| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部） | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部） | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部） | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ） | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ） | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ） | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa བཅོམ་ལྡན་འདས་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། Aṅguttaranikāye ཡན་ལག་ཕྱི་མའི་སྡེ། Ekakanipāta-ṭīkā ཚན་པ་གཅིག་པའི་སྐོར་གྱི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་པ། Ganthārambhakathā གཞུང་རྩོམ་པ་ལ་འཇུག་པའི་གཏམ། Anantañāṇaṃ [Pg.1] karuṇāniketaṃ,Namāmi nāthaṃ jitapañcamāraṃ; Dhammaṃ visuddhaṃ bhavanāsahetuṃ,Saṅghañca seṭṭhaṃ hatasabbapāpaṃ. མཐའ་ཡས་ཡེ་ཤེས་ཐུགས་རྗེའི་གནས་གྱུར་ཅིང། །བདུད་ལྔ་ལས་རྒྱལ་མགོན་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །སྲིད་པ་འཇིག་བྱེད་རྣམ་དག་ཆོས་ཉིད་དང། །སྡིག་ཀུན་བཅོམ་པའི་དགེ་འདུན་མཆོག་ལ་འདུད། Kassapaṃ taṃ mahātheraṃ, saṅghassa pariṇāyakaṃ; Dīpasmiṃ tambapaṇṇimhi, sāsanodayakārakaṃ. ཟངས་གླིང་དཔལ་གྱི་གླིང་ཕྲན་འདི་ཉིད་དུ། །བསྟན་པའི་ཉིན་བྱེད་གསལ་བར་མཛད་པ་པོ། །དགེ་འདུན་གཙོ་བོ་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་ཉིད། །འོད་སྲུང་དེ་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ལོ། Paṭipattiparādhīnaṃ, sadāraññanivāsinaṃ; Pākaṭaṃ gagane canda-maṇḍalaṃ viya sāsane. རྟག་ཏུ་དགོན་པར་གནས་ཤིང་སྒྲུབ་པ་ལྷུར་ལེན་པ། །མཁའ་ལ་ཟླ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་ཇི་བཞིན་དུ། །བསྟན་པའི་ནང་དུ་ཡོངས་སུ་གྲགས་པ་དེ། Saṅghassa pitaraṃ vande, vinaye suvisāradaṃ; Yaṃ nissāya vasantohaṃ, vuḍḍhippattosmi sāsane. འདུལ་བ་ལ་ནི་ཤིན་ཏུ་མཁས་པ་སྟེ། །དགེ་འདུན་ཕ་ལྟ་བུ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །གང་ལ་བརྟེན་ནས་བདག་ཉིད་གནས་པ་དང་། །བསྟན་པའི་ནང་དུ་འཕེལ་རྒྱས་ཐོབ་པར་གྱུར། Anutheraṃ mahāpaññaṃ, sumedhaṃ sutivissutaṃ; Avikhaṇḍitasīlādi-parisuddhaguṇodayaṃ. ཤེས་རབ་ཆེ་ཞིང་བློ་བཟང་ཡོངས་སུ་གྲགས། །ཉམས་པ་མེད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི། །རྣམ་དག་ཡོན་ཏན་འབྱུང་གནས་གནས་བརྟན་ཕྲན། Bahussutaṃ satimantaṃ, dantaṃ santaṃ samāhitaṃ; Namāmi sirasā dhīraṃ, garuṃ me gaṇavācakaṃ. མང་དུ་ཐོས་ཤིང་དྲན་ལྡན་དུལ་ཞིང་ཞི། །མཉམ་པར་བཞག་པའི་བརྟན་པོ་བདག་གི་བླ་མ། །ཚོགས་ཀྱི་སློབ་དཔོན་ཆེན་པོ་དེ་ཉིད་ལ། །མགོ་བོས་ཕྱག་འཚལ་གུས་པས་བསྟོད་པར་བགྱི། Āgatāgamatakkesu[Pg.2], saddasatthanayaññusu; Yassantevāsibhikkhūsu, sāsanaṃ suppatiṭṭhitaṃ. ལུང་དང་རྟོག་གེའི་གཞུང་ལ་མཁས་པ་དང་། །སྒྲ་རིག་ཚུལ་ལ་ལེགས་པར་བྱང་བ་ཡི། །གང་གི་སློབ་མ་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་ཁྲོད། །བསྟན་པ་རིན་ཆེན་ལེགས་པར་གནས་པར་གྱུར། Yo sīhaḷindo dhitimā yasassī,Uḷārapañño nipuṇo kalāsu; Jāto visuddhe ravisomavaṃse,Mahabbalo abbhutavuttitejo. གང་ཞིག་སེང་གེའི་གླིང་གི་བདག་པོ་བརྟན་ཞིང་གྲགས་པ་ཅན། །ཤེས་རབ་ཡངས་ཤིང་རིག་པའི་གནས་ལ་མཁས། །ཉི་ཟླའི་གདུང་རྒྱུད་དྲི་མ་མེད་པར་སྐྱེས། །སྟོབས་ཆེན་རྨད་བྱུང་མཛད་པ་གཟི་བརྗིད་ལྡན། Jitvārivaggaṃ atiduppasayhaṃ,Anaññasādhāraṇavikkamena; Pattābhiseko jinadhammasevī,Abhippasanno ratanattayamhi. གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་རྩལ་ཆེན་གྱིས། །ཤིན་ཏུ་གཞོམ་དཀའི་དགྲ་ཚོགས་རྣམ་པར་བཅོམ། །དབང་བསྐུར་ཐོབ་ཅིང་རྒྱལ་བའི་ཆོས་ལ་སྤྱོད། །དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་མཆོག་ཏུ་དད་པ་ཉིད། Ciraṃ vibhinne jinasāsanasmiṃ,Paccatthike suṭṭhu viniggahetvā; Sudhaṃva sāmaggirasaṃ pasatthaṃ,Pāyesi bhikkhū parisuddhasīle. ཡུན་རིང་ཁ་ཐོར་གྱུར་པའི་རྒྱལ་བསྟན་ལ། །ཕྱིར་རྒོལ་རྣམས་ནི་ལེགས་པར་ཚར་བཅད་དེ། །ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་དག་ལྡན་པའི་དགེ་སློང་ལ། །མཐུན་པའི་བཅུད་མཆོག་བདུད་རྩི་ལྟ་བུ་བླུད། Katvā vihāre vipule ca ramme,Tatrappitenekasahassasaṅkhe; Bhikkhū asese catupaccayehi,Santappayanto suciraṃ akhaṇḍaṃ. ཡངས་ཤིང་ཉམས་དགའི་གཙུག་ལག་ཁང་བསྐྲུན་ནས། །དེ་དག་ཏུ་ནི་སྟོང་ཕྲག་མང་པོ་ཡི། །དགེ་སློང་མ་ལུས་ཉེ་བར་གནས་པ་རྣམས། །ཡོ་བྱད་བཞི་ཡིས་ཡུན་རིང་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་ཚིམ་པར་བྱས། Saddhammavuddhiṃ abhikaṅkhamāno,Sayampi bhikkhū anusāsayitvā; Niyojayaṃ ganthavipassanāsu,Akāsi vuddhiṃ jinasāsanassa. དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་འཕེལ་རྒྱས་དོན་གཉེར་བས། །རང་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་གདམས་པ་བྱིན། །གཞུང་ལུགས་ཀློག་པ་དང་ལྷག་མཐོང་ལ་སྦྱོར་བཅུག་ནས། །རྒྱལ་བའི་བསྟན་པ་འཕེལ་ཞིང་རྒྱས་པར་མཛད། Tenāhamaccantamanuggahīto,Anaññasādhāraṇasaṅgahena; Yasmā parakkantabhujavhayena,Ajjhesito bhikkhugaṇassa majjhe. དེས་ན་བདག་ལ་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི། །བསྡུ་བས་མཆོག་ཏུ་རྗེས་སུ་བཟུང་གྱུར་ཅིང་། །བརྩོན་འགྲུས་ལག་པ་ཞེས་བྱའི་མཚན་ལྡན་དེས། །དགེ་སློང་ཚོགས་ཀྱི་དབུས་སུ་གསོལ་བ་བཏབ། Tasmā [Pg.3] anuttānapadānamatthaṃ,Seṭṭhāya aṅguttaravaṇṇanāya; Sandassayissaṃ sakalaṃ suboddhuṃ,Nissāya pubbācariyappabhāvaṃ. དེ་ཕྱིར་ཡན་ལག་ཕྱི་མའི་འགྲེལ་བཤད་མཆོག་ཉིད་ལས། །གསལ་པོ་མ་ཡིན་ཚིག་གི་དོན་རྣམས་ནི། །སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་མཐུ་ལ་བརྟེན་ནས་སུ། །ཀུན་གྱིས་བདེ་བླག་རྟོགས་ཕྱིར་མཐའ་དག་བསྟན་པར་བྱ། Ganthārambhakathāvaṇṇanā གཞུང་རྩོམ་པ་ལ་འཇུག་པའི་གཏམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 1. Saṃvaṇṇanārambhe ratanattayaṃ namassitukāmo tassa visiṭṭhaguṇayogasandassanatthaṃ ‘‘karuṇāsītalahadaya’’ntiādimāha. Visiṭṭhaguṇayogena hi vandanārahabhāvo, vandanārahe ca katā vandanā yathādhippetamatthaṃ sādheti. Ettha ca saṃvaṇṇanārambhe ratanattayappaṇāmakaraṇappayojanaṃ tattha tattha bahudhā papañcenti ācariyā, mayaṃ pana idhādhippetameva payojanaṃ dassayissāma, tasmā saṃvaṇṇanārambhe ratanattayappaṇāmakaraṇaṃ yathāpaṭiññātasaṃvaṇṇanāya anantarāyena parisamāpanatthanti veditabbaṃ. Idameva hi payojanaṃ ācariyena idhādhippetaṃ. Tathā hi vakkhati – ༡. འགྲེལ་བཤད་རྩོམ་པའི་ཐོག་མར་དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་འདོད་པས། དེའི་ཁྱད་པར་གྱི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཐུགས་རྗེས་བསིལ་བའི་ཐུགས་མངའ་བ” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཁྱད་པར་གྱི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པས་ནི་ཕྱག་བྱ་བའི་འོས་སུ་འགྱུར་ལ། ཕྱག་བྱ་བའི་འོས་པ་ལ་ཕྱག་བྱས་པས་ནི་ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་དོན་འགྲུབ་པར་བྱེད་དོ། །འདིར་འགྲེལ་བཤད་རྩོམ་པའི་ཐོག་མར་དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་དགོས་པ་ནི། སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱིས་གནས་དེ་དང་དེར་རྣམ་པ་མང་པོས་རྒྱས་པར་བཤད་མོད་ཀྱི། བདག་ཅག་གིས་ནི་འདིར་འདོད་པའི་དགོས་པ་ཉིད་སྟོན་པར་བྱ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་འགྲེལ་བཤད་རྩོམ་པའི་ཐོག་མར་དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བ་ནི། ཇི་ལྟར་དམ་བཅས་པའི་འགྲེལ་བཤད་བར་ཆད་མེད་པར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདི་ཉིད་ནི་སློབ་དཔོན་གྱིས་འདིར་བཞེད་པའི་དགོས་པ་ཡིན་ཏེ། འདི་ལྟར་གསུངས་པར་འགྱུར་རོ། ། ‘‘Iti me pasannamatino, ratanattayavandanāmayaṃ puññaṃ; Yaṃ suvihatantarāyo, hutvā tassānubhāvenā’’ti. “དེ་ལྟར་བདག་ནི་དད་པའི་ཡིད་ཀྱིས་སུ། །དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་ཕྱག་འཚལ་དགེ་བ་གང་། །དེ་ཡི་མཐུ་ཡིས་བར་ཆད་ཀུན་བཅོམ་ནས། །” ཞེས་སོ།། Ratanattayappaṇāmakaraṇena cettha yathāpaṭiññātasaṃvaṇṇanāya anantarāyena parisamāpanaṃ ratanattayapūjāya paññāpāṭavato, tāya paññāpāṭavañca rāgādimalavidhamanato. Vuttañhetaṃ – འདིར་དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བས་ཇི་ལྟར་དམ་བཅས་པའི་འགྲེལ་བཤད་བར་ཆད་མེད་པར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ནི། དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་མཆོད་པ་ལས་ཤེས་རབ་རྣོ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་དང་། ཤེས་རབ་རྣོ་བ་དེ་ཡང་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་དྲི་མ་བསལ་བ་ལས་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ། ‘‘Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hotī’’tiādi (a. ni. 6.10; 11.11). “མིང་ཆེན། འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱིས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་དུས་དེར། དེའི་སེམས་ནི་འདོད་ཆགས་ཀྱིས་ཀུན་ནས་བླངས་པ་མ་ཡིན། ཞེ་སྡང་གིས་ཀུན་ནས་བླངས་པ་མ་ཡིན། གཏི་མུག་གིས་ཀུན་ནས་བླངས་པ་མ་ཡིན་ཏེ། དེའི་ཚེ་དེའི་སེམས་ནི་དྲང་པོར་གནས་པ་ཉིད་དོ།།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའོ།། Tasmā ratanattayapūjanena vikkhālitamalāya paññāya pāṭavasiddhi. དེའི་ཕྱིར་དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་མཆོད་པས་དྲི་མ་བཀྲུས་པའི་ཤེས་རབ་རྣོ་བ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ།། Atha vā ratanattayapūjanassa paññāpadaṭṭhānasamādhihetuttā paññāpāṭavaṃ. Vuttañhi tassa samādhihetuttaṃ – ཡང་ན། དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་མཆོད་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཤེས་རབ་རྣོ་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་ཉིད་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་རྒྱུ་ཡིན་པར་གསུངས་ཏེ། ‘‘Ujugatacitto [Pg.4] kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vediyati, sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti (a. ni. 6.10; 11.11). “མིང་ཆེན། སེམས་དྲང་པོར་གྱུར་པའི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ནི་དོན་གྱི་རིག་པ་ཐོབ། ཆོས་ཀྱི་རིག་པ་ཐོབ། ཆོས་དང་འབྲེལ་བའི་རབ་ཏུ་དགའ་བ་ཐོབ། རབ་ཏུ་དགའ་བ་ལ་དགའ་བདེ་སྐྱེ། ཡིད་དགའ་བའི་ལུས་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས། ལུས་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་བདེ་བ་མྱོང་། བདེ་བ་ཅན་གྱི་སེམས་མཉམ་པར་འཇོག་པར་འགྱུར་རོ།།” ཞེས་སོ།། Samādhissa ca paññāya padaṭṭhānabhāvo vuttoyeva – ‘‘samāhito yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (saṃ. ni. 3.5; 4.99; 5.1071). Tato evaṃ paṭubhūtāya paññāya paṭiññāmahattakataṃ khedamabhibhuyya anantarāyena saṃvaṇṇanaṃ samāpayissati. ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པར་ཡང་གསུངས་ཏེ། “མཉམ་པར་བཞག་པས་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་ཤེས་སོ།།” ཞེས་སོ། །དེ་ལྟར་རྣོ་བར་གྱུར་པའི་ཤེས་རབ་དེས་དམ་བཅས་པ་ཆེན་པོ་ལས་བྱུང་བའི་ངལ་བ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཏེ། བར་ཆད་མེད་པར་འགྲེལ་བཤད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་དོ།། Atha vā ratanattayapūjāya āyuvaṇṇasukhabalavaḍḍhanato anantarāyena parisamāpanaṃ veditabbaṃ. Ratanattayappaṇāmena hi āyuvaṇṇasukhabalāni vaḍḍhanti. Vuttañhetaṃ – ཡང་ན། དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་མཆོད་པས་ཚེ་དང་། ཁ་དོག་དང་། བདེ་བ་དང་། སྟོབས་འཕེལ་བའི་ཕྱིར། བར་ཆད་མེད་པར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་འགྱུར་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། །དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བས་ནི་ཚེ་དང་ཁ་དོག་བདེ་བ་སྟོབས་རྣམས་འཕེལ་བར་འགྱུར་ཏེ། འདི་ལྟར་གསུངས་སོ། ། ‘‘Abhivādanasīlissa, niccaṃ vuḍḍhāpacāyino; Cattāro dhammā vaḍḍhanti, āyu vaṇṇo sukhaṃ bala’’nti. (dha. pa. 109) – “ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚུལ་ཅན་དང་། །རྟག་ཏུ་རྒན་རབས་ལ་གུས་པ་ལ། །ཚེ་དང་ཁ་དོག་བདེ་བ་དང་། །སྟོབས་ཏེ་ཆོས་བཞི་འཕེལ་བར་འགྱུར། །” ཞེས་སོ། ། Tato āyuvaṇṇasukhabalavuddhiyā hoteva kāriyaniṭṭhānaṃ. དེ་ལྟར་ཚེ་དང་ཁ་དོག་བདེ་བ་སྟོབས་རྣམས་འཕེལ་བ་ལས་བྱ་བ་མཐར་ཕྱིན་པར་འགྱུར་བ་ཉིད་དོ།། Atha vā ratanattayagāravassa paṭibhānāparihānāvahattā. Aparihānāvahañhi tīsupi ratanesu gāravaṃ. Vuttañhetaṃ – ཡང་ན། དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་གུས་པ་ནི་སྤོབས་པ་མི་ཉམས་པར་བྱེད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དཀོན་མཆོག་གསུམ་ག་ལ་གུས་པ་ནི་མི་ཉམས་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དེ། འདི་ལྟར་གསུངས་སོ། ། ‘‘Sattime, bhikkhave, aparihānīyā dhammā. Katame satta? Satthugāravatā, dhammagāravatā, saṅghagāravatā, sikkhāgāravatā, samādhigāravatā, sovacassatā, kalyāṇamittatā’’ti (a. ni. 7.34). “དགེ་སློང་དག །མི་ཉམས་པའི་ཆོས་འདི་བདུན་ཡོད་དོ། །བདུན་གང་ཞེ་ན། སྟོན་པ་ལ་གུས་པ་དང་། ཆོས་ལ་གུས་པ་དང་། དགེ་འདུན་ལ་གུས་པ་དང་། བསླབ་པ་ལ་གུས་པ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་གུས་པ་དང་། བཀའ་ཉན་པ་ཉིད་དང་། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་བསྟེན་པ་ཉིད་དོ།།” ཞེས་སོ།། Hoteva ca tato paṭibhānāparihānena yathāpaṭiññātaparisamāpanaṃ. དེ་ལས་སྤོབས་པ་མི་ཉམས་པས་ཇི་ལྟར་དམ་བཅས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་འགྱུར་བ་ཉིད་དོ།། Atha vā pasādavatthūsu pūjāya puññātisayabhāvato. Vuttañhi tassā puññātisayattaṃ – ཡང་ན། དད་པའི་གནས་རྣམས་ལ་མཆོད་པ་ནི་བསོད་ནམས་ཁྱད་པར་ཅན་གྱི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་བསོད་ནམས་ཁྱད་པར་ཅན་ཉིད་གསུངས་ཏེ། ‘‘Pūjārahe pūjayato, buddhe yadi va sāvake; Papañcasamatikkante, tiṇṇasokapariddave. “མཆོད་པར་འོས་པ་མཆོད་བྱེད་པ། །སངས་རྒྱས་སམ་ནི་ཉན་ཐོས་ཏེ། །སྤྲོས་པ་ལས་ནི་ཤིན་ཏུ་འདས། །མྱ་ངན་ཆོ་ངེ་བརྒལ་བ་རྣམས། །” Te [Pg.5] tādise pūjayato, nibbute akutobhaye; Na sakkā puññaṃ saṅkhātuṃ, imettamapi kenacī’’ti. (dha. pa. 195-196; apa. thera 1.10.1-2); “དེ་ལྟ་བུ་ལ་མཆོད་བྱེད་པ། །མྱ་ངན་འདས་ཤིང་འཇིགས་མེད་ལ། །བསོད་ནམས་འདི་ཙམ་ཞེས་བྱ་བར། །སུས་ཀྱང་ཚད་བཟུང་ནུས་མ་ཡིན། །” ཞེས་སོ། ། Puññātisayo ca yathādhippetaparisamāpanūpāyo. Yathāha – བསོད་ནམས་ཁྱད་པར་ཅན་ནི་ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་དོན་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཐབས་ཡིན་ཏེ། ཇི་ལྟར་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ། ། ‘‘Esa devamanussānaṃ, sabbakāmadado nidhi; Yaṃ yadevābhipatthenti, sabbametena labbhatī’’ti. (khu. pā. 8.10); “འདི་ནི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི། །འདོད་པ་ཐམས་ཅད་སྦྱིན་པའི་གཏེར། །གང་དང་གང་ཞིག་འདོད་པ་དེ། །ཐམས་ཅད་འདི་ལས་ཐོབ་པར་འགྱུར། །” ཞེས་སོ། ། Upāyesu ca paṭipannassa hoteva kāriyaniṭṭhānaṃ. Ratanattayapūjā hi niratisayapuññakkhettasambuddhiyā aparimeyyappabhāvo puññātisayoti bahuvidhantarāyepi lokasannivāse antarāyanibandhanasakalasaṃkilesaviddhaṃsanāya pahoti, bhayādiupaddavañca nivāreti. Tasmā vuttaṃ – ‘‘saṃvaṇṇanārambhe ratanattayappaṇāmakaraṇaṃ yathāpaṭiññātasaṃvaṇṇanāya anantarāyena parisamāpanattha’’nti. ཐབས་ལ་ཞུགས་པ་ལ་ནི་བྱ་བ་མཐར་ཕྱིན་པར་འགྱུར་བ་ཉིད་དོ། །དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་མཆོད་པ་ནི་བླ་ན་མེད་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་ལ་དམིགས་པས་ཚད་མེད་པའི་མཐུ་ལྡན་གྱི་བསོད་ནམས་ཁྱད་པར་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། བར་ཆད་རྣམ་པ་མང་པོ་དང་ལྡན་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདིར་ཡང་བར་ཆད་ཀྱི་རྒྱུ་ཉོན་མོངས་པ་མཐའ་དག་འཇོམས་པར་ནུས་ཤིང་། འཇིགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་རྣམས་ཀྱང་བཟློག་པར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར། “འགྲེལ་བཤད་རྩོམ་པའི་ཐོག་མར་དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བ་ནི་ཇི་ལྟར་དམ་བཅས་པའི་འགྲེལ་བཤད་བར་ཆད་མེད་པར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་ཡིན” ཞེས་གསུངས་སོ།། Evañca sappayojanaṃ ratanattayavandanaṃ kattukāmo paṭhamaṃ tāva bhagavato vandanaṃ kātuṃ tammūlakattā sesaratanānaṃ ‘‘karuṇāsītalahadayaṃ…pe… gativimutta’’nti āha. Tattha yassā desanāya saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo, sā na vinayadesanā viya karuṇāpadhānā, nāpi abhidhammadesanā viya paññāpadhānā, atha kho karuṇāpaññāpadhānāti tadubhayappadhānameva tāva sammāsambuddhassa thomanaṃ kātuṃ ‘‘karuṇāsītalahadayaṃ, paññāpajjotavihatamohatama’’nti vuttaṃ. Tattha kiratīti karuṇā, paradukkhaṃ vikkhipati apanetīti attho. Atha vā kiṇātīti karuṇā, paradukkhe sati kāruṇikaṃ hiṃsati vibādhatīti attho. Paradukkhe sati sādhūnaṃ kampanaṃ hadayakhedaṃ karotīti vā karuṇā. Atha vā kamiti sukhaṃ, taṃ rundhatīti karuṇā. Esā hi paradukkhāpanayanakāmatālakkhaṇā attasukhanirapekkhatāya kāruṇikānaṃ sukhaṃ rundhati vibandhatīti attho. Karuṇāya sītalaṃ karuṇāsītalaṃ, karuṇāsītalaṃ hadayaṃ assāti karuṇāsītalahadayo, taṃ karuṇāsītalahadayaṃ. དེ་ལྟར་དགོས་པ་དང་བཅས་པའི་དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་བཞེད་པས། ཐོག་མར་དཀོན་མཆོག་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱི་རྩ་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “ཐུགས་རྗེས་བསིལ་བའི་ཐུགས་མངའ་བ... སྐྱེ་གནས་ལས་གྲོལ་བ” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་གང་གི་བསྟན་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྩོམ་པར་བཞེད་པ་དེ་ནི། འདུལ་བའི་བསྟན་པ་བཞིན་དུ་སྙིང་རྗེ་གཙོ་བོར་གྱུར་པ་མ་ཡིན་ལ། ཆོས་མངོན་པའི་བསྟན་པ་བཞིན་དུ་ཤེས་རབ་གཙོ་བོར་གྱུར་པའང་མ་ཡིན་ཏེ། འོན་ཀྱང་སྙིང་རྗེ་དང་ཤེས་རབ་གཉིས་ཀ་གཙོ་བོར་གྱུར་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཐོག་མར་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་དེ་གཉིས་ཀ་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་སྒོ་ནས་བསྟོད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “ཐུགས་རྗེས་བསིལ་བའི་ཐུགས་མངའ་བ། ཤེས་རབ་སྒྲོན་མེས་གཏི་མུག་མུན་པ་བཅོམ་པ” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་གཏོར་བར་བྱེད་པས་ན་སྙིང་རྗེ་སྟེ། གཞན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་སེལ་བའམ་སྤོང་བར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །ཡང་ན། གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་སྙིང་རྗེ་སྟེ། གཞན་ལ་སྡུག་བསྔལ་ཡོད་པ་ན། སྙིང་རྗེ་ཅན་ལ་གནོད་པ་དང་གཙེས་པ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །ཡང་ན། གཞན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་ཡོད་པ་ན། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་སེམས་གཡོ་ཞིང་ཡིད་གདུང་བར་བྱེད་པས་ན་སྙིང་རྗེའོ། །ཡང་ན། བདེ་བ་ལ་ཞེས་བྱ་ལ། དེ་ཉིད་འགོག་པར་བྱེད་པས་ན་སྙིང་རྗེའོ། །འདི་ནི་གཞན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་སེལ་བར་འདོད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ཡིན་པས། རང་གི་བདེ་བ་ལ་མི་ལྟ་བར་སྙིང་རྗེ་ཅན་རྣམས་ཀྱི་བདེ་བ་འགོག་ཅིང་གེགས་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །སྙིང་རྗེས་བསིལ་བ་ནི་སྙིང་རྗེས་བསིལ་བའོ། །སྙིང་རྗེས་བསིལ་བའི་ཐུགས་མངའ་བ་ནི་སྙིང་རྗེས་བསིལ་བའི་ཐུགས་མངའ་བ་སྟེ། དེ་ལ་སྙིང་རྗེས་བསིལ་བའི་ཐུགས་མངའ་བ་དེ་ཉིད་དོ།། Tattha kiñcāpi paresaṃ hitopasaṃhārasukhādiaparihānicchanasabhāvatāya, byāpādāratīnaṃ ujuvipaccanīkatāya ca sattasantānagatasantāpavicchedanākārappavattiyā mettāmuditānampi cittasītalabhāvakāraṇatā upalabbhati, tathāpi dukkhāpanayanākārappavattiyā parūpatāpāsahanarasā avihiṃsabhūtā [Pg.6] karuṇā visesena bhagavato cittassa cittappassaddhi viya sītibhāvanimittanti vuttaṃ – ‘‘karuṇāsītalahadaya’’nti. Karuṇāmukhena vā mettāmuditānampi hadayasītalabhāvakāraṇatā vuttāti daṭṭhabbaṃ. Atha vā asādhāraṇañāṇavisesanibandhanabhūtā sātisayaṃ niravasesañca sabbaññutaññāṇaṃ viya savisayabyāpitāya mahākaruṇābhāvaṃ upagatā karuṇāva bhagavato atisayena hadayasītalabhāvahetūti āha – ‘‘karuṇāsītalahadaya’’nti. Atha vā satipi mettāmuditānaṃ sātisaye hadayasītibhāvanibandhanatte sakalabuddhaguṇavisesakāraṇatāya tāsampi kāraṇanti karuṇāva bhagavato ‘‘hadayasītalabhāvakāraṇa’’nti vuttā. Karuṇānidānā hi sabbepi buddhaguṇā. Karuṇānubhāvanibbāpiyamānasaṃsāradukkhasantāpassa hi bhagavato paradukkhāpanayanakāmatāya anekānipi asaṅkhyeyyāni kappānaṃ akilantarūpasseva niravasesabuddhakaradhammasambharaṇaniratassa samadhigatadhammādhipateyyassa ca sannihitesupi sattasaṅkhārasamupanītahadayūpatāpanimittesu na īsakampi cittasītibhāvassa aññathattamahosīti. Etasmiñca atthavikappe tīsupi avatthāsu bhagavato karuṇā saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ. དེ་ལ་གཞན་གྱི་ཕན་པ་སྒྲུབ་པ་དང་བདེ་བ་སོགས་ལས་མི་ཉམས་པར་འདོད་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་དང་། གནོད་སེམས་དང་མི་དགའ་བའི་དངོས་ཀྱི་གཉེན་པོ་ཉིད་དང་། སེམས་ཅན་གྱི་རྒྱུད་ལ་གནས་པའི་གདུང་བ་གཅོད་པའི་རྣམ་པར་འཇུག་པའི་ཕྱིར། བྱམས་པ་དང་མུ་དི་ཏཱ་ (དགའ་བ) དག་ལའང་སེམས་བསིལ་བར་བྱེད་པའི་རྒྱུ་ཉིད་རྙེད་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་སྡུག་བསྔལ་སེལ་བའི་རྣམ་པར་འཇུག་པ་དང་། གཞན་གྱི་གདུང་བ་ལ་མི་བཟོད་པའི་རོ་མངའ་བ། རྣམ་པར་མི་འཚེ་བའི་བདག་ཉིད་ཅན་གྱི་སྙིང་རྗེ་ནི། ཁྱད་པར་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཐུགས་ལ་སེམས་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་བཞིན་དུ་བསིལ་བར་འགྱུར་བའི་རྒྱུ་མཚན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “སྙིང་རྗེས་བསིལ་བའི་ཐུགས་མངའ་བ” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་སྙིང་རྗེའི་སྒོ་ནས་བྱམས་པ་དང་དགའ་བ་དག་ལའང་ཐུགས་བསིལ་བར་བྱེད་པའི་རྒྱུ་ཉིད་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཡང་ན་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ལ་བརྟེན་པ་དང་། ལྷག་པར་གྱུར་ཅིང་མ་ལུས་པའི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་བཞིན་དུ་རང་གི་ཡུལ་ལ་ཁྱབ་པའི་ཕྱིར། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོའི་དངོས་པོར་གྱུར་པའི་སྙིང་རྗེ་ཉིད་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཐུགས་ལྷག་པར་བསིལ་བར་འགྱུར་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “སྙིང་རྗེས་བསིལ་བའི་ཐུགས་མངའ་བ” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་བྱམས་པ་དང་དགའ་བ་དག་ལའང་ཐུགས་ལྷག་པར་བསིལ་བར་བྱེད་པའི་རྒྱུ་ཉིད་ཡོད་ཀྱང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་མཐའ་དག་གི་རྒྱུ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་གི་རྒྱུའང་སྙིང་རྗེ་ཉིད་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ “ཐུགས་བསིལ་བར་བྱེད་པའི་རྒྱུ” ཞེས་གསུངས་སོ། །སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་ནི་སྙིང་རྗེ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །སྙིང་རྗེའི་མཐུས་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་གདུང་བ་ཞི་བར་མཛད་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི། གཞན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་སེལ་བར་བཞེད་པའི་ཕྱིར། བསྐལ་པ་གྲངས་མེད་པ་དུ་མར་ངལ་བ་མེད་པ་བཞིན་དུ་མ་ལུས་པའི་སངས་རྒྱས་སུ་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་གསོག་པ་ལ་བརྩོན་པ་དང་། ཆོས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་ཉིད་ཐོབ་པར་མཛད་པ་ནི། སེམས་ཅན་གྱི་འདུ་བྱེད་ཀྱིས་ཉེ་བར་བཀོད་པའི་ཐུགས་གདུང་བའི་རྒྱུ་མཚན་རྣམས་ཉེ་བར་གནས་ཀྱང་། ཐུགས་བསིལ་བའི་དངོས་པོ་ལ་ཅུང་ཟད་ཀྱང་གཞན་དུ་འགྱུར་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དོན་གྱི་རྣམ་གྲངས་འདི་ལ་གནས་སྐབས་གསུམ་ག་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྙིང་རྗེ་བསྡུས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། ། Pajānātīti paññā, yathāsabhāvaṃ pakārehi paṭivijjhatīti attho. Paññāva ñeyyāvaraṇappahānato pakārehi dhammasabhāvāvajotanaṭṭhena pajjototi paññāpajjoto. Savāsanappahānato visesena hataṃ samugghātitaṃ vihataṃ. Paññāpajjotena vihataṃ paññāpajjotavihataṃ, muyhanti tena, sayaṃ vā muyhati, mohanamattameva vā tanti moho, avijjā. Sveva visayasabhāvappaṭicchādanato andhakārasarikkhatāya tamo viyāti mohatamo, paññāpajjotavihato mohatamo etassāti paññāpajjotavihatamohatamo, taṃ paññāpajjotavihatamohatamaṃ. Sabbesampi hi khīṇāsavānaṃ satipi paññāpajjotena avijjandhakārassa vihatabhāve saddhādhimuttehi viya diṭṭhippattānaṃ sāvakehi paccekasambuddhehi ca savāsanappahānena sammāsambuddhānaṃ kilesappahānassa viseso vijjatīti sātisayena avijjāpahānena bhagavantaṃ thomento āha – ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti. རབ་ཏུ་ཤེས་པས་ན་ཤེས་རབ་སྟེ། ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་གྱི་རྣམ་པས་རྟོགས་པའི་དོན་ཏོ། །ཤེས་རབ་ཉིད་ཤེས་བྱའི་སྒྲིབ་པ་སྤངས་པའི་ཕྱིར། རྣམ་པ་དུ་མས་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་སྒྲོན་མེ་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་ན་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེའོ། །བག་ཆགས་དང་བཅས་པ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་ཁྱད་པར་དུ་བཅོམ་པ་ནི་བཅོམ་པའམ་རྩ་བ་ནས་ཕྱུང་བའོ། །ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེས་བཅོམ་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེས་བཅོམ་པའོ། །དེས་རྨོངས་པར་བྱེད་པའམ། རང་ཉིད་རྨོངས་པའམ། རྨོངས་པ་ཙམ་ཉིད་ཡིན་པས་ན་གཏི་མུག་སྟེ་མ་རིག་པའོ། །དེ་ཉིད་རང་གི་ཡུལ་གྱི་རང་བཞིན་སྒྲིབ་པའི་ཕྱིར་མུན་པ་དང་མཚུངས་པས་ན་མུན་པ་ལྟ་བུ་སྟེ་གཏི་མུག་གི་མུན་པའོ། །ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེས་གཏི་མུག་གི་མུན་པ་བཅོམ་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེས་གཏི་མུག་གི་མུན་པ་བཅོམ་པ་སྟེ། དེ་ལ་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེས་གཏི་མུག་གི་མུན་པ་བཅོམ་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཟག་པ་ཟད་པ་མཐའ་དག་ལའང་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེས་མ་རིག་པའི་མུན་པ་བཅོམ་པ་ཡོད་མོད་ཀྱི། དད་པས་མོས་པ་བཞིན་དུ་ལྟ་བས་ཐོབ་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་དང་རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ལས་ཀྱང་། བག་ཆགས་དང་བཅས་པ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་སྤངས་པའི་ཁྱད་པར་ཡོད་པས། ལྷག་པར་མ་རིག་པ་སྤངས་པའི་སྒོ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བསྟོད་པར་མཛད་དེ། “ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེས་གཏི་མུག་གི་མུན་པ་བཅོམ་པ” ཞེས་གསུངས་སོ། ། Atha [Pg.7] vā antarena paropadesaṃ attano santāne accantaṃ avijjandhakāravigamassa nibbattitattā, tattha ca sabbaññutāya balesu ca vasībhāvassa samadhigatattā, parasantatiyañca dhammadesanātisayānubhāvena sammadeva tassa pavattitattā bhagavāva visesato mohatamavigamena thometabboti āha – ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti. Imasmiñca atthavikappe ‘‘paññāpajjoto’’ti padena bhagavato paṭivedhapaññā viya desanāpaññāpi sāmaññaniddesena, ekasesanayena vā saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ. ཡང་ན། གཞན་གྱི་གདམས་ངག་མེད་པར་རང་གི་རྒྱུད་ལ་མ་རིག་པའི་མུན་པ་གཏན་དུ་བྲལ་བ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། དེ་ལ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་དང་སྟོབས་རྣམས་ལ་དབང་འབྱོར་པ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་དང་། གཞན་གྱི་རྒྱུད་ལའང་ཆོས་བསྟན་པའི་མཐུ་ཁྱད་པར་ཅན་གྱིས་དེ་ཉིད་ཡང་དག་པར་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཁོ་ན་ཁྱད་པར་དུ་གཏི་མུག་གི་མུན་པ་དང་བྲལ་བའི་སྒོ་ནས་བསྟོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན། “ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེས་གཏི་མུག་གི་མུན་པ་བཅོམ་པ” ཞེས་གསུངས་སོ། །དོན་གྱི་རྣམ་གྲངས་འདི་ལ་ “ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེ” ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་རྟོགས་པའི་ཤེས་རབ་བཞིན་དུ་བསྟན་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱང་སྤྱིར་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་སམ། ལྷག་མ་གཅིག་པའི་ཚུལ་གྱིས་བསྡུས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། ། Atha vā bhagavato ñāṇassa ñeyyapariyantikattā sakalañeyyadhammasabhāvāvabodhanasamatthena anāvaraṇañāṇasaṅkhātena paññāpajjotena sabbañeyyadhammasabhāvacchādakassa mohandhakārassa vidhamitattā anaññasādhāraṇo bhagavato mohatamavināsoti katvā vuttaṃ – ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti. Ettha ca mohatamavidhamanante adhigatattā anāvaraṇañāṇaṃ kāraṇopacārena sasantānamohatamavidhamanaṃ daṭṭhabbaṃ. Abhinīhārasampattiyā savāsanappahānameva hi kilesānaṃ ñeyyāvaraṇappahānanti, parasantāne pana mohatamavidhamanassa kāraṇabhāvato anāvaraṇañāṇaṃ ‘‘mohatamavidhamana’’nti vuccatīti. ཡང་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ནི་ཤེས་བྱའི་མཐར་ཐུག་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཤེས་བྱའི་ཆོས་མཐའ་དག་གི་རང་བཞིན་རྟོགས་པར་ནུས་པ། སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་བགྲང་བའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེས་ཤེས་བྱའི་ཆོས་མཐའ་དག་གི་རང་བཞིན་སྒྲིབ་པར་བྱེད་པའི་གཏི་མུག་གི་མུན་པ་བཅོམ་པའི་ཕྱིར། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གཏི་མུག་གི་མུན་པ་བཅོམ་པ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་ “ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེས་གཏི་མུག་གི་མུན་པ་བཅོམ་པ” ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་ཡང་གཏི་མུག་གི་མུན་པ་བཅོམ་པའི་མཐར་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་རྒྱུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་རང་གི་རྒྱུད་ཀྱི་གཏི་མུག་གི་མུན་པ་འཇོམས་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །སྨོན་ལམ་གྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་བག་ཆགས་དང་བཅས་པ་སྤངས་པ་ཉིད་ནི་ཉོན་མོངས་པ་དང་ཤེས་བྱའི་སྒྲིབ་པ་སྤངས་པ་ཡིན་ལ། གཞན་གྱི་རྒྱུད་ལ་གཏི་མུག་གི་མུན་པ་འཇོམས་པའི་རྒྱུ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་ “གཏི་མུག་གི་མུན་པ་འཇོམས་པ” ཞེས་བརྗོད་དོ། ། Kiṃ pana kāraṇaṃ avijjāsamugghātoyeveko pahānasampattivasena bhagavato thomanānimittaṃ gayhati, na pana sātisayaniravasesakilesappahānanti? Tappahānavacaneneva tadekaṭṭhatāya sakalasaṃkilesagaṇasamugghātassa vuttattā. Na hi so tādiso kileso atthi, yo niravasesaavijjāpahānena na pahīyatīti. ཅིའི་ཕྱིར་མ་རིག་པ་རྩ་བ་ནས་ཕྱུང་བ་གཅིག་པུ་ཉིད་སྤངས་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་དབང་གིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བསྟོད་པའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་འཛིན་ལ། ལྷག་པར་མ་ལུས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་སྤངས་པ་ནི་མ་ཡིན་ཞེ་ན། དེ་སྤངས་པར་གསུངས་པ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་དང་གནས་གཅིག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། ཀུན་ཉོན་གྱི་ཚོགས་མཐའ་དག་རྩ་བ་ནས་ཕྱུང་བར་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །མ་རིག་པ་མ་ལུས་པར་སྤངས་པས་མི་སྤོང་བའི་ཉོན་མོངས་པ་དེ་ལྟ་བུ་གང་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། ། Atha vā vijjā viya sakalakusaladhammasamuppattiyā, niravasesākusaladhammanibbattiyā saṃsārappavattiyā ca avijjā padhānakāraṇanti tabbighātavacanena sakalasaṃkilesagaṇasamugghāto vutto eva hotīti vuttaṃ – ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti. ཡང་ན། རིག་པ་བཞིན་དུ་དགེ་བའི་ཆོས་མཐའ་དག་སྐྱེ་བ་དང་། མི་དགེ་བའི་ཆོས་མ་ལུས་པ་སྐྱེ་བ་དང་། འཁོར་བ་འཇུག་པ་ལ་མ་རིག་པ་ནི་གཙོ་བོའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེ་བཅོམ་པར་གསུངས་པས་ཀུན་ཉོན་གྱི་ཚོགས་མཐའ་དག་རྩ་བ་ནས་ཕྱུང་བ་ཉིད་དུ་གསུངས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེས་གཏི་མུག་གི་མུན་པ་བཅོམ་པ” ཞེས་གསུངས་སོ། ། Narā ca amarā ca narāmarā, saha narāmarehīti sanarāmaro, sanarāmaro ca so loko cāti sanarāmaraloko, tassa garūti sanarāmaralokagaru, taṃ sanarāmaralokagaruṃ. Etena devamanussānaṃ viya tadavasiṭṭhasattānampi yathārahaṃ guṇavisesāvahatāya bhagavato upakārataṃ [Pg.8] dasseti. Na cettha padhānappadhānabhāvo codetabbo. Añño hi saddakkamo, añño atthakkamo. Īdisesu hi samāsapadesu padhānampi appadhānaṃ viya niddisīyati yathā ‘‘sarājikāya parisāyā’’ti (cūḷava. 336). Kāmañcettha sattasaṅkhārabhājanavasena tividho loko, garubhāvassa pana adhippetattā garukaraṇasamatthasseva yujjanato sattalokassa vasena attho gahetabbo. So hi lokīyanti ettha puññapāpāni tabbipāko cāti ‘‘loko’’ti vuccati. Amaraggahaṇena cettha upapattidevā adhippetā. མི་དང་ལྷ་རྣམས་ནི་མི་དང་ལྷའོ། །མི་དང་ལྷ་དང་བཅས་པ་ནི་མི་དང་ལྷ་དང་བཅས་པའོ། །མི་དང་ལྷ་དང་བཅས་པ་དེ་ཉིད་འཇིག་རྟེན་ཡིན་པས་ན་མི་དང་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ནོ། །དེའི་བླ་མ་ནི་མི་དང་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་བླ་མ་སྟེ། དེ་ལ་མི་དང་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་བླ་མ་ཞེས་བྱའོ། །འདིས་ལྷ་དང་མི་རྣམས་བཞིན་དུ་དེ་ལས་ལྷག་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལའང་ཇི་ལྟར་འོས་པར་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཕན་འདོགས་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །འདིར་གཙོ་བོ་དང་གཙོ་བོ་མ་ཡིན་པའི་དངོས་པོ་ལ་བརྒལ་བར་མི་བྱ་སྟེ། སྒྲའི་གོ་རིམ་ནི་གཞན་ཉིད་དང་། དོན་གྱི་གོ་རིམ་ནི་གཞན་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟ་བུའི་ཚིག་བསྡུས་པ་རྣམས་ལ་གཙོ་བོའང་གཙོ་བོ་མ་ཡིན་པ་བཞིན་དུ་སྟོན་ཏེ། དཔེར་ན། “རྒྱལ་པོ་དང་བཅས་པའི་འཁོར་གྱིས” ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །འདིར་འདོད་པ་བཞིན་དུ་སེམས་ཅན་དང་། འདུ་བྱེད་དང་། སྣོད་ཀྱི་དབང་གིས་འཇིག་རྟེན་རྣམ་པ་གསུམ་ཡོད་ཀྱང་། བླ་མ་ཉིད་དུ་འདོད་པའི་ཕྱིར་དང་། བླ་མར་བྱེད་ནུས་པ་ཉིད་འཐད་པའི་ཕྱིར། སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་དབང་གིས་དོན་བཟུང་བར་བྱའོ། །དེ་ཉིད་འདིར་བསོད་ནམས་དང་སྡིག་པ་དང་དེའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་རྣམས་ལ་དམིགས་པས་ན་ “འཇིག་རྟེན” ཞེས་བརྗོད་དོ། །འདིར་ལྷ་ (ཨ་མ་ར) ཞེས་བཟུང་བས་ནི་སྐྱེ་བའི་ལྷ་རྣམས་ལ་འདོད་དོ། ། Atha vā samūhattho lokasaddo samudāyavasena lokīyati paññāpīyatīti. Saha narehīti sanarā, sanarā ca te amarā cāti sanarāmarā, tesaṃ lokoti sanarāmaralokoti purimanayeneva yojetabbaṃ. Amarasaddena cettha visuddhidevāpi saṅgayhanti. Tepi hi maraṇābhāvato paramatthato amarā. Narāmarānaṃyeva ca gahaṇaṃ ukkaṭṭhaniddesavasena yathā ‘‘satthā devamanussāna’’nti (dī. ni. 1.157). Tathā hi sabbānatthapariharaṇapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya accantūpakāritāya aparimitanirupamappabhāvaguṇavisesasamaṅgitāya ca sabbasattuttamo bhagavā aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ uttamagāravaṭṭhānaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘sanarāmaralokagaru’’nti. ཡང་ན། འཇིག་རྟེན་གྱི་སྒྲ་ནི་ཚོགས་པའི་དོན་ཡིན་ཏེ། འདུས་པའི་དབང་གིས་མཐོང་བའམ་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །མི་དང་བཅས་པ་ནི་མི་དང་བཅས་པའོ། །མི་དང་བཅས་པ་དེ་དག་ཉིད་ལྷ་རྣམས་ཡིན་པས་ན་མི་དང་ལྷ་དང་བཅས་པའོ། །དེ་དག་གི་འཇིག་རྟེན་ནི་མི་དང་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ཏེ། སྔ་མའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་སྦྱར་བར་བྱའོ། །འདིར་ལྷ་ (ཨ་མ་ར) ཞེས་པའི་སྒྲས་རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱང་བསྡུས་ཏེ། དེ་དག་ཀྱང་འཆི་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་དོན་དམ་པར་འཆི་མེད་ (ལྷ་) ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །མི་དང་ལྷ་རྣམས་ཁོ་ན་བཟུང་བ་ནི་མཆོག་ཏུ་བསྟན་པའི་དབང་གིས་ཏེ། དཔེར་ན། “ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་སྟོན་པ” ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །དེ་ལྟར་ན་གནོད་པ་མཐའ་དག་སྤོང་བ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཅན། མ་ལུས་པའི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྒྲུབ་པ་ལ་བརྩོན་པ། བླ་ན་མེད་པའི་སྦྱོར་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་པས། ལྷ་དང་མི་དང་བཅས་པའི་སྐྱེ་དགུ་ལ་གཏན་དུ་ཕན་འདོགས་པ་ཉིད་དང་། ཚད་མེད་པ་དང་དཔེ་མེད་པའི་མཐུ་དང་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི། ཚད་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་ཚད་མེད་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་གུས་པར་བྱ་བའི་གནས་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ “མི་དང་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་བླ་མ” ཞེས་གསུངས་སོ། ། Sobhanaṃ gataṃ gamanaṃ etassāti sugato. Bhagavato hi veneyyajanūpasaṅkamanaṃ ekantena tesaṃ hitasukhanipphādanato sobhanaṃ, tathā lakkhaṇānubyañjanappaṭimaṇḍitarūpakāyatāya dutavilambitakhalitānukaḍḍhananippīḷanukkuṭikakuṭilākuṭilatādi- dosarahitamavahasitarājahaṃsavasabhavāraṇamigarājagamanaṃ kāyagamanaṃ ñāṇagamanañca vipulanimmalakaruṇāsativīriyādiguṇavisesasahitamabhinīhārato yāva mahābodhi anavajjatāya sobhanamevāti. Atha vā sayambhuñāṇena sakalampi lokaṃ pariññābhisamayavasena parijānanto ñāṇena sammā gato avagatoti sugato, tathā lokasamudayaṃ pahānābhisamayavasena pajahanto anuppattidhammataṃ āpādento sammā gato atītoti sugato, lokanirodhaṃ nibbānaṃ sacchikiriyābhisamayavasena sammā gato adhigatoti [Pg.9] sugato, lokanirodhagāminipaṭipadaṃ bhāvanābhisamayavasena sammā gato paṭipannoti sugato. ‘‘Sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchatīti sugato’’tiādinā (cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddeso 27) nayena ayamattho vibhāvetabbo. Atha vā sundaraṃ ṭhānaṃ sammāsambodhiṃ, nibbānameva vā gato adhigatoti sugato, yasmā vā bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ veneyyānaṃ yathārahaṃ kālayuttameva ca dhammaṃ bhāsati, tasmā sammā gadatīti sugato, da-kārassa ta-kāraṃ katvā. Iti sobhanagamanatādīhi sugato, taṃ sugataṃ. བཟང་པོར་གཤེགས་པའམ་གཤེགས་པ་བཟང་པོ་འདི་ལ་མངའ་བས་ན་དེ་བར་གཤེགས་པའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གདུལ་བྱའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ཀྱི་དྲུང་དུ་གཤེགས་པ་ནི་གཏན་དུ་དེ་དག་གི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་བཟང་པོ་ཉིད་དང་། དེ་བཞིན་དུ་མཚན་དང་དཔེ་བྱད་བཟང་པོས་བརྒྱན་པའི་གཟུགས་སྐུ་མངའ་བའི་ཕྱིར། མགྱོགས་པ་དང་། བུལ་བ། འཁྲུལ་བ། འཐེན་པ། གནོན་པ། ཙོག་པུར་འགྲོ་བ། གྱ་གྱུ་ཅན་ཉིད་སོགས་ཀྱི་སྐྱོན་དང་བྲལ་ཞིང་། ངང་པའི་རྒྱལ་པོ་དང་། ཁྱུ་མཆོག གླང་པོ་ཆེ། རི་དྭགས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ལྟར་གཤེགས་པའི་སྐུའི་གཤེགས་པ་དང་། ཡངས་ཤིང་དྲི་མ་མེད་པའི་སྙིང་རྗེ་དང་། དྲན་པ། བརྩོན་འགྲུས་སོགས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་གཤེགས་པ་ནི། སྨོན་ལམ་བཏབ་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་བྱང་ཆུབ་ཆེན་པོའི་བར་དུ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་བཟང་པོ་ཉིད་དོ། །ཡང་ན། རང་བྱུང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་ལ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་དབང་གིས་ཡོངས་སུ་མཁྱེན་ཅིང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཡང་དག་པར་གཤེགས་པ་སྟེ་རྟོགས་པས་ན་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །དེ་བཞིན་དུ་འཇིག་རྟེན་ཀུན་འབྱུང་བ་སྤོང་བའི་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་དབང་གིས་སྤོང་ཞིང་། ཕྱིར་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཉིད་དུ་མཛད་དེ། ཡང་དག་པར་གཤེགས་པ་སྟེ་འདས་པས་ན་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །འཇིག་རྟེན་འགོག་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པའི་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་དབང་གིས་ཡང་དག་པར་གཤེགས་པ་སྟེ་ཐོབ་པས་ན་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །འཇིག་རྟེན་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་སྒོམ་པའི་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་དབང་གིས་ཡང་དག་པར་གཤེགས་པ་སྟེ་བགྲོད་པས་ན་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །“རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱིས་ཉོན་མོངས་པ་གང་དག་སྤངས་པ་དེ་དག་ལ། སླར་མི་ལྡོག་ཅིང་། ཕྱིར་མི་འོང་ལ། ཕྱིར་མི་གཤེགས་པས་ན་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དོན་འདི་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ། །ཡང་ན། གནས་བཟང་པོ་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་བམ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཉིད་ལ་གཤེགས་ཤིང་ཐོབ་པས་ན་བདེ་བར་གཤེགས་པའོ། །ཡང་ན། གང་གི་ཕྱིར་ཡང་དག་པ་དང་། བདེན་པ་དང་། དོན་དང་ལྡན་པ་དང་། གདུལ་བྱ་རྣམས་ལ་ཇི་ལྟར་འོས་པར་དུས་ལ་བབ་པའི་ཆོས་ཁོ་ན་གསུང་བའི་ཕྱིར། ཡང་དག་པར་གསུང་བས་ན་བདེ་བར་གཤེགས་པ་སྟེ། ད་ཡིག་གི་ཚབ་ཏུ་ཏ་ཡིག་བཞག་པའོ། །འདི་ལྟར་གཤེགས་པ་བཟང་པོ་ཉིད་སོགས་ཀྱི་ཕྱིར་བདེ་བར་གཤེགས་པ་སྟེ། དེ་ལ་བདེ་བར་གཤེགས་པ་ཞེས་བྱའོ། ། Puññapāpakammehi upapajjanavasena gantabbato gatiyo, upapattibhavavisesā. Tā pana nirayādivasena pañcavidhā. Tāhi sakalassapi bhavagāmikammassa ariyamaggādhigamena avipākārahabhāvakaraṇena nivattitattā bhagavā pañcahipi gatīhi suṭṭhu mutto visaṃyuttoti āha – ‘‘gativimutta’’nti. Etena bhagavato katthacipi gatiyā apariyāpannataṃ dasseti, yato bhagavā ‘‘devātidevo’’ti vuccati. Tenevāha – བསོད་ནམས་དང་སྡིག་པའི་ལས་ཀྱིས་སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་འགྲོ་བར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་འགྲོ་བ་རྣམས་ཏེ། སྐྱེ་བའི་སྲིད་པའི་ཁྱད་པར་རྣམས་སོ། །དེ་དག་ཀྱང་དམྱལ་བ་སོགས་ཀྱི་དབང་གིས་རྣམ་པ་ལྔའོ། །དེ་དག་གིས་སྲིད་པར་འགྲོ་བའི་ལས་མཐའ་དག་འཕགས་པའི་ལམ་རྟོགས་པས་རྣམ་པར་སྨིན་པ་མི་མྱོང་བའི་ཆོས་ཉིད་དུ་མཛད་དེ་བཟློག་པའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་འགྲོ་བ་ལྔ་ལས་ཤིན་ཏུ་གྲོལ་ཞིང་བྲལ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “འགྲོ་བ་ལས་གྲོལ་བ” ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་འགྲོ་བ་གང་དུའང་མ་གཏོགས་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏེ། གང་གི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ “ལྷའི་ཡང་ལྷ” ཞེས་བརྗོད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་ནི། ‘‘Yena devūpapatyassa, gandhabbo vā vihaṅgamo; Yakkhattaṃ yena gaccheyyaṃ, manussattañca abbaje; Te mayhaṃ āsavā khīṇā, viddhastā vinaḷīkatā’’ti. (a. ni. 4.36); “གང་གིས་ལྷ་རུ་སྐྱེ་འགྱུར་རམ། །དྲི་ཟའམ་ནི་མཁའ་ལྡིང་དང་། །གང་གིས་གནོད་སྦྱིན་ཉིད་འགྲོ་ཞིང་། །མི་ཉིད་དུ་ནི་སྐྱེ་འགྱུར་བ། །བདག་གི་ཟག་པ་དེ་དག་ཟད། །བཅོམ་ཞིང་རྩ་བ་ནས་ཕྱུང་ངོ་། །” Taṃtaṃgatisaṃvattanikānañhi kammakilesānaṃ aggamaggena bodhimūleyeva suppahīnattā natthi bhagavato gatipariyāpannatāti accantameva bhagavā sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsasattanikāyehi suparimutto, taṃ gativimuttaṃ. Vandeti namāmi, thomemīti vā attho. འགྲོ་བ་དེ་དང་དེར་འཁྲིད་པར་བྱེད་པའི་ལས་དང་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ནི། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་ཉིད་དུ་ལམ་གྱི་མཆོག་གིས་ལེགས་པར་སྤངས་པའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་འགྲོ་བར་གཏོགས་པ་ཉིད་མེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་སྲིད་པ་དང་། སྐྱེ་གནས་དང་། འགྲོ་བ་དང་། རྣམ་ཤེས་གནས་པ་དང་། སེམས་ཅན་གྱི་གནས་དང་། སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་ཐམས་ཅད་ལས་གཏན་དུ་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡིན་ཏེ། དེ་ནི་ ‘འགྲོ་བ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་’ ཞེས་བྱའོ། །‘ཕྱག་འཚལ་ལོ་’ ཞེས་པ་ནི་ཕྱག་འཚལ་བའམ་བསྟོད་པའི་དོན་ཏོ། ། Atha vā gativimuttanti anupādisesanibbānadhātuppattiyā bhagavantaṃ thometi. Ettha hi dvīhi ākārehi bhagavato thomanā veditabbā attahitasampattito parahitappaṭipattito ca. Tesu attahitasampatti anāvaraṇañāṇādhigamato savāsanānaṃ sabbesaṃ kilesānaṃ accantappahānato anupādisesanibbānappattito ca veditabbā, parahitappaṭipatti lābhasakkārādinirapekkhacittassa sabbadukkhaniyyānikadhammadesanato viruddhesupi niccaṃ hitajjhāsayato ñāṇaparipākakālāgamanato ca. Sā panettha āsayato payogato ca duvidhā, parahitappaṭipatti tividhā ca, attahitasampatti [Pg.10] pakāsitā hoti. Kathaṃ? ‘‘Karuṇāsītalahadaya’’nti etena āsayato parahitappaṭipatti, sammāgadanatthena sugatasaddena payogato parahitappaṭipatti, ‘‘paññāpajjotavihatamohatamaṃ gativimutta’’nti etehi catusaccasampaṭivedhanatthena ca sugatasaddena tividhāpi attahitasampatti, avasiṭṭhena ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti etena cāpi attahitasampatti parahitappaṭipatti pakāsitā hotīti. ཡང་ན། ‘འགྲོ་བ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་’ ཞེས་པས་ལྷག་མ་མ་ལུས་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་སུ་གཤེགས་པའི་སྒོ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བསྟོད་པར་བྱེད་དོ། །འདི་ལྟར་རང་དོན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་གཞན་དོན་སྒྲུབ་པ་གཉིས་ཀྱི་སྒོ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བསྟོད་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་དག་ལས་རང་དོན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི། སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པ་དང་། བག་ཆགས་དང་བཅས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་གཏན་དུ་སྤངས་པ་དང་། ལྷག་མ་མ་ལུས་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབྱིངས་ཐོབ་པ་ལས་ཤེས་པར་བྱའོ། །གཞན་དོན་སྒྲུབ་པ་ནི། རྙེད་བཀུར་ལ་སོགས་པ་ལ་རེ་བ་མེད་པའི་སེམས་ཀྱིས་སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཆོས་སྟོན་པ་དང་། གནོད་པ་བྱེད་པ་རྣམས་ལ་ཡང་རྟག་ཏུ་ཕན་པའི་བསམ་པ་དང་ལྡན་པ་དང་། ཡེ་ཤེས་སྨིན་པའི་དུས་ལ་བབས་པ་ལས་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ལ་གཞན་དོན་སྒྲུབ་པ་ནི་བསམ་པ་དང་སྦྱོར་བའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་གཉིས་དང་། རང་དོན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི་རྣམ་པ་གསུམ་གྱི་སྒོ་ནས་གསལ་བར་བྱས་པ་ཡིན། ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། ‘ཐུགས་རྗེས་བསིལ་བའི་ཐུགས་མངའ་བ་’ ཞེས་པས་བསམ་པའི་སྒོ་ནས་གཞན་དོན་སྒྲུབ་པ་དང་། ལེགས་པར་གསུངས་པའི་དོན་གྱིས་ ‘བདེ་བར་གཤེགས་པ་’ ཞེས་པའི་སྒྲས་སྦྱོར་བའི་སྒོ་ནས་གཞན་དོན་སྒྲུབ་པ་དང་། ‘ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེས་གཏི་མུག་གི་མུན་པ་བཅོམ་པ་’ དང་ ‘འགྲོ་བ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་’ ཞེས་པ་འདི་དག་དང་། བདེན་པ་བཞི་རྟོགས་པའི་དོན་གྱིས་ ‘བདེ་བར་གཤེགས་པ་’ ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་དག་གིས་རང་དོན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམ་པ་གསུམ་པོ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །ལྷག་མ་ ‘ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེས་གཏི་མུག་གི་མུན་པ་བཅོམ་པ་’ ཞེས་པ་འདིས་ཀྱང་རང་དོན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་གཞན་དོན་སྒྲུབ་པ་གཉིས་ཀ་གསལ་བར་བྱས་པ་ཡིན་ནོ། ། Atha vā tīhi ākārehi bhagavato thomanā veditabbā hetuto, phalato, upakārato ca. Tattha hetu mahākaruṇā, sā paṭhamapadena dassitā. Phalaṃ catubbidhaṃ ñāṇasampadā, pahānasampadā, ānubhāvasampadā, rūpakāyasampadā cāti. Tāsu ñāṇappahānasampadā dutiyapadena saccappaṭivedhanatthena ca sugatasaddena pakāsitā honti, ānubhāvasampadā tatiyapadena, rūpakāyasampadā yathāvuttakāyagamanasobhanatthena sugatasaddena lakkhaṇānubyañjanapāripūriyā vinā tadabhāvato. Upakāro anantaraṃ abāhiraṃ karitvā tividhayānamukhena vimuttidhammadesanā. So sammāgadanatthena sugatasaddena pakāsito hotīti veditabbaṃ. ཡང་ན། རྒྱུ་དང་། འབྲས་བུ་དང་། ཕན་འདོགས་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་གསུམ་གྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བསྟོད་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ལ་རྒྱུ་ནི་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་ཡིན་ཏེ། དེ་ནི་རྐང་པ་དང་པོས་བསབས་ཏོ། །འབྲས་བུ་ནི་རྣམ་པ་བཞི་སྟེ། ཡེ་ཤེས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། སྤངས་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། མཐུ་བྱིན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། གཟུགས་སྐུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །དེ་དག་ལས་ཡེ་ཤེས་དང་སྤངས་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི། རྐང་པ་གཉིས་པ་དང་། བདེན་པ་རྟོགས་པའི་དོན་གྱིས་ ‘བདེ་བར་གཤེགས་པ་’ ཞེས་པའི་སྒྲས་གསལ་བར་བྱས་སོ། །མཐུ་བྱིན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི་རྐང་པ་གསུམ་པས་སོ། །གཟུགས་སྐུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སྐུའི་གཤེགས་པ་མཛེས་པའི་དོན་གྱིས་ ‘བདེ་བར་གཤེགས་པ་’ ཞེས་པའི་སྒྲས་ཏེ། མཚན་དང་དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་མེད་པར་དེ་མི་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཕན་འདོགས་པ་ནི། བར་མ་ཆོད་ཅིང་ཕྱི་རོལ་དུ་མ་བོར་བར་ཐེག་པ་གསུམ་གྱི་སྒོ་ནས་ཐར་པའི་ཆོས་སྟོན་པའོ། །དེ་ནི་ལེགས་པར་གསུངས་པའི་དོན་གྱིས་ ‘བདེ་བར་གཤེགས་པ་’ ཞེས་པའི་སྒྲས་གསལ་བར་བྱས་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Tattha ‘‘karuṇāsītalahadaya’’nti etena sammāsambodhiyā mūlaṃ dasseti. Mahākaruṇāsañcoditamānaso hi bhagavā saṃsārapaṅkato sattānaṃ samuddharaṇatthaṃ katābhinīhāro anupubbena pāramiyo pūretvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ adhigatoti karuṇā sammāsambodhiyā mūlaṃ. ‘‘Paññāpajjotavihatamohatama’’nti etena sammāsambodhiṃ dasseti. Anāvaraṇañāṇapadaṭṭhānañhi maggañāṇaṃ, maggañāṇapadaṭṭhānañca anāvaraṇañāṇaṃ ‘‘sammāsambodhī’’ti vuccatīti. Sammāgamanatthena sugatasaddena sammāsambodhiyā paṭipattiṃ dasseti līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhallikattakilamathānuyogasassatucchedābhinivesādiantadvayarahitāya karuṇāpaññāpariggahitāya majjhimāya paṭipattiyā pakāsanato sugatasaddassa. Itarehi sammāsambodhiyā padhānappadhānabhedaṃ payojanaṃ dasseti. Saṃsāramahoghato sattasantāraṇañhettha padhānaṃ payojanaṃ, tadaññamappadhānaṃ. Tesu padhānena parahitappaṭipattiṃ dasseti, itarena attahitasampattiṃ. Tadubhayena attahitāya [Pg.11] paṭipannādīsu catūsu puggalesu bhagavato catutthapuggalabhāvaṃ dasseti. Tena ca anuttaradakkhiṇeyyabhāvaṃ uttamavandaneyyabhāvaṃ attano ca vandanakiriyāya khettaṅgatabhāvaṃ dasseti. དེ་ལ་ ‘ཐུགས་རྗེས་བསིལ་བའི་ཐུགས་མངའ་བ་’ ཞེས་པས་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་རྩ་བ་སྟོན་ཏོ། །འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོས་བསྐུལ་བའི་ཐུགས་དང་ལྡན་པས། འཁོར་བའི་འདམ་ལས་སེམས་ཅན་རྣམས་བསྒྲལ་བའི་ཕྱིར་སྨོན་ལམ་བཏབ་སྟེ། རིམ་གྱིས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱས་ནས་བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། ཐུགས་རྗེ་ནི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་རྩ་བ་ཡིན་ནོ། །‘ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེས་གཏི་མུག་གི་མུན་པ་བཅོམ་པ་’ ཞེས་པས་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་སྟོན་ཏོ། །འདི་ལྟར་སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ནི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཡིན་ལ། ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཉེ་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་ ‘ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་’ ཅེས་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ལེགས་པར་གཤེགས་པའི་དོན་གྱིས་ ‘བདེ་བར་གཤེགས་པ་’ ཞེས་པའི་སྒྲས་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྒྲུབ་པ་སྟོན་ཏེ། བྱིང་བ་དང་རྒོད་པ་དང་། གནས་པ་དང་བརྩོན་པ་དང་། འདོད་པ་ལ་བདེ་བར་སྦྱོར་བ་དང་། ངལ་ཞིང་དུབ་པ་ལ་སྦྱོར་བ་དང་། རྟག་པ་དང་ཆད་པར་མངོན་པར་ཞེན་པ་ལ་སོགས་པའི་མཐའ་གཉིས་དང་བྲལ་ཞིང་། ཐུགས་རྗེ་དང་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཟིན་པའི་དབུ་མའི་ལམ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །གཞན་དག་གིས་ནི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་དགོས་པ་གཙོ་བོ་དང་ཕལ་པའི་དབྱེ་བ་སྟོན་ཏོ། །འདི་ལ་འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་ཆེན་པོ་ལས་སེམས་ཅན་རྣམས་བསྒྲལ་བ་ནི་དགོས་པ་གཙོ་བོ་ཡིན་ལ། དེ་ལས་གཞན་པ་ནི་ཕལ་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་དག་ལས་གཙོ་བོས་ནི་གཞན་དོན་སྒྲུབ་པ་སྟོན་ལ། གཞན་པས་ནི་རང་དོན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྟོན་ཏོ། །དེ་གཉིས་ཀྱིས་རང་དོན་དུ་སྒྲུབ་པ་ལ་སོགས་པའི་གང་ཟག་བཞིའི་ནང་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་གང་ཟག་བཞི་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ། །དེས་ན་བླ་ན་མེད་པའི་ཡོན་གནས་ཉིད་དང་། མཆོག་ཏུ་ཕྱག་བྱ་བའི་འོས་ཉིད་དང་། རང་གི་ཕྱག་འཚལ་བའི་བྱ་བའི་ཞིང་དུ་གྱུར་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། ། Ettha ca karuṇāgahaṇena lokiyesu mahaggatabhāvappattāsādhāraṇaguṇadīpanato bhagavato sabbalokiyaguṇasampatti dassitā hoti, paññāgahaṇena sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānamaggañāṇadīpanato sabbalokuttaraguṇasampatti. Tadubhayaggahaṇasiddho hi attho ‘‘sanarāmaralokagaru’’ntiādinā papañcīyatīti. Karuṇāgahaṇena ca upagamanaṃ nirupakkilesaṃ dasseti, paññāgahaṇena apagamanaṃ. Tathā karuṇāgahaṇena lokasamaññānurūpaṃ bhagavato pavattiṃ dasseti lokavohāravisayattā karuṇāya, paññāgahaṇena samaññāya anatidhāvanaṃ. Sabhāvānavabodhena hi dhammānaṃ samaññaṃ atidhāvitvā sattādiparāmasanaṃ hotīti. Tathā karuṇāgahaṇena mahākaruṇāsamāpattivihāraṃ dasseti, paññāgahaṇena tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṃ catusaccañāṇaṃ, catupaṭisambhidāñāṇaṃ, catuvesārajjañāṇaṃ. Karuṇāgahaṇena mahākaruṇāsamāpattiñāṇassa gahitattā sesāsādhāraṇañāṇāni, cha abhiññā, aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇāni, dasa balāni, cuddasa buddhañāṇāni, soḷasa ñāṇacariyā, aṭṭhārasa buddhadhammā, catucattālīsa ñāṇavatthūni, sattasattati ñāṇavatthūnīti evamādīnaṃ anekesaṃ paññāpabhedānaṃ vasena ñāṇacāraṃ dasseti. Tathā karuṇāgahaṇena caraṇasampattiṃ, paññāgahaṇena vijjāsampattiṃ. Karuṇāgahaṇena attādhipatitā, paññāgahaṇena dhammādhipatitā. Karuṇāgahaṇena lokanāthabhāvo, paññāgahaṇena attanāthabhāvo. Tathā karuṇāgahaṇena pubbakāribhāvo, paññāgahaṇena kataññutā. Tathā karuṇāgahaṇena aparantapatā, paññāgahaṇena anattantapatā. Karuṇāgahaṇena vā buddhakaradhammasiddhi, paññāgahaṇena buddhabhāvasiddhi. Tathā karuṇāgahaṇena paresaṃ tāraṇaṃ, paññāgahaṇena sayaṃtaraṇaṃ. Tathā karuṇāgahaṇena sabbasattesu anuggahacittatā, paññāgahaṇena sabbadhammesu virattacittatā dassitā hoti. འདིར་ཐུགས་རྗེ་བཟུང་བས་འཇིག་རྟེན་པའི་ནང་དུ་ཆེན་པོའི་དངོས་པོ་ཐོབ་པའི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡོན་ཏན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་པའི་ཡོན་ཏན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐམས་ཅད་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ། །ཤེས་རབ་བཟུང་བས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཡོན་ཏན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐམས་ཅད་བསྟན་ཏོ། །འདི་གཉིས་ཀ་བཟུང་བས་གྲུབ་པའི་དོན་ནི། ‘ལྷ་དང་མི་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་བླ་མ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་རྒྱས་པར་བཤད་དོ། །ཐུགས་རྗེ་བཟུང་བས་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པར་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་སྟོན་ལ། ཤེས་རབ་བཟུང་བས་ཕྱིར་འགྲོ་བ་སྟོན་ཏོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཐུགས་རྗེ་བཟུང་བས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཐ་སྙད་དང་མཐུན་པར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་འཇུག་པ་སྟོན་ཏེ། ཐུགས་རྗེ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཐ་སྙད་ཀྱི་ཡུལ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཤེས་རབ་བཟུང་བས་ཐ་སྙད་ལས་མི་འདའ་བ་སྟོན་ཏོ། །འདི་ལྟར་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རང་བཞིན་མ་རྟོགས་པས་ཐ་སྙད་ལས་འདས་ཏེ་སེམས་ཅན་ལ་སོགས་པར་མངོན་པར་ཞེན་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཐུགས་རྗེ་བཟུང་བས་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོའི་སྙོམས་འཇུག་གི་གནས་པ་སྟོན་ལ། ཤེས་རབ་བཟུང་བས་དུས་གསུམ་ལ་ཐོགས་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། བདེན་པ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་དང་། སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་དང་། མི་འཇིགས་པ་བཞིའི་ཡེ་ཤེས་སྟོན་ཏོ། །ཐུགས་རྗེ་བཟུང་བས་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོའི་སྙོམས་འཇུག་གི་ཡེ་ཤེས་བཟུང་བའི་ཕྱིར། ལྷག་མ་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་དང་། མངོན་ཤེས་དྲུག་དང་། འཁོར་བརྒྱད་ཀྱི་ནང་དུ་མི་འཇིགས་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། སྟོབས་བཅུ་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་བཅུ་བཞི་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་བཅུ་དྲུག་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་བཅོ་བརྒྱད་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་གཞི་བཞི་བཅུ་རྩ་བཞི་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་གཞི་བདུན་ཅུ་རྩ་བདུན་ལ་སོགས་པ་ཤེས་རབ་ཀྱི་དབྱེ་བ་དུ་མའི་སྒོ་ནས་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འཇུག་པ་སྟོན་ཏོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཐུགས་རྗེ་བཟུང་བས་སྤྱོད་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། ཤེས་རབ་བཟུང་བས་རིག་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །ཐུགས་རྗེ་བཟུང་བས་བདག་གཙོ་བོར་བྱེད་པ་དང་། ཤེས་རབ་བཟུང་བས་ཆོས་གཙོ་བོར་བྱེད་པའོ། །ཐུགས་རྗེ་བཟུང་བས་འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་ཉིད་དང་། ཤེས་རབ་བཟུང་བས་བདག་གི་མགོན་ཉིད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཐུགས་རྗེ་བཟུང་བས་སྔོན་ལ་ཕན་འདོགས་པ་ཉིད་དང་། ཤེས་རབ་བཟུང་བས་བྱས་པ་གཟོ་བ་ཉིད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཐུགས་རྗེ་བཟུང་བས་གཞན་ལ་མི་གདུང་བ་ཉིད་དང་། ཤེས་རབ་བཟུང་བས་བདག་ལ་མི་གདུང་བ་ཉིད་དོ། །ཡང་ན། ཐུགས་རྗེ་བཟུང་བས་སངས་རྒྱས་བྱེད་པའི་ཆོས་གྲུབ་པ་དང་། ཤེས་རབ་བཟུང་བས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དངོས་པོ་གྲུབ་པའོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཐུགས་རྗེ་བཟུང་བས་གཞན་སྒྲོལ་བ་དང་། ཤེས་རབ་བཟུང་བས་བདག་ཉིད་སྒྲོལ་བའོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཐུགས་རྗེ་བཟུང་བས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་ཕན་འདོགས་པའི་སེམས་ཉིད་དང་། ཤེས་རབ་བཟུང་བས་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་ཆགས་པ་མེད་པའི་སེམས་ཉིད་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ། ། Sabbesañca buddhaguṇānaṃ karuṇā ādi tannidānabhāvato, paññā pariyosānaṃ tato uttarikaraṇīyābhāvato. Iti ādipariyosānadassanena [Pg.12] sabbe buddhaguṇā dassitā honti. Tathā karuṇāgahaṇena sīlakkhandhapubbaṅgamo samādhikkhandho dassito hoti. Karuṇānidānañhi sīlaṃ tato pāṇātipātādiviratippavattito, sā ca jhānattayasampayoginīti. Paññāvacanena paññākkhandho. Sīlañca sabbesaṃ buddhaguṇānaṃ ādi, samādhi majjhe, paññā pariyosānanti evampi ādimajjhapariyosānakalyāṇā sabbe buddhaguṇā dassitā honti nayato dassitattā. Eso eva hi niravasesato buddhaguṇānaṃ dassanupāyo, yadidaṃ nayaggahaṇaṃ, aññathā ko nāma samattho bhagavato guṇe anupadaṃ niravasesato dassetuṃ? Tenevāha – སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ནང་ནས་ཐུགས་རྗེ་ནི་ཐོག་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་དག་གི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཤེས་རབ་ནི་མཐར་ཐུག་པ་ཡིན་ཏེ། དེ་ལས་ལྷག་པར་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་ཐོག་མ་དང་མཐར་ཐུག་པ་བསྟན་པས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཐུགས་རྗེ་བཟུང་བས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོས་སྔོན་དུ་བཏང་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོ་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་ཐུགས་རྗེ་ལ་བརྟེན་པ་ཡིན་ཏེ། དེ་ལས་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ལྡོག་པ་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་དང་། དེ་ནི་བསམ་གཏན་གསུམ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཤེས་རབ་ཅེས་པའི་ཚིག་གིས་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕུང་པོའོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐོག་མ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་བར་དང་། ཤེས་རབ་ནི་མཐར་ཐུག་པ་ཡིན་པས། འདི་ལྟར་ཡང་ཐོག་མ་དང་བར་དང་མཐར་དགེ་བའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་ཚུལ་གྱི་སྒོ་ནས་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་ཚུལ་འདི་བཟུང་བ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་མ་ལུས་པར་སྟོན་པའི་ཐབས་ཉིད་ཡིན་ཏེ། གཞན་དུ་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཚིག་རེ་རེ་བཞིན་མ་ལུས་པར་སྟོན་པར་སུ་ཞིག་ནུས་ཏེ་མི་ནུས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་འདི་སྐད་ཅེས་གསུངས་སོ། ། ‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ,Kappampi ce aññamabhāsamāno; Khīyetha kappo ciradīghamantare,Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.304; 3.141; ma. ni. aṭṭha. 2.425; udā. aṭṭha. 53; bu. vaṃ. aṭṭha. 4.4; apa. aṭṭha. 2.7.parappasādakattheraapadānavaṇṇanā); “སངས་རྒྱས་ཀྱིས་ཀྱང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་བརྗོད་པར་མཛད་ན། །བསྐལ་པར་ཡང་གཞན་ཅི་ཡང་མི་གསུང་བར། །བསྐལ་པ་ཤིན་ཏུ་རིང་པོ་དེ་ཟད་པར་འགྱུར་གྱི། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཡོན་ཏན་ནི་ཟད་པར་མི་འགྱུར་རོ། །” ཞེས་སོ། ། (དཱིགྷནིཀཱཡ་ཨཊྛཀཐཱ། ༡.༣༠༤། ༣.༡༤༡། མཛྫྷིམནིཀཱཡ་ཨཊྛཀཐཱ། ༢.༤༢༥། ཨུདཱནཱཊྛཀཐཱ། ༥༣། བུདྡྷཝཾསཱཊྛཀཐཱ། ༤.༤། ཨཔདཱནཱཊྛཀཐཱ། ༢.༧། པརཔྤསཱདཀཏྠེརཨཔདཱནཝཎྞནཱ།) Teneva ca āyasmatā sāriputtattherenapi buddhaguṇaparicchedanaṃ pati anuyuttena ‘‘no hetaṃ, bhante’’ti paṭikkhipitvā ‘‘apica me, bhante, dhammanvayo vidito’’ti vuttaṃ. དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཤཱ་རིའི་བུ་གནས་བརྟན་གྱིས་ཀྱང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚད་ལ་དྲིས་པའི་ཚེ། “བཙུན་པ་དེ་ནི་མ་ལགས་སོ། །” ཞེས་བཀག་ནས། “འོན་ཀྱང་བཙུན་པ་བདག་གིས་ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་ནི་རིག་གོ །” ཞེས་གསུངས་སོ། ། 2. Evaṃ saṅkhepena sakalasabbaññuguṇehi bhagavantaṃ abhitthavitvā idāni saddhammaṃ thometuṃ ‘‘buddhopī’’tiādimāha. Tattha buddhoti kattuniddeso. Buddhabhāvanti kammaniddeso. Bhāvetvā sacchikatvāti ca pubbakālakiriyāniddeso. Yanti aniyamato kammaniddeso. Upagatoti aparakālakiriyāniddeso. Vandeti kiriyāniddeso. Tanti niyamanaṃ. Dhammanti vandanakiriyāya kammaniddeso. Gatamalaṃ anuttaranti ca tabbisesanaṃ. ༢. དེ་ལྟར་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་མདོར་བསྡུས་ཏེ་བསྟོད་ནས། ད་ནི་དམ་པའི་ཆོས་ལ་བསྟོད་པའི་ཕྱིར་ ‘སངས་རྒྱས་ཀྱང་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ ‘སངས་རྒྱས་’ ཞེས་པ་ནི་བྱེད་པ་པོ་བསྟན་པའོ། །‘སངས་རྒྱས་ཀྱི་དངོས་པོ་’ ཞེས་པ་ནི་ལས་བསྟན་པའོ། །‘བསྒོམས་ནས་’ དང་ ‘མངོན་སུམ་དུ་བྱས་ནས་’ ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་དུས་ཀྱི་བྱ་བ་བསྟན་པའོ། །‘གང་ཞིག་’ ཞེས་པ་ནི་མ་ངེས་པའི་ལས་བསྟན་པའོ། །‘ཉེ་བར་སོང་བ་’ ཞེས་པ་ནི་ཕྱིས་ཀྱི་དུས་ཀྱི་བྱ་བ་བསྟན་པའོ། །‘ཕྱག་འཚལ་ལོ་’ ཞེས་པ་ནི་བྱ་བ་བསྟན་པའོ། །‘དེ་ལ་’ ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་བྱེད་པའོ། །‘ཆོས་’ ཞེས་པ་ནི་ཕྱག་འཚལ་བའི་བྱ་བའི་ལས་བསྟན་པའོ། །‘དྲི་མ་དང་བྲལ་བ་’ དང་ ‘བླ་ན་མེད་པ་’ ཞེས་པ་ནི་དེའི་ཁྱད་པར་རོ། ། Tattha buddhasaddassa tāva ‘‘bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho’’tiādinā (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddeso 97; paṭi. ma. 1.162) niddesanayena attho veditabbo. Atha vā savāsanāya aññāṇaniddāya accantavigamato, buddhiyā vā vikasitabhāvato buddhavāti buddho jāgaraṇavikasanatthavasena. Atha vā kassacipi ñeyyadhammassa anavabuddhassa abhāvena ñeyyavisesassa kammabhāvena aggahaṇato kammavacanicchāya abhāvena avagamanatthavaseneva [Pg.13] kattuniddeso labbhatīti buddhavāti buddho yathā ‘‘dikkhito na dadātī’’ti. Atthato pana pāramitāparibhāvito sayambhuñāṇena saha vāsanāya vihataviddhaṃsitaniravasesakileso mahākaruṇāsabbaññutaññāṇādiaparimeyyaguṇagaṇādhāro khandhasantāno buddho. Yathāha – དེ་ལ་སངས་རྒྱས་ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ནི། ཐོག་མར་ “བདེན་པ་རྣམས་རྟོགས་པས་ན་སངས་རྒྱས་སོ། །སྐྱེ་དགུ་རྣམས་སད་པར་བྱེད་པས་ན་སངས་རྒྱས་སོ། །” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་བསྟན་པའི་ཚུལ་ལས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། (མཧཱནིདྡེས། ༡༩༢། ཙཱུལླནིདྡེས། པཱརཱཡནཏྠུཏིགཱཐཱནིདྡེས། ༩༧། པཊིསམྦྷིདཱམགྒ། ༡.༡༦༢།) ཡང་ན། བག་ཆགས་དང་བཅས་པའི་མི་ཤེས་པའི་གཉིད་ལས་གཏན་དུ་སད་པའི་ཕྱིར་རམ། བློ་གྲོས་རྒྱས་པའི་ཕྱིར་ན། སད་པ་དང་རྒྱས་པའི་དོན་གྱིས་སངས་རྒྱས་ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན། མ་རྟོགས་པའི་ཤེས་བྱའི་ཆོས་གང་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། ཤེས་བྱའི་བྱེ་བྲག་ལས་ཀྱི་དངོས་པོར་མི་འཛིན་པའི་ཕྱིར་དང་། ལས་ཀྱི་ཚིག་ཏུ་བརྗོད་པར་འདོད་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། རྟོགས་པའི་དོན་ཉིད་ཀྱིས་བྱེད་པ་པོ་བསྟན་པ་ཐོབ་པ་ཡིན་པས། དཔེར་ན་ “དབང་བསྐུར་བ་པོས་མི་སྦྱིན་ནོ། །” ཞེས་པ་ལ། རྟོགས་པ་པོ་ཡིན་པས་ན་སངས་རྒྱས་སོ། །དོན་དམ་པར་ནི། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པས་ཡོངས་སུ་བསྒོས་ཤིང་། རང་བྱུང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བག་ཆགས་དང་བཅས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་མ་ལུས་པ་བཅོམ་ཞིང་བཤིགས་པ་དང་། ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་ཚད་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་ནི་སངས་རྒྱས་ཡིན་ནོ། ། ‘‘Buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāva’’nti (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddeso 97; paṭi. ma. 1.161). “སངས་རྒྱས་ཞེས་པ་ནི། བཅོམ་ལྡན་འདས་གང་ཞིག་རང་བྱུང་བ་དང་། སློབ་དཔོན་མེད་པར་སྔོན་མ་ཐོས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་བདག་ཉིད་ཀྱིས་བདེན་པ་རྣམས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པ་དང་། དེ་ལ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་ཐོབ་ཅིང་སྟོབས་རྣམས་ལ་དབང་འབྱོར་བ་ཉིད་དོ། །” ཞེས་སོ། ། (མཧཱནིདྡེས། ༡༩༢། ཙཱུལླནིདྡེས། པཱརཱཡནཏྠུཏིགཱཐཱནིདྡེས། ༩༧། པཊིསམྦྷིདཱམགྒ། ༡.༡༦༡།) Api-saddo sambhāvane. Tena ‘‘evaṃ guṇavisesayutto sopi nāma bhagavā’’ti vakkhamānaguṇadhamme sambhāvanaṃ dīpeti. Buddhabhāvanti sammāsambodhiṃ. Bhāvetvāti uppādetvā vaḍḍhetvā ca. Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā. Upagatoti patto, adhigatoti attho. Etassa buddhabhāvanti etena sambandho. Gatamalanti vigatamalaṃ, niddosanti attho. Vandeti paṇamāmi, thomemi vā. Anuttaranti uttararahitaṃ, lokuttaranti attho. Dhammanti yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyato ca saṃsārato ca apatamāne katvā dhāretīti dhammo. Ayañhettha saṅkhepattho – evaṃ vividhaguṇagaṇasamannāgato buddhopi bhagavā yaṃ ariyamaggasaṅkhātaṃ dhammaṃ bhāvetvā, phalanibbānaṃ pana sacchikatvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ adhigato, tamevaṃ buddhānampi buddhabhāvahetubhūtaṃ sabbadosamalarahitaṃ attano uttaritarābhāvena anuttaraṃ paṭivedhasaddhammaṃ namāmīti. Pariyattisaddhammassapi tappakāsanattā idha saṅgaho daṭṭhabbo. “ཨཔི”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་བསྔགས་པའི་དོན་ཏོ། དེས་ནི་“འདི་ལྟར་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ཡང་”ཞེས་བཤད་པར་འགྱུར་བའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཆོས་ལ་བསྔགས་པ་གསལ་བར་བྱེད་དོ། “སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཉིད་”ཅེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ལའོ། “བསྒོམས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེད་པ་དང་འཕེལ་བར་བྱས་ནས་སོ། “མངོན་སུམ་དུ་བྱས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། “ཉེ་བར་སོང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཐོབ་པ་སྟེ་རྟོགས་པའི་དོན་ཏོ། འདི་ནི་“སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཉིད་”ཅེས་པ་འདི་དང་འབྲེལ་ལོ། “དྲི་མ་དང་བྲལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་དྲི་མ་མེད་པ་སྟེ་སྐྱོན་མེད་པའི་དོན་ཏོ། “ཕྱག་འཚལ་ལོ་”ཞེས་པ་ནི་འདུད་པའམ་བསྟོད་པའོ། “བླ་ན་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་གོང་ན་མེད་པ་སྟེ་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་དོན་ཏོ། “ཆོས་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་བསྟན་པ་བཞིན་སྒྲུབ་པ་པོ་རྣམས་ངན་སོང་དང་འཁོར་བ་ལས་མི་ལྷུང་བར་བྱས་ཏེ་འཛིན་པས་ན་ཆོས་སོ། འདིར་བསྡུས་པའི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། འདི་ལྟར་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་སྣ་ཚོགས་དང་ལྡན་པའི་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ཡང་། འཕགས་པའི་ལམ་དུ་བགྲང་བའི་ཆོས་གང་ཞིག་བསྒོམས་ཤིང་། འབྲས་བུ་མྱང་འདས་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་ནས་བླ་ན་མེད་པའི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་བརྙེས་པ་ན། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཀྱང་སངས་རྒྱས་ཉིད་ཀྱི་རྒྱུར་གྱུར་པ། སྐྱོན་དང་དྲི་མ་ཐམས་ཅད་དང་བྲལ་བ། རང་ལས་ལྷག་པ་གཞན་མེད་པས་བླ་ན་མེད་པའི་རྟོགས་པའི་དམ་པའི་ཆོས་དེ་ཉིད་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ་ཞེས་པའོ། ལུང་གི་དམ་པའི་ཆོས་ཀྱང་དེ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འདིར་བསྡུ་བར་ལྟ་བར་བྱའོ། Atha vā ‘‘abhidhammanayasamuddaṃ adhigañchi, tīṇi piṭakāni sammasī’’ti ca aṭṭhakathāyaṃ vuttattā pariyattidhammassapi sacchikiriyāsammasanapariyāyo labbhatīti sopi idha vutto evāti daṭṭhabbaṃ. Tathā ‘‘yaṃ dhammaṃ bhāvetvā sacchikatvā’’ti ca vuttattā buddhakaradhammabhūtāhi pāramitāhi saha pubbabhāge adhisīlasikkhādayopi idha dhammasaddena saṅgahitāti veditabbā. Tāpi hi vigatappaṭipakkhatāya gatamalā, anaññasādhāraṇatāya anuttarā cāti. Tathā hi sattānaṃ sakalavaṭṭadukkhanissaraṇāya katamahābhinīhāro mahākaruṇādhivāsanapesalajjhāsayo [Pg.14] paññāvisesapariyodātanimmalānaṃ dānadamasaññamādīnaṃ uttamadhammānaṃ satasahassādhikāni kappānaṃ cattāri asaṅkhyeyyāni sakkaccaṃ nirantaraṃ niravasesānaṃ bhāvanāpaccakkhakaraṇehi kammādīsu adhigatavasībhāvo acchariyācinteyyamahānubhāvo adhisīlaadhicittānaṃ paramukkaṃsapāramippatto bhagavā paccayākāre catuvīsatikoṭisatasahassamukhena mahāvajirañāṇaṃ pesetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti. ཡང་ན། “ཆོས་མངོན་པའི་ཚུལ་གྱི་རྒྱ་མཚོ་རྟོགས། སྡེ་སྣོད་གསུམ་ལ་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པར་བྱས།”ཞེས་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ལུང་གི་ཆོས་ཀྱང་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པ་དང་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་རྣམ་གྲངས་ཐོབ་པས། དེ་ཡང་འདིར་གསུངས་པ་ཉིད་དུ་ལྟ་བར་བྱའོ། དེ་བཞིན་དུ་“ཆོས་གང་ཞིག་བསྒོམས་ཤིང་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་ནས་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། སངས་རྒྱས་བྱེད་པའི་ཆོས་སུ་གྱུར་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ། སྔོན་གྱི་ཆ་ལྡན་གྱི་ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་བསླབ་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་འདིར་ཆོས་ཀྱི་སྒྲས་བསྡུས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། དེ་དག་ཀྱང་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་དང་བྲལ་བས་ན་དྲི་མ་མེད་པ་དང་། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པས་ན་བླ་ན་མེད་པའོ། འདི་ལྟར་སེམས་ཅན་རྣམས་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་མཐའ་དག་ལས་ཐར་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། སྨོན་ལམ་ཆེན་པོ་བཏབ་ཅིང་། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་ལ་གནས་པའི་བསམ་པ་བཟང་པོ་དང་ལྡན་པ། ཤེས་རབ་ཀྱི་ཁྱད་པར་གྱིས་ཤིན་ཏུ་དག་ཅིང་དྲི་མ་མེད་པའི་སྦྱིན་པ་དང་། འདུལ་བ་དང་། སྡོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་མཆོག་རྣམས་བསྐལ་པ་བགྲང་ཡས་པ་བཞི་དང་། ལྷག་པའི་བསྐལ་པ་འབུམ་གྱི་བར་དུ་གུས་པ་དང་བཅས་ཤིང་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་མ་ལུས་པར་བསྒོམས་ཤིང་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པས། ལས་ལ་སོགས་པ་ལ་དབང་འབྱོར་པ་ཐོབ་པ། རྨད་དུ་བྱུང་ཞིང་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པའི་མཐུ་སྟོབས་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ། ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྷག་པའི་སེམས་ཀྱི་མཆོག་གི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་མཐར་ཕྱིན་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེས། རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བའི་ཚུལ་ལ་བྱེ་བ་ཕྲག་འབུམ་ཕྲག་ཉི་ཤུ་རྩ་བཞིའི་སྒོ་ནས་རྡོ་རྗེ་ལྟ་བུའི་ཡེ་ཤེས་ཆེན་པོ་བཏང་སྟེ། བླ་ན་མེད་པའི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སོ། Ettha ca ‘‘bhāvetvā’’ti etena vijjāsampadāya dhammaṃ thometi, ‘‘sacchikatvā’’ti etena vimuttisampadāya. Tathā paṭhamena jhānasampadāya, dutiyena vimokkhasampadāya. Paṭhamena vā samādhisampadāya, dutiyena samāpattisampadāya. Atha vā paṭhamena khayañāṇabhāvena, dutiyena anuppādañāṇabhāvena. Paṭhamena vā vijjūpamatāya, dutiyena vajirūpamatāya. Purimena vā virāgasampattiyā, dutiyena nirodhasampattiyā. Tathā paṭhamena niyyānabhāvena, dutiyena nissaraṇabhāvena. Paṭhamena vā hetubhāvena, dutiyena asaṅkhatabhāvena. Paṭhamena vā dassanabhāvena, dutiyena vivekabhāvena. Paṭhamena vā adhipatibhāvena, dutiyena amatabhāvena dhammaṃ thometi. Atha vā ‘‘yaṃ dhammaṃ bhāvetvā buddhabhāvaṃ upagato’’ti etena svākkhātatāya dhammaṃ thometi, ‘‘sacchikatvā’’ti etena sandiṭṭhikatāya. Tathā purimena akālikatāya, pacchimena ehipassikatāya. Purimena vā opaneyyikatāya, pacchimena paccattaṃ veditabbatāya dhammaṃ thometi. ‘‘Gatamala’’nti iminā saṃkilesābhāvadīpanena dhammassa parisuddhataṃ dasseti, ‘‘anuttara’’nti etena aññassa visiṭṭhassa abhāvadīpanena vipulaparipuṇṇataṃ. Paṭhamena vā pahānasampadaṃ dhammassa dasseti, dutiyena pabhavasampadaṃ. Bhāvetabbatāya vā dhammassa gatamalabhāvo yojetabbo. Bhāvanāguṇena hi so dosānaṃ samugghātako hotīti. Sacchikātabbabhāvena anuttarabhāvo yojetabbo. Sacchikiriyānibbattito hi taduttarikaraṇīyābhāvato anaññasādhāraṇatāya anuttaroti. Tathā ‘‘bhāvetvā’’ti etena saha pubbabhāgasīlādīhi sekkhā sīlasamādhipaññākkhandhā dassitā honti. ‘‘Sacchikatvā’’ti etena saha asaṅkhatāya dhātuyā asekkhā sīlasamādhipaññākkhandhā dassitā hontīti. འདིར་“བསྒོམས་ནས་”ཞེས་པས་རིག་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཆོས་ལ་བསྟོད་ཅིང་། “མངོན་སུམ་དུ་བྱས་ནས་”ཞེས་པས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་སྒོ་ནས་སོ། དེ་བཞིན་དུ་དང་པོས་བསམ་གཏན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། གཉིས་པས་རྣམ་པར་ཐར་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། ཡང་ན་དང་པོས་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། གཉིས་པས་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། ཡང་ན་དང་པོས་ཟད་པ་ཤེས་པའི་དངོས་པོ་དང་། གཉིས་པས་མི་སྐྱེ་བ་ཤེས་པའི་དངོས་པོའོ། ཡང་ན་དང་པོས་གློག་ལྟ་བུ་ཉིད་དང་། གཉིས་པས་རྡོ་རྗེ་ལྟ་བུ་ཉིད་དོ། ཡང་ན་སྔ་མས་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། གཉིས་པས་འགོག་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། དེ་བཞིན་དུ་དང་པོས་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དངོས་པོ་དང་། གཉིས་པས་ངེས་པར་ཐར་པའི་དངོས་པོའོ། ཡང་ན་དང་པོས་རྒྱུའི་དངོས་པོ་དང་། གཉིས་པས་འདུས་མ་བྱས་ཀྱི་དངོས་པོའོ། ཡང་ན་དང་པོས་མཐོང་བའི་དངོས་པོ་དང་། གཉིས་པས་དབེན་པའི་དངོས་པོའོ། ཡང་ན་དང་པོས་བདག་པོའི་དངོས་པོ་དང་། གཉིས་པས་འཆི་མེད་ཀྱི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་ཆོས་ལ་བསྟོད་དོ། ཡང་ན། “ཆོས་གང་ཞིག་བསྒོམས་ནས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཉིད་དུ་ཉེ་བར་སོང་བ་”ཞེས་པས་ལེགས་པར་གསུངས་པ་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཆོས་ལ་བསྟོད་ཅིང་། “མངོན་སུམ་དུ་བྱས་ནས་”ཞེས་པས་མངོན་སུམ་དུ་མཐོང་བར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་སོ། དེ་བཞིན་དུ་སྔ་མས་དུས་མེད་པ་ཉིད་དང་། ཕྱི་མས་འདི་ལ་ལྟོས་ཤིག་ཅེས་སྨྲ་བར་འོས་པ་ཉིད་དོ། ཡང་ན་སྔ་མས་ཉེ་བར་གཏོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་དང་། ཕྱི་མས་སོ་སོ་རང་གིས་རིག་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཆོས་ལ་བསྟོད་དོ། “དྲི་མ་དང་བྲལ་བ་”ཞེས་པས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པར་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་ཆོས་ཀྱི་ཡོངས་སུ་དག་པ་ཉིད་སྟོན་ལ། “བླ་ན་མེད་པ་”ཞེས་པས་གཞན་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་མེད་པར་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་ཡངས་ཤིང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཉིད་དོ། ཡང་ན་དང་པོས་ཆོས་ཀྱི་སྤངས་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྟོན་ལ། གཉིས་པས་འབྱུང་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། ཡང་ན་བསྒོམས་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཆོས་ཀྱི་དྲི་མ་དང་བྲལ་བའི་དངོས་པོ་སྦྱར་བར་བྱའོ། བསྒོམས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་ནི་དེ་ཉིད་སྐྱོན་རྣམས་རྩ་བ་ནས་འཇོམས་པར་བྱེད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་བླ་ན་མེད་པའི་དངོས་པོ་སྦྱར་བར་བྱའོ། མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པ་ལས་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་དང་། དེ་ལས་ལྷག་པར་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ན་བླ་ན་མེད་པའོ། དེ་བཞིན་དུ་“བསྒོམས་ནས་”ཞེས་པས་སྔོན་གྱི་ཆ་ལྡན་གྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སློབ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕུང་པོ་རྣམས་བསྟན་པ་ཡིན། “མངོན་སུམ་དུ་བྱས་ནས་”ཞེས་པས་འདུས་མ་བྱས་ཀྱི་དབྱིངས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་མི་སློབ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕུང་པོ་རྣམས་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ། 3. Evaṃ [Pg.15] saṅkhepeneva sabbadhammaguṇehi saddhammaṃ abhitthavitvā idāni ariyasaṅghaṃ thometuṃ ‘‘sugatassā’’tiādimāha. Tattha sugatassāti sambandhaniddeso. ‘‘Tassa puttāna’’nti etena sambandho. Orasānanti puttavisesanaṃ. Mārasenamathanānanti orasaputtabhāve kāraṇaniddeso tena kilesappahānameva bhagavato orasaputtabhāve kāraṇaṃ anujānātīti dasseti. Aṭṭhannanti gaṇanaparicchedaniddeso. Tena ca satipi tesaṃ sattavisesabhāvena anekasatasahassabhāve imaṃ gaṇanaparicchedaṃ nātivattantīti dasseti maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvānativattanato. Samūhanti samudāyaniddeso. Ariyasaṅghanti guṇavisiṭṭhasaṃhatabhāvaniddeso. Tena asatipi ariyapuggalānaṃ kāyasāmaggiyaṃ ariyasaṅghabhāvaṃ dasseti diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatabhāvato. ༣. དེ་ལྟར་མདོར་བསྡུས་པའི་སྒོ་ནས་ཆོས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་མཐའ་དག་གིས་དམ་པའི་ཆོས་ལ་མངོན་པར་བསྟོད་ནས། ད་ནི་འཕགས་པའི་དགེ་འདུན་ལ་བསྟོད་པའི་ཕྱིར་“བདེ་བར་གཤེགས་པའི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་“བདེ་བར་གཤེགས་པའི་”ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བ་བསྟན་པའོ། “དེའི་སྲས་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་འདི་དང་འབྲེལ་ལོ། “ཐུགས་ལས་སྐྱེས་པའི་”ཞེས་པ་ནི་སྲས་ཀྱི་ཁྱད་པར་རོ། “བདུད་ཀྱི་སྡེ་འཇོམས་པ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་ཐུགས་ལས་སྐྱེས་པའི་སྲས་ཉིད་ཀྱི་རྒྱུ་བསྟན་པ་སྟེ། དེས་ནི་ཉོན་མོངས་པ་སྤངས་པ་ཉིད་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཐུགས་ལས་སྐྱེས་པའི་སྲས་ཉིད་ཀྱི་རྒྱུ་ཡིན་པར་རྗེས་སུ་གནང་བར་སྟོན་ཏོ། “བརྒྱད་པོ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་གྲངས་ཀྱི་ཚད་བསྟན་པའོ། དེས་ནི་དེ་དག་སེམས་ཅན་གྱི་ཁྱད་པར་དུ་གྱུར་པས་འབུམ་ཕྲག་དུ་མ་ཡོད་ཀྱང་། ལམ་ལ་གནས་པ་དང་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པའི་དངོས་པོ་ལས་མི་འདའ་བའི་ཕྱིར། གྲངས་ཀྱི་ཚད་འདི་ལས་མི་འདའ་བར་སྟོན་ཏོ། “ཚོགས་”ཞེས་པ་ནི་འདུས་པ་བསྟན་པའོ། “འཕགས་པའི་དགེ་འདུན་”ཞེས་པ་ནི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་གྱིས་འདུས་པའི་དངོས་པོ་བསྟན་པའོ། དེས་ནི་འཕགས་པའི་གང་ཟག་རྣམས་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་མཐུན་པ་མེད་ཀྱང་། ལྟ་བ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་མཚུངས་པས་འདུས་པའི་ཕྱིར། འཕགས་པའི་དགེ་འདུན་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ། Tattha urasi bhavā jātā saṃbaddhā ca orasā. Yathā hi sattānaṃ orasaputtā attajatāya pitu santakassa dāyajjassa visesena bhāgino honti, evametepi ariyapuggalā sammāsambuddhassa savanante ariyāya jātiyā jātatāya bhagavato santakassa vimuttisukhassa ariyadhammaratanassa ekantena bhāginoti orasā viya orasā. Atha vā bhagavato dhammadesanānubhāvena ariyabhūmiṃ okkamamānā okkantā ca ariyasāvakā bhagavato ure vāyāmajanitābhijātitāya nippariyāyena orasaputtāti vattabbataṃ arahanti. Sāvakehi pavattiyamānāpi hi dhammadesanā ‘‘bhagavato dhammadesanā’’icceva vuccati taṃmūlakattā lakkhaṇādivisesābhāvato ca. དེ་ལ་བྲང་ལས་བྱུང་བ་དང་། སྐྱེས་པ་དང་། འབྲེལ་བ་ནི་ཐུགས་ལས་སྐྱེས་པའོ། འདི་ལྟར་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་རང་ལས་སྐྱེས་པའི་བུ་ནི་རང་ལས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་ཕའི་ནོར་གྱི་སྐལ་བ་ལ་ཁྱད་པར་དུ་དབང་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་...འཕགས་པའི་གང་ཟག་འདི་དག་ཀྱང་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གསུང་ཐོས་པའི་མཐར། འཕགས་པའི་སྐྱེ་བས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ནོར་དུ་གྱུར་པའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་བདེ་བ་དང་འཕགས་པའི་ཆོས་རིན་པོ་ཆེ་ལ་གཏན་དུ་དབང་བས་ན། ཐུགས་ལས་སྐྱེས་པའི་བུ་བཞིན་དུ་ཐུགས་ལས་སྐྱེས་པའོ། ཡང་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཆོས་བསྟན་པའི་མཐུས་འཕགས་པའི་ས་ལ་འཇུག་བཞིན་པ་དང་ཞུགས་པའི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ནི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཐུགས་ལ་བརྩོན་འགྲུས་ལས་སྐྱེས་པའི་སྐྱེ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་ཐུགས་ལས་སྐྱེས་པའི་སྲས་ཞེས་བརྗོད་པར་འོས་སོ། ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱིས་བསྐོར་བར་བྱེད་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་ཡང་“བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཆོས་བསྟན་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ཉིད་དུ་བརྗོད་དེ། དེ་ལ་རྩ་བ་བྱས་པའི་ཕྱིར་དང་། མཚན་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། Yadipi ariyasāvakānaṃ ariyamaggādhigamasamaye bhagavato viya tadantarāyakaraṇatthaṃ devaputtamāro, māravāhinī vā na ekantena apasādeti, tehi pana apasādetabbatāya kāraṇe vimathite tepi vimathitā eva nāma hontīti āha – ‘‘mārasenamathanāna’’nti. Imasmiṃ panatthe ‘‘māramārasenamathanāna’’nti vattabbe ‘‘mārasenamathanāna’’nti ekadesasarūpekaseso katoti daṭṭhabbaṃ. Atha vā khandhābhisaṅkhāramārānaṃ viya devaputtamārassapi guṇamāraṇe sahāyabhāvūpagamanato kilesabalakāyo ‘‘senā’’ti vuccati. Yathāha – ‘‘kāmā te paṭhamā senā’’tiādi [Pg.16] (su. ni. 438; mahāni. 28, 68, 149). Sā ca tehi diyaḍḍhasahassabhedā, anantabhedā vā kilesavāhinī satidhammavicayavīriyasamathādiguṇappaharaṇehi odhiso vimathitā vihatā viddhastā cāti mārasenamathanā, ariyasāvakā. Etena tesaṃ bhagavato anujātaputtataṃ dasseti. གལ་ཏེ་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱིས་འཕགས་པའི་ལམ་རྟོགས་པའི་ཚེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བཞིན་དུ་དེའི་བར་ཆད་བྱ་བའི་ཕྱིར་ལྷའི་བུ་བདུད་དམ། བདུད་ཀྱི་དམག་ཚོགས་ཀྱིས་གཏན་དུ་མི་བཅོམ་ཡང་། དེ་དག་གིས་བཅོམ་པར་བྱ་བའི་རྒྱུ་རྣམས་བཅོམ་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་ཀྱང་བཅོམ་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས་ན། “བདུད་ཀྱི་སྡེ་འཇོམས་པ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་གསུངས་སོ། དོན་འདི་ལ་ནི་“བདུད་དང་བདུད་ཀྱི་སྡེ་འཇོམས་པ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། “བདུད་ཀྱི་སྡེ་འཇོམས་པ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་ཆ་ཤས་གཅིག་གི་རྣམ་པ་ལྷག་མར་བྱས་པར་ལྟ་བར་བྱའོ། ཡང་ན། ཕུང་པོའི་བདུད་དང་འདུ་བྱེད་ཀྱི་བདུད་བཞིན་དུ། ལྷའི་བུ་བདུད་ཀྱང་ཡོན་ཏན་གསོད་པ་ལ་གྲོགས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། ཉོན་མོངས་པའི་སྟོབས་ཀྱི་ཚོགས་ལ་“སྡེ་”ཞེས་བྱའོ། ཇི་སྐད་དུ། “འདོད་ཆགས་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་སྡེ་དང་པོའོ།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ། དེ་དག་གིས་ནི་སྟོང་ཕྲག་ཕྱེད་དང་གཉིས་སུ་དབྱེ་བའམ། མཐའ་ཡས་པར་དབྱེ་བའི་ཉོན་མོངས་པའི་དམག་ཚོགས་དེ། དྲན་པ་དང་། ཆོས་རབ་ཏུ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་དང་། ཞི་གནས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཚོན་ཆ་རྣམས་ཀྱིས་རིམ་གྱིས་བཅོམ་པ་དང་། བཅོམ་པ་དང་། རྣམ་པར་བཤིག་པས་ན། བདུད་ཀྱི་སྡེ་འཇོམས་པ་སྟེ་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་སོ། དེས་ནི་དེ་དག་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་རྗེས་སུ་སྐྱེས་པའི་སྲས་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ། Ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye ca iriyanato ariyā niruttinayena. Atha vā sadevakena lokena saraṇanti araṇīyato upagantabbato, upagatānañca tadatthasiddhito ariyā, ariyānaṃ saṅghoti ariyasaṅgho, ariyo ca so saṅgho cāti vā ariyasaṅgho, taṃ ariyasaṅghaṃ. Bhagavato aparabhāge buddhadhammaratanānampi samadhigamo saṅgharatanādhīnoti assa ariyasaṅghassa bahūpakārataṃ dassetuṃ idheva ‘‘sirasā vande’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལས་རིང་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་དང་། ལོག་པའི་ལམ་ལ་མི་འཇུག་པའི་ཕྱིར་དང་། ཡང་དག་པའི་ལམ་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། སྒྲ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་“འཕགས་པ་”ཞེས་བྱའོ། ཡང་ན། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱིས་སྐྱབས་སུ་བསྟེན་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་ཉེ་བར་བསྟེན་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཉེ་བར་བསྟེན་པ་རྣམས་ཀྱི་དོན་དེ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་ན་འཕགས་པ་སྟེ། འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱི་དགེ་འདུན་ནི་འཕགས་པའི་དགེ་འདུན་ནམ། འཕགས་པ་ཡང་ཡིན་ལ་དགེ་འདུན་ཡང་ཡིན་པས་ན་འཕགས་པའི་དགེ་འདུན་ཏེ། འཕགས་པའི་དགེ་འདུན་དེ་ལའོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་འོག་ཏུ། སངས་རྒྱས་དང་ཆོས་ཀྱི་རིན་པོ་ཆེ་དག་ཀྱང་རྟོགས་པ་ནི་དགེ་འདུན་གྱི་རིན་པོ་ཆེ་ལ་རག་ལས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འཕགས་པའི་དགེ་འདུན་འདིའི་ཕན་ཐོགས་ཆེན་པོ་ཉིད་སྟོན་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། འདིར་ཉིད་དུ་“མགོས་ཕྱག་འཚལ་ལོ་”ཞེས་གསུངས་པར་ལྟ་བར་བྱའོ། Ettha ca ‘‘sugatassa orasānaṃ puttāna’’nti etena ariyasaṅghassa pabhavasampadaṃ dasseti, ‘‘mārasenamathanāna’’nti etena pahānasampadaṃ sakalasaṃkilesappahānadīpanato. ‘‘Aṭṭhannampi samūha’’nti etena ñāṇasampadaṃ maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvadīpanato. ‘‘Ariyasaṅgha’’nti etena pabhavasampadaṃ dasseti sabbasaṅghānaṃ aggabhāvadīpanato. Atha vā ‘‘sugatassa orasānaṃ puttāna’’nti ariyasaṅghassa visuddhanissayabhāvadīpanaṃ, ‘‘mārasenamathanāna’’nti sammāujuñāyasāmīcippaṭipannabhāvadīpanaṃ, ‘‘aṭṭhannampi samūha’’nti āhuneyyādibhāvadīpanaṃ, ‘‘ariyasaṅgha’’nti anuttarapuññakkhettabhāvadīpanaṃ. Tathā ‘‘sugatassa orasānaṃ puttāna’’nti etena ariyasaṅghassa lokuttarasaraṇagamanasabbhāvaṃ dīpeti. Lokuttarasaraṇagamanena hi te bhagavato orasaputtā jātā. ‘‘Mārasenamathanāna’’nti etena abhinīhārasampadāsiddhaṃ pubbabhāge sammāpaṭipattiṃ dasseti. Katābhinīhārā hi sammāpaṭipannā māraṃ māraparisaṃ vā abhivijinanti. ‘‘Aṭṭhannampi samūha’’nti etena viddhastavipakkhe sekkhāsekkhadhamme dasseti puggalādhiṭṭhānena maggaphaladhammānaṃ pakāsitattā. ‘‘Ariyasaṅgha’’nti aggadakkhiṇeyyabhāvaṃ dasseti. Saraṇagamanañca sāvakānaṃ sabbaguṇānaṃ ādi, sapubbabhāgappaṭipadā sekkhā sīlakkhandhādayo majjhe, asekkhā sīlakkhandhādayo pariyosānanti ādimajjhapariyosānakalyāṇā saṅkhepato sabbe ariyasaṅghaguṇā pakāsitā honti. འདི་ལའང་། “བདེ་བར་གཤེགས་པའི་ཐུགས་ཀྱི་སྲས་པོ་རྣམས་”ཞེས་པས་འཕགས་པའི་དགེ་འདུན་གྱི་འབྱུང་ཁུངས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྟོན་ཏེ། “བདུད་ཀྱི་དཔུང་འཇོམས་པ་རྣམས་”ཞེས་པས་ཉོན་མོངས་པ་མཐའ་དག་སྤངས་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་སྤངས་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྟོན་ཏོ།། “གང་ཟག་བརྒྱད་ཀྱི་ཚོགས་”ཞེས་པས་ལམ་ལ་གནས་པ་དང་འབྲས་བུ་ལ་གནས་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཡེ་ཤེས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྟོན་ཏོ།། “འཕགས་པའི་དགེ་འདུན་”ཞེས་པས་དགེ་འདུན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་འབྱུང་ཁུངས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྟོན་ཏོ།། ཡང་ན། “བདེ་བར་གཤེགས་པའི་ཐུགས་ཀྱི་སྲས་པོ་རྣམས་”ཞེས་པས་འཕགས་པའི་དགེ་འདུན་གྱི་རྣམ་པར་དག་པའི་རྟེན་གྱི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་ལ། “བདུད་ཀྱི་དཔུང་འཇོམས་པ་རྣམས་”ཞེས་པས་ཡང་དག་པར་ཞུགས་པ་དང་། དྲང་པོར་ཞུགས་པ་དང་། རིགས་པར་ཞུགས་པ་དང་། མཐུན་པར་ཞུགས་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད། “གང་ཟག་བརྒྱད་ཀྱི་ཚོགས་”ཞེས་པས་སྦྱིན་པའི་འོས་སུ་གྱུར་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད། “འཕགས་པའི་དགེ་འདུན་”ཞེས་པས་བླ་ན་མེད་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཞིང་གི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་དོ།། དེ་བཞིན་དུ་ “བདེ་བར་གཤེགས་པའི་ཐུགས་ཀྱི་སྲས་པོ་རྣམས་”ཞེས་པས་འཕགས་པའི་དགེ་འདུན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་སྐྱབས་འགྲོ་ཡོད་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བས་ནི་དེ་དག་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཐུགས་ཀྱི་སྲས་སུ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་རོ།། “བདུད་ཀྱི་དཔུང་འཇོམས་པ་རྣམས་”ཞེས་པས་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་སྨོན་ལམ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་གྲུབ་པའི་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་སྟོན་ཏོ།། སྨོན་ལམ་བཏབ་ཅིང་ཡང་དག་པར་ཞུགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ནི་བདུད་དམ་བདུད་ཀྱི་འཁོར་རྣམས་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། “གང་ཟག་བརྒྱད་ཀྱི་ཚོགས་”ཞེས་པས་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་བཅོམ་པའི་སློབ་པ་དང་མི་སློབ་པའི་ཆོས་རྣམས་གང་ཟག་ལ་བརྟེན་ནས་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་ཆོས་རྣམས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ།། “འཕགས་པའི་དགེ་འདུན་”ཞེས་པས་མཆོག་གི་ཡོན་གནས་ཉིད་སྟོན་ཏོ།། སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བ་ནི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་མཐའ་དག་གི་ཐོག་མ་ཡིན་ལ། སྔོན་གྱི་ཆའི་སྒྲུབ་པ་སློབ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་ནི་བར་དང་། མི་སློབ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་ནི་མཐར་ཐུག་པ་སྟེ། ཐོག་མ་དང་བར་དང་མཐར་དགེ་བ་འདི་དག་གིས་མདོར་ན་འཕགས་པའི་དགེ་འདུན་གྱི་ཡོན་ཏན་མཐའ་དག་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ།། 4. Evaṃ [Pg.17] gāthāttayena saṅkhepato sakalaguṇasaṃkittanamukhena ratanattayassa paṇāmaṃ katvā idāni taṃnipaccakāraṃ yathādhippete payojane pariṇāmento ‘‘iti me’’tiādimāha. Tattha ratijananaṭṭhena ratanaṃ, buddhadhammasaṅghā. Tesañhi ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā yathābhūtaguṇe āvajjentassa amatādhigamahetubhūtaṃ anappakaṃ pītipāmojjaṃ uppajjati. Yathāha – ༤. དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་གྱིས་མདོར་བསྡུས་ཏེ་ཡོན་ཏན་མཐའ་དག་བརྗོད་པའི་སྒོ་ནས་དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་མཛད་ནས། ད་ནི་དེའི་གུས་ཕྱག་གི་བྱ་བ་དེ་ཉིད་ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་དགོས་པ་ལ་བསྔོ་བར་མཛད་བཞིན་དུ། “དེ་ལྟར་བདག་གི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་དགའ་བ་སྐྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ན་དཀོན་མཆོག་སྟེ། སངས་རྒྱས་དང་ཆོས་དང་དགེ་འདུན་ནོ།། དེ་དག་གི་ “བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ནི་འདི་ལྟར་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་གྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ། འཆི་མེད་ཐོབ་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་དགའ་བ་དང་མགུ་བ་ཚད་མེད་པ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ།། ཇི་སྐད་དུ། ‘‘Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosa…pe… na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti tathāgataṃ ārabbha. Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ, pamuditassa pīti jāyatī’’tiādi (a. ni. 6.10; 11.11). “མིང་ཆེན་ (མ་ཧཱ་ནཱ་མ)། དུས་གང་གི་ཚེ་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱིས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་རྗེས་སུ་དྲན་པར་བྱེད་པ་ན། དེའི་ཚེ་དེའི་སེམས་འདོད་ཆགས་ཀྱིས་ཀུན་ནས་དཀྲིས་པར་མི་འགྱུར་ལ། ཞེ་སྡང་གིས་... གཏི་མུག་གིས་ཀུན་ནས་དཀྲིས་པར་མི་འགྱུར་ཏེ། དེའི་ཚེ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་དམིགས་ནས་དེའི་སེམས་དྲང་པོར་སོང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།། མིང་ཆེན་ཉན་ཐོས་འཕགས་པ་སེམས་དྲང་པོར་སོང་བ་དེས་ནི་དོན་གྱི་རིག་པ་ཐོབ་ཅིང་། ཆོས་ཀྱི་རིག་པ་ཐོབ་ལ། ཆོས་དང་ལྡན་པའི་མགུ་བ་ཐོབ་ཅིང་། མགུ་བ་སྐྱེས་པ་ལ་དགའ་བ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། Cittīkatādibhāvo vā ratanaṭṭho. Vuttañhetaṃ – ཡང་ན་བཀུར་སྟི་བྱས་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ནི་དཀོན་མཆོག་གི་དོན་ཏོ།། འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ། ‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ; Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccatī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.33; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.223; khu. pā. aṭṭha. 6.3; su. ni. aṭṭha. 1.226); “བཀུར་སྟི་བྱས་ཤིང་རིན་ཐང་ཆེ་བ་དང་།། མཚུངས་པ་མེད་ཅིང་མཐོང་བར་དཀོན་པ་དང་།། སྐྱེས་བུ་མཆོག་གིས་སྤྱད་བྱ་བ།། དེ་ཕྱིར་དཀོན་མཆོག་ཅེས་སུ་བརྗོད།།” ཅེས་སོ།། Cittīkatabhāvādayo ca anaññasādhāraṇā buddhādīsu eva labbhantīti. བཀུར་སྟི་བྱས་པའི་དངོས་པོ་ལ་སོགས་པ་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་འདི་དག་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པ་ཁོ་ན་ལ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ།། Vandanāva vandanāmayaṃ yathā ‘‘dānamayaṃ, sīlamaya’’nti (dī. ni. 3.305; itivu. 60). Vandanā cettha kāyavācācittehi tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇaninnatā, thomanā vā. Pujjabhāvaphalanibbattanato puññaṃ, attano santānaṃ punātīti vā. Suvihatantarāyoti suṭṭhu vihatantarāyo. Etena attano pasādasampattiyā, ratanattayassa ca khettabhāvasampattiyā taṃ puññaṃ atthappakāsanassa upaghātakaupaddavānaṃ vihanane samatthanti dasseti. Hutvāti pubbakālakiriyā. Tassa ‘‘atthaṃ pakāsayissāmī’’ti etena sambandho. Tassāti yaṃ ratanattayavandanāmayaṃ puññaṃ, tassa. Ānubhāvenāti balena. ཕྱག་འཚལ་བ་ཉིད་ཕྱག་འཚལ་བ་ལས་བྱུང་བ་སྟེ། དཔེར་ན། “སྦྱིན་པ་ལས་བྱུང་བ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ལས་བྱུང་བ་”ཞེས་པ་བཞིན་ནོ།། འདིར་ཕྱག་འཚལ་བ་ནི་ལུས་ངག་ཡིད་གསུམ་གྱིས་དཀོན་མཆོག་གསུམ་གྱི་ཡོན་ཏན་ལ་གཞོལ་བ་འམ། ཡང་ན་བསྟོད་པ་བྱེད་པའོ།། མཆོད་པར་འོས་པའི་དངོས་པོའི་འབྲས་བུ་སྐྱེད་པའི་ཕྱིར་བསོད་ནམས་སམ། ཡང་ན་རང་གི་རྒྱུད་དག་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་བསོད་ནམས་སོ།། “བར་ཆད་ལེགས་པར་བཅོམ་པ་”ཞེས་པ་ནི་བར་ཆད་ཤིན་ཏུ་བཅོམ་པའོ།། འདིས་ནི་རང་གི་དད་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། དཀོན་མཆོག་གསུམ་གྱི་ཞིང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་སྒོ་ནས། བསོད་ནམས་དེ་ཉིད་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལ་གནོད་པ་དང་ཉེ་བར་འཚེ་བ་རྣམས་འཇོམས་པ་ལ་ནུས་པ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ།། “བྱས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་དུས་ཀྱི་བྱ་བ་སྟེ། དེ་ནི་ “དོན་གསལ་བར་བྱའོ་”ཞེས་པ་འདི་དང་འབྲེལ་ལོ།། “དེའི་”ཞེས་པ་ནི་དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བ་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་གང་ཡིན་པ་དེའི་འོ།། “མཐུ་ཡིས་”ཞེས་པ་ནི་སྟོབས་ཀྱིས་སོ།། 5. Evaṃ [Pg.18] ratanattayassa nipaccakārakaraṇe payojanaṃ dassetvā idāni yassā dhammadesanāya atthaṃ saṃvaṇṇetukāmo, tassā tāva guṇābhitthavanavasena upaññāpanatthaṃ ‘‘ekakadukādipaṭimaṇḍitassā’’tiādimāha, ekakādīni aṅgāni uparūpari vaḍḍhetvā desitehi suttantehi paṭimaṇḍitassa visiṭṭhassāti attho. Etena ‘‘aṅguttaro’’ti ayaṃ imassa āgamassa atthānugatā samaññāti dasseti. Nanu ca ekakādivasena desitāni suttāniyeva āgamo. Kassa pana ekakadukādīhi paṭimaṇḍitabhāvoti? Saccametaṃ paramatthato, suttāni pana upādāya paññatto āgamo. Yatheva hi atthabyañjanasamudāye suttanti vohāro, evaṃ suttasamudāye āgamoti vohāro. Ekakādīhi aṅgehi uparūpari uttaro adhikoti aṅguttaro, āgamissanti ettha, etena, etasmā vā attatthaparatthādayoti āgamo, ādikalyāṇādiguṇasampattiyā uttamaṭṭhena taṃtaṃabhipatthitasamiddhihetutāya paṇḍitehi varitabbato varo, āgamo ca so varo ca seṭṭhaṭṭhenāti āgamavaro, āgamasammatehi vā varoti āgamavaro. Aṅguttaro ca so āgamavaro cāti aṅguttarāgamavaro, tassa. ༥. དེ་ལྟར་དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་གུས་པར་ཕྱག་བྱས་པའི་དགོས་པ་བསྟན་ནས། ད་ནི་ཆོས་བསྟན་པ་གང་གི་དོན་རྣམ་པར་བཤད་པར་འདོད་པ་དེའི་ཡོན་ཏན་ལ་བསྟོད་པའི་སྒོ་ནས་གོ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “གཅིག་གཅིག་དང་གཉིས་གཉིས་ལ་སོགས་པས་བརྒྱན་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་ཏེ། གཅིག་ལ་སོགས་པའི་ཡན་ལག་རྣམས་གོང་ནས་གོང་དུ་སྤེལ་ཏེ་བསྟན་པའི་མདོ་སྡེ་རྣམས་ཀྱིས་བརྒྱན་པའི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འདིས་ནི་ “ཡན་ལག་གོང་འཕེལ་” (ཨངྒུཏྟར) ཞེས་པ་འདི་ལུང་འདིའི་དོན་དང་མཐུན་པའི་མིང་ཡིན་པར་སྟོན་ཏོ།། ཅི་སྟེ་གཅིག་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའི་མདོ་རྣམས་ཉིད་ལུང་མ་ཡིན་ནམ། འོ་ན་གང་ཞིག་གཅིག་དང་གཉིས་ལ་སོགས་པས་བརྒྱན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཞེ་ན། དོན་དམ་པར་ནི་དེ་བདེན་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་མདོ་རྣམས་ལ་བརྟེན་ནས་ལུང་ཞེས་བཏགས་སོ།། དཔེར་ན་དོན་དང་ཡི་གེ་འདུས་པ་ལ་མདོ་ཞེས་ཐ་སྙད་བྱེད་པ་བཞིན་དུ། མདོ་འདུས་པ་ལ་ལུང་ཞེས་ཐ་སྙད་བྱེད་དོ།། གཅིག་ལ་སོགས་པའི་ཡན་ལག་རྣམས་གོང་ནས་གོང་དུ་འཕེལ་ཞིང་ལྷག་པས་ན་ཡན་ལག་གོང་འཕེལ་ལོ།། འདི་ལའམ། འདི་ཡིས་སམ། འདི་ལས་རང་གི་དོན་དང་གཞན་གྱི་དོན་ལ་སོགས་པ་འོང་བས་ན་ལུང་ (ཨཱགམ) ངོ།། ཐོག་མ་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་མཆོག་གི་དོན་གྱིས་དང་། དེ་དང་དེའི་འདོད་པའི་འབྱོར་པ་འགྲུབ་པའི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བླང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་མཆོག་ (ཝར) གོ། ལུང་དེ་ཉིད་གཙོ་བོའི་དོན་གྱིས་མཆོག་ཡིན་པས་ན་ལུང་གི་མཆོག་གམ། ཡང་ན་ལུང་དུ་གྲགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་མཆོག་ཡིན་པས་ན་ལུང་གི་མཆོག་གོ། ཡན་ལག་གོང་འཕེལ་བ་དེ་ཉིད་ལུང་གི་མཆོག་ཀྱང་ཡིན་པས་ན་ཡན་ལག་གོང་འཕེལ་ལུང་གི་མཆོག་སྟེ། དེ་ལའོ།། Puṅgavā vuccanti usabhā, asantasanaparissayasahanassa paripālanādiguṇehi taṃsadisatāya dhammakathikā eva puṅgavāti dhammakathikapuṅgavā, tesaṃ. Hetūpamādippaṭimaṇḍitanānāvidhadesanānayavicittatāya vicittapaṭibhānajananassa. Sumaṅgalavilāsinīādīsu (dī. ni. aṭṭha. 1.ganthārambhakathā; ma. ni. aṭṭha. 1.ganthārambhakathā; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.ganthārambhakathā) pana ‘‘buddhānubuddhasaṃvaṇṇitassā’’ti vuttaṃ. Buddhānañhi saccappaṭivedhaṃ anugamma paṭividdhasaccā aggasāvakādayo ariyā buddhānubuddhā. Ayampi āgamo tehi atthasaṃvaṇṇanāvasena guṇasaṃvaṇṇanāvasena ca saṃvaṇṇito eva. Atha vā buddhā ca anubuddhā ca buddhānubuddhāti yojetabbaṃ. Sammāsambuddheneva hi tiṇṇaṃ piṭakānaṃ atthavaṇṇanākkamo bhāsito, yā ‘‘pakiṇṇakadesanā’’ti vuccati. Tato saṅgāyanādivaseneva sāvakehīti ācariyā vadanti. Idha pana ‘‘dhammakathikapuṅgavānaṃ vicittapaṭibhānajananassa’’icceva thomanā katā. Saṃvaṇṇanāsu cāyaṃ ācariyassa pakati, yā taṃtaṃsaṃvaṇṇanāsu ādito tassa tassa saṃvaṇṇetabbassa dhammassa visesaguṇakittanena thomanā. Tathā hi sumaṅgalavilāsinīpapañcasūdanīsāratthappakāsanīsu aṭṭhasālinīādīsu [Pg.19] ca yathākkamaṃ ‘‘saddhāvahaguṇassa, paravādamathanassa, ñāṇappabhedajananassa, tassa gambhīrañāṇehi ogāḷhassa abhiṇhaso nānānayavicittassā’’tiādinā thomanā katā. ཁྱུ་མཆོག་ཅེས་པ་ནི་ཁྱུ་མཆོག་གླང་པོ་ལ་བརྗོད་དེ། མི་སྐྲག་པ་དང་ཉེ་བར་འཚེ་བ་བཟོད་པ་དང་སྐྱོང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་དེ་དང་མཚུངས་པའི་ཕྱིར་ཆོས་སྨྲ་བ་ཉིད་ཁྱུ་མཆོག་སྟེ། ཆོས་སྨྲ་བའི་ཁྱུ་མཆོག་རྣམས་ཀྱིའོ།། རྒྱུ་དང་དཔེ་ལ་སོགས་པས་བརྒྱན་པའི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་བསྟན་པའི་ཚུལ་གྱི་ཁྱད་པར་གྱིས་སྤོབས་པ་སྣ་ཚོགས་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ལའོ།། ཀུན་བཟང་རྣམ་རོལ་ (སུ་མངྒ་ལ་བི་ལཱ་སི་ནཱི) ལ་སོགས་པ་ལས་ནི་ “སངས་རྒྱས་དང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྗེས་སུ་རྟོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྔགས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་བདེན་པ་རྟོགས་པ་ལ་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་བདེན་པ་རྟོགས་པའི་ཉན་ཐོས་མཆོག་ལ་སོགས་པའི་འཕགས་པ་རྣམས་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྗེས་སུ་རྟོགས་པ་རྣམས་སོ།། ལུང་འདི་ཡང་དེ་དག་གིས་དོན་བཤད་པའི་སྒོ་ནས་དང་ཡོན་ཏན་བརྗོད་པའི་སྒོ་ནས་བསྔགས་པ་ཁོ་ནའོ།། ཡང་ན། སངས་རྒྱས་དང་རྗེས་སུ་རྟོགས་པ་རྣམས་ནི་སངས་རྒྱས་དང་རྗེས་སུ་རྟོགས་པ་རྣམས་ཏེ་དེ་ལྟར་སྦྱར་རོ།། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཉིད་ཀྱིས་ནི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་དོན་བཤད་པའི་རིམ་པ་གསུངས་ཏེ། གང་ཞིག་ “ཐོར་བུའི་བསྟན་པ་”ཞེས་བྱའོ།། དེ་ནས་བསྡུ་བ་བྱས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱིས་སོ་ཞེས་སློབ་དཔོན་རྣམས་སྨྲའོ།། འདིར་ནི་ “ཆོས་སྨྲ་བའི་ཁྱུ་མཆོག་རྣམས་ཀྱི་སྤོབས་པ་སྣ་ཚོགས་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་ཁོ་ནར་བསྟོད་པ་མཛད་དོ།། འགྲེལ་བཤད་རྣམས་སུ་འདི་ནི་སློབ་དཔོན་གྱི་ཆོས་ཉིད་དེ། འགྲེལ་བཤད་དེ་དང་དེ་དག་གི་ཐོག་མ་ཉིད་དུ་བཤད་པར་བྱ་བའི་ཆོས་དེ་དང་དེའི་ཁྱད་པར་གྱི་ཡོན་ཏན་བརྗོད་པའི་སྒོ་ནས་བསྟོད་པ་མཛད་དོ།། འདི་ལྟར་ཀུན་བཟང་རྣམ་རོལ་ (སུ་མངྒ་ལ་བི་ལཱ་སི་ནཱི) དང་། སྤྲོས་པ་སུན་འབྱིན་ (པཔཉྩ་སཱུ་དཱ་ནཱི) དང་། སྙིང་པོ་གསལ་བྱེད་ (སཱ་རཏྠ་པཀཱ་ས་ནཱི) དང་། དོན་ལྡན་མ་ (ཨཊྛ་སཱ་ལི་ནཱི) ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་གོ་རིམ་བཞིན། “དད་པ་སྐྱེད་པའི་ཡོན་ཏན་དང་། ཕྱིར་རྒོལ་བའི་སྨྲ་བ་འཇོམས་པ་དང་། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དབྱེ་བ་སྐྱེད་པ་དང་། དེ་ཉིད་ཟབ་མོའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་གཏིགས་པ་དང་། རྒྱུན་དུ་ཚུལ་སྣ་ཚོགས་པས་མཛེས་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་བསྟོད་པ་མཛད་དོ།། 6. Attho kathīyati etāyāti atthakathā, sā eva aṭṭhakathā, ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā yathā ‘‘dukkhassa pīḷanaṭṭho’’ti (paṭi. ma. 1.17; 2.8). Āditotiādimhi paṭhamasaṅgītiyaṃ. Chaḷabhiññatāya paramena cittavasībhāvena samannāgatattā jhānādīsu pañcavidhavasitāsabbhāvato ca vasino, therā mahākassapādayo, tesaṃ satehi pañcahi. Yāti yā aṭṭhakathā. Saṅgītāti atthaṃ pakāsetuṃ yuttaṭṭhāne ‘‘ayaṃ etassa attho, ayaṃ etassa attho’’ti saṅgahetvā vuttā. Anusaṅgītā ca yasattherādīhi pacchāpi dutiyatatiyasaṅgītīsu. Iminā attano saṃvaṇṇanāya āgamanavisuddhiṃ dasseti. ༦. འདིས་དོན་བརྗོད་པར་བྱེད་པས་ན་དོན་བཤད་ (ཨཏྠཀཐཱ) དེ། དེ་ཉིད་འགྲེལ་བཤད་ (ཨཊྛཀཐཱ) དེ། ཏྠ་ཡིག་གི་ཚབ་ཏུ་ཊྛ་ཡིག་བྱས་པ་སྟེ། དཔེར་ན། “སྡུག་བསྔལ་གྱི་གཟིར་བའི་དོན་”ཞེས་པ་བཞིན་ནོ།། “ཐོག་མ་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ཐོག་མའི་བསྡུ་བ་བྱེད་པའི་ཚེའོ།། མངོན་ཤེས་དྲུག་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ཀྱིས་སེམས་ལ་དབང་འབྱོར་པ་མཆོག་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དང་། བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པ་ལ་རྣམ་པ་ལྔའི་དབང་འབྱོར་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་དབང་འབྱོར་པ་སྟེ། གནས་བརྟན་འོད་སྲུང་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་གི་བརྒྱ་ཕྲག་ལྔ་ཡིས། གང་ཞིག་ནི་འགྲེལ་བཤད་གང་ཡིན་པའོ།། “བསྡུས་པ་”ཞེས་པ་ནི་དོན་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་འོས་པའི་གནས་སུ་ “འདི་ནི་འདིའི་དོན་ཏོ།། འདི་ནི་འདིའི་དོན་ཏོ།།” ཞེས་བསྡུས་ཏེ་གསུངས་པའོ།། ཕྱིས་ཀྱང་བསྡུ་བ་གཉིས་པ་དང་གསུམ་པའི་ཚེ་གནས་བརྟན་གྲགས་པ་ (ཡ་ས) ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་རྗེས་སུ་བསྡུས་པའོ།། འདིས་ནི་རང་གི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་ཁུངས་རྣམ་པར་དག་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ།། 7. Sīhassa lānato gahaṇato sīhaḷo, sīhakumāro. Taṃvaṃsajātatāya tambapaṇṇidīpe khattiyānaṃ, tesaṃ nivāsatāya tambapaṇṇidīpassa ca sīhaḷabhāvo veditabbo. Ābhatāti jambudīpato ānītā. Athāti pacchā. Aparabhāge hi asaṅkaratthaṃ sīhaḷabhāsāya aṭṭhakathā ṭhapitāti. Tena sā mūlaṭṭhakathā sabbasādhāraṇā na hotīti idaṃ atthappakāsanaṃ ekantena karaṇīyanti dasseti. Tenevāha – ‘‘dīpavāsīnamatthāyā’’ti. Tattha dīpavāsīnanti jambudīpavāsīnaṃ, dīpavāsīnanti vā sīhaḷadīpavāsīnaṃ atthāya sīhaḷabhāsāya ṭhapitāti yojanā. ༧. སེང་གེ་བཟུང་བས་ན་སེང་གེ་འཛིན་ (སཱིཧལ) ཏེ། སེང་གེའི་གཞོན་ནུའོ།། དེའི་གདུང་ལས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་ཟངས་གླིང་ (ཏམྦཔཎྞི) གི་རྒྱལ་རིགས་རྣམས་དང་། དེ་དག་གནས་པའི་ཕྱིར་ཟངས་གླིང་ལའང་སེང་གེ་འཛིན་གྱི་གླིང་ (སཱིཧལ) གི་དངོས་པོ་ཤེས་པར་བྱའོ།། “བསྣམས་པ་”ཞེས་པ་ནི་འཛམ་བུའི་གླིང་ནས་སྤྱན་དྲངས་པའོ།། “དེ་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱིས་སོ།། ཕྱིས་ཀྱི་ཆ་ལ་མ་འདྲེས་པའི་དོན་དུ་སེང་གེ་འཛིན་གྱི་སྐད་དུ་འགྲེལ་བཤད་བཞག་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེས་ན་མ་ཕྱིའི་འགྲེལ་བཤད་དེ་ཉིད་ཐམས་ཅད་ལ་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་འདི་ནི་གདོན་མི་ཟ་བར་བྱ་དགོས་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “གླིང་ན་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་དོན་དུ་”ཞེས་སོ།། དེ་ལ་གླིང་ན་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་དོན་དུ་ཞེས་པ་ནི་འཛམ་བུའི་གླིང་ན་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་དོན་དུའམ། ཡང་ན་སེང་གེ་འཛིན་གྱི་གླིང་ན་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་དོན་དུ་སེང་གེ་འཛིན་གྱི་སྐད་དུ་བཞག་པ་ཞེས་སྦྱར་རོ།། 8. Apanetvānāti kañcukasadisaṃ sīhaḷabhāsaṃapanetvāna. Tatoti aṭṭhakathāto. Ahanti attānaṃ niddisati. Manoramaṃ bhāsanti māgadhabhāsaṃ. Sā hi sabhāvaniruttibhūtā paṇḍitānaṃ manaṃ ramayatīti. Tenevāha – ‘‘tantinayānucchavika’’nti, pāḷigatiyā anulomikaṃ pāḷicchāyānuvidhāyininti attho. Vigatadosanti asabhāvaniruttibhāsantararahitaṃ. ༨. “བསལ་ནས་”ཞེས་པ་ནི་གོ་ཆ་དང་འདྲ་བའི་སེང་གེ་འཛིན་གྱི་སྐད་བསལ་ནས་སོ།། “དེ་ལས་”ཞེས་པ་ནི་འགྲེལ་བཤད་དེ་ལས་སོ།། “བདག་གིས་”ཞེས་པ་ནི་རང་ཉིད་སྟོན་པའོ།། “ཡིད་དུ་འོང་བའི་སྐད་”ཞེས་པ་ནི་ཡུལ་མ་ག་དྷཱའི་སྐད་དེ། དེ་ནི་རང་བཞིན་གྱི་སྒྲ་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡིད་ཚིམ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “གཞུང་གི་ཚུལ་དང་མཐུན་པ་”ཞེས་ཏེ། ལུང་གི་འགྲོས་དང་མཐུན་ཞིང་ལུང་གི་གཟུགས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། “སྐྱོན་དང་བྲལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་གྱི་སྒྲ་མ་ཡིན་པའི་སྐད་གཞན་དང་བྲལ་བའོ།། 9. Samayaṃ avilomentoti siddhantaṃ avirodhento. Etena atthadosābhāvamāha. Aviruddhattā eva hi theravādāpi idha pakāsīyissanti. Theravaṃsadīpānanti thirehi sīlakkhandhādīhi samannāgatattā therā[Pg.20], mahākassapādayo, tehi āgatā ācariyaparamparā theravaṃso. Tappariyāpannā hutvā āgamādhigamasampannattā paññāpajjotena tassa samujjalanato theravaṃsadīpā, mahāvihāravāsino therā, tesaṃ. Vividhehi ākārehi nicchīyatīti vinicchayo, gaṇṭhiṭṭhānesu khīlamaddanākārena pavattā vimaticchedakathā. Suṭṭhu nipuṇo saṇho vinicchayo etesanti sunipuṇavinicchayā. Atha vā vinicchinotīti vinicchayo, yathāvuttatthavisayaṃ ñāṇaṃ. Suṭṭhu nipuṇo cheko vinicchayo etesanti sunipuṇavinicchayā. Etena mahākassapādittheraparamparābhato, tatoyeva ca aviparīto saṇhasukhumo mahāvihāravāsīnaṃ vinicchayoti tassa pamāṇabhūtataṃ dasseti. ༩. སྐབས་དང་མི་འགལ་བར་ཞེས་པ་ནི་གྲུབ་པའི་མཐའ་དང་མི་འགལ་བར་བྱེད་པའོ།། འདིས་ནི་དོན་གྱི་སྐྱོན་མེད་པ་ཉིད་གསུངས་སོ།། མི་འགལ་བའི་ཕྱིར་ཉིད་གནས་བརྟན་པའི་བཤད་པ་རྣམས་ཀྱང་འདིར་གསལ་བར་བྱའོ།། གནས་བརྟན་གྱི་བརྒྱུད་པ་གསལ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་བརྟན་པོ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་གནས་བརྟན་ཏེ། འོད་སྲུང་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པའོ།། དེ་དག་ལས་བརྒྱུད་པའི་སློབ་དཔོན་གྱི་བརྒྱུད་པ་ནི་གནས་བརྟན་གྱི་བརྒྱུད་པའོ།། དེའི་ནང་དུ་གཏོགས་ཤིང་ལུང་དང་རྟོགས་པ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲོན་མེས་དེ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པས་གནས་བརྟན་གྱི་བརྒྱུད་པ་གསལ་བྱེད་དེ། གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོ་ན་གནས་པའི་གནས་བརྟན་རྣམས་ཀྱིའོ།། རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་གཏན་ལ་འབེབས་པས་རྣམ་པར་ངེས་པ་སྟེ། དཀའ་བའི་གནས་རྣམས་སུ་ཕུར་པ་འདེབས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་ཐེ་ཚོམ་གཅོད་པའི་གཏམ་མོ།། ཤིན་ཏུ་ཕྲ་ཞིང་ཞིབ་པའི་རྣམ་པར་ངེས་པ་འདི་དག་ལ་ཡོད་པས་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བའི་རྣམ་པར་ངེས་པ་ཅན་ནོ།། ཡང་ན། རྣམ་པར་འབྱེད་པས་རྣམ་པར་ངེས་པ་སྟེ། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དོན་གྱི་ཡུལ་ཅན་གྱི་ཡེ་ཤེས་སོ།། ཤིན་ཏུ་མཁས་ཤིང་ཕྲ་བའི་རྣམ་པར་ངེས་པ་འདི་དག་ལ་ཡོད་པས་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བའི་རྣམ་པར་ངེས་པ་ཅན་ནོ།། འདིས་ནི་འོད་སྲུང་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པའི་གནས་བརྟན་གྱི་བརྒྱུད་པ་ལས་འོངས་ཤིང་། དེ་ཉིད་ལས་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པ་དང་། གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོ་ན་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཞིབ་མོ་ཕྲ་བའི་རྣམ་པར་ངེས་པ་ནི་ཚད་མར་གྱུར་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ།། 10. Sujanassa cāti ca-saddo sampiṇḍanattho. Tena ‘‘na kevalaṃ jambudīpavāsīnaṃyeva atthāya, atha kho sādhujanānaṃ tosanatthañcā’’ti dasseti. Tena ca ‘‘tambapaṇṇidīpavāsīnampi atthāyā’’ti ayamattho siddho hoti uggahaṇādisukaratāya tesampi bahūpakārattā. Ciraṭṭhitatthanti ciraṭṭhitiatthaṃ, cirakālāvaṭṭhānāyāti attho. Idañhi atthappakāsanaṃ aviparītabyañjanasunikkhepassa atthasunītassa ca upāyabhāvato saddhammassa ciraṭṭhitiyā saṃvattati. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ༡༠. སྐྱེ་བོ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡང་ཞེས་པའི་ ‘ཡང་’ ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྡུད་པའི་དོན་ཏོ།། དེས་ནི་ ‘འཛམ་བུའི་གླིང་ན་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་དོན་ཁོ་ནའི་ཕྱིར་མ་ཟད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་སྐྱེ་བོ་དམ་པ་རྣམས་མགུ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཡང་ངོ་’ ཞེས་སྟོན་ཏོ།། དེས་ནི་ ‘ཟངས་གླིང་ན་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་དོན་གྱི་ཕྱིར་ཡང་ངོ་’ ཞེས་པའི་དོན་འདི་གྲུབ་པ་ཡིན་ཏེ། འཛིན་པ་ལ་སོགས་པ་སླ་བའི་ཕྱིར་དེ་དག་ལའང་ཕན་ཐོགས་ཆེ་བའི་ཕྱིར་རོ།། ཡུན་རིང་དུ་གནས་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི། ཡུན་རིང་དུ་གནས་པའི་དོན་དུའམ། དུས་ཡུན་རིང་པོར་གནས་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་འདི་ནི་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་ཚིག་འབྲུ་ལེགས་པར་བཞག་པ་དང་དོན་ལེགས་པར་དྲངས་པའི་ཐབས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། དམ་པའི་ཆོས་ཡུན་རིང་དུ་གནས་པར་འགྱུར་རོ།། འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ། ‘‘Dveme, bhikkhave, dhammā saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattanti. Katame dve? Sunikkhittañca padabyañjanaṃ, attho ca sunīto’’ti (a. ni. 2.21). “དགེ་སློང་དག ཆོས་འདི་གཉིས་ནི་དམ་པའི་ཆོས་གནས་པ་དང་། མ་ཉམས་པ་དང་། ནུབ་པར་མི་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་འགྱུར་རོ།། གཉིས་གང་ཞེ་ན། ཚིག་དང་ཡི་གེ་ལེགས་པར་བཞག་པ་དང་། དོན་ལེགས་པར་དྲངས་པའོ།།” ཞེས་སོ།། 11-12. Yaṃ atthavaṇṇanaṃ katthukāmo, tassā mahantattaṃ pariharituṃ ‘‘sāvatthipabhūtīna’’ntiādimāha. Tenāha – ‘‘na idha vitthārakathaṃ karissāmi, na taṃ idha vicārayissāmī’’ti ca. Tattha dīghassāti dīghanikāyassa. Majjhimassāti majjhimanikāyassa. ‘‘Saṅgītīnaṃ dvinnaṃ yā me atthaṃ vadantenā’’tipi pāṭho. Tatthapi saṅgītīnaṃ dvinnanti dīghamajjhimanikāyānanti attho gahetabbo. Meti karaṇatthe sāmivacanaṃ, mayāti attho. Sudanti nipātamattaṃ. Heṭṭhā dīghassa majjhimassa ca atthaṃ vadantena sāvatthipabhutīnaṃ nagarānaṃ yā vaṇṇanā katā, tassā vitthārakathaṃ na idha bhiyyo karissāmīti [Pg.21] yojetabbaṃ. Yāni ca tattha vatthūni vitthāravasena vuttāni, tesampi vitthārakathaṃ na idha bhiyyo karissāmīti sambandho. ༡༡-༡༢. གང་དོན་བཤད་པར་འདོད་པ་དེའི་ཆེ་བ་ཉིད་སྤང་བའི་ཕྱིར། ‘མཉན་ཡོད་ལ་སོགས་པ་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ ‘འདིར་རྒྱས་པར་བཤད་པར་མི་བྱའོ།། འདིར་དེ་ལ་དཔྱད་པར་མི་བྱའོ།།’ ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ ‘དཱིགྷ་’ ཞེས་པ་ནི་ལུང་རིང་པོའོ།། ‘མཛྫྷིམཱ་’ ཞེས་པ་ནི་ལུང་བར་མའོ།། ‘བསྡུ་བ་གཉིས་ཀྱི་དོན་བཤད་པའི་བདག་གིས་’ ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ཡོད་དོ།། དེར་ཡང་བསྡུ་བ་གཉིས་ཞེས་པ་ནི་ལུང་རིང་པོ་དང་ལུང་བར་མ་གཉིས་ཀྱི་དོན་དུ་གཟུང་བར་བྱའོ།། ‘མེ་’ ཞེས་པ་ནི་བྱེད་པའི་དོན་དུ་འབྲེལ་སྒྲ་སྟེ། ‘བདག་གིས་’ ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ‘སུ་དཾ་’ ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་ཕྲད་ཙམ་མོ།། འོག་ཏུ་ལུང་རིང་པོ་དང་ལུང་བར་མའི་དོན་བཤད་པས། མཉན་ཡོད་ལ་སོགས་པའི་གྲོང་ཁྱེར་རྣམས་ཀྱི་བཤད་པ་གང་བྱས་པ་དེའི་རྒྱས་བཤད་འདིར་ཡང་བསྐྱར་མི་བྱའོ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ།། དེར་གང་དག་གཏམ་རྒྱུད་རྣམས་རྒྱས་པའི་སྒོ་ནས་གསུངས་པ་དེ་དག་གི་རྒྱས་བཤད་ཀྱང་འདིར་ཡང་བསྐྱར་མི་བྱའོ་ཞེས་འབྲེལ་ལོ།། 13. Idāni ‘‘na idha vitthārakathaṃ karissāmī’’ti sāmaññato vuttassa atthassa pavaraṃ dassetuṃ – ‘‘suttānaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Suttānaṃ ye atthā vatthūhi vinā na pakāsantīti yojetabbaṃ. ༡༣. ད་ནི་ ‘འདིར་རྒྱས་པར་བཤད་པར་མི་བྱའོ་’ ཞེས་སྤྱིར་གསུངས་པའི་དོན་གྱི་ཁྱད་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། ‘མདོ་རྣམས་ཀྱི་ནི་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། མདོ་རྣམས་ཀྱི་དོན་གང་དག་གཏམ་རྒྱུད་མེད་པར་མི་གསལ་བ་རྣམས་སོ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ།། 14. Yaṃ aṭṭhakathaṃ kattukāmo, tadekadesabhāvena visuddhimaggo ca gahetabboti kathikānaṃ upadesaṃ karonto tattha vicāritadhamme uddesavasena dasseti – ‘‘sīlakathā’’tiādinā. Tattha sīlakathāti cārittavārittādivasena sīlassa vitthārakathā. Dhutadhammāti piṇḍapātikaṅgādayo terasa kilesadhunanakadhammā. Kammaṭṭhānāni sabbānīti pāḷiyaṃ āgatāni aṭṭhatiṃsa, aṭṭhakathāyaṃ dveti niravasesāni yogakammassa bhāvanāya pavattiṭṭhānāni. Cariyāvidhānasahitoti rāgacaritādīnaṃ sabhāvādividhānena sahito. Jhānāni cattāri rūpāvacarajjhānāni, samāpattiyo catasso āruppasamāpattiyo. Aṭṭhapi vā paṭiladdhamattāni jhānāni samāpajjanavasībhāvappattiyā samāpattiyo. Jhānāni vā rūpārūpāvacarajjhānāni, samāpattiyo phalasamāpattinirodhasamāpattiyo. ༡༤. གང་འགྲེལ་བཤད་བྱེད་པར་འདོད་པ་དེའི་ཆ་ཤས་ཤིག་ཏུ་རྣམ་དག་ལམ་གྱི་བགྲོད་པའང་གཟུང་བར་བྱའོ་ཞེས་ཆོས་སྨྲ་བ་རྣམས་ལ་གདམས་ངག་མཛད་བཞིན། དེར་དཔྱད་པའི་ཆོས་རྣམས་མདོར་བསྟན་གྱི་སྒོ་ནས་སྟོན་ཏེ། ‘ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་གཏམ་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་སོ།། དེ་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་གཏམ་ཞེས་པ་ནི་བཅས་པ་དང་དགག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་རྒྱས་བཤད་དོ།། སྦྱངས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་བསོད་སྙོམས་པ་ལ་སོགས་པ་ཉོན་མོངས་པ་སྦྱོང་བར་བྱེད་པའི་ཆོས་བཅུ་གསུམ་མོ།། ལས་ཀྱི་ས་གཞི་ཐམས་ཅད་ཅེས་པ་ནི་ལུང་ལས་འབྱུང་བ་སུམ་ཅུ་རྩ་བརྒྱད་དང་། འགྲེལ་བཤད་ལས་འབྱུང་བ་གཉིས་ཏེ་མ་ལུས་པ་རྣལ་འབྱོར་གྱི་ལས་སྒོམ་པའི་འཇུག་གནས་རྣམས་སོ།། སྤྱོད་པའི་ཆོ་ག་དང་བཅས་པ་ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་གྱི་ཆོ་ག་ལ་སོགས་པ་དང་བཅས་པའོ།། བསམ་གཏན་རྣམས་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་བཞིའོ།། སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམས་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་འཇུག་བཞིའོ།། ཡང་ན་ཐོབ་པ་ཙམ་གྱི་བསམ་གཏན་བརྒྱད་པོ་རྣམས་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་དབང་འབྱོར་པ་ཐོབ་པས་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམས་སོ།། ཡང་ན་བསམ་གཏན་ནི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་བསམ་གཏན་རྣམས་དང་། སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ནི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་དང་འགོག་པའི་སྙོམས་འཇུག་རྣམས་སོ།། 15. Lokiyalokuttarabhedā cha abhiññāyo sabbā abhiññāyo. Ñāṇavibhaṅgādīsu āgatanayena ekavidhādinā paññāya saṃkaletvā sampiṇḍetvā nicchayo paññāsaṅkalananicchayo. ༡༥. འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་མངོན་ཤེས་དྲུག་པོ་ཐམས་ཅད་ནི་མངོན་ཤེས་ཐམས་ཅད་དོ།། ཡེ་ཤེས་རྣམ་འབྱེད་ལ་སོགས་པ་ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་རྣམ་པ་གཅིག་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་རབ་བསྡུས་ཤིང་སྤུངས་ཏེ་གཏན་ལ་འབེབས་པ་ནི་ཤེས་རབ་བསྡུས་ཏེ་གཏན་ལ་འབེབས་པའོ།། 16. Paccayadhammānaṃ hetuādīnaṃ paccayuppannadhammānaṃ hetupaccayādibhāvo paccayākāro, tassa desanā paccayākāradesanā, paṭiccasamuppādakathāti attho. Sā pana ghanavinibbhogassa sudukkaratāya saṇhasukhumā, nikāyantaraladdhisaṅkararahitā, ekattanayādisahitā ca tattha vicāritāti āha – ‘‘suparisuddhanipuṇanayā’’ti. Paṭisambhidādīsu āgatanayaṃ avissajjetvāva vicāritattā avimuttatantimaggā. ༡༦. རྒྱུའི་ཆོས་རྒྱུ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་དང་། རྐྱེན་ལས་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུ་དང་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ནི་རྐྱེན་གྱི་རྣམ་པ་སྟེ། དེའི་བསྟན་པ་ནི་རྐྱེན་གྱི་རྣམ་པ་བསྟན་པ་སྟེ། རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བའི་གཏམ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དེ་ནི་འདུས་པ་རྣམ་པར་འབྱེད་པར་ཤིན་ཏུ་དཀའ་བའི་ཕྱིར་ཕྲ་ཞིང་ཞིབ་པ་དང་། སྡེ་པ་གཞན་གྱི་གྲུབ་མཐའ་འདྲེས་པ་དང་བྲལ་བ་དང་། གཅིག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཚུལ་ལ་སོགས་པ་དང་བཅས་པ་དེར་དཔྱད་པའི་ཕྱིར། ‘ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་ཅིང་ཕྲ་བའི་ཚུལ་ཅན་’ ཞེས་གསུངས་སོ།། སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་མ་བཏང་བར་ཉིད་དུ་དཔྱད་པའི་ཕྱིར། གཞུང་ལུགས་ཀྱི་ལམ་ལས་མ་ཉམས་པའོ།། 17. Iti pana sabbanti iti-saddo parisamāpane, pana-saddo vacanālaṅkāre, etaṃ sabbanti attho. Idhāti imissā aṭṭhakathāya na vicārayissāmi punaruttibhāvatoti adhippāyo. ༡༧. ‘འདི་ལྟར་ཐམས་ཅད་ནི་’ ཞེས་པ་ལ། ‘འདི་ལྟར་’ ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་རྫོགས་པའི་དོན་དང་། ‘ནི་’ ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཚིག་གི་རྒྱན་ཏེ། འདི་ཐམས་ཅད་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། ‘འདིར་’ ཞེས་པ་ནི་འགྲེལ་བཤད་འདིར་ཟློས་པའི་སྐྱོན་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་ཡང་བསྐྱར་དཔྱད་པར་མི་བྱའོ་ཞེས་པའི་དགོངས་པའོ།། 18. Idāni [Pg.22] tasseva avicāraṇassa ekantakāraṇaṃ niddhārento ‘‘majjhe visuddhimaggo’’tiādimāha. Tattha ‘‘majjhe ṭhatvā’’ti etena majjhabhāvadīpanena visesato catunnaṃ āgamānaṃ sādhāraṇaṭṭhakathā visuddhimaggo, na sumaṅgalavilāsinīādayo viya asādhāraṇaṭṭhakathāti dasseti. ‘‘Visesato’’ti ca idaṃ vinayābhidhammānampi visuddhimaggo yathārahaṃ atthavaṇṇanā hoti evāti katvā vuttaṃ. ༡༨. ད་ནི་དེ་ཉིད་ལ་མ་དཔྱད་པའི་གཏན་ཚིགས་ངེས་པར་འཛིན་པར། ‘དབུས་སུ་རྣམ་དག་ལམ་གྱི་བགྲོད་པ་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ ‘དབུས་སུ་གནས་ཏེ་’ ཞེས་པའི་དབུས་ཀྱི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པ་འདིས་ནི། ཁྱད་པར་དུ་ལུང་བཞི་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཐུན་མོང་གི་འགྲེལ་བཤད་ནི་རྣམ་དག་ལམ་གྱི་བགྲོད་པ་ཡིན་གྱི། ཀུན་དགའི་མཛེས་རྒྱན་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུའི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་འགྲེལ་བཤད་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ།། ‘ཁྱད་པར་དུ་’ ཞེས་པ་འདི་ནི་འདུལ་བ་དང་ཆོས་མངོན་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡང་རྣམ་དག་ལམ་གྱི་བགྲོད་པ་ནི་ཇི་ལྟར་འོས་པར་དོན་བཤད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱས་ནས་གསུངས་སོ།། 19. Iccevāti iti eva. Tampīti visuddhimaggampi. Etāyāti manorathapūraṇiyā. Ettha ca ‘‘sīhaḷadīpaṃ ābhatā’’tiādinā atthappakāsanassa nimittaṃ dasseti, ‘‘dīpavāsīnamatthāya sujanassa ca tuṭṭhatthaṃ ciraṭṭhitatthañca dhammassā’’ti etena payojanaṃ, apanetvāna tatohaṃ, sīhaḷabhāsa’’ntiādinā. ‘‘Sāvatthipabhutīna’’ntiādinā ca karaṇappakāraṃ. Heṭṭhimanikāyesu visuddhimagge ca vicāritānaṃ atthānaṃ avicāraṇampi hi idha karaṇappakāro evāti. ༡༩. ‘འདི་ལྟར་ཉིད་’ ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟར་ཉིད་དོ།། ‘དེ་ཡང་’ ཞེས་པ་ནི་རྣམ་དག་ལམ་གྱི་བགྲོད་པའང་ངོ་།། ‘འདིས་’ ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ཀྱི་རེ་བ་སྐོང་བྱེད་འདིས་སོ།། འདིར་ཡང་ ‘སེང་གེའི་གླིང་ནས་བླངས་པ་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་རྒྱུ་མཚན་སྟོན་ཏོ།། ‘གླིང་ན་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་དོན་གྱི་ཕྱིར་དང་། སྐྱེ་བོ་དམ་པ་རྣམས་མགུ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དང་། ཆོས་ཡུན་རིང་དུ་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ་’ ཞེས་པས་ནི་དགོས་པ་སྟོན་ཏོ།། ‘དེ་ནས་བདག་གིས་སེང་གེའི་སྐད་བསལ་ནས་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་། ‘མཉན་ཡོད་ལ་སོགས་པ་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ནི་བྱེད་པའི་ཚུལ་སྟོན་ཏོ།། ལུང་འོག་མ་རྣམས་དང་རྣམ་དག་ལམ་གྱི་བགྲོད་པ་ལས་དཔྱད་པའི་དོན་རྣམས་འདིར་ཡང་བསྐྱར་མི་དཔྱོད་པ་ཉིད་ཀྱང་བྱེད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། Ganthārambhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā. གཞུང་རྩོམ་པའི་གཏམ་གྱི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 1. Rūpādivaggavaṇṇanā ༡. གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཚན་པའི་བཤད་པའོ།། Nidānavaṇṇanā གླེང་གཞིའི་བཤད་པའོ།། Vibhāgavantānaṃ sabhāvavibhāvanaṃ vibhāgadassanavaseneva hotīti paṭhamaṃ tāva nipātasuttavasena vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘tattha aṅguttarāgamo nāmā’’tiādimāha. Tattha tatthāti ‘‘aṅguttarāgamassa atthaṃ pakāsayissāmī’’ti yadidaṃ vuttaṃ, tasmiṃ vacane, ‘‘yassa atthaṃ pakāsayissāmī’’ti paṭiññātaṃ, so aṅguttarāgamo nāma nipātasuttavasena evaṃ vibhāgoti attho. Atha vā tatthāti ‘‘aṅguttaranissitaṃ attha’’nti etasmiṃ vacane yo aṅguttarāgamo vutto, so nipātasuttādivasena edisoti attho. དབྱེ་བ་ཅན་རྣམས་ཀྱི་རང་བཞིན་གསལ་བར་བྱེད་པ་ནི་དབྱེ་བ་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། ཐོག་མར་རེ་ཞིག་ཚན་པའི་མདོའི་སྒོ་ནས་དབྱེ་བ་སྟོན་པར། ‘དེ་ལ་ཡན་ལག་ཕྱི་མའི་ལུང་ཞེས་བྱ་བ་ནི་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ ‘དེ་ལ་’ ཞེས་པ་ནི། ‘ཡན་ལག་ཕྱི་མའི་ལུང་གི་དོན་གསལ་བར་བྱའོ་’ ཞེས་གང་བཤད་པ་དེའི་ཚིག་ལ། ‘གང་གི་དོན་གསལ་བར་བྱའོ་’ ཞེས་དམ་བཅས་པ་དེ། ཡན་ལག་ཕྱི་མའི་ལུང་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚན་པའི་མདོའི་སྒོ་ནས་འདི་ལྟར་དབྱེ་བའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། ‘དེ་ལ་’ ཞེས་པ་ནི། ‘ཡན་ལག་ཕྱི་མ་ལ་བརྟེན་པའི་དོན་’ ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་ལ། ཡན་ལག་ཕྱི་མའི་ལུང་གང་གསུངས་པ་དེ། ཚན་པའི་མདོ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་འདི་འདྲའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། Idāni taṃ ādito paṭṭhāya saṃvaṇṇitukāmo attano saṃvaṇṇanāya paṭhamamahāsaṅgītiyaṃ nikkhittānukkamena pavattabhāvadassanatthaṃ ‘‘tassa nipātesu…pe… vuttaṃ nidānamādī’’tiādimāha. Tattha yathāpaccayaṃ tattha tattha desitattā paññattattā ca vippakiṇṇānaṃ dhammavinayānaṃ saṅgahetvā gāyanaṃ kathanaṃ saṅgīti. Etena taṃtaṃsikkhāpadānaṃ suttānañca ādipariyosānesu [Pg.23] antarantarā ca sambandhavasena ṭhapitaṃ saṅgītikāravacanaṃ saṅgahitaṃ hoti. Saṅgīyamānassa atthassa mahantatāya pūjanīyatāya ca mahatī saṅgīti mahāsaṅgīti, paṭhamā mahāsaṅgīti paṭhamamahāsaṅgīti, tassā pavattikālo paṭhamamahāsaṅgītikālo, tasmiṃ paṭhamamahāsaṅgītikāle. Nidadāti desanaṃ desakālādivasena aviditaṃ viditaṃ katvā nidassetīti nidānaṃ. Yo lokiyehi upogghātoti vuccati, svāyamettha ‘‘evaṃ me suta’’ntiādiko gantho veditabbo. Na ‘‘sanidānāhaṃ, bhikkhave, dhammaṃ desemī’’tiādīsu (a. ni. 3.126) viya ajjhāsayādidesanuppattihetu. Tenevāha – ‘‘evaṃ me sutantiādikaṃ āyasmatā ānandena paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttaṃ nidānamādī’’ti. ད་ནི་དེ་ཐོག་མ་ནས་བཟུང་སྟེ་བཤད་པར་འདོད་པས། རང་གི་བཤད་པ་ནི་བསྡུ་བ་ཆེན་པོ་དང་པོར་བཞག་པའི་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་འཇུག་པའི་དངོས་པོ་སྟོན་པའི་ཕྱིར། ‘དེའི་ཚན་པ་རྣམས་སུ་…ལས་…གླེང་གཞི་ལ་སོགས་པ་གསུངས་པ་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་རྐྱེན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་དེ་དང་དེར་གསུངས་པ་དང་བཅས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་འཐོར་བའི་ཆོས་དང་འདུལ་བ་རྣམས་བསྡུས་ཏེ་གླུ་རུ་ལེན་ཅིང་བརྗོད་པ་ནི་བསྡུ་བའོ།། འདིས་ནི་བསླབ་པའི་གཞི་དེ་དང་དེ་དག་དང་མདོ་རྣམས་ཀྱི་ཐོག་མ་དང་མཐའ་མ་དང་བར་བར་དུ་འབྲེལ་བའི་དབང་གིས་བཞག་པའི་བསྡུ་བ་བྱེད་པ་པོའི་ཚིག་བསྡུས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།། བསྡུ་བར་བྱ་བའི་དོན་གྱི་ཆེ་བ་ཉིད་དང་མཆོད་པར་འོས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་བསྡུ་བ་ཆེན་པོ་སྟེ། བསྡུ་བ་ཆེན་པོ་དང་པོ་ནི་དང་པོའི་བསྡུ་བ་ཆེན་པོའོ།། དེའི་འཇུག་པའི་དུས་ནི་དང་པོའི་བསྡུ་བ་ཆེན་པོའི་དུས་ཏེ། དང་པོའི་བསྡུ་བ་ཆེན་པོའི་དུས་དེར། འཇོག་པར་བྱེད་པ་སྟེ། བསྟན་པ་ནི་ཡུལ་དང་དུས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་མ་ཤེས་པ་ཤེས་པར་བྱས་ནས་སྟོན་པས་གླེང་གཞིའོ།། འཇིག་རྟེན་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྔོན་འགྲོའི་གཏམ་ཞེས་གང་བརྗོད་པ་དེ། འདིར་ ‘འདི་སྐད་བདག་གིས་ཐོས་པ་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་གཞུང་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ‘དགེ་སློང་དག བདག་གིས་གླེང་གཞི་དང་བཅས་པའི་ཆོས་སྟོན་ཏོ།།’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་བསམ་པ་ལ་སོགས་པ་བསྟན་པ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་ཉིད་ ‘འདི་སྐད་བདག་གིས་ཐོས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀུན་དགའ་བོས་དང་པོའི་བསྡུ་བ་ཆེན་པོའི་དུས་སུ་གསུངས་པའི་གླེང་གཞི་ལ་སོགས་པ་’ ཞེས་གསུངས་སོ།། 1. ‘‘Sā panesā’’tiādinā bāhiranidāne vattabbaṃ atidisitvā idāni abbhantaranidānaṃ ādito paṭṭhāya saṃvaṇṇituṃ ‘‘yaṃ paneta’’nti vuttaṃ. Tattha yasmā saṃvaṇṇanaṃ karontena saṃvaṇṇetabbe dhamme padāni padavibhāgaṃ tadatthañca dassetvā tato paraṃ piṇḍatthādinidassanavasena ca saṃvaṇṇanā kātabbā, tasmā padāni tāva dassento ‘‘evanti nipātapada’’ntiādimāha. Tattha padavibhāgoti padānaṃ viseso, na padaviggaho. Atha vā padāni ca padavibhāgo ca padavibhāgo, padaviggaho ca padavibhāgo ca padavibhāgoti vā ekasesavasena padapadaviggahā padavibhāgasaddena vuttāti veditabbaṃ. Tattha padaviggaho ‘‘jetassa vanaṃ jetavana’’ntiādinā samāsapadesu daṭṭhabbo. ༡. ‘དེ་ནི་འདི་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ཕྱིའི་གླེང་གཞི་ལ་བརྗོད་པར་བྱ་བ་རྣམས་མཚོན་ནས། ད་ནི་ནང་གི་གླེང་གཞི་ཐོག་མ་ནས་བཟུང་སྟེ་བཤད་པའི་ཕྱིར། ‘གང་ཡང་འདི་’ ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་གང་གི་ཕྱིར་བཤད་པ་བྱེད་པ་པོས་བཤད་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ལ། ཚིག་རྣམས་དང་ཚིག་གི་དབྱེ་བ་དང་དེའི་དོན་རྣམས་བསྟན་ནས། དེའི་འོག་ཏུ་བསྡུས་པའི་དོན་ལ་སོགས་པ་སྟོན་པའི་སྒོ་ནས་བཤད་པ་བྱ་དགོས་པའི་ཕྱིར། རེ་ཞིག་ཚིག་རྣམས་སྟོན་པར། ‘འདི་ལྟར་ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་ཕྲད་དོ་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ཚིག་གི་དབྱེ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་ཁྱད་པར་ཏེ། ཚིག་གི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། ཡང་ན། ཚིག་རྣམས་དང་ཚིག་གི་དབྱེ་བ་ནི་ཚིག་གི་དབྱེ་བ་སྟེ། ཚིག་གི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་དང་ཚིག་གི་དབྱེ་བ་ནི་ཚིག་གི་དབྱེ་བ་ཞེས་ལྷག་མ་གཅིག་པའི་སྒོ་ནས་ཚིག་དང་ཚིག་གི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་རྣམས་ཚིག་གི་དབྱེ་བའི་སྒྲས་གསུངས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་ལ་ཚིག་གི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ནི། ‘རྒྱལ་བྱེད་ཀྱི་ཚལ་ནི་རྒྱལ་བྱེད་ཚལ་ལོ་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ཚིག་བསྡུས་པ་རྣམས་སུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། Atthatoti padatthato. Taṃ pana padatthaṃ atthuddhārakkamena paṭhamaṃ evaṃ-saddassa dassento ‘‘evaṃ-saddo tāvā’’tiādimāha. Avadhāraṇādīti ettha ādi-saddena idamatthapucchāparimāṇādiatthānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tathā hi ‘‘evaṃgatāni puthusippāyatanāni, evamādīnī’’tiādīsu idaṃ-saddassa atthe evaṃ-saddo. Gata-saddo hi pakārapariyāyo, tathā vidhākāra-saddā ca. Tathā hi vidhayuttagatasadde lokiyā pakāratthe vadanti. ‘‘Evaṃ su te sunhātā suvilittā kappitakesamassū āmukkamaṇikuṇḍalābharaṇā odātavatthavasanā pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārenti seyyathāpi tvaṃ etarahi [Pg.24] sācariyakoti. No hidaṃ, bho gotamā’’tiādīsu (dī. ni. 1.286) pucchāyaṃ. ‘‘Evaṃ lahuparivattaṃ (a. ni. 1.48), evamāyupariyanto’’ti (dī. ni. 1.244; pārā. 12) ca ādīsu parimāṇe. “དོན་གྱི་སྒོ་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་སོ། །ཚིག་གི་དོན་དེ་ཉིད་དོན་འདྲེན་པའི་རིམ་པས་ཐོག་མར་“ཨེ་ཝཾ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི། “རེ་ཞིག་ཨེ་ཝཾ་གྱི་སྒྲ་ནི་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །“ངེས་གཟུང་ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པ་འདིར་“ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་འདིའི་དོན་དང་། འདྲི་བ་དང་། ཚད་ལ་སོགས་པའི་དོན་རྣམས་བསྡུ་བར་ལྟ་བར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་“འདི་ལྟར་གྱུར་པའི་བཟོ་ཡི་གནས་མང་པོ་དག་དང་། འདི་ལྟ་བུ་ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་“འདི་”ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ལ་“ཨེ་ཝཾ་”གྱི་སྒྲ་འཇུག་གོ། །གཏ་ (gata) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་རྣམ་པའི་རྣམ་གྲངས་ཡིན་ལ། དེ་བཞིན་དུ་བི་དྷཱ་ (vidhā) དང་ཨཱ་ཀཱ་ར་ (ākāra) ཞེས་པའི་སྒྲ་དག་ཀྱང་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་འཇིག་རྟེན་པ་རྣམས་ཀྱིས་བི་དྷཱ་དང་གཏ་ཞེས་པའི་སྒྲ་དག་རྣམ་པའི་དོན་ལ་བརྗོད་དོ། །“ཀྱེ་གཽ་ཏ་མ། དཔེར་ན་ཁྱོད་ཉིད་ད་ལྟ་སློབ་དཔོན་དང་བཅས་པ་བཞིན་དུ། ཁོང་ཚོ་ལེགས་པར་ཁྲུས་བྱས་ཤིང་། ལེགས་པར་བྱུག་པ་བྱས་པ། སྐྲ་དང་ཁ་སྤུ་བཅོས་ཤིང་། ནོར་བུ་དང་རྣ་ཆའི་རྒྱན་བཏགས་པ། གོས་དཀར་པོ་བགོས་པ། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔས་ཉེ་བར་གནས་ཤིང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏེ་རྩེ་ཞིང་སྤྱོད་དམ། ཀྱེ་གཽ་ཏ་མ། དེ་ནི་མ་ལགས་སོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (དཱིགྷནིཀཱཡ། ༡.༢༨༦) རྣམས་སུ་འདྲི་བའི་དོན་ལ་འཇུག་གོ། །“འདི་ལྟར་མྱུར་དུ་འགྱུར་བ་” (ཨངྒུཏྟརནིཀཱཡ། ༡.༤༨) དང་། “འདི་ལྟར་ཚེ་ཡི་མཐའ་” (དཱིགྷནིཀཱཡ། ༡.༢༤༤) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ཚད་ཀྱི་དོན་ལ་འཇུག་གོ། Nanu ca ‘‘evaṃ su te sunhātā suvilittā evamāyupariyanto’’ti ettha evaṃ-saddena pucchanākāraparimāṇākārānaṃ vuttattā ākārattho eva evaṃ-saddoti? Na, visesasabbhāvato. Ākāramattavācako hi evaṃ-saddo ākāratthoti adhippeto yathā ‘‘evaṃ byākho’’tiādīsu (ma. ni. 1.234; pāci. 417; cūḷava. 65), na pana ākāravisesavācako. Evañca katvā ‘‘evaṃ jātena maccenā’’tiādīni (dha. pa. 53) upamādiudāharaṇāni upapannāni honti. Tathā hi ‘‘yathā hi…pe… bahu’’nti (dha. pa. 53) ettha puppharāsiṭṭhāniyato manussūpapattisappurisūpanissayasaddhammassavanayonisomanasikārabhogasampatti- ādidānādipuññakiriyāhetusamudāyato sobhāsugandhatādiguṇayogato mālāguṇasadisiyo pahūtā puññakiriyā maritabbasabhāvatāya maccena sattena kattabbāti jotitattā puppharāsimālāguṇāva upamā. Tesaṃ upamākāro yathā-saddena aniyamato vuttoti ‘‘evaṃ-saddo upamākāranigamanattho’’ti vattuṃ yuttaṃ, so pana upamākāro niyamiyamāno atthato upamāva hotīti āha – ‘‘upamāyaṃ āgato’’ti. Tathā ‘‘evaṃ iminā ākārena abhikkamitabba’’ntiādinā upadisiyamānāya samaṇasāruppāya ākappasampattiyā yo tattha upadisanākāro, so atthato upadeso evāti vuttaṃ – ‘‘evaṃ te…pe… upadese’’ti. Tathā evametaṃ bhagavā, evametaṃ sugatāti ettha bhagavatā yathāvuttamatthaṃ aviparītato jānantehi kataṃ tattha saṃvijjamānaguṇānaṃ pakārehi haṃsanaṃ udaggatākaraṇaṃ sampahaṃsanaṃ, yo tattha sampahaṃsanākāroti yojetabbaṃ. ཅི་སྟེ་“འདི་ལྟར་ཁོང་ཚོ་ལེགས་པར་ཁྲུས་བྱས་ཤིང་”དང་“འདི་ལྟར་ཚེ་ཡི་མཐའ་”ཞེས་པ་འདིར་“ཨེ་ཝཾ་”གྱི་སྒྲས་འདྲི་བའི་རྣམ་པ་དང་ཚད་ཀྱི་རྣམ་པ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར། “ཨེ་ཝཾ་”གྱི་སྒྲ་ནི་རྣམ་པའི་དོན་ཁོ་ན་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ཏེ། བྱེ་བྲག་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར་རྣམ་པ་ཙམ་སྟོན་པའི་“ཨེ་ཝཾ་”གྱི་སྒྲ་ནི་རྣམ་པའི་དོན་ཅན་དུ་འདོད་དེ། དཔེར་ན་“འདི་ལྟར་ཁོ་ནའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (མཛྫྷིམནིཀཱཡ། ༡.༢༣༤) ལྟ་བུ་ཡིན་གྱི། རྣམ་པའི་བྱེ་བྲག་སྟོན་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་བྱས་ན་“འཆི་བའི་ཆོས་ཅན་སྐྱེས་པ་ཡིས། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ། ༥༣) དཔེ་ལ་སོགས་པའི་དཔེར་བརྗོད་རྣམས་འཐད་པར་འགྱུར་རོ། །འདི་ལྟར་“ཇི་ལྟར་... མང་པོ་...”ཞེས་པ་འདིར། མེ་ཏོག་གི་ཕུང་པོའི་གནས་ལྟ་བུ་ལས་མིར་སྐྱེ་བ་དང་། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ལ་བསྟེན་པ་དང་། དམ་པའི་ཆོས་ཉན་པ་དང་། ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་། ལོངས་སྤྱོད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་བྱ་བའི་རྒྱུའི་ཚོགས་ལས། མཛེས་པ་དང་དྲི་ཞིམ་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བའི་རྒྱུན་དང་འདྲ་བའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་བྱ་བ་མང་པོ་དག་ནི། འཆི་བའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་སེམས་ཅན་གྱིས་བྱ་དགོས་པར་གསལ་བར་བྱས་པའི་ཕྱིར། མེ་ཏོག་གི་ཕུང་པོ་དང་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བའི་རྒྱུན་ཉིད་དཔེ་ཡིན་ནོ། །དེ་དག་གི་དཔེའི་རྣམ་པ་ནི་“ཇི་ལྟར་”ཞེས་པའི་སྒྲས་མ་ངེས་པར་བརྗོད་པའི་ཕྱིར། “ཨེ་ཝཾ་གྱི་སྒྲ་ནི་དཔེའི་རྣམ་པ་མཇུག་བསྡུ་བའི་དོན་ཏོ་”ཞེས་བརྗོད་པར་རིགས་ལ། དཔེའི་རྣམ་པ་དེ་ཉིད་ངེས་པར་བྱེད་པ་ན་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་དཔེ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “དཔེ་ལ་འཇུག་གོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་“འདི་ལྟར་རྣམ་པ་འདིས་མདུན་དུ་བསྐྱོད་པར་བྱའོ་”ཞེས་སོགས་ཀྱིས་བསྟན་པའི་དགེ་སྦྱོང་དང་མཐུན་པའི་སྤྱོད་ལམ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ། གང་དེར་སྟོན་པའི་རྣམ་པ་དེ་ནི་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་གདམས་ངག་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “འདི་ལྟར་ཁྱོད་ཀྱིས་... གདམས་ངག་ལ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་“བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་དེ་བཞིན་ནོ། །བདེ་བར་གཤེགས་པ་དེ་དེ་བཞིན་ནོ། །”ཞེས་པ་འདིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཇི་སྐད་གསུངས་པའི་དོན་དེ་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་ཤེས་པ་རྣམས་ཀྱིས་དེར་ཡོད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་རྣམ་པ་དག་གིས་དགའ་བར་བྱེད་པ་དང་། མགུ་བར་བྱེད་པ་དང་། ཡང་དག་པར་རབ་ཏུ་དགའ་བར་བྱེད་པ་གང་ཡིན་པ་དེར། ཡང་དག་པར་རབ་ཏུ་དགའ་བའི་རྣམ་པ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། Evamevaṃ panāyanti ettha garahaṇākāroti yojetabbaṃ, so ca garahaṇākāro ‘‘vasalī’’tiādikhuṃsanasaddasannidhānato idha evaṃ-saddena pakāsitoti viññāyati. Yathā cettha, evaṃ upamākārādayopi upamādivasena vuttānaṃ puppharāsiādisaddānaṃ sannidhānatoti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ, bhanteti khotiādīsu pana dhammassa sādhukaṃ savanamanasikārena niyojitehi bhikkhūhi attano tattha ṭhitabhāvassa paṭijānanavasena vuttattā [Pg.25] ettha evaṃ-saddo vacanasampaṭicchanattho vutto, tena ‘‘evaṃ, bhante, sādhu bhante, suṭṭhu bhante’’ti vuttaṃ hoti. Evañca vadehīti ‘‘yathāhaṃ vadāmi, evaṃ samaṇaṃ ānandaṃ vadehī’’ti vadanākāro idāni vattabbo evaṃ-saddena nidassīyatīti nidassanattho vutto. Evaṃ noti etthāpi tesaṃ yathāvuttadhammānaṃ ahitadukkhāvahabhāve sanniṭṭhānajananatthaṃ anumatiggahaṇavasena ‘‘no vā, kathaṃ vo ettha hotī’’ti pucchāya katāya ‘‘evaṃ no ettha hotī’’ti vuttattā tadākārasanniṭṭhānaṃ evaṃ-saddena vibhāvitanti viññāyati. So pana tesaṃ dhammānaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanākāro niyamiyamāno avadhāraṇattho hotīti āha – ‘‘evaṃ no ettha hotītiādīsu avadhāraṇe’’ti. “འོན་ཀྱང་འདི་ལྟར་འདི་ནི་...”ཞེས་པ་འདིར་སྨད་པའི་རྣམ་པ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱ་ལ། སྨད་པའི་རྣམ་པ་དེ་ནི་“དམངས་རིགས་མོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྨད་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཕྱིར། འདིར་“ཨེ་ཝཾ་”གྱི་སྒྲས་གསལ་བར་བྱས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདིར་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ། དཔེའི་རྣམ་པ་ལ་སོགས་པ་དག་ཀྱང་དཔེ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བརྗོད་པའི་མེ་ཏོག་གི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་གནས་པ་ལས་ཡིན་པར་ལྟ་བར་བྱའོ། །“བཙུན་པ་དེ་དེ་བཞིན་ནོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ནི། ཆོས་ལེགས་པར་ཉན་པ་དང་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་བསྐུལ་བའི་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་རང་ཉིད་དེ་ལ་གནས་པའི་དངོས་པོ་ཁས་ལེན་པའི་སྒོ་ནས་བརྗོད་པའི་ཕྱིར། འདིར་“ཨེ་ཝཾ་”གྱི་སྒྲ་ནི་ཚིག་དང་ལེན་པའི་དོན་དུ་བརྗོད་དེ། དེས་ན་“བཙུན་པ་དེ་དེ་བཞིན་ནོ། །བཙུན་པ་ལེགས་སོ། །བཙུན་པ་ལེགས་པར་བྱས་སོ། །”ཞེས་བརྗོད་པ་ཡིན་ནོ། །“འདི་ལྟར་སྨྲོས་ཤིག་”ཅེས་པ་ནི། “བདག་གིས་ཇི་ལྟར་སྨྲས་པ་བཞིན་དུ། དགེ་སྦྱོང་ཀུན་དགའ་བོ་ལ་འདི་ལྟར་སྨྲོས་ཤིག་”ཅེས་ད་ལྟ་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་སྨྲ་བའི་རྣམ་པ་དེ་“ཨེ་ཝཾ་”གྱི་སྒྲས་མཚོན་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། མཚོན་པའི་དོན་དུ་བརྗོད་དོ། །“བདག་ཅག་ལ་འདི་ལྟར་རོ། །”ཞེས་པ་འདིར་ཡང་། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཆོས་དེ་དག་གིས་ཕན་པ་མ་ཡིན་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་འདྲེན་པར་འགྱུར་བའི་དངོས་པོ་ལ་ངེས་པ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར། རྗེས་སུ་གནང་བ་ལེན་པའི་སྒོ་ནས་“མ་ཡིན་ནམ། འདིར་ཁྱོད་ལ་ཇི་ལྟར་སྣང་།”ཞེས་འདྲི་བ་བྱས་པ་ན། “བདག་ཅག་ལ་འདིར་འདི་ལྟར་སྣང་ངོ་། །”ཞེས་བརྗོད་པའི་ཕྱིར། རྣམ་པ་དེའི་ངེས་པ་ནི་“ཨེ་ཝཾ་”གྱི་སྒྲས་གསལ་བར་བྱས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཆོས་དེ་དག་གིས་ཕན་པ་མ་ཡིན་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཕྱིར་འགྱུར་བའི་རྣམ་པ་དེ་ཉིད་ངེས་པར་བྱེད་པ་ན། ངེས་གཟུང་གི་དོན་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “‘བདག་ཅག་ལ་འདིར་འདི་ལྟར་སྣང་ངོ་། །’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ངེས་གཟུང་གི་དོན་ལའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། ། Nānānayanipuṇanti ekattanānattaabyāpāraevaṃdhammatāsaṅkhātā, nandiyāvaṭṭatipukkhalasīhavikkīḷitaaṅkusadisālocanasaṅkhātā vā ādhārādibhedavasena nānāvidhā nayā nānānayā. Nayā vā pāḷigatiyo, tā ca paññattiādivasena saṃkilesabhāgiyādilokiyāditadubhayavomissakatādivasena kusalādivasena khandhādivasena saṅgahādivasena samayavimuttādivasena padhānādivasena kusalamūlādivasena tikapaṭṭhānādivasena ca nānappakārāti nānānayā, tehi nipuṇaṃ saṇhaṃ sukhumanti nānānayanipuṇaṃ. Āsayova ajjhāsayo, te ca sassatādibhedena tattha ca apparajakkhatādibhedena ca aneke, attajjhāsayādayo eva vā samuṭṭhānaṃ uppattihetu etassāti anekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ. Atthabyañjanasampannanti atthabyañjanaparipuṇṇaṃ upanetabbābhāvato. Saṅkāsanapakāsanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapaññattivasena chahi atthapadehi akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesavasena chahi byañjanapadehi ca samannāgatanti vā attho daṭṭhabbo. “ཚུལ་སྣ་ཚོགས་ལ་མཁས་པ་”ཞེས་པ་ནི། གཅིག་ཉིད་དང་། ཐ་དད་ཉིད་དང་། བྱེད་པ་མེད་པ་དང་། ཆོས་ཉིད་དུ་བགྲང་བ་དག་གམ། ཡང་ན་དགའ་བའི་འཁོར་ལོ་ (nandiyāvaṭṭa) དང་། པདྨ་ལྟ་བུ་ (tipukkhala) དང་། སེང་གེའི་རྩེ་བ་ (sīhavikkīḷita) དང་། ལྕགས་ཀྱུ་ (aṅkusa) དང་། ཕྱོགས་ལ་བལྟ་བ་ (disālocana) ཞེས་བགྲང་བ་དག་སྟེ། རྟེན་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་དབང་གིས་ཚུལ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པ་ནི་ཚུལ་སྣ་ཚོགས་སོ། །ཡང་ན་ཚུལ་ནི་གཞུང་གི་འཇུག་པ་རྣམས་ཡིན་ལ། དེ་དག་ཀྱང་བཏགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དང་། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། དེ་གཉིས་འདྲེས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དང་། དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དང་། ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དང་། བསྡུ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དང་། དུས་ཀྱིས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དང་། གཙོ་བོ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དང་། དགེ་བའི་རྩ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དང་། གཞི་གསུམ་པ་ (tikapaṭṭhāna) ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པ་ནི་ཚུལ་སྣ་ཚོགས་སོ། །དེ་དག་གིས་མཁས་པ་སྟེ་ཕྲ་ཞིང་ཞིབ་པ་ནི་ཚུལ་སྣ་ཚོགས་ལ་མཁས་པའོ། །བསམ་པ་ཉིད་ནི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་ཡིན་ལ། དེ་དག་ཀྱང་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་དང་། དེ་ལ་ཡང་རྡུལ་ཉུང་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་དུ་མ་ཡིན་ནོ། །ཡང་ན་རང་གི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་འདིའི་ཀུན་ནས་སློང་བ་སྟེ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ལྷག་པའི་བསམ་པ་དུ་མ་ལས་ཀུན་ནས་བསླངས་པ་”ཞེས་བྱའོ། །“དོན་དང་ཚིག་འབྲུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། བསལ་བར་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་དོན་དང་ཚིག་འབྲུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའོ། །ཡང་ན་སྟོན་པ་དང་། གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་། འབྱེད་པ་དང་། རྣམ་པར་འབྱེད་པ་དང་། གསལ་པོར་བྱེད་པ་དང་། བཏགས་པ་སྟེ་དོན་གྱི་ཚིག་དྲུག་དང་། ཡི་གེ་དང་། ཚིག་དང་། ཚིག་འབྲུ་དང་། རྣམ་པ་དང་། ངེས་པའི་ཚིག་དང་། བཤད་པ་སྟེ་ཚིག་འབྲུའི་ཚིག་དྲུག་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་དོན་ལྟ་བར་བྱའོ། ། Vividhapāṭihāriyanti ettha pāṭihāriyapadassa vacanatthaṃ ‘‘paṭipakkhaharaṇato rāgādikilesāpanayanato ca pāṭihāriya’’nti vadanti. Bhagavato pana paṭipakkhā rāgādayo na santi, ye haritabbā. Puthujjanānampi vigatūpakkilese aṭṭhaguṇasamannāgate citte hatapaṭipakkhe iddhividhaṃ pavattati, tasmā tattha pavattavohārena ca na sakkā idha ‘‘pāṭihāriya’’nti vatthuṃ. Sace pana mahākāruṇikassa bhagavato veneyyagatā ca kilesā [Pg.26] paṭipakkhā, tesaṃ haraṇato ‘‘pāṭihāriya’’nti vuttaṃ, evaṃ sati yuttametaṃ. Atha vā bhagavato ca sāsanassa ca paṭipakkhā titthiyā, tesaṃ haraṇato pāṭihāriyaṃ. Te hi diṭṭhiharaṇavasena ca diṭṭhippakāsane asamatthabhāvena ca iddhiādesanānusāsanīhi haritā apanītā hontīti. ‘‘Paṭī’’ti vā ayaṃ saddo ‘‘pacchā’’ti etassa atthaṃ bodheti ‘‘tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi brāhmaṇo’’tiādīsu (su. ni. 985; cūḷani. pārāyanavaggo, vatthugāthā 4) viya, tasmā samāhite citte vigatūpakkilese katakiccena pacchā haritabbaṃ pavattetabbanti paṭihāriyaṃ, attano vā upakkilesesu catutthajjhānamaggehi haritesu pacchā haraṇaṃ paṭihāriyaṃ, iddhiādesanānusāsaniyo ca vigatūpakkilesena katakiccena ca sattahitatthaṃ puna pavattetabbā, haritesu ca attano upakkilesesu parasattānaṃ upakkilesaharaṇāni hontīti paṭihāriyāni bhavanti. Paṭihāriyameva pāṭihāriyaṃ, paṭihāriye vā iddhiādesanānusāsanisamudāye bhavaṃ ekamekaṃ pāṭihāriyanti vuccati. Paṭihāriyaṃ vā catutthajjhānaṃ maggo ca paṭipakkhaharaṇato, tattha jātaṃ, tasmiṃ vā nimittabhūte, tato vā āgatanti pāṭihāriyaṃ. Tassa pana iddhiādibhedena visayabhedena ca bahuvidhassa bhagavato desanāyaṃ labbhamānattā āha – ‘‘vividhapāṭihāriya’’nti. “ཆོ་འཕྲུལ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པ་”ཞེས་པ་འདིར། ཆོ་འཕྲུལ་ (pāṭihāriya) ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ངེས་ཚིག་ནི། “མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སེལ་བར་བྱེད་པ་དང་། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་སྤོང་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཆོ་འཕྲུལ་ལོ་”ཞེས་སྨྲའོ། །འོན་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་སྤང་བར་བྱ་བའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་མེད་དོ། །སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ལ་ཡང་ཉེ་བར་ཉོན་མོངས་པ་དང་བྲལ་ཞིང་ཡོན་ཏན་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ལ་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་བཅོམ་པ་ན། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྣམ་པ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། དེར་འཇུག་པའི་ཐ་སྙད་ཀྱིས་འདིར་“ཆོ་འཕྲུལ་”ཞེས་བརྗོད་པར་མི་ནུས་སོ། །གལ་ཏེ་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གདུལ་བྱ་ལ་གནས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ནི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཡིན་ལ། དེ་དག་སེལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་“ཆོ་འཕྲུལ་”ཞེས་བརྗོད་ན་ནི་དེ་ལྟར་ན་འཐད་དོ། །ཡང་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་དང་བསྟན་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ནི་མུ་སྟེགས་པ་རྣམས་ཡིན་ལ། དེ་དག་ཚར་གཅོད་པའི་ཕྱིར་ཆོ་འཕྲུལ་ལོ། །འདི་ལྟར་ཁོང་ཚོ་ནི་ལྟ་བ་ཚར་གཅོད་པའི་སྒོ་ནས་དང་། ལྟ་བ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལ་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར། རྫུ་འཕྲུལ་དང་། ཀུན་བརྗོད་པ་དང་། རྗེས་སུ་བསྟན་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་དག་གིས་ཚར་བཅད་ཅིང་བསལ་བར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ། །“པ་ཊི་” (paṭi) ཞེས་པའི་སྒྲ་འདིས་“ཕྱིས་”ཞེས་པའི་དོན་སྟོན་ཏེ། དཔེར་ན་“དེ་ཉིད་ཕྱིར་ཞུགས་པ་ན། བྲམ་ཟེ་གཞན་ཞིག་ལྷགས་པར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (མདོ་སྡེ་བསྡུས་པ། ༩༨༥) བཞིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་མཉམ་པར་བཞག་པའི་སེམས་ཉེ་བར་ཉོན་མོངས་པ་དང་བྲལ་བ་ལ་བྱ་བ་བྱས་པས་ཕྱིས་སེལ་བར་བྱེད་པ་འཇུག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཆོ་འཕྲུལ་ལམ། ཡང་ན་རང་གི་ཉེ་བར་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་བསམ་གཏན་བཞི་པ་དང་ལམ་དག་གིས་བསལ་བ་ན། ཕྱིས་སེལ་བར་བྱེད་པ་ནི་ཆོ་འཕྲུལ་ལོ། །རྫུ་འཕྲུལ་དང་། ཀུན་བརྗོད་པ་དང་། རྗེས་སུ་བསྟན་པ་རྣམས་ནི་ཉེ་བར་ཉོན་མོངས་པ་དང་བྲལ་ཞིང་བྱ་བ་བྱས་པས་སེམས་ཅན་གྱི་ཕན་པའི་ཕྱིར་ཡང་འཇུག་པར་བྱ་བ་ཡིན་ལ། རང་གི་ཉེ་བར་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་བསལ་བ་ན། སེམས་ཅན་གཞན་གྱི་ཉེ་བར་ཉོན་མོངས་པ་སེལ་བར་བྱེད་པ་དག་ཏུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་ཆོ་འཕྲུལ་རྣམས་སོ། །པ་ཊི་ཧཱ་རི་ཡ་ (paṭihāriya) ཉིད་ནི་པཱ་ཊི་ཧཱ་རི་ཡ་ (pāṭihāriya) ཡིན་ལ། ཡང་ན་རྫུ་འཕྲུལ་དང་། ཀུན་བརྗོད་པ་དང་། རྗེས་སུ་བསྟན་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་གྱི་ཚོགས་ལ་གནས་པའི་རེ་རེ་ནི་ཆོ་འཕྲུལ་ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་བསམ་གཏན་བཞི་པ་དང་ལམ་ནི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སེལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཆོ་འཕྲུལ་ཡིན་ལ། དེར་སྐྱེས་པ་འམ། དེ་ཉིད་རྒྱུར་གྱུར་པ་འམ། དེ་ལས་བྱུང་བའི་ཕྱིར་ཆོ་འཕྲུལ་ལོ། །དེ་ཉིད་རྫུ་འཕྲུལ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་དང་ཡུལ་གྱི་དབྱེ་བས་རྣམ་པ་མང་པོ་དག་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་རབ་ལ་རྙེད་པའི་ཕྱིར། “ཆོ་འཕྲུལ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། Na aññathāti bhagavato sammukhā sutākārato na aññathāti attho, na pana bhagavato desitākārato. Acinteyyānubhāvā hi bhagavato desanā. Evañca katvā ‘‘sabbappakārena ko samattho viññātu’’nti idaṃ vacanaṃ samatthitaṃ bhavati, dhāraṇabaladassanañca na virujjhati sutākārāvirujjhanassa adhippetattā. Na hettha atthantaratāparihāro dvinnaṃ atthānaṃ ekavisayattā, itarathā thero bhagavato desanāya sabbathā paṭiggahaṇe samattho asamattho cāti āpajjeyyāti. “གཞན་དུ་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་ནི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་མངོན་སུམ་དུ་ཐོས་པའི་རྣམ་པ་ལས་གཞན་དུ་མ་ཡིན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཡིན་གྱི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བསྟན་པའི་རྣམ་པ་ལས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་ནི་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པའི་མཐུ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་བྱས་ན་“རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་སུས་ཤེས་པར་ནུས་”ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་གྲུབ་པར་འགྱུར་ལ། ཐོས་པའི་རྣམ་པ་དང་མི་འགལ་བར་འདོད་པའི་ཕྱིར། གཟུངས་ཀྱི་སྟོབས་སྟོན་པ་དང་ཡང་མི་འགལ་ལོ། །འདིར་དོན་གཉིས་པོ་ཡུལ་གཅིག་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དོན་གཞན་ཉིད་སྤོང་བ་མ་ཡིན་ནོ། །གཞན་དུ་ན་གནས་བརྟན་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་འཛིན་པ་ལ་ནུས་པ་དང་མི་ནུས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། ། ‘‘Yo paro na hoti, so attā’’ti evaṃ vuttāya niyakajjhattasaṅkhātāya sasantatiyaṃ vattanato tividhopi me-saddo kiñcāpi ekasmiṃyeva atthe dissati, karaṇasampadānasāminiddesavasena pana vijjamānabhedaṃ sandhāyāha – ‘‘me-saddo tīsu atthesu dissatī’’ti. “གང་གཞན་མ་ཡིན་པ་དེ་ནི་བདག་གོ་”ཞེས་དེ་ལྟར་བཤད་པའི་རང་གི་ནང་དུ་བགྲང་བའི་རང་གི་རྒྱུད་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། “མེ་” (me) ཞེས་པའི་སྒྲ་རྣམ་པ་གསུམ་པོ་ནི་དོན་གཅིག་ཉིད་ལ་སྣང་མོད་ཀྱི། བྱེད་པ་དང་། ཕུལ་བ་ (དགོས་ཆེད་) དང་། བདག་པོའི་མཚོན་པའི་དབང་གིས་ཡོད་པའི་དབྱེ་བ་ལ་དགོངས་ནས། “མེ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་དོན་གསུམ་ལ་སྣང་ངོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། Kiñcāpi [Pg.27] upasaggo kiriyaṃ viseseti, jotakabhāvato pana satipi tasmiṃ suta-saddo eva taṃ tamatthaṃ vadatīti anupasaggassa suta-saddassa atthuddhāre saupasaggassa gahaṇaṃ na virujjhatīti dassento ‘‘saupasaggo ca anupasaggo cā’’ti āha. Assāti sutasaddassa. Kammabhāvasādhanāni idha sutasadde sambhavantīti vuttaṃ – ‘‘upadhāritanti vā upadhāraṇanti vā attho’’ti. Mayāti atthe satīti yadā me-saddassa kattuvasena karaṇaniddeso, tadāti attho. Mamāti atthe satīti yadā sambandhavasena sāminiddeso, tadā. ཉེ་བར་བསྒྱུར་བས་བྱ་བ་ཁྱད་པར་དུ་བྱེད་མོད་ཀྱི། གསལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེ་ཡོད་ཀྱང་“སུ་ཏ་” (suta) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉིད་ཀྱིས་དོན་དེ་དང་དེ་བརྗོད་པས། ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་མེད་པའི་“སུ་ཏ་”ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་འདྲེན་པ་ལ། ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་དང་བཅས་པ་བཟུང་བ་མི་འགལ་བར་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི། “ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་དང་བཅས་པ་དང་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་མེད་པའོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། །“འདིའི་”ཞེས་པ་ནི་“སུ་ཏ་”ཞེས་པའི་སྒྲའོ། །ལས་དང་དངོས་པའི་སྒྲུབ་པ་དག་འདིར་“སུ་ཏ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ལ་སྲིད་པའི་ཕྱིར། “ངེས་པར་བཟུང་བ་འམ། ངེས་པར་འཛིན་པ་ནི་དོན་ཏོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“བདག་གིས་”ཞེས་པའི་དོན་ཡོད་པ་ནི། གང་གི་ཚེ་“མེ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་བྱེད་པར་མཚོན་པ་དེའི་ཚེ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“བདག་གི་”ཞེས་པའི་དོན་ཡོད་པ་ནི། གང་གི་ཚེ་འབྲེལ་བའི་དབང་གིས་བདག་པོར་མཚོན་པ་དེའི་ཚེའོ། ། Sutasaddasanniṭṭhāne payuttena evaṃ-saddena savanakiriyājotakena bhavitabbanti vuttaṃ – ‘‘evanti sotaviññāṇādiviññāṇakiccanidassana’’nti. Ādi-saddena sampaṭicchanādīnaṃ sotadvārikaviññāṇānaṃ tadabhinīhaṭānañca manodvārikaviññāṇānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Sabbesampi vākyānaṃ evakāratthasahitattā ‘‘suta’’nti etassa sutamevāti ayamattho labbhatīti āha – ‘‘assavanabhāvappaṭikkhepato’’ti. Etena avadhāraṇena niyāmataṃ dasseti. Yathā ca sutaṃ sutamevāti niyāmetabbaṃ, taṃ sammā sutaṃ hotīti āha – ‘‘anūnādhikāviparītaggahaṇanidassana’’nti. Atha vā saddantaratthāpohanavasena saddo atthaṃ vadatīti sutanti assutaṃ na hotīti ayametassa atthoti vuttaṃ – ‘‘assavanabhāvappaṭikkhepato’’ti. Iminā diṭṭhādivinivattanaṃ karoti. Idaṃ vuttaṃ hoti – na idaṃ mayā diṭṭhaṃ, na sayambhuñāṇena sacchikataṃ, atha kho sutaṃ, tañca sammadevāti. Tenevāha – ‘‘anūnādhikāviparītaggahaṇanidassana’’nti. Avadhāraṇatthe vā evaṃ-sadde ayamatthayojanā – ‘‘karīyatī’’ti tadapekkhassa suta-saddassa ayamattho vutto ‘‘assavanabhāvappaṭikkhepato’’ti. Tenevāha – ‘‘anūnādhikāviparītaggahaṇanidassana’’nti. Savana-saddo cettha kammattho veditabbo ‘‘suyyatī’’ti. ཐོས་པའི་སྒྲ་གཏན་ལ་འབེབས་པ་ལ་སྦྱར་བའི་“འདི་སྐད་”ཅེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཐོས་པའི་བྱ་བ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་དགོས་པར་གསུངས་ཏེ། “འདི་སྐད་ཅེས་པ་ནི་རྣ་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་བྱ་བ་བསྟན་པའོ་”ཞེས་སོ། “ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ནི་ཚེར་ལེན་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣ་བའི་སྒོ་ཅན་གྱི་རྣམ་ཤེས་རྣམས་དང་། དེ་དག་གིས་དྲངས་པའི་ཡིད་ཀྱི་སྒོ་ཅན་གྱི་རྣམ་ཤེས་རྣམས་བཟུང་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། ཚིག་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ངེས་གཟུང་གི་དོན་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། “ཐོས་པ་”ཞེས་པ་འདི་ལ་ཐོས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་ཐོབ་པས་ན། “མ་ཐོས་པའི་དངོས་པོ་བཟློག་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་སོ། འདིས་ནི་ངེས་གཟུང་གིས་ངེས་པ་སྟོན་ཏོ། ཇི་ལྟར་ཐོས་པ་ནི་ཐོས་པ་ཉིད་དུ་ངེས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པ་ལྟར། དེ་ནི་ལེགས་པར་ཐོས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “ལྷག་ཆད་མེད་པ་དང་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་འཛིན་པ་བསྟན་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ཡང་ན། སྒྲ་གཞན་གྱི་དོན་སེལ་བའི་སྒོ་ནས་སྒྲས་དོན་བརྗོད་པའི་ཕྱིར། “ཐོས་པ་”ཞེས་པ་ནི་མ་ཐོས་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་འདིའི་དོན་ཡིན་པར་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “མ་ཐོས་པའི་དངོས་པོ་བཟློག་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་སོ། འདིས་ནི་མཐོང་བ་ལ་སོགས་པ་བཟློག་པར་བྱེད་དོ། འདི་སྐད་བཤད་པ་ཡིན་ཏེ། འདི་ནི་བདག་གིས་མཐོང་བ་མ་ཡིན། རང་བྱུང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་ཐོས་པ་ཡིན་ལ། དེ་ཡང་ལེགས་པ་ཉིད་དུ་ཐོས་སོ་ཞེས་པའོ། དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ། “ལྷག་ཆད་མེད་པ་དང་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་འཛིན་པ་བསྟན་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ངེས་གཟུང་གི་དོན་ལ་“འདི་སྐད་”ཅེས་པའི་སྒྲ་ཡོད་པ་ལ། དོན་སྦྱོར་བ་འདི་ཉིད་དེ། “བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་དེ་ལ་ལྟོས་པའི་“ཐོས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་འདི་ནི། “མ་ཐོས་པའི་དངོས་པོ་བཟློག་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་སོ། དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ། “ལྷག་ཆད་མེད་པ་དང་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་འཛིན་པ་བསྟན་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། འདིར་“ཐོས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་“ཐོས་པར་བྱའོ་”ཞེས་པའི་ལས་ཀྱི་དོན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། Evaṃ savanahetusavanavisesavasena padattayassa ekena pakārena atthayojanaṃ dassetvā idāni pakārantarehi taṃ dassetuṃ – ‘‘tathā eva’’ntiādi vuttaṃ. Tattha tassāti yā sā bhagavato sammukhā dhammassavanākārena pavattā manodvāraviññāṇavīthi, tassā. Sā hi nānappakārena ārammaṇe pavattituṃ samatthā. Tathā ca vuttaṃ – ‘‘sotadvārānusārenā’’ti. Nānappakārenāti vakkhamānānaṃ anekavihitānaṃ [Pg.28] byañjanatthaggahaṇānaṃ nānākārena. Etena imissā yojanāya ākārattho evaṃ-saddo gahitoti dīpeti. Pavattibhāvappakāsananti pavattiyā atthibhāvappakāsanaṃ. Sutanti dhammappakāsananti yasmiṃ ārammaṇe vuttappakārā viññāṇavīthi nānappakārena pavattā, tassa dhammattā vuttaṃ, na sutasaddassa dhammatthattā. Vuttassevatthassa pākaṭīkaraṇaṃ ‘‘ayañhetthā’’tiādi. Tattha viññāṇavīthiyāti karaṇatthe karaṇavacanaṃ, mayāti kattuatthe. དེ་ལྟར་ཐོས་པའི་རྒྱུ་དང་ཐོས་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་དབང་གིས་ཚིག་གསུམ་པོ་ལ་རྣམ་པ་གཅིག་གི་སྒོ་ནས་དོན་སྦྱོར་བ་བསྟན་ནས། ད་ནི་རྣམ་པ་གཞན་དག་གི་སྒོ་ནས་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དེ་བཞིན་ཉིད་དོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་“དེའི་”ཞེས་པ་ནི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་ཆོས་ཉན་པའི་རྣམ་པས་ཞུགས་པའི་ཡིད་ཀྱི་སྒོའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྒྱུན་གང་ཡིན་པ་དེ་ལའོ། དེ་ནི་དམིགས་པ་ལ་རྣམ་པ་དུ་མའི་སྒོ་ནས་འཇུག་པར་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ། དེ་བཞིན་དུ་ཡང་། “རྣ་བའི་སྒོའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་”ཞེས་གསུངས་སོ། “རྣམ་པ་དུ་མས་”ཞེས་པ་ནི། བཤད་པར་འགྱུར་བའི་ཚིག་དང་དོན་འཛིན་པ་རྣམ་པ་དུ་མ་ཡོད་པ་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་སོ། འདིས་ནི་སྦྱོར་བ་འདི་ལ་“འདི་སྐད་”ཅེས་པའི་སྒྲ་ནི་རྣམ་པའི་དོན་དུ་བཟུང་བ་ཡིན་པར་གསལ་བར་བྱེད་དོ། “འཇུག་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། འཇུག་པ་ཡོད་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པའོ། “ཐོས་པ་ནི་ཆོས་གསལ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། དམིགས་པ་གང་ལ་བཤད་མ་ཐག་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྒྱུན་རྣམ་པ་དུ་མས་ཞུགས་པ་དེ་ནི་ཆོས་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་ཀྱི། “ཐོས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཆོས་ཀྱི་དོན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་ནོ། བཤད་མ་ཐག་པའི་དོན་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པ་ནི་ “འདིར་ནི་འདི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། དེ་ལ་“རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྒྱུན་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི་བྱེད་པའི་དོན་ལ་བྱེད་པའི་སྒྲ་དང་། “བདག་གིས་”ཞེས་པ་ནི་བྱེད་པ་པོའི་དོན་ལའོ། Evanti niddisitabbappakāsananti nidassanatthaṃ evaṃ-saddaṃ gahetvā vuttaṃ nidassetabbassa nidassitabbattābhāvābhāvato. Tena evaṃ-saddena sakalampi suttaṃ paccāmaṭṭhanti dasseti. Sutasaddassa kiriyāsaddattā savanakiriyāya ca sādhāraṇaviññāṇappabandhappaṭibaddhattā tattha ca puggalavohāroti vuttaṃ – ‘‘sutanti puggalakiccappakāsana’’nti. Na hi puggalavohārarahite dhammappabandhe savanakiriyā labbhatīti. “འདི་སྐད་ཅེས་པ་ནི་བསྟན་པར་བྱ་བ་གསལ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། དཔེར་བརྗོད་པའི་དོན་དུ་“འདི་སྐད་”ཅེས་པའི་སྒྲ་བཟུང་ནས་གསུངས་ཏེ། མཚོན་པར་བྱ་བ་ལ་མཚོན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཡོད་པ་དང་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། “འདི་སྐད་”ཅེས་པའི་སྒྲ་དེས་མདོ་ཐམས་ཅད་ལ་ཡང་ཉེ་བར་རེག་པ་ཡིན་པར་སྟོན་ཏོ། “ཐོས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་བྱ་བའི་སྒྲ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཐོས་པའི་བྱ་བ་ནི་ཐུན་མོང་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྒྱུན་ལ་འབྲེལ་བའི་ཕྱིར་དང་། དེ་ལ་གང་ཟག་གི་ཐ་སྙད་ཡོད་པའི་ཕྱིར། “ཐོས་པ་ནི་གང་ཟག་གི་བྱ་བ་གསལ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། གང་ཟག་གི་ཐ་སྙད་དང་བྲལ་བའི་ཆོས་ཀྱི་རྒྱུན་ལ་ཐོས་པའི་བྱ་བ་མི་རྙེད་པའི་ཕྱིར་རོ། Yassa cittasantānassātiādipi ākāratthameva evaṃ-saddaṃ gahetvā purimayojanāya aññathā atthayojanaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tattha ākārapaññattīti upādāpaññatti eva dhammānaṃ pavattiākārupādānavasena tathā vuttā. Sutanti visayaniddesoti sotabbabhūto dhammo savanakiriyākattupuggalassa savanakiriyāvasena pavattiṭṭhānanti katvā vuttaṃ. Cittasantānavinimuttassa paramatthato kassaci kattuabhāvepi saddavohārena buddhiparikappitabhedavacanicchāya cittasantānato aññaṃ viya taṃsamaṅgiṃ katvā vuttaṃ – ‘‘cittasantānena taṃsamaṅgīno’’ti. Savanakiriyāvisayopi sotabbadhammo savanakiriyāvasena pavattacittasantānassa idha paramatthato kattubhāvato, savanavasena cittapavattiyā eva vā savanakiriyābhāvato taṃkiriyākattu ca visayo hotīti katvā vuttaṃ – ‘‘taṃsamaṅgīno kattuvisaye’’ti. Sutākārassa ca therassa sammānicchitabhāvato āha – ‘‘gahaṇasanniṭṭhāna’’nti. Etena vā avadhāraṇatthaṃ evaṃ-saddaṃ gahetvā ayamatthayojanā katāti daṭṭhabbaṃ. “སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་གང་གི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཡང་། རྣམ་པའི་དོན་ཉིད་ལ་“འདི་སྐད་”ཅེས་པའི་སྒྲ་བཟུང་ནས། སྔ་མའི་སྦྱོར་བ་ལས་གཞན་དུ་དོན་སྦྱོར་བ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། དེ་ལ་“རྣམ་པར་བཏགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། བརྟེན་ནས་གདགས་པ་ཉིད་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་འཇུག་པའི་རྣམ་པ་ལ་བརྟེན་པའི་དབང་གིས་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། “ཐོས་པ་ནི་ཡུལ་བསྟན་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཐོས་པར་བྱ་བར་གྱུར་པའི་ཆོས་ནི་ཐོས་པའི་བྱ་བ་བྱེད་པའི་གང་ཟག་གི་ཐོས་པའི་བྱ་བའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་གནས་ཡིན་པར་བྱས་ནས་གསུངས་སོ། སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་ལས་གྲོལ་བའི་བྱེད་པ་པོ་གང་ཡང་དོན་དམ་པར་མེད་ཀྱང་། སྒྲའི་ཐ་སྙད་ཀྱིས་བློས་བརྟགས་པའི་དབྱེ་བའི་ཚིག་བརྗོད་པར་འདོད་པས། སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་ལས་གཞན་པ་བཞིན་དུ་དེ་དང་ལྡན་པར་བྱས་ནས་ “སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ཐོས་པའི་བྱ་བའི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་ཐོས་བྱའི་ཆོས་ཀྱང་། ཐོས་པའི་བྱ་བའི་དབང་གིས་ཞུགས་པའི་སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་ཀྱི་འདིར་དོན་དམ་པར་བྱེད་པ་པོའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་ཐོས་པའི་དབང་གིས་སེམས་འཇུག་པ་ཉིད་ཐོས་པའི་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། བྱ་བ་དེའི་བྱེད་པ་པོའི་ཡུལ་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱས་ནས། “ལྡན་པའི་བྱེད་པ་པོའི་ཡུལ་ལ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ཐོས་པའི་རྣམ་པ་ནི་གནས་བརྟན་གྱིས་ལེགས་པར་གཏན་ལ་ཕབ་པའི་ཕྱིར། “འཛིན་པ་གཏན་ལ་འབེབས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ཡང་ན་འདིས་ནི་ངེས་གཟུང་གི་དོན་ལ་“འདི་སྐད་”ཅེས་པའི་སྒྲ་བཟུང་ནས་དོན་སྦྱོར་བ་འདི་བྱས་པར་ལྟ་བར་བྱའོ། Pubbe sutānaṃ nānāvihitānaṃ suttasaṅkhātānaṃ atthabyañjanānaṃ upadhāritarūpassa ākārassa nidassanassa, avadhāraṇassa vā pakāsanasabhāvo [Pg.29] evaṃ-saddoti tadākārādiupadhāraṇassa puggalapaññattiyā upādānabhūtadhammappabandhabyāpāratāya vuttaṃ – ‘‘evanti puggalakiccaniddeso’’ti. Savanakiriyā pana puggalavādinopi viññāṇanirapekkhā natthīti visesato viññāṇabyāpāroti āha – ‘‘sutanti viññāṇakiccaniddeso’’ti. Meti saddappavattiyā ekanteneva sattavisayattā viññāṇakiccassa ca tattheva samodahitabbato ‘‘meti ubhayakiccayuttapuggalaniddeso’’ti vuttaṃ. Avijjamānapaññattivijjamānapaññattisabhāvā yathākkamaṃ evaṃsaddasutasaddānaṃ atthāti te tathārūpapaññattiupādānabyāpārabhāvena dassento āha – ‘‘evanti puggalakiccaniddeso, sutanti viññāṇakiccaniddeso’’ti. Ettha ca karaṇakiriyākattukammavisesappakāsanavasena puggalabyāpāravisayapuggalabyāpāranidassanavasena gahaṇākāraggāhakatabbisayavisesaniddesavasena kattukaraṇabyāpārakattuniddesavasena ca dutiyādayo catasso atthayojanā dassitāti daṭṭhabbaṃ. སྔོན་ཐོས་པའི་མདོར་གཏོགས་པའི་དོན་དང་ཚིག་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡིད་ལ་བྱས་པའི་རང་བཞིན་གྱི་རྣམ་པ་མཚོན་པ་འམ། ཡང་ན་ངེས་གཟུང་གསལ་བར་བྱེད་པའི་རང་བཞིན་ནི་“འདི་སྐད་”ཅེས་པའི་སྒྲ་ཡིན་པས། དེའི་རྣམ་པ་ལ་སོགས་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ནི་གང་ཟག་ཏུ་གདགས་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྒྱུན་གྱི་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “འདི་སྐད་ཅེས་པ་ནི་གང་ཟག་གི་བྱ་བ་བསྟན་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ཐོས་པའི་བྱ་བ་ནི་གང་ཟག་ཏུ་སྨྲ་བ་ལ་ཡང་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་མ་ལྟོས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། ཁྱད་པར་དུ་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་བྱ་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “ཐོས་པ་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་བྱ་བ་བསྟན་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། “བདག་གིས་”ཞེས་པའི་སྒྲ་འཇུག་པ་ནི་གཅིག་ཏུ་སེམས་ཅན་གྱི་ཡུལ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པའི་བྱ་བ་ཡང་དེ་ཉིད་ལ་འདུ་བར་བྱ་དགོས་པའི་ཕྱིར། “བདག་གིས་ཞེས་པ་ནི་བྱ་བ་གཉིས་ཀ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་བསྟན་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། མེད་པ་བཏགས་པ་དང་ཡོད་པ་བཏགས་པའི་རང་བཞིན་ནི་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་“འདི་སྐད་”ཅེས་པའི་སྒྲ་དང་“ཐོས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ཡིན་པས། དེ་དག་དེ་ལྟ་བུའི་རང་བཞིན་གྱི་གདགས་པ་ཉེ་བར་བཟུང་བའི་བྱ་བའི་དངོས་པོས་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི། “འདི་སྐད་ཅེས་པ་ནི་གང་ཟག་གི་བྱ་བ་བསྟན་པའོ་། ཐོས་པ་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་བྱ་བ་བསྟན་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། འདིར་ཡང་བྱེད་པ་དང་། བྱ་བ། བྱེད་པ་པོ། ལས་ཀྱི་ཁྱད་པར་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་དང་། གང་ཟག་གི་བྱ་བའི་ཡུལ་དང་གང་ཟག་གི་བྱ་བ་མཚོན་པའི་དབང་གིས་དང་། འཛིན་པའི་རྣམ་པ་དང་། འཛིན་པ་པོ། དེའི་ཡུལ་གྱི་ཁྱད་པར་བསྟན་པའི་དབང་གིས་དང་། བྱེད་པ་པོ་དང་བྱེད་པའི་བྱ་བ་དང་བྱེད་པ་པོ་བསྟན་པའི་དབང་གིས་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་སྦྱོར་བ་བཞི་པོ་དག་བསྟན་པར་ལྟ་བར་བྱའོ། Sabbassapi saddādhigamanīyassa atthassa paññattimukheneva paṭipajjitabbattā sabbapaññattīnañca vijjamānādivasena chasu paññattibhedesu antogadhattā tesu ‘‘eva’’ntiādīnaṃ paññattīnaṃ sarūpaṃ niddhārento āha – ‘‘evanti ca meti cā’’tiādi. Tattha evanti ca meti ca vuccamānassatthassa ākārādino dhammānaṃ asallakkhaṇabhāvato avijjamānapaññattibhāvoti āha – ‘‘saccikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññattī’’ti. Tattha saccikaṭṭhaparamatthavasenāti bhūtatthauttamatthavasena. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo māyāmarīciādayo viya abhūtattho, anussavādīhi gahetabbo viya anuttamattho ca na hoti, so rūpasaddādisabhāvo, ruppanānubhavanādisabhāvo vā attho saccikaṭṭho paramattho cāti vuccati, na tathā ‘‘evaṃ me’’tipadānaṃ atthoti. Etamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘kiñhettha ta’’ntiādi vuttaṃ. Sutanti pana saddāyatanaṃ sandhāyāha – ‘‘vijjamānapaññattī’’ti. Teneva hi ‘‘yañhi taṃ ettha sotena upaladdha’’nti vuttaṃ. ‘‘Sotadvārānusārena upaladdha’’nti pana vutte atthabyañjanādi sabbaṃ labbhati. Taṃ taṃ upādāya vattabbatoti sotapathamāgate dhamme upādāya tesaṃ upadhāritākārādino paccāmasanavasena evanti, sasantatipariyāpanne khandhe upādāya meti vattabbattāti attho. Diṭṭhādisabhāvarahite saddāyatane pavattamānopi [Pg.30] sutavohāro ‘‘dutiyaṃ tatiya’’ntiādiko viya paṭhamādīni diṭṭhamutaviññāte apekkhitvā pavattoti āha – ‘‘diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato’’ti. Assutaṃ na hotīti hi sutanti pakāsito ayamatthoti. སྒྲས་རྟོགས་པར་བྱ་བའི་དོན་ཐམས་ཅད་ཀྱང་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་ཉིགས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། བཏགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཡོད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བཏགས་པའི་དབྱེ་བ་དྲུག་གི་ནང་དུ་འདུ་བའི་ཕྱིར། དེ་དག་གི་ནང་ནས་“འདི་སྐད་”ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་བཏགས་པ་རྣམས་ཀྱི་རང་བཞིན་ངེས་པར་འཛིན་པ་ནི། “འདི་སྐད་ཅེས་པ་དང་བདག་གིས་ཅེས་པ་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་“འདི་སྐད་”ཅེས་པ་དང་“བདག་གིས་”ཅེས་བརྗོད་པའི་དོན་གྱི་རྣམ་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དུ་མ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར། མེད་པ་བཏགས་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “བདེན་པའི་དོན་དང་དོན་དམ་པའི་དབང་གིས་མེད་པ་བཏགས་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ལ་“བདེན་པའི་དོན་དང་དོན་དམ་པའི་དབང་གིས་”ཞེས་པ་ནི། ཡང་དག་པའི་དོན་དང་དམ་པའི་དོན་གྱི་དབང་གིས་སོ། འདི་སྐད་བཤད་པ་ཡིན་ཏེ། གང་ཞིག་སྒྱུ་མ་དང་སྨིག་རྒྱུ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ཡང་དག་པ་མ་ཡིན་པའི་དོན་མ་ཡིན་པ་དང་། ཐོས་རྒྱུན་ལ་སོགས་པས་བཟུང་བར་བྱ་བ་བཞིན་དུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་དོན་ཡང་མ་ཡིན་པ། གཟུགས་དང་སྒྲ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ནམ། གཟུགས་སུ་རུང་བ་དང་མྱོང་བ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་གྱི་དོན་དེ་ནི་བདེན་པའི་དོན་དང་དོན་དམ་པ་ཞེས་བྱ་ལ། “འདི་སྐད་བདག་གིས་”ཞེས་པའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱི་དོན་ནི་དེ་ལྟ་བུ་མ་ཡིན་ནོ། དོན་འདི་ཉིད་ཆེས་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། “འདིར་དེ་ཅི་ཞིག་ཡིན་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། “ཐོས་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྒྲའི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་ཏེ། “ཡོད་པ་བཏགས་པའོ་”ཞེས་སོ། དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ། “འདིར་རྣ་བས་གང་ཞིག་རྙེད་པ་དེ་ནི་”ཞེས་གསུངས་སོ། “རྣ་བའི་སྒོའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་རྙེད་པ་”ཞེས་བརྗོད་ན་ནི། དོན་དང་ཚིག་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། དེ་དང་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རྣ་བའི་ལམ་དུ་ལྷགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་བརྟེན་ནས་དེ་དག་གི་ཡིད་ལ་བྱས་པའི་རྣམ་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཉེ་བར་རེག་པའི་དབང་གིས་“འདི་སྐད་”ཅེས་དང་། རང་གི་རྒྱུད་དུ་གཏོགས་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལ་བརྟེན་ནས་“བདག་གིས་”ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། མཐོང་བ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་དང་བྲལ་བའི་སྒྲའི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་འཇུག་པ་ཡིན་ཡང་། ཐོས་པའི་ཐ་སྙད་ནི་“གཉིས་པ་དང་གསུམ་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ། དང་པོ་ལ་སོགས་པའི་མཐོང་བ་དང་། བྱེ་བྲག་ཏུ་ཕྱེ་བ། རྣམ་པར་ཤེས་པ་རྣམས་ལ་ལྟོས་ནས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་གསུངས་ཏེ། “མཐོང་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་ལྟོས་ནས་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་སོ། མ་ཐོས་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་ནི་ཐོས་པ་ཞེས་གསལ་བར་བྱས་པའི་དོན་འདི་ཉིད་དོ། Attanā paṭividdhā suttassa pakāravisesā evanti therena paccāmaṭṭhāti āha – ‘‘asammohaṃ dīpetī’’ti. Nānappakārappaṭivedhasamattho hotīti etena vakkhamānassa suttassa nānappakārataṃ duppaṭivijjhatañca dasseti. Sutassa asammosaṃ dīpetīti sutākārassa yāthāvato dassiyamānattā vuttaṃ. Asammohenāti sammohābhāvena, paññāya eva vā savanakālasambhūtāya taduttarikālapaññāsiddhi. Evaṃ asammosenāti etthāpi vattabbaṃ. Byañjanānaṃ paṭivijjhitabbo ākāro nātigambhīro, yathāsutadhāraṇameva tattha karaṇīyanti satiyā byāpāro adhiko, paññā tattha guṇībhūtāti vuttaṃ – ‘‘paññāpubbaṅgamāyā’’tiādi ‘‘paññāya pubbaṅgamā’’ti katvā. Pubbaṅgamatā cettha padhānabhāvo ‘‘manopubbaṅgamā’’tiādīsu (dha. pa. 1, 2) viya, pubbaṅgamatāya vā cakkhuviññāṇādīsu āvajjanādīnaṃ viya appadhānatte paññā pubbaṅgamā etissāti ayampi attho yujjati, evaṃ satipubbaṅgamāyāti etthāpi vuttanayānusārena yathāsambhavamattho veditabbo. Atthabyañjanasampannassāti atthabyañjanaparipuṇṇassa, saṅkāsanappakāsanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapaññattivasena chahi atthapadehi akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesavasena chahi byañjanapadehi ca samannāgatassāti vā attho daṭṭhabbo. རང་གིས་རྟོགས་པའི་མདོའི་རྣམ་པའི་ཁྱད་པར་རྣམས་ནི་“འདི་སྐད་”ཅེས་གནས་བརྟན་གྱིས་ཉེ་བར་བཟུང་བའི་ཕྱིར་གསུངས་ཏེ། “རྨོངས་པ་མེད་པ་གསལ་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་སོ། རྣམ་པ་དུ་མ་རྟོགས་པར་ནུས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་འདིས་ནི། བཤད་པར་འགྱུར་བའི་མདོའི་རྣམ་པ་དུ་མ་ཉིད་དང་རྟོགས་པར་དཀའ་བ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། “ཐོས་པ་མ་ཉམས་པ་གསལ་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། ཐོས་པའི་རྣམ་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་སྟོན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། “རྨོངས་པ་མེད་པས་”ཞེས་པ་ནི་རྨོངས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་ཐོས་པའི་དུས་སུ་བྱུང་བའི་ཤེས་རབ་ཉིད་ཀྱིས་དེའི་འོག་གི་དུས་ཀྱི་ཤེས་རབ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། དེ་བཞིན་དུ་“མ་ཉམས་པས་”ཞེས་པ་འདིར་ཡང་བརྗོད་པར་བྱའོ། ཚིག་རྣམས་ཀྱི་རྟོགས་པར་བྱ་བའི་རྣམ་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་ཟབ་པ་མ་ཡིན་ལ། ཇི་ལྟར་ཐོས་པ་བཞིན་དུ་འཛིན་པ་ཉིད་དེ་ལ་བྱ་དགོས་པའི་ཕྱིར། དྲན་པའི་བྱ་བ་ནི་ལྷག་པ་ཡིན་ཞིང་། ཤེས་རབ་ནི་དེ་ལ་ཕལ་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་གསུངས་ཏེ། “ཤེས་རབ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཅན་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་“ཤེས་རབ་ཀྱིས་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའོ་”ཞེས་བྱས་ནས་སོ། འདིར་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཉིད་ནི་གཙོ་བོའི་དངོས་པོ་ཡིན་ཏེ། “ཡིད་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ། ༡། ༢) བཞིན་ནམ། ཡང་ན་མིག་གི་རྣམ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་ལ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཉིད་ཕལ་པ་ཡིན་པ་ལ། ཤེས་རབ་ནི་འདིའི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་ཡང་རུང་སྟེ། དེ་བཞིན་དུ་“དྲན་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཅན་”ཞེས་པ་འདིར་ཡང་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་ཇི་ལྟར་མཐུན་པར་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། “དོན་དང་ཚིག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། དོན་དང་ཚིག་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་སྟེ། སྟོན་པ་དང་། གསལ་བར་བྱེད་པ། རྣམ་པར་འབྱེད་པ། བགོ་བ། གསལ་བར་བྱེད་པ། གདགས་པ་ཞེས་པའི་དོན་གྱི་ཚིག་དྲུག་དང་། ཡི་གེ་དང་། ཚིག ཚིག་འབྲུ། རྣམ་པ། ངེས་པའི་ཚིག བསྟན་པ་ཞེས་པའི་ཚིག་གི་ཚིག་དྲུག་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་དོན་ལྟ་བར་བྱའོ། Yonisomanasikāraṃ dīpeti evaṃ-saddena vuccamānānaṃ ākāranidassanāvadhāraṇatthānaṃ aviparītasaddhammavisayattāti adhippāyo. Avikkhepaṃ dīpetīti ‘‘cittapariyādānaṃ kattha bhāsita’’ntiādipucchāvase pakaraṇappattassa vakkhamānassa suttassa savanaṃ samādhānamantarena na sambhavatīti katvā vuttaṃ. Vikkhittacittassātiādi tassevatthassa samatthanavasena vuttaṃ. Sabbasampattiyāti atthabyañjanadesakappayojanādisampattiyā. Aviparītasaddhammavisayehi viya ākāranidassanāvadhāraṇatthehi yonisomanasikārassa, saddhammassavanena viya ca avikkhepassa yathā yonisomanasikārena phalabhūtena attasammāpaṇidhipubbekatapuññatānaṃ siddhi vuttā [Pg.31] tadavinābhāvato. Evaṃ avikkhepena phalabhūtena kāraṇabhūtānaṃ saddhammassavanasappurisūpanissayānaṃ siddhi dassetabbā siyā assutavato sappurisūpanissayarahitassa ca tadabhāvato. Na hi vikkhittacittotiādinā samatthanavacanena pana avikkhepena kāraṇabhūtena sappurisūpanissayena ca phalabhūtassa saddhammassavanassa siddhi dassitā. Ayaṃ panettha adhippāyo yutto siyā, saddhammassavanasappurisūpanissayā na ekantena avikkhepassa kāraṇaṃ bāhiraṅgattā, avikkhepo pana sappurisūpanissayo viya saddhammassavanassa ekantakāraṇanti. Evampi avikkhepena sappurisūpanissayasiddhijotanā na samatthitāva. No na samatthitā vikkhittacittānaṃ sappurisapayirupāsanābhāvassa atthasiddhattā. Ettha ca purimaṃ phalena kāraṇassa siddhidassanaṃ nadīpūrena viya upari vuṭṭhisabbhāvassa, dutiyaṃ kāraṇena phalassa siddhidassanaṃ daṭṭhabbaṃ ekantavassinā viya meghavuṭṭhānena vuṭṭhippavattiyā. ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ནི། "འདི་སྐད་" ཅེས་པའི་སྒྲས་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་རྣམ་པ་དང་། དཔེར་མཚོན་པ་དང་། ངེས་པར་གཟུང་བའི་དོན་རྣམས་ནི་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཡུལ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ།། རྣམ་པར་མ་གཡེང་བ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ནི། "སེམས་ཡོངས་སུ་གཏུགས་པ་གང་དུ་བཤད་པ་ཡིན་ནམ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་དྲི་བའི་དབང་གིས་སྐབས་སུ་བབས་ཤིང་བཤད་པར་འགྱུར་བའི་མདོ་ཉན་པ་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་མེད་པར་མི་སྲིད་པས་ནའོ་ཞེས་གསུངས་སོ།། "སེམས་གཡེངས་པ་ཅན་གྱི་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་དོན་དེ་ཉིད་སྒྲུབ་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཅེས་པ་ནི་དོན་དང་། ཚིག་འབྲུ་དང་། བསྟན་པ་དང་། དགོས་པ་ལ་སོགས་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ།། ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཡུལ་རྣམས་ཀྱིས་རྣམ་པ་དང་། དཔེར་མཚོན་པ་དང་། ངེས་པར་གཟུང་བའི་དོན་རྣམས་ཀྱིས་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་གྲུབ་པ་བཞིན་དང་། དམ་པའི་ཆོས་ཉན་པས་རྣམ་པར་མ་གཡེང་བ་གྲུབ་པ་བཞིན་དུ། འབྲས་བུར་གྱུར་པའི་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པས་བདག་ཉིད་ཡང་དག་པར་སྨོན་པ་དང་། སྔོན་བྱས་པའི་བསོད་ནམས་ཉིད་གྲུབ་པར་གསུངས་ཏེ། དེ་དག་མེད་ན་མི་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་བཞིན་དུ་འབྲས་བུར་གྱུར་པའི་རྣམ་པར་མ་གཡེང་བས་རྒྱུར་གྱུར་པའི་དམ་པའི་ཆོས་ཉན་པ་དང་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ལ་བསྟེན་པ་གྲུབ་པ་ཉིད་བསྟན་པར་བྱ་སཏེ། ཐོས་པ་མེད་པ་དང་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ལ་བསྟེན་པ་དང་བྲལ་བ་ལ་དེ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། "སེམས་གཡེངས་པ་ཅན་ནི་མ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒྲུབ་པའི་ཚིག་གིས་ནི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་རྣམ་པར་མ་གཡེང་བ་དང་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ལ་བསྟེན་པས་འབྲས་བུར་གྱུར་པའི་དམ་པའི་ཆོས་ཉན་པ་གྲུབ་པ་བསྟན་ཏོ།། འདི་ལ་ནི་འདིར་དགོངས་པ་འདི་རིགས་པར་འགྱུར་ཏེ། དམ་པའི་ཆོས་ཉན་པ་དང་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ལ་བསྟེན་པ་ནི་ཕྱི་རོལ་གྱི་ཡན་ལག་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་མ་གཡེང་བའི་རྒྱུ་གཅིག་ཏུ་ངེས་པ་ནི་མ་ཡིན་ལ། རྣམ་པར་མ་གཡེང་བ་ནི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ལ་བསྟེན་པ་བཞིན་དུ་དམ་པའི་ཆོས་ཉན་པའི་རྒྱུ་གཅིག་ཏུ་ངེས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་ལྟ་ནའང་རྣམ་པར་མ་གཡེང་བས་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ལ་བསྟེན་པ་གྲུབ་པར་མཚོན་པ་ནི་མ་གྲུབ་པ་ཉིད་དོ་ཞེ་ན། མ་གྲུབ་པ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། སེམས་གཡེངས་པ་རྣམས་ལ་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པ་མེད་པའི་དོན་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ།། འདིར་ཡང་སྔ་མ་འབྲས་བུས་རྒྱུ་གྲུབ་པར་བསྟན་པ་ནི། ཆུ་ལུད་པས་སྟེང་དུ་ཆར་བབས་པ་ཡོད་པར་ཤེས་པ་བཞིན་དུ་བལྟ་བར་བྱ་ལ། ཕྱི་མ་རྒྱུས་འབྲས་བུ་གྲུབ་པར་བསྟན་པ་ནི། ཆར་ངེས་པར་འབབ་པའི་སྤྲིན་ལངས་པས་ཆར་འབབ་པར་འགྱུར་བ་བཞིན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། Bhagavato vacanassa atthabyañjanappabhedaparicchedavasena sakalasāsanasampattiogāhanākāro niravasesaparahitapāripūritākāraṇanti vuttaṃ – ‘‘evaṃ bhaddako ākāro’’ti. Yasmā na hotīti sambandho. Pacchimacakkadvayasampattinti attasammāpaṇidhipubbekatapuññatāsaṅkhātaguṇadvayaṃ. Aparāparaṃ vuttiyā cettha cakkabhāvo, caranti etehi sattā sampattibhavesūti vā. Ye sandhāya vuttaṃ – ‘‘cattārimāni, bhikkhave, cakkāni, yehi samannāgatānaṃ devamanussānaṃ catucakkaṃ vattatī’’tiādi (a. ni. 4.31). Purimapacchimabhāvo cettha desanākkamavasena daṭṭhabbo. Pacchimacakkadvayasiddhiyāti pacchimacakkadvayassa atthitāya. Sammāpaṇihitatto pubbe ca katapuñño suddhāsayo hoti tadasiddhihetūnaṃ kilesānaṃ dūrībhāvatoti āha – ‘‘āsayasuddhi siddhā hotī’’ti. Tathā hi vuttaṃ – ‘‘sammāpaṇihitaṃ cittaṃ, seyyaso naṃ tato kare’’ti (dha. pa. 43), ‘‘katapuññosi tvaṃ, ānanda, padhānamanuyuñja, khippaṃ hohisi anāsavo’’ti (dī. ni. 2.207) ca. Tenevāha – ‘‘āsayasuddhiyā adhigamabyattisiddhī’’ti. Payogasuddhiyāti yonisomanasikārapubbaṅgamassa dhammassavanappayogassa visadabhāvena. Tathā cāha – ‘‘āgamabyattisiddhī’’ti, sabbassa vā kāyavacīpayogassa niddosabhāvena. Parisuddhakāyavacīpayogo hi vippaṭisārābhāvato avikkhittacitto pariyattiyaṃ visārado hotīti. བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བཀའ་དོན་དང་ཚིག་འབྲུའི་དབྱེ་བ་ཡོངས་སུ་བཅད་པའི་དབང་གིས་བསྟན་པ་མཐའག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་འཇུག་པའི་རྣམ་པ་ནི། གཞན་གྱི་དོན་མ་ལུས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "འདི་ལྟར་བཟང་པོའི་རྣམ་པའོ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། "གང་གི་ཕྱིར་མི་འགྱུར་བ་" ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ།། "འཁོར་ལོ་ཕྱི་མ་གཉིས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་" ཞེས་པ་ནི་བདག་ཉིད་ཡང་དག་པར་སྨོན་པ་དང་སྔོན་བྱས་པའི་བསོད་ནམས་ཉིད་དུ་གྲགས་པའི་ཡོན་ཏན་གཉིས་སོ།། འདིར་ཡང་ཡང་འཇུག་པའི་ཕྱིར་འཁོར་ལོའི་དངོས་པོ་ཡིན་ལ། ཡང་ན་སེམས་ཅན་རྣམས་འདི་དག་གིས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་སྲིད་པ་རྣམས་སུ་རྒྱུ་བའི་ཕྱིར་རོ།། གང་ལ་དགོངས་ནས་ "དགེ་སློང་དག འཁོར་ལོ་འདི་བཞི་པོ་དག་ནི། གང་དང་ལྡན་པའི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ལ་འཁོར་ལོ་བཞི་སྐོར་བར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། འདིར་སྔ་ཕྱིའི་དངོས་པོ་ནི་བསྟན་པའི་གོ་རིམ་གྱི་དབང་གིས་བལྟ་བར་བྱའོ།། "འཁོར་ལོ་ཕྱི་མ་གཉིས་གྲུབ་པས་" ཞེས་པ་ནི་འཁོར་ལོ་ཕྱི་མ་གཉིས་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ།། བདག་ཉིད་ཡང་དག་པར་སྨོན་པ་དང་སྔོན་བྱས་པའི་བསོད་ནམས་ཅན་ནི་བསམ་པ་དག་པ་ཡིན་ཏེ། དེ་མ་གྲུབ་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་རིང་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་གསུངས་པ། "བསམ་པ་དག་པ་གྲུབ་པར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་པའོ།། དེ་ལྟར་ཡང་གསུངས་ཏེ། "སེམས་ནི་ཡང་དག་པར་སྨོན་པ་ནི། དེ་ལས་ཀྱང་བཟང་བར་བྱེད་དོ་" ཞེས་པ་དང་། "ཀུན་དགའ་བོ། ཁྱོད་ནི་སྔོན་བསོད་ནམས་བྱས་པ་ཡིན་པས་བརྩོན་འགྲུས་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་ཞིག མྱུར་དུ་ཟག་པ་མེད་པར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། "བསམ་པ་དག་པས་རྟོགས་པ་ལ་མཁས་པ་གྲུབ་པའོ་" ཞེས་སོ།། "སྦྱོར་བ་དག་པས་" ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཆོས་ཉན་པའི་སྦྱོར་བ་གསལ་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་བཞིན་དུ་གསུངས་པ། "ལུང་ལ་མཁས་པ་གྲུབ་པའོ་" ཞེས་པའམ། ཡང་ན་ལུས་དང་ངག་གི་སྦྱོར་བ་ཐམས་ཅད་སྐྱོན་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། ལུས་དང་ངག་གི་སྦྱོར་བ་ཡོངས་སུ་དག་པ་ནི་འགྱོད་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་སེམས་མ་གཡེངས་པར་ལུང་གི་ཆོས་ལ་མཁས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱའོ།། Nānappakārapaṭivedhadīpakenātiādinā [Pg.32] atthabyañjanesu therassa evaṃ-saddasuta-saddānaṃ asammohadīpanato catuppaṭisambhidāvasena atthayojanaṃ dasseti. Tattha sotappabhedapaṭivedhadīpakenāti etena ayaṃ suta-saddo evaṃ-saddasannidhānato, vakkhamānāpekkhāya vā sāmaññeneva sotabbadhammavisesaṃ āmasatīti dasseti. Manodiṭṭhikaraṇānaṃ pariyattidhammānaṃ anupekkhanasuppaṭivedhā visesato manasikārappaṭibaddhāti te vuttanayena yonisomanasikāradīpakena evaṃ-saddena yojetvā, savanadhāraṇavacīparicayā pariyattidhammā visesena sotāvadhānappaṭibaddhāti te avikkhepadīpakena suta-saddena yojetvā dassento sāsanasampattiyā dhammassavane ussāhaṃ janeti. Tattha dhammāti pariyattidhammā. Manasā anupekkhitāti ‘‘idha sīlaṃ kathitaṃ, idha samādhi, idha paññā, ettakā ettha anusandhayo’’tiādinā nayena manasā anu anu pekkhitā. Diṭṭhiyā suppaṭividdhāti nijjhānakkhanti bhūtāya, ñātapariññāsaṅkhātāya vā diṭṭhiyā tattha tattha vuttarūpārūpadhamme ‘‘iti rūpaṃ, ettakaṃ rūpa’’ntiādinā suṭṭhu vavatthapetvā paṭividdhā. "རྣམ་པ་དུ་མར་རྟོགས་པ་གསལ་བར་བྱེད་པ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་དོན་དང་ཚིག་འབྲུ་རྣམས་ལ་གནས་བརྟན་གྱིས་ "འདི་སྐད་" ཅེས་པའི་སྒྲ་དང་ "ཐོས་པ་" ཞེས་པའི་སྒྲ་དག་རྨོངས་པ་མེད་པར་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་བཞིའི་དབང་གིས་དོན་སྦྱོར་བ་བསྟན་ཏོ།། དེ་ལ་ "རྣ་བའི་དབྱེ་བ་རྟོགས་པ་གསལ་བར་བྱེད་པ་" ཞེས་པས་ནི་ "ཐོས་པ་" ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ "འདི་སྐད་" ཅེས་པའི་སྒྲ་དང་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཕྱིར། ཡང་ན་བཤད་པར་འགྱུར་བ་ལ་ལྟོས་ནས་སྤྱི་ཙམ་གྱིས་མཉན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ལ་རེག་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་བསྟན་ཏོ།། ཡིད་དང་ལྟ་བར་བྱེད་པའི་ལུང་གི་ཆོས་རྣམས་རྗེས་སུ་རྟོག་པ་དང་ལེགས་པར་རྟོགས་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་རག་ལས་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ "འདི་སྐད་" ཅེས་པའི་སྒྲ་དང་སྦྱར་ནས། ཉན་པ་དང་། འཛིན་པ་དང་། ངག་གིས་ཀུན་ཏུ་འདྲིས་པར་བྱས་པའི་ལུང་གི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཁྱད་པར་དུ་རྣ་བ་གཏད་པ་ལ་རག་ལས་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་རྣམ་པར་མ་གཡེང་བ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ "ཐོས་པ་" ཞེས་པའི་སྒྲ་དང་སྦྱར་ནས་སྟོན་བཞིན་དུ། བསྟན་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ཕྱིར་ཆོས་ཉན་པ་ལ་སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་དོ།། དེ་ལ་ཆོས་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་ལུང་གི་ཆོས་རྣམས་སོ།། ཡིད་ཀྱིས་རྗེས་སུ་བརྟགས་པ་ཞེས་པ་ནི། "འདིར་ཚུལ་ཁྲིམས་བཤད་དོ། འདིར་ཏིང་ངེ་འཛིན། འདིར་ཤེས་རབ། འདིར་མཚམས་སྦྱོར་བ་འདི་སྙེད་དོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཡིད་ཀྱིས་ཡང་དང་ཡང་དུ་རྗེས་སུ་བརྟགས་པའོ།། ལྟ་བས་ལེགས་པར་རྟོགས་པ་ཞེས་པ་ནི། ངེས་པར་རྟོག་པའི་བཟོད་པར་གྱུར་པའམ། ཡང་ན་ཤེས་པའི་ཡོངས་ཤེས་སུ་གྲགས་པའི་ལྟ་བས་དེ་དང་དེར་བཤད་པའི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ། "འདི་ནི་གཟུགས་སོ། གཟུགས་འདི་སྙེད་དོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ལེགས་པར་རྣམ་པར་བཞག་ནས་རྟོགས་པའོ།། Sakalena vacanenāti pubbe tīhi padehi visuṃ visuṃ yojitattā vuttaṃ. Asappurisabhūminti akataññutaṃ, ‘‘idhekacco pāpabhikkhu tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ pariyāpuṇitvā attano dahatī’’ti (pārā. 195) evaṃ vuttaṃ anariyavohārāvatthaṃ. Sā eva anariyavohārāvatthā asaddhammo. Nanu ca ānandattherassa ‘‘mamedaṃ vacana’’nti adhimānassa, mahākassapattherādīnañca tadāsaṅkāya abhāvato asappurisabhūmisamatikkamādivacanaṃ niratthakanti? Nayidamevaṃ, ‘‘evaṃ me suta’’nti vadantena ayampi attho vibhāvitoti dassanato. Keci pana ‘‘devatānaṃ parivitakkāpekkhaṃ tathāvacananti edisī codanā anavakāsā’’ti vadanti. Tasmiṃ kira khaṇe ekaccānaṃ devatānaṃ evaṃ cetaso parivitakko udapādi ‘‘bhagavā parinibbuto, ayañca āyasmā desanākusalo idāni dhammaṃ deseti, sakyakulappasuto tathāgatassa bhātā cūḷapituputto, kiṃ nu kho sayaṃ sacchikataṃ dhammaṃ deseti, udāhu bhagavato eva vacanaṃ yathāsuta’’nti, evaṃ tadāsaṅkitappakārato asappurisabhūmisamokkamādito atikkamādi vibhāvitanti. Attano adahantoti ‘‘mameda’’nti attani aṭṭhapento. Appetīti [Pg.33] nidasseti. Diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthesu yathārahaṃ satte netīti netti, dhammoyeva netti dhammanetti. ཚིག་མཐའ་དག་གིས་ཞེས་པ་ནི། སྔོན་ཚིག་གསུམ་པོ་སོ་སོར་སྦྱར་བའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ།། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་ས་ཞེས་པ་ནི་བྱས་པ་མི་གཟོ་བ་སྟེ། "འདིར་དགེ་སློང་སྡིག་པ་ཅན་ཁ་ཅིག་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་བསྟན་པའི་ཆོས་དང་འདུལ་བ་བཟུང་ནས་བདག་གིར་འཛིན་ཏོ་" ཞེས་འདི་ལྟར་གསུངས་པའི་འཕགས་པ་མ་ཡིན་པའི་ཐ་སྙད་ཀྱི་གནས་སྐབས་སོ།། འཕགས་པ་མ་ཡིན་པའི་ཐ་སྙད་ཀྱི་གནས་སྐབས་དེ་ཉིད་ནི་དམ་པའི་ཆོས་མ་ཡིན་པའོ།། གནས་བརྟན་ཀུན་དགའ་བོ་ལ་ "འདི་ནི་བདག་གི་ཚིག་གོ་" ཞེས་པའི་མངོན་པའི་ང་རྒྱལ་མེད་པ་དང་། གནས་བརྟན་འོད་སྲུང་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཡང་དེ་ལྟ་བུའི་དྭོགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་ས་ལས་འདས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་ནི་དོན་མེད་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། འདི་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ཏེ། "འདི་སྐད་བདག་གིས་ཐོས་པ་" ཞེས་བརྗོད་པས་དོན་འདི་ཡང་གསལ་བར་བྱས་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བསྟན་ཏོ།། ཁ་ཅིག་ནི་ "ལྷ་རྣམས་ཀྱི་རྟོག་པ་ལ་ལྟོས་ནས་དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་ཕྱིར་འདི་འདྲ་བའི་རྒོལ་བ་ལ་གོ་སྐབས་མེད་དོ་" ཞེས་སྨྲའོ།། སྐབས་དེར་ལྷ་ཁ་ཅིག་གི་སེམས་ལ་འདི་ལྟར་རྟོག་པ་སྐྱེས་ཏེ། "བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་ལ། ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཆོས་སྟོན་པ་ལ་མཁས་པ་འདི་ནི་ད་ལྟ་ཆོས་སྟོན་ཏེ། ཤཱཀྱའི་རིགས་སུ་སྐྱེས་ཤིང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྤུན་ཆུང་གི་བུ་ཡིན་པས། ཅི་འདི་ཉིད་ཀྱིས་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པའི་ཆོས་སྟོན་ནམ། འོན་ཏེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བཀའ་ཇི་ལྟར་ཐོས་པ་བཞིན་སྟོན་" ཞེས་སོ།། དེ་ལྟར་དྭོགས་པའི་རྣམ་པ་ལས་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་ས་ལ་འཇུག་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་འདས་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱས་སོ་ཞེས་བྱའོ།། བདག་གིར་མི་འཛིན་པ་ཞེས་པ་ནི། "འདི་ནི་བདག་གིའོ་" ཞེས་བདག་ལ་མི་འཇོག་པའོ།། གཏོད་པ་ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་མཚོན་པའོ།། ཚེ་འདི་དང་། ཕྱི་མ་དང་། དོན་དམ་པའི་དོན་རྣམས་ལ་ཇི་ལྟར་འོས་པར་སེམས་ཅན་རྣམས་འདྲེན་པའི་ཕྱིར་འདྲེན་བྱེད་དེ། ཆོས་ཉིད་འདྲེན་བྱེད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཆོས་ཀྱི་འདྲེན་བྱེད་དོ།། Daḷhataraniviṭṭhā vicikicchā kaṅkhā. Nātisaṃsappanaṃ matibhedamattaṃ vimati. Assaddhiyaṃ vināseti bhagavatā bhāsitattā sammukhā cassa paṭiggahitattā khalitaduruttādiggahaṇadosābhāvato ca. Ettha ca pañcamādayo tisso atthayojanā ākārādiatthesu aggahitavisesameva evaṃ-saddaṃ gahetvā dassitā, tato parā catasso ākāratthameva evaṃ-saddaṃ gahetvā vibhāvitā, pacchimā pana tisso yathākkamaṃ ākāratthaṃ nidassanatthaṃ avadhāraṇatthañca evaṃ-saddaṃ gahetvā yojitāti daṭṭhabbaṃ. ཤིན་ཏུ་བརྟན་པར་ཞུགས་པའི་ཐེ་ཚོམ་ནི་ཡིད་གཉིས་སོ།། ཤིན་ཏུ་མི་འཇུག་པར་བློའི་བྱེ་བྲག་ཙམ་ནི་རྣམ་པར་ཡིད་གཉིས་སོ།། མ་དད་པ་རྣམ་པར་འཇོམས་པ་ནི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་དང་། དེའི་མངོན་སུམ་དུ་བཟུང་བའི་ཕྱིར་དང་། འཁྲུལ་པ་དང་ཚིག་ཉེས་པ་ལ་སོགས་པ་འཛིན་པའི་སྐྱོན་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། འདིར་ཡང་ལྔ་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་སྦྱོར་བ་གསུམ་ནི། རྣམ་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་རྣམས་ལ་ཁྱད་པར་མ་བཟུང་བ་ཉིད་དུ་ "འདི་སྐད་" ཅེས་པའི་སྒྲ་བཟུང་ནས་བསྟན་ཏོ།། དེ་ལས་གཞན་པའི་བཞི་ནི་རྣམ་པའི་དོན་ཉིད་དུ་ "འདི་སྐད་" ཅེས་པའི་སྒྲ་བཟུང་ནས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ།། ཕྱི་མ་གསུམ་ནི་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་རྣམ་པའི་དོན་དང་། དཔེར་མཚོན་པའི་དོན་དང་། ངེས་པར་གཟུང་བའི་དོན་དུ་ "འདི་སྐད་" ཅེས་པའི་སྒྲ་བཟུང་ནས་སྦྱར་བར་བལྟ་བར་བྱའོ།། Eka-saddo aññaseṭṭhaasahāyasaṅkhādīsu dissati. Tathā hesa ‘‘sassato attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamaññanti ittheke abhivadantī’’tiādīsu (ma. ni. 3.27) aññatthe dissati, ‘‘cetaso ekodibhāva’’ntiādīsu (dī. ni. 1.228; pārā. 11) seṭṭhe, ‘‘eko vūpakaṭṭho’’tiādīsu (dī. ni. 1.405; 2.215; ma. ni. 1.80; saṃ. ni. 3.63; cūḷava. 445) asahāye ‘‘ekova kho, bhikkhave, khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’tiādīsu (a. ni. 8.29) saṅkhāyaṃ. Idhāpi saṅkhāyanti dassento āha – ‘‘ekanti gaṇanaparicchedaniddeso’’ti. Kālañca samayañcāti yuttakālañca paccayasāmaggiñca. Khaṇoti okāso. Tathāgatuppādādiko hi maggabrahmacariyassa okāso tappaccayappaṭilābhahetuttā. Khaṇo eva ca samayo. Yo khaṇoti ca samayoti ca vuccati, so eko evāti hi attho. Mahāsamayoti mahāsamūho. Samayopi khoti sikkhāpadapūraṇassa hetupi. Samayappavādaketi diṭṭhippavādake. Tattha hi nisinnā titthiyā attano attano samayaṃ pavadantīti. Atthābhisamayāti hitappaṭilābhā. Abhisametabboti abhisamayo, abhisamayo attho abhisamayaṭṭhoti pīḷanādīni abhisametabbabhāvena ekībhāvaṃ upanetvā vuttāni. Abhisamayassa vā paṭivedhassa visayabhūto attho abhisamayaṭṭhoti tāneva tathā ekattena vuttāni. Tattha [Pg.34] pīḷanaṃ dukkhasaccassa taṃsamaṅgino hiṃsanaṃ avipphārikatākaraṇaṃ. Santāpo dukkhadukkhatādivasena santapanaṃ paridahanaṃ. "གཅིག་" ཅེས་པའི་སྒྲ་ནི་གཞན་དང་། གཙོ་བོ་དང་། གྲོགས་མེད་པ་དང་། གྲངས་ལ་སོགས་པ་ལ་སྣང་ངོ་།། དེ་ལྟར་ཡང་འདི་ནི་ "བདག་དང་འཇིག་རྟེན་ནི་རྟག་པ་སྟེ། འདི་ཉིད་བདེན་གྱི་གཞན་ནི་གཏི་མུག་གོ་ཞེས་འདི་ལྟར་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་གཞན་གྱི་དོན་དུ་སྣང་ལ། "སེམས་རྩེ་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་གཙོ་བོའི་དོན་དང་། "གཅིག་པུ་དབེན་པར་གནས་པ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་གྲོགས་མེད་པའི་དོན་དང་། "དགེ་སློང་དག ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་གནས་པའི་ཕྱིར་སྐབས་དང་དུས་ནི་གཅིག་ཁོ་ནའོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་གྲངས་ཀྱི་དོན་དུའོ།། འདིར་ཡང་གྲངས་ཀྱི་དོན་དུ་སྟོན་བཞིན་དུ་གསུངས་པ། "གཅིག་ཅེས་པ་ནི་གྲངས་ཀྱི་ཚད་བསྟན་པའོ་" ཞེས་སོ།། "དུས་དང་ཚེ་" ཞེས་པ་ནི་རིགས་པའི་དུས་དང་རྐྱེན་འདུ་བའོ།། སྐབས་ཞེས་པ་ནི་གོ་སྐབས་སོ།། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་བྱུང་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་ལམ་གྱི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་གོ་སྐབས་ཡིན་ཏེ། དེའི་རྐྱེན་ཐོབ་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། སྐབས་དེ་ཉིད་ནི་དུས་ཀྱང་ཡིན་ནོ།། གང་སྐབས་ཞེས་བྱ་བ་དང་དུས་ཞེས་བྱ་བ་དེ་ནི་གཅིག་ཁོ་ནའོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དོན་ཏོ།། དུས་ཆེན་པོ་ཞེས་པ་ནི་ཚོགས་པ་ཆེན་པོའོ།། དུས་ཀྱང་ཞེས་པ་ནི་བསླབ་པའི་གཞི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་རྒྱུ་ཡང་ཡིན་ནོ།། གྲུབ་མཐའ་སྨྲ་བ་རྣམས་ལ་ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བ་སྨྲ་བ་རྣམས་ལའོ།། དེ་ལ་གནས་པའི་མུ་སྟེགས་ཅན་རྣམས་ནི་རང་རང་གི་གྲུབ་མཐའ་སྨྲ་བའི་ཕྱིར་རོ།། དོན་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཕན་པ་ཐོབ་པའོ།། མངོན་པར་རྟོགས་པར་བྱ་བ་ནི་མངོན་པར་རྟོགས་པ་སྟེ། མངོན་པར་རྟོགས་པའི་དོན་ནི་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་དོན་ཏེ། གནོད་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་མངོན་པར་རྟོགས་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོར་གཅིག་ཏུ་བྱས་ནས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན་མངོན་པར་རྟོགས་པ་འམ་རྟོགས་པའི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་དོན་ནི་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་དོན་ཏེ། དེ་དག་ཉིད་དེ་ལྟར་གཅིག་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་གནོད་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་སྟེ། དེ་དང་ལྡན་པ་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པ་དང་མི་བཟོད་པར་བྱེད་པའོ།། གདུང་བ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་གདུང་བ་དང་ཡོངས་སུ་གདུང་བའོ།། Tattha sahakārikāraṇe sanijjhaṃ sameti samavetīti samayo, samavāyo. Sameti samāgacchati ettha maggabrahmacariyaṃ tadādhārapuggalehīti samayo, khaṇo. Sameti ettha, etena vā saṃgacchati satto, sabhāvadhammo vā sahajātādīhi, uppādādīhi vāti samayo, kālo. Dhammappavattimattatāya atthato abhūtopi hi kālo dhammappavattiyā adhikaraṇaṃ karaṇaṃ viya ca kappanāmattasiddhena rūpena voharīyatīti. Samaṃ, saha vā avayavānaṃ ayanaṃ pavatti avaṭṭhānanti samayo, samūho yathā ‘‘samudāyo’’ti. Avayavasahāvaṭṭhānameva hi samūhoti. Avasesapaccayānaṃ samāgame eti phalaṃ etasmā uppajjati pavattati cāti samayo, hetu yathā ‘‘samudayo’’ti. Sameti saṃyojanabhāvato sambaddho eti attano visaye pavattati, daḷhaggahaṇabhāvato vā saṃyuttā ayanti pavattanti sattā yathābhinivesaṃ etenāti samayo, diṭṭhi. Diṭṭhisaṃyojanena hi sattā ativiya bajjhantīti. Samiti saṅgati samodhānanti samayo, paṭilābho. Samassa yānaṃ, sammā vā yānaṃ apagamoti samayo, pahānaṃ. Abhimukhaṃ ñāṇena sammā etabbo abhisametabboti abhisamayo, dhammānaṃ aviparīto sabhāvo. Abhimukhabhāvena sammā eti gacchati bujjhatīti abhisamayo, dhammānaṃ aviparītasabhāvāvabodho. Evaṃ tasmiṃ tasmiṃ atthe samayasaddassa pavatti veditabbā. Samayasaddassa atthuddhāre abhisamayasaddassa udāharaṇaṃ vuttanayena veditabbaṃ. Assāti samayasaddassa. Kālo attho samavāyādīnaṃ atthānaṃ idha asambhavato, desadesakaparisānaṃ viya suttassa nidānabhāvena kālassa apadisitabbato ca. དེ་ལ་ལྷན་ཅིག་བྱེད་པའི་རྒྱུ་ལ་མཐུན་པར་འདུ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་དུས་ (samayo) ཏེ། འདུ་བ་ (samavāyo) ཞེས་བྱའོ། །ལམ་གྱི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་འདི་ཉིད་དེ་ལ་བརྟེན་པའི་གང་ཟག་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་འདིར་འདུ་ཞིང་འཕྲད་པས་ན་དུས་ཏེ། སྐབས་ (khaṇo) ཞེས་བྱའོ། །སེམས་ཅན་ནམ། ཡང་ན་རང་བཞིན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་འདིར་འདུ་བའམ། ཡང་ན་འདིས་འཕྲད་པས་ན་དུས་ཏེ། དུས་ (kālo) ཞེས་བྱའོ། །ཆོས་ཀྱི་འཇུག་པ་ཙམ་ཉིད་དུ་དོན་དམ་པར་དུས་ཞེས་བྱ་བ་མེད་ཀྱང་། ཆོས་ཀྱི་འཇུག་པའི་གཞི་འམ་བྱེད་པ་ལྟ་བུར་རྟོག་པ་ཙམ་གྱིས་གྲུབ་པའི་རྣམ་པས་ཐ་སྙད་དུ་བྱེད་དོ། །ཆ་ཤས་རྣམས་མཉམ་པར་རམ། ཡང་ན་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འགྲོ་བ་དང་། འཇུག་པ་དང་། གནས་པ་ནི་དུས་ཏེ། ཚོགས་པ་ (samūho) ཞེས་བྱ་སྟེ། དཔེར་ན་ 'འདུ་བ་' (samudāyo) ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། །ཆ་ཤས་རྣམས་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་ཉིད་ནི་ཚོགས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ལྷག་མའི་རྐྱེན་རྣམས་འདུས་པ་ལས་འབྲས་བུ་འབྱུང་ཞིང་འཇུག་པས་ན་དུས་ཏེ། རྒྱུ་ (hetu) ཞེས་བྱ་སྟེ། དཔེར་ན་ 'ཀུན་འབྱུང་' (samudayo) ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། །ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བའི་དངོས་པོ་ལས་འབྲེལ་ཞིང་རང་གི་ཡུལ་ལ་འཇུག་པས་སམ། ཡང་ན་དམ་པར་འཛིན་པའི་དངོས་པོ་ལས་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བར་གྱུར་ཏེ་སེམས་ཅན་རྣམས་མངོན་པར་ཞེན་པ་བཞིན་དུ་འདིས་འཇུག་པས་ན་དུས་ཏེ། ལྟ་བ་ (diṭṭhi) ཞེས་བྱའོ། །ལྟ་བའི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཤིན་ཏུ་འཆིང་བའི་ཕྱིར་རོ། །འདུ་བ་དང་། འཕྲད་པ་དང་། ཚོགས་པ་ནི་དུས་ཏེ། ཐོབ་པ་ (paṭilābho) ཞེས་བྱའོ། །ཞི་བའི་བགྲོད་པའམ། ཡང་ན་ཡང་དག་པར་བགྲོད་དེ་བྲལ་བར་འགྱུར་བ་ནི་དུས་ཏེ། སྤོང་བ་ (pahānaṃ) ཞེས་བྱའོ། །ཤེས་རབ་ཀྱིས་མངོན་དུ་ཡང་དག་པར་བགྲོད་པར་བྱ་ཞིང་མངོན་པར་རྟོགས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ (abhisamayo) སྟེ། ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་རང་བཞིན་ནོ། །མངོན་དུ་གྱུར་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཡང་དག་པར་འགྲོ་ཞིང་རྟོགས་པས་ན་མངོན་པར་རྟོགས་པ་སྟེ། ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་རང་བཞིན་རྟོགས་པའོ། །དེ་ལྟར་དོན་དེ་དང་དེ་དག་ལ་དུས་ཀྱི་སྒྲ་འཇུག་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། །དུས་ཀྱི་སྒྲའི་དོན་ཕྱུང་བ་ལ་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་སྒྲའི་དཔེ་བརྗོད་པ་ནི་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །'དེ་ཡི་' ཞེས་པ་ནི་དུས་ཀྱི་སྒྲའོ། །འདིར་འདུ་བ་ལ་སོགས་པའི་དོན་རྣམས་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་དང་། ཡུལ་དང་ཡུལ་ཅན་གྱི་འཁོར་རྣམས་བཞིན་དུ་མདོའི་གླེང་གཞིའི་དངོས་པོར་དུས་ཉིད་བསྟན་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དོན་ནི་དུས་ (kālo) ཉིད་དོ། ། Kasmā panettha aniyamitavaseneva kālo niddiṭṭho, na utusaṃvaccharādivasena niyametvāti āha – ‘‘tattha kiñcāpī’’tiādi. Utusaṃvaccharādivasena niyamaṃ akatvā samayasaddassa vacane ayampi guṇo laddho hotīti dassento ‘‘ye vā ime’’tiādimāha. Sāmaññajotanā hi visese avatiṭṭhatīti. Tattha diṭṭhadhammasukhavihārasamayo devasikaṃ jhānasamāpattīhi vītināmanakālo, visesato sattasattāhāni. Suppakāsāti dasasahassilokadhātuyā pakampanaobhāsapātubhāvādīhi [Pg.35] pākaṭā. Yathāvuttabhedesu eva samayesu ekadesaṃ pakārantarehi saṅgahetvā dassetuṃ ‘‘yo cāya’’ntiādimāha. Tathā hi ñāṇakiccasamayo attahitappaṭipattisamayo ca abhisambodhisamayo, ariyatuṇhībhāvasamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo, karuṇākiccaparahitappaṭipattidhammikathāsamayo desanāsamayoyeva. ཅིའི་ཕྱིར་འདིར་ངེས་པ་མེད་པའི་སྒོ་ནས་དུས་བསྟན་པ་ཡིན་གྱི། ནམ་དུས་དང་ལོ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ངེས་པར་མ་བྱས་ཤེ་ན། 'དེ་ལ་ཅི་སྟེ་ཡང་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ནམ་དུས་དང་ལོ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ངེས་པ་མ་བྱས་པར་དུས་ཀྱི་སྒྲ་བརྗོད་པ་ལས་ཡོན་ཏན་འདི་ཡང་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་སྟོན་པར། 'ཡང་ན་འདི་དག་' ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །སྤྱིར་བསྟན་པ་ནི་བྱེ་བྲག་ལ་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལ་ཚེ་འདིའི་བདེ་བར་གནས་པའི་དུས་ནི་ཉིན་རེ་བཞིན་བསམ་གཏན་གྱི་སྙོམས་འཇུག་གིས་དུས་འདའ་བར་བྱེད་པ་སྟེ། ཁྱད་པར་དུ་ཞག་བདུན་ཕྲག་བདུན་ནོ། །'ཤིན་ཏུ་གསལ་བ་' ཞེས་པ་ནི་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཡོ་བ་དང་འོད་སྣང་བ་ལ་སོགས་པ་བྱུང་བས་གསལ་བར་གྱུར་པའོ། །ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་དུས་དེ་དག་ཉིད་ལས་ཕྱོགས་གཅིག་རྣམ་པ་གཞན་གྱིས་བསྡུས་ཏེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'གང་འདི་ཡང་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་བྱ་བའི་དུས་དང་རང་གི་དོན་སྒྲུབ་པའི་དུས་ནི་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པའི་དུས་ཡིན་ལ། འཕགས་པའི་མི་སྨྲ་བའི་དུས་ནི་ཚེ་འདིའི་བདེ་བར་གནས་པའི་དུས་ཡིན་ཞིང་། ཐུགས་རྗེའི་བྱ་བ་དང་གཞན་གྱི་དོན་སྒྲུབ་པ་དང་ཆོས་ཀྱི་གཏམ་གྱི་དུས་ནི་བསྟན་པའི་དུས་ཉིད་དོ། ། Karaṇavacanena niddeso katoti sambandho. Tatthāti abhidhammavinayesu. Tathāti bhummakaraṇehi. Adhikaraṇattho ādhārattho. Bhāvo nāma kiriyā, kiriyāya kiriyantaralakkhaṇaṃ bhāvenabhāvalakkhaṇaṃ. Tattha yathā kālo sabhāvadhammaparicchinno sayaṃ paramatthato avijjamānopi ādhārabhāvena paññāto taṅkhaṇappavattānaṃ tato pubbe parato ca abhāvato ‘‘pubbaṇhe jāto, sāyanhe gacchatī’’ti ca ādīsu, samūho ca avayavavinimutto avijjamānopi kappanāmattasiddho avayavānaṃ ādhārabhāvena paññāpīyati ‘‘rukkhe sākhā, yavarāsiyaṃ sambhūto’’tiādīsu, evaṃ idhāpīti dassento āha – ‘‘adhikaraṇaṃ…pe… dhammāna’’nti. Yasmiṃ kāle, dhammapuñje vā kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti, tasmiṃ eva kāle, dhammapuñje ca phassādayopi hontīti ayañhi tattha attho. Yathā ‘‘gāvīsu duyhamānāsu gato, duddhāsu āgato’’ti dohanakiriyāya gamanakiriyā lakkhīyati, evaṃ idhāpi ‘‘yasmiṃ samaye, tasmiṃ samaye’’ti ca vutte ‘‘satī’’ti ayamattho viññāyamāno eva hoti padatthassa sattāvirahābhāvatoti samayassa sattākiriyāya cittassa uppādakiriyā, phassādīnaṃ bhavanakiriyā ca lakkhīyatīti. Yasmiṃ samayeti yasmiṃ navame khaṇe, yasmiṃ yonisomanasikārādihetumhi, paccayasamavāye vā sati kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti, tasmiṃyeva khaṇe hetumhi paccayasamavāye ca phassādayopi hontīti ubhayattha samayasadde bhummaniddeso kato lakkhaṇabhūtabhāvayuttoti dassento āha – ‘‘khaṇa…pe… lakkhīyatī’’ti. བྱེད་པའི་ཚིག་གིས་བསྟན་པ་བྱས་སོ་ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། །'དེ་ལ་' ཞེས་པ་ནི་ཆོས་མངོན་པ་དང་འདུལ་བ་ལའོ། །'དེ་བཞིན་' ཞེས་པ་ནི་གནས་གཞིའི་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །རྟེན་གྱི་དོན་ནི་གཞིའི་དོན་ཏོ། །དངོས་པོ་ (bhāvo) ཞེས་བྱ་བ་ནི་བྱ་བའོ། །བྱ་བ་གཅིག་གིས་བྱ་བ་གཞན་མཚོན་པ་ནི་དངོས་པོས་དངོས་པོ་མཚོན་པའོ། །དེ་ལ་དཔེར་ན་དུས་ནི་རང་བཞིན་གྱི་ཆོས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་ཆད་པ་སྟེ། རང་ཉིད་དོན་དམ་པར་མེད་ཀྱང་། དེ་མ་ཐག་ཏུ་འཇུག་པ་རྣམས་དེའི་སྔོན་དང་རྗེས་སུ་མེད་པའི་ཕྱིར། 'སྔ་དྲོ་སྐྱེས་ཏེ་ཕྱི་དྲོ་འགྲོའོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་རྟེན་གྱི་དངོས་པོར་ཤེས་ལ། ཚོགས་པ་ཡང་ཆ་ཤས་ལས་གཞན་དུ་གྱུར་པ་མེད་ཀྱང་། རྟོག་པ་ཙམ་གྱིས་གྲུབ་པ་སྟེ། 'ཤིང་ལ་ཡལ་གའོ། །ནས་ཀྱི་སྤུངས་པ་ལས་སྐྱེས་སོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་ཆ་ཤས་རྣམས་ཀྱི་རྟེན་གྱི་དངོས་པོར་བསྟན་པ་དེ་བཞིན་དུ་འདིར་ཡང་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་པར། 'གཞི་... ཆོས་རྣམས་ཀྱི་' ཞེས་གསུངས་སོ། །དུས་གང་ལའམ། ཡང་ན་ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་གང་ལ་འདོད་པར་གཏོགས་པའི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེས་པར་གྱུར་པ་ན། དུས་དེ་ཉིད་ལའམ། ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་དེ་ཉིད་ལ་རེག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་འབྱུང་ངོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདིར་དོན་ཏོ། །དཔེར་ན་ 'བ་མོ་རྣམས་བཞོ་བཞིན་པའི་ཚེ་སོང་ཞིང་། བཞོས་ཟིན་པ་ན་འོངས་སོ་' ཞེས་བཞོ་བའི་བྱ་བས་འགྲོ་བའི་བྱ་བ་མཚོན་པ་ལྟར། འདིར་ཡང་ 'སྐབས་གང་ལ། སྐབས་དེ་ལ་' ཞེས་བརྗོད་པ་ན། 'ཡོད་པ་ནི་' ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ཉིད་ཚིག་གི་དོན་ཡོད་པ་དང་མ་བྲལ་བའི་ཕྱིར་རྟོགས་པར་འགྱུར་བ་ཉིད་དེ། དུས་ཀྱི་ཡོད་པའི་བྱ་བས་སེམས་སྐྱེ་བའི་བྱ་བ་དང་། རེག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་འབྱུང་བའི་བྱ་བ་མཚོན་པའི་ཕྱིར་རོ། །'སྐབས་གང་ལ་' ཞེས་པ་ནི་སྐད་ཅིག་མ་དགུ་པ་གང་ལའམ། ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་གང་ལའམ། ཡང་ན་རྐྱེན་འདུས་པ་ཡོད་པ་ན། འདོད་པར་གཏོགས་པའི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེས་པར་གྱུར་པ་ན། སྐད་ཅིག་མ་དེ་ཉིད་དང་། རྒྱུ་དང་རྐྱེན་འདུས་པ་དེ་ཉིད་ལ་རེག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་འབྱུང་ངོ་ཞེས་གཉིས་ཀའི་ཆར་དུས་ཀྱི་སྒྲ་ལ་གནས་གཞིའི་བསྟན་པ་བྱས་པ་ནི་མཚན་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་དངོས་པོ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་སྟོན་པར། 'སྐབས་... མཚོན་ནོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། ། Hetuattho karaṇattho ca sambhavati ‘‘annena vasati, ajjhenena vasati, pharasunā chindati, kudālena khaṇatī’’tiādīsu viya. Vītikkamañhi sutvā bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā otiṇṇe vatthusmiṃ taṃ puggalaṃ paṭipucchitvā [Pg.36] vigarahitvā ca taṃ taṃ vatthuṃ otiṇṇakālaṃ anatikkamitvā teneva kālena sikkhāpadāni paññāpento bhagavā viharati sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno tatiyapārājikādīsu viya. རྒྱུའི་དོན་དང་བྱེད་པའི་དོན་ནི་ 'ཟས་ཀྱི་ཕྱིར་གནས་སོ། །སློབ་གཉེར་གྱི་ཕྱིར་གནས་སོ། །སྟ་རེས་གཅོད་དོ། །འཇོར་གྱིས་རྐོ་འོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་སྲིད་དོ། །འདས་པ་ཐོས་ནས་དགེ་འདུན་བསྡུས་ཏེ། གླེང་གཞི་བྱུང་བ་ན་གང་ཟག་དེ་ལ་དྲིས་ཤིང་སྨད་ནས། གླེང་གཞི་དེ་དང་དེ་བྱུང་བའི་དུས་ལས་མ་འདས་པར་དུས་དེ་ཉིད་ཀྱིས་བསླབ་པའི་གཞི་རྣམས་བཅའ་བར་མཛད་ཅིང་བཅོམ་ལྡན་འདས་བཞུགས་ཏེ། བསླབ་པ་བཅའ་བའི་རྒྱུ་ལ་ལྟོས་པའི་ཕྱིར་ཏེ། དཔེར་ན་ཕམ་པ་གསུམ་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུའོ། ། Accantameva ārambhato paṭṭhāya yāva desanāniṭṭhānaṃ parahitappaṭipattisaṅkhātena karuṇāvihārena. Tadatthajotanatthanti accantasaṃyogatthajotanatthaṃ. Upayogavacananiddeso kato yathā ‘‘māsaṃ ajjhetī’’ti. Porāṇāti aṭṭhakathācariyā. Abhilāpamattabhedoti vacanamattena viseso. Tena suttavinayesu vibhattibyattayo katoti dasseti. ཐོག་མ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཆོས་བསྟན་པ་རྫོགས་པའི་བར་དུ་གཞན་གྱི་དོན་སྒྲུབ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐུགས་རྗེའི་གནས་པས་གཏན་དུ་བ་ཉིད་དོ། །'དེའི་དོན་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་' ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་སྦྱོར་བའི་དོན་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །ལས་སུ་བྱ་བའི་ཚིག་གིས་བསྟན་པ་བྱས་པ་ནི་དཔེར་ན་ 'ཟླ་བ་གཅིག་ཏུ་ཀློག་གོ་' ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། །'སྔོན་གྱི་མཁན་པོ་རྣམས་' ཞེས་པ་ནི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་སོ། །'བརྗོད་པ་ཙམ་གྱི་དབྱེ་བ་' ཞེས་པ་ནི་ཚིག་ཙམ་གྱི་ཁྱད་པར་རོ། །དེས་མདོ་དང་འདུལ་བ་རྣམས་སུ་རྣམ་དབྱེ་བརྗེ་བ་བྱས་སོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། ། Idāni ‘‘bhagavā’’ti imassa atthaṃ dassento āha – ‘‘bhagavāti garū’’tiādi. Bhagavāti vacanaṃ seṭṭhanti seṭṭhavācakaṃ vacanaṃ, seṭṭhaguṇasahacaraṇaṃ seṭṭhanti vuttaṃ. Atha vā vuccatīti vacanaṃ, attho. Yasmā yo ‘‘bhagavā’’ti vacanena vacanīyo attho, so seṭṭhoti attho. Bhagavāti vacanamuttamanti etthāpi eseva nayo. Gāravayuttoti garubhāvayutto garuguṇayogato. Garukaraṇaṃ vā sātisayaṃ arahatīti gāravayutto, gāravārahoti attho. Sippādisikkhāpakā garū honti, na ca gāravayuttā, ayaṃ pana tādiso na hoti, tasmā garūti vatvā gāravayuttoti vuttanti keci. Vuttoyeva, na idha vattabbo visuddhimaggassa imissā aṭṭhakathāya ekadesabhāvatoti adhippāyo. ད་ནི་ 'བཅོམ་ལྡན་འདས་' (bhagavā) ཞེས་བྱ་བ་འདིའི་དོན་སྟོན་པར། 'བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་བླ་མའོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །'བཅོམ་ལྡན་འདས་' ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་མཆོག་སྟེ། མཆོག་སྟོན་པའི་ཚིག་ཡིན་ལ། མཆོག་གི་ཡོན་ཏན་དང་ལྷན་ཅིག་འཇུག་པས་ན་མཆོག་ཅེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན། བརྗོད་པར་བྱ་བས་ན་ཚིག་སྟེ་དོན་ནོ། །གང་གི་ཕྱིར་ 'བཅོམ་ལྡན་འདས་' ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་གིས་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་དོན་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་མཆོག་ཡིན་པས་ན་དོན་ཏོ། །'བཅོམ་ལྡན་འདས་ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་དམ་པའོ་' ཞེས་པ་འདིར་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །'བཀུར་སྟི་དང་ལྡན་པ་' ཞེས་པ་ནི་བླ་མའི་དངོས་པོ་དང་ལྡན་པ་སྟེ། བླ་མའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་ན་བཀུར་བར་བྱ་བ་ལ་ལྷག་པར་འོས་པས་ན་བཀུར་སྟི་དང་ལྡན་པ་སྟེ། བཀུར་བར་འོས་པའི་དོན་ཏོ། །བཟོ་ལ་སོགས་པ་སློབ་པར་བྱེད་པ་རྣམས་ནི་བླ་མ་ཡིན་ཡང་བཀུར་སྟི་དང་ལྡན་པ་མ་ཡིན་ལ། འདི་ནི་དེ་ལྟ་བུ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'བླ་མ་' ཞེས་གསུངས་ནས་ 'བཀུར་སྟི་དང་ལྡན་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ་ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། །བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དེ། འདིར་བརྗོད་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ཏེ། རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་ནི་འགྲེལ་བཤད་འདིའི་ཕྱོགས་གཅིག་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། ། Dhammasarīraṃ paccakkhaṃ karotīti ‘‘yo vo, ānanda, mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto, so vo mamaccayena satthā’’ti (dī. ni. 2.216) vacanato dhammassa satthubhāvapariyāyo vijjatīti katvā vuttaṃ. Vajirasaṅghātasamānakāyo parehi abhejjasarīrattā. Na hi bhagavato rūpakāye kenaci sakkā antarāyo kātunti. Desanāsampattiṃ niddisati vakkhamānassa sakalasuttassa evanti niddisanato. Sāvakasampattiṃ niddisati paṭisambhidāpattena pañcasu ṭhānesu bhagavatā etadagge ṭhapitena mayā mahāsāvakena sutaṃ, tañca kho mayā sutaṃ, na anussutikaṃ, na paramparābhatanti imassa atthassa dīpanato. Kālasampattiṃ niddisati ‘‘bhagavā’’ti padassa sannidhāne payuttassa samayasaddassa kālassa buddhuppādappaṭimaṇḍitabhāvadīpanato[Pg.37]. Buddhuppādaparamā hi kālasampadā. Tenetaṃ vuccati – ཆོས་ཀྱི་སྐུ་མངོན་སུམ་དུ་མཛད་དོ་ཞེས་པ་ནི། 'ཀུན་དགའ་བོ་། ངས་ཆོས་དང་འདུལ་བ་གང་བསྟན་ཅིང་བཅས་པ་དེ་ནི་ང་འདས་པའི་འོག་ཏུ་ཁྱེད་རྣམས་ཀྱི་སྟོན་པའོ་' ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ཆོས་ལ་སྟོན་པའི་དངོས་པོའི་རྣམ་གྲངས་ཡོད་པར་བྱས་ནས་གསུངས་སོ། །'རྡོ་རྗེའི་འདུས་པ་དང་མཚུངས་པའི་སྐུ་' ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱིས་མི་ཕྱེད་པའི་སྐུ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གཟུགས་ཀྱི་སྐུ་ལ་སུས་ཀྱང་བར་ཆད་བྱེད་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ། །'བསྟན་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་' བསྟན་པ་ནི་བཤད་པར་བྱ་བའི་མདོ་ཐམས་ཅད་འདི་ལྟར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ། །'ཉན་ཐོས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་' བསྟན་པ་ནི་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ཐོབ་ཅིང་། གནས་ལྔ་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མཆོག་ཏུ་བཞག་པའི་ཉན་ཐོས་ཆེན་པོ་བདག་གིས་ཐོས་པ་སྟེ། དེ་ཡང་བདག་གིས་ཐོས་པ་ཡིན་གྱི། རྗེས་སུ་ཐོས་པ་མ་ཡིན་ལ། རྒྱུད་ལས་བྱུང་བ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །'དུས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་' བསྟན་པ་ནི་ 'བཅོམ་ལྡན་འདས་' ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་གི་ཉེ་འཁོར་དུ་སྦྱར་བའི་དུས་ཀྱི་སྒྲས་དུས་དེ་སངས་རྒྱས་འབྱུང་བས་བརྒྱན་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །སངས་རྒྱས་འབྱུང་བ་ནི་དུས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་མཆོག་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་འདི་སྐད་ཅེས་བརྗོད་དེ། ‘‘Kappakasāye kaliyuge, buddhuppādo aho mahacchariyaṃ; Hutāvahamajjhe jātaṃ, samuditamakarandamaravinda’’nti. (dī. ni. ṭī. 1.1; saṃ. ni. ṭī. 1.1.1 devatāsaṃyutta); “བསྐལ་པ་སྙིགས་མ་རྩོད་པའི་དུས་འདི་ལ། །སངས་རྒྱས་འབྱུང་བ་ཀྱེ་མ་རྨད་དུ་བྱུང་། །མེ་དཔུང་འབར་བའི་དབུས་སུ་སྐྱེས་པ་ཡི། །ཟེའུ་འབྲུ་རྒྱས་པའི་པདྨ་ཇི་བཞིན་ནོ། །” Bhagavāti desakasampattiṃ niddisati guṇavisiṭṭhasattuttamagarugāravādhivacanabhāvato. 