复语。以二种水：即以冷水与热水。以三种齿木：即以小、大、中此三类齿木。经行九次：即导师召唤时，为作应答及遣除昏沉睡眠，经行九次。是故说：“彼曾如是”等。此处余者皆易了知。

อุรุเวลกสฺสปตฺเถรวตฺถุ

优楼频螺迦叶长老事

๒๒๔. ทุติเย ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ วิตฺถารโต วินยปาฬิยํ อาคตเมว.

224. 第二，所应说者，已于律藏中广说。

กาฬุทายิตฺเถรวตฺถุ

黑优陀夷长老事

๒๒๕. ตติเย [Pg.184] คมนากปฺปนฺติ คมนาการํ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

225. 第三，行仪：即行走之威仪。此处余者，其义自明。

พากุลตฺเถรวตฺถุ

跋俱罗长老事

๒๒๖. จตุตฺเถ นิราพาธานนฺติ อาพาธรหิตานํ. ยถา ‘‘ทฺวาวีสติ ทฺวตฺตึสา’’ติอาทิมฺหิ วตฺตพฺเพ ‘‘พาวีสติ พาตฺตึสา’’ติอาทีนิ วุจฺจนฺติ, เอวเมวํ ทฺเว กุลานิ อสฺสาติ ทฺวิกุโล, ทฺเวกุโลติ วา วตฺตพฺเพ พากุโลติ วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘พากุโลติ ทฺวีสุ กุเลสุ วฑฺฒิตตฺตา เอวํลทฺธนาโม’’ติ. อุปโยเคนาติ อานุภาเวน. ผาสุกกาเลติ อโรคกาเล. คทฺทุหนมตฺตมฺปีติ โคทุหนมตฺตมฺปิ กาลํ. อิธ ปน น สกโล โคทุหนกฺขโณ อธิปฺเปโต, อถ โข คาวึ ถเน คเหตฺวา เอกขีรพินฺทุทุหนกาลมตฺตํ อธิปฺเปตํ. อาโรคฺยสาลนฺติ อาตุรานํ อโรคภาวกรณตฺถาย กตสาลํ.

226. 第四，于无病者：即于无病者。犹如当说“二十二”(dvāvīsati)、“三十二”(dvattiṃsa)等时，却说成“bāvīsati”、“bāttiṃsa”等；同理，当说“有二家”(dve kulāni assā)即“二家”(dvikulo)或“两家”(dvekulo)时，却说成“跋俱罗”(bākulo)。故说：“跋俱罗，因于二家成长而得此名。” 以方便：即以威力。于安乐时：即于无病时。仅挤牛乳顷：即挤牛乳之短时。此处非指整个挤牛乳之时，而是指执母牛之乳，仅挤一滴乳汁之顷。疗养堂：即为令病者康复而造之堂。

นิมุชฺชนุมฺมุชฺชนวเสนาติ ชาณุปฺปมาเณ อุทเก โถกํเยว นิมุชฺชนุมฺมุชฺชนวเสน. ฉฑฺเฑตฺวา ปลายีติ มจฺฉสฺส มุขสมีเปเยว ฉฑฺเฑตฺวา ปลายิ. ทารกสฺส เตเชนาติ ทารกสฺส ปุญฺญเตเชน. มาริยมานาว มรนฺตีติ ทณฺฑาทีหิ โปเถตฺวา มาริยมานาว มรนฺติ, น ชาเลน พทฺธตามตฺเตน อมาริยมานา. นีหฏมตฺโตว มโตติ นีหฏกฺขเณเยว มโต. เตนสฺส มารณตฺถํ อุปกฺกโม น กโต, เยน อุปกฺกเมน ทารกสฺส อาพาโธ สิยา. ตนฺติ มจฺฉํ. สกลเมวาติ อวิกลเมว ปริปุณฺณาวยวเมว. น เกฬายตีติ น นนฺทติ, กิสฺมิญฺจิ น มญฺญติ. ปิฏฺฐิโต ผาเลนฺตีติ ทารกสฺส ปุญฺญเตเชน ปิฏฺฐิโต ผาเลนฺตี. เภรึ จราเปตฺวาติ ‘‘ปุตฺตํ ลภิ’’นฺติ อุคฺโฆสนวเสน เภรึ จราเปตฺวา. ปกตึ อาจิกฺขีติ อตฺตโน ปุตฺตภาวํ กเถสิ. กุจฺฉิยา ธาริตตฺตา อมาตา กาตุํ น สกฺกาติ ชนนีภาวโต อมาตา กาตุํ น สกฺกา. มจฺฉํ คณฺหนฺตาปีติ มจฺฉํ วิกฺกิณิตฺวา คณฺหนฺตาปิ. ตถา คณฺหนฺตา จ ตปฺปริยาปนฺนํ สพฺพํ คณฺหนฺติ นามาติ อาห – ‘‘วกฺกยกนาทีนิ พหิ กตฺวา คณฺหนฺตา นาม นตฺถี’’ติ. อยมฺปิ อมาตา กาตุํ น สกฺกาติ ทินฺนปุตฺตภาวโต น สกฺกา.

以沉浮：即于及膝深之水中，略作沉浮。弃而逃：即于鱼口之侧弃而逃。以孩童之威力：即以孩童之福德威力。被杀而死：即被杖等捶打而死，非仅被网缚而未被杀。方出（水）即死：即于出水之刹那即死。是故未对其作杀害之加行，若作此加行，则孩童或将有疾。彼：即彼鱼。皆完整：即无残缺，肢体圆满。不戏：即不喜，于任何事皆不在意。从背裂开：即因孩童之福德威力而从背裂开。使人击鼓：即以“我得一子”之宣告而使人击鼓。说其本性：即言己为子之事。因曾怀于腹中故不能非其母：即因生母之故而不能非其母。买鱼者：即卖鱼后取（钱）者。如是取者，亦取其所属一切，故云：“无有除去肾、肝等而后取者。” 此亦不能非其母：即因其为所予之子故不能（非其母）。

โสภิตตฺเถรวตฺถุ

须ဘ多长老事

๒๒๗. ปญฺจมํ [Pg.185] อุตฺตานตฺถเมว.

227. 第五，其义自明。

อุปาลิตฺเถรวตฺถุ

优波离长老事

๒๒๘. ฉฏฺเฐ ภารุกจฺฉกวตฺถุนฺติ อญฺญตโร กิร ภารุกจฺฉเทสวาสี ภิกฺขุ สุปินนฺเต ปุราณทุติยิกาย เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวิตฺวา ‘‘อสฺสมโณ อหํ วิพฺภมิสฺสามี’’ติ ภารุกจฺฉํ คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค อายสฺมนฺตํ อุปาลึ ปสฺสิตฺวา เอตมตฺถํ อาโรเจสิ. อายสฺมา อุปาลิ, เอวมาห – ‘‘อนาปตฺติ, อาวุโส, สุปินนฺเตนา’’ติ. ยสฺมา สุปินนฺเต อวิสยตฺตา เอวํ โหติ. ตสฺมา อุปาลิตฺเถโร ภควตา อวินิจฺฉิตปุพฺพมฺปิ อิมํ วตฺถุํ นยคฺคาเหน เอวํ วินิจฺฉินิ. คหปติโน ทฺเว ทารกา โหนฺติ ปุตฺโต จ ภาคิเนยฺโย จ. อถ โส คหปติ คิลาโน หุตฺวา อายสฺมนฺตํ อชฺชุกํ เอตทโวจ – ‘‘อิมํ, ภนฺเต, โอกาสํ โย อิเมสํ ทารกานํ สทฺโธ โหติ ปสนฺโน, ตสฺส อาจิกฺเขยฺยาสี’’ติ. เตน จ สมเยน ตสฺส จ คหปติโน ภาคิเนยฺโย สทฺโธ โหติ ปสนฺโน. อถายสฺมา อชฺชุโก ตํ โอกาสํ ตสฺส ทารกสฺส อาจิกฺขิ. โส เตน สาปเตยฺเยน กุฏุมฺพญฺจ สณฺฐเปสิ, ทานญฺจ ปฏฺฐเปสิ. อถ ตสฺส คหปติโน ปุตฺโต อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจ – ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต อานนฺท, ปิตุโน ทายชฺโช ปุตฺโต วา ภาคิเนยฺโย วา’’ติ. ปุตฺโต โข, อาวุโส, ปิตุโน ทายชฺโชติ. อายสฺมา, ภนฺเต, อยฺโย อชฺชุโก อมฺหากํ สาปเตยฺยํ อมฺหากํ เมถุนกสฺส อาจิกฺขีติ. อสฺสมโณ, อาวุโส, โส อชฺชุโกติ. อถายสฺมา อชฺชุโก อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจ – ‘‘เทหิ เม, อาวุโส อานนฺท, วินิจฺฉย’’นฺติ. เต อุโภปิ อุปาลิตฺเถรสฺส สนฺติกํ อคมํสุ. อถายสฺมา อุปาลิ, อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจ – ‘‘โย นุ โข, อาวุโส อานนฺท, สามิเกน ‘อิมํ โอกาสํ อิตฺถนฺนามสฺส อาจิกฺขา’ติ วุตฺโต, ตสฺส อาจิกฺขติ, กึ โส อาปชฺชตี’’ติ? น, ภนฺเต, กิญฺจิ อาปชฺชติ อนฺตมโส ทุกฺกฏมตฺถมฺปีติ. อยํ, อาวุโส, อายสฺมา อชฺชุโก สามิเกน ‘‘อิมํ โอกาสํ อิตฺถนฺนามสฺส อาจิกฺขา’’ติ วุตฺโต ตสฺส อาจิกฺขติ, อนาปตฺติ, อาวุโส, อายสฺมโต อชฺชุกสฺสาติ. ภควา ตํ สุตฺวา ‘‘สุกถิตํ, ภิกฺขเว, อุปาลินา’’ติ วตฺวา [Pg.186] สาธุการมทาสิ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. กุมารกสฺสปวตฺถุ (อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๑๗) ปน เหฏฺฐา อาคตเมว.

228. 第六，跋入咖恰之事。据说，有一位住在跋入咖恰地方的比丘，在梦中与前妻行淫后，心想：“我已不是沙门，我将还俗”，便前往跋入咖恰。途中遇见具寿优波离，告知了此事。具寿优波离说：“贤友，梦中所为无罪。”因为梦中之事非（心）所缘，故而如此。因此，优波离长老即使此事未经世尊裁决，仍以理推断，作此判决。有一位居士有两个孩子：儿子和外甥。后来这位居士生病了，他对具寿阿朱迦(Ajjuka)说：“尊者，这两个孩子中，谁有信心、有净信，就把这笔财产告知谁。”当时，这位居士的外甥有信心、有净信。于是具寿阿朱迦就把这笔财产告知了那个孩子。他用这笔财产安顿家庭，并开始行施。后来，这位居士的儿子对具寿阿难说：“尊者阿难，父亲的继承人，是儿子还是外甥呢？”（阿难答：）“贤友，儿子才是父亲的继承人。”（儿子说：）“尊者，阿朱迦尊者把我们的财产告知了我们的亲戚。”（阿难说：）“贤友，那位阿朱迦不是沙门。”于是具寿阿朱迦对具寿阿难说：“贤友阿难，请为我裁决。”他们两人一同前往优波离长老之处。于是具寿优波离对具寿阿难说：“贤友阿难，若主人说‘将此财产告知某某’，受托者即告知于他，他会犯何罪？”（阿难答：）“尊者，不犯任何罪，乃至恶作罪亦无。”（优波离说：）“贤友，具寿阿朱迦是受主人所托‘将此财产告知某某’，他才告知的。贤友，具寿阿朱迦无罪。”世尊听闻后，说道：“诸比丘，优波离说得好！”并给予了赞许。此话即是针对此事而说。至于童子迦叶之事，前面已经述及。

ฉนฺนํ ขตฺติยานนฺติ ภทฺทิโย สกฺยราชา อนุรุทฺโธ อานนฺโท ภคุ กิมิโล เทวทตฺโตติ อิเมสํ ฉนฺนํ ขตฺติยานํ. ปสาธโกติ มณฺฑยิตา. ปาฬิยนฺติ สงฺฆเภทกฺขนฺธกปาฬิยนฺติ (จูฬว. ๓๓๐ อาทโย).

六位刹帝利，即：释迦王跋提(Bhaddiya)、阿那律、阿难、跋瞿(Bhagu)、金毗罗、提婆达多。装饰者(pasādhaka)，即装扮者(maṇḍayitā)。巴利(pāḷi)，即《僧团分裂犍度》(Saṅghabhedakkhandhaka)的巴利文（出自《小品》330页等）。

นนฺทกตฺเถรวตฺถุ

南达咖长老之事

๒๒๙. สตฺตเม เอกสโมธาเนติ เอกสฺมึ สโมธาเน, เอกสฺมึ สนฺนิปาเตติ อตฺโถ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

229. 第七，于一合(ekasamodhāne)者，意为于一集合处，于一集会处。余者易知。

นนฺทตฺเถรวตฺถุ

难陀长老之事

๒๓๐. อฏฺฐเม น ตํ จตุสมฺปชญฺญวเสน อปริจฺฉินฺทิตฺวา โอโลเกตีติ สาตฺถกสปฺปายโคจรอสมฺโมหสมฺปชญฺญสงฺขาตานํ จตุนฺนํ สมฺปชญฺญานํ วเสน อปริจฺฉินฺทิตฺวา ตํ ทิสํ น โอโลเกติ. โส หิ อายสฺมา ‘‘ยเมวาหํ อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตํ นิสฺสาย สาสเน อนภิรติอาทิวิปฺปการปฺปตฺโต, ตเมว สุฏฺฐุ นิคฺคเหสฺสามี’’ติ อุสฺสาหชาโต พลวหิโรตฺตปฺโป, ตตฺถ จ กตาธิการตฺตา อินฺทฺริยสํวโร อุกฺกํสปารมิปฺปตฺโต จตุสมฺปชญฺญํ อมุญฺจิตฺวาว สพฺพทิสํ อาโลเกติ. วุตฺตญฺเจตํ ภควตา –

230. 第八，“不以四正知辨别而观察”者，谓不以有义利(sātthaka)、适宜(sappāya)、行处(gocara)、无痴正知(asammohasampajañña)此四种正知辨别，即不观察彼方。彼具寿实念：“我正因于诸根门不守护，故于教法中遭遇不喜乐等过患，我必善加调伏之。”由是生起精勤，具足强烈的惭与愧，且于此已作修行，根律仪已达究竟圆满，恒不舍离四正知而观察一切方向。此亦为世尊所说：

‘‘สเจ, ภิกฺขเว, นนฺทสฺส ปุรตฺถิมา ทิสา อาโลเกตพฺพา โหติ, สพฺพํ เจตโส สมนฺนาหริตฺวา นนฺโท ปุรตฺถิมํ ทิสํ อาโลเกติ ‘เอวํ เม ปุรตฺถิมํ ทิสํ อาโลกยโต นาภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสวิสฺสนฺตี’ติ. อิติห ตตฺถ สมฺปชาโน โหติ. สเจ, ภิกฺขเว, นนฺทสฺส ปจฺฉิมา ทิสา, อุตฺตรา ทิสา, ทกฺขิณา ทิสา, อุทฺธํ, อโธ, อนุทิสา อนุวิโลเกตพฺพา โหติ, สพฺพํ เจตโส สมนฺนาหริตฺวา นนฺโท อนุทิสํ อนุวิโลเกติ ‘เอวํ เม อนุทิสํ อนุวิโลกยโต…เป… สมฺปชาโน โหตี’’’ติ (อ. นิ. ๘.๙).

“诸比丘，若难陀需观察东方，难陀则收摄全心而观察东方，（思惟：）‘我如是观察东方时，贪欲、忧恼等恶不善法将不流入。’如是，他于彼处保持正知。诸比丘，若难陀需观察西方、北方、南方、上方、下方、四维，他则收摄全心而观察四维，（思惟：）‘我如是观察四维时……乃至……他于彼处保持正知。’”（增支部8.9）

อภิเสกเคหปเวสนอาวาหมงฺคเลสุ [Pg.187] วตฺตมาเนสูติ อิธ ตีณิ มงฺคลานิ วุตฺตานิ, วินยฏฺฐกถายํ ปน ‘‘ตํ ทิวสเมว นนฺทกุมารสฺส เกสวิสฺสชฺชนํ, ปฏฺฏพนฺโธ, ฆรมงฺคลํ, ฉตฺตมงฺคลํ, อาวาหมงฺคลนฺติ ปญฺจ มงฺคลานิ โหนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ กุลมริยาทวเสน เกโสโรปนํ เกสวิสฺสชฺชนํ. ยุวราชปฏฺฏพนฺธนํ ปฏฺฏพนฺโธ. อภินวฆรปฺปเวสนมโห ฆรมงฺคลํ. วิวาหกรณมโห อาวาหมงฺคลํ. ยุวราชฉตฺตมโห ฉตฺตมงฺคลํ.

于“灌顶、入宅、婚礼等吉祥事”中，此处说有三事。然于《律藏义注》中则说：“当日，难陀王子有剃发、头带、新屋、伞盖、婚礼此五种吉祥事。”其中，依家族传统剃发，为剃发礼。为储君系上头带，为头带礼。迁入新居之庆典，为新屋礼。成婚之庆典，为婚礼。储君之伞盖庆典，为伞盖礼。

นนฺทกุมารํ อภิเสกมงฺคลํ น ตถา ปีเฬสิ, ยถา ชนปทกลฺยาณิยา วุตฺตวจนนฺติ อชฺฌาหริตพฺพํ. ตเทว ปน วจนํ สรูปโต ทสฺเสตุํ – ‘‘ปตฺตํ อาทาย คมนกาเล’’ติอาทิ วุตฺตํ. ชนปทกลฺยาณีติ ชนปทมฺหิ กลฺยาณี อุตฺตมา ฉ สรีรโทสรหิตา ปญฺจ กลฺยาณสมนฺนาคตา. สา หิ ยสฺมา นาติทีฆา นาติรสฺสา นาติกิสา นาติถูลา นาติกาฬี นาจฺโจทาตาติ อติกฺกนฺตา มานุสวณฺณํ, อสมฺปตฺตา ทิพฺพวณฺณํ, ตสฺมา ฉ สรีรโทสรหิตา. ฉวิกลฺยาณํ มํสกลฺยาณํ นฺหารุกลฺยาณํ อฏฺฐิกลฺยาณํ วยกลฺยาณนฺติ อิเมหิ ปน กลฺยาเณหิ สมนฺนาคตตฺตา ปญฺจ กลฺยาณสมนฺนาคตา นาม. ตสฺสา หิ อาคนฺตุโกภาสกิจฺจํ นตฺถิ, อตฺตโน สรีโรภาเสเนว ทฺวาทสหตฺเถ ฐาเน อาโลกํ กโรติ, ปิยงฺคุสามา วา โหติ สุวณฺณสามา วา, อยมสฺสา ฉวิกลฺยาณตา. จตฺตาโร ปนสฺสา หตฺถปาทา มุขปริโยสานญฺจ ลาขารสปริกมฺมกตํ วิย รตฺตปวาฬรตฺตกมฺพลสทิสํ โหติ, อยมสฺสา มํสกลฺยาณตา. วีสติ ปน นขปตฺตานิ มํสโต อมุตฺตฏฺฐาเน ลาขารสปูริตานิ วิย, มุตฺตฏฺฐาเน ขีรธาราสทิสานิ โหนฺติ, อยมสฺสา นฺหารุกลฺยาณตา. ทฺวตฺตึส ทนฺตา สุผุสิตา สุโธตวชิรปนฺติ วิย ขายนฺติ, อยมสฺสา อฏฺฐิกลฺยาณตา. วีสํวสฺสสติกาปิ สมานา โสฬสวสฺสุทฺเทสิกา วิย โหติ นิปฺปลิเตน, อยมสฺสา วยกลฺยาณตา. อิติ อิเมหิ ปญฺจหิ กลฺยาเณหิ สมนฺนาคตตฺตา ‘‘ชนปทกลฺยาณี’’ติ วุจฺจติ. ตุวฏนฺติ สีฆํ.

应补充（此句）为：灌顶之礼并未如国美所言那般逼迫难陀王子。为显示其言之本貌，故说“取钵离去时”等。国美(janapadakalyāṇī)者，乃国中第一美女，身无六疵，具足五美。其身不高、不矮、不瘦、不胖、不黑、不白，超越凡俗之色，未及天人之色，故称身无六疵。又因具足肤美、肉美、筋美、骨美、龄美，故称具足五美。其身无需外光，自身光芒即能照亮十二肘之地，肤色或如黍米，或如黄金，此为其肤美。其四肢与唇，犹如涂漆，色如红珊瑚、红毛毯，此为其肉美。其二十指甲，连肉之处如注满虫漆，离肉之处如乳汁之流，此为其筋美。其三十二齿，紧密洁白，犹如磨亮之金刚石列，此为其骨美。纵寿一百二十岁，仍如十六岁少女，无有白发，此为其龄美。因具足此五美，故称“国美”。速速(tuvaṭaṃ)，意为迅速(sīghaṃ)。

อิมสฺมึ ฐาเน นิวตฺเตสฺสติ, อิมสฺมึ ฐาเน นิวตฺเตสฺสตีติ จินฺเตนฺตเมวาติ โส กิร ตถาคเต คารววเสน ‘‘ปตฺตํ โว, ภนฺเต, คณฺหถา’’ติ วตฺตุํ อวิสหนฺโต เอวํ จินฺเตสิ – ‘‘โสปานสีเส ปตฺตํ คณฺหิสฺสตี’’ติ[Pg.188]. สตฺถา ตสฺมิมฺปิ ฐาเน น คณฺหิ. อิตโร ‘‘โสปานปาทมูเล คณฺหิสฺสตี’’ติ จินฺเตสิ. สตฺถา ตตฺถาปิ น คณฺหิ. อิตโร ‘‘ราชงฺคเณ คณฺหิสฺสตี’’ติ จินฺเตสิ. สตฺถา ตตฺถาปิ น คณฺหิ. เอวํ ‘‘อิธ คณฺหิสฺสติ, เอตฺถ คณฺหิสฺสตี’’ติ จินฺเตนฺตเมว สตฺถา วิหารํ เนตฺวา ปพฺพาเชสิ.

“他会在这里停下，他会在这里停下”，他这样想着。据说他因敬重如来，不敢说“尊者，请拿您的钵”，于是心想：“世尊会在台阶顶端拿钵。”世尊即使在那里也没有拿。那人又想：“世尊会在台阶底部拿钵。”世尊即使在那里也没有拿。那人又想：“世尊会在王宫庭院拿钵。”世尊即使在那里也没有拿。就这样，在他一直想着“世尊会在这里拿，会在这里拿”时，世尊已将他带到寺院剃度出家了。

มหากปฺปินตฺเถรวตฺถุ

摩诃劫宾那长老的故事

๒๓๑. นวเม สุตวิตฺตโกติ ธมฺมสฺสวนปิโย. ปฏิหารกสฺสาติ โทวาริกสฺส. สจฺจกาเรนาติ สจฺจกิริยาย. สตฺถา ‘‘อุปฺปลวณฺณา อาคจฺฉตู’’ติ จินฺเตสิ. เถรี อาคนฺตฺวา สพฺพา ปพฺพาเชตฺวา ภิกฺขุนีอุปสฺสยํ คตาติ อิทํ องฺคุตฺตรภาณกานํ กถามคฺคํ ทสฺเสนฺเตน วุตฺตํ. เตเนว ธมฺมปทฏฺฐกถายํ (ธ. ป. อฏฺฐ. ๑.มหากปฺปินตฺเถรวตฺถุ) วุตฺตํ –

231. 第九偈中，喜爱听闻佛法，即是以闻法为财富者。“守门人”即是门卫。“以真实行”即是以真实誓言(saccakiriyā)。世尊心想：“愿莲花色(Uppalavaṇṇā)前来。”长老尼来后，为所有女子剃度，前往比丘尼住处。这是《增支部》的诵者在阐述其说法时所言。因此，在《法句经义注》(Dhammapadaṭṭhakathā)中也说道（dha. pa. aṭṭha. 1.mahākappinattheravatthu）——

‘‘ตา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ ฐิตา ปพฺพชฺชํ ยาจึสุ. เอวํ กิร วุตฺเต สตฺถา อุปฺปลวณฺณาย อาคมนํ จินฺเตสีติ เอกจฺเจ วทนฺติ. สตฺถา ปน ตา อุปาสิกาโย อาห – ‘สาวตฺถึ คนฺตฺวา ภิกฺขุนีอุปสฺสเย ปพฺพาเชถา’ติ. ตา อนุปุพฺเพน ชนปทจาริกํ จรมานา อนฺตรามคฺเค มหาชเนน อภิหฏสกฺการสมฺมานา ปทสาว วีสโยชนสติกํ มคฺคํ คนฺตฺวา ภิกฺขุนีอุปสฺสเย ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณึสู’’ติ.

她们顶礼世尊后，站在一旁请求出家。据说世尊听了这话，心想莲花色(Uppalavaṇṇā)要来了。但世尊对那些优婆夷(upāsikā)说：“你们去舍卫城(Sāvatthī)的比丘尼住处出家吧。”她们次第游历诸国，一路上受到大众丰厚的供养和尊敬，徒步行走一百二十由旬的路程，在比丘尼住处出家后证得了阿罗汉果。

ธมฺมปีตีติ ธมฺมปายโก, ธมฺมํ ปิวนฺโตติ อตฺโถ. ธมฺโม จ นาเมส น สกฺกา ภาชเนน ยาคุอาทีนิ วิย ปาตุํ, นววิธํ ปน โลกุตฺตรธมฺมํ นามกาเยน ผุสนฺโต อารมฺมณโต สจฺฉิกโรนฺโต ปริญฺญาภิสมยาทีหิ ทุกฺขาทีนิ อริยสจฺจานิ ปฏิวิชฺฌนฺโต ธมฺมํ ปิวติ นาม. สุขํ เสตีติ เทสนามตฺตเมตํ, จตูหิปิ อิริยาปเถหิ สุขํ วิหรตีติ อตฺโถ. วิปฺปสนฺเนนาติ อนาวิเลน นิรุปกฺกิเลเสน. อริยปฺปเวทิเตติ พุทฺธาทีหิ อริเยหิ ปเวทิเต สติปฏฺฐานาทิเภเท โพธิปกฺขิยธมฺเม. สทา รมตีติ เอวรูโป ธมฺมปีติ วิปฺปสนฺเนน เจตสา วิหรนฺโต ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต สทา รมติ อภิรมติ. พาหิตปาปตฺตา ‘‘พฺราหฺมณา’’ติ เถรํ อาลปติ.

“法饮者”(Dhammapīti)即饮法者，是饮法的意思。法不像粥等可以用器皿来饮用，而是以名身(nāmakāya)触证九种出世间法(lokuttaradhamma)，从所缘境证得，通过遍知、现观等方式通达苦等圣谛(ariyasacca)，这称为饮法。“安乐而住”(Sukhaṃ seti)这只是一种说法，意指在四种威仪(iriyāpatha)中都能安乐地生活。“以清净心”(Vippasannena)即无浊、无烦恼。“圣者所说”(Ariyappavedite)即佛陀等圣者所开示的念处(satipaṭṭhāna)等菩提分法(bodhipakkhiyadhamme)。“常喜乐”(Sadā ramati)是说，像这样的法饮者，以清净心安住，具足智慧，恒常喜乐、欢喜。因已断除诸恶，故称长老为“婆罗门”(brāhmaṇa)。

สาคตตฺเถรวตฺถุ

萨咖达长老的故事

๒๓๒. ทสเม [Pg.189] ฉพฺพคฺคิยานํ วจเนนาติ โกสมฺพิกา กิร อุปาสกา อายสฺมนฺตํ สาคตํ อุปสงฺกมิตฺวา อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ ฐิตา เอวมาหํสุ – ‘‘กึ, ภนฺเต, อยฺยานํ ทุลฺลภญฺจ มนาปญฺจ, กึ ปฏิยาเทมา’’ติ? เอวํ วุตฺเต ฉพฺพคฺคิยา ภิกฺขู โกสมฺพิเก อุปาสเก เอตทโวจุํ – ‘‘อตฺถาวุโส กาโปติกา, นาม ปสนฺนา ภิกฺขูนํ ทุลฺลภา จ มนาปา จ, ตํ ปฏิยาเทถา’’ติ. อถ โกสมฺพิกา อุปาสกา ฆเร ฆเร กาโปติกํ ปสนฺนํ ปฏิยาเทตฺวา อายสฺมนฺตํ สาคตํ ปิณฺฑาย จรนฺตํ ทิสฺวา เอตทโวจุํ – ‘‘ปิวตุ, ภนฺเต, อยฺโย สาคโต กาโปติกํ ปสนฺนํ, ปิวตุ, ภนฺเต, อยฺโย สาคโต กาโปติกํ ปสนฺน’’นฺติ. อถายสฺมา สาคโต ฆเร ฆเร กาโปติกํ ปสนฺนํ ปิวิตฺวา นครมฺหา นิกฺขมนฺโต นครทฺวาเร ปติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ฉพฺพคฺคิยานํ วจเนน สพฺพเคเหสุ กาโปติกํ ปสนฺนํ ปฏิยาเทตฺวา’’ติอาทิ. ตตฺถ กาโปติกา นาม กโปตปาทสมานวณฺณา รตฺโตภาสา. ปสนฺนาติ สุรามณฺฑสฺเสตํ อธิวจนํ. วินเย สมุฏฺฐิตนฺติ สุราปานสิกฺขาปเท (ปาจิ. ๓๒๖ อาทโย) อาคตํ.

232. 第十则中，“因六群比丘之言”是说：据说憍赏弥(Kosambī)的优婆塞们前去拜见具寿萨咖达，行礼后，站在一旁这样说道：“尊者，有什么是长老们难得又喜欢的？我们应该准备什么？”听了这话，六群比丘对憍赏弥的优婆塞们说：“贤友(āvuso)，有一种叫‘鸽色清酒’(kāpotikā pasannā)的东西，是比丘们难得又喜欢的，你们就准备那个吧。”于是憍赏弥的优婆塞们就在家家户户准备了鸽色清酒，看见具寿萨咖达托钵乞食时就说：“尊者萨咖达请喝鸽色清酒，尊者萨咖达请喝鸽色清酒！”于是具寿萨咖达就在家家户户喝了鸽色清酒，出城时，醉倒在城门口。因此说：“因六群比丘之言，在各家准备了鸽色清酒”等。其中，“鸽色”(kāpotikā)是指颜色像鸽子脚，略带红色。“清酒”(pasannā)是酒液的异名。这出自《律》中的饮酒学处(sikkhāpada)（波逸提326等）。

ราธตฺเถรวตฺถุ

罗陀长老的故事

๒๓๓. เอกาทสเม สตฺถา สาริปุตฺตตฺเถรสฺส สญฺญํ อทาสีติ พฺราหฺมณํ ปพฺพาเชตุํ สญฺญํ อทาสิ, อาณาเปสีติ วุตฺตํ โหติ. ภควา กิร ตํ พฺราหฺมณํ ปพฺพชฺชํ อลภิตฺวา กิสํ ลูขํ ทุพฺพณฺณํ อุปฺปณฺฑุปฺปณฺฑุกชาตํ ทิสฺวา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘โก, ภิกฺขเว, ตสฺส พฺราหฺมณสฺส อธิการํ สรตี’’ติ. เอวํ วุตฺเต อายสฺมา สาริปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อหํ โข, ภนฺเต, ตสฺส พฺราหฺมณสฺส อธิการํ สรามี’’ติ. กึ ปน ตฺวํ, สาริปุตฺต, พฺราหฺมณสฺส อธิการํ สรสีติ. อิธ เม, ภนฺเต, โส พฺราหฺมโณ ราชคเห ปิณฺฑาย จรนฺตสฺส กฏจฺฉุภิกฺขํ ทาเปสิ, อิมํ โข อหํ, ภนฺเต, ตสฺส พฺราหฺมณสฺส อธิการํ สรามี’’ติ. สาธุ สาธุ, สาริปุตฺต. กตญฺญุโน หิ, สาริปุตฺต, สปฺปุริสา กตเวทิโน, เตน หิ ตฺวํ, สาริปุตฺต, ตํ พฺราหฺมณํ ปพฺพาเชหิ อุปสมฺปาเทหีติ. อฏฺฐุปฺปตฺติยํ อาคโตติ อลีนจิตฺตชาตกสฺส (ชา. ๑.๒.๑๑-๑๒) อฏฺฐุปฺปตฺติยํ (ชา. อฏฺฐ. ๒.๒.อลีนจิตฺตชาตกวณฺณนา) อาคโต.

233. 在第十一个故事中，“导师授意舍利弗长老”意为给予剃度婆罗门的许可，即是下达了命令。据说，世尊看到那位未能出家的婆罗门变得瘦弱、粗糙、面色难看、全身发白，就对比丘们说：“诸位比丘，谁还记得这位婆罗门的恩德？”这样说完后，具寿舍利弗对世尊说：“世尊，我记得这位婆罗门的恩德。”世尊问：“舍利弗，你记得婆罗门的什么恩德呢？”舍利弗答：“世尊，当时我在王舍城(Rājagaha)乞食，这位婆罗门布施给我一勺饭。世尊，我记得的就是这位婆罗门的这个恩德。”世尊赞叹：“善哉，善哉，舍利弗！舍利弗，善人乃知恩图报者。既然如此，舍利弗，你就为那位婆罗门剃度，为他授具足戒吧。”“出自缘起故事”是说，这出自《无懈怠心本生》(Alīnacittajātaka, Jā. 1.2.11-12)的缘起故事（本生义注 2.2.《无懈怠心本生》释义）。

นิธีนนฺติ [Pg.190] ตตฺถ ตตฺถ นิทหิตฺวา ฐปิตานํ หิรญฺญสุวณฺณาทิปูรานํ นิธิกุมฺภีนํ. ปวตฺตารนฺติ กิจฺฉชีวิเก ทุคฺคตมนุสฺเส อนุกมฺปํ กตฺวา ‘‘เอหิ, เต สุเขน ชีวนุปายํ ทสฺเสสฺสามี’’ติ นิธิฏฺฐานํ เนตฺวา หตฺถํ ปสาเรตฺวา ‘‘อิมํ คเหตฺวา สุขํ ชีวา’’ติ อาจิกฺขิตารํ วิย. วชฺชทสฺสินนฺติ ทฺเว วชฺชทสฺสิโน ‘‘อิมินา นํ อสารุปฺเปน วา ขลิเตน วา สงฺฆมชฺเฌ นิคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ รนฺธคเวสโก จ, อนญฺญาตํ ญาปนตฺถาย ญาตํ อนุคฺคณฺหนตฺถาย สีลาทีนมสฺส วุทฺธิกามตาย ตํ ตํ วชฺชํ โอโลกเนน อุลฺลุมฺปนสภาวสณฺฐิโต จ. อยํ อิธ อธิปฺเปโต. ยถา หิ ทุคฺคตมนุสฺโส ‘‘อิมํ คณฺหาหี’’ติ ตชฺเชตฺวาปิ โปเถตฺวาปิ นิธึ ทสฺเสนฺเต โกปํ น กโรติ, ปมุทิโตว โหติ, เอวเมวํ เอวรูเป ปุคฺคเล อสารุปฺปํ วา ขลิตํ วา ทิสฺวา อาจิกฺขนฺเต โกโป น กาตพฺโพ, ตุฏฺเฐเนว ภวิตพฺพํ. ‘‘ภนฺเต, มหนฺตํ โว กมฺมํ กตํ มยฺหํ อาจริยุปชฺฌายฏฺฐาเน ฐตฺวา โอวทนฺเตหิ, ปุนปิ มํ วเทยฺยาถา’’ติ ปวาเรตพฺพเมว.

“宝藏”(Nidhīnaṃ)是指那些被埋藏在各处，装满金银等财物的宝藏罐。“指示者”(Pavattāraṃ)好比对生活艰难的贫苦人生起悲悯，说：“来，我将告诉你安乐生活的方法”，然后带他们到藏宝处，伸出手说：“拿着这个好好生活”的人。“见过失者”(Vajjadassī)有两种：一种是伺机寻找过错的人，想：“我要以此不当或过失在僧伽中制伏他”；另一种是为了让不知者知晓，让已知者收敛，希望其增长戒行等，通过观察其种种过失而具有救护本性的人。此处意指后者。就像贫苦人即使被呵斥、被捶打，当有人指示宝藏时，他不但不生气反而欢喜；同样地，当这样的人指出不当或过失时，也不应生气，应当欢喜。应当这样邀请：“尊者，您们站在我阿阇梨、戒师(upajjhāya)的立场上教诫我，为我做了极大的帮助，请再次教导我。”

นิคฺคยฺหวาทินฺติ เอกจฺโจ หิ สทฺธิวิหาริกาทีนํ อสารุปฺปํ วา ขลิตํ วา ทิสฺวา ‘‘อยํ เม มุโขทกทานาทีหิ สกฺกจฺจํ อุปฏฺฐหติ, สเจ นํ วกฺขามิ, น มํ อุปฏฺฐหิสฺสติ, เอวํ เม ปริหานิ ภวิสฺสตี’’ติ ตํ วตฺตุํ อวิสหนฺโต น นิคฺคยฺหวาที นาม โหติ, โส อิมสฺมึ สาสเน กจวรํ อากิรติ. โย ปน ตถารูปํ วชฺชํ ทิสฺวา วชฺชานุรูปํ ตชฺเชนฺโต ปณาเมนฺโต ทณฺฑกมฺมํ กโรนฺโต วิหารา นีหรนฺโต สิกฺขาเปติ, อยํ นิคฺคยฺหวาที นาม เสยฺยถาปิ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘นิคฺคยฺห นิคฺคยฺหาหํ, อานนฺท, วกฺขามิ, ปวยฺห ปวยฺห, อานนฺท, วกฺขามิ, โย สาโร, โส ฐสฺสตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๙๖). เมธาวินฺติ ธมฺโมชปญฺญาย สมนฺนาคตํ. ตาทิสนฺติ เอวรูปํ ปณฺฑิตํ ภเชยฺย ปยิรุปาเสยฺย. ตาทิสญฺหิ อาจริยํ ภชมานสฺส อนฺเตวาสิกสฺส เสยฺโย โหติ น ปาปิโย, วฑฺฒิเยว โหติ, โน ปริหานีติ.

呵责者：有些人见到同住弟子等的不当或过失时，心想：“他恭敬地为我端水等服侍，若我指出其过，他便不再服侍我，我将因此受损。”因不敢言说，故不名为呵责者，此人是在此教法中散布秽物。而见到此类过失后，能依过失之轻重，或呵责、或训诫、或施以惩罚、或逐出寺院，以此教导之，此人方名为呵责者，犹如正自觉者。经中亦言：“阿难，我将呵责再呵责而说，拣择再拣择而说，有核心者将存留。”慧者：指具足法味之慧。应当亲近、侍奉如此智者。因为亲近这样的老师，弟子只会更好，不会更差；只会增长，不会减损。

โมฆราชตฺเถรวตฺถุ

莫伽罗阇长老的故事

๒๓๔. ทฺวาทสเม กฏฺฐวาหนนคเรติ กฏฺฐวาหเนน คหิตตฺตา เอวํลทฺธนามเก นคเร. อตีเต กิร พาราณสิวาสี เอโก รุกฺขวฑฺฒกี สเก อาจริยเก อทุติโย. ตสฺส โสฬส สิสฺสา เอกเมกสฺส สหสฺสํ อนฺเตวาสิกา. เอวํ เต สตฺตรสาธิกา โสฬส สหสฺสา อาจริยนฺเตวาสิกา [Pg.191] สพฺเพปิ พาราณสึ อุปนิสฺสาย ชีวิกํ กปฺเปนฺตา ปพฺพตสมีปํ คนฺตฺวา รุกฺเข คเหตฺวา ตตฺเถว นานาปาสาทวิกติโย นิฏฺฐาเปตฺวา กุลฺลํ พนฺธิตฺวา คงฺคาย พาราณสึ อาเนตฺวา สเจ ราชา อตฺถิโก โหติ, รญฺโญ เอกภูมกํ วา สตฺตภูมกํ วา ปาสาทํ โยเชตฺวา เทนฺติ. โน เจ, อญฺเญสมฺปิ วิกฺกิณิตฺวา ปุตฺตทารํ โปเสนฺติ. อถ เนสํ เอกทิวสํ อาจริโย ‘‘น สกฺกา วฑฺฒกิกมฺเมน นิจฺจํ ชีวิตุํ, ทุกฺกรญฺหิ ชรากาเล เอตํ กมฺม’’นฺติ จินฺเตตฺวา อนฺเตวาสิเก อามนฺเตสิ – ‘‘ตาตา, อุทุมฺพราทโย อปฺปสารรุกฺเข อาเนถา’’ติ. เต ‘‘สาธู’’ติ ปฏิสฺสุณิตฺวา อานยึสุ. โส เตหิ กฏฺฐสกุณํ กตฺวา ตสฺสพฺภนฺตรํ ปวิสิตฺวา วาเตน ยนฺตํ ปูเรสิ. กฏฺฐสกุโณ สุวณฺณหํสราชา วิย อากาเส ลงฺฆิตฺวา วนสฺส อุปริ จริตฺวา อนฺเตวาสีนํ ปุรโต โอรุหิ.

234. 第十二，在木运城：因被木运者所占，故得此名。过去，波罗奈城(Bārāṇasī)有一木匠，其技艺无人能及。彼有十六弟子，每一弟子又各有一千学徒。如是，师徒共一万六千零一十七人，皆依波罗奈城维生。他们前往山边伐木，就地制成各种宫殿构件，再结为木筏，顺恒河(Gaṅgā)运至波罗奈城。若国王需要，便为国王建造一层乃至七层的宫殿；若否，则售予他人，以养家小。一日，其师心想：“以木匠活计难以长久维生，年老时做此工作甚为辛苦。”于是召集学徒言：“孩子们，去取优昙钵(udumbara)等无心材的树木来。”他们应诺“善”后，便取了来。他用这些木头造了一只木鸟，进入其内部，用风力充满机关。木鸟犹如金鹅王，跃入空中，飞越森林，降于学徒面前。

อถาจริโย สิสฺเส อาห – ‘‘ตาตา อีทิสานิ กฏฺฐวาหนานิ กตฺวา สกฺกา สกลชมฺพุทีเป รชฺเช คเหตุํ, ตุมฺเหปิ ตาตา เอตานิ กโรถ, รชฺชํ คเหตฺวา ชีวิสฺสาม, ทุกฺกรํ วฑฺฒกิสิปฺเปน ชีวิตุ’’นฺติ. เต ตถา กตฺวา อาจริยสฺส ปฏิเวเทสุํ. ตโต เน อาจริโย อาห – ‘‘กตมํ ตาตา รชฺชํ คณฺหามา’’ติ? พาราณสิรชฺชํ อาจริยาติ. อลํ ตาตา, มา เอตํ รุจิตฺถ, มยญฺหิ ตํ คเหตฺวาปิ ‘‘วฑฺฒกิราชา, วฑฺฒกิยุวราชา’’ติ วฑฺฒกิวาทา น มุจฺจิสฺสาม, มหนฺโต ชมฺพุทีโป, อญฺญตฺถ คจฺฉามาติ. ตโต สปุตฺตทารกา กฏฺฐวาหนานิ อภิรุหิตฺวา สชฺชาวุธา หุตฺวา หิมวนฺตาภิมุขา คนฺตฺวา หิมวติ อญฺญตรํ นครํ ปวิสิตฺวา รญฺโญ นิเวสเนเยว ปจฺจุฏฺฐํสุ. เต ตตฺถ รชฺชํ คเหตฺวา อาจริยํ รชฺเช อภิสิญฺจึสุ. โส ‘‘กฏฺฐวาหโน ราชา’’ติ ปากโฏ อโหสิ, ตํ นครํ เตน คหิตตฺตา ‘‘กฏฺฐวาหนนคร’’นฺเตว นามํ ลภิ.

于是其师对弟子们说：“孩子们，造出此等木制乘具，便可夺取整个瞻部洲(Jambudīpa)的王位。孩子们，你们也造吧，夺取王位后我们便可维生，靠木匠手艺谋生太难了。”他们照做后向师父报告。于是师父对他们说：“孩子们，我们去夺取哪个王国呢？”（弟子答：）“师父，波罗奈王国。”（师父说：）“够了，孩子们，莫选此国。即便我们夺取了那里，也摆脱不了‘木匠王、木匠储君’之名。瞻部洲如此之大，我们去别处吧。”于是他们携妻带子，登上木制乘具，全副武装，朝雪山(Himavanta)方向而去，进入雪山中某座城市，直抵王宫。他们在那里夺取了王位，为师父举行灌顶，立之为王。他以“木运王”之名而著称，那座城也因被他所占而得名“木运城”。

ตปจารนฺติ ตปจรณํ. ปาสาณเจติเย ปิฏฺฐิปาสาเณ นิสีทีติ ปาสาณกเจติยนฺติ ลทฺธโวหาเร ปิฏฺฐิปาสาเณ สกฺเกน มาปิเต มหามณฺฑเป นิสีทิ. ตตฺถ กิร มหโต ปาสาณสฺส อุปริ ปุพฺเพ เทวฏฺฐานํ อโหสิ, อุปฺปนฺเน ปน ภควติ วิหาโร ชาโต, โส เตเนว ปุริมโวหาเรน ‘‘ปาสาณเจติย’’นฺติ วุจฺจติ.

苦行：即修习苦行。坐于岩石支提的平坦岩石上：他坐在由帝释天(Sakka)所造、名为“岩石支提”(Pāsāṇacetiya)的大亭楼阁内的平坦岩石上。据说，那里原是一块巨石之上的天神居所，世尊出世后，则成为了一座精舍，但仍沿用旧称，名为“岩石支提”。

เตน [Pg.192] ปุจฺฉิเต ทุติโย หุตฺวา สตฺถารํ ปญฺหํ ปุจฺฉีติ –

彼（第一位）问后，他作为第二人向导师提问：

‘‘มุทฺธํ มุทฺธาธิปาตญฺจ, พาวรี ปริปุจฺฉติ;

ตํ พฺยากโรหิ ภควา, กงฺขํ วินย โน อิเส’’ติ. (สุ. นิ. ๑๐๓๑) –

“顶与胜于顶者，跋瓦睿(Bāvarī)如是问；世尊，请您解说，导师，请除我等疑惑。”

เอวํ เตน ปญฺเห ปุจฺฉิเต ภควตา จ –

当他如此提问后，世尊则答：

‘‘อวิชฺชา มุทฺธาติ ชานาหิ, วิชฺชา มุทฺธาธิปาตินี;

สทฺธาสติสมาธีหิ, ฉนฺทวีริเยน สํยุตา’’ติ. (สุ. นิ. ๑๐๓๒) –

“当知无明是顶，明为胜于顶者；其与信、念、定，以及欲、精进相结合。”

ปญฺเห วิสฺสชฺชิเต ทุติโย หุตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิ.

问题解答后，他作为第二人提问。

อถสฺส…เป… ปญฺหํ กเถสีติ –

于是……他说了问题：

‘‘กถํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ, มจฺจุราชา น ปสฺสตี’’ติ. (สุ. นิ. ๑๑๒๔) –

“如何观察世间，死王才不见彼？”

เตน ปญฺเห ปุจฺฉิเต –

当他提出问题后——

‘‘สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสุ, โมฆราช สทา สโต;

อตฺตานุทิฏฺฐึ อูหจฺจ, เอวํ มจฺจุตโร สิยา;

เอวํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ, มจฺจุราชา น ปสฺสตี’’ติ. (สุ. นิ. ๑๑๒๕) –

“莫伽罗阇，常具正念，观世间为空；拔除我见，如是超越死亡。如是观世间，死王不见彼。”

ปญฺหํ วิสฺสชฺเชสิ.

（世尊）解答了问题。

เสสชนาติ ตสฺมึ สมาคเม สนฺนิปติตา เสสชนา. น กถียนฺตีติ ‘‘เอตฺตกา โสตาปนฺนา’’ติอาทินา น วุจฺจนฺติ. เอวํ ปารายเน วตฺถุ สมุฏฺฐิตนฺติ ปารายนวคฺเค อิทํ วตฺถุ สมุฏฺฐิตํ.

其余人：指于彼集会中聚集的其余人等。不说：指不以“有若干入流者(sotāpanna)”等方式言说。如是，《彼岸道品》之事生起：即此故事于《彼岸道品》(Pārāyanavagga)中生起。

จตุตฺถเอตทคฺควคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第四最第一品释义终。

เถรปาฬิสํวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《长老偈》释义终。

๑๔. เอตทคฺควคฺโค

14. 最第一品

(๑๔) ๕. ปญฺจมเอตทคฺควคฺควณฺณนา

（14）五、第五最第一品释义

มหาปชาปติโคตมีเถรีวตฺถุ

摩诃波阇波提乔达弥长老尼的故事

๒๓๕. เถริปาฬิสํวณฺณนาย ปฐเม ยทิทํ มหาโคตมีติ เอตฺถ ‘‘ยทิทํ มหาปชาปติ โคตมี’’ติ จ ปฐนฺติ. ตตฺถ โคตมีติ โคตฺตํ. นามกรณทิวเส [Pg.193] ปนสฺสา ลทฺธสกฺการา พฺราหฺมณา ลกฺขณสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ‘‘สเจ อยํ ธีตรํ ลภิสฺสติ, จกฺกวตฺติรญฺโญ มเหสี ภวิสฺสติ. สเจ ปุตฺตํ ลภิสฺสติ, จกฺกวตฺติราชา ภวิสฺสตี’’ติ อุภยถาปิ ‘‘มหตีเยวสฺสา ปชา ภวิสฺสตี’’ติ พฺยากรึสุ, ตสฺมา ปุตฺตปชาย เจว ธีตุปชาย จ มหนฺตตาย ‘‘มหาปชาปตี’’ติ โวหรึสุ. ตทุภยํ ปน สํสนฺเทตฺวา ‘‘มหาปชาปติโคตมี’’ติ วุตฺตํ. วารภิกฺขนฺติ วาเรน ทาตพฺพํ ภิกฺขํ. นามํ อกํสูติ โคตฺตํเยว นามํ อกํสุ. มาตุจฺฉนฺติ จูฬมาตรํ. มาตุภคินี หิ มาตุจฺฉาติ วุจฺจติ. กลหวิวาทสุตฺตปริโยสาเนติ ‘‘กุโตปหูตา กลหา วิวาทา’’ติอาทินา สุตฺตนิปาเต อาคตสฺส กลหวิวาทสุตฺตสฺส (สุ. นิ. ๘๖๘ อาทโย) ปริโยสาเน. อิทญฺจ องฺคุตฺตรภาณกานํ กถามคฺคานุสาเรน วุตฺตํ. อปเร ปน ‘‘ตสฺมึเยว สุตฺตนิปาเต ‘อตฺตทณฺฑาภยํ ชาต’นฺติอาทินา อาคตสฺส อตฺตทณฺฑสุตฺตสฺส (สุ. นิ. ๙๔๑ อาทโย) ปริโยสาเน’’ติ วทนฺติ. นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิตานนฺติ เอตฺถ เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชาย เอเต ปพฺพชิตาติ วทนฺติ. เตเนว สุตฺตนิปาเต อตฺตทณฺฑสุตฺตสํวณฺณนาย (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๙๔๒ อาทโย) วุตฺตํ – ‘‘เทสนาปริโยสาเน ปญฺจสตา สากิยกุมารา โกฬิยกุมารา จ เอหิภิกฺขุปพฺพชฺชาย ปพฺพชิตา. เต คเหตฺวา ภควา มหาวนํ ปาวิสี’’ติ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

235. 在《长老尼偈》的释义中，首先是关于大乔达弥(Mahāgotamī)的记载。这里，有人读作“大爱道·乔达弥(Mahāpajāpatī Gotamī)”。其中，“乔达弥”是姓氏。在命名日那天，受到尊敬的婆罗门们观察到她具有殊胜的相，预言说：“如果她生女儿，将会成为转轮王的王后；如果她生儿子，将会成为转轮王。”无论生儿子还是女儿，都预言说“她的眷属必定广大”，因此，因其子嗣与女儿的眷属众多，故称她为“大爱道”。将这两个词结合起来，便称为“大爱道·乔达弥”。“轮供食”(Vārabhikkhaṃ)指依轮次当施的食物。“取名”即是确定姓氏。“姨母”指小姨，母亲的姐妹被称为“姨母”。“在《争论斗讼经》的结尾”指在《经集》中以“争论斗讼从何而生”等开头的《争论斗讼经》(Suttanipāta 868ff.)的结尾。这是根据《增支部》诵者的说法。也有人说：“是在同一部《经集》中以‘执持自身为杖生怖畏’等开头的《自身执杖经》(Attadaṇḍasutta, Suttanipāta 941ff.)的结尾”。关于“出家为僧者”(Nikkhamitvā pabbajitānaṃ)，此处说他们是以“善来比丘”(ehibhikkhu)的方式出家。因此在《经集·自身执杖经》(Attadaṇḍasutta)的义注中(Suttanipāta-aṭṭhakathā 2.942ff.)说：“说法结束时，五百位释迦族(Sākiya)王子和拘利族(Koḷiya)王子以‘善来比丘’的方式出家。世尊带领他们进入大林(Mahāvana)。”其余部分在这里很容易理解。

เขมาเถรีวตฺถุ

Khemā长老尼的故事

๒๓๖. ทุติเย ปรปริยาปนฺนา หุตฺวาติ ปเรสํ ทาสี หุตฺวา. สุวณฺณรสปิญฺชโร อโหสีติ สุวณฺณรสปิญฺชโร วิย อโหสิ.

236. 在第二段中，“成为依附他人者”是指“成为他人的奴仆”。“曾是黄金笼”是指“犹如黄金笼一般”。

มกฺกฏโกว ชาลนฺติ ยถา นาม มกฺกฏโก สุตฺตชาลํ กตฺวา มชฺฌฏฺฐาเน นาภิมณฺฑเล นิปนฺโน ปริยนฺเต ปติตํ ปฏงฺคํ วา มกฺขิกํ วา เวเคน คนฺตฺวา วิชฺฌิตฺวา ตสฺส รสํ ปิวิตฺวา ปุนาคนฺตฺวา ตสฺมึเยว ฐาเน นิปชฺชติ, เอวเมว เย สตฺตา ราครตฺตา โทสปทุฏฺฐา โมหมูฬฺหา สยํกตํ ตณฺหาโสตํ อนุปตนฺติ, เต ตํ สมติกฺกมิตุํ น สกฺโกนฺติ, เอวํ ทุรติกฺกมํ. เอตมฺปิ เฉตฺวาน วชนฺติ ธีราติ ปณฺฑิตา เอตํ พนฺธนํ ฉินฺทิตฺวา อนเปกฺขิโน นิราลยา หุตฺวา อรหตฺตมคฺเคน สพฺพํ ทุกฺขํ ปหาย วชนฺติ คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ.

“如同蜘蛛结网”是指，如同蜘蛛结好丝网后，停留在中央的腹部，如果有飞蛾或苍蝇落在网上，就迅速前去刺穿，吸取它们的汁液后又返回原来的地方躺卧。同样地，那些被贪欲染着、被嗔恚恼怒、被愚痴迷惑的众生，随顺自己所造的渴爱之流，他们无法超越它，如此难以超越。“智者斩断这束缚”是指，智者斩断此束缚后，不希求、不执着，以阿罗汉道舍弃一切痛苦而离去，这是它的意思。

อุปฺปลวณฺณาเถรีวตฺถุ

莲花色长老尼的故事

๒๓๗. ตติยํ [Pg.194] อุตฺตานตฺถเมว.

237. 第三段也是意义浅显。

ปฏาจาราเถรีวตฺถุ

芭达嘉拉长老尼的故事

๒๓๘. จตุตฺเถ ปฏิหารสเตนปีติ ทฺวารสเตนปิ. ปฏิหารสทฺโท หิ ทฺวาเร โทวาริเก จ ทิสฺสติ. กุลสภาคนฺติ อตฺตโน เคหสมีปํ.

238. 在第四段中，“即使有一百重防护”是指“即使有一百重门”。“防护”一词，既指门，也指守门人。“家族同分”是指自己家宅附近。

ตาณายาติ ตาณภาวาย ปติฏฺฐานตฺถาย. พนฺธวาติ ปุตฺเต จ ปิตโร จ ฐเปตฺวา อวเสสา ญาติสุหชฺชา. อนฺตเกนาธิปนฺนสฺสาติ มรเณน อภิภูตสฺส. ปวตฺติยญฺหิ ปุตฺตาทโย อนฺนปานาทิทาเนน เจว อุปฺปนฺนกิจฺจนิตฺถรเณน จ ตาณา หุตฺวาปิ มรณกาเล เกนจิ อุปาเยน มรณํ ปฏิพาหิตุํ อสมตฺถตาย ตาณตฺถาย เลณตฺถาย น สนฺติ นาม. เตเนว วุตฺตํ – ‘‘นตฺถิ ญาตีสุ ตาณตา’’ติ.

“为求救护”是指为求救护、为求依止。“亲族”指的是除了子女和父母以外，其余的亲戚朋友。“被死神控制的人”指的是被死亡征服的人。因为在世俗中，子女等虽然可以通过布施饮食以及完成应做的事情来提供救护，但是在临死的时候，由于没有任何办法能够阻挡死亡，所以他们实际上并不能成为真正的救护之处、庇护之处。因此说：‘亲族之中没有救护。’

เอตมตฺถวสนฺติ เอตํ เตสํ อญฺญมญฺญสฺส ตาณํ ภวิตุํ อสมตฺถภาวสงฺขาตํ การณํ ชานิตฺวา ปณฺฑิโต จตุปาริสุทฺธิสีเลน สํวุโต รกฺขิตโคปิโต หุตฺวา นิพฺพานคมนํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ สีฆํ โสเธยฺยาติ อตฺโถ.

“明白这个道理”是指智者知道他们彼此无法互相救护的状况，因此应当守护四清净戒，善加保护自己，迅速清净通往涅槃的八支圣道。这就是它的意义。

ธมฺมทินฺนาเถรีวตฺถุ

法施长老尼的故事

๒๓๙. ปญฺจเม ปรายตฺตฏฺฐาเนติ ปเรสํ ทาสิฏฺฐาเน. สุชาตตฺเถรสฺส อธิการกมฺมํ กตฺวาติ สา กิร อตฺตโน เกเส วิกฺกิณิตฺวา สุชาตตฺเถรสฺส นาม อคฺคสาวกสฺส ทานํ ทตฺวา ปตฺถนํ อกาสิ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. หตฺเถ ปสาริเตติ ตสฺส หตฺถาวลมฺพนตฺถํ ปุพฺพาจิณฺณวเสน หตฺเถ ปสาริเต. โส กิร อนาคามี หุตฺวา เคหํ อาคจฺฉนฺโต ยถา อญฺเญสุ ทิวเสสุ อิโต จิโต จ โอโลเกนฺโต สิตํ กุรุมาโน หสมาโน อาคจฺฉติ, เอวํ อนาคนฺตฺวา สนฺตินฺทฺริโย สนฺตมานโส หุตฺวา อคมาสิ. ธมฺมทินฺนา สีหปญฺชรํ อุคฺฆาเฏตฺวา วีถึ โอโลกยมานา ตสฺส อาคมนาการํ ทิสฺวา ‘‘กึ นุ โข เอต’’นฺติ จินฺเตตฺวา ตสฺส ปจฺจุคฺคมนํ กุรุมานา โสปานสีเส ฐตฺวา โอลมฺพนตฺถํ หตฺถํ ปสาเรสิ. อุปาสโก อตฺตโน หตฺถํ สมิญฺเชสิ. สา [Pg.195] ‘‘ปาตราสโภชนกาเล ชานิสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. อุปาสโก ปุพฺเพ ตาย สทฺธึ เอกโต ภุญฺชติ. ตํ ทิวสํ ปน ตํ อนปโลเกตฺวา โยคาวจรภิกฺขุ วิย เอกโกว ภุญฺชิ. เตนาห – ‘‘ภุญฺชมาโนปิ อิมํ เทถ, อิมํ หรถาติ น พฺยาหรี’’ติ. ตตฺถ อิมํ เทถาติ อิมํ ขาทนียํ วา โภชนียํ วา เทถ. อิมํ หรถาติ อิมํ ขาทนียํ วา โภชนียํ วา อปหรถ. สนฺถววเสนาติ กิเลสสนฺถววเสน. จิรกาลปริภาวิตาย ฆฏทีปชาลาย วิย อพฺภนฺตเร ทิพฺพมานาย เหตุสมฺปตฺติยา โจทิยมานา อาห – ‘‘เอวํ สนฺเต…เป… มยฺหํ ปพฺพชฺชํ อนุชานาถา’’ติ.

239. 在第五段中，“依赖他人生存者”是指“处于他人奴仆的地位”。据说她卖掉自己的头发，供养名为善生(Sujāta)长老的大弟子，并作了发愿。这里指的是这件事。“伸手相迎”是指她为了让他扶着手，依照往常的习惯伸出手。据说这位已证阿那含果(anāgāmī)的优婆塞回家时，不像往日那样东张西望、嬉笑颜开，而是收摄诸根，心意寂静地走来。法施打开狮子栏，向外张望，见他举止异常，心想：“这是怎么回事？”便上前相迎，站在台阶顶端伸手想要扶他。优婆塞却收回自己的手。她想：“早餐时便知分晓。”原来优婆塞平日与她一同用餐，那天却像修行的比丘一样独自用膳。因此说：“即使在用餐时，他也没有说‘给这个’或‘拿那个’。”此处“给这个”指的是给予嚼食(khādanīya)或啖食(bhojanīya)，“拿那个”指的是拿走嚼食或啖食。“因亲爱故”是指因烦恼亲爱而生。犹如长期燃烧的油灯，她内心被因缘具足所启发，显现光辉，于是说：“既然如此……请允许我出家。”

อยํ ตาว เสฏฺฐิ ฆรมชฺเฌ ฐิโตว ทุกฺขสฺสนฺตํ อกาสีติ สา กิร ‘‘ธมฺมทินฺเน ตุยฺหํ โทโส นตฺถิ, อหํ ปน อชฺช ปฏฺฐาย สนฺถววเสน…เป… กุลฆรํ คจฺฉา’’ติ วุตฺเต เอวํ จินฺเตสิ – ‘‘ปกติปุริโส เอวํ วตฺตา นาม นตฺถิ, อทฺธา เอเตน โลกุตฺตรธมฺโม นาม ปฏิวิทฺโธ’’ติ. เตนสฺสา อยํ สงฺกปฺโป อโหสิ ‘‘อยํ ตาว เสฏฺฐิ ฆรมชฺเฌ ฐิโตว ทุกฺขสฺสนฺตํ อกาสี’’ติ. มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถายํ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๔๖๐) ปน ‘‘อถ กสฺมา มยา สทฺธึ ยถาปกติยา อาลาปสลฺลาปมตฺตมฺปิ น กโรถาติ โส จินฺเตสิ – ‘อยํ โลกุตฺตรธมฺโม นาม ครุ ภาริโย น ปกาเสตพฺโพ; สเจ โข ปนาหํ น กเถสฺสามิ, อยํ หทยํ ผาเลตฺวา เอตฺเถว กาลํ กเรยฺยา’ติ ตสฺสา อนุคฺคหตฺถาย กเถสิ – ‘ธมฺมทินฺเน อหํ สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา โลกุตฺตรธมฺมํ นาม อธิคโต, ตํ อธิคตสฺส เอวรูปา โลกิยกิริยา น วฏฺฏตี’’’ติ วุตฺตํ.

“这位富翁身在家中就已证得苦的止息”是指，据说他对法施(Dhammadinnā)说：“法施，你并没有错，但我从今天开始，将以友谊的方式……乃至……去各家各户。”听到这些话，她心想：“普通的男人不会这样说话，这个人一定是证悟了出世间法。”因此她产生了这样的想法：“这位富翁身在家中就已证得苦的止息。”但在《中部》义注(Majjhimanikāyaṭṭhakathā)中说：“他心想：‘为什么她不像往常一样和我简单地交谈几句呢？这出世间法深奥难懂，不能轻易示人；如果我不说，她可能会伤心欲绝而死。’为了帮助她，就对法施说：‘法施，我听了导师的说法后，已经证悟了出世间法，证悟此法后，就不适合做世俗的事情了。’”

ปญฺจกฺขนฺธาทิวเสน ปญฺเห ปุจฺฉีติ ‘‘สกฺกาโย สกฺกาโยติ อยฺเย วุจฺจติ, กตโม นุ โข อยฺเย สกฺกาโย วุตฺโต ภควตา’’ติอาทินา จูฬเวทลฺลสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๔๖๐ อาทโย) อาคตนเยน ปุจฺฉิ. ปุจฺฉิตํ ปุจฺฉิตํ วิสฺสชฺเชสีติ ‘‘ปญฺจ โข อิเม, อาวุโส วิสาข, อุปาทานกฺขนฺธา สกฺกาโย วุตฺโต ภควตา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๔๖๐ อาทโย) ตตฺเถว อาคตนเยน วิสฺสชฺเชสิ. สูรภาวนฺติ ติกฺขภาวํ. อนธิคตอรหตฺตมคฺคสฺส อุคฺคเหน วินา ตตฺถ ปญฺโห น อุปฏฺฐาตีติ อาห – ‘‘อุคฺคหวเสน อรหตฺตมคฺเคปิ ปุจฺฉี’’ติ. ตํ นิวตฺเตนฺตีติ ‘‘วิมุตฺติยา ปนายฺเย กึ ปฏิภาโค’’ติ ปุจฺฉิเต ‘‘วิมุตฺติยา โข, อาวุโส วิสาข, นิพฺพานํ ปฏิภาโค’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๖๖) วุตฺเต ‘‘นิพฺพานสฺส, ปนายฺเย, กึ ปฏิภาโค’’ติ ปุน ปุจฺฉิเต ตํ นิวตฺเตนฺตี ‘‘อจฺจสราวุโส [Pg.196] วิสาขา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อจฺจสราติ อปุจฺฉิตพฺพํ ปุจฺฉนฺโต ปญฺหํ อติกฺกามิตา อโหสีติ อตฺโถ. นาสกฺขิ ปญฺหานํ ปริยนฺตํ คเหตุนฺติ ปญฺหานํ ปริจฺเฉทปฺปมาณํ คเหตุํ นาสกฺขิ. ปญฺหานญฺหิ ปริจฺเฉทํ คเหตุํ ยุตฺตฏฺฐาเน อฏฺฐตฺวา ตโต ปรํ ปุจฺฉนฺโต นาสกฺขิ ปญฺหานํ ปริยนฺตํ คเหตุํ. อปฺปฏิภาคธมฺมสฺส จ ปฏิภาคํ ปุจฺฉิ. นิพฺพานํ นาเมตํ อปฺปฏิภาคํ, น สกฺกา นีลํ วา ปีตกํ วาติ เกนจิ ธมฺเมน สทฺธึ ปฏิภาคํ กตฺวา ทสฺเสตุํ, ตญฺจ ตฺวํ อิมินา อธิปฺปาเยน ปุจฺฉสีติ อตฺโถ. นิพฺพาโนคธนฺติ นิพฺพานํ โอคาเหตฺวา ฐิตํ, นิพฺพานนฺโตคธํ นิพฺพานํ อนุปฺปวิฏฺฐนฺติ อตฺโถ. นิพฺพานปรายณนฺติ นิพฺพานํ ปรํ อยนมสฺส ปราคติ, น ตโต ปรํ คจฺฉตีติ อตฺโถ. นิพฺพานํ ปริโยสานํ อวสานํ อสฺสาติ นิพฺพานปริโยสานํ.

“以五蕴等为主题提问”，即如《小吠陀经》(Cūḷavedallasutta)中所说的方式提问：“尊者，常说‘有身’、‘有身’，那么，尊者，世尊所说的‘有身’是什么呢？”“对于被问到的问题一一解答”，即如该经中所说的方式回答：“贤友毘舍佉，世尊所说的‘有身’，就是这五取蕴。”“勇猛”是指敏锐。若未以领会的方式通达阿罗汉道，则无法提出此问，故说：“以领会的方式，亦问阿罗汉道。”“她制止他”，即当被问到：“尊者，解脱的对等是什么？”时，回答说：“贤友毘舍佉，解脱的对等是涅槃。”当再被问到：“尊者，涅槃的对等是什么？”时，她制止他说：“贤友毘舍佉，你已越界了”等等。此处“越界”的意思是：询问不应问之事，超越了问题的范围。“无法把握问题的边际”，即无法把握问题的界限范围。因为他没有在应把握界限的适当之处停止，而继续追问，所以无法把握问题的边际。并且，他询问了无对等之法的对等。“涅槃”是无对等的，无法与青或黄等任何法作对等来说明，而你却是以这个意趣来提问。“浸入涅槃”，意思是浸入涅槃而住，进入涅槃之内。“以涅槃为归趣”，意思是涅槃是其最高的归趣，此后不再前行。“以涅槃为终极”，意思是涅槃是其究竟、终点。

ปุเรติ อตีเตสุ ขนฺเธสุ. ปจฺฉาติ อนาคเตสุ ขนฺเธสุ. มชฺเฌติ ปจฺจุปฺปนฺเนสุ ขนฺเธสุ. อกิญฺจนนฺติ ยสฺส เอเตสุ ตีสุ ตณฺหาคาหสงฺขาตํ กิญฺจนํ นตฺถิ, ตมหํ ราคกิญฺจนาทีหิ อกิญฺจนํ กสฺสจิ คหณสฺส อภาเวน อนาทานํ พฺราหฺมณํ วทามีติ อตฺโถ.

“前”，是在于过去的诸蕴。“后”，是在于未来的诸蕴。“中”，是在于现在的诸蕴。“一无所有”的意思是：对此三者，无有名为渴爱与执取的任何障碍，我称此人为“婆罗门”，他因无贪爱等任何障碍而一无所有，因无任何执取而无所取。

ปณฺฑิตาติ ธาตุอายตนาทิกุสลตาสงฺขาเตน ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคตา. วุตฺตญฺเหตํ –

“智者”，是具足了名为“善巧于界、处等”之智慧的人。正如所说——

‘‘กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, ปณฺฑิโต โหติ? ยโต โข, อานนฺท, ภิกฺขุ ธาตุกุสโล จ โหติ อายตนกุสโล จ ปฏิจฺจสมุปฺปาทกุสโล จ ฐานาฏฺฐานกุสโล จ, เอตฺตาวตา โข, อานนฺท, ภิกฺขุ ปณฺฑิโต โหตี’’ติ.

“尊者，怎样才算是智者呢？”“阿难，当一位比丘善巧于界、善巧于处、善巧于缘起、善巧于处非处时，阿难，到这种程度，这位比丘就是智者了。”

มหาปญฺญาติ มหนฺเต อตฺเถ มหนฺเต ธมฺเม มหนฺตา นิรุตฺติโย มหนฺตานิ ปฏิภานานิ ปริคฺคหเณ สมตฺถาย ปญฺญาย สมนฺนาคตา. อิมิสฺสา หิ เถริยา อเสกฺขปฺปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตตาย ปฏิสมฺภิทาโย ปูเรตฺวา ฐิตตาย ปญฺญามหตฺตํ. ยถา ตํ ธมฺมทินฺนายาติ ยถา ธมฺมทินฺนาย ภิกฺขุนิยา พฺยากตํ, อหํ เอวเมว พฺยากเรยฺยนฺติ อตฺโถ. ตนฺติ นิปาตมตฺถํ.

“大智慧”，是具足了能够把握广大义理、广大法、广大言辞、广大辩才之智慧的人。因为这位长老尼已证得无学四无碍解，圆满了无碍解，所以智慧广大。“如法施(Dhammadinnā)”，意思是：如法施比丘尼所解说的那样，我也要那样解说。“Taṃ”只是一个虚词。

นนฺทาเถรีวตฺถุ

难陀长老尼的故事

๒๔๐. ฉฏฺเฐ [Pg.197] อญฺญํ มคฺคํ อปสฺสนฺตีติ อญฺญํ อุปายํ อปสฺสนฺตี. วิสฺสตฺถาติ นิราสงฺกา. อิตฺถินิมิตฺตนฺติ อิตฺถิยา สุภนิมิตฺตํ, สุภาการนฺติ วุตฺตํ โหติ. ธมฺมปเท คาถํ วตฺวาติ –

240. 第六则。“不见其他道路”，即不见其他方法。“无畏”，即无有疑虑。“女相”，即女子的净相，意为美好的形相。在《法句经》中说了偈颂，即——

‘‘อฏฺฐีนํ นครํ กตํ, มํสโลหิตเลปนํ;

ยตฺถ ชรา จ มจฺจุ จ, มาโน มกฺโข จ โอหิโต’’ติ. (ธ. ป. ๑๕๐) –

“骨建之城，血肉涂饰；老、死、我慢与虚伪，皆藏于其中。”（《法句经》150）

อิมํ คาถํ วตฺวา. ตตฺรายมธิปฺปาโย – ยเถว หิ ปุพฺพณฺณาปรณฺณาทีนํ โอทหนตฺถาย กฏฺฐานิ อุสฺสาเปตฺวา วลฺลีหิ พนฺธิตฺวา มตฺติกาย วิลิมฺปิตฺวา นครสงฺขาตํ พหิทฺธา เคหํ กโรนฺติ, เอวมิทํ อชฺฌตฺติกมฺปิ ตีณิ อฏฺฐิสตานิ อุสฺสาเปตฺวา นฺหารุวินทฺธํ มํสโลหิตเลปนํ ตจปฏิจฺฉนฺนํ ชีรณลกฺขณาย ชราย มรณลกฺขณสฺส มจฺจุโน อาโรคฺยสมฺปทาทีนิ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนลกฺขณสฺส มานสฺส สุกตการณวินาสนลกฺขณสฺส มกฺขสฺส จ โอทหนตฺถาย นครํ กตํ. เอวรูโป เอว หิ เอตฺถ กายิกเจตสิโก อาพาโธ โอหิโต, อิโต อุทฺธํ กิญฺจิ คยฺหูปคํ นตฺถีติ.

说此偈。其意趣是：正如为了存放前期谷物与后期谷物等，人们竖起木头，用藤蔓捆绑，涂上泥土，在外面建造名为“城”的屋舍；同样，这内在的身体也是竖起三百根骨头，以筋腱捆绑，涂上血肉，覆盖皮肤，为了存放具有衰败特性的“老”，具有死亡特性的“死”，缘健康圆满等而生起的“我慢”，以及具有破坏善因特性的“虚伪”，而造成的“城”。如此，身心的疾苦皆藏于其中，于此之上，再无任何可取之物。

สุตฺตํ อภาสีติ –

宣说了经文，即——

‘‘จรํ วา ยทิ วา ติฏฺฐํ, นิสินฺโน อุท วา สยํ;

สมิญฺเชติ ปสาเรติ, เอสา กายสฺส อิญฺชนา.

“行或立，坐或卧，屈与伸，此为身之动。”

‘‘อฏฺฐินหารุสํยุตฺโต, ตจมํสาวเลปโน;

ฉวิยา กาโย ปฏิจฺฉนฺโน, ยถาภูตํ น ทิสฺสตี’’ติ. (สุ. นิ. ๑๙๕-๑๙๖) –

“骨筋相连，皮肉涂饰，身体为皮肤所覆，不见其真实。”（《经集》195-196）

อาทินา สุตฺตมภาสิ.

宣说了以此为开头的经文。

โสณาเถรีวตฺถุ

苏那长老尼的故事

๒๔๑. สตฺตเม สพฺเพปิ วิสุํ วิสุํ ฆราวาเส ปติฏฺฐาเปสีติ เอตฺถ สพฺเพปิ วิสุํ วิสุํ ฆราวาเส ปติฏฺฐาเปตฺวา ‘‘ปุตฺตาว มํ ปฏิชคฺคิสฺสนฺติ, กึ เม วิสุํ กุฏุมฺเพนา’’ติ สพฺพํ สาปเตยฺยมฺปิ วิภชิตฺวา อทาสีติ เวทิตพฺพํ. เตเนว หิ ตโต ปฏฺฐาย ‘‘อยํ อมฺหากํ กึ กริสฺสตี’’ติ อตฺตโน สนฺติกํ อาคตํ ‘‘มาตา’’ติ สญฺญมฺปิ น กรึสุ. ตถา หิ นํ กติปาหจฺจเยน เชฏฺฐปุตฺตสฺส ภริยา ‘‘อโห อมฺหากํ อยํ เชฏฺเฐปุตฺโต [Pg.198] เมติ ทฺเว โกฏฺฐาเส ทตฺวา วิย อิมเมว เคหํ อาคจฺฉตี’’ติ อาห. เสสปุตฺตานํ ภริยาโยปิ เอวเมวํ วทึสุ. เชฏฺฐธีตรํ อาทึ กตฺวา ตาสํ เคหํ คตกาเล ตาปิ นํ เอวเมว วทึสุ. สา อวมานปฺปตฺตา หุตฺวา ‘‘กึ เม อิเมสํ สนฺติเก วุตฺเถน, ภิกฺขุนี หุตฺวา ชีวิสฺสามี’’ติ ภิกฺขุนีอุปสฺสยํ คนฺตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจิ, ตา นํ ปพฺพาเชสุํ. อิมเมว วตฺถุํ ทสฺเสนฺโต ‘‘พหุปุตฺติกโสณา เตสํ อตฺตนิ อคารวภาวํ ญตฺวา ‘ฆราวาเสน กึ กริสฺสามี’ติ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชี’’ติ อาห.