'བཅོམ་ལྡན་འདས་' ཞེས་པས་ནི་སྟོན་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་བསྟན་ཏེ། ཡོན་ཏན་གྱིས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་སེམས་ཅན་མཆོག་དང་བླ་མ་བཀུར་བར་འོས་པའི་ཚིག་གི་རྣམ་གྲངས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ། Evaṃnāmake nagareti kathaṃ panetaṃ nagaraṃ evaṃnāmakaṃ jātanti? Vuccate, yathā kākandassa isino nivāsaṭṭhāne māpitā nagarī kākandī, mākandassa nivāsaṭṭhāne māpitā mākandī, kusambassa nivāsaṭṭhāne māpitā kosambīti vuccati, evaṃ savatthassa isino nivāsaṭṭhāne māpitā nagarī sāvatthīti vuccati. Evaṃ tāva akkharacintakā vadanti. Aṭṭhakathācariyā pana bhaṇanti – ‘‘yaṃ kiñci manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ, sabbamettha atthī’’ti sāvatthi. Satthasamāyoge ca ‘kiṃ bhaṇḍamatthī’ti pucchite ‘sabbamatthī’ti vacanamupādāya sāvatthi. 'མིང་འདི་ལྟ་བུ་དང་ལྡན་པའི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་' ཞེས་པ་ལ། གྲོང་ཁྱེར་འདི་ལ་མིང་འདི་ལྟ་བུ་ཇི་ལྟར་བྱུང་ཞེ་ན། བཤད་པར་བྱ་སྟེ། དཔེར་ན་དྲང་སྲོང་ཀཱ་ཀནྡའི་གནས་གཞིར་བཏབ་པའི་གྲོང་ཁྱེར་ལ་ཀཱ་ཀནྡཱི་ཞེས་བྱ་ལ། མཱ་ཀནྡའི་གནས་གཞིར་བཏབ་པའི་གྲོང་ཁྱེར་ལ་མཱ་ཀནྡཱི་ཞེས་བྱ་ཞིང་། ཀུ་སམྦའི་གནས་གཞིར་བཏབ་པའི་གྲོང་ཁྱེར་ལ་ཀོ་སམྦཱི་ཞེས་བྱ་བ་ལྟར། དྲང་སྲོང་སཱ་བཏྠའི་གནས་གཞིར་བཏབ་པའི་གྲོང་ཁྱེར་ལ་སཱ་བཏྠཱི་ཞེས་བྱའོ། །རེ་ཞིག་སྒྲ་རིག་པ་སྨྲ་བ་རྣམས་ནི་དེ་སྐད་སྨྲའོ། །འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ནི་འདི་སྐད་སྨྲ་སྟེ། 'མི་རྣམས་ཀྱི་ཉེ་བར་སྤྱད་པ་དང་ལོངས་སྤྱད་པར་བྱ་བ་ཅི་ཡང་རུང་བ་ཐམས་ཅད་འདིར་ཡོད་དོ་' ཞེས་པས་ན་མཉན་ཡོད་དོ། །ཡང་ན་ཚོང་འདུས་འདུས་པ་ན། 'ཚོང་ཟོག་ཅི་ཞིག་ཡོད་' ཅེས་དྲིས་པ་ལ། 'ཐམས་ཅད་ཡོད་དོ་' ཞེས་པའི་ཚིག་ལས་བཟུང་ནས་མཉན་ཡོད་དོ། ། ‘‘Sabbadā sabbūpakaraṇaṃ, sāvatthiyaṃ samohitaṃ; Tasmā sabbamupādāya, sāvatthīti pavuccati. (ma. ni. aṭṭha. 1.14; khu. pā. aṭṭha. 5.maṅgalasuttavaṇṇanā; udā. aṭṭha. 5; paṭi. ma. 2.1.184); “ཀུན་ནས་ཉེ་བར་མཁོ་བའི་རྫས། །མཉན་ཡོད་དུ་ནི་རྟག་ཏུ་ཚོགས། །དེ་ཕྱིར་ཐམས་ཅད་ཡོད་པས་ན། །མཉན་ཡོད་ཅེས་ནི་བརྗོད་པར་བྱ། །” ‘‘Kosalānaṃ puraṃ rammaṃ, dassaneyyaṃ manoramaṃ; Dasahi saddehi avivittaṃ, annapānasamāyutaṃ. “ཀོ་ས་ལའི་གྲོང་ཁྱེར་ཉམས་དགའ་ཞིང་། །ལྟ་ན་སྡུག་ལ་ཡིད་དུ་འོང་། །སྒྲ་ཆེན་བཅུ་དང་མི་འབྲལ་ཞིང་། །བཟའ་བཏུང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཡིན། །” ‘‘Vuddhiṃ vepullataṃ pattaṃ, iddhaṃ phītaṃ manoramaṃ; Āḷakamandāva devānaṃ, sāvatthipuramuttama’’nti. (ma. ni. aṭṭha. 1.14; khu. pā. aṭṭha. 5.maṅgalasuttavaṇṇanā); “དར་ཞིང་རྒྱས་པར་གྱུར་པ་དང་། །འབྱོར་ཞིང་རྒྱས་ལ་ཡིད་དུ་འོང་། །ལྷ་ཡི་ལྕང་ལོ་ཅན་བཞིན་དུ། །མཉན་ཡོད་གྲོང་ཁྱེར་མཆོག་ཡིན་ནོ། །” Avisesenāti na visesena, vihārabhāvasāmaññenāti attho. Iriyāpathavihāro…pe… vihāresūti iriyāpathavihāro dibbavihāro brahmavihāro ariyavihāroti etesu catūsu vihāresu. Samaṅgiparidīpananti samaṅgibhāvaparidīpanaṃ. Etanti viharatīti etaṃ padaṃ. Tathā hi taṃ ‘‘idhekacco gihisaṃsaṭṭho viharati sahanandī sahasokī’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.241) iriyāpathavihāre āgataṃ, ‘‘yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi [Pg.38]… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’tiādīsu (dha. sa. 499; vibha. 624) dibbavihāre, ‘‘so mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādīsu (dī. ni. 1.556; 3.308; ma. ni. 1.77, 459, 509; 2.309, 315, 451, 471; 3.230, vibha. 642, 643) brahmavihāre, ‘‘so khohaṃ, aggivessana, tassāyeva kathāya pariyosāne tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitte ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapemi sannisādemi ekodiṃ karomi, samādahāmi, yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’tiādīsu (ma. ni. 1.387) ariyavihāre. “བྱེ་བྲག་མེད་པར་”ཞེས་པ་ནི་བྱེ་བྲག་གི་སྒོ་ནས་མ་ཡིན་པར། གནས་པའི་དངོས་པོ་ཐུན་མོང་བ་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “སྤྱོད་ལམ་གྱི་གནས་པ་...ལ་སོགས་པ་...གནས་པ་རྣམས་ལ་”ཞེས་པ་ནི། སྤྱོད་ལམ་གྱི་གནས་པ། ལྷའི་གནས་པ། ཚངས་པའི་གནས་པ། འཕགས་པའི་གནས་པ་སྟེ་གནས་པ་བཞི་པོ་འདི་དག་ལའོ།། “ལྡན་པ་གསལ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལྡན་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པའོ།། “འདི་”ཞེས་པ་ནི་“གནས་སོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་འདིའོ།། འདི་ལྟར་དེ་ནི་“འདི་ན་ཁ་ཅིག་ཁྱིམ་པ་དང་འདྲེས་པར་གནས་ཤིང་། ལྷན་ཅིག་དགའ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་མྱ་ངན་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (སཾ་ནི། ༤.༢༤༡) སྤྱོད་ལམ་གྱི་གནས་པ་ལ་འབྱུང་ལ། “དགེ་སློང་དག དུས་གང་གི་ཚེ་དགེ་སློང་འདོད་པ་རྣམས་ལས་དབེན་པ་ཉིད་དུ་... བསམ་གཏན་དང་པོ་ཉེ་བར་བསྒྲུབས་ཏེ་གནས་སོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (དྷ་ས། ༤༩༩། བི་བྷ། ༦༢༤) ལྷའི་གནས་པ་ལ་འབྱུང་ཞིང་། “དེ་བྱམས་པ་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཀྱིས་ཕྱོགས་གཅིག་ལ་ཁྱབ་པར་བྱས་ཏེ་གནས་སོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (དཱི། ནི། ༡.༥༥༦། ༣.༣༠༨། མ། ནི། ༡.༧༧། ༤༥༩། ༥༠༩། ༢.༣༠༩། ༣ི༥། ༤༥༡། ༤༧༡། ༣.༢༣༠། བི་བྷ། ༦༤༢། ༦༤༣) ཚངས་པའི་གནས་པ་ལ་འབྱུང་ལ། “ཨགྒིབེསྶན། ང་ནི་གཏམ་དེ་ཉིད་ཀྱི་མཇུག་ཏུ་སྔོན་གྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་མཚན་མ་དེ་ཉིད་ལ་ནང་ཉིད་དུ་སེམས་རབ་ཏུ་འཇོག་ཅིང་། ཉེ་བར་འཇོག་པ་དང་། རྒྱུད་གཅིག་ཏུ་བྱེད་པ་དང་། མཉམ་པར་འཇོག་པར་བྱེད་དེ། དེས་ན་རྟག་ཏུ་གནས་སོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (མ། ནི། ༡.༣༨༧) འཕགས་པའི་གནས་པ་ལ་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ།། Tattha iriyanaṃ pavattanaṃ iriyā, kāyappayogo. Tassā pavattanūpāyabhāvato ṭhānādi iriyāpatho. Ṭhānasamaṅgī vā hi kāyena kiñci kareyya gamanādīsu aññatarasamaṅgī vā. Atha vā iriyati pavattati etena attabhāvo, kāyakiccaṃ vāti iriyā, tassā pavattiyā upāyabhāvato pathoti iriyāpatho, ṭhānādi eva. So ca atthato gatinivattiādiākārena pavatto catusantatirūpappabandho eva. Viharaṇaṃ, viharati etenāti vā vihāro. Divi bhavo dibbo, tattha bahulappavattiyā brahmapārisajjādidevaloke bhavoti attho. Tattha yo dibbānubhāvo, tadatthāya saṃvattatīti vā dibbo, abhiññābhinīhāravasena mahāgatikattā vā dibbo, dibbo ca so vihāro cāti dibbavihāro, catasso rūpāvacarasamāpattiyo. Arūpasamāpattiyopi ettheva saṅgahaṃ gacchanti. Brahmānaṃ, brahmāno vā vihārā brahmavihārā, catasso appamaññāyo. Ariyo, ariyānaṃ vā vihāro ariyavihāro, cattāri sāmaññaphalāni. So hi ekaṃ iriyāpathabādhanantiādi yadipi bhagavā ekenapi iriyāpathena cirataraṃ kālaṃ attabhāvaṃ pavattetuṃ sakkoti, tathāpi upādinnakasarīrassa ayaṃ sabhāvoti dassetuṃ vuttaṃ. Yasmā vā bhagavā yattha katthaci vasanto veneyyānaṃ dhammaṃ desento nānāsamāpattīhi ca kālaṃ vītināmento vasatīti sattānaṃ attano ca vividhahitasukhaṃ harati upaneti uppādeti, tasmā vividhaṃ haratīti viharatīti evamettha attho veditabbo. དེ་ལ་སྤྱོད་པ་ནི་སྤྱོད་ལམ་སྟེ་ལུས་ཀྱི་སྦྱོར་བའོ།། དེའི་འཇུག་པའི་ཐབས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ལངས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་སྤྱོད་ལམ་གྱི་ལམ་མོ།། འདི་ལྟར་ལངས་པ་དང་ལྡན་པས་ལུས་ཀྱིས་ཅི་ཞིག་བྱེད་པའམ། འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པ་གང་རུང་དང་ལྡན་པས་བྱེད་དོ།། ཡང་ན། འདིས་ལུས་ཀྱི་གནས་སྐབས་སམ་ལུས་ཀྱི་བྱ་བ་འཇུག་པར་བྱེད་པས་ན་སྤྱོད་ལམ་སྟེ། དེའི་འཇུག་པའི་ཐབས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ལམ་ཞེས་བྱ་ལ། དེ་ནི་ལངས་པ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་དོ།། དེ་ནི་དོན་དུ་འགྲོ་བ་དང་ལྡོག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པས་འཇུག་པའི་རྒྱུད་བཞིའི་གཟུགས་ཀྱི་རྒྱུན་ཉིད་དོ།། གནས་པའམ། ཡང་ན་འདིས་གནས་པར་བྱེད་པས་ན་གནས་པའོ།། མཁའ་ལ་བྱུང་བས་ན་ལྷའོ། དེ་ལ་མང་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་ཚངས་འཁོར་ལ་སོགས་པའི་ལྷའི་ཡུལ་དུ་བྱུང་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དེ་ལ་ལྷའི་མཐུ་གང་ཡིན་པ་དེའི་ཆེད་དུ་འགྱུར་བས་ན་ལྷའམ། མངོན་ཤེས་བསྒྲུབ་པའི་དབང་གིས་འགྲོ་བ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ལྷའོ། ལྷ་ཡང་ཡིན་ལ་གནས་པ་ཡང་ཡིན་པས་ན་ལྷའི་གནས་པ་སྟེ། གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་བཞིའོ།། གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམས་ཀྱང་འདི་ཉིད་དུ་འདུ་བར་འགྱུར་རོ།། ཚངས་པ་རྣམས་ཀྱིའམ། ཚངས་པའི་གནས་པ་རྣམས་ནི་ཚངས་པའི་གནས་པ་སྟེ། ཚད་མེད་པ་བཞིའོ།། འཕགས་པའམ། འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱི་གནས་པ་ནི་འཕགས་པའི་གནས་པ་སྟེ། དགེ་སྦྱོང་གི་འབྲས་བུ་བཞིའོ།། འདི་ལྟར་“དེ་ནི་སྤྱོད་ལམ་གཅིག་གིས་གནོད་པ་...”ལ་སོགས་པ་ནི། གལ་ཏེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སྤྱོད་ལམ་གཅིག་གིས་ཀྱང་དུས་ཤིན་ཏུ་རིང་པོར་ལུས་ཀྱི་གནས་སྐབས་འཛིན་པར་ནུས་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་བཅས་པའི་ལུས་ཀྱི་རང་བཞིན་འདི་འདྲ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ།། ཡང་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་གང་དང་གང་དུ་བཞུགས་ཀྱང་གདུལ་བྱ་རྣམས་ལ་ཆོས་སྟོན་ཅིང་། སྙོམས་པར་འཇུག་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་དུས་འདའ་བར་མཛད་དེ་བཞུགས་པས། སེམས་ཅན་རྣམས་དང་རང་ཉིད་ཀྱི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྣ་ཚོགས་འཛིན་པ་དང་། ཉེ་བར་སྒྲུབ་པ་དང་། སྐྱེད་པར་མཛད་པའི་ཕྱིར། སྣ་ཚོགས་པ་འཛིན་པས་ན་“གནས་སོ་”ཞེས་བྱ་སྟེ། འདི་ལྟར་འདིའི་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ།། Jetassa [Pg.39] rājakumārassāti ettha attano paccatthikajanaṃ jinātīti jeto. Sotasaddo viya hi kattusādhano jetasaddo. Atha vā raññā pasenadikosalena attano paccatthikajane jite jātoti jeto. Rañño hi jayaṃ āropetvā kumāro jitavāti jetoti vutto. Maṅgalakāmatāya vā tassa evaṃnāmameva katanti jeto. Maṅgalakāmatāya hi jeyyoti etasmiṃ atthe jetoti vuttaṃ. Vitthāro panātiādinā ‘‘anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti ettha sudatto nāma so, gahapati, mātāpitūhi katanāmavasena, sabbakāmasamiddhatāya pana vigatamaccheratāya karuṇādiguṇasamaṅgitāya ca niccakālaṃ anāthānaṃ piṇḍamadāsi. Tena anāthapiṇḍikoti saṅkhaṃ gato. Āramanti ettha pāṇino, visesena vā pabbajitāti ārāmo, tassa pupphaphalādisobhāya nātidūranaccāsannatādipañcavidhasenāsanaṅgasampattiyā ca tato tato āgamma ramanti abhiramanti, anukkaṇṭhitā hutvā nivasantīti attho. Vuttappakārāya vā sampattiyā tattha tattha gatepi attano abbhantaraṃyeva ānetvā rametīti ārāmo. So hi anāthapiṇḍikena gahapatinā jetassa rājakumārassa hatthato aṭṭhārasahiraññakoṭīhi santhārena kiṇitvā aṭṭhārasahiraññakoṭīhi senāsanāni kārāpetvā aṭṭhārasahiraññakoṭīhi vihāramahaṃ niṭṭhāpetvā evaṃ catupaññāsahiraññakoṭipariccāgena buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niyyātito, tasmā ‘‘anāthapiṇḍikassa ārāmo’’ti vuccatīti imamatthaṃ nidasseti. “རྒྱལ་བུ་རྒྱལ་བྱེད་ཀྱི་”ཞེས་པ་འདི་ལ། རང་གི་ཕྱིར་རྒོལ་བའི་སྐྱེ་བོ་ལས་རྒྱལ་བར་བྱེད་པས་ན་རྒྱལ་བྱེད་དོ།། འདི་ལྟར་“སྒྲ་འཛིན་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་བཞིན་དུ་རྒྱལ་བྱེད་ཅེས་པའི་སྒྲ་ནི་བྱེད་པ་པོ་སྒྲུབ་པའོ།། ཡང་ན། རྒྱལ་པོ་གསལ་རྒྱལ་གྱིས་རང་གི་ཕྱིར་རྒོལ་བའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ལས་རྒྱལ་བར་བྱས་པའི་ཚེ་སྐྱེས་པས་ན་རྒྱལ་བྱེད་དོ།། རྒྱལ་པོའི་རྒྱལ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་རྒྱལ་བུ་ལ་རྒྱལ་བ་དང་ལྡན་པ་སྟེ་རྒྱལ་བྱེད་ཅེས་བརྗོད་དོ།། ཡང་ན་བཀྲ་ཤིས་པར་འདོད་པའི་ཕྱིར་དེ་ལ་མིང་དེ་ལྟར་བཏགས་པས་ན་རྒྱལ་བྱེད་དོ།། བཀྲ་ཤིས་པར་འདོད་པའི་ཕྱིར་“རྒྱལ་བར་བྱ་བ་”ཞེས་པའི་དོན་འདི་ལ་རྒྱལ་བྱེད་ཅེས་གསུངས་སོ།། “རྒྱས་པར་ནི་...”ལ་སོགས་པ་ལ། “མགོན་མེད་ཟས་སྦྱིན་གྱི་ཀུན་དགའ་ར་བ་ལ་”ཞེས་པ་འདི་ལ། ཁྱིམ་བདག་དེ་ནི་ཕ་མས་བཏགས་པའི་མིང་གི་དབང་གིས་ལེགས་བྱིན་ཞེས་བྱ་བ་ཡིན་ལ། འདོད་པ་ཐམས་ཅད་འབྱོར་པ་དང་། སེར་སྣ་དང་བྲལ་བ་དང་། སྙིང་རྗེ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། རྟག་ཏུ་མགོན་མེད་པ་རྣམས་ལ་ཟས་སྦྱིན་པར་བྱེད་དོ།། དེས་ན་མགོན་མེད་ཟས་སྦྱིན་ཞེས་པའི་གྲངས་སུ་སོང་ངོ་།། འདི་ལ་སྲོག་ཆགས་རྣམས་སམ། ཁྱད་པར་དུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་དགའ་བར་བྱེད་པས་ན་ཀུན་དགའ་ར་བ་སྟེ། དེའི་མེ་ཏོག་དང་འབྲས་བུ་ལ་སོགས་པའི་མཛེས་པ་དང་། ཐག་མི་རིང་ཞིང་མི་ཉེ་བ་ལ་སོགས་པའི་གནས་མལ་གྱི་ཡན་ལག་ལྔ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ཕྱིར། ཕྱོགས་དེ་དང་དེ་ནས་ལྷགས་ཏེ་དགའ་ཞིང་མངོན་པར་དགའ་ལ། སྐྱོ་བ་མེད་པར་གནས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། བཤད་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དེས་གང་དང་གང་དུ་སོང་ཡང་རང་གི་ནང་ཉིད་དུ་བཀུག་སྟེ་དགའ་བར་བྱེད་པས་ན་ཀུན་དགའ་ར་བའོ།། དེ་ནི་ཁྱིམ་བདག་མགོན་མེད་ཟས་སྦྱིན་གྱིས་རྒྱལ་བུ་རྒྱལ་བྱེད་ཀྱི་ལག་ནས་གསེར་བྱེ་བྱེ་བ་ཕྲག་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱིས་བཏིང་སྟེ་ཉོས་ཤིང་། གསེར་བྱེ་བྱེ་བ་ཕྲག་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱིས་གནས་མལ་རྣམས་བསྐྲུན་ཏེ། གསེར་བྱེ་བྱེ་བ་ཕྲག་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱིས་གཙུག་ལག་ཁང་གི་དགའ་སྟོན་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱས་ནས། དེ་ལྟར་གསེར་བྱེ་བྱེ་བ་ཕྲག་ལྔ་བཅུ་རྩ་བཞི་བཏང་སྟེ་སངས་རྒྱས་གཙོ་བྱས་པའི་དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་ལ་ཕུལ་བའི་ཕྱིར། “མགོན་མེད་ཟས་སྦྱིན་གྱི་ཀུན་དགའ་ར་བ་ལ་”ཞེས་བརྗོད་དོ་ཞེས་དོན་འདི་ཉིད་སྟོན་པར་བྱེད་དོ།། Tatthāti ‘‘ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti yaṃ vuttaṃ vākyaṃ, tattha. Siyāti kassaci evaṃ parivitakko siyā, vakkhamānākārena kadāci codeyya vāti attho. Atha tattha viharatīti yadi jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme viharati. Na vattabbanti nānāṭhānabhūtattā sāvatthijetavanānaṃ, ‘‘ekaṃ samaya’’nti ca vuttattāti adhippāyo. Idāni codako tameva attano adhippāyaṃ ‘‘na hi sakkā’’tiādinā vivarati. Itaro sabbametaṃ aviparītaṃ atthaṃ ajānantena tayā vuttanti dassento ‘‘na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabba’’ntiādimāha. Tattha etanti ‘‘sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti etaṃ vacanaṃ. Evanti ‘‘yadi tāva bhagavā’’tiādinā [Pg.40] yaṃ taṃ bhavatā coditaṃ, taṃ atthato evaṃ na kho pana daṭṭhabbaṃ, na ubhayattha apubbaṃ acarimaṃ vihāradassanatthanti attho. Idāni attanā yathādhippetaṃ aviparītamatthaṃ, tassa ca paṭikacceva vuttabhāvaṃ, tena ca appaṭividdhataṃ pakāsento ‘‘nanu avocumha…pe… jetavane’’ti āha. Evampi ‘‘jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme viharati’’cceva vattabbaṃ, na ‘‘sāvatthiya’’nti codanaṃ manasi katvā vuttaṃ – ‘‘gocaragāmanidassanattha’’ntiādi. “དེ་ལ་”ཞེས་པ་ནི། “དུས་གཅིག་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་མཉན་ཡོད་ན་རྒྱལ་བུ་རྒྱལ་བྱེད་ཀྱི་ཚལ་མགོན་མེད་ཟས་སྦྱིན་གྱི་ཀུན་དགའ་ར་བ་ན་བཞུགས་སོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཚིག་གང་ཡིན་པ་དེ་ལའོ།། “འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི་ཁ་ཅིག་ལ་འདི་ལྟར་རྣམ་པར་རྟོག་པ་འགྱུར་རམ། བཤད་པར་འགྱུར་བའི་རྣམ་པས་ནམ་ཞིག་རྒོལ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། གལ་ཏེ་དེ་ལ་བཞུགས་སོ་ཞེས་པ་ནི་གལ་ཏེ་རྒྱལ་བྱེད་ཀྱི་ཚལ་མགོན་མེད་ཟས་སྦྱིན་གྱི་ཀུན་དགའ་ར་བ་ན་བཞུགས་ན། མཉན་ཡོད་དང་རྒྱལ་བྱེད་ཀྱི་ཚལ་གཉིས་གནས་སོ་སོ་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་དང་། “དུས་གཅིག་ན་”ཞེས་ཀྱང་གསུངས་པའི་ཕྱིར་“མི་བརྗོད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་བསམ་པའོ།། ད་ནི་རྒོལ་བས་རང་གི་བསམ་པ་དེ་ཉིད་“མི་ནུས་ཏེ་...”ལ་སོགས་པས་གསལ་བར་བྱེད་དོ།། ཅིག་ཤོས་ཀྱིས་འདི་ཐམས་ཅད་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་དོན་མ་ཤེས་པར་ཁྱོད་ཀྱིས་སྨྲས་སོ་ཞེས་སྟོན་པར་བྱེད་ཅིང་། “འདི་ནི་འདི་ལྟར་བལྟ་བར་མི་བྱའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་“འདི་”ཞེས་པ་ནི་“མཉན་ཡོད་ན་རྒྱལ་བུ་རྒྱལ་བྱེད་ཀྱི་ཚལ་མགོན་མེད་ཟས་སྦྱིན་གྱི་ཀུན་དགའ་ར་བ་ན་བཞུགས་སོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་འདིའོ།། “འདི་ལྟར་”ཞེས་པ་ནི་“གལ་ཏེ་རེ་ཞིག་བཅོམ་ལྡན་འདས་...”ལ་སོགས་པས་ཁྱོད་ཀྱིས་གང་རྒོལ་བ་དེ་ནི། དོན་གྱི་སྒོ་ནས་འདི་ལྟར་བལྟ་བར་མི་བྱ་སྟེ། གནས་གཉིས་ཀར་སྔ་ཕྱི་མེད་པར་གནས་པ་བསྟན་པའི་ཆེད་དུ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ད་ནི་རང་གིས་ཇི་ལྟར་བསམས་པའི་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་དོན་དང་། དེ་ཡང་སྔོན་ཉིད་ནས་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དང་། དེས་ན་མ་རྟོགས་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་། “ངེད་ཀྱིས་མ་བཤད་དམ་...ལ་སོགས་པ་...རྒྱལ་བྱེད་ཀྱི་ཚལ་ན་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལྟ་ནའང་“རྒྱལ་བྱེད་ཀྱི་ཚལ་མགོན་མེད་ཟས་སྦྱིན་གྱི་ཀུན་དགའ་ར་བ་ན་བཞུགས་སོ་”ཞེས་ཁོ་ན་བརྗོད་པར་བྱ་ཡི། “མཉན་ཡོད་ན་”ཞེས་མ་ཡིན་ནོ་སྙམ་པའི་རྒོལ་བ་ཡིད་ལ་བྱས་ནས། “སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་གྲོང་བསྟན་པའི་ཆེད་དུ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། Avassañcettha gocaragāmakittanaṃ kattabbaṃ. Tathā hi taṃ yathā jetavanādikittanaṃ pabbajitānuggahakaraṇādianekappayojanaṃ, evaṃ gocaragāmakittanampi gahaṭṭhānuggahakaraṇādivividhapayojananti dassento ‘‘sāvatthivacanenā’’tiādimāha. Tattha paccayaggahaṇena upasaṅkamapayirupāsanānaṃ okāsadānena dhammadesanāya saraṇesu sīlesu ca patiṭṭhāpanena yathūpanissayaṃ uparivisesādhigamāvahanena ca gahaṭṭhānuggahakaraṇaṃ, uggahaparipucchānaṃ kammaṭṭhānānuyogassa ca anurūpavasanaṭṭhānapariggahenettha pabbajitānuggahakaraṇaṃ veditabbaṃ. Karuṇāya upagamanaṃ, na lābhādinimittaṃ. Paññāya apagamanaṃ, na virodhādinimittanti upagamanāpagamanānaṃ nirupakkilesataṃ vibhāveti. Dhammikasukhaṃ nāma anavajjasukhaṃ. Devatānaṃ upakārabahulatā janavivittatāya. Pacurajanavivittañhi ṭhānaṃ devā upasaṅkamitabbaṃ maññanti. Tadatthaparinipphādananti lokatthanipphādanaṃ, buddhakiccasampādananti attho. Evamādināti ādi-saddena sāvatthikittanena rūpakāyassa anuggaṇhanaṃ dasseti, jetavanādikittanena dhammakāyassa. Tathā purimena parādhīnakiriyākaraṇaṃ, dutiyena attādhīnakiriyākaraṇaṃ. Purimena vā karuṇākiccaṃ, itarena paññākiccaṃ. Purimena cassa paramāya anukampāya samannāgamaṃ, pacchimena paramāya upekkhāya samannāgamaṃ dīpeti. Bhagavā hi sabbasatte paramāya anukampāya anukampati, na ca tattha sinehadosānupatito paramupekkhakabhāvato. Upekkhako ca na parahitasukhakaraṇe appossukko mahākāruṇikabhāvato. Tassa mahākāruṇikatāya lokanāthatā, upekkhakatāya attanāthatā. འདི་ལ་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་གྲོང་བསྒྲགས་པ་ནི་ངེས་པར་བྱ་དགོས་པ་ཞིག་གོ། འདི་ལྟར་དེ་ནི་ཇི་ལྟར་རྒྱལ་བྱེད་ཀྱི་ཚལ་ལ་སོགས་པ་བསྒྲགས་པ་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ལ་རྗེས་སུ་འཛིན་པར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དགོས་པ་དུ་མ་དང་ལྡན་པ་བཞིན། སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་གྲོང་བསྒྲགས་པ་ཡང་ཁྱིམ་པ་རྣམས་ལ་རྗེས་སུ་འཛིན་པར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དགོས་པ་སྣ་ཚོགས་དང་ལྡན་ནོ་ཞེས་སྟོན་པར་བྱེད་ཅིང་། “མཉན་ཡོད་ཅེས་པའི་ཚིག་གིས་...”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ཡོ་བྱད་བཞེས་པ་དང་། ཉེ་བར་བཅར་ཞིང་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པའི་གོ་སྐབས་སྦྱིན་པ་དང་། ཆོས་སྟོན་པ་དང་། སྐྱབས་འགྲོ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་འགོད་པ་དང་། བག་ཆགས་ཀྱི་རིམ་པ་བཞིན་དུ་གོང་མའི་ཁྱད་པར་གྱི་རྟོགས་པ་འདྲེན་པར་བྱེད་པས་ཁྱིམ་པ་རྣམས་ལ་རྗེས་སུ་འཛིན་པར་བྱེད་པ་དང་། འཛིན་པ་དང་འདྲི་བ་དང་། ལས་ཀྱི་ས་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པའི་ཕྱིར་མཐུན་པའི་གནས་གཞི་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་འདི་ལ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ལ་རྗེས་སུ་འཛིན་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། སྙིང་རྗེས་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་ནི་རྙེད་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་མ་ཡིན་ལ། ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཕྱིར་འགྲོ་བ་ནི་འགལ་བ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་དང་ཕྱིར་འགྲོ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པ་ཉིད་རྣམ་པར་འབྱེད་དོ།། ཆོས་དང་མཐུན་པའི་བདེ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་བདེ་བའོ།། སྐྱེ་བོ་དབེན་པ་ཉིད་ཀྱིས་ལྷ་རྣམས་ལ་ཕན་འདོགས་པ་མང་བའོ།། སྐྱེ་བོ་མང་པོ་ལས་དབེན་པའི་གནས་ནི་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་ཉེ་བར་བཅར་བར་བྱ་བ་ཞིག་ཏུ་སེམས་པའི་ཕྱིར་རོ།། “དེའི་དོན་ཡོངས་སུ་གྲུབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་དོན་སྒྲུབ་པ་སྟེ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཛད་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “དེ་ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ལས་སོགས་པའི་སྒྲས་མཉན་ཡོད་བསྒྲགས་པས་གཟུགས་ཀྱི་སྐུ་ལ་རྗེས་སུ་འཛིན་པ་བསྟན་ལ། རྒྱལ་བྱེད་ཀྱི་ཚལ་ལ་སོགས་པ་བསྒྲགས་པས་ཆོས་ཀྱི་སྐུ་ལའོ།། དེ་བཞིན་དུ་སྔ་མས་གཞན་ལ་རག་ལས་པའི་བྱ་བ་བྱེད་པ་དང་། ཕྱི་མས་རང་ལ་རག་ལས་པའི་བྱ་བ་བྱེད་པའོ།། ཡང་ན་སྔ་མས་སྙིང་རྗེའི་མཛད་པ་དང་། ཅིག་ཤོས་ཀྱིས་ཤེས་རབ་ཀྱི་མཛད་པའོ།། སྔ་མས་ནི་འདིའི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་བརྩེ་བ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དང་། ཕྱི་མས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་བཏང་སྙོམས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དོ།། འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་བརྩེ་བས་བརྩེ་བར་མཛད་ལ། དེ་ལ་ཆགས་པའི་སྐྱོན་གྱིས་མ་གོས་པ་ནི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་བཏང་སྙོམས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རོ།། བཏང་སྙོམས་དང་ལྡན་ཡང་གཞན་གྱི་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྒྲུབ་པ་ལ་སྤྲོ་བ་མེད་པ་མ་ཡིན་པ་ནི་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་ཉིད་དང་། བཏང་སྙོམས་ཉིད་ཀྱིས་རང་གི་མགོན་ཉིད་དོ།། Tathā hesa bodhisattabhūto mahākaruṇāya sañcoditamānaso sakalalokahitāya ussukkamāpanno mahābhinīhārato paṭṭhāya [Pg.41] tadatthanipphādanatthaṃ puññañāṇasambhāre sampādento aparimitaṃ kālaṃ anappakaṃ dukkhamanubhosi, upekkhakatāya sammā patitehi dukkhehi na vikampitatā. Mahākāruṇikatāya saṃsārābhimukhatā, upekkhakatāya tato nibbindanā. Tathā upekkhakatāya nibbānābhimukhatā, mahākāruṇikatāya tadadhigamo. Tathā mahākāruṇikatāya paresaṃ ahiṃsāpanaṃ, upekkhakatāya sayaṃ parehi abhāyanaṃ. Mahākāruṇikatāya paraṃ rakkhato attano rakkhaṇaṃ, upekkhakatāya attānaṃ rakkhato paresaṃ rakkhaṇaṃ. Tenassa attahitāya paṭipannādīsu catutthapuggalabhāvo siddho hoti. Tathā mahākāruṇikatāya saccādhiṭṭhānassa ca cāgādhiṭṭhānassa ca pāripūrī, upekkhakatāya upasamādhiṭṭhānassa ca paññādhiṭṭhānassa ca pāripūrī. Evaṃ purisuddhāsayappayogassa mahākāruṇikatāya lokahitatthameva rajjasampadādibhavasampattiyā upagamanaṃ, upekkhakatāya tiṇāyapi amaññamānassa tato apagamanaṃ. Iti suvisuddhaupagamāpagamassa mahākāruṇikatāya lokahitatthameva dānavasena sampattīnaṃ pariccajanā, upekkhakatāya cassa phalassa attano apaccāsīsanā. Evaṃ samudāgamanato paṭṭhāya acchariyabbhutaguṇasamannāgatassa mahākāruṇikatāya paresaṃ hitasukhatthaṃ atidukkarakāritā, upekkhakatāya kāyampi analaṅkāritā. དེ་ལྟར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔར་གྱུར་པ་འདི་ཉིད་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོས་ཡིད་བསྐུལ་ཏེ། འཇིག་རྟེན་མཐའ་དག་གི་ཕན་བདེའི་ཕྱིར་བརྩོན་པར་ཞུགས་ཤིང་། སྨོན་ལམ་ཆེན་པོ་བཏབ་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་དེའི་དོན་གྲུབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་བསོད་ནམས་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཚོགས་གཉིས་རྫོགས་པར་བྱེད་བཞིན། ཚད་མེད་པའི་དུས་སུ་སྡུག་བསྔལ་མི་ཉུང་བ་མྱོང་བར་གྱུར་ཏོ། བཏང་སྙོམས་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཡང་དག་པར་བབས་པའི་སྡུག་བསྔལ་རྣམས་ཀྱིས་མི་གཡོ་བའོ། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱིས་འཁོར་བ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པ་དང་། བཏང་སྙོམས་ཉིད་ཀྱིས་དེ་ལས་སྐྱོ་ཞིང་ཡིད་འབྱུང་བའོ། དེ་བཞིན་དུ་བཏང་སྙོམས་ཉིད་ཀྱིས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པ་དང་། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་རྟོགས་པར་བྱེད་པའོ། དེ་བཞིན་དུ་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱིས་གཞན་ལ་མི་འཚེ་བ་དང་། བཏང་སྙོམས་ཉིད་ཀྱིས་རང་ཉིད་གཞན་ལས་མི་འཇིགས་པའོ། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱིས་གཞན་བསྲུང་བ་ན་རང་ཉིད་སྲུང་བ་དང་། བཏང་སྙོམས་ཉིད་ཀྱིས་རང་ཉིད་བསྲུང་བ་ན་གཞན་སྲུང་བའོ། དེས་ན་འདི་ལ་རང་གི་དོན་ལ་ཞུགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ནང་ནས་གང་ཟག་བཞི་པ་ཉིད་དུ་གྲུབ་པ་ཡིན་ནོ། དེ་བཞིན་དུ་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱིས་བདེན་པའི་གནས་པ་དང་གཏོང་བའི་གནས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་། བཏང་སྙོམས་ཉིད་ཀྱིས་ཉེ་བར་ཞི་བའི་གནས་པ་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་གནས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའོ། དེ་ལྟར་སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་བསམ་པ་དང་སྦྱོར་བ་དང་ལྡན་པ་ནི། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཕན་བདེའི་ཕྱིར་ཁོ་ནར་རྒྱལ་སྲིད་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྲིད་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་དང་། བཏང་སྙོམས་ཉིད་ཀྱིས་རྩྭ་བཞིན་དུ་ཡང་མི་སེམས་པར་དེ་ལས་ཕྱིར་འགྲོ་བའོ། དེ་ལྟར་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་དང་ཕྱིར་འགྲོ་བ་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པ་ལ། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཕན་བདེའི་ཕྱིར་ཁོ་ནར་སྦྱིན་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་དང་། བཏང་སྙོམས་ཉིད་ཀྱིས་དེའི་འབྲས་བུ་ལ་རང་གི་རེ་བ་མེད་པའོ། དེ་ལྟར་ཡང་དག་པར་གྲུབ་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་ངོ་མཚར་རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་ལ། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱིས་གཞན་གྱི་ཕན་པ་དང་བདེ་བའི་ཕྱིར་ཤིན་ཏུ་བྱ་དཀའ་བ་བྱེད་པ་དང་། བཏང་སྙོམས་ཉིད་ཀྱིས་ལུས་ལའང་རྒྱན་གྱིས་མི་བརྒྱན་པའོ། Tathā mahākāruṇikatāya carimattabhāve jiṇṇāturamatadassanena sañjātasaṃvego, upekkhakatāya uḷāresu devabhogasadisesu bhogesu nirapekkho mahābhinikkhamanaṃ nikkhami. Tathā mahākāruṇikatāya ‘‘kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno’’tiādinā (dī. ni. 2.57; saṃ. ni. 2.4, 10) karuṇāmukheneva vipassanārambho, upekkhakatāya buddhabhūtassa satta sattāhāni vivekasukheneva vītināmanaṃ. Mahākāruṇikatāya dhammagambhīrataṃ paccavekkhitvā dhammadesanāya appossukkanaṃ āpajjitvāpi mahābrahmuno ajjhesanāpadesena okāsakaraṇaṃ, upekkhakatāya pañcavaggiyādiveneyyānaṃ ananurūpasamudācārepi anaññathābhāvo. Mahākāruṇikatāya katthaci paṭighātābhāvenassa sabbattha amittasaññābhāvo, upekkhakatāya katthacipi anurodhābhāvena sabbattha sinehasanthavābhāvo. Mahākāruṇikatāya paresaṃ pasādanā, upekkhakatāya [Pg.42] pasannākārehi na vikampanā. Mahākāruṇikatāya dhammānurāgābhāvena tattha ācariyamuṭṭhiabhāvo, upekkhakatāya sāvakānurāgābhāvena parivāraparikammatābhāvo. Mahākāruṇikatāya dhammaṃ desetuṃ parehi saṃsaggamupagacchatopi upekkhakatāya na tattha abhirati. Mahākāruṇikatāya gāmādīnaṃ āsannaṭṭhāne vasatopi upekkhakatāya araññaṭṭhāne eva viharaṇaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘purimenassa paramāya anukampāya samannāgamaṃ dīpetī’’ti. དེ་བཞིན་དུ་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཚེ་ཐ་མ་ལ་རྒས་པ་དང་། ན་བ། ཤི་བ་རྣམས་མཐོང་བས་སྐྱོ་བ་སྐྱེས་ཤིང་། བཏང་སྙོམས་ཉིད་ཀྱིས་ལྷའི་ལོངས་སྤྱོད་དང་མཚུངས་པའི་ལོངས་སྤྱོད་རྒྱ་ཆེན་པོ་རྣམས་ལ་ཆགས་པ་མེད་པར་མངོན་པར་བྱུང་བ་ཆེན་པོ་བྱུང་བར་གྱུར་ཏོ། དེ་བཞིན་དུ་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ “ཀྱི་ཧུད་འཇིག་རྟེན་འདི་ནི་ཉམ་ཐག་པར་གྱུར་ཏོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྙིང་རྗེའི་སྒོ་ནས་ལྷག་མཐོང་བརྩམས་པ་དང་། བཏང་སྙོམས་ཉིད་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་སུ་གྱུར་ནས་ཞག་བདུན་ཕྲག་བདུན་གྱི་བར་དུ་དབེན་པའི་བདེ་བ་ཁོ་ནས་དུས་འདའ་བར་མཛད་པའོ། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཆོས་ཀྱི་ཟབ་མོ་ཉིད་ལ་སོ་སོར་བརྟགས་ནས་ཆོས་བསྟན་པ་ལ་སྤྲོ་བ་ཆུང་ངུར་གྱུར་ཀྱང་། ཚངས་པ་ཆེན་པོས་གསོལ་བ་བཏབ་པའི་དབང་གིས་གོ་སྐབས་ཕྱེ་བར་མཛད་པ་དང་། བཏང་སྙོམས་ཉིད་ཀྱིས་ལྔ་སྡེ་ལ་སོགས་པའི་གདུལ་བྱ་རྣམས་ཀྱིས་མི་མཐུན་པར་སྤྱད་པའི་ཚེ་ནའང་གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བའོ། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱིས་གང་ལའང་ཁོང་ཁྲོ་བ་མེད་པས་ཐམས་ཅད་ལ་དགྲ་བོའི་འདུ་ཤེས་མེད་པ་དང་། བཏང་སྙོམས་ཉིད་ཀྱིས་གང་ལའང་རྗེས་སུ་ཆགས་པ་མེད་པས་ཐམས་ཅད་ལ་མཛའ་བཤེས་ཀྱི་ཆགས་པ་མེད་པའོ། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱིས་གཞན་རྣམས་དད་པར་བྱེད་པ་དང་། བཏང་སྙོམས་ཉིད་ཀྱིས་དད་པའི་རྣམ་པས་མི་གཡོ་བའོ། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཆོས་ལ་ཆགས་པ་མེད་པས་དེ་ལ་སློབ་དཔོན་གྱི་དཔེ་མཁྱུད་མེད་པ་དང་། བཏང་སྙོམས་ཉིད་ཀྱིས་ཉན་ཐོས་ལ་ཆགས་པ་མེད་པས་འཁོར་གྱིས་བསྙེན་བཀུར་བྱ་བ་ཉིད་མེད་པའོ། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཆོས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་གཞན་དང་འདྲེས་པར་མཛད་ཀྱང་། བཏང་སྙོམས་ཉིད་ཀྱིས་དེ་ལ་མངོན་པར་མི་དགའ་བའོ། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱིས་གྲོང་ལ་སོགས་པ་དང་ཉེ་བའི་གནས་སུ་བཞུགས་ཀྱང་། བཏང་སྙོམས་ཉིད་ཀྱིས་དགོན་པའི་གནས་ཁོ་ནར་གནས་པའོ། དེས་ན་ “སྔ་མས་འདི་ཉིད་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་སྙིང་རྗེ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དོ” ཞེས་གསུངས་སོ། Tanti tatrāti padaṃ. ‘‘Desakālaparidīpana’’nti ye desakālā idha viharaṇakiriyāvisesanabhāvena vuttā, tesaṃ paridīpananti dassento ‘‘yaṃ samayaṃ…pe… dīpetī’’ti āha. Taṃ-saddo hi vuttassa atthassa paṭiniddeso, tasmā idha kālassa desassa vā paṭiniddeso bhavitumarahati, na aññassa. Ayaṃ tāva tatra-saddassa paṭiniddesabhāve atthavibhāvanā. Yasmā pana īdisesu ṭhānesu tatra-saddo dhammadesanāvisiṭṭhaṃ desakālañca vibhāveti, tasmā vuttaṃ – ‘‘bhāsitabbayutte vā desakāle dīpetī’’ti. Tena tatrāti yatra bhagavā dhammadesanatthaṃ bhikkhū ālapati bhāsati, tādise dese, kāle vāti attho. Na hītiādinā tamevatthaṃ samattheti. Nanu ca yattha ṭhito bhagavā ‘‘akālo kho tāvā’’tiādinā bāhiyassa dhammadesanaṃ paṭikkhipi, tattheva antaravīthiyaṃ ṭhito tassa dhammaṃ desesīti? Saccametaṃ, adesetabbakāle adesanāya idaṃ udāharaṇaṃ. Tenevāha – ‘‘akālo kho tāvā’’ti. “ཏཾ” ཞེས་པ་ནི་ “ཏཏྲ” ཞེས་པའི་ཚིག་གོ། “ཡུལ་དང་དུས་གསལ་བར་བྱེད་པ” ཞེས་པ་ནི། འདིར་གནས་པའི་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་གྱི་དངོས་པོར་གསུངས་པའི་ཡུལ་དང་དུས་གང་དག་ཡིན་པ་དེ་དག་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་པར། “དུས་གང་གི་ཚེ་...ལ་སོགས་པ་...གསལ་བར་བྱེད་དོ” ཞེས་གསུངས་སོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། “ཏཾ” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་དོན་གྱི་ཚབ་ཏུ་འཇུག་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་འདིར་དུས་སམ་ཡུལ་གྱི་ཚབ་ཏུ་འཇུག་རིགས་ཀྱི་གཞན་གྱི་མ་ཡིན་ནོ། འདི་ནི་རེ་ཞིག་ “ཏཏྲ” ཞེས་པའི་སྒྲ་ཚབ་ཏུ་འཇུག་པའི་དོན་གྱི་རྣམ་པར་དབྱེ་བའོ། འོན་ཀྱང་གནས་འདི་ལྟ་བུ་དག་ཏུ་ “ཏཏྲ” ཞེས་པའི་སྒྲས་ཆོས་བསྟན་པའི་ཁྱད་པར་དུ་གྱུར་པའི་ཡུལ་དང་དུས་ཀྱང་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཕྱིར། “ཡང་ན་བཤད་པར་འོས་པའི་ཡུལ་དང་དུས་གསལ་བར་བྱེད་དོ” ཞེས་གསུངས་སོ། དེས་ན་ “ཏཏྲ” ཞེས་པ་ནི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཆོས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་བོས་ཤིང་གསུངས་པའི་ཡུལ་དང་དུས་དེ་ལྟ་བུ་ལ་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། “མ་ཡིན་ནོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་དོན་དེ་ཉིད་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་གང་དུ་བཞུགས་ནས་ “ད་ལྟ་ནི་དུས་མ་ཡིན་ནོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་བཱ་ཧི་ཡ་ལ་ཆོས་བསྟན་པ་བཀག་པར་མཛད་པ་དེར། ཁྲོམ་ལམ་གྱི་དབུས་སུ་བཞུགས་ནས་ཁོ་ལ་ཆོས་བསྟན་པ་མ་ཡིན་ནམ། དེ་ནི་བདེན་མོད་ཀྱང་། འདི་ནི་ཆོས་བསྟན་པར་མི་འོས་པའི་དུས་སུ་ཆོས་མི་སྟོན་པའི་དཔེ་མཚོན་ཡིན་ནོ། དེའི་ཕྱིར་ “ད་ལྟ་ནི་དུས་མ་ཡིན་ནོ” ཞེས་གསུངས་སོ། Yaṃ pana tattha vuttaṃ – ‘‘antaragharaṃ paviṭṭhamhā’’ti, tampi tassa akālabhāvasseva pariyāyena dassanatthaṃ vuttaṃ. Tassa hi tadā addhānaparissamena rūpakāye akammaññatā ahosi, balavapītivegena nāmakāye. Tadubhayassa vūpasamaṃ āgamento papañcaparihāratthaṃ bhagavā ‘‘akālo kho’’ti pariyāyena paṭikkhipi. Adesetabbadese adesanāya pana udāharaṇaṃ ‘‘atha kho bhagavā maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi (saṃ. ni. 2.154), vihārapacchāyāyaṃ paññatte āsane nisīdī’’ti (dī. ni. 1.363) ca evamādikaṃ idha ādisaddena saṅgahitaṃ. ‘‘Atha kho so, bhikkhave, bālo idha pubbe nesādo idha pāpāni kammāni karitvā’’tiādīsu (ma. ni. 3.251) padapūraṇamatte kho-saddo, ‘‘dukkhaṃ kho agāravo viharati [Pg.43] appatisso’’tiādīsu (a. ni. 4.21) avadhāraṇe, ‘‘kittāvatā nu kho, āvuso, satthu pavivittassa viharato sāvakā vivekaṃ nānusikkhantī’’tiādīsu (ma. ni. 1.31) ādikālatthe, vākyārambheti attho. Tattha padapūraṇena vacanālaṅkāramattaṃ kataṃ hoti, ādikālatthena vākyassa upaññāsamattaṃ. Avadhāraṇatthena pana niyamadassanaṃ, tasmā āmantesi evāti āmantane niyamo dassito hoti. འོན་ཀྱང་དེར་ “གྲོང་གི་ནང་དུ་ཞུགས་སོ” ཞེས་གསུངས་པ་གང་ཡིན་པ་དེའང་། དེའི་དུས་མ་ཡིན་པའི་ཉིད་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་སྟོན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དེའི་ཚེ་ལམ་དུ་བགྲོད་པས་ངལ་བའི་ཕྱིར་གཟུགས་ཀྱི་སྐུ་ལ་ལས་སུ་རུང་བ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་ཡོད་ལ། དགའ་བ་དྲག་པོའི་ཤུགས་ཀྱིས་མིང་གི་ལུས་ལའང་དེ་བཞིན་ནོ། དེ་གཉིས་ཀ་ཉེ་བར་ཞི་བར་མཛད་ཅིང་སྤྲོས་པ་སྤང་བའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ “ད་ལྟ་ནི་དུས་མ་ཡིན་ནོ” ཞེས་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་བཀག་པར་མཛད་དོ། ཆོས་བསྟན་པར་མི་འོས་པའི་ཡུལ་དུ་ཆོས་མི་སྟོན་པའི་དཔེ་མཚོན་ནི། “དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལམ་ལས་ཕེབས་ཏེ་ཤིང་དྲུང་ཞིག་ཏུ་བཞུགས་སོ” དང་། “གཙུག་ལག་ཁང་གི་གྲིབ་བསིལ་དུ་བཤམས་པའི་སྟན་ལ་བཞུགས་སོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་འདིར་ “ལ་སོགས་པ” ཞེས་པའི་སྒྲས་བསྡུས་སོ། “དགེ་སློང་དག དེ་ནས་བྱིས་པ་དེས་སྔོན་འདིར་རྔོན་པ་བྱས་ཏེ་སྡིག་པའི་ལས་རྣམས་བྱས་ནས” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། “ཁོ” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཚིག་གི་རྐང་པ་ཁ་སྐོང་བ་ཙམ་ཡིན་ལ། “མ་གུས་ཤིང་ཞེ་ས་མེད་པར་གནས་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་ཁོ་ནའོ” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་ངེས་པར་གཟུང་བའི་དོན་དང་། “ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག སྟོན་པ་དབེན་པར་བཞུགས་པ་ན་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱིས་དབེན་པ་ལ་ཇི་ཙམ་དུ་མི་སློབ་པ་ཡིན” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་ཐོག་མའི་དུས་ཀྱི་དོན་ཏེ། ཚིག་འགོ་རྩོམ་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། དེ་ལ་ཚིག་ཁ་སྐོང་བས་ནི་ཚིག་གི་རྒྱན་ཙམ་བྱས་པ་ཡིན་ལ། ཐོག་མའི་དུས་ཀྱི་དོན་གྱིས་ནི་ཚིག་གི་གླེང་གཞི་ཙམ་བྱས་པའོ། ངེས་པར་གཟུང་བའི་དོན་གྱིས་ནི་ངེས་པ་སྟོན་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ “བོས་པ་ཁོ་ནའོ” ཞེས་བོས་པ་ལ་ངེས་པ་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ། Bhagavāti lokagarudīpananti kasmā vuttaṃ, nanu pubbepi bhagavāsaddassa attho vuttoti? Yadipi vutto, taṃ panassa yathāvutte ṭhāne viharaṇakiriyāya kattu visesadassanatthaṃ kataṃ, na āmantanakiriyāya, idha pana āmantanakiriyāya, tasmā tadatthaṃ puna ‘‘bhagavā’’ti pāḷiyaṃ vuttanti tassatthaṃ dassetuṃ ‘‘bhagavāti lokagarudīpana’’nti āha. Tena lokagarubhāvato tadanurūpaṃ paṭipattiṃ patthento attano santikaṃ upagatānaṃ bhikkhūnaṃ ajjhāsayānurūpaṃ dhammaṃ desetuṃ te āmantesīti dasseti. Kathāsavanayuttapuggalavacananti vakkhamānāya cittapariyādānadesanāya savanayoggapuggalavacanaṃ. Catūsupi parisāsu bhikkhū eva edisānaṃ desanānaṃ visesena bhājanabhūtāti sātisayaṃ sāsanasampaṭiggāhakabhāvadassanatthaṃ idha bhikkhuggahaṇanti dassetvā idāni saddatthaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādimāha. Tattha bhikkhakoti bhikkhūti bhikkhanadhammatāya bhikkhūti attho. Bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti buddhādīhi ajjhupagataṃ bhikkhācariyaṃ, uñchācariyaṃ, ajjhupagatattā anuṭṭhitattā bhikkhu. Yo hi appaṃ vā mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito, so kasigorakkhādijīvikākappanaṃ hitvā liṅgasampaṭicchaneneva bhikkhācariyaṃ ajjhupagatattā bhikkhu, parappaṭibaddhajīvikattā vā vihāramajjhe kājabhattaṃ bhuñjamānopi bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhu, piṇḍiyālopabhojanaṃ nissāya pabbajjāya ussāhajātattā vā bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhūti evamettha attho daṭṭhabbo. Ādinā nayenāti ‘‘chinnabhinnapaṭadharoti bhikkhu, bhindati pāpake akusale dhammeti bhikkhu, bhinnattā pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ bhikkhū’’tiādinā (vibha. 510) vibhaṅge āgatanayena. Ñāpaneti avabodhane, paṭivedaneti attho. “བཅོམ་ལྡན་འདས་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་བླ་མ་གསལ་བར་བྱེད་པའོ” ཞེས་ཅིའི་ཕྱིར་གསུངས་ཤེ་ན། སྔོན་ཡང་ “བཅོམ་ལན་འདས” ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་བཤད་ཟིན་པ་མ་ཡིན་ནམ། བཤད་ཟིན་མོད་ཀྱང་། དེ་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་གནས་སུ་བཞུགས་པའི་བྱ་བ་བྱེད་པ་པོའི་ཁྱད་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར་བྱས་པ་ཡིན་གྱི། བོས་པའི་བྱ་བའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་ནོ། འདིར་ནི་བོས་པའི་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་དེའི་དོན་དུ་ལུང་གི་ཚིག་ལས་ཡང་བསྐྱར་ “བཅོམ་ལྡན་འདས” ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་པས། དེའི་དོན་སྟོན་པའི་ཕྱིར་ “བཅོམ་ལྡན་འདས་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་བླ་མ་གསལ་བར་བྱེད་པའོ” ཞེས་གསུངས་སོ། དེས་ན་འཇིག་རྟེན་གྱི་བླ་མ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེ་དང་མཐུན་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་རེ་ཞིང་རང་གི་དྲུང་དུ་ལྷགས་པའི་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པར་ཆོས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ཁོང་ཚོ་ལ་བོས་པར་མཛད་དོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། “གཏམ་ཉན་པར་འོས་པའི་གང་ཟག་གི་ཚིག” ཞེས་པ་ནི། འཆད་པར་འགྱུར་བའི་སེམས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་ཉན་པར་འོས་པའི་གང་ཟག་གི་ཚིག་གོ། འཁོར་བཞིའི་ནང་ནས་དགེ་སློང་རྣམས་ཁོ་ན་འདི་ལྟ་བུའི་ཆོས་བསྟན་པ་ལ་ཁྱད་པར་དུ་སྣོད་དུ་གྱུར་པ་ཡིན་པས། བསྟན་པ་འཛིན་པ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཉིད་སྟོན་པའི་ཕྱིར་འདིར་ “དགེ་སློང” ཞེས་བཟུང་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བསྟན་ནས། ད་ནི་སྒྲའི་དོན་སྟོན་པའི་ཕྱིར་ “གཞན་ཡང” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་ “སློང་བར་བྱེད་པས་ན་དགེ་སློང” ཞེས་པ་ནི། སློང་བའི་ཆོས་ཉིད་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དགེ་སློང་ཞེས་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། “བསོད་སྙོམས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ལ་ཞུགས་པ” ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པས་བསྟེན་པའི་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་དང་། ལྷག་མ་བཏུ་བའི་སྤྱོད་པ་ལ་ཞུགས་ཤིང་གནས་པའི་ཕྱིར་དགེ་སློང་ངོ་། གང་ཞིག་ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཆུང་ངུའམ་ཆེན་པོ་སྤངས་ཏེ་ཁྱིམ་ནས་ཁྱིམ་མེད་པར་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས། ཁོས་ཞིང་ལས་དང་ཕྱུགས་སྐྱོང་བ་ལ་སོགས་པའི་འཚོ་བ་འཚོལ་བ་བོར་ཏེ། རྟགས་ཁས་བླངས་པ་ཉིད་ཀྱིས་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ལ་ཞུགས་པའི་ཕྱིར་དགེ་སློང་ཡིན་ནོ། ཡང་ན་གཞན་ལ་རག་ལས་པའི་འཚོ་བ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། གཙུག་ལག་ཁང་གི་དབུས་སུ་ཁུར་གྱིས་བསྐྱལ་བའི་ཟས་ཟ་བཞིན་པའང་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ལ་ཞུགས་པས་ན་དགེ་སློང་ཡིན་ནོ། ཡང་ན་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ཟས་ལ་བརྟེན་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་སྤྲོ་བ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ལ་ཞུགས་པས་ན་དགེ་སློང་ཞེས་བྱ་སྟེ། འདིར་དོན་དེ་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ། “ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས” ཞེས་པ་ནི། “གོས་ཧྲུལ་གྱོན་པས་ན་དགེ་སློང་། སྡིག་པ་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་འཇོམས་པས་ན་དགེ་སློང་། སྡིག་པ་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་བཅོམ་པའི་ཕྱིར་དགེ་སློང” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་འབྱེད་ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་སོ། “ཤེས་པར་བྱ་བ” ཞེས་པ་ནི། རྟོགས་པར་བྱ་བའམ་ཁོང་དུ་ཆུད་པར་བྱ་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། Bhikkhanasīlatāti [Pg.44] bhikkhanena jīvanasīlatā, na kasivāṇijjādinā jīvanasīlatā. Bhikkhanadhammatāti ‘‘uddissa ariyā tiṭṭhantī’’ti (jā. 1.7.59) evaṃ vuttā bhikkhanasabhāvatā, na yācanakohaññasabhāvatā. Bhikkhane sādhukāritāti ‘‘uttiṭṭhe nappamajjeyyā’’ti (dha. pa. 168) vacanaṃ anussaritvā tattha appamajjanā. Atha vā sīlaṃ nāma pakatisabhāvo, idha pana tadadhiṭṭhānaṃ. Dhammoti vataṃ. Sādhukāritāti sakkaccakāritā ādarakiriyā. Hīnādhikajanasevitanti ye bhikkhubhāve ṭhitāpi jātimadādivasena uddhatā unnaḷā, ye ca gihibhāve paresaṃ adhikabhāvampi anupagatattā bhikkhācariyaṃ paramakāruññataṃ maññanti, tesaṃ ubhayesampi yathākkamaṃ ‘‘bhikkhavo’’ti vacanena hīnajanehi daliddehi paramakāruññataṃ pattehi parakulesu bhikkhācariyāya jīvikaṃ kappentehi sevitaṃ vuttiṃ pakāsento uddhatabhāvaniggahaṃ karoti. Adhikajanehi uḷārabhogakhattiyakulādito pabbajitehi buddhādīhi ājīvavisodhanatthaṃ sevitaṃ vuttiṃ pakāsento dīnabhāvaniggahaṃ karotīti yojetabbaṃ. Yasmā ‘‘bhikkhavo’’ti vacanaṃ āmantanabhāvato abhimukhīkaraṇaṃ, pakaraṇato sāmatthiyato ca sussusājananaṃ sakkaccasavanamanasikāraniyojanañca hoti, tasmā tamatthaṃ dassento ‘‘bhikkhavoti iminā’’tiādimāha. Tattha sādhukaṃ savanamanasikāreti sādhukasavane sādhukamanasikāre ca. Kathaṃ pana pavattitā savanādayo sādhukaṃ pavattitā hontīti? ‘‘Addhā imāya sammāpaṭipattiyā sakalasāsanasampatti hatthagatā bhavissatī’’ti ādaragāravayogena kathādīsu aparibhavādinā ca. Vuttañhi ‘‘pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. Katamehi pañcahi? Kathaṃ na paribhoti, kathitaṃ na paribhoti, na attānaṃ paribhoti, avikkhittacitto dhammaṃ suṇāti ekaggacitto, yoniso ca manasikaroti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammatta’’nti (a. ni. 5.151). Tenevāha – ‘‘sādhukaṃ savanamanasikārāyattā hi sāsanasampattī’’ti. “སློང་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉིད་” ནི་སློང་མོས་འཚོ་བའི་ངང་ཚུལ་ཏེ། རྨོ་ཞིང་དང་ཚོང་ལ་སོགས་པས་འཚོ་བའི་ངང་ཚུལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། “སློང་བའི་ཆོས་ཉིད་” ནི་ “འཕགས་པ་རྣམས་ནི་མཚོན་ཏེ་བཞུགས་སོ་” ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་སློང་བའི་རང་བཞིན་ཉིད་ཡིན་གྱི། སློང་བ་དང་གཡོ་སྒྱུའི་རང་བཞིན་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། “སློང་བ་ལ་ལེགས་པར་བྱེད་པ་” ནི་ “ལངས་ཏེ་བག་མེད་པར་མི་བྱའོ་” ཞེས་པའི་ཚིག་རྗེས་སུ་དྲན་ནས་དེ་ལ་བག་ཡོད་པར་བྱེད་པའོ།། ཡང་ན། ཚུལ་ཁྲིམས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རང་བཞིན་གྱི་གཤིས་ལུགས་ཡིན་ལ། འདིར་ནི་དེའི་དམ་བཅའ་བའོ།། ཆོས་ནི་བརྟུལ་ཞུགས་སོ།། ལེགས་པར་བྱེད་པ་ནི་གུས་པར་བྱེད་པ་སྟེ་གུས་ཤིང་སྤྲོ་བར་བྱེད་པའོ།། “དམན་པ་དང་མཆོག་གི་སྐྱེ་བོས་བསྟེན་པ་” ནི། གང་དག་དགེ་སློང་གི་དངོས་པོ་ལ་གནས་ཀྱང་རིགས་ཀྱི་ང་རྒྱལ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རྒོད་ཅིང་ཁེངས་པ་དང་། གང་དག་ཁྱིམ་པའི་དངོས་པོ་ལ་གཞན་གྱི་མཆོག་ཉིད་དུ་མ་གྱུར་པས་བསོད་སྙོམས་སྤྱོད་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་ཉམ་ཐག་པའི་གནས་སུ་མཐོང་བ་སྟེ། དེ་གཉིས་ཀ་ལ་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་ “དགེ་སློང་དག་” ཅེས་པའི་ཚིག་གིས་དབུལ་ཞིང་ཕོངས་པ་ཤིན་ཏུ་ཉམ་ཐག་པར་གྱུར་ཏེ་གཞན་གྱི་ཁྱིམ་དུ་བསོད་སྙོམས་སྤྱོད་པས་འཚོ་བ་སྐྱེལ་བའི་སྐྱེ་བོ་དམན་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟེན་པའི་འཚོ་བ་གསལ་བར་བྱེད་བཞིན་དུ་རྒོད་པའི་རང་བཞིན་ལ་ཚར་གཅོད་པར་མཛད་དོ།། ལོངས་སྤྱོད་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་རྒྱལ་རིགས་ཀྱི་ཁྱིམ་ལ་སོགས་པ་ལས་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེ་བོ་མཆོག་རྣམས་ཀྱིས་འཚོ་བ་རྣམ་པར་དག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་བསྟེན་པའི་འཚོ་བ་གསལ་བར་བྱེད་བཞིན་དུ་ཞུམ་པའི་རང་བཞིན་ལ་ཚར་གཅོད་པར་མཛད་དོ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ།། གང་གི་ཕྱིར་ “དགེ་སློང་དག་” ཅེས་པའི་ཚིག་ནི་བོས་པའི་སྒོ་ནས་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པར་བྱེད་པ་དང་། སྐབས་དང་མཐུ་ལས་ཉན་པར་འདོད་པ་སྐྱེད་པ་དང་། གུས་པས་ཉན་པ་དང་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སྦྱོར་བར་བྱེད་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་དོན་དེ་སྟོན་པར་མཛད་དེ་ “དགེ་སློང་དག་ཅེས་བྱ་བ་འདིས་སོ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ “ལེགས་པར་ཉན་པ་དང་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་” ནི་ལེགས་པར་ཉན་པ་དང་ལེགས་པར་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལའོ།། འོ་ན་ཇི་ལྟར་ཞུགས་པའི་ཉན་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ལེགས་པར་ཞུགས་པ་ཡིན་ཞེ་ན། “ངེས་པར་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་འདིས་བསྟན་པ་མཐའ་དག་གི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལག་ཏུ་འོང་བར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་གུས་པ་དང་བཀུར་སྟི་དང་ལྡན་པས་གཏམ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྙས་པ་མེད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་སོ།། འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ། “དགེ་སློང་དག། ཆོས་ལྔ་དང་ལྡན་པས་དམ་པའི་ཆོས་ཉན་ན་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་ངེས་པ་ལ་འཇུག་པར་ནུས་སོ།། ལྔ་པོ་གང་ཞེ་ན། གཏམ་ལ་མི་བརྙས་པ། སྨྲ་བ་པོ་ལ་མི་བརྙས་པ། བདག་ཉིད་ལ་མི་བརྙས་པ། སེམས་མ་གཡེངས་པར་རྩེ་གཅིག་པའི་སེམས་ཀྱིས་ཆོས་ཉན་པ། ཚུལ་བཞིན་དུ་ཡིད་ལ་བྱེད་པའོ།། དགེ་སློང་དག། ཆོས་ལྔ་པོ་འདི་དག་དང་ལྡན་པས་དམ་པའི་ཆོས་ཉན་ན་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་ངེས་པ་ལ་འཇུག་པར་ནུས་སོ་” ཞེས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ “བསྟན་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི་ལེགས་པར་ཉན་པ་དང་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་རག་ལས་པའི་ཕྱིར་རོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། Pubbe sabbaparisāsādhāraṇattepi bhagavato dhammadesanāya ‘‘jeṭṭhaseṭṭhā’’tiādinā bhikkhūnaṃ eva āmantane kāraṇaṃ dassetvā idāni bhikkhū [Pg.45] āmantetvāva dhammadesanāya payojanaṃ dassetuṃ ‘‘kimatthaṃ pana bhagavā’’ti codanaṃ samuṭṭhāpeti. Tattha aññaṃ cintentāti aññavihitā. Vikkhittacittāti asamāhitacittā. Dhammaṃ paccavekkhantāti hiyyo tato paraṃ divasesu vā sutadhammaṃ pati pati manasā avekkhantā. Bhikkhū āmantetvā dhamme desiyamāne ādito paṭṭhāya desanaṃ sallakkhetuṃ sakkontīti imamatthaṃ byatirekamukhena dassetuṃ ‘‘te anāmantetvā’’tiādi vuttaṃ. སྔོན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཆོས་ཀྱི་བསྟན་པ་ནི་འཁོར་ཐམས་ཅད་ལ་ཐུན་མོང་བ་ཡིན་ཡང་། “གཙོ་བོ་དང་མཆོག་ཉིད་” ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དགེ་སློང་རྣམས་ཁོ་ན་ལ་བོས་པའི་རྒྱུ་མཚན་བསྟན་ནས། ད་ནི་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་བོས་ནས་ཆོས་སྟོན་པའི་དགོས་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཅིའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་” ཞེས་རྒོལ་བ་བསླང་བར་མཛད་དོ།། དེ་ལ་ “གཞན་སེམས་པ་” ནི་གཞན་ལ་གཡེངས་པའོ།། “སེམས་གཡེངས་པ་” ནི་མཉམ་པར་མ་བཞག་པའི་སེམས་སོ།། “ཆོས་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་” ནི་ཁ་སང་དང་དེའི་ཕྱི་ཉིན་རྣམས་སུ་ཐོས་པའི་ཆོས་ལ་ཡིད་ཀྱིས་ཡང་དང་ཡང་དུ་སོ་སོར་རྟོག་པའོ།། དགེ་སློང་རྣམས་ལ་བོས་ནས་ཆོས་བསྟན་པའི་ཚེ། ཐོག་མ་ཉིད་ནས་བཟུང་སྟེ་བསྟན་པ་ལ་མཚན་མར་འཛིན་པར་ནུས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ལྡོག་པའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དེ་དག་ལ་མ་བོས་པར་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། Bhikkhavoti cettha sandhivasena i-kāralopo daṭṭhabbo. Bhikkhavo itīti ayaṃ iti-saddo hetuparisamāpanādiatthapadatthavipariyāyapakārāvadhāraṇanidassanādianekatthappabhedo. Tathā hesa ‘‘ruppatīti kho, bhikkhave, tasmā rūpanti vuccatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.79) hetvatthe dissati. ‘‘Tasmātiha me, bhikkhave, dhammadāyādā bhavatha, mā āmisadāyādā. Atthi me tumhesu anukampā. Kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṃ, no āmisadāyādā’’tiādīsu (ma. ni. 1.19) parisamāpane. ‘‘Iti vā iti evarūpā naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato’’tiādīsu (dī. ni. 1.13) ādiatthe. ‘‘Māgaṇḍiyoti tassa brāhmaṇassa saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanamabhilāpo’’tiādīsu (mahāni. 73, 75) padatthavipariyāye. ‘‘Iti kho, bhikkhave, sappaṭibhayo bālo, appaṭibhayo paṇḍito, saupaddavo bālo, anupaddavo paṇḍito, saupasaggo bālo, anupasaggo paṇḍito’’tiādīsu (ma. ni. 3.124) pakāre. ‘‘Atthi idappaccayā jarāmaraṇanti puṭṭhena satā, ‘ānanda, atthī’tissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃ paccayā jarāmaraṇa’nti iti ce vadeyya. Jātipaccayā jarāmaraṇaṃ iccassa vacanīya’’ntiādīsu (dī. ni. 2.96) avadhāraṇe. ‘‘Atthīti kho, kaccāna, ayameko anto, natthīti kho, kaccāna, ayaṃ dutiyo anto’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.15; saṃ. ni. 3.90) nidassane. Idhāpi nidassane eva daṭṭhabbo. Bhikkhavoti hi āmantanākāro. Tamesa iti-saddo nidasseti ‘‘bhikkhavoti āmantesī’’ti. Iminā nayena ‘‘bhaddante’’tiādīsupi yathārahaṃ iti-saddassa attho veditabbo. Pubbe ‘‘bhagavā āmantesī’’ti vuttattā ‘‘bhagavato paccassosu’’nti [Pg.46] idha ‘‘bhagavato’’ti sāmivacanaṃ āmantanameva sambandhiantaraṃ apekkhatīti iminā adhippāyena ‘‘bhagavato āmantanaṃ paṭiassosu’’nti vuttaṃ. ‘‘Bhagavato’’ti pana idaṃ paṭissavasambandhena sampadānavacanaṃ yathā ‘‘devadattāya paṭissuṇotī’’ti. Yaṃ nidānaṃ bhāsitanti sambandho. Imassa suttassa sukhāvagāhaṇatthanti kamalakuvalayujjalavimalasādurasasalilāya pokkharaṇiyā sukhāvataraṇatthaṃ nimmalasilātalaracanāvilāsasobhitaratanasopānaṃ vippakiṇṇamuttātalasadisavālukācuṇṇapaṇḍarabhūmibhāgaṃ titthaṃ viya suvibhattabhittivicitravedikāparikkhittassa nakkhattapathaṃ phusitukāmatāya viya paṭivijambhitasamussayassa pāsādavarassa sukhārohanatthaṃ dantamayasaṇhamuduphalakañcanalatāvinaddhamaṇigaṇappabhāsamudayujjalasobhaṃ sopānaṃ viya suvaṇṇavalayanūpurādisaṅghaṭṭanasaddasammissitassa kathitahasitamadhurassaragehajanavijambhitavicaritassa uḷāraissariyavibhavasobhitassa mahāgharassa sukhappavesanatthaṃ suvaṇṇarajatamaṇimuttāpavāḷādijutivissaravijjotitasuppatiṭṭhitavisāladvārabāhaṃ mahādvāraṃ viya ca atthabyañjanasampannassa buddhānaṃ desanāñāṇagambhīrabhāvasaṃsūcakassa imassa suttassa sukhāvagāhatthaṃ. འདིར་ “དགེ་སློང་དག་ (bhikkhavo)” ཅེས་པ་ནི་མཚམས་སྦྱོར་གྱི་དབང་གིས་ཨི་ཡིག་ (i-kāra) འཇིག་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། “དགེ་སློང་དག་ཅེས་ (bhikkhavo iti)” བྱ་བ་འདིར་ “ཅེས་ (iti)” ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ནི་རྒྱུ་དང་། མཐར་ཕྱིན་པ་དང་། སོགས་པ་དང་། ཚིག་གི་དོན་གོ་ལྡོག་པ་དང་། རྣམ་པ་དང་། ངེས་གཟུང་དང་། དཔེར་བརྗོད་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་དུ་མ་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་དང་ལྡན་པའོ།། འདི་ལྟར་དེ་ནི་ “དགེ་སློང་དག། གཟུགས་སུ་རུང་བའི་ཕྱིར་གཟུགས་ཞེས་བྱའོ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་རྒྱུའི་དོན་དུ་སྣང་ངོ་།། “དེའི་ཕྱིར་དགེ་སློང་དག། ང་ཡི་ཆོས་ཀྱི་བགོ་སྐལ་ལ་སྤྱོད་པ་རྣམས་སུ་གྱུར་ཅིག། ཟང་ཟིང་གི་བགོ་སྐལ་ལ་སྤྱོད་པ་རྣམས་སུ་མ་ཡིན་ནོ།། ང་ལ་ཁྱེད་རྣམས་ལ་སྙིང་རྗེ་ཡོད་དེ། ཇི་ལྟར་ན་ང་ཡི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཆོས་ཀྱི་བགོ་སྐལ་ལ་སྤྱོད་པ་རྣམས་སུ་འགྱུར་གྱི། ཟང་ཟིང་གི་བགོ་སྐལ་ལ་སྤྱོད་པ་རྣམས་སུ་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་མཐར་ཕྱིན་པའི་དོན་དུའོ།། “འདི་ལྟར་རམ། འདི་ལྟ་བུའི་གར་དང་། གླུ་དང་། རོལ་མོ་དང་། ལྟད་མོ་ལྟ་བ་ལས་ཕྱིར་ལོག་པའོ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་དུའོ།། “མཱ་གནྡི་ཡ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བྲམ་ཟེ་དེའི་གྲངས་དང་། མིང་དང་། བཏགས་པ་དང་། ཐ་སྙད་དང་། མིང་དང་། མིང་དུ་བྱེད་པ་དང་། མིང་གི་རྣམ་གྲངས་དང་། ངེས་ཚིག་དང་། ཡི་གེ་དང་། བརྗོད་པའོ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཚིག་གི་དོན་གོ་ལྡོག་པའི་དོན་དུའོ།། “དགེ་སློང་དག། འདི་ལྟར་བྱིས་པ་ནི་འཇིགས་པ་དང་བཅས་པ་ཡིན་ལ། མཁས་པ་ནི་འཇིགས་པ་མེད་པའོ།། བྱིས་པ་ནི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་དང་བཅས་པ་ཡིན་ལ། མཁས་པ་ནི་ཉེ་བར་འཚེ་བ་མེད་པའོ།། བྱིས་པ་ནི་གནོད་པ་དང་བཅས་པ་ཡིན་ལ། མཁས་པ་ནི་གནོད་པ་མེད་པའོ།།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་རྣམ་པའི་དོན་དུའོ།། “ཀུན་དགའ་བོ། འདི་ཉིད་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས་རྒ་ཤི་ཡོད་དམ་ཞེས་དྲིས་ན། ཡོད་དོ་ཞེས་ལན་བཏབ་པར་བྱའོ།། གལ་ཏེ་རྒ་ཤི་ནི་ཅིའི་རྐྱེན་ལས་བྱུང་ཞེ་ན། སྐྱེ་བའི་རྐྱེན་གྱིས་རྒ་ཤི་འབྱུང་ངོ་ཞེས་ལན་བཏབ་པར་བྱའོ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་ངེས་གཟུང་གི་དོན་དུའོ།། “ཀཱ་ཏྱཱ་ཡ་ན། ཡོད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་མཐའ་གཅིག་གོ། མེད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་མཐའ་གཉིས་པའོ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་དཔེར་བརྗོད་པའི་དོན་དུའོ།། འདིར་ཡང་དཔེར་བརྗོད་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། དགེ་སློང་དག་ཅེས་པ་ནི་བོས་པའི་རྣམ་པ་ཡིན་ལ། དེ་ནི་ “ཅེས་ (iti)” ཞེས་པའི་སྒྲ་འདིས་ “དགེ་སློང་དག་ཅེས་བོས་སོ་” ཞེས་དཔེར་བརྗོད་པར་བྱེད་དོ།། ཚུལ་འདིས་ “བཙུན་པ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཅི་རིགས་པར་ “ཅེས་ (iti)” ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ།། སྔོན་དུ་ “བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བོས་སོ་” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཕྱིར་བཤད་དོ་” ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ “བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་” ཞེས་པའི་འབྲེལ་སྒྲ་ (sāmivacana) ནི་བོས་པ་ཉིད་ཀྱི་འབྲེལ་བ་གཞན་ལ་ལྟོས་སོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས་ “བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བོས་པ་ལ་ཕྱིར་བཤད་དོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན། “བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་” ཞེས་པ་འདི་ནི་ཕྱིར་བཤད་པའི་འབྲེལ་བས་བྱིན་པའི་སྒྲ་ (sampadānavacana) སྟེ། དཔེར་ན། “ལྷས་བྱིན་ལ་ཕྱིར་ཁས་ལེན་ནོ་” ཞེས་པ་བཞིན་ནོ།། “གང་གི་གླེང་གཞི་གསུངས་པ་” ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ།། “མདོ་འདི་ལ་བདེ་བླག་ཏུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་” ཞེས་བྱ་བ་ནི། པདྨ་དང་ཨུཏྤལ་གྱིས་མཛེས་ཤིང་དྲི་མ་མེད་ལ་རོ་མངར་བའི་ཆུ་དང་ལྡན་པའི་རྫིང་བུ་ལ་བདེ་བླག་ཏུ་འབབ་པའི་ཕྱིར། རྡོ་ལེབ་དྲི་མ་མེད་པས་བསྒྲིགས་པའི་ཉམས་ཀྱིས་མཛེས་པའི་རིན་པོ་ཆེའི་ཐེམ་སྐས་དང་། མུ་ཏིག་གཏོར་བ་ལྟ་བུའི་བྱེ་མའི་རྡུལ་གྱིས་དཀར་བའི་ས་གཞི་དང་ལྡན་པའི་འབབ་སྟེགས་བཞིན་དང་། ལེགས་པར་བགོས་པའི་རྩིག་པ་དང་བཀྲ་བའི་སྟེགས་བུས་བསྐོར་ཞིང་། རྒྱུ་སྐར་གྱི་ལམ་ལ་རེག་པར་འདོད་པ་བཞིན་དུ་མཐོ་བར་བརྩེགས་པའི་ཁང་བཟང་མཆོག་ལ་བདེ་བླག་ཏུ་འཛེག་པའི་ཕྱིར། སོ་ལས་བྱས་ཤིང་འཇམ་ལ་མཉེན་པའི་པང་ལེབ་དང་གསེར་གྱི་འཁྲི་ཤིང་གིས་སྦྲེལ་བའི་རིན་པོ་ཆེའི་ཚོགས་ཀྱི་འོད་ཟེར་འཕྲོ་བས་མཛེས་པའི་ཐེམ་སྐས་བཞིན་དང་། གསེར་གྱི་གདུ་བུ་དང་རྐང་གདུབ་ལ་སོགས་པའི་བརྡེག་པའི་སྒྲ་དང་འདྲེས་ཤིང་། གཏམ་དང་དགོད་པ་དང་སྙན་པའི་སྒྲ་དང་ལྡན་པའི་ཁྱིམ་གྱི་མི་རྣམས་ཀྱིས་རྩེ་ཞིང་རྒྱུ་བ། དབང་ཕྱུག་དང་འབྱོར་པ་ཆེན་པོས་མཛེས་པའི་ཁྱིམ་ཆེན་པོ་ལ་བདེ་བླག་ཏུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། གསེར་དང་། དངུལ། ནོར་བུ། མུ་ཏིག། བྱུ་རུ་ལ་སོགས་པའི་འོད་ཟེར་གྱི་ཚོགས་ཀྱིས་རྣམ་པར་གསལ་ཞིང་ལེགས་པར་བཙུགས་པའི་སྒོ་གླེགས་ཡངས་པོ་དང་ལྡན་པའི་སྒོ་ཆེན་པོ་བཞིན་དུ། དོན་དང་ཚིག་འབྲུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ལྡན་ཞིང་། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་བསྟན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཟབ་མོའི་རང་བཞིན་མཚོན་པར་བྱེད་པའི་མདོ་འདི་ལ་བདེ་བླག་ཏུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ།། Etthāha – ‘‘kimatthaṃ pana dhammavinayasaṅgahe kayiramāne nidānavacanaṃ, nanu bhagavatā bhāsitavacanasseva saṅgaho kātabbo’’ti? Vuccate, desanāya ṭhitiasammosasaddheyyabhāvasampādanatthaṃ. Kāladesadesakanimittaparisāpadesehi upanibandhitvā ṭhapitā hi desanā ciraṭṭhitikā hoti asammosadhammā saddheyyā ca. Desakālakattuhetunimittehi upanibaddho viya vohāravinicchayo. Teneva ca āyasmatā mahākassapena ‘‘cittapariyādānasuttaṃ, āvuso ānanda, kattha bhāsita’’ntiādinā desādipucchāsu katāsu tāsaṃ vissajjanaṃ karontena dhammabhaṇḍāgārikena ‘‘evaṃ me suta’’ntiādinā imassa suttassa nidānaṃ bhāsitaṃ. Apica satthusampattippakāsanatthaṃ nidānavacanaṃ. Tathāgatassa hi bhagavato pubbacaraṇānumānāgamatakkābhāvato sammāsambuddhabhāvasiddhi. Na hi sammāsambussa pubbacaraṇādīhi attho atthi sabbattha appaṭihatañāṇacāratāya ekappamāṇattā ca ñeyyadhammesu. Tathā ācariyamuṭṭhidhammamacchariyasāsanasāvakānānurāgābhāvato khīṇāsavabhāvasiddhi. Na hi sabbaso khīṇāsavassa te sambhavantīti suvisuddhassa parānuggahappavatti. Evaṃ [Pg.47] desakasaṃkilesabhūtānaṃ diṭṭhisīlasampadādūsakānaṃ avijjātaṇhānaṃ accantābhāvasaṃsūcakehi ñāṇappahānasampadābhibyañjanakehi ca sambuddhavisuddhabhāvehi purimavesārajjadvayasiddhi, tato ca antarāyikaniyyānikadhammesu sammohābhāvasiddhito pacchimavesārajjadvayasiddhīti bhagavato catuvesārajjasamannāgamo attahitaparahitappaṭipatti ca nidānavacanena pakāsitā hoti. Tattha tattha sampattaparisāya ajjhāsayānurūpaṃ ṭhānuppattikappaṭibhānena dhammadesanādīpanato, idha pana rūpagarukānaṃ puggalānaṃ ajjhāsayānurūpaṃ ṭhānuppattikappaṭibhānena dhammadesanādīpanatoti yojetabbaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘satthusampattippakāsanatthaṃ nidānavacana’’nti. འདིར་སྨྲས་པ། “ཆོས་དང་འདུལ་བ་སྡུད་པར་བྱེད་པ་ན། ཅིའི་ཕྱིར་གླེང་གཞིའི་ཚིག་བྱེད་དེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་ཚིག་ཁོ་ན་བསྡུ་བར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནམ།” ཞེ་ན། བཤད་པར་བྱ་སྟེ། བསྟན་པ་གནས་པ་དང་། མ་ནོར་བ་དང་། ཡིད་ཆེས་པའི་དངོས་པོ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ།། དུས་དང་། ཡུལ་དང་། སྟོན་པ་དང་། གླེང་གཞི་དང་། འཁོར་གྱི་གནས་རྣམས་ཀྱིས་ཉེ་བར་བཏགས་ཏེ་བཞག་པའི་བསྟན་པ་ནི་ཡུན་རིང་དུ་གནས་པ་དང་། མ་ནོར་བའི་ཆོས་ཉིད་དང་། ཡིད་ཆེས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། དཔེར་ན། ཡུལ་དང་། དུས་དང་། བྱེད་པ་པོ་དང་། རྒྱུ་དང་། གླེང་གཞི་རྣམས་ཀྱིས་ཉེ་བར་བཏགས་པའི་ཐ་སྙད་རྣམ་པར་གཏན་ལ་དབབ་པ་བཞིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་ཚེ་དང་ལྡན་པ་འོད་སྲུང་ཆེན་པོས་ “ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀུན་དགའ་བོ། སེམས་ཀྱི་རྣམ་པར་འཕྲོག་པའི་མདོ་གང་དུ་གསུངས་སམ།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ཡུལ་ལ་སོགས་པ་དྲི་བར་མཛད་པ་ན། དེ་དག་གི་ལན་འདེབས་པར་མཛད་པའི་ཆོས་ཀྱི་མཛོད་འཛིན་པས་ “འདི་སྐད་བདག་གིས་ཐོས་པ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་མདོ་འདིའི་གླེང་གཞི་གསུངས་སོ།། གཞན་ཡང་། སྟོན་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གླེང་གཞིའི་ཚིག་གོ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་སྔོན་གྱི་སྤྱོད་པ་དང་། རྗེས་སུ་དཔག་པ་དང་། ལུང་དང་། རྟོག་གེ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཉིད་དུ་གྲུབ་བོ།། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་སྔོན་གྱི་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པས་དགོས་པ་མེད་དེ། ཐམས་ཅད་ལ་ཐོགས་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འཇུག་པ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཤེས་བྱའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཚད་མ་གཅིག་པུ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་བཞིན་དུ་སློབ་དཔོན་གྱི་དཔེ་མཁྱུད་དང་། ཆོས་ལ་སེར་སྣ་དང་། བསྟན་པ་དང་ཉན་ཐོས་རྣམས་ལ་རྗེས་སུ་ཆགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཟག་པ་ཟད་པ་ཉིད་དུ་གྲུབ་བོ།། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཟག་པ་ཟད་པ་ལ་དེ་དག་འབྱུང་བ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར། ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པས་གཞན་ལ་ཕན་འདོགས་པར་འཇུག་པའོ།། དེ་ལྟར་སྟོན་པའི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པར་གྱུར་པ། ལྟ་བ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཉམས་པར་བྱེད་པའི་མ་རིག་པ་དང་སྲེད་པ་གཏན་མེད་པར་མཚོན་པ་དང་། ཡེ་ཤེས་དང་སྤངས་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་མངོན་པར་གསལ་བར་བྱེད་པའི་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྣམ་པར་དག་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་སྔ་མའི་མི་འཇིགས་པ་གཉིས་གྲུབ་ལ། དེ་ལས་བར་དུ་གཅོད་པའི་ཆོས་དང་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་རྨོངས་པ་མེད་པར་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་ཕྱི་མའི་མི་འཇིགས་པ་གཉིས་གྲུབ་པས། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་མི་འཇིགས་པ་བཞི་དང་ལྡན་པ་དང་། རང་གི་དོན་དང་གཞན་གྱི་དོན་སྒྲུབ་པ་ཉིད་གླེང་གཞིའི་ཚིག་གིས་གསལ་བར་བྱས་པ་ཡིན་ནོ།། དེ་དང་དེ་ལ་ལྷགས་པའི་འཁོར་གྱི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པར་གནས་སུ་སྐྱེས་པའི་སྤོབས་པས་ཆོས་སྟོན་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། འདིར་ནི་གཟུགས་ལ་གཙོ་བོར་འཛིན་པའི་གང་ཟག་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པར་གནས་སུ་སྐྱེས་པའི་སྤོབས་པས་ཆོས་སྟོན་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ།། དེའི་ཕྱིར་ “སྟོན་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གླེང་གཞིའི་ཚིག་གོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། Tathā sāsanasampattippakāsanatthaṃ nidānavacanaṃ. Ñāṇakaruṇāpariggahitasabbakiriyassa hi bhagavato natthi niratthakā paṭipatti, attahitatthā vā. Tasmā paresaṃ eva atthāya pavattasabbakiriyassa sammāsambuddhassa sakalampi kāyavacīmanokammaṃ yathāpavattaṃ vuccamānaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ sattānaṃ anusāsanaṭṭhena sāsanaṃ, na kapparacanā. Tayidaṃ satthucaritaṃ kāladesadesakaparisāpadesehi saddhiṃ tattha tattha nidānavacanehi yathārahaṃ pakāsīyati. ‘‘Idha pana rūpagarukānaṃ puggalāna’’ntiādi sabbaṃ purimasadisameva. Tena vuttaṃ – ‘‘sāsanasampattippakāsanatthaṃ nidānavacana’’nti. Apica satthuno pamāṇabhāvappakāsanena vacanena sāsanassa pamāṇabhāvadassanatthaṃ nidānavacanaṃ, tañca desakappamāṇabhāvadassanaṃ heṭṭhā vuttanayānusārena ‘‘bhagavā’’ti ca iminā padena vibhāvitanti veditabbaṃ. Bhagavāti hi tathāgatassa rāgadosamohādisabbakilesamaladuccaritadosappahānadīpanena vacanena anaññasādhāraṇasuparisuddhañāṇakaruṇādiguṇavisesayogaparidīpanena tato eva sabbasattuttamabhāvadīpanena ayamattho sabbathā pakāsito hotīti. Idamettha nidānavacanappayojanassa mukhamattanidassanaṃ. དེ་བཞིན་དུ་བསྟན་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གླེང་གཞིའི་ཚིག་ཡིན་ནོ། །ཡེ་ཤེས་དང་སྙིང་རྗེས་ཡོངས་སུ་ཟིན་པའི་མཛད་པ་མཐའ་དག་མངའ་བའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་དོན་མེད་པའི་སྒྲུབ་པ་མེད་དེ། རང་གི་དོན་གྱི་ཕྱིར་ཡང་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་གཞན་གྱི་དོན་ཁོ་ནའི་ཕྱིར་མཛད་པ་མཐའ་དག་འཇུག་པའི་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ལུས་ངག་ཡིད་ཀྱི་ལས་མཐའ་དག་ཇི་ལྟར་ཞུགས་པ་བཞིན་དུ་བརྗོད་པ་ནི། མཐོང་ཆོས་དང་། ཕྱི་མ་དང་། དོན་དམ་པའི་དོན་གྱིས་ཇི་ལྟར་འོས་པར་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་རྗེས་སུ་གདམས་པའི་དོན་གྱིས་བསྟན་པ་ཡིན་གྱི། རྟོག་བཟོད་ཀྱིས་སྦྱར་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །སྟོན་པའི་སྤྱོད་པ་དེ་ནི་དུས་དང་། ཡུལ་དང་། སྟོན་པ་དང་། འཁོར་གྱི་ཉེ་བར་བསྟན་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་དེ་དང་དེར་གླེང་གཞིའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་འོས་པར་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །"འདི་ན་གཟུགས་ལ་ལྗིད་པར་འཛིན་པའི་གང་ཟག་རྣམས་"ཞེས་སོགས་ཐམས་ཅད་སྔ་མ་དང་འདྲ་བ་ཁོ་ན་འོ། །དེས་ན་"བསྟན་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གླེང་གཞིའི་ཚིག་གོ་"ཞེས་གསུངས་སོ། །གཞན་ཡང་སྟོན་པ་ཚད་མར་གྱུར་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཚིག་གིས་བསྟན་པ་ཚད་མར་གྱུར་པའི་དངོས་པོ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་གླེང་གཞིའི་ཚིག་ཡིན་ལ། སྟོན་པ་ཚད་མར་གྱུར་པའི་དངོས་པོ་བསྟན་པ་དེ་ཡང་འོག་ནས་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ཏེ་"བཅོམ་ལྡན་འདས་"ཞེས་པའི་ཚིག་འདིས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བར་རིག་པར་བྱའོ། །"བཅོམ་ལྡན་འདས་"ཞེས་པ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་འདོད་ཆགས་དང་། ཞེ་སྡང་དང་། གཏི་མུག་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་དྲི་མ་དང་ཉེས་སྤྱོད་ཀྱི་སྐྱོན་མཐའ་དག་སྤངས་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཚིག་དང་། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་སྙིང་རྗེ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པ་ཡོངས་སུ་གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་མཐའ་དག་གི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པས་དོན་འདི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་གསལ་བར་བྱས་པ་ཡིན་ནོ། །འདི་ནི་འདིར་གླེང་གཞིའི་ཚིག་གི་དགོས་པའི་སྒོ་ཙམ་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ།། Nikkhittassāti desitassa. Desanā hi desetabbassa sīlādiatthassa veneyyasantānesu nikkhipanato ‘‘nikkhepo’’ti vuccati. Suttanikkhepaṃ vicāretvāva vuccamānā pākaṭā hotīti sāmaññato bhagavato desanāya samuṭṭhānassa vibhāgaṃ dassetvā ‘‘etthāyaṃ desanā evaṃsamuṭṭhānā’’ti desanāya samuṭṭhāne dassite suttassa sammadeva nidānaparijānanena vaṇṇanāya suviññeyyattā vuttaṃ. Tattha yathā [Pg.48] anekasataanekasahassabhedānipi suttantāni saṃkilesabhāgiyādipaṭṭhānanayavasena soḷasavidhataṃ nātivattanti, evaṃ attajjhāsayādisuttanikkhepavasena catubbidhabhāvanti āha – ‘‘cattāro hi suttanikkhepā’’ti. Ettha ca yathā attajjhāsayassa aṭṭhuppattiyā ca parajjhāsayapucchāhi saddhiṃ saṃsaggabhedo sambhavati ‘‘attajjhāsayo ca parajjhāsayo ca, attajjhāsayo ca pucchāvasiko ca, aṭṭhuppattiko ca parajjhāsayo ca, aṭṭhuppattiko ca pucchāvasiko cā’’ti ajjhāsayapucchānusandhisabbhāvato, evaṃ yadipi aṭṭhuppattiyā attajjhāsayenapi saṃsaggabhedo sambhavati, attajjhāsayādīhi pana purato ṭhitehi aṭṭhuppattiyā saṃsaggo natthīti na idha niravaseso vitthāranayo sambhavatīti ‘‘cattāro suttanikkhepā’’ti vuttaṃ. Tadantogadhattā vā sesanikkhepānaṃ mūlanikkhepavasena cattārova dassitā. Yathādassanañhettha ayaṃ saṃsaggabhedo gahetabboti. "བཞག་པ་"ཞེས་པ་ནི་བསྟན་པ་འོ། །བསྟན་པ་ནི་བཤད་པར་བྱ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་དོན་གདུལ་བྱའི་རྒྱུད་ལ་འཇོག་པར་བྱེད་པས་ན་"བཞག་པ་"ཞེས་བརྗོད་དོ། །མདོ་བཞག་པ་ལ་དཔྱད་ནས་བརྗོད་ན་གསལ་བར་འགྱུར་བས། སྤྱི་ཙམ་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བསྟན་པ་ཀུན་ནས་བསླང་བའི་དབྱེ་བ་བསྟན་ཏེ། "འདིར་བསྟན་པ་འདི་ནི་འདི་ལྟར་ཀུན་ནས་བསླང་བ་འོ། །"ཞེས་བསྟན་པའི་ཀུན་ནས་བསླང་བ་བསྟན་པ་ན། མདོའི་གླེང་གཞི་ཡང་དག་པར་ཤེས་པས་རྣམ་པར་བཤད་པ་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་སླ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ཇི་ལྟར་མདོ་སྡེ་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོ་དང་སྟོང་ཕྲག་མང་པོར་དབྱེ་བ་རྣམས་ཀྱང་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པ་ལ་སོགས་པའི་གནས་ཀྱི་ཚུལ་གྱི་དབང་གིས་བཅུ་དྲུག་ཏུ་འགྱུར་བ་ལས་མི་འདའ་བ་དེ་བཞིན་དུ། རང་གི་བསམ་པ་ལ་སོགས་པའི་མདོ་བཞག་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་བཞིའི་དངོས་པོ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། "མདོ་བཞག་པ་ནི་བཞི་འོ། །"ཞེས་སོ། །འདིར་ཡང་ཇི་ལྟར་རང་གི་བསམ་པ་དང་དོན་བྱུང་བ་ལ་གཞན་གྱི་བསམ་པ་དང་དྲི་བ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འདྲེས་པའི་དབྱེ་བ་ཡོད་དེ། "རང་གི་བསམ་པ་དང་གཞན་གྱི་བསམ་པ་ཡང་ཡིན། རང་གི་བསམ་པ་དང་དྲི་བའི་དབང་གིས་ཀྱང་ཡིན། དོན་བྱུང་བ་དང་གཞན་གྱི་བསམ་པ་ཡང་ཡིན། དོན་བྱུང་བ་དང་དྲི་བའི་དབང་གིས་ཀྱང་ཡིན་"ཞེས་བསམ་པ་དང་དྲི་བའི་མཚམས་སྦྱོར་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཡིད་ཀྱི་དོན་བྱུང་བ་ལ་རང་གི་བསམ་པ་དང་ཡང་འདྲེས་པའི་དབྱེ་བ་ཡོད་སྲིད་ཀྱང་། རང་གི་བསམ་པ་ལ་སོགས་པ་སྔོན་དུ་གནས་པ་རྣམས་ལ་དོན་བྱུང་བ་དང་འདྲེས་པ་མེད་པས། འདིར་ལྷག་མ་མེད་པར་རྒྱས་པར་བཤད་པའི་ཚུལ་མི་སྲིད་པས་"མདོ་བཞག་པ་བཞི་འོ། །"ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་ལྷག་མ་བཞག་པ་རྣམས་དེའི་ནང་དུ་འདུ་བས་རྩ་བའི་བཞག་པའི་དབང་གིས་བཞི་ཁོ་ན་བསྟན་ཏོ། །མཐོང་བ་བཞིན་དུ་འདིར་འདྲེས་པའི་དབྱེ་བ་འདི་གཟུང་བར་བྱའོ།། Tatrāyaṃ vacanattho – nikkhipīyatīti nikkhepo, suttaṃ eva nikkhepo suttanikkhepo. Atha vā nikkhipanaṃ nikkhepo, suttassa nikkhepo suttanikkhepo, suttadesanāti attho. Attano ajjhāsayo attajjhāsayo, so assa atthi kāraṇabhūtoti attajjhāsayo. Attano ajjhāsayo etassāti vā attajjhāsayo. Parajjhāsayepi eseva nayo. Pucchāya vaso pucchāvaso, so etassa atthīti pucchāvasiko. Suttadesanāvatthubhūtassa atthassa uppatti atthuppatti, atthuppattiyeva aṭṭhuppatti ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā. Sā etassa atthīti aṭṭhuppattiko. Atha vā nikkhipīyati suttaṃ etenāti suttanikkhepo, attajjhāsayādi eva. Etasmiṃ atthavikappe attano ajjhāsayo attajjhāsayo. Paresaṃ ajjhāsayo parajjhāsayo. Pucchīyatīti pucchā, pucchitabbo attho. Pucchāvasena pavattaṃ dhammappaṭiggāhakānaṃ vacanaṃ pucchāvasikaṃ, tadeva nikkhepasaddāpekkhāya pulliṅgavasena vuttaṃ – ‘‘pucchāvasiko’’ti. Tathā aṭṭhuppatti eva aṭṭhuppattikoti evamettha attho veditabbo. དེ་ལ་ཚིག་གི་དོན་འདི་ཡིན་ཏེ། འཇོག་པར་བྱེད་པས་ན་འཇོག་པ་སྟེ། མདོ་ཉིད་འཇོག་པ་ཡིན་པས་མདོ་འཇོག་པ་འོ། །ཡང་ན་འཇོག་པར་བྱེད་པ་ནི་འཇོག་པ་སྟེ། མདོའི་འཇོག་པ་ནི་མདོ་འཇོག་པ་སྟེ། མདོ་བསྟན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །རང་གི་བསམ་པ་ནི་རང་གི་བསམ་པ་སྟེ། དེ་ཉིད་རྒྱུར་གྱུར་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་རང་གི་བསམ་པ་འོ། །ཡང་ན་རང་གི་བསམ་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་རང་གི་བསམ་པ་འོ། །གཞན་གྱི་བསམ་པ་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །དྲི་བའི་དབང་ནི་དྲི་བའི་དབང་སྟེ། དེ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་དྲི་བའི་དབང་གིས་སོ། །མདོ་བསྟན་པའི་གཞི་དངོས་སུ་གྱུར་པའི་དོན་བྱུང་བ་ནི་དོན་བྱུང་བ་སྟེ། དོན་བྱུང་བ་ཉིད་ལ་"ཏྠ"ཡིག་"ཊྛ"ཡིག་ཏུ་བྱས་ནས་"ཨཊྛུཔྤཏྟི"ཞེས་བྱའོ། །དེ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་དོན་བྱུང་བ་ལས་སོ། །ཡང་ན་འདིས་མདོ་འཇོག་པར་བྱེད་པས་ན་མདོ་འཇོག་པ་སྟེ། རང་གི་བསམ་པ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་དོ། །དོན་གྱི་རྣམ་གྲངས་འདི་ལ་རང་གི་བསམ་པ་ནི་རང་གི་བསམ་པ་འོ། །གཞན་གྱི་བསམ་པ་ནི་གཞན་གྱི་བསམ་པ་འོ། །དྲི་བར་བྱེད་པས་ན་དྲི་བ་སྟེ། དྲི་བར་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དྲི་བའི་དབང་གིས་ཞུགས་པ་འཛིན་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་ནི་དྲི་བའི་དབང་ལས་བྱུང་བ་སྟེ། དེ་ཉིད་"བཞག་པ་"ཞེས་པའི་སྒྲ་ལ་ལྟོས་ཏེ་ཕོ་རྟགས་ཀྱི་དབང་གིས་"པུཙྪཱཝསིཀོ"ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་དོན་བྱུང་བ་ཉིད་དོན་བྱུང་བ་ལས་བྱུང་བ་ཞེས་པ་སྟེ། འདིར་དོན་དེ་ལྟར་རིག་པར་བྱའོ།། Apicettha paresaṃ indriyaparipākādikāraṇanirapekkhattā attajjhāsayassa visuṃ suttanikkhepabhāvo yutto kevalaṃ attano ajjhāsayeneva dhammatantiṭṭhapanatthaṃ pavattitadesanattā. Parajjhāsayapucchāvasikānaṃ pana paresaṃ ajjhāsayapucchānaṃ desanāpavattihetubhūtānaṃ uppattiyaṃ pavattitānaṃ [Pg.49] kathamaṭṭhuppattiyā anavarodho, pucchāvasikaaṭṭhuppattikānaṃ vā parajjhāsayānurodhena pavattitānaṃ kathaṃ parajjhāsaye anavarodhoti? Na codetabbametaṃ. Paresañhi abhinīhāraparipucchādivinimuttasseva suttadesanākāraṇuppādassa aṭṭhuppattibhāvena gahitattā parajjhāsayapucchāvasikānaṃ visuṃ gahaṇaṃ. Tathā hi brahmajāladhammadāyādasuttādīnaṃ vaṇṇāvaṇṇaāmisuppādādidesanānimittaṃ ‘‘aṭṭhuppattī’’ti vuccati. Paresaṃ pucchaṃ vinā ajjhāsayaṃ eva nimittaṃ katvā desito parajjhāsayo, pucchāvasena desito pucchāvasikoti pākaṭoyamatthoti. Attano ajjhāsayeneva kathesīti dhammatantiṭṭhapanatthaṃ kathesi. Vimuttiparipācanīyā dhammā saddhindriyādayo. Ajjhāsayanti adhimuttiṃ. Khantinti diṭṭhinijjhānakkhantiṃ. Mananti paññatticittaṃ. Abhinīhāranti paṇidhānaṃ. Bujjhanabhāvanti bujjhanasabhāvaṃ, paṭivijjhanākāraṃ vā. Rūpagarukānanti pañcasu ārammaṇesu rūpārammaṇagarukā rūpagarukā. Cittena rūpaninnā rūpapoṇā rūpapabbhārā rūpadassanappasutā rūpena ākaḍḍhitahadayā, tesaṃ rūpagarukānaṃ. གཞན་ཡང་འདིར་གཞན་གྱི་དབང་པོ་སྨིན་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་ལ་མི་ལྟོས་པའི་ཕྱིར། རང་གི་བསམ་པ་ཁོ་ནས་ཆོས་ཀྱི་རྒྱུད་གནས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཞུགས་པའི་བསྟན་པ་ཡིན་པས། རང་གི་བསམ་པ་ལོགས་སུ་མདོ་འཇོག་པའི་དངོས་པོར་རིགས་སོ། །འོ་ན་གཞན་གྱི་བསམ་པ་དང་དྲི་བའི་དབང་ལས་བྱུང་བ་རྣམས་ནི་བསྟན་པ་འཇུག་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་གཞན་གྱི་བསམ་པ་དང་དྲི་བ་བྱུང་བ་ལ་ཞུགས་པ་ཡིན་པས། ཇི་ལྟར་དོན་བྱུང་བའི་ནང་དུ་མི་འདུ་བ་དང་། དྲི་བའི་དབང་ལས་བྱུང་བ་དང་དོན་བྱུང་བ་ལས་བྱུང་བ་རྣམས་གཞན་གྱི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པར་ཞུགས་པ་ཡིན་པས། ཇི་ལྟར་གཞན་གྱི་བསམ་པའི་ནང་དུ་མི་འདུ་ཞེ་ན། ཀླན་ཀ་མི་བགྱི་སྟེ། གཞན་གྱི་མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་དང་ཡོངས་སུ་དྲི་བ་ལ་སོགས་པ་ལས་གྲོལ་བ་ཁོ་ནའི་མདོ་བསྟན་པའི་རྒྱུ་བྱུང་བ་ནི་དོན་བྱུང་བའི་དངོས་པོར་བཟུང་བས་ན། གཞན་གྱི་བསམ་པ་དང་དྲི་བའི་དབང་ལས་བྱུང་བ་རྣམས་ལོགས་སུ་བཟུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་ཚངས་པའི་དྲྭ་བ་དང་ཆོས་ཀྱི་བགོ་སྐལ་ལ་སོགས་པའི་མདོ་སྡེ་རྣམས་ཀྱི་བསྟོད་པ་དང་མི་བསྟོད་པ་དང་ཟང་ཟིང་བྱུང་བ་ལ་སོགས་པ་བསྟན་པའི་རྒྱུ་ལ་"དོན་བྱུང་བ་"ཞེས་བརྗོད་དོ། །གཞན་གྱི་དྲི་བ་མེད་པར་བསམ་པ་ཁོ་ན་རྒྱུར་བྱས་ནས་བསྟན་པ་ནི་གཞན་གྱི་བསམ་པ་ལས་སོ། །དྲི་བའི་དབང་གིས་བསྟན་པ་ནི་དྲི་བའི་དབང་ལས་སོ་ཞེས་པ་འདི་དོན་གསལ་བ་ཁོ་ན་འོ། །"རང་གི་བསམ་པ་ཁོ་ནས་གསུངས་སོ་"ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ཀྱི་རྒྱུད་གནས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །རྣམ་པར་གྲོལ་བ་སྨིན་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་དད་པའི་དབང་པོ་ལ་སོགས་པ་འོ། །"བསམ་པ་"ཞེས་པ་ནི་མོས་པ་འོ། །"བཟོད་པ་"ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བ་ལ་ངེས་པར་རྟོག་པའི་བཟོད་པ་འོ། །"ཡིད་"ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་རིག་པའི་སེམས་སོ། །"མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་"ཞེས་པ་ནི་སྨོན་ལམ་མོ། །"རྟོགས་པའི་དངོས་པོ་"ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་པའི་རང་བཞིན་ནམ། རྟོགས་པར་བྱེད་པའི་རྣམ་པ་འོ། །"གཟུགས་ལ་ལྗིད་པར་འཛིན་པ་རྣམས་"ཞེས་པ་ནི་ཡུལ་ལྔའི་ནང་ནས་གཟུགས་ཀྱི་ཡུལ་ལ་ལྗིད་པར་འཛིན་པ་རྣམས་ནི་གཟུགས་ལ་ལྗིད་པར་འཛིན་པ་འོ། །སེམས་ཀྱིས་གཟུགས་ལ་གཞོལ་བ། གཟུགས་ལ་འབབ་པ། གཟུགས་ལ་བབས་པ། གཟུགས་ལྟ་བ་ལ་བརྩོན་པ། གཟུགས་ཀྱིས་སྙིང་བཀྲི་བར་བྱས་པ་རྣམས་ཏེ། གཟུགས་ལ་ལྗིད་པར་འཛིན་པ་དེ་རྣམས་ཀྱི་འོ།། Paṭisedhatthoti paṭikkhepattho. Kassa pana paṭikkhepatthoti? Kiriyāpadhānañhi vākyaṃ, tasmā ‘‘na samanupassāmī’’ti samanupassanākiriyāpaṭisedhattho. Tenāha – ‘‘imassa pana padassā’’tiādi. Yo paro na hoti, so attāti lokasamaññāmattasiddhaṃ sattasantānaṃ sandhāya – ‘‘aha’’nti satthā vadati, na bāhirakaparikappitaṃ ahaṃkāravisayaṃ ahaṃkārassa bodhimūleyeva samucchinnattā. Lokasamaññānatikkamantā eva hi buddhānaṃ lokiye visaye desanāpavatti. Bhikkhaveti ālapane kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva. Aññanti apekkhāsiddhattā aññatthassa ‘‘idāni vattabbaitthirūpato añña’’nti āha. Ekampi rūpanti ekaṃ vaṇṇāyatanaṃ. Samaṃ visamaṃ sammā yāthāvato anu anu passatīti samanupassanā, ñāṇaṃ. Saṃkilissanavasena anu anu passatīti samanupassanā, diṭṭhi. No niccatoti ettha iti-saddo ādiattho, evamādikoti attho. Tena ‘‘dukkhato samanupassatī’’ti evamādīni saṅgaṇhāti. Olokentopīti devamanussavimānakapparukkhamaṇikanakādigatāni rūpāni anavasesaṃ sabbaññutaññāṇena olokentopi. Sāmaññavacanopi yaṃ-saddo ‘‘ekarūpampī’’ti rūpassa [Pg.50] adhigatattā rūpavisayo icchitoti ‘‘yaṃ rūpa’’nti vuttaṃ. Tathā purisasaddo pariyādiyitabbacittapuggalavisayoti rūpagarukassāti visesitaṃ. Gahaṇaṃ ‘‘khepana’’nti ca adhippetaṃ, pariyādānañca uppattinivāraṇanti āha – ‘‘catubhūmakakusalacitta’’nti. Tañhi rūpaṃ tādisassa parittakusalassapi uppattiṃ nivāreti, kimaṅgaṃ pana mahaggatānuttaracittassāti lokuttarakusalacittassapi uppattiyā nivāraṇaṃ hotuṃ samatthaṃ, lokiyakusaluppattiyā nivārakatte vattabbameva natthīti ‘‘catubhūmakakusalacittaṃ pariyādiyitvā’’ti vuttaṃ. Na hi kāmaguṇassādappasutassa purisassa dānādivasena savipphārikā kusaluppatti sambhavati. Gaṇhitvā khepetvāti attānaṃ assādetvā pavattamānassa akusalacittassa paccayo hontaṃ pavattinivāraṇena muṭṭhigataṃ viya gahetvā anuppādanirodhena khepetvā viya tiṭṭhati. Tāva mahati lokasannivāse tassa pariyādiyaṭṭhānaṃ avicchedato labbhatīti āha – ‘‘tiṭṭhatī’’ti yathā ‘‘pabbatā tiṭṭhanti, najjo sandantī’’ti. Tenāha – ‘‘idha ubhayampi vaṭṭatī’’tiādi. "དགག་པའི་དོན་"ཞེས་པ་ནི་སྤང་བའི་དོན་ཏོ། །གང་གི་སྤང་བའི་དོན་ཞེ་ན། ཚིག་ནི་བྱ་བ་གཙོ་བོ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་"རྗེས་སུ་མི་མཐོང་ངོ་"ཞེས་རྗེས་སུ་མཐོང་བའི་བྱ་བ་དགག་པའི་དོན་ཏོ། །དེས་ན་"ཚིག་འདིའི་ནི་"ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །གང་གཞན་མ་ཡིན་པ་དེ་ནི་བདག་གོ་ཞེས་འཇིག་རྟེན་གྱི་གྲགས་པ་ཙམ་གྱིས་གྲུབ་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་རྒྱུད་ལ་དགོངས་ཏེ། སྟོན་པས་"ང་"ཞེས་གསུངས་ཀྱི། ཕྱི་རོལ་པས་ཀུན་བཏགས་པའི་ངར་འཛིན་གྱི་ཡུལ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། ངར་འཛིན་པ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོ་ཉིད་དུ་རྣམ་པར་བཅད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འཇིག་རྟེན་གྱི་གྲགས་པ་ལས་མི་འདའ་བར་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཡུལ་ལ་བསྟན་པ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །"དགེ་སློང་དག་"ཅེས་བོད་པའི་རྒྱུ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་པ་ཉིད་དོ། །"གཞན་"ཞེས་པ་ནི་ལྟོས་ནས་གྲུབ་པའི་ཕྱིར། གཞན་གྱི་དོན་ལ་"ད་ལྟ་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་བུད་མེད་ཀྱི་གཟུགས་ལས་གཞན་ནོ་"ཞེས་གསུངས་སོ། །"གཟུགས་གཅིག་ཀྱང་"ཞེས་པ་ནི་ཁ་དོག་གི་སྐྱེ་མཆེད་གཅིག་གོ །མཉམ་པ་དང་མི་མཉམ་པ་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རྗེས་སུ་མཐོང་བས་ན་རྗེས་སུ་མཐོང་བ་སྟེ། ཡེ་ཤེས་སོ། །ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་དབང་གིས་རྗེས་སུ་མཐོང་བས་ན་རྗེས་སུ་མཐོང་བ་སྟེ། ལྟ་བ་འོ། །"རྟག་པར་ནི་མ་ཡིན་ནོ་"ཞེས་པ་འདིར་"ཨི་ཏི"ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སོགས་པའི་དོན་ཏེ། འདི་ལ་སོགས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེས་ན་"སྡུག་བསྔལ་དུ་རྗེས་སུ་མཐོང་ངོ་"ཞེས་སོགས་སྡུད་པར་བྱེད་དོ། །"བལྟས་ཀྱང་"ཞེས་པ་ནི་ལྷ་དང་མིའི་གཞལ་ཡས་ཁང་དང་། དཔག་བསམ་གྱི་ཤིང་དང་། ནོར་བུ་དང་། གསེར་ལ་སོགས་པར་གནས་པའི་གཟུགས་རྣམས་མ་ལུས་པར་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བལྟས་ཀྱང་ངོ་། །སྤྱིའི་ཚིག་ཡིན་ཡང་"ཡཾ་"ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་"གཟུགས་གཅིག་ཀྱང་"ཞེས་གཟུགས་རྟོགས་པར་བྱས་པས་གཟུགས་ཀྱི་ཡུལ་དུ་འདོད་པས་"གང་གཟུགས་"ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་"སྐྱེས་བུ་"ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་འཛིན་པར་བྱ་བའི་སེམས་དང་གང་ཟག་གི་ཡུལ་ཡིན་པས་"གཟུགས་ལ་ལྗིད་པར་འཛིན་པའི་"ཞེས་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་སོ། །"ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་"དང་"ཟད་པར་བྱེད་པ་"ཞེས་པ་ནི་དགོངས་པ་སྟེ། ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་དང་སྐྱེ་བ་བཟློག་པ་ནི་"ས་བཞིའི་དགེ་བའི་སེམས་སོ་"ཞེས་གསུངས་སོ། །གཟུགས་དེ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་དགེ་བ་ཆུང་ངུའི་སྐྱེ་བ་ཡང་བཟློག་པར་བྱེད་ན། ཆེན་པོར་གྱུར་པ་དང་བླ་ན་མེད་པའི་སེམས་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཏེ། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་དགེ་བའི་སེམས་ཀྱི་སྐྱེ་བ་ཡང་བཟློག་པར་ནུས་ན། འཇིག་རྟེན་པའི་དགེ་བ་སྐྱེ་བ་བཟློག་པ་ལ་སྨོས་སུ་མེད་པས་"ས་བཞིའི་དགེ་བའི་སེམས་ཡོངས་སུ་བཟུང་ནས་"ཞེས་གསུངས་སོ། །འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་རོ་མྱང་བ་ལ་བརྩོན་པའི་སྐྱེས་བུ་ལ་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་རྒྱས་པར་འགྱུར་བའི་དགེ་བ་སྐྱེ་བ་མི་སྲིད་དོ། །"བཟུང་ནས་ཟད་པར་བྱས་ཏེ་"ཞེས་པ་ནི་རང་ཉིད་ལ་རོ་མྱང་ནས་འཇུག་པའི་མི་དགེ་བའི་སེམས་ཀྱི་རྐྱེན་དུ་འགྱུར་བཞིན་དུ། འཇུག་པ་བཟློག་པས་སྦར་བར་བཟུང་བ་བཞིན་དུ་བཟུང་ནས། མི་སྐྱེ་བའི་འགོག་པས་ཟད་པར་བྱས་པ་བཞིན་དུ་གནས་སོ། །དེ་ལྟར་ཆེན་པོའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་གནས་སུ་དེའི་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་གནས་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་ཐོབ་པས་"གནས་སོ་"ཞེས་གསུངས་ཏེ། ཇི་ལྟར་"རི་རྣམས་གནས་སོ། །གཙང་པོ་རྣམས་འབབ་བོ་"ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །དེས་ན་"འདིར་གཉིས་ཀ་ཡང་རུང་ངོ་"ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། Yathayidanti sandhivasena ākārassa rassattaṃ yakārāgamo cāti āha – ‘‘yathā ida’’nti. Itthiyā rūpanti itthisarīragataṃ tappaṭibaddhañca rūpāyatanaṃ. Paramatthassa niruḷho, paṭhamaṃ sādhāraṇato saddasatthalakkhaṇāni vibhāvetabbāni, pacchā asādhāraṇatoti tāni pāḷivasena vibhāvetuṃ – ‘‘ruppatīti kho…pe… veditabba’’nti āha. Tattha ruppatīti sītādivirodhipaccayehi vikāraṃ āpādīyati, āpajjatīti vā attho. Vikāruppatti ca virodhipaccayasannipāte visadisuppatti vibhūtatarā, kuto panāyaṃ visesoti ce? ‘‘Sītenā’’tiādivacanato. Evañca katvā vedanādīsu anavasesarūpasamaññā sāmaññalakkhaṇanti sabbarūpadhammasādhāraṇaṃ rūppanaṃ. Idāni atthuddhāranayena rūpasaddaṃ saṃvaṇṇento ‘‘ayaṃ panā’’tiādimāha. Rūpakkhandhe vattatīti ‘‘oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā’’tiādivacanato (ma. ni. 1.361; 2.113; 3.86, 89; vibha. 2). Rūpūpapattiyāti ettha rūpabhavo rūpaṃ uttarapadalopena. Rūpabhavūpapattiyāti ayañhettha attho. Kasiṇanimitteti pathavīkasiṇādisaññite paṭibhāganimitte. Rūppati attano phalassa sabhāvaṃ karotīti rūpaṃ, sabhāvahetūti [Pg.51] āha – ‘‘sarūpā…pe… ettha paccaye’’ti. Karacaraṇādiavayavasaṅghātabhāvena rūpīyati nirūpīyatīti rūpaṃ, rūpakāyoti āha – ‘‘ākāso…pe… ettha sarīre’’ti. "yathayidaṃ" ཞེས་པ་ནི་མཚམས་སྦྱོར་གྱི་དབང་གིས་ཨཱ་ཀཱ་ར་ (ā-kāra) ཐུང་ངུར་གྱུར་པ་དང་ཡ་ཀཱ་ར་ (ya-kāra) བྱུང་བ་ལ་བརྟེན་ནས་ "yathā idaṃ" ཞེས་གསུངས་སོ།། "itthiyā rūpaṃ" (བུད་མེད་ཀྱི་གཟུགས་) ཞེས་པ་ནི་བུད་མེད་ཀྱི་ལུས་སུ་གཏོགས་པ་དང་དེ་ལ་འབྲེལ་བའི་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དོ།། དོན་དམ་པའི་གྲགས་པ་ལ། ཐོག་མར་ཐུན་མོང་གི་སྒྲ་རིག་པའི་མཚན་ཉིད་རྣམས་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱ་ཞིང་། ཕྱིས་སུ་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་དེ་དག་ལུང་གི་དབང་གིས་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་ཕྱིར། "ruppatīti kho...pe... veditabbaṃ" (གཟུགས་སུ་རུང་བས་ན་...) ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ "ruppatī" (གཟུགས་སུ་རུང་བ་) ཞེས་པ་ནི་གྲང་བ་ལ་སོགས་པའི་འགལ་ཟླའི་རྐྱེན་རྣམས་ཀྱིས་འགྱུར་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའམ། འགྱུར་བར་འགྱུར་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འགལ་ཟླའི་རྐྱེན་འདུས་པ་ལས་འགྱུར་བ་སྐྱེ་བ་དང་མི་མཐུན་པ་སྐྱེ་བ་ནི་ཤིན་ཏུ་གསལ་བ་ཡིན་ནོ།། བྱེ་བྲག་འདི་གང་ལས་བྱུང་ཞེ་ན། "sītena" (གྲང་བས་...) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་ལས་སོ།། དེ་ལྟར་བྱས་ནས་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་མ་ལུས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་མིང་ནི་སྤྱིའི་མཚན་ཉིད་ཡིན་པས། གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་ཐུན་མོང་དུ་གཟུགས་སུ་རུང་བ་ཉིད་དོ།། དེང་ནི་དོན་འདོན་པའི་ཚུལ་གྱིས་གཟུགས་ཀྱི་སྒྲ་ལ་འགྲེལ་བཤད་བྱེད་བཞིན་དུ། "ayaṃ pana" (འདི་ནི་...) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་འཇུག་པ་ནི། "རགས་པའམ་ཕྲ་བའམ" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་ལས་སོ།། "rūpūpapatti" (གཟུགས་སུ་སྐྱེ་བ་) ཞེས་པ་འདིར་ཚིག་ཕྱི་མ་བསྡུས་པས་གཟུགས་ཀྱི་སྲིད་པ་ནི་གཟུགས་སོ།། གཟུགས་ཀྱི་སྲིད་པར་སྐྱེ་བ་ཞེས་པ་ནི་འདིའི་དོན་ཏོ།། "kasiṇanimitte" (ཟད་པར་གྱི་མཚན་མ་) ཞེས་པ་ནི་ས་ཟད་པར་ལ་སོགས་པར་བཏགས་པའི་མཚུངས་པའི་མཚན་མ་ལའོ།། རང་གི་འབྲས་བུའི་རང་བཞིན་བྱེད་པས་ན་གཟུགས་ཏེ། རང་བཞིན་གྱི་རྒྱུ་ལ་གསུངས་པ། "sarūpā...pe... ettha paccaye" (རང་གི་གཟུགས་... འདིར་རྐྱེན་ལ་) ཞེས་སོ།། ལག་པ་དང་རྐང་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡན་ལག་འདུས་པའི་དངོས་པོར་གཟུགས་སུ་རུང་ཞིང་རྣམ་པར་གཟུགས་སུ་རུང་བས་ན་གཟུགས་ཏེ། གཟུགས་ཀྱི་ལུས་ལ་གསུངས་པ། "ākāso...pe... ettha sarīre" (ནམ་མཁའ་... འདིར་ལུས་ལ་) ཞེས་སོ།། Rūpayati vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti rūpaṃ, vaṇṇāyatanaṃ. Ārohapariṇāhādibhedarūpagataṃ saṇṭhānasampattiṃ nissāya pasādaṃ āpajjamāno rūpappamāṇoti vuttoti āha – ‘‘ettha saṇṭhāne’’ti. Piyarūpantiādīsu sabhāvattho rūpasaddo. Ādisaddena rūpajjhānādīnaṃ saṅgaho. ‘‘Rūpī rūpāni passatī’’ti ettha ajjhattaṃ kesādīsu parikammasaññāvasena paṭiladdharūpajjhānaṃ rūpaṃ, taṃ assa atthīti rūpīti vutto. Itthiyā catusamuṭṭhāne vaṇṇeti itthisarīrapariyāpannameva rūpaṃ gahitaṃ, tappaṭibaddhavatthālaṅkārādirūpampi pana purisacittassa pariyādāyakaṃ hotīti dassetuṃ – ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Gandhavaṇṇaggahaṇena vilepanaṃ vuttaṃ. Kāmaṃ ‘‘asukāya itthiyā pasādhana’’nti sallakkhitassa akāyappaṭibaddhassapi vaṇṇo paṭibaddhacittassa purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭheyya, taṃ pana na ekantikanti ekantikaṃ dassento ‘‘kāyappaṭibaddho’’tiāha. Upakappatīti cittassa pariyādānāya upakappati. Purimassevāti pubbe vuttaatthasseva daḷhīkaraṇatthaṃ vuttaṃ yathā ‘‘dvikkhattuṃ bandhaṃ subandha’’nti. Nigamanavasena vā etaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Opammavasena vuttanti ‘‘yaṃ evaṃ purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī’’ti sakalamevidaṃ purimavacanaṃ upamāvasena vuttaṃ, tattha pana upamābhūtaṃ atthaṃ dassetuṃ – ‘‘yathayidaṃ…pe… itthirūpa’’nti vuttaṃ. Pariyādāne ānubhāvo sambhavo pariyādānānubhāvo, tassa dassanavasena vuttaṃ. ཁ་དོག་གི་འགྱུར་བར་གྱུར་ནས་སྙིང་ལ་གནས་པའི་བསམ་པ་གསལ་བར་བྱེད་པས་ན་གཟུགས་ཏེ། ཁ་དོག་གི་སྐྱེ་མཆེད་དོ།། སྲིད་དང་ཞེང་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པའི་དབྱིབས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་དང་བ་སྐྱེ་བ་ནི་ "གཟུགས་ཀྱི་ཚད་ཅན་" ཞེས་གསུངས་པས། "ettha saṇṭhāne" (འདིར་དབྱིབས་ལ་) ཞེས་གསུངས་སོ།། "piyarūpa" (ཡིད་དུ་འོང་བའི་རང་བཞིན་) ལ་སོགས་པ་ལ་གཟུགས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་རང་བཞིན་གྱི་དོན་ཏོ།། "ལ་སོགས་པ་" ཞེས་པའི་སྒྲས་གཟུགས་ཀྱི་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པ་བསྡུས་སོ།། "གཟུགས་ཅན་གཟུགས་རྣམས་ལ་ལྟའོ་" ཞེས་པ་འདིར། ནང་གི་སྐྲ་ལ་སོགས་པ་ལ་སྦྱོར་བའི་འདུ་ཤེས་ཀྱི་དབང་གིས་ཐོབ་པའི་གཟུགས་ཀྱི་བསམ་གཏན་ནི་གཟུགས་ཡིན་ལ། དེ་ཉིད་ཁོང་ལ་ཡོད་པས་ན་ "གཟུགས་ཅན་" ཞེས་གསུངས་སོ།། བུད་མེད་ཀྱི་ཀུན་ནས་སློང་བ་བཞི་ལས་བྱུང་བའི་ཁ་དོག་ཅེས་པ་ལ། བུད་མེད་ཀྱི་ལུས་སུ་གཏོགས་པའི་གཟུགས་ཁོ་ན་བཟུང་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་དེ་ལ་འབྲེལ་བའི་གོས་དང་རྒྱན་ལ་སོགས་པའི་གཟུགས་ཀྱང་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཀུན་ཏུ་འཕྲོག་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "apicā" (གཞན་ཡང་...) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དྲི་དང་ཁ་དོག་བཟུང་བས་བྱུག་པ་གསུངས་སོ།། "འདི་ནི་བུད་མེད་ཆེ་གེ་མོ་ཞིག་གི་རྒྱན་ནོ་" ཞེས་མཚོན་པར་བྱས་པའི་ལུས་ལ་མ་འབྲེལ་བའི་ཁ་དོག་ཀྱང་། ཆགས་པ་དང་བཅས་པའི་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཀུན་ཏུ་འཕྲོག་ནས་གནས་པར་འགྱུར་སྲིད་མོད། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་ངེས་པ་མ་ཡིན་པས། ངེས་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "kāyappaṭibaddho" (ལུས་ལ་འབྲེལ་བ་) ཞེས་གསུངས་སོ།། "upakappatī" (ཉེ་བར་མཁོ་བ་) ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཀུན་ཏུ་འཕྲོག་པ་ལ་ཉེ་བར་མཁོ་བའོ།། "སྔ་མ་ཉིད་དོ་" ཞེས་པ་ནི་སྔོན་བཤད་པའི་དོན་ཉིད་བརྟན་པོར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་ཏེ། དཔེར་ན། "ལན་གཉིས་བཅིངས་པ་ནི་ལེགས་པར་བཅིངས་པའོ་" ཞེས་པ་... ལྟར་རོ།། ཡང་ན་འདི་ནི་མཇུག་བསྡུ་བའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། "དཔེའི་སྒོ་ནས་གསུངས་པ་" ཞེས་པ་ནི། "གང་འདི་ལྟར་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཀུན་ཏུ་འཕྲོག་ནས་གནས་པ་" ཞེས་པའི་སྔོན་གྱི་ཚིག་མཐའ་དག་འདི་དཔེའི་སྒོ་ནས་གསུངས་པ་ཡིན་ལ། དེ་ལ་དཔེར་གྱུར་པའི་དོན་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "yathayidaṃ...pe... itthirūpaṃ" (འདི་ལྟ་སྟེ་... བུད་མེད་ཀྱི་གཟུགས་) ཞེས་གསུངས་སོ།། ཀུན་ཏུ་འཕྲོག་པ་ལ་མཐུ་ཡོད་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་འཕྲོག་པའི་མཐུ་སྟེ། དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། Idaṃ pana ‘‘itthirūpa’’ntiādivacanaṃ pariyādānānubhāve sādhetabbe dīpetabbe vatthu kāraṇaṃ. Nāgo nāma so rājā, dīghadāṭhikattā pana ‘‘mahādāṭhikanāgarājā’’ti vutto. Asaṃvaraniyāmenāti cakkhudvārikena asaṃvaranīhārena. Nimittaṃ gahetvāti rāguppattihetubhūtaṃ rūpaṃ subhanimittaṃ gahetvā. Visikādassanaṃ gantvāti sivathikadassanaṃ gantvā. Tattha hi ādīnavānupassanā ijjhati. Vatthulobhena kuto tādisāya maraṇanti asaddahanto ‘‘mukhaṃ tumhākaṃ dhūmavaṇṇa’’nti te daharasāmaṇere uppaṇḍento vadati. "itthirūpaṃ" (བུད་མེད་ཀྱི་གཟུགས་) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་འདི་ནི་ཀུན་ཏུ་འཕྲོག་པའི་མཐུ་སྒྲུབ་པར་བྱ་བ་དང་གསལ་བར་བྱ་བའི་གཞི་དང་རྒྱུ་ཡིན་ནོ།། རྒྱལ་པོ་དེ་ནི་མིང་ལ་ནཱ་ག་ (Nāga) ཞེས་བྱ་ལ། མཆེ་བ་རིང་བའི་ཕྱིར་ "མ་ཧཱ་དཱ་ཋི་ཀ་ནཱ་ག་རྒྱལ་པོ་" (Mahādāṭhikanāgarāja) ཞེས་གསུངས་སོ།། "སྡོམ་པ་མེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་" ཞེས་པ་ནི་མིག་གི་སྒོ་ནས་སྡོམ་པ་མེད་པའི་སྒོ་ནས་སོ།། "མཚན་མར་བཟུང་ནས་" ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་སྐྱེ་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་གཟུགས་ཀྱི་སྡུག་པའི་མཚན་མར་བཟུང་ནས་སོ།། "ཁྲོམ་ལམ་བལྟ་བར་སོང་ནས་" ཞེས་པ་ནི་དུར་ཁྲོད་བལྟ་བར་སོང་ནས་ཏེ། དེར་ནི་ཉེས་དམིགས་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ།། དངོས་པོ་ལ་གས་པའི་དབང་གིས་དེ་འདྲ་བ་ལ་ཤི་བ་གང་ནས་འབྱུང་སྙམ་དུ་མ་ཡིད་ཆེས་པར། "ཁྱེད་ཀྱི་གདོང་ནི་དུ་བའི་མདོག་གོ་" ཞེས་དགེ་ཚུལ་གཞོན་ནུ་དེ་དག་ལ་ཀྱལ་ཀ་བྱེད་བཞིན་དུ་སྨྲས་སོ།། Ratanattaye suppasannattā kākavaṇṇatissādīhi visesanatthañca so tissamahārājā saddhāsaddena visesetvā vuccati. Daharassa cittaṃ pariyādāya [Pg.52] tiṭṭhatīti adhikāravasena vuttaṃ. Niṭṭhituddesakiccoti gāme asappāyarūpadassanaṃ imassa anatthāya siyāti ācariyena nivāritagāmappaveso pacchā niṭṭhituddesakicco hutvā ṭhito. Tena vuttaṃ – ‘‘atthakāmānaṃ vacanaṃ aggahetvā’’ti. Nivatthavatthaṃ sañjānitvāti attanā diṭṭhadivase nivatthavatthaṃ tassā matadivase sivathikadassanatthaṃ gatena laddhaṃ sañjānitvā. Evampīti evaṃ maraṇasampāpanavasenapi. Ayaṃ tāvettha aṭṭhakathāya anuttānatthadīpanā. དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་ཤིན་ཏུ་དད་པའི་ཕྱིར་དང་། ཀཱ་ཀ་ཝཎྞ་ཏིསྶ་ (Kākavaṇṇatissa) ལ་སོགས་པ་ལས་བྱེ་བྲག་ཏུ་བྱ་བའི་ཕྱིར། ཏིསྶ་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་དེ་ལ་ "དད་པ་" ཞེས་པའི་སྒྲས་བྱེ་བྲག་ཏུ་ཕྱེ་ནས་གསུངས་སོ།། "གཞོན་ནུའི་སེམས་ཀུན་ཏུ་འཕྲོག་ནས་གནས་སོ་" ཞེས་པ་ནི་སྐབས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། "ཁ་ཏོན་གྱི་བྱ་བ་གྲུབ་པ་" ཞེས་པ་ནི། གྲོང་གསེབ་ཏུ་མི་མཐུན་པའི་གཟུགས་མཐོང་བ་འདི་ནི་ཁོང་ལ་གནོད་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་སློབ་དཔོན་གྱིས་གྲོང་དུ་འཇུག་པ་བཀག་པ་ལས། ཕྱིས་སུ་ཁ་ཏོན་གྱི་བྱ་བ་གྲུབ་ནས་གནས་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་ "ཕན་པར་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་མ་བཟུང་བར་" ཞེས་གསུངས་སོ།། "གྱོན་པའི་གོས་ངོ་ཤེས་ནས་" ཞེས་པ་ནི། རང་གིས་མཐོང་བའི་ཉིན་མོར་གྱོན་པའི་གོས་དེ། མོ་ཤི་བའི་ཉིན་མོར་དུར་ཁྲོད་བལྟ་བར་སོང་བས་རྙེད་པ་ངོ་ཤེས་ནས་སོ།། "འདི་ལྟར་ཡང་" ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟར་འཆི་བ་ལ་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་ཀྱང་ངོ་།། འདི་ནི་འདིར་གནས་པའི་གསལ་བར་མ་བྱས་པའི་དོན་གྱི་འགྲེལ་བཤད་དོ།། Nettinayavaṇṇanā ནེ་ཏིའི་ཚུལ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ།། Idāni pakaraṇanayena pāḷiyā atthavaṇṇanaṃ karissāma. Sā pana atthasaṃvaṇṇanā yasmā desanāya samuṭṭhānappayojanabhājanesu piṇḍatthesu ca niddhāritesu sukarā hoti suviññeyyā ca, tasmā suttadesanāya samuṭṭhānādīni paṭhamaṃ niddhārayissāma. Tattha samuṭṭhānaṃ nāma desanānidānaṃ, taṃ sādhāraṇamasādhāraṇanti duvidhaṃ. Tattha sādhāraṇampi ajjhattikabāhirabhedato duvidhaṃ. Tattha sādhāraṇaṃ ajjhattikasamuṭṭhānaṃ nāma lokanāthassa mahākaruṇā. Tāya hi samussāhitassa bhagavato veneyyānaṃ dhammadesanāya cittaṃ udapādi, yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘sattesu ca kāruññataṃ paṭicca buddhacakkhunā lokaṃ volokesī’’tiādi (ma. ni. 1.283; mahāva. 9; saṃ. ni. 1.173). Ettha ca hetāvatthāyapi mahākaruṇāya saṅgaho daṭṭhabbo yāvadeva saṃsāramahoghato saddhammadesanāhatthadānehi sattasantāraṇatthaṃ taduppattito. Yathā ca mahākaruṇā, evaṃ sabbaññutaññāṇaṃ dasabalañāṇādayo ca desanāya abbhantarasamuṭṭhānabhāvena vattabbā. Sabbañhi ñeyyadhammaṃ tesaṃ desetabbākāraṃ sattānañca āsayānusayādiṃ yāthāvato jānanto bhagavā ṭhānāṭṭhānādīsu kosallena veneyyajjhāsayānurūpaṃ vicittanayadesanaṃ pavattesīti. Bāhiraṃ pana sādhāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ dasasahassamahābrahmaparivārassa sahampatibrahmuno ajjhesanaṃ. Tadajjhesanuttarakālañhi dhammagambhīratāpaccavekkhaṇājanitaṃ appossukkataṃ paṭippassambhetvā dhammassāmī dhammadesanāya ussāhajāto ahosi. Asādhāraṇampi abbhantarabāhirabhedato duvidhameva. Tattha abbhantaraṃ yāya mahākaruṇāya yena ca desanāñāṇena [Pg.53] idaṃ suttaṃ pavattitaṃ, tadubhayaṃ veditabbaṃ. Bāhiraṃ pana rūpagarukānaṃ puggalānaṃ ajjhāsayo. Svāyamattho aṭṭhakathāyaṃ vutto eva. དེང་ནི་བསྟན་བཅོས་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་ལུང་གི་དོན་གྱི་འགྲེལ་བཤད་བྱ་བར་བྱའོ།། དོན་གྱི་འགྲེལ་བཤད་དེ་ནི་གང་གི་ཕྱིར་ཆོས་བསྟན་པའི་ཀུན་ནས་སློང་བ་དང་། དགོས་པ། སྣོད། བསྡུས་པའི་དོན་རྣམས་གཏན་ལ་ཕབ་པ་ན། བྱེད་སླ་ཞིང་རྟོགས་པར་སླ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་མདོ་བསྟན་པའི་ཀུན་ནས་སློང་བ་ལ་སོགས་པ་ཐོག་མར་གཏན་ལ་དབབ་པར་བྱའོ།། དེ་ལ་ཀུན་ནས་སློང་བ་ཞེས་པ་ནི་ཆོས་བསྟན་པའི་གླེང་གཞི་སྟེ། དེ་ལ་ཐུན་མོང་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་གཉིས་སོ།། དེ་ལ་ཐུན་མོང་བ་ལའང་ནང་དང་ཕྱིའི་དབྱེ་བས་གཉིས་སོ།། དེ་ལ་ཐུན་མོང་བའི་ནང་གི་ཀུན་ནས་སློང་བ་ནི་འཇིག་རྟེན་མགོན་པོའི་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོའོ།། དེས་བསྐུལ་བའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་གདུལ་བྱ་རྣམས་ལ་ཆོས་བསྟན་པའི་ཐུགས་སྐྱེས་པ་ཡིན་ཏེ། དེ་ལ་དགོངས་ནས། "སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་སྙིང་རྗེ་བར་གྱུར་ནས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་འཇིག་རྟེན་ལ་གཟིགས་སོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། འདིར་རྒྱུའི་གནས་སྐབས་ཀྱི་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོའང་བསྡུ་བར་བལྟ་བར་བྱ་སྟེ། འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་ཆེན་པོ་ལས་དམ་པའི་ཆོས་བསྟན་པའི་ཕྱག་གི་སྐྱོབ་པ་སྦྱིན་པས་སེམས་ཅན་རྣམས་བསྒྲལ་བའི་ཕྱིར་དེ་ཉིད་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཇི་ལྟར་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་བཞིན་དུ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་སྟོབས་བཅུའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའང་ཆོས་བསྟན་པའི་ནང་གི་ཀུན་ནས་སློང་བའི་དངོས་པོར་བརྗོད་པར་བྱའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཤེས་བྱའི་ཆོས་མཐའག་དང་། དེ་དག་བསྟན་པའི་རྣམ་པ་དང་། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་དང་བག་ལ་ཉལ་ལ་སོགས་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མཁྱེན་ནས། གནས་དང་གནས་མ་ཡིན་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་མཁས་པས་གདུལ་བྱའི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པར་ཚུལ་སྣ་ཚོགས་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་སྤེལ་བར་མཛད་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཕྱིའི་ཐུན་མོང་བའི་ཀུན་ནས་སློང་བ་ནི་སྟོང་གསུམ་གྱི་ཚངས་པའི་འཁོར་དང་བཅས་པའི་ཚངས་པ་མི་མཇེད་ཀྱི་བདག་པོའི་གསོལ་བ་བཏབ་པའོ།། དེས་གསོལ་བ་བཏབ་པའི་འོག་ཏུ་ཆོས་ཀྱི་ཟབ་མོ་ཉིད་ལ་སོ་སོར་བརྟག་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་སྤྲོ་བ་ཆུང་བ་ཉིད་བཟློག་ནས། ཆོས་ཀྱི་རྗེ་ཉིད་ཆོས་བསྟན་པ་ལ་སྤྲོ་བ་སྐྱེས་པར་གྱུར་ཏོ།། ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའང་ནང་དང་ཕྱིའི་དབྱེ་བས་གཉིས་ཁོ་ནའོ།། དེ་ལ་ནང་གི་ནི་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་གང་དང་ཆོས་བསྟན་པའི་ཡེ་ཤེས་གང་གིས་མདོ་འདི་སྤེལ་བར་མཛད་པ་དེ་གཉིས་སུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཕྱིའི་ནི་གཟུགས་ལ་ལྕི་བར་འཛིན་པའི་གང་ཟག་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པའོ།། དོན་འདི་ནི་འགྲེལ་བཤད་དུ་གསུངས་ཟིན་པ་ཉིད་དོ།། Payojanampi sādhāraṇāsādhāraṇato duvidhaṃ. Tattha sādhāraṇaṃ yāva anupādāparinibbānaṃ vimuttirasattā bhagavato desanāya. Tenevāha – ‘‘etadatthā kathā, etadatthā mantanā’’tiādi. Asādhāraṇaṃ pana tesaṃ rūpagarukānaṃ puggalānaṃ rūpe chandarāgassa jahāpanaṃ, ubhayampetaṃ bāhirameva. Sace pana veneyyasantānagatampi desanābalasiddhisaṅkhātaṃ payojanaṃ adhippāyasamijjhanabhāvato yathādhippetatthasiddhiyā mahākāruṇikassa bhagavatopi payojanamevāti gaṇheyya, iminā pariyāyenassa abbhantaratāpi siyā. དགོས་པའང་ཐུན་མོང་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་གཉིས་སོ།། དེ་ལ་ཐུན་མོང་བ་ནི་ལེན་པ་མེད་པར་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་བར་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཆོས་བསྟན་པ་ནི་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་རོ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་ "གཏམ་ནི་འདིའི་དོན་དུ་ཡིན། གྲོས་ནི་འདིའི་དོན་དུ་ཡིན་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་ནི་གཟུགས་ལ་ལྕི་བར་འཛིན་པའི་གང་ཟག་དེ་དག་གི་གཟུགས་ལ་འདོད་ཆགས་སྤོང་དུ་འཇུག་པ་སྟེ། འདི་གཉིས་ཀ་ནི་ཕྱི་རོལ་ཁོ་ནའོ།། གལ་ཏེ་གདུལ་བྱའི་རྒྱུད་ལ་གནས་པའི་ཆོས་བསྟན་པའི་མཐུས་གྲུབ་པར་བགྲང་བའི་དགོས་པ་དེ། བསམ་པ་འགྲུབ་པའི་དངོས་པོ་ལས་ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་དོན་འགྲུབ་པས་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དགོས་པ་ཉིད་དུའང་འཛིན་ན། རྣམ་གྲངས་འདིས་དེའི་ནང་གི་ཉིད་ཀྱང་འགྱུར་རོ།། Apica tesaṃ rūpagarukānaṃ puggalānaṃ rūpasmiṃ vijjamānassa ādīnavassa yāthāvato anavabodho imissā desanāya samuṭṭhānaṃ, tadavabodho payojanaṃ. So hi imāya desanāya bhagavantaṃ payojeti tannipphādanaparāyaṃ desanāti katvā. Yañhi desanāya sādhetabbaṃ phalaṃ, taṃ ākaṅkhitabbattā desakaṃ desanāya payojetīti payojananti vuccati. Tathā tesaṃ puggalānaṃ tadaññesañca veneyyānaṃ rūpamukhena pañcasu upādānakkhandhesu ādīnavadassanañcettha payojanaṃ. Tathā saṃsāracakkanivattisaddhammacakkappavattisassatādimicchāvādanirākaraṇaṃ sammāvādapurekkhāro akusalamūlasamūhananaṃ kusalamūlasamāropanaṃ apāyadvārapidahanaṃ saggamaggadvāravivaraṇaṃ pariyuṭṭhānavūpasamanaṃ anusayasamugghātanaṃ ‘‘mutto mocessāmī’’ti purimapaṭiññāvisaṃvādanaṃ tappaṭipakkhamāramanorathavisaṃvādanaṃ titthiyadhammanimmathanaṃ buddhadhammapatiṭṭhāpananti evamādīnipi payojanāni idha veditabbāni. གཞན་ཡང་གཟུགས་ལ་ལྕི་བར་འཛིན་པའི་གང་ཟག་དེ་དག་གིས་གཟུགས་ལ་ཡོད་པའི་ཉེས་དམིགས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མ་རྟོགས་པ་ནི་ཆོས་བསྟན་པ་འདིའི་ཀུན་ནས་སློང་བ་ཡིན་ལ། དེ་རྟོགས་པ་ནི་དགོས་པའོ།། དེ་ནི་ཆོས་བསྟན་པ་འདིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བསྐུལ་བར་བྱེད་དེ། དེ་ཉིད་སྒྲུབ་པ་ལ་གཞོལ་བའི་ཆོས་བསྟན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཆོས་བསྟན་པས་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བའི་འབྲས་བུ་གང་ཡིན་པ་དེ། འདོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཆོས་སྨྲ་བ་པོ་ལ་ཆོས་བསྟན་པ་ལ་སྦྱོར་བས་ན་དགོས་པ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་བཞིན་དུ་གང་ཟག་དེ་དག་དང་དེ་ལས་གཞན་པའི་གདུལ་བྱ་རྣམས་ཀྱིས་གཟུགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ལ་ཉེས་དམིགས་མཐོང་བའང་འདིའི་དགོས་པའོ།། དེ་བཞིན་དུ་འཁོར་བའི་འཁོར་ལོ་བཟློག་པ་དང་། དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བ། རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ལྟ་བ་ངན་པ་བཟློག་པ། ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་སྔོན་དུ་གཏོང་བ། མི་དགེ་བའི་རྩ་བ་རྩ་བ་ནས་འབྱིན་པ། དགེ་བའི་རྩ་བ་བསྐྱེད་པ། ངན་སོང་གི་སྒོ་གཅོད་པ། མཐོ་རིས་ཀྱི་ལམ་གྱི་སྒོ་འབྱེད་པ། ཀུན་ནས་ལྡང་བ་ཞི་བར་བྱེད་པ། བག་ལ་ཉལ་རྩ་བ་ནས་འབྱིན་པ། "བདག་གྲོལ་ནས་གཞན་སྒྲོལ་བར་བྱའོ་" ཞེས་སྔོན་གྱི་དམ་བཅའ་བ་མི་ཉམས་པར་བྱེད་པ། དེའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་བདུད་ཀྱི་བསམ་པ་བཤིག་པ། མུ་སྟེགས་ཅན་གྱི་ཆོས་ཚར་གཅོད་པ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་རབ་ཏུ་གནས་པར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དགོས་པ་རྣམས་ཀྱང་འདིར་ཤེས་པར་བྱའོ།། Yathā te puggalā rūpagarukā, evaṃ tadaññe ca sakkāyagarukā sakkāyasmiṃ allīnā saṅkhatadhammānaṃ sammāsambuddhassa ca paṭipattiṃ ajānantā asaddhammassavanasādhāraṇaparicariyamanasikāraparā saddhammassavanadhāraṇaparicayappaṭivedhavimukhā ca bhavavippamokkhesino veneyyā imissā desanāya bhājanaṃ. ཇི་ལྟར་གང་ཟག་དེ་དག་གཟུགས་ལ་ལྕི་བར་འཛིན་པ་བཞིན་དུ། དེ་ལས་གཞན་པའི་འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྕི་བར་འཛིན་པ་དང་། འཇིག་ཚོགས་ལ་ཆགས་པ། འདུས་བྱས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་དང་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྒྲུབ་པ་མི་ཤེས་པ། དམ་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ཉན་པ་དང་ཐུན་མོང་གི་བསྙེན་བཀུར་དང་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་གཞོལ་བ། དམ་པའི་ཆོས་ཉན་པ་དང་། འཛིན་པ་དང་། གོམས་པར་བྱེད་པ་དང་། རྟོགས་པ་ལ་རྒྱབ་ཀྱིས་ཕྱོགས་པ། སྲིད་པ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བར་འདོད་པའི་གདུལ་བྱ་རྣམས་ནི་ཆོས་བསྟན་པ་འདིའི་སྣོད་དོ།། Piṇḍattā [Pg.54] cettha rūpaggahaṇena rūpadhāturūpāyatanarūpakkhandhapariggaṇhanaṃ rūpamukhena catudhammānaṃ vaṭṭattayavicchedanūpāyo āsavoghādivivecanaṃ abhinandananivāraṇasaṅgatikkamo vivādamūlapariccāgo sikkhattayānuyogo pahānattayadīpanā samathavipassanānuṭṭhānaṃ bhāvanāsacchikiriyāsiddhīti evamādayo veditabbā. འདིར་བསྡུས་པའི་དོན་གྱིས་ནི་གཟུགས་སུ་བཟུང་བས་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་དང་། གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དང་། གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་དང་། གཟུགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཆོས་བཞི་པོ་རྣམས་ཀྱི་འཁོར་བ་གསུམ་གཅོད་པའི་ཐབས་དང་། ཟག་པ་དང་ཆུ་བོ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་དང་། མངོན་པར་དགའ་བ་འགོག་ཅིང་ཡང་དག་པར་འདས་པ་དང་། རྩོད་པའི་རྩ་བ་ཡོངས་སུ་སྤོང་བ་དང་། བསླབ་པ་གསུམ་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་དང་། སྤོང་བ་གསུམ་གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་། ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་བརྩམ་པ་དང་། བསྒོམ་པ་དང་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པ་གྲུབ་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཤེས་པར་བྱའོ།། Ito paraṃ pana soḷasa hārā dassetabbā. Tattha ‘‘rūpa’’nti sahajātā tassa nissayabhūtā tappaṭibaddhā ca sabbe rūpārūpadhammā taṇhāvajjā dukkhasaccaṃ. Taṃsamuṭṭhāpikā tadārammaṇā ca taṇhā samudayasaccaṃ. Tadubhayesaṃ appavatti nirodhasaccaṃ. Nirodhappajānanā paṭipadā maggasaccaṃ. Tattha samudayena assādo, dukkhena ādīnavo, magganirodhehi nissaraṇaṃ, rūpārammaṇassa akusalacittassa kusalacittassa ca pariyādānaṃ phalaṃ. Yañhi desanāya sādhetabbaṃ payojanaṃ, taṃ phalanti vuttovāyamattho. Tadatthaṃ hidaṃ suttaṃ bhagavatā desitanti. Yathā taṃ kusalacittaṃ na pariyādiyati, evaṃ paṭisaṅkhānabhāvanābalapariggahitā indriyesu guttadvāratā upāyo. Purisassa kusalacittapariyādānenassa rūpassa aññarūpāsādhāraṇatādassanāpadesena atthakāmehi tato cittaṃ sādhukaṃ rakkhitabbaṃ. Ayamettha bhagavato āṇattīti ayaṃ desanāhāro. Assādādisandassanavibhāvanalakkhaṇo hi desanāhāro. Vuttañhetaṃ nettippakaraṇe – འདི་ལས་གཞན་དུ་ནི་ཤིང་རྟ་བཅུ་དྲུག་པོ་རྣམས་བསྟན་པར་བྱའོ། །དེ་ལ་ 'གཟུགས་' ཞེས་པ་ནི་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་དང་། དེའི་རྟེན་དུ་གྱུར་པ་དང་། དེ་ལ་འབྲེལ་བ་ཅན་གྱི་གཟུགས་དང་གཟུགས་ཅན་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་སྲེད་པ་མ་གཏོགས་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པའོ། །དེ་ཀུན་ནས་སློང་བར་བྱེད་པ་དང་དམིགས་པ་ཅན་གྱི་སྲེད་པ་ནི་ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པའོ། །དེ་གཉིས་ཀ་མི་འབྱུང་བ་ནི་འགོག་པའི་བདེན་པའོ། །འགོག་པ་རབ་ཏུ་ཤེས་པའི་ལམ་ནི་ལམ་གྱི་བདེན་པའོ། །དེ་ལ་ཀུན་འབྱུང་གིས་ནི་རོ་མྱང་བ་དང་། སྡུག་བསྔལ་གྱིས་ནི་ཉེས་དམིགས་དང་། ལམ་དང་འགོག་པས་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བ་དང་། གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ཅན་གྱི་མི་དགེ་བའི་སེམས་དང་དགེ་བའི་སེམས་ཡོངས་སུ་ཟད་པ་ནི་འབྲས་བུའོ། །གང་ཕྱིར་ཆོས་བསྟན་པས་སྒྲུབ་པར་བྱ་བའི་དགོས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་འབྲས་བུ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ཉིད་དོ། །དེའི་དོན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མདོ་འདི་གསུངས་སོ། །ཇི་ལྟར་དགེ་བའི་སེམས་དེ་ཡོངས་སུ་མི་ཟད་པ་དེ་ལྟར། སོ་སོར་རྟོག་པའི་བསྒོམ་པའི་སྟོབས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བའི་དབང་པོ་རྣམས་ཀྱི་སྒོ་བསྡམས་པ་ནི་ཐབས་སོ། །སྐྱེས་པའི་དགེ་བའི་སེམས་ཡོངས་སུ་ཟད་པར་བྱེད་པའི་གཟུགས་འདི་ནི་གཟུགས་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས། དོན་དུ་གཉེར་བ་རྣམས་ཀྱིས་དེ་ལས་སེམས་ལེགས་པར་བསྲུང་བར་བྱའོ། །འདི་ནི་འདིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བཀའ་ལུང་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་བསྟན་པའི་ཤིང་རྟའོ། །རོ་མྱང་བ་ལ་སོགས་པ་སྟོན་ཅིང་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་བསྟན་པའི་ཤིང་རྟ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འདི་ཉིད་གདགས་པའི་རབ་ཏུ་བྱེད་པ་ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘Assādādīnavatā, nissaraṇampi ca phalaṃ upāyo ca; Āṇattī ca bhagavato, yogīnaṃ desanāhāro’’ti. (netti. 4 niddesavāra); “རོ་མྱང་ཉེས་དམིགས་ཉིད་དང་ནི། །ངེས་འབྱུང་འབྲས་བུ་ཐབས་ཉིད་དང་། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བཀའ་ལུང་ནི། །རྣལ་འབྱོར་རྣམས་ཀྱི་བསྟན་པའི་ཤིང་རྟ། །”ཞེས་སོ།། Desīyati saṃvaṇṇīyati etāya suttatthoti desanā, desanāya sahacaraṇato vā desanā. Nanu ca aññepi hārā desanāsaṅkhātassa suttassa atthasaṃvaṇṇanāto desanāya sahacārino vāti? Saccametaṃ, ayaṃ pana hāro yebhuyyena yathārutavaseneva viññāyamāno desanāya saha caratīti vattabbataṃ arahati, na tathāpare. Na hi assādādīnavanissaraṇādisandassanarahitā suttadesanā atthi. Kiṃ pana tesaṃ assādādīnaṃ anavasesānaṃ vacanaṃ desanāhāro, udāhu [Pg.55] ekaccānanti? Niravasesānaṃyeva. Yasmiñhi sutte assādādīnavanissaraṇāni sarūpato āgatāni, tattha vattabbameva natthi. Yattha pana ekadesena āgatāni, na ca sarūpena, tattha anāgataṃ atthavasena niddhāretvā hāro yojetabbo. འདིས་མདོའི་དོན་སྟོན་ཅིང་རྒྱས་པར་བཤད་པས་ན་བསྟན་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་བསྟན་པ་དང་ལྷན་ཅིག་རྒྱུ་བའི་ཕྱིར་བསྟན་པའོ། །ཅི་སྟེ་ཤིང་རྟ་གཞན་དག་ཀྱང་བསྟན་པར་བགྲང་བའི་མདོའི་དོན་རྒྱས་པར་བཤད་པའི་ཕྱིར་བསྟན་པ་དང་ལྷན་ཅིག་རྒྱུ་བ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། དེ་ནི་བདེན་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་ཤིང་རྟ་འདི་ནི་ཕལ་ཆེར་སྒྲ་ཇི་བཞིན་པའི་དབང་གིས་རྟོགས་པར་འགྱུར་བས་བསྟན་པ་དང་ལྷན་ཅིག་རྒྱུ་བ་ཞེས་བརྗོད་པར་འོས་ཀྱི། གཞན་དག་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ། །རོ་མྱང་བ་དང་ཉེས་དམིགས་དང་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ལ་སོགས་པ་སྟོན་པ་དང་བྲལ་བའི་མདོ་བསྟན་པ་ནི་མེད་པའི་ཕྱིར། ཅི་ཡང་རོ་མྱང་བ་ལ་སོགས་པ་མ་ལུས་པ་བརྗོད་པ་ནི་བསྟན་པའི་ཤིང་རྟ་ཡིན་ནམ། འོན་ཏེ་ཕྱོགས་གཅིག་པ་ཞིག་ཡིན་ཞེ་ན། མ་ལུས་པ་ཉིད་དོ། །མདོ་གང་ལ་རོ་མྱང་བ་དང་ཉེས་དམིགས་དང་ངེས་པར་འབྱུང་བ་རྣམས་རང་གི་ངོ་བོས་འོངས་པ་དེ་ལ་ནི་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་མེད་དོ། །གང་ལ་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་གིས་འོངས་ལ་རང་གི་ངོ་བོས་མ་ཡིན་པ་དེ་ལ། མ་འོངས་པ་རྣམས་དོན་གྱི་དབང་གིས་རྣམ་པར་ཕྱེ་སྟེ་ཤིང་རྟ་སྦྱར་བར་བྱའོ།། Sayaṃ samantacakkhubhāvato taṃdassanena sabhāvato ca ‘‘aha’’nti vuttaṃ. Bhikkhanasīlatādiguṇayogato abhimukhīkaraṇatthañca, ‘‘bhikkhave’’ti vuttaṃ. Attābhāvato aparatādassanatthañca ‘‘añña’’nti vuttaṃ. Ekassa anupalabbhadassanatthaṃ anekabhāvappaṭisedhanatthañca ‘‘ekarūpampī’’ti vuttaṃ. Tādisassa rūpassa abhāvato adassanato ca ‘‘na samanupassāmī’’ti vuttaṃ. Tassa paccāmasanato aniyamato ca ‘‘ya’’nti vuttaṃ. Idāni vuccamānākāraparāmasanato tadaññākāranisedhanato ca ‘‘eva’’nti vuttaṃ. Visabhāgindriyavatthuto sabhāgavatthusmiṃ tadabhāvato ca ‘‘purisassā’’ti vuttaṃ. Nimittaggāhassa vatthubhāvato tathā parikappitattā ca ‘‘cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī’’ti vuttaṃ. Evanti vuttākāraparāmasanatthañceva nidassanatthañca ‘‘yathā’’ti vuttaṃ. Attano paccakkhabhāvato bhikkhūnaṃ paccakkhakaraṇatthañca ‘‘ida’’nti vuttaṃ. Itthisantānapariyāpannato tappaṭibaddhabhāvato ca ‘‘itthirūpa’’nti vuttanti evaṃ anupadavicayato vicayo hāro. Vicīyanti etena, ettha vā padapañhādayoti vicayo, viciti eva vā tesanti vicayo. Padapucchāvissajjanapubbāparānuggahanaṃ assādādīnañca visesaniddhāraṇavasena pavicayalakkhaṇo hi vicayo hāro. Vuttampi cetaṃ – བདག་ཉིད་ཀུན་ནས་མིག་དང་ལྡན་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དེ་ཉིད་གཟིགས་པ་དང་རང་བཞིན་གྱིས་ 'བདག་གིས་' ཞེས་གསུངས་སོ། །སློང་བའི་ཆོས་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དང་མངོན་དུ་བྱ་བའི་ཕྱིར་ 'དགེ་སློང་དག་' ཞེས་གསུངས་སོ། །བདག་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་གཞན་མ་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ 'གཞན་' ཞེས་གསུངས་སོ། །གཅིག་པུ་མི་དམིགས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དང་དུ་མ་ཉིད་དགག་པའི་ཕྱིར་ 'གཟུགས་གཅིག་ཀྱང་' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟ་བུའི་གཟུགས་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་མ་གཟིགས་པའི་ཕྱིར་ 'རྗེས་སུ་མི་མཐོང་ངོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་དམིགས་པ་དང་མ་ངེས་པའི་ཕྱིར་ 'གང་' ཞེས་གསུངས་སོ། །ད་ལྟ་བཤད་པར་འགྱུར་བའི་རྣམ་པ་ལ་དམིགས་པ་དང་དེ་ལས་གཞན་པའི་རྣམ་པ་དགག་པའི་ཕྱིར་ 'འདི་ལྟར་' ཞེས་གསུངས་སོ། །མི་མཐུན་པའི་དབང་པོའི་དངོས་པོ་ལས་མཐུན་པའི་དངོས་པོ་ལ་དེ་མེད་པའི་ཕྱིར་ 'སྐྱེས་པའི་' ཞེས་གསུངས་སོ། །མཚན་མར་འཛིན་པའི་གཞི་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་དང་དེ་ལྟར་ཀུན་ཏུ་བརྟགས་པའི་ཕྱིར་ 'སེམས་ཡོངས་སུ་ཟད་པར་བྱས་ཏེ་གནས་སོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར་ཞེས་གསུངས་པའི་རྣམ་པ་ལ་དམིགས་པའི་ཕྱིར་དང་དཔེར་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་ 'ཇི་ལྟར་' ཞེས་གསུངས་སོ། །རང་གི་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་དང་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བའི་ཕྱིར་ 'འདི་' ཞེས་གསུངས་སོ། །བུད་མེད་ཀྱི་རྒྱུད་དུ་གཏོགས་པ་དང་དེ་ལ་འབྲེལ་བའི་ཕྱིར་ 'བུད་མེད་ཀྱི་གཟུགས་' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་ཚིག་རེ་རེ་བཞིན་རྣམ་པར་འབྱེད་པས་ན་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཤིང་རྟའོ། །འདིས་སམ། འདིར་ཚིག་དང་དྲི་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་རྣམ་པར་འབྱེད་པས་ན་རྣམ་པར་འབྱེད་པའོ། །ཡང་ན་དེ་དག་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཉིད་ནི་རྣམ་པར་འབྱེད་པའོ། །ཚིག་གི་དྲི་བ་དང་ལན་དང་སྔ་ཕྱིའི་འབྲེལ་བ་འཛིན་པ་དང་། རོ་མྱང་བ་ལ་སོགས་པའི་བྱེ་བྲག་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་སྒོ་ནས་རབ་ཏུ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཤིང་རྟ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འདི་ཉིད་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Yaṃ pucchitañca vissajjitañca, suttassa yā ca anugīti; Suttassa yo pavicayo, hāro vicayoti niddiṭṭho’’ti. (netti. 4 niddesavāra); “གང་ཞིག་དྲི་དང་ལན་བཏབ་དང་། །མདོ་ཡི་རྗེས་སུ་བསྒྲགས་པ་གང་། །མདོ་ཡི་རབ་ཏུ་རྣམ་འབྱེད་གང་། །ཤིང་རྟ་རྣམ་འབྱེད་ཅེས་བསྟན་ཏོ། །”ཞེས་སོ།། Anādimati saṃsāre itthipurisānaṃ aññamaññarūpābhirāmatāya ‘‘itthirūpaṃ purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī’’ti yujjatīti ayaṃ yuttihāro. Byañjanatthānaṃ yuttāyuttavibhāgavibhāvanalakkhaṇo hi yuttihāro. Vuttampi cetaṃ – ཐོག་མ་མེད་པའི་འཁོར་བ་ན་བུད་མེད་དང་སྐྱེས་པ་རྣམས་ཕན་ཚུན་གྱི་གཟུགས་ལ་མངོན་པར་དགའ་བའི་ཕྱིར། 'བུད་མེད་ཀྱི་གཟུགས་ཀྱིས་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཡོངས་སུ་ཟད་པར་བྱས་ཏེ་གནས་སོ་' ཞེས་པ་རིགས་པས་ན་འདི་ནི་རིགས་པའི་ཤིང་རྟའོ། །ཚིག་དང་དོན་རྣམས་ཀྱི་རིགས་པ་དང་མི་རིགས་པའི་རྣམ་དབྱེ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་རིགས་པའི་ཤིང་རྟ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འདི་ཉིད་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Sabbesaṃ hārānaṃ, yā bhūmī yo ca gocaro tesaṃ; Yuttāyuttiparikkhā, hāro yuttīti niddiṭṭho’’ti. (netti. 4 niddesavāra); “ཤིང་རྟ་ཀུན་གྱི་ས་གང་དང་། །དེ་དག་རྣམས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་གང་། །རིགས་དང་མི་རིགས་བརྟག་པ་ནི། །རིགས་པའི་ཤིང་རྟ་ཞེས་བསྟན་ཏོ། །”ཞེས་སོ།། Yuttīti [Pg.56] ca upapatti sādhanayutti, idha pana yuttivicāraṇā yutti uttarapadalopena ‘‘rūpabhavo rūpa’’nti yathā. Yuttisahacaraṇato vā yutti. རིགས་པ་ཞེས་པ་ནི་འཐད་པ་དང་སྒྲུབ་པའི་རིགས་པ་ཡིན་ལ། འདིར་ནི་རིགས་པ་ལ་དཔྱོད་པ་ནི་རིགས་པ་སྟེ། ཚིག་ཕྱི་མ་བསྡུས་པའི་སྒོ་ནས་དཔེར་ན། 'གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་བ་ནི་གཟུགས་སོ་' ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །ཡང་ན་རིགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་རྒྱུ་བའི་ཕྱིར་རིགས་པའོ།། Itthirūpaṃ ayoniso olokiyamānaṃ indriyesu aguttadvāratāya padaṭṭhānaṃ, sā kusalānaṃ dhammānaṃ abhāvanāya padaṭṭhānaṃ, sā sabbassapi saṃkilesapakkhassa parivuddhiyā padaṭṭhānaṃ. Byatirekato pana itthirūpaṃ yoniso olokiyamānaṃ satipaṭṭhānabhāvanāya padaṭṭhānaṃ, sā bojjhaṅgānaṃ bhāvanāpāripūriyā padaṭṭhānaṃ, sā vijjāvimuttīnaṃ pāripūriyā padaṭṭhānaṃ, kusalassa cittassa pariyādānaṃ sammohābhinivesassa padaṭṭhānaṃ, so saṅkhārānaṃ padaṭṭhānaṃ, saṅkhārā viññāṇassāti sabbaṃ āvattati bhavacakkaṃ. Byatirekato pana kusalassa cittassa apariyādānaṃ tesaṃ tesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya pāripūriyā padaṭṭhānanti ayaṃ tāva avisesato nayo. Visesato pana sīlassa apariyādānaṃ avippaṭisārassa padaṭṭhānaṃ, avippaṭisāro pāmojjassātiādinā yāva anupādāparinibbānaṃ netabbaṃ. Ayaṃ padaṭṭhāno hāro. Sutte āgatadhammānaṃ padaṭṭhānabhūte dhamme tesañca padaṭṭhānabhūteti sambhavato padaṭṭhānabhūtadhammaniddhāraṇalakkhaṇo hi padaṭṭhāno hāro. Vuttañcetaṃ – བུད་མེད་ཀྱི་གཟུགས་ལ་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པར་ལྟ་བ་ནི་དབང་པོ་རྣམས་ཀྱི་སྒོ་མ་བསྡམས་པའི་ཉེ་བའི་རྒྱུའོ། །དེ་ནི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་མི་བསྒོམ་པའི་ཉེ་བའི་རྒྱུའོ། །དེ་ནི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་འཕེལ་བའི་ཉེ་བའི་རྒྱུའོ། །ལྡོག་པའི་སྒོ་ནས་ནི་བུད་མེད་ཀྱི་གཟུགས་ལ་ཚུལ་བཞིན་དུ་ལྟ་བ་ནི་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བསྒོམ་པའི་ཉེ་བའི་རྒྱུའོ། །དེ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་རྣམས་བསྒོམ་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཉེ་བའི་རྒྱུའོ། །དེ་ནི་རིག་པ་དང་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཉེ་བའི་རྒྱུའོ། །དགེ་བའི་སེམས་ཡོངས་སུ་ཟད་པ་ནི་གཏི་མུག་གིས་མངོན་པར་ཞེན་པའི་ཉེ་བའི་རྒྱུའོ། །དེ་ནི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུའོ། །འདུ་བྱེད་རྣམས་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་སྲིད་པའི་འཁོར་ལོ་མཐའ་དག་བསྐོར་བར་བྱེད་དོ། །ལྡོག་པའི་སྒོ་ནས་ནི་དགེ་བའི་སེམས་ཡོངས་སུ་མི་ཟད་པ་ནི་དགེ་བའི་ཆོས་དེ་དང་དེ་དག་སྐྱེ་ཞིང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཞེས་པ་འདི་ནི་རེ་ཞིག་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་མ་ཡིན་པའི་ཚུལ་ལོ། །བྱེ་བྲག་ཏུ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཡོངས་སུ་མི་ཟད་པ་ནི་འགྱོད་པ་མེད་པའི་ཉེ་བའི་རྒྱུའོ། །འགྱོད་པ་མེད་པ་ནི་མཆོག་ཏུ་དགའ་བའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ལེན་པ་མེད་པར་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་བར་དུ་དྲང་བར་བྱའོ། །འདི་ནི་ཉེ་བའི་རྒྱུའི་ཤིང་རྟའོ། །མདོ་ལས་བྱུང་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཆོས་དང་། དེ་དག་གི་ཉེ་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པ་རྣམས་སྲིད་པའི་སྒོ་ནས་ཉེ་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཆོས་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་ཉེ་བའི་རྒྱུའི་ཤིང་རྟ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འདི་ཉིད་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Dhammaṃ deseti jino, tassa ca dhammassa yaṃ padaṭṭhānaṃ; Iti yāva sabbadhammā, eso hāro padaṭṭhāno’’ti. (netti. 4 niddesavāra); “རྒྱལ་བས་ཆོས་ནི་སྟོན་པ་དང་། །ཆོས་དེ་ཉིད་ཀྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུ། །དེ་ལྟར་ཆོས་རྣམས་ཐམས་ཅད་བར། །འདི་ནི་ཉེ་བའི་རྒྱུའི་ཤིང་རྟ། །”ཞེས་སོ།། Padaṭṭhānanti āsannakāraṇaṃ. Idha pana padaṭṭhānavicāraṇā padaṭṭhānotiādi yuttihāre vuttanayeneva veditabbaṃ. ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཞེས་པ་ནི་ཐག་ཉེ་བའི་རྒྱུའོ། །འདིར་ནི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ལ་དཔྱོད་པ་ནི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་རིགས་པའི་ཤིང་རྟ་ལས་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ།། Ekarūpanti ca rūpāyatanaggahaṇena channampi bāhirānaṃ āyatanānaṃ gahaṇaṃ bāhirāyatanabhāvena ekalakkhaṇattā. Cittanti manāyatanaggahaṇena channampi ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ gahaṇaṃ ajjhattikāyatanabhāvena ekalakkhaṇattā. Evaṃ khandhadhātādivasenapi ekalakkhaṇatā vattabbā. Ayaṃ lakkhaṇo hāro. Lakkhīyanti etena, ettha vā ekalakkhaṇadhammā avuttāpi ekaccavacanenāti lakkhaṇo. Sutte anāgatepi dhamme vuttappakāre āgate viya niddhāretvā yā saṃvaṇṇanā, so lakkhaṇo hāro. Vuttampi cetaṃ – 'གཟུགས་གཅིག་' ཅེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་བཟུང་བས་ཕྱི་རོལ་གྱི་སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་པོ་རྣམས་ཀྱང་བཟུང་བ་སྟེ། ཕྱི་རོལ་གྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་མཚན་ཉིད་གཅིག་པའི་ཕྱིར། 'སེམས་' ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་བཟུང་བས་ནང་གི་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཀྱང་བཟུང་བ་སྟེ། ནང་གི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་མཚན་ཉིད་གཅིག་པའི་ཕྱིར། དེ་བཞིན་དུ་ཕུང་པོ་དང་ཁམས་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་མཚན་ཉིད་གཅིག་པ་ཉིད་བརྗོད་པར་བྱའོ། །འདི་ནི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་ཤིང་རྟའོ། །འདིས་སམ། འདིར་མཚན་ཉིད་གཅིག་པའི་ཆོས་རྣམས་མ་གསུངས་ཀྱང་ཕྱོགས་གཅིག་གི་ཚིག་གིས་མཚོན་པར་བྱེད་པས་ན་མཚན་ཉིད་དོ། །མདོ་ལས་མ་འོངས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་བཤད་པའི་རྣམ་པ་ལྟར་འོངས་པ་བཞིན་དུ་རྣམ་པར་ཕྱེ་སྟེ་གང་རྒྱས་པར་བཤད་པ་དེ་ནི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་ཤིང་རྟའོ། །འདི་ཉིད་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Vuttamhi [Pg.57] ekadhamme, ye dhammā ekalakkhaṇā keci; Vuttā bhavanti sabbe, so hāro lakkhaṇo nāmā’’ti. (netti. 4 niddesavāra); “ཆོས་གཅིག་བརྗོད་པར་གྱུར་པ་ན། །ཆོས་གང་མཚན་ཉིད་གཅིག་པ་རྣམས། །ཐམས་ཅད་བརྗོད་པར་གྱུར་པ་ཡིན། །ཤིང་རྟ་དེ་ནི་མཚན་ཉིད་དོ། །”ཞེས་སོ།། Nidāne imissā desanāya rūpagarukānaṃ puggalānaṃ rūpasmiṃ anādīnavadassitā vuttā, ‘‘kathaṃ nu kho ime imaṃ desanaṃ sutvā rūpe ādīnavadassanamukhena sabbasmimpi khandhapañcake sabbaso chandarāgaṃ pahāya sakalavaṭṭadukkhato mucceyyuṃ, pare ca tattha patiṭṭhāpeyyu’’nti ayamettha bhagavato adhippāyo. Padanibbacanaṃ niruttaṃ, taṃ ‘‘eva’’ntiādinidānapadānaṃ ‘‘nāha’’ntiādipāḷipadānañca aṭṭhakathāyaṃ tassā līnatthavaṇṇanāya ca vuttanayānusārena sukarattā na vitthārayimha. གླེང་གཞི་འདིར་ཆོས་བསྟན་པ་འདི་ནི་གཟུགས་ལ་ལྷག་པར་ཞེན་པའི་གང་ཟག་རྣམས་ལ་གཟུགས་ཀྱི་ཉེས་དམིགས་མ་གཟིགས་པ་གསུངས་པ་སྟེ། 'ཅི་ནས་ཀྱང་འདི་དག་གིས་ཆོས་བསྟན་པ་འདི་ཐོས་ནས་གཟུགས་ལ་ཉེས་དམིགས་སུ་ལྟ་བའི་སྒོ་ནས། ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་ཐམས་ཅད་ལ་ཀུན་ཏུ་འདོད་ཆགས་ཡོངས་སུ་སྤངས་ཏེ་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་མཐའ་དག་ལས་གྲོལ་བར་འགྱུར་ཞིང་། གཞན་དག་ཀྱང་དེ་ལ་རབ་ཏུ་འགོད་པར་བྱེད་དམ་' ཞེས་པ་འདི་ནི་འདིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དགོངས་པའོ། །ཚིག་གི་ངེས་ཚིག་ནི་སྒྲ་རིག་པ་སྟེ། དེ་ནི་ 'འདི་ལྟར་' ལ་སོགས་པའི་གླེང་གཞིའི་ཚིག་རྣམས་དང་། 'བདག་གིས་མ་ཡིན་' ལ་སོགས་པའི་ལུང་གི་ཚིག་རྣམས་ཀྱི་འགྲེལ་པ་དང་དེའི་དོན་གསལ་བར་བཤད་པ་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་པས་སླ་བའི་ཕྱིར་རྒྱས་པར་མ་བཤད་དོ།། Padapadatthadesanādesanānikkhepasuttasandhivasena pañcavidhā sandhi. Tattha padassa padantarena sambandho padasandhi. Padatthassa padatthantarena sambandho padatthasandhi, yo ‘‘kiriyākārakasambandho’’ti vuccati. Nānānusandhikassa suttassa taṃtaṃanusandhīhi sambandho, ekānusandhikassa ca pubbāparasambandho desanāsandhi, yā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘pucchānusandhi, ajjhāsayānusandhi, yathānusandhī’’ti tidhā vibhattā. Ajjhāsayo cettha attajjhāsayo parajjhāsayoti dvidhā veditabbo. Desanānikkhepasandhi catunnaṃ suttanikkhepānaṃ vasena veditabbā. Suttasandhi idha paṭhamanikkhepavaseneva veditabbā. ‘‘Kasmā panettha idameva cittapariyādānasuttaṃ paṭhamaṃ nikkhitta’’nti nāyamanuyogo katthaci na pavattati. Apica ime sattā anādimati saṃsāre paribbhamantā itthipurisā aññamaññesaṃ pañcakāmaguṇasaṅkhātarūpābhirāmā, tattha itthī purisassa rūpe sattā giddhā gadhitā laggā laggitā āsattā, sā cassā tattha āsatti dubbivecanīyā. Tathā puriso itthiyā rūpe, tattha ca dassanasaṃsaggo garutaro itaresañca mūlabhūto. Teneva hi bhagavā ‘‘kathaṃ nu kho mātugāme paṭipajjitabba’’nti (dī. ni. 2.203) puṭṭho ‘‘adassanamevā’’ti avoca. Tasmā bhagavā pañcasu kāmaguṇesu rūpe chandarāgahāpanatthaṃ idameva suttaṃ paṭhamaṃ desesi. Nibbānādhigamāya paṭipattiyā ādi resā paṭipattīti. Yaṃ pana ekissā desanāya desanantarena saṃsandanaṃ, ayampi desanāsandhi. Sā idha evaṃ veditabbā. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave…pe… tiṭṭhatī’’ti ayaṃ desanā. ‘‘Ye kho, bhikkhave, cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā[Pg.58], tañce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati, tassa taṃ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato uppajjanti aneke pāpakā akusalā dhammā’’ti (saṃ. ni. 4.118) imāya desanāya saṃsandati. Tathā ‘‘rūpe maññati, rūpesu maññati, rūpato maññati, rūpaṃ ‘me’ti maññati. Rūpaṃ, bhikkhave, anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāyā’’ti (saṃ. ni. 4.112) evamādīhi desanāhi saṃsandatīti ayaṃ catubyūho hāro. Viyūhīyanti vibhāgena piṇḍīyanti etena, ettha vāti byūho, nibbacanādīnaṃ catunnaṃ byūhoti catubyūho, catunnaṃ vā byūho etthāti catubyūho. Nibbacanādhippāyādīnaṃ catunnaṃ vibhāgalakkhaṇo hi catubyūho hāro. Vuttañhetaṃ – ཚིག་གི་མཚམས་སྦྱོར་དང་། ཚིག་དོན་གྱི་མཚམས་སྦྱོར་དང་། བསྟན་པའི་མཚམས་སྦྱོར་དང་། བསྟན་པ་འཇོག་པའི་མཚམས་སྦྱོར་དང་། མདོའི་མཚམས་སྦྱོར་གྱི་དབང་གིས་མཚམས་སྦྱོར་ལ་རྣམ་པ་ལྔ་ཡོད། དེ་ལ་ཚིག་གཅིག་ཚིག་གཞན་དང་འབྲེལ་བ་ནི་ཚིག་གི་མཚམས་སྦྱོར་རོ། ཚིག་དོན་གཅིག་ཚིག་དོན་གཞན་དང་འབྲེལ་བ་ནི་ཚིག་དོན་གྱི་མཚམས་སྦྱོར་ཏེ། དེ་ལ་“བྱ་བྱེད་ཀྱི་འབྲེལ་བ་”ཞེས་བྱའོ། རྗེས་སུ་འབྲེལ་བ་དུ་མ་དང་ལྡན་པའི་མདོ་ནི་རྗེས་སུ་འབྲེལ་བ་དེ་དང་དེ་དག་གིས་འབྲེལ་བ་དང་། རྗེས་སུ་འབྲེལ་བ་གཅིག་པུ་ཅན་ནི་སྔ་ཕྱིའི་འབྲེལ་བ་སྟེ་བསྟན་པའི་མཚམས་སྦྱོར་ཡིན། དེ་ནི་འགྲེལ་བཤད་ལས་“དྲི་བའི་རྗེས་འབྲེལ། བསམ་པའི་རྗེས་འབྲེལ། ཇི་ལྟ་བུའི་རྗེས་འབྲེལ་”ཞེས་རྣམ་པ་གསུམ་དུ་ཕྱེ་བའོ། འདིར་བསམ་པ་ནི་རང་གི་བསམ་པ་དང་གཞན་གྱི་བསམ་པ་སྟེ་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་ཤེས་པར་བྱའོ། བསྟན་པ་འཇོག་པའི་མཚམས་སྦྱོར་ནི་མདོ་འཇོག་པ་བཞིའི་དབང་གིས་ཤེས་པར་བྱའོ། མདོའི་མཚམས་སྦྱོར་ནི་འདིར་ཐོག་མར་འཇོག་པའི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། “ཅིའི་ཕྱིར་འདིར་སེམས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་མདོ་འདི་ཉིད་ཐོག་མར་བཞག་པ་ཡིན་ནམ་”ཞེས་པའི་དྲི་བ་འདི་ནི་གང་དུའང་མི་འཇུག་པ་མ་ཡིན་ནོ། གཞན་ཡང་། སེམས་ཅན་འདི་དག་ཐོག་མ་མེད་པའི་འཁོར་བར་འཁྱམ་ཞིང་། སྐྱེས་པ་དང་བུད་མེད་རྣམས་ནི་ཕན་ཚུན་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔར་གཏོགས་པའི་གཟུགས་ལ་མངོན་པར་དགའ་ལ། དེ་ལ་བུད་མེད་ནི་སྐྱེས་པའི་གཟུགས་ལ་ཆགས་ཤིང་། བརྐམ་པ་དང་། ཞེན་པ་དང་། འབྱར་བ་དང་། ལྷག་པར་ཆགས་པ་ཡིན་ཏེ། མོ་རང་གི་དེ་ལ་ལྷག་པར་ཆགས་པ་དེ་ནི་བརྗོད་པར་དཀའ་བ་ཞིག་གོ། དེ་བཞིན་དུ་སྐྱེས་པའང་བུད་མེད་ཀྱི་གཟུགས་ལ་ཆགས་ཤིང་། དེ་ལ་མཐོང་བའི་འདྲེས་པ་ནི་ལྕི་བ་དང་གཞན་དག་གི་རྩ་བ་ལྟ་བུ་ཡིན། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ། “བུད་མེད་ལ་ཇི་ལྟར་བསྒྲུབ་པར་བགྱིའམ་”ཞེས་ཞུས་ཚེ། “མ་མཐོང་བ་ཉིད་དོ།”ཞེས་བཀའ་སྩལ་ཏོ། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔའི་ནང་ནས་གཟུགས་ལ་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། མདོ་འདི་ཉིད་ཐོག་མར་གསུངས་སོ། འདི་ནི་མྱང་འདས་ཐོབ་པར་བྱེད་པའི་སྒྲུབ་པའི་ཐོག་མའི་སྒྲུབ་པ་ཡིན་ནོ། ཡང་བསྟན་པ་གཅིག་བསྟན་པ་གཞན་དང་བསྡུར་བ་གང་ཡིན་པ་དེའང་བསྟན་པའི་མཚམས་སྦྱོར་ཡིན་ཏེ། དེ་ནི་འདིར་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱའོ། “དགེ་སློང་དག ངས་ནི་...ལྟ་བུ་...གནས་པ་མ་མཐོང་ངོ་”ཞེས་པ་འདི་ནི་བསྟན་པའོ། “དགེ་སློང་དག མིག་གིས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་གཟུགས་ཡིད་དུ་འོང་བ། སྡུག་པ། ཡིད་ལ་འབབ་པ། དགའ་བའི་རྣམ་པ་ཅན། འདོད་པ་དང་ལྡན་པ། ཆགས་པར་བྱེད་པ་གང་དག་ཡོད་པ་ལ། གལ་ཏེ་དགེ་སློང་གིས་དེ་ལ་མངོན་པར་དགའ་ཞིང་། མངོན་པར་བསྟོད་དེ་ལྷག་པར་ཞེན་ནས་གནས་ན། དེ་ལྟར་མངོན་པར་དགའ་ཞིང་། མངོན་པར་བསྟོད་དེ་ལྷག་པར་ཞེན་ནས་གནས་པ་དེ་ལ། སྡིག་པ་མི་དགེ་བའི་ཆོས་དུ་མ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པའི་བསྟན་པ་འདི་དང་བསྡུར་རོ། དེ་བཞིན་དུ་“གཟུགས་ལ་རློམ་སེམས་བྱེད། གཟུགས་རྣམས་ལ་རློམ་སེམས་བྱེད། གཟུགས་ལས་རློམ་སེམས་བྱེད། གཟུགས་ནི་‘ངའི་འོ་’ཞེས་རློམ་སེམས་བྱེད། དགེ་སློང་དག གཟུགས་ལ་མངོན་པར་མ་ཤེས་པ། ཡོངས་སུ་མ་ཤེས་པ། འདོད་ཆགས་དང་མ་བྲལ་བ། མ་སྤངས་ན། སྡུག་བསྔལ་ཟད་པར་བྱེད་མི་ནུས་སོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་བསྟན་པ་རྣམས་དང་བསྡུར་བ་ནི་“བཀོད་པ་བཞིའི་འདྲེན་པ་”ཡིན་ནོ། འདིས་རྣམ་པར་ཕྱེ་ནས་བསྡུ་བར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་འདིར་བསྡུ་བས་ན་བཀོད་པ་ཞེས་བྱའོ། ངེས་ཚིག་ལ་སོགས་པ་བཞི་པོའི་བཀོད་པ་ཡིན་པས་ན་བཀོད་པ་བཞིའམ། ཡང་ན་འདིར་བཞི་པོ་བཀོད་པས་ན་བཀོད་པ་བཞི་ཞེས་བྱའོ། ངེས་ཚིག་དང་བསམ་པ་ལ་སོགས་པ་བཞི་པོའི་རྣམ་དབྱེའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་བཀོད་པ་བཞིའི་འདྲེན་པ་ཡིན་ནོ། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། ‘‘Neruttamadhippāyo, byañjanamatha desanānidānañca; Pubbāparānusandhī, eso hāro catubyūho’’ti. (netti. 4 niddesavāra); “ངེས་ཚིག་དང་ནི་བསམ་པ་དང་། །ཚིག་འབྲུ་དང་ནི་གླེང་གཞི་དང་། །སྔ་ཕྱིའི་རྗེས་སུ་འབྲེལ་བ་སྟེ། །འདྲེན་པ་འདི་ནི་བཀོད་པ་བཞི། །”ཞེས་སོ། ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ…pe… itthirūpa’’nti etena ayonisomanasikāro dīpito. Yaṃ tattha cittaṃ pariyādiyati, tena yonisomanasikāro. Tattha ayonisomanasikaroto taṇhāvijjā parivaḍḍhanti, tāsu taṇhāgahaṇena nava taṇhāmūlakā dhammā āvaṭṭanti, avijjāgahaṇena avijjāmūlakaṃ sabbaṃ bhavacakkaṃ āvaṭṭati, yonisomanasikāraggahaṇena ca yonisomanasikāramūlakā dhammā āvaṭṭanti, catubbidhañca sampatticakkanti. Ayaṃ āvaṭṭo hāro. Āvaṭṭayanti etena, ettha vā sabhāgavisabhāgā ca dhammā, tesaṃ vā āvaṭṭananti āvaṭṭo. Desanāya gahitadhammānaṃ sabhāgāsabhāgadhammavasena āvaṭṭanalakkhaṇo hi āvaṭṭo hāro. Vuttampi cetaṃ – “དགེ་སློང་དག ངས་ནི་...ལྟ་བུ་...བུད་མེད་ཀྱི་གཟུགས་གཞན་མ་མཐོང་ངོ་”ཞེས་པས་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་བསྟན་ཏོ། དེ་ལ་སེམས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་གང་ཡིན་པ་དེས་ནི་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པའོ། དེ་ལ་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ། སྲེད་པ་དང་མ་རིག་པ་འཕེལ་བར་འགྱུར་ཞིང་། དེ་དག་ལས་སྲེད་པ་བཟུང་བས་སྲེད་པའི་རྩ་བ་ཅན་གྱི་ཆོས་དགུ་འཁོར་བར་བྱེད། མ་རིག་པ་བཟུང་བས་མ་རིག་པའི་རྩ་བ་ཅན་གྱི་སྲིད་པའི་འཁོར་ལོ་མཐའ་དག་འཁོར་བར་བྱེད། ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་བཟུང་བས་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་རྩ་བ་ཅན་གྱི་ཆོས་རྣམས་དང་། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་འཁོར་ལོ་རྣམ་པ་བཞི་འཁོར་བར་བྱེད་དོ། འདི་ནི་“བསྐོར་བའི་འདྲེན་པ་”ཡིན་ནོ། འདིས་མཐུན་པ་དང་མི་མཐུན་པའི་ཆོས་རྣམས་བསྐོར་བར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་འདིར་དེ་དག་བསྐོར་བས་ན་བསྐོར་བ་ཞེས་བྱའོ། བསྟན་པ་ལས་བཟུང་བའི་ཆོས་རྣམས་མཐུན་པ་དང་མི་མཐུན་པའི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་བསྐོར་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་བསྐོར་བའི་འདྲེན་པ་ཡིན་ནོ། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། ‘‘Ekamhi padaṭṭhāne, pariyesati sesakaṃ padaṭṭhānaṃ; Āvaṭṭati paṭipakkhe, āvaṭṭo nāma so hāro’’ti. (netti. 4 niddesavāra); “གནས་གཅིག་ཉིད་ལ་དམིགས་ནས་ནི། །གནས་གཞན་ལྷག་མ་ཡོངས་སུ་ཚོལ། །གཉེན་པོའི་ཕྱོགས་སུ་བསྐོར་བྱེད་པ། །འདྲེན་པ་དེ་ནི་བསྐོར་བ་ཞེས། །”ཞེས་སོ། Rūpaṃ catubbidhaṃ kammasamuṭṭhānaṃ, cittasamuṭṭhānaṃ, utusamuṭṭhānaṃ, āhārasamuṭṭhānaṃ, tathā iṭṭhaṃ iṭṭhamajjhattaṃ aniṭṭhaṃ aniṭṭhamajjhattanti. Idha pana iṭṭhaṃ adhippetaṃ. Cittaṃ kusalacittamettha veditabbaṃ. Taṃ kāmāvacaraṃ, rūpāvacaraṃ, arūpāvacaraṃ, lokuttaranti catubbidhaṃ. Vedanādisampayuttadhammabhedato anekavidhanti [Pg.59] ayaṃ vibhattihāro. Vibhajīyanti etena, ettha vā sādhāraṇāsādhāraṇānaṃ saṃkilesavodānadhammānaṃ bhūmiyoti vibhatti. Vibhajanaṃ vā etesaṃ bhūmiyoti vibhatti. Saṃkilesadhamme vodānadhamme ca sādhāraṇāsādhāraṇato padaṭṭhānato bhūmito vibhajanalakkhaṇo hi vibhattihāro. Vuttampi cetaṃ – གཟུགས་ནི་རྣམ་པ་བཞི་སྟེ། ལས་ལས་བྱུང་བ། སེམས་ལས་བྱུང་བ། དུས་ལས་བྱུང་བ། ཟས་ལས་བྱུང་བའོ། དེ་བཞིན་དུ་ཡིད་དུ་འོང་བ། ཡིད་དུ་འོང་བ་འབྲིང་པོ། ཡིད་དུ་མི་འོང་བ། ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་འབྲིང་པོ་ཞེས་ཀྱང་ཡོད། འདིར་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བ་ཉིད་དགོངས་པའོ། འདིར་སེམས་ནི་དགེ་བའི་སེམས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། དེ་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པ། གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པ། གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པ། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་སྟེ་རྣམ་པ་བཞིའོ། ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ལས་རྣམ་པ་དུ་མ་ཡོད་པ་ནི་“རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་འདྲེན་པ་”ཡིན་ནོ། འདིས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་དང་རྣམ་པར་བྱང་བའི་ཆོས་ཐུན་མོང་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ཀྱི་ས་རྣམས་རྣམ་པར་འབྱེད་པའམ། ཡང་ན་འདིར་རྣམ་པར་འབྱེད་པས་ན་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཞེས་བྱའོ། ཡང་ན་ས་རྣམས་སུ་དེ་དག་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ནི་རྣམ་པར་འབྱེད་པའོ། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཆོས་དང་རྣམ་པར་བྱང་བའི་ཆོས་རྣམས་ཐུན་མོང་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་དང་། གནས་ཀྱི་སྒོ་ནས་དང་། སའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་འདྲེན་པ་ཡིན་ནོ། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། ‘‘Dhammañca padaṭṭhānaṃ, bhūmiñca vibhajjate ayaṃ hāro; Sādhāraṇe asādhāraṇe ca neyyo vibhattī’’ti. (netti. 4 niddesavāra); “ཆོས་དང་གནས་དང་ས་རྣམས་དང་། །ཐུན་མོང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ། །རྣམ་པར་འབྱེད་པར་བྱེད་པ་འདི། །རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་འདྲེན་པར་ཤེས། །”ཞེས་སོ། Itthirūpaṃ purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati ayoniso manasikaroto, yoniso manasikaroto na pariyādiyati susaṃvutindriyattā sīlesu samāhitassāti ayaṃ parivatto hāro. Paṭipakkhavasena parivattīyanti iminā, ettha vā sutte vuttadhammā, parivattanaṃ vā tesanti parivatto. Niddiṭṭhānaṃ dhammānaṃ paṭipakkhato parivattanalakkhaṇo hi parivatto hāro. Vuttañhetaṃ – ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ། བུད་མེད་ཀྱི་གཟུགས་ཀྱིས་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཡོངས་སུ་བཟུང་ནས་གནས་ལ། ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་། དབང་པོ་ལེགས་པར་བསྡམས་ཤིང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་མཉམ་པར་བཞག་པ་ལ་ནི་ཡོངས་སུ་མི་འཛིན་ཏེ། འདི་ནི་“བཟློག་པའི་འདྲེན་པ་”ཡིན་ནོ། འདིས་གཉེན་པོའི་དབང་གིས་མདོ་ལས་གསུངས་པའི་ཆོས་རྣམས་བཟློག་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་འདིར་བཟློག་པས་ན། ཡང་ན་དེ་དག་བཟློག་པ་ནི་བཟློག་པ་ཞེས་བྱའོ། བསྟན་པའི་ཆོས་རྣམས་གཉེན་པོའི་སྒོ་ནས་བཟློག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་བཟློག་པའི་འདྲེན་པ་ཡིན་ནོ། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། ‘‘Kusalākusale dhamme, niddiṭṭhe bhāvite pahīne ca; Parivattati paṭipakkhe, hāro parivattano nāmā’’ti. (netti. 4 niddesavāra); “དགེ་དང་མི་དགེའི་ཆོས་རྣམས་ནི། །བསྟན་དང་བསྒོམས་དང་སྤངས་པ་ལ། །གཉེན་པོའི་ཕྱོགས་སུ་བཟློག་བྱེད་པ། །འདྲེན་པ་དེ་ནི་བཟློག་པ་ཞེས། །”ཞེས་སོ། Bhikkhave, samaṇā pabbajitāti pariyāyavacanaṃ. Aññaṃ paraṃ kiñcīti pariyāyavacanaṃ. Rūpaṃ vaṇṇaṃ cakkhuviññeyyanti pariyāyavacanaṃ. Samanupassāmi olokessāmi jānāmīti pariyāyavacanaṃ. Evaṃ itthaṃ imaṃ pakāranti pariyāyavacanaṃ. Purisassa puggalassāti pariyāyavacanaṃ. Cittaṃ viññāṇaṃ manoti pariyāyavacanaṃ. Pariyādāya gahetvā khepetvāti pariyāyavacanaṃ. Tiṭṭhati dharati ṭhātīti pariyāyavacanaṃ. Yathā yena pakārena yenākārenāti pariyāyavacanaṃ. Itthī nārī mātugāmoti pariyāyavacananti ayaṃ vevacano hāro. Vividhaṃ vacanaṃ ekassevatthassa vācakametthāti vivacanaṃ, vivacanameva vevacanaṃ. Vividhaṃ vuccati etena atthoti vā vivacanaṃ, vivacanameva vevacanaṃ. Ekasmiṃ atthe anekapariyāyasaddappayojanalakkhaṇo hi vevacano hāro. Vuttañhetaṃ – “དགེ་སློང་དག”ཅེས་པ་ནི་དགེ་སྦྱོང་དང་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཞེས་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་གོ། “གཞན་”ཞེས་པ་ནི་གཞན་པ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞེས་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་གོ། “གཟུགས་”ཅེས་པ་ནི་ཁ་དོག་དང་མིག་གིས་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཞེས་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་གོ། “རྗེས་སུ་མཐོང་”ཞེས་པ་ནི་བལྟ་བར་བྱ་བ་དང་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཞེས་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་གོ། “འདི་ལྟར་”ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟ་བུ་དང་རྣམ་པ་འདི་ཞེས་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་གོ། “སྐྱེས་པའི་”ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་གི་ཞེས་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་གོ། “སེམས་”ཅེས་པ་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་ཡིད་ཅེས་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་གོ། “ཡོངས་སུ་བཟུང་ནས་”ཞེས་པ་ནི་བཟུང་ནས་དང་ཟད་པར་བྱས་ནས་ཞེས་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་གོ། “གནས་”ཅེས་པ་ནི་འཛིན་པ་དང་གནས་པ་ཞེས་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་གོ། “ཇི་ལྟར་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་གང་གིས་དང་ཚུལ་གང་གིས་ཞེས་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་གོ། “བུད་མེད་”ཅེས་པ་ནི་སྐྱེ་དམན་དང་མ་མ་ཞེས་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་སྟེ། འདི་ནི་“མངོན་པར་བརྗོད་པའི་འདྲེན་པ་”ཡིན་ནོ། འདིར་དོན་གཅིག་ཉིད་ལ་བརྗོད་བྱེད་ཀྱི་ཚིག་སྣ་ཚོགས་ཡོད་པས་ན་རྣམ་པར་བརྗོད་པའམ། རྣམ་པར་བརྗོད་པ་ཉིད་མངོན་པར་བརྗོད་པའོ། ཡང་ན་འདིས་དོན་རྣམས་སྣ་ཚོགས་སུ་བརྗོད་པས་ན་རྣམ་པར་བརྗོད་པའམ། རྣམ་པར་བརྗོད་པ་ཉིད་མངོན་པར་བརྗོད་པའོ། དོན་གཅིག་ལ་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒྲ་དུ་མ་སྦྱོར་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་མངོན་པར་བརྗོད་པའི་འདྲེན་པ་ཡིན་ནོ། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། ‘‘Vevacanāni bahūni tu, sutte vuttāni ekadhammassa; Yo jānāti suttavidū, vevacano nāma so hāro’’ti. (netti. 4 niddesavāra); “མདོ་ལས་ཆོས་ནི་གཅིག་ཉིད་ལ། །མངོན་པར་བརྗོད་པ་དུ་མ་གསུངས། །མདོ་རིག་གང་གིས་དེ་ཤེས་པ། །འདྲེན་པ་དེ་ནི་མངོན་བརྗོད་ཅེས། །”ཞེས་སོ། Rūpaṃ [Pg.60] kāḷasāmādivasena anekadhā paññattaṃ. Puriso khattiyādivasena anekadhā paññatto. Cittaṃ parittamahaggatādivasena anekadhā paññattaṃ. ‘‘Pariyādāyā’’ti ettha pariyādānaṃ pariyādāyakānaṃ pāpadhammānaṃ vasena vītikkamapariyuṭṭhānādinā ca anekadhā paññattaṃ. Ayaṃ paññattihāro. Pakārehi, pabhedato vā ñāpīyanti iminā, ettha vā atthāti paññatti. Ekekassa dhammassa anekāhi paññattīhi paññāpetabbākāravibhāvanalakkhaṇo hi paññattihāro. Vuttañhetaṃ – གཟུགས་ནི་ནག་པོ་དང་སེར་པོ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དུ་མར་བཏགས་སོ། སྐྱེས་པ་ནི་རྒྱལ་རིགས་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དུ་མར་བཏགས་སོ། སེམས་ནི་ཆུང་ངུ་དང་ཆེན་པོར་གྱུར་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དུ་མར་བཏགས་སོ། “ཡོངས་སུ་བཟུང་ནས་”ཞེས་པ་འདིར་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་ནི་ཡོངས་སུ་འཛིན་པར་བྱེད་པའི་སྡིག་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་དང་། འདས་པ་དང་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དུ་མར་བཏགས་སོ། འདི་ནི་“བཏགས་པའི་འདྲེན་པ་”ཡིན་ནོ། འདིས་རྣམ་པ་འམ་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་དོན་རྣམས་ཤེས་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་འདིར་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ན་བཏགས་པ་ཞེས་བྱའོ། ཆོས་རེ་རེ་ལ་བཏགས་པ་དུ་མའི་སྒོ་ནས་བཏགས་པར་བྱ་བའི་རྣམ་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་བཏགས་པའི་འདྲེན་པ་ཡིན་ནོ། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། ‘‘Ekaṃ bhagavā dhammaṃ, paññattīhi vividhāhi deseti; So ākāro ñeyyo, paññattī nāma so hāro’’ti. (netti. 4 niddesavāra); “བཅོམ་ལྡན་ཆོས་ནི་གཅིག་ཉིད་ལ། །བཏགས་པ་སྣ་ཚོགས་སྒོ་ནས་སྟོན། །རྣམ་པ་དེ་ནི་ཤེས་བྱ་སྟེ། །འདྲེན་པ་དེ་ནི་བཏགས་པ་ཞེས། །”ཞེས་སོ། Virodhipaccayasamavāye visadisuppattiruppanavaṇṇavikārāpattiyā taṃsamaṅgino hadayaṅgatabhāvappakāsanaṃ rūpaṭṭhoti aniccatāmukhena otaraṇaṃ, aniccassa pana dukkhattā dukkhatāmukhena, dukkhassa ca anattakattā suññatāmukhena otaraṇaṃ. Cittaṃ manoviññāṇadhātu, tassā pariyādāyikā taṇhā tadekaṭṭhā ca pāpadhammā dhammadhātūti dhātumukhena otaraṇaṃ. Evaṃ khandhāyatanādimukhehipi otaraṇaṃ vattabbanti ayaṃ otaraṇo hāro. Otārīyanti anuppavesīyanti etena, ettha vā suttāgatā dhammā paṭiccasamuppādādīsūti otaraṇo. Paṭiccasamuppādādimukhena suttatthassa otaraṇalakkhaṇo hi otaraṇo hāro. Vuttañhetaṃ – འགལ་བའི་རྐྱེན་འདུས་པ་ལས་མི་མཐུན་པ་སྐྱེ་བ་དང་། གཟུགས་སུ་རུང་བ་དང་། ཁ་དོག་འགྱུར་བར་འགྱུར་བས་ན། དེ་དང་ལྡན་པའི་སྙིང་ལ་ཞུགས་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་དོན་ཏེ། འདི་ནི་མི་རྟག་པའི་སྒོ་ནས་གཞུག་པའོ། མི་རྟག་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡིན་པས་སྡུག་བསྔལ་བའི་སྒོ་ནས་གཞུག་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ་ནི་བདག་མེད་པ་ཡིན་པས་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་གཞུག་པའོ། སེམས་ནི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ཡིན་ལ། དེ་ཡོངས་སུ་འཛིན་པར་བྱེད་པའི་སྲེད་པ་དང་དེ་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པའི་སྡིག་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཆོས་ཀྱི་ཁམས་ཡིན་པས་ན། ཁམས་ཀྱི་སྒོ་ནས་གཞུག་པའོ། དེ་བཞིན་དུ་ཕུང་པོ་དང་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་གཞུག་པར་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་“གཞུག་པའི་འདྲེན་པ་”ཡིན་ནོ། འདིས་མདོ་ལས་བྱུང་བའི་ཆོས་རྣམས་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་གཞུག་པའམ་ཞུགས་པར་བྱེད་པས་ན་གཞུག་པ་ཞེས་བྱའོ། རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་མདོའི་དོན་གཞུག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་གཞུག་པའི་འདྲེན་པ་ཡིན་ནོ། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། ‘‘Yo ca paṭiccuppādo, indriyakhandhā ca dhātuāyatanā; Etehi otarati yo, otaraṇo nāma so hāro’’ti. (netti. 4 niddesavāra); “རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་དང་། །དབང་པོ་ཕུང་པོ་ཁམས་སྐྱེ་མཆེད། །འདི་དག་སྒོ་ནས་གང་འཇུག་པ། །འདྲེན་པ་དེ་ནི་གཞུག་པ་ཞེས། །”ཞེས་སོ། Nāhaṃ, bhikkhave…pe… samanupassāmīti ārambho. Evaṃ purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatīti padasuddhi, na pana ārambhasuddhi. Yathayidantiādi padasuddhi ceva ārambhasuddhi cāti ayaṃ sodhano hāro. Sodhīyanti samādhīyanti etena, ettha vā sutte padapadatthapañhārambhāti sodhano. Sutte padapadatthapañhārambhānaṃ sodhanalakkhaṇo hi sodhano hāro. Vuttañhetaṃ – “དགེ་སློང་དག ངས་ནི་...ལྟ་བུ་...རྗེས་སུ་མི་མཐོང་ངོ་”ཞེས་པ་ནི་རྩོམ་པའོ། “འདི་ལྟར་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཡོངས་སུ་བཟུང་ནས་གནས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་ཚིག་དག་པ་ཡིན་གྱི། རྩོམ་པ་དག་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། “འདི་ལྟ་སྟེ་”ལ་སོགས་པ་ནི་ཚིག་དག་པ་དང་རྩོམ་པ་དག་པ་གཉིས་ཀ་ཡིན་ཏེ། འདི་ནི་“སྦྱོང་བའི་འདྲེན་པ་”ཡིན་ནོ། འདིས་མདོ་ལས་ཚིག་དང་། ཚིག་དོན་དང་། དྲི་བ་དང་། རྩོམ་པ་རྣམས་སྦྱོང་བར་བྱེད་པའམ་ལེགས་པར་འཇོག་པས་ན་སྦྱོང་བ་ཞེས་བྱའོ། མདོ་ལས་ཚིག་དང་། ཚིག་དོན་དང་། དྲི་བ་དང་། རྩོམ་པ་རྣམས་སྦྱོང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་སྦྱོང་བའི་འདྲེན་པ་ཡིན་ནོ། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། ‘‘Vissajjitamhi pañhe, gāthāyaṃ pucchitāyamārabbha; Suddhāsuddhaparikkhā, hāro so sodhano nāmā’’ti. (netti. 4 niddesavāra); “དྲི་བ་ལན་བཏབ་གྱུར་པ་དང་། །ཚིགས་བཅད་དྲིས་པ་བརྩམས་པ་ལ། །དག་དང་མ་དག་བརྟག་པ་ནི། །འདྲེན་པ་དེ་ནི་སྦྱོང་བ་ཞེས། །”ཞེས་སོ། Aññanti [Pg.61] sāmaññato adhiṭṭhānaṃ kassaci visesassa anāmaṭṭhattā. Ekarūpampīti taṃ avikappetvā visesavacanaṃ. Yathayidanti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ aniyamavacanabhāvato. Itthirūpanti taṃ avikappetvā visesavacananti ayaṃ adhiṭṭhāno hāro. Adhiṭṭhīyanti anuppavattīyanti etena, ettha vā sāmaññavisesabhūtā dhammā vinā vikappenāti adhiṭṭhāno. Suttāgatānaṃ dhammānaṃ avikappanavaseneva sāmaññavisesaniddhāraṇalakkhaṇo hi adhiṭṭhāno hāro. Vuttampi cetaṃ – "Aññaṃ" (གཞན་ཞེས་པ་ནི་) སྤྱི་མཚན་གྱི་སྒོ་ནས་གནས་པར་བྱེད་པ་སྟེ། བྱེ་བྲག་གང་ལའང་མ་རེག་པའི་ཕྱིར། "Ekarūpampi" (གཟུགས་གཅིག་པུ་ཡང་ཞེས་པ་) ནི་རྣམ་པར་མ་བརྟག་པར་བྱེ་བྲག་ཏུ་བརྗོད་པའོ།། "Yathayidaṃ" (འདི་ལྟ་སྟེ་ཞེས་པ་) ནི་ངེས་པ་མེད་པའི་ཚིག་གི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་སྤྱི་མཚན་གྱི་སྒོ་ནས་གནས་པར་བྱེད་པའོ།། "Itthirūpaṃ" (བུད་མེད་ཀྱི་གཟུགས་ཞེས་པ་) ནི་རྣམ་པར་མ་བརྟག་པར་བྱེ་བྲག་ཏུ་བརྗོད་པ་སྟེ། འདི་ནི་གནས་པར་བྱེད་པའི་ཚུལ་ལོ།། འདིས་སམ། ཡང་ན་འདིར་སྤྱི་དང་བྱེ་བྲག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཆོས་རྣམས་རྣམ་པར་རྟོག་པ་མེད་པར་གནས་པར་བྱེད་ཅིང་རྗེས་སུ་འཇུག་པར་བྱེད་པས་ན་གནས་པར་བྱེད་པའོ།། མདོ་ལས་བྱུང་བའི་ཆོས་རྣམས་རྣམ་པར་མ་བརྟག་པའི་དབང་གིས་ཉིད་དུ་སྤྱི་དང་བྱེ་བྲག་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་གནས་པར་བྱེད་པའི་ཚུལ་ལོ།། འདི་ཡང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Ekattatāya dhammā, yepi ca vemattatāya niddiṭṭhā; Tena vikappayitabbā, eso hāro adhiṭṭhāno’’ti. (netti. 4 niddesavāra); “ཆོས་རྣམས་གཅིག་པ་ཉིད་དུ་གང་དང་། ཐ་དད་པ་ཉིད་དུ་བསྟན་པ་རྣམས། དེས་རྣམ་པར་བརྟག་པར་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་གནས་པར་བྱེད་པའི་ཚུལ་ལོ།།” (ནེཏྟི། ༤ ངེས་པར་བསྟན་པའི་ཐེགས།) Rūpassa kammāvijjādayo kammacittādayo ca hetu. Samanupassanāya āvajjanādayo. Kusalassa cittassa yoniso manasikārādayo. Pariyādāyāti ettha pariyādānassa ayonisomanasikārādayoti ayaṃ parikkhāro hāro. Parikaroti abhisaṅkharoti phalanti parikkhāro, hetu paccayo ca. Parikkhāraṃ ācikkhatīti parikkhāro, hāro. Parikkhāravisayattā, parikkhārasahacaraṇato vā parikkhāro. Sutte āgatadhammānaṃ parikkhārasaṅkhātahetupaccaye niddhāretvā saṃvaṇṇanālakkhaṇo hi parikkhāro hāro. Vuttañhetaṃ – གཟུགས་ཀྱི་རྒྱུ་ནི་ལས་དང་མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། ལས་ཀྱི་སེམས་ལ་སོགས་པའོ།། རྗེས་སུ་མཐོང་བའི་རྒྱུ་ནི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའོ།། དགེ་བའི་སེམས་ཀྱི་རྒྱུ་ནི་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའོ།། "ཀུན་ཏུ་ཟད་པར་བྱས་ནས་" ཞེས་པ་འདིར་ཀུན་ཏུ་ཟད་པའི་རྒྱུ་ནི་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་སྟེ། འདི་ནི་ཡོངས་སུ་སྦྱོར་བའི་ཚུལ་ལོ།། འབྲས་བུ་ཡོངས་སུ་བྱེད་ཅིང་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པས་ན་ཡོངས་སུ་སྦྱོར་བ་སྟེ། རྒྱུ་དང་རྐྱེན་ནོ།། ཡོངས་སུ་སྦྱོར་བ་སྟོན་པས་ན་ཡོངས་སུ་སྦྱོར་བའི་ཚུལ་ལོ།། ཡོངས་སུ་སྦྱོར་བའི་ཡུལ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡོངས་སུ་སྦྱོར་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྤྱོད་པའི་ཕྱིར་ན་ཡོངས་སུ་སྦྱོར་བའོ།། མདོ་ལས་བྱུང་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ཡོངས་སུ་སྦྱོར་བར་གཏོགས་པའི་རྒྱུ་དང་རྐྱེན་རྣམས་རྣམ་པར་ཕྱེ་ནས་རྒྱས་པར་བཤད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་ཡོངས་སུ་སྦྱོར་བའི་ཚུལ་ལོ།། འདི་ཡང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Ye dhammā yaṃ dhammaṃ, janayantippaccayā paramparato; Hetumavakaḍḍhayitvā, eso hāro parikkhāro’’ti. (netti. 4 niddesavāra); “ཆོས་གང་དག་གིས་ཆོས་གང་ཞིག །བརྒྱུད་པའི་རྐྱེན་གྱིས་སྐྱེད་པར་བྱེད། །རྒྱུ་ཉིད་མངོན་པར་བཀུག་ནས་ནི། །འདི་ནི་ཡོངས་སུ་སྦྱོར་བའི་ཚུལ།།” (ནེཏྟི། ༤ ངེས་པར་བསྟན་པའི་ཐེགས།) Purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatīti ettha pariyādāyikā visesato taṇhāvijjā veditabbā tāsaṃ vasena pariyādānasambhavato. Tāsu taṇhāya rūpamadhiṭṭhānaṃ, avijjāya arūpaṃ. Visesato taṇhāya samatho paṭipakkho, avijjāya vipassanā. Samathassa cetovimutti, phalavipassanāya paññāvimutti. Tathā hi tā rāgavirāgā avijjāvirāgāti visesetvā vuccantīti ayaṃ samāropano hāro. Samāropīyanti etena, ettha vā padaṭṭhānādimukhena dhammāti samāropano. Sutte āgatadhammānaṃ padaṭṭhānavevacanabhāvanāpahānasamāropanavicāraṇalakkhaṇo hi samāropano hāro. Vuttañhetaṃ – “སྐྱེས་བུའི་སེམས་ཀུན་ཏུ་ཟད་པར་བྱས་ནས་གནས་སོ་” ཞེས་པ་འདིར་ཀུན་ཏུ་ཟད་པར་བྱེད་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་སྲེད་པ་དང་མ་རིག་པ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱ་སྟེ། དེ་དག་གི་དབང་གིས་ཀུན་ཏུ་ཟད་པ་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། དེ་དག་ལས་སྲེད་པའི་གནས་ནི་གཟུགས་དང་། མ་རིག་པའི་གནས་ནི་གཟུགས་མེད་པའོ།། ཁྱད་པར་དུ་སྲེད་པའི་གཉེན་པོ་ནི་ཞི་གནས་དང་། མ་རིག་པའི་གཉེན་པོ་ནི་ལྷག་མཐོང་ངོ།། ཞི་གནས་ཀྱི་འབྲས་བུ་ནི་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དང་། ལྷག་མཐོང་གི་འབྲས་བུ་ནི་ཤེས་རབ་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ།། དེ་ལྟར་ན་དེ་དག་ནི་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་དང་མ་རིག་པ་དང་བྲལ་བ་ཞེས་བྱེ་བྲག་ཏུ་བརྗོད་པས་ན། འདི་ནི་ལྷག་པར་འགོད་པའི་ཚུལ་ལོ།། འདིས་སམ། ཡང་ན་འདིར་གནས་ཀྱི་ཚིག་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཆོས་རྣམས་ལྷག་པར་འགོད་པས་ན་ལྷག་པར་འགོད་པའོ།། མདོ་ལས་བྱུང་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་གནས་ཀྱི་ཚིག་དང་། རྣམ་གྲངས་དང་། བསྒོམ་པ་དང་། སྤང་བ་རྣམས་ལྷག་པར་བཀོད་དེ་དཔྱོད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་ལྷག་པར་འགོད་པའི་ཚུལ་ལོ།། འདི་ཡང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Ye [Pg.62] dhammā yaṃ mūlā, ye cekatthā pakāsitā muninā; Te samāropayitabbā, esa samāropano hāro’’ti. (netti. 4 niddesavāra); “ཆོས་གང་དག་རྩ་བ་གང་ལས་བྱུང་བ་དང་། དོན་གཅིག་པ་གང་དག་ཐུབ་པས་བསྟན་པ། དེ་དག་ལྷག་པར་བཀོད་པར་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་ལྷག་པར་འགོད་པའི་ཚུལ་ལོ།།” (ནེཏྟི། ༤ ངེས་པར་བསྟན་པའི་ཐེགས།) Ettāvatā ca – འདི་ཙམ་གྱིས་ནི། ‘‘Desanā vicayo yutti, padaṭṭhāno ca lakkhaṇo; Catubyūho ca āvaṭṭo, vibhatti parivattano. “བསྟན་པ་དང་ནི་རྣམ་འབྱེད་དང་། །རིགས་པ་དང་ནི་གནས་ཀྱི་ཚིག །མཚན་ཉིད་དང་ནི་བཀོད་པ་བཞི། །བསྐོར་བ་དང་ནི་རྣམ་པར་དབྱེ། །ཡོངས་སུ་བསྒྱུར་བ་ཉིད་དང་ནི། Vevacano ca paññatti, otaraṇo ca sodhano; Adhiṭṭhāno parikkhāro, samāropano soḷaso’’ti. (netti. 1 uddesavāra) – མངོན་པར་བརྗོད་དང་གདགས་པ་དང་། །གཞུག་པ་དང་ནི་སྦྱོང་བ་དང་། །གནས་པར་བྱེད་དང་ཡོངས་སྦྱོར་དང་། །ལྷག་པར་འགོད་པ་བཅུ་དྲུག་གོ།།” (ནེཏྟི། ༡ བསྟན་པའི་ཐེགས།) Evaṃ vuttā soḷasa hārā dassitāti veditabbā. Harīyanti etehi, ettha vā suttageyyādivisayā aññāṇasaṃsayavipallāsāti hārā. Haranti vā sayaṃ tāni, haraṇamattameva vāti hārā phalūpacārena. Atha vā harīyanti voharīyanti dhammasaṃvaṇṇakadhammappaṭiggāhakehi dhammassa dānaggahaṇavasenāti hārā. Atha vā hārā viyāti hārā. Yathā hi anekaratanāvalisamūho hārasaṅkhāto attano avayavabhūtaratanasamphassehi samupajaniyamānahilādasukho hutvā tadupabhogijanasarīrasantāpaṃ nidāghapariḷāhūpajanitaṃ vūpasameti, evameva tepi nānāvidhaparamattharatanappabandhā saṃvaṇṇanāvisesā attano avayavabhūtaparamattharatanādhigamena samuppādiyamānanibbutisukhā dhammappaṭiggāhakajanahadayaparitāpaṃ kāmarāgādikilesahetukaṃ vūpasamentīti. Atha vā hārayanti aññāṇādinīhāraṃ apagamaṃ karonti ācikkhantīti vā hārā. Atha vā sotujanacittassa haraṇato ramaṇato ca hārā niruttinayena yathā ‘‘bhavesu vantagamano bhagavā’’ti (visuddhi. 1.144; pārā. aṭṭha. 1.verañjakaṇḍavaṇṇanā). དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་ཚུལ་བཅུ་དྲུག་པོ་འདི་དག་བསྟན་ཏོ་ཞེས་རིག་པར་བྱའོ།། འདི་དག་གིས། ཡང་ན་འདིར་མདོ་དང་དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡུལ་གྱི་མི་ཤེས་པ་དང་། ཐེ་ཚོམ་དང་། ཕྱིན་ཅི་ལོག་རྣམས་སེལ་བར་བྱེད་པས་ན་ཚུལ་ལོ།། ཡང་ན་དེ་དག་ཉིད་ཀྱིས་དེ་དག་སེལ་བར་བྱེད་པའམ། སེལ་བ་ཙམ་ཉིད་ཡིན་པས་ན་འབྲས་བུ་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་ཚུལ་ལོ།། ཡང་ན། ཆོས་འཆད་པ་པོ་དང་ཆོས་ཉན་པ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཆོས་སྦྱིན་པ་དང་ལེན་པའི་དབང་གིས་འཁྱེར་བར་བྱེད་ཅིང་ཐ་སྙད་དུ་བྱེད་པས་ན་ཚུལ་ལོ།། ཡང་ན། མགུལ་རྒྱན་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་ན་ཚུལ་ལོ།། འདི་ལྟར་རིན་པོ་ཆེ་དུ་མའི་ཕྲེང་བའི་ཚོགས་མགུལ་རྒྱན་དུ་བཏགས་པ་ནི། རང་གི་ཆ་ཤས་སུ་གྱུར་པའི་རིན་པོ་ཆེའི་རེག་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་དགའ་བ་དང་བདེ་བ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏེ། དེ་སྤྱོད་པའི་སྐྱེ་བོའི་ལུས་ཀྱི་ཚ་བ་སྟེ་སྟོན་ཀའི་ཚ་བས་བསྐྱེད་པའི་གདུང་བ་ཞི་བར་བྱེད་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་དེ་དག་ཀྱང་དོན་དམ་པའི་རིན་པོ་ཆེ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་རྒྱུན་གྱིས་བརྒྱུས་པའི་བཤད་པ་ཁྱད་པར་ཅན་རྣམས་རང་གི་ཆ་ཤས་སུ་གྱུར་པའི་དོན་དམ་པའི་རིན་པོ་ཆེ་རྟོགས་པ་ལས་ཉེ་བར་ཞི་བའི་བདེ་བ་བསྐྱེད་དེ། ཆོས་ཉན་པའི་སྐྱེ་བོའི་སྙིང་གི་གདུང་བ་སྟེ་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བ་རྣམས་ཞི་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཡང་ན། མི་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་སེལ་བར་བྱེད་ཅིང་འདོར་བར་བྱེད་པའམ་སྟོན་པར་བྱེད་པས་ན་ཚུལ་ལོ།། ཡང་ན། ཉན་པའི་སྐྱེ་བོའི་སེམས་འཕྲོག་ཅིང་དགའ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ན་ཚུལ་ཏེ། སྒྲ་ངེས་པའི་ཚུལ་ལས་ “སྲིད་པ་རྣམས་སུ་འགྲོ་བ་སྐྱུགས་པས་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་” ཞེས་པ་བཞིན་ནོ།། Ito paraṃ pana nandiyāvaṭṭādipañcavidhanayā veditabbā – tattha taṇhāvijjā samudayasaccaṃ, tāsaṃ adhiṭṭhānādibhūtā rūpadhammā dukkhasaccaṃ, tesaṃ appavatti nirodhasaccaṃ, nirodhappajānanā paṭipadā maggasaccaṃ. Taṇhāgahaṇena cettha māyāsāṭheyyamānātimānamadappamādapāpicchatāpāpamittatāahirikaanottappādivasena akusalapakkho netabbo. Avijjāgahaṇena viparītamanasikārakodhūpanāhamakkhapaḷāsaissāmacchariya- sārambhadovacassatābhavadiṭṭhivibhavadiṭṭhiādivasena akusalapakkho netabbo. Vuttavipariyāyato [Pg.63] kusalapakkho netabbo. Kathaṃ? Amāyāasāṭheyyādivasena aviparītamanasikārādivasena ca. Tathā samathapakkhiyānaṃ saddhindriyādīnaṃ, vipassanāpakkhiyānaṃ aniccasaññādīnañca vasena vodānapakkho netabboti ayaṃ nandiyāvaṭṭassa nayassa bhūmi. Yo hi taṇhāavijjāhi saṃkilesapakkhassa suttatthassa samathavipassanāhi vodānapakkhassa ca catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso, ayaṃ nandiyāvaṭṭanayo nāma. Vuttañhetaṃ – འདི་ལས་གཞན་དུ་ནི་དགའ་འཁྱིལ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་ལྔ་པོ་རིག་པར་བྱ་སྟེ། དེ་ལ་སྲེད་པ་དང་མ་རིག་པ་ནི་ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པའོ།། དེ་དག་གི་གནས་ལ་སོགས་པར་གྱུར་པའི་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པའོ།། དེ་དག་མི་འཇུག་པ་ནི་འགོག་པའི་བདེན་པའོ།། འགོག་པ་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་ལམ་ནི་ལམ་གྱི་བདེན་པའོ།། འདིར་སྲེད་པ་བཟུང་བས་ནི་སྒྱུ་དང་། གཡོ་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། ལྷག་པའི་ང་རྒྱལ་དང་། རྒྱགས་པ་དང་། བག་མེད་པ་དང་། འདོད་པ་ངན་པ་དང་། སྡིག་པའི་གྲོགས་པོ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་མི་དགེ་བའི་ཕྱོགས་འདྲེན་པར་བྱའོ།། མ་རིག་པ་བཟུང་བས་ནི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་། ཁྲོ་བ་དང་། འཁོན་དུ་འཛིན་པ་དང་། འཆབ་པ་དང་། འཚིག་པ་དང་། ཕྲག་དོག་དང་། སེར་སྣ་དང་། གཤེ་བ་དང་། བཀའ་བློ་བདེ་བ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དང་། སྲིད་པའི་ལྟ་བ་དང་། འཇིག་པའི་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་མི་དགེ་བའི་ཕྱོགས་འདྲེན་པར་བྱའོ།། གསུངས་པ་ལས་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་དགེ་བའི་ཕྱོགས་འདྲེན་པར་བྱའོ།། ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། སྒྱུ་མེད་པ་དང་གཡོ་མེད་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་སོ།། དེ་བཞིན་དུ་ཞི་གནས་ཀྱི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པའི་དད་པའི་དབང་པོ་ལ་སོགས་པ་དང་། ལྷག་མཐོང་གི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པའི་མི་རྟག་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་བྱང་བའི་ཕྱོགས་འདྲེན་པར་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་དགའ་འཁྱིལ་གྱི་ཚུལ་གྱི་ས་གཞིའོ།། གང་ཞིག་སྲེད་པ་དང་མ་རིག་པའི་སྒོ་ནས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་མདོའི་དོན་དང་། ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་བྱང་བའི་ཕྱོགས་རྣམས་བདེན་པ་བཞི་དང་སྦྱོར་བའི་སྒོ་ནས་འདྲེན་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་བཤད་པ་ཁྱད་པར་ཅན་འདི་ནི་དགའ་འཁྱིལ་གྱི་ཚུལ་ཞེས་བྱའོ།། འདི་ཡང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Taṇhañca avijjampi ca, samathena vipassanāya yo neti; Saccehi yojayitvā, ayaṃ nayo nandiyāvaṭṭo’’ti. (netti. 4 niddesavāra); “སྲེད་པ་དང་ནི་མ་རིག་པ། །ཞི་གནས་ལྷག་མཐོང་ཉིད་ཀྱིས་ནི། །བདེན་པ་རྣམས་དང་སྦྱར་ནས་འདྲེན། །ཚུལ་འདི་དགའ་འཁྱིལ་ཞེས་བྱའོ།།” (ནེཏྟི། ༤ ངེས་པར་བསྟན་པའི་ཐེགས།) Nandiyāvaṭṭassa viya āvaṭṭo etassāti nandiyāvaṭṭo. Yathā hi nandiyāvaṭṭo anto ṭhitena padhānāvayavena bahiddhā āvaṭṭati, evamayampi nayoti attho. Atha vā nandiyā taṇhāya pamodassa vā āvaṭṭo etthāti nandiyāvaṭṭo. དགའ་འཁྱིལ་བཞིན་དུ་འདིའི་འཁྱིལ་བ་ཡོད་པས་ན་དགའ་འཁྱིལ་ལོ།། འདི་ལྟར་དགའ་འཁྱིལ་ནི་ནང་ན་གནས་པའི་གཙོ་བོའི་ཆ་ཤས་ཀྱིས་ཕྱི་རོལ་དུ་འཁྱིལ་བར་བྱེད་པ་བཞིན། ཚུལ་འདི་ཡང་དེ་བཞིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། དགའ་བ་སྟེ་སྲེད་པའམ་མགུ་བའི་འཁྱིལ་བ་འདིར་ཡོད་པས་ན་དགའ་འཁྱིལ་ལོ།། Heṭṭhā vuttanayena gahitesu taṇhāvijjātappakkhiyadhammesu taṇhā lobho, avijjā moho, avijjāya sampayutto lohite sati pubbo viya taṇhāya sati sijjhamāno āghāto doso iti tīhi akusalamūlehi gahitehi, tappaṭipakkhato kusalacittaggahaṇena ca tīṇi kusalamūlāni gahitāni eva honti. Idhāpi lobho sabbāni vā sāsavakusalamūlāni samudayasaccaṃ, tannibbattā tesaṃ adhiṭṭhānagocarabhūtā upādānakkhandhā dukkhasaccantiādinā saccayojanā veditabbā. Phalaṃ panettha vimokkhattayavasena niddhāretabbaṃ, tīhi akusalamūlehi tividhaduccaritasaṃkilesamalavisamaakusalasaññāvitakkādivasena akusalapakkho netabbo, tathā tīhi kusalamūlehi tividhasucaritasamakusalasaññāvitakkasaddhammasamādhivimokkhamukhādivasena vodānapakkho netabboti ayaṃ tipukkhalassa nayassa bhūmi. Yo hi akusalamūlehi saṃkilesapakkhassa kusalamūlehi vodānapakkhassa suttatthassa ca catusaccayojanāmukhena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso, ayaṃ tipukkhalanayo nāma. Tīhi avayavehi [Pg.64] lobhādīhi saṃkilesapakkhe, alobhādīhi ca vodānapakkhe pukkhalo sobhanoti tipukkhalo. Vuttañhetaṃ – གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་བཟུང་བའི་སྲེད་པ་དང་མ་རིག་པ་དང་དེའི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ལས། སྲེད་པ་ནི་ཆགས་པ་དང་། མ་རིག་པ་ནི་གཏི་མུག་དང་། མ་རིག་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་སྟེ། ཁྲག་ཡོད་ན་རྣག་འབྱུང་བ་བཞིན་དུ་སྲེད་པ་ཡོད་ན་འགྲུབ་པར་འགྱུར་བའི་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་པ་ནི་ཞེ་སྡང་སྟེ། འདི་ལྟར་མི་དགེ་བའི་རྩ་བ་གསུམ་པོ་འདི་དག་བཟུང་བས་དང་། དེའི་གཉེན་པོར་དགེ་བའི་སེམས་བཟུང་བས་དགེ་བའི་རྩ་བ་གསུམ་པོ་ཡང་བཟུང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།། འདིར་ཡང་ཆགས་པའམ། ཡང་ན་ཟག་བཅས་ཀྱི་དགེ་བའི་རྩ་བ་ཐམས་ཅད་ནི་ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་དང་། དེ་ལས་སྐྱེས་ཤིང་དེ་དག་གི་གནས་དང་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བདེན་པ་སྦྱོར་བ་རིག་པར་བྱའོ།། འདིར་འབྲས་བུ་ནི་རྣམ་པར་ཐར་པའི་སྒོ་གསུམ་གྱི་དབང་གིས་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ།། མི་དགེ་བའི་རྩ་བ་གསུམ་གྱི་སྒོ་ནས་ཉེས་སྤྱོད་རྣམ་པ་གསུམ་དང་། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་དང་། དྲི་མ་དང་། མི་མཐུན་པ་དང་། མི་དགེ་བའི་འདུ་ཤེས་དང་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་མི་དགེ་བའི་ཕྱོགས་འདྲེན་པར་བྱའོ།། དེ་བཞིན་དུ་དགེ་བའི་རྩ་བ་གསུམ་གྱི་སྒོ་ནས་ལེགས་སྤྱོད་རྣམ་པ་གསུམ་དང་། མཐུན་པ་དང་། དགེ་བའི་འདུ་ཤེས་དང་རྟོག་པ་དང་། དམ་པའི་ཆོས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། རྣམ་པར་ཐར་པའི་སྒོ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་བྱང་བའི་ཕྱོགས་འདྲེན་པར་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་མཆོག་གསུམ་གྱི་ཚུལ་གྱི་ས་གཞིའོ།། གང་ཞིག་མི་དགེ་བའི་རྩ་བའི་སྒོ་ནས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཕྱོགས་དང་། དགེ་བའི་རྩ་བའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་བྱང་བའི་ཕྱོགས་ཀྱི་མདོའི་དོན་རྣམས་བདེན་པ་བཞི་དང་སྦྱོར་བའི་སྒོ་ནས་འདྲེན་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་བཤད་པ་ཁྱད་པར་ཅན་འདི་ནི་མཆོག་གསུམ་གྱི་ཚུལ་ཞེས་བྱའོ།། ཆ་ཤས་གསུམ་སྟེ་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཕྱོགས་དང་། མ་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པས་རྣམ་པར་བྱང་བའི་ཕྱོགས་སུ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་ཅིང་མཛེས་པས་ན་མཆོག་གསུམ་མོ།། འདི་ཡང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Yo akusale samūlehi,Neti kusale ca kusalamūlehi; Bhūtaṃ tathaṃ avitathaṃ,Tipukkhalaṃ taṃ nayaṃ āhū’’ti. (netti. 4 niddesavāra); “གང་ཞིག་མི་དགེ་རྩ་བཅས་དང་། །དགེ་བའང་དགེ་བའི་རྩ་བ་ཉིད། །ཡང་དག་དེ་ཉིད་མ་ནོར་བར། །འདྲེན་པ་མཆོག་གསུམ་ཚུལ་དུ་བཤད།།” (ནེཏྟི། ༤ ངེས་པར་བསྟན་པའི་ཐེགས།) Vuttanayena gahitesu taṇhāvijjātappakkhiyadhammesu visesato taṇhādiṭṭhīnaṃ vasena asubhe ‘‘subha’’nti, dukkhe ‘‘sukha’’nti ca vipallāsā, avijjādiṭṭhīnaṃ vasena anicce ‘‘nicca’’nti, anattani ‘‘attā’’ti vipallāsā veditabbā. Tesaṃ paṭipakkhato kusalacittaggahaṇena siddhehi sativīriyasamādhipaññindriyehi cattāri satipaṭṭhānāni siddhāniyeva honti. གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བཟུང་བའི་སྲེད་པ་དང་མ་རིག་པ་དང་དེའི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ལས། སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་དབང་གིས་མི་སྡུག་པ་ལ་ “སྡུག་པ་” ཞེས་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ་ལ་ “བདེ་བ་” ཞེས་པའི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་དང་། མ་རིག་པ་དང་ལྟ་བའི་དབང་གིས་མི་རྟག་པ་ལ་ “རྟག་པ་” ཞེས་པ་དང་། བདག་མེད་པ་ལ་ “བདག་” ཞེས་པའི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་རྣམས་རིག་པར་བྱའོ།། དེ་དག་གི་གཉེན་པོར་དགེ་བའི་སེམས་བཟུང་བས་གྲུབ་པའི་དྲན་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་དབང་པོ་རྣམས་ཀྱིས་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བཞི་པོ་རྣམས་གྲུབ་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།། Tattha catūhi indriyehi cattāro puggalā niddisitabbā. Kathaṃ? Duvidho hi taṇhācarito mudindriyo tikkhindriyoti, tathā diṭṭhicarito. Tesu paṭhamo asubhe ‘‘subha’’nti vipariyesaggāhī satibalena yathābhūtaṃ kāyasabhāvaṃ sallakkhento bhāvanābalena taṃ vipallāsaṃ samugghātetvā sammattaniyāmaṃ okkamati. Dutiyo asukhe ‘‘sukha’’nti vipariyesaggāhī ‘‘uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’tiādinā (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.14; 6.58) vuttena vīriyasaṃvarabhūtena vīriyabalena paṭipakkhaṃ vinodento bhāvanābalena taṃ vipallāsaṃ vidhametvā sammattaniyāmaṃ okkamati. Tatiyo anicce ‘‘nicca’’nti vipallāsaggāhī samathabalena samāhitacitto saṅkhārānaṃ khaṇikabhāvaṃ sallakkhento bhāvanābalena taṃ vipallāsaṃ samugghātetvā sammattaniyāmaṃ okkamati. Catuttho santatisamūhakiccārammaṇaghanavañcitatāya phassādidhammapuñjamatte anattani ‘‘attā’’ti micchābhinivesī catukoṭikasuññatāmanasikārena taṃ micchābhinivesaṃ viddhaṃsento sāmaññaphalaṃ sacchikaroti. Subhasaññādīhi catūhipi vā vipallāsehi samudayasaccaṃ, tesamadhiṭṭhānārammaṇabhūtā pañcupādānakkhandhā dukkhasaccantiādinā saccayojanā veditabbā. Phalaṃ panettha cattāri sāmaññaphalāni, catūhi cettha vipallāsehi caturāsavoghayogaganthaagatitaṇhupādānasallaviññāṇaṭṭhitiapariññādivasena akusalapakkho netabbo, tathā catūhi satipaṭṭhānehi [Pg.65] catubbidhajjhānavihārādhiṭṭhānasukhabhāgiyadhammaappamaññāsammappadhānaiddhipādādivasena vodānapakkho netabboti ayaṃ sīhavikkīḷitassa nayassa bhūmi. Yo hi subhasaññādīhi vipallāsehi sakalassa saṃkilesapakkhassa saddhindriyādīhi ca vodānapakkhassa catusaccayojanāvasena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso, ayaṃ sīhavikkīḷito nāma. Vuttañhetaṃ – དེ་ལ་དབང་པོ་བཞི་པོ་དག་གིས་གང་ཟག་བཞི་མཚོན་པར་བྱའོ། །ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། སྲེད་པའི་སྤྱོད་པ་ཅན་ནི་དབང་པོ་རྟུལ་པོ་དང་དབང་པོ་རྣོན་པོ་གཉིས་སུ་ཡོད་ལ། ལྟ་བའི་སྤྱོད་པ་ཅན་ཡང་དེ་བཞིན་ནོ། །དེ་དག་གི་ནང་ནས་དང་པོ་ནི་མི་སྡུག་པ་ལ་“སྡུག་པའོ་”ཞེས་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་འཛིན་པ་སྟེ། དྲན་པའི་སྟོབས་ཀྱིས་ལུས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མཚོན་པར་བྱེད་ཅིང་། བསྒོམས་པའི་སྟོབས་ཀྱིས་ཕྱིན་ཅི་ལོག་དེ་རྩད་ནས་བཅོམ་སྟེ་ཡང་དག་པའི་སྐྱོན་མེད་པ་ལ་འཇུག་གོ །གཉིས་པ་ནི་བདེ་བ་མ་ཡིན་པ་ལ་“བདེ་བའོ་”ཞེས་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་འཛིན་པ་སྟེ། “སྐྱེས་པའི་འདོད་པའི་རྣམ་རྟོག་ལ་མི་གནས་སོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་གསུངས་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་སྡོམ་པར་གྱུར་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་སྟོབས་ཀྱིས་གཉེན་པོས་བསལ་ཏེ། བསྒོམས་པའི་སྟོབས་ཀྱིས་ཕྱིན་ཅི་ལོག་དེ་བཅོམ་ནས་ཡང་དག་པའི་སྐྱོན་མེད་པ་ལ་འཇུག་གོ །གསུམ་པ་ནི་མི་རྟག་པ་ལ་“རྟག་པའོ་”ཞེས་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་འཛིན་པ་སྟེ། ཞི་གནས་ཀྱི་སྟོབས་ཀྱིས་སེམས་མཉམ་པར་བཞག་ནས་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མའི་རང་བཞིན་མཚོན་པར་བྱེད་ཅིང་། བསྒོམས་པའི་སྟོབས་ཀྱིས་ཕྱིན་ཅི་ལོག་དེ་རྩད་ནས་བཅོམ་སྟེ་ཡང་དག་པའི་སྐྱོན་མེད་པ་ལ་འཇུག་གོ །བཞི་པ་ནི་རྒྱུན་དང་། འདུས་པ་དང་། བྱ་བ་དང་། དམིགས་པའི་རགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་བསླུས་པའི་ཕྱིར། རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཙམ་ལ་བདག་མེད་པ་ལ་“བདག་གོ་”ཞེས་ལོག་པར་མངོན་པར་ཞེན་པ་སྟེ། མཐའ་བཞི་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་ཡིད་ལ་བྱེད་པས་ལོག་པར་མངོན་པར་ཞེན་པ་དེ་བཅོམ་ནས་དགེ་སྦྱོང་གི་འབྲས་བུ་མངོན་དུ་བྱེད་དོ། །ཡང་ན་གཙང་བར་འདུ་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་བཞི་པོ་དག་གིས་ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་དང་། དེ་དག་གི་གཞི་དང་དམིགས་པར་གྱུར་པའི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པའོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་བདེན་པའི་སྦྱོར་བ་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདིར་འབྲས་བུ་ནི་དགེ་སྦྱོང་གི་འབྲས་བུ་བཞི་ཡིན་ལ། འདིར་ཕྱིན་ཅི་ལོག་བཞི་པོ་དག་གིས་ཟག་པ་བཞི་དང་། ཆུ་བོ་དང་། སྦྱོར་བ་དང་། མདུད་པ་དང་། མི་འགྲོ་བའི་གནས་དང་། སྲེད་པ་དང་། ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་། ཟུག་རྔུ་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པའི་གནས་པ་དང་། ཡོངས་སུ་མི་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་མི་དགེ་བའི་ཕྱོགས་སུ་དྲང་བར་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བཞི་དང་། བསམ་གཏན་བཞིའི་གནས་པ་དང་། གནས་པ་དང་། བདེ་བའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཆོས་དང་། ཚད་མེད་པ་དང་། ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་དང་། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་བྱང་བའི་ཕྱོགས་སུ་དྲང་བར་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་སེང་གེ་རྣམ་པར་རྩེ་བའི་ཚུལ་གྱི་ས་ཡིན་ནོ། །གང་ཕྱིར་གཙང་བར་འདུ་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་རྣམས་ཀྱིས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཕྱོགས་མཐའ་དག་དང་། དད་པའི་དབང་པོ་ལ་སོགས་པས་རྣམ་པར་བྱང་བའི་ཕྱོགས་རྣམས་བདེན་པ་བཞིའི་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་འདྲེན་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་བཤད་པའི་ཁྱད་པར་གང་ཡིན་པ་འདི་ནི་སེང་གེ་རྣམ་པར་རྩེ་བ་ཞེས་བྱའོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Yo neti vipallāsehi,Kilese indriyehi saddhamme; Etaṃ nayaṃ nayavidū,Sīhavikkīḷitaṃ āhū’’ti. (netti. 4 niddesavāra); “གང་ཞིག་ཕྱིན་ཅི་ལོག་རྣམས་ཀྱིས། །ཉོན་མོངས་དབང་པོས་དམ་པའི་ཆོས། །འདྲེན་པ་ཚུལ་རིག་རྣམས་ཀྱིས་ནི། །སེང་གེ་རྣམ་པར་རྩེ་བར་བཤད། །”ཅེས་སོ། ། Asantāsanajavaparakkamādivisesayogena sīho bhagavā, tassa vikkīḷitaṃ desanā vacīkammabhūto vihāroti katvā vipallāsatappaṭipakkhaparidīpanato sīhassa vikkīḷitaṃ etthāti sīhavikkīḷito, nayo. Balavisesayogadīpanato vā sīhavikkīḷitasadisattā nayo sīhavikkīḷito. Balaviseso cettha saddhādibalaṃ, dasabalāni eva vā. མི་སྐྲག་པ་དང་། མགྱོགས་པ་དང་། རྩལ་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་སེང་གེ་ལྟ་བུའོ། །དེའི་རྣམ་པར་རྩེ་བ་ནི་ངག་གི་ལས་སུ་གྱུར་པའི་ཆོས་སྟོན་པའི་གནས་པ་ཡིན་པས། ཕྱིན་ཅི་ལོག་དང་དེའི་གཉེན་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། འདིར་སེང་གེའི་རྣམ་པར་རྩེ་བ་ཡོད་པས་ན་སེང་གེ་རྣམ་པར་རྩེ་བའི་ཚུལ་ལོ། །ཡང་ན་སྟོབས་ཀྱི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། སེང་གེ་རྣམ་པར་རྩེ་བ་དང་འདྲ་བས་ན་སེང་གེ་རྣམ་པར་རྩེ་བའི་ཚུལ་ལོ། །འདིར་སྟོབས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ནི་དད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྟོབས་སམ། ཡང་ན་སྟོབས་བཅུ་ཉིད་དོ། ། Imesaṃ pana tiṇṇaṃ atthanayānaṃ siddhiyā vohāranayadvayaṃ siddhameva hoti. Tathā hi atthanayattayadisābhāvena kusalādidhammānaṃ ālocanaṃ disālocanaṃ. Vuttañhetaṃ – དོན་གྱི་ཚུལ་གསུམ་པོ་འདི་དག་གྲུབ་པས་ནི་ཐ་སྙད་ཀྱི་ཚུལ་གཉིས་པོ་གྲུབ་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །འདི་ལྟར་དོན་གྱི་ཚུལ་གསུམ་གྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་བལྟ་བ་ནི་ཕྱོགས་ལ་བལྟ་བ་ཞེས་བྱའོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Veyyākaraṇesu hi ye,Kusalākusalā tahiṃ tahiṃ vuttā; Manasā olokayate,Taṃ khu disālocanaṃ āhū’’ti. (netti. 4 niddesavāra); “ལུང་བསྟན་དག་ཏུ་གང་དང་གང་། །དགེ་དང་མི་དགེ་གསུངས་པ་རྣམས། །ཡིད་ཀྱིས་རྣམ་པར་ལྟ་བྱེད་པ། །དེ་ནི་ཕྱོགས་ལ་བལྟ་བར་བཤད། །”ཅེས་སོ། ། Tathā ālocitānaṃ tesaṃ dhammānaṃ atthanayattayayojane samānayanato aṅkuso viya aṅkuso. Vuttañhetaṃ – དེ་ལྟར་བལྟས་པའི་ཆོས་དེ་དག་དོན་གྱི་ཚུལ་གསུམ་གྱི་སྦྱོར་བ་ལ་སྡུད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། ལྕགས་ཀྱུ་ལྟ་བུ་སྟེ་ལྕགས་ཀྱུའོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Oloketvā disalocanena, ukkhipiya yaṃ samāneti; Sabbe kusalākusale, ayaṃ nayo aṅkuso nāmā’’ti. (netti. 4 niddesavāra); “ཕྱོགས་ལ་བལྟ་བས་རྣམ་བལྟས་ནས། །བཏེགས་ཏེ་གང་ཞིག་སྡུད་བྱེད་པ། །དགེ་དང་མི་དགེ་ཐམས་ཅད་དེ། །ཚུལ་འདི་ལྕགས་ཀྱུ་ཞེས་བྱའོ། །”ཅེས་སོ། ། Tasmā manasāva atthanayānaṃ disābhūtadhammānaṃ locanaṃ disālocanaṃ, tesaṃ samānayanaṃ aṅkusoti pañcapi nayāni yuttāni honti. དེ་ལྟ་བས་ན་ཡིད་ཁོ་ནས་དོན་གྱི་ཚུལ་རྣམས་ཀྱི་ཕྱོགས་སུ་གྱུར་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་བལྟ་བ་ནི་ཕྱོགས་ལ་བལྟ་བ་དང་། དེ་དག་སྡུད་པ་ནི་ལྕགས་ཀྱུ་ཡིན་པས། ཚུལ་ལྔ་པོ་ཐམས་ཅད་རིགས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། ། Ettāvatā [Pg.66] ca – འདི་ཙམ་གྱིས་ནི། ‘‘Paṭhamo nandiyāvaṭṭo, dutiyo ca tipukkhalo; Sīhavikkīḷito nāma, tatiyo nayalañjako. “དང་པོ་དགའ་འཁྱིལ་ཞེས་བྱ་སྟེ། །གཉིས་པ་པདྨ་གསུམ་པ་ཡིན། །གསུམ་པ་སེང་གེ་རྣམ་རྩེ་བ། །ཚུལ་གྱི་མཚན་མ་ཞེས་བྱའོ། ། Disālocanamāhaṃsu, catutthaṃ nayamuttamaṃ; Pañcamo aṅkuso nāma, sabbe pañca nayā gatā’’ti. (netti. 1 uddesavāra) – ཕྱོགས་ལ་བལྟ་བ་བཞི་པ་སྟེ། །ཚུལ་གྱི་མཆོག་ཏུ་གསུངས་པ་ཡིན། །ལྔ་པ་ལྕགས་ཀྱུ་ཞེས་བྱ་སྟེ། །ཚུལ་ལྔ་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པར་བྱ། །”ཞེས་སོ། ། Evaṃ vuttapañcanayāpi ettha dassitāti veditabbā. Nayati saṃkilesaṃ vodānañca vibhāgato ñāpetīti nayo, lañjeti pakāseti suttatthanti lañjako, nayo ca so lañjako cāti nayalañjako. Idañca suttaṃ soḷasavidhe suttantapaṭṭhāne saṃkilesabhāgiyaṃ byatirekamukhena nibbedhāsekkhabhāgiyanti daṭṭhabbaṃ. Aṭṭhavīsatividhe pana suttantapaṭṭhāne lokiyalokuttaraṃ sattadhammādhiṭṭhānaṃ ñāṇaññeyyaṃ dassanabhāvanaṃ sakavacanaṃ vissajjanīyaṃ kusalākusalaṃ anuññātaṃ paṭikkhittañcāti veditabbaṃ. དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་ཚུལ་ལྔ་པོ་དག་ཀྱང་འདིར་བསྟན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་དང་རྣམ་པར་བྱང་བ་རྣམ་པར་ཕྱེ་སྟེ་འདྲེན་ཅིང་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ན་ཚུལ་ལོ། །མདོའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་སྟོན་པས་ན་མཚན་མ་སྟེ། ཚུལ་དེ་ཉིད་མཚན་མ་ཡང་ཡིན་པས་ན་ཚུལ་གྱི་མཚན་མའོ། །མདོ་འདི་ནི་བཅུ་དྲུག་ཚན་གྱི་མདོ་སྡེའི་གཞི་ལ་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པ་དང་། ངེས་པར་འབྱེད་པ་དང་མི་སློབ་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཉི་ཤུ་རྩ་བརྒྱད་ཚན་གྱི་མདོ་སྡེའི་གཞི་ལ་ནི། འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་དང་། སེམས་ཅན་དང་ཆོས་ལ་གནས་པ་དང་། ཡེ་ཤེས་དང་ཤེས་བྱ་དང་། མཐོང་བ་དང་བསྒོམ་པ་དང་། རང་གི་ཚིག་དང་། ལན་གདབ་པ་དང་། དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་དང་། གནང་བ་དང་བཀག་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Tattha soḷasavidhasuttantaṃ paṭṭhānaṃ nāma ‘‘saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ, vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ, nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ, asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ, vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ, vāsanābhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ, nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ, vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ, neva saṃkilesabhāgiyaṃ na vāsanābhāgiyaṃ na nibbedhabhāgiyaṃ na asekkhabhāgiyaṃ sutta’’nti (netti. 89) evaṃ vuttasoḷasasāsanapaṭṭhānāni. དེ་ལ་བཅུ་དྲུག་ཚན་གྱི་མདོ་སྡེའི་གཞི་ཞེས་བྱ་བ་ནི། “ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་མདོ་དང་། བག་ཆགས་ཀྱི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་མདོ་དང་། ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་མདོ་དང་། མི་སློབ་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་མདོ་དང་། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་དང་བག་ཆགས་ཀྱི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་མདོ་དང་། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་དང་ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་མདོ་དང་། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་དང་མི་སློབ་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་མདོ་དང་། བག་ཆགས་དང་ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་མདོ་དང་། བག་ཆགས་དང་མི་སློབ་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་མདོ་དང་། ངེས་པར་འབྱེད་པ་དང་མི་སློབ་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་མདོ་དང་། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་དང་བག་ཆགས་དང་ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་མདོ་དང་། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་དང་བག་ཆགས་དང་མི་སློབ་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་མདོ་དང་། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་དང་ངེས་པར་འབྱེད་པ་དང་མི་སློབ་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་མདོ་དང་། བག་ཆགས་དང་ངེས་པར་འབྱེད་པ་དང་མི་སློབ་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་མདོ་དང་། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་དང་བག་ཆགས་དང་ངེས་པར་འབྱེད་པ་དང་མི་སློབ་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་མདོ་དང་། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའང་མ་ཡིན། བག་ཆགས་ཀྱི་ཆ་དང་མཐུན་པའང་མ་ཡིན། ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའང་མ་ཡིན། མི་སློབ་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའང་མ་ཡིན་པའི་མདོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་བསྟན་པའི་གཞི་བཅུ་དྲུག་པོ་འདི་དག་གོ ། Tattha saṃkilissanti etenāti saṃkileso, saṃkilesabhāge saṃkilesakoṭṭhāse pavattaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ. Vāsanā puññabhāvanā, vāsanābhāge pavattaṃ vāsanābhāgiyaṃ, vāsanaṃ bhajāpetīti vā vāsanābhāgiyaṃ. Nibbijjhanaṃ lobhakkhandhādīnaṃ padālanaṃ nibbedho, nibbedhabhāge [Pg.67] pavattaṃ, nibbedhaṃ bhajāpetīti vā nibbedhabhāgiyaṃ. Pariniṭṭhitasikkhā dhammā asekkhā, asekkhabhāge pavattaṃ, asekkhe bhajāpetīti vā asekkhabhāgiyaṃ. Tesu yattha taṇhādisaṃkileso vibhatto, idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ. Yattha dānādipuññakiriyavatthu vibhattaṃ, idaṃ vāsanābhāgiyaṃ. Yattha sekkhā sīlakkhandhādayo vibhattā, idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ. Yattha pana asekkhā sīlakkhandhādayo vibhattā, idaṃ asekkhabhāgiyaṃ. Itarāni tesaṃ vomissakanayavasena vuttāni. Sabbāsavasaṃvarapariyāyādīnaṃ vasena sabbabhāgiyaṃ veditabbaṃ. Tattha hi saṃkilesadhammā lokiyasucaritadhammā sekkhā dhammā asekkhā dhammā ca vibhattā. Sabbabhāgiyaṃ pana ‘‘passaṃ na passatī’’tiādikaṃ udakādianuvādavacanaṃ veditabbaṃ. དེ་ལ་གང་གིས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པར་བྱེད་པས་ན་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་སྟེ། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཆ་འམ་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཆ་ཤས་ལ་འཇུག་པས་ན་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའོ། །བག་ཆགས་ནི་བསོད་ནམས་བསྒོམ་པ་སྟེ། བག་ཆགས་ཀྱི་ཆ་ལ་འཇུག་པས་ན་བག་ཆགས་ཀྱི་ཆ་དང་མཐུན་པའམ། ཡང་ན་བག་ཆགས་ལ་སྦྱོར་བར་བྱེད་པས་ན་བག་ཆགས་ཀྱི་ཆ་དང་མཐུན་པའོ། །ངེས་པར་འབྱེད་པ་ནི་ཆགས་པའི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་འཇོམས་པ་སྟེ། ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཆ་ལ་འཇུག་པའམ། ཡང་ན་ངེས་པར་འབྱེད་པ་ལ་སྦྱོར་བར་བྱེད་པས་ན་ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའོ། །བསླབ་པ་མཐར་ཕྱིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་མི་སློབ་པ་སྟེ། མི་སློབ་པའི་ཆ་ལ་འཇུག་པའམ། ཡང་ན་མི་སློབ་པ་ལ་སྦྱོར་བར་བྱེད་པས་ན་མི་སློབ་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའོ། །དེ་དག་གི་ནང་ནས་གང་དུ་སྲེད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་ནི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའོ། །གང་དུ་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོ་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་ནི་བག་ཆགས་ཀྱི་ཆ་དང་མཐུན་པའོ། །གང་དུ་སློབ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་ནི་ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའོ། །གང་དུ་མི་སློབ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་ནི་མི་སློབ་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའོ། །གཞན་རྣམས་ནི་དེ་དག་འདྲེས་པའི་ཚུལ་གྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །ཟག་པ་ཐམས་ཅད་སྡོམ་པའི་རྣམ་གྲངས་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཆ་དང་མཐུན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ལ་ནི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཆོས་དང་། འཇིག་རྟེན་པའི་སྤྱོད་པ་བཟང་པོའི་ཆོས་དང་། སློབ་པའི་ཆོས་དང་། མི་སློབ་པའི་ཆོས་རྣམས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཆ་དང་མཐུན་པ་ནི་ “མཐོང་བཞིན་དུ་མི་མཐོང་ངོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཆུ་ལ་སོགས་པའི་དཔེའི་ཚིག་ཏུ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Aṭṭhavīsatividhaṃ suttantapaṭṭhānaṃ pana ‘‘lokiyaṃ, lokuttaraṃ, lokiyañca lokuttarañca, sattādhiṭṭhānaṃ, dhammādhiṭṭhānaṃ, sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca, ñāṇaṃ, ñeyyaṃ, ñāṇañca ñeyyañca, dassanaṃ, bhāvanā, dassanañca bhāvanā ca, sakavacanaṃ, paravacanaṃ, sakavacanañca paravacanañca, vissajjanīyaṃ, avissajjanīyaṃ, vissajjanīyañca avissajjanīyañca, kammaṃ, vipāko, kammañca vipāko ca kusalaṃ, akusalaṃ, kusalañca akusalañca anuññātaṃ, paṭikkhittaṃ, anuññātañca paṭikkhittañca, thavo’’ti (netti. 112) evamāgatāni aṭṭhavīsati sāsanapaṭṭhānāni. Tattha lokiyanti loke niyutto, loke vā vidito lokiyo. Idha pana lokiyo attho yasmiṃ sutte vutto, taṃ suttaṃ lokiyaṃ. Tathā lokuttaraṃ. Yasmiṃ pana sutte padesena lokiyaṃ, padesena lokuttaraṃ vuttaṃ, taṃ lokiyañca lokuttarañca. Sattaadhippāyasattapaññattimukhena desitaṃ sattādhiṭṭhānaṃ. Dhammavasena desitaṃ dhammādhiṭṭhānaṃ. Ubhayavasena desitaṃ sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca. Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo. Buddhādīnaṃ pana guṇābhitthavanavasena pavattaṃ suttaṃ thavo nāma – ཉི་ཤུ་རྩ་བརྒྱད་ཚན་གྱི་མདོ་སྡེའི་གཞི་ནི། “འཇིག་རྟེན་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ཉིད་དང་། སེམས་ཅན་ལ་གནས་པ་དང་། ཆོས་ལ་གནས་པ་དང་། སེམས་ཅན་དང་ཆོས་ལ་གནས་པ་ཉིད་དང་། ཡེ་ཤེས་དང་། ཤེས་བྱ་དང་། ཡེ་ཤེས་དང་ཤེས་བྱ་ཉིད་དང་། མཐོང་བ་དང་། བསྒོམ་པ་དང་། མཐོང་བ་དང་བསྒོམ་པ་ཉིད་དང་། རང་གི་ཚིག་དང་། གཞན་གྱི་ཚིག་དང་། རང་གི་ཚིག་དང་གཞན་གྱི་ཚིག་ཉིད་དང་། ལན་གདབ་པར་བྱ་བ་དང་། ལན་གདབ་པར་མི་བྱ་བ་དང་། ལན་གདབ་པར་བྱ་བ་དང་ལན་གདབ་པར་མི་བྱ་བ་ཉིད་དང་། ལས་དང་། རྣམ་པར་སྨིན་པ་དང་། ལས་དང་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཉིད་དང་། དགེ་བ་དང་། མི་དགེ་བ་དང་། དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་ཉིད་དང་། གནང་བ་དང་། བཀག་པ་དང་། གནང་བ་དང་བཀག་པ་ཉིད་དང་། བསྟོད་པ་”ཞེས་འདིར་འབྱུང་བའི་བསྟན་པའི་གཞི་ཉི་ཤུ་རྩ་བརྒྱད་པོ་འདི་དག་གོ །དེ་ལ་འཇིག་རྟེན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལ་གཏོགས་པའམ། ཡང་ན་འཇིག་རྟེན་ན་གྲགས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་པའོ། །འདིར་ནི་མདོ་གང་ཞིག་གི་ནང་དུ་འཇིག་རྟེན་པའི་དོན་གསུངས་པ་དེ་ནི་འཇིག་རྟེན་པའི་མདོ་ཡིན་ལ། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའང་དེ་བཞིན་ནོ། །མདོ་གང་ཞིག་གི་ནང་དུ་ཕྱོགས་གཅིག་གིས་འཇིག་རྟེན་པ་དང་། ཕྱོགས་གཅིག་གིས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་གསུངས་པ་དེ་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ཉིད་དོ། །སེམས་ཅན་གྱི་བསམ་པ་དང་སེམས་ཅན་དུ་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པ་ནི་སེམས་ཅན་ལ་གནས་པའོ། །ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་བསྟན་པ་ནི་ཆོས་ལ་གནས་པའོ། །གཉིས་ཀའི་དབང་གིས་བསྟན་པ་ནི་སེམས་ཅན་དང་ཆོས་ལ་གནས་པ་ཉིད་དོ། །ཚུལ་འདིས་ཚིག་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། །སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་བསྟོད་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་མདོ་ནི་བསྟོད་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། ‘‘Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho, saccānaṃ caturo padā; Virāgo seṭṭho dhammānaṃ, dvipadānañca cakkhumā’’ti. (dha. pa. 273; netti. 170; peṭako. 30) ādikaṃ viya – “ལམ་རྣམས་ཀུན་གྱི་འཕགས་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད། །བདེན་པ་རྣམས་ཀྱི་བདེན་པ་བཞི་པོ་མཆོག །ཆོས་རྣམས་ཀུན་གྱི་འདོད་ཆགས་བྲལ་བ་མཆོག །རྐང་གཉིས་རྣམས་ཀྱི་སྤྱན་ལྡན་མཆོག་ཡིན་ནོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུའོ། ། Nettinayavaṇṇanā niṭṭhitā. མདོ་གཏན་ལ་དབབ་པའི་ཚུལ་གྱི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 2. Saddagarukādīnanti [Pg.68] ādisaddena gandharasaphoṭṭhabbagaruke saṅgaṇhāti. Āsayavasenāti ajjhāsayavasena. Utusamuṭṭhānopi itthisantānagato saddo labbhati, so idha nādhippetoti ‘‘cittasamuṭṭhāno’’ti vuttaṃ. Kathitasaddo ālāpādisaddo. Gītasaddo sarena gāyanasaddo. Itthiyā hasanasaddopettha saṅgahetabbo tassapi purisena assādetabbato. Tenāha – ‘‘apica kho mātugāmassa saddaṃ suṇāti tirokuṭṭā vā tiropākārā vā hasantiyā vā bhaṇantiyā vā gāyantiyā vā, so tadassādetī’’tiādi. Nivatthanivāsanassāti khalitthaddhassa nivāsanassa. Alaṅkārassāti nūpurādikassa alaṅkārassa. Itthisaddotveva veditabboti itthipaṭibaddhabhāvato vuttaṃ. Tenāha – ‘‘sabbopī’’tiādi. Avidūraṭṭhāneti tassa hatthikulassa vasanaṭṭhānato avidūraṭṭhāne. Kāyūpapannoti sampannakāyo thirakathinamahākāyo. Mahāhatthīti mahānubhāvo hatthī. Jeṭṭhakaṃ katvāti yūthapatiṃ katvā. ༢. སྒྲ་ལྷག་པར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་ཞེས་པ་ལ། སོགས་པ་ཞེས་པའི་སྒྲས་དྲི་དང་། རོ། རེག་བྱ་ལྷག་པར་བྱེད་པ་རྣམས་སྡུད་པར་བྱེད་དོ།། བསམ་པའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི་ལྷག་པའི་བསམ་པའི་དབང་གིས་སོ།། དུས་ལས་བྱུང་བའི་སྒྲ་ཡང་བུད་མེད་ཀྱི་རྒྱུད་ལ་ཡོད་པ་རྙེད་མོད་ཀྱི། དེ་ནི་འདིར་དགོངས་པ་མ་ཡིན་པས། "སེམས་ལས་བྱུང་བ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། སྨྲས་པའི་སྒྲ་ནི་གཏམ་ལ་སོགས་པའི་སྒྲའོ།། གླུ་དབྱངས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་སྒྲ་གདངས་ཀྱིས་གླུ་ལེན་པའི་སྒྲའོ།། བུད་མེད་ཀྱི་དགོད་པའི་སྒྲ་ཡང་འདིར་བསྡུ་བར་བྱ་སྟེ། དེ་ཡང་སྐྱེས་པས་མྱོང་བར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། "གཞན་ཡང་བུད་མེད་ཀྱི་སྒྲ་ནི་རྩིག་པའི་ཕ་རོལ་ལམ། ར་བའི་ཕ་རོལ་ནས་དགོད་པའམ། སྨྲ་བའམ། གླུ་ལེན་པའི་སྒྲ་ཐོས་ནས། དེས་དེ་ལ་མངར་བར་འཛིན་ཏོ།།" ལ་སོགས་པའོ།། གྱོན་པའི་ཤམ་ཐབས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི་རྩུབ་ཅིང་མཁྲེགས་པའི་གོས་ཀྱིའོ།། རྒྱན་གྱི་ཞེས་པ་ནི་རྐང་གདུབ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱན་གྱིའོ།། བུད་མེད་ཀྱི་སྒྲ་ཞེས་བྱ་བར་རིག་པར་བྱ་སྟེ། བུད་མེད་དང་འབྲེལ་བའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། "ཐམས་ཅད་ཀྱང་" ལ་སོགས་པའོ།། མི་རིང་བའི་གནས་སུ་ཞེས་པ་ནི་གླང་པོ་ཆེའི་ཁྱུ་དེའི་གནས་ས་ནས་མི་རིང་བའི་གནས་སུའོ།། ལུས་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། བརྟན་ཅིང་མཁྲེགས་པའི་ལུས་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའོ།། གླང་པོ་ཆེ་ཆེན་པོ་ཞེས་པ་ནི་མཐུ་རྩལ་ཆེ་བའི་གླང་པོ་ཆེའོ།། གཙོ་བོར་བྱས་ནས་ཞེས་པ་ནི་ཁྱུ་མཆོག་ཏུ་བྱས་ནས་སོ།། Kathinatikkhabhāvena siṅgasadisattā aḷasaṅkhātāni siṅgāni etassa atthīti siṅgī, suvaṇṇavaṇṇatāya mahābalatāya ca sīhahatthiādimigasadisattā migo viyāti migo. Tattha tattha kiccaṃ netubhāvena cakkhuyeva nettaṃ, taṃ uggataṭṭhena āyataṃ etassāti āyatacakkhunetto. Aṭṭhi eva taco etassāti aṭṭhittaco. Tenābhibhūtoti tena migena abhibhūto ajjhotthaṭo niccalaggahito hutvā. Karuṇaṃ rudāmīti kāruññapatto hutvā rodāmi viravāmi. Paccatthikabhayato mutti nāma yathā tathā sahāyavato hoti, na ekākinoti āha – ‘‘mā heva maṃ pāṇasamaṃ jaheyyā’’ti. Tattha mā heva manti maṃ evarūpaṃ byasanaṃ pattaṃ attano pāṇasamaṃ piyasāmikaṃ tvaṃ māheva jahi. མཁྲེགས་ཤིང་རྣོ་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་རྭ་དང་འདྲ་བའི་ཕྱིར། རྭ་ཞེས་བྱ་བའི་རྭ་དེ་དག་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་རྭ་ཅན་ནོ།། གསེར་གྱི་མདོག་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དང་སྟོབས་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱིས། སེང་གེ་དང་གླང་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པའི་རི་དྭགས་དང་འདྲ་བའི་ཕྱིར། རི་དྭགས་བཞིན་ནོ་ཞེས་རི་དྭགས་སོ།། དེ་དང་དེའི་བྱ་བ་འདྲེན་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་མིག་ཉིད་ནི་འདྲེན་བྱེད་དེ། དེ་ཉིད་གྱེན་དུ་འཕགས་པའི་དོན་གྱིས་རིང་བ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་མིག་རིང་པོ་དང་ལྡན་པའོ།། རུས་པ་ཉིད་འདིའི་པགས་པ་ཡིན་པས་ན་རུས་པའི་པགས་པ་ཅན་ནོ།། དེས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ཞེས་པ་ནི་རི་དྭགས་དེས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་། མནན་ཏེ་མི་གཡོ་བར་བཟུང་བར་གྱུར་ནས་སོ།། སྙིང་རྗེ་བར་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་ཏོ་ཞེས་པ་ནི་སྙིང་རྗེ་བའི་གནས་སུ་གྱུར་ཏེ་ངུ་ཞིང་སྐད་ཅོར་འདོན་པའོ།། དགྲ་བོའི་འཇིགས་པ་ལས་ཐར་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཇི་ལྟར་ཡང་གྲོགས་དང་ལྡན་པ་ལ་ཡོད་ཀྱི། གཅིག་པུ་བ་ལ་མེད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ། "བདག་གི་སྲོག་དང་མཚུངས་པ་ཁྱོད་ཀྱིས་བདག་མ་སྤང་ཞིག" ཅེས་པའོ།། དེ་ལ་ "བདག་མ་སྤང་ཞིག་" ཅེས་པ་ནི། བདག་འདི་འདྲ་བའི་ཕུང་ཀྲོལ་ལ་ལྷུང་བ་ལ། རང་གི་སྲོག་དང་མཚུངས་པའི་སྙིང་དུ་སྡུག་པའི་བདག་པོ་ཁྱོད་ཀྱིས་མ་སྤང་ཞིག་ཅེས་པའོ།། Kuñce girikūṭe ramati abhiramati, tattha vā vicarati, koñjanādaṃ nadanto vā vicarati, ku vā pathavī, tadabhighātena jīratīti kuñjaro. Saṭṭhihāyananti jātiyā saṭṭhivassakālasmiṃ kuñjarā thāmena parihāyanti, taṃ sandhāya evamāha. Pathabyā cāturantāyāti catūsu disāsu samuddaṃ patvā ṭhitāya cāturantāya pathaviyā. Suppiyoti suṭṭhu piyo. Tesaṃ tvaṃ vārijo seṭṭhoti ye samudde vā gaṅgāya vā yamunāya vā nammadānadiyā vā kuḷīrā, tesaṃ sabbesaṃ vaṇṇasampattiyā mahantattena ca vārimhi [Pg.69] jātattā vārijo tvameva seṭṭho pasatthataro. Muñca rodantiyā patinti sabbesaṃ seṭṭhattā tameva yācāmi, rodamānāya mayhaṃ sāmikaṃ muñca. Athāti gahaṇassa sithilakaraṇasamanantarameva. Etassāti paṭisattumaddanassa. རི་རྩེའི་གནས་སུ་དགའ་ཞིང་མངོན་པར་དགའ་བའམ། དེར་རྒྱུ་བའམ། ཁྲུང་ཁྲུང་གི་སྒྲ་སྒྲོག་བཞིན་དུ་རྒྱུ་བའམ། ཡང་ན་ "ཀུ" ནི་ས་གཞི་སྟེ། དེ་ལ་བརྡེགས་པས་ས་གཞི་འཇིག་པར་བྱེད་པས་ན་ཀུཉྫ་ར་ཞེས་བྱའོ།། ལོ་དྲུག་ཅུ་ལོན་པ་ཞེས་པ་ནི། སྐྱེ་བ་ནས་ལོ་དྲུག་ཅུ་ལོན་པའི་ཚེ་གླང་པོ་ཆེ་རྣམས་སྟོབས་ཉམས་པར་འགྱུར་བས། དེ་ལ་དགོངས་ནས་དེ་སྐད་གསུངས་སོ།། མཐའ་བཞི་རྒྱ་མཚོས་གཏུགས་པའི་ས་གཞི་ལ་ཞེས་པ་ནི། ཕྱོགས་བཞིར་རྒྱ་མཚོར་གཏུགས་ཏེ་གནས་པའི་མཐའ་བཞི་པའི་ས་གཞི་ལའོ།། ཤིན་ཏུ་གཅེས་པ་ཞེས་པ་ནི་ལེགས་པར་གཅེས་པའོ།། དེ་དག་གི་ནང་ནས་ཆུ་སྐྱེས་ཁྱོད་མཆོག་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་ནི། རྒྱ་མཚོའམ། གངྒཱའམ། ཡམུནཱའམ། ནརྨདཱའི་གཙང་པོ་ལ་གནས་པའི་སྡིག་སྲིན་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས། ཁ་དོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ཆེ་བའི་ཉིད་ཀྱིས་དང་། ཆུ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར། ཆུ་སྐྱེས་ཁྱོད་ཉིད་མཆོག་སྟེ་ལྷག་པར་བསྔགས་པའོ།། ངུ་བཞིན་པའི་བདག་པོ་ཐོངས་ཤིག་ཅེས་པ་ནི། ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཁྱོད་ཉིད་ལ་གསོལ་བ་འདེབས་ཏེ། ངུ་བཞིན་པའི་བདག་གི་བདག་པོ་ཐོངས་ཤིག་ཅེས་པའོ།། དེ་ནས་ཞེས་པ་ནི་བཟུང་བ་ལྷོད་པར་བྱས་པའི་མཇུག་ཐོགས་ཉིད་དུའོ།། འདི་ལ་ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་རྒོལ་བ་འཇོམས་པ་པོ་ལའོ།། Pabbatagahanaṃ nissāyāti tisso pabbatarājiyo atikkamitvā catutthāya pabbatarājiyaṃ pabbatagahanaṃ upanissāya. Evaṃ vadatīti ‘‘udetayaṃ cakkhumā’’tiādinā (jā. 1.2.17) imaṃ buddhamantaṃ mantento vadati. རིའི་ཚལ་ལ་བརྟེན་ནས་ཞེས་པ་ནི། རིའི་རྒྱུད་གསུམ་ལས་འདས་ཏེ། རིའི་རྒྱུད་བཞི་པ་ལ་ཡོད་པའི་རིའི་ཚལ་ལ་ཉེ་བར་བརྟེན་ནས་སོ།། དེ་སྐད་སྨྲའོ་ཞེས་པ་ནི། "སྤྱན་ལྡན་འདི་ནི་འཆར་བར་འགྱུར་" ལ་སོགས་པས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གཟུངས་སྔགས་འདི་བཟླས་ཤིང་སྨྲའོ།། Tattha udetīti pācīnalokadhātuto uggacchati. Cakkhumāti sakalacakkavāḷavāsīnaṃ andhakāraṃ vidhamitvā cakkhuppaṭilābhakaraṇena yantena tesaṃ dinnaṃ cakkhu, tena cakkhunā cakkhumā. Ekarājāti sakalacakkavāḷe ālokakarānaṃ antare seṭṭhaṭṭhena rañjanaṭṭhena ca ekarājā. Harissavaṇṇoti harisamānavaṇṇo, suvaṇṇavaṇṇoti attho. Pathaviṃ pabhāsetīti pathavippabhāso. Taṃ taṃ namassāmīti tasmā taṃ evarūpaṃ bhavantaṃ namassāmi vandāmi. Tayājja guttā viharemha divasanti tayā ajja rakkhitā hutvā imaṃ divasaṃ catuiriyāpathavihārena sukhaṃ vihareyyāma. དེ་ལ་ "འཆར་བར་འགྱུར་" ཞེས་པ་ནི་ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ནས་གྱེན་དུ་འཆར་བའོ།། "སྤྱན་ལྡན་" ཞེས་པ་ནི། འཁོར་ཡུག་གི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་མཐའ་དག་ན་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་མུན་པ་བསལ་ཏེ། མིག་ཐོབ་པར་བྱེད་པའི་ཐབས་ཀྱིས་དེ་དག་ལ་མིག་བྱིན་པས། མིག་དེ་དང་ལྡན་པས་ན་སྤྱན་ལྡན་ནོ།། "རྒྱལ་པོ་གཅིག་པུ་" ཞེས་པ་ནི། འཁོར་ཡུག་གི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་མཐའ་དག་ཏུ་སྣང་བ་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས། མཆོག་གི་དོན་གྱིས་དང་དགའ་བར་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་རྒྱལ་པོ་གཅིག་པུའོ།། "ལྗང་སེར་གྱི་མདོག་ཅན་" ཞེས་པ་ནི་གསེར་གྱི་མདོག་དང་མཚུངས་པའི་མདོག་སྟེ། གསེར་གྱི་མདོག་ཅན་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། "ས་གཞི་གསལ་བར་བྱེད་པ་" ཞེས་པ་ནི་ས་གཞི་ལ་སྣང་བ་སྦྱིན་པའོ།། "ཁྱོད་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ་" ཞེས་པ་ནི། དེའི་ཕྱིར་དེ་ལྟ་བུའི་སྐུ་ཉིད་ལ་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་མཆོད་པར་བགྱིའོ།། "དེ་རིང་ཁྱོད་ཀྱིས་བསྲུངས་ཏེ་ཉིན་མོ་གནས་པར་བགྱིའོ་" ཞེས་པ་ནི། དེ་རིང་ཁྱོད་ཀྱིས་བསྲུངས་པར་གྱུར་ཏེ། ཉིན་མོ་འདིར་སྤྱོད་ལམ་བཞིའི་སྒོ་ནས་བདེ་བར་གནས་པར་བགྱིའོ་ཞེས་པའོ།། Evaṃ bodhisatto imāya gāthāya sūriyaṃ namassitvā dutiyagāthāya atīte parinibbute buddhe ceva buddhaguṇe ca namassati ‘‘ye brāhmaṇā’’tiādinā. Tattha ye brāhmaṇāti ye bāhitapāpā parisuddhā brāhmaṇā. Vedagūti vedānaṃ pāraṃ gatā, vedehi pāraṃ gatāti vā vedagū. Idha pana sabbe saṅkhatadhamme vidite pākaṭe katvā katāti vedagū. Tenevāha – ‘‘sabbadhamme’’ti. Sabbe khandhāyatanadhātudhamme salakkhaṇasāmaññalakkhaṇavasena attano ñāṇassa vidite pākaṭe katvā tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā sammāsambodhiṃ pattā, saṃsāraṃ vā atikkantāti attho. Te me namoti te mama imaṃ namakkāraṃ paṭicchantu. Te ca maṃ pālayantūti evaṃ mayā namassitā ca te bhagavanto maṃ pālayantu rakkhantu. Namattu buddhānaṃ…pe… vimuttiyāti ayaṃ mama namakkāro atītānaṃ parinibbutānaṃ buddhānaṃ atthu, tesaṃyeva catūsu phalesu ñāṇasaṅkhātāya bodhiyā atthu, tathā tesaññeva arahattaphalavimuttiyā [Pg.70] vimuttānaṃ atthu, yā ca nesaṃ tadaṅgavikkhambhanasamucchedappaṭippassaddhinissaraṇasaṅkhātā pañcavidhā vimutti, tāya vimuttiyāpi ayaṃ mayhaṃ namakkāro atthūti attho. Imaṃ so parittaṃ katvā, moro carati esanāti idaṃ pana padadvayaṃ satthā abhisambuddho hutvā āha. Tassattho – bhikkhave, so moro imaṃ parittaṃ imaṃ rakkhaṃ katvā attano gocarabhūmiyaṃ pupphaphalādīnaṃ atthāya nānappakārāya esanāya caratīti. དེ་ལྟར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིས་ཉི་མ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པས་འདས་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་དང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ལ་ "བྲམ་ཟེ་གང་དག་" ལ་སོགས་པས་ཕྱག་འཚལ་ཏོ།། དེ་ལ་ "བྲམ་ཟེ་གང་དག་" ཞེས་པ་ནི། སྡིག་པ་བསལ་ཞིང་ཡོངས་སུ་དག་པའི་བྲམ་ཟེ་རྣམས་སོ།། "རིག་བྱེད་མཐར་ཕྱིན་པ་" ཞེས་པ་ནི། རིག་བྱེད་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའམ། རིག་བྱེད་ཀྱིས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པས་ན་རིག་བྱེད་མཐར་ཕྱིན་པའོ།། འདིར་ནི་འདུས་བྱས་ཀྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རིག་ཅིང་གསལ་བར་བྱས་པས་ན་རིག་བྱེད་མཐར་ཕྱིན་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། "ཆོས་ཐམས་ཅད་" ཅེས་པའོ།། ཕུང་པོ་དང་། སྐྱེ་མཆེད་དང་། ཁམས་ཀྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རང་གི་མཚན་ཉིད་དང་སྤྱིའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་རང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རིག་ཅིང་གསལ་བར་བྱས་ཏེ། བདུད་གསུམ་གྱི་སྤྱི་བོ་ནས་མནན་ཏེ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པའམ། ཡང་ན་འཁོར་བ་ལས་འདས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། "དེ་དག་ལ་བདག་གི་ཕྱག་འཚལ་ལོ་" ཞེས་པ་ནི། དེ་དག་གིས་བདག་གི་ཕྱག་འཚལ་བ་འདི་བཞེས་པར་མཛོད་ཅིག་ཅེས་པའོ།། "དེ་དག་གིས་བདག་སྐྱོབ་པར་མཛོད་ཅིག་" ཅེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་བདག་གིས་ཕྱག་འཚལ་བའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་དག་གིས་བདག་སྐྱོབ་ཅིང་བསྲུང་བར་མཛོད་ཅིག་ཅེས་པའོ།། "སངས་རྒྱས་རྣམས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ་... རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ་" ཞེས་པ་ནི། བདག་གི་ཕྱག་འཚལ་བ་འདི་ནི་འདས་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ལ་འབུལ་ལོ།། དེ་དག་ཉིད་ཀྱི་འབྲས་བུ་བཞི་ལ་ཡེ་ཤེས་སུ་གྱུར་པའི་བྱང་ཆུབ་ལ་འབུལ་ལོ།། དེ་བཞིན་དུ་དེ་དག་ཉིད་ཀྱི་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་རྣམས་ལ་འབུལ་ལོ།། གང་ཡང་དེ་དག་གི་ཆ་ཤས་ཀྱིས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དང་། རྣམ་པར་གནོན་པས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དང་། ཀུན་ཏུ་གཅོད་པས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དང་། ཉེ་བར་ཞི་བས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་སྟེ་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་རྣམ་པ་ལྔ་པོ་དེས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ལའང་བདག་གི་ཕྱག་འཚལ་བ་འདི་འབུལ་ལོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། "དེས་སྲུང་བ་འདི་བྱས་ནས། རྨ་བྱ་ནི་འཚོལ་བར་རྒྱུའོ་" ཞེས་པའི་ཚིག་རྐང་གཉིས་པོ་འདི་ནི་སྟོན་པས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་ནས་གསུངས་སོ།། དེའི་དོན་ནི། དགེ་སློང་དག རྨ་བྱ་དེས་སྲུང་བ་འདི་དང་སྐྱོབ་པ་འདི་བྱས་ནས། རང་གི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ས་གཞི་ལ་མེ་ཏོག་དང་འབྲས་བུ་ལ་སོགས་པའི་ཆེད་དུ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་འཚོལ་བ་ལ་རྒྱུའོ་ཞེས་པའོ།། Evaṃ divasaṃ caritvā sāyaṃ pabbatamatthake nisīditvā atthaṃ gacchantaṃ sūriyaṃ olokento buddhaguṇe āvajjetvā nivāsaṭṭhāne rakkhāvaraṇatthāya puna brahmamantaṃ vadanto ‘‘apetaya’’ntiādimāha. Tenevāha – ‘‘divasaṃ gocaraṃ gahetvā’’tiādi. Tattha apetīti apayāti atthaṃ gacchati. Imaṃ so parittaṃ katvā moro vāsamakappayīti idampi abhisambuddho hutvā āha. Tassattho – bhikkhave, so moro imaṃ parittaṃ imaṃ rakkhaṃ katvā attano nivāsaṭṭhāne vāsaṃ saṃkappayitthāti. Parittakammato puretaramevāti parittakammakaraṇato puretarameva. Morakukkuṭikāyāti kukkuṭikāsadisāya moracchāpikāya. དེ་ལྟར་ཉིན་མོ་རྒྱུས་ནས། ཕྱི་དྲོའི་དུས་སུ་རིའི་རྩེ་མོར་འཁོད་དེ། ནུབ་པར་འགྱུར་བའི་ཉི་མ་ལ་བལྟས་ནས། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཡིད་ལ་བྱེད་བཞིན། གནས་མལ་གྱི་གནས་སུ་བསྲུང་ཞིང་སྐྱོབ་པའི་ཆེད་དུ་ཡང་བྲམ་ཟེའི་གཟུངས་སྔགས་སྨྲ་བཞིན་པས། "འདི་ནི་ནུབ་པར་འགྱུར་" ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། "ཉིན་མོ་སྤྱོད་ཡུལ་བཟུང་ནས་" ལ་སོགས་པའོ།། དེ་ལ་ "ནུབ་པར་འགྱུར་" ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་དེངས་ཤིང་ནུབ་པར་འགྱུར་བའོ།། "དེས་སྲུང་བ་འདི་བྱས་ནས། རྨ་བྱས་གནས་མལ་བཅས་སོ་" ཞེས་པ་འདི་ཡང་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་ནས་གསུངས་སོ།། དེའི་དོན་ནི། དགེ་སློང་དག རྨ་བྱ་དེས་སྲུང་བ་འདི་དང་སྐྱོབ་པ་འདི་བྱས་ནས། རང་གི་གནས་མལ་གྱི་གནས་སུ་གནས་བཅས་སོ་ཞེས་པའོ།། སྲུང་བའི་བྱ་བ་ལས་སྔ་བར་ཉིད་དུ་ཞེས་པ་ནི་སྲུང་བའི་བྱ་བ་མ་བྱས་པའི་སྔོན་ཉིད་དུའོ།། རྨ་བྱའི་ཁྱིམ་བྱ་མོ་ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་བྱ་མོ་དང་འདྲ་བའི་རྨ་བྱ་མོ་ཆུང་ངུ་ལའོ།། 3. Tatiye rūpāyatanassa viya gandhāyatanassapi samuṭṭhāpakapaccayavasena viseso natthīti āha – ‘‘catusamuṭṭhānika’’nti. Itthiyā sarīragandhassa kāyāruḷhaanulepanādigandhassa ca tappaṭibaddhabhāvato avisesena gahaṇappasaṅge idhādhippetagandhaṃ niddhārento ‘‘svāya’’ntiādimāha. Tattha itthiyāti pākatikāya itthiyā. Duggandhoti pākatikāya itthiyā sarīragandhabhāvato duggandho hoti. Idhādhippetoti iṭṭhabhāvato assādetabbattā vuttaṃ. Kathaṃ pana itthiyā sarīragandhassa duggandhabhāvoti āha – ‘‘ekaccā hī’’tiādi. Tattha assassa viya gandho assā atthīti assagandhinī. Meṇḍakassa viya gandho assā atthīti meṇḍakagandhinī. Sedassa viya gandho assā atthīti sedagandhinī. Soṇitassa viya gandho assā atthīti soṇitagandhinī. Rajjatevāti anādimati saṃsāre avijjādikilesavāsanāya parikaḍḍhitahadayattā phoṭṭhabbassādagadhitacittatāya ca andhabālo evarūpāyapi duggandhasarīrāya itthiyā rajjatiyeva. Pākatikāya itthiyā sarīragandhassa duggandhabhāvaṃ dassetvā idāni visiṭṭhāya ekaccāya itthiyā tadabhāvaṃ dassetuṃ – ‘‘cakkavattino [Pg.71] panā’’tiādimāha. Yadi evaṃ īdisāya itthiyā sarīragandhopi idha kasmā nādhippetoti āha – ‘‘ayaṃ na sabbāsaṃ hotī’’tiādi. Tiracchānagatāya itthiyā ekaccāya ca manussitthiyā sarīragandhassa ativiya assādetabbabhāvadassanato puna tampi avisesena anujānanto ‘‘itthikāye gandho vā hotū’’tiādimāha. Itthigandhotveva veditabboti tappaṭibaddhabhāvato vuttaṃ. ༣. གསུམ་པ་ལ་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་བཞིན་དུ་དྲིའི་སྐྱེ་མཆེད་ལའང་ཀུན་ནས་སློང་བའི་རྐྱེན་གྱི་དབང་གིས་ཁྱད་པར་མེད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ། "ཀུན་ནས་སློང་བ་བཞི་ལས་བྱུང་བ་" ཞེས་པའོ།། བུད་མེད་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་དྲི་དང་། ལུས་ལ་བྱུགས་པའི་བྱུག་པ་ལ་སོགས་པའི་དྲི་ཡང་དེ་དང་འབྲེལ་བའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། བྱེ་བྲག་མེད་པར་འཛིན་པར་ཐལ་བའི་ཚེ། འདིར་དགོངས་པའི་དྲི་ཉིད་ངེས་པར་འཛིན་པར་བྱེད་བཞིན། "དེ་ཉིད་ནི་" ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ "བུད་མེད་ཀྱི་" ཞེས་པ་ནི་ཕལ་པའི་བུད་མེད་ཀྱིའོ།། "དྲི་ང་བ་" ཞེས་པ་ནི་ཕལ་པའི་བུད་མེད་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་དྲི་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དྲི་ང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།། "འདིར་དགོངས་པ་" ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་མྱོང་བར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ།། ཇི་ལྟར་ན་བུད་མེད་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་དྲི་དྲི་ང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཞེ་ན། གསུངས་པ། "ཁ་ཅིག་ནི་" ལ་སོགས་པའོ།། དེ་ལ་རྟ་བཞིན་དུ་དྲི་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་རྟའི་དྲི་ཅན་ནོ།། ལུག་བཞིན་དུ་དྲི་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ལུག་གི་དྲི་ཅན་ནོ།། རྔུལ་ཆུ་བཞིན་དུ་དྲི་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་རྔུལ་གྱི་དྲི་ཅན་ནོ།། ཁྲག་བཞིན་དུ་དྲི་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ཁྲག་གི་དྲི་ཅན་ནོ།། "ཆགས་པར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་པ་ནི། ཐོག་མ་མེད་པའི་འཁོར་བ་ན་མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་བག་ཆགས་ཀྱིས་སེམས་དྲངས་པའི་ཕྱིར་དང་། རེག་བྱའི་རོ་ལ་ཆགས་པའི་སེམས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། བྱིས་པ་བླུན་པོ་ནི་འདི་ལྟ་བུའི་ལུས་དྲི་ང་བའི་བུད་མེད་ལའང་ཆགས་པར་འགྱུར་བ་ཉིད་དོ།། ཕལ་པའི་བུད་མེད་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་དྲི་དྲི་ང་བ་ཉིད་དུ་བསྟན་ནས། ད་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་བུད་མེད་ཁ་ཅིག་གི་དེ་ལྟ་བུ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོའི་ནི་" ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་འདི་ལྟ་བུའི་བུད་མེད་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་དྲི་ཡང་འདིར་ཅིའི་ཕྱིར་དགོངས་པ་མ་ཡིན་ཞེ་ན། གསུངས་པ། "འདི་ནི་ཐམས་ཅད་ལ་ཡོད་པ་མ་ཡིན་ནོ་" ལ་སོགས་པའོ།། དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་སུ་གྱུར་པའི་བུད་མེད་དང་། མིའི་བུད་མེད་ཁ་ཅིག་གི་ལུས་ཀྱི་དྲི་ནི་ཤིན་ཏུ་མྱོང་བར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་མཐོང་བའི་ཕྱིར། ཡང་དེ་ཉིད་བྱེ་བྲག་མེད་པར་རྗེས་སུ་གནང་བཞིན། "བུད་མེད་ཀྱི་ལུས་ལ་དྲི་ཡོད་པའམ།" ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། བུད་མེད་ཀྱི་དྲི་ཞེས་བྱ་བར་རིག་པར་བྱ་སྟེ། བུད་མེད་དང་འབྲེལ་བའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ།། 4. Catutthādīsu kiṃ tenāti jivhāviññeyyarase idhādhippete kiṃ tena avayavarasādinā vuttena payojanaṃ. Oṭṭhamaṃsaṃ sammakkhetīti oṭṭhamaṃsasammakkhano, kheḷādīni. Ādisaddena oṭṭhamaṃsamakkhano tambulamukhavāsādiraso gayhati. Sabbo so itthirasoti itthiyāvassa gahetabbattā. ༤. བཞི་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། "དེས་ཅི་ཞིག་བྱ་" ཞེས་པ་ནི། ལྕེའི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་རིག་པར་བྱ་བའི་རོ་འདིར་དགོངས་པ་ཡིན་ན། ཡན་ལག་གི་རོ་ལ་སོགས་པ་སྨྲས་པ་དེས་ཅི་ཞིག་བྱ་སྟེ་དགོས་པ་མེད་དོ།། མཆུའི་ཤ་ལ་བྱུགས་པར་བྱེད་པས་ན་མཆུའི་ཤ་ལ་བྱུག་པ་སྟེ། མཆིལ་མ་ལ་སོགས་པའོ།། སོགས་པ་ཞེས་པའི་སྒྲས་མཆུའི་ཤ་ལ་བྱུག་པའི་སོ་རྩི་དང་ཁ་ཟས་ལ་སོགས་པའི་རོ་བསྡུ་བར་བྱའོ།། དེ་ཐམས་ཅད་ནི་བུད་མེད་ཀྱི་རོ་ཡིན་ཏེ། བུད་མེད་ཉིད་ལས་བཟུང་བར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། 5. Itthiphoṭṭhabboti etthāpi eseva nayo. Yadi panettha itthigatāni rūpārammaṇādīni avisesato purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti, atha kasmā bhagavatā tāni visuṃ visuṃ gahetvā desitānīti āha – ‘‘iti satthā’’tiādi. Yathā hītiādinā tamevatthaṃ samattheti. Gametīti vikkhepaṃ gameti, ayameva vā pāṭho. Gametīti ca saṅgameti. Na tathā sesā saddādayo, na tathā rūpādīni ārammaṇānīti etena sattesu rūpādigarukatā asaṃkiṇṇā viya dassitā, na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ anekavidhattā sattānaṃ ajjhāsayassāti dassetuṃ – ‘‘ekaccassa cā’’tiādi vuttaṃ. Pañcagarukavasenāti pañcārammaṇagarukavasena. Ekaccassa hi purisassa yathāvuttesu pañcasupi ārammaṇesu garukatā hoti, ekaccassa tattha katipayesu, ekasmiṃ eva vā, te sabbepi pañcagarukātveva veditabbā yathā ‘‘sattisayo aṭṭhavimokkhā’’ti. Na pañcagarukajātakavasena ekekārammaṇe garukasseva nādhippetattā. Ekekārammaṇagarukānañhi pañcannaṃ puggalānaṃ tattha āgatattā taṃ jātakaṃ ‘‘pañcagarukajātaka’’nti vuttaṃ. Yadi evaṃ tena idha payojanaṃ natthīti āha – ‘‘sakkhibhāvatthāyā’’ti. Āharitvā kathetabbanti rūpādigarukatāya ete anayabyasanaṃ pattāti dassetuṃ kathetabbaṃ. ༥. "བུད་མེད་ཀྱི་རེག་བྱ་"ཞེས་པ་འདིར་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །གལ་ཏེ་འདིར་བུད་མེད་ལ་གཏོགས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལ་སོགས་པས་བྱེ་བྲག་མེད་པར་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཡོངས་སུ་བཟུང་ནས་གནས་ན། འོ་ན་ཅིའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་དག་སོ་སོ་སོ་སོར་བཟུང་ནས་བསྟན་པ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། "འདི་ལྟར་སྟོན་པས་"ཞེས་སོགས་གསུངས། "འདི་ལྟར་"ཞེས་སོགས་ཀྱིས་དོན་དེ་ཉིད་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ། །"འགྲོ་བར་བྱེད་དོ་"ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་གཡེང་བར་བྱེད་པ་སྟེ། འདི་ཉིད་ཀྱང་ཀློག་ཚུལ་ལོ། །"འགྲོ་བར་བྱེད་དོ་"ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་འདུ་བར་བྱེད་པའོ། །སྒྲ་ལ་སོགས་པ་ལྷག་མ་རྣམས་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ལ། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་རྣམས་ཀྱང་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པས་འདིར་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལྕི་བའི་ཉིད་དེ་མ་འདྲེས་པ་བཞིན་དུ་བསྟན་ཏོ། །འོན་ཀྱང་འདི་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་རྣམ་པ་དུ་མ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་བལྟ་བར་མི་བྱ་སྟེ། དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "ཁ་ཅིག་ལ་ནི་"ཞེས་སོགས་གསུངས། "ལྔ་ལྕི་བའི་དབང་གིས་"ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པ་ལྔ་ལྕི་བའི་དབང་གིས་སོ། །སྐྱེས་པ་ཁ་ཅིག་ལ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དམིགས་པ་ལྔ་ཆར་ལ་ལྕི་བའི་ཉིད་ཡོད་ལ། ཁ་ཅིག་ལ་ནི་དེ་དག་ལས་འགའ་ཞིག་གམ། ཡང་ན་གཅིག་ཉིད་ལ་ཡོད་དེ། དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱང་"ལྷག་པའི་བདུན་གྱི་རྣམ་པར་ཐར་པ་བརྒྱད་"ཅེས་པ་བཞིན་དུ་ལྔ་ལྕི་བ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ། །ལྔ་ལྕི་བའི་སྐྱེས་རབས་ཀྱི་དབང་གིས་མ་ཡིན་ཏེ། དམིགས་པ་རེ་རེ་ལ་ལྕི་བ་ཉིད་ཁོ་ན་ལ་དགོངས་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དམིགས་པ་རེ་རེ་ལ་ལྕི་བའི་གང་ཟག་ལྔ་པོ་དེ་དག་འདིར་འོངས་པའི་ཕྱིར། སྐྱེས་རབས་དེ་ལ་"ལྔ་ལྕི་བའི་སྐྱེས་རབས་"ཞེས་བརྗོད་དོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་འདིར་དེས་དགོས་པ་མེད་དོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། "དཔང་པོའི་དངོས་པོའི་དོན་དུ་"ཞེས་གསུངས། "དྲངས་ཏེ་བཤད་པར་བྱའོ་"ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལྕི་བའི་ཉིད་ཀྱིས་འདི་དག་གནོད་པ་དང་ཕུང་ཀྲོལ་དུ་གྱུར་ཏོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་བཤད་པར་བྱའོ། ། 6-8. Tesanti [Pg.72] suttānaṃ. Uppaṇḍetvā gaṇhituṃ na icchīti tassa thokaṃ virūpadhātukattā na icchi. Anatikkamantoti saṃsandento. Dve hatthaṃ pattānīti dve uppalāni hatthaṃ gatāni. Pahaṭṭhākāraṃ dassetvāti aparāhi itthīhi ekekaṃ laddhaṃ, mayā dve laddhānīti santuṭṭhākāraṃ dassetvā. Parodīti tassā pubbasāmikassa mukhagandhaṃ saritvā. Tassa hi mukhato uppalagandho vāyati. Hāretvāti tasmā ṭhānā apanetvā, ‘‘harāpetvā’’ti vā pāṭho, ayamevattho. ༦-༨. "དེ་དག་གི་"ཞེས་པ་ནི་མདོ་རྣམས་ཀྱིའོ། །"བརྙས་བཅོས་བྱས་ཏེ་ལེན་པར་མི་འདོད་དོ་"ཞེས་པ་ནི་དེའི་ཅུང་ཟད་མི་སྡུག་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་མི་འདོད་པའོ། །"མི་འདའ་བར་"ཞེས་པ་ནི་བསྡུར་བའོ། །"གཉིས་ལག་ཏུ་ཐོབ་པོ་"ཞེས་པ་ནི་ཨུཏྤལ་གཉིས་ལག་ཏུ་སོང་བའོ། །"དགའ་བའི་རྣམ་པ་བསྟན་ནས་"ཞེས་པ་ནི་བུད་མེད་གཞན་རྣམས་ཀྱིས་རེ་རེ་ཐོབ་ལ། ངས་ནི་གཉིས་ཐོབ་བོ་ཞེས་ཆོག་ཤེས་པའི་རྣམ་པ་བསྟན་ནས་སོ། །"ངུས་སོ་"ཞེས་པ་ནི་མོའི་སྔོན་གྱི་ཁྱིམ་ཐབ་ཀྱི་ཁའི་དྲི་དྲན་ནས་སོ། །དེའི་ཁ་ནས་ཨུཏྤལ་གྱི་དྲི་ལྡང་བའི་ཕྱིར། "བསལ་ནས་"ཞེས་པ་ནི་གནས་དེ་ལས་བཟློག་ནས་ཏེ། "འཕྲོག་ཏུ་བཅུག་ནས་"ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ཏེ། དོན་འདི་ཉིད་དོ། ། Sādhu sādhūti bhāsatoti dhammakathāya anumodanavasena ‘‘sādhu sādhū’’ti bhāsato. Uppalaṃva yathodaketi yathā uppalaṃ uppalagandho mukhato nibbattoti. Vaṭṭameva kathitanti yathārutavasena vuttaṃ. Yadipi evaṃ vuttaṃ, tathāpi yathārutamatthe avatvā vivaṭṭaṃ nīharitvā kathetabbaṃ vimuttirasattā bhagavato desanāya. "ལེགས་སོ་ལེགས་སོ་ཞེས་སྨྲ་བ་ལ་"ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ཀྱི་གཏམ་ལ་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བའི་དབང་གིས་"ལེགས་སོ་ལེགས་སོ་"ཞེས་སྨྲ་བ་ལའོ། །"ཆུ་ནང་གི་ཨུཏྤལ་བཞིན་"ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་ཨུཏྤལ་གྱི་དྲི་ཁ་ནས་བྱུང་བ་བཞིན་ནོ། །"འཁོར་བ་ཉིད་བཤད་དོ་"ཞེས་པ་ནི་སྒྲ་ཇི་བཞིན་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པའོ། །གལ་ཏེ་འདི་ལྟར་གསུངས་ཀྱང་། དེ་ལྟ་ནའང་སྒྲ་ཇི་བཞིན་པའི་དོན་མ་བཤད་པར་འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པ་ཕྱུང་སྟེ་བཤད་པར་བྱ་སྟེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་རབ་ནི་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་རོ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། Rūpādivaggavaṇṇanā niṭṭhitā. གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་སྐབས་ཀྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya འདི་ལྟར་ཡིད་ཀྱི་རེ་བ་སྐོང་བྱེད་ཅེས་བྱ་བ་ཡན་ལག་ཕྱི་མའི་སྡེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། Paṭhamavaggavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā niṭṭhitā. སྐབས་དང་པོའི་རྣམ་པར་བཤད་པའི་མི་གསལ་བའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། ། 2. Nīvaraṇappahānavaggavaṇṇanā ༢. སྒྲིབ་པ་སྤོང་བའི་སྐབས་ཀྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 11. Dutiyassāti dutiyavaggassa. Ekadhammampīti ettha ‘‘ekasabhāvampī’’ti iminā sabhāvatthoyaṃ dhammasaddo ‘‘kusalā dhammā’’tiādīsu viyāti dassitaṃ hoti. Yadaggena ca sabhāvattho, tadaggena nissattattho siddho evāti ‘‘nissattaṭṭhena dhammo veditabbo’’ti vuttaṃ. Subhanimittanti dhammapariyāyena vuttaṃ. Tañhi atthato kāmacchando vā siyā. So hi attano gahaṇākārena subhanti, tenākārena pavattanakassa aññassa kāmacchandassa nimittattā ‘‘subhanimitta’’nti ca vuccati. Tassa ārammaṇaṃ vā subhanimittaṃ. Iṭṭhañhi iṭṭhākārena vā gayhamānaṃ rūpādiārammaṇaṃ ‘‘subhanimitta’’nti vuccati. Ārammaṇameva cettha nimittaṃ. Tathā hi vakkhati – ‘‘subhanimittanti rāgaṭṭhāniyaṃ ārammaṇa’’nti. Samuccayattho vā-saddo anekatthattā nipātānaṃ. Bhiyyobhāvāyāti punappunaṃ bhāvāya. Vepullāyāti vipulabhāvāya, vaḍḍhiyāti attho. Ajāto nijjāto. Sesapadāni tasseva [Pg.73] vevacanāni. Kāmesūti pañcasu kāmaguṇesu. Kāmacchandoti kāmasaṅkhāto chando, na kattukamyatāchando na dhammacchando. Kāmanavasena rajjanavasena ca kāmo eva rāgo kāmarāgo. Kāmanavasena nandanavasena ca kāmo eva nandīti kāmanandī. Kāmanavasena taṇhāyanavasena ca kāmataṇhā. Ādisaddena ‘‘kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosāna’’nti etesaṃ padānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tattha vuttanayeneva kāmatthaṃ viditvā sinehanaṭṭhena kāmasneho, pariḷāhanaṭṭhena kāmapariḷāho, mucchanaṭṭhena kāmamucchā, gilitvā pariniṭṭhāpanaṭṭhena kāmajjhosānaṃ veditabbaṃ. Kāmacchando eva kusalappavattito cittassa nīvaraṇaṭṭhena kāmacchandanīvaraṇaṃ, soti kāmacchando. Asamudācāravasenāti asamudācārabhāvena. Ananubhūtārammaṇavasenāti ‘‘idaṃ nāmeta’’nti vatthuvasena utvā tasmiṃ attabhāve ananubhūtassa ārammaṇassa vasena. Rūpasaddādibhedaṃ pana ārammaṇaṃ ekasmimpi attabhāve ananubhūtaṃ nāma nattheva, kimaṅgaṃ pana anādimati saṃsāre. ༡༡. "གཉིས་པ་ལས་"ཞེས་པ་ནི་སྐབས་གཉིས་པ་ལས་སོ། །"ཆོས་གཅིག་ཀྱང་"ཞེས་པ་འདིར་"རང་བཞིན་གཅིག་ཀྱང་"ཞེས་པས་"དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་འདིར་ཆོས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་རང་བཞིན་གྱི་དོན་ཏོ་ཞེས་བསྟན་པ་ཡིན། གང་གི་ཕྱིར་རང་བཞིན་གྱི་དོན་གྲུབ་པ་དེའི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་མེད་པའི་དོན་ཉིད་གྲུབ་པ་ཡིན་པས། "སེམས་ཅན་མེད་པའི་དོན་གྱིས་ཆོས་རིག་པར་བྱའོ་"ཞེས་གསུངས། "སྡུག་པའི་མཚན་མ་"ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་གསུངས་པའོ། །དེ་ནི་དོན་དུ་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེ་ནི་རང་གི་འཛིན་སྟངས་ཀྱིས་སྡུག་པ་ཞེས་བྱ་ལ། རྣམ་པ་དེས་འཇུག་པར་བྱེད་པའི་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་གཞན་གྱི་རྒྱུ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་"སྡུག་པའི་མཚན་མ་"ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། །ཡང་ན་དེའི་དམིགས་པ་ནི་སྡུག་པའི་མཚན་མའོ། །ཡིད་དུ་འོང་བ་ཉིད་དམ་ཡིད་དུ་འོང་བའི་རྣམ་པས་འཛིན་པའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་ལ་"སྡུག་པའི་མཚན་མ་"ཞེས་བརྗོད་དོ། །འདིར་དམིགས་པ་ཉིད་མཚན་མ་ཡིན། དེ་ལྟར་ཡང་འཆད་པར་འགྱུར་ཏེ། "སྡུག་པའི་མཚན་མ་ནི་ཆགས་པའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་དམིགས་པའོ་"ཞེས་སོ། །"ཡང་ན་"ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྡུད་པའི་དོན་ཏེ། ཚིག་ཕྲད་རྣམས་དོན་དུ་མ་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། "ཕྱིར་ཞིང་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་"ཞེས་པ་ནི་ཡང་དང་ཡང་དུ་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། "ཡངས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་"ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་ཆེན་པོར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་ཏེ། འཕེལ་བའི་དོན་ཏོ། །"མ་སྐྱེས་པ་"ནི་མ་བྱུང་བའོ། །ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་དེའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒྲ་རྣམས་སོ། །"འདོད་པ་རྣམས་ལ་"ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལའོ། །"འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་"ཞེས་པ་ནི་འདོད་པར་བགྲང་བའི་འདུན་པ་སྟེ། བྱེད་པར་འདོད་པའི་འདུན་པ་མ་ཡིན་ལ། ཆོས་ལ་འདུན་པའང་མ་ཡིན་ནོ། །འདོད་པའི་དབང་གིས་དང་ཆགས་པའི་དབང་གིས་འདོད་པ་ཉིད་ཆགས་པ་ཡིན་པས་འདོད་པའི་ཆགས་པའོ། །འདོད་པའི་དབང་གིས་དང་དགའ་བའི་དགའ་བས་འདོད་པ་ཉིད་དགའ་བ་ཡིན་པས་འདོད་པའི་དགའ་བའོ། །འདོད་པའི་དབང་གིས་དང་སྲེད་པའི་དབང་གིས་འདོད་པ་ཉིད་སྲེད་པ་ཡིན་པས་འདོད་པའི་སྲེད་པའོ། །"ལ་སོགས་པ་"ཞེས་པའི་སྒྲས་"འདོད་པའི་སྣུམ་པ་དང་། འདོད་པའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་དང་། འདོད་པའི་བརྒྱལ་བ་དང་། འདོད་པའི་ལྷག་པར་ཞེན་པ་"ཞེས་བྱ་བ་འདི་དག་བསྡུ་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེ་ལ་གསུངས་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་འདོད་པའི་དོན་ཤེས་ནས། སྣུམ་པའི་དོན་གྱིས་འདོད་པའི་སྣུམ་པ་དང་། ཡོངས་སུ་གདུང་བའི་དོན་གྱིས་འདོད་པའི་ཡོངས་སུ་གདུང་བ་དང་། བརྒྱལ་བའི་དོན་གྱིས་འདོད་པའི་བརྒྱལ་བ་དང་། མིད་ནས་མཐར་ཕྱིན་པའི་དོན་གྱིས་འདོད་པའི་ལྷག་པར་ཞེན་པ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ། །འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་ཉིད་དགེ་བ་ལ་འཇུག་པ་ལས་སེམས་ལ་སྒྲིབ་པའི་དོན་གྱིས་འདོད་པ་ལ་འདུན་པའི་སྒྲིབ་པ་སྟེ། དེ་ནི་འདོད་པ་ལ་འདུན་པའོ། །"མངོན་དུ་མི་རྒྱུ་བའི་དབང་གིས་"ཞེས་པ་ནི་མངོན་དུ་མི་རྒྱུ་བའི་དངོས་པོའི་ཚུལ་གྱིས་སོ། །"མ་མྱོང་བའི་དམིགས་པའི་དབང་གིས་"ཞེས་པ་ནི་"འདི་ནི་འདི་ཞེས་བྱའོ་"ཞེས་དངོས་པོའི་དབང་གིས་གསུངས་ནས། ལུས་དེ་ལ་མ་མྱོང་བའི་དམིགས་པའི་དབང་གིས་སོ། །གཟུགས་དང་སྒྲ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་དམིགས་པ་ནི་ལུས་གཅིག་ལ་ཡང་མ་མྱོང་བ་ཞེས་བྱ་བ་གཏན་ནས་མེད་ན། ཐོག་མ་མེད་པའི་འཁོར་བ་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས། Yaṃ vuttaṃ – ‘‘asamudācāravasena cā’’tiādi, taṃ atisaṃkhittanti vitthārato dassetuṃ – ‘‘tatthā’’tiādimāha. Tattha bhavaggahaṇena mahaggatabhavo gahito. So hi oḷārikakilesasamudācārarahito. Tajjanīyakammakatādikāle pārivāsikakāle ca caritabbāni dveasīti khuddakavattāni nāma. Na hi tāni sabbāsu avatthāsu caritabbāni, tasmā tāni na mahāvattesu antogadhānīti ‘‘cuddasa mahāvattānī’’ti vuttaṃ. Tathā āgantukavattaāvāsikagamika-anumodanabhattagga- piṇḍacārikaāraññakasenāsanajantāgharavaccakuṭiupajjhāya- saddhivihārikaācariya-antevāsikavattānīti etāni cuddasa mahāvattāni nāmāti vuttaṃ. Itarāni pana ‘‘pārivāsikānaṃ bhikkhūnaṃ vattaṃ paññāpessāmī’’ti (cūḷava. 75) ārabhitvā ‘‘na upasampādetabbaṃ, na chamāyaṃ caṅkamante caṅkame caṅkamitabba’’nti (cūḷava. 81) vuttāni pakatatte caritabbavattāni chasaṭṭhi, tato paraṃ ‘‘na, bhikkhave, pārivāsikena bhikkhunā pārivāsikavuḍḍhatarena bhikkhunā saddhiṃ, mūlāyapaṭikassanārahena, mānattārahena, mānattacārikena, abbhānārahena bhikkhunā saddiṃ ekacchanne āvāse vatthabba’’ntiādīni pakatatte caritabbehi anaññattā visuṃ visuṃ agaṇetvā pārivāsikavuḍḍhatarādīsu puggalantaresu caritabbattā [Pg.74] tesaṃ vasena sampiṇḍetvā ekekaṃ katvā gaṇitāni pañcāti ekasattativattāni. Ukkhepanīyakammakatavattesu vattapaññāpanavasena vuttaṃ – ‘‘na pakatattassa bhikkhuno abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ…pe… piṭṭhiparikammaṃ sāditabba’’nti idaṃ abhivādanādīnaṃ assādiyanaṃ ekaṃ, ‘‘na pakatatto bhikkhu sīlavipattiyā anuddhaṃsetabbo’’tiādīni (cūḷava. 51) ca dasāti evaṃ dvāsīti honti. Etesveva pana kānici tajjanīyakammakatādivattāni kānici pārivāsikādivattānīti aggahitaggahaṇena dvāvīsativattanti veditabbaṃ. ‘‘Cuddasa mahāvattānī’’ti vatvāpi ‘‘āgantukagamikavattāni cā’’ti imesaṃ visuṃ gahaṇaṃ imāni abhiṇhaṃ sambhavantīti katvā. Kileso okāsaṃ na labhati sabbadā vattappaṭipattiyaṃyeva byāvaṭacittatāya. Ayonisomanasikāranti aniccādīsu ‘‘nicca’’ntiādinā pavattaṃ anupāyamanasikāraṃ. Sativossagganti satiyā vissajjanaṃ, sativirahanti attho. Evampīti vakkhamānāpekkhāya avuttasampiṇḍanattho pi-saddo. "མངོན་དུ་མི་རྒྱུ་བའི་དབང་གིས་ཀྱང་"ཞེས་སོགས་གང་གསུངས་པ་དེ་ནི་ཤིན་ཏུ་བསྡུས་པ་ཡིན་པས། རྒྱས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "དེ་ལ་"ཞེས་སོགས་གསུངས། དེ་ལ་སྲིད་པ་བཟུང་བས་ནི་རྒྱ་ཆེན་པོའི་སྲིད་པ་བཟུང་བ་ཡིན། དེ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་རགས་པ་མངོན་དུ་རྒྱུ་བ་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར། བསྡིགས་པའི་ལས་བྱས་པ་ལ་སོགས་པའི་དུས་དང་། སྤོ་བའི་དུས་སུ་སྤྱད་པར་བྱ་བའི་ཆུང་ངུའི་བརྟུལ་ཞུགས་བརྒྱད་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཞེས་བྱའོ། །དེ་དག་ནི་གནས་སྐབས་ཐམས་ཅད་དུ་སྤྱད་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་བརྟུལ་ཞུགས་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་མ་འདུས་པས། "བརྟུལ་ཞུགས་ཆེན་པོ་བཅུ་བཞི་"ཞེས་གསུངས། དེ་ལྟར་གློ་བུར་དུ་འོངས་པའི་བརྟུལ་ཞུགས་དང་། གནས་གཞི་པའི་བརྟུལ་ཞུགས་དང་། འགྲོ་བར་བྱེད་པའི་བརྟུལ་ཞུགས་དང་། རྗེས་སུ་ཡི་རང་བའི་བརྟུལ་ཞུགས་དང་། ཟས་ཀྱི་ཁང་པའི་བརྟུལ་ཞུགས་དང་། བསོད་སྙོམས་ལ་རྒྱུ་བའི་བརྟུལ་ཞུགས་དང་། དགོན་པའི་བརྟུལ་ཞུགས་དང་། གནས་མལ་གྱི་བརྟུལ་ཞུགས་དང་། བསྲོ་ཁང་གྱི་བརྟུལ་ཞུགས་དང་། གཅི་གཞིའི་སྤྱིལ་བུའི་བརྟུལ་ཞུགས་དང་། མཁན་པོའི་བརྟུལ་ཞུགས་དང་། སློབ་མའི་བརྟུལ་ཞུགས་དང་། སློབ་དཔོན་གྱི་བརྟུལ་ཞུགས་དང་། ཉེ་གནས་ཀྱི་བརྟུལ་ཞུགས་ཏེ། འདི་དག་ནི་བརྟུལ་ཞུགས་ཆེན་པོ་བཅུ་བཞི་ཞེས་བྱའོ་ཞེས་གསུངས། གཞན་དག་ནི་"སྤོ་བར་བྱེད་པའི་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་བརྟུལ་ཞུགས་བཅས་པར་བྱའོ་"ཞེས་པ་ནས་བརྩམས་ཏེ། "བསྙེན་པར་མི་རྫོགས་པར་བྱ་ཞིང་། ས་ལ་འཆག་པར་བྱེད་པ་ལ་འཆག་སར་མི་གཤེགས་པར་བྱའོ་"ཞེས་གསུངས་པའི་རང་བཞིན་གྱི་ལུས་ལ་སྤྱད་པར་བྱ་བའི་བརྟུལ་ཞུགས་དྲུག་ཅུ་རྩ་དྲུག་དང་། དེའི་འོག་ཏུ་"དགེ་སློང་དག་དགེ་སློང་སྤོ་བར་བྱེད་པས་དགེ་སློང་སྤོ་བར་བྱེད་པ་རྒན་པ་དང་། རྩ་བ་ནས་ཕྱིར་བསྐྲད་པར་འོས་པ་དང་། ཚར་གཅད་པར་འོས་པ་དང་། ཚར་གཅོད་པ་སྤྱོད་པ་དང་། དབྱུང་བར་འོས་པའི་དགེ་སློང་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་གཅིག་གི་གནས་མལ་དུ་མི་གནས་པར་བྱའོ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རང་བཞིན་གྱི་ལུས་ལ་སྤྱད་པར་བྱ་བ་རྣམས་དང་ཐ་མི་དད་པས་སོ་སོར་མ་བགྲངས་པར། སྤོ་བར་བྱེད་པ་རྒན་པ་ལ་སོགས་པའི་གང་ཟག་གཞན་རྣམས་ལ་སྤྱད་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། དེ་དག་གི་དབང་གིས་བསྡུས་ཏེ་རེ་རེ་བྱས་ནས་བགྲངས་པ་ལྔ་སྟེ། བརྟུལ་ཞུགས་བདུན་ཅུ་རྩ་གཅིག་གོ། །སྐྲད་པའི་ལས་བྱས་པའི་བརྟུལ་ཞུགས་རྣམས་ལ་བརྟུལ་ཞུགས་བཅས་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ནི། "རང་བཞིན་གྱི་དགེ་སློང་གི་ཕྱག་དང་། ལྡང་བ་དང་། ...པེ... རྒྱབ་ཀྱི་ལས་བསྒྲུབ་པ་ལ་མི་ཆགས་པར་བྱའོ་"ཞེས་པ་འདི་ནི་ཕྱག་ལ་སོགས་པ་ལ་མི་ཆགས་པ་གཅིག་དང་། "རང་བཞིན་གྱི་དགེ་སློང་གིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཉམས་པས་མི་བསྐྲད་པར་བྱའོ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཅུ་སྟེ། དེ་ལྟར་བརྒྱད་ཅུ་རྩ་གཉིས་སོ། །འདི་དག་ཉིད་ལས་ཀྱང་འགའ་ཞིག་ནི་བསྡིགས་པའི་ལས་བྱས་པ་ལ་སོགས་པའི་བརྟུལ་ཞུགས་དང་། འགའ་ཞིག་ནི་སྤོ་བར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་བརྟུལ་ཞུགས་ཏེ། མ་བཟུང་བ་བཟུང་བའི་སྒོ་ནས་བརྟུལ་ཞུགས་ཉི་ཤུ་རྩ་གཉིས་སུ་རིག་པར་བྱའོ། །"བརྟུལ་ཞུགས་ཆེན་པོ་བཅུ་བཞི་"ཞེས་གསུངས་ནས་ཀྱང་། "གློ་བུར་དུ་འོངས་པ་དང་འགྲོ་བར་བྱེད་པའི་བརྟུལ་ཞུགས་རྣམས་ཀྱང་"ཞེས་འདི་དག་སོ་སོར་བཟུང་བ་ནི། འདི་དག་རྒྱུན་དུ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱས་ནས་སོ། །བརྟུལ་ཞུགས་སྒྲུབ་པ་ཉིད་ལ་རྟག་ཏུ་སེམས་བྲེལ་བའི་ཕྱིར་ཉོན་མོངས་པས་སྐབས་མི་རྙེད་དོ། །"ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་"ཞེས་པ་ནི་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་"རྟག་པ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཞུགས་པའི་ཐབས་མ་ཡིན་པའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པའོ། །"དྲན་པ་གཏོང་བ་"ཞེས་པ་ནི་དྲན་པ་འདོར་བ་སྟེ། དྲན་པ་དང་བྲལ་བའི་དོན་ཏོ། །"འདི་ལྟར་ཡང་"ཞེས་པའི་"ཡང་"གི་སྒྲ་ནི་བཤད་པར་འགྱུར་བ་ལ་ལྟོས་ནས་མ་བཤད་པ་རྣམས་བསྡུ་བའི་དོན་ཏོ། ། Anusandhivasenāti pucchānusandhiādianusandhivasena. Pubbāparavasenāti pubbāparaganthasallakkhaṇavasena. Gaṇhantassāti ācariyamukhato gaṇhantassa. Sajjhāyantassāti ācariyamukhato uggahitaganthaṃ sajjhāyantassa. Vācentassāti pāḷiṃ tadatthañca uggaṇhāpanavasena paresaṃ vācentassa. Desentassāti desanāvasena paresaṃ dhammaṃ desentassa. Pakāsentassāti attano attano saṃsayaṭṭhāne pucchantānaṃ yāthāvato atthaṃ pakāsentassa. Kileso okāsaṃ na labhati rattindivaṃ ganthakammesuyeva byāvaṭacittatāya. Evampīti vuttasampiṇḍanattho pi-saddo. Evaṃ sesesupi. "མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་"ཞེས་པ་ནི་དྲི་བའི་མཚམས་སྦྱོར་བ་ལ་སོགས་པའི་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་སོ། །"གོང་འོག་གི་དབང་གིས་"ཞེས་པ་ནི་གཞུང་གོང་འོག་མཚོན་པའི་དབང་གིས་སོ། །"འཛིན་པ་ལ་"ཞེས་པ་ནི་སློབ་དཔོན་གྱི་ཞལ་ལས་འཛིན་པ་ལའོ། །"ཁ་ཏོན་བྱེད་པ་ལ་"ཞེས་པ་ནི་སློབ་དཔོན་གྱི་ཞལ་ལས་བཟུང་བའི་གཞུང་ཁ་ཏོན་བྱེད་པ་ལའོ། །"ཀློག་ཏུ་འཇུག་པ་ལ་"ཞེས་པ་ནི་གཞུང་དང་དེའི་དོན་འཛིན་དུ་འཇུག་པའི་སྒོ་ནས་གཞན་དག་ལ་ཀློག་ཏུ་འཇུག་པ་ལའོ། །"སྟོན་པ་ལ་"ཞེས་པ་ནི་ཆོས་སྟོན་པའི་སྒོ་ནས་གཞན་དག་ལ་ཆོས་སྟོན་པ་ལའོ། །"རབ་ཏུ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལ་"ཞེས་པ་ནི་རང་རང་གི་ཐེ་ཚོམ་གྱི་གནས་ལ་འདྲི་བ་རྣམས་ལ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་དོན་རབ་ཏུ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལའོ། །ཉིན་མཚན་དུ་གཞུང་གི་བྱ་བ་རྣམས་ལ་ཁོ་ནར་སེམས་བྲེལ་བའི་ཕྱིར་ཉོན་མོངས་པས་སྐབས་མི་རྙེད་དོ། །"འདི་ལྟར་ཡང་"ཞེས་པའི་"ཡང་"གི་སྒྲ་ནི་གསུངས་པ་རྣམས་བསྡུ་བའི་དོན་ཏོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ལ་ཡང་དེ་བཞིན་ནོ། ། Dhutaṅgadharo hotīti vuttamevatthaṃ pakāseti ‘‘terasa dhutaṅgaguṇe samādāya vattatī’’ti. Bāhullāyāti cīvarādipaccayabāhullāya. Yathā cīvarādayo paccayā bahulaṃ uppajjanti, tathā āvattassa pavattassāti attho. Parihīnajjhānassāti jhānantarāyakarena visabhāgarūpadassanādinā kenaci nimittena parihīnajjhānassa. Vissaṭṭhajjhānassāti asamāpajjanavasena pariccattajjhānassa. Bhassādīsūti ādi-saddena gaṇasaṅgaṇikaniddānavakammādiṃ saṅgaṇhāti. Sattasu vā anupassanāsūti ettha satta anupassanā nāma aniccānupassanā dukkhānupassanā anattānupassanā nibbidānupassanā virāgānupassanā [Pg.75] nirodhānupassanā paṭinissaggānupassanā khayānupassanā vayānupassanā vipariṇāmānupassanā animittānupassanā appaṇihitānupassanā suññatānupassanā adhipaññādhammavipassanā yathābhūtañāṇadassanaṃ ādīnavānupassanā paṭisaṅkhānupassanā vivaṭṭānupassanāti imāsu aṭṭhārasasu mahāvipassanāsu ādito vuttā aniccānupassanādi-paṭinissaggānupassanāpariyantā satta. Ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ visuddhimaggasaṃvaṇṇanāto (visuddhi. mahāṭī. 2.741) gahetabbaṃ. “སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་འཛིན་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་བཤད་མ་ཐག་པའི་དོན་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དེ། “སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་བཅུ་གསུམ་ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་གནས་སོ་”ཞེས་པའོ།། “མང་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་མང་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ།། ཇི་ལྟར་ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་རྣམས་མང་པོར་སྐྱེ་བ་དེ་ལྟར་འཁོར་ཞིང་འཇུག་པ་ལ་དོན་ཏོ།། “བསམ་གཏན་ལས་ཉམས་པ་”ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་གྱི་བར་ཆད་བྱེད་པའི་མི་མཐུན་པའི་གཟུགས་མཐོང་བ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་མཚན་འགའ་ཞིག་གིས་བསམ་གཏན་ལས་ཉམས་པ་ལའོ།། “བསམ་གཏན་བཏང་བ་”ཞེས་པ་ནི་སྙོམས་པར་མི་འཇུག་པའི་དབང་གིས་བསམ་གཏན་ཡོངས་སུ་བཏང་བ་ལའོ།། “གཏམ་ལ་སོགས་པ་ལ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ལས་“སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ཚོགས་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་འདུ་བ་དང་། གཉིད་དང་། ལས་གསར་དུ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ།། “ཡང་ན་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་བདུན་ལ་”ཞེས་པ་འདིར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་བདུན་ནི། མི་རྟག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། བདག་མེད་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། སྐྱོ་བར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། འགོག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། ངེས་པར་སྤོང་བར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། ཟད་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། འཇིག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། འགྱུར་བར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། མཚན་མ་མེད་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། སྨོན་པ་མེད་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། སྟོང་པ་ཉིད་དུ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། ལྷག་པའི་ཤེས་རབ་ཆོས་ཀྱི་ལྷག་མཐོང་དང་། ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བ་དང་། ཉེས་དམིགས་སུ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། སོ་སོར་བརྟགས་ཏེ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། འཁོར་བ་ལས་ལྡོག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་སྟེ། འདི་དག་ནི་ལྷག་མཐོང་ཆེན་པོ་བཅོ་བརྒྱད་ལས་ཐོག་མར་གསུངས་པའི་མི་རྟག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ནས་ངེས་པར་སྤོང་བར་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་མཐར་ཐུག་པའི་བདུན་པོ་རྣམས་སོ།། འདིར་གང་ཞིག་བརྗོད་པར་བྱ་བ་དེ་ནི་རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ (Visuddhimagga-mahāṭīkā 2.741) ལས་བླང་བར་བྱའོ།། Anāsevanatāyāti purimattabhāve jhānena vikkhambhitakilesassa kāmacchandādiāsevanāya abhāvato. Ananubhūtapubbanti tasmiṃ attabhāve ananubhūtapubbaṃ. Jātoti etasseva vevacanaṃ sañjātotiādi. Nanu ca khaṇikattā sabbadhammānaṃ uppannassa kāmacchandassa taṅkhaṇaṃyeva avassaṃ nirodhasambhavato niruddhe ca tasmiṃ puna aññasseva uppajjanato ca kathaṃ tassa punappunabhāvo rāsibhāvo cāti āha – ‘‘tattha sakiṃ uppanno kāmacchando’’tiādi. Aṭṭhānametanti akāraṇametaṃ. Yena kāraṇena uppanno kāmacchando na nirujjhati, niruddho ca sveva puna uppajjissati, tādisaṃ kāraṇaṃ natthīti attho. “མ་བསྟེན་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་ལུས་ལ་བསམ་གཏན་གྱིས་རྣམ་པར་གནོན་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་ལ་སོགས་པ་བསྟེན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། “སྔོན་མ་མྱོང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ལུས་དེ་ཉིད་ལ་སྔོན་མ་མྱོང་བའོ།། “སྐྱེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་འདི་ཉིད་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒྲ་སྟེ་“ཀུན་ཏུ་སྐྱེས་པ་”ལ་སོགས་པོ།། ཅི་སྟེ་ཆོས་ཐམས་ཅད་སྐད་ཅིག་མ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། སྐྱེས་པའི་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་ནི་སྐད་ཅིག་མ་དེ་ཉིད་ལ་ངེས་པར་འགོག་པ་སྲིད་པའི་ཕྱིར་དང་། དེ་འགགས་པ་ན་ཡང་ཡང་གཞན་ཉིད་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར། ཇི་ལྟར་དེ་ཡང་དང་ཡང་དུ་འབྱུང་བ་དང་ཕུང་པོར་འགྱུར་བ་ཡིན་ཞེ་ན། དེའི་ཕྱིར་“དེ་ལ་ལན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “འདི་ནི་གནས་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ནི་འདི་ལ་རྒྱུ་མེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། རྒྱུ་གང་གིས་སྐྱེས་པའི་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་མི་འགག་པ་དང་། འགགས་པ་དེ་ཉིད་སང་ཉིན་ཡང་ཡང་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་རྒྱུ་དེ་ལྟ་བུ་མེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། Rāgaṭṭhāniyanti rāgajanakaṃ. Aniccādīsu niccādivasena viparītamanasikāro, idha ayonisomanasikāroti āha – ‘‘anicce nicca’’ntiādi. Ayonisomanasikāroti anupāyamanasikāro, kusaladhammappavattiyā akāraṇabhūto manasikāroti attho. Uppathamanasikāroti kusaladhammappavattiyā amaggabhūto manasikāro. Saccavippaṭikūlenāti saccābhisamayassa anunulomavasena. Āvajjanātiādinā āvajjanāya paccayabhūtā tato purimuppannā manodvārikā akusalajavanappavatti phalavohārena tathā vuttā. Tassa hi vasena sā akusalappavattiyā upanissayo hoti. Āvajjanāti bhavaṅgacittaṃ āvajjayatīti āvajjanā. Anu anu āvajjetīti anvāvajjanā. Bhavaṅgārammaṇato aññaṃ ābhujatīti ābhogo. Samannāharatīti samannāhāro. Tadevārammaṇaṃ attānaṃ anubandhitvā uppajjamāno manasi karoti ṭhapetīti manasikāro. Ayaṃ vuccati ayonisomanasikāroti ayaṃ anupāyauppathamanasikāralakkhaṇo ayonisomanasikāro nāma vuccati. “ཆགས་པའི་གནས་”ཞེས་པ་ནི་ཆགས་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའོ།། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ནི། འདིར་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཡིན་པར་གསུངས་ཏེ། “མི་རྟག་པ་ལ་རྟག་པར་”ལ་སོགས་པའོ།། “ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཐབས་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་སྟེ། དགེ་བའི་ཆོས་འཇུག་པའི་རྒྱུ་མ་ཡིན་པར་གྱུར་པའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། “ལམ་གོལ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་དགེ་བའི་ཆོས་འཇུག་པའི་ལམ་མ་ཡིན་པར་གྱུར་པའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པའོ།། “བདེན་པ་དང་མི་མཐུན་པ་”ཞེས་པ་ནི་བདེན་པ་མངོན་པར་རྟོགས་པ་དང་མི་མཐུན་པའི་ཚུལ་གྱིས་སོ།། “སེམས་པ་”ལ་སོགས་པས་ནི་སེམས་པའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་ཅིང་དེའི་སྔོན་དུ་སྐྱེས་པའི་ཡིད་ཀྱི་སྒོའི་མི་དགེ་བའི་རྒྱུག་པའི་འཇུག་པ་ལ་འབྲས་བུའི་ཐ་སྙད་ཀྱིས་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ།། དེའི་དབང་གིས་དེ་ནི་མི་དགེ་བ་འཇུག་པའི་ཉེ་བར་བརྟེན་པའི་རྐྱེན་དུ་འགྱུར་རོ།། “སེམས་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྲིད་ཡན་ལག་གི་སེམས་སེམས་པར་བྱེད་པས་ན་སེམས་པའོ།། ཡང་དང་ཡང་དུ་སེམས་པས་ན་རྗེས་སུ་སེམས་པའོ།། སྲིད་ཡན་ལག་གི་དམིགས་པ་ལས་གཞན་ལ་ཕྱོགས་པས་ན་ཕྱོགས་པའོ།། ཀུན་ཏུ་འཛིན་པས་ན་ཀུན་ཏུ་འཛིན་པའོ།། དམིགས་པ་དེ་ཉིད་རང་ལ་རྗེས་སུ་འབྲེལ་ཏེ་སྐྱེ་bཞིན་དུ་ཡིད་ལ་བྱེད་ཅིང་འཇོག་པས་ན་ཡིད་ལ་བྱེད་པའོ།། “འདི་ནི་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱའོ་”ཞེས་པ་ནི་ཐབས་མ་ཡིན་པ་དང་ལམ་གོལ་བའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱའོ།། 12. Dutiye [Pg.76] bhattabyāpatti viyāti bhattassa pūtibhāvena vippakārappatti viya, cittassa byāpajjananti cittassa vikārabhāvāpādanaṃ. Tenevāha – ‘‘pakativijahanabhāvo’’ti. Byāpajjati tena cittaṃ pūtikummāsādayo viya purimapakatiṃ jahatīti byāpādo. Paṭighoyeva uparūpari uppajjamānassa paṭighassa nimittabhāvato paṭighanimittaṃ, paṭighassa ca kāraṇabhūtaṃ ārammaṇaṃ paṭighanimittanti āha – ‘‘paṭighassapi paṭighārammaṇassapi etaṃ adhivacana’’nti. Aṭṭhakathāyanti mahāaṭṭhakathāyaṃ. ༡༢. གཉིས་པ་ལ། “ཟས་རུལ་བ་བཞིན་དུ་”ཞེས་པ་ནི་ཟས་རུལ་བར་གྱུར་པས་རྣམ་པ་འགྱུར་བ་བཞིན་དུ། “སེམས་གནོད་སེམས་སུ་གྱུར་པ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་རྣམ་པར་འགྱུར་བའི་དངོས་པོར་བྱེད་པའོ།། དེའི་ཕིར་“རང་བཞིན་གཏོང་བའི་དངོས་པོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེས་སེམས་གནོད་པར་བྱེད་ཅིང་། ཟན་རུལ་བ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་སྔོན་གྱི་རང་བཞིན་གཏོང་བས་ན་གནོད་སེམས་སོ།། ཁོང་ཁྲོ་ཉིད་གོང་ནས་གོང་དུ་སྐྱེ་བའི་ཁོང་ཁྲོའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ཁོང་ཁྲོའི་མཚན་མ་དང་། ཁོང་ཁྲོའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་དམིགས་པ་ནི་ཁོང་ཁྲོའི་མཚན་མ་ཡིན་པར་གསུངས་ཏེ། “ཁོང་ཁྲོ་དང་ཁོང་ཁྲོའི་དམིགས་པ་གཉིས་ཀའི་ཚིག་བླ་དྭགས་འདི་ཉིད་དོ་”ཞེས་སོ།། “འགྲེལ་བཤད་ལས་”ཞེས་པ་ནི་འགྲེལ་བཤད་ཆེན་མོ་ལས་སོ།། 13. Tatiye thinatā thinaṃ, sappipiṇḍo viya avipphārikatāya cittassa ghanabhāvo baddhatāti attho. Medhatīti middhaṃ, akammaññabhāvena hiṃsatīti attho. ‘‘Yā tasmiṃ samaye cittassa akalyatā’’tiādinā (dha. sa. 1162) thinassa, ‘‘yā tasmiṃ samaye kāyassa akalyatā’’tiādinā (dha. sa. 1163) ca middhassa abhidhamme niddiṭṭhattā vuttaṃ – ‘‘cittassa akammaññatā thinaṃ, tiṇṇaṃ khandhānaṃ akammaññatā middha’’nti. Satipi aññamaññāvippayoge cittakāyalahutādīnaṃ viya cittacetasikānaṃ yathākkamaṃ taṃtaṃviseso siyā, yā tesaṃ akalyatādīnaṃ visesapaccayatā, ayametesaṃ sabhāvoti daṭṭhabbaṃ. Kapimiddhassāti vuttamevatthaṃ vibhāveti ‘‘pacalāyikabhāvassā’’ti. Akkhidalānaṃ pacalabhāvaṃ karotīti pacalāyiko, pacalāyikassa bhāvo pacalāyikabhāvo, pacalāyikattanti vuttaṃ hoti. Ubhinnanti thinamiddhānaṃ. ‘‘Vitthāro veditabbo’’ti iminā sambandho veditabbo. Cittassa akalyatāti cittassa gilānabhāvo. Gilāno hi akalyakoti vuccati. Vinayepi vuttaṃ – ‘‘nāhaṃ, bhante, akalyako’’ti (pārā. 151). Kālaṃ khamatīti hi kalyaṃ, arogatā, tassaṃ niyutto kalyako, na kalyako akalyako. Akammaññatāti cittagelaññasaṅkhātova akammaññatākāro. Olīyanāti olīyanākāro. Iriyāpathūpatthambhitañhi cittaṃ iriyāpathaṃ sandhāretuṃ asakkontaṃ rukkhe vagguli viya khīle laggitaphāṇitavārako viya ca olīyati lambati, tassa taṃ ākāraṃ sandhāya – ‘‘olīyanā’’ti vuttaṃ. Dutiyapadaṃ upasaggena vaḍḍhitaṃ. Kāyassāti vedanādikkhandhattayasaṅkhātassa nāmakāyassa. Akalyatā akammaññatāti heṭṭhā vuttanayameva. Megho viya ākāsaṃ onayhatīti onāho. Onayhatīti ca chādeti avattharati vāti attho[Pg.77]. Sabbatobhāgena onāhoti pariyonāho. Aratiādīnaṃ attho vibhaṅge (vibha. 856) vuttanayeneva veditabboti tattha vuttapāḷiyā dassetuṃ – ‘‘vuttaṃ heta’’ntiādimāha. ༡༣. གསུམ་པ་ལ། རྨུགས་པ་ཉིད་ནི་རྨུགས་པ་སྟེ། མར་གྱི་གོང་བུ་བཞིན་དུ་མི་འཕྲོ་བའི་ཕྱིར་སེམས་ཀྱི་མཁྲེགས་པའི་དངོས་པོ་སྟེ་བཅིངས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། གཉིད་ཅེས་པ་ནི་ལས་སུ་མི་རུང་བའི་དངོས་པོས་གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་གཉིད་དོ།། “དེའི་ཚེ་སེམས་ཀྱི་མི་རུང་བ་གང་ཡིན་པ་”ལ་སོགས་པས་རྨུགས་པ་དང་། “དེའི་ཚེ་ལུས་ཀྱི་མི་རུང་བ་གང་ཡིན་པ་”ལ་སོགས་པས་གཉིད་ནི་ཆོས་མངོན་པ་ལས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “སེམས་ལས་སུ་མི་རུང་བ་ནི་རྨུགས་པའོ།། ཕུང་པོ་གསུམ་ལས་སུ་མི་རུང་བ་ནི་གཉིད་དོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཕན་ཚུན་མི་འབྲལ་བ་ཡོད་ཀྱང་། སེམས་དང་ལུས་ཡང་བ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་རྣམས་ཀྱི་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་ཁྱད་པར་དེ་དང་དེ་ཡོད་དེ། གང་ཞིག་དེ་དག་གི་མི་རུང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་རྐྱེན་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་འདི་ནི་འདི་དག་གི་རང་བཞིན་ནོ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ།། “སྤྲེའུའི་གཉིད་”ཅེས་པ་ནི་བཤད་མ་ཐག་པའི་དོན་ཉིད་རྣམ་པར་འབྱེད་དེ། “གཉིད་བྲོ་བའི་དངོས་པོ་”ཞེས་པའོ།། མིག་གི་རྫི་མ་འགུལ་བར་བྱེད་པས་ན་གཉིད་བྲོ་བ་སྟེ། གཉིད་བྲོ་བའི་དངོས་པོ་ནི་གཉིད་བྲོ་བའི་རང་བཞིན་ཏེ། གཉིད་བྲོ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་པའོ།། “གཉིས་ཀའི་”ཞེས་པ་ནི་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་གཉིས་ཀྱིའོ།། “རྒྱས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ་”ཞེས་པ་འདི་དང་སྦྱར་བར་བྱའོ།། “སེམས་མི་རུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ན་བའི་དངོས་པོའོ།། ན་བ་ལ་ནི་མི་རུང་བ་ཞེས་བྱའོ།། འདུལ་བ་ལས་ཀྱང་། “བཙུན་པ་བདག་ནི་མི་རུང་བ་མ་ལགས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དུས་བཟོད་པས་ན་རུང་བ་སྟེ། ནད་མེད་པ་ཉིད་དོ།། དེ་ལ་གནས་པ་ནི་རུང་བ་ཅན་ཏེ། རུང་བ་ཅན་མ་ཡིན་པ་ནི་མི་རུང་བའོ།། “ལས་སུ་མི་རུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ན་བར་བགྲང་བ་ཉིད་ལས་སུ་མི་རུང་བའི་རྣམ་པའོ།། “ཞུམ་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཞུམ་པའི་རྣམ་པའོ།། སྤྱོད་ལམ་གྱིས་བརྟེན་པའི་སེམས་ནི་སྤྱོད་ལམ་འཛིན་པར་མི་ནུས་ཤིང་། ཤིང་ལ་ཕ་ཝང་བཞིན་དུ་དང་། གཟེར་ལ་བཏགས་པའི་བུ་རམ་གྱི་སྣོད་བཞིན་དུ་ཞུམ་ཞིང་འཕྱང་བར་འགྱུར་ཏེ། དེའི་རྣམ་པ་དེ་ལ་དགོངས་ནས་“ཞུམ་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཚིག་གཉིས་པ་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བས་སྤེལ་བའོ།། “ལུས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པའི་ཕུང་པོ་གསུམ་དུ་བགྲང་བའི་མིང་གི་ལུས་ཀྱིའོ།། “མི་རུང་བ་དང་ལས་སུ་མི་རུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ།། སྤྲིན་གྱིས་མཁའ་དབྱིངས་སྒྲིབ་པ་བཞིན་དུ་སྒྲིབ་པས་ན་སྒྲིབ་པའོ།། སྒྲིབ་པ་ཞེས་པ་ནི་འགེབས་པ་འམ་གཡོགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ཀུན་ནས་སྒྲིབ་པ་ནི་ཀུན་ནས་སྒྲིབ་པའོ།། མི་དགའ་བ་ལ་སོགས་པའི་དོན་ནི་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། དེར་གསུངས་པའི་ལུང་སྟོན་པར་བྱེད་དེ། “འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། Tattha pantesūti dūresu, vivittesu vā. Adhikusalesūti samathavipassanādhammesu. Aratīti ratippaṭikkhepo. Aratitāti aramanākāro. Anabhiratīti anabhiratabhāvo. Anabhiramanāti anabhiramanākāro. Ukkaṇṭhitāti ukkaṇṭhanākāro. Paritassitāti ukkaṇṭhanavaseneva paritassanā, ukkaṇṭhitasseva tattha tattha taṇhāyanāti vuttaṃ hoti. Paritassitāti vā kampanā. Tandīti jātiālasiyaṃ, pakatiālasiyanti attho. Tathā hi kusalakaraṇe kāyassa avipphārikatā līnatā jātiālasiyaṃ tandī nāma, na rogautujādīhi kāyagelaññaṃ. Tandiyanāti tandiyanākāro. Tandimanatāti tandiyā abhibhūtacittatā. Alasassa bhāvo ālasyaṃ, ālasyāyanākāro ālasyāyanā. Ālasyāyitassa bhāvo ālasyāyitattaṃ. Iti sabbehipi imehi padehi kilesavasena kāyālasiyaṃ kathitaṃ. Thinamiddhakāraṇānañhi rāgādikilesānaṃ vasena nāmakāyassa ālasiyaṃ, tadeva rūpakāyassāpīti daṭṭhabbaṃ. Jambhanāti phandanā. Punappunaṃ jambhanā vijambhanā. Ānamanāti purato namanā. Vinamanāti pacchato namanā. Sannamanāti samantato namanā. Paṇamanāti yathā tantato uṭṭhitapesakāro kismiñcideva gahetvā ujuṃ kāyaṃ ussāpeti, evaṃ kāyassa uddhaṃ ṭhapanā. Byādhiyakanti uppannabyādhitā. Iti sabbehipi imehi padehi thinamiddhakāraṇānaṃ rāgādikilesānaṃ vasena kāyabaddhanameva kathitaṃ. Bhuttāvissāti bhuttavato. Bhattamucchāti bhattagelaññaṃ. Balavabhattena hi mucchāpatto viya hoti. Bhattakilamathoti bhattena kilantabhāvo. Bhattapariḷāhoti bhattadaratho. Tasmiñhi samaye pariḷāhuppattiyā upahatindriyo hoti, kāyo jīratīti. Kāyaduṭṭhullanti bhattaṃ nissāya kāyassa akammaññataṃ. Akalyatātiādi heṭṭhā vuttanayameva. Līnanti avipphārikatāya paṭikuṭitaṃ. Itare dve ākārabhāvaniddesā. Thinanti sappipiṇḍo viya avipphārikatāya ghanabhāvena ṭhitaṃ. Thiyanāti ākāraniddeso. Thiyibhāvo thiyitattaṃ[Pg.78], avipphāravaseneva baddhatāti attho. Imehi pana sabbehipi padehi thinamiddhakāraṇānaṃ rāgādikilesānaṃ vasena cittassa gilānākāro kathitoti veditabbo. Purimā cattāro dhammāti arati, tandī, vijambhitā, bhattasammadoti ete cattāro dhammā. Yadā thinamiddhaṃ uppannaṃ hoti, tadā aratiādīnampi sambhavato ‘‘upanissayakoṭiyā pana hotī’’ti vuttaṃ, upanissayakoṭiyā paccayo hotīti attho. དེ་ལ་“དབེན་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱང་རིང་བ་འམ། དབེན་པ་ལའོ།། “ལྷག་པའི་དགེ་བ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གི་ཆོས་རྣམས་ལའོ།། “མི་དགའ་བ་”ཞེས་པ་ནི་དགའ་བ་བཀག་པའོ།། “མི་དགའ་བ་ཉིད་”ཞེས་པ་ནི་མི་དགའ་བའི་རྣམ་པའོ།། “མངོན་པར་མི་དགའ་བ་”ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་མི་དགའ་བའི་དངོས་པོའོ།། “མངོན་པར་མི་དགའ་བ་ཉིད་”ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་མི་དགའ་བའི་རྣམ་པའོ།། “ཡིད་སྐྱོ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཡིད་སྐྱོ་བའི་རྣམ་པའོ།། “ཡོངས་སུ་སྐྲག་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཡིད་སྐྱོ་བའི་དབང་གིས་ཡོངས་སུ་སྐྲག་པ་སྟེ། ཡིད་སྐྱོ་བ་ཉིད་ལ་དེ་དང་དེར་སྲེད་པ་སྐྱེ་བའོ་ཞེས་གསུངས་པའོ།། ཡང་ན་“ཡོངས་སུ་སྐྲག་པ་”ཞེས་པ་ནི་འདར་བའོ།། “སྙོམ་ལས་”ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་གྱི་ལེ་ལོ་སྟེ། རང་བཞིན་གྱི་ལེ་ལོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འདི་ལྟར་དགེ་བ་བྱེད་པ་ལ་ལུས་མི་འཕྲོ་བ་དང་ཞུམ་པ་ནི་རང་བཞིན་གྱི་ལེ་ལོ་སྟེ་སྙོམ་ལས་ཞེས་བྱ་ལ། ནད་དང་དུས་ཚོད་ལ་སོགས་པས་ལུས་ན་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། “སྙོམ་ལས་ཉིད་”ཞེས་པ་ནི་སྙོམ་ལས་ཀྱི་རྣམ་པའོ།། “སྙོམ་ལས་ཀྱི་ཡིད་”ཞེས་པ་ནི་སྙོམ་ལས་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་ནོན་པའི་སེམས་ཉིད་དོ།། ལེ་ལོ་ཅན་གྱི་དངོས་པོ་ནི་ལེ་ལོ་སྟེ། ལེ་ལོ་བྱེད་པའི་རྣམ་པ་ནི་ལེ་ལོ་བྱེད་པའོ།། ལེ་ལོ་བྱས་པའི་དངོས་པོ་ནི་ལེ་ལོ་བྱས་པ་ཉིད་དོ།། དེ་ལྟར་འདི་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཚིག་གིས་ཉོན་མོངས་པའི་དབང་གིས་ལུས་ཀྱི་ལེ་ལོ་གསུངས་སོ།། རྨུགས་པ་དང་གཉིད་ཀྱི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་དབང་གིས་མིང་གི་ལུས་ཀྱི་ལེ་ལོ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་གཟུགས་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་ཡང་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། “གཡལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་འགུལ་བའོ།། ཡང་དང་ཡང་དུ་གཡལ་བ་ནི་རྣམ་པར་གཡལ་བའོ།། “མདུན་དུ་དགྱེ་བ་”ཞེས་པ་ནི་མདུན་དུ་སྒུར་བའོ།། “རྒྱབ་ཏུ་དགྱེ་བ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱབ་ཏུ་སྒུར་བའོ།། “ཀུན་ཏུ་དགྱེ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ནས་སྒུར་བའོ།། “བསྒྲེང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་ཐགས་ལས་ལངས་པའི་ཐགས་མཁན་གྱིས་གང་ཞིག་ལ་བཟུང་སྟེ་ལུས་དྲང་པོར་བསྒྲེང་བ་དེ་བཞིན་དུ་ལུས་གྱེན་དུ་བསྒྲེང་བའོ།། “ན་བ་ཉིད་”ཞེས་པ་ནི་ནད་སྐྱེས་པ་ཉིད་དོ།། དེ་ལྟར་འདི་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཚིག་གིས་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་ཀྱི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་དབང་གིས་ལུས་བཅིངས་པ་ཉིད་གསུངས་སོ།། “ཟོས་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ཟོས་ཟིན་པ་ལའོ།། “ཟས་ཀྱིས་བརྒྱལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཟས་ཀྱིས་ན་བའོ།། ཟས་སྟོབས་ཅན་གྱིས་ནི་བརྒྱལ་བ་ཐོབ་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། “ཟས་ཀྱིས་ངལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཟས་ཀྱིས་ངལ་བའི་དངོས་པོའོ།། “ཟས་ཀྱིས་ཚ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཟས་ཀྱི་གདུང་བའོ།། དེའི་ཚེ་ཚ་བ་སྐྱེས་པས་དབང་པོ་རྣམས་ཉམས་ཤིང་ལུས་འཇིག་པར་འགྱུར་རོ།། “ལུས་ཀྱི་གནས་ངན་ལེན་”ཞེས་པ་ནི་ཟས་ལ་བརྟེན་ནས་ལུས་ལས་སུ་མི་རུང་བ་ཉིད་དོ།། “མི་རུང་བ་”ལ་སོགས་པ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ།། “ཞུམ་པ་”ཞེས་པ་ནི་མི་འཕྲོ་བའི་ཕྱིར་ཕྱིར་ལྡོག་པའོ།། གཞན་གཉིས་ནི་རྣམ་པ་དང་དངོས་པོ་བསྟན་པའོ།། “རྨུགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་མར་གྱི་གོང་བུ་བཞིན་དུ་མི་འཕྲོ་བའི་ཕྱིར་མཁྲེགས་པའི་དངོས་པོར་གནས་པའོ།། “རྨུགས་པ་ཉིད་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་བསྟན་པའོ།། རྨུགས་པའི་དངོས་པོ་ནི་རྨུགས་པ་ཉིད་དེ། མི་འཕྲོ་བའི་དབང་གིས་བཅིངས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འོན་ཀྱང་འདི་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཚིག་གིས་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་ཀྱི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་དབང་གིས་སེམས་ན་བའི་རྣམ་པ་གསུངས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། “སྔོན་གྱི་ཆོས་བཞི་”ཞེས་པ་ནི་མི་དགའ་བ་དང་། སྙོམ་ལས་དང་། རྣམ་པར་གཡལ་བ་དང་། ཟས་ཀྱིས་མྱོས་པ་སྟེ་ཆོས་བཞི་པོ་འདི་དག་གོ། གང་གི་ཚེ་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་སྐྱེས་པར་གྱུར་པ་དེའི་ཚེ་མི་དགའ་བ་ལ་སོགས་པ་ཡང་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། “ཉེ་བར་བརྟེན་པའི་མཐར་ཐུག་པ་ནི་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། ཉེ་བར་བརྟེན་པའི་མཐར་ཐུག་པའི་རྐྱེན་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། 14. Catutthe uddatassa bhāvo uddhaccaṃ. Yassa dhammassa vasena uddhataṃ hoti cittaṃ, taṃsampayuttā vā dhammā, so dhammo uddaccaṃ. Kucchitaṃ kataṃ kukataṃ, duccaritaṃ sucaritañca. Akatampi hi kukatameva. Evañhi vattāro honti ‘‘yaṃ mayā na kataṃ, taṃ kukata’’nti. Evaṃ katākataṃ duccaritaṃ sucaritañca kukataṃ, taṃ ārabbha vippaṭisāravasena pavattaṃ pana cittaṃ idha kukatanti veditabbaṃ. Tassa bhāvo kukkuccaṃ. Cittassa uddhatākāroti cittassa avūpasamākārova vutto. Avūpasamalakkhaṇañhi uddhaccaṃ. Yathāpavattassa katākatākāravisiṭṭhassa duccaritasucaritassa anusocanavasena virūpaṃ paṭisaraṇaṃ vippaṭisāro. Kukkuccassapi katākatānusocanavasena cittavikkhepabhāvato avūpasamākāro sambhavatīti āha – ‘‘cetaso avūpasamoti uddhaccakukkuccassevataṃ nāma’’nti. Sveva ca cetaso avūpasamoti uddhaccakukkuccameva niddiṭṭhaṃ. Tañca attanova attanā sahajātaṃ na hotīti āha – ‘‘ayaṃ pana upanissayakoṭiyā paccayo hotī’’ti. Upanissayapaccayatā ca purimuppannavasena veditabbā. ༡༤. བཞི་པ་ལ། རྒོད་པའི་དངོས་པོ་ནི་རྒོད་པའོ། ཆོས་གང་གི་དབང་གིས་སེམས་སམ་ཡང་ན་དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་རྒོད་པར་འགྱུར་བ་ན། ཆོས་དེ་ནི་རྒོད་པའོ། སྨད་པར་བྱས་པ་ནི་ཉེས་པར་བྱས་པ་སྟེ། ཉེས་སྤྱོད་དང་ལེགས་སྤྱོད་དོ། མ་བྱས་པ་ཡང་ཉེས་པར་བྱས་པ་ཉིད་དོ། འདི་ལྟར་ “བདག་གིས་གང་མ་བྱས་པ་དེ་ནི་ཉེས་པར་བྱས་པའོ་” ཞེས་སྨྲ་བར་འགྱུར་རོ། དེ་ལྟར་བྱས་པ་དང་མ་བྱས་པའི་ཉེས་སྤྱོད་དང་ལེགས་སྤྱོད་ནི་ཉེས་པར་བྱས་པ་ཡིན་ལ། དེ་ལ་དམིགས་ནས་འགྱོད་པའི་དབང་གིས་ཞུགས་པའི་སེམས་ནི་འདིར་ “ཉེས་པར་བྱས་པ་” ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་འགྱོད་པའོ། “སེམས་ཀྱི་རྒོད་པའི་རྣམ་པ་” ཞེས་པ་ནི་སེམས་མ་ཞི་བའི་རྣམ་པ་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ། རྒོད་པ་ནི་མ་ཞི་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ཇི་ལྟར་བྱུང་བའི་བྱས་པ་དང་མ་བྱས་པའི་རྣམ་པས་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་པའི་ཉེས་སྤྱོད་དང་ལེགས་སྤྱོད་ལ་རྗེས་སུ་གདུང་བའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་མི་སྡུག་པར་ཕྱིར་ལྡོག་པ་ནི་འགྱོད་པ་ཡིན་ནོ། འགྱོད་པ་ལ་ཡང་བྱས་པ་དང་མ་བྱས་པ་ལ་རྗེས་སུ་གདུང་བའི་དབང་གིས་སེམས་རྣམ་པར་གཡེང་བའི་དངོས་པོ་ལས་མ་ཞི་བའི་རྣམ་པ་འབྱུང་བས། “སེམས་མ་ཞི་བ་ནི་རྒོད་པ་དང་འགྱོད་པ་གཉིས་ཀྱི་མིང་ཡིན་ནོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། སེམས་མ་ཞི་བ་དེ་ཉིད་ནི་རྒོད་པ་དང་འགྱོད་པ་ཉིད་དུ་བསྟན་ཏོ། དེ་ཡང་རང་ཉིད་རང་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “འདི་ནི་བརྟེན་པའི་མཐའི་ཚུལ་གྱིས་རྐྱེན་བྱེད་དོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། བརྟེན་པའི་རྐྱེན་ཉིད་ནི་སྔོན་དུ་སྐྱེས་པའི་དབང་གིས་ཤེས་པར་བྱའོ། 15. Pañcame vigatā cikicchā assāti vicikicchā. Sabhāvaṃ vicinanto tāya kicchatīti vā vicikicchā. ༡༥. ལྔ་པ་ལ། གསོ་བཅོས་དང་བྲལ་བས་ན་ཐེ་ཚོམ་མོ། ཡང་ན། དེས་རང་བཞིན་འཚོལ་ཞིང་ངལ་བར་བྱེད་པས་ན་ཐེ་ཚོམ་མོ། 16. Chaṭṭhe hetuṃ vā paccayaṃ vā na labhatīti ettha hetuggahaṇena janakaṃ kāraṇamāha, paccayaggahaṇena anupālanakaṃ kāraṇaṃ. Hetunti vā upādānakāraṇaṃ. Paccayanti sahakāraṇaṃ vuttaṃ. Tanti kilesaṃ. Vivaṭṭetvā arahattaṃ gaṇhātīti vivaṭṭābhimukhaṃ cittaṃ pesetvā vipassanaṃ vaḍḍhento arahattaphalaṃ gaṇhāti. Bhikkhāya caranti etthāti bhikkhācāro, gocaragāmassetaṃ adhivacanaṃ, tasmiṃ bhikkhācāre. Vayaṃ āgammāti dārabharaṇānurūpaṃ vayaṃ āgamma. Āyūhantoti upacinanto. Aṅgārapakkanti vītaccikaṅgāresu pakkaṃ. Kiṃ nāmetanti bhikkhū garahanto āha. Jīvamānapetakasattoti [Pg.79] jīvamāno hutvā ‘‘teneva attabhāvena petabhāvaṃ pattasatto bhavissatī’’ti parikappavasena vuttaṃ. Kuṭanti pānīyaghaṭaṃ. Yāva dāruṇanti ativiya dāruṇaṃ. Vipāko kīdiso bhavissatīti tayā katakammassa āyatiṃ anubhavitabbavipāko kīdiso bhavissati. ༡༦. དྲུག་པ་ལ། “རྒྱུ་འམ་རྐྱེན་མ་རྙེད་དོ་” ཞེས་པ་འདིར། རྒྱུ་བཟུང་བས་ནི་སྐྱེད་བྱེད་ཀྱི་རྒྱུ་གསུངས་ལ། རྐྱེན་བཟུང་བས་ནི་རྗེས་སུ་སྐྱོང་བའི་རྒྱུ་གསུངས་སོ། ཡང་ན། རྒྱུ་ཞེས་པ་ནི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་དང་། རྐྱེན་ཞེས་པ་ནི་ལྷན་ཅིག་བྱེད་པའི་རྒྱུ་ལ་གསུངས་སོ། “དེ་” ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའོ། “བཟློག་ནས་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་འཛིན་ཏོ་” ཞེས་པ་ནི། འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པའི་སེམས་བཏང་སྟེ། ལྷག་མཐོང་འཕེལ་བར་བྱེད་བཞིན་དུ་དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུ་འཛིན་པའོ། “འདིར་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ཕྱིར་རྒྱུ་བས་ན་བསོད་སྙོམས་སྤྱོད་པ་” སྟེ། འདི་ནི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་གྲོང་གི་ཚིག་བླ་དྭགས་ཡིན་ལ། བསོད་སྙོམས་སྤྱོད་པ་དེ་ཉིད་ལའོ། “ལོ་ཚོད་ལ་བརྟེན་ནས་” ཞེས་པ་ནི་ཆུང་མ་སྐྱོང་བ་དང་མཐུན་པའི་ལོ་ཚོད་ལ་བརྡེན་ནས་སོ། “གསོག་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་གསོག་པའོ། “མེ་མདག་ལ་བཙོས་པ་” ཞེས་པ་ནི་མེ་ལྕེ་མེད་པའི་མེ་མདག་རྣམས་ལ་བཙོས་པའོ། “འདི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ནམ་” ཞེས་པ་ནི་དགེ་སློང་ལ་སྨད་བཞིན་དུ་གསུངས་སོ། “གསོན་པོར་ཡི་དྭགས་སུ་གྱུར་པའི་སེམས་ཅན་” ཞེས་པ་ནི། གསོན་པོར་གནས་བཞིན་དུ་ “ལུས་དེ་ཉིད་ཀྱིས་ཡི་དྭགས་ཀྱི་དངོས་པོར་གྱུར་པའི་སེམས་ཅན་དུ་འགྱུར་རོ་” ཞེས་ཀུན་ཏུ་བརྟགས་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། “བུམ་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཆུ་བུམ་མོ། “ཇི་འདྲའི་མི་བཟད་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་མི་བཟད་པའོ། “རྣམ་སྨིན་ཅི་འདྲ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་རམ་” ཞེས་པ་ནི། ཁྱོད་ཀྱིས་བྱས་པའི་ལས་ཀྱི་མ་གོངས་པར་མྱོང་བར་བྱ་བའི་རྣམ་སྨིན་ཅི་འདྲ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་རམ་ཞེས་པའོ། Visaṅkharitvāti chedanabhedanādīhi vināsetvā. Dīpakamigapakkhinoti attano nisinnabhāvassa dīpanato evaṃladdhanāmā migapakkhino, yena araññaṃ netvā nesādo tesaṃ saddena āgatāgate migapakkhino vadhitvā gaṇhāti. Theranti cūḷapiṇḍapātikatissattheraṃ. Iddhiyā abhisaṅkharitvāti adhiṭṭhānādivasena iddhiṃ abhisaṅkharitvā. Upayogatthe cetaṃ karaṇavacanaṃ. Aggipapaṭikanti accikaraṇaṃ, vipphuliṅganti attho. Passantassevāti anādare sāmivacanaṃ. Tassa therassāti tassa milakkhatissattherassa. Tassāti tassā aggipapaṭikāya. Paṭibalassāti uggahaṇasajjhāyādīsu paṭibalassa. Dukkhaṃ upanisā kāraṇametissāti dukkhūpanisā, dukkhanibandhanā dukkhahetukā saddhāti vuttaṃ hoti. Vattamukhena kammaṭṭhānassa kathitattā ‘‘vattasīse ṭhatvā’’ti vuttaṃ. Palālavaraṇakanti palālapuñjaṃ. “རྣམ་པར་མ་བྱས་པར་” ཞེས་པ་ནི་གཅོད་པ་དང་གཤེགས་པ་ལ་སོགས་པས་བཤིག་ནས་སོ། “སྣང་བྱེད་ཀྱི་རི་དྭགས་དང་བྱ་” ཞེས་པ་ནི། རང་ཉིད་གནས་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལས་དེ་ལྟ་བུའི་མིང་ཐོབ་པའི་རི་དྭགས་དང་བྱ་སྟེ། གང་ཞིག་རི་དྭགས་རྔོན་པས་ནགས་སུ་ཁྱེར་ནས་དེ་དག་གི་སྒྲས་འོངས་པའི་རི་དྭགས་དང་བྱ་རྣམས་བསད་དེ་འཛིན་པའོ། “གནས་བརྟན་” ཞེས་པ་ནི་གནས་བརྟན་ཆུང་བ་བསོད་སྙོམས་པ་ཏི་སའོ། “རྫུ་འཕྲུལ་གྱིས་མངོན་པར་འདུ་བྱས་ནས་” ཞེས་པ་ནི་བྱིན་གྱིས་བརླབ་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རྫུ་འཕྲུལ་མངོན་པར་འདུ་བྱས་ནས་སོ། འདིར་བྱེད་པའི་སྒྲ་ནི་ལས་ཀྱི་དོན་དུའོ། “མེ་སྟག་” ཞེས་པ་ནི་མེའི་དུམ་བུ་སྟེ། མེ་སྟག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། “ལྟ་བཞིན་དུ་ཉིད་” ཅེས་པ་ནི་ཁྱད་གསོད་ཀྱི་འབྲེལ་སྒྲའོ། “གནས་བརྟན་དེའི་” ཞེས་པ་ནི་མི་ལཀྑ་ཏི་ས་གནས་བརྟན་དེའོ། “དེའི་” ཞེས་པ་ནི་མེ་སྟག་དེའོ། “མཐུ་དང་ལྡན་པ་” ཞེས་པ་ནི་འཛིན་པ་དང་ཁ་ཏོན་ལ་སོགས་པ་ལ་མཐུ་དང་ལྡན་པའོ། “སྡུག་བསྔལ་ནི་འདིའི་རྒྱུ་མཚན་ནོ་ཞེས་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྒྱུ་མཚན་ཅན་” ཏེ། སྡུག་བསྔལ་ལ་འབྲེལ་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་དད་པ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། ལས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ལས་ཀྱི་ས་པ་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “ལས་ཀྱི་རྩེ་མོར་གནས་ནས་” ཞེས་གསུངས་སོ། “སོག་མའི་ཕུང་པོ་” ཞེས་པ་ནི་སོག་མའི་ཕུང་པོའོ། Ārambhathāti samathavipassanādīsu vīriyaṃ karotha. Nikkamathāti kosajjato nikkhamatha, kāmānaṃ vā panūdanāya nikkhamatha, ubhayenapi vīriyameva vuttaṃ. Vīriyañhi ārambhanakavasena ārambho, kosajjato nikkhamanavasena ‘‘nikkamo’’ti vuccati. Yuñjatha buddhasāsaneti buddhassa bhagavato pariyattipaṭipattipaṭivedhasaṅkhāte tividhasāsane yuñjatha yogaṃ karotha. Evamanuyuñjantā maccuno senaṃ dhunātha viddhaṃsetha. Tattha maccuno senanti – “བརྩམ་པར་བྱའོ་” ཞེས་པ་ནི་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམས་ཤིག་ཅེས་པའོ། “ཕྱིར་བྱུང་ཞིག་” ཞེས་པ་ནི་ལེ་ལོ་ལས་ཕྱིར་བྱུང་ཞིག ཡང་ན་འདོད་པ་རྣམས་བསལ་བའི་ཕྱིར་ཕྱིར་བྱུང་ཞིག་ཅེས་པ་སྟེ། གཉིས་ཀས་ཀྱང་བརྩོན་འགྲུས་ཉིད་གསུངས་སོ། བརྩོན་འགྲུས་ནི་རྩོམ་པའི་དབང་གིས་ “རྩོམ་པ་” ཞེས་བྱ་ལ། ལེ་ལོ་ལས་ཕྱིར་འབྱུང་བའི་དབང་གིས་ “ཕྱིར་འབྱུང་བ་” ཞེས་བྱའོ། “སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྟན་པ་ལ་སྦྱོར་ཞིག་” ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ལུང་དང་། སྒྲུབ་པ་དང་། རྟོགས་པར་བགྲང་བའི་བསྟན་པ་རྣམ་པ་གསུམ་ལ་སྦྱོར་ཞིང་རྣལ་འབྱོར་གྱིས་ཤིག་ཅེས་པའོ། དེ་ལྟར་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་ན་འཆི་བདག་གི་སྡེ་འཇོམས་ཤིང་རྣམ་པར་བཤིག་པར་གྱིས་ཤིག དེ་ལ་འཆི་བདག་གི་སྡེ་ནི། ‘‘Kāmā te paṭhamā senā, dutiyā arati vuccati; Tatiyā khuppipāsā te, catutthī taṇhā pavuccati. “འདོད་པ་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་དམག་དང་པོ་སྟེ། གཉིས་པ་ནི་མི་དགའ་བ་ཞེས་བྱའོ། གསུམ་པ་ནི་བཀྲེས་ཤིང་སྐོམ་པ་སྟེ། བཞི་པ་ནི་སྲེད་པ་ཞེས་བྱའོ། ‘‘Pañcamaṃ thinamiddhaṃ te, chaṭṭhā bhīrū pavuccati; Sattamī vicikicchā te, makkho thambho te aṭṭhamo. “ལྔ་པ་ནི་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་དེ། དྲུག་པ་ནི་འཇིགས་པ་ཞེས་བྱའོ། བདུན་པ་ནི་ཐེ་ཚོམ་སྟེ། བརྒྱད་པ་ནི་འཆབ་པ་དང་ཁེངས་པའོ། ‘‘Lābho [Pg.80] siloko sakkāro,Micchāladdho ca yo yaso; Yo cattānaṃ samukkaṃse,Pare ca avajānāti. “རྙེད་པ་དང་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་བཀུར་སྟི་དང་། ལོག་པས་རྙེད་པའི་གྲགས་པ་གང་ཡིན་པ་དང་། གང་ཞིག་བདག་ཉིད་བསྟོད་པ་དང་། གཞན་ལ་བརྙས་པར་བྱེད་པའོ། ‘‘Esā namuci te senā, kaṇhassābhippahārinī; Na naṃ asūro jināti, jetvā ca labhate sukha’’nti. (su. ni. 438-441) – “བདུད་ཁྱོད་ཀྱི་དམག་འདི་ནི། ནག་པོའི་ཀུན་ཏུ་འཇོམས་བྱེད་དེ། དཔའ་བོ་མ་ཡིན་པས་འདི་མི་ཐུབ་ལ། རྒྱལ་ནས་བདེ་བ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ།” ཞེས་སོ། Evamāgataṃ kāmādibhedaṃ maccuno senaṃ. Ettha ca yasmā āditova agāriyabhūte satte vatthukāmesu kilesakāmā mosayanti, te abhibhuyya anagāriyabhāvaṃ upagatānaṃ pantesu senāsanesu aññataraññataresu vā adhikusalesu dhammesu arati uppajjati. Vuttañhetaṃ – ‘‘pabbajitena kho, āvuso, abhirati dukkarā’’ti (saṃ. ni. 4.331). Tato te parappaṭibaddhajīvikattā khuppipāsā bādhati, tāya bādhitānaṃ pariyesanataṇhā cittaṃ kilamayati. Atha nesaṃ kilantacittānaṃ thinamiddhaṃ okkamati, tato visesamanadhigacchantānaṃ durabhisambhavesu araññavanapatthesu pantesu senāsanesu viharataṃ utrāsasaññitā bhīru jāyati. Tesaṃ ussaṅkitaparisaṅkitānaṃ dīgharattaṃ vivekarasamanassādayamānānaṃ viharataṃ ‘‘na siyā nu kho esa maggo’’ti paṭipattiyaṃ vicikicchā uppajjati. Taṃ vinodetvā viharataṃ appamattakena visesādhigamena mānamakkhathambhā jāyanti. Tepi vinodetvā viharataṃ tato adhikataraṃ visesādhigamanaṃ nissāya lābhasakkārasilokā uppajjanti. Lābhādīhi mucchitvā dhammappatirūpakāni pakāsento micchāyasaṃ adhigantvā tattha ṭhitā jātiādīhi attānaṃ ukkaṃsenti, paraṃ vambhenti, tasmā kāmādīnaṃ paṭhamasenādibhāvo veditabbo. Naḷāgāranti naḷehi vinaddhatiṇacchannagehaṃ. དེ་ལྟར་འོངས་པའི་འདོད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་འཆི་བདག་གི་སྡེ་འདིའོ། འདིར་ཡང་གང་གི་ཕྱིར་ཐོག་མ་ཉིད་ནས་ཁྱིམ་པར་གྱུར་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་དངོས་པོའི་འདོད་པ་ལ་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པས་མགོ་སྐོར་བར་བྱེད་ལ། དེ་དག་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཏེ་ཁྱིམ་མེད་པའི་དངོས་པོར་ཉེ་བར་སོང་བ་རྣམས་ལ། དབེན་པའི་གནས་མལ་ལམ་ཡང་ན་ལྷག་པའི་དགེ་བའི་ཆོས་གང་ཡང་རུང་བ་རྣམས་ལ་མི་དགའ་བ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། འདི་ལྟར་ “ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག་རབ་ཏུ་བྱུང་བས་མངོན་པར་དགའ་བར་བྱ་བ་ནི་དཀའ་འོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ནས་ཁོང་ཚོའི་འཚོ་བ་གཞན་ལ་རག་ལས་པའི་ཕྱིར་བཀྲེས་ཤིང་སྐོམ་པས་གནོད་ལ། དེས་གནོད་པ་རྣམས་ལ་འཚོལ་བའི་སྲེད་པས་སེམས་ངལ་བར་བྱེད་དོ། དེ་ནས་སེམས་ངལ་བར་གྱུར་པ་དེ་དག་ལ་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་འཇུག་ལ། དེ་ནས་ཁྱད་པར་གང་ཡང་མ་ཐོབ་པར་བགྲོད་དཀའ་བའི་ནགས་ཚལ་གྱི་ས་གཞི་དང་དབེན་པའི་གནས་མལ་རྣམས་སུ་གནས་པ་ལ། སྐྲག་པའི་འདུ་ཤེས་ཅན་གྱི་འཇིགས་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། དོགས་པ་དང་ཡིད་གཉིས་སྐྱེས་ཤིང་དུས་ཡུན་རིང་པོར་དབེན་པའི་རོ་མ་མྱོང་བར་གནས་པ་དེ་དག་ལ། “འདི་ནི་ལམ་མ་ཡིན་ནམ་སྙམ་དུ་” སྒྲུབ་པ་ལ་ཐེ་ཚོམ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། དེ་བསལ་ནས་གནས་པ་ལ། ཁྱད་པར་ཐོབ་པ་ཆུང་ངུ་ཙམ་གྱིས་ང་རྒྱལ་དང་འཆབ་པ་དང་ཁེངས་པ་རྣམས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། དེ་དག་ཀྱང་བསལ་ནས་གནས་པ་ལ། དེ་ལས་ལྷག་པའི་ཁྱད་པར་ཐོབ་པ་ལ་བརྟེན་ནས་རྙེད་པ་དང་བཀུར་སྟི་དང་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྣམས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། རྙེད་པ་ལ་སོགས་པས་བརྒྱལ་ཞིང་ཆོས་དང་མཐུན་པ་ལྟར་སྣང་བ་རྣམས་སྟོན་བཞིན་དུ་ལོག་པའི་གྲགས་པ་ཐོབ་ནས། དེ་ལ་གནས་ཏེ་རིགས་ལ་སོགས་པས་བདག་ཉིད་བསྟོད་ཅིང་གཞན་ལ་བརྙས་པར་བྱེད་པས། དེའི་ཕྱིར་འདོད་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་དམག་དང་པོ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོར་ཤེས་པར་བྱའོ། “འདམ་རྩྭའི་ཁྱིམ་” ཞེས་པ་ནི་འདམ་རྩྭས་བསྡམས་ཤིང་རྩྭས་གཡོགས་པའི་ཁྱིམ་མོ། Vihassatīti uggahaṇasajjhāyanamanasikārādīhi viharissati. Jātisaṃsāranti punappunaṃ jātisaṅkhātasaṃsāravaṭṭaṃ. Dukkhassantaṃ karissatīti dukkhassa antasaṅkhātaṃ nibbānaṃ sacchikarissati. Palālapuñjāhanti palālapuñjaṃ ahanti padacchedo. Tatiyaṃ ṭhānanti anāgāmiphalaṃ sandhāya vadati. “གནས་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་པ་ནི་འཛིན་པ་དང་ཁ་ཏོན་དང་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པས་གནས་པར་འགྱུར་རོ། “སྐྱེ་བའི་འཁོར་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཡང་ནས་ཡང་དུ་སྐྱེ་བར་བགྲང་བའི་འཁོར་བའི་འཁོར་ལོའོ། “སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཐར་བྱེད་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཐར་བགྲང་བའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པར་འགྱུར་རོ། “སོག་མའི་ཕུང་པོ་བདག་གིས་” ཞེས་པ་ནི་སོག་མའི་ཕུང་པོ་དང་བདག་གིས་ཞེས་པའི་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། “གནས་གསུམ་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་འབྲས་བུ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། Tivassabhikkhukāleti upasampadato tīṇi vassāni assāti tivasso, tivasso ca so bhikkhu cāti tivassabhikkhu, tassa, tena vā [Pg.81] upalakkhito kālo tivassabhikkhukālo, tasmiṃ. Yadā so tivasso bhikkhu nāma hoti, tadāti vuttaṃ hoti. Kammaṃ karotīti bhāvanākammaṃ karoti. Ganthakammanti ganthavisayaṃ uggahaṇādikammaṃ. Piṇḍāpacitiṃ katvāti antovasse temāsaṃ dinnapiṇḍassa kilesakkhayakaraṇena apacitiṃ pūjaṃ katvā. Piṇḍāpacitiṃ karonto hi bhikkhu yehi attano yo piṇḍapāto dinno, tesaṃ tassa mahapphalabhāvaṃ icchanto attano santānameva kilesakkhayakaraṇena visodhetvā arahattaṃ gaṇhāti. “ལོ་གསུམ་ལོན་པའི་དགེ་སློང་གི་དུས་” ཞེས་པ་ནི། བསྙེན་པར་རྫོགས་ནས་ལོ་གསུམ་ལོན་པ་ནི་ལོ་གསུམ་ལོན་པ་སྟེ། ལོ་གསུམ་ལོན་པ་དེ་ཉིད་དགེ་སློང་ཡང་ཡིན་པས་ན་ལོ་གསུམ་ལོན་པའི་དགེ་སློང་ངོ་། དེའི་འམ་ཡང་ན་དེས་མཚོན་པའི་དུས་ནི་ལོ་གསུམ་ལོན་པའི་དགེ་སློང་གི་དུས་ཏེ། དེ་ལའོ། གང་གི་ཚེ་ཁོང་ལོ་གསུམ་ལོན་པའི་དགེ་སློང་ཞེས་བྱ་བ་ཡིན་པ་དེའི་ཚེ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། “ལས་བྱེད་དོ་” ཞེས་པ་ནི་སྒོམ་པའི་ལས་བྱེད་པའོ། “གཞུང་གི་ལས་” ཞེས་པ་ནི་གཞུང་གི་ཡུལ་ལ་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ལས་སོ། “བསོད་སྙོམས་ཀྱི་མཆོད་པ་བྱས་ནས་” ཞེས་པ་ནི། དབྱར་གནས་ཀྱི་ཟླ་བ་གསུམ་གྱི་རིང་ལ་བྱིན་པའི་བསོད་སྙོམས་ལ། ཉོན་མོངས་པ་ཟད་པར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་བཀུར་སྟི་དང་མཆོད་པ་བྱས་ནས་སོ། བསོད་སྙོམས་ཀྱི་མཆོད་པ་བྱེད་པའི་དགེ་སློང་ནི། གང་དག་གིས་རང་ལ་བསོད་སྙོམས་གང་བྱིན་པ་དེ་དག་ལ། དེའི་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བར་འདོད་བཞིན་དུ། རང་གི་རྒྱུད་ཉིད་ཉོན་མོངས་པ་ཟད་པར་བྱེད་པས་རྣམ་པར་སྦྱངས་ཏེ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་འཛིན་པའི་ཕྱིར་རོ། Mahābhūtīti ettha pūjāvacano mahantasaddo, bhūtīti ca nāmekadesena tissabhūtittheraṃ ālapati. Bhavati hi nāmekadesenapi vohāro yathā ‘‘devadatto datto’’ti. Mahābhūtīti vā piyasamudāhāro, so mahati bhūti vibhūti puññañāṇādisampadā assāti mahābhūti. Channaṃ sepaṇṇigacchamūlanti sākhāpalāsādīhi channaṃ ghanacchāyaṃ sepaṇṇigacchamūlaṃ. Asubhakammaṭṭhānaṃ pādakaṃ katvāti kesādiasubhakoṭṭhāsabhāvanāya paṭiladdhaṃ upacārasamādhiṃ appanāsamādhiṃ vā pādakaṃ katvā. Asubhavisayaṃ upacārajjhānādikammamevettha upari pavattetabbabhāvanākammassa kāraṇabhāvato ṭhānanti kammaṭṭhānaṃ. “འབྱུང་པོ་ཆེན་པོ་” ཞེས་པ་འདིར། ཆེན་པོའི་སྒྲ་ནི་མཆོད་པའི་ཚིག་ཡིན་ལ། འབྱུང་པོ་ཞེས་པ་ནི་མིང་གི་ཆ་ཤས་ཀྱིས་གནས་བརྟན་ཏི་ས་བྷཱུ་ཏི་ལ་བོས་པའོ། འདི་ལྟར་ “ལྷས་བྱིན་ལ་བྱིན་” ཞེས་པ་ལྟར། མིང་གི་ཆ་ཤས་ཀྱིས་ཀྱང་ཐ་སྙད་བྱེད་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། ཡང་ན། “འབྱུང་པོ་ཆེན་པོ་” ཞེས་པ་ནི་གཅེས་པའི་ཚིག་སྟེ། གང་ལ་བསོད་ནམས་དང་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་འབྱོར་པ་ཆེན་པོ་ཡོད་པས་ན་འབྱུང་པོ་ཆེན་པོའོ། “གཡོགས་པའི་སེ་པཎྞི་ཤིང་གི་རྩ་བ་” ཞེས་པ་ནི། ཡལ་ག་དང་ལོ་མ་ལ་སོགས་པས་གཡོགས་པའི་གྲིབ་བསིལ་སྟུག་པོ་ཅན་གྱི་སེ་པཎྞི་ཤིང་གི་རྩ་བའོ། “མི་སྡུག་པའི་ལས་ཀྱི་ས་པ་གཞིར་བྱས་ནས་” ཞེས་པ་ནི། སྐྲ་ལ་སོགས་པའི་མི་སྡུག་པའི་ཆ་ཤས་སྒོམ་པ་ལས་ཐོབ་པའི་ཉེར་བསྡོགས་ཀྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནམ་ཡང་ན་མཉམ་པར་བཞག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གཞིར་བྱས་ནས་སོ། འདིར་མི་སྡུག་པའི་ཡུལ་ཅན་གྱི་ཉེར་བསྡོགས་ཀྱི་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པའི་ལས་ཉིད་ནི། གོང་དུ་འཇུག་པར་བྱ་བའི་སྒོམ་པའི་ལས་ཀྱི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། གནས་ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་ས་པའོ། Sahassadvisahassasaṅkhāmattattā ‘‘mahāgaṇe’’ti vuttaṃ. Attano vasanaṭṭhānato therassa santikaṃ gantvāti attano vasanaṭṭhānato ākāsena gantvā vihārasamīpe otaritvā divāṭṭhāne nisinnattherassa santikaṃ gantvā. Kiṃ āgatosīti kiṃkāraṇā āgatosi. Sabbesu rattidivasabhāgesu okāsaṃ alabhantoti so kira thero ‘‘tuyhaṃ okāso na bhavissati, āvuso’’ti vuttepi ‘‘vitakkamāḷake ṭhitakāle pucchissāmi, bhante’’ti vatvā ‘‘tasmiṃ ṭhāne aññe pucchissantī’’ti vutte ‘‘bhikkhācāramagge, bhante’’ti vatvā ‘‘tatrāpi aññe pucchantī’’ti vutte dupaṭṭanivāsanaṭṭhāne, saṅghāṭipārupanaṭṭhāne, pattanīharaṇaṭṭhāne, gāme caritvā āsanasālāya yāgupītakāle, bhanteti. Tatthāpi therā attano kaṅkhaṃ vinodenti, āvusoti. Antogāmato nikkhamanakāle pucchissāmi, bhanteti. Tatrāpi aññe pucchanti, āvusoti. Antarāmagge, bhanteti. Bhojanasālāya bhattakiccapariyosāne, bhante. Divāṭṭhāne pādadhovanakāle, bhanteti. Tato paṭṭhāya [Pg.82] yāva aruṇā apare pucchanti, āvusoti. Dantakaṭṭhaṃ gahetvā mukhadhovanatthaṃ gamanakāle, bhanteti. Tadāpi aññe pucchantīti. Mukhaṃ dhovitvā āgamanakāle, bhanteti. Tatrāpi aññe pucchissantīti. Senāsanaṃ pavisitvā nisinnakāle, bhanteti. Tatrāpi aññe pucchanti, āvusoti. Evaṃ sabbesu rattidivasabhāgesu yācamāno okāsaṃ na labhi, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘evaṃ okāse asati maraṇassa kathaṃ okāsaṃ labhissathā’’ti. Bhante, nanu mukhaṃ dhovitvā senāsanaṃ pavisitvā tayo cattāro pallaṅke uṇhāpetvā yonisomanasikārakammaṃ karontānaṃ okāsalābhena bhavitabbaṃ siyāti adhippāyena vadati. Maṇivaṇṇeti indanīlamaṇivaṇṇe. སྟོང་ཕྲག་གཅིག་གམ་གཉིས་ཙམ་གྱི་གྲངས་ཡོད་པའི་ཕྱིར་“ཚོགས་ཆེན་པོ་”ཞེས་གསུངས། “རང་གི་གནས་ས་ནས་གནས་བརྟན་གྱི་དྲུང་དུ་སོང་སྟེ་”ཞེས་པ་ནི། རང་གི་གནས་ས་ནས་ནམ་མཁའ་ལ་བརྒྱུད་དེ་སོང་ནས། གཙུག་ལག་ཁང་གི་ཉེ་འཁོར་དུ་བབས་ཏེ། ཉིན་མོའི་གནས་སུ་བཞུགས་པའི་གནས་བརྟན་གྱི་དྲུང་དུ་སོང་བའོ།། “ཅིའི་ཕྱིར་འོངས་པ་ཡིན་ནམ་”ཞེས་པ་ནི། རྒྱུ་མཚན་ཅིའི་ཕྱིར་འོངས་པ་ཡིན་ནམ་ཞེས་པའོ།། “ཉིན་མཚན་གྱི་ཆ་ཐམས་ཅད་དུ་སྐབས་མ་རྙེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། གནས་བརྟན་དེས་“ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཁྱོད་ལ་སྐབས་ཡོད་པར་མི་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་ཀྱང་། “བཙུན་པ་རྟོག་པའི་ར་བར་བཞུགས་པའི་ཚེ་འདྲི་བར་བགྱིའོ་”ཞེས་ཞུས་པར། “གནས་དེར་གཞན་དག་གིས་འདྲི་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་པ་ན། “བཙུན་པ་བསོད་སྙོམས་གཤེགས་པའི་ལམ་དུ་འདྲིའོ་”ཞེས་ཞུས་པར། “དེར་ཡང་གཞན་དག་གིས་འདྲིའོ་”ཞེས་གསུངས་པ་ན། ཤམ་ཐབས་གྱོན་པའི་གནས་དང་། ཆོས་གོས་གྱོན་པའི་གནས་དང་། ལྷུང་བཟེད་ཕྱིར་འདོན་པའི་གནས་དང་། གྲོང་དུ་རྒྱུ་བའི་ཚེ་དང་། བཞུགས་ཁང་དུ་ཐུག་པ་འཐུང་བའི་ཚེ་བཙུན་པ་ཞེས་ཞུས་པར། “ཚེ་དང་ལྡན་པ་དེར་ཡང་གནས་བརྟན་རྣམས་རང་གི་ཐེ་ཚོམ་སེལ་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་པ་ན། “བཙུན་པ་གྲོང་ནང་ནས་ཕྱིར་འཐོན་པའི་ཚེ་འདྲིའོ་”ཞེས་ཞུས་པར། “ཚེ་དང་ལྡན་པ་དེར་ཡང་གཞན་དག་གིས་འདྲིའོ་”ཞེས་གསུངས་པ་ན། “བཙུན་པ་ལམ་བར་དུ་འདྲིའོ་”ཞེས་ཞུས་པར། “བཙུན་པ་ཟས་ཁང་དུ་བཟའ་བཏུང་གི་བྱ་བ་ཟིན་པའི་ཚེ་འདྲིའོ་”ཞེས་ཞུས་པར། “བཙུན་པ་ཉིན་མོའི་གནས་སུ་ཞབས་བསིལ་བའི་ཚེ་འདྲིའོ་”ཞེས་ཞུས་པ་ནས། “ཚེ་དང་ལྡན་པ་དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་སྐྱ་རེངས་མ་ཤར་གྱི་བར་དུ་གཞན་དག་གིས་འདྲིའོ་”ཞེས་གསུངས་པ་ན། “བཙུན་པ་སོ་ཤིང་བཟུང་སྟེ་ཞལ་བསིལ་བར་གཤེགས་པའི་ཚེ་འདྲིའོ་”ཞེས་ཞུས་པར། “དེའི་ཚེ་ཡང་གཞན་དག་གིས་འདྲིའོ་”ཞེས་གསུངས་པ་ན། “བཙུན་པ་ཞལ་བསིལ་ནས་ཕྱིར་བྱོན་པའི་ཚེ་འདྲིའོ་”ཞེས་ཞུས་པར། “དེར་ཡང་གཞན་དག་གིས་འདྲི་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་པ་ན། “བཙུན་པ་གནས་ཁང་དུ་ཞུགས་ཏེ་བཞུགས་པའི་ཚེ་འདྲིའོ་”ཞེས་ཞུས་པར། “ཚེ་དང་ལྡན་པ་དེར་ཡང་གཞན་དག་གིས་འདྲིའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། འདི་ལྟར་ཉིན་མཚན་གྱི་ཆ་ཐམས་ཅད་དུ་གསོལ་བ་བཏབ་ཀྱང་སྐབས་མ་རྙེད་པ་དེ་ལ་དགོངས་ནས་“འདི་ལྟར་སྐབས་མེད་ན། འཆི་བའི་ཚེ་སྐབས་ཇི་ལྟར་རྙེད་པར་འགྱུར་རམ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “བཙུན་པ་ཞལ་བསིལ་ནས་གནས་ཁང་དུ་ཞུགས་ཏེ། སྐྱིལ་ཀྲུང་གསུམ་བཞི་ཙམ་དྲོ་བར་བྱས་ནས་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་ལས་བྱེད་པ་རྣམས་ལ་སྐབས་རྙེད་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པའི་བསམ་པས་སྨྲས་སོ།། “ནོར་བུའི་མདོག་”ཞེས་པ་ནི་དབང་སྔོན་གྱི་ནོར་བུའི་མདོག་ལྟ་བུའོ།། Ghaṭentassevāti vāyāmantasseva. Visuddhipavāraṇanti ‘‘parisuddho aha’’nti evaṃ pavattaṃ visuddhipavāraṇaṃ. Arahantānameva hesā pavāraṇā. Kāḷakaṃ vāti mahantaṃ kāḷakaṃ sandhāya vadati, tilako vāti khuddakaṃ sandhāya. Ubhayenapi sīlassa parisuddhabhāvameva vibhāveti. “བརྩོན་པ་བྱེད་པ་ཉིད་ལ་”ཞེས་པ་ནི་འབད་རྩོལ་བྱེད་པ་ཉིད་ལའོ།། “རྣམ་པར་དག་པའི་དགག་དབྱེ་”ཞེས་པ་ནི་“བདག་ནི་ཡོངས་སུ་དག་པའོ་”ཞེས་འདི་ལྟར་འཇུག་པའི་རྣམ་པར་དག་པའི་དགག་དབྱེ་སྟེ། འདི་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་ཁོ་ནའི་དགག་དབྱེ་ཡིན་ནོ།། “ནག་པོ་”ཞེས་པ་ནི་ནག་པོ་ཆེན་པོ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་ཤིང་། “སྨེ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཆུང་ངུ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།། གཉིས་ཀས་ཀྱང་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པའི་ཉིད་ཁོ་ན་གསལ་བར་བྱེད་དོ།། Padhānakammikāti padhānakamme niyuttā. Laddhamagganti laddhūpāyaṃ, paṭhamameva laddhūpadesanti vuttaṃ hoti. Apattānīti chaḍḍitāni. Alābūneva sāradeti saradakāle vātātapahatāni tattha tattha vippakiṇṇaalābūni viya. Kāpotakānīti kapotakavaṇṇāni. Tāni disvāna kā ratīti tāni evarūpāni aṭṭhīni disvā tumhākaṃ kā nāma rati, nanu appamattakāpi rati kātuṃ na vaṭṭatiyevāti attho. Dutiyakathaṃ akathitapubboti attano vuḍḍhatarena saddhiṃ vuttavacanassa paccanīkaṃ dutiyakathaṃ akathitapubbo. “འབད་རྩོལ་གྱི་ལས་ཅན་”ཞེས་པ་ནི་འབད་རྩོལ་གྱི་ལས་ལ་བརྩོན་པའོ།། “ལམ་ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཐབས་ཐོབ་པ་སྟེ། ཐོག་མ་ཉིད་ནས་གདམས་ངག་ཐོབ་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “བོར་བ་”ཞེས་པ་ནི་བསྐྱུར་བའོ།། “སྟོན་ཀའི་ཀུ་བ་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི་སྟོན་དུས་སུ་རླུང་དང་ཉི་མས་བཅོམ་སྟེ་གནས་དེ་དང་དེར་ཐོར་བའི་ཀུ་བ་བཞིན་ནོ།། “ཕུག་རོན་གྱི་མདོག་ལྟ་བུ་”ཞེས་པ་ནི་ཕུག་རོན་གྱི་མདོག་ལྟ་བུའོ།། “དེ་དག་མཐོང་ནས་དགའ་བ་ཅི་ཞིག་ཡོད་”ཅེས་པ་ནི། འདི་འདྲ་བའི་རུས་པ་རྣམས་མཐོང་ནས་ཁྱེད་རྣམས་ལ་དགའ་བ་ཅི་ཞིག་ཡོད། དགའ་བ་ཆུང་ངུ་ཙམ་ཡང་བྱ་བར་མི་རིགས་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “གཏམ་གཉིས་པ་མ་སྨྲས་མྱོང་བ་”ཞེས་པ་ནི་རང་ལས་རྒན་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྨྲས་པའི་ཚིག་གི་འགལ་ཟླར་གྱུར་པའི་གཏམ་གཉིས་པ་སྔོན་ཆད་མ་སྨྲས་པའོ།། Tadaṅgena, tadaṅgassa pahānaṃ tadaṅgappahānaṃ. Yañhi rattibhāge samujjalitena dīpena andhakārassa viya tena tena vipassanāya avayavabhūtena ñāṇaṅgena paṭipakkhavaseneva tassa tassa pahātabbadhammassa pahānamidaṃ tadaṅgappahānaṃ nāma. Yathā kāmacchandādayo na cittaṃ pariyuṭṭhāya tiṭṭhanti, evaṃ pariyuṭṭhānassa nisedhanaṃ appavattikaraṇaṃ vikkhambhanaṃ vikkhambhanappahānaṃ. Yañhi sasevāle udake pakkhittena ghaṭena sevālassa viya tena tena lokiyasamādhinā nīvaraṇādīnaṃ paccanīkadhammānaṃ vikkhambhanamidaṃ vikkhambhanappahānaṃ nāma. Sammā upacchijjanti etena kilesāti samucchedo, pahīyanti etena kilesāti pahānaṃ, samucchedasaṅkhātaṃ [Pg.83] pahānaṃ niravasesappahānanti samucchedappahānaṃ. Yañhi asanivicakkābhihatassa rukkhassa viya ariyamaggañāṇena saṃyojanādīnaṃ dhammānaṃ yathā na puna vattanti, evaṃ pahānamidaṃ samucchedappahānaṃ nāma. Paṭippassambhati vūpasammati kilesadaratho etāyāti paṭippassaddhi, phalaṃ, sāyeva pahānanti paṭippassaddhippahānaṃ. Sabbe kilesā sabbasaṅkhatā vā nissaranti apagacchanti etenāti nissaraṇaṃ, nibbānaṃ, tadeva pahānanti nissaraṇappahānaṃ. Paṭippassambhayamānanti paṭippassambhaṃ kilesavūpasamaṃ kurumānaṃ. Lokiyalokuttarehīti tadaṅgavikkhambhanappahānānaṃ lokiyattā, itaresaṃ lokuttarattā vuttaṃ. “ཆ་ཤས་དེས་”ཞེས་པ་ནི། ཆ་ཤས་དེའི་སྤོང་བ་ནི་ཆ་ཤས་ཀྱིས་སྤོང་བའོ།། འདི་ལྟར་མཚན་མོའི་དུས་སུ་སྒྲོན་མེ་བལྟམས་པས་མུན་པ་སེལ་བ་བཞིན། ལྷག་མཐོང་གི་ཆ་ཤས་སུ་གྱུར་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཡན་ལག་དེ་དང་དེས་གཉེན་པོའི་དབང་གིས་སྤང་བྱའི་ཆོས་དེ་དང་དེ་སྤོང་བ་འདི་ནི་ཆ་ཤས་ཀྱིས་སྤོང་བ་ཞེས་བྱའོ།། ཇི་ལྟར་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་ལ་སོགས་པ་སེམས་ལ་ཀུན་ནས་ལྡང་སྟེ་མི་གནས་པ་ལྟར། དེ་ལྟར་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་བཀག་སྟེ་མི་འབྱུང་བར་བྱེད་པ་ནི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་སྟེ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པས་སྤོང་བའོ།། འདི་ལྟར་བལ་ཉ་དང་བཅས་པའི་ཆུ་ནང་དུ་བུམ་པ་བཅུག་པས་བལ་ཉ་བསལ་བ་བཞིན། འཇིག་རྟེན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དེ་དང་དེས་སྒྲིབ་པ་ལ་སོགས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་འདི་ནི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པས་སྤོང་བ་ཞེས་བྱའོ།། འདིས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཡང་དག་པར་གཅོད་པས་ན་ཀུན་ཏུ་གཅོད་དོ།། འདིས་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སྤོང་བས་ན་སྤོང་བའོ།། ཀུན་ཏུ་གཅོད་པར་བགྲང་བའི་སྤོང་བ་སྟེ་ལྷག་མ་མ་ལུས་པར་སྤོང་བ་ནི་ཀུན་ཏུ་གཅོད་པས་སྤོང་བའོ།། འདི་ལྟར་ཐོག་བབས་པས་བཅོམ་པའི་ཤིང་བཞིན། འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་སླར་མི་སྐྱེ་བའི་ཚུལ་གྱིས་སྤོང་བ་འདི་ནི་ཀུན་ཏུ་གཅོད་པས་སྤོང་བ་ཞེས་བྱའོ།། འདིས་ཉོན་མོངས་པའི་གདུང་བ་རྒྱུན་གཅོད་ཅིང་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པས་ན་ཉེ་བར་ཞི་བ་སྟེ་འབྲས་བུའོ།། དེ་ཉིད་སྤོང་བ་ཡིན་པས་ན་ཉེ་བར་ཞི་བས་སྤོང་བའོ།། འདིས་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་དམ་འདུས་བྱས་ཐམས་ཅད་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་ཞིང་འབྲལ་བར་བྱེད་པས་ན་ངེས་པར་འབྱུང་བ་སྟེ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ།། དེ་ཉིད་སྤོང་བ་ཡིན་པས་ན་ངེས་པར་འབྱུང་བས་སྤོང་བའོ།། “ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བ་སྟེ་ཉོན་མོངས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པའོ།། “འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་དག་གིས་”ཞེས་པ་ནི། ཆ་ཤས་ཀྱིས་སྤོང་བ་དང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པས་སྤོང་བ་གཉིས་འཇིག་རྟེན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། གཞན་རྣམས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ།། Nimīyati phalaṃ etena uppajjanaṭṭhāne pakkhipamānaṃ viya hotīti nimittaṃ, kāraṇassetaṃ adhivacanaṃ. Asubhassa nimittaṃ, asubhameva vā nimittanti asubhanimittaṃ. Asubhanissitampi hi jhānaṃ nissite nissayavohārena asubhanti voharīyati yathā ‘‘mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī’’ti. Tenevāha – ‘‘dasasu asubhesu uppannaṃ sārammaṇaṃ paṭhamajjhāna’’nti. Anicce aniccantiādinā nayena vuttassāti iminā catubbidhaṃ yonisomanasikāraṃ dasseti. Heṭṭhā cettha idha ca catubbidhassa ayonisomanasikārassa yonisomanasikārassa ca gahaṇaṃ niravasesadassanatthaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Tesu pana asubhe ‘‘asubha’’nti manasikāro idhādhippeto, tadanukūlattā vā itaresampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. “འདིས་འབྲས་བུ་འཇལ་བར་བྱེད་དེ། སྐྱེ་བའི་གནས་སུ་འཇུག་པ་ལྟ་བུར་འགྱུར་བས་ན་མཚན་མ་”ཞེས་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་རྒྱུའི་རྣམ་གྲངས་སོ།། མི་སྡུག་པའི་མཚན་མའམ། མི་སྡུག་པ་ཉིད་མཚན་མ་ཡིན་པས་ན་མི་སྡུག་པའི་མཚན་མའོ།། མི་སྡུག་པ་ལ་བརྟེན་པའི་བསམ་གཏན་ལའང་བརྟེན་པ་ལ་བརྟེན་གཞིའི་ཐ་སྙད་ཀྱིས་“མི་སྡུག་པ་”ཞེས་ཐ་སྙད་བྱེད་དེ། ཇི་ལྟར་“ཁྲི་རྣམས་ཀྱིས་ཀུ་ཅོ་འདོན་ཏོ་”ཞེས་པ་བཞིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་“མི་སྡུག་པ་བཅུ་ལ་བྱུང་བའི་དམིགས་པ་དང་བཅས་པའི་བསམ་གཏན་དང་པོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “མི་རྟག་པ་ལ་མི་རྟག་པ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པ་”ཞེས་པས་ནི་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་རྣམ་པ་བཞི་བསྟན་ཏོ།། འདིར་འོག་དང་འདི་ཉིད་དུ་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་རྣམ་པ་བཞི་དང་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་རྣམ་པ་བཞི་བཟུང་བ་ནི་ལྷག་མ་མ་ལུས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་བྱས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། དེ་དག་གི་ནང་ནས་མི་སྡུག་པ་ལ་“མི་སྡུག་པ་”ཞེས་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ནི་འདིར་དགོངས་པ་ཡིན་ལ། དེ་དང་མཐུན་པའི་ཕྱིར་གཞན་དག་ཀྱང་བཟུང་བར་བལྟ་བར་བྱའོ།། Ekādasasu asubhesu paṭikūlākārassa uggaṇhanaṃ, yathā vā tattha uggahanimittaṃ uppajjati, tathā paṭipatti asubhanimittassa uggaho. Upacārappanāvahāya asubhabhāvanāya anuyuñjanaṃ asubhabhāvanānuyogo. Bhojane mattaññuno thinamiddhābhibhavābhāvā otāraṃ alabhamāno kāmacchando pahīyatīti vadanti. Bhojananissitaṃ pana āhāre paṭikūlasaññaṃ, tabbipariṇāmassa tadādhārassa tassa ca udariyabhūtassa asubhatādassanaṃ, kāyassa ca āhāraṭṭhitikatādassanaṃ yo uppādeti, so visesato bhojane pamāṇaññū nāma, tassa ca kāmacchando pahīyateva. Dasavidhañhi asubhanimittanti pākaṭavasena vuttaṃ. Kāyagatāsatiṃ pana gahetvā ekādasavidhampi asubhanimittaṃ veditabbaṃ. མི་སྡུག་པ་བཅུ་གཅིག་ལ་མི་སྡུག་པའི་རྣམ་པ་འཛིན་པ་དང་། ཡང་ན་དེ་ལ་འཛིན་པའི་མཚན་མ་ཇི་ལྟར་སྐྱེ་བ་དེ་ལྟར་སྒྲུབ་པ་ནི་མི་སྡུག་པའི་མཚན་མ་འཛིན་པའོ།། ཉེ་འཁོར་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་འདྲེན་པའི་མི་སྡུག་པའི་སྒོམ་པ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པ་ནི་མི་སྡུག་པ་སྒོམ་པ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པའོ།། ཟས་ཀྱི་ཚོད་རིག་པ་ལ་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་མི་ནོན་པའི་ཕྱིར། གླགས་མ་རྙེད་པར་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་སྤོང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་སོ།། ཟས་ལ་བརྟེན་ནས་ཟས་ལ་མི་སྡུག་པའི་འདུ་ཤེས་དང་། དེའི་འགྱུར་བ་དང་། དེའི་རྟེན་དང་། དེའི་ཕོ་བར་གྱུར་པ་ལ་མི་སྡུག་པར་ལྟ་བ་དང་། ལུས་ནི་ཟས་ལ་བརྟེན་ནས་གནས་པར་ལྟ་བ་གང་ཞིག་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་དེ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་ཟས་ཀྱི་ཚོད་རིག་པ་ཞེས་བྱ་ལ། དེ་ལ་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་སྤོང་བར་འགྱུར་བ་ཉིད་དོ།། མི་སྡུག་པའི་མཚན་མ་རྣམ་པ་བཅུ་ཞེས་པ་ནི་གསལ་བའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། ལུས་དྲན་པ་བཟུང་ནས་མི་སྡུག་པའི་མཚན་མ་རྣམ་པ་བཅུ་གཅིག་པོའང་ཤེས་པར་བྱའོ།། Abhutvā udakaṃ piveti pānīyassa okāsadānatthaṃ cattāro pañca ālope abhutvā pānīyaṃ piveyyāti attho. Tena vuttaṃ – ‘‘catunnaṃ [Pg.84] pañcannaṃ ālopānaṃ okāse satī’’ti. Abhidhammaṭīkākārena panettha ‘‘cattāro pañca ālope, bhutvāna udakaṃ pive’’ti pāṭhaṃ parikappetvā aññathā attho vaṇṇito, so aṭṭhakathāya na sameti. Asubhakammikatissatthero dantaṭṭhidassāvī. “མ་ཟོས་པར་ཆུ་འཐུང་བ་”ཞེས་པ་ནི། བཏུང་བའི་སྐབས་དབྱེ་བའི་ཕྱིར་ཁམ་བཞི་ལྔ་ཙམ་མ་ཟོས་པར་ཆུ་འཐུང་བར་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་“ཁམ་བཞི་ལྔ་ཙམ་གྱི་སྐབས་ཡོད་པ་ནའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཆོས་མངོན་པའི་ཊཱིཀཱ་མཁན་གྱིས་འདིར་“ཁམ་བཞི་ལྔ་ཙམ་ཟོས་ནས་ཆུ་འཐུང་བར་བྱའོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་བརྟགས་ཏེ་དོན་གཞན་དུ་བཤད་པ་དེ་ནི་འགྲེལ་བཤད་དང་མི་མཐུན་ནོ།། མི་སྡུག་པའི་ལས་ཅན་གནས་བརྟན་ཏིསྶ་ནི་སོའི་རུས་པ་མཐོང་བ་པོའོ།། 17. Sattame mijjati hitapharaṇavasena siniyhatīti mitto, hitesī puggalo, tasmiṃ mitte bhavā, mittassa vā esāti mettā, hitesitā. Tattha ‘‘mettā’’ti vutte appanāpi upacāropi vaṭṭati sādhāraṇavacanabhāvatoti āha – ‘‘mettāti ettāvatā pubbabhāgopi vaṭṭatī’’ti. Api-saddo appanaṃ sampiṇḍeti. Appanaṃ appattāya mettāya suṭṭhu muccanassa abhāvato cetovimuttīti ‘‘appanāva adhippetā’’ti vuttaṃ. ༡༧. བདུན་པ་ལ། ཕན་པ་ཁྱབ་པའི་དབང་གིས་མཛའ་བར་བྱེད་པས་ན་མཛའ་བཤེས་ཏེ། ཕན་པར་འདོད་པའི་གང་ཟག་གོ། མཛའ་བཤེས་དེ་ལ་ཡོད་པའམ། ཡང་ན་མཛའ་བཤེས་ཀྱི་འདི་ནི་བྱམས་པ་སཏེ། ཕན་པར་འདོད་པའོ།། དེ་ལ་“བྱམས་པ་”ཞེས་གསུངས་པ་ན། ཐུན་མོང་གི་ཚིག་གི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འཇུག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལའང་རུང་ཞིང་ཉེ་འཁོར་གྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལའང་རུང་བས། “བྱམས་པ་ཞེས་པ་འདི་ཙམ་གྱིས་སྔོན་གྱི་ཆ་ཤས་ལའང་རུང་ངོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “ཀྱང་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ནི་འཇུག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་སྡུད་པར་བྱེད་དོ།། འཇུག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་མ་ཐོབ་པའི་བྱམས་པ་ལ་ལེགས་པར་གྲོལ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཞེས་པ་ནི་“འཇུག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཉིད་དགོངས་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། Sattesu mettāyanassa hitūpasaṃhārassa uppādanaṃ pavattanaṃ mettānimittassa uggaho. Paṭhamuppanno mettāmanasikāro parato uppajjanakassa kāraṇabhāvato mettāmanasikārova mettānimittaṃ. Kammaṃyeva sakaṃ etesanti kammassakā, sattā, tabbhāvo kammassakatā, kammadāyādatā. Dosamettāsu yāthāvato ādīnavānisaṃsānaṃ paṭisaṅkhānavīmaṃsā idha paṭisaṅkhānaṃ. Mettāvihārīkalyāṇamittavantatā idha kalyāṇamittatā. Odissakaanodissakadisāpharaṇānanti attaatipiyamajjhattaverivasena odissakatā, sīmāsambhede kate anodissakatā, ekādidisāpharaṇavasena disāpharaṇatā mettāya uggahaṇe veditabbā. Vihāraracchagāmādivasena vā odissakadisāpharaṇaṃ. Vihārādiuddesarahitaṃ puratthimādidisāvasena anodissakadisāpharaṇaṃ. Evaṃ vā dvidhā uggahaṇaṃ sandhāya – ‘‘odissakaanodissakadisāpharaṇa’’nti vuttaṃ. Uggaho ca yāva upacārā daṭṭhabbo. Uggahitāya āsevanā bhāvanā. Tattha sabbe sattā, pāṇā, bhūtā, puggalā, attabhāvapariyāpannāti etesaṃ vasena pañcavidhā. Ekekasmiṃ averā hontu, abyāpajjhā, anīghā, sukhī attānaṃ pariharantūti catudhā pavattito vīsatividhā anodhisopharaṇā mettā. Sabbā itthiyo, purisā, ariyā, anariyā, devā, manussā, vinipātikāti sattādhikaraṇavasena pavattā sattavidhā aṭṭhavīsatividhā vā, dasahi disāhi disādhikaraṇavasena pavattā dasavidhā ca, ekekāya [Pg.85] vā disāya sattādiitthādiaverādibhedena asītādhikacatusatappabhedā ca odhisopharaṇā veditabbā. Mettaṃ bhāventassāti mettājhānaṃ bhāventassa. Tvaṃ etassa kuddhotiādi paccavekkhaṇāvidhidassanaṃ. Appaṭicchitapaheṇakaṃ viyāti asampaṭicchitapaṇṇākāraṃ viya. Paṭisaṅkhāneti vīmaṃsāyaṃ. Vattaniaṭaviyaṃ attaguttattherasadise. སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་བྱམས་པ་སྐྱེ་བ་དང་ཕན་པ་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པ་སྐྱེ་ཞིང་འཇུག་པ་ནི་བྱམས་པའི་མཚན་མ་འཛིན་པའོ།། ཐོག་མར་སྐྱེས་པའི་བྱམས་པའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ནི་ཕྱིས་འབྱུང་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། བྱམས་པའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཉིད་བྱམས་པའི་མཚན་མ་ཡིན། ལས་ཉིད་འདི་དག་གི་རང་གི་ནོར་ཡིན་པས་ལས་རང་གི་བདག་གིར་བྱས་པའི་སེམས་ཅན་ཏེ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་ལས་རང་གི་བདག་གིར་བྱས་པ་ཉིད་དང་ལས་ཀྱི་བགོ་སྐལ་ལ་སྤྱོད་པ་ཉིད་དོ།། ཞེ་སྡང་དང་བྱམས་པ་དག་གི་ཉེས་དམིགས་དང་ཕན་ཡོན་རྣམས་ལ་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་སོ་སོར་རྟོག་ཅིང་དཔྱོད་པ་ནི་འདིར་སོ་སོར་རྟོག་པའོ།། བྱམས་པ་ལ་གནས་པའི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་དང་ལྡན་པ་ནི་འདིར་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ཉིད་དོ།། དམིགས་པ་དང་མ་དམིགས་པ་དང་ཕྱོགས་སུ་ཁྱབ་པར་བྱེད་པ་རྣམས་ལས། བདག་དང་། ཤིན་ཏུ་གཅེས་པ་དང་། བར་མ་དང་། དགྲ་བོའི་དབང་གིས་དམིགས་པ་ཉིད་དང་། མཚམས་མེད་པར་བྱས་པ་ན་མ་དམིགས་པ་ཉིད་དང་། ཕྱོགས་གཅིག་ལ་སོགས་པར་ཁྱབ་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཕྱོགས་སུ་ཁྱབ་པར་བྱེད་པ་ཉིད་ནི་བྱམས་པ་འཛིན་པ་ལ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཡང་ན་གཙུག་ལག་ཁང་དང་། ལམ་སྲང་དང་། གྲོང་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དམིགས་ཏེ་ཕྱོགས་སུ་ཁྱབ་པར་བྱེད་པའོ།། གཙུག་ལག་ཁང་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་དང་བྲལ་ཞིང་ཤར་ལ་སོགས་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་དབང་གིས་མ་དམིགས་པར་ཕྱོགས་སུ་ཁྱབ་པར་བྱེད་པའོ།། འདི་ལྟར་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་འཛིན་པ་ལ་དགོངས་ནས། "དམིགས་པ་དང་མ་དམིགས་པར་ཕྱོགས་སུ་ཁྱབ་པར་བྱེད་པ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། འཛིན་པ་ནི་ཉེ་འཁོར་གྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་བར་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། བཟུང་བ་དེ་ཉིད་བསྟེན་པ་ནི་བསྒོམ་པའོ།། དེ་ལ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་དང་། སྲོག་ཆགས་དང་། འབྱུང་པོ་དང་། གང་ཟག་དང་། ལུས་སུ་གཏོགས་པ་རྣམས་ཏེ་འདི་དག་གི་དབང་གིས་རྣམ་པ་ལྔའོ།། རེ་རེ་ལའང་ "འཁོན་མེད་པར་གྱུར་ཅིག གནོད་སེམས་མེད་པར་གྱུར་ཅིག ཡིད་མི་བདེ་བ་མེད་པར་གྱུར་ཅིག བདེ་བ་དང་ལྡན་པས་བདག་ཉིད་སྐྱོང་བར་གྱུར་ཅིག" ཅེས་རྣམ་པ་བཞིར་འཇུག་པས་རྣམ་པ་ཉི་ཤུའི་སྒོ་ནས་མཚམས་མེད་པར་ཁྱབ་པར་བྱེད་པའི་བྱམས་པའོ།། བུད་མེད་ཐམས་ཅད་དང་། སྐྱེས་པ་དང་། འཕགས་པ་དང་། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་དང་། ལྷ་དང་། མི་དང་། ངན་འགྲོ་བ་རྣམས་ཏེ་གཞི་བདུན་གྱི་དབང་གིས་འཇུག་པས་རྣམ་པ་བདུན་ནམ་ཉི་ཤུ་རྩ་བརྒྱད་དང་། ཕྱོགས་བཅུའི་ཕྱོགས་ཀྱི་གཞིའི་དབང་གིས་འཇུག་པས་རྣམ་པ་བཅུ་དང་། ཕྱོགས་རེ་རེ་ལའང་སེམས་ཅན་ལ་སོགས་པ་དང་བུད་མེད་ལ་སོགས་པ་དང་འཁོན་མེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་བཞི་བརྒྱ་བརྒྱད་ཅུའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་མཚམས་དང་བཅས་པར་ཁྱབ་པར་བྱེད་པ་ནི་ཤེས་པར་བྱའོ།། "བྱམས་པ་སྒོམ་པ་ལ་"ཞེས་པ་ནི་བྱམས་པའི་བསམ་གཏན་སྒོམ་པ་ལའོ།། "ཁྱོད་ནི་འདི་ལ་ཁྲོ་བའོ་"ལ་སོགས་པ་ནི་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཆོ་ག་སྟོན་པའོ།། "མ་བླངས་པའི་སྐྱེས་བཞིན་དུ་"ཞེས་པ་ནི་མ་བླངས་པའི་སྐྱེས་ལྟ་བུའོ།། "སོ་སོར་རྟོག་པ་"ནི་དཔྱོད་པ་ལའོ།། ཝཏྟནཱི་ནགས་ཚལ་དུ་བདག་སྲུང་གནས་བརྟན་ལྟ་བུའོ།། 18. Aṭṭhame kusaladhammasampaṭipattiyā paṭṭhapanasabhāvatāya tappaṭipakkhānaṃ visosanasabhāvatāya ca ārambhadhātuādito pavattavīriyanti āha – ‘‘paṭhamārambhavīriya’’nti. Yasmā paṭhamārambhamattassa kosajjavidhamanaṃ thāmagamanañca natthi, tasmā vuttaṃ – ‘‘kosajjato nikkhantattā tato balavatara’’nti. Yasmā pana aparāparuppattiyā laddhāsevanaṃ uparūpari visesaṃ āvahantaṃ ativiya thāmagatameva hoti, tasmā vuttaṃ – ‘‘paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato tatopi balavatara’’nti. Panūdanāyāti nīharaṇāya. Yathā mahato palighassa ugghāṭakajanassa mahanto ussāho icchitabbo, evamidhāpīti ‘‘nikkamo cetaso palighugghāṭanāyā’’ti vuttaṃ. Mahāparakkamo eva parena kataṃ bandhanaṃ chindeyya, evamidhāpīti vuttaṃ – ‘‘parakkamo cetaso bandhanacchedanāyā’’ti. ༡༨. སྐབས་བརྒྱད་པ་ལས། དགེ་བའི་ཆོས་ཡང་དག་པར་སྒྲུབ་པ་འགོ་རྩོམ་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་དང་། དེའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་རྣམས་སྐེམ་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཁམས་ལ་སོགས་པ་ལས་འཇུག་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ལ་ "ཐོག་མར་བརྩམས་པའི་བརྩོན་འགྲུས་" ཞེས་གསུངས་སོ།། གང་གི་ཕྱིར་ཐོག་མར་བརྩམས་པ་ཙམ་གྱིས་ལེ་ལོ་འཇོམས་པ་དང་མཐུ་བརྟན་པོར་འགྱུར་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། "ལེ་ལོ་ལས་བྱུང་བའི་ཕྱིར་དེ་ལས་ཀྱང་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། གང་གི་ཕྱིར་ཡང་དང་ཡང་དུ་སྐྱེ་བས་གོམས་པ་ཐོབ་ཅིང་གོང་ནས་གོང་དུ་ཁྱད་པར་དུ་འགྲོ་བ་ནི་ཤིན་ཏུ་མཐུ་བརྟན་པོར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། "གནས་གོང་མ་གོང་མ་ལ་བགྲོད་པའི་ཕྱིར་དེ་ལས་ཀྱང་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། "བསལ་བའི་ཕྱིར་"ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་འབྱིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཇི་ལྟར་སྒོ་གཏན་ཆེན་པོ་འབྱེད་པའི་སྐྱེ་བོ་ལ་བརྩོན་པ་ཆེན་པོ་དགོས་པ་དེ་བཞིན་དུ་འདིར་ཡང་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "སེམས་ཀྱི་སྒོ་གཏན་འབྱེད་པའི་ཕྱིར་ངེས་པར་འབྱུང་བ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། ཕ་རོལ་པོས་བྱས་པའི་འཆིང་བ་ནི་རྩལ་ཆེན་པོ་ཅན་ཁོ་ནས་གཅོད་པར་བྱེད་པ་དེ་བཞིན་དུ་འདིར་ཡང་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "སེམས་ཀྱི་འཆིང་བ་གཅོད་པའི་ཕྱིར་རྩལ་ཆེན་པོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། Āraddhaṃ saṃsādhitaṃ paripūritaṃ vīriyaṃ etassāti āraddhavīriyo, nipphannavīriyo, āraddhaṃ paṭṭhapitaṃ vīriyaṃ etassāti āraddhavīriyo. Vīriyārambhappasutoti āha – ‘‘āraddhavīriyassāti paripuṇṇavīriyassaceva paggahitavīriyassa cā’’ti. Catudosāpagatanti atilīnatādīhi catūhi dosehi apagataṃ. Catudosāpagatattameva vibhāveti ‘‘na ca atilīna’’ntiādinā. Atilīnañhi bhāvanācittaṃ kosajjapakkhikaṃ siyā, atipaggahitañca uddhaccapakkhikaṃ. Bhāvanāvīthiṃ anajjhogāhetvā saṅkocāpatti atilīnatā. Ajjhogāhetvā antosaṅkoco ajjhattaṃ saṃkhittatā. Atipaggahitatā accāraddhavīriyatā. Bahiddhā vikkhittatā bahivisaṭavitakkānudhāvanā. Tadetaṃ vīriyaṃ caṅkamādikāyikappayogāvahaṃ kāyikaṃ, tadaññaṃ cetasikaṃ. Rattidivassa pañca koṭṭhāseti pubbaṇhasāyanhapaṭhamamajjhimapacchimayāmasaṅkhāte pañca koṭṭhāse. Tadubhayampīti kāyikaṃ cetasikañca vīriyaṃ. Milakkhatissattherassa mahāsīvattherassa ca vatthu heṭṭhā dassitameva. བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་ཤིང་གྲུབ་ལ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་སྟེ། བརྩོན་འགྲུས་གྲུབ་པའོ།། ཡང་ན་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་ཤིང་བཙུགས་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པའོ།། བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་ལ་བརྩོན་པ་ལ་གསུངས་པ། "བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་བརྩོན་འགྲུས་དང་བཟུང་བའི་བརྩོན་འགྲུས་ལའོ།།" "སྐྱོན་བཞི་དང་བྲལ་བ་"ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་ཞུམ་པ་ལ་སོགས་པའི་སྐྱོན་བཞི་དང་བྲལ་བའོ།། སྐྱོན་བཞི་དང་བྲལ་བ་ཉིད་ "ཤིན་ཏུ་ཞུམ་པ་མ་ཡིན་པ་"ལ་སོགས་པས་རྣམ་པར་འབྱེད་དོ།། ཤིན་ཏུ་ཞུམ་པའི་བསྒོམ་པའི་སེམས་ནི་ལེ་ལོའི་ཕྱོགས་སུ་འགྱུར་ལ། ཤིན་ཏུ་བཟུང་བ་ནི་རྒོད་པའི་ཕྱོགས་སུ་འགྱུར་རོ།། བསྒོམ་པའི་ལམ་ལ་མ་ཞུགས་པར་ཞུམ་པར་འགྱུར་བ་ནི་ཤིན་ཏུ་ཞུམ་པ་ཉིད་དོ།། ཞུགས་ནས་ནང་དུ་ཞུམ་པ་ནི་ནང་དུ་བསྡུས་པ་ཉིད་དོ།། ཤིན་ཏུ་བཟུང་བ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ལྷག་པར་བརྩམས་པ་ཉིད་དོ།། ཕྱི་རོལ་དུ་རྣམ་པར་གཡེང་བ་ནི་ཕྱི་རོལ་དུ་འཕྲོས་པའི་རྟོག་པའི་རྗེས་སུ་རྒྱུག་པའོ།། བརྩོན་འགྲུས་དེ་ནི་འཆག་པ་ལ་སོགས་པའི་ལུས་ཀྱི་སྦྱོར་བ་འདྲེན་པ་ལུས་ཀྱི་བརྩོན་འགྲུས་དང་། དེ་ལས་གཞན་པ་ནི་སེམས་ཀྱི་བརྩོན་འགྲུས་སོ།། "ཉིན་མཚན་གྱི་ཆ་ལྔ་"ཞེས་པ་ནི་སྔ་དྲོ་དང་། ཕྱི་དྲོ་དང་། སྲོད་དང་། གུང་དང་། ཐོ་རངས་ཀྱི་ཐུན་དུ་བགྲང་བའི་ཆ་ལྔའོ།། "དེ་གཉིས་ཀ་ཡང་"ཞེས་པ་ནི་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་བརྩོན་འགྲུས་སོ།། གནས་བརྟན་མི་ལཀྑ་ཏིས྄ས྄་དང་གནས་བརྟན་མ་ཧཱ་སཱི་ཝ་དག་གི་གཏམ་རྒྱུད་ནི་འོག་ཏུ་བསྟན་ཟིན་ཏོ།། Pītimallakattherassa [Pg.86] vatthu pana evaṃ veditabbaṃ. So kira gihikāle mallayuddhāya āhiṇḍanto tīsu rajjesu paṭākaṃ gahetvā tambapaṇṇidīpaṃ āgamma rājānaṃ disvā raññā katānuggaho ekadivasaṃ kilañcakāsanasālādvārena gacchanto ‘‘rūpaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahatha, taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatī’’ti (saṃ. ni. 3.33-34; 4.102; ma. ni. 1.247) natumhākavaggaṃ sutvā cintesi – ‘‘neva kira rūpaṃ attano, na vedanā’’ti. So taṃyeva aṅkusaṃ katvā nikkhamitvā mahāvihāraṃ gantvā pabbajjaṃ yācitvā pabbajito upasampanno dvemātikā paguṇaṃ katvā tiṃsa bhikkhū gahetvā avaravāliyaaṅgaṇaṃ gantvā samaṇadhammaṃ akāsi. Pādesu avahantesu jaṇṇukehi caṅkamati. Tamenaṃ rattiṃ eko migaluddako ‘‘migo’’ti maññamāno pahari, satti vinivijjhitvā gatā. So taṃ sattiṃ harāpetvā pahāramukhāni tiṇavaṭṭiyā pūrāpetvā pāsāṇapiṭṭhiyaṃ attānaṃ nisīdāpetvā okāsaṃ kāretvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā ukkāsitasaddena āgatānaṃ bhikkhūnaṃ byākaritvā imaṃ udānaṃ udānesi – གནས་བརྟན་པཱི་ཏི་མལླ་ཀའི་གཏམ་རྒྱུད་ནི་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཐོས་པར་ཁོ་རང་ཁྱིམ་པའི་དུས་སུ་གྱད་རྩལ་འགྲན་པའི་ཕྱིར་རྒྱལ་ཁམས་གསུམ་དུ་རྒྱལ་མཚན་བཟུང་ནས་ཉུལ་ཞིང་། ཟངས་གླིང་དུ་འོངས་ནས་རྒྱལ་པོ་མཇལ་ཏེ་རྒྱལ་པོས་བཀུར་བཟོས་བྱས། ཉིན་གཅིག་སྨྱུག་མའི་གདན་གྱི་ཆོས་རྭའི་སྒོ་འགྲམ་དུ་འགྲོ་བའི་ཚེ། "དགེ་སློང་དག གཟུགས་ནི་ཁྱེད་ཅག་གི་མ་ཡིན་པས་དེ་སྤོངས་ཤིག དེ་སྤངས་པ་ནི་ཁྱེད་ཅག་ལ་ཡུན་རིང་པོར་ཕན་པ་དང་བདེ་བའི་ཕྱིར་འགྱུར་རོ།།" ཞེས་པའི་ཁྱེད་ཅག་གི་མ་ཡིན་པའི་ཚོམས་ཐོས་ནས། "གཟུགས་ནི་བདག་གི་མ་ཡིན་ལ། ཚོར་བའང་མ་ཡིན་ནོ།།" ཞེས་བསམས་སོ།། ཁོ་རང་དེ་ཉིད་ལྕགས་ཀྱུ་ལྟ་བུར་བྱས་ནས་ཁྱིམ་ནས་བྱུང་སྟེ། གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོར་སོང་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་གསོལ་བ་བཏབ་སྟེ་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིང་བསྙེན་པར་རྫོགས། སོ་ཐར་གྱི་མ་མོ་གཉིས་བྱང་བར་བྱས་ནས་དགེ་སློང་སུམ་ཅུ་ཁྲིད་དེ་ཨ་ཝ་ར་ཝཱ་ལི་ཡའི་ར་བར་སོང་ནས་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་ལ་བརྩོན་པར་བྱས་སོ།། རྐང་པས་མ་ཐེག་པའི་ཚེ་པུས་མོས་འཆག་པར་བྱེད། མཚན་མོ་ཞིག་ལ་རི་དྭགས་རྔོན་པ་ཞིག་གིས་ "རི་དྭགས་སོ་"སྙམ་ནས་མདུང་གིས་བརྒྱབ་པས། མདུང་དེ་ལུས་ལ་ཟངས་ཐལ་དུ་སོང་ངོ།། ཁོང་གིས་མདུང་དེ་ཕྱུང་དུ་བཅུག་ནས་རྨ་ཁ་རྣམས་རྩྭ་ཡིས་བཀག་སྟེ། རྡོ་ལེབ་ཀྱི་སྟེང་དུ་བདག་ཉིད་བཞུགས་ནས་སྐབས་ཕྱེ་སྟེ་ལྷག་མཐོང་བསྐྱེད་པས། སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་དང་བཅས་ཏེ་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ། ལུད་པ་གློ་བའི་སྒྲས་འོངས་པའི་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་ལུང་བསྟན་ཏེ་ཆེད་དུ་བརྗོད་པ་འདི་བརྗོད་དོ།། ‘‘Bhāsitaṃ buddhaseṭṭhassa, sabbalokaggavādino; Na tumhākaṃ idaṃ rūpaṃ, taṃ jaheyyātha bhikkhavo. (dī. ni. aṭṭha. 2.373; ma. ni. aṭṭha. 1.106); འཇིག་རྟེན་ཀུན་གྱི་གཙོ་བོར་སྨྲ་བ་ཉིད། །སངས་རྒྱས་མཆོག་གིས་གང་གསུངས་པ། །དགེ་སློང་དག་གཟུགས་འདི་ཁྱེད་ཀྱི་མིན། །དེ་ནི་ཡོངས་སུ་སྤང་བར་གྱིས། ། ‘‘Aniccā vata saṅkhārā, uppādavayadhammino; Uppajjitvā nirujjhanti, tesaṃ vūpasamo sukho’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.373; ma. ni. aṭṭha. 1.106; theragā. 1168); ཀྱེ་མ་འདུ་བྱེད་རྣམས་མི་རྟག །སྐྱེ་ཞིང་འཇིག་པའི་ཆོས་ཅན་ཡིན། །སྐྱེས་ནས་འགག་པར་འགྱུར་བ་སྟེ། །དེ་དག་ཉེ་བར་ཞི་བ་བདེ། ། Kuṭumbiyaputtatissattherassapi vatthu evaṃ veditabbaṃ. Sāvatthiyaṃ kira tisso nāma kuṭumbiyaputto cattālīsa hiraññakoṭiyo pahāya pabbajitvā agāmake araññe viharati, tassa kaniṭṭhabhātubhariyā ‘‘gacchatha, naṃ jīvitā voropethā’’ti pañcasate core pesesi, te gantvā theraṃ parivāretvā nisīdiṃsu. Thero āha – ‘‘kasmā āgatattha upāsakā’’ti? Taṃ jīvitā voropessāmāti. Pāṭibhogaṃ me upāsakā gahetvā ajjekarattiṃ jīvitaṃ dethāti. Ko te, samaṇa, imasmiṃ ṭhāne pāṭibhogo bhavissatīti? Thero mahantaṃ pāsāṇaṃ gahetvā ūruṭṭhīni bhinditvā ‘‘vaṭṭati upāsakā pāṭibhogo’’ti āha. Te apakkamitvā caṅkamanasīse aggiṃ katvā nipajjiṃsu. Therassa vedanaṃ vikkhambhetvā [Pg.87] sīlaṃ paccavekkhato parisuddhasīlaṃ nissāya pītipāmojjaṃ uppajji. Tato anukkamena vipassanaṃ vaḍḍhento tiyāmarattiṃ samaṇadhammaṃ katvā aruṇuggamane arahattaṃ patto imaṃ udānaṃ udānesi – ཁྱིམ་བདག་གི་བུ་ཏིས྄ས྄་གནས་བརྟན་གྱི་གཏམ་རྒྱུད་ཀྱང་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཐོས་པར་མཉན་ཡོད་དུ་ཏིས྄ས྄་ཞེས་བྱ་བའི་ཁྱིམ་བདག་གི་བུས་གསེར་གྱི་བྱེ་བ་བཞི་བཅུ་སྤངས་ཏེ་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་གྲོང་མེད་པའི་ནགས་སུ་གནས་སོ།། དེའི་ནུ་བོའི་ཆུང་མས་ "སོང་ལ་ཁོ་སྲོག་དང་ཕྲོལ་ཅིག་" ཅེས་ཇག་པ་ལྔ་བརྒྱ་བཏང་བས། དེ་དག་སོང་ནས་གནས་བརྟན་བསྐོར་ཏེ་འཁོད་དོ།། གནས་བརྟན་གྱིས་ "དགེ་བསྙེན་དག ཅིའི་ཕྱིར་འོངས་པ་ཡིན་"ཞེས་དྲིས་པར། "ཁྱོད་སྲོག་དང་འབྲལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ་"ཞེས་སྨྲས་སོ།། "དགེ་བསྙེན་དག བདག་གི་གཏའ་མ་བླངས་ཏེ་དོ་ནུབ་གཅིག་གི་སྲོག་བྱིན་ཅིག་"ཅེས་གསུངས་པར། "དགེ་སྦྱོང་། གནས་འདིར་ཁྱོད་ཀྱི་གཏའ་མ་སུ་ཞིག་འགྱུར་"ཞེས་སྨྲས་སོ།། གནས་བརྟན་གྱིས་རྡོ་ཆེན་པོ་ཞིག་བླངས་ནས་བརླ་རུས་བཅག་སྟེ། "དགེ་བསྙེན་དག གཏའ་མ་འདི་འོས་སམ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་དག་ཕྱིར་བགྲོད་དེ་འཆག་སའི་མགོ་རུ་མེ་བཏང་ནས་ཉལ་ལོ།། གནས་བརྟན་གྱིས་ཟུག་རྔུ་བཀག་སྟེ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོ་སོར་བརྟགས་པས། ཡོངས་སུ་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་བརྟེན་ནས་དགའ་བ་དང་མགུ་བ་སྐྱེས་སོ།། དེ་ནས་རིམ་གྱིས་ལྷག་མཐོང་སྤེལ་ཞིང་ཐུན་གསུམ་གྱི་མཚན་མོར་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་ལ་བརྩོན་པར་བྱས་ཏེ། སྐྱ་རེངས་ཤར་བ་ན་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་ནས་ཆེད་དུ་བརྗོད་པ་འདི་བརྗོད་དོ།། ‘‘Ubho pādāni bhinditvā, saññapessāmi vo ahaṃ; Aṭṭiyāmi harāyāmi, sarāgamaraṇaṃ ahaṃ. རྐང་པ་གཉིས་ཀ་བཅག་ནས་ནི། །ཁྱེད་རྣམས་ཡིད་ཆེས་བྱ་བའི་ཕྱིར། །འདོད་ཆགས་བཅས་པའི་འཆི་བ་ལ། །བདག་ནི་སྐྱུག་བྲོ་ངོ་ཚར་འགྱུར། ། ‘‘Evāhaṃ cintayitvāna, yathābhūtaṃ vipassisaṃ; Sampatte aruṇuggamhi, arahattaṃ apāpuṇi’’nti. (visuddhi. 1.20; dī. ni. aṭṭha. 2.373; ma. ni. aṭṭha. 1.106); བདག་གིས་དེ་ལྟར་བསམས་ནས་ནི། །ཡང་དག་ཇི་བཞིན་ལྷག་མཐོང་བསྒོམས། །སྐྱ་རེངས་ཤར་བའི་དུས་སུ་ནི། །དགྲ་བཅོམ་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་གྱུར། ། Atibhojane nimittaggāhoti atibhojane thinamiddhassa nimittaggāho, ‘‘ettake bhutte taṃ bhojanaṃ thinamiddhassa kāraṇaṃ hoti, ettake na hotī’’ti thinamiddhassa kāraṇākāraṇaggāho hotīti attho. Byatirekavasena cetaṃ vuttaṃ, tasmā ettake bhutte taṃ bhojanaṃ thinamiddhassa kāraṇaṃ na hotīti bhojane mattaññutāva atthato dassitāti daṭṭhabbaṃ. Tenāha – ‘‘catupañca…pe… taṃ na hotī’’ti. Divā sūriyālokanti divā gahitanimittaṃ sūriyālokaṃ rattiyaṃ manasikarontassapīti evamettha attho veditabbo. Dhutaṅgānaṃ vīriyanissitattā vuttaṃ – ‘‘dhutaṅganissitasappāyakathāyapī’’ti. "ཟས་ལྷག་པར་ཟ་བ་ལ་མཚན་མར་འཛིན་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཟས་ལྷག་པར་ཟ་བ་ལ་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་ཀྱི་མཚན་མར་འཛིན་པ་སྟེ། "འདི་ཙམ་ཟོས་ན་ཟས་དེ་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་ཀྱི་རྒྱུར་འགྱུར་ལ། འདི་ཙམ་གྱིས་མི་འགྱུར་རོ་"ཞེས་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་ཀྱི་རྒྱུ་དང་རྒྱུ་མ་ཡིན་པ་འཛིན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། འདི་ནི་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་གསུངས་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་འདི་ཙམ་ཟོས་ན་ཟས་དེ་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་ཀྱི་རྒྱུར་མི་འགྱུར་རོ་ཞེས་ཟས་ཀྱི་ཚོད་རིག་པ་ཉིད་དོན་གྱིས་བསྟན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། དེའི་ཕྱིར་ "བཞི་ལྔ་...ལྷག་མ་...དེ་མི་འགྱུར་རོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། "ཉིན་མོའི་ཉི་མའི་སྣང་བ་"ཞེས་པ་ནི་ཉིན་མོར་བཟུང་བའི་མཚན་མ་ཉི་མའི་སྣང་བ་ལ་མཚན་མོར་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལའང་སྟེ། འདིར་དོན་དེ་ལྟར་ཤེས་པར་བྱའོ།། སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་བརྩོན་འགྲུས་ལ་བརྟེན་པའི་ཕྱིར། "སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་བརྟེན་པའི་མཐུན་པའི་གཏམ་གྱིས་ཀྱང་"ཞེས་གསུངས་སོ།། 19. Navame jhānena vā vipassanāya vā vūpasamitacittassāti jhānena vā vipassanāya vā avūpasamakarakilesavigamanena vūpasamitacittassa. Kukkuccampi katākatānusocanavasena pavattamānaṃ cetaso avūpasamāvahatāya uddhaccena samānalakkhaṇanti ubhayassa pahānakāraṇaṃ abhinnaṃ katvā vuttaṃ. Bahussutassa ganthato atthato ca suttādīni vicārentassa tabbahulavihārino atthavedādippaṭilābhasambhavato vikkhepo na hoti. Yathā vidhippaṭipattiyā yathānurūpapattikārappavattiyā ca vikkhepo ca katākatānusocanañca na hotīti ‘‘bāhusaccenapi uddhaccakukkuccaṃ pahīyatī’’ti āha. Yadaggena bāhusaccena uddhaccakukkuccaṃ pahīyati, tadaggena paripucchakatāvinayappakataññutāhipi taṃ pahīyatīti daṭṭhabbaṃ. Vuddhasevitā ca vuddhasīlitaṃ āvahatīti cetaso vūpasamakarattā ‘‘uddhaccakukkuccappahānakārī’’ti vuttaṃ, vuddhataṃ pana anapekkhitvā kukkuccavinodakā vinayadharā kalyāṇamittāti vuttāti daṭṭhabbaṃ. Vikkhepo ca pabbajitānaṃ yebhuyyena [Pg.88] kukkuccahetuko hotīti ‘‘kappiyākappiyaparipucchābahulassā’’tiādinā vinayanayeneva paripucchakatādayo niddiṭṭhā. ༡༩. དགུ་པ་ལ། བསམ་གཏན་ནམ་ལྷག་མཐོང་གིས་སེམས་ཉེ་བར་ཞི་བ་ནི། བསམ་གཏན་ནམ་ལྷག་མཐོང་གིས་ཉེ་བར་མི་ཞི་བར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་བྲལ་བས་སེམས་ཉེ་བར་ཞི་བའོ།། འགྱོད་པའང་བྱས་པ་དང་མ་བྱས་པ་ལ་རྗེས་སུ་གདུང་བའི་དབང་གིས་འཇུག་ཅིང་། སེམས་ཉེ་བར་མི་ཞི་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། རྒོད་པ་དང་མཚན་ཉིད་མཐུན་པ་ཉིད་དེ། དེ་གཉིས་སྤོང་བའི་རྒྱུ་ཐ་མི་དད་པར་བྱས་ནས་གསུངས་སོ།། མང་དུ་ཐོས་པ་གཞུང་དང་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་མདོ་ལ་སོགས་པ་ལ་དཔྱོད་ཅིང་དེ་ལ་མང་དུ་གནས་པ་ལ། དོན་རིག་པ་ལ་སོགས་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་གཡེང་བ་མི་འབྱུང་ངོ་།། ཇི་ལྟར་ཆོ་ག་བཞིན་དུ་སྒྲུབ་པ་དང་། ཇི་ལྟར་མཐུན་པའི་ཐོབ་པའི་རྒྱུ་འཇུག་པས་རྣམ་པར་གཡེང་བ་དང་བྱས་མ་བྱས་ལ་རྗེས་སུ་གདུང་བ་མི་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། "ཐོས་པ་མང་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་རྒོད་པ་དང་འགྱོད་པ་སྤོང་ངོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། ཐོས་པ་མང་པོ་ཉིད་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་གང་གིས་རྒོད་པ་དང་འགྱོད་པ་སྤོང་བ་དེ་བཞིན་དུ། ཡོངས་སུ་འདྲི་བ་ཉིད་དང་འདུལ་བ་ལ་བྱང་བ་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་དེ་སྤོང་བར་ལྟ་བར་བྱའོ།། གནས་བརྟན་བསྟེན་པ་ནི་གནས་བརྟན་གྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་འདྲེན་པར་བྱེད་པས་སེམས་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། "རྒོད་པ་དང་འགྱོད་པ་སྤོང་བར་བྱེད་པ་"ཞེས་གསུངས་ལ། རྒན་རིམ་ལ་མ་ལྟོས་པར་འགྱོད་པ་སེལ་བར་བྱེད་པའི་འདུལ་བ་འཛིན་པ་རྣམས་ནི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ཞེས་གསུངས་པར་ལྟ་བར་བྱའོ།། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པར་གཡེང་བ་ནི་ཕལ་ཆེར་འགྱོད་པའི་རྒྱུ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "རུང་བ་དང་མི་རུང་བ་ཡོངས་སུ་འདྲི་བ་ལ་མང་དུ་བྱེད་པ་"ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་འདུལ་བའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་འདྲི་བ་པོ་ལ་སོགས་པ་བསྟན་ཏོ།། 20. Dasame bahussutānaṃ dhammasabhāvāvabodhasambhavato vicikicchā anavakāsā evāti āha – ‘‘bāhusaccenapi…pe… vicikicchā pahīyatī’’ti. Kāmaṃ bāhusaccaparipucchakatāhi sabbāpi aṭṭhavatthukā vicikicchā pahīyati, tathāpi ratanattayavicikicchāmūlikā sesavicikicchāti āha – ‘‘tīṇi ratanāni ārabbha paripucchābahulassapī’’ti. Ratanattayaguṇāvabodhehi ‘‘satthari kaṅkhatī’’tiādivicikicchāya asambhavoti. Vinaye pakataññutā ‘‘sikkhāya kaṅkhatī’’ti (dha. sa. 1008; vibha. 915) vuttāya vicikicchāya pahānaṃ karotīti āha – ‘‘vinaye ciṇṇavasībhāvassapī’’ti. Okappaniyasaddhāsaṅkhātaadhimokkhabahulassāti saddheyyavatthuno anuppavisanasaddhāsaṅkhātaadhimokkhena adhimuccanabahulassa. Adhimuccanañca adhimokkhuppādanamevāti daṭṭhabbaṃ. Saddhāya vā taṃninnapoṇatā adhimutti adhimokkho. Nīvaraṇānaṃ paccayassa ceva paccayaghātassa ca vibhāvitattā vuttaṃ – ‘‘vaṭṭavivaṭṭaṃ kathita’’nti. ༢༠. བཅུ་པ་ལ། མང་དུ་ཐོས་པ་རྣམས་ལ་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་རྟོགས་པ་སྲིད་པའི་ཕྱིར། ཐེ་ཚོམ་སྐྱེ་བའི་གནས་མེད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། "ཐོས་པ་མང་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་...ལྷག་མ་...ཐེ་ཚོམ་སྤོང་ངོ་"ཞེས་སོ།། འདོད་ཆགས་དང་བཅས་པའི་ཐོས་པ་མང་པོ་དང་ཡོངས་སུ་འདྲི་བ་ཉིད་ཀྱིས་གཞི་བརྒྱད་ཀྱི་ཐེ་ཚོམ་ཐམས་ཅད་སྤོང་མོད་ཀྱི། དེ་ལྟ་ནའང་དཀོན་མཆོག་གསum་ལ་ཐེ་ཚོམ་ཟ་བ་ནི་ཐེ་ཚོམ་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱི་རྩ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་བརྟེན་ནས་ཡོངས་སུ་འདྲི་བ་ལ་མང་དུ་བྱེད་པ་ལའང་"ཞེས་གསུངས་སོ།། དཀོན་མཆོག་གསུམ་གྱི་ཡོན་ཏན་རྟོགས་པས་ "སྟོན་པ་ལ་ཐེ་ཚོམ་ཟའོ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཐེ་ཚོམ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ།། འདུལ་བ་ལ་བྱང་བ་ཉིད་ནི། "བསླབ་པ་ལ་ཐེ་ཚོམ་ཟའོ་"ཞེས་གསུངས་པའི་ཐེ་ཚོམ་སྤོང་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། "འདུལ་བ་ལ་སྤྱད་དེ་དབང་འབྱོར་པ་ལའང་"ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡིད་ཆེས་པའི་དད་པར་གཏོགས་པའི་མོས་པ་མང་པོ་ཉིད་ནི། དད་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ལ་ཞུགས་པའི་དད་པར་གཏོགས་པའི་མོས་པས་མོས་པ་མང་བའོ།། མོས་པ་ནི་མོས་པ་སྐྱེད་པ་ཉིད་དུ་ལྟ་བར་བྱའོ།། ཡང་ན་དད་པས་དེ་ལ་གཞོལ་ཞིང་འབབ་པ་ནི་ལྷག་པར་མོས་པ་སྟེ་མོས་པའོ།། སྒྲིབ་པ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུ་དང་རྒྱུ་འཇོམས་པ་ཉིད་རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱས་པའི་ཕྱིར། "འཁོར་བ་དང་ཟློག་པ་གསུངས་སོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། Nīvaraṇappahānavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. སྒྲིབ་པ་སྤོང་བའི་ཚན་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 3. Akammaniyavaggavaṇṇanā ༣. ལས་སུ་མི་རུང་བའི་ཚན་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 21. Tatiyassa paṭhame abhāvitanti samathavipassanābhāvanāvasena na bhāvitaṃ tathā abhāvitattā. Tañhi ‘‘avaḍḍhita’’nti vuccati paṭipakkhābhibhavena paribrūhanābhāvato. Tenāha bhagavā – ‘‘akammaniyaṃ hotī’’ti. ༢༡. གསུམ་པའི་དང་པོ་ལ། མ་བསྒོམས་པ་ནི། ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་བསྒོམ་པའི་དབང་གིས་མ་བསྒོམས་པ་སྟེ། དེ་ལྟར་མ་བསྒོམས་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་ནི་གཉེན་པོས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པས་རྒྱས་པར་མ་བྱས་པའི་ཕྱིར། "མ་འཕེལ་བ་"ཞེས་བྱའོ།། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། "ལས་སུ་མི་རུང་བར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། 22. Dutiye vuttavipariyāyena attho veditabbo. Paṭhameti tatiyavaggassa paṭhamasutte. Vaṭṭavasenāti vipākavaṭṭavasena. Tebhūmakavaṭṭanti tebhūmakavipākavaṭṭaṃ. Vaṭṭapaṭilābhāya kammanti vipākavaṭṭassa paṭilābhāya upanissayabhūtaṃ kammaṃ, tassa sahāyabhūtaṃ kilesavaṭṭampi kammaggahaṇeneva saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Vivaṭṭapaṭilābhāya kammanti vivaṭṭādhigamassa upanissayabhūtaṃ kammaṃ. Yaṃ pana carimabhavanibbattakaṃ kammaṃ, taṃ vivaṭṭappaṭilābhāya kammaṃ hoti, na hotīti? Na hoti vaṭṭapādakabhāvato. Carimabhavapaṭisandhi [Pg.89] viya pana vivaṭṭūpanissayoti sakkā viññātuṃ. Na hi kadāci tihetukapaṭisandhiyā vinā visesādhigamo sambhavati. Imesu suttesūti imesu pana paṭhamadutiyasuttesu yathākkamaṃ vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ. ༢༢. གཉིས་པ་ལ་བཤད་པ་ལས་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ།། དང་པོ་ལ་ཞེས་པ་ནི་ཚན་པ་གསུམ་པའི་མདོ་དང་པོ་ལའོ།། འཁོར་བའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་འཁོར་བའི་དབང་གིས་སོ།། ཁམས་གསུམ་གྱི་འཁོར་བ་ནི་ཁམས་གསུམ་གྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་འཁོར་བའོ།། འཁོར་བ་ཐོབ་པའི་ལས་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་འཁོར་བ་ཐོབ་པའི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ལས་ཏེ། དེའི་གྲོགས་སུ་གྱུར་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་འཁོར་བའང་ལས་སུ་བཟུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་བསྡུས་པར་ལྟ་བར་བྱའོ།། འཁོར་བ་ལས་ཟློག་པ་ཐོབ་པའི་ལས་ནི་འཁོར་བ་ལས་ཟློག་པ་རྟོགས་པའི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ལས་སོ།། སྲིད་པ་ཐ་མ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ལས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་འཁོར་བ་ལས་ཟློག་པ་ཐོབ་པའི་ལས་སུ་འགྱུར་རམ་མི་འགྱུར་ཞེ་ན། མི་འགྱུར་ཏེ། འཁོར་བའི་གཞི་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ།། འོན་ཀྱང་སྲིད་པ་ཐ་མའི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་བཞིན་དུ་འཁོར་བ་ལས་ཟློག་པའི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་ནུས་སོ།། རྒྱུ་གསུམ་པའི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་མེད་པར་ཁྱད་པར་དུ་རྟོགས་པ་ནམ་ཡང་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ།། མདོ་འདི་དག་ལ་ཞེས་པ་ནི་མདོ་དང་པོ་དང་གཉིས་པ་འདི་དག་ལ་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་འཁོར་བ་དང་འཁོར་བ་ལས་ཟློག་པ་ཉིད་གསུངས་སོ།། 23. Tatiye abhāvitanti ettha bhāvanā nāma samādhibhāvanā. Sā yattha āsaṅkitabbā, taṃ kāmāvacarapaṭhamamahākusalacittādiabhāvitanti adhippetanti āha – ‘‘devamanussasampattiyo’’tiādi. ༢༣. གསུམ་པ་ལ། མ་བསྒོམས་པ་ཞེས་པ་འདིར་བསྒོམ་པ་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་བསྒོམ་པའོ།། དེ་གང་ལ་དོགས་པར་བྱ་བ་ནི། འདོད་པར་སྤྱོད་པའི་དགེ་བའི་སེམས་ཆེན་པོ་དང་པོ་ལ་སོགས་པ་མ་བསྒོམས་པ་ལ་དགོངས་སོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། "ལྷ་དང་མིའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་"ལ་སོགས་པའོ།། 24. Catutthe yasmā cittanti vivaṭṭavaseneva uppannacittaṃ adhippetaṃ, tasmā jātijarābyādhimaraṇasokādidukkhassa anibbattanato mahato atthāya saṃvattatīti yojanā veditabbā. ༢༤. བཞི་པ་ལ། སེམས་གང་གི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བ་ལས་ཟློག་པའི་དབང་གིས་སྐྱེས་པའི་སེམས་ལ་དགོངས་པའི་ཕྱིར། སྐྱེ་བ་དང་། རྒ་བ། ན་བ། འཆི་བ། མྱ་ངན་ལ་སོགས་པའི་སྡུག་བསྔལ་མི་སྐྱེ་བས་དོན་ཆེན་པོར་འགྱུར་རོ་ཞེས་སྦྱར་བར་ཤེས་པར་བྱའོ།། 25-26. Pañcamachaṭṭhesu uppannanti avigatuppādādikhaṇattayampi abhāvitaṃ bhāvanārahitaṃ apātubhūtameva paṇḍitasammatassa uppannakiccassa asādhanato yathā ‘‘aputto’’ti. So hi samattho hutvā pitu puttakiccaṃ asādhento aputtoti loke vuccati, evaṃ sampadamidaṃ. Tenāha – ‘‘kasmā’’tiādi. Tesu dhammesūti lokuttarapādakajjhānādīsu. Thero pana matthakappattameva bhāvitaṃ cittaṃ dassento ‘‘maggacittamevā’’ti āha. ༢༥-༢༦. ལྔ་པ་དང་དྲུག་པ་ལ། སྐྱེས་པ་ནི་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྐད་ཅིག་མ་གསུམ་མ་བྲལ་བའང་མ་བསྒོམས་ཤིང་བསྒོམ་པ་དང་བྲལ་བས་མངོན་དུ་མ་གྱུར་པ་ཉིད་དེ། མཁས་པས་གནང་བའི་སྐྱེས་པའི་བྱ་བ་མི་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར། དཔེར་ན། "བུ་མེད་པ་"ཞེས་པ་བཞིན་ནོ།། དེ་ནི་ནུས་པ་ཡོད་བཞིན་དུ་ཕའི་བུའི་བྱ་བ་མི་སྒྲུབ་པས་འཇིག་རྟེན་ན་བུ་མེད་པ་ཞེས་བརྗོད་པ་བཞིན་དུ། འདིའང་དེ་དང་མཚུངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར། "ཅིའི་ཕྱིར་"ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཆོས་དེ་དག་ལ་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་གཞིར་གྱུར་པའི་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པ་ལའོ།། གནས་བརྟན་གྱིས་ནི་རྩེ་མོར་ཕྱིན་པ་ཉིད་དུ་བསྒོམས་པའི་སེམས་སྟོན་པར། "ལམ་གྱི་སེམས་ཉིད་དོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། 27-28. Sattamaṭṭhamesu punappunaṃ akatanti bhāvanābahulīkāravasena punappunaṃ na kataṃ. Imānipi dveti imesu dvīsu suttesu āgatāni imānipi dve cittāni. ༢༧-༢༨. བདུན་པ་དང་བརྒྱད་པ་ལ། ཡང་དང་ཡང་དུ་མ་བྱས་པ་ནི། བསྒོམ་པ་མང་དུ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཡང་དང་ཡང་དུ་མ་བྱས་པའོ།། འདི་གཉིས་ཀྱང་ཞེས་པ་ནི་མདོ་གཉིས་པོ་འདི་དག་ལས་བྱུང་བའི་སེམས་གཉིས་པོ་འདི་དག་ལའོ།། 29-30. Navame adhivahatīti āneti. Dukkhenāti kicchena. Duppesanatoti dukkhena pesetabbato. Matthakappattaṃ vipassanāsukhaṃ pākatikajjhānasukhato santatarapaṇītataramevāti āha – ‘‘jhānasukhato vipassanāsukha’’nti. Tenāha bhagavā – ༢༩-༣༠. དགུ་པ་ལ། འདྲེན་པར་བྱེད་པ་ནི་ཁྱེར་ཡོང་བའོ།། སྡུག་བསྔལ་གྱིས་ཞེས་པ་ནི་དཀའ་བ་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། བཀོལ་དཀའ་བ་ཉིད་ལས་ཞེས་པ་ནི་དཀའ་བས་བཀོལ་བར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ།། རྩེ་མོར་ཕྱིན་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་བདེ་བ་ནི་ཕལ་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་བདེ་བ་ལས་ཆེས་ཞི་ཞིང་ཆེས་གྱ་ནོམ་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། "བསམ་གཏན་གྱི་བདེ་བ་ལས་ལྷག་མཐོང་གི་བདེ་བའོ་"ཞེས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། ‘‘Suññāgāraṃ paviṭṭhassa, santacittassa bhikkhuno; Amānusī rati hoti, sammā dhammaṃ vipassato. "དབེན་པའི་ཁང་པར་ཞུགས་པ་དང་།། སེམས་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བའི་དགེ་སློང་།། ཆོས་ལ་ཡང་དག་ལྷག་མཐོང་བས།། མི་ལས་འདས་པའི་དགའ་བ་འབྱུང་།།" ‘‘Yato [Pg.90] yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ; Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 374); "གང་དང་གང་དུ་ཕུང་པོ་རྣམས།། སྐྱེ་དང་འཇིག་པ་ཉེར་རྟོག་པ།། དེ་དང་དེ་རུ་དགའ་བདེ་ཐོབ།། ཤེས་པ་དེ་ནི་བདུད་རྩི་ཉིད།།" ཅེས་གསུངས་སོ།། Tañhi cittaṃ vissaṭṭhaindavajirasadisaṃ amoghabhāvato. སེམས་དེ་ནི་དོན་ཡོད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་བཏང་བའི་བརྒྱ་བྱིན་གྱི་རྡོ་རྗེ་དང་མཚུངས་སོ།། Akammaniyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. ལས་སུ་མི་རུང་བའི་ཚན་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 4. Adantavaggavaṇṇanā ༤. མ་དུལ་བའི་ཚན་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 31-36. Catutthassa paṭhame adantanti cittabhāvanāya vinā na dantaṃ. Tenāha – ‘‘satisaṃvararahita’’nti. Catutthe tatiye vuttavipariyāyena attho veditabbo. Pañcamachaṭṭhesu purimasadisoyevāti tatiyacatutthasadiso eva. ༣༡-༣༦. བཞི་པའི་དང་པོ་ལ། མ་དུལ་བ་ནི་སེམས་བསྒོམ་པ་མེད་པར་མ་དུལ་བའོ།། དེའི་ཕྱིར། "དྲན་པའི་སྡོམ་པ་དང་བྲལ་བ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། བཞི་པ་དང་གསུམ་པ་ལ་བཤད་པ་ལས་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ།། ལྔ་པ་དང་དྲུག་པ་ལ་སྔ་མ་དང་འདྲ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་པ་ནི་གསུམ་པ་དང་བཞི་པ་དང་འདྲ་བ་ཉིད་དོ།། 37-38. Sattamaṭṭhamesu upamā panetthāti yathā paṭhamādīsu adantahatthiassādayo upamābhāvena gahitā, evamettha satthamaṭṭhamesu ‘‘asaṃvutagharadvārādivasena veditabbā’’ti vuttaṃ. ༣༧-༣༨. བདུན་པ་དང་བརྒྱད་པ་ལ། འདིར་དཔེ་ནི་ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་དང་པོ་ལ་སོགས་པ་ལས་མ་དུལ་བའི་གླང་པོ་ཆེ་དང་རྟ་ལ་སོགས་པ་དཔེའི་དངོས་པོར་བཟུང་བ་བཞིན། འདིར་བདུན་པ་དང་བརྒྱད་པ་ལ། "ཁང་པའི་སྒོ་མ་བསྡམས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཤེས་པར་བྱའོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། 39-40. Navamadasamesu catūhipi padehīti adantādīhi catūhi padehi yojetvā navamadasamāni suttāni vuttānīti yojanā. ༣༩-༤༠. དགུ་པ་དང་བཅུ་པ་ལ། ཚིག་བཞི་པོས་ཀྱང་ཞེས་པ་ནི། མ་དུལ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་བཞི་པོ་དང་སྦྱར་ནས་དགུ་པ་དང་བཅུ་པའི་མདོ་རྣམས་གསུངས་སོ་ཞེས་སྦྱར་རོ།། Adantavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. མ་དུལ་བའི་ཚན་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 5. Paṇihitaacchavaggavaṇṇanā ༥. བཞག་པ་དང་དྭངས་པའི་ཚན་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 41. Pañcamassa paṭhame upamāva opammaṃ, so eva attho, tasmiṃ opammatthe bodhetabbe nipāto. Seyyathāpīti yathāti attho. Ettha ca tatra bhagavā katthaci atthena upamaṃ parivāretvā dasseti vatthasutte viya, pāricchattakopama (a. ni. 7.69) aggikkhandhopamādi (a. ni. 7.72) suttesu viya ca. Katthaci upamāya atthaṃ parivāretvā dasseti loṇambilasutte (a. ni. 3.101) viya, suvaṇṇakārasattasūriyopamādisuttesu [Pg.91] (a. ni. 7.66) viya ca. Imasmiṃ pana sālisūkopame upamāya atthaṃ parivāretvā dassento ‘‘seyyathāpi, bhikkhave’’tiādimāhāti potthakesu likhanti, taṃ majjhimaṭṭhakathāya vatthasuttavaṇṇanāya (ma. ni. aṭṭha. 1.70) na sameti. Tattha hi idaṃ vuttaṃ – ༤༡. ལྔ་པའི་དང་པོ་ལ། དཔེ་ཉིད་དཔེ་སྟེ། དོན་ནི་དེ་ཉིད་དོ།། དཔེའི་དོན་དེ་རྟོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཚིག་ཕྲད་དོ།། དཔེར་ན་ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདིར་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ལ་ལར་དོན་གྱིས་དཔེ་བསྐོར་ནས་སྟོན་ཏེ། གོས་ཀྱི་མདོ་བཞིན་དང་། ཡོངས་འདུའི་དཔེ་དང་མེའི་ཕུང་པོའི་དཔེ་ལ་སོགས་པའི་མདོ་རྣམས་བཞིན་ནོ།། ལ་ལར་དཔེས་དོན་བསྐོར་ནས་སྟོན་ཏེ། ཚྭ་དང་སྐྱུར་གྱི་མདོ་བཞིན་དང་། གསེར་མགར་དང་ཉི་མ་བདུན་གྱི་དཔེ་ལ་སོགས་པའི་མདོ་རྣམས་བཞིན་ནོ།། འོན་ཀྱང་འབྲས་སཱ་ལིའི་ཟེགས་མའི་དཔེ་འདིར་དཔེས་དོན་བསྐོར་ནས་སྟོན་པར། "དགེ་སློང་དག དཔེར་ན།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ་ཞེས་ཕྱག་དཔེ་རྣམས་སུ་འབྲི་མོད། དེ་ནི་དབུས་མའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གོས་ཀྱི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་དང་མི་མཐུན་ནོ།། དེར་ནི་འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ། Seyyathāpi, bhikkhave, vatthanti upamāvacanamevetaṃ. Upamaṃ karonto ca bhagavā katthaci paṭhamaṃyeva upamaṃ dassetvā pacchā atthaṃ dasseti, katthaci paṭhamaṃ atthaṃ dassetvā pacchā upamaṃ, katthaci upamāya atthaṃ parivāretvā dasseti, katthaci atthena upamaṃ. Tathā hesa ‘‘seyyathāpissu, bhikkhave, dve agārā sadvārā, tattha cakkhumā puriso majjhe ṭhito passeyyā’’ti sakalampi devadūtasuttaṃ (ma. ni. 3.261 ādayo) upamaṃ paṭhamaṃ dassetvā pacchā atthaṃ dassento āha. ‘‘Tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati, seyyathāpi, ākāse’’tiādinā pana nayena sakalampi iddhividhaṃ atthaṃ paṭhamaṃ dassetvā pacchā upamaṃ dassento āha. ‘‘Seyyathāpi, brāhmaṇapuriso sāratthiko sāragavesī’’tiādinā (ma. ni. 1.314) nayena sakalampi cūḷasāropamasuttaṃ upamāya atthaṃ parivāretvā dassento āha. ‘‘Idha pana, bhikkhave, ekacce kulaputtā dhammaṃ pariyāpuṇanti suttaṃ…pe… seyyathāpi, bhikkhave, puriso alagaddatthiko’’tiādinā nayena sakalampi alagaddasuttaṃ (ma. ni. 1.238) mahāsāropamasuttanti evamādīni suttāni atthena upamaṃ parivāretvā dassento āha. Svāyaṃ idha paṭhamaṃ upamaṃ dassetvā pacchā atthaṃ dassetīti. "དགེ་སློང་དག དཔེར་ན་གོས་ཤིག་"ཅེས་པ་ནི་དཔེའི་ཚིག་ཉིད་དོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དཔེ་མཛད་པ་ན། ལ་ལར་ཐོག་མར་དཔེ་ཉིད་བསྟན་ནས་ཕྱིས་དོན་སྟོན་ལ། ལ་ལར་ཐོག་མར་དོན་བསྟན་ནས་ཕྱིས་དཔེ་སྟོན་ཅིང་། ལ་ལར་དཔེས་དོན་བསྐོར་ནས་སྟོན་ལ། ལ་ལར་དོན་གྱིས་དཔེ་བསྐོར་ནས་སྟོན་ཏོ།། དེ་ལྟར་ཡང་། "དགེ་སློང་དག དཔེར་ན་ཁང་པ་སྒོ་ཅན་གཉིས་ཡོད་ལ། དེའི་དབུས་སུ་མིག་དང་ལྡན་པའི་སྐྱེས་པ་ཞིག་ལངས་ཏེ་ལྟ་བ་བཞིན་ནོ་"ཞེས་ལྷའི་ཕོ་ཉའི་མདོ་ཧྲིལ་པོ་ཐོག་མར་དཔེ་བསྟན་ནས་ཕྱིས་དོན་སྟོན་པར་གསུངས་སོ།། "རྩིག་པའི་ཕ་རོལ་དང་། ར་བའི་ཕ་རོལ་དང་། རིའི་ཕ་རོལ་དུ་ཐོགས་པ་མེད་པར་འགྲོ་སྟེ། དཔེར་ན་ནམ་མཁའ་ལ་བཞིན་ནོ་"ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྣམ་པའི་དོན་ཧྲིལ་པོ་ཐོག་མར་བསྟན་ནས་ཕྱིས་དཔེ་སྟོན་པར་གསུངས་སོ།། "དཔེར་ན་བྲམ་ཟེའི་སྐྱེས་པ་སྙིང་པོ་འདོད་ཅིང་སྙིང་པོ་ཚོལ་བ་ཞིག་"ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྙིང་པོའི་དཔེའི་མདོ་ཆུང་བ་ཧྲིལ་པོ་དཔེས་དོན་བསྐོར་ནས་སྟོན་པར་གསུངས་སོ།། "དགེ་སློང་དག འདི་ན་རིགས་ཀྱི་བུ་ལ་ལ་དག་ཆོས་འཛིན་ཏེ། མདོ་...ལྷག་མ་...དགེ་སློང་དག དཔེར་ན་སྐྱེས་པ་དུག་སྦྲུལ་འདོད་པ་ཞིག་"ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དུག་སྦྲུལ་གྱི་མདོ་ཧྲིལ་པོ་དང་སྙིང་པོའི་དཔེའི་མདོ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པའི་མདོ་རྣམས་དོན་གྱིས་དཔེ་བསྐོར་ནས་སྟོན་པར་གསུངས་སོ།། དེ་ཉིད་འདིར་ཐོག་མར་དཔེ་བསྟན་ནས་ཕྱིས་དོན་སྟོན་པ་ཡིན་ནོ།། Ettha hi cūḷasāropamādīsu (ma. ni. 1.312) paṭhamaṃ upamaṃ vatvā tadanantaraṃ upameyyatthaṃ vatvā puna upamaṃ vadanto upamāya atthaṃ parivāretvā dassetīti vutto. Alagaddūpamasuttādīsu pana atthaṃ paṭhamaṃ vatvā tadanantaraṃ upamaṃ vatvā puna atthaṃ vadanto atthena upamaṃ parivāretvā dassetīti vutto. Tenevettha līnatthappakāsiniyaṃ vuttaṃ – ‘‘upameyyatthaṃ paṭhamaṃ vatvā tadanantaraṃ atthaṃ vatvā puna upamaṃ vadanto upamāya atthaṃ parivāretvā [Pg.92] dassetī’’ti vutto. Atthena upamaṃ parivāretvāti etthāpi eseva nayoti. Idha pana katthaci atthena upamaṃ parivāretvā dasseti. ‘‘Vatthasutte viya pāricchattakopamaaggikkhandhopamādisuttesu viya cā’’ti vuttaṃ. Tattha vatthasutte tāva ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, vatthaṃ saṃkiliṭṭhaṃ malaggahitaṃ, tamenaṃ rajako yasmiṃ yasmiṃ raṅgajāte upasaṃhareyya. Yadi nīlakāya, yadi pītakāya, yadi lohitakāya, yadi mañjiṭṭhakāya, durattavaṇṇamevassa aparisuddhavaṇṇamevassa. Taṃ kissa hetu? Aparisuddhattā, bhikkhave, vatthassa. Evameva kho, bhikkhave, citte saṃkiliṭṭhe duggati pāṭikaṅkhā’’tiādinā (ma. ni. 1.70) paṭhamaṃ upamaṃ dassetvā pacchā upameyyattho vutto, na pana paṭhamaṃ atthaṃ vatvā tadanantaraṃ upamaṃ dassetvā puna attho vutto. Yena katthaci atthena upamaṃ parivāretvā dasseti. Vatthasutte viyāti vadeyya. འདི་ལྟར་སྙིང་པོའི་དཔེ་ཆུང་ངུའི་མདོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ (དབུས་མའི་སྡེ། ༡.༣༡༢) ཐོག་མར་དཔེ་བརྗོད་དེ། དེའི་རྗེས་སུ་དཔེ་བྱ་བའི་དོན་བརྗོད་ནས། ཡང་དཔེ་བརྗོད་པ་ནི་དཔེས་དོན་བསྐོར་ཏེ་སྟོན་པ་ཞེས་གསུངས་སོ། །དུག་སྦྲུལ་གྱི་དཔེའི་མདོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ནི་ཐོག་མར་དོན་བརྗོད་དེ། དེའི་རྗེས་སུ་དཔེ་བརྗོད་ནས། ཡང་དོན་བརྗོད་པ་ནི་དོན་གྱིས་དཔེ་བསྐོར་ཏེ་སྟོན་པ་ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་འདིར་ལཱིནཏྠཔྤཀཱསིནཱི (Līnatthappakāsinī) ལས་གསུངས་ཏེ། 'ཐོག་མར་དཔེ་བྱ་བའི་དོན་བརྗོད་དེ། དེའི་རྗེས་སུ་དོན་བརྗོད་ནས། ཡང་དཔེ་བརྗོད་པ་ནི་དཔེས་དོན་བསྐོར་ཏེ་སྟོན་པ་ཞེས་གསུངས་སོ། །དོན་གྱིས་དཔེ་བསྐོར་ཏེ་ཞེས་པ་འདིར་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །'ཞེས་སོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་ལ་ལ་ཞིག་ཏུ་དོན་གྱིས་དཔེ་བསྐོར་ཏེ་སྟོན་ཏོ། །'གོས་ཀྱི་མདོ་བཞིན་དང་། ཡོངས་འདུ་ས་བརྟོལ་གྱི་དཔེ་དང་མེའི་ཕུང་པོའི་དཔེ་ལ་སོགས་པའི་མདོ་རྣམས་བཞིན་ནོ། །'ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་གོས་ཀྱི་མདོ་ལས་ནི་ཐོག་མར། 'དགེ་སློང་དག །འདི་ལྟ་སྟེ་དཔེར་ན། གོས་ཤིན་ཏུ་དྲི་མ་ཅན་དང་རྡུལ་ཆགས་པ་ཞིག་ཡོད་ན། ཚོས་མཁན་གྱིས་དེ་ཉིད་ཚོས་གང་དང་གང་ལ་བཅུག་ཀྱང་། གལ་ཏེ་སྔོན་པོ་འམ། གལ་ཏེ་སེར་པོ་འམ། གལ་ཏེ་དམར་པོ་འམ། གལ་ཏེ་བཙོད་ཁ་ཡིན་ཡང་། དེ་ནི་ཚོས་མི་ལེགས་པ་ཉིད་དང་། མི་གཙང་བའི་མདོག་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེ་ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དགེ་སློང་དག །གོས་དེ་ཉིད་མི་གཙང་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་དགེ་སློང་དག །སེམས་ཉོན་མོངས་པ་ཅན་དུ་གྱུར་ན་ངན་འགྲོ་རེ་བ་ཡོད་དོ། །'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ (དབུས་མའི་སྡེ། ༡.༧༠) ཐོག་མར་དཔེ་བསྟན་ནས། ཕྱིས་དཔེ་བྱ་བའི་དོན་བརྗོད་པ་ཡིན་གྱི། ཐོག་མར་དོན་བརྗོད་དེ། དེའི་རྗེས་སུ་དཔེ་བསྟན་ནས། ཡང་དོན་བརྗོད་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །གང་གི་ཕྱིར་ལ་ལ་ཞིག་ཏུ་དོན་གྱིས་དཔེ་བསྐོར་ཏེ་སྟོན་པ་ལ། 'གོས་ཀྱི་མདོ་བཞིན་ནོ། །'ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ། ། Tathā pāricchattakopamepi ‘‘yasmiṃ, bhikkhave, samaye devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāricchattako koviḷāro paṇḍupalāso hoti, attamanā, bhikkhave, devā tāvatiṃsā, tasmiṃ samaye honti paṇḍupalāso dāni pāricchattako koviḷāro, na cirasseva dāni pannapalāso bhavissati…pe… evameva kho, bhikkhave, yasmiṃ samaye ariyasāvako agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāya ceteti. Paṇḍupalāso, bhikkhave, ariyasāvako tasmiṃ samaye hotī’’tiādinā (a. ni. 7.69) paṭhamaṃ upamaṃ dassetvā pacchā attho vutto. Aggikkhandhopame ‘‘passatha no tumhe, bhikkhave, amuṃ mahantaṃ aggikkhandhaṃ ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtanti. Evaṃ, bhanteti. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamaṃ nu kho varaṃ yaṃ amuṃ mahantaṃ aggikkhandhaṃ ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ āliṅgetvā upanisīdeyya vā upanipajjeyya vā, yaṃ khattiyakaññaṃ vā brāhmaṇakaññaṃ vā gahapatikaññaṃ vā mudutalunahatthapādaṃ āliṅgetvā upanisīdeyya vā upanipajjeyya vā’’tiādinā (a. ni. 7.72) paṭhamaṃ upamaṃyeva dassetvā pacchā attho vutto, na pana paṭhamaṃ atthaṃ vatvā tadanantaraṃ upamaṃ dassetvā puna attho vutto, tasmā ‘‘katthaci atthena upamaṃ parivāretvā dasseti vatthasutte viya pāricchattakopamaaggikkhandhopamādisuttesu viya cā’’ti na vattabbaṃ. དེ་བཞིན་དུ་ཡོངས་འདུ་ས་བརྟོལ་གྱི་དཔེ་ལས་ཀྱང་། 'དགེ་སློང་དག །དུས་གང་གི་ཚེ་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ཡོངས་འདུ་ས་བརྟོལ་གྱི་ཤིང་ཀོ་བི་དཱ་རའི་ལོ་མ་སེར་པོར་གྱུར་པ་ན། དགེ་སློང་དག །དེའི་ཚེ་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་པའི་ལྷ་རྣམས་ཡིད་དགའ་བར་འགྱུར་ཏེ། ད་ནི་ཡོངས་འདུ་ས་བརྟོལ་གྱི་ཤིང་ཀོ་བི་དཱ་རའི་ལོ་མ་སེར་པོར་གྱུར་ཏོ། །རིང་པོར་མི་ཐོགས་པར་ལོ་མ་ལྷུང་བར་འགྱུར་རོ། །...དེ་བཞིན་དུ་དགེ་སློང་དག །དུས་གང་གི་ཚེ་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཁྱིམ་ནས་ཁྱིམ་མེད་པར་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་སེམས་བསྐྱེད་པ་ན། དགེ་སློང་དག །དེའི་ཚེ་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ནི་ལོ་མ་སེར་པོ་ལྟ་བུ་ཡིན་ནོ། །'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ (གཅིག་ལས་འཕྲོས་པའི་སྡེ། ༧.༦༩) ཐོག་མར་དཔེ་བསྟན་ནས་ཕྱིས་དོན་བརྗོད་དོ། །མེའི་ཕུང་པོའི་དཔེ་ལས་ཀྱང་། 'དགེ་སློང་དག །ཁྱེད་ཚོས་མེའི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་འབར་ཞིང་རབ་ཏུ་འབར་ལ་གསལ་བར་གྱུར་པ་འདི་མཐོང་ངམ། བཙུན་པ་མཐོང་ལགས་སོ། །དགེ་སློང་དག །འདི་ལ་ཅི་སྙམ་དུ་སེམས་ཏེ། གང་ཞིག་མེའི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་འབར་ཞིང་རབ་ཏུ་འབར་ལ་གསལ་བར་གྱུར་པ་འདི་ལ་འཁྱུད་དེ་འདུག་གམ། ཡང་ན་ཉལ་བར་བྱེད་པ་དང་། གང་ཞིག་རྒྱལ་རིགས་ཀྱི་བུ་མོ་འམ། བྲམ་ཟེའི་བུ་མོ་འམ། ཁྱིམ་བདག་གི་བུ་མོ་ལག་པ་དང་རྐང་པ་ཤིན་ཏུ་འཇམ་ཞིང་གཞོན་ཤ་ཆགས་པ་ལ་འཁྱུད་དེ་འདུག་གམ། ཡང་ན་ཉལ་བར་བྱེད་པ་གཉིས་ལས་གང་ཞིག་མཆོག་ཡིན།'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ (གཅིག་ལས་འཕྲོས་པའི་སྡེ། ༧.༧༢) ཐོག་མར་དཔེ་ཉིད་བསྟན་ནས་ཕྱིས་དོན་བརྗོད་པ་ཡིན་གྱི། ཐོག་མར་དོན་བརྗོད་དེ། དེའི་རྗེས་སུ་དཔེ་བསྟན་ནས། ཡང་དོན་བརྗོད་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'ལ་ལ་ཞིག་ཏུ་དོན་གྱིས་དཔེ་བསྐོར་ཏེ་སྟོན་པ་ནི་གོས་ཀྱི་མདོ་བཞིན་དང་། ཡོངས་འདུ་ས་བརྟོལ་གྱི་དཔེ་དང་མེའི་ཕུང་པོའི་དཔེ་ལ་སོགས་པའི་མདོ་རྣམས་བཞིན་ནོ། །'ཞེས་བརྗོད་པར་མི་བྱའོ། ། Keci [Pg.93] panettha evaṃ vaṇṇayanti ‘‘atthaṃ paṭhamaṃ vatvā pacchā ca upamaṃ dassento atthena upamaṃ parivāretvā dasseti nāma, upamaṃ pana paṭhamaṃ vatvā pacchā atthaṃ dassento upamāya atthaṃ parivāretvā dasseti nāma, tadubhayassapi āgataṭṭhānaṃ nidassento ‘vatthasutte viyā’tiādimāhā’’ti. Tampi ‘‘katthaci atthena upamaṃ parivāretvā dasseti vatthasutte viya pāricchattakopamaaggikkhandhopamādisuttesu viya cā’’ti vattabbaṃ, evañca vuccamāne ‘‘katthaci upamāya atthaṃ parivāretvā dasseti loṇambilasutte viyā’’ti visuṃ na vattabbaṃ ‘‘aggikkhandhopamādisutte viyā’’ti ettha ādisaddeneva saṅgahitattā. Loṇambilasuttepi hi – འདིར་ཁ་ཅིག་ནི་འདི་ལྟར་འགྲེལ་ཏེ། 'ཐོག་མར་དོན་བརྗོད་དེ་ཕྱིས་དཔེ་སྟོན་པ་ནི་དོན་གྱིས་དཔེ་བསྐོར་ཏེ་སྟོན་པ་ཞེས་བྱ་ལ། ཐོག་མར་དཔེ་བརྗོད་དེ་ཕྱིས་དོན་སྟོན་པ་ནི་དཔེས་དོན་བསྐོར་ཏེ་སྟོན་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། དེ་གཉིས་ཀའི་འབྱུང་ཁུངས་མཚོན་པའི་ཕྱིར་ ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo sūdo rājānaṃ vā rājamahāmattaṃ vā nānaccayehi sūpehi paccupaṭṭhito assa ambilaggehipi tittakaggehipi kaṭukaggehipi madhuraggehipi khārikehipi akhārikehipi loṇikehipi aloṇikehipi. དགེ་སློང་དག དཔེར་ན། མཁས་ཤིང་གསལ་ལ་མཁས་པའི་ཕྱག་ཚང་ཞིག་གིས། རྒྱལ་པོའམ། རྒྱལ་པོའི་བློན་ཆེན་ལ། སྐྱུར་བའི་རོ་མཆོག་དང་། ཁ་བའི་རོ་མཆོག་དང་། ཚ་བའི་རོ་མཆོག་དང་། མངར་བའི་རོ་མཆོག་དང་། ཐལ་ཚྭ་ཅན་དང་། ཐལ་ཚྭ་མེད་པ་དང་། ལན་ཚྭ་ཅན་དང་། ལན་ཚྭ་མེད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚོད་མ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་ཉེ་བར་བསྟབས་པར་གྱུར་ཏོ། ‘‘Sa kho so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo sūdo sakassa bhattassa nimittaṃ uggaṇhāti ‘idaṃ vā me ajja bhattasūpeyyaṃ ruccati, imassa vā abhiharati, imassa vā bahuṃ gaṇhāti, imassa vā vaṇṇaṃ bhāsati. Ambilaggaṃ vā me ajja bhattasūpeyyaṃ ruccati, ambilaggassa vā abhiharati, ambilaggassa vā bahuṃ gaṇhāti, ambilaggassa vā vaṇṇaṃ bhāsati…pe… aloṇikassa vā vaṇṇaṃ bhāsatī’ti. Sa kho so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo sūdo lābhī ceva hoti acchādanassa, lābhī vetanassa, lābhī abhihārānaṃ. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo sūdo sakassa bhattanimittaṃ uggaṇhāti. Evameva kho, bhikkhave, idhekacco paṇḍito byatto kusalo bhikkhu kāye kāyānupassī viharati…pe… vedanāsu…pe… citte…pe… dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Tassa dhammesu dhammānupassino viharato cittaṃ samādhiyati, upakkilesā pahīyanti, so taṃ nimittaṃ uggaṇhāti. དགེ་སློང་དག མཁས་ཤིང་གསལ་ལ་མཁས་པའི་ཕྱག་ཚང་དེས། རང་གི་བཟའ་བཏུང་གི་མཚན་མ་འཛིན་ཏེ། “དེ་རིང་བདག་གི་བཟའ་བཏུང་དང་ཚོད་མ་འདི་ལ་དགྱེས་སོ། ཡང་ན་འདི་ཉིད་ཉེ་བར་བསྟབས་སོ། ཡང་ན་འདི་ཉིད་མང་དུ་བཞེས་སོ། ཡང་ན་འདི་ཉིད་ཀྱི་བསྔགས་པ་བརྗོད་དོ། དེ་རིང་བདག་གི་བཟའ་བཏུང་དང་ཚོད་མ་སྐྱུར་བའི་རོ་མཆོག་འདི་ལ་དགྱེས་སོ། ཡང་ན་སྐྱུར་བའི་རོ་མཆོག་འདི་ཉེ་བར་བསྟབས་སོ། ཡང་ན་སྐྱུར་བའི་རོ་མཆོག་འདི་མང་དུ་བཞེས་སོ། ཡང་ན་སྐྱུར་བའི་རོ་མཆོག་འདི་ཉིད་ཀྱི་བསྔགས་པ་བརྗོད་དོ། །བྱེ་བྲག་ཏུ། ... ཡང་ན་ལན་ཚྭ་མེད་པའི་བསྔགས་པ་བརྗོད་དོ།” ཞེས་པའོ། །དགེ་སློང་དག མཁས་ཤིང་གསལ་ལ་མཁས་པའི་ཕྱག་ཚང་དེ་ནི། གོས་ཀྱང་ཐོབ་པར་འགྱུར་ལ། གླ་ཆའང་ཐོབ་པར་འགྱུར་ཞིང་། སྐྱེས་ཀྱང་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དགེ་སློང་དག དེ་ལྟར་མཁས་ཤིང་གསལ་ལ་མཁས་པའི་ཕྱག་ཚང་དེས། རང་གི་བཟའ་བཏུང་གི་མཚན་མ་བཟུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །དགེ་སློང་དག དེ་བཞིན་དུ་འདི་ན་དགེ་སློང་མཁས་ཤིང་གསལ་ལ་མཁས་པ་ལ་ལ། ལུས་ལ་ལུས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ལྟ་ཞིང་གནས་ཏེ། ... ཚོར་བ་རྣམས་ལ། ... སེམས་ལ། ... ཆོས་རྣམས་ལ་ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ལྟ་ཞིང་གནས་ཏེ། བརྩོན་འགྲུས་ཅན། ཤེས་བཞིན་ཅན། དྲན་པ་དང་ལྡན་པས། འཇིག་རྟེན་ལ་བརྣབ་སེམས་དང་ཡིད་མི་བདེ་བ་བསལ་ཏོ། །ཆོས་རྣམས་ལ་ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ལྟ་ཞིང་གནས་པའི་ཁོང་གི་སེམས་ནི་མཉམ་པར་འཇོག་པར་འགྱུར་ལ། ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱང་སྤོང་བར་འགྱུར་ཞིང་། ཁོང་གིས་མཚན་མ་དེ་འཛིན་པར་འགྱུར་རོ། ‘‘Sa [Pg.94] kho, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo bhikkhu lābhī ceva hoti diṭṭheva dhamme sukhavihārānaṃ, lābhī hoti satisampajaññassa. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo bhikkhu sakassa cittassa nimittaṃ uggaṇhātī’’ti (saṃ. ni. 5.374) – དགེ་སློང་དག མཁས་ཤིང་གསལ་ལ་མཁས་པའི་དགེ་སློང་དེ་ནི། མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་བདེ་བར་གནས་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར་ལ། དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་ཡང་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དགེ་སློང་དག དེ་ལྟར་མཁས་ཤིང་གསལ་ལ་མཁས་པའི་དགེ་སློང་དེས། རང་གི་སེམས་ཀྱི་མཚན་མ་བཟུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཞེས་ (སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། ༥.༣༧༤) གསུངས་སོ། ། Evaṃ paṭhamaṃ upamaṃ dassetvā pacchā attho vutto. ‘‘Suvaṇṇakārasūriyopamādisuttesu viya cā’’ti idañca udāharaṇamattena saṅgahaṃ gacchati suvaṇṇakārasuttādīsu paṭhamaṃ upamāya adassitattā. Etesu hi suvaṇṇakāropamasutte (a. ni. 3.103) tāva – དེ་ལྟར་ཐོག་མར་དཔེ་བསྟན་ནས་ཕྱིས་སུ་དོན་གསུངས་སོ། །“གསེར་མགར་དང་ཉི་མའི་དཔེ་ལ་སོགས་པའི་མདོ་རྣམས་སུ་བཞིན་ནོ།” ཞེས་པ་འདི་ནི་དཔེ་མཚོན་ཙམ་དུ་བསྡུས་པ་ཡིན་ཏེ། གསེར་མགར་གྱི་མདོ་ལ་སོགས་པར་ཐོག་མར་དཔེ་མ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་དག་ལས་རེ་ཞིག་གསེར་མགར་གྱི་དཔེའི་མདོ་ (ཨང་གུཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། ༣.༡༠༣) ལས། ‘‘Adhicittamanuyuttena, bhikkhave, bhikkhunā tīṇi nimittāni kālena kālaṃ manasi kātabbāni, kālena kālaṃ samādhinimittaṃ manasi kātabbaṃ, kālena kālaṃ paggahanimittaṃ manasi kātabbaṃ, kālena kālaṃ upekkhānimittaṃ manasi kātabbaṃ. Sace, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu ekantaṃ samādhinimittaṃyeva manasi kareyya, ṭhānaṃ taṃ cittaṃ kosajjāya saṃvatteyya. Sace, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu ekantaṃ paggahanimittaṃyeva manasi kareyya, ṭhānaṃ taṃ cittaṃ uddhaccāya saṃvatteyya. Sace, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu ekantaṃ upekkhānimittaṃyeva manasi kareyya, ṭhānaṃ taṃ cittaṃ na sammā samādhiyeyya āsavānaṃ khayāya. Yato ca kho, bhikkhave, adhicittamanuyutto bhikkhu kālena kālaṃ samādhinimittaṃ…pe… paggahanimittaṃ…pe… upekkhānimittaṃ manasi karoti, taṃ hoti cittaṃ muduñca kammaniyañca pabhassarañca, na ca pabhaṅgu, sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya. དགེ་སློང་དག ལྷག་པའི་སེམས་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པའི་དགེ་སློང་གིས། དུས་ནས་དུས་སུ་མཚན་མ་གསུམ་ཡིད་ལ་བྱ་དགོས་ཏེ། དུས་ནས་དུས་སུ་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་མཚན་མ་ཡིད་ལ་བྱ་དགོས། དུས་ནས་དུས་སུ་རབ་ཏུ་འཛིན་པའི་མཚན་མ་ཡིད་ལ་བྱ་དགོས། དུས་ནས་དུས་སུ་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་མཚན་མ་ཡིད་ལ་བྱ་དགོས་སོ། །དགེ་སློང་དག གལ་ཏེ་ལྷག་པའི་སེམས་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པའི་དགེ་སློང་གིས། གཅིག་ཏུ་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་མཚན་མ་ཁོ་ན་ཡིད་ལ་བྱེད་ན། སེམས་དེ་ལེ་ལོར་འགྱུར་བའི་གནས་ཡོད་དོ། །དགེ་སློང་དག གལ་ཏེ་ལྷག་པའི་སེམས་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པའི་དགེ་སློང་གིས། གཅིག་ཏུ་རབ་ཏུ་འཛིན་པའི་མཚན་མ་ཁོ་ན་ཡིད་ལ་བྱེད་ན། སེམས་དེ་རྒོད་པར་འགྱུར་བའི་གནས་ཡོད་དོ། །དགེ་སློང་དག གལ་ཏེ་ལྷག་པའི་སེམས་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པའི་དགེ་སློང་གིས། གཅིག་ཏུ་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་མཚན་མ་ཁོ་ན་ཡིད་ལ་བྱེད་ན། སེམས་དེ་ཟག་པ་ཟད་པའི་ཕྱིར་ཡང་དག་པར་མཉམ་པར་མི་འཇོག་པའི་གནས་ཡོད་དོ། །དགེ་སློང་དག གང་གི་ཚེ་ལྷག་པའི་སེམས་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པའི་དགེ་སློང་གིས། དུས་ནས་དུས་སུ་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་མཚན་མ་དང་། ... རབ་ཏུ་འཛིན་པའི་མཚན་མ་དང་། ... བཏང་སྙོམས་ཀྱི་མཚན་མ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ན། སེམས་དེ་ནི་མཉེན་པ་དང་། ལས་སུ་རུང་བ་དང་། འོད་གསལ་བ་དང་། མི་འཇིག་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཞིང་། ཟག་པ་ཟད་པའི་ཕྱིར་ཡང་དག་པར་མཉམ་པར་འཇོག་གོ། ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā ukkaṃ bandheyya, ukkaṃ bandhitvā ukkāmukhaṃ ālimpeyya, ukkāmukhaṃ ālimpitvā saṇḍāsena jātarūpaṃ gahetvā ukkāmukhe pakkhipeyya, ukkāmukhe pakkhipitvā kālena kālaṃ abhidhamati, kālena kālaṃ udakena paripphoseti, kālena kālaṃ ajjhupekkhati. Sace, bhikkhave, suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ ekantaṃ abhidhameyya, ṭhānaṃ taṃ jātarūpaṃ [Pg.95] daheyya. Sace, bhikkhave, suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ ekantaṃ udakena paripphoseyya, ṭhānaṃ taṃ jātarūpaṃ nibbāpeyya. Sace, bhikkhave, suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ ekantaṃ ajjhupekkheyya, ṭhānaṃ taṃ jātarūpaṃ na sammā paripākaṃ gaccheyya. Yato ca kho, bhikkhave, suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ kālena kālaṃ abhidhamati, kālena kālaṃ udakena paripphoseti, kālena kālaṃ ajjhupekkhati, taṃ hoti jātarūpaṃ muduñca kammaniyañca pabhassarañca, na ca pabhaṅgu, sammā upeti kammāya. Yassā yassā ca piḷandhanavikatiyā ākaṅkhati, yadi paṭṭikāya yadi kuṇḍalāya yadi gīveyyakena yadi suvaṇṇamālāya, tañcassa atthaṃ anubhoti. དགེ་སློང་དག དཔེར་ན། གསེར་མགར་རམ། གསེར་མགར་གྱི་སློབ་མས་སོལ་ཐབ་བཅོས་ཏེ། སོལ་ཐབ་བཅོས་ནས་སོལ་ཐབ་ཀྱི་ཁ་སྦར་ལ། སོལ་ཐབ་ཀྱི་ཁ་སྦར་ནས་སྐམ་པས་གསེར་བཟུང་སྟེ་སོལ་ཐབ་ཀྱི་ཁར་བཅུག་གོ། སོལ་ཐབ་ཀྱི་ཁར་བཅུག་ནས་དུས་ནས་དུས་སུ་བུད་པ་དང་། དུས་ནས་དུས་སུ་ཆུ་འཐོར་བ་དང་། དུས་ནས་དུས་སུ་བཏང་སྙོམས་སུ་ལྟའོ། །དགེ་སློང་དག གལ་ཏེ་གསེར་མགར་རམ། གསེར་མགར་གྱི་སློབ་མས་གསེར་དེ་གཅིག་ཏུ་བུད་ན། གསེར་དེ་ཚིག་པར་འགྱུར་བའི་གནས་ཡོད་དོ། །དགེ་སློང་དག གལ་ཏེ་གསེར་མགར་རམ། གསེར་མགར་གྱི་སློབ་མས་གསེར་དེ་གཅིག་ཏུ་ཆུ་འཐོར་ན། གསེར་དེ་བསིལ་བར་འགྱུར་བའི་གནས་ཡོད་དོ། །དགེ་སློང་དག གལ་ཏེ་གསེར་མགར་རམ། གསེར་མགར་གྱི་སློབ་མས་གསེར་དེ་གཅིག་ཏུ་བཏང་སྙོམས་སུ་བལྟས་ན། གསེར་དེ་ལེགས་པར་སྨིན་པར་མི་འགྱུར་བའི་གནས་ཡོད་དོ། །དགེ་སློང་དག གང་གི་ཚེ་གསེར་མགར་རམ། གསེར་མགར་གྱི་སློབ་མས་གསེར་དེ་དུས་ནས་དུས་སུ་བུད་པ་དང་། དུས་ནས་དུས་སུ་ཆུ་འཐོར་བ་དང་། དུས་ནས་དུས་སུ་བཏང་སྙོམས་སུ་ལྟ་བ་ན། གསེར་དེ་ནི་མཉེན་པ་དང་། ལས་སུ་རུང་བ་དང་། འོད་གསལ་བ་དང་། མི་འཇིག་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཞིང་། ལས་ལ་ཡང་དག་པར་འཇུག་གོ། །གསེར་གྱི་རྒྱན་གྱི་རྣམ་པ་གང་དང་གང་འདོད་པ་ས། གསེར་གྱི་གླེགས་བུའམ། རྣ་ཆའམ། མགུལ་རྒྱན་ནམ། གསེར་གྱི་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་གང་ཡིན་ཡང་། དེའི་དོན་གྲུབ་པར་བྱེད་དོ། ‘‘Evameva kho, bhikkhave, adhicittamanuyuttena bhikkhu…pe… sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya. Yassa yassa ca abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa cittaṃ abhininnāmeti abhiññāsacchikiriyāya, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’ti (a. ni. 3.103) – དགེ་སློང་དག དེ་བཞིན་དུ་ལྷག་པའི་སེམས་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པའི་དགེ་སློང་གིས། ... ཟག་པ་ཟད་པའི་ཕྱིར་ཡང་དག་པར་མཉམ་པར་འཇོག་གོ། །མངོན་པར་ཤེས་པས་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བའི་ཆོས་གང་དང་གང་ལ་མངོན་པར་ཤེས་པས་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བའི་ཕྱིར་སེམས་མངོན་པར་གཏོད་པ་ན། སྐྱེ་མཆེད་ཡོད་པ་ན་དེ་དང་དེ་ལ་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པའི་སྐལ་བ་ཅན་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །ཞེས་ (ཨང་གུཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། ༣.༡༠༣) གསུངས་སོ། ། Evaṃ paṭhamaṃ atthaṃ dassetvā tadatantaraṃ upamaṃ vatvā punapi attho evaṃ paṭhamaṃ atthaṃ dassetvā tadanantaraṃ upamaṃ vatvā punapi attho vutto. དེ་ལྟར་ཐོག་མར་དོན་བསྟན་ནས་དེའི་རྗེས་སུ་དཔེ་གསུངས་ཤིང་། ཡང་བསྐྱར་དོན་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་ཐོག་མར་དོན་བསྟན་ནས་དེའི་རྗེས་སུ་དཔེ་གསུངས་ཤིང་། ཡང་བསྐྱར་དོན་གསུངས་སོ། ། Sattasūriyopame ca – ཉི་མ་བདུན་གྱི་དཔེ་ལས་ཀྱང་། — ‘‘Aniccā, bhikkhave, saṅkhārā, adhuvā, bhikkhave, saṅkhārā, anassāsikā, bhikkhave, saṅkhārā, yāvañcidaṃ, bhikkhave, alameva sabbasaṅkhāresu nibbindituṃ alaṃ virajjituṃ alaṃ vimuccituṃ. Sineru, bhikkhave, pabbatarājā caturāsītiyojanasahassāni āyāmena, caturāsītiyojanasahassāni vitthārena, caturāsītiyojanasahassāni mahāsamudde ajjhogāḷho, caturāsītiyojanasahassāni mahāsamuddā accuggato. Hoti so kho, bhikkhave, samayo, yaṃ kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena bahūni vassāni bahūni vassasatāni bahūni vassasahassāni bahūni vassasatasahassāni devo na vassati, deve [Pg.96] kho pana, bhikkhave, avassante ye kecime bījagāmabhūtagāmā osadhitiṇavanappatayo, te ussussanti visussanti na bhavanti. Evaṃ aniccā, bhikkhave, saṅkhārā, evaṃ adhuvā, bhikkhave, saṅkhārā’’tiādinā (a. ni. 7.66) – “དགེ་སློང་དག །འདུ་བྱེད་རྣམས་ནི་མི་རྟག་པའོ། །དགེ་སློང་དག །འདུ་བྱེད་རྣམས་ནི་མི་བརྟན་པའོ། །དགེ་སློང་དག །འདུ་བྱེད་རྣམས་ནི་དབུགས་དབྱུང་བ་མེད་པའོ། །དགེ་སློང་དག །འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལ་ཡིད་འབྱུང་བར་བྱ་བ་ལ་རིགས། ཆགས་པ་དང་བྲལ་བར་བྱ་བ་ལ་རིགས། རྣམ་པར་གྲོལ་བར་བྱ་བ་ལ་རིགས་སོ། །དགེ་སློང་དག །རིའི་རྒྱལ་པོ་ལྷུན་པོ་ནི་དཔག་ཚད་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་སྲིད་དུ། དཔག་ཚད་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་ཞེང་དུ། དཔག་ཚད་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་ནི་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོའི་ནང་དུ་བྱིངས་ཤིང་། དཔག་ཚད་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་ནི་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ལས་མངོན་པར་འཕགས་སོ། །དགེ་སློང་དག །དུས་ལ་ལ་ཞིག་གི་ཚེ། དུས་ཡུན་རིང་པོ་འདས་པའི་རྗེས་སུ། ལོ་མང་པོ། ལོ་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོ། ལོ་སྟོང་ཕྲག་མང་པོ། ལོ་འབུམ་ཕྲག་མང་པོར་ཆར་མི་འབབ་པའི་དུས་ཤིག་འབྱུང་ངོ་། །དགེ་སློང་དག །ཆར་མ་བབས་པ་ན། ས་བོན་གྱི་ཚོགས་དང་སྐྱེ་བའི་ཚོགས་གང་ཅི་ཡང་རུང་བའི་རྩྭ་དང་སྨན་དང་ནགས་ཚལ་རྣམས་ནི་བསྐམས་ཤིང་། རེངས་པར་གྱུར་ཏེ་མེད་པར་འགྱུར་རོ། །དགེ་སློང་དག །འདུ་བྱེད་རྣམས་ནི་འདི་ལྟར་མི་རྟག་པའོ། །དགེ་སློང་དག །འདུ་བྱེད་རྣམས་ནི་འདི་ལྟར་མི་བརྟན་པའོ། །”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ (ཨང་གུཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། ༧.༦༦) — Paṭhamaṃ atthaṃ dassetvā tadanantaraṃ upamaṃ vatvā punapi attho vutto. Atha vā ‘‘sūriyassa, bhikkhave, udayato etaṃ pubbaṅgamaṃ etaṃ pubbanimittaṃ, yadidaṃ aruṇuggaṃ. Evameva kho, bhikkhave, bhikkhuno ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa uppādāya etaṃ pubbaṅgamaṃ etaṃ pubbanimittaṃ, yadidaṃ kalyāṇamittatā’’ti yadetaṃ saṃyuttanikāye (saṃ. ni. 5.49) āgataṃ, taṃ idha sūriyopamasuttanti adhippetaṃ siyā. Tampi ‘‘katthaci upamāya atthaṃ parivāretvā dassetī’’ti iminā na sameti paṭhamaṃ upamaṃ vatvā tadanantaraṃ atthaṃ dassetvā puna upamāya avuttattā. Paṭhamameva hi tattha upamā dassitā, ‘‘imasmiṃ pana sālisūkopame upamāya atthaṃ parivāretvā dassento seyyathāpi, bhikkhaveti ādimāhā’’ti. Idampi vacanamasaṅgahitaṃ vatthasuttassa imassa ca visesābhāvato. Ubhayatthāpi hi paṭhamaṃ upamaṃ dassetvā pacchā attho vutto, tasmā evamettha pāṭhena bhavitabbaṃ ‘‘tatra bhagavā katthaci paṭhamaṃyeva upamaṃ dassetvā pacchā atthaṃ dasseti vatthasutte viya pāricchattakopama- (a. ni. 7.69) aggikkhandhopamādisuttesu (a. ni. 7.72) viya ca, katthaci atthena upamaṃ parivāretvā dasseti suvaṇṇakārasattasūriyopamādisuttesu (a. ni. 7.66) viya, imasmiṃ pana sālisūkopame paṭhamaṃ upamaṃ dassetvā pacchā atthaṃ dassento seyyathāpi, bhikkhaveti ādimāhā’’ti. Aññathā majjhimaṭṭhakathāya virujjhati. Idhāpi ca pubbenāparaṃ na sameti. Majjhimaṭṭhakathāya vuttanayeneva vā idhāpi pāṭho gahetabbo. “ཐོག་མར་དོན་བསྟན་ནས་དེའི་རྗེས་ཐོགས་སུ་དཔེ་བརྗོད་དེ་སླར་ཡང་དོན་བཤད་པའོ། །ཡང་ན། ‘དགེ་སློང་དག །འདི་ནི་ཉི་མ་འཆར་བའི་སྔོན་འགྲོ་དང་སྔ་ལྟས་ཏེ། འདི་ལྟ་སྟེ་སྐྱ་རེངས་ཤར་བའོ། །དགེ་སློང་དག །དེ་བཞིན་དུ་དགེ་སློང་འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་སྐྱེ་བའི་སྔོན་འགྲོ་དང་སྔ་ལྟས་ནི་འདི་ལྟ་སྟེ། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་དང་འགྲོགས་པའོ། །’ཞེས་གང་ཞིག་སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ་ (སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། ༥.༤༩) ལས་འབྱུང་བ་དེ་ནི་འདིར་ཉི་མའི་དཔེའི་མདོར་དགོངས་པ་ཡིན་སྲིད་དོ། །དེ་ཡང་ ‘ལ་ལར་དཔེས་དོན་བསྐོར་ཏེ་སྟོན་ཏོ། །’ཞེས་པ་འདི་དང་མི་མཐུན་ཏེ། ཐོག་མར་དཔེ་བརྗོད་ནས་དེའི་རྗེས་སུ་དོན་བསྟན་པ་ལས་སླར་དཔེ་མ་གསུངས་པའི་ཕྱིར། དེར་ནི་ཐོག་མ་ཉིད་དུ་དཔེ་བསྟན་ཏེ། ‘འོན་ཀྱང་འབྲས་སཱ་ལུའི་ཟེགས་མའི་དཔེ་འདིར་དཔེས་དོན་བསྐོར་ཏེ་སྟོན་པ་ན། དགེ་སློང་དག་དཔེར་ན། ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །’ཞེས་པའོ། །ཚིག་འདི་ཡང་མ་འདུས་པ་སྟེ། གོས་ཀྱི་མདོ་དང་འདི་གཉིས་ལ་ཁྱད་པར་མེད་པའི་ཕྱིར། གཉིས་ཀར་ཡང་ཐོག་མར་དཔེ་བསྟན་ནས་རྗེས་སུ་དོན་གསུངས་པའི་ཕྱིར། དེས་ན་འདིར་ཀློག་ཚུལ་ནི་འདི་ལྟར་ཡིན་དགོས་ཏེ། ‘དེར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ལ་ལར་ཐོག་མ་ཉིད་དུ་དཔེ་བསྟན་ནས་རྗེས་སུ་དོན་སྟོན་ཏེ། གོས་ཀྱི་མདོ་བཞིན་དང་། ཡོངས་འདུ་ས་བརྟོལ་གྱི་དཔེ་ (ཨང་གུཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། ༧.༦༩) དང་། མེ་ཕུང་གི་དཔེའི་མདོ་ (ཨང་གུཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། ༧.༧༢) ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །ལ་ལར་དོན་གྱིས་དཔེ་བསྐོར་ཏེ་སྟོན་ཏེ། གསེར་མགར་དང་ཉི་མ་བདུན་གྱི་དཔེའི་མདོ་ (ཨང་གུཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། ༧.༦༦) ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་འབྲས་སཱ་ལུའི་ཟེགས་མའི་དཔེ་འདིར་ཐོག་མར་དཔེ་བསྟན་ནས་རྗེས་སུ་དོན་སྟོན་པ་ན། དགེ་སློང་དག་དཔེར་ན། ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །’ཞེས་པའོ། །གཞན་དུ་ན་དབུས་མའི་འགྲེལ་བཤད་དང་འགལ་བར་འགྱུར་རོ། །འདིར་ཡང་སྔ་ཕྱི་མི་མཐུན་ནོ། །ཡང་ན་དབུས་མའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་འདིར་ཡང་ཀློག་པར་བྱའོ། །” Kaṇasadiso sāliphalassa tuṇḍe uppajjanakavālo sālisūkaṃ, tathā yavasūkaṃ. Sūkassa tanukabhāvato bhedavato bhedo nātimahā hotīti āha – ‘‘bhindissati, chaviṃ chindissatīti attho’’ti. Yathā micchāṭhapitasālisūkādi akkantampi hatthādiṃ na bhindati bhindituṃ ayoggabhāvena ṭhitattā, evaṃ ācayagāmicittaṃ avijjaṃ na bhindati bhindituṃ [Pg.97] ayoggabhāvena uppannattāti imamatthaṃ dasseti ‘‘micchāṭhapitenā’’tiādinā. Aṭṭhasu ṭhānesūti ‘‘dukkhe aññāṇa’’ntiādinā vuttesu dukkhādīsu catūsu saccesu pubbantādīsu catūsu cāti aṭṭhasu ṭhānesu. Ghanabahalanti cirakālaparibhāvanāya ativiya bahalaṃ. Mahāvisayatāya mahāpaṭipakkhatāya bahuparivāratāya bahudukkhatāya ca mahatī avijjāti mahāavijjā. Taṃ mahāavijjaṃ. Mahāsaddo hi bahubhāvatthopi hoti ‘‘mahājano’’tiādīsu viya. Taṇhāvānato nikkhantabhāvenāti tattha taṇhāya abhāvameva vadati. “ཕུབ་མ་དང་འདྲ་བར་འབྲས་སཱ་ལུའི་རྩེ་མོར་སྐྱེས་པའི་སྤུ་ནི་འབྲས་སཱ་ལུའི་ཟེགས་མ་ཡིན་ལ། ནས་ཀྱི་ཟེགས་མ་ཡང་དེ་བཞིན་ནོ། །ཟེགས་མ་ནི་ཕྲ་བའི་ཕྱིར་འབིགས་བྱེད་ཀྱི་འབིགས་པ་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བ་མ་ཡིན་པས་ན། ‘འབིགས་པར་འགྱུར་ཏེ། པགས་པ་གཅོད་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། །’ཞེས་གསུངས་སོ། །ཇི་ལྟར་ལོག་པར་བཞག་པའི་འབྲས་སཱ་ལུའི་ཟེགས་མ་ལ་སོགས་པ་ནི་བརྫིས་ཀྱང་ལག་པ་ལ་སོགས་པ་མི་འབིགས་ཏེ། འབིགས་པར་མི་རུང་བའི་གནས་བབས་སུ་གནས་པའི་ཕྱིར། དེ་བཞིན་དུ་འཁོར་བ་གསོག་པར་བྱེད་པའི་སེམས་ཀྱིས་མ་རིག་པ་མི་འཇོམས་ཏེ། འཇོམས་པར་མི་རུང་བའི་གནས་བབས་སུ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ནི་ ‘ལོག་པར་བཞག་པས་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་སྟོན་ཏོ། །‘གནས་བརྒྱད་ལ་’ ཞེས་པ་ནི། ‘སྡུག་བསྔལ་ལ་མི་ཤེས་པ་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པར་གསུངས་པའི་སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་དང་། སྔོན་གྱི་མཐའ་ལ་སོགས་པ་བཞི་སྟེ་གནས་བརྒྱད་ལའོ། །‘མཐུག་ཅིང་གྱོས་པ་’ ནི་དུས་ཡུན་རིང་པོར་གོམས་པས་ཤིན་ཏུ་མཐུག་པའོ། །ཡུལ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་དང་། གཉེན་པོ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་དང་། འཁོར་མང་བའི་ཕྱིར་དང་། སྡུག་བསྔལ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་ན་མ་རིག་པ་ཆེན་པོ་སྟེ་མ་རིག་པ་ཆེན་པོའོ། །དེ་ནི་མ་རིག་པ་ཆེན་པོའོ། །‘ཆེན་པོ་’ ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ ‘སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་’ ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་མང་བའི་དོན་ལའང་འཇུག་པའི་ཕྱིར། །‘སྲེད་པའི་སྐུད་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཕྱིར་’ ཞེས་པས་ནི་དེར་སྲེད་པ་མེད་པ་ཉིད་གསུངས་སོ། །” 42. Dutiye pādeneva avamaddite akkantanti vuccamāne hatthena avamadditaṃ akkantaṃ viya akkantanti ruḷhī hesāti āha – ‘‘akkantanteva vutta’’nti. Ariyavohāroti ariyadesavāsīnaṃ vohāro. Mahantaṃ aggahetvā appamattakasseva gahaṇe payojanaṃ dassetuṃ – ‘‘kasmā panā’’tiādi āraddhaṃ. Tena ‘‘vivaṭṭūpanissayakusalaṃ nāma yoniso uppāditaṃ appaka’’nti na cintetabbaṃ, anukkamena laddhapaccayaṃ hutvā vaḍḍhamānaṃ khuddakanadī viya pakkhandamahoghā samuddaṃ, anukkamena nibbānamahāsamuddameva purisaṃ pāpetīti dīpeti. Paccekabodhiṃ buddhabhūminti ca paccatte upayogavacanaṃ. Vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti yathākkamena vuttaṃ. ༤༢. “གཉིས་པ་ལ། རྐང་པས་བརྫིས་པ་ཉིད་ལ་ ‘བརྫིས་པ་’ ཞེས་བརྗོད་པས་ན། ལག་པས་བརྫིས་པ་ལྟ་བུ་ལ་ ‘བརྫིས་པ་’ ཞེས་པ་ནི་གྲགས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ‘བརྫིས་པ་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །‘འཕགས་པའི་ཐ་སྙད་’ ནི་འཕགས་པའི་ཡུལ་གྱི་གནས་པའི་ཐ་སྙད་དོ། །ཆེན་པོ་མ་བཟུང་བར་ཉུང་ངུ་ཙམ་ཞིག་འཛིན་པའི་དགོས་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ‘འོན་ཀྱང་ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན།’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་བརྩམས་སོ། །དེས་ན། ‘ཐར་པའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་གྱུར་པའི་དགེ་བ་ཚུལ་བཞིན་དུ་བསྐྱེད་པ་ནི་ཉུང་ངུ་ཞིག་གོ་’ ཞེས་མི་བསམ་སྟེ། རིམ་གྱིས་རྐྱེན་རྙེད་ནས་འཕེལ་བ་ནི་ཆུ་ཕྲན་གྱིས་ཆུ་བོ་ཆེན་པོར་བབས་ཏེ་རྒྱ་མཚོར་འཇུག་པ་བཞིན། རིམ་གྱིས་སྐྱེས་བུ་དེ་མྱང་འདས་ཀྱི་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་ཉིད་ལ་སྐྱེལ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །‘རང་བྱང་ཆུབ་’ དང་ ‘སངས་རྒྱས་ཀྱི་ས་’ ཞེས་པ་ནི་རང་ལ་ཐོབ་པའི་དོན་གྱི་ལས་ཀྱི་སྒྲའོ། །‘འཁོར་བ་དང་ཐར་པ་གསུངས་པ་’ ནི་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་གསུངས་པའོ། །” 43. Tatiye dosena paduṭṭhacittanti sampayuttadhammānaṃ, yasmiṃ santāne uppajjati, tassa ca dūsanena visasaṃsaṭṭhapūtimuttasadisena dosena padūsitacittaṃ. Attano cittenāti attano cetopariyañāṇena sabbaññutaññāṇena vā sahitena cittena. Paricchinditvāti ñāṇena paricchinditvā. Iṭṭhākārena etīti ayo, sukhaṃ. Sabbaso apeto ayo etassa, etasmāti vā apāyo, kāyikassa cetasikassa ca dukkhassa gati pavattiṭṭhānanti duggati, kāraṇāvasena vividhaṃ vikārena ca nipātiyanti etthāti vinipāto, appakopi natthi ayo sukhaṃ etthāti nirayoti evamettha attho veditabbo. ༤༣. “གསུམ་པ་ལ། ‘ཞེ་སྡང་གིས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་སེམས་’ ཞེས་པ་ནི། མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་། གང་གི་རྒྱུད་ལ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུད་དེ་ཉིད་དུག་དང་འདྲེས་པའི་གཅིན་རུལ་ལྟ་བུའི་ཞེ་སྡང་གིས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པར་བྱས་པའི་སེམས་སོ། །‘རང་གི་སེམས་ཀྱིས་’ ཞེས་པ་ནི་རང་གི་གཞན་གྱི་སེམས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་སམ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཀྱིས་སོ། །‘ཡོངས་སུ་བཅད་ནས་’ ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་བཅད་ནས་སོ། །འདོད་པའི་རྣམ་པས་འགྲོ་བས་ན་ ‘ཨ་ཡ་’ སྟེ་བདེ་བའོ། །བདེ་བ་དེ་ལས་གཏན་དུ་བྲལ་བའམ། ཡང་ན་བདེ་བ་དེ་ཉིད་མེད་པས་ན་ ‘ངན་སོང་’ ངོ་། །ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་འགྲོ་བ་འམ་འཇུག་པའི་གནས་ནི་ ‘ལོག་པར་ལྷུང་བ་’ འོ། །རྒྱུའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་དང་འགྱུར་བས་གནས་འདིར་ལྷུང་བས་ན་ ‘ཉམས་ཐག་པ་’ འོ། །བདེ་བ་ཉུང་ངུ་ཙམ་ཡང་མེད་པས་ན་ ‘སེམས་ཅན་དམྱལ་བ་’ སྟེ། འདིར་དོན་ནི་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱའོ། །” 44. Catutthe saddhāpasādena pasannanti saddhāsaṅkhātena pasādena pasannaṃ, na indriyānaṃ avippasannatāya. Sukhassa gatinti sukhassa pavattiṭṭhānaṃ. Sukhamevettha gacchanti, na dukkhanti vā sugati. Manāpiyarūpāditāya saha aggehīti saggaṃ, lokaṃ. ༤༤. “བཞི་པ་ལ། ‘དད་པ་དང་དང་བས་དང་བ་’ ཞེས་པ་ནི་དད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དང་བས་དང་བ་སྟེ། དབང་པོ་རྣམས་མ་དང་བ་མ་ཡིན་པའོ། །‘བདེ་བའི་འགྲོ་བ་’ ནི་བདེ་བའི་འཇུག་པའི་གནས་སོ། །ཡང་ན། འདིར་བདེ་བ་ཉིད་ལ་འགྲོ་ཞིང་སྡུག་བསྔལ་ལ་མི་འགྲོ་བས་ན་ ‘བདེ་འགྲོ་’ འོ། །ཡིད་དུ་འོང་བའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་དང་ལྡན་པས་མཆོག་དང་བཅས་པ་ནི་ ‘མཐོ་རིས་’ ཏེ་འཇིག་རྟེན་ནོ། །” 45. Pañcame [Pg.98] pariḷāhavūpasamakaro rahado etthāti rahado, udakapuṇṇo rahado udakarahado. Udakaṃ dahati dhāretīti udakadaho. Āviloti kalalabahulatāya ākulo. Tenāha – ‘‘avippasanno’’ti. Luḷitoti vātena āloḷito. Tenāha – ‘‘aparisaṇṭhito’’ti. Vātābhighātena vīcitaraṅgamalasamākulatāya hi parito na saṇṭhito vā aparisaṇṭhito. Vātābhighātena udakassa ca appabhāvena kalalībhūto kaddamabhāvappattoti āha – ‘‘kaddamībhūto’’ti. Sippiyo muttasippiādayo. Sambukā saṅkhasalākavisesā. Carantampi tiṭṭhantampīti yathālābhavacanametaṃ daṭṭhabbaṃ. Tameva hi yathālābhavacanataṃ dassetuṃ – ‘‘etthā’’tiādi āraddhaṃ. ༤༥. “ལྔ་པ་ལ། ཚ་གདུང་ཞི་བར་བྱེད་པའི་མཚོ་འདིར་ཡོད་པས་ན་ ‘མཚོ་’ སྟེ། ཆུས་གང་བའི་མཚོ་ནི་ཆུའི་མཚོ་ འོ། །ཆུ་འཛིན་པར་བྱེད་པས་ན་ཆུའི་མཚེའུ་ འོ། །‘རྙོག་པ་ཅན་’ ནི་འདམ་མང་བས་འཁྲུགས་པའོ། །དེས་ན་ ‘མ་དང་བ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །‘གཡོས་པ་’ ནི་རླུང་གིས་བསྐྱོད་པའོ། །དེས་ན་ ‘མ་གནས་པ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །རླུང་གིས་བརྡེགས་པས་རླབས་དང་དྲེག་པས་གང་བའི་ཕྱིར་ཀུན་ནས་མ་གནས་པ་ནི་མ་གནས་པའོ། །རླུང་གིས་བརྡེགས་པ་དང་ཆུ་ཉུང་བའི་ཕྱིར་འདམ་དུ་གྱུར་ཏེ་འདམ་གྱི་དངོས་པོར་སོང་བས་ན་ ‘འདམ་དུ་གྱུར་པ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །‘ཉ་ཕྱིས་’ ནི་མུ་ཏིག་གི་ཉ་ཕྱིས་ལ་སོགས་པའོ། །‘སྦལ་ལྕོང་’ ནི་དུང་དང་ཉ་ཕྱིས་ཀྱི་བྱེ་བྲག་གོ །‘རྒྱུ་བའམ་གནས་པ་ཡང་’ ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་རྙེད་པ་བཞིན་དུ་བརྗོད་པ་ཞིག་ཏུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཇི་ལྟར་རྙེད་པ་བཞིན་དུ་བརྗོད་པ་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ‘འདིར་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་བརྩམས་སོ། །” Pariyonaddhenāti paṭicchāditena. Tayidaṃ kāraṇena āvilabhāvassa dassanaṃ. Diṭṭhadhamme imasmiṃ attabhāve bhavo diṭṭhadhammiko, so pana lokiyopi hoti lokuttaropīti āha – ‘‘lokiyalokuttaramissako’’ti. Pecca samparetabbato samparāyo, paraloko. Tenāha – ‘‘so hi parattha atthoti parattho’’ti. Iti dvidhāpi sakasantatipariyāpanno eva gahitoti itarampi saṅgahetvā dassetuṃ – ‘‘apicā’’tiādimāha. Ayanti kusalakammapathasaṅkhāto dasavidho dhammo. Satthantarakappāvasāneti idaṃ tassa āsannabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Yassa kassaci antarakappassāvasāneti veditabbaṃ. Ariyānaṃ yuttanti ariyānaṃ ariyabhāvāya yuttaṃ, tato eva ariyabhāvaṃ kātuṃ samatthaṃ. Ñāṇameva ñeyyassa paccakkhakaraṇaṭṭhena dassananti āha – ‘‘ñāṇameva hī’’tiādi. Kiṃ pana tanti āha – ‘‘dibbacakkhū’’tiādi. “‘བཏུམས་པ་’ ཞེས་པ་ནི་བཀབ་པའོ། །འདི་ནི་རྒྱུའི་སྒོ་ནས་རྙོག་པ་ཅན་གྱི་དངོས་པོ་བསྟན་པའོ། །ཚེ་འདིའི་ལུས་འདི་ལ་ཡོད་པ་ནི་ ‘ཚེ་འདིའི་’ ཡིན་ལ། དེ་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་ཡང་ཡིན་ལ་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ཡང་ཡིན་པས་ན། ‘འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་འདྲེས་པ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །ཕྱི་མར་འགྲོ་བར་བྱ་བ་ནི་ ‘ཕྱི་མ་’ སྟེ་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ལོ། །དེས་ན་ ‘དེ་ནི་ཕ་རོལ་གྱི་དོན་ཡིན་པས་ན་ཕ་རོལ་གྱི་དོན་ཏོ། །’ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར་རྣམ་པ་གཉིས་ཀས་ཀྱང་རང་གི་རྒྱུད་དུ་གཏོགས་པ་ཉིད་བཟུང་བས་ན། གཞན་ཡང་བསྡུས་ཏེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ‘གཞན་ཡང་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །‘འདི་’ ནི་དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་བགྲང་བའི་ཆོས་རྣམ་པ་བཅུའོ། །‘མཚོན་གྱི་བར་བསྐལ་གྱི་མཐར་’ ཞེས་པ་ནི་དེའི་ཉེ་བའི་ཆ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པའོ། །བར་བསྐལ་གང་ཡང་རུང་བའི་མཐར་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །‘འཕགས་པ་རྣམས་ལ་འོས་པ་’ ནི་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱི་འཕགས་པའི་དངོས་པོར་འོས་པ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་འཕགས་པའི་དངོས་པོ་བྱེད་ནུས་པའོ། །ཤེས་བྱ་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ཡེ་ཤེས་ཉིད་ནི་ ‘མཐོང་བ་’ ཡིན་པས་ན། ‘ཡེ་ཤེས་ཉིད་ནི་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་གང་ཞེ་ན། ‘ལྷའི་མིག་’ ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །” 46. Chaṭṭhe acchoti tanuko. Tanubhāvameva hi sandhāya ‘‘abahalo’’ti vuttaṃ. Yasmā pasanno nāma accho na bahalo, tasmā ‘‘pasannotipi vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Vippasannoti visesena pasanno. So pana sammā pasanno nāma hotīti āha – ‘‘suṭṭhu pasanno’’ti. Anāviloti akaluso. Tenāha – ‘‘parisuddho’’tiādi. Saṅkhanti khuddakasevālaṃ, yaṃ ‘‘tilabījaka’’nti vuccati. Sevālanti kaṇṇikasevālaṃ. Paṇakanti udakamalaṃ. Cittassa āvilabhāvo nīvaraṇahetukoti āha – ‘‘anāvilenāti pañcanīvaraṇavimuttenā’’ti. ༤༦. “དྲུག་པ་ལ། ‘དྭངས་པ་’ ནི་སྲབ་པའོ། །སྲབ་པའི་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས་ ‘མི་མཐུག་པ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །གང་གི་ཕྱིར་དང་བ་ནི་དྭངས་ཤིང་མི་མཐུག་པ་ཡིན་པས་ན། ‘དང་བ་ཞེས་ཀྱང་རུང་ངོ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །‘རྣམ་པར་དང་བ་’ ནི་ཁྱད་པར་དུ་དང་བའོ། །དེ་ནི་ཡང་དག་པར་དང་བ་ཡིན་པས་ན། ‘ཤིན་ཏུ་དང་བ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །‘རྙོག་པ་མེད་པ་’ ནི་དྲི་མ་མེད་པའོ། །དེས་ན་ ‘ཡོངས་སུ་དག་པ་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །‘སང་ཁ་’ ནི་ཉིང་ལག་གི་ཆུ་བལ་ཕྲ་མོ་སྟེ། གང་ལ་ ‘ཏིལ་གྱི་ས་བོན་འདྲ་བ་’ ཞེས་བརྗོད་པའོ། །‘སེ་ཝཱ་ལ་’ ནི་ཆུ་བལ་ལོ། །‘པ་ཎ་ཀ་’ ནི་ཆུའི་དྲེག་པའོ། །སེམས་ཀྱི་རྙོག་པ་ཅན་གྱི་དངོས་པོ་ནི་སྒྲིབ་པའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བས་ན། ‘རྙོག་པ་མེད་པས་ནི་སྒྲིབ་པ་ལྔ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བས་སོ། །’ཞེས་གསུངས་སོ། །” 47. Sattame [Pg.99] rukkhajātānīti ettha jātasaddena padavaḍḍhanameva kataṃ yathā ‘‘kosajāta’’nti āha – ‘‘rukkhānamevetaṃ adhivacana’’nti. Koci hi rukkho vaṇṇena aggo hoti yathā taṃ rattacandanādi. Koci gandhena yathā taṃ gosītacandanaṃ. Koci rasena khadirādi. Koci thaddhatāya campakādi. Maggaphalāvahatāya vipassanāvasena bhāvitampi gahitaṃ. ‘‘Tattha tattheva sakkhibhabbataṃ pāpuṇātī’’ti (a. ni. 3.103) vacanato ‘‘abhiññāpādakacatutthajjhānacittameva, āvuso’’ti phussamittatthero vadati. ༤༧. “བདུན་པ་ལ། ‘ཤིང་གི་རིགས་རྣམས་’ ཞེས་པ་འདིར། ‘སྐྱེས་པ་’ ཞེས་པའི་སྒྲས་ནི་ཚིག་འཕེལ་བ་ཙམ་བྱས་པ་སྟེ། ཇི་ལྟར་ ‘ཤུབས་སུ་སྐྱེས་པ་’ བཞིན་ནོ། །དེས་ན་ ‘ཤིང་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་ཉིད་དོ། །’ཞེས་གསུངས་སོ། །ཤིང་ལ་ལ་ནི་ཁ་དོག་གི་སྒོ་ནས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་སྟེ། ཇི་ལྟར་ཙན་དན་དམར་པོ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །ལ་ལ་ནི་དྲིའི་སྒོ་ནས་ཏེ། ཇི་ལྟར་ཙན་དན་གོ་ཤཱི་ཥ་བཞིན་ནོ། །ལ་ལ་ནི་རོའི་སྒོ་ནས་ཏེ། སེང་ལྡེང་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །ལ་ལ་ནི་མཁྲེགས་པའི་སྒོ་ནས་ཏེ། ཙམ་པ་ཀ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །ལམ་དང་འབྲས་བུ་འདྲེན་པའི་ཕྱིར་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་བསྒོམས་པ་ཡང་བཟུང་ངོ་། །‘དེ་དང་དེ་ཉིད་ལ་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པའི་སྐལ་བ་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་རོ་’ (ཨང་གུཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། ༣.༡༠༣) ཞེས་པའི་ཚིག་ལས་ན། གནས་བརྟན་ཕུསྶ་མིཏྟ་ ན་རེ། ‘ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག །མངོན་ཤེས་ཀྱི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་བསམ་གཏན་བཞི་པའི་སེམས་ཉིད་དོ། །’ཞེས་གསུངས་སོ། །” 48. Aṭṭhame cittassa parivattanaṃ uppādanirodhā evāti āha – ‘‘evaṃ lahuṃ uppajjitvā lahuṃ nirujjhanaka’’nti. Adhimattapamāṇattheti atikkantapamāṇatthe, pamāṇātītatāyanti attho. Tenāha – ‘‘ativiya na sukarā’’ti. Cakkhuviññāṇampi adhippetamevāti sabbassapi cittassa samānakhaṇattā vuttaṃ. Cittassa ativiya lahuparivattibhāvaṃ theravādena dīpetuṃ – ‘‘imasmiṃ panatthe’’tiādi vuttaṃ. Cittasaṅkhārāti sasampayuttaṃ cittaṃ vadati. Vāhasatānaṃ kho, mahārāja, vīhīnanti potthakesu likhanti, ‘‘vāhasataṃ kho, mahārāja, vīhīna’’nti pana pāṭhena bhavitabbaṃ. Milindapañhepi (mi. pa. 4.1.2) hi katthaci ayameva pāṭho dissati. ‘‘Vāhasatāna’’nti vā paccatte sāmivacanaṃ byattayena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Aḍḍhacūḷanti thokena ūnaṃ upaḍḍhaṃ. Kassa pana upaḍḍhanti? Adhikārato vāhassāti viññāyati. ‘‘Aḍḍhacuddasa’’nti keci. ‘‘Aḍḍhacatuttha’’nti apare. Sādhikaṃ diyaḍḍhasataṃ vāhāti daḷhaṃ katvā vadanti, vīmaṃsitabbaṃ. Catunāḷiko tumbo. Pucchāya abhāvenāti ‘‘sakkā pana, bhante, upamaṃ kātu’’nti evaṃ pavattāya pucchāya abhāvena na katā upamā. Dhammadesanāpariyosāneti sannipatitaparisāya yathāraddhadhammadesanāya pariyosāne. ༤༨. བརྒྱད་པ་ལ། སེམས་ཀྱི་འགྱུར་བ་ནི་སྐྱེ་འགག་ཁོ་ན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “འདི་ལྟར་མྱུར་དུ་སྐྱེ་ཞིང་མྱུར་དུ་འགག་པའོ”ཞེས་གསུངས། ཚད་ལས་འདས་པའི་དོན་གྱིས་ནི་ཚད་ལས་འགོང་བའི་དོན་ཏེ། ཚད་ལས་འདས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར། “ཤིན་ཏུ་མི་སླའོ”ཞེས་གསུངས། མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པའང་འདོད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མ་མཚུངས་པའི་ཕྱིར་གསུངས། གནས་བརྟན་གྱི་སྨྲ་བས་སེམས་ཤིན་ཏུ་མྱུར་དུ་འགྱུར་བའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “དོན་འདི་ལ་ནི”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། སེམས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་ཅེས་པ་ནི་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་དང་བཅས་པའི་སེམས་ལ་བརྗོད། རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། འབྲས་ཁལ་བརྒྱ་ཕྲག་ཅེས་པ་ནི་དཔེ་ཆ་རྣམས་སུ་འབྲི་མོད། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། འབྲས་ཁལ་བརྒྱ་ཕྲག་ཅིག”ཅེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་འདི་ཉིད་ཡིན་པར་བྱའོ། །མི་ལིན་དའི་དྲི་བ་ལའང་གནས་ལ་ལར་ཀློག་ཚུལ་འདི་ཉིད་སྣང་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་ན། “ཁལ་བརྒྱ་ཕྲག་རྣམས་ཀྱི”ཞེས་པ་ནི་བྱེད་སྒྲ་དང་འབྲེལ་སྒྲ་གོ་ལྡོག་ནས་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཕྱེད་དང་གཉིས་ཞེས་པ་ནི་ཅུང་ཟད་མ་ཚང་བའི་ཕྱེད་དོ། །གང་གི་ཕྱེད་ཅེ་ན། སྐབས་སུ་བབས་པའི་ཕྱིར་ཁལ་གྱི་ཕྱེད་དོ་ཞེས་ཤེས་སོ། །“ཕྱེད་དང་བཅུ་བཞི”ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲ། “ཕྱེད་དང་བཞི”ཞེས་གཞན་དག་སྨྲ། ཁལ་བརྒྱ་དང་ལྔ་བཅུ་ལྷག་ཙམ་ཞེས་ནན་ཏན་དུ་སྨྲ་བས་བརྟག་པར་བྱའོ། །བྲེ་བཞི་པ་ནི་ཕོར་པའོ། །དྲི་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི། “བཙུན་པ། དཔེ་བྱ་བར་ནུས་སམ”ཞེས་འདི་ལྟར་འཇུག་པའི་དྲི་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་དཔེ་མ་མཛད་དོ། །ཆོས་བསྟན་པ་མཐར་ཕྱིན་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། འདུས་པའི་འཁོར་རྣམས་ལ་ཇི་ལྟར་བརྩམས་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་མཐར་ཕྱིན་པ་ལའོ།། 49. Navame pabhassaranti pariyodātaṃ sabhāvaparisuddhaṭṭhena. Tenāha – ‘‘paṇḍaraṃ parisuddha’’nti. Pabhassaratādayo nāma vaṇṇadhātuyaṃ labbhanakavisesāti āha – ‘‘kiṃ pana cittassa vaṇṇo nāma atthī’’ti? Itaro arūpatāya ‘‘natthī’’ti paṭikkhipitvā pariyāyakathā ayaṃ tādisassa cittassa parisuddhabhāvanādīpanāyāti dassento ‘‘nīlādīna’’ntiādimāha. Tathā hi ‘‘so evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte’’ti (dī. ni. 1.243-244; ma. ni. 1.384-386, 431-433; pārā. 12-13) vuttaṃ[Pg.100]. Tenevāha – ‘‘idampi nirupakkilesatāya parisuddhanti pabhassara’’nti. Kiṃ pana bhavaṅgacittaṃ nirupakkilesanti? Āma sabhāvato nirupakkilesaṃ, āgantukaupakkilesavasena pana siyā upakkiliṭṭhaṃ. Tenāha – ‘‘tañca kho’’tiādi. Tattha attano tesañca bhikkhūnaṃ paccakkhabhāvato pubbe ‘‘ida’’nti vatvā idāni paccāmasanavasena ‘‘ta’’nti āha. Ca-saddo atthūpanayane. Kho-saddo vacanālaṅkāre, avadhāraṇe vā. Vakkhamānassa atthassa nicchitabhāvato bhavaṅgacittena sahāvaṭṭhānābhāvato upakkilesānaṃ āgantukatāti āha – ‘‘asahajātehī’’tiādi. Rāgādayo upecca cittasantānaṃ kilissanti vibādhenti upatāpenti cāti āha – ‘‘upakkilesehīti rāgādīhī’’ti. Bhavaṅgacittassa nippariyāyato upakkilesehi upakkiliṭṭhatā nāma natthi asaṃsaṭṭhabhāvato, ekasantatipariyāpannatāya pana siyā upakkiliṭṭhatāpariyāyoti āha – ‘‘upakkiliṭṭhaṃ nāmāti vuccatī’’ti. Idāni tamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Tena bhinnasantānagatāyapi nāma iriyāya loke gārayhatā dissati, pageva ekasantānagatāya iriyāyāti imaṃ visesaṃ dasseti. Tenāha – ‘‘javanakkhaṇe…pe… upakkiliṭṭhaṃ nāma hotī’’ti. ༤༩. དགུ་པ་ལ། འོད་གསལ་བ་ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་རྣམ་པར་དག་པའི་དོན་གྱིས་ཡོངས་སུ་དག་པའོ། །དེའི་ཕྱིར། “དཀར་པོ་རྣམ་པར་དག་པ”ཞེས་གསུངས། འོད་གསལ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཁ་དོག་གི་ཁམས་ལ་རྙེད་པའི་ཁྱད་པར་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ཅི་སེམས་ལ་ཁ་དོག་ཅེས་བྱ་བ་ཡོད་དམ”ཞེས་དྲིས། གཅིག་ཤོས་ཀྱིས་གཟུགས་མེད་པའི་ཕྱིར། “མེད”ཅེས་བཀག་ནས། འདི་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་སེམས་ཀྱི་རྣམ་པར་དག་པའི་རང་བཞིན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་གཏམ་ཡིན་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “སྔོན་པོ་ལ་སོགས་པ”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། འདི་ལྟར་“དེ་ལྟར་སེམས་མཉམ་པར་བཞག་པ་རྣམ་པར་དག་པ་ཡོངས་སུ་བྱང་བ”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ། “འདིའང་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་དག་པ་འོད་གསལ་བའོ”ཞེས་གསུངས། ཅི་སྲིད་པའི་ཡན་ལག་གི་སེམས་ནི་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། འོན་ཏེ་རང་བཞིན་གྱིས་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པ་ཡིན་ལ། གློ་བུར་གྱི་ཉོན་མོངས་པའི་དབང་གིས་ནི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར། “དེ་ཡང་ནི”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། དེ་ལ་རང་དང་དགེ་སློང་དེ་དག་གི་མངོན་སུམ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་སྔོན་དུ། “འདི”ཞེས་གསུངས་ནས། ད་ལྟ་རྗེས་སུ་འཛིན་པའི་དབང་གིས། “དེ”ཞེས་གསུངས། ཅ་སྒྲ་ནི་དོན་ཉེ་བར་སྦྱོར་བ་ལའོ། །ཁོ་སྒྲ་ནི་ཚིག་གི་རྒྱན་ནམ། ངེས་པར་གཟུང་བ་ལའོ། །བཤད་པར་བྱ་བའི་དོན་ངེས་པའི་ཕྱིར་དང་། སྲིད་པའི་ཡན་ལག་གི་སེམས་དང་ལྷན་ཅིག་མི་གནས་པའི་ཕྱིར། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་གློ་བུར་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “ལྷན་ཅིག་མ་སྐྱེས་པ་རྣམས་ཀྱིས”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ཉེ་བར་འོངས་ནས་སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པར་བྱེད། གནོད་པར་བྱེད། གདུང་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། “ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཏེ་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས”ཞེས་གསུངས། སྲིད་པའི་ཡན་ལག་གི་སེམས་ལ་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་མེད་དེ། མ་འདྲེས་པའི་ཕྱིར་རོ། །འོན་ཀྱང་རྒྱུད་གཅིག་ཏུ་གཏོགས་པའི་ཕྱིར་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་རྣམ་གྲངས་སུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ཞེས་བྱའོ”ཞེས་གསུངས། ད་ལྟ་དོན་དེ་དཔེས་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “འདི་ལྟར་ཏེ”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། དེས་ནི་རྒྱུད་ཐ་དད་པ་ལ་གནས་པའི་སྤྱོད་ལམ་ལའང་འཇིག་རྟེན་ན་སྨད་པར་འོས་པ་ཉིད་སྣང་ན། རྒྱུད་གཅིག་ལ་གནས་པའི་སྤྱོད་ལམ་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་འདི་སྟོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར། “འཇུག་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ། །པེ་། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ཞེས་བྱ་བར་འགྱུར་རོ”ཞེས་གསུངས། 50. Dasame bhavaṅgacittameva cittanti ‘‘pabhassaramidaṃ, bhikkhave, citta’’nti vuttaṃ bhavaṅgacittameva. Yadaggena bhavaṅgacittaṃ tādisapaccayasamavāye upakkiliṭṭhaṃ nāma vuccati, tadaggena tabbidhurapaccayasamavāye upakkilesato vimuttanti vuccati. Tenāha – ‘‘upakkilesehi vippamuttaṃ nāma hotī’’ti. Sesamettha navamasutte vuttanayānusārena veditabbaṃ. ༥༠. བཅུ་པ་ལ། སྲིད་པའི་ཡན་ལག་གི་སེམས་ཉིད་སེམས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “དགེ་སློང་དག སེམས་འདི་ནི་འོད་གསལ་བའོ”ཞེས་གསུངས་པ་ནི་སྲིད་པའི་ཡན་ལག་གི་སེམས་ཉིད་དོ། །གང་གི་ཕྱིར་སྲིད་པའི་ཡན་ལག་གི་སེམས་དེ་ལྟ་བུའི་རྐྱེན་འདུས་པ་ལ་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ཞེས་བྱ་ལ། གང་གི་ཕྱིར་དེ་དང་མི་མཐུན་པའི་རྐྱེན་འདུས་པ་ལ་ཉོན་མོངས་པ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཞེས་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར། “ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཞེས་བྱ་བར་འགྱུར་རོ”ཞེས་གསུངས། འདིར་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་མདོ་དགུ་པར་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། Paṇihitaacchavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. བཞག་པ་དང་དྭངས་པའི་ཚན་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།། 6. Accharāsaṅghātavaggavaṇṇanā ༦. སེ་གོལ་གཏོགས་པའི་ཚན་པའི་འགྲེལ་བཤད། 51. Chaṭṭhassa paṭhame assutavāti ettha ‘‘sādhu paññāṇavā naro’’tiādīsu (jā. 2.18.101) atthitāmattassa bodhako vā-saddo. ‘‘Sīlavā hoti kalyāṇadhammo’’tiādīsu (ma. ni. 3.381) pasaṃsāvisiṭṭhāya atthitāya. ‘‘Paññavā hoti [Pg.101] udayatthagāminiyā paññāya samannāgato’’tiādīsu (dī. ni. 3.317; ma. ni. 2.25) atisayatthavisiṭṭhāya atthitāya, tasmā yassa pasatthaṃ atisayena vā sutaṃ atthi, so sutavā, saṃkilesaviddhaṃsanasamatthaṃ pariyattidhammassavanaṃ, taṃ sutvā tathattāya paṭipatti ca ‘‘sutavā’’ti iminā padena pakāsitā. Sotabbayuttaṃ sutvā kattabbanipphattivasena suṇīti vā sutavā, tappaṭikkhepena na sutavāti assutavā. ༥༡. དྲུག་པའི་དང་པོ་ལ། ཐོས་པ་མེད་པ་ཞེས་པ་འདིར་“སྐྱེས་བུ་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་ནི་ལེགས་སོ”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ། ཝཱ་སྒྲ་ནི་ཡོད་པ་ཙམ་སྟོན་པའོ། །“ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་ཞིང་དགེ་བའི་ཆོས་ཅན་ཡིན”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ། བསྔགས་པའི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པའི་ཡོད་པ་ཉིད་ལའོ། །“སྐྱེ་འཇིག་ཏུ་འགྲོ་བའི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་ཡིན”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ། ལྷག་པའི་དོན་གྱི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པའི་ཡོད་པ་ཉིད་ལའོ། །དེའི་ཕྱིར་གང་ལ་བསྔགས་པ་འམ་ལྷག་པའི་སྒོ་ནས་ཐོས་པ་ཡོད་པ་དེ་ནི་ཐོས་པ་དང་ལྡན་པ་སྟེ། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་འཇོམས་པར་ནུས་པའི་ལུང་གི་ཆོས་ཐོས་པ་དང་། དེ་ཐོས་ནས་དེ་བཞིན་དུ་སྒྲུབ་པ་ཉིད་ཀྱང་“ཐོས་པ་དང་ལྡན་པ”ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་འདིས་བསྟན་ཏོ། །ཡང་ན། ཐོས་པར་འོས་པ་ཐོས་ནས་བྱ་བ་གྲུབ་པའི་དབང་གིས་ཉན་པས་ན་ཐོས་པ་དང་ལྡན་པའོ། །དེ་བཀག་པས་མ་ཐོས་པས་ན་ཐོས་པ་མེད་པའོ།། Ayañhi akāro ‘‘ahetukā dhammā (dha. sa. 2 dukamātikā), abhikkhuko āvāso’’tiādīsu (pāci. 1047) taṃsamāyoganivattiyaṃ diṭṭho. ‘‘Appaccayā dhammā’’ti (dha. sa. 7 dukamātikā) taṃsambandhibhāvanivattiyaṃ. Paccayuppannañhi paccayasambandhīti apaccayuppannattā ataṃsambandhitā ettha jotitā. ‘‘Anidassanā dhammā’’ti (dha. sa. 9 dukamātikā) taṃsabhāvanivattiyaṃ. Nidassanañhi ettha daṭṭhabbatā. Atha vā passatīti nidassanaṃ, cakkhuviññāṇaṃ. Taggahetabbatānivattiyaṃ, tathā ‘‘anāsavā dhammā’’ti (dha. sa. 15 dukamātikā). ‘‘Appaṭighā dhammā (dha. sa. 10 dukamātikā) anārammaṇā dhammā’’ti (dha. sa. 55 dukamātikā) taṃkiccanivattiyaṃ. ‘‘Arūpino dhammā acetasikādhammā’’ti taṃsabhāvanivattiyaṃ. Tadaññatā hi idha pakāsitā. ‘‘Amanusso’’ti tabbhāvamattanivattiyaṃ. Manussattamattaṃ natthi, aññaṃ taṃsadisanti. Sadisatā hi ettha sūcitā. ‘‘Assamaṇo samaṇapaṭiñño abrahmacārī brahmacāripaṭiñño’’ti (a. ni. 3.13) ca taṃsambhāvanīyaguṇanivattiyaṃ. Garahā hi idha ñāyati. ‘‘Kacci bhoto anāmayaṃ (jā. 1.15.146; 2.20.129) anudarā kaññā’’ti ca tadanappabhāvanivattiyaṃ. ‘‘Anuppannā dhammā’’ti (dha. sa. 17 tikamātikā) taṃsadisabhāvanivattiyaṃ. Atītānañhi uppannapubbattā uppādidhammānañca paccayekadesasiddhiyā āraddhuppādabhāvato kālavinimuttassa ca vijjamānattā uppannānukūlatā, pageva paccuppannānanti tabbidhuratā hettha viññāyati. ‘‘Asekkhā dhammā’’ti (dha. sa. 11 tikamātikā) tadapariyosānanivattiyaṃ. Tanniṭṭhānañhettha pakāsitanti evaṃ anekesaṃ atthānaṃ jotako. Idha pana ‘‘arūpino dhammā (dha. sa. 11 dukamātikā), acetasikā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. 57 dukamātikā) viya taṃsabhāvanivattiyaṃ daṭṭhabbo, aññattheti attho. Etenassa sutādiñāṇavirahaṃ dasseti. Tena vuttaṃ – ‘‘āgamādhigamābhāvā ñeyyo assutavā itī’’ti. འདིར་ཨ་ཡིག་འདི་ནི་“རྒྱུ་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས། དགེ་སློང་མེད་པའི་གནས”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ། དེ་དང་ལྡན་པ་ལྡོག་པ་ལ་མཐོང་ངོ། །“རྐྱེན་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས”ཞེས་པ་ལ། དེ་དང་འབྲེལ་བའི་དངོས་པོ་ལྡོག་པ་ལའོ། །རྐྱེན་ལས་སྐྱེས་པ་ནི་རྐྱེན་དང་འབྲེལ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རྐྱེན་ལས་མ་སྐྱེས་པས་དེ་དང་མི་འབྲེལ་བ་ཉིད་འདིར་གསལ་བར་བྱས་སོ། །“བསྟན་དུ་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས”ཞེས་པ་ལ། དེའི་རང་བཞིན་ལྡོག་པ་ལའོ། །བསྟན་པ་ནི་འདིར་བལྟ་བར་བྱ་བ་ཉིད་དོ། །ཡང་ན། ལྟ་བར་བྱེད་པས་ན་བསྟན་པ་སྟེ་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པའོ། །དེས་གཟུང་བར་བྱ་བ་ཉིད་ལྡོག་པ་ལའོ། །དེ་བཞིན་དུ་“ཟག་པ་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས”ཞེས་པའོ། །“ཐོགས་པ་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས། དམིགས་པ་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས”ཞེས་པ་ལ། དེའི་བྱེད་ལས་ལྡོག་པ་ལའོ། །“གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས། སེམས་ལས་བྱུང་བ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས”ཞེས་པ་ལ། དེའི་རང་བཞིན་ལྡོག་པ་ལའོ། །འདིར་དེ་ལས་གཞན་པ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ། །“མི་མ་ཡིན”ཞེས་པ་ལ། དེའི་དངོས་པོ་ཙམ་ལྡོག་པ་ལའོ། །མིའི་དངོས་པོ་ཙམ་མེད་དེ། གཞན་དེ་དང་འདྲ་བ་ཞིག་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདིར་འདྲ་བ་ཉིད་མཚོན་པའི་ཕྱིར་རོ། །“དགེ་སྦྱོང་མ་ཡིན་པར་དགེ་སྦྱོང་དུ་ཁས་ཆེ་བ། ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་མ་ཡིན་པར་ཚངས་པར་སྤྱོད་པར་ཁས་ཆེ་བ”ཞེས་པ་ལ། དེ་ལ་ཡོད་པར་འོས་པའི་ཡོན་ཏན་ལྡོག་པ་ལའོ། །འདིར་སྨད་པ་ཤེས་པའི་ཕྱིར་རོ། །“ཁྱོད་ལ་ནད་མེད་དམ། ལྟོ་བ་ཆུང་བའི་བུ་མོ”ཞེས་པ་ལ། དེ་ཉུང་བའི་དངོས་པོ་ལྡོག་པ་ལའོ། །“མ་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས”ཞེས་པ་ལ། དེ་དང་མི་འདྲ་བའི་དངོས་པོ་ལྡོག་པ་ལའོ། །འདས་པ་རྣམས་ནི་སྔོན་སྐྱེས་ཟིན་པའི་ཕྱིར་དང་། སྐྱེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་རྐྱེན་གྱི་ཕྱོགས་གཅིག་གྲུབ་པས་སྐྱེ་བ་བརྩམས་པའི་ཕྱིར་དང་། དུས་ལས་འདས་པའང་ཡོད་པའི་ཕྱིར་སྐྱེས་པ་དང་མཐུན་པ་ཉིད་དེ། ད་ལྟར་བྱུང་བ་རྣམས་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས། དེ་དང་མི་མཐུན་པ་ཉིད་འདིར་ཤེས་པའི་ཕྱིར་རོ། །“མི་སློབ་པའི་ཆོས་རྣམས”ཞེས་པ་ལ། དེ་མ་ཟད་པ་ལྡོག་པ་ལའོ། །དེའི་མཐར་ཐུག་པ་འདིར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཏེ། འདི་ལྟར་དོན་དུ་མ་གསལ་བར་བྱེད་པའོ། །འདིར་ནི་“གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས། སེམས་ལས་བྱུང་བ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་བཞིན། དེའི་རང་བཞིན་ལྡོག་པ་ལ་བལྟ་བར་བྱ་སྟེ། གཞན་དུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདིས་ནི་དེའི་ཐོས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཤེས་པ་དང་བྲལ་བ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “ལུང་དང་རྟོགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། །ཐོས་པ་མེད་པར་ཤེས་པར་བྱ། །”ཞེས་སོ།། Idāni [Pg.102] tassatthaṃ vivaranto ‘‘yo hī’’tiādimāha. Tattha yasmā khandhadhātādikosallenapi upakkilesaupakkiliṭṭhānaṃ jānanahetubhūtaṃ bāhusaccaṃ hoti. Yathāha – ‘‘kittāvatā nu kho, bhante, bahussuto hoti? Yato kho, bhikkhu, khandhakusalo hoti. Dhātu…pe… āyatana…pe… paṭiccasamuppādakusalo hoti. Ettāvatā kho, bhikkhu, bahussuto hotī’’ti. Tasmā ‘‘yassa ca khandhadhātuāyatanapaccayākārasatipaṭṭhānādīsū’’tiādi vuttaṃ. Tattha vācuggatakaraṇaṃ uggaho. Atthaparipucchanaṃ puripucchā. Kusalehi saha codanāpariharaṇavasena vinicchayakaraṇaṃ vinicchayo. Ācariye pana payirupāsitvā atthadhammānaṃ āgamanaṃ sutamayañāṇavasena avabujjhanaṃ āgamo. Maggaphalanibbānānaṃ sacchikiriyā adhigamo. ད་ལྟ་དེའི་དོན་རྣམ་པར་འབྱེད་པར། “གང་ཞིག”ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། དེ་ལ་གང་གི་ཕྱིར་ཕུང་པོ་དང་ཁམས་ལ་སོགས་པ་ལ་མཁས་པས་ཀྱང་ཉོན་མོངས་པ་དང་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ཤེས་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་མང་དུ་ཐོས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །ཇི་ལྟར་གསུངས་པ་བཞིན་ཏེ། “བཙུན་པ། ཇི་ཙམ་གྱིས་ན་མང་དུ་ཐོས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ལགས་ཤེ་ན། དགེ་སློང་། གང་གི་ཕྱིར་ཕུང་པོ་ལ་མཁས་པ་ཡིན། ཁམས་ལ་། པེ་། སྐྱེ་མཆེད་ལ་། པེ་། རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་ལ་མཁས་པ་ཡིན། དགེ་སློང་། འདི་ཙམ་གྱིས་ན་མང་དུ་ཐོས་པ་ཞེས་བྱའོ”ཞེས་སོ། །དེའི་ཕྱིར། “གང་གི་ཕུང་པོ་དང་ཁམས་དང་སྐྱེ་མཆེད་དང་རྐྱེན་གྱི་རྣམ་པ་དང་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ལ་སོགས་པ་ལ”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། དེ་ལ་ངག་ཏུ་འཛིན་པ་ནི་འཛིན་པའོ། །དོན་ཡོངས་སུ་འདྲི་བ་ནི་ཡོངས་སུ་འདྲི་བའོ། །མཁས་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་བརྒལ་ལན་གྱི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་གཏན་ལ་དབབ་པ་ནི་རྣམ་པར་ངེས་པའོ། །སློབ་དཔོན་ལ་བསྟེན་ནས་དོན་དང་ཆོས་རྣམས་འོངས་པ་ཐོས་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒོ་ནས་རྟོགས་པ་ནི་ལུང་ངོ། །ལམ་དང་འབྲས་བུ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པ་ནི་རྟོགས་པའོ།། Bahūnaṃ nānappakārānaṃ sakkāyadiṭṭhādīnaṃ avihatattā tā janenti, tāhi vā janitāti puthujjanā. Avighātameva vā jana-saddo vadati. Puthu satthārānaṃ mukhullokikāti ettha puthū janā satthupaṭiññā etesanti puthujjanā. Sabbagatīhi avuṭṭhitāti ettha janetabbā, jāyanti vā ettha sattāti janā, gatiyo, tā puthū etesanti puthujjanā. Ito pare jāyanti etehīti janā, abhisaṅkhārādayo, te etesaṃ puthū vijjantīti puthujjanā. Abhisaṅkhārādiattho eva vā jana-saddo daṭṭhabbo. Oghā kāmoghādayo. Rāgaggiādayo santāpā. Te eva sabbepi vā kilesā pariḷāhā. Puthu pañcasu kāmaguṇesu rattāti ettha jāyatīti jano, rāgo gedhoti evamādiko, puthu jano etesanti puthujjanā. Puthūsu janā jātā rattāti evaṃ rāgādiattho eva vā jana-saddo daṭṭhabbo. སྣ་ཚོགས་པ་མང་པོའི་འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པ་མ་བཅོམ་པའི་ཕྱིར་དེ་དག་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་དེ་དག་གིས་བསྐྱེད་པས་ན་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའོ། །ཡང་ན། མ་བཅོམ་པ་ཉིད་ལ་ཛ་ན་སྒྲས་བརྗོད། སྟོན་པ་མང་པོའི་གདོང་ལ་བལྟ་བ་རྣམས་ཞེས་པ་འདིར། སྟོན་པར་ཁས་ཆེ་བ་མང་པོ་འདི་དག་ལ་ཡོད་པས་ན་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའོ། །འགྲོ་བ་ཐམས་ཅད་ལས་མ་ཐར་པ་ཞེས་པ་འདིར། བསྐྱེད་པར་བྱ་བའམ། ཡང་ན་འདིར་སེམས་ཅན་རྣམས་སྐྱེ་བས་ན་སྐྱེ་བ་སྟེ་འགྲོ་བ་རྣམས་སོ། །དེ་དག་མང་པོ་འདི་དག་ལ་ཡོད་པས་ན་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའོ། །འདི་ལས་གཞན་དུ་འདི་དག་གིས་སྐྱེ་བས་ན་སྐྱེ་བ་སྟེ་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའོ། །དེ་དག་འདི་དག་ལ་མང་པོ་ཡོད་པས་ན་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའོ། །ཡང་ན། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་ཉིད་དུ་ཛ་ན་སྒྲ་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཆུ་བོ་རྣམས་ནི་འདོད་པའི་ཆུ་བོ་ལ་སོགས་པའོ། །གདུང་བ་རྣམས་ནི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་མེ་ལ་སོགས་པའོ། །ཡང་ན་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ནི་ཡོངས་སུ་གདུང་བའོ། །འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལ་ལྷག་པར་ཆགས་པ་ཞེས་པ་འདིར། སྐྱེ་བས་ན་སྐྱེ་བ་སྟེ་འདོད་ཆགས་དང་བརྐམ་ཆགས་ལ་སོགས་པའོ། །སྐྱེ་བ་མང་པོ་འདི་དག་ལ་ཡོད་པས་ན་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའོ། །ཡང་ན། མང་པོ་ལ་སྐྱེས་ཤིང་ཆགས་པས་ན་འདི་ལྟར་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་དོན་ཉིད་དུ་ཛ་ན་སྒྲ་བལྟ་བར་བྱའོ།། Rattāti vatthaṃ viya raṅgajātena cittassa vipariṇāmakarena chandarāgena rattā sārattā. Giddhāti abhikaṅkhanasabhāvena abhigijjhanena giddhā gedhaṃ āpannā. Gadhitāti ganthitā viya dummocanīyabhāvena tattha paṭibaddhā. Mucchitāti kilesavasena visaññibhūtā viya anaññakiccā mohamāpannā. Ajjhopannāti anaññasādhāraṇe viya katvā gilitvā pariniṭṭhāpetvā ṭhitā. Laggāti vaṅkakaṇṭake viya āsattā, mahāpalipe yāva nāsikaggā palipannapuriso viya uddharituṃ asakkuṇeyyabhāvena nimuggā[Pg.103]. Laggitāti makkaṭālepe ālaggabhāvena sammasito viya makkaṭo pañcannaṃ indriyānaṃ vasena ālaggitā. Palibuddhāti sambaddhā, upaddutā vā. Āvutāti āvaritā. Nivutāti nivāritā. Ovutāti paliguṇṭhitā, pariyonaddhā vā. Pihitāti pidahitā. Paṭicchannāti chāditā. Paṭikujjitāti heṭṭhāmukhajātā. “ཆགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཚོས་ཀྱིས་གོས་བསྒྱུར་བ་བཞིན་སེམས་རྣམ་པར་འགྱུར་བར་བྱེད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱིས་ཆགས་ཤིང་ཀུན་ཏུ་ཆགས་པའོ།། “བརྐམ་པ་”ཞེས་པ་ནི། མངོན་པར་འདོད་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་མངོན་པར་བརྐམ་ཞིང་བརྐམ་ཆགས་སུ་གྱུར་པའོ།། “ཞེན་པ་”ཞེས་པ་ནི། བཅིངས་པ་བཞིན་དུ་བཀྲོལ་དཀའ་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་དེ་ལ་འབྲེལ་བའོ།། “བརྒྱལ་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པའི་དབང་གིས་དྲན་མེད་དུ་གྱུར་པ་བཞིན་དུ་བྱ་བ་གཞན་མེད་པར་རྨོངས་པར་གྱུར་པའོ།། “ལྷག་པར་ཞུགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་བཞིན་དུ་བྱས་ཏེ་མིད་ནས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་གནས་པའོ།། “ཐོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ལྕགས་ཀྱུ་ལ་ཆགས་པ་བཞིན་ནམ། འདམ་རྫབ་ཆེན་པོའི་ནང་དུ་སྣ་རྩེའི་བར་དུ་བྱིང་བའི་སྐྱེས་བུ་བཞིན་དུ་ཕྱིར་འདོན་མི་ནུས་པར་བྱིང་བའོ།། “འབྱར་པ་”ཞེས་པ་ནི། སྤྲེའུ་འཛིན་པའི་སྤྲ་ཚིལ་ལ་འབྱར་བའི་སྤྲེའུ་བཞིན་དུ་དབང་པོ་ལྔའི་དབང་གིས་འབྱར་བའོ།། “ཀུན་ཏུ་བཅིངས་པ་”ཞེས་པ་ནི། འབྲེལ་བ་འམ། ཡང་ན་གཙེས་པའོ།། “བསྒྲིབས་པ་”ཞེས་པ་ནི། བཀག་པའོ།། “བཀག་པ་”ཞེས་པ་ནི། བཟློག་པའོ།། “གཡོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཀུན་ནས་དཀྲིས་པ་འམ། ཡང་ན་ཀུན་ནས་གཡོགས་པའོ།། “བཅད་པ་”ཞེས་པ་ནི། བཀབ་པའོ།། “སྦས་པ་”ཞེས་པ་ནི། གཡོགས་པའོ།། “ཁ་སྦུབ་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཁ་འོག་ཏུ་བལྟས་པའོ།། ‘‘Assutavā’’ti etena avijjandhatā vuttāti āha – ‘‘andhaputhujjano vutto’’ti. Cittaṭṭhiti cittapariggaho natthīti yāya paṭipattiyā cittassa upakkilesaṃ tato vippamuttiñca yathāsabhāvato jāneyya, sā cittabhāvanā cittaṭṭhiti. Ekārammaṇe suṭṭhu samādhānavasena avaṭṭhitiṃ pādakaṃ katvā pavattitā sampayuttadhammehi nissayārammaṇehi ca saddhiṃ cittassa pariggahasaññitā vipassanābhāvanāpi natthi, yāya vuttamatthaṃ yathāsabhāvato jāneyya. “ཐོས་པ་མེད་པ་”ཞེས་པས་མ་རིག་པའི་ལོང་བ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “བྱིས་པ་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ལོང་བ་གསུངས་སོ་”ཞེས་གསུངས། “སེམས་གནས་པ་དང་སེམས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། ལམ་གང་གིས་སེམས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་དང་དེ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་རང་བཞིན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་འགྱུར་བའི་སེམས་བསྒོམ་པ་དེ་ནི་སེམས་གནས་པའོ།། དམིགས་པ་གཅིག་ལ་ལེགས་པར་མཉམ་པར་བཞག་པའི་དབང་གིས་གནས་པ་གཞིར་བྱས་ཏེ་བྱུང་བའི། མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་རྟེན་གྱི་དམིགས་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སེམས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པར་བརྗོད་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་བསྒོམ་པའང་མེད་དེ། གང་གིས་བཤད་པའི་དོན་དེ་ཉིད་རང་བཞིན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་འགྱུར་བའོ།། 52. Dutiye sutavāti padassa attho anantarasutte vuttoyeva. Ariyasāvakoti ettha catukkaṃ sambhavatīti taṃ dassetuṃ – ‘‘atthi ariyo’’tiādi āraddhaṃ. Paccekaṃ saccāni buddhavantoti paccekabuddhā. Nanu sabbepi ariyā paccekameva saccāni paṭivijjhanti dhammassa paccattavedanīyabhāvato? Nayidamīdisaṃ paṭivedhaṃ sandhāya vuttaṃ. Yathā pana sāvakā aññesaṃ nissayena saccāni paṭivijjhanti paratoghosena vinā tesaṃ dassanamaggassa anuppajjanato. Yathā ca sammāsambuddhā aññesaṃ nissayabhāvena saccāni abhisambujjhanti, na evamete, ete pana aparaneyyā hutvā aparanāyakabhāvena saccāni paṭivijjhanti. Tena vuttaṃ – ‘‘paccekaṃ saccāni buddhavantoti paccekabuddhā’’ti. ༥༢. མདོ་གཉིས་པ་ལས། “ཐོས་པ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི་མདོ་སྔ་མ་ཉིད་དུ་བཤད་ཟིན་ཏོ།། “འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་”ཞེས་པ་འདིར་བཞི་ཚན་ཞིག་སྲིད་པས་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འཕགས་པ་ཡོད་དོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བརྩམས་སོ།། “སོ་སོར་བདེན་པ་རྣམས་རྟོགས་པས་ན་རང་སངས་རྒྱས་སོ།།” འཕགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཆོས་ཉིད་སོ་སོ་རང་གིས་རིག་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། སོ་སོ་རང་ཉིད་ཀྱིས་བདེན་པ་རྣམས་རྟོགས་པ་མ་ཡིན་ནམ། འདི་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་རྟོགས་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པ་མ་ཡིན། འོན་ཀྱང་ཉན་ཐོས་རྣམས་ནི་གཞན་ལ་བརྟེན་ནས་བདེན་པ་རྣམས་རྟོགས་ཏེ། གཞན་གྱི་སྒྲ་མེད་པར་དེ་དག་ལ་མཐོང་ལམ་མི་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ།། རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་གཞན་ལ་བརྟེན་པ་མེད་པར་བདེན་པ་རྣམས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པ་ལྟར། འདི་དག་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ཏེ། འདི་དག་ནི་གཞན་གྱིས་དྲང་དུ་མེད་པར་གྱུར་ཅིང་གཞན་གྱིས་བཀྲི་བར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པའི་ཚུལ་གྱིས་བདེན་པ་རྣམས་རྟོགས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ “སོ་སོར་བདེན་པ་རྣམས་རྟོགས་པས་ན་རང་སངས་རྒྱས་སོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། Atthi sāvako na ariyoti ettha pothujjanikāya saddhāya ratanattaye abhippasanno saddhopi gahito eva. Gihī anāgataphaloti idaṃ pana nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Yathāvuttapuggalo hi saraṇagamanato paṭṭhāya sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannoicceva vattabbataṃ labhati. Svāyamattho dakkhiṇāvisuddhisuttena (ma. ni. 3.376 ādayo) dīpetabbo. Sutavāti ettha vuttaattho nāma attahitaparahitappaṭipatti, tassa vasena sutasampanno. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘so ca hoti sutena upapanno, appampi [Pg.104] ce sahitaṃ bhāsamāno’’ti ca ādi. Ariyasāvakoti veditabboti ariyassa bhagavato dhammassavanakicce yuttappayuttabhāvato vuttaṃ. Upakkilesehi vippamutti anupakkiliṭṭhatā, tassā yathāsabhāvajānanaṃ daḷhatarāya eva cittabhāvanāya sati hoti, na aññathāti ‘‘balavavipassanā kathitā’’ti vuttaṃ. “ཉན་ཐོས་ཡིན་ལ་འཕགས་པ་མ་ཡིན་པ་ཡོད་དོ་”ཞེས་པ་འདིར། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་དད་པས་དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་མངོན་པར་དད་པའི་དད་པ་ཅན་ཡང་བཟུང་བ་ཉིད་དོ།། “ཁྱིམ་པ་འབྲས་བུ་མ་ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་འདི་ནི་མཚོན་པ་ཙམ་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་གང་ཟག་དེ་ནི་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བ་ནས་བཟུང་སྟེ་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུ་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཞུགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་སྙད་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ།། དོན་འདི་ནི་སྦྱིན་པ་རྣམ་དག་གི་མདོ་ (དབུས་མའི་སྡེ། ༣.༣༧༦ སོགས་) ལས་གསལ་བར་བྱའོ།། “ཐོས་པ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་འདིར་བཤད་པའི་དོན་ནི་རང་གི་དོན་དང་གཞན་གྱི་དོན་སྒྲུབ་པའི་ཉམས་ལེན་ཏེ། དེའི་དབང་གིས་ཐོས་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ།། གང་ལ་དགོངས་ནས་ “ཁོང་ནི་ཐོས་པ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིང་། གལ་ཏེ་ཉུང་ངུ་ཞིག་སྨྲ་ནའང་དོན་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་སུ་ཤེས་པར་བྱའོ་”ཞེས་པ་ནི། འཕགས་པ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཆོས་ཉན་པའི་བྱ་བ་ལ་བརྩོན་ཞིང་རྗེས་སུ་མཐུན་པར་ཞུགས་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ།། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ནི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པ་ཉིད་དེ། དེའི་རང་བཞིན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་བརྟན་པའི་སེམས་བསྒོམ་པ་ཡོད་ན་འགྱུར་གྱི། གཞན་དུ་མ་ཡིན་པས་ན། “ལྷག་མཐོང་སྟོབས་ཅན་གསུངས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། 53. Tatiye aggikkhandhopamasuttantaaṭṭhuppattiyanti aggikkhandhopamasutte (a. ni. 7.72) desanāaṭṭhuppattiyaṃ. Taṃdesanāhetukañhi ekaccānaṃ bhikkhūnaṃ micchāpaṭipattiṃ nimittaṃ katvā bhagavā imaṃ suttaṃ desesi. Avijahitameva hoti sabbakālaṃ suppatiṭṭhitasatisampajaññattā. Yasmā buddhānaṃ rūpakāyo bāhirabbhantarehi malehi anupakkiliṭṭho sudhotajātimaṇisadiso, tasmā vuttaṃ – ‘‘upaṭṭhākānuggahatthaṃ sarīraphāsukatthañcā’’ti. Vītināmetvāti phalasamāpattīhi vītināmetvā. Kālaparicchedavasena vivittāsane vītināmanaṃ vivekaninnatāya ceva paresaṃ diṭṭhānugatiāpajjanatthañca. Nivāsetvāti vihāranivāsanaparivattanavasena nivāsetvā. Kadāci ekakassa, kadāci bhikkhusaṅghaparivutassa, kadāci pakatiyā, kadāci pāṭihāriyehi vattamānehi ca gāmappaveso tathā tathā vinetabbapuggalavasena. Upasaṃharitvāti himavantādīsu pupphitarukkhādito ānetvā. Oṇatuṇṇatāya bhūmiyā satthu padanikkhepasamaye samabhāvāpatti, sukhasamphassavikasitapadumasampaṭicchanañca suppatiṭṭhitapādatāya nissandaphalaṃ, na iddhinimmānaṃ. Nidassanamattañcetaṃ sakkharākaṭhalakaṇṭakasaṅkukalalādiapagamo sucibhāvāpattīti evamādīnampi tadā labbhanato. ༥༣. མདོ་གསུམ་པ་ལས། “མེ་ཕུང་གི་དཔེའི་མདོའི་བྱུང་རྐྱེན་ལས་”ཞེས་པ་ནི། མེ་ཕུང་གི་དཔེའི་མདོ་ (གཅིག་ལས་འཕྲོས་པའི་སྡེ། ༧.༧༢) ལས་ཆོས་བསྟན་པའི་བྱུང་རྐྱེན་ལའོ།། ཆོས་བསྟན་པ་དེའི་རྒྱུ་ནི་དགེ་སློང་ཁ་ཅིག་གི་ལོག་པར་སྒྲུབ་པ་ལ་དམིགས་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མདོ་འདི་གསུངས་སོ།། དུས་ཐམས་ཅད་དུ་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་ལེགས་པར་གནས་པའི་ཕྱིར་ནམ་ཡང་མི་གཏོང་བ་ཉིད་དོ།། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་གཟུགས་སྐུ་ནི་ཕྱི་ནང་གི་དྲི་མས་མ་གོས་ཤིང་ལེགས་པར་བཀྲུས་པའི་རིན་པོ་ཆེ་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “རིམ་གྲོ་པ་རྣམས་ལ་ཕན་གདགས་པའི་ཕྱིར་དང་སྐུ་ཁམས་བདེ་བའི་ཕྱིར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “དུས་འདས་པར་བྱས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་གིས་དུས་འདས་པར་བྱས་ནས་སོ།། དུས་ཀྱི་ཚོད་བགོས་པའི་དབང་གིས་དབེན་པའི་སྟན་ལ་དུས་འདས་པར་བྱེད་པ་ནི། དབེན་པ་ལ་གཞོལ་བའི་ཕྱིར་དང་གཞན་དག་ལྟ་བའི་རྗེས་སུ་འཇུག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ།། “ཆོས་གོས་བགོས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། གཙུག་ལག་ཁང་གི་ཆོས་གོས་བརྗེ་བའི་ཚུལ་གྱིས་བགོས་ནས་སོ།། རེས་འགའ་གཅིག་པུར། རེས་འགའ་དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་གྱིས་བསྐོར་བར། རེས་འགའ་ཕལ་པའི་ཚུལ་གྱིས། རེས་འགའ་ཆོ་འཕྲུལ་དང་བཅས་ཏེ་གྲོང་དུ་གཤེགས་པ་ནི། གདུལ་བྱའི་གང་ཟག་གི་དབང་གིས་དེ་དང་དེ་ལྟར་རོ།། “ཉེ་བར་བཀོད་ནས་”ཞེས་པ་ནི། གངས་རི་ལ་སོགས་པ་ལས་མེ་ཏོག་ཤར་བའི་ཤིང་ལ་སོགས་པ་བླངས་ནས་སོ།། ས་གཞི་མཐོ་དམན་ཡོད་པ་རྣམས་སྟོན་པས་ཞབས་འགོད་པའི་ཚེ་མཉམ་པར་འགྱུར་བ་དང་། རེག་ན་བདེ་བའི་པདྨ་ཁ་བྱེ་བ་རྣམས་ཀྱིས་ཞབས་བཏེགས་པ་ནི། ཞབས་ལེགས་པར་གནས་པའི་རྒྱུ་མཐུན་གྱི་འབྲས་བུ་ཡིན་གྱི། རྫུ་འཕྲུལ་གྱིས་སྤྲུལ་པ་མ་ཡིན་ནོ།། འདི་ནི་མཚོན་པ་ཙམ་སྟེ། གསེག་མ་དང་། གྱོ་དུམ། ཚེར་མ། གཟེར་མ། འདམ་རྫབ་ལ་སོགས་པ་མེད་པར་གྱུར་ཏེ་གཙང་མར་འགྱུར་བ་ལ་སོགས་པའང་དེའི་ཚེ་འཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ།། Indakhīlassa anto ṭhapitamatteti idaṃ yāvadeva veneyyajanavinayatthāya satthu pāṭihāriyaṃ pavattanti katvā vuttaṃ. Dakkhiṇapādeti idaṃ buddhānaṃ sabbapadakkhiṇatāya. ‘‘Chabbaṇṇarasmiyo’’ti vatvāpi ‘‘suvaṇṇarasapiñjarāni viyā’’ti idaṃ buddhānaṃ sarīre pītābhāya yebhuyyatāya vuttaṃ. Madhurenākārena saddaṃ karonti daṭṭhabbasārassa diṭṭhatāya. Bheriādīnaṃ pana saddāyanaṃ dhammatāva. Paṭimānentīti ‘‘sudullabhaṃ idaṃ ajja amhehi labbhati, ye mayaṃ īdisena paṇītena āhārena bhagavantaṃ upaṭṭhahāmā’’ti patītamānasā mānenti pūjenti. Tesaṃ santānāni oloketvāti [Pg.105] tesaṃ tathā upaṭṭhākānaṃ puggalānaṃ atīte etarahi ca pavattacittasantānāni oloketvā. Arahatte patiṭṭhahantīti sambandho. Tatthāti vihāre. Gandhamaṇḍalamāḷeti catujjātiyagandhena kataparibhaṇḍe maṇḍalamāḷe. “སྒོ་གཏན་གྱི་ནང་དུ་བཞག་པ་ཙམ་ལ་”ཞེས་པ་འདི་ནི། གདུལ་བྱའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་གདུལ་བའི་ཕྱིར་ཁོ་ནར་སྟོན་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་བྱུང་བར་བྱས་ནས་གསུངས་སོ།། “ཞབས་གཡས་པ་”ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་བྱ་བ་ཐམས་ཅད་གཡས་སྐོར་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། “འོད་ཟེར་ཁ་དོག་དྲུག་”ཅེས་གསུངས་ནའང་། “གསེར་གྱི་ཁུ་བས་བྱུགས་པ་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་སྐུ་ལ་སེར་པོའི་འོད་ཤས་ཆེ་བའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ།། སྙན་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྒྲ་འབྱིན་པ་ནི། བལྟ་བར་བྱ་བའི་སྙིང་པོ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ།། རྔ་ལ་སོགས་པའི་སྒྲ་འབྱིན་པ་ནི་ཆོས་ཉིད་ཁོ་ནའོ།། “རེ་ཞིང་མཆོད་པ་”ཞེས་པ་ནི། “ཤིན་ཏུ་རྙེད་པར་དཀའ་བ་འདི་དག་དེ་རིང་བདག་ཅག་གིས་ཐོབ་སྟེ། བདག་ཅག་གིས་འདི་ལྟ་བུའི་བཟའ་བཅའ་གྱ་ནོམ་པས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་རིམ་གྲོ་བྱེད་དོ་”ཞེས་ཡིད་དགའ་བས་བཀུར་སྟི་བྱེད་ཅིང་མཆོད་པའོ།། “དེ་དག་གི་རྒྱུད་ལ་གཟིགས་ནས་”ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་རིམ་གྲོ་བྱེད་པའི་གང་ཟག་དེ་དག་གི་འདས་པ་དང་ད་ལྟར་བྱུང་བའི་སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་ལ་གཟིགས་ནས་སོ།། “དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ལ་གནས་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ།། “དེ་རུ་”ཞེས་པ་ནི། གཙུག་ལག་ཁང་དུའོ།། “སྤོས་ཀྱི་ཁང་སྐོར་དུ་”ཞེས་པ་ནི། སྤོས་སྣ་བཞིས་བྱུགས་པའི་ཁང་སྐོར་དུའོ།། Dullabhā khaṇasampattīti satipi manussattappaṭilābhe patirūpadesavāsaindriyāvekallasaddhāpaṭilābhādayo guṇā dullabhāti attho. Cātumahārājika…pe… vasavattibhavanaṃ gacchantīti idaṃ tattha suññavimānāni sandhāya vuttaṃ. Bhagavā gandhakuṭiṃ pavisitvā pacchābhattaṃ tayo bhāge katvā paṭhamabhāge sace ākaṅkhati, dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappeti. Sace ākaṅkhati, buddhāciṇṇaphalasamāpattiṃ samāpajjati. Atha yathākālaparicchedaṃ tato vuṭṭhahitvā dutiyabhāge pacchimayāme tatiyakoṭṭhāse viya lokaṃ voloketi veneyyānaṃ ñāṇaparipākaṃ passituṃ. Tenāha – ‘‘sace ākaṅkhatī’’tiādi. “དལ་འབྱོར་རྙེད་པར་དཀའ་བ་”ཞེས་པ་ནི། མི་ལུས་ཐོབ་པར་གྱུར་ཀྱང་། མཐུན་པའི་ཡུལ་དུ་གནས་པ་དང་། དབང་པོ་ཚང་བ་དང་། དད་པ་ཐོབ་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་རྙེད་པར་དཀའ་བའི་དོན་ཏོ།། “རྒྱལ་ཆེན་བཞི་རིས་... བྱེ་བྲག་ཏུ་གཞན་དབང་དབང་བྱེད་ཀྱི་གནས་སུ་འགྲོའོ་”ཞེས་པ་ནི། དེ་དག་ཏུ་གནས་སྟོང་པ་རྣམས་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་གཙང་ཁང་དུ་གཤེགས་ནས། ཕྱི་དྲོའི་དུས་གསུམ་དུ་བགོས་པའི་ཆ་དང་པོ་ལ། གལ་ཏེ་བཞེད་ན། སྐུ་གློ་གཡས་པས་སེང་གེའི་ཉལ་སྟབས་མཛད་དོ།། གལ་ཏེ་བཞེད་ན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱོད་པའི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་གོ། དེ་ནས་དུས་ཀྱི་ཚོད་བགོས་པ་བཞིན་དུ་དེ་ལས་བཞེངས་ཏེ། ཆ་གཉིས་པ་དང་ཐུན་ཐ་མའི་ཆ་གསུམ་པ་ལྟ་བུ་ལ། གདུལ་བྱ་རྣམས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཡོངས་སུ་སྨིན་པ་གཟིགས་པའི་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་ལ་གཟིགས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ “གལ་ཏེ་བཞེད་ན་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། Kālayuttanti pattakallaṃ, ‘‘imissā velāya imassa evaṃ vattabba’’nti taṃkālānurūpaṃ. Samayayuttanti tasseva vevacanaṃ, aṭṭhuppattianurūpaṃ vā. Samayayuttanti vā ariyasamayasaṃyuttaṃ. Desakālānurūpameva hi buddhā bhagavanto dhammaṃ desenti, desentā ca ariyasammataṃ paṭiccasamuppādanayaṃ dīpentāva desenti. Atha vā samayayuttanti hetūdāharaṇasahitaṃ. Kālena sāpadesañhi bhagavā dhammaṃ deseti, kālaṃ viditvā parisaṃ uyyojeti, na yāva samandhakārā dhammaṃ deseti. “དུས་དང་འཚམ་པ་”ཞེས་པ་ནི། སྐབས་སུ་བབས་པ་སྟེ། “དུས་འདི་ལ་འདི་ལྟར་བརྗོད་པར་བྱའོ་”ཞེས་དུས་དེ་དང་མཐུན་པའོ།། “སྐབས་དང་འཚམ་པ་”ཞེས་པ་ནི། དེའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒྲ་འམ། ཡང་ན་བྱུང་རྐྱེན་དང་མཐུན་པའོ།། ཡང་ན། “སྐབས་དང་འཚམ་པ་”ཞེས་པ་ནི། འཕགས་པའི་སྐབས་དང་ལྡན་པའོ།། སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་ནི་ཡུལ་དང་དུས་དང་མཐུན་པར་ཁོ་ནར་ཆོས་སྟོན་ཏེ། སྟོན་པ་ནའང་འཕགས་པས་བསྔགས་པའི་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གསལ་བར་མཛད་བཞིན་དུ་སྟོན་ཏོ།། ཡང་ན། “སྐབས་དང་འཚམ་པ་”ཞེས་པ་ནི། གཏན་ཚིགས་དང་དཔེ་དང་བཅས་པའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་དུས་སུ་རྒྱུ་མཚན་དང་བཅས་ཏེ་ཆོས་སྟོན་ཅིང་། དུས་ཤེས་ནས་འཁོར་རྣམས་གཏོང་བར་མཛད་ཀྱི། མུན་པ་མ་རུབ་ཀྱི་བར་དུ་ཆོས་སྟོན་པར་མི་མཛད་དོ།། Utuṃ gaṇhāpeti, na pana malaṃ pakkhāletīti adhippāyo. Na hi bhagavato kāye rajojallaṃ upalimpatīti. Tato tatoti attano attano divāṭṭhānādito. Okāsaṃ labhamānāti purebhattapacchābhattapurimayāmesu okāsaṃ alabhitvā idāni majjhimayāme okāsaṃ labhamānā, bhagavatā vā katokāsatāya okāsaṃ labhamānā. Pacchābhattassa tīsu bhāgesu paṭhamabhāge sīhaseyyakappanaṃ ekantikaṃ na hotīti āha – ‘‘purebhattato paṭṭhāya nisajjāpīḷitassa sarīrassā’’ti. Teneva hi tattha ‘‘sace ākaṅkhatī’’ti tadā sīhaseyyakappanassa anibaddhatā vibhāvitā. Kilāsubhāvo parissamo[Pg.106]. Sīhaseyyaṃ kappeti sarīrassa kilāsubhāvamocanatthanti yojetabbaṃ. Buddhacakkhunā lokaṃ voloketīti idaṃ pacchimayāme bhagavato bahulaṃ āciṇṇavasena vuttaṃ. Appekadā avasiṭṭhabalañāṇehi sabbaññutaññāṇeneva ca bhagavā tamatthaṃ sādhetīti. “བསིལ་དྲོད་སྙོམས་པར་བྱེད་ཀྱི། དྲི་མ་འཁྲུ་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ནི་དགོངས་པའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྐུ་ལ་རྡུལ་དང་དྲི་མས་གོས་པ་མི་མངའ་བའི་ཕྱིར་རོ།། “དེ་དང་དེ་ལས་”ཞེས་པ་ནི། རང་རང་གི་ཉིན་མོའི་གནས་ལ་སོགས་པ་ལས་སོ།། “སྐབས་ཐོབ་པ་”ཞེས་པ་ནི། སྔ་དྲོ་དང་། ཕྱི་དྲོ། ཐུན་དང་པོ་རྣམས་སུ་སྐབས་མ་ཐོབ་པར། ད་ལྟ་ཐུན་གུང་ལ་སྐབས་ཐོབ་པ་འམ། ཡང་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གནང་བ་མཛད་པས་སྐབས་ཐོབ་པའོ།། ཕྱི་དྲོའི་ཆ་གསུམ་གྱི་ཆ་དང་པོ་ལ་སེང་གེའི་ཉལ་སྟབས་མཛད་པ་ནི་ངེས་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “སྔ་དྲོ་ནས་བཟུང་སྟེ་བཞུགས་པས་སྐུ་ངལ་བའི་ཕྱིར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་དེ་རུ་ “གལ་ཏེ་བཞེད་ན་”ཞེས་པས་དེའི་ཚེ་སེང་གེའི་ཉལ་སྟབས་མཛད་པ་ནི་རྒྱུན་ཆགས་པ་མ་ཡིན་པར་གསལ་བར་བྱས་སོ།། “སྐུ་ངལ་བ་”ནི་ཐང་ཆད་པའོ།། “སྐུ་ངལ་གསོ་བའི་ཕྱིར་སེང་གེའི་ཉལ་སྟབས་མཛད་དོ་”ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ།། “སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་འཇིག་རྟེན་ལ་གཟིགས་སོ་”ཞེས་པ་འདི་ནི། ཐུན་ཐ་མ་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཕལ་ཆེར་མཛད་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། རེས་འགའ་ནི་སྟོབས་དང་ཡེ་ཤེས་ལྷག་མ་རྣམས་དང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་ཀྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དོན་དེ་སྒྲུབ་པར་མཛད་དོ།། Imasmiṃyeva kicceti pacchimayāmakicce. Balavatā paccanutāpena saṃvaḍḍhamānena karajakāye mahāpariḷāho uppajjatīti āha – ‘‘nāmakāye santatte karajakāyo santatto’’ti. Nidhānagatanti sannicitalohitaṃ sandhāya vuttaṃ. Uṇhaṃ lohitaṃ mukhato uggañchīti lohitaṃ uṇhaṃ hutvā mukhato uggañchi. Ṭhānanti bhikkhupaṭiññaṃ. Taṃ pāpaṃ vaḍḍhamānanti bhikkhupaṭiññāya avijahitattā tathā pavaḍḍhamānapāpaṃ. Antimavatthuajjhāpannānampi upāyena pavattiyamāno yonisomanasikāro sātthako hotiyevāti dassento ‘‘jātasaṃvegā’’tiādimāha. Aho sallekhitanti aho ativiya sallekhena itaṃ pavattaṃ. Kāsāvapajjototi bhikkhūnaṃ bahubhāvato ito cito ca vicarantānaṃ tesaṃ kāsāvajutiyā pajjotito. Isivātaparivātoti sīlakkhandhādīnaṃ nibbānassa ca esanato isīnaṃ bhikkhūnaṃ guṇagandhena ceva guṇagandhavāsitena sarīragandhena ca parito samantato vāyito. འདི་ཉིད་ཀྱི་བྱ་བ་ལ་ཞེས་པ་ནི་ཐུན་ཐ་མའི་བྱ་བ་ལའོ། ཤིན་ཏུ་དྲག་པོའི་འགྱོད་པ་འཕེལ་བ་ལས་ལུས་ལ་གདུང་བ་ཆེན་པོ་སྐྱེའོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། 'མིང་གི་ཚོགས་གདུངས་པས་ལུས་ཀྱི་ཚོགས་ཀྱང་གདུངས་སོ་'ཞེས་གསུངས། གཏེར་དུ་གྱུར་པ་ཞེས་པ་ནི་བསགས་པའི་ཁྲག་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས། ཁ་ནས་ཁྲག་ཚ་མོ་བྱུང་ཞེས་པ་ནི་ཁྲག་དེ་ཚ་མོར་གྱུར་ནས་ཁ་ནས་ཕྱིར་ཐོན་པའོ། གནས་ཞེས་པ་ནི་དགེ་སློང་གི་དམ་བཅའོ། སྡིག་པ་དེ་འཕེལ་བ་ཞེས་པ་ནི་དགེ་སློང་གི་དམ་བཅའ་མ་བཏང་བའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་འཕེལ་བར་གྱུར་པའི་སྡིག་པའོ། མཐར་ཐུག་གི་གནས་ལ་ལྷུང་བ་རྣམས་ལའང་ཐབས་ཀྱིས་བསྐྱེད་པའི་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ནི་དོན་དང་བཅས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་སྟོན་པའི་ཕྱིར། 'སྐྱོ་བ་སྐྱེས་ནས་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། ཀྱེ་མ་སྦྱངས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པ་ནི་ཀྱེ་མ་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པས་འདི་ལྟར་གནས་པའོ། ངུར་སྨྲིག་གི་སྣང་བ་ཞེས་པ་ནི་དགེ་སློང་མང་པོ་ཕྱོགས་འདི་དང་འདིར་རྒྱུ་བའི་ཚེ་དེ་དག་གི་ངུར་སྨྲིག་གི་འོད་ཀྱིས་གསལ་བར་བྱས་པའོ། དྲང་སྲོང་གི་རླུང་གིས་ཀུན་ནས་བཏང་བ་ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་འཚོལ་བའི་དྲང་སྲོང་སྟེ་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་དྲི་དང་། ཡོན་ཏན་གྱི་དྲིས་བསྒོས་པའི་ལུས་ཀྱི་དྲི་ཡིས་ཕྱོགས་ཀུན་ཏུ་ལྡང་བའོ། Dhammasaṃvego uppajji anāvajjanena pubbe tassa atthassa asaṃviditattā. Dhammasaṃvegoti ca tādise atthe dhammatāvasena uppajjanakaṃ sahottappañāṇaṃ. Assāsaṭṭhānanti cittassāsakāraṇaṃ kammaṭṭhānaṃ. Sabbesaṃ kiccānaṃ pubbabhāgo sabbapubbabhāgo. ‘‘Sabbe sattā averā hontū’’tiādinā hi cittassa paṭṭhānaṃ upaṭṭhānaṃ hitapharaṇaṃ. Itaraṃ ito thokaṃ mahantanti katvā idaṃ ‘‘cūḷaccharāsaṅghātasutta’’nti vuttaṃ. Accharāsaṅghāto vuccati aṅguliphoṭanakkhaṇo akkhinimisakālo, yo ekassa akkharassa uccāraṇakkhaṇo. Tenāha – ‘‘dve aṅguliyo paharitvā saddakaraṇamatta’’nti. Sabbasattānaṃ hitapharaṇacittanti sabbesampi sattānaṃ sammadeva hitesitavasena pavattacittaṃ. Āvajjento āsevatīti hitesitavasena āvajjento. Āvajjanena ābhujantopi āsevati nāma ñāṇavippayuttena. Jānantoti tathā ñāṇamattaṃ uppādentopi. Passantoti tathā ñāṇacakkhunā paccakkhato viya vipassantopi. Paccavekkhantoti tamatthaṃ pati [Pg.107] pati avekkhantopi. Saddhāya adhimuccantotiādi pañcannaṃ indriyānaṃ vasena vuttaṃ. Abhiññeyyantiādi catusaccavasena vuttaṃ. Sabbameva cetaṃ vitthārato, sāmaññena āsevanadassanamevāti idhādhippetameva āsevanatthaṃ dassetuṃ – ‘‘idha panā’’tiādi vuttaṃ. ཆོས་ཀྱི་སྐྱོ་བ་སྐྱེས་པ་ནི་སྔོན་ཆད་དོན་དེ་ལ་ཡིད་ལ་མ་བྱས་པས་མ་ཤེས་པའི་ཕྱིར་རོ། ཆོས་ཀྱི་སྐྱོ་བ་ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་དོན་ལ་ཆོས་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་སྐྱེ་བའི་འཛེམ་བག་དང་བཅས་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། དབུགས་དབྱུང་བའི་གནས་ཞེས་པ་ནི་སེམས་དབུགས་དབྱུང་བའི་རྒྱུ་ལས་ཀྱི་ས་པོའོ། བྱ་བ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ནི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྔོན་འགྲོའོ། 'སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་འཁོན་པ་མེད་པར་གྱུར་ཅིག་'ཅེས་པ་ལ་སོགས་པས་སེམས་འཇུག་པ་དང་། ཉེ་བར་གནས་པ་དང་། ཕན་པ་ཁྱབ་པར་བྱེད་པའོ། ཅིག་ཤོས་འདི་ལས་ཅུང་ཟད་ཆེ་བར་བྱས་ནས་འདི་ལ་'སེ་གོལ་གཏོགས་པ་ཆུང་ངུའི་མདོ་'ཞེས་གསུངས། སེ་གོལ་གཏོགས་པ་ཞེས་པ་ནི་སེ་གོལ་གཏོགས་པའི་སྐད་ཅིག་མ་དང་མིག་འཛུམ་པའི་དུས་ཏེ། ཡི་གེ་གཅིག་བརྗོད་པའི་སྐད་ཅིག་མའོ། དེའི་ཕྱིར། 'སོར་མོ་གཉིས་བརྡེགས་ནས་སྒྲ་འབྱིན་པ་ཙམ་མོ་'ཞེས་གསུངས། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་ཕན་པ་ཁྱབ་པའི་སེམས་ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་ཕན་པར་འདོད་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་སེམས་སོ། ཡིད་ལ་བྱེད་ཅིང་བསྟེན་པ་ཞེས་པ་ནི་ཕན་པར་འདོད་པའི་དབང་གིས་ཡིད་ལ་བྱེད་པའོ། ཡིད་ལ་བྱེད་པས་འཛིན་པའང་ཤེས་རབ་དང་མ་འབྲེལ་བས་བསྟེན་པ་ཞེས་བྱའོ། ཤེས་པ་ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་ཤེས་པ་ཙམ་བསྐྱེད་པའང་རུང་། མཐོང་བ་ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་མངོན་སུམ་བཞིན་དུ་ལྷག་མཐོང་སྒོམ་པའང་རུང་། སོ་སོར་རྟོག་པ་ཞེས་པ་ནི་དོན་དེ་ལ་ཡང་དང་ཡང་དུ་རྟོག་པའང་རུང་། དད་པས་མོས་པ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་དབང་པོ་ལྔའི་དབང་གིས་གསུངས། མངོན་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་བདེན་པ་བཞིའི་དབང་གིས་གསུངས། འདི་ཐམས་ཅད་ནི་རྒྱས་པར་སྤྱིར་བསྟེན་པ་བསྟན་པ་ཉིད་ཡིན་པས། འདིར་འདོད་པའི་བསྟེན་པའི་དོན་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'འདི་ན་ནི་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། Arittajjhānoti avirahitajjhāno. Atucchajjhānoti jhānena atuccho. Cāgo vā vevacananti āha – ‘‘apariccattajjhāno’’ti. Viharatīti padassa vibhaṅge (vibha. 