241. 第七则。“她将他们都分别安置在各自的家中”，此处应知，她将他们都分别安置在各自的家中后，心想：“儿子们会照顾我，我何必另外持家呢？”于是将所有财产都分给了他们。正因如此，从那以后，当她来到他们身边时，他们心想：“她能为我们做什么呢？”连“母亲”的表示都没有了。的确，过了几天，长子的妻子说：“唉，我们这位婆婆，好像给了我们长子两份财产似的，老是来我们家。”其他儿子的妻子们也这么说。从长女开始，当她去她们家时，她们也对她说了同样的话。她受到轻视，心想：“我跟这些人住在一起有什么用？我要做比丘尼维生。”于是前往比丘尼僧院请求出家，她们便让她出家了。为了说明这个故事，才说：“多子的苏那(Soṇā)了知他们对自己不恭敬，心想‘在家生活有什么用？’便离家出家了。”

วิหารํ คจฺฉนฺติโยติ ภิกฺขุวิหารํ คจฺฉนฺติโย. ธมฺมมุตฺตมนฺติ นววิธโลกุตฺตรธมฺมํ. โส หิ อุตฺตมธมฺโม นาม โย หิ ตํ น ปสฺสติ, ตสฺส วสฺสสตมฺปิ ชีวนโต ตํ ธมฺมํ ปสฺสนฺตสฺส ปฏิวิชฺฌนฺตสฺส เอกาหมฺปิ เอกกฺขณมฺปิ ชีวิตํ เสยฺโย. อาคนฺตุกชโนติ วิหารคตํ ภิกฺขุนีชนํ สนฺธาย วทติ. อนุปธาเรตฺวาติ อสลฺลกฺเขตฺวา.

“前往寺院”，即前往比丘寺院。“无上法”，即九种出世间法。此法之所以是无上法，是因为若不见此法，虽寿百岁，亦不如见此法、证悟此法者，一日乃至一刹那的生命。“来客”，是指来到寺院的比丘尼众。“不加留意”，即不加省察。

พกุลาเถรีวตฺถุ

跋库拉长老尼的故事

๒๔๒. อฏฺฐมํ อุตฺตานตฺถเมว.

242. 第八则，其义自明。

กุณฺฑลเกสาเถรีวตฺถุ

军荼罗髻长老尼的故事

๒๔๓. นวเม จตุกฺเกติ วีถิจตุกฺเก. จตุนฺนํ สมาหาโร จตุกฺกํ. จารกโตติ พนฺธนาคารโต. อุพฺพฏฺเฏตฺวาติ อุทฺธริตฺวา.

243. 第九则。“四衢”，即道路的十字路口。“四”是四者的集合。“从监狱”，即从囚禁处。“拔出”，即救出。

มุหุตฺตมปิ จินฺตเยติ มุหุตฺตํ ตงฺขณมฺปิ ฐานุปฺปตฺติกปญฺญาย ตงฺขณานุรูปํ อตฺถํ จินฺติตุํ สกฺกุเณยฺย. สหสฺสมปิ เจ คาถา, อนตฺถปทสํหิตาติ อยํ คาถา ทารุจีริยตฺเถรสฺส ภควตา ภาสิตา, อิธาปิ จ สาเยว คาถา ทสฺสิตา. เถริคาถาสํวณฺณนายํ อาจริยธมฺมปาลตฺเถเรนปิ กุณฺฑลเกสิตฺเถริยา วตฺถุมฺหิ อยเมว คาถา วุตฺตา. ธมฺมปทฏฺฐกถายํ ปน กุณฺฑลเกสิตฺเถริยา วตฺถุมฺหิ –

即使是片刻的思考，如果具备了处所生智(ṭhānuppattikapaññā)，也能在那个片刻思维与之相应的义理。“即使有一千首偈颂，如果其中没有义句”(Sahassamapi ce gāthā, anatthapadasaṃhitā)——这首偈是世尊对木衣长老(Dārucīriya)说的，在这里也引用了这首偈。在《长老尼偈释义》(Therīgāthāsaṃvaṇṇanā)中，法护(Dhammapāla)长老阿阇梨也在军荼罗髻(Kuṇḍalakesī)长老尼的故事中引用了这首偈。而在《法句义注》(Dhammapadaṭṭhakathā)中，关于军荼罗髻长老尼的故事则说：

‘‘โย จ คาถาสตํ ภาเส, อนตฺถปทสํหิตา;

เอกํ ธมฺมปทํ เสยฺโย, ยํ สุตฺวา อุปสมฺมตี’’ติ. (ธ. ป. อฏฺฐ. ๑.๑๐๒) –

“若人诵百偈，无有义相应；不如一法句，闻已得寂静。”

อยํ คาถา อาคตา. ตํตํภาณกานํ กถามคฺคานุสาเรน ตตฺถ ตตฺถ ตถา วุตฺตนฺติ น อิธ อาจริยสฺส ปุพฺพาปรวิโรโธ สงฺกิตพฺโพ.

此偈已出现。各个说法师(bhāṇaka)按照各自的说法次第，于此处彼处如此宣说，不应因此怀疑导师前后不一致。

ภทฺทากาปิลานีเถรี-ภทฺทากจฺจานาเถรีวตฺถุ

跋陀迦毗罗尼长老尼与跋陀迦旃延长老尼的故事

๒๔๔-๒๔๕. ทสมํ [Pg.199] เอกาทสมญฺจ อุตฺตานตฺถเมว.

244-245. 第十与第十一偈，其义浅显。

กิสาโคตมีเถรีวตฺถุ

瘦乔达弥长老尼的故事

๒๔๖. ทฺวาทสเม ตีหิ ลูเขหีติ วตฺถลูขสุตฺตลูขรชนลูขสงฺขาเตหิ ตีหิ ลูเขหิ. สิทฺธตฺถกนฺติ สาสปพีชํ.

246. 第十二，“三种粗糙物”(tīhi lūkhehi)是指粗糙的布、粗糙的线、粗糙的染料这三种粗糙物。“白芥子”(Siddhatthaka)是指芥菜籽。

ตํ ปุตฺตปสุสมฺมตฺตนฺติ ตํ รูปพลาทิสมฺปนฺเน ปุตฺเต จ ปสู จ ลภิตฺวา ‘‘มม ปุตฺตา อภิรูปา พลสมฺปนฺนา ปณฺฑิตา สพฺพกิจฺจสมตฺถา, มม โคโณ อโรโค อภิรูโป มหาภารวโห, มม คาวี พหุขีรา’’ติ เอวํ ปุตฺเตหิ จ ปสูหิ จ สมฺมตฺตํ นรํ. พฺยาสตฺตมนสนฺติ จกฺขุวิญฺเญยฺยาทีสุ อารมฺมเณสุ หิรญฺญสุวณฺณาทีสุ ปตฺตจีวราทีสุ วา ยํ ยํ ลทฺธํ โหติ, ตตฺถ ตตฺเถว ลคฺคนาย สตฺตมานสํ. สุตฺตํ คามนฺติ นิทฺทํ อุปคตํ สตฺตกายํ. มโหโฆวาติ ยถา เอวรูปํ คามํ คมฺภีรโต วิตฺถารโต จ มหนฺโต มหานทิโอโฆ อนฺตมโส สุนขมฺปิ อเสเสตฺวา สพฺพํ อาทาย คจฺฉติ, เอวํ วุตฺตปฺปการํ นรํ มจฺจุ อาทาย คจฺฉตีติ อตฺโถ. อมตํ ปทนฺติ มรณรหิตํ โกฏฺฐาสํ, อมตํ มหานิพฺพานนฺติ อตฺโถ. เสสเมตฺถ อุตฺตานเมว.

“沉溺于子嗣与牲畜”(Taṃ puttapasusammattanti)是指：得到容貌端正、力量充沛的子女和牲畜后，就认为‘我的子女们容貌端正、力量充沛、智慧聪明、能胜任一切事务；我的公牛无病健康、容貌端正、能负重载；我的母牛产奶丰富’等等，像这样因子女和牲畜而沉溺的人。“心意执著”(Byāsattamanasanti)是指：对于眼识所认知的对象等所缘，无论是得到的金银财宝，还是衣钵等等，心都执着于那些事物。“沉睡的村庄”(Suttaṃ gāmaṃ)是指：众生如同陷入睡眠的状态。“大洪水”(Mahoghovāti)是指：如同这样一条河流，从深度和广度上来说都是巨大的洪流，甚至连一条狗也不放过，全部席卷而去；同样地，死神也将上述那种人带走。“不死句”(Amataṃ padaṃ)是指：没有死亡的部分，也就是大涅槃的意思。其余含义很明显。

สิงฺคาลกมาตาเถรีวตฺถุ

辛伽罗迦之母长老尼的故事

๒๔๗. เตรสมํ อุตฺตานตฺถเมว.

247. 第十三偈，其义浅显。

(ปญฺจมเอตทคฺควคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.)

（第五最上品释义终。）

เถริปาฬิสํวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《长老尼经释义》终。

๑๔. เอตทคฺควคฺโค

14. 最上品

(๑๔) ๖. ฉฏฺฐเอตทคฺควคฺควณฺณนา

（14）六、第六最上品释义

ตปุสฺส-ภลฺลิกวตฺถุ

提婆沙与跋梨迦的故事

๒๔๘. อุปาสกปาฬิสํวณฺณนาย [Pg.200] ปฐเม สพฺพปฐมํ สรณํ คจฺฉนฺตานนฺติ สพฺเพสํ ปฐมํ หุตฺวา สรณํ คจฺฉนฺตานํ. อิโต ปรนฺติ สตฺตสตฺตาหโต ปรํ. คมนูปจฺเฉทํ อกาสีติ คมนวิจฺเฉทํ อกาสิ. ยถา เต โคณา ธุรํ ฉฑฺเฑตฺวา โปถิยมานาปิ น คจฺฉนฺติ, ตถา อกาสีติ อตฺโถ. เตสนฺติ ตปุสฺสภลฺลิกานํ. อธิมุจฺจิตฺวาติ อาวิสิตฺวา. ยกฺขสฺส อาวฏฺโฏ ยกฺขาวฏฺโฏ. เอวํ เสเสสุปิ. อตีตพุทฺธานํ อาจิณฺณํ โอโลเกสีติ อตีตพุทฺธา เกน ภาชเนน ปฏิคฺคณฺหึสูติ พุทฺธาจิณฺณํ โอโลเกสิ. ทฺเววาจิเก สรเณ ปติฏฺฐายาติ สงฺฆสฺส อนุปฺปนฺนตฺตา พุทฺธธมฺมวเสน ทฺเววาจิเก สรเณ ปติฏฺฐหิตฺวา. เจติยนฺติ ปูชนียวตฺถุํ. ชีวเกสธาตุยาติ ชีวมานสฺส ภควโต เกสธาตุยา.

248. 在《优婆塞经释义》的开篇，“一切最初归依者”是指最先归依者。“此后”是指七七四十九日之后。“止其行步”意为中断行走。如同那些公牛卸下轭具后，即使被鞭打也不前行，其意亦是如此。“彼等”是指提婆沙(Tapussa)与跋梨迦(Bhallika)。“胜解”即进入。“夜叉(yakkha)之涡”即夜叉的漩涡。其余类似之处亦应如此理解。“观察过去诸佛所行”，是观察过去诸佛用何钵接受供养，即观察过去诸佛的惯例。“于二语归依中安住”，因为当时僧团尚未出现，故依佛与法二者而建立二语归依。“制多”指应受供养之物。“生身发舍利”即世尊在世时的头发舍利。

อนาถปิณฺฑิกเสฏฺฐิวตฺถุ

给孤独长者的故事

๒๔๙. ทุติเย เตเนว คุเณนาติ เตเนว ทายกภาวสงฺขาเตน คุเณน. โส หิ สพฺพกามสมิทฺธตาย วิคตมจฺเฉรตาย กรุณาทิคุณสมงฺคิตาย จ นิจฺจกาลํ อนาถานํ ปิณฺฑมทาสิ. เตน สพฺพกาลํ อุปฏฺฐิโต อนาถานํ ปิณฺโฑ เอตสฺส อตฺถีติ อนาถปิณฺฑิโกติ สงฺขํ คโต. โยชนิกวิหาเร กาเรตฺวาติ โยชเน โยชเน เอกเมกํ วิหารํ กาเรตฺวา. ‘‘เอวรูปํ ทานํ ปวตฺเตสี’’ติ วตฺวา ตเมว ทานํ วิภชิตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘เทวสิกํ ปญฺจ สลากภตฺตานิ โหนฺตี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สลากาย คาเหตพฺพํ ภตฺตํ สลากภตฺตํ. เอกสฺมึ ปกฺเข เอกทิวสํ ทาตพฺพํ ภตฺตํ ปกฺขิกภตฺตํ. ธุรเคเห ฐเปตฺวา ทาตพฺพํ ภตฺตํ ธุรภตฺตํ. อาคนฺตุกานํ ทาตพฺพํ ภตฺตํ อาคนฺตุกภตฺตํ. เอวํ เสเสสุปิ. ปญฺจ อาสนสตานิ เคเห นิจฺจปญฺญตฺตาเนว โหนฺตีติ เคเห นิสีทาเปตฺวา ภุญฺชนฺตานํ ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ ปญฺจ อาสนสตานิ นิจฺจปญฺญตฺตานิ โหนฺติ.

249. 第二，是因功德之故，即因其具施主之德。他因具足一切圆满财富、远离悭吝、怀有慈悲等美德，故常布施食物予无依者。因此，他恒常为无依者准备食物，故被称为“给孤独”(Anāthapiṇḍika)。“每由旬建一精舍”，即在每一由旬处建造一座寺院。说完“应如是行布施”，便将布施物品分门别类地展示出来：“每日应有五百份筹食”等等。其中，以筹码领取的食物是筹食。每半月供养一日的食物是半月食。在主屋常备的食物是常食。为来客所供的食物是客食。其余亦如是类推。“家中恒常备有五百个座位”，即为令五百比丘安坐受食，故恒常备此五百座位。

จิตฺตคหปติวตฺถุ

质多居士的故事

๒๕๐. ตติเย มิคา เอว มิครูปานิ. ภิกฺขํ สมาทาเปตฺวาติ, ‘‘ภนฺเต, มยฺหํ อนุคฺคหํ กโรถ, อิธ นิสีทิตฺวา ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ ภิกฺขาคหณตฺถํ สมาทาเปตฺวา[Pg.201]. วิวฏฺฏํ อุทฺทิสฺส อุปจิตํ นิพฺเพธภาคิยกุสลํ อุปนิสฺสโย. สฬายตนวิภตฺติเมว เทเสสีติ สฬายตนวิภาคปฺปฏิสํยุตฺตเมว ธมฺมกถํ กเถสิ. เถเรนาติ ตตฺถ สนฺนิหิตานํ สพฺเพสํ เชฏฺเฐน มหาเถเรน. ปญฺหํ วิสฺสชฺเชตุํ อสกฺโกนฺเตนาติ จิตฺเตน คหปตินา ‘‘ยา อิมา, ภนฺเต เถร, อเนกวิหิตา ทิฏฺฐิโย โลเก อุปฺปชฺชนฺติ, ‘สสฺสโต โลโก’ติ วา, ‘อสสฺสโต โลโก’ติ วา, ‘อนฺตวา โลโก’ติ วา, ‘อนนฺตวา โลโก’ติ วา, ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา, ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วา, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา, ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา, ‘โหติ จ น โหติ จ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา, ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา ยานิ จิมานิ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ พฺรหฺมชาเล คณิตานิ, อิมา นุ โข, ภนฺเต, ทิฏฺฐิโย กิสฺมึ สติ โหนฺติ, กิสฺมึ อสติ น โหนฺตี’’ติ เอวมาทินา (สํ. นิ. ๔.๓๔๕) ปญฺเห ปุฏฺเฐ ตํ ปญฺหํ วิสฺสชฺเชตุํ อสกฺโกนฺเตน. อิมํ กิร ปญฺหํ ยาวตติยํ ปุฏฺโฐ มหาเถโร ตุณฺหี อโหสิ. อถ อิสิทตฺตตฺเถโร จินฺเตสิ – ‘‘อยํ เถโร เนว อตฺตนา พฺยากโรติ, น อญฺญํ อชฺเฌสติ, อุปาสโก จ ภิกฺขุสงฺฆํ วิเหสติ, อหเมตํ พฺยากริตฺวา ผาสุวิหารํ กตฺวา ทสฺสามี’’ติ. เอวํ จินฺเตตฺวา จ อาสนโต วุฏฺฐาย เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘พฺยากโรมหํ, ภนฺเต, จิตฺตสฺส คหปติโน เอตํ ปญฺห’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๓๔๕) อาห. เอวํ วุตฺเต เถโร ‘‘พฺยากโรหิ ตฺวํ, อาวุโส อิสิทตฺต, จิตฺตสฺส คหปติโน เอตํ ปญฺห’’นฺติ อิสิทตฺตํ อชฺเฌสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปญฺหํ วิสฺสชฺเชตุํ อสกฺโกนฺเตน อชฺฌิฏฺโฐ’’ติ.

250. 第三，鹿即是鹿形。“劝令乞食”，即‘尊者，请您怜悯我，请坐此处接受乞食’，为乞食而劝请。以朝向解脱、已累积的抉择分善为助缘。“只讲六处分别”，即只讲与六处分别相应的法谈。“长老”，是指在场所有比丘中最年长之大长老。“不能回答问题”，是指质多居士问：‘尊者，世间生起种种不同之见解，例如“世界是常”、“世界是无常”、“世界有边”、“世界无边”、“命即是身”、“命异身异”、“如来死后存在”、“如来死后不存在”、“如来死后既存在又不存在”、“如来死后既非存在也非不存在”，以及《梵网经》(Brahmajāla)中所列举之六十二种见解。尊者，这些见解在何种情况下产生？在何种情况下不产生？’像这样(saṃ. ni. 4.345)被提问，却无法回答此问题。据说此问题被问了三次，大长老皆保持沉默。这时，伊西达多(Isidatta)长老心想：‘这位长老既不亲自回答，亦不请他人回答，优婆塞却在困扰比丘僧团，我应回答此问题，令其获得安乐住。’如是想着，便从座位上站起，走到长老面前说：‘尊者，我愿回答质多居士此问题。’(saṃ. ni. 4.345)长老听后，便邀请伊西达多说：‘贤友伊西达多，你来回答质多居士此问题吧。’故说‘不能回答问题而被邀请’。

ปญฺหํ วิสฺสชฺเชตฺวาติ ‘‘ยา อิมา, คหปติ, อเนกวิหิตา ทิฏฺฐิโย โลเก อุปฺปชฺชนฺติ ‘สสฺสโต โลโก’ติ วา, ‘อสสฺสโต โลโก’ติ วา…เป… ยานิ จิมานิ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ พฺรหฺมชาเล คณิตานิ, อิมา โข, คหปติ, ทิฏฺฐิโย สกฺกายทิฏฺฐิยา สติ โหนฺติ, สกฺกายทิฏฺฐิยา อสติ น โหนฺตี’’ติอาทินา นเยน ปญฺหํ วิสฺสชฺเชตฺวา. คิหิสหายกภาเว ญาเตติ เถรสฺส คิหิสหายกภาเว จิตฺเตน คหปตินา ญาเต. จิตฺโต กิร, คหปติ, ตสฺส ปญฺหเวยฺยากรเณ ตุฏฺโฐ ‘‘กุโต, ภนฺเต, อยฺโย อิสิทตฺโต อาคจฺฉตี’’ติ วตฺวา ‘‘อวนฺติยา โข อหํ, คหปติ, อาคจฺฉามี’’ติ วุตฺโต ‘‘อตฺถิ, ภนฺเต, อวนฺติยา [Pg.202] อิสิทตฺโต นาม กุลปุตฺโต อมฺหากํ อทิฏฺฐสหาโย ปพฺพชิโต, ทิฏฺโฐ โส อายสฺมตา’’ติ ปุจฺฉิ. เถโร จ ‘‘เอวํ, คหปตี’’ติ วตฺวา ‘‘กหํ นุ โข, ภนฺเต, โส อายสฺมา เอตรหิ วิหรตี’’ติ ปุน ปุฏฺโฐ ตุณฺหี อโหสิ. อถ จิตฺโต คหปติ ‘‘อยฺโย โน, ภนฺเต, อิสิทตฺโต’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘เอวํ, คหปตี’’ติ วุตฺเต อตฺตโน คิหิสหายภาวํ อญฺญาสิ.

解答问题后，即以“居士，世间生起种种见解，如‘世界是常’或‘世界是无常’……乃至《梵网经》中所计数的六十二种见解，居士，这些见解皆因有身见而生，若无身见则不生起”之方式解答了问题。质多居士心中了知长老曾是在家时的友人。据说，质多居士对他的解答感到满意，问道：“尊者，伊西达多(Isidatta)具寿从何处来？”答曰：“居士，我从阿槃提(Avanti)来。”又问：“尊者，在阿槃提有一位名叫伊西达多的良家子，是我们未曾谋面的友人，他已出家，具寿您见过他吗？”长老答：“是的，居士。”再问：“那么，尊者，那位具寿现在住在何处？”长老默然不语。于是质多居士问道：“尊者，您就是我们的伊西达多吗？”答曰：“正是，居士。”质多居士于是知晓了（他就是）自己在家时的友人。

เตโชสมาปตฺติปาฏิหาริยํ ทสฺเสตฺวาติ เอกสฺมึ กิร ทิวเส จิตฺโต คหปติ ‘‘สาธุ เม, ภนฺเต, อยฺโย อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อิทฺธิปาฏิหาริยํ ทสฺเสตู’’ติ มหาเถรํ ยาจิ. เถโร ‘‘เตน หิ ตฺวํ, คหปติ, อาฬินฺเท อุตฺตราสงฺคํ ปญฺญาเปตฺวา ตตฺถ ติณกลาปํ โอกิรา’’ติ วตฺวา เตน จ ตถา กเต สยํ วิหารํ ปวิสิตฺวา จ ฆฏิกํ ทตฺวา ตถารูปํ อิทฺธาภิสงฺขารํ อภิสงฺขาเรสิ, ยถา ตาฬจฺฉิคฺคเฬน จ อคฺคฬนฺตริกาย จ อจฺจิ นิกฺขมิตฺวา ติณานิ ฌาเปติ, อุตฺตราสงฺคํ น ฌาเปติ. อถ จิตฺโต คหปติ อุตฺตราสงฺคํ ปปฺโผเฏตฺวา สํวิคฺโค โลมหฏฺฐชาโต เอกมนฺตํ ฐิโต เถรํ พหิ นิกฺขมนฺตํ ทิสฺวา ‘‘อภิรมตุ, ภนฺเต, อยฺโย มจฺฉิกาสณฺเฑ, รมณียํ อมฺพาฏกวนํ, อหํ อยฺยสฺส อุสฺสุกฺกํ กริสฺสามิ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาราน’’นฺติ อาห. ตโต เถโร ‘‘น ทานิ อิธ วสิตุํ สกฺกา’’ติ ตมฺหา วิหารา ปกฺกามิ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ – ‘‘เตโชสมาปตฺติ ปาฏิหาริยํ ทสฺเสตฺวา ‘อิทานิ อิธ วสิตุํ น ยุตฺต’นฺติ ยถาสุขํ ปกฺกามี’’ติ. ทฺเว อคฺคสาวกาติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ วิตฺถารโต วินยปาฬิยํ อาคตเมว.

示现火光定神变：据说某日，质多居士请求大长老：“尊者，请为我示现超人法的神通变化。”长老说：“那么，居士，你可在走廊铺设上衣(uttarāsaṅga)，并在其上撒些草。”质多居士照办后，长老进入精舍，插上门闩，然后发起如是神通力，使得火焰从钥匙孔与门闩缝隙中冒出，烧尽了草，却不烧上衣。于是质多居士拍打着上衣，心生惊悚，汗毛竖立，站于一旁。他看见长老从里面出来，便说：“尊者，愿具寿欢喜住于马奇咖三答(Macchikāsaṇḍa)，安巴达迦(Ambāṭaka)林苑甚是宜人，我将为具寿尽力提供衣、食、卧具、医药等资具。”之后，长老心想：“现在不宜再住于此处。”便离开了那座精舍。此即所谓——“示现火光定神变后，因‘现在不宜住于此处’，故随意离开了。”关于两位上首弟子等事，其详细内容已在律藏中宣说。

สทฺโธติ โลกิยโลกุตฺตราย สทฺธาย สมนฺนาคโต. สีเลนาติ อคาริยสีลํ อนคาริยสีลนฺติ ทุวิธํ สีลํ, เตสุ อิธ อคาริยํ สีลํ อธิปฺเปตํ, เตน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ยโสโภคสมปฺปิโตติ ยาทิโส อนาถปิณฺฑิกาทีนํ ปญฺจอุปาสกสตปริวารสงฺขาโต อคาริโย ยโส, ตาทิเสเนว ยเสน, โย จ ธนธญฺญาทิโก เจว สตฺตวิธอริยธนสงฺขาโต จาติ ทุวิโธ โภโค, เตน จ สมนฺนาคโตติ อตฺโถ. ยํ ยํ ปเทสนฺติ ปุรตฺถิมาทีสุ ทิสาสุ เอวรูโป กุลปุตฺโต ยํ ยํ ปเทสํ ภชติ, ตตฺถ ตตฺถ เอวรูเปน ลาภสกฺกาเรน ปูชิโตว โหตีติ อตฺโถ.

有信(Saddho)者，即具足世间与出世间之信。具戒(Sīlena)者，戒有在家戒与出家戒二种，此处意指在家戒，即具足此戒之义。具足名声与财富(Yasobhogasamappito)者，其名声如同给孤独(Anāthapiṇḍika)长者等五百优婆塞(upāsaka)所围绕的在家名声；其财富则有财物谷物等（世间财富）与七种圣财（出世间财富）二种，具足此二者即是此义。无论这位良家子(kulaputta)前往东方等任何方向的任何地方，在所到之处，皆能受到如是的利养与恭敬。

หตฺถกอาฬวกวตฺถุ

阿拉威人哈达嘎事

๒๕๑. จตุตฺเถ [Pg.203] จตุพฺพิเธน สงฺคหวตฺถุนาติ ทานปิยวจนอตฺถจริยาสมานตฺตตาสงฺขาเตน จตุพฺพิเธน สงฺคหวตฺถุนา. ‘‘สฺเว ภตฺตจาฏิยา สทฺธึ อาฬวกสฺส เปเสตพฺโพ อโหสี’’ติ วุตฺตมตฺถํ ปากฏํ กตฺวา ทสฺเสตุํ – ‘‘ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา’’ติอาทิมาห. มิควตฺถาย อรญฺญํ คนฺตฺวาติ อาฬวโก ราชา วิวิธนาฏกูปโภคํ ฉฑฺเฑตฺวา โจรปฺปฏิพาหนตฺถญฺจ ปฏิราชนิเสธนตฺถญฺจ พฺยายามกรณตฺถญฺจ สตฺตเม สตฺตเม ทิวเส มิควํ คจฺฉนฺโต เอกทิวสํ พลกาเยน สทฺธึ ‘‘ยสฺส ปสฺเสน มิโค ปลายติ, ตสฺเสว โส ภาโร’’ติ กตกติกวตฺโต มิควตฺถาย อรญฺญํ คนฺตฺวา. เอกํ มิคนฺติ อตฺตโน ฐิตฏฺฐาเนน ปลาตํ เอณิมิคํ. อนุพนฺธิตฺวาติ ติโยชนมคฺคํ เอกโกว อนุพนฺธิตฺวา. ชวสมฺปนฺโน หิ ราชา ธนุํ คเหตฺวา ปตฺติโกว ติโยชนํ ตํ มิคมนุพนฺธิ. ฆาเตตฺวาติ ยสฺมา เอณิมิคา ติโยชนเวคา เอว โหนฺติ, ตสฺมา ปริกฺขิณชวํ ตํ มิคํ อุทกํ ปวิสิตฺวา ฐิตํ ฆาเตตฺวา. ทฺวิธา เฉตฺวา ธนุโกฏิยํ ลเคตฺวา นิวตฺเตตฺวา อาคจฺฉนฺโตติ อนตฺถิโกปิ มํเสน ‘‘นาสกฺขิ มิคํ คเหตุ’’นฺติ อปวาทโมจนตฺถํ ทฺวิธา ฉินฺนํ ธนุโกฏิยํ ลเคตฺวา อาคจฺฉนฺโต. สนฺทจฺฉายนฺติ ฆนจฺฉายํ พหลปตฺตปลาสํ.

251. 第四，以四摄事：即以布施、爱语、利行、同事四种摄事。为了阐明“明日应将饭锅一同送给阿拉威（夜叉）”之义，故说“此处有次第说”等。阿拉威王舍弃各种戏剧娱乐，为防盗贼、阻敌国、锻炼身体，每七日前往森林狩猎。他曾立下规矩：“鹿从谁的方位逃跑，就由谁负责。”有一次，他前往森林狩猎。一只羚鹿从他所站之处逃走。他独自追赶了三由旬远。这位国王速度矫健，手持弓箭，如步兵般追赶那只鹿三由旬。因为羚鹿只能跑三由旬远，当那只精疲力竭的鹿进入水中站立时，他便将其射杀。他虽不需鹿肉，但为免遭“未能捕获鹿”之讥，便将鹿劈成两半，挂在弓梢上返回。浓荫处，即树叶繁茂、树荫浓密之处。

รุกฺเข อธิวตฺถา เทวตาติ อาฬวกํ ยกฺขํ สนฺธาย วทติ. โส หิ มหาราชูนํ สนฺติกา วรํ ลภิตฺวา มชฺฌนฺหิกสมเย ตสฺส รุกฺขสฺส ฉายาย ผุฏฺโฐกาสํ ปวิฏฺเฐ ปาณิโน ขาทนฺโต ตตฺถ ปฏิวสติ. อาฬวกสฺส นิสีทนปลฺลงฺเก นิสีทีติ ยตฺถ อภิลกฺขิเตสุ มงฺคลทิวสาทีสุ อาฬวโก นิสีทิตฺวา สิรึ อนุโภติ, ตสฺมึเยว ทิพฺพรตนปลฺลงฺเก นิสีทิ. อตฺตโน คมเน อสมฺปชฺชมาเน ‘‘กึ นุ โข การณ’’นฺติ อาวชฺเชนฺตาติ ตทา กิร สาตาคิรเหมวตา ภควนฺตํ เชตวเนเยว วนฺทิตฺวา ‘‘ยกฺขสมาคมํ คมิสฺสามา’’ติ สปริวารา นานายาเนหิ อากาเสน คจฺฉนฺติ, อากาเส จ ยกฺขานํ น สพฺพตฺถ มคฺโค อตฺถิ, อากาสฏฺฐานิ วิมานานิ ปริหริตฺวา มคฺคฏฺฐาเนเนว มคฺโค โหติ, อาฬวกสฺส ปน วิมานํ ภูมฏฺฐํ สุคุตฺตํ ปาการปริกฺขิตฺตํ สุสํวิหิตทฺวารฏฺฏาลกโคปุรํ อุปริ กํสชาลสญฺฉนฺนมญฺชูสาสทิสํ ติโยชนํ อุพฺเพเธน, ตสฺส อุปริ มคฺโค โหติ, เต ตํ ปเทสมาคมฺม คนฺตุมสมตฺถา [Pg.204] อเหสุํ. พุทฺธานญฺหิ นิสินฺโนกาสสฺส อุปริภาเคน ยาว ภวคฺคา โกจิ คนฺตุมสมตฺโถ, ตสฺมา อตฺตโน คมเน อสมฺปชฺชมาเน ‘‘กึ นุ โข การณ’’นฺติ อาวชฺเชสุํ. เตสํ กถํ สุตฺวา จินฺเตสีติ ยสฺมา อสฺสทฺธสฺส สทฺธากถา ทุกฺกถา โหติ ทุสฺสีลาทีนํ สีลกถาทโย วิย, ตสฺมา เตสํ ยกฺขานํ สนฺติกา ภควโต ปสํสํ สุตฺวา เอว อคฺคิมฺหิ ปกฺขิตฺตโลณสกฺขรา วิย อพฺภนฺตเร อุปฺปนฺนโกเปน ปฏปฏายมานหทโย หุตฺวา จินฺเตสิ. ปพฺพตกูฏนฺติ เกลาสปพฺพตกูฏํ.

“居住于树之天神”，此乃指阿拉威(Āḷavaka)夜叉。他曾从四大天王处获得特权，得以吞食在正午时分进入其树荫范围内的生灵，并居住于此。“坐在阿拉威的宝座上”：在那些指定的吉祥日等日子里，阿拉威会坐在那里享受威福，（世尊）就坐在那张天界的珍宝之座上。“当他们发现自己无法前进时，心想：‘究竟是何原因？’”：据说当时，萨达吉拉(Sātāgira)与雪山(Hemavata)（二位夜叉大将）在祇陀林(Jetavana)礼拜世尊后，正与眷属乘坐各种交通工具，于空中前往夜叉集会。然而，在夜叉界的空中，并非处处皆有通道，必须绕开空中的宫殿，唯有在通道处方能通行。阿拉威的宫殿建于地面，有坚固的围墙环绕，门楼、箭塔、城门布局完善，顶部覆盖着铜网，高达三由旬，形如宝箱，其上方才是通道。他们来到此地，便无法前行。因为在佛陀所坐之处的上方，直至有顶天，都无人能够飞越。因此，当他们发现自己无法前进时，便思索其原因。“听到他们的话后，他心想”：因为对于无信者，说信之语是难堪的，如同对无戒者说戒一般。因此，当他从那些夜叉处听到对世尊的赞美时，内心便如盐粒投火，噼啪作响，怒火中烧，如是思量。“山顶”，即指凯拉萨(Kelāsa)山的山顶。

อิโต ปฏฺฐาย อาฬวกยุทฺธํ วิตฺถาเรตพฺพนฺติ โส กิร มโนสิลาตเล วามปาเทน ฐตฺวา ‘‘ปสฺสถ ทานิ ตุมฺหากํ วา สตฺถา มหานุภาโว, อหํ วา’’ติ ทกฺขิณปาเทน สฏฺฐิโยชนมตฺตํ เกลาสกูฏปพฺพตํ อกฺกมิ, ตํ อโยกูฏปฺปหโต วิย นิทฺธนฺตอยปิณฺโฑ ปปฏิกาโย มุญฺจิ. โส ตตฺร ฐตฺวา ‘‘อหํ อาฬวโก’’ติ อุคฺโฆเสสิ, สกลชมฺพุทีปํ สทฺโท ผริ. ติโยชนสหสฺสวิตฺถตหิมวาปิ สมฺปกมฺปิ ยกฺขสฺสานุภาเวน. โส วาตมณฺฑลํ สมุฏฺฐาเปสิ ‘‘เอเตเนว สมณํ ปลาเปสฺสามี’’ติ. เต ปุรตฺถิมาทิเภทา วาตา สมุฏฺฐหิตฺวา อฑฺฒโยชนโยชนทฺวิโยชนติโยชนปฺปมาณานิ ปพฺพตกูฏานิ ปทาเลตฺวา วนคจฺฉรุกฺขาทีนิ อุมฺมูเลตฺวา อาฬวินครํ ปกฺขนฺทา ชิณฺณหตฺถิสาลาทีนิ จุณฺเณนฺตา ฉทนิฏฺฐกา อากาเส ภเมนฺตา. ภควา ‘‘มา กสฺสจิ อุปโรโธ โหตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ. เต วาตา ทสพลํ ปตฺวา จีวรกณฺณมตฺตมฺปิ จาเลตุํ นาสกฺขึสุ. ตโต มหาวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ ‘‘อุทเกน อชฺโฌตฺถริตฺวา สมณํ มาเรสฺสามี’’ติ. ตสฺสานุภาเวน อุปรูปริ สตปฏลสหสฺสปฏลาทิเภทา วลาหกา อุฏฺฐหิตฺวา ปวสฺสึสุ. วุฏฺฐิธาราเวเคน ปถวี ฉิทฺทา อโหสิ. วนรุกฺขาทีนํ อุปริ มโหโฆ อาคนฺตฺวา ทสพลสฺส จีวเร อุสฺสาวพินฺทุมตฺตมฺปิ เตเมตุํ นาสกฺขิ. ตโต ปาสาณวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ. มหนฺตานิ มหนฺตานิ ปพฺพตกูฏานิ ธูมายนฺตานิ ปชฺชลนฺตานิ อากาเสนาคนฺตฺวา ทสพลํ ปตฺวา ทิพฺพมาลาคุฬานิ สมฺปชฺชึสุ. ตโต ปหรณวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ. เอกโตธารา อุภโตธารา อสิสตฺติขุรปฺปาทโย ธูมายนฺตา ปชฺชลนฺตา อากาเสนาคนฺตฺวา ทสพลสฺส ปาทมูเล ทิพฺพปุปฺผานิ อเหสุํ.

自此，当详述阿拉威夜叉之战。据说，他左脚立于雄黄石板上，说：“现在你们看看，是你们的导师有大威力，还是我！”便用右脚踏上六十由旬之高的凯拉萨(Kelāsa)山峰。那山峰犹如被铁锤击打的烧红铁块，迸裂飞散。他立于其上，高喊：“我是阿拉威！”声音传遍整个瞻部洲(Jambudīpa)。三千由旬宽的雪山也因夜叉的威力而震动。他兴起风团，心想：“以此将沙门吹走。”于是，从东方等各方兴起狂风，摧毁了半由旬、一由旬、二由旬、三由旬高的山峰，拔起了林中的树木，冲入阿拉威(Āḷavī)城，将旧象厩等粉碎，屋瓦在空中飞舞。世尊(Bhagavā)决意：“愿无人受害。”那些风吹到十力者之处，连其衣角都无法吹动分毫。接着，他兴起大雨，心想：“用水淹死沙门。”依其威力，成百上千层乌云重叠涌现而降雨。雨势之猛，使大地开裂。洪水漫过林木之上，却未能沾湿十力者袈裟上的一滴露水。之后，他兴起石雨。巨大的山峰冒着烟、燃着火从空中飞来，到达十力者之处，化作了天界的花鬘。再后，他兴起兵器雨。单刃、双刃的剑、矛、剃刀箭等，冒着烟、燃着火从空中飞来，在十力者的足下化作了天界的花朵。

ตโต [Pg.205] องฺคารวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ. กึสุกวณฺณา องฺคารา อากาเสนาคนฺตฺวา ทสพลสฺส ปาทมูเล ทิพฺพปุปฺผานิ หุตฺวา วิกิรึสุ. ตโต กุกฺกุฬวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ. อจฺจุณฺโห กุกฺกุโฬ อากาเสนาคนฺตฺวา ทสพลสฺส ปาทมูเล จนฺทนจุณฺณํ หุตฺวา นิปติ. ตโต วาลิกวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ. อติสุขุมา วาลิกา ธูมายนฺตา ปชฺชลนฺตา อากาเสนาคนฺตฺวา ทสพลสฺส ปาทมูเล ทิพฺพปุปฺผานิ หุตฺวา นิปตึสุ. ตโต กลลวสฺสํ สมุฏฺฐาเปสิ. ตํ ธูมายนฺตํ ปชฺชลนฺตํ อากาเสนาคนฺตฺวา ทสพลสฺส ปาทมูเล ทิพฺพคนฺธํ หุตฺวา นิปติ. ตโต อนฺธการํ สมุฏฺฐาเปสิ ‘‘ภึเสตฺวา สมณํ ปลาเปสฺสามี’’ติ. จตุรงฺคสมนฺนาคตํ อนฺธการสทิสํ หุตฺวา ทสพลํ ปตฺวา สูริยปฺปภาวิหตมิวนฺธการํ อนฺตรธายิ. เอวํ ยกฺโข อิมาหิ นวหิ วาตวสฺสปาสาณปหรณงฺคารกุกฺกุฬวาลิกกลลนฺธการวุฏฺฐีหิ ภควนฺตํ ปลาเปตุมสกฺโกนฺโต นานาวิธปฺปหรณหตฺถอเนกปฺปการรูปภูตคณสมากุลาย จตุรงฺคินิยา เสนาย สยเมว ภควนฺตํ อภิคโต. เต ภูตคณา อเนกปฺปการวิกาเร กตฺวา ‘‘คณฺหถ หนถา’’ติ ภควโต อุปริ อาคจฺฉนฺตา วิย จ โหนฺติ. อปิจ โข นิทฺธนฺตโลหปิณฺฑํ วิย มกฺขิกา ภควนฺตํ อลฺลียิตุมสมตฺถา เอว อเหสุํ.

其后，他兴起炭火雨。赤如甄叔迦花的炭火从空中飞来，在十力者的足下化作天花散落。接着，他兴起热灰雨。滚烫的热灰从空中飞来，在十力者的足下化作栴檀粉洒落。然后，他兴起沙雨。极细的沙粒冒着烟、燃着火从空中飞来，在十力者的足下化作天花洒落。又次，他兴起污泥雨。那冒着烟、燃着火的污泥从空中飞来，在十力者的足下化作天香洒落。最后，他兴起黑暗，心想：“以此恐吓沙门，令其逃走。”那具足四支、如暗夜般的黑暗，一到十力者之处，便如被日光所破一般消失无踪。就这样，夜叉用这九种风、雨、石、兵器、炭火、热灰、沙、泥、黑暗之雨，未能使世尊退避，便亲自率领手持各种兵器、由无数变相鬼神组成的四支军队，向世尊逼近。那些鬼神众变现出种种怪状，叫喊着“捉住他！杀掉他！”，作势扑向世尊。然而，他们却像苍蝇一般，完全无法靠近烧红的铁块。

เอวํ สพฺพรตฺตึ อเนกปฺปการวิภึสาการทสฺสเนนปิ ภควนฺตํ จาเลตุมสกฺโกนฺโต อาฬวโก จินฺเตสิ – ‘‘ยํนูนาหํ เกนจิ อเชยฺยํ ทุสฺสาวุธํ มุญฺเจยฺย’’นฺติ. สเจ หิ โส ทุฏฺโฐ อากาเส ตํ ทุสฺสาวุธํ มุญฺเจยฺย, ทฺวาทส วสฺสานิ เทโว น วสฺเสยฺย. สเจ ปถวิยํ มุญฺเจยฺย, สพฺพรุกฺขติณาทีนิ สุสฺสิตฺวา ทฺวาทสวสฺสนฺตรํ น ปุน รุเหยฺยุํ. สเจ สมุทฺเท มุญฺเจยฺย, ตตฺตกปาเล อุทกพินฺทุ วิย สพฺพํ สุสฺเสยฺย. สเจ สิเนรุปพฺพเต มุญฺเจยฺย, ขณฺฑาขณฺฑํ หุตฺวา วิกิเรยฺย. โส เอวํมหานุภาวํ ทุสฺสาวุธํ อุตฺตริสาฏกํ มุญฺจิตฺวา อคฺคเหสิ. เยภุยฺเยน ทสสหสฺสิโลกธาตุเทวตา เวเคน สนฺนิปตึสุ ‘‘อชฺช ภควา อาฬวกํ ทเมสฺสติ, ตตฺถ ธมฺมํ โสสฺสามา’’ติ. ยุทฺธทสฺสนกามาปิ เทวตา สนฺนิปตึสุ. เอวํ สกลมฺปิ อากาสํ เทวตาหิ ปริปุณฺณํ อโหสิ. อถาฬวโก ภควโต สมีเป อุปรูปริ วิจริตฺวา วตฺถาวุธํ มุญฺจิ[Pg.206]. ตํ อสนิจกฺกํ วิย อากาเส เภรวสทฺทํ กโรนฺตํ ธูมายนฺตํ ปชฺชลนฺตํ ภควนฺตํ ปตฺวา ยกฺขสฺส มานมทฺทนตฺถํ ปาทปุญฺฉนโจฬํ หุตฺวา ปาทมูเล นิปติ. อาฬวโก ตํ ทิสฺวา ฉินฺนวิสาโณ วิย อุสโภ, อุทฺธฏทาโฐ วิย สปฺโป นิตฺเตโช นิมฺมโท นิปาติตมานทฺธโช อโหสิ. เอวมิทํ อาฬวกยุทฺธํ วิตฺถาเรตพฺพํ.

阿拉威(Āḷavaka)夜叉见整夜示现种种恐怖之相，仍无法动摇世尊，便思忖道：“我当掷出无人能敌的都沙神衣(dussāvudhaṃ)。”此神衣若掷于空中，天将十二年不雨；若掷于大地，一切草木皆将干枯，十二年内不再生长；若掷于大海，海水将如热锅上的一滴水，悉数蒸干；若掷于须弥山(Sineru)，山亦将碎为齑粉。于是，他解下如此大威力的上衣神衣，持在手中。此时，一万世界中大多数天神迅速集会，心想：“今日世尊将调伏阿拉威，我等可于彼处听闻正法。”欲观战的天神也都前来集会。于是，整个天空充满了天神。其后，阿拉威在世尊身旁上下盘旋，掷出神衣。那神衣如雷电轮，在空中发出可怖声响，冒着烟、燃着火，飞向世尊。为摧伏夜叉之慢，神衣化作一块拭脚布，落在世尊足下。阿拉威见此情景，犹如被断角之公牛，犹如被拔牙之毒蛇，威光尽失，傲气全消，慢幢倾倒。阿拉威夜叉之战，当如是广说。

อฏฺฐ ปญฺเห ปุจฺฉีติ –

他问了八个问题：

‘‘กึ สูธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐํ,กึ สุ สุจิณฺณํ สุขมาวหาติ;

กึ สุ หเว สาทุตรํ รสานํ,กถํ ชีวึ ชีวิตมาหุ เสฏฺฐ’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๒๔๖;

สุ. นิ. ๑๘๓) –

“于此，何为人之最上财？何法善行能招乐？诸味之中何为最上味？云何生活，说为最上生？”

อาทินา อฏฺฐ ปญฺเห ปุจฺฉิ. สตฺถา วิสฺสชฺเชสีติ –

以此为首，问了八个问题。导师解答道：

‘‘สทฺธีธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐํ,ธมฺโม สุจิณฺโณ สุขมาวหาติ;

สจฺจํ หเว สาทุตรํ รสานํ,ปญฺญาชีวึ ชีวิตมาหุ เสฏฺฐ’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๒๔๖;

สุ. นิ. ๑๘๔) –

“于此，信为人之最上财，正法善行能招乐。诸味之中，谛为最上味，依慧生活，说为最上生。”

อาทินา วิสฺสชฺเชสิ. วิกฺกนฺทมานายาติ อจฺจนฺตํ ปริเทวมานาย.

Vikkandamānāyāti，意为：极度悲伤地哭泣着。

มหานามสกฺกวตฺถุ

摩诃男释迦之事

๒๕๒. ปญฺจเม สตฺถา ตโต ปรํ ปฏิญฺญํ นาทาสีติ สํวจฺฉรโต ปรํ สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา ปจฺจยปฺปวารณาสาทิยนสฺส วาริตตฺตา ‘‘ปฏิญฺญํ นาทาสี’’ติ วุตฺตํ. ตถา หิ ภควา ตติยวาเรปิ มหานาเมน สกฺเกน ‘‘อิจฺฉามหํ, ภนฺเต, สงฺฆํ ยาวชีวํ เภสชฺเชน ปวาเรตุ’’นฺติ (ปาจิ. ๓๐๔-๓๐๕) วุตฺเต ‘‘สาธุ สาธุ, มหานาม, เตน หิ ตฺวํ, มหานาม, สงฺฆํ ยาวชีวํ เภสชฺเชน ปวาเรหี’’ติ ปฏิญฺญํ อทาสิเยว. เอวํ ปฏิญฺญํ ทตฺวา ปจฺฉา ฉพฺพคฺคิเยหิ ภิกฺขูหิ มหานามสฺส สกฺกสฺส วิเหฐิตภาวํ สุตฺวา ฉพฺพคฺคิเย ภิกฺขู วิครหิตฺวา สิกฺขาปทํ ปญฺญเปสิ ‘‘อคิลาเนน ภิกฺขุนา จาตุมาสปฺปจฺจยปวารณา สาทิตพฺพา อญฺญตฺร ปุนปฺปวารณาย อญฺญตฺร นิจฺจปฺปวารณาย. ตโต เจ อุตฺตริ สาทิเยยฺย, ปาจิตฺติย’’นฺติ. ตสฺมา ปฐมํ อนุชานิตฺวาปิ ปจฺฉา สิกฺขาปทพนฺธเนน วาริตตฺตา ‘‘ปฏิญฺญํ นาทาสี’’ติ วุตฺตํ.

252. 第五则，“世尊在那之后没有给予承诺”：之所以如此说，是因为后来制定了学处(sikkhāpada)，禁止（比丘）接受资具的邀请。事实上，当摩诃男(Mahānāma)释迦第三次说：“尊者，我希望能终身以医药邀请僧团”（波逸提 304-305）时，世尊确实给予了承诺：“善哉，善哉，摩诃男！那么，摩诃男，你就终身以医药邀请僧团吧。”如此给予承诺后，世尊听闻六群比丘骚扰摩诃男释迦，便呵责了六群比丘，并制定学处：“无病比丘，可接受四个月的资具邀请，除非是再次邀请，除非是永久邀请。若超过此限而接受，则犯波逸提(pācittiya)。”因此，虽然最初予以允许，但后来因学处的制定而禁止，故说“没有给予承诺”。

อุคฺคคหปตฺยาทิวตฺถุ

郁伽长者等事

๒๕๓-๒๕๖. ฉฏฺฐสตฺตมอฏฺฐมนวมานิ [Pg.207] สุวิญฺเญยฺยาเนว.

253-256. 第六、第七、第八和第九则，确实易于理解。

นกุลปิตุคหปติวตฺถุ

那拘罗父居士之事

๒๕๗. ทสเม สุสุมารคิรินคเรติ เอวํนามเก นคเร. ตสฺส กิร นครสฺส วตฺถุปริคฺคหทิวเส อวิทูเร อุทกรหเท สุสุมาโร สทฺทมกาสิ, คิรํ นิจฺฉาเรสิ. อถ นคเร อนนฺตราเยน มาปิเต ตเมว สุสุมารคิรกรณํ สุภนิมิตฺตํ กตฺวา ‘‘สุสุมารคิรี’’ตฺเววสฺส นามํ อกํสุ. เกจิ ปน ‘‘สุสุมารสณฺฐานตฺตา สุสุมาโร นาม เอโก คิริ, โส ตสฺส นครสฺส สมีเป, ตสฺมา ตํ สุสุมารคิริ เอตสฺส อตฺถีติ สุสุมารคิรีติ วุจฺจตี’’ติ วทนฺติ. เภสกฬาวเนติ เภสกฬานามเก วเน. ‘‘เภสกลาวเน’’ติปิ ปาโฐ. กถํ ปน ภควติ เนสํ ปุตฺตสญฺญา ปติฏฺฐาสีติ อาห – ‘‘อยํ กิรา’’ติอาทิ. ทหรสฺเสว ทหรา อานีตาติ เม ทหรสฺเสว สโต ทหรา อานีตาติ อตฺโถ. อติจริตาติ อติกฺกมิตฺวา จรนฺโต.

257. 第十则中，“鳄山城”(Susumāragiri)是一座以此为名的城市。据说，该城奠基之日，附近水池中有鳄鱼发出叫声。人们认为这是吉兆，便将此城命名为“鳄山城”。另有人说：“因有山形似鳄鱼，名为鳄山，邻近此城，故此城因有鳄山而被称为鳄山城。”“贝沙迦林”(Bhesakaḷāvana)即名为贝沙迦的森林。亦有作“Bhesakalāvane”的异读。至于世尊如何令他们生起视如己子之想，经中说：“据说……”等。“我幼时即被带来”意为“我尚年幼时即被带来”。“越轨”(aticaritā)即超越范围而行。

(ฉฏฺฐเอตทคฺควคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.)

（第六最上品释义终。）

อุปาสกปาฬิสํวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

优婆塞品释义终。

๑๔. เอตทคฺควคฺโค

14. 最上品

(๑๔) ๗. สตฺตมเอตทคฺควคฺควณฺณนา

(14) 7. 第七最上品释义

สุชาตาวตฺถุ

善生事

๒๕๘. อุปาสิกาปาฬิสํวณฺณนาย ปฐมํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

258. 优婆夷品释义的开篇易于理解。

วิสาขาวตฺถุ

毘舍佉事

๒๕๙. ทุติเย มหาลตาปสาธนสฺสาติ มหาลตาปิฬนฺธนสฺส. ตสฺมิญฺจ ปิฬนฺธเน จตสฺโส วชิรนาฬิโย อุปโยคํ อคมํสุ. มุตฺตานํ เอกาทส นาฬิโย, ปวาฬสฺส ทฺวาวีสติ นาฬิโย, ปทุมราคมณีนํ เตตฺตึส นาฬิโย. อิติ เอเตหิ จ อญฺเญหิ จ อินฺทนีลาทีหิ นีลปีตโลหิโตทาตมญฺชิฏฺฐสามกพรวณฺณวเสน สตฺตวณฺเณหิ วรรตเนหิ นิฏฺฐานํ อคมาสิ, ตํ สีเส ปฏิมุกฺกํ ยาว ปาทปิฏฺฐิยา ภสฺสติ, ปญฺจนฺนํ [Pg.208] หตฺถีนํ พลํ ธารยมานาว นํ อิตฺถี ธาเรตุํ สกฺโกติ. อนฺโตอคฺคิ พหิ น นีหริตพฺโพติอาทีนํ อตฺโถ อุปริ อาวิ ภวิสฺสติ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยเมว.

259. 第二则中，“大藤蔓饰物”(mahālatāpasādhana)即大藤蔓首饰(mahālatāpiḷandhana)。于此首饰中，用金刚管四根、珍珠管十一根、珊瑚管二十二根、红宝石管三十三根。此饰物由以上及蓝宝石等，依蓝、黄、红、白、茜、黑、杂色等七色上等宝物制成。佩于头顶，垂至脚背。唯有具五象之力的女子方能佩戴。“内火不外扬”等句的意义，将于后文阐明。其余于此易于理解。

ขุชฺชุตฺตรา-สามาวตีวตฺถุ

库竹达拉与萨玛瓦蒂事

๒๖๐-๒๖๑. ตติยจตุตฺเถสุ ปายาสสฺสาติ พหลตรสฺส ปายาสสฺส. ตํ ปายาสํ ภุญฺชนฺเตสูติ ตํ พหลตรํ ครุสินิทฺธํ ปายาสํ ภุญฺชนฺเตสุ. ชีราเปตุํ อสกฺโกนฺโตติ อนฺตรามคฺเค อปฺปาหารตาย มนฺทคหณิกตฺตา ชีราเปตุํ อสกฺโกนฺโต. วาฬมิคฏฺฐาเนติ วาฬมิเคหิ อธิฏฺฐิตฏฺฐาเน. อนุวิชฺชนฺโตติ วิจาเรนฺโต. สาลาติ นฬการสาลา. มุธา น กริสฺสตีติ มูลฺยํ วินา น กริสฺสติ. อาลิมฺเปสีติ อคฺคึ อทาสิ, อคฺคึ ชาเลสีติ อตฺโถ. เปกฺขาติ อาคเมหิ. อุปธิสมฺปทาติ สรีรสมฺปตฺติ. วฏรุกฺขํ ปตฺวาติ นิคฺโรธรุกฺขํ ปตฺวา. สุวณฺณกฏเกติ สุวณฺณวลเย. อพฺภุํ เมติ เม อวฑฺฒีติ อตฺโถ. อนฺโต อโสเธตฺวาติ ปณฺณสาลาย อนฺโต กสฺสจิ อตฺถิภาวํ วา นตฺถิภาวํ วา อนุปธาเรตฺวา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

260-261. 第三、四则中，“pāyāsa”指浓稠的粥。“食此粥时”指食此浓稠油腻之粥时。“无法消化”指因途中食物少、消化力弱而无法消化。“猛兽之地”指猛兽所居之处。“寻找”(anuvijjanto)指探查。“屋舍”(sālā)指芦苇屋。“不会白做”指不会不收报酬。“点燃”(ālimpesi)指给予火，即点火之意。“Pekkha”是“等待”的意思。“依止成就”(upadhisampadā)指身体的圆满。“到达榕树”指到达尼拘律树。“金手镯”(suvaṇṇakaṭake)指金手环。“为我增长”意为“于我而言有所增长”。“未察内部”指未探查草屋之内是否有人。其余易于理解。

อุตฺตรานนฺทมาตาวตฺถุ

难陀母优多罗事

๒๖๒. ปญฺจเม อุปนิสฺสยํ ทิสฺวาติ อิมินา ยถา วิเสสาธิคมสฺส สติปิ ปจฺจุปฺปนฺนปจฺจยสมวาเย อวสฺสํ อุปนิสฺสยสมฺปทา อิจฺฉิตพฺพา, เอวํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียภาเวน วิปจฺจนกสฺส กมฺมสฺสปิ ปจฺจุปฺปนฺนสมวาโย วิย อุปนิสฺสยสมฺปทาปิ สวิเสสา อิจฺฉิตพฺพาติ ทสฺเสติ. ตถา หิ อุกฺกํสคตสปฺปุริสูปนิสฺสยโยนิโสมนสิกาเรสุ ลพฺภมาเนสุปิ อุปนิสฺสยรหิตสฺส วิเสสาธิคโม น สมฺปชฺชเตวาติ. กปฺปิยํ กตฺวาติ ยถา กปฺปิยํ โหติ, ตถา กตฺวา. ปตฺเต ปติฏฺฐเปยฺยาติ อาหารํ ทานมุเข วิสฺสชฺเชยฺย. ตีหิ เจตนาหีติ ปุพฺพภาคมุญฺจอนุโมทนาเจตนาหิ. วุตฺตญฺเหตํ –

262. 第五则中，“见依止”(upanissayaṃ disvā)一句，是说即使有当下因缘和合，欲证得殊胜，亦必须具足依止成就。同样地，对于现法受之业而言，除了当下因缘和合之外，亦应特别重视依止成就。因为即使有上等善士为依止，以及如理作意等条件，若无依止，亦无法成就殊胜。“如法而行”(kappiyaṃ katvā)指如法地去做。“置于钵中”(patte patiṭṭhapeyyā)指将食物作为布施而舍出。“以三思”指前行思、舍思与随喜思。对此曾有言：

‘‘ปุพฺเพว ทานา สุมโน, ททํ จิตฺตํ ปสาทเย;

ทตฺวา อตฺตมโน โหติ, เอสา ปุญฺญสฺส สมฺปทา’’ติ. (อ. นิ. ๖.๓๗;

เป. ว. ๓๐๕);

“施前心欣悦，施时心澄净；施后心欢喜，此为福成就。”

ตว [Pg.209] มนํ สนฺธาเรหีติ ‘‘อชฺช ภตฺตํ จิรายิต’’นฺติ โกธโต ตว จิตฺตํ สนฺธาเรหิ, มา กุชฺฌีติ อตฺโถ. โอโลกิโตโลกิตฏฺฐานํ…เป… สมฺปริกิณฺณํ วิย อโหสีติ เตน กสิตฏฺฐานํ สพฺพํ สุวณฺณภาวาปตฺติยา มหาโกสาตกิปุปฺเผหิ สญฺฉนฺนํ วิย อโหสิ. ตาทิเสติ ตยา สทิเส. น โกเปมีติ น วินาเสมิ, ชาติยา น หีเฬมิ. ปูชํ กโรตีติ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปูชํ กโรติ. อนฺตรวตฺถุนฺติ เคหงฺคณํ. โภติ สมฺโพธเน นิปาโต. เชติ อวญฺญาลปนํ. สยํ อริยสาวิกาภาวโต สตฺถุวเสน ‘‘สปิติกา ธีตา’’ติ วตฺวา สตฺถุ สมฺมุขา ธมฺมสฺสวเนน ตสฺสา วิเสสาธิคมํ ปจฺจาสีสนฺตี ‘‘ทสพเล ขมนฺเตเยว ขมิสฺสามี’’ติ อาห. กทริยนฺติ ถทฺธมจฺฉรึ.

“你当调伏自心”意即：因“今日饭食迟了”而起嗔心，你当调伏，莫要生气。所见之处……乃至……皆变成金色，犹如遍覆大拘舍多耆花。“于如是者”指于如你者。“我不嗔”(na kopemi)即我不毁坏，不因出身而轻贱。“作供养”指供养正等觉者。“内院”(antaravatthu)指家中庭院。“Bhoti”是称呼语。“Je”是不敬的称呼。她因自己是圣弟子，以导师为依，故说“有父之女”，并期望她在导师面前听闻法义而证得殊胜，于是说：“我将忍耐，犹如十力者忍耐一般。”“悭吝”(kadariya)指顽固的吝啬。

สุปฺปวาสาวตฺถุ

善觉事

๒๖๓. ฉฏฺเฐ ปณีตทายิกานนฺติ ปณีตรสวตฺถูนํ ทายิกานํ. อายุโน ฐิติเหตุํ โภชนํ เทนฺตี อายุํ เทติ นาม. เอส นโย วณฺณํ เทตีติอาทีสุ. เตนาห – ‘‘ปญฺจ ฐานานี’’ติ. กมฺมสริกฺขกญฺเจตํ ผลนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อายุํ โข ปน ทตฺวา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ทตฺวาติ ทานเหตุ. ภาคินีติ ภาควตี ลทฺธุํ ภพฺพา.

263. 第六则中，“布施殊胜之物者”(paṇītadāyikānaṃ)指布施上味食物者。布施作为生命存续之因的食物，即名为布施寿命。此理亦适用于“布施容色”等。是故说“五处”。为显示业与果的相似性，故说“布施寿命”等。此中“布施”(datvā)是布施之因。“有分者”(bhāginī)指有福分、堪能获得者。

สุปฺปิยาวตฺถุ

苏碧娅事

๒๖๔. สตฺตเม อูรุมํสํ ฉินฺทิตฺวา ทาสิยา อทาสีติ อาคตผลา วิญฺญาตสาสนา อริยสาวิกา อตฺตโน สรีรทุกฺขํ อจินฺเตตฺวา ตสฺส ภิกฺขุโน โรควูปสมเมว ปจฺจาสีสนฺตี อตฺตโน อูรุมํสํ ฉินฺทิตฺวา ทาสิยา อทาสิ. สตฺถาปิ ตสฺสา ตถาปวตฺตํ อชฺฌาสยสมฺปตฺตึ ทิสฺวา ‘‘มม สมฺมุขีภาวูปคมเนเนวสฺสา วโณ รุหิตฺวา สญฺฉวิ ชายติ, ผาสุภาโว โหตี’’ติ จ ทิสฺวา ‘‘ปกฺโกสถ น’’นฺติ อาห. สา จินฺเตสีติ ‘‘สพฺพโลกสฺส หิตานุกมฺปโก สตฺถา น มํ ทุกฺขาเปตุํ ปกฺโกสติ, อตฺเถตฺถ การณ’’นฺติ จินฺเตสิ. อตฺตนา กตการณํ สพฺพํ กเถสีติ พุทฺธานุภาววิภาวนตฺถํ กเถสิ, น อตฺตโน ทฬฺหชฺฌาสยตาย วิภาวนตฺถํ. คิลานุปฏฺฐากีนํ อคฺคฏฺฐาเน ฐเปสีติ อคณิตตฺตทุกฺขา คิลานานํ ภิกฺขูนํ เคลญฺญวูปสมเน ยุตฺตปฺปยุตฺตาติ คิลานุปฏฺฐากีนํ อคฺคฏฺฐาเน ฐเปสีติ.

264. 第七则中，“割下自己的大腿肉给婢女”，是指这位已证圣果、通达教法的圣女弟子，不顾自身痛苦，只期盼那位比丘的疾病痊愈，便割下自己的大腿肉给了婢女。世尊见她如此行事及意乐圆满，又知“只要她来我面前，其伤口便会愈合，长出新皮，恢复安乐”，便说：“叫她过来。”她心想：“于一切世间行利益怜悯的世尊，不会为令我痛苦而召我，此处必有因缘。”“她讲述了自己所做的一切”，是为了彰显佛陀的威力，而非为了显示自己坚定的意乐。“将她置于侍病者之首位”，是指她不计自身痛苦，适宜且精勤地为病比丘解除病苦，故将她置于侍病者之首位。

กาติยานีวตฺถุ

迦提亚尼事

๒๖๕. อฏฺฐเม [Pg.210] อเวจฺจปฺปสนฺนานนฺติ รตนตฺตยคุเณ ยาถาวโต ญตฺวา ปสนฺนานํ, โส ปนสฺส ปสาโท มคฺเคนาคตตฺตา เกนจิ อกมฺปนีโย. อธิคเตนาติ มคฺคาธิคเมเนว อธิคเตน. ‘‘อวิคเตนา’’ติ วา ปาโฐ, ตสฺสตฺโถ ‘‘กทาจิ อวิคจฺฉนฺเตนา’’ติ. โส อปฺปธํสิโย จ โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘อธิคเตน อจลปฺปสาเทนา’’ติ. ตตฺถ กายสกฺขึ กตฺวาติ ปมุขํ กตฺวา, วจนตฺถโต ปน นามกาเยน เทสนาย สมฺปฏิจฺฉนวเสน สกฺขิภูตํ กตฺวาติ อตฺโถ. อุมฺมคฺคํ ขนิตฺวาติ ฆรสนฺธิจฺเฉทเนน อนฺโตปวิสนมคฺคํ ขนิตฺวา. ทุลฺลภสฺสวนนฺติ ทุลฺลภสทฺธมฺมสฺสวนํ. มหาปถวี ปวิสิตพฺพา ภเวยฺยาติ อวีจิปฺปเวสนํ วทติ.

265. 第八，“不坏净”(aveccappasannānaṃ)是指如实了知三宝功德而生净信者，此净信因由道而来，故不为任何事物所动摇。“已证得”(adhigatena)是指由证得道而得。或作“不退失”(avigatenā)，其义为“永不退失”。此净信亦不可毁，故说“以已证得之不动摇的净信”。于此，“以身作证”(kāyasakkhiṃ katvā)是说作为首要，但从文义上说，是指以名身领受教法而作为见证。“挖地道”(ummaggaṃ khanitvā)是指凿穿房屋的连接处，挖出进入内部的通道。“难得听闻”(dullabhassavanaṃ)是指难得听闻正法。“应入大地”(mahāpathavī pavisitabbā bhaveyyā)是说进入无间地狱(Avīci)。

นกุลมาตาวตฺถุ

那拘罗母事

๒๖๖. นวเม วิสฺสาสกถเนเนว นกุลมาตา นกุลปิตา จ สตฺถุวิสฺสาสิกา นาม ชาตาติ วุตฺตํ – ‘‘วิสฺสาสิกานนฺติ วิสฺสาสกถํ กเถนฺตีนํ อุปาสิกาน’’นฺติ. คหปตานีติ เคหสามินี. วุตฺตเมวาติ อุปาสกปาฬิยํ นกุลปิตุกถายํ วุตฺตนยเมว.

266. 第九，仅由信任之语，那拘罗母(Nakulamātā)与那拘罗父(Nakulapitā)即被称为“导师的信任者”，如言：“信任者，是指说信任之语的优婆夷们”。“家主妇”(Gahapatānī)即女主人。“如前所述”是指，正如在优婆塞篇中关于那拘罗父的叙述方式一样。

กาฬีกุรรฆริกาวตฺถุ

俱罗罗伽罗迦莉事

๒๖๗. ทสเม อนุสฺสเวเนวาติ ปจฺจกฺขโต รูปทสฺสเนน สตฺถุ สมฺมุขา ธมฺมสฺสวเนน จ วินา เกวลํ อนุสฺสวเนเนว ปรสฺส วจนํ อนุคตสฺสวเนเนว อุปฺปนฺเนน ปสาเทน. อนุสฺสวิกปฺปสาทนฺติ อนุสฺสวโต อาคตปฺปสาทํ.

267. 第十，“仅由传闻”(anussaveneva)是指，未曾亲见导师色身、未曾于导师面前听闻法，仅由传闻，即随闻他人之语而生起的净信。“由传闻而来的净信”(Anussavikappasādaṃ)是指从传闻而来的净信。

(สตฺตมเอตทคฺควคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.)

（第七殊胜品释义终。）

อุปาสิกาปาฬิสํวณฺณนา สมตฺตา.

优婆夷品释义圆满。

นิฏฺฐิตา จ มโนรถปูรณิยา

《满足希求》已终。

องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

增支部义注

เอตทคฺควคฺควณฺณนาย อนุตฺตานตฺถทีปนา.

殊胜品释义之难显义阐明。

๑๕. อฏฺฐานปาฬิ (ปฐมวคฺค)

15. 非处经（初品）

(๑๕) ๑. อฏฺฐานปาฬิ-ปฐมวคฺควณฺณนา

（15）1. 非处经第一品释义

๒๖๘. อฏฺฐานปาฬิวณฺณนายํ [Pg.211] อวิชฺชมานํ ฐานํ อฏฺฐานํ, นตฺถิ ฐานนฺติ วา อฏฺฐานํ. อนวกาโสติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ตทตฺถนิคมนเมว หิ ‘‘เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’’ติ วจนนฺติ. เตนาห – ‘‘อุภเยนปี’’ติอาทิ. ยนฺติ การณตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ. เหตุอตฺโถ เจตฺถ การณตฺโถติ อาห – ‘‘ยนฺติ เยน การเณนา’’ติ. อุกฺกฏฺฐนิทฺเทเสเนตฺถ ทิฏฺฐิสมฺปตฺติ เวทิตพฺพาติ วุตฺตํ – ‘‘มคฺคทิฏฺฐิยา สมฺปนฺโน’’ติ. กุโต ปนายมตฺโถ ลพฺภตีติ? ลิงฺคโต, ลิงฺคํ เจตสฺส นิจฺจโต อุปคมนปฺปฏิกฺเขโป. จตุภูมเกสูติ อิทํ จตุตฺถภูมกสงฺขารานํ อริยสาวกสฺส วิสยภาวูปคมนโต วุตฺตํ, น ปน เต อารพฺภ นิจฺจโต อุปคมนสพฺภาวโต. วกฺขติ หิ ‘‘ตทภาเว จตุตฺถภูมกสงฺขารา ปนา’’ติอาทินา. อภิสงฺขตสงฺขารอภิสงฺขรณกสงฺขารานํ สปฺปเทสตฺตา นิปฺปเทสสงฺขารคฺคหณตฺถํ ‘‘สงฺขตสงฺขาเรสู’’ติ วุตฺตํ, โลกุตฺตรสงฺขารานํ ปน นิวตฺตเน การณํ สยเมว วกฺขติ. เอตํ การณํ นตฺถีติ ตถา อุปคมเน เสตุฆาโต นตฺถิ. เตชุสฺสทตฺตาติ สํกิเลสวิธมนเตชสฺส อธิกภาวโต. ตถา หิ เต คมฺภีรภาเวน ทุทฺทสา อกุสลานํ อารมฺมณํ น โหนฺตีติ. อิทํ ปน ปกรณวเสน วุตฺตํ. อปฺปหีนวิปลฺลาสานญฺหิ สนฺตาเนสุ กุสลธมฺมานมฺปิ เต อารมฺมณํ น โหนฺติ.

268. 在《非处经》的释义中，“非处”(aṭṭhānaṃ)即不存在之处，或说“无有是处”。“无有机会”(anavakāso)亦是此理。其义的结论即是“此非可能处”之语。因此说“由二者……”等。“yanti”一词，于此为因缘义的独立句，此中因缘义即是原因义，故说“yanti，即以何原因为”。于此，以最胜的解释当知为“见成就”，故说“成就道见”。然此义由何而得？由其相而得，其相即是拒绝执取为常。说“于四地中”，是就四地诸行成为圣弟子所缘境而说，并非就彼等而有执取为常之实有性。诚如接下来将说“彼若无有，则四地诸行……”等。因为已造作之行与能造作之行有其所依，为包含无所依之行，故说“于有为行中”；而出世间诸行的止息因缘，之后自会说明。若如是执取，则无有断桥者。“威力炽盛”是因摧破烦恼的威力强盛。确实，彼等因甚深故难见，不成为不善法之所缘。此乃依文脉而说。于未断颠倒者的相续中，彼等亦不成为善法之所缘。

๒๖๙. อสุเข สุขนฺติ วิปลฺลาโส จ อิธ สุขโต อุปคมนสฺส ฐานนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอกนฺต…เป… อตฺตทิฏฺฐิวเสนา’’ติ ปธานทิฏฺฐิมาห. คูถนฺติ คูถฏฺฐานํ, ทิฏฺฐิยา นิพฺพานสฺส อวิสยภาโว เหฏฺฐา วุตฺโต เอวาติ กสิณาทิปณฺณตฺติสงฺคหตฺถนฺติ วุตฺตํ.

269. “于苦计乐”即是颠倒(vipallāso)，为显示此乃执乐之处，故说“一向……乃至……以我见故”，此指主要之见。“粪”即粪秽处，下文已说邪见不以涅槃为境，故说此是为了总括遍处等概念。

๒๗๐. ปริจฺเฉโทติ ปริจฺฉินฺทนํ ปริจฺฉิชฺช ตสฺส คหณํ. สฺวายํ เยสุ นิจฺจาทิโต อุปคมนํ สมฺภวติ, เตสํ วเสนเยว กาตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สพฺพวาเรสุ วา’’ติอาทิมาห. สพฺพวาเรสูติ ‘‘นิจฺจโต อุปคจฺเฉยฺยา’’ติอาทินา อาคเตสุ สพฺเพสุ สุตฺตปเทสุ. ปุถุชฺชโน หีติ หิ-สทฺโท เหตุอตฺโถ. ยสฺมา ยํ ยํ สงฺขารํ ปุถุชฺชโน นิจฺจาทิวเสน คณฺหาติ, ตํ ตํ อริยสาวโก อนิจฺจาทิวเสน คณฺหนฺโต ยาถาวโต [Pg.212] ชานนฺโต ตํ คาหํ ตํ ทิฏฺฐึ วิสฺสชฺเชติ, ตสฺมา ยตฺถ คาโห, ตตฺถ วิสฺสชฺชนาติ จตุภูมกสงฺขารา อิธ สงฺขารคฺคหเณน น คยฺหนฺตีติ อตฺโถ.

270. “限定”(pariccheda)即是限定、限定后而执取。为显示此限定仅就可能被执为常等者而作，故说“于一切场合……”等。“于一切场合”是指，在“执取为常”等一切经句中。“凡夫(puthujjano)云何”中的“云何”(hi)一词是原因义。因为凡夫将任何行执取为常等，圣弟子则了知彼行，如实地执取为无常等，并舍弃彼执取、彼邪见。是故，何处有执取，何处即有舍弃，其义为：四地诸行于此不为“行”一词所摄。

๒๗๑. ปุตฺตสมฺพนฺเธน มาตุปิตุสมญฺญา ทตฺตกิตฺติมาทิวเสนปิ ปุตฺตโวหาโร โลเก ทิสฺสติ, โส จ โข ปริยาเยนาติ นิปฺปริยาเยน สิทฺธํ ตํ ทสฺเสตุํ – ‘‘ชนิกาว มาตา, ชนโกว ปิตา’’ติ วุตฺตํ. ตถา อานนฺตริยกมฺมสฺส อธิปฺเปตตฺตา ‘‘มนุสฺสภูโตว ขีณาสโว อรหาติ อธิปฺเปโต’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อฏฺฐานเมต’’นฺติอาทินา ‘‘มาตุอาทีนํเยว ชีวิตา โวโรปเน อริยสาวกสฺส อภพฺพภาวทสฺสนโต ตทญฺญํ อริยสาวโก ชีวิตา โวโรเปตีติ อิทํ อตฺถโต อาปนฺนเมวา’’ติ มญฺญมาโน วทติ – ‘‘กึ ปน อริยสาวโก อญฺญํ ชีวิตา โวโรเปยฺยา’’ติ? ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล สญฺจิจฺจ ปาณํ ชีวิตา โวโรเปยฺย, เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’’ติ วจนโต ‘‘เอตมฺปิ อฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. เตเนวาห – ‘‘สเจ หี’’ติอาทิ. เอวํ สนฺเต กสฺมา ‘‘มาตร’’นฺติอาทินา วิเสเสตฺวา วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘ปุถุชฺชนภาวสฺส ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ พลทีปนตฺถนฺติ สทฺธาทิพลสมนฺนาคมทีปนตฺถํ. อริยมคฺเคนาคตสทฺธาธิพลวเสน หิ อริยสาวโก ตาทิสํ สาวชฺชํ น กโรติ.