540) āgatanayena atthaṃ dassento ‘‘viharatīti iriyatī’’tiādimāha. Ayaṃ panettha saddattho – viharatīti ettha vi-saddo vicchedatthajotano. Haratīti neti, pavattetīti attho, vicchinditvā harati viharatīti vuttaṃ hoti. So hi ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantaṃ attabhāvaṃ harati pavatteti, tasmā ‘‘viharatī’’ti vuccati. Iriyatīti ṭhānanisajjādikiriyaṃ karonto pavattati. Pavattatīti ṭhānādisamaṅgī hutvā pavattati. Pāletīti ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ iriyāpathantarehi rakkhanto pāleti. Yapeti yāpetīti tasseva vevacanaṃ. Ekañhi iriyāpathabādhanaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantaṃ attabhāvaṃ pālento yapeti yāpetīti vuccati. Caratīti ṭhānanisajjādīsu aññatarasamaṅgī hutvā pavattati. Iminā padenāti ‘‘viharatī’’ti iminā padena. བསམ་གཏན་མ་བཏང་བ་ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་དང་མ་བྲལ་བའོ། བསམ་གཏན་སྟོང་པ་མ་ཡིན་པ་ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་གྱིས་མི་སྟོང་པའོ། ཡང་ན་གཏོང་བའི་རྣམ་གྲངས་སུ་གསུངས་པའི་ཕྱིར། 'བསམ་གཏན་མ་བཏང་བ་'ཞེས་གསུངས། གནས་སོ་ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་རྣམ་འབྱེད་དུ་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་སྟོན་པར། 'གནས་སོ་ཞེས་པ་ནི་སྤྱོད་དོ་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། འདིར་སྒྲའི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། 'གནས་སོ་' (viharati) ཞེས་པའི་ནང་གི་ 'བི་' (vi) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་རྒྱུན་གཅོད་པའི་དོན་སྟོན་པའོ། 'ཧ་ར་ཏི་' (harati) ཞེས་པ་ནི་འཁྲིད་པའམ་འཇུག་པའི་དོན་ཡིན་པས། རྒྱུན་བཅད་ནས་འཁྲིད་པས་ན་ 'གནས་སོ་' (viharati) ཞེས་བྱའོ། འདི་ལྟར་ཁོང་གིས་སྤྱོད་ལམ་གཅིག་གི་གནོད་པ་དེ་སྤྱོད་ལམ་གཞན་གྱིས་བཅད་དེ། མི་ལྷུང་བར་ལུས་ཀྱི་གནས་སྐབས་འཁྲིད་ཅིང་འཇུག་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། 'གནས་སོ་'ཞེས་བྱའོ། སྤྱོད་དོ་ཞེས་པ་ནི་འགྲེང་བ་དང་འདུག་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་བྱེད་བཞིན་དུ་འཇུག་པའོ། འཇུག་གོ་ཞེས་པ་ནི་འགྲེང་བ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ནས་འཇུག་པའོ། སྐྱོང་ངོ་ཞེས་པ་ནི་སྤྱོད་ལམ་གཅིག་གི་གནོད་པ་དེ་སྤྱོད་ལམ་གཞན་དག་གིས་བསྲུངས་ནས་སྐྱོང་བའོ། འཚོ་བར་བྱེད་དོ་འཚོ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པ་ནི་དེའི་རྣམ་གྲངས་སོ། སྤྱོད་ལམ་གཅིག་གི་གནོད་པ་དེ་སྤྱོད་ལམ་གཞན་གྱིས་བཅད་དེ། མི་ལྷུང་བར་ལུས་ཀྱི་གནས་སྐབས་སྐྱོང་བཞིན་དུ་འཚོ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ 'འཚོ་བར་བྱེད་དོ་'ཞེས་བྱའོ། སྤྱོད་དོ་ཞེས་པ་ནི་འགྲེང་བ་དང་འདུག་པ་ལ་སོགས་པའི་ནང་ནས་གང་ཡང་རུང་བ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ནས་འཇུག་པའོ། ཚིག་འདིས་ཞེས་པ་ནི་ 'གནས་སོ་'ཞེས་པའི་ཚིག་འདིའོ། Iriyāpathavihāroti ettha iriyanaṃ pavattanaṃ iriyā, kāyappayogo kāyikakiriyā. Tassā pavattanūpāyabhāvato iriyāya patho iriyāpatho, ṭhānanisajjādi. Na hi ṭhānanisajjādīhi avatthāhi vinā kiñci kāyikakiriyaṃ pavattetuṃ sakkā. Ṭhānasamaṅgī vā hi kāyena kiñci kareyya, gamanādīsu aññatarasamaṅgī vā. Viharaṇaṃ, viharati etenāti vā vihāro, iriyāpathova vihāro iriyāpathavihāro, so ca atthato ṭhānanisajjādiākārappavatto catusantatirūpappabandho eva. Ovādānusāsanīnaṃ ekānekavārādivisiṭṭhoyeva bhedo, na pana paramatthato tesaṃ nānākaraṇanti dassetuṃ – ‘‘paramatthato panā’’tiādimāha. Tattha ese eke ekaṭṭhetiādīsu eso eko ekatthotiādinā attho veditabbo. སྤྱོད་ལམ་གྱི་གནས་པ་ཞེས་པ་འདིར་སྤྱོད་པ་ནི་འཇུག་པ་སྟེ་ལུས་ཀྱི་སྦྱོར་བ་དང་ལུས་ཀྱི་བྱ་བའོ། དེ་འཇུག་པའི་ཐབས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་སྤྱོད་པའི་ལམ་ནི་སྤྱོད་ལམ་སྟེ། འགྲེང་བ་དང་འདུག་པ་ལ་སོགས་པའོ། འགྲེང་བ་དང་འདུག་པ་ལ་སོགས་པའི་གནས་སྐབས་དག་དང་བྲལ་བར་ལུས་ཀྱི་བྱ་བ་གང་ཡང་འཇུག་པར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ། འགྲེང་བ་དང་ལྡན་པས་ལུས་ཀྱིས་ཅི་ཞིག་བྱེད་དམ། ཡང་ན་འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པའི་ནང་ནས་གང་ཡང་རུང་བ་དང་ལྡན་པས་བྱེད་དོ། གནས་པ་འམ། འདིས་གནས་པར་བྱེད་པས་ན་གནས་པ་སྟེ། སྤྱོད་ལམ་ཉིད་གནས་པ་ནི་སྤྱོད་ལམ་གྱི་གནས་པའོ། དེ་ནི་དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན་འགྲེང་བ་དང་འདུག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པར་འཇུག་པའི་རྒྱུན་བཞི་ལྡན་གྱི་གཟུགས་ཀྱི་རྒྱུན་ཉིད་དོ། གདམས་ངག་དང་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་དག་ནི་ཚར་གཅིག་དང་ཚར་མང་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་གྱིས་དབྱེ་བ་ཙམ་ལས་དོན་དམ་པར་དེ་དག་ལ་ཐ་དད་པ་མེད་དོ་ཞེས་སྟོན་པའི་ཕྱིར། 'དོན་དམ་པར་ནི་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། དེ་ལ་ 'འདི་ནི་གཅིག་' 'དོན་གཅིག་པ་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། 'འདི་ནི་གཅིག་' 'དོན་གཅིག་པ་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། Raṭṭhassa[Pg.108], raṭṭhato vā laddho piṇḍo raṭṭhapiṇḍo. Tenāha – ‘‘ñātiparivaṭṭaṃ pahāyā’’tiādi. Tattha ‘‘amhākamete’’ti viññāyantīti ñātī, pitāmahapituputtādivasena parivaṭṭanaṭṭhena parivaṭṭo, ñātiyeva parivaṭṭo ñātiparivaṭṭo. Theyyaparibhogo nāma anarahassa paribhogo. Bhagavatā hi attano sāsane sīlavato paccayā anuññātā, na dussīlassa. Dāyakānampi sīlavato eva pariccāgo, na dussīlassa attano kārānaṃ mahapphalabhāvassa paccāsīsanato. Iti satthārā ananuññātattā dāyakehi ca apariccattattā saṅghamajjhepi nisīditvā paribhuñjantassa dussīlassa paribhogo theyyāya paribhogo theyyaparibhogo. Iṇavasena paribhogo iṇaparibhogo paṭiggāhakato dakkhiṇāvisuddhiyā abhāvato iṇaṃ gahetvā paribhogo viyāti attho. ཡུལ་འཁོར་གྱིའམ། ཡུལ་འཁོར་ལས་རྙེད་པའི་བསོད་སྙོམས་ནི་ཡུལ་འཁོར་གྱི་བསོད་སྙོམས་སོ། དེའི་ཕྱིར། 'གཉེན་གྱི་འཁོར་བསྐོར་བ་སྤངས་ནས་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། དེ་ལ་ 'འདི་དག་ནི་ངེད་ཀྱི་ཡིན་ནོ་'ཞེས་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ན་གཉེན་ཏེ། མེས་པོ་དང་ཕ་དང་བུ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བསྐོར་བའི་དོན་གྱིས་འཁོར་བའོ། གཉེན་ཉིད་འཁོར་བ་ནི་གཉེན་གྱི་འཁོར་བའོ། བརྐུས་ཏེ་ལོངས་སྤྱོད་པ་ཞེས་པ་ནི་མི་འོས་པས་ལོངས་སྤྱོད་པའོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རང་གི་བསྟན་པ་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་ལ་ཡོ་བྱད་གནང་གི ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། སྦྱིན་བདག་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ལ་གཏོང་གི ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་ལ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། རང་གི་བྱ་བ་ལ་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་འབྱུང་བར་རེ་བའི་ཕྱིར་རོ། དེ་ལྟར་སྟོན་པས་མ་གནང་བའི་ཕྱིར་དང་། སྦྱིན་བདག་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་མ་བཏང་བའི་ཕྱིར། དགེ་འདུན་གྱི་དབུས་སུ་འདུག་ནས་ལོངས་སྤྱོད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བའི་ལོངས་སྤྱོད་པ་ནི་བརྐུས་ཏེ་ལོངས་སྤྱོད་པ་སྟེ་བརྐུས་སྤྱོད་དོ། བུ་ལོན་གྱི་ཚུལ་གྱིས་ལོངས་སྤྱོད་པ་ནི་བུ་ལོན་གྱི་ལོངས་སྤྱོད་པ་སྟེ། ལེན་པ་པོའི་ཕྱོགས་ནས་ཡོན་གྱི་རྣམ་པར་དག་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་བུ་ལོན་བླངས་ནས་ལོངས་སྤྱོད་པ་བཞིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། Dātabbaṭṭhena dāyaṃ, taṃ ādiyantīti dāyādā, puttānametaṃ adhivacanaṃ, tesaṃ bhāvo dāyajjaṃ, dāyajjavasena paribhogo dāyajjaparibhogo, puttabhāvena paribhogoti vuttaṃ hoti. Sekkhā hi bhikkhū bhagavato orasaputtā, te pitu santakānaṃ dāyādā hutvā te paccaye paribhuñjanti. Kiṃ pana te bhagavato paccaye paribhuñjanti, udāhu gihīnanti? Gihīhi dinnāpi bhagavatā anuññātattā bhagavato santakā ananuññātesu sabbena sabbaṃ paribhogābhāvato, anuññātesuyeva ca paribhogasambhavato. Dhammadāyādasuttañcettha sādhakaṃ. སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་སྐལ་བ་སཏེ། དེ་ལེན་པས་ན་སྐལ་བ་འཛིན་པ་སྟེ་བུ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། དེ་དག་གི་དངོས་པོ་ནི་སྐལ་བར་ཐོབ་པ་སྟེ། སྐལ་བར་ཐོབ་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལོངས་སྤྱོད་པ་ནི་སྐལ་ཐོབ་ལོངས་སྤྱོད་དེ། བུའི་དངོས་པོས་ལོངས་སྤྱོད་པ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན། སློབ་པའི་དགེ་སློང་རྣམས་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཐུགས་ཀྱི་སྲས་ཡིན་པས། ཁོང་ཚོ་ཕའི་ནོར་གྱི་སྐལ་བ་འཛིན་པ་པོར་གྱུར་ནས་ཡོ་བྱད་དེ་དག་ལ་ལོངས་སྤྱོད་དོ། འོ་ན། ཁོང་ཚོས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡོ་བྱད་ལ་ལོངས་སྤྱོད་དམ། འོན་ཏེ་ཁྱིམ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡོ་བྱད་ལ་ལོངས་སྤྱོད། ཁྱིམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་བྱིན་པ་ཡིན་ནའང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གནང་བའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དབང་བར་གྱུར་པ་ཡིན་ཏེ། མ་གནང་བ་རྣམས་ལ་གཏན་ནས་ལོངས་སྤྱོད་དུ་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། གནང་བ་རྣམས་ལ་ཁོ་ནར་ལོངས་སྤྱོད་རུང་བའི་ཕྱིར་རོ། འདིར་ 'ཆོས་ཀྱི་སྐལ་བ་འཛིན་པའི་མདོ་'ཡང་སྒྲུབ་བྱེད་དོ། Vītarāgā eva taṇhāya dāsabyaṃ atītattā sāmino hutvā paribhuñjantīti āha – ‘‘khīṇāsavassa paribhogo sāmiparibhogo nāmā’’ti. Avītarāgānañhi taṇhāparavasatāya paccayaparibhoge sāmibhāvo natthi, tadabhāvena vītarāgānaṃ tattha sāmibhāvo yathāruciparibhogasambhavato. Tathā hi te paṭikūlampi appaṭikūlākārena, appaṭikūlampi paṭikūlākārena, tadubhayampi vajjetvā ajjhupekkhanākārena paccaye paribhuñjanti, dāyakānañca manorathaṃ pūrenti. Yo panāyaṃ sīlavato paccavekkhitaparibhogo, so iṇaparibhogassa paccanīkattā āṇaṇyaparibhogo nāma hoti. Yathā hi iṇāyiko attano ruciyā icchitaṃ desaṃ gantuṃ na labhati, evaṃ iṇaparibhogayutto lokato [Pg.109] nissarituṃ na labhatīti tappaṭipakkhattā sīlavato paccavekkhitaparibhogo ‘‘āṇaṇyaparibhogo’’ti vuccati, tasmā nippariyāyato catuparibhogavinimutto visuṃyevāyaṃ paribhogoti veditabbo. So idha visuṃ na vutto, dāyajjaparibhogeyeva vā saṅgahaṃ gacchati. Sīlavāpi hi imāya sikkhāya samannāgatattā ‘‘sekho’’tveva vuccati. Imesu paribhogesu sāmiparibhogo dāyajjaparibhogo ca ariyānaṃ puthujjanānañca vaṭṭati, iṇaparibhogo na vaṭṭati. Theyyaparibhoge kathāyeva natthi. Kathaṃ panettha sāmiparibhogo dāyajjaparibhogo ca puthujjanānaṃ sambhavati? Upacāravasena. Yo hi puthujjanassapi sallekhappaṭipattiyaṃ ṭhitassa paccayagedhaṃ pahāya tattha anupalittena cittena paribhogo, so sāmiparibhogo viya hoti. Sīlavato pana paccavekkhitaparibhogo dāyajjaparibhogo viya hoti dāyakānaṃ manorathassa avirādhanato. Kalyāṇaputhujjanassa paribhoge vattabbameva natthi tassa sekkhasaṅgahato. Sekkhasuttaṃ (saṃ. ni. 5.13) hetassa atthassa sādhakaṃ. འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་རྣམས་ཁོ་ན་སྲེད་པའི་བྲན་གྱི་དངོས་པོ་ལས་འདས་པའི་ཕྱིར་བདག་པོར་གྱུར་ནས་ལོངས་སྤྱོད་དོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། 'ཟག་པ་ཟད་པའི་ལོངས་སྤྱོད་པ་ནི་བདག་པོའི་ལོངས་སྤྱོད་པ་ཞེས་བྱའོ་'ཞེས་གསུངས། འདོད་ཆགས་དང་མ་བྲལ་བ་རྣམས་ནི་སྲེད་པའི་དབང་དུ་སོང་བའི་ཕྱིར་ཡོ་བྱད་ལ་ལོངས་སྤྱོད་པ་ལ་བདག་པོའི་དངོས་པོ་མེད་ལ། དེ་མེད་པའི་ཕྱིར་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་རྣམས་ལ་དེ་ལ་བདག་པོའི་དངོས་པོ་ཡོད་དེ། ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན་ལོངས་སྤྱོད་དུ་རུང་བའི་ཕྱིར་རོ། འདི་ལྟར་ཁོང་ཚོས་མི་སྡུག་པའང་མི་སྡུག་པ་མ་ཡིན་པའི་རྣམ་པས་དང་། མི་སྡུག་པ་མ་ཡིན་པའང་མི་སྡུག་པའི་རྣམ་པས་དང་། དེ་གཉིས་ཀ་སྤངས་ནས་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་རྣམ་པས་ཡོ་བྱད་ལ་ལོངས་སྤྱོད་ཅིང་། སྦྱིན་བདག་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པའང་རྫོགས་པར་བྱེད་དོ། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པས་སོ་སོར་བརྟགས་ནས་ལོངས་སྤྱོད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་བུ་ལོན་གྱི་ལོངས་སྤྱོད་པའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བུ་ལོན་མེད་པའི་ལོངས་སྤྱོད་པ་ཞེས་བྱའོ། ཇི་ལྟར་བུ་ལོན་ཅན་གྱིས་རང་གི་འདོད་པ་བཞིན་འགྲོ་བར་འདོད་པའི་ཡུལ་དུ་འགྲོ་མི་ཐོབ་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་བུ་ལོན་གྱི་ལོངས་སྤྱོད་པ་དང་ལྡན་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་ཐར་བར་མི་ཐོབ་པས། དེའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའི་སོ་སོར་བརྟགས་པའི་ལོངས་སྤྱོད་པ་ལ་ 'བུ་ལོན་མེད་པའི་ལོངས་སྤྱོད་པ་'ཞེས་བྱ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་ལོངས་སྤྱོད་པ་བཞི་ལས་གྲོལ་བའི་ལོངས་སྤྱོད་པ་ལོགས་ཤིག་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། དེ་འདིར་ལོགས་སུ་མ་གསུངས་ཏེ། ཡང་ན་སྐལ་ཐོབ་ལོངས་སྤྱོད་ཉིད་དུ་འདུ་བར་འགྱུར་རོ། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའང་བསླབ་པ་འདི་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་ 'སློབ་པ་'ཞེས་བྱ་བ་ཉིད་དོ། ལོངས་སྤྱོད་པ་འདི་དག་གི་ནང་ནས་བདག་པོའི་ལོངས་སྤྱོད་པ་དང་སྐལ་ཐོབ་ལོངས་སྤྱོད་པ་ནི་འཕགས་པ་རྣམས་དང་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ལ་རུང་ལ། བུ་ལོན་གྱི་ལོངས་སྤྱོད་པ་ནི་མི་རུང་ངོ་། བརྐུས་ཏེ་ལོངས་སྤྱོད་པ་ལ་ནི་སྨོས་ཅི་དགོས། འོ་ན། འདིར་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ལ་བདག་པོའི་ལོངས་སྤྱོད་པ་དང་སྐལ་ཐོབ་ལོངས་སྤྱོད་པ་ཇི་ལྟར་འཐད་ཅེ་ན། བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་སོ། འདི་ལྟར་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ཡིན་ནའང་སྦྱངས་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་གནས་ཤིང་ཡོ་བྱད་ལ་ชགས་པ་སྤངས་ནས་དེ་ལ་མ་གོས་པའི་སེམས་ཀྱིས་ལོངས་སྤྱོད་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་བདག་པོའི་ལོངས་སྤྱོད་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་རོ། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའི་སོ་སོར་བརྟགས་པའི་ལོངས་སྤྱོད་པ་ནི་སྦྱིན་བདག་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་དང་མི་འགལ་བའི་ཕྱིར་སྐལ་ཐོབ་ལོངས་སྤྱོད་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་རོ། སྐྱེ་བོ་དམ་པའི་ལོངས་སྤྱོད་པ་ལ་ནི་སྨོས་ཅི་དགོས་ཏེ། དེ་ནི་སློབ་པའི་ཁོངས་སུ་འདུ་བའི་ཕྱིར་རོ། 'སློབ་པའི་མདོ་'ནི་འདིའི་དོན་གྱི་སྒྲུབ་བྱེད་དོ། Imassa bhikkhunoti accharāsaṅghātamattampi kālaṃ mettacittaṃ āsevantassa bhikkhuno. Amogho raṭṭhapiṇḍaparibhogoti ‘‘ayaṃ pabbajito samaṇo bhikkhūti āmisaṃ dentānaṃ tāya mettāsevanāya attano santāne dosamalassa vā tadekaṭṭhānañca pāpadhammānaṃ pabbājanato vūpasamanato saṃsāre ca bhayassa sammāva ikkhaṇato ajjhāsayassa avisaṃvādanenassa amogho raṭṭhapiṇḍaparibhogo. Mahaṭṭhiyanti mahatthikaṃ mahāpayojanaṃ. Mahapphalanti vipulapphalaṃ. Mahānisaṃsanti mahānissandapphalaṃ. Mahājutikanti mahānubhāvaṃ. Mahāvipphāranti mahāvitthāraṃ. Ettha ca paṭhamaṃ kāraṇaṃ mettāsevanāya tassa bhikkhuno sāmiādibhāvena raṭṭhapiṇḍaparibhogārahatā, dutiyaṃ parehi dinnassa dānassa mahaṭṭhiyabhāvakaraṇaṃ. Ko pana vādoti mettāya āsevanamattampi evaṃmahānubhāvaṃ, ko pana vādo bahulīkāre, ettha vattabbameva natthī’’ti attho. དགེ་སློང་འདི་ནི་ཞེས་པ་ནི་སེ་གོལ་གཏོགས་པ་ཙམ་གྱི་དུས་སུའང་བྱམས་པའི་སེམས་བསྟེན་པའི་དགེ་སློང་ལ་བྱའོ། །ཡུལ་འཁོར་གྱི་ཟས་ལ་ལོངས་སྤྱོད་པ་དོན་ཡོད་པ་ཞེས་པ་ནི། འདི་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དགེ་སྦྱོང་དགེ་སློང་ངོ་ཞེས་ཟང་ཟིང་གི་སྦྱིན་པ་བྱིན་པ་རྣམས་ལ། བྱམས་པ་བསྟེན་པ་དེས་རང་གི་རྒྱུད་ལ་ཞེ་སྡང་གི་དྲི་མ་འམ་དེ་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པའི་ཆོས་སྡིག་ཏོ་ཅན་རྣམས་སྤངས་ཤིང་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱས་པའི་ཕྱིར་དང་། འཁོར་བའི་འཇིགས་པ་ལ་ཡང་དག་པར་བལྟས་པའི་ཕྱིར་དང་། རང་གི་བསམ་པ་ལ་མི་བསླུ་བའི་ཕྱིར། ཁོང་གི་ཡུལ་འཁོར་གྱི་ཟས་ལ་ལོངས་སྤྱོད་པ་དོན་ཡོད་པ་ཉིད་དོ། །དོན་ཆེན་པོ་ཞེས་པ་ནི་དོན་ཆེ་བ་སྟེ་དགོས་པ་ཆེན་པོའོ། །འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུ་ཡངས་པའོ། །ཕན་ཡོན་ཆེན་པོ་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་མཐུན་གྱི་འབྲས་བུ་ཆེན་པོའོ། །གཟི་བརྗིད་ཆེན་པོ་ཞེས་པ་ནི་མཐུ་སྟོབས་ཆེན་པོའོ། །ཁྱབ་པ་ཆེན་པོ་ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་ཆེར་རྒྱས་པའོ། །འདིར་རྒྱུ་དང་པོ་ནི་བྱམས་པ་བསྟེན་པས་དགེ་སློང་དེ་བདག་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཡུལ་འཁོར་གྱི་ཟས་ལ་ལོངས་སྤྱོད་པར་འོས་པ་ཉིད་དང་། གཉིས་པ་ནི་གཞན་གྱིས་བྱིན་པའི་སྦྱིན་པ་དེ་དོན་ཆེན་པོ་ཉིད་དུ་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ། །ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་པ་ནི། བྱམས་པ་བསྟེན་པ་ཙམ་ལའང་འདི་ལྟ་བུའི་མཐུ་ཆེན་པོ་ཡོད་ན། མང་དུ་བྱས་པ་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས། འདིར་སྨྲ་དགོས་པ་ཉིད་མེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། 54. Catutthe uppādeti vaḍḍhetīti ettha bhāvanāsaddassa uppādanavaḍḍhanatthatā pubbe vuttā eva. ༥༤. བཞི་པ་ལ། སྐྱེད་པར་བྱེད། འཕེལ་བར་བྱེད་ཅེས་པ་འདིར། སྒོམ་པ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྐྱེད་པ་དང་འཕེལ་བར་བྱེད་པའི་དོན་ཡིན་པ་སྔོན་དུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ།། 55. Pañcame [Pg.110] imesu dvīsūti catutthapañcamesu. ‘‘Tatiye vuttanayeneva veditabba’’nti vatvā tathā veditabbataṃ dassetuṃ – ‘‘yo hi āsevatī’’tiādi vuttaṃ. Tena āsevanābhāvanāmanasikārānaṃ atthavisesābhāvamāha. Yadi evaṃ suttantassa desanā kathanti āha – ‘‘sammāsambuddho panā’’tiādi. Yāya dhammadhātuyāti sabbaññutaññāṇamāha. Tena hi dhammānaṃ ākārabhedaṃ ñatvā tadanurūpaṃ ekampi dhammaṃ tathā vibhajitvā bhagavā dasseti. Tīhi koṭṭhāsehīti āsevanābhāvanāmanasikārabhāgehi. Mettā hi sabbavatthuno mettāyanavasena ānītā sevanā āsevanā, tassā vaḍḍhanā bhāvanā, avissajjetvā manasi ṭhapanaṃ manasikāro. ༥༥. ལྔ་པ་ལ། འདི་གཉིས་ལ་ཞེས་པ་ནི་བཞི་པ་དང་ལྔ་པ་ལའོ། །གསུམ་པ་ལས་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ་ཞེས་གསུངས་ནས། དེ་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཚུལ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། གང་ཞིག་བསྟེན་པར་བྱེད་པ་ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །དེས་ནི་བསྟེན་པ་དང་། སྒོམ་པ་དང་། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་རྣམས་ལ་དོན་གྱི་ཁྱད་པར་མེད་པར་གསུངས་སོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟར་ཡིན་ན། མདོ་སྡེའི་བསྟན་པ་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ནི་ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །ཆོས་ཀྱི་དབྱིངས་གང་གིས་ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་གསུངས་སོ། །དེས་ནི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པའི་ཁྱད་པར་ཤེས་ནས། དེ་དང་མཐུན་པར་ཆོས་གཅིག་ལའང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་ལྟར་རྣམ་པར་ཕྱེ་སྟེ་བསྟན་ཏོ། །ཆ་ཤས་གསུམ་གྱིས་ཞེས་པ་ནི་བསྟེན་པ་དང་། སྒོམ་པ་དང་། ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་ཆ་ཤས་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །བྱམས་པ་ནི་ཡུལ་ཐམས་ཅད་ལ་བྱམས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཉེ་བར་བླངས་ཏེ་བསྟེན་པ་ནི་བསྟེན་པའོ། །དེ་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་ནི་སྒོམ་པའོ། །མ་བཏང་བར་ཡིད་ལ་འཇོག་པ་ནི་ཡིད་ལ་བྱེད་པའོ།། 56. Chaṭṭhe aniyamitavacanaṃ ‘‘ime nāmā’’ti niyametvā avuttattā. Niyamitavacanaṃ ‘‘akusalā’’ti sarūpeneva vuttattā. Asesato pariyādinnā honti appakassapi akusalabhāgassa aggahitassa abhāvato. Akusalaṃ bhajantīti akusalabhāgiyā. Akusalapakkhe bhavāti akusalapakkhikā. Tenāha – ‘‘akusalāyevā’’tiādi. Paṭhamataraṃ gacchatīti paṭhamataraṃ pavattati, paṭhamo padhāno hutvā vattatīti attho. Ekuppādādivasena hi ekajjhaṃ pavattamānesu catūsu arūpakkhandhesu ayameva paṭhamaṃ uppajjatīti idaṃ natthi, lokuttaramaggesu viya pana paññindriyassa, lokiyadhammesu manindriyassa puretarassa bhāvo sātisayoti ‘‘sabbete manopubbaṅgamā’’ti vuttaṃ. Tathā hi abhidhammepi (dha. sa. 1) ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotī’’ti cittaṃ pubbaṅgamaṃ jeṭṭhaṃ katvā desanā pavattā. Suttesupi vuttaṃ – ‘‘manopubbaṅgamā dhammā (dha. pa. 1, 2), chadvārādhipati rājā’’ti (dha. pa. aṭṭha. 2.buddhavaggo, erakapattanāgarājavatthu). Tenāha – ‘‘ete hī’’tiādi. Tesaṃ mano uppādakoti ca yadaggena mano sampayuttadhammānaṃ jeṭṭhako hutvā pavattati, tadaggena te attānaṃ anuvattāpento te tathā uppādento nāma hotīti katvā vuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana cittassa jeṭṭhakabhāvameva sandhāya rājagamanaññāyena sahuppattipi paṭhamuppatti viya katvā vuttāti ayamattho dassito. Anvadevāti eteneva cittassa khaṇavasena paṭhamuppattiyā abhāvo dīpitoti daṭṭhabbo. Tenevāha – ‘‘ekatoyevāti attho’’ti. ༥༦. དྲུག་པ་ལ། མ་ངེས་པའི་ཚིག་ཅེས་པ་ནི། འདི་དག་ཅེས་བྱ་བ་ཞེས་ངེས་བཟུང་ནས་མ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ངེས་པའི་ཚིག་ཅེས་པ་ནི། མི་དགེ་བ་ཞེས་རང་གི་ངོ་བོ་ཉིད་དུ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །མ་ལུས་པར་ཟད་པར་འགྱུར་བ་ནི། མི་དགེ་བའི་ཆ་ཤས་ཆུང་ངུ་ཙམ་ཡང་མ་བསྡུས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །མི་དགེ་བ་ལ་བསྟེན་པས་ནི་མི་དགེ་བའི་ཆར་གཏོགས་པའོ། །མི་དགེ་བའི་ཕྱོགས་སུ་གནས་པས་ནི་མི་དགེ་བའི་ཕྱོགས་མཐུན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་མི་དགེ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །ཐོག་མར་འགྲོ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཐོག་མར་འཇུག་པ་སྟེ། ཐོག་མ་དང་གཙོ་བོ་བྱས་ནས་འཇུག་པའི་དོན་ཏོ། །ལྷན་ཅིག་སྐྱེ་བ་སོགས་ཀྱི་དབང་གིས་གཅིག་ཏུ་འཇུག་པའི་གཟུགས་མེད་པའི་ཕུང་པོ་བཞི་པོ་རྣམས་ལས། འདི་ཉིད་ཐོག་མར་སྐྱེའོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་མེད་ཀྱང་། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ལམ་རྣམས་ལ་ཤེས་རབ་ཀྱི་དབང་པོ་བཞིན་དུ། འཇིག་རྟེན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཡིད་ཀྱི་དབང་པོ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཉིད་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཕྱིར། ཆོས་འདི་དག་ཐམས་ཅད་ནི་ཡིད་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཅན་ནོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་ཆོས་མངོན་པ་ལས་ཀྱང་། གང་གི་ཚེ་འདོད་པར་གཏོགས་པའི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེས་པར་གྱུར་པ་ཞེས་སེམས་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་དང་གཙོ་བོར་བྱས་ནས་བསྟན་པ་འཇུག་གོ། །མདོ་རྣམས་ལས་ཀྱང་། ཆོས་རྣམས་ནི་ཡིད་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཅན་ནོ། །རྒྱལ་པོ་ནི་སྒོ་དྲུག་གི་བདག་པོའོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་འདི་དག་ནི་ཞེས་...སོགས་གསུངས་སོ། །དེ་དག་གི་ཡིད་ནི་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའོ་ཞེས་པ་ནི། ཡིད་དེ་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་གཙོ་བོ་བྱས་ནས་འཇུག་པ་གང་གི་ཚེ། དེའི་ཚེ་དེ་དག་རང་གི་རྗེས་སུ་འབྲང་དུ་བཅུག་ནས་དེ་ལྟར་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་སོ། །འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི་སེམས་ཀྱི་གཙོ་བོ་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས། རྒྱལ་པོ་འགྲོ་བའི་ཚུལ་གྱིས་ལྷན་ཅིག་སྐྱེ་བའང་ཐོག་མར་སྐྱེ་བ་བཞིན་དུ་བྱས་ནས་གསུངས་པས་དོན་འདི་བསྟན་ཏོ། །དེའི་རྗེས་ཐོགས་ཉིད་དུ་ཞེས་པས་ནི་འདི་ཉིད་ཀྱིས་སེམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མའི་དབང་གིས་ཐོག་མར་སྐྱེ་བ་མེད་པ་གསལ་བར་བྱས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་ལྷན་ཅིག་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ་ཞེས་གསུངས་སོ།། 57. Sattame [Pg.111] catubhūmakāpi kusalā dhammā kathitāti ‘‘ye keci kusalā dhammā’’ti anavasesapariyādānato vuttaṃ. ༥༧. བདུན་པ་ལ། ས་བཞིའི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་གསུངས་པའི་ཕྱིར། དགེ་བའི་ཆོས་གང་ཅི་ཡང་ཞེས་མ་ལུས་པར་ཟད་པར་བསྡུ་བའི་སྒོ་ནས་གསུངས་སོ།། 58. Aṭṭhame idanti liṅgavipallāsena niddeso, nipātapadaṃ vā etaṃ ‘‘yadida’’ntiādīsu viyāti āha – ‘‘ayaṃ pamādoti attho’’ti. Pamajjanākāroti pamādāpatti. Cittassa vossaggoti imesu ettakesu ṭhānesu satiyā aniggaṇhitvā cittassa vossajjanaṃ sativiraho. Vossaggānuppadānanti vossaggassa anu anu padānaṃ punappunaṃ vissajjanaṃ. Asakkaccakiriyatāti etesaṃ dānādīnaṃ kusaladhammānaṃ pavattane puggalassa vā deyyadhammassa vā asakkaccakiriyā. Satatabhāvo sātaccaṃ, sātaccena kiriyā sātaccakiriyā, sāyeva sātaccakiriyatā, na sātaccakiriyatā asātaccakiriyatā. Anaṭṭhitakiriyatāti aniṭṭhitakiriyatā nirantaraṃ na anuṭṭhitakiriyatā ca. Olīnavuttitāti nirantarakaraṇasaṅkhātassa vipphārassa abhāvena olīnavuttitā. Nikkhittachandatāti kusalakiriyāya vīriyachandassa nikkhittabhāvo. Nikkhittadhuratāti vīriyadhurassa oropanaṃ, osakkitamānasatāti attho. Anadhiṭṭhānanti kusalakaraṇe appatiṭṭhitabhāvo. Ananuyogoti ananuyuñjanaṃ. Kusaladhammesu āsevanādīnaṃ abhāvo anāsevanādayo. Pamādoti sarūpaniddeso. Pamajjanāti ākāraniddeso. Pamajjitattanti bhāvaniddeso. Parihāyantīti iminā pamādassa sāvajjataṃ dasseti. Tayidaṃ lokiyānaṃ vasena, na lokuttarānanti āha – ‘‘uppannā…pe… ida’’ntiādi. ༥༨. བརྒྱད་པ་ལ། འདི་ཞེས་པ་ནི་རྟགས་འཁྲུལ་བའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པ་འམ། ཡང་ན་འདི་ལྟ་སྟེ་ཞེས་པ་སོགས་བཞིན་དུ་ཚིག་ཕྲད་ཡིན་པས་ན། འདི་ནི་བག་མེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །བག་མེད་པའི་རྣམ་པ་ཞེས་པ་ནི་བག་མེད་པར་ལྷུང་བའོ། །སེམས་གཏོང་བ་ཞེས་པ་ནི་གནས་འདི་འདྲ་བ་རྣམས་སུ་དྲན་པས་མ་ཟིན་པར་སེམས་གློད་པ་སྟེ་དྲན་པ་དང་བྲལ་བའོ། །གཏོང་བ་རྗེས་སུ་སྦྱིན་པ་ཞེས་པ་ནི་གཏོང་བ་ལ་ཡང་དང་ཡང་དུ་རྗེས་སུ་སྦྱིན་པ་སྟེ་ཡང་ཡང་གློད་པའོ། །མ་གུས་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དགེ་བའི་ཆོས་འདི་དག་སྒྲུབ་པ་ལ། གང་ཟག་གམ་སྦྱིན་པའི་ཆོས་ལ་མ་གུས་པར་བྱེད་པའོ། །རྒྱུན་མི་ཆད་པའི་དངོས་པོ་ནི་རྒྱུན་ཆགས་པ་ཉིད་དོ། །རྒྱུན་ཆགས་པས་བྱེད་པ་ནི་རྒྱུན་ཆགས་པར་བྱེད་པའོ། །དེ་ཉིད་རྒྱུན་ཆགས་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ། །རྒྱུན་ཆགས་པར་བྱེད་པ་མ་ཡིན་པ་ནི་རྒྱུན་ཆགས་པར་བྱེད་པ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དོ། །མ་གནས་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་མཐར་མ་ཕྱིན་པར་བྱེད་པ་དང་རྒྱུན་དུ་མི་བརྩོན་པར་བྱེད་པའོ། །ཞུམ་པའི་ཚུལ་གྱིས་གནས་པ་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་དུ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་སྤྲོ་བ་མེད་པས་ཞུམ་པའི་ཚུལ་གྱིས་གནས་པའོ། །འདུན་པ་བཏང་བ་ཉིད་ཞེས་པ་ནི་དགེ་བ་བྱེད་པ་ལ་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་འདུན་པ་བཏང་བའི་དངོས་པོའོ། །ཁུར་བོར་བ་ཉིད་ཞེས་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཁུར་ཕབ་པ་སྟེ། སེམས་ཕྱིར་ནུར་བའི་དོན་ཏོ། །ལྷག་པར་མི་གནས་པ་ཞེས་པ་ནི་དགེ་བ་སྒྲུབ་པ་ལ་མི་གནས་པའི་དངོས་པོའོ། །མི་སྦྱོར་བ་ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་མི་སྦྱོར་བའོ། །དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་བསྟེན་པ་ལ་སོགས་པ་མེད་པ་ནི་མི་བསྟེན་པ་ལ་སོགས་པའོ། །བག་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ངོ་བོ་བསྟན་པའོ། །བག་མེད་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་བསྟན་པའོ། །བག་མེད་པ་ཉིད་ཞེས་པ་ནི་དངོས་པོའི་གནས་སྐབས་བསྟན་པའོ། །ཉམས་པར་འགྱུར་བ་ཞེས་པས་ནི་འདིས་བག་མེད་པའི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་ཉིད་བསྟན་ཏོ། །འདི་ནི་འཇིག་རྟེན་པའི་དབང་དུ་བྱས་པ་ཡིན་གྱི། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་དབང་དུ་མ་ཡིན་པས་ན། སྐྱེས་པ་...ལྷག་མ་...འདི་ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། 59. Navame na pamajjati etenāti appamādo, pamādassa paṭipakkho satiyā avippavāso. Atthato niccaṃ upaṭṭhitāya satiyā etaṃ nāmaṃ. Pamādo pana satiyā satisampajaññassa vā paṭipakkhabhūto akusalacittuppādo daṭṭhabbo. Tenāha – ‘‘pamādassa paṭipakkhavasena vitthārato veditabbo’’ti. ༥༩. དགུ་པ་ལ། འདིས་བག་མེད་པར་མི་བྱེད་པས་བག་ཡོད་པ་སྟེ། བག་མེད་པའི་གཉེན་པོ་དྲན་པ་དང་མ་བྲལ་བའོ། །དོན་དུ་ནི་རྟག་ཏུ་ཉེ་བར་གནས་པའི་དྲན་པ་ལ་མིང་འདི་ལྟར་བཏགས་སོ། །བག་མེད་པ་ནི་དྲན་པ་འམ་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་གྱི་གཉེན་པོར་གྱུར་པའི་མི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བ་ལ་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་བག་མེད་པའི་གཉེན་པོའི་དབང་གིས་རྒྱས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ་ཞེས་གསུངས་སོ།། 60. Dasame kucchitaṃ sīdatīti kusīto da-kārassa ta-kāraṃ katvā, tassa bhāvo kosajjaṃ, ālasiyanti attho. ༦༠. བཅུ་པ་ལ། སྨད་པར་བྱས་ཏེ་བྱིང་བས་ལེ་ལོ་ཅན་ཏེ། ད་ཡིག་ནི་ཏ་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བའོ། །དེའི་དངོས་པོ་ནི་ལེ་ལོ་སྟེ། སྙོམས་ལས་ཀྱི་དོན་ཏོ།། Accharāsaṅghātavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. སེ་གོལ་གཏོགས་པའི་ཚན་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།། 7. Vīriyārambhādivaggavaṇṇanā ༧. བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚན་པའི་འགྲེལ་བཤད། 61. Sattamassa [Pg.112] paṭhame vīrānaṃ kammanti vīriyaṃ, vidhinā vā īrayitabbaṃ pavattetabbanti vīriyaṃ, tadeva kusalakiriyāya padhānaṭṭhena ārambho vīriyārambho. Āraddhavīriyatā paggahitavīriyatā paripuṇṇavīriyatāti paccekaṃ vīriyatāsaddo yojetabbo. ༦༡. བདུན་པའི་དང་པོ་ལ། དཔའ་བོ་རྣམས་ཀྱི་ལས་ནི་བརྩོན་འགྲུས་སོ། །ཡང་ན་ཆོ་ག་བཞིན་དུ་བསྐུལ་ཞིང་འཇུག་པར་བྱ་བ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་སོ། །དེ་ཉིད་དགེ་བ་སྒྲུབ་པ་ལ་གཙོ་བོའི་ཚུལ་གྱིས་རྩོམ་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པའོ། །བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་ཉིད་དང་། བརྩོན་འགྲུས་བཟུང་བ་ཉིད་དང་། བརྩོན་འགྲུས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཉིད་ཅེས་སོ་སོ་ལ་བརྩོན་འགྲུས་ཉིད་ཀྱི་སྒྲ་སྦྱར་བར་བྱའོ།། 62. Dutiye mahatī icchā etassāti mahiccho, tassa bhāvo mahicchatā. Mahāvisayo lobho mahālobho mahantānaṃ vatthūnaṃ bahūnañca abhigijjhanato. Itarītarātiādinā pabbajitānaṃ uppajjanamahicchatā vuttā. Pañcahi kāmaguṇehītiādi gahaṭṭhānaṃ vasena vuttaṃ. Icchāti sabhāvaniddeso. Icchāgatāti icchāpavattā. Mahicchatāti mahāicchatā. Atthato panāyaṃ rāgo evāti vuttaṃ – ‘‘rāgo sārāgo’’tiādi. ༦༢. གཉིས་པ་ལ། འདི་ལ་འདོད་པ་ཆེན་པོ་ཡོད་པས་འདོད་ཆེན་ཅན་ནོ། །དེའི་དངོས་པོ་ནི་འདོད་པ་ཆེ་བ་ཉིད་དོ། །ཡུལ་ཆེན་པོ་ལ་ཆགས་པ་ནི་ཆགས་པ་ཆེན་པོ་སྟེ། དངོས་པོ་ཆེན་པོ་དང་མང་པོ་ལ་བརྐམ་པའི་ཕྱིར་རོ། །གང་ཡང་རུང་བ་ཞེས་སོགས་ཀྱིས་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ལ་སྐྱེ་བའི་འདོད་པ་ཆེ་བ་གསུངས་སོ། །འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔས་ཞེས་སོགས་ནི་ཁྱིམ་པ་རྣམས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ནས་གསུངས་སོ། །འདོད་པ་ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ངོ་བོ་བསྟན་པའོ། །འདོད་པར་གཏོགས་པ་ཞེས་པ་ནི་འདོད་པས་ཞུགས་པའོ། །འདོད་པ་ཆེ་བ་ཉིད་ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་ཆེན་པོའོ། །དོན་དུ་ནི་འདི་འདོད་ཆགས་ཉིད་ཡིན་པས་ན། འདོད་ཆགས་དང་ཀུན་ཏུ་ཆགས་པ་ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། 63. Tatiye appicchassāti ettha appa-saddo abhāvattho ‘‘appābādho hoti appātaṅko’’tiādīsu (ma. ni. 2.304) viyāti āha – ‘‘anicchassā’’ti. Loke pākaṭassa hi akkhirogakucchirogādibhedassa ābādhassa abhāvaṃ sandhāya ‘‘appābādho’’ti vuttaṃ. Idāni vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘ettha hī’’tiādi vuttaṃ. Byañjanaṃ sāvasesaṃ viya parittakepi appasaddassa dissamānattā. Attho pana niravaseso sabbaso paccayicchāya abhāvassa adhippetattā. Tenāha – ‘‘na hī’’tiādi. ༦༣. གསུམ་པ་ལ། འདོད་པ་ཆུང་བ་ལ་ཞེས་པ་འདིར། ཉུང་བ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ནད་ཉུང་བ་དང་གནོད་པ་ཉུང་བ་ཞེས་སོགས་བཞིན་དུ་མེད་པའི་དོན་ཡིན་པས་ན། འདོད་པ་མེད་པ་ལ་ཞེས་གསུངས་སོ། །འཇིག་རྟེན་ན་ཡོངས་སུ་གྲགས་པའི་མིག་གི་ནད་དང་ལྟོ་བའི་ནད་ལ་སོགས་པའི་ནད་མེད་པ་ལ་དགོངས་ནས། ནད་ཉུང་བ་ཞེས་གསུངས་སོ། །ད་ནི་བཤད་ཟིན་པའི་དོན་དེ་ཉིད་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། འདིར་ནི་ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །ཚིག་ནི་ལྷག་མ་དང་བཅས་པ་བཞིན་ཏེ། ཉུང་ངུ་ཙམ་ལའང་ཉུང་བའི་སྒྲ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །དོན་ནི་ལྷག་མ་མེད་པ་སྟེ། ཡོ་བྱད་ལ་འདོད་པ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མེད་པ་ལ་དགོངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། Icchāya abhāveneva appiccho nāma hotīti imamatthaṃ pakārantarena dīpetuṃ – ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Atricchatā nāma atra atra icchā. Asantaguṇasambhāvanatāya pāpā lāmikā nihīnā icchā pāpicchatā. Yāya paccayuppādanatthaṃ attani vijjamānaguṇe sambhāveti, paccayānaṃ paṭiggahaṇe ca na mattaṃ jānāti, ayaṃ mahicchatā. Asantaguṇasambhāvanatāti attani avijjamānānaṃ guṇānaṃ vijjamānānaṃ viya paresaṃ pakāsanā. Santaguṇasambhāvanatāti icchācāre ṭhatvā attani vijjamānasīladhutadhammādiguṇavibhāvanā. Tādisassapi paṭiggahaṇe amattaññutāpi hoti, sāpi abhidhamme āgatāyevāti sambandho. Dussantappayoti duttappayo. འདོད་པ་མེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་འདོད་པ་ཆུང་བ་ཞེས་བྱ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་རྣམ་པ་གཞན་གྱིས་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། གཞན་ཡང་ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །ལྷག་པར་འདོད་པ་ཞེས་པ་ནི་འདི་དང་འདི་ལ་འདོད་པའོ། །མེད་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་རློམ་པས་སྡིག་ཏོ་ཅན་དང་། ངན་པ། དམན་པའི་འདོད་པ་ནི་འདོད་པ་ངན་པའོ། །གང་གིས་ཡོ་བྱད་སྐྱེད་པའི་ཕྱིར། རང་ལ་ཡོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་རློམ་ཞིང་། ཡོ་བྱད་ལེན་པ་ལ་ཚོད་མི་ཤེས་པ་འདི་ནི་འདོད་པ་ཆེ་བའོ། །མེད་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་རློམ་པ་ཞེས་པ་ནི། རང་ལ་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཡོད་པ་བཞིན་དུ་གཞན་ལ་སྟོན་པའོ། །ཡོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་རློམ་པ་ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་སྤྱོད་པ་ལ་གནས་ནས། རང་ལ་ཡོད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་གསལ་བར་བྱེད་པའོ། །དེ་ལྟ་བུ་ལེན་པ་ལའང་ཚོད་མི་ཤེས་པ་ཉིད་ཡོད་དེ། དེ་ཡང་ཆོས་མངོན་པ་ལས་འབྱུང་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། །ཚིམ་པར་དཀའ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཚིམ་པར་བྱེད་དཀའ་བའོ།། Atilūkhabhāvanti [Pg.113] pattacīvaravasena ativiya lūkhabhāvaṃ. Tadassa disvā manussā ‘‘ayaṃ amaṅgaladivaso, sumbhakasiniddhapattacīvaro ayyo pubbaṅgamo kātabbo’’ti cintetvā, ‘‘bhante, thokaṃ bahi hothā’’ti āhaṃsu. Ummujjīti manussānaṃ ajānantānaṃyeva pathaviyaṃ nimujjitvā gaṇhantoyeva ummujji. Yadi thero ‘‘khīṇāsavabhāvaṃ jānantū’’ti iccheyya, na naṃ manussā ‘‘bahi hothā’’ti vadeyyuṃ, khīṇāsavānaṃ pana tathācittameva na uppajjeyya. ཧ་ཅང་ལྷྭག་པའི་དངོས་པོ་ཞེས་པ་ནི། ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་ཀྱི་དབང་གིས་ཧ་ཅང་རྩུབ་པའི་དངོས་པོའོ། །མི་རྣམས་ཀྱིས་ཁོང་གི་དེ་ཉིད་མཐོང་ནས། འདི་ནི་བཀྲ་མི་ཤིས་པའི་ཉིན་མོ་ཞིག་སྟེ། ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་ཧ་ཅང་རྩུབ་ཅིང་སྣུམ་པ་མེད་པའི་འཕགས་པ་འདི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བར་བྱའོ་ཞེས་བསམས་ནས། བཙུན་པ། ཅུང་ཟད་ཕྱི་རོལ་དུ་བཞུགས་ཤིག་ཅེས་སྨྲས་སོ། །ཕྱིར་ཐོན་པ་ཞེས་པ་ནི། མི་རྣམས་ཀྱིས་མ་ཤེས་བཞིན་དུ་ས་ལ་བྱིང་ནས་ལེན་བཞིན་དུ་ཕྱིར་ཐོན་པའོ། །གལ་ཏེ་གནས་བརྟན་དེས་ བདག་ཟག་པ་ཟད་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་འདོད་ན། མི་རྣམས་ཀྱིས་ཁོང་ལ་ ཕྱི་རོལ་དུ་བཞུགས་ཤིག་ཅེས་མི་སྨྲ་མོད། འོན་ཀྱང་ཟག་པ་ཟད་པ་རྣམས་ལ་དེ་ལྟ་བུའི་སེམས་ནི་སྐྱེ་བར་མི་འགྱུར་རོ།། Appicchatāpadhānaṃ puggalādhiṭṭhānaṃ catubbidhaicchāpabhedaṃ dassetvā punapi puggalādhiṭṭhānena catubbidhaṃ icchābhedaṃ dassento ‘‘aparopi catubbidho appiccho’’tiādimāha. Paccayaappicchoti paccayesu icchārahito. Dhutaṅgaappicchoti dhutaguṇasambhāvanāya icchārahito. Pariyattiappicchoti bahussutasambhāvanāya icchārahito. Adhigamaappicchoti ‘‘ariyo’’ti sambhāvanāya icchārahito. Dāyakassa vasanti appaṃ vā yaṃ dātukāmo bahuṃ vāti dāyakassa cittassa vasaṃ, ajjhāsayanti attho. Deyyadhammassa vasanti deyyadhammassa abahubhāvaṃ. Attano thāmanti attano pamāṇaṃ. Yattakena attā yāpeti, tattakasseva gahaṇaṃ. Yadi hītiādi saṅkhepato vuttassa atthassa vivaraṇaṃ. Pamāṇenevāti yāpanappamāṇeneva. འདོད་ཆུང་བ་གཙོ་བོར་བྱས་པའི་གང་ཟག་ལ་བརྟེན་པའི་བསྟན་པ་འདོད་པ་རྣམ་པ་བཞིའི་དབྱེ་བ་བསྟན་ནས། ཡང་བསྐྱར་གང་ཟག་ལ་བརྟེན་པའི་བསྟན་པས་འདོད་པའི་དབྱེ་བ་རྣམ་པ་བཞི་སྟོན་པར། “གཞན་ཡང་འདོད་ཆུང་རྣམ་པ་བཞི་ཡོད་དེ།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། ཡོ་བྱད་ལ་འདོད་ཆུང་བ་ནི་ཡོ་བྱད་རྣམས་ལ་འདོད་པ་དང་བྲལ་བའོ། །སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་འདོད་ཆུང་བ་ནི་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་བསྔགས་པ་བརྗོད་པར་འདོད་པ་དང་བྲལ་བའོ། །ལུང་ལ་འདོད་ཆུང་བ་ནི་མང་དུ་ཐོས་པས་བསྔགས་པ་བརྗོད་པར་འདོད་པ་དང་བྲལ་བའོ། །རྟོགས་པ་ལ་འདོད་ཆུང་བ་ནི་ “འཕགས་པའོ་” ཞེས་བསྔགས་པ་བརྗོད་པར་འདོད་པ་དང་བྲལ་བའོ། །“སྦྱིན་བདག་གི་དབང་གིས་” ཞེས་པ་ནི་ཉུང་ངུ་ཞིག་གམ། ཡང་ན་མང་པོ་ཞིག་སྦྱིན་པར་འདོད་པ་སྟེ། སྦྱིན་བདག་གི་བསམ་པའི་དབང་གིས་ཏེ། བསམ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །“སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་” ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་མང་པོ་མ་ཡིན་པའི་དངོས་པོའོ། །“རང་གི་མཐུ་” ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ཚོད་དོ། །རང་ཉིད་ཇི་ཙམ་གྱིས་འཚོ་བར་བྱེད་པ་དེ་ཙམ་ཁོ་ན་ལེན་པའོ། །“གལ་ཏེ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་མདོར་བསྡུས་ཏེ་བཤད་པའི་དོན་གྱི་འགྲེལ་བའོ། །“ཚོད་ཁོ་ནས་” ཞེས་པ་ནི་འཚོ་བའི་ཚོད་ཁོ་ནས་སོ།། Ekabhikkhupi nāññāsīti sosānikavatte sammadeva vattitattā ekopi bhikkhu na aññāsi. Abbokiṇṇanti avicchedaṃ. Dutiyo maṃ jāneyyāti dutiyo sahāyabhūtopi yathā maṃ jānituṃ na sakkuṇeyya, tathā saṭṭhi vassāni nirantaraṃ susāne vasāmi, tasmā ahaṃ aho sosānikuttamo. Upakāro hutvāti uggahaparipucchādīhi pariyattidhammavasena upakāro hutvā. Dhammakathāya janapadaṃ khobhetvāti lomahaṃsanasādhukāradānacelukkhepādivasena sannipatitaṃ itarañca ‘‘kathaṃ nu kho appaṃ ayyassa santike dhammaṃ sossāmā’’ti kolāhalavasena mahājanaṃ khobhetvā? Yadi thero bahussutabhāvaṃ jānāpetuṃ iccheyya, pubbeva janapadaṃ khobhento dhammaṃ katheyya. Gatoti ‘‘ayaṃ so, yena rattiyaṃ dhammakathā katā’’ti jānanabhāvena pariyattiappicchatāya purāruṇāva gato. “དགེ་སློང་གཅིག་གིས་ཀྱང་མ་ཤེས་སོ་” ཞེས་པ་ནི་དུར་ཁྲོད་པའི་བརྟུལ་ཞུགས་ལ་ཡང་དག་པར་ཞུགས་པའི་ཕྱིར། དགེ་སློང་གཅིག་གིས་ཀྱང་མ་ཤེས་སོ། །“མ་འདྲེས་པ་” ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་མ་ཆད་པའོ། །“གཉིས་པས་ང་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་པ་ནི་གྲོགས་སུ་གྱུར་པའི་གཉིས་པ་ཞིག་གིས་ཀྱང་ང་ཇི་ལྟར་ཤེས་མི་ནུས་པ་དེ་ལྟར། ལོ་དྲུག་ཅུའི་བར་དུ་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་དུར་ཁྲོད་དུ་གནས་པས། དེའི་ཕྱིར་ང་ནི་ཀྱེ་མ་དུར་ཁྲོད་པ་མཆོག་གོ། །“ཕན་ཐོགས་པར་གྱུར་ཏེ་” ཞེས་པ་ནི་འཛིན་པ་དང་དྲི་བ་ལ་སོགས་པ་ལུང་གི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་ཕན་ཐོགས་པར་གྱུར་ཏེའོ། །“ཆོས་ཀྱི་གཏམ་གྱིས་ཡུལ་འཁོར་འཁྲུགས་པར་བྱས་ཏེ་” ཞེས་པ་ནི་སྤུ་ཟིང་ཞེས་བྱེད་པ་དང་། ལེགས་སོ་ཞེས་བརྗོད་པ་དང་། གོས་གཡོབ་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་འདུས་པ་དང་གཞན་དག་ “ཇི་ལྟར་ན་བདག་ཅག་གིས་འཕགས་པའི་སྤྱན་སྔར་ཆོས་ཅུང་ཟད་ཅིག་ཐོས་པར་འགྱུར་” ཞེས་པའི་ཅ་ཅོའི་སྒྲའི་དབང་གིས་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་འཁྲུགས་པར་བྱས་ཏེ་འམ། གལ་ཏེ་གནས་བརྟན་གྱིས་མང་དུ་ཐོས་པའི་དངོས་པོ་ཤེས་པར་བྱེད་འདོད་ན། སྔོན་ཁོ་ནར་ཡུལ་འཁོར་འཁྲུགས་པར་བྱེད་བཞིན་དུ་ཆོས་བཤད་པར་འགྱུར་རོ། །“གཤེགས་སོ་” ཞེས་པ་ནི་ “འདི་ནི་མཚན་མོ་ཆོས་ཀྱི་གཏམ་བྱས་པ་དེ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་ཤེས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། ལུང་ལ་འདོད་ཆུང་བའི་ཉིད་ཀྱིས་ཐོ་རངས་སྔ་མོ་ནས་གཤེགས་སོ།། Tayo [Pg.114] kulaputtā viyāti pācīnavaṃsadāye sāmaggivāsaṃvuṭṭhā anuruddho, nandiyo, kimiloti ime tayo kulaputtā viya. Etesupi hi anuruddhattherena bhagavatā ‘‘atthi pana vo anuruddhā evaṃ appamattānaṃ ātāpīnaṃ pahitattānaṃ viharantānaṃ uttarimanussadhammo alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti (ma. ni. 1.328) puṭṭhena ‘‘idha pana mayaṃ, bhante, yāvadeva ākaṅkhāma, vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmā’’tiādinā (ma. ni. 1.328) anupubbavihārasamāpattīsu ārocitāsu itare therā na icchiṃsu. Tathā hi te pakkante bhagavati āyasmantaṃ anuruddhaṃ etadavocuṃ – ‘‘kinnu mayaṃ āyasmato anuruddhassa evamārocimha ‘imāsañca imāsañca vihārasamāpattīnaṃ mayaṃ lābhino’ti? Yaṃ no āyasmā anuruddho bhagavato sammukhāpi āsavānaṃ khayaṃ pakāsetī’’ti? Ghaṭīkāropi attano ariyabhāve kikissa rañño bhagavatā ārocite na attamano ahosi? Tenāha – ‘‘ghaṭīkārakumbhakāro viyā’’ti. Imasmiṃ panattheti ‘‘yathayidaṃ, bhikkhave, appicchatā’’ti vutte appicchatāsaṅkhāte atthe. Balavaalobhenāti daḷhatarappavattikena alobhena. “རིགས་ཀྱི་བུ་གསུམ་པོ་བཞིན་དུ་” ཞེས་པ་ནི་ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་སྨྱུག་མའི་ཚལ་དུ་མཐུན་པར་གནས་པར་དམ་བཅས་པའི་མ་འགགས་པ་དང་། དགའ་བྱེད་དང་། ཀི་མི་ལ་སྟེ་རིགས་ཀྱི་བུ་གསུམ་པོ་འདི་དག་བཞིན་ནོ། །འདི་དག་ལས་ཀྱང་གནས་བརྟན་མ་འགགས་པ་ལ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ “མ་འགགས་པ་དག་གནས་པ་འདི་ལྟར་བག་ཡོད་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་ཆེ་བ་དང་། བདག་ཉིད་བཏང་སྟེ་གནས་པ་རྣམས་ལ། མིའི་ཆོས་ལས་བླ་ན་མེད་པའི་འཕགས་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་མཐོང་བའི་ཁྱད་པར་ཐོབ་པའི་བདེ་བར་གནས་པ་ཡོད་དམ་” ཞེས་དྲིས་པ་ན། “བཙུན་པ་བདག་ཅག་ནི་འདི་ནི་ཇི་ཙམ་འདོད་པ་བཞིན་དུ། འདོད་པ་རྣམས་ལས་དབེན་ཞིང་། མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལས་དབེན་པ། རྟོག་པ་དང་བཅས་ཤིང་དཔྱོད་པ་དང་བཅས་པ། དབེན་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་དགའ་བ་དང་བདེ་བ་ཅན་གྱི་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ་གནས་སོ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་མཐར་གྱིས་གནས་པའི་སྙོམས་འཇུག་རྣམས་བཤད་པ་ན། གནས་བརྟན་གཞན་དག་གིས་མ་འདོད་དོ། །དེ་ལྟར་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་གཤེགས་པའི་ཚེ། དེ་དག་གིས་ཚེ་དང་ལྡན་པ་མ་འགགས་པ་ལ་འདི་སྐད་ཅེས་སྨྲས་ཏེ། “བདག་ཅག་གིས་ཚེ་དང་ལྡན་པ་མ་འགགས་པ་ལ་ ‘བདག་ཅག་ནི་གནས་པ་དང་སྙོམས་འཇུག་འདི་དང་འདི་དག་ཐོབ་པའོ་’ ཞེས་དེ་ལྟར་བཤད་དམ། གང་གི་ཕྱིར་ཚེ་དང་ལྡན་པ་མ་འགགས་པས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་ཡང་ཟག་པ་ཟད་པ་གསལ་བར་བྱེད་དམ་” ཞེས་སོ། །རྫ་མཁན་གྷ་ཊི་ཀཱ་རཱ་ཡང་རང་ཉིད་འཕགས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་རྒྱལ་པོ་ཀི་ཀི་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བཤད་པ་ན། ཡིད་མགུ་བར་མ་གྱུར་ཏམ། དེའི་ཕྱིར་ “རྫ་མཁན་གྷ་ཊི་ཀཱ་རཱ་བཞིན་དུ་” ཞེས་གསུངས། “དོན་འདི་ལ་” ཞེས་པ་ནི་ “དགེ་སློང་དག་འདི་ལྟ་སྟེ་འདོད་ཆུང་ཉིད་དོ་” ཞེས་གསུངས་པའི་འདོད་ཆུང་ཉིད་དུ་བགྲང་བའི་དོན་ལའོ། །“སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་མ་ཆགས་པས་” ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་བརྟན་པར་འཇུག་པའི་མ་ཆགས་པས་སོ།། 64. Catutthe natthi etassa santuṭṭhīti asantuṭṭhi, tassa bhāvo asantuṭṭhitā. Taṃ pana sarūpato dassento ‘‘asantuṭṭhe puggale…pe… lobho’’ti āha. Sevantassātiādīni aññamaññavevacanāni. ༦༤. བཞི་པ་ལ་“འདི་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་མེད་པས་” ཞེས་པ་ནི་ཆོག་མི་ཤེས་པ་སྟེ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་ཆོག་མི་ཤེས་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ཉིད་རང་གི་ངོ་བོའི་སྒོ་ནས་སྟོན་པར། “ཆོག་མི་ཤེས་པའི་གང་ཟག་ལ་…པེ་… བརྣབ་སེམས་སོ་” ཞེས་གསུངས། “བསྟེན་པ་ལ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཕན་ཚུན་རྣམ་གྲངས་སུ་གྱུར་པའི་ཚིག་རྣམས་སོ།། 65-67. Pañcame tussanaṃ tuṭṭhi, samaṃ, sakena, santena vā tuṭṭhi etassāti santuṭṭhi, tassa bhāvo santuṭṭhitā. Yassa santosassa atthitāya bhikkhu ‘‘santuṭṭho’’ti vuccati, taṃ dassento ‘‘itarītarapaccayasantosena samannāgatassā’’ti āha – cīvarādike yattha katthaci kappiye paccaye santussanena samaṅgībhūtassāti attho. Atha vā itaraṃ vuccati hīnaṃ paṇītato aññattā, tathā paṇītampi itaraṃ hīnato aññattā. Apekkhāsiddhā hi itaratā. Iti yena dhammena hīnena vā paṇītena vā cīvarādipaccayena santussati, so tathā pavatto alobho itarītarapaccayasantoso, tena samannāgatassa[Pg.115]. Yathālābhaṃ attano lābhānurūpaṃ santoso yathālābhasantoso. Sesapadadvayepi eseva nayo. Labbhatīti vā lābho, yo yo lābho yathālābho, tena santoso yathālābhasantoso. Balanti kāyabalaṃ. Sāruppanti bhikkhuno anucchavikatā. ༦༥-༦༧. ལྔ་པ་ལ་མགུ་བ་ནི་དགའ་བའོ། །མཉམ་པའམ། རང་གིའམ། ཞི་བས་དགའ་བ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ཆོག་ཤེས་པ་སྟེ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་ཆོག་ཤེས་པ་ཉིད་དོ། །ཆོག་ཤེས་པ་གང་ཡོད་པས་དགེ་སློང་ལ་ “ཆོག་ཤེས་པ་” ཞེས་བརྗོད་པ་དེ་ཉིད་སྟོན་པར། “གང་རུང་གི་རྐྱེན་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་དང་ལྡན་པ་” ཞེས་གསུངས་ཏེ། ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པ་རུང་བའི་རྐྱེན་གང་ཡང་རུང་བ་ལ་ཆོག་ཤེས་པས་ལྡན་པར་གྱུར་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །ཡང་ན། གང་རུང་ཞེས་པ་ནི་གྱ་ནོམ་པ་ལས་གཞན་པའི་དམན་པ་ལ་བརྗོད་དེ། དེ་བཞིན་དུ་གྱ་ནོམ་པའང་དམན་པ་ལས་གཞན་པའི་གང་རུང་ངོ་། །ལྟོས་ནས་གྲུབ་པ་ནི་གང་རུང་ཉིད་དོ། །འདི་ལྟར་ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་དམན་པའམ་གྱ་ནོམ་པ་གང་གིས་ཆོག་ཤེས་པར་བྱེད་པ་དེ། དེ་ལྟར་ཞུགས་པའི་མ་ཆགས་པ་ནི་གང་རུང་གི་རྐྱེན་ལ་ཆོག་ཤེས་པ་སྟེ། དེ་དང་ལྡན་པོ། །ཇི་ལྟར་རྙེད་པ་བཞིན་ཏེ་རང་གི་རྙེད་པ་དང་མཐུན་པར་ཆོག་ཤེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་རྙེད་པར་ཆོག་ཤེས་པའོ། །ལྷག་མའི་ཚིག་གཉིས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །ཡང་ན་རྙེད་པར་འགྱུར་བས་རྙེད་པ་སྟེ། རྙེད་པ་གང་དང་གང་བ་ནི་ཇི་ལྟར་རྙེད་པ་སྟེ། དེས་ཆོག་ཤེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་རྙེད་པར་ཆོག་ཤེས་པའོ། །“སྟོབས་” ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་སྟོབས་སོ། །“མཐུན་པ་” ཞེས་པ་ནི་དགེ་སློང་ལ་འོས་ཤིང་འཚམ་པའོ།། Yathāladdhato aññassa apatthanā nāma siyā appicchatāpi pavattiākāroti tato vinivecitameva santosassa sarūpaṃ dassento ‘‘labhantopi na gaṇhātī’’ti āha. Taṃ parivattetvā pakatidubbalādīnaṃ garucīvaraṃ aphāsubhāvāvahaṃ sarīrakhedāvahañca hotīti payojanavasena na atricchatādivasena taṃ parivattetvā lahukacīvaraparibhogo santosavirodhi na hotīti āha – ‘‘lahukena yāpentopi santuṭṭhova hotī’’ti. Mahagghacīvaraṃ bahūni vā cīvarāni labhitvā tāni vissajjetvā tadaññassa gahaṇaṃ yathāsāruppanaye ṭhitattā na santosavirodhīti āha – ‘‘tesaṃ…pe… dhārentopi santuṭṭhova hotī’’ti. Evaṃ sesapaccayesupi yathāsāruppaniddese api-saddaggahaṇe adhippāyo veditabbo. Muttaharītakanti gomuttaparibhāvitaṃ, pūtibhāvena vā chaḍḍitaṃ harītakaṃ. Buddhādīhi vaṇṇitanti appicchatāsantuṭṭhīsu bhikkhū niyojetuṃ ‘‘pūtimuttabhesajjaṃ nissāya pabbajjā’’tiādinā (mahāva. 73, 128) buddhādīhi pasatthaṃ. Paramasantuṭṭhova hoti paramena ukkaṃsagatena santosena samannāgatattā. Yathāsāruppasantosova aggoti tattha tattha bhikkhu sāruppaṃyeva nissāya santussanavasena pavattanato aggo. Chaṭṭhasattamesu natthi vattabbaṃ. ཇི་ལྟར་ཐོབ་པ་ལས་གཞན་ལ་མི་རེ་བ་ནི་འདོད་ཆུང་བའི་འཇུག་ཚུལ་ཡང་ཡིན་པས་ན། དེ་ལས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་ཉིད་དུ་ཆོག་ཤེས་པའི་རང་གི་ངོ་བོ་སྟོན་པར། “ཐོབ་ཀྱང་མི་ལེན་ནོ་” ཞེས་གསུངས། དེ་བརྗེས་ནས་རང་བཞིན་གྱིས་ཉམ་ཆུང་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཆོས་གོས་ལྕི་བ་ནི་མི་བདེ་བ་སྐྱེད་པ་དང་ལུས་ངལ་བར་བྱེད་པ་ཡིན་པས། དགོས་པའི་དབང་གིས་མ་གཏོགས་པར་འདོད་ཆེན་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་མ་ཡིན་པར་དེ་བརྗེས་ནས་ཆོས་གོས་ཡང་མོ་སྤྱོད་པ་ནི་ཆོག་ཤེས་པ་དང་འགལ་བ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པ། “ཡང་མོས་འཚོ་བར་བྱེད་ཀྱང་ཆོག་ཤེས་པ་ཁོ་ནར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་སོ། །རིན་ཐང་ཆེ་བའི་ཆོས་གོས་སམ། ཡང་ན་ཆོས་གོས་མང་པོ་ཐོབ་ནས་དེ་དག་བཏང་སྟེ་དེ་ལས་གཞན་པ་ལེན་པ་ནི་ཇི་ལྟར་མཐུན་པའི་ཚུལ་ལ་གནས་པའི་ཕྱིར། ཆོག་ཤེས་པ་དང་འགལ་བ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པ། “དེ་དག་…པེ་… བགོ་བར་བྱེད་ཀྱང་ཆོག་ཤེས་པ་ཁོ་ནར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་ལྷག་མའི་ཡོ་བྱད་རྣམས་ལའང་ཇི་ལྟར་མཐུན་པར་བསྟན་པ་ལ་ “ཀྱང་” ཞེས་པའི་སྒྲ་བཟུང་བའི་བསམ་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། །“བ་གཅིན་གྱིས་སྦངས་པའི་ཨ་རུ་ར་” ཞེས་པ་ནི་བ་གཅིན་གྱིས་ཡོངས་སུ་བསྒོས་པའམ། ཡང་ན་རུལ་བའི་དངོས་པོས་བོར་བའི་ཨ་རུ་རའོ། །“སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པས་བསྔགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆུང་དང་ཆོག་ཤེས་པ་ལ་དགེ་སློང་རྣམས་སྦྱོར་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། “རུལ་བའི་སྨན་ལ་བརྟེན་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་བའོ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པས་བསྔགས་པའོ། །“མཆོག་ཏུ་ཆོག་ཤེས་པ་ཁོ་ནར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་པ་ནི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཆོག་ཤེས་པ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རོ། །“ཇི་ལྟར་མཐུན་པར་ཆོག་ཤེས་པ་ཉིད་མཆོག་ཡིན་ནོ་” ཞེས་པ་ནི་དེ་དང་དེར་དགེ་སློང་གིས་མཐུན་པ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་ཆོག་ཤེས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་མཆོག་གོ། །དྲུག་པ་དང་བདུན་པ་ལ་བརྗོད་པར་བྱ་བ་མེད་དོ། 68-69. Aṭṭhamanavamesu na sampajānātīti asampajāno, tassa bhāvo asampajaññaṃ. Vuttappaṭipakkhena sampajaññaṃ veditabbaṃ. ༦༨-༦༩. བརྒྱད་པ་དང་དགུ་པ་ལ་“ཤེས་བཞིན་མ་ཡིན་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཤེས་བཞིན་མེད་པ་སྟེ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་ཤེས་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དོ། །བཤད་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱིས་ཤེས་བཞིན་ཤེས་པར་བྱའོ།། 70. Dasame pāpamittā devadattasadisā. Te hi hīnācāratāya, dukkhassa vā sampāpakatāya ‘‘pāpā’’ti vuccanti. Tenākārena pavattānanti yo pāpamittassa khanti ruci adhimutti tanninnatātaṃsampavaṅkatādiākāro, tenākārena pavattānaṃ. Catunnaṃ khandhānamevetaṃ nāmanti catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ [Pg.116] ‘‘pāpamittatā’’ti etaṃ nāmaṃ. Yasmā assaddhiyādipāpadhammasamannāgatā puggalā visesato pāpā puññadhammavimokkhatāya, te yassa mittā sahāyā, so pāpamitto, tassa bhāvo pāpamittatā. Tenāha – ‘‘ye te puggalā assaddhā’’tiādi. ༧༠. བཅུ་པ་ལ་“སྡིག་པའི་གྲོགས་པོ་” ནི་ལྷས་བྱིན་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུའོ། །དེ་དག་ནི་སྤྱོད་པ་དམན་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་སྡུག་བསྔལ་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་ “སྡིག་པ་” ཞེས་བརྗོད་དོ། །“རྣམ་པ་དེས་ཞུགས་པ་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་པ་ནི་སྡིག་པའི་གྲོགས་པོའི་བཟོད་པ་དང་། ཕྱོགས་པ་དང་། མོས་པ་དང་། དེ་ལ་གཞོལ་བ་དང་། དེ་ལ་འབབ་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་གང་ཡིན་པ་དེའི་རྣམ་པས་ཞུགས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །“ཕུང་པོ་བཞི་པོ་འདི་དག་གི་མིང་ངོ་” ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་ཕུང་པོ་བཞི་པོ་འདི་དག་གི་ “སྡིག་པའི་གྲོགས་པོ་ཉིད་” ཅེས་བྱ་བའི་མིང་འདིའོ། །གང་གི་ཕྱིར་མ་དད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྡིག་པའི་ཆོས་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་རྣམས་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཐར་པ་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་ཁྱད་པར་དུ་སྡིག་པ་ཡིན་ལ། དེ་དག་གང་གི་གྲོགས་པོ་དང་ཟླ་བོར་གྱུར་པ་དེ་ནི་སྡིག་པའི་གྲོགས་པོ་སྟེ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་སྡིག་པའི་གྲོགས་པོ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ “གང་ཟག་མ་དད་པ་དེ་དག་” ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། Vīriyārambhādivaggavaṇṇanā niṭṭhitā. བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་སྐབས་ཀྱི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 8. Kalyāṇamittādivaggavaṇṇanā ༨. དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ལ་སོགས་པའི་སྐབས་ཀྱི་བཤད་པ། 71. Aṭṭhamassa paṭhame buddhā, sāriputtādayo vā kalyāṇamittā. Vuttapaṭipakkhanayenāti ‘‘pāpamittatā’’ti pade vuttassa paṭipakkhanayena. ༧༡. བརྒྱད་པའི་དང་པོ་ལ་སངས་རྒྱས་རྣམས་སམ། ཡང་ན་ཤཱ་རིའི་བུ་ལ་སོགས་པ་ནི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ནོ། །“བཤད་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་” ཞེས་པ་ནི་ “སྡིག་པའི་གྲོགས་པོ་ཉིད་” ཅེས་པའི་ཚིག་ལ་བཤད་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་སོ།། 72-73. Dutiye yogoti samaṅgībhāvo. Payogoti payuñjanaṃ paṭipatti. Ayogoti asamaṅgībhāvo. Appayogoti appayuñjanaṃ appaṭipatti. Anuyogenāti anuyogahetu. ༧༢-༧༣. གཉིས་པ་ལ་“སྦྱོར་བ་” ནི་ལྡན་པར་གྱུར་པའོ། །“རབ་ཏུ་སྦྱོར་བ་” ནི་རབ་ཏུ་སྦྱོར་བ་སྒྲུབ་པའོ། །“མི་སྦྱོར་བ་” ནི་མི་ལྡན་པའོ། །“རབ་ཏུ་མི་སྦྱོར་བ་” ནི་རབ་ཏུ་མི་སྦྱོར་བ་མི་སྒྲུབ་པའོ། །“རྗེས་སུ་སྦྱོར་བས་” ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་སོ།། 74. Catutthe bujjhanakasattassāti catunnaṃ ariyasaccānaṃ paṭivijjhanakapuggalassa. Aṅgabhūtāti tasseva paṭivedhassa kāraṇabhūtā. Ettha ca cattāri ariyasaccāni bujjhati, aññāṇaniddāya vāpi bujjhatīti bodhīti laddhanāmo ariyasāvako bujjhanakasatto, tassa bujjhanakasattassa. Bodhiyāti tassā dhammasāmaggisaṅkhātāya bodhiyā. Bujjhanaṭṭhena bodhiyo, bodhiyo eva saccasampaṭibodhassa aṅgāti vuttaṃ. ‘‘Bujjhantīti bojjhaṅgā’’ti. Vipassanādīnaṃ kāraṇānaṃ bujjhitabbānañca saccānaṃ anurūpaṃ bujjhanato anubujjhantīti bojjhaṅgā, paṭimukhaṃ paccakkhabhāvena abhimukhaṃ bujjhanato paṭibujjhantīti bojjhaṅgā, sammā aviparītato bujjhanato sambujjhantīti bojjhaṅgāti evaṃ atthavisesadīpakehi upasaggehi anubujjhantītiādi vuttaṃ. Bodhisaddo sabbavisesayuttaṃ bujjhanasāmaññena saṅgaṇhāti. Bodhāya saṃvattantīti iminā tassā dhammasāmaggiyā bujjhanassa ekantakāraṇataṃ dasseti. Evaṃ panetaṃ padaṃ vibhattamevāti vuttappakārena etaṃ ‘‘bojjhaṅgā’’ti (paṭi. ma. 2.17) padaṃ niddese paṭisambhidāmagge vibhattameva. ༧༤. བཞི་པ་ལ་“རྟོགས་པར་བྱེད་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་” ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་རྟོགས་པར་བྱེད་པའི་གང་ཟག་གིའོ། །“ཡན་ལག་ཏུ་གྱུར་པ་” ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་པ་དེ་ཉིད་ཀྱི་རྒྱུར་གྱུར་པའོ། །འདིར་ཡང་འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་རྟོགས་པར་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་མི་ཤེས་པའི་གཉིད་ལས་སད་པར་བྱེད་པས་བྱང་ཆུབ་ཅེས་པའི་མིང་ཐོབ་པའི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ནི་རྟོགས་པར་བྱེད་པའི་སེམས་ཅན་ཏེ། རྟོགས་པར་བྱེད་པའི་སེམས་ཅན་དེ་ཉིད་ཀྱིའོ། །“བྱང་ཆུབ་ཀྱི་” ཞེས་པ་ནི་ཆོས་འདུས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་བྱང་ཆུབ་དེའིའོ། །རྟོགས་པའི་དོན་གྱིས་བྱང་ཆུབ་སྟེ། བྱང་ཆུབ་ཉིད་བདེན་པ་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་ཡན་ལག་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས། “རྟོགས་པར་བྱེད་པས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གོ་” ཞེས་སོ། །ལྷག་མཐོང་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་རྣམས་དང་རྟོགས་པར་བྱ་བའི་བདེན་པ་རྣམས་ལ་མཐུན་པར་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་རྗེས་སུ་རྟོགས་པས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་དང་། མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པའི་སྒོ་ནས་མངོན་དུ་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་སོ་སོར་རྟོགས་པས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་དང་། ཡང་དག་པར་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་ཡང་དག་པར་རྟོགས་པས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ཅེས་བྱ་སྟེ། དེ་ལྟར་དོན་གྱི་ཁྱད་པར་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་རྣམས་ཀྱིས་རྗེས་སུ་རྟོགས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྒྲ་ནི་ཁྱད་པར་ཐམས་ཅད་དང་ལྡན་པའི་རྟོགས་པ་སྤྱི་ལ་སྡུད་པའོ། །“བྱང་ཆུབ་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་པས་ནི་ཆོས་འདུས་པ་དེའི་རྟོགས་པའི་གཅིག་ཏུ་རྒྱུ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ། །“འདི་ལྟར་ཚིག་འདི་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་ཉིད་དོ་” ཞེས་པ་ནི་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ “བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་” ཅེས་པའི་ཚིག་འདི་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ལམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ལ་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་ཉིད་དོ།། 75. Pañcame [Pg.117] yāthāvasarasabhūmīti yāthāvato sakiccakaraṇabhūmi. Sāti yāthāvasarasabhūmi. Vipassanāti balavavipassanā. Keci ‘‘bhaṅgañāṇato paṭṭhāyā’’ti vadanti. Vipassanāya pādakajjhāne ca satiādayo bojjhaṅgapakkhikā eva pariyāyabodhipakkhiyabhāvato. Tatthātiādi catubbidhānaṃ bojjhaṅgānaṃ bhūmivibhāgadassanaṃ. ༧༥. ལྔ་པ་ལ་“ཡང་དག་པའི་རང་གི་བྱེད་པའི་ས་” ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་རང་གི་བྱ་བ་བྱེད་པའི་སའོ། །“དེ་ནི་” ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པའི་རང་གི་བྱེད་པའི་སའོ། །“ལྷག་མཐོང་” ཞེས་པ་ནི་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ལྷག་མཐོང་ངོ། །ཁ་ཅིག་ནི་ “འཇིག་པའི་ཡེ་ཤེས་ནས་བཟུང་སྟེ་” ཞེས་སྨྲའོ། །ལྷག་མཐོང་གི་གཞིར་གྱུར་པའི་བསམ་གཏན་ལ་དྲན་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་ཕྱོགས་ཉིེདདེ། རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་དང་མཐུན་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །“དེ་ལ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་རྣམ་པ་བཞིའི་སའི་དབྱེ་བ་སྟོན་པའོ།། 76. Chaṭṭhe tesaṃ antareti tesaṃ bhikkhūnaṃ antare. Kāmaṃ saṅgītiāruḷhavasena appakamidaṃ suttapadaṃ, bhagavā panettha sannipatitaparisāya ajjhāsayānurūpaṃ vitthārikaṃ karotīti katvā idaṃ vuttaṃ – ‘‘mahatī desanā bhavissatī’’ti. Gāmanigamādikathā natthīti tassā kathāya atiracchānakathābhāvamāhu. Tathā hi sā pubbe bahuñātikaṃ ahosi bahupakkhaṃ, idāni appañātikaṃ appapakkhanti aniccatāmukhena niyyānikapakkhikā jātā. Etāyāti yathāvuttāya parihāniyā. Patikiṭṭhanti nihīnaṃ. Mama sāsaneti idaṃ kammassakatajjhānapaññānampi visesanameva. Tadubhayampi hi bāhirakānaṃ tappaññādvayato sātisayameva sabbaññubuddhānaṃ desanāya laddhavisesato vivaṭṭūpanissayato ca. ༧༦. དྲུག་པ་ལ། དེ་དག་གི་བར་དུ་ཞེས་པ་ནི་དགེ་སློང་དེ་དག་གི་བར་དུའོ།། བསྡུ་བ་བྱས་པའི་དབང་གིས་མདོ་ཚིག་འདི་ཉུང་ངུ་ཞིག་ཡིན་པ་བདེན་མོད་ཀྱི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འདིར་འདུས་པའི་འཁོར་གྱི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པར་རྒྱས་པར་མཛད་པར་འགྱུར་རོ་སྙམ་ནས། ཆོས་བསྟན་པ་ཆེན་པོ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་སོ།། གྲོང་དང་གྲོང་རྡལ་ལ་སོགས་པའི་གཏམ་མེད་པས་གཏམ་དེ་ནི་ལོག་པའི་གཏམ་མ་ཡིན་པའི་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ།། དེ་ལྟར་ན་སྔོན་ཆད་གཉེན་མང་པོ་དང་ཕྱོགས་རིས་མང་པོ་ཡོད་པ་ལས། དེང་སང་གཉེན་ཉུང་བ་དང་ཕྱོགས་རིས་ཉུང་བར་གྱུར་པ་ནི་མི་རྟག་པའི་སྒོ་ནས་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཕྱོགས་སུ་གྱུར་ཏོ།། འདིས་ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཉམས་པ་འདིས་སོ།། སྨད་པ་ཞེས་པ་ནི་དམན་པའོ།། ངའི་བསྟན་པ་ལ་ཞེས་པ་འདི་ནི་ལས་བདག་ཉིད་དང་བསམ་གཏན་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཁྱད་པར་ཉིད་དོ།། དེ་གཉིས་ཀ་ནི་ཕྱི་རོལ་པའི་ཤེས་རབ་གཉིས་ལས་ལྷག་པར་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་ཉིད་དེ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གསུང་ལས་ཁྱད་པར་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་དང་། འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པའི་རྒྱུ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། 77. Sattame tesaṃ cittācāraṃ ñatvāti tathā kathentānaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ tattha upagamanena attano desanāya bhājanabhūtaṃ cittappavattiṃ ñatvā. Kammassakatādīti ādisaddena jhānapaññādīnaṃ catunnampi paññānaṃ gahaṇaṃ. ༧༧. བདུན་པ་ལ། དེ་དག་གི་སེམས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ཤེས་ནས་ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་སྨྲ་བའི་དགེ་སློང་དེ་དག་གི་གནས་དེར་ཉེ་བར་སོང་བས། རང་གི་ཆོས་བསྟན་པའི་སྣོད་དུ་གྱུར་པའི་སེམས་ཀྱི་འཇུག་པ་ཤེས་ནས་སོ།། ལས་བདག་ཉིད་ཉིད་ལ་སོགས་པ་ཞེས་པའི་སོགས་ཁོངས་ནས་བསམ་གཏན་གྱི་ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པའི་ཤེས་རབ་བཞི་ཆར་བསྡུས་པའོ།། 78-80. Aṭṭhamādīsu heṭṭhā vuttanayenevāti ‘‘yā esa mama sāsane’’tiādinā heṭṭhā vuttanayeneva. Sesamettha uttānatthameva. ༧༨-༨༠. བརྒྱད་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིས་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི། གང་འདི་ངའི་བསྟན་པ་ལ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། འདིར་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ།། Kalyāṇamittādivaggavaṇṇanā niṭṭhitā. དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ལ་སོགས་པའི་ཚན་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།། 81-82. Navame vagge natthi vattabbaṃ. ༨༡-༨༢. ཚན་པ་དགུ་པ་ལ་བཤད་པར་བྱ་བ་མེད་དོ།། 10. Dutiyapamādādivaggavaṇṇanā ༡༠. བག་མེད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚན་པ་གཉིས་པའི་འགྲེལ་བཤད། 98-115. Dasame vagge ajjhattasantāne bhavaṃ ajjhattikaṃ. Ajjhattasantānato bahiddhā bhavaṃ bāhiraṃ. Vuttapaṭipakkhanayenāti ‘‘avināsāyā’’ti evamādinā attho gahetabbo. Catukkoṭiketi ‘‘anuyogo akusalānaṃ[Pg.118], ananuyogo kusalānaṃ, anuyogo kusalānaṃ, ananuyogo akusalāna’’nti (a. ni. 1.96) evaṃ pariyosānasutte āgatanayaṃ gahetvā ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmī’’tiādinā (a. ni. 1.11) āgatasuttānaṃ samaññā jātā. ༩༨-༡༡༥. བཅུ་པ་ལ། ནང་གི་རྒྱུད་ལ་ཡོད་པ་ནི་ནང་གིའོ།། ནང་གི་རྒྱུད་ལས་ཕྱི་རོལ་ཏུ་ཡོད་པ་ནི་ཕྱི་རོལ་ལོ།། བཤད་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་ཞེས་པ་ནི། མི་ཉམས་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དོན་བཟུང་བར་བྱའོ།། མཐའ་བཞི་པ་ཞེས་པ་ནི། མི་དགེ་བ་རྣམས་ལ་བརྩོན་པ། དགེ་བ་རྣམས་ལ་མི་བརྩོན་པ། དགེ་བ་རྣམས་ལ་བརྩོན་པ། མི་དགེ་བ་རྣམས་ལ་མི་བརྩོན་པ་ཞེས་མཐར་ཐུག་པའི་མདོ་ལས་བྱུང་བའི་ཚུལ་བཟུང་ནས། དགེ་སློང་དག ངས་ཆོས་གཞན་གཅིག་ཀྱང་མ་མཐོང་ངོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་མདོ་རྣམས་ཀྱི་མིང་དུ་གྱུར་ཏོ།། 130. Suttantanaye yathācodanā saṃkilesadhammānaṃ vipariyesanaṃ, taṃtaṃdhammakoṭṭhāsānañca ūnato adhikato ca pavedanaṃ adhammaṃ dhammoti dīpanaṃ. Tesaṃyeva pana aviparītato anūnādhikato ca pavedanaṃ dhammaṃ dhammoti dīpanaṃ. Evaṃ vinayappaṭipattiyā ayathāvidhippavedanaṃ adhammaṃ dhammoti dīpanaṃ. Yathāvidhippavedanaṃ dhammaṃ dhammoti dīpanaṃ. Suttantanayena pañcavidho saṃvaravinayo pahānavinayo ca vinayo, tappaṭipakkhena avinayo. Vinayanayena vatthusampadādinā yathāvidhippaṭipatti eva vinayo, tabbipariyāyena avinayo veditabbo. Tiṃsa nissaggiyā pācittiyāti ettha iti-saddo ādyattho. Tena dvenavuti pācittiyā, cattāro pāṭidesaniyā, satta adhikaraṇasamathāti imesaṃ saṅgaho. Ekatiṃsa nissaggiyāti ettha ‘‘tenavuti pācittiyā’’tiādinā vattabbaṃ. Sesamettha suviññeyyameva. ༡༣༠. མདོ་སྡེའི་ལུགས་ལ། ཇི་ལྟར་བསྐུལ་བ་བཞིན་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་བྱེད་པ་དང་། ཆོས་ཀྱི་ཆ་ཤས་དེ་དང་དེ་དག་ཉུང་བ་དང་མང་བའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པ་ནི། ཆོས་མ་ཡིན་པ་ལ་ཆོས་སོ་ཞེས་གསལ་བར་བྱེད་པའོ།། དེ་དག་ཉིད་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པ་དང་། ཉུང་བ་དང་མང་བ་མེད་པར་བསྟན་པ་ནི། ཆོས་ལ་ཆོས་སོ་ཞེས་གསལ་བར་བྱེད་པའོ།། དེ་བཞིན་དུ་འདུལ་བའི་ལག་ལེན་ལ་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པར་བསྟན་པ་ནི། ཆོས་མ་ཡིན་པ་ལ་ཆོས་སོ་ཞེས་གསལ་བར་བྱེད་པའོ།། ཚུལ་བཞིན་དུ་བསྟན་པ་ནི། ཆོས་ལ་ཆོས་སོ་ཞེས་གསལ་བར་བྱེད་པའོ།། མདོ་སྡེའི་ལུགས་ལ། སྡོམ་པའི་འདུལ་བ་རྣམ་པ་ལྔ་དང་སྤོང་བའི་འདུལ་བ་ནི་འདུལ་བ་ཡིན་ལ། དེའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ནི་འདུལ་བ་མ་ཡིན་པའོ།། འདུལ་བའི་ལུགས་ལ། གཞི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཚུལ་བཞིན་དུ་སྒྲུབ་པ་ཉིད་ནི་འདུལ་བ་ཡིན་ལ། དེའི་བཟློག་ཕྱོགས་ནི་འདུལ་བ་མ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། སྤང་བའི་ལྟུང་བྱེད་སུམ་ཅུ་ཞེས་པ་འདིར་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སོགས་ཁོངས་ཀྱི་དོན་ཏོ།། དེས་ན་ལྟུང་བྱེད་དགུ་བཅུ་རྩ་གཉིས། སོར་བཤགས་བཞི། རྩོད་པ་ཞི་བར་བྱེད་པའི་ཆོས་བདུན་ཏེ་འདི་དག་བསྡུས་པའོ།། སྤང་བའི་ལྟུང་བྱེད་སོ་གཅིག་ཅེས་པ་འདིར། ལྟུང་བྱེད་དགུ་བཅུ་རྩ་གསུམ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་བརྗོད་པར་བྱའོ།། འདིར་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། Adhigantabbato adhigamo, maggaphalāni. Nibbānaṃ pana antaradhānābhāvato idha na gayhati. Paṭipajjanaṃ paṭipatti, sikkhattayasamāyogo. Paṭipajjitabbato vā paṭipatti. Pariyāpuṇitabbato pariyatti, piṭakattayaṃ. Maggaggahaṇena gahitāpi tatiyavijjāchaṭṭhābhiññā vijjābhiññāsāmaññato ‘‘tisso vijjā cha abhiññā’’ti punapi gahitā. Tato paraṃ cha abhiññāti vassasahassato paraṃ cha abhiññā nibbattetuṃ sakkonti, na paṭisambhidāti adhippāyo. Tatoti abhiññākālato pacchā. Tāti abhiññāyo. Pubbabhāge jhānasinehābhāvena kevalāya vipassanāya ṭhatvā aggaphalappattā sukkhavipassakā nāma, maggakkhaṇe pana ‘‘jhānasineho natthī’’ti na vattabbo ‘‘samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāvetī’’ti (a. ni. 4.170) vacanato. Pacchimakassāti sabbapacchimassa. Kiñcāpi ariyo aparihānadhammo[Pg.119], sotāpannassa pana uddhaṃ jīvitapariyādānā adhigatadhammo uppanno nāma natthi, paccayasāmaggiyā asati yāva uparivisesaṃ nibbattetuṃ na sakkonti, tāva adhigamassa asambhavo evāti āha – ‘‘sotāpannassa…pe… nāma hotī’’ti. Tassidaṃ manussalokavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ. ཐོབ་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་རྟོགས་པ་སྟེ། ལམ་དང་འབྲས་བུ་རྣམས་སོ།། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་ནུབ་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་འདིར་མི་བཟུང་ངོ།། སྒྲུབ་པ་ནི་སྒྲུབ་པ་སྟེ། བསླབ་པ་གསུམ་དང་ལྡན་པའོ།། ཡང་ན་སྒྲུབ་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་སྒྲུབ་པའོ།། ཀུན་ཏུ་ཆུད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ལུང་སྟེ། སྡེ་སྣོད་གསུམ་མོ།། ལམ་བཟུང་བས་རིག་པ་གསུམ་པ་དང་མངོན་ཤེས་དྲུག་པ་བཟུང་མོད་ཀྱི། རིག་པ་དང་མངོན་ཤེས་ཀྱི་སྤྱི་མཚན་གྱི་དབང་གིས་རིག་པ་གསུམ་དང་མངོན་ཤེས་དྲུག་ཅེས་ཡང་བཟུང་ངོ།། དེའི་འོག་ཏུ་མངོན་ཤེས་དྲུག་ཅེས་པ་ནི། ལོ་སྟོང་གི་འོག་ཏུ་མངོན་ཤེས་དྲུག་བསྐྱེད་པར་ནུས་ཀྱི། སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ནི་མི་ནུས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། དེའི་འོག་ཏུ་ཞེས་པ་ནི་མངོན་ཤེས་ཀྱི་དུས་ཀྱི་རྗེས་སུའོ།། དེ་དག་ཅེས་པ་ནི་མངོན་ཤེས་རྣམས་སོ།། སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་བསམ་གཏན་གྱི་ཆགས་པ་མེད་པས་ལྷག་མཐོང་རྐྱང་པ་ལ་གནས་ནས་འབྲས་བུ་མཆོག་ཐོབ་པ་ནི་སྐམ་པོའི་ལྷག་མཐོང་ཅན་ཞེས་བྱ་ལ། ལམ་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་ནི་བསམ་གཏན་གྱི་ཆགས་པ་མེད་ཅེས་མི་བརྗོད་དེ། ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་ཟུང་དུ་འབྲེལ་བར་སྒོམ་པར་བྱེད་ཅེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཕྱི་མའི་ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཕྱི་མའོ།། འཕགས་པ་ནི་མི་ཉམས་པའི་ཆོས་ཅན་ཡིན་མོད་ཀྱི། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་ལ་ནི་ཚེ་ཟད་པའི་འོག་ཏུ་རྟོགས་པའི་ཆོས་སྐྱེས་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དེ། རྐྱེན་འདུས་པ་མེད་ན་ཇི་སྲིད་དུ་གོང་མའི་ཁྱད་པར་བསྐྱེད་པར་མི་ནུས་པ་དེ་སྲིད་དུ་རྟོགས་པ་མི་སྲིད་པ་ཉིད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་ལ་...ལྟ་བུར་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་སོ།། འདི་ནི་མིའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ནས་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། Na codentīti aññamaññasmiṃ vijjamānaṃ dosaṃ jānantāpi na codenti na sārenti. Akukkuccakā hontīti kukkuccaṃ na uppādenti. ‘‘Asakkaccakārino hontī’’ti ca paṭhanti, sāthalikatāya sikkhāsu asakkaccakārino hontīti attho. Bhikkhūnaṃ satepi sahassepi dharamāneti idaṃ bāhullavasena vuttaṃ. Antimavatthuanajjhāpannesu katipayamattesupi bhikkhūsu dharantesu, ekasmiṃ vā dharante paṭipatti anantarahitā eva nāma hoti. Tenevāha – ‘‘pacchimakassa…pe… antarahitā hotī’’ti. མི་སྤྱོད་དོ་ཞེས་པ་ནི་ཕན་ཚུན་ལ་ཡོད་པའི་ཉེས་པ་ཤེས་བཞིན་དུའང་མི་སྤྱོད་ཅིང་དྲན་པར་མི་བྱེད་པའོ།། འགྱོད་པ་མེད་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི་འགྱོད་པ་མི་སྐྱེད་པའོ།། གུས་པར་མི་བྱེད་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་ཀྱང་ཀློག་སྟེ། ལྷོད་གཡེང་གི་ཕྱིར་བསླབ་པ་རྣམས་ལ་གུས་པར་མི་བྱེད་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། དགེ་སློང་བརྒྱ་འམ་སྟོང་གནས་པའི་ཚེ་ཞེས་པ་འདི་ནི་མང་བའི་དབང་དུ་བྱས་ནས་གསུངས་པའོ།། ཕམ་པའི་ཆོས་མ་བྱུང་བའི་དགེ་སློང་ཉུང་ངུ་ཞིག་གནས་པའམ། ཡང་ན་གཅིག་པུ་ཞིག་གནས་ཀྱང་སྒྲུབ་པ་ནི་མ་ནུབ་པ་ཉིད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་ཕྱི་མའི་...ནུབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་སོ།། Antevāsike gahetunti antevāsike saṅgahetuṃ. Atthavasenāti aṭṭhakathāvasena. Matthakato paṭṭhāyāti uparito paṭṭhāya. Uposathakkhandhakamattanti vinayamātikāpāḷimāha. Āḷavakapañhādīnaṃ viya devesu pariyattiyā pavatti appamāṇanti āha – ‘‘manussesū’’ti. ཉེ་གནས་རྣམས་བཟུང་བའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་ཉེ་གནས་རྣམས་རྗེས་སུ་འཛིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། དོན་གྱི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི་དོན་འགྲེལ་གྱི་དབང་གིས་སོ།། སྤྱི་བོ་ནས་བརྩམས་ཏེ་ཞེས་པ་ནི་གོང་ནས་བརྩམས་ཏེའོ།། གསོ་སྦྱོང་གི་སྐབས་ཙམ་ཞེས་པ་ནི་འདུལ་བའི་མ་མོའི་གཞུང་ཉིད་ལ་གསུངས་སོ།། ཨཱ་ལཱ་བ་ཀའི་དྲི་བ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ཁྲོད་དུ་ལུང་གི་འཇུག་པ་ནི་ཚད་མེད་པ་ཡིན་པས་ན་མི་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་ཞེས་གསུངས་སོ།། Oṭṭhaṭṭhivaṇṇanti oṭṭhānaṃ aṭṭhivaṇṇaṃ, dantakasāvaṃ ekaṃ vā dve vā vāre rajitvā dantavaṇṇaṃ katvā dhārentīti vuttaṃ hoti. Kesesu vā allīyāpentīti tena kāsāvakhaṇḍena kese bandhantā allīyāpenti. Bhikkhugottassa abhibhavanato vināsanato gotrabhuno. Atha vā gottaṃ vuccati sādhāraṇaṃ nāmaṃ, mattasaddo luttaniddiṭṭho, tasmā ‘‘samaṇā’’ti gottamattaṃ anubhavanti dhārentīti gotrabhuno, nāmamattasamaṇāti attho. Kāsāvagatakaṇṭhatāya, kāsāvaggahaṇahetuuppajjanakasokatāya vā kāsāvakaṇṭhā. Saṅghagatanti saṅghaṃ uddissa dinnattā saṅghagataṃ. Taṃ sarīranti taṃ dhātusarīraṃ. མཆུ་དང་རུས་པའི་མདོག་ཅེས་པ་ནི་མཆུ་དང་རུས་པའི་མདོག་སྟེ། སོ་རྩི་ལན་གཅིག་གམ་གཉིས་བཙོས་ནས་སོའི་མདོག་ལྟར་བྱས་ཏེ་འཆང་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན་ནོ།། སྐྲ་ལ་སྦྱོར་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པ་ནི་ཆོས་གོས་ཀྱི་དུམ་བུ་དེས་སྐྲ་བཅིངས་ཏེ་སྦྱོར་བར་བྱེད་པའོ།། དགེ་སློང་གི་རིགས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་དང་འཇིག་པར་བྱེད་པས་ན་རིགས་ཀྱི་གནས་སྐབས་སོ།། ཡང་ན་རིགས་ཞེས་པ་ནི་ཐུན་མོང་གི་མིང་ལ་བརྗོད་ཅིང་། ཙམ་གྱི་སྒྲ་ནི་བསྡུས་ནས་བསྟན་པས། དེའི་ཕྱིར་དགེ་སྦྱོང་ཞེས་པའི་རིགས་ཙམ་མྱོང་ཞིང་འཆང་བས་ན་རིགས་ཀྱི་གནས་སྐབས་ཏེ། མིང་ཙམ་གྱི་དགེ་སྦྱོང་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། མགུལ་པ་ལ་ཆོས་གོས་གྱོན་པའི་ཕྱིར་རམ། ཆོས་གོས་འཛིན་པའི་རྒྱུ་ལས་སྐྱེས་པའི་མྱ་ངན་གྱི་ཕྱིར་ན་ཆོས་གོས་མགུལ་ཅན་ནོ།། དགེ་འདུན་ལ་གཏོགས་པ་ཞེས་པ་ནི་དགེ་འདུན་ལ་དམིགས་ནས་བྱིན་པའི་ཕྱིར་དགེ་འདུན་ལ་གཏོགས་པའོ།། ལུས་དེ་ཞེས་པ་ནི་རིང་བསྲེལ་གྱི་ལུས་དེའོ།། Tenevāti pariyattiantaradhānamūlakattā eva itaraantaradhānassa. Sakko devarājā chātakabhaye paratīragamanāya bhikkhū ussukkamakāsīti adhippāyo. Neti ubhayepi paṃsukūlikatthere dhammakathikatthere ca. Therāti tattha ṭhitā sakkhibhūtā therā. Dhammakathikattherā ‘‘yāva tiṭṭhanti [Pg.120] suttantā…pe… yogakkhemā na dhaṃsatī’’ti idaṃ suttaṃ āharitvā ‘‘suttante rakkhite sante, paṭipatti hoti rakkhitā’’ti iminā vacanena paṃsukūlikatthere appaṭibhāne akaṃsu. Idāni pariyattiyā anantaradhānameva itaresaṃ anantaradhānahetūti imamatthaṃ byatirekato anvayato ca upamāhi vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Taṃ suviññeyyameva. དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དོ་ཞེས་པ་ནི་ལུང་ནུབ་པ་ཉིད་གཞན་ནུབ་པའི་རྩ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། ལྷའི་དབང་པོ་བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་མུ་གེའི་འཇིགས་པ་ལས་ཕ་རོལ་གྱི་འགྲམ་དུ་བགྲོད་པའི་ཕྱིར་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་བརྩོན་འགྲུས་བསྐྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་ནི་ཕྱག་དར་ཁྲོད་པ་འཛིན་པའི་གནས་བརྟན་དང་ཆོས་སྨྲ་བའི་གནས་བརྟན་གཉིས་ཀའོ།། གནས་བརྟན་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་དེར་བཞུགས་པའི་དཔང་པོར་གྱུར་པའི་གནས་བརྟན་རྣམས་སོ།། ཆོས་སྨྲ་བའི་གནས་བརྟན་རྣམས་ཀྱིས་ཇི་སྲིད་མདོ་སྡེ་རྣམས་གནས་པ་...རྣལ་འབྱོར་གྱི་བདེ་བ་ཉམས་པར་མི་འགྱུར་ཞེས་པའི་མདོ་འདི་ལུང་དུ་དྲངས་ནས། མདོ་སྡེ་བསྲུངས་པ་ན། སྒྲུབ་པ་བསྲུངས་པར་འགྱུར་ཞེས་པའི་ཚིག་འདིས་ཕྱག་དར་ཁྲོད་པ་འཛིན་པའི་གནས་བརྟན་རྣམས་སྤོབས་པ་མེད་པར་མཛད་དོ།། དེང་སང་ལུང་མ་ནུབ་པ་ཉིད་གཞན་མ་ནུབ་པའི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ལྡོག་པ་དང་རྗེས་སུ་འགྲོ་བའི་སྒོ་ནས་དཔེ་རྣམས་ཀྱིས་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་འདི་ལྟར་སྟེ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ནི་རྟོགས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། Dutiyapamādādivaggavaṇṇanā niṭṭhitā. བག་མེད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚན་པ་གཉིས་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།། 140-150. Ekādasamadvādasamavaggā suviññeyyā eva. ༡༤༠-༡༥༠. ཚན་པ་བཅུ་གཅིག་པ་དང་བཅུ་གཉིས་པ་ནི་རྟོགས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། 13. Ekapuggalavaggavaṇṇanā ༡༣. གང་ཟག་གཅིག་གི་ཚན་པའི་འགྲེལ་བཤད། 170. Ekapuggalassāti ekapuggalavaggassa. Tenāha – ‘‘paṭhame’’ti. Ekoti gaṇanaparicchedo, tato eva dutiyādipaṭikkhepattho. Padhānāsahāyatthopi ekasaddo hotīti tannivattanatthaṃ ‘‘gaṇanaparicchedo’’ti āha. Sammutiyā desanā sammutidesanā. Paramatthassa desanā paramatthadesanā. Tatthāti sammutiparamatthadesanāsu, na sammutiparamatthesu. Tenāha – ‘‘evarūpā sammutidesanā, evarūpā paramatthadesanā’’ti. Tatridaṃ sammutiparamatthānaṃ lakkhaṇaṃ – yasmiṃ bhinne, buddhiyā vā avayavavinibbhoge kate na taṃsamaññā, sā ghaṭapaṭādippabhedā sammuti, tabbipariyāyena paramatthā. Na hi kakkhaḷaphusanādisabhāve so nayo labbhati. Tattha rūpādidhammasamūhaṃ santānavasena pavattamānaṃ upādāya puggalavohāroti puggaloti sammutidesanā. Sesapadesupi eseva nayo. Uppādavayavanto sabhāvadhammā na niccāti aniccāti āha – ‘‘aniccanti paramatthadesanā’’ti. Esa nayo sesapadesupi. Nanu khandhadesanāpi sammutidesanāva. Rāsaṭṭho vā hi khandhaṭṭho koṭṭhāsaṭṭho vāti? Saccametaṃ, ayaṃ pana khandhasamaññā phassādīsu pavattatajjāpaññatti viya paramatthasannissayā tassa āsannatarā, puggalasamaññādayo viya na dūreti paramatthasaṅgahā vuttā. Khandhasīsena vā tadupādānasabhāvadhammā eva gahitā. Nanu ca sabhāvadhammā sabbepi sammutimukheneva desanaṃ ārohanti, na samukhenāti sabbāpi desanā sammutidesanāva siyāti? Nayidamevaṃ, desetabbadhammavibhāgena desanāvibhāgassa adhippetattā. Na hi saddo kenaci pavattinimittena vinā atthaṃ pakāsetīti. ༡༧༠. གང་ཟག་གཅིག་གི་ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་གཅིག་གི་ཚན་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་དང་པོ་ལ་ཞེས་གསུངས་སོ།། གཅིག་ཅེས་པ་ནི་གྲངས་ཀྱི་ངེས་པ་སྟེ། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པ་སྤོང་བའི་དོན་ཏོ།། གཅིག་གི་སྒྲ་ནི་གཙོ་བོ་དང་གྲོགས་མེད་པའི་དོན་ལའང་འཇུག་པས་ན་དེ་བཟློག་པའི་ཕྱིར་གྲངས་ཀྱི་ངེས་པ་ཞེས་གསུངས་སོ།། ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་སྒོ་ནས་བསྟན་པ་ནི་ཀུན་རྫོབ་བསྟན་པའོ།། དོན་དམ་པའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པ་ནི་དོན་དམ་བསྟན་པའོ།། དེ་དག་ལ་ཞེས་པ་ནི་ཀུན་རྫོབ་དང་དོན་དམ་པའི་བསྟན་པ་རྣམས་ལ་ཡིན་གྱི། ཀུན་རྫོབ་དང་དོན་དམ་པ་ཉིད་ལ་མ་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་འདི་འདྲ་བ་ནི་ཀུན་རྫོབ་བསྟན་པ་ཡིན་ལ། འདི་འདྲ་བ་ནི་དོན་དམ་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་སོ།། འདིར་ཀུན་རྫོབ་དང་དོན་དམ་པའི་མཚན་ཉིད་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། གང་ཞིག་བཤིག་པ་ནའམ། ཡང་ན་བློས་ཆ་ཤས་སོ་སོར་ཕྱེ་བ་ན་དེའི་ཐ་སྙད་མེད་པར་འགྱུར་བ་ནི་བུམ་པ་དང་སྣམ་བུ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ཀུན་རྫོབ་ཡིན་ལ། དེའི་བཟློག་ཕྱོགས་ནི་དོན་དམ་པའོ།། སྲ་བ་དང་རེག་བྱ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ལ་ནི་ཚུལ་དེ་མི་རྙེད་དོ།། དེ་ལ་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་པ་རྒྱུད་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པ་ལ་བརྟེན་ནས་གང་ཟག་གི་ཐ་སྙད་བྱེད་པས་ན་གང་ཟག་ཅེས་པ་ནི་ཀུན་རྫོབ་བསྟན་པའོ།། ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། སྐྱེ་བ་དང་འཇིག་པ་དང་ལྡན་པའི་རང་བཞིན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ནི་རྟག་པ་མ་ཡིན་པས་མི་རྟག་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པས། མི་རྟག་པ་ཞེས་པ་ནི་དོན་དམ་བསྟན་པའོ་ཞེས་གསུངས་སོ།། ཚུལ་འདི་ནི་ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ངོ་།། ཕུང་པོ་བསྟན་པའང་ཀུན་རྫོབ་བསྟན་པ་ཉིད་མ་ཡིན་ནམ། ཕུང་པོའི་དོན་ནི་སྤུངས་པའི་དོན་ཏམ། ཆ་ཤས་ཀྱི་དོན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེ་ན། དེ་ནི་བདེན་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་ཕུང་པོའི་ཐ་སྙད་འདི་ནི་རེག་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་འཇུག་པའི་དེ་ལས་སྐྱེས་པའི་བཏགས་པ་བཞིན་དོན་དམ་པ་ལ་བརྟེན་པ་ཉིད་དེ། དེ་ལ་ཤིན་ཏུ་ཉེ་བ་ཡིན་གྱི། གང་ཟག་གི་ཐ་སྙད་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ཐག་རིང་བ་མ་ཡིན་པས་ན། དོན་དམ་པའི་བསྡུ་བར་གསུངས་སོ།། ཡང་ན་ཕུང་པོའི་སྒོ་ནས་དེ་ལ་བརྟེན་པའི་རང་བཞིན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཉིད་བཟུང་བའོ།། རང་བཞིན་གྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཁོ་ནར་བསྟན་པ་ལ་འཇུག་གི རང་གི་སྒོ་ནས་མ་ཡིན་པས་ན། བསྟན་པ་ཐམས་ཅད་ཀུན་རྫོབ་བསྟན་པ་ཁོ་ནར་འགྱུར་རོ་ཞེ་ན། འདི་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ཏེ། བསྟན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱི་དབྱེ་བས་བསྟན་པའི་དབྱེ་བ་འདོད་པའི་ཕྱིར་རོ།། སྒྲ་ནི་འཇུག་པའི་རྒྱུ་གང་ཡང་རུང་བ་མེད་པར་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། Sammutivasena [Pg.121] desanaṃ sutvāti ‘‘idhekacco puggalo attantapo hoti attaparitāpānuyogamanuyutto’’tiādinā (pu. pa. 174) sammutimukhena pavattitadesanaṃ sutamayañāṇuppādavasena sutvā. Atthaṃ paṭivijjhitvāti tadanusārena catusaccasaṅkhātaṃ atthaṃ saha vipassanāya maggapaññāya paṭivijjhitvā. Mohaṃ pahāyāti tadekaṭṭhakilesehi saddhiṃ anavasesaṃ mohaṃ pajahitvā. Visesanti aggaphalanibbānasaṅkhātaṃ visesaṃ. Tesanti tādisānaṃ veneyyānaṃ. Paramatthavasenāti ‘‘pañcimāni, bhikkhave, indriyānī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.471-476 ādayo) paramatthadhammavasena. Sesaṃ anantaranaye vuttasadisameva. ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་དབང་གིས་ཆོས་བསྟན་པ་ཐོས་ནས་ཞེས་པ་ནི། “འདི་ན་གང་ཟག་ཁ་ཅིག་ནི་བདག་ཉིད་གདུང་བར་བྱེད་པ་ཡིན་ཏེ། བདག་ཉིད་ཡོངས་སུ་གདུང་བའི་སྦྱོར་བ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པའོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་དེ། ཐོས་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཤེས་རབ་སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་ཐོས་ནས་སོ།། དོན་རྟོགས་ནས་ཞེས་པ་ནི། དེའི་རྗེས་སུ་མཐུན་པར་བདེན་པ་བཞིར་བགྲང་བའི་དོན་ལྷག་མཐོང་དང་ལྷན་ཅིག་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་རྟོགས་ནས་སོ།། གཏི་མུག་སྤངས་ནས་ཞེས་པ་ནི། དེ་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གཏི་མུག་མ་ལུས་པར་སྤངས་ནས་སོ།། ཁྱད་པར་ཞེས་པ་ནི། འབྲས་བུ་མཆོག་དང་མྱང་འདས་སུ་བགྲང་བའི་ཁྱད་པར་རོ།། དེ་དག་གི་ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟ་བུའི་གདུལ་བྱ་རྣམས་ཀྱིའོ།། དོན་དམ་པའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི། “དགེ་སློང་དག དབང་པོ་འདི་ལྔ་པོ་དག་ནི།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་དོན་དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་སོ།། ལྷག་མ་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་དང་མཚུངས་པ་ཉིད་དོ།། Tatrāti tassaṃ sammutivasena paramatthavasena ca desanāyaṃ. Desabhāsākusaloti nānādesabhāsāsu kusalo. Tiṇṇaṃ vedānanti nidassanamattaṃ, tiṇṇaṃ vedānaṃ sippuggahaṇaṭṭhānānampīti adhippāyo. Teneva sippuggahaṇaṃ parato vakkhati. Sippāni vā vijjāṭṭhānabhāvena vedantogadhāni katvā ‘‘tiṇṇaṃ vedāna’’nti vuttaṃ. Kathetabbabhāvena ṭhitāni, na katthaci sannicitabhāvenāti vedānampi kathetabbabhāveneva ṭhānaṃ dīpento ‘‘guhā tīṇi nihitā na gayhantī’’tiādimicchāvādaṃ paṭikkhipati. Nānāvidhā desabhāsā etesanti nānādesabhāsā. དེ་ལ་ཞེས་པ་ནི། ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་དབང་དང་དོན་དམ་པའི་དབང་གིས་བསྟན་པ་དེ་ལའོ།། ཡུལ་སྐད་ལ་མཁས་པ་ཞེས་པ་ནི། ཡུལ་སོ་སོའི་སྐད་རིགས་སྣ་ཚོགས་ལ་མཁས་པའོ།། རིག་བྱེད་གསུམ་གྱི་ཞེས་པ་ནི། མཚོན་པ་ཙམ་སྟེ། རིག་བྱེད་གསུམ་དང་བཟོ་ཡི་གནས་རྣམས་ཀྱང་བཟུང་བའི་གནས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། དེའི་ཕྱིར་འོག་ནས་བཟོ་བཟུང་བ་ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན་བཟོ་རྣམས་རིག་པའི་གནས་ཀྱི་དངོས་པོར་རིག་བྱེད་ཀྱི་ཁོངས་སུ་བསྡུས་ནས། “རིག་བྱེད་གསུམ་གྱི་” ཞེས་གསུངས་སོ།། བརྗོད་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོར་གནས་པ་ཡིན་གྱི། གང་དུའང་བསགས་པའི་དངོས་པོར་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་རིག་བྱེད་རྣམས་ཀྱང་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་གནས་པར་སྟོན་བཞིན། “ཕུག་ཏུ་གསུམ་བཞག་པ་ནི་མི་ལེན་ནོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ལོག་པར་སྨྲ་བ་ལ་དགག་པ་མཛད་དོ།། ཡུལ་སྐད་སྣ་ཚོགས་པ་འདི་དག་ལ་ཡོད་པས་ན་ཡུལ་སྐད་སྣ་ཚོགས་པའོ།། Paramo uttamo attho paramattho, dhammānaṃ yathābhūtasabhāvo. Lokasaṅketamattasiddhā sammuti. Yadi evaṃ kathaṃ sammutikathāya saccatāti āha – ‘‘lokasammutikāraṇā’’ti, lokasamaññaṃ nissāya pavattanatoti attho. Lokasamaññā hi abhinivesena viññeyyā, nāññāpanā ekaccassa sutassa sāvanā viya na musā anatidhāvitabbato tassā. Tenāha bhagavā – ‘‘janapadaniruttiṃ nābhiniveseyya, samaññaṃ nātidhāvaye’’ti. Dhammānanti sabhāvadhammānaṃ. Bhūtakāraṇāti yathābhūtakāraṇā yathābhūtaṃ nissāya pavattanato. Sammutiṃ voharantassāti ‘‘puggalo, satto’’tiādinā lokasamaññaṃ kathentassa. མཆོག་གམ་དམ་པའི་དོན་ནི་དོན་དམ་པ་སྟེ། ཆོས་རྣམས་ཀྱི་དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་རང་བཞིན་ནོ།། འཇིག་རྟེན་གྱི་བརྡ་ཙམ་གྱིས་གྲུབ་པ་ནི་ཀུན་རྫོབ་བོ།། གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་གཏམ་ལ་བདེན་པ་ཉིད་ཇི་ལྟར་ཡོད་ཅེ་ན། “འཇིག་རྟེན་གྱི་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་རྒྱུ་ལས་” ཞེས་གསུངས་ཏེ། འཇིག་རྟེན་གྱི་གྲགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། འཇིག་རྟེན་གྱི་གྲགས་པ་ནི་མངོན་པར་ཞེན་པས་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཡིན་གྱི། གཞན་དུ་ཤེས་པར་བྱེད་པ་མ་ཡིན་ཏེ། ཁ་ཅིག་གིས་ཐོས་པ་སྒྲོག་པ་བཞིན་དུ་རྫུན་པ་མ་ཡིན་ཞིང་དེ་ལས་བརྒལ་བར་མི་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ “ཡུལ་གྱི་སྐད་ལ་མངོན་པར་མི་ཞེན་ཅིང་། གྲགས་པ་ལས་བརྒལ་བར་མི་བྱའོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི། རང་བཞིན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིའོ།། ཡང་དག་པའི་རྒྱུ་ལས་ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་གྱི་རྒྱུ་ལས་ཏེ། ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་ལ་བརྟེན་ནས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་ཐ་སྙད་བྱེད་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། “གང་ཟག་གོ། སེམས་ཅན་ནོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འཇིག་རྟེན་གྱི་གྲགས་པ་བརྗོད་པ་ལའོ།། Hirottappadīpanatthanti lokapālanakicce hirottappadhamme kiccato pakāsetuṃ. Tesañhi kiccaṃ sattasantāne eva pākaṭaṃ hotīti puggalādhiṭṭhānāya kathāya taṃ vattabbaṃ. Esa nayo sesesupi. Yasmiñhi [Pg.122] cittuppāde kammaṃ uppannaṃ, taṃsantāne eva tassa phalassa uppatti kammassakatā. Evañhi kataviññāṇanāso akatāgamo ca natthīti sā puggalādhiṭṭhānāya eva desanāya dīpetabbā. Tehi sattehi kātabbapuññakiriyā paccattapurisakāro. Sopi santānavasena niṭṭhapetabbato puggalādhiṭṭhānāya eva kathāya dīpetabbo. Ānantariyadīpanatthanti cutianantaraṃ phalaṃ anantaraṃ nāma, tasmiṃ anantare niyuttāni taṃnibbattanena anantarakaraṇasīlāni, anantarakaraṇapayojanāni vāti ānantariyāni, mātughātādīni, tesaṃ dīpanatthaṃ. Tānipi hi santānavasena niṭṭhapetabbato ‘‘mātaraṃ jīvitā voropetī’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.423) puggalādhiṭṭhānāya eva kathāya dīpetabbāni, tathā ‘‘so mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādinā (dī. ni. 1.556; 3.308; ma. ni. 1.77; 2.309; 3.230; vibha. 642-643) ‘‘so anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati ekampi jāti’’ntiādinā (dī. ni. 1.244-245; ma. ni. 1.148, 384, 431; pārā. 12), ‘‘atthi dakkhiṇā dāyakato visujjhati, no paṭiggāhakato’’tiādinā (ma. ni. 3.381) ca pavattā brahmavihārapubbenivāsadakkhiṇāvisuddhikathā puggalādhiṭṭhānā eva katvā dīpetabbā sattasantānavisayattā. ‘‘Aṭṭha purisapuggalā (saṃ. ni. 1.249) na samayavimutto puggalo’’tiādinā (pu. pa. 2) ca paramatthakathaṃ kathentopi lokasammutiyā appahānatthaṃ puggalakathaṃ katheti. Etena vuttāvasesāya kathāya puggalādhiṭṭhānabhāve payojanaṃ sāmaññavasena saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Kāmañcetaṃ sabbaṃ apariññātavatthukānaṃ vasena vuttaṃ, pariññātavatthukānampi pana evaṃ desanā sukhāvahā hoti. ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་སྐྱོང་བའི་བྱ་བ་ལ་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་པའི་ཆོས་རྣམས་བྱ་བའི་སྒོ་ནས་རབ་ཏུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་དག་གི་བྱ་བ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་རྒྱུད་ལ་ཉིད་དུ་གསལ་བར་འགྱུར་བས་ན། གང་ཟག་ལ་བརྟེན་པའི་གཏམ་གྱིས་དེ་བརྗོད་པར་བྱའོ།། ཚུལ་འདི་ནི་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་སྦྱར་རོ།། སེམས་བསྐྱེད་པ་གང་ལ་ལས་སྐྱེས་པ་དེའི་རྒྱུད་ལ་ཉིད་དུ་འབྲས་བུ་དེ་སྐྱེ་བ་ནི་ལས་བདག་གིར་བྱ་བ་ཉིད་དོ།། དེ་ལྟར་ན་བྱས་པའི་རྣམ་ཤེས་ཆུད་ཟོས་པ་དང་མ་བྱས་པ་དང་ཕྲད་པ་མེད་པས་ན། དེ་ནི་གང་ཟག་ལ་བརྟེན་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་ཉིད་ཀྱིས་གསལ་བར་བྱ་བའོ།། སེམས་ཅན་དེ་དག་གིས་བྱ་བའི་བསོད་ནམས་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ནི་སོ་སོ་སྐྱེ་བོའི་རྩོལ་བའོ།། དེ་ཡང་རྒྱུད་ཀྱི་དབང་གིས་གྲུབ་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། གང་ཟག་ལ་བརྟེན་པའི་གཏམ་ཉིད་ཀྱིས་གསལ་བར་བྱ་བའོ།། མཚམས་མེད་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི། འཆི་འཕོའི་མཚམས་སུ་འབྲས་བུ་འབྱུང་བ་ནི་མཚམས་མེད་པ་ཞེས་བྱ་ལ། མཚམས་མེད་པ་དེ་ལ་སྦྱོར་བ་དང་། དེ་བསྐྱེད་པས་མཚམས་མེད་པར་བྱེད་པའི་རང་བཞིན་ཅན། མཚམས་མེད་པར་བྱེད་པའི་དགོས་པ་ཅན་ནི་མཚམས་མེད་པ་སྟེ། མ་གསོད་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་དག་ཀྱང་རྒྱུད་ཀྱི་དབང་གིས་གྲུབ་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “མ་སྲོག་དང་བྲལ་བར་བྱེད་དོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གང་ཟག་ལ་བརྟེན་པའི་གཏམ་ཉིད་ཀྱིས་གསལ་བར་བྱ་བའོ།། དེ་བཞིན་དུ་ “ཁོ་ན་བྱམས་པ་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཀྱིས་ཕྱོགས་གཅིག་ལ་ཁྱབ་པར་བྱས་ཏེ་གནས་སོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། “ཁོ་ནས་སྔོན་གྱི་གནས་དུ་མ་རྗེས་སུ་དྲན་ཏེ། སྐྱེ་བ་གཅིག་ཀྱང་རུང་།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། “སྦྱིན་པ་ནི་སྦྱིན་བདག་གི་སྒོ་ནས་དག་པ་ཡོད་ཀྱི། ལེན་པ་པོའི་སྒོ་ནས་མ་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་བསྟན་པའི་ཚངས་པའི་གནས་པ་དང་། སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་དང་། སྦྱིན་པ་རྣམ་པར་དག་པའི་གཏམ་རྣམས་ནི། སེམས་ཅན་གྱི་རྒྱུད་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། གང་ཟག་ལ་བརྟེན་པ་ཉིད་དུ་བྱས་ནས་གསལ་བར་བྱ་བའོ།། “སྐྱེས་བུ་གང་ཟག་བརྒྱད་པོ་དག” ཅེས་པ་དང་། “དུས་ཀྱིས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་གང་ཟག་མ་ཡིན་ནོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་དོན་དམ་པའི་གཏམ་གསུངས་ཀྱང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཀུན་རྫོབ་མི་སྤང་བའི་ཕྱིར་གང་ཟག་གི་གཏམ་གསུངས་སོ།། འདིས་ནི་གསུངས་པ་ལས་ལྷག་མའི་གཏམ་ལ་གང་ཟག་ལ་བརྟེན་པ་ཉིད་ཀྱི་དགོས་པ་སྤྱི་བཏང་གི་སྒོ་ནས་བསྡུས་པར་ལྟ་བར་བྱའོ།། འདི་ཐམས་ཅད་ནི་དངོས་པོ་ཡོངས་སུ་མ་ཤེས་པ་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཡིན་མོད་ཀྱི། དངོས་པོ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་རྣམས་ལའང་འདི་ལྟར་ཆོས་བསྟན་པ་ནི་བདེ་བ་འདྲེན་པར་འགྱུར་རོ།། Ekapuggaloti visiṭṭhasamācārāpassayavirahito ekapuggalo. Buddhānañhi sīlādiguṇena sadevake loke visiṭṭho nāma koci natthi, tathā sadisopi samānakāle. Tenāha – ‘‘na imasmiṃ loke parasmiṃ vā pana buddhena seṭṭho sadiso ca vijjatī’’ti (vi. va. 1047; kathā. 799), tasmā sadisopi koci natthi. Hīnopi apassayabhūto nattheva. Tena vuttaṃ – ‘‘visiṭṭhasamācārāpassayavirahito ekapuggalo’’ti. Ye [Pg.123] ca sīlādiguṇehi natthi etesaṃ samāti asamā, purimakā sammāsambuddhā. Tehi samo majjhe bhinnasuvaṇṇanekkhaṃ viya nibbisiṭṭhoti asamasamaṭṭhenapi ekapuggalo aññassa tādisassa abhāvā. Tena vuttaṃ – ‘‘asadisaṭṭhenā’’tiādi. གང་ཟག་གཅིག་ཅེས་པ་ནི། ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཀུན་སྤྱོད་ཀྱི་སྐྱབས་དང་བྲལ་བའི་གང་ཟག་གཅིག་གོ། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ན་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་གང་ཡང་མེད་ལ། དེ་བཞིན་དུ་དུས་མཚུངས་པར་མཚུངས་པའང་མེད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་ “འཇིག་རྟེན་འདི་འམ་ཡང་ན་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ན། སངས་རྒྱས་ལས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་དང་མཚུངས་པ་མི་དམིགས་སོ།།” ཞེས་གསུངས་ཏེ། དེའི་ཕྱིར་མཚུངས་པའང་གང་ཡང་མེད་དོ།། དམན་པའང་སྐྱབས་སུ་གྱུར་པ་ནི་མེད་པ་ཉིད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཀུན་སྤྱོད་ཀྱི་སྐྱབས་དང་བྲལ་བའི་གང་ཟག་གཅིག་གོ།” ཞེས་གསུངས་སོ།། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་གང་དག་ལ་མཚུངས་པ་མེད་པས་ན་མི་མཉམ་པ་སྟེ། སྔོན་གྱི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་སོ།། དེ་དག་དང་མཉམ་པ་ནི་དབུས་སུ་གསེར་གྱི་དོང་ཙེ་བཅག་པ་བཞིན་དུ་ཁྱད་པར་མེད་པ་སྟེ། མི་མཉམ་པ་དང་མཉམ་པའི་དོན་གྱིས་ཀྱང་གང་ཟག་གཅིག་སྟེ། དེ་ལྟ་བུ་གཞན་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་ “མཚུངས་པ་མེད་པའི་དོན་གྱིས་སོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། Sattaloko adhippeto sattanikāye uppajjanato. Manussaloke eva uppajjati devabrahmalokānaṃ buddhānaṃ uppattiyā anokāsabhāvato. Kāmadevaloke tāva nuppajjati brahmacariyavāsassa aṭṭhānabhāvato tathā anacchariyabhāvato. Acchariyadhammā hi buddhā bhagavanto. Tesaṃ sā acchariyadhammatā devattabhāve ṭhitānaṃ loke na pākaṭā hoti yathā manussabhūtānaṃ. Devabhūte hi sammāsambuddhe dissamānaṃ buddhānubhāvaṃ devānubhāvatova loke dahati, na buddhānubhāvato. Tathā sati ‘‘ayaṃ sammāsambuddho’’ti nādhimuccati na sampasīdati, issarakuttaggāhaṃ na vissajjeti, devattabhāvassa ca cirakālāvaṭṭhānato ekaccasassatavādato na parimuccati. Brahmaloke nuppajjatīti etthāpi eseva nayo. Sattānaṃ tādisaggāhavinimocanatthañhi buddhā bhagavanto manussasugatiyaṃyeva uppajjanti, na devasugatiyaṃ. Yasmā imaṃ cakkavāḷaṃ majjhe katvā iminā saddhiṃ cakkavāḷānaṃ dasasahassasseva jātikkhettabhāvo dīpito ito aññassa buddhānaṃ uppattiṭṭhānassa tepiṭake buddhavacane āgataṭṭhānassa abhāvato. Tasmā vuttaṃ – ‘‘imasmiṃyeva cakkavāḷe uppajjatī’’ti. སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་སུ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ལ་དགོངས་སོ།། མི་ཡི་འཇིག་རྟེན་ཉིད་དུ་སྐྱེ་སྟེ། ལྷ་དང་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་རྣམས་ནི་སངས་རྒྱས་རྣམས་སྐྱེ་བའི་གནས་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། རེ་ཞིག་འདོད་ལྷའི་འཇིག་རྟེན་དུ་མི་སྐྱེ་སཏེ། ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་གནས་པའི་གནས་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། དེ་བཞིན་དུ་ངོ་མཚར་བ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་ནི་ངོ་མཚར་བའི་ཆོས་ཅན་ཉིད་དོ།། དེ་དག་གི་ངོ་མཚར་བའི་ཆོས་ཉིད་དེ་ལྷའི་ལུས་སུ་གནས་པ་རྣམས་ལ་འཇིག་རྟེན་དུ་མི་གསལ་ཏེ། མིར་གྱུར་པ་རྣམས་ལ་གསལ་བ་བཞིན་ནོ།། ལྷར་གྱུར་པའི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་མཐོང་བའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཐུ་ནི། འཇིག་རྟེན་གྱིས་ལྷའི་མཐུ་ཉིད་དུ་འཛིན་གྱི། སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཐུ་ཉིད་དུ་མི་འཛིན་ནོ།། དེ་ལྟར་ན་ “འདི་ནི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་སོ།།” ཞེས་མོས་པར་མི་བྱེད་ཅིང་དད་པར་མི་འགྱུར་ལ། དབང་ཕྱུག་གིས་བྱས་པར་འཛིན་པ་མི་སྤོང་ཞིང་། ལྷའི་ལུས་ནི་ཡུན་རིང་དུ་གནས་པའི་ཕྱིར་རྟག་པར་སྨྲ་བ་ཁ་ཅིག་ལས་མི་གྲོལ་ལོ།། ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་མི་སྐྱེའོ་ཞེས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། སེམས་ཅན་རྣམས་དེ་ལྟ་བུའི་འཛིན་པ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་མིའི་བདེ་འགྲོ་ཉིད་དུ་སྐྱེ་བར་མཛད་ཀྱི། ལྷའི་བདེ་འགྲོར་མ་ཡིན་ནོ།། འཁོར་ཡུག་འདི་དབུས་སུ་བྱས་ནས། འདི་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འཁོར་ཡུག་སྟོང་ཕྲག་བཅུ་པོ་ཉིད་སྐྱེ་བའི་ཞིང་གི་དངོས་པོར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དང་། འདི་ལས་གཞན་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་སྐྱེ་བའི་གནས་སྡེ་སྣོད་གསུམ་གྱི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་ལས་བྱུང་བའི་གནས་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་ “འཁོར་ཡུག་འདི་ཉིད་དུ་སྐྱེའོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། Idha uppajjantopi kasmā jambudīpe eva uppajjati, na sesadīpesūti? Keci tāva āhu – ‘‘yasmā pathaviyā nābhibhūtā buddhabhāvasahā acalaṭṭhānabhūtā bodhimaṇḍabhūmi jambudīpe eva, tasmā jambudīpe eva uppajjatī’’ti. Eteneva ‘‘tattha majjhimadese eva uppajjatī’’ti etampi saṃvaṇṇitanti daṭṭhabbaṃ tathā itaresampi avijahitaṭṭhānānaṃ tattheva labbhanato. Yasmā purimabuddhānaṃ mahābodhisattānaṃ paccekabuddhānañca nibbattiyā sāvakabodhisattānaṃ sāvakabodhiyā abhinīhāro sāvakapāramiyā sambharaṇaparipācanañca buddhakkhettabhūte imasmiṃyeva cakkavāḷe jambudīpe eva ijjhati, na aññattha. Veneyyajanavinayanattho ca buddhuppādo, tasmā aggasāvakamahāsāvakādiveneyyavisesāpekkhāya imasmiṃ jambudīpe eva buddhā nibbattanti, na sesadīpesu. Ayañca nayo sabbabuddhānaṃ āciṇṇasamāciṇṇoti tesaṃ uttamapurisānaṃ [Pg.124] tattheva uppatti sampatticakkānaṃ viya aññamaññūpanissayatāya daṭṭhabbā. Tena vuttaṃ – aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tīsu dīpesu buddhā na nibbattanti, jambudīpe eva nibbattantīti dīpaṃ passī’’ti (dī. ni. aṭṭha. 2.17; bu. vaṃ. aṭṭha. 27 avidūrenidānakathā). འདིར་སྐྱེ་བར་མཛད་ཀྱང་། ཅིའི་ཕྱིར་འཛམ་བུའི་གླིང་ཉིད་དུ་སྐྱེ་བར་མཛད་ཀྱི། གླིང་ལྷག་མ་རྣམས་སུ་མ་ཡིན་ཞེ་ན། རེ་ཞིག་ཁ་ཅིག་ན་རེ། “གང་གི་ཕྱིར་ས་གཞིའི་ལྟེ་བར་གྱུར་པ། སངས་རྒྱས་ཉིད་དང་ལྷན་ཅིག་པ། མི་གཡོ་བའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོའི་ས་ཆ་ནི་འཛམ་བུའི་གླིང་ཉིད་ན་ཡོད་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་འཛམ་བུའི་གླིང་ཉིད་དུ་སྐྱེའོ།།” ཞེས་ཟེར་རོ།། འདི་ཉིད་ཀྱིས་ “དེ་ལ་ཡུལ་དབུས་ཉིད་དུ་སྐྱེའོ།།” ཞེས་པ་འདིའང་ལེགས་པར་བཤད་པར་ལྟ་བར་བྱ་སཏེ། དེ་བཞིན་དུ་གཞན་ཡང་མ་བཏང་བའི་གནས་རྣམས་དེ་ཉིད་དུ་རྙེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། གང་གི་ཕྱིར་སྔོན་གྱི་སངས་རྒྱས་རྣམས་དང་། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་། རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་སྐྱེ་བ་དང་། ཉན་ཐོས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྨོན་ལམ་འདེབས་པ་དང་། ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་བསགས་ཤིང་ཡོངས་སུ་སྨིན་པ་ནི། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་འཁོར་ཡུག་འདི་ཉིད་ཀྱི་འཛམ་བུའི་གླིང་ཁོ་ནར་འགྲུབ་ཀྱི། གཞན་དུ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། སངས་རྒྱས་འབྱུང་བ་ནི་གདུལ་བྱའི་སྐྱེ་བོ་འདུལ་བའི་དོན་དུ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་མཆོག་གི་ཉན་ཐོས་དང་ཉན་ཐོས་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པའི་གདུལ་བྱ་ཁྱད་པར་ཅན་ལ་ལྟོས་ནས། འཛམ་བུའི་གླིང་འདི་ཉིད་དུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་སྐྱེ་བར་མཛད་ཀྱི། གླིང་ལྷག་མ་རྣམས་སུ་མ་ཡིན་ནོ།། ཚུལ་འདི་ནི་སངས་རྒྱས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ཡང་དག་པར་སྤྱད་པ་ཡིན་པས། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་དེ་དག་དེ་ཉིད་དུ་སྐྱེ་བ་ནི་འཁོར་ལོ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་བཞིན་དུ་གཅིག་ལ་གཅིག་བརྟེན་པའི་དངོས་པོར་ལྟ་བར་བྱའོ།། དེའི་ཕྱིར་འགྲེལ་བཤད་ལས། “གླིང་གསུམ་པོ་དག་ཏུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་མི་སྐྱེ་ལ། འཛམ་བུའི་གླིང་ཉིད་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་གླིང་ལ་གཟིགས་སོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། Ubhayampidaṃ vippakatavacanameva uppādakiriyāya vattamānakālikattā. Uppajjamānoti vā uppajjituṃ samattho. Sattiattho cāyaṃ māna-saddo. Yāvatā hi sāmatthiyena mahābodhisattānaṃ carimabhave uppatti icchitabbā, tatthakena bodhisambhārasambhūtena paripuṇṇena samannāgatoti attho. Bhedoti viseso. Tameva hi tividhaṃ visesaṃ dassetuṃ – ‘‘esa hī’’tiādi vuttaṃ. Aṭṭhaṅgasamannāgatassa mahābhinīhārassa siddhakālato paṭṭhāya mahābodhisatto buddhabhāvāya niyatabhāvappattatāya bodhisambhārapaṭipadaṃ paṭipajjamāno yathāvuttasāmatthiyayogena uppajjamāno nāmāti attho uppādassa ekantikattā. Pariyesantoti vicinanto. Paripakkagate ñāṇeti iminā tato pubbe ñāṇassa aparipakkatāya eva laddhāvasarāya kammapilotiyā vasena bodhisatto tathā mahāpadhānaṃ padahīti dasseti. Arahattaphalakkhaṇe uppanno nāma ‘‘uppanno hotī’’ti vattabbattā. Āgatova nāma hetusampadāya sammadeva nipphannattā. འདི་གཉིས་ཀ་ནི་སྐྱེ་བའི་བྱ་བ་ད་ལྟ་བའི་དུས་ཅན་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་མ་རྫོགས་པའི་ཚིག་ཉིད་དོ།། ཡང་ན་སྐྱེ་བཞིན་པ་ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བར་ནུས་པའོ།། མཱ་ན་ (māna) ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ནི་ནུས་པའི་དོན་ཏོ།། ཇི་ཙམ་གྱི་ནུས་པ་ཉིད་ཀྱིས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་སྲིད་པ་ཐ་མ་ལ་སྐྱེ་བ་འདོད་པར་བྱ་བ་དེ། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་ལས་བྱུང་ཞིང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། དབྱེ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་རོ།། ཁྱད་པར་རྣམ་པ་གསུམ་པོ་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདི་ནི་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་སྨོན་ལམ་ཆེན་པོ་གྲུབ་པའི་དུས་ནས་བཟུང་། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དངོས་པོར་ངེས་པའི་དངོས་པོར་གྱུར་པའི་ཕྱིར། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་ཀྱི་ལམ་ལ་ཞུགས་ཤིང་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ནུས་པ་དང་སྦྱོར་བས་སྐྱེ་བཞིན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་སྟེ། སྐྱེ་བ་ནི་ངེས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ།། ཚོལ་བ་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་འབྱེད་པའོ།། ཤེས་རབ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་གྱུར་པ་ན་ཞེས་པ་འདིས་ནི། དེའི་གོང་དུ་ཤེས་རབ་ཡོངས་སུ་མ་སྨིན་པ་ཉིད་ཀྱིས་སྐབས་རྙེད་པའི་ལས་ཀྱི་ལྷག་མའི་དབང་གིས། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་དེ་ལྟར་བརྩོན་འགྲུས་ཆེན་པོ་བརྩམས་སོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ།། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་སྐྱེས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། “སྐྱེས་པར་འགྱུར་རོ།།” ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ།། བྱོན་པ་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་ནི། རྒྱུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལས་ལེགས་པར་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ།། Hitatthāyāti lokiyalokuttarassa hitassa siddhiyā. Sukhatthāyāti etthāpi eseva nayo. Tassāti tassa sattalokassa. So panāyaṃ sattaloko yena anukkamena dhammābhisamayaṃ pāpuṇi, taṃ teneva anukkamena dassento ‘‘mahābodhimaṇḍe’’tiādimāha. Yāvajjadivasāti ettha ajja-saddena sāsanassa avaṭṭhānakālaṃ vadati. Devamanussānanti ukkaṭṭhaniddesoti dassetuṃ – ‘‘na kevala’’ntiādi vuttaṃ. Etesampīti nāgasupaṇṇādīnampi. "Hitatthāyā" (ཕན་པའི་དོན་དུ་) ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཕན་པ་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །"Sukhatthāyā" (བདེ་བའི་དོན་དུ་) ཞེས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །"Tassā" (དེའི་) ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་དེའི་འོ། །སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་འདི་ཉིད་རིམ་པ་གང་གིས་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པར་གྱུར་པ་དེ། རིམ་པ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་སྟོན་པར་མཛད་དེ། "བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོ་ཆེན་པོར" (mahābodhimaṇḍe) ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །"Yāvajjadivasā" (དེ་རིང་གི་ཉིན་མོའི་བར་དུ་) ཞེས་པ་འདིར། "དེ་རིང་" (ajja) ཞེས་པའི་སྒྲས་བསྟན་པ་གནས་པའི་དུས་ལ་གསུངས་སོ། །"ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་" (Devamanussānaṃ) ཞེས་པ་ནི་མཆོག་ཏུ་བསྟན་པ་ཡིན་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། "མ་ཟད་" (na kevalaṃ) ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །"འདི་དག་གི་ཡང་" (Etesampī) ཞེས་པ་ནི་ཀླུ་དང་མཁའ་ལྡིང་ (supaṇṇa) ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡང་ངོ། ། Ayaṃ pucchāti iminā ‘‘katamo’’ti padassa sāmaññato pucchābhāvo dassito, na visesatoti tassa pucchāvisesabhāvañāpanatthaṃ mahāniddese (mahāni. 150) āgatā sabbāpi pucchā atthuddhāranayena dasseti ‘‘pucchā ca nāmesā’’tiādinā. Adiṭṭhaṃ jotīyati etāyāti adiṭṭhajotanā. Diṭṭhaṃ saṃsandīyati etāyāti diṭṭhasaṃsandanā. Saṃsandanañca sākacchāvasena [Pg.125] vinicchayakaraṇaṃ. Vimatiṃ chindati etāyāti vimaticchedanā. Anumatiyā pucchā anumatipucchā. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave’’tiādi pucchāya ‘‘kā tumhākaṃ anumatī’’ti anumati pucchitā hoti. Kathetukamyatāpucchāti kathetukamyatāya pucchā. Lakkhaṇanti ñātuṃ icchito yo koci sabhāvo. Aññātanti yena kenaci ñāṇena aññātabhāvamāha. Adiṭṭhanti dassanabhūtena ñāṇena paccakkhaṃ viya adiṭṭhataṃ. Atulitanti ‘‘ettakaṃ eta’’nti tulābhūtena atulitataṃ. Atīritanti tīraṇabhūtena akatañāṇakiriyāsamāpanataṃ. Avibhūtanti ñāṇassa apākaṭabhāvaṃ. Avibhāvitanti ñāṇena apākaṭakatabhāvaṃ. "འདི་ནི་དྲི་བའོ" (Ayaṃ pucchā) ཞེས་པ་འདིས། "གང་ཞིག" (katamo) ཅེས་པའི་ཚིག་གི་སྤྱིའི་དྲི་བའི་དངོས་པོ་བསྟན་གྱི། བྱེ་བྲག་ཏུ་མ་ཡིན་པས། དེའི་དྲི་བའི་བྱེ་བྲག་གི་དངོས་པོ་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། མདོ་ཆེན་འགྲེལ་པ་ (Mahāniddesa) ལས་བྱུང་བའི་དྲི་བ་ཐམས་ཅད་དོན་བསྡུས་པའི་ཚུལ་གྱིས། "དྲི་བ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་སྟོན་ཏོ། །གང་གིས་མ་མཐོང་བ་གསལ་བར་བྱེད་པ་དེ་ནི་ "མ་མཐོང་བ་གསལ་བྱེད་" (adiṭṭhajotanā) དོ། །གང་གིས་མཐོང་བ་བསྡུར་བར་བྱེད་པ་དེ་ནི་ "མཐོང་བ་བསྡུར་བྱེད་" (diṭṭhasaṃsandanā) དོ། །བསྡུར་བ་ནི་གླེང་མོལ་གྱི་སྒོ་ནས་གཏན་ལ་འབེབས་པའོ། །གང་གིས་ཐེ་ཚོམ་གཅོད་པ་དེ་ནི་ "ཐེ་ཚོམ་གཅོད་བྱེད་" (vimaticchedanā) དོ། །རྗེས་སུ་གནང་བའི་ཕྱིར་དྲི་བ་ནི་ "རྗེས་གནང་དྲི་བ་" (anumatipucchā) སྟེ། "དགེ་སློང་དག །འདི་ལ་ཅི་སྙམ་དུ་སེམས" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་དྲི་བས། "ཁྱེད་རྣམས་ཀྱི་རྗེས་སུ་གནང་བ་ཅི་ཡིན" ཞེས་རྗེས་སུ་གནང་བ་དྲིས་པ་ཡིན་ནོ། །"བཤད་པར་འདོད་པའི་དྲི་བ་" (kathetukamyatāpucchā) ནི་བཤད་པར་འདོད་པའི་ཕྱིར་དྲི་བའོ། །"མཚན་ཉིད་" (lakkhaṇa) ཅེས་པ་ནི་ཤེས་པར་འདོད་པའི་རང་བཞིན་གང་ཡང་རུང་བའོ། །"མ་ཤེས་པ་" (aññāta) ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་གང་ཡང་རུང་བས་མ་ཤེས་པའི་དངོས་པོར་གསུངས་སོ། །"མ་མཐོང་བ་" (adiṭṭha) ཞེས་པ་ནི་མཐོང་བར་གྱུར་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མངོན་སུམ་བཞིན་དུ་མ་མཐོང་བའོ། །"མ་གཞལ་བ་" (atulita) ཞེས་པ་ནི་ "འདི་ནི་འདི་ཙམ་མོ" ཞེས་རྒྱ་མ་ལྟ་བུས་མ་གཞལ་བའོ། །"གཏན་ལ་མ་ཕབ་པ་" (atīrita) ཞེས་པ་ནི་གཏན་ལ་འབེབས་པར་བྱེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་བྱ་བ་མ་གྲུབ་པའོ། །"མི་གསལ་བ་" (avibhūta) ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་མི་མངོན་པའི་དངོས་པོའོ། །"གསལ་བར་མ་བྱས་པ་" (avibhāvitanti) ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་གསལ་བར་མ་བྱས་པའི་དངོས་པོའོ། ། Yehi guṇavisesehi nimittabhūtehi bhagavati ‘‘tathāgato’’ti ayaṃ samaññā pavattā, taṃdassanatthaṃ ‘‘aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato’’tiādi vuttaṃ. Guṇavisesanemittikāneva hi bhagavato sabbāni nāmāni. Yathāha – ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་གང་དག་རྒྱུར་གྱུར་པ་ལས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ "དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་" (tathāgato) ཞེས་པའི་མིང་འདི་བྱུང་བ་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "རྒྱུ་མཚན་བརྒྱད་ཀྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་མཚན་ཐམས་ཅད་ནི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་གྱི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བ་ཤ་སྟག་ཡིན་ནོ། །ཇི་སྐད་དུ། ‘‘Asaṅkhyeyyāni nāmāni, saguṇena mahesino; Guṇena nāmamuddheyyaṃ, api nāmasahassato’’ti. (dha. sa. aṭṭha. 1313; udā. aṭṭha. 53; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.76); "དྲང་སྲོང་ཆེན་པོའི་རང་གི་ཡོན་ཏན་གྱིས། །མཚན་རྣམས་གྲངས་མེད་པ་དག་ཡོད་པ་སྟེ། །མཚན་སྟོང་ཕྲག་ལས་ཀྱང་ཡོན་ཏན་གྱིས། །མཚན་ནི་གདགས་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་ཟད། །" ཅེས་སོ། ། Tathā āgatoti ettha ākāraniyamanavasena opammasampaṭipādanattho tathā-saddo. Sāmaññajotanāpi hi visese avatiṭṭhatīti. Paṭipadāgamanattho āgata-saddo, na ñāṇagamanattho ‘‘tathalakkhaṇaṃ āgato’’tiādīsu (dī. ni. aṭṭha. 1.7; ma. ni. aṭṭha. 1.12; saṃ. ni. aṭṭha. 2.3.78; a. ni. aṭṭha. 1.1.170; udā. aṭṭha. 18) viya, nāpi kāyagamanattho ‘‘āgato kho mahāsamaṇo, magadhānaṃ giribbaja’’ntiādīsu (mahāva. 63) viya. Tattha yadākāraniyamanavasena opammasampaṭipādanattho tathā-saddo, taṃkaruṇāpadhānattā mahākaruṇāmukhena purimabuddhānaṃ āgamanappaṭipadaṃ udāharaṇavasena sāmaññato dassento yaṃ-taṃ-saddānaṃ ekantasambandhabhāvato ‘‘yathā sabbaloka…pe… āgatā’’ti sādhāraṇato vatvā puna taṃ paṭipadaṃ mahāpadhānasuttādīsu (dī. ni. 2.1 ādayo) sambahulaniddesena supākaṭānaṃ āsannānañca vipassiādīnaṃ channaṃ sammāsambuddhānaṃ vasena nidassento ‘‘yathā vipassī bhagavā’’tiādimāha. Tattha yena abhinīhārenāti manussattaliṅgasampattihetusatthudassanapabbajjāabhiññādiguṇasampattiadhikāracchandānaṃ vasena aṭṭhaṅgasamannāgatena [Pg.126] mahāpaṇidhānena. Sabbesañhi buddhānaṃ kāyappaṇidhānaṃ imināva abhinīhārena samijjhatīti. Evaṃ mahābhinīhāravisesena ‘‘tathāgato’’ti padassa atthaṃ dassetvā idāni pāramipūraṇavasena dassetuṃ – ‘‘yathā vipassī bhagavā…pe… kassapo bhagavā dānapāramiṃ pūretvā’’tiādimāha. "དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་" (Tathā āgato) ཞེས་པ་འདིར། "དེ་བཞིན་" (tathā) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་རྣམ་པ་ངེས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་དཔེ་ཉེ་བར་སྦྱོར་བའི་དོན་ཏོ། །སྤྱིར་བསྟན་པ་ཡང་བྱེ་བྲག་ལ་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ། །"གཤེགས་པ་" (āgata) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ལམ་གྱི་བགྲོད་པའི་དོན་ཡིན་གྱི། "དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དུ་གཤེགས་པ་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བགྲོད་པའི་དོན་མ་ཡིན་ལ། "དགེ་སྦྱོང་ཆེན་པོ་ནི་མ་ག་དྷཱའི་རི་བོ་སྐྱབས་སུ་གཤེགས་སོ" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལྟར་ལུས་ཀྱིས་བགྲོད་པའི་དོན་ཡང་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལ་རྣམ་པ་ངེས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་དཔེ་ཉེ་བར་སྦྱོར་བའི་དོན་ཅན་གྱི་ "དེ་བཞིན་" ཞེས་པའི་སྒྲ་དེ། སྙིང་རྗེ་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོའི་སྒོ་ནས་སྔོན་གྱི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་གཤེགས་པའི་ལམ་དཔེའི་སྒོ་ནས་སྤྱིར་སྟོན་པར། "གང་" དང་ "དེ་" ཞེས་པའི་སྒྲ་དག་གཅིག་ཏུ་འབྲེལ་བའི་དངོས་པོ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། "ཇི་ལྟར་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་...བྱས་ཏེ་...གཤེགས་པ་" ཞེས་ཐུན་མོང་དུ་གསུངས་ནས། ཡང་ལམ་དེ་ཉིད་ ཆོས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཆེན་པོ་ (Mahāpadhāna Sutta) ལ་སོགས་པ་ལས་རྒྱས་པར་བསྟན་པས་ཤིན་ཏུ་གསལ་ཞིང་ཉེ་བར་གྱུར་པའི་རྣམ་གཟིགས་ (Vipassī) ལ་སོགས་པའི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དྲུག་གི་དབང་གིས་མཚོན་པར་མཛད་དེ། "ཇི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམ་གཟིགས་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ "སྨོན་ལམ་གང་གིས་" (yena abhinīhārena) ཞེས་པ་ནི། མི་ཉིད་དང་། སྐྱེས་པའི་རྟེན་དང་། རྒྱུ་དང་། སྟོན་པ་མཇལ་བ་དང་། རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དང་། མངོན་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། ལྷག་པར་བྱ་བ་དང་། འདུན་པ་སྟེ་ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་སྨོན་ལམ་ཆེན་པོའི་དབང་གིས་སོ། །སངས་རྒྱས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་སྨོན་ལམ་ནི་སྨོན་ལམ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་སྨོན་ལམ་ཆེན་པོའི་ཁྱད་པར་གྱིས་ "དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་" ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་བསྟན་ནས། ད་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་དབང་གིས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "ཇི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམ་གཟིགས་...བྱས་ཏེ་...བཅོམ་ལྡན་འདས་འོད་སྲུང་ (Kassapa) གིས་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ཏེ་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། Ettha ca suttantikānaṃ mahābodhippaṭipadāya kosallajananatthaṃ kā panetā pāramiyo, kenaṭṭhena pāramiyo, katividhā cetā, ko tāsaṃ kamo, kāni lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānāni, ko paccayo, ko saṃkileso, kiṃ vodānaṃ, ko paṭipakkho, kā paṭipatti, ko vibhāgo, ko saṅgaho, ko sampādanūpāyo, kittakena kālena sampādanaṃ, ko ānisaṃso, kiñcetāsaṃ phalanti pāramīsu ayaṃ vitthārakathā veditabbā. Sā panesā icchantena dīghāgamaṭīkāyaṃ (dī. ni. ṭī. 1.7) vuttanayeneva veditabbā, na idha dassitā. Yathāvuttāya paṭipadāya yathāvuttavibhāgānaṃ pāramīnaṃ pūritabhāvaṃ sandhāyāha – ‘‘samatiṃsa pāramiyo pūretvā’’ti. འདིར་མདོ་སྡེ་པ་རྣམས་བྱང་ཆུབ་ཆེན་པོའི་ལམ་ལ་མཁས་པ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་འདི་དག་ནི་གང་ཞིག །དོན་གང་གིས་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཞེས་བྱ། འདི་དག་རྣམ་པ་དུ་མ། དེ་དག་གི་གོ་རིམ་ཅི། དེ་དག་གི་མཚན་ཉིད་དང་། རོ་ (བྱེད་ལས་) དང་། ཉེ་བར་གནས་པ་ (ཉེ་བར་སྣང་བ་) དང་། པད་གནས་ (ཉེ་བའི་རྒྱུ་) རྣམས་གང་ཞིག །རྐྱེན་གང་། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་གང་། རྣམ་པར་བྱང་བ་ཅི། མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་གང་། སྒྲུབ་པ་གང་། རྣམ་པར་དབྱེ་བ་གང་། བསྡུ་བ་གང་། སྒྲུབ་པའི་ཐབས་གང་། དུས་ཡུན་ཇི་ཙམ་གྱིས་སྒྲུབ་པ། ཕན་ཡོན་གང་། དེ་དག་གི་འབྲས་བུ་ཅི་ཞིག་ཡིན་སྙམ་དུ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱས་བཤད་འདི་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདི་ནི་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་ ལུང་རིང་པོའི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་པ་ (Dīgha Nikāya Ṭīkā) ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱ་ཞིང་། འདིར་མ་བསྟན་ཏོ། །ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ལམ་གྱིས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་དངོས་པོ་ལ་དགོངས་ནས། "ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ཏེ་" ཞེས་གསུངས་སོ། ། Satipi mahāpariccāgānaṃ dānapāramibhāve pariccāgavisesabhāvadassanatthañceva sudukkarabhāvadassanatthañca mahāpariccāgehi visuṃ gahaṇaṃ. Tatoyeva ca aṅgapariccāgato visuṃ nayanapariccāgaggahaṇaṃ, pariccāgabhāvasāmaññepi dhanarajjapariccāgato puttadārapariccāgaggahaṇañca kataṃ. Gatapaccāgatikavattasaṅkhātāya pubbabhāgappaṭipadāya saddhiṃ abhiññāsamāpattinipphādanaṃ pubbayogo. Dānādīsuyeva sātisayappaṭipattinipphādanaṃ pubbacariyā, yā vā cariyāpiṭakasaṅgahitā. ‘‘Abhinīhāro pubbayogo, dānādippaṭipatti vā kāyavivekavasena ekacariyā vā pubbacariyā’’ti keci. Dānādīnañceva appicchatādīnañca saṃsāranibbānesu ādīnavānisaṃsānañca vibhāvanavasena sattānaṃ bodhittaye patiṭṭhāpanaparipācanavasena ca pavattā kathā dhammakkhānaṃ. Ñātīnaṃ atthacariyā ñātatthacariyā. Sāpi karuṇāyanavaseneva. Ādi-saddena lokatthacariyādayo saṅgaṇhāti. Kammassakatañāṇavasena anavajjakammāyatanasippāyatanavijjāṭṭhānaparicayavasena khandhāyatanādiparicayavasena lakkhaṇattayatīraṇavasena ca ñāṇacāro buddhicariyā. Sā pana atthato paññāpāramīyeva, ñāṇasambhāradassanatthaṃ visuṃ [Pg.127] gahaṇaṃ. Koṭīti pariyanto, ukkaṃsoti attho. Cattāro satipaṭṭhāne bhāvetvāti sambandho. Tattha bhāvetvāti uppādetvā. Brūhetvāti vaḍḍhetvā. Satipaṭṭhānādiggahaṇena āgamanappaṭipadaṃ matthakaṃ pāpetvā dasseti. Vipassanāsahagatā eva vā satipaṭṭhānādayo daṭṭhabbā. Ettha ca ‘‘yena abhinīhārenā’’tiādinā āgamanappaṭipadāya ādiṃ dasseti, ‘‘dānapārami’’ntiādinā majjhaṃ, ‘‘cattāro satipaṭṭhāne’’tiādinā pariyosānanti veditabbaṃ. གཏོང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་དུ་ཆུག་ཀྱང་། གཏོང་བའི་ཁྱད་པར་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཤིན་ཏུ་བྱ་དཀའ་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། གཏོང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་ལོགས་སུ་བཟུང་ངོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཡན་ལག་གཏོང་བ་ལས་མིག་གཏོང་བ་ལོགས་སུ་བཟུང་ཞིང་། གཏོང་བའི་རང་བཞིན་སྤྱིར་མཚུངས་ཀྱང་། ནོར་དང་རྒྱལ་སྲིད་གཏོང་བ་ལས་བུ་དང་ཆུང་མ་གཏོང་བ་ལོགས་སུ་བཟུང་བར་བྱས་སོ། །"སྔོན་གྱི་སྦྱོར་བ་" (pubbayogo) ནི་འགྲོ་འོང་གི་བརྟུལ་ཞུགས་སུ་གྲགས་པའི་སྔོན་གྱི་ཆའི་ལམ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་མངོན་ཤེས་དང་སྙོམས་འཇུག་སྒྲུབ་པའོ། །"སྔོན་གྱི་སྤྱོད་པ་" (pubbacariyā) ནི་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་ལ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་སྒྲུབ་པ་མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་སྟེ། ཡང་ན་སྤྱོད་པའི་སྣོད་ (Cariyāpiṭaka) ལས་བསྡུས་པའི་སྤྱོད་པའོ། །ཁ་ཅིག་ནི་ "སྨོན་ལམ་ནི་སྔོན་གྱི་སྦྱོར་བ་ཡིན་ལ། སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒྲུབ་པ་འམ། ལུས་དབེན་པའི་དབང་གིས་གཅིག་པུར་སྤྱོད་པ་ནི་སྔོན་གྱི་སྤྱོད་པའོ" ཞེས་ཟེར་རོ། །སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། འདོད་ཆུང་ལ་སོགས་པ་དང་། འཁོར་བ་དང་མྱང་འདས་ཀྱི་ཉེས་དམིགས་དང་ཕན་ཡོན་རྣམས་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་དང་། སེམས་ཅན་རྣམས་བྱང་ཆུབ་གསུམ་ལ་འགོད་པ་དང་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་འཇུག་པའི་གཏམ་ནི་ "ཆོས་བསྟན་པ་" (dhammakkhāna) འོ། །གཉེན་འདུན་རྣམས་ཀྱི་དོན་སྤྱོད་པ་ནི་ "གཉེན་དོན་སྤྱོད་པ་" (ñātatthacariyā) སྟེ། དེ་ཡང་སྙིང་རྗེ་སྐྱེས་པའི་དབང་གིས་སོ། །"ལ་སོགས་པ་" ཞེས་པའི་སྒྲས་འཇིག་རྟེན་གྱི་དོན་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པ་བསྡུའོ། །ལས་བདག་གིར་བྱས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དབང་གིས་དང་། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་ལས་ཀྱི་གནས་དང་། བཟོའི་གནས་དང་། རིག་པའི་གནས་ལ་གོམས་པའི་དབང་གིས་དང་། ཕུང་པོ་དང་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་ལ་གོམས་པའི་དབང་གིས་དང་། མཚན་ཉིད་གསུམ་གཏན་ལ་འབེབས་པའི་དབང་གིས་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འཇུག་པ་ནི་ "བློའི་སྤྱོད་པ་" (buddhicariyā) འོ། །དེ་ནི་དོན་དུ་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཉིད་ཡིན་མོད། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཚོགས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ལོགས་སུ་བཟུང་ངོ། །"མཐའ་" (koṭi) ཞེས་པ་ནི་མཐར་ཐུག་པ་སྟེ། མཆོག་གི་དོན་ཏོ། །"དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བཞི་བསྒོམས་ཏེ་" ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། །དེ་ལ་ "བསྒོམས་ཏེ་" ཞེས་པ་ནི་བསྐྱེད་དེའོ། །"སྤེལ་ཏེ་" (brūhetvā) ཞེས་པ་ནི་འཕེལ་བར་བྱས་ཏེའོ། །དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ལ་སོགས་པ་བཟུང་བས་གཤེགས་པའི་ལམ་མཐར་ཕྱིན་པར་མཛད་དེ་སྟོན་ཏོ། །ཡང་ན་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལྷག་མཐོང་དང་ལྷན་ཅིག་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །འདིར་ "སྨོན་ལམ་གང་གིས་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་གཤེགས་པའི་ལམ་གྱི་ཐོག་མ་བསྟན་ལ། "སྦྱིན་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་བར་དང་། "དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བཞི་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་མཐར་ཐུག་པ་བསྟན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Sampatijātoti muhuttajāto nikkhantamatto. Nikkhantamattañhi mahāsattaṃ paṭhamaṃ brahmāno suvaṇṇajālena paṭiggaṇhiṃsu, tesaṃ hatthato cattāro mahārājāno ajinappaveṇiyā, tesaṃ hatthato manussā dukūlacumbaṭakena paṭiggaṇhiṃsu, manussānaṃ hatthato muccitvā pathaviyaṃ patiṭṭhito. Yathāhātiādinā mahāpadānadesanāya vuttavacanaṃ nidasseti. Setamhi chatteti dibbasetacchatte. Anudhāriyamāneti dhāriyamāne. Ettha ca chattaggahaṇeneva khaggādīni pañca kakudhabhaṇḍāni vuttānevāti daṭṭhabbaṃ. Khaggatālavaṇṭamorahatthakavālabījaniuṇhīsapaṭṭāpi hi chattena saha tadā upaṭṭhitā ahesuṃ. Chattādīniyeva ca tadā paññāyiṃsu, na chattādiggāhakā. Sabbā ca disāti dasa disā, nayidaṃ sabbadisāvilokanaṃ sattapadavītihāruttarakālaṃ. Mahāsatto hi manussānaṃ hatthato muccitvā puratthimaṃ disaṃ olokesi, tattha devamanussā gandhamālādīhi pūjayamānā, ‘‘mahāpurisa, idha tumhehi sadisopi natthi, kuto uttaritaro’’ti āhaṃsu. Evaṃ catasso disā catasso anudisā heṭṭhā uparīti sabbā disā anuviloketvā sabbattha attanā sadisaṃ adisvā ‘‘ayaṃ uttarā disā’’ti sattapadavītihārena agamāsi. Āsabhinti uttamaṃ. Aggoti sabbapaṭhamo. Jeṭṭhoti seṭṭhoti ca tasseva vevacanaṃ. Ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavoti imasmiṃ attabhāve pattabbaṃ arahattaṃ byākāsi. ‘‘Anekesaṃ visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvenā’’ti saṃkhittena vuttamatthaṃ ‘‘yañhī’’tiādinā vitthārato dasseti. Tattha etthāti – "བཙས་མ་ཐག་པ་" (Sampatijāto) ཞེས་པ་ནི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་སྐྱེས་པ་སྟེ་ཐོན་མ་ཐག་པའོ། །ཐོན་མ་ཐག་པའི་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་དེ་ཐོག་མར་ཚངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་གསེར་གྱི་དྲ་བས་བཟུང་། དེ་དག་གི་ལག་ནས་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་བཞི་པོས་ཨེ་ཎྱའི་པགས་པའི་སྟན་གྱིས་བཟུང་། དེ་དག་གི་ལག་ནས་མི་རྣམས་ཀྱིས་དར་གྱི་ཟླུམ་པོས་བཟུང་ཞིང་། མི་རྣམས་ཀྱི་ལག་ནས་ཐར་ཏེ་ས་ལ་བཞུགས་སོ། །"ཇི་སྐད་དུ" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ ཆོས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཆེན་པོའི་ (Mahāpadāna) བསྟན་པ་ལས་གསུངས་པའི་ཚིག་མཚོན་པར་མཛད་དོ། །"གདུགས་དཀར་པོ་ལ་" (Setamhi chatte) ཞེས་པ་ནི་ལྷའི་གདུགས་དཀར་པོ་ལའོ། །"བཟུང་བཞིན་པ་ལ་" (Anudhāriyamāne) ཞེས་པ་ནི་ཐོགས་བཞིན་པ་ལའོ། །འདིར་གདུགས་བཟུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་རལ་གྲི་ལ་སོགས་པའི་རྒྱལ་སྲིད་ཀྱི་ཆས་ལྔ་པོ་གསུངས་ཟིན་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །རལ་གྲི་དང་། ཏཱ་ལའི་ལོ་མའི་བསིལ་ཡབ་དང་། རྨ་བྱའི་སྒྲོའི་བསིལ་ཡབ་དང་། རྔ་ཡབ་དང་། ཅོད་པན་རྣམས་ཀྱང་དེའི་ཚེ་གདུགས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཉེ་བར་གནས་པར་གྱུར་ཏོ། །དེའི་ཚེ་གདུགས་ལ་སོགས་པ་ཉིད་སྣང་གི །གདུགས་ལ་སོགས་པ་འཛིན་པ་རྣམས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །"ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་" (Sabbā ca disā) ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་བཅུ་སྟེ། ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ལ་གཟིགས་པ་འདི་ནི་གོམ་པ་བདུན་བོར་བའི་འོག་ཏུ་མ་ཡིན་ནོ། །སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ནི་མི་རྣམས་ཀྱི་ལག་ནས་ཐར་ཏེ་ཤར་ཕྱོགས་སུ་གཟིགས་པ་ན། དེར་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱིས་དྲི་དང་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་ལ་སོགས་པས་མཆོད་དེ། "སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ། འདིར་ཁྱེད་དང་མཚུངས་པ་ཡང་མེད་ན། ལྷག་པར་གྱུར་པ་ལྟ་ཅི་སྨོས" ཞེས་སྨྲས་སོ། །དེ་ལྟར་ཕྱོགས་བཞི་དང་། ཕྱོགས་མཚམས་བཞི་དང་། འོག་དང་སྟེང་སྟེ་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ལ་ཀུན་ཏུ་གཟིགས་ནས། ཐམས་ཅད་དུ་རང་དང་མཚུངས་པ་མ་གཟིགས་པར། "འདི་ནི་བྱང་ཕྱོགས་སོ" ཞེས་གོམ་པ་བདུན་བོར་བས་གཤེགས་སོ། །"ཁྱུ་མཆོག་ལྟ་བུ་" (Āsabhiṃ) ཞེས་པ་ནི་མཆོག་གོ །"གཙོ་བོ་" (Aggo) ཞེས་པ་ནི་ཐོག་མ་ཉིད་དོ། །"གཅེན་པོ་" (Jeṭṭho) དང་ "མཆོག་" (seṭṭho) ཅེས་པ་ནི་དེའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་གོ །"འདི་ནི་སྐྱེ་བ་ཐ་མ་ཡིན། ད་ནི་ཡང་སྲིད་པ་མེད་དོ" ཞེས་པས་སྐྱེ་བ་འདི་ལ་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ལུང་བསྟན་ཏོ། །"ཁྱད་པར་གྱི་རྟོགས་པ་དུ་མའི་སྔོན་གྱི་ལྟས་སུ་གྱུར་པའི་སྒོ་ནས་" ཞེས་མདོར་བསྡུས་ཏེ་གསུངས་པའི་དོན་དེ། "གང་གི་ཕྱིར་" (yañhī) ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་རྒྱས་པར་སྟོན་ཏོ། །དེ་ལ་ "འདིར་" ཞེས་པ་ནི། ‘‘Anekasākhañca [Pg.128] sahassamaṇḍalaṃ,Chattaṃ marū dhārayumantalikkhe; Suvaṇṇadaṇḍā vītipatanti cāmarā,Na dissare cāmarachattagāhakā’’ti. (su. ni. 693) – "ཡལ་ག་དུ་མ་འཁོར་ལོ་སྟོང་ལྡན་པའི། །གདུགས་ནི་ལྷ་རྣམས་བར་སྣང་ཁམས་སུ་ཐོགས། །གསེར་གྱི་ཡུ་བ་ཅན་གྱི་རྔ་ཡབ་གཡོབ། །རྔ་ཡབ་གདུགས་འཛིན་རྣམས་ནི་མཐོང་མ་གྱུར། །" ཅེས་པའོ། ། Imissā gāthāya. Sabbaññutaññāṇameva sabbattha appaṭihatacāratāya anāvaraṇañāṇanti āha – ‘‘sabbaññutānāvaraṇañāṇapaṭilābhassā’’ti. Tathā ayaṃ bhagavāpi gato…pe… pubbanimittabhāvenāti etena abhijātiyaṃ dhammatāvasena uppajjanakavisesā sabbabodhisattānaṃ sādhāraṇāti dasseti. Pāramitānissandā hi teti. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདིའི་འོ། །ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་ཐམས་ཅད་དུ་ཐོགས་པ་མེད་པར་འཇུག་པའི་ཕྱིར། སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་གསུངས་ཏེ། "ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་དང་སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཐོབ་པའི་" ཞེས་གསུངས་སོ། །"དེ་བཞིན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་འདི་ཡང་གཤེགས་པ་...བྱས་ཏེ་...སྔོན་གྱི་ལྟས་སུ་གྱུར་པའི་སྒོ་ནས་" ཞེས་པས་ནི། སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་བྱུང་བའི་ཁྱད་པར་འདི་དག་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཐམས་ཅད་ལ་ཐུན་མོང་བ་ཡིན་པར་སྟོན་ཏོ། །དེ་དག་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་རྒྱུ་མཐུན་པའི་འབྲས་བུ་ (nissanda) ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ། Vikkamīti agamāsi. Marūti devā. Samāti vilokanasamatāya samā sadisiyo. Mahāpuriso hi yathā ekaṃ disaṃ vilokesi, evaṃ sesadisāpi, na katthaci vilokane vibandho tassa ahosīti. Samāti vā viloketuṃ yuttāti attho. Na hi tadā bodhisattassa virūpabībhacchavisamarūpāni viloketuṃ ayuttāni disāsu upaṭṭhahantīti. “གོམ་པ་སྤོས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་གཤེགས་སོ། །“ལྷ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་ལྷའོ། །“མཉམ་པ་”ཞེས་པ་ནི་གཟིགས་པ་མཉམ་པ་ཉིད་ཀྱིས་མཉམ་པ་མཚུངས་པ་རྣམས་སོ། །སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོས་ཕྱོགས་གཅིག་ལ་གཟིགས་པ་བཞིན་དུ་ཕྱོགས་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་དེ་བཞིན་ཏེ། ཁོང་ལ་གང་དུ་ཡང་གཟིགས་པ་ལ་ཐོགས་པ་མེད་པར་གྱུར་ཏོ། །ཡང་ན་“མཉམ་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བར་འོས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེའི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་སྤྱན་སྔར་ཕྱོགས་རྣམས་སུ་ལྟ་བར་མི་འོས་པའི་གཟུགས་མི་སྡུག་པ་དང་། འཇིགས་སུ་རུང་བ་དང་། མི་མཐུན་པ་རྣམས་མངོན་དུ་མ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ། ། ‘‘Evaṃ tathā gato’’ti kāyagamanaṭṭhena gatasaddena tathāgatasaddaṃ niddisitvā idāni ñāṇagamanaṭṭhena taṃ dassetuṃ – ‘‘atha vā’’tiādimāha. Tattha nekkhammenāti alobhappadhānena kusalacittuppādena. Kusalā hi dhammā idha nekkhammaṃ, na pabbajjādayo. ‘‘Paṭhamajjhānenā’’ti ca vadanti. Pahāyāti pajahitvā. Gato adhigato, paṭipanno uttarivisesanti attho. Pahāyāti vā pahānahetu, pahānalakkhaṇaṃ vā. Hetulakkhaṇattho hi ayaṃ pahāyasaddo. Kāmacchandādippahānahetukañhi ‘‘gato’’ti ettha vuttaṃ gamanaṃ avabodho, paṭipatti eva vā kāmacchandādippahānena ca lakkhīyati. Esa nayo padāletvātiādīsupi. Abyāpādenāti mettāya. Ālokasaññāyāti vibhūtaṃ katvā manasikaraṇena upaṭṭhitaālokasañjānanena. Avikkhepenāti samādhinā. Dhammavavatthānenāti kusalādidhammānaṃ yāthāvanicchayena. ‘‘Sappaccayanāmarūpavavatthānenā’’tipi vadanti. Evaṃ kāmacchandādinīvaraṇappahānena ‘‘abhijjhaṃ loke pahāyā’’tiādinā (vibha. 508) vuttāya paṭhamajjhānassa pubbabhāgappaṭipadāya bhagavato tathāgatabhāvaṃ dassetvā idāni saha upāyena aṭṭhahi [Pg.129] samāpattīhi aṭṭhārasahi ca mahāvipassanāhi taṃ dassetuṃ – ‘‘ñāṇenā’’tiādimāha. Nāmarūpapariggahakaṅkhāvitaraṇānañhi vibandhabhūtassa mohassa dūrīkaraṇena ñātapariññāyaṃ ṭhitassa aniccasaññādayo sijjhanti, tathā jhānasamāpattīsu abhiratinimittena pāmojjena tattha anabhiratiyā vinoditāya jhānādīnaṃ samadhigamoti samāpattivipassanānaṃ arativinodanaavijjāpadālanādiupāyo, uppaṭipāṭiniddeso pana nīvaraṇasabhāvāya avijjāya heṭṭhā nīvaraṇesupi saṅgahadassanatthanti daṭṭhabbo. Samāpattivihārappavesavibandhanena nīvaraṇāni kavāṭasadisānīti āha – ‘‘nīvaraṇakavāṭaṃ ugghāṭetvā’’ti. “དེ་ལྟར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་”ཞེས་ལུས་ཀྱི་འགྲོ་བའི་དོན་གྱིས་“གཤེགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྒྲ་བསྟན་ནས། ད་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འགྲོ་བའི་དོན་གྱིས་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར་“ཡང་ན་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“ངེས་འབྱུང་གིས་”ཞེས་པ་ནི་ཆགས་པ་མེད་པ་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བས་སོ། །འདི་ལ་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ངེས་འབྱུང་ཡིན་གྱི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་སོགས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །“བསམ་གཏན་དང་པོས་སོ་”ཞེས་ཀྱང་གསུངས་སོ། །“སྤངས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་སྤངས་ནས་སོ། །“གཤེགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་པ་དང་། ཁྱད་པར་ལྷག་མ་ལ་ཞུགས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན་“སྤངས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་སྤོང་བའི་རྒྱུའམ། སྤོང་བའི་མཚན་ཉིད་དོ། །རྒྱུ་དང་མཚན་ཉིད་ཀྱི་དོན་ནི་“སྤངས་ནས་”ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ཡིན་ནོ། །འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་སོགས་སྤངས་པའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་“གཤེགས་པ་”ཞེས་འདིར་བཤད་པའི་འགྲོ་བ་ནི་རྟོགས་པའམ། སྒྲུབ་པ་ཉིད་ཡིན་ལ། འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་སོགས་སྤངས་པས་ཀྱང་མཚོན་པར་འགྱུར་རོ། །ཚུལ་འདི་ནི་“བཅོམ་ནས་”ཞེས་སོགས་ལ་ཡང་སྦྱར་བར་བྱའོ། །“གནོད་སེམས་མེད་པས་”ཞེས་པ་ནི་བྱམས་པས་སོ། །“སྣང་བའི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི་གསལ་བར་བྱས་ཏེ་ཡིད་ལ་བྱས་པས་ཉེ་བར་གནས་པའི་སྣང་བ་ཤེས་པར་བྱེད་པས་སོ། །“རྣམ་པར་མ་གཡེངས་པས་”ཞེས་པ་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་སོ། །“ཆོས་རྣམ་པར་འབྱེད་པས་”ཞེས་པ་ནི་དགེ་བ་སོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་ངེས་པར་བྱས་པས་སོ། །“རྐྱེན་དང་བཅས་པའི་མིང་དང་གཟུགས་རྣམ་པར་འབྱེད་པས་”ཞེས་ཀྱང་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་སོགས་སྒྲིབ་པ་སྤངས་པས་“འཇིག་རྟེན་ལ་བརྣབ་སེམས་སྤངས་ཏེ་”ཞེས་སོགས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་བསམ་གཏན་དང་པོའི་སྦྱོར་ལམ་གྱི་སྤྱོད་པས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཉིད་བསྟན་ནས། ད་ནི་ཐབས་དང་བཅས་པའི་སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་དང་ལྷག་མཐོང་ཆེན་པོ་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱིས་དེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་“ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །མིང་དང་གཟུགས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་དང་ཐེ་ཚོམ་ལས་བརྒལ་བ་ལ་གེགས་སུ་གྱུར་པའི་གཏི་མུག་རིང་དུ་བྱས་པས། ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བ་ལ་གནས་པ་ལ་མི་རྟག་པའི་འདུ་ཤེས་སོགས་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་བསམ་གཏན་གྱི་སྙོམས་འཇུག་རྣམས་ལ་མགུ་བའི་རྒྱུ་མཆོག་ཏུ་དགའ་བས་དེ་ལ་མི་དགའ་བ་བསལ་ནས་བསམ་གཏན་སོགས་ཐོབ་པར་འགྱུར་བས་ན། སྙོམས་འཇུག་དང་ལྷག་མཐོང་རྣམས་ཀྱི་མི་དགའ་བ་སེལ་བ་དང་མ་རིག་པ་བཅོམ་པ་སོགས་ཀྱི་ཐབས་ཡིན་ནོ། །གོ་རིམ་མ་ངེས་པར་བསྟན་པ་ནི་སྒྲིབ་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་མ་རིག་པ་འོག་གི་སྒྲིབ་པ་རྣམས་སུ་ཡང་བསྡུས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ། །སྙོམས་འཇུག་གི་གནས་ལ་འཇུག་པ་ལ་གེགས་བྱེད་པས་སྒྲིབ་པ་རྣམས་ནི་སྒོ་དང་འདྲ་བས་ན། “སྒྲིབ་པའི་སྒོ་ཕྱེ་ནས་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། ‘‘Rattiṃ vitakketvā vicāretvā divā kammante payojetī’’ti (ma. ni. 1.251) vuttaṭṭhāne vitakkavicārā dhūmāyanā adhippetāti āha – ‘‘vitakkavicāradhūma’’nti. Kiñcāpi paṭhamajjhānūpacāreyeva dukkhaṃ, catutthajjhānopacāreyeva ca sukhaṃ pahīyati, atisayappahānaṃ pana sandhāyāha – ‘‘catutthajjhānena sukhadukkhaṃ pahāyā’’ti. Rūpasaññāti saññāsīsena rūpāvacarajjhānāni ceva tadārammaṇāni ca vuttāni. Rūpāvacarajjhānampi hi ‘‘rūpa’’nti vuccati uttarapadalopena ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīsu (ma. ni. 2.248; 3.312; dha. sa. 248; paṭi. ma. 1.209). Tassa ārammaṇampi kasiṇarūpaṃ ‘‘rūpa’’nti vuccati purimapadalopena ‘‘bahiddhā rūpāni passati suvaṇṇadubbaṇṇānī’’tiādīsu (dī. ni. 2.173-174; ma. ni. 2.249; dha. sa. 244-245). Tasmā idha rūpe rūpajjhāne taṃsahagatasaññā rūpasaññāti evaṃ saññāsīsena rūpāvacarajjhānāni vuttāni. Rūpaṃ saññā assāti rūpasaññaṃ, rūpassa nāmanti vuttaṃ hoti. Evaṃ pathavīkasiṇādibhedassa tadārammaṇassa cetaṃ adhivacananti veditabbaṃ. Paṭighasaññāti cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ rūpādīnaṃ ārammaṇānañca paṭighātena paṭihananena visayivisayasamodhāne samuppannā dvipañcaviññāṇasahagatā saññā paṭighasaññā. Nānattasaññāyoti nānatte gocare pavattā saññā, nānattā vā saññā nānattasaññā, aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā, dvādasa akusalasaññā, ekādasa kāmāvacarakusalavipākasaññā, dve akusalavipākasaññā, ekādasa kāmāvacarakiriyasaññāti etāsaṃ catucattālīsasaññānametaṃ adhivacanaṃ. Etā hi yasmā rūpasaññādibhede nānatte [Pg.130] nānāsabhāve gocare pavattanti, yasmā ca nānattā nānāsabhāvā aññamaññaṃ asadisā, tasmā ‘‘nānattasaññā’’ti vuccanti. “མཚན་མོ་རྟོག་ཅིང་དཔྱད་དེ་ཉིན་མོ་ལས་ལ་སྦྱོར་རོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་གནས་སུ་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་ནི་དུ་བ་འཐུལ་བའི་དོན་དུ་འདོད་པས་ན། “རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པའི་དུ་བ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཅི་སྟེ་བསམ་གཏན་དང་པོའི་ཉེར་བསྡོགས་ཉིད་ལ་སྡུག་བསྔལ་དང་། བསམ་གཏན་བཞི་པའི་ཉེར་བསྡོགས་ཉིད་ལ་བདེ་བ་སྤོང་བར་འགྱུར་ནའང་། ལྷག་པར་སྤོང་བ་ལ་དགོངས་ནས་“བསམ་གཏན་བཞི་པས་བདེ་སྡུག་སྤངས་ཏེ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི་འདུ་ཤེས་ཀྱི་མགོ་བོས་གཟུགས་ཁམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་རྣམས་དང་དེའི་དམིགས་པ་རྣམས་ལ་བཤད་དོ། །འདི་ལྟར་གཟུགས་ཁམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་ལ་ཡང་ཚིག་ཕྱི་མ་བསྡུས་པས་“གཟུགས་ཅན་གཟུགས་རྣམས་ལ་ལྟའོ་”ཞེས་སོགས་སུ་“གཟུགས་”ཞེས་བརྗོད་དོ། །དེའི་དམིགས་པ་ཟད་པར་གྱི་གཟུགས་ལ་ཡང་ཚིག་སྔ་མ་བསྡུས་པས་“ཕྱི་རོལ་གྱི་གཟུགས་བཟང་པོ་དང་ངན་པ་རྣམས་ལ་ལྟའོ་”ཞེས་སོགས་སུ་“གཟུགས་”ཞེས་བརྗོད་དོ། །དེ་བས་ནི་འདིར་གཟུགས་ཏེ་གཟུགས་ཀྱི་བསམ་གཏན་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་འདུ་ཤེས་ནི་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ཏེ། དེ་ལྟར་འདུ་ཤེས་ཀྱི་མགོ་བོས་གཟུགས་ཁམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་རྣམས་བཤད་དོ། །གཟུགས་ནི་གང་གི་འདུ་ཤེས་ཡིན་པ་དེ་ལ་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ཏེ། གཟུགས་ཀྱི་མིང་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་སའི་ཟད་པར་སོགས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་དེའི་དམིགས་པ་ལ་འདི་ནི་མིང་གསལ་བར་རིག་པར་བྱའོ། །“ཐོགས་པའི་འདུ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི་མིག་སོགས་ཀྱི་རྟེན་དང་གཟུགས་སོགས་ཀྱི་དམིགས་པ་རྣམས་ཐོགས་པ་དང་བརྡེག་པ་ལས་ཡུལ་དང་ཡུལ་ཅན་འདུ་བ་ལ་སྐྱེས་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་སྒོ་ལྔ་གཉིས་པོ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་འདུ་ཤེས་ནི་ཐོགས་པའི་འདུ་ཤེས་སོ། །“སྣ་ཚོགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་ལ་འཇུག་པའི་འདུ་ཤེས་སམ། ཡང་ན་སྣ་ཚོགས་པའི་འདུ་ཤེས་ནི་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ཏེ། འདོད་ཁམས་ཀྱི་དགེ་བའི་འདུ་ཤེས་བརྒྱད་དང་། མི་དགེ་བའི་འདུ་ཤེས་བཅུ་གཉིས། འདོད་ཁམས་ཀྱི་དགེ་བའི་རྣམ་སྨིན་གྱི་འདུ་ཤེས་བཅུ་གཅིག མི་དགེ་བའི་རྣམ་སྨིན་གྱི་འདུ་ཤེས་གཉིས། འདོད་ཁམས་ཀྱི་བྱེད་པའི་འདུ་ཤེས་བཅུ་གཅིག་སྟེ། འདུ་ཤེས་ཞེ་བཞི་པོ་འདི་རྣམས་ཀྱི་མིང་གསལ་བ་ཡིན་ནོ། །འདི་རྣམས་ནི་གང་གི་ཕྱིར་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་སོགས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་སྣ་ཚོགས་པ་དང་རང་བཞིན་མི་མཐུན་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་དང་། གང་གི་ཕྱིར་སྣ་ཚོགས་པ་དང་རང་བཞིན་མི་མཐུན་པ་ཕན་ཚུན་མི་མཚུངས་པ་ཡིན་པས་ན། “སྣ་ཚོགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་”ཞེས་བརྗོད་དོ། ། Aniccassa, aniccanti vā anupassanā aniccānupassanā, tebhūmakadhammānaṃ aniccataṃ gahetvā pavattāya anupassanāyetaṃ nāmaṃ. Niccasaññanti saṅkhatadhamme ‘‘niccā sassatā’’ti pavattaṃ micchāsaññaṃ. Saññāsīsena diṭṭhicittānampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Esa nayo ito paresupi. Nibbidānupassanāyāti saṅkhāresu nibbijjanākārena pavattāya anupassanāya. Nandinti sappītikataṇhaṃ. Virāgānupassanāyāti saṅkhāresu virajjanākārena pavattāya anupassanāya. Nirodhānupassanāyāti saṅkhārānaṃ nirodhassa anupassanāya. ‘‘Te saṅkhārā nirujjhantiyeva, āyatiṃ samudayavasena na uppajjantī’’ti evaṃ vā anupassanā nirodhānupassanā. Tenevāha – ‘‘nirodhānupassanāya nirodheti, no samudetī’’ti. Muccitukamyatā hi ayaṃ balappattāti. Paṭinissajjanākārena pavattā anupassanā paṭinissaggānupassanā. Paṭisaṅkhā santiṭṭhanā hi ayaṃ. Ādānanti niccādivasena gahaṇaṃ. Santatisamūhakiccārammaṇānaṃ vasena ekattaggahaṇaṃ ghanasaññā. Āyūhanaṃ abhisaṅkharaṇaṃ. Avatthāvisesāpatti vipariṇāmo. Dhuvasaññanti thirabhāvaggahaṇaṃ. Nimittanti samūhādighanavasena sakiccaparicchedatāya ca saṅkhārānaṃ saviggahaggahaṇaṃ. Paṇidhinti rāgādipaṇidhiṃ. Sā panatthato taṇhāvasena saṅkhāresu nanditā. Abhinivesanti attānudiṭṭhiṃ. མི་རྟག་པ་ལའམ། མི་རྟག་པ་ཞེས་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ནི་མི་རྟག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་སྟེ། ཁམས་གསུམ་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་མི་རྟག་པ་ཉིད་བཟུང་ནས་འཇུག་པའི་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ལ་འདི་སྐད་ཅེས་བྱའོ། །“རྟག་པར་འདུ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི་འདུས་བྱས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་“རྟག་པ་རྒྱུན་མི་འཆད་པ་”ཞེས་འཇུག་པའི་འདུ་ཤེས་ལོག་པའོ། །འདུ་ཤེས་ཀྱི་མགོ་བོས་ལྟ་བ་དང་སེམས་ཀྱང་བསྡུས་པར་རིག་པར་བྱའོ། །ཚུལ་འདི་ནི་འདི་ལས་གཞན་པ་རྣམས་ལ་ཡང་སྦྱར་བར་བྱའོ། །“ཡིད་འབྱུང་བར་རྗེས་སུ་ལྟ་བས་”ཞེས་པ་ནི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་ཡིད་འབྱུང་བའི་རྣམ་པས་འཇུག་པའི་རྗེས་སུ་ལྟ་བས་སོ། །“དགའ་བ་”ཞེས་པ་ནི་དགའ་བ་དང་བཅས་པའི་སྲེད་པའོ། །“འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་རྗེས་སུ་ལྟ་བས་”ཞེས་པ་ནི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་རྣམ་པས་འཇུག་པའི་རྗེས་སུ་ལྟ་བས་སོ། །“འགོག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བས་”ཞེས་པ་ནི་འདུ་བྱེད་རྣམས་འགོག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བས་སོ། །ཡང་ན་“འདུ་བྱེད་དེ་རྣམས་ནི་འགོག་པ་ཉིད་དེ། མ་འོངས་པ་ན་ཀུན་འབྱུང་གི་དབང་གིས་མི་སྐྱེའོ་”ཞེས་དེ་ལྟར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ནི་འགོག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བའོ། །དེ་བས་ན་“འགོག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བས་འགོག་པར་བྱེད་ཀྱི། ཀུན་འབྱུང་བར་མི་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་ཐར་བར་འདོད་པ་ཉིད་སྟོབས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ། །གཏོང་བའི་རྣམ་པས་འཇུག་པའི་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ནི་ཡོངས་སུ་གཏོང་བར་རྗེས་སུ་ལྟ་བའོ། །འདི་ནི་སོ་སོར་བརྟགས་ནས་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ། །“ཉེ་བར་ལེན་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྟག་པ་སོགས་ཀྱི་དབང་གིས་འཛིན་པའོ། །རྒྱུན་དང་། འདུས་པ་དང་། བྱ་བ་དང་། དམིགས་པ་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་གཅིག་ཏུ་འཛིན་པ་ནི་མཐུག་པོར་འདུ་ཤེས་སོ། །“མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ཉིད་དོ། །གནས་སྐབས་ཀྱི་ཁྱད་པར་དུ་འགྱུར་བ་ནི་ཡོངས་སུ་འགྱུར་བའོ། །“བརྟན་པར་འདུ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི་བརྟན་པའི་དངོས་པོར་འཛིན་པའོ། །“མཚན་མ་”ཞེས་པ་ནི་འདུས་པ་སོགས་མཐུག་པོའི་དབང་གིས་དང་། རང་གི་བྱ་བ་ཡོངས་སུ་བཅད་པས་འདུ་བྱེད་རྣམས་གཟུགས་དང་བཅས་པར་འཛིན་པའོ། །“སྨོན་པ་”ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་སོགས་ཀྱི་སྨོན་པའོ། །དེ་ནི་དོན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ན་སྲེད་པའི་དབང་གིས་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་དགའ་བའོ། །“མངོན་པར་ཞེན་པ་”ཞེས་པ་ནི་བདག་ཏུ་ལྟ་བའོ། ། Aniccadukkhādivasena sabbadhammatīraṇaṃ adhipaññādhammavipassanā. Sārādānābhinivesanti asāre sāraggahaṇavipallāsaṃ. Issarakuttādivasena loko samuppannoti abhiniveso sammohābhiniveso. Keci pana ‘‘ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhānantiādinā pavattasaṃsayāpatti sammohābhiniveso’’ti vadanti. Saṅkhāresu leṇatāṇabhāvaggahaṇaṃ ālayābhiniveso. ‘‘Ālayaratā ālayasammuditā’’ti (dī. ni. 2.64; ma. ni. 1.281; 2.337; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 7) vacanato ālayo taṇhā, sāyeva cakkhādīsu rūpādīsu ca abhinivesavasena pavattiyā ālayābhinivesoti keci. ‘‘Evaṃvidhā saṅkhārā paṭinissajjīyantī’’ti pavattaṃ ñāṇaṃ paṭisaṅkhānupassanā. Vaṭṭato vigatattā vivaṭṭaṃ, nibbānaṃ. Tattha ārammaṇakaraṇasaṅkhātena anupassanena pavattiyā vivaṭṭānupassanā, gotrabhū. Saṃyogābhinivesanti saṃyujjanavasena saṅkhāresu [Pg.131] abhinivisanaṃ. Diṭṭhekaṭṭheti diṭṭhiyā sahajātekaṭṭhe pahānekaṭṭhe ca. Oḷāriketi uparimaggavajjhe kilese apekkhitvā vuttaṃ, aññathā dassanapahātabbāpi dutiyamaggavajjhehi oḷārikāti. Aṇusahagateti aṇubhūte. Idaṃ heṭṭhimamaggavajjhe apekkhitvā vuttaṃ. Sabbakileseti avasiṭṭhasabbakilese. Na hi paṭhamādimaggehipi pahīnā kilesā puna pahīyantīti. མི་རྟག་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་སོགས་ཀྱི་དབང་གིས་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་རྟོག་པར་བྱེད་པ་ནི་ལྷག་པའི་ཤེས་རབ་ཆོས་ལ་ལྷག་མཐོང་ངོ་། །“སྙིང་པོར་འཛིན་པར་མངོན་པར་ཞེན་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྙིང་པོ་མེད་པ་ལ་སྙིང་པོར་འཛིན་པའི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་གོ །“དབང་ཕྱུག་གིས་བྱས་པ་སོགས་ཀྱི་དབང་གིས་འཇིག་རྟེན་ཀུན་ཏུ་བྱུང་ངོ་”ཞེས་མངོན་པར་ཞེན་པ་ནི་རྨོངས་པའི་མངོན་པར་ཞེན་པའོ། །ཁ་ཅིག་ནི་“ང་འདས་པའི་དུས་ན་བྱུང་ངམ་སོགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཐེ་ཚོམ་སྐྱེ་བ་ནི་རྨོངས་པའི་མངོན་པར་ཞེན་པའོ། །”ཞེས་སྨྲའོ། །འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་སྐྱོབས་པ་དང་སྐྱོབ་པའི་དངོས་པོར་འཛིན་པ་ནི་གནས་ལ་མངོན་པར་ཞེན་པའོ། །“གནས་ལ་དགའ་བ་གནས་ལ་མགུ་བ་”ཞེས་གསུངས་པས་ན་གནས་ནི་སྲེད་པ་སྟེ། དེ་ཉིད་མིག་སོགས་དང་གཟུགས་སོགས་ལ་མངོན་པར་ཞེན་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པས་ན་གནས་ལ་མངོན་པར་ཞེན་པའོ། །ཞེས་ཁ་ཅིག་གོ །“འདི་ལྟ་བུའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ནི་ཡོངས་སུ་གཏོང་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་འཇུག་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་སོ་སོར་བརྟགས་ཏེ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའོ། །འཁོར་བ་ལས་བྲལ་བས་ན་འཁོར་བ་མེད་པ་སྟེ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། །དེ་ལ་དམིགས་པར་བྱེད་པའི་རྗེས་སུ་ལྟ་བས་འཇུག་པས་ན་འཁོར་བ་མེད་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་སྟེ། རིགས་འགྱུར་གྱི་ཡེ་ཤེས་སོ། །“སྦྱོར་བར་མངོན་པར་ཞེན་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་མངོན་པར་ཞེན་པའོ། །“ལྟ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་དང་སྤང་བྱ་གཅིག་པ་ལའོ། །“རགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལམ་གོང་མས་སྤང་བར་བྱ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་ལ་ལྟོས་ཏེ་གསུངས་སོ། །གཞན་དུ་ན་མཐོང་བས་སྤང་བར་བྱ་བ་རྣམས་ཀྱང་ལམ་གཉིས་པས་སྤང་བར་བྱ་བ་རྣམས་ལ་ལྟོས་ཏེ་རགས་པ་ཡིན་ནོ། །“ཕྲ་མོ་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྲ་མོར་གྱུར་པའོ། །འདི་ནི་ལམ་འོག་མས་སྤང་བར་བྱ་བ་ལ་ལྟོས་ཏེ་གསུངས་སོ། །“ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་”ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མའི་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་ལའོ། །འདི་ལྟར་ལམ་དང་པོ་སོགས་ཀྱིས་སྤངས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ནི་སླར་སྤོང་བར་མི་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། ། Kakkhaḷattaṃ kathinabhāvo. Paggharaṇaṃ dravabhāvo. Lokiyavāyunā bhastāya viya yena taṃtaṃkalāpassa uddhumāyanaṃ, thaddhabhāvo vā, taṃ vitthambhanaṃ. Vijjamānepi kalāpantarabhūtānaṃ kalāpantarabhūtehi phuṭṭhabhāve taṃtaṃbhūtavivittatā rūpapariyanto ākāsoti yesaṃ yo paricchedo, tehi so asamphuṭṭhova, aññathā bhūtānaṃ paricchedabhāvo na siyā byāpitabhāvāpattito. Yasmiṃ kalāpe bhūtānaṃ paricchedo, tehi asamphuṭṭhabhāvo asamphuṭṭhalakkhaṇaṃ. Tenāha – bhagavā ākāsadhātuniddese (dha. sa. 637) ‘‘asamphuṭṭho catūhi mahābhūtehī’’ti. “སྲ་བ་ཉིད་”ཞེས་པ་ནི་མཁྲེགས་པའི་དངོས་པོའོ། །“འབབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་གཤེར་བའི་དངོས་པོའོ། །འཇིག་རྟེན་གྱི་རླུང་གིས་སྦུད་པ་བཞིན་དུ་གང་གིས་བམ་པོ་དེ་དང་དེ་རྣམ་པར་སྦྱངས་པའམ། རེངས་པར་གྱུར་པ་དེ་ནི་འདེགས་པའོ། །བམ་པོ་གཞན་དུ་གྱུར་པའི་འབྱུང་བ་རྣམས་བམ་པོ་གཞན་དུ་གྱུར་པའི་འབྱུང་བ་རྣམས་དང་ཕྲད་པ་ཡོད་ནའང་། འབྱུང་བ་དེ་དང་དེ་སོ་སོར་གནས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་མཐའ་ནམ་མཁའ་སྟེ། གང་རྣམས་ཀྱི་མཚམས་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་དེ་རྣམས་ཀྱིས་མ་ཕྲད་པ་ཉིད་དོ། །གཞན་དུ་ན་འབྱུང་བ་རྣམས་ཀྱི་མཚམས་མེད་པར་གྱུར་ཏེ། ཁྱབ་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །བམ་པོ་གང་ལ་འབྱུང་བ་རྣམས་ཀྱི་མཚམས་ཡོད་པ། དེ་རྣམས་ཀྱིས་མ་ཕྲད་པའི་དངོས་པོ་ནི་མ་ཕྲད་པའི་མཚན་ཉིད་དོ། །དེ་བས་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ནམ་མཁའི་ཁམས་བསྟན་པ་ལ་“འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བཞི་པོ་རྣམས་ཀྱིས་མ་ཕྲད་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། Virodhipaccayasannipāte visadisuppatti ruppanaṃ. Cetanāpadhānattā saṅkhārakkhandhadhammānaṃ cetanāvasenetaṃ vuttaṃ – ‘‘saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇalakkhaṇa’’nti. Tathā hi suttantabhājanīye saṅkhārakkhandhavibhaṅge (vibha. 92) ‘‘cakkhusamphassajā cetanā’’tiādinā cetanāva vibhattā. Abhisaṅkharalakkhaṇā ca cetanā. Yathāha – ‘‘tattha katamo puññābhisaṅkhāro, kusalā cetanā kāmāvacarā’’tiādi. Pharaṇaṃ savipphārikatā. Assaddhiyeti assaddhiyahetu. Nimittatthe bhummaṃ. Esa nayo kosajjetiādīsu. Vūpasamalakkhaṇanti kāyacittapariḷāhūpasamalakkhaṇaṃ. Līnuddhaccarahite adhicitte pavattamāne paggahaniggahasampahaṃsanesu abyāvaṭatāya ajjhupekkhanaṃ paṭisaṅkhānaṃ pakkhapātupacchedato. མི་མཐུན་པའི་རྐྱེན་འདུས་པ་ན་མི་མཐུན་པར་སྐྱེ་བ་ནི་གཟུགས་སུ་རུང་བའོ། །འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཕུང་པོའི་ཆོས་རྣམས་ལ་སེམས་པ་གཙོ་བོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། སེམས་པའི་དབང་གིས་“འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ནི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའོ། །”ཞེས་འདི་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར་མདོ་སྡེའི་དབྱེ་བའི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཕུང་པོ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལ་“མིག་གི་འདུས་ཏེ་རེག་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་སེམས་པ་”ཞེས་སོགས་ཀྱིས་སེམས་པ་ཉིད་རྣམ་པར་ཕྱེའོ། །སེམས་པ་ནི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ཡང་ཡིན་ནོ། །ཇི་སྐད་དུ་“དེ་ལ་བསོད་ནམས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་གང་ཞེ་ན། འདོད་ཁམས་ཀྱི་དགེ་བའི་སེམས་པའོ། །”ཞེས་སོགས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ། །“ཁྱབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་འཕྲོ་བ་དང་བཅས་པ་ཉིད་དོ། །“མ་དད་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་མ་དད་པའི་རྒྱུ་ལས་སོ། །གནས་གཞིའི་སྒྲ་ནི་རྒྱུའི་དོན་ཏོ། །ཚུལ་འདི་ནི་ལེ་ལོ་སོགས་ལ་ཡང་སྦྱར་བར་བྱའོ། །“ཉེ་བར་ཞི་བའི་མཚན་ཉིད་”ཞེས་པ་ནི་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་ཚ་བ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་མཚན་ཉིད་དོ། །བྱིང་བ་དང་རྒོད་པ་དང་བྲལ་བའི་ལྷག་པའི་སེམས་འཇུག་པ་ན། འཛིན་པ་དང་། ཚར་གཅོད་པ་དང་། རབ་ཏུ་དགའ་བར་བྱེད་པ་རྣམས་ལ་བྱ་བ་མེད་པར་བཏང་སྙོམས་སུ་གནས་པ་ནི་ཕྱོགས་སུ་ལྷུང་བ་བཅད་པས་སོ་སོར་བརྟགས་པའོ། ། Musāvādādīnaṃ visaṃvādanādikiccatāya lūkhānaṃ apariggāhakānaṃ paṭipakkhabhāvato pariggāhakasabhāvā sammāvācā, siniddhabhāvato sampayuttadhamme sammāvācāpaccayasubhāsitānaṃ sotārañca puggalaṃ pariggaṇhātīti sā pariggahalakkhaṇā. Kāyikakiriyā kiñci kattabbaṃ samuṭṭhāpeti, sayañca samuṭṭhahanaṃ ghaṭanaṃ hotīti sammākammantasaṅkhātā viratīpi [Pg.132] samuṭṭhānalakkhaṇā daṭṭhabbā, sampayuttadhammānaṃ vā ukkhipanaṃ samuṭṭhāpanaṃ kāyikakiriyāya bhārukkhipanaṃ viya. Jīvamānassa sattassa, sampayuttadhammānaṃ vā jīvitindriyapavattiyā, ājīvasseva vā suddhi vodānaṃ. ‘‘Saṅkhārā’’ti idha cetanā adhippetāti vuttaṃ – ‘‘saṅkhārānaṃ cetanālakkhaṇa’’nti. Namanaṃ ārammaṇābhimukhabhāvo. Āyatanaṃ pavattanaṃ. Āyatanavasena hi āyasaṅkhātānaṃ cittacetasikānaṃ pavatti. Taṇhāya hetulakkhaṇanti vaṭṭassa janakahetubhāvo, maggassa pana nibbānasampāpakattanti ayametesaṃ viseso. རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་བསླུ་བར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱིས་རྩུབ་པ་དང་ཡོངས་སུ་མི་འཛིན་པ་ཡིན་ལ། དེ་དག་གི་གཉེན་པོ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ཡང་དག་པའི་ངག་ནི་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན། འཇམ་པོའི་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱིས་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་། ཡང་དག་པའི་ངག་གི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་ལེགས་པར་སྨྲས་པ་ཐོས་པའི་གང་ཟག་རྣམས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པར་བྱེད་པས་ན། དེ་ནི་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ཡིན། ལུས་ཀྱི་བྱ་བས་བྱ་བར་བྱ་བ་གང་ཡང་རུང་བ་ཀུན་ནས་སློང་བར་བྱེད་ཅིང་། རང་ཉིད་ཀྱང་ཀུན་ནས་སློང་བ་དང་བརྩོན་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། ཡང་དག་པའི་ལས་ཀྱི་མཐའ་ཞེས་བྱ་བའི་སྤོང་བ་ཡང་ཀུན་ནས་སློང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་དུ་བལྟ་བར་བྱ་སྟེ། ཡང་ན་ལུས་ཀྱི་བྱ་བས་ཁུར་འདེགས་པ་བཞིན་དུ་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་འདེགས་ཤིང་ཀུན་ནས་སློང་བའི་ཕྱིར་རོ། །གསོན་པོར་གནས་པའི་སེམས་ཅན་ནམ། ཡང་ན་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་སྲོག་གི་དབང་པོ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། འཚོ་བ་ཉིད་རྣམ་པར་དག་པ་ནི་རྣམ་པར་བྱང་བའོ། །“འདུ་བྱེད་རྣམས་”ཞེས་པ་འདིར་སེམས་པ་ལ་འདོད་དེ། “འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ནི་སེམས་པའོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །གཞོལ་བ་ནི་དམིགས་པ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པ་ཉིད་དོ། །སྐྱེ་མཆེད་ནི་འཇུག་པའོ། །སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྒོ་ནས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་རྣམས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །སྲེད་པའི་རྒྱུའི་མཚན་ཉིད་ནི་འཁོར་བ་སྐྱེད་པའི་རྒྱུ་ཉིད་ཡིན་ལ། ལམ་གྱི་ནི་མྱང་འདས་ཐོབ་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དེ། འདི་ནི་དེ་དག་གི་ཁྱད་པར་རོ། ། Tathalakkhaṇaṃ aviparītasabhāvo. Ekaraso aññamaññanātivattanaṃ anūnādhikabhāvo. Yuganaddhā samathavipassanāva. ‘‘Saddhāpaññā paggahāvikkhepā’’tipi vadanti. Khayoti kilesakkhayo maggo. Anuppādapariyosānatāya anuppādo phalaṃ. Passaddhi kilesavūpasamo. Chandassāti kattukāmatāchandassa. Mūlalakkhaṇaṃ patiṭṭhābhāvo. Samuṭṭhānalakkhaṇaṃ ārammaṇappaṭipādakatāya sampayuttadhammānaṃ uppattihetutā. Samodhānaṃ visayādisannipātena gahetabbākāro, yā saṅgatīti vuccati. Samaṃ, saha odahanti anena sampayuttadhammāti vā samodhānaṃ, phasso. Samosaranti sannipatanti etthāti samosaraṇaṃ. Vedanāya vinā appavattamānā sampayuttadhammā vedanānubhavananimittaṃ samosaṭā viya hontīti evaṃ vuttaṃ. Gopānasīnaṃ kūṭaṃ viya sampayuttānaṃ pāmokkhabhāvo pamukhalakkhaṇaṃ. Tato, tesaṃ vā sampayuttadhammānaṃ uttari padhānanti tatuttari. Paññuttarā hi kusalā dhammā. Vimuttiyāti phalassa. Tañhi sīlādiguṇasārassa paramukkaṃsabhāvena sāraṃ. Ayañca lakkhaṇavibhāgo chadhātupañcajhānaṅgādivasena taṃtaṃsuttapadānusārena porāṇaṭṭhakathāyaṃ āgatanayena ca katoti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi pubbe vuttopi koci dhammo pariyāyantarappakāsanatthaṃ puna dassito, tato eva ca ‘‘chandamūlakā kusalā dhammā manasikārasamuṭṭhānā phassasamodhānā vedanāsamosaraṇā’’ti, ‘‘paññuttarā kusalā dhammā’’ti, ‘‘vimuttisāramidaṃ brahmacariya’’nti, ‘‘nibbānogadhañhi, āvuso, brahmacariyaṃ nibbānapariyosāna’’nti (saṃ. ni. 5.512) ca suttapadānaṃ vasena ‘‘chandassa mūlalakkhaṇa’’ntiādi vuttaṃ. དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ནི་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་རང་བཞིན་ནོ། །རོ་གཅིག་པ་ནི་ཕན་ཚུན་མི་འདའ་བ་སྟེ་བྲི་གང་མེད་པའི་དངོས་པོའོ། །ཟུང་དུ་འབྲེལ་བ་ནི་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་ཉིད་དོ། །“དད་པ་དང་ཤེས་རབ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་དང་རྣམ་པར་མ་ཡེངས་པའོ་”ཞེས་ཀྱང་གསུངས། ཟད་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ཟད་པར་བྱེད་པའི་ལམ་མོ། །མི་སྐྱེ་བ་མཐར་ཐུག་པ་ཉིད་ཀྱིས་མི་སྐྱེ་བ་ནི་འབྲས་བུའོ། །ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བའོ། །འདུན་པ་ནི་བྱེད་པར་འདོད་པའི་འདུན་པའོ། །རྩ་བའི་མཚན་ཉིད་ནི་གནས་ཀྱི་དངོས་པོའོ། །ཀུན་ནས་སློང་བའི་མཚན་ཉིད་ནི་དམིགས་པ་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པའི་སྒོ་ནས་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ཉིད་དོ། །ཡང་དག་པར་འདུ་བ་ནི་ཡུལ་ལ་སོགས་པ་འདུས་པས་འཛིན་པའི་རྣམ་པ་སྟེ། གང་ལ་འདུ་བ་ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་འདིས་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་མཉམ་པོར་རམ་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འཇོག་པས་ན་ཡང་དག་པར་འདུ་བ་སྟེ་རེག་པའོ། །ཀུན་ཏུ་འདུ་བ་ནི་འདིར་འདུ་ཞིང་འཛོམས་པས་སོ། །ཚོར་བ་མེད་པར་མི་འཇུག་པའི་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཚོར་བ་མྱོང་བའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་ཀུན་ཏུ་འདུས་པ་བཞིན་དུ་གྱུར་པས་ན། དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། །གདུང་མའི་ཕྱམ་གྱི་ཕུགས་ཕྱིབས་བཞིན་དུ་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱི་གཙོ་བོ་ཉིད་ནི་གཙོ་བོའི་མཚན་ཉིད་དོ། །དེ་ལས་ལྷག་པ་ནི་དེ་དག་གམ་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་དེ་དག་གི་གོང་ན་གཙོ་བོ་ཉིད་དོ། །ཤེས་རབ་ཀྱི་གོང་ན་ཡོད་པ་ནི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་སོ། །རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ནི་འབྲས་བུའོ། །དེ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་སྙིང་པོའི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་སྙིང་པོ་ཡིན་ནོ། །མཚན་ཉིད་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་འདི་ནི་ཁམས་དྲུག་དང་བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་ལྔ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་མདོ་སྡེའི་ཚིག་དེ་དང་དེ་དག་གི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་གནའ་བོའི་འགྲེལ་བཤད་དུ་འབྱུང་བའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་བྱས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་སྔོན་དུ་བཤད་ཟིན་པའི་ཆོས་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་རྣམ་གྲངས་གཞན་གྱིས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཡང་བསྐྱར་དུ་བསྟན་པ་ཡིན་ལ། དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་“དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ནི་འདུན་པ་རྩ་བ་ཅན། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཀུན་ནས་སློང་བ། རེག་པ་ཡང་དག་པར་འདུ་བ། ཚོར་བ་ཀུན་ཏུ་འདུ་བ་ཅན་ནོ། །” “དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་གོང་ན་ཡོད་པའོ། །” “ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་འདི་ནི་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་སྙིང་པོ་ཅན་ནོ། །” “ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་གཞོལ་བ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མཐར་ཐུག་པ་ཅན་ནོ། །” (སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། ༥.༥༡༢) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་མདོའི་ཚིག་གི་དབང་གིས་“འདུན་པའི་རྩ་བའི་མཚན་ཉིད་དོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། Tathadhammā [Pg.133] nāma cattāri ariyasaccāni aviparītasabhāvattā. Tathāni taṃsabhāvattā, avitathāni amusāsabhāvattā, anaññathāni aññākārarahitattā. Jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭhoti jātipaccayā sambhūtaṃ hutvā sahitassa attano paccayānurūpassa uddhaṃ uddhaṃ āgatabhāvo, anupavattatthoti attho. Atha vā sambhūtaṭṭho ca samudāgataṭṭho ca sambhūtasamudāgataṭṭho, na jātito jarāmaraṇaṃ na hoti, na ca jātiṃ vinā aññato hotīti jātipaccayasambhūtaṭṭho, itthañca jātito samudāgacchatīti jātipaccayasamudāgataṭṭho. Yā yā jāti yathā yathā paccayo hoti, tadanurūpaṃ pātubhāvoti attho. Avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭhoti etthāpi na avijjā saṅkhārānaṃ paccayo na hoti, na ca avijjaṃ vinā saṅkhārā uppajjanti. Yā yā avijjā yesaṃ yesaṃ saṅkhārānaṃ yathā yathā paccayo hoti, ayaṃ avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho, paccayabhāvoti attho. དེ་བཞིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་པོ་རྣམས་ཏེ། ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །དེ་དག་གི་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དེ་བཞིན་ཉིད་དང་། མི་བསླུ་བའི་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་མ་ནོར་བ་ཉིད་དང་། རྣམ་པ་གཞན་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་གཞན་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དོ། །“སྐྱེ་བའི་རྐྱེན་གྱིས་ཀུན་ནས་བྱུང་ཞིང་འདུས་པའི་དོན་”ཞེས་པ་ནི། སྐྱེ་བའི་རྐྱེན་ལས་ཀུན་ནས་བྱུང་སྟེ་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གནས་ཤིང་། རང་གི་རྐྱེན་དང་མཐུན་པར་གོང་ནས་གོང་དུ་འོངས་པའི་དངོས་པོ་སྟེ། རྗེས་སུ་འཇུག་པའི་དོན་ཏོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །ཡང་ན། ཀུན་ནས་བྱུང་བའི་དོན་དང་འདུས་པའི་དོན་ནི་ཀུན་ནས་བྱུང་ཞིང་འདུས་པའི་དོན་ཏེ། སྐྱེ་བ་ལས་རྒ་ཤི་མི་འབྱུང་བ་མ་ཡིན་ལ། སྐྱེ་བ་མེད་པར་གཞན་ལས་འབྱུང་བའང་མ་ཡིན་པས་ན། སྐྱེ་བའི་རྐྱེན་གྱིས་ཀུན་ནས་བྱུང་བའི་དོན་ཏོ། །འདི་ལྟར་སྐྱེ་བ་ལས་འདུས་པར་འགྱུར་བས་ན། སྐྱེ་བའི་རྐྱེན་གྱིས་འདུས་པའི་དོན་ཏོ། །སྐྱེ་བ་གང་དང་གང་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པ་དེ་དང་དེ་ལྟར། དེ་དང་མཐུན་པར་མངོན་པར་གྲུབ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །“མ་རིག་པས་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱི་དོན་”ཞེས་པ་འདིར་ཡང་། མ་རིག་པ་ནི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་རྐྱེན་མ་ཡིན་པ་མ་ཡིན་ལ། མ་རིག་པ་མེད་པར་འདུ་བྱེད་རྣམས་སྐྱེ་བའང་མ་ཡིན་ནོ། །མ་རིག་པ་གང་དང་གང་འདུ་བྱེད་གང་དང་གང་གི་རྐྱེན་དུ་ཇི་ལྟར་འགྱུར་བ་འདི་ནི། མ་རིག་པས་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱི་དོན་ཏེ། རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ ། Bhagavā taṃ jānāti passatīti sambandho. Tenāti bhagavatā. Taṃ vibhajjamānanti yojetabbaṃ. Tanti rūpāyatanaṃ. Iṭṭhāniṭṭhādīti ādi-saddena majjhattaṃ saṅgaṇhāti, tathā atītānāgatapaccuppannaparittaajjhattabahiddhātadubhayādibhedaṃ. Labbhamānakapadavasenāti ‘‘rūpāyatanaṃ diṭṭhaṃ, saddāyatanaṃ sutaṃ, gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ mutaṃ, sabbaṃ rūpaṃ manasā viññāta’’nti (dha. sa. 966) vacanato diṭṭhapadañca viññātapadañca rūpārammaṇe labbhati. Anekehi nāmehīti ‘‘rūpārammaṇaṃ iṭṭhaṃ aniṭṭhaṃ majjhattaṃ parittaṃ atītaṃ anāgataṃ paccuppannaṃ ajjhattaṃ bahiddhā diṭṭhaṃ viññātaṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ rūpadhātu vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītaka’’nti evamādīhi anekehi nāmehi. Terasahi vārehīti rūpakaṇḍe āgate terasa niddesavāre sandhāyāha. Dvepaññāsāya nayehīti ekekasmiṃ vāre catunnaṃ catunnaṃ vavatthāpananayānaṃ vasena dvipaññāsāya nayehi. Tathamevāti aviparītadassitāya appaṭivattiyadesanatāya ca tathameva hoti. Jānāmi abbhaññāsinti vattamānātītakālesu ñāṇappavattidassanena anāgatepi ñāṇappavatti vuttāyevāti daṭṭhabbā. Vidita-saddo anāmaṭṭhakālaviseso veditabbo ‘‘diṭṭhaṃ sutaṃ muta’’ntiādīsu (dī. ni. 3.188; ma. ni. 1.7-8; saṃ. ni. 3.208; a. ni. 4.23) viya. Na upaṭṭhāsīti attattaniyavasena na upagañchi[Pg.134]. Yathā rūpārammaṇādayo dhammā yaṃsabhāvā yaṃpakārā ca, tathā ne passati jānāti gacchatīti tathāgatoti evaṃ padasambhavo veditabbo. Keci pana ‘‘niruttinayena pisodarādipakkhepena vā dassīsaddassa lopaṃ, āgata-saddassa cāgamaṃ katvā tathāgato’’ti vaṇṇenti. “བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་མཁྱེན་ཅིང་གཟིགས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། །“དེས་”ཞེས་པ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སོ། །“དེ་ཉིད་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་”ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །“དེ་”ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དོ། །“ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ལས་“ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་བཏང་སྙོམས་བསྡུ་བར་བྱེད་ལ། དེ་བཞིན་དུ་འདས་པ་དང་། མ་འོངས་པ། ད་ལྟར་བྱུང་བ། ཆུང་ངུ་། ནང་། ཕྱི། གཉིས་ཀ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའོ། །ཐོབ་པར་འགྱུར་བའི་ཚིག་གི་དབང་གིས་ནི། “གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ནི་མཐོང་བའོ། །སྒྲའི་སྐྱེ་མཆེད་ནི་ཐོས་པའོ། །དྲིའི་སྐྱེ་མཆེད། རོའི་སྐྱེ་མཆེད། རེག་བྱའི་སྐྱེ་མཆེད་ནི་བྱེ་བྲག་ཏུ་རྟོགས་པའོ། །གཟུགས་ཐམས་ཅད་ནི་ཡིད་ཀྱིས་རྣམ་པར་ཤེས་པའོ། །” (ཆོས་མངོན་པར་བསྡུ་བ། ༩༦༦) ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། མཐོང་བའི་ཚིག་དང་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཚིག་ནི་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལ་ཐོབ་པ་ཡིན་ནོ། །མིང་དུ་མ་དག་གིས་ནི། “གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ཡིད་དུ་འོང་བ། ཡིད་དུ་མི་འོང་བ། བཏང་སྙོམས། ཆུང་ངུ། འདས་པ། མ་འོངས་པ། ད་ལྟར་བྱུང་བ། ནང་། ཕྱི། མཐོང་བ། རྣམ་པར་ཤེས་པའི་གཟུགས། གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད། གཟུགས་ཀྱི་ཁམས། ཁ་དོག་གི་སྣང་བ། བསྟན་དུ་ཡོད་པ། ཐོགས་པ་དང་བཅས་པ། སྔོན་པོ། སེར་པོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་མིང་དུ་མ་དག་གིས་སོ། །ཐེངས་བཅུ་གསུམ་གྱིས་ནི། གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོའི་སྐབས་སུ་འབྱུང་བའི་བསྟན་པའི་ཐེངས་བཅུ་གསུམ་ལ་བསམས་ནས་གསུངས་སོ། །ཚུལ་ལྔ་བཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱིས་ནི། ཐེངས་རེ་རེ་ལ་རྣམ་པར་གཞག་པའི་ཚུལ་བཞི་བཞིའི་དབང་གིས་ཚུལ་ལྔ་བཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱིས་སོ། །“དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་”ཞེས་པ་ནི། ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་བསྟན་པ་ཉིད་དང་། ཕྱིར་མི་ལྡོག་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །“ངས་ཤེས་སོ་བྱེ་བྲག་ཏུ་རྟོགས་སོ་”ཞེས་པ་ནི། ད་ལྟར་བ་དང་འདས་པའི་དུས་རྣམས་སུ་ཡེ་ཤེས་འཇུག་པ་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས། མ་འོངས་པའི་དུས་སུའང་ཡེ་ཤེས་འཇུག་པ་གསུངས་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །“རྟོགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་དུས་ཀྱི་བྱེ་བྲག་མ་ངེས་པ་ཞིག་ཏུ་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། “མཐོང་བ་ཐོས་པ་བྱེ་བྲག་ཏུ་རྟོགས་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །“ཉེ་བར་མ་གནས་སོ་”ཞེས་པ་ནི། བདག་དང་བདག་གི་བའི་དབང་གིས་ཉེ་བར་མ་སོང་བའོ། །ཇི་ལྟར་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་རང་བཞིན་གང་དང་རྣམ་པ་གང་དུ་གནས་པ་བཞིན་དུ། དེ་ལྟར་དེ་དག་ལ་གཟིགས་ཤིང་མཁྱེན་ཅིང་གཤེགས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ་ཞེས་དེ་ལྟར་ཚིག་གི་གྲུབ་ཚུལ་ཤེས་པར་བྱའོ། །འོན་ཀྱང་ཁ་ཅིག་ནི། སྒྲ་རིག་པའི་ཚུལ་ལམ། ཡང་ན་ཡི་གེ་བསྣན་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་“དབྱེ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་བསྡུས་ཤིང་། “འོངས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་བསྣན་ནས་“དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་”ཞེས་འགྲེལ་བར་བྱེད་དོ། ། Yaṃ rattinti yassaṃ rattiyaṃ. Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ. Tiṇṇaṃ mārānanti kilesābhisaṅkhāradevaputtasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ mārānaṃ. Anupavajjanti niddosatāya na upavajjaṃ. Anūnanti pakkhipitabbābhāvena na ūnaṃ. Anadhikanti apanetabbābhāvena na adhikaṃ. Sabbākāraparipuṇṇanti atthabyañjanādisampattiyā sabbākārena paripuṇṇaṃ. No aññathāti ‘‘tathevā’’ti vuttamevatthaṃ byatirekena sampādeti. Tena yadatthaṃ bhāsitaṃ, tadatthanipphādanato yathā bhāsitaṃ bhagavatā, tathevāti aviparītadesanataṃ dasseti. Gadatthoti etena tathaṃ gadatīti tathāgatoti da-kārassa ta-kāraṃ katvā niruttinayena vuttanti dasseti. Tathā gatamassāti tathāgato. Gatanti ca kāyassa vācāya vā pavattīti attho. Tathāti ca vutte yaṃ-taṃ-saddānaṃ abyabhicāritasambandhatāya yathāti ayamattho upaṭṭhitoyeva hoti. Kāyavācākiriyānañca aññamaññānulomena vacanicchāyaṃ kāyassa vācā, vācāya ca kāyo sambandhabhāvena upatiṭṭhatīti imamatthaṃ dassento āha – ‘‘bhagavato hī’’tiādi. Imasmiṃ pana atthe tathāvāditāya tathāgatoti ayampi attho siddho hoti. So pana pubbe pakārantarena dassitoti āha – ‘‘evaṃ tathākāritāya tathāgato’’ti. “མཚན་མོ་གང་ལ་”ཞེས་པ་ནི་མཚན་མོ་གང་གི་ཚེའོ། །འདི་ནི་རྒྱུན་ཆགས་པར་སྦྱོར་བའི་དོན་དུ་ལས་སུ་བྱ་བའི་ཚིག་གོ །“བདུད་གསུམ་གྱི་”ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་བདུད་དང་། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་བདུད་དང་། ལྷའི་བུའི་བདུད་དུ་གྲགས་པའི་བདུད་གསུམ་གྱིའོ། །“ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱོན་མེད་པའི་ཕྱིར་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའོ། །“མ་ཚང་བ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་བསྣན་པར་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་མ་ཚང་བ་མེད་པའོ། །“ལྷག་པ་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་དབྲི་བར་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་ལྷག་པ་མེད་པའོ། །“རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་དོན་དང་ཚིག་འབྲུ་ལ་སོགས་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའོ། །“གཞན་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་“དེ་བཞིན་ཉིད་དོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་ཉིད་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ། །དེས་ནི་གང་གི་ཕྱིར་གསུངས་པའི་དོན་དེ་ཉིད་འགྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་གསུངས་པ་དེ་བཞིན་ཉིད་དོ་ཞེས་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །“གདཏྠོ” (སྨྲས་པའི་དོན་) ཞེས་པ་འདིས་ནི། དེ་བཞིན་དུ་སྨྲ་བས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་སྟེ། ད་ཡིག་དེ་ཏ་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་ནས་སྒྲ་རིག་པའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །“དེ་བཞིན་དུ་གཤེགས་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་”ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །“གཤེགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལུས་སམ་ངག་གི་འཇུག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །“དེ་བཞིན་དུ་”ཞེས་གསུངས་པ་ན། གང་དང་དེ་ཞེས་པའི་སྒྲ་རྣམས་འཁྲུལ་པ་མེད་པར་འབྲེལ་བའི་ཕྱིར། ཇི་ལྟར་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ཉིད་ཉེ་བར་གནས་པ་ཡིན་ནོ། །ལུས་དང་ངག་གི་བྱ་བ་རྣམས་ཀྱང་ཕན་ཚུན་མཐུན་པར་སྨྲ་བར་འདོད་པ་ལ། ལུས་ནི་ངག་དང་། ངག་ནི་ལུས་དང་འབྲེལ་བའི་དངོས་པོས་ཉེ་བར་གནས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ལ། “བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ནི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དོན་འདི་ལ་ནི་དེ་བཞིན་དུ་གསུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ཡང་གྲུབ་པ་ཡིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་དེ་ནི་སྔོན་དུ་རྣམ་གྲངས་གཞན་གྱིས་བསྟན་ཟིན་པས་ན། “དེ་ལྟར་དེ་བཞིན་དུ་མཛད་པ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། Tiriyaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsūti etena yadeke ‘‘tiriyaṃ viya upari adho ca santi lokadhātuyo’’ti vadanti, taṃ paṭisedheti. Desanāvilāsoyeva desanāvilāsamayo yathā ‘‘puññamayaṃ dānamaya’’ntiādīsu (dī. ni. 3.305; itivu. 60; netti. 33). Nipātānaṃ vācakasaddasannidhāne tadatthajotanabhāvena pavattanato gata-saddoyeva avagatatthaṃ atītatthañca vadatīti āha – ‘‘gatoti avagato atīto’’ti. Atha vā abhinīhārato paṭṭhāya yāva [Pg.135] sambodhi, etthantare mahābodhiyānapaṭipattiyā hānaṭṭhānasaṃkilesanivattīnaṃ abhāvato yathā paṇidhānaṃ, tathā gato abhinīhārānurūpaṃ paṭipannoti tathāgato. Atha vā mahiddhikatāya paṭisambhidānaṃ ukkaṃsādhigamena anāvaraṇañāṇatāya ca katthacipi paṭighātābhāvato yathā ruci, tathā kāyavācācittānaṃ gatāni gamanāni pavattiyo etassāti tathāgato. Yasmā ca loke vidhayuttagatapakārasaddā samānatthā dissanti, tasmā yathāvidhā vipassiādayo bhagavanto, ayampi bhagavā tathāvidhoti tathāgato. Yathā yuttā ca te bhagavanto, ayampi bhagavā tathā yuttoti tathāgato. Atha vā yasmā saccaṃ tatvaṃ tacchaṃ tathanti ñāṇassetaṃ adhivacanaṃ, tasmā tathena ñāṇena āgatoti tathāgatoti evampi tathāgatasaddassa attho veditabbo. “ཐད་ཀར་ཚད་མེད་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུ་”ཞེས་པ་འདིས་ནི། ཁ་ཅིག་གིས་“ཐད་ཀར་བཞིན་དུ་སྟེང་དང་འོག་ནའང་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་ཡོད་དོ་”ཞེས་སྨྲ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་དགག་པར་བྱེད་དོ། །ཆོས་བསྟན་པའི་སྒེག་ཉམས་ཉིད་ཆོས་བསྟན་པའི་སྒེག་ཉམས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཏེ། ཇི་ལྟར་“བསོད་ནམས་ཀྱི་རང་བཞིན། སྦྱིན་པའི་རང་བཞིན་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །ཚིག་ཕྲད་རྣམས་ནི་བརྗོད་བྱེད་ཀྱི་སྒྲ་ཉེ་བར་གནས་པ་ན་དེའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་ཕྱིར། “གཏ” (གཤེགས་པ་) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉིད་ཀྱིས་རྟོགས་པའི་དོན་དང་འདས་པའི་དོན་སྨྲ་བར་བྱེད་པས་ན། “གཏ་ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་པ་དང་འདས་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན། སྨོན་ལམ་བཏབ་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་བར་དུ། དེའི་བར་སྐབས་སུ་བྱང་ཆུབ་ཆེན་པོའི་ཐེག་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་ཉམས་པ་དང་། གནས་པ་དང་། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་མེད་པའི་ཕྱིར། ཇི་ལྟར་སྨོན་ལམ་བཏབ་པ་དེ་བཞིན་དུ་གཤེགས་པ་སྟེ། སྨོན་ལམ་དང་མཐུན་པར་ཞུགས་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །ཡང་ན། མཐུ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་ཐོབ་པ་དང་། སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་ཀྱིས་གང་དུའང་ཐོགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། ཇི་ལྟར་བཞེད་པ་དེ་བཞིན་དུ་དེའི་ལུས་དང་ངག་དང་ཡིད་ཀྱི་འགྲོ་བ་དང་འཇུག་པ་རྣམས་ཡོད་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པོའོ། །འཇིག་རྟེན་ན་རྣམ་པ་དང་། རིགས་པ་དང་། གཤེགས་པའི་སྒྲ་རྣམས་དོན་གཅིག་པར་མཐོང་བའི་ཕྱིར། ཇི་ལྟ་བུའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་རྣམ་པར་གཟིགས་ལ་སོགས་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་དག་བཞིན་དུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་འདི་ཡང་དེ་ལྟ་བུའི་རྣམ་པ་ཅན་ཡིན་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །ཇི་ལྟར་རིགས་པ་ཅན་གྱི་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་དག་བཞིན་དུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་འདི་ཡང་དེ་ལྟར་རིགས་པ་ཅན་ཡིན་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །ཡང་ན། གང་གི་ཕྱིར་བདེན་པ་དང་། དེ་ཁོ་ན་ཉིད་དང་། ཡང་དག་པ་དང་། དེ་བཞིན་ཉིད་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེ་བཞིན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བྱོན་པས་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། དེ་ལྟར་ཡང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་སྒྲའི་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ‘‘Pahāya kāmādimale yathā gatā,Samādhiñāṇehi vipassiādayo; Mahesino sakyamunī jutindharo,Tathāgato tena tathāgato mato. “འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་དྲི་མ་སྤངས་ནས་ནི། །ཏིང་འཛིན་ཡེ་ཤེས་དག་གིས་ཇི་ལྟར་གཤེགས། །རྣམ་པར་གཟིགས་སོགས་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་རྣམས། །ཤཱཀྱའི་ཐུབ་པ་གཟི་བརྗིད་འབར་བ་ཡང་། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་དེ་ཕྱིར་དེ་བཞིན་གཤེགས། །” ‘‘Tathañca dhātāyatanādilakkhaṇaṃ,Sabhāvasāmaññavibhāgabhedato; Sayambhuñāṇena jinoyamāgato,Tathāgato vuccati sakyapuṅgavo. “དེ་བཞིན་དུ་ཁམས་དང་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པའི་མཚན་ཉིད་རྣམས། རང་བཞིན་དང་སྤྱིའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས། རང་བྱུང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རྒྱལ་བ་འདི་ཉིད་རྟོགས་པར་གཤེགས་པས། ཤཱཀྱའི་ཁྱུ་མཆོག་ལ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེས་བྱའོ།།” ‘‘Tathāni saccāni samantacakkhunā,Tathā idappaccayatā ca sabbaso; Anaññaneyyena yato vibhāvitā,Yāthāvato tena jino tathāgato. “གང་གི་ཕྱིར་བདེན་པ་དེ་དག་ཉིད་དང་། དེ་བཞིན་དུ་རྟེན་འབྲེལ་འདི་ཉིད་ཀྱང་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ། ཀུན་གཟིགས་ཀྱི་སྤྱན་གྱིས་གཞན་གྱིས་བཀྲི་བར་མི་ནུས་པར་རྣམ་པར་ཕྱེ་ཞིང་རྟོགས་པས། དེའི་ཕྱིར་རྒྱལ་བ་ནི་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཡིན་ནོ།།” ‘‘Anekabhedāsupi lokadhātusu,Jinassa rupāyatanādigocare; Vicittabhede tathameva dassanaṃ,Tathāgato tena samantalocano. “དབྱེ་བ་དུ་མ་ཡོད་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་རྣམས་སུའང་། རྒྱལ་བའི་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ། སྣ་ཚོགས་པའི་དབྱེ་བ་རྣམས་ལ་དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་གཟིགས་པས། དེའི་ཕྱིར་ཀུན་ཏུ་སྤྱན་ལྡན་དེ་ལ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེས་བྱའོ།།” ‘‘Yato [Pg.136] ca dhammaṃ tathameva bhāsati,Karoti vācāyanulomamattano; Guṇehi lokaṃ abhibhuyyirīyati,Tathāgato tenapi lokanāyako. “གང་གི་ཕྱིར་ཆོས་ཀྱང་དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་གསུང་ཞིང་། རང་གི་གསུང་དང་མཐུན་པར་མཛད་པ་དང་། ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་ལས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་གཤེགས་པས། དེའི་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་པོ་དེ་ལའང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེས་བྱའོ།།” ‘‘Yathābhinīhāramato yathāruci,Pavattavācā tanucittabhāvato; Yathāvidhā yena purā mahesino,Tathāvidho tena jino tathāgato’’ti. (dī. ni. ṭī. 1.7) – “སྔོན་གྱི་སྨོན་ལམ་དང་མོས་པ་བཞིན། སེམས་ཕྲ་བའི་རང་བཞིན་ལས་གསུང་འཇུག་པས། སྔོན་གྱི་དྲང་སྲོང་ཆེན་པོ་རྣམས་ཇི་ལྟ་བུ་ཡིན་པ་དེ་བཞིན། རྒྱལ་བ་འདི་ཡང་དེ་ལྟ་བུ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་རྒྱལ་བ་དེ་ལ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཞེས་བྱའོ།།” (དཱིགྷནིཀཱཡ་ཊཱིཀཱ། ༡.༧) Saṅgahagāthā mukhamattameva, kasmā? Appamādapadaṃ viya sakalakusaladhammasampaṭipattiyā sabbabuddhaguṇānaṃ saṅgāhakattā. Tenevāha – ‘‘sabbākārenā’’tiādi. Sesamettha uttānatthameva. “བསྡུ་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ནི་འཇུག་སྒོ་ཙམ་ཉིད་ཡིན་ཏེ། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། བག་ཡོད་པའི་ཚིག་གིས་དགེ་བའི་ཆོས་མཐའ་དག་སྒྲུབ་པ་བཞིན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་སྡུད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་ ‘རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། འདིར་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ།།” 171. Dutiye uppattīti paṭhamāya jātiyā nibbattiṃ vatvā ariyāya jātiyā nibbattiṃ dassetuṃ – ‘‘nipphattī’’ti āha. Tadā hissa buddhabhāvanipphattīti. ‘‘Dullabho’’tiādiṃ vatvā kāraṇassa dūrasambhārabhāvato tattha kāraṇaṃ dassento ‘‘ekavāra’’ntiādimāha. Idaṃ vuttaṃ hoti – tattha vāragaṇanā nāma māsasaṃvaccharakappagaṇanādikā, kappānaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ dve asaṅkhyeyyāni tīṇi asaṅkhyeyyānipi pāramiyo pūretvāpi buddhena bhavituṃ na sakkā, heṭṭhimakoṭiyā pana cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca nirantaraṃ dasa pāramiyo pūretvā buddhabhāvaṃ pattuṃ sakkā, na ito aññathāti iminā kāraṇena dullabho pātubhāvo buddhānanti. ༡༧༡. “གཉིས་པ་ལ། ‘སྐྱེ་བ’ ཞེས་པ་ནི་ཐོག་མའི་སྐྱེ་བ་གྲུབ་པ་ལ་བཤད་ནས། འཕགས་པའི་སྐྱེ་བ་གྲུབ་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ‘གྲུབ་པ’ ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་ཚེ་ཁོང་གི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དངོས་པོ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ།། ‘རྙེད་པར་དཀའ་བ’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་ནས། རྒྱུ་ཚོགས་བསགས་པ་ཤིན་ཏུ་རིང་བའི་ཕྱིར། དེའི་རྒྱུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ ‘ཐེངས་གཅིག’ ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། འདི་སྐད་བཤད་པ་ཡིན་ཏེ། དེར་ཐེངས་གྲངས་བརྩི་བ་ནི་ཟླ་བ་དང་། ལོ་དང་། བསྐལ་པ་བརྩི་བ་ལ་སོགས་པ་ཡིན་ལ། བསྐལ་པ་གྲངས་མེད་པ་གཅིག་གམ། གྲངས་མེད་པ་གཉིས་སམ། གྲངས་མེད་པ་གསུམ་གྱི་བར་དུ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་བསྐངས་ཀྱང་སངས་རྒྱས་སུ་འགྱུར་མི་ནུས་སོ།། འོན་ཀྱང་མཐའ་མ་ལ། བསྐལ་པ་གྲངས་མེད་པ་བཞི་དང་བསྐལ་པ་འབུམ་གྱི་བར་དུ་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་བཅུ་ཡོངས་སུ་བསྐངས་ནས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་ནུས་ཀྱི། འདི་ལས་གཞན་དུ་མ་ཡིན་པས། རྒྱུ་མཚན་འདིའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་རྣམས་བྱུང་བ་ནི་རྙེད་པར་དཀའ་བ་ཡིན་ནོ།།” 172. Tatiye niccaṃ na hotīti abhiṇhappavattikaṃ na hoti kadācideva sambhavato. Yebhuyyena manussā acchariyaṃ disvā accharaṃ paharanti, taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘accharaṃ paharitvā passitabbo’’ti. Samannāgatattāti etena acchariyā guṇadhammā etasmiṃ santīti acchariyoti dasseti. Apica ādito pabhuti abhinīhārāvaho, tato parampi anaññasādhāraṇe guṇadhamme āciṇṇavāti acchariyoti āha – ‘‘āciṇṇamanussotipi acchariyamanusso’’tiādi. Mahābodhiñāṇameva maṇḍabhūtaṃ mahābodhimaṇḍo. Sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānañhi maggañāṇaṃ, maggañāṇapadaṭṭhānañca sabbaññutaññāṇaṃ [Pg.137] ‘‘mahābodhī’’ti vuccati. Anivattakenāti bodhiyā niyatabhāvāpattiyā mahābodhisattabhāvato anivattanasabhāvena. Buddhakārakadhammānaṃ pūraṇampi na aññassa kassaci āciṇṇantiādinā hetuavatthāya phalāvatthāya sattānaṃ upakārāvatthāya cāti tīsupi avatthāsu lokanātho anaññasādhāraṇānaṃ guṇadhammānaṃ āciṇṇatāya acchariyamanusso vuttoti dasseti. ༡༧༢. “གསུམ་པ་ལ། ‘རྟག་ཏུ་མི་འབྱུང་བ’ ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་དུ་འབྱུང་བ་མ་ཡིན་ཏེ། རེས་འགའ་ཁོ་ནར་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ།། ཕལ་ཆེར་མི་རྣམས་ཀྱིས་ངོ་མཚར་བ་མཐོང་ནས་སེ་གོལ་རྡེག་པས། དེ་ལ་དགོངས་ནས་ ‘སེ་གོལ་བརྡེགས་ནས་བལྟ་བར་བྱའོ’ ཞེས་གསུངས་སོ།། ‘ལྡན་པའི་ཕྱིར’ ཞེས་པས་འདི་ལ་ངོ་མཚར་བའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཡོད་པས་ངོ་མཚར་བ་ཡིན་པར་སྟོན་ཏོ།། གཞན་ཡང་ཐོག་མ་ནས་བཟུང་སྟེ་སྨོན་ལམ་འདྲེན་པ་དང་། དེ་ལས་གཞན་དུའང་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་གོམས་པར་བྱས་པས་ངོ་མཚར་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། ‘གོམས་པའི་མི་ནི་ངོ་མཚར་བའི་མི་ཡིན’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའོ།། བྱང་ཆུབ་ཆེན་པོའི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་སྙིང་པོར་གྱུར་པ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོའོ།། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ནི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཡིན་ལ། ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཏེ། དེ་ལ་ ‘བྱང་ཆུབ་ཆེན་པོ’ ཞེས་བྱའོ།། ‘ཕྱིར་མི་ལྡོག་པས’ ཞེས་པ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཏུ་ངེས་པར་གྱུར་པས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་དངོས་པོ་ལས་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་སོ།། སངས་རྒྱས་སུ་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པའང་གཞན་སུ་ལའང་མ་གྲགས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས། རྒྱུའི་གནས་སྐབས་དང་། འབྲས་བུའི་གནས་སྐབས་དང་། སེམས་ཅན་ལ་ཕན་འདོགས་པའི་གནས་སྐབས་ཏེ་གནས་སྐབས་གསུམ་ག་ལ། འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་པོ་ནི་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་གོམས་པའི་ཕྱིར། ངོ་མཚར་བའི་མི་ཞེས་གསུངས་པར་སྟོན་ཏོ།།” 173. Catutthe kāle kiriyāti kālakiriyā. Katarasmiṃ kāle kīdisī kiriyā. Sāmaññajotanā hi visese avatiṭṭhati, visesatthinā ca viseso anuppayojitabboti āha – ‘‘ekasmiṃ kāle pākaṭā kiriyā’’ti. Katarasmiṃ pana ekasmiṃ kāle, kathañca pākaṭāti? Kappānaṃ satasahassādhikāni anekāni asaṅkhyeyyāni abhikkamitvā yathādhippetamanorathapāripūrivasena samupaladdhe ekasmiṃ kāle, sadevaloke ativiya acchariyamanussassa parinibbānanti accantapākaṭā. Anutāpakarāti cetodukkhāvahā. Dasasahassacakkavāḷesūti vuttaṃ tassa buddhakkhettabhāvena paricchinnattā, tadaññesañca avisayattā. ༡༧༣. “བཞི་པ་ལ། དུས་སུ་བྱ་བ་བྱེད་པ་ནི་ ‘དུས་བྱེད་པ’ ཡིན་ནོ།། དུས་གང་ལ་བྱ་བ་ཅི་ལྟ་བུ་ཞིག་ཡིན། སྤྱིར་བསྟན་པ་ནི་བྱེ་བྲག་ལ་གནས་པ་ཡིན་ལ། བྱེ་བྲག་འདོད་པས་ཀྱང་བྱེ་བྲག་ཉིད་སྦྱར་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། ‘དུས་གཅིག་ལ་གསལ་བའི་བྱ་བ’ ཞེས་གསུངས་སོ།། འོ་ན་དུས་གཅིག་པོ་གང་ལ་ཡིན་ཞིང་། ཇི་ལྟར་གསལ་བ་ཡིན་ཞེ་ན། བསྐལ་པ་འབུམ་ཕྲག་ལྷག་པའི་གྲངས་མེད་པ་དུ་མ་འདས་ནས། ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་རེ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་དབང་གིས་ཐོབ་པའི་དུས་གཅིག་ལ། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་ཤིན་ཏུ་ངོ་མཚར་བའི་མི་དེའི་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་གསལ་བ་ཡིན་ནོ།། ‘གདུང་བ་སྐྱེད་པ’ ཞེས་པ་ནི་སེམས་ལ་སྡུག་བསྔལ་འདྲེན་པའོ།། ‘འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སྟོང་ཕྲག་བཅུ་རྣམས་སུ’ ཞེས་གསུངས་པ་ནི། དེ་ཉིད་ཁོང་གི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་དུ་ཡོངས་སུ་ཆད་པའི་ཕྱིར་དང་། དེ་ལས་གཞན་པ་རྣམས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།།” 174. Pañcame dutiyassa buddhassāti dutiyassa sabbaññubuddhassa abhāvā. Sutabuddho nāma sutamayena ñāṇena bujjhitabbassa buddhattā. Catusaccabuddho nāma catunnaṃ ariyasaccānaṃ anavasesato buddhattā. Paccekabuddho nāma paccekaṃ attanoyeva yathā catusaccasambodho hoti, evaṃ buddhattā. Sammāsambuddho eva hi yathā sadevakassa lokassa catusaccasambodho hoti, evaṃ saccāni abhisambujjhati. Cattāri vā aṭṭha vā soḷasa vāti idaṃ katamahābhinīhārānaṃ mahābodhisattānaṃ paññādhikasaddhādhikavīriyādhikavibhāgavasena vuttaṃ. ‘‘Paññādhikānañhi saddhā mandā hoti, paññā tikkhā. Saddhādhikānaṃ paññā majjhimā hoti. Vīriyādhikānaṃ paññā mandā, paññānubhāvena ca sammāsambodhi adhigantabbā’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Avisesena pana vimuttiparipācanīyadhammānaṃ tikkhamajjhimamudubhāvena tayopete bhedā yuttāti vadanti. Tividhā hi bodhisattā abhinīhārakkhaṇe bhavanti ugghaṭitaññuvipañcitaññuneyyabhedena. Tesu [Pg.138] ugghaṭitaññū sammāsambuddhassa sammukhā cātuppadikaṃ gāthaṃ suṇanto tatiyapade apariyositeyeva chahi abhiññāhi saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pattuṃ samatthūpanissayo hoti. Dutiyo satthu sammukhā ekaṃ gāthaṃ suṇanto apariyositeyeva catutthapade chahi abhiññāhi arahattaṃ pattuṃ samatthūpanissayo hoti. Itaro bhagavato sammukhā cātuppadikagāthaṃ sutvā pariyositāya gāthāya chahi abhiññāhi arahattaṃ pattuṃ samatthūpanissayo hoti. Tayopete vinā kālabhedena katābhinīhārā laddhabyākaraṇā pāramiyo pūrento yathākkamaṃ yathāvuttabhedena kālena sammāsambodhiṃ pāpuṇanti, tesu tesu pana kālabhedesu aparipuṇṇesu te te mahāsattā divase divase vessantaradānasadisaṃ dānaṃ dentāpi tadanurūpaṃ sīlādisesapāramidhamme ācinantāpi antarā buddhā bhavissantīti akāraṇametaṃ. Kasmā? Ñāṇassa aparipaccanato. Paricchinnakālanipphāditaṃ viya hi sassaṃ paricchinnakāle nipphāditā sammāsambodhi tadantarā sabbussāhena vāyamantenapi na sakkā pāpuṇitunti pāramipūrī yathāvuttakālavisesena sampajjatīti veditabbaṃ. Saddhinti samānakāle. ༡༧༤. “ལྔ་པ་ལ། ‘སངས་རྒྱས་གཉིས་པའི’ ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་སངས་རྒྱས་གཉིས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། ‘ཐོས་པའི་སངས་རྒྱས’ ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཐོས་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རྟོགས་པར་བྱ་བ་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་རོ།། ‘བདེན་བཞིའི་སངས་རྒྱས’ ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་མ་ལུས་པར་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་རོ།། ‘རང་སངས་རྒྱས’ ཞེས་བྱ་བ་ནི་སོ་སོ་རང་ཉིད་ཁོ་ནས་བདེན་པ་བཞི་མངོན་པར་རྫོགས་པར་བྱང་ཆུབ་པ་ལྟར་སངས་རྒྱས་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཁོ་ནས་ནི་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱིས་བདེན་པ་བཞི་མངོན་པར་རྫོགས་པར་བྱང་ཆུབ་པ་ལྟར། བདེན་པ་རྣམས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སོ།། ‘བཞིའམ་བརྒྱད་དམ་བཅུ་དྲུག’ ཅེས་པ་འདི་ནི་སྨོན་ལམ་བཏབ་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཤེས་རབ་ལྷག་པ་དང་། དད་པ་ལྷག་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་ལྷག་པའི་དབྱེ་བའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། ‘ཤེས་རབ་ལྷག་པ་རྣམས་ཀྱི་དད་པ་ནི་རྟུལ་ལ། ཤེས་རབ་ནི་རྣོ་བའོ།། དད་པ་ལྷག་པ་རྣམས་ཀྱི་ཤེས་རབ་ནི་འབྲིང་ཡིན་ནོ།། བརྩོན་འགྲུས་ལྷག་པ་རྣམས་ཀྱི་ཤེས་རབ་ནི་རྟུལ་ལ། ཤེས་རབ་ཀྱི་མཐུས་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཐོབ་པར་བྱའོ’ ཞེས་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་སོ།། འོན་ཀྱང་བྱེ་བྲག་མེད་པར་རྣམ་པར་གྲོལ་བར་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་རྣོ་འབྲིང་རྟུལ་གསུམ་གྱི་སྒོ་ནས་དབྱེ་བ་གསུམ་པོ་འདི་དག་རིགས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུང་ངོ་།། སྨོན་ལམ་འདེབས་པའི་ཚེ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནི་རྣམ་པ་གསུམ་སྟེ། མགོ་སྨོས་པས་གོ་བ་དང་། སྤྲོས་པས་གོ་བ་དང་། བཀྲི་བར་བྱ་བའི་དབྱེ་བས་སོ།། དེ་དག་ལས་མགོ་སྨོས་པས་གོ་བ་ནི། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་རྐང་པ་བཞི་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉན་པའི་ཚེ། རྐང་པ་གསུམ་པ་མ་རྫོགས་པའི་སྔོན་ཉིད་དུ་མངོན་པར་ཤེས་པ་དྲུག་དང་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་དང་བཅས་ཏེ་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པའི་མཐུ་དང་ལྡན་པའི་རྒྱུ་ཅན་དུ་འགྱུར་རོ།། གཉིས་པ་ནི་སྟོན་པའི་སྤྱན་སྔར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཅིག་ཉན་པའི་ཚེ། རྐང་པ་བཞི་པ་མ་རྫོགས་པའི་སྔོན་ཉིད་དུ་མངོན་པར་ཤེས་པ་དྲུག་དང་བཅས་ཏེ་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པའི་མཐུ་དང་ལྡན་པའི་རྒྱུ་ཅན་དུ་འགྱུར་རོ།། གཞན་པ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་རྐང་པ་བཞི་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཐོས་ནས། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྫོགས་པའི་ཚེ་མངོན་པར་ཤེས་པ་དྲུག་དང་བཅས་ཏེ་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པའི་མཐུ་དང་ལྡན་པའི་རྒྱུ་ཅན་དུ་འགྱུར་རོ།། གསུམ་པོ་འདི་དག་ནི་དུས་ཀྱི་དབྱེ་བ་མེད་པར་སྨོན་ལམ་བཏབ་ཅིང་ལུང་བསྟན་ཐོབ་ནས། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་སྐོང་བཞིན་དུ་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དུས་ཀྱི་དབྱེ་བས་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཏུ་འགྱུར་རོ།། འོན་ཀྱང་དུས་ཀྱི་དབྱེ་བ་དེ་དག་མ་རྫོགས་པའི་བར་དུ། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་དེ་དག་གིས་ཉིན་རེ་བཞིན་ཐམས་ཅད་སྒྲོལ་གྱི་སྦྱིན་པ་ལྟ་བུའི་སྦྱིན་པ་བྱིན་ཀྱང་། དེ་དང་མཐུན་པར་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཆོས་ལྷག་མ་རྣམས་བསགས་ཀྱང་། བར་མ་དོར་སངས་རྒྱས་སུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་རྒྱུ་མེད་པ་ཡིན་ནོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཡེ་ཤེས་མ་སྨིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། དཔེར་ན་དུས་ངེས་པས་གྲུབ་པའི་ལོ་ཏོག་ནི་དུས་ངེས་པ་ཁོ་ནར་འགྲུབ་པ་བཞིན། དུས་ངེས་པས་གྲུབ་པའི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ནི་བར་མ་དོར་འབད་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བརྩོན་ཀྱང་ཐོབ་པར་མི་ནུས་པས། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དུས་ཀྱི་ཁྱད་པར་གྱིས་འགྲུབ་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། ‘ལྷན་ཅིག’ ཞེས་པ་ནི་དུས་མཚུངས་པ་ལའོ།།” Asahāyoti nippariyāyato vuttaṃ. Sahaayanaṭṭho hi sahāyaṭṭho. Paṭipattivasena bhagavatā saha samaṃ ayanaṃ nāma kassacipi nattheva. Hatthādiavayavato paṭi paṭi minitabbato paṭimā vuccati attabhāvo. Samattho nāma natthīti devo vā māro vā brahmā vā koci natthi. Paṭisamoti paṭinidhibhāvena samo. Paṭibhāgaṃ dātunti ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādinā vuttassa dhammabhāgassa dhammakoṭṭhāsassa paṭipakkhabhūtaṃ katvā bhāgaṃ koṭṭhāsaṃ paṭivacanaṃ dātuṃ samattho nāma natthi. Natthi etassa sīlādiguṇehi paṭibimbabhūto puggaloti appaṭipuggalo. Tenāha – ‘‘añño kocī’’tiādi. Tisahassimahāsahassīnaṃ vibhāgo parato āvi bhavissati. Sesamettha suviññeyyameva. “‘གྲོགས་མེད་པ’ ཞེས་པ་ནི་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་གསུངས་སོ།། ལྷན་ཅིག་འགྲོ་བའི་དོན་ནི་གྲོགས་ཀྱི་དོན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། སྒྲུབ་པའི་དབང་གིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་དང་ལྷན་ཅིག་མཉམ་པར་འགྲོ་བ་ནི་སུ་ལའང་མེད་དོ།། ལག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡན་ལག་སོ་སོ་ནས་གཞལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། ལུས་ལ་ ‘གཟུགས་བརྙན’ ཞེས་བྱའོ།། ‘མཉམ་པ’ ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལྷའམ། བདུད་དམ། ཚངས་པའམ། སུ་ཡང་མེད་པའོ།། ‘ཟླ་དང་མཉམ་པ’ ཞེས་པ་ནི་ཚབ་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་མཉམ་པའོ།། ‘ཆ་མཐུན་པ་སྦྱིན་པ’ ཞེས་པ་ནི། ‘དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བཞི’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པར་གསུངས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཆ་ཤས་སམ་ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་གཉེན་པོར་བྱས་ནས། ཆ་ཤས་སམ་ལན་སྦྱིན་ནུས་པ་སུ་ཡང་མེད་པའོ།། འདི་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་གཟུགས་བརྙན་དུ་གྱུར་པའི་གང་ཟག་མེད་པས་ ‘གང་ཟག་ཟླ་མེད་པ’ ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་ ‘གཞན་སུ་ཡང་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། སྟོང་གསུམ་གྱི་སྟོང་ཆེན་པོའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ནི་འོག་ནས་གསལ་བར་འགྱུར་རོ།། འདིར་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་སླ་བ་ཉིད་དོ།།” 175. Chaṭṭhādīsu tasmiṃ puggaleti sammāsambuddhe. Tanti paññācakkhu. Pātubhūtameva hoti tassa sahassa uppajjanato. Uppattīti uppajjanaṃ. Nipphattīti parivuddhi. Kīvarūpassāti kīdisassa. Sāvakavisayeva hatthagataṃ paññācakkhu nāma dvinnaṃ aggasāvakānaṃyevāti āha – ‘‘sāriputtattherassā’’tiādi. Samādhipaññāti samādhisahagatā paññā. ‘‘Samādhisaṃvattanikā [Pg.139] khippanisantiādivisesāvahā paññā’’ti keci. Ālokoti paññāāloko eva. Tathā obhāso. Tīṇipīti tīṇipi suttāni. Lokiyalokuttaramissakānīti pubbabhāgapaññāya adhippetattā vuttaṃ. ༡༧༥. “དྲུག་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། ‘གང་ཟག་དེ་ལ’ ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ལའོ།། ‘དེ’ ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱན་ནོ།། དེ་ཉིད་ཁོང་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་མངོན་དུ་གྱུར་པ་ཉིད་དོ།། ‘སྐྱེ་བ’ ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བའོ།། ‘གྲུབ་པ’ ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་འཕེལ་བའོ།། ‘ཅི་ལྟ་བུའི’ ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟ་བུ་ཞིག་ལའོ།། ཉན་ཐོས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་ལག་ཏུ་སོན་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱན་ནི་མཆོག་གི་ཉན་ཐོས་གཉིས་ཁོ་ན་ལ་ཡོད་པས། ‘གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུ་ལ’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ‘ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཤེས་རབ’ ཞེས་པ་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཤེས་རབ་བོ།། ཁ་ཅིག་ནི་ ‘ཏིང་ངེ་འཛིན་དུ་འགྱུར་བ་དང་། མྱུར་དུ་རྟོགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་འདྲེན་པའི་ཤེས་རབ་བོ’ ཞེས་ཟེར་རོ།། ‘སྣང་བ’ ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྣང་བ་ཉིད་དོ།། དེ་བཞིན་དུ་ ‘གསལ་བ’ ཡང་ངོ་།། ‘གསུམ་པོ’ ཞེས་པ་ནི་མདོ་གསུམ་ག་ལའོ།། ‘འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་འདྲེས་པ’ ཞེས་པ་ནི་སྦྱོར་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།།” Uttamadhammānanti attano uttaritarassa abhāvena seṭṭhadhammānaṃ. Daṭṭhabbato dassanaṃ, bhagavato rūpakāyo. Tatthapi visesato rūpāyatanaṃ. Tenāha – ‘‘cakkhuviññāṇena daṭṭhuṃ labhatī’’ti. Natthi ito uttaranti anuttaraṃ, tadeva anuttariyaṃ, dassanañca taṃ anuttariyañcāti dassanānuttariyaṃ. Sesapadesupi eseva nayo. Ayaṃ pana padaviseso – suyyatīti savanaṃ, bhagavato vacanaṃ. Labbhatīti lābho, bhagavati saddhā. Sikkhitabbato sikkhā. Sīlasamādhipaññāparicaraṇaṃ pāricariyā, upaṭṭhānaṃ. Anussaraṇaṃ anussati, satthu guṇānussaraṇaṃ. Imesanti yathāvuttānaṃ channaṃ anuttariyānaṃ. Pātubhāvo hotīti tathāgatassa pātubhāvā tappaṭibaddhattā tabbisayattā ca pātubhāvo hoti. ‘‘Dassanānuttariya’’nti ca sadevake loke uttaritarassa bhagavato rūpassa na dassanamattaṃ adhippetaṃ, atha kho tassa rūpadassanamukhena aveccappasādena buddhaguṇe okappetvā ogāhetvā dassanaṃ daṭṭhabbaṃ. Tenāha – ‘‘āyasmā hī’’tiādi. Idampi dassanānuttariyanti pubbe vuttato nibbisesattā vuttaṃ. Dasabalaṃ dassanāya labhitvāti ānandatthero viya pasādabhattimettāpubbakaṃ dasabalaṃ dassanāya labhitvā. Dassanaṃ vaḍḍhetvāti dassanamukhena pavattaṃ vipassanācāraṃ vaḍḍhetvā. Dassanamukhena yāva anulomañāṇaṃ vipassanācāraṃ vaḍḍhetvā tadanantaraṃ aṭṭhamakamahābhūmiṃ okkamanto dassanaṃ sotāpattimaggaṃ pāpeti nāma. Idha parato pavattaṃ dassanaṃ dassanameva nāma, mūladassanaṃ pana saccadassanassapi kāraṇabhāvato dassanānuttariyaṃ nāma. Esa nayo sesānuttariyesupi. མཆོག་གི་ཆོས་རྣམས་ཞེས་པ་ནི། རང་ལས་ལྷག་པ་གཞན་མེད་པའི་ཕྱིར་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཆོས་རྣམས་སོ།། བལྟ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་མཐོང་བ་ནི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གཟུགས་ཀྱི་སྐུའོ།། དེའི་ནང་ནས་ཀྱང་ཁྱད་པར་དུ་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་“མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་མཐོང་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། འདི་ལས་ལྷག་པ་མེད་པས་ན་བླ་ན་མེད་པའོ། དེ་ཉིད་བླ་ན་མེད་པ་ཉིད་དོ། མཐོང་བ་ཡང་དེ་ཡིན་ལ་བླ་ན་མེད་པ་ཡང་དེ་ཡིན་པས་ན་མཐོང་བ་བླ་ན་མེད་པའོ།། ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། འདི་ནི་ཚིག་གི་བྱེ་བྲག་སྟེ། ཐོས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཐོས་པ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་གསུང་ངོ།། ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཐོབ་པ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་དད་པའོ།། བསླབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་བསླབ་པའོ།། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་ལ་བསྟེན་པ་ནི་བསྙེན་བཀུར་ཏེ། ཉེ་བར་གནས་པའོ།། རྗེས་སུ་དྲན་པ་ནི་རྗེས་སུ་དྲན་པ་སྟེ། སྟོན་པའི་ཡོན་ཏན་རྗེས་སུ་དྲན་པའོ།། འདི་དག་གི་ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་བླ་ན་མེད་པ་དྲུག་གིའོ།། བྱུང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་བྱོན་པ་ལས་དེ་ལ་རག་ལས་པ་དང་དེའི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་བྱུང་བར་འགྱུར་བའོ།། “མཐོང་བ་བླ་ན་མེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་ན་ཆེས་ལྷག་པར་གྱུར་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྐུ་གཟུགས་མཐོང་བ་ཙམ་ལ་དགོངས་པ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་དེའི་སྐུ་གཟུགས་མཐོང་བའི་སྒོ་ནས་མི་ཕྱེད་པའི་དད་པས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ལ་ཡིད་ཆེས་ཤིང་ཞུགས་ནས་མཐོང་བར་ལྟ་བར་བྱའོ།། དེའི་ཕྱིར་“ཚེ་དང་ལྡན་པ་ནི་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། འདི་ཡང་མཐོང་བ་བླ་ན་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་སྔོན་དུ་བཤད་པ་དང་ཁྱད་པར་མེད་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ།། སྟོབས་བཅུ་པ་མཐོང་བར་ཐོབ་ནས་ཞེས་པ་ནི། གནས་བརྟན་ཀུན་དགའ་བོ་བཞིན་དུ་དད་པ་དང་། མོས་པ། བྱམས་པ་སྔོན་དུ་བཏང་ནས་སྟོབས་བཅུ་པ་མཐོང་བར་ཐོབ་པའོ།། མཐོང་བ་སྤེལ་ནས་ཞེས་པ་ནི། མཐོང་བའི་སྒོ་ནས་ཞུགས་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་སྤྱོད་པ་སྤེལ་ནས་སོ།། མཐོང་བའི་སྒོ་ནས་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་བར་དུ་ལྷག་མཐོང་གི་སྤྱོད་པ་སྤེལ་ཏེ། དེའི་མཇུག་ཐོག་ཏུ་བརྒྱད་པ་ཆེན་པོའི་ས་ལ་འཇུག་བཞིན་དུ་མཐོང་བ་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་ལ་སྦྱོར་བར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱའོ།། འདིར་ཕྱིས་སུ་བྱུང་བའི་མཐོང་བ་ནི་མཐོང་བ་ཙམ་ཞེས་བྱ་ལ། རྩ་བའི་མཐོང་བ་ནི་བདེན་པ་མཐོང་བའི་རྒྱུ་ཡང་ཡིན་པའི་ཕྱིར་མཐོང་བ་བླ་ན་མེད་པ་ཞེས་བྱའོ།། ཚུལ་འདི་ནི་བླ་ན་མེད་པ་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ།། Dasabale saddhaṃ paṭilabhatīti sammāsambuddhe bhagavati saddhaṃ paṭilabhati. Tisso sikkhā sikkhitvāti tisso pubbabhāgasikkhā sikkhitvā. Paricaratīti upaṭṭhānaṃ karoti. ‘‘Itipi so bhagavā’’tiādinā buddhānussativasena anussatijjhānaṃ uppādetvā taṃ padaṭṭhānaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhento ‘‘anussatiṃ vaḍḍhetvā’’ti vutto. སྟོབས་བཅུ་པ་ལ་དད་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་དད་པ་ཐོབ་པའོ།། བསླབ་པ་གསུམ་ལ་བསླབས་ནས་ཞེས་པ་ནི། སྔོན་གྱི་ཆ་ཤས་ཀྱི་བསླབ་པ་གསུམ་ལ་བསླབས་ནས་སོ།། བསྟེན་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པ་ནི་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པའོ།། “འདི་ལྟར་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ནི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་དབང་གིས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་བསམ་གཏན་བསྐྱེད་དེ། དེ་ཉིད་གཞི་རྟེན་དུ་བྱས་ནས་ལྷག་མཐོང་སྤེལ་བ་ལ་“རྗེས་སུ་དྲན་པ་སྤེལ་ནས་”ཞེས་གསུངས་སོ།། Sacchikiriyā [Pg.140] hotīti paccakkhakaraṇaṃ hoti. Maggakkhaṇe hi labbhamānā paṭisambhidā phalakkhaṇe sacchikatā nāma hoti tato paraṃ atthādīsu yathicchitaṃ viniyogakkhamabhāvato. Catassoti gaṇanaparicchedo. Paṭisambhidāti pabhedā. Kassa pana pabhedāti? ‘‘Atthe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’tiādivacanato (vibha. 718-721) ñāṇassetā pabhedā. Tasmā catasso paṭisambhidāti cattāro ñāṇappabhedāti attho. Atthapaṭisambhidāti atthe paṭisambhidā, atthapabhedassa salakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ atthe pabhedagataṃ ñāṇanti attho. Tathā dhammapabhedassa salakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ dhamme pabhedagataṃ ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Niruttipabhedassa salakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ niruttābhilāpe pabhedagataṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā. Paṭibhānapabhedassa salakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ paṭibhāne pabhedagataṃ ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā. མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པ་ཉིད་དོ།། ལམ་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་ཐོབ་པའི་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ནི། འབྲས་བུའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། དེའི་འོག་ཏུ་དོན་ལ་སོགས་པ་ལ་ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན་དུ་སྦྱོར་བར་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ།། བཞི་ཞེས་པ་ནི་གྲངས་ཀྱི་ངེས་པའོ།། སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བའོ།། གང་གི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་ཞེ་ན། “དོན་ལ་ཡེ་ཤེས་ནི་དོན་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ།།”ཞེས་སོགས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། འདི་དག་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བའོ།། དེའི་ཕྱིར་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་བཞི་ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་བཞི་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དོན་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ཞེས་པ་ནི་དོན་ལ་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་སྟེ། དོན་གྱི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བའི་རང་གི་མཚན་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་རྣམ་པར་འཇོག་པར་ནུས་པའི་དོན་གྱི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་ལ་ཞུགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དེ་བཞིན་དུ་ཆོས་ཀྱི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བའི་རང་གི་མཚན་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་རྣམ་པར་འཇོག་པར་ནུས་པའི་ཆོས་ཀྱི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་ལ་ཞུགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་ཆོས་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ།། ངེས་པའི་ཚིག་གི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བའི་རང་གི་མཚན་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་རྣམ་པར་འཇོག་པར་ནུས་པའི་ངེས་པའི་ཚིག་གི་བརྗོད་པ་ལ་རབ་ཏུ་དབྱེ་བར་ཞུགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་ངེས་པའི་ཚིག་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ།། སྤོབས་པའི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བའི་རང་གི་མཚན་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་རྣམ་པར་འཇོག་པར་ནུས་པའི་སྤོབས་པ་ལ་རབ་ཏུ་དབྱེ་བར་ཞུགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་སྤོབས་པ་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ།། Atthesu ñāṇantiādīsu atthoti saṅkhepato hetuphalaṃ. Tañhi hetuvasena araṇīyaṃ gantabbaṃ pattabbaṃ, tasmā ‘‘attho’’ti vuccati. Pabhedato pana yaṃ kiñci paccayuppannaṃ, nibbānaṃ, bhāsitattho, vipāko, kiriyāti ime pañca dhammā ‘‘attho’’ti veditabbā. Taṃ atthaṃ paccavekkhantassa tasmiṃ pabhedagataṃ ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Dhammoti saṅkhepato paccayo. So hi yasmā tanti dahati vidahati pavatteti ceva pāpeti ca ṭhapeti ca, tasmā ‘‘dhammo’’ti vuccati. Pabhedato pana yo koci phalanibbattako hetu ariyamaggo bhāsitaṃ kusalaṃ akusalanti pañcavidhoti veditabbo, taṃ dhammaṃ paccavekkhantassa tasmiṃ dhamme pabhedagataṃ ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. དོན་རྣམས་ལ་ཡེ་ཤེས་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། དོན་ཞེས་པ་ནི་མདོར་བསྡུས་ན་རྒྱུའི་འབྲས་བུའོ།། དེ་ནི་རྒྱུའི་དབང་གིས་བགྲོད་པར་བྱ་བ་དང་ཐོབ་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་“དོན་”ཞེས་བྱའོ།། རབ་ཏུ་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་ནི། རྐྱེན་ལས་སྐྱེས་པ་གང་ཅི་ཡང་རུང་བ་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དང་། གསུངས་པའི་དོན་དང་། རྣམ་པར་སྨིན་པ་དང་། བྱ་བ་སྟེ་ཆོས་ལྔ་པོ་འདི་དག་ནི་“དོན་”ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ།། དོན་དེ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ན། དེའི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་ལ་ཞུགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་དོན་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ།། ཆོས་ཞེས་པ་ནི་མདོར་བསྡུས་ན་རྐྱེན་ནོ།། དེ་ནི་གང་གི་ཕྱིར་དེ་ཉིད་འཛིན་པ་དང་། སྒྲུབ་པ་དང་། འཇུག་པར་བྱེད་པ་དང་། ཐོབ་པར་བྱེད་པ་དང་། གནས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་“ཆོས་”ཞེས་བྱའོ།། རབ་ཏུ་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་ནི། འབྲས་བུ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་རྒྱུ་གང་ཅི་ཡང་རུང་བ་དང་། འཕགས་པའི་ལམ་དང་། གསུངས་པ་དང་། དགེ་བ་དང་། མི་དགེ་བ་སྟེ་རྣམ་པ་ལྔ་པོ་འདི་དག་ནི་ཆོས་ཞེས་ཤེས་པར་བྱ་ལ། ཆོས་དེ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ན། ཆོས་དེའི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་ལ་ཞུགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་ཆོས་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའོ།། Atthadhammaniruttābhilāpe ñāṇanti tasmiṃ atthe ca dhamme ca sabhāvaniruttisaddaṃ ārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassa tasmiṃ sabhāvaniruttiabhilāpe pabhedagataṃ ñāṇaṃ. Evamayaṃ niruttipaṭisambhidā saddārammaṇā nāma jātā, na paññattiārammaṇā. Kasmā? Yasmā saddaṃ sutvā ‘‘ayaṃ sabhāvanirutti, ayaṃ na sabhāvaniruttī’’ti pajānāti. Paṭisambhidāpatto hi ‘‘phasso’’ti vutte ‘‘ayaṃ sabhāvaniruttī’’ti jānāti, ‘‘phassā’’ti vā ‘‘phassa’’nti vā vutte ‘‘ayaṃ na sabhāvaniruttī’’ti jānāti. Vedanādīsupi eseva nayo. Ayaṃ panesa [Pg.141] nāmākhyātopasaggābyayapadampi jānātiyeva sabhāvaniruttiyā yāthāvato jānanato. Ñāṇesu ñāṇanti sabbatthakañāṇaṃ ārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassa pabhedagataṃ ñāṇaṃ. དོན་དང་ཆོས་ཀྱི་ངེས་པའི་ཚིག་གི་བརྗོད་པ་ལ་ཡེ་ཤེས་ཞེས་པ་ནི། དོན་དེ་དང་ཆོས་དེ་ལ་རང་བཞིན་གྱི་ངེས་པའི་ཚིག་གི་སྒྲ་དམིགས་པར་བྱས་ནས་སོ་སོར་རྟོག་པ་ན། རང་བཞིན་གྱི་ངེས་པའི་ཚིག་གི་བརྗོད་པ་དེའི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་ལ་ཞུགས་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ།། དེ་ལྟར་ན་ངེས་པའི་ཚིག་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་འདི་ནི་སྒྲ་ལ་དམིགས་པ་ཞེས་བྱ་བར་འགྱུར་གྱི། བཏགས་པ་ལ་དམིགས་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། སྒྲ་ཐོས་ནས་“འདི་ནི་རང་བཞིན་གྱི་ངེས་པའི་ཚིག་ཡིན། འདི་ནི་རང་བཞིན་གྱི་ངེས་པའི་ཚིག་མ་ཡིན་”ཞེས་རབ་ཏུ་ཤེས་པའི་ཕྱིར་རོ།། སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ལ་ཐོབ་པ་ནི། “ཕསྶོ (རེག་པ་)”ཞེས་བརྗོད་ཚེ་“འདི་ནི་རང་བཞིན་གྱི་ངེས་པའི་ཚིག་ཡིན་ནོ་”ཞེས་ཤེས་ལ། “ཕསྶཱ”འམ། “ཕསྶཾ”ཞེས་བརྗོད་ཚེ་“འདི་ནི་རང་བཞིན་གྱི་ངེས་པའི་ཚིག་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་ཤེས་སོ།། ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། འདི་ནི་མིང་དང་། བྱ་ཚིག་དང་། ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་དང་། མི་ཟད་པའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱང་ཤེས་པ་ཉིད་དེ། རང་བཞིན་གྱི་ངེས་པའི་ཚིག་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཡེ་ཤེས་རྣམས་ལ་ཡེ་ཤེས་ཞེས་པ་ནི། ཐམས་ཅད་དུ་འགྲོ་བའི་ཡེ་ཤེས་དམིགས་པར་བྱས་ནས་སོ་སོར་རྟོག་པ་ན། རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་ལ་ཞུགས་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ།། Imā pana catasso paṭisambhidā sekkhabhūmiyaṃ asekkhabhūmiyanti dvīsu ṭhānesu pabhedaṃ gacchanti. Adhigamo pariyatti savanaṃ paripucchā pubbayogoti imehi pañcahi kāraṇehi visadā honti. Adhigamo nāma saccappaṭivedho. Pariyatti nāma buddhavacanaṃ. Tañhi gaṇhantassa paṭisambhidā visadā honti. Savanaṃ nāma dhammassavanaṃ. Sakkaccaṃ dhammaṃ suṇantassapi hi paṭisambhidā visadā honti. Paripucchā nāma aṭṭhakathā. Uggahitapāḷiyā atthaṃ kathentassapi hi paṭisambhidā visadā honti. Pubbayogo nāma pubbayogāvacaratā. Haraṇapaccāharaṇanayena paṭipākaṭakammaṭṭhānassapi paṭisambhidā visadā hontīti. Lokiyalokuttarā vāti ettha tisso paṭisambhidā lokiyā, atthapaṭisambhidā siyā lokiyā, siyā lokuttarāti evaṃ vibhajitvā attho veditabbo. སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་བཞི་པོ་འདི་དག་ནི། སློབ་པའི་ས་དང་མི་སློབ་པའི་ས་སྟེ་གནས་གཉིས་སུ་རབ་ཏུ་དབྱེ་བར་འགྱུར་རོ།། རྟོགས་པ་དང་། ལུང་དང་། ཐོས་པ་དང་། ཡོངས་སུ་འདྲི་བ་དང་། སྔོན་གྱི་སྦྱོར་བ་སྟེ་རྒྱུ་ལྔ་པོ་འདི་དག་གིས་གསལ་བར་འགྱུར་རོ།། རྟོགས་པ་ཞེས་པ་ནི་བདེན་པ་རྟོགས་པའོ།། ལུང་ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་སྟེ། དེ་ཉིད་འཛིན་པ་ལ་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་གསལ་བར་འགྱུར་རོ།། ཐོས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ཉན་པ་སྟེ། གུས་པས་ཆོས་ཉན་པ་ལའང་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་གསལ་བར་འགྱུར་རོ།། ཡོངས་སུ་འདྲི་བ་ཞེས་པ་ནི་འགྲེལ་བཤད་དེ། བཟུང་བའི་ལུང་གི་དོན་བཤད་པ་ལའང་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་གསལ་བར་འགྱུར་རོ།། སྔོན་གྱི་སྦྱོར་བ་ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་སྦྱོར་བ་ལ་སྤྱོད་པ་ཉིད་དོ། །བླང་བ་དང་ཕྱིར་དབུལ་བའི་ཚུལ་གྱིས་ལས་ཀྱི་ས་གསལ་བར་བྱས་པ་ལའང་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་གསལ་བར་འགྱུར་རོ།། འཇིག་རྟེན་པ་འམ་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ཞེས་པ་ལ། འདིར་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་གསུམ་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་ཡིན་ལ། དོན་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་པའང་ཡིན་སྲིད་ལ། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའང་ཡིན་སྲིད་དོ་ཞེས་འདི་ལྟར་རྣམ་པར་ཕྱེ་ནས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ།། Buddhuppādeyevāti avadhāraṇena buddhuppāde eva labbhanato, abuddhuppāde alabbhanato anaññasādhāraṇo paṭivedho adhippeto. Evañca katvā ‘‘mahato cakkhussā’’tiādīsu paññāmahattādikampi anaññasādhāraṇameva adhippetanti daṭṭhabbaṃ. Tathā vijjāvimuttiphalasacchikiriyādayopi paresaṃ tabbhāvāvahā daṭṭhabbā. Yā kāci dhātuyo lokiyā lokuttarā vā, sabbā tā imāheva saṅgahitā, ettheva antogadhāti vuttaṃ – ‘‘imāva aṭṭhārasa dhātuyo nānāsabhāvato nānādhātuyo’’ti. Svāyamattho anekadhātunānādhātuñāṇavibhaṅgena (vibha. 751) dīpetabbo. ‘‘Sacchikiriyā’’ti vuttattā ‘‘vijjāti phale ñāṇa’’nti vuttaṃ. སངས་རྒྱས་བྱུང་བའི་དུས་ཉིད་དུ་ཞེས་པ་ནི། ངེས་གཟུང་གི་སྒོ་ནས་སངས་རྒྱས་བྱུང་བའི་དུས་ཉིད་དུ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་དང་། སངས་རྒྱས་མ་བྱུང་བའི་དུས་སུ་མི་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་རྟོགས་པ་ལ་དགོངས་སོ།། དེ་ལྟར་བྱས་ནས་“སྤྱན་ཆེན་པོ་”ཞེས་སོགས་ལ་ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པའང་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དུ་དགོངས་པར་ལྟ་བར་བྱའོ།། དེ་བཞིན་དུ་རིག་པ་དང་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་འབྲས་བུ་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའང་གཞན་དག་ལ་དེ་ཉིད་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པར་ལྟ་བར་བྱའོ།། འཇིག་རྟེན་པ་འམ་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཁམས་གང་ཅི་ཡང་རུང་བ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ནི་འདི་དག་ཉིད་ཀྱིས་བསྡུས་ཤིང་། འདི་ཉིད་དུ་འདུ་བའི་ཕྱིར་“ཁམས་བཅོ་བརྒྱད་པོ་འདི་དག་ཉིད་ནི་རང་བཞིན་མི་འདྲ་བའི་ཕྱིར་ཁམས་སྣ་ཚོགས་པའོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ།། དོན་འདི་ནི་ཁམས་དུ་མ་དང་ཁམས་སྣ་ཚོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལས་གསལ་བར་བྱའོ།། “མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “རིག་པ་ནི་འབྲས་བུ་ལ་ཡེ་ཤེས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། 187. Yasmā cakkati aparāparaṃ parivattatīti cakkaṃ, tasmā iriyāpathāpi aparāparaṃ parivattanaṭṭhena cakkasadisattā cakkanti vuttā, tathā patirūpadesavāsādisampattiyo. Tato paṭṭhāya dhammacakkaṃ abhinīharati nāmāti ettha tadā mahāsatto attānaṃ abhinīhārayogaṃ karonto ‘‘dhammacakkaṃ abhinīharati nāmā’’ti vutto tato paṭṭhāya dhammacakkābhinīhāravibandhakaradhammānuppajjanato. Abhinīhaṭaṃ nāmāti etthapi ayameva [Pg.142] nayo. Arahattamaggaṃ paṭivijjhantopi dhammacakkaṃ uppādetiyeva nāma tadatthaṃ ñāṇaṃ paripācetīti katvā. Arahattaphalakkhaṇe dhammacakkaṃ uppāditaṃ nāma tasmiṃ khaṇe dhammacakkassa uppādanāya kātabbakiccassa kassaci abhāvā. Paṭivedhañāṇañhi idha ‘‘dhammacakka’’nti adhippetaṃ. Idāni desanāñāṇavasena dhammacakkaṃ dassetuṃ – ‘‘kadā pavatteti nāmā’’tiādimāha. Na kevalaṃ therasseva, atha kho sabbesampi sāsanikānaṃ dhammakathā bhagavato dhammadesanā catunnaṃ ariyasaccānaṃ catunnañca ekattādinayānaṃ avirādhanatoti dassetuṃ – ‘‘yo hi koci bhikkhu vā’’tiādi āraddhaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva. ༡༨༧. གང་གི་ཕྱིར་འཁོར་ལོ་ནི་ཕན་ཚུན་དུ་འཁོར་བས་ན་འཁོར་ལོ་ཞེས་བྱ་ལ། དེའི་ཕྱིར་སྤྱོད་ལམ་རྣམས་ཀྱང་ཕན་ཚུན་དུ་འཁོར་བའི་དོན་གྱིས་འཁོར་ལོ་དང་འདྲ་བའི་ཕྱིར་འཁོར་ལོ་ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་བཞིན་དུ་མཐུན་པའི་ཡུལ་དུ་གནས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ།། དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་ཞེས་བྱ་བ་ལ། འདིར་དེའི་ཚེ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་བདག་ཉིད་མངོན་པར་སྒྲུབ་པའི་སྦྱོར་བ་བྱེད་བཞིན་དུ་“ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་ལ་བར་ཆད་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་མི་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ།། མངོན་པར་བསྒྲུབས་པ་ཞེས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་མངོན་དུ་བྱེད་པའང་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐྱེད་པ་ཉིད་དེ། དེའི་དོན་དུ་ཡེ་ཤེས་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱས་པའི་ཕྱིར་རོ།། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐྱེད་ཟིན་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། སྐད་ཅིག་མ་དེ་ལ་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་བྱ་བའི་བྱ་བ་གང་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། འདིར་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་“ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་”ཞེས་དགོངས་སོ།། ད་ནི་བསྟན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དབང་གིས་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ནམ་ཞིག་བསྐོར་བར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།། གནས་བརྟན་ཁོ་ནའི་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་བསྟན་པ་ལ་ཞུགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཆོས་ཀྱི་གཏམ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཆོས་ཀྱི་བསྟན་པ་སྟེ། འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་དང་གཅིག་པ་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་བཞི་པོ་རྣམས་ལ་མི་འགལ་བའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དགེ་སློང་གང་ཅི་ཡང་རུང་བ་”ཞེས་སོགས་བརྩམས་སོ།། ལྷག་མ་ནི་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། Ekapuggalavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. གང་ཟག་གཅིག་གི་ཚན་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།། 14. Etadaggavaggo ༡༤. མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཚན་པ། (14) 1. Paṭhamaetadaggavaggo (༡༤) ༡. མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཚན་པ་དང་པོ། Etadaggapadavaṇṇanā མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཚིག་གི་འགྲེལ་བཤད། 188. Etadaggesu paṭhamavaggassa paṭhame ādimhi dissatīti ettha aggasaddoti ānetvā yojetabbaṃ. Ajjataggeti ajjadivasaṃ ādiṃ katvāti attho. Aṅgulaggenāti aṅgulikoṭiyā. Ambilagganti ambilakoṭṭhāso. Koṭibhūtāti paramakoṭibhūtā tasmiṃ ṭhāne tādisānaṃ aññesaṃ abhāvato. Tato eva seṭṭhabhūtātipi aggā. Etadaggasannikkhepoti etadagge ṭhapanaṃ aṭṭhuppattiādīhi catūhipi kāraṇehi. Mahāpaññatāya therena etadaggaṭṭhānassa laddhabhāvaṃ vitthārato dassetuṃ – ‘‘katha’’ntiādimāha. Dve padantarānīti kaṇḍambamūle yugandharapabbateti dvīsu ṭhānesu dve padāni dassetvā. Muṇḍapīṭhakanti yaṃ sattaṅgaṃ pañcaṅgaṃ vā na hoti, kevalaṃ muṇḍakapīṭhaṃ, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Avattharitvā nisīdīti buddhānubhāvena ajjhottharitvā nisīdi. Tenāha – ‘‘evaṃ nisīdanto’’tiādi. Kāyasakkhiṃ katvāti nāmakāyena desanāya sampaṭicchanavasena sakkhibhūtaṃ katvā. Kusalā dhammā akusalā dhammā abyākatā dhammāti iti-saddo ādyattho, tena sabbaṃ abhidhammadesanaṃ saṅgaṇhāti. ༡༨༨. “འདི་དག་གི་མཆོག་རྣམས་ལས་”ཞེས་པ་ནི་ཚན་པ་དང་པོའི་དང་པོ་སྟེ་ཐོག་མར་སྣང་བས་ན། འདིར་“མཆོག་”ཅེས་པའི་སྒྲ་དྲངས་ཏེ་སྦྱར་བར་བྱའོ།། “དེ་རིང་ནས་བཟུང་སྟེ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་རིང་གི་ཉིན་མོ་ནས་དབུ་བརྩམས་ཏེ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “སོར་མོའི་རྩེ་མོས་”ཞེས་པ་ནི་སོར་མོའི་རྩེ་མོ་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། “སྐྱུར་མཆོག་”ཅེས་པ་ནི་སྐྱུར་གྱི་ཆ་ཤས་སོ།། “མཐར་ཐུག་པར་གྱུར་པ་”ཞེས་པ་ནི་གནས་དེ་ཉིད་དུ་དེ་ལྟ་བུ་གཞན་མེད་པའི་ཕྱིར་མཆོག་གི་མཐར་ཐུག་པར་གྱུར་པའོ།། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ན་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའང་“མཆོག་”ཅེས་བྱའོ།། “འདི་ཉིད་མཆོག་ཏུ་བཞག་པ་”ཞེས་པ་ནི་གླེང་གཞི་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་བཞི་པོ་ཉིད་ཀྱིས་འདི་ཉིད་མཆོག་གི་གནས་སུ་བཞག་པའོ།། ཤེས་རབ་ཆེ་བའི་སྒོ་ནས་གནས་བརྟན་གྱིས་མཆོག་གི་གནས་འདི་ཐོབ་པའི་ཚུལ་རྒྱས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཇི་ལྟར་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “ཚིག་གི་བར་གཉིས་”ཞེས་པ་ནི་ཀཎྜམྦའི་རྩ་བ་དང་ཡུགནྡྷརའི་རི་བོ་སྟེ་གནས་གཉིས་སུ་ཚིག་གཉིས་བསྟན་པའོ།། “ཁྲི་ཟླུམ་པོ་”ཞེས་པ་ནི་ཡན་ལག་བདུན་ནམ་ཡན་ལག་ལྔ་དང་མི་ལྡན་པར། ཁྲི་ཟླུམ་པོ་རྐྱང་པ་ལ་བྱ་སཏེ། དེ་ལ་དགོངས་ནས་འདི་གསུངས་སོ།། “ཁྱབ་པར་བྱས་ཏེ་བཞུགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཐུས་ཁྱབ་པར་མཛད་དེ་བཞུགས་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་“འདི་ལྟར་བཞུགས་བཞིན་དུ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “ལུས་ཀྱིས་དཔང་པོར་མཛད་དེ་”ཞེས་པ་ནི་མིང་གི་ལུས་ཀྱིས་ཆོས་བསྟན་པ་དང་ལེན་པའི་ཚུལ་གྱིས་དཔང་པོར་མཛད་དེའོ།། “དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་དང་། མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་དང་། ལུང་མ་བསྟན་གྱི་ཆོས་རྣམས་”ཞེས་པའི་“ཞེས་བྱ་བ་” (iti) སྒྲ་ནི་སོགས་པའི་དོན་ཏེ། དེས་ཆོས་མངོན་པའི་གསུང་རབ་མཐའ་དག་བསྡུས་པའོ།། Pāṭihāriyaṭṭhāneti yamakapāṭihāriyassa kataṭṭhāne. Passathāti tesaṃ bahubhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Assāti manussasamūhassa ekabhāvaṃ. Ākappanti [Pg.143] ākāraṃ. Mahājanoti sadevake loke sabbo mahājano. Yathā nirayadassanaṃ saṃvegajananatthaṃ, evaṃ devalokadassanampi saṃvegajananatthameva ‘‘anupubbikathāyaṃ saggakathā viya evaṃ sabbasampattisamupetopi saggo anicco addhuvo cavanadhammo’’ti. Sajjetvāti samapaṇṇāsāya mucchanāhi yathā kāmena nivādetuṃ sakkā, evaṃ sajjetvā. “ཆོ་འཕྲུལ་གྱི་གནས་སུ་”ཞེས་པ་ནི་ཆོ་འཕྲུལ་ཟུང་བསྟན་པའི་གནས་སུའོ།། “ལྟོས་ཤིག་”ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་གི་མང་པོའི་དངོས་པོ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།། “འདིའི་”ཞེས་པ་ནི་མིའི་ཚོགས་པ་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་ལའོ།། “སྤྱོད་ལམ་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པའོ།། “སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་མཐའ་དག་གོ། ཇི་ལྟར་དམྱལ་བ་མཐོང་བ་ནི་སྐྱོ་བ་བསྐྱེད་པའི་ཆེད་དུ་ཡིན་པ་བཞིན། ལྷ་ཡུལ་མཐོང་བའང་སྐྱོ་བ་བསྐྱེད་པའི་ཆེད་ཉིད་དེ། “མཐར་གྱིས་པའི་གཏམ་ལས་མཐོ་རིས་ཀྱི་གཏམ་བཞིན་དུ། འདི་ལྟར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐམས་ཅད་དང་ལྡན་པའི་མཐོ་རིས་ཀྱང་མི་རྟག་པ་དང་། བརྟན་པ་མེད་པ་དང་། འཕོ་བའི་ཆོས་ཉིད་ཅན་ནོ་”ཞེས་པའོ།། “གྲ་སྒྲིག་བྱས་ཏེ་”ཞེས་པ་ནི་སྒྲ་གདངས་ལྔ་བཅུ་ཐམ་པ་དང་ལྡན་པའི་སྒོ་ནས་འདོད་པ་བཞིན་དུ་སྒྲོག་པར་ནུས་པ་ལྟར། དེ་ལྟར་གྲ་སྒྲིག་བྱས་ཏེའོ།། Puthujjanapañcakaṃ pañhanti puthujjanapañhaṃ ādiṃ katvā pavattitaṃ khīṇāsavapañhapariyantaṃ pañhapañcakaṃ. Paṭhamaṃ…pe… pucchīti puthujjanavisaye pañhaṃ pucchi. Paṭisambhidā yathābhinīhāraṃ yathāsakaṃ vipassanābhinīhārena paṭhamabhūmiyādayo viya pavattitavisayāti vuttaṃ – ‘‘te attano attano paṭisambhidāvisaye ṭhatvā kathayiṃsū’’ti. Buddhavisaye pañhaṃ pucchīti – “སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་དྲི་བ་ལྔ་”ཞེས་པ་ནི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་དྲི་བ་ནས་དབུ་བརྩམས་ཏེ་ཟག་པ་ཟད་པའི་དྲི་བའི་མཐར་ཐུག་པའི་དྲི་བ་ལྔ་པོའོ།། “དང་པོ་...ལྷག་མ་...དྲིས་པ་”ཞེས་པ་ནི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་དྲི་བ་དྲིས་པའོ།། སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ནི་སྨོན་ལམ་བཏབ་པ་བཞིན་དང་། རང་རང་གི་ལྷག་མཐོང་གི་སྨོན་ལམ་གྱིས་ས་དང་པོ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་འཇུག་པའི་ཡུལ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “དེ་དག་རང་རང་གི་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལ་གནས་ཏེ་སྨྲས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་དྲི་བ་དྲིས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ‘‘Ye ca saṅkhātadhammāse, ye ca sekhā puthū idha; Tesaṃ me nipako iriyaṃ, puṭṭho pabrūhi mārisā’’ti. (su. ni. 1044) – “གང་དག་ཆོས་རྣམས་རྟོགས་པ་དང་། །འདི་ན་སློབ་པ་མང་པོ་གང་། །མཁས་པས་དེ་དག་སྤྱོད་ལམ་ནི། །བདག་གིས་དྲིས་པ་ཀྱེ་མ་གསུངས། །” (སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ། ༡༠༤༤) ཞེས་པའོ།། Idaṃ pañhaṃ pucchi. Tattha saṅkhātadhammāti saṅkhātā ñātā catusaccadhammā, ye ca saṅkhātadhammā catūhi maggehi paṭividdhacatusaccadhammāti attho. Iminā asekkhā kathitā. Puthu-saddo ubhayatthapi yojetabbo ‘‘ye puthū saṅkhātadhammā, ye ca puthū sekhā’’ti. Tesanti tesaṃ dvinnaṃ sekkhāsekkhapuggalānaṃ me puṭṭhoti yojetabbaṃ, mayā puṭṭhoti attho. Iriyanti sekkhāsekkhabhūmiyā āgamanappaṭipadaṃ. Iriyati gacchati sekkhabhūmiṃ asekkhabhūmiñca etāyāti iriyā, taṃ tesaṃ iriyaṃ āgamanappaṭipadaṃ mayā puṭṭho pabrūhi kathehīti attho. Evaṃ bhagavā buddhavisaye pañhaṃ pucchitvā ‘‘imassa nu kho, sāriputta, saṃkhittena bhāsitassa kathaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti āha. Thero pañhaṃ oloketvā ‘‘satthā maṃ sekkhāsekkhānaṃ bhikkhūnaṃ āgamanappaṭipadaṃ pucchatī’’ti pañhe nikkaṅkho hutvā ‘‘āgamanappaṭipadā nāma khandhādivasena bahūhipi mukhehi sakkā kathetuṃ, katarākārena nu kho kathento satthu ajjhāsayaṃ gaṇhituṃ sakkhissāmī’’ti ajjhāsaye kaṅkhi, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘dhammasenāpati…pe… na sakkotī’’ti. Pucchitapañhaṃ vissajjetuṃ paṭibhāne asati disāvilokanaṃ sattānaṃ sabhāvoti dassento, ‘‘puratthima…pe... nāsakkhī’’ti āha. Tattha pañhuppattiṭṭhānanti pañhuppattikāraṇaṃ. དྲི་བ་འདི་དྲིས་སོ།། དེ་ལ་“ཆོས་རྣམས་རྟོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྣམས་རྟོགས་ཤིང་ཤེས་པ་སྟེ། ལམ་བཞི་པོས་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྣམས་རྟོགས་པར་གྱུར་པ་རྣམས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདིས་ནི་མི་སློབ་པ་རྣམས་གསུངས་སོ།། “མང་པོ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གཉིས་ཀ་ལ་སྦྱར་བར་བྱ་སྟེ། “གང་དག་ཆོས་རྟོགས་པ་མང་པོ་དང་། གང་དག་སློབ་པ་མང་པོ་”ཞེས་པའོ།། “དེ་དག་གི་”ཞེས་པ་ནི་སློབ་པ་དང་མི་སློབ་པའི་གང་ཟག་གཉིས་པོ་དེ་དག་གིའོ།། “བདག་གིས་དྲིས་པ་”ཞེས་སྦྱར་བར་བྱ་སྟེ། བདག་གིས་དྲིས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “སྤྱོད་ལམ་”ཞེས་པ་ནི་སློབ་པ་དང་མི་སློབ་པའི་ས་ལ་བགྲོད་པའི་ལམ་མོ།། འདིས་སློབ་པའི་ས་དང་མི་སློབ་པའི་ས་ལ་བགྲོད་པར་བྱེད་པས་ན་སྤྱོད་ལམ་སྟེ། དེ་དག་གི་སྤྱོད་ལམ་སྟེ་བགྲོད་པའི་ལམ་དེ་བདག་གིས་དྲིས་པ་ན་གསུངས་ཤིག་སྨྲོས་ཤིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་དྲི་བ་དྲིས་ནས། “ཤཱ་རིའི་བུ་ཉོན་ཅིག མདོར་བསྡུས་ཏེ་བཤད་པ་འདིའི་དོན་རྒྱས་པར་ཇི་ལྟར་བལྟ་བར་བྱ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། གནས་བརྟན་གྱིས་དྲི་བ་ལ་གཟིགས་ནས། “སྟོན་པས་བདག་ལ་སློབ་པ་དང་མི་སློབ་པའི་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་བགྲོད་པའི་ལམ་འདྲི་བར་མཛད་དོ་”ཞེས་དྲི་བ་ལ་ཐེ་ཚོམ་མེད་པར་གྱུར་ཀྱང་། “བགྲོད་པའི་ལམ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དུ་མར་བཤད་དུ་ཡོད་ན། རྣམ་པ་གང་གི་སྒོ་ནས་བཤད་ན་སྟོན་པའི་དགོངས་པ་འཛིན་པར་ནུས་སམ་”ཞེས་དགོངས་པ་ལ་ཐེ་ཚོམ་སྐྱེས་ཏེ། དེ་ལ་དགོངས་ནས་“ཆོས་ཀྱི་དམག་དཔོན་...ལྷག་མ་...མི་ནུས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དྲིས་པའི་དྲི་བ་ལན་འདེབས་པའི་སྤོབས་པ་མེད་པའི་ཚེ་ཕྱོགས་སུ་བལྟ་བ་ནི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཤར་ཕྱོགས་...ལྷག་མ་...མི་ནུས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་“དྲི་བ་འབྱུང་བའི་གནས་”ཞེས་པ་ནི་དྲི་བ་འབྱུང་བའི་རྒྱུའོ།། Therassa [Pg.144] kilamanabhāvaṃ jānitvāti ‘‘sāriputto pañhe nikkaṅkho, ajjhāsaye me kaṅkhamāno kilamatī’’ti therassa kilamanabhāvaṃ ñatvā. Catumahābhūtikakāyapariggahanti etena khandhamukhena nāmarūpapariggaho vutto. ‘‘Bhūtamidanti, sāriputta, samanupassasī’’ti hi vadantena bhagavatā khandhavasena nāmarūpapariggaho dassito. Evaṃ kirassa bhagavato ahosi ‘‘sāriputto mayā naye adinne kathetuṃ na sakkhissati, dinne pana naye mamajjhāsayaṃ gahetvā khandhavasena kathessatī’’ti. Therassa saha nayadānena so pañho nayasatena nayasahassena upaṭṭhāsi. Tenāha – ‘‘aññātaṃ bhagavā, aññātaṃ sugatā’’ti. “གནས་བརྟན་ངལ་བའི་ཚུལ་མཁྱེན་ནས་”ཞེས་པ་ནི། “ཤཱ་རིའི་བུ་ནི་དྲི་བ་ལ་ཐེ་ཚོམ་མེད་ཀྱང་། ངའི་དགོངས་པ་ལ་ཐེ་ཚོམ་ཟ་བས་ངལ་བར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་གནས་བརྟན་ངལ་བའི་ཚུལ་མཁྱེན་ནས་སོ།། “འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བཞིའི་ལུས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་”ཞེས་པས་ནི་ཕུང་པོའི་སྒོ་ནས་མིང་དང་གཟུགས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་གསུངས་སོ།། “ཤཱ་རིའི་བུ། འདི་ནི་བྱུང་བར་རྗེས་སུ་ལྟའམ་”ཞེས་གསུངས་པའི་སྒོ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཕུང་པོའི་སྒོ་ནས་མིང་དང་གཟུགས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་བསྟན་ཏོ།། འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཐུགས་ལ་“ངས་ཚུལ་མ་བསྟན་ན་ཤཱ་རིའི་བུས་བཤད་མི་ནུས་ལ། ཚུལ་བསྟན་ན་ནི་ངའི་དགོངས་པ་བཟུང་ནས་ཕུང་པོའི་སྒོ་ནས་བཤད་པར་འགྱུར་རོ་”སྙམ་དུ་བྱུང་ངོ་།། གནས་བརྟན་ལ་ཚུལ་བསྟན་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་དྲི་བ་དེ་ཉིད་ཚུལ་བརྒྱ་ཕྲག་དང་ཚུལ་སྟོང་ཕྲག་གི་སྒོ་ནས་མངོན་དུ་གྱུར་ཏོ།། དེའི་ཕྱིར་“བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མཁྱེན་ཏོ། བདེ་བར་གཤེགས་པས་མཁྱེན་ཏོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། Arūpāvacare paṭisandhi nāma na hotīti bodhisambhārasambharaṇassa anokāsabhāvato vuttaṃ. Tenāha – ‘‘abhabbaṭṭhānattā’’ti, laddhabyākaraṇānaṃ bodhisattānaṃ uppattiyā abhabbadesattāti attho. Rūpāvacare nibbattīti kammavasitāsambhavato arūpāvacare anibbattitvā rūpāvacare nibbatti. “གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ཞེས་བྱ་བ་མི་འབྱུང་”ཞེས་པ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་བསགས་པའི་གོ་སྐབས་མེད་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་“མི་སྐྱེ་བའི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། ལུང་བསྟན་ཐོབ་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་སྐྱེ་བར་མི་རུང་བའི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་སུ་སྐྱེ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ལས་ལ་དབང་འབྱོར་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སུ་མི་སྐྱེ་བར་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་སུ་སྐྱེ་བའོ།། Parosahassantiādinā parosahassajātakaṃ dasseti. Tattha parosahassampīti atirekasahassampi. Samāgatānanti sannipatitānaṃ bhāsitassa atthaṃ jānituṃ asakkontānaṃ bālānaṃ. Kandeyyuṃ te vassasataṃ apaññāti te evaṃ samāgatā apaññā ime bālattā sasā viya vassasatampi vassasahassampi rodeyyuṃ parideveyyuṃ. Rodamānāpi pana atthaṃ vā kāraṇaṃ vā neva jāneyyunti dīpeti. Ekova seyyo puriso sapaññoti evarūpānaṃ bālānaṃ parosahassatopi eko paṇḍitapurisova seyyo varataroti attho. Kīdiso sapaññoti āha – ‘‘yo bhāsitassa vijānāti attha’’nti, ayaṃ jeṭṭhantevāsiko viya yo bhāsitassa atthaṃ jānāti, so tādiso sapañño varataroti attho. Dutiye parosatajātake jhāyeyyunti yāthāvato atthaṃ jānituṃ samāhitā hutvā cinteyyuṃ. Sesamettha vuttanayameva. “སྟོང་ལས་ལྷག་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་སྟོང་ལས་ལྷག་པའི་སྐྱེས་རབས་བསྟན་ཏོ།། དེ་ལ་“སྟོང་ལས་ལྷག་པའང་”ཞེས་པ་ནི་སྟོང་ལས་ལྷག་པའང་ངོ་།། “འདུས་པ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་འདུས་ཤིང་ཚོགས་པའི་བཤད་པའི་དོན་ཤེས་མི་ནུས་པའི་བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ།། “ཤེས་རབ་མེད་པ་དེ་དག་ལོ་བརྒྱར་ངུ་བར་འགྱུར་”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་འདུས་པའི་ཤེས་རབ་མེད་པའི་བྱིས་པ་འདི་དག་ནི་རི་བོང་བཞིན་དུ་ལོ་བརྒྱའམ་ལོ་སྟོང་དུའང་ངུ་ཞིང་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པར་འགྱུར་རོ།། ངུ་བཞིན་དུ་ཡང་དོན་ནམ་རྒྱུ་ནི་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མི་ཤེས་སོ་ཞེས་བསྟན་ཏོ།། “ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའི་སྐྱེས་བུ་གཅིག་ཉིད་མཆོག་གོ་”ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟ་བུའི་བྱིས་པ་སྟོང་ལས་ལྷག་པ་ལས་ཀྱང་། མཁས་པའི་སྐྱེས་བུ་གཅིག་ཉིད་མཆོག་ཅིང་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པ་ཇི་ལྟ་བུ་ཞེ་ན། “གང་གིས་བཤད་པའི་དོན་ཤེས་པ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། སློབ་མ་གཙོ་བོ་འདི་བཞིན་དུ་གང་གིས་བཤད་པའི་དོན་ཤེས་པ་དེ་ལྟ་བུའི་ཤེས་རབ་ཅན་ནི་མཆོག་གོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། སྐྱེས་རབས་གཉིས་པ་བརྒྱ་ལས་ལྷག་པ་ལས། “བསམ་གཏན་བྱའོ་”ཞེས་པ་ནི་དོན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་པའི་ཕྱིར་མཉམ་པར་བཞག་སྟེ་བསམ་པར་བྱའོ།། འདིར་ལྷག་མ་ནི་བཤད་མ་ཐག་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ།། Tatiyajātake ye saññinoti ṭhapetvā nevasaññānāsaññāyatanalābhino avasesacittakasatte dasseti. Tepi duggatāti tassā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā alābhato tepi duggatā dukkhaṃ upagatā saññībhave. ‘‘Saññā rogo saññā gaṇḍo saññā salla’’nti [Pg.145] (ma. ni. 3.24) hi te saññāya ādīnavadassino. Yepi asaññinoti asaññībhave nibbatte acittakasatte dasseti. Tepi imissāyeva samāpattiyā alābhato duggatāyeva. Jhānasukhaṃ anaṅgaṇaṃ niddosaṃ yathāvuttadosābhāvato. Balavacittekaggatāsabhāvenapi taṃ anaṅgaṇaṃ nāma jātaṃ. Nevasaññī nāsaññīti āhāti atīte kira bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto araññāyatane kālaṃ karonto antevāsikehi puṭṭho ‘‘nevasaññī nāsaññī’’ti āha. Purimajātake vuttanayeneva tāpasā jeṭṭhantevāsikassa kathaṃ na gaṇhiṃsu. Bodhisatto ābhassarato āgantvā ākāse ṭhatvā imaṃ gāthamāha. Tena vuttaṃ – ‘‘sesaṃ vuttanayeneva veditabba’’nti. སྐྱེས་རབས་གསུམ་པ་ལས། “གང་དག་འདུ་ཤེས་ཅན་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་ཐོབ་པ་རྣམས་མ་གཏོགས་པ། སེམས་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཅན་ལྷག་མ་རྣམས་བསྟན་ཏོ།། “དེ་དག་ཀྱང་བདེ་འགྲོ་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྙོམས་འཇུག་དེ་མ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་ཀྱང་བདེ་འགྲོ་མ་ཡིན་ཞིང་འདུ་ཤེས་ཅན་གྱི་གནས་སུ་སྡུག་བསྔལ་ལ་ཉེ་བར་སོང་བའོ།། “འདུ་ཤེས་ནི་ནད་དོ། འདུ་ཤེས་ནི་འབྲས་སོ། འདུ་ཤེས་ནི་ཟུག་རྔུའོ་” (མཛངས་བླུན་གྱི་མདོ་ལྟ་བུའམ་དབུས་མའི་ལུང་། ༣.༢༤) ཞེས་དེ་དག་གིས་འདུ་ཤེས་ཀྱི་ཉེས་དམིགས་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ།། “གང་དག་འདུ་ཤེས་མེད་པའང་”ཞེས་པས་ནི་འདུ་ཤེས་མེད་པའི་གནས་སུ་སྐྱེས་པའི་སེམས་མེད་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་བསྟན་ཏོ།། དེ་དག་ཀྱང་སྙོམས་འཇུག་འདི་ཉིད་མ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་བདེ་འགྲོ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དོ།། བསམ་གཏན་གྱི་བདེ་བ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པ་སྟེ། བཤད་མ་ཐག་པའི་ཉེས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཉེས་པ་མེད་པའོ།། སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་ཀྱང་དེ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པ་ཞེས་བྱའོ།། “འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་”ཞེས་གསུངས་པ་ནི། སྔོན་བྱུང་བ་བཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་ཚངས་པས་བྱིན་གྱིས་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་བའི་ཚེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་དགོན་པའི་གནས་སུ་དུས་ལས་འདས་པར་གྱུར་པ་ན། སློབ་མ་རྣམས་ཀྱིས་དྲིས་པ་ལ་“འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། སྔོན་གྱི་སྐྱེས་རབས་སུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་དཀའ་ཐུབ་པ་རྣམས་ཀྱིས་སློབ་མ་གཙོ་བོའི་ཚིག་ལ་ཡིད་མ་ཆེས་སོ།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་འོད་གསལ་གྱི་ལྷ་ཡུལ་ནས་བྱོན་ཏེ་བར་སྣང་ལ་བཞུགས་ནས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་“ལྷག་མ་ནི་བཤད་མ་ཐག་པའི་ཚུལ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། Catutthajātake (jā. 1.1.135) candassa viya ābhā etassāti candābhaṃ, odātakasiṇaṃ. Sūriyābhanti sūriyassa viya ābhā etassāti sūriyābhaṃ, pītakasiṇaṃ. Yodha paññāya gādhatīti yo puggalo idha sattaloke idaṃ kasiṇadvayaṃ paññāya gādhati, ārammaṇaṃ katvā anuppavisati, tattha vā patiṭṭhahati. Avitakkena dutiyajjhānena ābhassarūpago hotīti so puggalo tathā katvā paṭiladdhena dutiyena jhānena ābhassarabrahmalokūpago hoti. Sesaṃ purimanayeneva veditabbanti iminā imaṃ dasseti (jā. aṭṭha. 1.1.135 candābhajātakavaṇṇanā) – atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto araññāyatane kālaṃ karonto antevāsikehi pucchito ‘‘candābhaṃ sūriyābha’’nti vatvā ābhassare nibbatto. Tāpasā jeṭṭhantevāsikassa na saddahiṃsu. Bodhisatto āgantvā ākāse ṭhito imaṃ gāthaṃ abhāsi. སྐྱེས་རབས་བཞི་པ་ལས། ཟླ་བ་བཞིན་དུ་འོད་ཡོད་པས་ན་“ཟླ་བའི་འོད་”དེ་དཀར་པོའི་ཟད་པར་རོ།། “ཉི་མའི་འོད་”ཅེས་པ་ནི་ཉི་མ་བཞིན་དུ་འོད་ཡོད་པས་ན་ཉི་མའི་འོད་དེ་སེར་པོའི་ཟད་པར་རོ།། “གང་ཞིག་འདིར་ཤེས་རབ་ཀྱིས་གཏིང་རྟོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་གང་ཞིག་གིས་འདིར་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་འདིར་ཟད་པར་གཉིས་པོ་འདི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་གཏིང་རྟོགས་ཤིང་། དམིགས་པར་བྱས་ཏེ་འཇུག་པའམ། ཡང་ན་དེ་ལ་གནས་པའོ།། “རྟོག་པ་མེད་པའི་བསམ་གཏན་གཉིས་པས་འོད་གསལ་གྱི་གནས་སུ་འགྲོ་བར་འགྱུར་”ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་དེ་དེ་ལྟར་བྱས་ཏེ་ཐོབ་པའི་བསམ་གཏན་གཉིས་པས་འོད་གསལ་གྱི་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའོ།། “ལྷག་མ་ནི་སྔོན་གྱི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་རིག་པར་བྱའོ་”ཞེས་པས་འདི་ཉིད་བསྟན་ཏེ། སྔོན་བྱུང་བ་བཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་ཚངས་པས་བྱིན་གྱིས་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་བའི་ཚེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་དགོན་པའི་གནས་སུ་དུས་ལས་འདས་པར་གྱུར་པ་ན། སློབ་མ་རྣམས་ཀྱིས་དྲིས་པ་ལ་“ཟླ་བའི་འོད་དང་ཉི་མའི་འོད་དོ་”ཞེས་གསུངས་ནས་འོད་གསལ་གྱི་ལྷ་ཡུལ་དུ་སྐྱེས་སོ།། དཀའ་ཐུབ་པ་རྣམས་ཀྱིས་སློབ་མ་གཙོ་བོའི་ཚིག་ལ་ཡིད་མ་ཆེས་སོ།། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་བྱོན་ཏེ་བར་སྣང་ལ་བཞུགས་ནས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་སོ།། Pañcamajātake āsīsethevāti āsācchedaṃ akatvā attano kammesu āsaṃ kareyyeva. Na nibbindeyyāti na nibbedaṃ uppādeyya, na ukkaṇṭheyyāti attho. Voti nipātamattaṃ. Yathā icchinti ahañhi saṭṭhihatthā narakā uṭṭhānaṃ icchiṃ, somhi tatheva jāto, tato uṭṭhitoyevāti dīpeti. སྐྱེས་རབས་ལྔ་པ་ལས། “རེ་བ་བྱ་བ་ཉིད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་རེ་བ་མ་ཆད་པར་རང་གི་ལས་རྣམས་ལ་རེ་བ་བྱ་བ་ཉིད་དོ།། “ཡིད་མི་སྐྱོ་བར་བྱའོ་”ཞེས་པ་ནི་ཡིད་སྐྱོ་བ་མི་བསྐྱེད་དེ། སུན་པར་མི་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “ཝོ་” (vo) ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་ཕྲད་ཙམ་མོ།། “ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན་དུ་”ཞེས་པ་ནི་བདག་གིས་ཁྲུ་དྲུག་ཅུ་ཡོད་པའི་དོང་ནས་ཐར་བར་འདོད་པ་ན། བདག་དེ་ལྟར་སྐྱེས་ཤིང་དེ་ལས་ཐར་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་བསྟན་ཏོ།། Atīte (jā. aṭṭha. 4.13.sarabhamigajātakavaṇṇanā) kira bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sarabhamigayoniyaṃ nibbattitvā araññe paṭivasati. Rājā migavittako ahosi [Pg.146] thāmasampanno. Ekadivasaṃ gantvā amacce āha – ‘‘yassa passena migo palāyati, teneva so dātabbo’’ti. Athekadivasaṃ sarabhamigo uṭṭhāya rañño ṭhitaṭṭhānena palāyi. Atha naṃ amaccā uppaṇḍesuṃ. Rājā cintesi – ‘‘ime maṃ parihāsanti, mama pamāṇaṃ na jānantī’’ti gāḷhaṃ nivāsetvā pattikova khaggaṃ ādāya ‘‘sarabhaṃ gaṇhissāmī’’ti vegena pakkhandi. Atha naṃ disvā tīṇi yojanāni anubandhi. Sarabho araññaṃ pāvisi. Rājāpi pāvisiyeva. Tattha sarabhamigassa gamanamagge saṭṭhihatthamatto mahāpūtipātanarakaāvāṭo atthi, so tiṃsahatthamattaṃ udakena puṇṇo tiṇehi ca paṭicchanno. Sarabho udakagandhaṃ ghāyitvāva āvāṭabhāvaṃ ñatvā thokaṃ osakkitvā gato. Rājā pana ujukameva āgacchanto tasmiṃ pati. འདས་པའི་དུས་སུ་ (ཤ་ར་བྷ་རི་དྭགས་ཀྱི་སྐྱེས་རབས་འགྲེལ་པར།) གྲོང་ཁྱེར་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་རྒྱལ་པོ་ཚངས་པས་བྱིན་གྱིས་རྒྱལ་སྲིད་སྐྱོང་བའི་ཚེ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཤ་ར་བྷ་རི་དྭགས་ཀྱི་སྐྱེ་གནས་སུ་སྐྱེ་བ་བཟུང་སྟེ་ནགས་ཚལ་དུ་གནས་སོ། །རྒྱལ་པོ་ནི་རི་དྭགས་རྔོན་པར་དགའ་ཞིང་མཐུ་རྩལ་དང་ལྡན་པ་ཞིག་ཡིན། ཉིན་གཅིག་ཁོང་གིས་ཕྱིན་ནས་བློན་པོ་རྣམས་ལ་“སུའི་གམ་ནས་རི་དྭགས་བྲོས་པ་ཡིན་ན། དེས་ཉེས་ཆད་འཇལ་དགོས་སོ་”ཞེས་སྨྲས། དེ་ནས་ཉིན་གཅིག་ཤ་ར་བྷ་རི་དྭགས་ལངས་ཏེ་རྒྱལ་པོ་ལངས་པའི་ཕྱོགས་ནས་བྲོས། དེར་བློན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཁོང་ལ་ཀྱལ་ཀ་བྱས། རྒྱལ་པོས་“འདི་དག་གིས་ང་ལ་ཀྱལ་ཀ་བྱེད་ཅིང་ངའི་ནུས་ཚོད་མི་ཤེས་སོ་”སྙམ་ནས། གོས་དམ་པོར་བཅིངས་ཏེ་རྐང་ཐང་དུ་རལ་གྲི་ཐོགས་ནས་“ཤ་ར་བྷ་བཟུང་བར་བྱའོ་”ཞེས་མྱུར་དུ་མཆོངས། དེ་ནས་དེ་མཐོང་སྟེ་དཔག་ཚད་གསུམ་གྱི་བར་དུ་རྗེས་སུ་དེད། ཤ་ར་བྷ་ནགས་ཚལ་དུ་ཞུགས། རྒྱལ་པོའང་ཞུགས་སོ། །དེར་ཤ་ར་བྷ་རི་དྭགས་ཀྱི་འགྲོ་ལམ་དུ་ཁྲུ་དྲུག་ཅུ་ཙམ་ཡོད་པའི་རུལ་སུངས་ཀྱི་གཡང་ས་ཆེན་པོ་ཞིག་ཡོད་པ་དེར། ཁྲུ་སུམ་ཅུ་ཙམ་ཆུས་གང་ཞིང་རྩྭས་བཀབ་ནས་ཡོད། ཤ་ར་བྷས་ཆུའི་དྲི་བྲོ་བས་གཡང་ས་ཡོད་པར་ཤེས་ཏེ། ཅུང་ཟད་གཟུར་ནས་སོང་། འོན་ཀྱང་རྒྱལ་པོ་ནི་ཐད་ཀར་འོངས་ཏེ་དེའི་ནང་དུ་ལྷུང་ངོ་། ། Sarabho tassa padasaddaṃ asuṇanto nivattitvā taṃ apassanto ‘‘narakaāvāṭe patito bhavissatī’’ti ñatvā āgantvā olokento taṃ gambhīre udake appatiṭṭhe kilamantaṃ disvā tena katāparādhaṃ hadaye akatvā sañjātakāruñño ‘‘mā mayi passante varāko nassatu, imamhā taṃ dukkhā mocessāmī’’ti āvāṭatīre ṭhito ‘‘mā bhāyi, mahārāja, ahaṃ taṃ dukkhā mocessāmī’’ti vatvā attano piyaputtaṃ uddharituṃ ussāhaṃ karonto viya tassuddharaṇatthāya silāya yoggaṃ katvā ‘‘vijjhissāmī’’ti āgataṃ rājānaṃ saṭṭhihatthā narakā uddharitvā assāsetvā piṭṭhiṃ āropetvā araññā nīharitvā senāya avidūre otāretvā ovādamassa datvā pañcasu sīlesu patiṭṭhāpesi. Rājā senaṅgaparivuto nagaraṃ gantvā ‘‘ito paṭṭhāya sakalaraṭṭhavāsino pañca sīlāni rakkhantū’’ti dhammabheriṃ carāpesi. Mahāsattena pana attano kataguṇaṃ kassaci akathetvā sāyaṃ nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā alaṅkatasayane sayitvā paccūsakāle mahāsattassa guṇaṃ saritvā uṭṭhāya sayanapiṭṭhe pallaṅkena nisīditvā pītipuṇṇena hadayena udānaṃ udānento ‘‘āsīsetheva puriso’’tiādinā imā cha gāthā abhāsi. ཤ་ར་བྷས་ཁོང་གི་རྐང་སྒྲ་མ་ཐོས་པས་ཕྱིར་འཁོར་ཏེ་ཁོང་མ་མཐོང་བར། “གཡང་སའི་ནང་དུ་ལྷུང་བ་ཡིན་ནམ་”སྙམ་དུ་ཤེས་ནས་འོངས་ཏེ་བལྟས་པ་ན། ཁོང་ཆུ་ཟབ་མོ་གཏིང་མེད་པའི་ནང་དུ་ངལ་ཞིང་དུབ་པ་མཐོང་ནས། ཁོང་གིས་བྱས་པའི་ཉེས་པ་སེམས་ལ་མ་བཞག་པར་སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོ་སྐྱེས་ཏེ། “ངས་བལྟས་བཞིན་དུ་ཉམ་ཐག་འདི་མ་ཤི་ཞིག ངས་འདི་སྡུག་བསྔལ་འདི་ལས་ཐར་བར་བྱའོ་”སྙམ་ནས། གཡང་སའི་འགྲམ་དུ་ལངས་ཏེ། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། མ་འཇིགས་ཤིག ངས་ཁྱོད་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཐར་བར་བྱའོ་”ཞེས་སྨྲས་ནས། རང་གི་བུ་གཅེས་པ་འདོན་པ་ལ་བརྩོན་པ་བྱེད་པ་བཞིན། ཁོང་འདོན་པའི་ཕྱིར་རྡོ་ལ་སྦྱོང་བརྡར་བྱས་ཏེ། “ང་ལ་གཟིར་བར་བྱའོ་”ཞེས་འོངས་པའི་རྒྱལ་པོ་དེ་ཁྲུ་དྲུག་ཅུའི་གཡང་ས་ལས་བཏོན་ཏེ། དབུགས་དབྱུང་ཞིང་རྒྱབ་ཏུ་བསྐྱོན་ནས་ནགས་ལས་ཕྱིར་བཏོན་ཏེ། དམག་ཚོགས་དང་མི་རིང་བའི་སར་ཕབ་ནས་གདམས་ངག་བྱིན་ཏེ་ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་ལ་བཀོད། རྒྱལ་པོ་དམག་གིས་བསྐོར་ཏེ་གྲོང་ཁྱེར་དུ་སོང་ནས། “འདི་ནས་བཟུང་སྟེ་ཡུལ་གྱི་མི་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ལྔ་སྲུངས་ཤིག་”ཅེས་ཆོས་ཀྱི་རྔ་བརྡུང་བར་བཅུག སེམས་དཔའ་ཆེན་པོས་རང་གིས་བྱས་པའི་ཕན་པ་སུ་ལའང་མ་སྨྲས་པར། ཕྱི་དྲོ་རོ་མཆོག་སྣ་ཚོགས་པའི་ཟས་བཟས་ཏེ། བརྒྱན་པའི་ཉལ་ཁྲིར་ཉལ་ནས། ཐོ་རངས་ཀྱི་དུས་སུ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོའི་ཡོན་ཏན་དྲན་ཏེ་ལངས་ནས། ཉལ་ཁྲིའི་སྟེང་དུ་སྐྱིལ་ཀྲུང་གིས་བཞུགས་ཏེ་དགའ་བས་གང་བའི་སེམས་ཀྱིས་ཆེད་དུ་བརྗོད་པ་བརྗོད་བཞིན། “སྐྱེས་བུས་རེ་བ་བྱ་དགོས་སོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དྲུག་པོ་འདི་དག་གསུངས། Tattha ahitā hitā cāti dukkhaphassā sukhaphassā ca, maraṇaphassā, jīvitaphassātipi attho. Sattānañhi maraṇaphasso ahito, jīvitaphasso hito. Tesaṃ acintito maraṇaphasso āgacchatīti dasseti[Pg.147]. Acintitampīti mayā ‘‘āvāṭe patissāmī’’ti na cintitaṃ, ‘‘sarabhaṃ māressāmī’’ti cintitaṃ. Idāni pana me cintitaṃ naṭṭhaṃ, acintitameva jātanti udānavasena vadati. Bhogāti yasaparivārā, ete cintāmayā na honti. Tasmā ñāṇavatā vīriyameva kātabbanti vadati. Vīriyavato hi acintitampi hotiyeva. དེ་ལ་“མི་ཕན་པ་དང་ཕན་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རེག་པ་དང་བདེ་བའི་རེག་པའམ། ཤི་བའི་རེག་པ་དང་གསོན་པའི་རེག་པ་ལའང་བྱའོ། །སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཤི་བའི་རེག་པ་ནི་མི་ཕན་པ་དང་། གསོན་པའི་རེག་པ་ནི་ཕན་པའོ། །དེ་དག་ལ་མ་བསམས་པའི་ཤི་བའི་རེག་པ་འོང་བར་སྟོན་ཏོ། །“མ་བསམས་པ་ཡང་”ཞེས་པ་ནི། ངས་“གཡང་སར་ལྷུང་བར་འགྱུར་རོ་”སྙམ་དུ་མ་བསམས་ལ། “ཤ་ར་བྷ་གསད་པར་བྱའོ་”སྙམ་དུ་བསམས་སོ། །ད་ལྟ་ནི་ངས་བསམས་པ་དེ་མེད་པར་གྱུར་ཏེ། མ་བསམས་པ་ཉིད་བྱུང་ངོ་ཞེས་ཆེད་བརྗོད་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་སོ། །“ལོངས་སྤྱོད་”ཅེས་པ་ནི་གྲགས་པ་དང་འཁོར་རྣམས་ཏེ། འདི་དག་ནི་བསམ་པ་ཙམ་གྱིས་འགྲུབ་པ་མ་ཡིན། དེའི་ཕྱིར་ཤེས་རབ་ཅན་གྱིས་བརྩོན་འགྲུས་ཉིད་བརྩམ་པར་བྱའོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །བརྩོན་འགྲུས་ཅན་ལ་ནི་མ་བསམས་པ་ཡང་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ། ། Tassetaṃ udānaṃ udānentasseva aruṇaṃ uṭṭhahi. Purohito pātova sukhaseyyapucchanatthaṃ āgantvā dvāre ṭhito tassa udānagītasaddaṃ sutvā cintesi – ‘‘rājā hiyyo migavaṃ agamāsi, tattha sarabhamigaṃ viddho bhavissati, tena maññe udānaṃ udānetī’’ti. Evaṃ brāhmaṇassa rañño paripuṇṇabyañjanaṃ udānaṃ sutvā sumajjite ādāse mukhaṃ olokentassa chāyā viya raññā ca sarabhena ca katakāraṇaṃ pākaṭaṃ ahosi, so nakhaggena dvāraṃ ākoṭesi. Rājā ‘‘ko eso’’ti pucchi. Ahaṃ, deva, purohitoti. Athassa dvāraṃ vivaritvā ‘‘ito ehācariyā’’ti āha. So pavisitvā rājānaṃ jayāpetvā ekamantaṃ ṭhito ‘‘ahaṃ, mahārāja, tayā araññe katakāraṇaṃ jānāmi, tvaṃ ekaṃ sarabhamigaṃ anubandhanto narake patito, atha naṃ so sarabho silāya yoggaṃ katvā narakato uddhari, so tvaṃ tassa guṇaṃ saritvā udānaṃ udānesī’’ti vatvā ‘‘sarabhaṃ giriduggasmi’’ntiādinā dve gāthā abhāsi. ཁོང་གིས་དེ་ལྟར་ཆེད་དུ་བརྗོད་པ་བརྗོད་བཞིན་པའི་ཚེ་སྐྱ་རེངས་ཤར། མདུན་ན་འདོན་ནི་སྔ་དྲོ་ཉིད་དུ་བདེ་བར་གཟིམ་མམ་ཞེས་འདྲི་བའི་ཕྱིར་འོངས་ཏེ། སགོ་འགྲམ་དུ་ལངས་ནས་ཁོང་གི་ཆེད་བརྗོད་ཀྱི་གླུ་དབྱངས་ཐོས་ཏེ་བསམས་པ། “རྒྱལ་པོ་ནི་ཁ་སང་རི་དྭགས་རྔོན་པར་གཤེགས་ཤིང་། དེར་ཤ་ར་བྷ་རི་དྭགས་ལ་མདའ་ཕོག་པ་ཡིན་ནམ། དེས་ན་ཆེད་དུ་བརྗོད་པ་བརྗོད་པར་སེམས་སོ་”སྙམ་མོ། །དེ་ལྟར་བྲམ་ཟེས་རྒྱལ་པོའི་ཡི་གེ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཆེད་བརྗོད་ཐོས་ནས། མེ་ལོང་ལེགས་པར་ཕྱིས་པའི་ནང་དུ་བཞིན་ལ་བལྟས་པའི་གཟུགས་བརྙན་བཞིན། རྒྱལ་པོ་དང་ཤ་ར་བྷས་བྱས་པའི་གནས་ཚུལ་ཐམས་ཅད་གསལ་བར་གྱུར་ཏེ། ཁོང་གིས་སེན་མོའི་རྩེ་མོས་སྒོ་བརྡུངས། རྒྱལ་པོས་“སུ་ཡིན་ནམ་”ཞེས་དྲིས། “ལྷ་གཅིག ང་མདུན་ན་འདོན་ལགས་སོ་”ཞེས་སྨྲས། དེ་ནས་སྒོ་ཕྱེ་སྟེ་“སློབ་དཔོན་འདིར་བྱོན་ཅིག་”ཅེས་གསུངས། ཁོང་ནང་དུ་ཞུགས་ཏེ་རྒྱལ་པོ་ལ་རྒྱལ་བར་སྨོན་ལམ་བཏབ་ནས་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་ལངས་ཏེ། “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། ངས་ཁྱོད་ཀྱིས་ནགས་ཚལ་དུ་བྱས་པའི་གནས་ཚུལ་ཤེས་ཏེ། ཁྱོད་ཀྱིས་ཤ་ར་བྷ་རི་དྭགས་གཅིག་གི་རྗེས་སུ་དེད་ནས་གཡང་སར་ལྷུང་བ་ན། ཤ་ར་བྷ་དེས་རྡོ་ལ་སྦྱོང་བརྡར་བྱས་ཏེ་གཡང་ས་ལས་བཏོན་ཏོ། །དེ་ལྟར་ཁྱོད་ཀྱིས་ཁོང་གི་ཕན་པ་དྲན་ནས་ཆེད་དུ་བརྗོད་པ་བརྗོད་དོ་”ཞེས་སྨྲས་ནས། “རི་གཟར་གྱི་ཤ་ར་བྷ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་གསུངས། Tattha anusarīti anubandhi. Vikkantanti uddharaṇatthāya kataparakkamaṃ. Anujīvasīti upajīvasi, tassānubhāvena tayā jīvitaṃ laddhanti attho. Samuddharīti uddharaṇaṃ akāsi. Silāya yoggaṃ sarabho karitvāti silāya sopānasadisāya narakato uddharaṇayoggataṃ karitvā. Alīnacittanti saṅkocaṃ appattacittaṃ. Ta migaṃ vadesīti suvaṇṇasarabhamigaṃ idha sirisayane nipanno vaṇṇesi. Taṃ sutvā rājā, ‘‘ayaṃ mayā saddhiṃ na migavaṃ āgato, sabbañca pavattiṃ jānāti, kathaṃ nu kho jānāti, pucchissāmi na’’nti cintetvā – ‘‘kiṃ tvaṃ nu tatthevā’’ti navamagāthamāha. Tattha bhiṃsarūpanti kiṃ nu te ñāṇaṃ balavajātikaṃ, tenetaṃ jānāsīti vadati. Brāhmaṇo ‘‘nāhaṃ sabbaññubuddho, byañjanaṃ amakkhetvā tayā kathitagāthāya pana mayhaṃ attho upaṭṭhātī’’ti dīpento ‘‘na cevaha’’nti dasamagāthamāha[Pg.148]. Tattha subhāsitānanti byañjanaṃ amakkhetvā suṭṭhu bhāsitānaṃ. Atthaṃ tadānentīti yo tesaṃ attho, taṃ ānenti upadhārentīti attho. Tadā purohito dhammasenāpati ahosi. Tenevāha – ‘‘atītepī’’tiādi. Sesaṃ uttānatthameva. དེ་ལ་“རྗེས་སུ་སོང་”ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་དེད་པའོ། །“རྩལ་སྤྲུགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་འདོན་པའི་ཕྱིར་བརྩོན་པ་བྱས་པའོ། །“ཉེ་བར་འཚོ་བ་”ཞེས་པ་ནི་བརྟེན་ནས་འཚོ་བ་སྟེ། ཁོང་གི་མཐུ་ལས་ཁྱོད་ཀྱིས་སྲོག་ཐོབ་པོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཡོངས་སུ་བཏོན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་བཏོན་པའོ། །“ཤ་ར་བྷས་རྡོ་ལ་སྦྱོང་བརྡར་བྱས་ཏེ་”ཞེས་པ་ནི་རྡོ་སྐས་དང་འདྲ་བར་གཡང་ས་ལས་འདོན་པར་འོས་པར་བྱས་ནས་སོ། །“ཞུམ་པ་མེད་པའི་སེམས་”ཞེས་པ་ནི་ཞུམ་པ་མེད་པའི་སེམས་སོ། །“རི་དྭགས་དེ་ལ་སྨྲས་པ་”ཞེས་པ་ནི་གསེར་གྱི་ཤ་ར་བྷ་རི་དྭགས་དེ་ལ་འདིར་དཔལ་གྱི་ཉལ་ཁྲིར་ཉལ་བཞིན་དུ་བསྔགས་པ་བརྗོད་པའོ། །དེ་ཐོས་ནས་རྒྱལ་པོས་“འདི་ང་དང་ལྷན་ཅིག་རི་དྭགས་རྔོན་པར་མ་འོངས་ཀྱང་། གནས་ཚུལ་ཐམས་ཅད་ཤེས་པས། ཇི་ལྟར་ཤེས་པ་ཡིན་ནམ། ངས་ཁོང་ལ་འདྲི་བར་བྱའོ་”སྙམ་ནས། “ཁྱོད་ཀྱང་དེར་ཡོད་དམ་”ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དགུ་པ་གསུངས། དེ་ལ་“འཇིགས་སུ་རུང་བའི་གཟུགས་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་ཤེས་རབ་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ཞིག་ཡིན་པས། དེས་འདི་ཤེས་པ་ཡིན་ནམ་ཞེས་སྨྲས་པའོ། །བྲམ་ཟེས་“ང་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་སངས་རྒྱས་མ་ཡིན་མོད། འོན་ཀྱང་ཁྱོད་ཀྱིས་གསུངས་པའི་ཚིགས་བཅད་ཀྱི་ཡི་གེ་མ་ཉམས་པར་བདག་ལ་དོན་གསལ་བར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་སྟོན་པར། “ང་ཡང་མ་ཡིན་”ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཅུ་པ་གསུངས། དེ་ལ་“ལེགས་པར་བཤད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཡི་གེ་མ་ཉམས་པར་ལེགས་པར་བཤད་པའོ། །“དོན་དེ་སྟོན་པ་”ཞེས་པ་ནི་གང་དག་གི་དོན་དེ་སྟོན་ཅིང་འཛིན་པའོ། །དེའི་ཚེ་མདུན་ན་འདོན་ནི་ཆོས་ཀྱི་སྤྱི་དཔོན་ཡིན། དེའི་ཕྱིར་“འདས་པའི་དུས་སུའང་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། Aññāsikoṇḍaññattheravatthu གནས་བརྟན་ཀུན་ཤེས་ཀཽཎྜི་ནྱའི་གཏམ་རྒྱུད། Aññāsikoṇḍaññattherādayotiādīsu pana yāthāvasarasaguṇavasenāti yathāsabhāvaguṇavasena. Pabbajjāvasena paṭivedhavasena suciraṃ sunipuṇaṃ rattindivaparicchedajānanavasena ca rattaññutā veditabbāti taṃ dassento ‘‘ṭhapetvā hi sammāsambuddha’’ntiādimāha. Pākaṭova hotīti satipaññāvepullappattiko pākaṭo vibhūto hoti. Aññāsikoṇḍaññoti sāvakesu sabbapaṭhamaṃ cattāri ariyasaccāni ñātakoṇḍañño. Sabbesupi etadaggesūti sabbesupi etadaggasuttesu, sabbesu vā etadaggaṭṭhapanesu. “གནས་བརྟན་ཀུན་ཤེས་ཀཽཎྜི་ནྱ་ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། “ཇི་ལྟ་བ་དང་རོ་མཐུན་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་དབང་གིས་”ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་གྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་དབང་གིས་སོ། །རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་དབང་དང་། རྟོགས་པའི་དབང་དང་། ཡུན་རིང་པོར་ཤིན་ཏུ་མཁས་པར་ཉིན་མཚན་གྱི་དབྱེ་བ་ཤེས་པའི་དབང་གིས་“གནས་བརྟན་ཉིད་” ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། དེ་ཉིད་སྟོན་པར། “ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་མ་གཏོགས་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། “གསལ་བར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི་དྲན་པ་དང་ཤེས་རབ་ཡངས་པར་གྱུར་པས་གསལ་ཞིང་རྟོགས་པར་གྱུར་པའོ། །“ཀུན་ཤེས་ཀཽཎྜི་ནྱ་”ཞེས་པ་ནི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ཐོག་མར་འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་རྟོགས་པའི་ཀཽཎྜི་ནྱའོ། །“མཆོག་ཉིད་ཐམས་ཅད་ལའང་”ཞེས་པ་ནི་མཆོག་ཉིད་ཀྱི་མདོ་ཐམས་ཅད་དམ། ཡང་ན་མཆོག་ཉིད་དུ་བཀོད་པ་ཐམས་ཅད་ལའོ། ། Dhurapattānīti pattānaṃ pamukhabhūtāni bāhirapattāni. Navutihatthānīti majjhimapurisassa hatthena navutiratanāni. Padumeneva taṃ taṃ padesaṃ uttarati atikkamatīti padumuttaro, bhagavā. Gandhadāmamālādāmādīhīti ādisaddena pattadāmādiṃ saṅgaṇhāti. Tattha gandhadāmehi katamālā gandhadāmaṃ. Lavaṅgatakkolajātipupphādīhi katamālā mālādāmaṃ. Tamālapattādīhi katamālā pattadāmaṃ. Vaṅgapaṭṭeti vaṅgadese uppannaghanasukhumavatthe. Uttamasukhumavatthanti kāsikavatthamāha. “འདབ་མ་གཙོ་བོ་”ཞེས་པ་ནི་འདབ་མ་རྣམས་ཀྱི་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་ཕྱིའི་འདབ་མ་རྣམས་སོ། །“ཁྲུ་དགུ་བཅུ་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་འབྲིང་པོའི་ཁྲུ་དགུ་བཅུ་ཙམ་མོ། །པད་མ་བཞིན་དུ་གནས་དེ་དང་དེ་ལས་བརྒལ་ཞིང་འདས་པས་ན་“པདྨའི་མཆོག་”སྟེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། །“སྤོས་ཀྱི་ཕྲེང་བ་དང་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སོགས་སྒྲས་ལོ་མའི་ཕྲེང་བ་ལ་སོགས་པ་བསྡུས་སོ། །དེ་ལ་སྤོས་ཀྱིས་བྱས་པའི་ཕྲེང་བ་ནི་སྤོས་ཕྲེང་ངོ་། །ལི་ཤི་དང་། ཀོ་ལ་དང་། ཛཱ་ཏིའི་མེ་ཏོག་ལ་སོགས་པས་བྱས་པའི་ཕྲེང་བ་ནི་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བའོ། །ཏ་མཱ་ལའི་ལོ་མ་ལ་སོགས་པས་བྱས་པའི་ཕྲེང་བ་ནི་ལོ་མའི་ཕྲེང་བའོ། །“བངྒའི་རས་”ཞེས་པ་ནི་བངྒའི་ཡུལ་དུ་སྐྱེས་པའི་རས་མཐུག་ཅིང་འཇམ་པའོ། །“རས་མཆོག་ཏུ་འཇམ་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཡུལ་ཀཱ་ཤིའི་རས་ལ་གསུངས་སོ། ། Teparivaṭṭadhammacakkappavattanasuttantapariyosāneti ettha ‘‘idaṃ dukkhaṃ ariyasacca’’ntiādinā saccavasena, ‘‘dukkhaṃ ariyasaccaṃ pariññeyya’’ntiādinā kiccavasena, ‘‘dukkhaṃ ariyasaccaṃ pariññāta’’ntiādinā katavasena ca tīhi ākārehi parivaṭṭetvā catunnaṃ saccānaṃ desitattā tayo parivaṭṭā etassa atthīti tiparivaṭṭaṃ, tiparivaṭṭameva teparivaṭṭaṃ, teparivaṭṭañca taṃ dhammacakkappavattanañcāti teparivaṭṭadhammacakkappavattanaṃ, tadeva suttantaṃ, tassa pariyosāneti attho. “ལན་གསུམ་དུ་བཟླས་པའི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བའི་མདོ་མཐར་ཕྱིན་པ་”ཞེས་པ་ལ། འདིར་“འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་འཕགས་པའི་བདེན་པའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བདེན་པའི་སྒོ་ནས་དང་། “སྡུག་བསྔལ་འཕགས་པའི་བདེན་པ་ནི་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བྱ་བའི་སྒོ་ནས་དང་། “སྡུག་བསྔལ་འཕགས་པའི་བདེན་པ་ནི་ཡོངས་སུ་ཤེས་སོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བྱས་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་གསུམ་དུ་བཟླས་ཏེ། བདེན་པ་བཞི་བསྟན་པའི་ཕྱིར། འདི་ལ་བཟླས་པ་གསུམ་ཡོད་པས་ན་“ལན་གསུམ་དུ་བཟླས་པ་”སྟེ། ལན་གསུམ་དུ་བཟླས་པ་དེ་ཉིད་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བ་ཡིན་པས་ན་“ལན་གསུམ་དུ་བཟླས་པའི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བ་”སྟེ། དེ་ཉིད་མདོ་ཡིན་ལ། དེའི་མཐར་ཕྱིན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། Sāligabbhaṃ phāletvā ādāyāti sāligabbhaṃ phāletvā tattha labbhamānaṃ sālikhīrarasaṃ ādāya. Anucchavikanti buddhānaṃ anucchavikaṃ khīrapāyasaṃ pacāpema. Veṇiyo purisabhāvavasena bandhitvā kalāpakaraṇe [Pg.149] kalāpaggaṃ. Khale kalāpānaṃ ṭhapanadivase khalaggaṃ. Madditvā vīhīnaṃ rāsikaraṇadivase khalabhaṇḍaggaṃ. Koṭṭhesu hi dhaññassa pakkhipanadivase koṭṭhaggaṃ. “འབྲས་སཱ་ལིའི་སྙིང་པོ་བཤགས་ཏེ་བླངས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་འབྲས་སཱ་ལིའི་སྙིང་པོ་བཤགས་ཏེ་དེར་ཐོབ་པའི་འབྲས་ཀྱི་འོ་མའི་བཅུད་བླངས་ནས་སོ། །“འོས་པ་”ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ལ་འོས་པའི་འོ་ཐུག་བསྐོལ་བར་བྱའོ། །སྐྱེས་བུའི་ཚུལ་གྱིས་ལྕང་ལོ་བཅིངས་ཏེ་ཕོན་པོར་བྱེད་པའི་ཉིན་མོ་ནི་“ཕོན་པོའི་ཕུད་”དོ། །གཡུལ་སར་ཕོན་པོ་རྣམས་འཇོག་པའི་ཉིན་མོ་ནི་“གཡུལ་སའི་ཕུད་”དོ། །བརྡུངས་ནས་འབྲས་རྣམས་སྤུངས་པའི་ཉིན་མོ་ནི་“གཡུལ་སའི་ནོར་ཕུད་”དོ། །བང་མཛོད་དུ་འབྲུ་རྣམས་འཇུག་པའི་ཉིན་མོ་ནི་“བང་མཛོད་ཀྱི་ཕུད་”དོ། ། Dve gatiyoti dve eva nipphattiyo, dve niṭṭhāti attho. Tasmiṃ kumāre sabbaññutaṃ patteti koṇḍaññamāṇavasseva laddhiyaṃ ṭhatvā itarepi cha janā putte anusāsiṃsu. Bodhirukkhamūle pācīnapassaṃ acalaṭṭhānaṃ nāma, yaṃ ‘‘vajirāsana’’ntipi vuccati. Mahataṃ mahatiyo vahatīti ‘‘pācīnamukho’’ti avatvā ‘‘pācīnalokadhātuabhimukho’’ti vuttaṃ. Maṃsacakkhupi lokanāthassa appaṭighātaṃ mahāvisayañcāti. Caturaṅgasamannāgatanti ‘‘kāmaṃ taco ca nhāru ca, aṭṭhi ca avasissatū’’tiādinā (ma. ni. 2.184; saṃ. ni. 2.22, 237; a. ni. 2.5; mahāni. 196) vuttacaturaṅgasamannāgataṃ. “འགྲོ་བ་གཉིས་”ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུ་གཉིས་སམ་མཐར་ཐུག་པ་གཉིས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“གཞོན་ནུ་དེ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་”ཞེས་བྲམ་ཟེ་གཞོན་ནུ་ཀཽཎྜི་ནྱ་ཉིད་ཀྱི་ལྟ་བ་ལ་གནས་ཏེ། གཞན་མི་དྲུག་པོས་ཀྱང་རང་གི་བུ་རྣམས་ལ་རྗེས་སུ་བསྟན་ཏོ། །བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་དྲུང་གི་ཤར་ཕྱོགས་ནི་མི་གཡོ་བའི་གནས་ཞེས་བྱ་སྟེ། དེ་ལ་“རྡོ་རྗེའི་གདན་”ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། །ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ཆེན་པོ་འཛིན་པས་ན། “ཤར་ལ་བལྟས་པ་”ཞེས་མ་གསུངས་པར། “ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །འཇིག་རྟེན་མགོན་པོའི་ཤའི་སྤྱན་ཡང་ཐོགས་པ་མེད་ཅིང་ཡུལ་རྒྱ་ཆེ་བའོ། །“ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི་“ལུས་ཀྱི་པགས་པ་དང་། ཆུ་རྒྱུས་དང་། རུས་པ་རྣམས་ལུས་པར་གྱུར་ཀྱང་སླ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པའོ། ། Idaṃ pana sabbamevāti ‘‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ desessāmī’’tiādinayappavattaṃ (ma. ni. 1.284; 2.341; mahāva. 10) sabbameva. Parivitakkamattameva tathā atthasiddhiyā abhāvato. Pupphitaphalitaṃ katvāti abhiññāpaṭisambhidāhi sabbapāliphullaṃ, maggaphalehi sabbaso phalabhārabharitañca karonto pupphitaṃ phalitaṃ katvā. Apakkamitukāmo hutvāti dvepi aggasāvake attano nipaccakāraṃ karonte disvā tesaṃ guṇātirekataṃ bahu maññanto buddhānaṃ santikā apakkamitukāmo hutvā. Tatthevāti chaddantadahatīreyeva. “འདི་ནི་ཐམས་ཅད་ཉིད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། “ངས་ཐོག་མར་སུ་ལ་ཆོས་བསྟན་པར་བྱ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བྱུང་བ་ཐམས་ཅད་དོ། །རྣམ་པར་རྟོག་པ་ཙམ་ཉིད་དེ་དེ་ལྟར་དོན་གྲུབ་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། “མེ་ཏོག་དང་འབྲས་བུ་རྒྱས་པར་བྱས་ཏེ་”ཞེས་པ་ནི་མངོན་ཤེས་དང་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་རྣམས་ཀྱིས་གཞུང་ལུགས་ཐམས་ཅད་མེ་ཏོག་རྒྱས་པ་དང་། ལམ་དང་འབྲས་བུ་རྣམས་ཀྱིས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་འབྲས་བུའི་ཁུར་གྱིས་ལྕི་བར་བྱེད་པ་སྟེ། མེ་ཏོག་དང་འབྲས་བུ་རྒྱས་པར་བྱས་ནས་སོ། །“གཤེགས་པར་བཞེད་པ་གྱུར་ཏེ་”ཞེས་པ་ནི་མཆོག་གི་ཉན་ཐོས་གཉིས་པོས་རང་ལ་གུས་འདུད་བྱེད་པ་གཟིགས་ནས། དེ་དག་གི་ཡོན་ཏན་ལྷག་པར་ཆེ་བར་དགོངས་ཏེ། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་སྤྱན་སྔ་ནས་གཤེགས་པར་བཞེད་པ་གྱུར་ཏེའོ། །“དེ་ཉིད་དུ་”ཞེས་པ་ནི་མཚོ་མཆེ་བ་དྲུག་ལྡན་གྱི་འགྲམ་ཉིད་དུའོ། ། Sāriputta-moggallānattheravatthu གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུ་དང་མོའུ་གལ་གྱི་བུའི་གཏམ་རྒྱུད། 189-190. Dutiyatatiyesu iddhimantānanti ettha manta-saddo atisayatthavisayoti therassa atisayikaiddhitaṃ dassetuṃ – ‘‘iddhiyā sampannāna’’nti vuttaṃ. Saha paṃsūhi kīḷiṃsūti sahapaṃsukīḷitā. Idhalokattabhāvamevāti diṭṭhadhammikaattabhāvameva. Soḷasa paññā paṭivijjhitvā ṭhitoti majjhimanikāye anupadasuttantadesanāya ‘‘mahāpañño, bhikkhave, sāriputto, puthupañño, bhikkhave, sāriputto, hāsapañño, bhikkhave, sāriputto, javanapañño, bhikkhave, sāriputto, tikkhapañño, bhikkhave, sāriputto, nibbedhikapañño, bhikkhave, sāriputto’’ti (ma. ni. 3.93) evamāgatā [Pg.150] mahāpaññādikā cha, tasmiṃyeva sutte āgatā navānupubbavihārasamāpattipaññā, arahattamaggapaññāti imā soḷasavidhā paññā paṭivijjhitvā sacchikatvā ṭhito. ༡༨༩-༡༩༠. གཉིས་པ་དང་གསུམ་པ་ལས་“རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི། འདིར་“མནྟ་ (manta)”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ལྷག་པའི་དོན་གྱི་ཡུལ་ཅན་ཡིན་པས། གནས་བརྟན་གྱི་ལྷག་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཉམས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “རྫུ་འཕྲུལ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་གསུངས། “རྡུལ་དང་ལྷན་ཅིག་རྩེད་མོ་རྩེ་བ་”ནི་རྡུལ་གྱི་རྩེད་གྲོགས་སོ།། “འཇིག་རྟེན་འདིའི་ལུས་ཉིད་”ཅེས་པ་ནི་མཐོང་བའི་ཆོས་ཀྱི་ལུས་ཉིད་དོ།། “ཤེས་རབ་བཅུ་དྲུག་རྟོགས་ཏེ་གནས་པ་”ཞེས་པ་ནི། དབུས་མའི་སྡེ་ལས་རིམ་བཞིན་བསྟན་པའི་མདོ་ལས། “དགེ་སློང་དག ཤཱ་རིའི་བུ་ནི་ཤེས་རབ་ཆེ་བའོ། དགེ་སློང་དག ཤཱ་རིའི་བུ་ནི་ཤེས་རབ་ཡངས་པའོ། དགེ་སློང་དག ཤཱ་རིའི་བུ་ནི་ཤེས་རབ་དགའ་བའོ། དགེ་སློང་དག ཤཱ་རིའི་བུ་ནི་ཤེས་རབ་མྱུར་བའོ། དགེ་སློང་དག ཤཱ་རིའི་བུ་ནི་ཤེས་རབ་རྣོ་བའོ། དགེ་སློང་དག ཤཱ་རིའི་བུ་ནི་ཤེས་རབ་ངེས་པར་འབྱེད་པའོ།” ཞེས་འདིར་འབྱུང་བའི་ཤེས་རབ་ཆེ་བ་ལ་སོགས་པ་དྲུག་དང་། མདོ་དེ་ཉིད་ལས་འབྱུང་བའི་མཐར་གྱིས་གནས་པའི་སྙོམས་འཇུག་དགུའི་ཤེས་རབ་དང་། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་སྟེ། འདི་ལྟར་བཅུ་དྲུག་པོ་རྣམས་རྟོགས་ཤིང་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་ཏེ་གནས་པའོ།། Pañhasākacchanti pañhassa pucchanavasena vissajjanavasena ca sākacchaṃ karoti. Atthikehi upaññātaṃ magganti etaṃ anubandhanassa kāraṇavacanaṃ. Idañhi vuttaṃ hoti – yaṃnūnāhaṃ imaṃ bhikkhuṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandheyyaṃ. Kasmā? Yasmā idaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhanaṃ nāma atthikehi upaññātaṃ maggaṃ, ñāto ceva upagato ca maggoti attho. Atha vā atthikehi amhehi maraṇe sati amatenapi bhavitabbanti evaṃ kevalaṃ atthīti upaññātaṃ, anumānañāṇena upagantvā ñātaṃ nibbānaṃ nāma atthi, taṃ magganto pariyesantoti evampettha attho daṭṭhabbo. “དྲི་བའི་གླེང་མོལ་”ཞེས་པ་ནི་དྲི་བ་འདྲི་བ་དང་ལན་འདེབས་པའི་སྒོ་ནས་གླེང་མོལ་བྱེད་པའོ།། “དོན་གཉེར་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་རྟོགས་པའི་ལམ་”ཞེས་པ་འདི་ནི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་རྒྱུ་མཚན་གྱི་ཚིག་ཡིན། འདི་སྐད་བསྟན་པ་ཡིན་ཏེ། བདག་གིས་དགེ་སློང་འདིའི་རྗེས་སུ་ཕྱི་བཞིན་ཕྱི་བཞིན་དུ་འབྲང་བར་བྱའོ་སྙམ་པ་ལའོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། འདི་ལྟར་ཕྱི་བཞིན་ཕྱི་བཞིན་དུ་འབྲང་བ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་དོན་གཉེར་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་རྟོགས་པའི་ལམ་སྟེ། ཤེས་ཤིང་ཉེ་བར་སོང་བའི་ལམ་མོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། ཡང་ན། དོན་གཉེར་ཅན་བདག་ཅག་རྣམས་ལ་འཆི་བ་ཡོད་ན་འཆི་བ་མེད་པའང་ཡོད་པར་འགྱུར་རོ་སྙམ་དུ་འདི་ལྟར་ཡོད་པ་ཙམ་དུ་རྟོགས་ཤིང་། རྗེས་སུ་དཔག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཉེ་བར་སོང་ནས་ཤེས་པའི་མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ཡོད་དེ། དེ་ཉིད་འཚོལ་ཞིང་བཙལ་བའོ་ཞེས་བྱ་བར་ཡང་འདིར་དོན་བལྟ་བར་བྱའོ།། Nesaṃ parisāyāti dvinnaṃ aggasāvakānaṃ parivārabhūtaparisāya. Dve aggasāvaketi sāriputtamoggallāne dve mahānubhāve sāvake. Ṭhānantareti aggasāvakattasaññite ṭhānantare ṭhapesi. Kasmā panettha ‘‘aggasāvake’’ti avatvā ‘‘mahāsāvake’’ti vuttaṃ. Yadi aññepi mahātherā abhiññātādiguṇavisesayogena ‘‘mahāsāvakā’’ti vattabbataṃ labhanti, imeyeva pana sāvakesu anaññasādhāraṇabhūtā visesato ‘‘mahāsāvakā’’ti vattabbāti dassanatthaṃ ‘‘dvepi mahāsāvake’’ti vuttaṃ. “དེ་དག་གི་འཁོར་”ཞེས་པ་ནི་མཆོག་གི་ཉན་ཐོས་གཉིས་ཀྱི་འཁོར་དུ་གྱུར་པའི་ཚོགས་ལའོ།། “མཆོག་གི་ཉན་ཐོས་གཉིས་”ཞེས་པ་ནི་མཐུ་སྟོབས་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་ཉན་ཐོས་གཉིས་ཏེ་ཤཱ་རིའི་བུ་དང་མོའུ་གལ་གྱི་བུའོ།། “གོ་གནས་ལ་”ཞེས་པ་ནི་མཆོག་གི་ཉན་ཐོས་ཉིད་དུ་གྲགས་པའི་གོ་གནས་ལ་བཞག་གོ། ཅིའི་ཕྱིར་འདིར་“མཆོག་གི་ཉན་ཐོས་”ཞེས་མ་གསུངས་པར་“ཉན་ཐོས་ཆེན་པོ་”ཞེས་གསུངས་ཤེ་ན། གལ་ཏེ་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་གཞན་དག་ཀྱང་མངོན་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་སྐབས་དང་ལྡན་པས་“ཉན་ཐོས་ཆེན་པོ་”ཞེས་བརྗོད་པར་འོས་པ་ཉིད་ཐོབ་ཀྱང་། ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པར་གྱུར་པ་འདི་གཉིས་ཉིད་ཁྱད་པར་དུ་“ཉན་ཐོས་ཆེན་པོ་”ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཉན་ཐོས་ཆེན་པོ་གཉིས་ཀ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། Mahākassapattheravatthu གནས་བརྟན་འོད་སྲུང་ཆེན་པོའི་གཏམ་རྒྱུད། 191. Catutthe yasmā dhutavādadhutadhammadhutaṅgāni dhutamūlakāni, tasmā ‘‘dhuto veditabbo’’ti āraddhaṃ, tattha kilese dhuni dhutavāti dhuto, dhutakileso puggalo, kilesadhunano vā dhammo, kilesadhunano dhammoti ca sapubbabhāgo ariyamaggo daṭṭhabbo. Taṃ dhutasaññitaṃ kilesadhunanadhammaṃ vadati, pare tattha patiṭṭhāpetīti dhutavādo. Catukkañcettha sambhavatīti taṃ dassetuṃ – ‘‘ettha panā’’tiādi āraddhaṃ. Tayidanti nipāto, tassa so ayanti attho. Dhutabhūtassa dhutabhūtā dhammā dhutadhammā. Appicchatā santuṭṭhitā heṭṭhā vuttā eva[Pg.151]. Kilese sammā likhati tacchatīti sallekho, kilesajegucchī, tassa bhāvo sallekhatā. Dvīhipi kāmehi viviccatīti paviveko, yonisomanasikārabahulo puggalo, tassa bhāvo pavivekatā. Iminā sarīraṭṭhapanamattena atthīti idamaṭṭhi ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā, tassa bhāvo idamaṭṭhitā, imehi vā kusaladhammehi atthi idamaṭṭhi, yena ñāṇena ‘‘pabbajitena nāma paṃsukūlikaṅgādīsu patiṭṭhitena bhavitabba’’nti yathānusiṭṭhaṃ dhutaguṇe samādiyati ceva pariharati ca, taṃ ñāṇaṃ idamaṭṭhitā. Tenāha – ‘‘idamaṭṭhitā ñāṇamevā’’ti. Dhutadhammā nāmāti dhutaṅgasevanāya paṭipakkhabhūtānaṃ pāpadhammānaṃ dhunanavasena pavattiyā dhutoti laddhanāmāya dhutaṅgacetanāya upakārakā dhammāti katvā dhutadhammā nāma. Anupatantīti tadantogadhā tappariyāpannā honti tadubhayasseva pavattivisesabhāvato. Paṭikkhepavatthūsūti dhutaṅgasevanāya paṭikkhipitabbavatthūsu pahātabbavatthūsu. ༡༩༡. བཞི་པ་ལས། གང་གི་ཕྱིར་སྦྱངས་པའི་ཆོས་སྨྲ་བ་དང་། སྦྱངས་པའི་ཆོས་དང་། སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ནི་སྦྱངས་པ་རྩ་བར་གྱུར་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་“སྦྱངས་པ་ཤེས་པར་བྱའོ་”ཞེས་བརྩམས་སོ།། དེ་ལ་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སྤྲུགས་པས་ན་སྦྱངས་པ་སྨྲ་བ་སྟེ་སྦྱངས་པའོ།། ཉོན་མོངས་པ་སྤྲུགས་པའི་གང་ཟག་གམ། ཉོན་མོངས་པ་སྤྲུགས་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་ཏེ། ཉོན་མོངས་པ་སྤྲུགས་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་ནི་སྔོན་འགྲོའི་ཆ་དང་བཅས་པའི་འཕགས་པའི་ལམ་ལ་བལྟ་བར་བྱའོ།། སྦྱངས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་སྤྲུགས་པའི་ཆོས་དེ་ཉིད་སྨྲ་ཞིང་། གཞན་དག་དེ་ལ་འགོད་པར་བྱེད་པས་ན་སྦྱངས་པའི་ཆོས་སྨྲ་བའོ།། འདིར་བཞི་ཚན་ཡང་སྲིད་པས་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདིར་ནི་”ལ་སོགས་པ་བརྩམས་སོ།། “ཏ་ཡི་དཾ་ (tayidaṃ)”ཞེས་པ་ནི་ཚིག་ཕྲད་དེ། དེའི་དོན་ནི་“དེ་འདི་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པའོ།། སྦྱངས་པར་གྱུར་པ་ལ་སྦྱངས་པར་གྱུར་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་སྦྱངས་པའི་ཆོས་སོ།། འདོད་ཆུང་ཉིད་དང་ཆོག་ཤེས་ཉིད་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ།། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཡང་དག་པར་འབྲེག་ཅིང་གཞོག་པས་ན་སྐྱོ་ངལ་ལོ།། ཉོན་མོངས་པ་ལ་སྐྱུག་བྲོ་བར་འཛིན་པ་སྟེ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་སྐྱོ་ངལ་ཉིད་དོ།། འདོད་པ་གཉིས་ཀ་ལས་དབེན་པས་ན་རབ་ཏུ་དབེན་པ་སྟེ། ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མང་བའི་གང་ཟག་གོ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་རབ་ཏུ་དབེན་པ་ཉིད་དོ།། ལུས་འདི་ཙམ་གནས་པས་ཡོད་དོ་ཞེས་པ་ནི་“འདི་ཡོད་པ་”སྟེ། ཏ་ (ta) ཡིག་གི་ཚབ་ཏུ་ཊ་ (ṭa) ཡིག་བྱས་ནས་དེའི་དངོས་པོ་ནི་“འདི་ཡོད་པ་ཉིད་”དོ།། ཡང་ན་དགེ་བའི་ཆོས་འདི་དག་གིས་ཡོད་པས་“འདི་ཡོད་པ་”སྟེ། ཤེས་རབ་གང་གིས་“རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཕྱག་དར་ཁྲོད་པའི་ཡན་ལག་ལ་སོགས་པ་ལ་གནས་པར་བྱའོ་”ཞེས་ཇི་ལྟར་བསྟན་པ་བཞིན་དུ་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་ཡང་དག་པར་ལེན་ཅིང་སྲུང་བར་བྱེད་པ་དེའི་ཤེས་རབ་ནི་“འདི་ཡོད་པ་ཉིད་”དོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “འདི་ཡོད་པ་ཉིད་ནི་ཤེས་རབ་ཉིད་དོ་”ཞེས་སོ།། “སྦྱངས་པའི་ཆོས་རྣམས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་བསྟེན་པ་ལ་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སུ་གྱུར་པའི་སྡིག་པའི་ཆོས་རྣམས་སྤྲུགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པས་ན། སྦྱངས་པ་ཞེས་པའི་མིང་ཐོབ་པའི་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་སེམས་པ་ལ་ཕན་འདོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཡིན་པས་ན། སྦྱངས་པའི་ཆོས་ཞེས་བྱའོ།། “རྗེས་སུ་ལྷུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་དེའི་ནང་དུ་འདུ་ཞིང་དེར་གཏོགས་པ་ཡིན་ཏེ། དེ་གཉིས་ཀ་འཇུག་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “སྤང་བར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་རྣམས་ལ་”ཞེས་པ་ནི་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་བསྟེན་པ་ལ་སྤང་བར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་རྣམས་ལའོ།། Paṃsukūlikaṅgaṃ…pe… nesajjikaṅganti uddesopi peyyālanayena dassito. Yadettha vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.22 ādayo) vitthārato vuttaṃ. Dhutavādaggahaṇeneva therassa dhutabhāvopi gahito hotīti ‘‘dhutavādāna’’nteva vuttaṃ. Ayaṃ mahāti abhinīhārādimahantatāyapi sāsanassa upakāritāyapi ayaṃ thero mahā, guṇamahantatāya pasaṃsāvacanameva vā etaṃ therassa yadidaṃ mahākassapoti yathā ‘‘mahāmoggallāno’’ti. “ཕྱག་དར་ཁྲོད་པའི་ཡན་ལག་...བྱ་བ་...ཙོག་པུ་པའི་ཡན་ལག་”ཅེས་པའི་བསྟན་པའང་བསྡུས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བསྟན་ཏོ།། འདིར་གང་ཞིག་བརྗོད་པར་བྱ་བ་དེ་ཐམས་ཅད་རྣམ་དག་ལམ་གྱི་བསྟན་བཅོས་ལས་རྒྱས་པར་གསུངས་སོ།། སྦྱངས་པའི་ཆོས་སྨྲ་བ་ཉིད་དུ་བཟུང་བས་གནས་བརྟན་གྱི་སྦྱངས་པའི་ཉམས་ཀྱང་བཟུང་བར་འགྱུར་བས། “སྦྱངས་པའི་ཆོས་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “འདི་ནི་ཆེན་པོ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷག་པར་སྨོན་པ་ལ་སོགས་པ་ཆེན་པོ་ཉིད་དང་། བསྟན་པ་ལ་ཕན་ཐོགས་པའི་ཕྱིར་ཡང་གནས་བརྟན་འདི་ནི་ཆེན་པོ་ཡིན་ལ། ཡང་ན་ཡོན་ཏན་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱིས་གནས་བརྟན་ལ་བསྟོད་པའི་ཚིག་སྟེ། འདི་ལྟར་འོད་སྲུང་ཆེན་པོ་ཞེས་པ་ནི་“མོའུ་གལ་གྱི་བུ་ཆེན་པོ་”ཞེས་པ་བཞིན་ནོ།། Satthu dhammadesanāya vatthuttaye sañjātappasādatāya upāsakabhāve ṭhitattā vuttaṃ – ‘‘uposathaṅgāni adhiṭṭhāyā’’tiādi. Etassa aggabhāvassāti yojetabbaṃ. Saccakāroti saccabhāvāvaho kāro, avisaṃvādanavasena vā tadatthasādhanoti attho. Kolāhalanti kutūhalavipphāro. Satthā sattame sattame saṃvacchare dhammaṃ kathento sattānaṃ savanayoggaṃ kālaṃ sallakkhento divā sāyanhasamayaṃ katheti, rattiyaṃ sakalayāmaṃ. Tenāha – ‘‘brāhmaṇo brāhmaṇe āha – ‘bhoti kiṃ rattiṃ dhammaṃ suṇissasi divā’’’ti. Vissāsikoti vissāsikabhāvo. ‘‘Tato paṭṭhāya so’’ti vā pāṭho. སྟོན་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་དང་དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་དད་པ་སྐྱེས་པས་དགེ་བསྙེན་གྱི་དངོས་པོ་ལ་གནས་པའི་ཕྱིར། “གསོ་སྦྱོང་གི་ཡན་ལག་རྣམས་ལ་གནས་ཏེ་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “འདིའི་མཆོག་ཉིད་ཀྱི་”ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ།། “བདེན་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་བདེན་པའི་དངོས་པོ་འདྲེན་པར་བྱེད་པའི་བྱ་བའམ། མི་བསླུ་བའི་སྒོ་ནས་དེའི་དོན་སྒྲུབ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། “ཅ་ཅོ་”ཞེས་པ་ནི་མཚར་འཛིན་གྱི་སྒྲ་ཆེན་པོའོ།། སྟོན་པས་ལོ་བདུན་པ་བདུན་པ་རེར་ཆོས་གསུང་ཞིང་། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཉན་པར་འོས་པའི་དུས་ལ་གཟིགས་ནས། ཉིན་མོ་ནི་ཕྱི་དྲོའི་དུས་སུ་གསུང་ལ། མཚན་མོ་ནི་ཐུན་ཐམས་ཅད་དུ་གསུང་ངོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། “བྲམ་ཟེས་བྲམ་ཟེ་རྣམས་ལ་སྨྲས་པ། ཀྱེ་ཤེས་ལྡན་དག ཅི་ཁྱོད་ཀྱིས་མཚན་མོ་ཆོས་ཉན་པར་བྱའམ་ཉིན་མོ་ཞེས་སོ།།” “ཡིད་ཆེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ཆེས་པའི་དངོས་པོའོ།། ཡང་ན་“དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཁོང་”ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ལོ།། Dve [Pg.152] asaṅkhyeyyāni pūritapāramissāti idaṃ sā paramparāya sotapatitaṃ atthaṃ gahetvā āha. Adinnavipākassāti avipakkavipākassa. Bhaddake kāleti yutte kāle. Nakkhattanti nakkhattena lakkhitaṃ chaṇaṃ. Tasmiṃ tasmiñhi nakkhatte anubhavitabbachaṇāni nakkhattāni nāma, itarāni pana chaṇāni nāma. Sammāpatitadukkhato vimocanena tato niyyānāvahatāya icchitatthassa labhāpanato ca niyyānikaṃ. Tesanti suvaṇṇapadumānaṃ. Olambakāti suvaṇṇaratanavicittā ratanadāmā. Puññaniyāmenāti puññānubhāvasiddhena niyāmena. Svassa bārāṇasirajjaṃ dātuṃ katokāso. Phussarathanti maṅgalarathaṃ. Setacchattauṇhīsavālabījanikhaggamaṇipādukāni pañcavidhaṃ rājakakudhabhaṇḍanti vadanti. Idha pana setacchattaṃ visuṃ gahitanti sīhāsanaṃ pañcamaṃ katvā vadanti. Pārupanakaṇṇanti pārupanavatthassa dasantaṃ. Dibbavatthadāyipuññānubhāvacodito ‘‘nanu tātā thūla’’nti āha. Aho tapassīti aho kapaṇo ahaṃ rājāti attho. Buddhānaṃ saddahitvāti buddhānaṃ sāsanaṃ saddahitvā. Caṅkamanasatānīti iti-saddo ādyattho. Tena hi aggisālādīni pabbajitasāruppāni ṭhānāni saṅgaṇhāti. “གྲངས་མེད་པ་གཉིས་སུ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་”ཞེས་པ་འདི་ནི་བརྒྱུད་པ་ལས་རྣ་བར་ལྷུང་བའི་དོན་བཟུང་ནས་གསུངས་སོ།། “རྣམ་པར་སྨིན་པ་མ་བྱིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་མ་བཙོས་པའོ།། “བཟང་པོའི་དུས་སུ་”ཞེས་པ་ནི་རིགས་པའི་དུས་སུའོ།། “སྐར་མ་”ཞེས་པ་ནི་སྐར་མས་མཚོན་པའི་དགའ་སྟོན་ཏོ།། སྐར་མ་དེ་དང་དེ་ལ་མྱོང་བར་བྱ་བའི་དགའ་སྟོན་རྣམས་ནི་སྐར་མ་ཞེས་བྱ་ལ། གཞན་དག་ནི་དགའ་སྟོན་ཙམ་ཞེས་བྱའོ།། ཡང་དག་པར་ལྷུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཐར་བར་བྱེད་པས་དེ་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བ་འདྲེན་པ་དང་། འདོད་པའི་དོན་ཐོབ་པར་བྱེད་པས་ན་ངེས་པར་འབྱུང་བའོ།། “དེ་དག་གི་”ཞེས་པ་ནི་གསེར་གྱི་པདྨ་རྣམས་ཀྱིའོ།། “འཕྱང་འཕྲུལ་”ཞེས་པ་ནི་གསེར་དང་རིན་པོ་ཆེས་སྤྲས་པའི་རིན་ཆེན་གྱི་དྲྭ་བ་འཕྱང་བའོ།། “བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་གྲུབ་པའི་ཚུལ་གྱིས་སོ།། དེས་ཁོང་ལ་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་སྲིད་སྦྱིན་པའི་གོ་སྐབས་ཕྱེས་སོ།། “རྒྱལ་བའི་ཤིང་རྟ་”ཞེས་པ་ནི་བཀྲ་ཤིས་པའི་ཤིང་རྟའོ།། གདུགས་དཀར་པོ་དང་། ཅོད་པན། རྔ་ཡབ། རལ་གྲི། རིན་པོ་ཆེའི་ལྷམ་སྟེ་ལྔ་པོ་ནི་རྒྱལ་པོའི་ཆས་གོས་ལྔ་ཞེས་བརྗོད་དོ།། འདིར་ནི་གདུགས་དཀར་པོ་ལོགས་སུ་བཟུང་བས། སེང་གེའི་ཁྲི་ནི་ལྔ་པར་བྱས་ནས་བརྗོད་དོ།། “བགོ་བའི་གྲྭ་”ཞེས་པ་ནི་བགོ་བའི་གོས་ཀྱི་མཐའོ།། ལྷའི་གོས་སྦྱིན་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་བསྐུལ་ཏེ། “ཡབ་གཅིག་དག འདི་ནི་རྩུབ་པ་མ་ཡིན་ནམ་”ཞེས་སྨྲས་སོ།། “ཀྱི་ཧུད་དཀའ་ཐུབ་ཅན་”ཞེས་པ་ནི་ཀྱི་ཧུད་བདག་ནི་ཉམ་ཐག་པའི་རྒྱལ་པོ་ཞིག་གོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། “སངས་རྒྱས་རྣམས་ལ་དད་དེ་”ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྟན་པ་ལ་དད་པའོ།། “འཆག་ས་བརྒྱ་ཕྲག་”ཞེས་པའི་“ཨི་ཏི་ (iti)”སྒྲ་ནི་སོགས་པའི་དོན་ཏོ།། དེས་ན་མེ་ཁང་ལ་སོགས་པ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་འོས་པའི་གནས་རྣམས་སྡུད་པར་བྱེད་དོ།། Sādhukīḷitanti ariyānaṃ parinibbutaṭṭhāne kātabbasakkāraṃ vadati. Nappamajji, nirogā ayyāti pucchitākāradassanaṃ. Parinibbutā devāti devī paṭivacanaṃ adāsi. Paṭiyādetvāti niyyātetvā. Samaṇakapabbajjanti samitapāpehi ariyehi anuṭṭhātabbapabbajjaṃ. So hi rājā paccekabuddhānaṃ vesassa diṭṭhattā ‘‘idameva bhaddaka’’nti tādisaṃyeva liṅgaṃ gaṇhi. Tatthevāti brahmaloke eva. Vīsatime vasse sampatteti āharitvā sambandho. Brahmalokato cavitvā nibbattattā, brahmacariyādhikārassa ca cirakālasambhūtattā ‘‘evarūpaṃ kathaṃ mā kathethā’’ti āha. Vīsati dharaṇāni nikkhanti vadanti, pañcapalaṃ nikkhanti apare. Itthākaroti itthiratanassa uppattiṭṭhānaṃ. Ayyadhītāti amhākaṃ ayyassa dhītā, bhaddakāpilānīti attho. Samānapaṇṇanti sadisapaṇṇaṃ sadisalekhaṃ kumārassa kumārikāya ca yuttaṃ paṇṇalekhaṃ. Te purisā samāgataṭṭhānato magadharaṭṭhe mahātitthagāmaṃ maddaraṭṭhe sāgalanagarañca uddissa apakkamantā aññamaññaṃ vissajjantā nāma hontīti ‘‘ito ca etto ca pesesu’’nti vuttā. “ལེགས་པར་རྩེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པ་རྣམས་མྱང་ངན་ལས་འདས་པའི་གནས་སུ་བྱ་བའི་བཀུར་སྟི་ལ་བརྗོད་དོ།། “མ་བག་མེད་པར་གྱུར་ཏམ། རྗེ་མོ་ནད་མེད་པར་བཞུགས་སམ་”ཞེས་པ་ནི་དྲི་བའི་རྣམ་པ་བསྟན་པའོ།། “ལྷ་མོ་ནི་མྱང་ངན་ལས་འདས་སོ་”ཞེས་ལྷ་མོས་ལན་བཏབ་བོ།། “བཤམས་ཏེ་”ཞེས་པ་ནི་སྤྲད་དེའོ།། “དགེ་སྦྱོང་གི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་སྡིག་པ་ཞི་བར་བྱས་པའི་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བའི་རབ་ཏུ་བྱུང་བའོ།། རྒྱལ་པོ་དེས་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆ་བྱད་མཐོང་བའི་ཕྱིར། “འདི་ཉིད་བཟང་པོའོ་”སྙམ་དུ་དེ་ལྟ་བུའི་རྟགས་ཉིད་བླངས་སོ།། “དེ་ཉིད་དུ་”ཞེས་པ་ནི་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་ཉིད་དུའོ།། “ལོ་ཉི་ཤུ་ལོན་པ་ན་”ཞེས་པ་ནི་བླངས་ནས་སྦྱར་བའོ།། ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་ལས་ཤི་འཕོས་ནས་སྐྱེས་པ་དང་། ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་དབང་དུ་བྱས་པ་ཡུན་རིང་པོར་གནས་པའི་ཕྱིར། “འདི་འདྲའི་གཏམ་ཇི་ལྟར་སྨྲ་བར་བྱེད”ཅེས་གསུངས་སོ།། “ནིཀྵ་ (nikkha)”ཉི་ཤུ་ནི་དྷ་ར་ཎ་ (dharaṇa) ཡིན་པར་བརྗོད་ལ། གཞན་དག་ནི་སྲང་ལྔ་ནི་ནིཀྵ་ཡིན་པར་བརྗོད་དོ།། “བུད་མེད་ཀྱི་རྣམ་པ་”ཞེས་པ་ནི་བུད་མེད་རིན་པོ་ཆེ་སྐྱེ་བའི་གནས་སོ།། “རྗེ་མོའི་བུ་མོ་”ཞེས་པ་ནི་བདག་ཅག་གི་རྗེ་བོའི་བུ་མོ་སྟེ། བྷ་དྲཱ་ཀཱ་པི་ལཱ་ནཱི་ (Bhaddakāpilānī) ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། “འཕྲིན་ཡིག་མཚུངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་གཞོན་ནུ་དང་གཞོན་ནུ་མ་ལ་འོས་པའི་འཕྲིན་ཡིག་མཚུངས་པ་སྟེ་ཡི་གེ་མཚུངས་པའོ།། སྐྱེས་བུ་དེ་དག་འདུ་བའི་གནས་ནས་མ་ག་དྷའི་ཡུལ་གྱི་གྲོང་ཆེན་མ་ཧཱ་ཏིཏྠ་དང་། མདྡའི་ཡུལ་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་སཱ་ག་ལ་ལ་དམིགས་ཏེ་སོང་ནས་ཕན་ཚུན་གཏོང་བར་འགྱུར་བས། “འདི་དང་འདིར་བཏང་ངོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། Pupphadāmanti hatthihatthappamāṇaṃ pupphadāmaṃ. Tānīti tāni ubhohi ganthāpitāni dve pupphadāmāni. Teti ubho bhaddā ceva pippalikumāro ca[Pg.153]. Lokāmisenāti kāmassādena. Asaṃsaṭṭhāti na saṃyuttā ghaṭe jalantena viya padīpena ajjhāsaye samujjalantena vimokkhabījena samussāhitacittattā. Yantabaddhānīti sassasampādanatthaṃ tattha tattha dvārakavāṭayojanavasena baddhāni nikkhamanatumbāni. Kammantoti kasikammakaraṇaṭṭhānaṃ. Dāsikagāmāti dāsānaṃ vasanagāmā. Osāretvāti pakkhipitvā. Ākappakuttavasenāti ākāravasena kiriyāvasena. Ananucchavikanti pabbajitabhāvassa ananurūpaṃ. Tassa matthaketi dvedhāpathassa dvidhābhūtaṭṭhāne. Etesaṃ saṅgahaṃ kātuṃ vaṭṭatīti nisīdatīti sambandho. Sā pana tattha satthu nisajjā edisīti dassetuṃ – ‘‘nisīdanto panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yā buddhānaṃ aparimitakālasambhūtācinteyyāpariññeyyapuññasambhārūpacayanibbattā rūpappabhāvabuddhaguṇavijjotitā dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītianubyañjanasamujjalitā byāmappabhāketumālālaṅkatā sabhāvasiddhitāya akittimā rūpakāyasirī, taṃyeva mahākassapassa adiṭṭhapubbappasādasaṃvaddhanatthaṃ aniggūhitvā nisinno bhagavā ‘‘buddhavesaṃ gahetvā…pe… nisīdī’’ti vutto. Asītihatthappadesaṃ byāpetvā pavattiyā asītihatthāti vuttā. Satasākhoti bahusākho anekasākho. Suvaṇṇavaṇṇova ahosi nirantaraṃ buddharasmīhi samantato samokiṇṇabhāvato. “མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་”ཞེས་པ་ནི་གླང་པོ་ཆེའི་སྣ་ཞགས་ཀྱི་ཚད་ཙམ་ཡོད་པའི་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བའོ།། “དེ་དག་”ཅེས་པ་ནི་གཉིས་ཀས་བརྒྱུས་པའི་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བ་གཉིས་པོའོ།། “དེ་དག་”ཅེས་པ་ནི་བྷ་དྲཱ་དང་པིཔྤལི་གཞོན་ནུ་གཉིས་ཀའོ།། “འཇིག་རྟེན་གྱི་ཟང་ཟིང་གིས་”ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་རོ་མྱང་བས་སོ།། “མ་འདྲེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་བུམ་པའི་ནང་དུ་སྒྲོན་མེ་འབར་བ་བཞིན་དུ་བསམ་པ་ལ་རྣམ་པར་ཐར་པའི་ས་བོན་ཤིན་ཏུ་འབར་བས་སེམས་མངོན་པར་སྤྲོ་བར་བྱས་པའི་ཕྱིར་འབྲེལ་བ་མེད་པའོ།། “འཕྲུལ་འཁོར་གྱིས་བཅིངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལོ་ཏོག་འགྲུབ་པའི་ཆེད་དུ་དེ་དང་དེར་སྒོ་དང་སྒོ་གླེགས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་བཅིངས་པའི་ཆུ་འདྲེན་པའི་སྦུ་གུའོ།། “ལས་ཀ་”ཞེས་པ་ནི་ཞིང་ལས་བྱེད་པའི་གནས་སོ།། “བྲན་མོའི་གྲོང་”ཞེས་པ་ནི་བྲན་གཡོག་རྣམས་གནས་པའི་གྲོང་ངོ།། “བཅུག་ནས་”ཞེས་པ་ནི་བཅུག་པའོ།། “སྤྱོད་ལམ་དང་བྱ་བའི་དབང་གིས་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་འགྱུར་གྱི་དབང་དང་བྱ་བའི་དབང་གིས་སོ།། “མི་མཐུན་པ་”ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་དངོས་པོ་དང་མི་མཐུན་པའོ།། “དེའི་རྩེ་མོར་”ཞེས་པ་ནི་ལམ་གཉིས་སུ་གྱེས་པའི་གནས་སོ།། “འདི་དག་ལ་རྗེས་སུ་འཛིན་པ་བྱ་བར་རིགས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་“བཞུགས་སོ་”ཞེས་པ་དང་འབྲེལ་ལོ།། དེར་སྟོན་པའི་བཞུགས་སྟངས་དེ་འདྲ་བ་ཞིག་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “བཞུགས་པ་ན་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཚད་མེད་པའི་དུས་སུ་བསགས་ཤིང་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པ་དང་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚོགས་ཉེ་བར་བསགས་པ་ལས་བྱུང་བ། གཟུགས་ཀྱི་འོད་ཟེར་དང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱིས་གསལ་བར་བྱས་པ། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་དཔེ་བྱད་བཟང་པོ་བརྒྱད་ཅུས་ཉེ་བར་འབར་བ། འདོམ་གང་གི་འོད་དང་ཟེར་གྱི་ཕྲེང་བས་བརྒྱན་པ། རང་བཞིན་གྱིས་གྲུབ་པས་བཅོས་མ་མ་ཡིན་པའི་གཟུགས་སྐུའི་དཔལ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད། འོད་སྲུང་ཆེན་པོ་ལ་སྔོན་ཆད་མ་སྐྱེས་པའི་དད་པ་སྤེལ་བའི་ཕྱིར་མ་སྦས་པར་བཞུགས་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ། “སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆ་བྱད་བཟུང་ནས་...ལྷག་མ་...བཞུགས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཁྲུ་བརྒྱད་ཅུའི་ས་ཕྱོགས་སུ་ཁྱབ་ནས་གནས་པའི་ཕྱིར་“ཁྲུ་བརྒྱད་ཅུ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “ཡལ་ག་བརྒྱ་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཡལ་ག་མང་པོ་དང་དུ་མ་ཡོད་པའོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱི་འོད་ཟེར་གྱིས་ཀུན་ནས་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་ཁྱབ་པའི་ཕྱིར་གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུར་གྱུར་ཏོ།། Tīsu ṭhānesūti dūrato nātidūre āsanneti tīsu ṭhānesu. Tīhi ovādehīti ‘‘tasmātiha te, kassapa, evaṃ sikkhitabbaṃ ‘tibbaṃ me hirottappaṃ paccupaṭṭhitaṃ bhavissati theresu navesu majjhimesū’ti. Evañhi te, kassapa, sikkhitabbaṃ. Tasmātiha te, kassapa, evaṃ sikkhitabbaṃ ‘yaṃ kiñci dhammaṃ suṇissāmi kusalūpasaṃhitaṃ, sabbaṃ taṃ aṭṭhiṃ katvā manasi karitvā sabbaṃ cetasā samannāharitvā ohitasoto dhammaṃ suṇissāmī’ti, evañhi te, kassapa, sikkhitabbaṃ. Tasmātiha te, kassapa, evaṃ sikkhitabbaṃ ‘sātasahagatā ca me kāyagatāsati na vijahissatī’ti, evañhi te, kassapa, sikkhitabba’’nti (saṃ. ni. 2.154) imehi tīhi ovādehi. Ettha hi bhagavā paṭhamaṃ ovādaṃ therassa brāhmaṇajātikattā jātimānappahānatthamabhāsi, dutiyaṃ bāhusaccaṃ nissāya uppajjanakaahaṃkārappahānatthaṃ, tatiyaṃ upadhisampattiṃ nissāya uppajjanakaattasinehappahānatthaṃ[Pg.154]. Mudukā kho tyāyanti mudukā kho te ayaṃ. Kasmā pana bhagavā evamāha? Therena saha cīvaraṃ parivattetukāmatāya. Kasmā parivattetukāmo jātoti? Theraṃ attano ṭhāne ṭhapetukāmatāya. Kiṃ sāriputtamoggallānā natthīti? Atthi, evaṃ panassa ahosi ‘‘imena ciraṃ ṭhassanti, kassapo pana vīsativassasatāyuko, so mayi parinibbute sattapaṇṇiguhāyaṃ vasitvā dhammavinayasaṅgahaṃ katvā mama sāsanaṃ pañcavassasahassaparimāṇakālappavattanakaṃ karissatīti attano ṭhāne ṭhapesi. Evaṃ bhikkhū kassapassa sussūsitabbaṃ maññissantī’’ti. Tasmā evamāha. “གནས་གསུམ་དུ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱང་རིང་པོ་དང་། ཧ་ཅང་མི་རིང་བ། ཉེ་འཁོར་ཏེ་གནས་གསུམ་དུའོ།། “གདམས་ངག་གསུམ་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི་“འོད་སྲུང་། དེ་ལྟ་བས་ན་ཁྱོད་ཀྱིས་འདི་ལྟར་བསླབ་པར་བྱ་སྟེ། གནས་བརྟན་རྣམས་དང་། གསར་བུ་རྣམས་དང་། བར་མ་རྣམས་ཀྱི་གནས་སུ་བདག་ལ་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་པ་དྲག་པོ་ཉེ་བར་གནས་པར་འགྱུར་རོ། འོད་སྲུང་། ཁྱོད་ཀྱིས་དེ་ལྟར་བསླབ་པར་བྱའོ། འོད་སྲུང་། དེ་ལྟ་བས་ན་ཁྱོད་ཀྱིས་འདི་ལྟར་བསླབ་པར་བྱ་སྟེ། དགེ་བ་དང་ལྡན་པའི་ཆོས་གང་ཅི་ཡང་ཐོས་པ་དེ་ཐམས་ཅད་རུས་པའི་གཏིང་ལ་བཅག་ཅིང་ཡིད་ལ་བྱས་ཏེ། སེམས་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཀུན་ནས་བསྡུས་ཏེ་རྣ་བ་བླགས་ནས་ཆོས་ཉན་པར་བྱའོ། འོད་སྲུང་། ཁྱོད་ཀྱིས་དེ་ལྟར་བསླབ་པར་བྱའོ། འོད་སྲུང་། དེ་ལྟ་བས་ན་ཁྱོད་ཀྱིས་འདི་ལྟར་བསླབ་པར་བྱ་སྟེ། བདེ་བ་དང་ལྡན་པའི་ལུས་གཏོགས་ཀྱི་དྲན་པ་བདག་ལ་མི་གཏོང་བར་འགྱུར་རོ། འོད་སྲུང་། ཁྱོད་ཀྱིས་དེ་ལྟར་བསླབ་པར་བྱའོ་”ཞེས་པའི་གདམས་ངག་གསུམ་པོ་འདི་དག་གིས་སོ།། འདི་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གདམས་ངག་དང་པོ་ནི་གནས་བརྟན་བྲམ་ཟེའི་རིགས་སུ་སྐྱེས་པས་རིགས་ཀྱི་ང་རྒྱལ་སྤང་བའི་ཕྱིར་གསུངས་ལ། གཉིས་པ་ནི་མང་དུ་ཐོས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེ་བའི་ང་རྒྱལ་སྤང་བའི་ཕྱིར་དང་། གསུམ་པ་ནི་ཕུང་པའི་འབྱོར་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེ་བའི་བདག་ལ་ཆགས་པ་སྤང་བའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ།། “ཁྱོད་ཀྱི་འདི་ནི་ཤིན་ཏུ་འཇམ་པོ་འདུག་གོ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་འདི་ནི་ཤིན་ཏུ་འཇམ་པོ་འདུག་གོ་ཞེས་པའོ།། ཅིའི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་ལྟར་གསུངས་ཤེ་ན། གནས་བརྟན་དང་ལྷན་ཅིག་ཆོས་གོས་བརྗེ་བར་བཞེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཅིའི་ཕྱིར་བརྗེ་བར་བཞེད་པ་སྐྱེས་ཤེ་ན། གནས་བརྟན་རང་གི་གོ་སར་བཞག་པར་བཞེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཤཱ་རིའི་བུ་དང་མོའུ་གལ་གྱི་བུ་ཆེན་པོ་དག་མེད་དམ་ཞེ་ན། ཡོད་དེ། འོན་ཀྱང་འདི་ལྟར་དགོངས་ཏེ། “འདི་དག་གིས་ཡུན་རིང་པོར་མི་གནས་ལ། འོད་སྲུང་ནི་ལོ་བརྒྱ་ཕྲག་གཉིས་ཐུབ་པ་ཡིན་པས། ང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་འོག་ཏུ་ལོ་མ་བདུན་པའི་ཕུག་ཏུ་བཞུགས་ནས་ཆོས་དང་འདུལ་བ་བསྡུ་བར་བྱས་ཏེ། ངའི་བསྟན་པ་ལོ་ལྔ་སྟོང་གི་བར་དུ་གནས་པར་བྱེད་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་རང་གི་གོ་སར་བཞག་གོ། “དེ་ལྟར་ན་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་འོད་སྲུང་གི་ཚིག་ལ་ཉན་པར་འོས་པར་སེམས་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་སོ། དེའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ།། Candūpamoti candasadiso hutvā. Kiṃ parimaṇḍalatāya? No, apica kho yathā cando gaganatalaṃ pakkhandamāno na kenaci saddhiṃ santhavaṃ vā sinehaṃ vā ālayaṃ vā karoti, na ca na hoti mahājanassa piyo manāpo, ayampi evaṃ kenaci saddhiṃ santhavādīnaṃ akaraṇena bahujanassa piyo manāpo candūpamo hutvā khattiyakulādīni cattāri kulāni upasaṅkamatīti attho. Apakasseva kāyaṃ apakassa cittanti teneva santhavādīnaṃ akaraṇena kāyañca cittañca apakaḍḍhitvā, apanetvāti attho. Niccaṃ navoti niccanavakova, āgantukasadiso hutvāti attho. Āgantuko hi paṭipāṭiyā sampattagehaṃ pavisitvā sace naṃ gharasāmikā disvā ‘‘amhākampi puttabhātaro vippavāsaṃ gantvā evaṃ vicariṃsū’’ti anukampamānā nisīdāpetvā bhojenti, bhuttamattoyeva ‘‘tumhākaṃ bhājanaṃ gaṇhathā’’ti uṭṭhāya pakkamati, na tehi saddhiṃ santhavaṃ vā karoti, kiccakaraṇīyāni vā saṃvidahati, evamayampi paṭipāṭiyā sampattaṃ gharaṃ pavisitvā yaṃ iriyāpathe pasannā manussā denti, taṃ gahetvā chinnasanthavo tesaṃ kiccakaraṇīye abyāvaṭo hutvā nikkhamatīti dīpeti. “ཟླ་བ་ལྟ་བུ་”ཞེས་པ་ནི་ཟླ་བ་དང་མཚུངས་པར་གྱུར་ཏེའོ།། ཟླུམ་པོའི་ཕྱིར་རམ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ཏེ། འོན་ཀྱང་ཇི་ལྟར་ཟླ་བ་ནམ་མཁའི་དབྱིངས་སུ་རྒྱུ་བ་ན་སུ་དང་ཡང་འདྲིས་པ་དང་། བྱམས་པ། ཆགས་པ་མི་བྱེད་ལ། སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོའི་ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་དགའ་བར་མི་འགྱུར་བ་མ་ཡིན་པ་བཞིན། འདི་ཡང་དེ་ལྟར་སུ་དང་ཡང་འདྲིས་པ་ལ་སོགས་པ་མི་བྱེད་པས་སྐྱེ་བོ་མང་པོའི་ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་དགའ་བར་འགྱུར་ཏེ། ཟླ་བ་ལྟ་བུར་གྱུར་ནས་རྒྱལ་རིགས་ཀྱི་རིགས་ལ་སོགས་པ་རིགས་བཞི་པོ་དག་ལ་ཉེ་བར་འགྲོའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “ལུས་ཀྱང་རིང་དུ་བཀོལ་ཞིང་སེམས་ཀྱང་རིང་དུ་བཀོལ་ཏེ་”ཞེས་པ་ནི་འདྲིས་པ་ལ་སོགས་པ་མི་བྱེད་པ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་ལུས་དང་སེམས་གཉིས་ཀ་རིང་དུ་བཀོལ་ཞིང་། བསལ་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “རྟག་ཏུ་གསར་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྟག་ཏུ་གསར་པ་ཉིད་དེ། གློ་བུར་དུ་ལྷགས་པ་དང་མཚུངས་པར་གྱུར་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདི་ལྟར་གློ་བུར་དུ་ལྷགས་པ་ཞིག་རིམ་གྱིས་སླེབས་པའི་ཁྱིམ་དུ་ཞུགས་པ་ན། གལ་ཏེ་ཁྱིམ་བདག་གིས་དེ་མཐོང་ནས་“ངེད་ཀྱི་བུ་དང་སྤུན་ཟླ་དག་ཀྱང་ཡུལ་གཞན་དུ་སོང་ནས་འདི་ལྟར་འཁྱམས་སོ་”ཞེས་སྙིང་རྗེ་སྐྱེས་ཏེ་བཞག་ནས་ཟས་བྱིན་པ་ན། ཟོས་མ་ཐག་ཏུ་“ཁྱེད་ཀྱི་སྣོད་ལོངས་ཤིག་”ཅེས་སྨྲས་ཏེ་ལངས་ནས་འགྲོ་ཞིང་། དེ་དག་དང་ལྷན་ཅིག་འདྲིས་པ་མི་བྱེད་ལ། བྱ་བ་དང་བྱེད་སྒོ་དག་ཀྱང་མི་སྒྲུབ་པ་བཞིན། འདི་ཡང་དེ་ལྟར་རིམ་གྱིས་སླེབས་པའི་ཁྱིམ་དུ་ཞུགས་ནས་སྤྱོད་ལམ་ལ་དད་པའི་མི་རྣམས་ཀྱིས་གང་བྱིན་པ་དེ་བླངས་ཏེ། འདྲིས་པ་བཅད་ནས་དེ་དག་གི་བྱ་བ་ལ་མི་བྲེལ་བར་ཕྱིར་འཐོན་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་གསལ་བར་བྱེད་དོ།། Appagabbhoti nappagabbho, aṭṭhaṭṭhānena kāyapāgabbhiyena, catuṭṭhānena vacīpāgabbhiyena, anekaṭṭhānena manopāgabbhiyena ca virahitoti attho. Aṭṭhaṭṭhānaṃ kāyapāgabbhiyaṃ nāma saṅghagaṇapuggalabhojanasālajantāgharanahānatitthabhikkhācāramaggesu antaragharapavesane ca kāyena appatirūpakaraṇaṃ. Catuṭṭhānaṃ vacīpāgabbhiyaṃ nāma saṅghagaṇapuggalaantaragharesu appatirūpavācānicchāraṇaṃ. Anekaṭṭhānaṃ manopāgabbhiyaṃ nāma tesu tesu [Pg.155] ṭhānesu kāyavācāhi ajjhācāraṃ anāpajjitvāpi manasā kāmavitakkādīnaṃ vitakkanaṃ. Sabbesampi imesaṃ pāgabbhiyānaṃ abhāvena appagabbho hutvā kulāni upasaṅkamatīti attho. Kassapasaṃyuttena ca candūpamappaṭipadāditherassa dhutavādesu aggabhāvassa bodhitattā vuttaṃ ‘‘etadeva kassapasaṃyuttaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā’’ti. “ཕྱིང་རིལ་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱིང་རིལ་མ་ཡིན་པ་སྟེ། གནས་བརྒྱད་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་ཕྱིང་རིལ་ཉིད་དང་། གནས་བཞིའི་ངག་གི་ཕྱིང་རིལ་ཉིད་དང་། གནས་དུ་མའི་ཡིད་ཀྱི་ཕྱིང་རིལ་ཉིད་དང་བྲལ་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། གནས་བརྒྱད་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་ཕྱིང་རིལ་ཉིད་ཅེས་པ་ནི། དགེ་འདུན་གྱི་གནས་དང་། ཚོགས་པའི་གནས་དང་། གང་ཟག་གི་གནས་དང་། ཟས་ཟ་བའི་ཁང་པ་དང་། བསྲོ་ཁང་དང་། ཁྲུས་ཀྱི་བབས་སྟེགས་དང་། བསོད་སྙོམས་རྒྱུ་བའི་ལམ་དང་། གྲོང་གི་ནང་དུ་འཇུག་པ་རྣམས་སུ་ལུས་ཀྱིས་མི་མཐུན་པར་བྱེད་པའོ།། གནས་བཞིའི་ངག་གི་ཕྱིང་རིལ་ཉིད་ཅེས་པ་ནི། དགེ་འདུན་དང་། ཚོགས་པ་དང་། གང་ཟག་དང་། གྲོང་གི་ནང་རྣམས་སུ་མི་མཐུན་པའི་ཚིག་སྨྲ་བའོ།། གནས་དུ་མའི་ཡིད་ཀྱི་ཕྱིང་རིལ་ཉིད་ཅེས་པ་ནི། གནས་དེ་དང་དེ་དག་ཏུ་ལུས་དང་ངག་གིས་ལྷག་པར་མི་སྤྱོད་ཀྱང་། ཡིད་ཀྱིས་འདོད་པའི་རྣམ་རྟོག་ལ་སོགས་པ་རྟོག་པའོ།། ཕྱིང་རིལ་ཉིད་འདི་དག་ཐམས་ཅད་མེད་པའི་སྒོ་ནས་ཕྱིང་རིལ་མ་ཡིན་པར་གྱུར་ཏེ་རིགས་རྣམས་ལ་ཉེ་བར་འགྲོའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འོད་སྲུང་གི་འདུས་པ་ལས་ཟླ་བ་ལྟ་བུའི་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པ་དང་གནས་བརྟན་གྱི་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་ཉིད་དུ་རྟོགས་པའི་ཕྱིར། “འོད་སྲུང་གི་འདུས་པ་འདི་ཉིད་གླེང་གཞིར་བྱས་ནས་”ཞེས་གསུངས་སོ།། Anuruddhattheravatthu གནས་བརྟན་མ་འགགས་པའི་གཏམ་རྒྱུད། 192. Pañcame bhojanapapañcamattanti gocaragāme piṇḍāya caraṇāhāraparibhogasaññitaṃ bhojanapapañcamattaṃ. Dīparukkhānanti lohadantakaṭṭhamayānaṃ mahantānaṃ dīparukkhānaṃ. Lohamayesupi hi tesu dīpādhāresu dīparukkhakāti ruḷhiresā daṭṭhabbā. Olambakadīpamaṇḍaladīpasañcaraṇadīpādikā sesadīpā. ༡༩༢. ལྔ་པ་ལ། “ཟས་ཀྱི་སྤྲོས་པ་ཙམ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་བའི་གྲོང་དུ་བསོད་སྙོམས་ལ་རྒྱུ་བ་དང་ཟས་ལ་ལོངས་སྤྱོད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཟས་ཀྱི་སྤྲོས་པ་ཙམ་མོ།། “སྒྲོན་མེའི་སྡོང་པོ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་ལྕགས་དང་། སོ་དང་། ཤིང་ལས་བྱས་པའི་སྒྲོན་མེའི་སྡོང་པོ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱིའོ།། ལྕགས་ལས་བྱས་པའི་སྒྲོན་མེའི་སྣོད་དེ་དག་ལའང་“སྒྲོན་མེའི་སྡོང་པོ་”ཞེས་པ་ནི་གྲགས་པའི་དབང་གིས་རིག་པར་བྱའོ།། དཔྱངས་པའི་སྒྲོན་མེ་དང་། སྒྲོན་མེའི་དཀྱིལ་འཁོར་དང་། རྒྱུ་བའི་སྒྲོན་མེ་ལ་སོགས་པ་ནི་ལྷག་མའི་སྒྲོན་མེ་རྣམས་སོ།། Anupariyāyi padakkhiṇakaraṇavasena. Ahaṃ tenāti yena tuyhaṃ attho, ahaṃ tena pavāremi, tasmā taṃ āharāpetvā gaṇhāti attho. Suvaṇṇapātiyaṃyevassa bhattaṃ uppajjīti devatānubhāvena uppajji, na kiñci pacanakiccaṃ atthi. Satta mahāpurisavitakke vitakkesīti ‘‘appicchassāyaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo mahicchassā’’tiādike satta mahāpurisavitakke vitakkesi. Aṭṭhameti ‘‘nippapañcārāmassāyaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo papañcārāmassā’’ti etasmiṃ purisavitakke. “བསྐོར་བ་བྱས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་གཡས་སྐོར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་སོ།། “བདག་གིས་དེས་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱོད་ལ་གང་གིས་དགོས་པ་ཡོད་པ་དེས་བདག་གིས་སྟོབ་པར་བྱའོ། དེའི་ཕྱིར་དེ་ལེན་དུ་བཅུག་ནས་ཟུངས་ཤིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། “གསེར་གྱི་སྣོད་ཉིད་དུ་ཁོང་གི་ཟས་བྱུང་ངོ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷའི་མཐུས་བྱུང་བ་སྟེ། བཙོ་བའི་བྱ་བ་ཅི་ཡང་མེད་དོ།། “སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་རྣམ་རྟོག་བདུན་རྟོག་པར་བྱས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་“ཆོས་འདི་ནི་འདོད་པ་ཆུང་བ་རྣམས་ཀྱི་ཡིན་གྱི། འདོད་པ་ཆེ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་འདི་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་རྣམ་རྟོག་བདུན་རྟོག་པར་བྱས་སོ།། “བརྒྱད་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་“ཆོས་འདི་ནི་སྤྲོས་པ་མེད་པ་ལ་དགའ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཡིན་གྱི། སྤྲོས་པ་ལ་དགའ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་འདི་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པའི་སྐྱེས་བུའི་རྣམ་རྟོག་འདི་ལའོ།། Mama saṅkappamaññāyāti ‘‘appicchassāyaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo mahicchassā’’tiādinā (dī. ni. 3.358; a. ni. 8.30) mahāpurisavitakkavasena āraddhamattaṃ matthakaṃ pāpetuṃ asamatthabhāvena ṭhitaṃ mama saṅkappaṃ jānitvā. Manomayenāti manomayena viya manasā nimmitasadisena, pariṇāmitenāti attho. Iddhiyāti ‘‘ayaṃ kāyo idaṃ cittaṃ viya hotū’’ti evaṃ pavattāya adhiṭṭhāniddhiyā. “བདག་གི་བསམ་པ་ཤེས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་“ཆོས་འདི་ནི་འདོད་པ་ཆུང་བ་རྣམས་ཀྱི་ཡིན་གྱི། འདོད་པ་ཆེ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་འདི་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་རྣམ་རྟོག་གི་དབང་གིས་བརྩམས་པ་ཙམ་ལས་རྩེ་མོར་ཕྱིན་པར་མི་ནུས་པར་གནས་པའི་བདག་གི་བསམ་པ་ཤེས་ནས་སོ།། “ཡིད་ལས་བྱུང་བ་ལྟ་བུས་”ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ལས་བྱུང་བ་བཞིན་དུ་ཡིད་ཀྱིས་སྤྲུལ་པ་དང་མཚུངས་པས་ཏེ། ཡོངས་སུ་བསྒྱུར་བས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “རྫུ་འཕྲུལ་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི་“ལུས་འདི་སེམས་འདི་བཞིན་དུ་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་དེ་ལྟར་ཞུགས་པའི་མོས་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱིས་སོ།། Yadā me ahu saṅkappoti yasmiṃ kāle mayhaṃ ‘‘kīdiso nu kho aṭṭhamo mahāpurisavitakko’’ti parivitakko ahosi, yadā me ahu saṅkappo, tato mama saṅkappamaññāya iddhiyā upasaṅkami, uttari desayīti yojanā. Uttari desayīti ‘‘nippapañcārāmassāyaṃ dhammo nippapañcaratino[Pg.156], nāyaṃ dhammo papañcārāmassa papañcaratino’’ti (dī. ni. 3.358; a. ni. 8.30) imaṃ aṭṭhamaṃ mahāpurisavitakkaṃ pūrento upari desayi. Taṃ pana desitaṃ dassento āha – ‘‘nippapañcarato buddho, nippapañcamadesayī’’ti, papañcā nāma rāgādayo kilesā, tesaṃ vūpasamanatāya tadabhāvato ca lokuttaradhammā nippapañcā nāma. Yathā taṃ pāpuṇāti, tathā dhammaṃ desesi, sāmukkaṃsikaṃ catusaccadesanaṃ adesayīti attho. “གང་གི་ཚེ་བདག་ལ་བསམ་པ་བྱུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་དུས་གང་གི་ཚེ་བདག་ལ་“སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་རྣམ་རྟོག་བརྒྱད་པ་དེ་ཅི་འདྲ་བ་ཞིག་ཡིན་ནམ་”སྙམ་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་བྱུང་བ་ན། གང་གི་ཚེ་བདག་ལ་བསམ་པ་བྱུང་བ་དེའི་ཚེ། བདག་གི་བསམ་པ་ཤེས་ནས་རྫུ་འཕྲུལ་གྱིས་ཉེ་བར་བྱོན་ཏེ། ལྷག་པར་བསྟན་ཏོ་ཞེས་སྦྱར་རོ།། “ལྷག་པར་བསྟན་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི་“ཆོས་འདི་ནི་སྤྲོས་པ་མེད་པ་ལ་དགའ་ཞིང་སྤྲོས་པ་མེད་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཡིན་གྱི། སྤྲོས་པ་ལ་དགའ་ཞིང་སྤྲོས་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་འདི་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་རྣམ་རྟོག་བརྒྱད་པ་འདི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་བཞིན་དུ་གོང་དུ་བསྟན་ཏོ།། བསྟན་པ་དེ་ཉིད་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ལ། “སངས་རྒྱས་སྤྲོས་མེད་ལ་དགའ་བས། སྤྲོས་པ་མེད་པའི་ཆོས་བསྟན་ཏོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། སྤྲོས་པ་ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཕྱིར་དང་དེ་དག་མེད་པའི་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་སྤྲོས་པ་མེད་པ་ཞེས་བྱའོ། ཇི་ལྟར་དེ་ཐོབ་པར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར་ཆོས་བསྟན་ཏེ། རང་གི་མཐུ་ལས་བྱུང་བའི་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་བསྟན་ཏོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། Tassāhaṃ dhammamaññāyāti tassa satthu desanādhammaṃ jānitvā. Vihāsinti yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjanto vihariṃ. Sāsane ratoti sikkhattayasaṅgahe sāsane abhirato. Tisso vijjā anuppattāti pubbenivāsañāṇaṃ, dibbacakkhuñāṇaṃ, āsavakkhayañāṇanti imā tisso vijjā mayā anuppattā sacchikatā. Tato eva kataṃ buddhassa sāsanaṃ, anusiṭṭhi ovādo anuṭṭhitoti attho. “བདག་གིས་དེའི་ཆོས་ཤེས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་སྟོན་པ་དེའི་བསྟན་པའི་ཆོས་ཤེས་ནས་སོ།། “གནས་པར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་བཞིན་དུ་སྒྲུབ་བཞིན་དུ་གནས་པར་གྱུར་ཏོ།། “བསྟན་པ་ལ་དགའ་བ་”ཞེས་པ་ནི་བསླབ་པ་གསུམ་འདུས་པའི་བསྟན་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བའོ།། “རིག་པ་གསུམ་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་དང་། ཟག་པ་ཟད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཏེ། རིག་པ་གསུམ་པོ་འདི་དག་བདག་གིས་ཐོབ་ཅིང་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྟན་པ་བྱས་ཤིང་། རྗེས་སུ་བསྟན་པའི་གདམས་ངག་བསྒྲུབས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། Bhaddiyattheravatthu གནས་བརྟན་བཟང་ལྡན་གྱི་གཏམ་རྒྱུད། 193. Chaṭṭhe ucca-saddena samānattho uccā-saddoti āha – ‘‘uccākulikānanti ucce kule jātāna’’nti. Kāḷī sā devīti kāḷavaṇṇatāya kāḷī sā devī. Kulānukkamena rajjānuppatti mahākulinassevāti vuttaṃ – ‘‘soyeva cā’’tiādi. ༡༩༣. དྲུག་པ་ལ། སྒྲ་མཐོན་པོ་དང་དོན་མཚུངས་པའི་སྒྲ་མཐོན་པོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། “རིགས་མཐོན་པོ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་རིགས་མཐོན་པོར་སྐྱེས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ།། “ལྷ་མོ་ནག་མོ་དེ་”ཞེས་པ་ནི་མདོག་ནག་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ལྷ་མོ་ནག་མོ་དེའོ།། རིགས་ཀྱི་རིམ་པས་རྒྱལ་སྲིད་ཐོབ་པ་ནི་རིགས་ཆེན་པོ་ཉིད་ལ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། “དེ་ཉིད་ཀྱང་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ།། Lakuṇḍakabhaddiyattheravatthu གནས་བརྟན་བཟང་ལྡན་མིའུ་ཐུང་གི་གཏམ་རྒྱུད། 194. Sattame rittakoti deyyavatthurahito. Guṇe āvajjetvāti bhagavato rūpaguṇe ceva ākappasampadādiguṇe ca attano adhippāyaṃ ñatvā ambapakkassa paṭiggahaṇaṃ paribhuñjananti evamādike yathāupaṭṭhite guṇe āvajjetvā. ༡༩༤. བདུན་པ་ལ། “སྟོང་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་དང་བྲལ་བའོ།། “ཡོན་ཏན་རྣམས་ཡིད་ལ་བྱས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྐུའི་ཡོན་ཏན་དང་། སྤྱོད་ལམ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་དང་། རང་གི་བསམ་པ་ཤེས་ནས་ཨམ་བྲའི་འབྲས་བུ་རློན་པ་བཞེས་པ་དང་ལོངས་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པ་ཇི་ལྟར་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཡིད་ལ་བྱས་ནས་སོ།། Piṇḍolabhāradvājattheravatthu གནས་བརྟན་བྷཱ་ར་དྭཱ་ཛ་བསོད་སྙོམས་ལེན་པའི་གཏམ་རྒྱུད། 195. Aṭṭhame abhītanādabhāvena sīhassa viya nādo sīhanādo, so etesaṃ atthīti sīhanādikā, tesaṃ sīhanādikānaṃ. Garahitabbapasaṃsitabbadhamme yāthāvato jānantasseva garahā pasaṃsā [Pg.157] ca yuttarūpāti āha – ‘‘buddhā ca nāmā’’tiādi. Khīṇā jātītiādīhi paccavekkhaṇañāṇassa bhūmiṃ dasseti. Tena hi ñāṇena ariyasāvako paccavekkhanto ‘‘khīṇā jātī’’tiādiṃ pajānāti. Katamā panassa jāti khīṇā, kathañca pajānātīti? Na tāvassa atītā khīṇā pubbeva khīṇattā, na anāgatā anāgate vāyāmābhāvato, na paccuppannā vijjamānattā. Yā pana maggassa abhāvitattā uppajjeyya ekacatupañcavokārabhavesu ekacatupañcakkhandhappabhedā jāti, sā maggassa bhāvitattā anuppādadhammataṃ āpajjanena khīṇā. Taṃ so maggabhāvanāya pahīnakilese paccavekkhitvā ‘‘kilesābhāve vijjamānampi kammaṃ āyatiṃ appaṭisandhikaṃ hotī’’ti jānanto pajānāti. ༡༩༥. བརྒྱད་པ་ལས། མི་འཇིགས་པའི་སྒྲ་སྒྲོག་པའི་ཕྱིར་སེང་གེའི་སྒྲ་ལྟ་བུ་ནི་སེང་གེའི་སྒྲ་སྟེ། དེ་དག་ལ་དེ་ཡོད་པས་ན་སེང་གེའི་སྒྲ་སྒྲོག་པ་རྣམས་ཏེ། སེང་གེའི་སྒྲ་སྒྲོག་པ་དེ་དག་གིའོ།། སྨད་པར་བྱ་བ་དང་བསྔགས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་པ་ཉིད་ལ་སྨད་པ་དང་བསྔགས་པ་ནི་རིགས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “སངས་རྒྱས་རྣམས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “སྐྱེ་བ་ཟད་དོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ས་བསྟན་ཏོ།། ཡེ་ཤེས་དེས་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱིས་སོ་སོར་རྟོག་པ་ན། “སྐྱེ་བ་ཟད་དོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རབ་ཏུ་ཤེས་སོ།། འོ་ན་ཁོང་གི་སྐྱེ་བ་གང་ཞིག་ཟད་པ་ཡིན་ཞིང་། ཇི་ལྟར་རབ་ཏུ་ཤེས་ཤེ་ན། རེ་ཞིག་ཁོང་གི་འདས་པའི་སྐྱེ་བ་ནི་ཟད་པ་མ་ཡིན་ཏེ། སྔོན་ཉིད་ནས་ཟད་ཟིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། མ་འོངས་པ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། མ་འོངས་པ་ལ་བརྩོན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། ད་ལྟར་བ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། ཡོད་བཞིན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ།། འོན་ཀྱང་ལམ་མ་བསྒོམས་པའི་ཕྱིར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་གང་ཡིན་པ་སྟེ། དབྱིངས་གཅིག་དང་བཞི་དང་ལྔ་ཡོད་པའི་སྲིད་པ་རྣམས་སུ་ཕུང་པོ་གཅིག་དང་བཞི་དང་ལྔའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་སྐྱེ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི། ལམ་བསྒོམས་པའི་ཕྱིར་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་ཟད་པ་ཡིན་ནོ།། དེ་ཉིད་ཁོང་གིས་ལམ་བསྒོམས་པས་ཉོན་མོངས་པ་སྤངས་པ་ལ་སོ་སོར་བརྟགས་ནས། “ཉོན་མོངས་པ་མེད་ན་ལས་ཡོད་བཞིན་དུའང་མ་འོངས་པ་ན་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་མེད་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་ཤེས་ཤིང་རབ་ཏུ་ཤེས་སོ།། Vusitanti vuṭṭhaṃ parivuṭṭhaṃ, kataṃ caritaṃ niṭṭhitanti attho. Brahmacariyanti maggabrahmacariyaṃ. Puthujjanakalyāṇakena hi saddhiṃ satta sekkhā maggabrahmacariyaṃ vasanti nāma, khīṇāsavo vuṭṭhavāso. Tasmā ariyasāvako attano brahmacariyavāsaṃ paccavekkhanto ‘‘vusitaṃ brahmacariya’’nti pajānāti. Kataṃ karaṇīyanti catūsu saccesu catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyābhāvanābhisamayavasena soḷasavidhaṃ kiccaṃ niṭṭhāpitanti attho. Puthujjanakalyāṇakādayo hi taṃ kiccaṃ karonti, khīṇāsavo katakaraṇīyo. Tasmā ariyasāvako attano karaṇīyaṃ paccavekkhanto ‘‘kataṃ karaṇīya’’nti pajānāti. Nāparaṃ itthattāyāti idāni puna itthabhāvāya evaṃ soḷasavidhakiccabhāvāya, kilesakkhayāya vā maggabhāvanāya kiccaṃ me natthīti pajānāti. Atha vā itthattāyāti itthabhāvato imasmā evaṃpakārā idāni vattamānakkhandhasantānā aparaṃ khandhasantānaṃ mayhaṃ natthi, ime pana pañcakkhandhā pariññātā tiṭṭhanti chinnamūlakā rukkhā viya, te carimakaviññāṇanirodhena anupādāno viya jātavedo nibbāyissantīti pajānāti. “ཚངས་པར་སྤྱད་དོ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་གནས་པའམ་ཡོངས་སུ་གནས་པ། བྱས་པའམ་སྤྱད་པ་མཐར་ཕྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། “ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལམ་གྱི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པའོ།། སྐྱེ་བོ་དམ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སློབ་པ་བདུན་པོ་རྣམས་ནི་ལམ་གྱི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་གནས་པ་ཞེས་བྱ་ལ། ཟག་པ་ཟད་པ་ནི་གནས་ནས་ཟིན་པའོ།། དེ་ལྟ་བས་ན་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱིས་རང་གི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པའི་གནས་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ན། “ཚངས་པར་སྤྱད་དོ་”ཞེས་རབ་ཏུ་ཤེས་སོ།། “བྱ་བ་བྱས་སོ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི་བདེན་པ་བཞི་ལ་ལམ་བཞིས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་དང་། སྤོང་བ་དང་། མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པ་དང་། སྒོམ་པའི་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་དབང་གིས་བྱ་བ་བཅུ་དྲུག་པོ་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། སྐྱེ་བོ་དམ་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་བྱ་བ་དེ་བྱེད་བཞིན་པ་ཡིན་ལ། ཟག་པ་ཟད་པ་ནི་བྱ་བ་བྱས་ཟིན་པའོ།། དེ་ལྟ་བས་ན་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱིས་རང་གི་བྱ་བ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ན། “བྱ་བ་བྱས་སོ་”ཞེས་རབ་ཏུ་ཤེས་སོ།། “འདི་ལས་གཞན་མི་ཤེས་སོ་” ཞེས་བྱ་བ་ནི། ད་ནི་ཡང་བསྐྱར་འདི་ལྟ་བུའི་དངོས་པོ་སྟེ། འདི་ལྟར་བྱ་བ་བཅུ་དྲུག་པོ་འདི་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་ཉོན་མོངས་པ་ཟད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ལམ་བསྒོམ་པའི་བྱ་བ་བདག་ལ་མེད་དོ་ཞེས་རབ་ཏུ་ཤེས་སོ།། ཡང་ན། “འདི་ལྟ་བུའི་དངོས་པོ་ལས་” ཞེས་བྱ་བ་ནི། ད་ལྟ་རྒྱུན་ཆགས་སུ་ཡོད་པའི་ཕུང་པོ་འདི་ལྟ་བུ་ལས་གཞན་པའི་ཕུང་པོའི་རྒྱུན་བདག་ལ་མེད་དེ། ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་འདི་དག་ནི་རྩ་བ་བཅད་པའི་ཤིང་བཞིན་དུ་ཡོངས་སུ་ཤེས་ནས་གནས་པ་ཡིན་ལ། དེ་དག་ནི་ཐ་མའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་འགགས་པས་བུད་ཤིང་མེད་པའི་མེ་བཞིན་དུ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་རབ་ཏུ་ཤེས་སོ།། Mantāṇiputtapuṇṇattheravatthu མ་ཏཱ་ནིའི་བུ་གང་པོ་གནས་བརྟན་གྱི་གཏམ་རྒྱུད། 196. Navame aṭṭhārasasupi vijjāṭṭhānesu nipphattiṃ gatattā ‘‘sabbasippesu kovido hutvā’’ti vuttaṃ. Abhidayāabbhaññāvahasseva dhammassa tattha upalabbhanato ‘‘mokkhadhammaṃ adisvā’’ti vuttaṃ. Tenāha – ‘‘idaṃ vedattayaṃ nāmā’’tiādi[Pg.158]. Tathā hi anena duggatiparimuccanampi dullabhaṃ, abhiññāparivārānaṃ aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ lābhitāya sayaṃ ekadesena upasanto paramukkaṃsagataṃ uttamadamathasamathaṃ anaññasādhāraṇaṃ bhagavantaṃ sambhāvento ‘‘ayaṃ puriso’’tiādimāha. Piṭakāni gahetvā āgacchantīti phalabhājanāni gahetvā assāmikāya āgacchanti. Buddhānanti gāravavasena bahuvacananiddeso kato. Paribhuñjīti devatāhi pakkhittadibbojaṃ vanamūlaphalāphalaṃ paribhuñji. Patte patiṭṭhāpitasamanantarameva hi devatā tattha dibbojaṃ pakkhipiṃsu. Sammasitvāti paccavekkhitvā, parivattetvāti ca vadanti. Arahattaṃ pāpuṇiṃsūti mahādevattherassa anumodanakathāya anupubbikathāsakkhikāya suvisodhitacittasantānā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. ༡༩༦. དགུ་པ་ལས། རིག་པའི་གནས་བཅོ་བརྒྱད་པོ་ཀུན་ལ་མཐར་ཕྱིན་པར་གྱུར་པའི་ཕྱིར། “བཟོ་གནས་ཐམས་ཅད་ལ་མཁས་པར་གྱུར་ཏེ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ཉིད་ལ་མངོན་པར་ཤེས་པ་དང་མངོན་པར་ཤེས་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་ཙམ་ཞིག་དམིགས་པའི་ཕྱིར། “ཐར་པའི་ཆོས་མ་མཐོང་བར་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ “རིག་བྱེད་གསུམ་པོ་འདི་ནི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། འདི་ལྟར་འདིས་ངན་འགྲོ་ལས་ཐར་པའང་རྙེད་པར་དཀའ་ལ། མངོན་ཤེས་ཀྱི་འཁོར་དང་བཅས་པའི་སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རང་ཉིད་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་ཉེ་བར་ཞི་ཞིང་། མཆོག་གི་མཐར་ཐུགས་པར་གྱུར་པ། དུལ་བ་དང་ཞི་བ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བསྔགས་པ་བརྗོད་བཞིན་དུ། “སྐྱེས་བུ་འདི་ནི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “སློ་མ་བཟུང་སྟེ་འོང་ངོ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་འབྲས་བུའི་སྣོད་བཟུང་སྟེ་བདག་པོ་མེད་པར་འོང་བའོ།། “སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་གུས་པའི་དབང་གིས་མང་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའོ།། “ལོངས་སྤྱད་དོ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་བཏབ་པའི་ལྷའི་བཅུད་དང་ལྡན་པའི་ནགས་ཀྱི་རྩ་བ་དང་འབྲས་བུ་སྣ་ཚོགས་ལ་ལོངས་སྤྱད་པའོ།། ལྷུང་བཟེད་དུ་བཞག་མ་ཐག་ཏུ་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་དེར་ལྷའི་བཅུད་བཏབ་པའི་ཕྱིར་རོ།། “བརྟགས་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་སོ་སོར་བརྟགས་ནས་སམ། ཡང་ན་བསྐོར་ནས་ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ།། “དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པོ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་གནས་བརྟན་ལྷ་ཆེན་པོའི་རྗེས་སུ་ཡི་རང་བའི་གཏམ་དང་། མཐར་གྱིས་པའི་གཏམ་གྱི་དཔང་པོས་སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པར་གྱུར་ཏེ་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པའོ།། Dasahi kathāvatthūhīti appicchakathā santuṭṭhikathā pavivekakathā asaṃsaggakathā vīriyārambhakathā sīlasampadākathā samādhisampadākathā paññāsampadākathā vimuttisampadākathā vimuttiñāṇadassanasampadākathāti imehi dasahi kathāvatthūhi. Jātibhūmiraṭṭhavāsinoti jātibhūmivantadesavāsino, satthu jātadesavāsinoti attho. Sīsānulokikoti purato gacchantassa sīsaṃ anu anu passanto. Okāsaṃ sallakkhetvāti sākacchāya avasaraṃ sallakkhetvā. Sattavisuddhikkamaṃ pucchīti ‘‘kiṃ nu kho, āvuso, sīlavisuddhatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’tiādinā (ma. ni. 1.257) satta visuddhiyo pucchi. Dhammakathikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi savisesena dasakathāvatthulābhitāya. “གཏམ་གྱི་གཞི་བཅུ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། འདོད་པ་ཆུང་བའི་གཏམ་དང་། ཆོག་ཤེས་པའི་གཏམ་དང་། དབེན་པའི་གཏམ་དང་། འདུ་འཛི་མེད་པའི་གཏམ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པའི་གཏམ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་གཏམ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་གཏམ་དང་། ཤེས་རབ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་གཏམ་དང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་གཏམ་དང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་གཏམ་སྟེ་གཏམ་གྱི་གཞི་བཅུ་པོ་འདི་དག་གིའོ།། “སྐྱེ་ཡུལ་གྱི་ཡུལ་མི་རྣམས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྐྱེ་བའི་ས་ཆ་ཡོད་པའི་ཡུལ་གྱི་གནས་པ་སྟེ། སྟོན་པའི་འཁྲུངས་ཡུལ་གྱི་ཡུལ་མི་རྣམས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། “མགོ་ལ་ལྟ་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་མདུན་དུ་འགྲོ་བ་པོའི་མགོ་ལ་རིམ་བཞིན་ལྟ་བའོ།། “སྐབས་བརྟགས་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་གླེང་མོལ་གྱི་གོ་སྐབས་བརྟགས་ནས་སོ།། “རྣམ་པར་དག་པ་བདུན་གྱི་རིམ་པ་དྲིས་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། “ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག་ཅི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པའི་ཕྱིར་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་གནས་པ་ལགས་སམ།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་རྣམ་པར་དག་པ་བདུན་དྲིས་པའོ།། གཏམ་གྱི་གཞི་བཅུ་པོ་ཁྱད་པར་དུ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། ཆོས་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་གི་གནས་སུ་བཞག་གོ། Mahākaccānattheravatthu ཀཱ་ཏྱཱ་ཡ་ན་ཆེན་པོ་གནས་བརྟན་གྱི་གཏམ་རྒྱུད། 197. Dasame saṃkhittena kathitadhammassāti madhupiṇḍikasuttantadesanāsu viya saṅkhepena desitadhammassa. Taṃ desanaṃ vitthāretvāti taṃ saṅkhepadesanaṃ āyatanādivasena vitthāretvā. Atthaṃ vibhajamānānanti tassā saṅkhepadesanāya atthaṃ vibhajitvā kathentānaṃ. Atthavasena vāti ‘‘ettakā etassa atthā’’ti atthavasena vā desanaṃ pūretuṃ sakkonti. Byañjanavasena vāti ‘‘ettakāni ettha byañjanāni desanāvasena vattabbānī’’ti byañjanavasena vā pūretuṃ sakkonti. Ayaṃ pana mahākaccānatthero ubhayavasenapi sakkoti tassa saṅkhepena uddiṭṭhassa vitthārena satthu ajjhāsayānurūpaṃ [Pg.159] desanato, tasmā tattha aggoti vutto. Vuttanayenevāti ‘‘pātova subhojanaṃ bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāyā’’tiādinā heṭṭhā vuttanayeneva. Aññehīti aññāsaṃ itthīnaṃ kesehi ativiya dīghā. Na kevalañca dīghā eva, atha kho siniddhanīlamudukañcikā ca. Nikkesīti appakesī yathā ‘‘anudarā kaññā’’ti. ༡༩༧. བཅུ་པ་ལས། “མདོར་བསྡུས་ཏེ་གསུངས་པའི་ཆོས་ཀྱི་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། སྦྲང་རྩིའི་དུམ་བུའི་མདོ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་བཞིན་དུ་མདོར་བསྡུས་ཏེ་བསྟན་པའི་ཆོས་ཀྱིའོ།། “ཆོས་བསྟན་པ་དེ་རྒྱས་པར་བྱས་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་མདོར་བསྡུས་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་དེ་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་རྒྱས་པར་བཤད་ནས་སོ།། “དོན་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་མདོར་བསྡུས་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་དེའི་དོན་རྣམ་པར་ཕྱེ་སྟེ་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱིའོ།། “དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ཀྱང་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། “འདིའི་དོན་ནི་འདི་ཙམ་མོ་”ཞེས་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ཆོས་བསྟན་པ་རྫོགས་པར་བྱེད་ནུས་པའོ།། “ཚིག་འབྲུའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། “འདིར་ཆོས་བསྟན་པའི་དབང་གིས་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་ཚིག་འབྲུ་ནི་འདི་ཙམ་མོ་”ཞེས་ཚིག་འབྲུའི་སྒོ་ནས་རྫོགས་པར་བྱེད་ནུས་པའོ།། འོན་ཀྱང་གནས་བརྟན་ཀཱ་ཏྱཱ་ཡ་ན་ཆེན་པོ་འདི་ནི་སྒོ་གཉིས་ཀའི་སྒོ་ནས་ནུས་ཏེ། མདོར་བསྡུས་ཏེ་བསྟན་པ་དེ་རྒྱས་པར་སྟོན་པའི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་དེ་ལ་མཆོག་ཅེས་གསུངས་སོ།། “བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། “སྔ་དྲོ་ཉིད་དུ་བཟའ་བ་བཟང་པོ་བཟས་ཏེ་གསོ་སྦྱོང་གི་ཡན་ལག་རྣམས་ལ་གནས་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། “གཞན་དག་ལས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་བུད་མེད་གཞན་རྣམས་ཀྱི་སྐྲ་ལས་ཤིན་ཏུ་རིང་བའོ།། རིང་བ་ཙམ་དུ་མ་ཟད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་སྣུམ་ཞིང་སྔོ་ལ་འཇམ་ཞིང་འཁྱིལ་བ་ཡང་ཡིན་ནོ།། “སྐྲ་མེད་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྐྲ་ཉུང་བ་སྟེ། དཔེར་ན། “ལྟོ་བ་མེད་པའི་བུ་མོ་”ཞེས་བྱ་བ་བཞིན་ནོ།། Paṇiyanti vikketabbabhaṇḍaṃ. Āvajjetvāti upanissayaṃ kesānaṃ pakatibhāvāpattiñca āvajjetvā. Gāravenāti muṇḍasīsāpi there gāravena ekavacaneneva āgantvā. Nimantetvāti svātanāya nimantetvā. Imissā itthiyāti yathāvuttaseṭṭhidhītaramāha. Diṭṭhadhammikovāti avadhāraṇaṃ aṭṭhānapayuttaṃ, diṭṭhadhammiko yasapaṭilābhova ahosīti attho. Yasapaṭilābhoti ca bhavasampattipaṭilābho. Sattasu hi javanacetanāsu paṭhamā diṭṭhadhammavedanīyaphalā, pacchimā upapajjavedanīyaphalā, majjhe pañca aparāpariyavedanīyaphalā, tasmā paṭhamaṃ ekaṃ cetanaṃ ṭhapetvā sesā yathāsakaṃ paripuṇṇaphaladāyino honti, paṭhamacetanāya pana diṭṭhadhammiko yasapaṭilābhova ahosi. “ཚོང་ཟོག་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་བཙོང་བར་བྱ་བའི་ཅ་ལག་གོ། “བསམས་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྒྱུ་རྐྱེན་དང་སྐྲ་རྣམས་རང་བཞིན་དུ་འགྱུར་བ་ལ་བསམས་ནས་སོ།། “གུས་པས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་མགོ་བྲེགས་པ་ཡིན་ཡང་གནས་བརྟན་ལ་གུས་པའི་སྒོ་ནས་ཚིག་གཅིག་གི་སྒོ་ནས་འོངས་ཏེའོ།། “སྤྱན་དྲངས་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་སང་གི་ཉིན་མོའི་ཆེད་དུ་སྤྱན་དྲངས་ནས་སོ།། “བུད་མེད་འདི་ལ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཁྱིམ་བདག་གི་བུ་མོ་ལ་བྱའོ།། “ཚེ་འདི་ཉིད་ལ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ངེས་གཟུང་གནས་མ་ཡིན་པ་ལ་སྦྱར་བ་སྟེ། ཚེ་འདི་ཉིད་ལ་གྲགས་པ་ཐོབ་པ་ཙམ་དུ་གྱུར་ཏོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། “གྲགས་པ་ཐོབ་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྲིད་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐོབ་པའོ།། འདི་ལྟར་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པའི་སེམས་པ་བདུན་གྱི་ནང་ནས་དང་པོ་ནི་ཚེ་འདི་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བའི་འབྲས་བུ་ཅན་ཡིན་ལ། ཐ་མ་ནི་སྐྱེ་བ་ཕྱི་མ་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བའི་འབྲས་བུ་ཅན་ཡིན། བར་གྱི་ལྔ་ནི་ལན་གྲངས་གཞན་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བའི་འབྲས་བུ་ཅན་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་དང་པོའི་སེམས་པ་གཅིག་པོ་མ་གཏོགས་པ་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་རང་རང་གི་འབྲས་བུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་སྟེར་བ་ཡིན་ལ། དང་པོའི་སེམས་པས་ནི་ཚེ་འདི་ཉིད་ལ་གྲགས་པ་ཐོབ་པ་ཙམ་དུ་གྱུར་ཏོ།། Paṭhamaetadaggavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. མཆོག་ཉིད་ཀྱི་ཚན་པ་དང་པོའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།། 14. Etadaggavaggo (14) 2. Dutiyaetadaggavaggavaṇṇanā (༡༤) ༢. མཆོག་ཉིད་ཀྱི་ཚན་པ་གཉིས་པའི་འགྲེལ་བཤད། Cūḷapanthakattheravatthu ལམ་ཕྲན་གནས་བརྟན་གྱི་གཏམ་རྒྱུད། 198-200. Dutiyassa paṭhame manena nibbattitanti abhiññāmanena uppāditaṃ. Manena katakāyoti abhiññācittena desantaraṃ pattakāyo. Manena nibbattitakāyoti abhiññāmanasā nimmitakāyo ‘‘aññaṃ kāyaṃ abhinimminātī’’tiādīsu (dī. ni. 1.236-237; paṭi. ma. 3.14) viya. Ekasadiseyevāti attasadiseyeva. Ekavidhamevāti attanā katappakārameva. Etapparamo hi yebhuyyena sāvakānaṃ iddhinimmānavidhi. Aggo nāma jāto ekadesena satthu iddhinimmānānuvidhānato. ༡༩༨-༢༠༠. གཉིས་པའི་དང་པོ་ལས། “ཡིད་ལས་བྱུང་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་མངོན་ཤེས་ཀྱི་ཡིད་ཀྱིས་བསྐྱེད་པའོ།། “ཡིད་ཀྱིས་བྱས་པའི་ལུས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་མངོན་ཤེས་ཀྱི་སེམས་ཀྱིས་ཡུལ་གཞན་དུ་ཕྱིན་པའི་ལུས་སོ།། “ཡིད་ལས་བྱུང་བའི་ལུས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་མངོན་ཤེས་ཀྱི་ཡིད་ཀྱིས་སྤྲུལ་པའི་ལུས་ཏེ། “ལུས་གཞན་སྤྲུལ་ཏོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། “གཅིག་དང་མཚུངས་པ་ཉིད་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་རང་ཉིད་དང་མཚུངས་པ་ཉིད་དོ།། “རྣམ་པ་གཅིག་པོ་ཉིད་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་རང་གིས་བྱས་པའི་རྣམ་པ་ཉིད་དོ།། འདི་ནི་ཕལ་ཆེར་ཉན་ཐོས་རྣམས་ཀྱི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱིས་སྤྲུལ་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་གྱི་མཐར་ཐུག་པ་ཡིན་ནོ།། ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་སྟོན་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་སྤྲུལ་པ་དང་མཐུན་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། མཆོག་ཅེས་བྱ་བར་གྱུར་ཏོ།། Lābhitāyāti [Pg.160] ettha lābhīti īkāro atisayattho. Tena therassa catunnaṃ rūpāvacarajjhānānaṃ atisayena savisesalābhitaṃ dasseti. Arūpāvacarajjhānānaṃ lābhitāyāti etthāpi eseva nayo. Na kevalañcetā cetosaññāvivaṭṭakusalatā rūpārūpajjhānalābhitāya eva, atha kho imehipi kāraṇehīti dassetuṃ – ‘‘cūḷapanthako cā’’tiādi vuttaṃ. Cetoti cettha cittasīsena samādhi vutto, tasmā cetaso samādhissa vivaṭṭanaṃ cetovivaṭṭo, ekasmiṃyevārammaṇe samādhicittaṃ vivaṭṭetvā heṭṭhimassa heṭṭhimassa uparūpari hāpanato rūpāvacarajjhānalābhī cetovivaṭṭakusalo nāma. ‘‘Sabbaso rūpasaññāna’’ntiādinā (dha. sa. 265) vuttasaññā atikkamitvā ‘‘ākāsānañcāyatanasaññāsahagataṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanasaññāsahagata’’nti (dha. sa. 265-268) saññāsīsena vuttajjhānānaṃ vivaṭṭakusalo, tathā itthipurisādisaññā niccasaññādito cittaṃ vivaṭṭetvā kevale rūpārūpadhammamatte asaṅkhate nibbāne ca visesato vaṭṭanato ca suññatānupassanābahulo saññāvivaṭṭakusalo. Samādhikusalatāya cetovivaṭṭakusalatā tabbahulavihāritāya. Tathā vipassanākusalatāya saññāvivaṭṭakusalatā. Ekoti cūḷapanthakattheraṃ vadati. Samādhilakkhaṇeti savitakkasavicārādisamādhisabhāve. Puna ekoti mahāpanthakattheramāha. Vipassanālakkhaṇeti sattaanupassanā aṭṭhārasamahāvipassanādivipassanāsabhāve. Samādhigāḷhoti samādhismiṃ ogāḷhacitto subhāvitabhāvanatā. Aṅgasaṃkhitteti caturaṅgikativaṅgikādivasena jhānaṅgānaṃ saṅkhipane. Ārammaṇasaṃkhitteti kasiṇugghāṭimākāsādinibbattanena kasiṇādiārammaṇānaṃ saṃkhipane. Aṅgavavatthāpaneti vitakkādīnaṃ jhānaṅgānaṃ vavatthāpane. Ārammaṇavavatthāpaneti pathavīkasiṇādijjhānārammaṇānaṃ vavatthāpane. “ཐོབ་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་”ཞེས་བྱ་བ་ལ། འདིར་ “ཐོབ་པ་པོ་”ཞེས་པའི་དབྱངས་རིང་པོ་ནི་ལྷག་པའི་དོན་ཏོ།། དེས་གནས་བརྟན་གྱིས་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་བཞི་པོ་རྣམས་ལྷག་པར་ཁྱད་པར་དུ་ཐོབ་པ་ཉིད་བསྟན་ཏོ།། “གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་རྣམས་ཐོབ་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་”ཞེས་བྱ་བ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། སེམས་དང་འདུ་ཤེས་རྣམ་པར་འགྱུར་བ་ལ་མཁས་པ་འདི་དག་ནི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་བསམ་གཏན་ཐོབ་པ་ཙམ་གྱིས་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་རྒྱུ་མཚན་འདི་དག་གིས་ཀྱང་ཡིན་ནོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ལམ་ཕྲན་པ་དང་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། འདིར་ “སེམས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་སེམས་ཀྱི་གཙོ་བོ་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་བཤད་པས། དེའི་ཕྱིར་སེམས་ཀྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་རྣམ་པར་འགྱུར་བ་ནི་སེམས་ཀྱི་རྣམ་པར་འགྱུར་བ་སྟེ། དམིགས་པ་གཅིག་ཉིད་ལ་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་སེམས་རྣམ་པར་བསྒྱུར་ནས་འོག་མ་འོག་མ་ནས་གོང་ནས་གོང་དུ་སྤངས་པའི་ཕྱིར། གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་ཐོབ་པ་ནི་སེམས་ཀྱི་རྣམ་པར་འགྱུར་བ་ལ་མཁས་པ་ཞེས་བྱའོ།། “རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་རྣམས་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་འདུ་ཤེས་ལས་འདས་ཏེ། “ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་འདུ་ཤེས་དང་ལྷན་ཅིག་པ་…ལྷག་མ་…འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་འདུ་ཤེས་དང་ལྷན་ཅིག་པ་”ཞེས་འདུ་ཤེས་ཀྱི་གཙོ་བོའི་སྒོ་ནས་གསུངས་པའི་བསམ་གཏན་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པར་འགྱུར་བ་ལ་མཁས་པ་དང་།། དེ་བཞིན་དུ་བུད་མེད་དང་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པའི་འདུ་ཤེས་དང་། རྟག་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་ལས་སེམས་རྣམ་པར་བསྒྱུར་ནས། གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་ཙམ་ཉིད་དང་། འདུས་མ་བྱས་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་ཁྱད་པར་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། སྟོང་པ་ཉིད་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་མང་བ་ནི་འདུ་ཤེས་ཀྱི་རྣམ་པར་འགྱུར་བ་ལ་མཁས་པ་ཞེས་བྱའོ།། ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་མཁས་པའི་ཕྱིར་སེམས་ཀྱི་རྣམ་པར་འགྱུར་བ་ལ་མཁས་པ་ནི་དེ་ལ་མང་དུ་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་བཞིན་དུ་ལྷག་མཐོང་ལ་མཁས་པའི་ཕYིར་འདུ་ཤེས་ཀྱི་རྣམ་པར་འགྱུར་བ་ལ་མཁས་པའོ།། “གཅིག་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལམ་ཕྲན་གནས་བརྟན་ལ་བྱའོ།། “ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་མཚན་ཉིད་ལ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྟོག་པ་དང་བཅས་དཔྱོད་པ་དང་བཅས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་རང་བཞིན་ལའོ།། ཡང་ “གཅིག་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལམ་ཆེན་གནས་བརྟན་ལ་བྱའོ།། “ལྷག་མཐོང་གྱི་མཚན་ཉིད་ལ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་བདུན་དང་ལྷག་མཐོང་ཆེན་པོ་བཅོ་བརྒྱད་ལ་སོགས་པའི་ལྷག་མཐོང་གྱི་རང་བཞིན་ལའོ།། “ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་གཞོལ་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་སེམས་གཞོལ་ཞིང་བསྒོམ་པ་ལེགས་པར་བསྒོམས་པ་ཉིད་དོ།། “ཡན་ལག་བསྡུས་པ་ལ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡན་ལག་བཞི་པ་དང་ཡན་ལག་གསུམ་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་རྣམས་བསྡུ་བ་ལའོ།། “དམིགས་པ་བསྡུས་པ་ལ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཟད་པར་བསལ་བའི་ནམ་མཁའ་ལ་སོགས་པ་བསྐྱེད་པའི་སྒོ་ནས་ཟད་པར་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་རྣམས་བསྡུ་བ་ལའོ།། “ཡན་ལག་རྣམ་པར་གཞག་པ་ལ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་རྣམས་རྣམ་པར་གཞག་པ་ལའོ།། “དམིགས་པ་རྣམ་པར་གཞག་པ་ལ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ས་ཟད་པར་ལ་སོགས་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་དམིགས་པ་རྣམས་རྣམ་པར་གཞག་པ་ལའོ།། Jhānaṅgehīti rūpāvacarajjhānaṅgehi, jhānaṅgāneva jhānaṃ. Puna jhānaṅgehīti arūpāvacarajjhānaṅgehi. Bhātāti jeṭṭhabhātā. Assāti kuṭumbiyassa. Suvaṇṇapūjanti sovaṇṇamayaṃ pupphapūjaṃ katvā. Devapureti tāvatiṃsabhavane sudassanamahānagare. Aggadvārenāti tasmiṃ divase aggaṃ sabbapaṭhamaṃ vivaṭena nagaradvārena nikkhamitvā. “བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་རྣམས་ཀྱིས་” ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་རྣམས་ཀྱིས་ཏེ། བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་རྣམས་ཉིད་བསམ་གཏན་ནོ། །ཡང་ “བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་རྣམས་ཀྱིས་” ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །“ཕུ་བོ་” ཞེས་པ་ནི་གཅེན་པོའོ། །“ཁོང་གི་” ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་བདག་གིའོ། །“གསེར་གྱི་མཆོད་པ་” ཞེས་པ་ནི་གསེར་ལས་གྲུབ་པའི་མེ་ཏོག་གི་མཆོད་པ་བྱས་ནས་སོ། །“ལྷའི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་” ཞེས་པ་ནི་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་པའི་གནས་ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་ཆེན་པོ་ལྟ་ན་སྡུག་ཏུའོ། །“སྒོ་མཆོག་ནས་” ཞེས་པ་ནི་ཉིན་མོ་དེར་ཐོག་མར་ཕྱེ་བའི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་མཆོག་ནས་ཕྱིར་བྱུང་སྟེའོ། ། Kokanadanti [Pg.161] padumavisesanaṃ yathā ‘‘kokāsaka’’nti. Taṃ kira bahupattaṃ vaṇṇasampannaṃ atisugandhañca hoti. ‘‘Kokanadaṃ nāma setapaduma’’ntipi vadanti. Pātoti pageva. Ayañhettha attho – yathā kokanadasaṅkhātaṃ padumaṃ pāto sūriyuggamanavelāyaṃ phullaṃ vikasitaṃ avītagandhaṃ siyā virocamānaṃ, evaṃ sarīragandhena guṇagandhena ca sugandhaṃ saradakāle antalikkhe ādiccamiva attano tejasā tapantaṃ aṅgehi niccharaṇakajutiyā aṅgīrasaṃ sammāsambuddhaṃ passāti. “ཀོ་ཀ་ན་དཱ་” ཞེས་པ་ནི་པདྨའི་བྱེ་བྲག་ཅིག་སྟེ། དཔེར་ན། “ཀོ་ཀཱ་ས་ཀཱ་” ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །དེ་ནི་འདབ་མ་མང་བ་དང་། ཁ་དོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། དྲི་ཤིན་ཏུ་ཞིམ་པ་ཞིག་ཡིན་པར་གྲགས་སོ། །“ཀོ་ཀ་ན་དཱ་ཞེས་པ་ནི་པདྨ་དཀར་པོའོ་” ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། །“སྔ་དྲོ་” ཞེས་པ་ནི་ནམ་ལངས་པའི་དུས་སོ། །འདིར་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། དཔེར་ན། ཀོ་ཀ་ན་དཱ་ཞེས་བྱ་བའི་པདྨ་དེ་སྔ་དྲོ་ཉི་མ་ཤར་བའི་ཚེ་ཁ་བྱེ་ཞིང་རྒྱས་ལ་དྲི་མ་མ་ཉམས་པར་རྣམ་པར་མཛེས་པ་བཞིན། དེ་ལྟར་ལུས་ཀྱི་དྲི་དང་ཡོན་ཏན་གྱི་དྲི་ཞིམ་པོ་དང་ལྡན་པ། སྟོན་དུས་ཀྱི་བར་སྣང་ལ་ཉི་མ་བཞིན་དུ་རང་གི་གཟི་བརྗིད་ཀྱིས་འབར་བ། ཡན་ལག་རྣམས་ལས་འོད་ཟེར་འཕྲོ་བའི་ཡན་ལག་གི་བཅུད་ལྡན་པའི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་ལྟོས་ཤིག་ཅེས་པའོ། ། Cūḷapanthako kira kassapasammāsambuddhakāle pabbajitvā paññavā hutvā aññatarassa dandhabhikkhuno uddesagahaṇakāle parihāsakeḷiṃ akāsi. So bhikkhu tena parihāsena lajjito neva uddesaṃ gaṇhi, na sajjhāyamakāsi. Tena kammenāyaṃ pabbajitvāva dandho jāto, tasmā gahitagahitapadaṃ upariuparipadaṃ gaṇhantassa nassati. Iddhiyā abhisaṅkharitvā suddhaṃ coḷakhaṇḍaṃ adāsīti tassa pubbahetuṃ disvā tadanurūpe kammaṭṭhāne niyojento suddhaṃ coḷakhaṇḍaṃ adāsi. So kira pubbe rājā hutvā nagaraṃ padakkhiṇaṃ karonto nalāṭato sede muccante parisuddhena sāṭakena nalāṭaṃ puñchi, sāṭako kiliṭṭho ahosi. So ‘‘imaṃ sarīraṃ nissāya evarūpo parisuddhasāṭako pakatiṃ jahitvā kiliṭṭho jāto, aniccā vata saṅkhārā’’ti aniccasaññaṃ paṭilabhi. Tena kāraṇenassa rajoharaṇameva paccayo jāto. ལམ་ཆུང་པ་ནི་སངས་རྒྱས་འོད་སྲུང་གི་དུས་སུ་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས་ཤེས་རབ་ཅན་དུ་གྱུར་ཀྱང་། དགེ་སློང་བླུན་པོ་གཞན་ཞིག་གིས་ལུང་ནོད་པའི་ཚེ་བཞད་གད་དང་ཀྱལ་ཀ་བྱས་སོ། །དགེ་སློང་དེ་བཞད་གད་དེས་ངོ་ཚ་སྟེ་ལུང་ཡང་མ་ནོད། ཁ་ཏོན་ཡང་མ་བྱས་སོ། །ལས་དེས་ཁོང་རབ་ཏུ་བྱུང་མ་ཐག་ཏུ་བླུན་པོར་གྱུར་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་བཟུང་བཟུང་བའི་ཚིག་རྣམས་གོང་ནས་གོང་དུ་འཛིན་པའི་ཚེ་ཉམས་པར་འགྱུར་རོ། །“རྫུ་འཕྲུལ་གྱིས་མངོན་པར་འདུས་བྱས་ཏེ་རས་ཡུག་གཙང་མ་ཞིག་གནང་ངོ་” ཞེས་པ་ནི། ཁོང་གི་སྔོན་གྱི་རྒྱུ་མཐོང་ནས་དེ་དང་མཐུན་པའི་ལས་ཀྱི་ས་ལ་སྦྱོར་བཞིན་དུ་རས་ཡུག་གཙང་མ་ཞིག་གནང་བའོ། །ཁོང་ནི་སྔོན་རྒྱལ་པོར་གྱུར་ཏེ་གྲོང་ཁྱེར་བསྐོར་བ་བྱེད་པའི་ཚེ། དཔྲལ་བ་ལས་རྔུལ་ཆུ་ཐོན་པ་ན་རས་ཡུག་ཤིན་ཏུ་གཙང་མ་ཞིག་གིས་དཔྲལ་བ་ཕྱིས་པས། རས་ཡུག་དེ་དྲི་མས་གོས་པར་གྱུར་ཏོ། །ཁོང་གིས་ “ལུས་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་འདི་འདྲའི་རས་ཡུག་གཙང་མ་རང་བཞིན་དོར་ནས་དྲི་མས་གོས་པར་གྱུར་ཏོ། །ཀྱེ་མ་འདུ་བྱེད་རྣམས་ནི་མི་རྟག་པ་ཉིད་དོ།” ཞེས་མི་རྟག་པའི་འདུ་ཤེས་ཐོབ་བོ། །རྒྱུ་དེས་ཁོང་ལ་རྡུལ་ཕྱིད་པ་ཉིད་རྐྱེན་དུ་གྱུར་ཏོ། ། Lomānīti coḷakhaṇḍatantagataaṃsuke vadati. ‘‘Kiliṭṭhadhātukānī’’ti kiliṭṭhasabhāvāni. Evaṃgatikamevāti idaṃ cittampi bhavaṅgavasena pakatiyā paṇḍaraṃ parisuddhaṃ rāgādisampayuttadhammavasena saṃkiliṭṭhaṃ jātanti dasseti. Nakkhattaṃ samānetvāti nakkhattaṃ samannāharitvā, āvajjetvāti attho. Biḷārassatthāyāti biḷārassa gocaratthāya. Jalapathakammikenāti samuddakammikena. Cārinti khāditabbatiṇaṃ. Saccakāranti saccabhāvāvahaṃ kāraṃ, ‘‘attanā gahite bhaṇḍe aññesaṃ na dātabba’’nti vatvā dātabbalañjanti vuttaṃ hoti. Tatiyena paṭihārenāti tatiyena sāsanena. Pattikā hutvāti sāmino hutvā. “སྤུ་རྣམས་” ཞེས་པ་ནི་རས་ཡུག་གི་སྐུད་པའི་ཉག་མ་རྣམས་ལ་བརྗོད་དོ། །“ཉོན་མོངས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་” ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་རང་བཞིན་ནོ། །“དེ་ལྟ་བུའི་འགྲོ་བ་ཉིད་དོ་” ཞེས་པ་ནི་སེམས་འདི་ཡང་སྲིད་པའི་ཡན་ལག་གི་དབང་གིས་རང་བཞིན་གྱིས་དཀར་ཞིང་དག་པ་ཡིན་ཡང་། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་སྟོན་པའོ། །“སྐར་མ་མཐུན་པར་བྱས་ནས་” ཞེས་པ་ནི་སྐར་མ་ལ་དམིགས་ཏེ་ཡིད་ལ་བྱས་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཞི་མིའི་ཆེད་དུ་” ཞེས་པ་ནི་ཞི་མིའི་ཟས་ཀྱི་ཆེད་དུའོ། །“རྒྱ་མཚོའི་ལམ་གྱི་ལས་ཅན་གྱིས་” ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་མཚོའི་ཚོང་པས་སོ། །“རྩྭ་ཟ་བ་” ཞེས་པ་ནི་རྩྭ་ཟོས་ནས་གནས་པའོ། །“བདེན་པར་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་བདེན་པའི་དངོས་པོ་འདྲེན་པའི་བྱ་བ་སྟེ། “རང་གིས་བཟུང་བའི་ཅ་ལག་གཞན་ལ་སྦྱིན་པར་མི་བྱའོ་” ཞེས་བརྗོད་ནས་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་རྔན་པ་ལ་བརྗོད་དོ། །“ལན་གསུམ་པའི་འཕྲིན་གྱིས་” ཞེས་པ་ནི་ལན་གསུམ་པའི་བཀའ་ཤོག་གིས་སོ། །“བདག་པོར་གྱུར་ཏེ་” ཞེས་པ་ནི་བདག་པོ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་སོ། ། Appakenapīti thokenapi parittenapi. Medhāvīti paññavā. Pābhatenāti bhaṇḍamūlena. Vicakkhaṇoti vohārakusalo. Samuṭṭhāpeti attānanti mahantaṃ dhanaṃ yasañca uppādetvā tattha attānaṃ saṇṭhapeti patiṭṭhāpeti[Pg.162]. Yathā kiṃ? Aṇuṃ aggiṃva sandhamaṃ, yathā paṇḍito puriso parittakaṃ aggiṃ anukkamena gomayacuṇṇādīni pakkhipitvā mukhavātena dhamento samuṭṭhāpeti vaḍḍheti, mahantaṃ aggikkhandhaṃ karoti, evameva paṇḍito thokampi pābhataṃ labhitvā nānāupāyehi payojetvā dhanañca yasañca vaḍḍheti, vaḍḍhetvā puna tattha attānaṃ patiṭṭhāpeti. Tāya eva vā pana dhanassa mahantatāya attānaṃ samuṭṭhāpeti, abhiññātaṃ pākaṭaṃ karotīti attho. “ཉུང་ངུ་ཞིག་གིས་ཀྱང་” ཞེས་པ་ནི་ཉུང་ཟད་དམ་ཆུང་ངུ་ཞིག་གིས་ཀྱང་ངོ་། །“བློ་གྲོས་ལྡན་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཅན་ནོ། །“སྐྱེས་ཀྱིས་” ཞེས་པ་ནི་ཚོང་ཟོག་གི་མ་རྩས་སོ། །“མཁས་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཚོང་ལ་མཁས་པའོ། །“རང་ཉིད་སློང་བར་བྱེད་དོ་” ཞེས་པ་ནི་ནོར་ཆེན་པོ་དང་གྲགས་པ་བསྐྱེད་ནས་དེ་ལ་རང་ཉིད་གནས་པར་བྱེད་ཅིང་རབ་ཏུ་འཛུགས་པའོ། །དཔེར་ན་ཅི་ཞེ་ན། མེ་ཆུང་ངུ་ལ་བུད་པ་བཞིན་ཏེ། དཔེར་ན། སྐྱེས་བུ་མཁས་པས་མེ་ཆུང་ངུ་ཞིག་ལ་རིམ་གྱིས་ལྕི་བའི་ཕྱེ་མ་ལ་སོགས་པ་བཅུག་སྟེ་ཁའི་རླུང་གིས་བུད་ཅིང་སློང་བར་བྱེད་དེ་སྤེལ་ནས་མེ་དཔུང་ཆེན་པོར་བྱེད་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་མཁས་པས་སྐྱེས་ཉུང་ངུ་ཞིག་ཐོབ་ཀྱང་ཐབས་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་སྦྱར་ཏེ་ནོར་དང་གྲགས་པ་སྤེལ་བར་བྱེད་ལ། སྤེལ་ནས་ཡང་དེ་ལ་རང་ཉིད་རབ་ཏུ་འཛུགས་སོ། །ཡང་ན་ནོར་དེའི་ཆེ་བའི་ཉིད་ཀྱིས་རང་ཉིད་སློང་བར་བྱེད་དེ། ཀུན་གྱིས་ཤེས་ཤིང་གསལ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། Subhūtittheravatthu གནས་བརྟན་རབ་འབྱོར་གྱི་གཏམ་རྒྱུད། 201-202. Tatiye raṇāti hi rāgādayo kilesā vuccantīti ‘‘saraṇā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. 100 dukamātikā) rāgādayo kilesā ‘‘raṇā’’ti vuccanti. Raṇanti etehīti raṇā. Yehi abhibhūtā sattā nānappakārena kandanti paridevanti, tasmā te rāgādayo ‘‘raṇā’’ti vuttā. Desitaniyāmato anokkamitvāti desitānokkamanato anupagantvā deseti, satthārā desitaniyāmeneva anodissakaṃ katvā dhammaṃ desetīti vuttaṃ hoti. Evanti evaṃ mettājhānato vuṭṭhāya bhikkhāgahaṇe sati. Bhikkhādāyakānaṃ mahapphalaṃ bhavissatīti idaṃ cūḷaccharāsaṅghātasuttena (a. ni. 1.51 ādayo) dīpetabbaṃ. Accharāsaṅghātamattampi hi kālaṃ mettacittaṃ āsevantassa bhikkhuno dinnadānaṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ, tena ca so amoghaṃ raṭṭhapiṇḍaṃ bhuñjatīti ayamattho tattha āgatoyeva. Nimittaṃ gaṇhitvāti ākāraṃ sallakkhetvā. ༢༠༡-༢༠༢. གསུམ་པ་ལ། ཉོན་མོངས་པ་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་ "ཉོན་མོངས་པ་" (raṇa) ཞེས་བརྗོད་དེ། "ཉོན་མོངས་པ་དང་བཅས་པའི་ཆོས་རྣམས་" (saraṇā dhammā) ལ་སོགས་པ་ (ཆོས་བསྡུས་པའི་མ་མོ་གཉིས་པ་) ལས། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལ་ "ཉོན་མོངས་པ་" (raṇa) ཞེས་བརྗོད་དོ། །འདི་དག་གིས་ཉོན་མོངས་པར་བྱེད་པས་ན་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སོ། །གང་དག་གིས་ཟིལ་གྱིས་ནོན་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པས་ངུ་ཞིང་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པས། དེའི་ཕྱིར་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་ལ་ "ཉོན་མོངས་པ་" ཞེས་བཤད་དོ། །"བསྟན་པའི་ངེས་པ་ལས་མ་འདས་པར་" ཞེས་པ་ནི། བསྟན་པའི་ངེས་པ་ལས་མ་འདས་པར་མི་འགྲོ་བར་སྟོན་པ་སྟེ། སྟོན་པས་བསྟན་པའི་ངེས་པ་ཉིད་ཀྱིས་དམིགས་སུ་མ་བཟུང་བར་ཆོས་སྟོན་པར་བྱེད་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །"འདི་ལྟར་" ཞེས་པ་ནི། འདི་ལྟར་བྱམས་པའི་བསམ་གཏན་ལས་ལངས་ཏེ་བསོད་སྙོམས་ལེན་པ་ནའོ། །"བསོད་སྙོམས་སྦྱིན་པ་པོ་རྣམས་ལ་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་པ་འདི་ནི། སེ་གོལ་གཏོགས་པ་ཆུང་ངུའི་མདོ་ (ཡན་ལག་ཕྱིའི་མདོ་ ༡.༥༡ སོགས་) ལས་གསལ་བར་བྱ་དགོས་ཏེ། སེ་གོལ་གཏོགས་པ་ཙམ་གྱི་དུས་སུའང་བྱམས་པའི་སེམས་ལ་བསྟེན་པའི་དགེ་སློང་ལ་བྱིན་པའི་སྦྱིན་པ་ནི་འབྲས་བུ་ཆེ་བ་དང་ཕན་ཡོན་ཆེ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཞིང་། དེས་ན་ཁོང་གིས་ཡུལ་གྱི་བསོད་སྙོམས་དོན་ཡོད་པར་ཟ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ཉིད་དེར་འོངས་པ་ཡིན་ནོ། །"མཚན་མ་བཟུང་སྟེ་" ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པ་ལ་དམིགས་ནས་སོ། ། Khadiravaniyarevatattheravatthu སེང་ལྡེང་ནགས་ཀྱི་གནས་པ་རེ་ཝ་ཏ་གནས་བརྟན་གྱི་གཏམ་རྒྱུད། 203. Pañcame vanasabhāganti sabhāgaṃ vanaṃ, sabhāganti ca sappāyanti attho. Yañhi pakativiruddhaṃ byādhiviruddhañca na hoti, taṃ ‘‘sabhāga’’nti vuccati. Udakasabhāgantiādīsupi imināva nayena attho veditabbo. Kalyāṇakammāyūhanakkhaṇoti kalyāṇakammūpacayassa okāso. Tiṇṇaṃ bhātikānanti upatisso, cundo, upasenoti imesaṃ tiṇṇaṃ jeṭṭhabhātikānaṃ. Tissannañca bhaginīnanti cālā, upacālā, sīsupacālāti imesaṃ tissannaṃ jeṭṭhabhaginīnaṃ. Ettha ca sāriputtatthero sayaṃ pabbajitvā [Pg.163] cālā, upacālā, sīsupacālāti tisso bhaginiyo, cundo upasenoti ime bhātaro pabbājesi, revatakumāro ekova gehe avasissati. Tena vuttaṃ – ‘‘amhākaṃ…pe… pabbājentī’’ti. Mahallakatarāti vuddhatarā. Idañca kumārikāya cirajīvitaṃ abhikaṅkhamānā āhaṃsu. Sā kira tassa ayyikā vīsativassasatikā khaṇḍadantā palitakesā valittacā tilakāhatagattā gopānasivaṅkā ahosi. Vidhāvanikanti vidhāvanakīḷikaṃ. Tissannaṃ sampattīnanti anussavavasena manussadevamokkhasampattiyo sandhāya vadati, manussadevabrahmasampattiyo vā. Sīvalissa puññaṃ vīmaṃsissāmāti ‘‘sīvalinā katapuññassa vipākadānaṭṭhānamida’’nti ñatvā evamāha. Sabhāgaṭṭhānanti samaṃ desaṃ. ༢༠༣. ལྔ་པ་ལ། 'ནགས་ཚལ་མཐུན་པ་' ཞེས་པ་ནི་མཐུན་པའི་ནགས་ཚལ་ཏེ། མཐུན་པ་ནི་འཕྲོད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །གང་ཞིག་རང་བཞིན་དང་མི་མཐུན་པ་དང་ནད་དང་མི་མཐུན་པ་མ་ཡིན་པ་དེ་ལ་ 'མཐུན་པ་' ཞེས་བརྗོད་དོ། །'ཆུ་མཐུན་པ་' ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། །'དགེ་བའི་ལས་གསོག་པའི་དུས་' ཞེས་པ་ནི་དགེ་བའི་ལས་གསོག་པའི་གོ་སྐབས་སོ། །'སྤུན་གསུམ་གྱི་' ཞེས་པ་ནི་ཉེ་རྒྱལ་ (Upatissa) དང་། སྐུལ་བྱེད་ (Cunda) དང་། ཉེ་སྡེ་ (Upasena) སྟེ་ཕུ་བོ་གསུམ་པོ་འདི་དག་གིའོ། །'སྲིང་མོ་གསུམ་གྱི་' ཞེས་པ་ནི་ཙཱ་ལཱ་ (Cālā) དང་། ཉེ་ཙཱ་ལཱ་ (Upacālā) དང་། ཉེ་བའི་ཉེ་ཙཱ་ལཱ་ (Sīsupacālā) སྟེ་སྲིང་མོ་ཆེ་བ་གསུམ་པོ་འདི་དག་གིའོ། །འདིར་ནི་གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུ་ཉིད་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས། ཙཱ་ལཱ་དང་། ཉེ་ཙཱ་ལཱ་དང་། ཉེ་བའི་ཉེ་ཙཱ་ལཱ་སྟེ་སྲིང་མོ་གསུམ་དང་། སྐུལ་བྱེད་དང་ཉེ་སྡེ་སྟེ་སྤུན་འདི་དག་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་མཛད་ཅིང་། རེ་ཝ་ཏ་གཞོན་ནུ་གཅིག་པུ་ཁྱིམ་དུ་ལུས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'ངེད་ཀྱི་... རབ་ཏུ་བྱུང་བར་བྱེད་དོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'རྒན་པ་' ཞེས་པ་ནི་ལོ་ན་ཆེ་བའོ། །འདི་ནི་བུ་མོ་དེའི་ཚེ་རིང་བར་འདོད་ནས་སྨྲས་སོ། །མོ་ནི་ཁོང་གི་སྤོ་བོ་ལོ་ཉིས་བརྒྱ་ལོན་པ། སོ་ཆག་པ། སྐྲ་དཀར་བ། པགས་པ་གཉེར་མས་གང་བ། ལུས་ལ་སྨེ་བས་ཁྱབ་པ། གདུང་མ་ལྟར་སྒུར་བ་ཞིག་ཡིན་སྐད་དོ། །'རྒྱུག་རྩེད་' ཞེས་པ་ནི་རྒྱུག་ཅིང་རྩེ་བའོ། །'ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་གསུམ་' ཞེས་པ་ནི་ཐོས་པའི་དབང་གིས་མི་དང་ལྷ་དང་ཐར་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་བསམས་ནས་སྨྲས་པའམ། ཡང་ན་མི་དང་ལྷ་དང་ཚངས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །'སཱི་ཝ་ལིའི་བསོད་ནམས་ལ་བརྟག་པར་བྱའོ་' ཞེས་པ་ནི། 'འདི་ནི་སཱི་ཝ་ལིས་བསགས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་པའི་གནས་སོ་' ཞེས་ཤེས་ནས་དེ་ལྟར་སྨྲས་སོ། །'མཐུན་པའི་གནས་' ཞེས་པ་ནི་ས་ཕྱོགས་མཉམ་པའོ། ། Taṃ bhūmirāmaṇeyyakanti kiñcāpi arahanto gāmante kāyavivekaṃ na labhanti, cittavivekaṃ pana labhanteva. Tesañhi dibbappaṭibhāgānipi ārammaṇāni cittaṃ cāletuṃ na sakkonti, tasmā gāmo vā hotu araññādīnaṃ vā aññataraṃ, ‘yattha arahanto viharanti, taṃ bhūmirāmaṇeyyakaṃ’, so bhūmippadeso ramaṇīyo evāti attho. 'ས་ཕྱོགས་དེ་ནི་ཉམས་དགའ་བ་ཉིད་དོ་' ཞེས་པ་ནི། དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་གྲོང་གི་མཐར་ལུས་ཀྱི་དབེན་པ་མ་ཐོབ་ཀྱང་། སེམས་ཀྱི་དབེན་པ་ནི་ཐོབ་པ་ཉིད་དོ། །ཁོང་ཚོའི་སེམས་ནི་ལྷའི་མཚན་མ་དང་མཐུན་པའི་དམིགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་གཡོ་བར་མི་ནུས་པས། དེའི་ཕྱིར་གྲོང་ཁྱེར་རམ། ཡང་ན་དགོན་པ་ལ་སོགས་པ་གང་ཡང་རུང་བར། 'གང་དུ་དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་བཞུགས་པའི་ས་ཕྱོགས་དེ་ནི་ཉམས་དགའ་བ་ཉིད་དོ་' སྟེ། ས་ཕྱོགས་དེ་ནི་དགའ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། Kaṅkhārevatattheravatthu ཐེ་ཚོམ་ཅན་གྱི་རེ་ཝ་ཏ་གནས་བརྟན་གྱི་གཏམ་རྒྱུད། 204. Chaṭṭhe akappiyo, āvuso, guḷoti ekadivasaṃ thero antarāmagge guḷakaraṇaṃ okkamitvā guḷe piṭṭhampi chārikampi pakkhitte disvāna ‘‘akappiyo guḷo, sāmiso na kappati guḷo vikāle paribhuñjitu’’nti kukkuccāyanto evamāha. Akappiyā muggāti ekadivasaṃ antarāmagge vacce muggaṃ jātaṃ disvā ‘‘akappiyā muggā, pakkāpi muggā jāyantī’’ti kukkuccāyanto evamāha. Sesamettha sabbaṃ uttānameva. ༢༠༤. དྲུག་པ་ལ། 'ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག བུ་རམ་ནི་མི་རུང་བ་ཉིད་དོ་' ཞེས་པ་ནི། ཉིན་གཅིག་གནས་བརྟན་དེས་ལམ་བར་དུ་བུ་རམ་བཟོ་བའི་གནས་སུ་ཕེབས་ནས། བུ་རམ་གྱི་ནང་དུ་ཕྱེ་དང་ཐལ་བ་བཏབ་པ་གཟིགས་ཏེ། 'བུ་རམ་འདི་ནི་མི་རུང་བ་སྟེ། ཟས་དང་འདྲེས་པའི་བུ་རམ་ནི་ཕྱི་དྲོའི་དུས་སུ་སྤྱོད་མི་རུང་ངོ་' ཞེས་འགྱོད་པ་སྐྱེས་ནས་དེ་ལྟར་སྨྲས་སོ། །'སྲན་ཆུང་ནི་མི་རུང་བ་ཉིད་དོ་' ཞེས་པ་ནི། ཉིན་གཅིག་ལམ་བར་དུ་བཤང་གཅིའི་ནང་དུ་སྲན་ཆུང་སྐྱེས་པ་གཟིགས་ནས། 'སྲན་ཆུང་འདི་ནི་མི་རུང་བ་སྟེ། བཙོས་པའི་སྲན་ཆུང་ཡང་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་' ཞེས་འགྱོད་པ་སྐྱེས་ནས་དེ་ལྟར་སྨྲས་སོ། །འདིར་ལྷག་མ་ཐམས་ཅད་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། Soṇakoḷivisattheravatthu གསེར་ལྡན་ཀོ་ལི་བི་ས་གནས་བརྟན་གྱི་གཏམ་རྒྱུད། 205. Sattame hāpetabbameva ahosi accāraddhavīriyattā. Udakena samupabyūḷheti udakena thalaṃ ussāretvā tattha tattha rāsikate. Haritūpalittāyāti gomayaparibhaṇḍakatāya. Tividhena udakena posentīti khīrodakaṃ gandhodakaṃ kevalodakanti evaṃ tividhena udakena posenti paripālenti. Parissāvetvāti parisodhetvā gahite taṇḍuleti yojetabbaṃ. Devo maññeti devo viya[Pg.164]. Vīṇovādenāti ‘‘taṃ kiṃ maññasi, soṇa, yadā te vīṇāya tantiyo accāyatā honti, api nu te vīṇā tasmiṃ samaye saravatī vā hoti kammaññā vāti? No hetaṃ, bhanteti. Evameva kho, soṇa, accāraddhavīriyaṃ uddhaccāya saṃvattati, atisithilavīriyaṃ kosajjāya saṃvattati. Tasmātiha tvaṃ, soṇa, vīriyasamataṃ adhiṭṭhaha, indriyānañca samataṃ paṭivijjhā’’ti (mahāva. 243) evaṃ vīṇaṃ upamaṃ katvā pavattitena vīṇopamovādena. Vīriyasamathayojanatthāyāti vīriyassa samathena yojanatthāya. ༢༠༥. བདུན་པ་ལ། 'ཉམས་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏོ་' ཞེས་པ་ནི། བརྩོན་འགྲུས་ཧ་ཅང་ཆེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །'ཆུས་བསྐྱིལ་བ་' ཞེས་པ་ནི། ཆུས་སྐམ་ས་བསྣུབས་ཏེ་དེ་དང་དེར་སྤུངས་པའོ། །'ལྗང་གུས་བྱུགས་པ་' ཞེས་པ་ནི། བ་ལྕི་བྱུགས་པའོ། །'ཆུ་རྣམ་པ་གསུམ་གྱིས་གསོ་བ་' ཞེས་པ་ནི། འོ་ཆུ་དང་། དྲི་ཆུ་དང་། ཆུ་རྐྱང་སྟེ་འདི་ལྟར་ཆུ་རྣམ་པ་གསུམ་གྱིས་གསོ་ཞིང་སྐྱོང་བའོ། །'བཙགས་ནས་' ཞེས་པ་ནི། དག་པར་བྱས་ཏེ་བླངས་པའི་འབྲས་ལ་སྦྱར་བར་བྱའོ། །'ལྷ་ལྟ་བུ་' ཞེས་པ་ནི། ལྷ་བཞིན་ནོ། །'པི་ཝང་གི་གདམས་ངག་གིས་' ཞེས་པ་ནི། 'གསེར་ལྡན། འདི་ཅི་སྙམ་དུ་སེམས་ཏེ། གང་གི་ཚེ་ཁྱོད་ཀྱི་པི་ཝང་གི་རྒྱུད་རྣམས་ཧ་ཅང་བརྒྱངས་པ་དེའི་ཚེ། ཁྱོད་ཀྱི་པི་ཝང་དེ་སྒྲ་སྙན་པ་དང་ལས་སུ་རུང་བར་འགྱུར་རམ། བཙུན་པ་དེ་ལྟ་མ་ལགས་སོ། །གསེར་ལྡན། དེ་བཞིན་དུ་བརྩོན་འགྲུས་ཧ་ཅང་ཆེ་བ་ནི་རྒོད་པ་ལ་འགྱུར་ཞིང་། བརྩོན་འགྲུས་ཧ་ཅང་ལྷོད་པ་ནི་ལེ་ལོ་ལ་འགྱུར་རོ། །གསེར་ལྡན། དེའི་ཕྱིར་ཁྱོད་ཀྱིས་བརྩོན་འགྲུས་མཉམ་པར་གཞོག་ཅིང་། དབང་པོ་རྣམས་ཀྱང་མཉམ་པར་རྟོགས་ཤིག་' (འདུལ་བ་ཆེན་པོ་ ༢༤༣) ཅེས་པ་འདི་ལྟར་པི་ཝང་དཔེར་མཛད་ནས་གསུངས་པའི་པི་ཝང་གི་དཔེའི་གདམས་ངག་གིས་སོ། །'བརྩོན་འགྲུས་མཉམ་པར་སྦྱོར་བའི་ཕྱིར་' ཞེས་པ་ནི། བརྩོན་འགྲུས་མཉམ་པར་སྦྱོར་བའི་དོན་དུའོ། ། Soṇakuṭikaṇṇattheravatthu གསེར་ལྡན་རྣ་བ་ཁང་པ་ཅན་གྱི་གཏམ་རྒྱུད། 206. Aṭṭhame kuṭikaṇṇoti vuccatīti ‘‘koṭikaṇṇo’’ti vattabbe ‘‘kuṭikaṇṇo’’ti voharīyati. Kulaghare bhavā kulagharikā. Sā kira avantiraṭṭhe kulaghare mahāvibhavassa seṭṭhissa bhariyā. Dasabalassa dhammakathaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhāya cintesīti idaṃ aṅguttarabhāṇakānaṃ matena vuttaṃ. Suttanipātaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘sapariso bhagavantaṃ upasaṅkamma dhammadesanaṃ assosi, na ca kañci visesaṃ adhigañchi. Kasmā? So hi dhammaṃ suṇanto hemavataṃ anussaritvā ‘āgato nu kho me sahāyako, no’ti disādisaṃ oloketvā taṃ apassanto ‘vañcito me sahāyo, yo evaṃ vicittappaṭibhānaṃ bhagavato desanaṃ na suṇātī’ti vikkhittacitto ahosī’’ti vuttaṃ. ༢༠༦. བརྒྱད་པ་ལ། 'ཀུ་ཊི་ཀཎྞ་ (རྣ་བ་ཁང་པ་ཅན་) ཞེས་བརྗོད་དོ་' ཞེས་པ་ནི། 'ཀོ་ཊི་ཀཎྞ་' ཞེས་བརྗོད་དགོས་པ་ལ། 'ཀུ་ཊི་ཀཎྞ་' ཞེས་ཐ་སྙད་བྱེད་དོ། །'རིགས་ཀྱི་ཁྱིམ་དུ་སྐྱེས་པ་' ཞེས་པ་ནི། རིགས་ཀྱི་བུ་མོའོ། །མོ་ནི་ཨ་ཝན་ཏིའི་ཡུལ་གྱི་རིགས་ཀྱི་ཁྱིམ་དུ་ནོར་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པའི་ཁྱིམ་བདག་གི་ཆུང་མ་ཡིན་སྐད་དོ། །'སྟོབས་བཅུ་པའི་ཆོས་ཀྱི་གཏམ་ཐོས་ནས་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་འབྲས་བུ་ལ་གནས་ཏེ་བསམས་སོ་' ཞེས་པ་འདི་ནི། ཡན་ལག་ཕྱིའི་མདོ་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱི་ལུགས་ལྟར་གསུངས་སོ། །མདོ་བསྡུས་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། 'འཁོར་དང་བཅས་ཏེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་ལྷགས་ནས་ཆོས་བསྟན་པ་ཐོས་ཀྱང་། ཁྱད་པར་གང་ཡང་མ་ཐོབ་བོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཁོང་གིས་ཆོས་ཉན་པའི་ཚེ་གངས་ཅན་པ་ (Hemavata) རྗེས་སུ་དྲན་ཏེ། "ངའི་གྲོགས་པོ་འོངས་སམ་མ་འོངས།" ཞེས་ཕྱོགས་དང་ཕྱོགས་སུ་བལྟས་ཀྱང་དེ་མ་མཐོང་བས། "ངའི་གྲོགས་པོ་ནི་བསླུས་སོ། །གང་ཞིག་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤོབས་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་འདི་ལྟ་བུ་མི་ཉན་པ་" ཞེས་སེམས་རྣམ་པར་གཡེངས་པར་གྱུར་ཏོ། །' ཞེས་བཤད་དོ། ། Yasmā paṭisandhijātiabhinikkhamanabodhiparinibbānesveva dvattiṃsa pubbanimittāni hutvāva paṭivigacchanti, na ciraṭṭhitikāni honti, dhammacakkappavattane (saṃ. ni. 5.1081; paṭi. ma. 2.30) pana tāni savisesāni hutvā cirataraṃ ṭhatvā nirujjhanti, tasmā vuttaṃ – ‘‘tiyojanasahassaṃ himavantaṃ akālapupphitaṃ disvā’’tiādi. Aggabalakāyāti sabbapurato gacchantā balakāyā. Kena pupphitabhāvaṃ jānāsīti kena kāraṇena himavantassa pupphitabhāvaṃ jānāsīti, yena kāraṇena imaṃ akālapupphapāṭihāriyaṃ jātaṃ, taṃ jānāsīti vuttaṃ hoti. Tassa pavattitabhāvanti tassa dhammacakkassa bhagavatā pavattitabhāvaṃ. Sadde nimittaṃ gaṇhīti sadde ākāraṃ sallakkhesi. Tatoti ‘‘ahaṃ ‘etaṃ amatadhammaṃ tampi [Pg.165] jānāpessāmī’ti tava santikaṃ āgatosmī’’ti yaṃ vuttaṃ, tadanantaranti attho. ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་དང་། སྐྱེ་བ། མངོན་པར་འབྱུང་བ། མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པ། ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་རྣམས་སུ་སྔ་ལྟས་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་པོ་རྣམས་བྱུང་ནས་མྱུར་དུ་ཡལ་བར་འགྱུར་ཞིང་ཡུན་རིང་དུ་མི་གནས་ལ། ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བའི་སྐབས་སུ་ནི་དེ་དག་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་ཤིང་ཡུན་རིང་དུ་གནས་ནས་འགག་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “དཔག་ཚད་སྟོང་ཕྲག་གསུམ་ཡོད་པའི་གངས་རི་ལ་དུས་མ་ཡིན་པར་མེ་ཏོག་བཞད་པ་མཐོང་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“དཔུང་ཚོགས་ཀྱི་མཆོག་”ཅེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་དཔུང་ཚོགས་སོ། །“ཅིའི་ཕྱིར་མེ་ཏོག་བཞད་པའི་དངོས་པོ་ཤེས་སམ་”ཞེས་པ་ནི། རྒྱུ་མཚན་གང་གིས་གངས་རི་ལ་མེ་ཏོག་བཞད་པའི་དངོས་པོ་ཤེས་སམ་། རྒྱུ་མཚན་གང་གིས་དུས་མ་ཡིན་པར་མེ་ཏོག་བཞད་པའི་ཆོ་འཕྲུལ་འདི་བྱུང་བ་དེ་ཤེས་སམ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན། །“དེ་བསྐོར་བའི་དངོས་པོ་”ཞེས་པ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་དེ་བསྐོར་བའི་དངོས་པོའོ། །“སྒྲ་ལ་མཚན་མར་བཟུང་”ཞེས་པ་ནི་སྒྲ་ལ་རྣམ་པ་རིག་པར་བྱས་པའོ། །“དེ་ནས་”ཞེས་པ་ནི། “བདག་གིས་ ‘འཆི་མེད་ཀྱི་ཆོས་འདི་ཁྱོད་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ་’ ཞེས་ཁྱོད་ཀྱི་དྲུང་དུ་འོངས་སོ་”ཞེས་གསུངས་པ་དེའི་རྗེས་ཐོགས་སུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། Sātāgiro hemavatassa buddhuppādaṃ kathetvā taṃ bhagavato santikaṃ ānetukāmo ‘‘ajja pannaraso’’tiādigāthamāha. Tattha (su. ni. aṭṭha. 1.153) ajjāti ayaṃ rattindivo pakkhagaṇanato pannaraso, upavasitabbato uposatho. Tīsu vā uposathesu ajja pannaraso uposatho, na cātuddasiuposatho, na sāmaggīuposatho. Divi bhavāni dibbāni, dibbāni ettha atthīti dibbāni. Kāni tāni? Rūpāni. Tañhi rattiṃ devānaṃ dasasahassilokadhātuto sannipatitānaṃ sarīravatthābharaṇavimānappabhāhi abbhādiupakkilesavirahitāya candappabhāya ca sakalajambudīpo alaṅkato ahosīti ativiya alaṅkato ca parivisuddhidevassa bhagavato sarīrappabhāya. Tenāha – ‘‘dibbā ratti upaṭṭhitā’’ti. སཱ་ཏཱ་གི་རིས་གངས་ཅན་པ་ལ་སངས་རྒྱས་འཇིག་རྟེན་དུ་བྱོན་པ་བཤད་ནས། ཁོང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དྲུང་དུ་ཁྲིད་པར་འདོད་དེ། “དེ་རིང་བཅོ་ལྔ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“དེ་རིང་”ཞེས་པ་ནི། ཟླ་ཕྱེད་བརྩི་བའི་སྒོ་ནས་ཉིན་མཚན་འདི་ནི་བཅོ་ལྔ་པ་ཡིན་ལ། གསོ་སྦྱོང་བྱ་བའི་ཕྱིར་གསོ་སྦྱོང་ངོ་། །ཡང་ན་གསོ་སྦྱོང་གསུམ་གྱི་ནང་ནས་དེ་རིང་ནི་བཅོ་ལྔའི་གསོ་སྦྱོང་ཡིན་གྱི། བཅུ་བཞིའི་གསོ་སྦྱོང་མ་ཡིན་ཞིང་། མཐུན་པའི་གསོ་སྦྱོང་ཡང་མ་ཡིན་ནོ། །ལྷ་ཡུལ་ན་ཡོད་པས་ལྷའིའོ། །འདི་ན་ལྷའི་ཡོད་པས་ལྷའིའོ། །དེ་དག་གང་ཞེ་ན། གཟུགས་རྣམས་སོ། །དེའི་མཚན་མོ་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ནས་འདུས་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ལུས་དང་། གོས་དང་། རྒྱན་དང་། གཞལ་ཡས་ཁང་གི་འོད་ཟེར་རྣམས་དང་། སྤྲིན་ལ་སོགས་པའི་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་དང་བྲལ་བའི་ཟླ་བའི་འོད་ཟེར་གྱིས་འཛམ་བུའི་གླིང་མཐའ་དག་བརྒྱན་པར་གྱུར་ཏོ། །ལྷག་པར་དུ་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་ལྷ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྐུའི་འོད་ཟེར་གྱིས་བརྒྱན་པར་གྱུར་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་“ལྷའི་མཚན་མོ་ཉེ་བར་གནས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། Evaṃ rattiguṇavaṇṇanāpadesenapi sahāyassa cittaṃ pasādaṃ janento buddhuppādaṃ kathetvā āha – ‘‘anomanāmaṃ satthāraṃ, handa passāma gotama’’nti. Tattha anomehi alāmakehi sabbākāraparipūrehi guṇehi nāmaṃ assāti anomanāmo. Tathā hissa ‘‘bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho’’tiādinā (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddeso 97; paṭi. ma. 1.162) nayena buddhoti anomehi guṇehi nāmaṃ. ‘‘Bhaggarāgoti bhagavā, bhaggadosoti bhagavā’’tiādinā (mahāni. 84) nayena bhagavāti anomehi guṇehi nāmaṃ. Esa nayo ‘‘arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno’’tiādīsu. Diṭṭhadhammikādiatthehi devamanusse anusāsati ‘‘imaṃ pajahatha, imaṃ samādāya vattathā’’ti satthā. Taṃ anomanāmaṃ satthāraṃ. Handāti vacasāyatthe nipāto. Passāmāti tena attānaṃ saha saṅgahetvā paccuppannabahuvacanaṃ. Gotamanti gotamagottaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘satthā, na satthā’’ti mā vimatiṃ akāsi, ekantabyavasito hutvāva ehi passāma gotamanti. དེ་ལྟར་མཚན་མོའི་ཡོན་ཏན་བསྔགས་པའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་གྲོགས་པོའི་སེམས་ལ་དད་པ་སྐྱེད་ཅིང་སངས་རྒྱས་བྱོན་པ་བཤད་ནས། “མཚན་མཆོག་ལྡན་པའི་སྟོན་པ་གཽ་ཏ་མ་ལ། ཚུར་རོ་བལྟ་བར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“མཚན་མཆོག་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི། དམན་པ་མ་ཡིན་པ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་མཚན་པ་སྟེ་མཚན་མཆོག་ལྡན་པའོ། །འདི་ལྟར་ཁོང་གི་“བདེན་པ་རྣམས་རྟོགས་པས་སངས་རྒྱས་སོ། །སྐྱེ་དགུ་རྣམས་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་སངས་རྒྱས་སོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སངས་རྒྱས་ཞེས་པ་ནི་དམན་པ་མ་ཡིན་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཚན་ནོ། །“འདོད་ཆགས་བཅོམ་པས་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། །ཞེ་སྡང་བཅོམ་པས་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཞེས་པ་ནི་དམན་པ་མ་ཡིན་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་མཚན་ནོ། །ཚུལ་འདི་ནི་“དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་རིག་པ་དང་ཞབས་སུ་ལྡན་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལའང་སྦྱར་རོ། །ཚེ་འདི་ལ་སོགས་པའི་དོན་གྱིས་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ལ། “འདི་སྤོངས་ཤིག འདི་བླངས་ཏེ་སྤྱོད་ཅིག་”ཅེས་གདམས་ངག་སྟོན་པས་ན་སྟོན་པའོ། །མཚན་མཆོག་ལྡན་པའི་སྟོན་པ་དེ་ལའོ། །“ཚུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི་སྐུལ་བའི་ཚིག་གི་ཕྲད་དོ། །“བལྟ་བར་བྱའོ་”ཞེས་པ་ནི་དེས་རང་ཉིད་ཀྱང་མཉམ་དུ་བསྡུས་ཏེ་ད་ལྟ་བའི་མང་ཚིག་གོ །“གཽ་ཏ་མ་”ཞེས་པ་ནི་གཽ་ཏ་མའི་རིགས་སོ། །འདི་སྐད་བཤད་པ་ཡིན་ཏེ། “སྟོན་པ་ཡིན་ནམ་མིན་”ཞེས་ཐེ་ཚོམ་མ་བྱེད་པར། ངེས་པ་ཁོ་ན་བཟུང་སྟེ་ཚུར་ཤོག་གཽ་ཏ་མ་ལ་བལྟ་བར་བྱའོ་ཞེས་པའོ། ། Evaṃ vutte hemavato ‘‘ayaṃ sātāgiro ‘anomanāmaṃ satthāra’nti bhaṇanto tassa sabbaññutaṃ pakāseti, sabbaññuno ca dullabhā loke, sabbaññupaṭiññehi pūraṇādisadiseheva loko upadduto. So pana yadi sabbaññū, addhā tādilakkhaṇaṃ patto bhavissati, tena evaṃ gahessāmī’’ti [Pg.166] cintetvā tādilakkhaṇaṃ pucchanto āha – ‘‘kacci mano’’tiādi. Tattha kaccīti pucchā. Manoti cittaṃ. Supaṇihitoti suṭṭhu ṭhapito acalo asampavedhī. Sabbesu bhūtesu sabbabhūtesu. Tādinoti tādilakkhaṇaṃ pattasseva sato. Pucchā eva vā ayaṃ ‘‘so tava satthā sabbabhūtesu tādī, udāhu no’’ti. Iṭṭhe aniṭṭhecāti evarūpe ārammaṇe. Saṅkappāti vitakkā. Vasīkatāti vasaṃ gamitā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ taṃ satthāraṃ vadasi, tassa te satthuno kacci tādilakkhaṇaṃ sampattassa sato sabbabhūtesu mano supaṇihito, udāhu yāva paccayaṃ na labhati, tāva supaṇihito viya khāyati. So vā te satthā kacci sabbabhūtesu sattesu tādī, udāhu no, ye ca iṭṭhāniṭṭhesu ārammaṇesu rāgadosavasena saṅkappā uppajjeyyuṃ, tyāssa kacci vasīkatā, udāhu kadāci tesampi vasena vattatīti. དེ་སྐད་སྨྲས་པ་དང་། གངས་ཅན་པས་ “རི་སེར་འདིས་ ‘མཚན་མཆོག་ལྡན་པའི་སྟོན་པ་’ ཞེས་སྨྲ་བས་ཁོང་གི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་ལ། འཇིག་རྟེན་ན་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ནི་རྙེད་པར་དཀའ་ཞིང་། ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་རྫོགས་བྱེད་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པར་ཁས་ཆེ་བ་དག་གིས་འཇིག་རྟེན་འདི་གཙེས་སོ། །གལ་ཏེ་ཁོང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཡིན་ན། ངེས་པར་དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ཐོབ་པར་འགྱུར་བས། ངས་འདི་ལྟར་བརྟག་པར་བྱའོ་”སྙམ་དུ་བསམས་ནས། དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་མཚན་ཉིད་འདྲི་བའི་ཕྱིར། “ཅི་ཞིག་ཡིད་”ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“ཅི་ཞིག་”ཅེས་པ་ནི་འདྲི་བའོ། །“ཡིད་”ཅེས་པ་ནི་སེམས་སོ། །“ལེགས་པར་གནས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་གནས་ཤིང་མི་གཡོ་བ་དང་མི་འཁྲུག་པའོ། །“སྐྱེ་བོ་ཐམས་ཅད་ལ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལའོ། །“དེ་བཞིན་ཉིད་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ཐོབ་པ་ཉིད་ལའོ། །ཡང་ན་འདི་ནི་“ཁྱོད་ཀྱི་སྟོན་པ་དེ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་མངའ་འམ་འོན་ཏེ་མི་མངའ་”ཞེས་འདྲི་བ་ཉིད་དོ། །“ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟ་བུའི་ཡུལ་ལའོ། །“རྣམ་པར་རྟོག་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྟོག་པ་རྣམས་སོ། །“དབང་དུ་བྱས་པ་”ཞེས་པ་ནི་དབང་དུ་གྱུར་པའོ། །འདི་སྐད་བཤད་པ་ཡིན་ཏེ། ཁྱོད་ཀྱིས་སྟོན་པ་གང་ལ་སྨྲ་བ་དེ། དེ་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ཐོབ་པའི་སྟོན་པ་དེའི་ཡིད་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་ལེགས་པར་གནས་སམ། འོན་ཏེ་རྐྱེན་མ་རྙེད་པའི་བར་དུ་ལེགས་པར་གནས་པ་ལྟར་སྣང་བ་ཙམ་ཡིན། ཡང་ན་ཁྱོད་ཀྱི་སྟོན་པ་དེ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་མངའ་འམ་མི་མངའ། ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་ཡུལ་རྣམས་ལ་འདོད་ཆགས་དང་ཞེ་སྡང་གི་དབང་གིས་རྣམ་པར་རྟོག་པ་གང་དག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དེ་དག་ཁོང་གིས་དབང་དུ་མཛད་དམ། འོན་ཏེ་རེས་འགའ་དེ་དག་གི་དབང་དུ་འགྱུར་རམ་ཞེས་པའོ། ། Tīṇi vassānīti soṇassa pabbajitadivasato paṭṭhāya tīṇi vassāni. Tadā kira bhikkhū yebhuyyena majjhimadeseyeva vasiṃsu, tasmā tattha katipayā eva ahesuṃ. Te ca ekasmiṃ nigame eko dveti evaṃ visuṃ visuṃ vasiṃsu, therānañca katipaye bhikkhū ānetvā aññesu ānīyamānesu pubbaṃ ānītā kenacideva karaṇīyena pakkamiṃsu, kañci kālaṃ āgametvā puna tesu ānīyamānesu itare pakkamiṃsu, evaṃ punappunaṃ ānayanena sannipāto cireneva ahosi, thero ca tadā ekavihārī ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘tīṇi vassāni gaṇaṃ pariyesitvā’’ti. Tīṇi vassānīti ca accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. Satthu adhippāyaṃ ñatvāti attano āṇāpaneneva ‘‘iminā saddhiṃ ekagandhakuṭiyaṃ vasitukāmo bhagavā’’ti satthu adhippāyaṃ jānitvā. Bhagavā kira yena saddhiṃ ekagandhakuṭiyaṃ vasitukāmo, tassa senāsanapaññattiyaṃ ānandattheraṃ āṇāpeti. “ལོ་གསུམ་”ཞེས་པ་ནི་སོ་ཎ་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་ཉིན་མོ་ནས་བཟུང་སྟེ་ལོ་གསུམ་མོ། །དེའི་ཚེ་དགེ་སློང་རྣམས་ཕལ་ཆེར་ཡུལ་དབུས་ཁོ་ན་ན་གནས་པས། དེར་ནི་ཉུང་ངུ་ཞིག་ལས་མེད་དོ། །དེ་དག་ཀྱང་གྲོང་རྡལ་གཅིག་ཏུ་གཅིག་གམ་གཉིས་ཤིག་འདི་ལྟར་སོ་སོར་གནས་སོ། །གནས་བརྟན་རྣམས་ཀྱིས་དགེ་སློང་ཉུང་ངུ་ཞིག་བཀུག་ནས་གཞན་དག་འགུགས་པའི་སྐབས་སུ། སྔོན་དུ་བཀུག་པ་རྣམས་བྱ་བ་འགའ་ཞིག་གིས་གཤེགས་སོ། །དུས་ཅུང་ཟད་ཅིག་བསྒུགས་ནས་སླར་ཡང་དེ་དག་འགུགས་པའི་སྐབས་སུ་གཞན་དག་གཤེགས་སོ། །དེ་ལྟར་ཡང་དང་ཡང་དུ་བཀུག་པས་འདུ་བ་ནི་ཡུན་རིང་པོ་ཞིག་ནས་བྱུང་ལ། གནས་བརྟན་དེའི་ཚེ་གཅིག་པུར་གནས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“ལོ་གསུམ་དུ་དགེ་འདུན་བཙལ་ནས་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“ལོ་གསུམ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་ཆགས་པའི་སྦྱོར་བ་ལ་ལས་ཀྱི་སྒྲའོ། །“སྟོན་པའི་དགོངས་པ་ཤེས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་རང་ལ་བཀའ་སྩལ་པ་ཉིད་ཀྱིས་“བཅོམ་ལྡན་འདས་འདི་དང་ལྷན་ཅིག་གཙང་ཁང་གཅིག་ཏུ་བཞུགས་པར་བཞེད་དོ་”ཞེས་སྟོན་པའི་དགོངས་པ་ཤེས་ནས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་གང་དང་ལྷན་ཅིག་གཙང་ཁང་གཅིག་ཏུ་བཞུགས་པར་བཞེད་པ་དེའི་གནས་མལ་བཤམ་པར་གནས་བརྟན་ཀུན་དགའ་བོ་ལ་བཀའ་སྩལ་ཏོ། ། Ajjhokāse vītināmetvāti ajjhokāse nisajjāya vītināmetvā. Yasmā bhagavā āyasmato soṇassa samāpattisamāpajjanena paṭisanthāraṃ karonto sāvakasādhāraṇā sabbā samāpattiyo anulomappaṭilomaṃ samāpajjanto bahudeva rattiṃ ajjhokāse nisajjāya vītināmetvā pāde pakkhāletvā vihāraṃ pāvisi, tasmā āyasmāpi soṇo bhagavato adhippāyaṃ ñatvā tadanurūpaṃ sabbā tā samāpattiyo [Pg.167] samāpajjanto bahudeva rattiṃ ajjhokāse nisajjāya vītināmetvā pāde pakkhāletvā vihāraṃ pāvisīti vadanti. Pavisitvā ca bhagavatā anuññāto cīvaratirokaraṇiyaṃ katvā bhagavato pādapasse nisajjāya vītināmesi. Ajjhesīti āṇāpesi. Paṭibhātu taṃ bhikkhu dhammo bhāsitunti bhikkhu tuyhaṃ dhammo bhāsituṃ upaṭṭhātu, ñāṇamukhaṃ āgacchatu, yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ bhaṇāhīti attho. Aṭṭhakavaggiyānīti aṭṭhakavaggabhūtāni kāmasuttādisoḷasasuttāni (mahāni. 1). Suggahitoti sammā uggahito. Sabbe vare yācīti vinayadharapañcamena gaṇena upasampadā dhuvanhānaṃ cammattharaṇaṃ gaṇaṅgaṇūpāhanaṃ cīvaravippavāsoti ime pañca vare yāci. Sutte āgatamevāti udānapāḷiyaṃ āgatasuttaṃ sandhāya vadati. “བླ་གབ་མེད་པར་དུས་འདས་པར་བྱས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་བླ་གབ་མེད་པར་བསྡད་དེ་དུས་འདས་པར་བྱས་ནས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཚེ་དང་ལྡན་པ་སོ་ཎ་ལ་སྙོམས་འཇུག་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་སྒོ་ནས་བསུ་བ་མཛད་ཅིང་། ཉན་ཐོས་དང་ཐུན་མོང་བའི་སྙོམས་འཇུག་ཐམས་ཅད་ལ་ལུགས་མཐུན་དང་ལུགས་ལྡོག་གི་སྒོ་ནས་སྙོམས་པར་འཇུག་བཞིན་དུ། མཚན་མོ་ཕལ་ཆེར་བླ་གབ་མེད་པར་བསྡད་དེ་དུས་འདས་པར་བྱས་ནས་ཞབས་བསིལ་ཏེ་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་གཤེགས་པའི་ཕྱིར། ཚེ་དང་ལྡན་པ་སོ་ཎས་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དགོངས་པ་ཤེས་ནས་དེ་དང་མཐུན་པར་སྙོམས་འཇུག་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་བཞིན་དུ། མཚན་མོ་ཕལ་ཆེར་བླ་གབ་མེད་པར་བསྡད་དེ་དུས་འདས་པར་བྱས་ནས་ཞབས་བསིལ་ཏེ་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་ཞུགས་སོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །ཞུགས་ནས་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གནང་བ་མཛད་དེ་ཆོས་གོས་ཀྱིས་ཡོལ་བ་བྱས་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཞབས་དྲུང་དུ་བསྡད་དེ་དུས་འདས་པར་བྱས་སོ། །“གསོལ་བ་བཏབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་བཀའ་སྩལ་པའོ། །“དགེ་སློང་ཁྱོད་ལ་ཆོས་སྨྲ་བར་སྤོབས་པར་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་པ་ནི། དགེ་སློང་ཁྱོད་ལ་ཆོས་སྨྲ་བའི་སྤོབས་པ་ཉེ་བར་གནས་པར་གྱུར་ཅིག ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྒོ་རུ་འོངས་ཏེ་ཇི་ལྟར་ཐོས་པ་དང་ཇི་ལྟར་བཟུང་བའི་ཆོས་སྨྲོས་ཤིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཚོམས་བརྒྱད་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་ཚོམས་བརྒྱད་པར་གྱུར་པའི་འདོད་པའི་མདོ་ལ་སོགས་པ་མདོ་ཚན་བཅུ་དྲུག་པོའོ། །“ལེགས་པར་བཟུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་བཟུང་བའོ། །“གསོལ་བ་ཐམས་ཅད་བཏབ་པ་”ཞེས་པ་ནི། འདུལ་བ་འཛིན་པ་ལྔ་པའི་དགེ་འདུན་གྱིས་བསྙེན་པར་རྫོགས་པ་དང་། རྟག་ཏུ་ཁྲུས་བྱེད་པ། པགས་པའི་གདན་གདིང་བ། ལྷམ་གྱི་བྱེ་བྲག་གྱོན་པ། ཆོས་གོས་དང་བྲལ་བར་གནས་པ་སྟེ་གསོལ་བ་ལྔ་པོ་འདི་དག་བཏབ་པའོ། །“མདོ་ལས་བྱུང་བ་ཉིད་”ཅེས་པ་ནི་ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་སྡེའི་མདོ་ལས་བྱུང་བ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། ། Sīvalittheravatthu གནས་བརྟན་སཱི་བ་ལིའི་གཏམ་རྒྱུད། 207. Navame sākacchitvā sākacchitvāti raññā saddhiṃ paṭivirujjhanavasena punappunaṃ sākacchaṃ katvā. Guḷadadhinti patthinnaṃ guḷasadisaṃ kaṭhinadadhiṃ. Atiañchitunti ativiya ākaḍḍhituṃ. Kañjiyaṃ vāhetvāti dadhimatthuṃ pavāhetvā, parissāvetvāti attho. ‘‘Dadhito kañjiyaṃ gahetvā’’tipi pāṭho. Nanti suppavāsaṃ. Bījapacchiṃ phusāpentīti iminā sambandho. Yāva na ukkaḍḍhantīti yāva dāne na ukkaḍḍhanti, dātukāmāva hontīti adhippāyo mahādukkhaṃ anubhosīti pasavanibandhanaṃ mahantaṃ dukkhaṃ anubhosi. Sāmikaṃ āmantetvāti sattāhaṃ mūḷhagabbhā tibbāhi kharāhi dukkhavedanāhi phuṭṭhā ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavā, yo imassa evarūpassa dukkhassa pahānāya dhammaṃ deseti. Suppaṭipanno vata tassa bhagavato sāvakasaṅgho, yo imassa evarūpassa dukkhassa pahānāya paṭipanno. Susukhaṃ vata nibbānaṃ, yatthidaṃ evarūpaṃ dukkhaṃ na saṃvijjatī’’ti (udā. 18) imehi tīhi vitakkehi taṃ dukkhaṃ adhivāsentī satthu santikaṃ pesetukāmatāya sāmikaṃ āmantetvā. Pure maraṇāti maraṇato puretarameva. Iṅgitanti ākāraṃ. Jīvitabhattanti jīvitasaṃsaye dātabbabhattaṃ. Sabbakammakkhamo ahosīti sattavassikehi dārakehi kātabbaṃ yaṃ kiñci kammaṃ kātuṃ samatthatāya sabbassa kammassa khamo ahosi. Teneva so sattāhaṃ mahādāne [Pg.168] dīyamāne jātadivasato paṭṭhāya dhammakaraṇaṃ ādāya saṅghassa udakaṃ parissāvetvā adāsi. ༢༠༧. དགུ་པ་ལ་“བགྲོས་ཤིང་བགྲོས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་པོ་དང་ལྷན་ཅིག་མི་མཐུན་པའི་སྒོ་ནས་ཡང་དང་ཡང་དུ་བགྲོས་པ་བྱས་ནས་སོ། །“ཞོ་མཁྲེགས་པོ་བུར་ལྟ་བུ་”ཞེས་པ་ནི་བུར་ལྟ་བུའི་ཞོ་སྐྱ་མཁྲེགས་པོའོ། །“ལྷག་པར་འཐེན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་འཐེན་པའོ། །“ཞོ་ཆུ་ཕྱུང་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ཞོའི་ཁུ་བ་ཕྱུང་སྟེ་བཙགས་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཞོ་ལས་ཞོ་ཆུ་བླངས་ནས་”ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དོ། །“འདི་ལ་”ཞེས་པ་ནི་སུཔྤ་བཱ་སཱ་ལའོ། །“ས་བོན་གྱི་སློ་མ་ལ་རེག་ཏུ་བཅུག་ནས་”ཞེས་པ་ནི་འདི་དང་འབྲེལ་ལོ། །“ཇི་སྲིད་དུ་ཕྱིར་མི་འཐེན་པའི་བར་དུ་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྲིད་དུ་སྦྱིན་པ་ལ་ཕྱིར་མི་འཐེན་པར་སྦྱིན་པར་འདོད་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་བར་དུ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“སྡུག་བསྔལ་ཆེན་པོ་མྱོང་བར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི་བཙས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་སྡུག་བསྔལ་ཆེན་པོ་མྱོང་བར་གྱུར་ཏོ། །“ཁྱོ་ལ་བོས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ཞག་བདུན་གྱི་བར་དུ་མངལ་ལོག་སྟེ་དྲག་པོ་དང་རྩུབ་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བས་གཟིར་བས། “བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ནི་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཏེ། གང་གིས་འདི་ལྟ་བུའི་སྡུག་བསྔལ་འདི་སྤང་བའི་ཕྱིར་ཆོས་སྟོན་པའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་དེའི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་དགེ་འདུན་ནི་ལེགས་པར་ཞུགས་པ་སཏེ། གང་དག་འདི་ལྟ་བུའི་སྡུག་བསྔལ་འདི་སྤང་བའི་ཕྱིར་ཞུགས་པའོ། །མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་བདེ་བ་སྟེ། གང་ན་འདི་ལྟ་བུའི་སྡུག་བསྔལ་འདི་མི་དམིགས་པའོ། །”ཞེས་བྱ་བའི་རྟོག་པ་གསུམ་པོ་འདི་དག་གིས་སྡུག་བསྔལ་དེ་བཟོད་པར་བྱེད་ཅིང་། སྟོན་པའི་དྲུང་དུ་གཏོང་བར་འདོད་པས་ཁྱོ་ལ་བོས་ནས་སོ། །“མ་ཤི་བའི་སྔོན་དུ་”ཞེས་པ་ནི་འཆི་བ་ལས་སྔ་བར་ཉིད་དོ། །“བརྡ་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པའོ། །“སྲོག་གི་ཟས་”ཞེས་པ་ནི་སྲོག་གི་ཉེན་ཁའི་སྐབས་སུ་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཟས་སོ། །“བྱ་བ་ཐམས་ཅད་ལ་བཟོད་པར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི་ལོ་བདུན་ལོན་པའི་བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བྱ་བའི་བྱ་བ་གང་ཅི་ཡང་བྱེད་ནུས་པས་བྱ་བ་ཐམས་ཅད་ལ་བཟོད་པར་གྱུར་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་ཁོང་གིས་ཞག་བདུན་གྱི་སྦྱིན་པ་ཆེན་པོ་གཏོང་བའི་སྐབས་སུ། སྐྱེས་པའི་ཉིན་མོ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཆུ་ཚགས་བཟུང་ནས་དགེ་འདུན་གྱི་ཆུ་བཙགས་ཏེ་ཕུལ་ལོ། ། Yomantiādigāthāya ‘‘yo bhikkhu imaṃ rāgapalipathañceva kilesaduggañca saṃsāravaṭṭañca catunnaṃ saccānaṃ appaṭivijjhanakamohañca atīto cattāro oghe tiṇṇo hutvā pāraṃ anuppatto, duvidhena jhānena jhāyī, taṇhāya abhāvena anejo, kathaṃkathāya abhāvena akathaṃkathī, upādānānaṃ abhāvena anupādiyitvā kilesanibbānena nibbuto, tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmī’’ti attho. “གང་ཞིག་”ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ནི། “དགེ་སློང་གང་ཞིག་འདོད་ཆགས་ཀྱི་འདམ་རྫབ་འདི་དང་། ཉོན་མོངས་པའི་གཡང་ས་དང་། འཁོར་བའི་འཁོར་ལོ་དང་། བདེན་པ་བཞི་མ་རྟོགས་པའི་གཏི་མུག་རྣམས་ལས་འདས་ཤིང་། ཆུ་བོ་བཞི་ལས་བརྒལ་ཏེ་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་དང་། བསམ་གཏན་རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱིས་བསམ་གཏན་བྱེད་པ་དང་། སྲེད་པ་མེད་པས་མི་གཡོ་བ་དང་། ཐེ་ཚོམ་མེད་པས་ཐེ་ཚོམ་དང་བྲལ་བ་དང་། ཉེ་བར་ལེན་པ་མེད་པས་ཉེ་བར་མ་བཟུང་བར་ཉོན་མོངས་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དེ་ལ། བདག་གིས་བྲམ་ཟེ་ཞེས་བརྗོད་དོ་”ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། Sabbesaṃyeva pana kesānaṃ oropanañca arahattasacchikiriyā ca apacchāapurimā ahosīti iminā therassa khuraggeyeva arahattuppatti dīpitā. Ekacce pana ācariyā evaṃ vadanti ‘‘heṭṭhā vuttanayena dhammasenāpatinā ovāde dinne ‘yaṃ mayā kātuṃ sakkā, tamahaṃ jānissāmī’ti pabbajitvā vipassanākammaṭṭhānaṃ gahetvā taṃ divasaṃyeva aññataraṃ vicittaṃ kuṭikaṃ disvā pavisitvā mātukucchiyaṃ satta vassāni attanā anubhūtadukkhaṃ anussaritvā tadanusārena atītānāgate ñāṇaṃ nentassa ādittā viya tayo bhavā upaṭṭhahiṃsu. Ñāṇassa paripākaṃ gatattā vipassanāvīthiṃ otaritvā tāvadeva maggappaṭipāṭiyā sabbepi āsave khepento arahattaṃ pāpuṇī’’ti. Ubhayathāpi therassa arahattuppattiyeva pakāsitā, thero pana pabhinnappaṭisambhido chaḷabhiñño ahosi. སྐྲ་ཐམས་ཅད་བྲེགས་པ་དང་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་མངོན་དུ་བྱས་པ་གཉིས་སྔ་ཕྱི་མེད་པར་བྱུང་བས། འདིས་ནི་གནས་བརྟན་གྱིས་སྤུ་གྲིའི་རྩེ་མོ་ཉིད་ལས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་བསྟན་ཏོ། །འོན་ཀྱང་སློབ་དཔོན་ཁ་ཅིག་ནི་འདི་སྐད་དུ། 'གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཆོས་ཀྱི་སྡེ་དཔོན་གྱིས་གདམས་ངག་གནང་བ་ན། "བདག་གིས་ཅི་ཞིག་བྱ་ནུས་པ་དེ་བདག་གིས་ཤེས་པར་བྱའོ།" ཞེས་བསམས་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིང་། ལྷག་མཐོང་གི་ལས་བྱེད་པ་བཟུང་ནས། ཉིན་མོ་དེ་ཉིད་ལ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་གཙུག་ལག་ཁང་ཞིག་མཐོང་ནས་དེར་ཞུགས་ཏེ། རང་ཉིད་ཀྱིས་མངལ་གྱི་གནས་སུ་ལོ་བདུན་གྱི་བར་དུ་མྱོང་བའི་སྡུག་བསྔལ་རྗེས་སུ་དྲན་ཞིང་། དེ་ལ་བརྟེན་ནས་འདས་པ་དང་མ་འོངས་པའི་ཡེ་ཤེས་བསྐྱེད་པ་ན། སྲིད་པ་གསུམ་པོ་འབར་བ་བཞིན་དུ་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་ཏོ། །ཡེ་ཤེས་ཡོངས་སུ་སྨིན་པའི་ཕྱིར་ལྷག་མཐོང་གི་ལམ་ལ་ཞུགས་ཏེ། དེ་མ་ཐག་ཏུ་ལམ་གྱི་རིམ་པས་ཟག་པ་ཐམས་ཅད་ཟད་པར་བྱས་ནས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་བོ།' ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚུལ་གཉིས་ཀ་ལས་གནས་བརྟན་གྱིས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱས་ལ། གནས་བརྟན་དེ་ནི་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་བྱེ་བྲག་ཏུ་ཕྱེ་བ་དང་མངོན་ཤེས་དྲུག་དང་ལྡན་པ་ཞིག་གོ། Vakkalittheravatthu གནས་བརྟན་ཝཀྐ་ལིའི་གཏམ་རྒྱུད། 208. Dasame āhārakaraṇavelanti bhojanakiccavelaṃ. Adhigacche padaṃ santanti saṅkhārūpasamaṃ sukhanti laddhanāmaṃ santaṃ padaṃ nibbānaṃ adhigaccheyya. Paṭhamapādena pabbate ṭhitoyevāti paṭhamena pādena gijjhakūṭe pabbate ṭhitoyeva. Sesamettha suviññeyyameva. ༢༠༨. བཅུ་པ་ལས། 'ཨཱཧཱརཀརཎཝེལཱ' (ཟས་ཟ་བའི་དུས) ཞེས་པ་ནི་བཟའ་བཏུང་གི་བྱ་བའི་དུས་སོ། །'ཨདྷིགཙྪེ པདཾ སནྟཾ' (ཞི་བའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་འགྱུར) ཞེས་པ་ནི་འདུ་བྱེད་ཉེ་བར་ཞི་བའི་བདེ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ཐོབ་པའི་ཞི་བའི་གོ་འཕང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར་བའོ། །'པཐམཔཱདེན པབྦཏེ ཋིཏོཡེཝ' (རྐང་པ་དང་པོས་རི་ལ་ལངས་པ་ཉིད) ཞེས་པ་ནི་རྐང་པ་དང་པོས་བྱ་རྒོད་ཕུང་པོའི་རི་ལ་ལངས་པ་ཉིད་དོ། །འདིར་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། Dutiyaetadaggavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. མཆོག་ཉིད་ཀྱི་ཚན་པ་གཉིས་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 14. Etadaggavaggo (14) 3. Tatiyaetadaggavaggavaṇṇanā (༡༤) ༣. མཆོག་ཉིད་ཀྱི་ཚན་པ་གསུམ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། Rāhula-raṭṭhapālattheravatthu གནས་བརྟན་སྒྲ་གཅན་འཛིན་དང་ཡུལ་སྐྱོང་གི་གཏམ་རྒྱུད། 209-210. Tatiyassa [Pg.169] paṭhamadutiyesu tisso sikkhāti adhisīlaadhicittaadhipaññāsaṅkhātā tisso sikkhā. Cuddasa bhattacchede katvāti sattāhaṃ nirāhāratāya ekekasmiṃ divase dvinnaṃ bhattacchedānaṃ vasena cuddasa bhattacchede katvā. ༢༠༩-༢༡༠. གསུམ་པའི་དང་པོ་དང་གཉིས་པ་ལས། 'ཏིསྶོ སིཀྑཱ' (བསླབ་པ་གསུམ) ཞེས་པ་ནི་ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ལྷག་པའི་སེམས་དང་། ལྷག་པའི་ཤེས་རབ་ཅེས་བྱ་བའི་བསླབ་པ་གསུམ་མོ། །'ཙུདྡས བྷཏྟཙྪེདེ ཀཏྭཱ' (ཟས་ཐེངས་བཅུ་བཞི་བཅད་དེ) ཞེས་པ་ནི་ཞག་བདུན་གྱི་བར་དུ་ཟས་མ་ཟོས་པས། ཉིན་རེ་བཞིན་ཟས་ཐེངས་གཉིས་རེའི་དབང་གིས་ཟས་ཐེངས་བཅུ་བཞི་བཅད་པར་བྱས་ནས་སོ། ། Tesanti tesaṃ tāpasānaṃ. Lābubhājanādiparikkhāraṃ saṃvidhāyāti lābubhājanāditāpasaparikkhāraṃ saṃvidahitvā. Sapariḷāhakāyadhātukoti ussannapittatāya sapariḷāhakāyasabhāvo. Satasahassāti satasahassaparimāṇā. Satasahassaṃ parimāṇaṃ etesanti satasahassā uttarapadalopena yathā ‘‘rūpabhavo rūpa’’nti, atthiatthe vā akārapaccayo daṭṭhabbo. Pāṇātipātādiakusaladhammasamudācārasaṅkhāto āmagandho kuṇapagandho natthi etesanti nirāmagandhā, yathāvuttakilesasamudācārarahitāti attho. Kilesasamudācāro hettha ‘‘āmagandho’’ti vutto. Kiṃkāraṇā? Amanuññattā, kilesaasucimissattā, sabbhi jigucchitattā, paramaduggandhabhāvavahattā ca. Tathā hi ye ye ussannakilesā sattā, te te atiduggandhā honti. Teneva nikkilesānaṃ matasarīrampi duggandhaṃ na hoti. Dānaggaparivahanaketi dānaggadhuravahanake. Māpakoti divase divase parimitaparibbayadānavasena dhaññamāpako. 'ཏེསཾ' ཞེས་པ་ནི་དཀའ་ཐུབ་པ་དེ་དག་གིའོ། །'ལཱབུབྷཱཛནཱདིཔརིཀྑཱརཾ སཾཝིདྷཱཡ' ཞེས་པ་ནི་ཀུ་བའི་སྣོད་ལ་སོགས་པའི་དཀའ་ཐུབ་པའི་ཡོ་བྱད་རྣམས་བཤམས་ནས་སོ། །'སཔརིལཱཧཀཱཡདྷཱཏུཀོ' ཞེས་པ་ནི་མཁྲིས་པ་རྒྱས་པའི་ཕྱིར་ཚ་གདུང་དང་བཅས་པའི་ལུས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། །'སཏསཧསྶཱ' ཞེས་པ་ནི་འབུམ་གྱི་ཚད་དོ། །'འདི་དག་གི་ཚད་ནི་འབུམ་མོ' ཞེས་པ་ནི་ཚིག་ཕྱི་མ་བསྡུས་པའི་སྒོ་ནས་ 'སཏསཧསྶཱ' ཞེས་པ་སྟེ། དཔེར་ན། 'གཟུགས་ཀྱི་སྲིད་པ་ལ་གཟུགས་' ཞེས་པ་བཞིན་ནམ། ཡང་ན་ཡོད་པའི་དོན་དུ་ཡི་གེ་ 'ཨ་' ཡི་རྐྱེན་སྦྱར་བར་ལྟ་བར་བྱའོ། །སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་མི་དགེ་བའི་ཆོས་ཀྱི་ཀུན་སྤྱོད་དུ་བགྲང་བའི་དྲི་ང་བ་དང་རོ་མྱགས་ཀྱི་དྲི་མ་འདི་དག་ལ་མེད་པས་ན་ 'ནིརཱམགནྡྷཱ' (དྲི་ང་བ་མེད་པ) སྟེ། གོང་དུ་བཤད་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་ཀུན་སྤྱོད་དང་བྲལ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །འདིར་ཉོན་མོངས་པའི་ཀུན་སྤྱོད་ལ་ 'དྲི་ང་བ་' ཞེས་བཤད་དོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་ཕྱིར་དང་། ཉོན་མོངས་པའི་མི་གཙང་བ་དང་འདྲེས་པའི་ཕྱིར་དང་། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྨད་པའི་ཕྱིར་དང་། ཤིན་ཏུ་དྲི་ང་བའི་རང་བཞིན་འཛིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་ཉོན་མོངས་པ་རྒྱས་པའི་སེམས་ཅན་གང་དང་གང་ཡིན་པ་དེ་དག་ནི་ཤིན་ཏུ་དྲི་ང་བ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པ་རྣམས་ཀྱི་རོ་ལའང་དྲི་ང་བ་མི་འབྱུང་ངོ་། །'དཱནགྒཔརིཝཧནཀེ' ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་གཏོང་གི་ཁང་པའི་ཁུར་འཁུར་བ་ལའོ། །'མཱཔཀོ' ཞེས་པ་ནི་ཉིན་རེ་བཞིན་ཚོད་ཡོད་པའི་སྦྱིན་པའི་སྒོ་ནས་འབྲུ་འཇལ་བར་བྱེད་པའོ། ། Pāḷiyanti vinayapāḷiyaṃ. Migajātakaṃ āharitvā kathesīti atīte kira bodhisatto migayoniyaṃ nibbattitvā migagaṇaparivuto araññe vasati. Athassa bhaginī attano puttakaṃ upanetvā ‘‘bhātika imaṃ bhāgineyyaṃ migamāyaṃ sikkhāpehī’’ti āha. Bodhisatto ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā ‘‘gaccha tāta, asukavelāyaṃ nāma āgantvā sikkheyyāsī’’ti āha. So mātulena vuttavelaṃ anatikkamitvā taṃ upasaṅkamitvā migamāyaṃ sikkhi. So ekadivasaṃ vane vicaranto pāsena baddho baddharavaṃ viravi. Migagaṇo palāyitvā ‘‘putto te pāsena baddho’’ti tassa mātuyā ārocesi. Sā bhātu santikaṃ gantvā ‘‘bhātika bhāgineyyo [Pg.170] te migamāyaṃ sikkhāpito’’ti pucchi. Bodhisatto ‘‘mā tvaṃ puttassa kiñci pāpakaṃ āsaṅki, suggahitā tena migamāyā, idāni taṃ hāsayamāno āgacchissatī’’ti vatvā ‘‘migaṃ tipallattha’’ntiādimāha. 'པཱལིཡཾ' ཞེས་པ་ནི་འདུལ་བའི་གཞུང་ལའོ། །'མིགཛཱཏཀཾ ཨཱཧརིཏྭཱ ཀཐེསི' (རི་དྭགས་ཀྱི་སྐྱེས་རབས་དྲངས་ནས་གསུངས་སོ) ཞེས་པ་ནི། འདས་པའི་དུས་སུ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རི་དྭགས་ཀྱི་སྐྱེ་གནས་སུ་སྐྱེས་ཏེ། རི་དྭགས་ཀྱི་ཁྱུ་ཡིས་བསྐོར་ནས་ནགས་ཚལ་དུ་གནས་སོ། །དེ་ནས་ཁོང་གི་སྲིང་མོས་རང་གི་བུ་ཁྲིད་དེ་ 'ཕུ་བོ། ཚ་བོ་འདི་ལ་རི་དྭགས་ཀྱི་སྒྱུ་རྩལ་བསླབ་པར་མཛོད' ཞེས་སྨྲས་སོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ 'ལེགས་སོ' ཞེས་ཁས་བླངས་ནས། 'བུ་ལོང་ཞིག དུས་འདི་དང་འདི་ལྟ་བུ་ལ་འོངས་ཏེ་སློབ་ཅིག' ཅེས་གསུངས་སོ། །ཁོས་ཞང་པོས་བཤད་པའི་དུས་ལས་མ་འདས་པར་ཁོང་གི་དྲུང་དུ་སོང་ནས་རི་དྭགས་ཀྱི་སྒྱུ་རྩལ་བསླབས་སོ། །ཉིན་གཅིག་ཁོ་ནགས་སུ་རྒྱུ་བ་ན་ཞགས་པས་བཟུང་སྟེ་བཟུང་བའི་སྐད་ངན་བཏོན་ཏོ། །རི་དྭགས་ཀྱི་ཁྱུ་རྣམས་བྲོས་ནས་ཁོའི་མ་ལ། 'ཁྱོད་ཀྱི་བུ་ཞགས་པས་བཟུང་ངོ་' ཞེས་བཤད་དོ། །མོ་རང་གི་མིང་པོའི་དྲུང་དུ་སོང་ནས། 'མིང་པོ། ཁྱོད་ཀྱི་ཚ་བོ་ལ་རི་དྭགས་ཀྱི་སྒྱུ་རྩལ་བསླབས་སམ' ཞེས་དྲིས་སོ། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་ 'ཁྱོད་རང་གི་བུ་ལ་སྡུག་བསྔལ་གང་ཡང་འབྱུང་བར་མ་སེམས་ཤིག ཁོས་རི་དྭགས་ཀྱི་སྒྱུ་རྩལ་ལེགས་པར་བཟུང་ཡོད་པས། ད་ལྟ་ཁྱོད་དགོད་པར་བྱེད་བཞིན་དུ་འོངས་པར་འགྱུར་རོ' ཞེས་གསུངས་ནས། 'མིགཾ ཏིཔལླཏྠཾ' (རི་དྭགས་ཉལ་སྟངས་གསུམ་པ) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། Tattha miganti bhāgineyyamigaṃ. Tipallatthaṃ vuccati sayanaṃ, ubhohi passehi ujukameva ca nipannakavasena tīhākārehi pallatthaṃ assa, tīṇi vā pallatthāni assāti tipallattho, taṃ tipallatthaṃ. Anekamāyanti bahumāyaṃ bahuvañcanaṃ. Aṭṭhakkhuranti ekekasmiṃ pāde dvinnaṃ dvinnaṃ vasena aṭṭhahi khurehi samannāgataṃ. Aḍḍharattāpapāyinti purimayāmaṃ atikkamitvā majjhimayāme araññato āgamma pānīyassa pivanato aḍḍharatte āpaṃ pivatīti aḍḍharattāpapāyī. ‘‘Aḍḍharatte āpapāyi’’ntipi pāṭho. Mama bhāgineyyaṃ migaṃ ahaṃ sādhukaṃ migamāyaṃ uggaṇhāpesiṃ. Kathaṃ? Yathā ekena sotena chamāyaṃ assasanto chahi kalāhi atibhoti bhāgineyyo. Idaṃ vuttaṃ hoti – ayañhi tava puttaṃ tathā uggaṇhāpesiṃ, yathā ekasmiṃ uparimanāsikāsote vātaṃ sannirumbhitvā pathaviyaṃ allīnena ekena heṭṭhimanāsikāsotena tatheva chamāyaṃ assasanto chahi kalāhi luddakaṃ atibhoti, chahi koṭṭhāsehi ajjhottharati vañcetīti attho. Katamehi chahi? Cattāro pāde pasāretvā ekena passena seyyāya, khurehi tiṇapaṃsukhaṇanena, jivhāninnāmanena, udarassa uddhumātabhāvakaraṇena, uccārapassāvavissajjanena, vātassa nirumbhanenāti. Atha vā tathā naṃ uggaṇhāpesiṃ, yathā ekena sotena chamāyaṃ assasanto. Chahīti heṭṭhā vuttehi chahi kāraṇehi. Kalāhīti kalāyissati, luddakaṃ vañcessatīti attho. Bhotīti bhaginiṃ ālapati. Bhāgineyyoti evaṃ chahi kāraṇehi vañcakaṃ bhāgineyyaṃ niddisati. དེ་ལས། 'མིགཾ' ཞེས་པ་ནི་ཚ་བོ་རི་དྭགས་སོ། །'ཏིཔལླཏྠཾ' ཞེས་པ་ནི་ཉལ་སྟངས་ལ་བརྗོད་དེ། གློ་གཡས་གཡོན་གཉིས་ཀ་ནས་དྲང་པོར་ཉལ་བའི་དབང་གིས་ཉལ་སྟངས་གསུམ་དང་ལྡན་པའམ། ཡང་ན་ཉལ་སྟངས་གསུམ་ཡོད་པས་ན་ 'ཏིཔལླཏྠོ' (ཉལ་སྟངས་གསུམ་པ) སྟེ། དེ་ཉིད་དོ། །'ཨནེཀམཱཡཾ' ཞེས་པ་ནི་སྒྱུ་མང་པོ་དང་གཡོ་སྒྱུ་མང་པོ་དང་ལྡན་པའོ། །'ཨཊྛཀྑུརཾ' ཞེས་པ་ནི་རྐང་པ་རེ་རེ་ལ་རྨིག་པ་གཉིས་རེའི་དབང་གིས་རྨིག་པ་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའོ། །'ཨཌྜྷརཏྟཱཔཔཱཡི' ཞེས་པ་ནི་ཐུན་དང་པོ་འདས་ནས་ཐུན་བར་མ་ལ་ནགས་ནས་འོངས་ཏེ་ཆུ་འཐུང་བའི་ཕྱིར། ནམ་ཕྱེད་ལ་ཆུ་འཐུང་བ་ཉིད་དོ། །'ཨཌྜྷརཏྟེ ཨཱཔཔཱཡིཾ' ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་ཡང་ཡོད་དོ། །བདག་གིས་རང་གི་ཚ་བོ་རི་དྭགས་ལ་རི་དྭགས་ཀྱི་སྒྱུ་རྩལ་ལེགས་པར་བསླབས་སོ། །ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། སྣ་བུག་གཅིག་གིས་ས་ལ་དབུགས་གཏོང་བཞིན་དུ་ཚ་བོས་ཆ་ལག་དྲུག་གིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཏོ། །འདི་སྐད་བཤད་པ་ཡིན་ཏེ། བདག་གིས་ཁྱོད་ཀྱི་བུ་ལ་འདི་ལྟར་བསླབས་ཏེ། སྣ་བུག་གོང་མ་གཅིག་གི་དབུགས་བཀག་ནས། ས་ལ་སྦྱར་བའི་སྣ་བུག་འོག་མ་གཅིག་གིས་ས་ལ་དབུགས་གཏོང་བཞིན་དུ་ཆ་ལག་དྲུག་གིས་རྔོན་པ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཏེ། ཆ་ལག་དྲུག་གི་སྒོ་ནས་མགོ་གནོན་ཞིང་བསླུ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་ཐ་ཚིག་གོ། །དྲུག་པོ་གང་ཞེ་ན། རྐང་པ་བཞི་བརྐྱངས་ནས་གློ་གཅིག་གིས་ཉལ་བ་དང་། རྨིག་པས་རྩྭ་དང་ས་རྐོ་བ་དང་། ལྕེ་ཕྱིར་བསྣར་བ་དང་། ལྟོ་བ་སྦོས་པར་བྱེད་པ་དང་། བཤང་གཅི་འདོར་བ་དང་། དབུགས་འགོག་པ་རྣམས་སོ། །ཡང་ན། དེ་ལྟར་ཁོ་ལ་བསླབས་ཏེ། སྣ་བུག་གཅིག་གིས་ས་ལ་དབུགས་གཏོང་བཞིན་དུའོ། །'ཆཧི' ཞེས་པ་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་རྒྱུ་མཚན་དྲུག་གིས། །'ཀལཱཧི' ཞེས་པ་ནི་སྒྱུ་རྩལ་སྟོན་པར་འགྱུར་ཏེ། རྔོན་པ་བསླུ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་ཐ་ཚིག་གོ། །'བྷོཏི' ཞེས་པ་ནི་སྲིང་མོ་ལ་བོས་པའོ། །'བྷཱགིནེཡ྄ཡོ' ཞེས་པས་ནི་འདི་ལྟར་རྒྱུ་མཚན་དྲུག་གིས་བསླུ་བར་བྱེད་པའི་ཚ་བོ་ལ་གོ་བར་བྱེད་དོ། ། Evaṃ bodhisatto bhāgineyyassa migamāyaṃ sādhukaṃ uggahitabhāvaṃ vadanto bhaginiṃ samassāsesi. Sopi migapotako pāse baddho anibandhitvāyeva bhūmiyaṃ mahāphāsukapassena pāde pasāretvā nipanno pādānaṃ āsannaṭṭhāne khurehi eva paharitvā paṃsuñca tiṇāni ca uppāṭetvā uccārapassāvaṃ vissajjetvā sīsaṃ pātetvā jivhaṃ ninnāmetvā sarīraṃ kheḷakilinnaṃ katvā vātaggahaṇena udaraṃ uddhumātakaṃ katvā akkhīni parivattetvā heṭṭhānāsikāsotena vātaṃ sañcarāpento uparimanāsikāsotena [Pg.171] vātaṃ sannirumbhitvā sakalasarīraṃ thaddhabhāvaṃ gāhāpetvā matakākāraṃ dassesi, nīlamakkhikāpi naṃ samparivāresuṃ, tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne kākā nilīyiṃsu. Luddo āgantvā udare hatthena paharitvā ‘‘pātova baddho bhavissati, pūtiko jāto’’ti tassa bandhanarajjuṃ mocetvā ‘‘ettheva dāni naṃ ukkantitvā maṃsaṃ ādāya gamissāmī’’ti nirāsaṅko hutvā sākhāpalāsaṃ gahetuṃ āraddho. Migapotakopi uṭṭhāya catūhi pādehi ṭhatvā kāyaṃ vidhunitvā gīvaṃ pasāretvā mahāvātena chinnavalāhako viya vegena mātu santikaṃ agamāsi. Satthā ‘‘na, bhikkhave, rāhulo idāneva sikkhākāmo, pubbepi sikkhākāmoyevā’’ti evaṃ migajātakaṃ āharitvā kathesi. དེ་ལྟར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔས་རང་གི་ཚ་བོས་རི་དྭགས་ཀྱི་སྒྱུ་རྩལ་ལེགས་པར་བསླབས་པའི་ཚུལ་གསུངས་ནས་སྲིང་མོ་ལ་དབུགས་དབྱུང་ངོ་། །རི་དྭགས་ཀྱི་ཕྲུ་གུ་དེ་ཡང་ཞགས་པས་བཟུང་བ་ན། དམ་པོར་མ་བཅིངས་པར་ས་ལ་གློ་གཡས་གཡོན་ཆེན་པོས་རྐང་པ་བརྐྱངས་ཏེ་ཉལ་ལོ། །རྐང་པའི་ཉེ་འཁོར་གྱི་ས་ལ་རྨིག་པས་བརྡེགས་ནས་ས་དང་རྩྭ་རྣམས་བཀོག་ཅིང་། བཤང་གཅི་འདོར་བ་དང་། མགོ་བོ་ས་ལ་བསྙལ་བ་དང་། ལྕེ་ཕྱིར་བསྣར་བ་དང་། ལུས་མཆིལ་མས་བརླན་པར་བྱས་པ་དང་། དབུགས་བཟུང་བས་ལྟོ་བ་སྦོས་པར་བྱས་པ་དང་། མིག་རྩ་བཟློག་པ་དང་། སྣ་བུག་འོག་མས་དབུགས་གཏོང་ཞིང་སྣ་བུག་གོང་མའི་དབུགས་བཀག་ནས། ལུས་ཡོངས་རྫོགས་རེངས་པར་བྱས་ཏེ་ཤི་བའི་ཚུལ་བསྟན་ཏོ། །སྦྲང་བུ་སྔོན་པོ་རྣམས་ཀྱང་ཁོ་ལ་བསྐོར་ཞིང་། གནས་དེ་དང་དེར་བྱ་རོག་རྣམས་ཀྱང་བབས་སོ། །རྔོན་པ་འོངས་ཏེ་ལག་པས་ལྟོ་བ་ལ་བརྡེགས་ནས། 'སྔ་དྲོ་ཉིད་ལ་བཟུང་བ་ཡིན་པས་རུལ་བར་གྱུར་ཏོ' ཞེས་བསམས་ནས་ཁོའི་འཆིང་ཐག་བཀྲོལ་ཏེ། 'ད་ནི་འདི་ཉིད་དུ་འདིའི་པགས་པ་བཤུས་ཏེ་ཤ་ཁྱེར་ནས་འགྲོའོ' ཞེས་ཐེ་ཚོམ་མེད་པར་ཤིང་གི་ཡལ་ག་དང་ལོ་མ་ལེན་པར་བརྩམས་སོ། །རི་དྭགས་ཀྱི་ཕྲུ་གུ་དེ་ཡང་ཡར་ལངས་ཏེ་རྐང་པ་བཞིས་ལངས་ནས་ལུས་སྤྲུགས་ཤིང་། མཇིང་པ་བརྐྱངས་ཏེ་རླུང་ཆེན་པོས་གཏོར་བའི་སྤྲིན་པ་བཞིན་དུ་མྱུར་བར་མའི་དྲུང་དུ་སོང་ངོ་། །སྟོན་པས་ 'དགེ་སློང་དག སྒྲ་གཅན་འཛིན་ནི་ད་ལྟ་ཁོ་ནར་བསླབ་པ་ལ་འདུན་པ་མ་ཡིན་གྱི། སྔོན་ཡང་བསླབ་པ་ལ་འདུན་པ་ཉིད་དོ' ཞེས་འདི་ལྟར་རི་དྭགས་ཀྱི་སྐྱེས་རབས་དྲངས་ནས་གསུངས་སོ། ། Ambalaṭṭhiyarāhulovādaṃ desesīti ‘‘passasi no tvaṃ, rāhula, imaṃ parittaṃ udakāvasesaṃ udakādāne ṭhapitanti? Evaṃ, bhante. Evaṃ parittakaṃ kho, rāhula, tesaṃ sāmaññaṃ, yesaṃ natthi sampajānamusāvāde lajjā’’ti evamādinā ambalaṭṭhiyarāhulovādaṃ (ma. ni. 2.107 ādayo) kathesi. Gehasitaṃ vitakkaṃ vitakkentassāti āyasmā kira rāhulo bhagavato piṭṭhito piṭṭhito gacchantova pādatalato yāva upari kesantā tathāgataṃ olokesi, so bhagavato buddhavesavilāsaṃ disvā ‘‘sobhati bhagavā dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavicittasarīro byāmappabhāparikkhittatāya vippakiṇṇasuvaṇṇacuṇṇamajjhagato viya vijjulatāparikkhitto kanakapabbato viya yantasamākaḍḍhitaratanavicittasuvaṇṇaagghikaṃ viya paṃsukūlacīvarappaṭicchannopi rattakambalaparikkhittakanakapabbato viya pavāḷalatāpaṭimaṇḍitasuvaṇṇaghaṭikaṃ viya cīnapiṭṭhacuṇṇapūjitasuvaṇṇacetiyaṃ viya lākhārasānulitto kanakathūpo viya rattavalāhakantaragato taṅkhaṇamuggatapuṇṇacando viya aho samatiṃsapāramitānubhāvena sajjitassa attabhāvassa sirisampattī’’ti cintesi. Tato attānampi oloketvā ‘‘ahampi sobhāmi, sace bhagavā catūsu mahādīpesu cakkavattirajjaṃ akarissa, mayhaṃ pariṇāyakaṭṭhānantaramadassa, evaṃ sante ativiya jambudīpatalaṃ atisobhissā’’ti attabhāvaṃ nissāya gehasitaṃ chandarāgaṃ uppādesi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘satthu ceva attano ca rūpasampattiṃ disvā gehasitaṃ vitakkaṃ vitakkentassā’’ti. 'ཨམྦལཊྛིཡརཱཧུལོཝཱདཾ དེསེསི' (ཨམྦལཊྛིཀཱའི་སྒྲ་གཅན་འཛིན་ལ་གདམས་ངག་གསུངས་སོ) ཞེས་པ་ནི། 'སྒྲ་གཅན་འཛིན། ཁྱོད་ཀྱིས་ཆུ་སྣོད་དུ་ལྷག་མ་ཉུང་ངུ་ལུས་པའི་ཆུ་འདི་མཐོང་ངམ། བཙུན་པ། དེ་ལྟར་ལགས་སོ། །སྒྲ་གཅན་འཛིན། ཤེས་བཞིན་དུ་རྫུན་སྨྲ་བ་ལ་ངོ་ཚ་མེད་པ་དེ་དག་གི་དགེ་སྦྱོང་གི་ཚུལ་ནི་འདི་ལྟར་ཉུང་ངུ་ཞིག་གོ' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཨམྦལཊྛིཀཱའི་སྒྲ་གཅན་འཛིན་གྱི་གདམས་ངག་གསུངས་སོ། །'གེཧསིཏཾ ཝིཏཀྐཾ ཝིཏཀྐེནྟསྶ' (ཁྱིམ་ལ་བརྟེན་པའི་རྣམ་རྟོག་རྟོག་པ་ལ) ཞེས་པ་ནི། ཚེ་དང་ལྡན་པ་སྒྲ་གཅན་འཛིན་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཕྱི་བཞིན་དུ་འབྲངས་ནས་འགྲོ་བཞིན་དུ། རྐང་མཐིལ་ནས་བཟུང་སྟེ་ཡར་སྐྲའི་རྩེ་མོའི་བར་དུ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་བལྟས་སོ། །ཁོང་གིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆ་བྱད་ཀྱི་མཛེས་པ་མཐོང་ནས། 'བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་མཚན་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱིས་བརྒྱན་པའི་སྐུ་མངའ་ཞིང་། འདོམ་གང་གི་འོད་ཀྱིས་བསྐོར་བས་གསེར་གྱི་ཕྱེ་མ་གཏོར་བའི་དབུས་སུ་གནས་པ་བཞིན་དང་། གློག་གི་ཕྲེང་བས་བསྐོར་བའི་གསེར་གྱི་རི་བོ་བཞིན་དང་། འཕྲུལ་འཁོར་གྱིས་བཀྲལ་བའི་རིན་པོ་ཆེ་སྣ་ཚོགས་དང་གསེར་གྱི་རྒྱན་གྱིས་སྤྲས་པ་བཞིན་དུ་མཛེས་སོ། །ཕྱག་དར་ཁྲོད་ཀྱི་ཆོས་གོས་གསོལ་ཡང་། བལ་སྣམ་དམར་པོས་བསྐོར་བའི་གསེར་གྱི་རི་བོ་བཞིན་དང་། བྱུ་རུའི་འཁྲི་ཤིང་གིས་བརྒྱན་པའི་གསེར་གྱི་བུམ་པ་བཞིན་དང་། རྒྱ་ནག་གི་ཕྱེ་མས་མཆོད་པའི་གསེར་གྱི་མཆོད་རྟེན་བཞིན་དང་། རྒྱ་སྐྱེགས་ཀྱི་ཁུ་བས་བྱུགས་པའི་གསེར་གྱི་མཆོད་རྟེན་བཞིན་དང་། སྤྲིན་དམར་གྱི་གསེབ་ནས་དེ་མ་ཐག་ཏུ་ཤར་བའི་ཉ་གང་བའི་ཟླ་བ་བཞིན་ནོ། །ཀྱེ་མ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་སུམ་ཅུའི་མཐུས་བསྒྲུབས་པའི་བདག་ཉིད་ཀྱི་ལུས་འདིའི་དཔལ་འབྱོར་གྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི་ངོ་མཚར་ཆེའོ' ཞེས་བསམས་སོ། །དེ་ནས་རང་ཉིད་ལའང་བལྟས་ཏེ། 'བདག་ཀྱང་མཛེས་པ་ཞིག་སྟེ། གལ་ཏེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གླིང་ཆེན་པོ་བཞི་ལ་འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་མཛད་ན། བདག་ལ་བློན་པོ་མཆོག་གི་གོ་འཕང་གནང་བར་འགྱུར་ལ། དེ་ལྟ་ན་འཛམ་བུའི་གླིང་གི་ས་གཞི་འདི་ཤིན་ཏུ་མཛེས་པར་འགྱུར་རོ' ཞེས་རང་གི་ལུས་ལ་བརྟེན་ནས་ཁྱིམ་ལ་བརྟེན་པའི་འདོད་ཆགས་བསྐྱེད་དོ། །དེ་ལ་དགོངས་ནས་ 'སྟོན་པ་དང་རང་ཉིད་ཀྱི་གཟུགས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་མཐོང་ནས་ཁྱིམ་ལ་བརྟེན་པའི་རྣམ་རྟོག་རྟོག་པ་ལ' ཞེས་གསུངས་སོ། ། Bhagavāpi [Pg.172] purato gacchantova cintesi – ‘‘paripuṇṇacchavimaṃsalohito dāni rāhulassa attabhāvo, rajanīyesu rūpārammaṇādīsu cittassa pakkhandanakālo jāto, nipphalatāya nu kho rāhulo vītināmetī’’ti. Atha sahāvajjaneneva pasanne udake macchaṃ viya parisuddhe ādāsamaṇḍale mukhanimittaṃ viya ca tassa taṃ cittuppādaṃ addasa, disvā ca ‘‘ayaṃ rāhulo mayhaṃ atrajo hutvā mama pacchato āgacchanto ‘ahaṃ sobhāmi, mayhaṃ vaṇṇāyatanaṃ pasanna’nti attabhāvaṃ nissāya gehasitaṃ chandarāgaṃ uppādeti, atitthe pakkhando, uppathaṃ paṭipanno, agocare carati, disāmūḷhaaddhiko viya agantabbaṃ disaṃ gacchati, ayaṃ kho panassa kileso abbhantare vaḍḍhanto attatthampi yathābhūtaṃ passituṃ na dassissati paratthampi ubhayatthampi, tato nirayepi paṭisandhiṃ gaṇhāpessati, tiracchānayoniyampi pettivisayepi asurakāyepi sambādhepi mātukucchisminti anamatagge saṃsāravaṭṭe paripātessati. Yathā kho pana anekaratanapūrā mahānāvā bhinnaphalakantarena udakaṃ ādiyamānā muhuttampi na ajjhupekkhitabbā hoti, vegena vegenassā vivaraṃ pidahituṃ vaṭṭati, evameva ayampi na ajjhupekkhitabbo. Yāvassa ayaṃ kileso abbhantare sīlaratanādīni na vināseti, tāvadeva naṃ niggaṇhissāmī’’ti ajjhāsayaṃ akāsi. Tato rāhulaṃ āmantetvā ‘‘yaṃ kiñci, rāhula, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbanti. Rūpameva nu kho bhagavā rūpameva nu kho sugatāti. Rūpampi rāhula, vedanāpi rāhula, saññāpi rāhula, saṅkhārāpi rāhula, viññāṇampi rāhulā’’ti mahārāhulovādasuttaṃ (ma. ni. 2.113 ādayo) abhāsi. Taṃ dassetuṃ – ‘‘yaṃ kiñci rāhula…pe… kathesī’’ti vuttaṃ. བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་སྔོན་དུ་གཤེགས་བཞིན་དུ་འདི་སྙམ་དུ་དགོངས་ཏེ། “ད་ལྟ་རཱ་ཧུ་ལའི་ལུས་ནི་པགས་པ་དང་ཤ་ཁྲག་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ཤིང་། ཆགས་པར་བྱེད་པའི་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་སེམས་འཇུག་པའི་དུས་ལ་བབས་པས། རཱ་ཧུ་ལས་དོན་མེད་དུ་དུས་འདའ་བར་བྱེད་དམ་ཅི།” དེ་ནས་ཡིད་ལ་བྱས་མ་ཐག་ཏུ་དྭངས་པའི་ཆུ་ནང་གི་ཉ་བཞིན་ནམ། ཡོངས་སུ་དག་པའི་མེ་ལོང་གི་དཀྱིལ་འཁོར་དུ་བཞིན་གྱི་གཟུགས་བརྙན་བཞིན་དུ། ཁོང་གི་སེམས་སྐྱེ་བ་དེ་གཟིགས་སོ། །གཟིགས་ནས་ཀྱང་ “རཱ་ཧུ་ལ་འདི་ནི་ངའི་རང་སྐྱེས་ཀྱི་བུ་ཡིན་བཞིན་དུ་ངའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ཏེ། ‘ང་ནི་མཛེས་ཤིང་ངའི་ཁ་དོག་གི་སྐྱེ་མཆེད་ནི་དྭངས་པའོ་’ཞེས་ལུས་ལ་བརྟེན་ནས་ཁྱིམ་ལ་གནས་པའི་འདོད་ཆགས་སྐྱེད་པར་བྱེད། འཇུག་ངོགས་མ་ཡིན་པ་ལ་ཞུགས་ཤིང་། ལམ་གོལ་དུ་ཞུགས། སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པ་ལ་སྤྱོད་དེ། ཕྱོགས་ནོར་བའི་ལམ་པ་བཞིན་དུ་འགྲོ་བར་མི་བྱ་བའི་ཕྱོགས་སུ་འགྲོའོ། །ཁོང་གི་ནང་དུ་འཕེལ་བཞིན་པའི་ཉོན་མོངས་པ་འདིས་ནི་རང་གི་དོན་ཡང་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མཐོང་བར་མི་བྱེད། གཞན་གྱི་དོན་དང་གཉིས་ཀའི་དོན་ཡང་མཐོང་བར་མི་བྱེད་དོ། །དེ་ནས་དམྱལ་བར་ཡང་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བར་བྱེད། དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་དང་། ཡི་དྭགས་ཀྱི་ཡུལ། ལྷ་མ་ཡིན་གྱི་ལུས། མངལ་གྱི་སྦུབས་ཀྱི་དོག་པའི་གནས་ཏེ། ཐོག་མ་དང་མཐའ་མ་མེད་པའི་འཁོར་བའི་འཁོར་ལོ་འདིར་ལྷུང་བར་བྱེད་དོ། །དཔེར་ན། རིན་པོ་ཆེ་དུ་མས་གང་བའི་གྲུ་ཆེན་པོ་ཞིག་པང་ལེབ་ཀྱི་གསེང་ནས་ཆུ་འཇུག་པ་ན། སྐད་ཅིག་ཙམ་ཡང་བཏང་སྙོམས་སུ་བཞག་པར་མི་བྱ་བར། མྱུར་དུ་མྱུར་དུ་དེའི་བུ་ག་དགག་པར་བྱ་དགོས་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་འདི་ཡང་བཏང་སྙོམས་སུ་བཞག་པར་མི་བྱའོ། །ཁོང་གི་ནང་གི་ཉོན་མོངས་པ་འདིས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་རིན་པོ་ཆེ་ལ་སོགས་པ་མ་བཅོམ་པའི་བར་དུ། དེ་མ་ཐག་ཏུ་ཁོང་ཚར་གཅོད་པར་བྱའོ་”ཞེས་དགོངས་པ་མཛད་དོ། །དེ་ནས་རཱ་ཧུ་ལ་ལ་བོས་ཏེ། “རཱ་ཧུ་ལ། གཟུགས་གང་ཅི་ཡང་རུང་སྟེ། འདས་པ་དང་། མ་འོངས་པ་དང་། ད་ལྟར་བྱུང་བ་དང་། ནང་གི་འམ། ཕྱིའི་འམ། རགས་པ་འམ། ཕྲ་བ་འམ། ངན་པ་འམ། གྱ་ནོམ་པ་འམ། ཐག་རིང་པོ་ན་གནས་པ་འམ། ཉེ་བར་གནས་པ་ཡང་རུང་། གཟུགས་ཐམས་ཅད་ལ་ ‘འདི་ནི་བདག་གི་མ་ཡིན། འདི་ནི་བདག་མ་ཡིན། འདི་ནི་བདག་གི་བདག་མ་ཡིན་ནོ་’ཞེས་དེ་ལྟར་ཡང་དག་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“བཅོམ་ལྡན་འདས་གཟུགས་ཁོ་ན་ལགས་སམ། བདེ་བར་གཤེགས་པ་གཟུགས་ཁོ་ན་ལགས་སམ།” “རཱ་ཧུ་ལ། གཟུགས་ཀྱང་ཡིན། རཱ་ཧུ་ལ། ཚོར་བ་ཡང་ཡིན། རཱ་ཧུ་ལ། འདུ་ཤེས་ཀྱང་ཡིན། རཱ་ཧུ་ལ། འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱང་ཡིན། རཱ་ཧུ་ལ། རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཡང་ཡིན་ནོ་”ཞེས་རཱ་ཧུ་ལ་ལ་གདམས་པའི་མདོ་ཆེན་པོ་ (བར་མའི་སྡེ། ༢.༡༡༣ སོགས་) གསུངས་སོ། །དེ་ཉིད་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “རཱ་ཧུ་ལ། གང་ཅི་ཡང་རུང་…བྱས་ནས་…གསུངས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།”},{ Saṃyuttake pana rāhulovādoti rāhulasaṃyutte vuttarāhulovādaṃ sandhāya vadanti. Tattha ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu, yamahaṃ, bhante, bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto vihareyya’’nti therena yācito ‘‘taṃ kiṃ maññasi, rāhula, cakkhu niccaṃ vā aniccaṃ vāti? Aniccaṃ, bhante. Yaṃ panāniccaṃ[Pg.173], dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vāti? Dukkhaṃ, bhante. Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’tiādinā rāhulovādaṃ (saṃ. ni. 2.188 ādayo) ārabhi. Therassa vipassanācāroyeva, na pana mahārāhulovādo viya vitakkūpacchedāya vuttoti adhippāyo. འདུས་པའི་མདོ་ལས་ 'སྒྲ་གཅན་འཛིན་ལ་གདམས་པ་' ཞེས་པ་ནི། སྒྲ་གཅན་འཛིན་གྱི་འདུས་པ་ལས་གསུངས་པའི་སྒྲ་གཅན་འཛིན་གྱི་གདམས་པ་ལ་བསམས་ནས་སྨྲས་སོ། །དེར་ 'བཙུན་པ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བདག་ལ་མདོར་བསྡུས་པའི་ཆོས་ཤིག་བསྟན་དུ་གསོལ། བདག་གིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཆོས་ཐོས་ནས། གཅིག་པུར་དབེན་པར་བག་ཡོད་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་པ། བདག་ཉིད་བཏང་སྟེ་གནས་པར་བགྱིའོ་' ཞེས་གནས་བརྟན་གྱིས་གསོལ་བ་བཏབ་པ་ན། 'སྒྲ་གཅན་འཛིན། འདི་ཅི་སྙམ་དུ་སེམས་ཏེ། མིག་ནི་རྟག་པ་ཞིག་གམ། མི་རྟག་པ་ཞིག་ཡིན། བཙུན་པ། མི་རྟག་པ་ལགས་སོ། །གང་ཞིག་མི་རྟག་པ་དེ་ནི་སྡུག་བསྔལ་བ་ཞིག་གམ། བདེ་བ་ཞིག་ཡིན། བཙུན་པ། སྡུག་བསྔལ་བ་ལགས་སོ། །གང་ཞིག་མི་རྟག་པ་སྡུག་བསྔལ་བ་འགྱུར་བའི་ཆོས་ཅན་དེ་ལ། "འདི་ནི་བདག་གིའོ། །འདི་ནི་བདག་ཡིན། འདི་ནི་བདག་གི་བདག་གོ་" ཞེས་ལྟ་བར་རིགས་སམ།' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་སྒྲ་གཅན་འཛིན་གྱི་གདམས་པ་ (ཡང་དག་པར་ལྡན་པའི་ལུང་ ༢.༡༨༨ སོགས་) བརྩམས་སོ། །འདི་ནི་གནས་བརྟན་གྱི་ལྷག་མཐོང་གི་སྤྱོད་པ་ཉིད་དེ། སྒྲ་གཅན་འཛིན་ལ་གདམས་པའི་མདོ་ཆེན་པོ་བཞིན་དུ་རྣམ་པར་རྟོག་པ་གཅོད་པའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་བསམ་པའོ། ། Athassa satthā ñāṇaparipākaṃ ñatvātiādīsu bhagavato kira rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi ‘‘paripakkā kho rāhulassa vimuttiparipācanīyā dhammā, yannūnāhaṃ rāhulaṃ uttari āsavānaṃ khaye vineyya’’nti? Athassa bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto āyasmantaṃ rāhulaṃ āmantesi – ‘‘gaṇhāhi, rāhula, nisīdanaṃ, yena andhavanaṃ tenupasaṅkamissāma divāvihārāyā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā rāhulo bhagavato paṭissutvā nisīdanaṃ ādāya bhagavato piṭṭhito piṭṭhito anubandhi. Tena kho pana samayena anekāni devatāsahassāni bhagavantaṃ abhivanditvā anubandhitā honti ‘‘ajja bhagavā āyasmantaṃ rāhulaṃ uttari āsavānaṃ khaye vinessatī’’ti. Atha kho bhagavā andhavanaṃ ajjhogāhetvā aññatarasmiṃ rukkhamūle paññatte āsane nisīdi. Āyasmāpi rāhulo bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Atha āyasmantaṃ rāhulaṃ āmantetvā ‘‘taṃ kiṃ maññasi, rāhula, cakkhu niccaṃ vā aniccaṃ vāti? Aniccaṃ, bhante. Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vāti? Dukkhaṃ, bhante. Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’tiādinā rāhulovādaṃ (saṃ. ni. 4.121) adāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘andhavane nisinno cūḷarāhulovādaṃ kathesī’’ti. དེ་ནས་སྟོན་པས་མཁྱེན་པ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་མཁྱེན་ནས་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། བཅོམ་ལྡན་འདས་དབེན་པར་ནང་དུ་ཡང་དག་བཞག་གི་ཚེ་སེམས་ལ་འདི་ལྟར་རྣམ་པར་རྟོག་པ་སྐྱེས་ཏེ། "སྒྲ་གཅན་འཛིན་གྱི་རྣམ་པར་གྲོལ་བར་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་གྱུར་ཏོ། །བདག་གིས་སྒྲ་གཅན་འཛིན་ཟག་པ་ཟད་པ་ལ་ལྷག་པར་གདམས་པར་བྱའོ་" སྙམ་མོ། །དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སྔ་དྲོའི་དུས་སུ་ཤམ་ཐབས་བགོས་ཏེ། ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་བསྣམས་ནས་མཉན་ཡོད་དུ་བསོད་སྙོམས་ལ་གཤེགས་ཤིང་། ཟས་ཀྱི་བྱ་བ་ཟིན་ནས་བསོད་སྙོམས་ལས་ཕྱིར་ཕེབས་ཏེ། ཚེ་དང་ལྡན་པ་སྒྲ་གཅན་འཛིན་ལ་ "སྒྲ་གཅན་འཛིན། གདིང་བ་ཟུངས་ཤིག ངེད་ཅག་ཉིན་མོའི་གནས་ལ་དམུས་ལོང་གི་ཚལ་ (Andhavana) དུ་འགྲོའོ་" ཞེས་བཀའ་སྩལ་ཏོ། །"བཙུན་པ་དེ་བཞིན་ནོ་" ཞེས་ཚེ་དང་ལྡན་པ་སྒྲ་གཅན་འཛིན་གྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བཀའ་བཞིན་བསྒྲུབས་ཏེ། གདིང་བ་བཟུང་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཕྱི་བཞིན་དུ་འབྲངས་སོ། །དེའི་ཚེ་ལྷ་སྟོང་ཕྲག་མང་པོས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཏེ། "དེ་རིང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཚེ་དང་ལྡན་པ་སྒྲ་གཅན་འཛིན་ཟག་པ་ཟད་པ་ལ་ལྷག་པར་གདམས་པར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་ཕྱི་བཞིན་དུ་འབྲངས་སོ། །དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་དམུས་ལོང་གི་ཚལ་དུ་ཞུགས་ནས། ཤིང་ཞིག་གི་དྲུང་དུ་བཤམས་པའི་སྟན་ལ་བཞུགས་སོ། །ཚེ་དང་ལྡན་པ་སྒྲ་གཅན་འཛིན་གྱིས་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཏེ་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་འཁོད་དོ། །དེ་ནས་ཚེ་དང་ལྡན་པ་སྒྲ་གཅན་འཛིན་ལ་བཀའ་སྩལ་པ། "སྒྲ་གཅན་འཛིན། འདི་ཅི་སྙམ་དུ་སེམས་ཏེ། མིག་ནི་རྟག་པ་ཞིག་གམ། མི་རྟག་པ་ཞིག་ཡིན། བཙུན་པ། མི་རྟག་པ་ལགས་སོ། །གང་ཞིག་མི་རྟག་པ་དེ་ནི་སྡུག་བསྔལ་བ་ཞིག་གམ། བདེ་བ་ཞིག་ཡིན། བཙུན་པ། སྡུག་བསྔལ་བ་ལགས་སོ། །གང་ཞིག་མི་རྟག་པ་སྡུག་བསྔལ་བ་འགྱུར་བའི་ཆོས་ཅན་དེ་ལ། 'འདི་ནི་བདག་གིའོ། །འདི་ནི་བདག་ཡིན། འདི་ནི་བདག་གི་བདག་གོ་' ཞེས་ལྟ་བར་རིགས་སམ།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་སྒྲ་གཅན་འཛིན་གྱི་གདམས་པ་ (ཡང་དག་པར་ལྡན་པའི་ལུང་ ༤.༡༢༡) གནང་ངོ་། །དེ་ལ་བསམས་ནས་ "དམུས་ལོང་གི་ཚལ་དུ་བཞུགས་ནས་སྒྲ་གཅན་འཛིན་ལ་གདམས་པ་ཆུང་ངུ་གསུངས་སོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། ། Koṭisatasahassadevatāhīti āyasmatā rāhulena padumuttarassa bhagavato pādamūle pathavindhararājakāle patthanaṃ ṭhapentena saddhiṃ patthanaṃ ṭhapitadevatāyevetā. Tāsu pana kāci bhūmaṭṭhadevatā, kāci antalikkhaṭṭhakā, kāci cātumahārājikādidevaloke, kāci brahmaloke nibbattā, imasmiṃ pana divase sabbā ekaṭṭhāne andhavanasmiṃyeva sannipatitā. 'ལྷ་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་གིས་' ཞེས་པ་ནི། ཚེ་དང་ལྡན་པ་སྒྲ་གཅན་འཛིན་གྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་པདྨའི་བླ་མའི་ཞབས་དྲུང་དུ་ས་འཛིན་རྒྱལ་པོའི་དུས་སུ་སྨོན་ལམ་འདེབས་པའི་ཚེ། ལྷན་ཅིག་ཏུ་སྨོན་ལམ་བཏབ་པའི་ལྷ་དེ་དག་ཉིད་དོ། །དེ་དག་ལས་ཁ་ཅིག་ནི་ས་ལ་གནས་པའི་ལྷ་དང་། ཁ་ཅིག་ནི་བར་སྣང་ལ་གནས་པའི་ལྷ་དང་། ཁ་ཅིག་ནི་རྒྱལ་ཆེན་བཞིའི་རིས་ལ་སོགས་པའི་ལྷའི་ཡུལ་དང་། ཁ་ཅིག་ནི་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེས་པ་རྣམས་ཏེ། ཉིན་མོ་འདིར་ཐམས་ཅད་གནས་གཅིག་ཏུ་དམུས་ལོང་གི་ཚལ་ཉིད་དུ་འདུས་སོ། ། Ābhidosikanti [Pg.174] pārivāsikaṃ ekarattātikkantaṃ pūtibhūtaṃ. Ekarattātikkantasseva hi nāmasaññā esā, yadidaṃ ābhidosikoti. Ayaṃ panettha vacanattho – pūtibhāvadosena abhibhūtoti abhidoso, abhidosoyeva ābhidosiko. Kummāsanti yavakummāsaṃ. Adhivāsetvāti ‘‘tena hi, tāta raṭṭhapāla, adhivāsehi svātanāya bhatta’’nti pitarā nimantito svātanāya bhikkhaṃ adhivāsetvā. Ettha ca thero pakatiyā ukkaṭṭhasapadānacāriko svātanāya bhikkhaṃ nāma nādhivāseti, mātu anuggahena pana adhivāseti. Mātu kirassa theraṃ anussaritvā anussaritvā mahāsoko uppajjati, rodaneneva dukkhī viya jātā, tasmā thero ‘‘sacāhaṃ taṃ apassitvā gamissāmi, hadayampissā phaleyyā’’ti anuggahena adhivāsesi. Paṇḍitā hi bhikkhū mātāpitūnaṃ ācariyupajjhāyānaṃ vā kātabbaṃ anuggahaṃ ajjhupekkhitvā dhutaṅgasuddhikā na bhavanti. "ābhidosika" (ཞག་ལོན་པ) ཞེས་པ་ནི་ཞག་གཅིག་ལོན་པའི་རུལ་བར་གྱུར་པ་ལ་བྱའོ། །ཞག་གཅིག་འདས་པ་ཉིད་ཀྱི་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་ནི་འདི་ཉིད་དེ། འདི་ལྟར་ "ābhidosika" ཞེས་བྱའོ། །འདིར་ཚིག་གི་དོན་ནི། རུལ་བའི་སྐྱོན་གྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ནི་ abhidoso སྟེ། abhidoso ཉིད་ ābhidosiko ཡིན། "kummāsa" ཞེས་པ་ནི་ནས་ཀྱི་བག་ལེབ་བོ། །"adhivāsetvā" (དང་དུ་བླངས་ཏེ) ཞེས་པ་ནི། "ཕ་རཊྛ་པཱ་ལ། དེས་ན་སང་གི་ཞལ་ཟས་དང་དུ་བཞེས་ཤིག" ཅེས་ཕས་གསོལ་བ་བཏབ་པ་ན། སང་གི་བསོད་སྙོམས་དང་དུ་བླངས་པ་ལ་བྱའོ། །འདིར་གནས་བརྟན་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་མཐར་ཆགས་སུ་བསོད་སྙོམས་ལ་རྒྱུ་བ་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ་ཞིག་ཡིན་པས། སང་གི་བསོད་སྙོམས་དང་དུ་མི་བཞེས་མོད། འོན་ཀྱང་མའི་ཕྱིར་དུ་ཐུགས་རྗེས་དང་དུ་བཞེས་སོ། །བཤད་རྒྱུར། མས་གནས་བརྟན་ལ་ཡང་དང་ཡང་དུ་དྲན་ཞིང་མྱ་ངན་ཆེན་པོ་སྐྱེས་ཏེ། ངུ་བཞིན་དུ་སྡུག་བསྔལ་བ་ལྟར་གྱུར་པས། གནས་བརྟན་གྱིས་ "གལ་ཏེ་ང་མོ་མ་མཐོང་བར་སོང་ན། མོའི་སྙིང་ཡང་གས་པར་འགྱུར་རོ" ཞེས་ཐུགས་རྗེས་དང་དུ་བཞེས་སོ། །མཁས་པའི་དགེ་སློང་རྣམས་ནི་ཕ་མ་དང་སློབ་དཔོན་མཁན་པོ་རྣམས་ལ་བྱ་བའི་ཕན་འདོགས་པ་ལ་རྒྱབ་ཀྱིས་ཕྱོགས་ནས་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་དག་པར་མི་འགྱུར་རོ། ། Alaṅkatapaṭiyatte itthijaneti pitarā uyyojite itthijane. Pitā kirassa dutiyadivase sakanivesane mahantaṃ hiraññasuvaṇṇassa puñjaṃ kārāpetvā kilañjehi paṭicchādāpetvā āyasmato raṭṭhapālassa purāṇadutiyikāyo ‘‘etha tumhe vadhū, yena alaṅkārena alaṅkatā pubbe raṭṭhapālassa kulaputtassa piyā hotha manāpā, tena alaṅkārena alaṅkarothā’’ti āṇāpetvā paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā kāle ārocite āgantvā paññatte āsane nisinnaṃ ‘‘idaṃ te, raṭṭhapāla, mattikaṃ dhanaṃ, aññaṃ pettikaṃ, aññaṃ pitāmahaṃ; sakkā, tāta raṭṭhapāla, bhoge ca bhuñjituṃ, puññāni ca kātuṃ? Ehi tvaṃ, tāta raṭṭhapāla, sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattitvā bhoge ca bhuñjassu, puññāni ca karohī’’ti yācitvā tena paṭikkhipitvā dhamme desite ‘‘ahaṃ imaṃ uppabbājessāmī’’ti ānayiṃ, so ‘‘dāni me dhammakathaṃ kātuṃ āraddho, alaṃ me vacanaṃ na karissatī’’ti uṭṭhāya gantvā tassa orodhānaṃ dvāraṃ vivarāpetvā ‘‘ayaṃ vo sāmiko, gacchatha, yaṃ kiñci katvāna gaṇhituṃ vāyamathā’’ti uyyojesi. Tīsu vayesu ṭhitā nāṭakitthiyo theraṃ parivārayiṃsu. Tāsu ayaṃ asubhasaññaṃ uppādesi. Tena vuttaṃ – ‘‘alaṅkatapaṭiyatte itthijane asubhasaññaṃ uppādetvā’’ti. "རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་ཅིང་བཀོད་པའི་བུད་མེད་རྣམས་ལ" ཞེས་པ་ནི། ཕས་མངགས་པའི་བུད་མེད་རྣམས་ལ་བྱའོ། །བཤད་རྒྱུར། ཉིན་གཉིས་པར་ཁོའི་ཕས་རང་གི་ཁྱིམ་དུ་གསེར་དངུལ་གྱི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་ཞིག་སྤུངས་ཏེ་སླས་མས་བཀབ་ནས། ཚེ་དང་ལྡན་པ་རཊྛ་པཱ་ལའི་ཆུང་མ་སྔོན་མ་རྣམས་ལ། "མནའ་མ་རྣམས་ཚུར་ཤོག སྔོན་ཆད་རིགས་ཀྱི་བུ་རཊྛ་པཱ་ལའི་ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་དགའ་བར་གྱུར་པའི་རྒྱན་གང་གིས་བརྒྱན་པ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་རྒྱན་གྱིས་ཤིག" ཅེས་བསྒོ་ཞིང་། བཟའ་བཅའ་བཟང་པོ་རྣམས་བཤམས་ཏེ། དུས་ལ་བབ་པ་ན་གསོལ་བ་བཏབ་པས། བྱོན་ནས་བཤམས་པའི་སྟན་ལ་བཞུགས་པ་ན། "རཊྛ་པཱ་ལ། འདི་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་མའི་ནོར་ཡིན། འདི་ནི་ཕའི་ནོར། འདི་ནི་སྤོ་བོའི་ནོར་ཡིན། ཕ་རཊྛ་པཱ་ལ། ལོངས་སྤྱོད་ཀྱང་སྤྱོད་ཅིང་བསོད་ནམས་ཀྱང་བྱེད་པར་མི་ནུས་སམ། ཕ་རཊྛ་པཱ་ལ། ཚུར་ཤོག བསླབ་པ་ཕྱིར་ཕུལ་ནས་དམན་པའི་ཕྱོགས་སུ་ལོག་སྟེ་ལོངས་སྤྱོད་ཀྱང་སྤྱོད་ཅིང་བསོད་ནམས་ཀྱང་གྱིས་ཤིག" ཅེས་གསོལ་བ་བཏབ་པ་ན། ཁོང་གིས་དེ་ལ་བཀག་སྟེ་ཆོས་བསྟན་པས། "ངས་འདི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལས་ཕྱིར་དབྱུང་བར་བྱའོ" ཞེས་བསམས་ནས་བུད་མེད་རྣམས་བོས་སོ། །ཕས་ "ད་ནི་ཁོང་གིས་ང་ལ་ཆོས་ཀྱི་གཏམ་བཤད་པ་འགོ་བརྩམས་པས། ངའི་ཚིག་ལ་ཉན་པར་མི་འགྱུར་རོ" ཞེས་བསམས་ནས་ལངས་ཏེ་སོང་ནས། རང་གི་བཙུན་མོའི་འཁོར་གྱི་སྒོ་ཕྱེ་སྟེ། "འདི་ནི་ཁྱེད་རྣམས་ཀྱི་བདག་པོ་ཡིན་པས། སོང་ལ་ཐབས་གང་རུང་གིས་བཟུང་བར་གྱིས་ཤིག" ཅེས་བཏང་ངོ། །ན་ཚོད་གསུམ་ལ་གནས་པའི་ཟློས་གར་གྱི་བུད་མེད་རྣམས་ཀྱིས་གནས་བརྟན་ལ་བསྐོར་ཏོ། །དེ་དག་ལ་ཁོང་གིས་མི་སྡུག་པའི་འདུ་ཤེས་བསྐྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ "རྒྱན་གྱིས་བརྒྱན་ཅིང་བཀོད་པའི་བུད་མེད་རྣམས་ལ་མི་སྡུག་པའི་འདུ་ཤེས་བསྐྱེད་དེ" ཞེས་གསུངས་སོ། ། Ṭhitakova [Pg.175] dhammaṃ desetvāti – བཞེངས་བཞིན་དུ་ཆོས་བསྟན་ཏེ་ཞེས་པ་ནི། ‘‘Passa cittakataṃ bimbaṃ, arukāyaṃ samussitaṃ; Āturaṃ bahusaṅkappaṃ, yassa natthi dhuvaṃ ṭhiti. "རྣམ་པར་བརྒྱན་པའི་གཟུགས་འདི་དང་། ། རྨ་ཡི་ལུས་ནི་བསགས་པ་དང་། ། ནད་པ་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་མང་། ། གང་ལ་རྟག་པའི་གནས་མེད་ལྟོས། །" ‘‘Passa cittakataṃ rūpaṃ, maṇinā kuṇḍalena ca; Aṭṭhiṃ tacena onaddhaṃ, saha vatthehi sobhati. "ནོར་བུ་རྣ་ཆས་བརྒྱན་པ་ཡི། ། རྣམ་པར་བརྒྱན་པའི་གཟུགས་འདི་ལྟོས། ། རུས་པ་པགས་པས་གཡོགས་པ་ནི། ། གོས་དང་ལྷན་ཅིག་མཛེས་པར་སྣང་། །" ‘‘Alattakakatā pādā, mukhaṃ cuṇṇakamakkhitaṃ; Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino. "རྐང་པ་རྒྱ་སྐྱེགས་ཚོས་ཀྱིས་བྱས། ། བཞིན་ནི་ཕྱེ་མས་བྱུགས་པ་འདི། ། བྱིས་པ་རྨོངས་པར་བྱེད་པ་སྟེ། ། ཕ་རོལ་ཚོལ་བར་བྱེད་པ་མིན། །" ‘‘Aṭṭhāpadakatā kesā, nettā añjanamakkhitā; Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino. "སྐྲ་ནི་ལན་བུ་བརྒྱད་དུ་བསླས། ། མིག་ནི་མིག་སྨན་བྱུགས་པ་འདི། ། བྱིས་པ་རྨོངས་པར་བྱེད་པ་སྟེ། ། ཕ་རོལ་ཚོལ་བར་བྱེད་པ་མིན། །" ‘‘Añjanīvaṇṇavā cittā, pūtikāyo alaṅkato; Alaṃ bālassa mohāya, no ca pāragavesino. "མིག་སྨན་སྣོད་ལྟར་རྣམ་པར་བཀྲ། ། རུལ་བའི་ལུས་ནི་བརྒྱན་པ་འདི། ། བྱིས་པ་རྨོངས་པར་བྱེད་པ་སྟེ། ། ཕ་རོལ་ཚོལ་བར་བྱེད་པ་མིན། །" ‘‘Odahi migavo pāsaṃ, nāsadā vāguraṃ migo; Bhutvā nivāpaṃ gacchāmi, kandante migabandhake’’ti. (ma. ni. 2.302; theragā. 769-774) – "རི་དྭགས་རྔོན་པས་རྒྱ་བཙུགས་ཀྱང་། ། རི་དྭགས་རྒྱ་ལ་མ་ཐོགས་སོ། ། ཟན་ཟོས་ནས་ནི་ང་འགྲོ་སྟེ། ། རི་དྭགས་འཛིན་པ་ངུ་བཞིན་ལུས། །" ཞེས་སོ། ། Imāhi gāthāhi dhammaṃ desetvā. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་དག་གིས་ཆོས་བསྟན་ཏེ། Ākāsaṃ uppatitvāti ākāsaṃ pakkhanditvā. Kasmā pana thero ākāsena gato? Pitā kirassa seṭṭhi sattasu dvārakoṭṭhakesu aggaḷāni dāpetvā malle āṇāpesi ‘‘sace nikkhamitvā gacchati, hatthapādesu naṃ gahetvā kāsāyāni haritvā gihivesaṃ gaṇhāpethā’’ti. Tasmā thero ‘‘ete mādisaṃ mahākhīṇāsavaṃ hatthe vā pāde vā gahetvā apuññaṃ pasaveyyuṃ, taṃ nesaṃ mā ahosī’’ti cintetvā ākāsena agamāsi. Migacīranti evaṃnāmakaṃ uyyānaṃ. Catupārijuññapaṭimaṇḍitanti jarāpārijuññaṃ, byādhipārijuññaṃ, bhogapārijuññaṃ, ñātipārijuññanti imehi catūhi pārijuññehi paṭimaṇḍitaṃ. Pārijuññanti ca parihānīti attho. Sesamettha suviññeyyameva. “ནམ་མཁར་འཕགས་ཏེ་”ཞེས་པ་ནི་ནམ་མཁར་མཆོངས་པའོ།། ཅིའི་ཕྱིར་གནས་བརྟན་ནམ་མཁའ་ལས་གཤེགས་ཤེ་ན། འདི་ལྟར་གྲགས་ཏེ། ཁོང་གི་ཕ་ཁྱིམ་བདག་གིས་སྒོ་ཁང་བདུན་ལ་གཏན་པ་རྒྱག་ཏུ་བཅུག་ནས། གྱད་རྣམས་ལ་“གལ་ཏེ་ཁོང་ཕྱིར་ཐོན་ཏེ་འགྲོ་ན། ལག་པ་དང་རྐང་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་ངུར་སྨྲིག་གི་གོས་བཤུས་ནས་ཁྱིམ་པའི་ཆས་གོན་དུ་ཆུག་ཅིག་”ཅེས་བསྒོའོ།། དེའི་ཕྱིར་གནས་བརྟན་གྱིས་“འདི་དག་གིས་བདག་ལྟ་བུའི་ཟག་པ་ཟད་པའི་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་ལག་པ་འམ་རྐང་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པ་གསོག་པར་འགྱུར་བས། དེ་དག་ལ་དེ་ལྟར་མ་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་བསམས་ནས་ནམ་མཁའ་ལས་གཤེགས་སོ།། “མི་ག་ཙི་རཱ་”ཞེས་པ་ནི་མིང་དེ་ལྟར་བཏགས་པའི་ཀུན་དགའ་ར་བའོ།། “ཉམས་པ་བཞིས་བརྒྱན་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྒ་བས་ཉམས་པ་དང་། ན་བས་ཉམས་པ་དང་། ལོངས་སྤྱོད་ཉམས་པ་དང་། གཉེན་འདུན་ཉམས་པ་སྟེ་ཉམས་པ་བཞི་པོ་འདི་དག་གིས་བརྒྱན་པའོ།། ཉམས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཉམས་རྒུད་དུ་སོང་བའི་དོན་ཏོ།། འདིར་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་རྟོགས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། Kuṇḍadhānattheravatthu གནས་བརྟན་ཀུཎྜ་དྷཱ་ནའི་གཏམ་རྒྱུད། 211. Tatiye salākaṃ gaṇhantīti salākagāhakā. Sunāparantajanapadaṃ gacchantepi paṭhamameva salākaṃ gaṇhīti sambandho. Chabbassantareti channaṃ [Pg.176] vassānaṃ abbhantare. Mettīti mittabhāvo. Bhedake satīti bhedakaraṇe sati. Gumbasabhāgatoti gumbasamīpato, ayameva vā pāṭho. Itthī hutvāti itthī viya hutvā, manussitthivaṇṇaṃ māpetvāti attho. Dīgharattānugatoti dīghakālaṃ anubandho. Ettakaṃ addhānanti ettakaṃ kālaṃ. Handāvusoti gaṇhāvuso. Atthaṃ gahetvāti bhūtatthaṃ gahetvā, ayameva vā pāṭho. Koṇḍo jātoti dhutto jāto. ༢༡༡. གསུམ་པ་ལས། “ཚུལ་ཤིང་ལེན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཤིང་ལེན་མཁན་རྣམས་སོ།། “སུ་ནཱ་པ་རནྟའི་ཡུལ་དུ་འགྲོ་བའི་ཚེ་ནའང་ཐོག་མ་ཉིད་དུ་ཚུལ་ཤིང་བླངས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ།། “ལོ་དྲུག་གི་ནང་དུ་”ཞེས་པ་ནི་ལོ་དྲུག་གི་ཁོངས་སུའོ།། “མཛའ་བཤེས་”ཞེས་པ་ནི་མཛའ་བའི་ཚུལ་ལོ།། “དབྱེན་བྱེད་པ་ཡོད་ཚེ་”ཞེས་པ་ནི་དབྱེན་སྦྱོར་བྱེད་པ་ཡོད་ཚེའོ།། “ཚལ་གྱི་ཉེ་འཁོར་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ཤིང་ཚལ་གྱི་ཉེ་འཁོར་ནས་ཏེ། འདི་ཉིད་ཀྱང་ཀློག་ཚུལ་ལོ།། “བུད་མེད་དུ་གྱུར་ཏེ་”ཞེས་པ་ནི་བུད་མེད་ལྟ་བུར་གྱུར་ནས། མིའི་བུད་མེད་ཀྱི་གཟུགས་སུ་སྤྲུལ་པའི་དོན་ཏོ།། “ཡུན་རིང་རྗེས་སུ་འབྲངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་དུས་ཡུན་རིང་པོར་རྗེས་སུ་འབྲངས་པའོ།། “ལམ་ཐག་འདི་ཙམ་”ཞེས་པ་ནི་དུས་ཡུན་འདི་ཙམ་མོ།། “ཀྱེ་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ལོངས་ཤིག་”ཞེས་པ་ནི་ཀྱེ་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ལོངས་ཤིག་ཅེས་པའོ།། “དོན་བཟུང་སྟེ་”ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པའི་དོན་བཟུང་སྟེ་ཞེས་པ་སྟེ། འདི་ཉིད་ཀྱང་ཀློག་ཚུལ་ལོ།། “གཡོ་སྒྱུ་ཅན་དུ་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི་གཡོ་སྒྱུ་ཅན་དུ་གྱུར་པའོ།། Māvoca pharusaṃ kañcīti kañci ekapuggalaṃ pharusaṃ mā avoca. Vuttā paṭivadeyyu tanti tayā pare dussīlāti vuttā tampi tatheva paṭivadeyyuṃ. Dukkhā hi sārambhakathāti esā kāraṇuttarā yugaggāhakathā nāma dukkhā. Paṭidaṇḍā phuseyyu tanti kāyadaṇḍādīhi paraṃ paharantassa tādisāva paṭidaṇḍā tava matthake pateyyuṃ. “སུ་ལའང་ཚིག་རྩུབ་མ་སྨྲ་ཞིག་”ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་གཅིག་ལའང་ཚིག་རྩུབ་པོ་མ་སྨྲ་ཞིག་ཅེས་པའོ།། “སྨྲས་ན་ཕྱིར་ལན་སྨྲ་བར་འགྱུར་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱོད་ཀྱིས་གཞན་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་པོ་ཞེས་སྨྲས་ན། དེ་དག་གིས་ཀྱང་དེ་བཞིན་དུ་ཕྱིར་ལན་སྨྲ་བར་འགྱུར་རོ།། “རྩོད་པའི་གཏམ་ནི་སྡུག་བསྔལ་ལོ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་མཚན་ལྷག་པར་བརྗོད་དེ་ཁ་གཏད་གཅོག་པའི་གཏམ་འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་བ་ཉིད་དོ།། “ཕྱིར་ཆད་པས་ཕོག་པར་འགྱུར་”ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་ཆད་པ་ལ་སོགས་པས་གཞན་ལ་རྡེག་པ་ལ། དེ་ལྟ་བུའི་ཕྱིར་ཆད་པ་ཉིད་ཁྱོད་ཀྱི་མགོ་ཐོག་ཏུ་འབབ་པར་འགྱུར་རོ།། Sace neresi attānanti sace attānaṃ niccalaṃ kātuṃ sakkhissasi. Kaṃso upahato yathāti mukhavaṭṭiyaṃ chinditvā talamattaṃ katvā ṭhapitaṃ kaṃsatālaṃ viya. Tādisañhi hatthehi pādehi daṇḍena vā pahatampi saddaṃ na karoti. Esa pattosi nibbānanti sace evarūpo bhavituṃ sakkhissasi, imaṃ paṭipadaṃ pūrayamāno eso tvaṃ idāni appattopi nibbānaṃ pattosi nāma. Sārambho te na vijjatīti ‘‘evañca sati tvaṃ dussīlo, ahaṃ susīlo’’ti evamādiko uttarikaraṇavācālakkhaṇo sārambho te na vijjati, na bhavissatiyevāti attho. Parikkilesenāti saṃkilesahetunā. “གལ་ཏེ་རང་ཉིད་མི་གཡོ་བར་བྱེད་ན།”ཞེས་པ་ནི་གལ་ཏེ་རང་ཉིད་མི་གཡོ་བར་བྱེད་ནུས་ནའོ།། “འཁར་གཞོང་ཆག་པ་བཞིན་ནོ།།”ཞེས་པ་ནི་ཁ་འགྲམ་བཅད་དེ་ཞབས་ཙམ་དུ་བྱས་ནས་བཞག་པའི་འཁར་གཞོང་བཞིན་ནོ།། དེ་ལྟ་བུ་ནི་ལག་པ་དང་རྐང་པ་འམ་དབྱུག་པས་བརྡུངས་ཀྱང་སྒྲ་མི་འབྱིན་ནོ།། “ཁྱོད་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་ཕྱིན་ཏོ།།”ཞེས་པ་ནི་གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་བུར་འགྱུར་ནུས་ན། ལམ་འདི་ཉིད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་ན། ཁྱོད་ཀྱིས་ད་ལྟ་མ་ཐོབ་ཀྱང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པ་ཞེས་བྱའོ།། “ཁྱོད་ལ་རྩོད་པ་མེད་དོ།།”ཞེས་པ་ནི་“འདི་ལྟར་ན་ཁྱོད་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་ཡིན་ལ། བདག་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ལན་ལྡོན་པའི་ངག་གི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་རྩོད་པ་ཁྱོད་ལ་མེད་དེ། མི་འབྱུང་བ་ཉིད་དོ།། “ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པས་”ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་རྒྱུ་ཡིས་སོ།། Vaṅgīsattheravatthu གནས་བརྟན་ཝངྒཱི་སའི་གཏམ་རྒྱུད། 212. Catutthe sampannapaṭibhānānanti paripuṇṇapaṭibhānānaṃ. Cutiṃ yo vedi…pe… sabbasoti yo sattānaṃ cutiñca paṭisandhiñca sabbākārena pākaṭaṃ katvā jānāti, taṃ ahaṃ alagganatāya asattaṃ, paṭipattiyā suṭṭhu gatattā sugataṃ, catunnaṃ saccānaṃ sambuddhattā buddhaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho. Yassa gatinti yassete devādayo gatiṃ na jānanti, tamahaṃ āsavānaṃ khīṇatāya khīṇāsavaṃ, kilesehi ārakattā arahantaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho. ༢༡༢. བཞི་པ་ལས། “སྤོབས་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྤོབས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའོ།། “གང་ཞིག་འཆི་འཕོ་ཤེས་པ་... ཀུན་ནས་”ཞེས་པ་ནི། གང་ཞིག་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་འཆི་འཕོ་དང་སྐྱེ་བ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་ཏེ་ཤེས་པ། དེ་ནི་ཆགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་མ་ཆགས་པ་དང་། སྒྲུབ་པ་ལེགས་པར་གཤེགས་པའི་ཕྱིར་བདེ་བར་གཤེགས་པ་དང་། བདེན་པ་བཞི་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་ཏེ། དེ་ལ་བདག་གིས་བྲམ་ཟེ་ཞེས་བརྗོད་དོ།། “གང་གི་འགྲོ་བ་”ཞེས་པ་ནི། ལྷ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་གིས་གང་གི་འགྲོ་བ་མི་ཤེས་པ། དེ་ནི་ཟག་པ་ཟད་པའི་ཕྱིར་ཟག་པ་ཟད་པ་དང་། ཉོན་མོངས་པ་ལས་རིང་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་དགྲ་བཅོམ་པ་སྟེ། དེ་ལ་བདག་གིས་བྲམ་ཟེ་ཞེས་བརྗོད་དོ།། Upasenavaṅgantaputtattheravatthu གནས་བརྟན་ཨུ་པ་སེ་ན་ཝངྒནྟ་པུཏྟའི་གཏམ་རྒྱུད། 213. Pañcame [Pg.177] sabbapāsādikānanti sabbaso pasādaṃ janentānaṃ. Kintāyanti kiṃ te ayaṃ. Atilahunti atisīghaṃ. Yassa tasmiṃ attabhāve uppajjanārahānaṃ maggaphalānaṃ upanissayo natthi, taṃ buddhā ‘‘moghapuriso’’ti vadanti ariṭṭhalāḷudāyiādike viya. Upanissaye satipi tasmiṃ khaṇe magge vā phale vā asati ‘‘moghapurisā’’ti vadantiyeva dhaniyattherādike viya. Imassapi tasmiṃ khaṇe maggaphalānaṃ abhāvato ‘‘moghapurisā’’ti āha, tucchamanussāti attho. Bāhullāyāti parisabāhullāya. Anekapariyāyenāti anekakāraṇena. ༢༡༣. ལྔ་པ་ལས། “ཀུན་ནས་དང་བ་སྐྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་དང་བ་སྐྱེད་པའོ།། “འདི་ཅི་ཞིག་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་འདི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ནོ།། “ཤིན་ཏུ་མྱུར་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་མགྱོགས་པའོ།། ལུས་རྟེན་འདི་ལ་སྐྱེ་བར་འོས་པའི་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་རྒྱུ་མཐུན་གྱི་བག་ཆགས་མེད་པ་ལ། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་ཨ་རི་ཊྛ་དང་ལཱ་ལུ་དཱ་ཡི་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་“སྐྱེས་བུ་གསོག་པོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། རྒྱུ་མཐུན་གྱི་བག་ཆགས་ཡོད་ཀྱང་སྐབས་དེར་ལམ་དང་འབྲས་བུ་མེད་ཚེ། གནས་བརྟན་དྷ་ནི་ཡ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་“སྐྱེས་བུ་གསོག་པོ་”ཞེས་གསུངས་པ་ཉིད་དོ།། འདི་ལའང་སྐབས་དེར་ལམ་དང་འབྲས་བུ་མེད་པའི་ཕྱིར་“སྐྱེས་བུ་གསོག་པོ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། མི་སྟོང་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “མང་པོ་ཉིད་”ཞེས་པ་ནི་འཁོར་མང་པོ་ཉིད་དོ།། “རྣམ་གྲངས་དུ་མས་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་མཚན་དུ་མས་སོ།། Icchāmahaṃ, bhikkhaveti bhagavā kira taṃ addhamāsaṃ na kañci bodhaneyyasattaṃ addasa, tasmā evamāha, evaṃ santepi tantivasena dhammadesanā kattabbā siyā. Yasmā panassa etadahosi – ‘‘mayi okāsaṃ kāretvā paṭisallīne bhikkhū adhammikaṃ katikavattaṃ karissanti, taṃ upaseno bhindissati, ahaṃ tassa pasīditvā bhikkhūnaṃ dassanaṃ anujānissāmi. Tato maṃ passitukāmā bahū bhikkhū dhutaṅgāni samādiyissanti, ahañca tehi ujjhitasanthatapaccayā sikkhāpadaṃ paññapessāmī’’ti, tasmā evamāha. Therassāti upasenattherassa. Manāpāni te bhikkhu paṃsukūlānīti ‘‘bhikkhu tava imāni paṃsukūlāni manāpāni attano ruciyā khantiyā gahitānī’’ti pucchati. Na kho me, bhante, manāpāni paṃsukūlānīti, bhante, na mayā attano ruciyā khantiyā gahitāni, galaggāhena viya matthakatāḷanena viya ca gāhito mayāti dasseti. Pāḷiyaṃ āgatamevāti vinayapāḷiṃ sandhāya vadati. “དགེ་སློང་དག བདག་ནི་འདོད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཟླ་བ་ཕྱེད་པོ་དེར་གདུལ་བྱའི་སེམས་ཅན་གང་ཡང་མ་གཟིགས་པས། དེའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ།། དེ་ལྟ་ནའང་རྒྱུད་ཀྱི་དབང་གིས་ཆོས་སྟོན་པར་མཛད་དགོས་སོ།། གང་གི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་འདི་སྙམ་དུ་“བདག་གིས་མཚམས་བཅད་དེ་ནང་དུ་དབེན་པར་བཞུགས་པ་ན། དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་ཆོས་དང་མི་མཐུན་པའི་བཅས་ཁྲིམས་བྱེད་པར་འགྱུར་ལ། དེ་ནི་ཨུ་པ་སེ་ནས་གཞིག་པར་འགྱུར་རོ།། བདག་ནི་ཁོང་ལ་མཉེས་ནས་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་མཇལ་ཁ་གནང་བར་བྱའོ།། དེ་ནས་བདག་ལ་མཇལ་བར་འདོད་པའི་དགེ་སློང་མང་པོས་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཡང་དག་པར་བླང་བར་འགྱུར་ཞིང་། བདག་གིས་ཀྱང་དེ་དག་གིས་གདན་བཏིང་བ་སྤངས་པའི་རྐྱེན་ལས་བསླབ་པའི་གཞི་བཅའ་བར་བྱའོ་”སྙམ་དུ་དགོངས་པས། དེའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ།། “གནས་བརྟན་གྱི་”ཞེས་པ་ནི་གནས་བརྟན་ཨུ་པ་སེ་ནའོ།། “དགེ་སློང་། ཁྱོད་ཀྱི་ཕྱག་དར་ཁྲོད་འདི་དག་ཡིད་དུ་འོང་བ་ཡིན་ནམ་”ཞེས་པ་ནི། “དགེ་སློང་། ཁྱོད་ཀྱི་ཕྱག་དར་ཁྲོད་འདི་དག་ནི་རང་གི་འདོད་པ་དང་བཟོད་པས་བླངས་པའི་ཡིད་དུ་འོང་བ་ཞིག་ཡིན་ནམ་”ཞེས་འདྲི་བའོ།། “བཙུན་པ། བདག་གི་ཕྱག་དར་ཁྲོད་འདི་དག་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བ་མ་ལགས་སོ་”ཞེས་པ་ནི། བཙུན་པ། བདག་གིས་རང་གི་འདོད་པ་དང་བཟོད་པས་བླངས་པ་མ་ཡིན་ཏེ། མགུལ་ནས་བཟུང་བ་བཞིན་དང་མགོ་ལ་བརྡུངས་པ་བཞིན་དུ་བདག་གིས་བླངས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་པའོ།། “ལུང་ལས་བྱུང་བ་ཉིད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་འདུལ་བའི་ལུང་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།། Dabbattheravatthu གནས་བརྟན་དབྦའི་གཏམ་རྒྱུད། 214. Chaṭṭhe aṭṭhārasasu mahāvihāresūti rājagahassa samantato ṭhitesu aṭṭhārasasu mahāvihāresu. Upavijaññāti āsannapasūtikālā. Rahogatoti rahasi gato. Saṅghassa veyyāvaccakaraṇe kāyaṃ yojetukāmo cintesīti thero kira attano katakiccabhāvaṃ disvā ‘‘ahaṃ imaṃ sarīraṃ dhāremi, tañca kho vātamukhe ṭhitapadīpo viya aniccatāmukhe ṭhitaṃ nacirasseva nibbāyanadhammaṃ yāva [Pg.178] na nibbāyati, tāva kiṃ nu kho ahaṃ saṅghassa veyyāvaccaṃ kareyya’’nti cintento iti paṭisañcikkhati ‘‘tiroraṭṭhesu bahū kulaputtā bhagavantaṃ adisvāva pabbajanti, te ‘bhagavantaṃ passissāma ceva vandissāmā’ti ca dūratopi āgacchanti, tatra yesaṃ senāsanaṃ nappahoti, te silāpattakepi seyyaṃ kappenti. Pahomi kho panāhaṃ attano ānubhāvena tesaṃ tesaṃ kulaputtānaṃ icchāvasena pāsādavihāraaḍḍhayogādīni mañcapīṭhattharaṇāni nimminitvā dātuṃ? Punadivase cettha ekacce ativiya kilantarūpā honti, te gāravena bhikkhūnaṃ purato ṭhatvā bhattānipi na uddisāpenti, ahaṃ kho pana tesaṃ bhattānipi uddisituṃ pahomī’’ti. Iti paṭisañcikkhanto ‘‘yaṃnūnāhaṃ saṅghassa senāsanañca paññapeyyaṃ, bhattāni ca uddiseyya’’nti cintesi. Sabhāgasabhāgānanti suttantikādiguṇavasena sabhāgānaṃ, na mittasanthavavasena. Thero hi yāvatikā suttantikā honti, te uccinitvā uccinitvā ekato tesaṃ anurūpameva senāsanaṃ paññapeti. Venayikābhidhammikakammaṭṭhānikakāyadaḷhibahulesupi eseva nayo. Teneva pāḷiyaṃ (pārā. 380) vuttaṃ – ‘‘yete bhikkhū suttantikā, tesaṃ ekajjhaṃ senāsanaṃ paññapetī’’tiādi. ༢༡༤. དྲུག་པ་ལས། “གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་བཅོ་བརྒྱད་དུ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ཀྱི་མཐའ་སྐོར་དུ་གནས་པའི་གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་བཅོ་བརྒྱད་དུའོ།། “བཙའ་བར་ཉེ་བ་”ཞེས་པ་ནི་བུ་བཙའ་བའི་དུས་ལ་བབ་པའོ།། “དབེན་པར་སོང་བ་”ཞེས་པ་ནི་གསང་བའི་གནས་སུ་སོང་བའོ།། “དགེ་འདུན་གྱི་ཞབས་ཏོག་སྒྲུབ་པ་ལ་ལུས་སྦྱོར་བར་འདོད་དེ་བསམས་པ་”ཞེས་པ་ནི། གནས་བརྟན་གྱིས་རང་གི་བྱ་བ་གྲུབ་པའི་ཉིད་ལ་གཟིགས་ནས། “བདག་གིས་ལུས་འདི་འཛིན་པ་ནི། རླུང་སྒོར་བཞག་པའི་མར་མེ་བཞིན་དུ་མི་རྟག་པའི་སྒོར་གནས་ཤིང་རིང་པོར་མི་ཐོགས་པར་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བའི་ཆོས་ཅན་ཡིན་པས། ཇི་སྲིད་མ་ཞིག་པའི་བར་དུ་བདག་གིས་དགེ་འདུན་གྱི་ཞབས་ཏོག་ཅི་ཞིག་བསྒྲུབ་པར་བྱ་”སྙམ་དུ་བསམས་ནས་འདི་ལྟར་སོ་སོར་བརྟགས་ཏེ། “ཡུལ་གྲུ་གཞན་དག་ན་རིགས་ཀྱི་བུ་མང་པོ་ཞིག་བཅོམ་ལྡན་འདས་མ་མཇལ་བར་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིང་། དེ་དག་‘བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་མཇལ་ཞིང་ཕྱག་འཚལ་ལོ་’ཞེས་ཐག་རིང་པོ་ནས་ཀྱང་འོངས་པ་ན། དེ་དག་གི་ནང་ནས་གང་དག་ལ་གནས་མལ་མ་ལྡང་བར། རྡོ་ལེབ་ཀྱི་སྟེང་དུའང་ཉལ་བར་བྱེད་དོ།། བདག་གིས་རང་གི་མཐུ་སྟོབས་ཀྱིས་རིགས་ཀྱི་བུ་དེ་དག་གི་འདོད་པ་བཞིན་དུ་ཁང་བཟང་དང་། གཙུག་ལག་ཁང་དང་། ཕྱེད་ཁང་ལ་སོགས་པ་དང་། ཁྲི་སྟན་གདན་རྣམས་སྤྲུལ་ཏེ་སྦྱིན་ནུས་སམ། ཡང་ཉིན་ཕྱི་མར་འདིར་ཁ་ཅིག་ཤིན་ཏུ་ངལ་བའི་ཚུལ་ཅན་དུ་གྱུར་ཏེ། དེ་དག་གིས་གུས་པས་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་མདུན་དུ་ལངས་ནས་ཟས་ཀྱང་བགོ་བཤའ་མི་བྱེད་ན། བདག་གིས་དེ་དག་ལ་ཟས་ཀྱང་བགོ་བཤའ་བྱེད་ནུས་སོ་”ཞེས་སོ།། འདི་ལྟར་སོ་སོར་བརྟགས་ནས་“བདག་གིས་དགེ་འདུན་གྱི་གནས་མལ་བཤམ་པ་དང་ཟས་བགོ་བཤའ་བྱེད་པར་བྱའོ་”སྙམ་དུ་བསམས་སོ།། “སྐལ་བ་མཉམ་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་མདོ་སྡེ་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་དབང་གིས་སྐལ་བ་མཉམ་པ་རྣམས་ཏེ། མཛའ་བཤེས་ཀྱི་དབང་གིས་མ་ཡིན་ནོ།། གནས་བརྟན་གྱིས་མདོ་སྡེ་པ་ཇི་ཙམ་ཡོད་པ་དེ་དག་བདམས་ཏེ་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་དེ་དག་དང་མཐུན་པའི་གནས་མལ་བཤམས་སོ།། འདུལ་བ་པ་དང་། ཆོས་མངོན་པ་པ་དང་། རྣལ་འབྱོར་པ་དང་། ལུས་སྟོབས་ཆེ་བ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་ལུང་ལས། “དགེ་སློང་གང་དག་མདོ་སྡེ་པ་ཡིན་པ་དེ་དག་ལ་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་གནས་མལ་བཤམ་མོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། Aṅguliyā jalamānāyāti tejokasiṇacatutthajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya abhiññāñāṇena aṅgulijalanaṃ adhiṭṭhahitvā teneva tejodhātusamāpattijanitena aggijālena aṅguliyā jalamānāya. Ayaṃ mañcotiādīsu pana there ‘‘ayaṃ mañco’’tiādiṃ vadante nimmitāpi attano attano gataṭṭhāne ‘‘ayaṃ mañco’’tiādiṃ vadanti. Ayañhi nimmitānaṃ dhammatā. “ལག་པའི་སོར་མོ་འབར་བཞིན་དུ་”ཞེས་པ་ནི། མེའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་བསམ་གཏན་བཞི་པ་ལ་སྙོམས་པར་བཞུགས་ཏེ་ལངས་ནས། མངོན་ཤེས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་སོར་མོ་འབར་བར་བྱིན་གྱིས་བརླབས་ཏེ། མེའི་ཁམས་ཀྱི་སྙོམས་འཇུག་ལས་སྐྱེས་པའི་མེ་ལྕེ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་ལག་པའི་སོར་མོ་འབར་བཞིན་པའོ།། “འདི་ནི་ཁྲིའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། གནས་བརྟན་གྱིས་“འདི་ནི་ཁྲིའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་པ་ན། སྤྲུལ་པ་རྣམས་ཀྱང་རང་རང་གི་སོང་བའི་གནས་སུ་“འདི་ནི་ཁྲིའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་སྨྲའོ།། འདི་ནི་སྤྲུལ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་ཉིད་དོ།། ‘‘Ekasmiṃ bhāsamānasmiṃ, sabbe bhāsanti nimmitā; Ekasmiṃ tuṇhimāsine, sabbe tuṇhī bhavanti te’’ti. (dī. ni. 2.286); “གཅིག་གིས་སྨྲ་བར་བྱེད་པ་ན།། སྤྲུལ་པ་ཐམས་ཅད་སྨྲ་བར་བྱེད།། གཅིག་པུ་ཅང་མི་སྨྲ་བཞུགས་ཚེ།། དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཅང་མི་སྨྲ།།”ཞེས་སོ།། Yasmiṃ pana vihāre mañcapīṭhādīni na paripūrenti, tattha attano ānubhāvena pūrenti, tena nimmitānaṃ avatthukaṃ vacanaṃ na hoti sabbattha mañcapīṭhādīnaṃ sabbhāvato. Sabbavihāresu ca gamanamagge samappamāṇe katvā adhiṭṭhāti. Katikasaṇṭhānādīnaṃ pana nānappakārattā tasmiṃ tasmiṃ vihāre katikavattāni visuṃ visuṃ kathāpetīti veditabbaṃ. Aniyametvā [Pg.179] nimmitānañhi ‘‘ekasmiṃ bhāsamānasmi’’ntiādidhammatā vuttā. Tathā hi ye vaṇṇavayasarīrāvayavaparikkhārakiriyāvisesādīhi niyamaṃ akatvā nimmitā honti, te aniyametvā nimmitattā iddhimatā sadisāva honti. Ṭhānanisajjādīsu bhāsitatuṇhībhāvādīsu vā yaṃ yaṃ iddhimā karoti, taṃ tadeva karonti. Sace pana nānappakāre kātukāmo hoti, keci paṭhamavaye, keci majjhimavaye, keci pacchimavaye, tathā dīghakese upaḍḍhamuṇḍe missakakese upaḍḍharattacīvare paṇḍukacīvare, padabhāṇadhammakathāsarabhaññapañhapucchanapañhavissajjanarajanapacanacīvarasibbanadhovanādīni karonte, aparepi vā nānappakāre kātukāmo hoti, tena pādakajjhānato vuṭṭhāya ‘‘ettakā bhikkhū paṭhamavayā hontū’’tiādinā nayena parikammaṃ katvā puna samāpajjitvā vuṭṭhāya adhiṭṭhite adhiṭṭhānacittena saddhiṃ icchiticchitappakārāyeva honti. Puna attano vasanaṭṭhānameva āgacchatīti tehi saddhiṃ janapadakathaṃ kathento anisīditvā attano vasanaṭṭhānaṃ veḷuvanameva paccāgacchati. Pāḷiyanti vinayapāḷiyaṃ. གཙུག་ལག་ཁང་གང་དུ་ཁྲི་སྟན་ལ་སོགས་པ་མི་ལྡང་བ་དེར། རང་གི་མཐུ་སྟོབས་ཀྱིས་གང་བར་བྱེད་པས། དེའི་ཕྱིར་སྤྲུལ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་ནི་གཞི་མེད་པ་མ་ཡིན་ཏེ། ཐམས་ཅད་དུ་ཁྲི་སྟན་ལ་སོགས་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ།། གཙུག་ལག་ཁང་ཐམས་ཅད་ཀྱི་འགྲོ་ལམ་ཡང་ཚད་མཉམ་པར་བྱས་ཏེ་བྱིན་གྱིས་བརླབས་སོ།། བཅས་ཁྲིམས་ཀྱི་རྣམ་པ་ལ་སོགས་པ་སྣ་ཚོགས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། གཙུག་ལག་ཁང་དེ་དང་དེར་བཅས་ཁྲིམས་ཀྱི་བྱ་བ་རྣམས་སོ་སོར་སྨྲ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ།། ངེས་པ་མེད་པར་སྤྲུལ་པ་རྣམས་ལ་ནི་“གཅིག་གིས་སྨྲ་བར་བྱེད་པ་ན་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཉིད་གསུངས་སོ།། འདི་ལྟར་ཁ་དོག་དང་། ལང་ཚོ་དང་། ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་དང་། ཡོ་བྱད་དང་། བྱ་བའི་ཁྱད་པར་ལ་སོགས་པས་ངེས་པ་མ་བྱས་པར་སྤྲུལ་པ་རྣམས་ནི། ངེས་པ་མེད་པར་སྤྲུལ་པའི་ཕྱིར་རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དང་མཚུངས་སོ།། ལངས་པ་དང་འདུག་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། སྨྲ་བ་དང་ཅང་མི་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ། རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པས་གང་དང་གང་བྱེད་པ་དེ་དང་དེ་ཉིད་བྱེད་དོ།། གལ་ཏེ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པ་བྱེད་པར་འདོད་ན། ལ་ལ་ནི་ལང་ཚོ་དང་པོ་དང་། ལ་ལ་ནི་ལང་ཚོ་བར་མ་དང་། ལ་ལ་ནི་ལང་ཚོ་ཐ་མ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་སྐྲ་རིང་པོ་ཅན་དང་། ཕྱེད་བྲེགས་པ་དང་། སྐྲ་འདྲེས་མ་ཅན་དང་། ཆོས་གོས་ཕྱེད་དམར་པོ་ཅན་དང་། ཆོས་གོས་སེར་སྐྱ་ཅན་དང་། ཚིག་སྦྱོར་སྨྲ་བ་དང་། ཆོས་སྟོན་པ་དང་། གདངས་ཀྱིས་འདོན་པ་དང་། དྲི་བ་འདྲི་བ་དང་། དྲི་བའི་ལན་འདེབས་པ་དང་། ཚོན་གཏོང་བ་དང་། ཆོས་གོས་འཚེད་པ་དང་། འཚེམ་པ་དང་། འཁྲུ་བ་ལ་སོགས་པ་བྱེད་པ་དང་། གཞན་ཡང་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པ་བྱེད་པར་འདོད་ན། ཁོང་གིས་རྟེན་གྱི་བསམ་གཏན་ལས་ལངས་ནས། “དགེ་སློང་འདི་ཙམ་ནི་ལང་ཚོ་དང་པོ་ཅན་དུ་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྦྱོར་བ་བྱས་ཏེ། སླར་ཡང་སྙོམས་པར་བཞུགས་ནས་ལངས་ཏེ་བྱིན་གྱིས་བརླབས་པ་ན། བྱིན་གྱིས་བརླབས་པའི་སེམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་རོ།། “སླར་རང་གི་གནས་སུ་འོངས་སོ་”ཞེས་པ་ནི། དེ་དག་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཡུལ་གྱི་གཏམ་གླེང་ཞིང་མ་བཞུགས་པར། རང་གི་གནས་འོད་མའི་ཚལ་ཉིད་དུ་ཕྱིར་ཕེབས་པའོ།། “ལུང་ལས་”ཞེས་པ་ནི་འདུལ་བའི་ལུང་ལའོ།། Pilindavacchattheravatthu གནས་བརྟན་པི་ལིནྡ་བཙྪའི་གཏམ་རྒྱུད། 215. Sattame piyānanti piyāyitabbānaṃ. Manāpānanti manavaḍḍhanakānaṃ. Pilindoti panassa gottaṃ, vacchoti nāmanti ettha vuttavipariyāyenapi vadanti ‘‘pilindoti nāmaṃ, vacchoti gotta’’nti. Teneva ācariyadhammapālattherena theragāthāsaṃvaṇṇanāya (theragā. aṭṭha. 1.8 pilindavacchattheragāthāvaṇṇanā) vuttaṃ – ‘‘pilindotissa nāmaṃ akaṃsu, vacchoti pana gottaṃ. Tena so aparabhāge pilindavacchoti paññāyitthā’’ti. Saṃsandetvāti ekato katvā. ༢༡༥. བདུན་པ་ལ། ‘པི་ཡཱ་ནཾ’ཞེས་པ་ནི་གཅེས་པར་བྱ་བར་འོས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། ‘མ་ནཱ་པཱ་ནཾ’ཞེས་པ་ནི་ཡིད་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། ‘པི་ལིནྡོ’ཞེས་པ་ནི་ཁོང་གི་རུས་རྒྱུད་དང་། ‘ཝཙྪོ’ཞེས་པ་ནི་མིང་ཡིན་ནོ། འདིར་བཤད་པ་ལས་བཟློག་སྟེའང་‘པི་ལིནྡོ་ནི་མིང་དང་། ཝཙྪོ་ནི་རུས་རྒྱུད་དོ’ཞེས་ཀྱང་སྨྲའོ། དེའི་ཕྱིར་སློབ་དཔོན་ཆོས་སྐྱོང་གནས་བརྟན་གྱིས་གནས་བརྟན་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་འགྲེལ་བཤད་ (གནས་བརྟན་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་འགྲེལ་པ། ༡.