271. 由子女关系而有父母之称，世间亦见有由领养、收养等而称子女者，此乃方便说。为显示究竟说，故言：“生母方为母，生父方为父”。同样，因意指无间业，故说：“意指唯有人身之漏尽阿罗汉”。由“无有是处”等句，显示圣弟子不可能杀害母亲等，有人认为“由此义理，圣弟子会杀害他人之事亦可推知”，而说：“然则圣弟子会杀害他人吗？”由“无有是处，无有机会，具足见之人(diṭṭhisampanno puggalo)会故意夺取众生命，无有是处”之语，故说“此亦非处”。因此说“若……”等。既然如此，为何以“母亲”等特别说明？答曰：“然为凡夫……”等。其中，“为显示力”是指为显示具足信等之力。圣弟子实由圣道所得信等之力，而不作如是有过失之事。

๒๗๕. ปญฺจหิ การเณหีติ อิทเมตฺถ นิปฺผาทกานิ เตสํ ปุพฺพภาคิยานิ จ การณานิ การณภาวสามญฺเญน เอกชฺฌํ คเหตฺวา วุตฺตํ, น ปน สพฺเพสํ สมานโยคกฺขมตฺตา. อากาเรหีติ การเณหิ. อนุสฺสาวเนนาติ อนุรูปํ สาวเนน. เภทสฺส อนุรูปํ ยถา เภโท โหติ, เอวํ ภินฺทิตพฺพานํ ภิกฺขูนํ อตฺตโน วจนสฺส สาวเนน วิญฺญาปเนน. เตนาห – ‘‘นนุ ตุมฺเห’’ติอาทิ. กณฺณมูเล วจีเภทํ กตฺวาติ เอเตน ปากฏํ กตฺวา เภทกรวตฺถุทีปนํ โวหาโร, ตตฺถ อตฺตโน นิจฺฉิตมตฺถํ รหสฺสวเสน วิญฺญาปนํ อนุสฺสาวนนฺติ ทสฺเสติ.

275. “由五因缘”，此处是就因缘之共性，将能成之因与前分之因一并总括而说，并非所有因缘皆有同等作用。“由行相”即由因缘。“由随说”(Anussāvanena)即由随顺而说。随顺于分裂，即为令分裂发生，向应被分裂的比丘们宣说、告知自己的言论。因此说“汝等岂非……”等。“于耳边作语离间”，此显示公开宣说能导致分裂之事为“常法”(vohāro)，而于其中秘密告知自己所决断之义，则为“随说”。

กมฺมเมว อุทฺเทโส วา ปมาณนฺติ เตหิ สงฺฆเภทสิทฺธิโต วุตฺตํ, อิตเร ปน เตสํ สมฺภารภูตา. เตนาห – ‘‘โวหารา’’ติอาทิ. ตตฺถาติ โวหรเณ. จุติอนนฺตรํ ผลํ อนนฺตรํ นาม, ตสฺมึ อนนฺตเร นิยุตฺตานิ, ตนฺนิพฺพตฺตเนน อนนฺตรกรณสีลานิ, อนนฺตรปฺปโยชนานิ จาติ อานนฺตริยานิ, ตานิ เอว กมฺมานีติ อานนฺตริยกมฺมานิ.

从业能成就僧团分裂，故说业即是意趣或标准，其余则为其资具。因此说“言说……”等。“于此”即于言说中。死后立即结果，名为“无间”(anantaraṃ)。与此无间果相连者、由能生彼而有无间作用之自性者、以及有无间之目的者，是为“无间业”(ānantariyāni)。彼等即是业，故称“无间诸业”(ānantariyakammāni)。

กมฺมโตติ [Pg.213] ‘‘เอวํ อานนฺตริยกมฺมํ โหติ, เอวํ อานนฺตริยกมฺมสทิส’’นฺติ เอวํ กมฺมวิภาคโต. ทฺวารโตติ กายทฺวารโต. กปฺปฏฺฐิติยโตติ ‘‘อิทํ กปฺปฏฺฐิติยวิปากํ, อิทํ น กปฺปฏฺฐิติยวิปาก’’นฺติ เอวํ กปฺปฏฺฐิติยวิภาคโต. ปากสาธารณาทีหีติ ‘‘อิทเมตฺถ วิปจฺจติ, อิทํ น วิปจฺจตี’’ติ วิปจฺจนวิภาคโต, คหฏฺฐปพฺพชิตานํ สาธารณาสาธารณโต, อาทิ-สทฺเทน เวทนาทิวิภาคโต จ.

从业的分别而言，即如“如此是无间业，如此是类似无间业”。从门而言，即从身门。从劫住的分别而言，即如“此为劫住异熟，此非劫住异熟”。从异熟的共同性等而言，即如“此于此处成熟，此不于此处成熟”，如此从成熟的分别而言；从在家者与出家者的共同及不共同而言；并通过“等”字，也包括从感受等的分别而言。

กมฺมโต ตาว วินิจฺฉโย วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. ยสฺมา มนุสฺสตฺตภาเว ฐิตสฺเสว กุสลธมฺมานํ ติกฺขวิสทภาวาปตฺติ, ยถา ติณฺณํ โพธิสตฺตานํ โพธิตฺตยนิพฺพตฺติยํ, เอวํ มนุสฺสภาเว ฐิตสฺเสว เอทิสานํ อกุสลธมฺมานมฺปิ ติกฺขวิสทภาวาปตฺตีติ อาห – ‘‘มนุสฺสภูตสฺเสวา’’ติ. ปากติกมนุสฺสานมฺปิ จ กุสลธมฺมานํ วิเสสปฺปตฺติ วิมานวตฺถุอฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. ยถาวุตฺโต จ อตฺโถ สมานชาติยสฺส วิโกปเน ครุตโร, น ตถา วิชาติยสฺสาติ วุตฺตํ – ‘‘มนุสฺสภูตํ มาตรํ วา ปิตรํ วา’’ติ. ลิงฺคปริวตฺเต จ โส เอว เอกกมฺมนิพฺพตฺโต ภวงฺคปฺปพนฺโธ ชีวิตินฺทฺริยปพนฺโธ จ, น อญฺโญติ อาห – ‘‘อปิ ปริวตฺตลิงฺค’’นฺติ. อรหตฺตํ ปตฺเตปิ เอเสว นโย. ตสฺส วิปากนฺติอาทิ กมฺมสฺส อานนฺตริยภาวสมตฺถนํ. จตุกฺโกฏิยญฺเจตฺถ สมฺภวติ. ตตฺถ ปฐมา โกฏิ ทสฺสิตา, อิตราสุ วิสงฺเกตภาวํ ทสฺเสตุํ – ‘‘โย ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยทิปิ ตตฺถ วิสงฺเกโต, กมฺมํ ปน ครุตรํ อานนฺตริยสทิสํ ภายิตพฺพนฺติ อาห – ‘‘ภาริยํ…เป… ติฏฺฐตี’’ติ. อยํ ปญฺโหติ ญาปนิจฺฉานิพฺพตฺตา กถา.

首先说明业的决择，这是关联。因为处于人身者，善法能达到极其锐利明净的状态，就像三菩萨成就菩提时那样；同样，处于人身者，不善法也能达到如此锐利明净的状态，所以说“生而为人者”。普通人善法的殊胜成就，应当依照《天宫事义注》(Vimānavatthuaṭṭhakathā)中所说的方法来理解。而所说的含义是：伤害同类者罪过更重，不像伤害异类者那样，所以说“杀害生而为人者之母或父”。性别转变时，仍然是同一个业所产生的有分(bhavaṅga)相续和命根(jīvitindriya)相续，并非其他，所以说“即使转变性别”。证得阿罗汉(arahanta)果时，道理也是如此。关于业的异熟(vipāka)等，是为证明业的无间性(ānantariya)。这里有四句分别的可能。第一句已说明，为了显示其他句的不确定性，所以说“若复有人”等。即使那些情况不确定，但业更为深重，应当畏惧其如同无间业，所以说“重业……存在”。这是一个由求知欲所引发的论述。

อภิสนฺธินาติ อธิปฺปาเยน. อานนฺตริยํ ผุสตีติ มรณาธิปฺปาเยเนว อานนฺตริยวตฺถุโน วิโกปิตตฺตา วุตฺตํ. อานนฺตริยํ น ผุสตีติ อานนฺตริยวตฺถุอภาวโต อานนฺตริยํ น โหติ. สพฺพตฺถ หิ ปุริมํ อภิสนฺธิจิตฺตํ อปฺปมาณํ, วธกจิตฺตํ ปน ตทารมฺมณํ ชีวิตินฺทฺริยญฺจ อานนฺตริยภาเว ปมาณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สงฺคามจตุกฺกํ สมฺปตฺตวเสน โยเชตพฺพํ. โย หิ ปรเสนาย อญฺญญฺจ โยธํ ปิตรญฺจ กมฺมํ กโรนฺเต ทิสฺวา โยธสฺส อุสุํ ขิปติ ‘‘เอตํ วิชฺฌิตฺวา มม ปิตรํ วิชฺฌิสฺสตี’’ติ, ยถาธิปฺปายํ คเต ปิตุฆาตโก โหติ. ‘‘โยเธ วิทฺเธ มม ปิตา ปลายิสฺสตี’’ติ ขิปติ, อุสุํ อยถาธิปฺปายํ คนฺตฺวา ปิตรํ มาเรติ, โวหารวเสน ปิตุฆาตโกติ วุจฺจติ, อานนฺตริยํ ปน นตฺถีติ. โจรจตุกฺกํ ปน โย ‘‘โจรํ มาเรสฺสามี’’ติ [Pg.214] โจรเวเสน คจฺฉนฺตํ ปิตรํ มาเรติ, อานนฺตริยํ ผุสตีติอาทินา โยเชตพฺพํ. เตเนวาติ เตเนว ปโยเคน. อรหนฺตฆาตโก โหติเยวาติ อรหโต มาริตตฺตา วุตฺตํ, ปุถุชฺชนสฺเสว ตํ ทินฺนํ โหตีติ เอตฺถายมธิปฺปาโย – ยถา วธกเจตนา ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณาปิ ปพนฺธวิจฺเฉทนวเสน ชีวิตินฺทฺริยํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตติ, น เอวํ จาคเจตนา. สา หิ จชิตพฺพวตฺถุํ อารมฺมณํ กตฺวา จชนมตฺตเมว โหติ, อญฺญสนฺตกภาวกรณญฺจ ตสฺส จชนํ, ตสฺมา ยสฺส ตํ สนฺตกํ กตํ, ตสฺเสว ทินฺนํ โหตีติ.

“以意图”(Abhisandhināti)即“以意趣”(adhippāyena)。“触及无间业”(Ānantariyaṃ phusati)是说，因为以杀害的意趣破坏了无间业的对象。“不触及无间业”(Ānantariyaṃ na phusati)是说，因为无间业的对象不存在，所以不成其为无间业。应知，在一切处，前行的意图心(abhisandhicitta)是无量的，而杀害心(vadhakacitta)及其所缘与命根(jīvitindriya)则是构成无间业的标准。战场四句(saṅgāmacatukka)应结合成就来理解：若有人看见另一位士兵和自己的父亲在敌军中，便向那士兵射箭，心想“射穿此人后，箭将射中我父亲”，若箭如其所愿（射死父亲），则构成杀父（无间业）。若他射箭时心想“射中那士兵，我父亲就能逃脱”，但箭未如其意，反而杀死了父亲，那么依世俗言说，他被称为杀父者，但并不构成无间业。盗贼四句(coracatukka)则应结合“触及无间业”等来理解，例如有人意图“我要杀死盗贼”，却杀死了装扮成盗贼的父亲。“以彼”(Teneva)即“以彼之努力”。“他确实成为杀阿罗汉者”(Arahantaghātako hotiyeva)，是因杀害了阿罗汉(arahanta)而说。此处的含义是：正如杀害思(vadhakacetanā)虽以现前为所缘，却通过切断（生命）相续而缘取命根，布施思(cāgacetanā)并非如此。它缘取所应施舍之物，仅是施舍而已，其施舍是使之成为他人所有物。因此，物品是施予那位令其成为自己所有物的人。

โลหิตํ สโมสรตีติ อภิฆาเตน ปกุปฺปมานํ สญฺจิตํ โหติ. มหนฺตตรนฺติ ครุตรํ. สรีรปฺปฏิชคฺคเน วิยาติ สตฺถุรูปกายปฺปฏิชคฺคเน วิย.

“血液汇聚”(lohitaṃ samosarati)，意指因打击而激动、积聚。“更大”(mahantataraṃ)即“更重”(garutaraṃ)。“如同守护身体”(sarīrappaṭijaggane viya)，即如同守护导师(satthu)的色身(rūpakāya)。

อสนฺนิปติเตติ อิทํ สามคฺคิยทีปนํ. เภโท จ โหตีติ สงฺฆสฺส เภโท จ โหติ. วฏฺฏตีติ สญฺญายาติ ‘‘อีทิสํ กรณํ สงฺฆเภทาย น โหตี’’ติ สญฺญาย. ตถา นวโต อูนปริสายาติ นวโต อูนปริสาย กโรนฺตสฺส ตถาติ โยเชตพฺพํ. ตถาติ จ อิมินา ‘‘น อานนฺตริยกมฺม’’นฺติ อิมํ อากฑฺฒติ, น ปน ‘‘เภโทว โหตี’’ติ อิทํ. เหฏฺฐิมนฺเตน หิ นวนฺนเมว วเสน สงฺฆเภโท. ธมฺมวาทิโน อนวชฺชาติ ยถาธมฺมํ อนวฏฺฐานโต. สงฺฆเภทสฺส ปุพฺพภาโค สงฺฆราชิ.

“未集会”(asannipatite)，这是对和合(sāmaggī)的反显。“分裂确实会发生”(bhedo ca hoti)，即僧团(saṅgha)的分裂会发生。“是允许的”(vaṭṭati)，是指以“这样的行为不会导致僧团分裂”的认知(saññā)。“同样，对于少于九人的僧团”(tathā navato ūnaparisāya)，是指对于在少于九人的僧团(parisā)中行事者，也应如此理解。这个“同样”(tathā)，是引出“这不是无间业”，而不是“分裂一定会发生”。因为按照最低限度，僧团分裂是由九人造成的。如法论者(dhammavādin)没有过失，因为他们没有不如法地安住。僧团分裂的前分是僧团的裂痕(saṅgharāji)。

กายทฺวารเมว ปูเรนฺติ กายกมฺมภาเวเนว ลกฺขิตพฺพโต. สณฺฐหนฺเตหิ กปฺเป…เป… มุจฺจตีติ อิทํ กปฺปฏฺฐกถาย (กถา. ๖๕๔ อาทโย) น สเมติ. ตตฺถ หิ อฏฺฐกถาย (กถา. อฏฺฐ. ๖๕๔-๖๕๗) วุตฺตํ – ‘‘อาปายิโกติ อิทํ สุตฺตํ ยํ โส เอกํ กปฺปํ อสีติภาเค กตฺวา ตโต เอกภาคมตฺตํ กาลํ ติฏฺเฐยฺย, ตํ อายุกปฺปํ สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ. กปฺปวินาเสเยวาติ จ อายุกปฺปวินาเส เอวาติ อตฺเถ สติ นตฺถิ วิโรโธ. เอตฺถ จ สณฺฐหนฺเตติ อิทมฺปิ ‘‘สฺเวว วินสฺสิสฺสตี’’ติ วิย อภูตปริกปฺปวเสน วุตฺตํ. เอกทิวสเมว นิรเย ปจฺจติ, ตโต ปรํ กปฺปาภาเว อายุกปฺปสฺสปิ อภาวโตติ อวิโรธโต อตฺถโยชนา ทฏฺฐพฺพา. เสสานีติ สงฺฆเภทโต อญฺญานิ อานนฺตริยกมฺมานิ.

他们只圆满身门，因为应以身业的状态来标记。“当劫住立时……解脱”，这与《论事》(Kathāvatthu)及其义注(aṭṭhakathā) (论事 654等)不相符。因为其义注(论事义注 654-657)中说：“‘堕恶趣者’，此经是针对寿命劫(āyukappa)而说，即那人将一劫分为八十份，只停留其中一份的时间。”而“只在劫坏灭时”，若其义为“只在寿命劫坏灭时”，则没有矛盾。在这里，“当住立时”，这也是以不真实的设想来说的，就像“他明天就会毁灭”一样。应知，其义理的结合没有矛盾，因为（他）只在地狱中受煮一天，此后因劫不存在，寿命劫也就不存在了。“其余的”是指僧团分裂之外的其他无间业。

ยทิ ตานิ อโหสิกมฺมสงฺขํ คจฺฉนฺติ, เอวํ สติ กถํ เนสํ อานนฺตริยตา จุติอนนฺตรํ วิปากทานาภาวโต. อถ สติ ผลทาเน จุติอนนฺตโร [Pg.215] เอว เอเตสํ ผลกาโล, น อญฺโญติ ผลกาลนิยเมน นิยตตา อิจฺฉิตา, น ผลทานนิยเมน. เอวมฺปิ นิยตผลกาลานํ อญฺเญสมฺปิ อุปปชฺชเวทนียานํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียานญฺจ นิยตตา อาปชฺเชยฺย, ตสฺมา วิปากธมฺมธมฺมานํ ปจฺจยนฺตรวิกลตาทีหิ อวิปจฺจมานานมฺปิ อตฺตโน สภาเวน วิปากธมฺมตา วิย พลวตา อานนฺตริเยน วิปาเก ทินฺเน อวิปจฺจมานานมฺปิ อานนฺตริยานํ ผลทาเน นิยตสภาวา อานนฺตริยสภาวา จ ปวตฺตีติ อตฺตโน สภาเวน ผลทานนิยเมเนว นิยตา อานนฺตริยตา จ เวทิตพฺพา. อวสฺสญฺจ อานนฺตริยสภาวา ตโต เอว นิยตสภาวา จ เตสํ ปวตฺตีติ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพเมตํ, อญฺญสฺส พลวโต อานนฺตริยสฺส อภาเว สติ จุติอนนฺตรํ เอกนฺเตน ผลทานโต.

若那些业成为无效业(ahosikamma)，这样一来，它们怎么会是无间业呢？因为死后没有给予异熟。又或者，若有果报，则其果报时必定是死后即刻，而非他时；如此，其决定性是因果报时间的规定，而非因给予果报的规定。即使这样，其他果报时间固定的业，例如顺生受业(upapajjavedanīya)和顺现法受业(diṭṭhadhammavedanīya)，也会因此而成为决定性的。因此，当一个强力的无间业给予异熟时，即使其他（无间业）未成熟，其给予果报的作用，也具有决定的自性和无间的自性，这就像那些本性为能生果法者，即使因缺少其他缘等而未成熟，其能生果之性仍由自性而有。因此应当知道，无间性是由于自身性质决定了异熟的必然性而成立的。必须承认，这些业的无间性质和由此决定的固定性质会发生，这是因为在没有其他更强力的无间业存在的情况下，它们会在死后必定给予异熟。

นนุ เอวํ อญฺเญสมฺปิ อุปปชฺชเวทนียานํ อญฺญสฺมึ วิปากทายเก อสติ จุติอนนฺตรเมว เอกนฺเตน ผลทานโต นิยตสภาวา อานนฺตริยสภาวา จ ปวตฺติ อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ อสมานชาติเกน เจโตปณิธิวเสน อุปฆาตเกน จ นิวตฺเตตพฺพวิปากตฺตา อนนฺตเร เอกนฺตผลทายกตฺตาภาวา, น ปน อานนฺตริยานํ ปฐมชฺฌานาทีนํ ทุติยชฺฌานาทีนิ วิย อสมานชาติกํ ผลนิวตฺตกํ อตฺถิ สพฺพานนฺตริยานํ อวีจิผลตฺตา, น จ เหฏฺฐูปปตฺตึ อิจฺฉโต สีลวโต เจโตปณิธิ วิย อุปรูปปตฺติชนกกมฺมผลํ อานนฺตริยผลํ นิวตฺเตตุํ สมตฺโถ เจโตปณิธิ อตฺถิ อนิจฺฉนฺตสฺเสว อวีจิปาตนโต, น จ อานนฺตริโยปฆาตกํ กิญฺจิ กมฺมํ อตฺถิ, ตสฺมา เตสํเยว อนนฺตเร เอกนฺตวิปากชนกสภาวา ปวตฺตีติ. อเนกานิ จ อานนฺตริยานิ กตานิ เอกนฺเตน วิปาเก นิยตสภาวตฺตา อุปรตาวิปจฺจนสภาวาสงฺกตฺตา นิจฺฉิตานิ สภาวโต นิยตาเนว. เตสุ ปน สมานสภาเวสุ เอเกน วิปาเก ทินฺเน อิตรานิ อตฺตนา กตฺตพฺพกิจฺจสฺส เตเนว กตตฺตา น ทุติยํ ตติยมฺปิ จ ปฏิสนฺธึ กโรนฺติ, น สมตฺถตาวิฆาตตฺตาติ นตฺถิ เตสํ อานนฺตริยกตานิวตฺติ, ครุครุตรภาโว ปน เตสํ ลพฺภเตวาติ สงฺฆเภทสฺส สิยา ครุตรภาโวติ ‘‘เยน…เป… วิปจฺจตี’’ติ อาห. เอกสฺส ปน อญฺญานิ อุปตฺถมฺภกานิ โหนฺตีติ ทฏฺฐพฺพานิ. ปฏิสนฺธิวเสน วิปจฺจตีติ วจเนน อิตเรสํ ปวตฺติวิปากทายิตา อนุญฺญาตา วิย ทิสฺสติ. โน วา ตถา สีลวตีติ ยถา ปิตา สีลวา, ตถา สีลวตี [Pg.216] โน วา โหตีติ โยชนา. สเจ มาตา สีลวตี, มาตุฆาโต ปฏิสนฺธิวเสน วิปจฺจตีติ โยชนา.

难道不是这样吗？对于其他当生受的业，在没有其他能给予果报的业时，死后立即必定会给予果报，岂不就成了无间业的定性吗？不会。因为（其他业）的果报，可因不同类的意愿及障碍业而被阻止，故无死后立即必定给予果报之事。然而，无间业并没有像初禅等对于第二禅等那样，有不同类的法能阻止其果报，因为一切无间业的果报都是无间地狱。并且，不像希求下生之持戒者的意愿，有能阻止生于上界之业果的意愿，（对于无间业）并没有能阻止其果报的意愿，因为纵使不愿，也会堕入无间地狱。也没有任何业能障碍无间业。因此，只有它们才具有死后立即必定产生果报的自性。所造的众多无间业，因其果报必然成熟的定性，以及不会停止不成熟的自性，故其自性是确定的。在这些同类的业中，当一业已给予果报时，其余的业因其应做之事已被彼业所完成，故不会再有第二、第三次的结生，这并非其能力被破坏，因此所造的无间业不会不生效。然而，它们确实有轻重之别，故破僧之业或为更重，如言：“由彼……而成熟”。应知，一业可由其他业所支持。“以结生而成熟”之说，似乎是允许了其他业在生命期中给予果报。或者，“她不如是持戒”，应连接为：如父持戒，母或持戒或不持戒。若母持戒，则杀母之业以结生而成熟。

ปกตตฺโตติ อนุกฺขิตฺโต. สมานสํวาสโกติ อปาราชิโก. สมานสีมายนฺติ เอกสีมายํ.

正常者(pakatatta)，谓未被举罪者。同住者(samānasaṃvāsaka)，谓未犯波罗夷者。同界者(samānasīmā)，谓于一界中。

๒๗๖. สตฺถุ กิจฺจํ กาตุํ อสมตฺโถติ ยํ สตฺถารา กาตพฺพกิจฺจํ อนุสาสนาทิ, นํ กาตุํ อสมตฺโถติ ภควนฺตํ ปจฺจกฺขาย. อญฺญํ ติตฺถกรนฺติ อญฺญํ สตฺถารํ. วุตฺตญฺเหตํ –

276. 不能行导师之事，即不能行导师所应做的教诫等事，是舍弃世尊。另奉外道为师。如是说——

‘‘ติตฺถํ ชานิตพฺพํ, ติตฺถกโร ชานิตพฺโพ, ติตฺถิยา ชานิตพฺพา, ติตฺถิยสาวกา ชานิตพฺพา. ตตฺถ ติตฺถํ นาม ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย. เอตฺถ หิ สตฺถา ตรนฺติ อุปฺลวนฺติ อุมฺมุชฺชนิมุชฺชํ กโรนฺติ, ตสฺมา ติตฺถนฺติ วุจฺจนฺติ. ตาทิสานํ ทิฏฺฐีนํ อุปฺปาเทตา ติตฺถกโร นาม ปูรณกสฺสปาทิโก. ตสฺส ลทฺธึ คเหตฺวา ปพฺพชิตา ติตฺถิยา นาม. เต หิ ติตฺเถ ชาตาติ ติตฺถิยา. ยถาวุตฺตํ วา ทิฏฺฐิคตสงฺขาตํ ติตฺถํ เอเตสํ อตฺถีติ ติตฺถิกา, ติตฺถิกา เอว ติตฺถิยา. เตสํ ปจฺจยทายกา ติตฺถิยสาวกาติ เวทิตพฺพา’’ติ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๔๐).

“应知外道(tittha)，应知外道师(titthakara)，应知外道徒(titthiya)，应知外道声闻(titthiyasāvaka)。其中，‘外道’者，六十二见。于此，诸师渡越、漂浮、沉浮，故称之为‘外道’（渡口）。生起此等见者，名为外道师，如富兰那·迦叶(Pūraṇa Kassapa)等。受持其见解而出家者，名为外道徒。彼等于外道中生，故为外道徒。或如所说，彼等有此名为‘见’之外道，故为‘外道者’(titthika)，外道者即外道徒。应知，布施彼等资具者，为外道声闻。”（《中部·义注》1.140）

๒๗๗. อภิชาติอาทีสุ ปกมฺปนเทวตูปสงฺกมนาทินา ชาตจกฺกวาเฬน สมานโยคกฺขมํ ทสสหสฺสปริมาณํ จกฺกวาฬํ ชาติเขตฺตํ. สรเสเนว อาณาปวตฺตนฏฺฐานํ อาณาเขตฺตํ. วิสยภูตํ ฐานํ วิสยเขตฺตํ. ทสสหสฺสี โลกธาตูติ อิมาย โลกธาตุยา สทฺธึ อิมํ โลกธาตุํ ปริวาเรตฺวา ฐิตา ทสสหสฺสี โลกธาตุ. ตตฺตกานํเยว ชาติเขตฺตภาโว ธมฺมตาวเสน เวทิตพฺโพ. ‘‘ปริคฺคหวเสนา’’ติ เกจิ, ‘‘สพฺเพสํเยว พุทฺธานํ ตตฺตกํเยว ชาติเขตฺตํ ตนฺนิวาสีนํเยว เทวตานํ ธมฺมาภิสมโย’’ติ จ วทนฺติ. มาตุกุจฺฉิ โอกฺกมนกาลาทีนํ ฉนฺนํ เอว คหณํ นิทสฺสนมตฺตํ มหาภินีหาราทิกาเลปิ ตสฺส ปกมฺปนสฺส ลพฺภนโต. อาณาเขตฺตํ นาม ยํ เอกชฺฌํ สํวฏฺฏติ วิวฏฺฏติ จ, อาณา ปวตฺตติ อาณาย ตนฺนิวาสิเทวตานํ สิรสา สมฺปฏิจฺฉเนน, ตญฺจ โข เกวลํ พุทฺธานํ อานุภาเวเนว, น อธิปฺปายวเสน. อธิปฺปายวเสน [Pg.217] ปน ‘‘ยาวตา วา ปน อากงฺเขยฺยา’’ติ (อ. นิ. ๓.๘๑) วจนโต ตโต ปรมฺปิ อาณา วตฺเตยฺเยว.

277. 于诞生等时，由震动、天神来集等而生的轮围世界中，与此（世界）同等安稳的万数轮围世界，为“生处(jātikhetta)”。教令自然运行之处，为“教令处(āṇākhetta)”。所缘境界之处，为“境界处(visayakhetta)”。“十千世界”，是与此世界一同，围绕此世界而住的十千世界。应知彼等之所以为生处，是依法性如此。有人说：“由摄受故”；又有人说：“一切诸佛的生处皆是如此，唯有住于其中的天神才能现观正法”。提及入母胎时等六时，仅为例示，因于发大誓愿等时亦有此震动。“教令处”者，谓一同成坏之处，教令通过其处天神顶礼奉受而运行，此唯由诸佛威力，非由意乐。若由意乐，则依“随意所欲”（《增支部》3.81）之说，教令亦可遍及更远处。

น อุปฺปชฺชนฺตีติ ปน อตฺถีติ ‘‘น เม อาจริโย อตฺถิ, สทิโส เม น วิชฺชตี’’ติอาทึ (ม. นิ. ๑.๒๘๕; มหาว. ๑๑; กถา. ๔๐๕) อิมิสฺสา โลกธาตุยา ฐตฺวา วทนฺเตน ภควตา ‘‘กึ ปนาวุโส, สาริปุตฺต, อตฺเถตรหิ อญฺเญ สมณา วา พฺราหฺมณา วา ภควตา สมสมา สมฺโพธิยนฺติ, เอวํ ปุฏฺโฐ อหํ, ภนฺเต, ‘โน’ติ วเทยฺย’’นฺติ (ที. นิ. ๓.๑๖๑) วตฺวา ตสฺส การณํ ทสฺเสตุํ – ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา ทฺเว อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา อปุพฺพํ อจริมํ อุปฺปชฺเชยฺยุ’’นฺติ อิมํ สุตฺตํ (อ. นิ. ๑.๒๗๗; วิภ. ๘๐๙; ม. นิ. ๓.๑๒๙; มิ. ป. ๕.๑.๑) อาหรนฺเตน ธมฺมเสนาปตินา จ พุทฺธเขตฺตภูตํ อิมํ โลกธาตุํ ฐเปตฺวา อญฺญตฺถ อนุปฺปตฺติ วุตฺตา โหตีติ อธิปฺปาโย.

至于说“不出现”之义，其意趣是：世尊立于此世界而说“我无师，无与我等者”等语（《中部》1.285；《大品》11；《论事》405）；以及法将舍利弗说：“若我被如是问：‘贤友舍利弗，如今有其他沙门、婆罗门与世尊同等而正觉吗？’尊者，我当答言：‘无有’”（《长部》3.161），为示其因而引此经：“于一世界，二阿罗汉、正等觉者不前不后而出现，无有是处，无此可能”（《增支部》1.277；《分别论》809；《中部》3.129；《弥兰王问经》5.1.1），此即是说，除此佛土世界外，于他处亦不出现。

เอกโตติ สห, เอกสฺมึ กาเลติ อตฺโถ, โส ปน กาโล กถํ ปริจฺฉินฺโนติ จริมภเว ปฏิสนฺธิคฺคหณโต ปฏฺฐาย ยาว ธาตุปรินิพฺพานาติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิมาห. อนจฺฉริยตฺตาติ ทฺวีสุปิ อุปฺปชฺชมาเนสุ อจฺฉริยตฺตาภาวโตติ อตฺโถ. ทฺวีสุปิ อุปฺปชฺชมาเนสุ อนจฺฉริยตา, กิมงฺคํ ปน พหูสูติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘ยทิ จา’’ติอาทิมาห. พุทฺธา นาม มชฺเฌ ภินฺนสุวณฺณํ วิย เอกสทิสาติ เตสํ เทสนาปิ เอกรสา เอกธาติ อาห – ‘‘เทสนาย จ วิเสสาภาวโต’’ติ. เอเตนปิ อนจฺฉริยตฺตเมว สาเธติ. วิวาทภาวโตติ เอเตน วิวาทาภาวตฺถํ ทฺเว พุทฺธา เอกโต น อุปฺปชฺชนฺตีติ ทสฺเสติ. เอตํ การณนฺติ เอตํ อนจฺฉริยตาทิการณํ. ตตฺถาติ มิลินฺทปญฺเห.

“同时”(ekato)，义为“一起”(saha)，即“于同一时”。此“时”如何界定？为示其从最后有之结生，乃至界遍涅槃，故说“于彼”等。“不稀有故”(anacchariyattā)，义为二者出现亦无稀有。为示“二者出现尚不稀有，何况众多”，故说“若”等。诸佛如碎金块，体性同一，其教法亦一味、一同，故说“教法无差别故”。此亦成立不稀有之义。“无诤论故”(vivādābhāvato)，此句显示为免诤论，二佛不一同出现。“此是原因”，即此不稀有等原因。“于彼”，谓于《弥兰王问经》。

เอกํ เอว พุทฺธํ ธาเรตีติ เอกพุทฺธธารณี. เอเตน เอวํสภาวา เอเต พุทฺธคุณา, เยน ทุติยพุทฺธคุเณ ธาเรตุํ อสมตฺถา อยํ โลกธาตูติ ทสฺเสติ. ปจฺจยวิเสสนิปฺผนฺนานญฺหิ คุณธมฺมานํ ภาริโย วิเสโส มหาปถวิยาปิ ทุสฺสโหติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. ตถา หิ อภิสมฺโพธิสมเย อุปคตสฺส โลกนาถสฺส คุณภารํ โพธิรุกฺขสฺส ตีสุปิ ทิสาสุ มหาปถวี สนฺธาเรตุํ นาสกฺขิ. ตสฺมา ‘‘น ธาเรยฺยา’’ติ วตฺวา ตเมว อธารณํ ปริยายนฺตเรหิ ปกาเสนฺโต ‘‘จเลยฺยา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ จเลยฺยาติ ปริปฺผนฺเทยฺย. กมฺเปยฺยาติ ปเวเธยฺย[Pg.218]. นเมยฺยาติ เอกปสฺเสน นเมยฺย. โอนเมยฺยาติ โอสีเทยฺย. วินเมยฺยาติ วิวิธํ อิโต จิโต จ นเมยฺย. วิกิเรยฺยาติ วาเตน ถุสมุฏฺฐิ วิย วิปฺปกิเรยฺย. วิธเมยฺยาติ วินสฺเสยฺย. วิทฺธํเสยฺยาติ สพฺพโส วิทฺธสฺตา ภเวยฺย. ตถาภูตา จ น กตฺถจิ ติฏฺเฐยฺยาติ อาห – ‘‘น ฐานมุปคจฺเฉยฺยา’’ติ.

仅能承受一佛，故为“一佛所持”。此言显示，佛陀功德的自性即是如此，此世界无法承受第二尊佛的功德。须知，由殊胜因缘而生的功德法，其份量之重，纵使大地亦难承受。譬如，世尊将要证得圆满菩提时，其功德之重，菩提树下三方的大地都无法承受。因此说“不能承受”，又用其他方式来阐释此不能承受之义，说了“将会震动”等。其中，“震动”即是摇荡，“颤动”即是战栗，“倾斜”即是向一方倾斜，“下沉”即是陷没，“扭曲”即是向各个方向弯曲，“散裂”即是像风吹糠秕一样四处飞散，“毁坏”即是消亡，“粉碎”即是彻底毁灭。像这样，就无处可立了，所以说“无有住处”。

อิทานิ ตตฺถ นิทสฺสนํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘ยถา, มหาราชา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เอเก ปุริเสติ เอกสฺมึ ปุริเส. สมุปาทิกาติ สมํ อุทฺธํ ปชฺชติ ปวตฺตตีติ สมุปาทิกา, อุทกสฺส อุปริ สมํ คามินีติ อตฺโถ. ‘‘สมุปฺปาทิกา’’ติปิ ปฐนฺติ, อยเมวตฺโถ. วณฺเณนาติ สณฺฐาเนน. ปมาเณนาติ อาโรเหน. กิสถูเลนาติ กิสถูลภาเวน, ปริณาเหนาติ อตฺโถ. ทฺวินฺนมฺปีติ ทฺเวปิ, ทฺวินฺนมฺปิ วา สรีรภารํ.

今为说明此义，而说“大王，譬如”等。其中，“一人”指一个男子。“浮板”(samupādikā)指与水面平行向上行进，意即能在水面上平稳移动。亦有读作“浮起板”(samuppādikā)，其义相同。“颜色”指形状。“量度”指身高。“粗细”指身体是瘦是胖，意即围度。“二者”指两者，或指两者的身体重量。

ฉาเทนฺตนฺติ โรเจนฺตํ รุจึ อุปฺปาเทนฺตํ. ตนฺทิกโตติ เตน โภชเนน ตนฺทิภูโต. อโนนมิตทณฺฑชาโตติ ยาวทตฺถํ โภชเนน โอนมิตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย อโนนมนทณฺโฑ วิย ชาโต. สกึ ภุตฺโต วเมยฺยาติ เอกมฺปิ อาโลปํ อชฺโฌหริตฺวา วเมยฺยาติ อตฺโถ.

“令人欢喜”是指喜欢、产生兴趣。“厌倦”是指因为那个食物而感到厌倦。“如不弯的杖”是指因为食物而无法弯腰，就像不弯的杖一样。“吃一口就吐”是指即使吃一口食物也会呕吐的意思。

อติธมฺมภาเรน ปถวี จลตีติ ธมฺเมน นาม ปถวี ติฏฺเฐยฺย. สา กึ เตเนว จลติ วินสฺสตีติ อธิปฺปาเยน ปุจฺฉติ. ปุน เถโร ‘‘รตนํ นาม โลเก กุฏุมฺพํ สนฺธาเรนฺตํ อภิมตญฺจ โลเกน อตฺตโน ครุสภาวตาย สกฏภงฺคสฺส การณํ อติภารภูตํ ทิฏฺฐํ. เอวํ ธมฺโม จ หิตสุขวิเสเสหิ ตํสมงฺคีนํ ธาเรนฺโต อภิมโต จ วิญฺญูนํ คมฺภีรปฺปเมยฺยภาเวน ครุสภาวตฺตา อติภารภูโต ปถวีจลนสฺส การณํ โหตี’’ติ ทสฺเสนฺโต, ‘‘อิธ, มหาราช, ทฺเว สกฏา’’ติอาทิมาห. เอเตเนว ตถาคตสฺส มาตุกุจฺฉิโอกฺกมนาทิกาเล ปถวีกมฺปนการณํ สํวณฺณิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอกสฺสาติ เอกสฺมา, เอกสฺส วา สกฏสฺส รตนํ, ตสฺมา สกฏา คเหตฺวาติ อตฺโถ.

大地因法的重负而震动，然而大地本应依正法而安住。她难道会因此而震动并毁灭吗？此为提问之意。长老又说：“世间的‘珍宝’，能维持家庭，为世人所喜爱，但因其自身的沉重，被视为导致车子毁坏的过重负担。同样，正法以其利益安乐的殊胜之处承载着具足此法者，为智者所推崇，又因其深奥难测而极为沉重，成为大地震动的原因。”长老为说明此点，而说“大王，此处有二车”等。当知，如来入母胎等时大地震动的原因，即由此得到阐明。所谓“一者”(ekassa)，即“从一者”(ekasmā)，或指“一车之宝”，故其义为“从那辆车取走”。

โอสาริตนฺติ อุจฺจาริตํ, วุตฺตนฺติ อตฺโถ. อคฺโคติ สพฺพสตฺเตหิ อคฺโค. เชฏฺโฐติ วุทฺธตโร. เสฏฺโฐติ ปสตฺถตโร. วิสิฏฺเฐหิ สีลาทีหิ คุเณหิ สมนฺนาคตตฺตา วิสิฏฺโฐ. อุคฺคตตโมติ อุตฺตโม. ปวโรติ [Pg.219] ตสฺเสว เววจนํ. นตฺถิ เอตสฺส สโมติ อสโม. อสมา ปุพฺพพุทฺธา, เตหิ สโมติ อสมสโม. นตฺถิ เอตสฺส ปฏิสโม ปฏิปุคฺคโลติ อปฺปฏิสโม. นตฺถิ เอตสฺส ปฏิภาโคติ อปฺปฏิภาโค. นตฺถิ เอตสฺส ปฏิปุคฺคโลติ อปฺปฏิปุคฺคโล.

“被宣说”(osārita)即被宣扬，意为被说出。“最胜”(aggo)即于一切众生中为最胜。“最长”(jeṭṭho)即更年长。“最优”(seṭṭho)即更卓越。“殊胜”(visiṭṭho)指因具足戒等殊胜功德。“至高”(uggatatamo)即最上。“卓越”(pavaro)是其同义词。“无等”(asamo)即没有与他相等者。“无等等”(asamasamo)指过去的诸佛是无等者，而他与彼等相等。“无比”(appaṭisamo)即没有与他匹敌的对等之人。“无对”(appaṭibhāgo)即没有与他相当者。“无双”(appaṭipuggalo)即没有与他对等之人。

สภาวปกติกาติ สภาวภูตา อกิตฺติมา ปกติ. การณมหนฺตตฺตาติ การณานํ มหนฺตตาย, มหนฺเตหิ พุทฺธกรธมฺเมหิ ปารมิสงฺขาเตหิ การเณหิ พุทฺธคุณานํ นิพฺพตฺติโตติ วุตฺตํ โหติ. ปถวีอาทีนิ มหนฺตานิ วตฺถูนิ, มหนฺตา จกฺกวาฬาทโย อตฺตโน อตฺตโน วิสเย เอเกกาว, เอวํ สมฺมาสมฺพุทฺโธปิ มหนฺโต อตฺตโน วิสเย เอโก เอว. โก จ ตสฺส วิสโย? พุทฺธภูมิ, ยาวตกํ วา เญยฺยํ. ‘‘อากาโส วิย อนนฺตวิสโย ภควา เอโก เอว โหตี’’ติ วทนฺโต ปรจกฺกวาเฬสุปิ ทุติยสฺส พุทฺธสฺส อภาวํ ทสฺเสติ.

“自性本然”是指本性真实，非人为造作。“因缘广大”是指因缘的广大性，也就是指以波罗蜜为代表的广大佛因功德能够产生佛的功德。正如大地等广大的事物，广大的宇宙等，在各自的领域都是独一无二的，同样，正等觉者在自己的领域里也是独一无二的。他的领域是什么呢？是佛的境界，以及所有应被知晓的领域。“如同虚空一般拥有无边领域的世尊只有一位”，这句话也显示了在其他宇宙中没有第二尊佛。

อิมินาว ปเทนาติ ‘‘เอกิสฺสา โลกธาตุยา’’ติ อิมินา เอว ปเทน. ทส จกฺกวาฬสหสฺสานิ คหิตานีติ ชาติเขตฺตาเปกฺขาย คหิตานิ. เอกจกฺกวาเฬเนวาติ อิมินา เอว เอกจกฺกวาเฬน, น เยน เกนจิ. ยถา ‘‘อิมสฺมึเยว จกฺกวาเฬ อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ วุตฺเต อิมสฺมิมฺปิ จกฺกวาเฬ ชมฺพุทีเป เอว, ตตฺถาปิ มชฺฌิมเทเส เอวาติ ปริจฺฉินฺทิตุํ วฏฺฏติ, เอวํ ‘‘เอกิสฺสา โลกธาตุยา’’ติ ชาติเขตฺเต อธิปฺเปเตปิ อิมินาว จกฺกวาเฬน ปริจฺฉินฺทิตุํ วฏฺฏติ.

“唯此一句”即指“于一世界”这个说法。十千世界被包含，是就生处而言。所谓“唯一世界”，即特指这一个世界，不是随便哪个。正如说“只在这个世界出现”时，也要限定于这个世界的瞻部洲(Jambudīpa)，甚至要进一步限定于中土区域(Majjhimadesa)一样，同样，“于一世界”虽然是就生处而言，也应当用这一个世界来限定。

ปฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第一品释义终。

๑๕. อฏฺฐานปาฬิ (ทุติยวคฺค)

15. 不可能之处品（第二品）

(๑๕) ๒. อฏฺฐานปาฬิ-ทุติยวคฺควณฺณนา

(15) 2. 不可能之处品第二品释义

๒๗๘. วิวาทุปจฺเฉทโตติ วิวาทุปจฺเฉทการณา. ทฺวีสุ อุปฺปนฺเนสุ โย วิวาโท ภเวยฺย, ตสฺส อนุปฺปาโทเยเวตฺถ วิวาทุปจฺเฉโท. เอกสฺมึ ทีเปติอาทินา ทีปนฺตเรปิ เอกชฺฌํ น อุปฺปชฺชติ, ปเคว เอกทีเปติ ทสฺเสติ. โสปิ ปริหาเยถาติ จกฺกวาฬสฺส ปเทเส เอว ปวตฺติตพฺพตฺตา ปริหาเยยฺย.

278. “为断诤故”(vivādupacchedato)即为了断除诤论之因。当二者生起时，或有诤论，于此，不令其生起即是断诤。以“于一洲”等句显示，二者尚且不能同时生起于不同洲(dīpa)，何况于同一洲。“彼亦将衰亡”(sopi parihāyethā)者，谓其仅能于世界(cakkavāḷa)之一隅行世，故将衰亡。

๒๗๙-๒๘๐. มนุสฺสตฺตนฺติ [Pg.220] มนุสฺสภาโว ตสฺเสว ปพฺพชฺชาทิคุณานํ โยคฺคภาวโต. ลิงฺคสมฺปตฺตีติ ปุริสภาโว. เหตูติ มโนวจีปณิธานปุพฺพิกา เหตุสมฺปทา. สตฺถารทสฺสนนฺติ สตฺถุสมฺมุขีภาโว. ปพฺพชฺชาติ กมฺมกิริยวาทีสุ ตาปเสสุ, ภิกฺขูสุ วา ปพฺพชฺชา. คุณสมฺปตฺตีติ อภิญฺญาทิคุณสมฺปทา. อธิกาโรติ พุทฺเธ อุทฺทิสฺส อธิโก กาโร, สวิเสสา อุปการกิริยา อธิโก สกฺกาโรติ วุตฺตํ โหติ. ฉนฺโทว ฉนฺทตา, สมฺมาสมฺโพธึ อุทฺทิสฺส สาติสโย กตฺตุกมฺยตากุสลจฺฉนฺโท. อฏฺฐธมฺมสโมธานาติ เอเตสํ อฏฺฐนฺนํ ธมฺมานํ สมาโยเคน. อภินีหาโรติ กายปณิธานํ. สมิชฺฌตีติ นิปฺผชฺชติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน ปรมตฺถทีปนิยา จริยาปิฏกวณฺณนาย (จริยา. อฏฺฐ. ปกิณฺณกกถา) วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. สพฺพาการปริปูรเมวาติ ปริปุณฺณลกฺขณตาย สตฺตุตฺตมาทีหิ สพฺพากาเรน สมฺปนฺนเมว. น หิ อิตฺถิยา โกโสหิตวตฺถคุยฺหตาทิ สมฺภวติ. ทุติยปกติ จ นาม ปฐมปกติโต นิหีนา เอว. เตเนวาห – อนนฺตรวาเร ‘‘ยสฺมา’’ติอาทิ.

279-280. “人身”(manussatta)是指人类的存在，因为它适合出家等功德。“根具足”(liṅgasampatti)是指具备男性的特征。“因”(hetu)是指以意业和语业为先导的因缘成就。“见导师”(satthāradassana)是指亲眼见到佛陀。“出家”(pabbajjā)是指在业行论的苦行者或比丘中出家。“德具足”(guṇasampatti)是指成就神通等功德。“ अधिकार”(adhikāra)是指为了佛陀而做的增上之行，也就是殊胜的奉事与恭敬。“欲”(chanda)就是欲求，特指为了追求正等正觉的殊胜善法欲。“八法和合”(aṭṭhadhammasamodhāna)是指这八种法的结合。“发愿”(abhinīhāra)是指身之立愿。“成就”(samijjhati)是指实现。这里是简要的说明，详细的解释应当按照《所行藏释义·胜义灯》(Paramatthadīpanī Cariyāpiṭaka-vaṇṇanā)的《杂品说》(Pakiṇṇakakathā)里所说的方式去理解。“一切方面完全圆满”是指因具备圆满的特征，故在身为最上等有情方面，一切行相皆已具足。因为女性不可能有阴藏等隐秘的部位。第二种自然状态也总是比第一种自然状态低劣。因此在紧接着的段落中说“因为”等。

๒๘๑. อิธ ปุริสสฺส ตตฺถ นิพฺพตฺตนโตติ อิมสฺมึ มนุสฺสโลเก ปุริสภูตสฺส ตตฺถ พฺรหฺมโลเก พฺรหฺมตฺตภาเวน นิพฺพตฺตนโต. เตน อสติปิ ปุริสลิงฺเค ปุริสาการา พฺรหฺมาโน โหนฺตีติ ทสฺเสติ. ตํเยว จ ปุริสาการํ สนฺธาย วุตฺตํ ภควตา ‘‘ยํ ปุริโส พฺรหฺมตฺตํ กาเรยฺยา’’ติ. เตเนวาห – ‘‘สมาเนปี’’ติอาทิ. ยทิ เอวํ อิตฺถิโย พฺรหฺมโลเก น อุปฺปชฺเชยฺยุนฺติ อาห – ‘‘พฺรหฺมตฺต’’นฺติอาทิ.

281. “在此处男子生于彼处”是指在这人间的男子，以梵天的身份生于梵天界。这表明即使没有男性的性器官，具有男子形象的也能成为梵天。世尊所说的“男子可以成就梵天”，正是指这种男子形象。因此才说“即使相同”等等。如果问“这样说来，女子就不能往生梵天了吗？”，回答是“梵天”等等。

๒๙๐-๒๙๕. ‘‘กายทุจฺจริตสฺสา’’ติอาทิปาฬิยา กมฺมนิยาโม นาม กถิโต. สมญฺชนํ สมงฺโค, สมนฺนาคโม, โส เอตสฺส อตฺถีติ สมงฺคี, สมนฺนาคโต, สมญฺชนสีโล วา สมงฺคี, ปุพฺพภาเค อุปกรณสมุทายโต ปภุติ อายูหนวเสน อายูหนสมงฺคีตา, สนฺนิฏฺฐาปกเจตนาวเสน เจตนาสมงฺคิตา. เจตนาสนฺตติวเสน วา อายูหนสมงฺคิตา, ตํตํเจตนากฺขณวเสน เจตนาสมงฺคีตา. กตูปจิตสฺส อวิปกฺกวิปากสฺส กมฺมสฺส วเสน กมฺมสมงฺคิตา. กมฺเม ปน วิปจฺจิตุํ อารทฺเธ วิปากปฺปวตฺติวเสน วิปากสมงฺคิตา. กมฺมาทีนํ อุปฏฺฐานกาลวเสน อุปฏฺฐานสมงฺคิตา. กุสลากุสลกมฺมายูหนกฺขเณติ กุสลกมฺมสฺส อกุสลกมฺมสฺส [Pg.221] จ สมีหนกฺขเณ. ตถาติ อิมินา กุสลากุสลกมฺมปทํ อากฑฺฒติ. ยถา กตํ กมฺมํ ผลทานสมตฺถํ โหติ, ตถา กตํ อุปจิตํ. วิปาการหนฺติ ทุติยภวาทีสุ วิปจฺจนารหํ. อุปฺปชฺชมานานํ อุปปตฺตินิมิตฺตํ อุปฏฺฐาตีติ โยชนา. อุปปตฺติยา อุปฺปชฺชนสฺส นิมิตฺตํ การณนฺติ อุปปตฺตินิมิตฺตํ, กมฺมํ, กมฺมนิมิตฺตํ, คตินิมิตฺตญฺจ. อฏฺฐกถายํ ปน คตินิมิตฺตวเสเนว โยชนา ทสฺสิตา. กมฺมกมฺมนิมิตฺตานมฺปิ อุปฏฺฐานํ ยถารหํ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘ยานิสฺส ตานิ ปุพฺเพ กตานิ กมฺมานิ, ตานิสฺส ตสฺมึ สมเย โอลมฺพนฺติ อชฺโฌลมฺพนฺติ อภิลมฺพนฺติ’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๔๘) วจนโต สายนฺเห มหนฺตานํ ปพฺพตกูฏานํ ฉายา วิย อาสนฺนมรณสฺส สตฺตสฺส จิตฺเต สุปิเน วิย วิปจฺจิตุํ กโตกาสํ กมฺมํ, ตสฺส นิมิตฺตํ คตินิมิตฺตํ อุปติฏฺฐเตว. จลตีติ ปริวตฺตติ. เอเกน หิ กมฺมุนา ตชฺเช นิมิตฺเต อุปฏฺฐิเต ปจฺจยวิเสสวเสน ตโต อญฺเญน กมฺมุนา ตทญฺญสฺส นิมิตฺตสฺส อุปฏฺฐานํ ปริวตฺตนํ. เสสา นิจฺจลา อวเสสา จตุพฺพิธาปิ สมงฺคิตา นิจฺจลา อปริวตฺตนโต.

290-295. “身恶行”(kāyaduccarita)等巴利文经句所说的业决定法则(kammaniyāma)已得到阐明。相应(samaṅgo)即是相应(samañjanaṃ)，具足(samannāgamo)。拥有这些特质者即是相应者(samaṅgī)，亦即具足者(samannāgato)，或习惯于相应者(samaṅgī)。从最初助缘聚集开始，依努力而有努力相应(āyūhanasamaṅgītā)，依决定思(sanniṭṭhāpakacetanā)而有思相应(cetanāsamaṅgitā)。或依思之相续而有努力相应，依各别思刹那而有思相应。依已造作积聚而未成熟之业而有业相应(kammasamaṅgitā)。当业开始成熟时，依异熟之生起而有异熟相应(vipākasamaṅgitā)。依业等现起之时而有现起相应(upaṭṭhānasamaṅgitā)。善不善业之努力刹那，即是善业与不善业之希求刹那。“如是”一词在此引申善不善业之义。如所造之业能予果报，如是所造之业亦能积聚。堪受异熟(vipākārahaṃ)是指在第二生等之中能够成熟的业。其解释为：为即将出生者现起投生之相(upapattinimitta)。投生之生起的原因即是投生之相，亦即业、业相(kammanimitta)与趣相(gatinimitta)。然而在义注中，仅以趣相之方式解释。业与业相之现起亦应如理观察。如《中部》(ma. ni. 3.248)所说：“凡是他过去所造之业，于彼时皆悬挂、依附、缠绕着他。”因此，犹如傍晚巨大山峰之阴影，对于临死之有情而言，其心中犹如梦境般，已得成熟机会之业及其趣相必然现起。“转变”(calati)即是“转换”(parivattati)。因为一个业之相应相现起，由于特殊因缘，导致另一个业之另一相现起，此即是转换。其余四种相应皆是恒常不变的，因其不转换故。

สุนขวาชิโกติ สุนเขหิ มิควาชวเสน วชนสีโล, สุนขลุทฺทโกติ อตฺโถ. ตลสนฺถรณปูชนฺติ ภูมิตลสฺส ปุปฺเผหิ สนฺถรณปูชํ. อายูหนเจตนา กมฺมสมงฺคิตาวเสนาติ กายทุจฺจริตสฺส อปราปรํ อายูหเนน สนฺนิฏฺฐาปกเจตนาย ตสฺเสว ปกปฺปเน กมฺมกฺขยกรญาเณน อเขปิตตฺตา ยถูปจิตกมฺมุนา จ สมงฺคิภาวสฺส วเสน.

犬猎师(sunakhavājiko)是指习惯用狗追逐猎物的猎人，亦即猎犬者(sunakhaluddako)之义。地面铺花供养(talasantharaṇapūjā)是指用鲜花铺在地面上进行供养。努力思(āyūhanacetanā)与业相应(kammasamaṅgitā)之义，是说由于不断努力造作身恶行，并以决定思(sanniṭṭhāpakacetanā)策划此恶行，且未被业尽智(kammakkhayakarañāṇa)所破除，以及随所积聚之业而具足相应之故。

กมฺมนฺติ อกุสลกมฺมํ. ตสฺมึเยว ขเณติ อายูหนกฺขเณเยว. ตสฺสาติ กมฺมสมงฺคิโน ปุคฺคลสฺส สคฺโค วาริโต, ตญฺเจ กมฺมํ วิปากวารํ ลเภยฺยาติ อธิปฺปาโย. สคฺโค วาริโตติ จ นิทสฺสนมตฺตํ. มนุสฺสโลโกปิสฺส วาริโตวาติ. อปเร ปน ปุริเมหิ วิปากาวรณสฺส อนุทฺธฏตฺตา ‘‘ตสฺมึเยว ขเณ’’ติ จ อวิเสเสน วุตฺตตฺตา ตํ โทสํ ปริหริตุํ ‘‘อายูหิตกมฺมํ นามา’’ติอาทิมาห. ยทา กมฺมํ วิปากวารํ ลภตีติ อิทํ กโตกาสสฺส อปฺปฏิพาหิยตฺตา วุตฺตํ. ตถา หิ ภควา ตติยปาราชิกวตฺถุสฺมึ (ปารา. ๑๖๒ อาทโย) ปฏิสลฺลียิ, อิมสฺมึ สุตฺเต ‘‘กายทุจฺจริตสมงฺคี’’ติ อาคตตฺตา วิปากูปฏฺฐานสมงฺคิตา น ลพฺภนฺติ.

“业”(kammaṃ)是指不善业(akusalakammaṃ)。“就在那个刹那”(tasmiṃyeva khaṇe)即是“就在努力造作的刹那”(āyūhanakkhaṇeyeva)。“他的”(tassa)是指具足业相应之人(kammasamaṅgino puggalassa)的天道(sagga)被阻碍，其意是如果此业能获得异熟之机会。“天道被阻碍”(saggo vārito)仅是举例。他的人间(manussaloka)亦被阻碍。然而，另一些人为了避免此过失，因之前异熟之障碍(vipākāvaraṇa)未被消除，且“就在那个刹那”被不加区分地提及，故说“所谓已造作之业”(āyūhitakammaṃ nāma)等等。“当业获得异熟之机会”(yadā kammaṃ vipākavāraṃ labhati)此语，是说已得机会之业不会被阻碍。例如，世尊(bhagavā)在第三波罗夷(tatiyapārājika)事(vatthu)中独处(paṭisallīyi)，而在此经中，由于提及“具足身恶行者”(kāyaduccaritasamaṅgī)，故不能获得异熟现起相应(vipākūpaṭṭhānasamaṅgitā)。

(ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.)

（第二品释义终。）

อฏฺฐานปาฬิวณฺณนายํ อนุตฺตานตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา.

《八事巴利释义》中《未显义明灯》终。

๑๖. เอกธมฺมปาฬิ

16. 一法巴利

(๑๖) ๑. เอกธมฺมปาฬิ-ปฐมวคฺควณฺณนา

（16）1.一法巴利初品释义

๒๙๖. เอกธมฺมปาฬิวณฺณนายํ [Pg.222] อิธ ธมฺม-สทฺโท สภาวตฺโถ ‘‘กุสลา ธมฺมา’’ติอาทีสุ วิยาติ อาห – ‘‘เอกสภาโว’’ติ. เอกนฺเตนาติ เอกํเสน, อวสฺสนฺติ อตฺโถ. วฏฺเฏติ สํสารวฏฺเฏ. นิพฺพินฺทนตฺถายาติ อนภิรมนตฺถาย. วิรชฺชนตฺถายาติ อรชฺชนตฺถาย. วิรชฺชนายาติ ปลุชฺชนาย. เตเนวาห – ‘‘วิคมายา’’ติ. ราคาทีนํ นิโรธายาติ มคฺคญาเณน ราคาทีนํ นิโรธนตฺถาย. มคฺคญาเณน นิโรธนํ นาม อจฺจนฺตํ อปฺปวตฺติกรณนฺติ อาห – ‘‘อปฺปวตฺติกรณตฺถายา’’ติ. ยถา ขาทนียสฺส มุเข กตฺวา ขาทนํ นาม ยาวเทว อชฺโฌหรณตฺถํ, เอวํ ราคาทีนํ นิโรธนํ วฏฺฏนิโรธนตฺถเมวาติ วุตฺตํ – ‘‘วฏฺฏสฺเสว วา นิรุชฺฌนตฺถายา’’ติ. ยสฺมา กิเลเสสุ ขีเณสุ อิตรํ วฏฺฏทฺวยมฺปิ ขีณเมว โหติ, ตสฺมา มูลเมว คณฺหนฺโต ‘‘อุปสมายาติ กิเลสวูปสมนตฺถายา’’ติ อาห. สงฺขตธมฺมานํ อภิชานนํ นาม ตตฺถ ลกฺขณตฺตยาโรปนมุเขเนวาติ อาห – ‘‘อนิจฺจาทิ…เป… อภิชานนตฺถายา’’ติ. สมฺพุชฺฌิตพฺพานิ นาม จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ตพฺพินิมุตฺตสฺส เญยฺยสฺส อภาวโต. ‘‘จตุนฺนํ สจฺจานํ พุชฺฌนตฺถายา’’ติ วตฺวา ตยิทํ พุชฺฌนํ ยสฺส ญาณสฺส วเสน อิชฺฌติ, ตสฺส ญาณสฺส วเสน ทสฺเสตุํ – ‘‘โพธิ วุจฺจตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อปฺปจฺจยนิพฺพานสฺสาติ อมตธาตุยา.

296. 在一法巴利释义中，此处的“法”(dhamma)是自性之义，如“善法”(kusalā dhammā)等，所以说“一自性”(ekasabhāvo)。“究竟”(ekantena)是指绝对、必定之义。“于流转中”(vaṭṭe)是指在轮回流转中。“为厌离”(nibbindanatthāya)是为了不乐之义。“为离染”(virajjanatthāya)是为了不染之义。“离染”(virajjanāya)是指坏灭之义。因此说“为离去”(vigamāya)。“为灭尽贪等”(rāgādīnaṃ nirodhāya)是指以道智灭尽贪等的目的。“以道智灭尽”是指究竟令其不生起，所以说“为令其不生起故”(appavattikaraṇatthāya)。如同将嚼食(khādanīya)放入口中咀嚼，只是为了吞咽，同样，灭尽贪等只是为了断除轮回的目的，所以说“或为轮回灭尽故”(vaṭṭasseva vā nirujjhanatthāya)。因为当诸烦恼灭尽时，其余二种轮回也随之灭尽，所以抓住根本而说：“为寂灭”(upasamāya)，是指为烦恼寂灭的缘故。“遍知”有为法是指通过建立三相来认知，所以说“为遍知无常等故”。所应觉悟者是指四圣谛，因为没有能脱离它们的所知法。说了“为觉悟四谛故”后，为了说明此觉悟是依何种智慧而成就，才说“菩提被称为”等语。“无缘涅槃”(appaccayanibbāna)是指不死界。

อุสฺสาหชนนตฺถนฺติ กมฺมฏฺฐาเน อภิรุจิอุปฺปาทนาย. วิสกณฺฏโกติ คุฬสฺส วาณิชสมญฺญา. ‘‘กิสฺมิญฺจิ เทเส เทสภาสา’’ติ เกจิ. อุจฺฉุรโส สมปากปกฺโก จุณฺณาทีหิ มิสฺเสตฺวา ปิณฺฑีกโต คุโฬ, อปิณฺฑีกโต ผาณิตํ. ปากวิเสเสน ขณฺฑขณฺฑเสทิโต ขณฺโฑ, มลาภาวํ อาปนฺโน สกฺกรา.

“为激发精进”是指于业处生起喜悦。“蜜刺”(visakaṇṭaka)是糖的商人名称。有人说：“在某个地方，有地方的语言。”甘蔗汁经适当熬煮，与粉末等混合成块的为“糖”(guḷa)，未成块的为“糖蜜”(phāṇita)。经特殊熬制而切成块的为“粗糖”(khaṇḍa)，去除杂质后得到的为“砂糖”(sakkarā)。

สรตีติ สติ. อนุ อนุ สรตีติ อนุสฺสติ, อนุ อนุรูปา สตีติปิ อนุสฺสติ. ทุวิธํ โหตีติ ปโยชนวเสน ทุวิธํ โหติ. จิตฺตสมฺปหํสนตฺถนฺติ ปสาทนียวตฺถุสฺมึ ปสาทุปฺปาทเนน ภาวนาจิตฺตสฺส ปริโตสนตฺถํ. วิปสฺสนตฺถนฺติ วิปสฺสนาสุขตฺถํ. อุปจารสมาธินา หิ จิตฺเต สมาหิเต วิปสฺสนาสุเขน อิชฺฌติ. จิตฺตุปฺปาโทติ ภาวนาวเสน ปวตฺโต จิตฺตุปฺปาโท. อุปหญฺญติ ปติหญฺญติ ปฏิกูลตฺตา อารมฺมณสฺส. ตโต [Pg.223] เอว อุกฺกณฺฐติ, กมฺมฏฺฐานํ ริญฺจติ, นิรสฺสาโท โหติ ภาวนสฺสาทสฺส อลพฺภนโต. ปสีทติ พุทฺธคุณานํ ปสาทนียตฺตา. ตถา จ กงฺขาทิเจโตขิลาภาเวน วินีวรโณ โหติ. ทเมตฺวาติ นีวรณนิรากรเณน นิพฺพิเสวนํ กตฺวา. เอวํ กมฺมฏฺฐานนฺตรานุยุญฺชเนน จิตฺตปริทมนสฺส อุปมํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘กถ’’นฺติอาทิมาห.

忆念是为念。持续忆念是为随念，与念相应相续亦是随念。分为两种是依作用而分。为了令心喜悦，是在可喜悦的对象中生起净信，使修习之心获得满足。为了观，即为了观之乐。因为以近行定使心安定时，观之乐便得以成就。心生起是指依修习而转起的心生起。因所缘境令人厌恶，心便受打击、排斥。因此而厌烦，舍弃业处，因得不到修习之味而索然无味。因佛陀的功德令人喜悦，所以心生净信，如此便能去除疑惑等心荒芜而无盖障。调伏是指通过去除诸盖而令其调顺。为了显示像这样不断修习其他业处来调伏心的譬喻，所以说了“如何”等。

โก อยํ…เป… อนุสฺสรีติ โก อยํ มม อพฺภนฺตเร ฐตฺวา อนุสฺสริ. ปริคฺคณฺหนฺโตติ พาหิรกปริกปฺปิตสฺส อนุสฺสรกสฺส สพฺพโส อภาวทสฺสนเมตํ. เตนาห – ‘‘น อญฺโญ โกจี’’ติ. ทิสฺวาติ ปริเยสนนเยน วุตฺตปฺปการํ จิตฺตเมว อนุสฺสรีติ ทิสฺวา สพฺพมฺเปตนฺติ เอตํ หทยวตฺถุอาทิปฺปเภทํ สพฺพมฺปิ. อิทญฺจ รูปํ ปุริมญฺจ อรูปนฺติ อิทํ รุปฺปนสภาวตฺตา รูปํ, ปุริมํ อตํสภาวตฺตา อรูปนฺติ สงฺเขปโต รูปารูปํ ววตฺถเปตฺวา. ปญฺจกฺขนฺเธ ววตฺถเปตฺวาติ โยชนา. สมฺภาวิกาติ สมุฏฺฐาปิกา. ตสฺสาติ สมุทยสจฺจสฺส. นิโรโธติ นิโรธนิมิตฺตํ. อปฺปนาวาโรติ ยถารทฺธาย เทสนาย นิคมนวาโร.

“此为何人…乃至…忆念者？”是问：此为何人住于我内而忆念？“执取者”，这是显示完全没有外在所构想的忆念者。因此说：“没有其他人”。“见”者，即是依寻求之法，见到如前所述，心本身即是忆念者；而“一切”是指心所依处等所有差别。“此色与先前无色”，此有变坏之自性故为色，前者无彼自性故为无色，如是简要地确立色与无色。这是解释确立五蕴之义。“能生起者”，是生起者。“彼者”，是集谛的。“灭”者，是灭之相。“安止节”，是随所说法的总结节。

๒๙๗. เอเสว นโยติ อิมินา ยฺวายํ ‘‘ตํ ปเนต’’นฺติอาทินา อตฺถนโย พุทฺธานุสฺสติยํ วิภาวิโตติ อติทิสติ, สฺวายํ อติเทโส ปโยชนวเสน นวสุปิ อนุสฺสตีสุ สาธารณวเสน วุตฺโตปิ อานาปานสฺสติอาทีสุ ตีสุ วิปสฺสนตฺถาเนว โหนฺตีติ อิมินา อปวาเทน นิวตฺติโตติ ตาสํ เอกปฺปโยชนตาว ทฏฺฐพฺพา. ธมฺเม อนุสฺสติ ธมฺมานุสฺสตีติ สมาสปทวิภาคทสฺสนมฺปิ วจนตฺถทสฺสนปกฺขิกเมวาติ อาห – ‘‘อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ’’ติ. ธมฺมํ อารพฺภาติ หิ ธมฺมสฺส อนุสฺสติยา วิสยภาวทสฺสนเมตํ. เอส นโย เสเสสุปิ. สีลํ อารพฺภาติ อตฺตโน ปาริสุทฺธิสีลํ อารพฺภ. จาคํ อารพฺภาติ อตฺตโน จาคคุณํ อารพฺภ. เทวตา อารพฺภาติ เอตฺถ เทวตาคุณสทิสตาย อตฺตโน สทฺธาสีลสุตจาคปญฺญาสุ เทวตาสมญฺญา. ภวติ หิ ตํสทิเสปิ ตพฺโพหาโร ยถา ‘‘ตานิ โอสธานิ, เอส พฺรหฺมทตฺโต’’ติ จ. เตนาห – ‘‘เทวตา สกฺขิฏฺฐาเน ฐเปตฺวา’’ติอาทิ. ตตฺถ เทวตา สกฺขิฏฺฐาเน ฐเปตฺวาติ ‘‘ยถารูปาย สทฺธาย สมนฺนาคตา ตา เทวตา อิโต จุตา ตตฺถ อุปปนฺนา, มยฺหมฺปิ ตถารูปา สทฺธา สํวิชฺชติ. ยถารูเปน สีเลน, ยถารูเปน [Pg.224] สุเตน, ยถารูเปน จาเคน, ยถารูปาย ปญฺญาย สมนฺนาคตา ตา เทวตา อิโต จุตา ตตฺถ อุปปนฺนา, มยฺหมฺปิ ตถารูปา ปญฺญา สํวิชฺชตี’’ติ เอวํ เทวตา สกฺขิฏฺฐาเน ฐเปตฺวา. อสฺสาสปสฺสาสนิมิตฺตํ นาม ตตฺถ ลทฺธพฺพปฺปฏิภาคนิมิตฺตํ. คตาติ อารมฺมณกรณวเสน อุปคตา ปวตฺตา.

297. “此即是理趣”，以此（说明）在佛随念(buddhānussati)中已阐明的“彼又此”等义理，（此处）加以引申。此引申虽依作用而普遍适用于九种随念，但在入出息念(ānāpānassati)等三种中，因“仅为观(vipassanā)之用”此一例外而被排除，故应知彼等仅具单一作用。“于法之随念是为法随念”，此复合词的分析亦属词义解释一类，故说：“此是此处之词义”。“缘于法”，此是显示法为随念之所缘。此理趣亦通于其余。“缘于戒”是指缘于自己的清净戒。“缘于施”是指缘于自己的布施功德。“缘于天”，此处是因自己的信、戒、闻、施、慧与天(devatā)之功德相似，故得天之名。因为与彼相似者亦得彼名，如“彼等是药草”及“此是梵授(Brahmadatta)”。因此说：“将天置于证人之处”等。其中，将天置于证人之处是指：“彼诸天具备如是信，从此死后生于彼处，我亦有如是信。彼诸天具备如是戒、如是闻、如是施、如是慧，从此死后生于彼处，我亦有如是慧”，如是将天置于证人之处。所谓“出入息相”，是指于彼处所应得之似相。“已至”，是指依作为所缘而趋近、转起。

อุปสมฺมติ เอตฺถ ทุกฺขนฺติ อุปสโม, นิพฺพานํ. อจฺจนฺตเมว เอตฺถ อุปสมฺมติ วฏฺฏตฺตยนฺติ อจฺจนฺตูปสโม, นิพฺพานเมว. ขิโณติ เขเปติ กิเลเสติ ขโย, อริยมคฺโค. เต เอว อุปสเมตีติ อุปสโม, อริยมคฺโค เอว. ขโย จ โส อุปสโม จาติ ขยูปสโม. ตตฺรจายํ อุปสโม ธมฺโม เอวาติ ธมฺมานุสฺสติยา อุปสมานุสฺสติ เอกสงฺคโหติ? สจฺจํ เอกสงฺคโห ธมฺมภาวสามญฺเญ อธิปฺเปเต, สงฺขตธมฺมโต ปน อสงฺขตธมฺโม สาติสโย อุฬารตมปณีตตมภาวโตติ ทีเปตุํ วิสุํ นีหริตฺวา วุตฺตํ. อิมเมว หิ วิเสสํ สนฺธาย ภควา – ‘‘ธมฺมานุสฺสตี’’ติ วตฺวาปิ อุปสมานุสฺสตึ อโวจ อนุสฺสรนฺตสฺส สวิเสสํ สนฺตปณีตภาเวน อุปฏฺฐานโต. เอวญฺจ กตฺวา อิธ ขยูปสมคฺคหณมฺปิ สมตฺถิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยเถว หิ สมาเนปิ โลกุตฺตรธมฺมภาเว ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา วา อสงฺขตา วา, วิราโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติอาทิวจนโต (อิติวุ. ๙๐) มคฺคผลธมฺเมหิ นิพฺพานธมฺโม สาติสโย, เอวํ ผลธมฺมโต มคฺคธมฺโม กิเลสปฺปหาเนน อจฺฉริยธมฺมภาวโต, ตสฺมา อจฺจนฺตูปสเมน สทฺธึ ขยูปสโมปิ คหิโตติ ทฏฺฐพฺพํ. วิปสฺสนตฺถาเนว โหนฺตีติ กสฺมา วุตฺตนฺติ? ‘‘เอกนฺตนิพฺพิทายาติอาทิวจนโต’’ติ เกจิ, ตํ อการณํ พุทฺธานุสฺสติอาทีสุปิ ตถา เทสนาย อาคตตฺตา. ยถา ปน พุทฺธานุสฺสติอาทีนิ กมฺมฏฺฐานานิ วิปสฺสนตฺถานิ โหนฺติ, นิมิตฺตสมฺปหํสนตฺถานิปิ โหนฺติ, น เอวเมตานิ, เอตานิ ปน วิปสฺสนตฺถาเนวาติ ตถา วุตฺตํ.

于此寂静痛苦，是为寂静，即涅槃。于此究竟寂静轮回，是为究竟寂静，亦即涅槃。断尽、灭除烦恼，是为灭尽，即圣道。彼（圣道）令（烦恼）寂静，故为寂静，亦即圣道。灭尽与彼寂静，是为灭尽寂静。此中，此寂静即是法，故寂静随念是否摄于法随念中？诚然，若意指法性共通，则为同一所摄。然为显示有为法与无为法相比，无为法因其最为崇高、最为寂妙而更超胜，故单独提出而说。世尊(Bhagavā)正是着眼于此差别，说了法随念后，复说寂静随念，因为当忆念时，（寂静）会以特别寂静、寂妙的状态现起。如是，应知此处提及“灭尽寂静”亦是合理的。正如虽同为出世间法，但依“诸比丘，所有法，或有为或无为，离贪于其中堪称第一”等语，涅槃法超胜于道、果法；同样，道法因断除烦恼而为希有法，故超胜于果法。因此，应知“灭尽寂静”与“究竟寂静”一同被提及。为何说“仅为观(vipassanā)之用”？有人说：“因有‘纯为厌离’等语”，此说不成立，因佛随念等中亦有如是教说。然而，佛随念等业处既可为观之用，亦可为令心喜悦之用，此等（寂静随念等）则不然，彼等仅为观之用，故如是说。

ปฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第一品释义终。

๑๖. เอกธมฺมปาฬิ

16. 一法品

(๑๖) ๒. เอกธมฺมปาฬิ-ทุติยวคฺควณฺณนา

(16) 2. 一法品第二品释义

๒๙๘. มิจฺฉา ปสฺสติ ตาย, สยํ วา มิจฺฉา ปสฺสติ, มิจฺฉาทสฺสนเมว วา ตนฺติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ, ยํ กิญฺจิ วิปรีตทสฺสนํ. เตนาห – ‘‘ทฺวาสฏฺฐิวิธายา’’ติอาทิ[Pg.225]. มิจฺฉาทิฏฺฐิ เอตสฺสาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิโก. ตสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส.

298. 依此而邪见，或自己邪见，或仅是邪见，是为邪见，即任何颠倒之见。因此说：“六十二种”等。“彼有邪见”是为邪见者。彼邪见者的。

๒๙๙. สมฺมา ปสฺสติ ตาย, สยํ วา สมฺมา ปสฺสติ, สมฺมาทสฺสนมตฺตเมว วา ตนฺติ สมฺมาทิฏฺฐิ. ปญฺจวิธายาติ กมฺมสฺสกตาฌานวิปสฺสนามคฺคผลวเสน ปญฺจวิธาย. ตตฺถ ฌานจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนํ ญาณํ ฌานสมฺมาทิฏฺฐิ, วิปสฺสนาญาณํ วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิ.

299. 依此而正见，或自己正见，或仅是正见，是为正见。“五种”，即依业所有、禅那、观、道、果而有五种。其中，包含于禅那心生起中的智是禅那正见，观智是观正见。

๓๐๒. ปญฺจสุ ขนฺเธสุ ‘‘นิจฺจ’’นฺติอาทินา ปวตฺโต อนุปายมนสิกาโร.

302. 于五蕴中以“常”等方式而转起的，是不如理作意。

๓๐๓. ‘‘อนิจฺจ’’นฺติอาทินา ปวตฺโต อุปายมนสิกาโร. ยาว นิยาโมกฺกมนาติ ยาว มิจฺฉตฺตนิยาโมกฺกมนา. มิจฺฉตฺตนิยาโมกฺกมนนโย ปน สามญฺญผลสุตฺตวณฺณนายํ ตฏฺฏีกาย จ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

303. 以“无常”等方式而转起的，是如理作意。“直到出离决定”，即直到出离邪性决定。至于出离邪性决定的理趣，则应依《沙门果经》释义及其复注中所说之理趣而知。

๓๐๔. อยํ ติวิธา สคฺคาวรณา เจว โหตีติ กมฺมปถปฺปตฺติยา มหาสาวชฺชภาวโต วุตฺตํ. สคฺคาวรณาย โหนฺติยา มคฺควิพนฺธกภาเว วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ วุตฺตํ – ‘‘มคฺคาวรณา จา’’ติ. ‘‘สสฺสโต โลโก’’ติอาทิกา ทสวตฺถุกา อนฺตคฺคาหิกา มิจฺฉาทิฏฺฐิ. มคฺคาวรณาว โหติ วิปรีตทสฺสนภาวโต, น สคฺคาวรณา อกมฺมปถปตฺติโตติ อธิปฺปาโย. อิทํ ปน วิธานํ ปฏิกฺขิปิตฺวาติ วิปรีตทสฺสนญฺจ น มคฺคาวรณญฺจาติ วิรุทฺธเมตํ อุทฺธมฺมภาวโต. ตถา หิ สติ อปฺปหีนาย เอว สกฺกายทิฏฺฐิยา มคฺคาธิคเมน ภวิตพฺพนฺติ อธิปฺปาเยน ยถาวุตฺตวิธานํ ปฏิกฺขิปิตฺวา. ‘‘น สคฺคาวรณา’’ติ สคฺคูปปตฺติยา อวิพนฺธกตฺตํ วทนฺเตหิ ทิฏฺฐิยา สคฺคาวหตาปิ นาม อนุญฺญาตา โหตีติ ตํ วาทํ ปฏิกฺขิปนฺเตน ‘‘ทิฏฺฐิ นาม สคฺคํ อุปเนตุํ สมตฺถา นาม นตฺถี’’ติ วุตฺตํ. กสฺมา? เอกนฺตครุตรสาวชฺชภาวโต. เตนาห – ‘‘เอกนฺตํ นิรยสฺมึเยว นิมุชฺชาเปตี’’ติอาทิ.

304. “此三者亦为天界之障”，是因其达到业道，为极重过患而说。既为天界之障，其为道之障碍便不待言，故说“亦为道障”。“世间是常”等十事执边邪见，因其为颠倒见，故仅为道障，非天界之障，因其未达到业道，此为其意。然而，驳斥此说……（认为）“是颠倒见却非道障”，此说与正法相违。若然，则意味着未断身见亦能证得圣道，以此意趣而驳斥前说。言“非天界之障”者，谓其不障碍生天，乃至认可邪见亦能引生天界，为驳斥此论，故说“邪见实无能力引生天界”。何以故？因其是极重过患。是故说“其必沉沦于地狱”等。

๓๐๕. วฏฺฏํ วิทฺธํเสตีติ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ กิเลสวฏฺฏํ กมฺมวฏฺฏญฺจ วิทฺธํเสติ. วิปากวฏฺฏํ กา นุ วิทฺธํเสติ นาม. เอวํ ปน อตฺตโน การเณน วิทฺธสฺตภวํ ผลสมฺมาทิฏฺฐิ ปฏิพาหตีติ วุตฺตํ อวสรทานโต. อิจฺเจตํ กุสลนฺติ อรหตฺตํ ปาเปตุํ สเจ สกฺโกติ, เอวเมตํ วิปสฺสนาย ปฏิสนฺธิอนากฑฺฒนํ [Pg.226] กุสลํ อนวชฺชํ. สตฺต ภเว เทตีติ โสตาปตฺติมคฺคสฺส ปจฺจยภูตา วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิ ตสฺส ปุคฺคลสฺส สตฺต ภเว เทติ. เอวมยนฺติ ปญฺจวิธมฺปิ สมฺมาทิฏฺฐึ สนฺธาย วุตฺตํ. เตนาห – ‘‘โลกิยโลกุตฺตรา สมฺมาทิฏฺฐิ กถิตา’’ติ. อิมสฺมึ ปนตฺเถติ ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามี’’ติอาทินา วุตฺเต คติมคฺคสงฺขาเต อตฺเถ. ‘‘สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘โลกิกา ภวนิปฺผาทิกาว เวทิตพฺพา’’ติ วุตฺตํ.

305. “摧毁轮转”者，道正见摧毁烦恼轮转与业轮转。然则，谁能摧毁果报轮转呢？如是，因其（生起之）因已被摧毁，果正见因不给予机会而遮止（果报轮转），故如是说。“此是善”者，若能引至阿罗汉果，如是，此观(vipassanā)不引来结生，是善、无过。“给予七有”者，作为入流道之缘的观正见，能使该人(puggala)经历七有。“如是”者，是总括五种正见而说。是故说：“已说世间与出世间正见。”“于此义中”者，于“诸比丘，我不见有其他一法……”等所说，名为“趣道”之义中。因经说“往生善趣天界”，故说“当知仅有世间（正见）能产生（未来）有”。

๓๐๖. ยถาทิฏฺฐีติ อตฺถพฺยาปนิจฺฉายํ ยถา-สทฺโท, เตน อุตฺตรปทตฺถปฺปธาโน สมาโสติ อาห – ‘‘ยา ยา ทิฏฺฐี’’ติ. ตสฺสา ตสฺสา อนุรูปนฺติ ตํตํทิฏฺฐิอนุรูปนฺติ อตฺโถ. สมตฺตนฺติ อนวเสสํ. เตนาห – ‘‘ปริปุณฺณ’’นฺติ. สมาทินฺนนฺติ อาทิมชฺฌปริโยสาเนสุ สมํ เอกสทิสํ กตฺวา อาทินฺนํ คหิตํ อนิสฺสฏฺฐํ. ตเทตนฺติ ยเทตํ ‘‘ยญฺเจว กายกมฺม’’นฺติอาทินา วุตฺตํ, ตเทตํ กายกมฺมํ. ยถาทิฏฺฐิยํ ฐิตกายกมฺมนฺติ ยา ปน ทิฏฺฐิ ‘‘นตฺถิ ตโตนิทานํ ปาป’’นฺติอาทินา ปวตฺตา, ตสฺสํ ทิฏฺฐิยํ ฐิตกสฺส ฐิตมตฺตสฺส อนิสฺสฏฺฐสฺส ตํทิฏฺฐิกสฺส กายกมฺมํ. ทิฏฺฐิสหชาตํ กายกมฺมนฺติ ตสฺส ยถาทิฏฺฐิกสฺส ปเรสํ หตฺถมุทฺทาทินา วิญฺญาปนกาเล ตาย ทิฏฺฐิยา สหชาตํ กายกมฺมํ. น เจตฺถ วจีกมฺมาสงฺกา อุปฺปาเทตพฺพา ปาณฆาตาทีนํเยว อธิปฺเปตตฺตา. ทิฏฺฐานุโลมิกํ กายกมฺมนฺติ ยถา ปเรสํ ปากฏํ โหติ, เอวํ ทิฏฺฐิยา อนุโลมิกํ กตฺวา ปวตฺติตํ กายกมฺมํ. เตนาห – ‘‘สมาทินฺนํ คหิตํ ปรามฏฺฐ’’นฺติ. ตตฺถาติอาทิ สุวิญฺเญยฺยเมว. เอเสว นโยติ อิมินา ยถาวุตฺตาย ทิฏฺฐิยา ฐิตวจีกมฺมํ, ทิฏฺฐิสหชาตํ วจีกมฺมํ, ทิฏฺฐานุโลมิกํ วจีกมฺมนฺติ ติวิธํ โหตีติ เอวมาทิ อติทิสติ. มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺสาติ กมฺมปถปฺปตฺตาย มิจฺฉาทิฏฺฐิยา มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส. ‘‘ยาย กายจิ มิจฺฉาทิฏฺฐิยา มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส สโต’’ติ อปเร.

306. “如其所见”(Yathādiṭṭhi)者，“如”(yathā)字是为阐明其义，因此说此复合词以后分词义为主，即“彼彼之见”。“与其彼彼相应”者，义为与彼彼之见相应。“完全”者，无余也。是故说“圆满”。“受持”者，于初、中、后平等一致地受纳、执取、不舍。“此”者，即“身业”等所说之身业。“依见而住之身业”者，即持有“由此无恶”等见者，于彼见安住、仅住不舍，此具见者之身业。“与见俱生之身业”者，即彼如是见者，以手势等告知他人时，与彼见俱生之身业。此处不应生起口业之疑，因其意指杀生等。“随顺见之身业”者，为令他人明见，随顺于见而行之身业。是故说“受持、执取、执取”。“于此”等，易于了知。“此理亦然”者，以此类推，依前所说之见而住之口业、与见俱生之口业、随顺见之口业亦有三种等。“邪见者”，即具有达到业道之邪见的邪见者。另有说：“以任何邪见而为邪见者”。

ทิฏฺฐิสหชาตาติ ยถาวุตฺตาย ทิฏฺฐิยา สหชาตา เจตนา. เอส นโย เสสปเทสุปิ. ปตฺถนาติ ‘‘อิทํ นาม กเรยฺย’’นฺติ ตณฺหาปตฺถนา. เจตนาปตฺถนานํ วเสนาติ ยถาวุตฺตทิฏฺฐิคตนิสฺสิตเจตสิกนิกามนานํ วเสน. จิตฺตฏฺฐปนาติ จิตฺตสฺส ปณิทหนา. ผสฺสาทโยติ เจตนาทิฏฺฐิตณฺหาทิวินิมุตฺตา ผสฺสาทิธมฺมา. ยสฺมา ทิฏฺฐิ ปาปิกา, ตสฺมา ตสฺส ปุคฺคลสฺส สพฺเพ เต ธมฺมา อนิฏฺฐาย…เป… สํวตฺตนฺตีติ โยชนา. ปุริมสฺเสวาติ [Pg.227] ติตฺตกปทสฺเสว. ติตฺตกํ กฏุกนฺติ จ อุภยํ อิธ อนิฏฺฐปริยายํ ทฏฺฐพฺพํ ‘‘ปจฺฉา เต กฏุกํ ภวิสฺสตี’’ติอาทีสุ วิย.

“与见俱生”者，与如前所说之见俱生的思。此理亦通于其余诸句。“希求”者，“愿我能做此事”之渴爱希求。“依思与希求之力”者，依于如前所说之见，依止于此的心所欲求之力。“心住”者，心之志向。“触等”者，脱离思、见、渴爱等之触等诸法。“因为见是恶的，所以彼人之一切法皆导向不悦意……等”，应如是连结。“如前者”，即如前之“苦”(tittaka)一词。“苦”与“辛辣”(kaṭuka)二者，于此皆应视为不悦意之同义词，犹如“其后于汝将为苦”等句。

อมฺโพยนฺติ อมฺโพ อยํ. ตเมว ปูชนฺติ ตเมว ปุพฺเพ ลทฺธปริสิญฺจนทานาทิปูชํ. นิเวสเรติ ปวิสึสุ. อสาตสนฺนิวาเสนาติ อมธุรนิมฺพมูลสํสคฺเคน.

“庵婆”(Ambo)者，此庵婆树也。“只尊敬它”者，即只尊敬彼先前曾得灌水、布施等供养者。“进入”者，已进入。“与不快共住”者，与不甜的苦楝树(nimba)根为伴。

ตํ ปน ปฏิกฺขิปิตฺวา…เป… วุตฺตนฺติ สพฺพาปิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ เอกนฺตสาวชฺชตฺตา อนิฏฺฐาย ทุกฺขาย สํวตฺตตีติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ. อนนฺตรสุตฺเตติ ทสมสุตฺเต. โยเชตฺวา เวทิตพฺพานีติ นวมสุตฺเต วิย โยเชตฺวา เวทิตพฺพานิ. จิตฺตฏฺฐปนาว ปตฺถนาติ เอตฺถ ปณิธิ จาติ วตฺตพฺพํ.

然，驳斥彼……所说者，意谓一切邪见因其全然有过，故导向不悦与痛苦。“于次经中”者，于第十经中。“应连结而知”者，应如第九经般连结而知。于“心住即是希求”处，应说“及志向”(paṇidhi)。

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二品释义终。

๑๖. เอกธมฺมปาฬิ

16. 一法品

(๑๖) ๓. เอกธมฺมปาฬิ-ตติยวคฺควณฺณนา

(16) 3. 一法品第三品释义

๓๐๘. ตติยสฺส ปฐเม อยาถาวทิฏฺฐิโกติ อนิจฺจาทิภาเวสุ ธมฺเมสุ นิจฺจาติอาทินา อุปฺปนฺนทิฏฺฐิโก. เตนาห – ‘‘ตาเยว มิจฺฉาทิฏฺฐิยา วิปรีตทสฺสโน’’ติ สทฺธมฺมาติ เอตฺถ สนฺโต ปสตฺโถ สุนฺทโร ธมฺโม, โย มนุสฺสธมฺโมติปิ วุจฺจติ. ตโต หิ มิจฺฉาทิฏฺฐิโก ปรํ วุฏฺฐาเปยฺย, น อริยธมฺมโต. เตนาห – ‘‘ทสกุสลกมฺมปถธมฺมโต’’ติ. เอวรูปาติ อิมินา ปาถิกปุตฺตาทิเก สงฺคณฺหาติ.

308. 第三品第一（经）中，“不如实见者”，谓于无常等法生起常等见者。是故说：“以彼邪见而颠倒见”。“正法”(saddhamma)者，于此，是寂静、可赞、美妙之法，亦称“人法”(manussadhamma)。邪见者实令他人从此法退转，而非从圣法。是故说：“从十善业道法”。“如是”者，以此含摄跋提咖子(Pāthikaputta)等人。

๓๐๙. สพฺพญฺญุโพธิสตฺโตติ สพฺพญฺญุภาคี โพธิสตฺโต. อาทิ-สทฺเทน ปูริตปารมิกา ปจฺเจกโพธิสตฺตา เอกจฺจสาวกโพธิสตฺตา จ สงฺคยฺหนฺติ.

309. “一切智菩萨”(Sabbaññubodhisatta)者，分得一切智分之菩萨。以“等”字，摄入已圆满波罗蜜的独觉菩萨及某些声闻菩萨。

๓๑๐. ปรมาติ มหาสาวชฺชภาเวน ปรมา, อุกฺกํสคตาติ อตฺโถ. เตสนฺติ อานนฺตริยกมฺมานํ. ปริจฺเฉโทติ วิปากวเสน ปริโยสานํ. วฏฺฏสฺส มูลํ, ตโต ตํสมงฺคีปุคฺคโล วฏฺฏสฺส ขาณูติ วุจฺจติ. เตนาห – ‘‘ตายา’’ติอาทิ. ตญฺเจ คาหํ น วิสฺสชฺเชติ, ตสฺส ปุนปิ ตพฺภาวาวหตฺตา วุตฺตํ – ‘‘ภวโต วุฏฺฐานํ นตฺถี’’ติ, น ปน สพฺพโส วุฏฺฐานสฺส อภาวโต. ยาทิเส หิ ปจฺจเย ปฏิจฺจ อยํ ตํ ทสฺสนํ โอกฺกนฺโต ปุน กทาจิ ตปฺปฏิปกฺเข ปจฺจเย ปฏิจฺจ ตโต สีสุกฺขิปนมสฺส น โหตีติ น [Pg.228] วตฺตพฺพํ. อกุสลญฺหิ นาเมตํ อพลํ ทุพฺพลํ, น กุสลํ วิย มหาพลํ. อญฺญถา สมฺมตฺตนิยาโม วิย มิจฺฉตฺตนิยาโมปิ อจฺจนฺติโก สิยา, น จ มิจฺฉตฺตนิยาโม อจฺจนฺติโก. เตเนว ปปญฺจสูทนิยํ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๑๐๐) –

310. “极重(Paramā)”是因罪业极为深重，是最上的，意为达到顶点。“彼等(Tesaṃ)”是指无间业。“界限(Paricchedo)”是指依果报的终结。“轮回之根”，因此，具备此（邪见）的个人(puggala)被称为“轮回之桩”。故说“由此”等等。如果他不舍弃那种执取，因为它会再次导致那种状态，所以说“从‘有’中没有出离”，但并非完全没有出离的可能。因为此人缘于某种因缘而陷入那种见解，不能说他在某个时候缘于与此相反的因缘，就不可能从中抬头。不善法本来就是无力、脆弱的，不像善法一样有大力量。否则，邪性决定也会像正性决定一样成为究竟的，但邪性决定并非究竟的。因此《戏论破除》(Papañcasūdanī)中说：

‘‘กึ ปเนส เอกสฺมึเยว อตฺตภาเว นิยโต โหติ, อุทาหุ อญฺญสฺมิมฺปีติ? เอกสฺมึเยว นิยโต, อาเสวนวเสน ภวนฺตเรปิ ตํ ทิฏฺฐึ โรเจติ เอวา’’ติ –

“那么，此人仅在这一生中是决定的，还是在其他生也是如此呢？仅在这一生中是决定的，但由于串习的缘故，在来世也同样会喜爱那种见解。”

วุตฺตํ. ตโตเยว จ สุมงฺคลวิลาสินิยมฺปิ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๗๐-๑๗๒) วุตฺตํ –

已说。因此，在《善悦》(Sumaṅgalavilāsinī)中也说：

‘‘เย วา ปน เตสํ ลทฺธึ คเหตฺวา รตฺติฏฺฐาเน ทิวาฏฺฐาเน นิสินฺนา สชฺฌายนฺติ วีมํสนฺติ, เตสํ ‘กโรโต น กรียติ ปาปํ, นตฺถิ เหตุ, นตฺถิ ปจฺจโย, มโต อุจฺฉิชฺชตี’ติ ตสฺมึ อารมฺมเณ มิจฺฉาสติ สนฺติฏฺฐติ, จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, ชวนานิ ชวนฺติ. ปฐมชวเน สเตกิจฺฉา โหนฺติ, ตถา ทุติยาทีสุ. สตฺตเม พุทฺธานมฺปิ อเตกิจฺฉา อนิวตฺติโน อริฏฺฐกณฺฏกสทิสา, ตตฺถ โกจิ เอกํ ทสฺสนํ โอกฺกมติ, โกจิ ทฺเว, โกจิ ตีณิปิ, เอกสฺมึ โอกฺกนฺเตปิ ทฺวีสุ ตีสุ โอกฺกนฺเตสุปิ นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิโกว โหติ. ปตฺโต สคฺคมคฺคาวรณญฺเจว โมกฺขมคฺคาวรณญฺจ, อภพฺโพ ตสฺสตฺตภาวสฺส อนนฺตรํ สคฺคมฺปิ คนฺตุํ, ปเคว โมกฺขํ, วฏฺฏขาณุ นาเมส สตฺโต ปถวิโคปโก, เยภุยฺเยน เอวรูปสฺส ภวโต วุฏฺฐานํ นตฺถี’’ติ.

“又或者，有些人执持他们的学说，日夜坐着诵读、审察，对于他们，在‘作者不造恶，无因，无缘，死后断灭’这样的所缘上，邪念安住，心一境性，速行奔行。第一个速行是可治的，第二等也是如此。到了第七个速行，即使对诸佛而言也是不可治、不可逆转的，如同阿里吒刺(ariṭṭhakaṇṭaka)。在那里，有人陷入一种见解，有人两种，有人三种；即使只陷入一种、两种或三种，也成为决定邪见者。他已达到天道之障与解脱道之障，在此生之后不堪能去往天界，更不用说解脱了。这种众生名为‘轮回之桩’、‘覆地者’，通常，这样的人无法从‘有’中出离。”

ปิฏฺฐิจกฺกวาเฬติ ฌายมานจกฺกวาฬสฺส ปรโต เอกสฺมึ โอกาเส. ยํ ฌายมานานํ อชฺฌายมานานญฺจ จกฺกวาฬานมนฺตรํ, ยตฺถ โลกนฺตริกนิรยสมญฺญา, ตาทิเส เอกสฺมึ โอกาเส. ปจฺจติเยวาติ จกฺกวาเฬ ฌายมาเน อชฺฌายมาเนปิ อตฺตโน กมฺมพเลน ปจฺจติเยว.

“在轮围山背后(Piṭṭhicakkavāḷe)”是指在燃烧的轮围山之外的某个地方。即在燃烧的与不燃烧的轮围山之间，有名为“世间地狱(lokantarikaniraya)”之处，就在那样的某个地方。“必定被烧煮(Paccati eva)”是指，无论轮围山是在燃烧还是不燃烧，（受报者）都必定因自己的业力而被烧煮。

๓๑๑. จตุตฺเถ ‘‘มา ขลี’’ติ วจนํ อุปาทาย เอวํลทฺธนาโมติ ตํ กิร สกทฺทมาย ภูมิยา เตลฆฏํ คเหตฺวา คจฺฉนฺตํ, ‘‘ตาต, มา ขลี’’ติ สามิโก อาห. โส ปมาเทน ขลิตฺวา ปติตฺวา สามิกสฺส ภเยน ปลายิตุํ อารทฺโธ. สามิโก อุปธาวิตฺวา สาฏกกณฺเณ อคฺคเหสิ. โส สาฏกํ ฉฑฺเฑตฺวา อเจลโก หุตฺวา ปลาโต ปณฺเณน วา ติเณน วา ปฏิจฺฉาเทตุมฺปิ อชานนฺโต ชาตรูเปเนว เอกํ คามํ [Pg.229] ปาวิสิ. มนุสฺสา ตํ ทิสฺวา ‘‘อยํ สมโณ อรหา อปฺปิจฺโฉ, นตฺถิ อิมินา สทิโส’’ติ ปูวภตฺตาทีนิ คเหตฺวา อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘มยฺหํ สาฏกํ อนิวตฺถภาเวน อิทํ อุปฺปนฺน’’นฺติ ตโต ปฏฺฐาย สาฏกํ ลภิตฺวาปิ น นิวาเสสิ, ตเทว จ ปพฺพชฺชํ อคฺคเหสิ. ตสฺส สนฺติเก อญฺเญปิ อญฺเญปีติ ปญฺจสตา มนุสฺสา ปพฺพชึสุ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ – ‘‘มา ขลีติ วจนํ อุปาทาย เอวํลทฺธนาโม ติตฺถกโร’’ติ.

311. 第四种，“勿滑(mā khalī)”：他是因这句话而得名的。据说他拿着油罐走在泥泞的地上，主人说：“孩子，不要滑倒。”他因放逸而滑倒，出于对主人的恐惧而开始逃跑。主人追上去抓住了他的衣角。他丢下衣服，赤身逃跑，不知道用树叶或草来遮盖，就这样以天生之形进入了一个村庄。人们看见他，认为“这位沙门是阿罗汉，少欲，无人能及”，就拿着糕饼、米饭等上前供养。他心想：“我是因为不穿衣服才得到这些的”，从此即使得到衣服也不穿，并接受了那样的出家方式。在他那里，一个接一个地，有五百人出家了。针对此事而说：“因‘勿滑’这句话而得名的外道师(titthakaro)”。

สมาคตฏฺฐาเนติ ทฺวินฺนํ นทีนํ อุทกปฺปวาหสฺส สนฺนิปาตฏฺฐาเน. ทฺวินฺนํ อุทกานนฺติ ทฺวินฺนํ อุทกปฺปวาหานํ. ยถาวุตฺตฏฺฐาเน มจฺฉคฺคหณตฺถํ ขิปิตพฺพโต ขิปฺปํ, กุมินํ, ตเทว อิธ ขิปฺปนฺติ วุตฺตํ. เตนาห – ‘‘กุมิน’’นฺติ. อุจฺฉูหีติ อุทกอุจฺฉูหิ. ตุจฺฉปุริโส อริยธมฺมาภาวโต. ฌานมตฺตมฺปิ หิ ตสฺส นตฺเถว, กุโต อริยมคฺโค. มนุสฺสขิปฺปํ มญฺเญติ มนุสฺสา ปติตฺวา พฺยสนปฺปตฺติอตฺถํ โอฏฺฏิตํ กุมินํ วิย. เตนาห – ‘‘มหาชนสฺสา’’ติอาทิ.

“在交会处(Samāgataṭṭhāne)”是指两条河的水流汇合的地方。“两水(Dvinnaṃ udakānaṃ)”是指两条水流。在如前所述的地方，为了捕鱼而应投掷的，是“khippaṃ”，即鱼梁(kuminaṃ)。那在这里就被称为“khippaṃ”。因此说“鱼梁(kuminaṃ)”。“以蔗(Ucchūhi)”是指以水蔗。“空洞之人(Tucchapuriso)”是因为没有圣法。他连禅定都没有，更何况圣道。他认为那是“人类的陷阱(Manussakhippaṃ)”，就像为了让人类堕入并遭遇不幸而设置的鱼梁一样。因此说“大众的”等等。

๓๑๒. ปญฺจมาทีสุ พาหิรกสาสนนฺติ อวิเสเสน วุตฺตํ – ตสฺส สพฺพสฺสปิ อนิยฺยานิกตฺตา สตฺถุปฏิญฺญสฺสปิ อสพฺพญฺญุภาวโต. เตนาห – ‘‘ตตฺถ หี’’ติอาทิ. คโณติ สาวกคโณ. ตถาภาวายาติ อาจริเยน วุตฺตาการตาย สมงฺคิภาวตฺถํ. ชงฺฆสตนฺติ พหู อเนเก สตฺเต. สมกเมว อกุสลํ ปาปุณาตีติ เตสํ สพฺเพสํ เอกชฺฌํ สมาทปเนปิ เตสํ อกุสเลน สมกเมว อกุสลํ ปาปุณาติ เอกชฺฌํ พหูนํ สมาทปเนปิ ตถา อุสฺสหนสฺส พลวภาวโต. วิสุํ วิสุํ สมาทปเน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ยถา หิ ธมฺมจริยายํ สมกเมวาติ วตฺตพฺพา กลฺยาณมิตฺตตา, เอวํ อธมฺมจริยายํ อกลฺยาณมิตฺตตาติ.

312. 在第五等中，“外道教法(bāhirakasāsanaṃ)”是无差别地说的，因为其全部都没有出离性，且自称导师者也不是一切知者。因此说“在此中”等等。“众(Gaṇo)”是指弟子众。“为如是性(Tathābhāvāya)”是为了具备老师所说的那种状态。“百行(Jaṅghasataṃ)”指许多、众多的众生。“同样地获得不善”是指，即使同时劝导所有那些人，（劝导者）也因他们的不善而同样地获得不善。即使同时劝导许多人也是如此，因为努力的力量很强。在分别劝导时，就更不用说了。因为正如在法行中，善友关系可说是“同样地（得善果）”，同样地，在非法行中，恶友关系也是如此。

๓๑๓. สุฏฺฐุ อกฺขาเตติ เอกนฺตโต นิยฺยานิกภาเวน อกฺขาเต. สตฺถา จ สพฺพญฺญู โหตีติ อสพฺพญฺญุโน นิยฺยานิกภาเวน กเถตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา. ธมฺโม จ สฺวากฺขาโต สมฺมาสมฺพุทฺธปฺปเวทิตตฺตา. คโณ จ สุปฺปฏิปนฺโน สตฺถารา สุวินีตตฺตา. สมาทปโก หีติอาทิ สุปฺปฏิปตฺติยา นิทสฺสนํ ทฏฺฐพฺพํ.

313. “善说(Suṭṭhu akkhāte)”是指被一向作为出离而宣说。导师是一切知者，因为非一切知者不能宣说为出离之法。法是善说的(svākkhāto)，因为是正等觉者所宣说。僧团是善行道的(suppaṭipanno)，因为被导师很好地调伏。“劝导者”等，应被看作是善行道的例子。

๓๑๔. ปมาณํ ชานิตพฺพนฺติ ‘‘อยํ เอตฺตเกน ยาเปติ, อิมสฺส เอตฺตกํ ทาตุํ ยุตฺต’’นฺติ เอวํ ปมาณํ ชานิตพฺพํ. อติเรเก…เป… นิพฺพานสมฺปตฺติ วา นตฺถิ ทุรกฺขาตตฺตา ธมฺมสฺส. ตสฺสาติ ปฏิคฺคาหกสฺส. อปฺปิจฺฉปฏิปทา นาม นตฺถิ ทุรกฺขาเต ธมฺมวินเยติ อธิปฺปาโย.

314. “应知量(Pamāṇaṃ jānitabbaṃ)”是说，应这样知量：“此人靠这么多维生，适合给他这么多。”过量……乃至……也没有涅槃成就，因为法被恶说。“彼(Tassa)”是指接受者。“在被恶说的法与律中，没有所谓的少欲行”，此是意趣。

๓๑๕. ทายกสฺส [Pg.230] วโส นาม อุฬารุฬารตาเภโท อชฺฌาสโย. เทยฺยธมฺมสฺส ปน โถกพหุตาว เทยฺยธมฺมสฺส วโส นาม. อตฺตโน ถาโมติ ยาปนปฺปมาณํ. ยทิ หีติอาทิ ‘‘กถ’’นฺติอาทินา สงฺเขปโต วุตฺตสฺส อตฺถสฺส วิวรณํ. อนุปฺปนฺนสฺสาติ อนุปฺปนฺโน อสฺส ปุคฺคลสฺส. จกฺขุภูโต โหตีติ มหาชนสฺส จกฺขุ วิย โหติ. สาสนํ จิรฏฺฐิติตํ กโรตีติ อนุปฺปนฺนลาภุปฺปาทเนน มหาชนสฺส ปสาทุปฺปาทเนน จ จิรฏฺฐิติกํ กโรติ.

315. 所谓“施主的自在(Dāyakassa vaso)”是指广大差别的意乐。而所谓“施物的自在”就是施物的多寡。“自己的力量(Attano thāmo)”是指维生的量。“如果”等，是对以“如何”等简略所说之义的解释。“对未生起者(Anuppannassa)”是指对此人未生起的（利养）。“成为眼目(Cakkhubhūto hoti)”是指他像大众的眼睛一样。“使教法长久住立”是指通过令未生起的利养生起、令大众生起净信，而使教法长久住立。

กุฏุมฺพริยวิหาเรติ กุฏุมฺพริยคามสนฺนิสฺสิตวิหาเร. ภุญฺชนตฺถายาติ ตสฺมึเยว เคเห นิสีทิตฺวา ภุญฺชนตฺถาย. คเหตฺวา คมนตฺถายาติ เคหโต พหิ คเหตฺวา คมนตฺถาย. ธุรภตฺตานีติ นิจฺจภตฺตานิ. จูฬุปฏฺฐากนฺติ เวยฺยาวจฺจกรํ. วีมํสิตฺวาติ ยถา อุทฺทิสฺส กตํ น โหติ, เอวํ วีมํสิตฺวา. มหาชโน อปฺปิจฺโฉ ภวิตุํ มญฺญตีติ มหาชโน สยํ อปฺปิจฺโฉ ภวิตุํ มญฺญติ ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชเนน. มหาชนสฺสาติ พหุชนสฺส. อวตฺถริตฺวาติ วิตฺถาริกํ กตฺวา.

Kuṭumbariyavihāre（家族村寺）是指靠近家族村的寺院。Bhuñjanatthāya（为食）是指就在那屋里坐下而食。Gahetvā gamanatthāya（为取走）是指从屋里拿了带走。Dhurabhattāni（常食）是指固定的日常食物。Cūḷupaṭṭhākaṃ（小侍者）是指仆役。Vīmaṃsitvā（考察后）是指考察到（此食物）并非是特别为（自己）所作。Mahājano appiccho bhavituṃ maññati（大众认为会变得少欲）是指大众因模仿所见而自认为会变得少欲。Mahājanassa（大众的）是指多数人的。Avattharitvā（展开后）是指使其广布。

๓๑๖. ปญฺจาตปตปฺปนํ จตูสุ ปสฺเสสุ อคฺคิสนฺตาปสฺส อุปริ สูริยสนฺตาปสฺส จ ตปฺปนํ, ตญฺจ โข คิมฺหกาเล. ฉินฺนปฺปปาตปพฺพตสิขรโต ปตนํ มรุปฺปปาตปตนํ. ปุพฺพณฺหาทีสุ อาทิจฺจาภิมุขาวฏฺฏนํ อาทิจฺจานุปริวตฺตนํ.

316. 五热苦行（pañcātapatappana）：四面以火炙烤，上方以日曝晒，且是在夏季。从断崖山顶坠落，从旱地悬崖坠落。上午等时段面向太阳转动，围绕太阳转动。

๓๑๗. อยมฺปีติ สฺวากฺขาเต ธมฺมวินเย กุสีโตปิ. สามญฺญนฺติ ตปจรณํ. ทุปฺปรามฏฺฐนฺติ มิจฺฉาจริตํ สํกิลิฏฺฐํ. นิรยายุปกฑฺฒตีติ นิรยทุกฺขาย นํ กฑฺฒติ.

317. 此亦如是，即使在善说之法与律中懈怠者。沙门性（sāmañña）即苦行。难以把握（dupparāmaṭṭha）即邪行染污。牵引至地狱，即将其牵引至地狱之苦。

๓๑๘. วุตฺตปฺปกาเรติ ปญฺจาตปตปฺปนาทิเก วุตฺตปฺปกาเร.

318. Vuttappakāre（如前所述的方式）是指如前文所述的五热苦行等。

๓๑๙. เอวนฺติ วุตฺตปฺปการาย จิตฺตปฺปสาทวฺหยสุปฺปฏิปตฺติยา. เตน สมณธมฺมกรณสุขญฺจ สงฺคณฺหาติ.

319. Evaṃ（如是）是指以如前所述、名为“心净”的善行道（suppaṭipatti）。因此亦摄受修习沙门法之乐。

๓๒๐. นวกนิปาเตติ อิมสฺมึเยว องฺคุตฺตรนิกาเย วกฺขมานํ นวกนิปาตํ สนฺธายาห. นว ปุคฺคลาติ สตฺตกฺขตฺตุปรมโกลํโกลาทโย นว ปุคฺคลา. สพฺพตฺถาติ อิมสฺมึ สุตฺเต วุตฺตาวสิฏฺเฐสุ สพฺเพสุ สุตฺเตสุ.

320. “于九集中”(Navakanipāte)是指就此《增支部》(Aṅguttaranikāya)中将要宣说的九集而说。“九种人”(Nava puggalā)是指极七返有者(sattakkhattuparama)、家家者(kolaṃkola)等九种人。“于一切处”(Sabbattha)是指在此经中所说的其余一切经中。

ตติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第三品释义终。

๑๖. เอกธมฺมปาฬิ

16. 一法经

(๑๖) ๔. เอกธมฺมปาฬิ-จตุตฺถวคฺควณฺณนา

（16）一法经第四品释义

๓๒๒. จตุตฺถสฺส [Pg.231] ปฐเม สญฺญาณภูตาติ อุปลกฺขณภูตา. ปญฺจทสโยชนาวฏฺฏกฺขนฺธาติ ปญฺจทสโยชนกฺขนฺธปริกฺเขปา. ยถา จาติ จ-สทฺเทน กทมฺพรุกฺขาทีนํ กปฺปฏฺฐายิภาวํ วิย โยชนสตุพฺเพธาทิภาวํ สมุจฺจิโนติ, น ปน ชมฺพุยา ชมฺพุทีปสฺส วิย เตหิ อปรโคยานาทีนํ สญฺญาณภาวํ. รามเณยฺยกนฺติ รมณียภาวํ. เสสปเทสูติ วนรามเณยฺยกาทิปเทสุ. อุคฺคตํ กูลํ อุสฺสิตภาโว เอตสฺสาติ อุกฺกูลํ, วิคตํ อปคตํ กูลํ เอตสฺสาติ วิกูลนฺติ อาห – ‘‘อุนฺนตฏฺฐานํ นินฺนฏฺฐาน’’นฺติ จ. นนฺทิยาวฏฺฏมจฺฉปิฏฺเฐเนวาติ กุชฺชกกุลิสกมจฺฉสงฺฆาตปิฏฺเฐเนว.

322. 第四（品）的初（经），saññāṇabhūtā（作为标记）是指作为特征。Pañcadasayojanāvaṭṭakkhandhā（十五由旬的圆周）是指十五由旬的周界。Yathā ca（如同……与）是指以“与”字，将咖丹巴(kadamba)树等能住立一劫的状态，与（其）百由旬的高度等状态连接起来，但并非像阎浮树(jambu)之于瞻部洲(Jambudīpa)那样，以它们作为西牛货洲(Aparagoyāna)等的标记。Rāmaṇeyyakaṃ（可爱）是指可爱的状态。Sesapadesu（于其余部分）是指于森林可爱处等地方。Ukkūlaṃ（高岸）是指其岸高耸的状态，vikūlaṃ（无岸）是指其岸消失，故说“高地与低地”。Nandiyāvaṭṭamacchapiṭṭheneva（如同南迪亚瓦塔鱼的背）是指如同驼背的库利萨鱼群的背。

๓๒๓. ทุติยาทีสุ จตฺตาโร อปายา อญฺญตฺร มนุสฺเสหีติ อธิปฺเปตา, น เทวา อญฺญตฺร มนุสฺเสหีติ หีนาย ชาติยา อธิปฺเปตตฺตา. อุปาทายุปาทายาปิ มชฺฌิมเทโส ลพฺภติ, ยตฺถ คติ ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนีนํ อุปาสกานํ อุปาสิกานํ อญฺเญสมฺปิ กมฺมวาทิกิริยวาทิวิญฺญุชาติกานํ, โย ปติรูปเทโสติ วุจฺจติ. เตนาห – ‘‘สกโลปิ หี’’ติอาทิ.

323. 在第二（经）等中，“除人趣外”是意指四恶趣，而非意指天神，因为这是意指低劣的生处。凭借各种因缘，亦可生于中土(Majjhimadesa)，那是比丘、比丘尼、优婆塞、优婆夷以及其他业论者、作论者、智者所去之处，被称为适宜之地(patirūpadesa)。因此说：“即使全部……”等。

๓๒๔. เอฬาติ โทโส. เตนาห – ‘‘นิทฺโทสมุขาติ อตฺโถ’’ติ.

324. Eḷā（过失）是指dosa（过错）。因此说：“niddosamukhā（面容无过）是此义”。

๓๒๖. ตถาคตสฺส คุเณ ชานิตฺวา จกฺขุนาปิ ทสฺสนํ ทสฺสนเมว, อชานิตฺวา ปน ทสฺสนํ ติรจฺฉานคตานมฺปิ โหติเยวาติ อาห – ‘‘เย ตถาคตสฺส คุเณ ชานิตฺวา’’ติอาทิ.

326. 若知如来之功德而以眼见，此方为真见；若不知而见，则与畜生之见无异。故说：“那些知道如来功德的人……”等等。

๓๒๗. ปกาเสตฺวา กถิตนฺติ สจฺจานิ ปกาเสตฺวา กถิตํ.

327. 如实显扬并宣说，即为显扬并宣说诸谛。

๓๒๘. สุตานํ ธมฺมานํ อสมฺโมโส ธารณนฺติ อาห – ‘‘ธาเรนฺตีติ น ปมฺมุสฺสนฺตี’’ติ.

328. 对于所听闻之法不忘失，称为持法。故说：“忆持即不忘失”。

๓๒๙. อตฺถานตฺถํ อุปปริกฺขนฺตีติ ‘‘อยํ อิมิสฺสา ปาฬิยา อตฺโถ, อยํ น อตฺโถ’’ติ อตฺถานตฺถํ อุปปริกฺขนฺติ. อนตฺถปริหาเรน หิ อตฺถคฺคหณํ ยถา อธมฺมปริวชฺชเนน ธมฺมปฺปฏิปตฺติ.

329. 考察意义与非意义，即“此为这段经文之义，此非义”般考察意义与非意义。因为唯有舍弃无义，方能把握有义，犹如远离非法，方能实践正法。

๓๓๐. อนุโลมปฏิปทนฺติ นิพฺพานสฺส อนุโลมิกํ ปฏิปทํ.

330. 随顺行道（anulomapaṭipadā）即趣向涅槃之随顺之道。

๓๓๑. สํเวคชนเกสุ [Pg.232] การเณสูติ สํเวคชนเกสุ ชาติอาทีสุ การเณสุ. สํเวชนีเยสุ ฐาเนสุ สโหตฺตปฺปญาณํ สํเวโค.

331. 于生起悚惧之因缘中，即于生、老、死等生起悚惧之因缘中。于令人悚惧之处，伴随惭愧（ottappa）之智的便是悚惧（saṃvega）。

๓๓๒. อุปาเยนาติ เยน อุปาเยน วฏฺฏูปจฺเฉโท, เตน อุปาเยน. ปธานวีริยํ กโรนฺตีติ สมฺมปฺปธานสงฺขาตํ วีริยํ กโรนฺติ อุปฺปาเทนฺติ.

332. 以方便（upāya）即指能断绝轮回之方法。努力精进（padhānavīriya）即生起正勤（sammappadhāna）之精进。

๓๓๓. ววสฺสชียนฺติ วิสฺสชฺชียนฺติ เอตฺถ สงฺขาราติ ววสฺสคฺโค, อสงฺขตา ธาตูติ อาห – ‘‘ววสฺสคฺโค วุจฺจติ นิพฺพาน’’นฺติ.

333. “诸行于此被舍弃、被遣除”，故为vavassaggo（舍离）。此即无为界，故说：“vavassaggo（舍离）被称为涅槃”。

๓๓๔. อุตฺตมนฺนานนฺติ อุตฺตมานํ ปญฺจนฺนํ โภชนานํ. อุตฺตมรสานนฺติ อุตฺตมานํ รสานํ. อุญฺฉาจาเรนาติ อุญฺฉาจริยาย กสฺสจิ อปริคฺคหภูตสฺส กิญฺจิ อยาจิตฺวา คหณํ อุญฺฉาจาโร. เอตฺถ จาติอาทินา อนฺนาทีนํ อคฺคภาโว นาม มนาปปรโม อิจฺฉิตกฺขณลาโภ, น เตสํ ลาภิตามตฺตนฺติ ทสฺเสติ. ปฏิลภนฺตีติ เทนฺติ ปณีตภาเวน. ภตฺตสฺส เอกปาตีติ เอกปาติปูรํ ภตฺตํ. อิทํ กึ นามาติ ‘‘อิทํ อนฺนคฺครสคฺคํ นาม โหติ, น โหตี’’ติ ปุจฺฉติ. อุญฺเฉน กปาลาภเตนาติ มิสฺสกภตฺเตน. ยาเปนฺเตติ ยาปนสีเสน ยาปนเหตุํ ภตฺตํ วทติ. อุปาทาย อคฺครสํ นามาติ ตํ ตํ อุปาทายุปาทาย อนฺนคฺครสคฺคํ ทฏฺฐพฺพนฺติ ทสฺเสติ. จกฺกวตฺติอาหารโต หิ จาตุมหาราชิกานํ อาหาโร อคฺโคติ เอวํ ยาว ปรนิมฺมิตวสวตฺติเทวา เนตพฺพํ.

334. Uttamannānaṃ（最上食）是指五种最上等的食物。Uttamarasānaṃ（最上味）是指最上等的滋味。Uñchācārena（以拾遗食）是指不积蓄任何财物者，不乞求而拾取食物，此为拾遗行。Ettha ca（于此，与……）等词是说，食物等的“最上”是指最合心意、在欲求的刹那即能获得，而不仅是获得它们而已。Paṭilabhanti（他们获得）是指（他人）以精美的方式给予。Bhattassa ekapātī（一钵食）是指一满钵的食物。Idaṃ kiṃ nāma（这是什么）是问：‘这可称为最上食、最上味吗？’ Uñchena kapālābhatena（以乞食钵中所获）是指杂食。Yāpenti（他们维持）是指为了维持生命而说此食物。Upādāya aggarasaṃ nāma（名为依缘而有的最上味）是说，应当观察到最上食、最上味是依此依彼而有。例如，相较于转轮王(Cakkavatti)的食物，四大天王(Cātumahārājika)的食物为最上，应如是乃至推至他化自在天(Paranimmitavasavattideva)。

๓๓๕. อตฺถรโส นาม จตฺตาริ สามญฺญผลานิ ‘‘อริยมคฺคานํ ผลภูโต รโส’’ติ กตฺวา. ธมฺมรโส นาม จตฺตาโร มคฺคา ‘‘สามญฺญผลสฺส เหตุภูโต รโส’’ติ กตฺวา วิมุตฺติรโส นาม อมตํ นิพฺพานํ ‘‘สพฺพสงฺขารสมโถ’’ติ กตฺวา.

335. 所谓“义味”(attharaso)，即四沙门果，因其是“圣道之果味”。所谓“法味”(dhammaraso)，即四圣道，因其是“沙门果之因味”。所谓“解脱味”(vimuttiraso)，即不死涅槃，因其是“一切行之止息”。

จตุตฺถวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第四品释义终。

ชมฺพุทีปเปยฺยาโล นิฏฺฐิโต.

瞻部洲篇终。

๑๗. ปสาทกรธมฺมวคฺควณฺณนา

17. 令净信法品释义

๓๖๖. อทฺธมิทนฺติ สนฺธิวเสน ปาฬิยํ รสฺสํ กตฺวา วุตฺตํ, ม-กาโร ปทสนฺธิกโรติ อาห – ‘‘อทฺธา อิท’’นฺติ. เอกํโส เอสาติ เอกํโส เหตุ [Pg.233] เอส ลาภานํ. ปาปกํ นามาติ อปฺปกมฺปิ ปาปํ นาม พฺยตฺตํ เอกํเสน น กโรติ. ตถสฺสาติ ตถา สมฺมาปฏิปชฺชมานสฺส อสฺส. อารญฺญิกตฺตํ…เป… เตจีวริกตฺตนฺติ อิเมสํ ธุตธมฺมานํ คหเณเนว อิตเรสมฺปิ ตํสภาคานํ คหิตภาโว ทฏฺฐพฺโพ. ถาวรปฺปตฺตภาโวติ สาสเน ถิรภาวปฺปตฺติ เถรภาโว. อากปฺปสฺส สมฺปตฺตีติ ‘‘อญฺโญ เม อากปฺโป กรณีโย’’ติ เอวํ วุตฺตสฺส อากปฺปสฺส สมฺปตฺติ. โกลปุตฺตีติ โกลปุตฺติยนฺติ อาห – ‘‘กุลปุตฺตภาโว’’ติ. สมฺปนฺนรูปตาติ อุปธิสมฺปทา. วจนกิริยายาติ วจนปฺปโยคสฺส มธุรภาโว มญฺชุสฺสรตา. เตนสฺส ลาโภ อุปฺปชฺชตีติ อิทํ น ลาภุปฺปาทนูปายทสฺสนปรํ, อถ โข เอวํ สมฺมาปฏิปชฺชมานสฺส อนิจฺฉนฺตสฺเสว ลาโภ อุปฺปชฺชตีติ ลาภสฺส อพฺยภิจารเหตุทสฺสนปรํ ทฏฺฐพฺพํ. ยถาห –

366. Addhamidaṃ（确实如此）是由于连音(sandhi)的缘故，在巴利文中缩短而说，m音起到了连接词语的作用，即addhā idaṃ。Ekaṃso esa（此为确定）是指此为获得利养的确定原因。Pāpakaṃ nāma（所谓恶）是指有智慧者(byatta)即使微小的恶也绝不会去做。Tathassa（如是之人）是指如是正确修行之人。Āraññikattaṃ…pe… tecīvarikattaṃ（阿兰若行……乃至……三衣行）是指通过受持这些头陀行(dhutadhamma)，当知其他同类的行法也已被受持。Thāvarappattabhāvo（已达稳固）是指在教法(sāsana)中达到稳固的状态，即长老的状态。Ākappassa sampatti（威仪圆满）是指对于所说“我应行持另一威仪”者，其威仪的圆满。Kolaputtī（良家子）是指良家子的状态(kulaputtabhāvo)。Sampannarūpatā（形色圆满）是指资质圆满(upadhisampadā)。Vacanakiriyā（言语行为）是指言语运用的甜美，即悦耳之声。Tenassa lābho uppajjati（彼得利养）并非旨在开示获得利养的方法，而应理解为，旨在开示利养不空耗之因：如是正确修行者，即使不希求，利养也会生起。正如所说：

‘‘อากงฺเขยฺย เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ลาภี อสฺสํ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปฺปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารานนฺติ, สีเลสฺเววสฺส ปริปูรการี’’ติ (ม. นิ. ๑.๖๕).

“诸比丘，若比丘希望：‘愿我获得衣、食、卧具、病缘医药资具’，则应圆满于戒。”(ma. ni. 1.65)。

ปสาทกรธมฺมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

净信法品释义终。

๑๘. อปรอจฺฉราสงฺฆาตวคฺควณฺณนา

18. 后弹指顷品释义

๓๘๒. อิทมฺปิ สุตฺตนฺติ เอตฺถ ปิ-สทฺโท เหฏฺฐา วุตฺตจูฬจฺฉราสงฺฆาตสุตฺตํ สมฺปิณฺเฑติ. จูฬจฺฉราสงฺฆาตสุตฺเต อปฺปนํ อปฺปตฺตาย เมตฺตาย ตาวมหนฺโต วิปาโก ทสฺสิโต, กิมงฺคํ ปน อิมิสฺสา อปฺปนาปฺปตฺตาย เมตฺตายาติ ทสฺเสตุํ – ‘‘อปฺปนาปฺปตฺตาย หี’’ติอาทิมาห. วิปากกถาเยว นตฺถีติ วิปาเก กถาเยว นตฺถิ, อยเมว วา ปาโฐ. คณนานุปุพฺพตาติ คณนานุปุพฺพตาย. ปฐมํ อุปฺปนฺนนฺติปิ ปฐมํ, ปฐมํ สมาปชฺชตีติ อิทํ ปน น เอกนฺตลกฺขณํ. จิณฺณวสีภาโว หิ อฏฺฐสมาปตฺติลาภี อาทิโต ปฏฺฐาย มตฺถกํ ปาเปนฺโตปิ สมาปชฺชิตุํ สกฺโกติ, มตฺถกโต ปฏฺฐาย อาทึ ปาเปนฺโตปิ, อนฺตรนฺตรา โอกฺกนฺโตปิ สมาปชฺชิตุํ สกฺโกติ เอว. ปุพฺพุปฺปตฺติยฏฺเฐน ปน ปฐมํ นาม โหติ. วิภงฺเคติ ฌานวิภงฺเค. วิปสฺสนํ กยิรมานํ ลกฺขณูปนิชฺฌานกิจฺจํ มคฺเคน สิชฺฌติ ตคฺคตสมฺโมหวิทฺธํสนโต[Pg.234]. อปิจ วิปสฺสนาย ลกฺขณูปนิชฺฌานํ มคฺเคน อุปฺปนฺเนน สิชฺฌติ อิตรถา ปริวตฺตนโต, ตสฺมา มคฺโค ลกฺขณูปนิชฺฌานํ, น อนิจฺจาทิลกฺขณานํ อารมฺมณกรณโต. ยถา ผลํ นิพฺพานสฺส อสงฺขตลกฺขณํ อารมฺมณกรณวเสน อุปนิชฺฌายติ, เอวํ มคฺโคปิ. เอวมฺปิสฺส ลกฺขณูปนิชฺฌานตํ เวทิตพฺพํ. วตฺตพฺพเมว นตฺถิ อริตฺตชฺฌานตาย. เสสํ วิเสสํ, อริตฺตชฺฌานา เอวาติ อตฺโถ.

382. 此经中“亦”字，总括前文所说的《小弹指顷经》。在《小弹指顷经》中，尚未证得安止（appanā）的慈心（mettā），其果报已显示得如此广大，何况此已证得安止的慈心呢？为显示此义，故说：“因为已证得安止”等。“实则没有果报的说法”，即于果报中实无说法，或此即是另一种读法。“数的次第”，即“以数的次第”。最初生起者即最初，最初入定者即最初，但这并非绝对的特征。因为熟练自在、得八定者，可以从头至尾入定，亦可从尾至头，或于中间随意入定。然依先生起之义，故称最初。《无碍解道》（Vibhaṅga）是在《禅那无碍解》（Jhānavibhaṅga）中所说。修习观（vipassanā）时，观照诸法特相（lakkhaṇūpanijjhāna）的作用是由道（magga）来成就的，因道能破除与此相关的迷惑。再者，观的特相观照是通过已生起的道来成就的，否则就会转变。因此，道即是特相观照，而非因其以无常等特相为所缘。如同果（phala）通过以涅槃（nibbāna）的无为相（asaṅkhatalakkhaṇa）为所缘来观照，道亦如是。应如是知其特相观照性。关于禅那（jhāna）的不空缺性（arittajjhānatā），则无庸赘言。其余是特别的，其义是彼等确实是不空缺的禅那。

๓๘๖-๓๘๗. หิตผรณนฺติ สตฺเตสุ หิตานุรูปํ ฌานสฺส ผริตฺวา ปวตฺตนํ. เจโตปฏิปกฺขโต วิมุจฺจติ เอตายาติ เจโตวิมุตฺติ, อปฺปนาปฺปตฺตา เมตฺตา. เตนาห – ‘‘อิธา’’ติอาทิ. เอเสว นโยติ อิมินา กรุณาทีนมฺปิ อปฺปนาปฺปตฺตตํ อติทิสติ. วฏฺฏํ โหนฺติ กมฺมวฏฺฏภาวโต. วฏฺฏปาทา โหนฺตีติ วิปากวฏฺฏสฺส การณํ โหนฺติ.

386-387. “利益遍满”（Hitapharaṇa）是指禅那（jhāna）随顺众生的利益而周遍生起。“心解脱”（cetovimutti）是指由此从心的对立法中解脱，即是证得安止（appanā）的慈心（mettā）。因此说“在此”等语。“同样的道理”（Eseva naya）是指由此也类推悲（karuṇā）等亦能证得安止的境界。“轮回”（vaṭṭa）是指它们是业轮回（kammavaṭṭa）的状态。“轮回之足”（vaṭṭapāda）是指它们成为异熟轮回（vipākavaṭṭa）的原因。

๓๙๐. อชฺฌตฺตปริกมฺมวเสนาติ อตฺตโน เกสาทีสุ ปริกมฺมกรณวเสน. อฏฺฐารสวิเธติ อฏฺฐารสปฺปเภเท. กาเยติ รูปกาเย. รูปกาโย หิ อิธ องฺคปจฺจงฺคานํ เกสาทีนญฺจ ธมฺมานํ สมูหฏฺเฐน หตฺถิกายรถกายาทโย วิย กาโยติ อธิปฺเปโต. สมูหวิสยตาย จสฺส กายสทฺทสฺส สมุทายูปาทนตาย จ อสุภาการสฺส ‘‘กาเย’’ติ เอกวจนํ. ตถา อารมฺมณาทิวิภาเคน อเนกเภทภินฺนมฺปิ จิตฺตํ จิตฺตภาวสามญฺเญน เอกชฺฌํ คเหตฺวา ‘‘จิตฺเต’’ติ เอกวจนํ กตํ. กายานุปสฺสีติ อิมสฺส อตฺถํ ทสฺเสตุํ – ‘‘ตเมว กายํ ปญฺญาย อนุปสฺสนฺโต’’ติ อาห. ตเมว กายนฺติ จ อวธารเณน เวทนาทิอนุปสฺสนํ นิวตฺเตติ. เตน จ ปุน กายคฺคหณสฺส ปโยชนํ สูจิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘กาเย’’ติ หิ วตฺวาปิ ปุน ‘‘กายานุปสฺสี’’ติ ทุติยํ กายคฺคหณํ อสมฺมิสฺสโต ววตฺถานฆนวินิพฺโภคาทิทสฺสนตฺถํ กตํ. เตน เวทนาทโยปิ เอตฺถ สิตา, เอตฺถ ปฏิพทฺธาติ กายเวทนาทิอนุปสฺสนปฺปสงฺเคปิ อาปนฺเน น กาเย เวทนานุปสฺสี จิตฺตานุปสฺสี ธมฺมานุปสฺสี วา. อถ โข กายานุปสฺสีเยวาติ กายสงฺขาตวตฺถุสฺมึ กายานุปสฺสนาการสฺเสว ทสฺสเนน อสมฺมิสฺสโต ววตฺถานํ ทสฺสิตํ โหติ. ตถา น กาเย องฺคปจฺจงฺควินิมุตฺตเอกธมฺมานุปสฺสี, นาปิ เกสโลมาทิวินิมุตฺตอิตฺถิปุริสานุปสฺสี. โยปิ เจตฺถ เกสโลมาทิโก ภูตุปาทายสมูหสงฺขาโต กาโย, กตฺถปิ น ภูตุปาทายวินิมุตฺตเอกธมฺมานุปสฺสี, อถ โข รถสมฺภารานุปสฺสโก วิย องฺคปจฺจงฺคสมูหานุปสฺสี[Pg.235], นาคราวยวานุปสฺสโก วิย เกสโลมาทิสมูหานุปสฺสี, กทลิกฺขนฺธปตฺตวฏฺฏิวินิพฺภุชฺชโก ริตฺตมุฏฺฐิวินิเวฐโก วิย จ ภูตุปาทายสมูหานุปสฺสีเยวาติ นานปฺปการโต สมูหวเสเนว กายสงฺขาตสฺส วตฺถุโน ทสฺสเนน ฆนวินิพฺโภโค ทสฺสิโต โหติ. น เหตฺถ ยถาวุตฺตสมูหวินิมุตฺโต กาโย วา อิตฺถี วา ปุริโส วา อญฺโญ วา โกจิ ธมฺโม ทิสฺสติ, ยถาวุตฺตธมฺมสมูหมตฺเตเยว ปน ตถา ตถา สตฺตา มิจฺฉาภินิเวสํ กโรนฺติ.

390. “于内作业”（Ajjhattaparikamma）之义，是指对自己头发等所作的准备作业。“十八种”即十八类。“于身”指于色身。此处的色身，是以肢体、毛发等诸法的集合体之义，如同象身、车身等，而被意指为“身”。由于此观以集合为所缘，且“身”一词指称集合，并显示不净相，故用单数“身”。同样，心虽以所缘等区分而有多种，但以心的共性统摄为一，故“于心”也用单数。为说明“身随观者”（kāyānupassī）之义，故说：“即以智慧随观此身。”用“唯此身”来限定，则排除了受等随观。应当明白，此举亦显示了再次使用“身”字的用意。虽已说“于身”（kāye），又说“身随观者”（kāyānupassī），这第二次使用“身”字，是为了显示不混杂、确定、剖析密集等义。因此，即使受等亦依止于此、系缚于此，在涉及身、受、心、法随观的场合，也不是于身作受随观、心随观或法随观，而只是身随观者。即在名为身的事物上，仅以身随观的方式来观察，由此显示了不混杂的确定性。同样，不是于身作脱离肢体的单一法随观，也不是作脱离毛发的男女随观。此处由四大种及所造色构成的毛发等集合之身，于任何处皆非作脱离四大种及所造色的单一法随观，而是如观察车具者观察肢体集合，如观察城郭构成者观察毛发集合，如剖析芭蕉树干、剥开叶鞘者，如解开空拳者一般，仅是四大种及所造色集合的随观者。如是，通过多种方式，仅依集合观察名为“身”的事物，由此显示了对密集的剖析。此处实不可见离于前述集合的身、女、男或任何其他法，然而众生却仅于前述诸法之集合，生起种种错误执取。

อฏฺฐารสวิเธนาติ อฏฺฐารสวิธา. สติปฏฺฐานภาวกสฺสาติ สติปฏฺฐานภาวํ ภาเวนฺตสฺส. ตีสุ ภเวสุ กิเลเส อาตเปตีติ อาตาโป, วีริยสฺเสตํ นามํ. ยทิปิ หิ กิเลสานํ ปหานํ อาตาปนนฺติ, ตํ สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนมฺปิ อตฺเถว. อาตปสทฺโท วิย ปน อาตาปสทฺโทปิ วีริเยว นิรุฬฺโห. อถ วา ปฏิปกฺขปฺปหาเน สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อพฺภุสฺสหนวเสน ปวตฺตมานสฺส วีริยสฺส สาติสยํ ตทาตาปนนฺติ วีริยเมว ตถา วุจฺจติ, น อญฺญธมฺมา, ตสฺมา อาตาโปติ วีริยสฺส นามํ, โส อสฺส อตฺถีติ อาตาปี. อยญฺจ อีกาโร ปสํสาย อติสยสฺส วา ทีปโกติ อาตาปิคฺคหเณน สมฺมปฺปธานสมงฺคิตํ ทสฺเสติ. เตเนวาห – ‘‘อาตาปีติ…เป… วีริเยน วีริยวา’’ติ. สมฺปชาโนติ สมฺปชญฺญสงฺขาเตน ญาเณน สมนฺนาคโต. เตนาห – ‘‘อฏฺฐารสวิเธน…เป… สมฺมา ปชานนฺโต’’ติ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ – สมฺมา สมนฺตโต สามญฺจ ปชานนฺโต สมฺปชาโน, อสมฺมิสฺสโต ววตฺถาเน อญฺญธมฺมานุปสฺสิตาภาเวน สมฺมา อวิปรีตํ สพฺพาการปฺปชาเนน สมนฺตโต อุปรูปริวิเสสาวหภาเวน ปวตฺติยา สมฺมา ปชานนฺโตติ อตฺโถ.

“十八种”即十八类。“修习念住者”，即修习念住之人。于三有中烧尽诸烦恼，故名“热诚”（ātāpo），此是精进之名。虽说断除烦恼即是“热”（ātāpana），此义于正见等法亦有，然“热诚”一词如“热”字，通常专指精进。或又，于断除对立法时，精进以策励相应诸法的方式而转起，其超胜之相即是“热”，故唯有精进被称为“热”，而非他法。是故“热诚”为精进之名，有此热诚者，名为“热诚者”（ātāpī）。此中长音“ī”表示赞叹或超胜，故取“热诚者”一词，显示其具足正精进。是故云：“热诚者……乃至……有精进，具精进。”“正知者”（sampajāno），即具足名为正知之慧。是故云：“以十八种……乃至……正知。”此中语意如下：正知者，即正确地（sammā）、周遍地（samantato）、亲自（sāmaṃ）了知。或义为：于不混杂之抉择中，因不随观他法而为“正”；因无颠倒而为“正”；因了知一切行相而“周遍”；因能引生更高超之殊胜而于转起中“正知”。

กาโย จ อิธ ลุชฺชนปฺปลุชฺชนฏฺเฐน โลโกติ อธิปฺเปโตติ อาห – ‘‘ตสฺมึเยว กายสงฺขาเต โลเก’’ติ. ปญฺจกามคุณิกตณฺหนฺติ รูปาทีสุ ปญฺจสุ กามคุเณสุ ปวตฺตมานํ ตณฺหํ. ยสฺมา ปเนตฺถ อภิชฺฌาคหเณน กามจฺฉนฺโท, โทมนสฺสคฺคหเณน พฺยาปาโท สงฺคหํ คจฺฉติ, ตสฺมา นีวรณปริยาปนฺนพลวธมฺมทฺวยทสฺสเนน นีวรณปฺปหานํ วุตฺตํ โหตีติ เวทิตพฺพํ. วิเสเสน เจตฺถ อภิชฺฌาวินเยน กายสมฺปตฺติมูลกสฺส อนุโรธสฺส, โทมนสฺสวินเยน กายวิปตฺติมูลกสฺส วิโรธสฺส, อภิชฺฌาวินเยน จ กาเย อภิรติยา, โทมนสฺสวินเยน กายภาวนาย อนภิรติยา, อภิชฺฌาวินเยน กาเย อภูตานํ [Pg.236] สุภสุขภาวาทีนํ ปกฺเขปสฺส, โทมนสฺสวินเยน กาเย ภูตานํ อสุภาสุขภาวาทีนํ อปนยนสฺส จ ปหานํ วุตฺตํ. เตน โยคาวจรสฺส โยคานุภาโว โยคสมตฺถตา จ ทีปิตา โหติ. โยคานุภาโว หิ เอส, ยทิทํ อนุโรธวิโรธวิปฺปมุตฺโต อรติรติสโห อภูตปกฺเขปภูตาปนยนวิรหิโต จ โหติ. อนุโรธวิโรธวิปฺปมุตฺโต เจส อรติรติสโห อภูตํ อปกฺขิปนฺโต ภูตญฺจ อนปเนนฺโต โยคสมตฺโถ โหตีติ. สุทฺธรูปสมฺมสนเมว กถิตนฺติ เกวลํ กายานุปสฺสนาภาวโต วุตฺตํ.

身体在此处被称为“世间”，意指其具有毁坏和破碎的性质，故说“在此被称为色身的世间里”。五欲的渴爱，是指对色等五种感官对象所生起的渴爱。因为在此处，通过“贪欲”一词包含了欲贪，通过“忧”一词包含了瞋恚，因此应当明白这是以显示属于五盖的两种强力之法来说明断除五盖。特别是在这里：通过调伏贪欲来断除以身体的成就为根源的贪着，通过调伏忧来断除以身体的缺陷为根源的抗拒；通过调伏贪欲来断除对身体的喜爱，通过调伏忧来断除对身体的不喜；通过调伏贪欲来断除对身体本无的净、乐等相的妄加，通过调伏忧来断除对身体本有的不净、苦等相的去除。由此显示了修行者的修行威力(yogānubhāvo)和修行能力(yogasamatthatā)。这种修行威力就是：摆脱贪着与抗拒，能忍受不乐与乐，远离对本无之物的妄加和对本有之物的去除。若能摆脱贪着与抗拒，能忍受不乐与乐，不妄加本无之物，不去除本有之物，就是具有修行能力。说纯粹思惟色法，是因为这仅仅是身随观念处的修习。

สุขาทิเภทาสุ เวทนาสูติ สุขทุกฺขอทุกฺขมสุขสามิสนิรามิสเภทาสุ เวทนาสุ. ตตฺถ สุขยตีติ สุขา, สมฺปยุตฺตธมฺเม กายญฺจ ลทฺธสฺสาเท กโรตีติ อตฺโถ. สุฏฺฐุ วา ขาทติ, ขนติ วา กายิกํ เจตสิกญฺจ อาพาธนฺติ สุขา, สุกรํ โอกาสทานํ เอติสฺสาติ วา สุขา. ทุกฺขยตีติ ทุกฺขา, สมฺปยุตฺตธมฺเม กายญฺจ ปีเฬติ วิพาธตีติ อตฺโถ. ทุฏฺฐุ วา ขาทติ, ขนติ วา กายิกํ เจตสิกญฺจ สาตนฺติ ทุกฺขา, ทุกฺกรํ โอกาสทานํ เอติสฺสาติ วา ทุกฺขา. ทุกฺขสุขปฺปฏิกฺเขเปน อทุกฺขมสุขาติ อุเปกฺขา วุตฺตา. เวทิยติ อารมฺมณรสํ อนุภวตีติ เวทนา. เวทิยมาโนติ อนุภวมาโน. สุขํ เวทนํ เวทิยามีติ ปชานาตีติ กายิกํ วา เจตสิกํ วา สุขํ เวทนํ เวทิยมาโน ‘‘อหํ สุขํ เวทนํ เวทิยามี’’ติ ปชานาตีติ อตฺโถ. ตตฺถ กามํ อุตฺตานเสยฺยกาปิ ทารกา ถญฺญปิวนาทิกาเล สุขํ เวทนํ เวทิยมานา ‘‘สุขํ เวทนํ เวทิยามา’’ติ ปชานนฺติ, น ปเนตํ เอวรูปํ ปชานนํ สนฺธาย วุตฺตํ. เอวรูปญฺหิ ชานนํ สตฺตุปลทฺธึ น ชหติ, อตฺตสญฺญํ น อุคฺฆาเฏติ, กมฺมฏฺฐานํ วา สติปฏฺฐานภาวนา วา น โหติ. อิมสฺส ปน ภิกฺขุโน ชานนํ สตฺตุปลทฺธึ ชหติ, อตฺตสญฺญํ อุคฺฆาเฏติ, กมฺมฏฺฐานญฺเจว สติปฏฺฐานภาวนา จ โหติ. อิทญฺหิ ‘‘โก เวทิยติ, ตสฺส เวทนา, กึ การณา เวทนา’’ติ เอวํ สมฺปชานนฺตสฺส เวทิยนํ สนฺธาย วุตฺตํ.

于乐等不同之受，即于乐、苦、不苦不乐、有染、无染等不同之受。其中，能使人愉悦者为乐，意为令相应法与身体获得法味。或善于吞噬、挖掘身心之疾，故为乐；或易于为其提供机会，故为乐。能使人痛苦者为苦，意为逼迫、恼害相应法与身体。或不善于吞噬、挖掘身心之乐，故为苦；或难于为其提供机会，故为苦。通过排除苦乐而说不苦不乐，即是舍受。感受，即是体验所缘之味。感受者，即是体验者。当他感受乐受时，如实了知“我正在感受乐受”，意即当他感受身体上或心理上的乐受时，他如实了知“我正在感受乐受”。譬如，即使是仰卧的婴儿在吮吸母乳时，也能知道“我正在感受乐受”，但这并非此处所说的如实了知。因为这种了知不舍有情见，不破我见，亦非业处或念住修习。然而，这位比丘的了知能舍有情见，能破我见，既是业处，也是念住修习。这实际上是针对如此正知“谁在感受？此受属谁？受由何缘？”而感受者所说。

ตตฺถ โก เวทิยตีติ? น โกจิ สตฺโต วา ปุคฺคโล วา เวทิยติ. กสฺส เวทนาติ? น กสฺสจิ สตฺตสฺส วา ปุคฺคลสฺส วา เวทนา. กึ การณา เวทนาติ? วตฺถุอารมฺมณา จ ปนสฺส เวทนาติ. ตสฺมา เอส เอวํ ปชานาติ ‘‘ตํ ตํ สุขาทีนํ วตฺถุภูตํ รูปาทึ อารมฺมณํ กตฺวา เวทนาว [Pg.237] เวทิยติ, ตํ ปน เวทนาปวตฺตึ อุปาทาย ‘อหํ เวทิยามี’ติ โวหารมตฺตํ โหตี’’ติ. เอวํ ‘‘สุขาทีนํ วตฺถุภูตํ รูปาทึ อารมฺมณํ กตฺวา เวทนาว เวทิยตี’’ติ สลฺลกฺเขนฺโต เอส ‘‘สุขํ เวทนํ เวทิยามี’’ติ ปชานาตีติ เวทิตพฺโพ.

其中，“谁在感受”？并无任何众生或个人在感受。“此受属谁”？不属于任何众生或个人。“受由何缘”？此受乃依于事与所缘。因此，他如此了知：“以色等作为乐等之事的所缘，唯有受在感受，而依于受的生起，才有‘我感受’的世俗言说。”如此思惟“以色等作为乐等之事的所缘，唯有受在感受”者，当知他即是如实了知“我感受乐受”。

อถ วา สุขํ เวทนํ เวทิยามีติ ปชานาตีติ สุขเวทนากฺขเณ ทุกฺขาย เวทนาย อภาวโต สุขํ เวทนํ เวทิยมาโน ‘‘สุขํ เวทนํเยว เวทิยามี’’ติ ปชานาติ. เตน ยา ปุพฺเพ ภูตปุพฺพา ทุกฺขา เวทนา, ตสฺสา อิทานิ อภาวโต อิมิสฺสา จ สุขาย เวทนาย อิโต ปรํ ปฐมํ อภาวโต ‘‘เวทนา นาม อนิจฺจา อทฺธุวา วิปริณามธมฺมา’’ติ อิติห ตตฺถ สมฺปชาโน โหติ. ทุกฺขํ เวทนํ เวทิยามีติ ปชานาตีติอาทีสุปิ เอเสว นโย.

或者，当他如实了知“我感受乐受”时，是在感受乐受的刹那，由于没有苦受，正在感受乐受的他如实了知“我只感受乐受”。由此，过去曾有的苦受现在已不存在，而此乐受此前亦不存在，此后亦将消失，因此他于此如实了知“所谓的受是无常的、不恒久的、是变易法”。对于“我感受苦受”等情况，道理也是一样。

สามิสํ วา สุขนฺติอาทีสุ ยสฺมา กิเลเสหิ อามสิตพฺพโต อามิสา นาม ปญฺจ กามคุณา. อารมฺมณกรณวเสน สห อามิเสหีติ สามิสา, ตสฺมา สามิสา สุขา นาม ปญฺจกามคุณามิสนิสฺสิตา ฉสุ ทฺวาเรสุ อุปฺปนฺนา ฉเคหสฺสิตา โสมนสฺสเวทนา. สามิสา ทุกฺขา นาม ฉเคหสฺสิตา โทมนสฺสเวทนา. สา จ ฉสุ ทฺวาเรสุ ‘‘อิฏฺฐารมฺมณํ นานุภวิสฺสามิ นานุภวามี’’ติ วิตกฺกยโต อุปฺปนฺนา กามคุณนิสฺสิตา โทมนสฺสเวทนา เวทิตพฺพา. นิรามิสา สุขา นาม ฉเนกฺขมฺมสฺสิตา โสมนสฺสเวทนา. สา จ ฉสุ ทฺวาเรสุ อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต อนิจฺจาทิวเสน วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อุสฺสุกฺกาเปตุํ สกฺโกนฺตสฺส ‘‘อุสฺสกฺกิตา เม วิปสฺสนา’’ติ โสมนสฺสชาตสฺส อุปฺปนฺนา โสมนสฺสเวทนา ทฏฺฐพฺพา.

关于“有染乐”等：五种欲乐因能被烦恼所触，故名为“染”(āmisa)。以之为所缘，与染俱行，故为“有染”(sāmisa)。因此，有染乐是指依止五欲之染，于六门生起，依于六处的喜受。有染苦是指依于六处的忧受。此忧受应知是于六门中，因思惟“我将无法体验”或“我正在无法体验可爱所缘”而生起的、依止五欲的忧受。无染乐是指依于六种出离的喜受。此喜受应见为于六门中，当可爱所缘现前时，能以无常等方式建立观而精进者，因“我的观已策励”而生起喜悦的喜受。

นิรามิสา ทุกฺขา นาม ฉเนกฺขมฺมสฺสิตา โทมนสฺสเวทนา. สา ปน ฉสุ ทฺวาเรสุ อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต อนุตฺตรวิโมกฺขสงฺขาตอริยผลธมฺเมสุ ปิหํ ปฏฺฐเปตฺวา ตทธิคมาย อนิจฺจาทิวเสน วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อุสฺสุกฺกาเปตุํ อสกฺโกนฺตสฺส ‘‘อิมมฺปิ ปกฺขํ อิมมฺปิ มาสํ อิมมฺปิ สํวจฺฉรํ วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา อริยภูมึ ปาปุณิตุํ นาสกฺขิ’’นฺติ อนุโสจโต อุปฺปนฺนา โทมนสฺสเวทนา.

无染苦是指依于六种出离的忧受。此忧受是于六门中，当可爱所缘现前时，对被称为无上解脱的圣果法生起希求，为证得它而以无常等方式建立观，却无法精进，因而悲伤“即使精进修观了这半月、这整月、这一年，仍无法证得圣地”，由此生起的忧受。

สามิสา อทุกฺขมสุขา นาม ฉเคหสฺสิตา อุเปกฺขาเวทนา. สา จ ฉสุ ทฺวาเรสุ อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต คุฬปิณฺฑเก นิลีนมกฺขิกา วิย รูปาทีนิ อนุวตฺตมานา ตตฺเถว ลคฺคา ลคฺคิตา หุตฺวา อุปฺปนฺนา กามคุณนิสฺสิตา [Pg.238] อุเปกฺขาเวทนา. นิรามิสา อทุกฺขมสุขา นาม ฉเนกฺขมฺมสฺสิตา อุเปกฺขาเวทนา. สา ปน ฉสุ ทฺวาเรสุ อิฏฺฐาทิอารมฺมเณ อาปาถคเต อิฏฺเฐ อรชฺชนฺตสฺส, อนิฏฺเฐ อทุสฺสนฺตสฺส, อสมเปกฺขเนน อมุยฺหนฺตสฺส อุปฺปนฺนา วิปสฺสนาญาณสมฺปยุตฺตา อุเปกฺขาเวทนา. เอวํ วุตฺตนฺติ มหาสติปฏฺฐานสุตฺเต วุตฺตํ. สาว เวทนา เวทิตพฺพาติ ลุชฺชนปฺปลุชฺชนฏฺเฐน สา เวทนา ‘‘โลโก’’ติ เวทิตพฺพา.

有染不苦不乐受是指依于六处的舍受。此受是于六门中，当可爱所缘现前时，犹如停留在糖块上的苍蝇，追随色等所缘，执着于彼而生起的、依止五欲的舍受。无染不苦不乐受是指依于六种出离的舍受。此受是于六门中，当可爱等所缘现前时，于可爱境不贪，于不可爱境不瞋，以不迷乱之心而生起的、与观智相应的舍受。如是《大念住经》中所说。应知彼受，即是因其具有毁坏和破碎的性质，故应知彼受为“世间”。

เอวํ วิตฺถาริเตติ ‘‘สราคํ วา จิตฺตํ สราคํ จิตฺตนฺติ ปชานาติ, วีตราคํ วา จิตฺตํ…เป… สโทสํ วา จิตฺตํ, วีตโทสํ วา จิตฺตํ, สโมหํ วา จิตฺตํ, วีตโมหํ วา จิตฺตํ, สํขิตฺตํ วา จิตฺตํ, วิกฺขิตฺตํ วา จิตฺตํ, มหคฺคตํ วา จิตฺตํ, อมหคฺคตํ วา จิตฺตํ, สอุตฺตรํ วา จิตฺตํ, อนุตฺตรํ วา จิตฺตํ, สมาหิตํ วา จิตฺตํ, อสมาหิตํ วา จิตฺตํ, วิมุตฺตํ วา จิตฺตํ, อวิมุตฺตํ วา จิตฺตนฺติ ปชานาตี’’ติ เอวํ สติปฏฺฐานสุตฺเต (ที. นิ. ๒.๓๘๑; ม. นิ. ๑.๑๑๔) วิตฺถาเรตฺวา ทสฺสิเต โสฬสวิเธ จิตฺเต.

如是广说，即“了知心有贪为有贪，了知心离贪为离贪……了知心有瞋为有瞋，了知心离瞋为离瞋，了知心有痴为有痴，了知心离痴为离痴，了知心收摄为收摄，了知心散乱为散乱，了知心广大为广大，了知心非广大为非广大，了知心有上为有上，了知心无上为无上，了知心已入定为已入定，了知心未入定为未入定，了知心已解脱为已解脱，了知心未解脱为未解脱”，如此在《大念处经》(Satipaṭṭhānasutta)中广说开示的十六种心。

ตตฺถ สราคนฺติ อฏฺฐวิธํ โลภสหคตํ. วีตราคนฺติ โลกิยกุสลาพฺยากตํ. อิทํ ปน ยสฺมา สมฺมสนํ น ธมฺมสโมธานํ, ตสฺมา อิธ เอกปเทปิ โลกุตฺตรํ น ลพฺภติ. เสสานิ จตฺตาริ อกุสลจิตฺตานิ เนว ปุริมปทํ, น ปจฺฉิมปทํ ภชนฺติ. สโทสนฺติ ทุวิธํ โทมนสฺสสหคตํ. วีตโทสนฺติ โลกิยกุสลาพฺยากตํ. เสสานิ ทส อกุสลจิตฺตานิ เนว ปุริมปทํ, น ปจฺฉิมปทํ ภชนฺติ. สโมหนฺติ วิจิกิจฺฉาสหคตญฺเจว อุทฺธจฺจสหคตญฺจาติ ทุวิธํ. ยสฺมา ปน โมโห สพฺพากุสเลสุ อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา เสสานิปิ อิธ วตฺตนฺติเยว. อิมสฺมิญฺเญว หิ ทุเก ทฺวาทสากุสลจิตฺตานิ ปริยาทินฺนานีติ. วีตโมหนฺติ โลกิยกุสลาพฺยากตํ.

其中，“有贪”是指八种与贪俱行的心。“离贪”是指世间善与无记心。然而，因为这是思惟(sammasana)而非法的组合(dhammasamodhāna)，所以在此处，即使是一个词，也得不到出世间法。其余四种不善心，既不属于前一词，也不属于后一词。“有瞋”是指两种与忧俱行的心。“离瞋”是指世间善与无记心。其余十种不善心，既不属于前一词，也不属于后一词。“有痴”是指与疑俱行及与掉举俱行的两种心。然而，因为痴在一切不善心中生起，所以其余不善心也在此处适用。正是在此二法对中，十二种不善心皆被含摄。“离痴”是指世间善与无记心。

สํขิตฺตนฺติ ถินมิทฺธานุปติตํ. เอตญฺหิ สงฺกุจิตจิตฺตํ นาม อารมฺมเณ สงฺโกจวเสน ปวตฺตนโต. วิกฺขิตฺตนฺติ อุทฺธจฺจสหคตํ. เอตญฺหิ ปสฏจิตฺตํ นาม อารมฺมเณ สวิเสสํ วิกฺเขปวเสน วิสฏภาเวน ปวตฺตนโต. มหคฺคตนฺติ รูปาวจรํ อรูปาวจรญฺจ. อมหคฺคตนฺติ กามาวจรํ. สอุตฺตรนฺติ กามาวจรํ. อนุตฺตรนฺติ รูปาวจรํ อรูปาวจรญฺจ. ตตฺราปิ สอุตฺตรํ รูปาวจรํ, อนุตฺตรํ อรูปาวจรเมว. สมาหิตนฺติ ยสฺส อปฺปนาสมาธิ วา อุปจารสมาธิ วา อตฺถิ. อสมาหิตนฺติ อุภยสมาธิวิรหิตํ. วิมุตฺตนฺติ [Pg.239] ตทงฺควิกฺขมฺภนวิมุตฺตีหิ วิมุตฺตํ. อวิมุตฺตนฺติ อุภยวิมุตฺติรหิตํ. สมุจฺเฉทปฺปฏิปฺปสฺสทฺธินิสฺสรณวิมุตฺตีนํ ปน อิธ โอกาโสว นตฺถิ, โอกาสาภาโว จ สมฺมสนจารสฺส อธิปฺเปตตฺตา เวทิตพฺโพ.

“收摄”是指为昏沉睡眠所困。此心于所缘中收缩而转起，故名收摄心。“散乱”是指与掉举俱行。此心于所缘中格外散漫而转起，故名散乱心。“广大”是指色界与无色界。“非广大”是指欲界。“有上”是指欲界。“无上”是指色界与无色界。于此之中，色界为“有上”，无色界方为“无上”。“已入定”是指具有安止定(appanāsamādhi)或近行定(upacārasamādhi)。“未入定”是指无此二定。“已解脱”是指由支分解脱(tadaṅgavimutti)与镇伏解脱(vikkhambhanavimutti)而解脱。“未解脱”是指无此二解脱。至于断灭解脱(samucchedavimutti)、止息解脱(paṭippassaddhivimutti)与出离解脱(nissaraṇavimutti)，在此处则无机会，当知无此机会是因其意指思惟行境(sammasanacāra)之故。

อุปาทานสฺส ขนฺธา อุปาทานกฺขนฺธา, อุปาทานสฺส ปจฺจยภูตา ธมฺมปุญฺชา ธมฺมราสโยติ อตฺโถ. อุปาทาเนหิ อารมฺมณกรณาทิวเสน อุปาทาตพฺพา วา ขนฺธา อุปาทานกฺขนฺธา. ฉ อชฺฌตฺติกพาหิรายตนานีติ จกฺขุ โสตํ ฆานํ ชิวฺหา กาโย มโนติ อิมานิ ฉ อชฺฌตฺติกายตนานิ เจว, รูปํ สทฺโท คนฺโธ รโส โผฏฺฐพฺโพ ธมฺมาติ อิมานิ ฉ พาหิรายตนานิ จ. เอตฺถ ปน โลกุตฺตรธมฺมา น คเหตพฺพา สมฺมสนจารสฺส อธิปฺเปตตฺตา. สตฺต สมฺโพชฺฌงฺคาติ สติสมฺโพชฺฌงฺคาทโย สตฺต สมฺโพชฺฌงฺคา. สติอาทโย หิ สมฺโพธิสฺส, สมฺโพธิยา วา องฺคาติ สมฺโพชฺฌงฺคา. ตถา หิ สมฺพุชฺฌติ อารทฺธวิปสฺสกโต ปฏฺฐาย โยคาวจโรติ สมฺโพธิ, ยาย วา โส สติอาทิกาย สตฺตธมฺมสามคฺคิยา สมฺพุชฺฌติ, กิเลสนิทฺทาโต อุฏฺฐาติ, สจฺจานิ วา ปฏิวิชฺฌติ, สา ธมฺมสามคฺคี สมฺโพธิ, ตสฺส สมฺโพธิสฺส, ตสฺสา วา สมฺโพธิยา องฺคาติ สมฺโพชฺฌงฺคา.

执取之蕴即是取蕴(upādānakkhandha)，意为作为执取之缘的法蕴、法聚。或由执取而作为所缘等被执取的蕴，即是取蕴。“六内六外处”是指眼、耳、鼻、舌、身、意此六内处，及色、声、香、味、触、法此六外处。在此不应取诸出世间法，因其意指思惟行境故。“七觉支”(satta sambojjhaṅga)是指念觉支等七种觉支。念等是觉悟(bodhi)之支分，故名觉支。如是，瑜伽行者(yogāvacara)从开始修习观(vipassanā)时即觉悟，此为“觉”；或由念等七法和合而觉悟，从烦恼之眠中醒来，或彻见诸谛，此法之和合为“觉”；此“觉”之支分，故名觉支。

จตฺตาริ อริยสจฺจานีติ ‘‘ทุกฺขํ ทุกฺขสมุทโย ทุกฺขนิโรโธ ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๗๑-๑๐๗๒) เอวํ วุตฺตานิ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ. ตตฺถ ปุริมานิ ทฺเว สจฺจานิ วฏฺฏํ ปวตฺติเหตุภาวโต. ปจฺฉิมานิ วิวฏฺฏํ นิวฏฺฏตทธิคมูปายภาวโต. เตสุ ภิกฺขุโน วฏฺเฏ กมฺมฏฺฐานาภินิเวโส โหติ สรูปโต ปริคฺคหสมฺภวโต. วิวฏฺเฏ นตฺถิ อภินิเวโส อวิสยตฺตา อวิสยตฺเต จ ปโยชนาภาวโต. ปญฺจธา วุตฺเตสูติ สติปฏฺฐานสุตฺเต วุตฺเตสุ. สุทฺธอรูปสมฺมสนเมวาติ รูเปน อมิสฺสิตตฺตา เกวลํ อรูปสมฺมสนเมว. ขนฺธายตนสจฺจโกฏฺฐาสานํ ปญฺจกฺขนฺธสงฺคหโต ‘‘รูปารูปสมฺมสน’’นฺติ วุตฺตํ. ปุพฺพภาคิยานมฺปิ สติปฏฺฐานานํ สงฺคหิตตฺตา ‘‘โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกาเนว กถิตานี’’ติ อาห.

四圣谛(cattāri ariyasaccāni)，即所说的“苦、苦集、苦灭、导向苦灭之道”(《相应部》Saṃyutta Nikāya 5.1071-1072)四种圣谛。其中，前二谛为轮回(vaṭṭa)，因其是流转之因；后二谛为还灭(vivaṭṭa)，因其是止息及证得该止息之法。于此，比丘于轮回中专注业处(kammaṭṭhāna)，因其自性可被把握故；于还灭中则不专注，因其非（思惟）所缘，且非所缘则无作用故。“于五种说中”，是指于《念处经》中所说。“纯无色思惟”，是因不与色法混合，故唯是无色思惟。因蕴、处、谛诸部分为五蕴所摄，故说为“色与无色思惟”。又因含摄了前分诸念处，故说“所说是世间与出世间混合的”。

๓๙๔. อนิพฺพตฺตานนฺติ อชาตานํ. ปโยคํ ปรกฺกมนฺติ เอตฺถ ภุสํ โยโค ปโยโค, ปโยโคว ปรกฺกโม, ปโยคสงฺขาตํ ปรกฺกมนฺติ อตฺโถ. จิตฺตํ อุกฺขิปตีติ โกสชฺชปกฺเข ปติตุํ อปทานวเสน อุกฺขิปติ. ปธานวีริยนฺติ [Pg.240] สมฺมปฺปธานลกฺขณปฺปตฺตวีริยํ. โลกิยาติ โลกิยสมฺมปฺปธานกถา. สพฺพปุพฺพภาเคติ สพฺพมคฺคานํ ปุพฺพภาเค. กสฺสปสํยุตฺตปริยาเยนาติ กสฺสปสํยุตฺเต อาคตสุตฺเตน ‘‘อุปฺปนฺนา เม ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปฺปหียมานา อนตฺถาย สํวตฺเตยฺยุ’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๑๔๕) อาคตตฺตา. สา โลกิยาติ เวทิตพฺพา.

394. “未生起者”(anibbattānaṃ)，即未生者(ajātānaṃ)。“努力精进”(payogaṃ parakkamaṃ)：于此，极力应用为“努力”(payoga)，努力即是“精进”(parakkama)，意为名为“努力”的精进。“策励其心”(cittaṃ ukkhipati)：为不堕于懈怠(kosajja)一侧，以不放弃的方式策励。“精进努力”(padhānavīriyaṃ)：是达到正勤(sammappadhāna)特征的精进。“世间”(lokiya)：指关于世间正勤之说。“一切前分”(sabbapubbabhāge)：于一切道的前分。“依《迦叶相应》之理趣”：因《迦叶相应》(Kassapasaṃyutta)中的经文说：“我已生的恶不善法若不舍断，将导致无益”。当知此为世间法。

สมถวิปสฺสนาวาติ อวธารเณน มคฺคํ นิวตฺเตตฺวา ตสฺส นิวตฺตเน การณํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘มคฺโค ปนา’’ติอาทิมาห. สกึ อุปฺปชฺชิตฺวาติ อิทํ ภูตกถนมตฺตํ. นิรุทฺธสฺส ปุน อนุปฺปชฺชนโต ‘‘น โกจิ คุโณ’’ติ อาสงฺเกยฺยาติ อาห – ‘‘โส หี’’ติอาทิ. อนนฺตรเมว ยถา ผลํ อุปฺปชฺชติ, ตถา ปวตฺติเยวสฺส ปจฺจยทานํ. ปุริมสฺมิมฺปีติ ‘‘อนุปฺปนฺนา เม กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชมานา อนตฺถาย สํวตฺเตยฺยุ’’นฺติ เอตฺถปิ. วุตฺตนฺติ โปราณฏฺฐกถายํ. ตํ ปน ตถาวุตฺตวจนํ น ยุตฺตํ ทุติยสฺมึ วิย ปุริมสฺมึ มคฺคสฺส อคฺคหเณ การณาภาวโต. ปุริมสฺมึ อคฺคหิเต มคฺเค อนุปฺปชฺชมาโน มคฺโค อนตฺถาย สํวตฺเตยฺยาติ อาปชฺเชยฺย, น เจตํ ยุตฺตํ อาปชฺชมาเน ตสฺมึ ปธานตฺถสมฺภวโต. จตุกิจฺจสาธนวเสนาติ อนุปฺปนฺนากุสลานุปฺปาทนาทิจตุกิจฺจสาธนวเสน.

“止与观”(samathavipassanā)：是以限定的方式排除道，为示其排除之因，故说“道则……”等。“一生起已”：此仅为陈述事实。因已灭者不再生，故或疑“无何功德”，因此说“彼实……”等。正如（道心之后）果（心）立即生起，道亦为其相续提供条件。于前句亦然，即于“我未生之善法若生起，将导致无益”处。此乃古义注(porāṇaṭṭhakathā)所说。然彼说不妥，因与第二句不同，于前句中无不取道之理由。若于前句不取道，则将导致“未生之道将导致无益”，此不应理，因于彼时可成就精进之义故。“由成就四事”：是指由成就“未生之恶令不生”等四事。

วุตฺตนเยนาติ ‘‘อสมุทาจารวเสน วา อนนุภูตารมฺมณวเสน วา’’ติอาทินา วุตฺตนเยน. วิชฺชมานาติ ธรมานสภาวา. ขณตฺตยปริยาปนฺนตฺตา อุปฺปาทาทิสมงฺคิโน วตฺตมานภาเวน อุปฺปนฺนํ วตฺตมานุปฺปนฺนํ. ตญฺหิ อุปฺปาทโต ปฏฺฐาย ยาว ภงฺคา อุทฺธํ ปนฺนํ ปตฺตนฺติ นิปฺปริยายโต ‘‘อุปฺปนฺน’’นฺติ วุจฺจติ. อนุภวิตฺวา ภวิตฺวา จ วิคตํ ภุตฺวาวิคตํ. อนุภวนภวนานิ หิ ภวนสามญฺเญน ภุตฺวา-สทฺเทน วุตฺตานิ. สามญฺญเมว หิ อุปสคฺเคน วิเสสียติ. อิธ วิปากานุภวนวเสน ตทารมฺมณํ อวิปกฺกวิปากสฺส สพฺพถา อวิคตตฺตา ภวิตฺวาวิคตมตฺตวเสน กมฺมญฺจ ‘‘ภุตฺวาวิคตุปฺปนฺน’’นฺติ วุตฺตํ. น อฏฺฐสาลินิยํ วิย รชฺชนาทิวเสน อนุภูตาปคตํ ชวนํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธตาวเสน ภูตาปคตญฺจ สงฺขตํ ภูตาปคตุปฺปนฺนนฺติ. ตสฺมา อิธ โอกาสกตุปฺปนฺนํ วิปากเมว วทติ, น ตตฺถ วิย กมฺมมฺปิ. อฏฺฐสาลินิยญฺหิ ภูตาวิคตุปฺปนฺนํ โอกาสกตุปฺปนฺนญฺจ อญฺญถา ทสฺสิตํ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑ กามาวจรกุสลปทภาชนีย) –

“以所说之理”：即“或由于不现行故，或由于未曾体验所缘故”等所说之理。“存在者”：即具有持续的自性。由于包含三刹那，具足生等，以现在法之状态生起者，为“现在已生”。彼从生时起，乃至坏时，向上已达，故无异议地称为“已生”。体验后、存在后而消失者，为“已受用已离”。体验与存在，以“存在”之通称，由“bhutvā”一词而说。通称正是由前缀而特定化。于此，由体验异熟故，彼所缘对未熟之异熟而言完全未离，仅以“已存在已离”之方式，业亦被称为“已受用已离而生”。不像在《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中，由染著等方式体验后已离去的速行，以及由生已即灭故，有为法被称为“已有已离”，合称为“已有已离而生”。是故，于此，“机缘生起”仅指异熟，不像彼处亦说业。在《含义阐明》中，“已有已离而生”与“机缘生起”有另外的解释。如彼处所言（《法集论义注》第一章“欲界善品释”）——

‘‘อารมฺมณรสํ [Pg.241] อนุภวิตฺวา นิรุทฺธํ อนุภูตาปคตสงฺขาตํ กุสลากุสลํ, อุปาทาทิตฺตยํ อนุปฺปตฺวา นิรุทฺธํ ภูตาปคตสงฺขาตํ เสสสงฺขตญฺจ ภูตาปคตุปฺปนฺนํ นาม. ‘ยานิสฺส ตานิ ปุพฺเพ กตานิ กมฺมานี’ติ เอวมาทินา นเยน วุตฺตํ กมฺมํ อตีตมฺปิ สมานํ อญฺญํ วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา อตฺตโน วิปากสฺโสกาสํ กตฺวา ฐิตตฺตา, ตถากโตกาสญฺจ วิปากํ อนุปฺปนฺนมฺปิ สมานํ เอวํ กเต โอกาเส เอกนฺเตน อุปฺปชฺชนโต โอกาสกตุปฺปนฺนํ นามา’’ติ.

“体验所缘之味后灭尽，名为‘已体验已离’的善与不善法；以及已达到生等三刹那而灭尽，名为‘已有已离’的其余有为法，此二者合称名为‘已有已离而生’。如‘彼于往昔所造之业’等经文所说，业虽已过去，然能排除其他异熟，为自身之异熟创造机缘而住立。如是已造机缘之异熟，虽尚未生，然机缘已造，则必定会生，故名为‘机缘生起’。”

อิธ ปน สมฺโมหวิโนทนิยํ วุตฺตนเยเนว ภุตฺวาวิคตุปฺปนฺนํ โอกาสกตุปฺปนฺนญฺจ ทสฺสิตํ. วุตฺตญฺหิ, สมฺโมหวิโนทนิยํ (วิภ. อฏฺฐ. ๔๐๖) –

然而于此，正是以《痴惑冰消》(Sammohavinodanī)中所说之理，开示了“已受用已离而生”与“机缘生起”。如《痴惑冰消》（《分别论义注》406）所言——

‘‘กมฺเม ปน ชหิเต อารมฺมณรสํ อนุภวิตฺวา นิรุทฺโธ วิปาโก ภุตฺวาวิคตํ นาม. กมฺมํ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธํ ภุตฺวาวิคตํ นาม. ตทุภยมฺปิ ภุตฺวาวิคตุปฺปนฺนนฺติ สงฺขฺยํ คจฺฉติ. กุสลากุสลํ กมฺมํ อญฺญกมฺมสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา อตฺตโน วิปากสฺส โอกาสํ กโรติ. เอวํ กเต โอกาเส วิปาโก อุปฺปชฺชมาโน โอกาสกรณโต ปฏฺฐาย อุปฺปนฺโนติ วุจฺจติ. อิทํ โอกาสกตุปฺปนฺนํ นามา’’ติ.

“体验所缘之味后灭尽的异熟，名为‘已受已离’(bhutvāvigata)。业生起后灭尽，亦名为‘已受已离’。此二者皆计为‘已受已离而生’(bhutvāvigatuppanna)。善与不善业排除其他业的异熟，为自身的异熟创造机缘。如是机缘已造，当异熟生起时，即说为从造机缘之时起为已生。此即名为‘机缘生起’(okāsakatuppanna)。”

ตตฺถ อฏฺฐสาลินิยา อยมธิปฺปาโย – ‘‘สติปิ สพฺเพสมฺปิ จิตฺตุปฺปาทานํ สํเวทยิตสภาวา อารมฺมณานุภวเน สวิปลฺลาเส ปน สนฺตาเน จิตฺตาภิสงฺขารวเสน ปวตฺติโต อพฺยากเตหิ วิสิฏฺโฐ กุสลากุสลานํ สาติสโย วิสยานุภวนากาโร. ยถา วิกปฺปคฺคาหวเสน ราคาทีหิ ตพฺพิปกฺเขหิ จ อกุสลํ กุสลญฺจ นิปฺปริยายโต อารมฺมณรสํ อนุภวติ, น ตถา วิปาโก กมฺมเวคกฺขิตฺตตฺตา, นาปิ กิริยา อเหตุกานํ อติทุพฺพลตาย, สเหตุกานญฺจ ขีณกิเลสสฺส ฉฬงฺคุเปกฺขาวโต อุปฺปชฺชมานานํ อติสนฺตวุตฺติตฺตา, ตสฺมา รชฺชนาทิวเสน อารมฺมณรสานุภวนํ สาติสยนฺติ อกุสลํ กุสลญฺจ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธตาสามญฺเญน เสสสงฺขตญฺจ ภูตาปคต’’นฺติ วุตฺตํ. สมฺโมหวิโนทนิยา ปน วิปากานุภวนวเสน ตทารมฺมณํ อวิปกฺกปากสฺส สพฺพถา อวิคตตฺตา ภวิตฺวาวิคตมตฺตวเสน กมฺมญฺจ ภุตฺวาปคตนฺติ [Pg.242] วุตฺตํ. เตเนว ตตฺถ โอกาสกตุปฺปนฺนนฺติ วิปากเมวาห, น กมฺมมฺปิ, ตสฺมา อิธาปิ สมฺโมหวิโนทนิยํ วุตฺตนเยเนว ภุตฺวาปคตุปฺปนฺนํ โอกาสกตุปฺปนฺนญฺจ วิภตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

此处《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)的意旨是：“虽则一切心生起时于体验所缘皆有感受之自性，然在有颠倒的相续中，由心行力而转起的善与不善，其体验所缘的方式，有超胜于无记法之殊异。譬如，由于分别执取，不善法之贪等及其对治之善法，皆能无异议地体验所缘之味，而异熟则不然，因其为业力所抛；造作亦不然，因无因者极弱，而有因者于烦恼已尽、具足六支舍者生起时，其行相极为寂静。是故，以染著等方式体验所缘之味，乃善与不善之殊胜处。而善与不善，以及其余有为法，以生已即灭之共相，被称为‘已有已离’(bhūtāpagata)。”然而，《痴惑冰消》(Sammohavinodanī)则说，由于体验异熟故，彼所缘对未熟之果而言完全未离，仅以“已存在已离”(bhavitvāvigata)之方式，而业则被称为“已有已离”(bhūtāpagata)。因此，彼处说“机缘生起”(okāsakatuppanna)仅指异熟，不指业。是故，于此亦应知，正是以《痴惑冰消》所说之理，分别“已受用已离而生”(bhutvāvigatuppanna)与“机缘生起”(okāsakatuppanna)。

ปญฺจกฺขนฺธา ปน วิปสฺสนาย ภูมิ นามาติ สมฺมสนสฺส ฐานภาวโต วุตฺตํ. เตสูติ อตีตาทิเภเทสุ. อนุสยิตกิเลสาติ อปฺปหีนา มคฺเคน ปหาตพฺพา อธิปฺเปตา. เตนาห – ‘‘อตีตา วา…เป… น วตฺตพฺพา’’ติ. โหนฺตุ ตาว ‘‘อตีตา’’ติ วา ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนา’’ติ วา น วตฺตพฺพา, ‘‘อนาคตา’’ติ ปน กสฺมา น วตฺตพฺพา, นนุ การณลาเภ อุปฺปชฺชนารหา อปฺปหีนฏฺเฐน ถามคตา กิเลสา อนุสยาติ วุจฺจนฺตีติ? สจฺจเมตํ, อนาคตภาโวปิ เนสํ น ปริจฺฉินฺโน อิตรานาคตกฺขนฺธานํ วิยาติ ‘‘อนาคตา วาติ น วตฺตพฺพา’’ติ วุตฺตํ. ยทิ หิ เนสํ ปริจฺฉินฺโน อนาคตภาโว สิยา, ตโต ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนา, อตีตา’’ติ จ วตฺตพฺพา สิยุํ, ปจฺจยสมวาเย ปน อุปฺปชฺชนารหตํ อุปาทาย อนาคตโวหาโร ตตฺถ เวทิตพฺโพ.

“五蕴是观(vipassanā)之地，是因其为思察之处所而说。‘于彼等中’者，即于过去等差别中。‘随眠烦恼’者，意指未断、当由道断者。故说：‘或过去……乃至……不可说’。纵然‘或过去’或‘或现在’不可说，然为何‘或未来’亦不可说？难道于得缘之时，有生起之可能、以未断故而有力的烦恼，不被称为随眠吗？诚然如是。然彼等之未来性亦不确定，如其他未来蕴一样，故说‘或未来亦不可说’。若彼等之未来性确定，则亦可说为‘现在’、‘过去’。然应知，于彼处，是缘于‘因缘和合时有生起之可能性’而有‘未来’之说。”

อิทํ ภูมิลทฺธุปฺปนฺนํ นามาติ อิทํ ยถาวุตฺตํ กิเลสชาตํ อปฺปหีนฏฺเฐน ภูมิลทฺธุปฺปนฺนํ นาม การณลาเภ สติ วิชฺชมานกิจฺจกรณโต. ตาสุ ตาสุ ภูมิสูติ มนุสฺสเทวาทิอตฺตภาวสงฺขาเตสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ. อารมฺมณกรณวเสน หิ ภวนฺติ เอตฺถ กิเลสาติ ภูมิโย, อุปาทานกฺขนฺธา. อสมุคฺฆาตคตาติ ตสฺมึ ตสฺมึ สนฺตาเน อนุปฺปตฺติธมฺมตํ อนาปาทิตตาย สมุคฺฆาตํ สมุจฺเฉทํ น คตาติ อสมุคฺฆาตคตา. ภูมิลทฺธุปฺปนฺนํ นามาติ เอตฺถ ลทฺธภูมิกํ ภูมิลทฺธนฺติ วุตฺตํ อคฺคิอาหิโต วิย. โอกาสกตุปฺปนฺนสทฺเทปิ จ อฏฺฐสาลินิยํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑ กามาวจรกุสลปทภาชนีย) อาคตนเยน โอกาโส กโต เอเตน กุสลากุสลกมฺเมน, โอกาโส กโต เอตสฺส วิปากสฺสาติ จ ทุวิธตฺเถปิ เอวเมว กตสทฺทสฺส ปรนิปาโต เวทิตพฺโพ. อิธ ปน โอกาสกตุปฺปนฺนสทฺเทน วิปากสฺเสว คหิตตฺตา ‘‘โอกาโส กโต เอตสฺส วิปากสฺสา’’ติ เอวํ วิคฺคโห ทฏฺฐพฺโพ.

“此名为‘已得地已生’(bhūmiladdhuppanna)。此如前所说之烦恼，以未断故，于得缘时能作现有之事用，故名为‘已得地已生’。‘于诸地’者，即于名为人、天等自体之诸取蕴中。烦恼于此中以造作所缘而存在，故诸取蕴为‘地’。‘未根除’(asamugghātagata)者，即于各自相续中，因未达不生法性，故未至根除、断绝。名为‘已得地已生’者，于此，‘已得之地’(laddhabhūmikaṃ)即是‘地已得’(bhūmiladdha)，其构词法如‘置火’(aggiāhito)一般。于‘机缘生起’(okāsakatuppanna)一词，亦如《含义阐明》所来之理，‘此善不善业已造机缘’及‘此异熟之机缘已被造’，于此二义的分析中，皆应知‘已造’(kata)一词是后置的。然于此，‘机缘生起’一词仅取异熟义，故应见其释为‘此异熟之机缘已被造’。”

ขณตฺตยสมงฺคิตาย สมุทาจารปฺปตฺตํ สมุทาจารุปฺปนฺนํ. เตนาห – ‘‘สมฺปติ วตฺตมานํเยวา’’ติ. อารมฺมณํ อธิคฺคยฺห ทฬฺหํ คเหตฺวา ปวตฺตํ อารมฺมณาธิคฺคหิตุปฺปนฺนํ. วิกฺขมฺภนปฺปหานวเสน อปฺปหีนา อวิกฺขมฺภิตา. สมุจฺเฉทปฺปหานวเสน อปฺปหีนา อสมุคฺฆาติตา. นิมิตฺตคฺคาหวเสน อารมฺมณสฺส อธิคฺคหิตตฺตา [Pg.243] ตํ อารมฺมณํ อนุสฺสริตานุสฺสริตกฺขเณ กิเลสุปฺปตฺติเหตุภาเวน อุปติฏฺฐนโต อธิคฺคหิตเมว นามํ โหตีติ อาห – ‘‘อารมฺมณสฺส อธิคฺคหิตตฺตา’’ติ. เอตฺถ จ อาหฏขีรรุกฺโข วิย นิมิตฺตคฺคาหวเสน อธิคฺคหิตํ อารมฺมณํ, อนาหฏขีรรุกฺโข วิย อวิกฺขมฺภิตตาย อนฺโตคตกิเลสอารมฺมณํ ทฏฺฐพฺพํ. นิมิตฺตคฺคาหิกา อวิกฺขมฺภิตกิเลสา วา ปุคฺคลา วา อาหฏานาหฏขีรรุกฺขสทิสา. ปุริมนเยเนวาติ อวิกฺขมฺภิตุปฺปนฺเน วุตฺตนเยเนว. วิตฺถาเรตพฺพนฺติ ‘‘อิมสฺมึ นาม ฐาเน นุปฺปชฺชิสฺสนฺตี’’ติ น วตฺตพฺพา. กสฺมา? อสมุคฺฆาติตตฺตา. ยถา กึ? ยถา สเจ ขีรรุกฺขํ กุฐาริยา อาหเนยฺยุํ, อิมสฺมึ นาม ฐาเน ขีรํ น นิกฺขเมยฺยาติ น วตฺตพฺพํ, เอวํ. อิทํ อสมุคฺฆาติตุปฺปนฺนํ นามาติ เอวํ โยเชตฺวา วิตฺถาเรตพฺพํ.

与三刹那相合，达到现行(samudācāra)状态，为现行所生。因此说：“正在现行。”执取所缘，牢固执取而转起，为执取所缘而生。以镇伏断(vikkhambhanappahāna)的方式未断除，故未镇伏。以永断(samucchedappahāna)的方式未断除，故未根除。因为以取相(nimittaggāha)的方式执取所缘，所以在忆念所缘的每一个刹那，都作为烦恼生起的因由而现起，因此说“由于执取所缘”。于此，应知：以取相的方式执取所缘，犹如已割的乳汁树；由于未镇伏而内含烦恼的所缘，犹如未割的乳汁树。取相者、未镇伏烦恼者或人(puggala)，犹如已割和未割的乳汁树。“如前所述”，即是依于对“未镇伏生”(avikkhambhituppanna)所说的方式。应详述为：“不能说‘在这个地方必不会生起’。”为什么呢？因为没有被根除。譬如什么？譬如如果用斧砍乳汁树，不能断言“这个地方一定不会流出乳汁”，就是这样。这名为“未根除生”(asamugghātituppanna)，应如是结合而详加解释。

อิเมสุ อุปฺปนฺเนสูติ ยถาวุตฺเตสุ อฏฺฐสุ อุปฺปนฺเนสุ. อิทํ น มคฺควชฺฌํ อปฺปหาตพฺพวตฺถุตฺตา. มคฺควชฺฌํ มคฺเคน ปเหยฺยวตฺถุตฺตา. รตฺโตติ ราเคน สมนฺนาคโต. เอส นโย ทุฏฺโฐ มูฬฺโหติ เอตฺถาปิ. วินิพทฺโธติ มานสํโยชเนน วิรูปํ นิพนฺธิโต. ปรามฏฺโฐติ ทิฏฺฐิปรามาเสน ธมฺมสภาวํ อติกฺกมฺม ปรโต อามฏฺโฐ. อนิฏฺฐงฺคโตติ นิฏฺฐํ อคโต, สํสยาปนฺโนติ อตฺโถ. ถามคโตติ อนุสยวเสน ทฬฺหตํ อุปคโต. ยุคนทฺธาติ ปหาตพฺพปฺปหายกยุเค นทฺธา วิย วตฺตนกา เอกกาลิกตฺตา. สํกิเลสิกาติ สํกิเลสธมฺมสหิตา.

于此等“已生起”(uppanna)中，即如前所述的八种已生起中。此非“道所应断”(maggavajjha)，因其为不可断除之事。“道所应断”者，因其为可被道断除之事。“贪著者”(ratto)是指与贪相应者。此理亦适用于“瞋者”(duṭṭho)与“痴者”(mūḷho)。“被系缚者”(vinibaddho)是指被慢结(mānasaṃyojana)以不正的方式系缚。“被执取者”(parāmaṭṭho)是指被见取(diṭṭhiparāmāsa)超越法的自性而执取。“未达究竟者”(aniṭṭhaṅgato)是指未达究竟，即处于疑惑中。“坚固者”(thāmagato)是指由于随眠(anusaya)而变得坚固。“双运者”(yuganaddha)是指应断之法与能断之法，因其同时运作，犹如被轭系于一处。“杂染者”(saṃkilesika)是指与杂染法(saṃkilesadhamma)相应者。

ปาฬิยนฺติ ปฏิสมฺภิทาปาฬิยํ (ปฏิ. ม. ๓.๒๑). ติกาลิเกสุปิ กิเลเสสุ วายามาภาวทสฺสนตฺถํ อชาตผลตรุณรุกฺโข ปาฬิยํ นิทสฺสิโต, อฏฺฐกถายํ ปน ชาโต สตฺโต อสมุทาหฏกิเลโส นาม นตฺถีติ ‘‘ชาตผลรุกฺเขน ทีเปตพฺพ’’นฺติ วตฺวา ตมตฺถํ วิวริตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อถ วา มคฺเคน ปหีนกิเลสานเมว อตีตาทิเภเทน ติธา นวตฺตพฺพตํ ปากฏํ กาตุํ อชาตผลรุกฺโข อุปมาวเสน ปาฬิยํ อาภโต, อตีตาทีนํ อปฺปหีนตาทสฺสนตฺถมฺปิ ‘‘ชาตผลรุกฺเขน ทีเปตพฺพ’’นฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตตฺถ ยถา อจฺฉินฺเน รุกฺเข นิพฺพตฺตนารหานิ ผลานิ ฉินฺเน อนุปฺปชฺชมานานิ กทาจิ สสภาวานิ อเหสุํ, โหนฺติ, ภวิสฺสนฺติ วาติ อตีตาทิภาเวน น วตฺตพฺพานิ, เอวํ มคฺเคน ปหีนกิเลสา จ ทฏฺฐพฺพา มคฺเค อนุปฺปนฺเน อุปฺปตฺติรหานํ อุปฺปนฺเน สพฺเพน สพฺพํ อภาวโต[Pg.244]. ยถา จ เฉเท อสติ ผลานิ อุปฺปชฺชิสฺสนฺตีติ เฉทนสฺส สาตฺถกตา, เอวํ มคฺคภาวนาย จ สาตฺถกตา โยเชตพฺพา. นาปิ น ปชหตีติ อุปฺปชฺชนารหานํ ปชหนโต วุตฺตํ. อุปฺปชฺชิตฺวาติ ลกฺขเณ ตฺวา-สทฺโท. มคฺคสฺส อุปฺปชฺชนกิริยาย หิ สมุทยปฺปหานนิพฺพานสฉิกรณกิริยา วิย ขนฺธานํ ปริชานนกิริยา ลกฺขียติ.

在圣典(Pāḷi)中，即《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中。为了显示于三时(tikālika)烦恼(kilesa)中缺乏精进，圣典中以未结果的幼树为例示；然而，在义注(aṭṭhakathā)中，则说“没有烦恼不现行的已生有情”，故云“应当用已结果的树来说明”，为了阐明此义，故说“譬如”等。或者，为了明确显示已被道(magga)所断的烦恼，不会因过去等差别而有三种说法，故圣典中以未结果的树作譬喻；义注中为了显示过去等烦恼未被断除的情况，亦说“应当用已结果的树来说明”。于此，譬如在未被砍伐的树上，本应生长的果实，一旦被砍伐就不会再生长，故不能以过去等方式说其曾有、现有或将有自性——同样，应观察已被道所断的烦恼，在道未生起时本可生起，一旦道生起，则完全灭尽。又如不砍伐，果实就会生起，可见砍伐是有意义的；同样，应理解修习道(maggabhāvanā)亦有其意义。“亦非不舍弃”，是说它舍弃了那些本会生起的烦恼。“Uppajjitvā”中的“tvā”词缀表示特征。因为道的生起作用，是以遍知诸蕴(khandha)的作用为特征，犹如以断集(samudaya)、证灭(nibbāna)的作用为特征一般。

เตปิ ปชหติเยวาติ เย เตหิ กิเลเสหิ ชเนตพฺพา อุปาทินฺนกฺขนฺธา, เตปิ ปชหติเยว ตนฺนิมิตฺตสฺส อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรธนโต. เตนาห – ‘‘วุตฺตมฺปิ เจต’’นฺติอาทิ. อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธนาติ กมฺมวิญฺญาณสฺส อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทเนน. เอตฺถาติ เอตสฺมึ โสตาปตฺติมคฺคญาเณ เหตุภูเต. เอเตติ นามรูปสญฺญิตา สงฺขารา. สพฺพภเวหิ วุฏฺฐาติเยวาติปิ วทนฺตีติ อรหตฺตมคฺโค สพฺพภเวหิ วุฏฺฐาติเยวาติ วทนฺติ ตทุปฺปตฺติโต อุทฺธํ ภวูปปตฺติยา กิเลสสฺสปิ อภาวโต.

“彼亦断除”，即由彼等烦恼所生的所取蕴，彼等也确实断除，因为断灭了以彼（烦恼）为因的行识。因此说：“此亦曾说”等。“断灭行识”，是指使其业识达到不生的状态。“于此”，是指于此作为因的须陀洹道智(Sotāpattimaggañāṇa)中。“彼等”，是指被称为名色(Nāmarūpa)的诸行。亦有说“从一切有中出离”者，即是说阿罗汉道(Arahattamaggo)确实从一切有中出离，因为从它生起以后，不再有任何生的生起，以及任何烦恼。

เอกจิตฺตกฺขณิกตฺตา มคฺคสฺสาติ อธิปฺปาเยน ‘‘กถํ อนุปฺปนฺนานํ…เป… ฐิติยา ภาวนา โหตี’’ติ ปุจฺฉติ. มคฺคปฺปวตฺติยาเยว อุภยกิจฺจสิทฺธิโต อาห – ‘‘มคฺคปฺปวตฺติยาเยวา’’ติ. มคฺโค หีติอาทินา ตมตฺถํ วิวรติ. อนุปฺปนฺโน นาม วุจฺจติ, ตสฺมา ตสฺส ภาวนา อนุปฺปนฺนานํ อุปฺปาทาย ภาวนา วุตฺตาติ โยเชตพฺพา. วตฺตุํ วฏฺฏตีติ ยาวตา มคฺคสฺส ปวตฺติเยว ฐิติ, ตตฺตกาเนว นิพฺพตฺติตโลกุตฺตรานิ.

以“道仅一心刹那”为意趣，而问：“如何为未生起者……乃至……为住立而修习？”因由道的生起即能成就两种作用，故说：“唯由道的生起。”以“道实是”等文句阐明其义。其被称为未生起，因此，对它的修习，应结合为“为了令未生者生起而修习”。可以说，道的生起即是住立，出世间法亦仅于此生起。

๓๙๘-๔๐๑. กตฺตุกมฺยตาฉนฺทํ อธิปตึ กริตฺวา ปฏิลทฺธสมาธิ ฉนฺทสมาธีติ อาห – ‘‘ฉนฺทํ นิสฺสาย ปวตฺโต สมาธิ ฉนฺทสมาธี’’ติ ปธานสงฺขาราติ จตุกิจฺจสาธกสฺส สมฺมปฺปธานวีริยสฺเสตํ อธิวจนํ. เตนาห – ‘‘ปธานภูตา สงฺขารา ปธานสงฺขารา’’ติ. ตตฺถ ปธานภูตาติ วีริยภูตา. สงฺขตสงฺขาราทินิวตฺตนตฺถํ ปธานคฺคหณนฺติ. อถ วา ตํ ตํ วิเสสํ สงฺขโรตีติ สงฺขาโร, สพฺพํ วีริยํ. ตตฺถ จตุกิจฺจสาธกโต เสสนิวตฺตนตฺถํ ปธานคฺคหณนฺติ, ปธานภูตา เสฏฺฐภูตาติ อตฺโถ. จตุพฺพิธสฺส ปน วีริยสฺส อธิปฺเปตตฺตา พหุวจนนิทฺเทโส กโต. เตหิ ธมฺเมหีติ ฉนฺทสมาธินา ปธานสงฺขาเรหิ จ. อิทฺธิปาทนฺติ เอตฺถ อิชฺฌตีติ อิทฺธิ, สมิชฺฌติ นิปฺผชฺชตีติ อตฺโถ. อิชฺฌนฺติ วา เอตาย สตฺตา อิทฺธา วุทฺธา อุกฺกํสคตา โหนฺตีติปิ อิทฺธิ. ปฐเมนตฺเถน อิทฺธิ เอว ปาโท [Pg.245] อิทฺธิปาโท, อิทฺธิโกฏฺฐาโสติ อตฺโถ. ทุติเยนตฺเถน อิทฺธิยา ปาโทติ อิทฺธิปาโท, ปาโทติ ปติฏฺฐา, อธิคมูปาโยติ อตฺโถ. เตน หิ ยสฺมา อุปรูปริวิเสสสงฺขาตํ อิทฺธึ ปชฺชนฺติ ปาปุณนฺติ, ตสฺมา ปาโทติ วุจฺจติ. เตนาห – ‘‘อิทฺธิยา ปาทํ, อิทฺธิภูตํ วา ปาทํ อิทฺธิปาท’’นฺติ.

398-401. 以欲作欲(Kattukamyatāchanda)为增上而获得的定，是为欲定，故说：“依欲而转起的定，是为欲定。”精进诸行(Padhānasaṅkhārā)是能成办四种作用的正勤精进(Sammappadhānavīriya)的同义词。因此说：“作为精进的诸行，是为精进诸行。”其中，“作为精进”即是以精进为体。为排除有为行等，而取“精进”一词。或者说，因能造作种种殊胜，故为“行”，此指一切精进。于此，为成办四种作用而排除其余，故取“精进”一词，“作为精进”即“作为最胜”之义。又因意指四种精进，故作复数解释。“通过此等法”，即通过欲定与精进诸行。于“神足”(Iddhipāda)中，“成就”(ijjhati)即是“神变”(iddhi)，义为“圆满、达成”。或“众生因此而成就、增长、达于卓越”，故为“神变”。依第一义，神变即是足，为神足(iddhipādo)，义为神变的一部分。依第二义，神变之足为神足，“足”义为“基石、证得之方便”。因此，由于能次第达到名为“殊胜”的神变，故称为“足”。因此说：“神变之足，或以神变为体的足，是为神足。”

อถ วา อิทฺธิปาทนฺติ นิปฺผตฺติปริยาเยน อิชฺฌนฏฺเฐน, อิชฺฌนฺติ เอตาย สตฺตา อิทฺธา วุทฺธา อุกฺกํสคตา โหนฺตีติ อิมินา วา ปริยาเยน อิทฺธีติ สงฺขํ คตานํ อุปจารชฺฌานาทิกุสลจิตฺตสมฺปยุตฺตานํ ฉนฺทสมาธิปธานสงฺขารานํ อธิฏฺฐานฏฺเฐน ปาทภูตํ เสสจิตฺตเจตสิกราสินฺติ อตฺโถ. เตเนว อิทฺธิปาทวิภงฺเค (วิภ. ๔๓๔-๔๓๗) ‘‘อิทฺธิปาโทติ ตถาภูตสฺส เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติ วุตฺตํ. สา เอว จ ตถาวุตฺตา อิทฺธิ ยสฺมา เหฏฺฐิมา เหฏฺฐิมา อุปริมาย อุปริมาย ตโย ฉนฺทสมาธิปฺปธานสงฺขารา ปาทภูตา อธิฏฺฐานภูตา, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อิทฺธิภูตํ วา ปาท’’นฺติ. ตถา เหฏฺฐา ธมฺมา อิทฺธิปิ โหนฺติ อิทฺธิปาทาปิ, เสสา ปน สมฺปยุตฺตกา จตฺตาโร ขนฺธา อิทฺธิปาทาเยว. วีริยจิตฺตวีมํสาสมาธิปฺปธานสงฺขารสงฺขาตาปิ ตโย ตโย ธมฺมา อิทฺธิปิ โหนฺติ อิทฺธิปาทาปิ, เสสา ปน สมฺปยุตฺตกา จตฺตาโร ขนฺธา อิทฺธิปาทาเยว.

或者，所谓神足(iddhipāda)，从成就的角度而言，是“能成就”的意思；或从“众生以此而有成就、增长、达到殊胜”的角度而言，名为“神变”(iddhi)者，其义为：与近行定等善心相应的欲三摩地胜行等，是其余心、心所聚的根基(pāda)，即立足处(adhiṭṭhāna)。因此，在《神足分别》(Iddhipādavibhaṅga)中说：“神足即是此类的受蕴……乃至……识蕴。” 正是如此所说的神变，因为下位法是上位法的根基与立足处，所以说“神变即是足”。同样，下位法既是神变也是神足，而其余相应四蕴则仅是神足。由精进、心、观三摩地胜行所构成的三法，既是神变也是神足，而其余相应四蕴则仅是神足。

อปิจ ปุพฺพภาโค ปุพฺพภาโค อิทฺธิปาโท นาม, ปฏิลาโภ ปฏิลาโภ อิทฺธิ นามาติ เวทิตพฺพา. อยมตฺโถ อุปจาเรน วา วิปสฺสนาย วา ทีเปตพฺโพ. ปฐมชฺฌานปริกมฺมญฺหิ อิทฺธิปาโท นาม, ปฐมชฺฌานํ อิทฺธิ นาม. ทุติยฌาน… ตติยฌาน… จตุตฺถฌาน… อากาสานญฺจายตน… วิญฺญาณญฺจายตน… อากิญฺจญฺญายตน… เนวสญฺญานาสญฺญายตนปริกมฺมํ อิทฺธิปาโท นาม, เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อิทฺธิ นาม. โสตาปตฺติมคฺคสฺส วิปสฺสนา อิทฺธิปาโท นาม, โสตาปตฺติมคฺโค อิทฺธิ นาม. สกทาคามิ-อนาคามิ-อรหตฺตมคฺคสฺส วิปสฺสนา อิทฺธิปาโท นาม, อรหตฺตมคฺโค อิทฺธิ นาม. ปฏิลาเภนปิ ทีเปตุํ วฏฺฏติเยว. ปฐมชฺฌานญฺหิ อิทฺธิปาโท นาม, ทุติยชฺฌานํ อิทฺธิ นาม. ทุติยชฺฌานํ อิทฺธิปาโท นาม, ตติยชฺฌานํ อิทฺธิ นาม…เป… อนาคามิมคฺโค อิทฺธิปาโท นาม, อรหตฺตมคฺโค อิทฺธิ นาม.

再者，当知预备阶段(pubbabhāga)名为神足，获得成就(paṭilābha)名为神变。此义当通过近行定或观(vipassanā)来阐明。初禅的预备(parikamma)名为神足，初禅名为神变。第二禅……第三禅……第四禅……空无边处……识无边处……无所有处……非想非非想处的预备名为神足，非想非非想处名为神变。须陀洹道(sotāpattimagga)的观名为神足，须陀洹道名为神变。斯陀含道、阿那含道、阿罗汉道的观名为神足，阿罗汉道名为神变。亦可通过获得的次第来阐明：初禅名为神足，第二禅名为神变；第二禅名为神足，第三禅名为神变……乃至……阿那含道名为神足，阿罗汉道名为神变。

เสเสสุปีติ วีริยสมาธิอาทีสุปิ. ตตฺถ หิ วีริยํ, จิตฺตํ, วีมํสํ อธิปตึ กริตฺวา ปฏิลทฺธสมาธิ วีริยสมาธิ, จิตฺตสมาธิ, วีมํสาสมาธีติ [Pg.246] อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ฉนฺทาทีสุ เอกนฺติ ฉนฺทาทีสุ จตูสุ อาทิโต วุตฺตตฺตา อาทิภูตํ เอกํ ปธานํ ฉนฺทนฺติ อธิปฺปาโย. เตเนวาห – ‘‘ตทาสฺส ปฐมิทฺธิปาโท’’ติ. เอวํ เสสาปีติ เอเตน วีริยํ จิตฺตํ วีมํสํ นิสฺสาย วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณนฺตานํ วเสน ทุติยวีริยิทฺธิปาทาทโย โยเชตพฺพาติ ทสฺเสติ. อิมินา หิ สุตฺตนฺเตน จตุนฺนํ ภิกฺขูนํ มตฺถกปฺปตฺตํ กมฺมฏฺฐานํ ทสฺสิตํ. เอโก หิ ภิกฺขุ ฉนฺทํ อวสฺสยติ, กตฺตุกมฺยตากุสลธมฺมจฺฉนฺเทน อตฺถนิปฺผตฺติยํ สติ ‘‘อหํ โลกุตฺตรธมฺมํ นิพฺพตฺเตสฺสามิ, นตฺถิ มยฺหํ เอตสฺส นิพฺพตฺตเน ภาโร’’ติ ฉนฺทํ เชฏฺฐกํ ฉนฺทํ ธุรํ ฉนฺทํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา โลกุตฺตรธมฺมํ นิพฺพตฺเตติ. เอโก วีริยํ อวสฺสยติ, เอโก จิตฺตํ, เอโก ปญฺญํ อวสฺสยติ, ปญฺญาย อตฺถนิปฺผตฺติยํ สติ ‘‘อหํ โลกุตฺตรธมฺมํ นิพฺพตฺเตสฺสามิ, นตฺถิ มยฺหํ เอตสฺส นิพฺพตฺตเน ภาโร’’ติ ปญฺญํ เชฏฺฐกํ ปญฺญํ ธุรํ ปญฺญํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา โลกุตฺตรธมฺมํ นิพฺพตฺเตติ.

“于其余亦尔”者，即于精进定等亦尔。于此，当知其义为：以精进、心、或观(vīmaṃsā)为主导而得之定，即是精进定、心定、观定。“于欲等中之一”者，意指于欲等四法中，以最初所说之欲为首要。故说：“此为彼之第一神足。” “如是其余亦尔”者，此句显示，对依于精进、心、观而增长观(vipassanā)、证得阿罗汉果者，当配以第二精进神足等。此经实乃开示四种比丘已达究竟之业处(kammaṭṭhāna)。其一比丘，依于欲，以其行善法之欲，于义利成就时，作是念：“我当生起出世间法，于生起此法，我无重负。”遂以欲为首、以欲为先、以欲为导，而生起出世间法。另一比丘依于精进，一比丘依于心，一比丘依于慧(paññā)，于以慧成就义利时，作是念：“我当生起出世间法，于生起此法，我无重负。”遂以慧为首、以慧为先、以慧为导，而生起出世间法。

กถํ? ยถา หิ จตูสุ อมจฺจปุตฺเตสุ ฐานนฺตรํ ปตฺเถตฺวา วิจรนฺเตสุ เอโก อุปฏฺฐานํ อวสฺสยติ, เอโก สูรภาวํ, เอโก ชาตึ, เอโก มนฺตํ. กถํ? เตสุ หิ ปฐโม อุปฏฺฐาเน อปฺปมาทการิตาย อตฺถนิปฺผตฺติยา สติ ลพฺภมานํ ‘‘ลจฺฉาเมตํ ฐานนฺตร’’นฺติ อุปฏฺฐานํ อวสฺสยติ. ทุติโย อุปฏฺฐาเน อปฺปมตฺโตปิ ‘‘เอกจฺโจ สงฺคาเม ปจฺจุปฏฺฐิเต สณฺฐาตุํ น สกฺโกติ, อวสฺสํ ปน รญฺโญ ปจฺจนฺโต กุปฺปิสฺสติ, ตสฺมึ กุปฺปิเต รถสฺส ปุรโต กมฺมํ กตฺวา ราชานํ อาราเธตฺวา อาหราเปสฺสาเมตํ ฐานนฺตร’’นฺติ สูรภาวํ อวสฺสยติ. ตติโย ‘‘สูรภาเวปิ สติ เอกจฺโจ หีนชาติโก โหติ, ชาตึ โสเธตฺวา ฐานนฺตรํ เทนฺโต มยฺหํ ทสฺสตี’’ติ ชาตึ อวสฺสยติ. จตุตฺโถ ‘‘ชาติมาปิ เอโก อมนฺตนีโย โหติ, มนฺเตน กตฺตพฺพกิจฺเจ อุปฺปนฺเน อาหราเปสฺสาเมตํ ฐานนฺตร’’นฺติ มนฺตํ อวสฺสยติ. เต สพฺเพปิ อตฺตโน อตฺตโน อวสฺสยพเลน ฐานนฺตรานิ ปาปุณึสุ.

如何？譬如四位大臣之子，为求官职而奔走。一者依于侍奉，一者依于勇健，一者依于出身，一者依于谋略。如何？其中第一位，因于侍奉中不放逸而成就其事，心念“我必得此官职”，故依于侍奉。第二位，虽于侍奉中不放逸，然心念“有人临阵却不能立，国王边境必将动乱，动乱之时，我于战车前效力，取悦国王，必能为我带来此官职”，故依于勇健。第三位，心念“纵然勇健，亦有出身卑贱者，国王查验出身而授官职时，必将授予我”，故依于出身。第四位，心念“纵有出身，亦有不善谋略者，若遇需以谋略成办之事，必能为我带来此官职”，故依于谋略。彼等皆以各自所依之力，而获得官职。

ตตฺถ อุปฏฺฐาเน อปฺปมตฺโต หุตฺวา ฐานนฺตรํ ปตฺโต วิย ฉนฺทํ อวสฺสาย กตฺตุกมฺยตากุสลธมฺมจฺฉนฺเทน ‘‘อตฺถนิปฺผตฺติยํ สติ อหํ โลกุตฺตรธมฺมํ นิพฺพตฺเตสฺสามิ, นตฺถิ มยฺหํ เอตสฺส นิพฺพตฺตเน สาโร’’ติ ฉนฺทํ เชฏฺฐกํ ฉนฺทํ ธุรํ ฉนฺทํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา โลกุตฺตรธมฺมนิพฺพตฺตโก ทฏฺฐพฺโพ [Pg.247] รฏฺฐปาลตฺเถโร (ม. นิ. ๒.๒๙๓ อาทโย) วิย. โส หิ อายสฺมา ‘‘ฉนฺเท สติ กถํ นานุชานิสฺสนฺตี’’ติ สตฺตาหมฺปิ ภตฺตานิ อภุญฺชิตฺวา มาตาปิตโร อนุชานาเปตฺวา ปพฺพชิตฺวา ฉนฺทเมว อวสฺสาย โลกุตฺตรธมฺมํ นิพฺพตฺเตสิ. สูรภาเวน ราชานํ อาราเธตฺวา ฐานนฺตรํ ปตฺโต วิย วีริยํ เชฏฺฐกํ วีริยํ ธุรํ วีริยํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา โลกุตฺตรธมฺมนิพฺพตฺตโก ทฏฺฐพฺโพ โสณตฺเถโร (มหาว. ๒๔๓ อาทโย) วิย. โส หิ อายสฺมา วีริยํ ธุรํ กตฺวา โลกุตฺตรธมฺมํ นิพฺพตฺเตสิ.

其中，当知犹如于侍奉中不放逸而得官职者，依于欲(chanda)而生起出世间法者，当如护国(Raṭṭhapāla)长老。彼具寿曾因“欲愿若此，父母岂能不许？”之念，绝食七日，终得父母应允而出家，正是纯粹依于欲而生起了出世间法。又当知犹如以勇健取悦国王而得官职者，以精进为首、以精进为先、以精进为导而生起出世间法者，当如苏那(Soṇa)长老。彼具寿正是以精进为先而生起了出世间法。

ชาติสมฺปตฺติยา ฐานนฺตรํ ปตฺโตวิย จิตฺตํ เชฏฺฐกํ จิตฺตํ ธุรํ จิตฺตํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา โลกุตฺตรธมฺมนิพฺพตฺตโก ทฏฺฐพฺโพ สมฺภูตตฺเถโร (เถรคา. อฏฺฐ. ๒ สมฺภูตตฺเถรคาถาวณฺณนา) วิย. โส หิ อายสฺมา จิตฺตํ เชฏฺฐกํ จิตฺตํ ธุรํ จิตฺตํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา โลกุตฺตรธมฺมํ นิพฺพตฺเตสิ. มนฺตํ อวสฺสาย ฐานนฺตรํ ปตฺโต วิย วีมํสํ เชฏฺฐกํ วีมํสํ ธุรํ วีมํสํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา โลกุตฺตรธมฺมนิพฺพตฺตโก ทฏฺฐพฺโพ เถโร โมฆราชา (สุ. นิ. ๑๑๒๒ อาทโย; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๘๕) วิย. โส หิ อายสฺมา วีมํสํ เชฏฺฐกํ วีมํสํ ธุรํ วีมํสํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา โลกุตฺตรธมฺมํ นิพฺพตฺเตสิ. ตสฺส หิ ภควา ‘‘สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสู’’ติ (สุ. นิ. ๑๑๒๕; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทโส ๘๘) สุญฺญตากถํ กเถสิ. ปญฺญานิสฺสิตมานนิคฺคหตฺถญฺจ ทฺวิกฺขตฺตุํ ปุจฺฉิโต ปญฺหํ น กเถสิ. เอตฺถ จ ปุนปฺปุนํ ฉนฺทุปฺปาทนํ โตสนํ วิย โหตีติ ฉนฺทสฺส อุปฏฺฐานสทิสตา วุตฺตา, ถามภาวโต วีริยสฺส สูรตฺตสทิสตา, ‘‘ฉทฺวาราธิปติ ราชา’’ติ (ธ. ป. อฏฺฐ. ๒.เอรกปตฺตนาคราชวตฺถุ) วจนโต ปุพฺพงฺคมตา จิตฺตสฺส วิสิฏฺฐชาติสทิสตา.

犹如凭借出身高贵而获得高位者，当知以心为首、以心为要、以心为先导而成就出世间法者，如同桑布达(Sambhūta)长老。具寿桑布达即是以心为首、以心为要、以心为先导而成就了出世间法。犹如凭借咒语而获得高位者，当知以审察为首、以审察为要、以审察为先导而成就出世间法者，如同莫伽罗阇(Mogharāja)长老。具寿莫伽罗阇即是以审察为首、以审察为要、以审察为先导而成就了出世间法。世尊曾为他说空性之法：“应观世间空”(suññato lokaṃ avekkhassu)。并且为了降伏他因智慧而生的我慢，世尊被问了两次也未回答问题。于此，一再地生起意欲(chanda)犹如令人满足，故说意欲的现起与侍奉相似；由于其坚固，故说精进与勇健相似；根据“心是六门主宰王”(chadvārādhipati rājā)之说，心的前导作用与高贵出身相似。

๔๐๒-๔๐๖. อตฺตโน สทฺธาธุเรติ อตฺตโน สทฺธากิจฺเจ สทฺทหนกิริยาย. อินฺทฏฺฐํ กาเรตีติ อนุวตฺตนวเสน สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ อินฺทฏฺฐํ กาเรติ, ตสฺมา อาธิปเตยฺยฏฺเฐน สทฺธา เอว อินฺทฺริยนฺติ สทฺธินฺทฺริยํ. ตถา วีริยาทีนํ สกสกกิจฺเจสูติ อาห – ‘‘วีริยินฺทฺริยาทีสุปิ เอเสว นโย’’ติ. วิโสเธนฺโตติ วิปกฺขวิวชฺชนสปกฺขนิเสวนสริกฺขูปนิสฺสยสงฺคณฺหนลกฺขเณหิ ตีหิ การเณหิ วิโสธนวเสน โสเธนฺโต.

402-406. “于己之信的重任中”(attano saddhādhureti)，意即于自身的信务中，通过相信的行为。“使其有主导作用”(Indaṭṭhaṃ kāreti)意即，通过随顺的方式，使其在相应法中起主导作用。因此，以主权义，信即是根，故称信根(saddhindriyaṃ)。同样，关于精进等各自的作用，（经中）说：“精进根等也是此理”(vīriyindriyādīsupi eseva nayo)。“净化”(Visodhento)意即，通过三种方式而净化：远离对立法、亲近同分法、把握适宜的依止。

อสฺสทฺเธ ปุคฺคเล ปริวชฺชยโตติ พุทฺธาทีสุ ปสาทสิเนหาภาเวน สทฺธารหิเต ลูขปุคฺคเล สพฺพโส วชฺชยโต. สทฺเธ ปุคฺคเล เสวโตติ [Pg.248] พุทฺธาทีสุ สทฺธาธิมุตฺเต วกฺกลิตฺเถรสทิเส เสวโต. ปสาทนีเยติ ปสาทาวเห สมฺปสาทนียสุตฺตาทิเก (ที. นิ. ๓.๑๔๑ อาทโย). ปจฺจเวกฺขโตติ ปาฬิโต อตฺถโต จ ปติ ปติ อเวกฺขนฺตสฺส จินฺเตนฺตสฺส. วิสุชฺฌตีติ ปฏิปกฺขมลวิคมโต ปจฺจยวเสน สภาวสํสุทฺธิโต วิสุทฺธผลนิพฺพตฺติโต จ สทฺธินฺทฺริยํ วิสุชฺฌติ. เอส นโย เสเสสุปิ. สมฺมปฺปธาเนติ สมฺมปฺปธานปฺปฏิสํยุตฺเต (สํ. นิ. ๕.๖๕๑-๖๖๒ อาทโย) สุตฺตนฺเต. เอส นโย เสเสสุปิ. ฌานวิโมกฺเขติ ปฐมชฺฌานาทิชฺฌานานิ เจว ปฐมวิโมกฺขาทิวิโมกฺเข จ. กามญฺเจตฺถ ฌานานิเยว วิโมกฺขา, ปวตฺติอาการวเสน ปน วิสุํ คหณํ.

“远离不信之人”(assaddhe puggale parivajjayato)，意指完全避开对佛陀等缺乏净信与爱乐、无信心的粗鄙之人。“亲近有信之人”(saddhe puggale sevato)，意指亲近对佛陀等有信解、如瓦咖利(Vakkali)长老之人。“于能引生净信之法中”(pasādanīye)，指于能引生净信的《自欢喜经》(Sampasādanīya Sutta)等经典中。“审察”(paccavekkhato)，指从文句与义理两方面，一再地观察、思惟。“得清净”(visujjhati)：信根之所以清净，是由于对立的垢秽已去除，由于诸缘而自性清净，以及由于清净之果已生起。此理亦通于其余诸根(esa nayo sesesupi)。“于正勤中”(sammappadhāne)，指于《相应部》(Saṃyutta Nikāya)中与正勤相应的诸经。此理亦通于其余诸根。“于禅定与解脱中”(jhānavimokkhe)，指于初禅等诸禅，以及初解脱等诸解脱。于此，禅定本身即是解脱，然因作用方式不同而分别论述。

คมฺภีรญาณจริยนฺติ คมฺภีรานํ ญาณานํ ปวตฺติฏฺฐานํ. เตนาห – ‘‘สณฺหสุขุม’’นฺติอาทิ. ขนฺธนฺตรนฺติ สภาวชาติภูมิอาทิวเสน ขนฺธานํ นานตฺตํ. เอส นโย เสเสสุปิ. อกตาภินิเวโสติ ปุพฺเพ อกตภาวนาภินิเวโส. สทฺธาธุราทีสูติ สทฺธาธุเร ปญฺญาธุเร จ. อวสาเนติ ภาวนาปริโยสาเน. วิวฏฺเฏตฺวาติ สงฺขารารมฺมณโต วิวฏฺเฏตฺวา นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา. อรหตฺตํ คณฺหาตีติ มคฺคปรมฺปราย อรหตฺตํ คณฺหาติ. อกมฺปิยฏฺเฐนาติ ปฏิปกฺเขหิ อกมฺปิยภาเวน. เอเตเนวสฺส สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ ถิรภาโวปิ วิภาวิโต ทฏฺฐพฺโพ. น หิ สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ ถิรภาเวน วินา ปฏิปกฺเขหิ อกมฺปิยตา สมฺภวติ. สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ ถิรภาเวเนว หิ อกุสลานํ อพฺยากตานญฺจ เนสํ พลวภาวูปปตฺติ. อสฺสทฺธิเยติ อสฺสทฺธิยเหตุ. นิมิตฺตตฺเถ เหตํ ภุมฺมวจนํ. เอส นโย เสเสสุปิ.

“甚深智行处”(Gambhīrañāṇacariyaṃ)，指甚深智慧生起之处。因此说“微细、精妙”(saṇhasukhuma)等。“蕴差别”(Khandhantaraṃ)，指诸蕴因自性、种类、地等不同而有的差异。此理亦通于其余。“无固执”(Akatābhinivesoti)，指对先前未曾修习过的法门不固执。“于信的重任等中”(Saddhādhurādīsūti)，指于信的重任与慧的重任中。“究竟时”(Avasāneti)，指修行圆满时。“转向后”(Vivaṭṭetvāti)，指从行的所缘转向，以涅槃为所缘。“证得阿罗汉”(Arahattaṃ gaṇhātīti)，指通过道的次第而证得阿罗汉果。“以不动摇义”(Akampiyaṭṭhenāti)，指不为对立法所动摇。由此当知，其于相应法中的坚固性亦得以阐明。若于相应法中不坚固，则不可能不为对立法所动摇。正是由于在相应法中的坚固性，这些（相应）法才生起强有力的状态。“于不信中”(Assaddhiye)，指因不信故。此处的地格（第七格）用于所缘义。此理亦通于其余。

๔๑๘. อาทิปทานนฺติ สติอาทิปทานํ. สรณฏฺเฐนาติ จิรกตจิรภาสิตานํ อนุสฺสรณฏฺเฐน. อุปฏฺฐานลกฺขณาติ กายาทีสุ อสุภาการาทิสลฺลกฺขณมุเขน ตตฺถ อุปติฏฺฐนสภาวา. อุปติฏฺฐนญฺจ อารมฺมณํ อุปคนฺตฺวา ฐานํ, อวิสฺสชฺชนํ วา อารมฺมณสฺส. อปิลาปนลกฺขณาติ อสมฺมุสฺสนสภาวา, อุทเก อลาพุ วิย อารมฺมเณ ปฺลวิตฺวา คนฺตุํ อปฺปทานํ, ปาสาณสฺส วิย นิจฺจลสฺส อารมฺมณสฺส ฐปนํ สารณํ อสมฺมุฏฺฐกรณํ อปิลาปนํ. สาปเตยฺยนฺติ สนฺตกํ. อปิลาปนํ อสมฺมุฏฺฐํ กโรติ อปิลาเปติ, สายํ ปาตญฺจ ราชานํ อิสฺสริยสมฺปตฺตึ สลฺลกฺขาเปติ สาเรตีติ อตฺโถ. กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเค ธมฺเมติ กณฺหสุกฺกสงฺขาเต สปฺปฏิภาเค ธมฺเม. กณฺโห หิ ธมฺโม สุกฺเกน, สุกฺโก [Pg.249] จ กณฺเหน สปฺปฏิภาโค. วิตฺถาร-สทฺโท อาทิสทฺทตฺโถ. เตน ‘‘อิเม จตฺตาโร ธมฺมา สมฺมปฺปธานา, อิเม จตฺตาโร อิทฺธิปาทา, อิมานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ, อิมานิ ปญฺจ พลานิ, อิเม สตฺต โพชฺฌงฺคา, อยํ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, อยํ สมโถ, อยํ วิปสฺสนา, อยํ วิชฺชา, อยํ วิมุตฺติ, อิเม โลกุตฺตรธมฺมาติ เอวํ โข, มหาราช, อปิลาปนลกฺขณา สตี’’ติ (มิ. ป. ๒.๑.๑๓) อิมํ ปาฬิเสสํ สงฺคณฺหาติ. เถเรนาติ นาคเสนตฺเถเรน. โส หิ ธมฺมานํ กิจฺจํ ลกฺขณํ กตฺวา อสฺเสติ ‘‘อปิลาปนลกฺขณา สติ, อาโกฏนลกฺขโณ วิตกฺโก’’ติอาทินา. เอวญฺหิ ธมฺมา สุโพธา โหนฺตีติ. สมฺโมสปจฺจนีกํ กิจฺจํ อสมฺโมโส, น สมฺโมสาภาวมตฺตนฺติ อาห – ‘‘อสมฺโมสรสา วา’’ติ. ยสฺส ธมฺมสฺส พเลน สมฺปยุตฺตธมฺมา อารมฺมณาภิมุขา ภวนฺติ, สา สติ. ตสฺมา สา เตสํ อารมฺมณาภิมุขภาวํ ปจฺจุปฏฺฐาเปสิ, สยํ วา อารมฺมณาภิมุขภาเวน ปจฺจุปติฏฺฐตีติ วุตฺตํ – ‘‘โคจราภิมุขีภาวปจฺจุปฏฺฐานา’’ติ. สมฺมา ปสตฺโถ โพชฺฌงฺโคติ สมฺโพชฺฌงฺโค. โพธิยา วกฺขมานาย ธมฺมสามคฺคิยา, โพธิสฺส วา อริยสาวกสฺส องฺโคติ โพชฺฌงฺโค. ยา หีติอาทินา ตเมว สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวรติ. ‘‘ยา หิ อยํ ธมฺมสามคฺคี’’ติ เอตสฺส ‘‘โพธีติ วุจฺจตี’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ. ธมฺมสามคฺคิยาติ ธมฺมสมูเหน, ยาย ธมฺมสามคฺคิยาติ สมฺพนฺโธ. ปติฏฺฐานายูหนา โอฆตรณสุตฺตวณฺณนายํ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๑) ‘‘กิเลสวเสน ปติฏฺฐานํ, อภิสงฺขารวเสน อายูหนา. ตณฺหา ทิฏฺฐิวเสน ปติฏฺฐานํ, อวเสสกิเลสาภิสงฺขาเรหิ อายูหนา. ตณฺหาวเสน ปติฏฺฐานํ, ทิฏฺฐิวเสน อายูหนา. สสฺสตทิฏฺฐิยา ปติฏฺฐานํ, อุจฺเฉททิฏฺฐิยา อายูหนา. ลีนวเสน ปติฏฺฐานํ, อุทฺธจฺจวเสน อายูหนา. กามสุขลฺลิกานุโยควเสน ปติฏฺฐานํ, อตฺตกิลมถานุโยควเสน อายูหนา. สพฺพากุสลาภิสงฺขารวเสน ปติฏฺฐานํ, สพฺพโลกิยกุสลาภิสงฺขารวเสน อายูหนา’’ติ เอวํ วุตฺเตสุ สตฺตสุ ปกาเรสุ อิธ อวุตฺตานํ วเสน เวทิตพฺพา. ปฏิปกฺขภูตายาติ เอตฺถ ลีนปฺปติฏฺฐานกามสุขลฺลิกานุโยคอุจฺเฉทาภินิเวสานํ ธมฺมวิจยวีริยปีติปฺปธานา ธมฺมสามคฺคี ปฏิปกฺโข, อุทฺธจฺจายูหนอตฺตกิลมถานุโยคสสฺสตาภินิเวสานํ ปสฺสทฺธิสมาธิอุเปกฺขาปธานา ธมฺมสามคฺคี ปฏิปกฺโข. สติ ปน อุภยตฺถาปิ อิจฺฉิตพฺพา. ตถา หิ สา ‘‘สพฺพตฺถิกา’’ติ วุตฺตา.

418. “根本义”(Ādipadāna)即是念等根本义。“忆持义”(Saraṇaṭṭhena)是指能够忆念长久以来所做与所说之事。“现起相”(Upaṭṭhānalakkhaṇā)是指通过观察身等的不净相等相，于彼现起的自性。现起，是指趋向所缘而住，或不舍弃所缘。“不忘失相”(Apilāpanalakkhaṇā)是指不迷失的自性，如同水中的葫芦，不让它在所缘上漂走，如同磐石般不动摇地建立所缘，忆持，使不迷失。“资财”(Sāpateyya)即是自有之物。不忘失即是使不迷失，此念能够让国王日夜忆念王权富贵之义。“于黑白有分之法”(Kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme)即于名为黑白有分之法。因为黑法与白法为对分，白法与黑法为对分。“广说”(Vitthāra)一词有“等”(ādi)的含义。因此，它涵盖了‘大王，所谓不忘失相之念，即是四正勤、四神足、五根、五力、七觉支、八圣道、奢摩他、毘婆舍那(vipassanā)、明、解脱等出世间法’（《弥兰陀问经》Mi. pa. 2.1.13）这一段经文的剩余部分。“长老”(Therena)是指龙军(Nāgasena)长老。他以诸法之作用与相来解释说：‘念以不忘失为相，寻以冲击为相’等等，如是诸法易于理解。对治迷失的作用即是不迷失，不仅仅是没有迷失的状态，故说‘或以不迷失为味’。由于某个法的力量，相应诸法能够面向所缘境，此法即是念。因此，念能够使它们现起面向所缘境之状态，或自身以面向所缘境的状态而现起，故说‘以面向所缘境为现起’。正确且值得称赞的觉支，即是“正觉支”(sambojjhaṅga)。是菩提——即将来解说的法和合的支分，或是觉悟的圣弟子的支分，故为觉支。“Yā hi”等词，阐明了简略所述的该义理。“此法之和合”与“被称为菩提”是相互关联的。“以法和合”即是以法之集合，与‘由彼法和合’相关联。“安住”(Patiṭṭhāna)与“积集”(āyūhana)在《度暴流经释义》(Oghataraṇasuttavaṇṇanāyaṃ)（《相应部注》Saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.1）中说：‘依烦恼为安住，依行为积集。依爱与见为安住，依其余烦恼与行为积集。依爱为安住，依见为积集。依常见为安住，依断见为积集。依昏沉为安住，依掉举为积集。依耽著欲乐为安住，依自我折磨为积集。依一切不善行为安住，依一切世间善行为积集。’于此所述七种方式中，未说及者亦应依此了知。“作为对治”(Paṭipakkhabhūtāya)者，于此，对于昏沉的安住、耽著欲乐、断见执取，以择法、精进、喜为主的法和合是对治；对于掉举的积集、自我折磨、常见执取，以轻安、定、舍为主的法和合是对治。而念在这两种情况下都是需要的，诚如所说：“于一切处有用”(sabbatthikā)。

กิเลสสนฺตานนิทฺทาย [Pg.250] อุฏฺฐหตีติ เอเตน สิขาปฺปตฺตวิปสฺสนาย สหคตานมฺปิ สติอาทีนํ โพชฺฌงฺคภาวํ ทสฺเสติ. วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา หิ กิเลเส นิโรเธนฺตี เอว ปวตฺตตีติ. จตฺตาริ วาติอาทินา ปน มคฺคผลสหคตานํ โพชฺฌงฺคภาวํ ทสฺเสติ. สตฺตหิ โพชฺฌงฺเคหิ ภาวิเตหิ สจฺจปฺปฏิเวโธ โหตีติ กถมิทํ ชานิตพฺพนฺติ โจทนํ สนฺธายาห – ‘‘ยถาหา’’ติอาทิ. ฌานงฺคมคฺคงฺคาทโย วิยาติ เอเตน โพธิโพชฺฌงฺคสทฺทานํ สมุทายาวยววิสยตํ ทสฺเสติ. เสนงฺครถงฺคาทโย วิยาติ เอเตน ปุคฺคลปญฺญตฺติยา อวิชฺชมานปญฺญตฺติภาวํ ทสฺเสติ.

从烦恼相续的睡眠中奋起，这显示了与达到顶点的毘婆舍那(vipassanā)相应的念等，也具有觉支的性质。因为导向出起的毘婆舍那，确实是以灭除烦恼的方式运行的。而“四等”句，则显示了与道、果相应的觉支的性质。如果说“七觉支被修习，就能证悟真理”，那么如何理解这一点呢？针对这个疑问，（论师）说“如经所说”等。如同禅支、道支等，这显示了菩提和觉支这两个词既可以指整体，也可以指部分。如同军队、战车等，这显示了个体(puggala)的概念是一种不存在的概念。

โพธาย สํวตฺตนฺตีติ โพชฺฌงฺคาติ การณตฺโถ องฺคสทฺโทติ กตฺวา วุตฺตํ. พุชฺฌนฺตีติ โพธิโย, โพธิโย เอว องฺคานิ โพชฺฌงฺคานีติ วุตฺตํ – ‘‘พุชฺฌนฺตีติ โพชฺฌงฺคา’’ติ. วิปสฺสนาทีนํ การณาทีนํ พุชฺฌิตพฺพานญฺจ สจฺจานํ อนุรูปํ ปจฺจกฺขภาเวน ปฏิมุขํ อวิปรีตตาย สมฺมา จ พุชฺฌนฺตีติ เอวํ อตฺถวิเสสทีปเกหิ อุปสคฺเคหิ ‘‘อนุพุชฺฌนฺตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. โพธิสทฺโท หิ สพฺพวิเสสยุตฺตพุชฺฌนํ สามญฺเญน สงฺคณฺหาติ. สํ-สทฺโท ปสํสายํ สุนฺทรภาเว จ ทิสฺสตีติ อาห – ‘‘ปสตฺโถ สุนฺทโร จ โพชฺฌงฺโค สมฺโพชฺฌงฺโค’’ติ.

导向菩提，所以称为觉支，这是将“支”(aṅga)一词作原因义解。觉悟者们即是菩提，觉悟者们的支分即是觉支，如（论师）所说：‘因为觉悟，故称觉支’。与毘婆舍那(vipassanā)等原因以及所应觉知的诸谛相应，以现见、面对、不颠倒、正确的方式觉悟，因此用‘随觉’等具有特殊意义的接头词来说明。菩提一词以总括的方式涵盖了一切具有殊胜差别的觉悟。‘saṃ-’这个接头词表示称赞和美好，因此说：‘值得称赞的、美好的觉支，即是正觉支(sambojjhaṅga)。’

ธมฺเม วิจินตีติ ธมฺมวิจโย. ตตฺถ ธมฺเมติ จตุสจฺจธมฺเม ตพฺพินิมุตฺตสฺส สภาวธมฺมสฺส อภาวโต. ตโต เอว โส ปวิจยลกฺขโณ. โอภาสนรโสติ วิสโยภาสนรโส. อสมฺมุยฺหนากาเรน ปจฺจุปติฏฺฐตีติ อสมฺโมหปจฺจุปฏฺฐาโน.

于法观察，故称择法。此处“法”是指四圣谛法，因为离开了四圣谛，就没有自性法。因此，它的特相是辨别。它的作用是照亮所缘。以不迷乱的方式现起是它的现前相。

วีรสฺส ภาโว, กมฺมํ วาติ วีริยํ. อีรยิตพฺพโตติ ปวตฺเตตพฺพโต. ปคฺคหลกฺขณนฺติ โกสชฺชปกฺเข ปติตุํ อทตฺวา สมฺปยุตฺตธมฺมานํ ปคฺคหลกฺขณํ. ตโต เอว สมฺปยุตฺตธมฺเม อุปตฺถมฺภนรสํ. อโนสีทนํ อสํสีทนํ.

勇者的状态或行为，故称精进。因为应当策励。它的特相是策励，不使其落入懈怠一方，而策励相应法。因此，它的作用是支持相应法。它的现前相是不沉沦、不退转。

ปีณยตีติ ตปฺเปติ. ปีณนกิจฺเจน สมฺปยุตฺตธมฺมานํ วิย ตํสมุฏฺฐานปณีตรูเปหิ กายสฺสาพฺยปนํ. ผรณปีติวเสน เหตํ ลกฺขณํ วุตฺตํ, ตถา รโสติ. อุทคฺคภาโว โอทคฺยํ, ตํ ปจฺจุปฏฺฐเปตีติ โอทคฺยปจฺจุปฏฺฐานา. อุพฺเพคปีติวเสน เจตํ วุตฺตํ.

使喜悦，即是使满足。以喜悦的作用，滋润相应诸法以及由它们生起的殊胜色法。此相是依遍满喜而说，作用亦如是。昂扬的状态即是踊跃，使之现起，故以踊跃为现起。这是依激动喜而说。

กายจิตฺตทรถปฺปสฺสมฺภนโตติ กายทรถสฺส จิตฺตทรถสฺส จ ปสฺสมฺภนโต วูปสมนโต. เตนาห – ‘‘อุปสมลกฺขณา’’ติ, กายจิตฺตทรถานํ [Pg.251] วูปสมนลกฺขณาติ อตฺโถ. กาโยติ เจตฺถ เวทนาทโย ตโย ขนฺธา. ทรโถ สารมฺโภ, ทุกฺขโทมนสฺสปจฺจยานํ อุทฺธจฺจาทิกานํ กิเลสานํ, ตถาปวตฺตานํ วา จตุนฺนํ ขนฺธานเมตํ อธิวจนํ. ทรถนิมฺมทฺทเนน ปริฬาหปริปฺผนฺทนวิรหิโต สีติภาโว อปริปฺผนฺทนสีติภาโว.

身心热恼的平息，即是身热恼和心热恼的平息与止息。因此说“以止息为相”，意思是身心热恼止息的特相。这里的“身”指的是受等三蕴。“热恼”指的是激动，是苦和忧愁为缘的掉举等烦恼，或者是指如此流转的四蕴的同义词。通过摧毁热恼，远离热恼和动荡，获得清凉无扰的寂静状态。

สมฺมา จิตฺตสฺส ฐปนํ สมาธานํ. อวิกฺเขโป สมฺปยุตฺตานํ อวิกฺขิตฺตตา. เยน สมฺปยุตฺตา อวิกฺขิตฺตา โหนฺติ, โส ธมฺโม อวิกฺเขโป. อวิสาโร อตฺตโน เอว อวิสรณภาโว. อถ วา วิกฺเขปปฺปฏิปกฺขตาย อวิกฺเขปลกฺขโณ. นฺหานียจุณฺณสฺส อุทกํ วิย สมฺปยุตฺตธมฺมานํ สมฺปิณฺฑนกิจฺจตาย อวิสารภาเวน ลกฺขิตพฺโพ อวิสารลกฺขโณ. นิวาเต ทีปจฺจิฏฺฐิติ วิย เจตโส ฐิติภาเวน ปจฺจุปติฏฺฐตีติ จิตฺตฏฺฐิติปจฺจุปฏฺฐาโน.

心的善安立是等持。不散乱是相应法的不散乱性。使相应法不散乱的法，即是不散乱。不流散是自身的不流散性。或者，因其为散乱的对立面，故以不散乱为相。犹如水凝聚沐浴粉，因其有凝聚相应法的作用，故以不流散为相。如无风处的灯焰，以心的安住状态为现起，即是心住的现起。

อชฺฌุเปกฺขนโตติ สมปฺปวตฺเตสุ อสฺเสสุ สารถิ วิย สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อชฺฌุเปกฺขนโต. ปฏิสงฺขานลกฺขณาติ มชฺฌตฺตภาเว ฐตฺวา วีมํสนสงฺขาตปฺปฏิสงฺขานลกฺขณา. สมวาหิตลกฺขณาติ สมํ อวิสมํ ยถาสกกิจฺเจสุ สมฺปยุตฺตธมฺมานํ ปวตฺตนลกฺขณา. อุทาสีนภาเวน ปวตฺตมานาปิ เสสสมฺปยุตฺตธมฺเม ยถาสกกิจฺเจสุ ปวตฺเตติ, ยถา ราชา ตุณฺหี นิสินฺโนปิ อตฺถกรเณ ธมฺมฏฺเฐ ยถาสกํ กิจฺเจสุ อปฺปมตฺโต ปวตฺเตติ. อลีนานุทฺธตปฺปวตฺติปจฺจยตฺตา อูนาธิกนิวารณรสา. ปกฺขปาตุปจฺเฉทนรสาติ ‘‘อิทํ นิหีนกิจฺจํ โหตุ, อิทํ อติเรกตรกิจฺจ’’นฺติ เอวํ ปกฺขปาตนวเสน วิย ปวตฺติ ปกฺขปาโต, ตํ อุปจฺฉินฺทนฺตี วิย โหตีติ ปกฺขปาตุปจฺเฉทนรสา. สมฺปยุตฺตธมฺมานํ สกสกกิจฺเจ มชฺฌตฺตภาเวน ปจฺจุปติฏฺฐตีติ มชฺฌตฺตภาวปจฺจุปฏฺฐาโน. โพชฺฌงฺคานํ อุปรูปริ อุปฺปาทนเมว พฺรูหนํ วฑฺฒนญฺจาติ อาห – ‘‘อุปฺปาเทตี’’ติ.

平等观照，犹如御者之于平稳行进的诸马，是对相应法的平等观照。以审察为相，即住于中立状态而行考察之相。以平衡运作为相，即使相应法于各自的作用中平等、不偏地运作之相。虽以中立之态运作，却能令其余相应法各尽其职，犹如国王默然安坐，仍能令司法官于各自事务中不放逸地行事。因其为远离沉滞与掉举之运作的缘，故以防止过与不及为作用。以断除偏袒为作用，即断除“令此事不足，令彼事过度”之类的偏袒。以相应法各司其职时的中立状态为现起，即是中立的现起。觉支的次第生起即是培育与增长，故说“令生起”。

สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ สติสมฺปชญฺญํ, สติปธานํ วา สมฺปชญฺญํ สติสมฺปชญฺญํ. ตํ สพฺพตฺถ สโตการิภาวาวหตฺตา สติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย โหติ. ยถา ปจฺจนีกธมฺมปฺปหานํ อนุรูปธมฺมเสวนา จ อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อุปฺปาทาย โหติ, เอวํ สติรหิตปุคฺคลวิวชฺชนา, สโตการิปุคฺคลเสวนา, ตตฺถ จ ยุตฺตตา สติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทาย [Pg.252] โหตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ, ‘‘สติสมฺปชญฺญ’’นฺติอาทินา. สตฺตสุ ฐาเนสูติ ‘‘อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเต สมฺปชานการี โหติ, อาโลกิเต วิโลกิเต สมฺปชานการี โหติ, สมิญฺชิเต ปสาริเต สมฺปชานการี โหติ, สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารเณ สมฺปชานการี โหติ, อสิเต ปีเต ขายิเต สายิเต สมฺปชานการี โหติ, อุจฺจารปสฺสาวกมฺเม สมฺปชานการี โหติ, คเต ฐิเต นิสินฺเน สุตฺเต ชาคริเต ภาสิเต ตุณฺหีภาเว สมฺปชานการี โหตี’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๗๖; ม. นิ. ๑.๑๐๙) เอวํ วุตฺเตสุ อภิกฺกนฺตาทีสุ สตฺตสุ ฐาเนสุ. ติสฺสทตฺตตฺเถโร นาม โย โพธิมณฺเฑ สุวณฺณสลากํ คเหตฺวา ‘‘อฏฺฐารสสุ ภาสาสุ กตรภาสาย ธมฺมํ กเถมี’’ติ ปริสํ ปธาเรสิ. อภยตฺเถโรติ ทตฺตาภยตฺเถรมาห. อภินิเวสนฺติ วิปสฺสนาภินิเวสํ.

念(sati)与正知(sampajañña)为“念正知”(satisampajañña)；或以念为主的正知为“念正知”。因为它在一切处都能带来正念行事，所以能促进念觉支(satisambojjhaṅga)的生起。正如舍弃相违之法、修习随顺之法，能够令未生之善法生起一样；远离失念之人、亲近具念之人，并且于彼处精勤，也能促进念觉支的生起。此义由“念正知”等语所开示。所谓“七处”，就是指在“前进后退时保持正知，左右顾盼时保持正知，屈伸时保持正知，穿着僧伽梨(saṅghāṭi)、手持衣钵(pattacīvara)时保持正知，食、饮、嚼、尝时保持正知，大小便利时保持正知，行、住、坐、卧、醒、语、默时保持正知”（长部2.376；中部1.109）等经文中所说的七种处境。帝萨达多(Tissadatta)长老，是指在菩提座(bodhimaṇḍa)下拿着金筹，思量“我应该用十八种语言中的哪一种来向会众说法”的那位长老。无畏长老(Abhayatthera)是指达多无畏长老(Dattābhayatthera)。执取，指的是对观(vipassanā)的执取。

ปริปุจฺฉกตาติ ปริโยคาเหตฺวา ปุจฺฉกภาโว. อาจริเย ปยิรุปาสิตฺวา ปญฺจปิ นิกาเย สห อฏฺฐกถาย ปริโยคาเหตฺวา ยํ ยํ ตตฺถ คณฺฐิฏฺฐานภูตํ, ตํ ตํ ‘‘อิทํ, ภนฺเต, กถํ, อิมสฺส โก อตฺโถ’’ติ ขนฺธายตนาทิอตฺถํ ปุจฺฉนฺตสฺส หิ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค อุปฺปชฺชติ. เตนาห – ‘‘ขนฺธธาตุ…เป… พหุลตา’’ติ.

反复询问，是指在彻底通达之后提问的状态。亲近阿阇梨，将五部尼柯耶(Nikāya)连同其义注(aṭṭhakathā)一并通达之后，每当遇到其中的疑难之处，便请教：“尊者，这是怎么回事？此是何义？”如此询问蕴、处等义理，择法觉支(dhammavicayasambojjhaṅga)便会生起。是故说：“蕴、界……多修习。”

วตฺถุวิสทกิริยาติ เอตฺถ จิตฺตเจตสิกานํ ปวตฺติฏฺฐานภาวโต สรีรํ ตปฺปฏิพทฺธานิ จีวราทีนิ จ วตฺถูนีติ อธิปฺเปตานิ. ตานิ ยถา จิตฺตสฺส สุขาวหานิ โหนฺติ, ตถา กรณํ เตสํ วิสทกิริยา. เตนาห – ‘‘อชฺฌตฺติกพาหิราน’’นฺติอาทิ. อุสฺสนฺนโทสนฺติ วาตปิตฺตาทิวเสน อุปจิตโทสํ. เสทมลมกฺขิตนฺติ เสเทน เจว ชลฺลิกาสงฺขาเตน สรีรมเลน จ มกฺขิตํ. จ-สทฺเทน อญฺญมฺปิ สรีรสฺส ปีฬาวหํ อจฺจาสนาทึ สงฺคณฺหาติ. เสนาสนํ วาติ วา-สทฺเทน มลคฺคหิตปตฺตาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ปริภณฺฑกรณาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน ปตฺตปจนาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. อวิสเทติ วตฺถุมฺหิ อวิสเท สติ, วิสยภูเต วา. กถํ ภาวนมนุยุตฺตสฺส ตานิ อชฺฌตฺติกพาหิรวตฺถูนิ วิสโย? อนฺตรนฺตรา ปวตฺตนกจิตฺตุปฺปาทวเสเนว วุตฺตํ. เต หิ จิตฺตุปฺปาทา จิตฺเตกคฺคตาย อปริสุทฺธภาวาย สํวตฺตนฺติ. จิตฺตเจตสิเกสูติ นิสฺสยาทิปจฺจยภูเตสุ จิตฺตเจตสิเกสุ. ญาณมฺปีติ อปิ-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เตน ‘‘น เกวลํ วตฺถุเยว, อถ โข ตสฺมึ อปริสุทฺเธ ญาณมฺปิ อปริสุทฺธํ [Pg.253] โหตี’’ติ นิสฺสยาปริสุทฺธิยา ตํนิสฺสิตาปริสุทฺธิ วิย วิสยสฺส อปริสุทฺธตาย วิสยิโน อปริสุทฺธึ ทสฺเสติ.

于“事物清净”(vatthuvisadakiriyā)一句中，所谓“事物”(vatthu)，意指作为心与心所生起之处的身体，以及与身体相关的衣袍等。使它们能为心带来安乐，即是令其清净。是故说“内外”等。“病增盛”(ussannadosa)指因风、胆汁等而积聚的病。“为汗垢所染”(sedamalamakkhita)指为汗水及名为“垢”(jallikā)的身体污垢所染。“ca”字亦包含对身体有害的过食等。“或卧坐具”(senāsanaṃ vā)一句中的“或”字，当知亦包含被污垢所染的钵等。“通过整理用具等”一句中的“等”字，当知亦包含煮钵食等。“不净”(avisada)指当事物不净时，或当其成为所缘时。修习者如何以内外事物为所缘(visaya)？此乃就间断生起的心识活动而言。那些心识的生起，会导致心一境性(cittekaggatā)的不清净。“于心与心所”(cittacetasikesu)指于作为依止等缘的心与心所。“智亦”(ñāṇampi)一句中的“亦”(api)字为总括义。是故，“不仅事物不净，当其不净时，智亦不清净”，此句显示了所缘不净则能缘者亦不净，犹如依止不净则所依者亦不净。

สมภาวกรณนฺติ กิจฺจโต อนูนาธิกภาวกรณํ. สทฺธินฺทฺริยํ พลวํ โหติ, สทฺเธยฺยวตฺถุสฺมึ ปจฺจยวเสน อธิโมกฺขกิจฺจสฺส ปฏุตรภาเวน ปญฺญาย อวิสทตาย วีริยาทีนญฺจ สิถิลตาทินา สทฺธินฺทฺริยํ พลวํ โหติ. เตนาห – ‘‘อิตรานิ มนฺทานี’’ติ. ตโตติ ตสฺมา, สทฺธินฺทฺริยสฺส พลวภาวโต อิตเรสญฺจ มนฺทตฺตาติ อตฺโถ. โกสชฺชปกฺเข ปติตุํ อทตฺวา สมฺปยุตฺตธมฺมานํ ปคฺคณฺหนํ อนุพลปฺปทานํ ปคฺคโห. ปคฺคโหว กิจฺจํ ปคฺคหกิจฺจํ. กาตุํ น สกฺโกตีติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. อารมฺมณํ อุปคนฺตฺวา ฐานํ, อนิสฺสชฺชนํ วา อุปฏฺฐานํ. วิกฺเขปปฺปฏิปกฺโข, เยน วา สมฺปยุตฺตา อวิกฺขิตฺตา โหนฺติ, โส อวิกฺเขโป. รูปคตํ วิย จกฺขุนา เยน ยาถาวโต วิสยสภาวํ ปสฺสติ, ตํ ทสฺสนกิจฺจํ กาตุํ น สกฺโกติ พลวตา สทฺธินฺทฺริเยน อธิภูตตฺตา. สหชาตธมฺเมสุ หิ อินฺทฏฺฐํ กาเรนฺตานํ สหปวตฺตมานานํ ธมฺมานํ เอกเทสตาวเสเนว อตฺถสิทฺธิ, น อญฺญถา. ตสฺมาติ วุตฺตเมวตฺถํ การณภาเวน ปจฺจามสติ. ตนฺติ สทฺธินฺทฺริยํ. ธมฺมสภาวปจฺจเวกฺขเณนาติ ยสฺส สทฺเธยฺยสฺส วตฺถุโน อุฬารตาทิคุเณ อธิมุจฺจนสฺส สาติสยปฺปวตฺติยา สทฺธินฺทฺริยํ พลวํ ชาตํ, ตสฺส ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนตาทิวิภาคโต ยาถาวโต วีมํสเนน. เอวญฺหิ เอวํธมฺมตานเยน ยาถาวสรสโต ปริคฺคยฺหมาเน สวิปฺผาโร อธิโมกฺโข น โหติ ‘‘อยํ อิเมสํ ธมฺมานํ สภาโว’’ติ ปริชานนวเสน ปญฺญาพฺยาปารสฺส สาติสยตฺตา. ธุริยธมฺเมสุ หิ ยถา สทฺธาย พลวภาเว ปญฺญาย มนฺทภาโว โหติ, เอวํ ปญฺญาย พลวภาเว สทฺธาย มนฺทภาโว โหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ตํ ธมฺมสภาวปจฺจเวกฺขเณน หาเปตพฺพ’’นฺติ.

“平衡作用”（samabhāvakaraṇa）是指作用上无增无减。信根（saddhindriya）强盛，是指在可信赖的对象上，由于胜解（adhimokkha）作用特别敏锐，智慧（paññā）不清晰，精进（vīriya）等也变得迟钝，因此信根就显得强盛。因此说：“其余诸根就变得微弱”。“因此”（tato），即是说，由于信根强盛，其余诸根就显得微弱了。“策励”（paggaha）是不让懈怠（kosajja）有可乘之机，支持和辅助相应诸法。策励本身就是策励的作用（kicca）。“不能做”（kātuṃ na sakkoti）应联系上下文。“现起”（upaṭṭhāna）是趋近所缘（ārammaṇa）而安住，或是不舍弃。“不散乱”（avikkhepa）是散乱（vikkhepa）的对治，通过不散乱使相应诸法不散乱。如同眼睛看到色法（rūpagata），能够如实地了知所缘（visaya）的自性，却不能完成见的作用（dassanakicca），这是因为被强盛的信根所压制。在俱生法（sahajātadhamma）中，当诸法同时运作并行使根的作用时，唯有通过它们的协同一致，才能成就其事，别无他途。“因此”（tasmā），前面所说的道理作为原因来忆念。“它”（taṃ）指的是信根。“通过观察法性”（dhammasabhāvapaccavekkhaṇa），是指对于可信赖对象的高尚功德等产生特别的胜解（adhimuccana）时，信根就会变得强盛，对于这种因缘（paccaya）所生（paccayuppanna）的种种差别进行如实的审察。如果能够这样依循着事物的本来面目（evaṃdhammatānaya）去把握，胜解就不会变得过度广大，因为智慧（paññā）的作用（byāpāra）增强了，能够如实地了解“这就是诸法的自性”。在主要诸法（dhuriyadhamma）中，如果信（saddhā）强，那么慧（paññā）就会弱；如果慧强，那么信就会弱。所以说：“应该通过观察法性来削弱它”。

ตถา อมนสิกาเรนาติ เยนากาเรน ภาวนมนุยุญฺชนฺตสฺส สทฺธินฺทฺริยํ พลวํ ชาตํ, เตนากาเรน ภาวนาย อนนุยุญฺชนโตติ วุตฺตํ โหติ. อิธ ทุวิเธน สทฺธินฺทฺริยสฺส พลวภาโว อตฺตโน วา ปจฺจยวิเสเสน กิจฺจุตฺตริยโต วีริยาทีนํ วา มนฺทกิจฺจตาย. ตตฺถ ปฐมวิกปฺเป หาปนวิธิ ทสฺสิโต, ทุติยวิกปฺเป ปน ยถา มนสิกโรโต วีริยาทีนํ มนฺทกิจฺจตาย สทฺธินฺทฺริยํ พลวํ ชาตํ, ตถา อมนสิกาเรน วีริยาทีนํ [Pg.254] ปฏุกิจฺจภาวาวเหน มนสิกาเรน สทฺธินฺทฺริยํ เตหิ สมรสํ กโรนฺเตน หาเปตพฺพํ. อิมินา นเยน เสสินฺทฺริเยสุปิ หาปนวิธิ เวทิตพฺโพ.

同样，“不作意”是指，修行者以何种方式勤修而导致信根变得强盛，就不再以那种方式勤修。此处信根强盛有两种情况：一是自身有特殊因缘，导致作用优越；二是精进等作用微弱。在第一种情况中，已经说明了削弱的方法；在第二种情况中，若因某种作意导致精进等作用微弱而使信根强盛，则应停止那种作意，并通过能令精进等作用变得敏锐的作意，使信根与其他诸根达到平衡，从而将其削弱。依此方法，其余诸根的削弱方法也应当这样理解。

วกฺกลิตฺเถรวตฺถูติ โส หิ อายสฺมา สทฺธาธิมุตฺตตาย กตาธิกาโร สตฺถุ รูปทสฺสนปฺปสุโต เอว หุตฺวา วิหรนฺโต สตฺถารา ‘‘กึ เต, วกฺกลิ, อิมินา ปูติกาเยน ทิฏฺเฐน, โย โข, วกฺกลิ, ธมฺมํ ปสฺสติ, โส มํ ปสฺสตี’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๓.๘๗) นเยน โอวทิตฺวา กมฺมฏฺฐาเน นิโยชิโตปิ ตํ อนนุยุญฺชนฺโต ปณามิโต อตฺตานํ วินิปาเตตุํ ปปาตฏฺฐานํ อภิรุหิ. อถ นํ สตฺถา ยถานิสินฺโนว โอภาสวิสฺสชฺชเนน อตฺตานํ ทสฺเสตฺวา –

瓦咖利长老的故事是这样的：这位具寿（āyasmā）因信增上，只是一味沉溺于瞻仰导师的色身而住。导师用“瓦咖利，看这腐朽的身体有什么用呢？瓦咖利，见法者即见我”等（《相应部》3.87）道理教诫他，即使为他讲了禅修业处，他也不肯勤奋修行，于是灰心丧气，想要跳崖自杀。这时，导师仍然坐在原地，放出光明，显现自身，对他说——

‘‘ปาโมชฺชพหุโล ภิกฺขุ, ปสนฺโน พุทฺธสาสเน;

อธิคจฺเฉ ปทํ สนฺตํ, สงฺขารูปสมํ สุข’’นฺติ. (ธ. ป. ๓๘๑) –

比丘若常乐欢喜，于佛陀教法中具净信；当证寂静之境，诸行止息之乐。

คาถํ วตฺวา ‘‘เอหิ, วกฺกลี’’ติ อาห. โส เตเนว อมเตน อภิสิตฺโต หฏฺฐตุฏฺโฐ หุตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปสิ, สทฺธาย ปน พลวภาเวน วิปสฺสนาวีถึ น โอตริ. ตํ ญตฺวา ภควา ตสฺส อินฺทฺริยสมตฺตปฺปฏิปาทนาย กมฺมฏฺฐานํ โสเธตฺวา อทาสิ. โส สตฺถารา ทินฺนนเย ฐตฺวา วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา มคฺคปฺปฏิปาฏิยา อรหตฺตํ ปาปุณิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘วกฺกลิตฺเถรวตฺถุ เจตฺถ นิทสฺสน’’นฺติ. เอตฺถาติ สทฺธินฺทฺริยสฺส อธิมตฺตภาเว เสสินฺทฺริยานํ สกิจฺจากรเณ. อิตรกิจฺจเภทนฺติ อุปฏฺฐานาทิกิจฺจวิเสสํ. ปสฺสทฺธาทีติ อาทิ-สทฺเทน สมาธิอุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคานํ สงฺคโห. หาเปตพฺพนฺติ ยถา สทฺธินฺทฺริยสฺส พลวภาโว ธมฺมสภาวปจฺจเวกฺขเณน หายติ, เอวํ วีริยินฺทฺริยสฺส อธิมตฺตตา ปสฺสทฺธิอาทิภาวนาย หายติ สมาธิปกฺขิยตฺตา ตสฺสา. ตถา หิ สมาธินฺทฺริยสฺส อธิมตฺตตํ โกสชฺชปาตโต รกฺขนฺตี วีริยาทิภาวนา วิย วีริยินฺทฺริยสฺส อธิมตฺตตํ อุทฺธจฺจปาตโต รกฺขนฺตี ปสฺสทฺธาทิภาวนา เอกํสโต หาเปติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปสฺสทฺธาทิภาวนาย หาเปตพฺพ’’นฺติ.

导师说完偈颂后，说：“来，瓦咖利。”瓦咖利听闻这甘露法语，欢喜踊跃，开始修习观。但由于信根过于强大，他未能进入观的路径。世尊知道后，为了使他的诸根平衡，调整禅修方法并教导他。瓦咖利依循导师所教导的方法安住，努力修习观，依照次第证得阿罗汉果。因此说：“这里以瓦咖利长老的事迹作为例子。”这里是指当信根过强时，其余诸根不能各司其职。其他作用的差别是指念等作用的特殊性。“轻安等”中的“等”字包含定、舍觉支。所谓“应当削弱”是指如同以观察法性来削弱信根的强大，同样要通过修习轻安等来削弱精进根的过强，因为轻安等属于止的一方。正如修习精进等能防止定根落入懈怠，修习轻安等也能防止精进根落入掉举，从而削弱其过强之势。因此说：“应当通过修习轻安等来削弱。”

โสณตฺเถรสฺส วตฺถูติ สุขุมาลโสณตฺเถรสฺส วตฺถุ. โส หิ อายสฺมา สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา สีตวเน วิหรนฺโต ‘‘มม สรีรํ สุขุมาลํ, น จ สกฺกา สุเขเนว สุขํ อธิคนฺตุํ, กิลเมตฺวาปิ สมณธมฺโม [Pg.255] กาตพฺโพ’’ติ ฐานจงฺกมเมว อธิฏฺฐาย ปธานมนุยุญฺชนฺโต ปาทตเลสุ โผเฏสุ อุฏฺฐิเตสุปิ เวทนํ อชฺฌุเปกฺขิตฺวา ทฬฺหวีริยํ กโรนฺโต อจฺจารทฺธวีริยตาย วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ นาสกฺขิ. สตฺถา ตตฺถ คนฺตฺวา วีณูปโมวาเทน โอวทิตฺวา วีริยสมตาโยชนวิธึ ทสฺเสนฺโต กมฺมฏฺฐานํ วิโสเธตฺวา คิชฺฌกูฏํ คโต. เถโรปิ สตฺถารา ทินฺนนเยน วีริยสมตํ โยเชตฺวา ภาเวนฺโต วิปสฺสนมฺปิ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา อรหตฺเต ปติฏฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘โสณตฺเถรสฺส วตฺถุ ทสฺเสตพฺพ’’นฺติ. เสเสสุปีติ สติสมาธิปญฺญินฺทฺริเยสุปิ.

索那（Soṇa）长老的故事。这位具寿（āyasmā）从导师处领受业处后，住在寒林中。他想：“我的身体娇嫩，不能轻易地通过安逸获得安乐，即使疲惫也要修行沙门法。”于是下定决心，只通过站立和经行来精进修行。即使脚底起了水泡，感受到了疼痛，他也保持忍耐，以坚定的精进修行。但由于过度精进，未能生起殊胜的证悟。导师前往那里，用琴的比喻来教诫他，指示了调和精进的方法，并且净化了他的业处，然后前往鹫峰山。长老依照导师所教的方法，调和精进，并且努力修习观，最终证得了阿罗汉果。因此说：“应当讲述索那长老的故事”。其余的也一样，是指念、定、慧等诸根。

สมตนฺติ สทฺธาปญฺญานํ อญฺญมญฺญํ อนูนาธิกภาวํ, ตถา สมาธิวีริยานํ. ยถา หิ สทฺธาปญฺญานํ วิสุํ ธุริยธมฺมภูตานํ กิจฺจโต อญฺญมญฺญานติวตฺตนํ วิเสสโต อิจฺฉิตพฺพํ, ยโต เนสํ สมธุรตาย อปฺปนา สมฺปชฺชติ, เอวํ สมาธิวีริยานํ โกสชฺชุทฺธจฺจปกฺขิกานํ สมรสตาย สติ อญฺญมญฺญูปตฺถมฺภนโต สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อนฺตทฺวยปาตาภาเวน สมฺมเทว อปฺปนา อิชฺฌติ. พลวสทฺโธติอาทิ พฺยติเรกมุเขน วุตฺตสฺเสวตฺถสฺส สมตฺถนํ. ตสฺสตฺโถ – โย พลวติยา สทฺธาย สมนฺนาคโต อวิสทญาโณ, โส มุธปฺปสนฺโน โหติ, น อเวจฺจปฺปสนฺโน. ตถา หิ อวตฺถุสฺมึ ปสีทติ เสยฺยถาปิ ติตฺถิยสาวกา. เกราฏิกปกฺขนฺติ สาเฐยฺยปกฺขํ ภชติ. สทฺธาหีนาย ปญฺญาย อติธาวนฺโต ‘‘เทยฺยวตฺถุปริจฺจาเคน วินา จิตฺตุปฺปาทมตฺเตนปิ ทานมยํ ปุญฺญํ โหตี’’ติอาทีนิ ปริกปฺเปติ เหตุปฺปฏิรูปเกหิ วญฺจิโต, เอวํภูโต สุกฺขตกฺกวิลุตฺตจิตฺโต ปณฺฑิตานํ วจนํ นาทิยติ, สญฺญตฺตึ น คจฺฉติ. เตนาห – ‘‘เภสชฺชสมุฏฺฐิโต วิย โรโค อเตกิจฺโฉ โหตี’’ติ. ยถา เจตฺถ สทฺธาปญฺญานํ อญฺญมญฺญํ สมภาโว อตฺถาวโห, อนตฺถาวโห วิสมภาโว, เอวํ สมาธิวีริยานํ อญฺญมญฺญํ อวิกฺเขปาวโห สมภาโว, อิตโร วิกฺเขปาวโห จาติ โกสชฺชํ อภิภวติ, เตน อปฺปนํ น ปาปุณาตีติ อธิปฺปาโย. อุทฺธจฺจํ อภิภวตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ตํ อุภยนฺติ สทฺธาปญฺญาทฺวยํ สมาธิวีริยทฺวยญฺจ. สมํ กตฺตพฺพนฺติ สมรสํ กาตพฺพํ.

平衡，是指信与慧相互间无增无减，定与精进亦然。信与慧各自作为主导法，在作用上需要互不超越，因为它们的平衡能成就安止。同样，定与精进分别对治懈怠与掉举，当它们力量均等时，能相互扶持，使相应诸法不堕二边，从而圆满成就安止。所谓“信强者”等，是以反面的方式来阐明此义。其义为：若人信根强盛而智慧不明，则成盲信，非不坏净信，犹如外道弟子于不实之处生起净信。若以信心薄弱的智慧驰骋，则会趋向狡诈，被似是而非的理由所欺，妄加揣测：“无需舍弃所施之物，仅凭心念生起即是布施福德”等。如此之人，心为干枯的逻辑所掠夺，不听智者之言，不受劝告。故说：“如病由药起，则不可救药。”于此，信与慧的平衡带来利益，不平衡则带来损害。同样，定与精进的平衡带来不散乱，不平衡则带来散乱。这是说，（若定强于精进，）则为懈怠所胜，故不能证得安止。（若精进强于定，）则为掉举所胜，此理亦然。“彼二者”，是指信慧二者与定进二者。“应作平等”，即应使之力量均等。

สมาธิกมฺมิกสฺสาติ สมถกมฺมฏฺฐานิกสฺส. เอวนฺติ เอวํ สนฺเต, สทฺธาย โถกํ พลวภาเว สตีติ อตฺโถ. สทฺทหนฺโตติ ‘‘ปถวี ปถวีติ มนสิกรณมตฺเตน [Pg.256] กถํ ฌานุปฺปตฺตี’’ติ อจินฺเตตฺวา ‘‘อทฺธา สมฺมาสมฺพุทฺเธน วุตฺตวิธิ อิชฺฌิสฺสตี’’ติ สทฺทหนฺโต สทฺธํ ชเนนฺโต. โอกปฺเปนฺโตติ อารมฺมณํ อนุปฺปวิสิตฺวา วิย อธิมุจฺจนวเสน อวกปฺเปนฺโต ปกฺขนฺทนฺโต. เอกคฺคตา พลวตี วฏฺฏติ สมาธิปฺปธานตฺตา ฌานสฺส. อุภินฺนนฺติ สมาธิปญฺญานํ. สมาธิกมฺมิกสฺส สมาธิโน อธิมตฺตตา วิย ปญฺญาย อธิมตฺตตาปิ อิจฺฉิตพฺพาติ อาห – ‘‘สมตายปี’’ติ, สมภาเวนปีติ อตฺโถ. อปฺปนาติ โลกิยอปฺปนา. ตถา หิ ‘‘โหติเยวา’’ติ สาสงฺกํ วทติ. โลกุตฺตรปฺปนา ปน เตสํ สมภาเวเนว อิจฺฉิตา. ยถาห – ‘‘สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๑๗๐; ปฏิ. ม. ๒.๕).

“修习定业者”，即修习止业处者。“如是”，即在这样的情况下，意思是当信心稍微强盛时。“信受者”，是说不思虑“仅作意‘地、地’如何能生起禅那”，而是确信“正自觉者所说之法必定成就”，从而生起信心。“倾信者”，是说以胜解的方式，犹如已进入所缘，而跃入其中。因为禅那以定为主，故心一境性应强盛。“二者”，指定与慧。对于修习定业者，正如希求定的增上，也应希求慧的增上，故说“亦应平等”，意即（二者）也应处于平衡状态。“安止”，指世间安止。因此，（经中）才带有疑虑地说“确实会有的”。而出世间安止，则只求二者平衡。如言：“止观双运而修习”。

ยทิ วิเสสโต สทฺธาปญฺญานํ สมาธิวีริยานญฺจ สมตาว อิจฺฉิตา, กถํ สตีติ อาห – ‘‘สติ ปน สพฺพตฺถ พลวตี วฏฺฏตี’’ติ. สพฺพตฺถาติ ลีนุทฺธจฺจปกฺขิเกสุ ปญฺจสุ อินฺทฺริเยสุ. อุทฺธจฺจปกฺขิเก คณฺหนฺโต ‘‘สทฺธาวีริยปญฺญาน’’นฺติ อาห. อญฺญถาปีติ จ คเหตพฺพา สิยา. ตถา หิ โกสชฺชปกฺขิเกน จ สมาธินาอิจฺเจว วุตฺตํ, น ‘‘ปสฺสทฺธิสมาธิอุเปกฺขาหี’’ติ. สาติ สติ. สพฺเพสุ ราชกมฺเมสุ นิยุตฺโต สพฺพกมฺมิโก. เตนาติ เตน สพฺพตฺถ อิจฺฉิตพฺพตฺเถน การเณน. อาห อฏฺฐกถายํ. สพฺพตฺถ นิยุตฺตา สพฺพตฺถิกา สพฺพตฺถ ลีเน อุทฺธเต จ จิตฺเต อิจฺฉิตพฺพตฺตา, สพฺเพน วา ลีนุทฺธจฺจปกฺขิเยน โพชฺฌงฺคคเณน อตฺเถตพฺพาติ สพฺพตฺถา, สาว สพฺพตฺถิกา. จิตฺตนฺติ กุสลจิตฺตํ. ตสฺส หิ สติปฏิสรณํ ปรายณํ อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยา อนธิคตสฺส อธิคมาย. เตนาห – ‘‘อารกฺขปจฺจุปฏฺฐานา’’ติอาทิ.

若特别希求信与慧、定与精进的平衡，那么念又如何？答曰：“然而念在一切处皆强盛为宜。”“一切处”，指在与沉滞、掉举相关的五根中。当论及掉举一方时，说“信、精进、慧”。也应有其他理解。因为对于懈怠一方，只说了定，而未说“轻安、定、舍”。“彼”即是念。如国王的大臣，遍理一切事务。“是故”，即因此念于一切处皆为所需。义注中说：“遍一切处适用，故为‘遍一切处用’；因心沉滞或掉举时皆需念，或因一切与沉滞、掉举相关的觉支组皆需念，故为‘遍一切处用’，彼即是‘遍一切处用’之义。”“心”，指善心。念实为善心之护卫与归宿，为令未得者得，未证者证。故说“以守护为现前”等。

ขนฺธาทิเภเทสุ อโนคาฬฺหปญฺญานนฺติ ปริยตฺติพาหุสจฺจวเสนปิ ขนฺธายตนาทีสุ อปฺปติฏฺฐิตพุทฺธีนํ. พหุสฺสุตเสวนา หิ สุตมยญาณาวหา. ตรุณวิปสฺสนาสมงฺคีปิ ภาวนามยญาเณ ฐิตตฺตา เอกํสโต ปญฺญวา เอว นาม โหตีติ อาห – ‘‘สมปญฺญาส…เป… ปุคฺคลเสวนา’’ติ. เญยฺยธมฺมสฺส คมฺภีรภาววเสน ตปฺปริจฺเฉทกญาณสฺส คมฺภีรภาวคฺคหณนฺติ อาห – ‘‘คมฺภีเรสุ ขนฺธาทีสุ ปวตฺตาย คมฺภีรปญฺญายา’’ติ. ตญฺหิ เญยฺยํ ตาทิสาย ปญฺญาย จริตพฺพโต คมฺภีรญาณจริยํ. ตสฺสา วา ปญฺญาย ตตฺถ ปเภทโต ปวตฺติ คมฺภีรญาณจริยา, ตสฺสา ปจฺจเวกฺขณาติ อาห – ‘‘คมฺภีรปญฺญาย ปเภทปจฺจเวกฺขณา’’ติ.

“于蕴等差别慧未深入者”，是说即使博学多闻，于蕴、处等法智慧仍未确立者。亲近多闻者能带来闻所成智。即使具足初观者，因安住于修所成智，故确实可称为有慧者，因此说：“与具足同等智慧……乃至……亲近此人”。因所知法甚深，故抉择彼之智亦甚深，是说：“于甚深之蕴等中转起的甚深智慧”。彼所知法应由此等智慧行之，故为“深智行”。或彼智慧于其中由差别而转起，即是“深智行”；对此的省察，故说：“对甚深智慧的差别省察”。

ปญฺจวิธพนฺธนกมฺมการณํ [Pg.257] นิรเย นิพฺพตฺตสตฺตสฺส เยภุยฺเยน สพฺพปฐมํ กโรนฺตีติ เทวทูตสุตฺตาทีสุ อาทิโต วุตฺตตฺตา จ อาห – ‘‘ปญฺจวิธพนฺธนกมฺมการณโต ปฏฺฐายา’’ติ. สกฏวหนาทิกาเลติ อาทิ-สทฺเทน ตทญฺญํ มนุสฺเสหิ ติรจฺฉาเนหิ จ วิพาธิตพฺพกาลํ สงฺคณฺหาติ. เอกํ พุทฺธนฺตรนฺติ อิทํ อปราปเรสุ เปเตสุเยว อุปฺปชฺชนกสตฺตวเสน วุตฺตํ, เอกจฺจานํ วา เปตานํ เอกจฺจติรจฺฉานานํ วิย ทีฆายุกตา สิยาติ ตถา วุตฺตํ. ตถา หิ กาโฬ นาคราชา จตุนฺนํ พุทฺธานํ สมฺมุขีภาวํ ลภิตฺวา ฐิโตปิ เมตฺเตยฺยสฺสปิ ภควโต สมฺมุขีภาวํ ลภิสฺสตีติ วทนฺติ, ยตสฺส กปฺปายุกตา วุตฺตา.

“五种束缚业”，因为在地狱中受生的有情，大多最先造作此业，且在《天使经》(Devadūtasutta)等经中最初即有宣说，故云：“从五种束缚业开始”。“牵车等时”，此中“等”字，摄余被人与畜生所恼害之时。“一佛之间”，此是就辗转投生为饿鬼的众生而说；或因某些饿鬼可能如某些畜生般长寿，故如是说。诚然，据说黑龙王(Kāḷo nāgarājā)曾得见四佛，未来还将得见弥勒(Metteyya)世尊，因其寿命长达一劫。

เอวํ อานิสํสทสฺสาวิโนติ วีริยายตฺโต เอว สพฺโพ โลกิโย โลกุตฺตโร จ วิเสสาธิคโมติ เอวํ วีริเย อานิสํสทสฺสนสีลสฺส. คมนวีถินฺติ สปุพฺพภาคํ นิพฺพานคามินิปฏิปทํ, สห วิปสฺสนาย อริยมคฺคปฺปฏิปาฏิ, สตฺตวิสุทฺธิปรมฺปรา วา. สา หิ ‘‘ภิกฺขุโน วฏฺฏนิยฺยานาย คนฺตพฺพา ปฏิปชฺชิตพฺพา ปฏิปทา’’ติ กตฺวา คมนวีถิ นาม.

“如是见功德者”，即如是见精进之功德者，谓一切世间与出世间之殊胜成就，皆依精进而得。“行道”，指具前行部分的趣涅槃之道，或与观(vipassanā)相应的圣道次第，或七清净的次第相续。此道乃“比丘为出离轮回所应行、所应修之道”，故名为“行道”。

กายทฬฺหีพหุโลติ ยถา ตถา กายสฺส ทฬฺหีกมฺมปฺปสุโต. ปิณฺฑปาตนฺติ รฏฺฐปิณฺฑํ. ปจฺจยทายกานํ อตฺตนิ การสฺส อตฺตโน สมฺมาปฏิปตฺติยา มหปฺผลภาวสฺส กรเณน ปิณฺฑสฺส ภิกฺขาย ปฏิปูชนา ปิณฺฑปาตาปจายนํ.

“多强身者”，指不择手段致力于强化身体者。“乞食”，指从村落所得之食。“尊敬乞食”，是说通过自身的正确修行，使资具施主对自己所作的供养能有大果报，以此来回报所得之食。

นีหรนฺโตติ ปตฺตตฺถวิกโต นีหรนฺโต. ตํ สทฺทํ สุตฺวาติ ตํ อุปาสิกาย วจนํ ปณฺณสาลาทฺวาเร ฐิโตว ปญฺจาภิญฺญตาย ทิพฺพโสเตน สุตฺวา. มนุสฺสสมฺปตฺติ, ทิพฺพสมฺปตฺติ, นิพฺพานสมฺปตฺตีติ อิมา ติสฺโส สมฺปตฺติโย. ทาตุํ สกฺขิสฺสสีติ ตยิ กเตน ทานมเยน เวยฺยาวจฺจมเยน จ ปุญฺญกมฺเมน เขตฺตวิเสสภาวูปคมเนน อปราปรํ เทวมนุสฺสานํ สมฺปตฺติโย อนฺเต นิพฺพานสมฺปตฺติญฺจ ทาตุํ สกฺขิสฺสสีติ เถโร อตฺตานํ ปุจฺฉติ. สิตํ กโรนฺโตติ ‘‘อกิจฺเฉเนว มยา วฏฺฏทุกฺขํ สมติกฺกนฺต’’นฺติ ปจฺจเวกฺขณาวสาเน สญฺชาตปาโมชฺชวเสน สิตํ กโรนฺโต.

“取出”，是指从钵中取出食物者。“闻其声已”，是指长老站在草庵门口，以五神通中的天耳通听到了那位优婆夷说的话。人间成就、天界成就、涅槃成就，这三种称为成就。“你能施与”是长老自问：你能以你所做的布施功德、服务功德，以及作为殊胜福田的功德，不断地给予天人与人类各种成就，最终给予涅槃成就吗？“展颜微笑”是因为在省察“我已轻易地超越轮回苦”之后，由于喜悦而露出了笑容。

นิปฺปริสฺสยกาโลติ นิรุปทฺทวกาโล, ตทา ภิกฺขุสงฺฆสฺส สุลภา ปจฺจยา โหนฺตีติ ปจฺจยเหตุกา จิตฺตปีฬา นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ปสฺสนฺตานํเยวาติ อนาทเร สามิวจนํ. ขีรเธนุนฺติ ขีรทายิกํ เธนุํ[Pg.258]. กิญฺจิเทว กตฺวาติ กิญฺจิเทว ภติกมฺมํ กตฺวา. อุจฺฉุยนฺตกมฺมนฺติ อุจฺฉุยนฺตสาลาย กาตพฺพํ กิจฺจํ. ตเมว มคฺคนฺติ อุปาสเกน ปฏิปนฺนมคฺคํ. อุปกฏฺฐายาติ อาสนฺนาย. วิปฺปฏิปนฺนนฺติ ชาติธมฺมกุลธมฺมาทิลงฺฆเนน อสมฺมาปฏิปนฺนํ. เอวนฺติ ยถา อสมฺมาปฏิปนฺโน ปุตฺโต ตาย เอว อสมฺมาปฏิปตฺติยา กุลสนฺตานโต พาหิโร หุตฺวา ปิตุ สนฺติกา ทายชฺชสฺส น ภาคี, เอวํ กุสีโตปิ เตเนว กุสีตภาเวน น สมฺมาปฏิปนฺโน สตฺถุ สนฺติกา ลทฺธพฺพอริยธนทายชฺชสฺส น ภาคี. อารทฺธวีริโยว ลภติ สมฺมาปฏิปชฺชนโต. อุปฺปชฺชติ วีริยสมฺโพชฺฌงฺโคติ โยชนา, เอวํ สพฺพตฺถ.

“无灾时节”是指没有障碍的时候，意思是那时比丘僧团容易获得资具，因此没有因资具而生的心苦。“见者尚且”是不尊重时的属格（sāmivacanaṃ）。“乳牛”是指能产奶的母牛。“做些什么事”就是做些什么活计。“甘蔗榨坊的工作”是指在甘蔗榨坊应该做的事情。“那条道路”即优婆塞所奉行的道路。“近处”是指临近。“违背”是指因违犯种姓法、家族法等而不如法行。“如是”就像不如法行的儿子，由于这种不如法行而从家族传承中脱离，不能从父亲那里分得遗产；同样地，懈怠者也因懈怠而不如法行，不能从导师那里获得本应获得的圣财之遗产。只有发起精勤者才能因为如法行而获得。应连接“生起精进觉支”，所有地方都这样理解。

มหาติ สีลาทิคุเณหิ มหนฺโต วิปุโล อนญฺญสาธารโณ. ตํ ปนสฺส คุณมหตฺตํ ทสสหสฺสิโลกธาตุกมฺปเนน โลเก ปากฏนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สตฺถุโน หี’’ติอาทิมาห.

“大”是指具有戒等功德，伟大且非他人所能共有的。为了显示他的功德是如此伟大，以至于震动了十千世界，所以说了“导师之……”等。

ยสฺมา สตฺถุสาสเน ปพฺพชิตสฺส ปพฺพชฺชูปคมเนน สกฺยปุตฺติยภาโว สญฺชายติ, ตสฺมา พุทฺธปุตฺตภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อสมฺภินฺนายา’’ติอาทิมาห.

因随导师之教出家者，以出家而成就释迦子之身份，故为显示佛子之身份，而说“不混杂”等语。

อลสานํ ภาวนาย นามมตฺตมฺปิ อชานนฺตานํ กายทฬฺหีพหุลานํ ยาวทตฺถํ ภุญฺชิตฺวา เสยฺยสุขาทิอนุยุญฺชนกานํ ติรจฺฉานคติกานํ ปุคฺคลานํ ทูรโต วชฺชนา กุสีตปุคฺคลปริวชฺชนาติ อาห – ‘‘กุจฺฉึ ปูเรตฺวา ฐิตอชครสทิเส’’ติอาทิ. ‘‘ทิวสํ จงฺกเมน นิสชฺชาย อาวรณีเยหิ ธมฺเมหิ จิตฺตํ ปริโสเธสฺสามา’’ติอาทินา ภาวนารมฺภวเสน อารทฺธวีริยานํ ทฬฺหปรกฺกมานํ กาเลน กาลํ อุปสงฺกมนา อารทฺธวีริยปุคฺคลเสวนาติ อาห – ‘‘อารทฺธวีริเย’’ติอาทิ. วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๖๔-๖๕) ปน ชาติมหตฺตปจฺจเวกฺขณา สพฺรหฺมจาริมหตฺตปจฺจเวกฺขณาติ อิทํ ทฺวยํ น คหิตํ, ถินมิทฺธวิโนทนตา สมฺมปฺปธานปจฺจเวกฺขณตาติ อิทํ ทฺวยํ คหิตํ. ตตฺถ อานิสํสทสฺสาวิตาย เอว สมฺมปฺปธานปจฺจเวกฺขณา คหิตา โหติ โลกิยโลกุตฺตรวิเสสาธิคมสฺส วีริยายตฺตตาทสฺสนภาวโต, ถินมิทฺธวิโนทนํ ปน ตทธิมุตฺตตาย เอว คหิตํ โหติ. วีริยุปฺปาทเน ยุตฺตปฺปยุตฺตสฺส ถินมิทฺธวิโนทนํ อตฺถสิทฺธเมวาติ. ตตฺถ [Pg.259] ถินมิทฺธวิโนทนกุสีตปุคฺคลปริวชฺชนอารทฺธวีริยปุคฺคลเสวนตทธิ- มุตฺตตาปฏิปกฺขวิธมนปจฺจยูปสํหารวเสน อปายภยปจฺจเวกฺขณาทโย สมุตฺเตชนวเสน วีริยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปฺปาทกา ทฏฺฐพฺพา.

那些连修习之名都不知、身体强壮又贪图饮食睡眠之乐、趋向畜生道的人，应当远离。如说：“吃饱喝足，如同蟒蛇。”那些常想“我当日日经行坐禅，从诸盖中净化内心”而开始勤修精进、勇猛不懈的人，应当适时亲近。如说：“亲近精进之人。”《清净道论》(Visuddhimagga)中没有采用思惟出身之伟大和思惟同梵行者之伟大这两种方法，而采用了去除昏沉睡眠和正勤思惟这两种方法。其中采用正勤思惟是因为表明世间和出世间的殊胜成就都依赖于精进；采用去除昏沉睡眠则是因为对精进有胜解的缘故。在努力产生精进时，去除昏沉睡眠自然就能实现。因此，去除昏沉睡眠、远离懈怠之人、亲近精进之人、对此有胜解，以及通过对治障碍、思惟恶道怖畏等，这些都应当被看作是能以激发的方式生起精进觉支的助缘。

พุทฺธานุสฺสติยา อุปจารสมาธินิฏฺฐตฺตา วุตฺตํ – ‘‘ยาว อุปจารา’’ติ. สกลสรีรํ ผรมาโนติ ปีติสมุฏฺฐาเนหิ ปณีตรูเปหิ สกลสรีรํ ผรมาโน, ธมฺมสงฺฆคุเณ อนุสฺสรนฺตสฺสปิ ยาว อุปจารา สกลสรีรํ ผรมาโน ปีติสมฺโพชฺฌงฺโค อุปฺปชฺชตีติ เอวํ เสสอนุสฺสตีสุ, ปสาทนียสุตฺตนฺตปจฺจเวกฺขณาย จ โยเชตพฺพํ ตสฺสาปิ วิมุตฺตายตนภาเวน ตคฺคติกตฺตา. เอวรูเป กาเลติ ‘‘ทุพฺภิกฺขภยาทีสู’’ติ วุตฺตกาเล. สมาปตฺติ…เป… น สมุทาจรนฺตีติ อิทํ อุปสมานุสฺสติยา วเสน วุตฺตํ. สงฺขารานญฺหิ วเสน สปฺปเทสวูปสเมปิ นิปฺปเทสวูปสเม วิย ตถา สญฺญาย ปวตฺติโต ภาวนามนสิกาโร กิเลสวิกฺขมฺภนสมตฺโถ หุตฺวา อุปจารสมาธึ อาวหนฺโต ตถารูปปีติโสมนสฺสสมนฺนาคโต ปีติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุปาทาย โหตีติ. ตตฺถ ‘‘วิกฺขมฺภิตา กิเลสา’’ติ ปาโฐ. น สมุทาจรนฺตีติ อิติ-สทฺโท การณตฺโถ. ยสฺมา น สมุทาจรนฺติ, ตสฺมา ตํ เนสํ อสมุทาจารํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺสาติ โยชนา. น หิ กิเลเส ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส โพชฺฌงฺคุปฺปตฺติ ยุตฺตา, ปสาทนีเยสุ ฐาเนสุ ปสาทสิเนหาภาเวน ลูขหทยตาย ลูขตา. สา ตตฺถ อาทรคารวากรเณน วิญฺญายตีติ อาห – ‘‘อสกฺกจฺจกิริยาย สํสูจิตลูขภาเว’’ติ.

因佛随念成就近行定，所以说“乃至近行”。以喜所生的殊胜色法遍满全身，忆念法、僧功德时，乃至近行定，喜觉支生起，其余随念也应如此。应与省察《悦意经》（Pasādanīyasuttanta）相应，因为这也是解脱处且趣向于此。所谓“如是时”，是指“饥荒等怖畏时”。入定……乃至……不现行，这是就寂止随念而言。因为诸行止息时，即使是部分的止息，由于作意仍然像完全止息一样进行，这种修习作意能够镇伏烦恼，引生近行定，并且伴随着喜乐，所以成为喜觉支的助缘。此处“烦恼已镇伏”是正确的读法。“不现行”中的“iti”表示原因。因为烦恼不现行，所以应连接为观察其不现行。若观察烦恼，则觉支不生起，因为在令人净信的境界中，由于缺乏净信与爱乐，心变得粗糙。此可通过不恭敬尊重而得知，所以说“因不恭敬的行为而显现粗糙的状态”。

ปณีตโภชนเสวนตาติ ปณีตสปฺปายโภชนเสวนตา. อุตุอิริยาปถสุขคฺคหเณน สปฺปายอุตุอิริยาปถคฺคหณํ ทฏฺฐพฺพํ. ตญฺหิ ติวิธมฺปิ สปฺปายํ เสวิยมานํ กายสฺส กลฺยตาปาทนวเสน จิตฺตสฺส กลฺยตํ อาวหนฺตํ ทุวิธายปิ ปสฺสทฺธิยา การณํ โหติ. อเหตุกสตฺเตสุ ลพฺภมานํ สุขทุกฺขนฺติ อยเมโก อนฺโต, อิสฺสราทิวิสมเหตุกนฺติ ปน อยํ ทุติโย. เอเต อุโภ อนฺเต อนุปคมฺม ยถาสกํ กมฺมุนา โหตีติ อยํ มชฺฌิมา ปฏิปตฺติ. มชฺฌตฺโต ปโยโค ยสฺส โส มชฺฌตฺตปโยโค, ตสฺส ภาโว มชฺฌตฺตปโยคตา. อยญฺหิ สภาวาสารทฺธตาย ตํปสฺสทฺธกายตาย การณํ โหติ, ปสฺสทฺธิทฺวยํ [Pg.260] อาวหติ. เอเตเนว สารทฺธกายปุคฺคลปริวชฺชนปสฺสทฺธกายปุคฺคลเสวนานํ ตทาวหนตา สํวณฺณิตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

受用殊妙饮食，即是受用适宜的殊妙饮食。应当理解，受用适宜的时节与威仪也是如此。这三种适宜之事如果能够受用，能使身体康健，进而使心良善，成为引发两种轻安的因缘。无因的众生所感受的苦乐是一种极端，由自在天等不平等的因而产生的苦乐是另一种极端。不落入这两种极端，而是各自随业而有，这就是中道。具有中道勤勇的人，他的状态就是中道勤勇性。因为这种状态自然地不躁动，所以能使身心轻安，带来两种轻安。由此也应当明白，远离身心躁动的人，亲近身心轻安的人，都能带来轻安，这道理已经阐述过了。

วตฺถุวิสทกิริยา อินฺทฺริยสมตฺตปฺปฏิปาทนา จ ปญฺญาวหา วุตฺตา, สมาธานาวหาปิ ตา โหนฺติ. สมาธานาวหภาเวเนว ปญฺญาวหภาวโตติ วุตฺตํ – ‘‘วตฺถุวิสทกิริยา…เป… เวทิตพฺพา’’ติ.

净治处所和调理诸根平衡，被称为能带来智慧，也能带来定。正因为能带来定，所以能带来智慧，因此说“净治处所……乃至……应当知晓”。

การณโกสลฺลภาวนาโกสลฺลานํ นานนฺตริยภาวโต รกฺขนาโกสลฺลสฺส จ ตํมูลกตฺตา ‘‘นิมิตฺตกุสลตา นาม กสิณนิมิตฺตสฺส อุคฺคหกุสลตา’’อิจฺเจว วุตฺตํ. กสิณนิมิตฺตสฺสาติ จ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. อสุภนิมิตฺตาทิกสฺสปิ หิ ยสฺส กสฺสจิ ฌานุปฺปตฺตินิมิตฺตสฺส อุคฺคหโกสลฺลํ นิมิตฺตกุสลตา เอวาติ. อติสิถิลวีริยตาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน ปญฺญาปโยคมนฺทตํ ปโยคเวกลฺลญฺจ สงฺคณฺหาติ. ตสฺส ปคฺคณฺหนนฺติ ตสฺส ลีนสฺส จิตฺตสฺส ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคาทิสมุฏฺฐาปเนน ลยาปตฺติโต สมุทฺธรณํ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

因善巧与修习善巧的无间性，以及守护善巧以其为根本，故说“相善巧即是于遍处相的取善巧”。而“于遍处相”当知仅是示例，因为对于不净相等任何能生起禅那的相，于彼取善巧即是相善巧。“过于懈怠等”一句中的“等”字，包括了智慧运用迟钝与修行缺失。所谓“策励彼心”，即是通过生起择法觉支等，将那沉滞的心从昏沉状态中振作起来。世尊曾如是说：

‘‘ยสฺมิญฺจ โข, ภิกฺขเว, สมเย ลีนํ จิตฺตํ โหติ, กาโล ตสฺมึ สมเย ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย, กาโล วีริยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย, กาโล ปีติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย. ตํ กิสฺส เหตุ? ลีนํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ, ตํ เอเตหิ ธมฺเมหิ สุสมุฏฺฐาปยํ โหติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริโส ปริตฺตํ อคฺคึ อุชฺชาเลตุกาโม อสฺส. โส ตตฺถ สุกฺขานิ เจว ติณานิ ปกฺขิเปยฺย, สุกฺขานิ จ โคมยานิ ปกฺขิเปยฺย, สุกฺขานิ จ กฏฺฐานิ ปกฺขิเปยฺย, มุขวาตญฺจ ทเทยฺย, น จ ปํสุเกน โอกิเรยฺย, ภพฺโพ นุ โข โส ปุริโส ปริตฺตํ อคฺคึ อุชฺชาเลตุนฺติ? เอวํ, ภนฺเต’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๔).

“诸比丘，当心沉滞时，其时当修择法觉支，当修精进觉支，当修喜觉支。是何缘故？诸比丘，沉滞之心，易为这些法所策起。譬如，诸比丘，有人欲燃小火，彼于其中投入干草、干牛粪、干木柴，并以口吹气，不撒尘土，彼人能否燃起小火？”“诚然，世尊。”

เอตฺถ จ ยถาสกํ อาหารวเสน ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคาทีนํ ภาวนา สมุฏฺฐาปนาติ เวทิตพฺพา, สา อนนฺตรํ วิภาวิตา เอว.

于此当知，所谓修习择法觉支等，即是依各自的食而令其生起，此点紧接着已作阐明。

อจฺจารทฺธวีริยตาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน ปญฺญาปโยคพลวตํ ปโมทุปฺปิลาปนญฺจ สงฺคณฺหาติ. ตสฺส นิคฺคณฺหนนฺติ ตสฺส อุทฺธตสฺส จิตฺตสฺส สมาธิสมฺโพชฺฌงฺคาทิสมุฏฺฐาปเนน อุทฺธตาปตฺติโต นิเสธนํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ภควตา –

“过于精进等”一句中的“等”字，包括了智慧运用过强与欣喜踊跃。所谓“抑制彼心”，即是通过生起定觉支等，制止那掉举的心，使其免于掉举。世尊亦曾如是说：

‘‘ยสฺมิญฺจ [Pg.261] โข, ภิกฺขเว, สมเย อุทฺธตํ จิตฺตํ โหติ, กาโล ตสฺมึ สมเย ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย, กาโล สมาธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย, กาโล อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนาย. ตํ กิสฺส เหตุ? อุทฺธตํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ, ตํ เอเตหิ ธมฺเมหิ สุวูปสมํ โหติ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ปุริโส มหนฺตํ อคฺคิกฺขนฺธํ นิพฺพาเปตุกาโม อสฺส, โส ตตฺถ อลฺลานิ เจว ติณานิ ปกฺขิเปยฺย, อลฺลานิ จ โคมยานิ นิกฺขิเปยฺย, อลฺลานิ จ กฏฺฐานิ ปกฺขิเปยฺย, มุขวาตญฺจ น ทเทยฺย, ปํสุเกน จ โอกิเรยฺย, ภพฺโพ นุ โข โส ปุริโส มหนฺตํ อคฺคิกฺขนฺธํ นิพฺพาเปตุนฺติ? เอวํ, ภนฺเต’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๔).

“诸比丘，当心掉举时，其时当修轻安觉支，当修定觉支，当修舍觉支。是何缘故？诸比丘，掉举之心，易为这些法所善平息。譬如，诸比丘，有人欲灭大火聚，彼于其中投入湿草、湿牛粪、湿木柴，不以口吹气，并覆之以尘土，彼人能否熄灭大火聚？”“诚然，世尊。”

เอตฺถาปิ ยถาสกํ อาหารวเสน ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคาทีนํ ภาวนา สมุฏฺฐาปนาติ เวทิตพฺพา. ตตฺถ ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ภาวนา วุตฺตา เอว, สมาธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺส วุจฺจมานา, อิตรสฺส อนนฺตรํ วกฺขติ.

于此亦当知，所谓修习轻安觉支等，即是依各自的食而令其生起。其中，轻安觉支的修习已说，定觉支的修习正在解说，其余的（舍觉支）将于紧后说明。

ปญฺญาปโยคมนฺทตายาติ ปญฺญาพฺยาปารสฺส อปฺปกภาเวน. ยถา หิ ทานํ อโลภปฺปธานํ, สีลํ อโทสปฺปธานํ, เอวํ ภาวนา อโมหปฺปธานา. ตตฺถ ยทา ปญฺญา น พลวตี โหติ, ตทา ภาวนา ปุพฺเพนาปรํ วิเสสาวหา น โหติ. อนภิสงฺคโต วิย อาหาโร ปุริสสฺส, โยคิโน จิตฺตสฺส อภิรุจึ น ชเนติ, เตน ตํ นิรสฺสาทํ โหติ. ตถา ภาวนาย สมฺมเทว อวีถิปฏิปตฺติยา อุปสมสุขํ น วินฺทติ, เตนปิ จิตฺตํ นิรสฺสาทํ โหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปญฺญาปโยคมนฺทตายา…เป… นิรสฺสาทํ โหตี’’ติ. ตสฺส สํเวคุปฺปาทนํ ปสาทุปฺปาทนญฺจ ติกิจฺฉนนฺติ ตํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘อฏฺฐ สํเวควตฺถูนี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ชาติชราพฺยาธิมรณานิ ยถารหํ สุคติยํ ทุคฺคติยญฺจ โหนฺตีติ ตทญฺญเมว ปญฺจวิธพนฺธนาทิขุปฺปิปาสาทิอญฺญมญฺญวิเหฐนาทิเหตุกํ อปายทุกฺขํ ทฏฺฐพฺพํ. ตยิทํ สพฺพํ เตสํ เตสํ สตฺตานํ ปจฺจุปฺปนฺนภวนิสฺสิตํ คหิตนฺติ อตีเต อนาคเต จ กาเล วฏฺฏมูลกทุกฺขานิ วิสุํ คหิตานิ. เย ปน สตฺตา อาหารูปชีวิโน, ตตฺถ จ อุฏฺฐานผลูปชีวิโน, เตสํ อญฺเญหิ อสาธารณชีวิตทุกฺขํ อฏฺฐมํ สํเวควตฺถุ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อยํ วุจฺจติ สมเย สมฺปหํสนตาติ อยํ ภาวนาจิตฺตสฺส สมฺปหํสิตพฺพสมเย วุตฺตนเยเนว สํเวคชนนวเสน [Pg.262] เจว ปสาทุปฺปาทนวเสน จ สมฺมเทว ปหํสนา, สํเวคชนนปุพฺพกปสาทุปฺปาทเนน โตสนาติ อตฺโถ.

“智慧运用迟钝”，即智慧的作用微弱。犹如布施以无贪为首，戒以无瞋为首，修习则以无痴为首。于此，当智慧不强时，修习便不能由前导向于后的殊胜。犹如未消化的食物之于人，不能在修行者的心中生起喜悦，因此它变得无味。同样，由于修习未循正道，不能证得寂静之乐，因此心也变得无味。故说：“因智慧运用迟钝……乃至……变得无味”。为示其对治之法在于令生悚惧与净信，故说“八悚惧事”等。其中，生、老、病、死，依善趣、恶趣而有，除此之外，由五种束缚等、饥渴等、相互伤害等为因的恶趣苦，当如是知。这一切皆依众生现在世的生命而取，故过去与未来时中轮回根本之苦则分别而取。又，那些以食维生的众生，其中又以辛劳之果维生者，他们有别于他人的谋生之苦，当知此被取为第八悚惧事。此谓“适时令喜”，即于当令其欢喜之时，依所说之法，通过令生悚惧与令生净信而正令修习之心欢喜，其义为：以令生悚惧为前导，再以令生净信而使之满足。

สมฺมาปฏิปตฺตึ อาคมฺมาติ ลีนุทฺธจฺจวิรเหน สมถวีถิปฏิปตฺติยา จ สมฺมา อวิสมํ สมฺมเทว ภาวนาปฏิปตฺตึ อาคมฺม. อลีนนฺติอาทีสุ โกสชฺชปกฺขิยานํ ธมฺมานํ อนธิมตฺตตาย อลีนํ, อุทฺธจฺจปกฺขิกานํ อนธิมตฺตตาย อนุทฺธตํ, ปญฺญาปโยคสมฺปตฺติยา อุปสมสุขาธิคเมน จ อนิรสฺสาทํ, ตโต เอว อารมฺมเณ สมปฺปวตฺตํ สมถวีถิปฏิปนฺนํ. อลีนานุทฺธตาหิ วา อารมฺมเณ สมปฺปวตฺตํ, อนิรสฺสาทตาย สมถวีถิปฏิปนฺนํ. สมปฺปวตฺติยา วา อลีนํ อนุทฺธตํ, สมถวีถิปฏิปตฺติยา อนิรสฺสาทนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ อลีนตาย ปคฺคเห, อนุทฺธตตาย นิคฺคเห, อนิรสฺสาทตาย สมฺปหํสเน น พฺยาปารํ อาปชฺชติ. อยํ วุจฺจติ สมเย อชฺฌุเปกฺขนตาติ อยํ อชฺฌุเปกฺขิตพฺพสมเย ภาวนาจิตฺตสฺส ปคฺคหนิคฺคหสมฺปหํสเนสุ พฺยาวฏตาสงฺขาตํ ปฏิปกฺขํ อภิภุยฺย อชฺฌุเปกฺขนา วุจฺจติ. ปฏิปกฺขวิกฺขมฺภนโต วิปสฺสนาย อธิฏฺฐานภาวูปคมนโต จ อุปจารชฺฌานมฺปิ สมาธานกิจฺจนิปฺผตฺติยา ปุคฺคลสฺส สมาหิตภาวสาธนเมวาติ ตตฺถ สมธุรภาเวนาห – ‘‘อุปจารํ วา อปฺปนํ วา’’ติ. เอส อุปฺปชฺชตีติ เอส สมาธิสมฺโพชฺฌงฺโค อนุปฺปนฺโน อุปฺปชฺชติ.

“依于正行”，即是依于远离沉滞与掉举，以及依于寂止之道，而正确、无偏、如实地进行修习。于“不沉滞”等句中，因懈怠一边的法不过量，故“不沉滞”；因掉举一边的法不过量，故“不掉举”；因智慧运用圆满及证得寂静之乐，故“不无味”；正因如此，心于所缘中平等而转，行于寂止之道。或可说，因不沉滞、不掉举，故于所缘中平等而转；因不无味，故行于寂止之道。或当知，因平等而转，故不沉滞、不掉举；因行于寂止之道，故不无味。于此，因不沉滞，故不须策励；因不掉举，故不须抑制；因不无味，故不须令喜。此谓“适时舍置”，即于当舍置时，修习之心克服了在策励、抑制、令喜等方面的勤作，此谓之舍置。因镇伏了对治法，且因观(vipassanā)已达能作为基础的状态，故近行定亦能完成令心专注之作用，为个人(puggala)成就等持状态，因此以平等并重的方式说：“近行或安止”。“此生起者”，即此未曾生起的定觉支得以生起。

อนุโรธวิโรธปฺปหานวเสน มชฺฌตฺตภาโว อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺส การณํ ตสฺมึ สติ สิชฺฌนโต, อสติ จ อสิชฺฌนโต, โส จ มชฺฌตฺตภาโว วิสยวเสน ทุวิโธติ อาห – ‘‘สตฺตมชฺฌตฺตตา สงฺขารมชฺฌตฺตตา’’ติ. ตทุภเยน จ วิรุชฺฌนํ ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคภาวนาย เอว ทูรีกตนฺติ อนุรุชฺฌนสฺเสว ปหานวิธึ ทสฺเสตุํ – ‘‘สตฺตมชฺฌตฺตตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตนาห – ‘‘สตฺตสงฺขารเกลายนปุคฺคลปริวชฺชนตา’’ติ. อุเปกฺขาย หิ วิเสสโต ราโค ปฏิปกฺโข. ตถา จาห – ‘‘อุเปกฺขา ราคพหุลสฺส วิสุทฺธิมคฺโค’’ติ (วิสุทฺธิ. ๑.๒๖๙). ทฺวีหากาเรหีติ กมฺมสฺสกตาปจฺจเวกฺขณํ, อตฺตสุญฺญตาปจฺจเวกฺขณนฺติ, อิเมหิ ทฺวีหิ การเณหิ. ทฺวีเหวาติ อวธารณํ สงฺขฺยาสมานตาทสฺสนตฺถํ. สงฺขฺยา เอว เหตฺถ สมานา, น สงฺขฺเยยฺยํ สพฺพถา สมานนฺติ. อสฺสามิกภาโว อนตฺตนิยตา. สติ หิ อตฺตนิ ตสฺส กิญฺจนภาเวน จีวรํ อญฺญํ วา กิญฺจิ อตฺตนิยํ นาม สิยา, โส [Pg.263] ปน โกจิ นตฺเถวาติ อธิปฺปาโย. อนทฺธนิยนฺติ น อทฺธานกฺขมํ, น จิรฏฺฐายี อิตฺตรํ อนิจฺจนฺติ อตฺโถ. ตาวกาลิกนฺติ ตสฺเสว เววจนํ.

以舍离随顺与违逆故，中舍状态是舍觉支的因；当其存在时则成就，不存在时则不成就。此中舍状态依所缘分为两种，即“有情中舍性”(sattamajjhattatā)与“行中舍性”(saṅkhāramajjhattatā)。此二者中的违逆，已由修习轻安觉支所远离，为示仅舍离随顺之法，故说“有情中舍性”等。是故说：“远离于有情与诸行存有爱著之人(puggala)”。于舍，贪特别为其对治。如是亦说：“舍是多贪者之清净道。”(《清净道论》Visuddhimagga 1.269)。“以两种行相”，即省察业属己(kammassakatāpaccavekkhaṇa)与省察空无我(attasuññatāpaccavekkhaṇa)，以此二因。说“唯二”是为限定，以示数量相等。此处仅数量相等，所数之法并非全然相同。无主性即非我所性。若实有我，则以其为所有主，衣等任何事物皆可名为“我所”，然彼实无有，此是其义。“不恒久”(anaddhaniya)意即不堪长时、不长住、短暂、无常。“暂时”(tāvakālika)是其同义词。

มมายตีติ มมตฺตํ กโรติ, มมาติ ตณฺหาย ปริคฺคยฺห ติฏฺฐติ. ธนายนฺตาติ ธนํ ทพฺพํ กโรนฺตา.

“执为我所”(mamāyati)即是造作我所(mamattaṃ karoti)，即以渴爱执取为“我所有”。“求财”(dhanāyantā)即是营办财物(dhanaṃ dabbaṃ karontā)。

๔๑๙. สมฺมาทสฺสนลกฺขณาติ สมฺมา อวิปรีตํ อนิจฺจาทิวเสน ทสฺสนสภาวา. สมฺมาอภินิโรปนลกฺขโณติ สมฺมเทว อารมฺมเณ จิตฺตสฺส อภินิโรปนสภาโว. จตุรงฺคสมนฺนาคตา วาจา ชนํ สงฺคณฺหาตีติ ตพฺพิปกฺขวิรติสภาวา สมฺมาวาจา เภทกรมิจฺฉาวาจาปหาเนน ชเน สมฺปยุตฺเต จ ปริคฺคณฺหนกิจฺจวตี โหตีติ ‘‘ปริคฺคหลกฺขณา’’ติ วุตฺตา. วิสํวาทนาทิกิจฺจตาย หิ ลูขานํ อปริคฺคาหกานํ มุสาวาทาทีนํ ปฏิปกฺขภูตา สินิทฺธภาเวน ปริคฺคหณสภาวา สมฺมาชปฺปนกิจฺจา สมฺมาวาจา ตปฺปจฺจยสุภาสิตสมฺปฏิคฺคาหเก ชเน สมฺปยุตฺตธมฺเม จ ปริคฺคณฺหนฺตี ปวตฺตตีติ ปริคฺคหลกฺขณา. ยถา จีวรกมฺมาทิปฺปโยคสงฺขาโต กมฺมนฺโต กาตพฺพํ จีวรรชนาทิกํ สมุฏฺฐาเปติ นิปฺผาเทติ, ตํตํกิริยานิปฺผาทโก วา เจตนาสงฺขาโต กมฺมนฺโต หตฺถจลนาทิกํ กิริยํ สมุฏฺฐาเปติ, เอวํ สาวชฺชกตฺตพฺพกิริยาสมุฏฺฐาปกมิจฺฉากมฺมนฺตปฺปหาเนน สมฺมากมฺมนฺโต นิรวชฺชสฺส กตฺตพฺพสฺส นิรวชฺชากาเรน สมุฏฺฐาปนกิจฺจวา โหตีติ อาห – ‘‘สมฺมาสมุฏฺฐาปนลกฺขโณ’’ติ. สมฺปยุตฺตธมฺมานํ วา อุกฺขิปนํ สมุฏฺฐาปนํ กายิกกิริยาย ภารุกฺขิปนํ วิย. สมฺมาโวทาปนลกฺขโณติ ชีวมานสฺส ปุคฺคลสฺส, สมฺปยุตฺตธมฺมานํ วา ชีวิตินฺทฺริยวุตฺติยา, อาชีวสฺเสว วา สมฺมเทว โสธนํ โวทาปนํ ลกฺขณํ เอตสฺสาติ สมฺมาโวทาปนลกฺขโณ. อถ วา กายวาจานํ ขนฺธสนฺตานสฺส จ สํกิเลสภูตมิจฺฉาอาชีวปฺปหาเนน สมฺมาอาชีโว ‘‘โวทาปนลกฺขโณ’’ติ วุตฺโต. สมฺมาวายามสติสมาธีสุ วตฺตพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

419. 正见(sammādassana)的特相是正确而不颠倒地观照无常等，具有如实观照的自性。正思惟(sammāsaṅkappa)的特相是心完全正确地专注于所缘境，具有专注的自性。正语(sammāvācā)的自性是远离其对立面，通过断除离间语等邪语，对众人及相应法具有摄受作用，因此被称为“摄受特相”(pariggahalakkhaṇā)。因为妄语等粗恶之语具有欺骗等作用，不能摄受他人，而作为其对立面的正语，以温和之态，履行正说之务，在能接受善言的人们及相应法中发挥摄受作用，因此具有摄受的特相。正如名为造衣等作业的业(kammanta)，能使应作的染衣等事生起、完成；或者说，名为思(cetanā)的业能使手的活动等行为生起；同样地，正业(sammākammanta)通过断除能生起有过失行为的邪业，以无过失的方式履行产生无过失行为之务，所以说“具有正生起相”(sammāsamuṭṭhāpanalakkhaṇo)。或者说，对于相应法来说，具有提起、生起的作用，就像身体的动作能够承担重物一样。正命(sammā-ājīva)的特相是，对于活着的个人(puggala)，或者对于与命根作用相关的诸法，或者纯粹对于生计的正确净化，此即“正净化相”(sammāvodāpanalakkhaṇo)。又或者说，通过断除作为身语以及蕴相续之染污的邪命，正命被称为“净化相”。关于正精进(sammāvāyāma)、正念(sammāsati)、正定(sammāsamādhi)，前面已经说过。

ปญฺญาย กุสลานํ ธมฺมานํ ปุพฺพงฺคมภาวโต สพฺเพปิ อกุสลา ธมฺมา ตสฺสา ปฏิปกฺขาวาติ วุตฺตํ – ‘‘อญฺเญหิปิ อตฺตโน ปจฺจนีกกิเลเสหิ สทฺธิ’’นฺติ. อถ วา อตฺตโน ปจฺจนีกกิเลสา ทิฏฺเฐกฏฺฐา อวิชฺชาทโย ปญฺญาย อุชุปจฺจนีกภาวโต. ปสฺสตีติ ปสฺสนฺตี [Pg.264] วิย โหติ วิพนฺธาภาวโต. เตนาห – ‘‘ตปฺปฏิจฺฉาทก…เป… อสมฺโมหโต’’ติ. สมฺมาสงฺกปฺปาทีนํ มิจฺฉาสงฺกปฺปาทโย อุชุวิปจฺจนีกาติ อาห – ‘‘สมฺมาสงฺกปฺปาทโย…เป… ปชหนฺตี’’ติ. ตเถวาติ อิมินา อตฺตโน ปจฺจนีกกิเลเสหิ สทฺธินฺติ อิมมตฺถํ อนุกฑฺฒติ. วิเสสโตติ สมฺมาทิฏฺฐิยา วุตฺตกิจฺจโต วิเสเสน. เอตฺถาติ เอเตสุ สมฺมาสงฺกปฺปาทีสุ.

由于慧(paññā)是诸善法的前导，一切不善法都是它的对治，所以说“以及其他与自身相违的烦恼”。或者说，与自身相违的烦恼，如无明(avijjā)等，它们与邪见(diṭṭhi)有共同的基础，是慧的直接对治。“能见”，是说（慧）犹如正在观看，因其无有障碍。因此说“遮蔽它的……乃至……因无痴”。正思惟(sammāsaṅkappa)等与邪思惟(micchāsaṅkappa)等是直接相违的，故说“正思惟等……乃至……断除”。“同样地”一词，是引述“与自身相违的烦恼”此义。“特别地”，是说与为正见所说的作用有差别。“于此”，是指于此等正思惟等之中。

เอสา สมฺมาทิฏฺฐิ นามาติ โลกิยํ โลกุตฺตรญฺจ เอกชฺฌํ กตฺวา วทติ มิสฺสกตาภาวโต. เตนาห – ‘‘ปุพฺพภาเค’’ติอาทิ. เอการมฺมณา นิพฺพานารมฺมณตฺตา. กิจฺจโตติ ปุพฺพภาเค ทุกฺขาทีหิ ญาเณหิ กาตพฺพกิจฺจสฺส อิธ นิปฺผตฺติโต, อิมสฺเสว วา ญาณสฺส ทุกฺขาทิปฺปกาสนกิจฺจโต. จตฺตาริ นามานิ ลภติ ทุกฺขปริญฺญาทิจตุกิจฺจสาธนโต. ตีณิ นามานิ ลภติ กามสงฺกปฺปาทิปฺปหานกิจฺจนิปฺผตฺติโต. สิกฺขาปทวิภงฺเค (วิภ. ๗๐๓ อาทโย) ‘‘วิรติเจตนา ตํสมฺปยุตฺตา จ ธมฺมา สิกฺขาปทานี’’ติ วุตฺตานิ, ตตฺถ ปธานานํ วิรติเจตนานํ วเสน ‘‘วิรติโยปิ โหนฺติ เจตนาทโยปี’’ติ อาห. ‘‘สมฺมา วทติ เอตายา’’ติอาทินา อตฺถสมฺภวโต สมฺมาวาจาทโย ตโย วิรติโยปิ โหนฺติ เจตนาทโยปิ. มุสาวาทาทีหิ วิรมณกาเล วิรติโย, สุภาสิตาทิวาจาภาสนาทิกาเล เจตนาทโย โยเชตพฺพา. มคฺคกฺขเณ ปน วิรติโยว มคฺคลกฺขณปฺปตฺติโต. น หิ เจตนา นิยฺยานสภาวา. อถ วา เอกสฺส ญาณสฺส ทุกฺขาทิญาณตา วิย เอกาย วิรติยา มุสาวาทาทิวิรติภาโว วิย จ เอกาย เจตนาย สมฺมาวาจาทิกิจฺจตฺตยสาธนสภาวา สมฺมาวาจาทิภาวาสิทฺธิโต ‘‘มคฺคกฺขเณ วิรติโยวา’’ติ วุตฺตํ.

说“此名为正见(sammādiṭṭhi)”，是总括世间(lokiya)与出世间(lokuttara)而言，因其并非杂乱。是故说“于前分(pubbabhāga)”等。（出世间正见）以涅槃(nibbāna)为唯一所缘。从作用而言，因前分中由苦等智所应作之务于此（道之刹那）得以完成，或因正是此智具有开示苦等的作用。（此正见）获得四种名称，因其成就了知苦等四种作用。获得三种名称，因其成就了断除欲寻等作用。在《学处分别》(Sikkhāpadavibhaṅga)中说：“离(virati)思(cetanā)及彼相应法是学处(sikkhāpada)。”此处依主要的离思而说“既是离，也是思等”。由“依此而正说”等义，可知正语(sammāvācā)等三者既是离，也是思等。当远离妄语等时是离，当说善语等时应配以思等。然于道之刹那(maggakkhaṇa)，因证得道相，故唯是离。思并无出离(niyyāna)之自性。或者说，犹如一智有苦等智性，一离有远离妄语等性，一思有成就正语等三务之性，然因正语等（作为思的）体性于道之刹那不成立，故说“于道之刹那唯是离”。

จตฺตาริ นามานิ ลภตีติ จตุสมฺมปฺปธานจตุสติปฏฺฐานวเสน ลภติ. มคฺคกฺขเณติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. ปุพฺพภาเคปิ มคฺคกฺขเณปิ สมฺมาสมาธิ เอวาติ ยทิปิ สมาธิอุปการกานํ อภินิโรปนานุมชฺชนสมฺปิยายนพฺรูหนสนฺตสุขานํ วิตกฺกาทีนํ วเสน จตูหิ ฌาเนหิ สมฺมาสมาธิ วิภตฺโต, ตถาปิ วายาโม วิย อนุปฺปนฺนากุสลานุปฺปาทนาทิจตุวายามกิจฺจํ, สติ วิย จ อสุภาสุขานิจฺจานตฺเตสุ กายาทีสุ สุภาทิสญฺญาปหานลกฺขณํ จตุสติกิจฺจํ, เอโก สมาธิ จตุชฺฌานสมาธิกิจฺจํ น สาเธตีติ ปุพฺพภาเคปิ ปฐมชฺฌานสมาธิ, ปฐมชฺฌานสมาธิ [Pg.265] เอว มคฺคกฺขเณปิ, ตถา ปุพฺพภาเคปิ จตุตฺถชฺฌานสมาธิ, จตุตฺถชฺฌานสมาธิ เอว มคฺคกฺขเณปีติ อตฺโถ.

“获得四种名称”，是依四正勤(catusammappadhāna)与四念处(catusatipaṭṭhāna)而得。应联系到“于道之刹那(maggakkhaṇa)”。（此理如下：）于前分(pubbabhāga)与道之刹那，正定(sammāsamādhi)是同一的。虽然正定依寻(vitakka)等助益定(samādhi)之法——即安立、沉入、喜爱、增长及寂静乐——而分为四种禅那(jhāna)，然而，犹如精进(vāyāma)有令未生之不善不生等四种作用，念(sati)有于不净、苦、无常、无我之身等上舍离净想等四种作用，（但）一个定不能成就四种禅那定的所有作用。因此，前分中的初禅定(paṭhamajjhāna-samādhi)，于道之刹那亦是初禅定；同样，前分中的第四禅定(catutthajjhāna-samādhi)，于道之刹那亦是第四禅定。其义如此。

‘‘กึ ปนายํ มคฺคธมฺมานํ เทสนานุกฺกโม, เกวลํ วาจาย กมวตฺตินิภาวโต, อุทาหุ กญฺจิ วิเสสํ อุปาทายา’’ติ วิจารณายํ กญฺจิ วิเสสํ อุปาทายาติ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘อิเมสู’’ติอาทิ. ตตฺถ ภาวนานุภาวา หิตผลาย สาติสยํ ติกฺขวิสทภาวปฺปตฺติยา อจฺฉริยพฺภุตสมตฺถตาโยเคน สพฺพโส ปฏิปกฺขวิธมเนน ยาถาวโต ธมฺมสภาวโพธเนน จ สมฺมาทิฏฺฐิยา พหุการตา เวทิตพฺพา. เตนาห – ‘‘อยํ หี’’ติอาทิ.

“那么，此道法教导的次第，是仅仅出于言语的次第使然，还是依据某种特殊之处呢？”为考察此，并为说明“依据某种特殊之处”，（论师）说：“于此等……”等。于此，当知正见(sammādiṭṭhi)有大助益，因其通过修习(bhāvanā)之力，为达利益之果(hitaphala)，已臻极利极明之境，具足不可思议之奇特能力，彻底摧破一切对立法，并如实了知诸法自性(dhammasabhāva)。是故（论师）说：“此实……”等。

ตสฺสาติ สมฺมาทิฏฺฐิยา. พหุกาโรติ ธมฺมสมฺปฏิเวเธ พหูปกาโร. อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาหิ วิภาเวตุํ, ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

“彼”(tassa)指正见(sammādiṭṭhi)。“大助益”(bahukāro)指于洞见法(dhammasampaṭivedha)时有大助益。今为以譬喻阐明其义，故说“犹如……”等。

วจีเภทสฺส การโก วิตกฺโก สาวชฺชานวชฺชวจีเภทนิวตฺตนปฺปวตฺตนาการาย สมฺมาวาจายปิ อุปการโก เอวาติ อาห – ‘‘สฺวายํ…เป… สมฺมาวาจายปิ อุปการโก’’ติ. สมฺมาสงฺกปฺโป หิ สจฺจวาจาย วิรติวาจายปิ วิเสสปจฺจโย มิจฺฉาสงฺกปฺปตเทกฏฺฐกิเลสปฺปหานโต.

寻(vitakka)为语之发端。而此（正思惟，sammāsaṅkappa）亦能以止息有过之语、发起无过之语的方式，助益于正语(sammāvācā)。故说：“彼……乃至……亦助益于正语。”实因正思惟是谛语(saccavācā)及离语(virativācā)的殊胜助缘，以其能断除邪思惟(micchāsaṅkappa)及与之一义的烦恼(kilesa)故。

สํวิทหิตฺวาติอาทีสุ สมฺมา วิทหนํ กมฺมนฺตปฺปโยชนญฺจ เอกนฺตานวชฺชวจีกายกมฺมวเสน อิจฺฉิตพฺพนฺติ วิรติวาจาวเสน สํวิทหนํ วิรติกมฺมนฺตสฺเสว ปโยชนญฺจ นิทสฺสิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ หิสฺส สมฺมาวาจาย สมฺมากมฺมนฺตสฺสาปิ พหุการตา โชติตา สิยา. วจีเภทนิยามิกา หิ วจีทุจฺจริตวิรติ กายิกกิริยนิยามิกาย กายทุจฺจริตวิรติยา อุปการิกา. ตถา หิ วิสํวาทนาทิมิจฺฉาวาจโต อวิรโต มิจฺฉากมฺมนฺตโตปิ น วิรมเตว. ยถาห – ‘‘เอกํ ธมฺมํ อตีตสฺส…เป… นตฺถิ ปาปํ อการิย’’นฺติ. ตสฺมา อวิสํวาทนาทิสมฺมาวาจาย ฐิโต สมฺมากมฺมนฺตมฺปิ ปูเรติเยวาติ วจีทุจฺจริตวิรติ กายทุจฺจริตวิรติยา อุปการิกา.

于“善安排后”(saṃvidahitvā)等句中，当知其意为，正安排(sammā vidahana)与业之目的(kammantappayojana)皆是所期望的完全无过之语业与身业；并且，以离语(virativācā)的方式来安排，是为了开示离（恶）业(viratikammanta)的目的。如是，则能阐明其（正思惟）于正语、正业亦有大助益。实因规范言语的离语恶行(vacīduccaritavirati)，有助于规范身行的离身恶行(kāyaduccaritavirati)。诚然，不离妄语等邪语者，亦必不离邪业。如言：“违越一法者……乃至……无恶不可为。”是故，住于不妄语等正语者，亦必能圆满正业。由此可知，离语恶行有助于离身恶行。

ยสฺมา อาชีวปาริสุทฺธิ นาม ทุสฺสีลฺยปฺปหานปุพฺพิกา, ตสฺมา สมฺมาวาจากมฺมนฺตานนฺตรํ สมฺมาอาชีโว เทสิโตติ ทสฺเสตุํ – ‘‘จตุพฺพิธํ ปนา’’ติอาทิ [Pg.266] วุตฺตํ. เอตฺตาวตาติ ปริสุทฺธสีลาชีวิกามตฺเตน. อิทํ วีริยนฺติ จตุสมฺมปฺปธานวีริยํ.

以命清净(ājīvapārisuddhi)实以断恶戒(dussīlya)为前行，是故，为示于正语(sammāvācā)、正业(sammākammanta)后说正命(sammāājīva)，故说“然则四种……”等。“仅此”(ettāvatā)意指仅凭清净的戒(sīla)与命(ājīva)。“此精进”(idaṃ vīriyaṃ)指四正勤(catusammappadhāna)之精进。

วีริยารมฺโภปิ สมฺมาสติปริคฺคหิโต เอว นิพฺพานาวโห, น เกวโลติ ทสฺเสตุํ – ‘‘ตโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. สูปฏฺฐิตาติ พหิทฺธาวิกฺเขปํ ปหาย สุฏฺฐุ อุปฏฺฐิตา กาตพฺพา. สมาธิสฺส อุปการธมฺมา นาม ยถาวุตฺตวตฺถุวิสทกิริยาทโย. ตปฺปฏิปกฺขโต อนุปการธมฺมา เวทิตพฺพา. คติโยติ นิปฺผตฺติโย. สมนฺเวสิตฺวาติ สมฺมา ปริเยสิตฺวา.

为示发起精进(vīriyārambha)亦唯有被正念(sammāsati)所摄持，方能导向涅槃(nibbāna)，非仅精进本身，故说“其后……”等。“善现起”(sūpaṭṭhitā)指舍离外在散乱(bahiddhāvikkhepa)，令其善现起。“定之助益法”(samādhissa upakāradhamma)指如前所说令所缘清晰等。“与此相违”当知即非助益法。“趣”(gati)指成就(nipphatti)。“遍寻”(samanvesitvā)指正寻求(sammā pariyesitvā)。

๔๒๗. ยถา อิตฺถีสุ กถา ปวตฺตา อธิตฺถีติ วุจฺจติ, เอวํ อตฺตานํ อธิกิจฺจ ปวตฺตา อชฺฌตฺตํ. ‘‘เอวํ ปวตฺตมานา มยํ ‘อตฺตา’ติ คหณํ คมิสฺสามา’’ติ อิมินา วิย อธิปฺปาเยน อตฺตานํ อธิกิจฺจ อุทฺทิสฺส ปวตฺตา สตฺตสนฺตติปริยาปนฺนา อชฺฌตฺตํ. ตสฺมึ อชฺฌตฺตรูเป, อตฺตโน เกสาทิวตฺถุเก กสิณรูเปติ อตฺโถ. ปริกมฺมวเสน อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญีติ ปริกมฺมกรณวเสน อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี, น อปฺปนาวเสน. น หิ ปฏิภาคนิมิตฺตารมฺมณา อปฺปนา อชฺฌตฺตวิสยา สมฺภวติ. ตํ ปน อชฺฌตฺตํ ปริกมฺมวเสน ลทฺธํ กสิณนิมิตฺตํ อวิสุทฺธเมว โหติ, น พหิทฺธา ปริกมฺมวเสน ลทฺธํ วิย วิสุทฺธํ. เตนาห – ‘‘ตํ ปนา’’ติอาทิ.

427. 犹如关于女人的谈论被称为“增上女人”(adhitthī)，如是，缘于自身而转起的，即为“内”。仿佛怀着“如是行者，我等将趣于‘我’之执取”此等意趣，缘于自身、指向自身、摄于有情相续而转起的，即为“内”。于彼“内色”中，义为于以自身发等为所缘的遍处色(kasiṇarūpa)。“于内有色想”是依预备修习(parikamma)而言，指因作预备修习而于内有色想，非依安止(appanā)而言。实因以似相(paṭibhāganimitta)为所缘的安止，不可能以内在为境。且彼依内在预备修习所得的遍处相(kasiṇanimitta)实为不净，不如依外在预备修习所得者清净。是故说：“然彼……”等。

ยสฺเสวํ ปริกมฺมํ อชฺฌตฺตํ อุปฺปนฺนนฺติ ยสฺส ปุคฺคลสฺส เอวํ วุตฺตปฺปกาเรน อชฺฌตฺตํ ปริกมฺมํ ชาตํ. นิมิตฺตํ ปน พหิทฺธาติ ปฏิภาคนิมิตฺตํ สสนฺตติปริยาปนฺนํ น โหตีติ พหิทฺธา. ปริตฺตานีติ ยถาลทฺธานิ สุปฺปสราวมตฺตานิ. เตนาห – ‘‘อวฑฺฒิตานี’’ติ. ปริตฺตวเสเนวาติ วณฺณวเสน อาโภเค วิชฺชมาเนปิ ปริตฺตวเสเนว อิทํ อภิภายตนํ วุตฺตํ ปริตฺตตา เหตฺถ อภิภวนสฺส การณํ. วณฺณาโภเค สติปิ อสติปิ อภิภวตีติ อภิภุ, ปริกมฺมํ, ญาณํ วา. อภิภุ อายตนํ เอตสฺสาติ อภิภายตนํ, ฌานํ. อภิภวิตพฺพํ วา อารมฺมณสงฺขาตํ อายตนํ เอตสฺสาติ อภิภายตนํ. อถ วา อารมฺมณาภิภวนโต อภิภุ จ ตํ อายตนญฺจ โยคิโน สุขวิเสสานํ อธิฏฺฐานภาวโต มนายตนธมฺมายตนภาวโต จาติ สสมฺปยุตฺตชฺฌานํ อภิภายตนํ. อภิภายตนภาวนา นาม ติกฺขปญฺญสฺเสว สมฺภวติ, น อิตรสฺสาติ อาห – ‘‘ญาณุตฺตริโก ปุคฺคโล’’ติ. อภิภวิตฺวา สมาปชฺชตีติ เอตฺถ อภิภวนํ [Pg.267] สมาปชฺชนญฺจ อุปจารชฺฌานาธิคมนสมนนฺตรเมว อปฺปนาฌานุปฺปาทนนฺติ อาห – ‘‘สห นิมิตฺตุปฺปาเทเนเวตฺถ อปฺปนํ ปาเปตี’’ติ. สห นิมิตฺตุปฺปาเทนาติ จ อปฺปนาปริวาสาภาวสฺส ลกฺขณวจนเมตํ. โย ขิปฺปาภิญฺโญติ วุจฺจติ, ตโตปิ ญาณุตฺตรสฺเสว อภิภายตนภาวนา. เอตฺถาติ เอตสฺมึ นิมิตฺเต. อปฺปนํ ปาเปตีติ ภาวนาอปฺปนํ เนติ.

“于其人如是之内在预备修习已生起”，意指于某个人，已如所说方式生起内在的预备修习。“然相于外”，指似相(paṭibhāganimitta)不摄于自相续，故为外在。“少”指如所获得的仅蔓菁子量。是故说“未增长”。“仅依于少”，指纵有色光，亦仅依于少而说此胜处，因于此，少即是胜越之因。无论有无色光皆能胜越，故为“胜者”(abhibhu)，或指预备修习，或指智。此为胜者之处(āyatana)，故为胜处(abhibhāyatana)，即禅那。或此为当胜越之所缘处，故为胜处。或因能胜越所缘，故为“胜”，又因是瑜伽行者特殊安乐之所依，且属意处、法处，故彼相应之禅那为“处”，合为胜处。唯利慧者方能修习胜处，非余人所能，故说“智增上的个人”。于此，“胜越而入定”之胜越与入定，指证得近行定后，立即生起安止定，故说“于此，随相之生起即达安止”。“随相之生起”是说明无安止别住(appanāparivāsa)之相的语句。纵然是所谓“速通达者”，亦唯有智增上者能修习胜处。“于此”指于此相。“达安止”指导向修习安止。

เอตฺถ จ เกจิ ‘‘อุปฺปนฺเน อุปจารชฺฌาเน ตํ อารพฺภ เย เหฏฺฐิมนฺเตน ทฺเว ตโย ชวนวารา ปวตฺตนฺติ, เต อุปจารชฺฌานปกฺขิกา เอว, ตทนนฺตรํ ภวงฺคปริวาเสน อุปจารเสวนาย จ วินา อปฺปนา โหติ, สห นิมิตฺตุปฺปาเทเนว อปฺปนํ ปาเปตี’’ติ วทนฺติ, ตํ เตสํ มติมตฺตํ. น หิ ปาริวาสิกปริกมฺเมน อปฺปนาวาโร อิจฺฉิโต, นาปิ มหคฺคตปฺปมาณชฺฌาเนสุ วิย อุปจารชฺฌาเน เอกนฺตโต ปจฺจเวกฺขณา อิจฺฉิตพฺพา. ตสฺมา อุปจารชฺฌานาธิคมโต ปรํ กติปยภวงฺคจิตฺตาวสาเน อปฺปนํ ปาปุณนฺโต ‘‘สห นิมิตฺตุปฺปาเทเนเวตฺถ อปฺปนํ ปาเปตี’’ติ วุตฺโต. สห นิมิตฺตุปฺปาเทนาติ จ อธิปฺปายิกมิทํ วจนํ, น นีตตฺถํ, ตตฺถ อธิปฺปาโย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. น อนฺโตสมาปตฺติยํ ตทา ตถารูปสฺส อาโภคสฺส อสมฺภวโต. สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสฺส อาโภโค ปุพฺพภาคภาวนาวเสน ฌานกฺขเณ ปวตฺตํ อภิภวนาการํ คเหตฺวา ปวตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ. อภิธมฺมฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อิมินาสฺส ปุพฺพาโภโค กถิโต’’ติ วุตฺตํ. อนฺโตสมาปตฺติยํ ตทา ตถา อาโภคาภาเว กสฺมา ฌานสญฺญายปีติ วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘อภิภวสญฺญา หิสฺส อนฺโตสมาปตฺติยมฺปิ อตฺถี’’ติ.

于此，有人说：“近行定生起时，缘彼而转起的下至两三个速行心流，皆属近行定；其后，无须有分之别住(bhavaṅgaparivāsa)与近行之习行，即有安止，随相之生起即达安止。”此仅彼等之臆见。实不期以别住(pārivāsika)之预备修习得安止之分，亦不应如于大心、无量心禅那中，于近行定中一味求省察。是故，证近行定后，于数个有分心之末，达安止者，被称为“于此，随相之生起即达安止”。“随相之生起”此语为意引导句，非了义句，其意趣当如前述而知。因于入定之内，尔时不可能有如是之作意。当知从定而出者之作意，是依前分修习，取禅那刹那所转起之胜越行相而转起。于《阿毗达摩义注》(Abhidhammaṭṭhakathā)中则说：“此说其前分作意。”若于入定之内，尔时无如是作意，因何亦说有禅那之想？答曰：“实因其于入定之内亦有胜越之想。”

วฑฺฒิตปฺปมาณานีติ วิปุลปฺปมาณานีติ อตฺโถ, น เอกงฺคุลทฺวงฺคุลาทิวฑฺฒึ ปาปิตานิ ตถา วฑฺฒนสฺเสเวตฺถ อสมฺภวโต. เตนาห – ‘‘มหนฺตานี’’ติ. ภตฺตวฑฺฒิตกนฺติ ภุญฺชนภาชเน วฑฺเฒตฺวา ทินฺนํ ภตฺตํ, เอกาสเน ปุริเสน ภุญฺชิตพฺพภตฺตโต อุปฑฺฒภตฺตนฺติ อตฺโถ.

“增量”意为“大量”，并非指增加了一寸、两寸等，因为在此处不可能有那样的增加。因此说“巨大”。“增食”是指在食盘中增加后给予的食物，其意为一个人一坐所食之半。

รูเป สญฺญา รูปสญฺญา, สา อสฺส อตฺถีติ รูปสญฺญี, น รูปสญฺญี อรูปสญฺญี. สญฺญาสีเสน ฌานํ วทติ. รูปสญฺญาย อนุปฺปาทนเมเวตฺถ อลาภิตา. พหิทฺธาว อุปฺปนฺนนฺติ พหิทฺธาวตฺถุสฺมึเยว อุปฺปนฺนํ. เอตฺถ จ –

“于色之想”为“色想”(rūpasaññā)，拥有此想者为“有色想者”(rūpasaññī)；非有色想者，即“无色想者”(arūpasaññī)。此乃以“想”(saññā)为首而论禅那(jhāna)。此处，未得即是色想不生起。“仅于外生起”意为“仅于外在所缘上生起”。于此：

‘‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ. อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ อปฺปมาณานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ[Pg.268]. อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ. อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ อปฺปมาณานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๓๘, ๓๕๘; อ. นิ. ๘.๖๕; ๑๐.๒๙) –

“于内有色想者，观外在诸色，有限量者，美者与丑者。于内有色想者，观外在诸色，无量者，美者与丑者。于内无色想者，观外在诸色，有限量者，美者与丑者。于内无色想者，观外在诸色，无量者，美者与丑者。”(长部3.338, 358; 增支部8.65; 10.29)

เอวมิธ จตฺตาริ อภิภายตนานิ อาคตานิ. อภิธมฺเม (ธ. ส. ๒๔๔-๒๔๕) ปน ‘‘อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ, อปฺปมาณานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติ เอวมาคตานิ. ตตฺถ จ การณํ อภิธมฺมฏฺฐกถายํ วุตฺตเมว. ตถา หิ วุตฺตํ อฏฺฐสาลินิยํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๒๐๔) –

如是，此处已述四种胜处(abhibhāyatana)。但在阿毗达摩(abhidhamma)中(法集论 244-245)则如是说：“于内无色想者，观外在诸色，有限量者，美者与丑者；无量者，美者与丑者。”其原因已在阿毗达摩义注(abhidhammaṭṭhakathā)中说明。诚如《含义阐明》(aṭṭhasālinī)(法集论义注 204)中所说：

‘‘กสฺมา ปน ยถา สุตฺตนฺเต ‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี เอโก พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานี’ติอาทิ วุตฺตํ, เอวํ อวตฺวา อิธ จตูสุปิ อภิภายตเนสุ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญิตาว วุตฺตาติ. อชฺฌตฺตรูปานํ อนภิภวนียโต. ตตฺถ วา หิ อิธ วา พหิทฺธา รูปาเนว อภิภวิตพฺพานิ, ตสฺมา ตานิ นิยมโต วตฺตพฺพานี’’ติ.

“然则，为何不像经藏(suttanta)中所说‘于内有色想者，观外在有限诸色’等，而于此四种胜处中，仅说‘于内无色想’呢？因为内在诸色是不可胜过的。无论在经藏或此处，都只有外在诸色应被胜过，是故必须论及它们。”

ตตฺราปิ อิธปิ วุตฺตานิ ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญีติ อิทํ ปน สตฺถุ เทสนาวิลาสมตฺตเมวา’’ติ. อยํ ปเนตฺถ อธิปฺปาโย – อิธ วณฺณาโภครหิตานิ สหิตานิ จ สพฺพานิ ปริตฺตานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ อภิภุยฺยาติ. ปริยายกถา หิ สุตฺตนฺตเทสนาติ. อภิธมฺเม ปน นิปฺปริยายเทสนตฺตา วณฺณาโภครหิตานิ วิสุํ วุตฺตานิ, ตถา สหิตานิ. อตฺถิ หิ อุภยตฺถ อภิภวนวิเสโสติ. ตถา อิธ ปริยายเทสนตฺตา วิโมกฺขานมฺปิ อภิภวนปริยาโย อตฺถีติ ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี’’ติอาทินา ปฐมทุติยอภิภายตเนสุ ปฐมวิโมกฺโข, ตติยจตุตฺถอภิภายตเนสุ ทุติยวิโมกฺโข, วณฺณาภิภายตเนสุ ตติยวิโมกฺโข จ อภิภวนปตฺติโต สงฺคหิโต. อภิธมฺเม ปน นิปฺปริยายเทสนตฺตา วิโมกฺขาภิภายตนานิ อสงฺกรโต เทเสตุํ วิโมกฺเข วชฺเชตฺวา อภิภายตนานิ กถิตานิ. สพฺพานิ จ วิโมกฺขกิจฺจานิ ฌานานิ วิโมกฺขเทสนายํ วุตฺตานิ. ตเทตํ ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี’’ติ อาคตสฺส อภิภายตนทฺวยสฺส อภิธมฺเม อภิภายตเนสุ อวจนโต ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีนญฺจ สพฺพวิโมกฺขกิจฺจสาธารณวจนภาวโต ววตฺถานํ กตนฺติ วิญฺญายติ.

在此二处亦说：“‘于内有色想’、‘于内无色想’，这仅是导师说法的善巧而已。”此中意谓：此处，所有有限的、美与丑的、不作意颜色(vaṇṇābhogarahitāni)与作意颜色(sahitāni)者，皆被胜过。因为经藏的教说为方便说。但在阿毗达摩中，因是无方便说，故不作意颜色者与作意颜色者被分别论述，因为二者在胜过上有差别。同样，此处因是方便说，故诸解脱(vimokkha)亦有胜过之方便，即以“于内有色想”等，于第一、第二胜处中摄入第一解脱，于第三、第四胜处中摄入第二解脱，于颜色胜处(vaṇṇābhibhāyatanesu)中，因达到胜过而摄入第三解脱。但在阿毗达摩中，因是无方便说，为不混淆地教导，故在论述胜处时排除了诸解脱。而所有具解脱作用的禅那，皆在解脱的教说中述及。是故可知，之所以作此区别，是因为“于内有色想”而来的两种胜处，在阿毗达摩的胜处中未被提及，且“有色者见诸色”(rūpī rūpāni passati)等语，是通用于一切解脱作用的。

อชฺฌตฺตรูปานํ [Pg.269] อนภิภวนียโตติ อิทํ อภิธมฺเม กตฺถจิปิ ‘‘อชฺฌตฺตรูปานิ ปสฺสตี’’ติ อวตฺวา สพฺพตฺถ ยํ วุตฺตํ – ‘‘พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตี’’ติ, ตสฺส การณวจนํ. เตน ยํ อญฺญเหตุกํ สุตฺตนฺเต ‘‘พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตี’’ติ วจนํ, ตํ เตน เหตุนา วุตฺตํ. ยํ ปน เทสนาวิลาสเหตุกํ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญิตาย เอว อภิธมฺเม วจนํ, น ตสฺส อญฺญํ การณํ มคฺคิตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. อชฺฌตฺตรูปานํ อนภิภวนียตา จ เตสํ พหิทฺธารูปานํ วิย อวิภูตตฺตา. เทสนาวิลาโส จ ยถาวุตฺตววตฺถานวเสน เวทิตพฺโพ เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน วิชฺชมานปริยายกถนภาวโต. เทสนาวิลาโส หิ นาม เวเนยฺยชฺฌาสยานุรูปํ วิชฺชมานสฺส จ ปริยายสฺส วิภาวนํ, น ยสฺส กสฺสจิ, ตสฺมา ‘‘อิธ ปริยายเทสนตฺตา’’ติอาทินา วุตฺตปฺปการํ ววตฺถานํ เทสนาวิลาสนิพนฺธนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

“内在诸色不可胜过”——此句乃是说明为何在阿毗达摩中，任何地方都未说“观内在诸色”，而处处皆说“观外在诸色”的原因。因此，经藏中所说“观外在诸色”是出于另一原因，而此处则是出于此（不可胜过）原因。至于阿毗达摩中仅说“于内无色想”，乃是出于说法善巧之故，此句表明不应为此寻求其他原因。内在诸色之所以不可胜过，是因为它们不像外在诸色那样显现。说法的善巧，应依前述区别来理解，因其是随顺所化有情的意乐而说示现有的方便。所谓说法善巧，即是随顺所化有情的意乐而阐明现有的方便，并非对任何人皆可，是故当知，以“此处因是方便说”等方式所作的区别，乃是基于说法的善巧。

สุวณฺณทุพฺพณฺณานีติ เอเตเนว สิทฺธตฺตา น นีลาทิอภิภายตนานิ วตฺตพฺพานีติ เจ? น นีลาทีสุ กตาธิการานํ นีลาทิภาวสฺเสว อภิภวนการณตฺตา. น หิ เตสํ ปริสุทฺธาปริสุทฺธวณฺณานํ ปริตฺตตา อปฺปมาณตา วา อภิภวนการณํ, อถ โข นีลาทิภาโว เอวาติ. เอเตสุ จ ปริตฺตาทิกสิณรูเปสุ ยํยํจริตสฺส อิมานิ อภิภายตนานิ อิชฺฌนฺติ, ตํ ทสฺเสตุํ – ‘‘อิเมสุ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

若问：既然已由“美与丑”成立，是否青等胜处就不必说了呢？答：不然。因为对于已在青等（遍）中修行者而言，青等的状态本身即是胜过之因。对他们来说，那些净与不净颜色的有限或无限，并非胜过之因，而是青等的状态本身。为说明在这些有限等的遍(kasiṇa)色中，何种胜处能为哪种根行者所成就，故说“于此等中……”等。

สพฺพสงฺคาหิกวเสนาติ นีลวณฺณนีลนิทสฺสนนีลนิภาสานํ สาธารณวเสน. วณฺณวเสนาติ สภาววณฺณวเสน. นิทสฺสนวเสนาติ ปสฺสิตพฺพตาวเสน, จกฺขุวิญฺญาณวีถิยา คเหตพฺพตาวเสน. โอภาสวเสนาติ สปฺปภาสตาย อวภาสนวเสน. วณฺณธาตุยา วาติ อญฺชนรชตวตฺถาทิวณฺณธาตุยา. โลกิยาเนว รูปาวจรชฺฌานภาวโต.

“以总摄方式”是指共通于青色、青相、青光。“以颜色方式”是指以自性颜色方式。“以相方式”是指以可见、可为眼识过程所取的方式。“以光方式”是指以有光泽而照亮的方式。“或以颜色界方式”是指如眼影粉、银、布等之颜色界。因其是色界禅，故仅是世间的。

๔๓๕. รูปีติ เอตฺถ เยนายํ สสนฺตติปริยาปนฺเนน รูเปน สมนฺนาคโต, ตํ ยสฺส ฌานสฺส เหตุภาเวน วิสิฏฺฐรูปํ โหติ. เยน วิสิฏฺเฐน รูปีติ วุจฺเจยฺย, ตเทว สสนฺตติปริยาปนฺนรูปนิมิตฺตํ ฌานํ. อิธ ปน ปรมตฺถโต รูปิภาวสาธกนฺติ อาห – ‘‘อชฺฌตฺตํ เกสาทีสู’’ติอาทิ. รูปชฺฌานํ รูปนฺติ อุตฺตรปทโลเปน วุตฺตํ – ‘‘รูปูปปตฺติยา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๖๐-๑๖๑, ๑๘๕-๑๙๐ อาทโย, ๒๔๔-๒๔๕ อาทโย; วิภ. ๖๒๕) วิย.

435. 此处“有色者”(rūpī)，是指他所具有的、包含于自身相续中的色，此色乃是作为某禅那之因的殊胜色。他因之被称为“有色者”的此殊胜色，即是以包含于自身相续中的色为相的禅那。然此处，为从胜义上成就“有色者”之状态，故说“于内发等……”。“色禅”省略后分而称为“色”，犹如“为生于色界……”(rūpūpapattiyā)等(法集论 160-161, 185-190等; 分别论 625)中所说。

สุภนฺตฺเวว [Pg.270] อธิมุตฺโต โหตีติ อยํ ตติยวิโมกฺโข. อิธ สุปริสุทฺธนีลาทิวณฺณกสิณชฺฌานวเสน วุตฺโตติ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปฏิสมฺภิทาปาฬิยํ ตสฺส พฺรหฺมวิหารชฺฌานวเสน อาคตภาวํ ทสฺเสตุํ – ‘‘ปฏิสมฺภิทามคฺเค ปนา’’ติอาทิ อารทฺธํ. อิธ ปน อุปริปาฬิยํเยว พฺรหฺมวิหารานํ อาคตตฺตา ตํ นยํ ปฏิกฺขิปิตฺวา ปริสุทฺธนีลาทิวณฺณกสิณวเสเนว สุภวิโมกฺโข อนุญฺญาโต.

“唯胜解于净”，此为第三解脱。此句显示，此处是依于极清净的青等颜色遍禅而说。如今为显示在《无碍解道》(paṭisambhidāmagga)的圣典中，此解脱是依于梵住禅而来，故开始论述“然于《无碍解道》中……”等。然此处，因上文圣典中已述及诸梵住，故排斥彼说，而仅许可以极清净的青等颜色遍成就净解脱。

๔๔๓. ปริกมฺมปถวิยาปีติ อกตาย วา กตาย วา ทฬฺหมณฺฑลาทิสงฺขาตปริกมฺมปถวิยาปิ. อุคฺคหนิมิตฺตาทีนํ ปถวีกสิณนฺติ นามํ นิสฺสิเต นิสฺสยโวหารวเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, ยถา ‘‘มญฺจา อุกฺกุฏฺฐึ กโรนฺตี’’ติ.

443. “亦于预备地”是指亦于已作或未作的、被称为“坚固圆相”等的预备地上。当知，称取相(uggahanimitta)等为“地遍”(pathavīkasiṇa)，是依于所依处而对所依者作的称呼，犹如说“床在叫喊”。

สีลานีติ ปาติโมกฺขสํวราทีนิ จตฺตาริ สีลานิ. โสเธตฺวาติ อนาปชฺชเนน อาปนฺนวุฏฺฐาปเนน กิเลเสหิ อปฺปฏิปีฬเนน จ วิโสเธตฺวา. ติวิธญฺหิ สีลสฺส วิโสธนํ นาม – อนาปชฺชนํ อาปนฺนวุฏฺฐาปนํ กิเลเสหิ จ อปฺปฏิปีฬนนฺติ. กมฺมฏฺฐานภาวนํ ปริพุนฺเธติ อุปโรเธติ ปวตฺติตุํ น เทตีติ ปลิโพโธ รการสฺส ลการํ กตฺวา, ปริพนฺโธติ อตฺโถ. อุปจฺฉินฺทิตฺวาติ สมาปนฺเนน สงฺคาหเณน วา อุปรุนฺธิตฺวา, อปลิโพธํ กตฺวาติ อตฺโถ. กลฺยาณมิตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวาติ –

“戒”指波罗提木叉律仪等四种戒。“净治”指通过不违犯、忏悔已犯、不为烦恼所逼迫而净化。戒的清净实有三种：不违犯、忏悔已犯、不为烦恼所逼迫。“障碍”(palibodha)指妨碍、阻止禅修生起，此词是将 r 音作 l 音，即 paribandha（束缚）之义。“截断”指通过入定或摄持而阻断，意即去除障碍。“亲近善友”即：

‘‘ปิโย ครุ ภาวนีโย, วตฺตา จ วจนกฺขโม;

คมฺภีรญฺจ กถํ กตฺตา, โน จฏฺฐาเน นิโยชโก’’ติ. (อ. นิ. ๗.๓๗) –

“可爱、可敬、可尊重，善于教诫且能纳谏；能说甚深法，不于非处劝导。”

เอวมาทิคุณสมนฺนาคตํ เอกนฺตหิเตสึ วุทฺธิปกฺเข ฐิตํ กลฺยาณมิตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา.

应当亲近这样一位具足如是等功德、纯粹为利益者、安住于增长之方的善友。

อนนุรูปํ วิหารนฺติ อฏฺฐารสนฺนํ โทสานํ อญฺญตเรน สมนฺนาคตํ. วุตฺตญฺเหตํ อฏฺฐกถาสุ –

“不适宜的住所”是指具备十八种过失(dosa)中任何一种的住所。义注(aṭṭhakathā)中曾这样说过：

‘‘มหาวาสํ นวาวาสํ, ชราวาสญฺจ ปนฺถนึ;

โสณฺฑึ ปณฺณญฺจ ปุปฺผญฺจ, ผลํ ปตฺถิตเมว จ.

“大住所、新住所、老旧住所，以及路边舍；池塘边、叶屋，以及花、果常被人求取之处。

‘‘นครํ ทารุนา เขตฺตํ, วิสภาเคน ปฏฺฏนํ;

ปจฺจนฺตสีมา สปฺปายํ, ยตฺถ มิตฺโต น ลพฺภติ.

“城市、有木材处、田地，与不善者为邻的市镇；边陲之地虽适宜，却无友可寻觅。

‘‘อฏฺฐารเสตานิ ฐานานิ, อิติ วิญฺญาย ปณฺฑิโต;

อารกา ปริวชฺเชยฺย, มคฺคํ สปฺปฏิภยํ ยถา’’ติ. (วิสุทฺธิ. ๑.๕๒);

“智者明了此十八处，应远远避开，犹如险途。”

อนุรูเปติ [Pg.271] โคจรคามโต นาติทูรนจฺจาสนฺนตาทีหิ ปญฺจหิ องฺเคหิ สมนฺนาคเต. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

“适宜住处”是指具备离行乞村落不太远、不太近等五种条件的处所。世尊是这样说的：

‘‘กถญฺจ, ภิกฺขเว, เสนาสนํ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ โหติ? อิธ, ภิกฺขเว, เสนาสนํ นาติทูรํ โหติ นจฺจาสนฺนํ คมนาคมนสมฺปนฺนํ ทิวา อปฺปากิณฺณํ รตฺตึ อปฺปสทฺทํ อปฺปนิคฺโฆสํ อปฺปฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺสํ. ตสฺมึ โข ปน เสนาสเน วิหรนฺตสฺส อปฺปกสิเรน อุปฺปชฺชนฺติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารา. ตสฺมึ โข ปน เสนาสเน เถรา ภิกฺขู วิหรนฺติ พหุสฺสุตา อาคตาคมา ธมฺมธรา วินยธรา มาติกาธรา. เต กาเลน กาลํ อุปสงฺกมิตฺวา ปริปุจฺฉติ ปริปญฺหติ ‘อิทํ, ภนฺเต, กถํ อิมสฺส โก อตฺโถ’ติ. ตสฺส เต อายสฺมนฺโต อวิวฏญฺเจว วิวรนฺติ, อนุตฺตานีกตญฺจ อุตฺตานึ กโรนฺติ, อเนกวิหิเตสุ จ กงฺขาฐานิเยสุ ธมฺเมสุ กงฺขํ ปฏิวิโนเทนฺติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, เสนาสนํ ปญฺจงฺคสมนฺนาคตํ โหตี’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๑๑).

“诸比丘，怎样的住处(senāsana)才算是具备五种条件的住处呢？诸比丘，于此，住处既不太远也不太近，往来方便；白天不喧杂，夜晚少音声、少噪音，少虻、蚊、风、热、爬虫之扰。而且，住于彼处，能不费力地获得衣服、饮食、住所、病缘医药等资具。复次，彼处有诸长老比丘居住，他们博学多闻，传承圣教，持法、持律、持摩夷。可时时前往请益：‘尊者，此是何义？此句何解？’彼等具寿会为之开显未开显者，阐明未阐明者，于种种可疑之法，为之断疑。诸比丘，这样的住处就是具备五种条件的住处。”

เอตฺถ จ นาติทูรํ นจฺจาสนฺนํ คมนาคมนสมฺปนฺนนฺติ เอกํ องฺคํ, ทิวา อปฺปากิณฺณํ รตฺตึ อปฺปสทฺทํ อปฺปนิคฺโฆสนฺติ เอกํ, อปฺปฑํสมกสวาตาตปสรีสปสมฺผสฺสนฺติ เอกํ, ตสฺมึ โข ปน เสนาสเน วิหรนฺตสฺส…เป… ปริกฺขาราติ เอกํ, ตสฺมึ โข ปน เสนาสเน เถรา…เป… กงฺขํ ปฏิวิโนเทนฺตีติ เอกนฺติ เอวํ ปญฺจงฺคานิ เวทิตพฺพานิ.

此处，“不太远也不太近，往来方便”为一分；“白天不喧杂，夜晚少音声、少噪音”为一分；“少虻、蚊、风、热、爬虫之扰”为一分；“住于彼处……资具”为一分；“彼处有诸长老……为之断疑”为一分。应知此为五分。

ขุทฺทกปลิโพธํ อุปจฺฉินฺทิตฺวาติ ทีฆเกสนขโลมานํ เฉทเนน จีวรกมฺมจีวรรชนปตฺตปจนมญฺจปีฐาทิโสธนวเสน ขุทฺทกปลิโพธํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา.

“断除微细障碍”是指通过剪除长发、指甲、体毛，以及缝制、染色衣物，烧制钵，清洁床椅等，来断除微细的障碍。

๔๕๓. อุทฺธุมาตกาทีสูติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน วินีลกวิปุพฺพกวิจฺฉิทฺทกวิกฺขายิตกหตวิกฺขิตฺตกโลหิตกปุฬวกอฏฺฐิกานํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ตตฺถ ภสฺตา วิย วายุนา อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานา ยถานุกฺกมํ สมุคฺคเตน สูนภาเวน ธุมาตตฺตา อุทฺธุมาตํ, อุทฺธุมาตเมว อุทฺธุมาตกํ, ปฏิกูลตฺตา วา กุจฺฉิตํ อุทฺธุมาตนฺติ อุทฺธุมาตกํ, ตถารูปสฺส ฉวสรีรสฺเสตํ อธิวจนํ. วินีลํ วุจฺจติ วิปริภินฺนนีลวณฺณํ, วินีลเมว วินีลกํ, ปฏิกูลตฺตา วา กุจฺฉิตํ วินีลนฺติ วินีลกํ, มํสุสฺสทฏฺฐาเนสุ รตฺตวณฺณสฺส[Pg.272], ปุพฺพสนฺนิจยฏฺฐาเนสุ เสตวณฺณสฺส, เยภุยฺเยน จ นีลวณฺณสฺส นิลฏฺฐาเน นีลสาฏกปารุตสฺเสว ฉวสรีรสฺเสตํ อธิวจนํ. ปริภินฺนฏฺฐาเนสุ วิสฺสนฺทมานปุพฺพํ วิปุพฺพํ, วิปุพฺพเมว วิปุพฺพกํ, ปฏิกูลตฺตา วา กุจฺฉิตํ วิปุพฺพนฺติ วิปุพฺพกํ, ตถารูปสฺส ฉวสรีรสฺเสตํ อธิวจนํ. วิจฺฉิทฺทํ วุจฺจติ ทฺวิธา ฉินฺทเนน อปธาริตํ, วิจฺฉิทฺทเมว วิจฺฉิทฺทกํ, ปฏิกูลตฺตา วา กุจฺฉิตํ วิจฺฉิทฺทนฺติ วิจฺฉิทฺทกํ, เวมชฺเฌ ฉินฺนสฺส ฉวสรีรสฺเสตํ อธิวจนํ. อิโต จ เอตฺโต จ วิวิธากาเรน โสณสิงฺคาลาทีหิ ขายิตํ วิกฺขายิตํ, วิกฺขายิตเมว วิกฺขายิตกํ, ปฏิกูลตฺตา วา กุจฺฉิตํ วิกฺขายิตนฺติ วิกฺขายิตกํ, ตถารูปสฺส ฉวสรีรสฺเสตํ อธิวจนํ.

453. 关于“膨胀相(uddhumātaka)等”，此中“等”字，当知包含青瘀相(vinīlaka)、脓烂相(vipubbaka)、断坏相(vicchiddaka)、食残相(vikkhāyitaka)、散乱相(vikkhitta)、斩斫离散相(hatavikkhittaka)、血涂相(lohitaka)、虫聚相(puḷavaka)、骸骨相(aṭṭhika)。其中，如充满风的皮囊，因命绝后身体依次肿胀而膨起，称为膨胀相；膨胀相即是膨胀相；或因其可厌，故称可鄙的膨胀相，此为此类尸身之名。青瘀相，指颜色变异为青色；青瘀相即是青瘀相；或因其可厌，故称可鄙的青瘀相，此为肌肉丰厚处呈红色、脓液积聚处呈白色、而大部分地方呈青色，犹如披着青色衣物的尸身之名。脓烂相，指从破裂处流淌脓液；脓烂相即是脓烂相；或因其可厌，故称可鄙的脓烂相，此为此类尸身之名。断坏相，指被从中劈开为二；断坏相即是断坏相；或因其可厌，故称可鄙的断坏相，此为从中间断裂的尸身之名。食残相，指被狗、豺狼等从各处以各种方式啃食；食残相即是食残相；或因其可厌，故称可鄙的食残相，此为此类尸身之名。

วิวิธา ขิตฺตํ วิกฺขิตฺตํ, วิกฺขิตฺตเมว วิกฺขิตฺตกํ, ปฏิกูลตฺตา วา กุจฺฉิตํ วิกฺขิตฺตนฺติ วิกฺขิตฺตกํ, อญฺเญน หตฺถํ, อญฺเญน ปาทํ, อญฺเญน สีสนฺติ เอวํ ตโต ตโต วิกฺขิตฺตสฺส ฉวสรีรสฺเสตํ อธิวจนํ. หตญฺจ ตํ ปุริมนเยเนว วิกฺขิตฺตกญฺจาติ หตวิกฺขิตฺตกํ, กากปทากาเรน องฺคปจฺจงฺเคสุ สตฺเถน หนิตฺวา วุตฺตนเยเนว วิกฺขิตฺตสฺส ฉวสรีรสฺเสตํ อธิวจนํ. โลหิตํ กิรติ วิกฺขิปติ อิโต จิโต จ ปคฺฆรตีติ โลหิตกํ, ปคฺฆริตโลหิตมกฺขิตสฺส ฉวสรีรสฺเสตํ อธิวจนํ. ปุฬวา วุจฺจนฺติ กิมโย, ปุฬเว กิรตีติ ปุฬวกํ, กิมิปริปุณฺณสฺส ฉวสรีรสฺเสตํ อธิวจนํ. อฏฺฐิเยว อฏฺฐิกํ, ปฏิกูลตฺตา วา กุจฺฉิตํ อฏฺฐีติ อฏฺฐิกํ, อฏฺฐิสงฺขลิกายปิ เอกฏฺฐิกสฺสปิ เอตํ อธิวจนํ. อิเมสุ ทสสุ อสุเภสุ ปฐมชฺฌานเมว อุปฺปชฺชติ, น ทุติยาทีนิ. เตนาห – อิธ ‘‘ปฐมชฺฌานสหคตา สญฺญา’’ติ. ตถา หิ อปริสณฺฐิตชลาย สีฆโสตาย นทิยา อริตฺตพเลเนว นาวา ติฏฺฐติ, วินา อริตฺเตน น สกฺกา ฐเปตุํ. เอวเมวํ ทุพฺพลตฺตา อารมฺมณสฺส วิตกฺกพเลเนว จิตฺตํ เอกคฺคํ หุตฺวา ติฏฺฐติ, วินา วิตกฺเกน น สกฺกา ฐเปตุํ. ตสฺมา ปฐมชฺฌานเมเวตฺถ โหติ, น ทุติยาทีนิ. อารมฺมณสฺส ทุพฺพลตา เจตฺถ ปฏิกูลภาเวน จิตฺตํ ฐเปตุํ อสมตฺถตา.

种种散乱，故为散乱相(vikkhittaka)；散乱相即是散乱相；或因其可厌，故称可鄙的散乱相，此为一手在此、一足在彼、头颅在别处，如此散落各处的尸身之名。遭砍斫且如前述般散乱，故为斩斫离散相(hatavikkhittaka)，此为肢体被刀剑砍成乌鸦脚印状，并如前述般散乱的尸身之名。血液四处流溢、溅洒，故为血涂相(lohitaka)，此为流淌的血液所涂满的尸身之名。“puḷavā”意为“kimayo”（蛆虫）。蛆虫滋生，故为虫聚相(puḷavaka)，此为充满蠕虫的尸身之名。仅存骸骨，即为骸骨相(aṭṭhika)；或因其可厌，故称可鄙的骸骨相，此名可用于整副骨架(aṭṭhisaṅkhalikā)，亦可用于单块骨头。于此十不净中，仅能生起初禅，不能生起二禅等。故说——此乃“与初禅相应的想(saññā)”。譬如在无岸的急流中，船只仅能依桨力而停住，无桨则无法停留。同样，因此所缘微弱，心仅能依寻(vitakka)之力而达一境性安住，无寻则无法安住。是故，于此仅有初禅，无二禅等。此中所缘的弱点，在于其可厌的本质，（本身）无力令心安住。

‘‘รุกฺโข มโต, โลหํ มต’’นฺติอาทีสุ ยํ ขนฺธปฺปพนฺธํ อุปาทาย รุกฺขาทิสมญฺญา, ตสฺมึ อนุปจฺฉินฺเนปิ อลฺลตาทิวิคมนํ นิสฺสาย มตโวหาโร สมฺมุติมรณํ. สงฺขารานํ ขณภงฺคสงฺขาตํ ขณิกมรณํ. สมุจฺเฉทมรณนฺติ อรหโต สนฺตานสฺส สพฺพโส อุจฺเฉทภูตํ มรณํ. วิปสฺสนาภาวนาวเสน เจตํ วุตฺตํ. มรณานุสฺสติภาวนายํ ปน ติวิธมฺเปตํ นาธิปฺเปตํ [Pg.273] อสํเวควตฺถุโต อนุปฏฺฐหนโต อพาหุลฺลโต จ. มรณานุสฺสติยญฺหิ เอเกน ภเวน ปริจฺฉินฺนสฺส ชีวิตินฺทฺริยปฺปพนฺธสฺส วิจฺเฉโท มรณนฺติ อธิปฺเปโต สํเวควตฺถุโต อุปฏฺฐหนโต พาหุลฺลโต จ. อิทานิ อิมเมว มรณํ สนฺธาย วิกปฺปนฺตรํ ทสฺเสนฺโต, ‘‘เหฏฺฐา วุตฺตลกฺขณา วา’’ติอาทิมาห.

“树死了，铁死了”等说法中，依于蕴相续而有树等名称，即使此（蕴相续）未断，但因湿润等消失，而有“死”的说法，此为世俗死。诸行刹那坏灭，称为刹那死。断灭死是指阿罗汉的相续完全断灭的死亡。这是就观（vipassanā）修而言。然而，在修习死随念时，这三种死并非意趣所在，因为它们不是悚惧事、不现起、也不普遍。在死随念中，意趣所在的死亡，是指为一期生命所限定的命根相续的断绝，因为这是悚惧事、能现起、且普遍。现在，为了针对这种死亡显示另一种分别，因此说“或者具有前述的特征”等。

อสิตปีตาทิเภเทติ อสิตปีตขายิตสายิตปฺปเภเท, อสิตพฺพขาทิตพฺพสายิตพฺพวิภาเคติ อตฺโถ กาลเภทวจนิจฺฉาย อภาวโต ยถา ‘‘ทุทฺธ’’นฺติ. กพฬํ กรียตีติ กพฬีกาโร, อาหรียตีติ อาหาโร, กพฬีกาโร จ โส อาหาโร จาติ กพฬีการาหาโร. วตฺถุวเสน เจตํ วุตฺตํ. สวตฺถุโก เอว หิ อาหาโร อิธ กมฺมฏฺฐานภาเวน อธิปฺเปโต. โอชาลกฺขโณ ปน อาหาโร โอชฏฺฐมกํ รูปํ อาหรตีติ อาหาโรติ วุจฺจติ. โส อิธ นาธิปฺเปโต ปฏิกูลาการคฺคหณสฺส อสมฺภวโต. นว ปฏิกูลานีติ คมนปริเยสนปริโภคาสยนิทานอปริปกฺกปริปกฺกผลนิสฺสนฺทปฺปฏิกูลวเสน นว ปฏิกูลานิ. สมกฺขนปฺปฏิกูลํ ปน ปริโภคาทีสุ ลพฺภมานตฺตา อิธ วิสุํ น คหิตํ, อญฺญถา เตน สทฺธึ ‘‘ทส ปฏิกูลานี’’ติ วตฺตพฺพํ. วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๓๐๓-๓๐๔) ปน สมกฺขนํ ปริโภคาทีสุ ลพฺภมานมฺปิ นิสฺสนฺทวเสน วิเสสโต ปฏิกูลนฺติ วิสุํ คเหตฺวา ทสหากาเรหิ ปฏิกูลตา วุตฺตา.

所谓“食、饮等差别”，即食、饮、嚼、尝的种类，其意为应食、应饮、应嚼、应尝的区分。此中并无意表达时间差异，犹如“乳”（duddha）字。团块被制作故称“团食”（kabaḷīkāra），被摄取故称“食”（āhāra），既是团食又是食，故称“段食”（kabaḷīkārāhāra）。此乃就其物质体而言。此处作为业处（kammaṭṭhāna）所意指的是有物质的食。而以滋养素为特征的食，因其带来以滋养素为第八的色法（ojaṭṭhamakaṃ rūpaṃ）而称为食，但此处不取，因其无法作为把握厌恶相的对象。所谓九种厌恶，即依行乞、遍求、受用、处所、积集、未消化、已消化、果、流出而有九种厌恶。至于涂抹之厌恶，因在受用等过程中即可获得，故此处不另举，否则应连同它说“十种厌恶”。然而在《清净道论》（Visuddhimagga）中，涂抹虽在受用等过程中即可获得，但因其作为流出物而尤为厌恶，故单独列出，以十种行相宣说厌恶。

อุปฺปชฺชนกสญฺญนฺติ ปฏิกูลาการคฺคหณวเสน อุปฺปชฺชนกสญฺญํ. สญฺญาสทฺโท จายํ ‘‘รูปสญฺญา สทฺทสญฺญา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๕๗) สญฺชานนลกฺขเณ ธมฺเม อาคโต, ‘‘อนิจฺจสญฺญา ทุกฺขสญฺญา’’ติอาทีสุ วิปสฺสนาย อาคโต, ‘‘อุทฺธุมาตกสญฺญาติ วา โสปากรูปสญฺญาติ วา อิเม ธมฺมา เอกฏฺฐา, อุทาหุ นานฏฺฐา’’ติอาทีสุ สมเถ อาคโต. อิธ ปน สมถสฺส ปริกมฺเม ทฏฺฐพฺโพ. อาหาเรหิ ปฏิกูลาการคฺคหณํ, ตปฺปภาวิตํ วา อุปจารชฺฌานํ อิธ ‘‘อาหาเร ปฏิกูลสญฺญา’’ติ อธิปฺเปตํ.

生起想：即通过把握厌恶相（paṭikūlākāra）而生起的想。此中“想”（saññā）一词，于“色想、声想”等（《相应部》3.57）中，指以识知为相之法；于“无常想、苦想”等中，指观（vipassanā）；于“‘肿胀想（uddhumātaka-saññā）或尸骸想（sopākarūpa-saññā）等法为一或为异？’”等中，指止（samatha）。而此处，当知是指止的预备（parikamma）阶段。于食物中把握厌恶相，或由之培育的近行定（upacārajjhāna），于此皆意指“食厌想”（āhāre paṭikūlasaññā）。

อุกฺกณฺฐิตสญฺญนฺติ นิพฺพินฺทนากาเรน อุปฺปชฺชนกสญฺญํ. อนิจฺจสญฺญนฺติ เอตฺถ อนิจฺจํ ขนฺธปญฺจกํ อุปฺปาทวยญฺญถตฺตภาวโต, หุตฺวา อภาวโต วา, ตสฺมึ อนิจฺเจ ขนฺธปญฺจเก อนิจฺจนฺติ อุปฺปชฺชมานา อนิจฺจลกฺขณปริคฺคาหิกา สญฺญา อนิจฺจสญฺญา. เตนาห – ‘‘ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธาน’’นฺติอาทิ. ตตฺถ อุทโย [Pg.274] นิพฺพตฺติลกฺขณํ, วโย วิปริณามลกฺขณํ, อญฺญถตฺตํ ชรา. อุทยพฺพยญฺญถตฺตคฺคหเณน อนิจฺจลกฺขณํ ทสฺเสติ. อุปฺปาทวยญฺญถตฺตภาวโต หิ ขนฺธปญฺจกํ อนิจฺจนฺติ วุจฺจติ. ยสฺส จ สภาเวน ขนฺธปญฺจกํ อนิจฺจนฺติ วุจฺจติ, ตํ อนิจฺจลกฺขณํ. เตน หิ ตํ อนิจฺจนฺติ ลกฺขียติ, อนิจฺจลกฺขณญฺจ อุทยพฺพยานํ อมนสิการา สนฺตติยา ปฏิจฺฉนฺนตฺตา น อุปฏฺฐาติ, อุทยพฺพยํ ปน ปริคฺคเหตฺวา สนฺตติยา วิโกปิตาย อนิจฺจลกฺขณํ ยาถาวสรสโต อุปฏฺฐาติ. น หิ สมฺมเทว อุทยพฺพยํ สลฺลกฺเขนฺตสฺส ปุพฺพาปริเยน ปวตฺตมานานํ ธมฺมานํ อญฺโญญฺญภาวํ สลฺลกฺขเณน สนฺตติยา อุคฺฆาฏิตาย ธมฺมา สมฺพนฺธภาเวน อุปฏฺฐหนฺติ, อถ โข อโยสลากา วิย อสมฺพนฺธภาเวนาติ สุฏฺฐุตรํ อนิจฺจลกฺขณํ ปากฏํ โหติ.

厌想：即以厌离行相生起之想。无常想：此中，五蕴因有生、灭、异，或因曾有而无，故为无常。于此无常五蕴中，生起把握无常相之想，即是无常想。故云“五取蕴”等。其中，“生”是生起相，“灭”是变坏相，“异”是老。通过把握生、灭、异，即显示无常相。五蕴因有生、灭、异之性，故称无常。五蕴被称为无常所依之自性，即是无常相。以此，它被识记为无常。然无常相因不作意生灭，为相续所覆，故不现起。若把握生灭，破除相续，无常相便如实现起。实则，正当观照生灭，通过识辨前后生起诸法的相异性而揭开相续时，诸法并非以关连的状态现起，而是如铁条般，以不相连的状态现起，如是，无常相则更为显明。

‘‘ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺข’’นฺติ (สํ. นิ. ๓.๑๕, ๔๕, ๔๖, ๗๖, ๗๗, ๘๕; ๒.๔.๑, ๔) วจนโต ตเทว ขนฺธปญฺจกํ อภิณฺหปฺปฏิปีฬนโต ทุกฺขํ, อภิณฺหปฺปฏิปีฬนากาโร ปน ทุกฺขลกฺขณํ. เตเนวาห – ‘‘อนิจฺเจ ขนฺธปญฺจเก…เป… สญฺญํ ภาเวตี’’ติ. ตตฺถ ปฏิปีฬนํ นาม ยถาปริคฺคหิตํ อุทยวยวเสน สงฺขารานํ นิรนฺตรํ ปฏิปีฬิยมานตา วิพาธิยมานตา. ทุกฺขลกฺขณญฺจ อภิณฺหสมฺปฏิปีฬนสฺส อมนสิการา อิริยาปเถหิ ปฏิจฺฉนฺนตฺตา น อุปฏฺฐาติ, อภิณฺหสมฺปฏิปีฬนํ ปน มนสิ กริตฺวา อิริยาปเถ ลพฺภมานทุกฺขปฺปฏิจฺฉาทกภาเว อุคฺฆาฏิเต ทุกฺขลกฺขณํ ยาถาวสรสโต อุปฏฺฐาติ. ตถา หิ อิริยาปเถหิ ปฏิจฺฉนฺนตฺตา ทุกฺขลกฺขณํ น อุปฏฺฐาติ, เต จ อิริยาปถา อภิณฺหสมฺปฏิปีฬนามนสิกาเรน ปฏิจฺฉาทกา ชาตา. เอกสฺมิญฺหิ อิริยาปเถ อุปฺปนฺนสฺส ทุกฺขสฺส วิโนทกํ อิริยาปถนฺตรํ ตสฺส ปฏิจฺฉาทกํ วิย โหติ, เอวํ เสสาปิ. อิริยาปถานํ ปน ตํตํทุกฺขปติตาการภาเว ยาถาวโต ญาเต เตสํ ทุกฺขปฺปฏิจฺฉาทกภาโว อุคฺฆาฏิโต นาม โหติ สงฺขารานํ นิรนฺตรํ ทุกฺขาภิตุนฺนตาย ปากฏภาวโต. ตสฺมา อภิณฺหสมฺปฏิปีฬนํ มนสิ กริตฺวา อิริยาปเถ ลพฺภมานทุกฺขปฺปฏิจฺฉาทกภาเว อุคฺฆาฏิเต ทุกฺขลกฺขณํ ยาถาวสรสโต อุปฏฺฐาติ.

依“凡无常者，即是苦”（《相应部》3.15等）之说，彼五蕴因恒受逼迫故为苦，而恒受逼迫之行相即是苦相。故云：“于无常五蕴中……修习想”。此中所谓逼迫，即是诸行如所把握，依于生灭，持续不断地被逼恼、被损害。苦相，因不作意恒常逼迫，为威仪所覆，故不现起。然若作意恒常逼迫，揭开威仪中所得的覆苦之性，苦相便如实现起。的确，苦相因威仪所覆而不现起，而彼等威仪，正因不作意恒常逼迫而成其覆障。于一威仪中生起之苦，另一威仪能除遣之，犹如覆障，其余亦然。然若如实了知诸威仪陷入彼彼苦之行相，则其覆苦之性即名揭开，因诸行恒为苦所刺迫之状态已显明故。是故，若作意恒常逼迫，揭开威仪中所得的覆苦之性，苦相便如实现起。

‘‘ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา’’ติ วจนโต ตเทว ขนฺธปญฺจกํ อวสวตฺตนโต อนตฺตา, อวสวตฺตนากาโร ปน อนตฺตลกฺขณํ. เตนาห – ‘‘ปฏิปีฬนฏฺเฐนา’’ติอาทิ[Pg.275]. อนตฺตลกฺขณญฺจ นานาธาตุวินิพฺโภคสฺส อมนสิการา ฆเนน ปฏิจฺฉนฺนตฺตา น อุปฏฺฐาติ, นานาธาตุโย ปน วินิพฺภุชฺชิตฺวา ‘‘อญฺญา ปถวีธาตุ, อญฺญา อาโปธาตู’’ติอาทินา, ‘‘อญฺโญ ผสฺโส, อญฺญา เวทนา’’ติอาทินา จ วิสุํ วิสุํ กตฺวา ฆนวินิพฺโภเค กเต สมูหฆเน กิจฺจารมฺมณฆเน จ เภทิเต อนตฺตลกฺขณํ ยาถาวสรสโต อุปฏฺฐาติ. ยา เหสา อญฺญมญฺญูปตฺถมฺเภสุ สมุทิเตสุ รูปารูปธมฺเมสุ เอกตฺตาภินิเวสวเสน อปริมทฺทิตสงฺขาเรหิ มมายมานา สมูหฆนตา, ตถา เตสํ เตสํ ธมฺมานํ กิจฺจเภทสฺส สติปิ ปฏินิยตภาเว เอกโต คยฺหมานา กิจฺจฆนตา, ตถา สารมฺมณธมฺมานํ สติปิ อารมฺมณกรณเภเท เอกโต คยฺหมานา อารมฺมณฆนตา. สา จตูสุ ธาตูสุ ญาเณน วินิพฺภุชิตฺวา ทิสฺสมานาสุ หตฺเถน ปริมทฺทิยมาโน เผณปิณฺโฑ วิย วิลีนํ อาคจฺฉติ, ยถาปจฺจยํ ปวตฺตมานา สุญฺญา เอเต ธมฺมมตฺตาติ อวสวตฺตนาการสงฺขาตํ อนตฺตลกฺขณํ ปากฏตรํ โหติ.

“凡是苦的，就是无我”，依此所说，五蕴因不能自主故为无我，而不能自主相即是无我相。所以说：‘以逼迫义’等等。无我相由于不作意种种界分别，被坚固性所遮盖故不显现；若将种种界一一剖析，作‘地界是一，水界是另一’等观，或作‘触是一，受是另一’等分别，破除聚合坚固性、作用坚固性与所缘坚固性后，无我相即如实显现。对于那些相互支撑而生起的色法与非色法，未经审察的诸行以一体之想执为‘我所有’，此即聚合坚固性；以及诸法作用虽有差异却被执为同一，此即作用坚固性；乃至有所缘诸法虽所缘作用各异却被执为同一，此即所缘坚固性——当以智慧将四界分解开来而能被看见时，这些坚固性犹如用手揉搓泡沫聚块般消散。诸法唯依缘而生起，仅是空法，像这样，以无法自主相为特性的无我相便愈发明晰。

อปรอจฺฉราสงฺฆาตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

另一弹指品释义终。

๑๙. กายคตาสติวคฺควณฺณนา

19. 身至念品释义

๕๖๓. เจตสา ผุโฏติ จิตฺเตน ผริโต. จิตฺเตน ผรณญฺจ สมุทฺทสฺส ทฺวิธา สมฺภวตีติ อาห – ‘‘ทุวิธํ ผรณ’’นฺติอาทิ. ปุริเมน อตฺเถนาติ ‘‘สมฺปโยควเสน วิชฺชํ ภชนฺตี’’ติ วุตฺเตน อตฺเถน. ปจฺฉิเมนาติ ‘‘วิชฺชาภาเค วิชฺชาโกฏฺฐาเส วตฺตนฺตี’’ติ วุตฺเตน.

563. “以心遍满”(cetasā phuṭo)，即是以心遍布(cittena pharito)。心的遍满有两种可能，所以说“两种遍满”等等。前者的意思是“以相应故而修习明”所说的意思。后者的意思是“在明的部分、明的范围中运作”所说的意思。

๕๖๔. มหโต สํเวคาย สํวตฺตตีติอาทีสุ อยํ ปน อปโร นโย. ยาถาวโต กายสภาวปฺปเวทนโต มหโต สํเวคาย สํวตฺตติ. อตฺถายาติ ทิฏฺฐธมฺมิกาทิอตฺถาย. โยคกฺเขมายาติ จตูหิ โยเคหิ เขมภาวาย. สติสมฺปชญฺญายาติ สพฺพตฺถ สติอวิปฺปวาสาย สตฺตฏฺฐานิยสมฺปชญฺญาย จ. ญาณทสฺสนปฺปฏิลาภายาติ วิปสฺสนาญาณาธิคมาย. วิชฺชาวิมุตฺติผลสจฺฉิกิริยายาติ ติสฺโส วิชฺชา จิตฺตสฺส อธิมุตฺติ นิพฺพานํ จตฺตาริ สามญฺญผลานีติ เอเตสํ ปจฺจกฺขกรณาย.

564. 在“导致极大警醒”等句中，这是另一种方法。如实宣说身的自性，能导致极大警醒。“为利益”，即为现法等利益。“为离轭安稳”，即从四种轭中得到安稳。“为正念与正知”，即在一切处不离失正念，以及为七处正知。“为获得智见”，即为证得观智。“为现证明与解脱之果”，即为亲证三明、心解脱、涅槃和四沙门果。

๕๘๔. ปญฺญาปฏิลาภายาติอาทีสุ [Pg.276] โสฬสสุ ปเทสุ ปญฺญาปฏิลาภาย ปญฺญาวุทฺธิยา ปญฺญาเวปุลฺลาย ปญฺญาพาหุลฺลายาติ อิมานิ จตฺตาริ ปญฺญาวเสน ภาววจนานิ, เสสานิ ทฺวาทส ปุคฺคลวเสน ภาววจนานิ. สปฺปุริสสํเสโวติ สปฺปุริสานํ ภชนํ. สทฺธมฺมสฺสวนนฺติ เตสํ สปฺปุริสานํ สนฺติเก สีลาทิปฺปฏิปตฺติทีปกสฺส สทฺธมฺมวจนสฺส สวนํ. โยนิโส มนสิกาโรติ สุตานํ ธมฺมานํ อตฺถูปปริกฺขาวเสน อุปาเยน มนสิกาโร. ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปตฺตีติ โลกุตฺตรธมฺเม อนุคตสฺส สีลาทิปฺปฏิปทาธมฺมสฺส ปฏิปชฺชนํ.

584. 在“为获得智慧”等十六处中，“为获得智慧”、“为增长智慧”、“为广大智慧”、“为丰饶智慧”这四句是以智慧为角度的表述，其余十二句是以人为角度的表述。“亲近善士”是指亲近善人。“听闻正法”是指在那些善士身边听闻能够阐明戒等行道的正法言教。“如理作意”是指以探究所闻之法的意义的方式作意。“法次法向”是指实践随顺于出世间法的戒等行道之法。

ฉนฺนํ อภิญฺญาญาณานนฺติ อิทฺธิวิธทิพฺพโสตเจโตปริยปุพฺเพนิวาสทิพฺพจกฺขุอาสวกฺขยญาณานํ. เตสตฺตตีนํ ญาณานนฺติ ปฏิสมฺภิทาปาฬิยํ (ปฏิ. ม. ๑.๑-๒ มาติกา) ‘‘โสตาวธาเน ปญฺญา สุตมเย ญาณํ, สุตฺวาน สํวเร ปญฺญา สีลมเย ญาณ’’นฺติอาทินา ญาณกถาย นิทฺทิฏฺฐานํ สาวกสาธารณาสาธารณานํ ญาณานํ. อิเมสญฺหิ เตสตฺตติญาณานํ สุตมยญาณาทีนิ สตฺตสฏฺฐิญาณานิ สาวกสฺส สาธารณานิ, ‘‘อินฺทฺริยปโรปริยตฺเต ญาณํ, สตฺตานํ อาสยานุสเย ญาณํ, ยมกปาฏิหีเร ญาณํ, มหากรุณาสมาปตฺติยา ญาณํ, สพฺพญฺญุตญฺญาณํ, อนาวรณญาณ’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๖๘-๗๓ มาติกา) อิมานิ ฉ อสาธารณญาณานิ สาวเกหิ.

“六神通智”是指神变通、天耳通、他心通、宿命通、天眼通、漏尽智。“七十三种智”是指在《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中，以“听闻时的智慧是闻所成智，听闻后防护时的智慧是戒所成智”等方式，在“智论”中所述的声闻共通和不共通的那些智慧。在这七十三种智中，闻所成智等六十七种智是声闻所共通的；“根上下智、众生意乐随眠智、双神变智、大悲定智、一切知智、无碍智”这六种是声闻所不共通的。

สตฺตสตฺตตีนํ ญาณานนฺติ เอตฺถ –

于“七十七种智”中，此处是指：

‘‘ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติ ญาณํ, อสติ ชาติยา นตฺถิ ชรามรณนฺติ ญาณํ. อตีตมฺปิ อทฺธานํ ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติ ญาณํ, อสติ ชาติยา นตฺถิ ชรามรณนฺติ ญาณํ. อนาคตมฺปิ อทฺธานํ ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติ ญาณํ, อสติ ชาติยา นตฺถิ ชรามรณนฺติ ญาณํ. ยมฺปิสฺส ตํ ธมฺมฏฺฐิติญาณํ, ตมฺปิ ขยธมฺมํ วยธมฺมํ วิราคธมฺมํ นิโรธธมฺมนฺติ ญาณํ. ภวปจฺจยา ชาตีติ ญาณํ…เป… อุปาทานปจฺจยา ภโวติ ญาณํ, ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานนฺติ ญาณํ, เวทนาปจฺจยา ตณฺหาติ ญาณํ, ผสฺสปจฺจยา เวทนาติ ญาณํ, สฬายตนปจฺจยา ผสฺโสติ ญาณํ, นามรูปปจฺจยา สฬายตนนฺติ ญาณํ, วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปนฺติ ญาณํ, สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณนฺติ ญาณํ, อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติ ญาณํ, อสติ [Pg.277] อวิชฺชาย นตฺถิ สงฺขาราติ ญาณํ, อตีตมฺปิ อทฺธานํ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติ ญาณํ, อสติ อวิชฺชาย นตฺถิ สงฺขาราติ ญาณํ, อนาคตมฺปิ อทฺธานํ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติ ญาณํ, อสติ อวิชฺชาย นตฺถิ สงฺขาราติ ญาณํ, ยมฺปิสฺส ตํ ธมฺมฏฺฐิติญาณํ, ตมฺปิ ขยธมํ วยธมฺมํ วิราคธมฺมํ นิโรธธมฺมนฺติ ญาณ’’นฺติ –

“‘缘于生而有老死’是智，‘无生则无老死’是智。于过去世，‘缘于生而有老死’是智，‘无生则无老死’是智。于未来世，‘缘于生而有老死’是智，‘无生则无老死’是智。其法住智，亦是知其为坏法、灭法、离贪法、寂灭法之智。‘缘于有而有生’是智……乃至……‘缘于取而有有’是智，‘缘于爱而有取’是智，‘缘于受而有爱’是智，‘缘于触而有受’是智，‘缘于六处而有触’是智，‘缘于名色而有六处’是智，‘缘于识而有名色’是智，‘缘于行而有识’是智，‘缘于无明而有行’是智，‘无无明则无行’是智。于过去世，‘缘于无明而有行’是智，‘无无明则无行’是智。于未来世，‘缘于无明而有行’是智，‘无无明则无行’是智。其法住智，亦是知其为坏法、灭法、离贪法、寂灭法之智。”

ภควตา นิทานวคฺเค (สํ. นิ. ๒.๓๔-๓๕) ชรามรณาทีสุ เอกาทสสุ ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺเคสุ ปจฺเจกํ สตฺต สตฺต กตฺวา วุตฺตานิ สตฺตสตฺตติญาณานิ.

世尊在《因缘品》（相应部2.34-35）中，对于老死等十一种缘起支，每一支各说七种，总共说了七十七种智。

ตตฺถ ธมฺมฏฺฐิติญาณนฺติ ปจฺจยาการญาณํ. ปจฺจยากาโร หิ ธมฺมานํ ปวตฺติสงฺขาตาย ฐิติยา การณตฺตา ‘‘ธมฺมฏฺฐิตี’’ติ วุจฺจติ, ตตฺถ ญาณํ ธมฺมฏฺฐิติญาณํ, ‘‘ชาติปจฺจยา ชรามรณ’’นฺติอาทินา วุตฺตสฺเสว ฉพฺพิธสฺส ญาณสฺเสตํ อธิวจนํ. ขยธมฺมนฺติ ขยคมนสภาวํ. วยธมฺมนฺติ วยคมนสภาวํ. วิราคธมฺมนฺติ วิรชฺชนสภาวํ. นิโรธธมฺมนฺติ นิรุชฺฌนสภาวนฺติ อตฺโถ.

此处，“法住智”即是缘起智。缘起，因是诸法生起状态之因，故被称为“法住”，于此之智即是法住智。这是对“缘于生而有老死”等所说的六种智的别名。“坏法”意为有坏灭性质。“灭法”意为有消逝性质。“离贪法”意为有离染性质。“寂灭法”意为有寂灭性质。

ลาโภติอาทีสุ ลาโภเยว อุปสคฺเคน วิเสเสตฺวา ‘‘ปฏิลาโภ’’ติ วุตฺโต. ปุน ตสฺเสว อตฺถวิวรณวเสน ‘‘ปตฺติ สมฺปตฺตี’’ติ วุตฺตํ. ผุสนาติ อธิคมนวเสน ผุสนา. สจฺฉิกิริยาติ ปฏิลาภสจฺฉิกิริยา. อุปสมฺปทาติ นิปฺผาทนา.

在“利”等词中，“利”(lābha)一词由前缀加以区别后，称为“得”(paṭilābha)。再为解释其义，说为“至”(patti)、“成就”(sampatti)。“触”(phusanā)是就证得的意义而言的触及。“现证”(sacchikiriyā)是获得的现证。“具足”(upasampadā)是成就。

สตฺตนฺนญฺจ เสกฺขานนฺติ ติสฺโส สิกฺขา สิกฺขนฺตีติ เสกฺขสญฺญิตานํ โสตาปตฺติมคฺคฏฺฐาทีนํ สตฺตนฺนํ. ปุถุชฺชนกลฺยาณกสฺส จาติ นิพฺพานคามินิยา ปฏิปทาย ยุตฺตตฺตา สุนฺทรฏฺเฐน กลฺยาณสญฺญิตสฺส ปุถุชฺชนสฺส. วฑฺฒิตํ วฑฺฒนํ เอกายาติ วฑฺฒิตวฑฺฒนา. ยถาวุตฺตานํ อฏฺฐนฺนมฺปิ ปญฺญานํ วเสน วิเสสโตว อรหโต ปญฺญาวเสน ปญฺญาวุทฺธิยา. ตถา ปญฺญาเวปุลฺลาย.

七有学(sekkhā)：即修习三学，故名有学，指住于须陀洹道(sotāpattimagga)等七种人。以及贤善凡夫(puthujjanakalyāṇaka)：指因与趣向涅槃之道相应，以美好之义而名为贤善的凡夫。增长又增长，是依如前所说的八种慧，尤其是依阿罗汉的慧，而有智慧的增长。智慧也同样得以广大。

ยสฺส กสฺสจิปิ วิเสสโต อนุรูปธมฺมสฺส มหนฺตํ นาม กิจฺจสิทฺธิยา เวทิตพฺพนฺติ ตทสฺส กิจฺจสิทฺธิยา ทสฺเสนฺโต ‘‘มหนฺเต อตฺเถ ปริคฺคณฺหาตี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อตฺถาทีนํ มหนฺตภาโว มหาวิสยตาย เวทิตพฺโพ, มหาวิสยตา จ เตสํ ปฏิสมฺภิทามคฺเค อาคตนเยน เวทิตพฺพา. สีลกฺขนฺธสฺส ปน เหตุมหนฺตตาย, ปจฺจยมหนฺตตาย, นิสฺสยมหนฺตตาย[Pg.278], ปเภทมหนฺตตาย, กิจฺจมหนฺตตาย, ผลมหนฺตตาย, อานิสํสมหนฺตตาย จ มหนฺตภาโว เวทิตพฺโพ. ตตฺถ เหตุ อโลภาทโย. ปจฺจโย หิโรตฺตปฺปสทฺธาสติวีริยาทโย. นิสฺสโย สาวกโพธิปจฺเจกโพธินิยตตา ตํสมงฺคิโน จ ปุริสวิเสสา. ปเภโท จาริตฺตวาริตฺตาทิวิภาโค. กิจฺจํ ตทงฺคาทิวเสน ปฏิปกฺขวิธมนํ. ผลํ สคฺคสมฺปทา นิพฺพานสมฺปทา จ. อานิสํโส ปิยมนาปตาทิ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๙) อากงฺเขยฺยสุตฺตาทีสุ (ม. นิ. ๑.๖๔ อาทโย) จ อาคตนเยน เวทิตพฺโพ. อิมินา นเยน สมาธิกฺขนฺธาทีนมฺปิ มหนฺตตา ยถารหํ นิทฺธาเรตฺวา วตฺตพฺพา. ฐานาฏฺฐานาทีนํ มหนฺตภาโว ปน มหาวิสยตาย เวทิตพฺโพ. ตตฺถ ฐานาฏฺฐานานํ มหาวิสยตา พหุธาตุกสุตฺตาทีสุ อาคตนเยน เวทิตพฺพา.

无论何人，若具足相应的殊胜之法，当知其事业成就为大。为显示其事业成就，故说“摄受大义”等。其中，义等的伟大，当知是由于其所缘广大；而所缘广大，当依《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中所说之理了知。至于戒蕴的伟大，当从因伟大、缘伟大、依止伟大、分类伟大、作用伟大、果伟大、功德伟大来了知。其中，因是无贪等。缘是惭、愧、信、念、精进等。依止是声闻菩提、独觉菩提的决定性，以及具足此法的殊胜之人。分类是作持与止持等差别。作用是以镇伏对治等方式摧破敌对法。果是天界圆满与涅槃圆满。功德是可爱、可意等。此为简略说明，详尽者当依《清净道论》(Visuddhimagga 1.9)及《希求经》(Ākaṅkheyyasutta, Majjhima Nikāya 1.64)等中所说之理了知。循此道理，定蕴等的伟大也应如理确定而说。至于处非处等的伟大，当知是由于其所缘广大。其中，处非处的所缘广大，当依《多界经》(Bahudhātukasutta)等中所说之理了知。

วิหารสมาปตฺตีนํ มหาวิสยตา สมาธิกฺขนฺเธ มหาวิสยตานิทฺธารณนเยน เวทิตพฺพา, อริยสจฺจานํ สกลยานสงฺคาหกโต สจฺจวิภงฺเค (วิภ. ๑๘๙ อาทโย) ตํสํวณฺณนาสุ (วิภ. อฏฺฐ. ๑๘๙ อาทโย) จ อาคตนเยน, สติปฏฺฐานาทีนํ สติปฏฺฐานวิภงฺคาทีสุ (วิภ. ๓๕๕ อาทโย) ตํสํวณฺณนาทีสุ (วิภ. อฏฺฐ. ๓๕๕ อาทโย) จ อาคตนเยน, สามญฺญผลานํ มหโต หิตสฺส มหโต สุขสฺส มหโต อตฺถสฺส มหโต โยคกฺเขมสฺส นิปฺผตฺติภาวโต สนฺตปณีตอตกฺกาวจรปณฺฑิตเวทนียภาวโต, อภิญฺญานํ มหาสมฺภารโต มหาวิสยโต มหากิจฺจโต มหานุภาวโต มหานิปฺผตฺติโต, นิพฺพานสฺส มทนิมฺมทนาทิมหตฺถสิทฺธิโต จ มหนฺตภาโว เวทิตพฺโพ. ปริคฺคณฺหาตีติ สภาวาทิโต ปริจฺฉิชฺช คณฺหาติ ชานาติ, ปฏิวิชฺฌตีติ อตฺโถ.

诸住等至(Vihārasamāpatti)的所缘广大，当依定蕴中确定所缘广大之理了知；圣谛的伟大，在于其能含摄一切乘，当依《分别论》(Vibhaṅga 189)及其释义(vaṇṇanā)中所说之理了知；念处等的伟大，当依《念处分别》(Satipaṭṭhānavibhaṅga, Vibhaṅga 355)及其释义等中所说之理了知；沙门果(sāmaññaphala)的伟大，在于其能成就大利益、大安乐、大义利、大安稳，以及其寂静、殊胜、非寻思所行、唯智者所证的特质；神通(abhiññā)的伟大，在于其大资粮、大所缘、大作用、大威力、大成就；涅槃的伟大，在于其能成就调伏骄慢等大义。当知此等皆为伟大。“遍取”(Pariggaṇhāti)是从自性等方面加以限定而把握、了知，此即“通达”(paṭivijjhati)之义。

ปุถุปญฺญาติ เอตฺถาปิ วุตฺตนยานุสาเรน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อยํ ปน วิเสโส – ปุถุ นานากฺขนฺเธสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ ‘‘อยํ รูปกฺขนฺโธ นาม…เป… อยํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ นามา’’ติ เอวํ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ นานากรณํ ปฏิจฺจ ญาณํ ปวตฺตติ. เตสุปิ เอกวิเธน รูปกฺขนฺโธ…เป… เอกาทสวิเธน รูปกฺขนฺโธ. เอกวิเธน เวทนากฺขนฺโธ…เป… พหุวิเธน เวทนากฺขนฺโธ. เอกวิเธน สญฺญากฺขนฺโธ…เป… พหุวิเธน สญฺญากฺขนฺโธ. เอกวิเธน สงฺขารกฺขนฺโธ…เป… พหุวิเธน สงฺขารกฺขนฺโธ. เอกวิเธน วิญฺญาณกฺขนฺโธ…เป… พหุวิเธน [Pg.279] วิญฺญาณกฺขนฺโธติ เอวํ เอเกกสฺส ขนฺธสฺส เอกวิธาทิวเสน อตีตาทิวเสนปิ นานากรณํ ปฏิจฺจ ญาณํ ปวตฺตติ.

“多慧”(Puthupaññā)一词，其义亦当依前述之理了知。但此有差别：智慧于种种蕴中转起，即依于“此是色蕴……此是识蕴”如此五蕴的种种差别而转起智慧。于彼等蕴中，又依于“色蕴为一类……色蕴为十一类；受蕴为一类……受蕴为多类；想蕴为一类……想蕴为多类；行蕴为一类……行蕴为多类；识蕴为一类……识蕴为多类”，如此每一蕴的一类等差别，以及过去等差别，依种种差别而转起智慧。

ปุถุ นานาธาตูสูติ ‘‘อยํ จกฺขุธาตุ นาม…เป… อยํ มโนวิญฺญาณธาตุ นาม. ตตฺถ โสฬส ธาตุโย กามาวจรา, ทฺเว จาตุภูมิกา’’ติ เอวํ ธาตูสุ นานากรณํ ปฏิจฺจ ญาณํ ปวตฺตติ. ตยิทํ อุปาทินฺนธาตุวเสน วุตฺตํ. ปจฺเจกพุทฺธานญฺหิ ทฺวินฺนญฺจ อคฺคสาวกานํ อุปาทินฺนธาตูสุ เอว นานากรณํ ปฏิจฺจ ญาณํ ปวตฺตติ, ตญฺจ โข เอกเทสโตว, น นิปฺปเทสโต. พหิทฺธา อนุปาทินฺนธาตูนํ นานากรณํ เตสํ อวิสโยว, สพฺพญฺญุพุทฺธานํเยว ปน ‘‘อิมาย ธาตุยา อุสฺสนฺนตฺตา อิมสฺส รุกฺขสฺส ขนฺโธ เสโต โหติ, อิมสฺส กาโฬ, อิมสฺส มฏฺโฐ, อิมสฺส ขโร, อิมสฺส พหลตโจ, อิมสฺส สุกฺขตโจ. อิมสฺส ปตฺตํ วณฺณสณฺฐานาทิวเสน เอวรูปํ. อิมสฺส ปุปฺผํ นีลํ, ปีตํ, โลหิตํ, โอทาตํ, สุคนฺธํ, ทุคฺคนฺธํ, มิสฺสกคนฺธํ. ผลํ ขุทฺทกํ, มหนฺตํ, ทีฆํ, วฏฺฏํ, สุวณฺณํ, ทุพฺพณฺณํ, มฏฺฐํ, ผรุสํ, สุคนฺธํ, ทุคฺคนฺธํ, มธุรํ, ติตฺตกํ, อมฺพิลํ, กฏุกํ, กสาวํ. กณฺฏโก ติขิโณ, อติขิโณ, อุชุโก, กุฏิโล, ตมฺโพ, นีโล, โลหิโต, โอทาโต’’ติอาทินา ธาตุนานตฺตํ ปฏิจฺจ ญาณํ ปวตฺตติ.

于种种界中(nānādhātūsu)有慧：即依于“此是眼界……此是意识界。其中十六界属欲界，二界通四地”，如此于诸界的种种差别而转起智慧。此乃就所执取界(upādinnadhātu)而言。独觉佛(Paccekabuddha)与二大弟子，亦仅依于所执取界的种种差别而转起智慧，且仅是一部分，而非全部。外在的非所执取界(anupādinnadhātu)的种种差别，非其所行境。唯有全知佛陀(sabbaññubuddha)能依于界的种种差别而转起智慧，了知：“因某界增盛，此树之干为白、为黑、为滑、为粗、皮厚、皮薄。此树之叶，颜色形状等为如是。此树之花，为青、黄、赤、白，或香、或臭、或杂香。其果或小、或大、或长、或圆，色善、色不善，或滑、或涩，或香、或臭，或甜、或苦、或酸、或辣、或涩。其刺或利、或不利，或直、或曲，或铜色、或青、或赤、或白”等。

ปุถุ นานาอายตเนสูติ ‘‘อิทํ จกฺขายตนํ นาม…เป… อิทํ ธมฺมายตนํ นาม. ตตฺถ ทสายตนา กามาวจรา, ทฺเว จาตุภูมกา’’ติ เอวํ อายตนนานตฺตํ ปฏิจฺจ ญาณํ ปวตฺตติ.

于种种处中(nānāāyatanesu)有慧：即依于“此是眼处……此是法处。其中十处属欲界，二处通四地”，如此依于处的种种差别而转起智慧。

ปุถุ นานาปฏิจฺจสมุปฺปาเทสูติ อชฺฌตฺตพหิทฺธาเภทโต สนฺตานเภทโต จ นานปฺปเภเทสุ ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺเคสุ. อวิชฺชาทิองฺคานิ หิ ปจฺเจกํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทสญฺญิตานิ. เตนาห – สงฺขารปิฏเก ‘‘ทฺวาทส ปจฺจยา ทฺวาทส ปฏิจฺจสมุปฺปาทา’’ติ (สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑๑๐).

于种种缘起中(nānāpaṭiccasamuppādesu)有慧：即于依内外之别、相续之别而有种种差别的缘起支(paṭiccasamuppādaṅga)中转起智慧。无明等诸支，一一皆名为“缘起”。是故，于《相应部》疏钞(Saṃyutta Nikāya ṭīkā 1.1.110)中说：“十二缘即十二缘起”。

ปุถุ นานาสุญฺญตมนุปลพฺเภสูติ นานาสภาเวสุ นิจฺจสาราทิวิรหิเตสุ สุญฺญสภาเวสุ, ตโต เอว อิตฺถิปุริสอตฺตตฺตนิยาทิวเสน อนุปลพฺภมานสภาเวสุ. ม-กาโร เหตฺถ ปทสนฺธิกโร.

于种种空与不可得中(nānāsuññatamanupalabbhesu)有慧：即于种种自性中，因其无常、无我等，故为空性；又正因如此，于其中不可得女人、男人、我、我所等自性。此中“ma”字为语连接音。

ปุถุ นานาอตฺเถสูติ อตฺถปฏิสมฺภิทาวิสเยสุ ปจฺจยุปฺปนฺนาทินานาอตฺเถสุ. ธมฺเมสูติ ธมฺมปฏิสมฺภิทาวิสเยสุ ปจฺจยาทินานาธมฺเมสุ. นิรุตฺตีสูติ [Pg.280] เตสํเยว อตฺถธมฺมานํ นิทฺธารณวจนสงฺขาเตสุ นานานิรุตฺตีสุ. ปุถุ นานาปฏิภาเนสูติ อตฺถปฏิสมฺภิทาทิวิสเยสุ อิมานิ ญาณานิ อิทมตฺถโชตกานีติ ตถา ตถา ปฏิภานโต อุปติฏฺฐนโต ปฏิภานานีติ ลทฺธนาเมสุ นานาญาเณสุ.

于种种义中(nānāatthesu)有慧：即于义无碍解(atthapaṭisambhidā)所行境的缘生法等种种义中。于种种法中(nānādhammesu)：即于法无碍解(dhammapaṭisambhidā)所行境的缘等种种法中。于种种词中(nānāniruttīsu)：即于名为确定彼等义与法的言说之种种词中。于种种辩才中(nānāpaṭibhānesu)：即于义无碍解等所行境中，因“此等智为阐明此义”而如是如是显现、现起，故得名为“辩才”(paṭibhāna)的种种智中。

ปุถุ นานาสีลกฺขนฺเธสูติอาทีสุ สีลสฺส ปุถุตฺตํ นานตฺตญฺจ วุตฺตเมว, อิตเรสํ ปน วุตฺตนยานุสาเรน สุวิญฺเญยฺยตฺตา ปากฏเมว. ยํ ปน อภินฺนํ เอกเมว นิพฺพานํ, ตตฺถ อุปจารวเสน ปุถุตฺตํ คเหตพฺพนฺติ อาห – ‘‘ปุถุ นานาชนสาธารเณ ธมฺเม สมติกฺกมฺมา’’ติ. เตนสฺส มทนิมฺมทนาทิปริยาเยน ปุถุตฺตํ ปริทีปิตํ โหติ.

在“种种戒蕴”等处，已说明戒的众多与各异。至于其余诸法，依循已说之理，亦易了知，故甚明显。然而，对于那不可分割、唯一的涅槃，则是以譬喻的方式来理解其众多性，如言：“超越种种凡夫所共之法”。由此，通过“摧伏骄慢”等不同言说，阐明了其众多性。

วิปุเล อตฺเถติ มหนฺเต อตฺเถ. มหนฺตปริยาโย หิ วิปุลสทฺโท. คมฺภีเรสูติ สสาทีหิ วิย มหาสมุทฺโท อนุปจิตญาณสมฺภาเรหิ อลพฺภเนยฺยปฺปติฏฺเฐสุ ขนฺเธสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ วิสยสฺส คมฺภีรตาย ญาณสฺส คมฺภีรตา วิภาวิตา.

“于广大义”即“于宏大义”。“广大”一词，实为“宏大”的同义词。所谓“于甚深”，是指智慧于诸蕴中运行；对于未积集智慧资粮者而言，此诸蕴是无法立足之处，犹如大海之于兔等。此乃以所缘之甚深，阐明智慧之甚深。

ติกฺขวิสทภาวาทิคุเณหิ อสาธารณตฺตา ปเรสํ ปญฺญาย น สามนฺตา, อถ โข สุวิทูรวิทูเรติ อสมนฺตปญฺญา อาการสฺส รสฺสตฺตํ กตฺวา. เกจิ ‘‘อสมตฺถปญฺญา’’ติ ปฐนฺติ, เตสํ ยถาวุตฺตคุเณหิ อญฺเญหิ อสาธารณตฺตา นตฺถิ เอติสฺสา กายจิ สมตฺถนฺติ อสมตฺถา ปญฺญาติ โยชนา. อตฺถววตฺถานโตติ อตฺถปฺปเภทสฺส ยาถาวโต สนฺนิฏฺฐานโต. น อญฺโญ โกจิ สกฺโกติ อภิสมฺภวิตุนฺติ ญาณคติยา สมฺปาปุณิตุํ น อญฺโญ โกจิปิ สกฺโกติ, ตสฺมา อยํ สุวิทูรวิทูเรติ อสมนฺตปญฺญา. อิทานิ ปุคฺคลนฺตรวเสน อสมนฺตปญฺญํ วิภาเวตุํ, ‘‘ปุถุชฺชนกลฺยาณกสฺสา’’ติอาทิ อารทฺธํ.

因具有锐利、明澈等不共特质，他人的智慧无法与之相比，因此称为“无邻极远智”(asamantapaññā)。也有人读作“无能及智”(asamatthapaññā)，其解释是：因为这种智慧具有上述功德及其他不共特质，确实没有任何智慧可以与之相比，所以称为无能及智。“决了义趣”是指如实地确定各种意义的差别。在智慧的行境上，确实没有其他人能够达到，因此这种智慧是“无邻极远智”。现在为了从不同人的角度来辨别无邻极远智，所以开始了“凡夫善士”(puthujjanakalyāṇaka)等内容的讲解。

‘‘ปญฺญาปเภทกุสโล อภินฺนญาโณ อธิคตปฺปฏิสมฺภิโท จตุเวสารชฺชปฺปตฺโต ทสพลธารี ปุริสาสโภ ปุริสสีโห ปุริสนาโค ปุริสาชญฺโญ ปุริสโธรยฺโห อนนฺตญาโณ อนนฺตเตโช อนนฺตยโส อฑฺโฒ มหทฺธโน พลวา เนตา วิเนตา อนุเนตา ปญฺญาเปตา วินิชฺฌาเปตา เปกฺขตา ปสาเทตา. โส หิ ภควา อนุปฺปนฺนสฺส มคฺคสฺส อุปฺปาเทตา, อสญฺชาตสฺส มคฺคสฺส สญฺชเนตา, อนกฺขาตสฺส มคฺคสฺส อกฺขาตา, มคฺคญฺญู มคฺควิทู มคฺคโกวิโท. มคฺคานุคามี จ ปน เอตรหิ สาวกา วิหรนฺติ ปจฺฉา สมนฺนาคตา.

“于智慧差别善巧、具无碍智、已证得四无碍解、已达四无畏、具十力、是人中之牛、人中之狮子、人中之龙、人中之骏马、人中之领袖、具无量智慧、无量威力、无量名望、富有、大富、强有力、是引导者、调伏者、劝导者、开示者、明辨者、观察者、使人信服者。那位世尊，是未生起道的生起者、未出生道的出生者、未宣说道的宣说者，是知路者、明路者、善于行路者。而现在，弟子们随道而行，后来获得成就。”

‘‘โส [Pg.281] หิ ภควา ชานํ ชานาติ, ปสฺสํ ปสฺสติ, จกฺขุภูโต ญาณภูโต ธมฺมภูโต พฺรหฺมภูโต วตฺตา ปวตฺตา อตฺถสฺส นินฺเนตา อมตสฺส ทาตา ธมฺมสฺสามี ตถาคโต, นตฺถิ ตสฺส ภควโต อญฺญาตํ อทิฏฺฐํ อวิทิตํ อสจฺฉิกตํ อผสฺสิตํ ปญฺญาย. อตีตํ อนาคตํ ปจฺจุปฺปนฺนํ อุปาทาย สพฺเพ ธมฺมา สพฺพากาเรน พุทฺธสฺส ภควโต ญาณมุเข อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ, ยํ กิญฺจิ เนยฺยํ นาม อตฺถิ ตํ สพฺพํ ชานิตพฺพํ, อตฺตตฺโถ วา ปรตฺโถ วา อุภยตฺโถ วา ทิฏฺฐธมฺมิโก วา อตฺโถ สมฺปรายิโก วา อตฺโถ อุตฺตาโน วา อตฺโถ คมฺภีโร วา อตฺโถ คูฬฺโห วา อตฺโถ ปฏิจฺฉนฺโน วา อตฺโถ เนยฺโย วา อตฺโถ นีโต วา อตฺโถ อนวชฺโช วา อตฺโถ นิกฺกิเลโส วา อตฺโถ โวทาโน วา อตฺโถ ปรมตฺโถ วา อตฺโถ, สพฺพํ ตํ อนฺโตพุทฺธญาเณ ปริวตฺตติ.

“因为，彼世尊知其所知，见其所见，是眼，是智，是法，是梵，是说者，是宣说者，是义理的引导者，是不死甘露的施与者，是法主，是如来。于彼世尊，没有不被知晓的，没有不被见到的，没有不被觉知的，没有不被证实的，没有不被智慧触及的。过去、未来、现在，所有诸法，以种种方式，都来到佛陀世尊的智慧之门前。凡是应知之法，皆可被了知，无论是为了自身利益，为了他人利益，为了双方利益，无论是现世的利益，还是来世的利益，无论是显明的利益，还是深奥的利益，无论是隐藏的利益，还是被覆盖的利益，无论是需要引导的利益，还是已经被引导的利益，无论是无过失的利益，还是无烦恼的利益，无论是清净的利益，还是究竟的利益——这一切都在佛陀的智慧中运转。”

‘‘สพฺพํ กายกมฺมํ พุทฺธสฺส ภควโต ญาณานุปริวตฺติ, สพฺพํ วจีกมฺมํ พุทฺธสฺส ภควโต ญาณานุปริวตฺติ, สพฺพํ มโนกมฺมํ พุทฺธสฺส ภควโต ญาณานุปริวตฺติ. อตีเต พุทฺธสฺส ภควโต อปฺปฏิหตํ ญาณํ, อนาคเต พุทฺธสฺส ภควโต อปฺปฏิหตํ ญาณํ, ปจฺจุปฺปนฺเน พุทฺธสฺส ภควโต อปฺปฏิหตํ ญาณํ, ยาวตกํ เนยฺยํ, ตาวตกํ ญาณํ. ยาวตกํ ญาณํ, ตาวตกํ เนยฺยํ. เนยฺยปริยนฺติกํ ญาณํ, ญาณปริยนฺติกํ เนยฺยํ, เนยฺยํ อติกฺกมิตฺวา ญาณํ นปฺปวตฺตติ, ญาณํ อติกฺกมิตฺวา เนยฺยปโถ นตฺถิ, อญฺญมญฺญปริยนฺตฏฺฐายิโน เต ธมฺมา, ยถา ทฺวินฺนํ สมุคฺคปฏลานํ สมฺมา ผุสิตานํ เหฏฺฐิมํ สมุคฺคปฏลํ อุปริมํ นาติวตฺตติ, อุปริมํ สมุคฺคปฏลํ เหฏฺฐิมํ นาติวตฺตติ, อญฺญมญฺญปริยนฺตฏฺฐายิโน, เอวเมวํ พุทฺธสฺส ภควโต เนยฺยญฺจ ญาณญฺจ อญฺญมญฺญปริยนฺตฏฺฐายิโน. ยาวตกํ เนยฺยํ, ตาวตกํ ญาณํ. ยาวตกํ ญาณํ, ตาวตกํ เนยฺยํ, เนยฺยปริยนฺติกํ ญาณํ, ญาณปริยนฺติกํ เนยฺยํ, เนยฺยํ อติกฺกมิตฺวา ญาณํ นปฺปวตฺตติ, ญาณํ อติกฺกมิตฺวา เนยฺยปโถ นตฺถิ. อญฺญมญฺญปริยนฺตฏฺฐายิโน เต ธมฺมา. สพฺพธมฺเมสุ พุทฺธสฺส ภควโต ญาณํ ปวตฺตติ.

“佛陀世尊的一切身业都随智慧运转，一切语业都随智慧运转，一切意业都随智慧运转。过去，佛陀世尊的智慧无碍；未来，佛陀世尊的智慧无碍；现在，佛陀世尊的智慧无碍。有多少应知法，就有多少智慧；有多少智慧，就有多少应知法。智慧以应知法为边际，应知法以智慧为边际。智慧不超越应知法而转起，超越智慧则无应知法之道。此二法互相为边际而存在，犹如两个紧密合缝的盒盖，下盖不超越上盖，上盖不超越下盖，互相为边际而存在。同样地，佛陀世尊的应知法和智慧，互相为边际而存在。有多少应知法，就有多少智慧；有多少智慧，就有多少应知法。智慧以应知法为边际，应知法以智慧为边际。智慧不超越应知法而转起，超越智慧则无应知法之道。此二法互相为边际而存在。佛陀世尊的智慧于一切法中运转。”

‘‘สพฺเพ [Pg.282] ธมฺมา พุทฺธสฺส ภควโต อาวชฺชนปฺปฏิพทฺธา อากงฺขปฺปฏิพทฺธา มนสิการปฺปฏิพทฺธา จิตฺตุปฺปาทปฺปฏิพทฺธา, สพฺพสตฺเตสุ พุทฺธสฺส ภควโต ญาณํ ปวตฺตติ. สพฺเพสํ สตฺตานํ พุทฺโธ อาสยํ ชานาติ, อนุสยํ ชานาติ, จริตํ ชานาติ, อธิมุตฺตึ ชานาติ, อปฺปรชกฺเข มหารชกฺเข ติกฺขินฺทฺริเย มุทินฺทฺริเย สฺวากาเร ทฺวากาเร สุวิญฺญาปเย ทุวิญฺญาปเย ภพฺพา สพฺเพ สตฺเต ปชานาติ, สเทวโก โลโก สมารโก สพฺรหฺมโก สสฺสมณพฺราหฺมณี ปชา สเทวมนุสฺสา อนฺโตพุทฺธญาเณ ปริวตฺตติ.

“一切法都与佛陀世尊的专注相关、与希求相关、与作意相关、与心的生起相关，佛陀世尊的智慧在一切众生中运行。佛陀了知一切众生的意乐、随眠、品行、胜解，了知少尘者与多尘者、利根者与钝根者、具善相者与具恶相者、易教导者与难教导者，了知众生之可教化与否。包括天界、魔界、梵天界，以及沙门婆罗门，连同天人在内的所有世间，都在佛陀的智慧范围内运转。”

‘‘ยถา เย เกจิ มจฺฉกจฺฉปา อนฺตมโส ติมิติมิงฺคลํ อุปาทาย อนฺโตมหาสมุทฺเท ปริวตฺตนฺติ, เอวเมว สเทวโก โลโก สมารโก สพฺรหฺมโก สสฺสมณพฺราหฺมณี ปชา สเทวมนุสฺสา อนฺโตพุทฺธญาเณ ปริวตฺตติ. ยถา เย เกจิ ปกฺขิโน อนฺตมโส ครุฬํ เวนเตยฺยํ อุปาทาย อากาสสฺส ปเทเส ปริวตฺตนฺติ, เอวเมว เยปิ เต สาริปุตฺตสมา ปญฺญาย, เตปิ พุทฺธญาณสฺส ปเทเส ปริวตฺตนฺติ, พุทฺธญาณํ เทวมนุสฺสานํ ปญฺญํ ผริตฺวา อติฆํสิตฺวา ติฏฺฐติ. เยปิ เต ขตฺติยปณฺฑิตา พฺราหฺมณปณฺฑิตา คหปติปณฺฑิตา สมณปณฺฑิตา นิปุณา กตปรปฺปวาทา วาลเวธิรูปา, โวภินฺทนฺตา มญฺเญ จรนฺติ ปญฺญาคเตน ทิฏฺฐิคตานิ, เต เต ปญฺหํ อภิสงฺขริตฺวา อภิสงฺขริตฺวา’’ติ (ปฏิ. ม. ๓.๕) –

“正如所有鱼鳖，乃至提弥提明伽罗鱼，都依存于大海之中而游动；同样地，包含诸天、魔众、梵天的世间，连同沙门婆罗门及人天众生，都依存于佛陀的智慧之中而流转。正如所有飞鸟，乃至金翅鸟(garuḷa)维那提耶(venateyya)，都依存于天空之中而翱翔；同样地，即使那些智慧如舍利弗(Sāriputta)的人，也都在佛陀智慧的领域中流转，佛陀的智慧遍覆、超越人天之智慧而安住。那些刹帝利智者、婆罗门智者、居士智者、沙门智者，他们精明能干，擅长破斥他论，如同善射者能射穿毛发，自认为能以智慧摧破各种见解，他们反复构思种种问题……”

อาทินา นิทฺทิฏฺฐปาฬึ เปยฺยาลมุเขน สํขิปิตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘ปญฺญาปเภทกุสโล ปภินฺนญาโณ…เป… เต ปญฺหํ อภิสงฺขริตฺวา อภิสงฺขริตฺวา’’ติอาทิมาห.

为以节略方式显示开篇所引之文，故说：“于智慧差别善巧，具分别智……彼等反复构思、构思问题”等。

ตตฺถ ปภินฺนญาโณติ อตฺถาทีสุ ปเภทคตญาโณ. ‘‘ปเภทญาโณ’’ติปิ ปฐนฺติ, โสเยว อตฺโถ. เต ปญฺหนฺติ เต เต อตฺตนา อธิปฺเปตํ ปญฺหํ. นิทฺทิฏฺฐการณาติ วิสฺสชฺชิตการณา. อุปกฺขิตฺตกาติ ภควโต ปญฺญาเวยฺยตฺติเยน สมีเป ขิตฺตกา อนฺเตวาสิกา สมฺปชฺชนฺติ.

于此，“分别智”(pabhinnañāṇa)指于义理等达到辨异的智慧。亦有读作“辨异智”(pabhedañāṇa)者，其义相同。“那些问题”是指他们各自所意欲提出的问题。“其因已示者”(Niddiṭṭhakāraṇā)是指其原因已被解答的人。“被置于近处者”(Upakkhittakā)是指由于世尊的智慧明晰，而被安置在其身边成为亲传弟子的人。

ภวติ [Pg.283] อภิภวตีติ ภูริ. กึ? ราคาทึ. อุปสคฺเค สติปิ ตเทว ปทํ ตมตฺถํ วทตีติ อุปสคฺเคน วินาปิ โส อตฺโถ วิญฺเญยฺโย อเนกตฺถตฺตา ธาตูนนฺติ วุตฺตํ – ‘‘อภิภุยฺยตี’’ติ. การกพฺยตฺตเยน เจตํ วุตฺตํ, ตสฺมา ราคํ อภิภุยฺยตีติ สา สา มคฺคปญฺญา อตฺตนา อตฺตนา วชฺฌํ ราคํ อภิภุยฺยติ อภิภวติ, มทตีติ อตฺโถ. อภิภวตีติ สา สา ผลปญฺญา ตํ ตํ ราคํ ภวิ อภิภวิ มทฺทีติ ภูริปญฺญา. ‘‘อภิภวิตา’’ติ วา ปาโฐ, ‘‘อภิภวิตฺวา’’ติปิ ปฐนฺติ. อภิภวิตฺวาติ จ กิริยาย สิทฺธภาวทสฺสนํ. ปญฺญา เจ สิทฺธา, ราคาภิภโว จ สิทฺโธ เอวาติ. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

能存在、能征服，故为“广”(bhūri)。征服什么？贪等。即使有前缀(upasagga)，该词亦能表达此义；因词根(dhātu)具有多重含义，故即使没有前缀，此义亦应被理解——如言“被胜伏”(abhibhuyyati)。此乃就作者格的转换而言，因此“征服贪”是指彼彼道慧(maggapaññā)各自征服、压制其所应摧毁之贪，意即调伏。能征服，是彼彼果慧(phalapaññā)已征服、已压制、已摧毁彼彼之贪，故为广慧(bhūripaññā)。或有读作“能征服者”(abhibhavitā)，亦有读作“征服后”(abhibhavitvā)。而“征服后”是表示行为的完成状态。若智慧已成就，则对贪的征服亦必已成就。于其余（烦恼）亦同此理。

ราคาทีสุ ปน รชฺชนลกฺขโณ ราโค. ทุสฺสนลกฺขโณ โทโส. มุยฺหนลกฺขโณ โมโห. กุชฺฌนลกฺขโณ โกโธ, อุปนนฺธนลกฺขโณ อุปนาโห. ปุพฺพกาลํ โกโธ, อปรกาลํ อุปนาโห. ปรคุณมกฺขนลกฺขโณ มกฺโข, ยุคคฺคาหลกฺขโณ ปลาโส. ปรสมฺปตฺติขียนลกฺขณา อิสฺสา, อตฺตโน สมฺปตฺตินิคฺคูหนลกฺขณํ มจฺฉริยํ. อตฺตนา กตปาปปฺปฏิจฺฉาทนลกฺขณา มายา, อตฺตโน อวิชฺชมานคุณปฺปกาสนลกฺขณํ สาเฐยฺยํ. จิตฺตสฺส อุทฺธุมาตภาวลกฺขโณ ถมฺโภ, กรณุตฺตริยลกฺขโณ สารมฺโภ. อุนฺนติลกฺขโณ มาโน, อพฺภุนฺนติลกฺขโณ อติมาโน. มตฺตภาวลกฺขโณ มโท, ปญฺจกามคุเณสุ จิตฺตโวสฺสคฺคลกฺขโณ ปมาโท. ภวติ อภิภวติ อรินฺติ ภูริ อสรูปโต ปรสฺส อการสฺส โลปํ กตฺวา. เตนาห – ‘‘อรึ มทฺทนิปญฺญาติ ภูริปญฺญา’’ติ. ภวติ เอตฺถ ถาวรชงฺคมนฺติ ภูริ วุจฺจติ ปถวี ยถา ‘‘ภูมี’’ติ ภูริ วิยาติ ภูริปญฺญา วิตฺถตวิปุลฏฺเฐน สพฺพํ สหตาย จ. เตนาห – ‘‘ตายา’’ติอาทิ. ตตฺถ ปถวิสมายาติ วิตฺถตวิปุลฏฺเฐเนว ปถวิสมาย. วิตฺถตายาติ ปชานิตพฺเพ วิสเย วิตฺถตาย, น เอกเทเส วตฺตมานาย. วิปุลายาติ อุฬารภูตาย. สมนฺนาคโตติ ปุคฺคโล. อิติ-สทฺโท การณตฺเถ, อิมินา การเณน ปุคฺคลสฺส ภูริปญฺญาย สมนฺนาคตตฺตา ตสฺส ปญฺญา ภูริปญฺญา นามาติ อตฺโถ. ‘‘ภูริปญฺญสฺส ปญฺญา ภูริปญฺญปญฺญา’’ติ วตฺตพฺเพ เอกสฺส ปญฺญาสทฺทสฺส โลปํ กตฺวา ‘‘ภูริปญฺญา’’ติ วุตฺตํ.

于贪等中，染著是贪之相，瞋害是瞋之相，迷惑是痴之相。忿怒是嗔(kodha)之相，怀恨是恨(upanāha)之相。嗔在前，恨在后。覆蔽他人之德是覆(makkha)之相，争强好胜是竞(palāsa)之相。嫉妒他人所得是嫉(issā)之相，隐藏自身所得是悭(macchariya)之相。掩饰己过是伪(māyā)之相，彰显己所无之德是诳(sāṭheyya)之相。心顽固是憍(thambha)之相，争强好胜是慢(sārambha)之相。高举是慢(māna)之相，极高举是过慢(atimāna)之相。沉醉是骄(mada)之相，于五妙欲中心放纵是放逸(pamāda)之相。能存在、能征服敌人(ari)，故为“广”(bhūri)，此乃省略了（ari中）“a”音而形成。是故说：“能摧破敌人之慧，即为广慧。”于此中，有情与无情得以存在，故大地(pathavī)被称为“地”(bhūri)，如称“भूमि”(bhūmi)；广慧(bhūripaññā)亦如“地”，因其广博浩大，能含摄一切。是故说：“以彼……”等。其中，“如大地”即是因其广博浩大之义而如大地。广博者，谓于所应知之境普遍了知，非仅住于一处。浩大者，谓其殊胜。具足者，谓个人。“iti”一词用于表因，意谓：因此原因，该个人具足广慧，故其慧名为广慧。本应说“广慧者之慧”(bhūripaññassa paññā)，但省略了一个“慧”字，而说为“广慧”。

อปิจาติ [Pg.284] ปญฺญาปริยายทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ปญฺญายเมตนฺติ ปญฺญาย เอตํ. อธิวจนนฺติ อธิกํ วจนํ. ภูรีติ ภูเต อตฺเถ ขนฺธาทิเก รมติ สจฺจสภาเวน, ทิฏฺฐิ วิย น อภูเตติ ภูริ. เมธาติ อสนิ วิย สิลุจฺจเย กิเลเส เมธติ หึสตีติ เมธา, ขิปฺปํ คหณธารณฏฺเฐน วา เมธา. ปริณายิกาติ ยสฺสุปฺปชฺชติ, ตํ สตฺตํ อตฺตหิตปฺปฏิปตฺติยํ สมฺปยุตฺตธมฺเม จ ยาถาวลกฺขณปฺปฏิเวเธ ปริเณตีติ ปริณายิกา. อิเมเหว อญฺญานิปิ ปญฺญาปริยายวจนานิ โหนฺติ.

又，为说明智慧的种种表述而说。“以智慧”（Paññāyametaṃ）即“以此智慧”（paññāya etaṃ）。“增上语”（adhivacana）即“殊胜之语”（adhikaṃ vacanaṃ）。“广”（bhūri）是指在真实义中，以真实自性安住在蕴等事物上，不像邪见那样执取虚妄，所以称为广大。“慧”（medhā）是指像雷电一样摧毁堆积如山的烦恼，或者因为能够快速地领悟和记住，所以称为智慧。“引导者”（pariṇāyikā）是指能够引导生起智慧的有情（satta），使其在利益自身的修行道路上，以及在如实地彻知诸法真实相上得到引导。这些也都是智慧的异名。

ปญฺญาพาหุลฺลนฺติ ปญฺญา พหุลา อสฺสาติ ปญฺญาพหุโล, ตสฺส ภาโว ปญฺญาพาหุลฺลํ. ตญฺจ ปญฺญาย พาหุลฺลํ ปวตฺติ เอวาติ ตมตฺถํ ปญฺญาครุกสฺส ปุคฺคลสฺส วเสน ทสฺเสนฺโต, ‘‘อิเธกจฺโจ ปญฺญาครุโก โหตี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อิเธกจฺโจติ ปุถุชฺชนกลฺยาณโก, อริโย วา. ปญฺญา ครุ เอกสฺสาติ ปญฺญาครุโก. ปญฺญาย จริโต ปวตฺติโต ปญฺญาจริโต, ปญฺญาย จริตํ ปวตฺตํ อสฺสาติ วา ปญฺญาจริโต. อนุโลมิกขนฺติอาทิวิภาคา ปญฺญา อาสโย เอตสฺสาติ ปญฺญาสโย. ปญฺญาย อธิมุตฺโต ตนฺนินฺโนติ ปญฺญาธิมุตฺโต. สมุสฺสิตฏฺเฐน ปญฺญา ธโช เอตสฺสาติ ปญฺญาธโช. ปญฺญาเกตูติ ตสฺเสว เววจนํ. ปญฺญานิมิตฺตํ อาธิปเตยฺยํ เอตสฺสาติ ปญฺญาธิปเตยฺโย. ปญฺญาสงฺขาโต วิจโย, ธมฺมสภาววิจินนํ วา พหุลํ เอตสฺสาติ วิจยพหุโล. นานปฺปกาเรน ธมฺมสภาววิจินนํ พหุลํ อสฺสาติ ปวิจยพหุโล. โอกฺขายนํ ยาถาวโต ธมฺมานํ อุปฏฺฐานํ พหุลํ เอตสฺสาติ โอกฺขายนพหุโล. ปญฺญาย ตสฺส ตสฺส ธมฺมสฺส สมฺมาเปกฺขนา สมฺเปกฺขา, สมฺเปกฺขาย อยนํ ปวตฺตนํ สมฺเปกฺขายนํ, สมฺเปกฺขายนํ ธมฺโม ปกติ อสฺสาติ สมฺเปกฺขายนธมฺโม. สมฺเปกฺขายนํ วา ยาถาวโต ทสฺสนธมฺโม สภาโว เอตสฺสาติ สมฺเปกฺขายนธมฺโม. สพฺพํ ธมฺมชาตํ วิภูตํ วิภาวิตํ กตฺวา วิหรณสีโลติ วิภูตวิหารี.

“多慧”（paññābāhulla）是指智慧很多，拥有很多智慧的人被称为多慧者，而多慧的状态就称为“多慧”。为了显示重视智慧的个人（puggala）的特质，说明智慧的运作情况，所以才说“这里有一种重视智慧的个人”等等。“这里有一种”指的是贤善凡夫（puthujjanakalyāṇaka）或者圣者（ariya）。“以智慧为重者”（paññāgaruko）是指智慧是其所重者。“智慧行者”（paññācarito）是指依智慧而行事；也可以说他的行为是由智慧推动的。“智慧所依者”（paññāsayo）是指他的根基是随顺忍（anulomikakhanti）等分类的智慧。“智慧胜解者”（paññādhimutto）是指他的心倾向于智慧。“智慧幢者”（paññādhajo）是指他的旗帜是高举的智慧。“智慧旗”（paññāketu）是“智慧幢者”的同义词。“智慧主导者”（paññādhipateyyo）是指智慧是他的标志和主导。“多观察者”（vicayabahulo）是指他的特点是以智慧进行观察，或者经常观察诸法的自性。“多辨别者”（pavicayabahulo）是指以多种方式经常观察诸法的实相。“多明照者”（okkhāyanabahulo）是指经常如实显现诸法。以智慧正确地观察一一法，此即“正观”（sampekkhā）；“正观”的行进、运作，即“正观行”（sampekkhāyanaṃ）；“正观行”是其法、其本性者，即“正观行法”（sampekkhāyanadhammo）。或者，“正观行”是其如实见法之自性者，即“正观行法”。“明了住者”（vibhūtavihārī）是指彻照一切法类而安住的品行。

ตจฺจริโตติอาทีสุ ตํ-สทฺเทน ปญฺญา ปจฺจามฏฺฐา, ตสฺมา ตตฺถ ‘‘ปญฺญาจริโต’’ติอาทินา อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สา ปญฺญา จริตา ครุกา พหุลา อสฺสาติ ตจฺจริโต ตคฺครุโก ตพฺพหุโล. ตสฺสํ ปญฺญายํ นินฺโน โปโณ ปพฺภาโร อธิมุตฺโตติ ตนฺนินฺโน ตปฺโปโณ ตปฺปพฺภาโร ตทธิมุตฺโต. สา ปญฺญา อธิปติ ตทธิปติ, ตทธิปติโต อาคโต [Pg.285] ตทาธิปเตยฺโย. ปญฺญาครุโกติอาทีนิ ‘‘กามํ เสวนฺตํเยว ชานาติ, อยํ ปุคฺคโล เนกฺขมฺมครุโก’’ติอาทีสุ (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๔) วิย ปุริมชาติโต ปภุติ วุตฺตานิ. ตจฺจริโตติอาทีนิ อิมิสฺสา ชาติยา วุตฺตานิ. อิทานิ วุตฺตเมวตฺถํ นิทสฺสนวเสนปิ ทสฺเสตุํ – ‘‘ยถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอวเมวนฺติอาทีนิ ทสฺสิตพฺพนิคมนํ.

于“彼行”(taccarito)等词中，“彼”(taṃ)字回指智慧，因此其义应理解为“慧行”(paññācarito)等。彼慧是所行、所重、所多者，故为“彼行者”(taccarito)、“彼重者”(taggaruko)、“彼多者”(tabbahulo)。于彼慧，其心倾向、低垂、倾斜、胜解，故为“倾向彼者”(tanninno)、“低垂于彼者”(tappoṇo)、“倾斜于彼者”(tappabbhāro)、“胜解彼者”(tadadhimutto)。彼慧是主，故为“以彼为主”(tadadhipati)；由“以彼为主”而来，故为“以彼为主导者”(tadādhipateyyo)。“重慧”等词，如于“虽受用欲乐，亦知此人重于出离”（《无碍解道》Paṭisambhidāmagga 1.114）等处所说，是就过去生而言。而“彼行”等词，是就此生而言。今为以譬喻显示已说之义，故说“犹如”等。“如是”等词，是为所示之义作总结。

สีฆปญฺญาติ อตฺตโน วิสเย สีฆปฺปวตฺติกา ปญฺญา, ยา สมารทฺธา อตฺตโน ปญฺญากิจฺจํ อทนฺธายนฺตี อวิตฺถายนฺตี ขิปฺปเมว สมฺปาเปติ. เตนาห – ‘‘สีฆํ สีฆํ สีลานิ ปริปูเรตี’’ติอาทิ. ตตฺถ สีฆํ สีฆนฺติ พหูนํ สีลาทีนํ สงฺคหตฺถํ ทฺวิกฺขตฺตุํ วุตฺตํ. สีลานีติ จาริตฺตวาริตฺตวเสน ปญฺญตฺตานิ ปาติโมกฺขสํวรสีลานิ, ฐเปตฺวา วา อินฺทฺริยสํวรํ ตสฺส วิสุํ คหิตตฺตา อิตรานิ ติวิธสีลานิ. อินฺทฺริยสํวรนฺติ จกฺขาทีนํ ฉนฺนํ อินฺทฺริยานํ ราคปฺปฏิฆปฺปเวสํ อกตฺวา สติกวาเฏน นิวารณํ ถกนํ. โภชเน มตฺตญฺญุตนฺติ ปจฺจเวกฺขิตปริโภควเสน โภชเน ปมาณญฺญุภาวํ. ชาคริยานุโยคนฺติ ทิวสสฺส ตีสุ โกฏฺฐาเสสุ รตฺติยา ปฐมมชฺฌิมโกฏฺฐาเสสุ จ ชาครติ น นิทฺทายติ, สมณธมฺมเมว กโรตีติ ชาคโร, ชาครสฺส ภาโว, กมฺมํ วา ชาคริยํ, ชาคริยสฺส อนุโยโค ชาคริยานุโยโค, ตํ ชาคริยานุโยคํ. สีลกฺขนฺธนฺติ เสกฺขํ วา อเสกฺขํ วา สีลกฺขนฺธํ. เอวมิตเรปิ ขนฺธา เวทิตพฺพา. ปญฺญากฺขนฺธนฺติ มคฺคปญฺญา จ เสกฺขาเสกฺขานํ โลกิยปญฺญา จ. วิมุตฺติกฺขนฺธนฺติ ผลวิมุตฺติ. วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺธนฺติ ปจฺจเวกฺขณญาณํ. สีฆปญฺญานิทฺเทสสทิโสเยว ลหุปญฺญานิทฺเทโส, ตถา หาสปญฺญานิทฺเทโส. ชวนปญฺญานิทฺเทโส ปน กลาปสมฺมสนนเยน ปวตฺโต. ติกฺขปญฺญานิทฺเทโส วีริยสฺส อุสฺสุกฺกาปนวเสน, นิพฺเพธิกปญฺญานิทฺเทโส สพฺพโลเก อนภิรตสญฺญาวเสน ปวตฺโต. ตตฺถ ตุริตกิริยา สีฆตา. อทนฺธตา ลหุตา. เวคายิตตฺตํ ขิปฺปตา.

“速慧(sīghapaññā)”是指于自己的领域中迅速生起的智慧，此慧一旦发起，即能不迟缓、不延滞地迅速完成其智慧的作用。因此说“速速圆满诸戒”等。此处“速速”一词重复，是为了总括众多的戒等法。“诸戒”是指依行止(cārittavāritta)而制定的波罗提木叉(pātimokkha)律仪戒，除去已被单独列出的根律仪(indriyasaṃvara)之外的其余三种戒。“根律仪”即是对眼等六根，不让贪与瞋侵入，以正念之门防护、遮止。“于食知量(bhojane mattaññutā)”是指通过省察受用，而了知饮食的份量。“勤修觉醒(jāgariyānuyoga)”是指在白天的三时及夜晚的初分与中分保持清醒而不睡眠，只修行沙门法，此即为“觉醒(jāgara)”；觉醒的状态或行为称为“觉醒(jāgariya)”；对觉醒的致力称为“勤修觉醒”。“戒蕴(sīlakkhandha)”指有学或无学的戒蕴。其余诸蕴也应如是了知。“慧蕴(paññākkhandha)”指道慧以及有学与无学的世间慧。“解脱蕴(vimuttikkhandha)”指果解脱。“解脱智见蕴(vimuttiñāṇadassanakkhandha)”指省察智。“速慧的解释(sīghapaññāniddesa)”与“轻慧的解释(lahupaññāniddesa)”相似，“喜慧的解释(hāsapaññāniddesa)”亦然。“速行慧的解释(javanapaññāniddesa)”则以聚思惟的方式展开。“锐慧的解释(tikkhapaññāniddeso)”以策励精进的方式展开，“决择慧的解释(nibbedhikapaññāniddeso)”则以对一切世间不喜乐想的方式展开。其中，行动迅速是“速性(sīghatā)”；不迟缓是“轻性(lahutā)”；迅疾是“快性(khippatā)”。

หาสพหุโลติ ปีติพหุโล. เสสปทานิ ตสฺเสว เววจนานิ. อถ วา หาสพหุโลติ มูลปทํ. เวทพหุโลติ ตสฺสา เอว ปีติยา สมฺปยุตฺตโสมนสฺสเวทนาวเสน นิทฺเทสปทํ. ตุฏฺฐิพหุโลติ นาติพลวปีติยา ตุฏฺฐาการวเสน. ปาโมชฺชพหุโลติ พลวปีติยา ปมุทิตภาววเสน. สีลานิ ปริปูเรตีติ หฏฺฐปฺปหฏฺโฐ อุทคฺคูทคฺโค [Pg.286] สมฺปิยายมาโน สีลานิ สมฺปาเทติ. ปีติโสมนสฺสสหคตา หิ ปญฺญา อภิรติวเสน อารมฺมเณ ผุลฺลิตา วิกสิตา วิย ปวตฺตติ, น เอวํ อุเปกฺขาสหคตาติ.

“多喜(hāsabahula)”即是多喜悦(pītibahula)。其余词语是它的同义词。或者说，“多喜”是根本词。“多受(vedabahula)”是就与此喜相应的喜受(somanassavedanā)而言的解释词。“多满足(tuṭṭhibahula)”是就不太强烈的喜悦所表现出的满足状态而言。“多欢悦(pāmojjabahula)”是就强烈的喜悦所表现出的欢欣状态而言。“圆满诸戒”是指怀着欢喜、雀跃、欣悦、喜爱之情而成就诸戒。因为与喜(pīti)和喜受相应的智慧，以乐于其中的方式，于所缘中如花朵绽放般地生起，而与舍相应的智慧则非如此。

อนิจฺจโต ขิปฺปํ ชวตีติ ‘‘ขนฺธปญฺจกํ อนิจฺจ’’นฺติ เวคายิเตน ปวตฺตติ, ปฏิปกฺขทูรีภาเวน ปุพฺพาภิสงฺขารสฺส สาติสยตฺตา อินฺเทน วิสฺสฏฺฐวชิรํ วิย ลกฺขณํ อวิรชฺฌนฺตี อทนฺธายนฺตี อนิจฺจลกฺขณํ เวคสา ปฏิวิชฺฌติ, ตสฺมา สา ชวนปญฺญา นามาติ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. เอวํ ลกฺขณารมฺมณิกวิปสฺสนาวเสน ชวนปญฺญํ ทสฺเสตฺวา พลววิปสฺสนาวเสน ทสฺเสตุํ – ‘‘รูป’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ขยฏฺเฐนาติ ยตฺถ ยตฺถ อุปฺปชฺชติ, ตตฺถ ตตฺเถว ภิชฺชนโต ขยสภาวตฺตา. ภยฏฺเฐนาติ ภยานกภาวโต. อสารกฏฺเฐนาติ อตฺตสารวิรหโต นิจฺจสาราทิวิรหโต จ. ตุลยิตฺวาติ ตุลาภูตาย วิปสฺสนาปญฺญาย ตุเลตฺวา. ตีรยิตฺวาติ ตาย เอว ตีรณภูตาย ตีเรตฺวา. วิภาวยิตฺวาติ ยาถาวโต ปกาเสตฺวา ปากฏํ กตฺวา. อถ วา ตุลยิตฺวาติ กลาปสมฺมสนวเสน ตุลยิตฺวา. ตีรยิตฺวาติ อุทยพฺพยานุปสฺสนาวเสน ตีเรตฺวา. วิภาวยิตฺวาติ ภงฺคานุปสฺสนาทิวเสน ปากฏํ กตฺวา. วิภูตํ กตฺวาติ สงฺขารุเปกฺขานุโลมวเสน ผุฏํ กตฺวา. รูปนิโรเธติ รูปกฺขนฺธสฺส นิโรธภูเต นิพฺพาเน. ขิปฺปํ ชวตีติ นินฺนโปณปพฺภารวเสน ชวติ ปวตฺตติ. อิทานิ สิขาปฺปตฺตวิปสฺสนาวเสน ชวนปญฺญํ ทสฺเสตุํ, ปุน ‘‘รูป’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

“于无常迅速奔驰”，即是说“五蕴无常”，它以迅疾之势流转。由于远离对治法，且宿行(pubbābhisaṅkhāra)强盛，犹如帝释(Inda)所投掷的金刚杵(vajira)一般，不离其相，不稍迟缓，迅速地洞穿无常相(aniccalakkhaṇa)，因此名为速行慧(javanapaññā)。其余文句亦同此理。如是，通过以相为所缘的观(lakkhaṇārammaṇikavipassanā)开显了速行慧后，为开显强力之观(balavavipassanā)，而说“色”等。其中，“以灭尽义(khayaṭṭhena)”是指，无论于何处生起，即于彼处坏灭，故有灭尽的自性。“以怖畏义(bhayaṭṭhena)”是指，具有怖畏的性质。“以无实义(asārakaṭṭhena)”是指，缺少我之实、常之实等。“称量(tulayitvā)”是指，以如秤般的观慧(vipassanāpaññā)来称量。“审察(tīrayitvā)”是指，以彼审察性的智慧来审察。“明了(vibhāvayitvā)”是指，如实地阐明，令其显现。或者，“称量”是指，以聚思惟(kalāpasammasana)的方式来称量；“审察”是指，以生灭随观(udayabbayānupassanā)的方式来审察；“明了”是指，以坏灭随观(bhaṅgānupassanā)等方式令其显现。“令其显现(vibhūtaṃ katvā)”是指，以行舍智与随顺智的方式令其明晰。“于色之灭(rūpanirodhe)”是指，于作为色蕴(rūpakkhandha)寂灭的涅槃(nibbāna)。“迅速奔驰”是指，如水流向低洼倾斜处般地奔驰、流转。现在，为开显达到顶点的观(sikhāppattavipassanā)中的速行慧，而再说“色”等。

ญาณสฺส ติกฺขภาโว นาม สวิเสสํ ปฏิปกฺขสมุจฺฉินฺทเนน เวทิตพฺโพติ ‘‘ขิปฺปํ กิเลเส ฉินฺทตีติ ติกฺขปญฺญา’’ติ วตฺวา เต ปน กิเลเส วิภาเคน ทสฺเสนฺโต, ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺก’’นฺติอาทิมาห. สมถวิปสฺสนาหิ วิกฺขมฺภนตทงฺควเสน ปหีนมฺปิ อริยมคฺเคน อสมูหตตฺตา อุปฺปตฺติธมฺมตํ อนตีตตาย อสมูหตุปฺปนฺนนฺติ วุจฺจติ, ตํ อิธ ‘‘อุปฺปนฺน’’นฺติ อธิปฺเปตํ. นาธิวาเสตีติ สนฺตานํ อาโรเปตฺวา น วาเสติ. ปชหตีติ สมุจฺเฉทวเสน ปชหติ. วิโนเทตีติ ขิปติ. พฺยนฺตึ กโรตีติ วิคตนฺตํ กโรติ. อนภาวํ คเมตีติ อนุ อภาวํ คเมติ, วิปสฺสนากฺกเมน อริยมคฺคํ ปตฺวา สมุจฺเฉทวเสเนว อภาวํ คมยตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ กามปฺปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก กามวิตกฺโก. ‘‘อิเม สตฺตา [Pg.287] มรนฺตู’’ติ ปเรสํ มรณปฺปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก พฺยาปาทวิตกฺโก. ‘‘อิเม สตฺตา วิหึสิยนฺตู’’ติ ปเรสํ วิหึสาปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก วิหึสาวิตกฺโก. ปาปเกติ ลามเก. อกุสเล ธมฺเมติ อโกสลฺลสมฺภูเต ธมฺเม. ติกฺขปญฺโญ นาม ขิปฺปาภิญฺโญ โหติ, ปฏิปทา จสฺส น จลตีติ อาห – ‘‘เอกมฺหิ อาสเน จตฺตาโร อริยมคฺคา’’ติอาทิ.

所谓智(ñāṇa)的锐利性(tikkhabhāva)，当知是由于能特别地正断敌对法。说到“能迅速斩断诸烦恼，故为锐慧(tikkhapaññā)”，为分别开示那些烦恼，而说“已生起的欲寻(kāmavitakka)”等。虽已通过止(samatha)与观(vipassanā)，以镇伏断(vikkhambhana-pahāna)及彼分断(tadaṅga-pahāna)的方式断除，但因未被圣道(ariyamagga)根除，未超越其生起之法性，故说为“未根除而生起”，此处的“已生起”即是此意。“不容忍(nādhivāseti)”是指不让其在心相续中安住。“舍弃(pajahati)”是指以正断断(samuccheda-pahāna)的方式舍弃。“遣除(vinodeti)”是指驱逐。“令其终结(byantiṃ karoti)”是指使其灭绝。“令其无有(anabhāvaṃ gameti)”是指使其趋向于无，意即通过观的次第，到达圣道，以正断断的方式使其不存在。此处，与欲相应的寻(vitakka)是欲寻；“愿此等众生死去”是与他人死亡相应的寻，即是瞋寻(byāpādavitakka)；“愿此等众生受伤害”是与伤害他人相应的寻，即是害寻(vihiṃsāvitakka)。“诸恶(pāpake)”即是诸卑劣法。“诸不善法(akusale dhamme)”即是由不善巧所生起的法。锐慧者是速通达者(khippābhiñña)，其行道(paṭipadā)不动摇，故说“于一座中证四圣道”等。

‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา สงฺขตา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา ขยธมฺมา วยธมฺมา วิราคธมฺมา นิโรธธมฺมา’’ติ ยาถาวโต ทสฺสเนน สจฺจปฺปฏิเวโธ อิชฺฌติ, น อญฺญถาติ การณมุเขน นิพฺเพธิกปญฺญํ ทสฺเสตุํ – ‘‘สพฺพสงฺขาเรสุ อุพฺเพคพหุโล โหตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อุพฺเพคพหุโลติ ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติอาทินา (ธ. ป. ๒๗๗) นเยน สพฺพสงฺขาเรสุ อภิณฺหปฺปวตฺตสํเวโค. อุตฺตาสพหุโลติ ญาณภยวเสน สพฺพสงฺขาเรสุ พหุโส อุตฺรสฺตมานโส. เตน อาทีนวานุปสฺสนมาห. อุกฺกณฺฐนพหุโลติ สงฺขารโต อุทฺธํ วิสงฺขาราภิมุขตาย อุกฺกณฺฐนพหุโล. อิมินา นิพฺพิทานุปสฺสนมาห. อรติพหุโลติอาทินา ตสฺสา เอว อปราปรูปปตฺตึ. พหิมุโขติ สพฺพสงฺขารโต พหิภูตํ นิพฺพานํ อุทฺทิสฺส ปวตฺตญาณมุโข. ตถา ปวตฺติตวิโมกฺขมุโข. นิพฺพิชฺฌนํ ปฏิวิชฺฌนํ นิพฺเพโธ, โส เอติสฺสา อตฺถีติ นิพฺเพธิกา, นิพฺพิชฺฌตีติ วา นิพฺเพธิกา, สา เอว ปญฺญา นิพฺเพธิกปญฺญา. อนิพฺพิทฺธปุพฺพนฺติ อนมตคฺเค สํสาเร อนฺตํ ปาเปตฺวา อนิวิทฺธปุพฺพํ. อปฺปทาลิตปุพฺพนฺติ ตสฺเสว อตฺถวจนํ, อนฺตกรเณเนว อปฺปทาลิตปุพฺพนฺติ อตฺโถ. โลภกฺขนฺธนฺติ โลภราสึ, โลภโกฏฺฐาสํ วา.

“‘诸行皆是无常、苦、变易法，是有为、缘生、毁坏法、消亡法、离贪法、寂灭法。’如是如实见，方能证悟圣谛，别无他途。为从因由上阐明彻见慧(nibbedhikapaññā)，故说‘于诸行多有悚惧(ubbegabahula)’等。于此，‘多有悚惧’，是依‘诸行无常’等(《法句经》277)之理，于诸行恒常生起悚惧(saṃvega)。‘多有恐惧(uttāsabahula)’，是以智见之怖，于诸行数数心生惊惧。此说观过患(ādīnavānupassanā)。‘多有厌患(ukkaṇṭhanabahula)’，是超越诸行、朝向无为(visaṅkhāra)而多有厌患。此说观厌离(nibbidānupassanā)。‘多有不乐(aratibahula)’等，是说其（厌离）相继生起。‘外向(bahimukha)’，是智慧朝向超越诸行之涅槃而转起，解脱之门亦如是转起。穿透(nibbijjhana)、彻入(paṭivijjhana)即是彻见(nibbedha)。具此者为‘彻见者’(nibbedhikā)，或能穿透者为‘彻见者’。此即彻见慧。‘从未被彻见’(anibbiddhapubba)，是在无始轮回(anamatagge saṃsāra)中，从未被彻见以至于令其终结。‘从未被破穿’(appadālitapubba)与上句同义，意为从未被破穿以至于令其终结。‘贪蕴’(lobhakkhandha)，即贪之积聚，或贪之部分。”

กายคตาสติวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

身至念品释义终。

๒๐. อมตวคฺควณฺณนา

20. 不死品释义

๖๐๐-๖๑๑. นตฺถิ เอตฺถ มตํ มรณํ วินาโสติ อมตํ, นิพฺพานนฺติ อาห – ‘‘มรณวิรหิตํ นิพฺพานํ ปริภุญฺชนฺตี’’ติ. อมตสฺส วา นิพฺพานสฺส อธิคมเหตุตาย [Pg.288] อมตสทิสอตปฺปกสุขปติตตาย จ กายคตาสติ ‘‘อมต’’นฺติ วุตฺตา. ปริภุญฺชนฺตีติ ฌานสมาปชฺชเนน วฬญฺชนฺติ. วิรทฺธนฺติ อนธิคเมน วิรชฺฌิตํ. เตนาห – ‘‘วิราธิตํ นาธิคต’’นฺติ. อารทฺธนฺติ สาธิตํ นิปฺผาทิตํ. ตญฺจ ปริปุณฺณํ นาม โหตีติ อาห – ‘‘อารทฺธนฺติ ปริปุณฺณ’’นฺติ. ปมาทึสูติ กาลพฺยตฺตเยเนทํ วุตฺตนฺติ อาห – ‘‘ปมชฺชนฺตี’’ติ.

600-611. 此处无有死亡(mata)、命终(maraṇa)、毁灭(vināsa)，故为不死(amata)，即是涅槃。故说：“受用无有死亡之涅槃。”又，身至念(kāyagatāsati)乃证得不死或涅槃之因，且安住于似不死之无热恼乐中，故被称为“不死”。“受用”(Paribhuñjanti)，即以禅那等至而行用。“错失”(Viraddha)，即因未证得而错过。故说：“错过(virādhita)即未得(nādhigata)。”“已得”(Āraddha)，即已成就、已圆满。而此即名为圆满，故说：“已得(āraddha)即是圆满(paripuṇṇa)。”“曾放逸”(Pamādiṃsu)，这是时态上的用法，故说其义为“放逸”(pamajjanti)。

อมตวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

不死品释义终。

อิติ มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

《满足希求》即《增支部》义注

เอกกนิปาตวณฺณนาย อนุตฺตานตฺถทีปนา สมตฺตา.

《一集》释义之未显义阐释究竟。

ปฐโม ภาโค นิฏฺฐิโต.

第一部分终。