༨ པི་ལིནྡ་ཝཙྪ་གནས་བརྟན་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་འགྲེལ་པ) ལས། ‘ཁོང་གི་མིང་ལ་པི་ལིནྡོ་ཞེས་བཏགས་ཤིང་། རུས་ནི་ཝཙྪོ་ཡིན་ནོ། དེའི་ཕྱིར་ཁོང་ལ་ཕྱིས་སུ་པི་ལིནྡ་ཝཙྪ་ཞེས་གྲགས་སོ’ཞེས་གསུངས་སོ། ‘སཾ་སནྡེ་ཏྭཱ’ཞེས་པ་ནི་གཅིག་ཏུ་བྱས་ནས་སོ། Satthu dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvāti idaṃ aṅguttarabhāṇakānaṃ kathāmaggena vuttaṃ. Apare pana bhaṇanti – anuppanneyeva amhākaṃ bhagavati sāvatthiyaṃ brāhmaṇagehe nibbattitvā pilindavacchoti paññāto saṃsāre saṃvegabahulatāya paribbājakapabbajjaṃ pabbajitvā cūḷagandhāraṃ nāma vijjaṃ sādhetvā ākāsacārī paracittavidū ca hutvā rājagahe lābhaggayasaggappatto paṭivasati. Atha yadā amhākaṃ bhagavā abhisambuddho hutvā anukkamena rājagahaṃ upagato, tato paṭṭhāya buddhānubhāvena [Pg.180] tassa sā vijjā na sampajjati, atthakiccaṃ na sādheti. So cintesi – ‘‘sutaṃ kho pana metaṃ ‘ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ yattha mahāgandhāravijjā dharati, tattha cūḷagandhāravijjā na sampajjatī’ti. Samaṇassa pana gotamassa āgatakālato paṭṭhāya nāyaṃ mama vijjā sampajjati, nissaṃsayaṃ samaṇo gotamo mahāgandhāravijjaṃ jānāti, yannūnāhaṃ taṃ payirupāsitvā tassa santike vijjaṃ pariyāpuṇeyya’’nti. So bhagavantaṃ upasaṅkamitvā etadavoca – ‘‘ahaṃ, mahāsamaṇa, tava santike ekaṃ vijjaṃ pariyāpuṇitukāmo, okāsaṃ me karohī’’ti. Bhagavā ‘‘tena hi pabbajā’’ti āha. So ‘‘vijjāya parikammaṃ pabbajjā’’ti maññamāno pabbajīti. Paravambhanavasenāti paresaṃ garahanavasena. ‘སྟོན་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་ཐོས་ནས་དད་པ་ཐོབ་སྟེ་རབ་ཏུ་བྱུང་ངོ’ཞེས་པ་འདི་ནི་གཅིག་ལས་འཕྲོས་པའི་ལུང་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱི་གཏམ་གྱི་ལམ་ལས་གསུངས་སོ། གཞན་དག་ནི་འདི་སྐད་སྨྲ་སྟེ། བདག་ཅག་གི་བཅོམ་ལྡན་འདས་མ་བྱོན་པའི་སྔོན་རོལ་ཉིད་དུ། མཉན་ཡོད་དུ་བྲམ་ཟེའི་ཁྱིམ་ཞིག་ཏུ་སྐྱེས་ཤིང་པི་ལིནྡ་ཝཙྪ་ཞེས་གྲགས་ལ། འཁོར་བ་ལ་སྐྱོ་ཤས་ཆེ་བའི་ཕྱིར་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བའི་ཚུལ་གྱིས་རབ་ཏུ་བྱུང་ནས། ‘ཅུ་ལཱ་གནྡྷཱ་ར’ཞེས་བྱ་བའི་རིག་སྔགས་གྲུབ་སྟེ། མཁའ་ལ་འགྲོ་བ་དང་གཞན་གྱི་སེམས་ཤེས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏེ། རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ཏུ་རྙེད་པ་དང་གྲགས་པའི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་ནས་གནས་སོ། དེ་ནས་ནམ་ཞིག་བདག་ཅག་གི་བཅོམ་ལྡན་འདས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་ཏེ་རིམ་གྱིས་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ཏུ་བྱོན་པ་ན། དེ་ནས་བཟུང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཐུས་ཁོང་གི་རིག་སྔགས་དེ་མ་གྲུབ་ཅིང་དོན་གྱི་བྱ་བ་མ་གྲུབ་བོ། ཁོང་གིས་འདི་སྙམ་དུ་བསམས་ཏེ། ‘སློབ་དཔོན་དང་བརྒྱུད་པའི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱི་གསུང་ལས། གང་དུ་མ་ཧཱ་གནྡྷཱ་རའི་རིག་སྔགས་ཡོད་པ་དེར། ཅུ་ལཱ་གནྡྷཱ་རའི་རིག་སྔགས་མི་འགྲུབ་བོ་ཞེས་ཐོས་སོ། དགེ་སྦྱོང་གཽ་ཏ་མ་བྱོན་པའི་དུས་ནས་བཟུང་བདག་གི་རིག་སྔགས་འདི་མི་འགྲུབ་པས། དགེ་སྦྱོང་གཽ་ཏ་མས་མ་ཧཱ་གནྡྷཱ་རའི་རིག་སྔགས་མཁྱེན་པ་ལ་ཐེ་ཚོམ་མེད་དོ། བདག་གིས་ཁོང་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱས་ཏེ་ཁོང་གི་དྲུང་ནས་རིག་སྔགས་དེ་བསླབ་པར་བྱའོ་སྙམ་མོ།’ ཁོང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྤྱན་སྔར་ལྷགས་ཏེ་འདི་སྐད་ཅེས་གསོལ་ཏོ། ‘དགེ་སྦྱོང་ཆེན་པོ། བདག་ཉིད་ཁྱེད་ཀྱི་དྲུང་ནས་རིག་སྔགས་གཅིག་བསླབ་པར་འདོད་ན། བདག་ལ་སྐབས་ཕྱེ་བར་མཛོད’ཅེས་གསོལ་ཏོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་‘དེ་ལྟ་ན་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིག’ཅེས་བཀའ་སྩལ་ཏོ། ཁོང་གིས་‘རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ནི་རིག་སྔགས་ཀྱི་སྔོན་འགྲོའི་སྦྱོར་བ་ཡིན’སྙམ་དུ་བསམས་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་ངོ། ‘པཱ་ར་ཝམྦྷ་ན་ཝ་སེ་ན’ཞེས་པ་ནི་གཞན་ལ་སྨོད་པའི་དབང་གིས་སོ། Akakkasanti apharusaṃ. Viññāpaninti atthaviññāpaniṃ. Saccanti bhūtatthaṃ. Nābhisajeti yāya girāya aññaṃ kujjhāpanavasena na lagāpeyya, khīṇāsavo nāma evarūpameva giraṃ na bhāseyya, tasmā tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ vadāmīti attho. ‘ཨ་ཀཀྐ་སཾ’ཞེས་པ་ནི་མི་རྩུབ་པའོ། ‘ཝི་ཉྙཱ་པ་ནིཾ’ཞེས་པ་ནི་དོན་གོ་བར་བྱེད་པའོ། ‘སཙྩཾ’ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པའི་དོན་ཏོ། ‘ནཱ་བྷི་ས་ཛེ་ཏི’ཞེས་པ་ནི་ངག་གང་གིས་གཞན་ཁོང་ཁྲོ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་མི་ཆགས་པར་བྱེད་པ་སྟེ། ཟག་པ་ཟད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་ངག་ཉིད་མི་སྨྲ་བའི་ཕྱིར། ‘དེ་ལ་ངས་བྲམ་ཟེ་ཞེས་སྨྲའོ’ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། Anuvicinitvāti anuvicāretvā. Caṇḍikataṃ gacchantanti sīghagatiyā gacchantaṃ. ‘ཨ་ནུ་ཝི་ཅི་ནི་ཏྭཱ’ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་དཔྱད་ནས་སོ། ‘ཙཎྜི་ཀ་ཏཾ་གཙྪནྟཾ’ཞེས་པ་ནི་མགྱོགས་པའི་འགྲོས་ཀྱིས་འགྲོ་བའོ། Bāhiyadārucīriyattheravatthu གནས་བརྟན་བཱ་ཧི་ཡ་དཱ་རུ་ཙཱི་རི་ཡའི་གཏམ་རྒྱུད། 216. Aṭṭhame ekarattivāsena gantvāti devatānubhāvena gantvā. ‘‘Buddhānubhāvenā’’tipi vadanti. Evaṃ gato ca vihāraṃ pavisitvā sambahule bhikkhū bhuttapātarāse kāyālasiyavimocanatthāya abbhokāse caṅkamante disvā ‘‘kahaṃ etarahi satthā’’ti pucchi. Bhikkhū ‘‘sāvatthiyaṃ piṇḍāya paviṭṭho’’ti vatvā taṃ pucchiṃsu – ‘‘tvaṃ pana kuto āgato’’ti? Suppārakā āgatomhīti. Kadā nikkhantosīti? Hiyyo sāyaṃ nikkhantomhīti. Dūrato āgato, tava pāde dhovitvā telena makkhetvā thokaṃ vissamāhi, āgatakāle satthāraṃ dakkhissatīti. Ahaṃ, bhante, satthu vā attano vā jīvitantarāyaṃ na jānāmi, ekarattenevamhi katthaci aṭṭhatvā anisīditvā vīsayojanasatikaṃ maggaṃ āgato, satthāraṃ passitvāva vissamissāmīti. So evaṃ vatvā taramānarūpo sāvatthiṃ pavisitvā bhagavantaṃ anopamāya buddhasiriyā piṇḍāya carantaṃ disvā [Pg.181] ‘‘cirassaṃ vata me diṭṭho sammāsambuddho’’ti diṭṭhaṭṭhānato paṭṭhāya oṇatasarīro gantvā antaravīthiyameva pañcapatiṭṭhitena vanditvā gopphakesu daḷhaṃ gahetvā evamāha – ‘‘desetu me, bhante, bhagavā dhammaṃ, desetu me sugato dhammaṃ, yaṃ mamassa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. ༢༡༦. བརྒྱད་པ་ལ། ‘ཞག་གཅིག་གིས་སོང་སྟེ’ཞེས་པ་ནི་ལྷའི་མཐུས་སོང་བའོ། ‘སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཐུས་སོ’ཞེས་ཀྱང་སྨྲའོ། དེ་ལྟར་སོང་ནས་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་ཞུགས་ཏེ། དགེ་སློང་མང་པོ་ཞོགས་ཟས་ཟོས་ནས་ལུས་ཀྱི་ངལ་གསོ་བའི་ཕྱིར་བླ་གབ་མེད་པའི་ས་རུ་འཆག་ཅིང་ཡོད་པ་མཐོང་ནས། ‘ད་ལྟ་སྟོན་པ་གང་དུ་བཞུགས’ཞེས་དྲིས་སོ། དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་‘མཉན་ཡོད་དུ་བསོད་སྙོམས་ལ་གཤེགས་སོ’ཞེས་གསུངས་ནས་ཁོང་ལ་‘ཁྱོད་ནི་གང་ནས་འོངས་པ་ཡིན’ཞེས་དྲིས་སོ། ‘བདག་ནི་སུཔྤཱ་ར་ཀ་ནས་འོངས་པ་ཡིན’ཞེས་སྨྲས་སོ། ‘ནམ་ལམ་ལ་ཆས་པ་ཡིན’ཞེས་དྲིས་པར། ‘ཁ་རྩང་ཕྱི་དྲོ་ལམ་ལ་ཆས་པ་ཡིན’ཞེས་སྨྲས་སོ། ‘ཁྱོད་རྒྱང་རིང་པོ་ནས་འོངས་པས། རྐང་པ་བཀྲུས་ཏེ་སྣུམ་བྱུགས་ནས་ཅུང་ཟད་ངལ་གསོ་ཞིག སྟོན་པ་ཕྱིར་བྱོན་པ་ན་མཇལ་བར་འགྱུར་རོ’ཞེས་སྨྲས་སོ། ‘བཙུན་པ་རྣམས། བདག་ནི་སྟོན་པའམ་བདག་ཉིད་ཀྱི་སྲོག་གི་བར་ཆད་མི་ཤེས་པས། ཞག་གཅིག་ཉིད་ལ་གང་དུ་ཡང་མ་བསྡད་ཅིང་མ་འདུག་པར་དཔག་ཚད་བརྒྱ་དང་ཉི་ཤུའི་ལམ་ནས་འོངས་པ་ཡིན་པས། སྟོན་པ་མཇལ་ནས་གཞི་ནས་ངལ་གསོ་བར་བྱའོ’ཞེས་སྨྲས་སོ། ཁོང་གིས་དེ་སྐད་སྨྲས་ནས་བྲེལ་བའི་ཚུལ་གྱིས་མཉན་ཡོད་དུ་ཞུགས་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་དཔལ་བླ་ན་མེད་པ་དང་བཅས་བསོད་སྙོམས་ལ་གཤེགས་པ་མཐོང་ནས། ‘ཡུན་རིང་པོ་ནས་བདག་གིས་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་མཐོང་ངོ’སྙམ་དུ་མཐོང་བའི་ས་ནས་བཟུང་ལུས་བཏུད་དེ་སོང་ནས། ལམ་གྱི་དཀྱིལ་ཉིད་དུ་ཡན་ལག་ལྔས་ཕྱག་འཚལ་ཏེ། ལོང་བུ་གཉིས་ལ་དམ་པོར་བཟུང་ནས་འདི་སྐད་ཅེས་གསོལ་ཏོ། ‘བཙུན་པ་བཅོམ་ལྡན་འདས། བདག་ལ་ཆོས་བསྟན་དུ་གསོལ། བདེ་བར་གཤེགས་པས་བདག་ལ་ཆོས་བསྟན་དུ་གསོལ། གང་ཞིག་བདག་གི་ཡུན་རིང་པོའི་ཕན་པ་དང་བདེ་བའི་ཕྱིར་འགྱུར་བའོ’ཞེས་གསོལ་ཏོ། Atha naṃ satthā ‘‘akālo kho tāva, bāhiya, antaragharaṃ paviṭṭhomhi piṇḍāyā’’ti paṭikkhipi. Taṃ sutvā bāhiyo, ‘‘bhante, saṃsāre saṃsarantena kabaḷīkārāhāro na no laddhapubbo, tumhākaṃ vā mayhaṃ vā jīvitantarāyaṃ na jānāmi, desetha me dhamma’’nti. Satthā dutiyampi paṭikkhipiyeva. Evaṃ kirassa ahosi ‘‘imassa maṃ diṭṭhakālato paṭṭhāya sakalasarīraṃ pītiyā nirantaraṃ ajjhotthaṭaṃ hoti, balavapītivegena dhammaṃ sutvāpi na sakkhissati paṭivijjhituṃ, majjhattupekkhā tāva tiṭṭhatu, ekaratteneva vīsayojanasataṃ maggaṃ āgatattā darathopissa balavā, sopi tāva paṭippassambhatū’’ti. Tasmā dvikkhattuṃ paṭikkhipitvā tatiyaṃ yācito antaravīthiyaṃ ṭhitova ‘‘tasmātiha te, bāhiya, evaṃ sikkhitabbaṃ diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissatī’’tiādinā (udā. 10) nayena dhammaṃ deseti. Imamatthaṃ saṃkhipitvā dassento ‘‘satthāraṃ piṇḍāya paviṭṭha’’ntiādimāha. Tattha antaraghareti antaravīthiyaṃ. དེ་ནས་སྟོན་པས་ཁོང་ལ། ‘བཱ་ཧི་ཡ། ད་ལྟ་ནི་དུས་མ་ཡིན་ཏེ། བདག་ནི་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ཕྱིར་ཁྱིམ་གྱི་ནང་དུ་ཞུགས་སོ’ཞེས་བཀག་པར་མཛད་དོ། དེ་ཐོས་ནས་བཱ་ཧི་ཡས། ‘བཙུན་པ། འཁོར་བར་འཁོར་བའི་བདག་ཅག་གིས་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་ཟས་ཁམ་གྱི་ཟས་སྔར་མ་ཐོབ་པ་མ་ཡིན་ནོ། ཁྱེད་དམ་བདག་གི་སྲོག་གི་བར་ཆད་མི་ཤེས་པས། བདག་ལ་ཆོས་བསྟན་དུ་གསོལ’ཞེས་གསོལ་ཏོ། སྟོན་པས་ལན་གཉིས་པར་ཡང་བཀག་པར་མཛད་དོ། འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཐུགས་ལ་འདི་སྙམ་དུ་བྱུང་སཏེ། ‘འདིས་བདག་མཐོང་བའི་དུས་ནས་བཟུང་ལུས་མཐའ་དག་དགའ་བས་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་ཁྱབ་པར་གྱུར་ཏེ། དགའ་བའི་ཤུགས་དྲག་པོས་ཆོས་ཐོས་ཀྱང་རྟོགས་པར་མི་ནུས་པས། རེ་ཞིག་བཏང་སྙོམས་སུ་གནས་པར་བྱའོ། ཡང་ཞག་གཅིག་ཉིད་ལ་དཔག་ཚད་བརྒྱ་དང་ཉི་ཤུའི་ལམ་ནས་འོངས་པས་ཁོང་གི་ངལ་བ་ཡང་ཆེ་བས། དེ་ཡང་རེ་ཞིག་ཞི་བར་གྱུར་ཅིག’སྙམ་མོ། དེའི་ཕྱིར་ལན་གཉིས་བཀག་ནས་ལན་གསུམ་པ་གསོལ་བ་བཏབ་པ་ན། ལམ་གྱི་དཀྱིལ་དུ་བཞུགས་བཞིན་དུ། ‘བཱ་ཧི་ཡ། དེའི་ཕྱིར་ཁྱོད་ཀྱིས་འདི་ལྟར་བསླབ་པར་བྱ་སྟེ། མཐོང་བ་ལ་མཐོང་བ་ཙམ་དུ་འགྱུར་རོ’ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཆོས་བསྟན་ཏོ། དོན་འདི་བསྡུས་ཏེ་སྟོན་པར། ‘སྟོན་པ་བསོད་སྙོམས་ལ་གཤེགས’ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་‘ཨནྟ་ར་གྷ་རེ’ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱི་དཀྱིལ་དུའོ། Aparipuṇṇapattacīvaratāya pattacīvaraṃ pariyesantoti so kira vīsativassasahassāni samaṇadhammaṃ karonto ‘‘bhikkhunā nāma attano paccaye labhitvā aññaṃ anoloketvā sayameva bhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti ekabhikkhussapi pattena vā cīvarena vā saṅgahaṃ nākāsi. Tenassa ‘‘iddhimayapattacīvaraṃ na uppajjissatī’’ti ñatvā ehibhikkhubhāvena pabbajjaṃ na adāsi. Tāvadeva ca pabbajjaṃ yācito ‘‘paripuṇṇaṃ te pattacīvara’’nti pucchitvā ‘‘aparipuṇṇa’’nti vutte ‘‘tena hi pattacīvaraṃ pariyesāhī’’ti vatvā pakkāmi. Tasmā so pattacīvaraṃ pariyesanto saṅkāraṭṭhānato coḷakhaṇḍāni saṃkaḍḍhati. ‘ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་མ་ཚང་བས་ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་ཚོལ་བ’ཞེས་པ་ནི། ཁོང་གིས་ལོ་ཉི་ཁྲིའི་བར་དུ་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་བྱེད་པའི་ཚེ་ན། ‘དགེ་སློང་ཞེས་བྱ་བས་རང་གི་ཡོ་བྱད་ཐོབ་ནས་གཞན་ལ་མ་ལྟོས་པར་རང་ཉིད་ཀྱིས་སྤྱད་པར་བྱའོ’སྙམ་དུ་བསམས་ནས། དགེ་སློང་གཅིག་ལའང་ལྷུང་བཟེད་དམ་ཆོས་གོས་ཀྱིས་བསྡུ་བར་མ་མཛད་དོ། དེའི་ཕྱིར་ཁོང་ལ་རྫུ་འཕྲུལ་ལས་གྲུབ་པའི་ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་མི་འབྱུང་བར་མཁྱེན་ནས། ‘དགེ་སློང་ཚུར་ཤོག’ཅེས་པའི་སྒོ་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་མ་མཛད་དོ། དེ་མ་ཐག་ཏུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་གསོལ་བ་བཏབ་པ་ན། ‘ཁྱོད་ཀྱི་ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་ཚང་ངམ’ཞེས་དྲིས་པར། ‘མ་ཚང་ངོ’ཞེས་གསོལ་བས། ‘དེ་ལྟ་ན་ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་ཚོལ་ཞིག’ཅེས་གསུངས་ནས་གཤེགས་སོ། དེའི་ཕྱིར་ཁོང་གིས་ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་འཚོལ་བའི་ཕྱིར་ཕྱག་དར་ཁྲོད་ཀྱི་གནས་ནས་རས་དུམ་བུ་རྣམས་བསྡུས་སོ། Sahassamapīti paricchedavacanaṃ. Ekasahassaṃ dvesahassānīti evaṃ sahassena ce paricchinnā gāthā honti, tā ca anatthapadasaṃhitā ākāsavaṇṇapabbatavaṇṇādīni pakāsakehi anibbānadīpakehi anatthakehi padehi saṃhitā yāva bahukā honti, tāva pāpikā evāti attho[Pg.182]. Ekaṃ gāthāpadaṃ seyyoti ‘‘appamādo amatapadaṃ…pe… yathā matā’’ti (dha. pa. 21) evarūpā ekagāthāpi seyyoti attho. ‘སཧསྶམཔི’ཞེས་པ་ནི་ཚད་འཛིན་པའི་ཚིག་གོ། ‘སྟོང་防ག་གཅིག་གམ་སྟོང་ཕྲག་གཉིས’ཞེས་པ་ལྟར་སྟོང་ཕྲག་གིས་བཅད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཡོད་ནའང་། དེ་དག་ནི་ནམ་མཁའི་ཁ་དོག་དང་རིའི་ཁ་དོག་ལ་སོགས་པ་སྟོན་བྱེད། མྱང་འདས་མི་སྟོན་པ། དོན་མེད་པའི་ཚིག་དང་ལྡན་པ་སྟེ། དེ་དག་ཇི་ཙམ་མང་བ་དེ་ཙམ་གྱིས་ངན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ‘ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རྐང་པ་གཅིག་མཆོག་ཡིན’ཞེས་པ་ནི། ‘བག་ཡོད་པ་ནི་འཆི་མེད་ཀྱི་གནས་ཏེ། ⋯པེ⋯ ཤི་བ་དང་མཚུངས་སོ’ཞེས་པ་ལྟ་བུའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཅིག་ཉིད་ཀྱང་མཆོག་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། Kumārakassapattheravatthu གནས་བརྟན་གཞོན་ནུ་ཀཱ་ཤྱ་པའི་གཏམ་རྒྱུད། 217. Navame ekaṃ buddhantaraṃ sampattiṃ anubhavamānoti sāvakabodhiyā niyatatāya puññasambhārassa ca sātisayattā vinipātaṃ agantvā ekaṃ buddhantaraṃ devesu ca manussesu ca sampattiṃ anubhavamāno. ‘‘Ekissā kuladārikāya kucchimhi uppanno’’ti vatvā tamevassa uppannabhāvaṃ mūlato paṭṭhāya dassetuṃ – ‘‘sā cā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sāti kuladārikā. Ca-saddo byatirekattho. Tena vuccamānaṃ visesaṃ jotayati. Kulagharanti patikulagehaṃ. Gabbhanimittanti gabbhassa saṇṭhitabhāvaviggahaṃ. Satipi visākhāya sāvatthivāsikulapariyāpannatte tassā tattha padhānabhāvadassanatthaṃ ‘‘visākhañcā’’tiādi vuttaṃ yathā ‘‘brāhmaṇā āgatā, vāsiṭṭhopi āgato’’ti. Bhagavatā evaṃ gahitanāmattāti yojanā. Yasmā rājaputtā loke ‘‘kumārā’’ti voharīyanti, ayañca rañño kittimaputto, tasmā āha – ‘‘rañño…pe… sañjāniṃsū’’ti. ༢༡༧. དགུ་པ་ལ། ‘སངས་རྒྱས་ཀྱི་བར་བསྐལ་གཅིག་ཏུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཉམས་སུ་མྱོང་བ’ཞེས་པ་ནི། ཉན་ཐོས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཏུ་ངེས་པ་དང་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཚོགས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཕྱིར། ངན་འགྲོར་མ་སོང་བར་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བར་བསྐལ་གཅིག་གི་རིང་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཉམས་སུ་མྱོང་བའོ། ‘རིགས་ཀྱི་བུ་མོ་ཞིག་གི་མངལ་དུ་སྐྱེས་སོ’ཞེས་གསུངས་ནས། ཁོང་གི་སྐྱེ་བའི་ཚུལ་དེ་ཉིད་རྩ་བ་ནས་བཟུང་སྟེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ‘མོ་ཡང་’ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་‘སཱ’ཞེས་པ་ནི་རིགས་ཀྱི་བུ་མོའོ། ‘ཙ’ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་དམིགས་ཀྱིས་བསལ་བའི་དོན་ཏོ། དེས་ནི་བཤད་པར་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་གསལ་བར་བྱེད་དོ། ‘ཀུ་ལཱ་གྷ་ར’ཞེས་པ་ནི་ཁྱོ་གའི་ཁྱིམ་མོ། ‘གབྦྷ་ནི་མིཏྟ’ཞེས་པ་ནི་མངལ་ཆགས་པའི་རྣམ་པ་གསལ་བའོ། བི་སཱ་ཁཱ་ནི་མཉན་ཡོད་དུ་གནས་པའི་རིགས་སུ་གཏོགས་པ་ཡིན་ནའང་། དེ་རུ་མོ་ཉིད་གཙོ་བོ་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ‘བི་སཱ་ཁཱ་ཡང་’ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་ཏེ། དཔེར་ན། ‘བྲམ་ཟེ་རྣམས་ལྷགས་སོ། ཝཱ་སི་ཊྛའང་ལྷགས་སོ’ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། ‘བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་ལྟར་མཚན་ནས་བཟུང་བའི་ཕྱིར’ཞེས་སྦྱོར་རོ། འཇིག་རྟེན་ན་རྒྱལ་པོའི་བུ་རྣམས་ལ་‘གཞོན་ནུ’ཞེས་འབོད་ལ། འདི་ཡང་རྒྱལ་པོའི་བུ་གསོས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ‘རྒྱལ་པོའི⋯པེ⋯ ཤེས་པར་གྱུར་ཏོ’ཞེས་གསུངས་སོ། Pañcadasa pañhe abhisaṅkharitvāti ‘‘bhikkhu, bhikkhu, ayaṃ vammiko rattiṃ dhūpāyati, divā pajjalatī’’tiādinā vammikasutte (ma. ni. 1.249) āgatanayena pañcadasa pañhe abhisaṅkharitvā. Pāyāsiraññoti ‘‘natthi paraloko, natthi sattā opapātikā, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’ti (dī. ni. 2.410, 412) evaṃladdhikassa pāyāsirājassa. Rājā hi tadā anabhisitto hutvā pasenadinā kosalena dinnasetabyanagaraṃ ajjhāvasanto imaṃ diṭṭhiṃ gaṇhi. Pañcadasahi pañhehi paṭimaṇḍetvāti ‘‘taṃ kiṃ maññasi, rājañña, ime candimasūriyā imasmiṃ vā loke parasmiṃ vā devā vā te manussā’’ti evamādīhi (dī. ni. 2.411) pañcadasahi pañhehi paṭimaṇḍitaṃ katvā. Suttanteti pāyāsisuttante (dī. ni. 2.406 ādayo). ‘དྲི་བ་བཅོ་ལྔ་མངོན་པར་འདུ་བྱས་ཏེ’ཞེས་པ་ནི། ‘དགེ་སློང་། དགེ་སློང་། གྲོག་མཁར་འདི་ནི་མཚན་མོ་དུ་བ་འཐུལ་ཞིང་ཉིན་མོ་འབར་རོ’ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གྲོག་མཁར་གྱི་མདོ་ (དབུས་མའི་ལུང་། ༡.༢༤༩) ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་དྲི་བ་བཅོ་ལྔ་མངོན་པར་འདུ་བྱས་ནས་སོ། ‘རྒྱལ་པོ་པཱ་ཡཱ་སིའི’ཞེས་པ་ནི། ‘འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་མེད། རྫུས་ཏེ་སྐྱེ་བའི་སེམས་ཅན་མེད། ལེགས་པར་བྱས་པ་དང་ཉེས་པར་བྱས་པའི་ལས་ཀྱི་འབྲས་བུ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་མེད’ཅེས་བྱ་བའི་ལྟ་བ་འདི་ལྟ་བུ་འཛིན་པའི་རྒྱལ་པོ་པཱ་ཡཱ་སིའོ། རྒྱལ་པོ་དེ་ནི་དེའི་ཚེ་དབང་མ་བསྐུར་བར་གྱུར་ཅིང་། ཀོ་ས་ལའི་རྒྱལ་པོ་གསལ་རྒྱལ་གྱིས་བྱིན་པའི་སེ་ཏ་བྱའི་གྲོང་ཁྱེར་ན་གནས་བཞིན་དུ་ལྟ་བ་འདི་བཟུང་ངོ། ‘དྲི་བ་བཅོ་ལྔས་བརྒྱན་ཏེ’ཞེས་པ་ནི། ‘རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། འདི་ལ་ཅི་སྙམ། ཉི་མ་དང་ཟླ་བ་འདི་དག་ནི་འཇིག་རྟེན་འདི་ན་ཡོད་དམ་ཕ་རོལ་ན་ཡོད། ལྷ་ཡིན་ནམ་མི་ཡིན’ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་དྲི་བ་བཅོ་ལྔས་བརྒྱན་པར་བྱས་ནས་སོ། ‘མདོ་སྡེ་ལ’ཞེས་པ་ནི་པཱ་ཡཱ་སིའི་མདོ་སྡེ་ལའོ། Mahākoṭṭhikattheravatthu གནས་བརྟན་གསུས་པོ་ཆེའི་གཏམ་རྒྱུད། 218. Dasamaṃ uttānatthameva. ༢༡༨. བཅུ་པ་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ། Tatiyaetadaggavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. མཆོག་གི་ཚན་པ་གསུམ་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ། 14. Etadaggavaggo (14) 4. Catutthaetadaggavaggavaṇṇanā (༡༤) ༤. མཆོག་གི་ཚན་པ་བཞི་པའི་འགྲེལ་བཤད། Ānandattheravatthu གནས་བརྟན་ཀུན་དགའ་བོའི་གཏམ་རྒྱུད། 219-223. Catutthavaggassa [Pg.183] paṭhame heṭṭhā vuttappamāṇanti heṭṭhā koṇḍaññattherassa vatthumhi ‘‘tassa dhurapattāni navutihatthāni honti, kesaraṃ tiṃsahatthaṃ, kaṇṇikā dvādasahatthā, pādena patiṭṭhitaṭṭhānaṃ ekādasahattha’’nti evaṃ vuttappamāṇaṃ. Rañño pesesīti paccantassa kupitabhāvaṃ ārocetvā pesesi. Theragāthāsaṃvaṇṇanāyaṃ (theragā. aṭṭha. 2.1016 ānandattheragāthāvaṇṇanā) pana ‘‘paccantassa kupitabhāvaṃ rañño anārocetvā sayameva taṃ vūpasamesi, taṃ sutvā rājā tuṭṭhamānaso puttaṃ pakkosāpetvā ‘varaṃ te, sumana, dammi, gaṇhāhī’ti āhā’’ti vuttaṃ. Na metaṃ cittaṃ atthīti mama evarūpaṃ cittaṃ natthi. Avañjhanti atucchaṃ. Aññaṃ varehīti aññaṃ patthehi, aññaṃ gaṇhāhīti vuttaṃ hoti. Udakaṃ adhiṭṭhāyāti ‘‘udakaṃ hotū’’ti adhiṭṭhahitvā. Gatenāti gamanena. Na āmisacakkhukāti cīvarādipaccayasaṅkhātaṃ āmisaṃ na olokenti. ༢༡༩-༢༢༣. ཚན་པ་བཞི་པའི་དང་པོ་ལ། "འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚད་ནི"་ཞེས་པ་ནི། འོག་ཏུ་གནས་བརྟན་ཀཽཎྜི་ནྱའི་ལོ་རྒྱུས་ལས། "ཁོང་གི་ཤིང་རྟའི་མདའ་ནི་ཁྲུ་དགུ་བཅུ་ཡོད། ཟེ་བ་ནི་ཁྲུ་སུམ་ཅུ། ཟེའུ་འབྲུ་ནི་ཁྲུ་བཅུ་གཉིས། ཞབས་ཀྱིས་བརྫིས་པའི་ས་ནི་ཁྲུ་བཅུ་གཅིག་ཡོད"་ཅེས་འདི་ལྟར་བཤད་པའི་ཚད་དོ།། "རྒྱལ་པོ་ལ་བཏང་ངོ"་ཞེས་པ་ནི། མཐའ་འཁོབ་ཀྱི་ཡུལ་གྱེན་ལོག་བྱས་པའི་གནས་ཚུལ་བརྗོད་དེ་བཏང་བའོ།། གནས་བརྟན་གྱི་ཚིགས་བཅད་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ (གནས་བརྟན་གྱི་ཚིགས་བཅད་འགྲེལ་པ། ༢.༡༠༡༦ ཀུན་དགའ་བོའི་ཚིགས་བཅད་འགྲེལ་པ) ལས་ནི། "མཐའ་འཁོབ་ཀྱི་ཡུལ་གྱེན་ལོག་བྱས་པའི་གནས་ཚུལ་རྒྱལ་པོ་ལ་མ་བརྗོད་པར་རང་ཉིད་ཀྱིས་དེ་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱས། དེ་ཐོས་ནས་རྒྱལ་པོ་ཡིད་རབ་ཏུ་དགའ་སྟེ་བུ་བོས་ནས། 'སུ་མ་ན། ངས་ཁྱོད་ལ་བྱ་དགའ་སྦྱིན་གྱིས་ལོངས་ཤིག' ཅེས་སྨྲས་སོ"་ཞེས་གསུངས་སོ།། "ང་ལ་སེམས་འདི་འདྲ་མེད"་ཅེས་པ་ནི། བདག་ལ་འདི་འདྲའི་སེམས་མེད་པའོ།། "དོན་ཡོད་པ"་ཞེས་པ་ནི་སྟོང་པ་མ་ཡིན་པའོ།། "གཞན་ཞིག་ལོངས་ཤིག"་ཅེས་པ་ནི། གཞན་ཞིག་ལ་རེ་བ་བྱོས་ཤིག གཞན་ཞིག་ལོངས་ཤིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། "ཆུ་ལ་བྱིན་གྱིས་བརླབས་ཏེ"་ཞེས་པ་ནི། "ཆུར་གྱུར་ཅིག"་ཅེས་བྱིན་གྱིས་བརླབས་ནས་སོ།། "སོང་བས"་ཞེས་པ་ནི་འགྲོ་བས་སོ།། "ཟང་ཟིང་གི་མིག་ཅན་མ་ཡིན་པ"་ཞེས་པ་ནི། ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་དུ་གཏོགས་པའི་ཟང་ཟིང་ལ་མི་ལྟ་བའོ།། Vasanaṭṭhānasabhāgeyevāti vasanaṭṭhānasamīpeyeva. Ekantavallabhoti upaṭṭhākaṭṭhāne ekantena vallabho. Etassevāti etasseva bhikkhussa. Dvejjhakathā na hontīti dvidhābhūtakathā na honti, anekantikakathā na hontīti vuttaṃ hoti. Anibaddhāti aniyatā. Lohitena galantenāti itthambhūtakkhāne karaṇavacanaṃ, galantena lohitena yuttoti attho. Anvāsattoti anugato. Uṭṭhehi, āvuso ānanda, uṭṭhehi, āvuso ānandāti turite idamāmeḍitavacanaṃ. Duvidhena udakenāti sītudakena uṇhudakena ca. Tividhena dantakaṭṭhenāti khuddakaṃ mahantaṃ majjhimanti evaṃ tippakārena dantakaṭṭhena. Nava vāre anupariyāyatīti satthari pakkosante paṭivacanadānāya thinamiddhavinodanatthaṃ navakkhattuṃ anupariyāyati. Tenevāha – ‘‘evañhissa ahosī’’tiādi. Sesamettha suviññeyyameva. "གནས་མལ་མཐུན་པའི་ས་ཉིད་དུ"་ཞེས་པ་ནི། གནས་མལ་གྱི་ཉེ་འཁོར་ཉིད་དུའོ།། "གཅིག་ཏུ་གཅེས་པ"་ཞེས་པ་ནི། རིམ་གྲོ་པའི་གནས་སུ་གཅིག་ཏུ་གཅེས་པའོ།། "འདི་ཉིད་ལ"་ཞེས་པ་ནི། དགེ་སློང་འདི་ཉིད་ལའོ།། "གཉིས་སུ་སྨྲ་བ་མེད"་ཅེས་པ་ནི། གཉིས་སུ་གྱུར་པའི་གཏམ་མེད་པའམ་མཐའ་གཅིག་ཏུ་མ་ངེས་པའི་གཏམ་མེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། "མ་འབྲེལ་བ"་ཞེས་པ་ནི་མ་ངེས་པའོ།། "ཁྲག་འཛག་བཞིན་པས"་ཞེས་པ་ནི། གནས་སྐབས་མཚོན་པའི་བྱེད་སྒྲ་སྟེ། ཁྲག་འཛག་པ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། "རྗེས་སུ་འབྲངས་པ"་ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་སོང་བའོ།། "ཚུར་ཤོག ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀུན་དགའ་བོ། ཚུར་ཤོག ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀུན་དགའ་བོ"་ཞེས་པ་ནི། བྲེལ་བའི་སྒོ་ནས་ཟློས་ཏེ་གསུངས་པའོ།། "ཆུ་རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱིས"་ཞེས་པ་ནི། ཆུ་གྲང་མོ་དང་ཆུ་ཚན་གཉིས་ཀྱིས་སོ།། "སོ་ཤིང་རྣམ་པ་གསུམ་གྱིས"་ཞེས་པ་ནི། ཆུང་བ་དང་། ཆེན་པོ་དང་། འབྲིང་སྟེ་འདི་ལྟར་སོ་ཤིང་རྣམ་པ་གསུམ་གྱིས་སོ།། "ལན་དགུར་བསྐོར་བ་བྱེད"་ཅེས་པ་ནི། སྟོན་པས་བོས་པ་ན་ལན་འདེབས་པ་དང་གཉིད་དང་རྨུགས་པ་བསལ་བའི་ཕྱིར་ལན་དགུར་བསྐོར་བ་བྱེད་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་གསུངས་པ། "འདི་ལྟར་ཁོང་ལ་བྱུང་ངོ"་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ།། འདིར་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་རྟོགས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། Uruvelakassapattheravatthu ལྟེང་རྒྱས་འོད་སྲུང་གི་ལོ་རྒྱུས། 224. Dutiye yaṃ vattabbaṃ, taṃ vitthārato vinayapāḷiyaṃ āgatameva. ༢༢༤. གཉིས་པ་ལ་གང་བཤད་པར་བྱ་བ་དེ་ནི། རྒྱས་པར་འདུལ་བའི་ལུང་ལས་འབྱུང་བ་ཉིད་དོ།། Kāḷudāyittheravatthu འཆར་ཀ་ནག་པོའི་ལོ་རྒྱུས། 225. Tatiye [Pg.184] gamanākappanti gamanākāraṃ. Sesamettha uttānameva. ༢༢༥. གསུམ་པ་ལ། "གཤེགས་པའི་སྤྱོད་ལམ"་ཞེས་པ་ནི་གཤེགས་པའི་རྣམ་པའོ།། འདིར་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་གསལ་པོ་ཉིད་དོ།། Bākulattheravatthu གནས་བརྟན་བཱ་ཀུ་ལའི་ལོ་རྒྱུས། 226. Catutthe nirābādhānanti ābādharahitānaṃ. Yathā ‘‘dvāvīsati dvattiṃsā’’tiādimhi vattabbe ‘‘bāvīsati bāttiṃsā’’tiādīni vuccanti, evamevaṃ dve kulāni assāti dvikulo, dvekuloti vā vattabbe bākuloti vuttanti āha – ‘‘bākuloti dvīsu kulesu vaḍḍhitattā evaṃladdhanāmo’’ti. Upayogenāti ānubhāvena. Phāsukakāleti arogakāle. Gadduhanamattampīti goduhanamattampi kālaṃ. Idha pana na sakalo goduhanakkhaṇo adhippeto, atha kho gāviṃ thane gahetvā ekakhīrabinduduhanakālamattaṃ adhippetaṃ. Ārogyasālanti āturānaṃ arogabhāvakaraṇatthāya katasālaṃ. ༢༢༦. བཞི་པ་ལ། "ནད་མེད་པ་རྣམས"་ཞེས་པ་ནི། ནད་དང་བྲལ་བ་རྣམས་ལའོ།། ཇི་ལྟར་ "ཉི་ཤུ་རྩ་གཉིས། སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས"་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། "བཱ་བཱི་ས་ཏི། བཱ་ཏྟིཾ་སཱ"་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བརྗོད་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་རིགས་གཉིས་ཡོད་པས་ "དྭི་ཀུ་ལོ"་འམ། "དྭེ་ཀུ་ལོ"་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། "བཱ་ཀུ་ལོ"་ཞེས་བརྗོད་པས་ན། "བཱ་ཀུ་ལ་ཞེས་པ་ནི་རིགས་གཉིས་སུ་གསོས་པས་མིང་འདི་ལྟར་ཐོབ་པའོ"་ཞེས་གསུངས་སོ།། "མཐུས"་ཞེས་པ་ནི་མཐུ་སྟོབས་ཀྱིས་སོ།། "བདེ་བའི་དུས་སུ"་ཞེས་པ་ནི། ནད་མེད་པའི་དུས་སུའོ།། "བ་བཞོ་བའི་ཡུན་ཙམ་ཡང་"ཞེས་པ་ནི་བ་བཞོ་བའི་དུས་ཚོད་ཙམ་མོ།། འདིར་ནི་བ་བཞོ་བའི་དུས་ཚོད་ཧྲིལ་པོ་ལ་མི་བྱ་བར། འོན་ཀྱང་བའི་ནུ་མ་ནས་བཟུང་སྟེ་འོ་མ་ཐིགས་པ་གཅིག་བཞོ་བའི་དུས་ཚོད་ཙམ་ལ་བྱའོ།། "ནད་གསོ་ཁང་"ཞེས་པ་ནི་ནད་པ་རྣམས་ནད་མེད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་བསྐྲུན་པའི་ཁང་པའོ།། Nimujjanummujjanavasenāti jāṇuppamāṇe udake thokaṃyeva nimujjanummujjanavasena. Chaḍḍetvā palāyīti macchassa mukhasamīpeyeva chaḍḍetvā palāyi. Dārakassa tejenāti dārakassa puññatejena. Māriyamānāva marantīti daṇḍādīhi pothetvā māriyamānāva maranti, na jālena baddhatāmattena amāriyamānā. Nīhaṭamattova matoti nīhaṭakkhaṇeyeva mato. Tenassa māraṇatthaṃ upakkamo na kato, yena upakkamena dārakassa ābādho siyā. Tanti macchaṃ. Sakalamevāti avikalameva paripuṇṇāvayavameva. Na keḷāyatīti na nandati, kismiñci na maññati. Piṭṭhito phālentīti dārakassa puññatejena piṭṭhito phālentī. Bheriṃ carāpetvāti ‘‘puttaṃ labhi’’nti ugghosanavasena bheriṃ carāpetvā. Pakatiṃ ācikkhīti attano puttabhāvaṃ kathesi. Kucchiyā dhāritattā amātā kātuṃ na sakkāti jananībhāvato amātā kātuṃ na sakkā. Macchaṃ gaṇhantāpīti macchaṃ vikkiṇitvā gaṇhantāpi. Tathā gaṇhantā ca tappariyāpannaṃ sabbaṃ gaṇhanti nāmāti āha – ‘‘vakkayakanādīni bahi katvā gaṇhantā nāma natthī’’ti. Ayampi amātā kātuṃ na sakkāti dinnaputtabhāvato na sakkā. "བྱིང་བ་དང་འཕྱུར་བའི་དབང་གིས"་ཞེས་པ་ནི། པུས་མོ་ཙམ་གྱི་ཆུ་ལ་ཅུང་ཟད་བྱིང་བ་དང་འཕྱུར་བའི་དབང་གིས་སོ།། "བོར་ནས་བྲོས་སོ"་ཞེས་པ་ནི། ཉའི་ཁའི་ཉེ་འཁོར་ཉིད་དུ་བོར་ནས་བྲོས་པའོ།། "བྱིས་པའི་མཐུས"་ཞེས་པ་ནི། བྱིས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུ་སྟོབས་ཀྱིས་སོ།། "གསོད་པ་བཞིན་དུ་འཆི་བ"་ཞེས་པ་ནི། དབྱུག་པ་ལ་སོགས་པས་བརྡུངས་ཏེ་གསོད་པ་བཞིན་དུ་འཆི་བ་ཡིན་གྱི། རྒྱས་བཟུང་བ་ཙམ་གྱིས་མ་བསད་པར་འཆི་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། "ཕྱུང་མ་ཐག་ཏུ་ཤི་བོ"་ཞེས་པ་ནི། ཕྱུང་བའི་སྐད་ཅིག་ཉིད་ལ་ཤི་བའོ།། དེས་ན་དེ་གསོད་པའི་ཕྱིར་ཐབས་མ་བྱས་ཏེ། ཐབས་དེས་བྱིས་པ་ལ་གནོད་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། "དེ"་ཞེས་པ་ནི་ཉའོ།། "མ་ཉམས་པ་ཉིད"་ཅེས་པ་ནི། དབང་པོ་མ་ཚང་བ་མེད་པར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཉིད་དོ།། "མི་དགའ"་ཞེས་པ་ནི། མི་མགུ་ཞིང་གང་ལའང་མི་སེམས་པའོ།། "རྒྱབ་ནས་གཤེགས་པ"་ཞེས་པ་ནི། བྱིས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་མཐུས་རྒྱབ་ནས་གཤེགས་པའོ།། "རྔ་བརྡུངས་ཏེ"་ཞེས་པ་ནི། "བུ་རྙེད་དོ"་ཞེས་སྒྲོག་པའི་སྒོ་ནས་རྔ་བརྡུངས་པའོ།། "རང་བཞིན་བཤད་པ"་ཞེས་པ་ནི། རང་གི་བུ་ཡིན་པའི་ཚུལ་བཤད་པའོ།། "མངལ་དུ་བཟུང་བའི་ཕྱིར་མ་མ་ཡིན་པར་བྱེད་མི་ནུས"་ཞེས་པ་ནི། སྐྱེད་མའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་མ་མ་ཡིན་པར་བྱེད་མི་ནུས་པའོ།། "ཉ་ལེན་པ་རྣམས་ཀྱང་"ཞེས་པ་ནི། ཉ་བཙོངས་ཏེ་ཉོ་བ་རྣམས་ཀྱང་། དེ་ལྟར་ལེན་པ་ན་དེའི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པ་ཐམས་ཅད་ལེན་པ་ཡིན་པས་ན། "མཁལ་མ་ལ་སོགས་པ་ཕྱིར་བོར་ནས་ལེན་པ་ནི་མེད་དོ"་ཞེས་གསུངས་སོ།། "འདི་ཡང་མ་མ་ཡིན་པར་བྱེད་མི་ནུས"་ཞེས་པ་ནི། བུ་བྱིན་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་མི་ནུས་པའོ།། Sobhitattheravatthu གནས་བརྟན་ལེགས་མཛེས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས། 227. Pañcamaṃ [Pg.185] uttānatthameva. ༢༢༧. ལྔ་པ་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ།། Upālittheravatthu གནས་བརྟན་ཉེ་བར་འཁོར་གྱི་ལོ་རྒྱུས། 228. Chaṭṭhe bhārukacchakavatthunti aññataro kira bhārukacchadesavāsī bhikkhu supinante purāṇadutiyikāya methunaṃ dhammaṃ paṭisevitvā ‘‘assamaṇo ahaṃ vibbhamissāmī’’ti bhārukacchaṃ gacchanto antarāmagge āyasmantaṃ upāliṃ passitvā etamatthaṃ ārocesi. Āyasmā upāli, evamāha – ‘‘anāpatti, āvuso, supinantenā’’ti. Yasmā supinante avisayattā evaṃ hoti. Tasmā upālitthero bhagavatā avinicchitapubbampi imaṃ vatthuṃ nayaggāhena evaṃ vinicchini. Gahapatino dve dārakā honti putto ca bhāgineyyo ca. Atha so gahapati gilāno hutvā āyasmantaṃ ajjukaṃ etadavoca – ‘‘imaṃ, bhante, okāsaṃ yo imesaṃ dārakānaṃ saddho hoti pasanno, tassa ācikkheyyāsī’’ti. Tena ca samayena tassa ca gahapatino bhāgineyyo saddho hoti pasanno. Athāyasmā ajjuko taṃ okāsaṃ tassa dārakassa ācikkhi. So tena sāpateyyena kuṭumbañca saṇṭhapesi, dānañca paṭṭhapesi. Atha tassa gahapatino putto āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante ānanda, pituno dāyajjo putto vā bhāgineyyo vā’’ti. Putto kho, āvuso, pituno dāyajjoti. Āyasmā, bhante, ayyo ajjuko amhākaṃ sāpateyyaṃ amhākaṃ methunakassa ācikkhīti. Assamaṇo, āvuso, so ajjukoti. Athāyasmā ajjuko āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘dehi me, āvuso ānanda, vinicchaya’’nti. Te ubhopi upālittherassa santikaṃ agamaṃsu. Athāyasmā upāli, āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘yo nu kho, āvuso ānanda, sāmikena ‘imaṃ okāsaṃ itthannāmassa ācikkhā’ti vutto, tassa ācikkhati, kiṃ so āpajjatī’’ti? Na, bhante, kiñci āpajjati antamaso dukkaṭamatthampīti. Ayaṃ, āvuso, āyasmā ajjuko sāmikena ‘‘imaṃ okāsaṃ itthannāmassa ācikkhā’’ti vutto tassa ācikkhati, anāpatti, āvuso, āyasmato ajjukassāti. Bhagavā taṃ sutvā ‘‘sukathitaṃ, bhikkhave, upālinā’’ti vatvā [Pg.186] sādhukāramadāsi, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Kumārakassapavatthu (a. ni. aṭṭha. 1.1.217) pana heṭṭhā āgatameva. ༢༢༨. དྲུག་པ་ལ། "བྷཱ་རུ་ཀ་ཙྪ་པའི་ལོ་རྒྱུས"་ཞེས་པ་ནི། བཤད་རྒྱུད་ལས་བྷཱ་རུ་ཀ་ཙྪའི་ཡུལ་གྱི་དགེ་སློང་ཞིག་གིས་རྨི་ལམ་དུ་ཆུང་མ་རྙིང་པ་དང་མི་ཚངས་པར་སྤྱད་དེ། "བདག་དགེ་སློང་མ་ཡིན་པས་ཕྱིར་ལོག་གོ"་ཞེས་བྷཱ་རུ་ཀ་ཙྪར་འགྲོ་བའི་ལམ་བར་དུ་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཉེ་བར་འཁོར་མཐོང་ནས་དོན་འདི་བཤད་དོ།། ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཉེ་བར་འཁོར་གྱིས་འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ། "ཚེ་དང་ལྡན་པ། རྨི་ལམ་གྱིས་ནི་ལྟུང་བ་མེད་དོ"་ཞེས་སོ།། གང་གི་ཕྱིར་རྨི་ལམ་དུ་ནི་ཡུལ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་གནས་བརྟན་ཉེ་བར་འཁོར་གྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་སྔར་མ་གཏན་ལ་ཕབ་པའི་གནས་འདི་ཡང་རིགས་པའི་སྒོ་ནས་འདི་ལྟར་གཏན་ལ་ཕབ་བོ།། ཁྱིམ་བདག་ཅིག་ལ་བུ་དང་ཚ་བོ་སྟེ་བྱིས་པ་གཉིས་ཡོད་དོ།། དེ་ནས་ཁྱིམ་བདག་དེ་ན་བར་གྱུར་ཏེ་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཨ་ཛྫུ་ཀ་ལ་འདི་སྐད་ཅེས་སྨྲས་སོ།། "བཙུན་པ། བྱིས་པ་འདི་གཉིས་ལས་གང་ཞིག་དད་ཅིང་དང་བ་དེ་ལ་གནས་འདི་བསྟན་པར་མཛོད་ཅིག" ཅེས་སོ།། དེའི་ཚེ་ཁྱིམ་བདག་དེའི་ཚ་བོ་ནི་དད་ཅིང་དང་བ་ཞིག་གོ། དེ་ནས་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཨ་ཛྫུ་ཀས་བྱིས་པ་དེ་ལ་གནས་དེ་བསྟན་ཏོ།། དེས་ནི་ནོར་དེས་ཁྱིམ་གཞི་བཟུང་ཞིང་སྦྱིན་པ་ཡང་བཏང་ངོ།། དེ་ནས་ཁྱིམ་བདག་དེའི་བུས་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀུན་དགའ་བོ་ལ་འདི་སྐད་ཅེས་སྨྲས་སོ།། "བཙུན་པ་ཀུན་དགའ་བོ། ཕའི་སྐལ་བ་འཛིན་པ་ནི་བུ་ཡིན་ནམ་ཚ་བོ་ཡིན"་ཞེས་སོ།། "ཚེ་དང་ལྡན་པ། ཕའི་སྐལ་བ་འཛིན་པ་ནི་བུ་ཡིན་ནོ"་ཞེས་སོ།། "བཙུན་པ། འཕགས་པ་ཨ་ཛྫུ་ཀས་ངེད་ཀྱི་ནོར་རྣམས་ངེད་ཀྱི་སྲིང་མོའི་ཁྱོ་ལ་བསྟན་ཏོ"་ཞེས་སོ།། "ཚེ་དང་ལྡན་པ། ཨ་ཛྫུ་ཀ་དེ་ནི་དགེ་སློང་མ་ཡིན་ནོ"་ཞེས་སོ།། དེ་ནས་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཨ་ཛྫུ་ཀས་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀུན་དགའ་བོ་ལ་འདི་སྐད་ཅེས་སྨྲས་སོ།། "ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀུན་དགའ་བོ། བདག་ལ་ཤན་འབྱེད་པར་མཛོད་ཅིག" ཅེས་སོ།། དེ་གཉིས་ཀ་གནས་བརྟན་ཉེ་བར་འཁོར་གྱི་སྤྱན་སྔར་སོང་ངོ།། དེ་ནས་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཉེ་བར་འཁོར་གྱིས་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀུན་དགའ་བོ་ལ་འདི་སྐད་ཅེས་སྨྲས་སོ།། "ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀུན་དགའ་བོ། གང་ཞིག་བདག་པོས་ 'གནས་འདི་ཆེ་གེ་མོ་ལ་སྟོན་ཅིག' ཅེས་བཤད་པ་ལྟར་དེ་ལ་སྟོན་ན། དེ་ལ་ལྟུང་བ་ཅི་ཞིག་འགྱུར"་ཞེས་སོ།། "བཙུན་པ། ཐ་ན་ཉེས་བྱས་ཀྱི་ལྟུང་བ་ཙམ་ཡང་མི་འགྱུར་རོ"་ཞེས་སོ།། "ཚེ་དང་ལྡན་པ། ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཨ་ཛྫུ་ཀ་འདི་ནི་བདག་པོས་ 'གནས་འདི་ཆེ་གེ་མོ་ལ་སྟོན་ཅིག' ཅེས་བཤད་པ་ལྟར་དེ་ལ་བསྟན་པ་ཡིན་པས། ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཨ་ཛྫུ་ཀ་ལ་ལྟུང་བ་མེད་དོ"་ཞེས་སོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་ཐོས་ནས། "དགེ་སློང་དག ཉེ་བར་འཁོར་གྱིས་ལེགས་པར་བཤད་དོ"་ཞེས་གསུངས་ཏེ་ལེགས་སོ་བྱིན་ནོ།། དེ་ལ་དགོངས་ནས་འདི་གསུངས་སོ།། གཞོན་ནུ་ཀཱ་ཤྱ་པའི་ལོ་རྒྱུས་ (སྐྱེས་རབས་ཀྱི་འགྲེལ་པ། ༡.༡.༢༡༧) ནི་འོག་ཏུ་འབྱུང་བ་ཉིད་དོ།། Channaṃ khattiyānanti bhaddiyo sakyarājā anuruddho ānando bhagu kimilo devadattoti imesaṃ channaṃ khattiyānaṃ. Pasādhakoti maṇḍayitā. Pāḷiyanti saṅghabhedakkhandhakapāḷiyanti (cūḷava. 330 ādayo). "རྒྱལ་རིགས་དྲུག་པོ"་ཞེས་པ་ནི། ཤཱཀྱའི་རྒྱལ་པོ་བཟང་ལྡན་དང་། མ་འགགས་པ། ཀུན་དགའ་བོ། བྷ་གུ། ཀི་མི་ལ། ལྷས་བྱིན་ཏེ་རྒྱལ་རིགས་དྲུག་པོ་འདི་རྣམས་སོ།། "རྒྱན་མཁན"་ཞེས་པ་ནི་མཛེས་པར་བྱེད་པའོ།། "ལུང་ལས"་ཞེས་པ་ནི་དགེ་འདུན་དབྱེན་གྱི་ཕྲན་ཚེགས་ཀྱི་ལུང་ལས་སོ།། (སྨད་ཀྱི་ཆ། ༣༣༠ ལ་སོགས་པའོ།།) Nandakattheravatthu གནས་བརྟན་དགའ་བྱེད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས། 229. Sattame ekasamodhāneti ekasmiṃ samodhāne, ekasmiṃ sannipāteti attho. Sesaṃ suviññeyyameva. ༢༢༩. བདུན་པ་ལ། "འདུ་བ་གཅིག་ལ"་ཞེས་པ་ནི། འདུ་བ་གཅིག་ལའམ་ཚོགས་པ་གཅིག་ལ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ལྷག་མ་ནི་རྟོགས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། Nandattheravatthu གནས་བརྟན་དགའ་བོའི་ལོ་རྒྱུས། 230. Aṭṭhame na taṃ catusampajaññavasena aparicchinditvā oloketīti sātthakasappāyagocaraasammohasampajaññasaṅkhātānaṃ catunnaṃ sampajaññānaṃ vasena aparicchinditvā taṃ disaṃ na oloketi. So hi āyasmā ‘‘yamevāhaṃ indriyesu aguttadvārataṃ nissāya sāsane anabhiratiādivippakārappatto, tameva suṭṭhu niggahessāmī’’ti ussāhajāto balavahirottappo, tattha ca katādhikārattā indriyasaṃvaro ukkaṃsapāramippatto catusampajaññaṃ amuñcitvāva sabbadisaṃ āloketi. Vuttañcetaṃ bhagavatā – ༢༣༠. བརྒྱད་པ་ལ། "ཤེས་བཞིན་བཞིའི་དབང་གིས་མ་བཅད་པར་མི་ལྟའོ"་ཞེས་པ་ནི། དོན་དང་ལྡན་པ་དང་། འཚམ་པ་དང་། སྤྱོད་ཡུལ་དང་། མ་རྨོངས་པའི་ཤེས་བཞིན་དུ་གྲགས་པའི་ཤེས་བཞིན་བཞིའི་དབང་གིས་མ་བཅད་པར་ཕྱོགས་དེར་མི་ལྟའོ།། གང་གི་ཕྱིར་ན་ཚེ་དང་ལྡན་པ་དེ་ནི། "བདག་གིས་དབང་པོའི་སྒོ་མ་བསྡམས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་བསྟན་པ་ལ་མི་དགའ་བ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པར་འགྱུར་བ་ཐོབ་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་ལེགས་པར་ཚར་གཅོད་པར་བྱའོ"་ཞེས་སྤྲོ་བ་སྐྱེས་ཤིང་ངོ་ཚ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་དྲག་པོ་དང་ལྡན་ལ། དེ་ལ་ལྷག་པར་བྱས་པའི་ཕྱིར་དབང་པོ་སྡོམ་པ་མཆོག་གི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཐོབ་པས་ཤེས་བཞིན་བཞི་མ་བཏང་བར་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་དུ་ལྟའོ།། འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Sace, bhikkhave, nandassa puratthimā disā āloketabbā hoti, sabbaṃ cetaso samannāharitvā nando puratthimaṃ disaṃ āloketi ‘evaṃ me puratthimaṃ disaṃ ālokayato nābhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāsavissantī’ti. Itiha tattha sampajāno hoti. Sace, bhikkhave, nandassa pacchimā disā, uttarā disā, dakkhiṇā disā, uddhaṃ, adho, anudisā anuviloketabbā hoti, sabbaṃ cetaso samannāharitvā nando anudisaṃ anuviloketi ‘evaṃ me anudisaṃ anuvilokayato…pe… sampajāno hotī’’’ti (a. ni. 8.9). "དགེ་སློང་དག གལ་ཏེ་དགའ་བོས་ཤར་ཕྱོགས་སུ་བལྟ་བར་བྱ་བ་ཡིན་ན། དགའ་བོས་སེམས་ཐམས་ཅད་ཡིད་ལ་བྱས་ཏེ་ཤར་ཕྱོགས་སུ་ལྟ་ཞིང་། 'འདི་ལྟར་བདག་གིས་ཤར་ཕྱོགས་སུ་ལྟ་བ་ན། བརྣབ་སེམས་དང་ཡིད་མི་བདེ་བའི་སྡིག་པ་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་རྗེས་སུ་འབྲང་བར་མི་འགྱུར་རོ'་སྙམ་མོ།། དེ་ལྟར་ན་དེ་ལ་ཤེས་བཞིན་ཡོད་དོ།། དགེ་སློང་དག གལ་ཏེ་དགའ་བོས་ནུབ་ཕྱོགས་དང་། བྱང་ཕྱོགས་དང་། ལྷོ་ཕྱོགས་དང་། སྟེང་དང་། འོག་དང་། ཕྱོགས་མཚམས་རྣམས་སུ་བལྟ་བར་བྱ་བ་ཡིན་ན། དགའ་བོས་སེམས་ཐམས་ཅད་ཡིད་ལ་བྱས་ཏེ་ཕྱོགས་མཚམས་སུ་ལྟ་ཞིང་། 'འདི་ལྟར་བདག་གིས་ཕྱོགས་མཚམས་སུ་ལྟ་བ་ན། ...པེ... ཤེས་བཞིན་ཡོད་དོ'་སྙམ་མོ"་ཞེས་སོ།། (ཨང་གུཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། ༨.༩) Abhisekagehapavesanaāvāhamaṅgalesu [Pg.187] vattamānesūti idha tīṇi maṅgalāni vuttāni, vinayaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘taṃ divasameva nandakumārassa kesavissajjanaṃ, paṭṭabandho, gharamaṅgalaṃ, chattamaṅgalaṃ, āvāhamaṅgalanti pañca maṅgalāni hontī’’ti vuttaṃ. Tattha kulamariyādavasena kesoropanaṃ kesavissajjanaṃ. Yuvarājapaṭṭabandhanaṃ paṭṭabandho. Abhinavagharappavesanamaho gharamaṅgalaṃ. Vivāhakaraṇamaho āvāhamaṅgalaṃ. Yuvarājachattamaho chattamaṅgalaṃ. "དབང་བསྐུར་བ་དང་། ཁྱིམ་དུ་འཇུག་པ་དང་། གཉེན་སྒྲིག་གི་བཀྲ་ཤིས་པའི་བྱ་བ་རྣམས་བྱེད་པ་ན"་ཞེས་པ་ལ། འདིར་བཀྲ་ཤིས་པའི་བྱ་བ་གསུམ་བཤད་དོ།། འདུལ་བའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི། "ཉིན་མོ་དེ་ཉིད་ལ་གཞོན་ནུ་དགའ་བོའི་སྐྲ་བཅད་པ་དང་། ཐོད་བཅིངས་པ་དང་། ཁྱིམ་གྱི་བཀྲ་ཤིས་པ་དང་། གདུགས་ཀྱི་བཀྲ་ཤིས་པ་དང་། གཉེན་སྒྲིག་གི་བཀྲ་ཤིས་པ་སྟེ་བཀྲ་ཤིས་པའི་བྱ་བ་ལྔ་ཡོད་དོ"་ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་རིགས་ཀྱི་ལུགས་བཞིན་སྐྲ་འབྲེག་པ་ནི་སྐྲ་བཅད་པའོ།། རྒྱལ་ཚབ་ཀྱི་ཐོད་འཆིང་བ་ནི་ཐོད་བཅིངས་པའོ།། ཁྱིམ་གསར་དུ་འཇུག་པའི་དགའ་སྟོན་ནི་ཁྱིམ་གྱི་བཀྲ་ཤིས་པའོ།། གཉེན་སྒྲིག་བྱེད་པའི་དགའ་སྟོན་ནི་གཉེན་སྒྲིག་གི་བཀྲ་ཤིས་པའོ།། རྒྱལ་ཚབ་ཀྱི་གདུགས་འཛིན་པའི་དགའ་སྟོན་ནི་གདུགས་ཀྱི་བཀྲ་ཤིས་པའོ།། Nandakumāraṃ abhisekamaṅgalaṃ na tathā pīḷesi, yathā janapadakalyāṇiyā vuttavacananti ajjhāharitabbaṃ. Tadeva pana vacanaṃ sarūpato dassetuṃ – ‘‘pattaṃ ādāya gamanakāle’’tiādi vuttaṃ. Janapadakalyāṇīti janapadamhi kalyāṇī uttamā cha sarīradosarahitā pañca kalyāṇasamannāgatā. Sā hi yasmā nātidīghā nātirassā nātikisā nātithūlā nātikāḷī nāccodātāti atikkantā mānusavaṇṇaṃ, asampattā dibbavaṇṇaṃ, tasmā cha sarīradosarahitā. Chavikalyāṇaṃ maṃsakalyāṇaṃ nhārukalyāṇaṃ aṭṭhikalyāṇaṃ vayakalyāṇanti imehi pana kalyāṇehi samannāgatattā pañca kalyāṇasamannāgatā nāma. Tassā hi āgantukobhāsakiccaṃ natthi, attano sarīrobhāseneva dvādasahatthe ṭhāne ālokaṃ karoti, piyaṅgusāmā vā hoti suvaṇṇasāmā vā, ayamassā chavikalyāṇatā. Cattāro panassā hatthapādā mukhapariyosānañca lākhārasaparikammakataṃ viya rattapavāḷarattakambalasadisaṃ hoti, ayamassā maṃsakalyāṇatā. Vīsati pana nakhapattāni maṃsato amuttaṭṭhāne lākhārasapūritāni viya, muttaṭṭhāne khīradhārāsadisāni honti, ayamassā nhārukalyāṇatā. Dvattiṃsa dantā suphusitā sudhotavajirapanti viya khāyanti, ayamassā aṭṭhikalyāṇatā. Vīsaṃvassasatikāpi samānā soḷasavassuddesikā viya hoti nippalitena, ayamassā vayakalyāṇatā. Iti imehi pañcahi kalyāṇehi samannāgatattā ‘‘janapadakalyāṇī’’ti vuccati. Tuvaṭanti sīghaṃ. རྒྱལ་བུ་དགའ་བོ་ལ་དབང་བསྐུར་བའི་བཀྲ་ཤིས་པའི་ཆོ་གས་དེ་ཙམ་དུ་གདུང་བ་མ་བྱས་ཀྱི། ཡུལ་གྱི་མཛེས་མ་ (Janapadakalyāṇī) ཡིས་སྨྲས་པའི་ཚིག་གིས་གདུང་བར་བྱས་སོ་ཞེས་ཁ་སྐོང་དགོས་སོ། །ཚིག་དེ་ཉིད་དངོས་སུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ལྷུང་བཟེད་བཟུང་ནས་གཤེགས་པའི་ཚེ་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །ཡུལ་གྱི་མཛེས་མ་ཞེས་པ་ནི། ཡུལ་ཁམས་སུ་མཛེས་ཤིང་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ། ལུས་ཀྱི་སྐྱོན་དྲུག་དང་བྲལ་བ། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལྔ་དང་ལྡན་པའོ། །མོ་ནི་ཧ་ཅང་མི་རིང་བ། ཧ་ཅང་མི་ཐུང་བ། ཧ་ཅང་མི་སྐེམ་པ། ཧ་ཅང་མི་སྦོམ་པ། ཧ་ཅང་མི་ནག་པ། ཧ་ཅང་མི་དཀར་བ་སཏེ། མིའི་ཁ་དོག་ལས་འདས་ཤིང་ལྷའི་ཁ་དོག་ལ་མ་སླེབས་པས་ན། ལུས་ཀྱི་སྐྱོན་དྲུག་དང་བྲལ་བའོ། །པགས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། ཤའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། ཆུ་རྒྱུས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། རུས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། ལང་ཚོའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སཏེ། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འདི་དག་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལྔ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་བྱའོ། །མོ་ལ་ནི་ཕྱི་རོལ་གྱི་འོད་ཀྱིས་བྱ་བ་བྱེད་མི་དགོས་ཏེ། རང་གི་ལུས་ཀྱི་འོད་ཉིད་ཀྱིས་ཁྲུ་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་ས་རུ་སྣང་བར་བྱེད་དོ། །ཙན་དན་སེར་སྐྱའམ་གསེར་གྱི་མདོག་ལྟ་བུ་ཡིན་ཏེ། འདི་ནི་མོའི་པགས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །མོའི་ལག་པ་དང་རྐང་པ་བཞི་དང་གདོང་གི་མཐའ་སྐོར་ནི་རྒྱ་སྐྱེགས་ཀྱི་ཁུ་བས་བྱུགས་པ་བཞིན་དུ། བྱུ་རུ་དམར་པོ་དང་ཕྱིང་པ་དམར་པོ་དང་འདྲ་བར་འགྱུར་ཏེ། འདི་ནི་མོའི་ཤའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །སེན་མོ་ཉི་ཤུ་ནི་ཤ་དང་མ་འབྲེལ་བའི་ས་རུ་རྒྱ་སྐྱེགས་ཀྱི་ཁུ་བས་གང་བ་བཞིན་དང་། འབྲེལ་བའི་ས་རུ་འོ་མའི་རྒྱུན་དང་འདྲ་བར་འགྱུར་ཏེ། འདི་ནི་མོའི་ཆུ་རྒྱུས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །སོ་སོ་གཉིས་ནི་ལེགས་པར་སྐྱེས་ཤིང་ཕྱིས་པའི་རྡོ་རྗེའི་ཕྲེང་བ་བཞིན་དུ་སྣང་སྟེ། འདི་ནི་མོའི་རུས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །ལོ་བརྒྱ་ལོན་པར་གྱུར་ཀྱང་སྐྲ་དཀར་མེད་པར་ལོ་བཅུ་དྲུག་ལོན་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་ཏེ། འདི་ནི་མོའི་ལང་ཚོའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །འདི་ལྟར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལྔ་པོ་འདི་དག་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། “ཡུལ་གྱི་མཛེས་མ་”ཞེས་བྱའོ། །“ཏུ་ཝ་ཊཾ་” (Tuvaṭaṃ) ནི་མྱུར་དུའོ། ། Imasmiṃ ṭhāne nivattessati, imasmiṃ ṭhāne nivattessatīti cintentamevāti so kira tathāgate gāravavasena ‘‘pattaṃ vo, bhante, gaṇhathā’’ti vattuṃ avisahanto evaṃ cintesi – ‘‘sopānasīse pattaṃ gaṇhissatī’’ti[Pg.188]. Satthā tasmimpi ṭhāne na gaṇhi. Itaro ‘‘sopānapādamūle gaṇhissatī’’ti cintesi. Satthā tatthāpi na gaṇhi. Itaro ‘‘rājaṅgaṇe gaṇhissatī’’ti cintesi. Satthā tatthāpi na gaṇhi. Evaṃ ‘‘idha gaṇhissati, ettha gaṇhissatī’’ti cintentameva satthā vihāraṃ netvā pabbājesi. “གནས་འདིར་བཟློག་པར་འགྱུར། གནས་འདིར་བཟློག་པར་འགྱུར་”ཞེས་བསམ་བཞིན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པ་ནི། ཁོ་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་གུས་པའི་དབང་གིས་ “བཙུན་པ་ཉིད་ཀྱིས་ལྷུང་བཟེད་བཞེས་ཤིག” ཅེས་སྨྲ་མ་ནུས་པར། “སྐས་ཀྱི་རྩེ་མོར་ལྷུང་བཟེད་བཞེས་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་འདི་ལྟར་བསམས་སོ། །སྟོན་པས་གནས་དེར་ཡང་མ་བཞེས་སོ། །ཅིག་ཤོས་ཀྱིས་ “སྐས་ཀྱི་རྩ་བར་བཞེས་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་བསམས་སོ། །སྟོན་པས་དེར་ཡང་མ་བཞེས་སོ། །ཅིག་ཤོས་ཀྱིས་ “རྒྱལ་པོའི་སྒོ་རྭར་བཞེས་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་བསམས་སོ། །སྟོན་པས་དེར་ཡང་མ་བཞེས་སོ། །འདི་ལྟར་ “འདིར་བཞེས་པར་འགྱུར། འདིར་བཞེས་པར་འགྱུར་”ཞེས་བསམ་བཞིན་པ་ཉིད་དུ། སྟོན་པས་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་ཁྲིད་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་མཛད་དོ། ། Mahākappinattheravatthu གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་ཀཔྤི་ནའི་གཏམ་རྒྱུད། 231. Navame sutavittakoti dhammassavanapiyo. Paṭihārakassāti dovārikassa. Saccakārenāti saccakiriyāya. Satthā ‘‘uppalavaṇṇā āgacchatū’’ti cintesi. Therī āgantvā sabbā pabbājetvā bhikkhunīupassayaṃ gatāti idaṃ aṅguttarabhāṇakānaṃ kathāmaggaṃ dassentena vuttaṃ. Teneva dhammapadaṭṭhakathāyaṃ (dha. pa. aṭṭha. 1.mahākappinattheravatthu) vuttaṃ – ༢༣༡. དགུ་པ་ལ། “སུ་ཏ་ཝིཏྟ་ཀོ་” (sutavittako) ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ཉན་པ་ལ་དགའ་བའོ། །“པ་ཊི་ཧཱ་ར་ཀསྶ་” (paṭihārakassa) ཞེས་པ་ནི་སྒོ་སྲུང་བའོ། །“སཙྩ་ཀཱ་རེ་ཎ་” (saccakārena) ཞེས་པ་ནི་བདེན་པའི་སྨོན་ལམ་གྱིས་སོ། །སྟོན་པས་ “ཨུཏྤལའི་མདོག་ (Uppalavaṇṇā) འོང་བར་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་བསམས་སོ། །གནས་བརྟན་མ་འོངས་ནས་ཐམས་ཅད་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་བྱས་ཏེ་དགེ་སློང་མའི་ཀུན་དགའ་ར་བར་གཤེགས་སོ་ཞེས་པ་འདི་ནི། ཡན་ལག་ཕྱི་མའི་ལུང་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱི་གཏམ་གྱི་ཚུལ་སྟོན་པས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་འགྲེལ་པ་ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Tā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ ṭhitā pabbajjaṃ yāciṃsu. Evaṃ kira vutte satthā uppalavaṇṇāya āgamanaṃ cintesīti ekacce vadanti. Satthā pana tā upāsikāyo āha – ‘sāvatthiṃ gantvā bhikkhunīupassaye pabbājethā’ti. Tā anupubbena janapadacārikaṃ caramānā antarāmagge mahājanena abhihaṭasakkārasammānā padasāva vīsayojanasatikaṃ maggaṃ gantvā bhikkhunīupassaye pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsū’’ti. “མོ་རྣམས་ཀྱིས་སྟོན་པ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ཏེ་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་འཁོད་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་གསོལ་ཏོ། །འདི་ལྟར་གསུངས་པ་ན། སྟོན་པས་ཨུཏྤལའི་མདོག་འོང་བར་བསམས་སོ་ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། །སྟོན་པས་ནི་དགེ་བསྙེན་མ་དེ་དག་ལ་ ‘མཉན་ཡོད་དུ་སོང་ལ་དགེ་སློང་མའི་ཀུན་དགའ་ར་བར་རབ་ཏུ་བྱུང་ཞིག་’ ཅེས་གསུངས་སོ། །མོ་རྣམས་ཀྱིས་རིམ་གྱིས་ཡུལ་ཁམས་སུ་རྒྱུ་ཞིང་། ལམ་བར་དུ་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོས་བཀུར་སྟི་དང་རིམ་གྲོ་བྱས་ཏེ། རྐང་ཐང་ཉིད་དུ་དཔག་ཚད་ཉིས་བརྒྱའི་ལམ་དུ་གཤེགས་ནས། དགེ་སློང་མའི་ཀུན་དགའ་ར་བར་རབ་ཏུ་བྱུང་སྟེ་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ། །”ཞེས་སོ། ། Dhammapītīti dhammapāyako, dhammaṃ pivantoti attho. Dhammo ca nāmesa na sakkā bhājanena yāguādīni viya pātuṃ, navavidhaṃ pana lokuttaradhammaṃ nāmakāyena phusanto ārammaṇato sacchikaronto pariññābhisamayādīhi dukkhādīni ariyasaccāni paṭivijjhanto dhammaṃ pivati nāma. Sukhaṃ setīti desanāmattametaṃ, catūhipi iriyāpathehi sukhaṃ viharatīti attho. Vippasannenāti anāvilena nirupakkilesena. Ariyappavediteti buddhādīhi ariyehi pavedite satipaṭṭhānādibhede bodhipakkhiyadhamme. Sadā ramatīti evarūpo dhammapīti vippasannena cetasā viharanto paṇḍiccena samannāgato sadā ramati abhiramati. Bāhitapāpattā ‘‘brāhmaṇā’’ti theraṃ ālapati. “དྷམྨ་པཱི་ཏི་” (Dhammapītī) ཞེས་པ་ནི་ཆོས་འཐུང་བ་སྟེ། ཆོས་འཐུང་བར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཆོས་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་སྣོད་ཀྱིས་སྐྱོ་མ་སོགས་བཞིན་དུ་འཐུང་མི་ནུས་ཀྱི། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྣམ་པ་དགུ་ལ་མིང་གི་ལུས་ཀྱིས་རེག་ཅིང་དམིགས་པ་ལས་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པ། ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་དང་རྟོགས་པ་སོགས་ཀྱིས་སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པའི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་རྣམས་རྟོགས་པས་ཆོས་འཐུང་བ་ཞེས་བྱའོ། །“བདེ་བར་ཉལ་”ཞེས་པ་ནི་བསྟན་པ་ཙམ་སྟེ། སྤྱོད་ལམ་བཞི་ཆར་གྱིས་བདེ་བར་གནས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“རྣམ་པར་དྭངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྙོག་པ་མེད་པ། ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའོ། །“འཕགས་པས་བསྟན་པ་”ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་སོགས་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟན་པའི་དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་སོགས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ལའོ། །“རྟག་ཏུ་དགའ་”ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟ་བུའི་ཆོས་འཐུང་བ་རྣམ་པར་དྭངས་པའི་སེམས་ཀྱིས་གནས་ཤིང་མཁས་པའི་རང་བཞིན་དང་ལྡན་པ་ནི་རྟག་ཏུ་དགའ་ཞིང་མངོན་པར་དགའོ། །སྡིག་པ་བསལ་བའི་ཕྱིར་གནས་བརྟན་ལ་ “བྲམ་ཟེ་”ཞེས་བོས་སོ། ། Sāgatattheravatthu གནས་བརྟན་སྭཱ་ག་ཏའི་གཏམ་རྒྱུད། 232. Dasame [Pg.189] chabbaggiyānaṃ vacanenāti kosambikā kira upāsakā āyasmantaṃ sāgataṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā ekamantaṃ ṭhitā evamāhaṃsu – ‘‘kiṃ, bhante, ayyānaṃ dullabhañca manāpañca, kiṃ paṭiyādemā’’ti? Evaṃ vutte chabbaggiyā bhikkhū kosambike upāsake etadavocuṃ – ‘‘atthāvuso kāpotikā, nāma pasannā bhikkhūnaṃ dullabhā ca manāpā ca, taṃ paṭiyādethā’’ti. Atha kosambikā upāsakā ghare ghare kāpotikaṃ pasannaṃ paṭiyādetvā āyasmantaṃ sāgataṃ piṇḍāya carantaṃ disvā etadavocuṃ – ‘‘pivatu, bhante, ayyo sāgato kāpotikaṃ pasannaṃ, pivatu, bhante, ayyo sāgato kāpotikaṃ pasanna’’nti. Athāyasmā sāgato ghare ghare kāpotikaṃ pasannaṃ pivitvā nagaramhā nikkhamanto nagaradvāre pati. Tena vuttaṃ – ‘‘chabbaggiyānaṃ vacanena sabbagehesu kāpotikaṃ pasannaṃ paṭiyādetvā’’tiādi. Tattha kāpotikā nāma kapotapādasamānavaṇṇā rattobhāsā. Pasannāti surāmaṇḍassetaṃ adhivacanaṃ. Vinaye samuṭṭhitanti surāpānasikkhāpade (pāci. 326 ādayo) āgataṃ. ༢༣༢. བཅུ་པ་ལ། “སྡེ་དྲུག་གི་ཚིག་གིས་”ཞེས་པ་ནི། ཀཽ་ཤཱམྦཱིའི་དགེ་བསྙེན་རྣམས་ཚེ་དང་ལྡན་པ་སྭཱ་ག་ཏའི་གམ་དུ་ཉེ་བར་བཅར་ཏེ་ཕྱག་འཚལ་ནས་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་འཁོད་དེ་འདི་སྐད་ཅེས་སྨྲས་སོ། །“བཙུན་པ། འཕགས་པ་རྣམས་ལ་རྙེད་པར་དཀའ་ཞིང་ཡིད་དུ་འོང་བ་ཅི་ཞིག་མཆིས། ངེད་རྣམས་ཀྱིས་ཅི་ཞིག་བཤམས་པར་བགྱི།” ཞེས་སོ། །འདི་ལྟར་སྨྲས་པ་ན། སྡེ་དྲུག་གི་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་ཀཽ་ཤཱམྦཱིའི་དགེ་བསྙེན་རྣམས་ལ་འདི་སྐད་ཅེས་སྨྲས་སོ། །“ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག །ཕུག་རོན་གྱི་རྐང་པ་ལྟ་བུའི་ཆང་དྭངས་མ་ (kāpotikā pasannā) ཞེས་བྱ་བ་ཡོད་དེ། དེ་ནི་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་རྙེད་པར་དཀའ་ཞིང་ཡིད་དུ་འོང་བ་ཡིན་པས་དེ་ཉིད་བཤམས་ཤིག” ཅེས་སོ། །དེ་ནས་ཀཽ་ཤཱམྦཱིའི་དགེ་བསྙེན་རྣམས་ཀྱིས་ཁྱིམ་རེ་རེ་བཞིན་ཕུག་རོན་གྱི་རྐང་པ་ལྟ་བུའི་ཆང་དྭངས་མ་བཤམས་ཏེ། ཚེ་དང་ལྡན་པ་སྭཱ་ག་ཏ་བསོད་སྙོམས་ལ་རྒྱུ་བ་མཐོང་ནས་འདི་སྐད་ཅེས་སྨྲས་སོ། །“བཙུན་པ་འཕགས་པ་སྭཱ་ག་ཏས་ཕུག་རོན་གྱི་རྐང་པ་ལྟ་བུའི་ཆང་དྭངས་མ་བཞེས་ཤིག བཙུན་པ་འཕགས་པ་སྭཱ་ག་ཏས་ཕུག་རོན་གྱི་རྐང་པ་ལྟ་བུའི་ཆང་དྭངས་མ་བཞེས་ཤིག” ཅེས་སོ། །དེ་ནས་ཚེ་དང་ལྡན་པ་སྭཱ་ག་ཏས་ཁྱིམ་རེ་རེ་བཞིན་ཕུག་རོན་གྱི་རྐང་པ་ལྟ་བུའི་ཆང་དྭངས་མ་བཏུངས་ནས། གྲོང་ཁྱེར་ལས་ཕྱིར་འཐོན་པའི་ཚེ་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྒོ་ཁར་འགྱེལ་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་ “སྡེ་དྲུག་གི་ཚིག་གིས་ཁྱིམ་ཐམས་ཅད་དུ་ཕུག་རོན་གྱི་རྐང་པ་ལྟ་བུའི་ཆང་དྭངས་མ་བཤམས་ཏེ་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ “ཀཱ་པོ་ཏི་ཀཱ་” (kāpotikā) ཞེས་པ་ནི་ཕུག་རོན་གྱི་རྐང་པ་དང་མཚུངས་པའི་ཁ་དོག་དམར་པོའི་འོད་ཅན་ནོ། །“པ་སནྣཱ་” (pasannā) ཞེས་པ་ནི་ཆང་གི་ཉིང་ཁུའི་མིང་ངོ་། །“འདུལ་བ་ལས་བྱུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཆང་འཐུང་བའི་བསླབ་པའི་གཞི་ལས་བྱུང་བའོ། ། Rādhattheravatthu གནས་བརྟན་རཱ་དྷའི་གཏམ་རྒྱུད། 233. Ekādasame satthā sāriputtattherassa saññaṃ adāsīti brāhmaṇaṃ pabbājetuṃ saññaṃ adāsi, āṇāpesīti vuttaṃ hoti. Bhagavā kira taṃ brāhmaṇaṃ pabbajjaṃ alabhitvā kisaṃ lūkhaṃ dubbaṇṇaṃ uppaṇḍuppaṇḍukajātaṃ disvā bhikkhū āmantesi – ‘‘ko, bhikkhave, tassa brāhmaṇassa adhikāraṃ saratī’’ti. Evaṃ vutte āyasmā sāriputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ahaṃ kho, bhante, tassa brāhmaṇassa adhikāraṃ sarāmī’’ti. Kiṃ pana tvaṃ, sāriputta, brāhmaṇassa adhikāraṃ sarasīti. Idha me, bhante, so brāhmaṇo rājagahe piṇḍāya carantassa kaṭacchubhikkhaṃ dāpesi, imaṃ kho ahaṃ, bhante, tassa brāhmaṇassa adhikāraṃ sarāmī’’ti. Sādhu sādhu, sāriputta. Kataññuno hi, sāriputta, sappurisā katavedino, tena hi tvaṃ, sāriputta, taṃ brāhmaṇaṃ pabbājehi upasampādehīti. Aṭṭhuppattiyaṃ āgatoti alīnacittajātakassa (jā. 1.2.11-12) aṭṭhuppattiyaṃ (jā. aṭṭha. 2.2.alīnacittajātakavaṇṇanā) āgato. ༢༣༣. བཅུ་གཅིག་པ་ལ། “སྟོན་པས་གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུ་ལ་བརྡ་སྤྲད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། བྲམ་ཟེ་དེ་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་བརྡ་སྤྲད་དོ། །བཀའ་སྩལ་ཏོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བྲམ་ཟེ་དེ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་མ་ཐོབ་པར་ལུས་སྐེམ་ཞིང་རྩུབ་པ། མདོག་ངན་ཞིང་སྐྱ་བོར་གྱུར་པ་གཟིགས་ནས། དགེ་སློང་རྣམས་ལ་ “དགེ་སློང་དག །སུ་ཞིག་གིས་བྲམ་ཟེ་འདིའི་ཕན་བཏགས་པ་དྲན་ནམ།” ཞེས་བཀའ་སྩལ་ཏོ། །འདི་打རགསུངས་པ་ན། ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཤཱ་རིའི་བུས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་འདི་སྐད་ཅེས་གསོལ་ཏོ། །“བཙུན་པ། བདག་གིས་བྲམ་ཟེ་འདིའི་ཕན་བཏགས་པ་དྲན་ལགས་སོ། །” “ཤཱ་རིའི་བུ། ཁྱོད་ཀྱིས་བྲམ་ཟེ་འདིའི་ཕན་བཏགས་པ་ཅི་ཞིག་དྲན་ནམ།” “བཙུན་པ། བདག་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ཏུ་བསོད་སྙོམས་ལ་རྒྱུ་བའི་ཚེ། བྲམ་ཟེ་འདིས་བདག་ལ་སྐྱོགས་གཅིག་གི་བསོད་སྙོམས་སྦྱིན་དུ་བཅུག་ལགས་ཏེ། བཙུན་པ། བདག་གིས་བྲམ་ཟེ་འདིའི་ཕན་བཏགས་པ་འདི་ཉིད་དྲན་ལགས་སོ། །” “ལེགས་སོ་ལེགས་སོ་། ཤཱ་རིའི་བུ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ནི་བྱས་པ་ཤེས་ཤིང་བྱས་པ་དྲིན་དུ་གཟོ་བ་ཡིན་ནོ། །དེས་ན་ཤཱ་རིའི་བུ། ཁྱོད་ཀྱིས་བྲམ་ཟེ་དེ་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་གྱིས་ལ་བསྙེན་པར་རྫོགས་པར་གྱིས་ཤིག” ཅེས་སོ། །“གླེང་གཞི་ལས་བྱུང་བ་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་མ་ཞུམ་པའི་སྐྱེས་རབས་ (Alīnacittajātaka) ཀྱི་གླེང་གཞི་ལས་བྱུང་བའོ། ། Nidhīnanti [Pg.190] tattha tattha nidahitvā ṭhapitānaṃ hiraññasuvaṇṇādipūrānaṃ nidhikumbhīnaṃ. Pavattāranti kicchajīvike duggatamanusse anukampaṃ katvā ‘‘ehi, te sukhena jīvanupāyaṃ dassessāmī’’ti nidhiṭṭhānaṃ netvā hatthaṃ pasāretvā ‘‘imaṃ gahetvā sukhaṃ jīvā’’ti ācikkhitāraṃ viya. Vajjadassinanti dve vajjadassino ‘‘iminā naṃ asāruppena vā khalitena vā saṅghamajjhe niggaṇhissāmī’’ti randhagavesako ca, anaññātaṃ ñāpanatthāya ñātaṃ anuggaṇhanatthāya sīlādīnamassa vuddhikāmatāya taṃ taṃ vajjaṃ olokanena ullumpanasabhāvasaṇṭhito ca. Ayaṃ idha adhippeto. Yathā hi duggatamanusso ‘‘imaṃ gaṇhāhī’’ti tajjetvāpi pothetvāpi nidhiṃ dassente kopaṃ na karoti, pamuditova hoti, evamevaṃ evarūpe puggale asāruppaṃ vā khalitaṃ vā disvā ācikkhante kopo na kātabbo, tuṭṭheneva bhavitabbaṃ. ‘‘Bhante, mahantaṃ vo kammaṃ kataṃ mayhaṃ ācariyupajjhāyaṭṭhāne ṭhatvā ovadantehi, punapi maṃ vadeyyāthā’’ti pavāretabbameva. “གཏེར་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་ས་ཕྱོགས་དེ་དང་དེར་སྦས་ཏེ་བཞག་པའི་དབྱིག་དང་གསེར་སོགས་ཀྱིས་གང་བའི་གཏེར་གྱི་བུམ་པ་རྣམས་ལའོ། །“སྟོན་པ་པོ་”ཞེས་པ་ནི་འཚོ་བ་དཀའ་བའི་མི་དབུལ་པོ་ལ་སྙིང་རྗེ་བྱས་ཏེ། “ཚུར་ཤོག ཁྱོད་ལ་བདེ་བར་འཚོ་བའི་ཐབས་བསྟན་པར་བྱའོ་”ཞེས་གཏེར་གྱི་གནས་སུ་ཁྲིད་ནས་ལག་པ་བརྐྱངས་ཏེ། “འདི་བཟུང་ལ་བདེ་བར་འཚོ་བར་གྱིས་ཤིག་”ཅེས་སྟོན་པ་པོ་བཞིན་ནོ། །“སྐྱོན་ལྟ་བ་”ཞེས་པ་ནི། སྐྱོན་ལྟ་བ་གཉིས་ཏེ། “འདིའི་མི་མཐུན་པ་འམ་འཁྲུལ་པ་འདིས་དགེ་འདུན་གྱི་དབུས་སུ་ཚར་གཅད་པར་བྱའོ་”ཞེས་གླགས་ཚོལ་བ་དང་། མ་ཤེས་པ་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དང་། ཤེས་པ་ལ་རྗེས་སུ་འཛིན་པའི་ཕྱིར། ཁོང་གི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོགས་འཕེལ་བར་འདོད་པས་སྐྱོན་དེ་དང་དེ་ལ་བལྟས་ནས་སྐྱོབ་པའི་རང་བཞིན་དུ་གནས་པ་དང་གཉིས་སོ། །འདི་ནི་འདིར་དགོངས་པ་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་མི་དབུལ་པོ་ལ་ “འདི་ཟུངས་ཤིག་”ཅེས་བསྡིགས་ཏེའམ་བརྡུང་སྟེ་གཏེར་བསྟན་ཀྱང་ཁྲོ་བར་མི་བྱེད་པར་དགའ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་གང་ཟག་འདི་ལྟ་བུས་མི་མཐུན་པའམ་འཁྲུལ་པ་མཐོང་ནས་སྟོན་པ་ན། ཁྲོ་བར་མི་བྱ་ཞིང་དགའ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བར་བྱའོ། །“བཙུན་པ། ཁྱེད་ཀྱིས་བདག་གི་སློབ་དཔོན་དང་མཁན་པོའི་གནས་སུ་བཞུགས་ནས་གདམས་ངག་གནང་བས་བདག་ལ་བྱ་བ་ཆེན་པོ་མཛད་དོ། །སླར་ཡང་བདག་ལ་གསུང་བར་ཞུ།” ཞེས་གསོལ་བ་གདབ་པར་བྱ་བ་ཉིད་དོ། ། Niggayhavādinti ekacco hi saddhivihārikādīnaṃ asāruppaṃ vā khalitaṃ vā disvā ‘‘ayaṃ me mukhodakadānādīhi sakkaccaṃ upaṭṭhahati, sace naṃ vakkhāmi, na maṃ upaṭṭhahissati, evaṃ me parihāni bhavissatī’’ti taṃ vattuṃ avisahanto na niggayhavādī nāma hoti, so imasmiṃ sāsane kacavaraṃ ākirati. Yo pana tathārūpaṃ vajjaṃ disvā vajjānurūpaṃ tajjento paṇāmento daṇḍakammaṃ karonto vihārā nīharanto sikkhāpeti, ayaṃ niggayhavādī nāma seyyathāpi, sammāsambuddho. Vuttañhetaṃ – ‘‘niggayha niggayhāhaṃ, ānanda, vakkhāmi, pavayha pavayha, ānanda, vakkhāmi, yo sāro, so ṭhassatī’’ti (ma. ni. 3.196). Medhāvinti dhammojapaññāya samannāgataṃ. Tādisanti evarūpaṃ paṇḍitaṃ bhajeyya payirupāseyya. Tādisañhi ācariyaṃ bhajamānassa antevāsikassa seyyo hoti na pāpiyo, vaḍḍhiyeva hoti, no parihānīti. “ཚར་གཅོད་པར་སྨྲ་བ་”ཞེས་པ་ནི། ཁ་ཅིག་ནི་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་སོགས་ཀྱི་མི་མཐུན་པའམ་འཁྲུལ་པ་མཐོང་ནས། “འདིས་བདག་ལ་བཤལ་ཆུ་སྦྱིན་པ་སོགས་ཀྱིས་གུས་པས་རིམ་གྲོ་བྱེད་དོ། །གལ་ཏེ་ངས་འདི་ལ་སྨྲས་ན། བདག་ལ་རིམ་གྲོ་མི་བྱེད་པར་འགྱུར་ལ། དེ་ལྟར་ན་བདག་ལ་ཉམས་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་དེ་སྨྲ་མ་ནུས་པས་ཚར་གཅོད་པར་སྨྲ་བ་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ནི་བསྟན་པ་འདི་ལ་ཕྱགས་དར་གཏོར་བ་ལྟ་བུའོ། །གང་ཞིག་གིས་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་སྐྱོན་མཐོང་ནས་སྐྱོན་དང་མཐུན་པར་བསྡིགས་པ་དང་། སྐྲོད་པ་དང་། ཆད་པ་གཅོད་པ་དང་། གཙུག་ལག་ཁང་ལས་ཕྱིར་འབྱིན་པར་བྱེད་ཅིང་སློབ་པར་བྱེད་པ་འདི་ནི་ཚར་གཅོད་པར་སྨྲ་བ་ཞེས་བྱ་སྟེ། དཔེར་ན་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་བཞིན་ནོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། “ཀུན་དགའ་བོ། ངས་ནི་ཚར་བཅད་ཅིང་ཚར་བཅད་དེ་སྨྲའོ། །ཀུན་དགའ་བོ། ངས་ནི་ཡོངས་སུ་དོར་ཞིང་ཡོངས་སུ་དོར་ཏེ་སྨྲའོ། །གང་སྙིང་པོ་ཡིན་པ་དེ་ནི་གནས་པར་འགྱུར་རོ། །”ཞེས་སོ། །“བློ་གྲོས་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ཀྱི་བཅུད་ཀྱི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའོ། །“དེ་ལྟ་བུ་”ཞེས་པ་ནི་འདི་ལྟ་བུའི་མཁས་པ་ལ་བསྟེན་ཅིང་བསྙེན་བཀུར་བྱའོ། །འདི་ལྟ་བུའི་སློབ་དཔོན་ལ་བསྟེན་པའི་ཉེ་གནས་ལ་ནི་བཟང་བར་འགྱུར་གྱི་སྡུག་པར་མི་འགྱུར་ལ། འཕེལ་བར་འགྱུར་གྱི་ཉམས་པར་མི་འགྱུར་རོ། ། Mogharājattheravatthu གནས་བརྟན་མོ་གྷ་རཱ་ཛའི་གཏམ་རྒྱུད། 234. Dvādasame kaṭṭhavāhananagareti kaṭṭhavāhanena gahitattā evaṃladdhanāmake nagare. Atīte kira bārāṇasivāsī eko rukkhavaḍḍhakī sake ācariyake adutiyo. Tassa soḷasa sissā ekamekassa sahassaṃ antevāsikā. Evaṃ te sattarasādhikā soḷasa sahassā ācariyantevāsikā [Pg.191] sabbepi bārāṇasiṃ upanissāya jīvikaṃ kappentā pabbatasamīpaṃ gantvā rukkhe gahetvā tattheva nānāpāsādavikatiyo niṭṭhāpetvā kullaṃ bandhitvā gaṅgāya bārāṇasiṃ ānetvā sace rājā atthiko hoti, rañño ekabhūmakaṃ vā sattabhūmakaṃ vā pāsādaṃ yojetvā denti. No ce, aññesampi vikkiṇitvā puttadāraṃ posenti. Atha nesaṃ ekadivasaṃ ācariyo ‘‘na sakkā vaḍḍhakikammena niccaṃ jīvituṃ, dukkarañhi jarākāle etaṃ kamma’’nti cintetvā antevāsike āmantesi – ‘‘tātā, udumbarādayo appasārarukkhe ānethā’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā ānayiṃsu. So tehi kaṭṭhasakuṇaṃ katvā tassabbhantaraṃ pavisitvā vātena yantaṃ pūresi. Kaṭṭhasakuṇo suvaṇṇahaṃsarājā viya ākāse laṅghitvā vanassa upari caritvā antevāsīnaṃ purato oruhi. ༢༣༤. བཅུ་གཉིས་པ་ལས། ཤིང་གི་བཞོན་པའི་གྲོང་ཁྱེར་ཞེས་པ་ནི། ཤིང་གི་བཞོན་པས་བཟུང་བའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་མིང་ཐོབ་པའི་གྲོང་ཁྱེར་ལའོ།། སྔོན་བྱུང་བ་ཞིག་ལ། ཡུལ་བཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་གནས་པའི་ཤིང་བཟོ་བ་ཞིག་རང་གི་སློབ་དཔོན་གྱི་ལག་རྩལ་ལ་ཟླ་མེད་པ་ཞིག་ཡོད་དོ།། ཁོ་ལ་སློབ་མ་བཅུ་དྲུག་ཡོད་ཅིང་། རེ་རེ་ལའང་ཉེ་གནས་སློབ་མ་སྟོང་རེ་ཡོད། དེ་ལྟར་སློབ་དཔོན་དང་ཉེ་གནས་སློབ་མ་ཁྲི་གཅིག་དང་དྲུག་སྟོང་བཅུ་བདུན་པོ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་བཱ་རཱ་ཎ་སཱི་ལ་བརྟེན་ནས་འཚོ་བ་སྐྱེལ་ཞིང་། རི་བོའི་ཉེ་འཁོར་དུ་སོང་ནས་ཤིང་བཅད་དེ། དེ་ཉིད་དུ་ཁང་བཟང་གི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་གྲུབ་པར་བྱས་ནས། གཟིངས་བཅིངས་ཏེ་གངྒཱའི་རྒྱུན་གྱིས་བཱ་རཱ་ཎ་སཱིར་བསྐྱལ་ནས། གལ་ཏེ་རྒྱལ་པོ་ལ་དགོས་མཁོ་ཡོད་ན། རྒྱལ་པོ་ལ་ཐོག་སོ་གཅིག་པ་འམ་ཐོག་སོ་བདུན་པ་ཅན་གྱི་ཁང་བཟང་སྦྱར་ནས་སྤྲོད་དོ།། གལ་ཏེ་མི་དགོས་ན། གཞན་དག་ལའང་བཙོངས་ནས་བུ་དང་ཆུང་མ་གསོ་བར་བྱེད། དེ་ནས་ཉིན་གཅིག་སློབ་དཔོན་གྱིས། "ཤིང་བཟོའི་ལས་ཀྱིས་རྟག་ཏུ་འཚོ་བ་སྐྱེལ་མི་ནུས་ཏེ། རྒས་པའི་དུས་སུ་ལས་ཀ་འདི་བྱེད་དཀའ་འོ།" ཞེས་བསམས་ནས་ཉེ་གནས་རྣམས་ལ་བོས་ཏེ། "བུ་དག །ཨུ་དུམྦཱ་ར་ལ་སོགས་པའི་སྙིང་པོ་མེད་པའི་ཤིང་རྣམས་ཁྱེར་ཤོག་ཅིག" ཅེས་སྨྲས་སོ།། དེ་དག་གིས་ "ལེགས་སོ" ཞེས་ཁས་བླངས་ནས་ཁྱེར་ཡོང་ངོ་།། ཁོས་ཤིང་དེ་དག་གིས་ཤིང་གི་བྱ་ཞིག་བཟོས་ཏེ། དེའི་ནང་དུ་ཞུགས་ནས་རླུང་གི་འཕྲུལ་འཁོར་བཀང་ངོ་།། ཤིང་གི་བྱ་དེ་གསེར་གྱི་ངང་པའི་རྒྱལ་པོ་བཞིན་དུ་ནམ་མཁར་ལྡིང་ཞིང་། ནགས་ཚལ་གྱི་སྟེང་དུ་འཕུར་ནས་ཉེ་གནས་རྣམས་ཀྱི་མདུན་དུ་བབས་སོ།། Athācariyo sisse āha – ‘‘tātā īdisāni kaṭṭhavāhanāni katvā sakkā sakalajambudīpe rajje gahetuṃ, tumhepi tātā etāni karotha, rajjaṃ gahetvā jīvissāma, dukkaraṃ vaḍḍhakisippena jīvitu’’nti. Te tathā katvā ācariyassa paṭivedesuṃ. Tato ne ācariyo āha – ‘‘katamaṃ tātā rajjaṃ gaṇhāmā’’ti? Bārāṇasirajjaṃ ācariyāti. Alaṃ tātā, mā etaṃ rucittha, mayañhi taṃ gahetvāpi ‘‘vaḍḍhakirājā, vaḍḍhakiyuvarājā’’ti vaḍḍhakivādā na muccissāma, mahanto jambudīpo, aññattha gacchāmāti. Tato saputtadārakā kaṭṭhavāhanāni abhiruhitvā sajjāvudhā hutvā himavantābhimukhā gantvā himavati aññataraṃ nagaraṃ pavisitvā rañño nivesaneyeva paccuṭṭhaṃsu. Te tattha rajjaṃ gahetvā ācariyaṃ rajje abhisiñciṃsu. So ‘‘kaṭṭhavāhano rājā’’ti pākaṭo ahosi, taṃ nagaraṃ tena gahitattā ‘‘kaṭṭhavāhananagara’’nteva nāmaṃ labhi. དེ་ནས་སློབ་དཔོན་གྱིས་སློབ་མ་རྣམས་ལ་སྨྲས་པ། "བུ་དག །འདི་འདྲ་བའི་ཤིང་གི་བཞོན་པ་བཟོས་ནས་འཛམ་བུའི་གླིང་མཐའ་དག་གི་རྒྱལ་སྲིད་འཛིན་ནུས་པས། བུ་དག་ཁྱེད་ཅག་གིས་ཀྱང་འདི་དག་བཟོས་ཤིག །ངེད་ཅག་གིས་རྒྱལ་སྲིད་བཟུང་ནས་འཚོ་བར་བྱ་ཡི། ཤིང་བཟོའི་བཟོ་རྩལ་གྱིས་འཚོ་བ་སྐྱེལ་དཀའ་འོ།" ཞེས་སྨྲས་སོ།། དེ་དག་གིས་དེ་བཞིན་དུ་བྱས་ནས་སློབ་དཔོན་ལ་བསྙད་དོ།། དེ་ནས་སློབ་དཔོན་གྱིས་དེ་དག་ལ་སྨྲས་པ། "བུ་དག །ངེད་ཅག་གིས་རྒྱལ་སྲིད་གང་ཞིག་བཟུང་བར་བྱའམ།" ཞེས་སྨྲས་པར། "སློབ་དཔོན། བཱ་རཱ་ཎ་སཱིའི་རྒྱལ་སྲིད་དོ།" ཞེས་ཞུས་སོ།། "བུ་དག །དེ་མི་དགོས། དེ་ལ་མ་དགའ་ཞིག །ངེད་ཅག་གིས་དེ་བཟུང་ནའང་ 'ཤིང་བཟོའི་རྒྱལ་པོ' དང་ 'ཤིང་བཟོའི་རྒྱལ་ཚབ' ཅེས་ཤིང་བཟོ་བའི་མིང་ལས་ཐར་མི་སྲིད་དོ། འཛམ་བུའི་གླིང་ཆེན་པོ་ཡིན་པས་གཞན་དུ་འགྲོའོ།" ཞེས་སྨྲས་སོ།། དེ་ནས་བུ་དང་ཆུང་མ་དང་བཅས་པ་ཤིང་གི་བཞོན་པ་ལ་ཞོན་ཏེ། མཚོན་ཆ་བསྒྲིགས་ནས་གངས་རིའི་ཕྱོགས་སུ་སོང་སྟེ། གངས་རིའི་ནང་གི་གྲོང་ཁྱེར་ཞིག་ཏུ་ཞུགས་ནས་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་ཉིད་དུ་བབས་སོ།། དེ་དག་གིས་དེ་ཉིད་དུ་རྒྱལ་སྲིད་བཟུང་ནས་སློབ་དཔོན་རྒྱལ་སྲིད་ལ་དབང་བསྐུར་ཏོ།། ཁོ་ནི་ "རྒྱལ་པོ་ཤིང་གི་བཞོན་པ" ཞེས་གྲགས་པར་གྱུར་ཏོ། གྲོང་ཁྱེར་དེ་ནི་ཁོས་བཟུང་བའི་ཕྱིར་ "ཤིང་གི་བཞོན་པའི་གྲོང་ཁྱེར" ཞེས་པའི་མིང་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ།། Tapacāranti tapacaraṇaṃ. Pāsāṇacetiye piṭṭhipāsāṇe nisīdīti pāsāṇakacetiyanti laddhavohāre piṭṭhipāsāṇe sakkena māpite mahāmaṇḍape nisīdi. Tattha kira mahato pāsāṇassa upari pubbe devaṭṭhānaṃ ahosi, uppanne pana bhagavati vihāro jāto, so teneva purimavohārena ‘‘pāsāṇacetiya’’nti vuccati. དཀའ་ཐུབ་སྤྱོད་པ་ཞེས་པ་ནི། དཀའ་ཐུབ་སྤྱད་པའོ།། རྡོ་ཡི་མཆོད་རྟེན་གྱི་རྡོ་ལེབ་སྟེང་དུ་བཞུགས་སོ་ཞེས་པ་ནི། རྡོ་ཡི་མཆོད་རྟེན་ཞེས་ཐ་སྙད་ཐོབ་པའི་རྡོ་ལེབ་སྟེང་དུ། བརྒྱ་བྱིན་གྱིས་སྤྲུལ་པའི་གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོར་བཞུགས་སོ།། དེ་ལ་གྲགས་པ་ལྟར་ན། སྔོན་རྡོ་ཆེན་པོ་དེའི་སྟེང་དུ་ལྷའི་གནས་ཡོད་ལ། བཅོམ་ལྡན་འདས་བྱུང་བའི་ཚེ་ན་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་གྱུར་ཏོ། དེ་ནི་སྔོན་གྱི་ཐ་སྙད་དེ་ཉིད་ཀྱིས་ "རྡོ་ཡི་མཆོད་རྟེན" ཞེས་བྱའོ།། Tena [Pg.192] pucchite dutiyo hutvā satthāraṃ pañhaṃ pucchīti – དེས་དྲིས་པའི་ཚེ། གཉིས་པ་བྱས་ནས་སྟོན་པ་ལ་དྲི་བ་དྲིས་པ་ནི། ‘‘Muddhaṃ muddhādhipātañca, bāvarī paripucchati; Taṃ byākarohi bhagavā, kaṅkhaṃ vinaya no ise’’ti. (su. ni. 1031) – "སྤྱི་བོ་དང་ནི་སྤྱི་བོ་ལྷུང་བ་དག །བཱ་བ་རཱི་ཡིས་ཡོངས་སུ་འདྲི་བར་བྱེད། །བཅོམ་ལྡན་དེ་ནི་ལུང་བསྟན་མཛད་དུ་གསོལ། །དྲང་སྲོང་ངེད་ཀྱི་ཐེ་ཚོམ་བསལ་དུ་གསོལ།།" ཞེས་པའོ།། Evaṃ tena pañhe pucchite bhagavatā ca – དེ་ལྟར་དེས་དྲི་བ་དྲིས་པའི་ཚེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཀྱང་། ‘‘Avijjā muddhāti jānāhi, vijjā muddhādhipātinī; Saddhāsatisamādhīhi, chandavīriyena saṃyutā’’ti. (su. ni. 1032) – "མ་རིག་པ་ནི་སྤྱི་བོ་ཡིན་པར་ཤེས། །རིག་པ་སྤྱི་བོ་ལྷུང་བར་བྱེད་པ་སྟེ། །དད་དང་དྲན་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་དག་དང་། །འདུན་དང་བརྩོན་འགྲུས་ལྡན་པ་ཉིད་དོ།།" ཞེས་པའོ།། Pañhe vissajjite dutiyo hutvā pañhaṃ pucchi. དྲི་བ་ལན་བཏབ་པའི་ཚེ། གཉིས་པ་བྱས་ནས་དྲི་བ་དྲིས་སོ།། Athassa…pe… pañhaṃ kathesīti – དེ་ནས་ཁོ་ལ། །པེ། །དྲི་བ་གསུངས་པ་ནི། ‘‘Kathaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passatī’’ti. (su. ni. 1124) – "འཇིག་རྟེན་ཇི་ལྟར་ལྟ་བ་ལ། །འཆི་བདག་རྒྱལ་པོས་མི་མཐོང་འགྱུར།།" ཞེས་པའོ།། Tena pañhe pucchite – དེས་དྲི་བ་དྲིས་པའི་ཚེ། ‘‘Suññato lokaṃ avekkhassu, mogharāja sadā sato; Attānudiṭṭhiṃ ūhacca, evaṃ maccutaro siyā; Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ, maccurājā na passatī’’ti. (su. ni. 1125) – "མོ་གྷ་རཱ་ཛ་རྟག་ཏུ་དྲན་ལྡན་པས། །འཇིག་རྟེན་སྟོང་པ་ཉིད་དུ་ལྟོས་ཤིག་དང་། །བདག་ཏུ་ལྟ་བ་རྩད་ནས་ཕྱུང་བྱས་ཏེ། །དེ་ལྟར་འཆི་བ་ལས་ནི་ཐར་བར་འགྱུར། །འཇིག་རྟེན་དེ་ལྟར་ལྟ་བ་ལ། །འཆི་བདག་རྒྱལ་པོས་མི་མཐོང་ངོ་།།" ཞེས་པའོ།། Pañhaṃ vissajjesi. དྲི་བའི་ལན་བཏབ་པའོ།། Sesajanāti tasmiṃ samāgame sannipatitā sesajanā. Na kathīyantīti ‘‘ettakā sotāpannā’’tiādinā na vuccanti. Evaṃ pārāyane vatthu samuṭṭhitanti pārāyanavagge idaṃ vatthu samuṭṭhitaṃ. སྐྱེ་བོ་ལྷག་མ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི། འདུ་བ་དེར་འདུས་པའི་སྐྱེ་བོ་ལྷག་མ་རྣམས་སོ།། མི་བརྗོད་དོ་ཞེས་པ་ནི། "འདི་ཙམ་ཞིག་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའོ" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་མི་བརྗོད་པའོ།། དེ་ལྟར་ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ་བའི་གླེང་གཞི་བྱུང་ངོ་ཞེས་པ་ནི། ཕ་རོལ་ཏུ་འགྲོ་བའི་ཚོམས་སུ་གླེང་གཞི་འདི་བྱུང་བའོ།། Catutthaetadaggavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. མཆོག་ཉིད་ཀྱི་ཚོམས་བཞི་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། Therapāḷisaṃvaṇṇanā niṭṭhitā. གནས་བརྟན་གྱི་གཞུང་གི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 14. Etadaggavaggo (14) 5. Pañcamaetadaggavaggavaṇṇanā (༡༤) ༥. མཆོག་ཉིད་ཀྱི་ཚོམས་ལྔ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། Mahāpajāpatigotamītherīvatthu གནས་བརྟན་མ་སྐྱེ་དགུའི་བདག་མོ་ཆེན་མོ་གཽ་ཏ་མཱིའི་གཏམ་རྒྱུད། 235. Theripāḷisaṃvaṇṇanāya paṭhame yadidaṃ mahāgotamīti ettha ‘‘yadidaṃ mahāpajāpati gotamī’’ti ca paṭhanti. Tattha gotamīti gottaṃ. Nāmakaraṇadivase [Pg.193] panassā laddhasakkārā brāhmaṇā lakkhaṇasampattiṃ disvā ‘‘sace ayaṃ dhītaraṃ labhissati, cakkavattirañño mahesī bhavissati. Sace puttaṃ labhissati, cakkavattirājā bhavissatī’’ti ubhayathāpi ‘‘mahatīyevassā pajā bhavissatī’’ti byākariṃsu, tasmā puttapajāya ceva dhītupajāya ca mahantatāya ‘‘mahāpajāpatī’’ti vohariṃsu. Tadubhayaṃ pana saṃsandetvā ‘‘mahāpajāpatigotamī’’ti vuttaṃ. Vārabhikkhanti vārena dātabbaṃ bhikkhaṃ. Nāmaṃ akaṃsūti gottaṃyeva nāmaṃ akaṃsu. Mātucchanti cūḷamātaraṃ. Mātubhaginī hi mātucchāti vuccati. Kalahavivādasuttapariyosāneti ‘‘kutopahūtā kalahā vivādā’’tiādinā suttanipāte āgatassa kalahavivādasuttassa (su. ni. 868 ādayo) pariyosāne. Idañca aṅguttarabhāṇakānaṃ kathāmaggānusārena vuttaṃ. Apare pana ‘‘tasmiṃyeva suttanipāte ‘attadaṇḍābhayaṃ jāta’ntiādinā āgatassa attadaṇḍasuttassa (su. ni. 941 ādayo) pariyosāne’’ti vadanti. Nikkhamitvā pabbajitānanti ettha ehibhikkhupabbajjāya ete pabbajitāti vadanti. Teneva suttanipāte attadaṇḍasuttasaṃvaṇṇanāya (su. ni. aṭṭha. 2.942 ādayo) vuttaṃ – ‘‘desanāpariyosāne pañcasatā sākiyakumārā koḷiyakumārā ca ehibhikkhupabbajjāya pabbajitā. Te gahetvā bhagavā mahāvanaṃ pāvisī’’ti. Sesamettha suviññeyyameva. ༢༣༥. གནས་བརྟན་མའི་གཞུང་གི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ལས་དང་པོ་ "གཽ་ཏ་མཱི་ཆེན་མོ་གང་ཡིན་པ་འདི" ཞེས་པ་ལ། "སྐྱེ་དགུའི་བདག་མོ་ཆེན་མོ་གཽ་ཏ་མཱི་གང་ཡིན་པ་འདི" ཞེས་ཀྱང་ཀློག་གོ། དེ་ལ་གཽ་ཏ་མཱི་ཞེས་པ་ནི་རིགས་སོ།། མིང་འདོགས་པའི་ཉིན་མོར། བྲམ་ཟེ་བཀུར་སྟི་ཐོབ་པ་རྣམས་ཀྱིས་མཚན་གྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་མཐོང་ནས། "གལ་ཏེ་འདི་ལ་བུ་མོ་སྐྱེས་ན། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོའི་བཙུན་མོར་འགྱུར་རོ། གལ་ཏེ་བུ་སྐྱེས་ན། འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོར་འགྱུར་རོ།" ཞེས་གཉིས་ཀའི་ཆ་ནས་ "འདི་ལ་སྐྱེ་དགུ་ཆེན་པོ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ" ཞེས་ལུང་བསྟན་ཏོ། དེའི་ཕྱིར་བུའི་སྐྱེ་དགུ་དང་བུ་མོའི་སྐྱེ་དགུ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་ "སྐྱེ་དགུའི་བདག་མོ་ཆེན་མོ" ཞེས་ཐ་སྙད་བཏགས་སོ།། དེ་གཉིས་བསྡུས་ནས་ "སྐྱེ་དགུའི་བདག་མོ་ཆེན་མོ་གཽ་ཏ་མཱི" ཞེས་གསུངས་སོ།། རེས་མོས་ཀྱི་བསོད་སྙོམས་ཞེས་པ་ནི། རེས་མོས་ཀྱིས་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་བསོད་སྙོམས་སོ།། མིང་དུ་བྱས་སོ་ཞེས་པ་ནི། རིགས་ཉིད་མིང་དུ་བྱས་པའོ།། མ་སྲུ་ཞེས་པ་ནི། མ་ཆུང་བའོ། མའི་སྲིང་མོ་ལ་མ་སྲུ་ཞེས་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་རོ།། འཐབ་རྩོད་དང་རྩོད་པའི་མདོ་རྫོགས་པའི་ཚེ་ཞེས་པ་ནི། "འཐབ་རྩོད་དང་རྩོད་པ་རྣམས་གང་ལས་བྱུང་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་མདོ་སྡེ་བསྡུས་པ་ལས་བྱུང་བའི་འཐབ་རྩོད་དང་རྩོད་པའི་མདོ་རྫོགས་པའི་མཐར། འདི་ནི་གཅིག་ལས་འཕྲོས་པའི་ལུང་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱི་བཤད་རྒྱུན་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་གསུངས་སོ།། གཞན་དག་ནི་ "མདོ་སྡེ་བསྡུས་པ་དེ་ཉིད་ལས། 'རང་གི་ཆད་པ་ལས་འཇིགས་པ་སྐྱེས་སོ' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་བྱུང་བའི་རང་གི་ཆད་པའི་མདོ་རྫོགས་པའི་མཐར་རོ" ཞེས་སྨྲའོ།། མངོན་པར་བྱུང་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ཞེས་པ་ལ། འདིར་ "དགེ་སློང་ཚུར་ཤོག་གི་རབ་ཏུ་བྱུང་བས" དེ་དག་རབ་ཏུ་བྱུང་བའོ་ཞེས་སྨྲའོ།། དེའི་ཕྱིར་མདོ་སྡེ་བསྡུས་པའི་རང་གི་ཆད་པའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ལས། "ཆོས་བསྟན་པའི་མཐར་ཤཱཀྱའི་གཞོན་ནུ་ལྔ་བརྒྱ་དང་ཀོ་ལི་ཡའི་གཞོན་ནུ་རྣམས་དགེ་སློང་ཚུར་ཤོག་གི་རབ་ཏུ་བྱུང་བས་རབ་ཏུ་བྱུང་ངོ་། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་དག་ཁྲིད་ནས་ཚལ་ཆེན་པོར་གཤེགས་སོ" ཞེས་གསུངས་སོ།། འདིར་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་རྟོགས་སླ་བ་ཉིད་དོ།། Khemātherīvatthu གནས་བརྟན་མ་བདེ་མ་ལྡན་གྱི་གཏམ་རྒྱུད། 236. Dutiye parapariyāpannā hutvāti paresaṃ dāsī hutvā. Suvaṇṇarasapiñjaro ahosīti suvaṇṇarasapiñjaro viya ahosi. ༢༣༦. གཉིས་པ་ལས། གཞན་གྱི་དབང་དུ་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པ་ནི། གཞན་གྱི་བྲན་མོར་གྱུར་ཏོ།། གསེར་གྱི་ཁུ་བའི་མདོག་ལྟར་སེར་སྐྱར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པ་ནི། གསེར་གྱི་ཁུ་བའི་མདོག་ལྟར་སེར་སྐྱར་གྱུར་པ་བཞིན་ནོ།། Makkaṭakova jālanti yathā nāma makkaṭako suttajālaṃ katvā majjhaṭṭhāne nābhimaṇḍale nipanno pariyante patitaṃ paṭaṅgaṃ vā makkhikaṃ vā vegena gantvā vijjhitvā tassa rasaṃ pivitvā punāgantvā tasmiṃyeva ṭhāne nipajjati, evameva ye sattā rāgarattā dosapaduṭṭhā mohamūḷhā sayaṃkataṃ taṇhāsotaṃ anupatanti, te taṃ samatikkamituṃ na sakkonti, evaṃ duratikkamaṃ. Etampi chetvāna vajanti dhīrāti paṇḍitā etaṃ bandhanaṃ chinditvā anapekkhino nirālayā hutvā arahattamaggena sabbaṃ dukkhaṃ pahāya vajanti gacchantīti attho. སྲིན་བལ་གྱི་དྲ་བ་ལ་སྡོམ་བཞིན་ནོ་ཞེས་པ་ནི། དཔེར་ན་སྡོམ་གྱིས་སྐུད་པའི་དྲ་བ་བཟོས་ཏེ། དབུས་ཀྱི་ལྟེ་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་དུ་ཉལ་ནས། མཐའ་སྐོར་དུ་ལྷུང་བའི་ཆ་ག་པ་འམ་སྦྲང་བུ་ལ་མྱུར་དུ་སོང་ནས་ཕུག་སྟེ། དེའི་བཅུད་འཐུངས་ནས་ཕྱིར་འོངས་ཏེ་གནས་དེ་ཉིད་དུ་ཉལ་བར་བྱེད་པ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་སེམས་ཅན་གང་དག་འདོད་ཆགས་ཀྱིས་ཆགས་པ། ཞེ་སྡང་གིས་སྡང་བ། གཏི་མུག་གིས་རྨོངས་པ་རྣམས་རང་གིས་བྱས་པའི་སྲེད་པའི་རྒྱུན་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་ཞིང་། དེ་དག་གིས་དེ་ལས་ཤིན་ཏུ་བརྒལ་མི་ནུས་པས་དེ་ལྟར་བརྒལ་དཀའ་བའོ།། བརྟན་པ་རྣམས་ནི་འདི་ཡང་བཅད་ནས་འགྲོའོ་ཞེས་པ་ནི། མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་འཆིང་བ་འདི་བཅད་དེ། རེ་བ་མེད་ཅིང་གནས་མེད་པར་གྱུར་ནས། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱིས་སྡུག་བསྔལ་ཐམས་ཅད་སྤངས་ཏེ་འགྲོ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། Uppalavaṇṇātherīvatthu གནས་བརྟན་མ་ཨུཏྤལའི་མདོག་གི་གཏམ་རྒྱུད། 237. Tatiyaṃ [Pg.194] uttānatthameva. ༢༣༧. གསུམ་པ་ནི་དོན་གསལ་བ་ཉིད་དོ།། Paṭācārātherīvatthu གནས་བརྟན་མ་གོས་སྤྱོད་མའི་གཏམ་རྒྱུད། 238. Catutthe paṭihārasatenapīti dvārasatenapi. Paṭihārasaddo hi dvāre dovārike ca dissati. Kulasabhāganti attano gehasamīpaṃ. ༢༣༨. བཞི་པ་ལས། སྒོ་བརྒྱས་ཀྱང་ཞེས་པ་ནི། སྒོ་མོ་བརྒྱས་ཀྱང་ངོ་།། སྒོ་སྲུང་གི་སྒྲ་ནི་སྒོ་དང་སྒོ་སྲུང་བ་གཉིས་ཀ་ལ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ།། རིགས་མཐུན་པ་ཞེས་པ་ནི། རང་གི་ཁྱིམ་གྱི་ཉེ་འཁོར་ལའོ།། Tāṇāyāti tāṇabhāvāya patiṭṭhānatthāya. Bandhavāti putte ca pitaro ca ṭhapetvā avasesā ñātisuhajjā. Antakenādhipannassāti maraṇena abhibhūtassa. Pavattiyañhi puttādayo annapānādidānena ceva uppannakiccanittharaṇena ca tāṇā hutvāpi maraṇakāle kenaci upāyena maraṇaṃ paṭibāhituṃ asamatthatāya tāṇatthāya leṇatthāya na santi nāma. Teneva vuttaṃ – ‘‘natthi ñātīsu tāṇatā’’ti. སྐྱོབ་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི། སྐྱོབ་པའི་དངོས་པོ་དང་གནས་ཀྱི་དོན་དུའོ།། གཉེན་འདུན་རྣམས་ཞེས་པ་ནི། བུ་དང་ཕ་མ་རྣམས་བཞག་ནས་ལྷག་མའི་གཉེན་དང་མཛའ་བཤེས་རྣམས་སོ།། མཐར་བྱེད་ཀྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། འཆི་བས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ལའོ།། འཇིག་རྟེན་གྱི་འཚོ་བའི་ནང་དུ་བུ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཟས་སྐོམ་སྦྱིན་པ་དང་བྱུང་བའི་བྱ་བ་སྒྲུབ་པས་སྐྱོབ་པར་གྱུར་ཀྱང་། འཆི་བའི་དུས་སུ་ཐབས་གང་གིས་ཀྱང་འཆི་བ་བཟློག་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར། སྐྱོབ་པ་དང་སྐྱབས་སུ་འགྱུར་བ་མེད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་ "གཉེན་རྣམས་ལ་སྐྱོབ་པ་མེད" ཅེས་གསུངས་སོ།། Etamatthavasanti etaṃ tesaṃ aññamaññassa tāṇaṃ bhavituṃ asamatthabhāvasaṅkhātaṃ kāraṇaṃ jānitvā paṇḍito catupārisuddhisīlena saṃvuto rakkhitagopito hutvā nibbānagamanaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ sīghaṃ sodheyyāti attho. དོན་གྱི་དབང་འདི་ཞེས་པ་ནི། དེ་དག་གཅིག་གིས་གཅིག་སྐྱོབ་མི་ནུས་པའི་རང་བཞིན་དུ་གྱུར་པའི་རྒྱུ་མཚན་འདི་ཤེས་ནས། མཁས་པས་རྣམ་དག་ཚུལ་ཁྲིམས་བཞིས་བསྡམས་ཤིང་བསྲུངས་ཏེ་བསྐྱངས་ནས། མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་མྱུར་དུ་སྦྱོང་བར་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། Dhammadinnātherīvatthu གནས་བརྟན་མ་ཆོས་སྦྱིན་མའི་གཏམ་རྒྱུད། 239. Pañcame parāyattaṭṭhāneti paresaṃ dāsiṭṭhāne. Sujātattherassa adhikārakammaṃ katvāti sā kira attano kese vikkiṇitvā sujātattherassa nāma aggasāvakassa dānaṃ datvā patthanaṃ akāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Hatthe pasāriteti tassa hatthāvalambanatthaṃ pubbāciṇṇavasena hatthe pasārite. So kira anāgāmī hutvā gehaṃ āgacchanto yathā aññesu divasesu ito cito ca olokento sitaṃ kurumāno hasamāno āgacchati, evaṃ anāgantvā santindriyo santamānaso hutvā agamāsi. Dhammadinnā sīhapañjaraṃ ugghāṭetvā vīthiṃ olokayamānā tassa āgamanākāraṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho eta’’nti cintetvā tassa paccuggamanaṃ kurumānā sopānasīse ṭhatvā olambanatthaṃ hatthaṃ pasāresi. Upāsako attano hatthaṃ samiñjesi. Sā [Pg.195] ‘‘pātarāsabhojanakāle jānissāmī’’ti cintesi. Upāsako pubbe tāya saddhiṃ ekato bhuñjati. Taṃ divasaṃ pana taṃ anapaloketvā yogāvacarabhikkhu viya ekakova bhuñji. Tenāha – ‘‘bhuñjamānopi imaṃ detha, imaṃ harathāti na byāharī’’ti. Tattha imaṃ dethāti imaṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā detha. Imaṃ harathāti imaṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā apaharatha. Santhavavasenāti kilesasanthavavasena. Cirakālaparibhāvitāya ghaṭadīpajālāya viya abbhantare dibbamānāya hetusampattiyā codiyamānā āha – ‘‘evaṃ sante…pe… mayhaṃ pabbajjaṃ anujānāthā’’ti. ༢༣༩. ལྔ་པ་ལས། གཞན་གྱི་དབང་གི་གནས་སུ་ཞེས་པ་ནི། གཞན་གྱི་བྲན་མོའི་གནས་སུའོ།། གནས་བརྟན་ལེགས་སྐྱེས་ལ་བཀུར་སྟིའི་ལས་བྱས་ནས་ཞེས་པ་ནི། མོ་ནི་རང་གི་སྐྲ་བཙོངས་ནས་གནས་བརྟན་ལེགས་སྐྱེས་ཞེས་བྱ་བའི་ཉན་ཐོས་མཆོག་ལ་སྦྱིན་པ་བྱིན་ཏེ་སྨོན་ལམ་བཏབ་བོ། དེ་ལ་དགོངས་ནས་འདི་གསུངས་སོ།། ལག་པ་བརྐྱངས་པའི་ཚེ་ཞེས་པ་ནི། ཁོའི་ལག་པ་ལ་བརྟེན་པའི་ཕྱིར་སྔོན་གྱི་གོམས་པ་ལྟར་ལག་པ་བརྐྱངས་པའི་ཚེའོ།། ཁོ་ནི་ཕྱིར་མི་འོང་བར་གྱུར་ཏེ་ཁྱིམ་དུ་འོངས་པའི་ཚེ། ཉིན་མོ་གཞན་དག་ཏུ་ཕར་བལྟས་ཚུར་བལྟས་བྱེད་ཅིང་འཛུམ་མུལ་ལེར་དགོད་བཞིན་དུ་འོངས་པ་ལྟར་མ་ཡིན་པར། དབང་པོ་ཞི་ཞིང་ཡིད་ཞི་བར་གྱུར་ཏེ་སོང་ངོ་།། ཆོས་སྦྱིན་མས་སྐར་ཁུང་ཕྱེ་ནས་ལམ་ལ་བལྟས་པས། ཁོའི་འོང་བའི་རྣམ་པ་མཐོང་ནས། "འདི་ཅི་ཞིག་ཡིན་ནམ" ཞེས་བསམས་ཏེ། ཁོ་ལ་བསུ་བ་བྱེད་བཞིན་དུ་སྐས་ཀྱི་རྩེ་མོར་ལངས་ནས་བརྟེན་པའི་ཕྱིར་ལག་པ་བརྐྱངས་སོ།། དགེ་བསྙེན་གྱིས་རང་གི་ལག་པ་བསྐུམས་སོ།། མོས་ "ནངས་ཇ་ཟ་བའི་དུས་སུ་ཤེས་པར་བྱའོ" ཞེས་བསམས་སོ།། དགེ་བསྙེན་ནི་སྔོན་མོ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཟ་བར་བྱེད་དོ།། ཉིན་མོ་དེར་ནི་མོ་ལ་མ་བལྟས་པར། རྣལ་འབྱོར་སྤྱོད་པའི་དགེ་སློང་བཞིན་དུ་གཅིག་པུར་ཟོས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ "ཟ་བཞིན་དུ་ཡང་འདི་བྱིན། འདི་ཁྱེར་ཞེས་མ་སྨྲས་སོ" ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་འདི་བྱིན་ཞེས་པ་ནི། བཟའ་བ་འམ་བཅའ་བ་འདི་བྱིན་ཅིག་ཅེས་པའོ།། འདི་ཁྱེར་ཞེས་པ་ནི། བཟའ་བ་འམ་བཅའ་བ་འདི་ཕར་ཁྱེར་ཅིག་ཅེས་པའོ།། འདྲིས་པའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པའི་འདྲིས་པའི་དབང་གིས་སོ།། ཡུན་རིང་པོར་བསྒོམས་པའི་བུམ་པའི་སྒྲོན་མེའི་འོད་བཞིན་དུ་ནང་དུ་གསལ་བའི་རྒྱུའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་བསྐུལ་ཏེ། "དེ་ལྟ་ན། །པེ། །བདག་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་གནང་དུ་གསོལ" ཞེས་སྨྲས་སོ།། Ayaṃ tāva seṭṭhi gharamajjhe ṭhitova dukkhassantaṃ akāsīti sā kira ‘‘dhammadinne tuyhaṃ doso natthi, ahaṃ pana ajja paṭṭhāya santhavavasena…pe… kulagharaṃ gacchā’’ti vutte evaṃ cintesi – ‘‘pakatipuriso evaṃ vattā nāma natthi, addhā etena lokuttaradhammo nāma paṭividdho’’ti. Tenassā ayaṃ saṅkappo ahosi ‘‘ayaṃ tāva seṭṭhi gharamajjhe ṭhitova dukkhassantaṃ akāsī’’ti. Majjhimanikāyaṭṭhakathāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.460) pana ‘‘atha kasmā mayā saddhiṃ yathāpakatiyā ālāpasallāpamattampi na karothāti so cintesi – ‘ayaṃ lokuttaradhammo nāma garu bhāriyo na pakāsetabbo; sace kho panāhaṃ na kathessāmi, ayaṃ hadayaṃ phāletvā ettheva kālaṃ kareyyā’ti tassā anuggahatthāya kathesi – ‘dhammadinne ahaṃ satthu dhammadesanaṃ sutvā lokuttaradhammaṃ nāma adhigato, taṃ adhigatassa evarūpā lokiyakiriyā na vaṭṭatī’’’ti vuttaṃ. «ཁྱིམ་བདག་འདི་ནི་ཁྱིམ་གྱི་དབུས་སུ་གནས་བཞིན་དུ་སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཐར་བྱས་སོ་»ཞེས་པ་ནི། མོ་ལ་«ཆོས་སྦྱིན་མ། ཁྱོད་ལ་ཉེས་པ་མེད། ང་ནི་དེ་རིང་ནས་བཟུང་འདྲིས་གཤིབ་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་... ཕ་ཁྱིམ་དུ་འགྲོའོ་»ཞེས་སྨྲས་པ་ན། མོས་འདི་ལྟར་བསམས་ཏེ། «ཕལ་པའི་སྐྱེས་བུ་འདི་ལྟར་སྨྲ་བ་ནི་མེད་དེ། ངེས་པར་དུ་ཁོང་གིས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྟོགས་པ་ཡིན་ནོ་»ཞེས་སོ། དེའི་ཕྱིར་མོ་ལ་«ཁྱིམ་བདག་འདི་ནི་ཁྱིམ་གྱི་དབུས་སུ་གནས་བཞིན་དུ་སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཐར་བྱས་སོ་»སྙམ་པའི་བསམ་པ་འདི་བྱུང་ངོ་། དབུས་མའི་ལུང་གི་འགྲེལ་བཤད་ (མཛེས་པའི་ཚལ་གྱི་འགྲེལ་བཤད། ༡.༤༦༠) ལས་ནི། «འོ་ན་ཅིའི་ཕྱིར་ང་དང་ལྷན་དུ་སྔར་བཞིན་གླེང་མོ་ཙམ་ཡང་མི་བྱེད་དམ་»སྙམ་པ་ན། ཁོང་གིས་«འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་འདི་ནི་ལྕི་ཞིང་གཏིང་ཟབ་པས་གསལ་བར་མི་བྱ་བ་ཡིན་མོད། གལ་ཏེ་ངས་མ་བཤད་ན། མོ་ནི་སྙིང་གས་ཏེ་འདི་ཉིད་དུ་དུས་བྱེད་པར་འགྱུར་རོ་»སྙམ་ནས། མོ་ལ་རྗེས་སུ་འཛིན་པའི་ཕྱིར་སྨྲས་པ། «ཆོས་སྦྱིན་མ། ངས་སྟོན་པའི་ཆོས་བཤད་པ་ཐོས་ནས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་ཐོབ་པ་ཡིན། དེ་ཐོབ་པ་ལ་འདི་འདྲའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་བྱ་བ་ནི་མི་རུང་ངོ་»ཞེས་གསུངས་སོ་ཞེས་བཤད་དོ། Pañcakkhandhādivasena pañhe pucchīti ‘‘sakkāyo sakkāyoti ayye vuccati, katamo nu kho ayye sakkāyo vutto bhagavatā’’tiādinā cūḷavedallasutte (ma. ni. 1.460 ādayo) āgatanayena pucchi. Pucchitaṃ pucchitaṃ vissajjesīti ‘‘pañca kho ime, āvuso visākha, upādānakkhandhā sakkāyo vutto bhagavatā’’tiādinā (ma. ni. 1.460 ādayo) tattheva āgatanayena vissajjesi. Sūrabhāvanti tikkhabhāvaṃ. Anadhigataarahattamaggassa uggahena vinā tattha pañho na upaṭṭhātīti āha – ‘‘uggahavasena arahattamaggepi pucchī’’ti. Taṃ nivattentīti ‘‘vimuttiyā panāyye kiṃ paṭibhāgo’’ti pucchite ‘‘vimuttiyā kho, āvuso visākha, nibbānaṃ paṭibhāgo’’ti (ma. ni. 1.466) vutte ‘‘nibbānassa, panāyye, kiṃ paṭibhāgo’’ti puna pucchite taṃ nivattentī ‘‘accasarāvuso [Pg.196] visākhā’’tiādimāha. Tattha accasarāti apucchitabbaṃ pucchanto pañhaṃ atikkāmitā ahosīti attho. Nāsakkhi pañhānaṃ pariyantaṃ gahetunti pañhānaṃ paricchedappamāṇaṃ gahetuṃ nāsakkhi. Pañhānañhi paricchedaṃ gahetuṃ yuttaṭṭhāne aṭṭhatvā tato paraṃ pucchanto nāsakkhi pañhānaṃ pariyantaṃ gahetuṃ. Appaṭibhāgadhammassa ca paṭibhāgaṃ pucchi. Nibbānaṃ nāmetaṃ appaṭibhāgaṃ, na sakkā nīlaṃ vā pītakaṃ vāti kenaci dhammena saddhiṃ paṭibhāgaṃ katvā dassetuṃ, tañca tvaṃ iminā adhippāyena pucchasīti attho. Nibbānogadhanti nibbānaṃ ogāhetvā ṭhitaṃ, nibbānantogadhaṃ nibbānaṃ anuppaviṭṭhanti attho. Nibbānaparāyaṇanti nibbānaṃ paraṃ ayanamassa parāgati, na tato paraṃ gacchatīti attho. Nibbānaṃ pariyosānaṃ avasānaṃ assāti nibbānapariyosānaṃ. «ཕུང་པོ་ལྔ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དྲི་བ་དྲིས་སོ་»ཞེས་པ་ནི། «འཕགས་མ། འཇིག་ཚོགས་ཞེས་བྱ་བ། འཇིག་ཚོགས་ཞེས་བྱ་བ་ནི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འཇིག་ཚོགས་གང་ལ་གསུངས་པ་ལགས་»ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཆུང་བའི་རིག་པའི་མདོ་ (དབུས་མའི་ལུང་། ༡.༤༦༠ སོགས) ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་དྲིས་སོ། «དྲིས་པ་དྲིས་པ་ལན་བཏབ་བོ་»ཞེས་པ་ནི། «ཚེ་དང་ལྡན་པ་བི་ཤཱ་ཁ། ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་འདི་དག་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་འཇིག་ཚོགས་སུ་གསུངས་སོ་»ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་དེ་ཉིད་ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་ལན་བཏབ་བོ། «དཔའ་བའི་རང་བཞིན་»ཞེས་པ་ནི་རྣོ་བའི་རང་བཞིན་ནོ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་མ་ཐོབ་པ་ལ་ནི་ཐོས་པ་མེད་པར་དེའི་སྐོར་གྱི་དྲི་བ་མི་འཇུག་པའི་ཕྱིར། «ཐོས་པའི་སྒོ་ནས་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་སྐོར་ཡང་དྲིས་སོ་»ཞེས་གསུངས་སོ། «དེ་བཟློག་པར་བྱེད་པ་»ཞེས་པ་ནི། «འཕགས་མ། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཟླ་ནི་གང་ལགས་»ཞེས་དྲིས་པ་ན། «ཚེ་དང་ལྡན་པ་བི་ཤཱ་ཁ། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཟླ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ་»ཞེས་གསུངས་པ་དང་། «འཕགས་མ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཟླ་ནི་གང་ལགས་»ཞེས་ཡང་བསྐྱར་དྲིས་པ་ན། དེ་བཟློག་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། «ཚེ་དང་ལྡན་པ་བི་ཤཱ་ཁ། ཁྱོད་ནི་ཐལ་ཆེས་སོ་»ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་«ཐལ་ཆེས་སོ་»ཞེས་པ་ནི། མི་དྲི་བར་བྱ་བ་དྲི་བས་དྲི་བའི་མཚམས་ལས་འདས་པར་གྱུར་ཏོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། «དྲི་བ་རྣམས་ཀྱི་མཐའ་བཟུང་བར་མ་ནུས་སོ་»ཞེས་པ་ནི། དྲི་བ་རྣམས་ཀྱི་ཚད་དང་མཚམས་བཟུང་བར་མ་ནུས་སོ་ཞེས་པའོ། དྲི་བ་རྣམས་ཀྱི་མཚམས་བཟུང་བར་རིགས་པའི་གནས་སུ་མ་བསྡད་པར། དེ་ལས་ལྷག་པར་དྲིས་པས་དྲི་བ་རྣམས་ཀྱི་མཐའ་བཟུང་བར་མ་ནུས་སོ། ཟླ་མེད་པའི་ཆོས་ལ་ཡང་ཟླ་གང་ཡིན་དྲིས་སོ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་ཟླ་མེད་པ་ཡིན་ཏེ། སྔོན་པོའམ་སེར་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་གང་དང་ཡང་ཟླ་སྦྱར་ནས་བསྟན་དུ་མི་རུང་བ་ཡིན་ལ། ཁྱོད་ཀྱིས་ནི་བསམ་པ་འདིས་དྲིས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། «མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་གཞོལ་བ་»ཞེས་པ་ནི། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་གཏིང་ཟིན། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ནང་དུ་ཞུགས་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། «མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་བབ་པ་»ཞེས་པ་ནི། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་དེའི་མཐར་ཐུག་པའི་འགྲོ་ས་ཡིན་ཏེ། དེ་ལས་གཞན་དུ་མི་འགྲོ་བའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། «མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་མཐར་ཐུག་པ་»ཞེས་པ་ནི། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་དེའི་མཐའ་མའམ་མཐར་ཐུག་པ་ཡིན་པས་ན་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་མཐར་ཐུག་པའོ། Pureti atītesu khandhesu. Pacchāti anāgatesu khandhesu. Majjheti paccuppannesu khandhesu. Akiñcananti yassa etesu tīsu taṇhāgāhasaṅkhātaṃ kiñcanaṃ natthi, tamahaṃ rāgakiñcanādīhi akiñcanaṃ kassaci gahaṇassa abhāvena anādānaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti attho. «སྔོན་»ཞེས་པ་ནི་འདས་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལའོ། «ཕྱི་»ཞེས་པ་ནི་མ་འོངས་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལའོ། «དབུས་»ཞེས་པ་ནི་ད་ལྟར་བའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལའོ། «ཅི་ཡང་མེད་པ་»ཞེས་པ་ནི། གང་ལ་འདི་གསུམ་གྱི་ནང་དུ་སྲེད་པས་འཛིན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཅི་ཡང་མེད་པ་དེ་ཉིད་མེད་པས། འདོད་ཆགས་ཀྱི་ཅི་ཡང་མེད་པ་ལ་སོགས་པ་མེད་པ་དང་། གང་ལ་ཡང་འཛིན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ལེན་པ་མེད་པའི་བྲམ་ཟེ་ཞེས་ང་སྨྲའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། Paṇḍitāti dhātuāyatanādikusalatāsaṅkhātena paṇḍiccena samannāgatā. Vuttañhetaṃ – «མཁས་པ་»ཞེས་པ་ནི་ཁམས་དང་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་ལ་མཁས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་མཁས་པའི་རང་བཞིན་དང་ལྡན་པའོ། འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ། ‘‘Kittāvatā nu kho, bhante, paṇḍito hoti? Yato kho, ānanda, bhikkhu dhātukusalo ca hoti āyatanakusalo ca paṭiccasamuppādakusalo ca ṭhānāṭṭhānakusalo ca, ettāvatā kho, ānanda, bhikkhu paṇḍito hotī’’ti. «བཙུན་པ། ཇི་ཙམ་གྱིས་ན་མཁས་པ་ལགས་སམ། ཀུན་དགའ་བོ། གང་གི་ཚེ་དགེ་སློང་ནི་ཁམས་ལ་མཁས་པ་དང་། སྐྱེ་མཆེད་ལ་མཁས་པ་དང་། རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་ལ་མཁས་པ་དང་། གནས་དང་གནས་མ་ཡིན་པ་ལ་མཁས་པ་ཡིན་པ་ན། ཀུན་དགའ་བོ། འདི་ཙམ་གྱིས་དགེ་སློང་ནི་མཁས་པ་ཡིན་ནོ་»ཞེས་སོ། Mahāpaññāti mahante atthe mahante dhamme mahantā niruttiyo mahantāni paṭibhānāni pariggahaṇe samatthāya paññāya samannāgatā. Imissā hi theriyā asekkhappaṭisambhidāppattatāya paṭisambhidāyo pūretvā ṭhitatāya paññāmahattaṃ. Yathā taṃ dhammadinnāyāti yathā dhammadinnāya bhikkhuniyā byākataṃ, ahaṃ evameva byākareyyanti attho. Tanti nipātamatthaṃ. «ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་»ཞེས་པ་ནི། དོན་ཆེན་པོ་དང་། ཆོས་ཆེན་པོ་དང་། ངེས་པའི་ཚིག་ཆེན་པོ་དང་། སྤོབས་པ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པར་ནུས་པའི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའོ། གནས་བརྟན་མ་འདི་ནི་མི་སློབ་པའི་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ཐོབ་པས་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་ཏེ་གནས་པའི་ཕྱིར་ཤེས་རབ་ཆེན་པོ་ཉིད་དོ། «ཇི་ལྟར་ཆོས་སྦྱིན་མ་དེ་བཞིན་དུ་»ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་དགེ་སློང་མ་ཆོས་སྦྱིན་མས་ལུང་བསྟན་པ་དེ་བཞིན་དུ། ངས་ཀྱང་དེ་ལྟར་ལུང་སྟོན་པར་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། «ཏཾ་»ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གི་ཕྲད་ཙམ་མོ། Nandātherīvatthu གནས་བརྟན་མ་དགའ་མོའི་གཏམ་རྒྱུད། 240. Chaṭṭhe [Pg.197] aññaṃ maggaṃ apassantīti aññaṃ upāyaṃ apassantī. Vissatthāti nirāsaṅkā. Itthinimittanti itthiyā subhanimittaṃ, subhākāranti vuttaṃ hoti. Dhammapade gāthaṃ vatvāti – ༢༤༠. སྐབས་དྲུག་པ་ལས། «ལམ་གཞན་མ་མཐོང་བས་»ཞེས་པ་ནི་ཐབས་གཞན་མ་མཐོང་བའོ། «ཡིད་ཆེས་པ་»ཞེས་པ་ནི་ཐེ་ཚོམ་མེད་པའོ། «བུད་མེད་ཀྱི་མཚན་མ་»ཞེས་པ་ནི་བུད་མེད་ཀྱི་སྡུག་པའི་མཚན་མའམ། མཛེས་པའི་རྣམ་པ་ཞེས་བཤད་པ་ཡིན། ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུངས་ཏེ། ‘‘Aṭṭhīnaṃ nagaraṃ kataṃ, maṃsalohitalepanaṃ; Yattha jarā ca maccu ca, māno makkho ca ohito’’ti. (dha. pa. 150) – «རུས་པའི་གྲོང་ཁྱེར་བྱས་པ་ནི། ཤ་དང་ཁྲག་གིས་བྱུགས་པ་སྟེ། གང་དུ་རྒ་དང་འཆི་བ་དང་། ང་རྒྱལ་འཆབ་པ་གནས་པའོ།» (ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ། ༡༥༠) Imaṃ gāthaṃ vatvā. Tatrāyamadhippāyo – yatheva hi pubbaṇṇāparaṇṇādīnaṃ odahanatthāya kaṭṭhāni ussāpetvā vallīhi bandhitvā mattikāya vilimpitvā nagarasaṅkhātaṃ bahiddhā gehaṃ karonti, evamidaṃ ajjhattikampi tīṇi aṭṭhisatāni ussāpetvā nhāruvinaddhaṃ maṃsalohitalepanaṃ tacapaṭicchannaṃ jīraṇalakkhaṇāya jarāya maraṇalakkhaṇassa maccuno ārogyasampadādīni paṭicca uppajjanalakkhaṇassa mānassa sukatakāraṇavināsanalakkhaṇassa makkhassa ca odahanatthāya nagaraṃ kataṃ. Evarūpo eva hi ettha kāyikacetasiko ābādho ohito, ito uddhaṃ kiñci gayhūpagaṃ natthīti. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་གསུངས་ནས། དེ་ལ་འདི་ནི་དགོངས་པ་སྟེ། དཔེར་ན་འབྲུ་སྣ་ཚོགས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་དུ་ཤིང་རྣམས་བསླངས་ཏེ། འཁྲི་ཤིང་གིས་བཅིངས་ཤིང་འདམ་པས་བྱུགས་ནས་ཕྱི་རོལ་གྱི་ཁྱིམ་གྲོང་ཁྱེར་དུ་གྲགས་པ་བྱེད་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་ནང་གི་འདི་ཡང་རུས་པའི་དུམ་བུ་སུམ་བརྒྱ་བསླངས་ཏེ། ཆུ་བས་སྦྲེལ་ཞིང་ཤ་དང་ཁྲག་གིས་བྱུགས་ནས་པགས་པས་གཡོགས་པ་སྟེ། རྒུད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་རྒ་བ་དང་། འཆི་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་འཆི་བ་དང་། ནད་མེད་པ་དང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེ་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ང་རྒྱལ་དང་། བྱས་པའི་དགེ་བ་འཇིག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་འཆབ་པ་རྣམས་གནས་པའི་ཕྱིར་དུ་གྲོང་ཁྱེར་འདི་བྱས་སོ། འདི་ལྟ་བུའི་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་ནད་ཁོ་ན་འདིར་གནས་པ་ཡིན་ཏེ། འདི་ལས་ལྷག་པར་བཟུང་དུ་རུང་བ་ཅི་ཡང་མེད་དོ་ཞེས་པའོ། Suttaṃ abhāsīti – མདོ་གསུངས་པ་ནི། ‘‘Caraṃ vā yadi vā tiṭṭhaṃ, nisinno uda vā sayaṃ; Samiñjeti pasāreti, esā kāyassa iñjanā. «འགྲོ་བའམ་ཡང་ན་འགྲེང་བ་དང་། འདུག་གམ་ཡང་ན་ཉལ་བའི་ཚེ། བསྐུམ་པ་དང་ནི་བརྐྱང་བ་སྟེ། འདི་ནི་ལུས་ཀྱི་གཡོ་བའོ།» ‘‘Aṭṭhinahārusaṃyutto, tacamaṃsāvalepano; Chaviyā kāyo paṭicchanno, yathābhūtaṃ na dissatī’’ti. (su. ni. 195-196) – «རུས་པ་དང་ནི་ཆུ་བས་སྦྲེལ། པགས་པ་ཤ་ཡིས་བྱུགས་པ་སྟེ། ཕྱི་ཡི་པགས་པས་གཡོགས་པའི་ལུས། ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་མི་མཐོང་ངོ་།» (མདོ་བསྡུས་པ། ༡༩༥-༡༩༦) Ādinā suttamabhāsi. ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་མདོ་གསུངས་སོ། Soṇātherīvatthu གནས་བརྟན་མ་གསེར་མོའི་གཏམ་རྒྱུད། 241. Sattame sabbepi visuṃ visuṃ gharāvāse patiṭṭhāpesīti ettha sabbepi visuṃ visuṃ gharāvāse patiṭṭhāpetvā ‘‘puttāva maṃ paṭijaggissanti, kiṃ me visuṃ kuṭumbenā’’ti sabbaṃ sāpateyyampi vibhajitvā adāsīti veditabbaṃ. Teneva hi tato paṭṭhāya ‘‘ayaṃ amhākaṃ kiṃ karissatī’’ti attano santikaṃ āgataṃ ‘‘mātā’’ti saññampi na kariṃsu. Tathā hi naṃ katipāhaccayena jeṭṭhaputtassa bhariyā ‘‘aho amhākaṃ ayaṃ jeṭṭheputto [Pg.198] meti dve koṭṭhāse datvā viya imameva gehaṃ āgacchatī’’ti āha. Sesaputtānaṃ bhariyāyopi evamevaṃ vadiṃsu. Jeṭṭhadhītaraṃ ādiṃ katvā tāsaṃ gehaṃ gatakāle tāpi naṃ evameva vadiṃsu. Sā avamānappattā hutvā ‘‘kiṃ me imesaṃ santike vutthena, bhikkhunī hutvā jīvissāmī’’ti bhikkhunīupassayaṃ gantvā pabbajjaṃ yāci, tā naṃ pabbājesuṃ. Imameva vatthuṃ dassento ‘‘bahuputtikasoṇā tesaṃ attani agāravabhāvaṃ ñatvā ‘gharāvāsena kiṃ karissāmī’ti nikkhamitvā pabbajī’’ti āha. ༢༤༡. སྐབས་བདུན་པ་ལས། «ཐམས་ཅད་ཀྱང་སོ་སོར་ཁྱིམ་ཐབ་ལ་བཀོད་དོ་»ཞེས་པ་ནི། འདིར་ཐམས་ཅད་ཀྱང་སོ་སོར་ཁྱིམ་ཐབ་ལ་བཀོད་ནས། «བུ་རྣམས་ཀྱིས་ང་ལ་གསོ་སྐྱོང་བྱེད་པར་འགྱུར་བས། ངས་སོ་སོར་ཁྱིམ་གཞིས་བཟུང་ནས་ཅི་བྱ་»སྙམ་ནས། རང་གི་ནོར་ལོངས་སྤྱོད་ཐམས་ཅད་ཀྱང་བགོས་ཏེ་བྱིན་པ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ། དེའི་ཕྱིར་དེ་ནས་བཟུང་སྟེ། «འདིས་ང་ཚོ་ལ་ཅི་ཞིག་བྱེད་ནུས་»སྙམ་ནས། རང་གི་དྲུང་དུ་འོངས་པ་ན་«མ་»ཡིན་ནོ་སྙམ་པའི་འདུ་ཤེས་ཙམ་ཡང་མ་བྱས་སོ། འདི་ལྟར་ཉིན་ཤས་སོང་བའི་རྗེས་སུ། བུ་ཆེ་བའི་ཆུང་མས་«ཨ་ཧོ། ང་ཚོའི་བུ་ཆེ་བ་འདིས་ང་ལ་སྐལ་བ་གཉིས་སྤྲད་པ་བཞིན་དུ་ཁྱིམ་འདི་ཉིད་དུ་འོང་ངོ་»ཞེས་སྨྲས་སོ། བུ་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱི་ཆུང་མ་རྣམས་ཀྱང་དེ་བཞིན་དུ་སྨྲས་སོ། བུ་མོ་ཆེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཁྱིམ་དུ་སོང་བའི་ཚེ། དེ་དག་གིས་ཀྱང་མོ་ལ་དེ་བཞིན་དུ་སྨྲས་སོ། མོ་ནི་བརྙས་བཅོས་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏེ། «ང་འདི་དག་གི་དྲུང་དུ་བསྡད་པས་ཅི་བྱ། དགེ་སློང་མ་བྱས་ཏེ་འཚོ་བར་བྱའོ་»སྙམ་ནས། དགེ་སློང་མའི་གནས་སུ་སོང་སྟེ་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་གསོལ་བ་བཏབ་པ་ན། དེ་དག་གིས་མོ་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་བྱས་སོ། དོན་འདི་ཉིད་སྟོན་པའི་ཕྱིར། «བུ་མང་པོ་དང་ལྡན་པའི་གསེར་མས་དེ་དག་གིས་རང་ལ་མ་གུས་པའི་རང་བཞིན་ཤེས་ནས། 'ཁྱིམ་གྱི་གནས་པས་ཅི་བྱ་' སྙམ་ནས་མངོན་པར་བྱུང་སྟེ་རབ་ཏུ་བྱུང་ངོ་»ཞེས་གསུངས་སོ། Vihāraṃ gacchantiyoti bhikkhuvihāraṃ gacchantiyo. Dhammamuttamanti navavidhalokuttaradhammaṃ. So hi uttamadhammo nāma yo hi taṃ na passati, tassa vassasatampi jīvanato taṃ dhammaṃ passantassa paṭivijjhantassa ekāhampi ekakkhaṇampi jīvitaṃ seyyo. Āgantukajanoti vihāragataṃ bhikkhunījanaṃ sandhāya vadati. Anupadhāretvāti asallakkhetvā. «གཙུག་ལག་ཁང་དུ་འགྲོ་བ་རྣམས་»ཞེས་པ་ནི་དགེ་སློང་གི་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་འགྲོ་བ་རྣམས་སོ། «ཆོས་མཆོག་»ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྣམ་པ་དགུའོ། ཆོས་མཆོག་ཅེས་བྱ་བ་དེ་ནི་གང་གིས་མ་མཐོང་ན། དེ་ལོ་བརྒྱར་གསོན་པ་བས་ཀྱང་། ཆོས་དེ་མཐོང་ཞིང་རྟོགས་པའི་སྐྱེས་བུའི་ཉིན་གཅིག་གམ་སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་གི་འཚོ་བ་ནི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཡིན་ནོ། «གློ་བུར་དུ་འོངས་པའི་སྐྱེ་བོ་»ཞེས་པ་ནི་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་སོང་བའི་དགེ་སློང་མ་རྣམས་ལ་བྱའོ། «མ་བརྟགས་པར་»ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ལ་མ་བྱས་པའོ། Bakulātherīvatthu གནས་བརྟན་མ་བ་ཀུ་ལའི་གཏམ་རྒྱུད། 242. Aṭṭhamaṃ uttānatthameva. ༢༤༢. སྐབས་བརྒྱད་པ་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ། Kuṇḍalakesātherīvatthu གནས་བརྟན་མ་སྐྲ་འཁྱིལ་མའི་གཏམ་རྒྱུད། 243. Navame catukketi vīthicatukke. Catunnaṃ samāhāro catukkaṃ. Cārakatoti bandhanāgārato. Ubbaṭṭetvāti uddharitvā. ༢༤༣. སྐབས་དགུ་པ་ལས། «ལམ་མདོ་བཞི་»ཞེས་པ་ནི་ལམ་སྲང་གི་ལམ་མདོ་བཞིའོ། བཞི་འདུས་པ་ནི་ལམ་མདོ་བཞིའོ། «བཙོན་ར་ནས་»ཞེས་པ་ནི་བཙོན་ཁང་ནས་སོ། «ཕྱུང་ནས་»ཞེས་པ་ནི་བཏོན་ནས་སོ། Muhuttamapi cintayeti muhuttaṃ taṅkhaṇampi ṭhānuppattikapaññāya taṅkhaṇānurūpaṃ atthaṃ cintituṃ sakkuṇeyya. Sahassamapi ce gāthā, anatthapadasaṃhitāti ayaṃ gāthā dārucīriyattherassa bhagavatā bhāsitā, idhāpi ca sāyeva gāthā dassitā. Therigāthāsaṃvaṇṇanāyaṃ ācariyadhammapālattherenapi kuṇḍalakesittheriyā vatthumhi ayameva gāthā vuttā. Dhammapadaṭṭhakathāyaṃ pana kuṇḍalakesittheriyā vatthumhi – «ཡུད་ཙམ་ཡང་བསམ་པར་བྱེད་དོ་»ཞེས་པ་ནི། ཡུད་ཙམ་མམ་སྐད་ཅིག་མ་དེ་ཉིད་ལ་སྐབས་སུ་བབས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་སྐབས་དེ་དང་མཐུན་པའི་དོན་བསམ་པར་ནུས་པའོ། «གལ་ཏེ་ཚིགས་བཅད་སྟོང་ཡིན་ཡང་། དོན་མེད་ཚིག་དང་འབྲེལ་བ་ཡིན།» ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གནས་བརྟན་ཤིང་ལེབ་ཅན་ལ་གསུངས་པ་ཡིན་ལ། འདིར་ཡང་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་ཉིད་བསྟན་ཏོ། གནས་བརྟན་མའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་སློབ་དཔོན་ཆོས་སྐྱོང་གིས་ཀྱང་གནས་བརྟན་མ་སྐྲ་འཁྱིལ་མའི་གཏམ་རྒྱུད་དུ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་ཉིད་གསུངས་སོ། ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི་གནས་བརྟན་མ་སྐྲ་འཁྱིལ་མའི་གཏམ་རྒྱུད་དུ། ‘‘Yo ca gāthāsataṃ bhāse, anatthapadasaṃhitā; Ekaṃ dhammapadaṃ seyyo, yaṃ sutvā upasammatī’’ti. (dha. pa. aṭṭha. 1.102) – «གང་ཞིག་ཚིགས་བཅད་བརྒྱ་སྨྲ་ཡང་། དོན་མེད་ཚིག་དང་འབྲེལ་བ་ཡིན། ཆོས་ཀྱི་ཚིག་གཅིག་མཆོག་ཡིན་ཏེ། གང་ཐோம்ཉེ་བར་ཞི་བར་འགྱུར།» (ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་འགྲེལ་བཤད། ༡.༡༠༢) Ayaṃ gāthā āgatā. Taṃtaṃbhāṇakānaṃ kathāmaggānusārena tattha tattha tathā vuttanti na idha ācariyassa pubbāparavirodho saṅkitabbo. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་བྱུང་ངོ་། དེ་དང་དེའི་ཆོས་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱི་གཏམ་གྱི་རྒྱུན་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་དེ་དང་དེར་དེ་ལྟར་གསུངས་པས། འདིར་སློབ་དཔོན་གྱི་སྔ་ཕྱི་འགལ་བར་དོགས་པར་མི་བྱའོ། Bhaddākāpilānītherī-bhaddākaccānātherīvatthu གནས་བརྟན་མ་བཟང་མོ་ཀཱ་པི་ལཱ་ནཱི་དང་གནས་བརྟན་མ་བཟང་མོ་ཀཱ་ཙཱ་ནཱའི་གཏམ་རྒྱུད། 244-245. Dasamaṃ [Pg.199] ekādasamañca uttānatthameva. ༢༤༤-༢༤༥. སྐབས་བཅུ་པ་དང་བཅུ་གཅིག་པ་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ། Kisāgotamītherīvatthu གནས་བརྟན་མ་གོ་ཏ་མཱི་སྐེམ་མོའི་གཏམ་རྒྱུད། 246. Dvādasame tīhi lūkhehīti vatthalūkhasuttalūkharajanalūkhasaṅkhātehi tīhi lūkhehi. Siddhatthakanti sāsapabījaṃ. ༢༤༦. སྐབས་བཅུ་གཉིས་པ་ལས། «རྩུབ་པ་གསུམ་གྱིས་»ཞེས་པ་ནི། གོས་རྩུབ་པ་དང་། སྐུད་པ་རྩུབ་པ་དང་། ཚོས་རྩུབ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་རྩུབ་པ་གསུམ་གྱིས་སོ། «ཡུངས་ཀར་»ཞེས་པ་ནི་ཡུངས་ཀར་གྱི་ས་བོན་ནོ། Taṃ puttapasusammattanti taṃ rūpabalādisampanne putte ca pasū ca labhitvā ‘‘mama puttā abhirūpā balasampannā paṇḍitā sabbakiccasamatthā, mama goṇo arogo abhirūpo mahābhāravaho, mama gāvī bahukhīrā’’ti evaṃ puttehi ca pasūhi ca sammattaṃ naraṃ. Byāsattamanasanti cakkhuviññeyyādīsu ārammaṇesu hiraññasuvaṇṇādīsu pattacīvarādīsu vā yaṃ yaṃ laddhaṃ hoti, tattha tattheva lagganāya sattamānasaṃ. Suttaṃ gāmanti niddaṃ upagataṃ sattakāyaṃ. Mahoghovāti yathā evarūpaṃ gāmaṃ gambhīrato vitthārato ca mahanto mahānadiogho antamaso sunakhampi asesetvā sabbaṃ ādāya gacchati, evaṃ vuttappakāraṃ naraṃ maccu ādāya gacchatīti attho. Amataṃ padanti maraṇarahitaṃ koṭṭhāsaṃ, amataṃ mahānibbānanti attho. Sesamettha uttānameva. «བུ་དང་ཕྱུགས་ཀྱིས་མྱོས་པ་དེ་ནི་» ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་དང་སྟོབས་ལ་སོགས་པ་དང་ལྡན་པའི་བུ་དང་ཕྱུགས་རྣམས་ཐོབ་ནས། «ངའི་བུ་རྣམས་ནི་གཟུགས་མཛེས་ཤིང་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་མཁས་པ་བྱ་བ་ཐམས་ཅད་ལ་ནུས་པ་ཅན་ཡིན། ངའི་གླང་ནི་ནད་མེད་ཅིང་གཟུགས་མཛེས་ལ་ཁུར་ཆེན་པོ་འཁུར་ཐུབ་པ་ཡིན། ངའི་བ་མོ་ནི་འོ་མ་མང་པོ་ཡོད་པ་ཡིན་ནོ་» ཞེས་དེ་ལྟར་བུ་དང་ཕྱུགས་རྣམས་ཀྱིས་མྱོས་པའི་མི་ལའོ།། «ཡིད་ཆགས་པ་ནི་» ཞེས་པ་ནི། མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཡུལ་ལ་སོགས་པ་དང་། གསེར་དངུལ་ལ་སོགས་པ་དང་། ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པ་གང་དང་གང་ཐོབ་པ་དེ་དང་དེ་ལ་ཆགས་པའི་ཕྱིར་སེམས་ཆགས་པའོ།། «གཉིད་ལོག་པའི་གྲོང་ནི་» ཞེས་པ་ནི། གཉིད་དུ་སོང་བའི་སེམས་ཅན་གྱི་ཚོགས་སོ།། «ཆུ་ལོག་ཆེན་པོ་བཞིན་ཞེས་པ་ནི་» ཇི་ལྟར་དེ་ལྟ་བུའི་གྲོང་དུ་གཏིང་ཟབ་ཅིང་རྒྱ་ཆེ་བའི་ཆུ་བོ་ཆེན་པོའི་ཆུ་ལོག་གིས་ཐ་ན་ཁྱི་ཡང་མ་ལུས་པར་ཐམས་ཅད་ཁྱེར་ནས་འགྲོ་བ་དེ་བཞིན། གོང་དུ་བཤད་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་མི་དེ་འཆི་བདག་གིས་ཁྱེར་ནས་འགྲོ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། «འཆི་མེད་ཀྱི་གོ་འཕང་ནི་» ཞེས་པ་ནི། འཆི་བ་མེད་པའི་ཆ་ཤས། འཆི་མེད་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཆེན་པོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདིར་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ།། Siṅgālakamātātherīvatthu གནས་བརྟན་མ་སིངྒཱ་ལ་ཀའི་མའི་གཏམ་རྒྱུད། 247. Terasamaṃ uttānatthameva. ༢༤༧. བཅུ་གསུམ་པ་ནི་གོ་སླ་བའི་དོན་ཉིད་དོ།། (Pañcamaetadaggavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.) (མཆོག་ཉིད་ཀྱི་ཚན་པ་ལྔ་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།།) Theripāḷisaṃvaṇṇanā niṭṭhitā. གནས་བརྟན་མའི་གཞུང་གི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།། 14. Etadaggavaggo (14) 6. Chaṭṭhaetadaggavaggavaṇṇanā (༡༤) ༦. མཆོག་ཉིད་ཀྱི་ཚན་པ་དྲུག་པའི་འགྲེལ་བཤད། Tapussa-bhallikavatthu ཏ་པུས྄སཱ་དང་བྷལླི་ཀའི་གཏམ་རྒྱུད། 248. Upāsakapāḷisaṃvaṇṇanāya [Pg.200] paṭhame sabbapaṭhamaṃ saraṇaṃ gacchantānanti sabbesaṃ paṭhamaṃ hutvā saraṇaṃ gacchantānaṃ. Ito paranti sattasattāhato paraṃ. Gamanūpacchedaṃ akāsīti gamanavicchedaṃ akāsi. Yathā te goṇā dhuraṃ chaḍḍetvā pothiyamānāpi na gacchanti, tathā akāsīti attho. Tesanti tapussabhallikānaṃ. Adhimuccitvāti āvisitvā. Yakkhassa āvaṭṭo yakkhāvaṭṭo. Evaṃ sesesupi. Atītabuddhānaṃ āciṇṇaṃ olokesīti atītabuddhā kena bhājanena paṭiggaṇhiṃsūti buddhāciṇṇaṃ olokesi. Dvevācike saraṇe patiṭṭhāyāti saṅghassa anuppannattā buddhadhammavasena dvevācike saraṇe patiṭṭhahitvā. Cetiyanti pūjanīyavatthuṃ. Jīvakesadhātuyāti jīvamānassa bhagavato kesadhātuyā. ༢༤༨. དགེ་བསྙེན་གྱི་གཞུང་གི་འགྲེལ་བཤད་ལས་དང་པོ་ལ། «ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐོག་མར་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བ་རྣམས་ནི་» ཞེས་པ་ནི། ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྔོན་དུ་གྱུར་ཏེ་སྐྱབས་སུ་འགྲོ་བ་རྣམས་ལའོ།། «འདི་ལས་གཞན་ནི་» ཞེས་པ་ནི། ཞག་བདུན་ཕྲག་བདུན་གྱི་རྗེས་སུའོ།། «འགྲོ་བ་བཅད་པར་བྱས་སོ་ཞེས་པ་ནི་» འགྲོ་བ་རྒྱུན་བཅད་པར་བྱས་སོ།། ཇི་ལྟར་གླང་དེ་དག་གིས་ཁུར་བོར་ཏེ་བརྡུང་ཡང་མི་འགྲོ་བ་དེ་ལྟར་བྱས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། «དེ་དག་གི་ཞེས་པ་ནི་» ཏ་པུས྄སཱ་དང་བྷལླི་ཀ་དག་གིའོ།། «མོས་པར་བྱས་ནས་ཞེས་པ་ནི་» ཞུགས་ནས་སོ།། གནོད་སྦྱིན་གྱི་འཁོར་ལོ་ནི་གནོད་སྦྱིན་འཁོར་ལོའོ།། དེ་བཞིན་དུ་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་རིག་པར་བྱའོ།། «འདས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ལ་གཟིགས་སོ་ཞེས་པ་ནི་» འདས་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་སྣོད་གང་གིས་བཞེས་པར་མཛད་དམ་ཞེས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ལ་གཟིགས་སོ།། «ཚིག་གཉིས་པའི་སྐྱབས་འགྲོ་ལ་གནས་ནས་ཞེས་པ་ནི་» དགེ་འདུན་མ་བྱུང་བའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་དང་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་ཚིག་གཉིས་པའི་སྐྱབས་འགྲོ་ལ་གནས་ནས་སོ།། «མཆོད་རྟེན་ནི་» མཆོད་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོའོ།། «གསོན་པོའི་དབུ་སྐྲའི་རིང་བསྲེལ་གྱིས་ཞེས་པ་ནི་» བཞུགས་བཞིན་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དབུ་སྐྲའི་རིང་བསྲེལ་གྱིས་སོ།། Anāthapiṇḍikaseṭṭhivatthu ཁྱིམ་བདག་མགོན་མེད་ཟས་སྦྱིན་གྱི་གཏམ་རྒྱུད། 249. Dutiye teneva guṇenāti teneva dāyakabhāvasaṅkhātena guṇena. So hi sabbakāmasamiddhatāya vigatamaccheratāya karuṇādiguṇasamaṅgitāya ca niccakālaṃ anāthānaṃ piṇḍamadāsi. Tena sabbakālaṃ upaṭṭhito anāthānaṃ piṇḍo etassa atthīti anāthapiṇḍikoti saṅkhaṃ gato. Yojanikavihāre kāretvāti yojane yojane ekamekaṃ vihāraṃ kāretvā. ‘‘Evarūpaṃ dānaṃ pavattesī’’ti vatvā tameva dānaṃ vibhajitvā dassento ‘‘devasikaṃ pañca salākabhattāni hontī’’tiādimāha. Tattha salākāya gāhetabbaṃ bhattaṃ salākabhattaṃ. Ekasmiṃ pakkhe ekadivasaṃ dātabbaṃ bhattaṃ pakkhikabhattaṃ. Dhuragehe ṭhapetvā dātabbaṃ bhattaṃ dhurabhattaṃ. Āgantukānaṃ dātabbaṃ bhattaṃ āgantukabhattaṃ. Evaṃ sesesupi. Pañca āsanasatāni gehe niccapaññattāneva hontīti gehe nisīdāpetvā bhuñjantānaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ pañca āsanasatāni niccapaññattāni honti. ༢༤༩. གཉིས་པ་ལ། «ཡོན་ཏན་དེ་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་» སྦྱིན་བདག་གི་དངོས་པོར་བགྲང་བའི་ཡོན་ཏན་དེ་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། འདི་ལྟར་ཁོང་ནི་འདོད་པ་ཐམས་ཅད་འབྱོར་པ་དང་། སེར་སྣ་དང་བྲལ་བ་དང་། སྙིང་རྗེ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། དུས་རྟག་ཏུ་མགོན་མེད་པ་རྣམས་ལ་ཟས་སྦྱིན་པར་བྱེད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་དུས་རྟག་ཏུ་མགོན་མེད་པ་རྣམས་ལ་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཟས་འདི་ལ་ཡོད་པས། «མགོན་མེད་ཟས་སྦྱིན་» ཞེས་པའི་མིང་དུ་གྲགས་སོ།། «དཔག་ཚད་རེའི་གཙུག་ལག་ཁང་བཞེངས་ནས་ཞེས་པ་ནི་» དཔག་ཚད་རེ་རེ་ལ་གཙུག་ལག་ཁང་རེ་རེ་བཞེངས་ནས་སོ།། «འདི་ལྟ་བུའི་སྦྱིན་པ་བཏང་ངོ་» ཞེས་གསུངས་ནས། སྦྱིན་པ་དེ་ཉིད་ཕྱེ་སྟེ་སྟོན་པར། «ཉིན་རེ་བཞིན་ཐུར་མ་ལྔའི་ཟས་ཡོད་དོ་» ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ཐུར་མས་བླང་བར་བྱ་བའི་ཟས་ནི་ཐུར་མའི་ཟས་སོ།། ཟླ་ཕྱེད་གཅིག་ལ་ཉིན་གཅིག་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཟས་ནི་ཟླ་ཕྱེད་ཀྱི་ཟས་སོ།། སྒོ་རྩའི་ཁྱིམ་དུ་བཞག་སྟེ་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཟས་ནི་སྒོ་རྩའི་ཟས་སོ།། གློ་བུར་དུ་འོངས་པ་རྣམས་ལ་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཟས་ནི་གློ་བུར་བའི་ཟས་སོ།། དེ་བཞིན་དུ་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་རིག་པར་བྱའོ།། «ཁྱིམ་དུ་བཞུགས་ཁྲི་ལྔ་བརྒྱ་རྟག་ཏུ་བཤམས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པ་ནི་» ཁྱིམ་དུ་བཞུགས་སུ་བཅུག་སྟེ་གསོལ་བར་བྱེད་པའི་དགེ་སློང་ལྔ་བརྒྱ་རྣམས་ཀྱི་ཕྱིར། བཞུགས་ཁྲི་ལྔ་བརྒྱ་རྟག་ཏུ་བཤམས་པ་ཡོད་དོ།། Cittagahapativatthu ཁྱིམ་བདག་ཙིཏྟའི་གཏམ་རྒྱུད། 250. Tatiye migā eva migarūpāni. Bhikkhaṃ samādāpetvāti, ‘‘bhante, mayhaṃ anuggahaṃ karotha, idha nisīditvā bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti bhikkhāgahaṇatthaṃ samādāpetvā[Pg.201]. Vivaṭṭaṃ uddissa upacitaṃ nibbedhabhāgiyakusalaṃ upanissayo. Saḷāyatanavibhattimeva desesīti saḷāyatanavibhāgappaṭisaṃyuttameva dhammakathaṃ kathesi. Therenāti tattha sannihitānaṃ sabbesaṃ jeṭṭhena mahātherena. Pañhaṃ vissajjetuṃ asakkontenāti cittena gahapatinā ‘‘yā imā, bhante thera, anekavihitā diṭṭhiyo loke uppajjanti, ‘sassato loko’ti vā, ‘asassato loko’ti vā, ‘antavā loko’ti vā, ‘anantavā loko’ti vā, ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā, ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vā, ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘hoti ca na hoti ca tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā yāni cimāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni brahmajāle gaṇitāni, imā nu kho, bhante, diṭṭhiyo kismiṃ sati honti, kismiṃ asati na hontī’’ti evamādinā (saṃ. ni. 4.345) pañhe puṭṭhe taṃ pañhaṃ vissajjetuṃ asakkontena. Imaṃ kira pañhaṃ yāvatatiyaṃ puṭṭho mahāthero tuṇhī ahosi. Atha isidattatthero cintesi – ‘‘ayaṃ thero neva attanā byākaroti, na aññaṃ ajjhesati, upāsako ca bhikkhusaṅghaṃ vihesati, ahametaṃ byākaritvā phāsuvihāraṃ katvā dassāmī’’ti. Evaṃ cintetvā ca āsanato vuṭṭhāya therassa santikaṃ gantvā ‘‘byākaromahaṃ, bhante, cittassa gahapatino etaṃ pañha’’nti (saṃ. ni. 4.345) āha. Evaṃ vutte thero ‘‘byākarohi tvaṃ, āvuso isidatta, cittassa gahapatino etaṃ pañha’’nti isidattaṃ ajjhesi. Tena vuttaṃ – ‘‘pañhaṃ vissajjetuṃ asakkontena ajjhiṭṭho’’ti. ༢༥༠. གསུམ་པ་ལ། རི་དྭགས་ཉིད་ནི་རི་དྭགས་ཀྱི་གཟུགས་སོ།། «བསོད་སྙོམས་ལེན་དུ་བཅུག་ནས་ཞེས་པ་ནི་» «བཙུན་པ་ལགས། བདག་ལ་རྗེས་སུ་འཛིན་པ་མཛད་དེ། འདིར་བཞུགས་ནས་བསོད་སྙོམས་བཞེས་པར་མཛོད།» ཅེས་བསོད་སྙོམས་བཞེས་པའི་ཕྱིར་ཡང་དག་པར་བསྐུལ་ནས་སོ།། འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པ་ལ་དམིགས་ཏེ་བསགས་པའི་ངེས་འབྱེད་ཆ་མཐུན་གྱི་དགེ་བའི་རྩ་བ་ནི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུའོ།། «སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་གི་རྣམ་དབྱེ་ཉིད་བསྟན་ཏོ་ཞེས་པ་ནི་» སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་གི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་དང་འབྲེལ་བའི་ཆོས་ཀྱི་གཏམ་ཉིད་བཤད་དོ།། «གནས་བརྟན་གྱིས་ཞེས་པ་ནི་» དེར་འདུས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་རྒན་རབས་དེས་སོ།། «དྲི་བ་ལན་འདེབས་མ་ནུས་པས་ཞེས་པ་ནི་» ཁྱིམ་བདག་ཙིཏྟས་ «བཙུན་པ་གནས་བརྟན་ལགས། འཇིག་རྟེན་འདིར་ལྟ་བ་རྣམ་པ་མང་པོ་འདི་ལྟ་སྟེ། 'འཇིག་རྟེན་རྟག་པ་ཡིན་ནོ་'ཞེས་བྱ་བའམ། 'འཇིག་རྟེན་མི་རྟག་པ་ཡིན་ནོ་'ཞེས་བྱ་བའམ། 'འཇིག་རྟེན་མཐའ་ཡོད་པ་ཡིན་ནོ་'ཞེས་བྱ་བའམ། 'འཇིག་རྟེན་མཐའ་མེད་པ་ཡིན་ནོ་'ཞེས་བྱ་བའམ། 'སྲོག་དེ་ཉིད་ལུས་ཡིན་ནོ་'ཞེས་བྱ་བའམ། 'སྲོག་ཀྱང་གཞན་ལ་ལུས་ཀྱང་གཞན་ཡིན་ནོ་'ཞེས་བྱ་བའམ། 'དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཤི་བའི་འོག་ཏུ་ཡོད་དོ་'ཞེས་བྱ་བའམ། 'དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཤི་བའི་འོག་ཏུ་མེད་དོ་'ཞེས་བྱ་བའམ། 'དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཤི་བའི་འོག་ཏུ་ཡོད་ཀྱང་ཡོད་ལ་མེད་ཀྱང་མེད་དོ་'ཞེས་བྱ་བའམ། 'དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཤི་བའི་འོག་ཏུ་ཡོད་པ་ཡང་མ་ཡིན་མེད་པ་ཡང་མ་ཡིན་ནོ་'ཞེས་བྱ་བ་ཚངས་པའི་དྲ་བའི་མདོ་ལས་བགྲང་བའི་ལྟ་བར་གྱུར་པ་དྲུག་ཅུ་རྩ་གཉིས་པོ་འདི་དག་ནི། བཙུན་པ་ལགས། ཅི་ཞིག་ཡོད་ན་འབྱུང་ཞིང་ཅི་ཞིག་མེད་ན་མི་འབྱུང་བ་ལགས་སམ།» ཞེས་ལ་སོགས་པའི་དྲི་བ་དྲིས་པ་ན། དྲི་བ་དེ་ལ་ལན་འདེབས་པར་མ་ནུས་པས་སོ།། དྲི་བ་འདི་ནི་ལན་གསུམ་གྱི་བར་དུ་དྲིས་ཀྱང་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་ནི་ཅང་མི་སྨྲ་བར་བཞུགས་སོ།། དེ་ནས་གནས་བརྟན་ཨི་སི་དཏྟས་འདི་ལྟར་བསམས་ཏེ། «གནས་བརན་འདིས་རང་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་ལུང་མི་སྟོན་ལ། གཞན་ལའང་མི་སྐུལ་ཞིང་། དགེ་བསྙེན་འདིས་ཀྱང་དགེ་སློང་གི་དགེ་འདུན་ལ་གཙེས་པར་བྱེད་པས། ངས་འདིའི་ལན་བཏབ་སྟེ་བདེ་བར་གནས་པར་བྱའོ་» སྙམ་མོ།། དེ་ལྟར་བསམས་ནས་བཞུགས་ཁྲི་ལས་ལངས་ཏེ་གནས་བརྟན་གྱི་དྲུང་དུ་སོང་ནས། «བཙུན་པ་ལགས། ངས་ཁྱིམ་བདག་ཙིཏྟའི་དྲི་བ་འདི་ལ་ལན་འདེབས་པར་བགྱིའོ་» ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལྟར་གསུངས་པ་ན། གནས་བརྟན་གྱིས་ «ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཨི་སི་དཏྟ། ཁྱོད་ཀྱིས་ཁྱིམ་བདག་ཙིཏྟའི་དྲི་བ་འདི་ལ་ལན་ཐོབ་ཅིག་» ཅེས་ཨི་སི་དཏྟ་ལ་བསྐུལ་ལོ།། དེའི་ཕྱིར་ «དྲི་བ་ལན་འདེབས་མ་ནུས་པས་བསྐུལ་བ་» ཞེས་གསུངས་སོ།། Pañhaṃ vissajjetvāti ‘‘yā imā, gahapati, anekavihitā diṭṭhiyo loke uppajjanti ‘sassato loko’ti vā, ‘asassato loko’ti vā…pe… yāni cimāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni brahmajāle gaṇitāni, imā kho, gahapati, diṭṭhiyo sakkāyadiṭṭhiyā sati honti, sakkāyadiṭṭhiyā asati na hontī’’tiādinā nayena pañhaṃ vissajjetvā. Gihisahāyakabhāve ñāteti therassa gihisahāyakabhāve cittena gahapatinā ñāte. Citto kira, gahapati, tassa pañhaveyyākaraṇe tuṭṭho ‘‘kuto, bhante, ayyo isidatto āgacchatī’’ti vatvā ‘‘avantiyā kho ahaṃ, gahapati, āgacchāmī’’ti vutto ‘‘atthi, bhante, avantiyā [Pg.202] isidatto nāma kulaputto amhākaṃ adiṭṭhasahāyo pabbajito, diṭṭho so āyasmatā’’ti pucchi. Thero ca ‘‘evaṃ, gahapatī’’ti vatvā ‘‘kahaṃ nu kho, bhante, so āyasmā etarahi viharatī’’ti puna puṭṭho tuṇhī ahosi. Atha citto gahapati ‘‘ayyo no, bhante, isidatto’’ti pucchitvā ‘‘evaṃ, gahapatī’’ti vutte attano gihisahāyabhāvaṃ aññāsi. «དྲི་བའི་ལན་བཏབ་ནས་ཞེས་པ་ནི་» «ཁྱིམ་བདག འཇིག་རྟེན་འདིར་ལྟ་བ་རྣམ་པ་མང་པོ་འདི་ལྟ་སྟེ། 'འཇིག་རྟེན་རྟག་པ་ཡིན་ནོ་'ཞེས་བྱ་བའམ། 'འཇིག་རྟེན་མི་རྟག་པ་ཡིན་ནོ་'ཞེས་བྱ་བའམ། །པེ། ཚངས་པའི་དྲ་བའི་མདོ་ལས་བགྲང་བའི་ལྟ་བར་གྱུར་པ་དྲུག་ཅུ་རྩ་གཉིས་པོ་འདི་དག་ནི། ཁྱིམ་བདག འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་ཡོད་ན་འབྱུང་ཞིང་། འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་མེད་ན་མི་འབྱུང་བ་ཡིན་ནོ་» ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དྲི་བའི་ལན་བཏབ་ནས་སོ།། «ཁྱིམ་པའི་གྲོགས་པོ་ཉིད་དུ་ཤེས་པ་ནི་» གནས་བརྟན་དེ་ཉིད་ཁྱིམ་པའི་སྐབས་ཀྱི་གྲོགས་པོ་ཡིན་པར་ཁྱིམ་བདག་ཙིཏྟས་ཤེས་པ་ལའོ།། ཁྱིམ་བདག་ཙིཏྟ་ནི་ཁོང་གི་དྲི་བའི་ལན་དེ་ལ་མགུ་ནས། «བཙུན་པ་ལགས། འཕགས་པ་ཨི་སི་དཏྟ་གང་ནས་བྱོན་པ་ལགས་སམ།» ཞེས་ཞུས་པ་ན། «ཁྱིམ་བདག ང་ནི་ཨ་ཝནྟི་ནས་འོངས་པ་ཡིན་ནོ་» ཞེས་གསུངས་པས། «བཙུན་པ་ལགས། ཨ་ཝནྟི་ན་ཨི་སི་དཏྟ་ཞེས་བྱ་བའི་རིགས་ཀྱི་བུ་བདག་ཅག་གི་མ་མཐོང་བའི་གྲོགས་པོ་ཞིག་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཡོད་ན། དེ་ཉིད་ཚེ་དང་ལྡན་པས་གཟིགས་སམ།» ཞེས་དྲིས་སོ།། གནས་བརྟན་གྱིས་ «ཁྱིམ་བདག དེ་དེ་བཞིན་ནོ་» ཞེས་གསུངས་ནས། «བཙུན་པ་ལགས། ཚེ་དང་ལྡན་པ་དེ་ད་ལྟ་གང་ན་བཞུགས་པ་ལགས་སམ།» ཞེས་ཡང་བསྐྱར་དྲིས་པ་ན། ཅང་མི་སྨྲ་བར་བཞུགས་སོ།། དེ་ནས་ཁྱིམ་བདག་ཙིཏྟས་ «བཙུན་པ་ལགས། འཕགས་པ་ནི་བདག་ཅག་གི་ཨི་སི་དཏྟ་ལགས་སམ།» ཞེས་དྲིས་པ་ན། «ཁྱིམ་བདག དེ་དེ་བཞིན་ནོ་» ཞེས་གསུངས་པས། རང་གི་ཁྱིམ་པའི་སྐབས་ཀྱི་གྲོགས་པོ་ཡིན་པར་ཤེས་སོ།། Tejosamāpattipāṭihāriyaṃ dassetvāti ekasmiṃ kira divase citto gahapati ‘‘sādhu me, bhante, ayyo uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ dassetū’’ti mahātheraṃ yāci. Thero ‘‘tena hi tvaṃ, gahapati, āḷinde uttarāsaṅgaṃ paññāpetvā tattha tiṇakalāpaṃ okirā’’ti vatvā tena ca tathā kate sayaṃ vihāraṃ pavisitvā ca ghaṭikaṃ datvā tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāresi, yathā tāḷacchiggaḷena ca aggaḷantarikāya ca acci nikkhamitvā tiṇāni jhāpeti, uttarāsaṅgaṃ na jhāpeti. Atha citto gahapati uttarāsaṅgaṃ papphoṭetvā saṃviggo lomahaṭṭhajāto ekamantaṃ ṭhito theraṃ bahi nikkhamantaṃ disvā ‘‘abhiramatu, bhante, ayyo macchikāsaṇḍe, ramaṇīyaṃ ambāṭakavanaṃ, ahaṃ ayyassa ussukkaṃ karissāmi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārāna’’nti āha. Tato thero ‘‘na dāni idha vasituṃ sakkā’’ti tamhā vihārā pakkāmi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘tejosamāpatti pāṭihāriyaṃ dassetvā ‘idāni idha vasituṃ na yutta’nti yathāsukhaṃ pakkāmī’’ti. Dve aggasāvakātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ vitthārato vinayapāḷiyaṃ āgatameva. «མེའི་སྙོམས་འཇུག་གི་ཆོ་འཕྲུལ་བསྟན་ནས་ཞེས་པ་ནི་» ཉིན་གཅིག་ཁྱིམ་བདག་ཙིཏྟས་ «བཙུན་པ་ལགས། འཕགས་པས་བདག་ལ་མིའི་ཆོས་ལས་ལྷག་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཆོ་འཕྲུལ་ཞིག་བསྟན་དུ་གསོལ།» ཞེས་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་ལ་གསོལ་བ་བཏབ་བོ།། གནས་བརྟན་གྱིས་ «འོ་ན་ཁྱིམ་བདག ཁྱོད་ཀྱིས་ཀུན་དགའ་ར་བའི་ཁྱམས་སུ་བླ་གོས་བཏིང་སཏེ། དེའི་སྟེང་དུ་རྩྭ་ཆག་ཅིག་གཏོར་ཅིག་» ཞེས་གསུངས་ཤིང་། ཁོས་དེ་ལྟར་བྱས་པ་ན། རང་ཉིད་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་ཞུགས་ཏེ་སྒོ་གཏན་བཅུག་ནས། སྒོའི་ཨུ་ཁུང་དང་སྒོ་ལྕགས་ཀྱི་གསེང་ནས་མེ་ལྕེ་ཕྱིར་ཐོན་ཏེ་རྩྭ་རྣམས་བསྲེགས་ཤིང་བླ་གོས་མ་བསྲེགས་པ་དེ་ལྟ་བུའི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་མངོན་པར་འདུ་མཛད་དོ།། དེ་ནས་ཁྱིམ་བདག་ཙིཏྟས་བླ་གོས་སྤྲུགས་ཏེ། སྐྲག་ཅིང་སྤུ་ཟིང་བར་གྱུར་ཏེ་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་ལངས་ཏེ། གནས་བརྟན་ཕྱིར་ཐོན་པ་མཐོང་ནས། «བཙུན་པ་ལགས། འཕགས་པ་མ་ཙྪི་ཀཱ་སཎྜ་འདིར་མངོན་པར་དགྱེས་པར་མཛོད། ཨམྦཱ་ཊ་ཀའི་ཚལ་འདི་ནི་ཉམས་དགའ་བ་ཞིག་ལགས་པས། བདག་གིས་འཕགས་པ་ལ་ཆོས་གོས་དང་། བསོད་སྙོམས། མལ་ཆ་དང་གནས་མལ། ན་བའི་གསོས་སྨན་གྱི་ཡོ་བྱད་རྣམས་ཀྱི་ཕྱིར་བརྩོན་པར་བགྱིའོ་» ཞེས་ཞུས་སོ།། དེ་ནས་གནས་བརྟན་གྱིས་ «ད་ནི་འདིར་གནས་པར་མི་ནུས་སོ་» སྙམ་ནས་གཙུག་ལག་ཁང་དེ་ལས་གཤེགས་སོ།། དེ་ལ་དགོངས་ནས་ «མེའི་སྙོམས་འཇུག་གི་ཆོ་འཕྲུལ་བསྟན་ནས། 'ད་ནི་འདིར་གནས་པར་མི་རིགས་སོ་'ཞེས་བདེ་བར་གཤེགས་སོ་» ཞེས་གསུངས་སོ།། «མཆོག་གཉིས་ནི་» ལ་སོགས་པ་ལ་གང་བཤད་པར་བྱ་བ་དེ་ནི་འདུལ་བའི་གཞུང་ལས་རྒྱས་པར་འབྱུང་བ་ཉིད་དོ།། Saddhoti lokiyalokuttarāya saddhāya samannāgato. Sīlenāti agāriyasīlaṃ anagāriyasīlanti duvidhaṃ sīlaṃ, tesu idha agāriyaṃ sīlaṃ adhippetaṃ, tena samannāgatoti attho. Yasobhogasamappitoti yādiso anāthapiṇḍikādīnaṃ pañcaupāsakasataparivārasaṅkhāto agāriyo yaso, tādiseneva yasena, yo ca dhanadhaññādiko ceva sattavidhaariyadhanasaṅkhāto cāti duvidho bhogo, tena ca samannāgatoti attho. Yaṃ yaṃ padesanti puratthimādīsu disāsu evarūpo kulaputto yaṃ yaṃ padesaṃ bhajati, tattha tattha evarūpena lābhasakkārena pūjitova hotīti attho. «དད་པ་དང་ལྡན་པ་ནི་» འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་དད་པ་དང་ལྡན་པའོ།། «ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་» ཁྱིམ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཏེ་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པ་གཉིས་ཡོད་པ་ལས། འདིར་ཁྱིམ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་དགོངས་ཏེ། དེ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། «གྲགས་པ་དང་ལོངས་སྤྱོད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི་» མགོན་མེད་ཟས་སྦྱིན་ལ་སོགས་པའི་དགེ་བསྙེན་ལྔ་བརྒྱའི་འཁོར་གྱིས་བསྡུས་པའི་ཁྱིམ་པའི་གྲགས་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་གྱི་གྲགས་པ་དང་། ནོར་དང་འབྲུ་ལ་སོགས་པ་དང་འཕགས་པའི་ནོར་བདུན་དུ་བགྲང་བའི་ལོངས་སྤྱོད་རྣམ་པ་གཉིས་པོ་དེ་དག་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། «ཡུལ་གང་དང་གང་ཞེས་པ་ནི་» ཤར་ལ་སོགས་པའི་ཕྱོགས་རྣམས་སུ་རིགས་ཀྱི་བུ་འདི་ལྟ་བུས་ཡུལ་གང་དང་གང་བསྟེན་པར་བྱེད་པ་དེ་དང་དེར། འདི་ལྟ་བུའི་རྙེད་པ་དང་བཀུར་སྟིས་མཆོད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། Hatthakaāḷavakavatthu ཧཏྠ་ཀ་ཨཱ་ལཱ་ཝ་ཀའི་གཏམ་རྒྱུད། 251. Catutthe [Pg.203] catubbidhena saṅgahavatthunāti dānapiyavacanaatthacariyāsamānattatāsaṅkhātena catubbidhena saṅgahavatthunā. ‘‘Sve bhattacāṭiyā saddhiṃ āḷavakassa pesetabbo ahosī’’ti vuttamatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassetuṃ – ‘‘tatrāyaṃ anupubbikathā’’tiādimāha. Migavatthāya araññaṃ gantvāti āḷavako rājā vividhanāṭakūpabhogaṃ chaḍḍetvā corappaṭibāhanatthañca paṭirājanisedhanatthañca byāyāmakaraṇatthañca sattame sattame divase migavaṃ gacchanto ekadivasaṃ balakāyena saddhiṃ ‘‘yassa passena migo palāyati, tasseva so bhāro’’ti katakatikavatto migavatthāya araññaṃ gantvā. Ekaṃ miganti attano ṭhitaṭṭhānena palātaṃ eṇimigaṃ. Anubandhitvāti tiyojanamaggaṃ ekakova anubandhitvā. Javasampanno hi rājā dhanuṃ gahetvā pattikova tiyojanaṃ taṃ migamanubandhi. Ghātetvāti yasmā eṇimigā tiyojanavegā eva honti, tasmā parikkhiṇajavaṃ taṃ migaṃ udakaṃ pavisitvā ṭhitaṃ ghātetvā. Dvidhā chetvā dhanukoṭiyaṃ lagetvā nivattetvā āgacchantoti anatthikopi maṃsena ‘‘nāsakkhi migaṃ gahetu’’nti apavādamocanatthaṃ dvidhā chinnaṃ dhanukoṭiyaṃ lagetvā āgacchanto. Sandacchāyanti ghanacchāyaṃ bahalapattapalāsaṃ. ༢༥༡. བཞི་པ་ལ། བསྡུ་བའི་དངོས་པོ་བཞི་པོ་ནི། སྦྱིན་པ་དང་། སྙན་པར་སྨྲ་བ་དང་། དོན་སྤྱོད་པ་དང་། དོན་མཐུན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་བསྡུ་བའི་དངོས་པོ་བཞི་པོ་ཉིད་དོ།། “སང་ཉིན་ཟས་ཀྱི་སྣོད་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཨཱ་ལཱ་བ་ཀ་ལ་གཏང་བར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “དེ་ལ་འདི་ནི་གོ་རིམ་གྱི་གཏམ་མོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། “རི་དྭགས་གཤོར་བའི་ཕྱིར་ནགས་སུ་སོང་ནས་”ཞེས་པ་ནི། ཨཱ་ལཱ་བ་ཀའི་རྒྱལ་པོས་རོལ་མོའི་རྩེད་འཇོ་སྣ་ཚོགས་སྤངས་ཏེ། ཇག་པ་བཟློག་པའི་ཕྱིར་དང་། ཕྱིར་རྒོལ་བའི་རྒྱལ་པོ་འགོག་པའི་ཕྱིར་དང་། ལུས་རྩལ་སྦྱོང་བའི་ཕྱིར་ཉིན་བདུན་རེ་བཞིན་རི་དྭགས་གཤོར་དུ་འགྲོ་བ་ན། ཉིན་གཅིག་དཔུང་གི་ཚོགས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ “སུའི་ཕྱོགས་ནས་རི་དྭགས་བྲོས་པ་དེ་ཉིད་ལ་ཁུར་བབས་སོ་”ཞེས་ཆོད་གན་བྱས་ཏེ། རི་དྭགས་གཤོར་བའི་ཕྱིར་ནགས་སུ་སོང་ནས། “རི་དྭགས་གཅིག་”ཅེས་པ་ནི། རང་ཉིད་གནས་པའི་ས་ནས་བྲོས་པའི་རི་དྭགས་ཨེ་ཎི་ཡའོ།། “རྗེས་སུ་དེད་དེ་”ཞེས་པ་ནི། དཔག་ཚད་གསུམ་གྱི་ལམ་དུ་གཅིག་པུས་རྗེས་སུ་དེད་དེ། རྒྱལ་པོ་མགྱོགས་རྩལ་དང་ལྡན་པས་གཞུ་ཐོགས་ཏེ་རྐང་ཐང་ཉིད་དུ་དཔག་ཚད་གསུམ་གྱི་བར་དུ་རི་དྭགས་དེའི་རྗེས་སུ་དེད། “བསད་དེ་”ཞེས་པ་ནི། རི་དྭགས་ཨེ་ཎི་ཡ་ནི་དཔག་ཚད་གསུམ་གྱི་མགྱོགས་ཚད་ཅན་ཁོ་ན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། མགྱོགས་སྟོབས་ཟད་དེ་ཆུར་ཞུགས་ནས་ལངས་པའི་རི་དྭགས་དེ་བསད་དེ། “གཉིས་སུ་བཤགས་ཏེ་གཞུའི་རྩེ་མོར་བཏགས་ནས་ཕྱིར་ལོག་སྟེ་འོངས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཤ་ལ་མི་མཁོ་ཡང་ “རི་དྭགས་འཛིན་མ་ཐུབ་བོ་”ཞེས་པའི་སྐུར་པ་ལས་ཐར་བའི་ཕྱིར། གཉིས་སུ་བཤགས་ཏེ་གཞུའི་རྩེ་མོར་བཏགས་ནས་ཕྱིར་ལོག་སྟེ་འོངས་པའོ།། “གྲིབ་བསིལ་སྟུག་པོ་”ཞེས་པ་ནི། ལོ་མ་དང་ཡལ་ག་མཐུག་པོའི་གྲིབ་མ་སྟུག་པོའོ།། Rukkhe adhivatthā devatāti āḷavakaṃ yakkhaṃ sandhāya vadati. So hi mahārājūnaṃ santikā varaṃ labhitvā majjhanhikasamaye tassa rukkhassa chāyāya phuṭṭhokāsaṃ paviṭṭhe pāṇino khādanto tattha paṭivasati. Āḷavakassa nisīdanapallaṅke nisīdīti yattha abhilakkhitesu maṅgaladivasādīsu āḷavako nisīditvā siriṃ anubhoti, tasmiṃyeva dibbaratanapallaṅke nisīdi. Attano gamane asampajjamāne ‘‘kiṃ nu kho kāraṇa’’nti āvajjentāti tadā kira sātāgirahemavatā bhagavantaṃ jetavaneyeva vanditvā ‘‘yakkhasamāgamaṃ gamissāmā’’ti saparivārā nānāyānehi ākāsena gacchanti, ākāse ca yakkhānaṃ na sabbattha maggo atthi, ākāsaṭṭhāni vimānāni pariharitvā maggaṭṭhāneneva maggo hoti, āḷavakassa pana vimānaṃ bhūmaṭṭhaṃ suguttaṃ pākāraparikkhittaṃ susaṃvihitadvāraṭṭālakagopuraṃ upari kaṃsajālasañchannamañjūsāsadisaṃ tiyojanaṃ ubbedhena, tassa upari maggo hoti, te taṃ padesamāgamma gantumasamatthā [Pg.204] ahesuṃ. Buddhānañhi nisinnokāsassa uparibhāgena yāva bhavaggā koci gantumasamattho, tasmā attano gamane asampajjamāne ‘‘kiṃ nu kho kāraṇa’’nti āvajjesuṃ. Tesaṃ kathaṃ sutvā cintesīti yasmā assaddhassa saddhākathā dukkathā hoti dussīlādīnaṃ sīlakathādayo viya, tasmā tesaṃ yakkhānaṃ santikā bhagavato pasaṃsaṃ sutvā eva aggimhi pakkhittaloṇasakkharā viya abbhantare uppannakopena paṭapaṭāyamānahadayo hutvā cintesi. Pabbatakūṭanti kelāsapabbatakūṭaṃ. “ཤིང་ལ་གནས་པའི་ལྷ་”ཞེས་པ་ནི། གནོད་སྦྱིན་ཨཱ་ལཱ་བ་ཀ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།། ཁོ་ནི་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་དྲུང་ནས་མཆོག་ཐོབ་སྟེ། ཉིན་གུང་གི་དུས་སུ་ཤིང་དེའི་གྲིབ་བསིལ་གྱི་གནས་སུ་ཞུགས་པའི་སྲོག་ཆགས་རྣམས་ཟ་བཞིན་དུ་དེར་གནས་སོ།། “ཨཱ་ལཱ་བ་ཀའི་འདུག་སྟེགས་ལ་བཞུགས་སོ་”ཞེས་པ་ནི། བཀྲ་ཤིས་པའི་ཉིན་མོ་ལ་སོགས་པ་དམིགས་བསལ་ཅན་རྣམས་སུ་ཨཱ་ལཱ་བ་ཀ་འཁོད་དེ་དཔལ་འབྱོར་ལ་རོལ་བའི་ལྷའི་རིན་པོ་ཆེའི་ཁྲི་དེ་ཉིད་ལ་བཞུགས་སོ།། “རང་ཉིད་འགྲོ་མ་ཐུབ་པ་ན། ‘རྒྱུ་ཅི་ཞིག་ཡིན་ནམ་’ཞེས་བསམས་ཏེ་”ཞེས་པ་ནི། དེའི་ཚེ་ས་ཏཱ་གི་རི་དང་ཧེ་མ་བ་ཏ་གཉིས་ཀྱིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་རྒྱལ་བྱེད་ཚལ་ཉིད་དུ་ཕྱག་འཚལ་ནས། “གནོད་སྦྱིན་གྱི་འདུ་བར་འགྲོའོ་”ཞེས་འཁོར་དང་བཅས་ཏེ་བཞོན་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་མཁའ་ལ་འགྲོ་བ་ན། མཁའ་ལ་གནོད་སྦྱིན་རྣམས་ཀྱི་ལམ་ཀུན་ལ་ཡོད་པ་མ་ཡིན་ཏེ། མཁའ་ལ་གནས་པའི་གཞལ་ཡས་ཁང་རྣམས་བསྐོར་ནས་ལམ་གྱི་གནས་ཉིད་དུ་ལམ་ཡོད་དོ།། ཨཱ་ལཱ་བ་ཀའི་གཞལ་ཡས་ཁང་ནི་ས་ལ་གནས་ཤིང་ཤིན་ཏུ་བསྲུངས་པ། ར་བས་བསྐོར་བ། སྒོ་དང་སྒོ་ཁང་དང་སྒོ་རྩེག་ལེགས་པར་བཀོད་པ། སྟེང་དུ་འཁར་བའི་དྲ་བས་བཀབ་པ་སྒྲོམ་དང་འདྲ་ཞིང་དཔག་ཚད་གསུམ་གྱི་མཐོ་ཚད་ཅན་ཞིག་ཡིན་ལ། དེའི་སྟེང་དུ་ལམ་ཡོད་དོ།། དེ་དག་གནས་དེར་འོངས་ནས་འགྲོ་མ་ནུས་པར་གྱུར་ཏོ།། སངས་རྒྱས་རྣམས་བཞུགས་པའི་གནས་ཀྱི་སྟེང་ཕྱོགས་ནས་སྲིད་པའི་རྩེ་མོའི་བར་དུ་སུས་ཀྱང་འགྲོ་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར། རང་ཉིད་འགྲོ་མ་ཐུབ་པ་ན། “རྒྱུ་ཅི་ཞིག་ཡིན་ནམ་”ཞེས་བསམས་སོ།། “དེ་དག་གི་གཏམ་ཐོས་ནས་བསམས་པ་”ཞེས་པ་ནི། དད་པ་མེད་པ་ལ་དད་པའི་གཏམ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་གཏམ་བཞིན་དུ་ཉན་མི་བདེ་བའི་ཕྱིར། གནོད་སྦྱིན་དེ་དག་གི་དྲུང་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བསྟོད་པ་ཐོས་མ་ཐག མེ་ནང་དུ་བཏབ་པའི་ལན་ཚྭའི་རྡོག་པོ་བཞིན་དུ་ནང་དུ་ཁོང་ཁྲོ་སྐྱེས་ཏེ་སྙིང་ཚིག་པ་ཟོས་བཞིན་དུ་བསམས་སོ།། “རིའི་རྩེ་མོ་”ཞེས་པ་ནི། གངས་རི་ཏི་སེའི་རྩེ་མོའོ།། Ito paṭṭhāya āḷavakayuddhaṃ vitthāretabbanti so kira manosilātale vāmapādena ṭhatvā ‘‘passatha dāni tumhākaṃ vā satthā mahānubhāvo, ahaṃ vā’’ti dakkhiṇapādena saṭṭhiyojanamattaṃ kelāsakūṭapabbataṃ akkami, taṃ ayokūṭappahato viya niddhantaayapiṇḍo papaṭikāyo muñci. So tatra ṭhatvā ‘‘ahaṃ āḷavako’’ti ugghosesi, sakalajambudīpaṃ saddo phari. Tiyojanasahassavitthatahimavāpi sampakampi yakkhassānubhāvena. So vātamaṇḍalaṃ samuṭṭhāpesi ‘‘eteneva samaṇaṃ palāpessāmī’’ti. Te puratthimādibhedā vātā samuṭṭhahitvā aḍḍhayojanayojanadviyojanatiyojanappamāṇāni pabbatakūṭāni padāletvā vanagaccharukkhādīni ummūletvā āḷavinagaraṃ pakkhandā jiṇṇahatthisālādīni cuṇṇentā chadaniṭṭhakā ākāse bhamentā. Bhagavā ‘‘mā kassaci uparodho hotū’’ti adhiṭṭhāsi. Te vātā dasabalaṃ patvā cīvarakaṇṇamattampi cāletuṃ nāsakkhiṃsu. Tato mahāvassaṃ samuṭṭhāpesi ‘‘udakena ajjhottharitvā samaṇaṃ māressāmī’’ti. Tassānubhāvena uparūpari satapaṭalasahassapaṭalādibhedā valāhakā uṭṭhahitvā pavassiṃsu. Vuṭṭhidhārāvegena pathavī chiddā ahosi. Vanarukkhādīnaṃ upari mahogho āgantvā dasabalassa cīvare ussāvabindumattampi temetuṃ nāsakkhi. Tato pāsāṇavassaṃ samuṭṭhāpesi. Mahantāni mahantāni pabbatakūṭāni dhūmāyantāni pajjalantāni ākāsenāgantvā dasabalaṃ patvā dibbamālāguḷāni sampajjiṃsu. Tato paharaṇavassaṃ samuṭṭhāpesi. Ekatodhārā ubhatodhārā asisattikhurappādayo dhūmāyantā pajjalantā ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle dibbapupphāni ahesuṃ. འདི་ནས་བཟུང་སྟེ་ཨཱ་ལཱ་བ་ཀའི་གཡུལ་འགྱེད་རྒྱས་པར་བཤད་པར་བྱ་སྟེ། གྲགས་པ་ལྟར་ན། ཁོས་མ་ནོ་ཤི་ལའི་རྡོ་ལེབ་སྟེང་དུ་རྐང་པ་གཡོན་པས་ལངས་ཏེ། “ད་ལྟ་ཁྱེད་རྣམས་ཀྱི་སྟོན་པ་མཐུ་སྟོབས་ཆེའམ། ཡང་ན་ང་ཆེ་བ་ལྟོས་ཤིག་”ཅེས་རྐང་པ་གཡས་པས་དཔག་ཚད་དྲུག་ཅུ་ཙམ་ཡོད་པའི་གངས་ཏི་སེའི་རྩེ་མོའི་རི་ལ་བརྫིས་པས། དེ་ནི་ལྕགས་ཀྱི་ཐོ་བས་བརྡུངས་པ་བཞིན་དུ་ལྕགས་གོང་བཞུས་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཚལ་པ་རྣམས་འཐོར་བར་གྱུར་ཏོ།། ཁོ་དེར་ལངས་ནས་ “ང་ནི་ཨཱ་ལཱ་བ་ཀའོ་”ཞེས་སྐད་ཆེན་པོ་བཏོན་པས། འཛམ་བུའི་གླིང་མཐའ་དག་ཏུ་སྒྲས་ཁྱབ་པར་གྱུར་ཏོ།། དཔག་ཚད་སྟོང་ཕྲག་གསུམ་གྱི་རྒྱ་ཁྱོན་ཅན་གྱི་གངས་རིའང་གནོད་སྦྱིན་གྱི་མཐུ་སྟོབས་ཀྱིས་རབ་ཏུ་འགུལ་བར་གྱུར་ཏོ།། ཁོས་ “འདི་ཉིད་ཀྱིས་དགེ་སྦྱོང་བསྐྲད་པར་བྱའོ་”ཞེས་རླུང་གི་དཀྱིལ་འཁོར་བསླངས་སོ།། ཤར་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་རླུང་དེ་དག་ལངས་ཏེ། དཔག་ཚད་ཕྱེད་དང་། དཔག་ཚད་གཅིག་དང་། དཔག་ཚད་གཉིས་དང་། དཔག་ཚད་གསུམ་གྱི་ཚད་ཅན་གྱི་རིའི་རྩེ་མོ་རྣམས་དུམ་བུར་བཏང་། ནགས་ཚལ་གྱི་ཤིང་ལ་སོགས་པ་རྩ་བ་ནས་བཀོག ཨཱ་ལཱ་བིའི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་ལྷགས་ཏེ་གླང་པོ་ཆེའི་བྲན་ཁང་རྙིང་པ་ལ་སོགས་པ་ཕྱེ་མར་བཏགས། ཐོག་གི་སོ་ཕག་རྣམས་མཁའ་ལ་བསྐོར་ཏོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ “སུའང་གནོད་པར་མ་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་བྱིན་གྱིས་བརླབས་སོ།། རླུང་དེ་དག་སྟོབས་བཅུ་པ་ལ་ཕྲད་པ་ན། ཆོས་གོས་ཀྱི་གྲྭ་ཙམ་ཡང་བསྐྱོད་པར་མ་ནུས་སོ།། དེ་ནས་ “ཆུས་ནོན་ཏེ་དགེ་སྦྱོང་བསད་པར་བྱའོ་”ཞེས་ཆར་ཆེན་པོ་བསླངས་སོ།། ཁོའི་མཐུ་སྟོབས་ཀྱིས་སྟེང་ནས་སྟེང་དུ་སྤྲིན་གྱི་རིམ་པ་བརྒྱ་ཕྲག་དང་སྟོང་ཕྲག་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་ལངས་ཏེ་ཆར་ཕབ་པས། ཆར་གྱི་རྒྱུན་གྱི་ཤུགས་ཀྱིས་ས་གཞི་བརྟོལ་བར་གྱུར་ཏོ།། ནགས་ཀྱི་ཤིང་ལ་སོགས་པའི་སྟེང་དུ་ཆུ་བོ་ཆེན་པོ་བབས་ཀྱང་། སྟོབས་བཅུ་པའི་ཆོས་གོས་ལ་ཟིལ་པའི་ཐིགས་པ་ཙམ་ཡང་བརླན་པར་མ་ནུས་སོ།། དེ་ནས་རྡོའི་ཆར་བསླངས་སོ།། རིའི་རྩེ་མོ་ཆེན་པོ་ཆེན་པོ་དུ་བ་འཐུལ་ཞིང་འབར་བ་རྣམས་མཁའ་ལས་འོངས་ཏེ། སྟོབས་བཅུ་པ་ལ་ཕྲད་པ་ན་ལྷའི་མེ་ཏོག་གི་ཕྲེང་བའི་གོང་བུར་གྱུར་ཏོ།། དེ་ནས་མཚོན་ཆའི་ཆར་བསླངས་སོ།། ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་རྣོ་བ་དང་ཕྱོགས་གཉིས་སུ་རྣོ་བའི་རལ་གྲི་དང་། མདུང་དང་། སྤུ་གྲི་ལ་སོགས་པ་དུ་བ་འཐུལ་ཞིང་འབར་བ་རྣམས་མཁའ་ལས་འོངས་ཏེ། སྟོབས་བཅུ་པའི་ཞབས་དྲུང་དུ་ལྷའི་མེ་ཏོག་ཏུ་གྱུར་ཏོ།། Tato [Pg.205] aṅgāravassaṃ samuṭṭhāpesi. Kiṃsukavaṇṇā aṅgārā ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle dibbapupphāni hutvā vikiriṃsu. Tato kukkuḷavassaṃ samuṭṭhāpesi. Accuṇho kukkuḷo ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle candanacuṇṇaṃ hutvā nipati. Tato vālikavassaṃ samuṭṭhāpesi. Atisukhumā vālikā dhūmāyantā pajjalantā ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle dibbapupphāni hutvā nipatiṃsu. Tato kalalavassaṃ samuṭṭhāpesi. Taṃ dhūmāyantaṃ pajjalantaṃ ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle dibbagandhaṃ hutvā nipati. Tato andhakāraṃ samuṭṭhāpesi ‘‘bhiṃsetvā samaṇaṃ palāpessāmī’’ti. Caturaṅgasamannāgataṃ andhakārasadisaṃ hutvā dasabalaṃ patvā sūriyappabhāvihatamivandhakāraṃ antaradhāyi. Evaṃ yakkho imāhi navahi vātavassapāsāṇapaharaṇaṅgārakukkuḷavālikakalalandhakāravuṭṭhīhi bhagavantaṃ palāpetumasakkonto nānāvidhappaharaṇahatthaanekappakārarūpabhūtagaṇasamākulāya caturaṅginiyā senāya sayameva bhagavantaṃ abhigato. Te bhūtagaṇā anekappakāravikāre katvā ‘‘gaṇhatha hanathā’’ti bhagavato upari āgacchantā viya ca honti. Apica kho niddhantalohapiṇḍaṃ viya makkhikā bhagavantaṃ allīyitumasamatthā eva ahesuṃ. དེ་ནས་མེ་མདག་གི་ཆར་བསླངས་སོ།། ཤིང་ཀིཾ་ཤུ་ཀའི་མདོག་ལྟ་བུའི་མེ་མདག་དག་མཁའ་ལས་འོངས་ཏེ། སྟོབས་བཅུ་པའི་ཞབས་དྲུང་དུ་ལྷའི་མེ་ཏོག་ཏུ་གྱུར་ནས་འཐོར་བར་གྱུར་ཏོ།། དེ་ནས་ཐལ་ཚན་གྱི་ཆར་བསླངས་སོ།། ཤིན་ཏུ་ཚ་བའི་ཐལ་བ་མཁའ་ལས་འོངས་ཏེ། སྟོབས་བཅུ་པའི་ཞབས་དྲུང་དུ་ཙན་དན་གྱི་ཕྱེ་མར་གྱུར་ནས་བབས་སོ།། དེ་ནས་བྱེ་མའི་ཆར་བསླངས་སོ།། ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བའི་བྱེ་མ་དུ་བ་འཐུལ་ཞིང་འབར་བ་རྣམས་མཁའ་ལས་འོངས་ཏེ། སྟོབས་བཅུ་པའི་ཞབས་དྲུང་དུ་ལྷའི་མེ་ཏོག་ཏུ་གྱུར་ནས་བབས་སོ།། དེ་ནས་འདམ་གྱི་ཆར་བསླངས་སོ།། དེ་ཉིད་དུ་བ་འཐུལ་ཞིང་འབར་བ་མཁའ་ལས་འོངས་ཏེ། སྟོབས་བཅུ་པའི་ཞབས་དྲུང་དུ་ལྷའི་དྲི་ཞིམ་པོར་གྱུར་ནས་བབས་སོ།། དེ་ནས་ “སྐྲག་པར་བྱས་ཏེ་དགེ་སྦྱོང་བསྐྲད་པར་བྱའོ་”ཞེས་མུན་པ་བསླངས་སོ།། ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པའི་མུན་པ་ལྟ་བུར་གྱུར་ཏེ། སྟོབས་བཅུ་པ་ལ་ཕྲད་པ་ན་ཉི་མའི་འོད་ཀྱིས་བཅོམ་པའི་མུན་པ་བཞིན་དུ་མི་སྣང་བར་གྱུར་ཏོ།། དེ་ལྟར་གནོད་སྦྱིན་གྱིས་རླུང་དང་། ཆར་དང་། རྡོ་དང་། མཚོན་ཆ་དང་། མེ་མདག་དང་། ཐལ་ཚན་དང་། བྱེ་མ་དང་། འདམ་དང་། མུན་པའི་ཆར་པ་འདི་དག་དགུ་ཡིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་བསྐྲད་མ་ནུས་པར། ལག་ན་མཚོན་ཆ་སྣ་ཚོགས་ཐོགས་ཤིང་རྣམ་པ་དུ་མའི་གཟུགས་ཅན་གྱི་འབྱུང་པོའི་ཚོགས་ཀྱིས་གང་བའི་དཔུང་གི་ཚོགས་ཡན་ལག་བཞི་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་རང་ཉིད་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དྲུང་དུ་ཉེ་བར་སོང་ངོ་།། འབྱུང་པོའི་ཚོགས་དེ་དག་གིས་རྣམ་པ་དུ་མའི་ཆོ་འཕྲུལ་བསྟན་ནས། “ཟུངས་ཤིག་གསོད་ཅིག་”ཅེས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྟེང་དུ་འོངས་པ་ལྟ་བུར་གྱུར་ཏོ།། འོན་ཀྱང་ལྕགས་གོང་བཞུས་པ་ལ་སྦྲང་བུ་བཞིན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཉེ་བར་གཏུགས་པར་ཡང་མ་ནུས་སོ།། Evaṃ sabbarattiṃ anekappakāravibhiṃsākāradassanenapi bhagavantaṃ cāletumasakkonto āḷavako cintesi – ‘‘yaṃnūnāhaṃ kenaci ajeyyaṃ dussāvudhaṃ muñceyya’’nti. Sace hi so duṭṭho ākāse taṃ dussāvudhaṃ muñceyya, dvādasa vassāni devo na vasseyya. Sace pathaviyaṃ muñceyya, sabbarukkhatiṇādīni sussitvā dvādasavassantaraṃ na puna ruheyyuṃ. Sace samudde muñceyya, tattakapāle udakabindu viya sabbaṃ susseyya. Sace sinerupabbate muñceyya, khaṇḍākhaṇḍaṃ hutvā vikireyya. So evaṃmahānubhāvaṃ dussāvudhaṃ uttarisāṭakaṃ muñcitvā aggahesi. Yebhuyyena dasasahassilokadhātudevatā vegena sannipatiṃsu ‘‘ajja bhagavā āḷavakaṃ damessati, tattha dhammaṃ sossāmā’’ti. Yuddhadassanakāmāpi devatā sannipatiṃsu. Evaṃ sakalampi ākāsaṃ devatāhi paripuṇṇaṃ ahosi. Athāḷavako bhagavato samīpe uparūpari vicaritvā vatthāvudhaṃ muñci[Pg.206]. Taṃ asanicakkaṃ viya ākāse bheravasaddaṃ karontaṃ dhūmāyantaṃ pajjalantaṃ bhagavantaṃ patvā yakkhassa mānamaddanatthaṃ pādapuñchanacoḷaṃ hutvā pādamūle nipati. Āḷavako taṃ disvā chinnavisāṇo viya usabho, uddhaṭadāṭho viya sappo nittejo nimmado nipātitamānaddhajo ahosi. Evamidaṃ āḷavakayuddhaṃ vitthāretabbaṃ. དེ་ལྟར་མཚན་ཐོག་ཐག་ཏུ་རྣམ་པ་དུ་མའི་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་རྣམ་པ་བསྟན་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་བསྐྱོད་མ་ནུས་པར། ཨཱ་ལཱ་བ་ཀས་བསམས་པ། “བདག་གིས་སུས་ཀྱང་མི་ཐུབ་པའི་གོས་ཀྱི་མཚོན་ཆ་འདི་གཏང་བར་བྱའོ་”སྙམ་མོ།། གལ་ཏེ་ཁྲོས་པ་དེས་གོས་ཀྱི་མཚོན་ཆ་དེ་མཁའ་ལ་བཏང་ན། ལོ་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་བར་དུ་ལྷས་ཆར་མི་འབེབས་སོ།། གལ་ཏེ་ས་ལ་བཏང་ན། རྩྭ་དང་ཤིང་ཐམས་ཅད་བསྐམས་ཏེ་ལོ་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་བར་དུ་སླར་མི་སྐྱེའོ།། གལ་ཏེ་རྒྱ་མཚོར་བཏང་ན། ཚ་བའི་ཟངས་གཞོང་དུ་ཆུའི་ཐིགས་པ་བཞིན་དུ་ཐམས་ཅད་སྐེམ་པར་འགྱུར་རོ།། གལ་ཏེ་རིའི་རྒྱལ་པོ་རི་རབ་ལ་བཏང་ན། དུམ་བུ་དུམ་བུར་གྱུར་ཏེ་འཐོར་བར་འགྱུར་རོ།། ཁོས་དེ་ལྟ་བུའི་མཐུ་སྟོབས་ཆེ་བའི་གོས་ཀྱི་མཚོན་ཆ་སྟེ་བླ་གོས་དེ་ཕྲལ་ནས་བཟུང་ངོ་།། ཕལ་ཆེར་སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་མྱུར་དུ་འདུས་ཏེ། “དེ་རིང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཨཱ་ལཱ་བ་ཀ་འདུལ་བར་འགྱུར་བས། དེར་ཆོས་ཉན་པར་བྱའོ་”ཞེས་སོ།། གཡུལ་འགྱེད་ལྟ་བར་འདོད་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱང་འདུས་སོ།། དེ་ལྟར་མཁའ་མཐའ་དག་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་གང་བར་གྱུར་ཏོ།། དེ་ནས་ཨཱ་ལཱ་བ་ཀས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཉེ་འཁོར་གྱི་སྟེང་ཕྱོགས་སུ་འཁོར་ཞིང་གོས་ཀྱི་མཚོན་ཆ་དེ་བཏང་ངོ་།། དེ་ནི་ཐོག་གི་འཁོར་ལོ་བཞིན་དུ་མཁའ་ལ་སྒྲ་ཆེན་པོ་སྒྲོག་ཅིང་དུ་བ་འཐུལ་ཞིང་འབར་བཞིན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཕྲད་པ་ན། གནོད་སྦྱིན་གྱི་ང་རྒྱལ་གཞོམ་པའི་ཕྱིར། ཞབས་ཕྱིས་ཀྱི་རས་བུར་གྱུར་ཏེ་ཞབས་དྲུང་དུ་བབས་སོ།། ཨཱ་ལཱ་བ་ཀས་དེ་མཐོང་ནས་རྭ་བཅད་པའི་ཁྱུ་མཆོག་བཞིན་དང་། མཆེ་བ་བཏོན་པའི་སྦྲུལ་བཞིན་དུ་གཟི་བརྗིད་མེད་པ། ང་རྒྱལ་མེད་པ། ང་རྒྱལ་གྱི་རྒྱལ་མཚན་བཅག་པར་གྱུར་ཏོ།། དེ་ལྟར་ཨཱ་ལཱ་བ་ཀའི་གཡུལ་འགྱེད་འདི་རྒྱས་པར་བཤད་པར་བྱའོ།། Aṭṭha pañhe pucchīti – “དྲི་བ་བརྒྱད་དྲིས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ‘‘Kiṃ sūdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ,Kiṃ su suciṇṇaṃ sukhamāvahāti; Kiṃ su have sādutaraṃ rasānaṃ,Kathaṃ jīviṃ jīvitamāhu seṭṭha’’nti. (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 183) – “འཇིག་རྟེན་འདི་ན་སྐྱེས་བུའི་ནོར་མཆོག་གང་། །གང་ཞིག་ལེགས་སྤྱད་བདེ་བ་འདྲེན་པར་བྱེད། །རོ་རྣམས་ནང་ནས་གང་ཞིག་མངར་བ་ཉིད། །ཇི་ལྟར་འཚོ་བ་འཚོ་བའི་མཆོག་ཏུ་བཤད། །”ཅེས་པ་ལའོ།། Ādinā aṭṭha pañhe pucchi. Satthā vissajjesīti – ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་དྲི་བ་བརྒྱད་དྲིས་སོ།། “སྟོན་པས་ལན་བཏབ་པ་”ཞེས་པ་ནི། ‘‘Saddhīdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ,Dhammo suciṇṇo sukhamāvahāti; Saccaṃ have sādutaraṃ rasānaṃ,Paññājīviṃ jīvitamāhu seṭṭha’’nti. (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 184) – “འཇིག་རྟེན་འདི་ན་དད་པ་སྐྱེས་བུའི་ནོར། །ཆོས་ཉིད་ལེགས་སྤྱད་བདེ་བ་འདྲེན་པར་བྱེད། །བདེན་པ་ཉིད་ནི་རོ་རྣམས་མཆོག་ཏུ་མངར། །ཤེས་རབ་འཚོ་བ་འཚོ་བའི་མཆོག་ཏུ་བཤད། །”ཅེས་པ་ལའོ།། Ādinā vissajjesi. Vikkandamānāyāti accantaṃ paridevamānāya. ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ལན་བཏབ་བོ།། “ངུ་འབོད་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཤིན་ཏུ་མྱ་ངན་གྱིས་སྨྲེ་སྔགས་འདོན་པའོ།། Mahānāmasakkavatthu ཤཱཀྱ་མ་ཧཱ་ནཱ་མའི་གཏམ་རྒྱུད། 252. Pañcame satthā tato paraṃ paṭiññaṃ nādāsīti saṃvaccharato paraṃ sikkhāpadapaññattiyā paccayappavāraṇāsādiyanassa vāritattā ‘‘paṭiññaṃ nādāsī’’ti vuttaṃ. Tathā hi bhagavā tatiyavārepi mahānāmena sakkena ‘‘icchāmahaṃ, bhante, saṅghaṃ yāvajīvaṃ bhesajjena pavāretu’’nti (pāci. 304-305) vutte ‘‘sādhu sādhu, mahānāma, tena hi tvaṃ, mahānāma, saṅghaṃ yāvajīvaṃ bhesajjena pavārehī’’ti paṭiññaṃ adāsiyeva. Evaṃ paṭiññaṃ datvā pacchā chabbaggiyehi bhikkhūhi mahānāmassa sakkassa viheṭhitabhāvaṃ sutvā chabbaggiye bhikkhū vigarahitvā sikkhāpadaṃ paññapesi ‘‘agilānena bhikkhunā cātumāsappaccayapavāraṇā sāditabbā aññatra punappavāraṇāya aññatra niccappavāraṇāya. Tato ce uttari sādiyeyya, pācittiya’’nti. Tasmā paṭhamaṃ anujānitvāpi pacchā sikkhāpadabandhanena vāritattā ‘‘paṭiññaṃ nādāsī’’ti vuttaṃ. ༢༥༢. ལྔ་པ་ལ། “སྟོན་པས་དེ་ནས་ཕྱིན་ཆད་ཞལ་བཞེས་མ་མཛད”ཅེས་པ་ནི། ལོ་གཅིག་གི་རྗེས་སུ་བསླབ་པ་བྱིན་པའི་རྐྱེན་གྱིས་སྨན་གྱི་དབར་དུ་གསོལ་བ་བཞེས་པ་བཀག་པའི་ཕྱིར། “ཞལ་བཞེས་མ་མཛད”ཅེས་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཐེངས་གསུམ་པའི་བར་དུ་ཤཱཀྱ་མིང་ཆེན་གྱིས། “བཙུན་པ་བདག་གིས་ཚེ་གང་བོར་དགེ་འདུན་ལ་སྨན་གྱིས་གསོལ་བ་འདེབས་པར་འདོད”ཅེས་གསུངས་པ་ན། “ལེགས་སོ་ལེགས་སོ། །མིང་ཆེན་དེས་ན་ཁྱོད་ཀྱིས་ཚེ་གང་བོར་དགེ་འདུན་ལ་སྨན་གྱིས་གསོལ་བ་ཐོབ་ཅིག”ཅེས་ཞལ་བཞེས་མཛད་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ལྟར་ཞལ་བཞེས་མཛད་ནས་ཕྱིས་སུ་དགེ་སློང་དྲུག་སྡེ་དག་གིས་ཤཱཀྱ་མིང་ཆེན་ལ་གཙེས་པར་གསན་ནས། དགེ་སློང་དྲུག་སྡེ་ལ་སྨད་དེ་བསླབ་པ་བཅས་པ་ནི། “ནད་མེད་པའི་དགེ་སློང་གིས་ཟླ་བ་བཞིའི་རྐྱེན་གྱི་གསོལ་བ་བཞེས་པར་བྱ་སྟེ། ཡང་བསྐྱར་གསོལ་བ་འདེབས་པ་དང་རྟག་ཏུ་གསོལ་བ་འདེབས་པ་མ་གཏོགས་སོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལས་ལྷག་པར་བཞེས་ན་ལྟུང་བྱེད་དོ”ཞེས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ཐོག་མར་གནང་ཡང་ཕྱིས་སུ་བསླབ་པ་བཅས་པས་བཀག་པའི་ཕྱིར། “ཞལ་བཞེས་མ་མཛད”ཅེས་གསུངས་སོ། ། Uggagahapatyādivatthu ཁྱིམ་བདག་དྲག་ཤུལ་ལ་སོགས་པའི་གཏམ་རྒྱུད། 253-256. Chaṭṭhasattamaaṭṭhamanavamāni [Pg.207] suviññeyyāneva. ༢༥༣-༢༥༦. དྲུག་པ་དང་། བདུན་པ། བརྒྱད་པ། དགུ་པ་རྣམས་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། Nakulapitugahapativatthu ཁྱིམ་བདག་ནེ་ཀུ་ལའི་ཕའི་གཏམ་རྒྱུད། 257. Dasame susumāragirinagareti evaṃnāmake nagare. Tassa kira nagarassa vatthupariggahadivase avidūre udakarahade susumāro saddamakāsi, giraṃ nicchāresi. Atha nagare anantarāyena māpite tameva susumāragirakaraṇaṃ subhanimittaṃ katvā ‘‘susumāragirī’’tvevassa nāmaṃ akaṃsu. Keci pana ‘‘susumārasaṇṭhānattā susumāro nāma eko giri, so tassa nagarassa samīpe, tasmā taṃ susumāragiri etassa atthīti susumāragirīti vuccatī’’ti vadanti. Bhesakaḷāvaneti bhesakaḷānāmake vane. ‘‘Bhesakalāvane’’tipi pāṭho. Kathaṃ pana bhagavati nesaṃ puttasaññā patiṭṭhāsīti āha – ‘‘ayaṃ kirā’’tiādi. Daharasseva daharā ānītāti me daharasseva sato daharā ānītāti attho. Aticaritāti atikkamitvā caranto. ༢༥༧. བཅུ་པ་ལ། “ཆུ་སྲིན་རིའི་གྲོང་ཁྱེར”ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་མིང་ཅན་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་དུའོ། །གྲོང་ཁྱེར་དེའི་ས་གཞི་བཟུང་བའི་ཉིན་མོར། མི་རིང་བའི་ཆུ་མཚེའུ་ཞིག་ཏུ་ཆུ་སྲིན་ཞིག་གིས་སྒྲ་བསྒྲགས་ཤིང་སྐད་ཕྱུང་སྐད། དེ་ནས་གྲོང་ཁྱེར་དེ་བར་ཆད་མེད་པར་བསྐྲུན་པ་ན། ཆུ་སྲིན་གྱིས་སྒྲ་ཕྱུང་བ་དེ་ཉིད་མཚན་མ་བཟང་པོར་བྱས་ཏེ། “ཆུ་སྲིན་རི”ཞེས་མིང་དུ་བཏགས་སོ། །ཁ་ཅིག་ནི་“ཆུ་སྲིན་གྱི་དབྱིབས་སུ་ཡོད་པས་ཆུ་སྲིན་ཞེས་བྱ་བའི་རི་གཅིག་ཡོད་དེ། དེ་ནི་གྲོང་ཁྱེར་དེའི་ཉེ་འཁོར་དུ་ཡོད་པས། དེའི་ཕྱིར་གྲོང་ཁྱེར་དེ་ལ་ཆུ་སྲིན་རི་ཡོད་པས་ཆུ་སྲིན་རི་ཞེས་བྱའོ”ཞེས་ཟེར་རོ། །“བྷེ་ས་ཀ་ལཱའི་ཚལ”ཞེས་པ་ནི་བྷེ་ས་ཀ་ལཱ་ཞེས་བྱ་བའི་ཚལ་དུའོ། །“བྷེ་ས་ཀ་ལཱ་ཝ་ན”ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ལོ། །ཅི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཁོང་ཚོའི་བུའི་འདུ་ཤེས་སྐྱེས་ཤེ་ན། “འདི་སྐད་དུ”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“གཞོན་ནུ་མ་ཉིད་གཞོན་ནུར་བླངས”ཞེས་པ་ནི། ང་རང་གཞོན་ནུ་ཡིན་པའི་ཚེ་གཞོན་ནུ་མ་ཞིག་བླངས་པའི་དོན་ཏོ། །“ལོག་པར་སྤྱད་པ”ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ལས་འདས་ཏེ་སྤྱོད་པའོ། ། (Chaṭṭhaetadaggavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.) (མཆོག་ཉིད་ཀྱི་ཚན་པ་དྲུག་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ། །) Upāsakapāḷisaṃvaṇṇanā niṭṭhitā. དགེ་བསྙེན་གྱི་སྡེའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ། ། 14. Etadaggavaggo (14) 7. Sattamaetadaggavaggavaṇṇanā (༡༤) ༧. མཆོག་ཉིད་ཀྱི་ཚན་པ་བདུན་པའི་འགྲེལ་བཤད། Sujātāvatthu ལེགས་སྐྱེས་མའི་གཏམ་རྒྱུད། 258. Upāsikāpāḷisaṃvaṇṇanāya paṭhamaṃ suviññeyyameva. ༢༥༨. དགེ་བསྙེན་མའི་སྡེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ཐོག་མ་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། Visākhāvatthu ས་ག་མའི་གཏམ་རྒྱུད། 259. Dutiye mahālatāpasādhanassāti mahālatāpiḷandhanassa. Tasmiñca piḷandhane catasso vajiranāḷiyo upayogaṃ agamaṃsu. Muttānaṃ ekādasa nāḷiyo, pavāḷassa dvāvīsati nāḷiyo, padumarāgamaṇīnaṃ tettiṃsa nāḷiyo. Iti etehi ca aññehi ca indanīlādīhi nīlapītalohitodātamañjiṭṭhasāmakabaravaṇṇavasena sattavaṇṇehi vararatanehi niṭṭhānaṃ agamāsi, taṃ sīse paṭimukkaṃ yāva pādapiṭṭhiyā bhassati, pañcannaṃ [Pg.208] hatthīnaṃ balaṃ dhārayamānāva naṃ itthī dhāretuṃ sakkoti. Antoaggi bahi na nīharitabbotiādīnaṃ attho upari āvi bhavissati. Sesamettha suviññeyyameva. ༢༥༩. གཉིསཔ་ལ། “ལྷ་མོ་ཆེན་པོའི་རྒྱན་གྱི”ཞེས་པ་ནི་ལྷ་མོ་ཆེན་པོའི་རྒྱན་ཆ་ལའོ། །རྒྱན་ཆ་དེ་ལ་རྡོ་རྗེ་བྲེ་བཞི་བཀོལ་སྤྱོད་བྱས། མུ་ཏིག་བྲེ་བཅུ་གཅིག བྱུ་རུ་བྲེ་ཉེར་གཉིས། པདྨ་རཱ་གའི་ནོར་བུ་བྲེ་སུམ་ཅུ་སོ་གསུམ་མོ། །འདི་དག་དང་གཞན་ཡང་མཐོན་ཀ་ལ་སོགས་པ་སྔོན་པོ་དང་། སེར་པོ། དམར་པོ། དཀར་པོ། བཙོད་ཁ། སྔོ་སྐྱ། ཁྲ་བོ་སྟེ་ཁ་དོག་བདུན་གྱི་རིན་པོ་ཆེ་མཆོག་གིས་གྲུབ་པར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ནི་མགོ་ལ་བཏགས་པ་ནས་རྐང་མཐིལ་གྱི་བར་དུ་འཕྱང་ཞིང་། གླང་པོ་ཆེ་ལྔའི་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་བུད་མེད་ཀྱིས་ཁུར་ཐུབ་པ་ཉིད་དོ། །“ནང་གི་མེ་ཕྱིར་མི་དབྱུང་བར་བྱ”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་ནི་འོག་ཏུ་གསལ་བར་འགྱུར་རོ། །འདིར་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། Khujjuttarā-sāmāvatīvatthu གཉེན་ཟླུམ་མ་དང་ས་མ་ཝ་ཏཱིའི་གཏམ་རྒྱུད། 260-261. Tatiyacatutthesu pāyāsassāti bahalatarassa pāyāsassa. Taṃ pāyāsaṃ bhuñjantesūti taṃ bahalataraṃ garusiniddhaṃ pāyāsaṃ bhuñjantesu. Jīrāpetuṃ asakkontoti antarāmagge appāhāratāya mandagahaṇikattā jīrāpetuṃ asakkonto. Vāḷamigaṭṭhāneti vāḷamigehi adhiṭṭhitaṭṭhāne. Anuvijjantoti vicārento. Sālāti naḷakārasālā. Mudhā na karissatīti mūlyaṃ vinā na karissati. Ālimpesīti aggiṃ adāsi, aggiṃ jālesīti attho. Pekkhāti āgamehi. Upadhisampadāti sarīrasampatti. Vaṭarukkhaṃ patvāti nigrodharukkhaṃ patvā. Suvaṇṇakaṭaketi suvaṇṇavalaye. Abbhuṃ meti me avaḍḍhīti attho. Anto asodhetvāti paṇṇasālāya anto kassaci atthibhāvaṃ vā natthibhāvaṃ vā anupadhāretvā. Sesaṃ suviññeyyameva. ༢༦༠-༢༦༡. གསུམ་པ་དང་བཞི་པ་ལ། “འོ་ཐུག་གི”ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་གར་བའི་འོ་ཐུག་གིའོ། །“འོ་ཐུག་དེ་ཟ་བའི་ཚེ”ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་གར་ཞིང་ལྕི་ལ་སྣུམ་པའི་འོ་ཐུག་དེ་ཟ་བའི་ཚེའོ། །“འཇུ་མ་ཐུབ་པ”ཞེས་པ་ནི་ལམ་བར་དུ་ཟས་ཉུང་བས་མེ་དྲོད་ཉམས་པའི་ཕྱིར་འཇུ་མ་ཐུབ་པའོ། །“གཅན་གཟན་གྱི་གནས”ཞེས་པ་ནི་གཅན་གཟན་གྱིས་བཟུང་བའི་གནས་སུའོ། །“འཚོལ་བ”ཞེས་པ་ནི་རྟོག་དཔྱོད་བྱེད་པའོ། །“ཁང་པ”ཞེས་པ་ནི་འདམ་རྩྭ་མཁན་གྱི་ཁང་པའོ། །“རིན་མེད་དུ་མི་བྱེད”ཅེས་པ་ནི་གོང་མེད་དུ་མི་བྱེད་པའོ། །“མེ་བཏང་བ”ཞེས་པ་ནི་མེ་སྦར་བའི་དོན་ཏོ། །“ལྟོས་ཤིག”ཅེས་པ་ནི་སྒུགས་ཤིག་ཅེས་པའོ། །“ལུས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ”ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །“ནྱ་གྲོ་དྷའི་ཤིང་ལ་སླེབས་ནས”ཞེས་པ་ནི་ནྱ་གྲོ་དྷའི་ཤིང་གི་དྲུང་དུ་སླེབས་ནས་སོ། །“གསེར་གྱི་གདུ་བུ”ཞེས་པ་ནི་གསེར་གྱི་ལག་གདུབ་ལའོ། །“བདག་ལ་འཕེལ”ཞེས་པ་ནི་བདག་ལ་འཕེལ་བར་གྱུར་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ནང་མ་བརྟག་པར”ཞེས་པ་ནི་ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུའི་ནང་དུ་སུ་ཞིག་ཡོད་མེད་མ་བརྟག་པརའོ། །ལྷག་མ་ནི་གོ་སླ་བ་ཉིད་དོ། ། Uttarānandamātāvatthu ཨུཏྟ་ར་དགའ་བྱེད་མའི་གཏམ་རྒྱུད། 262. Pañcame upanissayaṃ disvāti iminā yathā visesādhigamassa satipi paccuppannapaccayasamavāye avassaṃ upanissayasampadā icchitabbā, evaṃ diṭṭhadhammavedanīyabhāvena vipaccanakassa kammassapi paccuppannasamavāyo viya upanissayasampadāpi savisesā icchitabbāti dasseti. Tathā hi ukkaṃsagatasappurisūpanissayayonisomanasikāresu labbhamānesupi upanissayarahitassa visesādhigamo na sampajjatevāti. Kappiyaṃ katvāti yathā kappiyaṃ hoti, tathā katvā. Patte patiṭṭhapeyyāti āhāraṃ dānamukhe vissajjeyya. Tīhi cetanāhīti pubbabhāgamuñcaanumodanācetanāhi. Vuttañhetaṃ – ༢༦༢. ལྔ་པ་ལ། “འཕངས་པའི་རྒྱུ་གཟིགས་ནས”ཞེས་པས་ནི། ཇི་ལྟར་ཁྱད་པར་གྱི་རྟོགས་པ་ཐོབ་པ་ལ་ད་ལྟའི་རྐྱེན་འདུ་བ་ཡོད་ཀྱང་། ངེས་པར་འཕངས་པའི་རྒྱུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དགོས་པ་བཞིན། མཐོང་ཆོས་མྱོང་འགྱུར་གྱི་ཚུལ་གྱིས་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ལས་ལའང་ད་ལྟའི་འདུ་བ་བཞིན་དུ་འཕངས་པའི་རྒྱུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའང་ཁྱད་པར་དུ་དགོས་པར་སྟོན་ཏོ། །འདི་ལྟར་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་མཆོག་གི་འཕངས་པའི་རྒྱུ་དང་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཡོད་ཀྱང་། འཕངས་པའི་རྒྱུ་དང་བྲལ་བ་ལ་ཁྱད་པར་གྱི་རྟོགས་པ་མི་འགྲུབ་པ་ཉིད་དོ། །“རུང་བར་བྱས་ནས”ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་རུང་བར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར་བྱས་ནས་སོ། །“ལྷུང་བཟེད་དུ་བཞག་པ”ཞེས་པ་ནི་ཟས་སྦྱིན་པའི་སྒོ་ནས་གཏོང་བའོ། །“སེམས་པ་གསུམ་གྱིས”ཞེས་པ་ནི་སྦྱོར་བ་དང་། དངོས་གཞི། རྗེས་ཀྱི་སེམས་པ་གསུམ་གྱིས་སོ། །འདི་སྐད་དུའང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Pubbeva dānā sumano, dadaṃ cittaṃ pasādaye; Datvā attamano hoti, esā puññassa sampadā’’ti. (a. ni. 6.37; pe. va. 305); “སྦྱིན་པའི་སྔོན་རོལ་ཡིད་དགའ་ཞིང་། །སྦྱིན་པའི་ཚེ་ན་སེམས་དང་བ། །བྱིན་ནས་ཡིད་རངས་འགྱུར་བ་ནི། །འདི་ནི་བསོད་ནམས་ཕུན་ཚོགས་སོ། །”ཞེས་སོ། ། Tava [Pg.209] manaṃ sandhārehīti ‘‘ajja bhattaṃ cirāyita’’nti kodhato tava cittaṃ sandhārehi, mā kujjhīti attho. Olokitolokitaṭṭhānaṃ…pe… samparikiṇṇaṃ viya ahosīti tena kasitaṭṭhānaṃ sabbaṃ suvaṇṇabhāvāpattiyā mahākosātakipupphehi sañchannaṃ viya ahosi. Tādiseti tayā sadise. Na kopemīti na vināsemi, jātiyā na hīḷemi. Pūjaṃ karotīti sammāsambuddhassa pūjaṃ karoti. Antaravatthunti gehaṅgaṇaṃ. Bhoti sambodhane nipāto. Jeti avaññālapanaṃ. Sayaṃ ariyasāvikābhāvato satthuvasena ‘‘sapitikā dhītā’’ti vatvā satthu sammukhā dhammassavanena tassā visesādhigamaṃ paccāsīsantī ‘‘dasabale khamanteyeva khamissāmī’’ti āha. Kadariyanti thaddhamacchariṃ. “ཁྱོད་ཀྱི་ཡིད་ཟུངས་ཤིག”ཅེས་པ་ནི། “དེ་རིང་ཟས་འགྱངས་སོ”ཞེས་ཁྲོ་བའི་སྒོ་ནས་ཁྱོད་ཀྱི་སེམས་ཟུངས་ཤིག མ་ཁྲོ་ཞིག་པའི་དོན་ཏོ། །“བལྟས་བལྟས་པའི་གནས…བྱེར་བ་བཞིན་དུ་གྱུར”ཞེས་པ་ནི། དེས་རྨོས་པའི་ས་གཞི་ཐམས་ཅད་གསེར་གྱི་རང་བཞིན་དུ་གྱུར་པས་ཀོ་ས་ཏ་ཀིའི་མེ་ཏོག་ཆེན་པོས་གཡོགས་པ་བཞིན་དུ་གྱུར་ཏོ། །“དེ་ལྟ་བུ་ལ”ཞེས་པ་ནི་ཁྱོད་དང་འདྲ་བ་ལའོ། །“མི་འཁྲུག་པ”ཞེས་པ་ནི་མི་བཤིག་པ་དང་། རིགས་ཀྱིས་མི་བརྙས་པའོ། །“མཆོད་པ་བྱེད”ཅེས་པ་ནི་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་མཆོད་པ་བྱེད་པའོ། །“ཁྱིམ་གྱི་ར་བ”ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་གྱི་ཁྱམས་རའོ། །“བྷོ”ཞེས་པ་ནི་བོད་པའི་ཚིག་ཕྲད་དོ། །“ཇེ”ཞེས་པ་ནི་བརྙས་པའི་ཚིག་གོ །རང་ཉིད་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། སྟོན་པའི་དབང་དུ་བྱས་ཏེ། “ཕ་དང་བཅས་པའི་བུ་མོ”ཞེས་གསུངས་ནས། སྟོན་པའི་སྤྱན་སྔར་ཆོས་ཉན་པས་མོ་ལ་ཁྱད་པར་གྱི་རྟོགས་པ་ཐོབ་པར་རེ་བཞིན། “སྟོབས་བཅུ་པས་བཟོད་པར་མཛད་ན་ཉིད་དུ་བཟོད་པར་བགྱིའོ”ཞེས་གསུངས་སོ། །“སེར་སྣ་ཅན”ཞེས་པ་ནི་མཁྲེགས་འཛིན་གྱི་སེར་སྣ་ཅན་ནོ། ། Suppavāsāvatthu རབ་བཟང་མའི་གཏམ་རྒྱུད། 263. Chaṭṭhe paṇītadāyikānanti paṇītarasavatthūnaṃ dāyikānaṃ. Āyuno ṭhitihetuṃ bhojanaṃ dentī āyuṃ deti nāma. Esa nayo vaṇṇaṃ detītiādīsu. Tenāha – ‘‘pañca ṭhānānī’’ti. Kammasarikkhakañcetaṃ phalanti dassento ‘‘āyuṃ kho pana datvā’’tiādimāha. Tattha datvāti dānahetu. Bhāginīti bhāgavatī laddhuṃ bhabbā. ༢༦༣. དྲུག་པ་ལ། “ཟས་མཆོག་སྦྱིན་པ་རྣམས་ཀྱི”ཞེས་པ་ནི་རོ་མཆོག་གི་དངོས་པོ་སྦྱིན་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །ཚེའི་གནས་པའི་རྒྱུ་ཟས་སྦྱིན་པས་ཚེ་སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཚུལ་འདི་ནི་ཁ་དོག་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་“གནས་ལྔ”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་ལས་དང་མཐུན་པའི་འབྲས་བུ་ཡིན་པར་སྟོན་པར། “ཚེ་སྦྱིན་ནས”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“བྱིན་ནས”ཞེས་པ་ནི་སྦྱིན་པའི་རྒྱུ་ལས་སོ། །“སྐལ་བ་དང་ལྡན་པ”ཞེས་པ་ནི་ཐོབ་པར་འོས་པའོ། ། Suppiyāvatthu ཤིན་ཏུ་དགའ་མའི་གཏམ་རྒྱུད། 264. Sattame ūrumaṃsaṃ chinditvā dāsiyā adāsīti āgataphalā viññātasāsanā ariyasāvikā attano sarīradukkhaṃ acintetvā tassa bhikkhuno rogavūpasamameva paccāsīsantī attano ūrumaṃsaṃ chinditvā dāsiyā adāsi. Satthāpi tassā tathāpavattaṃ ajjhāsayasampattiṃ disvā ‘‘mama sammukhībhāvūpagamanenevassā vaṇo ruhitvā sañchavi jāyati, phāsubhāvo hotī’’ti ca disvā ‘‘pakkosatha na’’nti āha. Sā cintesīti ‘‘sabbalokassa hitānukampako satthā na maṃ dukkhāpetuṃ pakkosati, atthettha kāraṇa’’nti cintesi. Attanā katakāraṇaṃ sabbaṃ kathesīti buddhānubhāvavibhāvanatthaṃ kathesi, na attano daḷhajjhāsayatāya vibhāvanatthaṃ. Gilānupaṭṭhākīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti agaṇitattadukkhā gilānānaṃ bhikkhūnaṃ gelaññavūpasamane yuttappayuttāti gilānupaṭṭhākīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti. ༢༦༤. བདུན་པ་ལ། “བརླ་ཤ་བཅད་དེ་བྲན་མོ་ལ་བྱིན”ཞེས་པ་ནི། འབྲས་བུ་ཐོབ་ཅིང་བསྟན་པ་རྟོགས་པའི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་མས་རང་གི་ལུས་ཀྱི་ཟུག་རྔུ་ལ་མ་བལྟས་པར། དགེ་སློང་དེའི་ནད་ཞི་བར་རེ་བཞིན་རང་གི་བརླ་ཤ་བཅད་དེ་བྲན་མོ་ལ་བྱིན་ནོ། །སྟོན་པས་ཀྱང་མོ་ལ་དེ་ལྟར་བྱུང་བའི་བསམ་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་གཟིགས་ནས། “ང་རང་མངོན་སུམ་དུ་ཕྱིན་པ་ཉིད་ཀྱིས་མོའི་རྨ་གསོས་ཏེ་པགས་པ་སྐྱེ་ཞིང་བདེ་བར་འགྱུར་རོ”ཞེས་གཟིགས་ནས། “མོ་བོས་ཤིག”ཅེས་གསུངས་སོ། །“མོས་བསམས་པ”ནི། “འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཕན་བདེ་ལ་བརྩེ་བའི་སྟོན་པས་ང་ལ་སྡུག་བསྔལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་མི་འབོད་དེ། འདི་ལ་རྒྱུ་མཚན་ཞིག་ཡོད་དོ”ཞེས་བསམས་སོ། །“རང་གིས་བྱས་པའི་རྒྱུ་མཚན་ཐམས་ཅད་བཤད”ཅེས་པ་ནི། སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཐུ་མངོན་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་བཤད་པ་ཡིན་གྱི། རང་གི་བསམ་པ་བརྟན་པོ་མངོན་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་ནོ། །“ནད་གཡོག་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་བཞག”ཅེས་པ་ནི། རང་གི་ཟུག་རྔུ་ལ་མ་བལྟས་པར་ནད་པ་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་ནད་ཞི་བར་བྱེད་པ་ལ་བརྩོན་ཞིང་འགྲུས་པའི་ཕྱིར། ནད་གཡོག་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་བཞག་གོ ། Kātiyānīvatthu ཀཱ་ཏི་ཡཱ་ནཱིའི་གཏམ་རྒྱུད། 265. Aṭṭhame [Pg.210] aveccappasannānanti ratanattayaguṇe yāthāvato ñatvā pasannānaṃ, so panassa pasādo maggenāgatattā kenaci akampanīyo. Adhigatenāti maggādhigameneva adhigatena. ‘‘Avigatenā’’ti vā pāṭho, tassattho ‘‘kadāci avigacchantenā’’ti. So appadhaṃsiyo ca hoti, tasmā vuttaṃ – ‘‘adhigatena acalappasādenā’’ti. Tattha kāyasakkhiṃ katvāti pamukhaṃ katvā, vacanatthato pana nāmakāyena desanāya sampaṭicchanavasena sakkhibhūtaṃ katvāti attho. Ummaggaṃ khanitvāti gharasandhicchedanena antopavisanamaggaṃ khanitvā. Dullabhassavananti dullabhasaddhammassavanaṃ. Mahāpathavī pavisitabbā bhaveyyāti avīcippavesanaṃ vadati. ༢༦༥. བརྒྱད་པ་ལ། “མི་ཕྱེད་པའི་དད་པ་ཅན་རྣམས་ཀྱི”ཞེས་པ་ནི་དཀོན་མཆོག་གསུམ་གྱི་ཡོན་ཏན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་ནས་དད་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །དད་པ་དེ་ནི་ལམ་གྱིས་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་སུས་ཀྱང་མི་གཡོ་བའོ། །“ཐོབ་པས”ཞེས་པ་ནི་ལམ་རྟོགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཐོབ་པའོ། །ཡང་ན་“མ་བྲལ་བས”ཞེས་པའང་ཀློག་ཚུལ་ཏེ། དེའི་དོན་ནི་“ནམ་ཡང་མི་འབྲལ་བས”ཞེས་པའོ། །དེ་ནི་གཞན་གྱིས་མི་འཕྲོག་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་“ཐོབ་པའི་མི་གཡོ་བའི་དད་པས”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“ལུས་ཀྱི་དཔང་པོར་བྱས་ནས”ཞེས་པ་ནི་གཙོ་བོར་བྱས་ནས་ཏེ། ཚིག་གི་དོན་ནི་མིང་གི་ལུས་ཀྱིས་ཆོས་བསྟན་པ་དང་ལེན་པའི་སྒོ་ནས་དཔང་པོར་གྱུར་པར་བྱས་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཕུག་ལམ་བྲུས་ནས”ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་གྱི་རྩིག་འཚམས་བཤིགས་ཏེ་ནང་དུ་འཛུལ་བའི་ལམ་བྲུས་ནས་སོ། །“ཐོས་པར་དཀའ་བ”ཞེས་པ་ནི་དམ་པའི་ཆོས་ཐོས་པར་དཀའ་བའོ། །“ས་ཆེན་པོར་འཛུལ་དགོས་པར་འགྱུར”ཞེས་པ་ནི་མནར་མེད་པའི་དམྱལ་བར་འཛུལ་བ་ལ་གསུངས་སོ། ། Nakulamātāvatthu ནེ་ཀུ་ལའི་མའི་གཏམ་རྒྱུད། 266. Navame vissāsakathaneneva nakulamātā nakulapitā ca satthuvissāsikā nāma jātāti vuttaṃ – ‘‘vissāsikānanti vissāsakathaṃ kathentīnaṃ upāsikāna’’nti. Gahapatānīti gehasāminī. Vuttamevāti upāsakapāḷiyaṃ nakulapitukathāyaṃ vuttanayameva. ༢༦༦. དགུ་པ་ལ། གདེང་འཇོག་གི་གཏམ་སྨྲས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ནེ་ཀུ་ལའི་མ་དང་ནེ་ཀུ་ལའི་ཕ་གཉིས་ནི་སྟོན་པ་ལ་གདེང་འཇོག་ཅན་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། “གདེང་འཇོག་ཅན་རྣམས་ཀྱི”ཞེས་པ་ནི་གདེང་འཇོག་གི་གཏམ་སྨྲ་བའི་དགེ་བསྙེན་མ་རྣམས་ཀྱིའོ། །“ཁྱིམ་བདག་མོ”ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་གྱི་བདག་མོའོ། །“བཤད་ཟིན་པ་ཉིད”ཅེས་པ་ནི་དགེ་བསྙེན་གྱི་སྡེའི་ནེ་ཀུ་ལའི་ཕའི་གཏམ་རྒྱུད་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ། ། Kāḷīkuraragharikāvatthu ཀུ་ར་ར་གྷ་རའི་ནག་མོའི་གཏམ་རྒྱུད། 267. Dasame anussavenevāti paccakkhato rūpadassanena satthu sammukhā dhammassavanena ca vinā kevalaṃ anussavaneneva parassa vacanaṃ anugatassavaneneva uppannena pasādena. Anussavikappasādanti anussavato āgatappasādaṃ. ༢༦༧. བཅུ་པ་ལ། “ཐོས་པ་ཙམ་གྱིས”ཞེས་པ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་སྐུ་བལྟ་བ་དང་སྟོན་པའི་སྤྱན་སྔར་ཆོས་ཉན་པ་མེད་པར། འབའ་ཞིག་ཏུ་ཐོས་པ་ཙམ་གྱིས་ཏེ་གཞན་གྱི་ཚིག་རྗེས་སུ་ཐོས་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་དད་པས་སོ། །“ཐོས་པ་ལས་བྱུང་བའི་དད་པ”ཞེས་པ་ནི་ཐོས་པ་ལས་འོངས་པའི་དད་པའོ། ། (Sattamaetadaggavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.) (མཆོག་ཉིད་ཀྱི་ཚན་པ་བདུན་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ། །) Upāsikāpāḷisaṃvaṇṇanā samattā. དགེ་བསྙེན་མའི་སྡེའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ། ། Niṭṭhitā ca manorathapūraṇiyā ཡིད་རེ་སྐོང་བྱེད་ཅེས་བྱ་བའང་རྫོགས་སོ། ། Aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya ཡན་ལག་ཕྱི་མའི་སྡེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། Etadaggavaggavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā. མཆོག་ཉིད་ཀྱི་ཚན་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་མི་གསལ་བའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པའོ། ། 15. Aṭṭhānapāḷi (paṭhamavagga) ༡༥. གནས་མ་ཡིན་པའི་སྡེ། (ཚན་པ་དང་པོ།) (15) 1. Aṭṭhānapāḷi-paṭhamavaggavaṇṇanā (༡༥) ༡. གནས་མ་ཡིན་པའི་སྡེའི་ཚན་པ་དང་པོའི་འགྲེལ་བཤད། 268. Aṭṭhānapāḷivaṇṇanāyaṃ [Pg.211] avijjamānaṃ ṭhānaṃ aṭṭhānaṃ, natthi ṭhānanti vā aṭṭhānaṃ. Anavakāsoti etthāpi eseva nayo. Tadatthanigamanameva hi ‘‘netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti vacananti. Tenāha – ‘‘ubhayenapī’’tiādi. Yanti kāraṇatthe paccattavacanaṃ. Hetuattho cettha kāraṇatthoti āha – ‘‘yanti yena kāraṇenā’’ti. Ukkaṭṭhaniddesenettha diṭṭhisampatti veditabbāti vuttaṃ – ‘‘maggadiṭṭhiyā sampanno’’ti. Kuto panāyamattho labbhatīti? Liṅgato, liṅgaṃ cetassa niccato upagamanappaṭikkhepo. Catubhūmakesūti idaṃ catutthabhūmakasaṅkhārānaṃ ariyasāvakassa visayabhāvūpagamanato vuttaṃ, na pana te ārabbha niccato upagamanasabbhāvato. Vakkhati hi ‘‘tadabhāve catutthabhūmakasaṅkhārā panā’’tiādinā. Abhisaṅkhatasaṅkhāraabhisaṅkharaṇakasaṅkhārānaṃ sappadesattā nippadesasaṅkhāraggahaṇatthaṃ ‘‘saṅkhatasaṅkhāresū’’ti vuttaṃ, lokuttarasaṅkhārānaṃ pana nivattane kāraṇaṃ sayameva vakkhati. Etaṃ kāraṇaṃ natthīti tathā upagamane setughāto natthi. Tejussadattāti saṃkilesavidhamanatejassa adhikabhāvato. Tathā hi te gambhīrabhāvena duddasā akusalānaṃ ārammaṇaṃ na hontīti. Idaṃ pana pakaraṇavasena vuttaṃ. Appahīnavipallāsānañhi santānesu kusaladhammānampi te ārammaṇaṃ na honti. ༢༦༨. གནས་མ་ཡིན་པའི་ལུང་གི་འགྲེལ་བཤད་ལས། མི་སྲིད་པའི་གནས་ནི་གནས་མ་ཡིན་པའོ། ཡང་ན་གནས་མེད་པ་ནི་གནས་མ་ཡིན་པའོ། སྐབས་མེད་པ་ཞེས་པ་འདིར་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། དེའི་དོན་གྱི་མཇུག་བསྡུ་བ་ཉིད་ནི་ "གནས་འདི་མི་སྲིད་དོ་" ཞེས་པའི་ཚིག་གོ། དེའི་ཕྱིར་ "གཉིས་ཀས་ཀྱང་" ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། "གང་" ཞེས་པ་ནི་རྒྱུའི་དོན་ལ་བྱེད་པ་པོའི་སྒྲ་ཡིན་ནོ། འདིར་རྒྱུའི་དོན་ནི་རྒྱུ་མཚན་གྱི་དོན་ཡིན་པས་ "གང་གི་ཕྱིར་རམ་རྒྱུ་མཚན་གང་གིས་" ཞེས་གསུངས་སོ། འདིར་མཆོག་ཏུ་བསྟན་པས་ལྟ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ "ལམ་གྱི་ལྟ་བ་དང་ལྡན་པ་" ཞེས་གསུངས་སོ། དོན་འདི་གང་ལས་ཐོབ་ཅེ་ན། རྟགས་ལས་སོ། རྟགས་ནི་འདིའི་རྟག་པར་འཛིན་པ་བཟློག་པ་ཉིད་དོ། "ས་བཞི་པ་རྣམས་ལ་" ཞེས་པ་འདི་ནི་ས་བཞི་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཡུལ་གྱི་དངོས་པོར་གྱུར་པ་ལས་གསུངས་ཀྱི། དེ་དག་ལ་དམིགས་ནས་རྟག་པར་འཛིན་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་ནི་མ་ཡིན་ནོ། འདི་ལྟར་ "དེ་མེད་པའི་ཚེ་ས་བཞི་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ནི་" ཞེས་སོགས་འཆད་པར་འགྱུར་རོ། མངོན་པར་འདུས་བྱས་པའི་འདུ་བྱེད་དང་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ལྷག་མ་མ་ལུས་པའི་འདུ་བྱེད་གཟུང་བའི་ཕྱིར་ "འདུས་བྱས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་" ཞེས་གསུངས་སོ། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་བཟློག་པའི་རྒྱུ་ནི་ཉིད་ཀྱིས་འཆད་པར་འགྱུར་རོ། རྒྱུ་འདི་མེད་པས་དེ་ལྟར་འཛིན་པ་ལ་ཡུར་བ་འཇིག་པ་མེད་དོ། "གཟི་བརྗིད་ལྷག་པའི་ཕྱིར་" ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་འཇོམས་པའི་གཟི་བརྗིད་ཆེ་བའི་ཕྱིར་རོ། འདི་ལྟར་དེ་དག་ནི་ཟབ་པའི་ཕྱིར་མཐོང་བར་དཀའ་ཞིང་མི་དགེ་བའི་དམིགས་པར་མི་འགྱུར་རོ། འདི་ནི་སྐབས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། ཕྱིན་ཅི་ལོག་མ་སྤངས་པ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུད་ལ་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་དེ་དག་གི་དམིགས་པར་མི་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། 269. Asukhe sukhanti vipallāso ca idha sukhato upagamanassa ṭhānanti dassento ‘‘ekanta…pe… attadiṭṭhivasenā’’ti padhānadiṭṭhimāha. Gūthanti gūthaṭṭhānaṃ, diṭṭhiyā nibbānassa avisayabhāvo heṭṭhā vutto evāti kasiṇādipaṇṇattisaṅgahatthanti vuttaṃ. ༢༦༩. བདེ་བ་མ་ཡིན་པ་ལ་བདེ་བར་འཛིན་པའི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཀྱང་འདིར་བདེ་བར་འཛིན་པའི་གནས་ཡིན་པར་སྟོན་པར། "གཅིག་ཏུ་...པེ་... བདག་ཏུ་ལྟ་བའི་དབང་གིས་" ཞེས་གཙོ་བོའི་ལྟ་བ་གསུངས་སོ། "བཤང་བ་" ཞེས་པ་ནི་བཤང་བའི་གནས་སོ། ལྟ་བས་མྱང་འདས་ལ་དམིགས་པའི་ཡུལ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། ཟད་པར་ལ་སོགས་པའི་བཏགས་པ་བསྡུ་བའི་ཕྱིར་ཞེས་གསུངས་སོ། 270. Paricchedoti paricchindanaṃ paricchijja tassa gahaṇaṃ. Svāyaṃ yesu niccādito upagamanaṃ sambhavati, tesaṃ vasenayeva kātabboti dassento ‘‘sabbavāresu vā’’tiādimāha. Sabbavāresūti ‘‘niccato upagaccheyyā’’tiādinā āgatesu sabbesu suttapadesu. Puthujjano hīti hi-saddo hetuattho. Yasmā yaṃ yaṃ saṅkhāraṃ puthujjano niccādivasena gaṇhāti, taṃ taṃ ariyasāvako aniccādivasena gaṇhanto yāthāvato [Pg.212] jānanto taṃ gāhaṃ taṃ diṭṭhiṃ vissajjeti, tasmā yattha gāho, tattha vissajjanāti catubhūmakasaṅkhārā idha saṅkhāraggahaṇena na gayhantīti attho. ༢༧༠. "ཡོངས་སུ་གཅོད་པ་" ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་བཅད་ནས་དེ་འཛིན་པའོ། དེ་ཉིད་གང་དག་ལ་རྟག་པ་ལ་སོགས་པར་འཛིན་པ་སྲིད་པ་དེ་དག་གི་དབང་གིས་ཉིད་དུ་བྱ་བར་སྟོན་པར། "ཐེངས་ཐམས་ཅད་དུ་ཡང་ན་" ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། "ཐེངས་ཐམས་ཅད་དུ་" ཞེས་པ་ནི་ "རྟག་པར་འཛིན་པར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་སོགས་ལས་བྱུང་བའི་མདོའི་ཚིག་ཐམས་ཅད་ལའོ། "སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ནི་" ཞེས་པའི་ "ནི་" ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་རྒྱུའི་དོན་ཏོ། གང་གི་ཕྱིར་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོས་འདུ་བྱེད་གང་དང་གང་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཛིན་པ་དེ། འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱིས་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཛིན་ཅིང་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་ནས་འཛིན་པ་དེ་དང་ལྟ་བ་དེ་སྤོང་བར་བྱེད་དོ། དེའི་ཕྱིར་གང་དུ་འཛིན་པ་ཡོད་པ་དེ་ཉིད་དུ་སྤོང་བ་ཡོད་པས། ས་བཞི་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་འདིར་འདུ་བྱེད་ཅེས་བཟུང་བས་མི་གཟུང་ངོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། 271. Puttasambandhena mātupitusamaññā dattakittimādivasenapi puttavohāro loke dissati, so ca kho pariyāyenāti nippariyāyena siddhaṃ taṃ dassetuṃ – ‘‘janikāva mātā, janakova pitā’’ti vuttaṃ. Tathā ānantariyakammassa adhippetattā ‘‘manussabhūtova khīṇāsavo arahāti adhippeto’’ti vuttaṃ. ‘‘Aṭṭhānameta’’ntiādinā ‘‘mātuādīnaṃyeva jīvitā voropane ariyasāvakassa abhabbabhāvadassanato tadaññaṃ ariyasāvako jīvitā voropetīti idaṃ atthato āpannamevā’’ti maññamāno vadati – ‘‘kiṃ pana ariyasāvako aññaṃ jīvitā voropeyyā’’ti? ‘‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropeyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti vacanato ‘‘etampi aṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Tenevāha – ‘‘sace hī’’tiādi. Evaṃ sante kasmā ‘‘mātara’’ntiādinā visesetvā vuttanti āha – ‘‘puthujjanabhāvassa panā’’tiādi. Tattha baladīpanatthanti saddhādibalasamannāgamadīpanatthaṃ. Ariyamaggenāgatasaddhādhibalavasena hi ariyasāvako tādisaṃ sāvajjaṃ na karoti. ༢༧༡. བུའི་འབྲེལ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་ཕ་མའི་མིང་དང་། བུ་བཅོས་མ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་འཇིག་རྟེན་ན་བུའི་ཐ་སྙད་མཐོང་ལ། དེ་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་ཡིན་པས། རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་གྲུབ་པ་དེ་ཉིད་སྟོན་པར། "སྐྱེད་བྱེད་ཉིད་མ་ཡིན་ནམ། སྐྱེད་བྱེད་ཉིད་ཕའོ།" ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་བཞིན་དུ་མཚམས་མེད་པའི་ལས་སུ་འདོད་པའི་ཕྱིར། "མིར་གྱུར་པ་ཉིད་ཀྱི་ཟག་པ་ཟད་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་ནི་དགོངས་པའོ།" ཞེས་གསུངས་སོ། "གནས་མ་ཡིན་པ་འདི་ནི་" ཞེས་སོགས་ཀྱིས། "མ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་སྲོག་དང་ཕྲལ་བ་ལ་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་མི་སྐལ་བ་ཉིད་དུ་མཐོང་བས། དེ་ལས་གཞན་པ་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱིས་སྲོག་དང་ཕྲལ་ལོ་ཞེས་པ་འདི་དོན་གྱིས་གྲུབ་པ་ཉིད་དོ་" སྙམ་དུ་བསམས་ནས་ "ཅི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱིས་གཞན་སྲོག་དང་ཕྲལ་ལམ།" ཞེས་སྨྲས་སོ། "གནས་མ་ཡིན་པ་འདི་ནི་སྐབས་མེད་པ་སྟེ། ལྟ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་གང་ཟག་གིས་ཆེད་དུ་བསམས་ནས་སྲོག་ཆགས་སྲོག་དང་ཕྲལ་བར་འགྱུར་བ་ནི། གནས་འདི་མི་སྲིད་དོ་" ཞེས་པའི་ཚིག་ལས་ "འདི་ཡང་གནས་མ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། དེའི་ཕྱིར་ "གལ་ཏེ་..." ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། དེ་ལྟ་ན་ཅིའི་ཕྱིར་ "མ་" ཞེས་སོགས་བྱེ་བྲག་ཏུ་གསུངས་ཤེ་ན། "སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་དངོས་པོ་ནི་..." ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། དེ་ལ་སྟོབས་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་དད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། འཕགས་པའི་ལམ་ལས་བྱུང་བའི་དད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྟོབས་ཀྱི་དབང་གིས་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱིས་དེ་འདྲའི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་མི་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། 275. Pañcahi kāraṇehīti idamettha nipphādakāni tesaṃ pubbabhāgiyāni ca kāraṇāni kāraṇabhāvasāmaññena ekajjhaṃ gahetvā vuttaṃ, na pana sabbesaṃ samānayogakkhamattā. Ākārehīti kāraṇehi. Anussāvanenāti anurūpaṃ sāvanena. Bhedassa anurūpaṃ yathā bhedo hoti, evaṃ bhinditabbānaṃ bhikkhūnaṃ attano vacanassa sāvanena viññāpanena. Tenāha – ‘‘nanu tumhe’’tiādi. Kaṇṇamūle vacībhedaṃ katvāti etena pākaṭaṃ katvā bhedakaravatthudīpanaṃ vohāro, tattha attano nicchitamatthaṃ rahassavasena viññāpanaṃ anussāvananti dasseti. ༢༧༥. "རྒྱུ་ལྔ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་" ཞེས་པ་འདི་ནི་འདིར་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་དང་དེ་དག་གི་སྔོན་གྱི་ཆ་ཤས་སུ་གྱུར་པའི་རྒྱུ་རྣམས་རྒྱུ་ཉིད་ཀྱི་སྤྱི་མཐུན་པས་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་ནས་གསུངས་ཀྱི། ཐམས་ཅད་མཚུངས་པར་སྦྱོར་རུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། "རྣམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་" ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། "རྗེས་སུ་སྒྲོག་པས་" ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་མཐུན་པར་སྒྲོག་པས་སོ། དབྱེན་དང་རྗེས་སུ་མཐུན་པར་དབྱེན་ཇི་ལྟར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར། དབྱེ་བར་བྱ་བའི་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་རང་གི་ཚིག་སྒྲོག་ཅིང་གོ་བར་བྱེད་པས་སོ། དེའི་ཕྱིར་ "ཁྱེད་རྣམས་མ་ཡིན་ནམ།" ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། "རྣ་བའི་དྲུང་དུ་ངག་གི་དབྱེན་བྱས་ནས་" ཞེས་པས་གསལ་བར་བྱས་ཏེ་དབྱེན་བྱེད་པའི་དངོས་པོ་སྟོན་པའི་ཐ་སྙད་དེ། དེ་ལ་རང་གིས་ངེས་པའི་དོན་གསང་བའི་ཚུལ་གྱིས་གོ་བར་བྱེད་པ་ནི་རྗེས་སུ་སྒྲོག་པ་ཡིན་པར་སྟོན་ཏོ། Kammameva uddeso vā pamāṇanti tehi saṅghabhedasiddhito vuttaṃ, itare pana tesaṃ sambhārabhūtā. Tenāha – ‘‘vohārā’’tiādi. Tatthāti voharaṇe. Cutianantaraṃ phalaṃ anantaraṃ nāma, tasmiṃ anantare niyuttāni, tannibbattanena anantarakaraṇasīlāni, anantarappayojanāni cāti ānantariyāni, tāni eva kammānīti ānantariyakammāni. ལས་ཉིད་དམ་ཆེད་དུ་བརྗོད་པ་ནི་ཚད་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་དག་གིས་དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་གསུངས་ལ། གཞན་དག་ནི་དེ་དག་གི་ཚོགས་སུ་གྱུར་པ་རྣམས་སོ། དེའི་ཕྱིར་ "ཐ་སྙད་ལས་" ཞེས་...སོགས་གསུངས་སོ། "དེ་ལ་" ཞེས་པ་ནི་ཐ་སྙད་བྱེད་པ་ལའོ། འཆི་འཕོའི་མཚམས་སྦྱོར་བའི་རྗེས་ཐོག་ཉིད་དུ་འབྲས་བུ་འབྱུང་བ་ནི་མཚམས་མེད་པ་ཞེས་བྱ་ལ། མཚམས་མེད་པ་དེ་ལ་སྦྱོར་བ་དང་། དེ་བསྐྱེད་པས་མཚམས་མེད་པར་བྱེད་པའི་རང་བཞིན་ཅན་དང་། མཚམས་མེད་པའི་དགོས་པ་ཅན་རྣམས་ནི་མཚམས་མེད་པ་རྣམས་ཏེ། ལས་དེ་དག་ཉིད་ནི་མཚམས་མེད་པའི་ལས་རྣམས་སོ། Kammatoti [Pg.213] ‘‘evaṃ ānantariyakammaṃ hoti, evaṃ ānantariyakammasadisa’’nti evaṃ kammavibhāgato. Dvāratoti kāyadvārato. Kappaṭṭhitiyatoti ‘‘idaṃ kappaṭṭhitiyavipākaṃ, idaṃ na kappaṭṭhitiyavipāka’’nti evaṃ kappaṭṭhitiyavibhāgato. Pākasādhāraṇādīhīti ‘‘idamettha vipaccati, idaṃ na vipaccatī’’ti vipaccanavibhāgato, gahaṭṭhapabbajitānaṃ sādhāraṇāsādhāraṇato, ādi-saddena vedanādivibhāgato ca. "ལས་ཀྱི་སྒོ་ནས་" ཞེས་པ་ནི་ "འདི་ལྟར་མཚམས་མེད་པའི་ལས་སུ་འགྱུར་ལ། འདི་ལྟར་མཚམས་མེད་པའི་ལས་དང་འདྲ་བའོ་" ཞེས་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ལས་སོ། "སྒོ་ནས་" ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སོ། "བསྐལ་པར་གནས་པའི་སྒོ་ནས་" ཞེས་པ་ནི་ "འདི་ནི་བསྐལ་པར་གནས་པའི་རྣམ་སྨིན་ཅན་ཡིན་ལ། འདི་ནི་བསྐལ་པར་གནས་པའི་རྣམ་སྨིན་ཅན་མ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་བསྐལ་པར་གནས་པའི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ལས་སོ། "རྣམ་སྨིན་ཐུན་མོང་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་" ཞེས་པ་ནི་ "འདི་ནི་འདིར་སྨིན་པར་འགྱུར་ལ། འདི་ནི་མི་སྨིན་ནོ་" ཞེས་སྨིན་པའི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ལས་དང་། ཁྱིམ་པ་དང་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ཀྱི་ཐུན་མོང་བ་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་ཉིད་ལས་དང་། "ལ་སོགས་པ་" ཞེས་པའི་སྒྲས་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ལས་ཀྱང་ངོ་། Kammato tāva vinicchayo vuccatīti sambandho. Yasmā manussattabhāve ṭhitasseva kusaladhammānaṃ tikkhavisadabhāvāpatti, yathā tiṇṇaṃ bodhisattānaṃ bodhittayanibbattiyaṃ, evaṃ manussabhāve ṭhitasseva edisānaṃ akusaladhammānampi tikkhavisadabhāvāpattīti āha – ‘‘manussabhūtassevā’’ti. Pākatikamanussānampi ca kusaladhammānaṃ visesappatti vimānavatthuaṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbā. Yathāvutto ca attho samānajātiyassa vikopane garutaro, na tathā vijātiyassāti vuttaṃ – ‘‘manussabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā’’ti. Liṅgaparivatte ca so eva ekakammanibbatto bhavaṅgappabandho jīvitindriyapabandho ca, na aññoti āha – ‘‘api parivattaliṅga’’nti. Arahattaṃ pattepi eseva nayo. Tassa vipākantiādi kammassa ānantariyabhāvasamatthanaṃ. Catukkoṭiyañcettha sambhavati. Tattha paṭhamā koṭi dassitā, itarāsu visaṅketabhāvaṃ dassetuṃ – ‘‘yo panā’’tiādi vuttaṃ. Yadipi tattha visaṅketo, kammaṃ pana garutaraṃ ānantariyasadisaṃ bhāyitabbanti āha – ‘‘bhāriyaṃ…pe… tiṭṭhatī’’ti. Ayaṃ pañhoti ñāpanicchānibbattā kathā. "རེ་ཞིག་ལས་ཀྱི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་ངེས་པ་བཤད་དོ་" ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། གང་གི་ཕྱིར་མིའི་དངོས་པོ་ལ་གནས་པ་ཉིད་ལ་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་རྣོ་ཞིང་གསལ་བའི་དངོས་པོར་འགྱུར་ཏེ། དཔེར་ན་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་གསུམ་གྱིས་བྱང་ཆུབ་གསུམ་མངོན་དུ་བྱས་པ་བཞིན་ནོ། དེ་བཞིན་དུ་མིའི་དངོས་པོ་ལ་གནས་པ་ཉིད་ལ་འདི་འདྲའི་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་རྣོ་ཞིང་གསལ་བའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། "མིར་གྱུར་པ་ཉིད་ལའོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། ཕལ་པའི་མི་རྣམས་ཀྱི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ཐོབ་པ་ཡང་གཞལ་ཡས་ཁང་གི་གཏམ་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དོན་ནི་རིགས་མཐུན་པ་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པ་ལྕི་བ་ཡིན་གྱི། རིགས་མི་མཐུན་པ་ལ་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "མིར་གྱུར་པའི་མ་འམ་ཕའོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། རྟགས་འགྱུར་བའི་ཚེ་ཡང་ལས་གཅིག་གིས་བསྐྱེད་པའི་ཡིད་ཀྱི་རྒྱུན་དེ་ཉིད་དང་སྲོག་གི་དབང་པོའི་རྒྱུན་དེ་ཉིད་ཡིན་གྱི། གཞན་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "རྟགས་འགྱུར་ཡང་" ཞེས་གསུངས་སོ། དགྲ་བཅོམ་པ་ཉིད་ཐོབ་པའི་ཚེ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། "དེའི་རྣམ་སྨིན་" ཞེས་སོགས་ནི་ལས་ཀྱི་མཚམས་མེད་པའི་དངོས་པོ་སྒྲུབ་པའོ། འདིར་མཐའ་བཞི་ཡང་སྲིད་དོ། དེ་ལ་མཐའ་དང་པོ་བསྟན་ནས། གཞན་དག་ལ་ནོར་བའི་དངོས་པོ་སྟོན་པའི་ཕྱིར། "གང་ཡང་..." ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། གལ་ཏེ་དེ་ལ་ནོར་བ་ཡོད་ཀྱང་། ལས་ནི་ཤིན་ཏུ་ལྕི་ཞིང་མཚམས་མེད་པ་དང་འདྲ་བས་འཇིགས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "ལྕི་བ་...པེ་... གནས་སོ།" ཞེས་གསུངས་སོ། "དྲི་བ་འདི་ནི་" ཞེས་པ་ནི་ཤེས་པར་འདོད་པ་ལས་བྱུང་བའི་གཏམ་མོ། Abhisandhināti adhippāyena. Ānantariyaṃ phusatīti maraṇādhippāyeneva ānantariyavatthuno vikopitattā vuttaṃ. Ānantariyaṃ na phusatīti ānantariyavatthuabhāvato ānantariyaṃ na hoti. Sabbattha hi purimaṃ abhisandhicittaṃ appamāṇaṃ, vadhakacittaṃ pana tadārammaṇaṃ jīvitindriyañca ānantariyabhāve pamāṇanti daṭṭhabbaṃ. Saṅgāmacatukkaṃ sampattavasena yojetabbaṃ. Yo hi parasenāya aññañca yodhaṃ pitarañca kammaṃ karonte disvā yodhassa usuṃ khipati ‘‘etaṃ vijjhitvā mama pitaraṃ vijjhissatī’’ti, yathādhippāyaṃ gate pitughātako hoti. ‘‘Yodhe viddhe mama pitā palāyissatī’’ti khipati, usuṃ ayathādhippāyaṃ gantvā pitaraṃ māreti, vohāravasena pitughātakoti vuccati, ānantariyaṃ pana natthīti. Coracatukkaṃ pana yo ‘‘coraṃ māressāmī’’ti [Pg.214] coravesena gacchantaṃ pitaraṃ māreti, ānantariyaṃ phusatītiādinā yojetabbaṃ. Tenevāti teneva payogena. Arahantaghātako hotiyevāti arahato māritattā vuttaṃ, puthujjanasseva taṃ dinnaṃ hotīti etthāyamadhippāyo – yathā vadhakacetanā paccuppannārammaṇāpi pabandhavicchedanavasena jīvitindriyaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattati, na evaṃ cāgacetanā. Sā hi cajitabbavatthuṃ ārammaṇaṃ katvā cajanamattameva hoti, aññasantakabhāvakaraṇañca tassa cajanaṃ, tasmā yassa taṃ santakaṃ kataṃ, tasseva dinnaṃ hotīti. "བསམ་པས་" ཞེས་པ་ནི་ཀུན་སློང་གིས་སོ། "མཚམས་མེད་པ་ལ་རེག་གོ་" ཞེས་པ་ནི་གསོད་པའི་བསམ་པ་ཉིད་ཀྱིས་མཚམས་མེད་པའི་གཞི་ལ་གནོད་པ་བྱས་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། "མཚམས་མེད་པ་ལ་མི་རེག་གོ་" ཞེས་པ་ནི་མཚམས་མེད་པའི་གཞི་མེད་པའི་ཕྱིར་མཚམས་མེད་པར་མི་འགྱུར་བའོ། ཐམས་ཅད་དུ་སྔོན་གྱི་བསམ་པའི་སེམས་ནི་ཚད་མ་མ་ཡིན་ལ། གསོད་པའི་སེམས་དང་དེའི་དམིགས་པ་དང་སྲོག་གི་དབང་པོ་ནི་མཚམས་མེད་པའི་དངོས་པོ་ལ་ཚད་མ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། གཡུལ་འགྱེད་ཀྱི་མཐའ་བཞི་ནི་འབྱོར་བའི་དབང་གིས་སྦྱར་བར་བྱའོ། གང་ཞིག་ཕ་རོལ་གྱི་དམག་གི་ནང་དུ་གཞན་གྱི་དམག་མི་དང་རང་གི་ཕ་གཉིས་ལས་བྱེད་པ་མཐོང་ནས། 'འདི་ལ་ཕོག་ནས་ངའི་ཕ་ལ་ཕོག་པར་འགྱུར་རོ་' སྙམ་དུ་དམག་མི་ལ་མདའ་འཕེན་ལ། བསམ་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་སོང་ན་ཕ་གསོད་པ་པོར་འགྱུར་རོ། "དམག་མི་ལ་ཕོག་ན་ངའི་ཕ་འབྲོས་པར་འགྱུར་རོ་" སྙམ་དུ་འཕེན་ལ། མདའ་ནི་བསམ་པ་དང་མི་མཐུན་པར་སོང་ནས་ཕ་བསད་ན། ཐ་སྙད་ཀྱི་དབང་གིས་ཕ་གསོད་པ་པོ་ཞེས་བརྗོད་ཀྱང་། མཚམས་མེད་པ་ནི་མེད་དོ། ཇག་པའི་མཐའ་བཞི་ནི་གང་ཞིག་ "ཇག་པ་གསོད་དོ་" སྙམ་དུ་ཇག་པའི་ཆ་བྱད་ཀྱིས་འགྲོ་བའི་ཕ་གསོད་པ་ནི། "མཚམས་མེད་པ་ལ་རེག་གོ་" ཞེས་སོགས་སྦྱར་བར་བྱའོ། "དེ་ཉིད་ཀྱིས་" ཞེས་པ་ནི་སྦྱོར་བ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། "དགྲ་བཅོམ་པ་གསོད་པ་པོ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་" ཞེས་པ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་བསད་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། "སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་ཉིད་ལ་དེ་བྱིན་པར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་པ་འདིར་འདི་ནི་དགོངས་པ་སྟེ། དཔེར་ན་གསོད་པའི་སེམས་པ་ནི་ད་ལྟར་བྱུང་བའི་དམིགས་པ་ཅན་ཡིན་ཡང་། རྒྱུན་གཅོད་པའི་དབང་གིས་སྲོག་གི་དབང་པོ་ལ་དམིགས་ནས་འཇུག་གི། གཏོང་བའི་སེམས་པ་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ། དེ་ནི་གཏང་བར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ལ་དམིགས་ནས་གཏོང་བ་ཙམ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ལ། གཞན་གྱི་དབང་དུ་བྱེད་པ་ནི་དེའི་གཏོང་བ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་གང་གི་དབང་དུ་བྱས་པ་དེ་ཉིད་ལ་བྱིན་པར་འགྱུར་རོ། Lohitaṃ samosaratīti abhighātena pakuppamānaṃ sañcitaṃ hoti. Mahantataranti garutaraṃ. Sarīrappaṭijaggane viyāti satthurūpakāyappaṭijaggane viya. "ཁྲག་འདུ་བར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་པ་ནི་བརྡེགས་པས་འཁྲུགས་ཤིང་བསགས་པར་འགྱུར་བའོ། "ཆེས་ཆེ་བ་" ཞེས་པ་ནི་ཆེས་ལྕི་བའོ། "ལུས་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པ་བཞིན་" ཞེས་པ་ནི་སྟོན་པའི་གཟུགས་སྐུ་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱེད་པ་བཞིན་ནོ། Asannipatiteti idaṃ sāmaggiyadīpanaṃ. Bhedo ca hotīti saṅghassa bhedo ca hoti. Vaṭṭatīti saññāyāti ‘‘īdisaṃ karaṇaṃ saṅghabhedāya na hotī’’ti saññāya. Tathā navato ūnaparisāyāti navato ūnaparisāya karontassa tathāti yojetabbaṃ. Tathāti ca iminā ‘‘na ānantariyakamma’’nti imaṃ ākaḍḍhati, na pana ‘‘bhedova hotī’’ti idaṃ. Heṭṭhimantena hi navannameva vasena saṅghabhedo. Dhammavādino anavajjāti yathādhammaṃ anavaṭṭhānato. Saṅghabhedassa pubbabhāgo saṅgharāji. "མ་འདུས་པ་ལ་" ཞེས་པ་འདི་ནི་མཐུན་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའོ། "དབྱེན་ཡང་འགྱུར་རོ་" ཞེས་པ་ནི་དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་ཡང་འགྱུར་བའོ། "རུང་ངོ་སྙམ་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་" ཞེས་པ་ནི་ "འདི་འདྲ་བ་བྱེད་པ་ནི་དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་དུ་མི་འགྱུར་རོ་" སྙམ་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་སོ། "དེ་བཞིན་དུ་དགུ་ལས་ཉུང་བའི་འཁོར་གྱིས་" ཞེས་པ་ནི་དགུ་ལས་ཉུང་བའི་འཁོར་གྱིས་བྱེད་པ་ལ་དེ་བཞིན་ནོ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། "དེ་བཞིན་དུ་" ཞེས་པའི་སྒྲ་འདིས་ "མཚམས་མེད་པའི་ལས་མ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་པ་འདི་འདྲེན་གྱི། "དབྱེན་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་" ཞེས་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། མཐའ་མའི་ཚད་ནི་དགུ་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། "ཆོས་སྨྲ་བ་རྣམས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་དོ་" ཞེས་པ་ནི་ཆོས་དང་མཐུན་པར་མི་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ། དགེ་འདུན་གྱི་དབྱེན་གྱི་སྔོན་གྱི་ཆ་ཤས་ནི་དགེ་འདུན་གྱི་སེར་ཀའོ། Kāyadvārameva pūrenti kāyakammabhāveneva lakkhitabbato. Saṇṭhahantehi kappe…pe… muccatīti idaṃ kappaṭṭhakathāya (kathā. 654 ādayo) na sameti. Tattha hi aṭṭhakathāya (kathā. aṭṭha. 654-657) vuttaṃ – ‘‘āpāyikoti idaṃ suttaṃ yaṃ so ekaṃ kappaṃ asītibhāge katvā tato ekabhāgamattaṃ kālaṃ tiṭṭheyya, taṃ āyukappaṃ sandhāya vutta’’nti. Kappavināseyevāti ca āyukappavināse evāti atthe sati natthi virodho. Ettha ca saṇṭhahanteti idampi ‘‘sveva vinassissatī’’ti viya abhūtaparikappavasena vuttaṃ. Ekadivasameva niraye paccati, tato paraṃ kappābhāve āyukappassapi abhāvatoti avirodhato atthayojanā daṭṭhabbā. Sesānīti saṅghabhedato aññāni ānantariyakammāni. ལུས་ཀྱི་སྒོ་ཉིད་རྫོགས་པར་བྱེད་དེ། ལུས་ཀྱི་ལས་ཀྱི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་མཚོན་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “བསྐལ་པ་ཆགས་བཞིན་པ་ལ། །པེ་། ཐར་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་འདི་ནི་བསྐལ་པའི་གཏམ་གྱི་འགྲེལ་པ་ (ཀཐཱ་ ༦༥༤ སོགས་) དང་མི་མཐུན་ནོ།། འདི་ལྟར་དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་ཏེ། “ངན་སོང་དུ་སྐྱེ་བ་ཞེས་པའི་མདོ་འདི་ནི། གང་ཞིག་བསྐལ་པ་གཅིག་ཆ་བརྒྱད་ཅུར་བགོས་ནས། དེ་ལས་ཆ་གཅིག་ཙམ་གྱི་དུས་སུ་གནས་པར་འགྱུར་བའི་ཚེ་ཚད་ཀྱི་བསྐལ་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ་”ཞེས་སོ།། “བསྐལ་པ་འཇིག་པ་ཉིད་དུ་”ཞེས་པ་ནི། ཚེ་ཚད་ཀྱི་བསྐལ་པ་འཇིག་པ་ཉིད་ལ་བྱ་བའི་དོན་ཡོད་པས་འགལ་བ་མེད་དོ།། འདིར་ཡང་ “ཆགས་བཞིན་པ་” ཞེས་པ་འདི་ཡང་ “སང་ཉིད་འཇིག་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་པ་ལྟར་མ་བྱུང་བའི་ཀུན་བརྟགས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། ཉིན་གཅིག་ཁོ་ནར་སེམས་ཅན་དམྱལ་བར་འཚེད་ལ། དེའི་འོག་ཏུ་བསྐལ་པ་མེད་པས་ཚེ་ཚད་ཀྱི་བསྐལ་པ་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར། འགལ་བ་མེད་པར་དོན་སྦྱོར་བ་ཤེས་པར་བྱའོ།། “ལྷག་མ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་དགེ་འདུན་དབྱེན་བྱེད་པ་ལས་གཞན་པའི་མཚམས་མེད་པའི་ལས་རྣམས་སོ།། Yadi tāni ahosikammasaṅkhaṃ gacchanti, evaṃ sati kathaṃ nesaṃ ānantariyatā cutianantaraṃ vipākadānābhāvato. Atha sati phaladāne cutianantaro [Pg.215] eva etesaṃ phalakālo, na aññoti phalakālaniyamena niyatatā icchitā, na phaladānaniyamena. Evampi niyataphalakālānaṃ aññesampi upapajjavedanīyānaṃ diṭṭhadhammavedanīyānañca niyatatā āpajjeyya, tasmā vipākadhammadhammānaṃ paccayantaravikalatādīhi avipaccamānānampi attano sabhāvena vipākadhammatā viya balavatā ānantariyena vipāke dinne avipaccamānānampi ānantariyānaṃ phaladāne niyatasabhāvā ānantariyasabhāvā ca pavattīti attano sabhāvena phaladānaniyameneva niyatā ānantariyatā ca veditabbā. Avassañca ānantariyasabhāvā tato eva niyatasabhāvā ca tesaṃ pavattīti sampaṭicchitabbametaṃ, aññassa balavato ānantariyassa abhāve sati cutianantaraṃ ekantena phaladānato. གལ་ཏེ་དེ་དག་ནི་བྱས་པ་ཙམ་གྱི་ལས་ཀྱི་གྲངས་སུ་འགྲོ་ན། དེ་ལྟ་ན་འཆི་འཕོ་བའི་མཚམས་ཐོག་ཏུ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་མི་སྦྱིན་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་གི་མཚམས་མེད་པའི་ཉིད་ཇི་ལྟར་འགྱུར། ཅི་སྟེ་འབྲས་བུ་སྦྱིན་པ་ཡོད་ན། འཆི་འཕོ་བའི་མཚམས་ཐོག་ཉིད་དེ་དག་གི་འབྲས་བུའི་དུས་ཡིན་གྱི། གཞན་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་འབྲས་བུའི་དུས་ངེས་པས་ངེས་པ་ཉིད་དུ་འདོད་པར་བྱ་ཡི། འབྲས་བུ་སྦྱིན་པའི་ངེས་པས་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལྟ་ནའང་འབྲས་བུའི་དུས་ངེས་པ་ཅན་གྱི་སྐྱེ་བ་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་གཞན་དག་དང་། མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་རྣམས་ལའང་ངེས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས། དེ་ལྟ་བས་ན། རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་ཅན་གྱི་ཆོས་རྣམས་རྐྱེན་གཞན་མ་ཚང་བ་སོགས་ཀྱིས་རྣམ་པར་མི་སྨིན་པ་རྣམས་ལའང་རང་གི་རང་བཞིན་གྱིས་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་ཉིད་ཡོད་པ་བཞིན། མཚམས་མེད་པའི་ལས་སྟོབས་དང་ལྡན་པས་རྣམ་པར་སྨིན་པ་བྱིན་པའི་ཚེ། རྣམ་པར་མི་སྨིན་པའི་མཚམས་མེད་པའི་ལས་རྣམས་ལའང་འབྲས་བུ་སྦྱིན་པ་ལ་ངེས་པའི་རང་བཞིན་དང་མཚམས་མེད་པའི་རང་བཞིན་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། རང་གི་རང་བཞིན་གྱིས་འབྲས་བུ་སྦྱིན་པའི་ངེས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ངེས་པའི་མཚམས་མེད་པའི་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། གདོན་མི་ཟ་བར་མཚམས་མེད་པའི་རང་བཞིན་དང་། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དེ་དག་གི་འཇུག་པ་ནི་ངེས་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པར་ཁས་བླང་བར་བྱ་སཏེ། སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་མཚམས་མེད་པའི་ལས་གཞན་མེད་པའི་ཚེ། འཆི་འཕོ་བའི་མཚམས་ཐོག་ཏུ་གདོན་མི་ཟ་བར་འབྲས་བུ་སྦྱིན་པའི་ཕྱིར། Nanu evaṃ aññesampi upapajjavedanīyānaṃ aññasmiṃ vipākadāyake asati cutianantarameva ekantena phaladānato niyatasabhāvā ānantariyasabhāvā ca pavatti āpajjatīti? Nāpajjati asamānajātikena cetopaṇidhivasena upaghātakena ca nivattetabbavipākattā anantare ekantaphaladāyakattābhāvā, na pana ānantariyānaṃ paṭhamajjhānādīnaṃ dutiyajjhānādīni viya asamānajātikaṃ phalanivattakaṃ atthi sabbānantariyānaṃ avīciphalattā, na ca heṭṭhūpapattiṃ icchato sīlavato cetopaṇidhi viya uparūpapattijanakakammaphalaṃ ānantariyaphalaṃ nivattetuṃ samattho cetopaṇidhi atthi anicchantasseva avīcipātanato, na ca ānantariyopaghātakaṃ kiñci kammaṃ atthi, tasmā tesaṃyeva anantare ekantavipākajanakasabhāvā pavattīti. Anekāni ca ānantariyāni katāni ekantena vipāke niyatasabhāvattā uparatāvipaccanasabhāvāsaṅkattā nicchitāni sabhāvato niyatāneva. Tesu pana samānasabhāvesu ekena vipāke dinne itarāni attanā kattabbakiccassa teneva katattā na dutiyaṃ tatiyampi ca paṭisandhiṃ karonti, na samatthatāvighātattāti natthi tesaṃ ānantariyakatānivatti, garugarutarabhāvo pana tesaṃ labbhatevāti saṅghabhedassa siyā garutarabhāvoti ‘‘yena…pe… vipaccatī’’ti āha. Ekassa pana aññāni upatthambhakāni hontīti daṭṭhabbāni. Paṭisandhivasena vipaccatīti vacanena itaresaṃ pavattivipākadāyitā anuññātā viya dissati. No vā tathā sīlavatīti yathā pitā sīlavā, tathā sīlavatī [Pg.216] no vā hotīti yojanā. Sace mātā sīlavatī, mātughāto paṭisandhivasena vipaccatīti yojanā. ཅི་སྟེ་དེ་ལྟ་ན། སྐྱེ་བ་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བའི་ལས་གཞན་དག་ལའང་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་པ་པོ་གཞན་མེད་པའི་ཚེ། འཆི་འཕོ་བའི་མཚམས་ཐོག་ཉིད་དུ་གདོན་མི་ཟ་བར་འབྲས་བུ་སྦྱིན་པའི་ཕྱིར། ངེས་པའི་རང་བཞིན་དང་མཚམས་མེད་པའི་རང་བཞིན་དུ་འཇུག་པར་འགྱུར་རམ་ཞེ་ན། མི་འགྱུར་ཏེ། རིགས་མི་མཐུན་པའི་སེམས་ཀྱི་སྨོན་ལམ་གྱི་དབང་གིས་དང་། གནོད་བྱེད་ཀྱིས་བཟློག་པར་བྱ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། མཚམས་ཐོག་ཏུ་གདོན་མི་ཟ་བར་འབྲས་བུ་སྦྱིན་པ་པོ་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། འོན་ཀྱང་མཚམས་མེད་པའི་ལས་རྣམས་ལ་ནི། བསམ་གཏན་དང་པོ་སོགས་ལ་བསམ་གཏན་གཉིས་པ་སོགས་ལྟར། རིགས་མི་མཐུན་པའི་འབྲས་བུ་བཟློག་པར་བྱེད་པ་མེད་དེ། མཚམས་མེད་པའི་ལས་ཐམས་ཅད་ནི་མནར་མེད་པའི་འབྲས་བུ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འོག་ཏུ་སྐྱེ་བར་འདོད་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཀྱི་སྨོན་ལམ་གྱིས་སྟེང་དུ་སྐྱེ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ལས་ཀྱི་འབྲས་བུ་བཟློག་པ་བཞིན། མཚམས་མེད་པའི་འབྲས་བུ་བཟློག་པར་ནུས་པའི་སེམས་ཀྱི་སྨོན་ལམ་མེད་དེ། མི་འདོད་བཞིན་དུ་ཡང་མནར་མེད་དུ་ལྷུང་བའི་ཕྱིར། མཚམས་མེད་པའི་ལས་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པའི་ལས་གང་ཡང་མེད་པས། དེ་དག་ཉིད་ལ་མཚམས་ཐོག་ཏུ་གདོན་མི་ཟ་བར་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྐྱེད་པའི་རང་བཞིན་གྱི་འཇུག་པ་ཡོད་དོ།། མཚམས་མེད་པའི་ལས་དུ་མ་བྱས་པ་རྣམས་ཀྱང་། གདོན་མི་ཟ་བར་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལ་ངེས་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རྣམ་པར་མི་སྨིན་པར་འགྱུར་བའི་རང་བཞིན་གྱི་དོགས་པ་དང་བྲལ་བས་ངེས་པ་ཉིད་དེ། རང་བཞིན་གྱིས་ངེས་པ་ཁོ་ནའོ།། དེ་དག་རང་བཞིན་མཚུངས་པ་རྣམས་ལས། གཅིག་གིས་རྣམ་པར་སྨིན་པ་བྱིན་པའི་ཚེ། གཞན་རྣམས་ནི་རང་གིས་བྱ་བའི་བྱ་བ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་བྱས་ཟིན་པའི་ཕྱིར། གཉིས་པ་དང་གསུམ་པའི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་མི་བྱེད་དེ། ནུས་པ་བཅོམ་པའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་པས། དེ་དག་གི་མཚམས་མེད་པའི་བྱས་པ་བཟློག་པ་མེད་དོ།། འོན་ཀྱང་དེ་དག་གི་ལྕི་བ་དང་ཆེས་ལྕི་བའི་དངོས་པོ་ནི་ཐོབ་པ་ཉིད་དེ། དགེ་འདུན་དབྱེན་བྱེད་པ་ནི་ཆེས་ལྕི་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “གང་གིས་…པེ་… རྣམ་པར་སྨིན་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། གཅིག་ལ་ནི་གཞན་རྣམས་གྲོགས་བྱེད་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་སྨིན་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་ཚིག་གིས། གཞན་རྣམས་ལ་འཇུག་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་པ་ཉིད་གནང་བ་བཞིན་དུ་སྣང་ངོ།། “ཡང་ན་དེ་ལྟར་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་ཕ་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནམ་ཡང་ན་མ་ཡིན་ཞེས་སྦྱོར་རོ།། “གལ་ཏེ་མ་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ན། མ་གསོད་པ་ནི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་སྨིན་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་སྦྱོར་རོ།། Pakatattoti anukkhitto. Samānasaṃvāsakoti apārājiko. Samānasīmāyanti ekasīmāyaṃ. “རང་བཞིན་དུ་གནས་པ་”ཞེས་པ་ནི་མ་བསྐྲད་པའོ།། “གནས་མཚུངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཕམ་པ་མ་བྱུང་བའོ།། “མཚམས་མཚུངས་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་མཚམས་གཅིག་གི་ནང་དུའོ།། 276. Satthu kiccaṃ kātuṃ asamatthoti yaṃ satthārā kātabbakiccaṃ anusāsanādi, naṃ kātuṃ asamatthoti bhagavantaṃ paccakkhāya. Aññaṃ titthakaranti aññaṃ satthāraṃ. Vuttañhetaṃ – ༢༧༦. “སྟོན་པའི་བྱ་བ་བྱེད་མི་ནུས་པ་”ཞེས་པ་ནི། སྟོན་པས་བྱ་བར་འོས་པའི་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་སོགས་ཀྱི་བྱ་བ་དེ་བྱེད་མི་ནུས་པར་བཅོམ་ལྡན་འདས་སྤངས་ནས། “མུ་སྟེགས་བྱེད་གཞན་”ཞེས་པ་ནི་སྟོན་པ་གཞན་ལའོ།། འདི་ལྟར་ཡང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Titthaṃ jānitabbaṃ, titthakaro jānitabbo, titthiyā jānitabbā, titthiyasāvakā jānitabbā. Tattha titthaṃ nāma dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo. Ettha hi satthā taranti uplavanti ummujjanimujjaṃ karonti, tasmā titthanti vuccanti. Tādisānaṃ diṭṭhīnaṃ uppādetā titthakaro nāma pūraṇakassapādiko. Tassa laddhiṃ gahetvā pabbajitā titthiyā nāma. Te hi titthe jātāti titthiyā. Yathāvuttaṃ vā diṭṭhigatasaṅkhātaṃ titthaṃ etesaṃ atthīti titthikā, titthikā eva titthiyā. Tesaṃ paccayadāyakā titthiyasāvakāti veditabbā’’ti (ma. ni. aṭṭha. 1.140). “མུ་སྟེགས་ཤེས་པར་བྱའོ། མུ་སྟེགས་བྱེད་ཤེས་པར་བྱའོ། མུ་སྟེགས་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། མུ་སྟེགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཤེས་པར་བྱའོ། དེ་ལ་མུ་སྟེགས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལྟ་བ་དྲུག་ཅུ་རྩ་གཉིས་སོ།། འདིར་སྟོན་པ་རྣམས་རྒལ་ཞིང་ལྡིང་བ་དང་བྱིང་འཕྱོ་བྱེད་པའི་ཕྱིར། དེས་ན་མུ་སྟེགས་ཞེས་བྱའོ།། དེ་ལྟ་བུའི་ལྟ་བ་རྣམས་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ནི་མུ་སྟེགས་བྱེད་དེ། ཀུན་རྫོགས་འོད་སྲུང་སོགས་སོ།། དེའི་གྲུབ་མཐའ་བཟུང་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རྣམས་ནི་མུ་སྟེགས་པ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་དག་ནི་མུ་སྟེགས་སུ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་མུ་སྟེགས་པ་ཞེས་བྱའོ།། ཡང་ན་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ལྟ་བར་གྱུར་པའི་མུ་སྟེགས་དེ་དག་ལ་ཡོད་པས་མུ་སྟེགས་ཅན་ཏེ། མུ་སྟེགས་ཅན་ཉིད་མུ་སྟེགས་པའོ།། དེ་དག་ལ་ཡོ་བྱད་སྦྱིན་པ་པོ་རྣམས་ནི་མུ་སྟེགས་པའི་ཉན་ཐོས་སུ་ཤེས་པར་བྱའོ་”ཞེས་སོ།། 277. Abhijātiādīsu pakampanadevatūpasaṅkamanādinā jātacakkavāḷena samānayogakkhamaṃ dasasahassaparimāṇaṃ cakkavāḷaṃ jātikhettaṃ. Saraseneva āṇāpavattanaṭṭhānaṃ āṇākhettaṃ. Visayabhūtaṃ ṭhānaṃ visayakhettaṃ. Dasasahassī lokadhātūti imāya lokadhātuyā saddhiṃ imaṃ lokadhātuṃ parivāretvā ṭhitā dasasahassī lokadhātu. Tattakānaṃyeva jātikhettabhāvo dhammatāvasena veditabbo. ‘‘Pariggahavasenā’’ti keci, ‘‘sabbesaṃyeva buddhānaṃ tattakaṃyeva jātikhettaṃ tannivāsīnaṃyeva devatānaṃ dhammābhisamayo’’ti ca vadanti. Mātukucchi okkamanakālādīnaṃ channaṃ eva gahaṇaṃ nidassanamattaṃ mahābhinīhārādikālepi tassa pakampanassa labbhanato. Āṇākhettaṃ nāma yaṃ ekajjhaṃ saṃvaṭṭati vivaṭṭati ca, āṇā pavattati āṇāya tannivāsidevatānaṃ sirasā sampaṭicchanena, tañca kho kevalaṃ buddhānaṃ ānubhāveneva, na adhippāyavasena. Adhippāyavasena [Pg.217] pana ‘‘yāvatā vā pana ākaṅkheyyā’’ti (a. ni. 3.81) vacanato tato parampi āṇā vatteyyeva. ༢༧༧. མངོན་པར་སྐྱེ་བ་སོགས་ཀྱི་ཚེ་གཡོ་བ་དང་ལྷ་རྣམས་ཉེ་བར་འཁོར་བ་སོགས་ཀྱིས་སྐྱེས་པའི་འཁོར་ཡུག་དང་མཚུངས་པར་སྦྱོར་བ་བཟོད་པའི་འཁོར་ཡུག་སྟོང་ཕྲག་བཅུའི་ཚད་ནི་སྐྱེ་བའི་ཞིང་ངོ།། སྒྲ་དང་བཅས་པ་ཉིད་དུ་བཀའ་འཇུག་པའི་གནས་ནི་བཀའི་ཞིང་ངོ།། སྤྱོད་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་གནས་ནི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ཞིང་ངོ།། སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་ལ་བསྐོར་ནས་གནས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་སྟོང་ཕྲག་བཅུའོ།། དེ་ཙམ་ཁོ་ན་ལ་སྐྱེ་བའི་ཞིང་གི་དངོས་པོ་ཡོད་པ་ནི་ཆོས་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་ཤེས་པར་བྱའོ།། “ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་དབང་གིས་སོ་”ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲ་ལ། “སངས་རྒྱས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྐྱེ་བའི་ཞིང་ནི་དེ་ཙམ་ཁོ་ན་ཡིན་ཞིང་། དེར་གནས་པའི་ལྷ་རྣམས་ཁོ་ན་ལ་ཆོས་མངོན་པར་རྟོགས་པ་འབྱུང་ངོ་”ཞེས་ཀྱང་སྨྲའོ།། མའི་མངལ་དུ་འཇུག་པའི་དུས་སོགས་དྲུག་པོ་ཁོ་ན་བཟུང་བ་ནི་མཚོན་པ་ཙམ་སྟེ། སྨོན་ལམ་ཆེན་པོ་འདེབས་པ་སོགས་ཀྱི་དུས་སུ་ཡང་ས་གཡོ་བ་དེ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ།། བཀའི་ཞིང་ཞེས་བྱ་བ་ནི། གང་ཞིག་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འཇིག་ཅིང་ཆགས་པ་དང་། དེར་གནས་པའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་བཀའ་སྤྱི་བོས་དང་དུ་ལེན་པས་བཀའ་འཇུག་པ་སྟེ། དེ་ཡང་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་མཐུ་ཁོ་ནས་ཡིན་གྱི། བསམ་པའི་དབང་གིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། བསམ་པའི་དབང་གིས་ནི། “ཇི་ཙམ་དུ་འདོད་པ་དེ་ཙམ་དུ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། དེ་ལས་ལྷག་པར་ཡང་བཀའ་འཇུག་པ་ཉིད་དོ།། Na uppajjantīti pana atthīti ‘‘na me ācariyo atthi, sadiso me na vijjatī’’tiādiṃ (ma. ni. 1.285; mahāva. 11; kathā. 405) imissā lokadhātuyā ṭhatvā vadantena bhagavatā ‘‘kiṃ panāvuso, sāriputta, atthetarahi aññe samaṇā vā brāhmaṇā vā bhagavatā samasamā sambodhiyanti, evaṃ puṭṭho ahaṃ, bhante, ‘no’ti vadeyya’’nti (dī. ni. 3.161) vatvā tassa kāraṇaṃ dassetuṃ – ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso, yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyu’’nti imaṃ suttaṃ (a. ni. 1.277; vibha. 809; ma. ni. 3.129; mi. pa. 5.1.1) āharantena dhammasenāpatinā ca buddhakhettabhūtaṃ imaṃ lokadhātuṃ ṭhapetvā aññattha anuppatti vuttā hotīti adhippāyo. “མི་སྐྱེའོ་”ཞེས་པ་ནི་ཡོད་དེ། “ང་ལ་སློབ་དཔོན་མེད། ང་དང་འདྲ་བ་མ་དམིགས་སོ་”ཞེས་པ་སོགས་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདིར་བཞུགས་ནས་གསུངས་པའི་བཅོམ་ལན་འདས་ཀྱིས། “ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཤཱ་རིའི་བུ་བྱུང་ངམ། ད་ལྟ་བཅོམ་ལྡན་འདས་དང་མཚུངས་པའི་དགེ་སྦྱོང་ངམ་བྲམ་ཟེ་གཞན་དག་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ལ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པ་ཡོད་དམ། བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ལྟར་དྲིས་པ་ན། བདག་གིས་ ‘མེད་དོ་’ ཞེས་སྨྲའོ་”ཞེས་གསུངས་ནས། དེའི་རྒྱུ་མཚན་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གནས་མ་ཡིན་ཞིང་གོ་སྐབས་མེད་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ཏུ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་གཉིས་སྔ་ཕྱི་མེད་པར་སྐྱེ་བ་གང་ཡིན་པ་དེའོ་”ཞེས་པའི་མདོ་འདི་དྲངས་པའི་ཆོས་ཀྱི་དམག་དཔོན་གྱིས་ཀྱང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་དུ་གྱུར་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདི་བཞག་ནས། གཞན་དུ་མི་སྐྱེ་བར་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ།། Ekatoti saha, ekasmiṃ kāleti attho, so pana kālo kathaṃ paricchinnoti carimabhave paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya yāva dhātuparinibbānāti dassento, ‘‘tatthā’’tiādimāha. Anacchariyattāti dvīsupi uppajjamānesu acchariyattābhāvatoti attho. Dvīsupi uppajjamānesu anacchariyatā, kimaṅgaṃ pana bahūsūti dassento, ‘‘yadi cā’’tiādimāha. Buddhā nāma majjhe bhinnasuvaṇṇaṃ viya ekasadisāti tesaṃ desanāpi ekarasā ekadhāti āha – ‘‘desanāya ca visesābhāvato’’ti. Etenapi anacchariyattameva sādheti. Vivādabhāvatoti etena vivādābhāvatthaṃ dve buddhā ekato na uppajjantīti dasseti. Etaṃ kāraṇanti etaṃ anacchariyatādikāraṇaṃ. Tatthāti milindapañhe. “ལྷན་ཅིག་”ཅེས་པ་ནི་མཉམ་དུའམ། “དུས་གཅིག་ཏུ་”ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། དུས་དེ་ཡང་ཇི་ལྟར་ཡོངས་སུ་བཅད་ཅེ་ན། སྲིད་པ་ཐ་མ་ལ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་བཟུང་བ་ནས་བཟུང་སྟེ། ཁམས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་བར་དུ་ཡིན་པར་སྟོན་ཅིང་། “དེ་ལའོ་”ཞེས་པ་སོགས་གསུངས་སོ།། “ངོ་མཚར་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། གཉིས་ཀ་སྐྱེ་བའི་ཚེ་ངོ་མཚར་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། གཉིས་ཀ་སྐྱེ་བའི་ཚེ་ཡང་ངོ་མཚར་བ་མེད་ན། མང་པོ་སྐྱེ་བའི་ཚེ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་སྟོན་ཅིང་། “གལ་ཏེ་ཡང་”ཞེས་པ་སོགས་གསུངས་སོ།། སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་དབུས་སུ་བཅག་པའི་གསེར་བཞིན་དུ་གཅིག་མཚུངས་ཡིན་པས། དེ་དག་གི་ཆོས་བསྟན་པ་ཡང་རོ་གཅིག་ཅིང་གཅིག་པུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ཆོས་བསྟན་པ་ལ་ཡང་བྱེ་བྲག་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། འདིས་ཀྱང་ངོ་མཚར་མ་ཡིན་པ་ཉིད་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ།། “རྩོད་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་འདིས་ནི། རྩོད་པ་མི་འབྱུང་བའི་ཆེད་དུ་སངས་རྒྱས་གཉིས་ལྷན་ཅིག་ཏུ་མི་སྐྱེའོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ།། “རྒྱུ་མཚན་འདི་”ཞེས་པ་ནི་ངོ་མཚར་མ་ཡིན་པ་སོགས་ཀྱི་རྒྱུ་མཚན་འདིའོ།། “དེ་ལའོ་”ཞེས་པ་ནི་མི་ལིནྡའི་དྲི་བ་ལའོ།། Ekaṃ eva buddhaṃ dhāretīti ekabuddhadhāraṇī. Etena evaṃsabhāvā ete buddhaguṇā, yena dutiyabuddhaguṇe dhāretuṃ asamatthā ayaṃ lokadhātūti dasseti. Paccayavisesanipphannānañhi guṇadhammānaṃ bhāriyo viseso mahāpathaviyāpi dussahoti sakkā viññātuṃ. Tathā hi abhisambodhisamaye upagatassa lokanāthassa guṇabhāraṃ bodhirukkhassa tīsupi disāsu mahāpathavī sandhāretuṃ nāsakkhi. Tasmā ‘‘na dhāreyyā’’ti vatvā tameva adhāraṇaṃ pariyāyantarehi pakāsento ‘‘caleyyā’’tiādimāha. Tattha caleyyāti paripphandeyya. Kampeyyāti pavedheyya[Pg.218]. Nameyyāti ekapassena nameyya. Onameyyāti osīdeyya. Vinameyyāti vividhaṃ ito cito ca nameyya. Vikireyyāti vātena thusamuṭṭhi viya vippakireyya. Vidhameyyāti vinasseyya. Viddhaṃseyyāti sabbaso viddhastā bhaveyya. Tathābhūtā ca na katthaci tiṭṭheyyāti āha – ‘‘na ṭhānamupagaccheyyā’’ti. “སངས་རྒྱས་གཅིག་ཁོ་ན་འཛིན་པའི་ཕྱིར་སངས་རྒྱས་གཅིག་འཛིན་པའོ།།” འདིས་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་འདི་དག་རང་བཞིན་དེ་ལྟ་བུ་ཡིན་པས། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདིས་སངས་རྒྱས་གཉིས་པའི་ཡོན་ཏན་འཛིན་མི་ནུས་སོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ།། རྐྱེན་གྱི་ཁྱད་པར་ལས་གྲུབ་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ལྗིད་པའི་ཁྱད་པར་ནི་ས་ཆེན་པོས་ཀྱང་བཟོད་པར་དཀའ་བ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་ནུས་སོ།། འདི་ལྟར་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པའི་ཚེ་ཉེ་བར་སོང་བའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མགོན་པོའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ལྗིད་ནི། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཤིང་གི་ཕྱོགས་གསུམ་དུ་ས་ཆེན་པོས་བཟུང་བར་མ་ནུས་སོ།། དེ་ལྟ་བས་ན། “མི་འཛིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་ནས། འཛིན་མི་ནུས་པ་དེ་ཉིད་རྣམ་གྲངས་གཞན་གྱིས་གསལ་བར་བྱེད་ཅིང་། “གཡོ་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་སོགས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་“གཡོ་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི་འགུལ་བར་འགྱུར་བའོ།། “འདར་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི་རབ་ཏུ་འདར་བར་འགྱུར་བའོ།། “འདུད་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་འདུད་པའོ།། “མངོན་པར་འདུད་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི་བྱིང་བར་འགྱུར་བའོ།། “རྣམ་པར་འདུད་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི་ཕན་ཚུན་དུ་སྣ་ཚོགས་སུ་འདུད་པའོ།། “འཐོར་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི་རླུང་གིས་ཕུབ་མའི་སྤར་བ་བཞིན་དུ་རྣམ་པར་འཐོར་བའོ།། “འཇིག་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི་མེད་པར་འགྱུར་བའོ།། “རྣམ་པར་འཇིག་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་རྣམ་པར་ཞིག་པར་འགྱུར་བའོ།། དེ་ལྟར་གྱུར་པ་ན་གང་དུ་ཡང་མི་གནས་པའི་ཕྱིར། “གནས་སུ་མི་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། Idāni tattha nidassanaṃ dassento, ‘‘yathā, mahārājā’’tiādimāha. Tattha eke puriseti ekasmiṃ purise. Samupādikāti samaṃ uddhaṃ pajjati pavattatīti samupādikā, udakassa upari samaṃ gāminīti attho. ‘‘Samuppādikā’’tipi paṭhanti, ayamevattho. Vaṇṇenāti saṇṭhānena. Pamāṇenāti ārohena. Kisathūlenāti kisathūlabhāvena, pariṇāhenāti attho. Dvinnampīti dvepi, dvinnampi vā sarīrabhāraṃ. ད་ནི་དེ་ལ་དཔེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཀྱེ་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་དཔེར་ན།” ཞེས་པ་སོགས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་“སྐྱེས་བུ་གཅིག་ལ་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་གཅིག་གི་སྟེང་དུའོ།། “མཉམ་པར་འཕྱོ་བ་”ཞེས་པ་ནི། མཉམ་པར་སྟེང་དུ་འཕྱོ་ཞིང་འཇུག་པས་མཉམ་པར་འཕྱོ་བ་སཏེ། ཆུའི་སྟེང་དུ་མཉམ་པར་འགྲོ་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “ཀུན་ཏུ་འཕྱོ་བ་”ཞེས་ཀྱང་ཀློག་སཏེ། དོན་ནི་འདི་ཉིད་དོ།། “ཁ་དོག་གིས་”ཞེས་པ་ནི་དབྱིབས་ཀྱིས་སོ།། “ཚད་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི་སྲིད་ཀྱིས་སོ།། “ཕྲ་སྦོམ་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི་ཕྲ་བ་དང་སྦོམ་པའི་དངོས་པོ་སཏེ། ཞེང་གིས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། “གཉིས་ཀའི་ཡང་”ཞེས་པ་ནི་གཉིས་ཀའམ། ཡང་ན་གཉིས་ཀའི་ལུས་ཀྱི་ལྗིད་དོ།། Chādentanti rocentaṃ ruciṃ uppādentaṃ. Tandikatoti tena bhojanena tandibhūto. Anonamitadaṇḍajātoti yāvadatthaṃ bhojanena onamituṃ asakkuṇeyyatāya anonamanadaṇḍo viya jāto. Sakiṃ bhutto vameyyāti ekampi ālopaṃ ajjhoharitvā vameyyāti attho. "chādentanti" ཞེས་པ་ནི་མགུ་བར་བྱེད་པའམ་ཡིད་རང་སྐྱེད་པའོ།། "tandikatoti" ཞེས་པ་ནི་བཟའ་བཏུང་དེས་ལེ་ལོར་གྱུར་པའོ།། "anonamitadaṇḍajātoti" ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཚད་ཟོས་པས་གུག་པར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་མི་གུག་པའི་དབྱུག་པ་ལྟར་གྱུར་པའོ།། "sakiṃ bhutto vameyyāti" ཞེས་པ་ནི་ཁམ་གཅིག་ཙམ་མིད་ནའང་སྐྱུག་པར་འགྱུར་བའི་དོན་ཏོ།། Atidhammabhārena pathavī calatīti dhammena nāma pathavī tiṭṭheyya. Sā kiṃ teneva calati vinassatīti adhippāyena pucchati. Puna thero ‘‘ratanaṃ nāma loke kuṭumbaṃ sandhārentaṃ abhimatañca lokena attano garusabhāvatāya sakaṭabhaṅgassa kāraṇaṃ atibhārabhūtaṃ diṭṭhaṃ. Evaṃ dhammo ca hitasukhavisesehi taṃsamaṅgīnaṃ dhārento abhimato ca viññūnaṃ gambhīrappameyyabhāvena garusabhāvattā atibhārabhūto pathavīcalanassa kāraṇaṃ hotī’’ti dassento, ‘‘idha, mahārāja, dve sakaṭā’’tiādimāha. Eteneva tathāgatassa mātukucchiokkamanādikāle pathavīkampanakāraṇaṃ saṃvaṇṇitanti daṭṭhabbaṃ. Ekassāti ekasmā, ekassa vā sakaṭassa ratanaṃ, tasmā sakaṭā gahetvāti attho. "atidhammabhārena pathavī calatīti" ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ཀྱི་ཁུར་ལྕི་དྲགས་པས་ས་གཞི་གཡོ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ལ། ས་གཞི་ནི་ཆོས་ཀྱིས་གནས་པ་མ་ཡིན་ནམ། དེ་ཅིའི་ཕྱིར་དེ་ཉིད་ཀྱིས་གཡོ་ཞིང་འཇིག་པར་འགྱུར་རམ་སྙམ་པའི་བསམ་པས་འདྲིའོ།། དེ་ནས་གནས་བརྟན་གྱིས་ "འཇིག་རྟེན་ན་རིན་པོ་ཆེ་ཞེས་བྱ་བ་ཁྱིམ་འཛིན་ཅིང་འཇིག་རྟེན་པས་འདོད་པ་ཞིག་ཡིན་ཡང་། རང་གི་ལྗིད་ཚད་ཆེ་བའི་ཕྱིར་ཤིང་རྟ་འཆག་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཁུར་ལྷག་པར་ལྕི་བ་ཞིག་ཏུ་མཐོང་ངོ་།། དེ་བཞིན་དུ་ཆོས་ཀྱང་ཕན་པ་དང་བདེ་བའི་ཁྱད་པར་གྱིས་དེ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་འཛིན་ཅིང་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་འདོད་པ་ཞིག་ཡིན་ཡང་། ཟབ་ཅིང་གཞལ་དུ་མེད་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་ལྗིད་ཆེ་བའི་ཕྱིར་ཁུར་ལྷག་པར་ལྕི་བར་གྱུར་ཏེ་ས་གཞི་གཡོ་བའི་རྒྱུར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་སྟོན་པར་བྱེད་བཞིན། "རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། འདི་ན་ཤིང་རྟ་གཉིས་ཏེ་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། འདི་ཉིད་ཀྱིས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཡུམ་གྱི་ལྷུམས་སུ་ཞུགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དུས་སུ་ས་གཞི་གཡོ་བའི་རྒྱུ་བཤད་པར་རིག་པར་བྱའོ།། "ekassāti" ཞེས་པ་ནི་གཅིག་ལས་ཏེ། ཤིང་རྟ་གཅིག་གི་རིན་པོ་ཆེ་དེ་ཤིང་རྟ་དེ་ལས་བླངས་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། Osāritanti uccāritaṃ, vuttanti attho. Aggoti sabbasattehi aggo. Jeṭṭhoti vuddhataro. Seṭṭhoti pasatthataro. Visiṭṭhehi sīlādīhi guṇehi samannāgatattā visiṭṭho. Uggatatamoti uttamo. Pavaroti [Pg.219] tasseva vevacanaṃ. Natthi etassa samoti asamo. Asamā pubbabuddhā, tehi samoti asamasamo. Natthi etassa paṭisamo paṭipuggaloti appaṭisamo. Natthi etassa paṭibhāgoti appaṭibhāgo. Natthi etassa paṭipuggaloti appaṭipuggalo. "osāritanti" ཞེས་པ་ནི་བརྗོད་པའམ་གསུངས་པའི་དོན་ཏོ།། "aggoti" ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་གོ། "jeṭṭhoti" ཞེས་པ་ནི་རྒན་རབས་སམ་གཙོ་བོའོ།། "seṭṭhoti" ཞེས་པ་ནི་བསྔགས་པར་འོས་པའམ་གྱ་ནོམ་པའོ།། ཁྱད་པར་དུ་གྱུར་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའོ།། "uggatatamoti" ཞེས་པ་ནི་བླ་ན་མེད་པའོ།། "pavaroti" ཞེས་པ་ནི་དེའི་རྣམ་གྲངས་སོ།། འདི་ལ་མཚུངས་པ་མེད་པས་མི་མཉམ་པའོ།། སྔོན་གྱི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ནི་མི་མཉམ་པ་ཡིན་ལ། དེ་དག་དང་མཉམ་པའི་ཕྱིར་མི་མཉམ་པ་དང་མཉམ་པའོ།། འདི་ལ་ཟླ་བོ་བྱེད་པའི་གང་ཟག་མེད་པས་ཟླ་མེད་པའོ།། འདི་ལ་དཔེ་ཟླ་མེད་པས་དཔེ་མེད་པའོ།། འདི་ལ་གང་ཟག་གི་ཟླ་མེད་པས་གང་ཟག་ཟླ་མེད་པའོ།། Sabhāvapakatikāti sabhāvabhūtā akittimā pakati. Kāraṇamahantattāti kāraṇānaṃ mahantatāya, mahantehi buddhakaradhammehi pāramisaṅkhātehi kāraṇehi buddhaguṇānaṃ nibbattitoti vuttaṃ hoti. Pathavīādīni mahantāni vatthūni, mahantā cakkavāḷādayo attano attano visaye ekekāva, evaṃ sammāsambuddhopi mahanto attano visaye eko eva. Ko ca tassa visayo? Buddhabhūmi, yāvatakaṃ vā ñeyyaṃ. ‘‘Ākāso viya anantavisayo bhagavā eko eva hotī’’ti vadanto paracakkavāḷesupi dutiyassa buddhassa abhāvaṃ dasseti. "sabhāvapakatikāti" ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་དུ་གྱུར་པ་བཅོས་མ་མ་ཡིན་པའི་རང་བཞིན་ནོ།། "kāraṇamahantattāti" ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་རྣམས་ཆེ་བའི་ཕྱིར་ཏེ། ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་སངས་རྒྱས་བྱེད་པའི་ཆོས་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུ་ལས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་གྲུབ་པར་བཤད་པའི་དོན་ཏོ།། ས་གཞི་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་། འཁོར་ཡུག་ལ་སོགས་པའི་ཆེན་པོ་རྣམས་ནི་རང་རང་གི་ཡུལ་ན་གཅིག་པུ་ཁོ་ན་ཡིན་པ་བཞིན། རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཆེན་པོའང་རང་གི་ཡུལ་ན་གཅིག་པུ་ཁོ་ནའོ།། དེའི་ཡུལ་ནི་གང་ཞེ་ན། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ས་འམ་ཤེས་བྱ་ཇི་སྙེད་པའོ།། "ནམ་མཁའ་བཞིན་དུ་མཐའ་ཡས་པའི་ཡུལ་ཅན་གྱི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་གཅིག་པུ་ཁོ་ནའོ་" ཞེས་གསུངས་པས། འཁོར་ཡུག་གཞན་དག་ནའང་སངས་རྒྱས་གཉིས་པ་མེད་པར་སྟོན་ཏོ།། Imināva padenāti ‘‘ekissā lokadhātuyā’’ti iminā eva padena. Dasa cakkavāḷasahassāni gahitānīti jātikhettāpekkhāya gahitāni. Ekacakkavāḷenevāti iminā eva ekacakkavāḷena, na yena kenaci. Yathā ‘‘imasmiṃyeva cakkavāḷe uppajjantī’’ti vutte imasmimpi cakkavāḷe jambudīpe eva, tatthāpi majjhimadese evāti paricchindituṃ vaṭṭati, evaṃ ‘‘ekissā lokadhātuyā’’ti jātikhette adhippetepi imināva cakkavāḷena paricchindituṃ vaṭṭati. "imināva padenāti" ཞེས་པ་ནི་ "འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ན་" ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་འདི་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། "སྟོང་གསུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་ཁྲི་བཟུང་བ་" ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བའི་ཞིང་ལ་ལྟོས་ནས་བཟུང་བའོ།། "ekacakkavāḷenevāti" ཞེས་པ་ནི་འཁོར་ཡུག་གཅིག་པུ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ཏེ། གང་བྱུང་བྱུང་གིས་མ་ཡིན་ནོ།། ཇི་ལྟར་ "འཁོར་ཡུག་འདི་ཉིད་དུ་སྐྱེའོ་" ཞེས་གསུངས་ཚེ། འཁོར་ཡུག་འདིའི་ནང་ནས་ཀྱང་འཛམ་བུའི་གླིང་ཁོ་ན་དང་། དེའི་ནང་ནས་ཀྱང་ཡུལ་དབུས་ཁོ་ནར་ངེས་པར་བྱ་དགོས་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་ "འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཅིག་ན་" ཞེས་སྐྱེ་བའི་ཞིང་ལ་དགོངས་པ་ཡིན་ནའང་། འཁོར་ཡུག་འདི་ཉིད་ཀྱིས་མཚམས་གཅོད་པར་བྱ་རིགས་སོ།། Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. ཚན་པ་དང་པོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 15. Aṭṭhānapāḷi (dutiyavagga) ༡༥. གནས་མ་ཡིན་པའི་མདོ། (ཚན་པ་གཉིས་པ།) (15) 2. Aṭṭhānapāḷi-dutiyavaggavaṇṇanā (༡༥) ༢. གནས་མ་ཡིན་པའི་མདོའི་ཚན་པ་གཉིས་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 278. Vivādupacchedatoti vivādupacchedakāraṇā. Dvīsu uppannesu yo vivādo bhaveyya, tassa anuppādoyevettha vivādupacchedo. Ekasmiṃ dīpetiādinā dīpantarepi ekajjhaṃ na uppajjati, pageva ekadīpeti dasseti. Sopi parihāyethāti cakkavāḷassa padese eva pavattitabbattā parihāyeyya. ༢༧༨. "vivādupacchedatoti" ཞེས་པ་ནི་རྩོད་པ་གཅོད་པའི་རྒྱུའི་ཕྱིར་རོ།། གཉིས་བྱུང་ན་རྩོད་པ་གང་ཞིག་འབྱུང་བར་འགྱུར་བ་དེ་མི་སྐྱེ་བ་ཉིད་འདིར་རྩོད་པ་གཅོད་པ་ཡིན་ནོ།། "གླིང་གཅིག་ན་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གླིང་གཞན་དུའང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་མི་སྐྱེ་ན། གླིང་གཅིག་ཏུ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་སྟོན་ཏོ།། "sopi parihāyethāti" ཞེས་པ་ནི་འཁོར་ཡུག་གི་ས་ཕྱོགས་ཤིག་ཏུ་ཁོ་ན་འཇུག་དགོས་པའི་ཕྱིར་ཉམས་པར་འགྱུར་རོ།། 279-280. Manussattanti [Pg.220] manussabhāvo tasseva pabbajjādiguṇānaṃ yoggabhāvato. Liṅgasampattīti purisabhāvo. Hetūti manovacīpaṇidhānapubbikā hetusampadā. Satthāradassananti satthusammukhībhāvo. Pabbajjāti kammakiriyavādīsu tāpasesu, bhikkhūsu vā pabbajjā. Guṇasampattīti abhiññādiguṇasampadā. Adhikāroti buddhe uddissa adhiko kāro, savisesā upakārakiriyā adhiko sakkāroti vuttaṃ hoti. Chandova chandatā, sammāsambodhiṃ uddissa sātisayo kattukamyatākusalacchando. Aṭṭhadhammasamodhānāti etesaṃ aṭṭhannaṃ dhammānaṃ samāyogena. Abhinīhāroti kāyapaṇidhānaṃ. Samijjhatīti nipphajjati. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana paramatthadīpaniyā cariyāpiṭakavaṇṇanāya (cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathā) vuttanayena veditabbo. Sabbākāraparipūramevāti paripuṇṇalakkhaṇatāya sattuttamādīhi sabbākārena sampannameva. Na hi itthiyā kosohitavatthaguyhatādi sambhavati. Dutiyapakati ca nāma paṭhamapakatito nihīnā eva. Tenevāha – anantaravāre ‘‘yasmā’’tiādi. ༢༧༩-༢༨༠. "manussattanti" ཞེས་པ་ནི་མིའི་དངོས་པོ་སྟེ། དེ་ཉིད་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་སྣོད་དུ་རུང་བའི་ཕྱིར་རོ།། "liṅgasampattīti" ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་པའི་དངོས་པོའོ།། "hetūti" ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དང་ངག་གི་སྨོན་ལམ་སྔོན་དུ་བཏང་བའི་རྒྱུ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ།། "satthāradassananti" ཞེས་པ་ནི་སྟོན་པའི་མངོན་སུམ་དུ་གྱུར་པའོ།། "pabbajjāti" ཞེས་པ་ནི་ལས་སུ་བྱ་བར་སྨྲ་བའི་དཀའ་ཐུབ་པ་རྣམས་སམ། དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་རབ་ཏུ་བྱུང་བའོ།། "guṇasampattīti" ཞེས་པ་ནི་མངོན་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ།། "adhikāroti" ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་དམིགས་ཏེ་ལྷག་པར་བྱ་བ་བྱེད་པ་སྟེ། ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཕན་འདོགས་པའི་བྱ་བ་ལྷག་པར་བཀུར་སྟི་བྱེད་པ་ལ་བརྗོད་དོ།། "chandova chandatā" ཞེས་པ་ནི་འདུན་པ་ཉིད་འདུན་པའི་རང་བཞིན་ཏེ། རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ལ་དམིགས་པའི་བྱེད་འདོད་པའི་དགེ་བའི་འདུན་པ་ཁྱད་པར་ཅན་ནོ།། "aṭṭhadhammasamodhānāti" ཞེས་པ་ནི་ཆོས་བརྒྱད་པོ་འདི་དག་འདུས་པ་ལས་སོ།། "abhinīhāroti" ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་སྨོན་ལམ་མོ།། "samijjhatīti" ཞེས་པ་ནི་འགྲུབ་པའོ།། འདི་ནི་འདིར་མདོར་བསྡུས་པ་ཡིན་ལ། རྒྱས་པར་ནི་དོན་དམ་གསལ་བྱེད་དུ་གྱུར་པའི་སྤྱོད་པའི་སྣོད་ཀྱི་འགྲེལ་པ་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་བཞིན་རིག་པར་བྱའོ།། "sabbākāraparipūramevāti" ཞེས་པ་ནི་མཚན་ཉིད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་མཆོག་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ།། བུད་མེད་ལ་ནི་འདོམས་ཀྱི་སྦ་སྦུབས་སུ་ནུབ་པ་ལ་སོགས་པ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ།། རང་བཞིན་གཉིས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རང་བཞིན་དང་པོ་ལས་དམན་པ་ཁོ་ནའོ།། དེའི་ཕྱིར་མཚམས་སྦྱོར་གྱི་སྐབས་སུ་ "གང་གི་ཕྱིར་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། 281. Idha purisassa tattha nibbattanatoti imasmiṃ manussaloke purisabhūtassa tattha brahmaloke brahmattabhāvena nibbattanato. Tena asatipi purisaliṅge purisākārā brahmāno hontīti dasseti. Taṃyeva ca purisākāraṃ sandhāya vuttaṃ bhagavatā ‘‘yaṃ puriso brahmattaṃ kāreyyā’’ti. Tenevāha – ‘‘samānepī’’tiādi. Yadi evaṃ itthiyo brahmaloke na uppajjeyyunti āha – ‘‘brahmatta’’ntiādi. ༢༨༡. "idha purisassa tattha nibbattanatoti" ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་འདིར་སྐྱེས་པར་གྱུར་པ་དེ་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དེར་ཚངས་པའི་ལུས་སུ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེས་སྐྱེས་པའི་དབང་པོ་མེད་ནའང་ཚངས་པ་རྣམས་སྐྱེས་པའི་རྣམ་པ་ཅན་དུ་འགྱུར་བར་སྟོན་ཏོ།། སྐྱེས་པའི་རྣམ་པ་དེ་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ "སྐྱེས་པས་ཚངས་པའི་གནས་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་གང་ཡིན་པ་" ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ "མཚུངས་པ་ཡིན་ནའང་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་བུད་མེད་རྣམས་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་མི་སྐྱེ་འམ་སྙམ་ན། "ཚངས་པའི་གནས་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། 290-295. ‘‘Kāyaduccaritassā’’tiādipāḷiyā kammaniyāmo nāma kathito. Samañjanaṃ samaṅgo, samannāgamo, so etassa atthīti samaṅgī, samannāgato, samañjanasīlo vā samaṅgī, pubbabhāge upakaraṇasamudāyato pabhuti āyūhanavasena āyūhanasamaṅgītā, sanniṭṭhāpakacetanāvasena cetanāsamaṅgitā. Cetanāsantativasena vā āyūhanasamaṅgitā, taṃtaṃcetanākkhaṇavasena cetanāsamaṅgītā. Katūpacitassa avipakkavipākassa kammassa vasena kammasamaṅgitā. Kamme pana vipaccituṃ āraddhe vipākappavattivasena vipākasamaṅgitā. Kammādīnaṃ upaṭṭhānakālavasena upaṭṭhānasamaṅgitā. Kusalākusalakammāyūhanakkhaṇeti kusalakammassa akusalakammassa [Pg.221] ca samīhanakkhaṇe. Tathāti iminā kusalākusalakammapadaṃ ākaḍḍhati. Yathā kataṃ kammaṃ phaladānasamatthaṃ hoti, tathā kataṃ upacitaṃ. Vipākārahanti dutiyabhavādīsu vipaccanārahaṃ. Uppajjamānānaṃ upapattinimittaṃ upaṭṭhātīti yojanā. Upapattiyā uppajjanassa nimittaṃ kāraṇanti upapattinimittaṃ, kammaṃ, kammanimittaṃ, gatinimittañca. Aṭṭhakathāyaṃ pana gatinimittavaseneva yojanā dassitā. Kammakammanimittānampi upaṭṭhānaṃ yathārahaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Yānissa tāni pubbe katāni kammāni, tānissa tasmiṃ samaye olambanti ajjholambanti abhilambanti’’ti (ma. ni. 3.248) vacanato sāyanhe mahantānaṃ pabbatakūṭānaṃ chāyā viya āsannamaraṇassa sattassa citte supine viya vipaccituṃ katokāsaṃ kammaṃ, tassa nimittaṃ gatinimittaṃ upatiṭṭhateva. Calatīti parivattati. Ekena hi kammunā tajje nimitte upaṭṭhite paccayavisesavasena tato aññena kammunā tadaññassa nimittassa upaṭṭhānaṃ parivattanaṃ. Sesā niccalā avasesā catubbidhāpi samaṅgitā niccalā aparivattanato. ༢༩༠-༢༩༥. "ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ཀྱི་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ལུང་གིས་ལས་ཀྱི་ངེས་པ་ཞེས་བྱ་བ་བཤད་དོ།། མཚུངས་པར་སྦྱོར་བ་ནི་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་སྟེ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ།། དེ་ཉིད་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ལྡན་པ་སྟེ། ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའམ་མཚུངས་པར་སྦྱོར་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ནི་ལྡན་པའོ།། སྔོན་གྱི་ས་ལ་ཉེར་མཁོ་རྣམས་འདུ་བ་ནས་བཟུང་སྟེ་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དང་། མཐར་ཕྱིན་པར་བྱེད་པའི་སེམས་པའི་དབང་གིས་སེམས་པ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ།། ཡང་ན་སེམས་པའི་རྒྱུན་གྱི་དབང་གིས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དང་། སེམས་པའི་སྐད་ཅིག་མ་དེ་དང་དེའི་དབང་གིས་སེམས་པ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ།། བྱས་ཤིང་བསགས་ལ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་མ་སྨིན་པའི་ལས་ཀྱི་དབང་གིས་ལས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ།། ལས་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པ་ན། རྣམ་པར་སྨིན་པ་འབྱུང་བའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་སྨིན་པ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ།། ལས་ལ་སོགས་པ་མངོན་དུ་འགྱུར་བའི་དུས་ཀྱི་དབང་གིས་མངོན་དུ་འགྱུར་བ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ།། "དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ལས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་" ཞེས་པ་ནི་དགེ་བའི་ལས་དང་མི་དགེ་བའི་ལས་སྒྲུབ་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ལའོ།། "དེ་བཞིན་དུ་" ཞེས་པའི་ཚིག་འདིས་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་ཚིག་འདྲེན་པར་བྱེད་དོ།། ཇི་ལྟར་བྱས་པའི་ལས་དེ་འབྲས་བུ་སྦྱིན་ནུས་པར་གྱུར་པ་དེ་ལྟར་བྱས་ཤིང་བསགས་པའོ།། "རྣམ་པར་སྨིན་པར་འོས་པ་" ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བ་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པར་རྣམ་པར་སྨིན་པར་འོས་པའོ།། "སྐྱེ་བ་ལེན་པ་རྣམས་ལ་སྐྱེ་བའི་མཚན་མ་མངོན་དུ་འགྱུར་རོ་" ཞེས་སྦྱོར་རོ།། སྐྱེ་བའི་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་མཚན་མའམ་རྒྱུ་ནི་སྐྱེ་བའི་མཚན་མ་སྟེ། ལས་དང་། ལས་ཀྱི་མཚན་མ་དང་། འགྲོ་བའི་མཚན་མའོ།། འགྲེལ་བཤད་དུ་ནི་འགྲོ་བའི་མཚན་མའི་དབང་གིས་ཁོ་ནར་སྦྱོར་བ་བསྟན་ཏོ།། ལས་དང་ལས་ཀྱི་མཚན་མ་མངོན་དུ་འགྱུར་བའང་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། "གང་དག་དེས་སྔོན་བྱས་པའི་ལས་རྣམས་ནི་དེའི་ཚེ་དེ་ལ་འཕྱང་ཞིང་། ཉེ་བར་འཕྱང་ལ། ཀུན་ནས་འཕྱང་བར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ཕྱི་དྲོའི་དུས་སུ་རི་བོ་ཆེན་པོའི་རྩེ་མོའི་གྲིབ་མ་བཞིན། འཆི་ཁར་ཉེ་བའི་སེམས་ཅན་གྱི་སེམས་ལ་རྨི་ལམ་བཞིན་དུ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལ་གོ་སྐབས་རྙེད་པའི་ལས་དང་། དེའི་མཚན་མ་དང་། འགྲོ་བའི་མཚན་མ་ནི་མངོན་དུ་འགྱུར་བ་ཉིད་དོ།། "གཡོ་བ་" ཞེས་པ་ནི་འགྱུར་བའོ།། ལས་གཅིག་གིས་དེ་ལས་སྐྱེས་པའི་མཚན་མ་མངོན་དུ་གྱུར་པ་ན། རྐྱེན་གྱི་ཁྱད་པར་གྱིས་ལས་གཞན་ཞིག་གིས་དེ་ལས་གཞན་པའི་མཚན་མ་མངོན་དུ་འགྱུར་བ་ནི་འགྱུར་བ་ཉིད་དོ།། ལྷག་མ་བཞི་པོ་ནི་མི་གཡོ་བ་སྟེ། ལྷག་མའི་ལྡན་པ་རྣམ་པ་བཞི་པོ་ནི་མི་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་མི་གཡོ་བའོ།། Sunakhavājikoti sunakhehi migavājavasena vajanasīlo, sunakhaluddakoti attho. Talasantharaṇapūjanti bhūmitalassa pupphehi santharaṇapūjaṃ. Āyūhanacetanā kammasamaṅgitāvasenāti kāyaduccaritassa aparāparaṃ āyūhanena sanniṭṭhāpakacetanāya tasseva pakappane kammakkhayakarañāṇena akhepitattā yathūpacitakammunā ca samaṅgibhāvassa vasena. "sunakhavājikoti" ཞེས་པ་ནི་ཁྱི་རྣམས་ཀྱིས་རི་དྭགས་གཤོར་བའི་ཚུལ་གྱིས་རྒྱུ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ཏེ། ཁྱི་ཐོགས་པའི་རྔོན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། "talasantharaṇapūjanti" ཞེས་པ་ནི་ས་གཞི་ལ་མེ་ཏོག་བཀྲམ་སྟེ་མཆོད་པ་བྱེད་པའོ།། "མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་སེམས་པ་དང་ལས་དང་ལྡན་པའི་དབང་གིས་" ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ཡང་དང་ཡང་དུ་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་། མཐར་ཕྱིན་པར་བྱེད་པའི་སེམས་པས་དེ་ཉིད་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་དང་། ལས་ཟད་པར་བྱེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མ་བཅོམ་པའི་ཕྱིར་ཇི་ལྟར་བསགས་པའི་ལས་དེ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་པའི་དབང་གིས་སོ།། Kammanti akusalakammaṃ. Tasmiṃyeva khaṇeti āyūhanakkhaṇeyeva. Tassāti kammasamaṅgino puggalassa saggo vārito, tañce kammaṃ vipākavāraṃ labheyyāti adhippāyo. Saggo vāritoti ca nidassanamattaṃ. Manussalokopissa vāritovāti. Apare pana purimehi vipākāvaraṇassa anuddhaṭattā ‘‘tasmiṃyeva khaṇe’’ti ca avisesena vuttattā taṃ dosaṃ pariharituṃ ‘‘āyūhitakammaṃ nāmā’’tiādimāha. Yadā kammaṃ vipākavāraṃ labhatīti idaṃ katokāsassa appaṭibāhiyattā vuttaṃ. Tathā hi bhagavā tatiyapārājikavatthusmiṃ (pārā. 162 ādayo) paṭisallīyi, imasmiṃ sutte ‘‘kāyaduccaritasamaṅgī’’ti āgatattā vipākūpaṭṭhānasamaṅgitā na labbhanti. "ལས་" ཞེས་པ་ནི་མི་དགེ་བའི་ལས་སོ།། "སྐད་ཅིག་མ་དེ་ཉིད་ལ་" ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ཉིད་ལའོ།། "དེའི་" ཞེས་པ་ནི་ལས་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་དེའི་མཐོ་རིས་བཀག་པ་སྟེ། གལ་ཏེ་ལས་དེས་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་སྐབས་ཐོབ་ན་ཞེས་བྱ་བའི་བསམ་པའོ།། "མཐོ་རིས་བཀག་པ་" ཞེས་པའང་མཚོན་པ་ཙམ་མོ།། མིའི་འཇིག་རྟེན་ཡང་དེ་ལ་བཀག་པ་ཉིད་དོ།། གཞན་དག་ནི་སྔ་མ་རྣམས་ཀྱིས་རྣམ་སྨིན་གྱི་སྒྲིབ་པ་མ་བསལ་བའི་ཕྱིར་དང་། "སྐད་ཅིག་མ་དེ་ཉིད་ལ་" ཞེས་བྱེ་བྲག་མེད་པར་གསུངས་པའི་ཕྱིར། སྐྱོན་དེ་སྤོང་བའི་ཆེད་དུ་ "མངོན་པར་འདུས་བྱས་པའི་ལས་ཞེས་བྱ་བ་" ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། "ནམ་ཞིག་ལས་ཀྱིས་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་སྐབས་ཐོབ་པ་" ཞེས་པ་འདི་ནི་གོ་སྐབས་རྙེད་པ་ལ་བཟློག་ཏུ་མེད་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ།། དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཕམ་པ་གསུམ་པའི་གཞི་ལ་ནང་དུ་དབེན་པར་བཞུགས་པ་དང་། མདོ་འདིར་ "ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་དང་ལྡན་པ་" ཞེས་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། རྣམ་པར་སྨིན་པ་མངོན་དུ་གྱུར་པ་དང་ལྡན་པ་ནི་མི་རྙེད་དོ།། (Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.) (ཚན་པ་གཉིས་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།།) Aṭṭhānapāḷivaṇṇanāyaṃ anuttānatthadīpanā niṭṭhitā. གནས་མ་ཡིན་པའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ལས་མི་གསལ་བའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ།། 16. Ekadhammapāḷi ༡༦. ཆོས་གཅིག་པའི་མདོ། (16) 1. Ekadhammapāḷi-paṭhamavaggavaṇṇanā (༡༦) ༡. ཆོས་གཅིག་པའི་མདོའི་ཚན་པ་དང་པོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 296. Ekadhammapāḷivaṇṇanāyaṃ [Pg.222] idha dhamma-saddo sabhāvattho ‘‘kusalā dhammā’’tiādīsu viyāti āha – ‘‘ekasabhāvo’’ti. Ekantenāti ekaṃsena, avassanti attho. Vaṭṭeti saṃsāravaṭṭe. Nibbindanatthāyāti anabhiramanatthāya. Virajjanatthāyāti arajjanatthāya. Virajjanāyāti palujjanāya. Tenevāha – ‘‘vigamāyā’’ti. Rāgādīnaṃ nirodhāyāti maggañāṇena rāgādīnaṃ nirodhanatthāya. Maggañāṇena nirodhanaṃ nāma accantaṃ appavattikaraṇanti āha – ‘‘appavattikaraṇatthāyā’’ti. Yathā khādanīyassa mukhe katvā khādanaṃ nāma yāvadeva ajjhoharaṇatthaṃ, evaṃ rāgādīnaṃ nirodhanaṃ vaṭṭanirodhanatthamevāti vuttaṃ – ‘‘vaṭṭasseva vā nirujjhanatthāyā’’ti. Yasmā kilesesu khīṇesu itaraṃ vaṭṭadvayampi khīṇameva hoti, tasmā mūlameva gaṇhanto ‘‘upasamāyāti kilesavūpasamanatthāyā’’ti āha. Saṅkhatadhammānaṃ abhijānanaṃ nāma tattha lakkhaṇattayāropanamukhenevāti āha – ‘‘aniccādi…pe… abhijānanatthāyā’’ti. Sambujjhitabbāni nāma cattāri ariyasaccāni tabbinimuttassa ñeyyassa abhāvato. ‘‘Catunnaṃ saccānaṃ bujjhanatthāyā’’ti vatvā tayidaṃ bujjhanaṃ yassa ñāṇassa vasena ijjhati, tassa ñāṇassa vasena dassetuṃ – ‘‘bodhi vuccatī’’tiādi vuttaṃ. Appaccayanibbānassāti amatadhātuyā. ༢༩༦. ཆོས་གཅིག་པོའི་ལུང་གི་འགྲེལ་བཤད་ལས། འདིར་ཆོས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་རང་བཞིན་གྱི་དོན་ཏེ། “དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “རང་བཞིན་གཅིག་”ཅེས་གསུངས། “གཅིག་ཏུ་”ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་རམ་ངེས་གཏན་གྱི་དོན་ཏོ། །“འཁོར་བ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་འཁོར་བའི་འཁོར་ལོ་ལའོ། །“སྐྱོ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་མི་དགའ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །“འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་ཆགས་པ་མེད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །“འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་འཇིག་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“བྲལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས། “འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་འགོག་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་འགོག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་འགོག་པ་ཞེས་པ་ནི་གཏན་ནས་མི་འབྱུང་བར་བྱེད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “མི་འབྱུང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས། ཇི་ལྟར་བཟའ་བར་བྱ་བ་ཁར་བཅུག་ནས་ཟ་བ་ཞེས་པ་ནི་མིད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཁོ་ན་ཡིན་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་འགོག་པ་ནི་འཁོར་བ་འགོག་པའི་ཕྱིར་ཁོ་ན་ཡིན་པས་ན། “འཁོར་བ་ཉིད་འགོག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རམ་”ཞེས་གསུངས། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཟད་པ་ན། འཁོར་བའི་འཁོར་ལོ་གཞན་གཉིས་ཀྱང་ཟད་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རྩ་བ་ཉིད་བཟུང་ནས་“ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཕྱིར་ཏེ་ཉོན་མོངས་པ་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས། འདུས་བྱས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་མངོན་པར་ཤེས་པ་ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་ལ་མཚན་ཉིད་གསུམ་འགོད་པའི་སྒོ་ནས་ཁོ་ན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པ་...པེ་... མངོན་པར་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས། མངོན་པར་རྫོགས་པར་རྟོགས་པར་བྱ་བ་རྣམས་ནི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་པོ་རྣམས་ཡིན་ཏེ། དེ་ལས་མ་གཏོགས་པའི་ཤེས་བྱ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །“བདེན་པ་བཞི་རྟོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་ནས། རྟོགས་པ་འདི་ཡེ་ཤེས་གང་གི་དབང་གིས་འགྲུབ་པ་དེའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དབང་གིས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “བྱང་ཆུབ་ཅེས་བྱ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། “རྐྱེན་མེད་པའི་མྱང་འདས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་འཆི་མེད་ཀྱི་དབྱིངས་ཀྱིའོ། ། Ussāhajananatthanti kammaṭṭhāne abhiruciuppādanāya. Visakaṇṭakoti guḷassa vāṇijasamaññā. ‘‘Kismiñci dese desabhāsā’’ti keci. Ucchuraso samapākapakko cuṇṇādīhi missetvā piṇḍīkato guḷo, apiṇḍīkato phāṇitaṃ. Pākavisesena khaṇḍakhaṇḍasedito khaṇḍo, malābhāvaṃ āpanno sakkarā. “སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་ས་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་སྐྱེ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །“བི་ས་ཀཎྚ་ཀ་”ཞེས་པ་ནི་བུ་རམ་གྱི་ཚོང་པའི་མིང་ངོ་། །“ཡུལ་ཕྱོགས་འགའ་ཞིག་གི་ཡུལ་སྐད་དོ་”ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། །བུ་རམ་ཤིང་གི་ཁུ་བ་ལེགས་པར་བསྐོལ་ཞིང་ཕྱེ་མ་ལ་སོགས་པ་དང་བསྲེས་ཏེ་རིལ་བུར་བྱས་པ་ནི་བུ་རམ་ཡིན་ལ། རིལ་བུར་མ་བྱས་པ་ནི་བུ་རམ་གྱི་ལྡེ་གུ་ཡིན། བསྐོལ་ལུགས་ཁྱད་པར་ཅན་གྱིས་དུམ་བུར་བཅད་པ་ནི་བུ་རམ་དུམ་བུ་ཡིན་ལ། དྲི་མ་མེད་པར་གྱུར་པ་ནི་བྱེ་མ་ཀ་རའོ། ། Saratīti sati. Anu anu saratīti anussati, anu anurūpā satītipi anussati. Duvidhaṃ hotīti payojanavasena duvidhaṃ hoti. Cittasampahaṃsanatthanti pasādanīyavatthusmiṃ pasāduppādanena bhāvanācittassa paritosanatthaṃ. Vipassanatthanti vipassanāsukhatthaṃ. Upacārasamādhinā hi citte samāhite vipassanāsukhena ijjhati. Cittuppādoti bhāvanāvasena pavatto cittuppādo. Upahaññati patihaññati paṭikūlattā ārammaṇassa. Tato [Pg.223] eva ukkaṇṭhati, kammaṭṭhānaṃ riñcati, nirassādo hoti bhāvanassādassa alabbhanato. Pasīdati buddhaguṇānaṃ pasādanīyattā. Tathā ca kaṅkhādicetokhilābhāvena vinīvaraṇo hoti. Dametvāti nīvaraṇanirākaraṇena nibbisevanaṃ katvā. Evaṃ kammaṭṭhānantarānuyuñjanena cittaparidamanassa upamaṃ dassento, ‘‘katha’’ntiādimāha. དྲན་པར་བྱེད་པས་ན་དྲན་པའོ། །རྗེས་སུ་རྗེས་སུ་དྲན་པས་ན་རྗེས་སུ་དྲན་པའམ། རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་དྲན་པ་ཡིན་པས་ཀྱང་རྗེས་སུ་དྲན་པའོ། །“རྣམ་པ་གཉིས་སུ་འགྱུར་”ཞེས་པ་ནི་དགོས་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་འགྱུར་རོ། །“སེམས་རབ་ཏུ་དགའ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་དད་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ལ་དད་པ་བསྐྱེད་པའི་སྒོ་ནས་བསྒོམ་པའི་སེམས་ཚིམ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །“ལྷག་མཐོང་གི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་བདེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཉེ་བར་འཁོར་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་སེམས་མཉམ་པར་བཞག་པ་ན། ལྷག་མཐོང་གི་བདེ་བ་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །“སེམས་བསྐྱེད་པ་”ནི་བསྒོམ་པའི་དབང་གིས་ཞུགས་པའི་སེམས་བསྐྱེད་པའོ། །དམིགས་པ་མི་མཐུན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་གནོད་པ་དང་ཕྱིར་བཟློག་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཡིད་སྐྱོ་བ་དང་། ལས་ཀྱི་ས་པ་གཏོང་བ་དང་། བསྒོམ་པའི་རོ་མྱོང་བ་མ་ཐོབ་པས་རོ་མྱོང་བ་མེད་པར་འགྱུར་རོ། །སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་དད་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དད་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་ཡང་ཐེ་ཚོམ་ལ་སོགས་པའི་སེམས་ཀྱི་ཐ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་སྒྲིབ་པ་མེད་པར་འགྱུར་རོ། །“བཏུལ་ནས་”ཞེས་པ་ནི་སྒྲིབ་པ་བསལ་བས་ཉེ་བར་བསྟེན་པ་མེད་པར་བྱས་ནས་སོ། །དེ་ལྟར་ལས་ཀྱི་ས་པ་གཞན་ལ་སྦྱོར་བས་སེམས་འདུལ་བའི་དཔེ་སྟོན་པར། “ཇི་ལྟར་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། Ko ayaṃ…pe… anussarīti ko ayaṃ mama abbhantare ṭhatvā anussari. Pariggaṇhantoti bāhirakaparikappitassa anussarakassa sabbaso abhāvadassanametaṃ. Tenāha – ‘‘na añño kocī’’ti. Disvāti pariyesananayena vuttappakāraṃ cittameva anussarīti disvā sabbampetanti etaṃ hadayavatthuādippabhedaṃ sabbampi. Idañca rūpaṃ purimañca arūpanti idaṃ ruppanasabhāvattā rūpaṃ, purimaṃ ataṃsabhāvattā arūpanti saṅkhepato rūpārūpaṃ vavatthapetvā. Pañcakkhandhe vavatthapetvāti yojanā. Sambhāvikāti samuṭṭhāpikā. Tassāti samudayasaccassa. Nirodhoti nirodhanimittaṃ. Appanāvāroti yathāraddhāya desanāya nigamanavāro. “འདི་སུ་ཞིག་...པེ་... རྗེས་སུ་དྲན་པ་”ཞེས་པ་ནི། ངའི་ནང་ན་གནས་ནས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་འདི་སུ་ཞིག་ཡིན། “ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱི་རོལ་གྱིས་ཀུན་ཏུ་བརྟགས་པའི་རྗེས་སུ་དྲན་པ་པོ་གཏན་ནས་མེད་པར་མཐོང་བ་འདི་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་“གཞན་སུ་ཡང་མ་ཡིན་”ཞེས་གསུངས། “མཐོང་ནས་”ཞེས་པ་ནི་བཙལ་བའི་ཚུལ་གྱིས་བཤད་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་སེམས་ཉིད་རྗེས་སུ་དྲན་པར་མཐོང་ནས། “འདི་ཐམས་ཅད་ཀྱང་”ཞེས་པ་ནི་སྙིང་གི་གཞི་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་འདི་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ངོ་། །“འདི་ནི་གཟུགས་དང་སྔ་མ་ནི་གཟུགས་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་ནི། འདི་ནི་གཟུགས་སུ་རུང་བའི་རང་བཞིན་ཡིན་པས་གཟུགས་དང་། སྔ་མ་ནི་དེའི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་པས་གཟུགས་མ་ཡིན་པ་ཞེས་མདོར་བསྡུས་ནས་གཟུགས་དང་གཟུགས་མ་ཡིན་པ་རྣམ་པར་བཞག་ནས། ཕུང་པོ་ལྔ་རྣམ་པར་བཞག་ནས་ཞེས་སྦྱར་རོ། །“ཀུན་ནས་སློང་བ་”ནི་ཀུན་ནས་ལྡང་བར་བྱེད་པའོ། །“དེའི་”ཞེས་པ་ནི་ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པའིའོ། །“འགོག་པ་”ནི་འགོག་པའི་མཚན་མའོ། །“ངེས་པར་འཛིན་པའི་ཐེངས་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་བརྩམས་པའི་ཆོས་བསྟན་པའི་མཇུག་བསྡུ་བའི་ཐེངས་སོ། ། 297. Eseva nayoti iminā yvāyaṃ ‘‘taṃ paneta’’ntiādinā atthanayo buddhānussatiyaṃ vibhāvitoti atidisati, svāyaṃ atideso payojanavasena navasupi anussatīsu sādhāraṇavasena vuttopi ānāpānassatiādīsu tīsu vipassanatthāneva hontīti iminā apavādena nivattitoti tāsaṃ ekappayojanatāva daṭṭhabbā. Dhamme anussati dhammānussatīti samāsapadavibhāgadassanampi vacanatthadassanapakkhikamevāti āha – ‘‘ayaṃ panettha vacanattho’’ti. Dhammaṃ ārabbhāti hi dhammassa anussatiyā visayabhāvadassanametaṃ. Esa nayo sesesupi. Sīlaṃ ārabbhāti attano pārisuddhisīlaṃ ārabbha. Cāgaṃ ārabbhāti attano cāgaguṇaṃ ārabbha. Devatā ārabbhāti ettha devatāguṇasadisatāya attano saddhāsīlasutacāgapaññāsu devatāsamaññā. Bhavati hi taṃsadisepi tabbohāro yathā ‘‘tāni osadhāni, esa brahmadatto’’ti ca. Tenāha – ‘‘devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā’’tiādi. Tattha devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvāti ‘‘yathārūpāya saddhāya samannāgatā tā devatā ito cutā tattha upapannā, mayhampi tathārūpā saddhā saṃvijjati. Yathārūpena sīlena, yathārūpena [Pg.224] sutena, yathārūpena cāgena, yathārūpāya paññāya samannāgatā tā devatā ito cutā tattha upapannā, mayhampi tathārūpā paññā saṃvijjatī’’ti evaṃ devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā. Assāsapassāsanimittaṃ nāma tattha laddhabbappaṭibhāganimittaṃ. Gatāti ārammaṇakaraṇavasena upagatā pavattā. ༢༩༧. “ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ་”ཞེས་པ་འདིས་ནི། “དེ་ནི་འདི་ལྟར་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་སངས་རྒྱས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ལ་དོན་གྱི་ཚུལ་གང་ཞིག་གསལ་བར་བྱས་པ་དེ་ཉིད་མཚོན་པར་བྱེད་དོ། །མཚོན་པ་འདི་ནི་དགོས་པའི་དབང་གིས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་དགུ་པོ་ཀུན་ལ་ཐུན་མོང་གི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་ཀྱང་། དབུགས་ཕྱི་ནང་དུ་རྒྱུ་བ་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ལ་སོགས་པ་གསུམ་པོ་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་དོན་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དམིགས་བསལ་འདིས་བཟློག་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་གི་དགོས་པ་གཅིག་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཆོས་ལ་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ནི་ཆོས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ཞེས་བསྡུ་བའི་ཚིག་གི་རྣམ་དབྱེ་སྟོན་པ་ནི། ངེས་ཚིག་སྟོན་པའི་ཕྱོགས་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “འདིར་ནི་འདི་ནི་ངེས་ཚིག་གོ་”ཞེས་གསུངས། “ཆོས་ལ་དམིགས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ཆོས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་ཡུལ་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་སྟོན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཚུལ་འདི་ནི་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ངོ་། །“ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་དམིགས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་དམིགས་ནས་སོ། །“གཏོང་བ་ལ་དམིགས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་གཏོང་བའི་ཡོན་ཏན་ལ་དམིགས་ནས་སོ། །“ལྷ་རྣམས་ལ་དམིགས་ནས་”ཞེས་པ་འདིར། ལྷའི་ཡོན་ཏན་དང་འདྲ་བའི་ཕྱིར། རང་གི་དད་པ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཐོས་པ་དང་། གཏོང་བ་དང་། ཤེས་རབ་རྣམས་ལ་ལྷ་ཞེས་མིང་གིས་བཏགས་སོ། །དེ་དང་འདྲ་བ་ལའང་དེའི་ཐ་སྙད་འཇུག་སྟེ། ཇི་ལྟར་ “དེ་དག་ནི་སྨན་རྣམས་སོ། །འདི་ནི་ཚངས་པས་བྱིན་ནོ་”ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་“ལྷ་རྣམས་དཔང་པོའི་གནས་སུ་བཞག་ནས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། དེ་ལ་ལྷ་རྣམས་དཔང་པོའི་གནས་སུ་བཞག་ནས་ཞེས་པ་ནི། “ལྷ་དེ་དག་རྣམ་པ་འདི་ལྟ་བུའི་དད་པ་དང་ལྡན་པས་འདི་ནས་ཤི་འཕོས་ཏེ་དེར་སྐྱེས་ལ། བདག་ལའང་རྣམ་པ་འདི་ལྟ་བུའི་དད་པ་ཡོད་དོ། །ལྷ་དེ་དག་རྣམ་པ་འདི་ལྟ་བུའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། རྣམ་པ་འདི་ལྟ་བུའི་ཐོས་པ་དང་། རྣམ་པ་འདི་ལྟ་བུའི་གཏོང་བ་དང་། རྣམ་པ་འདི་ལྟ་བུའི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པས་འདི་ནས་ཤི་འཕོས་ཏེ་དེར་སྐྱེས་ལ། བདག་ལའང་རྣམ་པ་འདི་ལྟ་བུའི་ཤེས་རབ་ཡོད་དོ་”ཞེས་དེ་ལྟར་ལྷ་རྣམས་དཔང་པོའི་གནས་སུ་བཞག་ནས་སོ། །“དབུགས་ཕྱི་ནང་དུ་རྒྱུ་བའི་མཚན་མ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་དེ་ལ་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་དམིགས་པའི་མཚན་མའོ། །“སོང་བ་”ནི་དམིགས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཉེ་བར་སོང་ཞིང་ཞུགས་པའོ། ། Upasammati ettha dukkhanti upasamo, nibbānaṃ. Accantameva ettha upasammati vaṭṭattayanti accantūpasamo, nibbānameva. Khiṇoti khepeti kileseti khayo, ariyamaggo. Te eva upasametīti upasamo, ariyamaggo eva. Khayo ca so upasamo cāti khayūpasamo. Tatracāyaṃ upasamo dhammo evāti dhammānussatiyā upasamānussati ekasaṅgahoti? Saccaṃ ekasaṅgaho dhammabhāvasāmaññe adhippete, saṅkhatadhammato pana asaṅkhatadhammo sātisayo uḷāratamapaṇītatamabhāvatoti dīpetuṃ visuṃ nīharitvā vuttaṃ. Imameva hi visesaṃ sandhāya bhagavā – ‘‘dhammānussatī’’ti vatvāpi upasamānussatiṃ avoca anussarantassa savisesaṃ santapaṇītabhāvena upaṭṭhānato. Evañca katvā idha khayūpasamaggahaṇampi samatthitanti daṭṭhabbaṃ. Yatheva hi samānepi lokuttaradhammabhāve ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ aggamakkhāyatī’’tiādivacanato (itivu. 90) maggaphaladhammehi nibbānadhammo sātisayo, evaṃ phaladhammato maggadhammo kilesappahānena acchariyadhammabhāvato, tasmā accantūpasamena saddhiṃ khayūpasamopi gahitoti daṭṭhabbaṃ. Vipassanatthāneva hontīti kasmā vuttanti? ‘‘Ekantanibbidāyātiādivacanato’’ti keci, taṃ akāraṇaṃ buddhānussatiādīsupi tathā desanāya āgatattā. Yathā pana buddhānussatiādīni kammaṭṭhānāni vipassanatthāni honti, nimittasampahaṃsanatthānipi honti, na evametāni, etāni pana vipassanatthānevāti tathā vuttaṃ. འདིར་སྡུག་བསྔལ་ཉེ་བར་ཞི་བས་ན་ཉེ་བར་ཞི་བ་སྟེ་མྱང་འདས་སོ། །འདིར་འཁོར་བའི་འཁོར་ལོ་གཏན་ནས་ཉེ་བར་ཞི་བས་ན་གཏན་དུ་ཉེ་བར་ཞི་བ་སྟེ་མྱང་འདས་ཉིད་དོ། །ཟད་པར་བྱེད་དམ་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཟད་པར་བྱེད་པས་ན་ཟད་པ་སྟེ་འཕགས་པའི་ལམ་མོ། །དེ་དག་ཉིད་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པས་ན་ཉེ་བར་ཞི་བ་སྟེ་འཕགས་པའི་ལམ་ཉིད་དོ། །ཟད་པ་ཡང་ཡིན་ལ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཡང་ཡིན་པས་ན་ཟད་པ་ཉེ་བར་ཞི་བའོ། །དེ་ལ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཆོས་འདི་ནི་ཆོས་ཉིད་ཡིན་པས་ན། ཆོས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་དང་ཉེ་བར་ཞི་བ་རྗེས་སུ་དྲན་པ་གཉིས་གཅིག་ཏུ་འདུ་བ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། བདེན་ཏེ། ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་སྤྱི་ལ་དགོངས་ན་གཅིག་ཏུ་འདུ་བ་ཡིན་མོད་ཀྱི། འདུས་བྱས་ཀྱི་ཆོས་ལས་འདུས་མ་བྱས་ཀྱི་ཆོས་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་ཤིང་རྒྱ་ཆེ་བ་དང་གྱ་ནོམ་པ་ཉིད་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ལོགས་སུ་ཕྱུང་ནས་གསུངས་སོ། །ཁྱད་པར་འདི་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ “ཆོས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་”ཞེས་གསུངས་ནས་ཀྱང་། རྗེས་སུ་དྲན་པ་པོ་ལ་ཁྱད་པར་དུ་ཞི་བ་དང་གྱ་ནོམ་པའི་དངོས་པོར་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཕྱིར། ཉེ་བར་ཞི་བ་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་བྱས་ནས་འདིར་ཟད་པ་ཉེ་བར་ཞི་བ་བཟུང་བ་ཡང་གྲུབ་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཇི་ལྟར་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་མཚུངས་པ་ཉིད་ཡིན་ཡང་། “དགེ་སློང་དག ཆོས་འདུས་བྱས་སམ་འདུས་མ་བྱས་པ་གང་ཇི་སྙེད་པ་དེ་དག་ལས། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་ནི་དེ་དག་གི་མཆོག་ཏུ་བཤད་དོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་གསུང་ལས། ལམ་དང་འབྲས་བུའི་ཆོས་རྣམས་ལས་མྱང་འདས་ཀྱི་ཆོས་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་འབྲས་བུའི་ཆོས་ལས་ལམ་གྱི་ཆོས་ནི་ཉོན་མོངས་པ་སྤངས་པས་རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཆོས་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་གཏན་དུ་ཉེ་བར་ཞི་བ་དང་ལྷན་ཅིག་ཟད་པ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཡང་བཟུང་བ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །“ལྷག་མཐོང་གི་དོན་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ་”ཞེས་ཅིའི་ཕྱིར་གསུངས་ཤེ་ན། “གཅིག་ཏུ་སྐྱོ་བའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་གསུང་གི་ཕྱིར་རོ་”ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲ་སྟེ། དེ་ནི་རྒྱུ་མཚན་མ་ཡིན་ཏེ། སངས་རྒྱས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་དེ་ལྟར་བསྟན་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འོན་ཀྱང་ཇི་ལྟར་སངས་རྒྱས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ལ་སོགས་པའི་ལས་ཀྱི་ས་པ་རྣམས་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་དོན་དུ་འགྱུར་ལ། མཚན་མ་ལ་རབ་ཏུ་དགའ་བའི་དོན་དུའང་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར་འདི་དག་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། འདི་དག་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་དོན་ཁོ་ན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། ། Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. སྡེ་ཚན་དང་པོའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ། ། 16. Ekadhammapāḷi ༡༦. ཆོས་གཅིག་པོའི་ལུང་། (16) 2. Ekadhammapāḷi-dutiyavaggavaṇṇanā (༡༦) ༢. ཆོས་གཅིག་པོའི་ལུང་གི་སྡེ་ཚན་གཉིས་པའི་འགྲེལ་བཤད་དོ། ། 298. Micchā passati tāya, sayaṃ vā micchā passati, micchādassanameva vā tanti micchādiṭṭhi, yaṃ kiñci viparītadassanaṃ. Tenāha – ‘‘dvāsaṭṭhividhāyā’’tiādi[Pg.225]. Micchādiṭṭhi etassāti micchādiṭṭhiko. Tassa micchādiṭṭhikassa. ༢༩༨. དེས་ལོག་པར་ལྟ་བའམ། རང་ཉིད་ལོག་པར་ལྟ་བའམ། ལོག་པར་ལྟ་བ་ཙམ་ཉིད་ཡིན་པས་ན་ལོག་ལྟ་སྟེ། ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་ལྟ་བ་གང་ཡང་རུང་བའོ། །དེའི་ཕྱིར་“རྣམ་པ་དྲུག་ཅུ་རྩ་གཉིས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། ལོག་པར་ལྟ་བ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ལོག་པར་ལྟ་བ་ཅན་ནོ། །དེ་ལོག་པར་ལྟ་བ་ཅན་གྱིའོ། ། 299. Sammā passati tāya, sayaṃ vā sammā passati, sammādassanamattameva vā tanti sammādiṭṭhi. Pañcavidhāyāti kammassakatājhānavipassanāmaggaphalavasena pañcavidhāya. Tattha jhānacittuppādapariyāpannaṃ ñāṇaṃ jhānasammādiṭṭhi, vipassanāñāṇaṃ vipassanāsammādiṭṭhi. ༢༩༩. དེས་ཡང་དག་པར་ལྟ་བའམ། རང་ཉིད་ཡང་དག་པར་ལྟ་བའམ། ཡང་དག་པར་ལྟ་བ་ཙམ་ཉིད་ཡིན་པས་ན་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བའོ། །“རྣམ་པ་ལྔ་”ཞེས་པ་ནི་ལས་བདག་གིར་བྱ་བ་དང་། བསམ་གཏན་དང་། ལྷག་མཐོང་དང་། ལམ་དང་། འབྲས་བུའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་ལྔའོ། །དེ་ལ་བསམ་གཏན་གྱི་སེམས་བསྐྱེད་པའི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པའི་ཤེས་རབ་ནི་བསམ་གཏན་གྱི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ཡིན་ལ། ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བའོ། ། 302. Pañcasu khandhesu ‘‘nicca’’ntiādinā pavatto anupāyamanasikāro. ༣༠༢. ཕུང་པོ་ལྔ་ལ་ “རྟག་པ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཞུགས་པའི་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པའོ། ། 303. ‘‘Anicca’’ntiādinā pavatto upāyamanasikāro. Yāva niyāmokkamanāti yāva micchattaniyāmokkamanā. Micchattaniyāmokkamananayo pana sāmaññaphalasuttavaṇṇanāyaṃ taṭṭīkāya ca vuttanayeneva veditabbo. ༣༠༣. “མི་རྟག་པ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཞུགས་པའི་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པའོ། །“སྐྱོན་མེད་པ་ལ་འཇུག་པའི་བར་དུ་”ཞེས་པ་ནི་ལོག་པ་ཉིད་ཀྱི་སྐྱོན་མེད་པ་ལ་འཇུག་པའི་བར་དུའོ། །ལོག་པ་ཉིད་ཀྱི་སྐྱོན་མེད་པ་ལ་འཇུག་པའི་ཚུལ་ནི་དགེ་སྦྱོང་གི་འབྲས་བུའི་མདོའི་འགྲེལ་བཤད་དང་དེའི་ཊཱི་ཀཱ་ལས་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། 304. Ayaṃ tividhā saggāvaraṇā ceva hotīti kammapathappattiyā mahāsāvajjabhāvato vuttaṃ. Saggāvaraṇāya hontiyā maggavibandhakabhāve vattabbameva natthīti vuttaṃ – ‘‘maggāvaraṇā cā’’ti. ‘‘Sassato loko’’tiādikā dasavatthukā antaggāhikā micchādiṭṭhi. Maggāvaraṇāva hoti viparītadassanabhāvato, na saggāvaraṇā akammapathapattitoti adhippāyo. Idaṃ pana vidhānaṃ paṭikkhipitvāti viparītadassanañca na maggāvaraṇañcāti viruddhametaṃ uddhammabhāvato. Tathā hi sati appahīnāya eva sakkāyadiṭṭhiyā maggādhigamena bhavitabbanti adhippāyena yathāvuttavidhānaṃ paṭikkhipitvā. ‘‘Na saggāvaraṇā’’ti saggūpapattiyā avibandhakattaṃ vadantehi diṭṭhiyā saggāvahatāpi nāma anuññātā hotīti taṃ vādaṃ paṭikkhipantena ‘‘diṭṭhi nāma saggaṃ upanetuṃ samatthā nāma natthī’’ti vuttaṃ. Kasmā? Ekantagarutarasāvajjabhāvato. Tenāha – ‘‘ekantaṃ nirayasmiṃyeva nimujjāpetī’’tiādi. ༣༠༤. “འདི་ནི་རྣམ་པ་གསུམ་པོ་མཐོ་རིས་ཀྱི་སྒྲིབ་པར་ཡང་འགྱུར་”ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་གྱུར་པས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་གསུངས། མཐོ་རིས་ཀྱི་སྒྲིབ་པར་གྱུར་པ་ལ་ལམ་གྱི་གེགས་སུ་འགྱུར་བ་ནི་སྨོས་ཅི་དགོས་ཞེས་པའི་ཕྱིར། “ལམ་གྱི་སྒྲིབ་པར་ཡང་”ཞེས་གསུངས། “འཇིག་རྟེན་རྟག་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གཞི་བཅུ་པ་ནི་མཐར་འཛིན་པའི་ལོག་ལྟའོ། །ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་ལྟ་བ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ལམ་གྱི་སྒྲིབ་པ་ཁོ་ནར་འགྱུར་གྱི། ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་མ་གྱུར་པས་མཐོ་རིས་ཀྱི་སྒྲིབ་པར་ནི་མི་འགྱུར་རོ་སྙམ་པ་ནི་དགོངས་པའོ། །“གཏན་ལ་དབབ་པ་འདི་བཟློག་ནས་”ཞེས་པ་ནི། ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་ལྟ་བ་ཡང་ཡིན་ལ་ལམ་གྱི་སྒྲིབ་པར་ཡང་མི་འགྱུར་བ་ཞེས་པ་འདི་ནི་ཆོས་མ་ཡིན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་འགལ་བ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་ན་འཇིག་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་མ་སྤངས་པར་ཉིད་དུ་ལམ་རྟོགས་པར་འགྱུར་རོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་གཏན་ལ་དབབ་པ་བཟློག་ནས་སོ། །“མཐོ་རིས་ཀྱི་སྒྲིབ་པར་མི་འགྱུར་”ཞེས་མཐོ་རིས་སུ་སྐྱེ་བ་ལ་གེགས་མི་བྱེད་པར་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱིས། ལྟ་བས་མཐོ་རིས་ཀྱི་སྒྲིབ་པར་མི་འགྱུར་བར་སྨྲ་བས་ལྟ་བས་མཐོ་རིས་སུ་འཁྲིད་པའང་ཁས་བླངས་པར་འགྱུར་བས་ན། བཤད་པ་དེ་བཟློག་པའི་ཕྱིར། “ལྟ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མཐོ་རིས་སུ་འཁྲིད་ནུས་པ་གཏན་ནས་མེད་དོ་”ཞེས་གསུངས། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། གཅིག་ཏུ་ཤིན་ཏུ་ལྕི་བའི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“གཅིག་ཏུ་སེམས་ཅན་དམྱལ་བ་ཉིད་དུ་བྱིང་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། 305. Vaṭṭaṃ viddhaṃsetīti maggasammādiṭṭhi kilesavaṭṭaṃ kammavaṭṭañca viddhaṃseti. Vipākavaṭṭaṃ kā nu viddhaṃseti nāma. Evaṃ pana attano kāraṇena viddhastabhavaṃ phalasammādiṭṭhi paṭibāhatīti vuttaṃ avasaradānato. Iccetaṃ kusalanti arahattaṃ pāpetuṃ sace sakkoti, evametaṃ vipassanāya paṭisandhianākaḍḍhanaṃ [Pg.226] kusalaṃ anavajjaṃ. Satta bhave detīti sotāpattimaggassa paccayabhūtā vipassanāsammādiṭṭhi tassa puggalassa satta bhave deti. Evamayanti pañcavidhampi sammādiṭṭhiṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha – ‘‘lokiyalokuttarā sammādiṭṭhi kathitā’’ti. Imasmiṃ panattheti ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmī’’tiādinā vutte gatimaggasaṅkhāte atthe. ‘‘Sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjantī’’ti vuttattā ‘‘lokikā bhavanipphādikāva veditabbā’’ti vuttaṃ. ༣༠༥. “འཁོར་བ་འཇིག་པར་བྱེད་པ་”ནི། ལམ་གྱི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བས་ཉོན་མོངས་པའི་འཁོར་བ་དང་ལས་ཀྱི་འཁོར་བ་འཇིག་པར་བྱེད་དོ། །རྣམ་པར་སྨིན་པའི་འཁོར་བ་ནི་གང་གིས་འཇིག་པར་བྱེད་དམ་ཞེ་ན། འདི་ལྟར་རང་གི་རྒྱུ་ཉམས་པར་བྱས་པའི་ཕྱིར་འབྲས་བུའི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བས་གོ་སྐབས་སྤྲོད་པའི་སྒོ་ནས་འགོག་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །“འདི་ནི་དགེ་བའོ་”ཞེས་པ་ནི་གལ་ཏེ་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་བྱེད་ནུས་ན། འདི་ལྟར་ལྷག་མཐོང་གིས་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་མི་འདྲེན་པའི་དགེ་བ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་ཉིད་དོ། །“སྲིད་པ་བདུན་སྦྱིན་པར་བྱེད་པ་”ནི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བས་གང་ཟག་དེ་ལ་སྲིད་པ་བདུན་སྦྱིན་པར་བྱེད་དོ། །“འདི་ལྟར་”ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་རྣམ་པ་ལྔ་པོ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་བཤད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“དོན་འདི་ལ་”ཞེས་པ་ནི། “དགེ་སློང་དག ངས་ཆོས་གཞན་གཅིག་ཀྱང་མ་མཐོང་ངོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་འགྲོ་བ་དང་ལམ་དུ་བགྲང་བའི་དོན་ལའོ། །“བདེ་འགྲོ་མཐོ་རིས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་དུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “འཇིག་རྟེན་པའི་སྲིད་པ་གྲུབ་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། 306. Yathādiṭṭhīti atthabyāpanicchāyaṃ yathā-saddo, tena uttarapadatthappadhāno samāsoti āha – ‘‘yā yā diṭṭhī’’ti. Tassā tassā anurūpanti taṃtaṃdiṭṭhianurūpanti attho. Samattanti anavasesaṃ. Tenāha – ‘‘paripuṇṇa’’nti. Samādinnanti ādimajjhapariyosānesu samaṃ ekasadisaṃ katvā ādinnaṃ gahitaṃ anissaṭṭhaṃ. Tadetanti yadetaṃ ‘‘yañceva kāyakamma’’ntiādinā vuttaṃ, tadetaṃ kāyakammaṃ. Yathādiṭṭhiyaṃ ṭhitakāyakammanti yā pana diṭṭhi ‘‘natthi tatonidānaṃ pāpa’’ntiādinā pavattā, tassaṃ diṭṭhiyaṃ ṭhitakassa ṭhitamattassa anissaṭṭhassa taṃdiṭṭhikassa kāyakammaṃ. Diṭṭhisahajātaṃ kāyakammanti tassa yathādiṭṭhikassa paresaṃ hatthamuddādinā viññāpanakāle tāya diṭṭhiyā sahajātaṃ kāyakammaṃ. Na cettha vacīkammāsaṅkā uppādetabbā pāṇaghātādīnaṃyeva adhippetattā. Diṭṭhānulomikaṃ kāyakammanti yathā paresaṃ pākaṭaṃ hoti, evaṃ diṭṭhiyā anulomikaṃ katvā pavattitaṃ kāyakammaṃ. Tenāha – ‘‘samādinnaṃ gahitaṃ parāmaṭṭha’’nti. Tatthātiādi suviññeyyameva. Eseva nayoti iminā yathāvuttāya diṭṭhiyā ṭhitavacīkammaṃ, diṭṭhisahajātaṃ vacīkammaṃ, diṭṭhānulomikaṃ vacīkammanti tividhaṃ hotīti evamādi atidisati. Micchādiṭṭhikassāti kammapathappattāya micchādiṭṭhiyā micchādiṭṭhikassa. ‘‘Yāya kāyaci micchādiṭṭhiyā micchādiṭṭhikassa sato’’ti apare. ༣༠༦. “ཇི་ལྟར་ལྟ་བ་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི། དོན་གཏན་ལ་འབེབས་པ་ལ་“ཇི་ལྟར་”ཞེས་པའི་སྒྲ་འཇུག་པས། དེས་ན་ཚིག་ཕྱི་མའི་དོན་གཙོ་བོར་བྱེད་པའི་ཚིག་སྡུད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ལྟ་བ་གང་དང་གང་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“དེ་དང་དེ་དང་མཐུན་པ་”ཞེས་པ་ནི། ལྟ་བ་དེ་དང་དེ་དང་མཐུན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་”ནི་ལྷག་མ་མ་ལུས་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཀུན་ནས་རྫོགས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཡང་དག་པར་བླངས་པ་”ནི་ཐོག་མ་དང་། བར་དང་། མཐའ་མར་མཉམ་ཞིང་གཅིག་མཚུངས་སུ་བྱས་ཏེ་བླངས་པ། བཟུང་བ། མ་བཏང་བའོ། །“དེ་འདི་”ཞེས་པ་ནི། “ལུས་ཀྱི་ལས་གང་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ལུས་ཀྱི་ལས་སོ། །“ཇི་ལྟར་ལྟ་བ་ལ་གནས་པའི་ལུས་ཀྱི་ལས་”ཞེས་པ་ནི། “དེ་ལས་གྱུར་པའི་སྡིག་པ་མེད་དོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་འཇུག་པའི་ལྟ་བ་གང་ཡིན་པ་དེར། ལྟ་བ་དེ་ལ་གནས་པ་ཙམ། མ་བཏང་བ། ལྟ་བ་དེ་ལྡན་གྱི་ལུས་ཀྱི་ལས་སོ། །“ལྟ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ལུས་ཀྱི་ལས་”ཞེས་པ་ནི། ལྟ་བ་དེ་ལྡན་གྱི་གང་ཟག་དེས་གཞན་ལ་ལག་པའི་བརྡ་ལ་སོགས་པས་གོ་བར་བྱེད་པའི་ཚེ། ལྟ་བ་དེ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ལུས་ཀྱི་ལས་སོ། །འདིར་ངག་གི་ལས་ཀྱི་དོགས་པ་སྐྱེ་བར་མི་བྱ་སྟེ། སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་ལ་དགོངས་པའི་ཕྱིར། “ལྟ་བ་དང་མཐུན་པའི་ལུས་ཀྱི་ལས་”ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་གཞན་ལ་གསལ་བར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར། ལྟ་བ་དང་མཐུན་པར་བྱས་ཏེ་བརྩམས་པའི་ལུས་ཀྱི་ལས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཡང་དག་པར་བླངས་པ། བཟུང་བ། མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“དེ་ལ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཤེས་སླ་བ་ཉིད་དོ། །“ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། འདིས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ལྟ་བ་ལ་གནས་པའི་ངག་གི་ལས། ལྟ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ངག་གི་ལས། ལྟ་བ་དང་མཐུན་པའི་ངག་གི་ལས་ཏེ་རྣམ་པ་གསུམ་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་མཚུངས་པར་སྦྱོར་བའོ། །“ལོག་པར་ལྟ་བ་ཅན་གྱི་”ཞེས་པ་ནི། ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་གྱུར་པའི་ལོག་ལྟ་དང་ལྡན་པའི་ལོག་པར་ལྟ་བ་ཅན་གྱིའོ། །“ལོག་པར་ལྟ་བ་གང་ཡང་རུང་བ་དང་ལྡན་པའི་ལོག་པར་ལྟ་བ་ཅན་དུ་གྱུར་པ་ལ་”ཞེས་གཞན་དག་སྨྲའོ། ། Diṭṭhisahajātāti yathāvuttāya diṭṭhiyā sahajātā cetanā. Esa nayo sesapadesupi. Patthanāti ‘‘idaṃ nāma kareyya’’nti taṇhāpatthanā. Cetanāpatthanānaṃ vasenāti yathāvuttadiṭṭhigatanissitacetasikanikāmanānaṃ vasena. Cittaṭṭhapanāti cittassa paṇidahanā. Phassādayoti cetanādiṭṭhitaṇhādivinimuttā phassādidhammā. Yasmā diṭṭhi pāpikā, tasmā tassa puggalassa sabbe te dhammā aniṭṭhāya…pe… saṃvattantīti yojanā. Purimassevāti [Pg.227] tittakapadasseva. Tittakaṃ kaṭukanti ca ubhayaṃ idha aniṭṭhapariyāyaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘pacchā te kaṭukaṃ bhavissatī’’tiādīsu viya. “ལྟ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ལྟ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་སེམས་པའོ། །ཚུལ་འདི་ནི་ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་སྦྱར་རོ། །“སྨོན་པ་”ཞེས་པ་ནི། “འདི་ལྟ་བུ་ཞིག་བྱའོ་”ཞེས་སྲེད་པའི་སྨོན་པའོ། །“སེམས་པ་དང་སྨོན་པའི་དབང་གིས་”ཞེས་པ་ནི། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ལོག་པར་ལྟ་བ་ལ་བརྟེན་པའི་སེམས་བྱུང་གི་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་སོ། །“སེམས་གནས་པ་”ནི་སེམས་ཀྱི་སྨོན་ལམ་མོ། །“རེག་པ་ལ་སོགས་པ་”ནི་སེམས་པ་དང་། ལྟ་བ་དང་། སྲེད་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་སོ། །གང་གི་ཕྱིར་ལྟ་བ་ནི་སྡིག་པ་ཅན་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་གང་ཟག་དེའི་ཆོས་དེ་དག་ཐམས་ཅད་མི་འདོད་པ་དང་...ལས་སུ་རུང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། །“སྔ་མ་ཉིད་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་ཁ་བའི་ཚིག་ཉིད་ཀྱིའོ། །“ཁ་བ་དང་ཚ་བ་”ཞེས་པ་གཉིས་ཀ་འདིར་མི་འདོད་པའི་རྣམ་གྲངས་སུ་བལྟ་བར་བྱ་སྟེ། “ཕྱིས་ཁྱོད་ལ་ཚ་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། ། Amboyanti ambo ayaṃ. Tameva pūjanti tameva pubbe laddhaparisiñcanadānādipūjaṃ. Nivesareti pavisiṃsu. Asātasannivāsenāti amadhuranimbamūlasaṃsaggena. “ཨམྦོ་”ཞེས་པ་ནི་འདི་ནི་ཨམྲའི་ཤིང་ངོ་། །“དེ་ཉིད་ལ་མཆོད་པ་”ནི་སྔོན་ཐོབ་པའི་ཆུ་དབྲི་བ་དང་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་མཆོད་པ་དེ་ཉིད་དོ། །“གནས་པར་བྱེད་པ་”ནི་ཞུགས་པའོ། །“མི་ཞིམ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པས་”ཞེས་པ་ནི་མི་མངར་བའི་ནིམྦའི་རྩ་བ་དང་འདྲེས་པས་སོ། ། Taṃ pana paṭikkhipitvā…pe… vuttanti sabbāpi micchādiṭṭhi ekantasāvajjattā aniṭṭhāya dukkhāya saṃvattatīti adhippāyena vuttaṃ. Anantarasutteti dasamasutte. Yojetvā veditabbānīti navamasutte viya yojetvā veditabbāni. Cittaṭṭhapanāva patthanāti ettha paṇidhi cāti vattabbaṃ. “དེ་ནི་བཟློག་ནས་...”ཞེས་པ་ནི། ལོག་པར་ལྟ་བ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་གཅིག་ཏུ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་ཉིད་ཀྱིས་མི་འདོད་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཕྱིར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་བསམ་པས་གསུངས་སོ། །“མདོ་གཞན་དུ་”ཞེས་པ་ནི་མདོ་བཅུ་པ་ལའོ། །“སྦྱར་ཏེ་རིག་པར་བྱའོ་”ཞེས་པ་ནི་མདོ་དགུ་པ་བཞིན་དུ་སྦྱར་ཏེ་རིག་པར་བྱའོ། །“སེམས་གནས་པ་ཉིད་སྨོན་པའོ་”ཞེས་པ་འདིར་སྨོན་ལམ་ཡང་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ། ། Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. སྐབས་གཉིས་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 16. Ekadhammapāḷi ༡༦. ཆོས་གཅིག་པའི་གཞུང་། (16) 3. Ekadhammapāḷi-tatiyavaggavaṇṇanā (༡༦) ༣. ཆོས་གཅིག་པའི་གཞུང་གི་སྐབས་གསུམ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 308. Tatiyassa paṭhame ayāthāvadiṭṭhikoti aniccādibhāvesu dhammesu niccātiādinā uppannadiṭṭhiko. Tenāha – ‘‘tāyeva micchādiṭṭhiyā viparītadassano’’ti saddhammāti ettha santo pasattho sundaro dhammo, yo manussadhammotipi vuccati. Tato hi micchādiṭṭhiko paraṃ vuṭṭhāpeyya, na ariyadhammato. Tenāha – ‘‘dasakusalakammapathadhammato’’ti. Evarūpāti iminā pāthikaputtādike saṅgaṇhāti. ༣༠༨. གསུམ་པའི་དང་པོ་ལ། “མ་ཡིན་པ་ལྟར་ལྟ་བ་ཅན་”ཞེས་པ་ནི། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་རྟག་པ་ལ་སོགས་པར་ལྟ་བ་སྐྱེས་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་“ལོག་པར་ལྟ་བ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་ལྟ་བའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“དམ་པའི་ཆོས་”ཞེས་པ་འདིར་དམ་པ་ནི་བསྔགས་པར་འོས་ཤིང་བཟང་བའི་ཆོས་ཏེ། གང་ཞིག་མིའི་ཆོས་ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། །དེ་ལས་ནི་ལོག་པར་ལྟ་བ་ཅན་གྱིས་གཞན་དག་ལྡང་བར་བྱེད་ཀྱི། འཕགས་པའི་ཆོས་ལས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་“དགེ་བ་བཅུའི་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཆོས་ལས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“འདི་ལྟ་བུ་”ཞེས་པས་ནི་པཱ་ཐི་ཀའི་བུ་ལ་སོགས་པ་སྡུད་པར་བྱེད་དོ། ། 309. Sabbaññubodhisattoti sabbaññubhāgī bodhisatto. Ādi-saddena pūritapāramikā paccekabodhisattā ekaccasāvakabodhisattā ca saṅgayhanti. ༣༠༩. “ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་”ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་སྐལ་བ་ཅན་གྱི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའོ། །“ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་དང་། ཉན་ཐོས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཁ་ཅིག་ཀྱང་སྡུད་པར་བྱེད་དོ། ། 310. Paramāti mahāsāvajjabhāvena paramā, ukkaṃsagatāti attho. Tesanti ānantariyakammānaṃ. Paricchedoti vipākavasena pariyosānaṃ. Vaṭṭassa mūlaṃ, tato taṃsamaṅgīpuggalo vaṭṭassa khāṇūti vuccati. Tenāha – ‘‘tāyā’’tiādi. Tañce gāhaṃ na vissajjeti, tassa punapi tabbhāvāvahattā vuttaṃ – ‘‘bhavato vuṭṭhānaṃ natthī’’ti, na pana sabbaso vuṭṭhānassa abhāvato. Yādise hi paccaye paṭicca ayaṃ taṃ dassanaṃ okkanto puna kadāci tappaṭipakkhe paccaye paṭicca tato sīsukkhipanamassa na hotīti na [Pg.228] vattabbaṃ. Akusalañhi nāmetaṃ abalaṃ dubbalaṃ, na kusalaṃ viya mahābalaṃ. Aññathā sammattaniyāmo viya micchattaniyāmopi accantiko siyā, na ca micchattaniyāmo accantiko. Teneva papañcasūdaniyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 2.100) – ༣༡༠. “མཆོག་”ཞེས་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱིས་མཆོག་སྟེ། མཐར་ཐུག་པར་གྱུར་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“དེ་དག་གི་”ཞེས་པ་ནི་མཚམས་མེད་པའི་ལས་རྣམས་ཀྱིའོ། །“ཡོངས་སུ་ཆད་པ་”ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་དབང་གིས་མཐར་ཐུག་པའོ། །འཁོར་བའི་རྩ་བ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་དེ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་ལ་འཁོར་བའི་སྡོང་དུམ་ཞེས་བརྗོད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་“དེས་སོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །གལ་ཏེ་འཛིན་པ་དེ་མ་བཏང་ན། དེ་ལ་ཡང་བསྐྱར་དེ་ལྟ་བུའི་དངོས་པོ་འདྲེན་པའི་ཕྱིར། “སྲིད་པ་ལས་ལྡང་བ་མེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་ཀྱི། གཏན་ནས་ལྡང་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །རྐྱེན་ཇི་ལྟ་བུ་ཞིག་ལ་བརྟེན་ནས་འདིས་ལྟ་བ་དེ་ལ་ཞུགས་པ་ལྟར། ཕྱིས་ནམ་ཞིག་ན་དེའི་གཉེན་པོའི་རྐྱེན་ལ་བརྟེན་ནས་དེ་ལས་མགོ་བོ་འདེགས་པར་མི་འགྱུར་རོ་ཞེས་བརྗོད་པར་མི་བྱའོ། །མི་དགེ་བ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་སྟོབས་མེད་པ་དང་ཉམ་ཆུང་བ་ཡིན་གྱི། དགེ་བ་བཞིན་དུ་སྟོབས་ཆེན་པོ་མ་ཡིན་ནོ། །གཞན་དུ་ན་ཡང་དག་པ་ཉིད་ཀྱི་སྐྱོན་མེད་པ་བཞིན་དུ་ལོག་པ་ཉིད་ཀྱི་སྐྱོན་མེད་པའང་གཏན་དུ་བ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་ན། ལོག་པ་ཉིད་ཀྱི་སྐྱོན་མེད་པ་ནི་གཏན་དུ་བ་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་སྤྲོས་པ་སུད་བྱེད་ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Kiṃ panesa ekasmiṃyeva attabhāve niyato hoti, udāhu aññasmimpīti? Ekasmiṃyeva niyato, āsevanavasena bhavantarepi taṃ diṭṭhiṃ roceti evā’’ti – “ཅི་འདི་ནི་ལུས་གཅིག་ཉིད་ལ་ངེས་པ་ཡིན་ནམ། འོན་ཏེ་གཞན་ལའང་ཡིན་ཞེ་ན། གཅིག་ཉིད་ལ་ངེས་པ་ཡིན་ཏེ། གོམས་པའི་དབང་གིས་སྐྱེ་བ་གཞན་དུའང་ལྟ་བ་དེ་ལ་དགའ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ། །”ཞེས་དང་། Vuttaṃ. Tatoyeva ca sumaṅgalavilāsiniyampi (dī. ni. aṭṭha. 1.170-172) vuttaṃ – གསུངས་སོ། །དེ་ཉིར་གྱི་ཕྱིར་ཀུན་བཟང་རྣམ་པར་རོལ་པ་ལས་ཀྱང་གསུངས་ཏེ། ‘‘Ye vā pana tesaṃ laddhiṃ gahetvā rattiṭṭhāne divāṭṭhāne nisinnā sajjhāyanti vīmaṃsanti, tesaṃ ‘karoto na karīyati pāpaṃ, natthi hetu, natthi paccayo, mato ucchijjatī’ti tasmiṃ ārammaṇe micchāsati santiṭṭhati, cittaṃ ekaggaṃ hoti, javanāni javanti. Paṭhamajavane satekicchā honti, tathā dutiyādīsu. Sattame buddhānampi atekicchā anivattino ariṭṭhakaṇṭakasadisā, tattha koci ekaṃ dassanaṃ okkamati, koci dve, koci tīṇipi, ekasmiṃ okkantepi dvīsu tīsu okkantesupi niyatamicchādiṭṭhikova hoti. Patto saggamaggāvaraṇañceva mokkhamaggāvaraṇañca, abhabbo tassattabhāvassa anantaraṃ saggampi gantuṃ, pageva mokkhaṃ, vaṭṭakhāṇu nāmesa satto pathavigopako, yebhuyyena evarūpassa bhavato vuṭṭhānaṃ natthī’’ti. “ཡང་ན་ནི་གང་དག་དེ་དག་གི་གྲུབ་མཐའ་བཟུང་ནས་མཚན་མོའི་གནས་དང་ཉིན་མོའི་གནས་སུ་འཁོད་དེ་ཁ་ཏོན་བྱེད་ཅིང་དཔྱོད་པ་དེ་དག་ལ། ‘བྱེད་པ་པོས་སྡིག་པ་མ་བྱས་པ་ཡིན། རྒྱུ་མེད། རྐྱེན་མེད། ཤི་ནས་ཆད་པར་འགྱུར་རོ་’ཞེས་དམིགས་པ་དེ་ལ་ལོག་པའི་དྲན་པ་གནས་པར་འགྱུར་ཞིང་། སེམས་རྩེ་གཅིག་ཏུ་འགྱུར་ལ། རྒྱུག་པའི་སེམས་རྣམས་རྒྱུག་པར་འགྱུར་རོ། །རྒྱུག་པའི་སེམས་དང་པོ་ལ་གསོ་རུང་བ་ཡིན་ཞིང་། དེ་བཞིན་དུ་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པ་ལའོ། །བདུན་པ་ལ་ནི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་གསོ་མི་རུང་ཞིང་ཕྱིར་མི་ལྡོག་པ་ཨ་རིཥྚའི་ཚེར་མ་ལྟ་བུར་འགྱུར་ཏེ། དེ་ལ་ཁ་ཅིག་ནི་ལྟ་བ་གཅིག་ལ་འཇུག་ལ། ཁ་ཅིག་ནི་གཉིས་ལ། ཁ་ཅིག་ནི་གསུམ་ལའང་འཇུག་སྟེ། གཅིག་ལ་ཞུགས་ཀྱང་རུང་། གཉིས་དང་གསུམ་ལ་ཞུགས་ཀྱང་རུང་། ངེས་པའི་ལོག་ལྟ་ཅན་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །མཐོ་རིས་ཀྱི་ལམ་གྱི་སྒྲིབ་པ་དང་ཐར་པའི་ལམ་གྱི་སྒྲིབ་པ་ཐོབ་པས། ལུས་དེའི་འོག་ཏུ་མཐོ་རིས་སུའང་འགྲོ་མི་ནུས་ན། ཐར་པ་ལྟ་ཅི་སྨོས། འཁོར་བའི་སྡོང་དུམ་ཞེས་བྱ་བའི་སེམས་ཅན་ས་སྲུང་བ་འདི་ལྟ་བུ་ནི། ཕལ་ཆེར་སྲིད་པ་ལས་ལྡང་བ་མེད་དོ་”ཞེས་སོ། ། Piṭṭhicakkavāḷeti jhāyamānacakkavāḷassa parato ekasmiṃ okāse. Yaṃ jhāyamānānaṃ ajjhāyamānānañca cakkavāḷānamantaraṃ, yattha lokantarikanirayasamaññā, tādise ekasmiṃ okāse. Paccatiyevāti cakkavāḷe jhāyamāne ajjhāyamānepi attano kammabalena paccatiyeva. “འཁོར་ཡུག་གི་རྒྱབ་ཏུ་”ཞེས་པ་ནི་འཚིག་བཞིན་པའི་འཁོར་ཡུག་གི་ཕ་རོལ་གྱི་གནས་ཤིག་ཏུའོ། །འཚིག་བཞིན་པ་དང་མ་འཚིག་པའི་འཁོར་ཡུག་གི་བར་གང་ཡིན་པ་དེར། གང་དུ་འཇིག་རྟེན་བར་གྱི་དམྱལ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ཡོད་པ་དེ་ལྟ་བུའི་གནས་ཤིག་ཏུའོ། །“བཙོ་བ་ཉིད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་འཁོར་ཡུག་འཚིག་བཞིན་པ་དང་མ་འཚིག་པའི་ཚེའང་རང་གི་ལས་ཀྱི་སྟོབས་ཀྱིས་བཙོ་བ་ཉིད་དོ། ། 311. Catutthe ‘‘mā khalī’’ti vacanaṃ upādāya evaṃladdhanāmoti taṃ kira sakaddamāya bhūmiyā telaghaṭaṃ gahetvā gacchantaṃ, ‘‘tāta, mā khalī’’ti sāmiko āha. So pamādena khalitvā patitvā sāmikassa bhayena palāyituṃ āraddho. Sāmiko upadhāvitvā sāṭakakaṇṇe aggahesi. So sāṭakaṃ chaḍḍetvā acelako hutvā palāto paṇṇena vā tiṇena vā paṭicchādetumpi ajānanto jātarūpeneva ekaṃ gāmaṃ [Pg.229] pāvisi. Manussā taṃ disvā ‘‘ayaṃ samaṇo arahā appiccho, natthi iminā sadiso’’ti pūvabhattādīni gahetvā upasaṅkamitvā ‘‘mayhaṃ sāṭakaṃ anivatthabhāvena idaṃ uppanna’’nti tato paṭṭhāya sāṭakaṃ labhitvāpi na nivāsesi, tadeva ca pabbajjaṃ aggahesi. Tassa santike aññepi aññepīti pañcasatā manussā pabbajiṃsu. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘mā khalīti vacanaṃ upādāya evaṃladdhanāmo titthakaro’’ti. ༣༡༡. བཞི་པ་ལ། “མ་འགྱེལ་ཞིག་”ཅེས་པའི་ཚིག་ལ་བརྟེན་ནས་འདི་ལྟ་བུའི་མིང་ཐོབ་པ་ནི། གྲགས་པ་ལྟར་ན། ཁོ་ནི་འདམ་དང་བཅས་པའི་ས་གཞི་ལ་མར་གྱི་བུམ་པ་བཟུང་ནས་འགྲོ་བའི་ཚེ། “བུ་གཅེས་པ། མ་འགྱེལ་ཞིག་”ཅེས་བདག་པོས་སྨྲས་སོ། །ཁོ་ནི་བག་མེད་པས་འགྱེལ་ཏེ་ལྷུང་བས་བདག་པོ་ལ་སྐྲག་ནས་བྲོས་པར་བརྩམས་སོ། །བདག་པོས་རྗེས་སུ་བརྒྱུགས་ཏེ་གོས་ཀྱི་མཐའ་མ་ནས་བཟུང་ངོ་། །ཁོས་གོས་བོར་ནས་གཅེར་བུར་གྱུར་ཏེ་བྲོས་ཤིང་། ལོ་མ་དང་རྩྭས་ཀྱང་གཡོགས་པར་མི་ཤེས་པར་སྐྱེ་བ་ཉིད་ཀྱི་ལུས་ཀྱིས་གྲོང་གཅིག་ཏུ་ཞུགས་སོ། །མི་རྣམས་ཀྱིས་དེ་མཐོང་ནས་ “དགེ་སྦྱོང་འདི་ནི་དགྲ་བཅོམ་པ་འདོད་ཆུང་བ་ཞིག་སྟེ། འདི་དང་མཚུངས་པ་མེད་དོ་”ཞེས་བཟའ་བ་ལ་སོགས་པ་བཟུང་ནས་ཉེ་བར་སོང་སྟེ། “ངའི་གོས་མ་གྱོན་པ་ཉིད་ཀྱིས་འདི་བྱུང་ངོ་”ཞེས་དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་གོས་ཐོབ་ཀྱང་མ་གྱོན་ལ། དེ་ཉིད་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་བཟུང་ངོ་། །དེའི་དྲུང་དུ་གཞན་དང་གཞན་དག་སྟེ་མི་ལྔ་བརྒྱ་རབ་ཏུ་བྱུང་ངོ་། །དེ་ལ་དགོངས་ནས་“མ་འགྱེལ་ཞིག་ཅེས་པའི་ཚིག་ལ་བརྟེན་ནས་འདི་ལྟ་བུའི་མིང་ཐོབ་པའི་མུ་སྟེགས་ཅན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། Samāgataṭṭhāneti dvinnaṃ nadīnaṃ udakappavāhassa sannipātaṭṭhāne. Dvinnaṃ udakānanti dvinnaṃ udakappavāhānaṃ. Yathāvuttaṭṭhāne macchaggahaṇatthaṃ khipitabbato khippaṃ, kuminaṃ, tadeva idha khippanti vuttaṃ. Tenāha – ‘‘kumina’’nti. Ucchūhīti udakaucchūhi. Tucchapuriso ariyadhammābhāvato. Jhānamattampi hi tassa nattheva, kuto ariyamaggo. Manussakhippaṃ maññeti manussā patitvā byasanappattiatthaṃ oṭṭitaṃ kuminaṃ viya. Tenāha – ‘‘mahājanassā’’tiādi. “འདུ་བའི་གནས་སུ་”ཞེས་པ་ནི་ཆུ་བོ་གཉིས་ཀྱི་ཆུ་རྒྱུན་འདུ་བའི་གནས་སུའོ། །“ཆུ་གཉིས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་ཆུ་རྒྱུན་གཉིས་ཀྱིའོ། །ཇི་སྐད་བཤད་པའི་གནས་སུ་ཉ་གཟུང་བའི་ཕྱིར་གདབ་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་རྒྱའམ་ཉ་རྒྱ་སྟེ། དེ་ཉིད་ལ་འདིར་རྒྱ་ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཉ་རྒྱ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“གཉོག་གིས་”ཞེས་པ་ནི་ཆུའི་གཉོག་གིས་སོ། །“སྐྱེས་བུ་གསོབ་”ནི་འཕགས་པའི་ཆོས་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །བསམ་གཏན་ཙམ་ཡང་ཁོ་ལ་མེད་ན། འཕགས་པའི་ལམ་ལྟ་ཅི་སྨོས། “མིའི་ཉ་རྒྱ་ལྟ་བུར་སེམས་ཏེ་”ཞེས་པ་ནི་མི་རྣམས་ལྷུང་ནས་ཕུང་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་བཙུགས་པའི་ཉ་རྒྱ་བཞིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་“སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོའི་...”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། 312. Pañcamādīsu bāhirakasāsananti avisesena vuttaṃ – tassa sabbassapi aniyyānikattā satthupaṭiññassapi asabbaññubhāvato. Tenāha – ‘‘tattha hī’’tiādi. Gaṇoti sāvakagaṇo. Tathābhāvāyāti ācariyena vuttākāratāya samaṅgibhāvatthaṃ. Jaṅghasatanti bahū aneke satte. Samakameva akusalaṃ pāpuṇātīti tesaṃ sabbesaṃ ekajjhaṃ samādapanepi tesaṃ akusalena samakameva akusalaṃ pāpuṇāti ekajjhaṃ bahūnaṃ samādapanepi tathā ussahanassa balavabhāvato. Visuṃ visuṃ samādapane vattabbameva natthi. Yathā hi dhammacariyāyaṃ samakamevāti vattabbā kalyāṇamittatā, evaṃ adhammacariyāyaṃ akalyāṇamittatāti. ༣༡༢. ལྔ་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། ཕྱི་རོལ་གྱི་བསྟན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བྱེ་བྲག་མེད་པར་གསུངས་ཏེ། དེ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཆོས་མ་ཡིན་པའི་ཕིྱར་དང་། སྟོན་པར་ཁས་ཆེ་བ་དེ་ཡང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་‘དེ་ལ་ནི་’ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཚོགས་ནི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཚོགས་སོ། །དེ་ལྟ་བུའི་དངོས་པོའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་སློབ་དཔོན་གྱིས་གསུངས་པའི་རྣམ་པ་དང་ལྡན་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །རྐང་པ་བརྒྱ་ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་མང་པོ་དུ་མ་ལའོ། །དུས་གཅིག་ཏུ་མི་དགེ་བ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི། དེ་དག་ཐམས་ཅད་གཅིག་ཏུ་ཡང་དག་པར་འཛིན་དུ་བཅུག་ཀྱང་། དེ་དག་གི་མི་དགེ་བ་དང་དུས་མཚུངས་པར་མི་དགེ་བ་ཐོབ་པར་འགྱུར་ཏེ། གཅིག་ཏུ་མང་པོ་ཡང་དག་པར་འཛིན་དུ་བཅུག་ཀྱང་དེ་ལྟར་བརྩོན་པའི་མཐུ་ཆེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །སོ་སོ་སོ་སོར་ཡང་དག་པར་འཛིན་དུ་བཅུག་པ་ལ་ནི་སྨོས་ཅི་དགོས། ཇི་ལྟར་ཆོས་སྤྱོད་པ་ལ་དུས་གཅིག་ཏུ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ནི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ཉིད་ཡིན་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་ཆོས་མ་ཡིན་པ་སྤྱོད་པ་ལ་ནི་སྡིག་པའི་གྲོགས་པོ་ཉིད་དོ། ། 313. Suṭṭhu akkhāteti ekantato niyyānikabhāvena akkhāte. Satthā ca sabbaññū hotīti asabbaññuno niyyānikabhāvena kathetuṃ asakkuṇeyyattā. Dhammo ca svākkhāto sammāsambuddhappaveditattā. Gaṇo ca suppaṭipanno satthārā suvinītattā. Samādapako hītiādi suppaṭipattiyā nidassanaṃ daṭṭhabbaṃ. ༣༡༣. ལེགས་པར་གསུངས་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི་གཏན་དུ་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དངོས་པོར་གསུངས་པའོ། །སྟོན་པ་ཡང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་ནི། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་མ་ཡིན་པ་དག་གིས་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དངོས་པོར་སྨྲ་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཆོས་ཀྱང་ལེགས་པར་གསུངས་པ་ནི་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཚོགས་ཀྱང་ལེགས་པར་ཞུགས་པ་ནི་སྟོན་པས་ལེགས་པར་བཏུལ་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་དག་པར་འཛིན་དུ་འཇུག་པ་པོ་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་ལེགས་པར་སྒྲུབ་པའི་དཔེར་བལྟ་བར་བྱའོ། ། 314. Pamāṇaṃ jānitabbanti ‘‘ayaṃ ettakena yāpeti, imassa ettakaṃ dātuṃ yutta’’nti evaṃ pamāṇaṃ jānitabbaṃ. Atireke…pe… nibbānasampatti vā natthi durakkhātattā dhammassa. Tassāti paṭiggāhakassa. Appicchapaṭipadā nāma natthi durakkhāte dhammavinayeti adhippāyo. ༣༡༤. ཚོད་ཤེས་པར་བྱ་ཞེས་པ་ནི། ‘འདི་ནི་འདི་ཙམ་གྱིས་འཚོ་བར་བྱེད། འདི་ལ་འདི་ཙམ་སྦྱིན་པར་རིགས།’ཞེས་དེ་ལྟར་ཚོད་ཤེས་པར་བྱའོ། །ལྷག་པར་...བྱས་ནས... ཆོས་ལེགས་པར་མ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་མྱང་འདས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཡང་མེད་དོ། །དེ་ལ་ཞེས་པ་ནི་ལེན་པ་པོ་ལའོ། །ཆོས་འདུལ་བ་ལེགས་པར་མ་གསུངས་པ་ལ་འདོད་པ་ཆུང་བའི་སྒྲུབ་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། ། 315. Dāyakassa [Pg.230] vaso nāma uḷāruḷāratābhedo ajjhāsayo. Deyyadhammassa pana thokabahutāva deyyadhammassa vaso nāma. Attano thāmoti yāpanappamāṇaṃ. Yadi hītiādi ‘‘katha’’ntiādinā saṅkhepato vuttassa atthassa vivaraṇaṃ. Anuppannassāti anuppanno assa puggalassa. Cakkhubhūto hotīti mahājanassa cakkhu viya hoti. Sāsanaṃ ciraṭṭhititaṃ karotīti anuppannalābhuppādanena mahājanassa pasāduppādanena ca ciraṭṭhitikaṃ karoti. ༣༡༥. སྦྱིན་བདག་གི་དབང་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྒྱ་ཆེན་པོ་དང་རྒྱ་ཆེན་པོའི་བྱེ་བྲག་གི་བསམ་པའོ། །སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱི་དབང་ནི་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱི་ཉུང་ཉུང་དང་མང་པོ་ཉིད་དོ། །རང་གི་མཐུ་ཞེས་པ་ནི་འཚོ་བའི་ཚོད་དོ། །གལ་ཏེ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་‘ཇི་ལྟར་’ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་མདོར་བསྡུས་ཏེ་གསུངས་པའི་དོན་གྱི་འགྲེལ་བའོ། །མ་བྱུང་བ་ལ་ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་དེ་ལ་མ་བྱུང་བའོ། །མིག་ལྟ་བུར་གྱུར་པ་ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོའི་མིག་ལྟ་བུར་འགྱུར་བའོ། །བསྟན་པ་ཡུན་རིང་དུ་གནས་པར་བྱེད་ཅེས་པ་ནི། མ་བྱུང་བའི་རྙེད་པ་བསྐྱེད་པ་དང་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་ལ་དད་པ་བསྐྱེད་པས་ཡུན་རིང་དུ་གནས་པར་བྱེད་པའོ། ། Kuṭumbariyavihāreti kuṭumbariyagāmasannissitavihāre. Bhuñjanatthāyāti tasmiṃyeva gehe nisīditvā bhuñjanatthāya. Gahetvā gamanatthāyāti gehato bahi gahetvā gamanatthāya. Dhurabhattānīti niccabhattāni. Cūḷupaṭṭhākanti veyyāvaccakaraṃ. Vīmaṃsitvāti yathā uddissa kataṃ na hoti, evaṃ vīmaṃsitvā. Mahājano appiccho bhavituṃ maññatīti mahājano sayaṃ appiccho bhavituṃ maññati diṭṭhānugatiṃ āpajjanena. Mahājanassāti bahujanassa. Avattharitvāti vitthārikaṃ katvā. ཀུ་ཊུམྦ་རི་ཡ་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་ཞེས་པ་ནི་ཀུ་ཊུམྦ་རི་ཡའི་གྲོང་ལ་བརྟེན་པའི་གཙུག་ལག་ཁང་དུའོ། །བཟའ་བའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་དེ་ཉིད་དུ་འདུག་ནས་བཟའ་བའི་ཕྱིར་རོ། །བཟུང་སྟེ་འགྲོ་བའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་ཁྱིམ་ནས་ཕྱིར་བཟུང་སྟེ་འགྲོ་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཁུར་གྱི་ཟས་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་གྱི་ཟས་སོ། །ཉེ་བར་གནས་པ་ཆུང་ངུ་ཞེས་པ་ནི་ཞབས་ཏོག་བྱེད་པ་པོའོ། །བརྟགས་ནས་ཞེས་པ་ནི་ཆེད་དུ་བྱས་པ་མ་ཡིན་པ་དེ་ལྟར་བརྟགས་ནས་སོ། །སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་འདོད་པ་ཆུང་བར་འགྱུར་བར་སེམས་སོ་ཞེས་པ་ནི། སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་རང་ཉིད་མཐོང་བའི་རྗེས་སུ་འཇུག་པར་འགྱུར་བས་འདོད་པ་ཆུང་བར་འགྱུར་བར་སེམས་སོ། །སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་ལ་ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བོ་མང་པོ་ལའོ། །ཁྱབ་པར་བྱས་ནས་ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་ཆེར་བྱས་ནས་སོ། ། 316. Pañcātapatappanaṃ catūsu passesu aggisantāpassa upari sūriyasantāpassa ca tappanaṃ, tañca kho gimhakāle. Chinnappapātapabbatasikharato patanaṃ maruppapātapatanaṃ. Pubbaṇhādīsu ādiccābhimukhāvaṭṭanaṃ ādiccānuparivattanaṃ. ༣༡༦. ཚ་བ་ལྔས་གདུང་བར་བྱེད་པ་ནི་ཕྱོགས་བཞིར་མེའི་གདུང་བ་དང་། སྟེང་དུ་ཉི་མའི་གདུང་བས་གདུང་བར་བྱེད་པ་སྟེ། དེ་ཡང་ཚ་བའི་དུས་སུའོ། །གཡང་ས་ཆད་པའི་རི་རྩེ་ནས་ལྷུང་བ་ནི་གཡང་ས་ཆེན་པོར་ལྷུང་བའོ། །སྔ་དྲོ་ལ་སོགས་པའི་དུས་སུ་ཉི་མའི་ཕྱོགས་སུ་འཁོར་བ་ནི་ཉི་མའི་རྗེས་སུ་འཁོར་བའོ། ། 317. Ayampīti svākkhāte dhammavinaye kusītopi. Sāmaññanti tapacaraṇaṃ. Dupparāmaṭṭhanti micchācaritaṃ saṃkiliṭṭhaṃ. Nirayāyupakaḍḍhatīti nirayadukkhāya naṃ kaḍḍhati. ༣༡༧. འདི་ཡང་ཞེས་པ་ནི་ལེགས་པར་གསུངས་པའི་ཆོས་འདུལ་བ་ལ་ལེ་ལོ་ཅན་ཡང་ངོ་། །དགེ་སྦྱོང་ཉིད་ཅེས་པ་ནི་དཀའ་ཐུབ་སྤྱོད་པའོ། །ཉེས་པར་བཟུང་བ་ཞེས་པ་ནི་ལོག་པར་སྤྱད་པ་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའོ། །སེམས་ཅན་དམྱལ་བར་འདྲེན་ཏོ་ཞེས་པ་ནི་དེ་སེམས་ཅན་དམྱལ་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལ་འདྲེན་པའོ། ། 318. Vuttappakāreti pañcātapatappanādike vuttappakāre. ༣༡༨. གསུངས་པའི་རྣམ་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི་ཚ་བ་ལྔས་གདུང་བར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་པའི་རྣམ་པ་ལའོ། ། 319. Evanti vuttappakārāya cittappasādavhayasuppaṭipattiyā. Tena samaṇadhammakaraṇasukhañca saṅgaṇhāti. ༣༡༩. དེ་ལྟར་ཞེས་པ་ནི་གསུངས་པའི་རྣམ་པ་ལྟར་སེམས་དང་བའི་མིང་ཅན་གྱི་ལེགས་པར་སྒྲུབ་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །དེས་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་བྱེད་པའི་བདེ་བ་ཡང་སྡུད་པར་བྱེད་དོ། ། 320. Navakanipāteti imasmiṃyeva aṅguttaranikāye vakkhamānaṃ navakanipātaṃ sandhāyāha. Nava puggalāti sattakkhattuparamakolaṃkolādayo nava puggalā. Sabbatthāti imasmiṃ sutte vuttāvasiṭṭhesu sabbesu suttesu. ༣༢༠. དགུ་པའི་ཚོགས་སུ་ཞེས་པ་ནི་ཡན་ལག་ཕྱི་མའི་སྡེ་འདི་ཉིད་དུ་འཆད་པར་འགྱུར་བའི་དགུ་པའི་ཚོགས་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །གང་ཟག་དགུ་ཞེས་པ་ནི་ལན་བདུན་པ་མཆོག་དང་རིགས་ནས་རིགས་སུ་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་གང་ཟག་དགུའོ། །ཐམས་ཅད་དུ་ཞེས་པ་ནི་མདོ་འདིར་གསུངས་པ་ལས་ལྷག་པའི་མདོ་ཐམས་ཅད་ལའོ། ། Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. སྐབས་གསུམ་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ། ། 16. Ekadhammapāḷi ༡༦. ཆོས་གཅིག་པའི་གཞུང་། (16) 4. Ekadhammapāḷi-catutthavaggavaṇṇanā (༡༦) ༤. ཆོས་གཅིག་པའི་གཞུང་ལས་སྐབས་བཞི་པའི་འགྲེལ་བཤད། 322. Catutthassa [Pg.231] paṭhame saññāṇabhūtāti upalakkhaṇabhūtā. Pañcadasayojanāvaṭṭakkhandhāti pañcadasayojanakkhandhaparikkhepā. Yathā cāti ca-saddena kadambarukkhādīnaṃ kappaṭṭhāyibhāvaṃ viya yojanasatubbedhādibhāvaṃ samuccinoti, na pana jambuyā jambudīpassa viya tehi aparagoyānādīnaṃ saññāṇabhāvaṃ. Rāmaṇeyyakanti ramaṇīyabhāvaṃ. Sesapadesūti vanarāmaṇeyyakādipadesu. Uggataṃ kūlaṃ ussitabhāvo etassāti ukkūlaṃ, vigataṃ apagataṃ kūlaṃ etassāti vikūlanti āha – ‘‘unnataṭṭhānaṃ ninnaṭṭhāna’’nti ca. Nandiyāvaṭṭamacchapiṭṭhenevāti kujjakakulisakamacchasaṅghātapiṭṭheneva. ༣༢༢. བཞི་པའི་དང་པོ་ལ་མཚན་མར་གྱུར་པ་ཞེས་པ་ནི་མཚོན་བྱར་གྱུར་པའོ། །དཔག་ཚད་བཅོ་ལྔའི་ཁོར་ཡུག་གི་སྡོང་པོ་ཞེས་པ་ནི་དཔག་ཚད་བཅོ་ལྔའི་སྡོང་པོའི་མཐའ་སྐོར་རོ། །ཇི་ལྟར་ཡང་ཞེས་པའི་‘ཡང་’སྒྲས་ནི་ཀ་དམྦའི་ཤིང་ལ་སོགས་པ་བསྐལ་པར་གནས་པ་ཉིད་བཞིན་དུ་དཔག་ཚད་བརྒྱ་ཕྲག་གི་མཐོ་ཚད་ལ་སོགས་པ་སྡུད་པར་བྱེད་ཀྱི། ཛམྦུའི་ཤིང་གིས་འཛམ་བུའི་གླིང་མཚོན་པ་བཞིན་དུ་དེ་དག་གིས་བ་ལང་སྤྱོད་ལ་སོགས་པ་མཚོན་པར་བྱེད་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །ཉམས་དགའ་བ་ཉིད་ཅེས་པ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དངོས་པོའོ། །ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ལ་ཞེས་པ་ནི་ནགས་ཚལ་ཉམས་དགའ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་ལའོ། །འབུར་དུ་ཐོན་པའི་ངོགས་མཐོ་བའི་རང་བཞིན་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ངོགས་མཐོ་བ་དང་། བྲལ་ཞིང་སོང་བའི་ངོགས་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ངོགས་དམའ་བ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། ‘ས་ཕྱོགས་མཐོ་བ་དང་ས་ཕྱོགས་དམའ་བ་’ཞེས་ཀྱང་གསུངས་སོ། །གཡས་འཁྱིལ་གྱི་ཉའི་རྒྱབ་ལྟ་བུ་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་ཉ་སྒལ་གུག་གི་ཚོགས་ཀྱི་རྒྱབ་ལྟ་བུ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། ། 323. Dutiyādīsu cattāro apāyā aññatra manussehīti adhippetā, na devā aññatra manussehīti hīnāya jātiyā adhippetattā. Upādāyupādāyāpi majjhimadeso labbhati, yattha gati bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ aññesampi kammavādikiriyavādiviññujātikānaṃ, yo patirūpadesoti vuccati. Tenāha – ‘‘sakalopi hī’’tiādi. ༣༢༣. གཉིས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ངན་སོང་བཞི་ནི་མི་ལས་གཞན་པ་དག་ལ་དགོངས་ཏེ། ལྷ་རྣམས་ནི་མི་ལས་གཞན་པ་ཞེས་བྱ་བར་མ་ཡིན་ཏེ། སྐྱེ་བ་དམན་པ་ལ་དགོངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །བརྟེན་ནས་བརྟེན་ནས་ཀྱང་ཡུལ་དབུས་ཐོབ་པར་འགྱུར་ཏེ། གང་དུ་དགེ་སློང་དང་། དགེ་སློང་མ་དང་། དགེ་བསྙེན་དང་། དགེ་བསྙེན་མ་དང་། གཞན་ཡང་ལས་སུ་སྨྲ་བ་དང་བྱ་བར་སྨྲ་བའི་མཁས་པའི་རིགས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་འགྲོ་ས་ཡིན་པ་དེ་ལ་མཐུན་པའི་ཡུལ་ཞེས་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་‘མཐའ་དག་ཀྱང་’ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། 324. Eḷāti doso. Tenāha – ‘‘niddosamukhāti attho’’ti. ༣༢༤. ཨེ་ལཱ་ནི་སྐྱོན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་‘སྐྱོན་མེད་པའི་ཁ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ་’ཞེས་གསུངས་སོ། ། 326. Tathāgatassa guṇe jānitvā cakkhunāpi dassanaṃ dassanameva, ajānitvā pana dassanaṃ tiracchānagatānampi hotiyevāti āha – ‘‘ye tathāgatassa guṇe jānitvā’’tiādi. ༣༢༦. དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཤེས་ནས་མིག་གིས་མཐོང་བ་ཡང་མཐོང་བ་ཉིད་ཡིན་ལ། མ་ཤེས་པར་མཐོང་བ་ནི་དུད་འགྲོ་རྣམས་ལའང་ཡོད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། ‘གང་དག་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཤེས་ནས་’ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའོ། ། 327. Pakāsetvā kathitanti saccāni pakāsetvā kathitaṃ. ༣༢༧. གསལ་བར་བྱས་ཏེ་གསུངས་པ་ཞེས་པ་ནི་བདེན་པ་རྣམས་གསལ་བར་བྱས་ཏེ་གསུངས་པའོ། ། 328. Sutānaṃ dhammānaṃ asammoso dhāraṇanti āha – ‘‘dhārentīti na pammussantī’’ti. ༣༢༨. ཐོས་པའི་ཆོས་རྣམས་མ་བརྗེད་པར་འཛིན་པ་ལ་གསུངས་ཏེ། ‘འཛིན་ཏོ་ཞེས་པ་ནི་མི་བརྗེད་པའོ། །’ཞེས་སོ། ། 329. Atthānatthaṃ upaparikkhantīti ‘‘ayaṃ imissā pāḷiyā attho, ayaṃ na attho’’ti atthānatthaṃ upaparikkhanti. Anatthaparihārena hi atthaggahaṇaṃ yathā adhammaparivajjanena dhammappaṭipatti. ༣༢༩. དོན་དང་དོན་མ་ཡིན་པ་ལ་རྟོག་པར་བྱེད་ཅེས་པ་ནི། ‘འདི་ནི་གཞུང་འདིའི་དོན་ཡིན། འདི་ནི་དོན་མ་ཡིན་ནོ། །’ཞེས་དོན་དང་དོན་མ་ཡིན་པ་ལ་རྟོག་པར་བྱེད་དོ། །དོན་མ་ཡིན་པ་སྤངས་པས་དོན་འཛིན་པ་ནི་ཇི་ལྟར་ཆོས་མ་ཡིན་པ་ཡོངས་སུ་སྤངས་པས་ཆོས་སྒྲུབ་པ་བཞིན་ནོ། ། 330. Anulomapaṭipadanti nibbānassa anulomikaṃ paṭipadaṃ. ༣༣༠. མཐུན་པའི་སྒྲུབ་པ་ཞེས་པ་ནི་མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་དང་མཐུན་པའི་སྒྲུབ་པའོ། ། 331. Saṃvegajanakesu [Pg.232] kāraṇesūti saṃvegajanakesu jātiādīsu kāraṇesu. Saṃvejanīyesu ṭhānesu sahottappañāṇaṃ saṃvego. ༣༣༡. སྐྱོ་བ་བསྐྱེད་པའི་རྒྱུ་རྣམས་ལ་ཞེས་པ་ནི་སྐྱོ་བ་བསྐྱེད་པའི་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་རྣམས་ལའོ། །སྐྱོ་བར་བྱ་བའི་གནས་རྣམས་ལ་འཇིགས་ཚགས་དང་བཅས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་སྐྱོ་བའོ། ། 332. Upāyenāti yena upāyena vaṭṭūpacchedo, tena upāyena. Padhānavīriyaṃ karontīti sammappadhānasaṅkhātaṃ vīriyaṃ karonti uppādenti. ༣༣༢. ཐབས་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་ཐབས་གང་གིས་འཁོར་བ་གཅོད་པར་བྱེད་པ་དེའི་ཐབས་ཀྱིས་སོ། །རབ་ཏུ་འཛིན་པའི་བརྩོན་འགྲུས་བྱེད་ཅེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་བརྩོན་འགྲུས་བྱེད་ཅིང་བསྐྱེད་པའོ། ། 333. Vavassajīyanti vissajjīyanti ettha saṅkhārāti vavassaggo, asaṅkhatā dhātūti āha – ‘‘vavassaggo vuccati nibbāna’’nti. ༣༣༣. འདི་ལ་འདུ་བྱེད་རྣམས་རྣམ་པར་གཏོང་ཞིང་འདོར་བས་ན་རྣམ་པར་གཏོང་བ་སྟེ། འདུས་མ་བྱས་པའི་དབྱིངས་སོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། ‘རྣམ་པར་གཏོང་བ་ནི་མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་བརྗོད་དོ། །’ཞེས་སོ། ། 334. Uttamannānanti uttamānaṃ pañcannaṃ bhojanānaṃ. Uttamarasānanti uttamānaṃ rasānaṃ. Uñchācārenāti uñchācariyāya kassaci apariggahabhūtassa kiñci ayācitvā gahaṇaṃ uñchācāro. Ettha cātiādinā annādīnaṃ aggabhāvo nāma manāpaparamo icchitakkhaṇalābho, na tesaṃ lābhitāmattanti dasseti. Paṭilabhantīti denti paṇītabhāvena. Bhattassa ekapātīti ekapātipūraṃ bhattaṃ. Idaṃ kiṃ nāmāti ‘‘idaṃ annaggarasaggaṃ nāma hoti, na hotī’’ti pucchati. Uñchena kapālābhatenāti missakabhattena. Yāpenteti yāpanasīsena yāpanahetuṃ bhattaṃ vadati. Upādāya aggarasaṃ nāmāti taṃ taṃ upādāyupādāya annaggarasaggaṃ daṭṭhabbanti dasseti. Cakkavattiāhārato hi cātumahārājikānaṃ āhāro aggoti evaṃ yāva paranimmitavasavattidevā netabbaṃ. ༣༣༤. ཟས་མཆོག་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི་བཟའ་བ་མཆོག་པོ་ལྔའི་འོ། །རོ་མཆོག་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི་རོ་མཆོག་པོ་རྣམས་ཀྱིའོ། །བསོད་སྙོམས་སྤྱོད་པས་ཞེས་པ་ནི་བསོད་སྙོམས་སྤྱོད་པས་སུ་ལའང་མ་བཟུང་བའི་དངོས་པོ་གང་ཡང་མ་བསླངས་པར་ལེན་པ་ནི་བསོད་སྙོམས་སྤྱོད་པའོ། །འདི་ལ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ཟས་ལ་སོགས་པའི་མཆོག་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་མཐར་ཐུག་པ་འདོད་པའི་སྐད་ཅིག་ལ་ཐོབ་པ་ཉིད་ཡིན་གྱི། དེ་དག་ཐོབ་པ་ཙམ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །ཐོབ་པར་བྱེད་ཅེས་པ་ནི་གྱ་ནོམ་པའི་དངོས་པོར་སྦྱིན་པའོ། །ཟས་ཀྱི་ལྷུང་བཟེད་གང་ཞེས་པ་ནི་ལྷུང་བཟེད་གང་གང་བའི་ཟས་སོ། །འདི་ཅི་ཞིག་ཅེས་པ་ནི། ‘འདི་ནི་ཟས་མཆོག་རོ་མཆོག་ཅེས་བྱ་བ་ཡིན་ནམ་མིན་’ཞེས་འདྲི་བའོ། །བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ལྷུང་བཟེད་དུ་བླངས་པས་ཞེས་པ་ནི་ཟས་འདྲེས་མས་སོ། །འཚོ་བར་བྱེད་ཅེས་པ་ནི་འཚོ་བའི་གཙོ་བོས་འཚོ་བའི་རྒྱུའི་ཟས་ལ་བརྗོད་དོ། །རོ་མཆོག་ལ་བརྟེན་ནས་ཞེས་པ་ནི་དེ་དང་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་བརྟེན་ནས་ཟས་མཆོག་རོ་མཆོག་ཏུ་བལྟ་བར་བྱའོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་ཟས་ལས་རྒྱལ་ཆེན་བཞིའི་ལྷ་རྣམས་ཀྱི་ཟས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་བཞིན་དུ། དེ་བཞིན་དུ་གཞན་འཕྲུལ་དབང་བྱེད་ཀྱི་ལྷའི་བར་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། 335. Attharaso nāma cattāri sāmaññaphalāni ‘‘ariyamaggānaṃ phalabhūto raso’’ti katvā. Dhammaraso nāma cattāro maggā ‘‘sāmaññaphalassa hetubhūto raso’’ti katvā vimuttiraso nāma amataṃ nibbānaṃ ‘‘sabbasaṅkhārasamatho’’ti katvā. ༣༣༥. དོན་གྱི་རོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགེ་སྦྱོང་གི་འབྲས་བུ་བཞི་སྟེ། ‘འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་འབྲས་བུར་གྱུར་པའི་རོ་’ཞེས་བྱས་ནས་སོ། །ཆོས་ཀྱི་རོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལམ་བཞི་སྟེ། ‘དགེ་སྦྱོང་གི་འབྲས་བུའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་རོ་’ཞེས་བྱས་ནས་སོ། །རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་རོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཆི་མེད་མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་སྟེ། ‘འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བ་’ཞེས་བྱས་ནས་སོ། ། Catutthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. སྐབས་བཞི་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ། ། Jambudīpapeyyālo niṭṭhito. འཛམ་བུའི་གླིང་གི་བསྐྱར་ཟློས་རྫོགས་སོ། ། 17. Pasādakaradhammavaggavaṇṇanā ༡༧. དད་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྐབས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད། 366. Addhamidanti sandhivasena pāḷiyaṃ rassaṃ katvā vuttaṃ, ma-kāro padasandhikaroti āha – ‘‘addhā ida’’nti. Ekaṃso esāti ekaṃso hetu [Pg.233] esa lābhānaṃ. Pāpakaṃ nāmāti appakampi pāpaṃ nāma byattaṃ ekaṃsena na karoti. Tathassāti tathā sammāpaṭipajjamānassa assa. Āraññikattaṃ…pe… tecīvarikattanti imesaṃ dhutadhammānaṃ gahaṇeneva itaresampi taṃsabhāgānaṃ gahitabhāvo daṭṭhabbo. Thāvarappattabhāvoti sāsane thirabhāvappatti therabhāvo. Ākappassa sampattīti ‘‘añño me ākappo karaṇīyo’’ti evaṃ vuttassa ākappassa sampatti. Kolaputtīti kolaputtiyanti āha – ‘‘kulaputtabhāvo’’ti. Sampannarūpatāti upadhisampadā. Vacanakiriyāyāti vacanappayogassa madhurabhāvo mañjussaratā. Tenassa lābho uppajjatīti idaṃ na lābhuppādanūpāyadassanaparaṃ, atha kho evaṃ sammāpaṭipajjamānassa anicchantasseva lābho uppajjatīti lābhassa abyabhicārahetudassanaparaṃ daṭṭhabbaṃ. Yathāha – ༣༦༦. ངེས་པར་འདི་ཞེས་པ་ནི་མཚམས་སྦྱོར་གྱི་དབང་གིས་གཞུང་དུ་ཐུང་ངུར་བྱས་ཏེ་གསུངས་ལ། མ་ཡིག་ནི་ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བྱེད་པ་ཡིན་པས་‘ངེས་པར་འདི་’ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་ངེས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པ་ནི་འདི་ནི་རྙེད་པ་རྣམས་ཀྱི་ངེས་པའི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ། །སྡིག་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྡིག་པ་ཆུང་ངུ་ཡང་ངེས་པར་གསལ་བར་མི་བྱེད་དོ། །དེ་ལྟ་བུ་ལ་ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་ཡང་དག་པར་སྒྲུབ་པ་དེ་ལའོ། །དགོན་པ་པ་ཉིད་...བྱས་ནས... ཆོས་གོས་གསུམ་པ་ཉིད་ཅེས་པ་ནི་སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་འདི་དག་བླངས་པ་ཉིད་ཀྱིས་གཞན་ཡང་དེ་དང་སྐལ་བ་མཉམ་པ་རྣམས་བླངས་པའི་དངོས་པོར་བལྟ་བར་བྱའོ། །བརྟན་པ་ཐོབ་པའི་དངོས་པོ་ཞེས་པ་ནི་བསྟན་པ་ལ་བརྟན་པ་ཉིད་ཐོབ་པ་གནས་བརྟན་གྱི་དངོས་པོའོ། །སྤྱོད་ལམ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞེས་པ་ནི། ‘བདག་གིས་སྤྱོད་ལམ་གཞན་ཞིག་བྱ་དགོས་སོ་’ཞེས་དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་སྤྱོད་ལམ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །རིགས་ཀྱི་བུ་ཉིད་ཅེས་པ་ནི་རིགས་ཀྱི་བུ་ཉིད་ལ་གསུངས་ཏེ། ‘རིགས་ཀྱི་བུ་ཉིད་’ཅེས་སོ། །གཟུགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི་ཕུང་པོ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །ངག་གི་བྱ་བ་ལ་ཞེས་པ་ནི་ངག་གི་སྦྱོར་བའི་སྙན་པའི་རང་བཞིན་གསུང་སྙན་པའོ། །དེས་དེ་ལ་རྙེད་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི་འདི་རྙེད་པ་བསྐྱེད་པའི་ཐབས་སྟོན་པ་གཙོ་བོ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་དེ་ལྟར་ཡང་དག་པར་སྒྲུབ་པ་ལ་འདོད་པ་མེད་ཀྱང་རྙེད་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བས་རྙེད་པའི་མི་འཁྲུལ་བའི་རྒྱུ་སྟོན་པ་གཙོ་བོར་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཇི་ལྟར་གསུངས་པ་ནི། ‘‘Ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu lābhī assaṃ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārānanti, sīlesvevassa paripūrakārī’’ti (ma. ni. 1.65). ‘དགེ་སློང་དག་གལ་ཏེ་དགེ་སློང་ཞིག་བདག་གིས་ཆོས་གོས་དང་། བསོད་སྙོམས་དང་། མལ་ཆ་དང་། ན་བའི་གསོས་སྨན་གྱི་ཡོ་བྱད་རྣམས་རྙེད་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་འདོད་ན། ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་བྱའོ། །’ཞེས་སོ། ། Pasādakaradhammavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. དད་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྐབས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ། ། 18. Aparaaccharāsaṅghātavaggavaṇṇanā ༡༨. གཞན་ཡང་སེ་གོལ་གཏོགས་པའི་སྐབས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད། 382. Idampi suttanti ettha pi-saddo heṭṭhā vuttacūḷaccharāsaṅghātasuttaṃ sampiṇḍeti. Cūḷaccharāsaṅghātasutte appanaṃ appattāya mettāya tāvamahanto vipāko dassito, kimaṅgaṃ pana imissā appanāppattāya mettāyāti dassetuṃ – ‘‘appanāppattāya hī’’tiādimāha. Vipākakathāyeva natthīti vipāke kathāyeva natthi, ayameva vā pāṭho. Gaṇanānupubbatāti gaṇanānupubbatāya. Paṭhamaṃ uppannantipi paṭhamaṃ, paṭhamaṃ samāpajjatīti idaṃ pana na ekantalakkhaṇaṃ. Ciṇṇavasībhāvo hi aṭṭhasamāpattilābhī ādito paṭṭhāya matthakaṃ pāpentopi samāpajjituṃ sakkoti, matthakato paṭṭhāya ādiṃ pāpentopi, antarantarā okkantopi samāpajjituṃ sakkoti eva. Pubbuppattiyaṭṭhena pana paṭhamaṃ nāma hoti. Vibhaṅgeti jhānavibhaṅge. Vipassanaṃ kayiramānaṃ lakkhaṇūpanijjhānakiccaṃ maggena sijjhati taggatasammohaviddhaṃsanato[Pg.234]. Apica vipassanāya lakkhaṇūpanijjhānaṃ maggena uppannena sijjhati itarathā parivattanato, tasmā maggo lakkhaṇūpanijjhānaṃ, na aniccādilakkhaṇānaṃ ārammaṇakaraṇato. Yathā phalaṃ nibbānassa asaṅkhatalakkhaṇaṃ ārammaṇakaraṇavasena upanijjhāyati, evaṃ maggopi. Evampissa lakkhaṇūpanijjhānataṃ veditabbaṃ. Vattabbameva natthi arittajjhānatāya. Sesaṃ visesaṃ, arittajjhānā evāti attho. ༣༨༢. མདོ་འདི་ཡང་ཞེས་པ་ནི། འདིར་ ‘ཡང་’ (པི) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ ‘སེ་གོལ་གཏོགས་པ་ཆུང་ངུའི་མདོ་’ (Cūḷaccharāsaṅghāta-sutta) སྡུད་པར་བྱེད་དོ། སེ་གོལ་གཏོགས་པ་ཆུང་ངུའི་མདོ་ལས། འཇུག་པ་ (appanā) ལ་མ་རེག་པའི་བྱམས་པའི་རྣམ་སྨིན་འདི་འདྲ་ཆེན་པོ་ཞིག་བསྟན་ན། འཇུག་པ་ལ་རེག་པའི་བྱམས་པ་འདི་ལྟ་བུ་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འཇུག་པ་ལ་རེག་པ་ཉིད་དོ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། རྣམ་སྨིན་གྱི་གཏམ་ཉིད་མེད་དོ་ཞེས་པ་ནི། རྣམ་སྨིན་གྱི་སྐོར་ལ་གཏམ་གླེང་བྱ་རྒྱུ་ཉིད་མེད་དོ། ཡང་ན་འདི་ཉིད་ཀློག་ཚུལ་ལོ། གྲངས་ཀྱི་གོ་རིམ་གྱིས་ཞེས་པ་ནི་གྲངས་ཀྱི་གོ་རིམ་གྱིས་སོ། ཐོག་མར་སྐྱེས་པ་ལའང་ཐོག་མ་དང་། ཐོག་མར་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་མཐའ་གཅིག་ཏུ་ངེས་པའི་མཚན་ཉིད་མ་ཡིན་ནོ། གང་ཕྱིར་དབང་འབྱོར་པ་ལ་གོམས་པའི་སྙོམས་འཇུག་བརྒྱད་ཐོབ་པ་ནི། ཐོག་མ་ནས་བརྩམས་ཏེ་རྩེ་མོར་ཕྱིན་པར་བྱེད་ཀྱང་སྙོམས་པར་འཇུག་ནུས་ལ། རྩེ་མོ་ནས་བརྩམས་ཏེ་ཐོག་མར་ཕྱིན་པར་བྱེད་ཀྱང་དང་། བར་དང་བར་དུ་བརྒལ་ཏེ་འཇུག་ཀྱང་སྙོམས་པར་འཇུག་ནུས་པ་ཉིད་དོ། འོན་ཀྱང་སྔོན་དུ་སྐྱེ་བའི་དོན་གྱིས་ཐོག་མ་ཞེས་བྱའོ། རྣམ་འབྱེད་ལས་ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་གྱི་རྣམ་འབྱེད་ལས་སོ། ལྷག་མཐོང་སྒོམ་པར་བྱེད་པ་ན། མཚན་ཉིད་ལ་ཉེ་བར་རྟོག་པའི་བྱ་བ་ནི་ལམ་གྱིས་འགྲུབ་སྟེ། དེ་ལ་གནས་པའི་གཏི་མུག་འཇོམས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། གཞན་ཡང་ལྷག་མཐོང་གི་མཚན་ཉིད་ལ་ཉེ་བར་རྟོག་པ་ནི་སྐྱེས་པའི་ལམ་གྱིས་འགྲུབ་སྟེ། གཞན་དུ་ན་འགྱུར་ལྡོག་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། དེ་ལྟ་བས་ན་ལམ་ནི་མཚན་ཉིད་ལ་ཉེ་བར་རྟོག་པ་ཡིན་གྱི། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་ཉིད་རྣམས་དམིགས་པར་བྱེད་པས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། ཇི་ལྟར་འབྲས་བུ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་འདུས་མ་བྱས་པའི་མཚན་ཉིད་ལ་དམིགས་པའི་དབང་གིས་ཉེ་བར་རྟོག་པ་དེ་བཞིན་དུ་ལམ་ཡང་ངོ་། དེ་ལྟར་འདིའི་མཚན་ཉིད་ལ་ཉེ་བར་རྟོག་པ་ཉིད་ཤེས་པར་བྱའོ། བསམ་གཏན་སྟོང་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་མེད་དོ། ལྷག་མ་ནི་བྱེ་བྲག་སྟེ། བསམ་གཏན་སྟོང་པ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། 386-387. Hitapharaṇanti sattesu hitānurūpaṃ jhānassa pharitvā pavattanaṃ. Cetopaṭipakkhato vimuccati etāyāti cetovimutti, appanāppattā mettā. Tenāha – ‘‘idhā’’tiādi. Eseva nayoti iminā karuṇādīnampi appanāppattataṃ atidisati. Vaṭṭaṃ honti kammavaṭṭabhāvato. Vaṭṭapādā hontīti vipākavaṭṭassa kāraṇaṃ honti. ༣༨༦-༣༨༧. ཕན་པ་ཁྱབ་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཕན་པ་དང་མཐུན་པར་བསམ་གཏན་ཁྱབ་པར་བྱས་ཏེ་འཇུག་པའོ། འདིས་སེམས་ཀྱི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བར་བྱེད་པས་ན་སེམས་ཀྱི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་སྟེ། འཇུག་པ་ལ་རེག་པའི་བྱམས་པའོ། དེའི་ཕྱིར་ “འདིར་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ་ཞེས་པས་ནི་སྙིང་རྗེ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་འཇུག་པ་ལ་རེག་པ་ཉིད་དུ་མཚོན་པར་བྱེད་དོ། ལས་ཀྱི་འཁོར་བའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འཁོར་བ་ཡིན་ནོ། འཁོར་བའི་རྐང་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་ནི། རྣམ་སྨིན་གྱི་འཁོར་བའི་རྒྱུ་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ། 390. Ajjhattaparikammavasenāti attano kesādīsu parikammakaraṇavasena. Aṭṭhārasavidheti aṭṭhārasappabhede. Kāyeti rūpakāye. Rūpakāyo hi idha aṅgapaccaṅgānaṃ kesādīnañca dhammānaṃ samūhaṭṭhena hatthikāyarathakāyādayo viya kāyoti adhippeto. Samūhavisayatāya cassa kāyasaddassa samudāyūpādanatāya ca asubhākārassa ‘‘kāye’’ti ekavacanaṃ. Tathā ārammaṇādivibhāgena anekabhedabhinnampi cittaṃ cittabhāvasāmaññena ekajjhaṃ gahetvā ‘‘citte’’ti ekavacanaṃ kataṃ. Kāyānupassīti imassa atthaṃ dassetuṃ – ‘‘tameva kāyaṃ paññāya anupassanto’’ti āha. Tameva kāyanti ca avadhāraṇena vedanādianupassanaṃ nivatteti. Tena ca puna kāyaggahaṇassa payojanaṃ sūcitanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Kāye’’ti hi vatvāpi puna ‘‘kāyānupassī’’ti dutiyaṃ kāyaggahaṇaṃ asammissato vavatthānaghanavinibbhogādidassanatthaṃ kataṃ. Tena vedanādayopi ettha sitā, ettha paṭibaddhāti kāyavedanādianupassanappasaṅgepi āpanne na kāye vedanānupassī cittānupassī dhammānupassī vā. Atha kho kāyānupassīyevāti kāyasaṅkhātavatthusmiṃ kāyānupassanākārasseva dassanena asammissato vavatthānaṃ dassitaṃ hoti. Tathā na kāye aṅgapaccaṅgavinimuttaekadhammānupassī, nāpi kesalomādivinimuttaitthipurisānupassī. Yopi cettha kesalomādiko bhūtupādāyasamūhasaṅkhāto kāyo, katthapi na bhūtupādāyavinimuttaekadhammānupassī, atha kho rathasambhārānupassako viya aṅgapaccaṅgasamūhānupassī[Pg.235], nāgarāvayavānupassako viya kesalomādisamūhānupassī, kadalikkhandhapattavaṭṭivinibbhujjako rittamuṭṭhiviniveṭhako viya ca bhūtupādāyasamūhānupassīyevāti nānappakārato samūhavaseneva kāyasaṅkhātassa vatthuno dassanena ghanavinibbhogo dassito hoti. Na hettha yathāvuttasamūhavinimutto kāyo vā itthī vā puriso vā añño vā koci dhammo dissati, yathāvuttadhammasamūhamatteyeva pana tathā tathā sattā micchābhinivesaṃ karonti. ༣༩༠. ནང་གི་སྔོན་འགྲོའི་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི། རང་གི་སྐྲ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་སྔོན་འགྲོའི་སྦྱོར་བ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་སོ། རྣམ་པ་བཅོ་བརྒྱད་ཅེས་པ་ནི་རྣམ་གྲངས་བཅོ་བརྒྱད་དོ། ལུས་ལ་ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ལུས་ལའོ། འདིར་གཟུགས་ཀྱི་ལུས་ནི་ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་དང་སྐྲ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་འདུས་པའི་དོན་གྱིས། གླང་པོ་ཆེའི་ཚོགས་དང་ཤིང་རྟའི་ཚོགས་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ལུས་ཞེས་བྱ་བར་དགོངས་སོ། ལུས་ཀྱི་སྒྲ་འདི་ནི་འདུས་པའི་ཡུལ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། མི་སྡུག་པའི་རྣམ་པ་ཚོགས་པར་འཛིན་པའི་ཕྱིར་ “ལུས་ལ་” ཞེས་ཚིག་གཅིག་གི་སྒྲས་བསྟན་ཏོ། དེ་བཞིན་དུ་དམིགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་རྣམ་པ་དུ་མར་གྱུར་པའི་སེམས་ཀྱང་། སེམས་ཀྱི་རང་བཞིན་སྤྱི་མཐུན་པར་གཅིག་ཏུ་བཟུང་ནས་ “སེམས་ལ་” ཞེས་ཚིག་གཅིག་གི་སྒྲས་གསུངས་སོ། ལུས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཞེས་བྱ་བ་འདིའི་དོན་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ལུས་དེ་ཉིད་ཤེས་རབ་ཀྱིས་རྗེས་སུ་ལྟ་བའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། ལུས་དེ་ཉིད་ཅེས་ངེས་པར་བཟུང་བས་ནི་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པའི་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་བཟློག་པར་བྱེད་དོ། དེས་ན་ཡང་བསྐྱར་ལུས་ཀྱི་སྒྲ་བཟུང་བའི་དགོས་པ་བསྟན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། “ལུས་ལ་” ཞེས་གསུངས་ཀྱང་། ཡང་བསྐྱར་ “ལུས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་” ཞེས་ལུས་ཀྱི་སྒྲ་ཐེངས་གཉིས་པ་བཟུང་བ་ནི། མ་འདྲེས་པར་རྣམ་པར་གཞག་པ་དང་། རིལ་པོར་འཛིན་པ་འཇིག་པ་ལ་སོགས་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ། དེས་ན་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་འདི་ལ་བརྟེན་པ་དང་། འདི་ལ་འབྲེལ་བས་ན། ལུས་ལ་ཚོར་བའི་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པར་ཐལ་བར་འགྱུར་བ་ལས། ལུས་ལ་ཚོར་བའི་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། སེམས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། འོན་ཀྱང་ལུས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། ལུས་སུ་བཏགས་པའི་དངོས་པོ་ལ་ལུས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་རྣམ་པ་ཉིད་བསྟན་པས་མ་འདྲེས་པར་རྣམ་པར་གཞག་པ་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ། དེ་བཞིན་དུ་ལུས་ལ་ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་ལས་ལོགས་སུ་གྱུར་པའི་ཆོས་གཅིག་པུ་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་མ་ཡིན་ལ། སྐྲ་དང་སྤུ་ལ་སོགས་པ་ལས་ལོགས་སུ་གྱུར་པའི་བུད་མེད་དང་སྐྱེས་པ་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བའང་མ་ཡིན་ནོ། འདིར་སྐྲ་དང་སྤུ་ལ་སོགས་པ་འབྱུང་བ་དང་རྒྱུར་བྱས་པའི་ཚོགས་སུ་བཏགས་པའི་ལུས་གང་ཡིན་པ་དེ་ཡང་། གང་དུའང་འབྱུང་བ་དང་རྒྱུར་བྱས་པ་ལས་ལོགས་སུ་གྱུར་པའི་ཆོས་གཅིག་པུ་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་ཤིང་རྟའི་ཡན་ལག་གི་ཚོགས་ལ་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་གི་ཚོགས་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ཡན་ལག་ལ་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་སྐྲ་དང་སྤུ་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། ཆུ་ཤིང་གི་སྡོང་པོའི་ལོ་མ་དང་ཕྱི་ཤུན་བཤིག་པ་དང་། ལག་སྟོང་གི་ཁུ་ཚུར་འབྱེད་པ་བཞིན་དུ་འབྱུང་བ་དང་རྒྱུར་བྱས་པའི་ཚོགས་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཉིད་དོ། དེ་ལྟར་རྣམ་པ་དུ་མའི་སྒོ་ནས་ཚོགས་པའི་དབང་གིས་ལུས་སུ་བཏགས་པའི་དངོས་པོ་བསྟན་པས་རིལ་པོར་འཛིན་པ་འཇིག་པ་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ། འདིར་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚོགས་པ་ལས་ལོགས་སུ་གྱུར་པའི་ལུས་སམ། བུད་མེད་དམ། སྐྱེས་པའམ། གཞན་པའི་ཆོས་གང་ཡང་མི་དམིགས་ཏེ། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་པ་ཙམ་ཉིད་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་དེ་དང་དེ་ལྟར་ལོག་པར་མངོན་པར་ཞེན་པར་བྱེད་དོ། Aṭṭhārasavidhenāti aṭṭhārasavidhā. Satipaṭṭhānabhāvakassāti satipaṭṭhānabhāvaṃ bhāventassa. Tīsu bhavesu kilese ātapetīti ātāpo, vīriyassetaṃ nāmaṃ. Yadipi hi kilesānaṃ pahānaṃ ātāpananti, taṃ sammādiṭṭhiādīnampi attheva. Ātapasaddo viya pana ātāpasaddopi vīriyeva niruḷho. Atha vā paṭipakkhappahāne sampayuttadhammānaṃ abbhussahanavasena pavattamānassa vīriyassa sātisayaṃ tadātāpananti vīriyameva tathā vuccati, na aññadhammā, tasmā ātāpoti vīriyassa nāmaṃ, so assa atthīti ātāpī. Ayañca īkāro pasaṃsāya atisayassa vā dīpakoti ātāpiggahaṇena sammappadhānasamaṅgitaṃ dasseti. Tenevāha – ‘‘ātāpīti…pe… vīriyena vīriyavā’’ti. Sampajānoti sampajaññasaṅkhātena ñāṇena samannāgato. Tenāha – ‘‘aṭṭhārasavidhena…pe… sammā pajānanto’’ti. Ayaṃ panettha vacanattho – sammā samantato sāmañca pajānanto sampajāno, asammissato vavatthāne aññadhammānupassitābhāvena sammā aviparītaṃ sabbākārappajānena samantato uparūparivisesāvahabhāvena pavattiyā sammā pajānantoti attho. རྣམ་པ་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་བཅོ་བརྒྱད་དོ། དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་སྒོམ་པ་པོ་ལ་ཞེས་པ་ནི་དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པའི་སྒོམ་པ་སྒོམ་པར་བྱེད་པ་ལའོ། སྲིད་པ་གསུམ་གྱི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་གདུང་བར་བྱེད་པས་ན་བརྩོན་འགྲུས་ཏེ། འདི་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་མིང་ངོ་། གང་ཕྱིར་ཉོན་མོངས་པ་སྤོང་བ་ནི་གདུང་བར་བྱེད་པ་ཡིན་ནའང་། དེ་ནི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཡོད་པ་ཉིད་དོ། འོན་ཀྱང་ཚ་བའི་སྒྲ་ (ātapa) བཞིན་དུ་གདུང་བའི་སྒྲ་ (ātāpa) འདི་ཡང་བརྩོན་འགྲུས་ཉིད་ལ་གྲགས་སོ། ཡང་ན། མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སྤོང་བ་ལ་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཁྱད་པར་དེ་ཉིད་གདུང་བར་བྱེད་པ་ཡིན་པས། བརྩོན་འགྲུས་ཉིད་ལ་དེ་ལྟར་བརྗོད་ཀྱི་ཆོས་གཞན་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། དེ་ལྟ་བས་ན་གདུང་བར་བྱེད་པ་ (ātāpa) ནི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་མིང་ཡིན་ལ། དེ་ཉིད་གང་ལ་ཡོད་པ་ནི་གདུང་བ་དང་ལྡན་པ་ (ātāpī) འོ། འདིར་ ‘ཨཱི’ (ī) ཞེས་པའི་ཡི་གེ་འདི་ནི་བསྔགས་པ་འམ་ཁྱད་པར་སྟོན་པ་ཡིན་པས། ‘གདུང་བ་དང་ལྡན་པ་’ ཞེས་བཟུང་བས་ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་བསྟན་ཏོ། དེའི་ཕྱིར་ “གདུང་བ་དང་ལྡན་པ་ནི་... བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་བརྩོན་འགྲུས་དང་ལྡན་པའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། ཤེས་བཞིན་ཅན་ཞེས་པ་ནི་ཤེས་བཞིན་དུ་བཏགས་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ལྡན་པའོ། དེའི་ཕྱིར་ “རྣམ་པ་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱིས་... ཡང་དག་པར་ཤེས་པའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། འདིར་ཚིག་གི་དོན་ནི། ཡང་དག་པ་དང་། ཀུན་ནས་དང་། མཉམ་པར་ཤེས་པས་ན་ཤེས་བཞིན་ཅན་ཏེ། མ་འདྲེས་པར་རྣམ་པར་གཞག་པ་ལ་ཆོས་གཞན་ལ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་མེད་པའི་སྒོ་ནས་ཡང་དག་པ་སྟེ་མ་ནོར་བ་དང་། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ཤེས་པས་ཀུན་ནས་དང་། གོང་ནས་གོང་དུ་ཁྱད་པར་འདྲེན་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པས་ཡང་དག་པར་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། Kāyo ca idha lujjanappalujjanaṭṭhena lokoti adhippetoti āha – ‘‘tasmiṃyeva kāyasaṅkhāte loke’’ti. Pañcakāmaguṇikataṇhanti rūpādīsu pañcasu kāmaguṇesu pavattamānaṃ taṇhaṃ. Yasmā panettha abhijjhāgahaṇena kāmacchando, domanassaggahaṇena byāpādo saṅgahaṃ gacchati, tasmā nīvaraṇapariyāpannabalavadhammadvayadassanena nīvaraṇappahānaṃ vuttaṃ hotīti veditabbaṃ. Visesena cettha abhijjhāvinayena kāyasampattimūlakassa anurodhassa, domanassavinayena kāyavipattimūlakassa virodhassa, abhijjhāvinayena ca kāye abhiratiyā, domanassavinayena kāyabhāvanāya anabhiratiyā, abhijjhāvinayena kāye abhūtānaṃ [Pg.236] subhasukhabhāvādīnaṃ pakkhepassa, domanassavinayena kāye bhūtānaṃ asubhāsukhabhāvādīnaṃ apanayanassa ca pahānaṃ vuttaṃ. Tena yogāvacarassa yogānubhāvo yogasamatthatā ca dīpitā hoti. Yogānubhāvo hi esa, yadidaṃ anurodhavirodhavippamutto aratiratisaho abhūtapakkhepabhūtāpanayanavirahito ca hoti. Anurodhavirodhavippamutto cesa aratiratisaho abhūtaṃ apakkhipanto bhūtañca anapanento yogasamattho hotīti. Suddharūpasammasanameva kathitanti kevalaṃ kāyānupassanābhāvato vuttaṃ. འདིར་ལུས་ནི་འཇིག་ཅིང་རྣམ་པར་འཇིག་པའི་དོན་གྱིས་འཇིག་རྟེན་དུ་དགོངས་པས། “ལུས་སུ་བཏགས་པའི་འཇིག་རྟེན་དེ་ཉིད་ལ་” ཞེས་གསུངས་སོ། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔའི་སྲེད་པ་ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ལ་སོགས་པ་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལ་འཇུག་པའི་སྲེད་པའོ། ཡས་ཕྱིར་འདིར་བརྣབ་སེམས་བཟུང་བས་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་དང་། ཡིད་མི་བདེ་བ་བཟུང་བས་གནོད་སེམས་སྡུད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། སྒྲིབ་པ་ལ་གཏོགས་པའི་མཐུ་ལྡན་གྱི་ཆོས་གཉིས་བསྟན་པས་སྒྲིབ་པ་སྤོང་བ་གསུངས་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། བྱེ་བྲག་ཏུ་འདིར་བརྣབ་སེམས་བསལ་བས་ལུས་འབྱོར་པ་ལ་བརྟེན་པའི་རྗེས་སུ་མཐུན་པ་དང་། ཡིད་མི་བདེ་བ་བསལ་བས་ལུས་རྒུད་པ་ལ་བརྟེན་པའི་མི་མཐུན་པ་དང་། བརྣབ་སེམས་བསལ་བས་ལུས་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་དང་། ཡིད་མི་བདེ་བ་བསལ་བས་ལུས་སྒོམ་པ་ལ་མི་དགའ་བ་དང་། བརྣབ་སེམས་བསལ་བས་ལུས་ལ་མེད་པའི་གཙང་བ་དང་བདེ་བའི་རང་བཞིན་ལ་སོགས་པ་སྒྲོ་འདོགས་པ་དང་། ཡིད་མི་བདེ་བ་བསལ་བས་ལུས་ལ་ཡོད་པའི་མི་གཙང་བ་དང་མི་བདེ་བའི་རང་བཞིན་ལ་སོགས་པ་སྐུར་བ་འདེབས་པ་རྣམས་སྤོང་བ་གསུངས་སོ། དེས་རྣལ་འབྱོར་སྤྱོད་པ་པོའི་རྣལ་འབྱོར་གྱི་མཐུ་དང་རྣལ་འབྱོར་གྱི་ནུས་པ་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ། རྣལ་འབྱོར་གྱི་མཐུ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། འདི་ལྟར་རྗེས་སུ་མཐུན་པ་དང་མི་མཐུན་པ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དང་། མི་དགའ་བ་དང་དགའ་བ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་དང་། མེད་པ་སྒྲོ་མི་འདོགས་པ་དང་ཡོད་པ་སྐུར་མི་འདེབས་པ་ཉིད་དོ། རྗེས་སུ་མཐུན་པ་དང་མི་མཐུན་པ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་ཞིང་། མི་དགའ་བ་དང་དགའ་བ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ལ། མེད་པ་སྒྲོ་མི་འདོགས་ཤིང་ཡོད་པ་སྐུར་མི་འདེབས་པ་འདི་ནི་རྣལ་འབྱོར་ལ་ནུས་པ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ། གཟུགས་རྐྱང་པ་ལ་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་ཉིད་བཤད་དོ་ཞེས་པ་ནི། ལུས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ཙམ་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ནས་གསུངས་སོ། Sukhādibhedāsu vedanāsūti sukhadukkhaadukkhamasukhasāmisanirāmisabhedāsu vedanāsu. Tattha sukhayatīti sukhā, sampayuttadhamme kāyañca laddhassāde karotīti attho. Suṭṭhu vā khādati, khanati vā kāyikaṃ cetasikañca ābādhanti sukhā, sukaraṃ okāsadānaṃ etissāti vā sukhā. Dukkhayatīti dukkhā, sampayuttadhamme kāyañca pīḷeti vibādhatīti attho. Duṭṭhu vā khādati, khanati vā kāyikaṃ cetasikañca sātanti dukkhā, dukkaraṃ okāsadānaṃ etissāti vā dukkhā. Dukkhasukhappaṭikkhepena adukkhamasukhāti upekkhā vuttā. Vediyati ārammaṇarasaṃ anubhavatīti vedanā. Vediyamānoti anubhavamāno. Sukhaṃ vedanaṃ vediyāmīti pajānātīti kāyikaṃ vā cetasikaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ vediyamāno ‘‘ahaṃ sukhaṃ vedanaṃ vediyāmī’’ti pajānātīti attho. Tattha kāmaṃ uttānaseyyakāpi dārakā thaññapivanādikāle sukhaṃ vedanaṃ vediyamānā ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vediyāmā’’ti pajānanti, na panetaṃ evarūpaṃ pajānanaṃ sandhāya vuttaṃ. Evarūpañhi jānanaṃ sattupaladdhiṃ na jahati, attasaññaṃ na ugghāṭeti, kammaṭṭhānaṃ vā satipaṭṭhānabhāvanā vā na hoti. Imassa pana bhikkhuno jānanaṃ sattupaladdhiṃ jahati, attasaññaṃ ugghāṭeti, kammaṭṭhānañceva satipaṭṭhānabhāvanā ca hoti. Idañhi ‘‘ko vediyati, tassa vedanā, kiṃ kāraṇā vedanā’’ti evaṃ sampajānantassa vediyanaṃ sandhāya vuttaṃ. བདེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་ཚོར་བ་རྣམས་ལ་ཞེས་པ་ནི། བདེ་བ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ་དང་། བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པ་དང་། ཟང་ཟིང་དང་བཅས་པ་དང་། ཟང་ཟིང་མེད་པའི་དབྱེ་བའི་ཚོར་བ་རྣམས་ལའོ། དེ་ལ་བདེ་བར་བྱེད་པས་ན་བདེ་བ་སྟེ། མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་ལུས་ལ་རོ་མྱོང་བ་ཐོབ་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ཡང་ན། ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་གདུང་བ་ལེགས་པར་ཟ་བའམ་འཇོམས་པར་བྱེད་པས་ན་བདེ་བ་སྟེ། འདི་ལ་གོ་སྐབས་སྦྱིན་པ་སླ་བའི་ཕྱིར་ཡང་བདེ་བའོ། སྡུག་བསྔལ་བར་བྱེད་པས་ན་སྡུག་བསྔལ་བ་སྟེ། མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་ལུས་ལ་གནོད་ཅིང་འཚེ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ཡང་ན། ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་བདེ་བ་ངན་པར་ཟ་བའམ་འཇོམས་པར་བྱེད་པས་ན་སྡུག་བསྔལ་བ་སྟེ། འདི་ལ་གོ་སྐབས་སྦྱིན་པ་དཀའ་བའི་ཕྱིར་ཡང་སྡུག་བསྔལ་བའོ། སྡུག་བསྔལ་བ་དང་བདེ་བ་བཟློག་པས་ན་བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པ་སྟེ། བཏང་སྙོམས་གསུངས་སོ། མྱོང་བར་བྱེད་དེ་དམིགས་པའི་རོ་མྱོང་བར་བྱེད་པས་ན་ཚོར་བ་སྟེ། མྱོང་བར་བྱེད་པ་ནི་ཉམས་སུ་མྱོང་བའོ། བདེ་བའི་ཚོར་བ་མྱོང་བར་བྱེད་པ་ན་ཤེས་སོ་ཞེས་པ་ནི། ལུས་སམ། ཡང་ན་སེམས་ཀྱི་བདེ་བའི་ཚོར་བ་མྱོང་བར་བྱེད་པ་ན། “བདག་བདེ་བའི་ཚོར་བ་མྱོང་བར་བྱེད་དོ་” ཞེས་ཤེས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། དེ་ལ་གན་རྐྱལ་དུ་ཉལ་བའི་བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱང་ནུ་མ་འཐུང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚེ་བདེ་བའི་ཚོར་བ་མྱོང་བར་བྱེད་པ་ན། “བདེ་བའི་ཚོར་བ་མྱོང་བར་བྱེད་དོ་” ཞེས་ཤེས་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་འདིར་འདི་ལྟ་བུའི་ཤེས་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། འདི་ལྟ་བུའི་ཤེས་པས་ནི་སེམས་ཅན་དུ་དམིགས་པ་མི་སྤོང་ལ། བདག་ཏུ་འདུ་ཤེས་མི་འཇིག་ཅིང་། ལས་ཀྱི་ས་སམ། ཡང་ན་དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་སྒོམ་པ་ཉིད་དུ་མི་འགྱུར་རོ། འོན་ཀྱང་དགེ་སློང་འདིའི་ཤེས་པས་ནི་སེམས་ཅན་དུ་དམིགས་པ་སྤོང་ལ། བདག་ཏུ་འདུ་ཤེས་འཇིག་ཅིང་། ལས་ཀྱི་ས་དང་དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་སྒོམ་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། འདི་ནི་ “སུས་མྱོང་བར་བྱེད། ཚོར་བ་དེ་སུ་ལ་ཡོད། རྒྱུ་ཅི་ལས་ཚོར་བ་སྐྱེ” ཞེས་དེ་ལྟར་ཤེས་བཞིན་དུ་མྱོང་བ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། Tattha ko vediyatīti? Na koci satto vā puggalo vā vediyati. Kassa vedanāti? Na kassaci sattassa vā puggalassa vā vedanā. Kiṃ kāraṇā vedanāti? Vatthuārammaṇā ca panassa vedanāti. Tasmā esa evaṃ pajānāti ‘‘taṃ taṃ sukhādīnaṃ vatthubhūtaṃ rūpādiṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva [Pg.237] vediyati, taṃ pana vedanāpavattiṃ upādāya ‘ahaṃ vediyāmī’ti vohāramattaṃ hotī’’ti. Evaṃ ‘‘sukhādīnaṃ vatthubhūtaṃ rūpādiṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vediyatī’’ti sallakkhento esa ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vediyāmī’’ti pajānātīti veditabbo. དེ་ལ་སུས་མྱོང་བར་བྱེད་ཅེ་ན། སེམས་ཅན་ནམ་གང་ཟག་གང་ཡང་མྱོང་བར་བྱེད་པ་མེད་དོ། ཚོར་བ་དེ་སུ་ལ་ཡོད་ཅེ་ན། སེམས་ཅན་ནམ་གང་ཟག་གང་གི་ཡང་ཚོར་བ་མ་ཡིན་ནོ། རྒྱུ་ཅི་ལས་ཚོར་བ་སྐྱེ་ཞེ་ན། གནས་དང་དམིགས་པ་ལས་ཚོར་བ་འདི་སྐྱེ་བའོ། དེ་ལྟ་བས་ན་འདིས་འདི་ལྟར་ཤེས་ཏེ། “བདེ་བ་ལ་སོགས་པའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་དེ་དང་དེ་དམིགས་པར་བྱས་ནས་ཚོར་བ་ཉིད་ཀྱིས་མྱོང་བར་བྱེད་ལ། ཚོར་བ་འཇུག་པ་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་ ‘བདག་གིས་མྱོང་བར་བྱེད་དོ་’ ཞེས་ཐ་སྙད་ཙམ་དུ་ཟད་དོ་” ཞེས་སོ། དེ་ལྟར་ “བདེ་བ་ལ་སོགས་པའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་དམིགས་པར་བྱས་ནས་ཚོར་བ་ཉིད་ཀྱིས་མྱོང་བར་བྱེད་དོ་” ཞེས་ངེས་པར་འཛིན་པ་འདི་ནི། “བདེ་བའི་ཚོར་བ་མྱོང་བར་བྱེད་པ་ན་ཤེས་སོ་” ཞེས་བྱ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། Atha vā sukhaṃ vedanaṃ vediyāmīti pajānātīti sukhavedanākkhaṇe dukkhāya vedanāya abhāvato sukhaṃ vedanaṃ vediyamāno ‘‘sukhaṃ vedanaṃyeva vediyāmī’’ti pajānāti. Tena yā pubbe bhūtapubbā dukkhā vedanā, tassā idāni abhāvato imissā ca sukhāya vedanāya ito paraṃ paṭhamaṃ abhāvato ‘‘vedanā nāma aniccā addhuvā vipariṇāmadhammā’’ti itiha tattha sampajāno hoti. Dukkhaṃ vedanaṃ vediyāmīti pajānātītiādīsupi eseva nayo. ཡང་ན། 'བདེ་བའི་ཚོར་བ་མྱོང་བར་ཤེས་སོ' ཞེས་པ་ནི། བདེ་བའི་ཚོར་བའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། བདེ་བའི་ཚོར་བ་མྱོང་བཞིན་པར 'བདེ་བའི་ཚོར་བ་ཉིད་མྱོང་བར་བྱེད་དོ' ཞེས་ཤེས་སོ། །དེས་ན། སྔོན་བྱུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ད་ལྟ་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། བདེ་བའི་ཚོར་བ་འདི་ཡང་འདི་ལས་གཞན་དུ་ཐོག་མ་ཉིད་ནས་མེད་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། 'ཚོར་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མི་རྟག་པ། མི་བརྟན་པ། འགྱུར་བའི་ཆོས་ཅན་ནོ' ཞེས་དེ་ལ་ཤེས་བཞིན་ཡོད་པར་འགྱུར་རོ། །'སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་མྱོང་བར་ཤེས་སོ' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། ། Sāmisaṃ vā sukhantiādīsu yasmā kilesehi āmasitabbato āmisā nāma pañca kāmaguṇā. Ārammaṇakaraṇavasena saha āmisehīti sāmisā, tasmā sāmisā sukhā nāma pañcakāmaguṇāmisanissitā chasu dvāresu uppannā chagehassitā somanassavedanā. Sāmisā dukkhā nāma chagehassitā domanassavedanā. Sā ca chasu dvāresu ‘‘iṭṭhārammaṇaṃ nānubhavissāmi nānubhavāmī’’ti vitakkayato uppannā kāmaguṇanissitā domanassavedanā veditabbā. Nirāmisā sukhā nāma chanekkhammassitā somanassavedanā. Sā ca chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate aniccādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvā ussukkāpetuṃ sakkontassa ‘‘ussakkitā me vipassanā’’ti somanassajātassa uppannā somanassavedanā daṭṭhabbā. ‘ཟང་ཟིང་དང་བཅས་པའི་བདེ་བ་’ ལ་སོགས་པ་ལ། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་རེག་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ནི་ཟང་ཟིང་ཞེས་བྱའོ། །དམིགས་པ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཟང་ཟིང་དང་ལྷན་ཅིག་པས་ན་ཟང་ཟིང་དང་བཅས་པའོ། །དེའི་ཕྱིར། ཟང་ཟིང་དང་བཅས་པའི་བདེ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔའི་ཟང་ཟིང་ལ་བརྟེན་ནས་སྒོ་དྲུག་ཏུ་སྐྱེས་པའི་ཁྱིམ་ལ་གནས་པའི་ཡིད་བདེ་བའི་ཚོར་བའོ། །ཟང་ཟིང་དང་བཅས་པའི་སྡུག་བསྔལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཁྱིམ་ལ་གནས་པའི་ཡིད་མི་བདེ་བའི་ཚོར་བའོ། །དེ་ཡང་སྒོ་དྲུག་ཏུ་ ‘ཡིད་དུ་འོང་བའི་དམིགས་པ་ལ་བདག་གིས་མི་མྱོང་བར་འགྱུར་རོ། །མི་མྱོང་ངོ་’ ཞེས་རྟོག་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་བརྟེན་པའི་ཡིད་མི་བདེ་བའི་ཚོར་བར་རིག་པར་བྱའོ། །ཟང་ཟིང་མེད་པའི་བདེ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། ངེས་འབྱུང་དྲུག་ལ་བརྟེན་པའི་ཡིད་བདེ་བའི་ཚོར་བའོ། །དེ་ཡང་སྒོ་དྲུག་ཏུ་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དམིགས་པ་སྣང་བར་གྱུར་པ་ན། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལྷག་མཐོང་བརྩམས་ཏེ་སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་པར་ནུས་པ་ལ། ‘བདག་གི་ལྷག་མཐོང་སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་དོ’ ཞེས་ཡིད་བདེ་བ་སྐྱེས་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཡིད་བདེ་བའི་ཚོར་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། ། Nirāmisā dukkhā nāma chanekkhammassitā domanassavedanā. Sā pana chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate anuttaravimokkhasaṅkhātaariyaphaladhammesu pihaṃ paṭṭhapetvā tadadhigamāya aniccādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvā ussukkāpetuṃ asakkontassa ‘‘imampi pakkhaṃ imampi māsaṃ imampi saṃvaccharaṃ vipassanaṃ ussukkāpetvā ariyabhūmiṃ pāpuṇituṃ nāsakkhi’’nti anusocato uppannā domanassavedanā. ཟང་ཟིང་མེད་པའི་སྡུག་བསྔལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། ངེས་འབྱུང་དྲུག་ལ་བརྟེན་པའི་ཡིད་མི་བདེ་བའི་ཚོར་བའོ། །དེ་ནི་སྒོ་དྲུག་ཏུ་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དམིགས་པ་སྣང་བར་གྱུར་པ་ན། བླ་ན་མེད་པའི་རྣམ་པར་ཐར་པ་ཞེས་བྱ་བའི་འཕགས་པའི་འབྲས་བུའི་ཆོས་རྣམས་ལ་རེ་བ་བསྐྱེད་དེ། དེ་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལྷག་མཐོང་བརྩམས་ཏེ་སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་པར་མི་ནུས་པ་ལ། ‘བདག་གིས་ཟླ་ཕྱེད་འདི་ལའང་། ཟླ་བ་འདི་ལའང་། ལོ་འདི་ལའང་ལྷག་མཐོང་གི་སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་དེ་འཕགས་པའི་ས་ལ་བགྲོད་པར་མ་ནུས་སོ’ ཞེས་མྱ་ངན་བྱེད་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཡིད་མི་བདེ་བའི་ཚོར་བའོ། ། Sāmisā adukkhamasukhā nāma chagehassitā upekkhāvedanā. Sā ca chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate guḷapiṇḍake nilīnamakkhikā viya rūpādīni anuvattamānā tattheva laggā laggitā hutvā uppannā kāmaguṇanissitā [Pg.238] upekkhāvedanā. Nirāmisā adukkhamasukhā nāma chanekkhammassitā upekkhāvedanā. Sā pana chasu dvāresu iṭṭhādiārammaṇe āpāthagate iṭṭhe arajjantassa, aniṭṭhe adussantassa, asamapekkhanena amuyhantassa uppannā vipassanāñāṇasampayuttā upekkhāvedanā. Evaṃ vuttanti mahāsatipaṭṭhānasutte vuttaṃ. Sāva vedanā veditabbāti lujjanappalujjanaṭṭhena sā vedanā ‘‘loko’’ti veditabbā. ཟང་ཟིང་དང་བཅས་པའི་བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཁྱིམ་ལ་གནས་པ་དྲུག་ལ་བརྟེན་པའི་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཚོར་བའོ། །དེ་ཡང་སྒོ་དྲུག་ཏུ་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དམིགས་པ་སྣང་བར་གྱུར་པ་ན། བུ་རམ་གྱི་གོང་བུ་ལ་སྦྲང་མ་ཆགས་པ་བཞིན་དུ། གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་རྗེས་སུ་འཇུག་ཅིང་དེ་ཉིད་ལ་ཆགས་ཤིང་ཞེན་པར་གྱུར་ནས་སྐྱེས་པའི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་བརྟེན་པའི་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཚོར་བའོ། །ཟང་ཟིང་མེད་པའི་བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། ངེས་འབྱུང་དྲུག་ལ་བརྟེན་པའི་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཚོར་བའོ། །དེ་ནི་སྒོ་དྲུག་ཏུ་ཡིད་དུ་འོང་བ་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་སྣང་བར་གྱུར་པ་ན། ཡིད་དུ་འོང་བ་ལ་མི་ཆགས་པ། ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ལ་མི་སྡང་བ། མཉམ་པར་བལྟ་བས་རྨོངས་པ་མེད་པར་སྐྱེས་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཚོར་བའོ། །‘དེ་སྐད་གསུངས་པ་’ ནི་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ཆེན་པོའི་མདོ་ལས་གསུངས་སོ། །‘ཚོར་བ་དེ་ཉིད་རིག་པར་བྱ་བ་’ ནི། འཇིག་ཅིང་ཞིག་པའི་དོན་གྱིས་ཚོར་བ་དེ་ཉིད་ ‘འཇིག་རྟེན་’ ཞེས་རིག་པར་བྱའོ། ། Evaṃ vitthāriteti ‘‘sarāgaṃ vā cittaṃ sarāgaṃ cittanti pajānāti, vītarāgaṃ vā cittaṃ…pe… sadosaṃ vā cittaṃ, vītadosaṃ vā cittaṃ, samohaṃ vā cittaṃ, vītamohaṃ vā cittaṃ, saṃkhittaṃ vā cittaṃ, vikkhittaṃ vā cittaṃ, mahaggataṃ vā cittaṃ, amahaggataṃ vā cittaṃ, sauttaraṃ vā cittaṃ, anuttaraṃ vā cittaṃ, samāhitaṃ vā cittaṃ, asamāhitaṃ vā cittaṃ, vimuttaṃ vā cittaṃ, avimuttaṃ vā cittanti pajānātī’’ti evaṃ satipaṭṭhānasutte (dī. ni. 2.381; ma. ni. 1.114) vitthāretvā dassite soḷasavidhe citte. ‘དེ་ལྟར་རྒྱས་པར་བཤད་པ་’ ནི། ‘འདོད་ཆགས་དང་བཅས་པའི་སེམས་ལ་འདོད་ཆགས་དང་བཅས་པའི་སེམས་ཞེས་ཤེས་སོ། །འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་སེམས་ལ་... ཞེ་སྡང་དང་བཅས་པའི་སེམས་ལ། ཞེ་སྡང་དང་བྲལ་བའི་སེམས་ལ། གཏི་མུག་དང་བཅས་པའི་སེམས་ལ། གཏི་མུག་དང་བྲལ་བའི་སེམས་ལ། བསྡུས་པའི་སེམས་ལ། རྣམ་པར་གཡེངས་པའི་སེམས་ལ། ཆེན་པོར་གྱུར་པའི་སེམས་ལ། ཆེན་པོར་མ་གྱུར་པའི་སེམས་ལ། བླ་མ་དང་བཅས་པའི་སེམས་ལ། བླ་ན་མེད་པའི་སེམས་ལ། མཉམ་པར་བཞག་པའི་སེམས་ལ། མཉམ་པར་མ་བཞག་པའི་སེམས་ལ། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་སེམས་ལ། རྣམ་པར་མ་གྲོལ་བའི་སེམས་ལ་རྣམ་པར་མ་གྲོལ་བའི་སེམས་ཞེས་ཤེས་སོ’ ཞེས་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པའི་མདོ་ལས་རྒྱས་པར་བསྟན་པའི་སེམས་རྣམ་པ་བཅུ་དྲུག་པོ་ལའོ། ། Tattha sarāganti aṭṭhavidhaṃ lobhasahagataṃ. Vītarāganti lokiyakusalābyākataṃ. Idaṃ pana yasmā sammasanaṃ na dhammasamodhānaṃ, tasmā idha ekapadepi lokuttaraṃ na labbhati. Sesāni cattāri akusalacittāni neva purimapadaṃ, na pacchimapadaṃ bhajanti. Sadosanti duvidhaṃ domanassasahagataṃ. Vītadosanti lokiyakusalābyākataṃ. Sesāni dasa akusalacittāni neva purimapadaṃ, na pacchimapadaṃ bhajanti. Samohanti vicikicchāsahagatañceva uddhaccasahagatañcāti duvidhaṃ. Yasmā pana moho sabbākusalesu uppajjati, tasmā sesānipi idha vattantiyeva. Imasmiññeva hi duke dvādasākusalacittāni pariyādinnānīti. Vītamohanti lokiyakusalābyākataṃ. དེ་ལ་ ‘འདོད་ཆགས་དང་བཅས་པ་’ ནི་བརྣབ་སེམས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་རྣམ་པ་བརྒྱད་དོ། ། ‘འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་’ ནི་འཇིག་རྟེན་པའི་དགེ་བ་དང་ལུང་མ་བསྟན་ནོ། །འདི་ནི་ཡོངས་སུ་རྟོག་པ་ཡིན་གྱི་ཆོས་རྣམས་གཅིག་ཏུ་བསྡུས་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འདིར་ཚིག་གཅིག་ལའང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་མི་ཐོབ་བོ། །ལྷག་མ་མི་དགེ་བའི་སེམས་བཞི་པོ་ནི་སྔ་མའི་ཚིག་དང་ཕྱི་མའི་ཚིག་གཉིས་ཀ་ལ་མི་གཏོགས་སོ། ། ‘ཞེ་སྡང་དང་བཅས་པ་’ ནི་ཡིད་མི་བདེ་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་རྣམ་པ་གཉིས་སོ། ། ‘ཞེ་སྡང་དང་བྲལ་བ་’ ནི་འཇིག་རྟེན་པའི་དགེ་བ་དང་ལུང་མ་བསྟན་ནོ། །ལྷག་མ་མི་དགེ་བའི་སེམས་བཅུ་པོ་ནི་སྔ་མའི་ཚིག་དང་ཕྱི་མའི་ཚིག་གཉིས་ཀ་ལ་མི་གཏོགས་སོ། ། ‘གཏི་མུག་དང་བཅས་པ་’ ནི་ཐེ་ཚོམ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་དང་རྒོད་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་སྟེ་རྣམ་པ་གཉིས་སོ། །གཏི་མུག་ནི་མི་དགེ་བ་ཐམས་ཅད་ལ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར། ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱང་འདིར་འཇུག་པ་ཉིད་དོ། །ཟུང་འདི་ཉིད་ལ་མི་དགེ་བའི་སེམས་བཅུ་གཉིས་པོ་ཐམས་ཅད་འདུས་སོ། ། ‘གཏི་མུག་དང་བྲལ་བ་’ ནི་འཇིག་རྟེན་པའི་དགེ་བ་དང་ལུང་མ་བསྟན་ནོ། ། Saṃkhittanti thinamiddhānupatitaṃ. Etañhi saṅkucitacittaṃ nāma ārammaṇe saṅkocavasena pavattanato. Vikkhittanti uddhaccasahagataṃ. Etañhi pasaṭacittaṃ nāma ārammaṇe savisesaṃ vikkhepavasena visaṭabhāvena pavattanato. Mahaggatanti rūpāvacaraṃ arūpāvacarañca. Amahaggatanti kāmāvacaraṃ. Sauttaranti kāmāvacaraṃ. Anuttaranti rūpāvacaraṃ arūpāvacarañca. Tatrāpi sauttaraṃ rūpāvacaraṃ, anuttaraṃ arūpāvacarameva. Samāhitanti yassa appanāsamādhi vā upacārasamādhi vā atthi. Asamāhitanti ubhayasamādhivirahitaṃ. Vimuttanti [Pg.239] tadaṅgavikkhambhanavimuttīhi vimuttaṃ. Avimuttanti ubhayavimuttirahitaṃ. Samucchedappaṭippassaddhinissaraṇavimuttīnaṃ pana idha okāsova natthi, okāsābhāvo ca sammasanacārassa adhippetattā veditabbo. ‘བསྡུས་པ་’ ནི་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་ཀྱིས་ཟིན་པའོ། །འདི་ནི་དམིགས་པ་ལ་ཞུམ་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་ ‘ཞུམ་པའི་སེམས་’ ཞེས་བྱའོ། ། ‘རྣམ་པར་གཡེངས་པ་’ ནི་རྒོད་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའོ། །འདི་ནི་དམིགས་པ་ལ་ཁྱད་པར་དུ་རྣམ་པར་གཡེང་བའི་ཚུལ་གྱིས་འཕྲོ་བའི་ཕྱིར་ ‘འཕྲོ་བའི་སེམས་’ ཞེས་བྱའོ། ། ‘ཆེན་པོར་གྱུར་པ་’ ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སོ། ། ‘ཆེན་པོར་མ་གྱུར་པ་’ ནི་འདོད་པའི་ཁམས་སོ། ། ‘བླ་མ་དང་བཅས་པ་’ ནི་འདོད་པའི་ཁམས་སོ། ། ‘བླ་ན་མེད་པ་’ ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སོ། །དེར་ཡང་བླ་མ་དང་བཅས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་དང་། བླ་ན་མེད་པ་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་ཉིད་དོ། ། ‘མཉམ་པར་བཞག་པ་’ ནི་གང་ལ་ངེས་པར་འཛིན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཏམ། ཉེ་བར་བཏགས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཡོད་པའོ། ། ‘མཉམ་པར་མ་བཞག་པ་’ ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གཉིས་ཀ་དང་བྲལ་བའོ། ། ‘རྣམ་པར་གྲོལ་བ་’ ནི་ཡན་ལག་དེས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དང་རྣམ་པར་གནོན་པས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་རྣམས་ཀྱིས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ། ། ‘རྣམ་པར་མ་གྲོལ་བ་’ ནི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་གཉིས་ཀ་དང་བྲལ་བའོ། །ཀུན་ཏུ་ཆད་པ་དང་། ཉེ་བར་ཞི་བ་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་རྣམས་ལ་ནི་འདིར་སྐབས་མེད་པ་ཉིད་དོ། །སྐབས་མེད་པ་ནི་ཡོངས་སུ་རྟོག་པའི་སྤྱོད་པ་ལ་དགོངས་པར་རིག་པར་བྱའོ། ། Upādānassa khandhā upādānakkhandhā, upādānassa paccayabhūtā dhammapuñjā dhammarāsayoti attho. Upādānehi ārammaṇakaraṇādivasena upādātabbā vā khandhā upādānakkhandhā. Cha ajjhattikabāhirāyatanānīti cakkhu sotaṃ ghānaṃ jivhā kāyo manoti imāni cha ajjhattikāyatanāni ceva, rūpaṃ saddo gandho raso phoṭṭhabbo dhammāti imāni cha bāhirāyatanāni ca. Ettha pana lokuttaradhammā na gahetabbā sammasanacārassa adhippetattā. Satta sambojjhaṅgāti satisambojjhaṅgādayo satta sambojjhaṅgā. Satiādayo hi sambodhissa, sambodhiyā vā aṅgāti sambojjhaṅgā. Tathā hi sambujjhati āraddhavipassakato paṭṭhāya yogāvacaroti sambodhi, yāya vā so satiādikāya sattadhammasāmaggiyā sambujjhati, kilesaniddāto uṭṭhāti, saccāni vā paṭivijjhati, sā dhammasāmaggī sambodhi, tassa sambodhissa, tassā vā sambodhiyā aṅgāti sambojjhaṅgā. ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོའོ། །ཉེ་བར་ལེན་པའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་སམ་ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་རྣམས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །ཡང་ན། ཉེ་བར་ལེན་པ་རྣམས་ཀྱིས་དམིགས་པ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཉེ་བར་བླང་བར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོའོ། ། ‘ནང་དང་ཕྱིའི་སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་’ ཅེས་པ་ནི། མིག་དང་། རྣ་བ་དང་། སྣ་དང་། ལྕེ་དང་། ལུས་དང་། ཡིད་དེ་ནང་གི་སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་པོ་འདི་དག་དང་། གཟུགས་དང་། སྒྲ་དང་། དྲི་དང་། རོ་དང་། རེག་བྱ་དང་། ཆོས་ཏེ་ཕྱིའི་སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་པོ་འདི་དག་གོ །འདིར་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྣམས་མི་གཟུང་སྟེ། ཡོངས་སུ་རྟོག་པའི་སྤྱོད་པ་ལ་དགོངས་པའི་ཕྱིར། ། ‘བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་བདུན་’ ཞེས་པ་ནི། དྲན་པ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ལ་སོགས་པ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་བདུན་ནོ། །དྲན་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱིའམ། ཡང་ན་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གོ །དེ་ལྟར་ན། ལྷག་མཐོང་བརྩམས་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་རྣལ་འབྱོར་སྤྱོད་པ་པོས་རྟོགས་པར་བྱེད་པས་ན་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཅེས་བྱའོ། །ཡང་ན། དྲན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་བདུན་འདུས་པ་གང་གིས་ཁོང་གིས་རྟོགས་པར་བྱེད་པ་དང་། ཉོན་མོངས་པའི་གཉིད་ལས་སད་པར་བྱེད་པ་དང་། བདེན་པ་རྣམས་རྟོགས་པར་བྱེད་པ་སྟེ། ཆོས་འདུས་པ་དེ་ནི་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཅེས་བྱའོ། །རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་དེའམ། ཡང་ན་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་དེའི་ཡན་ལག་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གོ ། Cattāri ariyasaccānīti ‘‘dukkhaṃ dukkhasamudayo dukkhanirodho dukkhanirodhagāminipaṭipadā’’ti (saṃ. ni. 5.1071-1072) evaṃ vuttāni cattāri ariyasaccāni. Tattha purimāni dve saccāni vaṭṭaṃ pavattihetubhāvato. Pacchimāni vivaṭṭaṃ nivaṭṭatadadhigamūpāyabhāvato. Tesu bhikkhuno vaṭṭe kammaṭṭhānābhiniveso hoti sarūpato pariggahasambhavato. Vivaṭṭe natthi abhiniveso avisayattā avisayatte ca payojanābhāvato. Pañcadhā vuttesūti satipaṭṭhānasutte vuttesu. Suddhaarūpasammasanamevāti rūpena amissitattā kevalaṃ arūpasammasanameva. Khandhāyatanasaccakoṭṭhāsānaṃ pañcakkhandhasaṅgahato ‘‘rūpārūpasammasana’’nti vuttaṃ. Pubbabhāgiyānampi satipaṭṭhānānaṃ saṅgahitattā ‘‘lokiyalokuttaramissakāneva kathitānī’’ti āha. ‘འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞི་’ ཞེས་པ་ནི། ‘སྡུག་བསྔལ་བ་དང་། སྡུག་བསྔལ་ཀུན་འབྱུང་བ་དང་། སྡུག་བསྔལ་འགོག་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་འགོག་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་’ ཞེས་དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་བཞིའོ། །དེ་ལ་སྔ་མའི་བདེན་པ་གཉིས་ནི་འཁོར་བ་དང་དེའི་འཇུག་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཕྱི་མའི་གཉིས་ནི་འཁོར་བ་ལས་ལྡོག་པ་དང་དེ་ཐོབ་པའི་ཐབས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་དག་ལས་དགེ་སློང་གིས་འཁོར་བ་ལ་ལས་ཀྱི་ས་གཞི་བཟུང་བ་ཡོད་དེ། རང་གི་ངོ་བོ་ཉིད་དུ་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་སྲིད་པའི་ཕྱིར། འཁོར་བ་ལས་ལྡོག་པ་ལ་ནི་བཟུང་བ་མེད་དེ། ཡུལ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཡུལ་མ་ཡིན་པ་ལ་དགོས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། ། ‘རྣམ་པ་ལྔར་གསུངས་པ་’ ནི་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པའི་མདོ་ལས་གསུངས་པའོ། ། ‘གཟུགས་མེད་པ་རྐྱང་པ་ལ་ཡོངས་སུ་རྟོག་པ་ཉིད་’ ཅེས་པ་ནི། གཟུགས་དང་མ་འདྲེས་པའི་ཕྱིར་གཟུགས་མེད་པ་རྐྱང་པ་ལ་ཡོངས་སུ་རྟོག་པ་ཉིད་དོ། །ཕུང་པོ་དང་སྐྱེ་མཆེད་དང་བདེན་པའི་ཆ་རྣམས་ཕུང་པོ་ལྔའི་ནང་དུ་འདུ་བའི་ཕྱིར། ‘གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པ་ལ་ཡོངས་སུ་རྟོག་པ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །སྔོན་གྱི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་རྣམས་ཀྱང་བསྡུས་པའི་ཕྱིར། ‘འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་འདྲེས་པ་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ’ ཞེས་གསུངས་སོ། ། 394. Anibbattānanti ajātānaṃ. Payogaṃ parakkamanti ettha bhusaṃ yogo payogo, payogova parakkamo, payogasaṅkhātaṃ parakkamanti attho. Cittaṃ ukkhipatīti kosajjapakkhe patituṃ apadānavasena ukkhipati. Padhānavīriyanti [Pg.240] sammappadhānalakkhaṇappattavīriyaṃ. Lokiyāti lokiyasammappadhānakathā. Sabbapubbabhāgeti sabbamaggānaṃ pubbabhāge. Kassapasaṃyuttapariyāyenāti kassapasaṃyutte āgatasuttena ‘‘uppannā me pāpakā akusalā dhammā appahīyamānā anatthāya saṃvatteyyu’’nti (saṃ. ni. 2.145) āgatattā. Sā lokiyāti veditabbā. ༣༩༤. ‘མ་སྐྱེས་པ་རྣམས་’ ཞེས་པ་ནི་མ་བྱུང་བ་རྣམས་སོ། ། ‘སྦྱོར་བ་དང་བརྩོན་འགྲུས་’ ཞེས་པ་འདིར་ནི། རབ་ཏུ་སྦྱོར་བ་ནི་སྦྱོར་བའོ། །སྦྱོར་བ་ཉིད་ནི་བརྩོན་འགྲུས་སོ། །སྦྱོར་བར་བགྲང་བའི་བརྩོན་འགྲུས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ ། ‘སེམས་འདེགས་པ་’ ཞེས་པ་ནི། ལེ་ལོའི་ཕྱོགས་སུ་ལྷུང་བ་ལས་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་འདེགས་པའོ། ། ‘ཡང་དག་པར་འཛིན་པའི་བརྩོན་འགྲུས་’ ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་སྤོང་བའི་མཚན་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་བརྩོན་འགྲུས་སོ། ། ‘འཇིག་རྟེན་པ་’ ཞེས་པ་ནི། འཇིག་རྟེན་པའི་ཡང་དག་པར་སྤོང་བའི་གཏམ་མོ། ། ‘སྔོན་གྱི་ཆ་ཐམས་ཅད་ལ་’ ཞེས་པ་ནི་ལམ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྔོན་གྱི་ཆ་ལའོ། ། ‘འོད་སྲུང་གི་འདུས་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་’ ཞེས་པ་ནི། འོད་སྲུང་གི་འདུས་པ་ལས་བྱུང་བའི་མདོ་ལས། ‘བདག་ལ་སྐྱེས་པའི་སྡིག་པ་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་མ་སྤངས་ན་དོན་མེད་པར་འགྱུར་རོ’ ཞེས་བྱུང་བའི་ཕྱིར། དེ་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ། ། Samathavipassanāvāti avadhāraṇena maggaṃ nivattetvā tassa nivattane kāraṇaṃ dassento, ‘‘maggo panā’’tiādimāha. Sakiṃ uppajjitvāti idaṃ bhūtakathanamattaṃ. Niruddhassa puna anuppajjanato ‘‘na koci guṇo’’ti āsaṅkeyyāti āha – ‘‘so hī’’tiādi. Anantarameva yathā phalaṃ uppajjati, tathā pavattiyevassa paccayadānaṃ. Purimasmimpīti ‘‘anuppannā me kusalā dhammā uppajjamānā anatthāya saṃvatteyyu’’nti etthapi. Vuttanti porāṇaṭṭhakathāyaṃ. Taṃ pana tathāvuttavacanaṃ na yuttaṃ dutiyasmiṃ viya purimasmiṃ maggassa aggahaṇe kāraṇābhāvato. Purimasmiṃ aggahite magge anuppajjamāno maggo anatthāya saṃvatteyyāti āpajjeyya, na cetaṃ yuttaṃ āpajjamāne tasmiṃ padhānatthasambhavato. Catukiccasādhanavasenāti anuppannākusalānuppādanādicatukiccasādhanavasena. ‘ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་ངོ་’ ཞེས་པ་ནི། ངེས་པར་འཛིན་པས་ལམ་བཟློག་ནས་དེ་བཟློག་པའི་རྒྱུ་མཚན་སྟོན་པར། ‘ལམ་ནི་...’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། ‘ལན་ཅིག་སྐྱེས་ནས་’ ཞེས་པ་ནི་བྱུང་བ་བརྗོད་པ་ཙམ་མོ། །འགགས་ནས་ཡང་མི་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར། ‘ཡོན་ཏན་ཅིའང་མེད་དོ་’ ཞེས་དོགས་པ་སྐྱེ་སྲིད་པས། ‘དེ་ནི་...’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་མ་ཐག་ཏུ་འབྲས་བུ་ཇི་ལྟར་སྐྱེ་བ་དེ་ལྟར་འཇུག་པ་ཉིད་དེའི་རྐྱེན་སྦྱིན་པའོ། ། ‘སྔ་མ་ལའང་’ ཞེས་པ་ནི། ‘བདག་ལ་མ་སྐྱེས་པའི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་སྐྱེ་བཞིན་པ་ན་དོན་མེད་པར་འགྱུར་རོ’ ཞེས་པ་འདིར་ཡང་ངོ་། ། ‘གསུངས་པ་’ ནི་གནའ་བོའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་སོ། །འོན་ཀྱང་དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་ཚིག་དེ་ནི་མི་རིགས་ཏེ། གཉིས་པ་བཞིན་དུ་སྔ་མ་ལ་ལམ་མ་བཟུང་བའི་རྒྱུ་མཚན་མེད་པའི་ཕྱིར། སྔ་མ་ལ་ལམ་མ་བཟུང་ན། མ་སྐྱེས་པའི་ལམ་དེ་དོན་མེད་པར་འགྱུར་བར་ཐལ་བར་འགྱུར་ལ། དེ་ལྟར་ཐལ་བ་ནི་མི་རིགས་ཏེ། དེ་ལ་བརྩོན་པའི་དོན་ཡོད་པའི་ཕྱིར། ། ‘བྱ་བ་བཞི་སྒྲུབ་པའི་དབང་གིས་’ ཞེས་པ་ནི། མ་སྐྱེས་པའི་མི་དགེ་བ་མི་བསྐྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་བཞི་སྒྲུབ་པའི་དབང་གིས་སོ། ། Vuttanayenāti ‘‘asamudācāravasena vā ananubhūtārammaṇavasena vā’’tiādinā vuttanayena. Vijjamānāti dharamānasabhāvā. Khaṇattayapariyāpannattā uppādādisamaṅgino vattamānabhāvena uppannaṃ vattamānuppannaṃ. Tañhi uppādato paṭṭhāya yāva bhaṅgā uddhaṃ pannaṃ pattanti nippariyāyato ‘‘uppanna’’nti vuccati. Anubhavitvā bhavitvā ca vigataṃ bhutvāvigataṃ. Anubhavanabhavanāni hi bhavanasāmaññena bhutvā-saddena vuttāni. Sāmaññameva hi upasaggena visesīyati. Idha vipākānubhavanavasena tadārammaṇaṃ avipakkavipākassa sabbathā avigatattā bhavitvāvigatamattavasena kammañca ‘‘bhutvāvigatuppanna’’nti vuttaṃ. Na aṭṭhasāliniyaṃ viya rajjanādivasena anubhūtāpagataṃ javanaṃ uppajjitvā niruddhatāvasena bhūtāpagatañca saṅkhataṃ bhūtāpagatuppannanti. Tasmā idha okāsakatuppannaṃ vipākameva vadati, na tattha viya kammampi. Aṭṭhasāliniyañhi bhūtāvigatuppannaṃ okāsakatuppannañca aññathā dassitaṃ. Vuttañhi tattha (dha. sa. aṭṭha. 1 kāmāvacarakusalapadabhājanīya) – བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཞེས་པ་ནི། ༼ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ་མེད་པའི་དབང་གིས་སམ། ཡུལ་མ་མྱོང་བའི་དབང་གིས་སམ།༽ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་སོ།། ཡོད་པ་ཞེས་པ་ནི་གནས་པའི་རང་བཞིན་ནོ།། སྐད་ཅིག་མ་གསུམ་དུ་གཏོགས་པའི་ཕྱིར། སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྡན་ཞིང་ད་ལྟར་བའི་དངོས་པོར་སྐྱེས་པ་ནི་ད་ལྟར་སྐྱེས་པའོ།། དེ་ནི་སྐྱེ་བ་ནས་བཟུང་སྟེ་འཇིག་པའི་བར་དུ་གྱེན་དུ་སོང་ཞིང་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་ ༼སྐྱེས་པ་༽ ཞེས་བྱའོ།། མྱོང་ཞིང་བྱུང་ནས་མ་བྲལ་བ་ནི་བྱུང་ནས་མ་བྲལ་བའོ།། མྱོང་བ་དང་བྱུང་བ་དག་ནི་བྱུང་བའི་སྤྱི་ཉིད་ཀྱིས་ ༼བྱུང་ནས་༽ ཞེས་པའི་སྒྲས་བསྟན་ཏོ།། སྤྱི་ཉིད་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བས་ཁྱད་པར་དུ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། འདིར་རྣམ་པར་སྨིན་པ་མྱོང་བའི་དབང་གིས་དེའི་དམིགས་པ་དང་། རྣམ་པར་མ་སྨིན་པའི་རྣམ་སྨིན་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མ་བྲལ་བའི་ཕྱིར། བྱུང་ནས་མ་བྲལ་བ་ཙམ་གྱི་དབང་གིས་ལས་ལའང་ ༼བྱུང་ནས་མ་བྲལ་བར་སྐྱེས་པ་༽ ཞེས་བཤད་དོ།། ཨཊྛསཱལིནཱི ལས་བཤད་པ་ལྟར། ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་མྱོང་ནས་བྲལ་བའི་རྒྱུ་བ་དང་། སྐྱེས་ནས་འགགས་པའི་དབང་གིས་བྱུང་ནས་བྲལ་བའི་འདུས་བྱས་ལ་ ༼བྱུང་ནས་བྲལ་བར་སྐྱེས་པ་༽ ཞེས་པ་ལྟ་བུ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་འདིར་གོ་སྐབས་བྱས་ནས་སྐྱེས་པ་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཉིད་ལ་བརྗོད་ཀྱི། དེར་བཤད་པ་ལྟར་ལས་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། ཨཊྛསཱལིནཱིའི་ནང་དུ་ནི་བྱུང་ནས་མ་བྲལ་བར་སྐྱེས་པ་དང་གོ་སྐབས་བྱས་ནས་སྐྱེས་པ་དག་རྣམ་པ་གཞན་དུ་བསྟན་ཏོ།། དེར་ ༼ཆོས་སྡུད་པའི་འགྲེལ་བཤད་འདོད་པར་སྤྱོད་པའི་དགེ་བའི་ཚིག་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལས༽ འདི་སྐད་བཤད་དེ། ‘‘Ārammaṇarasaṃ [Pg.241] anubhavitvā niruddhaṃ anubhūtāpagatasaṅkhātaṃ kusalākusalaṃ, upādādittayaṃ anuppatvā niruddhaṃ bhūtāpagatasaṅkhātaṃ sesasaṅkhatañca bhūtāpagatuppannaṃ nāma. ‘Yānissa tāni pubbe katāni kammānī’ti evamādinā nayena vuttaṃ kammaṃ atītampi samānaṃ aññaṃ vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassokāsaṃ katvā ṭhitattā, tathākatokāsañca vipākaṃ anuppannampi samānaṃ evaṃ kate okāse ekantena uppajjanato okāsakatuppannaṃ nāmā’’ti. ༼དམིགས་པའི་རོ་མྱོང་ནས་འགགས་པ་མྱོང་ནས་བྲལ་བར་བགྲང་བའི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་དང་། སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་གསུམ་པོ་མ་ཐོབ་པར་འགགས་པ་བྱུང་ནས་བྲལ་བར་བགྲང་བའི་འདུས་བྱས་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་བྱུང་ནས་བྲལ་བར་སྐྱེས་པ་ཞེས་བྱའོ།། ༼གང་དེའི་སྔོན་བྱས་པའི་ལས་རྣམས་སོ།།༽ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བཤད་པའི་ལས་ནི་འདས་པ་ཡིན་ཡང་། རྣམ་སྨིན་གཞན་བཟློག་ནས་རང་གི་རྣམ་སྨིན་གྱི་གོ་སྐབས་བྱས་ཏེ་གནས་པའི་ཕྱིར་དང་། དེ་ལྟར་བྱས་པའི་གོ་སྐབས་ཀྱི་རྣམ་སྨིན་ནི་མ་སྐྱེས་པ་ཡིན་ཡང་། དེ་ལྟར་བྱས་པའི་གོ་སྐབས་ལ་ངེས་པར་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་གོ་སྐབས་བྱས་ནས་སྐྱེས་པ་ཞེས་བྱའོ།།༽ ཞེས་སོ།། Idha pana sammohavinodaniyaṃ vuttanayeneva bhutvāvigatuppannaṃ okāsakatuppannañca dassitaṃ. Vuttañhi, sammohavinodaniyaṃ (vibha. aṭṭha. 406) – འདིར་ནི་གཏི་མུག་རྣམ་སེལ་ལས་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་བྱུང་ནས་མ་བྲལ་བར་སྐྱེས་པ་དང་གོ་སྐབས་བྱས་ནས་སྐྱེས་པ་དག་བསྟན་ཏོ།། གཏི་མུག་རྣམ་སེལ་ལས་འདི་སྐད་བཤད་དེ། ‘‘Kamme pana jahite ārammaṇarasaṃ anubhavitvā niruddho vipāko bhutvāvigataṃ nāma. Kammaṃ uppajjitvā niruddhaṃ bhutvāvigataṃ nāma. Tadubhayampi bhutvāvigatuppannanti saṅkhyaṃ gacchati. Kusalākusalaṃ kammaṃ aññakammassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ karoti. Evaṃ kate okāse vipāko uppajjamāno okāsakaraṇato paṭṭhāya uppannoti vuccati. Idaṃ okāsakatuppannaṃ nāmā’’ti. ༼ལས་སྤངས་པ་ན། དམིགས་པའི་རོ་མྱོང་ནས་འགགས་པའི་རྣམ་སྨིན་ནི་བྱུང་ནས་མ་བྲལ་བ་ཞེས་བྱའོ།། ལས་སྐྱེས་ནས་འགགས་པ་ནི་བྱུང་ནས་མ་བྲལ་བ་ཞེས་བྱའོ།། དེ་གཉིས་ཀའང་བྱུང་ནས་མ་བྲལ་བར་སྐྱེས་པ་ཞེས་པའི་གྲངས་སུ་འགྲོའོ།། དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ལས་ནི་ལས་གཞན་གྱི་རྣམ་སྨིན་བཟློག་ནས་རང་གི་རྣམ་སྨིན་གྱི་གོ་སྐབས་བྱེད་དོ།། དེ་ལྟར་བྱས་པའི་གོ་སྐབས་ལ་རྣམ་སྨིན་སྐྱེ་བ་ནི་གོ་སྐབས་བྱས་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་སྐྱེས་པ་ཞེས་བྱའོ།། འདི་ནི་གོ་སྐབས་བྱས་ནས་སྐྱེས་པ་ཞེས་བྱའོ།།༽ ཞེས་སོ།། Tattha aṭṭhasāliniyā ayamadhippāyo – ‘‘satipi sabbesampi cittuppādānaṃ saṃvedayitasabhāvā ārammaṇānubhavane savipallāse pana santāne cittābhisaṅkhāravasena pavattito abyākatehi visiṭṭho kusalākusalānaṃ sātisayo visayānubhavanākāro. Yathā vikappaggāhavasena rāgādīhi tabbipakkhehi ca akusalaṃ kusalañca nippariyāyato ārammaṇarasaṃ anubhavati, na tathā vipāko kammavegakkhittattā, nāpi kiriyā ahetukānaṃ atidubbalatāya, sahetukānañca khīṇakilesassa chaḷaṅgupekkhāvato uppajjamānānaṃ atisantavuttittā, tasmā rajjanādivasena ārammaṇarasānubhavanaṃ sātisayanti akusalaṃ kusalañca uppajjitvā niruddhatāsāmaññena sesasaṅkhatañca bhūtāpagata’’nti vuttaṃ. Sammohavinodaniyā pana vipākānubhavanavasena tadārammaṇaṃ avipakkapākassa sabbathā avigatattā bhavitvāvigatamattavasena kammañca bhutvāpagatanti [Pg.242] vuttaṃ. Teneva tattha okāsakatuppannanti vipākamevāha, na kammampi, tasmā idhāpi sammohavinodaniyaṃ vuttanayeneva bhutvāpagatuppannaṃ okāsakatuppannañca vibhattanti daṭṭhabbaṃ. དེ་ལ་ཨཊྛསཱལིནཱིའི་དགོངས་པ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། སེམས་བསྐྱེད་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་དམིགས་པ་མྱོང་བའི་ཚེ་ཚོར་བའི་རང་བཞིན་ཡོད་དུ་ཟིན་ཀྱང་། ཕྱིན་ཅི་ལོག་དང་བཅས་པའི་རྒྱུད་ལ་སེམས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་ཕྱིར། ལུང་མ་བསྟན་རྣམས་ལས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཡུལ་མྱོང་བའི་རྣམ་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་ཞིག་གོ། ཇི་ལྟར་རྣམ་པར་རྟོག་པས་འཛིན་པའི་དབང་གིས་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་དང་དེའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་དག་གིས་མི་དགེ་བ་དང་དགེ་བ་རྣམས་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་དམིགས་པའི་རོ་མྱོང་བར་བྱེད་པ་ལྟར། རྣམ་པར་སྨིན་པ་ནི་ལས་ཀྱི་ཤུགས་ཀྱིས་འཕངས་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ།། བྱེད་པའི་སེམས་ཀྱང་རྒྱུ་མེད་པ་རྣམས་ནི་ཤིན་ཏུ་ཉམ་ཆུང་བའི་ཕྱིར་དང་། རྒྱུ་དང་བཅས་པ་རྣམས་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ཟད་ཅིང་ཡན་ལག་དྲུག་གི་བཏང་སྙོམས་དང་ལྡན་པ་ལ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་ཤིན་ཏུ་ཞི་བའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པས་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དམིགས་པའི་རོ་མྱོང་བ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་ཡིན་པས། མི་དགེ་བ་དང་དགེ་བ་སྐྱེས་ནས་འགགས་པ་དང་། འགགས་པའི་སྤྱི་ཉིད་ཀྱིས་འདུས་བྱས་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་བྱུང་ནས་བྲལ་བ་ཞེས་བཤད་དོ།། གཏི་མུག་རྣམ་སེལ་ལས་ནི་རྣམ་སྨིན་མྱོང་བའི་དབང་གིས་དེའི་དམིགས་པ་དང་། རྣམ་པར་མ་སྨིན་པའི་རྣམ་སྨིན་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མ་བྲལ་བའི་ཕྱིར། བྱུང་ནས་མ་བྲལ་བ་ཙམ་གྱི་དབང་གིས་ལས་ལའང་བྱུང་ནས་བྲལ་བ་ཞེས་བཤད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་དེར་གོ་སྐབས་བྱས་ནས་སྐྱེས་པ་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཉིད་ལ་བཤད་ཀྱི། ལས་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་འདིར་ཡང་གཏི་མུག་རྣམ་སེལ་ལས་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་བྱུང་ནས་བྲལ་བར་སྐྱེས་པ་དང་གོ་སྐབས་བྱས་ནས་སྐྱེས་པ་དག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བར་རིག་པར་བྱའོ།། Pañcakkhandhā pana vipassanāya bhūmi nāmāti sammasanassa ṭhānabhāvato vuttaṃ. Tesūti atītādibhedesu. Anusayitakilesāti appahīnā maggena pahātabbā adhippetā. Tenāha – ‘‘atītā vā…pe… na vattabbā’’ti. Hontu tāva ‘‘atītā’’ti vā ‘‘paccuppannā’’ti vā na vattabbā, ‘‘anāgatā’’ti pana kasmā na vattabbā, nanu kāraṇalābhe uppajjanārahā appahīnaṭṭhena thāmagatā kilesā anusayāti vuccantīti? Saccametaṃ, anāgatabhāvopi nesaṃ na paricchinno itarānāgatakkhandhānaṃ viyāti ‘‘anāgatā vāti na vattabbā’’ti vuttaṃ. Yadi hi nesaṃ paricchinno anāgatabhāvo siyā, tato ‘‘paccuppannā, atītā’’ti ca vattabbā siyuṃ, paccayasamavāye pana uppajjanārahataṃ upādāya anāgatavohāro tattha veditabbo. ཕུང་པོ་ལྔ་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་ས་ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཉེ་བར་རྟོག་པའི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བཤད་དོ།། དེ་དག་ལ་ཞེས་པ་ནི་འདས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་རྣམས་ལའོ།། བག་ལ་ཉལ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་མ་སྤངས་པ་ལམ་གྱིས་སྤང་བར་བྱ་བ་རྣམས་ལ་འདོད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་ ༼འདས་པ་ཞེས་སམ། །པེ་། བརྗོད་པར་མི་བྱའོ།།༽ ཞེས་གསུངས་སོ།། ༼འདས་པ་༽ ཞེས་སམ། ༼ད་ལྟར་བ་༽ ཞེས་བརྗོད་པར་མི་བྱ་བ་ནི་དེ་ལྟར་དུ་ཟད་མོད། ༼མ་འོངས་པ་༽ ཞེས་ནི་ཅིའི་ཕྱིར་བརྗོད་པར་མི་བྱ་སྟེ། རྒྱུ་རྙེད་པ་ན་སྐྱེ་བར་འོས་པ་མ་སྤངས་པའི་དོན་གྱིས་མཐུ་བརྟས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལ་བག་ལ་ཉལ་བ་ཞེས་བརྗོད་པ་མ་ཡིན་ནམ། དེ་ནི་བདེན་མོད། དེ་དག་གི་མ་འོངས་པའི་དངོས་པོའང་མ་འོངས་པའི་ཕུང་པོ་གཞན་དག་ལྟར་ཡོངས་སུ་མ་ཆད་པའི་ཕྱིར། ༼མ་འོངས་པ་༽ ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་པར་མི་བྱའོ།། ཞེས་བཤད་དོ།། གལ་ཏེ་དེ་དག་གི་མ་འོངས་པའི་དངོས་པོ་ཡོངས་སུ་ཆད་པ་ཞིག་ཡིན་ན། དེའི་ཕྱིར་ ༼ད་ལྟར་བ་དང་འདས་པ་༽ ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་པར་འགྱུར་རོ།། འོན་ཀྱང་རྐྱེན་འདུས་པ་ན་སྐྱེ་བར་འོས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་དེ་ལ་མ་འོངས་པའི་ཐ་སྙད་རིག་པར་བྱའོ།། Idaṃ bhūmiladdhuppannaṃ nāmāti idaṃ yathāvuttaṃ kilesajātaṃ appahīnaṭṭhena bhūmiladdhuppannaṃ nāma kāraṇalābhe sati vijjamānakiccakaraṇato. Tāsu tāsu bhūmisūti manussadevādiattabhāvasaṅkhātesu upādānakkhandhesu. Ārammaṇakaraṇavasena hi bhavanti ettha kilesāti bhūmiyo, upādānakkhandhā. Asamugghātagatāti tasmiṃ tasmiṃ santāne anuppattidhammataṃ anāpāditatāya samugghātaṃ samucchedaṃ na gatāti asamugghātagatā. Bhūmiladdhuppannaṃ nāmāti ettha laddhabhūmikaṃ bhūmiladdhanti vuttaṃ aggiāhito viya. Okāsakatuppannasaddepi ca aṭṭhasāliniyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 1 kāmāvacarakusalapadabhājanīya) āgatanayena okāso kato etena kusalākusalakammena, okāso kato etassa vipākassāti ca duvidhatthepi evameva katasaddassa paranipāto veditabbo. Idha pana okāsakatuppannasaddena vipākasseva gahitattā ‘‘okāso kato etassa vipākassā’’ti evaṃ viggaho daṭṭhabbo. འདི་ནི་ས་ཐོབ་ནས་སྐྱེས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་ཚོགས་འདི་མ་སྤངས་པའི་དོན་གྱིས་ས་ཐོབ་ནས་སྐྱེས་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། རྒྱུ་རྙེད་པ་ན་ཡོད་པའི་བྱ་བ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། ས་དེ་དང་དེ་དག་ལ་ཞེས་པ་ནི་མི་དང་ལྷ་ལ་སོགས་པའི་ལུས་སུ་བགྲང་བའི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལའོ།། དམིགས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་འདི་ལ་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་ས་རྣམས་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་སོ།། རྩ་བ་ནས་མ་ཕྱུང་བ་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུད་དེ་དང་དེ་ལ་ཕྱིས་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཉིད་མ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། རྩ་བ་ནས་འབྱིན་པ་སྟེ་གཅོད་པ་ལ་མ་སོང་བས་རྩ་བ་ནས་མ་ཕྱུང་བའོ།། ས་ཐོབ་ནས་སྐྱེས་པ་ཞེས་པ་འདིར་ས་ཐོབ་པ་ལ་ས་ཐོབ་པ་ཞེས་བརྗོད་དེ། མེ་བཞག་པ་ལྟ་བུའོ།། གོ་སྐབས་བྱས་ནས་སྐྱེས་པའི་སྒྲ་ལའང་ཨཊྛསཱལིནཱིའི་ནང་དུ་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས། དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ལས་འདིས་གོ་སྐབས་བྱས་པ་དང་། རྣམ་སྨིན་འདི་ལ་གོ་སྐབས་བྱས་པ་ཞེས་པའི་དོན་གཉིས་ཀ་ལའང་དེ་ལྟར་ཉིད་དུ་ ༼བྱས་པ་༽ ཞེས་པའི་སྒྲ་ཕྱི་མར་སྦྱར་བ་རིག་པར་བྱའོ།། འདིར་ནི་གོ་སྐབས་བྱས་ནས་སྐྱེས་པའི་སྒྲས་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཉིད་བཟུང་བའི་ཕྱིར། ༼རྣམ་སྨིན་འདི་ལ་གོ་སྐབས་བྱས་སོ།།༽ ཞེས་དེ་ལྟར་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་རིག་པར་བྱའོ།། Khaṇattayasamaṅgitāya samudācārappattaṃ samudācāruppannaṃ. Tenāha – ‘‘sampati vattamānaṃyevā’’ti. Ārammaṇaṃ adhiggayha daḷhaṃ gahetvā pavattaṃ ārammaṇādhiggahituppannaṃ. Vikkhambhanappahānavasena appahīnā avikkhambhitā. Samucchedappahānavasena appahīnā asamugghātitā. Nimittaggāhavasena ārammaṇassa adhiggahitattā [Pg.243] taṃ ārammaṇaṃ anussaritānussaritakkhaṇe kilesuppattihetubhāvena upatiṭṭhanato adhiggahitameva nāmaṃ hotīti āha – ‘‘ārammaṇassa adhiggahitattā’’ti. Ettha ca āhaṭakhīrarukkho viya nimittaggāhavasena adhiggahitaṃ ārammaṇaṃ, anāhaṭakhīrarukkho viya avikkhambhitatāya antogatakilesaārammaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Nimittaggāhikā avikkhambhitakilesā vā puggalā vā āhaṭānāhaṭakhīrarukkhasadisā. Purimanayenevāti avikkhambhituppanne vuttanayeneva. Vitthāretabbanti ‘‘imasmiṃ nāma ṭhāne nuppajjissantī’’ti na vattabbā. Kasmā? Asamugghātitattā. Yathā kiṃ? Yathā sace khīrarukkhaṃ kuṭhāriyā āhaneyyuṃ, imasmiṃ nāma ṭhāne khīraṃ na nikkhameyyāti na vattabbaṃ, evaṃ. Idaṃ asamugghātituppannaṃ nāmāti evaṃ yojetvā vitthāretabbaṃ. སྐད་ཅིག་མ་གསུམ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་མངོན་དུ་གྱུར་པ་ནི་མངོན་དུ་གྱུར་ནས་སྐྱེས་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་ ༼ད་ལྟ་ཉིད་དུ་ད་ལྟར་བ་ཉིད་དོ།།༽ ཞེས་གསུངས་སོ།། དམིགས་པ་ལ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་བརྟན་པོར་བཟུང་ནས་འཇུག་པ་ནི་དམིགས་པ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ནས་སྐྱེས་པའོ།། རྣམ་པར་གནོན་པའི་སྤོང་བའི་དབང་གིས་མ་སྤངས་པ་ནི་མ་བཅོམ་པའོ།། མཐར་གཅོད་པའི་སྤོང་བའི་དབང་གིས་མ་སྤངས་པ་ནི་རྩ་བ་ནས་མ་ཕྱུང་བའོ།། མཚན་མར་འཛིན་པའི་དབང་གིས་དམིགས་པ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་ཕྱིར། དམིགས་པ་དེ་དྲན་ཞིང་དྲན་པའི་སྐད་ཅིག་ལ་ཉོན་མོངས་པ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུའི་དངོས་པོར་གནས་པའི་ཕྱིར་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། ༼དམིགས་པ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་ཕྱིར་༽ ཞེས་གསུངས་སོ།། འདིར་ཡང་འོ་མ་འཛག་པའི་ཤིང་བསྣུན་པ་ལྟར། མཚན་མར་འཛིན་པའི་དབང་གིས་དམིགས་པ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་དང་། མ་བསྣུན་པའི་འོ་མའི་ཤིང་ལྟར། མ་བཅོམ་པའི་ཕྱིར་ནང་དུ་སོང་བའི་ཉོན་མོངས་པའི་དམིགས་པ་རིག་པར་བྱའོ།། མཚན་མར་འཛིན་པ་དང་མ་བཅོམ་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ཅན་གྱི་གང་ཟག་རྣམས་ནི་བསྣུན་པ་དང་མ་བསྣུན་པའི་འོ་མའི་ཤིང་དང་འདྲའོ།། སྔ་མའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་མ་བཅོམ་པར་སྐྱེས་པ་ལ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། རྒྱས་པར་བཤད་པར་བྱ་བ་ནི། ༼གནས་འདི་ཞེས་བྱ་བ་ལ་མི་སྐྱེའོ།།༽ ཞེས་བརྗོད་པར་མི་བྱའོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། རྩ་བ་ནས་མ་ཕྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ།། དཔེར་ན་ཅི་ལྟ་བུ་ཞེ་ན། དཔེར་ན་གལ་ཏེ་འོ་མའི་ཤིང་ལ་སྟ་རེས་བསྣུན་ན། ༼གནས་འདི་ཞེས་བྱ་བ་ལས་འོ་མ་མི་འཛག་གོ།༽ ཞེས་བརྗོད་པར་མི་བྱ་བ་དེ་བཞིན་ནོ།། འདི་ནི་རྩ་བ་ནས་མ་ཕྱུང་བར་སྐྱེས་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ལྟར་སྦྱར་ནས་རྒྱས་པར་བཤད་པར་བྱའོ།། Imesu uppannesūti yathāvuttesu aṭṭhasu uppannesu. Idaṃ na maggavajjhaṃ appahātabbavatthuttā. Maggavajjhaṃ maggena paheyyavatthuttā. Rattoti rāgena samannāgato. Esa nayo duṭṭho mūḷhoti etthāpi. Vinibaddhoti mānasaṃyojanena virūpaṃ nibandhito. Parāmaṭṭhoti diṭṭhiparāmāsena dhammasabhāvaṃ atikkamma parato āmaṭṭho. Aniṭṭhaṅgatoti niṭṭhaṃ agato, saṃsayāpannoti attho. Thāmagatoti anusayavasena daḷhataṃ upagato. Yuganaddhāti pahātabbappahāyakayuge naddhā viya vattanakā ekakālikattā. Saṃkilesikāti saṃkilesadhammasahitā. སྐྱེས་པ་འདི་དག་ལ་ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སྐྱེས་པ་བརྒྱད་པོ་རྣམས་ལའོ།། འདི་ནི་ལམ་གྱིས་གཞོམ་བྱ་མ་ཡིན་པ་ནི་སྤང་བར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། ལམ་གྱིས་གཞོམ་བྱ་ནི་ལམ་གྱིས་སྤང་བར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཆགས་པ་ཞེས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་དང་ལྡན་པའོ།། ཚུལ་འདི་ནི་ཞེ་སྡང་བ་དང་གཏི་མུག་པ་ཞེས་པ་འདི་ལའང་སྦྱར་རོ།། ཀུན་ཏུ་སྦྲེལ་བ་ཞེས་པ་ནི་ང་རྒྱལ་གྱི་ཀུན་སྦྱོར་གྱིས་ངན་པར་བཅིངས་པའོ།། མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ་ཞེས་པ་ནི་ལྟ་བ་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པས་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་ལས་འདས་ཏེ་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་བཟུང་བའོ།། མཐར་མ་ཕྱིན་པ་ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་མ་སོང་བ་སྟེ། ཐེ་ཚོམ་དུ་གྱུར་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། མཐུ་བརྟས་པ་ཞེས་པ་ནི་བག་ལ་ཉལ་བའི་དབང་གིས་བརྟན་པོར་གྱུར་པའོ།། ཟུང་དུ་འབྲེལ་བ་ཞེས་པ་ནི་སྤང་བྱ་དང་སྤོང་བྱེད་ཀྱི་ཟུང་ལ་བཅིངས་པ་བཞིན་དུ་དུས་གཅིག་ཏུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ཅན་ཞེས་པ་ནི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཆོས་དང་བཅས་པའོ།། Pāḷiyanti paṭisambhidāpāḷiyaṃ (paṭi. ma. 3.21). Tikālikesupi kilesesu vāyāmābhāvadassanatthaṃ ajātaphalataruṇarukkho pāḷiyaṃ nidassito, aṭṭhakathāyaṃ pana jāto satto asamudāhaṭakileso nāma natthīti ‘‘jātaphalarukkhena dīpetabba’’nti vatvā tamatthaṃ vivarituṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Atha vā maggena pahīnakilesānameva atītādibhedena tidhā navattabbataṃ pākaṭaṃ kātuṃ ajātaphalarukkho upamāvasena pāḷiyaṃ ābhato, atītādīnaṃ appahīnatādassanatthampi ‘‘jātaphalarukkhena dīpetabba’’nti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Tattha yathā acchinne rukkhe nibbattanārahāni phalāni chinne anuppajjamānāni kadāci sasabhāvāni ahesuṃ, honti, bhavissanti vāti atītādibhāvena na vattabbāni, evaṃ maggena pahīnakilesā ca daṭṭhabbā magge anuppanne uppattirahānaṃ uppanne sabbena sabbaṃ abhāvato[Pg.244]. Yathā ca chede asati phalāni uppajjissantīti chedanassa sātthakatā, evaṃ maggabhāvanāya ca sātthakatā yojetabbā. Nāpi na pajahatīti uppajjanārahānaṃ pajahanato vuttaṃ. Uppajjitvāti lakkhaṇe tvā-saddo. Maggassa uppajjanakiriyāya hi samudayappahānanibbānasachikaraṇakiriyā viya khandhānaṃ parijānanakiriyā lakkhīyati. གཞུང་ལས་ཞེས་པ་ནི་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་གཞུང་ལས་སོ།། དུས་གསུམ་པོའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལ་བརྩོན་པ་མེད་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། འབྲས་བུ་མ་སྐྱེས་པའི་ཤིང་གཞོན་ནུ་ཞིག་གཞུང་ལས་དཔེར་བསྟན་ཏོ།། འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཅན་ལ་ཉོན་མོངས་པ་ཀུན་ཏུ་མ་སྤྱད་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། ༼འབྲས་བུ་སྐྱེས་པའི་ཤིང་གིས་གསལ་བར་བྱའོ།།༽ ཞེས་གསུངས་ནས་དོན་དེ་འབྱེད་པའི་ཕྱིར་ ༼དཔེར་ན་༽ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཡང་ན། ལམ་གྱིས་སྤངས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཉིད་འདས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་རྣམ་པ་གསུམ་དུ་བརྗོད་པར་མི་བྱ་བ་ཉིད་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། འབྲས་བུ་མ་སྐྱེས་པའི་ཤིང་གི་དཔེ་གཞུང་ལས་དྲངས་ལ། འདས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་མ་སྤངས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཡང་ ༼འབྲས་བུ་སྐྱེས་པའི་ཤིང་གིས་གསལ་བར་བྱའོ།།༽ ཞེས་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ཇི་ལྟར་མ་བཅད་པའི་ཤིང་ལ་སྐྱེ་བར་འོས་པའི་འབྲས་བུ་རྣམས། བཅད་པ་ན་མི་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ཞིང་། ནམ་ཞིག་རང་གི་རང་བཞིན་གྱིས་བྱུང་བར་གྱུར་ཏམ། འབྱུང་བཞིན་པའམ། འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་འདས་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོར་བརྗོད་པར་མི་བྱ་བ་དེ་བཞིན་དུ། ལམ་གྱིས་སྤངས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱང་རིག་པར་བྱ་སྟེ། ལམ་མ་སྐྱེས་པ་ན་སྐྱེ་བར་འོས་པ་རྣམས་ལམ་སྐྱེས་པ་ན་གཏན་ནས་མེད་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། ཇི་ལྟར་མ་བཅད་ན་འབྲས་བུ་རྣམས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བས་གཅོད་པ་དོན་དང་བཅས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན་དུ། ལམ་བསྒོམ་པ་དོན་དང་བཅས་པ་ཉིད་དུའང་སྦྱར་བར་བྱའོ།། མི་སྤོང་བའང་མ་ཡིན་ཏེ། སྐྱེ་བར་འོས་པ་རྣམས་སྤོང་བའི་ཕྱིར་བཤད་དོ།། སྐྱེས་ནས་ཞེས་པའི་ ༼ནས་༽ ཀྱི་སྒྲ་ནི་མཚན་ཉིད་ལའོ།། ལམ་སྐྱེ་བའི་བྱ་བས་ནི་ཀུན་འབྱུང་སྤོང་བ་དང་མྱང་འདས་མངོན་དུ་བྱེད་པའི་བྱ་བ་བཞིན། ཕུང་པོ་རྣམས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་བྱ་བ་མཚོན་པའི་ཕྱིར་རོ།། Tepi pajahatiyevāti ye tehi kilesehi janetabbā upādinnakkhandhā, tepi pajahatiyeva tannimittassa abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhanato. Tenāha – ‘‘vuttampi ceta’’ntiādi. Abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhenāti kammaviññāṇassa anuppattidhammatāpādanena. Etthāti etasmiṃ sotāpattimaggañāṇe hetubhūte. Eteti nāmarūpasaññitā saṅkhārā. Sabbabhavehi vuṭṭhātiyevātipi vadantīti arahattamaggo sabbabhavehi vuṭṭhātiyevāti vadanti taduppattito uddhaṃ bhavūpapattiyā kilesassapi abhāvato. “དེ་དག་ཀྱང་སྤོང་བ་ཉིད་དོ།”ཞེས་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་དེ་དག་གིས་བསྐྱེད་པར་བྱ་བའི་ཟིན་པའི་ཕུང་པོ་གང་དག་ཡིན་པ་དེ་དག་ཀྱང་སྤོང་བ་ཉིད་དེ། དེའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་གྱུར་པའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་འགགས་པའི་ཕྱིར་རོ། དེའི་ཕྱིར་“འདི་ཡང་གསུངས་ཏེ།”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། “མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་འགགས་པས་”ཞེས་པ་ནི། ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཕྱིས་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཉིད་དུ་བྱས་པས་སོ། “འདི་ལའོ་”ཞེས་པ་ནི། རྒྱུར་གྱུར་པའི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་འདི་ལའོ། “དེ་དག་”ཅེས་པ་ནི། མིང་དང་གཟུགས་སུ་བཏགས་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་སོ། “སྲིད་པ་ཐམས་ཅད་ལས་ལྡང་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་ནི་སྲིད་པ་ཐམས་ཅད་ལས་ལྡང་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་བརྗོད་དེ། དེ་སྐྱེས་པ་ནས་བཟུང་ཡང་བསྐྱར་སྲིད་པར་སྐྱེ་བ་དང་ཉོན་མོངས་པ་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། Ekacittakkhaṇikattā maggassāti adhippāyena ‘‘kathaṃ anuppannānaṃ…pe… ṭhitiyā bhāvanā hotī’’ti pucchati. Maggappavattiyāyeva ubhayakiccasiddhito āha – ‘‘maggappavattiyāyevā’’ti. Maggo hītiādinā tamatthaṃ vivarati. Anuppanno nāma vuccati, tasmā tassa bhāvanā anuppannānaṃ uppādāya bhāvanā vuttāti yojetabbā. Vattuṃ vaṭṭatīti yāvatā maggassa pavattiyeva ṭhiti, tattakāneva nibbattitalokuttarāni. “ལམ་ནི་སེམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པའི་བསམ་པས་“མ་སྐྱེས་པ་རྣམས་ཀྱི་...པེ་...གནས་པའི་ཕྱིར་བསྒོམ་པ་ཇི་ལྟར་འགྱུར་རམ་”ཞེས་འདྲིའོ། ལམ་འཇུག་པ་ཉིད་ཀྱིས་བྱ་བ་གཉིས་ཀ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར། “ལམ་འཇུག་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། “ལམ་ནི་”ཞེས་སོགས་ཀྱིས་དོན་དེ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དོ། མ་སྐྱེས་པ་ཞེས་བྱ་བར་བརྗོད་པས། དེའི་ཕྱིར་དེའི་བསྒོམ་པ་ནི་མ་སྐྱེས་པ་རྣམས་སྐྱེ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་བསྒོམ་པའོ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། “བརྗོད་པར་འོས་སོ་”ཞེས་པ་ནི། ཇི་སྲིད་ལམ་འཇུག་པ་ཉིད་གནས་པ་ཡིན་པ་དེ་སྲིད་དུ་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་རྣམས་མངོན་པར་གྲུབ་པ་ཡིན་ནོ། 398-401. Kattukamyatāchandaṃ adhipatiṃ karitvā paṭiladdhasamādhi chandasamādhīti āha – ‘‘chandaṃ nissāya pavatto samādhi chandasamādhī’’ti padhānasaṅkhārāti catukiccasādhakassa sammappadhānavīriyassetaṃ adhivacanaṃ. Tenāha – ‘‘padhānabhūtā saṅkhārā padhānasaṅkhārā’’ti. Tattha padhānabhūtāti vīriyabhūtā. Saṅkhatasaṅkhārādinivattanatthaṃ padhānaggahaṇanti. Atha vā taṃ taṃ visesaṃ saṅkharotīti saṅkhāro, sabbaṃ vīriyaṃ. Tattha catukiccasādhakato sesanivattanatthaṃ padhānaggahaṇanti, padhānabhūtā seṭṭhabhūtāti attho. Catubbidhassa pana vīriyassa adhippetattā bahuvacananiddeso kato. Tehi dhammehīti chandasamādhinā padhānasaṅkhārehi ca. Iddhipādanti ettha ijjhatīti iddhi, samijjhati nipphajjatīti attho. Ijjhanti vā etāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontītipi iddhi. Paṭhamenatthena iddhi eva pādo [Pg.245] iddhipādo, iddhikoṭṭhāsoti attho. Dutiyenatthena iddhiyā pādoti iddhipādo, pādoti patiṭṭhā, adhigamūpāyoti attho. Tena hi yasmā uparūparivisesasaṅkhātaṃ iddhiṃ pajjanti pāpuṇanti, tasmā pādoti vuccati. Tenāha – ‘‘iddhiyā pādaṃ, iddhibhūtaṃ vā pādaṃ iddhipāda’’nti. ༣༩༨-༤༠༡. བྱེད་པར་འདོད་པའི་འདུན་པ་བདག་པོར་བྱས་ནས་ཐོབ་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་འདུན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཡིན་པས། “འདུན་པ་ལ་བརྟེན་ནས་བྱུང་བའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་འདུན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཏོ།”ཞེས་གསུངས་སོ། “སྤོང་བའི་འདུ་བྱེད་”ཅེས་པ་ནི། བྱ་བ་བཞི་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ཡང་དག་པར་སྤོང་བའི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། དེའི་ཕྱིར་“གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ནི་སྤོང་བའི་འདུ་བྱེད་དོ།”ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ལ་“གཙོ་བོར་གྱུར་པ་”ཞེས་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་སུ་གྱུར་པའོ། འདུས་བྱས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་སོགས་བཟློག་པའི་ཕྱིར་“སྤོང་བ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་བླངས་སོ། ཡང་ན། ཁྱད་པར་དེ་དང་དེ་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པས་ན་འདུ་བྱེད་དེ། བརྩོན་འགྲུས་མཐའ་དག་གོ། དེ་ལ་བྱ་བ་བཞི་སྒྲུབ་པ་ལས་གཞན་པ་རྣམས་བཟློག་པའི་ཕྱིར་“སྤོང་བ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་བླངས་པ་སྟེ། གཙོ་བོར་གྱུར་པ་འམ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། བརྩོན་འགྲུས་རྣམ་པ་བཞི་ལ་དགོངས་པའི་ཕྱིར་མང་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་བསྟན་ཏོ། “ཆོས་དེ་དག་གིས་”ཞེས་པ་ནི། འདུན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་སྤོང་བའི་འདུ་བྱེད་དག་གིས་སོ། “རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་”ཞེས་པ་ལ། འདིར་འགྲུབ་པས་ན་རྫུ་འཕྲུལ་ཏེ། ལེགས་པར་འགྲུབ་པ་འམ་མངོན་པར་འགྲུབ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ཡང་ན། འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་འགྲུབ་པ་དང་། འཕེལ་བ་དང་། ཁྱད་པར་དུ་འགྲོ་བར་འགྱུར་བས་ཀྱང་རྫུ་འཕྲུལ་ལོ། དོན་དང་པོ་ལྟར་ན། རྫུ་འཕྲུལ་ཉིད་རྐང་པ་ཡིན་པས་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་སྟེ། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཆ་ཤས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། དོན་གཉིས་པ་ལྟར་ན། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་སྟེ། རྐང་པ་ནི་གཞི་འམ་རྟེན་དང་། ཐོབ་པའི་ཐབས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། དེའི་ཕྱིར་གང་གི་ཕྱིར་གོང་ནས་གོང་དུ་ཁྱད་པར་དུ་གྱུར་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་ལ་འཇུག་ཅིང་ཐོབ་པར་བྱེད་པས། དེའི་ཕྱིར་རྐང་པ་ཞེས་བྱའོ། དེའི་ཕྱིར་“རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་འམ། རྫུ་འཕྲུལ་དུ་གྱུར་པའི་རྐང་པ་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པའོ།”ཞེས་གསུངས་སོ། Atha vā iddhipādanti nipphattipariyāyena ijjhanaṭṭhena, ijjhanti etāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iminā vā pariyāyena iddhīti saṅkhaṃ gatānaṃ upacārajjhānādikusalacittasampayuttānaṃ chandasamādhipadhānasaṅkhārānaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena pādabhūtaṃ sesacittacetasikarāsinti attho. Teneva iddhipādavibhaṅge (vibha. 434-437) ‘‘iddhipādoti tathābhūtassa vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho’’ti vuttaṃ. Sā eva ca tathāvuttā iddhi yasmā heṭṭhimā heṭṭhimā uparimāya uparimāya tayo chandasamādhippadhānasaṅkhārā pādabhūtā adhiṭṭhānabhūtā, tasmā vuttaṃ ‘‘iddhibhūtaṃ vā pāda’’nti. Tathā heṭṭhā dhammā iddhipi honti iddhipādāpi, sesā pana sampayuttakā cattāro khandhā iddhipādāyeva. Vīriyacittavīmaṃsāsamādhippadhānasaṅkhārasaṅkhātāpi tayo tayo dhammā iddhipi honti iddhipādāpi, sesā pana sampayuttakā cattāro khandhā iddhipādāyeva. ཡང་ན། “རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་”ཞེས་པ་ནི། གྲུབ་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་འགྲུབ་པའི་དོན་ཏམ། ཡང་ན་“འདིས་སེམས་ཅན་རྣམས་འགྲུབ་པ་དང་། འཕེལ་བ་དང་། ཁྱད་པར་དུ་འགྲོ་བར་འགྱུར་བའོ་”ཞེས་པའི་རྣམ་གྲངས་འདིས་རྫུ་འཕྲུལ་ཞེས་པའི་གྲངས་སུ་སོང་བ། ཉེ་བར་བསྡོགས་པའི་བསམ་གཏན་སོགས་དགེ་བའི་སེམས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་འདུན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་སྤོང་བའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་གནས་ཀྱི་དོན་དུ་རྐང་པར་གྱུར་པའི་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་གི་ཕུང་པོ་ལྷག་མ་རྣམས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། དེའི་ཕྱིར་ཉིད་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པའི་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལས། “རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་ནི་དེ་ལྟར་གྱུར་པའི་ཚོར་བའི་ཕུང་པོ་...པེ་...རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཕུང་པོའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ལྟར་བཤད་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་དེ་ཉིད་གང་གི་ཕྱིར་འོག་མ་འོག་མ་རྣམས་ནི་གོང་མ་གོང་མའི་འདུན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་སྤོང་བའི་འདུ་བྱེད་གསུམ་གྱི་རྐང་པར་གྱུར་པ་དང་གནས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་“རྫུ་འཕྲུལ་དུ་གྱུར་པའི་རྐང་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ལྟར་འོག་མའི་ཆོས་རྣམས་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་ཡང་ཡིན་ལ་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པའང་ཡིན་ལ། མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཕུང་པོ་བཞི་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ། བརྩོན་འགྲུས་དང་། སེམས་དང་། དཔྱོད་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་སྤོང་བའི་འདུ་བྱེད་དུ་བགྲང་བའི་ཆོས་གསུམ་གསུམ་པོ་དག་ཀྱང་རྫུ་འཕྲུལ་ཡང་ཡིན་ལ་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པའང་ཡིན་ལ། མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཕུང་པོ་བཞི་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ། Apica pubbabhāgo pubbabhāgo iddhipādo nāma, paṭilābho paṭilābho iddhi nāmāti veditabbā. Ayamattho upacārena vā vipassanāya vā dīpetabbo. Paṭhamajjhānaparikammañhi iddhipādo nāma, paṭhamajjhānaṃ iddhi nāma. Dutiyajhāna… tatiyajhāna… catutthajhāna… ākāsānañcāyatana… viññāṇañcāyatana… ākiñcaññāyatana… nevasaññānāsaññāyatanaparikammaṃ iddhipādo nāma, nevasaññānāsaññāyatanaṃ iddhi nāma. Sotāpattimaggassa vipassanā iddhipādo nāma, sotāpattimaggo iddhi nāma. Sakadāgāmi-anāgāmi-arahattamaggassa vipassanā iddhipādo nāma, arahattamaggo iddhi nāma. Paṭilābhenapi dīpetuṃ vaṭṭatiyeva. Paṭhamajjhānañhi iddhipādo nāma, dutiyajjhānaṃ iddhi nāma. Dutiyajjhānaṃ iddhipādo nāma, tatiyajjhānaṃ iddhi nāma…pe… anāgāmimaggo iddhipādo nāma, arahattamaggo iddhi nāma. གཞན་ཡང་། སྔོན་གྱི་ཆ་ཤས་སྔོན་གྱི་ཆ་ཤས་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་ཞེས་བྱ་ལ། ཐོབ་པ་ཐོབ་པ་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་ཞེས་བྱ་བར་རིག་པར་བྱའོ། དོན་འདི་ནི་ཉེ་བར་བསྡོགས་པས་སམ། ལྷག་མཐོང་གི་སྒོ་ནས་གསལ་བར་བྱའོ། བསམ་གཏན་དང་པོའི་སྦྱོར་བ་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་ཞེས་བྱ་ལ། བསམ་གཏན་དང་པོ་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་ཞེས་བྱའོ། བསམ་གཏན་གཉིས་པ་... བསམ་གཏན་གསུམ་པ་... བསམ་གཏན་བཞི་པ་... ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་... རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་... ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་... འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྦྱོར་བ་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་ཞེས་བྱ་ལ། འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་ཞེས་བྱའོ། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་གྱི་ལྷག་མཐོང་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་ཞེས་བྱ་ལ། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་ཞེས་བྱའོ། ལན་ཅིག་ཕྱིར་འོང་བ་དང་། ཕྱིར་མི་འོང་བ་དང་། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་གྱི་ལྷག་མཐོང་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་ཞེས་བྱ་ལ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་ཞེས་བྱའོ། ཐོབ་པའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་གསལ་བར་བྱ་བར་འོས་པ་ཉིད་དོ། བསམ་གཏན་དང་པོ་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་ཞེས་བྱ་ལ། བསམ་གཏན་གཉིས་པ་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་ཞེས་བྱའོ། བསམ་གཏན་གཉིས་པ་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་ཞེས་བྱ་ལ། བསམ་གཏན་གསུམ་པ་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་ཞེས་བྱའོ།...པེ་...ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་ཞེས་བྱ་ལ། དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་ཞེས་བྱའོ། Sesesupīti vīriyasamādhiādīsupi. Tattha hi vīriyaṃ, cittaṃ, vīmaṃsaṃ adhipatiṃ karitvā paṭiladdhasamādhi vīriyasamādhi, cittasamādhi, vīmaṃsāsamādhīti [Pg.246] attho veditabbo. Chandādīsu ekanti chandādīsu catūsu ādito vuttattā ādibhūtaṃ ekaṃ padhānaṃ chandanti adhippāyo. Tenevāha – ‘‘tadāssa paṭhamiddhipādo’’ti. Evaṃ sesāpīti etena vīriyaṃ cittaṃ vīmaṃsaṃ nissāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇantānaṃ vasena dutiyavīriyiddhipādādayo yojetabbāti dasseti. Iminā hi suttantena catunnaṃ bhikkhūnaṃ matthakappattaṃ kammaṭṭhānaṃ dassitaṃ. Eko hi bhikkhu chandaṃ avassayati, kattukamyatākusaladhammacchandena atthanipphattiyaṃ sati ‘‘ahaṃ lokuttaradhammaṃ nibbattessāmi, natthi mayhaṃ etassa nibbattane bhāro’’ti chandaṃ jeṭṭhakaṃ chandaṃ dhuraṃ chandaṃ pubbaṅgamaṃ katvā lokuttaradhammaṃ nibbatteti. Eko vīriyaṃ avassayati, eko cittaṃ, eko paññaṃ avassayati, paññāya atthanipphattiyaṃ sati ‘‘ahaṃ lokuttaradhammaṃ nibbattessāmi, natthi mayhaṃ etassa nibbattane bhāro’’ti paññaṃ jeṭṭhakaṃ paññaṃ dhuraṃ paññaṃ pubbaṅgamaṃ katvā lokuttaradhammaṃ nibbatteti. “གཞན་དག་ལའང་”ཞེས་པ་ནི། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་སོགས་ལའང་ངོ་། དེ་ལ་བརྩོན་འགྲུས་དང་། སེམས་དང་། དཔྱོད་པ་བདག་པོར་བྱས་ནས་ཐོབ་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། སེམས་ཀྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། དཔྱོད་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཏོ་ཞེས་དོན་རིག་པར་བྱའོ། “འདུན་པ་སོགས་ལས་གཅིག་”ཅེས་པ་ནི། འདུན་པ་སོགས་བཞི་ལས་ཐོག་མར་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ཐོག་མར་གྱུར་པའི་གཙོ་བོ་གཅིག་པོ་འདུན་པ་ལ་དགོངས་པའོ། དེའི་ཕྱིར་“དེའི་ཚེ་འདི་ནི་ཁོང་གི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་དང་པོའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། “དེ་བཞིན་དུ་གཞན་དག་ཀྱང་”ཞེས་པས་ནི། བརྩོན་འགྲུས་དང་། སེམས་དང་། དཔྱོད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ལྷག་མཐོང་བསྒོམས་ཏེ་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པ་རྣམས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ནས། གཉིས་པ་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་སོགས་སྦྱར་བར་བྱའོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། མདོ་སྡེ་འདིས་ནི་དགེ་སློང་བཞི་པོ་དག་གི་རྩེ་མོར་ཕྱིན་པའི་ལས་ཀྱི་ས་གནས་བསྟན་ཏོ། དགེ་སློང་གཅིག་ནི་འདུན་པ་ལ་བརྟེན་ཏེ། བྱེད་པར་འདོད་པའི་དགེ་བའི་ཆོས་ཀྱི་འདུན་པས་དོན་གྲུབ་པར་འགྱུར་བ་ན། “བདག་གིས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་མངོན་པར་གྲུབ་པར་བྱའོ། བདག་ལ་འདི་མངོན་པར་གྲུབ་པར་བྱེད་པ་ལ་ཁུར་མེད་དོ་”ཞེས་འདུན་པ་གཙོ་བོར་བྱས། འདུན་པ་ཁུར་དུ་བྱས། འདུན་པ་སྔོན་དུ་བཏང་ནས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་མངོན་པར་གྲུབ་པར་བྱེད་དོ། དགེ་སློང་གཅིག་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ལ་བརྟེན་ཏོ། གཅིག་ནི་སེམས་ལ་བརྟེན་ཏོ། གཅིག་ནི་ཤེས་རབ་ལ་བརྟེན་ཏེ། ཤེས་རབ་ཀྱིས་དོན་གྲུབ་པར་འགྱུར་བ་ན། “བདག་གིས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་མངོན་པར་གྲུབ་པར་བྱའོ། བདག་ལ་འདི་མངོན་པར་གྲུབ་པར་བྱེད་པ་ལ་ཁུར་མེད་དོ་”ཞེས་ཤེས་རབ་གཙོ་བོར་བྱས། ཤེས་རབ་ཁུར་དུ་བྱས། ཤེས་རབ་སྔོན་དུ་བཏང་ནས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་མངོན་པར་གྲུབ་པར་བྱེད་དོ། Kathaṃ? Yathā hi catūsu amaccaputtesu ṭhānantaraṃ patthetvā vicarantesu eko upaṭṭhānaṃ avassayati, eko sūrabhāvaṃ, eko jātiṃ, eko mantaṃ. Kathaṃ? Tesu hi paṭhamo upaṭṭhāne appamādakāritāya atthanipphattiyā sati labbhamānaṃ ‘‘lacchāmetaṃ ṭhānantara’’nti upaṭṭhānaṃ avassayati. Dutiyo upaṭṭhāne appamattopi ‘‘ekacco saṅgāme paccupaṭṭhite saṇṭhātuṃ na sakkoti, avassaṃ pana rañño paccanto kuppissati, tasmiṃ kuppite rathassa purato kammaṃ katvā rājānaṃ ārādhetvā āharāpessāmetaṃ ṭhānantara’’nti sūrabhāvaṃ avassayati. Tatiyo ‘‘sūrabhāvepi sati ekacco hīnajātiko hoti, jātiṃ sodhetvā ṭhānantaraṃ dento mayhaṃ dassatī’’ti jātiṃ avassayati. Catuttho ‘‘jātimāpi eko amantanīyo hoti, mantena kattabbakicce uppanne āharāpessāmetaṃ ṭhānantara’’nti mantaṃ avassayati. Te sabbepi attano attano avassayabalena ṭhānantarāni pāpuṇiṃsu. ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། དཔེར་ན། བློན་པོའི་བུ་བཞི་པོ་གོ་ས་འདོད་དེ་རྒྱུ་བ་ན། གཅིག་ནི་ཞབས་ཏོག་ལ་བརྟེན་ཏོ། གཅིག་ནི་དཔའ་བོའི་ཉམས་ལ་བརྟེན་ཏོ། གཅིག་ནི་རིགས་ལ་བརྟེན་ཏོ། གཅིག་ནི་གྲོས་ལ་བརྟེན་ཏོ། ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། དེ་དག་ལས་དང་པོ་ནི་ཞབས་ཏོག་ལ་བག་ཡོད་པར་བྱས་པས་དོན་གྲུབ་པར་འགྱུར་བ་ན། “བདག་གིས་གོ་ས་འདི་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་ཐོབ་པར་འགྱུར་བའི་ཞབས་ཏོག་ལ་བརྟེན་ཏོ། གཉིས་པ་ནི་ཞབས་ཏོག་ལ་བག་ཡོད་པར་བྱས་ཀྱང་། “ལ་ལ་ནི་གཡུལ་སྤྲད་པ་ན་གནས་པར་མི་ནུས་ལ། རྒྱལ་པོའི་མཐའ་འཁོབ་ནི་ངེས་པར་འཁྲུག་པར་འགྱུར་རོ། དེ་འཁྲུག་པ་ན་ཤིང་རྟའི་མདུན་དུ་ལས་བྱས་ཏེ་རྒྱལ་པོ་མཉེས་པར་བྱས་ནས་གོ་ས་འདི་ལེན་པར་བྱའོ།”ཞེས་དཔའ་བོའི་ཉམས་ལ་བརྟེན་ཏོ། གསུམ་པ་ནི། “དཔའ་བོའི་ཉམས་ཡོད་ཀྱང་ལ་ལ་ནི་རིགས་དམའ་བ་ཡིན་ལ། རིགས་རྣམ་པར་དག་པ་ལ་གོ་ས་སྟེར་བ་ན་ང་ལ་སྟེར་བར་འགྱུར་རོ།”ཞེས་རིགས་ལ་བརྟེན་ཏོ། བཞི་པ་ནི། “རིགས་དང་ལྡན་ཡང་ལ་ལ་ནི་གྲོས་མི་ཤེས་པ་ཡིན་ལ། གྲོས་ཀྱིས་བྱ་བའི་བྱ་བ་བྱུང་བ་ན་གོ་ས་འདི་ལེན་པར་བྱའོ།”ཞེས་གྲོས་ལ་བརྟེན་ཏོ། དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱང་རང་རང་གི་བརྟེན་པའི་སྟོབས་ཀྱིས་གོ་ས་རྣམས་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ། Tattha upaṭṭhāne appamatto hutvā ṭhānantaraṃ patto viya chandaṃ avassāya kattukamyatākusaladhammacchandena ‘‘atthanipphattiyaṃ sati ahaṃ lokuttaradhammaṃ nibbattessāmi, natthi mayhaṃ etassa nibbattane sāro’’ti chandaṃ jeṭṭhakaṃ chandaṃ dhuraṃ chandaṃ pubbaṅgamaṃ katvā lokuttaradhammanibbattako daṭṭhabbo [Pg.247] raṭṭhapālatthero (ma. ni. 2.293 ādayo) viya. So hi āyasmā ‘‘chande sati kathaṃ nānujānissantī’’ti sattāhampi bhattāni abhuñjitvā mātāpitaro anujānāpetvā pabbajitvā chandameva avassāya lokuttaradhammaṃ nibbattesi. Sūrabhāvena rājānaṃ ārādhetvā ṭhānantaraṃ patto viya vīriyaṃ jeṭṭhakaṃ vīriyaṃ dhuraṃ vīriyaṃ pubbaṅgamaṃ katvā lokuttaradhammanibbattako daṭṭhabbo soṇatthero (mahāva. 243 ādayo) viya. So hi āyasmā vīriyaṃ dhuraṃ katvā lokuttaradhammaṃ nibbattesi. དེ་ལ་ཞབས་ཏོག་ལ་བག་ཡོད་པར་བྱས་ནས་གོ་ས་ཐོབ་པ་དེ་བཞིན་དུ། འདུན་པ་ལ་བརྟེན་ཏེ་བྱེད་པར་འདོད་པའི་དགེ་བའི་ཆོས་ཀྱི་འདུན་པས་“དོན་གྲུབ་པར་འགྱུར་བ་ན། བདག་གིས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་མངོན་པར་གྲུབ་པར་བྱའོ། བདག་ལ་འདི་མངོན་པར་གྲུབ་པར་བྱེད་པ་ལ་སྙིང་པོ་མེད་དོ་”ཞེས་འདུན་པ་གཙོ་བོར་བྱས། འདུན་པ་ཁུར་དུ་བྱས། འདུན་པ་སྔོན་དུ་བཏང་ནས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་མངོན་པར་གྲུབ་པར་བྱེད་པ་ནི། གནས་བརྟན་ཡུལ་སྐྱོང་བཞིན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། ཚེ་དང་ལྡན་པ་དེ་ནི་“འདུན་པ་ཡོད་བཞིན་དུ་ཇི་ལྟར་གནང་བ་མི་སྟེར་རམ་”ཞེས་ཞག་བདུན་གྱི་བར་དུ་ཟས་ཀྱང་མ་ཟོས་པར། ཕ་མ་གཉིས་གནང་བ་སྟེར་དུ་བཅུག་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་སྟེ། འདུན་པ་ཁོ་ན་ལ་བརྟེན་ནས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་མངོན་པར་གྲུབ་པར་བྱས་སོ། དཔའ་བོའི་ཉམས་ཀྱིས་རྒྱལ་པོ་མཉེས་པར་བྱས་ནས་གོ་ས་ཐོབ་པ་དེ་བཞིན་དུ། བརྩོན་འགྲུས་གཙོ་བོར་བྱས། བརྩོན་འགྲུས་ཁུར་དུ་བྱས། བརྩོན་འགྲུས་སྔོན་དུ་བཏང་ནས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་མངོན་པར་གྲུབ་པར་བྱེད་པ་ནི། གནས་བརྟན་གྲོ་བཞིན་སྐྱེས་བཞིན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། ཚེ་དང་ལྡན་པ་དེ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ཁུར་དུ་བྱས་ནས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་མངོན་པར་གྲུབ་པར་བྱས་སོ། Jātisampattiyā ṭhānantaraṃ pattoviya cittaṃ jeṭṭhakaṃ cittaṃ dhuraṃ cittaṃ pubbaṅgamaṃ katvā lokuttaradhammanibbattako daṭṭhabbo sambhūtatthero (theragā. aṭṭha. 2 sambhūtattheragāthāvaṇṇanā) viya. So hi āyasmā cittaṃ jeṭṭhakaṃ cittaṃ dhuraṃ cittaṃ pubbaṅgamaṃ katvā lokuttaradhammaṃ nibbattesi. Mantaṃ avassāya ṭhānantaraṃ patto viya vīmaṃsaṃ jeṭṭhakaṃ vīmaṃsaṃ dhuraṃ vīmaṃsaṃ pubbaṅgamaṃ katvā lokuttaradhammanibbattako daṭṭhabbo thero mogharājā (su. ni. 1122 ādayo; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddeso 85) viya. So hi āyasmā vīmaṃsaṃ jeṭṭhakaṃ vīmaṃsaṃ dhuraṃ vīmaṃsaṃ pubbaṅgamaṃ katvā lokuttaradhammaṃ nibbattesi. Tassa hi bhagavā ‘‘suññato lokaṃ avekkhassū’’ti (su. ni. 1125; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddeso 88) suññatākathaṃ kathesi. Paññānissitamānaniggahatthañca dvikkhattuṃ pucchito pañhaṃ na kathesi. Ettha ca punappunaṃ chanduppādanaṃ tosanaṃ viya hotīti chandassa upaṭṭhānasadisatā vuttā, thāmabhāvato vīriyassa sūrattasadisatā, ‘‘chadvārādhipati rājā’’ti (dha. pa. aṭṭha. 2.erakapattanāgarājavatthu) vacanato pubbaṅgamatā cittassa visiṭṭhajātisadisatā. རིགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་གོ་འཕང་ཐོབ་པ་བཞིན། སེམས་གཙོ་བོ་དང་། སེམས་སྣེ་ཁྲིད་པ་དང་། སེམས་སྔོན་དུ་འགྲོ་བར་བྱས་ནས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་མངོན་པར་གྲུབ་པར་བྱེད་པ་ནི། གནས་བརྟན་ཟླ་སྐྱེས་ (ཐེར་གཱ་ཐཱའི་འགྲེལ་པ། ༢ གནས་བརྟན་ཟླ་སྐྱེས་ཀྱི་ཚིགས་བཅད་བཤད་པ།) བཞིན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཚེ་དང་ལྡན་པ་དེས་ནི་སེམས་གཙོ་བོ་དང་། སེམས་སྣེ་ཁྲིད་པ་དང་། སེམས་སྔོན་དུ་འགྲོ་བར་བྱས་ནས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་མངོན་པར་གྲུབ་པར་བྱས་སོ། །གསང་སྔགས་ལ་བརྟེན་ནས་གོ་འཕང་ཐོབ་པ་བཞིན། དཔྱོད་པ་གཙོ་བོ་དང་། དཔྱོད་པ་སྣེ་ཁྲིད་པ་དང་། དཔྱོད་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བར་བྱས་ནས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་མངོན་པར་གྲུབ་པར་བྱེད་པ་ནི། གནས་བརྟན་རྨོངས་རྒྱལ་ (སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ། ༡༡༢༢ ལ་སོགས་པ། ཙཱུ་ལཱ་ནི་དྡེ་ས། རྨོངས་རྒྱལ་གྱི་བྲམ་ཟེའི་ཁྱེའུའི་དྲི་བའི་བསྟན་པ། ༨༥) བཞིན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཚེ་དང་ལྡན་པ་དེས་ནི་དཔྱོད་པ་གཙོ་བོ་དང་། དཔྱོད་པ་སྣེ་ཁྲིད་པ་དང་། དཔྱོད་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བར་བྱས་ནས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་མངོན་པར་གྲུབ་པར་བྱས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཁོང་ལ། “འཇིག་རྟེན་སྟོང་པ་ཉིད་དུ་ལྟོས།” (སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ། ༡༡༢༥། ཙཱུ་ལཱ་ནི་དྡེ་ས། རྨོངས་རྒྱལ་གྱི་བྲམ་ཟེའི་ཁྱེའུའི་དྲི་བའི་བསྟན་པ། ༨༨) ཞེས་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་གཏམ་གསུངས་སོ། །ཤེས་རབ་ལ་བརྟེན་པའི་ང་རྒྱལ་ཚར་གཅོད་པའི་ཕྱིར། ལན་གཉིས་སུ་དྲིས་ཀྱང་དྲི་བའི་ལན་མ་གསུངས་སོ། །འདིར་ཡང་ཡང་འདུན་པ་སྐྱེད་པ་ནི་མགུ་བར་བྱེད་པ་བཞིན་ནོ་ཞེས་འདུན་པ་ཉེ་བར་གནས་པ་དང་འདྲ་བར་གསུངས་ལ། མཐུ་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་བརྩོན་འགྲུས་ནི་དཔའ་བོ་དང་འདྲ་བ་དང་། “སྒོ་དྲུག་གི་བདག་པོ་ནི་རྒྱལ་པོའོ།” (དྷམྨ་པ་དཱའི་འགྲེལ་པ། ༢ ཨེ་ར་ཀ་པཏྟ་ཀླུ་རྒྱལ་གྱི་གཏམ།) ཞེས་པའི་ཚིག་ལས་སེམས་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཉིད་ནི་རིགས་ཁྱད་པར་ཅན་དང་འདྲ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། 402-406. Attano saddhādhureti attano saddhākicce saddahanakiriyāya. Indaṭṭhaṃ kāretīti anuvattanavasena sampayuttadhammesu indaṭṭhaṃ kāreti, tasmā ādhipateyyaṭṭhena saddhā eva indriyanti saddhindriyaṃ. Tathā vīriyādīnaṃ sakasakakiccesūti āha – ‘‘vīriyindriyādīsupi eseva nayo’’ti. Visodhentoti vipakkhavivajjanasapakkhanisevanasarikkhūpanissayasaṅgaṇhanalakkhaṇehi tīhi kāraṇehi visodhanavasena sodhento. ༤༠༢-༤༠༦. “རང་གི་དད་པའི་ཁུར་ལ།” ཞེས་པ་ནི་རང་གི་དད་པའི་བྱ་བ་སྟེ་ཡིད་ཆེས་པར་བྱེད་པའི་བྱ་བ་ལའོ། །“དབང་གི་དོན་བྱེད་པ།” ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་ཚུལ་གྱིས་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་དབང་གི་དོན་བྱེད་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་བདག་པོའི་དོན་གྱིས་དད་པ་ཉིད་དབང་པོ་ཡིན་པས་དད་པའི་དབང་པོའོ། །དེ་བཞིན་དུ་བརྩོན་འགྲུས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་རང་རང་གི་བྱ་བ་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། “བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་དབང་པོ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །“རྣམ་པར་སྦྱོང་བ།” ཞེས་པ་ནི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སྤོང་བ་དང་། མཐུན་པའི་ཕྱོགས་བསྟེན་པ་དང་། མཐུན་པའི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་འཛིན་པའི་མཚན་ཉིད་དེ་རྒྱུ་གསུམ་གྱི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་སྦྱོང་བའི་ཚུལ་གྱིས་དག་པར་བྱེད་པའོ། ། Assaddhe puggale parivajjayatoti buddhādīsu pasādasinehābhāvena saddhārahite lūkhapuggale sabbaso vajjayato. Saddhe puggale sevatoti [Pg.248] buddhādīsu saddhādhimutte vakkalittherasadise sevato. Pasādanīyeti pasādāvahe sampasādanīyasuttādike (dī. ni. 3.141 ādayo). Paccavekkhatoti pāḷito atthato ca pati pati avekkhantassa cintentassa. Visujjhatīti paṭipakkhamalavigamato paccayavasena sabhāvasaṃsuddhito visuddhaphalanibbattito ca saddhindriyaṃ visujjhati. Esa nayo sesesupi. Sammappadhāneti sammappadhānappaṭisaṃyutte (saṃ. ni. 5.651-662 ādayo) suttante. Esa nayo sesesupi. Jhānavimokkheti paṭhamajjhānādijjhānāni ceva paṭhamavimokkhādivimokkhe ca. Kāmañcettha jhānāniyeva vimokkhā, pavattiākāravasena pana visuṃ gahaṇaṃ. “དད་པ་མེད་པའི་གང་ཟག་ཡོངས་སུ་སྤོང་བ།” ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པ་ལ་དད་པ་དང་བྱམས་པ་མེད་པས་དད་པ་དང་བྲལ་བའི་གང་ཟག་རྩུབ་པོ་རྣམས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་སྤོང་བའོ། །“དད་པ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་བསྟེན་པ།” ཞེས་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པ་ལ་དད་པས་མོས་པ་གནས་བརྟན་བཀྐ་ལི་ལྟ་བུ་བསྟེན་པའོ། །“དད་པར་བྱེད་པ་ལ།” ཞེས་པ་ནི་དད་པ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་དད་པ་རབ་ཏུ་དང་བའི་མདོ་ལ་སོགས་པ་ (དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། ༣.༡༤༡ ལ་སོགས་པ།) ལའོ། །“སོ་སོར་རྟོག་པ་ལ།” ཞེས་པ་ནི་གཞུང་དང་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ཡང་ཡང་རྟོག་ཅིང་སེམས་པ་ལའོ། །“རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར།” ཞེས་པ་ནི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་དྲི་མ་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་དང་། རྐྱེན་གྱི་དབང་གིས་རང་བཞིན་གྱིས་རྣམ་པར་དག་པའི་ཕྱིར་དང་། རྣམ་པར་དག་པའི་འབྲས་བུ་མངོན་པར་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་དད་པའི་དབང་པོ་རྣམ་པར་དག་པར་འགྱུར་རོ། །ཚུལ་འདི་ནི་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་སྦྱར་བར་བྱའོ། །“ཡང་དག་པར་འཛིན་པ་ལ།” ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་འཛིན་པ་དང་འབྲེལ་བའི་མདོ་ (སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། ༥.༦༥༡-༦༦༢ ལ་སོགས་པ།) ལའོ། །ཚུལ་འདི་ནི་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་སྦྱར་བར་བྱའོ། །“བསམ་གཏན་དང་རྣམ་པར་ཐར་པ་ལ།” ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པའི་བསམ་གཏན་རྣམས་དང་། རྣམ་པར་ཐར་པ་དང་པོ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པར་ཐར་པ་རྣམས་ལའོ། །འདིར་བསམ་གཏན་ཉིད་རྣམ་པར་ཐར་པ་ཡིན་མོད་ཀྱང་། འཇུག་པའི་རྣམ་པ་མི་འདྲ་བའི་དབང་གིས་སོ་སོར་བཟུང་བའོ། ། Gambhīrañāṇacariyanti gambhīrānaṃ ñāṇānaṃ pavattiṭṭhānaṃ. Tenāha – ‘‘saṇhasukhuma’’ntiādi. Khandhantaranti sabhāvajātibhūmiādivasena khandhānaṃ nānattaṃ. Esa nayo sesesupi. Akatābhinivesoti pubbe akatabhāvanābhiniveso. Saddhādhurādīsūti saddhādhure paññādhure ca. Avasāneti bhāvanāpariyosāne. Vivaṭṭetvāti saṅkhārārammaṇato vivaṭṭetvā nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā. Arahattaṃ gaṇhātīti maggaparamparāya arahattaṃ gaṇhāti. Akampiyaṭṭhenāti paṭipakkhehi akampiyabhāvena. Etenevassa sampayuttadhammesu thirabhāvopi vibhāvito daṭṭhabbo. Na hi sampayuttadhammesu thirabhāvena vinā paṭipakkhehi akampiyatā sambhavati. Sampayuttadhammesu thirabhāveneva hi akusalānaṃ abyākatānañca nesaṃ balavabhāvūpapatti. Assaddhiyeti assaddhiyahetu. Nimittatthe hetaṃ bhummavacanaṃ. Esa nayo sesesupi. “ཟབ་མོའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ལ།” ཞེས་པ་ནི་ཟབ་མོའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ཀྱི་འཇུག་པའི་གནས་ལའོ། །དེའི་ཕྱིར་ “ཕྲ་ཞིང་ཞིབ་པ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“ཕུང་པོའི་ཁྱད་པར་ལ།” ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་དང་། སྐྱེ་གནས་དང་། ས་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཐ་དད་པ་ལའོ། །ཚུལ་འདི་ནི་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་སྦྱར་བར་བྱའོ། །“མངོན་པར་ཞེན་པ་མ་བྱས་པ།” ཞེས་པ་ནི་སྔོན་བསྒོམས་པའི་མངོན་པར་ཞེན་པ་མ་བྱས་པའོ། །“དད་པའི་ཁུར་ལ་སོགས་པ་ལ།” ཞེས་པ་ནི་དད་པའི་ཁུར་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཁུར་ལའོ། །“མཐར་ཐུག་པ་ལ།” ཞེས་པ་ནི་བསྒོམ་པའི་མཐར་ཐུག་པ་ལའོ། །“བཟློག་ནས།” ཞེས་པ་ནི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་དམིགས་པ་ལས་བཟློག་སྟེ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དམིགས་པར་བྱས་ནས་སོ། །“དགྲ་བཅོམ་པའི་ཉིད་འཛིན་པ།” ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱི་རྒྱུན་གྱིས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་འཛིན་པའོ། །“མི་གཡོ་བའི་དོན་གྱིས།” ཞེས་པ་ནི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་རྣམས་ཀྱིས་མི་གཡོ་བའི་ཕྱིར་རོ། །འདིས་ནི་འདིའི་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་བརྟན་པའི་དངོས་པོའང་གསལ་བར་བྱས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་བརྟན་པའི་དངོས་པོ་མེད་པར་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་རྣམས་ཀྱིས་མི་གཡོ་བ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ། །མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་བརྟན་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་མི་དགེ་བ་དང་ལུང་མ་བསྟན་གྱི་ཆོས་དེ་དག་སྟོབས་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །“མ་དད་པ་ལ།” ཞེས་པ་ནི་མ་དད་པའི་རྒྱུ་ལའོ། །འདིར་བདུན་པ་ནི་རྒྱུའི་དོན་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཚུལ་འདི་ནི་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། 418. Ādipadānanti satiādipadānaṃ. Saraṇaṭṭhenāti cirakatacirabhāsitānaṃ anussaraṇaṭṭhena. Upaṭṭhānalakkhaṇāti kāyādīsu asubhākārādisallakkhaṇamukhena tattha upatiṭṭhanasabhāvā. Upatiṭṭhanañca ārammaṇaṃ upagantvā ṭhānaṃ, avissajjanaṃ vā ārammaṇassa. Apilāpanalakkhaṇāti asammussanasabhāvā, udake alābu viya ārammaṇe plavitvā gantuṃ appadānaṃ, pāsāṇassa viya niccalassa ārammaṇassa ṭhapanaṃ sāraṇaṃ asammuṭṭhakaraṇaṃ apilāpanaṃ. Sāpateyyanti santakaṃ. Apilāpanaṃ asammuṭṭhaṃ karoti apilāpeti, sāyaṃ pātañca rājānaṃ issariyasampattiṃ sallakkhāpeti sāretīti attho. Kaṇhasukkasappaṭibhāge dhammeti kaṇhasukkasaṅkhāte sappaṭibhāge dhamme. Kaṇho hi dhammo sukkena, sukko [Pg.249] ca kaṇhena sappaṭibhāgo. Vitthāra-saddo ādisaddattho. Tena ‘‘ime cattāro dhammā sammappadhānā, ime cattāro iddhipādā, imāni pañcindriyāni, imāni pañca balāni, ime satta bojjhaṅgā, ayaṃ ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, ayaṃ samatho, ayaṃ vipassanā, ayaṃ vijjā, ayaṃ vimutti, ime lokuttaradhammāti evaṃ kho, mahārāja, apilāpanalakkhaṇā satī’’ti (mi. pa. 2.1.13) imaṃ pāḷisesaṃ saṅgaṇhāti. Therenāti nāgasenattherena. So hi dhammānaṃ kiccaṃ lakkhaṇaṃ katvā asseti ‘‘apilāpanalakkhaṇā sati, ākoṭanalakkhaṇo vitakko’’tiādinā. Evañhi dhammā subodhā hontīti. Sammosapaccanīkaṃ kiccaṃ asammoso, na sammosābhāvamattanti āha – ‘‘asammosarasā vā’’ti. Yassa dhammassa balena sampayuttadhammā ārammaṇābhimukhā bhavanti, sā sati. Tasmā sā tesaṃ ārammaṇābhimukhabhāvaṃ paccupaṭṭhāpesi, sayaṃ vā ārammaṇābhimukhabhāvena paccupatiṭṭhatīti vuttaṃ – ‘‘gocarābhimukhībhāvapaccupaṭṭhānā’’ti. Sammā pasattho bojjhaṅgoti sambojjhaṅgo. Bodhiyā vakkhamānāya dhammasāmaggiyā, bodhissa vā ariyasāvakassa aṅgoti bojjhaṅgo. Yā hītiādinā tameva saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarati. ‘‘Yā hi ayaṃ dhammasāmaggī’’ti etassa ‘‘bodhīti vuccatī’’ti iminā sambandho. Dhammasāmaggiyāti dhammasamūhena, yāya dhammasāmaggiyāti sambandho. Patiṭṭhānāyūhanā oghataraṇasuttavaṇṇanāyaṃ (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.1) ‘‘kilesavasena patiṭṭhānaṃ, abhisaṅkhāravasena āyūhanā. Taṇhā diṭṭhivasena patiṭṭhānaṃ, avasesakilesābhisaṅkhārehi āyūhanā. Taṇhāvasena patiṭṭhānaṃ, diṭṭhivasena āyūhanā. Sassatadiṭṭhiyā patiṭṭhānaṃ, ucchedadiṭṭhiyā āyūhanā. Līnavasena patiṭṭhānaṃ, uddhaccavasena āyūhanā. Kāmasukhallikānuyogavasena patiṭṭhānaṃ, attakilamathānuyogavasena āyūhanā. Sabbākusalābhisaṅkhāravasena patiṭṭhānaṃ, sabbalokiyakusalābhisaṅkhāravasena āyūhanā’’ti evaṃ vuttesu sattasu pakāresu idha avuttānaṃ vasena veditabbā. Paṭipakkhabhūtāyāti ettha līnappatiṭṭhānakāmasukhallikānuyogaucchedābhinivesānaṃ dhammavicayavīriyapītippadhānā dhammasāmaggī paṭipakkho, uddhaccāyūhanaattakilamathānuyogasassatābhinivesānaṃ passaddhisamādhiupekkhāpadhānā dhammasāmaggī paṭipakkho. Sati pana ubhayatthāpi icchitabbā. Tathā hi sā ‘‘sabbatthikā’’ti vuttā. ༤༡༨. “ཐོག་མའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱི།” ཞེས་པ་ནི་དྲན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཐོག་མའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱིའོ། །“རྗེས་སུ་དྲན་པའི་དོན་གྱིས།” ཞེས་པ་ནི་ཡུན་རིང་པོར་བྱས་པ་དང་ཡུན་རིང་པོར་སྨྲས་པ་རྣམས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་དོན་གྱིའོ། །“ཉེ་བར་གནས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན།” ཞེས་པ་ནི་ལུས་ལ་སོགས་པ་ལ་མི་སྡུག་པའི་རྣམ་པ་ལ་སོགས་པ་སོ་སོར་མཚོན་པའི་སྒོ་ནས་དེ་ལ་ཉེ་བར་གནས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། །ཉེ་བར་གནས་པ་ནི་དམིགས་པ་ལ་ཉེ་བར་སོང་ནས་གནས་པ་འམ། ཡང་ན་དམིགས་པ་ཡོངས་སུ་མི་གཏོང་བའོ། །“མི་འཕྱན་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན།” ཞེས་པ་ནི་མི་བརྗེད་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཏེ། ཆུ་ལ་ཀུ་བ་བཞིན་དུ་དམིགས་པ་ལ་ལྡིང་ནས་འགྲོ་བར་མི་བྱེད་པ་དང་། རྡོ་བ་བཞིན་དུ་མི་གཡོ་བར་དམིགས་པ་འཇོག་པ་དང་། དྲན་པར་བྱེད་པ་དང་། མི་བརྗེད་པར་བྱེད་པ་ནི་མི་འཕྱན་པའོ། །“རང་གི་ནོར།” ཞེས་པ་ནི་རང་ལ་ཡོད་པའི་ནོར་རོ། །མི་འཕྱན་པ་ནི་མི་བརྗེད་པར་བྱེད་པས་མི་འཕྱན་པ་སྟེ། ཕྱི་དྲོ་དང་སྔ་དྲོ་རྒྱལ་པོ་ལ་དབང་ཕྱུག་གི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སོ་སོར་མཚོན་པར་བྱེད་ཅིང་དྲན་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། །“ཆོས་ནག་པོ་དང་དཀར་པོའི་གཉེན་པོའི་ཕྱོགས་ལ།” ཞེས་པ་ནི་ནག་པོ་དང་དཀར་པོར་བརྗོད་པའི་གཉེན་པོའི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ལའོ། །ནག་པོའི་ཆོས་ནི་དཀར་པོའི་གཉེན་པོ་དང་། དཀར་པོའི་ཆོས་ནི་ནག་པོའི་གཉེན་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །“རྒྱས་པར།” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ལ་སོགས་པའི་སྒྲའི་དོན་ཏོ། །དེས་ནི་ “རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། འདི་ལྟར་ཆོས་བཞི་པོ་འདི་དག་ནི་ཡང་དག་པའི་རྩོལ་བ་རྣམས་སོ། །འདི་བཞི་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་རྣམས་སོ། །དབང་པོ་ལྔ་པོ་འདི་དག་གོ །སྟོབས་ལྔ་པོ་འདི་དག་གོ །བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་བདུན་པོ་འདི་དག་གོ །འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་འདི་འོ། །འདི་ནི་ཞི་གནས་སོ། །འདི་ནི་ལྷག་མཐོང་ངོ་། །འདི་ནི་རིག་པའོ། །འདི་ནི་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ། །འདི་དག་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་རྣམས་སོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ལྟར། རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ། དྲན་པ་ནི་མི་འཕྱན་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ།།” (མི་ལིནྡ་པཉྷ། ༢.༡.༡༣) ཞེས་པའི་ལྷག་མའི་ལུང་འདི་ཉིད་སྡུད་པར་བྱེད་དོ། །“གནས་བརྟན་གྱིས།” ཞེས་པ་ནི་གནས་བརྟན་ཀླུའི་སྡེས་སོ། །ཁོང་གིས་ནི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་བྱ་བ་དང་མཚན་ཉིད་བསྟན་ནས། “དྲན་པ་ནི་མི་འཕྱན་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ། །རྟོག་པ་ནི་ཀུན་ཏུ་བརྡེག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་སྟོན་པར་བྱེད་དོ། །འདི་ལྟར་བྱས་ན་ཆོས་རྣམས་རྟོགས་པར་སླ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །བརྗེད་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་བྱ་བ་ནི་མི་བརྗེད་པ་སྟེ། བརྗེད་པ་མེད་པ་ཙམ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “ཡང་ན་མི་བརྗེད་པའི་རོ་མྱོང་བ་ཅན།” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཆོས་གང་གི་སྟོབས་ཀྱིས་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་དམིགས་པ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པར་འགྱུར་བ་དེ་ནི་དྲན་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་དེས་དེ་དག་གི་དམིགས་པ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པའི་ཉེ་བར་གནས་པ་བྱེད་པའམ། ཡང་ན་རང་ཉིད་དམིགས་པ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཉེ་བར་གནས་སོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “སྤྱོད་ཡུལ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པར་ཉེ་བར་གནས་པའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ནི་ཡང་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གོ །བཤད་པར་འགྱུར་བའི་ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་པ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གམ། ཡང་ན་བྱང་ཆུབ་པར་བྱེད་པའི་འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་ཡན་ལག་ཡིན་པས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གོ །“གང་ཞིག” ཅེས་པ་ལ་སོགས་པས་ནི་དོན་དེ་ཉིད་མདོར་བསྡུས་ནས་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །“གང་ཞིག་ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་པ་འདི་ཉིད།” ཅེས་པ་འདི་ནི་ “བྱང་ཆུབ་ཅེས་བྱའོ།” ཞེས་པ་འདི་དང་འབྲེལ་ལོ། །“ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་པས།” ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་པས་ཏེ། ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་པ་གང་གིས་ཞེས་པ་དང་འབྲེལ་ལོ། །གནས་པ་དང་རྩོལ་བ་ནི་ཆུ་བོ་ལས་བརྒལ་བའི་མདོའི་འགྲེལ་པ་ (སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡའི་འགྲེལ་པ། ༡.༡.༡) ལས། “ཉོན་མོངས་པའི་དབང་གིས་གནས་པ་དང་། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་རྩོལ་བའོ། །སྲེད་པ་དང་ལྟ་བའི་དབང་གིས་གནས་པ་དང་། ལྷག་མའི་ཉོན་མོངས་པ་དང་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱིས་རྩོལ་བའོ། །སྲེད་པའི་དབང་གིས་གནས་པ་དང་། ལྟ་བའི་དབང་གིས་རྩོལ་བའོ། །རྟག་པར་ལྟ་བས་གནས་པ་དང་། ཆད་པར་ལྟ་བས་རྩོལ་བའོ། །བྱིང་བའི་དབང་གིས་གནས་པ་དང་། རྒོད་པའི་དབང་གིས་རྩོལ་བའོ། །འདོད་པའི་བདེ་བ་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་གནས་པ་དང་། ངལ་ཞིང་དུབ་པ་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་རྩོལ་བའོ། །མི་དགེ་བའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དབང་གིས་གནས་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་པའི་དགེ་བའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དབང་གིས་རྩོལ་བའོ།།” ཞེས་འདིར་མ་གསུངས་པའི་རྣམ་པ་བདུན་པོ་དེ་དག་གི་དབང་གིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །“མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སུ་གྱུར་པ་ལ།” ཞེས་པ་འདིར་བྱིང་བས་གནས་པ་དང་འདོད་པའི་བདེ་བ་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་དང་ཆད་པར་མངོན་པར་ཞེན་པ་རྣམས་ཀྱི་གཉེན་པོ་ནི་ཆོས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་དང་བརྩོན་འགྲུས་དང་དགའ་བ་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་པ་ཡིན་ལ། རྒོད་པས་རྩོལ་བ་དང་ངལ་ཞིང་དུབ་པ་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་དང་རྟག་པར་མངོན་པར་ཞེན་པ་རྣམས་ཀྱི་གཉེན་པོ་ནི་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་བཏང་སྙོམས་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་པ་ཡིན་ནོ། །དྲན་པ་ནི་གཉིས་ཀའི་གནས་སུ་དགོས་པ་ཡིན་ཏེ། དེའི་ཕྱིར་དེ་ནི་ “ཐམས་ཅད་ལ་ཕན་པའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ། ། Kilesasantānaniddāya [Pg.250] uṭṭhahatīti etena sikhāppattavipassanāya sahagatānampi satiādīnaṃ bojjhaṅgabhāvaṃ dasseti. Vuṭṭhānagāminivipassanā hi kilese nirodhentī eva pavattatīti. Cattāri vātiādinā pana maggaphalasahagatānaṃ bojjhaṅgabhāvaṃ dasseti. Sattahi bojjhaṅgehi bhāvitehi saccappaṭivedho hotīti kathamidaṃ jānitabbanti codanaṃ sandhāyāha – ‘‘yathāhā’’tiādi. Jhānaṅgamaggaṅgādayo viyāti etena bodhibojjhaṅgasaddānaṃ samudāyāvayavavisayataṃ dasseti. Senaṅgarathaṅgādayo viyāti etena puggalapaññattiyā avijjamānapaññattibhāvaṃ dasseti. “ཉོན་མོངས་པའི་རྒྱུན་གྱི་གཉིད་ལས་ལྡང་བའོ།” ཞེས་པས་ནི་རྩེ་མོར་ཕྱིན་པའི་ལྷག་མཐོང་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་དྲན་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་དངོས་པོ་ཡིན་པར་སྟོན་ཏོ། །ངེས་པར་འབྱུང་བར་འགྲོ་བའི་ལྷག་མཐོང་ནི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་འགོག་བཞིན་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །“བཞི་པོ་དག་གམ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ནི་ལམ་དང་འབྲས་བུ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་རྣམས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་དངོས་པོ་སྟོན་ཏོ། །བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་བདུན་བསྒོམས་པས་བདེན་པ་རྟོགས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ཇི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་ཞེ་ན། རྒོལ་བ་ལ་དམིགས་ནས་ “ཇི་ལྟར་གསུངས་པ་བཞིན།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་དང་ལམ་གྱི་ཡན་ལག་ལ་སོགས་པ་བཞིན།” ཞེས་པས་ནི་བྱང་ཆུབ་དང་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་སྒྲ་རྣམས་ཚོགས་པ་དང་ཡན་ལག་གི་ཡུལ་ཅན་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ། །“དམག་གི་ཡན་ལག་དང་ཤིང་རྟའི་ཡན་ལག་ལ་སོགས་པ་བཞིན།” ཞེས་པས་ནི་གང་ཟག་གི་བཏགས་པ་ལྟར་མེད་པ་བཏགས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ། ། Bodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgāti kāraṇattho aṅgasaddoti katvā vuttaṃ. Bujjhantīti bodhiyo, bodhiyo eva aṅgāni bojjhaṅgānīti vuttaṃ – ‘‘bujjhantīti bojjhaṅgā’’ti. Vipassanādīnaṃ kāraṇādīnaṃ bujjhitabbānañca saccānaṃ anurūpaṃ paccakkhabhāvena paṭimukhaṃ aviparītatāya sammā ca bujjhantīti evaṃ atthavisesadīpakehi upasaggehi ‘‘anubujjhantī’’tiādi vuttaṃ. Bodhisaddo hi sabbavisesayuttabujjhanaṃ sāmaññena saṅgaṇhāti. Saṃ-saddo pasaṃsāyaṃ sundarabhāve ca dissatīti āha – ‘‘pasattho sundaro ca bojjhaṅgo sambojjhaṅgo’’ti. “བྱང་ཆུབ་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གོ” ཞེས་པ་ནི་ཡན་ལག་གི་སྒྲ་ནི་རྒྱུའི་དོན་ཡིན་པར་བྱས་ནས་གསུངས་སོ། །“རྟོགས་པར་བྱེད་པས་བྱང་ཆུབ་སྟེ། བྱང་ཆུབ་ཉིད་ཡན་ལག་ཡིན་པས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གོ” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “རྟོགས་པར་བྱེད་པས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གོ” ཞེས་གསུངས་སོ། །ལྷག་མཐོང་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་ལ་སོགས་པ་དང་། རྟོགས་པར་བྱ་བའི་བདེན་པ་རྣམས་ལ་མཐུན་པར་མངོན་སུམ་གྱི་ཚུལ་གྱིས་མངོན་དུ་ཕྱིན་ཏེ་མ་ནོར་བར་ཡང་དག་པར་རྟོགས་སོ་ཞེས་དོན་གྱི་ཁྱད་པར་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་སྒྲ་རྣམས་ཀྱིས། “རྗེས་སུ་རྟོགས་པ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྒྲ་ནི་ཁྱད་པར་ཐམས་ཅད་དང་ལྡན་པའི་རྟོགས་པ་སྤྱི་མཚན་གྱིས་སྡུད་པའི་ཕྱིར་རོ། །“སཾ་” ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་བསྔགས་པ་དང་བཟང་པོའི་དངོས་པོ་ལ་མཐོང་བའི་ཕྱིར། “བསྔགས་པ་དང་བཟང་པོའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ནི་ཡང་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གོ” ཞེས་གསུངས་སོ། ། Dhamme vicinatīti dhammavicayo. Tattha dhammeti catusaccadhamme tabbinimuttassa sabhāvadhammassa abhāvato. Tato eva so pavicayalakkhaṇo. Obhāsanarasoti visayobhāsanaraso. Asammuyhanākārena paccupatiṭṭhatīti asammohapaccupaṭṭhāno. “ཆོས་རྣམས་རྣམ་པར་འབྱེད་པས་ཆོས་རྣམ་པར་འབྱེད་པའོ། །” དེ་ལ་ “ཆོས་ལ།” ཞེས་པ་ནི་བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་རྣམས་ལའོ། །དེ་ལས་གྲོལ་བའི་རང་བཞིན་གྱི་ཆོས་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་དེ་ནི་རབ་ཏུ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ། །“སྣང་བར་བྱེད་པའི་རོ་མྱོང་བ་ཅན།” ཞེས་པ་ནི་ཡུལ་སྣང་བར་བྱེད་པའི་རོ་མྱོང་བ་ཅན་ནོ། །“མི་རྨོངས་པའི་རྣམ་པས་ཉེ་བར་གནས་པའོ།” ཞེས་པ་ནི་མ་རྨོངས་པའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན་ནོ། ། Vīrassa bhāvo, kammaṃ vāti vīriyaṃ. Īrayitabbatoti pavattetabbato. Paggahalakkhaṇanti kosajjapakkhe patituṃ adatvā sampayuttadhammānaṃ paggahalakkhaṇaṃ. Tato eva sampayuttadhamme upatthambhanarasaṃ. Anosīdanaṃ asaṃsīdanaṃ. དཔའ་བོའི་དངོས་པོའམ་ལས་ནི་བརྩོན་འགྲུས་སོ། །བསྐུལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རམ་འཇུག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །གཟེངས་བསྟོད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅེས་པ་ནི། ལེ་ལོའི་ཕྱོགས་སུ་ལྷུང་དུ་མི་སྟེར་བར་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་གཟེངས་བསྟོད་པའི་མཚན་ཉིད་དོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་རྒྱབ་རྟེན་བྱེད་པའི་བྱེད་ལས་ཅན་ནོ། །མི་ཞུམ་པ་དང་མི་བྱིང་བའོ། ། Pīṇayatīti tappeti. Pīṇanakiccena sampayuttadhammānaṃ viya taṃsamuṭṭhānapaṇītarūpehi kāyassābyapanaṃ. Pharaṇapītivasena hetaṃ lakkhaṇaṃ vuttaṃ, tathā rasoti. Udaggabhāvo odagyaṃ, taṃ paccupaṭṭhapetīti odagyapaccupaṭṭhānā. Ubbegapītivasena cetaṃ vuttaṃ. ཚིམ་པར་བྱེད་པ་ནི་ཚིམ་པའོ། །ཚིམ་པར་བྱེད་པའི་བྱ་བས་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་བཞིན་དུ། དེ་ལས་ཀུན་ནས་བསླངས་པའི་གྱ་ནོམ་པའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱིས་ལུས་ལ་ཁྱབ་པར་བྱེད་པའོ། །འདི་ནི་ཁྱབ་པའི་དགའ་བའི་དབང་གིས་མཚན་ཉིད་དུ་གསུངས་ལ། བྱེད་ལས་ཀྱང་དེ་བཞིན་ནོ། །མཐོ་བའི་དངོས་པོ་ནི་མགུ་བ་སྟེ། དེ་ཉེ་བར་གནས་པར་བྱེད་པས་ན་མགུ་བ་ཉེ་བར་གནས་པའོ། །འདི་ནི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་དགའ་བའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། ། Kāyacittadarathappassambhanatoti kāyadarathassa cittadarathassa ca passambhanato vūpasamanato. Tenāha – ‘‘upasamalakkhaṇā’’ti, kāyacittadarathānaṃ [Pg.251] vūpasamanalakkhaṇāti attho. Kāyoti cettha vedanādayo tayo khandhā. Daratho sārambho, dukkhadomanassapaccayānaṃ uddhaccādikānaṃ kilesānaṃ, tathāpavattānaṃ vā catunnaṃ khandhānametaṃ adhivacanaṃ. Darathanimmaddanena pariḷāhaparipphandanavirahito sītibhāvo aparipphandanasītibhāvo. ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་ངལ་བ་རྒྱུན་གཅོད་པ་ནི། ལུས་ཀྱི་ངལ་བ་དང་སེམས་ཀྱི་ངལ་བ་རྒྱུན་གཅོད་ཅིང་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཉེ་བར་ཞི་བའི་མཚན་ཉིད་”ཅེས་གསུངས་ཏེ། ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་ངལ་བ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་མཚན་ཉིད་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདིར་“ལུས་”ཞེས་པ་ནི་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པའི་ཕུང་པོ་གསུམ་མོ། །ངལ་བ་ནི་རྩོལ་བ་སྟེ། སྡུག་བསྔལ་དང་ཡིད་མི་བདེ་བའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་རྒོད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སམ། ཡང་ན་དེ་ལྟར་འཇུག་པའི་ཕུང་པོ་བཞི་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། །ངལ་བ་བཅོམ་པས་ཚ་གདུང་དང་གཡོ་བ་དང་བྲལ་བའི་བསིལ་བར་གྱུར་པ་ནི་གཡོ་བ་མེད་པའི་བསིལ་བའོ། ། Sammā cittassa ṭhapanaṃ samādhānaṃ. Avikkhepo sampayuttānaṃ avikkhittatā. Yena sampayuttā avikkhittā honti, so dhammo avikkhepo. Avisāro attano eva avisaraṇabhāvo. Atha vā vikkhepappaṭipakkhatāya avikkhepalakkhaṇo. Nhānīyacuṇṇassa udakaṃ viya sampayuttadhammānaṃ sampiṇḍanakiccatāya avisārabhāvena lakkhitabbo avisāralakkhaṇo. Nivāte dīpacciṭṭhiti viya cetaso ṭhitibhāvena paccupatiṭṭhatīti cittaṭṭhitipaccupaṭṭhāno. སེམས་ཡང་དག་པར་འཇོག་པ་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཏོ། །རྣམ་པར་མི་གཡེང་བ་ནི་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་མི་གཡེང་བའི་ཉིད་དོ། །གང་གིས་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་རྣམས་མི་གཡེང་བར་འགྱུར་བ་དེའི་ཆོས་ནི་རྣམ་པར་མི་གཡེང་བའོ། །མི་འཐོར་བ་ནི་རང་ཉིད་མི་འཐོར་བའི་དངོས་པོའོ། །ཡང་ན་རྣམ་པར་གཡེང་བའི་གཉེན་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ན་རྣམ་པར་མི་གཡེང་བའི་མཚན་ཉིད་དོ། །ཁྲུས་ཕྱེ་ལ་ཆུ་བཞིན་དུ་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་སྡུད་པའི་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱིས་མི་འཐོར་བའི་དངོས་པོར་མཚོན་པར་བྱ་བ་ནི་མི་འཐོར་བའི་མཚན་ཉིད་དོ། །རླུང་མེད་པའི་སར་སྒྲོན་མེའི་འོད་འབར་བ་བཞིན་དུ་སེམས་གནས་པའི་དངོས་པོར་ཉེ་བར་གནས་པས་ན་སེམས་གནས་པ་ཉེ་བར་གནས་པའོ། ། Ajjhupekkhanatoti samappavattesu assesu sārathi viya sampayuttadhammānaṃ ajjhupekkhanato. Paṭisaṅkhānalakkhaṇāti majjhattabhāve ṭhatvā vīmaṃsanasaṅkhātappaṭisaṅkhānalakkhaṇā. Samavāhitalakkhaṇāti samaṃ avisamaṃ yathāsakakiccesu sampayuttadhammānaṃ pavattanalakkhaṇā. Udāsīnabhāvena pavattamānāpi sesasampayuttadhamme yathāsakakiccesu pavatteti, yathā rājā tuṇhī nisinnopi atthakaraṇe dhammaṭṭhe yathāsakaṃ kiccesu appamatto pavatteti. Alīnānuddhatappavattipaccayattā ūnādhikanivāraṇarasā. Pakkhapātupacchedanarasāti ‘‘idaṃ nihīnakiccaṃ hotu, idaṃ atirekatarakicca’’nti evaṃ pakkhapātanavasena viya pavatti pakkhapāto, taṃ upacchindantī viya hotīti pakkhapātupacchedanarasā. Sampayuttadhammānaṃ sakasakakicce majjhattabhāvena paccupatiṭṭhatīti majjhattabhāvapaccupaṭṭhāno. Bojjhaṅgānaṃ uparūpari uppādanameva brūhanaṃ vaḍḍhanañcāti āha – ‘‘uppādetī’’ti. བཏང་སྙོམས་སུ་འཇོག་པ་ནི། རྟ་མཉམ་པར་རྒྱུག་པ་ལ་ཁ་ལོ་པ་བཞིན་དུ་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་འཇོག་པའི་ཕྱིར་རོ། །སོ་སོར་རྟོག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅེས་པ་ནི། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ངང་དུ་གནས་ནས་དཔྱོད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་སོ་སོར་རྟོག་པའི་མཚན་ཉིད་དོ། །མཉམ་པར་འཇུག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅེས་པ་ནི། མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་རང་རང་གི་བྱ་བ་ལ་མི་མཉམ་པ་མེད་པར་མཉམ་པར་འཇུག་པའི་མཚན་ཉིད་དོ། །བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་ཀྱང་། ལྷག་མའི་མཚུངས་ལྡན་ཆོས་རྣམས་རང་རང་གི་བྱ་བ་ལ་འཇུག་པར་བྱེད་དེ། དཔེར་ན་རྒྱལ་པོ་ཅང་མི་སྨྲ་བར་བཞུགས་ཀྱང་། དོན་གཅོད་པ་དང་ཆོས་ལ་གནས་པ་རྣམས་རང་རང་གི་བྱ་བ་ལ་བག་ཡོད་པར་འཇུག་པར་བྱེད་པ་བཞིན་ནོ། །མི་བྱིང་ཞིང་མི་རྒོད་པར་འཇུག་པའི་རྐྱེན་ཉིད་ཀྱིས་ན། ཆུང་བ་དང་ལྷག་པ་བཟློག་པའི་བྱེད་ལས་ཅན་ནོ། །ཕྱོགས་སུ་ལྷུང་བ་གཅོད་པའི་བྱེད་ལས་ཅན་ཞེས་པ་ནི། “འདི་ནི་དམན་པའི་བྱ་བར་གྱུར་ཅིག འདི་ནི་ལྷག་པའི་བྱ་བར་གྱུར་ཅིག” ཅེས་པ་ལྟར་ཕྱོགས་སུ་ལྷུང་བའི་དབང་གིས་འཇུག་པ་ལྟ་བུ་ནི་ཕྱོགས་སུ་ལྷུང་བ་སྟེ། དེ་གཅོད་པ་ལྟ་བུར་གྱུར་པས་ན་ཕྱོགས་སུ་ལྷུང་བ་གཅོད་པའི་བྱེད་ལས་ཅན་ནོ། །མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་རང་རང་གི་བྱ་བ་ལ་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་ཉེ་བར་གནས་པས་ན་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཉིད་ཉེ་བར་གནས་པའོ། །བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་རྣམས་གོང་ནས་གོང་དུ་སྐྱེད་པ་ཉིད་ནི་རྒྱས་པ་དང་འཕེལ་བ་ཡིན་པས་ན། “སྐྱེད་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། Sati ca sampajaññañca satisampajaññaṃ, satipadhānaṃ vā sampajaññaṃ satisampajaññaṃ. Taṃ sabbattha satokāribhāvāvahattā satisambojjhaṅgassa uppādāya hoti. Yathā paccanīkadhammappahānaṃ anurūpadhammasevanā ca anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya hoti, evaṃ satirahitapuggalavivajjanā, satokāripuggalasevanā, tattha ca yuttatā satisambojjhaṅgassa uppādāya [Pg.252] hotīti imamatthaṃ dasseti, ‘‘satisampajañña’’ntiādinā. Sattasu ṭhānesūti ‘‘abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hotī’’ti (dī. ni. 2.376; ma. ni. 1.109) evaṃ vuttesu abhikkantādīsu sattasu ṭhānesu. Tissadattatthero nāma yo bodhimaṇḍe suvaṇṇasalākaṃ gahetvā ‘‘aṭṭhārasasu bhāsāsu katarabhāsāya dhammaṃ kathemī’’ti parisaṃ padhāresi. Abhayattheroti dattābhayattheramāha. Abhinivesanti vipassanābhinivesaṃ. དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་ནི་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་ནམ། ཡང་ན་དྲན་པ་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་ཤེས་བཞིན་ནི་དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་ནོ། །དེ་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་དྲན་པ་ཉེ་བར་གནས་པའི་དངོས་པོ་འདྲེན་པའི་ཕྱིར། དྲན་པ་ཡང་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །ཇི་ལྟར་མི་མཐུན་པའི་ཆོས་སྤོང་བ་དང་མཐུན་པའི་ཆོས་བསྟེན་པ་ནི་མ་སྐྱེས་པའི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་སྐྱེ་བར་བྱེད་པ་ཡིན་པ་དེ་བཞིན་དུ། དྲན་པ་དང་བྲལ་བའི་གང་ཟག་སྤོང་བ་དང་། དྲན་པ་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་བསྟེན་པ་དང་། དེ་ལ་བརྩོན་པ་ནི་དྲན་པ་ཡང་དག་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ཉིད་“དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་”ལ་སོགས་པས་སྟོན་ཏོ། །གནས་བདུན་པོ་རྣམས་ལ་ཞེས་པ་ནི། “འགྲོ་བ་དང་ཕྱིར་ལྡོག་པ་ན་ཤེས་བཞིན་དུ་སྤྱོད་པ་ཡིན། བལྟ་བ་དང་གྱེན་དུ་བལྟ་བ་ན་ཤེས་བཞིན་དུ་སྤྱོད་པ་ཡིན། བསྐུམ་པ་དང་བརྐྱང་བ་ན་ཤེས་བཞིན་དུ་སྤྱོད་པ་ཡིན། སྣམ་སྦྱར་དང་ལྷུང་བཟེད་དང་ཆོས་གོས་འཆང་བ་ན་ཤེས་བཞིན་དུ་སྤྱོད་པ་ཡིན། བཟའ་བ་དང་བཏུང་བ་དང་འཆོས་པ་དང་མྱང་བ་ན་ཤེས་བཞིན་དུ་སྤྱོད་པ་ཡིན། བཤང་གཅི་གཉིས་ཀྱི་བྱ་བ་ལ་ཤེས་བཞིན་དུ་སྤྱོད་པ་ཡིན། འགྲོ་བ་དང་འགྲེང་བ་དང་འདུག་པ་དང་ཉལ་བ་དང་གཉིད་སད་པ་དང་སྨྲ་བ་དང་ཅང་མི་སྨྲ་བ་ན་ཤེས་བཞིན་དུ་སྤྱོད་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པའི་གནས་བདུན་པོ་རྣམས་ལའོ། །གནས་བརྟན་ཏིསྶ་དཏྟ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། གང་གིས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོར་གསེར་གྱི་ཐུར་མ་བཟུང་ནས། “སྐད་རིགས་བཅོ་བརྒྱད་ལས་སྐད་རིགས་གང་གིས་ཆོས་བཤད་པར་བྱ་”ཞེས་འཁོར་གྱི་དབུས་སུ་སྤོབས་པ་བསྐྱེད་པའོ། །གནས་བརྟན་ཨ་བྷ་ཡ་ཞེས་པ་ནི་གནས་བརྟན་དཏྟཱ་བྷ་ཡ་ལ་བྱའོ། །མངོན་པར་ཞེན་པ་ནི་ལྷག་མཐོང་ལ་མངོན་པར་ཞེན་པའོ། ། Paripucchakatāti pariyogāhetvā pucchakabhāvo. Ācariye payirupāsitvā pañcapi nikāye saha aṭṭhakathāya pariyogāhetvā yaṃ yaṃ tattha gaṇṭhiṭṭhānabhūtaṃ, taṃ taṃ ‘‘idaṃ, bhante, kathaṃ, imassa ko attho’’ti khandhāyatanādiatthaṃ pucchantassa hi dhammavicayasambojjhaṅgo uppajjati. Tenāha – ‘‘khandhadhātu…pe… bahulatā’’ti. ཡོངས་སུ་འདྲི་བ་ཉིད་ནི་བརྟག་དཔྱད་དེ་འདྲི་བའི་དངོས་པོའོ། །སློབ་དཔོན་ལ་བསྙེན་བཀུར་བྱས་ཏེ། སྡེ་སྣོད་ལྔ་པོ་རྣམས་འགྲེལ་བཤད་དང་བཅས་པར་བརྟག་དཔྱད་བྱས་ནས། དེ་དག་གི་ནང་ནས་དཀའ་བའི་གནས་སུ་གྱུར་པ་གང་དང་གང་ལ། “བཙུན་པ་ལགས། འདི་ནི་ཇི་ལྟར་ལགས། འདིའི་དོན་གང་ལགས་”ཞེས་ཕུང་པོ་དང་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པའི་དོན་འདྲི་བ་པོ་ལ་ཆོས་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཕུང་པོ་དང་ཁམས་...བྱ་བ་མང་བ་ཉིད་”ཅེས་གསུངས་སོ། ། Vatthuvisadakiriyāti ettha cittacetasikānaṃ pavattiṭṭhānabhāvato sarīraṃ tappaṭibaddhāni cīvarādīni ca vatthūnīti adhippetāni. Tāni yathā cittassa sukhāvahāni honti, tathā karaṇaṃ tesaṃ visadakiriyā. Tenāha – ‘‘ajjhattikabāhirāna’’ntiādi. Ussannadosanti vātapittādivasena upacitadosaṃ. Sedamalamakkhitanti sedena ceva jallikāsaṅkhātena sarīramalena ca makkhitaṃ. Ca-saddena aññampi sarīrassa pīḷāvahaṃ accāsanādiṃ saṅgaṇhāti. Senāsanaṃ vāti vā-saddena malaggahitapattādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Paribhaṇḍakaraṇādīhīti ādi-saddena pattapacanādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Avisadeti vatthumhi avisade sati, visayabhūte vā. Kathaṃ bhāvanamanuyuttassa tāni ajjhattikabāhiravatthūni visayo? Antarantarā pavattanakacittuppādavaseneva vuttaṃ. Te hi cittuppādā cittekaggatāya aparisuddhabhāvāya saṃvattanti. Cittacetasikesūti nissayādipaccayabhūtesu cittacetasikesu. Ñāṇampīti api-saddo sampiṇḍanattho. Tena ‘‘na kevalaṃ vatthuyeva, atha kho tasmiṃ aparisuddhe ñāṇampi aparisuddhaṃ [Pg.253] hotī’’ti nissayāparisuddhiyā taṃnissitāparisuddhi viya visayassa aparisuddhatāya visayino aparisuddhiṃ dasseti. དངོས་པོ་གཙང་བར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི། འདིར་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་རྣམས་འཇུག་པའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ལུས་དང་། དེ་ལ་འབྲེལ་བའི་ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པ་ནི་“དངོས་པོ་”ཞེས་བྱ་བར་དགོངས་སོ། །དེ་དག་སེམས་ལ་བདེ་བ་འདྲེན་པར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར་བྱེད་པ་ནི་དེ་དག་གཙང་བར་བྱེད་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་“ནང་དང་ཕྱི་རོལ་གྱི་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཉེས་པ་འཕེལ་བ་ནི་རླུང་དང་མཁྲིས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་བསགས་པའི་ཉེས་པའོ། །རྔུལ་དང་དྲི་མས་བྱུགས་པ་ནི་རྔུལ་ཁྲག་དང་ལུས་ཀྱི་དྲི་མ་དྲེག་པ་ཞེས་བྱ་བས་བྱུགས་པའོ། །“དང་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ལུས་ལ་གནོད་པ་སྐྱེད་པའི་གདན་ཤིན་ཏུ་མཐོ་བ་ལ་སོགས་པ་གཞན་དག་ཀྱང་སྡུད་དོ། །“ཡང་ན་གནས་མལ་”ཞེས་པའི་“ཡང་ན་”ཞེས་པའི་སྒྲས་དྲི་མས་ཟིན་པའི་ལྷུང་བཟེད་ལ་སོགས་པ་སྡུད་པར་ལྟ་བར་བྱའོ། །“ཞིག་གསོ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པས་”ཞེས་པའི་“ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ལྷུང་བཟེད་བཙོ་བ་ལ་སོགས་པ་སྡུད་པར་ལྟ་བར་བྱའོ། །མི་གཙང་བ་ལ་ཞེས་པ་ནི་དངོས་པོ་མི་གཙང་བར་གྱུར་པ་ནའམ། ཡང་ན་ཡུལ་དུ་གྱུར་པ་ནའོ། །སྒོམ་པ་ལ་བརྩོན་པ་ལ་ནང་དང་ཕྱི་རོལ་གྱི་དངོས་པོ་དེ་དག་ཇི་ལྟར་ཡུལ་དུ་འགྱུར་ཞེ་ན། བར་བར་དུ་སྐྱེ་བའི་སེམས་བསྐྱེད་པའི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་གསུངས་སོ། །སེམས་བསྐྱེད་དེ་དག་ནི་སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་ཉིད་མི་གཙང་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་ཉེ་བར་གནས་སོ། །སེམས་དང་སེམས་བྱུང་རྣམས་ལ་ཞེས་པ་ནི་རྟེན་ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་རྣམས་ལའོ། །“ཤེས་རབ་ཀྱང་”ཞེས་པའི་“ཀྱང་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་སྡུད་པའི་དོན་ཏོ། །དེས་ན་“དངོས་པོ་ཁོ་ན་མ་ཟད་ཀྱི། དེ་མི་གཙང་བ་ན་ཤེས་རབ་ཀྱང་མི་གཙང་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་རྟེན་མི་གཙང་བས་དེ་ལ་བརྟེན་པ་མི་གཙང་བ་བཞིན་དུ། ཡུལ་མི་གཙང་བས་ཡུལ་ཅན་མི་གཙང་བར་སྟོན་ཏོ། ། Samabhāvakaraṇanti kiccato anūnādhikabhāvakaraṇaṃ. Saddhindriyaṃ balavaṃ hoti, saddheyyavatthusmiṃ paccayavasena adhimokkhakiccassa paṭutarabhāvena paññāya avisadatāya vīriyādīnañca sithilatādinā saddhindriyaṃ balavaṃ hoti. Tenāha – ‘‘itarāni mandānī’’ti. Tatoti tasmā, saddhindriyassa balavabhāvato itaresañca mandattāti attho. Kosajjapakkhe patituṃ adatvā sampayuttadhammānaṃ paggaṇhanaṃ anubalappadānaṃ paggaho. Paggahova kiccaṃ paggahakiccaṃ. Kātuṃ na sakkotīti ānetvā sambandhitabbaṃ. Ārammaṇaṃ upagantvā ṭhānaṃ, anissajjanaṃ vā upaṭṭhānaṃ. Vikkhepappaṭipakkho, yena vā sampayuttā avikkhittā honti, so avikkhepo. Rūpagataṃ viya cakkhunā yena yāthāvato visayasabhāvaṃ passati, taṃ dassanakiccaṃ kātuṃ na sakkoti balavatā saddhindriyena adhibhūtattā. Sahajātadhammesu hi indaṭṭhaṃ kārentānaṃ sahapavattamānānaṃ dhammānaṃ ekadesatāvaseneva atthasiddhi, na aññathā. Tasmāti vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati. Tanti saddhindriyaṃ. Dhammasabhāvapaccavekkhaṇenāti yassa saddheyyassa vatthuno uḷāratādiguṇe adhimuccanassa sātisayappavattiyā saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tassa paccayapaccayuppannatādivibhāgato yāthāvato vīmaṃsanena. Evañhi evaṃdhammatānayena yāthāvasarasato pariggayhamāne savipphāro adhimokkho na hoti ‘‘ayaṃ imesaṃ dhammānaṃ sabhāvo’’ti parijānanavasena paññābyāpārassa sātisayattā. Dhuriyadhammesu hi yathā saddhāya balavabhāve paññāya mandabhāvo hoti, evaṃ paññāya balavabhāve saddhāya mandabhāvo hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena hāpetabba’’nti. མཉམ་པར་བྱེད་པ་ནི་བྱ་བའི་སྒོ་ནས་ཆུང་བ་དང་ལྷག་པ་མེད་པར་བྱེད་པའོ། །དད་པའི་དབང་པོ་སྟོབས་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་བ་ནི། དད་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ལ་རྐྱེན་གྱི་དབང་གིས་མོས་པའི་བྱ་བ་ཤིན་ཏུ་རྣོ་བར་གྱུར་པ་དང་། ཤེས་རབ་མི་གསལ་བ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་ལ་སོགས་པ་ལྷོད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕྱིར་དད་པའི་དབང་པོ་སྟོབས་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“གཞན་དག་ནི་ཞན་པའོ།”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལས་ཞེས་པ་ནི་དེའི་ཕྱིར་ཏེ། དད་པའི་དབང་པོ་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དང་གཞན་དག་ཞན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ལེ་ལོའི་ཕྱོགས་སུ་ལྷུང་དུ་མི་སྟེར་བར་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་གཟེངས་བསྟོད་པ་དང་མཐུ་སྦྱིན་པ་ནི་གཟེངས་བསྟོད་པའོ། །གཟེངས་བསྟོད་པ་ཉིད་ཀྱི་བྱ་བ་ནི་གཟེངས་བསྟོད་པའི་བྱ་བའོ། །“བྱེད་མི་ནུས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱེར་ནས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །དམིགས་པ་ལ་ཉེ་བར་སོང་ནས་གནས་པའམ། ཡང་ན་མི་གཏོང་བ་ནི་ཉེ་བར་གནས་པའོ། །རྣམ་པར་གཡེང་བའི་གཉེན་པོའམ། ཡང་ན་གང་གིས་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་རྣམས་མི་གཡེང་བར་འགྱུར་བ་དེ་ནི་རྣམ་པར་མི་གཡེང་བའོ། །མིག་གིས་གཟུགས་ལ་བལྟ་བ་བཞིན་དུ་གང་གིས་ཡུལ་གྱི་རང་བཞིན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མཐོང་བར་བྱེད་པའི་མཐོང་བའི་བྱ་བ་དེ་ནི། དད་པའི་དབང་པོ་སྟོབས་དང་ལྡན་པས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་ཕྱིར་བྱེད་མི་ནུས་སོ། །ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་དབང་གི་དོན་བྱེད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་འཇུག་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ཕྱོགས་གཅིག་པ་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་ཁོ་ན་དོན་གྲུབ་པར་འགྱུར་གྱི། གཞན་དུ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་བཤད་མ་ཐག་པའི་དོན་དེ་ཉིད་རྒྱུ་ཉིད་དུ་སྦྱོར་བའོ། །དེ་ནི་དད་པའི་དབང་པོའོ། །ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པས་ཞེས་པ་ནི། དད་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་གང་གི་རྒྱ་ཆེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་坦་ལ་མོས་པ་ལྷག་པར་འཇུག་པས་དད་པའི་དབང་པོ་སྟོབས་དང་ལྡན་པར་སྐྱེས་པ་དེ། རྐྱེན་དང་རྐྱེན་ལས་བྱུང་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་དཔྱོད་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །འདི་ལྟར་ཆོས་ཉིད་ཀྱི་ཚུལ་འདིས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཡོངས་སུ་འཛིན་པ་ན། མོས་པ་ནི་རྒྱ་ཆེན་པོར་མི་འགྱུར་ཏེ། “འདི་ནི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རང་བཞིན་ནོ་”ཞེས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་དབང་གིས་ཤེས་རབ་ཀྱི་བྱ་བ་ལྷག་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཁུར་འཁུར་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཇི་ལྟར་དད་པ་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ན་ཤེས་རབ་ཞན་པར་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན་དུ། ཤེས་རབ་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ན་དད་པ་ཞན་པར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“དེ་ནི་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པས་དབྲི་བར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། Tathā amanasikārenāti yenākārena bhāvanamanuyuñjantassa saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tenākārena bhāvanāya ananuyuñjanatoti vuttaṃ hoti. Idha duvidhena saddhindriyassa balavabhāvo attano vā paccayavisesena kiccuttariyato vīriyādīnaṃ vā mandakiccatāya. Tattha paṭhamavikappe hāpanavidhi dassito, dutiyavikappe pana yathā manasikaroto vīriyādīnaṃ mandakiccatāya saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikārena vīriyādīnaṃ [Pg.254] paṭukiccabhāvāvahena manasikārena saddhindriyaṃ tehi samarasaṃ karontena hāpetabbaṃ. Iminā nayena sesindriyesupi hāpanavidhi veditabbo. དེ་བཞིན་དུ་ཡིད་ལ་མི་བྱེད་པས་ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པ་གང་གིས་སྒོམ་པ་ལ་བརྩོན་པ་ལ་དད་པའི་དབང་པོ་སྟོབས་དང་ལྡན་པར་སྐྱེས་པ་དེ། རྣམ་པ་དེས་སྒོམ་པ་ལ་མི་བརྩོན་པ་ལ་བྱའོ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །འདིར་དད་པའི་དབང་པོ་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། རང་གི་རྐྱེན་གྱི་ཁྱད་པར་གྱིས་བྱ་བ་ལhagཔར་འགྱུར་བའམ། ཡང་ན་བརྩོན་འགྲུས་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་ཞན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལ་རྣམ་གྲངས་དང་པོ་ལ་ནི་དབྲི་བའི་ཆོ་ག་བསྟན་ལ། རྣམ་གྲངས་གཉིས་པ་ལ་ནི་ཇི་ལྟར་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་པོ་ལ་བརྩོན་འགྲུས་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་ཞན་པས་དད་པའི་དབང་པོ་སྟོབས་དང་ལྡན་པར་སྐྱེས་པ་དེ་བཞིན་དུ། ཡིད་ལ་མི་བྱེད་པར་བརྩོན་འགྲུས་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་རྣོ་བར་བྱེད་པའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པས་དད་པའི་དབང་པོ་དེ་དག་དང་རོ་གཅིག་པར་བྱེད་བཞིན་དུ་དབྲི་བར་བྱའོ། །ཚུལ་འདིས་དབང་པོ་ལྷག་མ་རྣམས་ལ་ཡང་དབྲི་བའི་ཆོ་ག་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Vakkalittheravatthūti so hi āyasmā saddhādhimuttatāya katādhikāro satthu rūpadassanappasuto eva hutvā viharanto satthārā ‘‘kiṃ te, vakkali, iminā pūtikāyena diṭṭhena, yo kho, vakkali, dhammaṃ passati, so maṃ passatī’’tiādinā (saṃ. ni. 3.87) nayena ovaditvā kammaṭṭhāne niyojitopi taṃ ananuyuñjanto paṇāmito attānaṃ vinipātetuṃ papātaṭṭhānaṃ abhiruhi. Atha naṃ satthā yathānisinnova obhāsavissajjanena attānaṃ dassetvā – “གནས་བརྟན་བཀྐ་ལིའི་གཏམ་རྒྱུད་”ནི། ཚེ་དང་ལྡན་པ་དེ་ནི་དད་པ་ལ་མོས་པ་ཉིད་ཀྱིས་དགེ་བའི་རྩ་བ་བསྐྲུན་པ་ཞིག་ཡིན་ལ། སྟོན་པའི་སྐུ་གཟུགས་ལ་བལྟ་བ་ལ་ཁོ་ནར་གཞོལ་བཞིན་བཞུགས་པ་ན། སྟོན་པས་ “བཀྐ་ལི། ཁྱོད་ཀྱིས་རུལ་བའི་ལུས་འདི་ལ་བལྟས་པས་ཅི་ཞིག་བྱ། བཀྐ་ལི། གང་གིས་ཆོས་མཐོང་བ་དེས་ང་མཐོང་ངོ་” ཞེས་སོགས་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་གདམས་ཤིང་ལས་བྱེད་པ་ (སྒོམ་པ་) ལ་བསྐུལ་ཡང་། དེ་ལ་མ་བརྩོན་པར་ཕྱིར་བསྐྲད་པ་ན། རང་ཉིད་གཡང་ལ་གཟགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གཡང་ས་ཞིག་ཏུ་འཛེགས་སོ། །དེ་ནས་སྟོན་པས་བཞུགས་བཞིན་དུ་འོད་ཟེར་བཀྱེ་སྟེ་རང་ཉིད་བསྟན་ནས། ‘‘Pāmojjabahulo bhikkhu, pasanno buddhasāsane; Adhigacche padaṃ santaṃ, saṅkhārūpasamaṃ sukha’’nti. (dha. pa. 381) – “དགེ་སློང་རབ་ཏུ་དགའ་བ་མང་བ་ཉིད་། །སངས་རྒྱས་བསྟན་ལ་དད་པར་གྱུར་པ་ནི། །ཞི་བའི་གོ་འཕང་བདེ་བ་ཐོབ་པར་འགྱུར། །འདུ་བྱེད་ཉེ་བར་ཞི་བའི་བདེ་བ་ཉིད་། །” (ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ། ༣༨༡) ཅེས་སོ། ། Gāthaṃ vatvā ‘‘ehi, vakkalī’’ti āha. So teneva amatena abhisitto haṭṭhatuṭṭho hutvā vipassanaṃ paṭṭhapesi, saddhāya pana balavabhāvena vipassanāvīthiṃ na otari. Taṃ ñatvā bhagavā tassa indriyasamattappaṭipādanāya kammaṭṭhānaṃ sodhetvā adāsi. So satthārā dinnanaye ṭhatvā vipassanaṃ ussukkāpetvā maggappaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ – ‘‘vakkalittheravatthu cettha nidassana’’nti. Etthāti saddhindriyassa adhimattabhāve sesindriyānaṃ sakiccākaraṇe. Itarakiccabhedanti upaṭṭhānādikiccavisesaṃ. Passaddhādīti ādi-saddena samādhiupekkhāsambojjhaṅgānaṃ saṅgaho. Hāpetabbanti yathā saddhindriyassa balavabhāvo dhammasabhāvapaccavekkhaṇena hāyati, evaṃ vīriyindriyassa adhimattatā passaddhiādibhāvanāya hāyati samādhipakkhiyattā tassā. Tathā hi samādhindriyassa adhimattataṃ kosajjapātato rakkhantī vīriyādibhāvanā viya vīriyindriyassa adhimattataṃ uddhaccapātato rakkhantī passaddhādibhāvanā ekaṃsato hāpeti. Tena vuttaṃ – ‘‘passaddhādibhāvanāya hāpetabba’’nti. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་གསུངས་ནས། “ཚུར་ཤོག་བཀྐ་ལི།” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ནི་བདུད་རྩི་དེས་བྱུགས་པ་ལྟར་དགའ་ཞིང་མགུ་བར་གྱུར་ཏེ་ལྷག་མཐོང་བརྩམས་མོད། འོན་ཀྱང་དད་པའི་སྟོབས་ཆེ་བའི་ཕྱིར་ལྷག་མཐོང་གི་ལམ་ལ་མ་ཞུགས་སོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་མཁྱེན་ནས། ཁོང་གི་དབང་པོ་རྣམས་སྙོམས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དམིགས་པ་ (ལས་བྱེད་པ་) རྣམ་པར་སྦྱངས་ཏེ་གནང་ངོ་། །དེ་སྟོན་པས་གནང་བའི་ཚུལ་ལ་གནས་ནས་ལྷག་མཐོང་ལ་བརྩོན་པར་བྱས་ཏེ། ལམ་གྱི་རིམ་པས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་གྱུར་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་ “འདིར་གནས་བརྟན་བཀྐ་ལིའི་གཏམ་རྒྱུད་ནི་དཔེ་མཚོན་ནོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །“འདིར་” ཞེས་པ་ནི་དད་པའི་དབང་པོ་ལྷག་པར་གྱུར་ཚེ་དབང་པོ་གཞན་རྣམས་ཀྱིས་རང་གི་བྱ་བ་མི་བྱེད་པ་ལའོ། །“བྱ་བ་གཞན་གྱི་དབྱེ་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་གནས་པ་སོགས་ཀྱི་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་རོ། །“ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་ལ་སོགས་པ་” ཞེས་པའི་ “སོགས་པ་” སྒྲས་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་རྣམས་བསྡུས་སོ། །“ཉམས་པར་བྱ་དགོས་པ་” ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པས་དད་པའི་དབང་པོའི་སྟོབས་ཆེ་བ་ཉམས་པར་བྱེད་པ་དེ་བཞིན། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་དབང་པོ་ལྷག་པ་ཉིད་ཀྱང་ཤིན་སྦྱངས་ལ་སོགས་པ་བསྒོམས་པས་ཉམས་པར་བྱེད་དེ། དེ་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་དབང་པོ་ལྷག་པ་ཉིད་ལེ་ལོར་ལྷུང་བ་ལས་སྐྱོབ་པར་བྱེད་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ལ་སོགས་པ་བསྒོམ་པ་བཞིན། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་དབང་པོ་ལྷག་པ་ཉིད་རྒོད་པར་ལྷུང་བ་ལས་སྐྱོབ་པར་བྱེད་པའི་ཤིན་སྦྱངས་ལ་སོགས་པ་བསྒོམ་པས་ནི་ངེས་པར་ཉམས་པར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ “ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་ལ་སོགས་པ་བསྒོམས་པས་ཉམས་པར་བྱ་དགོས་སོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། ། Soṇattherassa vatthūti sukhumālasoṇattherassa vatthu. So hi āyasmā satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā sītavane viharanto ‘‘mama sarīraṃ sukhumālaṃ, na ca sakkā sukheneva sukhaṃ adhigantuṃ, kilametvāpi samaṇadhammo [Pg.255] kātabbo’’ti ṭhānacaṅkamameva adhiṭṭhāya padhānamanuyuñjanto pādatalesu phoṭesu uṭṭhitesupi vedanaṃ ajjhupekkhitvā daḷhavīriyaṃ karonto accāraddhavīriyatāya visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi. Satthā tattha gantvā vīṇūpamovādena ovaditvā vīriyasamatāyojanavidhiṃ dassento kammaṭṭhānaṃ visodhetvā gijjhakūṭaṃ gato. Theropi satthārā dinnanayena vīriyasamataṃ yojetvā bhāvento vipassanampi ussukkāpetvā arahatte patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘soṇattherassa vatthu dassetabba’’nti. Sesesupīti satisamādhipaññindriyesupi. “གནས་བརྟན་སོ་ཎའི་གཏམ་རྒྱུད་”ནི། ཤིན་ཏུ་གཞོན་ཤ་ཆགས་པའི་གནས་བརྟན་སོ་ཎའི་གཏམ་རྒྱུད་དོ། །ཚེ་དང་ལྡན་པ་དེ་ནི་སྟོན་པའི་དྲུང་ནས་དམིགས་པ་བླངས་ཏེ་བསིལ་བའི་ཚལ་དུ་བཞུགས་པ་ན། “བདག་གི་ལུས་ནི་ཤིན་ཏུ་གཞོན་ཤ་ཆགས་པ་ཞིག་ཡིན་ལ། བདེ་བས་ནི་བདེ་བ་ཐོབ་པར་མི་ནུས་པས། ལུས་ངལ་བར་བྱས་ནས་ཀྱང་དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་བྱ་དགོས་སོ་” སྙམ་དུ་བསམས་ནས། འགྲེང་བ་དང་འཆག་པ་ཁོ་ན་ལ་དམ་བཅས་ཏེ་བརྩོན་འགྲུས་ལ་གཞོལ་བས། རྐང་མཐིལ་ལ་ཆུ་བུར་བརྡོལ་ཡང་ཚོར་བ་ལ་བཟོད་གླགས་བྱས་ཏེ་བརྩོན་འགྲུས་བརྟན་པོ་བསྐྱེད་མོད། འོན་ཀྱང་བརྩོན་འགྲུས་ཧ་ཅང་ཐལ་བའི་ཕྱིར་ཁྱད་པར་གྱི་རྟོགས་པ་བསྐྱེད་མ་ནུས་སོ། །སྟོན་པ་དེར་གཤེགས་ནས་པི་ཝང་གི་དཔེས་གདམས་ཤིང་། བརྩོན་འགྲུས་སྙོམས་པར་སྦྱོར་བའི་ཚུལ་བསྟན་ཏེ་དམིགས་པ་རྣམ་པར་སྦྱངས་ནས་བྱ་རྒོད་ཕུང་པོའི་རི་ལ་གཤེགས་སོ། །གནས་བརྟན་དེས་ཀྱང་སྟོན་པས་གནང་བའི་ཚུལ་བཞིན་བརྩོན་འགྲུས་སྙོམས་པར་སྦྱར་ཏེ་བསྒོམས་ཤིང་། ལྷག་མཐོང་ལ་ཡང་བརྩོན་པར་བྱས་པས་དགྲ་བཅོམ་པའི་གོ་འཕང་ལ་གནས་པར་གྱུར་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་ “གནས་བརྟན་སོ་ཎའི་གཏམ་རྒྱུད་བསྟན་པར་བྱའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །“གཞན་རྣམས་ལ་ཡང་” ཞེས་པ་ནི་དྲན་པ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་དབང་པོ་རྣམས་ལ་ཡང་ངོ་། ། Samatanti saddhāpaññānaṃ aññamaññaṃ anūnādhikabhāvaṃ, tathā samādhivīriyānaṃ. Yathā hi saddhāpaññānaṃ visuṃ dhuriyadhammabhūtānaṃ kiccato aññamaññānativattanaṃ visesato icchitabbaṃ, yato nesaṃ samadhuratāya appanā sampajjati, evaṃ samādhivīriyānaṃ kosajjuddhaccapakkhikānaṃ samarasatāya sati aññamaññūpatthambhanato sampayuttadhammānaṃ antadvayapātābhāvena sammadeva appanā ijjhati. Balavasaddhotiādi byatirekamukhena vuttassevatthassa samatthanaṃ. Tassattho – yo balavatiyā saddhāya samannāgato avisadañāṇo, so mudhappasanno hoti, na aveccappasanno. Tathā hi avatthusmiṃ pasīdati seyyathāpi titthiyasāvakā. Kerāṭikapakkhanti sāṭheyyapakkhaṃ bhajati. Saddhāhīnāya paññāya atidhāvanto ‘‘deyyavatthupariccāgena vinā cittuppādamattenapi dānamayaṃ puññaṃ hotī’’tiādīni parikappeti hetuppaṭirūpakehi vañcito, evaṃbhūto sukkhatakkaviluttacitto paṇḍitānaṃ vacanaṃ nādiyati, saññattiṃ na gacchati. Tenāha – ‘‘bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hotī’’ti. Yathā cettha saddhāpaññānaṃ aññamaññaṃ samabhāvo atthāvaho, anatthāvaho visamabhāvo, evaṃ samādhivīriyānaṃ aññamaññaṃ avikkhepāvaho samabhāvo, itaro vikkhepāvaho cāti kosajjaṃ abhibhavati, tena appanaṃ na pāpuṇātīti adhippāyo. Uddhaccaṃ abhibhavatīti etthāpi eseva nayo. Taṃ ubhayanti saddhāpaññādvayaṃ samādhivīriyadvayañca. Samaṃ kattabbanti samarasaṃ kātabbaṃ. “མཉམ་པ་ཉིད་” ཅེས་པ་ནི་དད་པ་དང་ཤེས་རབ་གཉིས་ཕན་ཚུན་ལྷག་ཆད་མེད་པའི་རང་བཞིན་དང་། དེ་བཞིན་དུ་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་བརྩོན་འགྲུས་གཉིས་ཀྱང་ངོ་། །འདི་ལྟར་དད་པ་དང་ཤེས་རབ་ནི་སོ་སོར་ཁུར་འཁུར་བའི་ཆོས་སུ་གྱུར་པ་ཡིན་པས། བྱ་བའི་སྒོ་ནས་ཕན་ཚུན་ཟིལ་གྱིས་མི་གནོན་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འདོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་ཏེ། དེ་གཉིས་ཁུར་མཉམ་པ་ཉིད་ལས་འཇུག་པ་ (ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་འཇུག་པ་) འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་ལེ་ལོ་དང་རྒོད་པའི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་བརྩོན་འགྲུས་གཉིས་རོ་མཉམ་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཚེ། ཕན་ཚུན་ཉེ་བར་བརྟེན་པ་ཉིད་ཀྱིས་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་མཐའ་གཉིས་སུ་མ་ལྷུང་བར་འཇུག་པ་ལེགས་པར་འགྲུབ་པོ། །“དད་པ་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་” ཞེས་པ་སོགས་ནི་ལྡོག་པའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའི་དོན་དེ་ཉིད་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ། །དེའི་དོན་ནི། གང་ཞིག་དད་པ་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་དང་ལྡན་ཡང་ཤེས་རབ་མི་གསལ་བ་དེ་ནི་རྨོངས་དད་ཅན་དུ་འགྱུར་གྱི། རྟོགས་ནས་དད་པ་ཅན་མ་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་ཕྱི་རོལ་པའི་ཉན་ཐོས་རྣམས་བཞིན་དུ་ཡུལ་མ་ཡིན་པ་ལ་དད་པར་བྱེད་དོ། །“གཡོ་སྒྱུའི་ཕྱོགས་” ཞེས་པ་ནི་གྱ་གྱུའི་ཕྱོགས་ལ་བརྟེན་པའོ། །དད་པ་དང་བྲལ་བའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཧ་ཅང་རྒྱུག་པ་ནི། “སྦྱིན་བྱའི་དངོས་པོ་གཏོང་བ་མེད་པར་སེམས་བསྐྱེད་པ་ཙམ་གྱིས་ཀྱང་སྦྱིན་པ་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་སུ་འགྱུར་རོ་” ཞེས་སོགས་རྒྱུ་ལྟར་སྣང་བས་བསླུས་ཏེ་རྟོག་པར་བྱེད་ལ། དེ་ལྟར་གྱུར་པ་ནི་རྟོག་གེ་སྐམ་པོས་སེམས་བཅོམ་པས་མཁས་པའི་ཚིག་མི་འཛིན་ཞིང་། གོ་བར་བྱེད་མི་ནུས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ “སྨན་ལས་བྱུང་བའི་ནད་བཞིན་དུ་གསོ་དཀའ་བར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཇི་ལྟར་འདིར་དད་པ་དང་ཤེས་རབ་གཉིས་ཕན་ཚུན་མཉམ་པ་ཉིད་ནི་དོན་དང་ལྡན་པ་དང་། མི་མཉམ་པ་ནི་དོན་མེད་པ་ཡིན་པ་དེ་བཞིན། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་བརྩོན་འགྲུས་གཉིས་ཕན་ཚུན་མཉམ་པ་ཉིད་ནི་རྣམ་པར་མི་གཡེང་བ་འདྲེན་པ་དང་། ཅིག་ཤོས་ནི་རྣམ་པར་གཡེང་བ་འདྲེན་པ་ཡིན་པས། (བརྩོན་འགྲུས་ལྷག་པས་) ལེ་ལོ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཡང་། དེས་འཇུག་པ་ལ་མི་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་ཐ་ཚིག་གོ། །“རྒོད་པ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་” ཞེས་པ་འདིར་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །“དེ་གཉིས་ཀ་” ཞེས་པ་ནི་དད་པ་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཟུང་གཉིས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཟུང་གཉིས་སོ། །“མཉམ་པར་བྱ་དགོས་པ་” ཞེས་པ་ནི་རོ་མཉམ་པར་བྱ་དགོས་པའོ། ། Samādhikammikassāti samathakammaṭṭhānikassa. Evanti evaṃ sante, saddhāya thokaṃ balavabhāve satīti attho. Saddahantoti ‘‘pathavī pathavīti manasikaraṇamattena [Pg.256] kathaṃ jhānuppattī’’ti acintetvā ‘‘addhā sammāsambuddhena vuttavidhi ijjhissatī’’ti saddahanto saddhaṃ janento. Okappentoti ārammaṇaṃ anuppavisitvā viya adhimuccanavasena avakappento pakkhandanto. Ekaggatā balavatī vaṭṭati samādhippadhānattā jhānassa. Ubhinnanti samādhipaññānaṃ. Samādhikammikassa samādhino adhimattatā viya paññāya adhimattatāpi icchitabbāti āha – ‘‘samatāyapī’’ti, samabhāvenapīti attho. Appanāti lokiyaappanā. Tathā hi ‘‘hotiyevā’’ti sāsaṅkaṃ vadati. Lokuttarappanā pana tesaṃ samabhāveneva icchitā. Yathāha – ‘‘samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāvetī’’ti (a. ni. 4.170; paṭi. ma. 2.5). “ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ལས་ཅན་ལ་” ཞེས་པ་ནི་ཞི་གནས་ཀྱི་དམིགས་པ་ཅན་ལའོ། །“དེ་ལྟར་” ཞེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་ཡོད་ཚེ། དད་པ་ཅུང་ཟད་སྟོབས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་པ་ན་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཡིད་ཆེས་པ་” ཞེས་པ་ནི། “ས་ནི་ས་ཞེས་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཙམ་གྱིས་བསམ་གཏན་ཇི་ལྟར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རམ་” ཞེས་མི་བསམ་པར། “ངེས་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་ཚུལ་འདི་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་ཡིད་ཆེས་ཤིང་དད་པ་སྐྱེད་པའོ། །“མོས་པ་” ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པ་ལ་ཞུགས་པ་ལྟར་མོས་པའི་སྒོ་ནས་ཡིད་ཆེས་ཤིང་འཇུག་པའོ། །བསམ་གཏན་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གཙོ་བོར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་རྩེ་གཅིག་པ་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་དགོས་སོ། །“གཉིས་ཀའི་” ཞེས་པ་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ཤེས་རབ་གཉིས་ཀྱིའོ། །ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ལས་ཅན་ལ་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལྷག་པ་ཉིད་དགོས་པ་བཞིན། ཤེས་རབ་ལྷག་པ་ཉིད་ཀྱང་འདོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས། “མཉམ་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་” ཞེས་གསུངས་ཏེ། མཉམ་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་ཀྱང་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“འཇུག་པ་” ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་པའི་འཇུག་པའོ། །འདི་ལྟར་ “འགྱུར་བ་ཉིད་དོ་” ཞེས་ཐེ་ཚོམ་དང་བཅས་ཏེ་གསུངས་སོ། །འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་འཇུག་པ་ནི་དེ་གཉིས་མཉམ་པ་ཉིད་ཁོ་ནས་འདོད་པ་ཡིན་ཏེ། ཇི་ལྟར་གསུངས་པ་ “ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་ཟུང་དུ་འབྲེལ་བར་བསྒོམ་མོ་” ཞེས་པ་ལྟར་རོ། ། Yadi visesato saddhāpaññānaṃ samādhivīriyānañca samatāva icchitā, kathaṃ satīti āha – ‘‘sati pana sabbattha balavatī vaṭṭatī’’ti. Sabbatthāti līnuddhaccapakkhikesu pañcasu indriyesu. Uddhaccapakkhike gaṇhanto ‘‘saddhāvīriyapaññāna’’nti āha. Aññathāpīti ca gahetabbā siyā. Tathā hi kosajjapakkhikena ca samādhināicceva vuttaṃ, na ‘‘passaddhisamādhiupekkhāhī’’ti. Sāti sati. Sabbesu rājakammesu niyutto sabbakammiko. Tenāti tena sabbattha icchitabbatthena kāraṇena. Āha aṭṭhakathāyaṃ. Sabbattha niyuttā sabbatthikā sabbattha līne uddhate ca citte icchitabbattā, sabbena vā līnuddhaccapakkhiyena bojjhaṅgagaṇena atthetabbāti sabbatthā, sāva sabbatthikā. Cittanti kusalacittaṃ. Tassa hi satipaṭisaraṇaṃ parāyaṇaṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya. Tenāha – ‘‘ārakkhapaccupaṭṭhānā’’tiādi. གལ་ཏེ་ཁྱད་པར་དུ་དད་པ་དང་ཤེས་རབ་གཉིས། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་བརྩོན་འགྲུས་གཉིས་ཀྱི་མཉམ་པ་ཉིད་ཁོ་ན་འདོད་ན། དྲན་པ་ནི་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། “དྲན་པ་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་དགོས་སོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཐམས་ཅད་དུ་” ཞེས་པ་ནི་ཞུམ་པ་དང་རྒོད་པའི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པའི་དབང་པོ་ལྔ་པོ་རྣམས་ལའོ། །རྒོད་པའི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པ་རྣམས་བསྡུ་བ་ན། “དད་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་” ཞེས་གསུངས་སོ། །“གཞན་དུ་ཡང་” ཞེས་པ་ཡང་གཟུང་བར་བྱ་སྟེ། འདི་ལྟར་ “ལེ་ལོའི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་” ཞེས་ཁོ་ན་གསུངས་ཀྱི། “ཤིན་སྦྱངས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། བཏང་སྙོམས་ཀྱིས་” ཞེས་མ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །“དེ་” ནི་དྲན་པའོ། །རྒྱལ་པོའི་བྱ་བ་ཐམས་ཅད་ལ་བསྐོས་པ་ནི་ “ཐམས་ཅད་ཀྱི་བྱ་བ་བྱེད་པ་” ཞེས་བྱའོ། །“དེས་” ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་འདོད་པར་བྱ་བའི་རྒྱུ་མཚན་དེས་སོ། །འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་སོ། །ཐམས་ཅད་ལ་བསྐོས་པ་ནི་ “ཐམས་ཅད་ལ་ཕན་པ་” སྟེ། སེམས་ཞུམ་པ་དང་རྒོད་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྐབས་སུ་འདོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་ཞུམ་པ་དང་རྒོད་པའི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་ཚོགས་ཐམས་ཅད་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་དགོས་པའི་ཕྱིར་ “ཐམས་ཅད་དུ་” ཞེས་བྱ་ལ། དེ་ཉིད་ “ཐམས་ཅད་ལ་ཕན་པ་” ཞེས་བྱའོ། །“སེམས་” ཞེས་པ་ནི་དགེ་བའི་སེམས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་མ་ཐོབ་པ་ཐོབ་པར་བྱ་བ་དང་། མ་རྟོགས་པ་རྟོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དྲན་པ་ནི་སྐྱབས་དང་གནས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ “སྲུང་བར་ཉེ་བར་གནས་པ་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། ། Khandhādibhedesu anogāḷhapaññānanti pariyattibāhusaccavasenapi khandhāyatanādīsu appatiṭṭhitabuddhīnaṃ. Bahussutasevanā hi sutamayañāṇāvahā. Taruṇavipassanāsamaṅgīpi bhāvanāmayañāṇe ṭhitattā ekaṃsato paññavā eva nāma hotīti āha – ‘‘samapaññāsa…pe… puggalasevanā’’ti. Ñeyyadhammassa gambhīrabhāvavasena tapparicchedakañāṇassa gambhīrabhāvaggahaṇanti āha – ‘‘gambhīresu khandhādīsu pavattāya gambhīrapaññāyā’’ti. Tañhi ñeyyaṃ tādisāya paññāya caritabbato gambhīrañāṇacariyaṃ. Tassā vā paññāya tattha pabhedato pavatti gambhīrañāṇacariyā, tassā paccavekkhaṇāti āha – ‘‘gambhīrapaññāya pabhedapaccavekkhaṇā’’ti. “ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་རྣམས་ལ་ཤེས་རབ་མ་ཞུགས་པ་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་པ་ནི། ལུང་གི་མང་ཐོས་ཀྱི་དབང་གིས་ཀྱང་ཕུང་པོ་དང་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་ལ་བློ་མ་གནས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །མང་དུ་ཐོས་པ་ལ་བསྟེན་པ་ནི་ཐོས་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཤེས་རབ་འདྲེན་པ་ཡིན་ནོ། །ལྷག་མཐོང་གཞོན་ནུ་དང་ལྡན་པ་ཡང་བསྒོམས་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཤེས་རབ་ལ་གནས་པའི་ཕྱིར། ངེས་པར་ཤེས་རབ་ཅན་ཁོ་ན་ཞེས་བྱ་བས་ན། “ཤེས་རབ་མཉམ་པ་…པེ་… གང་ཟག་ལ་བསྟེན་པ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཀྱི་ཟབ་པའི་རང་བཞིན་གྱི་དབང་གིས། དེ་ཉིད་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཟབ་པའི་རང་བཞིན་འཛིན་པ་ལ། “ཟབ་པའི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་ལ་འཇུག་པའི་ཟབ་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཤེས་བྱ་དེ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་སྤྱད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཟབ་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱོད་པའོ། །ཡང་ན་ཤེས་རབ་དེའི་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་དེ་ལ་འཇུག་པ་ནི་ཟབ་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱོད་པ་སྟེ། དེ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ལའོ། །དེའི་ཕྱིར་ “ཟབ་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་དབྱེ་བ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་” ཞེས་གསུངས་སོ། ། Pañcavidhabandhanakammakāraṇaṃ [Pg.257] niraye nibbattasattassa yebhuyyena sabbapaṭhamaṃ karontīti devadūtasuttādīsu ādito vuttattā ca āha – ‘‘pañcavidhabandhanakammakāraṇato paṭṭhāyā’’ti. Sakaṭavahanādikāleti ādi-saddena tadaññaṃ manussehi tiracchānehi ca vibādhitabbakālaṃ saṅgaṇhāti. Ekaṃ buddhantaranti idaṃ aparāparesu petesuyeva uppajjanakasattavasena vuttaṃ, ekaccānaṃ vā petānaṃ ekaccatiracchānānaṃ viya dīghāyukatā siyāti tathā vuttaṃ. Tathā hi kāḷo nāgarājā catunnaṃ buddhānaṃ sammukhībhāvaṃ labhitvā ṭhitopi metteyyassapi bhagavato sammukhībhāvaṃ labhissatīti vadanti, yatassa kappāyukatā vuttā. དམྱལ་བར་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཅན་ལ་ཕལ་ཆེར་ཐོག་མ་ཁོ་ནར་འཆིང་བ་རྣམ་པ་ལྔའི་ལས་ཀྱི་གནོད་པ་བྱེད་པའི་ཕྱིར། ལྷའི་ཕོ་ཉའི་མདོ་ལ་སོགས་པར་ཐོག་མ་ཉིད་ནས་གསུངས་པས། “འཆིང་བ་རྣམ་པ་ལྔའི་ལས་ཀྱི་གནོད་པ་ནས་བརྩམས་ཏེ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཤིང་རྟ་འདྲེན་པ་ལ་སོགས་པའི་དུས་སུ་” ཞེས་པའི་ “སོགས་པ་” སྒྲས་ནི། དེ་ལས་གཞན་མི་དང་དུད་འགྲོ་རྣམས་ཀྱིས་གནོད་པ་བྱ་བའི་དུས་རྣམས་བསྡུས་སོ། །“སངས་རྒྱས་ཀྱི་བར་བསྐལ་གཅིག་” ཅེས་པ་འདི་ནི་ཡང་དང་ཡང་དུ་ཡི་དྭགས་སུ་སྐྱེ་བའི་སེམས་ཅན་གྱི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཡིན་ལ། ཡང་ན་ཡི་དྭགས་ཁ་ཅིག་ལ་དུད་འགྲོ་ཁ་ཅིག་བཞིན་དུ་ཚེ་རིང་བ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར་ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་ཀཱ་ལ་ནི་སངས་རྒྱས་བཞི་དང་མངོན་སུམ་དུ་འཕྲད་དེ་གནས་ཀྱང་། བཅོམ་ལྡན་འདས་བྱམས་པ་དང་ཡང་མངོན་སུམ་དུ་འཕྲད་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། ཁོང་གི་ཚེ་ཚད་བསྐལ་པ་གཅིག་ཏུ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། Evaṃ ānisaṃsadassāvinoti vīriyāyatto eva sabbo lokiyo lokuttaro ca visesādhigamoti evaṃ vīriye ānisaṃsadassanasīlassa. Gamanavīthinti sapubbabhāgaṃ nibbānagāminipaṭipadaṃ, saha vipassanāya ariyamaggappaṭipāṭi, sattavisuddhiparamparā vā. Sā hi ‘‘bhikkhuno vaṭṭaniyyānāya gantabbā paṭipajjitabbā paṭipadā’’ti katvā gamanavīthi nāma. “དེ་ལྟར་ཕན་ཡོན་མཐོང་བ་” ཞེས་པ་ནི། “འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་རྟོགས་པ་ཐམས་ཅད་བརྩོན་འགྲུས་ལ་རག་ལས་པ་ཁོ་ནའོ་” ཞེས་དེ་ལྟར་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཕན་ཡོན་ལ་ལྟ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ལའོ། །“བགྲོད་པའི་ལམ་” ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་ཆ་དང་བཅས་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་བགྲོད་པའི་ལམ་སྟེ། ལྷག་མཐོང་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་རིམ་པའམ། ཡང་ན་རྣམ་པར་དག་པ་བདུན་གྱི་རྒྱུན་ནོ། །འདི་ལྟར་དེ་ནི་ “དགེ་སློང་གིས་འཁོར་བ་ལས་ཐར་བའི་ཕྱིར་བགྲོད་པར་བྱ་བ་དང་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བའི་ལམ་མོ་” ཞེས་བྱས་པས་བགྲོད་པའི་ལམ་ཞེས་བྱའོ། ། Kāyadaḷhībahuloti yathā tathā kāyassa daḷhīkammappasuto. Piṇḍapātanti raṭṭhapiṇḍaṃ. Paccayadāyakānaṃ attani kārassa attano sammāpaṭipattiyā mahapphalabhāvassa karaṇena piṇḍassa bhikkhāya paṭipūjanā piṇḍapātāpacāyanaṃ. “ལུས་བརྟན་པོ་ལ་གཞོལ་བ་” ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་ཡང་ལུས་བརྟན་པོར་བྱ་བ་ལ་བརྩོན་པའོ། །“བསོད་སྙོམས་” ཞེས་པ་ནི་ཡུལ་གྱི་བསོད་སྙོམས་སོ། །“བསོད་སྙོམས་ལ་བཀུར་སྟི་བྱ་བ་” ཞེས་པ་ནི། རང་གི་ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་ཉིད་ཀྱིས་མཐུན་རྐྱེན་སྦྱིན་པ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་རང་ལ་བྱས་པའི་བྱ་བ་དེ་འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་ཉིད་དུ་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་བསོད་སྙོམས་ཀྱི་ཟས་ལ་བཀུར་སྟི་བྱེད་པའོ། ། Nīharantoti pattatthavikato nīharanto. Taṃ saddaṃ sutvāti taṃ upāsikāya vacanaṃ paṇṇasālādvāre ṭhitova pañcābhiññatāya dibbasotena sutvā. Manussasampatti, dibbasampatti, nibbānasampattīti imā tisso sampattiyo. Dātuṃ sakkhissasīti tayi katena dānamayena veyyāvaccamayena ca puññakammena khettavisesabhāvūpagamanena aparāparaṃ devamanussānaṃ sampattiyo ante nibbānasampattiñca dātuṃ sakkhissasīti thero attānaṃ pucchati. Sitaṃ karontoti ‘‘akiccheneva mayā vaṭṭadukkhaṃ samatikkanta’’nti paccavekkhaṇāvasāne sañjātapāmojjavasena sitaṃ karonto. "Nīharanto" (ཕྱིར་འབྱིན་པ་ནི་) ལྷུང་བཟེད་ཀྱི་ཁུག་མ་ནས་ཕྱིར་འབྱིན་པའོ།། "Taṃ saddaṃ sutvā" (སྒྲ་དེ་ཐོས་ནས་ནི་) ལོ་མའི་སྤྱིལ་བུའི་སྒོ་རུ་གནས་བཞིན་དུ་མངོན་ཤེས་ལྔ་དང་ལྡན་པས་ལྷའི་རྣ་བས་དད་ལྡན་མ་དེའི་ཚིག་ཐོས་པའོ།། "Manussasampatti, dibbasampatti, nibbānasampatti" (མིའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། ལྷའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི་) འདི་ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་གསུམ་མོ།། "Dātuṃ sakkhissasi" (སྦྱིན་པར་ནུས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི་) ཁྱོད་ཀྱིས་བྱས་པའི་སྦྱིན་པ་ལས་བྱུང་བ་དང་ཞབས་ཏོག་ལས་བྱུང་བའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་དང་། ཞིང་ཁྱད་པར་ཅན་གྱི་དངོས་པོར་གྱུར་པ་ལ་བརྟེན་ནས། ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཡང་ཡང་དང་། མཐར་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྦྱིན་པར་ནུས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་གནས་བརྟན་གྱིས་བདག་ཉིད་ལ་འདྲི་བའོ།། "Sitaṃ karonto" (འཛུམ་པ་མཛད་པ་ནི་) "བདག་གིས་ཚེགས་མེད་པར་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་སོ་"ཞེས་སོ་སོར་རྟོག་པའི་མཐར་སྐྱེས་པའི་མཆོག་ཏུ་དགའ་བའི་དབང་གིས་འཛུམ་པ་མཛད་པའོ།། Nipparissayakāloti nirupaddavakālo, tadā bhikkhusaṅghassa sulabhā paccayā hontīti paccayahetukā cittapīḷā natthīti adhippāyo. Passantānaṃyevāti anādare sāmivacanaṃ. Khīradhenunti khīradāyikaṃ dhenuṃ[Pg.258]. Kiñcideva katvāti kiñcideva bhatikammaṃ katvā. Ucchuyantakammanti ucchuyantasālāya kātabbaṃ kiccaṃ. Tameva magganti upāsakena paṭipannamaggaṃ. Upakaṭṭhāyāti āsannāya. Vippaṭipannanti jātidhammakuladhammādilaṅghanena asammāpaṭipannaṃ. Evanti yathā asammāpaṭipanno putto tāya eva asammāpaṭipattiyā kulasantānato bāhiro hutvā pitu santikā dāyajjassa na bhāgī, evaṃ kusītopi teneva kusītabhāvena na sammāpaṭipanno satthu santikā laddhabbaariyadhanadāyajjassa na bhāgī. Āraddhavīriyova labhati sammāpaṭipajjanato. Uppajjati vīriyasambojjhaṅgoti yojanā, evaṃ sabbattha. "Nipparissayakālo" (ཉེ་བར་འཚེ་བ་མེད་པའི་དུས་ནི་) ཉེ་བར་འཚེ་བ་མེད་པའི་དུས་ཏེ། དེའི་ཚེ་དགེ་འདུན་ལ་ཡོ་བྱད་རྣམས་རྙེད་པར་སླ་བས་ཡོ་བྱད་ཀྱི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་སེམས་ཀྱི་གདུང་བ་མེད་པའི་དོན་ཏོ།། "Passantānaṃyeva" (ལྟ་བཞིན་པ་ཉིད་ལ་ཞེས་པ་ནི་) མ་གུས་པའི་འབྲེལ་སྒྲའོ།། "Khīradhenu" (འོ་མ་སྦྱིན་པའི་བ་མོ་ནི་) འོ་མ་སྦྱིན་པའི་བ་མོའོ།། "Kiñcideva katvā" (ཅུང་ཟད་ཅིག་བྱས་ནས་ནི་) གླ་རྔན་གྱི་ལས་ཅུང་ཟད་ཅིག་བྱས་ནས་སོ།། "Ucchuyantakamma" (བུ་རམ་ཤིང་གི་འཁོར་ལོའི་ལས་ནི་) བུ་རམ་ཤིང་གི་འཁོར་ལོའི་ཁང་པར་བྱ་བའི་བྱ་བའོ།། "Tameva maggaṃ" (ལམ་དེ་ཉིད་ནི་) དགེ་བསྙེན་གྱིས་བགྲོད་པའི་ལམ་མོ།། "Upakaṭṭhāya" (ཉེ་བར་གྱུར་པ་ལ་ནི་) ཉེ་བར་གྱུར་པ་ལའོ།། "Vippaṭipanna" (ལོག་པར་ཞུགས་པ་ནི་) རིགས་ཀྱི་ཆོས་དང་རིགས་རྒྱུད་ཀྱི་ཆོས་ལ་སོགས་པ་ལས་འདས་པས་ཡང་དག་པ་མ་ཡིན་པར་ཞུགས་པའོ།། "Evaṃ" (དེ་བཞིན་དུ་ཞེས་པ་ནི་) ཇི་ལྟར་ལོག་པར་ཞུགས་པའི་བུ་ནི་ལོག་པར་ཞུགས་པ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་རིགས་ཀྱི་རྒྱུད་ལས་ཕྱིར་ཕྱུང་སྟེ་ཕའི་གནས་ནས་སྐལ་བ་མི་ཐོབ་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་ལེ་ལོ་ཅན་ཡང་ལེ་ལོའི་དངོས་པོ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་ཡང་དག་པར་མ་ཞུགས་པས་སྟོན་པའི་གནས་ནས་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་འཕགས་པའི་ནོར་གྱི་སྐལ་བ་མི་ཐོབ་པའོ།། "Āraddhavīriyova labhati" (བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི་) ཡང་དག་པར་ཞུགས་པའི་ཕྱིར་རོ།། "Uppajjati vīriyasambojjhaṅgo" (བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་སྐྱེའོ་ཞེས་པ་ནི་) སྦྱོར་བ་སྟེ། འདི་བཞིན་དུ་ཐམས་ཅད་ལ་ཤེས་པར་བྱའོ།། Mahāti sīlādiguṇehi mahanto vipulo anaññasādhāraṇo. Taṃ panassa guṇamahattaṃ dasasahassilokadhātukampanena loke pākaṭanti dassento ‘‘satthuno hī’’tiādimāha. "Mahā" (ཆེན་པོ་ནི་) ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་ཆེན་པོ་དང་། ཡངས་པ་དང་། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའོ།། ཁོང་གི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཆེན་པོ་ཉིད་དེ་སྟོང་ཕྲག་བཅུའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་གཡོ་བས་འཇིག་རྟེན་ན་ཡོངས་སུ་གྲགས་པར་སྟོན་པར། "satthuno hī" (སྟོན་པའི་ཕྱིར་ནི་) ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། Yasmā satthusāsane pabbajitassa pabbajjūpagamanena sakyaputtiyabhāvo sañjāyati, tasmā buddhaputtabhāvaṃ dassento ‘‘asambhinnāyā’’tiādimāha. གང་གི་ཕྱིར་སྟོན་པའི་བསྟན་པ་ལ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ལ་རབ་ཏུ་བྱུང་བར་གྱུར་པས་ཤཱཀྱའི་བུའི་དངོས་པོ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། སངས་རྒྱས་ཀྱི་བུའི་དངོས་པོ་སྟོན་པར། "asambhinnāya" (མ་འདྲེས་པ་ལ་ཞེས་པ་) ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། Alasānaṃ bhāvanāya nāmamattampi ajānantānaṃ kāyadaḷhībahulānaṃ yāvadatthaṃ bhuñjitvā seyyasukhādianuyuñjanakānaṃ tiracchānagatikānaṃ puggalānaṃ dūrato vajjanā kusītapuggalaparivajjanāti āha – ‘‘kucchiṃ pūretvā ṭhitaajagarasadise’’tiādi. ‘‘Divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhessāmā’’tiādinā bhāvanārambhavasena āraddhavīriyānaṃ daḷhaparakkamānaṃ kālena kālaṃ upasaṅkamanā āraddhavīriyapuggalasevanāti āha – ‘‘āraddhavīriye’’tiādi. Visuddhimagge (visuddhi. 1.64-65) pana jātimahattapaccavekkhaṇā sabrahmacārimahattapaccavekkhaṇāti idaṃ dvayaṃ na gahitaṃ, thinamiddhavinodanatā sammappadhānapaccavekkhaṇatāti idaṃ dvayaṃ gahitaṃ. Tattha ānisaṃsadassāvitāya eva sammappadhānapaccavekkhaṇā gahitā hoti lokiyalokuttaravisesādhigamassa vīriyāyattatādassanabhāvato, thinamiddhavinodanaṃ pana tadadhimuttatāya eva gahitaṃ hoti. Vīriyuppādane yuttappayuttassa thinamiddhavinodanaṃ atthasiddhamevāti. Tattha [Pg.259] thinamiddhavinodanakusītapuggalaparivajjanaāraddhavīriyapuggalasevanatadadhi- muttatāpaṭipakkhavidhamanapaccayūpasaṃhāravasena apāyabhayapaccavekkhaṇādayo samuttejanavasena vīriyasambojjhaṅgassa uppādakā daṭṭhabbā. "ལེ་ལོ་ཅན་གྱི་གང་ཟག་ཡོངས་སུ་སྤོང་བ་"ནི་ སྒོམ་པའི་མིང་ཙམ་ཡང་མི་ཤེས་པ། ལུས་སྟོབས་ཆེ་བ་ལ་གོམས་པ། ཇི་ཙམ་འདོད་པ་བཟས་ནས་ཉལ་བའི་བདེ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པ། དུད་འགྲོའི་སྐྱེ་གནས་སུ་སོང་བའི་གང་ཟག་རྣམས་རྒྱང་རིང་དུ་སྤོང་བ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར། "ལྟོ་བ་བཀང་ནས་གནས་པའི་སྦྲུལ་ཆེན་དང་འདྲ་བ་"ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། "བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པའི་གང་ཟག་ལ་བསྟེན་པ་"ནི་ "ཉིན་མོ་འཆག་པ་དང་འདུག་པས་སྒྲིབ་པའི་ཆོས་རྣམས་ལས་སེམས་རྣམ་པར་སྦྱང་བར་བྱའོ་"ལ་སོགས་པའི་སྒོམ་པ་རྩོམ་པའི་དབང་གིས་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་ཤིང་བརྩོན་པ་བརྟན་པ་རྣམས་ལ་དུས་ནས་དུས་སུ་ཉེ་བར་བསྟེན་པ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར། "བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་"ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་ལས་ནི་ སྐྱེ་བ་ཆེན་པོ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་དང་། ཚངས་པ་མཚུངས་པར་སྤྱོད་པ་ཆེན་པོ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་གཉིས་མ་བཟུང་ལ། རྨུགས་པ་དང་གཉིད་བསལ་བ་ཉིད་དང་། ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་འདི་གཉིས་བཟུང་ངོ།། དེ་ལ་ཕན་ཡོན་མཐོང་བའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་བཟུང་བ་ཡིན་ཏེ། འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཁྱད་པར་ཐོབ་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ལ་རག་ལས་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར་རོ།། རྨུགས་པ་དང་གཉིད་བསལ་བ་ནི་དེ་ལ་མོས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་བཟུང་བ་ཡིན་ཏེ། བརྩོན་འགྲུས་བསྐྱེད་པ་ལ་རྟག་ཏུ་སྦྱོར་བ་ལ་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་བསལ་བ་ནི་དོན་གྱིས་གྲུབ་པ་ཉིད་དོ།། དེ་ལ་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་བསལ་བ་དང་། ལེ་ལོ་ཅན་གྱི་གང་ཟག་ཡོངས་སུ་སྤོང་བ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པའི་གང་ཟག་ལ་བསྟེན་པ་དང་། དེ་ལ་མོས་པ་དང་། མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་འཇོམས་པའི་རྐྱེན་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པའི་དབང་གིས། ངན་སོང་གི་འཇིགས་པ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་བསྐུལ་བའི་སྒོ་ནས་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། Buddhānussatiyā upacārasamādhiniṭṭhattā vuttaṃ – ‘‘yāva upacārā’’ti. Sakalasarīraṃ pharamānoti pītisamuṭṭhānehi paṇītarūpehi sakalasarīraṃ pharamāno, dhammasaṅghaguṇe anussarantassapi yāva upacārā sakalasarīraṃ pharamāno pītisambojjhaṅgo uppajjatīti evaṃ sesaanussatīsu, pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇāya ca yojetabbaṃ tassāpi vimuttāyatanabhāvena taggatikattā. Evarūpe kāleti ‘‘dubbhikkhabhayādīsū’’ti vuttakāle. Samāpatti…pe… na samudācarantīti idaṃ upasamānussatiyā vasena vuttaṃ. Saṅkhārānañhi vasena sappadesavūpasamepi nippadesavūpasame viya tathā saññāya pavattito bhāvanāmanasikāro kilesavikkhambhanasamattho hutvā upacārasamādhiṃ āvahanto tathārūpapītisomanassasamannāgato pītisambojjhaṅgassa upādāya hotīti. Tattha ‘‘vikkhambhitā kilesā’’ti pāṭho. Na samudācarantīti iti-saddo kāraṇattho. Yasmā na samudācaranti, tasmā taṃ nesaṃ asamudācāraṃ paccavekkhantassāti yojanā. Na hi kilese paccavekkhantassa bojjhaṅguppatti yuttā, pasādanīyesu ṭhānesu pasādasinehābhāvena lūkhahadayatāya lūkhatā. Sā tattha ādaragāravākaraṇena viññāyatīti āha – ‘‘asakkaccakiriyāya saṃsūcitalūkhabhāve’’ti. སངས་རྒྱས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ནི་ཉེར་བསྡོགས་ཀྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་མཐར་ཐུག་པའི་ཕྱིར། "ཉེར་བསྡོགས་ཀྱི་བར་དུ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། "ལུས་མཐའ་དག་ལ་ཁྱབ་པ་"ནི་ དགའ་བ་ལས་བྱུང་བའི་གྱ་ནོམ་པའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱིས་ལུས་མཐའ་དག་ལ་ཁྱབ་པའོ།། ཆོས་དང་དགེ་འདུན་གྱི་ཡོན་ཏན་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ལའང་ཉེར་བསྡོགས་ཀྱི་བར་དུ་ལུས་མཐའ་དག་ལ་ཁྱབ་པར་བྱེད་པའི་དགའ་བའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་བཞིན་དུ་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ལྷག་མ་རྣམས་དང་། དད་པར་བྱེད་པའི་མདོ་སྡེ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ལའང་སྦྱར་བར་བྱ་སྟེ། དེ་ཡང་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་དངོས་པོར་གྱུར་པས་དེའི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པའི་ཕྱིར་རོ།། "འདི་ལྟ་བུའི་དུས་སུ་"ཞེས་པ་ནི་ "མུ་གེའི་འཇིགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དུས་སུ་"ཞེས་གསུངས་པའི་དུས་ལའོ།། "སྙོམས་པར་འཇུག་པ་...ལྷག་མ་...ཀུན་ཏུ་མི་སྤྱོད་དོ་"ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བ་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་ཕྱོགས་གཅིག་ཉེ་བར་ཞི་བ་ལའང་། ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་ཉེ་བར་ཞི་བ་བཞིན་དུ་དེ་ལྟ་བུའི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་ཞུགས་པའི་སྒོམ་པའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམ་པར་གནོན་པར་ནུས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏེ། ཉེར་བསྡོགས་ཀྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་འདྲེན་པར་བྱེད་ཅིང་། དེ་ལྟ་བུའི་དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་བ་དང་延ལྡན་པས་དགའ་བའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་རྒྱུར་འགྱུར་རོ།། དེ་ལ་ "ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་རྣམ་པར་གནོན་པ་"ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚིག་གི་སྦྱོར་བའོ།། "ཀུན་ཏུ་མི་སྤྱོད་དོ་"ཞེས་པའི་ "iti" (ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་) ནི་རྒྱུའི་དོན་ཏོ།། གང་གི་ཕྱིར་ཀུན་ཏུ་མི་སྤྱོད་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་གི་ཀུན་ཏུ་མི་སྤྱོད་པ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ལ་ཞེས་སྦྱར་རོ།། ཉོན་མོངས་པ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ལ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་སྐྱེ་བར་མི་རིགས་སོ།། དད་པར་བྱ་བའི་གནས་རྣམས་ལ་དད་པ་དང་བྱམས་པ་མེད་པས་སེམས་རྩུབ་པ་ཉིད་ནི་རྩུབ་པ་ཉིད་དོ།། དེ་ནི་དེར་མ་གུས་པ་དང་ཞེ་ས་མ་བྱས་པས་ཤེས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། "མ་གུས་པར་བྱས་པས་མཚོན་པའི་རྩུབ་པའི་དངོས་པོ་ལ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། Paṇītabhojanasevanatāti paṇītasappāyabhojanasevanatā. Utuiriyāpathasukhaggahaṇena sappāyautuiriyāpathaggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Tañhi tividhampi sappāyaṃ seviyamānaṃ kāyassa kalyatāpādanavasena cittassa kalyataṃ āvahantaṃ duvidhāyapi passaddhiyā kāraṇaṃ hoti. Ahetukasattesu labbhamānaṃ sukhadukkhanti ayameko anto, issarādivisamahetukanti pana ayaṃ dutiyo. Ete ubho ante anupagamma yathāsakaṃ kammunā hotīti ayaṃ majjhimā paṭipatti. Majjhatto payogo yassa so majjhattapayogo, tassa bhāvo majjhattapayogatā. Ayañhi sabhāvāsāraddhatāya taṃpassaddhakāyatāya kāraṇaṃ hoti, passaddhidvayaṃ [Pg.260] āvahati. Eteneva sāraddhakāyapuggalaparivajjanapassaddhakāyapuggalasevanānaṃ tadāvahanatā saṃvaṇṇitāti daṭṭhabbaṃ. "གྱ་ནོམ་པའི་ཟས་ལ་བསྟེན་པ་"ནི་ གྱ་ནོམ་པ་དང་འཚམ་པའི་ཟས་ལ་བསྟེན་པའོ།། "དུས་དང་སྤྱོད་ལམ་གྱི་བདེ་བ་ལེན་པ་"ཞེས་པས་ནི་ འཚམ་པའི་དུས་དང་སྤྱོད་ལམ་ལེན་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། གང་གི་ཕྱིར་འཚམ་པ་རྣམ་པ་གསུམ་པོ་དེ་དག་ལ་བསྟེན་ན། ལུས་ལས་སུ་རུང་བ་ཉིད་དུ་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་སེམས་ལས་སུ་རུང་བ་ཉིད་འདྲེན་པར་བྱེད་ཅིང་། ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་གཉིས་ཀའི་རྒྱུར་འགྱུར་རོ།། "སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་རྒྱུ་མེད་པར་ཐོབ་པའི་བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་"ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་མཐའ་གཅིག་གོ། "དབང་ཕྱུག་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་མི་མཐུན་པ་ལས་བྱུང་བ་"ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་གཉིས་པའོ།། མཐའ་འདི་གཉིས་ལ་མ་ཉེ་བར། "རང་རང་གི་ལས་ཀྱིས་འགྱུར་རོ་"ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་དབུ་མའི་ལམ་མོ།། གང་ལ་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་སྦྱོར་བ་ཡོད་པ་དེ་ནི་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་སྦྱོར་བ་སྟེ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་སྦྱོར་བ་ཉིད་དོ།། འདི་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་རྩོལ་བ་དྲག་པོ་མེད་པའི་ཕྱིར་ལུས་དེ་ཉིད་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པའི་རྒྱུར་འགྱུར་ཞིང་། ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་གཉིས་པོ་འདྲེན་པར་བྱེད་དོ།། འདི་ཉིད་ཀྱིས་ལུས་རྩུབ་པའི་གང་ཟག་ཡོངས་སུ་སྤོང་བ་དང་། ལུས་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པའི་གང་ཟག་ལ་བསྟེན་པ་དག་གིས་དེ་ཉིད་འདྲེན་པར་བྱེད་པ་བཤད་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། Vatthuvisadakiriyā indriyasamattappaṭipādanā ca paññāvahā vuttā, samādhānāvahāpi tā honti. Samādhānāvahabhāveneva paññāvahabhāvatoti vuttaṃ – ‘‘vatthuvisadakiriyā…pe… veditabbā’’ti. "གཞི་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་པ་དང་དབང་པོ་རྣམས་མཉམ་པར་འཇུག་པ་"ནི་ ཤེས་རབ་འདྲེན་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་གསུངས་ལ། དེ་དག་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་འདྲེན་པར་བྱེད་པ་ཡང་ཡིན་ནོ།། ཏིང་ངེ་འཛིན་འདྲེན་པར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་རབ་འདྲེན་པར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། "གཞི་རྣམ་པར་དག་པར་བྱེད་པ་...ལྷག་མ་...ཤེས་པར་བྱའོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། Kāraṇakosallabhāvanākosallānaṃ nānantariyabhāvato rakkhanākosallassa ca taṃmūlakattā ‘‘nimittakusalatā nāma kasiṇanimittassa uggahakusalatā’’icceva vuttaṃ. Kasiṇanimittassāti ca nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Asubhanimittādikassapi hi yassa kassaci jhānuppattinimittassa uggahakosallaṃ nimittakusalatā evāti. Atisithilavīriyatādīhīti ādi-saddena paññāpayogamandataṃ payogavekallañca saṅgaṇhāti. Tassa paggaṇhananti tassa līnassa cittassa dhammavicayasambojjhaṅgādisamuṭṭhāpanena layāpattito samuddharaṇaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā – རྒྱུ་ལ་མཁས་པ་དང་བསྒོམ་པ་ལ་མཁས་པ་དག་བར་མ་ཆོད་པའི་ཕྱིར་དང་། བསྲུང་བ་ལ་མཁས་པ་ནི་དེ་དག་ལ་རྩ་བ་བྱས་པའི་ཕྱིར། "མཚན་མ་ལ་མཁས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཟད་པར་གྱི་མཚན་མ་འཛིན་པ་ལ་མཁས་པའོ་"ཞེས་གསུངས་སོ།། "ཟད་པར་གྱི་མཚན་མ་ལ་"ཞེས་པ་ནི་མཚོན་པ་ཙམ་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། མི་སྡུག་པའི་མཚན་མ་ལ་སོགས་པ་བསམ་གཏན་སྐྱེ་བའི་མཚན་མ་གང་ཡང་རུང་བ་འཛིན་པ་ལ་མཁས་པ་ནི་མཚན་མ་ལ་མཁས་པ་ཉིད་དོ།། "བརྩོན་འགྲུས་ཤིན་ཏུ་ལྷོད་པ་ལ་སོགས་པས་"ཞེས་པའི་ "ལ་སོགས་པ་"ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲས་ནི་ ཤེས་རབ་ཀྱི་སྦྱོར་བ་ཞན་པ་དང་སྦྱོར་བ་མ་ཚང་བ་ཉིད་སྡུད་དོ།། "དེ་གཟེངས་བསྟོད་པ་"ནི་ བྱིང་བའི་སེམས་དེ་ཆོས་རབ་ཏུ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ལ་སོགས་པ་བསྐྱེད་པའི་སྒོ་ནས་བྱིང་བའི་གནས་སྐབས་ལས་ཡང་དག་པར་འདྲེན་པའོ།། འདི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ། ‘‘Yasmiñca kho, bhikkhave, samaye līnaṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo vīriyasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Līnaṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi susamuṭṭhāpayaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso parittaṃ aggiṃ ujjāletukāmo assa. So tattha sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyya, sukkhāni ca gomayāni pakkhipeyya, sukkhāni ca kaṭṭhāni pakkhipeyya, mukhavātañca dadeyya, na ca paṃsukena okireyya, bhabbo nu kho so puriso parittaṃ aggiṃ ujjāletunti? Evaṃ, bhante’’ti (saṃ. ni. 5.234). "དགེ་སློང་དག་། དུས་གང་གི་ཚེ་སེམས་བྱིང་བར་གྱུར་པ་དེའི་ཚེ། ཆོས་རབ་ཏུ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་བསྒོམ་པའི་དུས་ཡིན། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་བསྒོམ་པའི་དུས་ཡིན། དགའ་བའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་བསྒོམ་པའི་དུས་ཡིན། དེ་ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དགེ་སློང་དག་། བྱིང་བའི་སེམས་ནི་ཆོས་འདི་དག་གིས་ལེགས་པར་གཟེངས་བསྟོད་པར་བྱ་སླ་བའི་ཕྱིར་རོ།། དགེ་སློང་དག་། འདི་ལྟ་སྟེ་དཔེར་ན། སྐྱེས་བུ་ཞིག་མེ་ཆུང་ངུ་ཞིག་སྦར་བར་འདོད་པར་གྱུར་ན། དེས་དེར་རྩྭ་སྐམ་པོ་རྣམས་ཀྱང་བླུགས། ལྕི་བ་སྐམ་པོ་རྣམས་ཀྱང་བླུགས། ཤིང་སྐམ་པོ་རྣམས་ཀྱང་བླུགས། ཁ་ཡིས་ཀྱང་བུས། ས་རྡུལ་གྱིས་ཀྱང་མ་གནོན་ན། སྐྱེས་བུ་དེ་མེ་ཆུང་ངུ་དེ་སྦར་བར་ནུས་སམ། བཙུན་པ་དེ་བཞིན་ནོ།།" ཞེས་སོ།། Ettha ca yathāsakaṃ āhāravasena dhammavicayasambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanā samuṭṭhāpanāti veditabbā, sā anantaraṃ vibhāvitā eva. འདིར་ཡང་རང་རང་གི་ཟས་ཀྱི་དབང་གིས་ཆོས་རབ་ཏུ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ལ་སོགས་པ་བསྒོམ་པ་དང་བསྐྱེད་པར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། དེ་ནི་དེ་མ་ཐག་ཏུ་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་ཉིད་དོ།། Accāraddhavīriyatādīhīti ādi-saddena paññāpayogabalavataṃ pamoduppilāpanañca saṅgaṇhāti. Tassa niggaṇhananti tassa uddhatassa cittassa samādhisambojjhaṅgādisamuṭṭhāpanena uddhatāpattito nisedhanaṃ. Vuttampi cetaṃ bhagavatā – "བརྩོན་འགྲུས་ཤིན་ཏུ་བརྩམས་པ་ལ་སོགས་པས་"ཞེས་པའི་ "ལ་སོགས་པ་"ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲས་ནི་ ཤེས་རབ་ཀྱི་སྦྱོར་བ་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བ་དང་མཆོག་ཏུ་དགའ་བས་གཡེང་བ་ཉིད་སྡུད་དོ།། "དེ་ཚར་གཅོད་པ་"ནི་ རྒོད་པའི་སེམས་དེ་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ལ་སོགས་པ་བསྐྱེད་པའི་སྒོ་ནས་རྒོད་པའི་གནས་སྐབས་ལས་བཟློག་པའོ།། འདི་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ། ‘‘Yasmiñca [Pg.261] kho, bhikkhave, samaye uddhataṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo samādhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Uddhataṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi suvūpasamaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetukāmo assa, so tattha allāni ceva tiṇāni pakkhipeyya, allāni ca gomayāni nikkhipeyya, allāni ca kaṭṭhāni pakkhipeyya, mukhavātañca na dadeyya, paṃsukena ca okireyya, bhabbo nu kho so puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetunti? Evaṃ, bhante’’ti (saṃ. ni. 5.234). "དགེ་སློང་དག་། དུས་གང་གི་ཚེ་སེམས་རྒོད་པར་གྱུར་པ་དེའི་ཚེ། ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་བསྒོམ་པའི་དུས་ཡིན། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་བསྒོམ་པའི་དུས་ཡིན། བཏང་སྙོམས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་བསྒོམ་པའི་དུས་ཡིན། དེ་ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དགེ་སློང་དག་། རྒོད་པའི་སེམས་ནི་ཆོས་འདི་དག་གིས་ལེགས་པར་ཉེ་བར་ཞི་བར་བྱ་སླ་བའི་ཕྱིར་རོ།། དགེ་སློང་དག་། འདི་ལྟ་སྟེ་དཔེར་ན། སྐྱེས་བུ་ཞིག་མེའི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་ཞིག་གཞིལ་བར་འདོད་པར་གྱུར་ན། དེས་དེར་རྩྭ་རློན་པ་རྣམས་ཀྱང་བླུགས། ལྕི་བ་རློན་པ་རྣམས་ཀྱང་བླུགས། ཤིང་རློན་པ་རྣམས་ཀྱང་བླུགས། ཁ་ཡིས་ཀྱང་མི་འབུད། ས་རྡུལ་གྱིས་ཀྱང་གནོན་ན། སྐྱེས་བུ་དེ་མེའི་ཕུང་པོ་ཆེན་པོ་དེ་གཞིལ་བར་ནུས་སམ། བཙུན་པ་དེ་བཞིན་ནོ།།" ཞེས་སོ།། Etthāpi yathāsakaṃ āhāravasena passaddhisambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanā samuṭṭhāpanāti veditabbā. Tattha passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanā vuttā eva, samādhisambojjhaṅgassa vuccamānā, itarassa anantaraṃ vakkhati. འདིར་ཡང་རང་རང་གི་ཟས་ཀྱི་དབང་གིས་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ལ་སོགས་པ་བསྒོམ་པ་དང་བསྐྱེད་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་ལ་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་བསྒོམ་པ་ནི་བཤད་ཟིན་ཏོ།། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ནི་བཤད་པར་བྱ་བའོ།། གཞན་ནི་དེ་མ་ཐག་ཏུ་བཤད་པར་འགྱུར་རོ།། Paññāpayogamandatāyāti paññābyāpārassa appakabhāvena. Yathā hi dānaṃ alobhappadhānaṃ, sīlaṃ adosappadhānaṃ, evaṃ bhāvanā amohappadhānā. Tattha yadā paññā na balavatī hoti, tadā bhāvanā pubbenāparaṃ visesāvahā na hoti. Anabhisaṅgato viya āhāro purisassa, yogino cittassa abhiruciṃ na janeti, tena taṃ nirassādaṃ hoti. Tathā bhāvanāya sammadeva avīthipaṭipattiyā upasamasukhaṃ na vindati, tenapi cittaṃ nirassādaṃ hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘paññāpayogamandatāyā…pe… nirassādaṃ hotī’’ti. Tassa saṃveguppādanaṃ pasāduppādanañca tikicchananti taṃ dassento, ‘‘aṭṭha saṃvegavatthūnī’’tiādimāha. Tattha jātijarābyādhimaraṇāni yathārahaṃ sugatiyaṃ duggatiyañca hontīti tadaññameva pañcavidhabandhanādikhuppipāsādiaññamaññaviheṭhanādihetukaṃ apāyadukkhaṃ daṭṭhabbaṃ. Tayidaṃ sabbaṃ tesaṃ tesaṃ sattānaṃ paccuppannabhavanissitaṃ gahitanti atīte anāgate ca kāle vaṭṭamūlakadukkhāni visuṃ gahitāni. Ye pana sattā āhārūpajīvino, tattha ca uṭṭhānaphalūpajīvino, tesaṃ aññehi asādhāraṇajīvitadukkhaṃ aṭṭhamaṃ saṃvegavatthu gahitanti daṭṭhabbaṃ. Ayaṃ vuccati samaye sampahaṃsanatāti ayaṃ bhāvanācittassa sampahaṃsitabbasamaye vuttanayeneva saṃvegajananavasena [Pg.262] ceva pasāduppādanavasena ca sammadeva pahaṃsanā, saṃvegajananapubbakapasāduppādanena tosanāti attho. “ཤེས་རབ་ཀྱི་སྦྱོར་བ་ཞན་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་བྱ་བ་ཉུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཇི་ལྟར་སྦྱིན་པ་ནི་མ་ཆགས་པ་གཙོ་བོ་བྱས་པ་ཡིན་ལ། ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་ཞེ་སྡང་མེད་པ་གཙོ་བོ་བྱས་པ་ཡིན། དེ་བཞིན་དུ་སྒོམ་པ་ནི་གཏི་མུག་མེད་པ་གཙོ་བོ་བྱས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལ་ནམ་ཞིག་ཤེས་རབ་སྟོབས་དང་མི་ལྡན་པ་དེའི་ཚེ། སྒོམ་པ་ནི་སྔ་ཕྱི་ཁྱད་པར་དུ་འགྱུར་བ་མེད་དོ། །ཇི་ལྟར་མ་བསྒྲུབས་པའི་ཟས་ཀྱིས་སྐྱེས་བུ་ལ། རྣལ་འབྱོར་པའི་སེམས་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་མི་བསྐྱེད་དོ། །དེས་ན་དེ་ནི་རོ་མྱོང་བ་མེད་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་བཞིན་དུ་སྒོམ་པ་ལ་ལམ་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་ཡང་དག་པར་མ་ཞུགས་པས། ཉེ་བར་ཞི་བའི་བདེ་བ་མི་མྱོང་ལ། དེས་ཀྱང་སེམས་རོ་མྱོང་བ་མེད་པར་འགྱུར་རོ། །དེས་ན་“ཤེས་རབ་ཀྱི་སྦྱོར་བ་ཞན་པའི་ཕྱིར་...ལྷག་མ་...རོ་མྱོང་བ་མེད་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་གཉེན་པོ་ནི་སྐྱོ་བ་བསྐྱེད་པ་དང་དད་པ་བསྐྱེད་པ་ཡིན་པར་སྟོན་པར། “སྐྱོ་བའི་གནས་བརྒྱད་”ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་སྐྱེ་བ་དང་། རྒ་བ། ན་བ། འཆི་བ་རྣམས་ནི་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་བདེ་འགྲོ་དང་ངན་འགྲོ་དག་ཏུ་འབྱུང་བས། དེ་ལས་གཞན་པའི་བཅིངས་པ་རྣམ་པ་ལྔ་ལ་སོགས་པ་དང་། བཀྲེས་སྐོམ་ལ་སོགས་པ། ཕན་ཚུན་གནོད་པ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་ངན་སོང་གི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །འདི་ཐམས་ཅད་ནི་སེམས་ཅན་དེ་དང་དེའི་ད་ལྟར་གྱི་སྐྱེ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་བཟུང་བ་ཡིན་ལ། འདས་པ་དང་མ་འོངས་པའི་དུས་ཀྱི་འཁོར་བའི་རྩ་བ་ཅན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་རྣམས་ནི་སོ་སོར་བཟུང་བ་ཡིན་ནོ། །སེམས་ཅན་གང་དག་ཟས་ལ་བརྟེན་ནས་འཚོ་བ་དང་། དེ་ལ་ཡང་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་འབྲས་བུ་ལ་བརྟེན་ནས་འཚོ་བ་རྣམས་ལ། དེ་དག་གི་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་འཚོ་བའི་སྡུག་བསྔལ་ནི་སྐྱོ་བའི་གནས་བརྒྱད་པ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །འདི་ལ་“སྐབས་སུ་མངོན་པར་དགའ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་སྒོམ་པའི་སེམས་མངོན་པར་དགའ་བར་བྱ་བའི་སྐབས་སུ། བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་སྐྱོ་བ་བསྐྱེད་པའི་སྒོ་ནས་དང་དད་པ་བསྐྱེད་པའི་སྒོ་ནས་ཡང་དག་པར་དགའ་བར་བྱེད་པ་དང་། སྐྱོ་བ་བསྐྱེད་པ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་དད་པ་བསྐྱེད་པས་ཚིམ་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། Sammāpaṭipattiṃ āgammāti līnuddhaccavirahena samathavīthipaṭipattiyā ca sammā avisamaṃ sammadeva bhāvanāpaṭipattiṃ āgamma. Alīnantiādīsu kosajjapakkhiyānaṃ dhammānaṃ anadhimattatāya alīnaṃ, uddhaccapakkhikānaṃ anadhimattatāya anuddhataṃ, paññāpayogasampattiyā upasamasukhādhigamena ca anirassādaṃ, tato eva ārammaṇe samappavattaṃ samathavīthipaṭipannaṃ. Alīnānuddhatāhi vā ārammaṇe samappavattaṃ, anirassādatāya samathavīthipaṭipannaṃ. Samappavattiyā vā alīnaṃ anuddhataṃ, samathavīthipaṭipattiyā anirassādanti daṭṭhabbaṃ. Tattha alīnatāya paggahe, anuddhatatāya niggahe, anirassādatāya sampahaṃsane na byāpāraṃ āpajjati. Ayaṃ vuccati samaye ajjhupekkhanatāti ayaṃ ajjhupekkhitabbasamaye bhāvanācittassa paggahaniggahasampahaṃsanesu byāvaṭatāsaṅkhātaṃ paṭipakkhaṃ abhibhuyya ajjhupekkhanā vuccati. Paṭipakkhavikkhambhanato vipassanāya adhiṭṭhānabhāvūpagamanato ca upacārajjhānampi samādhānakiccanipphattiyā puggalassa samāhitabhāvasādhanamevāti tattha samadhurabhāvenāha – ‘‘upacāraṃ vā appanaṃ vā’’ti. Esa uppajjatīti esa samādhisambojjhaṅgo anuppanno uppajjati. “ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་བརྟེན་ནས་”ཞེས་པ་ནི་བྱིང་བ་དང་རྒོད་པ་མེད་པ་དང་ཞི་གནས་ཀྱི་ལམ་གྱི་སྒྲུབ་པས་ཡང་དག་པར་མི་མཐུན་པ་མེད་པར་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་སྒོམ་པའི་སྒྲུབ་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སོ། །“བྱིང་བ་མེད་པ་”ལ་སོགས་པ་ལ། ལེ་ལོའི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་བྱིང་བ་མེད་པ་དང་། རྒོད་པའི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པ་རྣམས་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རྒོད་པ་མེད་པ་དང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་སྦྱོར་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ཉེ་བར་ཞི་བའི་བདེ་བ་ཐོབ་པས་རོ་མྱོང་བ་མེད་པ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དམིགས་པ་ལ་མཉམ་པར་འཇུག་ཅིང་ཞི་གནས་ཀྱི་ལམ་ལ་ཞུགས་པ་ཡིན་ནོ། །ཡང་ན་བྱིང་བ་མེད་པ་དང་རྒོད་པ་མེད་པས་དམིགས་པ་ལ་མཉམ་པར་འཇུག་པ་དང་། རོ་མྱོང་བ་མེད་པ་མ་ཡིན་པས་ཞི་གནས་ཀྱི་ལམ་ལ་ཞུགས་པ་ཡིན་ནོ། །ཡང་ན་མཉམ་པར་འཇུག་པས་བྱིང་བ་མེད་པ་དང་རྒོད་པ་མེད་པ་ཡིན་ལ། ཞི་གནས་ཀྱི་ལམ་གྱི་སྒྲུབ་པས་རོ་མྱོང་བ་མེད་པ་མ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེ་ལ་བྱིང་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རབ་ཏུ་འཛིན་པ་ལ་བྱ་བ་མི་བྱེད་ལ། རྒོད་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཚར་གཅོད་པ་ལ་བྱ་བ་མི་བྱེད་ཅིང་། རོ་མྱོང་བ་མེད་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་མངོན་པར་དགའ་བར་བྱེད་པ་ལ་བྱ་བ་མི་བྱེད་དོ། །འདི་ལ་“སྐབས་སུ་བཏང་སྙོམས་སུ་བྱེད་པ་”ཞེས་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་བཏང་སྙོམས་སུ་བྱ་བའི་སྐབས་སུ། སྒོམ་པའི་སེམས་ཀྱིས་རབ་ཏུ་འཛིན་པ་དང་། ཚར་གཅོད་པ་དང་། མངོན་པར་དགའ་བར་བྱེད་པ་དག་ལ་འཇུག་པར་བརྗོད་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་ཏེ་བཏང་སྙོམས་སུ་གནས་པ་ལ་བརྗོད་དོ། །མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་རྣམ་པར་གནོན་པའི་ཕྱིར་དང་ལྷག་མཐོང་གི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། ཉེ་བར་འཁོར་བའི་བསམ་གཏན་ཡང་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་བྱ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་སྒོ་ནས་གང་ཟག་དེ་ཉིད་མཉམ་པར་བཞག་པའི་དངོས་པོ་སྒྲུབ་པ་ཉིད་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་མཉམ་པའི་ཚུལ་གྱིས་“ཉེ་བར་འཁོར་བ་འམ་རྒྱས་པར་འཇུག་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“འདི་སྐྱེའོ་”ཞེས་པ་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་མ་སྐྱེས་པ་འདི་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའོ།། Anurodhavirodhappahānavasena majjhattabhāvo upekkhāsambojjhaṅgassa kāraṇaṃ tasmiṃ sati sijjhanato, asati ca asijjhanato, so ca majjhattabhāvo visayavasena duvidhoti āha – ‘‘sattamajjhattatā saṅkhāramajjhattatā’’ti. Tadubhayena ca virujjhanaṃ passaddhisambojjhaṅgabhāvanāya eva dūrīkatanti anurujjhanasseva pahānavidhiṃ dassetuṃ – ‘‘sattamajjhattatā’’tiādi vuttaṃ. Tenāha – ‘‘sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatā’’ti. Upekkhāya hi visesato rāgo paṭipakkho. Tathā cāha – ‘‘upekkhā rāgabahulassa visuddhimaggo’’ti (visuddhi. 1.269). Dvīhākārehīti kammassakatāpaccavekkhaṇaṃ, attasuññatāpaccavekkhaṇanti, imehi dvīhi kāraṇehi. Dvīhevāti avadhāraṇaṃ saṅkhyāsamānatādassanatthaṃ. Saṅkhyā eva hettha samānā, na saṅkhyeyyaṃ sabbathā samānanti. Assāmikabhāvo anattaniyatā. Sati hi attani tassa kiñcanabhāvena cīvaraṃ aññaṃ vā kiñci attaniyaṃ nāma siyā, so [Pg.263] pana koci natthevāti adhippāyo. Anaddhaniyanti na addhānakkhamaṃ, na ciraṭṭhāyī ittaraṃ aniccanti attho. Tāvakālikanti tasseva vevacanaṃ. རྗེས་སུ་མཐུན་པ་དང་འགལ་བ་སྤངས་པའི་སྒོ་ནས་དབུས་སུ་གནས་པའི་དངོས་པོ་ནི་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་རྒྱུ་ཡིན་ཏེ། དེ་ཡོད་ན་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་དང་། མེད་ན་མི་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །དབུས་སུ་གནས་པའི་དངོས་པོ་དེ་ཡང་ཡུལ་གྱི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་གཉིས་ཡིན་པར་གསུངས་ཏེ། “སེམས་ཅན་ལ་དབུས་སུ་གནས་པ་དང་འདུ་བྱེད་ལ་དབུས་སུ་གནས་པ་”ཞེས་སོ། །དེ་གཉིས་ཀྱིས་འགལ་བ་ནི་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་བསྒོམས་པ་ཉིད་ཀྱིས་རིང་དུ་བྱས་པས། རྗེས་སུ་མཐུན་པ་ཉིད་སྤོང་བའི་ཚུལ་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “སེམས་ཅན་ལ་དབུས་སུ་གནས་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེས་ན་“སེམས་ཅན་དང་འདུ་བྱེད་ལ་ཆགས་པའི་གང་ཟག་ཡོངས་སུ་སྤོང་བ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །བཏང་སྙོམས་ཀྱི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འདོད་ཆགས་ཡིན་ནོ། །དེ་བཞིན་དུ་“བཏང་སྙོམས་ནི་འདོད་ཆགས་ཤས་ཆེ་བ་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི་ལས་བདག་གིར་བྱ་བ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་དང་། བདག་གིས་སྟོང་པ་ཉིད་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་སྟེ། རྒྱུ་འདི་གཉིས་ཀྱིས་སོ། །“གཉིས་ཉིད་ཀྱིས་”ཞེས་ངེས་པར་བཟུང་བ་ནི་གྲངས་མཚུངས་པ་ཉིད་སྟོན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདིར་གྲངས་ཉིད་མཚུངས་པ་ཡིན་གྱི། བགྲང་བྱ་ཐམས་ཅད་ནས་མཚུངས་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །“བདག་པོ་མེད་པའི་དངོས་པོ་”ཞེས་པ་ནི་བདག་གི་བ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དོ། །གལ་ཏེ་བདག་ཅིག་ཡོད་ན་ནི། དེའི་དངོས་པོ་ཡོད་པས་ཆོས་གོས་སམ་གཞན་ཅི་ཡང་རུང་བ་བདག་གི་བ་ཞེས་བྱ་བར་འགྱུར་ན། དེ་ལྟ་བུ་གང་ཡང་མེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“ཡུན་མི་ཐུབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་དུས་རིང་པོར་མི་བཟོད་པ། ཡུན་རིང་དུ་མི་གནས་པ། གནས་སྐབས་ཙམ་པ། མི་རྟག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“རེ་ཞིག་པ་”ཞེས་པ་ནི་དེའི་རྣམ་གྲངས་སོ།། Mamāyatīti mamattaṃ karoti, mamāti taṇhāya pariggayha tiṭṭhati. Dhanāyantāti dhanaṃ dabbaṃ karontā. “བདག་གིར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་བདག་གི་ཉིད་དུ་བྱེད་པ་དང་། བདག་གིའོ་ཞེས་སྲེད་པས་ཡོངས་སུ་བཟུང་ནས་གནས་པའོ། །“ནོར་དུ་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ནོར་རམ་རྫས་སུ་བྱེད་པ་རྣམས་སོ།། 419. Sammādassanalakkhaṇāti sammā aviparītaṃ aniccādivasena dassanasabhāvā. Sammāabhiniropanalakkhaṇoti sammadeva ārammaṇe cittassa abhiniropanasabhāvo. Caturaṅgasamannāgatā vācā janaṃ saṅgaṇhātīti tabbipakkhaviratisabhāvā sammāvācā bhedakaramicchāvācāpahānena jane sampayutte ca pariggaṇhanakiccavatī hotīti ‘‘pariggahalakkhaṇā’’ti vuttā. Visaṃvādanādikiccatāya hi lūkhānaṃ apariggāhakānaṃ musāvādādīnaṃ paṭipakkhabhūtā siniddhabhāvena pariggahaṇasabhāvā sammājappanakiccā sammāvācā tappaccayasubhāsitasampaṭiggāhake jane sampayuttadhamme ca pariggaṇhantī pavattatīti pariggahalakkhaṇā. Yathā cīvarakammādippayogasaṅkhāto kammanto kātabbaṃ cīvararajanādikaṃ samuṭṭhāpeti nipphādeti, taṃtaṃkiriyānipphādako vā cetanāsaṅkhāto kammanto hatthacalanādikaṃ kiriyaṃ samuṭṭhāpeti, evaṃ sāvajjakattabbakiriyāsamuṭṭhāpakamicchākammantappahānena sammākammanto niravajjassa kattabbassa niravajjākārena samuṭṭhāpanakiccavā hotīti āha – ‘‘sammāsamuṭṭhāpanalakkhaṇo’’ti. Sampayuttadhammānaṃ vā ukkhipanaṃ samuṭṭhāpanaṃ kāyikakiriyāya bhārukkhipanaṃ viya. Sammāvodāpanalakkhaṇoti jīvamānassa puggalassa, sampayuttadhammānaṃ vā jīvitindriyavuttiyā, ājīvasseva vā sammadeva sodhanaṃ vodāpanaṃ lakkhaṇaṃ etassāti sammāvodāpanalakkhaṇo. Atha vā kāyavācānaṃ khandhasantānassa ca saṃkilesabhūtamicchāājīvappahānena sammāājīvo ‘‘vodāpanalakkhaṇo’’ti vutto. Sammāvāyāmasatisamādhīsu vattabbaṃ heṭṭhā vuttameva. ༤༡༩. “ཡང་དག་པར་མཐོང་བའི་མཚན་ཉིད་”ཅེས་པ་ནི་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་ཡང་དག་པར་མཐོང་བའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། །“ཡང་དག་པར་རྟོག་པའི་མཚན་ཉིད་”ཅེས་པ་ནི་དམིགས་པ་ལ་སེམས་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་གཏོད་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ། །“ཡན་ལག་བཞི་དང་ལྡན་པའི་ངག་གིས་སྐྱེ་བོ་རྣམས་སྡུད་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། དེའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ལས་ཕྱིར་ལོག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་ཡང་དག་པའི་ངག་ནི། ཕྲ་མ་ལ་སོགས་པའི་ལོག་པའི་ངག་སྤངས་པས་སྐྱེ་བོ་རྣམས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་བྱ་བ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་པས། “ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་མཚན་ཉིད་”ཅེས་གསུངས་སོ། །བསླུ་བར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་ཅན་གྱི་རྩུབ་པ་དང་ཡོངས་སུ་མི་འཛིན་པའི་རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སུ་གྱུར་པས། འཇམ་པའི་དངོས་པོས་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་རང་བཞིན་ཅན་དང་ཡང་དག་པར་སྨྲ་བའི་བྱ་བ་ཅན་གྱི་ཡང་དག་པའི་ངག་ནི། དེའི་རྒྱུ་ལས་ལེགས་པར་བཤད་པ་འཛིན་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཡོངས་སུ་འཛིན་བཞིན་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་མཚན་ཉིད་དོ། །ཇི་ལྟར་ཆོས་གོས་ཀྱི་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྦྱོར་བར་གཏོགས་པའི་ལས་ཀྱིས་བྱ་བར་འོས་པའི་ཆོས་གོས་ཚོས་རྒྱག་པ་ལ་སོགས་པ་ཀུན་ནས་སློང་ཞིང་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་དང་། ཡང་ན་བྱ་བ་དེ་དང་དེ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་སེམས་པ་ལ་གཏོགས་པའི་ལས་ཀྱིས་ལག་པ་གཡོ་བ་ལ་སོགས་པ་ཀུན་ནས་སློང་བར་བྱེད་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པའི་བྱ་བར་འོས་པའི་བྱ་བ་ཀུན་ནས་སློང་བའི་ལོག་པའི་ལས་མཐའ་སྤངས་པས། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་བྱ་བར་འོས་པ་རྣམས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་རྣམ་པས་ཡང་དག་པར་ཀུན་ནས་སློང་བའི་བྱ་བ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་པས། “ཡང་དག་པར་ཀུན་ནས་སློང་བའི་མཚན་ཉིད་”ཅེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཡར་འདེགས་པ་ནི་ཀུན་ནས་སློང་བ་ཡིན་ཏེ། ལུས་ཀྱི་བྱ་བས་ཁུར་འདེགས་པ་བཞིན་ནོ། །“ཡང་དག་པར་རྣམ་པར་བྱང་བའི་མཚན་ཉིད་”ཅེས་པ་ནི་འཚོ་བར་བྱེད་པའི་གང་ཟག་གམ། མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་སྲོག་གི་དབང་པོའི་འཇུག་པའམ། འཚོ་བ་ཉིད་ཡང་དག་པར་སྦྱོང་ཞིང་རྣམ་པར་བྱེད་པ་ནི་འདིའི་མཚན་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཡང་དག་པར་རྣམ་པར་བྱང་བའི་མཚན་ཉིད་དོ། །ཡང་ན་ལུས་དང་ངག་དང་ཕུང་པོའི་རྒྱུད་ཀྱི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པར་གྱུར་པའི་ལོག་པའི་འཚོ་བ་སྤངས་པས། ཡང་དག་པའི་འཚོ་བ་ནི་“རྣམ་པར་བྱང་བའི་མཚན་ཉིད་”ཅེས་གསུངས་སོ། །ཡང་དག་པའི་རྩོལ་བ་དང་། ཡང་དག་པའི་དྲན་པ། ཡང་དག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་རྣམས་ལ་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ནི་འོག་ཏུ་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ།། Paññāya kusalānaṃ dhammānaṃ pubbaṅgamabhāvato sabbepi akusalā dhammā tassā paṭipakkhāvāti vuttaṃ – ‘‘aññehipi attano paccanīkakilesehi saddhi’’nti. Atha vā attano paccanīkakilesā diṭṭhekaṭṭhā avijjādayo paññāya ujupaccanīkabhāvato. Passatīti passantī [Pg.264] viya hoti vibandhābhāvato. Tenāha – ‘‘tappaṭicchādaka…pe… asammohato’’ti. Sammāsaṅkappādīnaṃ micchāsaṅkappādayo ujuvipaccanīkāti āha – ‘‘sammāsaṅkappādayo…pe… pajahantī’’ti. Tathevāti iminā attano paccanīkakilesehi saddhinti imamatthaṃ anukaḍḍhati. Visesatoti sammādiṭṭhiyā vuttakiccato visesena. Etthāti etesu sammāsaṅkappādīsu. ཤེས་རབ་ནི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། མི་དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་དེའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཡིན་པས། “རང་གི་མི་མཐུན་པའི་ཉོན་མོངས་པ་གཞན་དག་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་རང་གི་མི་མཐུན་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ནི་ལྟ་བ་དང་གནས་གཅིག་པའི་མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཏེ། ཤེས་རབ་ཀྱི་ཐད་ཀའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །“མཐོང་ངོ་”ཞེས་པ་ནི་སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་མཐོང་བ་བཞིན་དུ་འགྱུར་བའོ། །དེས་ན་“དེ་སྒྲིབ་པར་བྱེད་པ་...ལྷག་མ་...རྨོངས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ལོག་པའི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཐད་ཀའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཡིན་པས། “ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་...ལྷག་མ་...སྤོང་ངོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“དེ་བཞིན་དུ་”ཞེས་པ་འདིས་“རང་གི་མི་མཐུན་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་”ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་འདྲེན་པར་བྱེད་དོ། །“ཁྱད་པར་དུ་”ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བའི་བཤད་པའི་བྱ་བ་ལས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའོ། །“འདི་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ལ་འོ།། Esā sammādiṭṭhi nāmāti lokiyaṃ lokuttarañca ekajjhaṃ katvā vadati missakatābhāvato. Tenāha – ‘‘pubbabhāge’’tiādi. Ekārammaṇā nibbānārammaṇattā. Kiccatoti pubbabhāge dukkhādīhi ñāṇehi kātabbakiccassa idha nipphattito, imasseva vā ñāṇassa dukkhādippakāsanakiccato. Cattāri nāmāni labhati dukkhapariññādicatukiccasādhanato. Tīṇi nāmāni labhati kāmasaṅkappādippahānakiccanipphattito. Sikkhāpadavibhaṅge (vibha. 703 ādayo) ‘‘viraticetanā taṃsampayuttā ca dhammā sikkhāpadānī’’ti vuttāni, tattha padhānānaṃ viraticetanānaṃ vasena ‘‘viratiyopi honti cetanādayopī’’ti āha. ‘‘Sammā vadati etāyā’’tiādinā atthasambhavato sammāvācādayo tayo viratiyopi honti cetanādayopi. Musāvādādīhi viramaṇakāle viratiyo, subhāsitādivācābhāsanādikāle cetanādayo yojetabbā. Maggakkhaṇe pana viratiyova maggalakkhaṇappattito. Na hi cetanā niyyānasabhāvā. Atha vā ekassa ñāṇassa dukkhādiñāṇatā viya ekāya viratiyā musāvādādiviratibhāvo viya ca ekāya cetanāya sammāvācādikiccattayasādhanasabhāvā sammāvācādibhāvāsiddhito ‘‘maggakkhaṇe viratiyovā’’ti vuttaṃ. “འདི་ནི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ཞེས་བྱ་བ་”ནི་འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་གཉིས་གཅིག་ཏུ་བྱས་ནས་གསུངས་ཏེ། འདྲེས་པའི་དངོས་པོ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེས་ན་“སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“དམིགས་པ་གཅིག་པ་”ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་དམིགས་པའི་ཕྱིར་རོ། །“བྱ་བའི་སྒོ་ནས་”ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པའི་ཤེས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བྱ་བར་འོས་པའི་བྱ་བ་འདིར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་ཤེས་པ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་བྱ་བ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །སྡུག་བསྔལ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་བཞི་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་མིང་བཞི་ཐོབ་ལ། འདོད་པའི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་སྤོང་བའི་བྱ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་མིང་གསུམ་ཐོབ་བོ། །བསླབ་པའི་གཞི་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལས། “ཕྱིར་ལོག་པའི་སེམས་པ་དང་དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་བསླབ་པའི་གཞི་རྣམས་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་པས། དེ་ལ་གཙོ་བོ་ཕྱིར་ལོག་པའི་སེམས་པ་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་“ཕྱིར་ལོག་པ་རྣམས་ཀྱང་ཡིན་ལ་སེམས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“འདིས་ཡང་དག་པར་སྨྲའོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་དོན་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། ཡང་དག་པའི་ངག་ལ་སོགས་པ་གསུམ་ནི་ཕྱིར་ལོག་པ་རྣམས་ཀྱང་ཡིན་ལ་སེམས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་ཡིན་ནོ། །རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཕྱིར་ལོག་པའི་དུས་སུ་ནི་ཕྱིར་ལོག་པ་རྣམས་དང་། ལེགས་པར་བཤད་པའི་ངག་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པའི་དུས་སུ་ནི་སེམས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་སྦྱར་བར་བྱའོ། །ལམ་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་ནི་ལམ་གྱི་མཚན་ཉིད་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་ཕྱིར་ལོག་པ་ཉིད་ཡིན་ནོ། །སེམས་པ་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་རང་བཞིན་ཅན་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་ན་ཤེས་པ་གཅིག་ཉིད་སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པའི་ཤེས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་བཞིན་དང་། ཕྱིར་ལོག་པ་གཅིག་ཉིད་རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཕྱིར་ལོག་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་བཞིན་དུ། སེམས་པ་གཅིག་ཉིད་ཀྱིས་ཡང་དག་པའི་ངག་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་གསུམ་སྒྲུབ་པའི་རང་བཞིན་ཅན་མ་ཡིན་པས་ཡང་དག་པའི་ངག་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་མི་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར། “ལམ་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་ནི་ཕྱིར་ལོག་པ་ཉིད་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། Cattāri nāmāni labhatīti catusammappadhānacatusatipaṭṭhānavasena labhati. Maggakkhaṇeti ānetvā sambandho. Pubbabhāgepi maggakkhaṇepi sammāsamādhi evāti yadipi samādhiupakārakānaṃ abhiniropanānumajjanasampiyāyanabrūhanasantasukhānaṃ vitakkādīnaṃ vasena catūhi jhānehi sammāsamādhi vibhatto, tathāpi vāyāmo viya anuppannākusalānuppādanādicatuvāyāmakiccaṃ, sati viya ca asubhāsukhāniccānattesu kāyādīsu subhādisaññāpahānalakkhaṇaṃ catusatikiccaṃ, eko samādhi catujjhānasamādhikiccaṃ na sādhetīti pubbabhāgepi paṭhamajjhānasamādhi, paṭhamajjhānasamādhi [Pg.265] eva maggakkhaṇepi, tathā pubbabhāgepi catutthajjhānasamādhi, catutthajjhānasamādhi eva maggakkhaṇepīti attho. མིང་བཞི་ཐོབ་ཅེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་བཞི་དང་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བཞིའི་དབང་གིས་ཐོབ་པའོ། །ལམ་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་ཞེས་པ་ནི་བཀུག་ནས་སྦྱར་རོ། །སྔོན་གྱི་ཆ་ལའང་ལམ་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལའང་ཡང་དག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཉིད་དོ་ཞེས་པ་ནི། གལ་ཏེ་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕན་འདོགས་པའི་ཆོས་གཏོད་པ་དང་། ཉེ་བར་དཔྱོད་པ་དང་། དགའ་བར་བྱེད་པ་དང་། རྒྱས་པར་བྱེད་པ་དང་། ཞི་བ་དང་། བདེ་བའི་དབང་གིས་བསམ་གཏན་བཞིའི་སྒོ་ནས་ཡང་དག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་རྣམ་པར་ཕྱེ་ཡང་། འོན་ཀྱང་བརྩོན་འགྲུས་བཞིན་དུ་མ་སྐྱེས་པའི་མི་དགེ་བ་མི་སྐྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་བརྩོན་འགྲུས་བཞིའི་བྱ་བ་དང་། དྲན་པ་བཞིན་དུ་མི་སྡུག་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ་དང་། མི་རྟག་པ་དང་། བདག་མེད་པའི་ལུས་ལ་སོགས་པ་ལ་གཙང་བ་ལ་སོགས་པའི་འདུ་ཤེས་སྤོང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་དྲན་པ་བཞིའི་བྱ་བ་ལྟར། ཏིང་ངེ་འཛིན་གཅིག་གིས་བསམ་གཏན་བཞིའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་བྱ་བ་མི་སྒྲུབ་པས། སྔོན་གྱི་ཆ་ལའང་བསམ་གཏན་དང་པོའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི། ལམ་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལའང་བསམ་གཏན་དང་པོའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཉིད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་སྔོན་གྱི་ཆ་ལའང་བསམ་གཏན་བཞི་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི། ལམ་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལའང་བསམ་གཏན་བཞི་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ‘‘Kiṃ panāyaṃ maggadhammānaṃ desanānukkamo, kevalaṃ vācāya kamavattinibhāvato, udāhu kañci visesaṃ upādāyā’’ti vicāraṇāyaṃ kañci visesaṃ upādāyāti dassento āha – ‘‘imesū’’tiādi. Tattha bhāvanānubhāvā hitaphalāya sātisayaṃ tikkhavisadabhāvappattiyā acchariyabbhutasamatthatāyogena sabbaso paṭipakkhavidhamanena yāthāvato dhammasabhāvabodhanena ca sammādiṭṭhiyā bahukāratā veditabbā. Tenāha – ‘‘ayaṃ hī’’tiādi. “ཅི་ལམ་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་བསྟན་པའི་གོ་རིམ་འདི་ནི། ཚིག་གི་གོ་རིམ་ཙམ་གྱི་ཚུལ་དུ་གནས་པ་ལས་སམ། འོན་ཏེ་ཁྱད་པར་འགའ་ཞིག་ལ་བརྟེན་ནས་ཡིན་ནམ་”ཞེས་དཔྱད་པ་ལ། ཁྱད་པར་འགའ་ཞིག་ལ་བརྟེན་ནས་ཡིན་པར་སྟོན་པ་ནི། “འདི་དག་ལས་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་སྒོམ་པའི་མཐུས་ཕན་པའི་འབྲས་བུའི་ཕྱིར་ལྷག་པར་རྣོ་ཞིང་གསལ་བའི་དངོས་པོར་གྱུར་པ་དང་། ངོ་མཚར་རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ནུས་པ་དང་ལྡན་པས་མཐའ་དག་གཉེན་པོ་འཇོམས་པ་དང་། ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རྟོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བའི་ཕན་ཐོགས་ཆེ་བ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་“འདི་ནི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། Tassāti sammādiṭṭhiyā. Bahukāroti dhammasampaṭivedhe bahūpakāro. Idāni tamatthaṃ upamāhi vibhāvetuṃ, ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. “དེའི་”ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བའོ། །“ཕན་ཐོགས་ཆེ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཆོས་རྟོགས་པ་ལ་ཕན་འདོགས་པ་ཆེ་བའོ། །དེང་སྐབས་དོན་དེ་ཉིད་དཔེ་ཡིས་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “འདི་ལྟ་སྟེ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། Vacībhedassa kārako vitakko sāvajjānavajjavacībhedanivattanappavattanākārāya sammāvācāyapi upakārako evāti āha – ‘‘svāyaṃ…pe… sammāvācāyapi upakārako’’ti. Sammāsaṅkappo hi saccavācāya virativācāyapi visesapaccayo micchāsaṅkappatadekaṭṭhakilesappahānato. ངག་གི་སྨྲ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་རྟོག་པ་ནི། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་དང་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་ངག་སྨྲ་བ་ལས་ལྡོག་པ་དང་འཇུག་པའི་རྣམ་པས་ཡང་དག་པའི་ངག་ལའང་ཕན་འདོགས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ་ནི། “དེ་འདི་ཉིད་...ལྷག་མ་...ཡང་དག་པའི་ངག་ལའང་ཕན་འདོགས་པའོ་”ཞེས་པའོ། །ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ་ནི་བདེན་པའི་ངག་དང་སྤོང་བའི་ངག་ལའང་ཁྱད་པར་གྱི་རྐྱེན་ཡིན་ཏེ། ལོག་པའི་རྟོག་པ་དང་དེ་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་སྤངས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། Saṃvidahitvātiādīsu sammā vidahanaṃ kammantappayojanañca ekantānavajjavacīkāyakammavasena icchitabbanti virativācāvasena saṃvidahanaṃ viratikammantasseva payojanañca nidassitanti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ hissa sammāvācāya sammākammantassāpi bahukāratā jotitā siyā. Vacībhedaniyāmikā hi vacīduccaritavirati kāyikakiriyaniyāmikāya kāyaduccaritaviratiyā upakārikā. Tathā hi visaṃvādanādimicchāvācato avirato micchākammantatopi na viramateva. Yathāha – ‘‘ekaṃ dhammaṃ atītassa…pe… natthi pāpaṃ akāriya’’nti. Tasmā avisaṃvādanādisammāvācāya ṭhito sammākammantampi pūretiyevāti vacīduccaritavirati kāyaduccaritaviratiyā upakārikā. “བཤམས་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ། ཡང་དག་པར་བཤམ་པ་དང་ལས་ཀྱི་མཐའི་དགོས་པ་ནི་གཏན་དུ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་ངག་དང་ལུས་ཀྱི་ལས་ཀྱི་དབང་གིས་འདོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས། སྤོང་བའི་ངག་གི་དབང་གིས་བཤམ་པ་དང་། སྤོང་བའི་ལས་ཀྱི་མཐའ་ཉིད་ཀྱི་དགོས་པ་བསྟན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་ན་ཁོང་གི་ཡང་དག་པའི་ངག་གིས་ཡང་དག་པའི་ལས་ཀྱི་མཐའ་ལའང་ཕན་ཐོགས་ཆེ་བ་ཉིད་གསལ་བར་འགྱུར་རོ། །ངག་གི་སྨྲ་བ་འཆོས་པར་བྱེད་པའི་ངག་གི་ཉེས་སྤྱོད་ལས་ལྡོག་པ་ནི། ལུས་ཀྱི་བྱ་བ་འཆོས་པར་བྱེད་པའི་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལས་ལྡོག་པ་ལ་ཕན་འདོགས་པ་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་བརྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པའི་ལོག་པའི་ངག་ལས་མ་ལོག་པ་ནི། ལོག་པའི་ལས་ཀྱི་མཐའ་ལས་ཀྱང་མི་ལྡོག་པ་ཉིད་དོ། །ཇི་སྐད་དུ། “ཆོས་གཅིག་ལས་འདས་པ་...ལྷག་མ་...མི་དགེ་བ་མི་བྱེད་པ་མེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་མི་བསླུ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡང་དག་པའི་ངག་ལ་གནས་པ་ནི་ཡང་དག་པའི་ལས་ཀྱི་མཐའ་ཡང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་ཉིད་པས། ངག་གི་ཉེས་སྤྱོད་ལས་ལྡོག་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལས་ལྡོག་པ་ལ་ཕན་འདོགས་པ་ཡིན་ནོ། ། Yasmā ājīvapārisuddhi nāma dussīlyappahānapubbikā, tasmā sammāvācākammantānantaraṃ sammāājīvo desitoti dassetuṃ – ‘‘catubbidhaṃ panā’’tiādi [Pg.266] vuttaṃ. Ettāvatāti parisuddhasīlājīvikāmattena. Idaṃ vīriyanti catusammappadhānavīriyaṃ. གང་གི་ཕྱིར་འཚོ་བ་རྣམ་པར་དག་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་སྤོང་བ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ཡང་དག་པའི་ངག་དང་ལས་ཀྱི་མཐའི་མཇུག་ཐོགས་སུ་ཡང་དག་པའི་འཚོ་བ་བསྟན་ཏོ་ཞེས་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “རྣམ་པ་བཞི་ནི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“འདི་ཙམ་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་འཚོ་བ་རྣམ་པར་དག་པ་ཙམ་གྱིས་སོ། །“བརྩོན་འགྲུས་འདི་”ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་བཞིའི་བརྩོན་འགྲུས་སོ། ། Vīriyārambhopi sammāsatipariggahito eva nibbānāvaho, na kevaloti dassetuṃ – ‘‘tato’’tiādi vuttaṃ. Sūpaṭṭhitāti bahiddhāvikkhepaṃ pahāya suṭṭhu upaṭṭhitā kātabbā. Samādhissa upakāradhammā nāma yathāvuttavatthuvisadakiriyādayo. Tappaṭipakkhato anupakāradhammā veditabbā. Gatiyoti nipphattiyo. Samanvesitvāti sammā pariyesitvā. བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་ཡང་ཡང་དག་པའི་དྲན་པས་ཟིན་པ་ཉིད་ཀྱིས་མྱང་འདས་འདྲེན་པ་ཡིན་གྱི། འབའ་ཞིག་པས་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “དེ་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“ལེགས་པར་གནས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱི་རོལ་གྱི་རྣམ་པར་གཡེང་བ་སྤངས་ཏེ་ལེགས་པར་ཉེ་བར་གནས་པར་བྱའོ། །ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་ཕན་འདོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་གཞི་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའོ། །དེའི་གཉེན་པོའི་སྒོ་ནས་ཕན་མི་འདོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་རིག་པར་བྱའོ། །“འགྲོ་བ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་གྲུབ་པ་རྣམས་སོ། །“བཙལ་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་བཙལ་ནས་སོ། ། 427. Yathā itthīsu kathā pavattā adhitthīti vuccati, evaṃ attānaṃ adhikicca pavattā ajjhattaṃ. ‘‘Evaṃ pavattamānā mayaṃ ‘attā’ti gahaṇaṃ gamissāmā’’ti iminā viya adhippāyena attānaṃ adhikicca uddissa pavattā sattasantatipariyāpannā ajjhattaṃ. Tasmiṃ ajjhattarūpe, attano kesādivatthuke kasiṇarūpeti attho. Parikammavasena ajjhattaṃ rūpasaññīti parikammakaraṇavasena ajjhattaṃ rūpasaññī, na appanāvasena. Na hi paṭibhāganimittārammaṇā appanā ajjhattavisayā sambhavati. Taṃ pana ajjhattaṃ parikammavasena laddhaṃ kasiṇanimittaṃ avisuddhameva hoti, na bahiddhā parikammavasena laddhaṃ viya visuddhaṃ. Tenāha – ‘‘taṃ panā’’tiādi. ༤༢༧. ཇི་ལྟར་བུད་མེད་རྣམས་ལ་གཏམ་བྱུང་བ་ལ་བུད་མེད་ལ་བརྟེན་པ་ཞེས་བརྗོད་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་བདག་ལ་བརྟེན་ནས་བྱུང་བ་ནི་ནང་གི་འོ། །“འདི་ལྟར་འཇུག་པ་ན་བདག་གིས་ ‘བདག་གོ་’ སྙམ་དུ་འཛིན་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་བྱ་བའི་བསམ་པ་འདི་ལྟ་བུས་བདག་ལ་བརྟེན་ཅིང་དམིགས་ནས་བྱུང་བ། སེམས་ཅན་གྱི་རྒྱུད་དུ་གཏོགས་པ་ནི་ནང་གི་འོ། །ནང་གི་གཟུགས་དེ་ལ་ཞེས་པ་ནི་རང་གི་སྐྲ་ལ་སོགས་པའི་གཞི་ཅན་གྱི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་གཟུགས་ལ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་ནང་གི་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ཅན་ཞེས་པ་ནི་སྦྱོར་བ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ནང་གི་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ཅན་ཡིན་གྱི། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་དབང་གིས་མ་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་སྣང་བའི་མཚན་མའི་དམིགས་པ་ཅན་གྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ནི་ནང་གི་ཡུལ་ལ་སྐྱེ་བ་མི་སྲིད་དོ། །ནང་གི་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་ཐོབ་པའི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་མཚན་མ་དེ་ནི་རྣམ་པར་མ་དག་པ་ཉིད་ཡིན་གྱི། ཕྱི་རོལ་གྱི་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་ཐོབ་པ་ལྟར་རྣམ་པར་དག་པ་མ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་“དེ་ནི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། Yassevaṃ parikammaṃ ajjhattaṃ uppannanti yassa puggalassa evaṃ vuttappakārena ajjhattaṃ parikammaṃ jātaṃ. Nimittaṃ pana bahiddhāti paṭibhāganimittaṃ sasantatipariyāpannaṃ na hotīti bahiddhā. Parittānīti yathāladdhāni suppasarāvamattāni. Tenāha – ‘‘avaḍḍhitānī’’ti. Parittavasenevāti vaṇṇavasena ābhoge vijjamānepi parittavaseneva idaṃ abhibhāyatanaṃ vuttaṃ parittatā hettha abhibhavanassa kāraṇaṃ. Vaṇṇābhoge satipi asatipi abhibhavatīti abhibhu, parikammaṃ, ñāṇaṃ vā. Abhibhu āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ, jhānaṃ. Abhibhavitabbaṃ vā ārammaṇasaṅkhātaṃ āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ. Atha vā ārammaṇābhibhavanato abhibhu ca taṃ āyatanañca yogino sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānabhāvato manāyatanadhammāyatanabhāvato cāti sasampayuttajjhānaṃ abhibhāyatanaṃ. Abhibhāyatanabhāvanā nāma tikkhapaññasseva sambhavati, na itarassāti āha – ‘‘ñāṇuttariko puggalo’’ti. Abhibhavitvā samāpajjatīti ettha abhibhavanaṃ [Pg.267] samāpajjanañca upacārajjhānādhigamanasamanantarameva appanājhānuppādananti āha – ‘‘saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetī’’ti. Saha nimittuppādenāti ca appanāparivāsābhāvassa lakkhaṇavacanametaṃ. Yo khippābhiññoti vuccati, tatopi ñāṇuttarasseva abhibhāyatanabhāvanā. Etthāti etasmiṃ nimitte. Appanaṃ pāpetīti bhāvanāappanaṃ neti. “གང་ལ་འདི་ལྟར་ནང་དུ་སྦྱོར་བ་སྐྱེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་གང་ལ་འདི་ལྟར་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ནང་དུ་སྦྱོར་བ་སྐྱེས་པའོ། །“མཚན་མ་ནི་ཕྱི་རོལ་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི་སྣང་བའི་མཚན་མ་རང་གི་རྒྱུད་དུ་གཏོགས་པ་མ་ཡིན་པས་ཕྱི་རོལ་ཏོ། །“ཆུང་ངུ་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་ཐོབ་པ་ཤར་གཞོང་ཙམ་མོ། །དེའི་ཕྱིར་“མ་སྤེལ་བ་རྣམས་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཆུང་ངུའི་དབང་གིས་ཉིད་”ཅེས་པ་ནི་ཁ་དོག་གི་དབང་གིས་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཡོད་ཀྱང་། ཆུང་ངུའི་དབང་གིས་ཉིད་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་འདི་གསུངས་ཏེ། འདིར་ཆུང་ངུ་ཉིད་ནི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཁ་དོག་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཡོད་ཀྱང་རུང་མེད་ཀྱང་རུང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པས་ན་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་སྟེ། སྦྱོར་བའམ་ཡེ་ཤེས་སོ། །ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་དེ། བསམ་གཏན་ནོ། །ཡང་ན་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་བྱ་བའི་དམིགས་པར་གཏོགས་པའི་སྐྱེ་མཆེད་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་དོ། །ཡང་ན་དམིགས་པ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་ཕྱིར་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ཡང་ཡིན་ལ། རྣལ་འབྱོར་པའི་བདེ་བའི་ཁྱད་པར་གྱི་རྟེན་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་དང་། ཡིད་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དང་ཆོས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱང་ཡིན་པས་ན། མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་བསམ་གཏན་ནི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་དོ། །ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་སྒོམ་པ་ནི་ཤེས་རབ་རྣོ་བ་ཁོ་ན་ལ་སྐྱེ་ཡི་གཞན་ལ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པ་ནི། “ཤེས་རབ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་གང་ཟག་”ཅེས་པའོ། །“ཟིལ་གྱིས་གནོན་ནས་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་”ཞེས་པ་འདིར་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་དང་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ནི། ཉེ་བར་འཁོར་བའི་བསམ་གཏན་ཐོབ་པའི་མཇུག་ཐོགས་ཉིད་དུ་འཇུག་པའི་བསམ་གཏན་སྐྱེད་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པ་ནི། “མཚན་མ་སྐྱེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འདིར་འཇུག་པ་ལ་རེག་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པའོ། །“མཚན་མ་སྐྱེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་”ཞེས་པ་ནི་འཇུག་པའི་ཡོངས་སུ་གཏོད་པ་མེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་ཚིག་གོ། །གང་ཞིག་མངོན་ཤེས་སྐྱེན་པ་ཞེས་བརྗོད་པ་དེ་ལས་ཀྱང་ཤེས་རབ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཁོ་ནའི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་སྒོམ་པའོ། །“འདི་ལ་”ཞེས་པ་ནི་མཚན་མ་འདི་ལའོ། །“འཇུག་པ་ལ་རེག་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་སྒོམ་པའི་འཇུག་པ་ལ་འདྲེན་པའོ། ། Ettha ca keci ‘‘uppanne upacārajjhāne taṃ ārabbha ye heṭṭhimantena dve tayo javanavārā pavattanti, te upacārajjhānapakkhikā eva, tadanantaraṃ bhavaṅgaparivāsena upacārasevanāya ca vinā appanā hoti, saha nimittuppādeneva appanaṃ pāpetī’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ. Na hi pārivāsikaparikammena appanāvāro icchito, nāpi mahaggatappamāṇajjhānesu viya upacārajjhāne ekantato paccavekkhaṇā icchitabbā. Tasmā upacārajjhānādhigamato paraṃ katipayabhavaṅgacittāvasāne appanaṃ pāpuṇanto ‘‘saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetī’’ti vutto. Saha nimittuppādenāti ca adhippāyikamidaṃ vacanaṃ, na nītatthaṃ, tattha adhippāyo vuttanayeneva veditabbo. Na antosamāpattiyaṃ tadā tathārūpassa ābhogassa asambhavato. Samāpattito vuṭṭhitassa ābhogo pubbabhāgabhāvanāvasena jhānakkhaṇe pavattaṃ abhibhavanākāraṃ gahetvā pavattoti daṭṭhabbaṃ. Abhidhammaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘imināssa pubbābhogo kathito’’ti vuttaṃ. Antosamāpattiyaṃ tadā tathā ābhogābhāve kasmā jhānasaññāyapīti vuttanti āha – ‘‘abhibhavasaññā hissa antosamāpattiyampi atthī’’ti. འདིར་ཁ་ཅིག་ན་རེ། “ཉེ་བར་འཁོར་བའི་བསམ་གཏན་སྐྱེས་པ་ན་དེ་ལ་དམིགས་ནས་ཐ་མའི་རྒྱུད་ལ་གང་ཡིད་བྱེད་ཀྱི་ཐེངས་གཉིས་གསུམ་འཇུག་པ་དེ་དག་ནི་ཉེ་བར་འཁོར་བའི་བསམ་གཏན་གྱི་ཕྱོགས་ཉིད་དོ། །དེའི་མཇུག་ཐོགས་སུ་ཀུན་གཞིའི་གནས་པ་དང་ཉེ་བར་འཁོར་བ་བསྟེན་པ་མེད་པར་འཇུག་པ་འགྱུར་བས། མཚན་མ་སྐྱེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འདིར་འཇུག་པ་ལ་རེག་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་སྨྲ་བ་ནི། དེ་དག་གི་རང་གི་བསམ་པ་ཙམ་མོ། །འདི་ལྟར་གནས་པའི་སྦྱོར་བས་འཇུག་པའི་ཐེངས་འདོད་པ་མ་ཡིན་ལ། རྒྱ་ཆེན་པོ་དང་ཚད་མེད་པའི་བསམ་གཏན་རྣམས་ལྟར་ཉེ་བར་འཁོར་བའི་བསམ་གཏན་ལ་གཏན་དུ་སོ་སོར་རྟོག་པ་འདོད་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ཉེ་བར་འཁོར་བའི་བསམ་གཏན་ཐོབ་པ་ལས་གཞན་ཀུན་གཞིའི་སེམས་འགའ་ཞིག་གི་མཐར་འཇུག་པ་ལ་རེག་པར་བྱེད་པ་ནི། “མཚན་མ་སྐྱེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འདིར་འཇུག་པ་ལ་རེག་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“མཚན་མ་སྐྱེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་”ཞེས་པ་ནི་དགོངས་པ་ཅན་གྱི་ཚིག་ཡིན་གྱི། ངེས་པའི་དོན་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་ལ་དགོངས་པ་ནི་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་རིག་པར་བྱའོ། །སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་ནང་དུ་དེའི་ཚེ་དེ་ལྟ་བུའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་ནོ། །སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལས་ལངས་པ་ལ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ནི། སྔོན་གྱི་ཆའི་སྒོམ་པའི་དབང་གིས་བསམ་གཏན་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་བྱུང་བའི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་རྣམ་པ་བཟུང་ནས་འཇུག་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཆོས་མངོན་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི་“འདིས་འདིའི་སྔོན་གྱི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་བཤད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་ནང་དུ་དེའི་ཚེ་དེ་ལྟར་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མེད་བཞིན་དུ་ཅིའི་ཕྱིར་བསམ་གཏན་གྱི་འདུ་ཤེས་ལའང་ཞེས་གསུངས་ཤེ་ན། “འདིའི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་འདུ་ཤེས་ནི་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་ནང་དུའང་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། Vaḍḍhitappamāṇānīti vipulappamāṇānīti attho, na ekaṅguladvaṅgulādivaḍḍhiṃ pāpitāni tathā vaḍḍhanassevettha asambhavato. Tenāha – ‘‘mahantānī’’ti. Bhattavaḍḍhitakanti bhuñjanabhājane vaḍḍhetvā dinnaṃ bhattaṃ, ekāsane purisena bhuñjitabbabhattato upaḍḍhabhattanti attho. “སྤེལ་བའི་ཚད་ཅན་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་ཆེ་བའི་ཚད་ཅན་རྣམས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་སྟེ། སོར་གཅིག་དང་སོར་གཉིས་ལ་སོགས་པ་སྤེལ་བར་བྱས་པ་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་ལྟར་སྤེལ་བ་ནི་འདིར་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཆེན་པོ་རྣམས་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཟས་སྤེལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་བཟའ་བའི་སྣོད་དུ་སྤེལ་ཏེ་བྱིན་པའི་ཟས་ཏེ། སྟན་གཅིག་ལ་སྐྱེས་བུས་བཟའ་བར་བྱ་བའི་ཟས་ལས་ཟས་ཕྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། Rūpe saññā rūpasaññā, sā assa atthīti rūpasaññī, na rūpasaññī arūpasaññī. Saññāsīsena jhānaṃ vadati. Rūpasaññāya anuppādanamevettha alābhitā. Bahiddhāva uppannanti bahiddhāvatthusmiṃyeva uppannaṃ. Ettha ca – གཟུགས་ལ་འདུ་ཤེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ཏེ། དེ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ཅན་ནོ། །གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ཅན་མ་ཡིན་པ་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་འདུ་ཤེས་ཅན་ནོ། །འདུ་ཤེས་ཀྱི་སྒོ་ནས་བསམ་གཏན་གསུངས་སོ། །གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་མ་སྐྱེས་པ་ཉིད་ནི་འདིར་མ་ཐོབ་པའོ། །“ཕྱི་རོལ་ཉིད་དུ་སྐྱེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱི་རོལ་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་ལ་སྐྱེས་པའོ། །འདིར་ཡང་། ‘‘Ajjhattaṃ rūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. Ajjhattaṃ rūpasaññī bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni[Pg.268]. Ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni. Ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti (dī. ni. 3.338, 358; a. ni. 8.65; 10.29) – “ནང་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ཅན་གྱིས་ཕྱི་རོལ་གྱི་གཟུགས་ཁ་དོག་བཟང་པོ་དང་ཁ་དོག་ངན་པ་ཆུང་ངུ་རྣམས་ལ་ལྟའོ། །ནང་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ཅན་གྱིས་ཕྱི་རོལ་གྱི་གཟུགས་ཁ་དོག་བཟང་པོ་དང་ཁ་དོག་ངན་པ་ཚད་མེད་པ་རྣམས་ལ་ལྟའོ། །ནང་གཟུགས་མེད་པའི་འདུ་ཤེས་ཅན་གྱིས་ཕྱི་རོལ་གྱི་གཟུགས་ཁ་དོག་བཟང་པོ་དང་ཁ་དོག་ངན་པ་ཆུང་ངུ་རྣམས་ལ་ལྟའོ། །ནང་གཟུགས་མེད་པའི་འདུ་ཤེས་ཅན་གྱིས་ཕྱི་རོལ་གྱི་གཟུགས་ཁ་དོག་བཟང་པོ་དང་ཁ་དོག་ངན་པ་ཚད་མེད་པ་རྣམས་ལ་ལྟའོ། །”ཞེས་པ་དང་། Evamidha cattāri abhibhāyatanāni āgatāni. Abhidhamme (dha. sa. 244-245) pana ‘‘ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti evamāgatāni. Tattha ca kāraṇaṃ abhidhammaṭṭhakathāyaṃ vuttameva. Tathā hi vuttaṃ aṭṭhasāliniyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 204) – དེ་ལྟར་འདིར་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་བཞི་འོངས་སོ། །ཆོས་མངོན་པ་ལས་ནི་“ནང་གཟུགས་མེད་པའི་འདུ་ཤེས་ཅན་གྱིས་ཕྱི་རོལ་གྱི་གཟུགས་ཁ་དོག་བཟང་པོ་དང་ཁ་དོག་ངན་པ་ཆུང་ངུ་རྣམས་ལ་ལྟའོ། །ཚད་མེད་པ་རྣམས་ལ་ལྟའོ། །”ཞེས་དེ་ལྟར་འོངས་སོ། །དེའི་རྒྱུ་ཡང་ཆོས་མངོན་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་པ་ཉིད་དོ། །འདི་ལྟར་འགྲེལ་བཤད་ཀུན་དགའི་གནས་ལས་གསུངས་ཏེ། ‘‘Kasmā pana yathā suttante ‘ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittānī’tiādi vuttaṃ, evaṃ avatvā idha catūsupi abhibhāyatanesu ajjhattaṃ arūpasaññitāva vuttāti. Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato. Tattha vā hi idha vā bahiddhā rūpāneva abhibhavitabbāni, tasmā tāni niyamato vattabbānī’’ti. “ཅིའི་ཕྱིར་མདོ་སྡེ་ལས་ ‘ནང་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ཅན་གཅིག་གིས་ཕྱི་རོལ་གྱི་གཟུགས་ཆུང་ངུ་རྣམས་ལ་ལྟའོ་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་པ་ལྟར། དེ་ལྟར་མ་གསུངས་པར་འདིར་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་བཞི་ཆར་ལ་ནང་གཟུགས་མེད་པའི་འདུ་ཤེས་ཉིད་གསུངས་ཤེ་ན། ནང་གི་གཟུགས་རྣམས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལའང་འདིར་ཡང་ཕྱི་རོལ་གྱི་གཟུགས་རྣམས་ཁོ་ན་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་ངེས་པར་བརྗོད་པར་བྱའོ་”ཞེས་སོ། ། Tatrāpi idhapi vuttāni ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī ajjhattaṃ arūpasaññīti idaṃ pana satthu desanāvilāsamattamevā’’ti. Ayaṃ panettha adhippāyo – idha vaṇṇābhogarahitāni sahitāni ca sabbāni parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni abhibhuyyāti. Pariyāyakathā hi suttantadesanāti. Abhidhamme pana nippariyāyadesanattā vaṇṇābhogarahitāni visuṃ vuttāni, tathā sahitāni. Atthi hi ubhayattha abhibhavanavisesoti. Tathā idha pariyāyadesanattā vimokkhānampi abhibhavanapariyāyo atthīti ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’tiādinā paṭhamadutiyaabhibhāyatanesu paṭhamavimokkho, tatiyacatutthaabhibhāyatanesu dutiyavimokkho, vaṇṇābhibhāyatanesu tatiyavimokkho ca abhibhavanapattito saṅgahito. Abhidhamme pana nippariyāyadesanattā vimokkhābhibhāyatanāni asaṅkarato desetuṃ vimokkhe vajjetvā abhibhāyatanāni kathitāni. Sabbāni ca vimokkhakiccāni jhānāni vimokkhadesanāyaṃ vuttāni. Tadetaṃ ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’ti āgatassa abhibhāyatanadvayassa abhidhamme abhibhāyatanesu avacanato ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnañca sabbavimokkhakiccasādhāraṇavacanabhāvato vavatthānaṃ katanti viññāyati. དེ་ལའང་འདིར་ "ནང་གཟུགས་སུ་འདུ་ཤེས་པ་དང་། ནང་གཟུགས་མེད་པར་འདུ་ཤེས་པ་ཞེས་པ་འདི་ནི་སྟོན་པའི་གསུང་གི་སྒེག་རྩལ་ཙམ་ཉིད་དོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་དགོངས་པ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། འདིར་ཁ་དོག་གི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་བྲལ་བ་དང་བཅས་པའི་ཆུང་ངུ་དང་། བཟང་པོ་དང་ངན་པ་ཐམས་ཅད་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའོ། །མདོ་སྡེའི་བསྟན་པ་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་གསུང་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཆོས་མངོན་པ་ལས་ནི་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་བསྟན་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཁ་དོག་གི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་བྲལ་བ་རྣམས་སོ་སོར་གསུངས་ཤིང་། དེ་བཞིན་དུ་དང་བཅས་པ་རྣམས་ཀྱང་ངོ་། །གཉིས་ཀ་ལའང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་ཁྱད་པར་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་འདིར་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་བསྟན་པ་ཉིད་ཀྱིས་རྣམ་པར་ཐར་པ་རྣམས་ལའང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་རྣམ་གྲངས་ཡོད་པས། "ནང་གཟུགས་སུ་འདུ་ཤེས་པ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་དང་པོ་དང་གཉིས་པ་ལ་རྣམ་ཐར་དང་པོ་དང་། ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་གསུམ་པ་དང་བཞི་པ་ལ་རྣམ་ཐར་གཉིས་པ་དང་། ཁ་དོག་གི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ལ་རྣམ་ཐར་གསུམ་པ་སྟེ། ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་ཐོབ་པའི་སྒོ་ནས་བསྡུས་སོ། །ཆོས་མངོན་པ་ལས་ནི་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་བསྟན་པ་ཉིད་ཀྱིས་རྣམ་ཐར་དང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་མ་འདྲེས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། རྣམ་ཐར་རྣམས་བོར་ནས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་གསུངས་སོ། །རྣམ་པར་ཐར་པའི་བྱ་བ་ཐམས་ཅད་དང་བསམ་གཏན་རྣམས་ནི་རྣམ་ཐར་གྱི་བསྟན་པ་ལས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་ན། "ནང་གཟུགས་སུ་འདུ་ཤེས་པ་" ཞེས་འབྱུང་བའི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་གཉིས་པོ་ཆོས་མངོན་པའི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཀྱི་ནང་དུ་མ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་དང་། "གཟུགས་ཅན་གཟུགས་རྣམས་ལ་ལྟའོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་རྣམ་ཐར་གྱི་བྱ་བ་ཐམས་ཅད་ལ་ཐུན་མོང་གི་ཚིག་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རྣམ་པར་གཞག་པ་བྱས་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Ajjhattarūpānaṃ [Pg.269] anabhibhavanīyatoti idaṃ abhidhamme katthacipi ‘‘ajjhattarūpāni passatī’’ti avatvā sabbattha yaṃ vuttaṃ – ‘‘bahiddhā rūpāni passatī’’ti, tassa kāraṇavacanaṃ. Tena yaṃ aññahetukaṃ suttante ‘‘bahiddhā rūpāni passatī’’ti vacanaṃ, taṃ tena hetunā vuttaṃ. Yaṃ pana desanāvilāsahetukaṃ ajjhattaṃ arūpasaññitāya eva abhidhamme vacanaṃ, na tassa aññaṃ kāraṇaṃ maggitabbanti dasseti. Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyatā ca tesaṃ bahiddhārūpānaṃ viya avibhūtattā. Desanāvilāso ca yathāvuttavavatthānavasena veditabbo veneyyajjhāsayavasena vijjamānapariyāyakathanabhāvato. Desanāvilāso hi nāma veneyyajjhāsayānurūpaṃ vijjamānassa ca pariyāyassa vibhāvanaṃ, na yassa kassaci, tasmā ‘‘idha pariyāyadesanattā’’tiādinā vuttappakāraṃ vavatthānaṃ desanāvilāsanibandhananti daṭṭhabbaṃ. "ནང་གི་གཟུགས་རྣམས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་མི་ནུས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་" ཞེས་པ་འདི་ནི། ཆོས་མངོན་པ་ལས་གང་དུའང་ "ནང་གི་གཟུགས་རྣམས་ལ་ལྟའོ་" ཞེས་མ་གསུངས་པར། ཀུན་ཏུ་ "ཕྱི་རོལ་གྱི་གཟུགས་རྣམས་ལ་ལྟའོ་" ཞེས་གསུངས་པ་གང་ཡིན་པ་དེའི་རྒྱུ་མཚན་བརྗོད་པ་ཡིན་ནོ། །དེས་ན་མདོ་སྡེ་ལས་རྒྱུ་གཞན་གྱི་སྒོ་ནས་ "ཕྱི་རོལ་གྱི་གཟུགས་རྣམས་ལ་ལྟའོ་" ཞེས་གསུངས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་རྒྱུ་དེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །གང་ཡང་གསུང་གི་སྒེག་རྩལ་གྱི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་ནང་གཟུགས་མེད་པར་འདུ་ཤེས་པ་ཉིད་ཆོས་མངོན་པ་ལས་གསུངས་པ་དེ་ལ། རྒྱུ་གཞན་བཙལ་བར་མི་བྱའོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །ནང་གི་གཟུགས་རྣམས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་མི་ནུས་པ་ཉིད་ནི། དེ་དག་ཕྱི་རོལ་གྱི་གཟུགས་རྣམས་བཞིན་དུ་གསལ་པོ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །གསུང་གི་སྒེག་རྩལ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྣམ་པར་གཞག་པའི་དབང་གིས་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། གདུལ་བྱའི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པར་ཡོད་པའི་རྣམ་གྲངས་བཤད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །གསུང་གི་སྒེག་རྩལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གདུལ་བྱའི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པར་ཡོད་པའི་རྣམ་གྲངས་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཡིན་གྱི། གང་བྱུང་བྱུང་ཞིག་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟ་བས་ན། "འདིར་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་བསྟན་པ་ཉིད་ཀྱིས་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་རྣམ་པ་ལྟ་བུའི་རྣམ་པར་གཞག་པ་ནི་གsungགི་སྒེག་རྩལ་ལ་བརྟེན་པ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། ། Suvaṇṇadubbaṇṇānīti eteneva siddhattā na nīlādiabhibhāyatanāni vattabbānīti ce? Na nīlādīsu katādhikārānaṃ nīlādibhāvasseva abhibhavanakāraṇattā. Na hi tesaṃ parisuddhāparisuddhavaṇṇānaṃ parittatā appamāṇatā vā abhibhavanakāraṇaṃ, atha kho nīlādibhāvo evāti. Etesu ca parittādikasiṇarūpesu yaṃyaṃcaritassa imāni abhibhāyatanāni ijjhanti, taṃ dassetuṃ – ‘‘imesu panā’’tiādi vuttaṃ. གལ་ཏེ་ "བཟང་པོ་དང་ངན་པ་" ཞེས་པ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་གྲུབ་པའི་ཕྱིར། སྔོན་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་བརྗོད་པར་མི་བྱའོ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ཏེ། སྔོན་པོ་ལ་སོགས་པ་ལ་ལྷག་པར་བྱས་པ་རྣམས་ཀྱི་སྔོན་པོ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་དག་གི་དག་པ་དང་མ་དག་པའི་ཁ་དོག་གི་ཆུང་ངུ་ཉིད་དམ། ཚད་མེད་པ་ཉིད་ནི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་རྒྱུ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་སྔོན་པོ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་དོ། །ཆུང་ངུ་ལ་སོགས་པའི་ཟད་པར་གྱི་གཟུགས་འདི་དག་ལས། སྤྱོད་པ་གང་དང་གང་ལྡན་པ་ལ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་འདི་དག་འགྲུབ་པར་འགྱུར་བ་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "འདི་དག་ལས་ནི་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། Sabbasaṅgāhikavasenāti nīlavaṇṇanīlanidassananīlanibhāsānaṃ sādhāraṇavasena. Vaṇṇavasenāti sabhāvavaṇṇavasena. Nidassanavasenāti passitabbatāvasena, cakkhuviññāṇavīthiyā gahetabbatāvasena. Obhāsavasenāti sappabhāsatāya avabhāsanavasena. Vaṇṇadhātuyā vāti añjanarajatavatthādivaṇṇadhātuyā. Lokiyāneva rūpāvacarajjhānabhāvato. "ཐམས་ཅད་སྡུད་པའི་དབང་གིས་" ཞེས་པ་ནི། སྔོན་པོའི་ཁ་དོག་དང་། སྔོན་པོར་སྣང་བ་དང་། སྔོན་པོའི་འོད་ཟེར་རྣམས་ཀྱི་ཐུན་མོང་གི་དབང་གིས་སོ། །"ཁ་དོག་གི་དབང་གིས་" ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་གྱི་ཁ་དོག་གི་དབང་གིས་སོ། །"སྣང་བའི་དབང་གིས་" ཞེས་པ་ནི་བལྟ་བར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་ཏེ། མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྒྱུད་ཀྱིས་གཟུང་བར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་སོ། །"འོད་ཀྱི་དབང་གིས་" ཞེས་པ་ནི་འོད་དང་བཅས་པ་ཉིད་ཀྱིས་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་སོ། །"ཁ་དོག་གི་ཁམས་ཀྱིས་" ཞེས་པ་ནི་མིག་སྨན་དང་། དངུལ། གོས་ལ་སོགས་པའི་ཁ་དོག་གི་ཁམས་ཀྱིས་སོ། །གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་གྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་པ་ཁོ་ནའོ། ། 435. Rūpīti ettha yenāyaṃ sasantatipariyāpannena rūpena samannāgato, taṃ yassa jhānassa hetubhāvena visiṭṭharūpaṃ hoti. Yena visiṭṭhena rūpīti vucceyya, tadeva sasantatipariyāpannarūpanimittaṃ jhānaṃ. Idha pana paramatthato rūpibhāvasādhakanti āha – ‘‘ajjhattaṃ kesādīsū’’tiādi. Rūpajjhānaṃ rūpanti uttarapadalopena vuttaṃ – ‘‘rūpūpapattiyā’’tiādīsu (dha. sa. 160-161, 185-190 ādayo, 244-245 ādayo; vibha. 625) viya. ༤༣༥. "གཟུགས་ཅན་" ཞེས་པ་ནི། འདིར་རང་གི་རྒྱུད་དུ་གཏོགས་པའི་གཟུགས་གང་དང་ལྡན་པ་དེ་ནི། བསམ་གཏན་གང་གི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་གཟུགས་ཡིན་ནོ། །ཁྱད་པར་གང་གིས་ "གཟུགས་ཅན་" ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་དེ་ནི། རང་གི་རྒྱུད་དུ་གཏོགས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་མཚན་མ་ལ་དམིགས་པའི་བསམ་གཏན་ཉིད་དོ། །འདིར་ནི་དོན་དམ་པར་གཟུགས་ཅན་ཉིད་སྒྲུབ་བྱེད་དུ་གསུངས་ཏེ། "ནང་གི་སྐྲ་ལ་སོགས་པ་ལ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། །གཟུགས་ཀྱི་བསམ་གཏན་ལ་ "གཟུགས་" ཞེས་ཚིག་ཕྱི་མ་བསྡུས་ནས་གསུངས་ཏེ། "གཟུགས་སུ་སྐྱེ་བ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། ། Subhantveva [Pg.270] adhimutto hotīti ayaṃ tatiyavimokkho. Idha suparisuddhanīlādivaṇṇakasiṇajjhānavasena vuttoti dassetvā idāni paṭisambhidāpāḷiyaṃ tassa brahmavihārajjhānavasena āgatabhāvaṃ dassetuṃ – ‘‘paṭisambhidāmagge panā’’tiādi āraddhaṃ. Idha pana uparipāḷiyaṃyeva brahmavihārānaṃ āgatattā taṃ nayaṃ paṭikkhipitvā parisuddhanīlādivaṇṇakasiṇavaseneva subhavimokkho anuññāto. "སྡུག་པ་ཁོ་ནར་མོས་པ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་པ་འདི་ནི་རྣམ་པར་ཐར་པ་གསུམ་པའོ། །འདིར་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་སྔོན་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཁ་དོག་གི་ཟད་པར་གྱི་བསམ་གཏན་གྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ་ཞེས་བསྟན་ནས། ད་ནི་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་གཞུང་ལས་དེ་ཉིད་ཚངས་པའི་གནས་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་དབང་གིས་བྱུང་བར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ལམ་ལས་ནི་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བརྩམས་སོ། །འདིར་ནི་གཞུང་གོང་མ་ཉིད་ལས་ཚངས་པའི་གནས་པ་རྣམས་བྱུང་བའི་ཕྱིར། ཚུལ་དེ་སྤངས་ནས་རྣམ་པར་དག་པའི་སྔོན་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཁ་དོག་གི་ཟད་པར་གྱི་དབང་གིས་ཁོ་ནར་སྡུག་པའི་རྣམ་ཐར་གནང་བར་མཛད་དོ། ། 443. Parikammapathaviyāpīti akatāya vā katāya vā daḷhamaṇḍalādisaṅkhātaparikammapathaviyāpi. Uggahanimittādīnaṃ pathavīkasiṇanti nāmaṃ nissite nissayavohāravasena vuttanti daṭṭhabbaṃ, yathā ‘‘mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī’’ti. ༤༤༣. "སྦྱོར་བའི་ས་ལ་ཡང་" ཞེས་པ་ནི། མ་བྱས་པའམ་བྱས་པ་གང་ཡང་རུང་བའི་དཀྱིལ་འཁོར་བརྟན་པོ་ལ་སོགས་པར་བགྲང་བའི་སྦྱོར་བའི་ས་ལ་ཡང་ངོ་། །འཛིན་པའི་མཚན་མ་ལ་སོགས་པ་ལ་ "སའི་ཟད་པར་" ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ནི། བརྟེན་པ་ལ་བརྟེན་པའི་ཐ་སྙད་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱ་སྟེ། དཔེར་ན། "ཁྲི་རྣམས་ཀྱིས་ཅ་ཅོ་བྱེད་དོ་" ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། ། Sīlānīti pātimokkhasaṃvarādīni cattāri sīlāni. Sodhetvāti anāpajjanena āpannavuṭṭhāpanena kilesehi appaṭipīḷanena ca visodhetvā. Tividhañhi sīlassa visodhanaṃ nāma – anāpajjanaṃ āpannavuṭṭhāpanaṃ kilesehi ca appaṭipīḷananti. Kammaṭṭhānabhāvanaṃ paribundheti uparodheti pavattituṃ na detīti palibodho rakārassa lakāraṃ katvā, paribandhoti attho. Upacchinditvāti samāpannena saṅgāhaṇena vā uparundhitvā, apalibodhaṃ katvāti attho. Kalyāṇamittaṃ upasaṅkamitvāti – "ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་" ཞེས་པ་ནི་སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་བཞིའོ། །"རྣམ་པར་དག་པར་བྱས་ནས་" ཞེས་པ་ནི། ལྟུང་བ་མེད་པ་དང་། ལྟུང་བ་བྱུང་བ་ལས་ལྡང་བ་དང་། ཉོན་མོངས་པས་མི་གནོན་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་དག་པར་བྱས་ནས་སོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་རྣམ་པར་དག་པ་ནི་གསུམ་སྟེ། ལྟུང་བ་མེད་པ་དང་། ལྟུང་བ་བྱུང་བ་ལས་ལྡང་བ་དང་། ཉོན་མོངས་པས་མི་གནོན་པ་ཉིད་དོ། །ལས་ཀྱི་གནས་སྒོམ་པ་ལ་བར་དུ་གཅོད་པའམ་འགོག་པ་དང་། འཇུག་ཏུ་མི་སྟེར་བ་ནི་ "པལིབོདྷོ" སྟེ། "ར" ཡིག་ "ལ" ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་ནས་ "པརིབྷནྡྷོ" ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །"བཅད་ནས་" ཞེས་པ་ནི། སྙོམས་པར་འཇུག་པའམ་འཛིན་པས་བཀག་ནས། བར་ཆད་མེད་པར་བྱས་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །"དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ལ་བསྟེན་ནས་" ཞེས་པ་ནི། ། ‘‘Piyo garu bhāvanīyo, vattā ca vacanakkhamo; Gambhīrañca kathaṃ kattā, no caṭṭhāne niyojako’’ti. (a. ni. 7.37) – "བྱམས་ཤིང་བཀུར་འོས་བསྔགས་པར་འོས། །སྨྲ་མཁས་བཟོད་ལྡན་གཏམ་སྨྲ་ཞིང་། །ཟབ་མོའི་གཏམ་ནི་སྨྲ་བྱེད་པ། །གནས་མིན་ལ་ནི་མི་སྦྱོར་བའོ། །" Evamādiguṇasamannāgataṃ ekantahitesiṃ vuddhipakkhe ṭhitaṃ kalyāṇamittaṃ upasaṅkamitvā. འདི་ལྟ་བུ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ། གཅིག་ཏུ་ཕན་པར་འདོད་པ། ཡར་སྐྱེས་ཀྱི་ཕྱོགས་ལ་གནས་པའི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ལ་བསྟེན་ནས་སོ། ། Ananurūpaṃ vihāranti aṭṭhārasannaṃ dosānaṃ aññatarena samannāgataṃ. Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāsu – "མི་མཐུན་པའི་གནས་" ཞེས་པ་ནི་སྐྱོན་བཅོ་བརྒྱད་པོ་གང་རུང་གཅིག་དང་ལྡན་པའོ། །འདི་ནི་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་ལས་གསུངས་ཏེ། ། ‘‘Mahāvāsaṃ navāvāsaṃ, jarāvāsañca panthaniṃ; Soṇḍiṃ paṇṇañca pupphañca, phalaṃ patthitameva ca. "གནས་ཆེན་གནས་གསར་རྙིང་པ་དང་། །ལམ་གྱི་གནས་དང་རྫིང་བུ་དང་། །ལོ་མ་མེ་ཏོག་འབྲས་བུ་དང་། །སྨོན་པའི་གནས་ནི་ཉིད་དང་ནི། །" ‘‘Nagaraṃ dārunā khettaṃ, visabhāgena paṭṭanaṃ; Paccantasīmā sappāyaṃ, yattha mitto na labbhati. "གྲོང་ཁྱེར་ཤིང་དང་ཞིང་ས་དང་། །མི་མཐུན་པ་དང་གྲུ་ཚུགས་དང་། །མཐའ་འཁོབ་ས་མཚམས་མི་མཐུན་དང་། །གང་དུ་གྲོགས་ནི་མི་རྙེད་པའོ། །" ‘‘Aṭṭhārasetāni ṭhānāni, iti viññāya paṇḍito; Ārakā parivajjeyya, maggaṃ sappaṭibhayaṃ yathā’’ti. (visuddhi. 1.52); "གནས་ནི་བཅོ་བརྒྱད་འདི་དག་ལ། །མཁས་པས་དེ་ལྟར་ཤེས་བྱས་ནས། །རྒྱང་རིང་དུ་ནི་སྤང་བར་བྱ། །འཇིགས་པ་དང་བཅས་ལམ་བཞིན་ནོ། །" Anurūpeti [Pg.271] gocaragāmato nātidūranaccāsannatādīhi pañcahi aṅgehi samannāgate. Vuttañhetaṃ bhagavatā – "མཐུན་པའི་གནས་" ཞེས་པ་ནི། སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་གྲོང་དང་ཧ་ཅང་མི་རིང་བ་དང་ཧ་ཅང་མི་ཉེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡན་ལག་ལྔ་དང་ལྡན་པའོ། །འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ། ། ‘‘Kathañca, bhikkhave, senāsanaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ hoti? Idha, bhikkhave, senāsanaṃ nātidūraṃ hoti naccāsannaṃ gamanāgamanasampannaṃ divā appākiṇṇaṃ rattiṃ appasaddaṃ appanigghosaṃ appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassaṃ. Tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa appakasirena uppajjanti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārā. Tasmiṃ kho pana senāsane therā bhikkhū viharanti bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā. Te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā paripucchati paripañhati ‘idaṃ, bhante, kathaṃ imassa ko attho’ti. Tassa te āyasmanto avivaṭañceva vivaranti, anuttānīkatañca uttāniṃ karonti, anekavihitesu ca kaṅkhāṭhāniyesu dhammesu kaṅkhaṃ paṭivinodenti. Evaṃ kho, bhikkhave, senāsanaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ hotī’’ti (a. ni. 10.11). "དགེ་སློང་དག་ཇི་ལྟར་ན་གནས་མལ་ཡན་ལག་ལྔ་དང་ལན་པ་ཡིན་ཞེ་ན། དགེ་སློང་དག་འདི་ན་གནས་མལ་ནི་ཧ་ཅང་མི་རིང་བ་དང་ཧ་ཅང་མི་ཉེ་བ། འགྲོ་འོང་དང་ལྡན་པ། ཉིན་མོ་མི་ཚོགས་ཆུང་བ། མཚན་མོ་སྒྲ་ཉུང་ཞིང་ཅ་ཅོ་མེད་པ། ཤ་སྦྲང་དང་། སྲིན་བུ། རླུང་དང་། ཉི་མ། ལྟོ་འགྲོའི་རེག་པ་ཉུང་བའོ། །གནས་མལ་དེར་གནས་པ་ལ་ཆོས་གོས་དང་། བསོད་སྙོམས། གནས་མལ། ན་བའི་གསོས་སྨན་གྱི་ཡོ་བྱད་རྣམས་ཚེགས་མེད་པར་རྙེད་པའོ། །གནས་མལ་དེར་དགེ་སློང་གནས་བརྟན་མང་དུ་ཐོས་པ། ལུང་དང་ལྡན་པ། ཆོས་འཛིན་པ། འདུལ་བ་འཛིན་པ། མ་མོ་འཛིན་པ་རྣམས་གནས་པའོ། །དེ་དག་གི་དྲུང་དུ་དུས་ནས་དུས་སུ་སོང་སྟེ། 'བཙུན་པ་འདི་ནི་ཇི་ལྟར་ལགས། འདིའི་དོན་ནི་ཅི་ལགས།' ཞེས་ཡོངས་སུ་འདྲི་ཞིང་ཡོངས་སུ་འཚོལ་བའོ། །ཚེ་དང་ལྡན་པ་དེ་དག་གིས་མ་ཕྱེ་བ་རྣམས་འབྱེད་པར་བྱེད། གསལ་པོ་མ་བྱས་པ་རྣམས་གསལ་པོར་བྱེད། ཐེ་ཚོམ་གྱི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་ཆོས་རྣམ་པ་མང་པོ་ལ་ཐེ་ཚོམ་སེལ་བར་བྱེད་དོ། །དགེ་སློང་དག་དེ་ལྟར་ན་གནས་མལ་ཡན་ལག་ལྔ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ནོ།" ཞེས་སོ། ། Ettha ca nātidūraṃ naccāsannaṃ gamanāgamanasampannanti ekaṃ aṅgaṃ, divā appākiṇṇaṃ rattiṃ appasaddaṃ appanigghosanti ekaṃ, appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassanti ekaṃ, tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa…pe… parikkhārāti ekaṃ, tasmiṃ kho pana senāsane therā…pe… kaṅkhaṃ paṭivinodentīti ekanti evaṃ pañcaṅgāni veditabbāni. འདིར་ཧ་ཅང་མི་རིང་བ་དང་ཧ་ཅང་མི་ཉེ་བ། འགྲོ་འོང་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི་ཡན་ལག་གཅིག་གོ། ཉིན་མོ་མི་ཚོགས་ཆུང་བ། མཚན་མོ་སྒྲ་ཉུང་ཞིང་ཅ་ཅོ་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་གཅིག་གོ། ཤ་སྦྲང་དང་། སྲིན་བུ། རླུང་དང་། ཉི་མ། ལྟོ་འགྲོའི་རེག་པ་ཉུང་བ་ཞེས་པ་ནི་གཅིག་གོ། གནས་མལ་དེར་གནས་པ་ལ་... བྱ་བའི་བར་གྱི་ཡོ་བྱད་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་གཅིག་གོ། གནས་མལ་དེར་གནས་བརྟན་... བྱ་བའི་བར་གྱི་ཐེ་ཚོམ་སེལ་བར་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི་གཅིག་སྟེ། དེ་ལྟར་ཡན་ལག་ལྔ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། Khuddakapalibodhaṃ upacchinditvāti dīghakesanakhalomānaṃ chedanena cīvarakammacīvararajanapattapacanamañcapīṭhādisodhanavasena khuddakapalibodhaṃ upacchinditvā. "བར་ཆད་ཆུང་ངུ་བཅད་ནས་" ཞེས་པ་ནི། སྐྲ་དང་སེན་མོ་དང་སྤུ་རིང་པོ་རྣམས་བྲེག་པ་དང་། ཆོས་གོས་བཟོ་བ་དང་། ཆོས་གོས་ཚོས་རྒྱག་པ། ལྷུང་བཟེད་བཙོ་བ། ཁྲི་དང་སྟེགས་བུ་ལ་སོགས་པ་ཕྱག་དར་བྱེད་པའི་དབང་གིས། བར་ཆད་ཆུང་ངུ་བཅད་ནས་སོ། ། 453. Uddhumātakādīsūti ettha ādi-saddena vinīlakavipubbakavicchiddakavikkhāyitakahatavikkhittakalohitakapuḷavakaaṭṭhikānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tattha bhastā viya vāyunā uddhaṃ jīvitapariyādānā yathānukkamaṃ samuggatena sūnabhāvena dhumātattā uddhumātaṃ, uddhumātameva uddhumātakaṃ, paṭikūlattā vā kucchitaṃ uddhumātanti uddhumātakaṃ, tathārūpassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Vinīlaṃ vuccati viparibhinnanīlavaṇṇaṃ, vinīlameva vinīlakaṃ, paṭikūlattā vā kucchitaṃ vinīlanti vinīlakaṃ, maṃsussadaṭṭhānesu rattavaṇṇassa[Pg.272], pubbasannicayaṭṭhānesu setavaṇṇassa, yebhuyyena ca nīlavaṇṇassa nilaṭṭhāne nīlasāṭakapārutasseva chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Paribhinnaṭṭhānesu vissandamānapubbaṃ vipubbaṃ, vipubbameva vipubbakaṃ, paṭikūlattā vā kucchitaṃ vipubbanti vipubbakaṃ, tathārūpassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Vicchiddaṃ vuccati dvidhā chindanena apadhāritaṃ, vicchiddameva vicchiddakaṃ, paṭikūlattā vā kucchitaṃ vicchiddanti vicchiddakaṃ, vemajjhe chinnassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Ito ca etto ca vividhākārena soṇasiṅgālādīhi khāyitaṃ vikkhāyitaṃ, vikkhāyitameva vikkhāyitakaṃ, paṭikūlattā vā kucchitaṃ vikkhāyitanti vikkhāyitakaṃ, tathārūpassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. ༤༥༣. “རྣམ་པར་སྦོས་པ་ལ་སོགས་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ། འདིར་“སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ལས་རྣམ་པར་སྔོ་བ་དང་། རྣམ་པར་རྣག་པ་དང་། རྣམ་པར་འགས་པ་དང་། རྣམ་པར་ཟོས་པ་དང་། བཅད་ཅིང་གཏོར་བ་དང་། རྣམ་པར་འཐོར་བ་དང་། ཁྲག་ཟགས་པ་དང་། རྣམ་པར་འབུ་ཞུགས་པ་དང་། རུས་པ་རྣམས་བསྡུ་བར་ལྟ་བར་བྱའོ།། དེ་ལ་སྦུད་པ་བཞིན་དུ་རླུང་གིས་སྟེང་དུ་སྦོས་ཤིང་། སྲོག་གི་དབང་པོ་འགགས་པ་ནས་བཟུང་རིམ་བཞིན་སྐྲངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྦོས་པས་ན་“སྦོས་པ་”སྟེ། སྦོས་པ་ཉིད་ནི་“རྣམ་པར་སྦོས་པ་”འམ། ཡང་ན་མི་སྡུག་པའི་ཕྱིར་སྨད་པའི་སྦོས་པ་ནི་“རྣམ་པར་སྦོས་པ་”ཞེས་བྱ་ལ། དེ་ལྟ་བུའི་རོ་ཡི་ལུས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།། “རྣམ་པར་སྔོ་བ་”ནི་རྣམ་པར་འགྱུར་བའི་སྔོ་བའི་མདོག་ཅན་ལ་བརྗོད་དེ། རྣམ་པར་སྔོ་བ་ཉིད་ནི་“རྣམ་པར་སྔོ་བ་”འམ། ཡང་ན་མི་སྡུག་པའི་ཕྱིར་སྨད་པའི་སྔོ་བ་ནི་“རྣམ་པར་སྔོ་བ་”ཞེས་བྱ་ལ། ཤ་རྒྱས་པའི་གནས་རྣམས་སུ་དམར་བའི་མདོག་དང་། རྣག་བསགས་པའི་གནས་རྣམས་སུ་དཀར་བའི་མདོག་དང་། ཕལ་ཆེར་སྔོ་བའི་མདོག་ཡོད་པའི་གནས་སུ་སྔོ་བའི་རས་གྱོན་པ་ལྟ་བུའི་རོ་ཡི་ལུས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།། རྣམ་པར་གས་པའི་གནས་རྣམས་སུ་རྣག་འཛག་པ་ནི་“རྣག་པ་”སྟེ། རྣག་པ་ཉིད་ནི་“རྣམ་པར་རྣག་པ་”འམ། ཡང་ན་མི་སྡུག་པའི་ཕྱིར་སྨད་པའི་རྣག་པ་ནི་“རྣམ་པར་རྣག་པ་”ཞེས་བྱ་ལ། དེ་ལྟ་བུའི་རོ་ཡི་ལུས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།། “རྣམ་པར་འགས་པ་”ནི་གཉིས་སུ་བཅད་པས་སོ་སོར་གྱུར་པ་ལ་བརྗོད་དེ། རྣམ་པར་འགས་པ་ཉིད་ནི་“རྣམ་པར་འགས་པ་”འམ། ཡང་ན་མི་སྡུག་པའི་ཕྱིར་སྨད་པའི་འགས་པ་ནི་“རྣམ་པར་འགས་པ་”ཞེས་བྱ་ལ། དཀྱིལ་ནས་བཅད་པའི་རོ་ཡི་ལུས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།། ཕྱོགས་འདི་དང་འདི་ནས་ཁྱི་དང་ཅེ་སྤྱང་ལ་སོགས་པས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་ཟོས་པ་ནི་“ཟོས་པ་”སྟེ། ཟོས་པ་ཉིད་ནི་“རྣམ་པར་ཟོས་པ་”འམ། ཡང་ན་མི་སྡུག་པའི་ཕྱིར་སྨད་པའི་ཟོས་པ་ནི་“རྣམ་པར་ཟོས་པ་”ཞེས་བྱ་ལ། དེ་ལྟ་བུའི་རོ་ཡི་ལུས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།། Vividhā khittaṃ vikkhittaṃ, vikkhittameva vikkhittakaṃ, paṭikūlattā vā kucchitaṃ vikkhittanti vikkhittakaṃ, aññena hatthaṃ, aññena pādaṃ, aññena sīsanti evaṃ tato tato vikkhittassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Hatañca taṃ purimanayeneva vikkhittakañcāti hatavikkhittakaṃ, kākapadākārena aṅgapaccaṅgesu satthena hanitvā vuttanayeneva vikkhittassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Lohitaṃ kirati vikkhipati ito cito ca paggharatīti lohitakaṃ, paggharitalohitamakkhitassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Puḷavā vuccanti kimayo, puḷave kiratīti puḷavakaṃ, kimiparipuṇṇassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Aṭṭhiyeva aṭṭhikaṃ, paṭikūlattā vā kucchitaṃ aṭṭhīti aṭṭhikaṃ, aṭṭhisaṅkhalikāyapi ekaṭṭhikassapi etaṃ adhivacanaṃ. Imesu dasasu asubhesu paṭhamajjhānameva uppajjati, na dutiyādīni. Tenāha – idha ‘‘paṭhamajjhānasahagatā saññā’’ti. Tathā hi aparisaṇṭhitajalāya sīghasotāya nadiyā arittabaleneva nāvā tiṭṭhati, vinā arittena na sakkā ṭhapetuṃ. Evamevaṃ dubbalattā ārammaṇassa vitakkabaleneva cittaṃ ekaggaṃ hutvā tiṭṭhati, vinā vitakkena na sakkā ṭhapetuṃ. Tasmā paṭhamajjhānamevettha hoti, na dutiyādīni. Ārammaṇassa dubbalatā cettha paṭikūlabhāvena cittaṃ ṭhapetuṃ asamatthatā. རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་སུ་གཏོར་བ་ནི་“རྣམ་པར་འཐོར་བ་”སྟེ། རྣམ་པར་འཐོར་བ་ཉིད་ནི་“རྣམ་པར་འཐོར་བ་”འམ། ཡང་ན་མི་སྡུག་པའི་ཕྱིར་སྨད་པའི་འཐོར་བ་ནི་“རྣམ་པར་འཐོར་བ་”ཞེས་བྱ་ལ། ལག་པ་གཞན་དུ་དང་། རྐང་པ་གཞན་དུ་དང་། མགོ་བོ་གཞན་དུ་ཞེས་པ་ལྟར་ཕྱོགས་དེ་དང་དེར་གཏོར་བའི་རོ་ཡི་ལུས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།། བཅད་པ་དང་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་གཏོར་བ་ནི་“བཅད་ཅིང་གཏོར་བ་”སྟེ། བྱ་རོག་གི་རྐང་རྗེས་ཀྱི་རྣམ་པ་ལྟར་ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་རྣམས་ལ་མཚོན་ཆས་བཅད་དེ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་གཏོར་བའི་རོ་ཡི་ལུས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།། ཁྲག་འཐོར་ཞིང་ཕྱོགས་འདི་དང་འདིར་འཛག་པས་ན་“ཁྲག་ཟགས་པ་”སྟེ། ཁྲག་འཛག་ཅིང་བྱུགས་པའི་རོ་ཡི་ལུས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།། སྲིན་བུ་རྣམས་ལ་“འབུ་”ཞེས་བརྗོད་དེ། སྲིན་བུས་གང་བས་ན་“རྣམ་པར་འབུ་ཞུགས་པ་”སྟེ། སྲིན་བུས་ཡོངས་སུ་གང་བའི་རོ་ཡི་ལུས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།། རུས་པ་ཉིད་ནི་“རུས་པ་”འམ། ཡང་ན་མི་སྡུག་པའི་ཕྱིར་སྨད་པའི་རུས་པ་ནི་“རུས་པ་”ཞེས་བྱ་ལ། རུས་པའི་ཀེང་རུས་དང་རུས་པ་གཅིག་པུ་ལའང་འདི་ནི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ།། མི་སྡུག་པ་བཅུ་པོ་འདི་དག་ལ་བསམ་གཏན་དང་པོ་ཉིད་སྐྱེ་བར་འགྱུར་གྱི། གཉིས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་འདིར། “བསམ་གཏན་དང་པོ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་འདུ་ཤེས་”ཞེས་གསུངས་སོ།། འདི་ལྟར་དཔེར་ན། ཆུ་མི་གནས་ཤིང་རྒྱུན་མྱུར་བའི་གཙང་པོ་ལ། སྐྱ་བའི་སྟོབས་ཁོ་ནས་གྲུ་གནས་པར་འགྱུར་གྱི། སྐྱ་བ་མེད་པར་གནས་པར་བྱེད་མི་ནུས་པ་བཞིན་ནོ།། དེ་བཞིན་དུ་དམིགས་པ་ཉམ་ཆུང་བའི་ཕྱིར། རྟོག་པའི་སྟོབས་ཁོ་ནས་སེམས་རྩེ་གཅིག་ཏུ་གནས་པར་འགྱུར་གྱི། རྟོག་པ་མེད་པར་གནས་པར་བྱེད་མི་ནུས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་འདིར་བསམ་གཏན་དང་པོ་ཁོ་ན་འབྱུང་གི། གཉིས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། འདིར་དམིགས་པ་ཉམ་ཆུང་བ་ནི་མི་སྡུག་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པས་སེམས་གནས་པར་བྱེད་མི་ནུས་པའོ།། ‘‘Rukkho mato, lohaṃ mata’’ntiādīsu yaṃ khandhappabandhaṃ upādāya rukkhādisamaññā, tasmiṃ anupacchinnepi allatādivigamanaṃ nissāya matavohāro sammutimaraṇaṃ. Saṅkhārānaṃ khaṇabhaṅgasaṅkhātaṃ khaṇikamaraṇaṃ. Samucchedamaraṇanti arahato santānassa sabbaso ucchedabhūtaṃ maraṇaṃ. Vipassanābhāvanāvasena cetaṃ vuttaṃ. Maraṇānussatibhāvanāyaṃ pana tividhampetaṃ nādhippetaṃ [Pg.273] asaṃvegavatthuto anupaṭṭhahanato abāhullato ca. Maraṇānussatiyañhi ekena bhavena paricchinnassa jīvitindriyappabandhassa vicchedo maraṇanti adhippeto saṃvegavatthuto upaṭṭhahanato bāhullato ca. Idāni imameva maraṇaṃ sandhāya vikappantaraṃ dassento, ‘‘heṭṭhā vuttalakkhaṇā vā’’tiādimāha. “ཤིང་ཤི་བ། ལྕགས་ཤི་བ་”ལ་སོགས་པ་ལ། ཕུང་པོའི་རྒྱུན་ལ་བརྟེན་ནས་ཤིང་ལ་སོགས་པའི་ཐ་སྙད་བཏགས་པ་དེ་མ་ཆད་ཀྱང་། རློན་པ་ལ་སོགས་པ་བྲལ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་ཤི་བའི་ཐ་སྙད་བྱེད་པ་ནི་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་འཆི་བའོ།། འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མར་འཇིག་པ་ནི་སྐད་ཅིག་མའི་འཆི་བའོ།། “ཆད་པའི་འཆི་བ་”ནི་དགྲ་བཅོམ་པའི་རྒྱུད་གཏན་ནས་ཆད་པར་གྱུར་པའི་འཆི་བའོ།། འདི་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་བསྒོམ་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། འོན་ཀྱང་འཆི་བ་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་བསྒོམ་པ་ལ་ནི་འདི་གསུམ་ག་མི་འདོད་དེ། སྐྱོ་བ་སྐྱེ་བའི་གཞི་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། མི་མངོན་པའི་ཕྱིར་དང་། མང་པོ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། འཆི་བ་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ལ་ནི། སྐྱེ་བ་གཅིག་གིས་བཅད་པའི་སྲོག་གི་དབང་པོའི་རྒྱུན་ཆད་པ་ནི་འཆི་བ་ཞེས་འདོད་དེ། སྐྱོ་བ་སྐྱེ་བའི་གཞི་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། མངོན་པའི་ཕྱིར་དང་། མང་བའི་ཕྱིར་རོ།། ད་ནི་འཆི་བ་འདི་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས་རྣམ་གྲངས་གཞན་སྟོན་པར། “ཡང་ན་སྔར་བཤད་པའི་མཚན་ཉིད་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། Asitapītādibhedeti asitapītakhāyitasāyitappabhede, asitabbakhāditabbasāyitabbavibhāgeti attho kālabhedavacanicchāya abhāvato yathā ‘‘duddha’’nti. Kabaḷaṃ karīyatīti kabaḷīkāro, āharīyatīti āhāro, kabaḷīkāro ca so āhāro cāti kabaḷīkārāhāro. Vatthuvasena cetaṃ vuttaṃ. Savatthuko eva hi āhāro idha kammaṭṭhānabhāvena adhippeto. Ojālakkhaṇo pana āhāro ojaṭṭhamakaṃ rūpaṃ āharatīti āhāroti vuccati. So idha nādhippeto paṭikūlākāraggahaṇassa asambhavato. Nava paṭikūlānīti gamanapariyesanaparibhogāsayanidānaaparipakkaparipakkaphalanissandappaṭikūlavasena nava paṭikūlāni. Samakkhanappaṭikūlaṃ pana paribhogādīsu labbhamānattā idha visuṃ na gahitaṃ, aññathā tena saddhiṃ ‘‘dasa paṭikūlānī’’ti vattabbaṃ. Visuddhimagge (visuddhi. 1.303-304) pana samakkhanaṃ paribhogādīsu labbhamānampi nissandavasena visesato paṭikūlanti visuṃ gahetvā dasahākārehi paṭikūlatā vuttā. “བཟོས་པ་དང་འཐུངས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་”ཞེས་པ་ནི། བཟོས་པ་དང་། འཐུངས་པ་དང་། བལྡགས་པ་དང་། མྱངས་པའི་དབྱེ་བ་སྟེ། བཟའ་བར་བྱ་བ་དང་། བཏུང་བར་བྱ་བ་དང་། མྱང་བར་བྱ་བའི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། དུས་ཀྱི་དབྱེ་བ་བརྗོད་པར་མི་འདོད་པའི་ཕྱིར་ཏེ། དཔེར་ན། “འོ་མ་”ཞེས་པ་བཞིན་ནོ།། ཁམ་དུ་བྱེད་པས་ན་ཁམ་གྱིའོ།། ཟ་བར་བྱེད་པས་ན་ཟས་ཏེ། ཁམ་དུ་བྱེད་པ་དེ་ཉིད་ཟས་ཡིན་པས་ན་“ཁམ་གྱི་ཟས་”སོ།། འདི་ནི་དངོས་པོའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། དངོས་པོ་དང་བཅས་པའི་ཟས་ཁོ་ན་འདིར་ལས་ཀྱི་གནས་སུ་འདོད་དོ།། བཅུད་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ཟས་ནི་བཅུད་བརྒྱད་པའི་གཟུགས་ལེན་པས་ན་ཟས་ཞེས་བྱའོ།། དེ་ནི་འདིར་མི་འདོད་དེ། མི་སྡུག་པའི་རྣམ་པ་འཛིན་པ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ།། “མི་སྡུག་པ་དགུ་”ཞེས་པ་ནི། འགྲོ་བ་དང་། ཚོལ་བ་དང་། ལོངས་སྤྱོད་པ་དང་། གནས་དང་། རྟེན་དང་། མ་བཞུ་བ་དང་། བཞུ་བ་དང་། འབྲས་བུ་དང་། རྒྱུན་འབབ་པའི་མི་སྡུག་པའི་དབང་གིས་མི་སྡུག་པ་དགུའོ།། ཟ་བའི་དུས་ཀྱི་མི་སྡུག་པ་ནི་ལོངས་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་འདིར་སོ་སོར་མ་བཟུང་ངོ་།། གཞན་དུ་ན་དེ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་“མི་སྡུག་པ་བཅུ་”ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ།། འོན་ཀྱང་རྣམ་དག་ལམ་གྱི་བསྟན་བཅོས་ལས། ཟ་བའི་དུས་ཀྱི་མི་སྡུག་པ་ནི་ལོངས་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཡོད་ཀྱང་། རྒྱུན་འབབ་པའི་དབང་གིས་ཁྱད་པར་དུ་མི་སྡུག་པ་ཡིན་པས་སོ་སོར་བཟུང་ནས། རྣམ་པ་བཅུའི་སྒོ་ནས་མི་སྡུག་པ་ཉིད་གསུངས་སོ།། Uppajjanakasaññanti paṭikūlākāraggahaṇavasena uppajjanakasaññaṃ. Saññāsaddo cāyaṃ ‘‘rūpasaññā saddasaññā’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.57) sañjānanalakkhaṇe dhamme āgato, ‘‘aniccasaññā dukkhasaññā’’tiādīsu vipassanāya āgato, ‘‘uddhumātakasaññāti vā sopākarūpasaññāti vā ime dhammā ekaṭṭhā, udāhu nānaṭṭhā’’tiādīsu samathe āgato. Idha pana samathassa parikamme daṭṭhabbo. Āhārehi paṭikūlākāraggahaṇaṃ, tappabhāvitaṃ vā upacārajjhānaṃ idha ‘‘āhāre paṭikūlasaññā’’ti adhippetaṃ. “སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་འདུ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི། མི་སྡུག་པའི་རྣམ་པ་འཛིན་པའི་དབང་གིས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་འདུ་ཤེས་སོ།། འདུ་ཤེས་ཀྱི་སྒྲ་འདི་ནི། “གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་དང་སྒྲའི་འདུ་ཤེས་”ལ་སོགས་པ་ལས་འདུ་ཤེས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་གྱི་ཆོས་ལ་འཇུག་པ་དང་། “མི་རྟག་པའི་འདུ་ཤེས་དང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་འདུ་ཤེས་”ལ་སོགས་པ་ལས་ལྷག་མཐོང་ལ་འཇུག་པ་དང་། “རྣམ་པར་སྦོས་པའི་འདུ་ཤེས་སམ། དུར་ཁྲོད་ཀྱི་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ཞེས་པ་འདི་དག་དོན་གཅིག་གམ། འོན་ཏེ་དོན་ཐ་དད་པ་ཡིན་”ལ་སོགས་པ་ལས་ཞི་གནས་ལ་འཇུག་གོ། འདིར་ནི་ཞི་གནས་ཀྱི་སྦྱོར་བ་ལ་ལྟ་བར་བྱའོ།། ཟས་ལ་མི་སྡུག་པའི་རྣམ་པ་འཛིན་པ་འམ། དེ་ལས་བྱུང་བའི་ཉེ་བར་འཁོར་བའི་བསམ་གཏན་ནི་འདིར་“ཟས་ལ་མི་སྡུག་པའི་འདུ་ཤེས་”ཞེས་བྱ་བར་འདོད་དོ།། Ukkaṇṭhitasaññanti nibbindanākārena uppajjanakasaññaṃ. Aniccasaññanti ettha aniccaṃ khandhapañcakaṃ uppādavayaññathattabhāvato, hutvā abhāvato vā, tasmiṃ anicce khandhapañcake aniccanti uppajjamānā aniccalakkhaṇapariggāhikā saññā aniccasaññā. Tenāha – ‘‘pañcannaṃ upādānakkhandhāna’’ntiādi. Tattha udayo [Pg.274] nibbattilakkhaṇaṃ, vayo vipariṇāmalakkhaṇaṃ, aññathattaṃ jarā. Udayabbayaññathattaggahaṇena aniccalakkhaṇaṃ dasseti. Uppādavayaññathattabhāvato hi khandhapañcakaṃ aniccanti vuccati. Yassa ca sabhāvena khandhapañcakaṃ aniccanti vuccati, taṃ aniccalakkhaṇaṃ. Tena hi taṃ aniccanti lakkhīyati, aniccalakkhaṇañca udayabbayānaṃ amanasikārā santatiyā paṭicchannattā na upaṭṭhāti, udayabbayaṃ pana pariggahetvā santatiyā vikopitāya aniccalakkhaṇaṃ yāthāvasarasato upaṭṭhāti. Na hi sammadeva udayabbayaṃ sallakkhentassa pubbāpariyena pavattamānānaṃ dhammānaṃ aññoññabhāvaṃ sallakkhaṇena santatiyā ugghāṭitāya dhammā sambandhabhāvena upaṭṭhahanti, atha kho ayosalākā viya asambandhabhāvenāti suṭṭhutaraṃ aniccalakkhaṇaṃ pākaṭaṃ hoti. “སྐྱོ་བའི་འདུ་ཤེས་”ཞེས་པ་ནི། ཡིད་འབྱུང་བའི་རྣམ་པས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་འདུ་ཤེས་སོ།། “མི་རྟག་པའི་འདུ་ཤེས་”ཞེས་པ་ལ། མི་རྟག་པ་ནི་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་སྐྱེ་བ་དང་། འཇིག་པ་དང་། གཞན་དུ་འགྱུར་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རམ། བྱུང་ནས་མེད་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། མི་རྟག་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་དེ་ལ་“མི་རྟག་པ་”ཞེས་སྐྱེ་ཞིང་མི་རྟག་པའི་མཚན་ཉིད་འཛིན་པའི་འདུ་ཤེས་ནི་མི་རྟག་པའི་འདུ་ཤེས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་“ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་སྐྱེ་བ་ནི་མངོན་པར་འགྲུབ་པའི་མཚན་ཉིད་དང་། འཇིག་པ་ནི་རྣམ་པར་འགྱུར་བའི་མཚན་ཉིད་དང་། གཞན་དུ་འགྱུར་བ་ནི་རྒ་བའོ།། སྐྱེ་བ་དང་། འཇིག་པ་དང་། གཞན་དུ་འགྱུར་བ་བཟུང་བས་མི་རྟག་པའི་མཚན་ཉིད་སྟོན་ཏོ།། སྐྱེ་བ་དང་། འཇིག་པ་དང་། གཞན་དུ་འགྱུར་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་ནི་མི་རྟག་པ་ཞེས་བྱའོ།། རང་བཞིན་གང་གི་ཕྱིར་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་མི་རྟག་པ་ཞེས་བྱ་བ་དེ་ནི་མི་རྟག་པའི་མཚན་ཉིད་དོ།། དེས་ན་དེ་ནི་མི་རྟག་པ་ཞེས་མཚོན་པར་བྱའོ།། མི་རྟག་པའི་མཚན་ཉིད་ནི་སྐྱེ་འཇིག་ལ་ཡིད་ལ་མི་བྱེད་པས་རྒྱུན་གྱིས་བསྒྲིབས་པའི་ཕྱིར་མི་མངོན་ལ། སྐྱེ་འཇིག་བཟུང་ནས་རྒྱུན་བཤིག་པ་ན་མི་རྟག་པའི་མཚན་ཉིད་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མངོན་པར་འགྱུར་རོ།། སྐྱེ་འཇིག་ལ་ཡང་དག་པར་རྟོག་པ་ལ། སྔ་ཕྱིར་འབྱུང་བའི་ཆོས་རྣམས་ཕན་ཚུན་གྱི་དངོས་པོར་རྟོག་པས་རྒྱུན་བཤིག་པ་ན། ཆོས་རྣམས་འབྲེལ་བའི་ཚུལ་གྱིས་མི་མངོན་གྱི། འོན་ཀྱང་ལྕགས་ཀྱི་ཐུར་མ་བཞིན་དུ་མ་འབྲེལ་བའི་ཚུལ་གྱིས་མངོན་པས་མི་རྟག་པའི་མཚན་ཉིད་ཤིན་ཏུ་གསལ་བར་འགྱུར་རོ།། ‘‘Yadaniccaṃ, taṃ dukkha’’nti (saṃ. ni. 3.15, 45, 46, 76, 77, 85; 2.4.1, 4) vacanato tadeva khandhapañcakaṃ abhiṇhappaṭipīḷanato dukkhaṃ, abhiṇhappaṭipīḷanākāro pana dukkhalakkhaṇaṃ. Tenevāha – ‘‘anicce khandhapañcake…pe… saññaṃ bhāvetī’’ti. Tattha paṭipīḷanaṃ nāma yathāpariggahitaṃ udayavayavasena saṅkhārānaṃ nirantaraṃ paṭipīḷiyamānatā vibādhiyamānatā. Dukkhalakkhaṇañca abhiṇhasampaṭipīḷanassa amanasikārā iriyāpathehi paṭicchannattā na upaṭṭhāti, abhiṇhasampaṭipīḷanaṃ pana manasi karitvā iriyāpathe labbhamānadukkhappaṭicchādakabhāve ugghāṭite dukkhalakkhaṇaṃ yāthāvasarasato upaṭṭhāti. Tathā hi iriyāpathehi paṭicchannattā dukkhalakkhaṇaṃ na upaṭṭhāti, te ca iriyāpathā abhiṇhasampaṭipīḷanāmanasikārena paṭicchādakā jātā. Ekasmiñhi iriyāpathe uppannassa dukkhassa vinodakaṃ iriyāpathantaraṃ tassa paṭicchādakaṃ viya hoti, evaṃ sesāpi. Iriyāpathānaṃ pana taṃtaṃdukkhapatitākārabhāve yāthāvato ñāte tesaṃ dukkhappaṭicchādakabhāvo ugghāṭito nāma hoti saṅkhārānaṃ nirantaraṃ dukkhābhitunnatāya pākaṭabhāvato. Tasmā abhiṇhasampaṭipīḷanaṃ manasi karitvā iriyāpathe labbhamānadukkhappaṭicchādakabhāve ugghāṭite dukkhalakkhaṇaṃ yāthāvasarasato upaṭṭhāti. “གང་མི་རྟག་པ་དེ་ནི་སྡུག་བསྔལ་བའོ།།”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་དེ་ཉིད་རྒྱུན་དུ་གནོད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་བ་སྟེ། རྒྱུན་དུ་གནོད་པར་བྱེད་པའི་རྣམ་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཚན་ཉིད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་“མི་རྟག་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་ལ་...ལྷག་མ་...འདུ་ཤེས་སྒོམ་མོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པ་ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་བཟུང་བའི་སྐྱེ་འཇིག་གི་དབང་གིས་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་རྒྱུན་དུ་གནོད་པ་དང་གཙེས་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ།། སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཚན་ཉིད་ནི་རྒྱུན་དུ་གནོད་པ་བྱེད་པ་ལ་ཡིད་ལ་མི་བྱེད་པས་སྤྱོད་ལམ་རྣམས་ཀྱིས་བསྒྲིབས་པའི་ཕྱིར་མི་མངོན་ལ། རྒྱུན་དུ་གནོད་པ་བྱེད་པ་ཡིད་ལ་བྱས་ནས་སྤྱོད་ལམ་ལས་བྱུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་སྒྲིབ་བྱེད་ཉིད་བཤིག་པ་ན། སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཚན་ཉིད་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མངོན་པར་འགྱུར་རོ།། འདི་ལྟར་སྤྱོད་ལམ་རྣམས་ཀྱིས་བསྒྲིབས་པའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཚན་ཉིད་མི་མངོན་ལ། སྤྱོད་ལམ་དེ་དག་ནི་རྒྱུན་དུ་གནོད་པ་བྱེད་པ་ཡིད་ལ་མི་བྱེད་པས་སྒྲིབ་བྱེད་དུ་གྱུར་ཏོ།། སྤྱོད་ལམ་གཅིག་ལ་སྐྱེས་པའི་སྡུག་བསྔལ་སེལ་བར་བྱེད་པའི་སྤྱོད་ལམ་གཞན་ནི་དེའི་སྒྲིབ་བྱེད་ལྟ་བུར་འགྱུར་ལ། དེ་བཞིན་དུ་གཞན་རྣམས་ཀྱང་ངོ་།། སྤྱོད་ལམ་རྣམས་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་དེ་དང་དེར་ལྷུང་བའི་རྣམ་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་པ་ན། འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་རྒྱུན་དུ་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་གཙེས་པ་གསལ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། དེ་དག་གི་སྡུག་བསྔལ་སྒྲིབ་བྱེད་ཉིད་བཤིག་པ་ཞེས་བྱའོ།། དེའི་ཕྱིར་རྒྱུན་དུ་གནོད་པ་བྱེད་པ་ཡིད་ལ་བྱས་ནས་སྤྱོད་ལམ་ལས་བྱུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་སྒྲིབ་བྱེད་ཉིད་བཤིག་པ་ན། སྡུག་བསྔལ་གྱི་མཚན་ཉིད་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མངོན་པར་འགྱུར་རོ།། ‘‘Yaṃ dukkhaṃ, tadanattā’’ti vacanato tadeva khandhapañcakaṃ avasavattanato anattā, avasavattanākāro pana anattalakkhaṇaṃ. Tenāha – ‘‘paṭipīḷanaṭṭhenā’’tiādi[Pg.275]. Anattalakkhaṇañca nānādhātuvinibbhogassa amanasikārā ghanena paṭicchannattā na upaṭṭhāti, nānādhātuyo pana vinibbhujjitvā ‘‘aññā pathavīdhātu, aññā āpodhātū’’tiādinā, ‘‘añño phasso, aññā vedanā’’tiādinā ca visuṃ visuṃ katvā ghanavinibbhoge kate samūhaghane kiccārammaṇaghane ca bhedite anattalakkhaṇaṃ yāthāvasarasato upaṭṭhāti. Yā hesā aññamaññūpatthambhesu samuditesu rūpārūpadhammesu ekattābhinivesavasena aparimadditasaṅkhārehi mamāyamānā samūhaghanatā, tathā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ kiccabhedassa satipi paṭiniyatabhāve ekato gayhamānā kiccaghanatā, tathā sārammaṇadhammānaṃ satipi ārammaṇakaraṇabhede ekato gayhamānā ārammaṇaghanatā. Sā catūsu dhātūsu ñāṇena vinibbhujitvā dissamānāsu hatthena parimaddiyamāno pheṇapiṇḍo viya vilīnaṃ āgacchati, yathāpaccayaṃ pavattamānā suññā ete dhammamattāti avasavattanākārasaṅkhātaṃ anattalakkhaṇaṃ pākaṭataraṃ hoti. “གང་ཞིག་སྡུག་བསྔལ་བ་དེ་ནི་བདག་མེད་པའོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་ལས། ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་དེ་ཉིད་རང་དབང་མེད་པའི་ཕྱིར་བདག་མེད་པ་ཡིན་ལ། རང་དབང་མེད་པའི་རྣམ་པ་ནི་བདག་མེད་པའི་མཚན་ཉིད་དོ། དེའི་ཕྱིར་ “གནོད་པའི་དོན་གྱིས་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། བདག་མེད་པའི་མཚན་ཉིད་ནི་ཁམས་སྣ་ཚོགས་སོ་སོར་མ་ཕྱེ་བར་ཡིད་ལ་མ་བྱས་ཤིང་། མཐུག་པོས་བསྒྲིབས་པའི་ཕྱིར་མི་སྣང་ལ། འོན་ཀྱང་ཁམས་སྣ་ཚོགས་སོ་སོར་ཕྱེ་སྟེ། “ས་ཁམས་ནི་གཞན་ཡིན། ཆུ་ཁམས་ནི་གཞན་ཡིན།” ཞེས་པ་དང་། “རེག་པ་ནི་གཞན་ཡིན། ཚོར་བ་ནི་གཞན་ཡིན།” ཞེས་སོགས་སོ་སོ་སོ་སོར་བྱས་ནས། མཐུག་པོ་སོ་སོར་ཕྱེ་ཞིང་། འདུས་པའི་མཐུག་པོ་དང་། བྱ་བ་དང་དམིགས་པའི་མཐུག་པོ་རྣམས་བཤིགས་པ་ན། བདག་མེད་པའི་མཚན་ཉིད་ནི་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་གནས་ལུགས་སུ་སྣང་བར་འགྱུར་རོ། གང་འདི་ཕན་ཚུན་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་བྱུང་བའི་གཟུགས་དང་གཟུགས་ཅན་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ། གཅིག་ཏུ་མངོན་པར་ཞེན་པའི་དབང་གིས་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་མ་བརྟགས་པར་ “འདི་ནི་ངའོ་” སྙམ་དུ་འཛིན་པའི་འདུས་པའི་མཐུག་པོ་ཉིད་དང་། དེ་བཞིན་དུ་ཆོས་དེ་དང་དེ་དག་གི་བྱ་བའི་བྱེ་བྲག་སོ་སོར་ངེས་པ་ཡོད་ཀྱང་། གཅིག་ཏུ་འཛིན་པའི་བྱ་བའི་མཐུག་པོ་ཉིད་དང་། དེ་བཞིན་དུ་དམིགས་པ་དང་བཅས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་དམིགས་པ་བྱེད་པའི་བྱེ་བྲག་ཡོད་ཀྱང་། གཅིག་ཏུ་འཛིན་པའི་དམིགས་པའི་མཐུག་པོ་ཉིད་དོ། དེ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཁམས་བཞི་པོ་སོ་སོར་ཕྱེ་སྟེ་མཐོང་བ་ན། ལག་པས་བཅིར་བའི་དབུ་བ་རྡོག་པོ་བཞིན་དུ་ཞིག་པར་འགྱུར་རོ། རྐྱེན་ལ་བརྟེན་ནས་འཇུག་པ་དང་། སྟོང་པ་དང་། ཆོས་ཙམ་འདི་དག་ནི་རང་དབང་མེད་པའི་རྣམ་པ་སྟེ། བདག་མེད་པའི་མཚན་ཉིད་དུ་ཤིན་ཏུ་གསལ་བར་འགྱུར་རོ། Aparaaccharāsaṅghātavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. སེ་གོལ་གཏོགས་པ་གཞན་གྱི་ཚན་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ།། 19. Kāyagatāsativaggavaṇṇanā ༡༩. ལུས་གཏོགས་པའི་དྲན་པའི་ཚན་པའི་འགྲེལ་བཤད། 563. Cetasā phuṭoti cittena pharito. Cittena pharaṇañca samuddassa dvidhā sambhavatīti āha – ‘‘duvidhaṃ pharaṇa’’ntiādi. Purimena atthenāti ‘‘sampayogavasena vijjaṃ bhajantī’’ti vuttena atthena. Pacchimenāti ‘‘vijjābhāge vijjākoṭṭhāse vattantī’’ti vuttena. ༥༦༣. “སེམས་ཀྱིས་ཁྱབ་པ་” ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཀྱིས་ཁྱབ་པར་བྱས་པའོ། སེམས་ཀྱིས་ཁྱབ་པར་བྱེད་པ་ནི་རྒྱ་མཚོ་ལྟར་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། “ཁྱབ་པ་རྣམ་པ་གཉིས་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། “སྔ་མའི་དོན་གྱིས་” ཞེས་པ་ནི། “མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་དབང་གིས་རིག་པ་ལ་བསྟེན་ཏོ་” ཞེས་གསུངས་པའི་དོན་གྱིས་སོ། “ཕྱི་མས་” ཞེས་པ་ནི། “རིག་པའི་ཆ་དང་རིག་པའི་སྐལ་བ་ལ་འཇུག་གོ་” ཞེས་གསུངས་པས་སོ། 564. Mahato saṃvegāya saṃvattatītiādīsu ayaṃ pana aparo nayo. Yāthāvato kāyasabhāvappavedanato mahato saṃvegāya saṃvattati. Atthāyāti diṭṭhadhammikādiatthāya. Yogakkhemāyāti catūhi yogehi khemabhāvāya. Satisampajaññāyāti sabbattha satiavippavāsāya sattaṭṭhāniyasampajaññāya ca. Ñāṇadassanappaṭilābhāyāti vipassanāñāṇādhigamāya. Vijjāvimuttiphalasacchikiriyāyāti tisso vijjā cittassa adhimutti nibbānaṃ cattāri sāmaññaphalānīti etesaṃ paccakkhakaraṇāya. ༥༦༤. “སྐྱོ་བ་ཆེན་པོ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་” ཞེས་སོགས་ལ་འདི་ནི་ཚུལ་གཞན་ཞིག་སྟེ། ལུས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་སྐྱོ་བ་ཆེན་པོ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། “དོན་གྱི་ཕྱིར་” ཞེས་པ་ནི་ཚེ་འདིའི་དོན་ལ་སོགས་པའི་ཕྱིར་རོ། “སྦྱོར་བ་ལས་ཐར་བའི་ཕྱིར་” ཞེས་པ་ནི་སྦྱོར་བ་བཞི་ལས་བདེ་འཇགས་སུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། “དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་གྱི་ཕྱིར་” ཞེས་པ་ནི་ཐམས་ཅད་དུ་དྲན་པ་མ་ཉམས་པ་དང་གནས་བདུན་གྱི་ཤེས་བཞིན་གྱི་ཕྱིར་རོ། “ཡེ་ཤེས་མཐོང་བ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་” ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་རོ། “རིག་པ་དང་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་འབྲས་བུ་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བའི་ཕྱིར་” ཞེས་པ་ནི་རིག་པ་གསུམ་དང་། སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དང་། དགེ་སྦྱོང་གི་འབྲས་བུ་བཞི་པོ་དེ་དག་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། 584. Paññāpaṭilābhāyātiādīsu [Pg.276] soḷasasu padesu paññāpaṭilābhāya paññāvuddhiyā paññāvepullāya paññābāhullāyāti imāni cattāri paññāvasena bhāvavacanāni, sesāni dvādasa puggalavasena bhāvavacanāni. Sappurisasaṃsevoti sappurisānaṃ bhajanaṃ. Saddhammassavananti tesaṃ sappurisānaṃ santike sīlādippaṭipattidīpakassa saddhammavacanassa savanaṃ. Yoniso manasikāroti sutānaṃ dhammānaṃ atthūpaparikkhāvasena upāyena manasikāro. Dhammānudhammappaṭipattīti lokuttaradhamme anugatassa sīlādippaṭipadādhammassa paṭipajjanaṃ. ༥༨༤. “ཤེས་རབ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་” ཞེས་སོགས་ཀྱི་ཚིག་བཅུ་དྲུག་པོ་ལས། “ཤེས་རབ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་” དང་། “ཤེས་རབ་འཕེལ་བའི་ཕྱིར་” དང་། “ཤེས་རབ་ཡངས་པའི་ཕྱིར་” དང་། “ཤེས་རབ་མང་བའི་ཕྱིར་” ཞེས་པ་འདི་བཞི་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་པའི་གནས་སྐབས་ཀྱི་ཚིག་ཡིན་ལ། ལྷག་མ་བཅུ་གཉིས་ནི་གང་ཟག་གི་དབང་དུ་བྱས་པའི་གནས་སྐབས་ཀྱི་ཚིག་གོ། “སྐྱེས་བུ་དམ་པ་བསྟེན་པ་” ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ལ་བསྟེན་པའོ། “དམ་པའི་ཆོས་ཉན་པ་” ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་དེ་དག་གི་དྲུང་ནས་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་སྒྲུབ་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཚིག་ཉན་པའོ། “ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་” ཞེས་པ་ནི་ཐོས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་དོན་ལ་བརྟག་དཔྱད་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་ཐབས་མཁས་པས་ཡིད་ལ་བྱེད་པའོ། “ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཆོས་སྒྲུབ་པ་” ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་སྒྲུབ་པའི་ཆོས་ལ་ཞུགས་པའོ། Channaṃ abhiññāñāṇānanti iddhividhadibbasotacetopariyapubbenivāsadibbacakkhuāsavakkhayañāṇānaṃ. Tesattatīnaṃ ñāṇānanti paṭisambhidāpāḷiyaṃ (paṭi. ma. 1.1-2 mātikā) ‘‘sotāvadhāne paññā sutamaye ñāṇaṃ, sutvāna saṃvare paññā sīlamaye ñāṇa’’ntiādinā ñāṇakathāya niddiṭṭhānaṃ sāvakasādhāraṇāsādhāraṇānaṃ ñāṇānaṃ. Imesañhi tesattatiñāṇānaṃ sutamayañāṇādīni sattasaṭṭhiñāṇāni sāvakassa sādhāraṇāni, ‘‘indriyaparopariyatte ñāṇaṃ, sattānaṃ āsayānusaye ñāṇaṃ, yamakapāṭihīre ñāṇaṃ, mahākaruṇāsamāpattiyā ñāṇaṃ, sabbaññutaññāṇaṃ, anāvaraṇañāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.68-73 mātikā) imāni cha asādhāraṇañāṇāni sāvakehi. “མངོན་ཤེས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་དྲུག་” ཅེས་པ་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྣམ་པ། ལྷའི་རྣ་བ། སེམས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས། སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པ། ལྷའི་མིག ཟག་པ་ཟད་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་སོ། “ཡེ་ཤེས་བདུན་ཅུ་རྩ་གསུམ་” ཞེས་པ་ནི་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་གཞུང་ལས། “རྣ་བ་གཏད་པ་ལ་ཤེས་རབ་ནི་ཐོས་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཡེ་ཤེས་སོ། ཐོས་ནས་སྡོམ་པ་ལ་ཤེས་རབ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལས་བྱུང་བའི་ཡེ་ཤེས་སོ།” ཞེས་སོགས་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་གཏམ་ལས་བསྟན་པའི་ཉན་ཐོས་དང་ཐུན་མོང་བ་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་སོ། ཡེ་ཤེས་བདུན་ཅུ་རྩ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ལས་ཐོས་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་ཡེ་ཤེས་རེ་བདུན་ནི་ཉན་ཐོས་དང་ཐུན་མོང་བ་ཡིན་ལ། “དབང་པོ་མཆོག་དང་མཆོག་མ་ཡིན་པ་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་དང་བག་ལ་ཉལ་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས། ཆོ་འཕྲུལ་ཟུང་གི་ཡེ་ཤེས། སྙིང་རྗེ་ཆེན་པོའི་སྙོམས་འཇུག་གི་ཡེ་ཤེས། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས། སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་” ཞེས་པའི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡེ་ཤེས་དྲུག་པོ་འདི་དག་ནི་ཉན་ཐོས་རྣམས་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའོ། Sattasattatīnaṃ ñāṇānanti ettha – “ཡེ་ཤེས་བདུན་ཅུ་རྩ་བདུན་” ཞེས་པ་འདི་ལ། ‘‘Jātipaccayā jarāmaraṇanti ñāṇaṃ, asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti ñāṇaṃ. Atītampi addhānaṃ jātipaccayā jarāmaraṇanti ñāṇaṃ, asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti ñāṇaṃ. Anāgatampi addhānaṃ jātipaccayā jarāmaraṇanti ñāṇaṃ, asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti ñāṇaṃ. Yampissa taṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ, tampi khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti ñāṇaṃ. Bhavapaccayā jātīti ñāṇaṃ…pe… upādānapaccayā bhavoti ñāṇaṃ, taṇhāpaccayā upādānanti ñāṇaṃ, vedanāpaccayā taṇhāti ñāṇaṃ, phassapaccayā vedanāti ñāṇaṃ, saḷāyatanapaccayā phassoti ñāṇaṃ, nāmarūpapaccayā saḷāyatananti ñāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpanti ñāṇaṃ, saṅkhārapaccayā viññāṇanti ñāṇaṃ, avijjāpaccayā saṅkhārāti ñāṇaṃ, asati [Pg.277] avijjāya natthi saṅkhārāti ñāṇaṃ, atītampi addhānaṃ avijjāpaccayā saṅkhārāti ñāṇaṃ, asati avijjāya natthi saṅkhārāti ñāṇaṃ, anāgatampi addhānaṃ avijjāpaccayā saṅkhārāti ñāṇaṃ, asati avijjāya natthi saṅkhārāti ñāṇaṃ, yampissa taṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ, tampi khayadhamaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti ñāṇa’’nti – “སྐྱེ་བའི་རྐྱེན་གྱིས་རྒ་ཤི་འབྱུང་བར་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས། སྐྱེ་བ་མེད་ན་རྒ་ཤི་མེད་པར་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས། འདས་པའི་དུས་སུའང་སྐྱེ་བའི་རྐྱེན་གྱིས་རྒ་ཤི་འབྱུང་བར་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས། སྐྱེ་བ་མེད་ན་རྒ་ཤི་མེད་པར་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས། མ་འོངས་པའི་དུས་སུའང་སྐྱེ་བའི་རྐྱེན་གྱིས་རྒ་ཤི་འབྱུང་བར་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས། སྐྱེ་བ་མེད་ན་རྒ་ཤི་མེད་པར་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས། གང་ཞིག་ཁོང་གི་ཆོས་གནས་པའི་ཡེ་ཤེས་དེ་ཡང་ཟད་པའི་ཆོས་ཅན། འཇིག་པའི་ཆོས་ཅན། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་ཆོས་ཅན། འགོག་པའི་ཆོས་ཅན་ནོ་ཞེས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས། སྲིད་པའི་རྐྱེན་གྱིས་སྐྱེ་བར་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས། །ལ། ཉེ་བར་ལེན་པའི་རྐྱེན་གྱིས་སྲིད་པར་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས། སྲེད་པའི་རྐྱེན་གྱིས་ཉེ་བར་ལེན་པར་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས། ཚོར་བའི་རྐྱེན་གྱིས་སྲེད་པར་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས། རེག་པའི་རྐྱེན་གྱིས་ཚོར་བར་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས། སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་གི་རྐྱེན་གྱིས་རེག་པར་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས། མིང་དང་གཟུགས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས་སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་ཏུ་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས། རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་མིང་དང་གཟུགས་སུ་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས། འདུ་བྱེད་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས་རྣམ་པར་ཤེས་པར་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས། མ་རིག་པའི་རྐྱེན་གྱིས་འདུ་བྱེད་དུ་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས། མ་རིག་པ་མེད་ན་འདུ་བྱེད་མེད་པར་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས། འདས་པའི་དུས་སུའང་མ་རིག་པའི་རྐྱེན་གྱིས་འདུ་བྱེད་དུ་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས། མ་རིག་པ་མེད་ན་འདུ་བྱེད་མེད་པར་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས། མ་འོངས་པའི་དུས་སུའང་མ་རིག་པའི་རྐྱེན་གྱིས་འདུ་བྱེད་དུ་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས། མ་རིག་པ་མེད་ན་འདུ་བྱེད་མེད་པར་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས། གང་ཞིག་ཁོང་གི་ཆོས་གནས་པའི་ཡེ་ཤེས་དེ་ཡང་ཟད་པའི་ཆོས་ཅན། འཇིག་པའི་ཆོས་ཅན། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་ཆོས་ཅན། འགོག་པའི་ཆོས་ཅན་ནོ་ཞེས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ།” ཞེས་སོ།། Bhagavatā nidānavagge (saṃ. ni. 2.34-35) jarāmaraṇādīsu ekādasasu paṭiccasamuppādaṅgesu paccekaṃ satta satta katvā vuttāni sattasattatiñāṇāni. བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གླེང་གཞིའི་ཚན་པ་ལས། རྒ་ཤི་ལ་སོགས་པ་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བའི་ཡན་ལག་བཅུ་གཅིག་པོ་རེ་རེ་ལ། བདུན་བདུན་དུ་བྱས་ཏེ་གསུངས་པའི་ཡེ་ཤེས་བདུན་ཅུ་རྩ་བདུན་པོ་རྣམས་སོ། Tattha dhammaṭṭhitiñāṇanti paccayākārañāṇaṃ. Paccayākāro hi dhammānaṃ pavattisaṅkhātāya ṭhitiyā kāraṇattā ‘‘dhammaṭṭhitī’’ti vuccati, tattha ñāṇaṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ, ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’ntiādinā vuttasseva chabbidhassa ñāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Khayadhammanti khayagamanasabhāvaṃ. Vayadhammanti vayagamanasabhāvaṃ. Virāgadhammanti virajjanasabhāvaṃ. Nirodhadhammanti nirujjhanasabhāvanti attho. དེ་ལ་ “ཆོས་གནས་པའི་ཡེ་ཤེས་” ཞེས་པ་ནི་རྐྱེན་གྱི་རྣམ་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། རྐྱེན་གྱི་རྣམ་པ་ནི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་འཇུག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་གནས་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ཆོས་གནས་པ་” ཞེས་བྱ་ལ། དེ་ལ་ཡེ་ཤེས་སྐྱེ་བ་ནི་ཆོས་གནས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཏེ། “སྐྱེ་བའི་རྐྱེན་གྱིས་རྒ་ཤི་འབྱུང་བར་ཤེས་པ་” ཞེས་སོགས་གསུངས་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམ་པ་དྲུག་པོ་དེ་ཉིད་ཀྱི་ཚིག་བླ་དྭགས་སོ། “ཟད་པའི་ཆོས་ཅན་” ཞེས་པ་ནི་ཟད་པར་འགྱུར་བའི་རང་བཞིན་ནོ། “འཇིག་པའི་ཆོས་ཅན་” ཞེས་པ་ནི་འཇིག་པར་འགྱུར་བའི་རང་བཞིན་ནོ། “འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་ཆོས་ཅན་” ཞེས་པ་ནི་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བའི་རང་བཞིན་ནོ། “འགོག་པའི་ཆོས་ཅན་” ཞེས་པ་ནི་འགག་པར་འགྱུར་བའི་རང་བཞིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། Lābhotiādīsu lābhoyeva upasaggena visesetvā ‘‘paṭilābho’’ti vutto. Puna tasseva atthavivaraṇavasena ‘‘patti sampattī’’ti vuttaṃ. Phusanāti adhigamanavasena phusanā. Sacchikiriyāti paṭilābhasacchikiriyā. Upasampadāti nipphādanā. “རྙེད་པ་” ཞེས་སོགས་ལས། རྙེད་པ་ཉིད་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་སྒྲས་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་ཏེ། “ཐོབ་པ་” ཞེས་གསུངས་སོ། ཡང་དེའི་དོན་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “འཐོབ་པ་དང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་” ཞེས་གསུངས་སོ། “རེག་པ་” ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་པའི་སྒོ་ནས་རེག་པའོ། “མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཐོབ་པ་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བའོ། “ཉེ་བར་བསྒྲུབ་པ་” ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་གྲུབ་པའོ། Sattannañca sekkhānanti tisso sikkhā sikkhantīti sekkhasaññitānaṃ sotāpattimaggaṭṭhādīnaṃ sattannaṃ. Puthujjanakalyāṇakassa cāti nibbānagāminiyā paṭipadāya yuttattā sundaraṭṭhena kalyāṇasaññitassa puthujjanassa. Vaḍḍhitaṃ vaḍḍhanaṃ ekāyāti vaḍḍhitavaḍḍhanā. Yathāvuttānaṃ aṭṭhannampi paññānaṃ vasena visesatova arahato paññāvasena paññāvuddhiyā. Tathā paññāvepullāya. “སློབ་པ་བདུན་” ཞེས་པ་ནི་བསླབ་པ་གསུམ་ལ་སློབ་པའི་ཕྱིར་སློབ་པ་ཞེས་བྱ་བ། རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་ལ་གནས་པ་ལ་སོགས་པ་བདུན་པོ་རྣམས་སོ། “དགེ་བའི་སྐྱེ་བོ་ཕལ་པ་” ཞེས་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། བཟང་བོའི་དོན་གྱིས་དགེ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་སྐྱེ་བོ་ཕལ་པའོ། “འཕེལ་བར་བྱས་པའི་འཕེལ་བ་གཅིག་པོ་” ཞེས་པ་ནི་འཕེལ་བར་བྱས་པའི་འཕེལ་བའོ། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཤེས་རབ་བརྒྱད་པོ་དག་གི་དབང་གིས། ཁྱད་པར་དུ་དགྲ་བཅོམ་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་དབང་གིས་ཤེས་རབ་འཕེལ་བའོ། དེ་བཞིན་དུ་ཤེས་རབ་ཡངས་པའོ། Yassa kassacipi visesato anurūpadhammassa mahantaṃ nāma kiccasiddhiyā veditabbanti tadassa kiccasiddhiyā dassento ‘‘mahante atthe pariggaṇhātī’’tiādimāha. Tattha atthādīnaṃ mahantabhāvo mahāvisayatāya veditabbo, mahāvisayatā ca tesaṃ paṭisambhidāmagge āgatanayena veditabbā. Sīlakkhandhassa pana hetumahantatāya, paccayamahantatāya, nissayamahantatāya[Pg.278], pabhedamahantatāya, kiccamahantatāya, phalamahantatāya, ānisaṃsamahantatāya ca mahantabhāvo veditabbo. Tattha hetu alobhādayo. Paccayo hirottappasaddhāsativīriyādayo. Nissayo sāvakabodhipaccekabodhiniyatatā taṃsamaṅgino ca purisavisesā. Pabhedo cārittavārittādivibhāgo. Kiccaṃ tadaṅgādivasena paṭipakkhavidhamanaṃ. Phalaṃ saggasampadā nibbānasampadā ca. Ānisaṃso piyamanāpatādi. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge (visuddhi. 1.9) ākaṅkheyyasuttādīsu (ma. ni. 1.64 ādayo) ca āgatanayena veditabbo. Iminā nayena samādhikkhandhādīnampi mahantatā yathārahaṃ niddhāretvā vattabbā. Ṭhānāṭṭhānādīnaṃ mahantabhāvo pana mahāvisayatāya veditabbo. Tattha ṭhānāṭṭhānānaṃ mahāvisayatā bahudhātukasuttādīsu āgatanayena veditabbā. གང་ཡང་རུང་བའི་ཁྱད་པར་དུ་མཐུན་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བྱ་བ་གྲུབ་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། དེའི་བྱ་བ་གྲུབ་པ་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “དོན་ཆེན་པོ་ཡོངས་སུ་འཛིན་ཏོ་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། དེ་ལ་དོན་ལ་སོགས་པའི་ཆེན་པོའི་ཉིད་ནི་ཡུལ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱ་ལ། ཡུལ་ཆེན་པོ་ཉིད་ནི་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ལམ་གྱི་གཞུང་ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོའི་ཆེན་པོའི་ཉིད་ནི་རྒྱུ་ཆེན་པོ་ཉིད་དང་། རྐྱེན་ཆེན་པོ་ཉིད་དང་། རྟེན་ཆེན་པོ་ཉིད་དང་། དབྱེ་བ་ཆེན་པོ་ཉིད་དང་། བྱ་བ་ཆེན་པོ་ཉིད་དང་། འབྲས་བུ་ཆེན་པོ་ཉིད་དང་། ཕན་ཡོན་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། དེ་ལ་རྒྱུ་ནི་མ་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའོ། རྐྱེན་ནི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་། ཁྲེལ་ཡོད་པ་དང་། དད་པ་དང་། དྲན་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་ལ་སོགས་པའོ། རྟེན་ནི་ཉན་ཐོས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་དང་། རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ལ་ངེས་པ་དང་། དེ་དག་དང་ལྡན་པའི་སྐྱེས་བུ་ཁྱད་པར་ཅན་རྣམས་སོ། དབྱེ་བ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་འཇུག་པ་དང་ལྡོག་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའོ། བྱ་བ་ནི་ཡན་ལག་དེ་དང་དེའི་སྒོ་ནས་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་འཇོམས་པའོ། འབྲས་བུ་ནི་མཐོ་རིས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། ཕན་ཡོན་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་མགུ་བར་འགྱུར་བ་ལ་སོགས་པའོ། འདི་ནི་འདིར་མདོར་བསྡུས་པ་ཡིན་ལ། རྒྱས་པར་ནི་རྣམ་དག་ལམ་གྱི་བསྟན་བཅོས་དང་། མངོན་པར་འདོད་པའི་མདོ་ལ་སོགས་པ་ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། ཚུལ་འདིའི་སྒོ་ནས་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཆེན་པོའི་ཉིད་ཀྱང་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་རྣམ་པར་དབྱེ་སྟེ་བརྗོད་པར་བྱའོ། གནས་དང་གནས་མ་ཡིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆེན་པོའི་ཉིད་ནི་ཡུལ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། དེ་ལ་གནས་དང་གནས་མ་ཡིན་པའི་ཡུལ་ཆེན་པོ་ཉིད་ནི་ཁམས་མང་པོ་པའི་མདོ་ལ་སོགས་པ་ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། Vihārasamāpattīnaṃ mahāvisayatā samādhikkhandhe mahāvisayatāniddhāraṇanayena veditabbā, ariyasaccānaṃ sakalayānasaṅgāhakato saccavibhaṅge (vibha. 189 ādayo) taṃsaṃvaṇṇanāsu (vibha. aṭṭha. 189 ādayo) ca āgatanayena, satipaṭṭhānādīnaṃ satipaṭṭhānavibhaṅgādīsu (vibha. 355 ādayo) taṃsaṃvaṇṇanādīsu (vibha. aṭṭha. 355 ādayo) ca āgatanayena, sāmaññaphalānaṃ mahato hitassa mahato sukhassa mahato atthassa mahato yogakkhemassa nipphattibhāvato santapaṇītaatakkāvacarapaṇḍitavedanīyabhāvato, abhiññānaṃ mahāsambhārato mahāvisayato mahākiccato mahānubhāvato mahānipphattito, nibbānassa madanimmadanādimahatthasiddhito ca mahantabhāvo veditabbo. Pariggaṇhātīti sabhāvādito paricchijja gaṇhāti jānāti, paṭivijjhatīti attho. གནས་པ་དང་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡུལ་ཆེན་པོ་ཉིད་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོའི་ཡུལ་ཆེན་པོ་ཉིད་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། འཕགས་པའི་བདེན་པ་རྣམས་ནི་ཐེག་པ་མཐའ་དག་སྡུད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། བདེན་པའི་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་དང་དེའི་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པའི་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་དང་དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལ་སོགས་པ་ལས་འབྱུང་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། དགེ་སྦྱོང་གི་འབྲས་བུ་རྣམས་ནི་ཕན་པ་ཆེན་པོ་དང་། བདེ་བ་ཆེན་པོ་དང་། དོན་ཆེན་པོ་དང་། སྦྱོར་བ་ལས་ཐར་བ་ཆེན་པོ་མངོན་པར་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་དང་། ཞི་བ་དང་། གྱ་ནོམ་པ་དང་། རྟོག་གེའི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པ་དང་། མཁས་པས་རིག་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། མངོན་པར་ཤེས་པ་རྣམས་ནི་ཚོགས་ཆེན་པོ་དང་། ཡུལ་ཆེན་པོ་དང་། བྱ་བ་ཆེན་པོ་དང་། མཐུ་ཆེན་པོ་དང་། གྲུབ་པ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་རྒྱགས་པ་བཅོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་ཆེན་པོ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་ཆེན་པོའི་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། “ཡོངས་སུ་འཛིན་ཏོ་” ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཡོངས་སུ་བཅད་དེ་འཛིན་ཅིང་ཤེས་པ་སྟེ། རྟོགས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། Puthupaññāti etthāpi vuttanayānusārena attho veditabbo. Ayaṃ pana viseso – puthu nānākkhandhesu ñāṇaṃ pavattatīti ‘‘ayaṃ rūpakkhandho nāma…pe… ayaṃ viññāṇakkhandho nāmā’’ti evaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati. Tesupi ekavidhena rūpakkhandho…pe… ekādasavidhena rūpakkhandho. Ekavidhena vedanākkhandho…pe… bahuvidhena vedanākkhandho. Ekavidhena saññākkhandho…pe… bahuvidhena saññākkhandho. Ekavidhena saṅkhārakkhandho…pe… bahuvidhena saṅkhārakkhandho. Ekavidhena viññāṇakkhandho…pe… bahuvidhena [Pg.279] viññāṇakkhandhoti evaṃ ekekassa khandhassa ekavidhādivasena atītādivasenapi nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati. “ཤེས་རབ་ཡངས་པ།”ཞེས་པ་འདིར་ཡང་བཤད་ཟིན་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། །འོན་ཀྱང་འདིར་ཁྱད་པར་ནི། ཡངས་པ་སྟེ་ཕུང་པོ་སོ་སོ་ལ་ཡེ་ཤེས་འཇུག་པ་ནི། “འདི་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཞེས་བྱའོ། །...ལ།... འདི་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཕུང་པོ་ཞེས་བྱའོ། །”ཞེས་དེ་ལྟར་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་སོ་སོར་དབྱེ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་ཡེ་ཤེས་འཇུག་གོ །དེ་དག་ལས་ཀྱང་རྣམ་པ་གཅིག་གིས་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ། །...ལ།... རྣམ་པ་བཅུ་གཅིག་གིས་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ། རྣམ་པ་གཅིག་གིས་ཚོར་བའི་ཕུང་པོ། །...ལ།... རྣམ་པ་མང་པོས་ཚོར་བའི་ཕུང་པོ། རྣམ་པ་གཅིག་གིས་འདུ་ཤེས་ཀྱི་ཕུང་པོ། །...ལ།... རྣམ་པ་མང་པོས་འདུ་ཤེས་ཀྱི་ཕུང་པོ། རྣམ་པ་གཅིག་གིས་འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཕུང་པོ། །...ལ།... རྣམ་པ་མང་པོས་འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཕུང་པོ། རྣམ་པ་གཅིག་གིས་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཕུང་པོ། །...ལ།... རྣམ་པ་མང་པོས་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཕུང་པོ་ཞེས་བྱ་བ་ལྟར། དེ་ལྟར་ཕུང་པོ་རེ་རེ་ལ་རྣམ་པ་གཅིག་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དང་། འདས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་སོ་སོར་དབྱེ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་ཡེ་ཤེས་འཇུག་གོ ། Puthu nānādhātūsūti ‘‘ayaṃ cakkhudhātu nāma…pe… ayaṃ manoviññāṇadhātu nāma. Tattha soḷasa dhātuyo kāmāvacarā, dve cātubhūmikā’’ti evaṃ dhātūsu nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati. Tayidaṃ upādinnadhātuvasena vuttaṃ. Paccekabuddhānañhi dvinnañca aggasāvakānaṃ upādinnadhātūsu eva nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati, tañca kho ekadesatova, na nippadesato. Bahiddhā anupādinnadhātūnaṃ nānākaraṇaṃ tesaṃ avisayova, sabbaññubuddhānaṃyeva pana ‘‘imāya dhātuyā ussannattā imassa rukkhassa khandho seto hoti, imassa kāḷo, imassa maṭṭho, imassa kharo, imassa bahalataco, imassa sukkhataco. Imassa pattaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena evarūpaṃ. Imassa pupphaṃ nīlaṃ, pītaṃ, lohitaṃ, odātaṃ, sugandhaṃ, duggandhaṃ, missakagandhaṃ. Phalaṃ khuddakaṃ, mahantaṃ, dīghaṃ, vaṭṭaṃ, suvaṇṇaṃ, dubbaṇṇaṃ, maṭṭhaṃ, pharusaṃ, sugandhaṃ, duggandhaṃ, madhuraṃ, tittakaṃ, ambilaṃ, kaṭukaṃ, kasāvaṃ. Kaṇṭako tikhiṇo, atikhiṇo, ujuko, kuṭilo, tambo, nīlo, lohito, odāto’’tiādinā dhātunānattaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati. “ཡངས་པ་སྟེ་ཁམས་སོ་སོ་ལ།”ཞེས་པ་ནི། “འདི་ནི་མིག་གི་ཁམས་ཞེས་བྱའོ། །...ལ།... འདི་ནི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལ་ཁམས་བཅུ་དྲུག་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པ་དང་། གཉིས་ནི་ས་བཞི་པོ་ཀུན་ལ་གཏོགས་པའོ། །”ཞེས་དེ་ལྟར་ཁམས་རྣམས་ཀྱི་སོ་སོར་དབྱེ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་ཡེ་ཤེས་འཇུག་གོ །འདི་ནི་ཟིན་པའི་ཁམས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ནས་གསུངས་པ་ཡིན། རང་སངས་རྒྱས་རྣམས་དང་མཆོག་གི་ཉན་ཐོས་གཉིས་ཀྱི་ནི་ཟིན་པའི་ཁམས་རྣམས་ཁོ་ན་ལ་སོ་སོར་དབྱེ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་ཡེ་ཤེས་འཇུག་ལ། དེ་ཡང་ཕྱོགས་རེ་ཙམ་ལས་མཐའ་དག་པར་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །ཕྱི་རོལ་གྱི་མ་ཟིན་པའི་ཁམས་རྣམས་ཀྱི་སོ་སོར་དབྱེ་བ་ནི་དེ་དག་གི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་ཏེ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཁོ་ནར། “ཁམས་འདི་ཤས་ཆེ་བའི་ཕྱིར་ཤིང་འདིའི་སྡོང་པོ་ནི་དཀར་པོ་ཡིན། འདིའི་ནི་ནག་པོ། འདིའི་ནི་འཇམ་པོ། འདིའི་ནི་རྩུབ་པོ། འདིའི་ནི་པགས་པ་མཐུག་པོ། འདིའི་ནི་པགས་པ་སྐམ་པོ། འདིའི་ལོ་མ་ནི་ཁ་དོག་དང་དབྱིབས་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་འདི་འདྲ་བའོ། །འདིའི་མེ་ཏོག་ནི་སྔོན་པོ། སེར་པོ། དམར་པོ། དཀར་པོ། དྲི་ཞིམ་པོ། དྲི་ང་བོ། དྲི་འདྲེས་མའོ། །འབྲས་བུ་ནི་ཆུང་བ། ཆེ་བ། རིང་བ། ཟླུམ་པོ། མདོག་བཟང་བ། མདོག་ངན་པ། འཇམ་པོ། རྩུབ་པོ། དྲི་ཞིམ་པོ། དྲི་ང་བོ། མངར་བ། ཁ་བ། སྐྱུར་བ། ཚ་བ། བསྐ་བའོ། །ཚེར་མ་ནི་རྣོ་བ། ཤིན་ཏུ་རྣོ་བ། དྲང་པོ། གྱ་གྱུ་ཅན། ཟངས་མདོག སྔོན་པོ། དམར་པོ། དཀར་པོའོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཁམས་ཀྱི་ཐ་དད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཡེ་ཤེས་འཇུག་གོ ། Puthu nānāāyatanesūti ‘‘idaṃ cakkhāyatanaṃ nāma…pe… idaṃ dhammāyatanaṃ nāma. Tattha dasāyatanā kāmāvacarā, dve cātubhūmakā’’ti evaṃ āyatananānattaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati. “ཡངས་པ་སྟེ་སྐྱེ་མཆེད་སོ་སོ་ལ།”ཞེས་པ་ནི། “འདི་ནི་མིག་གི་སྐྱེ་མཆེད་ཅེས་བྱའོ། །...ལ།... འདི་ནི་ཆོས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཅེས་བྱའོ། །དེ་ལ་སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པ་དང་། གཉིས་ནི་ས་བཞི་པོ་ཀུན་ལ་གཏོགས་པའོ། །”ཞེས་དེ་ལྟར་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་ཐ་དད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཡེ་ཤེས་འཇུག་གོ ། Puthu nānāpaṭiccasamuppādesūti ajjhattabahiddhābhedato santānabhedato ca nānappabhedesu paṭiccasamuppādaṅgesu. Avijjādiaṅgāni hi paccekaṃ paṭiccasamuppādasaññitāni. Tenāha – saṅkhārapiṭake ‘‘dvādasa paccayā dvādasa paṭiccasamuppādā’’ti (saṃ. ni. ṭī. 1.1.110). “ཡངས་པ་སྟེ་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་སོ་སོ་ལ།”ཞེས་པ་ནི། ནང་དང་ཕྱིའི་དབྱེ་བ་དང་རྒྱུད་ཀྱི་དབྱེ་བ་ལས་རྣམ་པ་དུ་མར་ཕྱེ་བའི་རྟེན་འབྲེལ་གྱི་ཡན་ལག་རྣམས་ལའོ། །མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡན་ལག་རྣམས་ནི་རེ་རེ་བཞིན་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་མིང་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་འདུ་བྱེད་ཀྱི་སྣོད་ལས། “རྐྱེན་བཅུ་གཉིས་ནི་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་བཅུ་གཉིས་སོ། །”ཞེས་གསུངས་སོ། ། Puthu nānāsuññatamanupalabbhesūti nānāsabhāvesu niccasārādivirahitesu suññasabhāvesu, tato eva itthipurisaattattaniyādivasena anupalabbhamānasabhāvesu. Ma-kāro hettha padasandhikaro. “ཡངས་པ་སྟེ་སྟོང་པ་ཉིད་དང་མི་དམིགས་པ་སོ་སོ་ལ།”ཞེས་པ་ནི། རྟག་པ་དང་སྙིང་པོ་ལ་སོགས་པས་དབེན་པའི་སྟོང་པའི་རང་བཞིན་གྱི་ངོ་བོ་སོ་སོ་བ་རྣམས་དང་། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་བུད་མེད་དང་སྐྱེས་པ་དང་བདག་དང་བདག་གི་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་མི་དམིགས་པའི་རང་བཞིན་རྣམས་ལའོ། །འདིར་མ་ཡིག་ནི་ཚིག་མཚམས་སྦྱོར་བའི་སྒྲའོ། ། Puthu nānāatthesūti atthapaṭisambhidāvisayesu paccayuppannādinānāatthesu. Dhammesūti dhammapaṭisambhidāvisayesu paccayādinānādhammesu. Niruttīsūti [Pg.280] tesaṃyeva atthadhammānaṃ niddhāraṇavacanasaṅkhātesu nānāniruttīsu. Puthu nānāpaṭibhānesūti atthapaṭisambhidādivisayesu imāni ñāṇāni idamatthajotakānīti tathā tathā paṭibhānato upatiṭṭhanato paṭibhānānīti laddhanāmesu nānāñāṇesu. “ཡངས་པ་སྟེ་དོན་སོ་སོ་ལ།”ཞེས་པ་ནི། དོན་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་རྐྱེན་ལས་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་སོ་སོ་བ་རྣམས་ལའོ། །“ཆོས་རྣམས་ལ།”ཞེས་པ་ནི། ཆོས་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་རྐྱེན་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་སོ་སོ་བ་རྣམས་ལའོ། །“ངེས་པའི་ཚིག་རྣམས་ལ།”ཞེས་པ་ནི། དོན་དང་ཆོས་དེ་དག་ཉིད་ངེས་པར་འཛིན་པའི་ཚིག་ཏུ་བགྲང་བའི་ངེས་ཚིག་སོ་སོ་བ་རྣམས་ལའོ། །“ཡངས་པ་སྟེ་སྤོབས་པ་སོ་སོ་ལ།”ཞེས་པ་ནི། དོན་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལ། “ཡེ་ཤེས་འདི་དག་ནི་དོན་འདི་གསལ་བར་བྱེད་པའོ། །”ཞེས་དེ་དང་དེ་ལྟར་སྤོབས་པ་སྐྱེ་ཞིང་གནས་པའི་ཕྱིར། སྤོབས་པ་ཞེས་པའི་མིང་ཐོབ་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ་སོ་བ་རྣམས་ལའོ། ། Puthu nānāsīlakkhandhesūtiādīsu sīlassa puthuttaṃ nānattañca vuttameva, itaresaṃ pana vuttanayānusārena suviññeyyattā pākaṭameva. Yaṃ pana abhinnaṃ ekameva nibbānaṃ, tattha upacāravasena puthuttaṃ gahetabbanti āha – ‘‘puthu nānājanasādhāraṇe dhamme samatikkammā’’ti. Tenassa madanimmadanādipariyāyena puthuttaṃ paridīpitaṃ hoti. “ཡངས་པ་སྟེ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་སོ་སོ་ལ།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཡངས་པ་དང་ཐ་དད་པ་ནི་བཤད་ཟིན་པ་ཉིད་དེ། གཞན་དག་ནི་བཤད་པའི་ཚུལ་བཞིན་དུ་རྟོགས་སླ་བའི་ཕྱིར་གསལ་པོ་ཉིད་དོ། །འོན་ཀྱང་དབྱེར་མེད་པ་གཅིག་ཁོ་ན་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ལ། བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་ཡངས་པར་གཟུང་བར་བྱའོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། “སྐྱེ་བོ་མང་པོ་དང་ཐུན་མོང་དུ་གྱུར་པའི་ཆོས་ལས་ཡང་དག་པར་འདས་ཏེ།”ཞེས་སོ། །དེས་ན་དེའི་མྱོས་པ་བསལ་བ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཡངས་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱས་པ་ཡིན་ནོ། ། Vipule attheti mahante atthe. Mahantapariyāyo hi vipulasaddo. Gambhīresūti sasādīhi viya mahāsamuddo anupacitañāṇasambhārehi alabbhaneyyappatiṭṭhesu khandhesu ñāṇaṃ pavattatīti visayassa gambhīratāya ñāṇassa gambhīratā vibhāvitā. “ཡངས་པའི་དོན་ལ།”ཞེས་པ་ནི། ཆེན་པོའི་དོན་ལའོ། །ཡངས་པའི་སྒྲ་ནི་ཆེན་པོའི་རྣམ་གྲངས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ཟབ་མོ་རྣམས་ལ།”ཞེས་པ་ནི། རི་བོང་ལ་སོགས་པས་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་བཞིན། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཚོགས་མ་བསགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་གཏིང་རྙེད་པར་མི་ནུས་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལ་ཡེ་ཤེས་འཇུག་པའི་ཕྱིར། ཡུལ་གྱི་ཟབ་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཟབ་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱས་སོ། ། Tikkhavisadabhāvādiguṇehi asādhāraṇattā paresaṃ paññāya na sāmantā, atha kho suvidūravidūreti asamantapaññā ākārassa rassattaṃ katvā. Keci ‘‘asamatthapaññā’’ti paṭhanti, tesaṃ yathāvuttaguṇehi aññehi asādhāraṇattā natthi etissā kāyaci samatthanti asamatthā paññāti yojanā. Atthavavatthānatoti atthappabhedassa yāthāvato sanniṭṭhānato. Na añño koci sakkoti abhisambhavitunti ñāṇagatiyā sampāpuṇituṃ na añño kocipi sakkoti, tasmā ayaṃ suvidūravidūreti asamantapaññā. Idāni puggalantaravasena asamantapaññaṃ vibhāvetuṃ, ‘‘puthujjanakalyāṇakassā’’tiādi āraddhaṃ. རྣོ་བ་དང་དྭངས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། གཞན་གྱི་ཤེས་རབ་དང་ཉེ་བ་མ་ཡིན་པར། འོན་ཀྱང་ཤིན་ཏུ་རྒྱང་རིང་བའི་ཕྱིར་“མཚུངས་པ་མེད་པའི་ཤེས་རབ།”ཅེས་བྱ་སྟེ། ཨཱ་ཀཱ་རའི་སྒྲ་ཐུང་ངུར་བྱས་པའོ། །ཁ་ཅིག་ནི་“ནུས་པ་མེད་པའི་ཤེས་རབ།”ཅེས་ཀློག་སྟེ། དེ་དག་གི་ལྟར་ན། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འདི་དང་མཚུངས་པར་ནུས་པ་གང་ཡང་མེད་པས་ནུས་པ་མེད་པའི་ཤེས་རབ་ཅེས་སྦྱོར་རོ། །“དོན་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལས།”ཞེས་པ་ནི་དོན་གྱི་དབྱེ་བ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་གཏན་ལ་དབབ་པ་ལས། “གཞན་སུས་ཀྱང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་མི་ནུས་པ།”ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་བགྲོད་པས་སླེབས་པར་བྱེད་པ་ལ་གཞན་སུས་ཀྱང་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར། འདི་ནི་ཤིན་ཏུ་རྒྱང་རིང་བས་མཚུངས་པ་མེད་པའི་ཤེས་རབ་བོ། །དེང་འདིར་གང་ཟག་གཞན་གྱི་དབང་དུ་བྱས་ནས་མཚུངས་པ་མེད་པའི་ཤེས་རབ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་དགེ་བ་ལ།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བརྩམས་སོ། ། ‘‘Paññāpabhedakusalo abhinnañāṇo adhigatappaṭisambhido catuvesārajjappatto dasabaladhārī purisāsabho purisasīho purisanāgo purisājañño purisadhorayho anantañāṇo anantatejo anantayaso aḍḍho mahaddhano balavā netā vinetā anunetā paññāpetā vinijjhāpetā pekkhatā pasādetā. So hi bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa sañjanetā, anakkhātassa maggassa akkhātā, maggaññū maggavidū maggakovido. Maggānugāmī ca pana etarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatā. “ཤེས་རབ་ཀྱི་དབྱེ་བ་ལ་མཁས་པ། དབྱེར་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་མངའ་བ། སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ཐོབ་པ། མི་འཇིགས་པ་བཞི་བརྙེས་པ། སྟོབས་བཅུ་འཆང་བ། སྐྱེས་བུ་ཁྱུ་མཆོག སྐྱེས་བུ་སེང་གེ སྐྱེས་བུ་གླང་པོ། སྐྱེས་བུ་ཅང་ཤེས། སྐྱེས་བུ་ཁུར་འཁུར་བ། མཐའ་ཡས་པའི་ཡེ་ཤེས་མངའ་བ། མཐའ་ཡས་པའི་གཟི་བརྗིད་མངའ་བ། མཐའ་ཡས་པའི་གྲགས་པ་མངའ་བ། ཕྱུག་པོ། ནོར་ཆེན་པོ་མངའ་བ། སྟོབས་དང་ལྡན་པ། འདྲེན་པ། འདུལ་བར་བྱེད་པ། རྗེས་སུ་འཛིན་པ། གོ་བར་བྱེད་པ། ངེས་པར་རྟོགས་པར་བྱེད་པ། ལྟ་བར་བྱེད་པ། དད་པར་བྱེད་པའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ནི་མ་སྐྱེས་པའི་ལམ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ། མ་བྱུང་བའི་ལམ་འབྱུང་བར་བྱེད་པ། མ་བཤད་པའི་ལམ་བཤད་པར་བྱེད་པ། ལམ་མཁྱེན་པ། ལམ་རིག་པ། ལམ་ལ་མཁས་པའོ། །ད་ལྟ་ནི་ཉན་ཐོས་རྣམས་ལམ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་ཞིང་ཕྱིས་ནས་ཡང་དག་པར་ལྡན་པར་གནས་སོ། ། ‘‘So [Pg.281] hi bhagavā jānaṃ jānāti, passaṃ passati, cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto vattā pavattā atthassa ninnetā amatassa dātā dhammassāmī tathāgato, natthi tassa bhagavato aññātaṃ adiṭṭhaṃ aviditaṃ asacchikataṃ aphassitaṃ paññāya. Atītaṃ anāgataṃ paccuppannaṃ upādāya sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchanti, yaṃ kiñci neyyaṃ nāma atthi taṃ sabbaṃ jānitabbaṃ, attattho vā parattho vā ubhayattho vā diṭṭhadhammiko vā attho samparāyiko vā attho uttāno vā attho gambhīro vā attho gūḷho vā attho paṭicchanno vā attho neyyo vā attho nīto vā attho anavajjo vā attho nikkileso vā attho vodāno vā attho paramattho vā attho, sabbaṃ taṃ antobuddhañāṇe parivattati. “བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ནི་མཁྱེན་བཞིན་དུ་མཁྱེན་ལ། གཟིགས་བཞིན་དུ་གཟིགས་ཏེ། སྤྱན་དུ་གྱུར་པ། ཡེ་ཤེས་སུ་གྱུར་པ། ཆོས་སུ་གྱུར་པ། ཚངས་པར་གྱུར་པ། སྨྲ་བར་བྱེད་པ། རབ་ཏུ་སྨྲ་བར་བྱེད་པ། དོན་འདྲེན་པར་བྱེད་པ། འཆི་མེད་སྦྱིན་པར་བྱེད་པ། ཆོས་ཀྱི་བདག་པོ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་ལ་ཤེས་རབ་ཀྱིས་མ་མཁྱེན་པ། མ་གཟིགས་པ། མ་རྟོགས་པ། མངོན་སུམ་དུ་མ་བྱས་པ། མ་རེག་པ་གང་ཡང་མེད། འདས་པ་དང་། མ་འོངས་པ་དང་། ད་ལྟར་བྱུང་བ་ལ་བརྟེན་ནས་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྒོར་སྣང་བར་འགྱུར་རོ། །ཤེས་བྱ་ཞེས་བྱ་བ་ཅི་ཡང་རུང་བ་དེ་ཐམས་ཅད་ནི་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཡིན་ཏེ། རང་གི་དོན་ཏམ། གཞན་གྱི་དོན་ཏམ། གཉིས་ཀའི་དོན་ཏམ། ཚེ་འདིའི་དོན་ཏམ། ཚེ་ཕྱི་མའི་དོན་ཏམ། གསལ་བའི་དོན་ཏམ། ཟབ་མོའི་དོན་ཏམ། གསང་བའི་དོན་ཏམ། སྦས་པའི་དོན་ཏམ། དྲང་བའི་དོན་ཏམ། ངེས་པའི་དོན་ཏམ། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་དོན་ཏམ། ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་དོན་ཏམ། རྣམ་པར་དག་པའི་དོན་ཏམ། དོན་དམ་པའི་དོན་ཏམ། དེ་ཐམས་ཅད་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ནང་དུ་འཁོར་རོ། ། ‘‘Sabbaṃ kāyakammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti, sabbaṃ vacīkammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti, sabbaṃ manokammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti. Atīte buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ, anāgate buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ, paccuppanne buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ, yāvatakaṃ neyyaṃ, tāvatakaṃ ñāṇaṃ. Yāvatakaṃ ñāṇaṃ, tāvatakaṃ neyyaṃ. Neyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ neyyaṃ, neyyaṃ atikkamitvā ñāṇaṃ nappavattati, ñāṇaṃ atikkamitvā neyyapatho natthi, aññamaññapariyantaṭṭhāyino te dhammā, yathā dvinnaṃ samuggapaṭalānaṃ sammā phusitānaṃ heṭṭhimaṃ samuggapaṭalaṃ uparimaṃ nātivattati, uparimaṃ samuggapaṭalaṃ heṭṭhimaṃ nātivattati, aññamaññapariyantaṭṭhāyino, evamevaṃ buddhassa bhagavato neyyañca ñāṇañca aññamaññapariyantaṭṭhāyino. Yāvatakaṃ neyyaṃ, tāvatakaṃ ñāṇaṃ. Yāvatakaṃ ñāṇaṃ, tāvatakaṃ neyyaṃ, neyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ neyyaṃ, neyyaṃ atikkamitvā ñāṇaṃ nappavattati, ñāṇaṃ atikkamitvā neyyapatho natthi. Aññamaññapariyantaṭṭhāyino te dhammā. Sabbadhammesu buddhassa bhagavato ñāṇaṃ pavattati. “སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་ལས་ཐམས་ཅད་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའོ། །སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ངག་གི་ལས་ཐམས་ཅད་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའོ། །སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡིད་ཀྱི་ལས་ཐམས་ཅད་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའོ། །འདས་པ་ལ་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཐོགས་པ་མེད་པའོ། །མ་འོངས་པ་ལ་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཐོགས་པ་མེད་པའོ། །ད་ལྟར་བྱུང་བ་ལ་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཐོགས་པ་མེད་པའོ། །ཤེས་བྱ་ཇི་ཙམ་པ་དེ་ཙམ་དུ་ཡེ་ཤེས་སོ། །ཡེ་ཤེས་ཇི་ཙམ་པ་དེ་ཙམ་དུ་ཤེས་བྱའོ། །ཡེ་ཤེས་ནི་ཤེས་བྱའི་མཐར་ཐུག་པའོ། །ཤེས་བྱ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཐར་ཐུག་པའོ། །ཤེས་བྱ་ལས་འདས་ནས་ཡེ་ཤེས་མི་འཇུག་ལ། ཡེ་ཤེས་ལས་འདས་པའི་ཤེས་བྱའི་ལམ་མེད། ཆོས་དེ་དག་ནི་ཕན་ཚུན་མཐར་ཐུག་པར་གནས་པ་ཡིན་ཏེ། དཔེར་ན་ཟ་མ་ཏོག་གི་ཁེབས་གཉིས་ལེགས་པར་སྦྱར་བ་ལ། འོག་གི་ཁེབས་ཀྱིས་སྟེང་གི་ཁེབས་ལས་མི་འདའ་ཞིང་། སྟེང་གི་ཁེབས་ཀྱིས་འོག་གི་ཁེབས་ལས་མི་འདའ་བར་ཕན་ཚུན་མཐར་ཐུག་པར་གནས་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཤེས་བྱ་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱང་ཕན་ཚུན་མཐར་ཐུག་པར་གནས་སོ། །ཤེས་བྱ་ཇི་ཙམ་པ་དེ་ཙམ་དུ་ཡེ་ཤེས་སོ། །ཡེ་ཤེས་ཇི་ཙམ་པ་དེ་ཙམ་དུ་ཤེས་བྱའོ། །ཡེ་ཤེས་ནི་ཤེས་བྱའི་མཐར་ཐུག་པའོ། །ཤེས་བྱ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཐར་ཐུག་པའོ། །ཤེས་བྱ་ལས་འདས་ནས་ཡེ་ཤེས་མི་འཇུག་ལ། ཡེ་ཤེས་ལས་འདས་པའི་ཤེས་བྱའི་ལམ་མེད། ཆོས་དེ་དག་ནི་ཕན་ཚུན་མཐར་ཐུག་པར་གནས་པ་ཡིན་ནོ། །ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་འཇུག་གོ ། ‘‘Sabbe [Pg.282] dhammā buddhassa bhagavato āvajjanappaṭibaddhā ākaṅkhappaṭibaddhā manasikārappaṭibaddhā cittuppādappaṭibaddhā, sabbasattesu buddhassa bhagavato ñāṇaṃ pavattati. Sabbesaṃ sattānaṃ buddho āsayaṃ jānāti, anusayaṃ jānāti, caritaṃ jānāti, adhimuttiṃ jānāti, apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye bhabbā sabbe satte pajānāti, sadevako loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā antobuddhañāṇe parivattati. “ཆོས་ཐམས་ཅད་ནི་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་རག་ལས་པ། འདོད་པ་ལ་རག་ལས་པ། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་རག་ལས་པ། སེམས་བསྐྱེད་པ་ལ་རག་ལས་པའོ། །སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ལ་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་འཇུག་གོ །སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་བསམ་པ་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་མཁྱེན་ལ། བག་ལ་ཉལ་མཁྱེན། སྤྱོད་པ་མཁྱེན། མོས་པ་མཁྱེན། རྡུལ་ཆུང་བ། རྡུལ་ཆེ་བ། དབང་པོ་རྣོ་བ། དབང་པོ་རྟུལ་བ། རྣམ་པ་བཟང་བ། རྣམ་པ་ངན་པ། རྟོགས་པར་སླ་བ། རྟོགས་པར་དཀའ་བ། སྐལ་བ་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཡང་དག་པར་མཁྱེན་ཏེ། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་དང་། བདུད་དང་བཅས་པ། ཚངས་པ་དང་བཅས་པ། དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེར་བཅས་པའི་སྐྱེ་དགུ་ལྷ་དང་མི་དང་བཅས་པ་ཐམས་ཅད་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ནང་དུ་འཁོར་རོ། ། ‘‘Yathā ye keci macchakacchapā antamaso timitimiṅgalaṃ upādāya antomahāsamudde parivattanti, evameva sadevako loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā antobuddhañāṇe parivattati. Yathā ye keci pakkhino antamaso garuḷaṃ venateyyaṃ upādāya ākāsassa padese parivattanti, evameva yepi te sāriputtasamā paññāya, tepi buddhañāṇassa padese parivattanti, buddhañāṇaṃ devamanussānaṃ paññaṃ pharitvā atighaṃsitvā tiṭṭhati. Yepi te khattiyapaṇḍitā brāhmaṇapaṇḍitā gahapatipaṇḍitā samaṇapaṇḍitā nipuṇā kataparappavādā vālavedhirūpā, vobhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāni, te te pañhaṃ abhisaṅkharitvā abhisaṅkharitvā’’ti (paṭi. ma. 3.5) – “ཇི་ལྟར་ཉ་དང་རུས་སྦལ་གང་དག་མཐར་ཐུག་པ་ཏི་མི་དང་ཏི་མིང་གྷ་ལ་ལ་སོགས་པ་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོའི་ནང་དུ་འཁོར་བ་དེ་བཞིན་དུ། ལྷ་དང་བཅས་པའི་འཇིག་རྟེན་བདུད་དང་བཅས་པ། ཚངས་པ་དང་བཅས་པ། དགེ་སྦྱོང་དང་བྲམ་ཟེར་བཅས་པའི་སྐྱེ་དགུ་ལྷ་དང་མི་དང་བཅས་པ་འདི་དག་ཐམས་ཅད་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ནང་དུ་འཁོར་རོ། ཇི་ལྟར་བྱ་གང་དག་མཐར་ཐུག་པ་མཁའ་ལྡིང་ནམ་མཁའ་ལྡིང་གི་བུ་ལ་སོགས་པ་ནམ་མཁའི་ཕྱོགས་སུ་འཁོར་བ་དེ་བཞིན་དུ། ཤཱ་རིའི་བུ་དང་མཚུངས་པའི་ཤེས་རབ་ཅན་གང་དག་ཡོད་པ་དེ་དག་ཀྱང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཕྱོགས་གཅིག་ལ་འཁོར་ཞིང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ནི་ལྷ་དང་མི་རྣམས་ཀྱི་ཤེས་རབ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་ཁྱབ་པར་གནས་སོ། རྒྱལ་རིགས་མཁས་པ་དང་། བྲམ་ཟེ་མཁས་པ། ཁྱིམ་བདག་མཁས་པ། དགེ་སྦྱོང་མཁས་པ་གང་དག་ཞིབ་མོར་སྨྲ་བ། ཕ་རོལ་གྱི་རྒོལ་བ་ཚར་གཅོད་པ། སྐྲ་གཤགས་འཕེན་པ་ལྟ་བུ། རང་གི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ལྟ་བ་ངན་པ་རྣམས་འཇོམས་ཤིང་རྒྱུ་བ་དེ་དག་གིས་དྲི་བ་རྣམས་བརྩམས་ཤིང་བརྩམས་ནས།” (པཊིསམྦྷིདཱམགྒ། ༣.༥) — Ādinā niddiṭṭhapāḷiṃ peyyālamukhena saṃkhipitvā dassento ‘‘paññāpabhedakusalo pabhinnañāṇo…pe… te pañhaṃ abhisaṅkharitvā abhisaṅkharitvā’’tiādimāha. ལ་སོགས་པས་བསྟན་པའི་ལུང་འདི་ཉིད་བསྡུས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཉེ་བར་མཚོན་ཏེ་སྟོན་པར། “ཤེས་རབ་ཀྱི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་ལ་མཁས་པ། སོ་སོར་ཕྱེ་བའི་ཡེ་ཤེས་ཅན། །ལ། །དེ་དག་གིས་དྲི་བ་རྣམས་བརྩམས་ཤིང་བརྩམས་ནས།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། Tattha pabhinnañāṇoti atthādīsu pabhedagatañāṇo. ‘‘Pabhedañāṇo’’tipi paṭhanti, soyeva attho. Te pañhanti te te attanā adhippetaṃ pañhaṃ. Niddiṭṭhakāraṇāti vissajjitakāraṇā. Upakkhittakāti bhagavato paññāveyyattiyena samīpe khittakā antevāsikā sampajjanti. དེ་ལ་“སོ་སོར་ཕྱེ་བའི་ཡེ་ཤེས་ཅན་”ཞེས་པ་ནི་དོན་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་རབ་ཏུ་དབྱེ་བར་གྱུར་པའི་ཡེ་ཤེས་ཅན་ནོ། །“རབ་ཏུ་དབྱེ་བའི་ཡེ་ཤེས་ཅན་”ཞེས་ཀྱང་ཀློག་སྟེ། དོན་ནི་དེ་ཉིད་དོ། །“དེ་དག་གི་དྲི་བ་”ཞེས་པ་ནི་དེ་དང་དེ་དག་གིས་རང་ཉིད་ཀྱིས་བསམ་པའི་དྲི་བའོ། །“བསྟན་པའི་རྒྱུ་མཚན་ཅན་”ཞེས་པ་ནི་ལན་བཏབ་པའི་རྒྱུ་མཚན་ཅན་ནོ། །“ཉེ་བར་བཀོད་པ་”ཞེས་པ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཤེས་རབ་ཀྱི་རྣོ་བའི་མཐུས་ཉེ་བར་བཀོད་པའི་ཉེ་གནས་སུ་གྱུར་པ་རྣམས་སོ། Bhavati [Pg.283] abhibhavatīti bhūri. Kiṃ? Rāgādiṃ. Upasagge satipi tadeva padaṃ tamatthaṃ vadatīti upasaggena vināpi so attho viññeyyo anekatthattā dhātūnanti vuttaṃ – ‘‘abhibhuyyatī’’ti. Kārakabyattayena cetaṃ vuttaṃ, tasmā rāgaṃ abhibhuyyatīti sā sā maggapaññā attanā attanā vajjhaṃ rāgaṃ abhibhuyyati abhibhavati, madatīti attho. Abhibhavatīti sā sā phalapaññā taṃ taṃ rāgaṃ bhavi abhibhavi maddīti bhūripaññā. ‘‘Abhibhavitā’’ti vā pāṭho, ‘‘abhibhavitvā’’tipi paṭhanti. Abhibhavitvāti ca kiriyāya siddhabhāvadassanaṃ. Paññā ce siddhā, rāgābhibhavo ca siddho evāti. Sesesupi eseva nayo. འབྱུང་བའམ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པས་ན་“བྷཱུ་རི་” (ཡངས་པའམ་ས་ཆེན་) ཞེས་བྱའོ། །ཅི་ཞིག་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཞེ་ན། འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའོ། །ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་ (ཉེ་ཚིག་) ཡོད་ཀྱང་ཚིག་དེ་ཉིད་ཀྱིས་དོན་དེ་ཉིད་སྟོན་པས། ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་མེད་པར་ཡང་དོན་དེ་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། བྱིངས་རྣམས་དོན་དུ་མ་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་“ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་བྱེད་པོ་བརྗེ་བའི་སྒོ་ནས་གསུངས་པ་ཡིན་པས། འདོད་ཆགས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་བྱེད་པས་ན། ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་དེ་དང་དེས་རང་རང་གི་སྤང་བྱར་གྱུར་པའི་འདོད་ཆགས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་འཇོམས་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་བྱེད་པས་ན། འབྲས་བུའི་ཤེས་རབ་དེ་དང་དེས་འདོད་ཆགས་དེ་དང་དེ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཅིང་བཅོམ་པས་ན་“ཡངས་པའི་ཤེས་རབ་” (བྷཱུ་རི་པཉྙཱ་) ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་“ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་པོ་”ཞེས་ཀྱང་ཀློག་ལ། “ཟིལ་གྱིས་གནོན་ནས་”ཞེས་ཀྱང་ཀློག་གོ །“ཟིལ་གྱིས་གནོན་ནས་”ཞེས་པ་ནི་བྱ་བ་གྲུབ་པའི་དངོས་པོ་སྟོན་པ་སྟེ། གལ་ཏེ་ཤེས་རབ་གྲུབ་ན་འདོད་ཆགས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའང་གྲུབ་པ་ཉིད་དོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། Rāgādīsu pana rajjanalakkhaṇo rāgo. Dussanalakkhaṇo doso. Muyhanalakkhaṇo moho. Kujjhanalakkhaṇo kodho, upanandhanalakkhaṇo upanāho. Pubbakālaṃ kodho, aparakālaṃ upanāho. Paraguṇamakkhanalakkhaṇo makkho, yugaggāhalakkhaṇo palāso. Parasampattikhīyanalakkhaṇā issā, attano sampattiniggūhanalakkhaṇaṃ macchariyaṃ. Attanā katapāpappaṭicchādanalakkhaṇā māyā, attano avijjamānaguṇappakāsanalakkhaṇaṃ sāṭheyyaṃ. Cittassa uddhumātabhāvalakkhaṇo thambho, karaṇuttariyalakkhaṇo sārambho. Unnatilakkhaṇo māno, abbhunnatilakkhaṇo atimāno. Mattabhāvalakkhaṇo mado, pañcakāmaguṇesu cittavossaggalakkhaṇo pamādo. Bhavati abhibhavati arinti bhūri asarūpato parassa akārassa lopaṃ katvā. Tenāha – ‘‘ariṃ maddanipaññāti bhūripaññā’’ti. Bhavati ettha thāvarajaṅgamanti bhūri vuccati pathavī yathā ‘‘bhūmī’’ti bhūri viyāti bhūripaññā vitthatavipulaṭṭhena sabbaṃ sahatāya ca. Tenāha – ‘‘tāyā’’tiādi. Tattha pathavisamāyāti vitthatavipulaṭṭheneva pathavisamāya. Vitthatāyāti pajānitabbe visaye vitthatāya, na ekadese vattamānāya. Vipulāyāti uḷārabhūtāya. Samannāgatoti puggalo. Iti-saddo kāraṇatthe, iminā kāraṇena puggalassa bhūripaññāya samannāgatattā tassa paññā bhūripaññā nāmāti attho. ‘‘Bhūripaññassa paññā bhūripaññapaññā’’ti vattabbe ekassa paññāsaddassa lopaṃ katvā ‘‘bhūripaññā’’ti vuttaṃ. འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལས་འདོད་ཆགས་ནི་ཆགས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ། །ཞེ་སྡང་ནི་སྡང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ། །གཏི་མུག་ནི་རྨོངས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ། །ཁྲོ་བ་ནི་ཁྲོ་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ། །འཁོན་དུ་འཛིན་པ་ནི་འཁོན་དུ་འཛིན་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ། །སྔ་མའི་དུས་སུ་ཁྲོ་བ་དང་། ཕྱི་མའི་དུས་སུ་འཁོན་དུ་འཛིན་པའོ། །འཆབ་པ་ནི་ཕ་རོལ་གྱི་ཡོན་ཏན་སྒྲིབ་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ། །འགྲན་སེམས་ནི་མཉམ་པར་འཛིན་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ། །ཕྲག་དོག་ནི་ཕ་རོལ་གྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་མི་བཟོད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ། །སེར་སྣ་ནི་རང་གི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྦེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ། །སྒྱུ་ནི་རང་གིས་བྱས་པའི་སྡིག་པ་གསང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ། །གཡོ་ནི་རང་ལ་མེད་པའི་ཡོན་ཏན་སྒྲོག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ། །གྱོང་བ་ནི་སེམས་རེངས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ། །འཚིག་པ་ནི་ལྷག་པར་རྩོལ་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ། །ང་རྒྱལ་ནི་མཐོ་བར་འཛིན་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ། །ལྷག་པའི་ང་རྒྱལ་ནི་ཤིན་ཏུ་མཐོ་བར་འཛིན་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ། །རྒྱགས་པ་ནི་མྱོས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ། །བག་མེད་པ་ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལ་སེམས་གཏོང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ། །དགྲ་ (ཨ་རི་) ཟིལ་གྱིས་གནོན་པས་ན་“བྷཱུ་རི་”ཞེས་བྱ་སྟེ། མི་མཐུན་པའི་སྒྲ་ལས་ཕྱི་མའི་ཨ་ཡིག་ཕྱིས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“དགྲ་འཇོམས་པའི་ཤེས་རབ་ནི་ཡངས་པའི་ཤེས་རབ་བོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །བརྟན་པ་དང་གཡོ་བའི་དངོས་པོ་རྣམས་འདི་ལ་གནས་པས་ན་ས་གཞི་ལ་“བྷཱུ་རི་”ཞེས་བརྗོད་དེ། དཔེར་ན་“བྷཱུ་མི་” (ས་) ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། །ས་གཞི་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་ན་“ཡངས་པའི་ཤེས་རབ་”ཅེས་བྱ་སྟེ། རྒྱ་ཆེ་ཞིང་ཡངས་པའི་དོན་གྱིས་དང་ཐམས་ཅད་བཟོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“དེས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“ས་གཞི་དང་མཚུངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་ཆེ་ཞིང་ཡངས་པའི་དོན་ཉིད་ཀྱིས་ས་གཞི་དང་མཚུངས་པའོ། །“རྒྱ་ཆེ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཤེས་བྱའི་ཡུལ་ལ་རྒྱ་ཆེ་བ་སྟེ། ཕྱོགས་གཅིག་ལ་འཇུག་པ་མ་ཡིན་པའོ། །“ཡངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་ཆེན་པོར་གྱུར་པའོ། །“ལྡན་པ་”ནི་གང་ཟག་གོ །“ཨི་ཏི་” (ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་) ནི་རྒྱུ་མཚན་གྱི་དོན་ཏེ། རྒྱུ་མཚན་འདིས་གང་ཟག་དེ་ཡངས་པའི་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཤེས་རབ་ལ་“ཡངས་པའི་ཤེས་རབ་”ཅེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“ཡངས་པའི་ཤེས་རབ་ཅན་གྱི་ཤེས་རབ་ནི་ཡངས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཤེས་རབ་བོ་”ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲ་གཅིག་ཕྱིས་ནས་“ཡངས་པའི་ཤེས་རབ་”ཅེས་གསུངས་སོ། Apicāti [Pg.284] paññāpariyāyadassanatthaṃ vuttaṃ. Paññāyametanti paññāya etaṃ. Adhivacananti adhikaṃ vacanaṃ. Bhūrīti bhūte atthe khandhādike ramati saccasabhāvena, diṭṭhi viya na abhūteti bhūri. Medhāti asani viya siluccaye kilese medhati hiṃsatīti medhā, khippaṃ gahaṇadhāraṇaṭṭhena vā medhā. Pariṇāyikāti yassuppajjati, taṃ sattaṃ attahitappaṭipattiyaṃ sampayuttadhamme ca yāthāvalakkhaṇappaṭivedhe pariṇetīti pariṇāyikā. Imeheva aññānipi paññāpariyāyavacanāni honti. “གཞན་ཡང་”ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །“འདི་ནི་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས་”ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་འདི་ཤེས་པར་བྱའོ། །“ཚིག་བླ་དྭགས་”ཞེས་པ་ནི་ལྷག་པའི་ཚིག་གོ །“བྷཱུ་རི་” (ཡངས་པ་) ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོའི་དོན་ལ་བདེན་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་དགྱེས་པར་བྱེད་ཅིང་། ལྟ་བ་ངན་པ་ལྟར་དངོས་པོ་མ་ཡིན་པ་ལ་མ་ཡིན་པས་ན་“བྷཱུ་རི་”ཞེས་བྱའོ། །“མེ་དྷཱ་” (བློ་གྲོས་) ཞེས་པ་ནི་ཐོག་གིས་རི་བོ་འཇོམས་པ་ལྟར་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་འཇོམས་ཤིང་གནོད་པར་བྱེད་པས་ན་“མེ་དྷཱ་”ཞེས་བྱའོ། །ཡང་ན་མྱུར་དུ་འཛིན་ཅིང་འཛིན་པའི་དོན་གྱིས་“མེ་དྷཱ་”ཞེས་བྱའོ། །“ཡོངས་སུ་འདྲེན་པ་” (པ་རི་ཎཱ་ཡི་ཀཱ་) ཞེས་པ་ནི་གང་ལ་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཅན་དེ་ཉིད་རང་གི་དོན་གྱི་སྒྲུབ་པ་ལ་དང་། མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་རང་བཞིན་གྱི་མཚན་ཉིད་རྟོགས་པ་ལ་ཡོངས་སུ་འདྲེན་པས་ན་“ཡོངས་སུ་འདྲེན་པ་”ཞེས་བྱའོ། །འདི་དག་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་རབ་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་གཞན་དག་ཀྱང་ཡིན་ནོ། Paññābāhullanti paññā bahulā assāti paññābahulo, tassa bhāvo paññābāhullaṃ. Tañca paññāya bāhullaṃ pavatti evāti tamatthaṃ paññāgarukassa puggalassa vasena dassento, ‘‘idhekacco paññāgaruko hotī’’tiādimāha. Tattha idhekaccoti puthujjanakalyāṇako, ariyo vā. Paññā garu ekassāti paññāgaruko. Paññāya carito pavattito paññācarito, paññāya caritaṃ pavattaṃ assāti vā paññācarito. Anulomikakhantiādivibhāgā paññā āsayo etassāti paññāsayo. Paññāya adhimutto tanninnoti paññādhimutto. Samussitaṭṭhena paññā dhajo etassāti paññādhajo. Paññāketūti tasseva vevacanaṃ. Paññānimittaṃ ādhipateyyaṃ etassāti paññādhipateyyo. Paññāsaṅkhāto vicayo, dhammasabhāvavicinanaṃ vā bahulaṃ etassāti vicayabahulo. Nānappakārena dhammasabhāvavicinanaṃ bahulaṃ assāti pavicayabahulo. Okkhāyanaṃ yāthāvato dhammānaṃ upaṭṭhānaṃ bahulaṃ etassāti okkhāyanabahulo. Paññāya tassa tassa dhammassa sammāpekkhanā sampekkhā, sampekkhāya ayanaṃ pavattanaṃ sampekkhāyanaṃ, sampekkhāyanaṃ dhammo pakati assāti sampekkhāyanadhammo. Sampekkhāyanaṃ vā yāthāvato dassanadhammo sabhāvo etassāti sampekkhāyanadhammo. Sabbaṃ dhammajātaṃ vibhūtaṃ vibhāvitaṃ katvā viharaṇasīloti vibhūtavihārī. “ཤེས་རབ་མང་བ་ཉིད་”ཅེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་མང་པོ་ཡོད་པས་ན་ཤེས་རབ་མང་པོ་ཅན་ཏེ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་ཤེས་རབ་མང་བ་ཉིད་དོ། །ཤེས་རབ་ཀྱི་མང་བ་ཉིད་དེ་ནི་འཇུག་པ་ཉིད་ཡིན་པས། དོན་དེ་ཤེས་རབ་གཙོ་བོར་བྱེད་པའི་གང་ཟག་གི་དབང་གིས་སྟོན་པར། “འདི་ན་ལ་ལ་ཤེས་རབ་གཙོ་བོར་བྱེད་པ་ཡིན་ཏེ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“འདི་ན་ལ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་དགེ་བ་འམ་འཕགས་པའོ། །ཤེས་རབ་གང་ལ་གཙོ་བོ་ (ལྕི་བ་) ཡིན་པས་ན་“ཤེས་རབ་གཙོ་བོར་བྱེད་པ་”འོ། །ཤེས་རབ་ཀྱིས་སྤྱད་པའམ་ཞུགས་པས་ན་“ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ཅན་”ནོ། །ཡང་ན་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ཞུགས་པ་དེ་ལ་ཡོད་པས་ན་“ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ཅན་”ནོ། །རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་བཟོད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ཤེས་རབ་ཀྱི་བསམ་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་“ཤེས་རབ་ཀྱི་བསམ་པ་ཅན་”ནོ། །ཤེས་རབ་ལ་མོས་ཤིང་དེ་ལ་གཞོལ་བས་ན་“ཤེས་རབ་ལ་མོས་པ་”འོ། །མཐོན་པོར་བསྒྲེངས་པའི་དོན་གྱིས་ཤེས་རབ་རྒྱལ་མཚན་དུ་བྱས་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་“ཤེས་རབ་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན་ཅན་”ནོ། །“ཤེས་རབ་ཀྱི་ཏོག་ཅན་”ཞེས་པ་ནི་དེའི་རྣམ་གྲངས་སོ། །ཤེས་རབ་ཀྱི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་དབང་བྱེད་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་“ཤེས་རབ་ཀྱི་བདག་པོ་ཅན་”ནོ། །ཤེས་རབ་ཏུ་བགྲང་བའི་རྣམ་པར་འབྱེད་པའམ། ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་མང་པོ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་“རྣམ་པར་འབྱེད་པ་མང་བ་”འོ། །རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་མང་པོ་ཡོད་པས་ན་“རབ་ཏུ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་མང་བ་”འོ། །ཆོས་རྣམས་ཡང་དག་པ་ཉིད་དུ་མངོན་སུམ་དུ་སྣང་བ་མང་པོ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་“མངོན་སུམ་དུ་སྣང་བ་མང་བ་”འོ། །ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཆོས་དེ་དང་དེ་ལ་ཡང་དག་པར་ལྟ་བ་ནི་ཡང་དག་པར་ལྟ་བའོ། །ཡང་དག་པར་ལྟ་བའི་འཇུག་པ་ནི་ཡང་དག་པར་ལྟ་བར་འཇུག་པའོ། །ཡང་དག་པར་ལྟ་བར་འཇུག་པའི་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་“ཡང་དག་པར་ལྟ་བར་འཇུག་པའི་ཆོས་ཅན་”ནོ། །ཡང་ན་ཡང་དག་པར་ལྟ་བར་འཇུག་པའམ་ཡང་དག་པར་མཐོང་བའི་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་“ཡང་དག་པར་ལྟ་བར་འཇུག་པའི་ཆོས་ཅན་”ནོ། །ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་ཐམས་ཅད་གསལ་བར་བྱས་ཤིང་རྟོགས་པར་བྱས་ཏེ་གནས་པའི་ངང་ཚུལ་ཅན་ཡིན་པས་ན་“གསལ་བར་གནས་པ་”འོ། Taccaritotiādīsu taṃ-saddena paññā paccāmaṭṭhā, tasmā tattha ‘‘paññācarito’’tiādinā attho veditabbo. Sā paññā caritā garukā bahulā assāti taccarito taggaruko tabbahulo. Tassaṃ paññāyaṃ ninno poṇo pabbhāro adhimuttoti tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto. Sā paññā adhipati tadadhipati, tadadhipatito āgato [Pg.285] tadādhipateyyo. Paññāgarukotiādīni ‘‘kāmaṃ sevantaṃyeva jānāti, ayaṃ puggalo nekkhammagaruko’’tiādīsu (paṭi. ma. 1.114) viya purimajātito pabhuti vuttāni. Taccaritotiādīni imissā jātiyā vuttāni. Idāni vuttamevatthaṃ nidassanavasenapi dassetuṃ – ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ. Evamevantiādīni dassitabbanigamanaṃ. “དེའི་སྤྱོད་པ་ཅན་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། “དེ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ཤེས་རབ་ལ་གོ་དགོས་པས། དེའི་ཕྱིར་དེ་ལ་“ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ཅན་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཤེས་རབ་དེ་ཉིད་སྤྱད་པ་དང་། གཙོ་བོ་དང་། མང་པོ་ཡོད་པས་ན་“དེའི་སྤྱོད་པ་ཅན་”དང་། “དེ་གཙོ་བོར་བྱེད་པ་”དང་། “དེ་མང་པོ་ཅན་”ནོ། །ཤེས་རབ་དེ་ལ་གཞོལ་བ་དང་། འབབ་པ་དང་། གནས་པ་དང་། མོས་པས་ན་“དེ་ལ་གཞོལ་བ་”དང་། “དེ་ལ་འབབ་པ་”དང་། “དེ་ལ་གནས་པ་”དང་། “དེ་ལ་མོས་པ་”འོ། །ཤེས་རབ་དེ་ཉིད་བདག་པོ་ཡིན་པས་ན་“དེ་བདག་པོ་ཅན་”ཏེ། དེ་བདག་པོ་ཉིད་ལས་བྱུང་བས་ན་“དེའི་བདག་པོ་ཅན་”ནོ། །“ཤེས་རབ་གཙོ་བོར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི། “འདོད་པ་ལ་བསྟེན་པ་ཉིད་ཤེས་ཏེ། གང་ཟག་འདི་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བ་གཙོ་བོར་བྱེད་པའོ། །”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ (པཊིསམྦྷིདཱམགྒ། ༡.༡༡༤) ལྟར། སྐྱེ་བ་སྔ་མ་ནས་བཟུང་སྟེ་གསུངས་པ་རྣམས་སོ། །“དེའི་སྤྱོད་པ་ཅན་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཚེ་འདིའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །ད་ནི་བཤད་མ་ཐག་པའི་དོན་དེ་ཉིད་དཔེའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཇི་ལྟར་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“དེ་བཞིན་དུ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་བསྟན་པར་བྱ་བའི་མཇུག་བསྡུ་བའོ། Sīghapaññāti attano visaye sīghappavattikā paññā, yā samāraddhā attano paññākiccaṃ adandhāyantī avitthāyantī khippameva sampāpeti. Tenāha – ‘‘sīghaṃ sīghaṃ sīlāni paripūretī’’tiādi. Tattha sīghaṃ sīghanti bahūnaṃ sīlādīnaṃ saṅgahatthaṃ dvikkhattuṃ vuttaṃ. Sīlānīti cārittavārittavasena paññattāni pātimokkhasaṃvarasīlāni, ṭhapetvā vā indriyasaṃvaraṃ tassa visuṃ gahitattā itarāni tividhasīlāni. Indriyasaṃvaranti cakkhādīnaṃ channaṃ indriyānaṃ rāgappaṭighappavesaṃ akatvā satikavāṭena nivāraṇaṃ thakanaṃ. Bhojane mattaññutanti paccavekkhitaparibhogavasena bhojane pamāṇaññubhāvaṃ. Jāgariyānuyoganti divasassa tīsu koṭṭhāsesu rattiyā paṭhamamajjhimakoṭṭhāsesu ca jāgarati na niddāyati, samaṇadhammameva karotīti jāgaro, jāgarassa bhāvo, kammaṃ vā jāgariyaṃ, jāgariyassa anuyogo jāgariyānuyogo, taṃ jāgariyānuyogaṃ. Sīlakkhandhanti sekkhaṃ vā asekkhaṃ vā sīlakkhandhaṃ. Evamitarepi khandhā veditabbā. Paññākkhandhanti maggapaññā ca sekkhāsekkhānaṃ lokiyapaññā ca. Vimuttikkhandhanti phalavimutti. Vimuttiñāṇadassanakkhandhanti paccavekkhaṇañāṇaṃ. Sīghapaññāniddesasadisoyeva lahupaññāniddeso, tathā hāsapaññāniddeso. Javanapaññāniddeso pana kalāpasammasananayena pavatto. Tikkhapaññāniddeso vīriyassa ussukkāpanavasena, nibbedhikapaññāniddeso sabbaloke anabhiratasaññāvasena pavatto. Tattha turitakiriyā sīghatā. Adandhatā lahutā. Vegāyitattaṃ khippatā. “མྱུར་བའི་ཤེས་རབ་”ཅེས་པ་ནི་རང་གི་ཡུལ་ལ་མྱུར་དུ་འཇུག་པའི་ཤེས་རབ་སྟེ། གང་ཞིག་བརྩམས་པ་ན་རང་གི་ཤེས་རབ་ཀྱི་བྱ་བ་ལ་མི་བུལ་ཞིང་མི་འགྱངས་པར་མྱུར་དུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་“མྱུར་དུ་མྱུར་དུ་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“མྱུར་དུ་མྱུར་དུ་”ཞེས་ལན་གཉིས་གསུངས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་མང་པོ་བསྡུ་བའི་ཕྱིར་རོ། །“ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་བཅས་པ་དང་བསྲུང་བའི་སྒོ་ནས་བཅས་པའི་སོ་སོར་ཐར་པའི་སྡོམ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་སམ། ཡང་ན་དབང་པོ་བསྡམ་པ་ནི་ལོགས་སུ་བཟུང་བའི་ཕྱིར་དེ་མ་གཏོགས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པ་གསུམ་མོ། །“དབང་པོ་བསྡམ་པ་”ཞེས་པ་ནི་མིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་དྲུག་ལ་འདོད་ཆགས་དང་ཁོང་ཁྲོ་འཇུག་པར་མི་བྱེད་པར་དྲན་པའི་སྒོ་ལྕགས་ཀྱིས་འགོག་ཅིང་སྡོམ་པའོ། །“ཟས་ཀྱི་ཚོད་རིག་པ་”ཞེས་པ་ནི་སོ་སོར་བརྟགས་ཏེ་བསྟེན་པའི་སྒོ་ནས་ཟས་ལ་ཚོད་ཤེས་པ་ཉིད་དོ། །“མི་ཉལ་བར་བརྩོན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཉིན་མོའི་ཆ་གསུམ་དང་། མཚན་མོའི་ཆ་སྟོད་དང་ཆ་སྨད་ལ་སད་ཅིང་མི་ཉལ་བར། དགེ་སྦྱོང་གི་ཆོས་ཉིད་བྱེད་པས་ན་སད་པ་སྟེ། སད་པའི་དངོས་པོའམ་བྱ་བ་ནི་སད་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ལ་རྗེས་སུ་བརྩོན་པ་ནི་མི་ཉལ་བར་བརྩོན་པ་སྟེ། དེ་ལ་མི་ཉལ་བར་བརྩོན་པའོ། །“ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་”ཞེས་པ་ནི་སློབ་པའམ་མི་སློབ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོའོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཕུང་པོ་གཞན་རྣམས་ཀྱང་ཤེས་པར་བྱའོ། །“ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕུང་པོ་”ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱི་ཤེས་རབ་དང་། སློབ་པ་དང་མི་སློབ་པ་རྣམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་པའི་ཤེས་རབ་བོ། །“རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཕུང་པོ་”ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུའི་རྣམ་པར་གྲོལ་བའོ། །“རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བའི་ཕུང་པོ་”ཞེས་པ་ནི་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །“ཡང་བའི་ཤེས་རབ་”ཀྱི་བསྟན་པ་ནི་མྱུར་བའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་བསྟན་པ་དང་མཚུངས་པ་ཉིད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་“རངས་པའི་ཤེས་རབ་”ཀྱི་བསྟན་པའང་དེ་བཞིན་ནོ། །“མགྱོགས་པའི་ཤེས་རབ་”ཀྱི་བསྟན་པ་ནི་ཕུང་པོ་ལ་ཡང་དག་པར་རྟོག་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཞུགས་པའོ། །“རྣོ་བའི་ཤེས་རབ་”ཀྱི་བསྟན་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་པའི་དབང་གིས་དང་། “ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཤེས་རབ་”ཀྱི་བསྟན་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་ཐམས་ཅད་ལ་མི་དགའ་བའི་འདུ་ཤེས་ཀྱི་དབང་གིས་ཞུགས་པའོ། །དེ་ལ་བྱ་བ་མྱུར་དུ་བྱེད་པ་ནི་མྱུར་བ་ཉིད་དོ། །མི་བུལ་བ་ནི་ཡང་བ་ཉིད་དོ། །ཤུགས་དྲག་པ་ནི་མགྱོགས་པ་ཉིད་དོ། Hāsabahuloti pītibahulo. Sesapadāni tasseva vevacanāni. Atha vā hāsabahuloti mūlapadaṃ. Vedabahuloti tassā eva pītiyā sampayuttasomanassavedanāvasena niddesapadaṃ. Tuṭṭhibahuloti nātibalavapītiyā tuṭṭhākāravasena. Pāmojjabahuloti balavapītiyā pamuditabhāvavasena. Sīlāni paripūretīti haṭṭhappahaṭṭho udaggūdaggo [Pg.286] sampiyāyamāno sīlāni sampādeti. Pītisomanassasahagatā hi paññā abhirativasena ārammaṇe phullitā vikasitā viya pavattati, na evaṃ upekkhāsahagatāti. “རངས་པ་མང་བ་”ཞེས་པ་ནི་དགའ་བ་མང་བའོ། །ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་དེའི་རྣམ་གྲངས་སོ། །ཡང་ན་“རངས་པ་མང་བ་”ཞེས་པ་ནི་རྩ་བའི་ཚིག་གོ །“ཚོར་བ་མང་བ་”ཞེས་པ་ནི་དགའ་བ་དེ་ཉིད་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཡིད་བདེའི་ཚོར་བའི་དབང་གིས་བསྟན་པའི་ཚིག་གོ །“མགུ་བ་མང་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་སྟོབས་ཆེན་མ་ཡིན་པའི་དགའ་བའི་མགུ་བའི་རྣམ་པའི་དབང་གིས་སོ། །“མཆོག་ཏུ་དགའ་བ་མང་བ་”ཞེས་པ་ནི་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་དགའ་བའི་རབ་ཏུ་དགའ་བའི་དངོས་པོའི་དབང་གིས་སོ། །“ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་དགའ་ཞིང་མགུ་ལ་ཡིད་རངས་ཏེ་དང་བས་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་རྫོགས་པར་བྱེད་པའོ། །དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་དང་ལྡན་པའི་ཤེས་རབ་ནི་མངོན་པར་དགའ་བའི་དབང་གིས་དམིགས་པ་ལ་ཁ་བྱེ་ཞིང་རྒྱས་པ་ལྟར་འཇུག་གི །བཏང་སྙོམས་དང་ལྡན་པ་ནི་དེ་ལྟར་མ་ཡིན་ནོ། Aniccato khippaṃ javatīti ‘‘khandhapañcakaṃ anicca’’nti vegāyitena pavattati, paṭipakkhadūrībhāvena pubbābhisaṅkhārassa sātisayattā indena vissaṭṭhavajiraṃ viya lakkhaṇaṃ avirajjhantī adandhāyantī aniccalakkhaṇaṃ vegasā paṭivijjhati, tasmā sā javanapaññā nāmāti attho. Sesapadesupi eseva nayo. Evaṃ lakkhaṇārammaṇikavipassanāvasena javanapaññaṃ dassetvā balavavipassanāvasena dassetuṃ – ‘‘rūpa’’ntiādi vuttaṃ. Tattha khayaṭṭhenāti yattha yattha uppajjati, tattha tattheva bhijjanato khayasabhāvattā. Bhayaṭṭhenāti bhayānakabhāvato. Asārakaṭṭhenāti attasāravirahato niccasārādivirahato ca. Tulayitvāti tulābhūtāya vipassanāpaññāya tuletvā. Tīrayitvāti tāya eva tīraṇabhūtāya tīretvā. Vibhāvayitvāti yāthāvato pakāsetvā pākaṭaṃ katvā. Atha vā tulayitvāti kalāpasammasanavasena tulayitvā. Tīrayitvāti udayabbayānupassanāvasena tīretvā. Vibhāvayitvāti bhaṅgānupassanādivasena pākaṭaṃ katvā. Vibhūtaṃ katvāti saṅkhārupekkhānulomavasena phuṭaṃ katvā. Rūpanirodheti rūpakkhandhassa nirodhabhūte nibbāne. Khippaṃ javatīti ninnapoṇapabbhāravasena javati pavattati. Idāni sikhāppattavipassanāvasena javanapaññaṃ dassetuṃ, puna ‘‘rūpa’’ntiādi vuttaṃ. མི་རྟག་པ་ཉིད་དུ་མྱུར་དུ་རྒྱུག་པས་ན། "ཕུང་པོ་ལྔ་ནི་མི་རྟག་པ་"ཞེས་ཤུགས་དྲག་པོས་འཇུག་ཅིང་། གཉེན་པོ་དང་རིང་དུ་བྲལ་བས་སྔོན་གྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་ཕྱིར། དབང་པོས་འཕངས་པའི་རྡོ་རྗེ་བཞིན་དུ་མཚན་ཉིད་ལས་མ་ནོར་ཞིང་མི་འགྱངས་པར་མི་རྟག་པའི་མཚན་ཉིད་ལ་མྱུར་དུ་རྟོགས་པར་བྱེད་དོ། དེའི་ཕྱིར་དེ་ནི་མྱུར་བའི་ཤེས་རབ་ཅེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ཚིག་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། དེ་ལྟར་མཚན་ཉིད་ལ་དམིགས་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་མྱུར་བའི་ཤེས་རབ་བསྟན་ནས། སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "གཟུགས་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་"ཟད་པའི་དོན་གྱིས་"ཞེས་པ་ནི། གང་དང་གང་དུ་སྐྱེ་བ་དེ་དང་དེ་ཉིད་དུ་འཇིག་པའི་ཕྱིར་ཟད་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་དོ། "འཇིགས་པའི་དོན་གྱིས་"ཞེས་པ་ནི་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་སོ། "སྙིང་པོ་མེད་པའི་དོན་གྱིས་"ཞེས་པ་ནི་བདག་གི་སྙིང་པོ་དང་བྲལ་ཞིང་རྟག་པའི་སྙིང་པོ་ལ་སོགས་པ་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་རོ། "གཞལ་ནས་"ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་མ་ལྟ་བུར་གྱུར་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་གཞལ་ནས་སོ། "ཐག་བཅད་ནས་"ཞེས་པ་ནི་ཐག་གཅོད་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཤེས་རབ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་ཐག་བཅད་ནས་སོ། "རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱས་ནས་"ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་བསྟན་ནས་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་ནས་སོ། ཡང་ན། "གཞལ་ནས་"ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོ་བསྡུས་ཏེ་རྟོག་པའི་དབང་གིས་གཞལ་ནས་སོ། "ཐག་བཅད་ནས་"ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་འཇིག་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་དབང་གིས་ཐག་བཅད་ནས་སོ། "རྣམ་པར་གསལ་བར་བྱས་ནས་"ཞེས་པ་ནི་འཇིག་པ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་ནས་སོ། "གསལ་བར་བྱས་ནས་"ཞེས་པ་ནི་འདུ་བྱེད་བཏང་སྙོམས་དང་རྗེས་མཐུན་གྱི་ཤེས་པའི་དབང་གིས་གསལ་པོར་བྱས་ནས་སོ། "གཟུགས་འགོག་པ་ལ་"ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་འགོག་པའི་རང་བཞིན་གྱི་མྱང་འདས་ལའོ། "མྱུར་དུ་རྒྱུག་པ་"ཞེས་པ་ནི་གཞོལ་བ་དང་འབབ་པ་དང་བབས་པའི་དབང་གིས་མྱུར་དུ་འཇུག་ཅིང་རྒྱུག་པའོ། ད་ནི་རྩེ་མོར་སོན་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་དབང་གིས་མྱུར་བའི་ཤེས་རབ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ཡང་བསྐྱར་ "གཟུགས་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། Ñāṇassa tikkhabhāvo nāma savisesaṃ paṭipakkhasamucchindanena veditabboti ‘‘khippaṃ kilese chindatīti tikkhapaññā’’ti vatvā te pana kilese vibhāgena dassento, ‘‘uppannaṃ kāmavitakka’’ntiādimāha. Samathavipassanāhi vikkhambhanatadaṅgavasena pahīnampi ariyamaggena asamūhatattā uppattidhammataṃ anatītatāya asamūhatuppannanti vuccati, taṃ idha ‘‘uppanna’’nti adhippetaṃ. Nādhivāsetīti santānaṃ āropetvā na vāseti. Pajahatīti samucchedavasena pajahati. Vinodetīti khipati. Byantiṃ karotīti vigatantaṃ karoti. Anabhāvaṃ gametīti anu abhāvaṃ gameti, vipassanākkamena ariyamaggaṃ patvā samucchedavaseneva abhāvaṃ gamayatīti attho. Ettha ca kāmappaṭisaṃyutto vitakko kāmavitakko. ‘‘Ime sattā [Pg.287] marantū’’ti paresaṃ maraṇappaṭisaṃyutto vitakko byāpādavitakko. ‘‘Ime sattā vihiṃsiyantū’’ti paresaṃ vihiṃsāpaṭisaṃyutto vitakko vihiṃsāvitakko. Pāpaketi lāmake. Akusale dhammeti akosallasambhūte dhamme. Tikkhapañño nāma khippābhiñño hoti, paṭipadā cassa na calatīti āha – ‘‘ekamhi āsane cattāro ariyamaggā’’tiādi. ཤེས་པའི་རྣོ་བའི་རང་བཞིན་ནི་གཉེན་པོས་ཁྱད་པར་དུ་རྩད་ནས་གཅོད་པར་བྱེད་པ་ལས་ཤེས་པར་བྱ་སཏེ། "ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་མྱུར་དུ་གཅོད་པས་ན་རྣོ་བའི་ཤེས་རབ་བོ་"ཞེས་གསུངས་ནས། ཉོན་མོངས་པ་དེ་དག་རྣམ་དབྱེ་སྒོ་ནས་སྟོན་པར། "སྐྱེས་པའི་འདོད་པའི་རྣམ་རྟོག་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་གིས་རྣམ་པར་གནོན་པ་དང་གནས་སྐབས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སྤངས་པ་ཡིན་ནའང་། འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་རྩ་བ་ནས་མ་ཕྱུང་བས་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཉིད་ལས་མ་འདས་པའི་ཕྱིར། རྩ་བ་ནས་མ་ཕྱུང་བར་སྐྱེས་པ་ཞེས་བྱ་སཏེ། དེ་ནི་འདིར་ "སྐྱེས་པ་" ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། "མི་བཟོད་པ་" ཞེས་པ་ནི་རྒྱུད་ལ་བཅངས་ནས་མི་གནས་པའོ། "སྤོང་བ་" ཞེས་པ་ནི་རྩད་ནས་གཅོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྤོང་བའོ། "སེལ་བ་" ཞེས་པ་ནི་སྐྲོད་པའོ། "མཐར་སྐྱེལ་བ་" ཞེས་པ་ནི་མཐའ་མེད་པར་བྱེད་པའོ། "མེད་པར་བྱེད་པ་" ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་མེད་པར་བྱེད་པ་སཏེ། ལྷག་མཐོང་གི་རིམ་པས་འཕགས་པའི་ལམ་ལ་བརྟེན་ནས་རྩད་ནས་གཅོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་མེད་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། འདིར་འདོད་པ་དང་འབྲེལ་བའི་རྣམ་རྟོག་ནི་འདོད་པའི་རྣམ་རྟོག་གོ། "སེམས་ཅན་འདི་དག་ཤི་བར་གྱུར་ཅིག་"ཅེས་གཞན་གྱི་འཆི་བ་དང་འབྲེལ་བའི་རྣམ་རྟོག་ནི་གནོད་སེམས་ཀྱི་རྣམ་རྟོག་གོ། "སེམས་ཅན་འདི་དག་ལ་འཚེ་བར་གྱུར་ཅིག་"ཅེས་གཞན་ལ་འཚེ་བ་དང་འབྲེལ་བའི་རྣམ་རྟོག་ནི་རྣམ་པར་འཚེ་བའི་རྣམ་རྟོག་གོ། "སྡིག་པ་" ཞེས་པ་ནི་དམན་པའོ། "མི་དགེ་བའི་ཆོས་" ཞེས་པ་ནི་མི་མཁས་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཆོས་རྣམས་སོ། རྣོ་བའི་ཤེས་རབ་ཅེས་བྱ་བ་ནི་མངོན་པར་ཤེས་པ་མྱུར་བ་ཡིན་ལ། དེའི་ལམ་ཡང་མི་གཡོ་བའི་ཕྱིར། "སྟན་གཅིག་ལ་འཕགས་པའི་ལམ་བཞི་" ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā’’ti yāthāvato dassanena saccappaṭivedho ijjhati, na aññathāti kāraṇamukhena nibbedhikapaññaṃ dassetuṃ – ‘‘sabbasaṅkhāresu ubbegabahulo hotī’’tiādi vuttaṃ. Tattha ubbegabahuloti ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādinā (dha. pa. 277) nayena sabbasaṅkhāresu abhiṇhappavattasaṃvego. Uttāsabahuloti ñāṇabhayavasena sabbasaṅkhāresu bahuso utrastamānaso. Tena ādīnavānupassanamāha. Ukkaṇṭhanabahuloti saṅkhārato uddhaṃ visaṅkhārābhimukhatāya ukkaṇṭhanabahulo. Iminā nibbidānupassanamāha. Aratibahulotiādinā tassā eva aparāparūpapattiṃ. Bahimukhoti sabbasaṅkhārato bahibhūtaṃ nibbānaṃ uddissa pavattañāṇamukho. Tathā pavattitavimokkhamukho. Nibbijjhanaṃ paṭivijjhanaṃ nibbedho, so etissā atthīti nibbedhikā, nibbijjhatīti vā nibbedhikā, sā eva paññā nibbedhikapaññā. Anibbiddhapubbanti anamatagge saṃsāre antaṃ pāpetvā anividdhapubbaṃ. Appadālitapubbanti tasseva atthavacanaṃ, antakaraṇeneva appadālitapubbanti attho. Lobhakkhandhanti lobharāsiṃ, lobhakoṭṭhāsaṃ vā. "འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ནི་མི་རྟག་པ། སྡུག་བསྔལ་བ། འགྱུར་བའི་ཆོས་ཅན། འདུས་བྱས། རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ། ཟད་པའི་ཆོས་ཅན། འཇིག་པའི་ཆོས་ཅན། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བའི་ཆོས་ཅན། འགོག་པའི་ཆོས་ཅན་ནོ་"ཞེས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མཐོང་བས་བདེན་པ་རྟོགས་པ་འགྲུབ་ཀྱི་གཞན་དུ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་རྒྱུའི་སྒོ་ནས་ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཤེས་རབ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལ་སྐྲག་པ་མང་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏོ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་"སྐྲག་པ་མང་བ་"ཞེས་པ་ནི། "འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་མི་རྟག་པ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལ་རྒྱུན་དུ་སྐྱེ་བའི་སྐྱོ་ཤས་སོ། "འཇིགས་པ་མང་བ་"ཞེས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་འཇིགས་པའི་དབང་གིས་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལ་ལན་མང་དུ་སྐྲག་པའི་སེམས་ཅན་ནོ། དེས་ནི་ཉེས་དམིགས་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་གསུངས་སོ། "ཡིད་བྱུང་བ་མང་བ་"ཞེས་པ་ནི་འདུ་བྱེད་ལས་གོང་དུ་འདུས་མ་བྱས་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པའི་ཕྱིར་ཡིད་བྱུང་བ་མང་བའོ། འདིས་ནི་སྐྱོ་བ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་གསུངས་སོ། "མི་དགའ་བ་མང་བ་"ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ནི་དེ་ཉིད་ཀྱི་ཡང་དང་ཡང་དུ་སྐྱེ་བའོ། "ཕྱིར་ཕྱོགས་པ་"ཞེས་པ་ནི་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལས་ཕྱི་རོལ་དུ་གྱུར་པའི་མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་དམིགས་ནས་འཇུག་པའི་ཤེས་པའི་སྒོའོ། དེ་བཞིན་དུ་ཞུགས་པའི་རྣམ་པར་ཐར་པའི་སྒོའོ། ངེས་པར་འབྱེད་པ་དང་རྟོགས་པ་ནི་ངེས་འབྱེད་དེ། དེ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ངེས་པར་འབྱེད་པའོ། ཡང་ན་ངེས་པར་འབྱེད་པས་ན་ངེས་པར་འབྱེད་པ་སྟེ། ཤེས་རབ་དེ་ཉིད་ནི་ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཤེས་རབ་བོ། "སྔོན་མ་ཕིགས་པ་"ཞེས་པ་ནི་ཐོག་མ་མེད་པའི་འཁོར་བ་ལ་མཐར་བསྐྱལ་ནས་སྔོན་ཆད་མ་ཕིགས་པའོ། "སྔོན་མ་བཅོམ་པ་"ཞེས་པ་ནི་དེའི་དོན་གྱི་ཚིག་སཏེ། མཐར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་སྔོན་ཆད་མ་བཅོམ་པའི་དོན་ཏོ། "ཆགས་པའི་ཕུང་པོ་"ཞེས་པ་ནི་ཆགས་པའི་ཚོགས་སམ། ཆགས་པའི་ཆ་ཤས་སོ། Kāyagatāsativaggavaṇṇanā niṭṭhitā. ལུས་གཏོགས་པའི་དྲན་པའི་ཚན་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། 20. Amatavaggavaṇṇanā ༢༠. བདུད་རྩིའི་ཚན་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 600-611. Natthi ettha mataṃ maraṇaṃ vināsoti amataṃ, nibbānanti āha – ‘‘maraṇavirahitaṃ nibbānaṃ paribhuñjantī’’ti. Amatassa vā nibbānassa adhigamahetutāya [Pg.288] amatasadisaatappakasukhapatitatāya ca kāyagatāsati ‘‘amata’’nti vuttā. Paribhuñjantīti jhānasamāpajjanena vaḷañjanti. Viraddhanti anadhigamena virajjhitaṃ. Tenāha – ‘‘virādhitaṃ nādhigata’’nti. Āraddhanti sādhitaṃ nipphāditaṃ. Tañca paripuṇṇaṃ nāma hotīti āha – ‘‘āraddhanti paripuṇṇa’’nti. Pamādiṃsūti kālabyattayenedaṃ vuttanti āha – ‘‘pamajjantī’’ti. ༦༠༠-༦༡༡. འདི་ལ་ཤི་བ་སཏེ་འཆི་བ་དང་འཇིག་པ་མེད་པས་ན་བདུད་རྩི་སཏེ། མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་གསུངས་ཏེ། "འཆི་བ་དང་བྲལ་བའི་མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་ཉེ་བར་སྤྱོད་དོ་"ཞེས་སོ། ཡང་ན་བདུད་རྩི་སཏེ་མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་ཐོབ་པའི་རྒྱུ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། བདུད་རྩི་དང་འདྲ་བར་གདུང་བ་མེད་པའི་བདེ་བ་ལ་གནས་པའི་ཕྱིར། ལུས་གཏོགས་པའི་དྲན་པ་ལ་ "བདུད་རྩི་" ཞེས་གསུངས་སོ། "ཉེ་བར་སྤྱོད་དོ་"ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་ལ་སྙོམས་པར་འཇུག་པས་ལོངས་སྤྱོད་པའོ། "ཉམས་པ་"ཞེས་པ་ནི་མ་ཐོབ་པས་ཉམས་པའོ། དེའི་ཕྱིར་ "ཉམས་པ་ནི་མ་ཐོབ་པའོ་"ཞེས་གསུངས་སོ། "བརྩམས་པ་"ཞེས་པ་ནི་བསྒྲུབས་ཤིང་གྲུབ་པའོ། དེ་ཡང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "བརྩམས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའོ་"ཞེས་གསུངས་སོ། "བག་མེད་པར་གྱུར་ཏོ་"ཞེས་པ་ནི་དུས་འདས་པའི་སྒོ་ནས་འདི་གསུངས་པ་སྟེ། "བག་མེད་པར་བྱེད་དོ་"ཞེས་གསུངས་སོ། Amatavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. བདུད་རྩིའི་ཚན་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya དེ་ལྟར་ཡིད་ཀྱི་རེ་བ་སྐོང་བྱེད་ཅེས་བྱ་བ་གཅིག་ལས་འཕྲོས་པའི་སྡེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས། Ekakanipātavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā samattā. ཚན་པ་གཅིག་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པའི་མི་གསལ་བའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྫོགས་སོ། Paṭhamo bhāgo niṭṭhito. ཆ་ཤས་དང་པོ་རྫོགས་སོ། | |||
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |