1

. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

. ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා.

---

องฺคุตฺตรนิกาเย

අංගුත්තර නිකායෙහි

---

อฏฺฐกนิปาต-อฏฺฐกถา

අට්ඨක නිපාත අටුවාව

---

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

1. ප්‍රථම පණ්ණාසකය

---

๑. เมตฺตาวคฺโค

1. මෙත්තා වර්ගය

---

๑. เมตฺตาสุตฺตวณฺณนา

1. මෙත්තා සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๑. อฏฺฐกนิปาตสฺส [Pg.193] ปฐเม อาเสวิตายาติ อาทเรน เสวิตาย. ภาวิตายาติ วฑฺฒิตาย. พหุลีกตายาติ ปุนปฺปุนํ กตาย. ยานิกตายาติ ยุตฺตยานสทิสกตาย. วตฺถุกตายาติ ปติฏฺฐานฏฺเฐน วตฺถุ วิย กตาย. อนุฏฺฐิตายาติ ปจฺจุปฏฺฐิตาย. ปริจิตายาติ สมนฺตโต จิตาย อุปจิตาย. สุสมารทฺธายาติ สุฏฺฐุ สมารทฺธาย สุกตาย. อานิสํสาติ คุณา. สุขํ สุปตีติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เอกาทสกนิปาเต วกฺขาม.

1. අට්ඨක නිපාතයේ පළමු සූත්‍රයෙහි: 'ආසේවිතාය' යනු ගෞරවයෙන් සේවනය කරන ලද යන්නයි. 'භාවිතාය' යනු වඩවන ලද යන්නයි. 'බහුලීකතාය' යනු නැවත නැවත කරන ලද යන්නයි. 'යානිකතාය' යනු සකස් කරන ලද වාහනයක් (රථයක්) මෙන් ප්‍රගුණ කරන ලද යන්නයි. 'වත්ථුකතාය' යනු පිහිටක් වන අර්ථයෙන් ස්ථානයක් (පදනමක්) මෙන් කරන ලද යන්නයි. 'අනුට්ඨිතාය' යනු මැනවින් එළඹ සිටි (පිහිටුවන ලද) යන්නයි. 'පරිචිතාය' යනු හාත්පසින් පුහුණු කරන ලද හෙවත් රැස් කරන ලද යන්නයි. 'සුසමාරද්ධාය' යනු මැනවින් ආරම්භ කරන ලද හෙවත් මැනවින් කරන ලද යන්නයි. 'ආනිසංසා' යනු ගුණාංගයන් ය. 'සුවසේ නිදයි' යනාදියෙහි යම් කිවයුත්තක් වේ නම්, එය ඒකාදසක නිපාතයෙහි විස්තර කරන්නෙමු.

---

อปฺปมาณนฺติ ผรณวเสน อปฺปมาณํ. ตนู สํโยชนา โหนฺติ, ปสฺสโต อุปธิกฺขยนฺติ เมตฺตาปทฏฺฐานาย วิปสฺสนาย อนุกฺกเมน อุปธิกฺขยสงฺขาตํ อรหตฺตํ ปตฺตสฺส ทส สํโยชนา ปหียนฺตีติ อตฺโถ. อถ วา ตนู สํโยชนา โหนฺตีติ ปฏิฆญฺเจว ปฏิฆสมฺปยุตฺตสํโยชนา จ ตนุกา โหนฺติ. ปสฺสโต อุปธิกฺขยนฺติ เตสํเยว กิเลสูปธีนํ ขยสงฺขาตํ เมตฺตํ อธิคมวเสน ปสฺสนฺตสฺส. กุสลี เตน โหตีติ เตน เมตฺตายเนน กุสโล โหติ. สตฺตสณฺฑนฺติ สตฺตสงฺขาเตน สณฺเฑน สมนฺนาคตํ, สตฺตภริตนฺติ อตฺโถ. วิเชตฺวาติ อทณฺเฑน อสตฺเถน ธมฺเมเนว วิชินิตฺวา. ราชิสโยติ อิสิสทิสา ธมฺมิกราชาโน. ยชมานาติ ทานานิ ททมานา. อนุปริยคาติ วิจรึสุ.

‘අප්පමාණං’ යනු පැතිරවීමේ වශයෙන් ප්‍රමාණයක් නොමැති යන්නයි. ‘තනු සංයෝජනා හොන්ති පස්සතෝ උපධික්ඛයං’ යනු මෙත්තා පදට්ඨාන කොට ඇති විපස්සනාව මඟින් පිළිවෙළින් උපධි ක්ෂය වීම නම් වූ අර්හත් ඵලයට පත් වූ තැනැත්තාට දස සංයෝජනයෝ ප්‍රහීණ වෙති යනු අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම්, ‘තනු සංයෝජනා හොන්ති’ යනු ක්‍රෝධය සහ ක්‍රෝධය හා සම්ප්‍රයුක්ත සංයෝජනයෝ තුනී වෙති යන්නයි. ‘පස්සතෝ උපධික්ඛයං’ යනු කෙලෙස් උපධීන්ගේ ක්ෂය වීම නම් වූ මෙත් වැඩීම ලැබීමේ වශයෙන් දකින්නාට යන්නයි. ‘කුසලී තේන හෝති’ යනු ඒ මෙත් වැඩීමෙන් කුසල් ඇත්තේ වෙයි. ‘සත්තසණ්ඩං’ යනු සත්ත්ව සමූහයාගෙන් යුක්ත වූ, එනම් සත්ත්වයන්ගෙන් පිරී පවතින යන අර්ථයයි. ‘විජේත්වා’ යනු දණ්ඩෙන් හා ආයුධයෙන් තොරව ධර්මයෙන්ම දිනා යන්නයි. ‘රාජිසයෝ’ යනු සෘෂිවරුන් හා සමාන වූ ධාර්මික රජවරු ය. ‘යජමානා’ යනු දානමානාදිය පිරිනමමින් යන්නයි. ‘අනුපරියාගා’ යනු සැරිසැරූහ.

---

อสฺสเมธนฺติอาทีสุ โปราณกราชกาเล กิร สสฺสเมธํ, ปุริสเมธํ, สมฺมาปาสํ, วาจาเปยฺยนฺติ จตฺตาริ สงฺคหวตฺถูนิ อเหสุํ, เยหิ ราชาโน [Pg.194] โลกํ สงฺคณฺหึสุ. ตตฺถ นิปฺผนฺนสสฺสโต ทสมภาคคฺคหณํ สสฺสเมธํ นาม, สสฺสสมฺปาทเน เมธาวิตาติ อตฺโถ. มหาโยธานํ ฉมาสิกํ ภตฺตเวตนานุปฺปทานํ ปุริสเมธํ นาม, ปุริสสงฺคณฺหเน เมธาวิตาติ อตฺโถ. ทลิทฺทมนุสฺสานํ หตฺถโต เลขํ คเหตฺวา ตีณิ วสฺสานิ วินา วฑฺฒิยา สหสฺสทฺวิสหสฺสมตฺตธนานุปฺปทานํ สมฺมาปาสํ นาม. ตญฺหิ สมฺมา มนุสฺเส ปาเสติ หทเย พนฺธิตฺวา วิย ฐเปติ, ตสฺมา สมฺมาปาสนฺติ วุจฺจติ. ‘‘ตาต, มาตุลา’’ติอาทินา นเยน ปน สณฺหวาจาภณนํ วาจาเปยฺยํ นาม, ปิยวาจาติ อตฺโถ. เอวํ จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ สงฺคหิตํ รฏฺฐํ อิทฺธญฺเจว โหติ, ผีตญฺจ, พหุอนฺนปานํ, เขมํ, นิรพฺพุทํ. มนุสฺสา มุทา โมทมานา อุเร ปุตฺเต นจฺเจนฺตา อปารุตฆรา วิหรนฺติ. อิทํ ฆรทฺวาเรสุ อคฺคฬานํ อภาวโต นิรคฺคฬนฺติ วุจฺจติ. อยํ โปราณิกา ปเวณิ.

‘අස්සමේධං’ යනාදියෙහි: අතීත රජ දවස ‘සස්සමේධ’, ‘පුරිසමේධ’, ‘සම්මාපාස’, ‘වාචාපෙය්‍ය’ යන සතර සංග්‍රහ වස්තූන් පැවති බව කියැවේ, රජවරුන් ලෝකයාට සංග්‍රහ කළේ ඒවායිනි. එහි ‘සස්සමේධ’ යනු අස්වැන්නෙන් දහයෙන් එකක් බදු ලෙස ගැනීමයි; ධාන්‍ය සම්පාදනයෙහි ඇති දක්ෂ බව යනු එහි අර්ථයයි. මහා යෝධයන්ට මාස හයකට ප්‍රමාණවත් ආහාර හා වැටුප් දීම ‘පුරිසමේධ’ නම් වේ; සේවක පුරුෂයන් සංග්‍රහ කිරීමෙහි ඇති දක්ෂ බව යනු එහි අර්ථයයි. දිළිඳු මිනිසුන්ගෙන් අත්සනක් හෝ ලේඛනයක් ගෙන වසර තුනක් පොලී රහිතව දහසක දෙදහසක පමණ මුදලක් දීම ‘සම්මාපාස’ නම් වේ. එය මිනිසුන්ගේ හදවත් බැඳ තබන්නාක් මෙන් වන බැවින් ‘සම්මාපාස’ යයි කියනු ලැබේ. ‘පියාණෙනි, මාමණ්ඩියනි’ ආදී මෘදු වචනයෙන් කතා කිරීම ‘වාචාපෙය්‍ය’ නම් වේ; එනම් ප්‍රිය වචනයයි. මෙලෙස සතර සංග්‍රහ වස්තුවෙන් සංග්‍රහ කරන ලද රට සමෘද්ධිමත් වෙයි, ආහාර පානයෙන් පිරී පවතියි, නිර්භය වෙයි, පීඩා රහිත වෙයි. මිනිසුන් ප්‍රීතියෙන් යුතුව දරුවන් නටවමින් තම නිවෙස්වල දොරවල් විවෘතව තබාගෙන වෙසෙති. නිවෙස්වල අගුල් නොමැති බැවින් මෙය ‘නිරග්ගළ’ (අගුල් රහිත) යයි කියනු ලැබේ. මෙය පැරණි සම්ප්‍රදායයි.

---

อปรภาเค ปน โอกฺกากราชกาเล พฺราหฺมณา อิมานิ จตฺตาริ สงฺคหวตฺถูนิ อิมญฺจ รฏฺฐสมฺปตฺตึ ปริวตฺเตตฺวา อุทฺธํมูลกํ กตฺวา อสฺสเมธํ ปุริสเมธนฺติอาทิเก ปญฺจ ยญฺเญ นาม อกํสุ. เตสุ อสฺสเมตฺถ เมธนฺติ วเธนฺตีติ อสฺสเมโธ. ทฺวีหิ ปริยญฺเญหิ ยชิตพฺพสฺส เอกวีสติยูปสฺส เอกสฺมึ ปจฺฉิมทิวเสเยว สตฺตนวุติปญฺจปสุสตฆาตภึสนสฺส ฐเปตฺวา ภูมิญฺจ ปุริเส จ อวเสสสพฺพวิภวทกฺขิณสฺส ยญฺญสฺเสตํ อธิวจนํ. ปุริสเมตฺถ เมธนฺตีติ ปุริสเมโธ. จตูหิ ปริยญฺเญหิ ยชิตพฺพสฺส สทฺธึ ภูมิยา อสฺสเมเธ วุตฺตวิภวทกฺขิณสฺส ยญฺญสฺเสตํ อธิวจนํ. สมฺมเมตฺถ ปาสนฺตีติ สมฺมาปาโส. ทิวเส ทิวเส ยุคจฺฉิคฺคเฬ ปเวสนทณฺฑกสงฺขาตํ สมฺมํ ขิปิตฺวา ตสฺส ปติโตกาเส เวทึ กตฺวา สํหาริเมหิ ยูปาทีหิ สรสฺสตีนทิยา นิมุคฺโคกาสโต ปภุติ ปฏิโลมํ คจฺฉนฺเตน ยชิตพฺพสฺส สตฺรยาคสฺเสตํ อธิวจนํ. วาชเมตฺถ ปิวนฺตีติ วาชเปยฺโย. เอเกน ปริยญฺเญน สตฺตรสหิ ปสูหิ ยชิตพฺพสฺส เพลุวยูปสฺส สตฺตรสกทกฺขิณสฺส ยญฺญสฺเสตํ อธิวจนํ. นตฺถิ เอตฺถ อคฺคฬาติ นิรคฺคโฬ. นวหิ ปริยญฺเญหิ ยชิตพฺพสฺส สทฺธึ ภูมิยา จ ปุริเสหิ จ อสฺสเมเธ วุตฺตวิภวทกฺขิณสฺส สพฺพเมธปริยายนามสฺส อสฺสเมธวิกปฺปสฺเสตํ อธิวจนํ.

පසු කලෙක ඔක්කාක රජුගේ කාලයේදී බමුණන් මෙම සතර සංග්‍රහ වස්තූන් සහ රාජ්‍ය සමෘද්ධිය පෙරළා, සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් කොට ‘අස්සමේධ’, ‘පුරිසමේධ’ ආදී පස් මහා යාගයන් බවට පත් කළහ. එහි අශ්වයන් මරන (යාග කරන) බැවින් ‘අස්සමේධ’ නම් වේ. මෙය සතුන් සිය ගණනක් මරා කරන, පූජා ස්තම්භ 21කින් යුත්, සියලු ධනය දන් දීමක් ලෙසින් හැඳින්වෙන බියකරු යාගයකි. මිනිසුන් මරා යාග කරන බැවින් ‘පුරිසමේධ’ නම් වේ. ‘සම්මාපාස’ යනු වියගසක සිදුරට දමන දණ්ඩ (සම්ම) වීසි කොට එය වැටෙන තැන වේදිකාවක් තනා සරස්වතී නදිය දිගේ කරන දීර්ඝ යාගයකි. මන්ත්‍රවලින් පූජා කළ ගිතෙල් මීපැණි බොන බැවින් එය ‘වාජපෙය්‍ය’ නම් වේ. අගුල් නොමැති බැවින් ‘නිරග්ගළ’ නම් වන අතර, එය සතුන් මැරීම සඳහා කරනු ලබන අතිශය බියකරු පූජා ක්‍රමයකි.

---

กลมฺปิ [Pg.195] เต นานุภวนฺติ โสฬสินฺติ เต สพฺเพปิ มหายาคา เอกสฺส เมตฺตาจิตฺตสฺส วิปากมหนฺตตาย โสฬสึ กลํ น อคฺฆนฺติ, โสฬสมํ ภาคํ น ปาปุณนฺตีติ อตฺโถ. น ชินาตีติ น อตฺตนา ปรสฺส ชานึ กโรติ. น ชาปเยติ น ปเรน ปรสฺส ชานึ กาเรติ. เมตฺตํโสติ เมตฺตายมานจิตฺตโกฏฺฐาโส หุตฺวา. สพฺพภูตานนฺติ สพฺพสตฺเตสุ. เวรํ ตสฺส น เกนจีติ ตสฺส เกนจิ สทฺธึ อกุสลเวรํ วา ปุคฺคลเวรํ วา นตฺถิ.

‘කලම්පි තේ නානුභවන්ති සෝළසිං’ යනු ඒ සියලු මහා යාගයන් එක් මෙත් සිතක මහත් වූ විපාකයට සසඳන කල දහසයෙන් පංගුවක් තරම්වත් නොවටිනා බවයි. ‘න ජිනාති’ යනු තමා විසින් අන් අයට පරාජයක් හෝ හානියක් සිදු නොකිරීමයි. ‘න ජාපයේති’ යනු අන් ලවා අන් අයට හානි සිදු නොකරවීමයි. ‘මෙත්තංසෝ’ යනු මෙත් වැඩූ සිතේ කොටසක් ඇත්තෙකු වීමයි. ‘සබ්බභූතානං’ යනු සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි යන්නයි. ‘වේරං තස්ස න කේනචී’ යනු ඔහුට කිසිවෙකු සමඟ අකුසල වෛරයක් හෝ පුද්ගල වෛරයක් නොමැති බවයි.

---

๒. ปญฺญาสุตฺตวณฺณนา

2. පඤ්ඤා සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๒. ทุติเย อาทิพฺรหฺมจริยิกายาติ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูตาย. ปญฺญายาติ วิปสฺสนาย. ครุฏฺฐานิยนฺติ คารวุปฺปตฺติปจฺจยภูตํ ครุภาวนียํ. ติพฺพนฺติ พหลํ. ปริปุจฺฉตีติ อตฺถปาฬิอนุสนฺธิปุพฺพาปรํ ปุจฺฉติ. ปริปญฺหตีติ ปญฺหํ กโรติ, อิทญฺจิทญฺจ ปฏิปุจฺฉิสฺสามีติ วิตกฺเกติ. ทฺวเยนาติ ทุวิเธน. อนานากถิโกติ อนานตฺตกถิโก โหติ. อติรจฺฉานกถิโกติ นานาวิธํ ติรจฺฉานกถํ น กเถติ. อริยํ วา ตุณฺหีภาวนฺติ อริยตุณฺหีภาโว นาม จตุตฺถชฺฌานํ, เสสกมฺมฏฺฐานมนสิกาโรปิ วฏฺฏติ. ชานํ ชานาตีติ ชานิตพฺพกํ ชานาติ. ปสฺสํ ปสฺสตีติ ปสฺสิตพฺพกํ ปสฺสติ. ปิยตฺตายาติ ปิยภาวตฺถาย. ครุตฺตายาติ ครุภาวตฺถาย. ภาวนายาติ ภาวนตฺถาย คุณสมฺภาวนาย วา. สามญฺญายาติ สมณธมฺมตฺถาย. เอกีภาวายาติ นิรนฺตรภาวตฺถาย.

2. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි: ‘ආදිබ්‍රහ්මචරියිකාය’ යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවට පදනම (ආරම්භය) වූ යන්නයි. ‘පඤ්ඤාය’ යනු විපස්සනා ප්‍රඥාවෙනි. ‘ගරුට්ඨානියං’ යනු ගෞරවය ඉපදවීමට හේතු වූ හෙවත් ගුරු කොට සැලකිය යුතු වූ යන්නයි. ‘තිබ්බං’ යනු බලවත් වූ (ඝන වූ) යන්නයි. ‘පරිපුච්ඡති’ යනු අර්ථය, පාළි අනුසන්ධිය සහ පූර්වාපර සබඳතාව විමසයි. ‘පරිපඤ්හති’ යනු ප්‍රශ්න කරයි, ‘මේ මේ දේ නැවත විමසන්නෙමි’ යි සිතයි. ‘ද්වයේන’ යනු දෙයාකාරයකින්. ‘අනානාකථිකෝ’ යනු අසම්බන්ධ කතා නොකරන්නෙකි. ‘අතිරච්ඡානකථිකෝ’ යනු විවිධ වූ තිරිසන් කතා (නිශ්ඵල කතා) නොකියන්නෙකි. ‘අරියං වා තුණ්හීභාවං’ යනු ආර්ය නිහඬතාව හෙවත් සිවුවැනි දැහැනයි; සෙසු කමටහන් මෙනෙහි කිරීම ද මෙයට ඇතුළත් වේ. ‘ජානං ජානාති’ යනු දතයුත්ත දනියි. ‘පස්සං පස්සති’ යනු දැකිය යුත්ත දකියි. ‘පියත්ථාය’ යනු ප්‍රිය බව පිණිසයි. ‘ගරුත්තාය’ යනු ගෞරවය පිණිසයි. ‘භාවනාය’ යනු ගුණ වැඩීම හෝ පුහුණු කිරීම පිණිසයි. ‘සාමඤ්ඤාය’ යනු ශ්‍රමණ ධර්මය පිණිසයි. ‘ඒකීභාවාය’ යනු නිරන්තර බව පිණිසයි.

---

๓-๔. อปฺปิยสุตฺตทฺวยวณฺณนา

3-4. අප්පිය සූත්‍ර ද්වය වර්ණනාව

---

๓-๔. ตติเย อปฺปิยปสํสีติ อปฺปิยชนสฺส ปสํสโก วณฺณภาณี. ปิยครหีติ ปิยชนสฺส นินฺทโก ครหโก. จตุตฺเถ อนวญฺญตฺติกาโมติ ‘‘อโห วต มํ อญฺเญน อวชาเนยฺยุ’’นฺติ อนวชานนกาโม. อกาลญฺญูติ กถากาลํ น ชานาติ, อกาเล กเถติ. อสุจีติ อสุจีหิ กายกมฺมาทีหิ สมนฺนาคโต.

3-4. තෙවන සූත්‍රයෙහි: 'අප්පියපසංසී' යනු අපි‍්‍රය පුද්ගලයා පසසන්නා වූ, ඔහුගේ ගුණ ගයන්නා වූ තැනැත්තා ය. 'පියගරහී' යනු පි‍්‍රය පුද්ගලයාට නින්දා කරන්නා වූ, ගරහන්නා වූ තැනැත්තා ය. සිව්වන සූත්‍රයෙහි: 'අනවඤ්ඤත්තිකාමෝ' යනු 'අහෝ! අන්‍යයෝ මට අවමන් නොකරත්වා' යි අවමන් නොලැබීමට කැමති තැනැත්තා ය. 'අකාලඤ්ඤූ' යනු කථා කළ යුතු කාලය නොදන්නා, අකාලයෙහි කථා කරන තැනැත්තා ය. 'අසුචී' යනු අශුද්ධ වූ කාය කර්මාදියෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ය.

---

๕. ปฐมโลกธมฺมสุตฺตวณฺณนา

5. පළමු ලෝකධර්ම සූත්‍ර වර්ණනාව යි.

---

๕. ปญฺจเม โลกสฺส ธมฺมาติ โลกธมฺมา. เอเตหิ มุตฺตา นาม นตฺถิ, พุทฺธานมฺปิ โหนฺติ. เตเนวาห – โลกํ อนุปริวตฺตนฺตีติ อนุพนฺธนฺติ นปฺปชหนฺติ[Pg.196], โลกโต น นิวตฺตนฺตีติ อตฺโถ. โลโก จ อฏฺฐ โลกธมฺเม อนุปริวตฺตตีติ อยญฺจ โลโก เอเต อนุพนฺธติ น ปชหติ, เตหิ ธมฺเมหิ น นิวตฺตตีติ อตฺโถ.

5. පස්වන සූත්‍රයෙහි: ලෝකයාගේ ධර්මතාවන් බැවින් 'ලෝකධම්මා' නම් වේ. මේවායින් මිදුණු සත්වයෙක් නම් නැත, බුදුවරුන්ට ද මේවා ඇති වේ. එබැවින් 'ලෝකය අනුව පවතිත්' (ලෝකං අනුපරිවත්තන්ති) යැයි වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම් අනුබද්ධව පවතින බවත්, අත් නොහරින බවත්, ලෝකයෙන් ඉවත් නොවන බවත් ය. 'ලෝකය ද අෂ්ට ලෝකධර්මයන් අනුව පවතී' (ලෝකෝ ච අට්ඨ ලෝකධම්මේ අනුපරිවත්තති) යන්නෙහි අර්ථය නම්, මේ ලෝකය ද එම ධර්මයන් අනුගමනය කරන බවත්, ඒවා අත් නොහරින බවත්, එම ධර්මයන්ගෙන් බැහැර නොවන බවත් ය.

---

ลาโภ อลาโภติ ลาเภ อาคเต อลาโภ อาคโตเยวาติ เวทิตพฺโพ. อยสาทีสุปิ เอเสว นโย. อเวกฺขติ วิปริณามธมฺเมติ ‘‘วิปริณามธมฺมา อิเม’’ติ เอวํ อเวกฺขติ. วิธูปิตาติ วิธมิตา วิทฺธํสิตา. ปทญฺจ ญตฺวาติ นิพฺพานปทํ ชานิตฺวา. สมฺมปฺปชานาติ ภวสฺส ปารคูติ ภวสฺส ปารํ คโต นิปฺผตฺตึ มตฺถกํ ปตฺโต, นิพฺพานปทํ ญตฺวาว ตํ ปารํ คตภาวํ สมฺมปฺปชานาตีติ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

'ලාභෝ අලාභෝ' යන්නෙහි ලාභයක් පැමිණි කල්හි අලාභය ද පැමිණියේම යැයි දත යුතුය. අයස ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'අවෙක්ඛති විපරිණාමධම්මේ' යනු 'මේවා වෙනස්වන සුළු ස්වභාවයෙන් යුක්ත ය' මෙසේ මෙනෙහි කරයි යන්නයි. 'විධූපිතා' යනු විනාශ කරන ලද, සුන්බුන් කරන ලද යන්නයි. 'පදඤ්ච ඤත්වා' යනු නිර්වාණ පදය දැනගෙන යන්නයි. 'සම්මප්පජානාති භවස්ස පාරගූ' යනු භවයේ එතෙරට ගිය, අවසානයට පත් වූ තැනැත්තා නිර්වාණ පදය දැනගෙනම ඒ එතෙරට ගිය බව මැනවින් දැනගනියි යන්නයි. මෙම සූත්‍රයෙහි වට්ටය (සංසාරය) සහ විවට්ටය (නිර්වාණය) දේශනා කරන ලදී.

---

๖. ทุติยโลกธมฺมสุตฺตวณฺณนา

6. දෙවන ලෝකධර්ම සූත්‍ර වර්ණනාව යි.

---

๖. ฉฏฺเฐ โก วิเสโสติ กึ วิเสสการณํ. โก อธิปฺปยาโสติ โก อธิกปฺปโยโค. ปริยาทายาติ คเหตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา. อิธาปิ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ.

6. හයවන සූත්‍රයෙහි: 'කෝ විසේසෝ' යනු විශේෂ වූ හේතුව කුමක්ද යන්නයි. 'කෝ අධිප්පායෝ' යනු කුමන අධික ප්‍රයෝගයක්ද යන්නයි. 'පරියාදායා' යනු ග්‍රහණය කර අවසන් කොට යන්නයි. මෙහි ද වට්ටය සහ විවට්ටයම දේශනා කරන ලදී.

---

๗. เทวทตฺตวิปตฺติสุตฺตวณฺณนา

7. දේවදත්ත විපත්ති සූත්‍ර වර්ණනාව යි.

---

๗. สตฺตเม อจิรปกฺกนฺเตติ สงฺฆํ ภินฺทิตฺวา น จิรปกฺกนฺเต. อารพฺภาติ อาคมฺม ปฏิจฺจ สนฺธาย. อตฺตวิปตฺตินฺติ อตฺตโน วิปตฺตึ วิปนฺนาการํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อภิภุยฺยาติ อภิภวิตฺวา มทฺทิตฺวา.

7. හත්වන සූත්‍රයෙහි: 'අචිරපක්කන්තේ' යනු සංඝයා භේද කොට නික්ම ගොස් වැඩි කල් නොගිය කල්හි යන්නයි. 'ආරබ්භ' යනු ඇසුරු කොට, පටිච්ච කොට, අරමුණු කොට යන්නයි. 'අත්තවිපත්තිං' යනු තමාගේ විපත්තිය හෙවත් විපන්න ආකාරය යි. සෙසු පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'අභිභුය්‍ය' යනු මැඩ පවත්වා, යටපත් කොට යන්නයි.

---

๘. อุตฺตรวิปตฺติสุตฺตวณฺณนา

8. උත්තර විපත්ති සූත්‍ර වර්ණනාව යි.

---

๘. อฏฺฐเม วฏชาลิกายนฺติ เอวํนามเก วิหาเร. โส กิร วฏวเน นิวิฏฺฐตฺตา วฏชาลิกาติ สงฺขํ คโต. ปาตุรโหสีติ อิมมตฺถํ เทวรญฺโญ อาโรเจสฺสามีติ คนฺตฺวา ปากโฏ อโหสิ. อาทิพฺรหฺมจริยโกติ สิกฺขตฺตยสงฺคหสฺส สกลสาสนพฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูโต.

8. අටවන සූත්‍රයෙහි: 'වටජාලිකායං' යනු එම නම ඇති විහාරයෙහි ය. එම විහාරය නුග වනයක පිහිටි බැවින් 'වටජාලිකා' යන නමට පත් වූ බව කියවේ. 'පාතුරහෝසි' යනු මෙම කරුණ දෙව්රජුට (ශක්‍රයාට) දන්වන්නෙමියි ගොස් ප්‍රකට විය යන්නයි. 'ආදිබ්‍රහ්මචරියකෝ' යනු ත්‍රිශික්ෂා සංග්‍රහයෙන් යුත් සකල ශාසන බ්‍රහ්මචර්යාවට ආදිකාලීන වූ යන්නයි.

---

๙. นนฺทสุตฺตวณฺณนา

9. නන්ද සූත්‍ර වර්ණනාව යි.

---

๙. นวเม กุลปุตฺโตติ ชาติกุลปุตฺโต. พลวาติ ถามสมฺปนฺโน. ปาสาทิโกติ รูปสมฺปตฺติยา ปสาทชนโก. ติพฺพราโคติ พหลราโค. กิมญฺญตฺราติอาทีสุ อยมตฺโถ – กึ อญฺเญน การเณน [Pg.197] กถิเตน, อยํ นนฺโท อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โภชเน มตฺตญฺญู ชาคริยมนุยุตฺโต สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต, เยหิ นนฺโท สกฺโกติ ปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ จริตุํ. สเจ อิเมหิ การเณหิ สมนฺนาคโต นาภวิสฺส, น สกฺกุเณยฺยาติ. อิติห ตตฺถาติ เอวํ ตตฺถ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กถิตํ.

9. නවවන සූත්‍රයෙහි: 'කුලපුත්තෝ' යනු උතුම් කුලයක උපන් පුත්‍රයා ය. 'බලවා' යනු ශක්තියෙන් සම්පන්න වූ යන්නයි. 'පාසාදිකෝ' යනු රූප සම්පත්තියෙන් පැහැදීම ඇති කරන්නා වූ යන්නයි. 'තිබ්බරාගෝ' යනු තදබල රාගයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'කිමඤ්ඤත්‍ර' යනාදී පදයන්හි අර්ථය මෙසේ ය - 'වෙනත් කවර කරුණක් කීමෙන් පලක් ද? මේ නන්ද තෙමේ ඉඳුරන්හි වැසූ දොරටු ඇත්තෙකි, භෝජනයෙහි පමණ දන්නෙකි, නිදි වැරීමෙහි යෙදුණෙකි, සති සම්පජඤ්ඤයෙන් යුක්ත වූවෙකි. යම් හෙයකින් නන්ද තෙමේ පිරිපුන් හා පිරිසිදු බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරීමට සමර්ථ වන්නේ ද, ඉදින් මේ කරුණුවලින් යුක්ත නොවූයේ නම් එයට සමර්ථ නොවන්නේ ය' යනුයි. 'ඉතිහ තත්ථ' යනු එසේ එහි යන්නයි. මෙම සූත්‍රයෙහි වට්ටය (සංසාරය) පමණක් දේශනා කරන ලදී.

---

๑๐. การณฺฑวสุตฺตวณฺณนา

10. කාරණ්ඩව සූත්‍ර වර්ණනාව යි.

---

๑๐. ทสเม อญฺเญนาญฺญํ ปฏิจรตีติ อญฺเญน การเณน วจเนน วา อญฺญํ การณํ วจนํ วา ปฏิจฺฉาเทติ. พหิทฺธา กถํ อปนาเมตีติ พาหิรโต อญฺญํ อาคนฺตุกกถํ โอตาเรติ. อปเนยฺเยโสติ อปเนยฺโย นีหริตพฺโพ เอส. สมณทูสีติ สมณทูสโก. สมณปลาโปติ วีหีสุ วีหิปลาโป วิย นิสฺสารตาย สมเณสุ สมณปลาโป. สมณการณฺฑโวติ สมณกจวโร. พหิทฺธา นาเสนฺตีติ พหิ นีหรนฺติ. ยวกรเณติ ยวเขตฺเต. ผุณมานสฺสาติ อุจฺเจ ฐาเน ฐตฺวา มหาวาเต โอปุนิยมานสฺส. อปสมฺมชฺชนฺตีติ สารธญฺญานํ เอกโต ทุพฺพลธญฺญานํ เอกโต กรณตฺถํ ปุนปฺปุนํ อปสมฺมชฺชนฺติ, อปสมฺมชฺชนิสงฺขาเตน วาตคฺคาหินา สุปฺเปน วา วตฺเถน วา นีหรนฺติ. ททฺทรนฺติ ททฺทรสทฺทํ.

10. දසවන සූත්‍රයෙහි: 'අඤ්ඤේනඤ්ඤං පටිචරති' යනු වෙනත් කරුණකින් හෝ වචනයකින් සැබෑ කරුණ හෝ වචනය වසා තබයි යන්නයි. 'බහිද්ධා කථං අපනාමේති' යනු පිටතින් වෙනත් අගන්තුක කථාවක් මතු කරයි යන්නයි. 'අපනෙය්‍යෝ' යනු ඉවත් කළ යුතු, බැහැර කළ යුතු තැනැත්තා ය. 'සමණදූසී' යනු ශ්‍රමණයන් දූෂණය කරන්නා ය. 'සමණපලාපෝ' යනු වී වගාවක බොල් වී මෙන් නිස්සාර බැවින් ශ්‍රමණයන් අතර සිටින බොල් වූ ශ්‍රමණයා ය. 'සමණකාරණ්ඩවෝ' යනු ශ්‍රමණ කසළ ය. 'බහිද්ධා නාසෙන්ති' යනු පිටතට නෙරපා දමති යන්නයි. 'යවකරණේ' යනු යව කෙතෙහි ය. 'ඵුණමානස්ස' යනු උස් තැනක සිට දැඩි සුළඟේ පොළනු ලබන විට යන්නයි. 'අපසම්මජ්ජන්ති' යනු හරවත් ධාන්‍ය එක් දෙසකට ද, නිස්සාර ධාන්‍ය එක් දෙසකට ද කරනු පිණිස නැවත නැවතත් පවිත්‍ර කරති (පොළති); සුළඟ අල්ලන කුල්ලෙන් හෝ රෙදිකඩකින් ඉවත් කරති යන්නයි. 'දද්දරං' යනු දඩ-දඩ යන ශබ්දය යි.

---

สํวาสายนฺติ สํวาเสน อยํ. วิชานาถาติ ชาเนยฺยาถ. สนฺตวาโจติ สณฺหวาโจ. ชนวตีติ ชนมชฺเฌ. รโห กโรติ กรณนฺติ กรณํ วุจฺจติ ปาปกมฺมํ, ตํ รโห ปฏิจฺฉนฺโน หุตฺวา กโรติ. สํสปฺปี จ มุสาวาทีติ สํสปฺปิตฺวา มุสาวาที, มุสา ภณนฺโต สํสปฺปติ ผนฺทตีติ อตฺโถ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กเถตฺวา คาถาสุ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ.

'සංවාසාය' යනු එක්ව විසීමෙන් මේ තැනැත්තා (හඳුනාගත හැකිය) යන්නයි. 'විජානාථ' යනු දැනගනිත්වා යන්නයි. 'සන්තවාචෝ' යනු මෘදු මොළොක් වචන ඇති තැනැත්තා ය. 'ජනවති' යනු මිනිසුන් මැද යන්නයි. 'රහෝ කරෝති කරණං' යන මෙහි 'කරණ' යනු පාප කර්මයයි, එය රහසේ සැඟවී සිට කරයි යන්නයි. 'සංසප්පී ච මුසාවාදී' යනු සැලෙමින් බොරු කියන තැනැත්තා ය; බොරු කියමින් සැලෙන බවත්, වෙව්ලන බවත් අර්ථය යි. මෙම සූත්‍රයෙහි වට්ටය (සංසාරය) පමණක් දේශනා කොට, ගාථාවලදී වට්ටය හා විවට්ටය (නිර්වාණය) දේශනා කරන ලදී.

---

เมตฺตาวคฺโค ปฐโม.

පළමුවන මෙත්තා වර්ගය නිමාවට පත් විය.

---

๒. มหาวคฺโค

2. මහා වර්ගය.

---

๑. เวรญฺชสุตฺตวณฺณนา

1. වේරඤ්ජ සූත්‍ර වර්ණනාව යි.

---

๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม อภิวาเทตีติ เอวมาทีนิ น สมโณ โคตโมติ เอตฺถ วุตฺตนกาเรน โยเชตฺวา เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ [Pg.198] ‘‘น วนฺทติ นาสนา วุฏฺฐาติ, นาปิ ‘อิธ โภนฺโต นิสีทนฺตู’ติ เอวํ อาสเนน วา นิมนฺเตตี’’ติ. เอตฺถ หิ วา-สทฺโท วิภาวเน นาม อตฺเถ ‘‘รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติอาทีสุ วิย. เอวํ วตฺวา อถ อตฺตโน อภิวาทนาทีนิ อกโรนฺตํ ภควนฺตํ ทิสฺวา อาห – ตยิทํ, โภ โคตม, ตเถวาติ. ยํ ตํ มยา สุตํ, ตํ ตเถว, ตํ สวนญฺจ เม ทสฺสนญฺจ สํสนฺทติ สเมติ, อตฺถโต เอกีภาวํ คจฺฉติ. น หิ ภวํ โคตโม…เป… อาสเนน วา นิมนฺเตตีติ. เอวํ อตฺตนา สุตํ ทิฏฺเฐน นิคเมตฺวา นินฺทนฺโต อาห – ตยิทํ, โภ โคตม, น สมฺปนฺนเมวาติ ตํ อภิวาทนาทีนํ อกรณํ อยุตฺตเมวาติ.

11. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි: 'අභිවාදේති' යනාදී පද, 'න සමණෝ ගෝතමෝ' යන මෙහි වදාළ 'න' කාරය හා යොදා මෙසේ අර්ථය දත යුතුය: 'නමස්කාර නොකරයි, අසුනෙන් නැගී නොසිටියි, 'පින්වතුනි මෙහි වැඩ හිඳින්න' යැයි අසුනෙන් හෝ ආරාධනා නොකරයි' යනුයි. මෙහි 'වා' ශබ්දය 'රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා' යනාදී තන්හි මෙන් ස්වභාවය විවරණය කිරීමේ අර්ථයෙහි වැටේ. මෙසේ පවසා, පසුව තමන්ට වැඳීම් ආදිය නොකරන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක 'භවත් ගෝතමයන් වහන්ස, එය එසේමය' යි කීවේය. 'මා විසින් යමක් අසන ලද ද, එය එසේමය, එම ඇසීම සහ මාගේ දැකීම එකඟ වේ, සැසඳේ, අර්ථයෙන් එක් බවට පත් වේ' යන්නයි. 'භවත් ගෝතමයන් වහන්සේ... පෙ... අසුනෙන් හෝ ආරාධනා නොකරයි' යනුයි. මෙසේ තමා ඇසූ දෙය දුටු දෙයින් තහවුරු කොට නින්දා කරමින් 'භවත් ගෝතමයන් වහන්ස, එය සම්පූර්ණ (සුදුසු) නැත' යි වැඳීම් ආදිය නොකිරීම නුසුදුසු බව පැවසීය.

---

อถสฺส ภควา อตฺตุกฺกํสนปรวมฺภนโทสํ อนุปคมฺม กรุณาสีตเลน หทเยน ตํ อญฺญาณํ วิธมิตฺวา ยุตฺตภาวํ ทสฺเสตุกาโม นาหํ ตํ พฺราหฺมณาติอาทิมาห. ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ – อหํ, พฺราหฺมณ, อปฺปฏิหเตน สพฺพญฺญุตญฺญาณจกฺขุนา โอโลเกนฺโตปิ ตํ ปุคฺคลํ เอตสฺมึ สเทวกาทิเภเท โลเก น ปสฺสามิ, ยมหํ อภิวาเทยฺยํ วา ปจฺจุฏฺเฐยฺยํ วา อาสเนน วา นิมนฺเตยฺยํ. อนจฺฉริยํ วา เอตํ, สฺวาหํ อชฺช สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต เอวรูปํ นิปจฺจาการารหํ ปุคฺคลํ น ปสฺสามิ. อปิจ โข ยทาปาหํ สมฺปติชาโตว อุตฺตเรน มุโข สตฺตปทวีติหาเรน คนฺตฺวา สกลํ ทสสหสฺสิโลกธาตุํ โอโลเกสึ, ตทาปิ เอตสฺมึ สเทวกาทิเภเท โลเก ตํ ปุคฺคลํ น ปสฺสามิ, ยมหํ เอวรูปํ นิปจฺจการํ กเรยฺยํ. อถ โข มํ โสฬสกปฺปสหสฺสายุโก ขีณาสวมหาพฺรหฺมาปิ อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา ‘‘ตฺวํ โลเก มหาปุริโส, ตฺวํ สเทวกสฺส โลกสฺส อคฺโค จ เชฏฺโฐ จ เสฏฺโฐ จ, นตฺถิ ตยา อุตฺตริตโร’’ติ สญฺชาตโสมนสฺโส ปติมาเนสิ. ตทาปิ จาหํ อตฺตนา อุตฺตริตรํ อปสฺสนฺโต อาสภึ วาจํ นิจฺฉาเรสึ – ‘‘อคฺโคหมสฺมิ โลกสฺส, เชฏฺโฐหมสฺมิ โลกสฺส, เสฏฺโฐหมสฺมิ โลกสฺสา’’ติ. เอวํ สมฺปติชาตสฺสาปิ มยฺหํ อภิวาทนาทิรโห ปุคฺคโล นตฺถิ, สฺวาหํ อิทานิ สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต กํ อภิวาเทยฺยํ. ตสฺมา ตฺวํ, พฺราหฺมณ, มา ตถาคตา เอวรูปํ ปรมนิปจฺจการํ ปตฺถยิ. ยญฺหิ, พฺราหฺมณ, ตถาคโต อภิวาเทยฺย วา…เป… อาสเนน วา นิมนฺเตยฺย, มุทฺธาปิ ตสฺส ปุคฺคลสฺส รตฺติปริโยสาเน ปริปากสิถิลพนฺธนํ วณฺฏา มุตฺตตาลผลํ วิย คีวโต ฉิชฺชิตฺวา สหสาว ภูมิยํ นิปเตยฺย.

ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන්ව උසස් කොට සැලකීම හෝ අන්‍යයන් හෙළා දැකීම යන දෝෂයන්ට හසු නොවී, කරුණාවෙන් සිසිල් වූ හදවතින් යුතුව, එම වේරංජ බ්‍රාහ්මණයාගේ නොදැනුවත්කම දුරු කරමින් සුදුසු තත්ත්වය පෙන්වා දෙනු කැමති වූ සේක. ඒ සඳහා උන්වහන්සේ 'බ්‍රාහ්මණය, මම එබඳු පුද්ගලයෙකු නොදකිමි' යනාදී ප්‍රකාශය වදාළ සේක. එහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙසේය: 'බ්‍රාහ්මණය, මම කිසිදු බාධාවකින් තොර වූ සර්වඥතා ඥානය නමැති ඇසින් බලන කල්හි පවා, දෙවියන් සහිත වූ මේ ලෝකයෙහි මා විසින් වැඳුම් පිදුම් කළ යුතු, දැක හුනස්නෙන් නැගී සිටිය යුතු හෝ ආසනයකින් ආරාධනා කළ යුතු එබඳු පුද්ගලයෙකු නොදකිමි. එය පුදුමයක් නොවේ. සර්වඥතා ඥානයට පත් වූ අද දවසෙහි පමණක් නොව, මා උපන් සැණින් උතුරු දිශාවට අභිමුඛව පියවර හතක් ගොස් මුළු දසදහසක් ලෝකධාතුව දෙස බලන විට ද, දෙවියන් සහිත වූ මේ ලෝකයෙහි මා විසින් එබඳු ගෞරවයක් දැක්විය යුතු පුද්ගලයෙකු දුටුවේ නැත. එසමයෙහි කල්ප දහසයදහසක් ආයුෂ ඇති, රහතන් වහන්සේ නමක් වූ මහා බ්‍රහ්මයා පවා දොහොත් මුදුන් දී නමස්කාර කරමින් - ඔබ වහන්සේ දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි මහා පුරුෂයාණන්ය, ඔබ වහන්සේ අග්‍රය, ජ්‍යෙෂ්ඨය, ශ්‍රේෂ්ඨය. ඔබ වහන්සේට වඩා උසස් කෙනෙකු නැත - යනුවෙන් මහත් වූ සොම්නසින් යුතුව ගෞරව කළේය. එකල්හි ද මම මට වඩා උසස් කෙනෙකු නොදැක - මම ලෝකයට අග්‍ර වෙමි, මම ලෝකයට ජ්‍යෙෂ්ඨ වෙමි, මම ලෝකයට ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි - යනුවෙන් අභීත වචන වදාළෙමි. මෙසේ උපන් සැණින් වූ මට පවා වැඳුම් පිදුම් කිරීමට සුදුසු කෙනෙකු නොවූයේ නම්, දැන් සර්වඥතා ඥානයට පත් වූ මම කාට නම් වඳින්නෙම්ද? එබැවින් බ්‍රාහ්මණය, තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙන් මෙබඳු වූ අතිමහත් ගෞරවයක් බලාපොරොත්තු නොවන්න. මන්දයත් බ්‍රාහ්මණය, ඉදින් තථාගතයන් වහන්සේ යමෙකුට වඳින්නේ නම් හෝ ආසනයකින් ආරාධනා කරන්නේ නම්, රැය අවසානයේ නටුවෙන් ගිලිහී වැටෙන ඉදුණු තල් ගෙඩියක් මෙන් ඒ පුද්ගලයාගේ හිස ද ගෙලෙන් සිඳී වහාම පොළොව මත පතිත වන්නේය.'

---

เอวํ [Pg.199] วุตฺเตปิ พฺราหฺมโณ ทุปฺปญฺญตาย ตถาคตสฺส โลกเชฏฺฐภาวํ อสลฺลกฺเขนฺโต เกวลํ ตํ วจนํ อสหมาโน อาห – อรสรูโป ภวํ โคตโมติ. อยํ กิรสฺส อธิปฺปาโย – ยํ โลเก อภิวาทนปจฺจุฏฺฐานอญฺชลิกมฺมสามีจิกมฺมํ ‘‘สามคฺคิรโส’’ติ วุจฺจติ, ตํ โภโต โคตมสฺส นตฺถิ. ตสฺมา อรสรูโป ภวํ โคตโม, อรสชาติโก อรสสภาโวติ. อถสฺส ภควา จิตฺตมุทุภาวชนนตฺถํ อุชุวิปจฺจนีกภาวํ ปริหรนฺโต อญฺญถา ตสฺส วจนสฺส อตฺถํ อตฺตนิ สนฺทสฺเสนฺโต อตฺถิ ขฺเวส, พฺราหฺมณ, ปริยาโยติอาทิมาห.

මෙසේ වදාළ නමුදු, වේරංජ බ්‍රාහ්මණයා තමාගේ අඥානකම නිසා තථාගතයන් වහන්සේගේ ලෝක ජ්‍යෙෂ්ඨත්වය වටහා නොගෙන, හුදෙක් එම වචනය ඉවසාගත නොහැකිව 'භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ රසයක් නැති කෙනෙකි (අරසරූප)' යි පැවසීය. ඔහුගේ අදහස වූයේ මෙයයි: ලෝකයෙහි වැඩිහිටියන්ට වැඳීම, දැක හුනස්නෙන් නැගී සිටීම, ඇඳිලි බැඳ වැඳීම වැනි සාමීචි කර්ම 'සාමග්ගි රසය' ලෙස හැඳින්වේ. භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ තුළ එය නැත. එබැවින් උන්වහන්සේ රසයක් නැති කෙනෙකි යන්නයි. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බ්‍රාහ්මණයාගේ සිත මෘදු කරනු පිණිසත්, සෘජු විරුද්ධත්වයක් ඇති වීම වළක්වනු පිණිසත්, එම වචනයෙහි අර්ථය වෙනත් ආකාරයකින් තමන් වහන්සේ කෙරෙහි දක්වමින් 'බ්‍රාහ්මණය, යම් ආකාරයකින් මා රසයක් නැති කෙනෙකු යැයි කෙනෙකු පවසන්නේ නම්, එය නිවැරදි විය හැකි කරුණක් (පරියාය) ඇත' යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක.

---

ตตฺถ อตฺถิ ขฺเวสาติ อตฺถิ โข เอส. ปริยาโยติ การณํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อตฺถิ โข, พฺราหฺมณ, เอตํ การณํ, เยน การเณน มํ ‘‘อรสรูโป ภวํ โคตโม’’ติ วทมาโน ปุคฺคโล สมฺมา วเทยฺย, อวิตถวาทีติ สงฺขํ คจฺเฉยฺย. กตโม ปน โสติ? เย เต, พฺราหฺมณ, รูปรสา…เป… โผฏฺฐพฺพรสา, เต ตถาคตสฺส ปหีนาติ. กึ วุตฺตํ โหติ? เย เต ชาติวเสน วา อุปปตฺติวเสน วา เสฏฺฐสมฺมตานมฺปิ ปุถุชฺชนานํ รูปารมฺมณาทีนิ อสฺสาเทนฺตานํ อภินนฺทนฺตานํ รชฺชนฺตานํ อุปฺปชฺชนฺติ กามสุขสฺสาทสงฺขาตา รูปรสา, สทฺทรสา, คนฺธรสา, รสรสา, โผฏฺฐพฺพรสา, เย อิมํ โลกํ คีวาย พนฺธิตฺวา วิย อาวิญฺฉนฺติ, วตฺถารมฺมณาทิสามคฺคิยญฺจ อุปฺปนฺนตฺตา สามคฺคิรสาติ วุจฺจนฺติ. เต สพฺเพปิ ตถาคตสฺส ปหีนา. ‘‘มยฺหํ ปหีนา’’ติ วตฺตพฺเพปิ มมากาเรน อตฺตานํ อนุกฺขิปนฺโต ธมฺมํ เทเสติ, เทสนาวิลาโส วา เอส ตถาคตสฺส.

එහි 'අත්ථි ඛ්වේස' යනු 'අත්ථි ඛො එස' යන්නයි. 'පරියාය' යනු හේතුවයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි: 'බ්‍රාහ්මණය, යම් හේතුවක් නිසා මා රසයක් නැති කෙනෙකි යි පවසන පුද්ගලයෙකු නිවැරදි දෙයක් පවසන්නෙකු ලෙස ද, සත්‍යවාදියෙකු ලෙස ද හැඳින්විය හැකිද, එබඳු හේතුවක් ඇත. ඒ කුමක්ද? බ්‍රාහ්මණය, රූප රස ආදී වූ යම් පංචකාම රසයන් ඇද්ද, ඒවා තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ප්‍රහීණ කර ඇත.' මෙහි අදහස කුමක්ද? උපතින් හෝ සම්මතයෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි සැලකෙන, රූප ආදී අරමුණුවල ඇලී ගැලී සතුටු වන පෘථග්ජනයන් තුළ හටගන්නා වූ, කාම සැපය නමැති යම් රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස සහ ස්පර්ශ රසයන් ඇද්ද, මේ ලෝකය ගෙලෙන් බැඳ ඇදගන්නාක් වැනි වූ ඒ සියලු රසයන් තථාගතයන් වහන්සේ සම්පූර්ණයෙන් අත්හැර ඇත. වස්තු සහ අරමුණු ආදියේ සමගියෙන් හටගන්නා බැවින් මේවා 'සාමග්ගි රස' ලෙස හැඳින්වේ. ඒ සියල්ල තථාගතයන් වහන්සේ ප්‍රහීණ කළ සේක. 'මා විසින් ප්‍රහීණ කරන ලදී' යි පැවසිය යුතු වුවත්, 'මම' යන අහංකාරයෙන් තමා උසස් කොට නොදක්වමින් උන්වහන්සේ ධර්මය දේශනා කළ සේක. මෙය තථාගතයන් වහන්සේගේ දේශනා විලාසයයි.

---

ตตฺถ ปหีนาติ จิตฺตสนฺตานโต วิคตา, ปชหิตา วา. เอตสฺมึ ปนตฺเถ กรเณ สามิวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. อริยมคฺคสตฺเถน อุจฺฉินฺนํ ตณฺหาวิชฺชามยํ มูลํ เอเตสนฺติ อุจฺฉินฺนมูลา. ตาลวตฺถุ วิย เนสํ วตฺถุ กตนฺติ ตาลาวตฺถุกตา. ยถา หิ ตาลรุกฺขํ สมูลํ อุทฺธริตฺวา ตสฺส วตฺถุมตฺเต ตสฺมึ ปเทเส กเต น ปุน ตสฺส ตาลสฺส อุปฺปตฺติ ปญฺญายติ, เอวํ อริยมคฺคสตฺเถน สมูเล รูปาทิรเส อุทฺธริตฺวา เตสํ ปุพฺเพ อุปฺปนฺนปุพฺพภาเวน วตฺถุมตฺเต จิตฺตสนฺตาเน กเต สพฺเพปิ เต ตาลาวตฺถุกตาติ วุจฺจนฺติ. อวิรุฬฺหิธมฺมตฺตา วา มตฺถกจฺฉินฺนตาโล วิย กตาติ ตาลาวตฺถุกตา. ยสฺมา ปน เอวํ ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา โหนฺติ[Pg.200], ยถา เนสํ ปจฺฉาภาโว น โหติ, ตถา กตา โหนฺติ. ตสฺมา อาห – อนภาวํกตาติ. อายตึ อนุปฺปาทธมฺมาติ อนาคเต อนุปฺปชฺชนกสภาวา.

එහි 'පහීනා' යනු සිතෙහි සන්තතියෙන් ඉවත් වූ හෝ අත්හරින ලද යන්නයි. ආර්ය මාර්ගය නමැති ආයුධයෙන් තණ්හාව සහ අවිද්‍යාව නමැති මුල් සිඳ දමා ඇති බැවින් ඒවා 'උච්ඡින්නමූල' නම් වේ. තල් ගසක් උදුරා දැමූ පසු එම ස්ථානය මෙන් කර ඇති බැවින් 'තාලාවත්ථුකතා' නම් වේ. යම් සේ මුල් සහිතව තල් ගසක් උදුරා දැමූ පසු එම ස්ථානයේ නැවත තල් ගසක් හට නොගන්නේද, එලෙසම ආර්ය මාර්ගය නමැති ආයුධයෙන් මුල් සහිතවම රූප ආදී රසයන් උදුරා දමා, පෙර පැවති ස්වභාවය පමණක් සිතෙහි ඉතිරි කර ඇති බැවින් ඒවා 'තාලාවත්ථුකතා' ලෙස හැඳින්වේ. නැවත හට නොගන්නා ස්වභාවය නිසා, කරටිය කැපූ තල් ගසක් මෙන් කර ඇති බැවින් ද 'තාලාවත්ථුකතා' නම් වේ. මෙසේ තාලාවත්ථුකත කරන ලද බැවින් ඒවා නැවත ඇති නොවන (අනභාවංකතා) තත්ත්වයට පත් වේ. එබැවින් 'අනභාවංකතා' යැයි වදාරන ලදී. 'ආයතිං අනුප්පාදධම්මා' යනු මතු කිසි කලෙකත් හට නොගන්නා ස්වභාවයයි.

---

โน จ โข ยํ ตฺวํ สนฺธาย วเทสีติ ยญฺจ โข ตฺวํ สนฺธาย วเทสิ, โส ปริยาโย น โหติ. นนุ จ เอวํ วุตฺเต โย พฺราหฺมเณน วุตฺโต สามคฺคิรโส, ตสฺส อตฺตนิ วิชฺชมานตา อนุญฺญาตา โหตีติ? น โหติ. โย หิ นํ สามคฺคิรสํ กาตุํ ภพฺโพ หุตฺวา น กโรติ, โส ตทภาเวน อรสรูโปติ วตฺตพฺพตํ อรหติ. ภควา ปน อภพฺโพว เอตํ กาตุํ, เตนสฺส การเณ อภพฺพตํ ปกาเสนฺโต อาห – ‘‘โน จ โข ยํ ตฺวํ สนฺธาย วเทสี’’ติ. ยํ ปริยายํ สนฺธาย ตฺวํ มํ ‘‘อรสรูโป’’ติ วเทสิ, โส อมฺเหสุ เนว วตฺตพฺโพติ.

බ්‍රාහ්මණයා අදහස් කළ ආකාරයේ හේතුව (පරියාය) මෙහි නැත යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, බ්‍රාහ්මණයා පැවසූ සාමීචි රසය තමන් වහන්සේ තුළ නැති බව පිළිගැනීමක් නොවේ. යමෙකු එම සාමීචි කර්ම කිරීමට සුදුස්සෙකුව සිටියදී එය නොකරන්නේ නම්, ඔහුට රසයක් නැති කෙනෙකැයි කීම සුදුසුය. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එබඳු දේ කිරීමට කොහෙත්ම නුසුදුසු (අභබ්බ) බැවින්, තමන් වහන්සේ තුළ පවතින ඒ අසමත්කම පෙන්වමින් 'ඔබ ඔය අදහස් කරන හේතුව මෙහි නැත' යි වදාළ සේක. 'ඔබ මා රසයක් නැති කෙනෙකැයි කීවේ යම් කරුණක් අරභයා ද, එම කරුණ අප කෙරෙහි ප්‍රකාශ නොකළ යුත්තකි' යනු මෙහි අභිප්‍රායයි.

---

เอวํ พฺราหฺมโณ อตฺตนา อธิปฺเปตํ อรสรูปตํ อาโรเปตุํ อสกฺโกนฺโต อถาปรํ นิพฺโภโค ภวนฺติอาทิมาห. สพฺพปริยาเยสุ เจตฺถ วุตฺตนเยเนว โยชนากฺกมํ วิทิตฺวา สนฺธายภาสิตมตฺถํ เอวํ เวทิตพฺพํ – พฺราหฺมโณ ตเทว วโยวุทฺธานํ อภิวาทนาทิกมฺมํ โลเก ‘‘สามคฺคิปริโภโค’’ติ มญฺญมาโน ตทภาเวน จ ภควนฺตํ ‘‘นิพฺโภโค’’ติอาทิมาห. ภควา จ ยฺวายํ รูปาทีสุ สตฺตานํ ฉนฺทราคปริโภโค, ตทภาวํ อตฺตนิ สมฺปสฺสมาโน อปรํ ปริยายมนุชานิ.

මෙසේ බ්‍රාහ්මණයා තමා අදහස් කළ ආකාරයේ 'රසයක් නැති බව' බුදුන් වහන්සේ කෙරෙහි පැටවීමට නොහැකි වී, ඉන්පසු 'භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ පරිභෝගයක් නැති (නිබ්භෝග) කෙනෙකි' යනාදී වශයෙන් තවත් කරුණක් පැවසීය. මේ සියලු අවස්ථාවලදී පෙර පරිදිම යෙදුම් ක්‍රමය වටහාගත යුතුය. බ්‍රාහ්මණයා ලෝකයෙහි වැඩිහිටියන්ට කරන වැඳුම් පිදුම් ආදිය ම 'සාමග්ගි පරිභෝගය' ලෙස සලකා, එය නොකරන බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට 'නිබ්භෝග' යැයි පැවසීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද රූප ආදී අරමුණුවල සත්ත්වයන් තුළ පවතින යම් ඡන්දරාග පරිභෝගයක් ඇද්ද, එම පරිභෝගය තමන් වහන්සේ තුළ නොමැති බව දැක, වෙනත් අර්ථයකින් එම වචනය පිළිගත් සේක.

---

ปุน พฺราหฺมโณ ยํ โลเก วโยวุทฺธานํ อภิวาทนาทิกุลสมุทาจารกมฺมํ โลกิยา กโรนฺติ, ตสฺส อกิริยํ สมฺปสฺสมาโน ภควนฺตํ อกิริยวาโทติ อาห. ภควา ปน ยสฺมา กายทุจฺจริตาทีนํ อกิริยํ วทติ, ตสฺมา ตํ อกิริยวาทิตํ อตฺตนิ สมฺปสฺสมาโน อปรํ ปริยายมนุชานิ. ตตฺถ ฐเปตฺวา กายทุจฺจริตาทีนิ อวเสสา อกุสลา ธมฺมา อเนกวิหิตา ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ เวทิตพฺพา.

නැවතත් බ්‍රාහ්මණයා, ලෝකයා විසින් වයෝවෘද්ධ අයට කරනු ලබන වැඳීම් පිදීම් ආදි යම් කුල සිරිත් සමූහයක් ලෝකවාසීන් විසින් කරනු ලබයි ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය නොකරන බව දැක, උන්වහන්සේ 'අකිරියවාදියෙක්' යයි පැවසීය. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කාය දුශ්චරිතාදිය නොකිරීම (අකිරිය) ගැන වදාරන බැවින්, තමන් වහන්සේ තුළ පවත්නා එම අකිරියවාදී ගුණය සලකා වෙනත් අයුරකින් එය පිළිගත්හ. එහිදී කාය දුශ්චරිතාදිය හැර ඉතිරි සියලු අකුසල ධර්මයන් ද විවිධ වූ ලාමක අකුසල ධර්මයන් ලෙස දත යුතුය.

---

ปุน พฺราหฺมโณ ตเทว อภิวาทนาทิกมฺมํ ภควติ อปสฺสนฺโต ‘‘อิมํ อาคมฺม อยํ โลกตนฺติ โลกปเวณี อุจฺฉิชฺชตี’’ติ มญฺญมาโน ภควนฺตํ อุจฺเฉทวาโทติ อาห. ภควา ปน ยสฺมา ปญฺจกามคุณิกราคสฺส เจว อกุสลจิตฺตทฺวยสมฺปยุตฺตสฺส จ โทสสฺส อนาคามิมคฺเคน อุจฺเฉทํ วทติ, สพฺพากุสลสมฺภวสฺส ปน โมหสฺส อรหตฺตมคฺเคน อุจฺเฉทํ [Pg.201] วทติ, ฐเปตฺวา เต ตโย อวเสสานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ยถานุรูปํ จตูหิ มคฺเคหิ อุจฺเฉทํ วทติ, ตสฺมา ตํ อุจฺเฉทวาทํ อตฺตนิ สมฺปสฺสมาโน อปรํ ปริยายมนุชานิ.

නැවතත් බ්‍රාහ්මණයා එම වැඳීම් පිදීම් ආදි කටයුතුම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි නොදැක, "මෙය නිසා මේ ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ ලෝක සම්ප්‍රදාය හා ලෝක පරම්පරාව සිඳලයි" යනුවෙන් සිතා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'උච්ඡේදවාදියෙක්' යයි පැවසීය. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පංචකාම ගුණයන් කෙරෙහි ඇති රාගය ද, අකුසල් සිත් දෙක හා සම්ප්‍රයුක්ත ද්වේෂය ද අනාගාමී මාර්ගයෙන් සිඳලීම (උච්ඡේදය) ගැන වදාරන බැවින් ද, සියලු අකුසලයන්ට මුල් වන මෝහය අරිහත් මාර්ගයෙන් සිඳලීම ගැන වදාරන බැවින් ද, එම ක්ලේශයන් තිදෙනා හැර සෙසු ලාමක අකුසල ධර්මයන් සිව්මඟින් උචිත පරිදි සිඳලීම ගැන වදාරන බැවින් ද, තමන් වහන්සේ තුළ ඇති එම උච්ඡේද භාවය සලකා වෙනත් අයුරකින් එය පිළිගත්හ.

---

ปุน พฺราหฺมโณ ‘‘ชิคุจฺฉติ มญฺเญ สมโณ โคตโม อิทํ วโยวุทฺธานํ อภิวาทนาทิกุลสมุทาจารกมฺมํ, เตน ตํ น กโรตี’’ติ มญฺญมาโน ภควนฺตํ เชคุจฺฉีติ อาห. ภควา ปน ยสฺมา ชิคุจฺฉติ กายทุจฺจริตาทีหิ, ยานิ กายวจีมโนทุจฺจริตานิ เจว ยาว จ อกุสลานํ ลามกธมฺมานํ สมาปตฺติ สมาปชฺชนา สมงฺคิภาโว, ตํ สพฺพมฺปิ คูถํ วิย มณฺฑนกชาติโก ปุริโส ชิคุจฺฉติ หิรียติ, ตสฺมา ตํ เชคุจฺฉิตํ อตฺตนิ สมฺปสฺสมาโน อปรํ ปริยายมนุชานิ. ตตฺถ กายทุจฺจริเตนาติอาทิ กรณวจนํ อุปโยคตฺเถ ทฏฺฐพฺพํ.

නැවතත් බ්‍රාහ්මණයා, "ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ වයෝවෘද්ධ අයට කරනු ලබන වැඳීම් පිදීම් ආදි මේ කුල සිරිත් පිළිකුල් කරන්නේ යයි සිතමි, ඒ නිසා උන්වහන්සේ එය නොකරති" යි සිතා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'ජේගුච්ඡී' (පිළිකුල් කරන්නෙක්) යයි පැවසීය. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කාය දුශ්චරිතාදිය පිළිකුල් කරන බැවින් ද, ශරීරය හැඩගන්වන ස්වභාවය ඇති පුද්ගලයෙකු අසූචි පිළිකුල් කරන්නා සේ සියලු කාය, වචී, මනෝ දුශ්චරිතයන් ද, ලාමක අකුසල ධර්මයන්ට පැමිණීම හා එක්වීම ද පිළිකුල් කරන හා ලජ්ජා වන බැවින් ද, තමන් වහන්සේ තුළ පවත්නා එම පිළිකුල් කරන ස්වභාවය සලකා වෙනත් අයුරකින් එය පිළිගත්හ. මෙහි 'කාය දුශ්චරිතයෙන්' (කර්ම විභක්තිය වෙනුවට කරණ විභක්තිය යෙදී ඇත) යන්නෙහි අර්ථය 'කාය දුශ්චරිතය' ලෙස දත යුතුය.

---

ปุน พฺราหฺมโณ ตเทว อภิวาทนาทิกมฺมํ ภควติ อปสฺสนฺโต ‘‘อยํ อิทํ โลกเชฏฺฐกกมฺมํ วิเนติ วินาเสติ, อถ วา ยสฺมา เอตํ สามีจิกมฺมํ น กโรติ, ตสฺมา อยํ วิเนตพฺโพ นิคฺคณฺหิตพฺโพ’’ติ มญฺญมาโน ภควนฺตํ เวนยิโกติ อาห. ตตฺรายํ ปทตฺโถ – วินยตีติ วินโย, วินาเสตีติ วุตฺตํ โหติ. วินโย เอว เวนยิโก. วินยํ วา อรหตีติ เวนยิโก, นิคฺคหํ อรหตีติ วุตฺตํ โหติ. ภควา ปน ยสฺมา ราคาทีนํ วินยาย วูปสมาย ธมฺมํ เทเสติ, ตสฺมา เวนยิโก โหติ. อยเมว เจตฺถ ปทตฺโถ – วินยาย ธมฺมํ เทเสตีติ เวนยิโก. วิจิตฺรา หิ ตทฺธิตวุตฺติ. สฺวายํ ตํ เวนยิกภาวํ อตฺตนิ สมฺปสฺสมาโน อปรํ ปริยายมนุชานิ.

නැවතත් බ්‍රාහ්මණයා එම වැඳීම් පිදීම් ආදි කටයුතුම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි නොදැක, "මේ ශ්‍රමණ ගෞතමයා ලෝකයේ වැඩිහිටියන්ට කළ යුතු මේ උතුම් කාර්යය විනාශ කරයි, නැතහොත් මේ ගරුබුහුමන් නොකරන බැවින් මොහු හික්මවිය යුතුය, මර්ධනය කළ යුතුය" යි සිතා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට 'වේනයික' යයි පැවසීය. එහි පද අර්ථය නම්: විනාශ කරයි යන අර්ථයෙන් 'විනය' නම් වේ, වේනයික යනු ද එයමයි. නැතහොත් හික්මවීමට (මර්ධනයට) සුදුසු යන අර්ථයෙන් වේනයික නම් වේ. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රාගාදිය විනයනය කිරීම (දුරු කිරීම) හා සංසිඳවීම සඳහා දහම් දෙසන බැවින් 'වේනයික' නම් වන සේක. මෙහි පද අර්ථය ද මෙයමයි: විනයනය සඳහා දහම් දෙසන බැවින් 'වේනයික' නම් වේ. තද්ධිත ප්‍රත්‍යයන්ගේ යෙදීම විවිධ ස්වභාව ගනී. තමන් වහන්සේ තුළ පවත්නා එම වේනයික භාවය සලකා වෙනත් අයුරකින් එය පිළිගත්හ.

---

ปุน พฺราหฺมโณ ยสฺมา อภิวาทนาทีนิ สามีจิกมฺมานิ กโรนฺตา วโยวุทฺเธ โตเสนฺติ หาเสนฺติ, อกโรนฺตา ปน ตาเปนฺติ วิเหเสนฺติ โทมนสฺสํ เนสํ อุปฺปาเทนฺติ, ภควา จ ตานิ น กโรติ, ตสฺมา ‘‘อยํ วโยวุทฺเธ ตปตี’’ติ มญฺญมาโน สปฺปุริสาจารวิรหิตตฺตา วา ‘‘กปณปุริโส อย’’นฺติ มญฺญมาโน ภควนฺตํ ตปสฺสีติ อาห. ตตฺรายํ ปทตฺโถ – ตปตีติ ตโป, โรเสติ วิเหเสตีติ อตฺโถ. สามีจิกมฺมากรณสฺเสตํ อธิวจนํ. ตโป อสฺส อตฺถีติ ตปสฺสี. ทุติเย อตฺถวิกปฺเป พฺยญฺชนานิ อวิจาเรตฺวา โลเก กปณปุริโส ตปสฺสีติ [Pg.202] วุจฺจติ. ภควา ปน เย อกุสลา ธมฺมา โลกํ ตปนโต ตปนียานิ วุจฺจนฺติ, เตสํ ปหีนตฺตา ยสฺมา ตปสฺสีติ สงฺขํ คโต. ตสฺมา ตํ ตปสฺสิตํ อตฺตนิ สมฺปสฺสมาโน อปรํ ปริยายมนุชานิ. ตตฺรายํ วจนตฺโถ – ตปนฺตีติ ตปา, อกุสลธมฺมานเมตํ อธิวจนํ. เต ตเป อสฺสิ นิรสฺสิ ปหาสิ วิทฺธํสีติ ตปสฺสี.

නැවතත් බ්‍රාහ්මණයා, වැඩිහිටියන්ට වැඳීම් පිදීම් ආදි ගරුබුහුමන් කරන්නන් ඔවුන්ව සතුටු කරන හා ප්‍රීතිමත් කරන බවත්, ඒවා නොකරන්නන් ඔවුන්ව තවන (පීඩාවට පත් කරන) හා දොම්නස උපදවන බවත් සලකා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒවා නොකරන බැවින් "මොහු වැඩිහිටියන්ව තවයි" යනුවෙන් සිතා හෝ, සත්පුරුෂාචාරයෙන් තොර බැවින් "මොහු අසරණ (නපුරු) මිනිසෙකි" යි සිතා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට 'තපස්වී' යයි පැවසීය. එහි අර්ථය නම්: 'තවයි' (පීඩා කරයි) යන අරුතින් 'තප' නම් වේ. ගරුබුහුමන් නොකිරීමට මෙය නමකි. එවැනි පීඩාවක් ඇති බැවින් 'තපස්වී' නම් වේ. දෙවන අර්ථ විග්‍රහයේදී, ලෝකයෙහි අසරණ (පිළිසරණක් නැති) පුද්ගලයාට ද 'තපස්වී' යයි කියනු ලැබේ. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලෝකය තවන (පිළිස්සීමට පත් කරන) බැවින් 'තපනීය' යයි කියනු ලබන යම් අකුසල ධර්මයන් වේ ද, ඒවා ප්‍රහීණ කළ බැවින් 'තපස්වී' යන නාමයට පැමිණි සේක. තමන් වහන්සේ තුළ ඇති එම තපස්වී ගුණය සලකා වෙනත් අයුරකින් එය පිළිගත්හ. එහි වචන අර්ථය නම්: තවයි යන අරුතින් 'තප' නම් වේ, එය අකුසල ධර්මයන්ට නමකි. ඒ අකුසලයන් නැසූ හෙයින් 'තපස්වී' නම් වේ.

---

ปุน พฺราหฺมโณ ตํ อภิวาทนาทิกมฺมํ เทวโลกคพฺภสมฺปตฺติยา เทวโลกปฏิสนฺธิปฏิลาภาย สํวตฺตตีติ มญฺญมาโน ภควติ จสฺส อภาวํ ทิสฺวา ภควนฺตํ อปคพฺโภติ อาห. โกธวเสน วา ภควโต มาตุกุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธิคฺคหเณ โทสํ ทสฺเสนฺโตปิ เอวมาห. ตตฺรายํ วจนตฺโถ – คพฺภโต อปคโตติ อปคพฺโภ, อภพฺโพ เทวโลกูปปตฺตึ ปาปุณิตุนฺติ อธิปฺปาโย. หีโน วา คพฺโภ อสฺสาติ อปคพฺโภ. เทวโลกคพฺภปริพาหิรตฺตา อายตึ หีนคพฺภปฏิลาภภาคีติ. หีโน วาสฺส มาตุกุจฺฉิสฺมึ คพฺภวาโส อโหสีติ อธิปฺปาโย. ภควโต ปน ยสฺมา อายตึ คพฺภเสยฺยา อปคตา, ตสฺมา โส ตํ อปคพฺภตํ อตฺตนิ สมฺปสฺสมาโน อปรํ ปริยายมนุชานิ. ตตฺร จ ยสฺส โข, พฺราหฺมณ, อายตึ คพฺภเสยฺยา ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ ปหีนาติ เอเตสํ ปทานํ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ – ‘‘พฺราหฺมณ, ยสฺส ปุคฺคลสฺส อนาคเต คพฺภเสยฺยา ปุนพฺภเว จ อภินิพฺพตฺติ อนุตฺตเรน มคฺเคน วิหตการณตฺตา ปหีนา. คพฺภเสยฺยาคหเณน เจตฺถ ชลาพุชโยนิ คหิตา, ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติคฺคหเณน อิตรา ติสฺโส’’ปิ.

නැවතත් බ්‍රාහ්මණයා, වැඳීම් පිදීම් ආදිය දෙව්ලොව උපත ලැබීමට (දේවගර්භ සම්පත්තියට) හේතු වන බව සලකා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි ඒවා නොමැති බව දැක උන්වහන්සේට 'අපගබ්භ' යයි පැවසීය. නැතහොත් ක්‍රෝධයෙන් යුතුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මව්කුසක පිළිසිඳ ගැනීම පිළිබඳ දෝෂ දක්වමින් ද මෙසේ පැවසීය. එහි අර්ථය නම්: දෙව්ලොව උපතින් තොර වූයේ 'අපගබ්භ' නම් වේ, දෙව්ලොව උපතක් ලැබීමට නුසුදුසු යන්න මෙහි අදහසයි. නැතහොත් ලාමක උපතක් ඇති බැවින් 'අපගබ්භ' නම් වේ. දෙව්ලොව උපතින් බැහැර වූ බැවින් මතු ලාමක උපතක් ලබන්නෙක් යන්න එහි වචන අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම් උන්වහන්සේගේ මව්කුසක වාසය කිරීම ලාමක එකක් විය යන අදහසයි. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මතු මව්කුසක සැතපීමක් නොමැති බැවින්, තමන් වහන්සේ තුළ ඇති එම 'අපගබ්භ' භාවය සලකා වෙනත් අයුරකින් එය පිළිගත්හ. එහි "බ්‍රාහ්මණය, යමෙකුට මතු මව්කුසක සැතපීම හා නැවත භවයක ඉපදීම ප්‍රහීණ වී ද" යන පදයන්හි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: "බ්‍රාහ්මණය, යම් පුද්ගලයෙකුට අනාගතයෙහි මව්කුසක සැතපීම ද, නැවත භවයක ඉපදීම ද අනුත්තර මාර්ගයෙන් නැසූ බැවින් ප්‍රහීණ වී ද (ඔහු අපගබ්භ නම් වේ)." මෙහි 'ගබ්භසෙය්‍යා' යන්නෙන් ජලාබුජ යෝනිය ද, 'පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති' යන්නෙන් සෙසු යෝනි තුන ද (අණ්ඩජ, සංසේදජ, ඕපපාතික) ගැනේ.

---

อปิจ คพฺภสฺส เสยฺยา คพฺภเสยฺยา. ปุนพฺภโว เอว อภินิพฺพตฺติ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ยถา จ วิญฺญาณฏฺฐิตีติ วุตฺเตปิ น วิญฺญาณโต อญฺญา ฐิติ อตฺถิ, เอวมิธาปิ น คพฺภโต อญฺญา เสยฺยา เวทิตพฺพา. อภินิพฺพตฺติ จ นาม ยสฺมา ปุนพฺภวภูตาปิ อปุนพฺภวภูตาปิ อตฺถิ, อิธ จ ปุนพฺภวภูตา อธิปฺเปตา, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘ปุนพฺภโว เอว อภินิพฺพตฺติ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺตี’’ติ.

තවද, ගැබෙහි සැතපීම 'ගබ්භසෙය්‍යා' නම් වේ. නැවත භවයක වීමම 'අභිනිබ්බත්ති' (පැවැත්ම) නම් වේ. 'විඤ්ඤාණට්ඨිති' කී කල විඤ්ඤාණයෙන් තොරව වෙනත් පැවැත්මක් නැත්තා සේ, මෙහි ද ගැබෙන් තොරව වෙනත් සැතපීමක් නැත. 'අභිනිබ්බත්ති' යන්න නැවත භවයක් ලෙස හෝ නැවත භවයක් නොවන ලෙස ද විය හැකි වුවත්, මෙහිදී අදහස් කළේ නැවත භවයක උපත ලැබීමයි. එබැවින් 'නැවත භවයක වීමම අභිනිබ්බත්ති' යයි කියන ලදී.

---

เอวํ อาคตกาลโต ปฏฺฐาย อรสรูปตาทีหิ อฏฺฐหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสนฺตมฺปิ พฺราหฺมณํ ภควา ธมฺมิสฺสโร ธมฺมราชา ธมฺมสามี ตถาคโต อนุกมฺปาย สีตเลเนว จกฺขุนา พฺราหฺมณํ โอเลเกนฺโต ยํ ธมฺมธาตุํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา เทสนาวิลาสปฺปตฺตา นาม โหติ, ตสฺสา [Pg.203] ธมฺมธาตุยา สุปฺปฏิวิทฺธตฺตา วิคตวลาหเก นเภ ปุณฺณจนฺโท วิย จ สรทกาเล สูริโย วิย จ พฺราหฺมณสฺส หทยนฺธการํ วิธเมนฺโต ตานิเยว อกฺโกสวตฺถูนิ เตน เตน ปริยาเยน อญฺญถา ทสฺเสตฺวา ปุนปิ อตฺตโน กรุณาวิปฺผารํ อฏฺฐหิ โลกธมฺเมหิ อกมฺปิยภาเวน ปฏิลทฺธตาทิคุณลกฺขณํ ปถวิสมจิตฺตตํ อกุปฺปธมฺมตญฺจ ปกาเสนฺโต ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ เกวลํ ปลิตสิรขณฺฑทนฺตวลิตฺตจตาทีหิ อตฺตโน วุทฺธภาวํ สลฺลกฺเขติ, โน จ โข ชานาติ อตฺตานํ ชาติยา อนุคตํ ชราย อนุสฏํ พฺยาธิโน อธิภูตํ มรเณน อพฺภาหตํ อชฺช มริตฺวา ปุน สฺเวว อุตฺตานเสยฺยทารกภาวคมนียํ. มหนฺเตน โข ปน อุสฺสาเหน มม สนฺติกํ อาคโต, ตทสฺส อาคมนํ สาตฺถกํ โหตู’’ติ จินฺเตตฺวา อิมสฺมึ โลเก อตฺตโน อปฺปฏิสมํ ปุเรชาตภาวํ ทสฺเสนฺโต เสยฺยถาปิ, พฺราหฺมณาติอาทินา นเยน พฺราหฺมณสฺส ธมฺมเทสนํ วฑฺเฒสิ.

මෙසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩම කළ දින සිට, වැඩිහිටියන්ට ගරු නොකිරීම ආදී වූ අසභ්‍ය කරුණු අටකින් යුත් ආක්‍රෝශ වස්තූන්ගෙන් ආක්‍රෝශ කළා වූ ඒ බ්‍රාහ්මණයා දෙස, ධර්මයට අධිපති වූ, ධර්මරාජ වූ, ධර්මයේ ස්වාමියා වූ, තථාගත වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කරුණාවෙන් යුතුව ශීතල වූ නේත්‍රයකින් (සර්වඥතා ඥාන නේත්‍රයෙන්) බලමින්, යම් ධර්ම ධාතුවක් ප්‍රතිවේධ කර (අවබෝධ කර) දේශනා විලාසයට පැමිණි සේක් ද, ඒ ධර්ම ධාතුව මැනවින් අවබෝධ කරගත් බැවින්, වලාවන්ගෙන් තොර ආකාශයෙහි පුන්සඳ මෙන් ද, ශරත් කාලයෙහි සූර්යයා මෙන් ද බ්‍රාහ්මණයාගේ හෘදයෙහි පැවති මෝහය නැමති අන්ධකාරය දුරු කරමින්, ඒ ආක්‍රෝශ වස්තූන්ම ඒ ඒ පරියාය මගින් අන්‍යාකාරයකින් දක්වා, නැවතත් තමන් වහන්සේගේ කරුණා මහිමය ද, අටලෝ දහමෙන් කම්පා නොවන ස්වභාවයෙන් යුත් තාදී ගුණ ලක්ෂණ ද, පෘථිවිය හා සමාන වූ සිත ද, ක්‍රෝධ නොකරන ස්වභාවය ද ප්‍රකාශ කරමින්, “මේ බ්‍රාහ්මණයා හුදෙක් හිස කෙස් පැසීම, දත් වැටීම, සම රැළි වැටීම ආදියෙන් තමාගේ වයසින් මුහුකුරා ගිය බව පමණක් සලකයි. නමුත් තමා ජාතියෙන් ලුහුබඳින ලද, ජරාවෙන් වෙළන ලද, ව්‍යාධියෙන් මඩන ලද, මරණයෙන් පහර දෙන ලද බවත්, අද මිය ගොස් හෙට නැවතත් උඩුකුරුව වැතිරී සිටින බිළිඳු බවට පත්වන බවත් ඔහු නොදන්නේය. ඔහු මහත් වෙහෙසක් දරා මා වෙත පැමිණියේය. ඔහුගේ ඒ පැමිණීම සාර්ථක වේවා” යි සිතා, මේ ලෝකයෙහි තමන් වහන්සේගේ අසමසම ජ්‍යෙෂ්ඨත්වය දක්වමින් “සෙය්‍යථාපි බ්‍රාහ්මණ” යනාදී ක්‍රමයෙන් බ්‍රාහ්මණයාට ධර්ම දේශනාව පවත්වන ලදී.

---

ตตฺถ เสยฺยถาปีติอาทีนํ เหฏฺฐา วุตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อยํ ปน วิเสโส – เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว หิ เต กุกฺกุฏโปตกา ปกฺเข วิธุนนฺตา ตํขณานุรูปํ วิรวนฺตา นิกฺขมนฺติ. เอวํ นิกฺขมนฺตานญฺจ เตสํ โย ปฐมตรํ นิกฺขมติ, โส เชฏฺโฐติ วุจฺจติ. ตสฺมา ภควา ตาย อุปมาย อตฺตโน เชฏฺฐภาวํ สาเธตุกาโม พฺราหฺมณํ ปุจฺฉติ – โย นุ โข เตสํ กุกฺกุฏจฺฉาโปตกานํ…เป… กินฺติ สฺวาสฺส วจนีโยติ. ตตฺถ กุกฺกุฏจฺฉาปกานนฺติ กุกฺกุฏโปตกานํ. กินฺติ สฺวาสฺส วจนีโยติ โส กินฺติ วจนีโย อสฺส, กึ วตฺตพฺโพ ภเวยฺย เชฏฺโฐ วา กนิฏฺโฐ วาติ.

එහි “සෙය්‍යථාපි” යනාදී පදවල අර්ථය කලින් සඳහන් කළ ආකාරයටම දත යුතුය. මෙහි විශේෂත්වය නම්, කලින් කී පරිදිම ඒ කුකුළු පැටවුන් පියාපත් ගසමින්, ඒ අවස්ථාවට අනුකූලව හඬ නගමින් පිටතට එති. මෙසේ පිටතට එන ඔවුන් අතරින් යමෙක් පළමුවෙන්ම පිටතට එන්නේ ද, ඔහු “වැඩිමලා” (ජ්‍යෙෂ්ඨයා) යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ උපමාවෙන් තමන් වහන්සේගේ ජ්‍යෙෂ්ඨත්වය තහවුරු කරනු කැමතිව, “ඒ කුකුළු පැටවුන් අතරින්... ඔහුට කුමක් යැයි කිව යුතු ද?” යනුවෙන් බ්‍රාහ්මණයාගෙන් විමසූ සේක. එහි “කුක්කුටච්ඡාපකානං” යනු කුකුළු පැටවුන්ටය. “කින්ති ස්වාස්ස වචනීයෝ” යනු ඔහුට කුමක් කිව යුතු ද? එනම් ඔහු වැඩිමලා ද බාලයා ද යනුවෙන් කුමක් කිව යුතු වන්නේ ද යන්නයි.

---

‘‘เชฏฺโฐ’’ติสฺส, โภ โคตม, วจนีโยติ, โภ โคตม, โส เชฏฺโฐ อิติ อสฺส วจนีโย. กสฺมาติ เจ? โส หิ เนสํ เชฏฺโฐติ, ยสฺมา โส เนสํ วุทฺธตโรติ อตฺโถ. อถสฺส ภควา โอปมฺมํ สมฺปฏิปาเทนฺโต เอวเมว โขติ อาห, ยถา โส กุกฺกุฏโปตโก, เอวํ อหมฺปิ. อวิชฺชาคตาย ปชายาติ อวิชฺชา วุจฺจติ อญฺญาณํ, ตตฺถ คตาย. ปชายาติ สตฺตธิวจนเมตํ, อวิชฺชาโกสสฺส อนฺโต ปวิฏฺเฐสุ สตฺเตสูปิ วุตฺตํ โหติ. อณฺฑภูตายาติ อณฺเฑ ภูตาย ปชาตาย สญฺชาตาย. ยถา หิ อณฺเฑ นิพฺพตฺตา เอกจฺเจ สตฺตา อณฺฑภูตาติ วุจฺจนฺติ, เอวมยํ [Pg.204] สพฺพาปิ ปชา อวิชฺชณฺฑโกเส นิพฺพตฺตตฺตา อณฺฑภูตาติ วุจฺจติ. ปริโยนทฺธายาติ เตน อวิชฺชณฺฑโกเสน สมนฺตโต โอนทฺธาย พทฺธาย เวฐิตาย. อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวาติ ตํ อวิชฺชามยํ อณฺฑโกสํ ภินฺทิตฺวา. เอโกว โลเกติ สกเลปิ โลกสนฺนิวาเส อหเมว เอโก อทุติโย. อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ อุตฺตรรหิตํ สพฺพเสฏฺฐํ สมฺมา สามญฺจ โพธึ, อถ วา ปสตฺถํ สุนฺทรญฺจ โพธึ. อรหตฺตมคฺคญาณสฺเสตํ นามํ, สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺสาปิ นามเมว. อุภยมฺปิ วฏฺฏติ. อญฺเญสํ อรหตฺตมคฺโค อนุตฺตรา โพธิ โหติ, น โหตีติ? น โหติ. กสฺมา? อสพฺพคุณทายกตฺตา. เตสญฺหิ กสฺสจิ อรหตฺตมคฺโค อรหตฺตผลเมว เทติ, กสฺสจิ ติสฺโส วิชฺชา, กสฺสจิ ฉ อภิญฺญา, กสฺสจิ จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา, กสฺสจิ สาวกปารมิญาณํ. ปจฺเจกพุทฺธานมฺปิ ปจฺเจกโพธิญาณเมว เทติ, พุทฺธานํ ปน สพฺพคุณสมฺปตฺตึ เทติ อภิเสโก วิย รญฺโญ สพฺพโลกิสฺสรภาวํ. ตสฺมา อญฺญสฺส กสฺสจิปิ อนุตฺตรา โพธิ น โหตีติ. อภิสมฺพุทฺโธติ อพฺภญฺญาสึ ปฏิวิชฺฌึ, ปตฺโตมฺหิ อธิคโตมฺหีติ วุตฺตํ โหติ.

“භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, ඔහු වැඩිමලා යැයි කිව යුතුය” යනුවෙන් බ්‍රාහ්මණයා පැවසූ විට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ උපමාව තහවුරු කරමින් “බ්‍රාහ්මණය, එසේමයි” යනුවෙන් වදාළ සේක. ඒ කුකුළු පැටවා යම් සේ වැඩිමලා වේ ද, එසේම මම ද (වැඩිමලා වෙමි). “අවිජ්ජාගතයා පජායා” යන්නෙහි අවිද්‍යාව යනු නොදැනීමයි. එහි පැමිණි යන්නෙන් සත්ව ප්‍රජාව අදහස් වේ. අවිද්‍යා නැමති බිත්තර කටුව තුළට පිවිස සිටින සත්වයන් ගැන මෙහි කියැවේ. “අණ්ඩභූතායා” යනු බිත්තරයෙහි උපන් හෙවත් හටගත් යන්නයි. යම් සේ බිත්තරයක උපන් ඇතැම් සත්වයන් අණ්ඩභූත යැයි කියනු ලැබේ ද, එසේම මේ මුළු සත්ව ප්‍රජාවම අවිද්‍යා නැමති බිත්තර කටුව තුළ උපන් බැවින් අණ්ඩභූත යැයි කියනු ලැබේ. “පරියොනද්ධායා” යනු ඒ අවිද්‍යා නැමති බිත්තර කටුවෙන් හාත්පසින්ම වට වූ, බැඳුණු හෙවත් වෙළනු ලැබූ යන්නයි. “අවිජ්ජණ්ඩකෝසං පදාලෙත්වා” යනු ඒ අවිද්‍යාමය බිත්තර කටුව බිඳ දමා යන්නයි. “එකෝව ලෝකේ” යනු මුළු සත්ව ලෝකයෙහිම මම තනිවම, දෙවැන්නෙකු නොමැතිව අසමසම වීමයි. “අනුත්තරං සම්මා සම්බෝධිං අභිසම්බුද්ධෝ” යනු උතුම් වූ, සියල්ලටම වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, මැනවින් තමන් වහන්සේම අවබෝධ කරගත් චතුරාර්ය සත්‍යය නැමති අරිහත් මග ඥානයයි. මෙය අරිහත් මග ඥානයට මෙන්ම සර්වඥතා ඥානයට ද නමකි. මේ දෙකම මෙහිදී යෝග්‍ය වේ. අන්‍යයන්ගේ (ශ්‍රාවකයන්ගේ) අරිහත් මග අනුත්තර බෝධිය නොවේ ද? නැත, එය අනුත්තර බෝධිය නොවේ. ඒ මන්ද යත්, එය සියලු ගුණ සම්පත්තීන් ලබා නොදෙන බැවිනි. සැබවින්ම ඔවුන් අතරින් ඇතැමෙකුට අරිහත් මාර්ගය මගින් අරිහත් ඵලය පමණක් ද, ඇතැමෙකුට ත්‍රිවිද්‍යාවන් ද, ඇතැමෙකුට සවැදෑරුම් අභිඥාවන් ද, ඇතැමෙකුට සිව්පිළිසිඹියා මගින් ද, ඇතැමෙකුට ශ්‍රාවක පාරමී ඥානය ද ලබා දෙයි. පසේබුදුන් වහන්සේලාට ද පසේබුදු ඥානය පමණක් ලබා දෙයි. එහෙත් බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ අරිහත් මාර්ගය වනාහි රජෙකුගේ අභිෂේකය මුළු ලොවටම අධිපති බව ලබා දෙන්නාක් මෙන්, සියලු ගුණ සම්පත්තීන් ලබා දෙයි. එබැවින් අන් කිසිවෙකුගේ අරිහත් මාර්ගය අනුත්තර බෝධිය නොවේ. “අභිසම්බුද්ධෝ” යනු විශිෂ්ට ඥානයෙන් අවබෝධ කළෙමි, ප්‍රතිවේධ කළෙමි, පැමිණියෙමි හෙවත් ලබා ගත්තෙමි යන්නයි.

---

อิทานิ ยเทตํ ภควตา ‘‘เอวเมว โข’’ติอาทินา นเยน วุตฺตํ โอปมฺมสมฺปฏิปาทนํ, ตํ เอวํ อตฺเถน สํสนฺทิตฺวา เวทิตพฺพํ – ยถา หิ ตสฺสา กุกฺกุฏิยา อตฺตโน อณฺเฑสุ อธิสยนาทิติวิธกิริยากรณํ, เอวํ โพธิปลฺลงฺเก นิสินฺนสฺส โพธิสตฺตภูตสฺส ภควโต อตฺตโน สนฺตาเน อนิจฺจํ, ทุกฺขํ, อนตฺตาติ ติวิธานุปสฺสนากรณํ. กุกฺกุฏิยา ติวิธกิริยาสมฺปาทเนน อณฺฑานํ อปูติภาโว วิย โพธิสตฺตภูตสฺส ภควโต ติวิธานุปสฺสนาสมฺปาทเนน วิปสฺสนาญาณสฺส อปริหานิ. กุกฺกุฏิยา ติวิธกิริยากรเณน อณฺฑานํ อลฺลสิเนหปริยาทานํ วิย โพธิสตฺตภูตสฺส ภควโต ติวิธานุปสฺสนาสมฺปาทเนน ภวตฺตยานุคตนิกนฺติสิเนหปริยาทานํ. กุกฺกุฏิยา ติวิธกิริยากรเณน อณฺฑกปาลานํ ตนุภาโว วิย โพธิสตฺตภูตสฺส ภควโต ติวิธานุปสฺสนาสมฺปาทเนน อวิชฺชณฺฑโกสสฺส ตนุภาโว, กุกฺกุฏิยา ติวิธกิริยากรเณน กุกฺกุฏโปตกสฺส ปาทนขตุณฺฑกานํ ถทฺธขรภาโว วิย โพธิสตฺตภูตสฺส ภควโต ติวิธานุปสฺสนาสมฺปาทเนน วิปสฺสนาญาณสฺส ติกฺขขรวิปฺปสนฺนสูรภาโว. กุกฺกุฏิยา ติวิธกิริยากรเณน กุกฺกุฏโปตกสฺส ปริณามกาโล วิย โพธิสตฺตภูตสฺส [Pg.205] ภควโต ติวิธานุปสฺสนาสมฺปาทเนน วิปสฺสนาญาณสฺส ปริณามกาโล วฑฺฒิกาโล คพฺภคฺคหณกาโล. กุกฺกุฏิยา ติวิธกิริยากรเณน กุกฺกุฏโปตกสฺส ปาทนขสิขาย วา มุขตุณฺฑเกน วา อณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ปกฺเข ปปฺโผเฏตฺวา โสตฺถินา อภินิพฺภิทากาโล วิย ภควโต ติวิธานุปสฺสนาสมฺปาทเนน วิปสฺสนาญาณคพฺภํ คณฺหาเปตฺวา อนุปุพฺพาธิคเตน อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา อภิญฺญาปกฺเข ปปฺโผเฏตฺวา โสตฺถินา สกลพุทฺธคุณสจฺฉิกตกาโล เวทิตพฺโพ.

දැන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් "එසේම ය" යනාදී නයින් වදාළ ඒ උපමා සැසඳීම, අර්ථය සමඟ මෙසේ ගලපා දත යුතුය. එනම්, ඒ කිරිකුකුළිය විසින් තම බිත්තර පිරිමැදීම හා උණුසුම් කිරීම ආදී ත්‍රිවිධ ක්‍රියාවන් සිදු කරන්නාක් මෙන්, බෝධි පර්යංකයේ වැඩසිටි බෝධිසත්ව වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද තම සන්තානයෙහි අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම වශයෙන් ත්‍රිවිධ අනුපස්සනාවන් සිදු කිරීම දත යුතුය. කුකුළියගේ ඒ ත්‍රිවිධ ක්‍රියාවන් නිසා බිත්තර නරක් නොවීම මෙන්, බෝධිසත්ව වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ත්‍රිවිධ අනුපස්සනාවන් සම්පූර්ණ වීමෙන් විදර්ශනා ඥානය පිරිහී නොයෑම දත යුතුය. කුකුළියගේ ත්‍රිවිධ ක්‍රියාවන් නිසා බිත්තරවල තෙතමනය වියළී යන්නාක් මෙන්, බෝධිසත්ව වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ත්‍රිවිධ අනුපස්සනාවන් සම්පූර්ණ වීමෙන් භවත්‍රයෙහිම පවතින තෘෂ්ණා නැමැති තෙතමනය වියළී ගිය බව දත යුතුය. කුකුළියගේ ත්‍රිවිධ ක්‍රියාවන් නිසා බිත්තර කටුව තුනී වන්නාක් මෙන්, බෝධිසත්ව වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ත්‍රිවිධ අනුපස්සනාවන් සම්පූර්ණ වීමෙන් අවිද්‍යා නැමැති බිත්තර කටුව තුනී වූ බව දත යුතුය. කුකුළියගේ ත්‍රිවිධ ක්‍රියාවන් නිසා කුකුළු පැටවාගේ නිය අග හා හොට අග ශක්තිමත් වන්නාක් මෙන්, බෝධිසත්ව වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ත්‍රිවිධ අනුපස්සනාවන් සම්පූර්ණ වීමෙන් විදර්ශනා ඥානය තියුණු, පිරිසිදු හා විදාරණය කරන සුළු (සූර) වූ බව දත යුතුය. කුකුළියගේ ත්‍රිවිධ ක්‍රියාවන් නිසා කුකුළු පැටවා මේරූ කාලය මෙන්, බෝධිසත්ව වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ත්‍රිවිධ අනුපස්සනාවන් සම්පූර්ණ වීමෙන් විදර්ශනා ඥානය මේරූ කාලය, වැඩුණු කාලය හා මාර්ග ඥානය ලැබීමට සූදානම් කාලය දත යුතුය. කුකුළියගේ ත්‍රිවිධ ක්‍රියාවන් නිසා කුකුළු පැටවා නිය අගින් හෝ හොට අගින් බිත්තර කටුව බිඳ දමා, පියාපත් ගසා සුවසේ පිටතට එන කාලය මෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ත්‍රිවිධ අනුපස්සනාවන් සම්පූර්ණ කිරීමෙන් විදර්ශනා ඥාන ගර්භය ඇති කොට, පිළිවෙළින් ලත් අර්හත් මාර්ගයෙන් අවිද්‍යා නැමැති බිත්තර කටුව බිඳ දමා, අභිඥා නැමැති පියාපත් ගසා සුවසේ සකල බුද්ධ ගුණයන් සාක්ෂාත් කළ බව දත යුතුය.

---

อหญฺหิ, พฺราหฺมณ, เชฏฺโฐ เสฏฺโฐ โลกสฺสาติ, พฺราหฺมณ, ยถา เตสํ กุกฺกุฏโปตกานํ ปฐมตรํ อณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา อภินิพฺพตฺโต กุกฺกุฏโปตโก เชฏฺโฐ โหติ, เอวํ อวิชฺชาคตาย ปชาย ตํ อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ปฐมตรํ อริยาย ชาติยา ชาตตฺตา อหญฺหิ เชฏฺโฐ วุทฺธตโมติ สงฺขํ คโต, สพฺพคุเณหิ ปน อปฺปฏิสมตฺตา เสฏฺโฐติ.

"බ්‍රාහ්මණය, මමම ලොවට වැඩිමහල් වෙමි, ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි" යනු: බ්‍රාහ්මණය, ඒ කුකුළු පැටවුන් අතරින් යම් පැටවෙක් පළමුව බිත්තර කටුව බිඳගෙන බිහි වේ ද, ඔහු වැඩිමහල් (ජ්‍යෙෂ්ඨ) වන්නාක් මෙන්, අවිද්‍යාවෙන් වැසුණු සත්ව ප්‍රජාව අතරින් ඒ අවිද්‍යා නැමැති බිත්තර කටුව බිඳ දමා, පළමුව ආර්ය ජාතියෙහි උපන් බැවින් මමම ලොවට ජ්‍යෙෂ්ඨ වූයෙමි, වෘද්ධතම යන සංඛ්‍යාවට පත්වූයෙමි. සියලු ලෝකෝත්තර ගුණයන්ගෙන් අසමසම බැවින් ශ්‍රේෂ්ඨ යන සංඛ්‍යාවට ද පත්වූයෙමි.

---

เอวํ ภควา อตฺตโน อนุตฺตรํ เชฏฺฐเสฏฺฐภาวํ พฺราหฺมณสฺส ปกาเสตฺวา อิทานิ ยาย ปฏิปทาย ตํ อธิคโต, ตํ ปฏิปทํ ปุพฺพภาคโต ปภุติ ทสฺเสตุํ อารทฺธํ โข ปน เม, พฺราหฺมณาติอาทิมาห. ตตฺถ อารทฺธํ โข ปน เม, พฺราหฺมณ, วีริยํ อโหสีติ, พฺราหฺมณ, น มยา อยํ อนุตฺตโร เชฏฺฐเสฏฺฐภาโว กุสีเตน มุฏฺฐสฺสตินา สารทฺธกาเยน วิกฺขิตฺตจิเตน อธิคโต, อปิจ โข ตทธิคมาย อารทฺธํ โข ปน เม วีริยํ อโหสิ. โพธิมณฺเฑ นิสินฺเนน มยา จตุสมฺมปฺปธานเภทํ วีริยํ อารทฺธํ อโหสิ, ปคฺคหิตํ อสิถิลปฺปวตฺติตํ. อารทฺธตฺตาเยว จ เม ตํ อสลฺลีนํ อโหสิ. น เกวลญฺจ วีริยเมว, สติปิ เม อารมฺมณาภิมุขภาเวน อุปฏฺฐิตา อโหสิ, อุปฏฺฐิตตฺตาเยว จ อสมฺมุฏฺฐา. ปสฺสทฺโธ กาโย อสารทฺโธติ กายจิตฺตปฺปสฺสทฺธิวเสน กาโยปิ เม ปสฺสทฺโธ อโหสิ. ตตฺถ ยสฺมา นามกาเย ปสฺสทฺเธ รูปกาโยปิ ปสฺสทฺโธเยว โหติ, ตสฺมา ‘‘นามกาโย รูปกาโย’’ติ อวิเสเสตฺวาว ‘‘ปสฺสทฺโธ กาโย’’ติ วุตฺตํ. อสารทฺโธติ โส จ โข ปสฺสทฺธตฺตาเยว อสารทฺโธ, วิคตทรโถติ วุตฺตํ โหติ[Pg.206]. สมาหิตํ จิตฺตํ เอกคฺคนฺติ จิตฺตมฺปิ เม สมฺมา อาหิตํ สุฏฺฐุ ฐปิตํ อปฺปิตํ วิย อโหสิ, สมาหิตตฺตา เอว จ เอกคฺคํ อจลํ นิปฺผนฺทนนฺติ. เอตฺตาวตา ฌานสฺส ปุพฺพภาคปฏิปทา กถิตา โหติ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේගේ අනුත්තර ජ්‍යෙෂ්ඨ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය බ්‍රාහ්මණයාට ප්‍රකාශ කොට, දැන් යම් පිළිවෙතකින් එය ලබාගත්තේද, ඒ පිළිවෙත මුල සිට පෙන්වීමට "බ්‍රාහ්මණය, මා විසින් වීර්යය ආරම්භ කරන ලදී" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "බ්‍රාහ්මණය, මා විසින් වීර්යය ආරම්භ කරන ලදී" යනු, බ්‍රාහ්මණය, මා විසින් මේ අනුත්තර ජ්‍යෙෂ්ඨ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය ලබන ලද්දේ අලසව, මුළා වූ සිහියෙන්, දාහ සහිත කයින් හෝ වික්ෂිප්ත වූ සිතින් නොවේ. එසේ වුවත්, එය ලබාගැනීම සඳහා මා විසින් වීර්යය ආරම්භ කරන ලදී. බෝධි මණ්ඩපයේ වැඩසිටි මා විසින් සතර සම්‍යක් ප්‍රධාන වීර්යය ආරම්භ කරන ලදී, එය මැනවින් ප්‍රගුණ කළ, නොපසුබටව පවත්වන ලද්දකි. ආරම්භ කළ බැවින්ම මාගේ ඒ වීර්යය පසුබට නොවන (අසල්ලීන) එකක් විය. වීර්යය පමණක් නොව, මාගේ සිහිය ද අරමුණ කෙරෙහි අභිමුඛව මැනවින් පිහිටා තිබුණි. පිහිටා තිබූ බැවින්ම එය මුළා නොවන සිහියක් විය. "කය සන්සුන් විය, නොදැවුණි" යනු, කාය සහ චිත්ත පස්සද්ධිය නිසා මාගේ කය ද සන්සුන් විය. එහි නාම කය (වේදනාදී කොටස්) සන්සුන් වූ විට රූප කය ද සන්සුන් වන බැවින්, විශේෂ කොට නොදක්වා "කය සන්සුන් විය" යැයි වදාරන ලදී. "නොදැවුණි" යනු සන්සුන් වූ බැවින්ම පීඩාවන්ගෙන් තොර වූ බවයි. "සිත සමාහිත විය, එකඟ විය" යනු, මාගේ සිත ද මැනවින් සමාධිගත විය, මැනවින් පිහිටුවන ලදී. සමාහිත වූ බැවින්ම ඒ සිත එකඟ විය, නොසැලෙන සුළු විය. මෙපමණකින් ධ්‍යානයට පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව පවසන ලදී.

---

อิทานิ อิมาย ปฏิปทาย อธิคตํ ปฐมชฺฌานํ อาทึ กตฺวา วิชฺชาตฺตยปริโยสานํ วิเสสํ ทสฺเสนฺโต โส โข อหนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ยํ ยาว วินิจฺฉยนเยน วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๖๙) วุตฺตเมว.

දැන් මෙම පිළිවෙතින් ලබාගත් ප්‍රථම ධ්‍යානය ආදිකොට ත්‍රිවිද්‍යාවන් කෙළවර කොට ඇති සුවිශේෂී ගුණයන් පෙන්වීමට "ඒ මම..." යනාදිය වදාළ සේක. එහි විනිශ්චය ක්‍රමයෙන් පවසන යමක් වේ නම්, එය විසුද්ධි මාර්ගයෙහි පවසන ලද්දේමය.

---

อยํ โข เม, พฺราหฺมณาติอาทีสุ ปน วิชฺชาติ วิทิตกรณฏฺเฐน วิชฺชา. กึ วิทิตํ กโรติ? ปุพฺเพนิวาสํ. อวิชฺชาติ ตสฺเสว ปุพฺเพนิวาสสฺส อวิทิตกรณฏฺเฐน ตปฺปฏิจฺฉาทกโมโห. ตโมติ สฺเวว โมโห ตปฺปฏิจฺฉาทกฏฺเฐน ตโม นาม. อาโลโกติ สา เอว วิชฺชา โอภาสกรณฏฺเฐน อาโลโกติ. เอตฺถ จ วิชฺชา อธิคตาติ อตฺโถ, เสสํ ปสํสาวจนํ. โยชนา ปเนตฺถ – อยํ โข เม วิชฺชา อธิคตา, ตสฺส เม อธิคตวิชฺชสฺส อวิชฺชา วิหตา, วินฏฺฐาติ อตฺโถ. กสฺมา? ยสฺมา วิชฺชา อุปฺปนฺนา. เอส นโย อิตรสฺมิมฺปิ ปททฺวเย. ยถา ตนฺติ เอตฺถ ตนฺติ นิปาตมตฺตํ. สติยา อวิปฺปวาเสน อปฺปมตฺตสฺส วีริยาตาเปน อาตาปิโน กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขาตาย ปหิตตฺตสฺส เปสิตตฺตสฺสาติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน ปหิตตฺตสฺส วิหรโต อวิชฺชา วิหญฺเญยฺย, วิชฺชา อุปฺปชฺเชยฺย ตโม วิหญฺเญยฺย, อาโลโก อุปฺปชฺเชยฺย, เอวเมว มม อวิชฺชา วิหตา, วิชฺชา อุปฺปนฺนา, ตโม วิหโต, อาโลโก อุปฺปนฺโน. เอตสฺส เม ปธานานุโยคสฺส อนุรูปเมว ผลํ ลทฺธนฺติ.

"බ්‍රාහ්මණය, මෙය මට..." යනාදියෙහි "විද්‍යාව" යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස දැනගන්නා අර්ථයෙන් විද්‍යාවයි. කුමක් දැනගන්නේ ද? පූර්වේනිවාසානුස්මෘතියයි (පෙර විසූ කඳ පිළිවෙළයි). "අවිද්‍යාව" යනු එම පූර්වේනිවාසානුස්මෘතියම දැනගත නොහැකි වන සේ වසා සිටින මෝහයයි. "තමස" (අඳුර) යනු එම වසාගන්නා අර්ථයෙන් මෝහයටම නමකි. "ආලෝකය" යනු ආලෝකය පතුරුවන අර්ථයෙන් එම විද්‍යාවටම නමකි. මෙහි "විද්‍යාව ලබාගන්නා ලදී" යනු අර්ථයයි; ඉතිරි පද ප්‍රශංසා වචන වේ. මෙහි සම්බන්ධය මෙසේ දත යුතුය: "මා විසින් මේ විද්‍යාව ලබන ලදී, විද්‍යාව ලැබූ මාගේ අවිද්‍යාව දුරු විය, විනාශ විය" යනු අර්ථයයි. ඒ මන්ද? විද්‍යාව උපන් බැවිනි. සෙසු පද දෙකෙහි ද (තමස දුරු විය, ආලෝකය උපන්නේය) ක්‍රමය මෙයම වේ. "යථා තං" යන්නෙහි "තං" යනු නිපාතයකි. සිහියෙන් යුතුව, අප්‍රමාදීව, කෙලෙස් තවන වීර්යයෙන් යුතුව, කය හා ජීවිතය කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් නැතිව, නිවනට යොමු කළ සිතින් යුත් තැනැත්තාට යන අර්ථයයි. මෙයින් පවසන ලද්දේ මෙයයි: "යම් සේ අප්‍රමාදීව, කෙලෙස් තවන වීර්යයෙන් යුතුව, නිවනට යොමු කළ සිතින් යුතුව වසන්නාට අවිද්‍යාව දුරු වේ ද, විද්‍යාව උපදී ද, අඳුර දුරු වී ආලෝකය උපදී ද, එසේම මාගේ ද අවිද්‍යාව දුරු විය, විද්‍යාව උපන්නී ය, අඳුර දුරු විය, ආලෝකය උපන්නේ ය. මාගේ මේ ප්‍රධාන වීර්යයට අනුරූප වූ ඵලයම ලැබුණි" යන්නයි.

---

อยํ โข เม, พฺราหฺมณ, ปฐมา อภินิพฺภิทา อโหสิ กุกฺกุฏจฺฉาปกสฺเสว อณฺฑโกสมฺหาติ อยํ โข มม, พฺราหฺมณ, ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณมุขตุณฺฑเกน ปุพฺเพ นิวุตฺถขนฺธปฺปฏิจฺฉาทกํ อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ปฐมา อภินิพฺภิทา ปฐมา นิกฺขนฺติ ปฐมา อริยาชาติ อโหสิ กุกฺกุฏจฺฉาปกสฺเสว มุขตุณฺฑเกน วา ปาทนขสิขาย วา อณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ตมฺหา อณฺฑโกสมฺหา อภินิพฺภิทา นิกฺขนฺติ กุกฺกุฏนิกาเย ปจฺจาชาตีติ. อยํ ตาว ปุพฺเพนิวาสกถายํ นโย.

බ්‍රාහ්මණය, බිත්තර කටුව බිඳගෙන එළියට එන කුකුළු පැටවෙකු මෙන්, මෙය මාගේ ප්‍රථම බිඳීම (අවිද්‍යාවෙන් මිදීම) විය. බ්‍රාහ්මණය, එනම් මාගේ පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥානය නමැති හොටයෙන්, පෙර විසූ ඛන්ධයන් වසා සිටි අවිද්‍යාව නමැති බිත්තර කටුව බිඳ දැමීමෙන් වූ මාගේ ඒ ප්‍රථම බිඳීමය, ප්‍රථම නික්මීමය, ආර්යත්වයට පත්වීම නමැති ප්‍රථම ආර්ය ජාතිය විය. එය කුකුළු පැටවෙකු සිය හොටයෙන් හෝ පියුම් නිය අගින් හෝ බිත්තර කටුව පලා ඒ බිත්තර කටුවෙන් නික්මීම මෙන් ද, කුකුළු වර්ගයා අතර උපත ලැබීම මෙන් ද වේ. පූර්වේනිවාසානුස්සති කථාවෙහි ක්‍රමය මෙසේය.

---

จุตุปปาตกถาย [Pg.207] ปน วิชฺชาติ ทิพฺพจกฺขุญาณวิชฺชา. อวิชฺชาติ จุตุปปาตปฺปฏิจฺฉาทิกา อวิชฺชา. ยถา ปน ปุพฺเพนิวาสกถายํ ‘‘ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณมุขตุณฺฑเกน ปุพฺเพ นิวุตฺถกฺขนฺธปฺปฏิจฺฉาทกํ อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา’’ติ วุตฺตํ, เอวมิธ ‘‘จุตุปปาตญาณมุขตุณฺฑเกน จุตุปปาตปฺปฏิจฺฉาทกํ อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา’’ติ วตฺตพฺพํ.

චුතූපපාත කථාවෙහි වනාහි 'විජ්ජා' යනු දිව්‍ය චක්ෂු ඥාන විද්‍යාවයි. 'අවිජ්ජා' යනු සත්ත්වයන්ගේ චුතිය හා උප්පත්තිය වසා සිටින අවිද්‍යාවයි. පූර්වේනිවාසානුස්සති කථාවෙහි 'පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥානය නමැති හොටයෙන් පෙර විසූ ඛන්ධයන් වසා සිටි අවිද්‍යා බිත්තර කටුව බිඳ දමා' යැයි යම් සේ පවසන ලද්දේ ද, මෙහිදී ද 'චුතූපපාත ඥානය නමැති හොටයෙන් චුතිය හා උප්පත්තිය වසා සිටි අවිද්‍යා බිත්තර කටුව බිඳ දමා' යැයි කිව යුතුය.

---

ยํ ปเนตํ ปจฺจเวกฺขณญาณปริคฺคหิตํ อาสวานํ ขยญาณาธิคมํ พฺราหฺมณสฺส ทสฺเสนฺโต อยํ โข เม, พฺราหฺมณ, ตติยา วิชฺชาติอาทิมาห, ตตฺถ วิชฺชาติ อรหตฺตมคฺควิชฺชา. อวิชฺชาติ จตุสจฺจปฺปฏิจฺฉาทิกา อวิชฺชา. อยํ โข เม, พฺราหฺมณ, ตติยา อภินิพฺภิทา อโหสีติ เอตฺถ อยํ โข มม, พฺราหฺมณ, อาสวานํ ขยญาณมุขตุณฺฑเกน จตุสจฺจปฏิจฺฉาทกํ อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ตติยา อภินิพฺภิทา ตติยา นิกฺขนฺติ ตติยา อริยชาติ อโหสิ กุกฺกุฏจฺฉาปกสฺเสว มุขตุณฺฑเกน วา ปาทนขสิขาย วา อณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ตมฺหา อณฺฑโกสมฺหา อภินิพฺภิทา นิกฺขนฺติ กุกฺกุฏนิกาเย ปจฺจาชาตีติ.

ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයෙන් පිරිසිඳ ගන්නා ලද ආශ්‍රවක්ෂයකර ඥානය ලබා ගැනීම බ්‍රාහ්මණයාට පෙන්වා දෙමින් 'බ්‍රාහ්මණය, මෙය මාගේ තුන්වන විද්‍යාවයි' යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක. එහි 'විද්‍යාව' යනු අර්හත් මාර්ග ඥාන විද්‍යාවයි. 'අවිද්‍යාව' යනු චතුරාර්ය සත්‍යය වසා සිටින අවිද්‍යාවයි. 'බ්‍රාහ්මණය, මෙය මාගේ තුන්වන බිඳීම විය' යන මෙහි අර්ථය නම්, බ්‍රාහ්මණය, මාගේ ආශ්‍රවක්ෂයකර ඥානය නමැති හොටයෙන් චතුරාර්ය සත්‍යය වසා සිටි අවිද්‍යා බිත්තර කටුව බිඳ දැමීමෙන් වූ තුන්වන බිඳීමය, තුන්වන නික්මීමය, තුන්වන ආර්ය ජාතිය විය. එය කුකුළු පැටවෙකු සිය හොටයෙන් හෝ පියුම් නිය අගින් හෝ බිත්තර කටුව පලා ඒ බිත්තර කටුවෙන් නික්මී කුකුළු වර්ගයා අතර උපත ලැබීම වැනිය.

---

เอตฺตาวตา กึ ทสฺเสสีติ? โส หิ, พฺราหฺมณ, กุกฺกุฏจฺฉาปโก อณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ตโต นิกฺขมนฺโต สกิเมว ชายติ, อหํ ปน ปุพฺเพนิวุตฺถกฺขนฺธปฺปฏิจฺฉาทกํ อวิชฺชณฺฑโกสํ ภินฺทิตฺวา ปฐมํ ตาว ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณวิชฺชาย ชาโต. ตโต สตฺตานํ จุติปฏิสนฺธิปฺปฏิจฺฉาทกํ อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ทุติยํ ทิพฺพจกฺขุญาณวิชฺชาย ชาโต, ปุน จตุสจฺจปฺปฏิจฺฉาทกํ อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ตติยํ อาสวานํ ขยญาณวิชฺชาย ชาโต. เอวํ ตีหิ วิชฺชาหิ ติกฺขตฺตุํ ชาโตมฺหิ. สา จ เม ชาติ อริยา สุปริสุทฺธาติ อิทํ ทสฺเสติ. เอวํทสฺเสนฺโต จ ปุพฺเพนิวาสญาเณน อตีตํสญาณํ, ทิพฺพจกฺขุนา ปจฺจุปฺปนฺนานาคตํสญาณํ, อาสวกฺขเยน สกลโลกิยโลกุตฺตรคุณนฺติ เอวํ ตีหิ วิชฺชาหิ สพฺเพปิ สพฺพญฺญุคุเณ ปกาเสตฺวา อตฺตโน อริยาย ชาติยา เชฏฺฐเสฏฺฐภาวํ พฺราหฺมณสฺส ทสฺเสสิ.

මෙපමණකින් කුමක් පෙන්වයිද? බ්‍රාහ්මණය, ඒ කුකුළු පැටවා බිත්තර කටුව බිඳ ඉන් නික්මෙන විට එක් වරක්ම උපදියි. එහෙත් මම වනාහි පෙර විසූ ඛන්ධයන් වසා සිටි අවිද්‍යා බිත්තර කටුව බිඳ පළමුව පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥාන විද්‍යාවෙන් උපන්නෙමි. ඉන්පසු සත්ත්වයන්ගේ චුත වීම හා උපත වසා සිටි අවිද්‍යා බිත්තර කටුව බිඳ දෙවනුව දිව්‍ය චක්ෂු ඥාන විද්‍යාවෙන් උපන්නෙමි. නැවතත් චතුරාර්ය සත්‍යය වසා සිටි අවිද්‍යා බිත්තර කටුව බිඳ තෙවනුව ආශ්‍රවක්ෂයකර ඥාන විද්‍යාවෙන් උපන්නෙමි. මෙසේ විද්‍යාවන් තුනකින් තුන් වරක් උපන්නෙමි. මාගේ ඒ ජාතිය ආර්ය වූවකි, අතිශයින්ම පිරිසිදු වූවකි යන්න මෙයින් පෙන්වා දෙයි. මෙසේ පෙන්වා දෙමින් පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥානයෙන් අතීතය පිළිබඳ ඥානය ද, දිව්‍ය චක්ෂුසින් වර්තමාන හා අනාගතය පිළිබඳ ඥානය ද, ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීමෙන් සියලු ලෞකික ලෝකෝත්තර ගුණයන් ද යන මෙසේ ත්‍රිවිද්‍යාවන්ගෙන් සියලු සර්වඥතා ගුණයන් ප්‍රකාශ කොට, තමන් වහන්සේගේ ආර්ය ජාතියෙන් (උපතින්) ලොවට ජ්‍යෙෂ්ඨ හා ශ්‍රේෂ්ඨ බව බ්‍රාහ්මණයාට පෙන්වා දුන් සේක.

---

เอวํ วุตฺเต เวรญฺโช พฺราหฺมโณติ เอวํ ภควตา โลกานุกมฺปเกน พฺราหฺมณํ อนุกมฺปมาเนน นิคุหิตพฺเพปิ อตฺตโน อริยาย ชาติยา เชฏฺฐเสฏฺฐภาเว วิชฺชาตฺตยปกาสิกาย ธมฺมเทสนาย วุตฺเต ปีติวิปฺผารปริปุณฺณคตฺตจิตฺโต เวรญฺโช พฺราหฺมโณ ตํ ภควโต อริยาย ชาติยา เชฏฺฐเสฏฺฐภาวํ วิทิตฺวา ‘‘อีทิสํ นามาหํ สพฺพโลกเชฏฺฐํ [Pg.208] สพฺพคุณสมนฺนาคตํ สพฺพญฺญุํ ‘อญฺเญสํ อภิวาทนาทิกมฺมํ น กโรตี’ติ อวจํ, ธิรตฺถุ วต, โภ, อญฺญาณ’’นฺติ อตฺตานํ ครหิตฺวา ‘‘อยํ ทานิ โลเก อริยาย ชาติยา ปุเรชาตฏฺเฐน เชฏฺโฐ, สพฺพคุเณหิ อปฺปฏิสมฏฺเฐน เสฏฺโฐ’’ติ นิฏฺฐํ คนฺตฺวา ภควนฺตํ เอตทโวจ – เชฏฺโฐ ภวํ โคตโม เสฏฺโฐ ภวํ โคตโมติ. เอวญฺจ ปน วตฺวา ปุน ตํ ภควโต ธมฺมเทสนํ อพฺภนุโมทมาโน อภิกฺกนฺตํ โภ โคตมาติอาทิมาห. ตํ วุตฺตตฺถเมวาติ.

මෙසේ වදාළ කල්හි වේරංජ බ්‍රාහ්මණයා යනු, ලෝකානුකම්පාවෙන් යුත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් බ්‍රාහ්මණයාට අනුකම්පා කරමින්, රහසිගතව තබාගත යුතු වූ ද තමන් වහන්සේගේ ආර්ය ජාතියේ ජ්‍යෙෂ්ඨ ශ්‍රේෂ්ඨ බව ත්‍රිවිද්‍යාවන් ප්‍රකාශ කරන ධර්ම දේශනාවෙන් වදාළ කල්හි, පීතියෙන් පිරී ගිය ශරීරයක් හා සිතක් ඇති වේරංජ බ්‍රාහ්මණයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඒ ආර්ය ජාතියේ ජ්‍යෙෂ්ඨ හා ශ්‍රේෂ්ඨ බව දැනගෙන මෙසේ සිතීය: 'මෙබඳු වූ, මුළු ලොවටම ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ, සියලු ගුණයෙන් සමන්විත වූ සර්වඥයන් වහන්සේට "අන්‍යයන්ට වැඳීම් ආදිය නොකරයි" කියා මම කීවෙමි. අහෝ, මගේ නොදැනුවත්කම නින්දිතය' කියා තමාටම ගර්හා කරගෙන, 'දැන් ඉතින් මේ ගෞතමයන් වහන්සේ ලෝකයෙහි ආර්ය ජාතියෙන් ප්‍රථමයෙන් උපන් බැවින් ජ්‍යෙෂ්ඨ වෙති, සියලු ගුණයෙන් අසමසම බැවින් ශ්‍රේෂ්ඨ වෙති' යි තීරණයකට පැමිණ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ කීවේය: 'භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ ජ්‍යෙෂ්ඨය, භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ ශ්‍රේෂ්ඨය.' මෙසේ කියා නැවතත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඒ ධර්ම දේශනාව අතිශයින් අනුමෝදන් වෙමින් 'භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ, ඉතා මැනවි' ආදී වශයෙන් පැවසීය. එහි අර්ථය පෙර කී පරිදිම වේ. පළමුවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව මෙතෙකින් නිම විය.

---

๒. สีหสุตฺตวณฺณนา

2. සීහ සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๑๒. ทุติเย อภิญฺญาตาติ ญาตา ปญฺญาตา ปากฏา. สนฺถาคาเรติ มหาชนสฺส วิสฺสมนตฺถาย กเต อคาเร. สา กิร สนฺถาคารสาลา นครมชฺเฌ อโหสิ, จตูสุ ฐาเนสุ ฐิตานํ ปญฺญายติ, จตูหิ ทิสาหิ อาคตมนุสฺสา ปฐมํ ตตฺถ วิสฺสมิตฺวา ปจฺฉา อตฺตโน อตฺตโน ผาสุกฏฺฐานํ คจฺฉนฺติ. ราชกุลานํ รชฺชกิจฺจสนฺถรณตฺถาย กตํ อคารนฺติปิ วทนฺติเยว. ตตฺถ หิ นิสีทิตฺวา ลิจฺฉวิราชาโน รชฺชกิจฺจํ สนฺถรนฺติ กโรนฺติ วิจาเรนฺติ. สนฺนิสินฺนาติ เตสํ นิสีทนตฺถญฺเญว ปญฺญตฺเตสุ มหารหวรปจฺจตฺถรเณสุ สมุสฺสิตเสตจฺฉตฺเตสุ อาสเนสุ สนฺนิสินฺนา. อเนกปริยาเยน พุทฺธสฺส วณฺณํ ภาสนฺตีติ ราชกุเล กิจฺจญฺเจว โลกตฺถจริยญฺจ วิจาเรตฺวา อเนเกหิ การเณหิ พุทฺธสฺส วณฺณํ ภาสนฺติ กเถนฺติ ทีเปนฺติ. ปณฺฑิตา หิ เต ราชาโน สทฺธา ปสนฺนา โสตาปนฺนาปิ สกทาคามิโนปิ อนาคามิโนปิ อริยสาวกา, เต สพฺเพปิ โลกิยชฏํ ฉินฺทิตฺวา พุทฺธาทีนํ ติณฺณํ รตนานํ วณฺณํ ภาสนฺติ. ตตฺถ ติวิโธ พุทฺธวณฺโณ นาม จริยวณฺโณ, สรีรวณฺโณ, คุณวณฺโณติ. ตตฺริเม ราชาโน จริยาย วณฺณํ อารภึสุ – ‘‘ทุกฺกรํ วต กตํ สมฺมาสมฺพุทฺเธน กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺเขยฺยานิ ทส ปารมิโย, ทส อุปปารมิโย, ทส ปรมตฺถปารมิโยติ สมตฺตึส ปารมิโย ปูเรนฺเตน, ญาตตฺถจริยํ, โลกตฺถจริยํ, พุทฺธจริยํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ปญฺจ มหาปริจฺจาเค ปริจฺจชนฺเตนา’’ติ อฑฺฒจฺฉกฺเกหิ ชาตกสเตหิ พุทฺธวณฺณํ กเถนฺตา ตุสิตภวนํ ปาเปตฺวา ฐปยึสุ.

12. දෙවන සූත්‍රයෙහි: 'අභිඤ්ඤාතා' යනු දන්නා ලද, ප්‍රසිද්ධ වූ, ප්‍රකට වූ යන්නයි. 'සන්ථාගාරයෙහි' යනු මහා ජනයාට විවේක ගැනීම පිණිස කරන ලද ශාලාවෙහිය. ඒ සන්ථාගාර ශාලාව නගරය මැද තිබූ බවත්, සතර දිශාවෙන්ම සිටින්නන්ට පෙනෙන බවත් කියනු ලැබේ. සතර දිශාවෙන් එන මිනිස්සු පළමුව එහි විවේක ගෙන පසුව තමන්ට පහසු ස්ථානයන් කරා යති. රාජ කුලයන්ගේ රාජ්‍ය කටයුතු සාකච්ඡා කිරීම සඳහා කළ ශාලාව යැයි ද කියනු ලැබේ. එහි හිඳගෙන ලිච්ඡවී රජවරු රාජ්‍ය කටයුතු සාකච්ඡා කරති, කරවති, විමසති. 'සන්නිසින්නා' යනු ඔවුන්ට වාඩි වීම පිණිසම පනවන ලද, මහඟු ඇතිරිලි ඇති, සේසත් ඔසවන ලද ආසනයන්හි මැනවින් වාඩි වී සිටින්නෝ යන්නයි. 'අනේක පරියායෙන් බුදුන්ගේ ගුණ කියති' යනු රජ මැදුරේ කළ යුතු කටයුතු සහ ලෝක වැඩ පිණිස කළ යුතු දෑ විමසා බලා, බොහෝ කරුණුවලින් බුදුන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරති, පවසති, පෙන්වා දෙති යන්නයි. ඒ රජවරු පණ්ඩිතයෝය, ශ්‍රද්ධාවන්තයෝය, පැහැදුණාහුය. ඔවුන් අතර සෝවාන්, සකෘදාගාමී, අනාගාමී වූ ආර්ය ශ්‍රාවකයෝ ද සිටිති. ඔවුන් සැවොම ලෞකික බැඳීම් සිඳ බුද්ධාදී රත්නත්‍රයේ ගුණ වර්ණනා කරති. එහි බුදුගුණ යනු චර්යා ගුණය, ශරීර ගුණය සහ ශීල සමාධි ආදී ගුණ වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. එහිදී මේ රජවරු චර්යා ගුණය වර්ණනා කිරීමට පටන් ගත්හ: 'සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් කල්ප ලක්ෂයකට අධික වූ සතර අසංඛ්‍යයක් මුළුල්ලේ දස පාරමී, දස උප පාරමී, දස පරමත්ථ පාරමී වශයෙන් සමතිස් පෙරුම් පුරා, ඥාතීන් වෙනුවෙන් හැසිරීම (ඥාතත්ථ චර්යාව), ලොව වෙනුවෙන් හැසිරීම (ලෝකත්ථ චර්යාව), බුදු බව පිණිස හැසිරීම (බුද්ධත්ථ චර්යාව) යන මේවා මස්තකප්‍රාප්ත කොට, පංච මහා පරිත්‍යාගයන් සිදු කරමින් සැබවින්ම කළ නොහැකි දෙයක් කරන ලද්දේය' යි සයසිය පණහක් පමණ ජාතක කථාවලින් බුදුගුණ කියමින්, තුසිත භවනය දක්වා විස්තර කළහ.

---

ธมฺมสฺส [Pg.209] วณฺณํ ภาสนฺตา ปน ‘‘เตน ภควตา ธมฺโม เทสิโต, นิกายโต ปญฺจ นิกายา, ปิฏกโต ตีณิ ปิฏกานิ, องฺคโต นว องฺคานิ, ขนฺธโต จตุราสีติธมฺมกฺขนฺธสหสฺสานี’’ติ โกฏฺฐาสวเสน ธมฺมคุณํ กถยึสุ.

ධර්මයේ ගුණ පවසන්නාහු වනාහි 'ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ධර්මය දේශනා කරන ලදී. එය නිකාය වශයෙන් පංච නිකායකි, පිටක වශයෙන් තුන් පිටකයකි, අංග වශයෙන් නව අංගයකි, ඛන්ධ වශයෙන් අසූ හතර දහසක් ධර්මස්කන්ධයෝ වෙති' යි මෙසේ කොටස් වශයෙන් ධර්මයේ ගුණ පැවසුවෝය.

---

สงฺฆสฺส วณฺณํ ภาสนฺตา สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ‘‘ปฏิลทฺธสทฺธา กุลปุตฺตา โภคกฺขนฺธญฺเจว ญาติปริวฏฺฏญฺจ ปหาย เสตจฺฉตฺตํ โอปรชฺชํ เสนาปติเสฏฺฐิภณฺฑาคาริกฏฺฐานนฺตราทีนิ อคเณตฺวา นิกฺขมฺม สตฺถุ วรสาสเน ปพฺพชนฺติ. เสตจฺฉตฺตํ ปหาย ปพฺพชิตานํ ภทฺทิยราชมหากปฺปินปุกฺกุสาติอาทีนํ ราชปพฺพชิตานํเยว พุทฺธกาเล อสีติสหสฺสานิ อเหสุํ. อเนกโกฏิสตํ ธนํ ปหาย ปพฺพชิตานํ ปน ยสกุลปุตฺตโสณเสฏฺฐิปุตฺตรฏฺฐปาลกุลปุตฺตาทีนํ ปริจฺเฉโท นตฺถิ. เอวรูปา จ เอวรูปา จ กุลปุตฺตา สตฺถุ สาสเน ปพฺพชนฺตี’’ติ ปพฺพชฺชาสงฺเขปวเสน สงฺฆคุเณ กถยึสุ.

සංඝයා වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරන ලිච්ඡවී රජවරුන්ගෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කොට, ඒ කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව ඇති කරගත් කුලපුත්‍රයෝ භෝග සම්පත් හා නෑ පිරිවර අතහැර, සේසත්, යුවරාජ තනතුරු, සේනාපති, සිටු සහ භාණ්ඩාගාරික වැනි උසස් නිලතල ද නොසලකා, ගිහිගෙයින් නික්ම ශාස්තෘන් වහන්සේගේ උතුම් ශාසනයෙහි පැවිදි වෙති. සේසත් අතහැර පැවිදි වූ භද්දිය රජු, මහා කප්පින රජු, පුක්කුසාති රජු ආදී රජ පරපුරෙන් පැමිණි පැවිදි වූවෝම බුද්ධ කාලයේදී අසූ හතර දහසක් වූහ. කෝටි සිය ගණන් ධනය අතහැර පැවිදි වූ යස කුලපුත්‍රයා, සෝණ සිටු පුත්‍රයා, රට්ඨපාල කුලපුත්‍රයා ආදීන්ගේ සංඛ්‍යාව මෙතෙකැයි ප්‍රමාණ කළ නොහැකිය. මෙබඳු වූ කුලපුත්‍රයන් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පැවිදි වන බව පවසමින්, පැවිද්දේ සංක්ෂේපය මඟින් සංඝ ගුණයන් ප්‍රකාශ කළහ.

---

สีโห เสนาปตีติ เอวํนามโก เสนาย อธิปติ. เวสาลิยญฺหิ สตฺต สหสฺสานิ สตฺต สตานิ สตฺต จ ราชาโน. เต สพฺเพปิ สนฺนิปติตฺวา สพฺเพสํ มนํ คเหตฺวา ‘‘รฏฺฐํ วิจาเรตุํ สมตฺถํ เอกํ วิจินถา’’ติ วิจินนฺตา สีหํ ราชกุมารํ ทิสฺวา ‘‘อยํ สกฺขิสฺสตี’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา ตสฺส รตฺตมณิวณฺณํ กมฺพลปริโยนทฺธํ เสนาปติจฺฉตฺตํ อทํสุ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘สีโห เสนาปตี’’ติ. นิคณฺฐสาวโกติ นิคณฺฐสฺส นาฏปุตฺตสฺส ปจฺจยทายโก อุปฏฺฐาโก. ชมฺพุทีปตลสฺมิญฺหิ ตโย ชนา นิคณฺฐานํ อคฺคุปฏฺฐากา – นาฬนฺทายํ, อุปาลิ คหปติ, กปิลปุเร วปฺโป สกฺโก, เวสาลิยํ อยํ สีโห เสนาปตีติ. นิสินฺโน โหตีติ เสสราชูนํ ปริสาย อนฺตรนฺตเร อาสนานิ ปญฺญาปยึสุ, สีหสฺส ปน มชฺเฌ ฐาเนติ ตสฺมึ ปญฺญตฺเต มหารเห ราชาสเน นิสินฺโน โหติ. นิสฺสํสยนฺติ นิพฺพิจิกิจฺฉํ อทฺธา เอกํเสน, น เหเต ยสฺส วา ตสฺส วา อปฺเปสกฺขสฺส เอวํ อเนกสเตหิ การเณหิ วณฺณํ ภาสนฺติ.

'සීහ සේනාපති' යනු සීහ යන නම ඇති සේනාවේ අධිපතියාය. විශාලා මහනුවර ලිච්ඡවී රජවරු හත්දහස් හත්සිය හත් දෙනෙක් (7707) සිටියහ. ඔවුන් සියල්ලෝම රැස්ව, සැමගේ එකඟතාවයෙන් රට පාලනය කිරීමට සමර්ථ අයෙකු සොයන්නැයි සම්මත කරගෙන, පිරික්සා බලද්දී සීහ රාජකුමාරයා දැක, 'මොහු එයට සමර්ථ වනු ඇතැයි' තීරණය කොට, ඔහුට රතු මැණික් පැහැති කම්බලයකින් වට කරන ලද සේනාපති ධුරයට හිමි සේසත පිරිනැමූහ. එය අරභයා 'සීහ සේනාපති' යැයි කියනු ලැබේ. 'නිගණ්ඨ ශ්‍රාවකයෙක්' යනු නිගණ්ඨ නාටපුත්තට සිව්පසයෙන් උපස්ථාන කරන දායකයෙකි. දඹදිව් තලයෙහි නිගණ්ඨයන්ගේ ප්‍රධාන උපස්ථායකයෝ තිදෙනෙක් වූහ. එනම්, නාලන්දාවේ උපාලි ගෘහපතියා, කිඹුල්වත්පුර වප්ප ශාක්‍යයා සහ විශාලාවේ මෙම සීහ සේනාපතිය. 'හිඳගෙන සිටියි' යනු සෙසු රජවරුන්ගේ පිරිස අතර අතරතුර අසුන් පනවා තිබූ නමුත්, සීහ සේනාපති වෙනුවෙන් මධ්‍යයෙහි පනවන ලද මහාර්ඝ වූ රාජ ආසනයක ඔහු හිඳගෙන සිටීමයි. 'නිසැකවම' යනු කිසිදු සැකයකින් තොරව ඒකාන්තයෙන්ම යන්නයි. මෙම ලිච්ඡවී රජවරු යම් කිසි අල්ප පිනැති අයෙකුගේ ගුණ මෙසේ සිය ගණන් කරුණුවලින් වර්ණනා නොකරන්නාහ.

---

เยน นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต เตนุปสงฺกมีติ นิคณฺโฐ กิร นาฏปุตฺโต ‘‘สจายํ สีโห กสฺสจิเทว สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณํ กเถนฺตสฺส สุตฺวา สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิสฺสติ, มยฺหํ ปริหานิ ภวิสฺสตี’’ติ [Pg.210] จินฺเตตฺวา ปฐมตรํเยว สีหํ เสนาปตึ เอตทโวจ – ‘‘เสนาปติ อิมสฺมึ โลเก ‘อหํ พุทฺโธ อหํ พุทฺโธ’ติ พหู วิจรนฺติ. สเจ ตฺวํ กสฺสจิ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุกาโม อโหสิ, มํ ปุจฺเฉยฺยาสิ. อหํ เต ยุตฺตฏฺฐานํ เปเสสฺสามิ, อยุตฺตฏฺฐานโต นิวาเรสฺสามี’’ติ. โส ตํ กถํ อนุสฺสริตฺวา ‘‘สเจ มํ เปเสสฺสติ, คมิสฺสามิ. โน เจ, น คมิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เยน นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต, เตนุปสงฺกมิ.

නිගණ්ඨ නාටපුත්ත සිටි තැනට පැමිණියේය යනු, නිගණ්ඨ නාටපුත්ත මෙසේ සිතුවේය: "ඉදින් මෙම සීහ සේනාපතියා යම් අයෙකු ශ්‍රමණ ගෝතමයන්ගේ ගුණ කියනු අසා, ශ්‍රමණ ගෝතමයන් දැකීමට යන්නේ නම්, එයින් මට විශාල හානියක් වනු ඇත." මෙසේ සිතූ ඔහු පළමුවෙන්ම සීහ සේනාපතියාට මෙසේ කීවේය: "සේනාපතිය, මෙලොව 'මම බුදු වෙමි, මම බුදු වෙමි' යි බොහෝ දෙනා පවසමින් සැරිසරති. ඉදින් ඔබ යම් අයෙකු දැකීමට යාමට කැමති නම්, මුලින් මගෙන් විමසන්න. මම ඔබට සුදුසු ස්ථානවලට යන්නට අනුබල දෙන්නෙමි, නුසුදුසු ස්ථානවලට යාම වළක්වන්නෙමි." සීහ සේනාපතියා එම වචනය සිහිපත් කොට, "ඉදින් ඔහු මා යවන්නේ නම් යන්නෙමි, නැතහොත් නොයන්නෙමි" යි සිතා නිගණ්ඨ නාටපුත්ත වෙත ගියේය.

---

อถสฺส วจนํ สุตฺวา นิคณฺโฐ มหาปพฺพเตน วิย พลวโสเกน โอตฺถโฏ ‘‘ยตฺถ ทานิสฺสาหํ คมนํ น อิจฺฉามิ, ตตฺเถว คนฺตุกาโม ชาโต, หโตหมสฺมี’’ติ อนตฺตมโน หุตฺวา ‘‘ปฏิพาหนุปายมสฺส กริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา กึ ปน ตฺวนฺติอาทิมาห. เอวํ วทนฺโต วิจรนฺตํ โคณํ ทณฺเฑน ปหรนฺโต วิย ชลมานํ ปทีปํ นิพฺพาเปนฺโต วิย ภตฺตภริตํ ปตฺตํ นิกฺกุชฺชนฺโต วิย จ สีหสฺส อุปฺปนฺนปีตึ วินาเสสิ. คมิยาภิสงฺขาโรติ หตฺถิยานาทีนํ โยชาปนคนฺธมาลาทิคฺคหณวเสน ปวตฺโต ปโยโค. โส ปฏิปฺปสฺสมฺภีติ โส วูปสนฺโต.

ඉන්පසු ඔහුගේ වචනය අසා නිගණ්ඨයා මහා පර්වතයකින් තෙරපුණාක් මෙන් බලවත් ශෝකයකින් වැසී ගියේය. "දැන් මා යාමට අකමැති තැනටම මොහු යාමට කැමති වී තිබේ, මම විනාශ වුණෙමි" යි නොසතුටු සිතින් යුතුව, "මොහු වැළැක්වීමේ උපක්‍රමයක් කරන්නෙමි" යි සිතා 'කිං පන ත්වං' ආදී වචන පැවසීය. මෙසේ පවසන නිගණ්ඨයා, නිදැල්ලේ යන ගොනෙකුට දණ්ඩකින් පහර දෙන්නාක් මෙන් ද, දැල්වෙන පහනක් නිවන්නාක් මෙන් ද, ආහාරයෙන් පිරුණු පාත්‍රයක් උඩුයටිකුරු කරන්නාක් මෙන් ද, සීහ සේනාපතියා තුළ හටගත් ප්‍රීතිය විනාශ කළේය. 'ගමියාභිසංඛාරෝ' යනු ඇතුන් ආදී යානාවන් සූදානම් කිරීම, සුවඳ විලවුන් හා මල් ආදිය රැගෙන යාම සඳහා කළ සියලු සූදානම් වීම්ය. 'සෝ පටිප්පස්සම්භි' යනු එම ගමන සඳහා වූ උත්සාහය සංසිඳී ගියේය යන්නයි.

---

ทุติยมฺปิ โขติ ทุติยวารมฺปิ. อิมสฺมิญฺจ วาเร พุทฺธสฺส วณฺณํ ภาสนฺตา ตุสิตภวนโต ปฏฺฐาย ยาว มหาโพธิปลฺลงฺกา ทสพลสฺส เหฏฺฐา ปาทตเลหิ อุปริ เกสคฺเคหิ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณอสีติอนุพฺยญฺชนพฺยามปฺปภานํ วเสน สรีรวณฺณํ กถยึสุ. ธมฺมสฺส วณฺณํ ภาสนฺตา ‘‘เอกปเทปิ เอกพฺยญฺชเนปิ อวขลิตํ นาม นตฺถี’’ติ สุกถิตวเสเนว ธมฺมคุณํ กถยึสุ. สงฺฆสฺส วณฺณํ ภาสนฺตา ‘‘เอวรูปํ ยสสิริวิภวํ ปหาย สตฺถุ สาสเน ปพฺพชิตา น โกสชฺชปกติกา โหนฺติ, เตรสสุ ปน ธุตงฺคคุเณสุ ปริปูรการิโน หุตฺวา สตฺตสุ อนุปสฺสนาสุ กมฺมํ กโรนฺติ, อฏฺฐตึสารมฺมณวิภตฺติโย วฬญฺเชนฺตี’’ติ ปฏิปทาวเสน สงฺฆคุเณ กถยึสุ.

'දුතියම්පි ඛෝ' යනු දෙවන වරටත් යන්නයි. මෙම වාරයේදී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරන ලිච්ඡවීහු, තුසිත භවනයේ සිට මහා බෝධි පර්යංකය දක්වා දසබලයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී දේහය යටිපතුල්වල සිට කෙස් කළඹ දක්වා පිරික්සා බලමින්, දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණ, අසූවක් අනුව්‍යඤ්ජන සහ බ්‍යමප්‍රභා රශ්මි මාලාවන්හි අනුසාරයෙන් ශරීර ශෝභාව වර්ණනා කළහ. ධර්මයේ ගුණ වර්ණනා කරමින්, "එක් පදයක හෝ එක් අකුරක පවා කිසිදු දෝෂයක් නැතැයි" පවසමින් මැනවින් දේශනා කරන ලද ධර්මයේ ගුණයන් වර්ණනා කළහ. සංඝයාගේ ගුණ පවසමින්, "මොවුන් මෙබඳු වූ යසස හා ශ්‍රී විභූතිය අතහැර ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පැවිදි වී අලස ස්වභාවයක් ඇත්තෝ නොවෙති, දහතුන් වැදෑරුම් ධුතාංග ගුණයන් සම්පූර්ණ කරන්නෝ වී, සත් වැදෑරුම් අනුපස්සනාවන්හි යෙදෙමින් තිස් අට වැදෑරුම් කර්මස්ථාන අරමුණු පරිශීලනය කරති" යි පිළිවෙත් මාර්ගය මඟින් සංඝ ගුණයන් වර්ණනා කළහ.

---

ตติยวาเร ปน พุทฺธสฺส วณฺณํ ภาสมานา ‘‘อิติปิ โส ภควา’’ติ สุตฺตนฺตปริยาเยเนว พุทฺธคุเณ กถยึสุ, ‘‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม’’ติอาทินา สุตฺตนฺตปริยาเยเนว ธมฺมคุเณ, ‘‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต [Pg.211] สาวกสงฺโฆ’’ติอาทินา สุตฺตนฺตปริยาเยเนว สงฺฆคุเณ จ กถยึสุ. ตโต สีโห จินฺเตสิ – ‘‘อิเมสญฺจ ลิจฺฉวิราชกุมารานํ ตติยทิวสโต ปฏฺฐาย พุทฺธธมฺมสงฺฆคุเณ กเถนฺตานํ มุขํ นปฺปโหติ, อทฺธา อโนมคุเณน สมนฺนาคตา โส ภควา, อิมํ ทานิ อุปฺปนฺนํ ปีตึ อวิชหิตฺวาว อหํ อชฺช สมฺมาสมฺพุทฺธํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ. อถสฺส ‘‘กึ หิ เม กริสฺสนฺติ นิคณฺฐา’’ติ วิตกฺโก อุทปาทิ. ตตฺถ กึ หิ เม กริสฺสนฺตีติ กึ นาม มยฺหํ นิคณฺฐา กริสฺสนฺติ. อปโลกิตา วา อนปโลกิตา วาติ อาปุจฺฉิตา วา อนาปุจฺฉิตา วา. น หิ เม เต อาปุจฺฉิตา ยานวาหนสมฺปตฺตึ, น จ อิสฺสริยวิเสสํ ทสฺสนฺติ, นาปิ อนาปุจฺฉิตา หริสฺสนฺติ, อผลํ เอเตสํ อาปุจฺฉนนฺติ อธิปฺปาโย.

තුන්වන වාරයේදී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරන ලිච්ඡවීහු 'ඉතිපි සෝ භගවා' යන සූත්‍ර දේශනා ක්‍රමයටම බුදුගුණ ප්‍රකාශ කළහ. 'ස්වාක්ඛාතෝ භගවතා ධම්මෝ' යනාදී සූත්‍ර ක්‍රමයට ධර්ම ගුණ ද, 'සුප්පටිපන්නෝ භගවතෝ සාවකසංඝෝ' යනාදී සූත්‍ර ක්‍රමයට සංඝ ගුණ ද ප්‍රකාශ කළහ. එකල්හි සීහ සේනාපති මෙසේ සිතුවේය: "තුන්වන දිනයේ සිට බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ යන රත්නත්‍රයේ ගුණ පවසන මෙම ලිච්ඡවී රජකුමාරවරුන්ගේ ප්‍රශංසා වචන පවා ප්‍රමාණවත් නොවේ. ඒකාන්තයෙන්ම ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අපරිමිත ගුණයෙන් යුක්ත වන්නාහ. දැන් උපන් මෙම ප්‍රීතිය අත්නොහැරම මම අද සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේව දැක ගන්නෙමි." ඉන්පසු, "නිගණ්ඨයෝ මට කුමක් කරත්ද?" යන කල්පනාව ඔහු තුළ ඇති විය. එහි අදහස නම්, අවසර ගෙන හෝ නොගෙන ගියත් නිගණ්ඨයන් මට කුමක් නම් කළ හැකිද? ඔවුන් මට යාන වාහන සම්පත් හෝ කිසිදු බලයක් ලබා නොදෙන්නාහ, ගිය පමණින් ඒවා උදුරා ගැනීමට ද ඔවුන්ට නොහැකිය. එබැවින් ඔවුන්ගෙන් විමසීම නිෂ්ඵල බව ඔහුගේ අදහස විය.

---

เวสาลิยา นิยฺยาสีติ ยถา หิ คิมฺหกาเล เทเว วุฏฺเฐ อุทกํ สนฺทมานํ นทึ โอตริตฺวา โถกเมว คนฺตฺวา ติฏฺฐติ นปฺปวตฺตติ, เอวํ สีหสฺส ปฐมทิวเส ‘‘ทสพลํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ อุปฺปนฺนาย ปีติยา นิคณฺเฐน ปฏิพาหิตกาโล. ยถาปิ ทุติยทิวเส เทเว วุฏฺเฐ อุทกํ สนฺทมานํ นทึ โอตริตฺวา โถกํ คนฺตฺวา วาลิกาปุญฺชํ ปหริตฺวา อปฺปวตฺตํ โหติ, เอวํ สีหสฺส ทุติยทิวเส ‘‘ทสพลํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ อุปฺปนฺนาย ปีติยา นิคณฺเฐน ปฏิพาหิตกาโล. ยถา ตติยทิวเส เทเว วุฏฺเฐ อุทกํ สนฺทมานํ นทึ โอตริตฺวา ปุราณปณฺณสุกฺขทณฺฑกฏฺฐกจวราทีนิ ปริกฑฺฒนฺตํ วาลิกาปุญฺชํ ภินฺทิตฺวา สมุทฺทนินฺนเมว โหติ, เอวํ สีโห ตติยทิวเส ติณฺณํ วตฺถูนํ คุณกถํ สุตฺวา อุปฺปนฺเน ปีติปาโมชฺเช ‘‘อผลา นิคณฺฐา นิปฺผลา นิคณฺฐา, กึ เม อิเม กริสฺสนฺติ, คมิสฺสามหํ สตฺถุสนฺติก’’นฺติ มนํ อภินีหริตฺวา เวสาลิยา นิยฺยาสิ. นิยฺยนฺโต จ ‘‘จิรสฺสาหํ ทสพลสฺส สนฺติกํ คนฺตุกาโม ชาโต, น โข ปน เม ยุตฺตํ อญฺญาตกเวเสน คนฺตุ’’นฺติ ‘‘เยเกจิ ทสพลสฺส สนฺติกํ คนฺตุกามา, สพฺเพ นิกฺขมนฺตู’’ติ โฆสนํ กาเรตฺวา ปญฺจรถสตานิ โยชาเปตฺวา อุตฺตมรเถ ฐิโต เตหิ เจว ปญฺจหิ รถสเตหิ มหติยา จ ปริสาย ปริวุโต คนฺธปุปฺผจุณฺณวาสาทีนิ คาหาเปตฺวา นิยฺยาสิ. ทิวา ทิวสฺสาติ ทิวสสฺส จ ทิวา, มชฺฌนฺหิเก อติกฺกนฺตมตฺเต.

‘වෙසාලියෙන් පිටත්ව ගියේය’ යන්නෙහි විස්තරය මෙසේය: ගිම්හාන කාලයේ වැසි වැටුණු කල්හි ගලා යන ජලය ගඟට බැස ස්වල්ප දුරක් ගොස් නතර වන්නාක් මෙන්, ගලා නොයන්නාක් මෙන්, සීහ සේනාපතියාට පළමු දිනයේ “දසබලයන් වහන්සේව දකින්නෙමි” යි ඇති වූ ප්‍රීතිය නිගණ්ඨයා විසින් වළක්වන ලද අවස්ථාව එසේ තේරුම් ගත යුතුය. දෙවන දිනයේ වැසි වැටුණු කල්හි ගලා යන ජලය ගඟට බැස ස්වල්ප දුරක් ගොස් වැලි ගොඩක වැදී නතර වන්නාක් මෙන්, සීහ සේනාපතියාට දෙවන දිනයේ “දසබලයන් වහන්සේව දකින්නෙමි” යි ඇති වූ ප්‍රීතිය නිගණ්ඨයා විසින් වළක්වන ලද අවස්ථාව ද එසේම තේරුම් ගත යුතුය. තුන්වන දිනයේ වැසි වැටුණු කල්හි ගලා යන ජලය ගඟට බැස පරණ කොළ, වියළි දඬු, කසළ ආදිය ඇදගෙන වැලි කන්ද බිඳගෙන මුහුද දෙසටම ගලා යන්නාක් මෙන්, සීහ සේනාපතියා තුන්වන දිනයේ තෙරුවන්ගේ ගුණකතා අසා ඇති වූ ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යයෙන් යුතුව “නිගණ්ඨයෝ නිෂ්ඵලයහ, නිගණ්ඨයෝ ප්‍රයෝජනයක් රහිතයහ, මොවුන් මට කුමක් කරත්ද? මම ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත යන්නෙමි” යි සිත මෙහෙයවා වෙසාලියෙන් නික්ම ගියේය. නික්ම යන ඔහු “මම බොහෝ කලක සිට දසබලයන් වහන්සේ වෙත යනු කැමැත්තෙන් සිටියෙමි, එහෙත් අප්‍රකට වෙස් ගෙන යාම මට සුදුසු නැත” යි සිතා, “යමෙක් දසබලයන් වහන්සේ වෙත යනු කැමතිද, ඒ සියල්ලෝම නික්මෙත්වා” යි අණබෙර යවා, රථ පන්සියයක් සරසා, උතුම් රථයක නැගී ඒ රථ පන්සියය හා මහත් පිරිස පිරිවරාගෙන, සුවඳ මල් හා සුවඳ කුඩු ආදිය ගෙන්වාගෙන නික්මුණේය. ‘දිවා දිවස්ස’ යනු දහවල් කාලයේ, මධ්‍යහ්නය ඉක්ම ගිය පමණින්මය.

---

เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ อารามํ ปวิสนฺโต ทูรโตว อสีติ-อนุพฺยญฺชน-พฺยามปฺปภา-ทฺวตฺตึส-มหาปุริสลกฺขณานิ ฉพฺพณฺณฆนพุทฺธรสฺมิโย จ ทิสฺวา ‘‘เอวรูปํ นาม ปุริสํ เอวํ อาสนฺเน วสนฺตํ เอตฺตกํ กาลํ นาทฺทสํ, วญฺจิโต [Pg.212] วตมฺหิ, อลาภา วต เม’’ติ จินฺเตตฺวา มหานิธึ ทิสฺวา ทลิทฺทปุริโส วิย สญฺชาตปีติปาโมชฺโช เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ. ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากโรนฺตีติ โภตา โคตเมน วุตฺตการณสฺส อนุการณํ กเถนฺติ. การณวจโน เหตฺถ ธมฺมสทฺโท ‘‘เหตุมฺหิ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติอาทีสุ (วิภ. ๗๒๐) วิย. การณนฺติ เจตฺถ ตถาปวตฺตสฺส สทฺทสฺส อตฺโถ อธิปฺเปโต ตสฺส ปวตฺติเหตุภาวโต. อตฺถปฺปยุตฺโต หิ สทฺทปฺปโยโค. อนุการณนฺติ เอโส เอว ปเรหิ ตถา วุจฺจมาโน. สหธมฺมิโก วาทานุวาโทติ. ปเรหิ วุตฺตการเณหิ สการโณ หุตฺวา ตุมฺหากํ วาโท วา ตโต ปรํ ตสฺส อนุวาโท วา โกจิ อปฺปมตฺตโกปิ วิญฺญูหิ ครหิตพฺพํ ฐานํ การณํ น อาคจฺฉติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – กึ สพฺพากาเรนปิ ตว วาเท คารยฺหํ การณํ นตฺถีติ. อนพฺภกฺขาตุกามาติ น อภูเตน วตฺตุกามา. อตฺถิ สีหปริยาโยติอาทีนํ อตฺโถ เวรญฺชกณฺเฑ อาคตนเยเนว เวทิตพฺโพ. ปรเมน อสฺสาเสนาติ จตุมคฺคจตุผลสงฺขาเตน อุตฺตเมน. อสฺสาสาย ธมฺมํ เทเสมีติ อสฺสาสนตฺถาย สนฺถมฺภนตฺถาย ธมฺมํ เทเสมิ. อิติ ภควา อฏฺฐหงฺเคหิ สีหสฺส เสนาปติสฺส ธมฺมํ เทเสสิ.

‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනක වැඩ සිටි සේක්ද, එතැනට ගියේය’ යන්නෙහි අර්ථය නම්: ආරාමයට ඇතුළු වන විටම දුරදීම අසූවක් අනුව්‍යඤ්ජන, ව්‍යාමප්‍රභා (බඹයක් පමණ පැතිරෙන රැස්), තිස් දෙකක් මහා පුරුෂ ලක්ෂණ සහ සවනක් ඝන බුද්ධ රශ්මි මාලාවන් දැක, “මෙබඳු ශ්‍රේෂ්ඨ පුරුෂයෙකු මෙතරම් සමීපයේ වාසය කරද්දී මෙතෙක් කල් මා නොදැක්කේය, සැබවින්ම මම රැවටුනෙමි, මට මහත් අලාභයකි” යි සිතා, මහා නිධානයක් දුටු දිළිඳු මිනිසෙකු මෙන් හටගත් මහත් ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යයෙන් යුතුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණියේය. ‘ධර්මයට අනුකූලව ධර්මය ප්‍රකාශ කරති’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ වදාළ කරුණට අනුකූලව කරුණු දක්වන බවයි. මෙහි ‘ධම්ම’ ශබ්දය හේතුව යන අර්ථයෙන් යෙදී ඇත. ‘පරම අස්වැසිල්ලෙන්’ යනු සතර මඟ සතර ඵල සංඛ්‍යාත උතුම් සැනසීමෙනි. ‘අස්වැසිල්ල සඳහා ධර්මය දේශනා කරමි’ යනු සැනසීම පිණිස හා ධර්මයෙහි ස්ථාවර භාවය පිණිස දේශනා කිරීමයි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අංග අටකින් යුක්තව සීහ සේනාපතියාට ධර්ම දේශනා කළ සේක.

---

อนุวิจฺจการนฺติ อนุวิทิตฺวา จินฺเตตฺวา ตุลยิตฺวา กตฺตพฺพํ กโรหีติ วุตฺตํ โหติ. สาธุ โหตีติ สุนฺทโร โหติ. ตุมฺหาทิสสฺมิญฺหิ มํ ทิสฺวา มํ สรณํ คจฺฉนฺเต นิคณฺฐํ ทิสฺวา นิคณฺฐํ สรณํ คจฺฉนฺเต ‘‘กึ อยํ สีโห ทิฏฺฐทิฏฺฐเมว สรณํ คจฺฉตี’’ติ ครหา อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา อนุวิจฺจกาโร ตุมฺหาทิสานํ สาธูติ ทสฺเสติ. ปฏากํ ปริหเรยฺยุนฺติ เต กิร เอวรูปํ สาวกํ ลภิตฺวา ‘‘อสุโก นาม ราชา วา ราชมหามตฺโต วา เสฏฺฐิ วา อมฺหากํ สรณํ คโต สาวโก ชาโต’’ติ ปฏากํ อุกฺขิปิตฺวา นคเร โฆเสนฺตา อาหิณฺฑนฺติ. กสฺมา? เอวํ โน มหนฺตภาโว อาวิภวิสฺสตีติ จ. สเจ ปนสฺส ‘‘กิมหํ เอเตสํ สรณํ คโต’’ติ วิปฺปฏิสาโร อุปฺปชฺเชยฺย, ตมฺปิ โส ‘‘เอเตสํ เม สรณคตภาวํ พหู ชานนฺติ, ทุกฺขํ อิทานิ ปฏินิวตฺติตุ’’นฺติ วิโนเทตฺวา น ปฏิกฺกมิสฺสตีติ จ. เตนาห – ‘‘ปฏากํ ปริหเรยฺยุ’’นฺติ. โอปานภูตนฺติ ปฏิยตฺตอุทปาโน วิย ฐิตํ. กุลนฺติ ตว นิเวสนํ. ทาตพฺพํ มญฺเญยฺยาสีติ ปุพฺเพ ทสปิ วีสติปิ สฏฺฐิปิ ชเน อาคเต ทิสฺวา [Pg.213] นตฺถีติ อวตฺวา เทสิ, อิทานิ มํ สรณํ คตการณมตฺเตเนว มา อิเมสํ เทยฺยธมฺมํ อุปจฺฉินฺทิ. สมฺปตฺตานญฺหิ ทาตพฺพเมวาติ โอวทิ. สุตํ เมตํ, ภนฺเตติ กุโต สุตนฺติ? นิคณฺฐานํ สนฺติกา. เต กิร กุลฆเรสุ เอวํ ปกาเสนฺติ ‘‘มยํ ยสฺส กสฺสจิ สมฺปตฺตสฺส ทาตพฺพนฺติ วทาม, สมโณ ปน โคตโม ‘มยฺหเมว ทานํ ทาตพฺพํ นาญฺเญสํ, มยฺหเมว สาวกานํ ทานํ ทาตพฺพํ, นาญฺเญสํ สาวกานํ, มยฺหเมว ทินฺนํ ทานํ มหปฺผลํ, นาญฺเญสํ, มยฺหเมว สาวกานํ ทินฺนํ มหปฺผลํ, นาญฺเญส’นฺติ เอวํ วทตี’’ติ. ตํ สนฺธาย อยํ ‘‘สุตํ เมต’’นฺติ อาห.

‘විමසා බලා කටයුතු කිරීම’ යනු මැනවින් දැන, සිතා, බුද්ධියෙන් කිරා බලා කළ යුත්ත කරන්නැයි කීවා වේ. ‘එය යහපත්ය’ යනු එය උතුම් බවයි. ඔබ වැනි ප්‍රකට පුද්ගලයන් මා දැක මා සරණ යන විට හෝ නිගණ්ඨයෙකු දැක නිගණ්ඨයෙකු සරණ යන විට “මේ සීහ සේනාපතියා දුටු දුටු දේ සරණ යන්නේ ඇයිද?” යි ගැරහීමක් ඇති විය හැක, එබැවින් විමසා බලා කටයුතු කිරීම ඔබ වැන්නන්ට යහපත් බව දක්වයි. ‘ධජයක් මෙන් ඔසවාගෙන යන්නාහුය’ යනු, ඒ නිගණ්ඨයෝ මෙබඳු ශ්‍රාවකයෙකු ලැබූ විට “අසවල් රජු හෝ රජ ඇමතියා හෝ සිටුවරයා අප සරණ ගිය ශ්‍රාවකයෙකු විය” යැයි ධජයක් ඔසවා නගරයේ අණබෙර යවමින් සැරිසරති. ඒ මන්ද? මෙසේ කිරීමෙන් අපගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය ප්‍රකට වේ යැයි සිතාය. තවද, යම් හෙයකින් “මම ඇයි මොවුන් සරණ ගියේ?” යි ඔහුට පසුතැවිල්ලක් ඇති වුවහොත්, “මම මොවුන් සරණ ගිය බව බොහෝ දෙනා දනිති, දැන් ඉන් ඉවත් වීම ලැජ්ජාවකි, දුෂ්කරය” යි සිතා ඔහු ඉවත් නොවන නිසාය. එබැවින් ‘ධජයක් මෙන් ඔසවාගෙන යන්නාහුය’ යි වදාළහ. ‘පැන් පොකුණක් බඳු’ යනු පිළියෙළ කරන ලද ළිඳක් මෙනි. ‘කුලය’ යනු ඔබගේ නිවසයි. ‘දීම සුදුසු යැයි සිතන්න’ යනු පෙර දස දෙනෙකු, විසි දෙනෙකු හෝ සැට දෙනෙකු පැමිණි කල්හි “නැත” යි නොකියා දන් දුන්නාක් මෙන්, දැන් මා සරණ ගිය පමණින්ම මොවුන්ට දෙන දානය නතර නොකරන්න, පැමිණි අයට දීමම සුදුසු යැයි අවවාද කළ සේක. “ස්වාමීනි, මම මෙය අසා ඇත්තෙමි” යන්නෙහි, කාගෙන් ඇසුවේද? නිගණ්ඨයන්ගෙනි. ඔවුන් දායකයන්ගේ නිවෙස්වල මෙසේ පවසති: “අපි නම් පැමිණි ඕනෑම අයෙකුට දිය යුතු යැයි කියමු, නමුත් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් පවසන්නේ මටම දිය යුතුය, අන් අයට නොදිය යුතුය, මගේ ශ්‍රාවකයන්ටම දිය යුතුය, අන් අයගේ ශ්‍රාවකයන්ට නොදිය යුතුය, මට දෙන දානයම මහා පිනකි, අන් අයට දෙන දානය මහා පිනක් නොවේ” යනුවෙනි. එය අරමුණු කරගෙන සීහ සේනාපතියා “මම මෙය අසා ඇත්තෙමි” යි පැවසීය.

---

อนุปุพฺพึ กถนฺติ ทานานนฺตรํ สีลํ, สีลานนฺตรํ สคฺคํ, สคฺคานนฺตรํ มคฺคนฺติ เอวํ อนุปฏิปาฏิกถํ. ตตฺถ ทานกถนฺติ อิทํ ทานํ นาม สุขานํ นิทานํ, สมฺปตฺตีนํ มูลํ, โภคานํ ปติฏฺฐา, วิสมคตสฺส ตาณํ เลณํ คติ ปรายณํ, อิธโลกปรโลเกสุ ทานสทิโส อวสฺสโย ปติฏฺฐา อารมฺมณํ ตาณํ เลณํ คติ ปรายณํ นตฺถิ. อิทญฺหิ อวสฺสยฏฺเฐน รตนมยสีหาสนสทิสํ, ปติฏฺฐานฏฺเฐน มหาปถวีสทิสํ, อารมฺมณฏฺเฐน อาลมฺพนรชฺชุสทิสํ. อิทญฺหิ ทุกฺขนิตฺถรณฏฺเฐน นาวา, สมสฺสาสนฏฺเฐน สงฺคามสูโร, ภยปริตฺตาณฏฺเฐน สุสงฺขตนครํ, มจฺเฉรมลาทีหิ อนุปลิตฺตฏฺเฐน ปทุมํ, เตสํ นิทหนฏฺเฐน อคฺคิ, ทุราสทฏฺเฐน อาสิวิโส, อสนฺตาสนฏฺเฐน สีโห, พลวนฺตฏฺเฐน หตฺถี, อภิมงฺคลสมฺมตฏฺเฐน เสตวสโภ, เขมนฺตภูมิสมฺปาปนฏฺเฐน วลาหโก อสฺสราชา. ทานํ นาเมตํ มยา คตมคฺโค, มยฺเหโส วํโส, มยา ทส ปารมิโย ปูเรนฺเตน เวลามมหายญฺโญ, มหาโควินฺทมหายญฺโญ, มหาสุทสฺสนมหายญฺโญ, เวสฺสนฺตรมหายญฺโญติ, อเนกมหายญฺญา ปวตฺติตา, สสภูเตน ชลิตอคฺคิกฺขนฺเธ อตฺตานํ นิยฺยาเทนฺเตน สมฺปตฺตยาจกานํ จิตฺตํ คหิตํ. ทานญฺหิ โลเก สกฺกสมฺปตฺตึ เทติ มารสมฺปตฺตึ พฺรหฺมสมฺปตฺตึ, จกฺกวตฺติสมฺปตฺตึ, สาวกปารมีญาณํ, ปจฺเจกโพธิญาณํ, อภิสมฺโพธิญาณํ เทตีติ เอวมาทิทานคุณปฺปฏิสํยุตฺตํ กถํ.

අනුපූර්ව කථාව යනු දානයට පසුව සීලය ද, සීලයට පසුව ස්වර්ගය ද, ස්වර්ගයට පසුව මාර්ගය (මග) ද වශයෙන් මෙසේ අනුපිළිවෙලින් පවත්වන දේශනාවයි. එහි දාන කථාව නම් - මෙම දානය සැපයට හේතුවයි, සම්පත්වල මූලයයි, භෝග සම්පත්වල පිහිටයි, විපතට පත්වූවන්ට රැකවරණයයි, ආරක්ෂාවයි, ගතියයි, පරායනයයි. මෙලොව පරලොව දෙක්හි ම දානය වැනි පිහිටක්, ආධාරයක්, අරමුණක්, රැකවරණයක්, ආරක්ෂාවක්, ගතියක් හෝ පරායනයක් තවත් නැත. මෙය පිහිටක් (ආධාරයක්) වන බැවින් රත්නමය සිංහාසනයක් බඳු ය, පදනමක් වන බැවින් මහා පොළොව බඳු ය, අල්ලා ගැනීමට උපකාර වන බැවින් රුකුල් ලණුවක් බඳු ය. මෙය දුකින් එතෙර කරන බැවින් නැවක් බඳු ය, අස්වැසිල්ලක් ලබා දෙන බැවින් යුධ පිටියේ වීරයෙකු බඳු ය, බියෙන් රකින බැවින් මැනවින් සකස් කළ නගරයක් බඳු ය, මසුරුකම් ආදී කිලිටිවලින් නොතැවරෙන බැවින් පද්මයක් බඳු ය, ඒ කෙලෙස් දවන බැවින් ගින්නක් බඳු ය, ළඟා වීමට අපහසු බැවින් විෂඝෝර සර්පයෙකු බඳු ය, බියක් ඇති නොකරන බැවින් සිංහයෙකු බඳු ය, බලවත් බැවින් හස්තියෙකු බඳු ය, අතිශයින් මංගල සම්මත බැවින් සුදු වෘෂභ රාජයෙකු බඳු ය, ක්ෂේම භූමියට (නිවනට) පමුණුවන බැවින් වලාහක අශ්ව රාජයා බඳු ය. මෙම දානය මා විසින් ගමන් කළ මාර්ගයයි, මෙය මාගේ වංශයයි. දස පාරමිතා පුරන්නා වූ මා විසින් වේලාම මහා යාගය, මහා ගෝවින්ද මහා යාගය, මහා සුදස්සන මහා යාගය, වෙස්සන්තර මහා යාගය ආදී වශයෙන් බොහෝ මහා යාගයන් පවත්වන ලදී. සාවක (සස) ජාතකයේ දී ඇවිලෙන ගිනි කඳට තම ශරීරය පූජා කරමින් පැමිණි යාචකයාගේ (ශක්‍රයාගේ) සිත දිනා ගන්නා ලදී. දානය ලෝකයෙහි ශක්‍ර සම්පත්තිය, මාර සම්පත්තිය, බ්‍රහ්ම සම්පත්තිය, සක්විති සම්පත්තිය, ශ්‍රාවක පාරමී ඥානය, පසේබුදු ඥානය සහ අභිසම්බෝධි ඥානය ලබා දෙයි. මෙසේ දානයේ ගුණ හා සම්බන්ධ කථාව දේශනා කළ සේක.

---

ยสฺมา ปน ทานํ เทนฺโต สีลํ สมาทาตุํ สกฺโกติ, ตสฺมา ตทนนฺตรํ สีลกถํ กเถสิ. สีลกถนฺติ สีลํ นาเมตํ อวสฺสโย ปติฏฺฐา อารมฺมณํ ตาณํ เลณํ คติ ปรายณํ. สีลํ นาเมตํ มม วํโส[Pg.214], อหํ สงฺขปาลนาคราชกาเล ภูริทตฺตนาคราชกาเล จมฺเปยฺยนาคราชกาเล สีลวราชกาเล มาตุโปสกหตฺถิราชกาเล ฉทฺทนฺตหตฺถิราชกาเลติ อนนฺเตสุ อตฺตภาเวสุ สีลํ ปริปูเรสึ. อิธโลกปรโลกสมฺปตฺตีนญฺหิ สีลสทิโส อวสฺสโย ปติฏฺฐา อารมฺมณํ ตาณํ เลณํ คติ ปรายณํ นตฺถิ, สีลาลงฺการสทิโส อลงฺกาโร นตฺถิ, สีลปุปฺผสทิสํ ปุปฺผํ นตฺถิ, สีลคนฺธสทิโส คนฺโธ นตฺถิ. สีลาลงฺกาเรน หิ อลงฺกตํ สีลคนฺธานุลิตฺตํ สเทวโกปิ โลโก โอโลเกนฺโต ติตฺตึ น คจฺฉตีติ เอวมาทิสีลคุณปฺปฏิสํยุตฺตํ กถํ.

නමුත් යම් හෙයකින් දන් දෙන තැනැත්තාට සීලය සමාදන් වීමට හැකි වන්නේ ද, එබැවින් දාන කථාවට පසුව සීල කථාව දේශනා කළ සේක. සීල කථාව නම් - සීලය යනු පිහිටයි, පදනමයි, අරමුණයි, රැකවරණයයි, ආරක්ෂාවයි, ගතියයි, පරායනයයි. මේ සීලය මාගේ වංශයයි. මම සංඛපාල නාගරාජව, භූරිදත්ත නාගරාජව, චම්පෙය්‍ය නාගරාජව, සීලව රාජව, මාතුපෝසක හස්තිරාජව, ඡද්දන්ත හස්තිරාජව සිටි සමයෙහි ආදී වශයෙන් අනන්ත වූ ආත්ම භවයන්හි සීලය පරිපූර්ණ කළෙමි. මෙලොව පරලොව සම්පත් සඳහා සීලය වැනි පිහිටක්, පදනමක්, අරමුණක්, රැකවරණයක්, ආරක්ෂාවක්, ගතියක් හෝ පරායනයක් තවත් නැත. සීලය වැනි අලංකාරයක් නැත, සීලය වැනි මලක් නැත, සීලය වැනි සුවඳක් නැත. සීල නැමති අලංකාරයෙන් සැරසුණු, සීල සුවඳ තැවරුණු පුද්ගලයා දෙස දෙවියන් සහිත ලෝකයා කොතෙක් බලා සිටියත් තෘප්තිමත් නොවේ. මෙසේ සීලයේ ගුණ හා සම්බන්ධ කථාව දේශනා කළ සේක.

---

‘‘อิทํ ปน สีลํ นิสฺสาย อยํ สคฺโค ลพฺภตี’’ติ ทสฺเสตุํ สีลานนฺตรํ สคฺคกถํ กเถสิ. สคฺคกถนฺติ ‘‘อยํ สคฺโค นาม อิฏฺโฐ กนฺโต มนาโป, นิจฺจเมตฺถ กีฬา, นิจฺจํ สมฺปตฺติโย ลพฺภนฺติ, จาตุมหาราชิกา เทวา นวุติวสฺสสตสหสฺสานิ ทิพฺพสุขํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺติ, ตาวตึสา ติสฺโส จ วสฺสโกฏิโย สฏฺฐิ จ วสฺสสตสหสฺสานี’’ติ เอวมาทิสคฺคคุณปฺปฏิสํยุตฺตํ กถํ. สคฺคสมฺปตฺตึ กถยนฺตานญฺหิ พุทฺธานํ มุขํ นปฺปโหติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘อเนกปริยาเยน ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, สคฺคกถํ กเถยฺย’’นฺติอาทิ (ม. นิ. ๓.๒๕๕).

'මේ සීලය නිසා මෙම ස්වර්ගය ලැබිය හැකිය' යන බව පෙන්වා දීම පිණිස සීල කථාවට පසුව ස්වර්ග කථාව දේශනා කළ සේක. ස්වර්ග කථාව නම් - 'මෙම ස්වර්ගය ඉතා ඉෂ්ට වූ, කාන්ත වූ, මනාප වූ දෙයකි; එහි නිරන්තරයෙන් කෙළි සෙල්ලම් පවතී, නිරන්තරයෙන් සම්පත් ලැබේ; චාතුම්මහාරාජික දෙවියෝ වසර ලක්ෂ අනූවක් දිව්‍ය සැප හා දිව්‍ය සම්පත් අනුභව කරති; තව්තිසා වැසි දෙවියෝ වසර කෝටි තුනක් හා ලක්ෂ හැටක් (සැප අනුභව කරති)' ආදී වශයෙන් ස්වර්ගයේ ගුණයන් සම්බන්ධ කථාව දේශනා කළ සේක. ස්වර්ග සම්පත්තිය වර්ණනා කරන බුදුවරුන්ගේ මුඛය (කාලය) ප්‍රමාණවත් නොවේ. 'මහණෙනි, මම බොහෝ ක්‍රමවලින් ස්වර්ග කථාව දේශනා කරන්නෙමි' යි පවසා ඇත්තේ ද එබැවිනි.

---

เอวํ สคฺคกถาย ปโลเภตฺวา ปน หตฺถึ อลงฺกริตฺวา ตสฺส โสณฺฑํ ฉินฺทนฺโต วิย ‘‘อยมฺปิ สคฺโค อนิจฺโจ อทฺธุโว, น เอตฺถ ฉนฺทราโค กตฺตพฺโพ’’ติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘อปฺปสฺสาทา กามา พหุทุกฺขา พหุปายาสา, อาทีนโว เอตฺถ ภิยฺโย’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๓๕-๒๓๖; ๒.๔๒) นเยน กามานํ อาทีนวํ โอการํ สํกิเลสํ กเถสิ. ตตฺถ อาทีนโวติ โทโส. โอกาโรติ อวกาโร ลามกภาโว. สํกิเลโสติ เตหิ สตฺตานํ สํสาเร สํกิลิสฺสนํ. ยถาห – ‘‘สํกิลิสฺสนฺติ วต, โภ, สตฺตา’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๕๑).

මෙසේ ස්වර්ග කථාවෙන් පොළඹවා, පසුව ඇතෙකු අලංකාර කර පසුව උගේ හොඬවැල කපන්නාක් මෙන්, 'මේ ස්වර්ගය ද අනිත්‍ය ය, අස්ථිර ය, මෙහි ඡන්දරාගයක් ඇති කර නොගත යුතු ය' යන බව පෙන්වා දීම පිණිස 'කාමයෝ අල්ප ආශ්වාද ඇත්තාහ, බොහෝ දුක් ඇත්තාහ, බොහෝ වෙහෙස ඇත්තාහ, මෙහි ආදීනවය ම වැඩිය' යන ආදී ක්‍රමයෙන් කාමයන්ගේ ආදීනවය (දෝෂය), පහත් බව සහ කෙලෙස් සහිත බව දේශනා කළ සේක. එහි 'ආදීනව' යනු දෝෂයයි. 'ඕකාර' යනු පහත් ස්වභාවයයි. 'සංකිලෙස' යනු ඒ කාමයන් නිසා සත්ත්වයන් සංසාරයෙහි කෙලෙසීමයි. 'පින්වත්නි, සත්ත්වයන් ඒකාන්තයෙන් ම කෙලෙසුණාහු ය' යි වදාළේ එබැවිනි.

---

เอวํ กามาทีนเวน ตชฺเชตฺวา เนกฺขมฺเม อานิสํสํ ปกาเสสิ. กลฺลจิตฺตนฺติ อโรคจิตฺตํ. สามุกฺกํสิกาติ สามํ อุกฺกํสิกา อตฺตนาเยว อุทฺธริตฺวา คหิตา, สยมฺภุญาเณน ทิฏฺฐา อสาธารณา อญฺเญสนฺติ อตฺโถ. กา ปน สาติ? อริยสจฺจเทสนา. เตเนวาห – ทุกฺขํ สมุทยํ นิโรธํ มคฺคนฺติ. วิรชํ วีตมลนฺติ ราครชาทีนํ อภาวา วิรชํ, ราคมลาทีนํ [Pg.215] วิคตตฺตา วีตมลํ. ธมฺมจกฺขุนฺติ อิธ โสตาปตฺติมคฺโค อธิปฺเปโต. ตสฺส อุปฺปตฺติอาการทสฺสนตฺถํ ยํกิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺมนฺติ อาห. ตญฺหิ นิโรธํ อารมฺมณํ กตฺวา กิจฺจวเสน เอวํ สพฺพสงฺขตํ ปฏิวิชฺฌนฺตํ อุปฺปชฺชติ. ทิฏฺโฐ อริยสจฺจธมฺโม เอเตนาติ ทิฏฺฐธมฺโม. เอส นโย เสเสสุปิ. ติณฺณา วิจิกิจฺฉา อเนนาติ ติณฺณวิจิกิจฺโฉ. วิคตา กถํกถา อสฺสาติ วิคตกถํกโถ. วิสารชฺชํ ปตฺโตติ เวสารชฺชปฺปตฺโต. กตฺถ? สตฺถุสาสเน. นาสฺส ปโร ปจฺจโย, น ปรํ สทฺธาย เอตฺถ วตฺตตีติ อปรปฺปจฺจโย.

මෙසේ කාමයන්ගේ ආදීනව පවසා බිය ගන්වා, නෛෂ්ක්‍රම්‍යයෙහි (නික්මීමෙහි) ආනිසංස ප්‍රකාශ කළ සේක. 'කල්ල චිත්ත' යනු (නීවරණාදී) රෝග නැති සිතයි. 'සාමුක්කංසිකා' යනු අන් අයට අසාධාරණ වූ, තමන් වහන්සේ ම ස්වයම්භූ ඥානයෙන් තෝරාගෙන අවබෝධ කරගත් දේශනාවයි. ඒ කවර දේශනාවක් ද? ඒ ආර්ය සත්‍ය දේශනාවයි. එබැවින් ම 'දුක්ඛ, සමුදය, නිරෝධ, මාර්ග' යන සතර පවසා ඇත. 'විරජං වීතමලං' යනු රාගාදී රජස් (දූවිලි) නැති බැවින් 'විරජ' ද, රාගාදී මල (කිලුටු) පහ වූ බැවින් 'වීතමල' ද වේ. 'ධර්ම චක්ෂුස' යන්නෙන් මෙහි සෝතාපත්ති මාර්ගය අදහස් කෙරේ. එහි උත්පත්ති ආකාරය පෙන්වීමට 'යම් කිසිවක් හටගන්නා ස්වභාවය ඇත් ද, ඒ සියල්ල නිරෝධය වන (නැති වන) ස්වභාවය ඇත්තේ ය' යි වදාළ සේක. එය නිරෝධය (නිවන) අරමුණු කරගෙන කෘත්‍ය වශයෙන් සියලු සංඛත ධර්මයන් විනිවිද දකිමින් උපදී. මෙම පුද්ගලයා විසින් ආර්ය සත්‍ය ධර්මය දකින ලද්දේ ද, එබැවින් ඔහු 'දිට්ඨධම්ම' නම් වේ. සෙසු පදයන්හි ද ක්‍රමය මෙසේ ම ය. මොහු විසින් සැකය තරණය කරන ලද්දේ ද, එබැවින් ඔහු 'තිණ්ණවිචිකිච්ඡ' නම් වේ. මොහුගේ 'මෙසේ ද? එසේ ද?' යන කථා පවතින සැකය පහ වූයේ ද, එබැවින් 'විගතකථංකථ' නම් වේ. විශාරද බවට (ඥානයට) පත් වූයේ ද, එබැවින් 'වෙසාරජ්ජප්පත්ත' නම් වේ. කොහි දී ද? ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි ය. මොහුට මෙහි දී අන් අයගේ මග පෙන්වීමක් (සැක හැරවීමට) අවශ්‍ය නොවේ, අන් අය කෙරෙහි විශ්වාසය තබා පමණක් කටයුතු නොකරයි, එබැවින් 'අපරප්පච්චය' නම් වේ.

---

ปวตฺตมํสนฺติ ปกติยา ปวตฺตํ กปฺปิยมํสํ มูลํ คเหตฺวา อนฺตราปเณ ปริเยสาหีติ อธิปฺปาโย. สมฺพหุลา นิคณฺฐาติ ปญฺจสตมตฺตา นิคณฺฐา. ถูลํ ปสุนฺติ ถูลํ มหาสรีรํ โคกณฺณมหึสสูกรสงฺขาตํ ปสุํ. อุทฺทิสฺสกตนฺติ อตฺตานํ อุทฺทิสิตฺวา กตํ, มาริตนฺติ อตฺโถ. ปฏิจฺจกมฺมนฺติ สฺวายํ ตํ มํสํ ปฏิจฺจ ตํ ปาณวธกมฺมํ ผุสติ. ตญฺหิ อกุสลํ อุปฑฺฒํ ทายกสฺส, อุปฑฺฒํ ปฏิคฺคาหกสฺส โหตีติ เนสํ ลทฺธิ. อปโร นโย – ปฏิจฺจกมฺมนฺติ อตฺตานํ ปฏิจฺจกตํ. อถ วา ปฏิจฺจกมฺมนฺติ นิมิตฺตกมฺมสฺเสตํ อธิวจนํ, ตํ ปฏิจฺจกมฺมํ เอตฺถ อตฺถีติ มํสมฺปิ ปฏิจฺจกมฺมนฺติ วุตฺตํ. อุปกณฺณเกติ กณฺณมูเล. อลนฺติ ปฏิกฺเขปวจนํ, กึ อิมินาติ อตฺโถ. น จ ปเนเตติ เอเต อายสฺมนฺโต ทีฆรตฺตํ อวณฺณกามา หุตฺวา อวณฺณํ ภาสนฺตาปิ อพฺภาจิกฺขนฺตา น ชิริทนฺติ, อพฺภกฺขานสฺส อนฺตํ น คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. อถ วา ลชฺชนตฺเถ อิทํ ชิริทนฺตีติ ปทํ ทฏฺฐพฺพํ, น ลชฺชนฺตีติ อตฺโถ.

‘පවත්තමංසං’ යනු ප්‍රකෘතියෙන්ම සිදුවන, කැප වූ මස් මිල දී ගැනීම සඳහා වෙළඳපොළෙහි සොයනු යන්න අදහසයි. ‘සම්බහුලා නිගණ්ඨා’ යනු පන්සියයක් පමණ වූ නිගණ්ඨයන්ය. ‘ථූලං පසුං’ යනු ගෝණ, මී හරක් හා ඌරන් වැනි මහත් ශරීර ඇති ස්ථූල සතුන්ය. ‘උද්දිස්සකතං’ යනු තමන් උදෙසාම කරන ලද හෙවත් මරන ලද යන අර්ථයයි. ‘පටිච්චකම්මං’ යනු එම ගෞතම ශ්‍රමණයන් වහන්සේ එම මස් අනුභව කිරීම නිසා එම ප්‍රාණඝාත අකුසලයට හවුල් වන බවයි. එම අකුසලයෙහි අඩක් දායකයාටත්, අඩක් ප්‍රතිග්‍රාහකයාටත් හිමි වන බව ඔවුන්ගේ මතයයි. තවත් ක්‍රමයක් නම් - ‘පටිච්චකම්මං’ යනු තමන් නිසා කරන ලද දෙයයි. නැතහොත් ‘පටිච්චකම්මං’ යනු යම් හේතුවක් නිසා කරන ලද ක්‍රියාවකට නමකි. එම ක්‍රියාව මෙහි පවතින බැවින් මස් සඳහා ද ‘පටිච්චකම්මං’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘උපකණ්ණකේ’ යනු කන් මුලෙහිදීය. ‘අලං’ යනු ප්‍රතික්ෂේප කරන වචනයකි, ‘මීට වඩා කුමටද’ යනු එහි අර්ථයයි. ‘න ච පනේතේ’ යනු මෙම ආයුෂ්මත්හු බොහෝ කලක් අගුණ කැමතිව අගුණ පවසමින් චෝදනා කළත් එයින් වෙහෙසට පත් නොවෙති, එනම් චෝදනාවෙහි කෙළවරකට නොයති යන්නයි. නැතහොත් ‘ජිරිදන්ති’ යන පදය ලජ්ජාව යන අර්ථයෙන් ගත යුතුය, එනම් ඔවුහු ලජ්ජා නොවෙති යන්නයි.

---

๓. อสฺสาชานียสุตฺตวณฺณนา

3. අස්සාජානීය සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๑๓. ตติเย องฺเคหีติ คุณงฺเคหิ. ตสฺสํ ทิสายํ ชาโต โหตีติ ตสฺสํ สินฺธุนทีตีรทิสายํ ชาโต โหติ. อญฺเญปิ ภทฺรา อสฺสาชานียา ตตฺเถว ชายนฺติ. อลฺลํ วา สุกฺขํ วาติ อลฺลติณํ วา สุกฺขติณํ วา. นาญฺเญ อสฺเส อุพฺเพเชตาติ อญฺเญ อสฺเส น อุพฺเพเชติ น ปหรติ น ฑํสติ น กลหํ กโรติ. สาเฐยฺยานีติ สฐภาโว. กูเฏยฺยานีติ กูฏภาโว. ชิมฺเหยฺยานีติ ชิมฺหภาโว. วงฺเกยฺยานีติ วงฺกภาวา. อิจฺจสฺส จตูหิปิ ปเทหิ อสิกฺขิตภาโวว กถิโต[Pg.216]. วาหีติ วหนสภาโว ทินฺโนวาทปฏิกโร. ยาว ชีวิตมรณปริยาทานาติ ยาว ชีวิตสฺส มรเณน ปริโยสานา. สกฺกจฺจํ ปริภุญฺชตีติ อมตํ วิย ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปริภุญฺชติ. ปุริสถาเมนาติอาทีสุ ญาณถามาทโย กถิตา. สณฺฐานนฺติ โอสกฺกนํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิ.

13. තෙවන සූත්‍රයෙහි; ‘අංගෙහි’ යනු ගුණාංගයන්ගෙනි. ‘තස්සං දිසායං ජාතෝ හෝති’ යනු එම සින්ධු නදී තීරයෙහි උපන් බවයි. සැබවින්ම අනෙක් උදාර ආජානීය අශ්වයෝ ද එහිම උපදිති. ‘අල්ලං වා සුක්ඛං වා’ යනු අමු තණ හෝ වියළි තණ ය. ‘නාඤ්ඤේ අස්සේ උබ්බේජේතා’ යනු අනෙක් අශ්වයන් තැතිගන්වන්නේ නැත, පහර දෙන්නේ නැත, සපා කන්නේ හෝ කලහ කරන්නේ නැත. ‘සාඨෙය්‍යානි’ යනු කපටි බවයි. ‘කූටෙය්‍යානි’ යනු වංචනික බවයි. ‘ජිම්හෙය්‍යානි’ යනු කුටිල බවයි. ‘වංකෙය්‍යානි’ යනු වක්‍ර බවයි. මෙම පද සතරින්ම අශ්වයාගේ නොහික්මුණු බව කියැවේ. ‘වාහී’ යනු බර උසුලන ස්වභාවය ඇති, දුන් අවවාද පිළිපදින බවයි. ‘යාව ජීවිතමරණපරියාදානා’ යනු ජීවිතය මරණයෙන් කෙළවර වන තෙක්ය. ‘සක්කච්චං පරිභුඤ්ජති’ යනු අමෘතයක් මෙන් මැනවින් සලකා බලා පරිභෝජනය කිරීමයි. ‘පුරිසථාමේනා’ යනාදියෙන් ඥාන ශක්තිය ආදිය කියැවේ. ‘සණ්ඨානං’ යනු පසුබෑම සන්සිඳීමයි.

---

๔. อสฺสขฬุงฺกสุตฺตวณฺณนา

4. අස්සඛළුංක සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๑๔. จตุตฺเถ ‘‘เปหี’’ติ วุตฺโตติ ‘‘คจฺฉา’’ติ วุตฺโต. ปิฏฺฐิโต รถํ ปวตฺเตตีติ ขนฺธฏฺฐิเกน ยุคํ อุปฺปีฬิตฺวา ปจฺฉิมภาเคน รถํ ปวฏฺเฏนฺโต โอสกฺกติ. ปจฺฉา ลงฺฆติ, กุพฺพรํ หนตีติ ทฺเว ปจฺฉิมปาเท อุกฺขิปิตฺวา เตหิ ปหริตฺวา รถกุพฺพรํ ภินฺทติ. ติทณฺฑํ ภญฺชตีติ รถสฺส ปุรโต ตโย ทณฺฑกา โหนฺติ, เต ภญฺชติ. รถีสาย สตฺถึ อุสฺสชฺชิตฺวาติ สีสํ นาเมตฺวา ยุคํ ภูมิยํ ปาเตตฺวา สตฺถินา รถีสํ ปหริตฺวา. อชฺโฌมทฺทตีติ ทฺวีหิ ปุริมปาเทหิ อีสํ มทฺทนฺโต ติฏฺฐติ. อุพฺพฏุมํ รถํ กโรตีติ ถลํ วา กณฺฑกฏฺฐานํ วา รถํ อาโรเปติ. อนาทิยิตฺวาติ อมนสิกตฺวา อคณิตฺวา. มุขาธานนฺติ มุขฐปนตฺถาย ทินฺนํ อยสงฺขลิกํ. ขีลฏฺฐายีติ จตฺตาโร ปาเท ถมฺเภ วิย นิจฺจลํ ฐเปตฺวา ขีลฏฺฐานสทิเสน ฐาเนน ติฏฺฐติ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กถิตํ.

14. හතරවන සූත්‍රයෙහි; ‘පේහී’ යැයි කී විට ‘යව’ යැයි කීවේ වෙයි. ‘පිට්ඨිතෝ රථං පවත්තේති’ යනු කරපටියෙන් වියගහ තද කර පසුපස කොටසින් රථය පවත්වමින් පසුබසින බවයි. ‘පච්ඡා ලංඝති, කුබ්බරං හනති’ යනු පසුපස පාද දෙක ඔසවා ඒවායින් පහර දී රිය සකෙහි දැවයට හානි කිරීමයි. ‘තිදණ්ඩං භඤ්ජති’ යනු රථයට ඉදිරියෙන් ඇති දඬු තුන බිඳ දැමීමයි. ‘රථීසාය සත්ථිං උස්සජ්ජිත්වා’ යනු හිස නමා වියගහ බිම වට්ටා, කලවයෙන් රිය හීසට පහර දී මිරිකීමයි. ‘අජ්ඣෝමද්දති’ යනු ඉදිරි පාද දෙකෙන් රිය හීස පාගාගෙන සිටීමයි. ‘උබ්බටුමං රථං කරෝති’ යනු රථය ගොඩබිමකට හෝ කටු සහිත තැනකට ඇදගෙන යාමයි. ‘අනාදියිත්වා’ යනු මෙනෙහි නොකොට, නොසලකා හැරය. ‘මුඛාධානං’ යනු මුඛයෙහි තැබීම පිණිස දුන් යකඩ කටකලයයි. ‘ඛීලට්ඨායී’ යනු කකුල් හතරම කණුවක් මෙන් නිශ්චලව තබාගෙන කණුවක් මෙන් සිටීමයි. මෙම සූත්‍රයෙහි වෘත්තය (සංසාරය) ගැනම කියැවිණි.

---

๕. มลสุตฺตวณฺณนา

5. මල සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๑๕. ปญฺจเม อสชฺฌายมลาติ อุคฺคหิตมนฺตานํ อสชฺฌายกรณํ มลํ นาม โหติ. อนุฏฺฐานมลา ฆราติ อุฏฺฐานวีริยาภาโว ฆรานํ มลํ นาม. วณฺณสฺสาติ สรีรวณฺณสฺส. รกฺขโตติ ยํกิญฺจิ อตฺตโน สนฺตกํ รกฺขนฺตสฺส. อวิชฺชา ปรมํ มลนฺติ ตโต เสสากุสลธมฺมมลโต อฏฺฐสุ ฐาเนสุ อญฺญาณภูตา วฏฺฏมูลสงฺขาตา พหลนฺธการอวิชฺชา ปรมํ มลํ. ตโต หิ มลตรํ นาม นตฺถิ. อิมสฺมิมฺปิ สุตฺเต วฏฺฏเมว กถิตํ.

15. පස්වන සූත්‍රයෙහි; ‘අසජ්ඣායමලා’ යනු ඉගෙන ගත් මන්ත්‍ර නැවත සජ්ඣායනා නොකිරීම කිලිටකි. ‘අනුට්ඨානමලා ඝරා’ යනු උත්සාහය හා වීර්යය නොමැති වීම නිවෙස්වලට කිලිටකි. ‘වණ්ණස්ස’ යනු ශරීර වර්ණයටයි. ‘රක්ඛතෝ’ යනු තමා සතු යම් වස්තුවක් රකින්නාටයි. ‘අවිජ්ජා පරමං මලං’ යනු සෙසු අකුසල ධර්ම කිලිටුවලට වඩා අට ස්ථානයන්හි පවතින නොදැනීම වූ, සංසාර මූලය වූ මහා අන්ධකාරයක් වැනි අවිද්‍යාව උතුම්ම කිලිටයි. ඊට වඩා වැඩි කිලිටක් නැත. මෙම සූත්‍රයෙහි ද සංසාර වෘත්තය ගැනම කියැවිණි.

---

๖. ทูเตยฺยสุตฺตวณฺณนา

6. දූතෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๑๖. ฉฏฺเฐ ทูเตยฺยนฺติ ทูตกมฺมํ. คนฺตุมรหตีติ ตํ ทูเตยฺยสงฺขาตํ สาสนํ ธาเรตฺวา หริตุํ อรหติ. โสตาติ โย ตํ อสฺส สาสนํ เทติ[Pg.217], ตสฺส โสตา. สาเวตาติ ตํ อุคฺคณฺหิตฺวา ‘‘อิทํ นาม ตุมฺเหหิ วุตฺต’’นฺติ ปฏิสาเวตา. อุคฺคเหตาติ สุคฺคหิตํ กตฺวา อุคฺคเหตา. ธาเรตาติ สุธาริตํ กตฺวา ธาเรตา. วิญฺญาติ อตฺถานตฺถสฺส อตฺถํ ชานิตา. วิญฺญาเปตาติ ปรํ วิชานาเปตา. สหิตา สหิตสฺสาติ อิทํ สหิตํ, อิทํ อสหิตนฺติ เอวํ สหิตาสหิตสฺส กุสโล, อุปคตานุปคเตสุ เฉโก สาสนํ อาโรเจนฺโต สหิตํ สลฺลกฺเขตฺวา อาโรเจติ. น พฺยถตีติ เวธติ น ฉมฺภติ. อสนฺทิทฺธนฺติ นิสฺสนฺเทหํ วิคตสํสยํ. ปุจฺฉิโตติ ปญฺหตฺถาย ปุจฺฉิโต.

16. හයවන සූත්‍රයෙහි; ‘දූතෙය්‍යං’ යනු දූත මෙහෙවරයි. ‘ගන්තුමරහති’ යනු එම දූත පණිවුඩය දරාගෙන ගොස් දීමට සුදුසු බවයි. ‘සෝතා’ යනු තමාට පණිවුඩය දෙන තැනැත්තාට සවන් දෙන්නෙකි. ‘සාවේතා’ යනු එම පණිවුඩය උගෙන ‘මෙසේ ඔබ කීවා’ යැයි නැවත පවසන්නායි. ‘උග්ගහේතා’ යනු මැනවින් උගන්නායි. ‘ධාරේතා’ යනු මැනවින් ධාරණය කරගන්නායි. ‘විඤ්ඤාතා’ යනු එහි අර්ථය හා අනර්ථය දන්නායි. ‘විඤ්ඤාපේතා’ යනු අන්‍යයන්ට දන්වන්නායි. ‘සහිතා සහිතස්ස’ යනු ගැලපෙන සහ නොගැලපෙන දේ ගැන දන්නා වූ, අභිවෘද්ධියට හේතු වන සහ නොවන දේ ගැන දක්ෂ වූයේ, පණිවුඩය සැල කරන කල්හි ප්‍රයෝජනවත් අර්ථය සලකා බලා පවසයි. ‘න බ්‍යථති’ යනු කම්පා නොවේ, තැති නොගනී. ‘අසන්දිද්ධං’ යනු සැක රහිතව ය. ‘පුච්ඡිතෝ’ යනු ප්‍රශ්නයක් විමසූ කල්හි ය.

---

๗-๘. พนฺธนสุตฺตทฺวยวณฺณนา

7-8. බන්ධන සූත්‍ර යුගලයේ වර්ණනාව

---

๑๗-๑๘. สตฺตเม รุณฺเณนาติ รุทิเตน. อากปฺเปนาติ นิวาสนปารุปนาทินา วิธาเนน. วนภงฺเคนาติ วนโต ภญฺชิตฺวา อาหเฏน ปุปฺผผลาทิปณฺณากาเรน. อฏฺฐเมปิ เอเสว นโย.

17-18. හත්වන සූත්‍රයෙහි; ‘රුණ්ණේන’ යනු හැඬීමෙනි. ‘ආකප්පේන’ යනු ඇඳීම පැලඳීම ආදි ඉරියව්වලිනි. ‘වනභංගෙන’ යනු වනයෙන් නෙලාගෙන ආ මල් පලතුරු ආදි පඬුරු මගිනි. අටවන සූත්‍රයෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

---

๙. ปหาราทสุตฺตวณฺณนา

9. පහාරාද සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๑๙. นวเม ปหาราโทติ เอวํนามโก. อสุรินฺโทติ อสุรเชฏฺฐโก. อสุเรสุ หิ เวปจิตฺติ ราหุ ปหาราโทติ อิเม ตโย เชฏฺฐกา. เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ ทสพลสฺส อภิสมฺพุทฺธทิวสโต ปฏฺฐาย ‘‘อชฺช คมิสฺสามิ สฺเว คมิสฺสามี’’ติ เอกาทส วสฺสานิ อติกฺกมิตฺวา ทฺวาทสเม วสฺเส สตฺถุ เวรญฺชายํ วสนกาเล ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สนฺติกํ คมิสฺสามี’’ติ จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา ‘‘มม ‘อชฺช สฺเว’ติ ทฺวาทส วสฺสานิ ชาตานิ, หนฺทาหํ อิทาเนว คจฺฉามี’’ติ ตงฺขณํเยว อสุรคณปริวุโต อสุรภวนา นิกฺขมิตฺวา ทิวา ทิวสฺส เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ, เอกมนฺตํ อฏฺฐาสีติ โส กิร ‘‘ตถาคตํ ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา เอว ธมฺมํ สุณิสฺสามี’’ติ อาคโต, ตถาคตสฺส ปน ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย พุทฺธคารเวน ปุจฺฉิตุํ อสกฺโกนฺโต อปิ สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ตโต สตฺถา จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ปหาราโท มยิ อกเถนฺเต ปฐมตรํ กเถตุํ น สกฺขิสฺสติ, จิณฺณวสิฏฺฐาเนเยว นํ กถาสมุฏฺฐาปนตฺถํ เอกํ ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ.

19. නවවැනි සූත්‍රයෙහි, 'පහාරාද' යනු ඒ නම ඇති අසුරයාය. 'අසුරින්ද' යනු අසුරයන්ට අධිපති වූ තැනැත්තාය. අසුරයන් අතර වේපචිත්ති, රාහු සහ පහාරාද යන මොවුහු තිදෙනා ප්‍රධානියෝ වෙති. 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනක වැඩසිටි සේක් ද, එතැනට පැමිණියේය' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත් වූ දින සිට 'අද යන්නෙමි, හෙට යන්නෙමි' යි සිතමින් වසර එකොළහක් ඉක්මවා, දොළොස්වන වසරේ බුදුරජාණන් වහන්සේ වේරංජායෙහි වැඩවසන කාලයෙහි, 'සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ හමුවීමට යන්නෙමි' යි සිතක් උපදවා, 'අද හෙට යැයි සිතමින් වසර දොළොසක් ගත විය, එබැවින් මම දැන්ම යන්නෙමි' යි සිතා ඒ මොහොතේම අසුර සමූහයා පිරිවරා අසුර භවනයෙන් නික්ම, දහවල් කාලයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණ එකත්පසක සිටියේය. ඔහු පැමිණියේ 'තථාගතයන් වහන්සේගෙන් ප්‍රශ්න විචාරා ධර්මය අසන්නෙමි' යන අදහසින් වුවද, තථාගතයන් වහන්සේ දුටු මොහොතේ සිට බුද්ධ ගෞරවය නිසා ප්‍රශ්න ඇසීමට නොහැකිව, බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඳ එකත්පසක සිටියේය. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක: "මේ පහාරාද අසුරයා මා කතා නොකළහොත් පළමුව කතා කිරීමට අපොහොසත් වනු ඇත. එබැවින් ඔහුට හුරුපුරුදු විෂයක් ගැන ප්‍රශ්නයක් අසා ඔහු සමඟ සාකච්ඡාව ආරම්භ කරන්නෙමි."

---

อถ [Pg.218] นํ ปุจฺฉนฺโต อปิ ปน ปหาราทาติอาทิมาห. ตตฺถ อภิรมนฺตีติ รตึ วินฺทนฺติ, อนุกฺกณฺฐมานา วสนฺตีติ อตฺโถ. โส ‘‘ปริจิณฺณฏฺฐาเนเยว มํ ภควา ปุจฺฉตี’’ติ อตฺตมโน หุตฺวา อภิรมนฺติ, ภนฺเตติ อาห. อนุปุพฺพนินฺโนติอาทีนิ สพฺพานิ อนุปฏิปาฏิยา นินฺนภาวสฺส เววจนานิ. น อายตเกเนว ปปาโตติ น ฉินฺนตฏมหาโสพฺโภ วิย อาทิโตว ปปาโต. โส หิ ตีรโต ปฏฺฐาย เอกงฺคุลทฺวงฺคุลวิทตฺถิรตนยฏฺฐิอุสภอฑฺฒคาวุตคาวุตอฑฺฒโยชนาทิวเสน คมฺภีโร หุตฺวา คจฺฉนฺโต สิเนรุปาทมูเล จตุราสีติโยชนสหสฺสคมฺภีโร หุตฺวา ฐิโตติ ทสฺเสติ.

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගෙන් ප්‍රශ්න කරමින් 'පහාරාදය' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'අභිරමන්ති' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ සතුටක් ලබන බවයි, එනම් නොකලකිරී වාසය කරන බවයි. ඔහු ද "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මා හුරුපුරුදු කරුණක් ගැනම මගෙන් විචාරන සේක" යි සතුටු වී "ස්වාමීනි, (අසුරයෝ) සතුටු වෙති" යි පැවසීය. 'අනුපුබ්බනින්නෝ' (අනුපිළිවෙළින් බෑවුම් සහිත වූ) යනාදී සියලු වචන අනුපිළිවෙළින් බෑවුම් සහිත ස්වභාවයට සමාන පද වේ. 'න ආයතකේනේව පපාතෝ' යනු එකවරම ඇති වූ ප්‍රපාතයක් නොවන බවයි, එනම් කපා දැමූ ඉවුරක් සහිත මහා වළක් මෙන් ආරම්භයේ සිටම ප්‍රපාතයක් නොවන බවයි. එය වෙරළේ සිට ඇඟිල්ලක්, ඇඟිලි දෙකක්, වියතක්, රියනක්, යෂ්ටියක්, උසභයක්, ගාවුත් භාගයක්, ගාවුතයක්, යොදුන් භාගයක් ආදී වශයෙන් ක්‍රමයෙන් ගැඹුරු වෙමින් ගොස්, මහමෙර පාමුලදී යොදුන් අසූහාරදහසක් ගැඹුරට පවතින බව මෙයින් දක්වයි.

---

ฐิตธมฺโมติ ฐิตสภาโว. กุณเปนาติ เยน เกนจิ หตฺถิอสฺสาทีนํ กเฬวเรน. ถลํ อุสฺสาเรตีติ หตฺเถน คเหตฺวา วิย วีจิปหาเรเนว ถลํ ขิปติ.

'ඨිතධම්මෝ' යනු ස්ථාවර ස්වභාවයයි. 'කුණපේන' යනු ඇතෙකුගේ හෝ අශ්වයෙකුගේ වැනි යම්කිසි සිරුරු කොටසකි. 'තලං උස්සාරේති' යනු අතින් ගෙන දමන්නාක් මෙන් රළ පහරින්ම ගොඩබිමට විසි කිරීමයි.

---

คงฺคายมุนาติ อิธ ฐตฺวา อิมาสํ นทีนํ อุปฺปตฺติกถํ กเถตุํ วฏฺฏติ. อยํ ตาว ชมฺพุทีโป ทสสหสฺสโยชนปริมาโณ, ตตฺถ จตุสหสฺสโยชนปริมาโณ ปเทโส อุทเกน อชฺโฌตฺถโฏ มหาสมุทฺโทติ สงฺขํ คโต, ติสหสฺสโยชนปฺปมาเณ มนุสฺสา วสนฺติ, ติสหสฺสโยชนปฺปมาเณ หิมวา ปติฏฺฐิโต อุพฺเพเธน ปญฺจโยชนสติโก จตุราสีติกูฏสหสฺสปฏิมณฺฑิโต สมนฺตโต สนฺทมานปญฺจสตนทีวิจิตฺโต, ยตฺถ อายามวิตฺถาเรน จ คมฺภีรโต จ ปณฺณาสปณฺณาสโยชนา ทิยฑฺฒโยชนสตปริมณฺฑลา อโนตตฺตทโห กณฺณมุณฺฑทโห รถการทโห ฉทฺทนฺตทโห กุณาลทโห มนฺทากินิทโห สีหปฺปปาตทโหติ สตฺต มหาสรา ปติฏฺฐหนฺติ.

'ගංගා යමුනා' යන්නෙහිදී මේ ගංගාවල උපත පිළිබඳ කතාව පැවසීම සුදුසුය. මේ දඹදිව වනාහි යොදුන් දසදහසක් ප්‍රමාණ වේ. එහි යොදුන් හාරදහසක ප්‍රදේශයක් ජලයෙන් වැසී ඇති අතර එය මහා සමුද්‍රය ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. යොදුන් තුන්දහසක ප්‍රමාණයක මිනිස්සු වාසය කරති. ඉතිරි යොදුන් තුන්දහසක ප්‍රමාණයෙහි හිමාලය පිහිටා ඇත. එය උසින් යොදුන් පන්සියයක් වන අතර කූට (මුදුන්) අසූහාරදහසකින් අලංකාරවත් වී ඇත. හාත්පසින් ගලා යන ගංගා පන්සියයකින් එය විචිත්‍රවත් වේ. එහි දිගින්, පළලින් හා ගැඹුරින් යොදුන් පනහ බැගින් වූ, වටප්‍රමාණය යොදුන් එකසිය පනහක් වූ අනවතත්ත විල, කණ්ණමුණ්ඩ විල, රථකාර විල, ඡද්දන්ත විල, කුණාල විල, මන්දාකිනී විල සහ සීහප්පපාත විල යන මහා විල් සත පිහිටා තිබේ.

---

เตสุ อโนตตฺโต สุทสฺสนกูฏํ จิตฺตกูฏํ กาฬกูฏํ คนฺธมาทนกูฏํ เกลาสกูฏนฺติ อิเมหิ ปญฺจหิ ปพฺพเตหิ ปริกฺขิตฺโต. ตตฺถ สุทสฺสนกูฏํ โสวณฺณมยํ ทฺวิโยชนสตุพฺเพธํ อนฺโตวงฺกํ กากมุขสณฺฐานํ ตเมว สรํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ติฏฺฐติ, จิตฺตกูฏํ สพฺพรตนมยํ, กาฬกูฏํ อญฺชนมยํ, คนฺธมาทนกูฏํ สานุมยํ อพฺภนฺตเร มุคฺควณฺณํ, มูลคนฺโธ สารคนฺโธ เผคฺคุคนฺโธ ตจคนฺโธ ปปฏิกาคนฺโธ รสคนฺโธ ปตฺตคนฺโธ ปุปฺผคนฺโธ ผลคนฺโธ [Pg.219] คนฺธคนฺโธติ อิเมหิ ทสหิ คนฺเธหิ อุสฺสนฺนํ, นานปฺปการโอสธสญฺฉนฺนํ กาฬปกฺขอุโปสถทิวเส อาทิตฺตมิว องฺคารํ ชลนฺตํ ติฏฺฐติ, เกลาสกูฏํ รชตมยํ. สพฺพานิ สุทสฺสเนน สมานุพฺเพธสณฺฐานานิ ตเมว สรํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ฐิตานิ. ตานิ สพฺพานิ เทวานุภาเวน นาคานุภาเวน จ วสฺสนฺติ, นทิโย เจเตสุ สนฺทนฺติ. ตํ สพฺพมฺปิ อุทกํ อโนตตฺตเมว ปวิสติ. จนฺทิมสูริยา ทกฺขิเณน วา อุตฺตเรน วา คจฺฉนฺตา ปพฺพตนฺตเรน ตตฺถ โอภาสํ กโรนฺติ, อุชุํ คจฺฉนฺตา น กโรนฺติ. เตเนวสฺส อโนตตฺโต ติสงฺขา อุทปาทิ.

එම විල් අතරින් අනවතත්ත විල සුදස්සන කූටය, චිත්ත කූටය, කාළ කූටය, ගන්ධමාදන කූටය සහ කේලාස කූටය යන පර්වත පහෙන් වටවී ඇත. එහි සුදස්සන කූටය රන්මමය, යොදුන් දෙසියයක් උසය, ඇතුළට නැමුණු කපුටු හොටක හැඩය ඇති අතර එය විල වසාගෙන පවතී. චිත්ත කූටය සර්ව රත්නමය වේ. කාළ කූටය අංජන (කළු) මය වේ. ගන්ධමාදන කූටය තලාවන්ගෙන් යුක්තය, ඇතුළත මුං ඇට පැහැතිය. එය මූල ගන්ධය, සාර ගන්ධය, ඵෙග්ගු ගන්ධය, තච ගන්ධය, පපටිකා ගන්ධය, රස ගන්ධය, පත්ත ගන්ධය, පුප්ඵ ගන්ධය, ඵල ගන්ධය සහ ගන්ධ ගන්ධය යන දස වැදෑරුම් සුවඳින් යුක්තය. නොයෙක් ප්‍රකාර ඖෂධ පැළෑටිවලින් වැසුණු එය කළුවර පක්ෂයේ උපෝසථ දිනවලදී ඇවිලෙන අඟුරු මෙන් බබළමින් පවතී. කේලාස කූටය රිදීමය වේ. මේ සියලු පර්වත සුදස්සන පර්වතයට සමාන උසකින් හා හැඩයකින් යුක්තව එම විල වසාගෙන පිහිටා ඇත. ඒ සියල්ල දේව ආනුභාවයෙන් හා නාග ආනුභාවයෙන් පවතින අතර, එම පර්වතවලින් ගංගා ගලා එයි. ඒ සියලු ජලය අනවතත්ත විලටම ඇතුළු වේ. චන්ද්‍රයා සහ සූර්යයා දකුණු දිශාවෙන් හෝ උතුරු දිශාවෙන් ගමන් කරන විට පර්වත අතරින් එහි ආලෝකය පතිත කරති. ඍජුව ගමන් කරන විට ආලෝකය පතිත නොවේ. එබැවින් ඊට 'අනවතත්ත' (හිරු රැසින් රත් නොවූ) යන නම ලැබුණි.

---

ตตฺถ มโนหรสิลาตลานิ นิมฺมจฺฉกจฺฉปานิ ผลิกสทิสนิมฺมโลทกานิ นฺหานติตฺถานิ สุปฏิยตฺตานิ โหนฺติ, เยสุ พุทฺธา ขีณาสวา จ ปจฺเจกพุทฺธา จ อิทฺธิมนฺตา จ อิสโย นฺหายนฺติ, เทวยกฺขาทโย อุทกกีฬํ กีฬนฺติ.

එහි මනොඥ වූ ශිලා තලාවෝ වෙති. මසුන් හා ඉබ්බන්ගෙන් තොර වූ, ස්ඵටිකයක් බඳු නිර්මල ජලය ඇති, මැනවින් සකස් කරන ලද ස්නානය කරන තොටුපළවල් එහි ඇත. බුදුරජාණන් වහන්සේලා, රහතන් වහන්සේලා, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා සහ සෘද්ධිමත් ඉෂිවරු එහි ස්නානය කරති. දෙවියෝ සහ යක්ෂයෝ ආදීහු එහි දිය කෙළියෙහි යෙදෙති.

---

ตสฺส จตูสุ ปสฺเสสุ สีหมุขํ, หตฺถิมุขํ, อสฺสมุขํ, อุสภมุขนฺติ จตฺตาริ มุขานิ โหนฺติ, เยหิ จตสฺโส นทิโย สนฺทนฺติ. สีหมุเขน นิกฺขนฺตนทีตีเร สีหา พหุตรา โหนฺติ, หตฺถิมุขาทีหิ หตฺถิอสฺสอุสภา. ปุรตฺถิมทิสโต นิกฺขนฺตนที อโนตตฺตํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อิตรา ติสฺโส นทิโย อนุปคมฺม ปาจีนหิมวนฺเตเนว อมนุสฺสปถํ คนฺตฺวา มหาสมุทฺทํ ปวิสติ. ปจฺฉิมทิสโต จ อุตฺตรทิสโต จ นิกฺขนฺตนทิโยปิ ตเถว ปทกฺขิณํ กตฺวา ปจฺฉิมหิมวนฺเตเนว อุตฺตรหิมวนฺเตเนว จ อมนุสฺสปถํ คนฺตฺวา มหาสมุทฺทํ ปวิสนฺติ. ทกฺขิณมุขโต นิกฺขนฺตนที ปน ตํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อุตฺตเรน อุชุกํ ปาสาณปิฏฺเฐเนว สฏฺฐิ โยชนานิ คนฺตฺวา ปพฺพตํ ปหริตฺวา อุฏฺฐาย ปริกฺเขเปน ติคาวุตปฺปมาณา อุทกธารา หุตฺวา อากาเสน สฏฺฐิ โยชนานิ คนฺตฺวา ติยคฺคเฬ นาม ปาสาเณ ปติตา, ปาสาโณ อุทกธาราเวเคน ภินฺโน. ตตฺถ ปญฺญาสโยชนปฺปมาณา ติยคฺคฬา นาม มหาโปกฺขรณี ชาตา, โปกฺขรณิยา กูลํ ภินฺทิตฺวา ปาสาณํ ปวิสิตฺวา สฏฺฐิ โยชนานิ คตา. ตโต ฆนปถวึ ภินฺทิตฺวา อุมฺมงฺเคน สฏฺฐิ โยชนานิ คนฺตฺวา คิญฺฌํ นาม ติรจฺฉานปพฺพตํ ปหริตฺวา หตฺถตเล ปญฺจงฺคุลิสทิสา ปญฺจ ธารา หุตฺวา ปวตฺตติ. สา [Pg.220] ติกฺขตฺตุํ อโนตตฺตํ ปทกฺขิณํ กตฺวา คตฏฺฐาเน อาวตฺตคงฺคาติ วุจฺจติ. อุชุกํ ปาสาณปิฏฺเฐน สฏฺฐิ โยชนานิ คตฏฺฐาเน กณฺหคงฺคา, อากาเสน สฏฺฐิ โยชนานิ คตฏฺฐาเน อากาสคงฺคา, ติยคฺคฬปาสาเณ ปญฺญาสโยชโนกาเส ฐิตา ติยคฺคฬโปกฺขรณี, กูลํ ภินฺทิตฺวา ปาสาณํ ปวิสิตฺวา สฏฺฐิ โยชนานิ คตฏฺฐาเน พหลคงฺคาติ, อุมงฺเคน สฏฺฐิ โยชนานิ คตฏฺฐาเน อุมงฺคคงฺคาติ วุจฺจติ. วิญฺฌํ นาม ติรจฺฉานปพฺพตํ ปหริตฺวา ปญฺจ ธารา หุตฺวา ปวตฺตนฏฺฐาเน ปน คงฺคา, ยมุนา, อจิรวตี, สรภู, มหีติ ปญฺจ สงฺขํ คตา. เอวเมตา ปญฺจ มหานทิโย หิมวนฺตโต ปวตฺตนฺตีติ เวทิตพฺพา.

එම අනවතප්ත විලෙහි සතර දිශාවන්හි සිංහ මුඛය, හස්ති මුඛය, අශ්ව මුඛය සහ වෘෂභ මුඛය යනුවෙන් මුඛ සතරක් පිහිටා ඇත. ඒවායින් ගංගාවෝ සතර දෙනෙක් ගලා බසිති. සිංහ මුඛයෙන් නික්මෙන ගංගා තීරයෙහි සිංහයෝ බහුලව වෙසෙති. හස්ති මුඛය ආදියෙන් නික්මෙන ගංගා තීරයන්හි හස්තීන්, අශ්වයන් හා වෘෂභයන් බහුලව වෙසෙති. නැගෙනහිර දිශාවෙන් නික්මෙන ගංගාව අනවතප්ත විල වටා තෙවරක් පැදකුණු කොට, සෙසු ගංගා තුන සමග එක් නොවී පූර්ව හිමාලය ඔස්සේම අමනුෂ්‍ය පථයට ගොස් මහා සමුද්‍රයට පිවිසෙයි. බටහිර දිශාවෙන් සහ උතුරු දිශාවෙන් නික්මෙන ගංගාවෝ ද එලෙසම විල පැදකුණු කොට බටහිර හිමාලය හා උතුරු හිමාලය ඔස්සේම අමනුෂ්‍ය පථයට ගොස් මහා සමුද්‍රයට පිවිසෙති. දකුණු මුඛයෙන් නික්මෙන ගංගාව වනාහි, එම විල තෙවරක් පැදකුණු කොට උතුරු දෙසට ඍජුවම ගල් තලාව මතින් යොදුන් හැටක් ගොස්, පර්වතයක වැදී ඉහළට නැගී වටප්‍රමාණයෙන් ගාවුත් තුනක් පමණ වූ ජල ධාරාවක් වී අහසින් යොදුන් හැටක් ගොස් තියග්ගළ නම් ගල් තලාවට පතිත වෙයි. එම ජල ධාරාවේ වේගය නිසා ඒ ගල් තලාව බිඳී ගියේය. එහි යොදුන් පනහක් පමණ වූ තියග්ගළා නම් මහා පොකුණක් හටගත්තේය. එම පොකුණේ ඉවුර බිඳගෙන ගල් තලාව තුළට වැදී යොදුන් හැටක් ගමන් කළාය. ඉන්පසු ඝන පොළොව බිඳගෙන උමගක් ඔස්සේ යොදුන් හැටක් ගොස් විඤ්ඣ නම් තිරශ්චීන පර්වතයෙහි වැදී, අල්ලේ ඇඟිලි පහක් මෙන් ජල ධාරා පහක්ව ගලා බසී. එය අනවතප්ත විල තෙවරක් පැදකුණු කරමින් ගිය ස්ථානයේදී ‘ආවත්ත ගංගාව’ නමින් හැඳින්වේ. ඍජුව ගල් තලාව මත යොදුන් හැටක් ගිය තැන ‘කණ්හ ගංගාව’ යැයි ද, අහසින් යොදුන් හැටක් ගිය තැන ‘ආකාශ ගංගාව’ යැයි ද, තියග්ගළ පර්වතයේ යොදුන් පනහක ප්‍රදේශයක රැඳී ඇති තැන ‘තියග්ගළ පොකුණ’ යැයි ද, ඉවුර බිඳගෙන ගල් තලාව තුළට වැදී යොදුන් හැටක් ගිය තැන ‘බහල ගංගාව’ යැයි ද, උමගින් යොදුන් හැටක් ගිය තැන ‘උම්මග්ග ගංගාව’ යැයි ද හැඳින්වේ. විඤ්ඣ නම් පර්වතයේ වැදී පස් ආකාරයකට බෙදී ගලා යන තැන ගංගා, යමුනා, අචිරවතී, සරභූ සහ මහී යනුවෙන් මහා ගංගා පහක් ලෙස ප්‍රකට වේ. මෙසේ මෙම මහා ගංගා පහ හිමාලයෙන් ඇරඹී ගලා බසින බව දත යුතුය.

---

สวนฺติโยติ ยา กาจิ สวมานา คจฺฉนฺตี มหานทิโย วา กุนฺนทิโย วา. อปฺเปนฺตีติ อลฺลียนฺติ โอสรนฺติ. ธาราติ วุฏฺฐิธารา. ปูรตฺตนฺติ ปุณฺณภาโว. มหาสมุทฺทสฺส หิ อยํ ธมฺมตา – ‘‘อิมสฺมึ กาเล เทโว มนฺโท ชาโต, ชาลกฺขิปาทีนิ อาทาย มจฺฉกจฺฉเป คณฺหิสฺสามา’’ติ วา ‘‘อิมสฺมึ กาเล มหนฺตา วุฏฺฐิ, ลภิสฺสาม นุ โข ปิฏฺฐิปสารณฏฺฐาน’’นฺติ วา วตฺตุํ น สกฺกา. ปฐมกปฺปิกกาลโต ปฏฺฐาย หิ ยํ สิเนรุเมขลํ อาหจฺจ อุทกํ ฐิตํ, ตโต เอกงฺคุลมตฺตมฺปิ อุทกํ เนว เหฏฺฐา โอสีทติ, น อุทฺธํ อุตฺตรติ. เอกรโสติ อสมฺภินฺนรโส.

‘සවන්තියෝ’ යනු යම්කිසි ගලා බසින්නා වූ මහා ගංගා හෝ කුඩා ගංගාවෝය. ‘අප්පෙන්ති’ යනු එක්වෙති, හමුවෙති යන්නයි. ‘ධාරා’ යනු වැසි ධාරාය. ‘පූරත්තං’ යනු පූර්ණ බව හෙවත් පිරුණු ස්වභාවයයි. මහා සමුද්‍රයේ ස්වභාවය නම්, “මේ කාලයේ වැස්ස අඩුය, දැල් ආදිය රැගෙන ගොස් මසුන් හා ඉබ්බන් අල්ලමු”යි කීමට හෝ “මේ කාලයේ මහ වැසි වසී, (පිට පිට රැළි එන බැවින්) පිට පළල් කරගෙන සිටීමට තැනක් ලැබේවිදැයි” කීමට නොහැකි වීමයි. ලෝකයේ ආරම්භයේ සිට මහා මේරු පර්වතයේ බෑවුම ස්පර්ශ කරමින් යම් ජල මට්ටමක් පැවතියේ ද, එතැන් සිට අඟලක් තරම්වත් ජලය පහළට නොබසී, ඉහළට ද මතු නොවේ. ‘ඒකරසෝ’ යනු (ලුණු රස පමණක් ඇති) නොමිශ්‍ර වූ රසක් ඇති බවයි.

---

มุตฺตาติ ขุทฺทกมหนฺตวฏฺฏทีฆาทิเภทา อเนกวิธา. มณีติ รตฺตนีลาทิเภโท อเนกวิโธ. เวฬุริโยติ วํสวณฺณสิรีสปุปฺผวณฺณาทิเภโท อเนกวิโธ. สงฺโขติ ทกฺขิณาวฏฺฏตมฺพกุจฺฉิกธมนสงฺขาทิเภโท อเนกวิโธ. สิลาติ เสตกาฬมุคฺควณฺณาทิเภโท อเนกวิธา. ปวาฬนฺติ ขุทฺทกมหนฺตรตฺตฆนรตฺตาทิเภทํ อเนกวิธํ. มสารคลฺลนฺติ กพรมณิ. นาคาติ อูมิปิฏฺฐวาสิโนปิ วิมานฏฺฐกา นาคาปิ.

‘මුත්තා’ යනු කුඩා, විශාල, වටකුරු, දිගටි ආදී වශයෙන් වූ නේක විධ මුතුය. ‘මණී’ යනු රතු මැණික්, නිල් මැණික් ආදී නේක විධ මැණික් වර්ගයි. ‘වේළුරිය’ යනු උණ දළු පැහැති, කිණිහිරියා මල් පැහැති ආදී වූ විවිධ වෛරෝඩි මැණික්ය. ‘සංඛ’ යනු දක්ෂිණාවර්ත හක්බෙල්ලන්, රතු කුසැති හක්බෙල්ලන්, පිඹින හක්බෙල්ලන් ආදී නේක විධ හක්බෙල්ලන්ය. ‘සිලා’ යනු සුදු පැහැති, කළු පැහැති, මුං ඇට පැහැති ආදී වූ නේක විධ පළිඟු ගල්ය. ‘පවාළං’ යනු කුඩා, මහා, රතු, තද රතු ආදී නේක විධ පබළුය. ‘මසාරගල්ල’ යනු වෛවර්ණ මැණික් වර්ගයකි. ‘නාගා’ යනු රළ මතුපිට වසන නාගයන් මෙන්ම විමානවල වසන නාගයන් ද වේ.

---

อฏฺฐ ปหาราทาติ สตฺถา อฏฺฐปิ ธมฺเม วตฺตุํ สกฺโกติ, โสฬสปิ พาตฺตึสปิ จตุสฏฺฐิปิ สหสฺสมฺปิ, ปหาราเทน ปน อฏฺฐ กถิตา, อหมฺปิ เตเหว สริกฺขเก กตฺวา กเถสฺสามีติ จินฺเตตฺวา เอวมาห. อนุปุพฺพสิกฺขาติอาทีสุ อนุปุพฺพสิกฺขาย ติสฺโส สิกฺขา คหิตา, อนุปุพฺพกิริยาย เตรส ธุตงฺคานิ, อนุปุพฺพปฏิปทาย สตฺต อนุปสฺสนา อฏฺฐารส มหาวิปสฺสนา อฏฺฐตึส อารมฺมณวิภตฺติโย สตฺตตึส โพธปกฺขิยธมฺมา[Pg.221]. น อายตเกเนว อญฺญาปฏิเวโธติ มณฺฑูกสฺส อุปฺปติตฺวา คมนํ วิย อาทิโตว สีลปูรณาทึ อกตฺวา อรหตฺตปฺปฏิเวโธ นาม นตฺถิ, ปฏิปาฏิยา ปน สีลสมาธิปญฺญาโย ปูเรตฺวาว สกฺกา อรหตฺตํ ปตฺตุนฺติ อตฺโถ.

‘අට්ඨ පහාරාදා’ යනාදී ප්‍රකාශයෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේ කරුණු අටක් ද, දහසයක් ද, තිස් දෙකක් ද, හැට හතරක් ද, දහසක් ද දේශනා කිරීමට සමර්ථ වන සේක. එහෙත් පහාරාද අසුරේන්ද්‍රයා කරුණු අටක් පැවසූ බැවින්, මම ද ඒවාට සමාන කරුණු අටක්ම දේශනා කරන්නෙමියි සිතා මෙසේ වදාළ සේක. අනුපූර්ව ශික්ෂා ආදියෙහි, අනුපූර්ව ශික්ෂාවෙන් ශික්ෂා තුනක් ද, අනුපූර්ව ක්‍රියාවෙන් ධුතාංග දහතුනක් ද, අනුපූර්ව ප්‍රතිපදාවෙන් අනුපස්සනා හතක්, මහා විපස්සනා දහඅටක්, අරමුණු විභාග තිස් අටක් සහ බොධිපක්ඛිය ධර්ම තිස් හතක් ද විග්‍රහ කෙරේ. ‘න ආයතකෙනෙව අඤ්ඤාපටිවෙධෝ’ යනු මැඩියකු උඩ පැන යන්නාක් මෙන් ආරම්භයේදීම සීල පූර්ණය ආදිය නොකොට රහත් බව අවබෝධ කර ගැනීමක් නැත යන්නයි. පිළිවෙළින් සීල, සමාධි, ප්‍රඥා පූර්ණය කොටම රහත් බවට පැමිණිය හැකි බව මෙහි අදහසයි.

---

อารกาวาติ ทูเรเยว. น เตน นิพฺพานธาตุยา อูนตฺตํ วา ปูรตฺตํ วาติ อสงฺขฺเยยฺเยปิ กปฺเป พุทฺเธสุ อนุปฺปนฺเนสุ เอกสตฺโตปิ ปรินิพฺพาตุํ น สกฺโกติ, ตทาปิ ‘‘ตุจฺฉา นิพฺพานธาตู’’ติ น สกฺกา วตฺตุํ. พุทฺธกาเล จ ปน เอเกกสฺมึ สมาคเม อสงฺขฺเยยฺยาปิ สตฺตา อมตํ อาราเธนฺติ, ตทาปิ น สกฺกา วตฺตุํ – ‘‘ปูรา นิพฺพานธาตู’’ติ.

‘ආරකාවා’ යනු දුරින්ම යන්නයි. ‘න තෙන නිබ්බානධාතුයා ඌනත්තං වා පූරත්තං වා’ යනු අසංඛ්‍ය කල්ප ගණන් බුදුවරුන් පහළ නොවන කල්හි එකදු සත්වයෙක් හෝ පිරිනිවන් නොපායි; එසමයෙහි ‘නිවන් ධාතුව හිස්ය’යි කීමට නොහැකිය. බුද්ධ කාලයෙහි එකම ධර්ම සමාගමකදී අසංඛ්‍ය සංඛ්‍යාත සත්වයෝ අමා නිවන් පසක් කරති; එකල්හි ද ‘නිවන් ධාතුව පිරී ඇතැයි’ කීමට නොහැකිය.

---

๑๐. อุโปสถสุตฺตวณฺณนา

10. උපෝසථ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๒๐. ทสเม นิสินฺโน โหตีติ อุโปสถกรณตฺถาย อุปาสิกาย รตนปาสาเท นิสินฺโน. นิสชฺช ปน ภิกฺขูนํ จิตฺตานิ โอโลเกนฺโต เอกํ ทุสฺสีลปุคฺคลํ ทิสฺวา ‘‘สจาหํ อิมสฺมึ ปุคฺคเล นิสินฺเนเยว ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิสฺสามิ, สตฺตธา ตสฺส มุทฺธา ผลิสฺสตี’’ติ ตสฺส อนุกมฺปาย ตุณฺหีเยว อโหสิ. อภิกฺกนฺตาติ อติกฺกนฺตา ปริกฺขีณา. อุทฺธสฺเต อรุเณติ อุคฺคเต อรุณสีเส. นนฺทิมุขิยาติ ตุฏฺฐมุขิยา. อปริสุทฺธา, อานนฺท, ปริสาติ ‘‘อสุกปุคฺคโล อปริสุทฺโธ’’ติ อวตฺวา ‘‘อปริสุทฺธา, อานนฺท, ปริสา’’ติ อาห. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

20. දසවන සූත්‍රයෙහි ‘නිසින්නෝ හෝති’ යනු උපෝසථය කිරීම පිණිස විසාඛා මහෝපාසිකාවගේ රත්න ප්‍රාසාදයෙහි වැඩ සිටි බවයි. වැඩ සිටිමින් භික්ෂූන්ගේ සිත් බලන ශාස්තෘන් වහන්සේ, එක් දුස්සීල පුද්ගලයකු දැක “මම මේ පුද්ගලයා මෙහි සිටියදීම ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදෙසන්නෙම් නම්, මොහුගේ හිස සත් කඩකට පැළෙන්නේය”යි සිතා ඔහු කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් නිශ්ශබ්දවම සිටි සේක. ‘අභික්කන්තා’ යනු ඉක්ම ගිය හෙවත් ගෙවී ගිය යන්නයි. ‘උද්ධස්තෙ අරුණෙ’ යනු අරුණෝදය උදා වූ කල්හිය. ‘නන්දිමුඛියා’ යනු ප්‍රසන්න හෙවත් සතුටු පිරි මුහුණක් ඇති බවයි. ‘අපරිසුද්ධා ආනන්ද පරිසා’ යනුවෙන් “අසවල් පුද්ගලයා අපිරිසිදුය”යි කෙළින්ම නොකියා “ආනන්දය, පිරිස අපිරිසිදුය”යි වදාළ සේක. සෙසු සියලු පදයන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

---

มหาวคฺโค ทุติโย.

දෙවන මහා වග්ගයයි.

---

๓. คหปติวคฺโค

3. ගහපති වග්ගය.

---

๑. ปฐมอุคฺคสุตฺตวณฺณนา

1. ප්‍රථම උග්ග සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๒๑. ตติยสฺส ปฐเม ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทีติ ตสฺส กิร ฆเร ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ ปญฺจ อาสนสตานิ นิจฺจํ ปญฺญตฺตาเนว โหนฺติ, เตสุ อญฺญตรสฺมึ อาสเน นิสีทิ. ตํ สุณาหีติ เต สุณาหิ, ตํ วา อฏฺฐวิธํ อจฺฉริยธมฺมํ สุณาหิ. จิตฺตํ ปสีทีติ ‘‘พุทฺโธ นุ โข น พุทฺโธ นุ โข’’ติ วิตกฺกมตฺตมฺปิ น อุปฺปชฺชิ, อยเมว พุทฺโธติ จิตฺตุปฺปาโท ปสนฺโน อนาวิโล อโหสิ. สกานิ วา ญาติกุลานีติ อตฺตโน ยาปนมตฺตํ ธนํ [Pg.222] คเหตฺวา ญาติฆรานิ คจฺฉตุ. กสฺส โว ทมฺมีติ กตรปุริสสฺส ตุมฺเห ททามิ, อาโรเจถ เม อตฺตโน อธิปฺปายํ. อปฺปฏิวิภตฺตาติ ‘‘เอตฺตกํ ทสฺสามิ เอตฺตกํ น ทสฺสามิ, อิทํ ทสฺสามิ อิทํ น ทสฺสามี’’ติ จิตฺตํ อุปฺปาเทนฺเตน หิ ปฏิวิภตฺตา นาม โหติ, มยฺหํ ปน น เอวํ. อถ โข สงฺฆิกา วิย คณสนฺตกา วิย จ สีลวนฺเตหิ สทฺธึ สาธารณาเยว. สกฺกจฺจํเยว ปยิรุปาสามีติ สหตฺถา อุปฏฺฐหามิ, จิตฺตีกาเรน อุปสงฺกมามิ.

21. තෙවන වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි’ (පණවන ලද ආසනයෙහි හිඳගත්තේය) යන්නෙහි විනිශ්චය මෙසේ දත යුතුය. ඒ උග්ග නම් ගෘහපතියාගේ නිවසෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා පන්සිය නමක් සඳහා ආසන පන්සියයක් නිතරම පණවා තිබූ බව කියැවේ. ඔහු ඒ ආසන අතුරින් එක්තරා ආසනයක හිඳගත්තේය. ‘තං සුණාහි’ යනු ඒ අට වැදගත් ආශ්චර්ය ධර්මයන් අසන්න යන අර්ථයයි. ‘චිත්තං පසීදි’ යන්නෙන් ‘මෙතුමා බුදුන් වහන්සේද නැද්ද’ යන සැකයක් හෝ විතර්කයක් පවා හට නොගෙන, ‘මෙතුමාම බුදුන් වහන්සේය’ යන පැහැදුණු, නොකැලඹුණු සිතක් ඇති වූ බව කියැවේ. ‘සකානි වා ඥාතිකුලානි’ යනු තමාගේ යැපීම සඳහා පමණක් ධනය ගෙන සෙසු ධනය ඥාතීන්ගේ නිවෙස්වලට රැගෙන යන්න යන්නයි. ‘කස්ස වො දම්මි’ යනු කුමන පුරුෂයෙකුට ඔබව දෙම්දැයි විමසමින්, ‘ඔබගේ කැමැත්ත මට කියන්න, මම මෙපමණක් දෙන්නෙමි, මෙපමණක් නොදෙන්නෙමි’ කියා සිතන තැනැත්තා වෙන් කොට සලකන්නෙකි. මට නම් එවැනි සිතක් නැත. ඒ ධනය සංඝික දේපළක් මෙන් හෝ ගණ සන්තක දේපළක් මෙන් සිල්වතුන් සමඟ පොදුවේ පරිහරණය කරන්නක්මය. ‘සක්කච්චංයෙව පයිරුපාසාමි’ යනු මම ස්වහස්තයෙන්ම උපස්ථාන කරමි, ගෞරව සම්ප්‍රයුක්තව ඇසුරු කරමි යන්නයි.

---

อนจฺฉริยํ โข ปน มํ, ภนฺเตติ, ภนฺเต, ยํ มํ เทวตา อุปสงฺกมิตฺวา เอวํ อาโรเจนฺติ, อิทํ น อจฺฉริยํ. ยํ ปนาหํ ตโตนิทานํ จิตฺตสฺส อุณฺณตึ นาภิชานามิ, ตํ เอว อจฺฉริยนฺติ วทติ. สาธุ สาธุ, ภิกฺขูติ เอตฺถ กิญฺจาปิ ภิกฺขุํ อามนฺเตติ, อุปาสกสฺเสว ปน เวยฺยากรณสมฺปหํสเน เอส สาธุกาโรติ เวทิตพฺโพ.

‘අනච්ඡරියං ඛො පන මං භන්තෙ’ යනු ‘ස්වාමීනි, දේවතාවන් මා වෙත පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්මය ස්වාක්ඛාතය (මැනවින් දේශනා කරන ලද්දකි) කියා පවසන එක මට පුදුමයක් නොවේ. එහෙත් ඒ හේතුවෙන් මාගේ සිතේ යම්කිසි උඩඟු බවක් ඇති නොවන්නේද, එයම පුදුමයකි’ කියා පවසයි. ‘සාධු සාධු භික්ඛු’ යන මෙහි භික්ෂුවකට අමතා වදාළත්, උග්ග උපාසකයාගේ ඒ ප්‍රකාශය අනුමත කරමින් ප්‍රීතිය ඇති කිරීම සඳහා කළ සාධුකාරයක් ලෙස දත යුතුය.

---

๒. ทุติยอุคฺคสุตฺตวณฺณนา

2. දෙවන උග්ග සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

---

๒๒. ทุติเย นาควเนติ ตสฺส กิร เสฏฺฐิโน นาควนํ นาม อุยฺยานํ, โส ตตฺถ ปุเรภตฺตํ คนฺธมาลาทีนิ คาหาเปตฺวา อุยฺยานกีฬิกํ กีฬิตุกาโม คนฺตฺวา ปริจาริยมาโน ภควนฺตํ อทฺทส. สห ทสฺสเนเนวสฺส ปุริมนเยเนว จิตฺตํ ปสีทิ, สุราปาเนน จ อุปฺปนฺนมนฺโท ตงฺขณํเยว ปหียิ. ตํ สนฺธาเยวมาห. โอโณเชสินฺติ อุทกํ หตฺเถ ปาเตตฺวา อทาสึ. อสุโกติ อมุโก. สมจิตฺโตว เทมีติ ‘‘อิมสฺส โถกํ, อิมสฺส พหุก’’นฺติ เอวํ จิตฺตนานตฺตํ น กโรมิ, เทยฺยธมฺมํ ปน เอกสทิสํ กโรมีติ ทสฺเสติ. อาโรเจนฺตีติ อากาเส ฐตฺวา อาโรเจนฺติ. นตฺถิ ตํ สํโยชนนฺติ อิมินา อุปาสโก อตฺตโน อนาคามิผลํ พฺยากโรติ.

22. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘නාගවනෙ’ යනු ඒ සිටුවරයාගේ ‘නාගවන’ නම් උද්‍යානයයි. ඔහු පෙරබත් වේලෙහි සුවඳ විලවුන් ආදිය රැගෙන උද්‍යාන ක්‍රීඩාව සඳහා ගොස් එහි සතුටින් වසන අතරතුර භාග්‍යවතුන් වහන්සේව දුටුවේය. උන්වහන්සේ දුටු සැණින්ම පෙර ක්‍රමයටම ඔහුගේ සිත පැහැදුණි. මත්පැන් පානය නිසා ඇති වූ මත්ගතියද ඒ මොහොතේම පහව ගියේය. එය අරමුණු කරගෙන ‘සහ දස්සනෙනෙව’ ආදිය පැවසීය. ‘ඕණොජේසිං’ යනු අතපැන් වත්කොට පූජා කළෙමි යන්නයි. ‘අසුකො’ යනු මෙනම් වූ තැනැත්තා යන්නයි. ‘සමචිත්තොව දෙමි’ යන්නෙන් මොහුට ස්වල්පයක්, මොහුට බොහෝ සෙයින් කියා සිතේ වෙනසක් නොකොට, දිය යුතු දේ එක හා සමානව දෙන්නෙමි යන්න දක්වයි. ‘ආරොචෙන්ති’ යනු ආකාශයේ සිට පවසති යන්නයි. ‘නත්ථි තං සංයෝජනං’ යන්නෙන් ඒ උපාසකයා තමා ලැබූ අනාගාමී ඵලය ප්‍රකාශ කරයි.

---

๓. ปฐมหตฺถกสุตฺตวณฺณนา

3. පළමු හත්ථක සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

---

๒๓. ตติเย หตฺถโก อาฬวโกติ ภควตา อาฬวกยกฺขสฺส หตฺถโต หตฺเถหิ สมฺปฏิจฺฉิตตฺตา หตฺถโกติ ลทฺธนาโม ราชกุมาโร. สีลวาติ ปญฺจสีลทสสีเลน สีลวา. จาควาติ จาคสมฺปนฺโน. กจฺจิตฺถ, ภนฺเตติ, ภนฺเต, กจฺจิ เอตฺถ ภควโต พฺยากรณฏฺฐาเน. อปฺปิจฺโฉติ อธิคมปฺปิจฺฉตาย อปฺปิจฺโฉ.

23. තෙවන සූත්‍රයෙහි ‘හත්ථකො ආළවකො’ යනු ආළවක යක්ෂයාගේ අතින් බුදුන් වහන්සේ තම ශ්‍රී හස්තයෙන් පිළිගත් නිසා ‘හත්ථක’ යන නම ලැබූ රාජකුමාරයාය. ‘සීලවා’ යනු පංචසීල හා දසසීලයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තාය. ‘චාගවා’ යනු ත්‍යාගී බවින් යුක්ත තැනැත්තාය. ‘කච්චිත්ථ භන්තෙ’ යනු ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ ඒ ප්‍රකාශයෙහි අර්ථය කුමක්ද? ‘අප්පිච්ඡො’ යනු තමා ලැබූ අධිගමයන් ගැන පවා අල්පේච්ඡ වූ බැවින් අල්පේච්ඡ නම් වේ.

---

๔. ทุติยหตฺถกสุตฺตวณฺณนา

4. දෙවන හත්ථක සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

---

๒๔. จตุตฺเถ [Pg.223] ปญฺจมตฺเตหิ อุปาสกสเตหีติ โสตาปนฺนสกทาคามีนํเยว อริยสาวกอุปาสกานํ ปญฺจหิ สเตหิ ปริวุโต ภุตฺตปาตราโส คนฺธมาลวิเลเปนจุณฺณานิ คเหตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ. สงฺคหวตฺถูนีติ สงฺคณฺหนการณานิ. เตหาหนฺติ เตหิ อหํ. ตํ ทาเนน สงฺคณฺหามีติ นงฺคลพลิพทฺทภตฺตพีชาทีนิ เจว คนฺธมาลมูลาทีนิ จ ทตฺวา สงฺคณฺหามิ. เปยฺยวชฺเชนาติ อมฺม, ตาต, ภาตร, ภคินีติอาทิเกน กณฺณสุเขน มุทุเกน ปิยวจเนน สงฺคณฺหามิ. อตฺถจริยายาติ ‘‘อิมสฺส ทาเนน วา ปิยวจเนน วา กิจฺจํ นตฺถิ, อตฺถจริยาย สงฺคณฺหิตพฺพยุตฺตโก อย’’นฺติ ญตฺวา อุปฺปนฺนกิจฺจนิตฺถรณสงฺขาตาย อตฺถจริยาย สงฺคณฺหามิ. สมานตฺตตายาติ ‘‘อิมสฺส ทานาทีหิ กิจฺจํ นตฺถิ, สมานตฺตตาย สงฺคณฺหิตพฺโพ อย’’นฺติ เอกโต ขาทนปิวนนิสชฺชาทีหิ อตฺตนา สมานํ กตฺวา สงฺคณฺหามิ. ทลิทฺทสฺส โข โน ตถา โสตพฺพํ มญฺญนฺตีติ ทลิทฺทสฺส กิญฺจิ ทาตุํ วา กาตุํ วา อสกฺโกนฺตสฺส, ยถา ทลิทฺทสฺส โน ตถา โสตพฺพํ มญฺญนฺติ, มม ปน โสตพฺพํ มญฺญนฺติ, ทินฺโนวาเท ติฏฺฐนฺติ, น เม อนุสาสนึ อติกฺกมิตพฺพํ มญฺญนฺติ. โยนิ โข ตฺยายนฺติ อุปาโย โข เต อยํ. อิเมสุ ปน ทฺวีสุปิ สุตฺเตสุ สตฺถารา สีลจาคปญฺญา มิสฺสกา กถิตาติ เวทิตพฺพา.

24. හතරවන සූත්‍රයෙහි ‘පඤ්චමත්තෙහි උපාසකසතෙහි’ යනු සෝතාපන්න සහ සකෘදාගාමී වූ අරිය ශ්‍රාවක උපාසකයන් පන්සිය දෙනෙකු පිරිවරා ගෙන, උදෑසන ආහාරය ගෙන සුවඳ මල් හා විලවුන් රැගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණි බවයි. ‘සංගහවත්ථූනි’ යනු අන්‍යන් තමා වෙත දිනා ගන්නා කරුණුයි. ‘තේහාහං’ යනු ඒ කරුණු මගින් මම (උපකාර කරමි) යන්නයි. ‘තං දානෙන සංගණ්හාමි’ යනු නගුල්, ගවයන්, බීජ සහ ආහාර මෙන්ම සුවඳ මල් ආදිය දී අන්‍යන්ට සංග්‍රහ කරමි යන්නයි. ‘පෙය්‍යවජ්ජෙන’ යනු මව, පියා, සහෝදරයා, සහෝදරිය ආදී වශයෙන් කනට මිහිරි, මෘදු, ප්‍රිය වචනයෙන් සංග්‍රහ කරමි යන්නයි. ‘අත්ථචරියාය’ යනු ‘මොහුට දානයෙන් හෝ ප්‍රිය වචනයෙන් වැඩක් නැත, මොහුට අවශ්‍ය වනුයේ ඔහුගේ යම් කාර්යයකට උදව් කිරීමෙන් කරනු ලබන සංග්‍රහයකි’ කියා දැනගෙන, ඔහුගේ කටයුතු සාර්ථක කර දීමෙන් සංග්‍රහ කරමි යන්නයි. ‘සමානත්තතාය’ යනු ‘මොහුට දානය ආදියෙන් ඵලක් නැත, මොහුට අවශ්‍ය තමා හා සමාන ලෙස සලකන බව පෙන්වීමෙන් කරනු ලබන සංග්‍රහයකි’ කියා සලකා එක්ව ආහාර ගැනීම, හිඳීම ආදියෙන් තමා හා සමාන කොට සංග්‍රහ කරමි යන්නයි. ‘දලිද්දස්ස ඛො නො තථා සොතබ්බං මඤ්ඤන්ති’ යනු කිසිවක් දීමට හෝ කිරීමට නොහැකි දිළින්දෙකුගේ වචනය කිසිවෙකු අහන්නේ නැත, එහෙත් මාගේ වචනය ඔවුන් අසති, මා දෙන අවවාදයෙහි පිහිටති, මාගේ අනුශාසනාව ඉක්මවා යාමට නොසිතති යන්නයි. ‘යොනි ඛො ත්‍යායං’ යනු මෙය උපායශීලී ක්‍රමයකි. මේ සූත්‍ර දෙකෙහිම බුදුන් වහන්සේ ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ශීල, ත්‍යාග, ප්‍රඥා දේශනා කර ඇති බව දත යුතුය.

---

๕-๖. มหานามสุตฺตาทิวณฺณนา

5-6. මහානාම සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

---

๒๕-๒๖. ปญฺจเม อตฺถูปปริกฺขิตา โหตีติ อตฺถานตฺถํ การณาการณํ อุปปริกฺขิตา โหติ. ฉฏฺเฐ สทฺธาสีลจาคา มิสฺสกา กถิตา.

25-26. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘අත්ථූපපරික්ඛිතා හොති’ යනු යහපත හා අයහපත, හේතුව සහ අහේතුව මැනවින් විමසා බලන සුලු බවයි. හයවන සූත්‍රයෙහි ශ්‍රද්ධා, ශීල, ත්‍යාග මිශ්‍රව දේශනා කරන ලදී.

---

๗. ปฐมพลสุตฺตวณฺณนา

7. පළමු බල සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

---

๒๗. สตฺตเม อุชฺฌตฺติพลาติ อุชฺฌานพลา. พาลานญฺหิ ‘‘ยํ อสุโก อิทญฺจิทญฺจ อาห, มํ โส อาห, น อญฺญ’’นฺติ เอวํ อุชฺฌานเมว พลํ. นิชฺฌตฺติพลาติ ‘‘น อิทํ เอวํ, เอวํ นาเมต’’นฺติ อตฺถานตฺถนิชฺฌาปนํเยว พลํ. ปฏิสงฺขานพลาติ ปจฺจเวกฺขณพลา. ขนฺติพลาติ อธิวาสนพลา.

27. හත්වන සූත්‍රයෙහි ‘උජ්ඣත්තිබලා’ යනු අන්‍යන්ට දොස් පැවරීමේ හෝ පහත් කර බැලීමේ බලයයි. අඥාන මිනිසුන් ‘අසවලා මට මෙසේ කීවා’ යයි පවසමින් අන්‍යන්ට දොස් නැගීමම තම ශක්තිය කොට ගනිති. ‘නිජ්ඣත්තිබලා’ යනු ‘මෙය මෙසේ නොවේ, මෙය මෙසේමය’ කියා අර්ථය හා අනර්ථය වටහා දීමේ බලයයි. ‘පටිසංඛානබලා’ යනු නැවත නැවත සිතා බැලීමේ (ප්‍රත්‍යවේක්ෂා) බලයයි. ‘ඛන්තිබලා’ යනු ඉවසීමේ (අධිවාසනා) බලයයි.

---

๘. ทุติยพลสุตฺตวณฺณนา

8. දෙවන බල සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

---

๒๘. อฏฺฐเม [Pg.224] พลานีติ ญาณพลานิ. อาสวานํ ขยํ ปฏิชานาตีติ อรหตฺตํ ปฏิชานาติ. อนิจฺจโตติ หุตฺวา อภาวากาเรน. ยถาภูตนฺติ ยถาสภาวโต. สมฺมปฺปญฺญายาติ สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย. องฺคารกาสูปมาติ สนฺตาปนฏฺเฐน องฺคารกาสุยา อุปมิตา อิเม กามาติ. วิเวกนินฺนนฺติ ผลสมาปตฺติวเสน นิพฺพานนินฺนํ. วิเวกฏฺฐนฺติ กิเลเสหิ วชฺชิตํ ทูรีภูตํ วา. เนกฺขมฺมาภิรตนฺติ ปพฺพชฺชาภิรตํ. พฺยนฺติภูตนฺติ วิคตนฺตภูตํ เอกเทเสนาปิ อนลฺลีนํ วิสํยุตฺตํ วิสํสฏฺฐํ. อาสวฏฺฐานิเยหีติ สมฺปโยควเสน อาสวานํ การณภูเตหิ, กิเลสธมฺเมหีติ อตฺโถ. อถ วา พฺยนฺติภูตนฺติ วิคตวายนฺติ อตฺโถ. กุโต? สพฺพโส อาสวฏฺฐานิเยหิ ธมฺเมหิ, สพฺเพหิ เตภูมกธมฺเมหีติ อตฺโถ. อิมสฺมึ สุตฺเต อริยมคฺโค โลกิยโลกุตฺตโร กถิโต.

28. අටවන සූත්‍රයෙහි ‘බලානි’ යනු ඥාන බලයන්ය. ‘ආසවානං ඛයං පටිජානාති’ යනු අර්හත් ඵලය ලත් බව පිළිගැනීමයි. ‘අනිච්චතො’ යනු ඇති වී නැති වී යන ස්වභාවයෙනි. ‘යථාභූතං’ යනු සැබෑ ස්වභාවය පරිදිය. ‘සම්මප්පඤ්ඤාය’ යනු විපස්සනා සහ මග්ග ප්‍රඥාවෙනි. ‘අංගාරකාසූපමා’ යනු දවනු ලබන අර්ථයෙන් කාමයන් ගිනි අඟුරු වළකට උපමා කරන ලදී. ‘විවෙකනින්නං’ යනු ඵල සමාවත්ති වශයෙන් නිවනට නැඹුරු වූ බවයි. ‘විවෙකට්ඨං’ යනු කෙලෙසුන්ගෙන් දුරු වූ හෝ වෙන් වූ බවයි. ‘නෙක්ඛම්මාභිරතං’ යනු පැවිදි බවෙහි ඇලුණු බවයි. ‘බ්‍යන්තිභූතං’ යනු තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ වූ, කිසිදු ලෙසකින් කෙලෙසුන්හි නොඇලුණු, විසංයුක්ත වූ බවයි. ‘ආසවට්ඨානියෙහි’ යනු ආශ්‍රවයන්ට හේතු වන්නා වූ කෙලෙස් ධර්මයන්ගෙන් යන්නයි. එසේත් නැතහොත් ‘බ්‍යන්තිභූතං’ යනු තෘෂ්ණාවෙන් තොර වූ බවයි. කෙසේ හෝ වේවා, සකලවිධ ත්‍රෛභූමක ධර්මයන්ගෙන් කෙලෙස එක් වන්නද? මේ සූත්‍රයෙහි ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වූ ආර්ය මාර්ගය ගැන දේශනා කරන ලදී.

---

๙. อกฺขณสุตฺตวณฺณนา

9. අක්ඛණ සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

---

๒๙. นวเม ขเณ กิจฺจานิ กโรตีติ ขณกิจฺโจ, โอกาสํ ลภิตฺวาว กิจฺจานิ กโรตีติ อตฺโถ. ธมฺโมติ จตุสจฺจธมฺโม. โอปสมิโกติ กิเลสูปสมาวโห. ปรินิพฺพายิโกติ กิเลสปรินิพฺพานกโร. จตุมคฺคญาณสงฺขาตํ สมฺโพธึ คจฺฉติ สมฺปาปุณาตีติ สมฺโพธคามี. ทีฆายุกํ เทวนิกายนฺติ อิทํ อสญฺญํ เทวนิกายํ สนฺธาย วุตฺตํ. อวิญฺญาตาเรสูติ อติวิย อวิญฺญูสุ.

29. නවවන සූත්‍රයේ; සුදුසු අවස්ථාවකදී කළයුතු කටයුතු කරන බැවින් ‘ඛණකිච්ච’ (අවස්ථාවට අනුකූල කටයුතු ඇත්තා) නම් වේ. එනම් අවස්ථාවක් ලද සැණින් කටයුතු කරන්නේ යන අර්ථයයි. ‘ධම්මො’ යනු සතර සත්‍ය ධර්මයයි. ‘ඕපසමිකො’ යනු ක්ලේශයන්ගේ සංසිඳීම ගෙන දෙන යන්නයි. ‘පරිනිබ්බායිකො’ යනු ක්ලේශයන්ගේ පරිනිර්වාණය (සම්පූර්ණ නැති කිරීම) සිදු කරන යන්නයි. සතර මඟ ඥානය නම් වූ සම්බෝධියට පැමිණෙන බැවින් ‘සම්බෝධගාමී’ නම් වේ. ‘දීඝායුකං දේවනිකායං’ යන්නෙන් මෙහි අසඤ්ඤසත්ත දේව නිකාය (බ්‍රහ්ම ලෝකය) අදහස් කරන ලදී. ‘අවිඤ්ඤාතාරේසු’ යනු සතර සත්‍ය ධර්මය පිළිබඳ ඉතාමත්ම අවිද්‍යාමාන වූවන් (නොදන්නවුන්) අතරෙහි යන්නයි.

---

สุปฺปเวทิเตติ สุกถิเต. อนฺตรายิกาติ อนฺตรายกรา. ขโณ เว มา อุปจฺจคาติ อยํ ลทฺโธ ขโณ มา อติกฺกมิ. อิธ เจว นํ วิราเธตีติ สเจ โกจิ ปมตฺตจารี อิธ อิมํ ขณํ ลภิตฺวาปิ สทฺธมฺมสฺส นิยามตํ อริยมคฺคํ วิราเธติ น สมฺปาเทติ. อตีตตฺโถติ หาปิตตฺโถ. จิรตฺตํ อนุตปิสฺสตีติ จิรรตฺตํ โสจิสฺสติ. ยถา หิ ‘‘อสุกฏฺฐาเน ภณฺฑํ สมุปฺปนฺน’’นฺติ สุตฺวา เอโก วาณิโช น คจฺเฉยฺย, อญฺเญ คนฺตฺวา คณฺเหยฺยุํ, เตสํ ตํ อฏฺฐคุณมฺปิ ทสคุณมฺปิ ภเวยฺย. อถ อิตโร ‘‘มม อตฺโถ อติกฺกนฺโต’’ติ อนุตเปยฺย, เอวํ โย อิธ ขณํ ลภิตฺวา อปฺปฏิปชฺชนฺโต สทฺธมฺมสฺส นิยามตํ วิราเธติ, โส อยํ วาณิโชว อตีตตฺโถ [Pg.225] จิรํ อนุตปิสฺสติ โสจิสฺสติ. กิญฺจ ภิยฺโย อวิชฺชานิวุโตติ ตถา. ปจฺจวิทุนฺติ ปฏิวิชฺฌึสุ. สํวราติ สีลสํวรา. มารเธยฺยปรานุเคติ มารเธยฺยสงฺขาตํ สํสารํ อนุคเต. ปารงฺคตาติ นิพฺพานํ คตา. เย ปตฺตา อาสวกฺขยนฺติ เย อรหตฺตํ ปตฺตา. เอวมิธ คาถาสุ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

‘සුප්පවේදිතේ’ යනු මැනවින් දේශනා කරන ලද යන්නයි. ‘අන්තරායිකා’ යනු අන්තරාය පමුණුවන දේවල්ය. ‘ඛණෝ වේ මා උපච්චගා’ යනු ලැබූ මේ බුද්ධෝත්පාද නවම ක්ෂණය ඉක්මවා නොයවා යන්නයි. ‘ඉධ චේනං විරාධේති’ යනු යම්කිසි ප්‍රමාද වූවෙක් මේ ශාසනයෙහි මෙවැනි ක්ෂණයක් ලබාගෙනත් සද්ධර්මයේ නියත බව වූ ආර්ය මාර්ගය වරදවා ගනී නම්, සම්පූර්ණ කර නොගනී නම් යන්නයි. ‘අතීතත්ථෝ’ යනු පිරිහුණු අර්ථ (යහපත) ඇත්තේ යන්නයි. ‘චිරත්තං අනුතපිස්සති’ යනු බොහෝ කලක් ශෝක කරනු ඇත යන්නයි. එනම්: ‘අසවල් ස්ථානයෙහි වෙළඳ භාණ්ඩ රැස්ව තිබේ’ යයි අසා එක් මෝඩ වෙළෙන්දෙක් එහි නොගියත්, අන් දක්ෂ වෙළෙන්දෝ එහි ගොස් එම භාණ්ඩ ලබා ගනිත්ද, ඔවුන්ට එයින් අට ගුණයක හෝ දස ගුණයක ලාභයක් ලැබේද, එවිට අර අනෙක් වෙළෙන්දා ‘මට හිමිවිය යුතු දේ මග හැරුණි’ යයි පසුව තැවෙන්නා සේම, යමෙක් මෙහිදී මේ උතුම් අවස්ථාව ලබාගෙනත් පිළිවෙත් නොපුරා සද්ධර්මයේ නියමය වූ ආර්ය මාර්ගය වරදවා ගනීද, ඔහු අර වෙළෙන්දා මෙන් පිරිහුණු යහපත ඇත්තෙකු වී බොහෝ කලක් පසුව තැවෙනු ඇත, ශෝක කරනු ඇත යන අර්ථයයි. තවද ‘අවිජ්ජානිවුතෝ’ යනු අවිද්‍යාවෙන් වැසුණු යන්නයි. ‘පච්චවිදුං’ යනු අවබෝධ කරගත්තාහුය. ‘සංවරා’ යනු සීල සංවරයයි. ‘මාරධෙය්‍යපරානුගේ’ යනු මාරයාගේ විෂය වූ සංසාරය අනුව යන්නවුන් යන්නයි. ‘පාරංගතා’ යනු නිවනට පැමිණියාහුය. ‘යේ පත්තා ආසවක්ඛයං’ යනු යම් කෙනෙක් අර්හත් ඵලයට පැමිණියාහුද යන්නයි. මෙසේ මෙහි ගාථාවන් මගින් වට්ටය (සංසාරය) සහ විවට්ටය (නිවන) දේශනා කරන ලදී.

---

๑๐. อนุรุทฺธมหาวิตกฺกสุตฺตวณฺณนา

10. අනුරුද්ධ මහා විතක්ක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๓๐. ทสเม เจตีสูติ เจตินามกานํ ราชูนํ นิวาสฏฺฐานตฺตา เอวํลทฺธโวหาเร รฏฺเฐ. ปาจีนวํสทาเยติ ทสพลสฺส วสนฏฺฐานโต ปาจีนทิสาย ฐิเต วํสทาเย นีโลภาเสหิ เวฬูหิ สญฺฉนฺเน อรญฺเญ. เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทีติ เถโร กิร ปพฺพชิตฺวา ปฐมอนฺโตวสฺสมฺหิเยว สมาปตฺติลาภี หุตฺวา สหสฺสโลกธาตุทสฺสนสมตฺถํ ทิพฺพจกฺขุญาณํ อุปฺปาเทสิ. โส สาริปุตฺตตฺเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เอวมาห – ‘‘อิธาหํ, อาวุโส สาริปุตฺต, ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สหสฺสโลกํ โอโลเกมิ. อารทฺธํ โข ปน เม วีริยํ อสลฺลีนํ, อุปฏฺฐิตา สติ อสมฺมุฏฺฐา, ปสฺสทฺโธ กาโย อสารทฺโธ, สมาหิตํ จิตฺตํ เอกคฺคํ. อถ จ ปน เม อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ น วิมุจฺจตี’’ติ. อถ นํ เถโร อาห – ‘‘ยํ โข เต, อาวุโส อนุรุทฺธ, เอวํ โหติ ‘อหํ ทิพฺเพน จกฺขุนา…เป… โอโลเกมี’ติ, อิทํ เต มานสฺมึ. ยมฺปิ เต, อาวุโส, อนุรุทฺธ เอวํ โหติ ‘อารทฺธํ โข ปน เม วีริยํ…เป… เอกคฺค’นฺติ, อิทํ เต อุทฺธจฺจสฺมึ. ยมฺปิ เต, อาวุโส อนุรุทฺธ, เอวํ โหติ ‘อถ จ ปน เม อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ น วิมุจฺจตี’ติ, อิทํ เต กุกฺกุจฺจสฺมึ. สาธุ วตายสฺมา อนุรุทฺโธ อิเม ตโย ธมฺเม ปหาย อิเม ตโย ธมฺเม อมนสิกริตฺวา อมตาย ธาตุยา จิตฺตํ อุปสํหรตู’’ติ เอวมสฺส เถโร กมฺมฏฺฐานํ กเถสิ. โส กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา สตฺถารํ อาปุจฺฉิตฺวา เจติรฏฺฐํ คนฺตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺโต อฏฺฐมาสํ จงฺกเมน วีตินาเมสิ. โส ปธานเวคนิมฺมถิตตฺตา กิลนฺตกาโย เอกสฺส เวฬุคุมฺพสฺส เหฏฺฐา นิสีทิ. อถสฺสายํ เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ, เอส มหาปุริสวิตกฺโก อุปฺปชฺชีติ อตฺโถ.

30. දසවන සූත්‍රයේ; ‘චේතීසු’ යනු චේති නම් රජවරුන්ගේ වාසස්ථානය වූ බැවින් එනමින් හඳුන්වන රටෙහි යන්නයි. ‘පාචීනවංසදායේ’ යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි තැන සිට නැගෙනහිර දිශාවෙහි පිහිටි, නිල් පැහැයෙන් බබළන උණ පඳුරුවලින් ගහන වූ වනයෙහි යන්නයි. ‘ඒවං චේතසෝ පරිවිතක්කෝ උදපාදි’ යනු අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ පැවිදි වී පළමු වස් කාලය තුළදීම සමාපත්ති ලාභී වී, ලෝකධාතු දහසක් දැකීමට සමර්ථ වූ දිව්‍ය චක්ෂුර් ඥානය උපදවා ගත්හ. උන්වහන්සේ සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ වෙත ගොස් මෙසේ පැවසුවහ: ‘ඇවැත්නි සාරිපුත්තයෙනි, මම පිරිසිදු වූ මිනිස් ඇස ඉක්මවා ගිය දිව්‍යමය වූ ඇසින් ලෝකධාතු දහසක් බලමි. මාගේ වීර්යය අචලව ආරම්භ කරන ලදී. සිහිය මැනවින් පිහිටා ඇත. කය සැහැල්ලුය, සිත එකඟය. එසේ වුවත් උපාදානයෙන් තොරව ආශ්‍රවයන්ගෙන් මාගේ සිත නිදහස් නොවේ’ යයි පැවසූහ. එවිට සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: ‘ඇවැත්නි අනුරුද්ධයෙනි, ඔබ “මම දිව්‍යමය ඇසින් බලමි” යයි සිතීම ඔබේ මානයයි. “මාගේ වීර්යය ආරම්භ කරන ලදී... සිත එකඟය” යයි සිතීම ඔබේ උද්ධච්චයයි (නොසන්සුන් බවයි). “එසේ වුවත් මාගේ සිත නිදහස් නොවේ” යයි සිතීම ඔබේ කුක්කුච්චයයි (පසුතැවීමයි). එබැවින් අනුරුද්ධ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ මේ ධර්මතා තුන අතහැර, මේ ධර්මතා තුන මෙනෙහි නොකර, අමෘත ධාතුව (නිවන) කෙරෙහි සිත යොමු කරන්නේ නම් ඉතා මැනවි’ යයි කමටහන් වදාළහ. උන්වහන්සේ එම කමටහන් ගෙන බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් අවසර ගෙන චේති රටට ගොස් ශ්‍රමණ ධර්මය පුරමින් අඩමසක් සක්මන් කරමින් කාලය ගත කළහ. උන්වහන්සේ වීර්යයෙහි වේගයෙන් පීඩිත වූ ශරීරයක් ඇත්තෙකු වී වෙහෙසට පත්ව එක් උණ පඳුරක් යට වැඩසිටියහ. එකල්හි උන්වහන්සේට මෙවැනි සිතුවිල්ලක් ඇති විය; එනම් ‘මෙය මහා පුරුෂයෙකුගේ සිතුවිල්ලකි’ යන්නයි.

---

อปฺปิจฺฉสฺสาติ [Pg.226] เอตฺถ ปจฺจยปฺปิจฺโฉ, อธิคมปฺปิจฺโฉ, ปริยตฺติอปฺปิจฺโฉ, ธุตงฺคปฺปิจฺโฉติ จตฺตาโร อปฺปิจฺฉา. ตตฺถ ปจฺจยปฺปิจฺโฉ พหุํ เทนฺเต อปฺปํ คณฺหาติ, อปฺปํ เทนฺเต อปฺปตรํ คณฺหาติ, น อนวเสสคฺคาหี โหติ. อธิคมปฺปิจฺโฉ มชฺฌนฺติกตฺเถโร วิย อตฺตโน อธิคมํ อญฺเญสํ ชานิตุํ น เทติ. ปริยตฺติอปฺปิจฺโฉ เตปิฏโกปิ สมาโน น พหุสฺสุตภาวํ ชานาเปตุกาโม โหติ สาเกตติสฺสตฺเถโร วิย. ธุตงฺคปฺปิจฺโฉ ธุตงฺคปริหรณภาวํ อญฺเญสํ ชานิตุํ น เทติ ทฺเวภาติกตฺเถเรสุ เชฏฺฐตฺเถโร วิย. วตฺถุ วิสุทฺธิมคฺเค กถิตํ. อยํ ธมฺโมติ เอวํ สนฺตคุณนิคุหเนน จ ปฏิคฺคหเณ มตฺตญฺญุตาย จ อปฺปิจฺฉสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ นวโลกุตฺตรธมฺโม สมฺปชฺชติ, โน มหิจฺฉสฺส. เอวํ สพฺพตฺถ โยเชตพฺพํ.

‘අප්පිච්ඡස්සා’ යන්නෙහි ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙහි ලද පමණින් සතුටු වන (පච්චයප්පිච්ඡ), අධිගමයන් (මඟඵල) ලැබූවත් ඒවා සැඟවීමට කැමති (අධිගමප්පිච්ඡ), පර්යප්තියෙහි ප්‍රවීණ වුවත් ඒ බව හඟවන්නට අකැමැති (පරියත්තිඅප්පිච්ඡ) සහ ධුතාංග සමාදන් වී සිටියත් ඒ බව අන් අයට නොදක්වන (ධුතංගප්පිච්ඡ) වශයෙන් සිව්වැදෑරුම් ‘අප්පිච්ඡ’ පුද්ගලයෝ වෙති. එහි පච්චයප්පිච්ඡ තැනැත්තා බොහෝ දේ දෙන විට ස්වල්පයක් ගනී, ස්වල්පයක් දෙන විට ඉතා ස්වල්පයක් ගනී, සියල්ලම ලබාගන්නෙකු නොවේ. අධිගමප්පිච්ඡ තැනැත්තා මජ්ඣන්තික තෙරුන් මෙන් තම අධිගමයන් අන් අයට දැනගන්නට ඉඩ නොදෙයි. පරියත්තිඅප්පිච්ඡ තැනැත්තා තෙපිටකධරයෙකු වුවත් සාකේත තිස්ස තෙරුන් මෙන් තමාගේ උගත්කම ප්‍රකට කිරීමට අකැමැති වෙයි. ධුතංගප්පිච්ඡ තැනැත්තා දෙබෑයන් අතර වැඩිමහල් තෙරුන් මෙන් තමා ධුතාංග රකින බව අන් අයට පෙන්වීමට උත්සාහ නොකරයි. මෙම කථා වස්තුව විශුද්ධි මාර්ගයෙහි දක්වා ඇත. ‘අයං ධම්මෝ’ යනු මෙසේ ඇති ගුණ සැඟවීමෙන් සහ ප්‍රත්‍ය ලැබීමේදී පමණ දැන කටයුතු කරන ලද අල්පේච්ඡ පුද්ගලයාට මේ නව ලෝකෝත්තර ධර්මය සිද්ධ වේ, මහිච්ඡ (මහත් ආශා ඇත්තාට) පුද්ගලයාට එය සිදු නොවේ. මෙසේ සෑම තැනකදීම යොදාගත යුතුය.

---

สนฺตุฏฺฐสฺสาติ จตูสุ ปจฺจเยสุ ตีหิ สนฺโตเสหิ สนฺตุฏฺฐสฺส. ปวิวิตฺตสฺสาติ กายจิตฺตอุปธิวิเวเกหิ วิวิตฺตสฺส. ตตฺถ กายวิเวโก นาม คณสงฺคณิกํ วิโนเทตฺวา อารมฺภวตฺถุวเสน เอกีภาโว. เอกีภาวมตฺเตเนว กมฺมํ น นิปฺผชฺชตีติ กสิณปริกมฺมํ กตฺวา อฏฺฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตติ, อยํ จิตฺตวิเวโก นาม. สมาปตฺติมตฺเตเนว กมฺมํ น นิปฺผชฺชตีติ ฌานํ ปาทกํ กตฺวา สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อยํ สพฺพาการโต อุปธิวิเวโก นาม. เตนาห ภควา – ‘‘กายวิเวโก จ วิเวกฏฺฐกายานํ เนกฺขมฺมาภิรตานํ, จิตฺตวิเวโก จ ปริสุทฺธจิตฺตานํ ปรมโวทานปฺปตฺตานํ, อุปธิวิเวโก จ นิรุปธีนํ ปุคฺคลานํ วิสงฺขารคตาน’’นฺติ (มหานิ. ๗, ๔๙).

‘සන්තුට්ඨස්සා’ යනු සිවුපසයෙහි තුන් වැදෑරුම් සතුටින් (සන්තෝෂයෙන්) යුක්ත වූ තැනැත්තාට යන්නයි. ‘පවිවිත්තස්සා’ යනු කාය, චිත්ත සහ උපධි විවේකයන්ගෙන් වෙන්වූ තැනැත්තාට යන්නයි. එහි ‘කාය විවේකය’ යනු පිරිසගෙන් වෙන්ව හුදෙකලාව වාසය කිරීමයි. හුදෙකලා වූ පමණින්ම මහණ දම් පිරෙන්නේ නැතැයි සිතා කසිණ පරිකර්ම කොට අෂ්ට සමාපත්තීන් උපදවා ගැනීම ‘චිත්ත විවේකය’ නම් වේ. සමාපත්තීන් ලැබූ පමණින්ම කටයුතු අවසන් නොවේ යයි සිතා ධ්‍යානය පාදක කොට සංස්කාර ධර්මයන් විදර්ශනා කොට පටිසම්භිදාවන් සමඟ අර්හත් ඵලයට පැමිණීම සෑම අයුරින්ම වූ ‘උපධි විවේකය’ නම් වේ. ඒ නිසාම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: ‘කාමයන්ගෙන් වෙන්වීමෙහි ඇලුනු, විවේකයෙහි පිහිටි කය ඇති අයගේ කාය විවේකයද, පිරිසිදු සිත් ඇති පරම පාරිශුද්ධියට පැමිණි අයගේ චිත්ත විවේකයද, උපධි රහිත වූ සංස්කාරයන්ගෙන් තොරවූවන්ගේ උපධි විවේකයද’ වශයෙන් විවේක තුනකි.

---

สงฺคณิการามสฺสาติ คณสงฺคณิกาย เจว กิเลสสงฺคณิกาย จ รตสฺส. อารทฺธวีริยสฺสาติ กายิกเจตสิกวีริยวเสน อารทฺธวีริยสฺส. อุปฏฺฐิตสฺสติสฺสาติ จตุสติปฏฺฐานวเสน อุปฏฺฐิตสฺสติสฺส. สมาหิตสฺสาติ เอกคฺคจิตฺตสฺส. ปญฺญวโตติ กมฺมสฺสกตปญฺญาย ปญฺญวโต.

‘සංගණිකාරාමස්සා’ යනු පිරිස සමඟ එක්වී සිටීමෙහි සහ කෙලෙස් සමඟ එක්වීමෙහි ඇලුනු තැනැත්තාට යන්නයි. ‘ආරද්ධවීරියස්සා’ යනු කායික හා චෛතසික වීර්යයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තාට යන්නයි. ‘උපට්ඨිතසතිස්සා’ යනු සතර සතිපට්ඨානයන් මගින් මැනවින් පිහිටුවන ලද සිහිය ඇති තැනැත්තාට යන්නයි. ‘සමාහිතස්සා’ යනු එකඟ වූ සිතක් ඇති තැනැත්තාට යන්නයි. ‘පඤ්ඤවතෝ’ යනු කර්මය ස්වකීය කරගත් ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තාට යන්නයි.

---

สาธุ สาธูติ เถรสฺส วิตกฺกํ สมฺปหํเสนฺโต เอวมาห. อิมํ อฏฺฐมนฺติ สตฺต นิธี ลทฺธปุริสสฺส อฏฺฐมํ เทนฺโต วิย, สตฺต มณิรตนานิ, สตฺต หตฺถิรตนานิ, สตฺต อสฺสรตนานิ ลทฺธปุริสสฺส อฏฺฐมํ เทนฺโต วิย สตฺต มหาปุริสวิตกฺเก วิตกฺเกตฺวา ฐิตสฺส อฏฺฐมํ อาจิกฺขนฺโต เอวมาห. นิปฺปปญฺจารามสฺสาติ [Pg.227] ตณฺหามานทิฏฺฐิปปญฺจรหิตตฺตา นิปฺปปญฺจสงฺขาเต นิพฺพานปเท อภิรตสฺส. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. ปปญฺจารามสฺสาติ ยถาวุตฺเตสุ ปปญฺเจสุ อภิรตสฺส. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ.

"සාධු සාධු" යි පවසා අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේගේ විතර්කය (සිතුවිල්ල) සතුටු කරවමින් මෙසේ වදාළ සේක. "මෙම අටවැන්න" යනු නිධන් සතක් ලත් පුරුෂයෙකුට අටවැනි නිධනයක් දෙන්නාක් මෙන් ද, මැණික් රත්න සතක්, ඇත් රත්න සතක්, අස් රත්න සතක් ලැබූ පුරුෂයෙකුට අටවැන්නක් දෙන්නාක් මෙන් ද, මහාපුරුෂ විතර්ක සතක් සිතා සිටි උන්වහන්සේට අටවැනි මහාපුරුෂ විතර්කය පවසමින් මෙසේ වදාළ සේක. "නිප්පපඤ්චාරාමස්ස" යනු තණ්හා, මාන, දිට්ඨි යන ප්‍රපංචයන්ගෙන් තොර වූ බැවින් නිප්පපඤ්ච යැයි කියනු ලබන නිවන් පදයෙහි ඇලී වාසය කරන්නා හට යන්නයි. අනෙක් පදය ද (නිප්පපඤ්චරතස්ස) එයටම සමාන අර්ථ ඇත්තකි. "පපඤ්චාරාමස්ස" යනු ඉහත කී ප්‍රපංචයන්හි ඇලී වාසය කරන්නා හට යන්නයි. අනෙක් පදය ද එයටම වේවචනයකි.

---

ยโตติ ยทา. ตโตติ ตทา. นานารตฺตานนฺติ นิลปีตโลหิโตทาตวณฺเณหิ นานารชเนหิ รตฺตานํ. ปํสุกูลนฺติ เตวีสติยา เขตฺเตสุ ฐิตปํสุกูลจีวรํ. ขายิสฺสตีติ ยถา ตสฺส ปุพฺพณฺหสมยาทีสุ ยสฺมึ สมเย ยํ อิจฺฉติ, ตสฺมึ สมเย ตํ ปารุปนฺตสฺส โส ทุสฺสกรณฺฑโก มนาโป หุตฺวา ขายติ, เอวํ ตุยฺหมฺปิ จีวรสนฺโตสมหาอริยวํเสน ตุฏฺฐสฺส วิหรโต ปํสุกูลจีวรํ ขายิสฺสติ อุปฏฺฐหิสฺสติ. รติยาติ รติอตฺถาย. อปริตสฺสายาติ ตณฺหาทิฏฺฐิปริตสฺสนาหิ อปริตสฺสนตฺถาย. ผาสุวิหารายาติ สุขวิหารตฺถาย. โอกฺกมนาย นิพฺพานสฺสาติ อมตํ นิพฺพานํ โอตรณตฺถาย.

"යතෝ" යනු යම් කලකදී යන්නයි. "තතෝ" යනු එකල්හි යන්නයි. "නානාරත්තානං" යනු නිල්, කහ, රතු, සුදු යන විවිධ වර්ණ ඇති නොයෙක් සායම්වලින් සායම් කරන ලද යන්නයි. "පංසුකූලං" යනු ස්ථාන විසිතුනක පවතින පාංශුකූල සිවුරුයි. "ඛායිස්සති" යනු යම් සේ ඔහු පෙරවරු කාලාදියෙහි යම් වස්ත්‍රයක් කැමති වන්නේද, එකල්හි එය පෙරවා ගන්නා ඔහුට ඒ වස්ත්‍ර මංජුසාව සිත්කලු ලෙස පෙනේද, එමෙන්ම සිවුරු සන්තෝෂය නම් වූ මහා ආර්ය වංශයෙහි පිහිටා සතුටින් වාසය කරන ඔබට ද පාංශුකූල සිවුර මනෝඥව වැටහෙන්නේය, උපස්ථාන වන්නේය. "රතියා" යනු සතුට පිණිසයි. "අපරිතස්සාය" යනු තණ්හා හා දිට්ඨි නිසා ඇති වන තැතිගැනීම් (පරිතැවීම්) වලින් තොර වීම පිණිසයි. "ඵාසුවිහාරාය" යනු සුවසේ වාසය කිරීම පිණිසයි. "ඔක්කමනාය නිබ්බානස්ස" යනු අමෘත මහා නිවනට බැසගැනීම පිණිසයි.

---

ปิณฺฑิยาโลปโภชนนฺติ คามนิคมราชธานีสุ ชงฺฆาพลํ นิสฺสาย ฆรปฏิปาฏิยา จรนฺเตน ลทฺธปิณฺฑิยาโลปโภชนํ. ขายิสฺสตีติ ตสฺส คหปติโน นานคฺครสโภชนํ วิย อุปฏฺฐหิสฺสติ. สนฺตุฏฺฐสฺส วิหรโตติ ปิณฺฑปาตสนฺโตสมหาอริยวํเสน สนฺตุฏฺฐสฺส วิหรโต. รุกฺขมูลเสนาสนํ ขายิสฺสตีติ ตสฺส คหปติโน เตภูมกปาสาเท คนฺธกุสุมวาสสุคนฺธํ กูฏาคารํ วิย รุกฺขมูลํ อุปฏฺฐหิสฺสติ. สนฺตุฏฺฐสฺสาติ เสนาสนสนฺโตสมหาอริยวํเสน สนฺตุฏฺฐสฺส. ติณสนฺถารโกติ ติเณหิ วา ปณฺเณหิ วา ภูมิยํ วา ผลกปาสาณตลานิ วา อญฺญตรสฺมึ สนฺถตสนฺถโต. ปูติมุตฺตนฺติ ยํกิญฺจิ มุตฺตํ. ตงฺขเณ คหิตมฺปิ ปูติมุตฺตเมว วุจฺจติ ทุคฺคนฺธตฺตา. สนฺตุฏฺฐสฺส วิหรโตติ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารสนฺโตเสน สนฺตุฏฺฐสฺส วิหรโต.

"පිණ්ඩියාලෝපභෝජනං" යනු ගම් නියම්ගම් හා රාජධානිවල පා බලයෙන් ගෙපිළිවෙළින් හැසිරෙන්නා වූ පැවිද්දා විසින් ලබන ලද පිණ්ඩපාත භෝජනයයි. "ඛායිස්සති" යනු එම ගෘහපතියාට නානාවිධ ප්‍රණීත රසැති භෝජනයක් මෙන් වැටහෙන්නේය යන්නයි. "සන්තුට්ඨස්ස විහරතෝ" යනු පිණ්ඩපාත සන්තෝෂය නම් වූ මහා ආර්ය වංශයෙහි පිහිටා සතුටින් වාසය කරන්නා හට යන්නයි. "රුක්ඛමූලසේනාසනං ඛායිස්සති" යනු එම ගෘහපතියාට තෙමහල් ප්‍රාසාදයක සුවඳ මල්වලින් සුවඳවත් කරන ලද කූටාගාරයක් මෙන් රුක්මූලය වැටහෙන්නේය යන්නයි. "සන්තුට්ඨස්ස" යනු සේනාසන සන්තෝෂය නම් වූ මහා ආර්ය වංශයෙන් සතුටු වූ තැනැත්තා හට යන්නයි. "තිණසන්ථාරකෝ" යනු තණකොළ හෝ කොළ හෝ බිමෙහි හෝ ලෑලි හෝ ගල්තලා හෝ මතුයෙහි අතුරන ලද අතිරීමකි. "පූතිමුත්තං" යනු යම් කිසි මුත්‍රයකි. එය දුර්ගන්ධ සහිත බැවින් ගත් මොහොතේ වුවද පූතිමුත්ත (පිළුණු මුත්‍ර) යැයි කියනු ලැබේ. "සන්තුට්ඨස්ස විහරතෝ" යනු ගිලානපච්චය භේසජ්ජ පරික්ඛාර සන්තෝෂයෙන් සතුටු වී වාසය කරන තැනැත්තා හට යන්නයි.

---

อิติ ภควา จตูสุ ฐาเนสุ อรหตฺตํ ปกฺขิปนฺโต กมฺมฏฺฐานํ กเถตฺวา ‘‘กตรเสนาสเน นุ โข วสนฺตสฺส กมฺมฏฺฐานํ สปฺปายํ ภวิสฺสตี’’ติ อาวชฺเชนฺโต ‘‘ตสฺมิญฺเญว วสนฺตสฺสา’’ติ ญตฺวา เตน หิ ตฺวํ, อนุรุทฺธาติอาทิมาห. ปวิวิตฺตสฺส วิหรโตติ ตีหิ วิเวเกหิ วิวิตฺตสฺส วิหรนฺตสฺส. อุยฺโยชนิกปฏิสํยุตฺตนฺติ อุยฺโยชนิเกเหว วจเนหิ ปฏิสํยุตฺตํ, เตสํ อุปฏฺฐานคมนกํเยวาติ อตฺโถ. ปปญฺจนิโรเธติ นิพฺพานปเท[Pg.228]. ปกฺขนฺทตีติ อารมฺมณกรณวเสน ปกฺขนฺทติ. ปสีทตีติอาทีสุปิ อารมฺมณวเสเนว ปสีทนสนฺติฏฺฐนมุจฺจนา เวทิตพฺพา. อิติ ภควา เจติรฏฺเฐ ปาจีนวํสทาเย อายสฺมโต อนุรุทฺธสฺส กถิเต อฏฺฐ มหาปุริสวิตกฺเก ปุน เภสกฬาวนมหาวิหาเร นิสีทิตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส วิตฺถาเรน กเถสิ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්ථාන සතරකදී අර්හත් ඵලය පවසමින් කර්මස්ථානය වදාරා, "කවර සේනාසනයක වාසය කරන අනුරුද්ධයන්ට කර්මස්ථානය යෝග්‍ය වන්නේද?" යි ආවර්ජනය කරමින්, "එම ස්ථානයෙහිම (පාචීනවංස මිගදායෙහිම) වසන්නා වූ" උන්වහන්සේට එය සුදුසු බව දැන, "එසේ නම් අනුරුද්ධය" යනාදිය වදාළ සේක. "පවිවිත්තස්ස විහරතෝ" යනු ත්‍රිවිධ විවේකයෙන් යුක්තව වාසය කරන්නා වූ තැනැත්තා හට යන්නයි. "උය්‍යෝජනික පටිසංයුත්තං" යනු උනන්දු කරවන වචනවලින් යුක්ත වූ, ඔවුන්ගේ පැමිණීම හා උපස්ථානය පිණිස යෑම යන අර්ථයයි. "පපඤ්චනිරෝධේ" යනු නිවන් පදයෙහි යන්නයි. "පක්ඛන්දති" යනු අරමුණු කිරීම් වශයෙන් පිවිසෙයි. "පසීදති" යනාදී තැන්හි ද අරමුණු වශයෙන්ම පැහැදීම, මනාකොට පිහිටීම හා මිදීම දත යුතුය. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ චේතී රට පාචීනවංස මිගදායෙහිදී ආයුෂ්මත් අනුරුද්ධයන් වහන්සේට වදාළ අට මහාපුරුෂ විතර්ක, පසුව භේසකළාවන මහා විහාරයෙහි වැඩ සිටිමින් භික්ෂු සංඝයාට විස්තර වශයෙන් වදාළ සේක.

---

มโนมเยนาติ มเนน นิพฺพตฺติตกาโยปิ มโนมโยติ วุจฺจติ มเนน คตกาโยปิ, อิธ มเนน คตกายํ สนฺธาเยวมาห. ยถา เม อหุ สงฺกปฺโปติ ยถา มยฺหํ วิตกฺโก อโหสิ, ตโต อุตฺตริ อฏฺฐมํ มหาปุริสวิตกฺกํ ทสฺเสนฺโต ตโต อุตฺตรึ เทสยิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

"මනෝමයේන" යනු සිතින් උපදවන ලද කය ද මනෝමය යැයි කියනු ලැබේ, සිතින් යන කය ද එසේම කියනු ලැබේ. මෙහිදී සිතින් (මනෝමය බලයෙන්) යන කය අදහස් කරමින් මෙසේ වදාළ සේක. "යථා මේ අහු සංකප්පෝ" යනු යම් සේ මාගේ විතර්කය (කල්පනාව) වූයේද යන්නයි. ඉන් මත්තෙහි අටවැනි මහාපුරුෂ විතර්කය දක්වමින් ඊට වඩා වැඩි යමක් වදාළ සේක. සෙසු පද සෑම තැනකම පැහැදිලිය.

---

คหปติวคฺโค ตติโย.

තුන්වැනි ගහපති වර්ගයයි.

---

๔. ทานวคฺโค

4. දාන වර්ගය.

---

๑. ปฐมทานสุตฺตวณฺณนา

1. පළමු දාන සූත්‍ර වර්ණනාව.

---

๓๑. จตุตฺถสฺส ปฐเม อาสชฺช ทานํ เทตีติ ปตฺวา ทานํ เทติ. อาคตํ ทิสฺวา ตํ มุหุตฺตํเยว นิสีทาเปตฺวา สกฺการํ กตฺวา ทานํ เทติ, ทสฺสามีติ น กิลเมติ. ภยาติ ‘‘อยํ อทายโก อการโก’’ติ ครหภยา, อปายภยา วา. อทาสิ เมติ มยฺหํ ปุพฺเพ เอส อิทํ นาม อทาสีติ เทติ. ทสฺสติ เมติ อนาคเต อิทํ นาม ทสฺสตีติ เทติ. สาหุ ทานนฺติ ทานํ นาม สาธุ สุนฺทรํ พุทฺธาทีหิ ปณฺฑิเตหิ ปสตฺถนฺติ เทติ. จิตฺตาลงฺการจิตฺตปริกฺขารตฺถํ ทานํ เทตีติ สมถวิปสฺสนาจิตฺตสฺส อลงฺการตฺถญฺเจว ปริกฺขารตฺถญฺจ เทติ. ทานญฺหิ จิตฺตํ มุทุํ กโรติ. เยน ลทฺโธ, โส ‘‘ลทฺธํ เม’’ติ มุทุจิตฺโต โหติ. เยน ทินฺนํ, โสปิ ‘‘ทินฺนํ มยา’’ติ มุทุจิตฺโต โหติ. อิติ อุภินฺนํ จิตฺตํ มุทุํ กโรติ. เตเนว ‘‘อทนฺตทมน’’นฺติ วุจฺจติ. ยถาห –

31. සිව්වැනි වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි; "ආසජ්ජ දානං දේති" යනු ලාභීන් පැමිණි කල්හි දානය දෙයි යන්නයි. පැමිණි අය දැක ඒ මොහොතේම හිඳුවා සත්කාර කොට දානය දෙයි, "දෙන්නෙමි" යි පවසා ඔවුන් වෙහෙසට පත් නොකරයි. "භයා" යනු "මොහු දානය නොදෙන්නෙකි, පින් නොකරන්නෙකි" යන ගර්හා භය නිසා හෝ අපාය භය නිසා හෝ යන්නයි. "අදාසි මේ" යනු "මොහු මීට පෙර මට මෙවැනි දෙයක් දුන්නේය" යන අදහසින් දෙයි. "දස්සති මේ" යනු "මොහු මතු අනාගතයේ මට මෙවැනි දෙයක් දෙනු ඇත" යන අදහසින් දෙයි. "සාහු දානං" යනු දානය යනු යහපත්ය, උතුම්ය, බුද්ධාදී පණ්ඩිතයන් විසින් පසසන ලද්දකැයි සිතා දෙයි. "චිත්තාලංකාර චිත්තපරික්ඛාරත්ථං දානං දේති" යනු සමථ විපස්සනා සිත්හි අලංකාරය පිණිස ද උපකරණ පිණිස ද දානය දෙයි. දානය සිත මෘදු කරයි. යමෙක් ලැබුවේද ඔහු සතුටු සිතැත්තේ වෙයි. යමෙක් දුන්නේද ඔහු ද "මම දුන්නෙමි" යි මෘදු සිතැත්තේ වෙයි. මෙසේ දෙදෙනාගේම සිත මෘදු කරයි. එබැවින් "අදන්තදමන" (නොදැමුණු අය දමනය කරන්නා) යැයි කියනු ලැබේ. එය මෙසේ වදාළහ -

---

‘‘อทนฺตทมนํ [Pg.229] ทานํ, อทานํ ทนฺตทูสกํ;

ทาเนน ปิยวาจาย, อุนฺนมนฺติ นมนฺติ จา’’ติ.

"දානය නොදැමුණු අය දමනය කරන්නකි, නොදීම (අදානය) දැමුණු අයවද දූෂණය කරයි. දානයෙන් හා ප්‍රිය වචනයෙන් සත්වයෝ උසස් වෙති, අවනත ද වෙති."

---

อิเมสุ ปน อฏฺฐสุ ทาเนสุ จิตฺตาลงฺการทานเมว อุตฺตมนฺติ.

මෙසේ මෙම දාන අට අතරින් සිතේ අලංකාරය සඳහා දෙන දානයම උත්තම වේ.

---

๒. ทุติยทานสุตฺตวณฺณนา

2. දෙවැනි දාන සූත්‍ර වර්ණනාව.

---

๓๒. ทุติเย สทฺธาติ ยาย สทฺธาย ทานํ เทติ, สา สทฺธา. หิริยนฺติ ยาย หิริยา ทานํ เทติ, สาว อธิปฺเปตา. กุสลญฺจ ทานนฺติ อนวชฺชญฺจ ทานํ. ทิวิยนฺติ ทิวงฺคมํ.

32. දෙවැන්නෙහි; "සද්ධා" යනු යම් ශ්‍රද්ධාවකින් දානය දෙයිද එයයි. "හිරියං" යනු යම් හිරියකින් දානය දෙයිද එයම අදහස් කරන ලදී. "කුසලඤ්ච දානං" යනු නිවැරදි (නිර්දෝෂී) දානයයි. "දිවියං" යනු ස්වර්ගයට මග පෙන්වන යන්නයි.

---

๓. ทานวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

3. දානවස්තු සූත්‍ර වර්ණනාව.

---

๓๓. ตติเย ทานวตฺถูนีติ ทานการณานิ. ฉนฺทา ทานํ เทตีติ เปเมน ทานํ เทติ. โทสาติ โทเสน กุทฺโธ หุตฺวา ยํ อตฺถิ, ตํ เวเคน คณฺหิตฺวา เทติ. โมหาติ โมเหน มูฬฺโห เทติ. ภยาติ ครหภเยน วา อปายภเยน วา, ตสฺส ตสฺเสว วา ปน ภเยน เทติ. กุลวํสนฺติ กุลปเวณึ.

33. තෙවැන්නෙහි; "දානවත්තූනි" යනු දානය දීමට හේතූන්ය. "ඡන්දා දානං දේති" යනු ප්‍රේමය (කැමැත්ත) නිසා දානය දෙයි. "දෝසා" යනු කෝපයට පත් වී වහා යමක් දෙයි. "මෝහා" යනු මුළා වී දෙයි. "භයා" යනු ගර්හා භයෙන්, අපාය භයෙන් හෝ යම් බියක් නිසා දෙයි. "කුලවංසං" යනු පරම්පරා චාරිත්‍රයයි.

---

๔. เขตฺตสุตฺตวณฺณนา

4. ක්ෂේත්‍ර සූත්‍ර වර්ණනාව.

---

๓๔. จตุตฺเถ น มหปฺผลํ โหตีติ ธญฺญผเลน มหปฺผลํ น โหติ. น มหสฺสาทนฺติ ยมฺปิสฺส ผลํ โหติ, ตสฺส อสฺสาโท น มหา โหติ มนฺทสฺสาทํ น มธุรํ. น ผาติเสยฺยนฺติ เสยฺยาปิสฺส น โหติ วุฑฺฒิ, ตสฺส มหนฺตํ วีหิถมฺภสนฺนิเวสํ น โหตีติ อตฺโถ. อุนฺนามนินฺนามีติ ถลนินฺนวเสน วิสมตลํ. ตตฺถ ถเล อุทกํ น สณฺฐาติ, นินฺเน อติพหุ ติฏฺฐติ. ปาสาณสกฺขริกนฺติ ปตฺถริตฺวา ฐิตปิฏฺฐิปาสาเณหิ จ ขุทฺทกปาสาเณหิ จ สกฺขราหิ จ สมนฺนาคตํ. อูสรนฺติ อุพฺภินฺนโลณํ. น จ คมฺภีรสิตนฺติ ถทฺธภูมิตาย คมฺภีรานุคตํ, นงฺคลมคฺคํ กตฺวา กสิตุํ น สกฺกา โหติ, อุตฺตานนงฺคลมคฺคเมว โหติ. น อายสมฺปนฺนนฺติ น อุทกาคมนสมฺปนฺนํ. น อปายสมฺปนฺนนฺติ ปจฺฉาภาเค อุทกนิคฺคมนมคฺคสมฺปนฺนํ น โหติ. น มาติกาสมฺปนฺนนฺติ น ขุทฺทกมหนฺตีหิ อุทกมาติกาหิ สมฺปนฺนํ โหติ[Pg.230]. น มริยาทสมฺปนฺนนฺติ น เกทารมริยาทาหิ สมฺปนฺนํ. น มหปฺผลนฺติอาทีนิ สพฺพานิ วิปากผลวเสเนว เวทิตพฺพานิ.

34. හතරවන සූත්‍රයෙහි, 'මහත් ඵල නැත්තේය' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ධාන්‍ය අස්වැන්නෙන් ලැබෙන මහත් වූ ඵලයක් නොවන බවයි. 'මහත් ආස්වාදයක් නැත්තේය' යනු එම ගසෙහි යම් ඵලයක් හටගත්තද, එහි ආස්වාදය මහත් නොවන බවයි; එය අල්ප ආස්වාදයක් ඇති, මිහිරි නොවන දෙයකි. 'වෘද්ධියක් නැත්තේය' යනු එම ගසෙහි උසස් බවක් හෝ වැඩීමක් සිදු නොවන බවයි; එම ධාන්‍ය ගසෙහි මහත් වූ දියුණුවක් හෝ ශක්තිමත් ව පිහිටීමක් ඇති නොවන බව අර්ථයයි. 'උස් පහත් වූ' යනු උස් බිම් හා මිටි බිම් වශයෙන් අසමාන වූ තලයයි. එහි උස් බිමෙහි ජලය නොරඳයි, මිටි බිමෙහි ජලය අතිශයින් වැඩියෙන් පවතියි. 'ගල් හා බොරළු සහිත' යනු පැතිර පවතින තට්ටු ගල්වලින් ද, කුඩා ගල් කැබලිවලින් හා බොරළුවලින් ද යුක්ත වූ බිමයි. 'ලුණු සහිත වූ' යනු ලුණු මතු වූ බිමයි. 'ගැඹුරට සීසෑ නොහැකි' යනු පොළොව තද බැවින් ගැඹුරට යන පරිදි නගුල් ඉරි ඇඳ සීසෑමට නොහැකි බවයි, එහි ඇත්තේ නොගැඹුරු නගුල් ඉරි පමණි. 'ආය සම්පන්න නොවන' යනු ජලය ඇතුළු වන මඟ සම්පූර්ණ නොවන බවයි. 'අපාය සම්පන්න නොවන' යනු පසුව ජලය පිටවන මඟ සම්පූර්ණ නොවන බවයි. 'මතෘකා (ඇළවේලි) සම්පන්න නොවන' යනු කුඩා හෝ විශාල ජල ඇළවේලිවලින් යුක්ත නොවන බවයි. 'සීමා (නියර) සම්පන්න නොවන' යනු කුඹුරු නියරවලින් යුක්ත නොවන බවයි. 'මහත් ඵල නැත' යනාදී සියලු පද විපාක ඵල වශයෙන්ම දත යුතුය.

---

สมฺปนฺเนติ ปริปุณฺเณ สมฺปตฺติยุตฺเต. ปวุตฺตา พีชสมฺปทาติ สมฺปนฺนํ พีชํ โรปิตํ. เทเว สมฺปาทยนฺตมฺหีติ เทเว สมฺมา วสฺสนฺเต. อนีติสมฺปทา โหตีติ กีฏกิมิอาทิปาณกอีติยา อภาโว เอกา สมฺปทา โหติ. วิรูฬฺหีติ วฑฺฒิ ทุติยา สมฺปทา โหติ. เวปุลฺลนฺติ วิปุลภาโว ตติยา สมฺปทา โหติ. ผลนฺติ ปริปุณฺณผลํ จตุตฺถี สมฺปทา โหติ. สมฺปนฺนสีเลสูติ ปริปุณฺณสีเลสุ. โภชนสมฺปทาติ สมฺปนฺนํ วิวิธโภชนํ. สมฺปทานนฺติ ติวิธํ กุสลสมฺปทํ. อุปเนตีติ สา โภชนสมฺปทา อุปนยติ. กสฺมา? สมฺปนฺนญฺหิสฺส ตํ กตํ, ยสฺมาสฺส ตํ กตกมฺมํ สมฺปนฺนํ ปริปุณฺณนฺติ อตฺโถ. สมฺปนฺนตฺถูธาติ สมฺปนฺโน อตฺถุ อิธ. วิชฺชาจรณสมฺปนฺโนติ ตีหิ วิชฺชาหิ จ ปญฺจทสหิ จรณธมฺเมหิ จ สมนฺนาคโต. ลทฺธาติ เอวรูโป ปุคฺคโล จิตฺตสฺส สมฺปทํ อเวกลฺลปริปุณฺณภาวํ ลภิตฺวา. กโรติ กมฺมสมฺปทนฺติ ปริปุณฺณกมฺมํ กโรติ. ลภติ จตฺถสมฺปทนฺติ อตฺถญฺจ ปริปุณฺณํ ลภติ. ทิฏฺฐิสมฺปทนฺติ วิปสฺสนาทิฏฺฐึ. มคฺคสมฺปทนฺติ โสตาปตฺติมคฺคํ. ยาติ สมฺปนฺนมานโสติ ปริปุณฺณจิตฺโต หุตฺวา อรหตฺตํ ยาติ. สา โหติ สพฺพสมฺปทาติ สา สพฺพทุกฺเขหิ วิมุตฺติ สพฺพสมฺปทา นาม โหตีติ.

'සම්පන්න' යනු පරිපූර්ණ වූ, සමෘද්ධියෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'වපුරන ලද බීජ සම්පත්තිය' යනු යහපත් බීජ රෝපණය කිරීමයි. 'වැසි දේවයා මනා කොට වසින කල්හි' යනු වැස්ස නිසි පරිදි වසින විටයි. 'ඊති (උවදුරු) රහිත සම්පත්තිය' යනු පණුවන්, කෘමීන් ආදී සතුන්ගෙන් වන පීඩා නොමැති වීම නමැති පළමු සම්පත්තියයි. 'විරූළ්හිය' යනු වැඩීම නමැති දෙවන සම්පත්තියයි. 'වේපුල්ලය' යනු විශාල බවට පත්වීම නමැති තෙවන සම්පත්තියයි. 'ඵලය' යනු පරිපූර්ණ ඵලය නමැති සිව්වන සම්පත්තියයි. 'සීල සම්පන්නයන් කෙරෙහි' යනු පරිපූර්ණ සීලයක් ඇති පුද්ගලයන් කෙරෙහි යන්නයි. 'භෝජන සම්පත්තිය' යනු සම්පූර්ණ වූ විවිධ භෝජනයන්ය. 'සම්පදාන' යනු ත්‍රිවිධ කුසල සම්පත්තියයි. 'උපනෙති' යනු එම භෝජන සම්පත්තිය ළඟා කර දෙයි. කුමක් නිසාද? ඔහු විසින් කරන ලද එම කර්මය පරිපූර්ණ බැවිනි. 'සම්පන්න වස්තුව මෙහි වේවා' යනු මෙහි වස්තුව සම්පූර්ණ වේවා යන්නයි. 'විද්‍යාචරණ සම්පන්න' යනු ත්‍රිවිද්‍යාවන්ගෙන් හා පසළොස් චරණ ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. 'ලබා' යනු මෙබඳු පුද්ගලයා සිතේ නොඅඩු පරිපූර්ණ බව ලබා යන්නයි. 'කර්ම සම්පත්තිය සිදු කරයි' යනු පරිපූර්ණ කර්මයක් කරයි යන්නයි. 'අර්ථ සම්පත්තිය ලබයි' යනු පරිපූර්ණ අර්ථයක් ලබයි යන්නයි. 'දිට්ඨි සම්පත්තිය' යනු විපස්සනා දෘෂ්ටියයි. 'මග්ග සම්පත්තිය' යනු සෝතාපත්ති මාර්ගයයි. 'සම්පන්න මනසින් යුතුව යයි' යනු පරිපූර්ණ වූ සිතින් යුතුව අරහත් ඵලයට පැමිණෙයි යන්නයි. 'එය සියලු සම්පත්ති වේ' යනු සියලු දුකින් මිදීම නම් වූ එම විමුක්තිය සියලු සම්පත්තිය වන්නේය යන්නයි.

---

๕. ทานูปปตฺติสุตฺตวณฺณนา

5. දානූපපත්ති සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๓๕. ปญฺจเม ทานูปปตฺติโยติ ทานปจฺจยา อุปปตฺติโย. ทหตีติ ฐเปติ. อธิฏฺฐาตีติ ตสฺเสว เววจนํ. ภาเวตีติ วฑฺเฒติ. หีเน วิมุตฺตนฺติ หีเนสุ ปญฺจสุ กามคุเณสุ วิมุตฺตํ. อุตฺตริ อภาวิตนฺติ ตโต อุตฺตริมคฺคผลตฺถาย อภาวิตํ. ตตฺรูปปตฺติยา สํวตฺตตีติ ยํ ฐานํ ปตฺเถตฺวา กุสลํ กตํ, ตตฺถ นิพฺพตฺตนตฺถาย สํวตฺตติ. วีตราคสฺสาติ มคฺเคน วา สมุจฺฉินฺนราคสฺส สมาปตฺติยา วา วิกฺขมฺภิตราคสฺส. ทานมตฺเตเนว หิ พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติตุํ น สกฺกา, ทานํ ปน สมาธิวิปสฺสนาจิตฺตสฺส อลงฺการปริวารํ โหติ. ตโต ทาเนน มุทุจิตฺโต พฺรหฺมวิหาเร ภาเวตฺวา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘วีตราคสฺส โน สราคสฺสา’’ติ.

35. පස්වන සූත්‍රයෙහි, 'දාන උපපත්ති' යනු දානය හේතුවෙන් ලබන උත්පත්ති කර්මයන්ය. 'දහති' යනු පිහිටුවයි. 'අධිට්ඨාති' යනු ඒ පදයේම පර්යාය වචනයකි. 'භාවේති' යනු වර්ධනය කරයි. 'හීන දෙයෙහි විමුක්ත වූ' යනු හීන වූ පංච කාම ගුණයන්හි ඇලුණු යන්නයි. 'මතු මත්තෙහි නොවඩන ලද' යනු එයින් මතු මාර්ග ඵල අත්පත් කර ගැනීම පිණිස නොවඩන ලද යන්නයි. 'එහි උත්පත්තිය පිණිස පවතියි' යනු යම් ස්ථානයක් පතමින් කුසල් කරන ලද්දේ ද, එහි ඉපදීම පිණිස හේතු වෙයි යන්නයි. 'වීතරාගී තැනැත්තාට' යනු මාර්ගයෙන් රාගය සහමුලින් ප්‍රහීණ කළ හෝ සමාපත්තියෙන් රාගය යටපත් කළ තැනැත්තාට යන්නයි. සැබැවින්ම දානයෙන් පමණක්ම බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි ඉපදිය නොහැකිය, එහෙත් දානය සමාධි හා විපස්සනා සිතෙහි ආභරණයක් හා පිරිවාරයක් වෙයි. එම දානය නිසා මෘදු වූ සිතැති පුද්ගලයා බ්‍රහ්ම විහරණයන් වඩා බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපදියි. එබැවින් "රාගය නැති තැනැත්තාට මිස රාගය ඇති තැනැත්තාට නොවේ" යයි වදාරන ලදී.

---

๖. ปุญฺญกิริยวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

6. පුණ්‍යක්‍රියාවස්තු සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๓๖. ฉฏฺเฐ [Pg.231] ปุญฺญกิริยานิ จ ตานิ เตสํ เตสํ อานิสํสานํ วตฺถูนิ จาติ ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ. ทานาทีนญฺหิ ลกฺขเณ จิตฺตํ ฐเปตฺวา ‘‘เอวรูปํ นาม อมฺเหหิ ทานํ ทาตพฺพํ, สีลํ รกฺขิตพฺพํ, ภาวนา ภาเวตพฺพา’’ติ สตฺตา ปุญฺญานิ กโรนฺติ. ทานเมว ทานมยํ, ทานเจตนาสุ วา ปุริมเจตนาโต นิปฺผนฺนา สนฺนิฏฺฐาปกเจตนา ทานมยํ สีลาทีหิ สีลมยาทีนิ วิย. เสสทฺวเยสุปิ เอเสว นโย. ปริตฺตํ กตํ โหตีติ โถกํ มนฺทํ กตํ โหติ. นาภิสมฺโภตีติ น นิปฺผชฺชติ. อกตํ โหตีติ ภาวนายโยโคเยว อนารทฺโธ โหตีติ อตฺโถ. มนุสฺสโทภคฺยนฺติ มนุสฺเสสุ สมฺปตฺติรหิตํ ปญฺจวิธํ นีจกุลํ. อุปปชฺชตีติ ปฏิสนฺธิวเสน อุปคจฺฉติ, ตตฺถ นิพฺพตฺตตีติ อตฺโถ. มตฺตโส กตนฺติ ปมาเณน กตํ, โถกํ น พหุ. มนุสฺสโสภคฺยนฺติ มนุสฺเสสุ สุภคภาวํ ติวิธกุลสมฺปตฺตึ. อธิมตฺตนฺติ อธิกปฺปมาณํ พลวํ วา. อธิคณฺหนฺตีติ อภิภวิตฺวา คณฺหนฺติ, วิสิฏฺฐตรา เชฏฺฐกา โหนฺตีติ อตฺโถ.

36. හයවන සූත්‍රයෙහි, කුසල් ක්‍රියාවන් ද වන, ඒ ඒ ආනිශංසයන්ට හේතු (වස්තු) ද වන බැවින් 'පුණ්‍යක්‍රියාවස්තු' නම් වේ. දානාදියෙහි ලක්ෂණයෙහි සිත පිහිටුවා "අප විසින් මෙබඳු දානයක් දිය යුතුය, සීලයක් රැකිය යුතුය, භාවනාවක් වැඩිය යුතුය" යයි සත්ත්වයෝ පින් කරති. දානයම 'දානමය' නම් වේ. නැතහොත් දාන චේතනාවන් අතර මුල් චේතනාවෙන් නිපන්, අවසන් තීරණය ගන්නා වූ චේතනාව දානමය නම් වේ. ඉතිරි දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'පරිත්තව කරන ලදී' යනු ස්වල්ප වශයෙන්, මඳ වශයෙන් කරන ලදී යන්නයි. 'නොපැමිණෙයි' යනු සාර්ථක නොවේ යන්නයි. 'නොකරන ලදී' යනු භාවනාවෙහි යෙදීම ආරම්භ නොකරන ලදී යන අර්ථයයි. 'මනුෂ්‍ය අභාග්‍යය' යනු මනුෂ්‍යයන් අතර සම්පත්වලින් තොර වූ පස් වැදෑරුම් නීච කුලයන්ය. 'උපදියි' යනු ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් පැමිණෙයි, එහි උපදියි යන අර්ථයයි. 'ප්‍රමාණවත් ලෙස කරන ලදී' යනු පමණක් ඇතිව කරන ලදී, ස්වල්පයකි, බොහෝ නොවේ. 'මනුෂ්‍ය සෝභාග්‍යය' යනු මනුෂ්‍යයන් අතර වාසනාවන්ත බව හෙවත් තෙවැදෑරුම් කුල සම්පත්තියයි. 'අධිමාත්‍ර' යනු අධික ප්‍රමාණය වූ හෝ බලවත් වූ යන්නයි. 'අභිභවා යති' යනු යටපත් කොට ගනිති, එනම් විශේෂයෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ වූ නායකයෝ වෙති යන අර්ථයයි.

---

๗. สปฺปุริสทานสุตฺตวณฺณนา

7. සප්පුරිසදාන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๓๗. สตฺตเม สุจินฺติ ปริสุทฺธํ วณฺณสมฺปนฺนํ เทติ. ปณีตนฺติ รสูปปนฺนํ. กาเลนาติ ยุตฺตปตฺตกาเลน. กปฺปิยนฺติ ยํ กปฺปิยํ, ตํ เทติ. วิเจยฺย เทตีติ ‘‘อิมสฺส ทินฺนํ มหปฺผลํ ภวิสฺสติ, อิมสฺส น มหปฺผล’’นฺติ เอวํ ปฏิคฺคาหกปริเยสนวเสน ทานํ วา ปณิธายวเสน ทานํ วา วิจินิตฺวา เทติ.

37. හත්වන සූත්‍රයෙහි, 'ශුචි' යනු පිරිසිදු වූ, වර්ණ සම්පන්න වූ වස්තුව දෙයි. 'ප්‍රණීත' යනු රසවත් වූ වස්තුවයි. 'කාලයෙන්' යනු සුදුසු වූ කාලයෙහි යන්නයි. 'කැප දෙය' යනු සංඝයාට යම් වස්තුවක් කැප ද, එය දෙයි. 'විමසා බලා දෙයි' යනු "මොහුට දුන් කළ මහත් ඵල ලැබෙයි, මොහුට දුන් කළ මහත් ඵල නොලැබෙයි" යනුවෙන් ප්‍රතිග්‍රාහකයා සෙවීම් වශයෙන් හෝ උසස් චේතනාවෙන් දාන වස්තුව තෝරා බේරා දෙයි.

---

๘. สปฺปุริสสุตฺตวณฺณนา

8. සප්පුරිස සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๓๘. อฏฺฐเม อตฺถายาติ อตฺถตฺถาย. หิตาย สุขายาติ หิตตฺถาย สุขตฺถาย. ปุพฺพเปตานนฺติ ปรโลกคตานํ ญาตีนํ. อิมสฺมึ สุตฺเต อนุปฺปนฺเน พุทฺเธ จกฺกวตฺติราชาโน โพธิสตฺตา ปจฺเจกพุทฺธา ลพฺภนฺติ, พุทฺธกาเล พุทฺธา เจว พุทฺธสาวกา จ. ยถาวุตฺตานญฺหิ เอเตสํ อตฺถาย หิตาย สุขาย สํวตฺตนฺติ. พหุนฺนํ วต อตฺถาย, สปฺปญฺโญ ฆรมาวสนฺติ สปฺปญฺโญ ฆเร วสนฺโต พหูนํ วต อตฺถาย โหติ. ปุพฺเพติ ปฐเมว. ปุพฺเพกตมนุสฺสรนฺติ [Pg.232] มาตาปิตูนํ ปุพฺพการคุเณ อนุสฺสรนฺโต. สหธมฺเมนาติ สการเณน ปจฺจยปูชเนน ปูเชติ. อปเจ พฺรหฺมจารโยติ พฺรหฺมจาริโน อปจยติ, นีจวุตฺติตํ เนสํ อาปชฺชติ. เปสโลติ ปิยสีโล.

38. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'අර්ථය පිණිස' යනු යහපත පිණිසයි. 'හිත සුව පිණිස' යනු යහපත හා සැපය පිණිසයි. 'පෙර මියගියවුන්ට' යනු පරලොව ගිය ඥාතීන්ට යන්නයි. මෙම සූත්‍රයෙහි බුදුවරයෙකු පහළ නොවූ කාලයක සක්විති රජවරු, බෝධිසත්ත්වවරු සහ පසේබුදුවරයෝ මෙහි අර්ථය පිණිස වෙති. බුද්ධ කාලයෙහි බුදුවරුන් හා බුද්ධ ශ්‍රාවකයන් ඒ සඳහා වෙති. සැබැවින්ම ඉහත සඳහන් කළ උතුමෝ ඒ මවුපියන්ගේ අර්ථය, හිතසුව පිණිස පවතිති. 'බොහෝ දෙනාගේ අර්ථය පිණිස පණ්ඩිතයා ගෘහ වාසය කරයි' යනු පණ්ඩිතයා ගෙදර වසමින් සැබැවින්ම බොහෝ දෙනාගේ යහපත පිණිසම සිටියි. 'පෙර' යනු පළමුවෙන්ම යන්නයි. 'පෙර කළ දෑ සිහි කරමින්' යනු මවුපියන් පෙර කළ ගුණෝපකාරයන් නැවත නැවත සිහි කරමින් යන්නයි. 'සහධම්මෙන' යනු හේතු යුක්තව, සිව්පස පූජාවෙන් පිදුම් කරයි. 'බ්‍රහ්මචාරීන්ට ගරු කරයි' යනු උතුම් හැසිරීම් ඇති උතුමන්ට ගරු බුහුමන් දක්වයි, ඔවුන් ඉදිරියෙහි යටහත් පහත් බවට පැමිණෙයි. 'පේසල' යනු ප්‍රිය වූ සීලයක් ඇති පුද්ගලයන්ටයි.

---

๙. อภิสนฺทสุตฺตวณฺณนา

9. අභිසන්ද සූත්‍ර වර්ණනාව (නිර්දේශය).

---

๓๙. นวเม ทานานีติ เจตนาทานานิ. อคฺคญฺญานีติอาทีนํ อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว.

39. නවවන සූත්‍රයෙහි 'දානානි' යනු චේතනා දානයන්ය. 'අග්ගඤ්ඤානි' යනාදී පදවල අර්ථය මීට පෙර (චතුක්ක නිපාත වර්ණනාවෙහි) පවසන ලද්දේමය.

---

๑๐. ทุจฺจริตวิปากสุตฺตวณฺณนา

10. දුශ්චරිත විපාක සූත්‍ර වර්ණනාව.

---

๔๐. ทสเม ปาณาติปาโตติ ปาณาติปาตเจตนา. สพฺพลหุโสติ สพฺพลหุโก. อปฺปายุกสํวตฺตนิโกติ เตน ปริตฺตเกน กมฺมวิปาเกน อปฺปายุโก โหติ, ทินฺนมตฺตาย วา ปฏิสนฺธิยา วิลียติ มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขนฺตมตฺเต วา. เอวรูโป หิ น อญฺญสฺส กสฺสจิ นิสฺสนฺโท, ปาณาติปาตสฺเสว คตมคฺโค เอโสติ. โภคพฺยสนสํวตฺตนิโกติ ยถา กากณิกามตฺตมฺปิ หตฺเถ น ติฏฺฐติ, เอวํ โภคพฺยสนํ สํวตฺเตติ. สปตฺตเวรสํวตฺตนิโก โหตีติ สห สปตฺเตหิ เวรํ สํวตฺเตติ. ตสฺส หิ สปตฺตา จ พหุกา โหนฺติ. โย จ นํ ปสฺสติ, ตสฺมึ เวรเมว อุปฺปาเทติ น นิพฺพายติ. เอวรูโป หิ ปรสฺส รกฺขิตโคปิตภณฺเฑ อปราธสฺส นิสฺสนฺโท.

40. දසවන සූත්‍රයෙහි 'පාණාතිපාතෝ' යනු ප්‍රාණාතිපාත චේතනාවයි. 'සබ්බලහුසෝ' යනු (කර්ම විපාක අතුරින්) සැහැල්ලුම විපාකයයි. 'අප්පායුකසංවත්තනිකෝ' යනු ඒ අල්ප වූ කර්ම විපාකය හේතුවෙන් ආයුෂ කෙටි වෙයි. ප්‍රතිසන්ධිය ලබන අවස්ථාවේම හෝ මව් කුසින් බිහි වූ සැනින්ම හෝ ජීවිතය විනාශයට පත් වෙයි. මෙබඳු ආයුෂ කෙටි වීම අන් කිසිවක ප්‍රතිඵලයක් නොව, එය ප්‍රාණාතිපාත කර්මයේම නියමිත විපාක මාර්ගයයි. 'භෝගබ්‍යසනසංවත්තනිකෝ' යනු අතේ තිබෙන ඉතා සුළු වස්තුවක් පවා ඉතිරි නොවන පරිදි සම්පත් විනාශ වීමට හේතු වෙයි. 'සපත්තවේරසංවත්තනිකෝ හෝති' යනු සතුරන් සමඟ වෛරය ඇති කිරීමට හේතු වෙයි. එවැනි පුද්ගලයාට සතුරෝ බොහෝ වෙති. ඔහු දකින සෑම කෙනෙකු තුළම ඔහු කෙරෙහි වෛරයක් මිස ප්‍රසාදයක් හට නොගනී. මෙවැනි තත්ත්වයන් අනුන් විසින් ආරක්ෂා කරන ලද වස්තූන් කෙරෙහි කළ වරදෙහි (කාමමිථ්‍යාචාරයෙහි) ප්‍රතිඵල වේ.

---

อภูตพฺภกฺขานสํวตฺตนิโก โหตีติ อภูเตน อพฺภกฺขานํ สํวตฺเตติ, เยน เกนจิ กตํ ตสฺเสว อุปริ ปตติ. มิตฺเตหิ เภทนสํวตฺตนิโกติ มิตฺเตหิ เภทํ สํวตฺเตติ. ยํ ยํ มิตฺตํ กโรติ, โส โส ภิชฺชติเยว. อมนาปสทฺทสํวตฺตนิโกติ อมนาปสทฺทํ สํวตฺเตติ. ยา สา วาจา กณฺฏกา กกฺกสา กฏุกา อภิสชฺชนี มมฺมจฺเฉทิกา, คตคตฏฺฐาเน ตเมว สุณาติ, มนาปสทฺทสวนํ นาม น ลภติ. เอวรูโป ผรุสวาจาย คตมคฺโค นาม. อนาเทยฺยวาจาสํวตฺตนิโกติ อคฺคเหตพฺพวจนตํ สํวตฺเตติ, ‘‘ตฺวํ กสฺมา กเถสิ, โก หิ ตว วจนํ คเหสฺสตี’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ. อยํ สมฺผปฺปลาปสฺส คตมคฺโค. อุมฺมตฺตกสํวตฺตนิโก โหตีติ อุมฺมตฺตกภาวํ [Pg.233] สํวตฺเตติ. เตน หิ มนุสฺโส อุมฺมตฺโต วา ขิตฺตจิตฺโต วา เอฬมูโค วา โหติ. อยํ สุราปานสฺส นิสฺสนฺโท. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กถิตนฺติ.

'අභූතබ්භක්ඛානසංවත්තනිකෝ හෝති' යනු අසත්‍ය චෝදනා ලැබීමට හේතු වෙයි. වෙනත් අයෙකු කළ වරදක් පවා තමා පිට පැටවෙයි. 'මිත්තේහි භේදනසංවත්තනිකෝ' යනු මිතුරන් බිඳවීමට හේතු වෙයි. ඔහු යම් යම් මිතුරන් ඇති කරගත්තද, ඒ සෑම මිතුරෙකුම ඔහුගෙන් වෙන් වී යයි. 'අමනාපසද්දසංවත්තනිකෝ' යනු අකමැති ශබ්ද ඇසීමට හේතු වෙයි. කටු වැනි රළු වූ ද, කටුක වූ ද, අනුන් පෙළන සුළු වූ ද, හෘදය සිදුරු කරන සුළු වූ ද යම් වචනයක් වේද, ඔහු යන යන තැන අසන්නට ලැබෙන්නේ එවැනි වචනමය. කිසි කලක මනාප ශබ්ද ඇසීමට නොලැබෙයි. මෙය පරුෂ වචනයේ විපාකයයි. 'අනාදෙය්‍යවාචාසංවත්තනිකෝ' යනු පිළිගත නොහැකි වචන ඇත්තෙකු වීමට හේතු වෙයි. "ඔබ කුමට පවසන්නෙහිද? කවුද ඔබගේ වචන පිළිගන්නේ?" යනුවෙන් නින්දාවට ලක් වෙයි. මෙය සම්ඵප්ප්‍රලාපයේ (හිස් වචනයේ) විපාකයයි. 'උම්මත්තකසංවත්තනිකෝ හෝති' යනු උමතු බවට පත් වීමට හේතු වෙයි. එයින් මිනිසා උමතු වූවෙකු හෝ විසිරුණු සිත් ඇත්තෙකු හෝ කෙළ තොලු වූවෙකු හෝ වෙයි. මෙය සුරාපානයේ විපාකයයි. මේ සූත්‍රයෙහි සංසාර වෘත්තය පිළිබඳවම පමණක් වදාරන ලදී.

---

ทานวคฺโค จตุตฺโถ.

සිව්වන දාන වර්ගයයි.

---

๕. อุโปสถวคฺโค

5. උපෝසථ වර්ගය.

---

๔. วาเสฏฺฐสุตฺตวณฺณนา

4. වාසෙට්ඨ සූත්‍ර වර්ණනාව.

---

๔๔. ปญฺจมสฺส จตุตฺเถ อิเม เจปิ, วาเสฏฺฐ, มหาสาลาติ ปุรโต ฐิเต ทฺเว สาลรุกฺเข ทสฺเสนฺโต ปริกปฺโปปมํ อาห. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อิเม ตาว มหาสาลา อเจตนา. สเจ เอเตปิ สเจตนา หุตฺวา อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ อุโปสถํ อุปวเสยฺยุํ, เอเตสมฺปิ โส อุโปสถวาโส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย อสฺส. ภูเต ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ.

44. පස්වන වර්ගයෙහි සිව්වන සූත්‍රයෙහි 'ඉමේ චේපි වාසෙට්ඨ මහාසාලා' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි තිබූ සල් ගස් දෙකක් දක්වමින් උපකල්පිත උපමාවක් වදාළ සේක. මෙහි අදහස මෙයයි: "වාසෙට්ඨය, මුලින්ම මේ මහා සල් ගස් දෙක අචේතනිකය. ඉදින් මොවුන්ට පවා චේතනාවක් තිබී අෂ්ටාංග සමන්නාගත උපෝසථය රැක්කේ නම්, එය මොවුන්ට පවා දීර්ඝ කාලයක් හිතසුව පිණිස වන්නේය. එසේ නම් චේතනා සහිත සත්වයන් ගැන කිව යුතුම කුමක්ද?" යනු මෙහි අදහසයි.

---

๖. อนุรุทฺธสุตฺตวณฺณนา

6. අනුරුද්ධ සූත්‍ර වර්ණනාව.

---

๔๖. ฉฏฺเฐ เยนายสฺมา อนุรุทฺโธติ ตา กิร เทวตา อตฺตโน สมฺปตฺตึ โอโลเกตฺวา ‘‘กึ นุ โข นิสฺสาย อยํ สมฺปตฺติ อมฺเหหิ ลทฺธา’’ติ อาวชฺชมานา เถรํ ทิสฺวา ‘‘มยํ อมฺหากํ อยฺยสฺส ปุพฺเพ จกฺกวตฺติรชฺชํ กโรนฺตสฺส ปาทปริจาริกา หุตฺวา เตน ทินฺโนวาเท ฐตฺวา อิมํ สมฺปตฺตึ ลภิมฺห, คจฺฉาม เถรํ อาเนตฺวา อิมํ สมฺปตฺตึ อนุภวิสฺสามา’’ติ ทิวา เยนายสฺมา อนุรุทฺโธ เตนุปสงฺกมึสุ. ตีสุ ฐาเนสูติ ตีสุ การเณสุ. ฐานโส ปฏิลภามาติ ขเณเนว ลภาม. สรนฺติ วจนสทฺทํ วา คีตสทฺทํ วา อาภรณสทฺทํ วา. ปีตา อสฺสูติอาทีนิ นีลา ตาว ชาตา, ปีตา ภวิตุํ น สกฺขิสฺสนฺตีติอาทินา นเยน จินฺเตตฺวา วิตกฺเกติ. ตาปิ ‘‘อิทานิ อยฺโย อมฺหากํ ปีตภาวํ อิจฺฉติ, อิทานิ โลหิตภาว’’นฺติ ตาทิสาว อเหสุํ.

46. සයවන සූත්‍රයෙහි 'යේනායස්මා අනුරුද්ධෝ' යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: ඒ දෙවඟනෝ තමන්ගේ සම්පත්තිය දෙස බලා, "අප මේ සම්පත්තිය ලබන්නට කුමක් උපකාරී වීද?" යයි සලකා බලන්නෝ අනුරුද්ධ තෙරුන් දැක, "අපි අපගේ ස්වාමීන් වහන්සේ පෙර සක්විති රජකම් කළ කාලයෙහි පාදපරිචාරිකාවන් වී, උන්වහන්සේ දුන් අවවාදයෙහි පිහිටා මේ සම්පත්තිය ලැබුවෙමු. අපි තෙරුන් වහන්සේ වෙත ගොස් උන්වහන්සේට මේ සම්පත්තිය විඳින්නට සලස්වමු" යයි කතිකා කරගත්තෝය. පසුව දහවල් කාලයෙහි ආයුෂ්මත් අනුරුද්ධයන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණියහ. 'තීසු ඨානේසූ' යනු කරුණු තුනකදීය. 'ඨානසෝ පටිලභාමා' යනු ක්ෂණයකින්ම (කැමති වූ සැණින්ම) ලබමු යන්නයි. 'සරන්ති' යනු වචන ශබ්දය, ගීත ශබ්දය හෝ ආභරණවල ශබ්දයයි. 'පීතා අස්සූ' යනාදී පදවලින් කියවෙන්නේ, තමන් නිල් පැහැයෙන් ඉපිද සිටියත්, තෙරුන් වහන්සේ කැමති නම් කහ පැහැ වීමට මොහොතක්වත් ප්‍රමාද නොවන බවයි. ඒ දෙවඟනෝ "දැන් ස්වාමීන් වහන්සේ අප කහ පැහැයෙන් සිටිනවාට කැමතිය, දැන් රතු පැහැයෙන් සිටිනවාට කැමතිය" යයි සිතා ඒ ඒ පැහැයන්ගෙන් යුක්ත වූහ.

---

อจฺฉรํ วาเทสีติ ปาณิตลํ วาเทสิ. ปญฺจงฺคิกสฺสาติ อาตตํ, วิตตํ, อาตตวิตตํ, ฆนํ, สุสิรนฺติ อิเมหิ ปญฺจหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตสฺส. ตตฺถ อาตตํ นาม จมฺมปริโยนทฺเธสุ เภริอาทีสุ เอกตลตูริยํ, วิตตํ นาม อุภยตลํ, อาตตวิตตํ นาม สพฺพโส [Pg.234] ปริโยนทฺธํ, สุสิรํ วํสาทิ, ฆนํ สมฺมาทิ. สุวินีตสฺสาติ อากฑฺฒนสิถิลกรณาทีหิ สมุจฺฉิตสฺส. สุปฺปฏิปตาฬิตสฺสาติ ปมาเณ ฐิตภาวชานนตฺถํ สุฏฺฐุ ปฏิปตาฬิตสฺส. กุสเลหิ สุสมนฺนาหตสฺสาติ เย วาเทตุํ กุสลา เฉกา, เตหิ วาทิตสฺส. วคฺคูติ เฉโก สุนฺทโร. รชนีโยติ รญฺเชตุํ สมตฺโถ. กมนีโยติ กาเมตพฺพยุตฺโต. ขมนีโยติ วา ปาโฐ, ทิวสมฺปิ สุยฺยมาโน ขมเตว, น นิพฺพินฺทตีติ อตฺโถ. มทนีโยติ มานมทปุริสมทชนโน. อินฺทฺริยานิ โอกฺขิปีติ ‘‘อสารุปฺปํ อิมา เทวตา กโรนฺตี’’ติ อินฺทฺริยานิ เหฏฺฐา ขิปิ, น อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา โอโลเกสิ. น ขฺวยฺโย อนุรุทฺโธ สาทิยตีติ ‘‘มยํ นจฺจาม คายาม, อยฺโย ปน อนุรุทฺโธ น โข สาทิยติ, อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา น โอโลเกติ, กึ มยํ นจฺจิตฺวา วา คายิตฺวา วา กริสฺสามา’’ติ ตตฺเถว อนฺตรธายึสุ. เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ ตาสํ เทวตานํ อานุภาวํ ทิสฺวา ‘‘กติหิ นุ โข ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม มนาปกายิเก เทวโลเก นิพฺพตฺตตี’’ติ อิมมตฺถํ ปุจฺฉิตุํ อุปสงฺกมิ.

'අච්ඡරං වාදේසි' යනු අත්ලෙන් ශබ්ද කිරීමයි (අත්පුඩි ගැසීමයි). 'පඤ්චංගිකස්සා' යනු අංග පහකින් යුත් තූර්ය වාද්‍යයයි. එහි 'ආතත' යනු එක් පැත්තක් සම්වලින් වැසූ බෙර ආදියයි, 'විතත' යනු දෙපැත්තම සම්වලින් වැසූ බෙර ආදියයි, 'ආතතවිතත' යනු සම්පූර්ණයෙන්ම සම්වලින් වට කළ වාද්‍ය භාණ්ඩයි, 'සුසිර' යනු වංශ (වේණූ) ආදියයි, 'ඝන' යනු තාලම්පට ආදියයි. 'සුවිනීතස්සා' යනු මැනවින් සකස් කර වාදනය කරන ලද යන්නයි. 'සුප්පටිපතාළිතස්සා' යනු ප්‍රමාණය දැන මැනවින් වයන ලද යන්නයි. 'කුසලේහි සුසමන්නාහතස්සා' යනු වැයීමෙහි දක්ෂ වූවන් විසින් වයන ලද යන්නයි. 'වග්ගූ' යනු මනහර වූ යන්නයි. 'රජනීයෝ' යනු ඇලුම් කරවීමට සමර්ථ වූ යන්නයි. 'කමනීයෝ' යනු ප්‍රිය වීමට සුදුසු වූ යන්නයි. 'ඛමනීයෝ' කියාද පාඨයක් ඇත, එහි තේරුම දවස පුරා ඇසුවත් එපා නොවන (කලකිරීමක් ඇති නොවන) බවයි. 'මදනීයෝ' යනු මදය හා මාන්නය උපදවන සුළු යන්නයි. 'ඉන්ද්‍රියානි ඔක්ඛිපි' යනු "මේ දෙවඟනෝ නොමනා දෙයක් කරති" යයි සලකා උන්වහන්සේ ඉන්ද්‍රියයන් යටට යොමු කළ සේක (බිමට නෙත් යොමා ගත්හ). ඇස් හැර නොබැලූ සේක. 'න ඛ්වය්‍යෝ අනුරුද්ධෝ සාදියතී' යනු "අපි නැටුවත්, ගැයුවත් අනුරුද්ධ ස්වාමීන් වහන්සේ එය සතුටින් පිළිගන්නේ නැත, ඇස් හැර බලන්නේවත් නැත, එබැවින් අප නටා ගැයීමෙන් පලක් නැත" යයි සිතා එතැනම අතුරුදන් වූහ. 'යේන භගවා තේනුපසංකමි' යනු ඒ දෙවඟනන්ගේ ආනුභාවය දැක "කොපමණ ගුණධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ මාතෘගාමික තොමෝ මනාපකායික දේව ලෝකයෙහි උපදියිද?" යන මේ කාරණය විමසීම සඳහා බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත පැමිණි බවයි.

---

๙-๑๐. อิธโลกิกสุตฺตทฺวยวณฺณนา

9-10. ඉධලෝකික සූත්‍ර දෙකෙහි වර්ණනාව.

---

๔๙-๕๐. นวเม อยํ’ส โลโก อารทฺโธ โหตีติ อยมสฺส โลโก อิธโลเก กรณมตฺตาย อารทฺธตฺตา ปริปุณฺณตฺตา อารทฺโธ โหติ ปริปุณฺโณ. โสฬสาการสมฺปนฺนาติ สุตฺเต วุตฺเตหิ อฏฺฐหิ, คาถาสุ อฏฺฐหีติ โสฬสหิ อากาเรหิ สมนฺนาคตา, ยานิ วา อฏฺฐงฺคานิ ปรมฺปิ เตสุ สมาทเปตีติ เอวมฺปิ โสฬสาการสมฺปนฺนาติ เอเก. สทฺธาสีลปญฺญา ปเนตฺถ มิสฺสิกา กถิตา. ทสมํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส กถิตํ. สพฺพสุตฺเตสุ ปน ยํ น วุตฺตํ, ตํ เหฏฺฐา อาคตนยตฺตา อุตฺตานตฺถเมวาติ.

49-50. නවවන සූත්‍රයෙහි 'අයං’ස ලෝකෝ ආරද්ධෝ හෝති' යනු මෙලොව කටයුතු නිසි පරිදි සිදු කරන බැවින් හා සම්පූර්ණ කරන බැවින් උත්සාහවත් වූ හෝ පරිපූර්ණ වූ ලෝකයක් බවට පත් වෙයි. 'සෝළසාකාරසම්පන්නා' යනු සූත්‍රයෙහි වදාළ අංග අට සහ ගාථාවන්හි වදාළ අංග අට වශයෙන් ආකාර දහසයකින් යුක්ත වූ යන්නයි. ඇතැම් අය පවසන්නේ තමා තුළ ඇති අංග අටෙහි අන් අයවද සමාදන් කරවන බැවින් ආකාර දහසයකින් යුක්ත වන බවයි. මෙහි ශ්‍රද්ධා, සීල, ප්‍රඥා යන ගුණාංග මිශ්‍රව පවසන ලදී. දසවන සූත්‍රය භික්ෂු සංඝයාට වදාරන ලද්දකි. සියලු සූත්‍රයන්හි යමක් පැහැදිලිව පවසා නැත්නම්, එය මීට පෙර පැවති ක්‍රමය අනුව පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

---

อุโปสถวคฺโค ปญฺจโม.

පස්වන උපෝසථ වර්ගයයි.

---

ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

පළමුවන පණ්ණාසකය නිම විය.

---

๒. ทุติยปณฺณาสกํ

2. දෙවන පණ්ණාසකය.

---

(๖) ๑. โคตมีวคฺโค

(6) 1. ගෝතමී වර්ගය.

---

๑. โคตมีสุตฺตวณฺณนา

1. ගෝතමී සූත්‍ර වර්ණනාව.

---

๕๑. ฉฏฺฐสฺส [Pg.235] ปฐเม สกฺเกสุ วิหรตีติ ปฐมคมเนน คนฺตฺวา วิหรติ. มหาปชาปตีติ ปุตฺตปชาย เจว ธีตุปชาย จ มหนฺตตฺตา เอวํลทฺธนามา. เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ ภควา กปิลปุรํ คนฺตฺวา ปฐมเมว นนฺทํ ปพฺพาเชสิ, สตฺตเม ทิวเส ราหุลกุมารํ. จุมฺพฏกกลเห (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๓๑; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๓๗) ปน อุภยนครวาสิเกสุ ยุทฺธตฺถาย นิกฺขนฺเตสุ สตฺถา คนฺตฺวา เต ราชาโน สญฺญาเปตฺวา อตฺตทณฺฑสุตฺตํ (สุ. นิ. ๙๔๑ อาทโย; มหานิ. ๑๗๐ อาทโย) กเถสิ. ราชาโน ปสีทิตฺวา อฑฺฒติยสเต อฑฺฒติยสเต กุมาเร อทํสุ, ตานิ ปญฺจ กุมารสตานิ สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชึสุ, อถ เนสํ ปชาปติโย สาสนํ เปเสตฺวา อนภิรตึ อุปฺปาทยึสุ. สตฺถา เตสํ อนภิรติยา อุปฺปนฺนภาวํ ญตฺวา เต ปญฺจสเต ทหรภิกฺขู กุณาลทหํ เนตฺวา อตฺตโน กุณาลกาเล นิสินฺนปุพฺเพ ปาสาณตเล นิสีทิตฺวา กุณาลชาตกกถาย (ชา. ๒.๒๑.กุณาลชาตก) เตสํ อนภิรตึ วิโนเทตฺวา สพฺเพปิ เต โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาเปสิ, ปุน มหาวนํ อาเนตฺวา อรหตฺตผเลติ. เตสํ จิตฺตชานนตฺถํ ปุนปิ ปชาปติโย สาสนํ ปหิณึสุ. เต ‘‘อภพฺพา มยํ ฆราวาสสฺสา’’ติ ปฏิสาสนํ ปหิณึสุ. ตา ‘‘น ทานิ อมฺหากํ ฆรํ คนฺตุํ ยุตฺตํ, มหาปชาปติยา สนฺติกํ คนฺตฺวา ปพฺพชฺชํ อนุชานาเปตฺวา ปพฺพชิสฺสามา’’ติ ปญฺจสตาปิ มหาปชาปตึ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อยฺเย, อมฺหากํ ปพฺพชฺชํ อนุชานาเปถา’’ติ อาหํสุ. มหาปชาปตี ตา อิตฺถิโย คเหตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ. เสตจฺฉตฺตสฺส เหฏฺฐา รญฺโญ ปรินิพฺพุตกาเล อุปสงฺกมีติปิ วทนฺติเยว.

51. හයවන වර්ගයේ ප්‍රථම සූත්‍රයෙහි ‘සක්කේසු විහරති’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ පළමුව වැඩම කිරීමෙන් (එහි) වාසය කරන බවයි. ‘මහාපජාපතී’ යනු පුත්‍ර ප්‍රජාව හා දියණියන් ප්‍රජාවගේ විශාලත්වය නිසා ඒ නම ලද්දීය. ‘යෙන භගවා තේනුපසංකමි’ යනු, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කපිලවස්තු පුරයට වැඩම කොට පළමුවෙන්ම නන්ද කුමරු පැවිදි කරවූහ; හත්වන දිනයේදී රාහුල කුමරු පැවිදි කරවූහ. ජල ප්‍රශ්නයක් මුල් කරගෙන (ශීර්ෂාධාරක රණ්ඩුවක් නිසා) නගර දෙකේම (කපිලවස්තු හා කෝලිය) වැසියන් යුද්ධයට සැරසී නික්මුණු කල්හි, ශාස්තෘන් වහන්සේ එහි වැඩම කොට ඒ රජවරුන් හට කරුණු වටහා දී ‘අත්තදණ්ඩ සූත්‍රය’ දේශනා කළහ. රජවරු පැහැදී දෙපසින්ම කුමාරවරු දෙසිය පනහ බැගින් (පන්සියයක්) පූජා කළහ. ඒ කුමාරවරු පන්සියයම ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වූහ. ඉන්පසු ඔවුන්ගේ පැරණි බිරින්දෑවරු පණිවිඩ එවමින් ඔවුන් තුළ ශාසනයෙහි නොඇල්මක් (අනභිරතියක්) ඇති කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ නොඇල්ම හටගත් බව දැන ඒ පන්සියයක් තරුණ භික්ෂූන් කුණාල විල වෙත කැඳවාගෙන ගොස්, තමන් වහන්සේ පෙර කුණාල පක්ෂියෙකුව සිටි කාලයේ වැඩසිටි ගල්තලාව මත හිඳ ‘කුණාල ජාතකය’ දේශනා කොට ඔවුන්ගේ නොඇල්ම දුරු කර සියල්ලන්ම සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටුවූහ. නැවත මහා වනයට කැඳවාගෙන විත් අර්හත් ඵලයෙහි පිහිටුවූහ. ඔවුන්ගේ සිත් දැනගනු පිණිස නැවතත් බිරින්දෑවරු පණිවිඩ යැවූහ. “අපි ගිහි ගෙයි වාසය කිරීමට නුසුදුස්සෝ වෙමු” යි ඔවුහු පෙරලා පණිවිඩ එවූහ. එවිට ඒ කාන්තාවෝ, “දැන් අපට අනුන්ගේ ගෙවල්වලට යෑම නුසුදුසුය. මහාපජාපතී ගෝතමිය වෙත ගොස් පැවිද්දට අවසර ගෙන පැවිදි වන්නෙමු” යි සිතා මහාපජාපතී ගෝතමිය වෙත ගොස්, “ආර්යාවනි, අපට පැවිදි වීමට අවසර ලබා දෙන්න” යි කීහ. මහාපජාපතී ගෝතමිය ඒ කාන්තාවන් කැඳවාගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණියාය. සුද්ධෝදන රජු පිරිනිවන් පෑ කල්හි ඇය පැමිණි බවද කියනු ලැබේ.

---

อลํ โคตมิ, มา เต รุจฺจีติ กสฺมา ปฏิกฺขิปิ, นนุ สพฺเพสมฺปิ พุทฺธานํ จตสฺโส ปริสา โหนฺตีติ? กามํ โหนฺติ, กิลเมตฺวา ปน อเนกวารํ ยาจิเต อนุญฺญาตํ ปพฺพชฺชํ ‘‘ทุกฺเขน ลทฺธา’’ติ สมฺมา ปริปาเลสฺสนฺตีติ ครุํ กตฺวา อนุญฺญาตุกาโม ปฏิกฺขิปิ. ปกฺกามีติ ปุน กปิลปุรเมว ปาวิสิ. ยถาภิรนฺตํ [Pg.236] วิหริตฺวาติ โพธเนยฺยสตฺตานํ อุปนิสฺสยํ โอโลเกนฺโต ยถาชฺฌาสยเน วิหริตฺวา. จาริกํ ปกฺกามีติ มหาชนสงฺคหํ กโรนฺโต อุตฺตมาย พุทฺธสิริยา อโนปเมน พุทฺธวิลาเสน อตุริตจาริกํ ปกฺกามิ.

“ගෝතමිය, එය එපා, එය රුචි නොකරන්න” යි කියා (පැවිද්ද) ප්‍රතික්ෂේප කළේ ඇයි? සියලු බුදුවරුන්ට සිව්වනක් පිරිස සිටිනවා නේද? (ප්‍රශ්නයකි). ඔව්, සිටිති. නමුත් දුක් මහන්සි වී කිහිප වරක් ආයාචනා කළ පසු ලැබෙන පැවිද්ද “දුක සේ ලබා ගත්තක්” ලෙස සලකා මැනවින් ආරක්ෂා කරනු ඇතැයි සිතා, එය ගෞරවාන්විතව (වගකීමක් ඇතිව) ලබා දීමට කැමති වූ නිසා ශාස්තෘන් වහන්සේ එසේ ප්‍රතික්ෂේප කළහ. ‘පක්කාමි’ යනු නැවත කපිලවස්තු පුරයටම ඇතුළු වූහ. ‘යථාභිරන්තං විහරිත්වා’ යනු අවබෝධය ලැබීමට සුදුසු සත්ත්වයන්ගේ උපනිශ්‍රය බලමින් කැමැත්ත පරිදි වාසය කොට, ‘චාරිකං පක්කාමි’ යනු මහා ජනයාට සංග්‍රහ කරමින් උතුම් බුදු සිරියෙන් හා අසමසම බුදු විලාසයෙන් යුතුව හදිසි නොවූ (අතුරිත) චාරිකාවෙහි වැඩම කළහ.

---

สมฺพหุลาหิ สากิยานีหิ สทฺธินฺติ อนฺโตนิเวสนมฺหิเยว ทสพลํ อุทฺทิสฺส ปพฺพชฺชาเวสํ คเหตฺวา ปญฺจสตา สากิยานิโย ปพฺพชฺชาเวสํเยว คาหาเปตฺวา สพฺพาหิปิ ตาหิ สมฺพหุลาหิ สากิยานีหิ สทฺธึ. จาริกํ ปกฺกามีติ คมนํ อภินีหริ. คมนาภินีหรณกาเล ปน ตา สุขุมาลา ราชิตฺถิโย ปทสา คนฺตุํ น สกฺขิสฺสนฺตีติ สากิยโกลิยราชาโน โสวณฺณสิวิกาโย อุปฏฺฐาปยึสุ. ตา ปน ‘‘ยาเน อารุยฺห คจฺฉนฺตีติ สตฺถริ อคารโว กโต โหตี’’ติ เอกปณฺณาสโยชนิกํ ปทสาว ปฏิปชฺชึสุ. ราชาโนปิ ปุรโต จ ปจฺฉโต จ อารกฺขํ สํวิทหาเปตฺวา ตณฺฑุลสปฺปิเตลาทีนํ สกฏานิ ปูราเปตฺวา ‘‘คตฏฺฐาเน คตฏฺฐาเน อาหารํ ปฏิยาเทถา’’ติ ปุริเส เปสยึสุ. สูเนหิ ปาเทหีติ ตาสญฺหิ สุขุมาลตฺตา ปาเทสุ เอโก โผโฏ อุฏฺเฐติ, เอโก ภิชฺชติ. อุโภ ปาทา กตกฏฺฐิสมฺปริกิณฺณา วิย หุตฺวา อุทฺธุมาตา ชาตา. เตน วุตฺตํ – ‘‘สูเนหิ ปาเทหี’’ติ. พหิทฺวารโกฏฺฐเกติ ทฺวารโกฏฺฐกโต พหิ. กสฺมา ปเนวํ ฐิตาติ? เอวํ กิรสฺสา อโหสิ – ‘‘อหํ ตถาคเตน อนนุญฺญาตา สยเมว ปพฺพชฺชาเวสํ อคฺคเหสึ, เอวํ คหิตภาโว จ ปน เม สกลชมฺพุทีเป ปากโฏ ชาโต. สเจ สตฺถา ปพฺพชฺชํ อนุชานาติ, อิจฺเจตํ กุสลํ. สเจ ปน นานุชานิสฺสติ, มหตี ครหา ภวิสฺสตี’’ติ วิหารํ ปวิสิตุํ อสกฺโกนฺตี โรทมานาว อฏฺฐาสิ.

බොහෝ ශාක්‍ය කාන්තාවන් සමඟ යනු, රජමාලිගය තුළදීම දසබලයන් වහන්සේ උදෙසා පැවිදි වෙස් ගෙන, එම පන්සියයක් ශාක්‍ය කාන්තාවන්ද පැවිදි වෙස් ගන්වා ඔවුන් සමඟ චාරිකාවෙහි නික්මුණු බවයි. චාරිකාව ආරම්භ කරන විට, ඒ සුකොමල රජ කුමරියන්ට පයින් යන්නට නොහැකි වනු ඇතැයි සිතා ශාක්‍ය හා කෝලිය රජවරු රන් සිවිකා පිළියෙළ කර දුන්හ. එහෙත් ඔවුහු “රියක නැගී යෑම ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි දක්වන අගෞරවයකි” යි සිතා යොදුන් පනස් එකක මග පයින්ම වැඩියහ. රජවරුද ඉදිරියෙන් හා පිටුපසින් ආරක්ෂාව සලසා, සහල්, ගිතෙල්, තෙල් ආදිය පිරවූ කරත්ත යවා “ළඟාවන සෑම තැනකම ආහාර පිළියෙළ කරන්නැ” යි පුරුෂයන් පිටත් කළහ. ‘සූනේහි පාදේහි’ යනු, ඔවුන්ගේ සුකොමල බව නිසා පාදවල එක බිබිලක් හටගනී, එකක් පිපිරෙයි. දෙපාම කටකැටි (කටකට්ඨි) ඇටවලින් පිරුණාක් මෙන් ඉදිමී ගියේය. එබැවින් ‘ඉදිමුණු පාදවලින්’ යැයි කියන ලදී. ‘බහිද්වාරකෝට්ඨකේ’ යනු දොරටුවෙන් පිටතයි. ඇයි එසේ සිටියේ? ඇයට මෙවැනි අදහසක් ඇති විය: “මම තථාගතයන් වහන්සේගේ අවසරයකින් තොරව තනිවම පැවිදි වෙස් ගත්තෙමි. මා මෙසේ පැවිදි වෙස් ගත් බව මුළු දඹදිව පුරාම ප්‍රකට විය. ඉදින් ශාස්තෘන් වහන්සේ පැවිද්දට අවසර දෙන්නේ නම් එය යහපති. ඉදින් අවසර නොදෙන්නේ නම් විශාල නින්දාවක් වනු ඇත.” එබැවින් විහාරයට ඇතුළු වීමට නොහැකිව හඬමින් දොරටුව අසල සිටියාය.

---

กึ นุ ตฺวํ โคตมีติ กึ นุ ราชกุลานํ วิปตฺติ อุปฺปนฺนา, เกน ตฺวํ การเณน เอวํ วิวณฺณภาวํ ปตฺตา, สูเนหิ ปาเทหิ…เป… ฐิตาติ. อญฺเญนปิ ปริยาเยนาติ อญฺเญนปิ การเณน. พหุการา, ภนฺเตติอาทินา ตสฺสา คุณํ กเถตฺวา ปุน ปพฺพชฺชํ ยาจนฺโต เอวมาห. สตฺถาปิ ‘‘อิตฺถิโย นาม ปริตฺตปญฺญา, เอกยาจิตมตฺเตน ปพฺพชฺชาย อนุญฺญาตาย น มม สาสนํ ครุํ กตฺวา คณฺหิสฺสนฺตี’’ติ ติกฺขตฺตุํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อิทานิ ครุํ กตฺวา คาหาเปตุกามตาย สเจ, อานนฺท, มหาปชาปตี โคตมี [Pg.237] อฏฺฐ ครุธมฺเม ปฏิคฺคณฺหาติ, สาว’สฺสา โหตุ อุปสมฺปทาติอาทิมาห. ตตฺถ สาวสฺสาติ สา เอว อสฺสา ปพฺพชฺชาปิ อุปสมฺปทาปิ โหตุ.

“ගෝතමිය, කුමක්ද?” යන්නෙන් විමසුවේ රජකුලයට විපතක් සිදුවීද? කුමන හේතුවක් නිසා මෙසේ විවර්ණ වී ඉදිමුණු පාද ඇතිව සිටින්නෙහිද? යනුවෙනි. ‘අඤ්ඤේනපි පරියායේන’ යනු වෙනත් කරුණකින්ද, එනම් “ස්වාමීනි, ඇය බොහෝ උපකාර ඇත්තීය” යනාදී වශයෙන් ඇයගේ ගුණ කියා නැවත පැවිද්ද ඉල්ලා සිටි අවස්ථාවයි. ශාස්තෘන් වහන්සේද “ස්ත්‍රීහු නම් මඳ ප්‍රඥා ඇත්තෝය. එක් වරක් ඉල්ලූ පමණින් පැවිද්ද දුනහොත් මාගේ ශාසනය ගෞරවයෙන් නොදරනු ඇත” යි සිතා තුන් වරක් ප්‍රතික්ෂේප කර, දැන් එය බරපතල වගකීමක් ලෙස පිළිගැන්වීමට කැමති බැවින් “ආනන්දය, ඉදින් මහාපජාපතී ගෝතමිය අෂ්ට ගරුධර්ම පිළිගන්නේ නම්, එයම ඇයගේ පැවිද්ද හා උපසම්පදාව වේවා” යි වදාළහ. එහි ‘සාවස්සා’ යනු එයම ඇයගේ පැවිද්ද හා උපසම්පදාව වේ යන්නයි.

---

ตทหูปสมฺปนฺนสฺสาติ ตํทิวสํ อุปสมฺปนฺนสฺส. อภิวาทนํ ปจฺจุฏฺฐานํ อญฺชลิกมฺมํ สามีจิกมฺมํ กตฺตพฺพนฺติ โอมานาติมาเน อกตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน อภิวาทนํ, อาสนา ปจฺจุฏฺฐาย ปจฺจุคฺคมนวเสน ปจฺจุฏฺฐานํ, ทสนเข สโมธาเนตฺวา อญฺชลิกมฺมํ, อาสนปญฺญาปนพีชนาทิกํ อนุจฺฉวิกกมฺมสงฺขาตํ สามีจิกมฺมญฺจ กตพฺพํ. อภิกฺขุเก อาวาเสติ ยตฺถ วสนฺติยา อนนฺตราเยน โอวาทตฺถาย อุปสงฺกมนฏฺฐาเน โอวาททายโก อาจริโย นตฺถิ, อยํ อภิกฺขุโก อาวาโส นาม. เอวรูเป อาวาเส วสฺสํ น อุปคนฺตพฺพํ. อนฺวฑฺฒมาสนฺติ อนุโปสถิกํ. โอวาทูปสงฺกมนนฺติ โอวาทตฺถาย อุปสงฺกมนํ. ทิฏฺเฐนาติ จกฺขุนา ทิฏฺเฐน. สุเตนาติ โสเตน สุเตน. ปริสงฺกายาติ ทิฏฺฐสุตวเสน ปริสงฺกิเตน. ครุธมฺมนฺติ ครุกํ สงฺฆาทิเสสาปตฺตึ. ปกฺขมานตฺตนฺติ อนูนานิ ปนฺนรส ทิวสานิ มานตฺตํ. ฉสุ ธมฺเมสูติ วิกาลโภชนจฺฉฏฺเฐสุ สิกฺขาปเทสุ. สิกฺขิตสิกฺขายาติ เอกสิกฺขมฺปิ อขณฺฑํ กตฺวา ปูริตสิกฺขาย. อกฺโกสิตพฺโพ ปริภาสิตพฺโพติ ทสนฺนํ อกฺโกสวตฺถูนํ อญฺญตเรน อกฺโกสวตฺถุนา น อกฺโกสิตพฺโพ, ภยูปทํสนาย ยาย กายจิ ปริภาสาย น ปริภาสิตพฺโพ.

‘එදින උපසම්පදා වූ තැනැත්තාට’ (තදහුපසම්පන්නස්සාති) යනු එදිනම උපසම්පදා වූ තැනැත්තාට යන්නයි. වැඳීම (අභිවාදන), හුනස්නෙන් නැගී සිටීම (පච්චුට්ඨාන), දොහොත් මුදුන් දී වැඳීම (අඤ්ජලිකම්ම) සහ ගෞරව දැක්වීම (සාමීචිකම්ම) කළ යුතුය යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, හීන මානය හෝ අධි මානය ඇති කර නොගෙන පංචපතිට්ඨිතයෙන් (අත් දෙක, දණහිස් දෙක සහ නළල බිම තබා) වැඳීම ද, අසුනින් නැගී සිට පෙරගමන් කිරීමෙන් උපහාර දැක්වීම ද, ඇඟිලි දහය එක්කොට දොහොත් මුදුන් දී වැඳීම ද, අසුන් පැනවීම හා පවන් සැලීම ආදී සුදුසු කටයුතු සංඛ්‍යාත සාමීචි කර්මය ද කළ යුතු බවයි. ‘භික්ෂූන් නොමැති ආරාමයක’ (අභික්ඛුකේ ආවාසෙ) යනු යම් ආරාමයක වසන භික්ෂුණියකට අන්තරායක් රහිතව අවවාද ලබාගැනීම පිණිස එළඹිය හැකි ස්ථානයක අවවාද දෙන ආචාර්යවරයෙකු නොමැති ද, එය භික්ෂූන් නොමැති ආරාමය නමි. මෙවැනි ආරාමයක වස් නොවැසිය යුතුය. ‘අඩ මසක් පාසා’ (අන්වඩ්ඪමාසං) යනු සෑම පෝය දිනකම යන්නයි. ‘අවවාද පිණිස එළඹීම’ (ඔවාදූපසංකමනං) යනු අවවාද ලබාගැනීම සඳහා පැමිණීමයි. ‘දුටු දෙයින්’ (දිට්ඨේන) යනු ඇසින් දුටු දෙයෙනි. ‘ඇසූ දෙයින්’ (සුතේන) යනු කනින් ඇසූ දෙයෙනි. ‘සැකයෙන්’ (පරිසංකාය) යනු දැකීම හා ඇසීම පදනම් කරගෙන සැක කිරීමෙනි. ‘ගරු ධර්මය’ (ගරුධම්මං) යනු බරපතළ වූ සංඝාදිසේස ඇවතයි. ‘පක්ෂ මානත’ (පක්ඛමානත්තං) යනු අඩුවක් නැති දින පහළොවක් මුළුල්ලේ පුරන මානතයි. ‘ධර්ම සයෙහි’ (ඡසු ධම්මේසු) යනු විකාල භෝජනය සවැන්න කොට ඇති ශික්ෂා පදයන්හිය. ‘හික්මුණු ශික්ෂා ඇති’ (සික්ඛිතසික්ඛාය) යනු එකදු ශික්ෂා පදයක් හෝ නොකඩා සම්පූර්ණ කරන ලද ශික්ෂා ඇති තැනැත්තියයි. ‘ආක්‍රෝශ නොකළ යුතුය, පරිභව නොකළ යුතුය’ (අක්කෝසිතබ්බෝ පරිභාසිතබ්බෝ) යනු දස වැදෑරුම් ආක්‍රෝශ වස්තූන්ගෙන් කිසිදු කරුණකින් ආක්‍රෝශ නොකළ යුතු බවත්, බිය ගැන්වීම සඳහා කරන කිසිදු පරිභවයකින් පරිභව නොකළ යුතු බවත්ය.

---

โอวโฏ ภิกฺขุนีนํ ภิกฺขูสุ วจนปโถติ โอวาทานุสาสนธมฺมกถาสงฺขาโต วจนปโถ ภิกฺขุนีนํ ภิกฺขูสุ โอวริโต ปิหิโต, น ภิกฺขุนิยา โกจิ ภิกฺขุ โอวทิตพฺโพ อนุสาสิตพฺโพ วา ‘‘ภนฺเต, โปราณกตฺเถรา อิทํ จีวรวตฺตํ ปูรยึสู’’ติ เอวํ ปน ปเวณิวเสน กเถตุํ วฏฺฏติ. อโนวโฏ ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนีสุ วจนปโถติ ภิกฺขูนํ ปน ภิกฺขุนีสุ วจนปโถ อนิวาริโต, ยถารุจิ โอวทิตุํ อนุสาสิตุํ ธมฺมกถํ กเถตุนฺติ อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปเนสา ครุธมฺมกถา สมนฺตปาสาทิกาย วินยสํวณฺณนาย (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๔๘) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา.

‘භික්ෂුණීන් විසින් භික්ෂූන් විෂයෙහි වචන පථය වසන ලද්දේය’ (ඕවටෝ භික්ඛුනීනං භික්ඛූසු වචනපථෝ) යනු අවවාද අනුශාසනා හා ධර්ම කථා සංඛ්‍යාත වචන පථය භික්ෂුණීන් විසින් භික්ෂූන් කෙරෙහි වසන ලද්දේය, පියවන ලද්දේය යන්නයි. භික්ෂුණියක විසින් කිසිදු භික්ෂුවකට අවවාද නොකළ යුතුය, අනුශාසනා නොකළ යුතුය. එහෙත් ‘ස්වාමීනී, අතීතයේ වැඩ විසූ මහා තෙරවරුන් වහන්සේලා මෙම සිවුරු වත් සම්පූර්ණ කළහ’ යනුවෙන් පරම්පරාගත ක්‍රමය අනුව පැවසීම වටී. ‘භික්ෂූන් විසින් භික්ෂුණීන් විෂයෙහි වචන පථය නොවසන ලද්දේය’ (අනෝවටෝ භික්ඛූනං භික්ඛුනීසු වචනපථෝ) යනු භික්ෂූන් වහන්සේලාට භික්ෂුණීන් කෙරෙහි රිසි පරිදි අවවාද කිරීමට, අනුශාසනා කිරීමට හා ධර්ම කථා පැවසීමට ඇති වචන පථය වැළැක්වීමක් නැති බවයි. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර වශයෙන් මෙම ගරුධර්ම කථාව සමන්තපාසාදිකා විනය අටුවාවේ වදාළ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

---

อิเม ปน อฏฺฐ ครุธมฺเม สตฺถุ สนฺติเก อุคฺคเหตฺวา เถเรน อตฺตโน อาโรจิยมาเน สุตฺวาว มหาปชาปติยา ตาว มหนฺตํ โทมนสฺสํ ขเณน [Pg.238] ปฏิปฺปสฺสมฺภิ, อโนตตฺตทหโต อาภเตน สีตุทกสฺส ฆฏสเตน มตฺถเก ปริสิตฺตา วิย วิคตปริฬาหา อตฺตมนา หุตฺวา ครุธมฺมปฏิคฺคหเณน อุปฺปนฺนปีติปาโมชฺชํ อาวิกโรนฺตี เสยฺยถาปิ, ภนฺเตติอาทิกํ อุทานํ อุทาเนสิ.

ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ විසින් ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි උගෙන තමන්ට පවසන ලද මේ ගරු ධර්ම අට අසා මාත්‍රයකින් මහා ප්‍රජාපතී ගෝතමියගේ මහත් වූ දොම්නස ක්ෂණයකින් සංසිඳුණි. අනවතප්ත විලෙන් ගෙනෙන ලද සිසිල් ජලය පිරවූ කළ සියයකින් හිස නෑවූවාක් මෙන් දැවිල්ල දුරු වී සතුටු සිත් ඇතිව, ගරු ධර්ම පිළිගැනීමෙන් උපන් ප්‍රීති ප්‍රමෝදය ප්‍රකාශ කරමින් ‘ස්වාමීනී, යම් සේ...’ යනාදී වශයෙන් උදන් ඇනූහ.

---

กุมฺภตฺเถนเกหีติ กุมฺเภ ทีปํ ชาเลตฺวา เตน อาโลเกน ปรฆเร ภณฺฑํ วิจินิตฺวา เถนกโจเรหิ. เสตฏฺฐิกา นาม โรคชาตีติ เอโก ปาณโก นาฬมชฺฌคตํ กณฺฑํ วิชฺฌติ, เยน วิทฺธา กณฺฑา นิกฺขนฺตมฺปิ สาลิสีสํ ขีรํ คเหตุํ น สกฺโกติ. มญฺชิฏฺฐิกา นาม โรคชาตีติ อุจฺฉูนํ อนฺโตรตฺตภาโว.

‘කුම්භත්ථේනකයන්’ (කුම්භත්ථේනකේහි) යනු කළයක පහනක් දල්වා එම ආලෝකයෙන් මෙරමා ගෙවල්වල බඩු සොයා සොරකම් කරන සොරුන්ය. ‘සේතට්ඨිකා නම් රෝගය’ යනු එක්තරා පණුවෙක් දණ්ඩ මැද පවතින හරය සිදුරු කරයි, එමගින් විදින ලද දණ්ඩෙන් නික්මුණු හැල් කරලට කිරි වදින්නට නොහැකි වෙයි. ‘මංජිට්ඨිකා නම් රෝගය’ යනු උක් ගස් ඇතුළත රතු පැහැ වීමයි.

---

มหโต ตฬากสฺส ปฏิกจฺเจว อาฬินฺติ อิมินา ปน เอตมตฺถํ ทสฺเสติ – ยถา มหโต ตฬากสฺส ปาฬิยา อพทฺธายปิ กิญฺจิ อุทกํ ติฏฺฐเตว, ปฐมเมว พทฺธาย ปน ยํ อพทฺธปจฺจยา น ติฏฺเฐยฺย, ตมฺปิ ติฏฺเฐยฺย, เอวเมว เย อิเม อนุปฺปนฺเน วตฺถุสฺมึ ปฏิกจฺเจว อนติกฺกมนตฺถาย ครุธมฺมา ปญฺญตฺตา, เตสุ อปญฺญตฺเตสุ มาตุคามสฺส ปพฺพชิตตฺตา ปญฺจ วสฺสสตานิ สทฺธมฺโม ติฏฺเฐยฺย. ปฏิกจฺเจว ปญฺญตฺตตฺตา ปน อปรานิปิ ปญฺจ วสฺสสตานิ ฐสฺสตีติ เอวํ ปฐมํ วุตฺตวสฺสสหสฺสเมว ฐสฺสติ. วสฺสสหสฺสนฺติ เจตํ ปฏิสมฺภิทาปเภทปฺปตฺตขีณาสวานํ วเสเนว วุตฺตํ, ตโต ปน อุตฺตริปิ สุกฺขวิปสฺสกขีณาสววเสน วสฺสสหสฺสํ, อนาคามิวเสน วสฺสสหสฺสํ, สกทาคามิวเสน วสฺสสหสฺสํ, โสตาปนฺนวเสน วสฺสสหสฺสนฺติ เอวํ ปญฺจวสฺสสหสฺสานิ ปฏิเวธสทฺธมฺโม ฐสฺสติ. ปริยตฺติธมฺโมปิ ตานิเยว. น หิ ปริยตฺติยา อสติ ปฏิเวโธ อตฺถิ, นาปิ ปริยตฺติยา สติ ปฏิเวโธ น โหติ. ลิงฺคํ ปน ปริยตฺติยา อนฺตรหิตายปิ จิรํ ปวตฺติสฺสตีติ.

‘මහත් වූ තලාවක (වැවක) කලින්ම නියර බැඳීම’ (මහතෝ තළාකස්ස පටිකච්චේව ආළිං) යන මෙයින් පෙන්වා දෙන්නේ - යම් සේ මහත් වැවක වැටිය නොබැඳි විට ද යම් ජල ප්‍රමාණයක් රැඳී පවතී ද, කලින්ම වැටිය බැඳි විට ජලය නොරැඳෙන්නට ඇති හේතු ඉවත් වී ජලය රැඳෙන්නේ ද, එලෙසම කරුණු (වැරදි) ඇති වීමට පෙරම වැරදි සිදු නොවනු පිණිස යම් ගරු ධර්ම පැනවූයේ ද, ඒවා නොපැනවූයේ නම් මාතුගාමයා පැවිදි වීම නිසා සද්ධර්මය වසර පන්සියයක් පමණක් පවතිනු ඇත. කලින්ම පැනවූ බැවින් තවත් වසර පන්සියයක් පවතිනු ඇත. මෙලෙස මුලින් වදාළ වසර දහසම පවතිනු ඇත. වසර දහසක් (වස්සසහස්සං) යන්න වදාරන ලද්දේ පටිසම්භිදාප්‍රභේදප්‍රාප්ත රහතන් වහන්සේලා අනුවය. ඉන් පසුව ශුෂ්ක විපස්සක රහතන් වහන්සේලා අනුව වසර දහසක් ද, අනාගාමී උතුමන් අනුව වසර දහසක් ද, සකෘදාගාමී උතුමන් අනුව වසර දහසක් ද, සෝවාන් උතුමන් අනුව වසර දහසක් ද වශයෙන් වසර පන්දහසක් ප්‍රතිවේධ සද්ධර්මය පවතිනු ඇත. පර්යාප්ති ධර්මය ද එපමණම කාලයක් පවතිනු ඇත. පර්යාප්තිය නොමැති කල්හි ප්‍රතිවේධයක් නැත, පර්යාප්තිය ඇති කල්හි ප්‍රතිවේධය ඇති නොවන්නේ නොවේ. පර්යාප්තිය අතුරුදන් වුව ද පැවිදි ලිංගය (වෙස් ලකුණු) බොහෝ කලක් පවතිනු ඇත.

---

๒. โอวาทสุตฺตวณฺณนา

2. අවවාද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๕๒. ทุติเย พหุสฺสุโตติ อิธ สกลสฺสปิ พุทฺธวจนสฺส วเสน พหุสฺสุตภาโว เวทิตพฺโพ. ครุธมฺมนฺติ กายสํสคฺคํ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. ภิกฺขุโนวาทกวินิจฺฉโย ปน สมนฺตปาสาทิกาย (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๔๔ อาทโย) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

52. දෙවන සූත්‍රයෙහි: ‘බහුශ්‍රැත’ (බහුස්සුතෝ) යනු මෙහි සකල බුද්ධ වචනයම උගත් බව දත යුතුය. ‘ගරුධර්මය’ (ගරුධම්මං) යනු කායසංසර්ගයයි. මෙහි සංක්ෂේපය මෙයයි. භික්ෂුණී අවවාදක විනිශ්චය සමන්තපාසාදිකා අටුවාවේ වදාළ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

---

๓. สํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา

3. සංඛිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๕๓. ตติเย [Pg.239] สราคายาติ สราคตฺถาย. วิราคายาติ วิรชฺชนตฺถาย. สํโยคายาติ วฏฺเฏ สํโยคตฺถาย. วิสํโยคายาติ วฏฺเฏ วิสํโยคภาวตฺถาย. อาจยายาติ วฏฺฏสฺส วฑฺฒนตฺถาย. โน อปจยายาติ น วฏฺฏวิทฺธํสนตฺถาย. ทุพฺภรตายาติ ทุปฺโปสนตฺถาย. โน สุภรตายาติ น สุขโปสนตฺถาย. อิมสฺมึ สุตฺเต ปฐมวาเรน วฏฺฏํ กถิตํ, ทุติยวาเรน วิวฏฺฏํ กถิตํ. อิมินา จ ปน โอวาเทน โคตมี อรหตฺตํ ปตฺตาติ.

53. තෙවන සූත්‍රයෙහි: ‘සරාගාය’ යනු රාගය ඇති වීම පිණිසය. ‘විරාගාය’ යනු නොඇල්ම පිණිසය. ‘සංයෝගාය’ යනු වටයේ බැඳීම පිණිසය. ‘විසංයෝගාය’ යනු වටයෙන් මිදීම පිණිසය. ‘ආචයාය’ යනු වටය වැඩීම පිණිසය. ‘නො අපචයාය’ යනු වටය විනාශ කිරීම පිණිස නොවේ. ‘දුබ්භරතාය’ යනු පෝෂණය කිරීමට අපහසු බව පිණිසය. ‘නො සුභරතාය’ යනු පහසුවෙන් පෝෂණය කළ හැකි බව පිණිස නොවේ. මෙම සූත්‍රයෙහි පළමු වාරයෙන් සංසාර වෘත්තය වදාරන ලද අතර, දෙවන වාරයෙන් විවෘත්තය (නිවන) වදාරන ලදී. මෙම අවවාදය අසා මහා ප්‍රජාපතී ගෝතමිය අර්හත්වයට පත් වූවාය.

---

๔. ทีฆชาณุสุตฺตวณฺณนา

4. දීඝජාණු සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๕๔. จตุตฺเถ พฺยคฺฆปชฺชาติ อิทมสฺส ปเวณิ นาม วเสน อาลปนํ. ตสฺส หิ ปุพฺพปุริสา พฺยคฺฆปเถ ชาตาติ ตสฺมึ กุเล มนุสฺสา พฺยคฺฆปชฺชาติ วุจฺจนฺติ. อิสฺสตฺเถนาติ อิสฺสาสกมฺเมน. ตตฺรุปายายาติ ‘‘อิมสฺมึ กาเล อิทํ นาม กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ ชานเน อุปายภูตาย. วุทฺธสีลิโนติ วฑฺฒิตสีลา วุทฺธสมาจารา. อายนฺติ อาคมนํ. นาจฺโจคาฬฺหนฺติ นาติมหนฺตํ. นาติหีนนฺติ นาติกสิรํ. ปริยาทายาติ คเหตฺวา เขเปตฺวา. ตตฺถ ยสฺส วยโต ทิคุโณ อาโย, ตสฺส วโย อายํ ปริยาทาตุํ น สกฺโกติ.

54. සිව්වන සූත්‍රයෙහි: ‘බ්‍යග්ඝපජ්ජ’ යනු මොහුගේ පරම්පරාගත නාමයෙන් කරන ඇමතුමකි. මොහුගේ පූර්ව පුරුෂයන් ව්‍යාඝ්‍රයන් යන මාවතක උපන් බැවින් එම කුලයේ මිනිසුන්ට ‘බ්‍යග්ඝපජ්ජ’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘ඉස්සත්ථේන’ යනු දුනු ශිල්පයෙනි. ‘තත්‍රූපයාය’ යනු ‘මේ කාලයෙහි මෙබඳු දෙයක් කළ යුතුය’ යනුවෙන් දන්නා වූ උපායඥානයයි. ‘වුද්ධසීලිනෝ’ යනු වැඩුණු සීලයක් හා වැඩුණු ආචාර සමාචාර ඇති අයයි. ‘ආය’ යනු ලැබෙන ධනයයි. ‘නාච්චෝගාළ්හං’ යනු පමණට වඩා වැඩි නොවීමයි. ‘නාතිහීනං’ යනු පමණට වඩා අඩු නොවීමයි. ‘පරියාදාය’ යනු ගෙන වියදම් කිරීමයි. එහිදී යම් පුරුෂයෙකුගේ වියදමට වඩා දෙගුණයක ආදායමක් ඇත්නම්, ඔහුගේ වියදමට ආදායම ඉක්මවා යා නොහැකිය.

---

‘‘จตุธา วิภเช โภเค, ปณฺฑิโต ฆรมาวสํ;

เอเกน โภเค ภุญฺเชยฺย, ทฺวีหิ กมฺมํ ปโยชเย;

จตุตฺถญฺจ นิธาเปยฺย, อาปทาสุ ภวิสฺสตี’’ติ. (ที. นิ. ๓.๒๖๕) –

‘‘ගෘහස්ථ ජීවිතයක් ගත කරන පණ්ඩිතයා තම ධනය සතර කොටසකට බෙදා ගත යුතුය. එක් කොටසකින් තමාගේ පරිභෝජනය කළ යුතුය. කොටස් දෙකකින් තම කර්මාන්ත (ව්‍යාපාර) කටයුතු මෙහෙයවිය යුතුය. සතරවන කොටස අනාගතයේදී ඇතිවන විපත්වලදී ප්‍රයෝජනයට ගැනීම සඳහා තැන්පත් කර තැබිය යුතුය.’’ (දී. නි. 3.265)

---

เอวํ ปฏิปชฺชโต ปน วโย อายํ ปริยาทาตุํ น สกฺโกติเยว.

මෙසේ පිළිපදින්නා වූ තැනැත්තාගේ වැය වන ධනයට, ඔහුගේ ආදායම ඉක්මවා යෑමට (අභිබවා යෑමට) කිසිසේත්ම නොහැකිය.

---

อุทุมฺพรขาทีวาติ ยถา อุทุมฺพรานิ ขาทิตุกาเมน ปกฺเก อุทุมฺพรรุกฺเข จาลิเต เอกปฺปหาเรเนว พหูนิ ผลานิ ปตนฺติ, โส ขาทิตพฺพยุตฺตกานิ ขาทิตฺวา อิตรานิ พหุตรานิ ปหาย คจฺฉติ, เอวเมวํ โย อายโต วยํ พหุตรํ กตฺวา วิปฺปกิรนฺโต โภเค ปริภุญฺชติ, โส ‘‘อุทุมฺพรขาทิกํวายํ กุลปุตฺโต โภเค ขาทตี’’ติ วุจฺจติ. อเชฏฺฐมรณนฺติ [Pg.240] อนายกมรณํ. สมํ ชีวิกํ กปฺเปตีติ สมฺมา ชีวิกํ กปฺเปติ. สมชีวิตาติ สมชีวิตาย ชีวิตา. อปายมุขานีติ วินาสสฺส ฐานานิ.

‘උදුම්බරඛාදීව’ (දිඹුල් කන්නා මෙන්) යනු, යම් අයෙක් දිඹුල් කෑමට කැමතිව ඉදුණු දිඹුල් ගසක් සොලවා එකවරම බොහෝ ඵල බිම හෙළා, ඉන් කෑමට සුදුසු දේ පමණක් කා, ඉතිරි ඉතා බොහෝ පලයන් අතහැර දමා යන්නාක් මෙනි. එසේම, යම් අයෙක් ආදායමට වඩා වැඩි වියදමක් කරමින් ධනය විසුරුවා හරිමින් භෝග පරිභෝජනය කරයි ද, ඔහු ‘දිඹුල් කන්නෙකු මෙන් භෝග පරිභෝජනය කරන කුලපුත්‍රයෙකැයි’ කියනු ලැබේ. ‘අජෙට්ඨමරණං’ යනු නායකයෙකු නොමැති මරණයයි. ‘සමං ජීවිකං කප්පේති’ යනු මැනවින් ජීවිකාව පවත්වයි යන්නයි. ‘සමජීවිතා’ යනු යහපත් දිවි පැවැත්මෙන් යුක්ත වීමයි. ‘අපායමුඛානි’ යනු විනාශයට කරුණු වේ.

---

อุฏฺฐาตา กมฺมเธยฺเยสูติ กมฺมกรณฏฺฐาเนสุ อุฏฺฐานวีริยสมฺปนฺโน. วิธานวาติ วิทหนสมฺปนฺโน. โสตฺถานํ สมฺปรายิกนฺติ โสตฺถิภูตํ สมฺปรายิกํ. สจฺจนาเมนาติ พุทฺธตฺตาเยว พุทฺโธติ เอวํ อวิตถนาเมน. จาโค ปุญฺญํ ปวฑฺฒตีติ จาโค จ เสสปุญฺญญฺจ ปวฑฺฒติ. อิมสฺมึ สุตฺเต สทฺธาทโย มิสฺสกา กถิตา. ปญฺจมํ อุตฺตานเมว.

‘උට්ඨාතා කම්මධෙය්‍යෙසු’ යනු කටයුතු කිරීමේදී උට්ඨාන වීර්යයෙන් යුක්ත වීමයි. ‘විධානවා’ යනු මනා සංවිධානයෙන් හා කළමනාකරණයෙන් යුක්ත වීමයි. ‘සොත්ථානං සම්පරායිකං’ යනු පරලොව සැපතට හේතුවන යහපතයි. ‘සච්චනාමේන’ යනු සත්‍ය අවබෝධ කළ බැවින්ම බුදුන් වහන්සේට කියනු ලබන අවිපරීත (සැබෑ) නාමයයි. ‘චාගෝ පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති’ යනු ත්‍යාගය හා සෙසු පින් දහම් වැඩෙන බවයි. මෙම සූත්‍රයෙහි ශ්‍රද්ධාදී ධර්මයන් මිශ්‍රව දේශනා කරන ලදී. පස්වන සූත්‍රයෙහි අර්ථය ඉතා පැහැදිලිය.

---

๖. ภยสุตฺตวณฺณนา

6. භය සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๕๖. ฉฏฺเฐ คพฺโภติ คพฺภวาโส. ทิฏฺฐธมฺมิกาปีติ สนฺทิฏฺฐิกา คพฺภวาสสทิสา ปุนปิ มนุสฺสคพฺภา. สมฺปรายิกาปีติ ฐเปตฺวา มนุสฺสคพฺเภ เสสคพฺภา. อุภยํ เอเต กามา ปวุจฺจนฺตีติ ภยญฺจ ทุกฺขญฺจ, ภยญฺจ โรโค จ, ภยญฺจ คณฺโฑ จ, ภยญฺจ สลฺลญฺจ, ภยญฺจ สงฺโค จ, ภยญฺจ ปงฺโก จ, ภยญฺจ คพฺโภ จาติ เอวํ อุภยํ เอเต กามา ปวุจฺจนฺติ. สาตรูเปนาติ กามสุเขน. ปลิปถนฺติ วฏฺฏปลิปถํ. อติกฺกมฺมาติ อิมสฺมึ ฐาเน วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อสฺส ภิกฺขุโน อรหตฺตปฺปตฺตภาโว คหิโต. เอวรูปํ ปชํ ชาติชรูเปตํ ตีสุ ภเวสุ ผนฺทมานํ อเวกฺขตีติ สุตฺเต วฏฺฏํ กเถตฺวา คาถาสุ วิวฏฺฏํ กถิตนฺติ. สตฺตมฏฺฐมานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

56. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘ගබ්භෝ’ යනු මවුකුස වාසය කිරීමයි. ‘දිට්ඨධම්මිකාපි’ යනු වර්තමානයෙහි දක්නට ලැබෙන මවුකුස පිළිසිඳ ගැනීම වැනි වූ නැවත මනුෂ්‍ය කුසක ඉපදීමයි. ‘සම්පරායිකාපි’ යනු මනුෂ්‍ය කුස හැර සෙසු භවයන්හි උපත ලැබීමයි. ‘උභයං ඒතේ කාමා පවුච්චන්ති’ යනු බිය හා දුක ද, බිය හා රෝගය ද, බිය හා ගෙඩිය ද, බිය හා හුල ද, බිය හා ඇලීම (සංග) ද, බිය හා මඩ (පංක) ද, බිය හා ගැබ ද යන මේ දෙවැදෑරුම් දේම කාමයෝ යයි කියනු ලැබේ. ‘සාතරූපේන’ යනු කාම සැපයෙනි. ‘පලිපථං’ යනු සංසාර මාර්ගයයි. ‘අතික්කම්ම’ යනු මෙම ස්ථානයෙහි විදර්ශනාව වඩා එම භික්ෂුව අර්හත්ත්වයට පත්වීම අදහස් කෙරේ. මෙවැනි වූ ජාති ජරාවන්ගෙන් යුක්ත වූ, භවත්‍රයෙහි වෙව්ලන්නා වූ සත්වයා දෙස බලයි. මෙසේ සූත්‍රයෙහි සංසාරය (වෘත්තය) දේශනා කොට ගාථාවලින් නිවන (විවෘත්තය) දේශනා කරන ලදී. සත්වන හා අටවන සූත්‍රයන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

---

๙-๑๐. ปุคฺคลสุตฺตทฺวยวณฺณนา

9-10. පුද්ගල සූත්‍ර ද්වය වර්ණනාව

---

๕๙-๖๐. นวเม อุชุภูโตติ กายวงฺกาทีนํ อภาเวน อุชุโก. ปญฺญาสีลสมาหิโตติ ปญฺญาย จ สีเลน จ สมนฺนาคโต. ยชมานานนฺติ ทานํ ททนฺตานํ. ปุญฺญเปกฺขานนฺติ ปุญฺญํ โอโลเกนฺตานํ คเวสนฺตานํ[Pg.241]. โอปธิกนฺติ อุปธิวิปากํ, โอปธิภูตํ ฐานํ อปฺปมาณํ. ทสเม สมุกฺกฏฺโฐติ อุกฺกฏฺโฐ อุตฺตโม. สตฺตานนฺติ สพฺพสตฺตานํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

59-60. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘උජුභූතෝ’ යනු කයින් වන ඇදකිරීම් ආදිය නොමැති බැවින් ඍජු (අවංක) වූ යන්නයි. ‘පඤ්ඤාසීලසමාහිතෝ’ යනු ප්‍රඥාවෙන් හා සීලයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. ‘යජමානානං’ යනු දන් දෙන්නා වූ තැනැත්තන්ගේ යන්නයි. ‘පුඤ්ඤපෙක්ඛානං’ යනු පින සොයන්නා වූ, පින දෙස බලන්නා වූ යන්නයි. ‘ඕපධිකං’ යනු උපධි විපාක සහිත වූ, උපධි ස්වරූපී ස්ථානය අප්‍රමාණ බවයි. දසවන සූත්‍රයෙහි ‘සමුක්කට්ඨෝ’ යනු උත්කෘෂ්ට වූ හෙවත් උතුම් වූ යන්නයි. ‘සත්තානං’ යනු සියලු සත්වයන්ගේ යන්නයි. සෙසු සියලු තැන්හි අර්ථය පැහැදිලිය. දසවන සූත්‍රයෙහි වර්ණනාව මෙතෙකින් නිමවා ඇත.

---

โคตมีวคฺโค ฉฏฺโฐ.

හයවන ගෝතමී වර්ගයයි.

---

(๗) ๒. ภูมิจาลวคฺโค

(7) 2. භූමිචාල වර්ගය

---

๑. อิจฺฉาสุตฺตวณฺณนา

1. ඉච්ඡා සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๖๑. สตฺตมสฺส ปฐเม ปวิวิตฺตสฺสาติ กายวิเวเกน วิวิตฺตสฺส. นิรายตฺตวุตฺติโนติ กตฺถจิ อนายตฺตวุตฺติโน วิปสฺสนากมฺมิกสฺส. ลาภายาติ จตุปจฺจยลาภาย. โสจี จ ปริเทวี จาติ โสกี จ ปริเทวี จ. โสจิจฺจ ปริเทวิจฺจาติปิ ปาโฐ. จุโต จ สทฺธมฺมาติ ตํขณํเยว วิปสฺสนาสทฺธมฺมา จุโต. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

61. සත්වන වර්ගයෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි ‘පවිවිත්තස්ස’ යනු කාය විවේකයෙන් යුක්තව වෙන් වූ තැනැත්තාගේ යන්නයි. ‘නිරායත්තවුත්තීනෝ’ යනු කිසිදු අරමුණක බැඳීමක් නැති විදර්ශනා වඩන භික්ෂුවගේ යන්නයි. ‘ලාභාය’ යනු සිව්පසය ලැබීම සඳහාය. ‘සෝචී ච පරිදේවී ච’ යනු සෝකය හා වැලපීමයි. ‘සෝචිච්ච පරිදේවිච්චා’ කියා ද පාඨයක් ඇත. ‘චුතෝ සද්ධම්මා’ යනු ඒ මොහොතේම විදර්ශනා සද්ධර්මයෙන් ගිලිහුණේය යන්නයි. මෙම සූත්‍රයෙහි සංසාරය (වට්ට) හා නිවන (විවට්ට) දේශනා කරන ලදී.

---

๒. อลํสุตฺตวณฺณนา

2. අලං සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๖๒. ทุติเย อลํ อตฺตโน อลํ ปเรสนฺติ อตฺตโน จ ปเรสญฺจ หิตปฏิปตฺติยํ สมตฺโถ ปริยตฺโต อนุจฺฉวิโก. ขิปฺปนิสนฺตีติ ขิปฺปํ อุปธาเรติ, ขนฺธธาตุอายตนาทีสุ กถิยมาเนสุ เต ธมฺเม ขิปฺปํ ชานาตีติ อตฺโถ. อิมสฺมึ สุตฺเต สมถวิปสฺสนา กถิตา. ปุคฺคลชฺฌาสเยน ปน เทสนาวิลาเสน เจตํ มตฺถกโต ปฏฺฐาย เหฏฺฐา โอตรนฺตํ กถิตนฺติ.

62. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘අලං අත්තනෝ අලං පරේසං’ යනු තමාගේත් අනුන්ගේත් යහපත පිණිස පිළිපැදීමට දක්ෂ වූ, සමර්ථ වූ, සුදුසු වූ යන්නයි. ‘ඛිප්පානිසන්තී’ යනු වහා වටහා ගනී යන්නයි; එනම් ඛන්ධ, ධාතු, ආයතන ආදිය දේශනා කරන කල්හි එම ධර්මයන් වහා හඳුනා ගනී යන්නයි. මෙම සූත්‍රයෙහි සමථ හා විදර්ශනා දේශනා කරන ලදී. පුද්ගලයාගේ අභිලාෂය හා දේශනා විලාසය අනුව මෙය ඉහළ සිට පහළට ගලා එන සේ දේශනා කරන ලදී.

---

๓. สํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา

3. සංඛිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๖๓. ตติเย เอวเมวาติ นิกฺการเณเนว. ยถา วา อยํ ยาจติ, เอวเมว. โมฆปุริสาติ มูฬฺหปุริสา ตุจฺฉปุริสา. อชฺเฌสนฺตีติ ยาจนฺติ. อนุพนฺธิตพฺพนฺติ อิริยาปถานุคมเนน อนุพนฺธิตพฺพํ มํ น วิชหิตพฺพํ มญฺญนฺติ. อาชานนตฺถํ อปสาเทนฺโต เอวมาห. เอส กิร ภิกฺขุ โอวาเท ทินฺเนปิ ปมาทเมว อนุยุญฺชติ, ธมฺมํ สุตฺวา ตตฺเถว วสติ, สมณธมฺมํ กาตุํ น อิจฺฉติ. ตสฺมา ภควา เอวํ อปสาเทตฺวา ปุน ยสฺมา โส อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสยสมฺปนฺโน[Pg.242], ตสฺมา ตํ โอวทนฺโต ตสฺมาติห เต ภิกฺขุ เอวํ สิกฺขิตพฺพนฺติอาทิมาห. ตตฺถ อชฺฌตฺตํ เม จิตฺตํ ฐิตํ ภวิสฺสติ สุสณฺฐิตํ, น จ อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสนฺตีติ อิมินา ตาวสฺส โอวาเทน นิยกชฺฌตฺตวเสน จิตฺเตกคฺคตามตฺโต มูลสมาธิ วุตฺโต.

63. තෙවන සූත්‍රයෙහි ‘ඒවමේව’ යනු කිසිදු හේතුවක් නොමැතිව යන්නයි. එසේත් නැතහොත් මේ භික්ෂුව යදින ආකාරයටමය. ‘මෝඝපුරිසා’ යනු මුළා වූ තැනැත්තෝ හෙවත් ගුණධර්මවලින් හිස් වූ මිනිස්සුය. ‘අජ්ඣේසන්ති’ යනු අයදිති යන්නයි. ‘අනුබන්ධිතබ්බං’ යනු ඉරියව් අනුගමනය කරමින් මා පස්සෙන් පැමිණිය යුතුය, මා අත් නොහළ යුතුය කියා ඔවුන් සිතති. ඔවුන්ට අවබෝධ කරවීම සඳහා ඔවුන්ව ගර්හාවට පත් කරමින් මෙසේ වදාළ සේක. මේ භික්ෂුව අවවාද දුන් කල්හි පවා ප්‍රමාදයටම යොමු වෙයි, ධර්මය අසා එලෙසම වසයි, මහණ දම් පිරීමට කැමති නැත. එබැවින් භගවත් බුදුන් වහන්සේ ඔහුට එසේ දොස් පවරා, නැවත ඔහු අර්හත්ත්වයට පත්වීමට උපනිශ්‍රය සම්පන්න බැවින් ඔහුට අවවාද කරමින් ‘තස්මාතිහ තේ භික්ඛු ඒවං සික්ඛිතබ්බං’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘මගේ සිත ආධ්‍යාත්මිකව පිහිටන්නේය, මනාකොට පිහිටන්නේය, උපන් අකුසල ධර්මයන් සිත මැඩගෙන නොසිටින්නේය’ යන මෙයින් පළමුව ඔහුට අවවාද වශයෙන් තමාගේ ආධ්‍යාත්මය අනුව සිතේ එකඟතාව පමණක් වූ මූල සමාධිය වදාරන ලදී.

---

ตโต ‘‘เอตฺตเกเนว สนฺตุฏฺฐึ อนาปชฺชิตฺวา เอวํ โส สมาธิ วฑฺเฒตพฺโพ’’ติ ทสฺเสตุํ ยโต โข เต ภิกฺขุ อชฺฌตฺตํ จิตฺตํ ฐิตํ โหติ สุสณฺฐิตํ, น จ อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐนฺติ, ตโต เต ภิกฺขุ เอวํ สิกฺขิตพฺพํ ‘‘เมตฺตา เม เจโตวิมุตฺติ ภาวิตา ภวิสฺสติ…เป… สุสมารทฺธา’’ติ เอวมสฺส เมตฺตาวเสน ภาวนํ วฑฺเฒตฺวา ปุน ยโต โข เต ภิกฺขุ อยํ สมาธิ เอวํ ภาวิโต โหติ พหุลีกโต, ตโต ตฺวํ ภิกฺขุ อิมํ สมาธึ สวิตกฺกสวิจารมฺปิ ภาเวยฺยาสีติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ – ยทา เต ภิกฺขุ อยํ มูลสมาธิ เอวํ เมตฺตาวเสน ภาวิโต โหติ, ตทา ตฺวํ ตาวตเกนปิ ตุฏฺฐึ อนาปชฺชิตฺวาว อิมํ มูลสมาธึ อญฺเญสุปิ อารมฺมเณสุ จตุกฺกปญฺจกชฺฌานานิ ปาปยมาโน ‘‘สวิตกฺกสวิจารมฺปี’’ติอาทินา นเยน ภาเวยฺยาสีติ.

ඉන්පසු ‘මෙපමණකින් පමණක් සතුටු නොවී මෙසේ එම සමාධිය වර්ධනය කළ යුතුය’ කියා දැක්වීම පිණිස ‘මහණ, යම් විටක තොපගේ සිත ආධ්‍යාත්මිකව පිහිටන්නේද, මනාකොට පිහිටන්නේද, උපන් අකුසල ධර්මයන් සිත මැඩගෙන නොසිටින්නේද, එවිට මහණ තොප විසින් මෙසේ හික්මිය යුතුය. එනම්, මාගේ මෙත්තා චේතෝවිමුක්තිය වඩන ලද්දී වන්නීය...පෙ... මනාව ආරම්භ කරන ලද්දී වන්නීය’ යනුවෙන් මෙසේ ඔහුට මෙත්තා වශයෙන් භාවනාව වර්ධනය කරවා, නැවත ‘මහණ, යම් විටක මේ සමාධිය මෙසේ වඩන ලද්දේ, බහුල කරන ලද්දේ වෙයිද, එවිට මහණ තොප සවිතක්ක සවිචාර සහිතව ද මෙම සමාධිය වැඩිය යුතුය’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම් - මහණ, යම් කලෙක තොපට මෙම මූල සමාධිය මෙත්තා වශයෙන් මෙසේ වඩන ලද්දේ වෙයිද, එකල්හි තොප එපමණකින්ම සතුටට පත් නොවී මෙම මූල සමාධිය සෙසු අරමුණුවලදී ද සතරවන හා පස්වන ධ්‍යානයන්ට පමුණුවමින් ‘සවිතක්ක සවිචාර සහිතව ද’ යන ක්‍රමයෙන් වැඩිය යුතුය යන්නයි.

---

เอวํ วตฺวา จ ปน อวเสสพฺรหฺมวิหารปุพฺพงฺคมมฺปิสฺส อญฺเญสุ อารมฺมเณสุ จตุกฺกปญฺจกชฺฌานภาวนํ กเรยฺยาสีติ ทสฺเสนฺโต ยโต โข เต ภิกฺขุ อยํ สมาธิ เอวํ ภาวิโต โหติ สุภาวิโต, ตโต เต ภิกฺขุ เอวํ สิกฺขิตพฺพํ ‘‘กรุณา เม เจโตวิมุตฺตี’’ติอาทิมาห. เอวํ เมตฺตาปุพฺพงฺคมํ จตุกฺกปญฺจกชฺฌานภาวนํ ทสฺเสตฺวา ปุน กายานุปสฺสนาทิปุพฺพงฺคมํ ทสฺเสตุํ ยโต โข เต ภิกฺขุ อยํ สมาธิ เอวํ ภาวิโต โหติ สุภาวิโต, ตโต เต ภิกฺขุ เอวํ สิกฺขิตพฺพํ ‘‘กาเย กายานุปสฺสี’’ติอาทึ วตฺวา ยโต โข เต ภิกฺขุ อยํ สมาธิ เอวํ ภาวิโต โหติ สุภาวิโต, ตโต ตฺวํ ภิกฺขุ เยน เยเนว คคฺฆสีติอาทิมาห. ตตฺถ คคฺฆสีติ คมิสฺสสิ. ผาสุํเยวาติ อิมินา อรหตฺตํ ทสฺเสติ. อรหตฺตปฺปตฺโต หิ สพฺพิริยาปเถสุ ผาสุ วิหรติ นาม.

මෙසේ වදාරා, නැවත ඒ භික්ෂුවට ඉතිරි බ්‍රහ්මවිහාරයන් පෙරටු කරගත් සතරවන හා පස්වන ධ්‍යාන භාවනාවන් අනෙකුත් අරමුණුවල ද වැඩිය යුතු බව පෙන්වා දීම පිණිස, ‘මහණෙනි, යම් කලෙක නුඹේ මේ සමාධිය මෙසේ වඩන ලද්දේ වෙයිද, මැනවින් වඩන ලද්දේ වෙයිද, එවිට මහණෙනි, නුඹ මෙසේ හික්මිය යුතුය, එනම් කරුණා චේතෝවිමුක්තිය මට ඇත’ යනාදිය වදාළ සේක. මෙසේ මෙත්තා සහගගත සතරවන හා පස්වන ධ්‍යාන භාවනාව පෙන්වා දී, නැවත කායානුපස්සනාව ආදිය පෙරටු කරගත් භාවනාව පෙන්වනු පිණිස, ‘මහණෙනි, යම් කලෙක නුඹේ මේ සමාධිය මෙසේ වඩන ලද්දේ, මැනවින් වඩන ලද්දේ වෙයිද, එවිට මහණෙනි, නුඹ මෙසේ හික්මිය යුතුය, එනම් කයෙහි කායානුපස්සීව වසන්නෙමි’ යනාදිය වදාරා, ‘මහණෙනි, යම් කලෙක නුඹේ මේ සමාධිය මෙසේ මැනවින් වඩන ලද්දේ වන්නේද, එවිට මහණෙනි, නුඹ යම් යම් තැනකට යන්නෙහිද...’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘ගග්ඝසි’ යනු ‘යන්නෙහිය’ (ළඟා වන්නෙහිය) යන අර්ථයයි. ‘ඵාසුංයේව’ යන්නෙන් අර්හත් ඵලය පෙන්වා දෙයි. මන්දයත්, අර්හත් ඵලයට පත් වූ භික්ෂුව සියලු ඉරියව්වලදී සුවසේ වාසය කරන බැවිනි.

---

๔. คยาสีสสุตฺตวณฺณนา

4. ගයාසීස සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๖๔. จตุตฺเถ [Pg.243] เอตทโวจาติ อตฺตโน ปธานภูมิยํ อุปฺปนฺนํ วิตกฺกํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อาโรเจตุํ – ‘‘ปุพฺพาหํ, ภิกฺขเว’’ติอาทิวจนํ อโวจ. โอภาสนฺติ ทิพฺพจกฺขุญาโณภาสํ. ญาณทสฺสนนฺติ ทิพฺพจกฺขุภูตํ ญาณสงฺขาตํ ทสฺสนํ. สนฺนิวุตฺถปุพฺพนฺติ เอกโต วสิตปุพฺพํ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต ทิพฺพจกฺขุญาณํ, อิทฺธิวิธญาณํ, เจโตปริยญาณํ, ยถากมฺมุปคญาณํ, อนาคตํสญาณํ, ปจฺจุปฺปนฺนํสญาณํ, อตีตํสญาณํ, ปุพฺเพนิวาสญาณนฺติ อิมานิ ตาว อฏฺฐ ญาณานิ ปาฬิยํเยว อาคตานิ, เตหิ ปน สทฺธึ วิปสฺสนาญาณานิ จตฺตาริ มคฺคญาณานิ, จตฺตาริ ผลญาณานิ, จตฺตาริ ปจฺจเวกฺขณญาณานิ, จตฺตาริ ปฏิสมฺภิทาญาณานิ ฉ อสาธารณญาณานีติ เอตานิ ญาณานิ สโมธาเนตฺวา กเถนฺเตน เอวํ อิทํ สุตฺตํ กถิตํ นาม โหติ.

64. හතරවැන්නෙහි ‘එතදවොච’ යනු තමන් වහන්සේ ප්‍රධාන වීර්යය කළ ස්ථානයෙහි (කමටහන් වැඩූ භූමියෙහි) උපන් විතර්කය භික්ෂු සංඝයාට දැනුම් දීම පිණිස ‘මහණෙනි, මම පෙර...’ යනාදී වචනය වදාළ සේක. ‘ඕභාසං’ යනු දිව්‍ය චක්ෂුර් ඥානය නමැති ආලෝකයයි. ‘ඤාණදස්සනං’ යනු දිව්‍ය චක්ෂුර්භූත වූ, ඥානය යැයි කියනු ලබන දැකීමයි. ‘සන්නිවුත්ථපුබ්බං’ යනු පෙර එකට වාසය කළ බවයි. මෙම සූත්‍රයෙහි දිව්‍ය චක්ෂුර් ඥානය, ඉද්ධිවිධ ඥානය, චේතෝපරිය ඥානය, යථාකම්මූපග ඥානය, අනාගතංශ ඥානය, ප්‍රත්‍යුත්පන්නංශ ඥානය, අතීතංශ ඥානය සහ පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥානය යන මෙම අට වැදෑරුම් ඥානයන් පාලියෙහිම සඳහන් වේ. එම ඥානයන් සමඟ විපස්සනා ඥාන නවය, මග්ග ඥාන සතර, ඵල ඥාන සතර, පච්චවෙක්ඛණ ඥාන සතර, පටිසම්භිදා ඥාන සතර සහ අසාධාරණ ඥාන හය යන මේ සියලු ඥානයන් එක්කොට විස්තර කරන්නා විසින් මෙම සූත්‍රය මැනවින් විස්තර කරන ලද්දේ නම් වෙයි.

---

๕. อภิภายตนสุตฺตวณฺณนา

5. අභිභායතන සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๖๕. ปญฺจเม อภิภายตนานีติ อภิภวนการณานิ. กึ อภิภวนฺติ? ปจฺจนีกธมฺเมปิ อารมฺมณานิปิ. ตานิ หิ ปฏิปกฺขภาเวน ปจฺจนีกธมฺเม อภิภวนฺติ, ปุคฺคลสฺส ญาณุตฺตริยตาย อารมฺมณานิ. อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญีติอาทีสุ ปน อชฺฌตฺตรูเป ปริกมฺมวเสน อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี นาม โหติ. อชฺฌตฺตญฺหิ นีลปริกมฺมํ กโรนฺโต เกเส วา ปิตฺเต วา อกฺขิตารกาย วา กโรติ. ปีตปริกมฺมํ กโรนฺโต เมเท วา ฉวิยา วา หตฺถตลปาทตเลสุ วา อกฺขีนํ ปีตฏฺฐาเน วา กโรติ. โลหิตปริกมฺมํ กโรนฺโต มํเส วา โลหิเต วา ชิวฺหาย วา อกฺขีนํ รตฺตฏฺฐาเน วา กโรติ. โอทาตปริกมฺมํ กโรนฺโต อฏฺฐิมฺหิ วา ทนฺเต วา นเข วา อกฺขีนํ เสตฏฺฐาเน วา กโรติ. ตํ ปน สุนีลกํ สุปีตกํ สุโลหิตกํ สุโอทาตํ น โหติ, อวิสุทฺธเมว โหติ.

65. පස්වැන්නෙහි ‘අභිභායතනානි’ යනු මැඩපැවැත්වීමේ හේතුන්ය. කුමක් මැඩපවත්වයිද? පටහැනි ධර්මයන් (නීවරණ ආදිය) මෙන්ම අරමුණුද මැඩපවත්වයි. එම ධ්‍යානයෝ ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් යටපත් කරති, පුද්ගලයාගේ ඥානයෙහි උත්තරීතර භාවය නිසා අරමුණුවල ස්වභාවයද යටපත් කරති. ‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී’ යනාදී තැන්හි ඇතුළත රූපයෙහි පරිකර්ම කිරීම් වශයෙන් ‘ආධ්‍යාත්මිකව රූප සංඥා ඇති තැනැත්තා’ නම් වේ. ආධ්‍යාත්මිකව නිල් කසිණ පරිකර්ම කරන්නා කෙස්වල හෝ පිතෙහි හෝ ඇසේ කළු ඉංගිරියාවෙහි එය කරයි. රන්වන් (කහ) පරිකර්මය කරන්නා මේද තෙල්වල හෝ සමෙහි හෝ අත්ල හා පතුල්වල හෝ ඇස්වල කහ පැහැති තැන්වල එය කරයි. රතු පරිකර්මය කරන්නා මස්වල හෝ ලේවල හෝ දිවෙහි හෝ ඇස්වල රතු පැහැති තැන්වල එය කරයි. සුදු පරිකර්මය කරන්නා ඇටවල හෝ දත්වල හෝ නියපොතුවල හෝ ඇස්වල සුදු පැහැති තැන්වල එය කරයි. එම ආධ්‍යාත්මික රූපය ඉතා නිල්, ඉතා කහ, ඉතා රතු හෝ ඉතා සුදු නොවන අතර, එය අතිශයින්ම පිරිසිදු (විශුද්ධ) වූවක් පමණක් වෙයි.

---

เอโก พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตีติ ยสฺเสวํ ปริกมฺมํ อชฺฌตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ, นิมิตฺตํ ปน พหิทฺธา, โส เอวํ อชฺฌตฺตํ ปริกมฺมสฺส พหิทฺธา จ อปฺปนาย วเสน ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี เอโก พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตี’’ติ วุจฺจติ. ปริตฺตานีติ อวฑฺฒิตานิ. สุวณฺณทุพฺพณฺณานีติ สุวณฺณานิ วา โหนฺตุ ทุพฺพณฺณานิ วา, ปริตฺตวเสเนว อิทํ อภิภายตนํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตานิ อภิภุยฺยาติ ยถา นาม สมฺปนฺนคฺคหณิโก กฏจฺฉุมตฺตํ ภตฺตํ ลภิตฺวา ‘‘กึ เอตฺถ ภุญฺชิตพฺพํ [Pg.244] อตฺถี’’ติ สํกฑฺฒิตฺวา เอกกพฬเมว กโรติ, เอวเมว ญาณุตฺตริโก ปุคฺคโล วิสทญาโณ ‘‘กิเมตฺถ ปริตฺตเก อารมฺมเณ สมาปชฺชิตพฺพํ อตฺถิ, นายํ มม ภาโร’’ติ ตานิ รูปานิ อภิภวิตฺวา สมาปชฺชติ, สห นิมิตฺตุปฺปาเทเนเวตฺถ อปฺปนํ ปาเปตีติ อตฺโถ. ชานามิ ปสฺสามีติ อิมินา ปนสฺส อาโภโค กถิโต. โส จ โข สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสฺส, น อนฺโตสมาปตฺติยํ. เอวํสญฺญี โหตีติ อาโภคสญฺญายปิ ฌานสญฺญายปิ เอวํสญฺญี โหติ. อภิภวนสญฺญา หิสฺส อนฺโตสมาปตฺติยมฺปิ อตฺถิ, อาโภคสญฺญา ปน สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสฺเสว.

‘එක් අයෙක් පිටත රූප දකියි’ යනු යමෙකුට පරිකර්මය ඇතුළත උපදීද, නමුත් නිමිත්ත පිටත උපදීද, ඔහු මෙසේ ඇතුළත පරිකර්මය හා පිටත අර්පණාව (ධ්‍යානය) හේතුවෙන් ‘ඇතුළත රූප සංඥා ඇතිව පිටත රූප දකියි’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘පරිත්තානි’ යනු නොවැඩූ (ස්වල්ප) අරමුණුය. ‘සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි’ යනු රූපය සුන්දර වුවත් අසුන්දර වුවත්, ස්වල්ප වූ අරමුණු වශයෙන් මෙම අභිභායතනය වදාරන ලද බව දත යුතුය. ‘තානි අභිභුය්‍ය’ යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: යම්සේ හොඳ ආහාර රුචියක් ඇති පුද්ගලයෙකුට ස්වල්ප වූ බත් හැන්දක් ලැබුණු විට ‘මෙහි අනුභව කිරීමට කුමක් තිබේද?’ කියා එය එක බත් පිඬක් කොට අනුභව කරයිද, එසේම උසස් ඥානයක් හා පිරිසිදු වැටහීමක් ඇති පුද්ගලයා ‘මෙම ස්වල්ප වූ අරමුණෙහි සමවැදීමට අසීරු කුමක්ද, මෙය මට බරක් නොවේ’ යැයි සිතා එම රූපයන් යටපත් කොට ධ්‍යානයට සමවදී. නිමිත්ත පහළ වීමත් සමඟම මෙහි අර්පණාවට පමුණුවයි යන්න අර්ථයයි. ‘ජානාමි පස්සාමි’ යන්නෙන් ඔහුගේ ආභෝගය (මනසිකාරය) කියවේ. එය සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි තැනැත්තාට ඇති වන්නකි, සමාපත්තිය ඇතුළතදී නොවේ. ‘එවංසඤ්ඤී හෝති’ යන්නෙන් ආභෝග සංඥාවෙන් මෙන්ම ධ්‍යාන සංඥාවෙන්ද එවැනි සංඥාවක් ඇති බව කියවේ. මැඩපැවැත්වීමේ (අභිභවන) සංඥාව සමාපත්තිය ඇතුළතද පවතින අතර, ආභෝග සංඥාව පවතින්නේ සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි විට පමණි.

---

อปฺปมาณานีติ วฑฺฒิตปฺปมาณานิ, มหนฺตานีติ อตฺโถ. อภิภุยฺยาติ เอตฺถ จ ปน ยถา มหคฺฆโส ปุริโส เอกํ ภตฺตวฑฺฒิตกํ ลภิตฺวา ‘‘อญฺญาปิ โหตุ, อญฺญาปิ โหตุ, กึ เอสา มยฺหํ กริสฺสตี’’ติ น ตํ มหนฺตโต ปสฺสติ, เอวเมว ญาณุตฺตโร ปุคฺคโล วิสทญาโณ ‘‘กึ เอตฺถ สมาปชฺชิตพฺพํ, นยิทํ อปฺปมาณํ, น มยฺหํ จิตฺเตกคฺคตากรเณ ภาโร อตฺถี’’ติ อภิภวิตฺวา สมาปชฺชติ, สห นิมิตฺตุปฺปาทเนเวตฺถ อปฺปนํ ปาเปตีติ อตฺโถ.

‘අප්පමාණානි’ යනු වැඩූ ප්‍රමාණයන් ඇති, මහත් වූ අරමුණුය යන්න අර්ථයයි. මෙහි ‘අභිභුය්‍ය’ යන්නට උදාහරණයක් නම්, බොහෝ ආහාර අනුභව කරන මිනිසෙකුට එක් බත් බඳුනක් ලැබුණු විට, ‘තව තිබුණත් කමක් නැත, මෙය මට කුමක් කරාවිද?’ කියා එය මහත් වූවක් ලෙස නොදකියි. එමෙන්ම උසස් ඥානය ඇති පිරිසිදු වැටහීමක් සහිත පුද්ගලයා ‘මෙහි සමවැදීමට ඇති අපහසුව කුමක්ද, මෙය අප්‍රමාණ වූවක් නොවේ, සිතේ ඒකාග්‍රතාව ඇති කිරීමට මෙය මට බරක් නොවේ’ යැයි සිතා අරමුණ යටපත් කොට සමවදී. නිමිත්ත පහළ වීමත් සමඟම මෙහි අර්පණාවට පමුණුවයි යන්න අර්ථයයි.

---

อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญีติ อลาภิตาย วา อนตฺถิกตาย วา อชฺฌตฺตรูเป ปริกมฺมสญฺญาวิรหิโต.

‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී’ යනු (ආධ්‍යාත්මික රූපයක්) නොලැබීම නිසා හෝ අවශ්‍යතාවක් නැති නිසා හෝ ආධ්‍යාත්මික රූපයෙහි පරිකර්ම සංඥාවෙන් තොර වීමයි.

---

เอโก พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตีติ ยสฺส ปริกมฺมมฺปิ นิมิตฺตมฺปิ พหิทฺธา อุปฺปนฺนํ, โส เอวํ พหิทฺธา ปริกมฺมสฺส เจว อปฺปนาย จ วเสน ‘‘อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี เอโก พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตี’’ติ วุจฺจติ. เสสเมตฺถ จตุตฺถาภิภายตเน จ วุตฺตนยเมว. อิเมสุ ปน จตูสุ ปริตฺตํ วิตกฺกจริตวเสน อาคตํ, อปฺปมาณํ โมหจริตวเสน, สุวณฺณํ โทสจริตวเสน, ทุพฺพณฺณํ ราคจริตวเสน. เอเตสญฺหิ เอตานิ สปฺปายานิ. สา จ เนสํ สปฺปายตา วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๔๓) จริยนิทฺเทเส วุตฺตา.

‘එක් අයෙක් පිටත රූප දකියි’ යනු යමෙකුට පරිකර්මය මෙන්ම නිමිත්තද පිටත උපදීද, ඔහු මෙසේ පිටත පරිකර්මය හා අර්පණාව (ධ්‍යානය) හේතුවෙන් ‘ඇතුළත රූප සංඥා රහිතව පිටත රූප දකියි’ යැයි කියනු ලැබේ. මෙහි ඉතිරි කොටස සතරවන අභිභායතනයෙහි කියූ නයින්ම දත යුතුය. මෙම සතරෙහි පරිත්ත (ස්වල්ප) අරමුණ විතර්ක චරිත ඇත්තන් උදෙසාද, අප්පමාණ අරමුණ මෝහ චරිත ඇත්තන් උදෙසාද, සුභ වර්ණ අරමුණ ද්වේෂ චරිත ඇත්තන් උදෙසාද, දුර්වර්ණ අරමුණ රාග චරිත ඇත්තන් උදෙසාද වදාරන ලදී. මන්දයත් ඔවුන්ට ඒවා සුදුසු (සප්පාය) බැවිනි. ඔවුන්ට ඇති එම සුදුසු බව විසුද්ධිමග්ගයෙහි චරියනිද්දේසයෙහි දක්වා ඇත.

---

ปญฺจมอภิภายตนาทีสุ นีลานีติ สพฺพสงฺคาหิกวเสน วุตฺตํ. นีลวณฺณานีติ วณฺณวเสน. นีลนิทสฺสนานีติ นิทสฺสนวเสน. อปญฺญายมานวิวรานิ อสมฺภินฺนวณฺณานิ เอกนีลาเนว หุตฺวา ทิสฺสนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. นีลนิภาสานีติ [Pg.245] อิทํ ปน โอภาสวเสน วุตฺตํ, นีโลภาสานิ นีลปฺปภายุตฺตานีติ อตฺโถ. เอเตน เนสํ สุวิสุทฺธตํ ทสฺเสติ. วิสุทฺธวณฺณวเสเนว หิ อิมานิ อภิภายตนานิ วุตฺตานิ. ‘‘นีลกสิณํ อุคฺคณฺหนฺโต นีลสฺมึ นิมิตฺตํ คณฺหาติ ปุปฺผสฺมึ วา วตฺถสฺมึ วา วณฺณธาตุยา วา’’ติอาทิกํ ปเนตฺถ กสิณกรณญฺจ ปริกมฺมญฺจ อปฺปนาวิธานญฺจ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๕๕) วิตฺถารโต วุตฺตเมวาติ.

පස්වන අභිභායතනය ආදියේදී ‘නීලානි’ (නිල් වූ) යන මෙම වචනය සියලු අරමුණු ඇතුළත් වන පරිදි පවසන ලදී. ‘නීලවණ්ණානි’ යනු නිල් පැහැයේ ස්වභාවයෙන් පවසන ලද්දකි. ‘නීලදස්සනානි’ යනු පෙනෙන ස්වභාවයෙන් පවසන ලද්දකි. සිදුරු නොපෙනෙන, මිශ්‍ර නොවූ වර්ණ ඇති, ඒකාන්තයෙන්ම නිල් පැහැය වී පෙනෙයි යන අදහසින් පවසන ලදී. ‘නීලනිභාසානි’ යනු ආලෝකයේ ස්වභාවයෙන් පවසන ලද්දකි. නිල් පැහැති ආලෝකය ඇති, නිල් පැහැති ප්‍රභාවෙන් යුක්ත වූ යන අරුත් දෙයි. මෙයින් එම අරමුණුවල ඉතා පිරිසිදු බව දක්වයි. ඒකාන්තයෙන්ම මෙම අභිභායතනයන් පිරිසිදු වර්ණයේ ස්වභාවයෙන්ම පවසන ලදී. "නීල කසිණය වඩන තැනැත්තා නිල් පැහැති අරමුණෙහි නිමිත්ත ගනියි, එනම් මලෙහි හෝ වස්ත්‍රයෙහි හෝ වර්ණ ධාතුවෙහි හෝ" යනාදී වශයෙන් කසිණ පිළියෙළ කිරීම, පරිකර්මය සහ අප්පනා විධානය යන සියල්ල විසුද්ධිමාර්ගයෙහි විස්තරාත්මකව පවසන ලදී.

---

๖. วิโมกฺขสุตฺตวณฺณนา

6. විමොක්ඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๖๖. วิโมกฺขาติ เกนฏฺเฐน วิโมกฺขา? อธิมุจฺจนฏฺเฐน. โก ปนายํ อธิมุจฺจนฏฺโฐ นาม? ปจฺจนีกธมฺเมหิ จ สุฏฺฐุ มุจฺจนฏฺโฐ, อารมฺมเณ จ อภิรติวเสน สุฏฺฐุ มุจฺจนฏฺโฐ, ปิตุองฺเก วิสฺสฏฺฐงฺคปจฺจงฺคสฺส ทารกสฺส สยนํ วิย อนิคฺคหิตภาเวน นิราสงฺกตาย อารมฺมเณ ปวตฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อยํ ปนตฺโถ ปจฺฉิเม วิโมกฺเข นตฺถิ, ปุริเมสุ วิโมกฺเขสุ อตฺถิ.

66. ‘විමොක්ඛ’ යනු කිනම් අර්ථයකින් විමොක්ඛ නම් වේද? ‘අධිමුච්චන’ (අරමුණෙහි බැසගන්නා) යන අර්ථයෙනි. මේ අධිමුච්චන අර්ථය යනු කුමක්ද? ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මැනවින් මිදීම යන අර්ථය ද, අරමුණෙහි ඇලීමෙන් මැනවින් බැසගැනීම යන අර්ථය ද වේ. පියෙකුගේ ඇකයේ අවයව ලිහිල්ව තබාගෙන සිටින දරුවෙකුගේ සැතපීම මෙන්, මැඩපැවැත්වීමක් නොමැති බැවින් සැකයකින් තොරව අරමුණෙහි පවතී යන අර්ථය මෙයින් අදහස් වේ. මෙම අර්ථය අවසාන විමොක්ඛයෙහි නැත, පෙර විමොක්ඛයන්හි ඇත.

---

รูปี รูปานิ ปสฺสตีติ เอตฺถ อชฺฌตฺตํ เกสาทีสุ นีลกสิณาทิวเสน อุปฺปาทิตํ รูปชฺฌานํ รูปํ, ตทสฺสตฺถีติ รูปี. พหิทฺธาปิ นีลกสิณาทีนิ รูปานิ ฌานจกฺขุนา ปสฺสติ. อิมินา อชฺฌตฺตพหิทฺธวตฺถุเกสุ กสิเณสุ อุปฺปาทิตชฺฌานสฺส ปุคฺคลสฺส จตฺตาริ รูปาวจรชฺฌานานิ ทสฺสิตานิ. อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญีติ อชฺฌตฺตํ น รูปสญฺญี, อตฺตโน เกสาทีสุ อนุปฺปาทิตรูปาวจรชฺฌาโนติ อตฺโถ. อิมินา พหิทฺธา ปริกมฺมํ กตฺวา พหิทฺธาว อุปฺปาทิตชฺฌานสฺส รูปาวจรชฺฌานานิ ทสฺสิตานิ.

‘රූපී රූපාලි පස්සති’ යන්නෙහි තමාගේ කෙස් ආදියෙහි නිල් කසිණ ආදී වශයෙන් උපදවා ගත් රූපාවචර ධ්‍යානය ‘රූප’ නම් වේ. එම ධ්‍යානය ඔහුට ඇති බැවින් ‘රූපී’ නම් වේ. බාහිර නිල් කසිණ ආදී රූපයන් ද ධ්‍යාන චක්ඛුයෙන් බලයි. මෙයින් ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වස්තූන් අරමුණු කරගත් කසිණයන්හි උපදවන ලද ධ්‍යාන ඇති පුද්ගලයාගේ රූපාවචර ධ්‍යාන සතර දක්වන ලදී. ‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී’ යනු ආධ්‍යාත්මිකව රූප සංඥාවක් නැති, එනම් තමාගේ කෙස් ආදියෙහි රූපාවචර ධ්‍යාන උපදවා නොගත් යන අර්ථයයි. මෙයින් බාහිරව පරිකර්ම කොට බාහිරවම උපදවන ලද ධ්‍යාන ඇති පුද්ගලයාගේ රූපාවචර ධ්‍යාන දක්වන ලදී.

---

สุภนฺเตว อธิมุตฺโต โหตีติ อิมินา สุวิสุทฺเธสุ นีลาทีสุ วณฺณกสิเณสุ ฌานานิ ทสฺสิตานิ. ตตฺถ กิญฺจาปิ อนฺโตอปฺปนาย ‘‘สุภ’’นฺติ อาโภโค นตฺถิ, โย ปน สุวิสุทฺธํ สุภํ กสิณํ อารมฺมณํ กตฺวา วิหรติ, โส ยสฺมา ‘‘สุภนฺติ อธิมุตฺโต โหตี’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ, ตสฺมา เอวํ เทสนา กตา. ปฏิสมฺภิทามคฺเค ปน –

‘සුභන්තේව අධිමුත්තෝ හෝති’ යන්නෙන් ඉතා පිරිසිදු නිල් ආදී වර්ණ කසිණයන්හි ධ්‍යාන දක්වන ලදී. එහිදී අප්පනා සමාධිය තුළ ‘සුභ’ යැයි මෙනෙහි කිරීමක් නැතත්, යමෙක් ඉතා පිරිසිදු වූ සුභ කසිණ අරමුණෙහි බැසගන්නේද, ඔහු ‘සුභ යැයි අධිමුක්ත වූයේ’ යැයි කියනු ලබන බැවින් මෙලෙස දේශනා කරන ලදී. පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි නම් –

---

‘‘กถํ สุภนฺเตว อธิมุตฺโต โหตีติ วิโมกฺโข? อิธ ภิกฺขุ เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ …เป… วิหรติ. เมตฺตาย ภาวิตตฺตา สตฺตา อปฺปฏิกูลา โหนฺติ. กรุณาสหคเตน…เป… มุทิตาสหคเตน [Pg.246] …เป… อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ…เป… วิหรติ. อุเปกฺขาย ภาวิตตฺตา สตฺตา อปฺปฏิกูลา โหนฺติ. เอวํ สุภนฺเตว อธิมุตฺโต โหตีติ วิโมกฺโข’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๑๒) วุตฺตํ.

"කෙසේ නම් සුභ යැයි අධිමුක්ත වේද යන විමොක්ඛය කුමක්ද? මෙහි මහණ තෙම මෙත්තා සහගත සිතින් එක් දිශාවක්... පතුරුවා වාසය කරයි. මෙත්තාව වැඩූ බැවින් සත්වයෝ අප්‍රතිකූල (පිළිකුල් නොවන) වෙති. කරුණා සහගත... මුදිතා සහගත... උපේක්ඛා සහගත සිතින් එක් දිශාවක්... පතුරුවා වාසය කරයි. උපේක්ඛාව වැඩූ බැවින් සත්වයෝ අප්‍රතිකූල වෙති. මෙසේ ‘සුභන්තේව අධිමුත්තෝ හෝති’ නම් වූ විමොක්ඛය වේ" යැයි පවසන ලදී.

---

สพฺพโส รูปสญฺญานนฺติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๒๗๖-๒๗๗) วุตฺตเมว. อยํ อฏฺฐโม วิโมกฺโขติ อยํ จตุนฺนํ ขนฺธานํ สพฺพโส วิสฺสฏฺฐตฺตา วิมุตฺตตฺตา อฏฺฐโม อุตฺตโม วิโมกฺโข นาม.

‘සබ්බසෝ රූපසඤ්ඤානං’ යනාදියෙහි කිවයුතු යමක් වේද, එය විසුද්ධිමාර්ගයෙහි පවසන ලද්දේමය. ‘අයං අට්ඨමෝ විමොක්ඛෝ’ යනු සතරක් වූ ස්කන්ධයන්ගෙන් සර්වප්‍රකාරයෙන්ම මිදුණු බැවින් හා නිදහස් වූ බැවින් මෙය අටවන උතුම් විමොක්ඛය නම් වේ.

---

๗-๘. อนริยโวหารสุตฺตวณฺณนา

7-8. අනරියවෝහාර සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๖๗-๖๘. สตฺตเม อนริยโวหาราติ น อริยกถา สโทสกถา. ยาหิ เจตนาหิ เต โวหาเร โวหรนฺติ, ตาสํ เอตํ นามํ. อฏฺฐเม วุตฺตปฏิปกฺขนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

67-68. සත්වන සූත්‍රයෙහි ‘අනරියවෝහාර’ යනු ආර්ය කථා නොවන, දොස් සහිත කථායි. යම් චේතනාවන්ගෙන් එම ව්‍යවහාරයන් පවසන්නේද, මෙය එම චේතනාවන්ගේ නාමයකි. අටවන සූත්‍රයෙහි පෙර කියන ලද කරුණුවලට විරුද්ධ පක්ෂය වශයෙන් අර්ථය දත යුතුය.

---

๙. ปริสาสุตฺตวณฺณนา

9. පරිසා සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๖๙. นวเม ขตฺติยปริสาติ ขตฺติยานํ ปริสานํ สนฺนิปาโต สมาคโม. เอส นโย สพฺพตฺถ. อเนกสตํ ขตฺติยปริสนฺติ พิมฺพิสารสมาคม-ญาติสมาคม-ลิจฺฉวิสมาคมาทิสทิสํ, อญฺเญสุ จกฺกวาเฬสุปิ ลพฺภเตว. สลฺลปิตปุพฺพนฺติ อาลาปสลฺลาโป กตปุพฺโพ. สากจฺฉาติ ธมฺมสากจฺฉาปิ สมาปชฺชิตปุพฺพา. ยาทิสโก เตสํ วณฺโณติ เต โอทาตาปิ โหนฺติ กาฬาปิ มงฺคุรจฺฉวีปิ, สตฺถา สุวณฺณวณฺโณ. อิทํ ปน สณฺฐานํ ปฏิจฺจ กถิตํ. สณฺฐานมฺปิ จ เกวลํ เตสํ ปญฺญายติเยว. น ปน ภควา มิลกฺขสทิโส โหติ, นาปิ อามุตฺตมณิกุณฺฑโล, พุทฺธเวเสเนว นิสีทติ. เตปิ อตฺตโน สมานสณฺฐานเมว ปสฺสนฺติ. ยาทิสโก เตสํ สโรติ เต ฉินฺนสฺสราปิ โหนฺติ คคฺคสฺสราปิ กากสฺสราปิ, สตฺถา พฺรหฺมสฺสโรว. อิทํ ปน ภาสนฺตรํ สนฺธาย กถิตํ. สเจปิ หิ สตฺถา ราชาสเน นิสินฺโน กเถติ, ‘‘อชฺช ราชา มธุเรน กเถตี’’ติ เนสํ โหติ. กเถตฺวา ปกฺกนฺเต ปน ภควติ ปุน ราชานํ อาคตํ ทิสฺวา ‘‘โก นุ โข อย’’นฺติ วีมํสา อุปฺปชฺชติ. ตตฺถ โก นุ โข อยนฺติ ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน อิทาเนว มาคธภาสาย สีหฬภาสาย มธุเรน อากาเรน กเถนฺโต โก นุ โข อยํ อนฺตรหิโต, กึ เทโว อุทาหุ [Pg.247] มนุสฺโส’’ติ เอวํ วีมํสนฺตาปิ น ชานนฺตีติ อตฺโถ. กิมตฺถํ ปเนวํ อชานนฺตานํ ธมฺมํ เทเสตีติ? วาสนตฺถาย. เอวํ สุโตปิ หิ ธมฺโม อนาคเต ปจฺจโย โหตีติ อนาคตํ ปฏิจฺจ เทเสติ. อเนกสตํ พฺราหฺมณปริสนฺติอาทินํ โสณทณฺฑสมาคมาทิวเสน เจว อญฺญจกฺกวาฬวเสน จ สมฺภโว เวทิตพฺโพ.

69. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘ඛත්තියපරිසා’ යනු ක්ෂත්‍රියයන්ගේ පිරිස්වල රැස්වීම හෙවත් සමාගමයයි. මෙය සෑම තැනකටම අදාළ ක්‍රමයයි. ‘අනේකසතං ඛත්තියපරිසං’ යනු බිම්බිසාර රජුගේ සමාගමය, ඥාති සමාගමය, ලිච්ඡවී සමාගමය වැනි වූ ක්ෂත්‍රිය පිරිස් වෙතය. මෙය අනෙකුත් සක්වළවලද සිදු වේ. ‘සල්ලපිතපුබ්බං’ යනු පෙර කථාබස් කරන ලද බවයි. ‘සාකච්ඡා’ යනු ධර්ම සාකච්ඡාවට ද එළඹි බවයි. ‘යාදිසකෝ තේසං වණ්ණෝ’ යනු ඔවුන් සුදු පැහැති ද, කළු පැහැති ද, තඹ පැහැති ද වෙති. ශාස්තෘන් වහන්සේ රන්වන් පැහැති වන සේක. මෙය රූප ස්වභාවය අනුව පවසන ලද්දකි. එම පිරිස්වලට ශාස්තෘන් වහන්සේගේ රූපය ඔවුන්ගේම රූපයක ස්වභාවයෙන් පමණක් පෙනෙයි. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනචාරියෙකු වැනි නොවන සේක, මැණික් එබ්බවූ කුණ්ඩලාභරණ ද නොපළඳින සේක. බුද්ධ වේශයෙන්ම වැඩ හිඳින සේක. ඔවුහු ද තමන්ට සමාන රූපයක්ම දකිති. ‘යාදිසකෝ තේසං සරෝ’ යනු ඔවුන්ගේ හඬ කැඩුණු හඬවල්, රළු හඬවල් හෝ කපුටු හඬවල් විය හැකිය. ශාස්තෘන් වහන්සේ බ්‍රහ්ම ස්වර ඇති සේක. මෙය විවිධ භාෂාවන් අරමුණු කොට පවසන ලද්දකි. ශාස්තෘන් වහන්සේ රජ අසුනක හිඳ දේශනා කළත්, "අද රජතුමා මිහිරි හඬින් කථා කරයි" යන හැඟීම ඔවුන්ට ඇති වේ. දේශනා කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කළ පසු, නැවත රජු පැමිණි කල්හි, "මේ කවුද?" යන විමසීම ඇති වේ. එහි ‘කෝ නු ඛෝ අයං’ යනු "මෙහි දැනුදු මාගධී භාෂාවෙන් හෝ සිංහල භාෂාවෙන් හෝ මිහිරි ලෙස කථා කොට අතුරුදන් වූයේ කවුද? දෙවියෙක්ද මිනිසෙක්ද?" යනාදී වශයෙන් විමසූවත් හඳුනාගත නොහැකි බවයි. මෙලෙස හඳුනා නොගන්නා අයට ධර්මය දේශනා කරන්නේ කුමන ප්‍රයෝජනයක් සඳහාද? වාසනා ගුණයක් ඇති කිරීම පිණිසයි. මෙසේ ඇසූ ධර්මය අනාගතයේදී මාර්ග ඵල ලැබීමට උපකාරයක් වන බැවින් අනාගතය අරමුණු කරගෙන දේශනා කරන සේක. ‘අනේකසතං බ්‍රාහ්මණපරිසං’ යනාදියෙහි සෝණදණ්ඩ බමුණාගේ සමාගමය ආදී වශයෙන් ද අනෙකුත් සක්වළවල් අනුව ද එහි පැවැත්ම දත යුතුය.

---

๑๐. ภูมิจาลสุตฺตวณฺณนา

10. භූමිචාල සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๗๐. ทสเม นิสีทนนฺติ อิธ จมฺมขณฺฑํ อธิปฺเปตํ. อุเทนํ เจติยนฺติ อุเทนยกฺขสฺส วสนฏฺฐาเน กตวิหาโร วุจฺจติ. โคตมกาทีสุปิ เอเสว นโย. ภาวิตาติ วฑฺฒิตา. พหุลีกตาติ ปุนปฺปุนํ กตา. ยานีกตาติ ยุตฺตยานํ วิย กตา. วตฺถุกตาติ ปติฏฺฐานฏฺเฐน วตฺถุ วิย กตา. อนุฏฺฐิตาติ อธิฏฺฐิตา. ปริจิตาติ สมนฺตโต จิตา สุวฑฺฒิตา. สุสมารทฺธาติ สุฏฺฐุ สมารทฺธา.

70. දසවන සූත්‍රයෙහි ‘නිසීදනං’ යන්නෙන් මෙහි සම් කැබැල්ලක් (අසුනක්) අදහස් කෙරේ. ‘උදේනං චේතියං’ යනු උදේන නම් යක්ෂයා විසූ ස්ථානයෙහි කළ විහාරයට කියනු ලැබේ. ගෝතමක ආදී චෛත්‍යයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘භාවිතා’ යනු වඩන ලද බවයි. ‘බහුලීකතා’ යනු නැවත නැවත කරන ලද බවයි. ‘යානීකතා’ යනු යෙදූ වාහනයක් මෙන් කරන ලද බවයි. ‘වත්ථුකතා’ යනු පිහිටන අර්ථයෙන් පදනමක් මෙන් කරන ලද බවයි. ‘අනුට්ඨිතා’ යනු මැනවින් අධිෂ්ඨාන කරන ලද බවයි. ‘පරිචිතා’ යනු හාත්පසින් වඩන ලද බවයි. ‘සුසමාරද්ධා’ යනු මැනවින් ආරම්භ කරන ලද බවයි.

---

อิติ อนิยเมน กเถตฺวา ปุน นิยเมตฺวา ทสฺเสนฺโต ตถาคตสฺส โขติอาทิมาห. เอตฺถ กปฺปนฺติ อายุกปฺปํ. ตสฺมึ ตสฺมึ กาเล ยํ มนุสฺสานํ อายุปฺปมาณํ, ตํ ปริปุณฺณํ กโรนฺโต ติฏฺเฐยฺย. กปฺปาวเสสํ วาติ ‘‘อปฺปํ วา ภิยฺโย’’ติ วุตฺตวสฺสสตโต อติเรกํ วา. มหาสีวตฺเถโร ปนาห – ‘‘พุทฺธานํ อฏฺฐาเน คชฺชิตํ นาม นตฺถิ, ปุนปฺปุนํ สมาปชฺชิตฺวา มรณนฺติกเวทนํ วิกฺขมฺเภนฺโต ภทฺทกปฺปเมว ติฏฺเฐยฺย. กสฺมา ปน น ฐิโตติ? อุปาทินฺนกสรีรํ นาม ขณฺฑิจฺจาทีหิ อภิภุยฺยติ, พุทฺธา จ ขณฺฑิจฺจาทิภาวํ อปฺปตฺวา ปญฺจเม อายุโกฏฺฐาเส พหุชนสฺส ปิยมนาปกาเลเยว ปรินิพฺพายนฺติ. พุทฺธานุพุทฺเธสุ จ มหาสาวเกสุ ปรินิพฺพุเตสุ เอกเกเนว ขาณุเกน วิย ฐาตพฺพํ โหติ ทหรสามเณรปริวาเรน วา, ตโต ‘อโห พุทฺธานํ ปริสา’ติ หีเฬตพฺพตํ อาปชฺเชยฺย. ตสฺมา น ฐิโต’’ติ. เอวํ วุตฺเตปิ โย ปน วุจฺจติ ‘‘อายุกปฺโป’’ติ, อิทเมว อฏฺฐกถาย นิยามิตํ.

මෙසේ අනියමිතව දේශනා කොට, නැවත නියම වශයෙන් දක්වනු පිණිස 'තථාගතස්ස ඛො' යනාදිය වදාළ සේක. මෙහි 'කප්පං' යනු ආයු කල්පයයි. ඒ ඒ කාලයෙහි මනුෂ්‍යයන්ගේ යම් ආයු ප්‍රමාණයක් ඇද්ද, එය සම්පූර්ණ කරමින් වැඩසිටිය හැක. 'කප්පාවසෙසං වා' යනු 'අල්පයක් හෝ වැඩිපුර' යයි වදාළ වර්ෂ සියයකට වඩා වැඩි කාලයකි. මහාසීව තෙරුන් වහන්සේ පවසනුයේ "බුදුවරුන්ගේ අස්ථානයෙහි ගර්ජනා කිරීමක් නැත, නැවත නැවතත් සමාපත්තිවලට සමවැද මරණාන්තික වේදනාවන් යටපත් කරමින් මුළු භද්‍ර කල්පයම වුවද වැඩසිටිය හැක" යනුවෙනි. එසේ නම් කුමක් නිසා වැඩනොසිටියේද? පඤ්චස්කන්ධ සංඛ්‍යාත ශරීරය දත් වැටීමාදියෙන් පීඩා විඳියි. බුදුවරු දත් වැටීමාදියට පත් නොවී පස්වන ආයු කොටසේදී, බොහෝ ජනයාට ප්‍රියමනාප කාලයේදීම පිරිනිවන් පාති. තවද බුද්ධානුබුද්ධ මහා ශ්‍රාවකයන් පිරිනිවන් පෑ කල්හි, උන්වහන්සේ පමණක් ගසක කොටයක් මෙන් හුදකලා විය යුතුය, නැතහොත් තරුණ සාමණේරයන් පිරිවරාගෙන සිටීමට සිදුවෙයි. එවිට 'අහෝ බුදුවරුන්ගේ පිරිස' යැයි නින්දාවට පත්වීමට ඉඩ ඇත. එබැවින් වැඩනොසිටි සේක. මෙසේ වදාළ ද, අටුවාවෙහි 'ආයු කල්පය' යන්නම නියම කොට දක්වා ඇත.

---

ยถา ตํ มาเรน ปริยุฏฺฐิตจิตฺโตติ เอตฺถ ตนฺติ นิปาตมตฺตํ, ยถา มาเรน ปริยุฏฺฐิตจิตฺโต อชฺโฌตฺถฏจิตฺโต อญฺโญปิ โกจิ ปุถุชฺชโน ปฏิวิชฺฌิตุํ น สกฺกุเณยฺย, เอวเมว นาสกฺขิ ปฏิวิชฺฌิตุนฺติ อตฺโถ. มาโร หิ [Pg.248] ยสฺส สพฺเพน สพฺพํ ทฺวาทส วิปลฺลาสา อปฺปหีนา, ตสฺส จิตฺตํ ปริยุฏฺฐาติ. เถรสฺส จ จตฺตาโร วิปลฺลาสา อปฺปหีนา, เตนสฺส มาโร จิตฺตํ ปริยุฏฺฐาสิ. โส ปน จิตฺตปริยุฏฺฐานํ กโรนฺโต กึ กโรตีติ? เภรวํ รูปารมฺมณํ วา ทสฺเสติ, สทฺทารมฺมณํ วา สาเวติ. ตโต สตฺตา ตํ ทิสฺวา วา สุตฺวา วา สตึ วิสฺสชฺเชตฺวา วิวฏมุขา โหนฺติ, เตสํ มุเขน หตฺถํ ปเวเสตฺวา หทยํ มทฺทติ, ตโต วิสญฺญาว หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ. เถรสฺส ปเนส มุเข หตฺถํ ปเวเสตุํ กึ สกฺขิสฺสติ, เภรวารมฺมณํ ปน ทสฺเสสิ. ตํ ทิสฺวา เถโร นิมิตฺโตภาสํ นปฺปฏิวิชฺฌิ. ภควา ชานนฺโตเยว กิมตฺถํ ยาว ตติยํ อามนฺเตสีติ? ปรโต ‘‘ติฏฺฐตุ, ภนฺเต ภควา’’ติ ยาจิเต ‘‘ตุยฺเหเวตํ ทุกฺกฏํ, ตุยฺเหเวตํ อปรทฺธ’’นฺติ โทสาโรปเนน โส กตนุกรณตฺถํ.

'යථා තං මාරේන පරියුට්ඨිතචිත්තො' යන්නෙහි 'තං' යන්න නිපාත මාත්‍රයකි. මාරයා විසින් යටපත් කරන ලද සිත ඇති අන්‍ය යම් පෘථග්ජනයෙකුට අවබෝධ කරගත නොහැකි වන්නා සේ, එලෙසම ආනන්ද තෙරුන්ටද අවබෝධ කරගත නොහැකි වූයේය යනු අර්ථයයි. මාරයා විසින් යමෙකුගේ සර්වප්‍රකාරයෙන්ම දොළොස් විපල්ලාසයන් ප්‍රහීණ කර නැතිද, ඔහුගේ සිත මැඩපවත්වයි. තෙරුන් වහන්සේටද විපල්ලාස සතරක් ප්‍රහීණ වී නොතිබුණි, එබැවින් මාරයා උන්වහන්සේගේ සිත මැඩපැවැත්වීය. මාරයා එසේ කරන්නේ කෙසේද? භයානක රූප අරමුණු පෙන්වයි, නැතහොත් ශබ්ද අරමුණු ඇස්සවයි. එවිට සත්ත්වයෝ එය දැක හෝ අසා සිහිය මුළා වී කට ඇරගෙන සිටිති. ඔවුන්ගේ කටින් අත දමා හෘදය මිරිකයි, එවිට ඔවුහු සිහිමුළා වී සිටිති. තෙරුන් වහන්සේගේ මුඛයට අත දැමීමට මාරයාට නොහැකි වුවත්, භයානක අරමුණු පෙන්වීය. එය දැක තෙරුන් වහන්සේ නිමිත්ත හා ආලෝකය අවබෝධ කර නොගත්හ. බුදුරජාණන් වහන්සේ දැන දැනම තුන් වරක් ඇමතුවේ කුමකටද? පසුව 'ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටින සේක්වා' යි අයැදින කල්හි, "එය ඔබගේම වරදකි, ඔබගේම අතපසුවීමකි" යි දොස් පැවරීමෙන් උන්වහන්සේගේ ශෝකය තුනී කිරීම සඳහා තුන්වරක් ඇමතූ සේක.

---

มาโร ปาปิมาติ เอตฺถ สตฺเต อนตฺเถ นิโยเชนฺโต มาเรตีติ มาโร. ปาปิมาติ ตสฺเสว เววจนํ. โส หิ ปาปธมฺมสมนฺนาคตตฺตา ‘‘ปาปิมา’’ติ วุจฺจติ. กณฺโห, อนฺตโก, นมุจิ, ปมตฺตพนฺธูติปิ ตสฺเสว นามานิ. ภาสิตา โข ปเนสาติ อยญฺหิ ภควโต สมฺโพธิปตฺติยา อฏฺฐเม สตฺตาเห โพธิมณฺเฑเยว อาคนฺตฺวา ‘‘ภควา ยทตฺถํ ตุมฺเหหิ ปารมิโย ปูริตา, โส โว อตฺโถ อนุปฺปตฺโต, ปฏิวิทฺธํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ, กึ เต โลกวิจารเณนา’’ติ วตฺวา ยถา อชฺช, เอวเมว ‘‘ปรินิพฺพาตุ ทานิ, ภนฺเต ภควา’’ติ ยาจิ. ภควา จสฺส ‘‘น ตาวาห’’นฺติอาทีนิ วตฺวา ปฏิกฺขิปิ. ตํ สนฺธาย – ‘‘ภาสิตา โข ปเนสา, ภนฺเต’’ติอาทิมาห.

'මාරො පාපිමා' යන්නෙහි සත්ත්වයන් අනර්ථයෙහි යොදවමින්, ගුණ ධර්ම නසන බැවින් 'මාර' නම් වේ. 'පාපිමා' යනු එම පදයටම පර්යාය පදයකි. ඔහු ලාමක ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් 'පාපිමා' යයි කියනු ලැබේ. කාළ, අන්තක, නමුචි, පමත්තබන්ධු යනුද ඔහුගේම නම් වේ. 'භාසිතා ඛො පනේසා' යනු, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වය ලබා අටවන සතියේ බෝධි මණ්ඩපයේදීම මාරයා පැමිණ, "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, යම් අර්ථයක් සඳහා ඔබ වහන්සේ පාරමිතා පිරූ සේක්ද, ඒ අර්ථය සිද්ධ විය, සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කරන ලදී, ලෝකයෙහි හැසිරීමෙන් ඇති ඵලය කිමද?" යි පවසා අද මෙන්ම එදත් "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැන් පිරිනිවන් පාන සේක්වා" යි අයැද සිටියේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ "මම එසේ නොකරමි" යනාදිය වදාරා එය ප්‍රතික්ෂේප කළ සේක. එය අරභයා 'භාසිතා ඛො පනේසා භන්තේ' යනාදිය වදාළ සේක.

---

ตตฺถ วิยตฺตาติ มคฺควเสน พฺยตฺตา, ตเถว วินีตา, ตถา วิสารทา. พหุสฺสุตาติ เตปิฏกวเสน พหุ สุตํ เอเตสนฺติ พหุสฺสุตา. ตเมว ธมฺมํ ธาเรนฺตีติ ธมฺมธรา. อถ วา ปริยตฺติพหุสฺสุตา เจว ปฏิเวธพหุสฺสุตา จ. ปริยตฺติปฏิเวธธมฺมานํเยว ธารณโต ธมฺมธราติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺนาติ อริยธมฺมสฺส อนุธมฺมภูตํ วิปสฺสนาธมฺมํ ปฏิปนฺนา. สามีจิปฺปฏิปนฺนาติ อนุจฺฉวิกปฏิปทํ ปฏิปนฺนา. อนุธมฺมจาริโนติ อนุธมฺมํ จรณสีลา. สกํ อาจริยกนฺติ อตฺตโน อาจริยวาทํ. อาจิกฺขิสฺสนฺตีติอาทีนิ สพฺพานิ อญฺญมญฺญเววจนานิ. สหธมฺเมนาติ สเหตุเกน สการเณน วจเนน. สปฺปาฏิหาริยนฺติ ยาว นิยฺยานิกํ กตฺวา ธมฺมํ เทเสสฺสนฺติ.

එහි 'වියත්තා' යනු මාර්ගඥානය නිසා දක්ෂ වූ, එසේම විනීත වූ හා විශාරද වූ යන්නයි. 'බහුස්සුතා' යනු ත්‍රිපිටකය පිළිබඳ බහුශ්‍රැතභාවයක් ඇති බැවින් බහුශ්‍රැතයෝය. එම ධර්මයම දරන බැවින් 'ධම්මධරා' නම් වෙති. එසේ නැතහොත් පර්යාප්ති බහුශ්‍රැත හා ප්‍රතිවේධ බහුශ්‍රැත යන දෙපිරිසම, පර්යාප්ති හා ප්‍රතිවේධ ධර්මයන් දරන බැවින් 'ධම්මධරා' නම් වන බව මෙහි අර්ථයයි. 'ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නා' යනු ආර්ය ධර්මයට අනුකූල වූ විදර්ශනා මාර්ගයෙහි පිළිපන් අයයි. 'සාමීචිප්පටිපන්නා' යනු සුදුසු පිළිවෙතෙහි පිළිපන් අයයි. 'අනුධම්මචාරිනො' යනු අනුකූල ධර්මයන්හි හැසිරෙන ස්වභාවය ඇති අයයි. 'සකං ආචරියකං' යනු තමාගේ ආචාර්යවාදයයි. 'ආචික්ඛිස්සන්ති' යනාදී සියලු පද එකිනෙකට පර්යාය පද වේ. 'සහධම්මේන' යනු හේතු සහිත වූ, කරුණු සහිත වූ වචනයෙනි. 'සප්පාටිහාරියං' යනු යම් තාක් නිවන කරා මෙහෙයවන ධර්මය දේශනා කරන්නේද ඒ තාක්ය.

---

พฺรหฺมจริยนฺติ [Pg.249] สิกฺขาตฺตยสงฺคหิตํ สกลํ สาสนพฺรหฺมจริยํ. อิทฺธนฺติ สมิทฺธํ ฌานสฺสาทวเสน. ผีตนฺติ วุทฺธิปตฺตํ สพฺพปาลิผุลฺลํ วิย อภิญฺญาสมฺปตฺติวเสน. วิตฺถาริกนฺติ วิตฺถตํ ตสฺมึ ตสฺมึ ทิสาภาเค ปติฏฺฐิตวเสน. พาหุชญฺญนฺติ พหูหิ ญาตํ ปฏิวิทฺธํ มหาชนาภิสมยวเสน. ปุถุภูตนฺติ สพฺพากาเรน ปุถุลภาวปฺปตฺตํ. กถํ? ยาว เทวมนุสฺเสหิ สุปฺปกาสิตนฺติ, ยตฺตกา วิญฺญุชาติกา เทวา เจว มนุสฺสา จ อตฺถิ, สพฺเพหิ สุฏฺฐุ ปกาสิตนฺติ อตฺโถ. อปฺโปสฺสุกฺโกติ นิราลโย. ตฺวญฺหิ ปาปิม อฏฺฐมสตฺตาหโต ปฏฺฐาย ‘‘ปรินิพฺพาตุ ทานิ, ภนฺเต ภควา, ปรินิพฺพาตุ สุคโต’’ติ วิรวนฺโต อาหิณฺฑิตฺถ. อชฺช ทานิ ปฏฺฐาย วิคตุสฺสาโห โหหิ, มา มยฺหํ ปรินิพฺพานตฺถํ วายามํ กโรหีติ วทติ.

'බ්‍රහ්මචරියං' යනු ශික්ෂාත්‍රයෙහි සංගෘහිත වූ මුළු ශාසන බ්‍රහ්මචර්යාවයි. 'ඉද්ධං' යනු ධ්‍යාන සැපයෙහි සමෘද්ධිමත් වීමයි. 'ඵීතං' යනු මුළුමනින්ම පිපුණු ගසක් මෙන් අභිඥා සම්පත්වලින් දියුණුවට පත්වීමයි. 'විත්ථාරිකං' යනු ඒ ඒ දිශාවන්හි පිහිටි බැවින් පතළ වූ යන්නයි. 'බාහුජඤ්ඤං' යනු බොහෝ දෙනා විසින් දන්නා ලද, මහජන අවබෝධය නිසා පසක් කරන ලද යන්නයි. 'පුථුභූතං' යනු සියලු ආකාරයෙන්ම පැතිරුණු බවට පත්වීමයි. එය කෙසේද? දෙවි මිනිසුන් විසින් මැනවින් ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ යනු කොතෙක් නම් නුවණැති දෙවි මිනිස්සු ඇද්ද, ඒ සියල්ලන් විසින්ම මැනවින් පවසන ලද්දේය යනු අර්ථයයි. 'අප්පොස්සුක්කො' යනු නිරාලය වීමයි. "පවිටු මාරය, ඔබ අටවන සතියේ සිට 'ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැන් පිරිනිවන් පාන සේක්වා, සුගතයන් වහන්සේ පිරිනිවන් පාන සේක්වා' යි හඬ නගමින් ඇවිද්දෙහිය. අද සිට උත්සාහ රහිත වව, මාගේ පිරිනිවීම සඳහා තවදුරටත් වෙහෙස නොවව" යි වදාරන සේක.

---

สโต สมฺปชาโน อายุสงฺขารํ โอสฺสชฺชีติ สตึ สูปฏฺฐิตํ กตฺวา ญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวา อายุสงฺขารํ วิสฺสชฺชิ ปชหิ. ตตฺถ น ภควา หตฺเถน เลฑฺฑุํ วิย อายุสงฺขารํ โอสฺสชิ, เตมาสมตฺตเมว ปน ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา ตโต ปรํ น สมาปชฺชิสฺสามีติ จิตฺตํ อุปฺปาเทสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘โอสฺสชี’’ติ. อุสฺสชีติปิ ปาโฐ. มหาภูมิจาโลติ มหนฺโต ปถวีกมฺโป. ตทา กิร ทสสหสฺสี โลกธาตุ กมฺปิตฺถ. ภึสนโกติ ภยชนโก. เทวทุนฺทุภิโย จ ผลึสูติ เทวเภริโย ผลึสุ, เทโว สุกฺขคชฺชิตํ คชฺชิ, อกาลวิชฺชุลตา นิจฺฉรึสุ, ขณิกวสฺสํ วสฺสีติ วุตฺตํ โหติ.

'සතො සම්පජානො ආයුසංඛාරං ඔස්සජ්ජි' යනු මැනවින් පිහිටි සිහියෙන් යුතුව, ඥානයෙන් පිරිසිඳ දැක ආයු සංස්කාරය අත්හළේය යන්නයි. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අතින් කැටයක් අතහරින්නාක් මෙන් ආයු සංස්කාරය අත්නොහළ සේක. එහෙත් මාස තුනක් පමණක් ඵලසමාපත්තියට සමවැදී, ඉන් පසුව සම නොවදින්නෙමි යි සිතක් උපදවා ගත්හ. එය අරභයා 'ඔස්සජ්ජි' යයි වදාරන ලදී. 'උස්සජ්ජි' යන්නද පාඨයකි. 'මහාභූමිචාලො' යනු මහා පොළොව කම්පා වීමයි. එකල දසදහසක් ලෝක ධාතුවම කම්පා වූයේල. 'භීංසනකො' යනු බිය ජනක වූ යන්නයි. 'දේවදුන්දුභියො ච ඵලිංසු' යනු දිව්‍ය බෙර හඬ නිකුත් වූහ, අහසෙහි නිශ්ශබ්ද ගර්ජනා ඇතිවිය, අකාල විදුලි වැල් නික්මුණි, මොහොතක් වැසි වැසුණි යනු මෙහි අදහසයි.

---

อุทานํ อุทาเนสีติ กสฺมา อุทาเนสิ? โกจิ นาม วเทยฺย ‘‘ภควา ปจฺฉโต ปจฺฉโต อนุพนฺธิตฺวา ‘ปรินิพฺพาตุ, ภนฺเต’ติ อุปทฺทุโต ภเยน อายุสงฺขารํ วิสฺสชฺเชสี’’ติ, ตสฺโสกาโส มา โหตุ, ภีตสฺส หิ อุทานํ นาม นตฺถีติ ปีติเวควิสฺสฏฺฐํ อุทานํ อุทาเนสิ.

“උදානයක් උදා කළේය” යන්න කුමන හේතුවක් නිසා වදාළේ ද? කිසියම් පුද්ගලයෙකු මෙසේ පැවසිය හැකිය: “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිටුපසින් ලුහුබඳිමින් ‘ස්වාමීනි, පිරිනිවන් පානු මැනව’යි පීඩා කිරීම නිසා, භය හේතුවෙන් ආයු සංස්කාරය අත්හළ සේක” කියා ය. ඔහුට එවැනි අවස්ථාවක් (කරුණක්) නොලැබෙනු පිණිසත්, භය ඇති වූවෙකුට උදානයක් පහළ නොවන බැවිනුත්, පීති වේගයෙන් මුදාහළ ඒ උදානය උදා කළ සේක.

---

ตตฺถ สพฺเพสํ โสณสิงฺคาลาทีนมฺปิ ปจฺจกฺขภาวโต ตุลิตํ ปริจฺฉินฺนนฺติ ตุลํ. กึ ตํ? กามาวจรกมฺมํ. น ตุลํ, น วา ตุลํ สทิสมสฺส อญฺญํ โลกิยํ กมฺมํ อตฺถีติ อตุลํ. กึ ตํ? มหคฺคตกมฺมํ. อถ วา กามาวจรํ รูปาวจรํ ตุลํ, อรูปาวจรํ อตุลํ. อปฺปวิปากํ วา ตุลํ, พหุวิปากํ อตุลํ. สมฺภวนฺติ สมฺภวเหตุภูตํ, ราสิการกํ ปิณฺฑการกนฺติ [Pg.250] อตฺโถ. ภวสงฺขารนฺติ ปุนพฺภวสงฺขารณกํ. อวสฺสชีติ วิสฺสชฺเชสิ. มุนีติ พุทฺธมุนิ. อชฺฌตฺตรโตติ นิยกชฺฌตฺตรโต. สมาหิโตติ อุปจารปฺปนาสมาธิวเสน สมาหิโต. อภินฺทิ กวจมิวาติ กวจํ วิย อภินฺทิ. อตฺตสมฺภวนฺติ อตฺตนิ สญฺชาตํ กิเลสํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – สวิปากฏฺเฐน สมฺภวํ, ภวาภิสงฺขรณฏฺเฐน ภวสงฺขารนฺติ จ ลทฺธนามํ ตุลาตุลสงฺขาตํ โลกิยกมฺมญฺจ โอสฺสชิ, สงฺคามสีเส มหาโยโธ กวจํ วิย อตฺตสมฺภวํ กิเลสญฺจ อชฺฌตฺตรโต หุตฺวา สมาหิโต หุตฺวา อภินฺทีติ.

එහි සියලු බල්ලන්, හිවලුන් ආදීන්ට පවා ප්‍රත්‍යක්ෂ බැවින් පිරිසිඳින ලද (මනින ලද) දෙය ‘තුල’ නම් වේ. ඒ කුමක් ද? කාමාවචර කර්මයයි. මැනිය නොහැකි බැවින් හෝ එයට සමාන වූ වෙනත් ලෞකික කර්මයක් නැති බැවින් ‘අතුල’ නම් වේ. ඒ කුමක් ද? මහග්ගත කර්මයයි. එසේත් නැතිනම් කාමාවචර හා රූපාවචර කර්මය ‘තුල’ වන අතර, අරූපාවචර කර්මය ‘අතුල’ වේ. නැතහොත් අල්ප විපාක ඇති කර්මය ‘තුල’ ද, මහා විපාක ඇති කර්මය ‘අතුල’ ද වේ. ‘සම්භවං’ යනු උත්පත්තියට හේතු වූ දෙයයි. ‘භව සංස්කාර’ යනු නැවත භවයක් සකස් කරන්නා වූ, රැස් කරන්නා වූ, පිඬු කරන්නා වූ යන අර්ථයයි. ‘අවස්සජි’ යනු අත්හළේය යන්නයි. ‘මුනි’ යනු බුද්ධ මුනිවරයා ය. ‘අජ්ඣත්තරතො’ යනු තමා තුළ පවතින ආත්මභාවය පිළිබඳ ධර්මයන්හි ඇලුනු බවයි. ‘සමාහිතො’ යනු උපචාර හා අප්පනා සමාධි වශයෙන් සමාහිත වූ බවයි. ‘අභින්දි කවචමිව’ යනු සන්නාහයක් මෙන් බින්දේය යන්නයි. ‘අත්තසම්භවං’ යනු තමා තුළ උපන් කෙලෙස්ය. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි – විපාක සහිත අර්ථයෙන් ‘සම්භව’ නම් වූ ද, භවය සකස් කරන අර්ථයෙන් ‘භව සංස්කාර’ නම් වූ ද, තුල හා අතුල වශයෙන් හඳුන්වනු ලබන ලෞකික කර්මයන් අත්හළ සේක. මහා යෝධයෙකු යුධ බිමේ දී සන්නාහය බිඳලන්නාක් මෙන්, තමා කෙරෙහි ඇලුනු සමාහිත වූවෙකු වී තමා තුළ උපන් කෙලෙස් බිඳ දැමූ සේක යන්න අර්ථයයි.

---

อถ วา ตุลนฺติ ตุเลนฺโต ตีเรนฺโต. อตุลญฺจ สมฺภวนฺติ นิพฺพานญฺเจว สมฺภวญฺจ. ภวสงฺขารนฺติ ภวคามิกมฺมํ. อวสฺสชิ มุนีติ ‘‘ปญฺจกฺขนฺธา อนิจฺจา, ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ นิโรโธ นิพฺพานํ นิจฺจ’’นฺติอาทินา (ปฏิ. ม. ๓.๓๗-๓๘) นเยน ตุลยนฺโต พุทฺธมุนิ ภเว อาทีนวํ, นิพฺพาเน จ อานิสํสํ ทิสฺวา ตํ ขนฺธานํ มูลภูตํ ภวสงฺขารํ กมฺมํ ‘‘กมฺมกฺขยาย สํวตฺตตี’’ติ (ม. นิ. ๒.๘๑; อ. นิ. ๔.๒๓๒-๒๓๓) เอวํ วุตฺเตน กมฺมกฺขยกเรน อริยมคฺเคน อวสฺสชิ. กถํ? อชฺฌตฺตรโต สมาหิโต, อภินฺทิ กวจมิวตฺตสมฺภวํ. โส หิ วิปสฺสนาวเสน อชฺฌตฺตรโต, สมถวเสน สมาหิโตติ เอวํ ปุพฺพภาคโต ปฏฺฐาย สมถวิปสฺสนาพเลน กวจมิว อตฺตภาวํ ปริโยนนฺธิตฺวา ฐิตํ, อตฺตนิ สมฺภวตฺตา ‘‘อตฺตสมฺภว’’นฺติ ลทฺธนามํ สพฺพกิเลสชาลํ อภินฺทิ. กิเลสาภาเวน จ กตํ กมฺมํ อปฺปฏิสนฺธิกตฺตา อวสฺสฏฺฐํ นาม โหตีติ เอวํ กิเลสปฺปหาเนน กมฺมํ ปชหิ. ปหีนกิเลสสฺส จ ภยํ นาม นตฺถิ, ตสฺมา อภีโตว อายุสงฺขารํ โอสฺสชฺชิ, อภีตภาวญาปนตฺถญฺจ อุทานํ อุทาเนสีติ เวทิตพฺโพ.

නැතහොත් ‘තුලං’ යනු කිරා බලමින් හෝ විමසමින් යන්නයි. ‘අතුලඤ්ච සම්භවං’ යනු නිවන හා භවයයි. ‘භව සංස්කාර’ යනු භවයට පමුණුවන කර්මයයි. ‘අවස්සජි මුනි’ යනු “පංචස්කන්ධය අනිත්‍යය, පංචස්කන්ධයන්ගේ නිරෝධය වූ නිවන නිත්‍යය” ආදී ක්‍රමයෙන් විමසන්නා වූ බුද්ධ මුනිවරයා, භවයෙහි ආදීනව ද නිවනෙහි ආනිසංස ද දැක, ඒ ස්කන්ධයන්ට මූලික වූ භව සංස්කාර කර්මය “කර්ම ක්ෂය කිරීම පිණිස පවතියි” යනුවෙන් වදාළ කර්ම ක්ෂය කරන්නා වූ ආර්ය මාර්ගයෙන් අත්හළ සේක. කෙසේ ද? තමා කෙරෙහි ඇලුනු සමාහිත වූයේ, සන්නාහයක් මෙන් තමා තුළ උපන් කෙලෙස් බින්දේය. උන්වහන්සේ විදර්ශනා වශයෙන් තමා කෙරෙහි ඇලුනු, සමථ වශයෙන් සමාහිත වූ බැවින්, මෙසේ පූර්වභාගයේ පටන් සමථ විදර්ශනා බලයෙන් සන්නාහයක් මෙන් ආත්මභාවය වෙළාගෙන සිටි, තමා තුළ උපන් බැවින් ‘අත්තසම්භව’ නම් වූ සියලු කෙලෙස් ජාලය බින්දේය. කෙලෙස් නැති බැවින් කරන ලද කර්මය ප්‍රතිසන්ධියක් ඇති නොකරන නිසා ‘අත්හළ දෙයක්’ නම් වේ. මෙසේ කෙලෙස් ප්‍රහාණය කිරීමෙන් කර්මය අත්හළ සේක. ප්‍රහීණ කළ කෙලෙස් ඇති තැනැත්තාට භයක් නම් නැත, එබැවින් නිර්භයව ම ආයු සංස්කාරය අත්හළ සේක. තමන් වහන්සේගේ නිර්භීතභාවය දැක්වීම පිණිස උදානය උදා කළ බව දත යුතුය.

---

ยํ มหาวาตาติ เยน สมเยน ยสฺมึ วา สมเย มหาวาตา. วายนฺตีติ อุปกฺเขปกวาตา นาม อุฏฺฐหนฺติ, เต วายนฺตา สฏฺฐิสหสฺสาธิกนวโยชนสตสหสฺสพหลํ อุทกสนฺธารกวาตํ อุปจฺฉินฺทนฺติ, ตโต อากาเส อุทกํ ภสฺสติ, ตสฺมึ ภสฺสนฺเต ปถวี ภสฺสติ, ปุน วาโต อตฺตโน พเลน อนฺโตธมฺมกรเณ วิย อุทกํ อาพนฺธิตฺวา คณฺหาติ, ตโต อุทกํ อุคฺคจฺฉติ, ตสฺมึ อุคฺคจฺฉนฺเต ปถวี อุคฺคจฺฉติ. เอวํ อุทกํ กมฺปิตํ [Pg.251] ปถวึ กมฺเปติ. เอตญฺจ กมฺปนํ ยาวชฺชกาลาปิ โหติเยว, พหุภาเวน ปน โอคจฺฉนุคฺคจฺฉนํ น ปญฺญายติ.

‘යං මහාවාතා’ යනු යම් කලෙක මහා වාතයන් (හමයි ද යන්නයි). ‘වායන්ති’ යනු උක්ඛේපක නම් වූ වාතයන් හටගනී. ඒ වාතයන් හමන කල්හි හැට දහසකට වැඩි නව ලක්ෂයක් යොදුන් ඝනකම ඇති ජලය දරා සිටින වාත ස්තරය සිඳලයි. එවිට අහසේ ජලය පහළට වැටෙයි. ඒ ජලය වැටෙන විට පෘථිවිය ද පහළට වැටෙයි. නැවත වාතය තමාගේ බලයෙන් පෙරහන් කෙන්ඩියක් තුළ මෙන් ජලය බැඳ ගනියි. එවිට ජලය ඉහළට නගියි. ජලය ඉහළ නගින විට පෘථිවිය ද ඉහළ නගියි. මෙසේ කම්පනය වන ජලය පෘථිවිය ද කම්පනය කරවයි. මෙම කම්පනය වර්තමාන කාලය දක්වා ම සිදු වේ, නමුත් විශාල බැවින් පහළ වැටීම හා ඉහළ නැගීම ප්‍රකට නොවේ.

---

มหิทฺธิกา มหานุภาวาติ อิชฺฌนสฺส มหนฺตตาย มหิทฺธิกา, อนุภวิตพฺพสฺส มหนฺตตาย มหานุภาวา. ปริตฺตาติ ทุพฺพลา. อปฺปมาณาติ พลวา. โส อิมํ ปถวึ กมฺเปตีติ โส อิทฺธึ นิพฺพตฺเตตฺวา สํเวเชนฺโต มหาโมคฺคลฺลาโน วิย, วีมํสนฺโต วา มหานาคตฺเถรสฺส ภาคิเนยฺโย สงฺฆรกฺขิตสามเณโร วิย ปถวึ กมฺเปติ. สงฺกมฺเปตีติ สมนฺตโต กมฺเปติ. สมฺปกมฺเปตีติ ตสฺเสว เววจนํ. อิติ อิเมสุ อฏฺฐสุ ปถวิกมฺเปสุ ปฐโม ธาตุโกเปน, ทุติโย อิทฺธานุภาเวน, ตติยจตุตฺถา ปุญฺญเตเชน, ปญฺจโม ญาณเตเชน, ฉฏฺโฐ สาธุการทานวเสน, สตฺตโม การุญฺญสภาเวน, อฏฺฐโม อาโรทเนน. มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมนฺเต จ ตโต นิกฺขมนฺเต จ มหาสตฺเต ตสฺส ปุญฺญเตเชน ปถวี อกมฺปิตฺถ, อภิสมฺโพธิยํ ญาณเตชาภิหตา หุตฺวา อกมฺปิตฺถ, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน สาธุการภาวสณฺฐิตา สาธุการํ ททมานา อกมฺปิตฺถ, อายุสงฺขารโอสฺสชฺชเน การุญฺญสภาวสณฺฐิตา จิตฺตสงฺโขภํ อสหมานา อกมฺปิตฺถ, ปรินิพฺพาเน อาโรทนเวคตุนฺนา หุตฺวา อกมฺปิตฺถ. อยํ ปนตฺโถ ปถวิเทวตาย วเสน เวทิตพฺโพ. มหาภูตปถวิยา ปเนตํ นตฺถิ อเจตนตฺตา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

‘මහිද්ධිකා මහානුභාවා’ යනු සෘද්ධියෙහි මහත් බව නිසා ‘මහිද්ධික’ ද, අනුභව කළ යුතු අධිපතිබවෙහි මහත් බව නිසා ‘මහානුභාව’ ද වේ. ‘පරිත්තා’ යනු දුබල වූවන්ය. ‘අප්පමාණා’ යනු බලවත් වූවන්ය. ‘සො ඉමං පථවිං කම්පේති’ යනු ඒ සෘද්ධිය උපදවා (සක් දෙවිඳුන්) සංවේගයට පත් කරවන මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් මෙන් හෝ, සෘද්ධි බලය විමසා බලන මහානාග තෙරුන්ගේ බෑණනුවන් වූ සංඝරක්ඛිත සාමණේරයන් මෙන් පෘථිවිය කම්පනය කරයි. ‘සංකම්පේති’ යනු හාත්පසින් කම්පනය කරයි. ‘සම්පකම්පේති’ යනු එහි ම පර්යාය පදයකි. මෙසේ මෙම අට වැදෑරුම් භූමි කම්පාවන් අතරින් පළමුවැන්න (ධාතු කෝපයෙන්) ද, දෙවැන්න සෘද්ධි ආනුභාවයෙන් ද, තුන්වන හා හතරවන කම්පනයන් පින් තේජසින් ද, පස්වැන්න ඥාන තේජසින් ද, හයවැන්න සාධුකාර දීමෙන් ද, හත්වැන්න කරුණා ස්වභාවයෙන් ද, අටවැන්න හැඬීමෙන් ද වේ. මහා සත්ත්වයා මවුකුස පිළිසිඳ ගන්නා කල්හි ද, ඉන් නික්මෙන කල්හි ද උන්වහන්සේගේ පින් බලයෙන් පොළොව කම්පනය විය. අභිසම්බෝධිය ලැබීමේ දී අර්හත් මාර්ග ඥාන තේජසින් පහර ලැබූවක් මෙන් පොළොව කම්පනය විය. දම්සක් පැවතුම් දේශනාවේ දී සාධුකාර දෙන ස්වභාවයෙන් යුක්තව පොළොව සාධුකාර දෙමින් කම්පනය විය. ආයු සංස්කාරය අත්හරින කල්හි කරුණා ස්වභාවයෙහි පිහිටා, සිතෙහි ඇති වූ කම්පනය දරාගත නොහැකිව පොළොව කම්පනය විය. පිරිනිවන් පෑමේ දී හැඬීමේ වේගයෙන් පෙළී පොළොව කම්පනය විය. මෙම අර්ථය පෘථිවියට අධිගෘහිත දේවතාවාගේ බලයෙන් සිදු වන්නක් ලෙස දත යුතුය. මහා භූත පෘථිවිය අචේතනික බැවින් එයට එවැනි චේතනාමය ස්වභාවයක් නැත. ඉතිරි කොටස සෑම තැනක ම පැහැදිලි අර්ථ සහිත ය.

---

ภูมิจาลวคฺโค สตฺตโม.

සත්වන භූමිචාල වර්ගයයි.

---

(๘) ๓. ยมกวคฺโค

(8) 3. යමක වර්ගය

---

๑-๒. สทฺธาสุตฺตทฺวยวณฺณนา

1-2. සද්ධා සූත්‍ර ද්වයෙහි වර්ණනාවයි

---

๗๑-๗๒. อฏฺฐมสฺส ปฐเม โน จ สีลวาติ น สีเลสุ ปริปูรการี. สมนฺตปาสาทิโกติ สมนฺตโต ปสาทชนโก. สพฺพาการปริปูโรติ สพฺเพหิ สมณากาเรหิ สมณธมฺมโกฏฺฐาเสหิ ปริปูโร. ทุติเย สนฺตาติ ปจฺจนีกสนฺตตาย สนฺตา. วิโมกฺขาติ ปจฺจนีกธมฺเมหิ วิมุตฺตตฺตา จ วิโมกฺขา.

71-72. අටවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘නො ච සීලවා’ යනු සීලයන්හි පූර්ණ කරන්නෙකු නොවන බවයි. ‘සමන්තපාසාදිකො’ යනු හාත්පසින් පැහැදීම ඇති කරන්නා ය. ‘සබ්බාකාරපරිපූරො’ යනු සියලු ශ්‍රමණ ස්වභාවයන්ගෙන් හා ශ්‍රමණ ධර්ම කොට්ඨාසයන්ගෙන් පූර්ණ වූ බවයි. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘සන්තා’ යනු ප්‍රතිපක්ෂ කෙලෙස්වලින් ශාන්ත වූ බැවින් ‘සන්ත’ නම් වූවෝ ය. ‘විමොක්ඛා’ යනු ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් ‘විමොක්ඛ’ නම් වූවෝ ය.

---

๓-๙. มรณสฺสติสุตฺตทฺวยาทิวณฺณนา

3-9. මරණස්සති සූත්‍ර ද්වය ආදියේ වර්ණනාවයි

---

๗๓-๗๙. ตติเย [Pg.252] ภาเวถ โนติ ภาเวถ นุ. สาสนนฺติ อนุสิฏฺฐิ. อาสวานํ ขยายาติ อรหตฺตผลตฺถาย. จตุตฺเถ ปติหิตายาติ ปฏิปนฺนาย. โส มมสฺส อนฺตราโยติ โส มม ชีวิตนฺตราโยปิ, ปุถุชฺชนกาลกิริยํ กโรนฺตสฺส สคฺคนฺตราโยปิ มคฺคนฺตราโยปิ อสฺส. สตฺถกา วา เม วาตาติ สตฺถํ วิย องฺคมงฺคานิ กนฺตนฺตีติ สตฺถกา. ปญฺจมาทีนิ วุตฺตนยาเนว. นวเม สํสคฺคารามตาติ ปญฺจวิเธ สํสคฺเค อารามตา.

73-79. තුන්වන සූත්‍රයෙහි ‘භාවේථ නො’ යනු වඩන්නහු ද යන්නයි. ‘සාසනං’ යනු අනුශාසනාවයි. ‘ආසවානං ඛයාය’ යනු අර්හත් ඵලය පිණිසයි. හතරවන සූත්‍රයෙහි ‘පටිහිතාය’ යනු පිළිපන් කල්හි යන්නයි. ‘සො මමස්ස අන්තරායො’ යනු එය මගේ ජීවිත අන්තරායක් ද, පෘථග්ජනයෙකු ලෙස මියයන මට ස්වර්ග අන්තරායක් හා මාර්ග අන්තරායක් ද විය හැකිය යන්නයි. ‘සත්ථකා වා මෙ වාතා’ යනු ආයුධයක් මෙන් අඟපසඟ සිඳලන බැවින් ‘සත්ථක’ නම් වේ. පස්වන ආදී සූත්‍ර වදාළ ක්‍රමයට ම වේ. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘සංසග්ගාරාමතා’ යනු පස් වැදෑරුම් සංසර්ගයෙහි ඇලුණු බවයි.

---

๑๐. กุสีตารมฺภวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

10. කුසීතාරම්භ වත්ථු සූත්‍ර වර්ණනාවයි

---

๘๐. ทสเม กุสีตวตฺถูนีติ กุสีตสฺส อลสสฺส วตฺถูนิ ปติฏฺฐา, โกสชฺชการณานีติ อตฺโถ. กมฺมํ กตฺตพฺพํ โหตีติ จีวรวิจารณาทิกมฺมํ กตฺตพฺพํ โหติ. น วีริยํ อารภตีติ ทุวิธมฺปิ วีริยํ นารภติ. อปฺปตฺตสฺสาติ ฌานวิปสฺสนามคฺคผลธมฺมสฺส อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยา. อนธิคตสฺสาติ ตสฺเสว อนธิคตสฺส อธิคมตฺถาย. อสจฺฉิกตสฺสาติ ตเทว อสจฺฉิกตสฺส สจฺฉิกรณตฺถาย. อิทํ ปฐมนฺติ อิทํ ‘‘หนฺทาหํ นิปชฺชามี’’ติ เอวํ โอสีทนํ ปฐมํ กุสีตวตฺถุ. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. มาสาจิตกํ มญฺเญติ เอตฺถ ปน มาสาจิตํ นาม ตินฺตมาโส. ยถา ตินฺตมาโส ครุโก โหติ, เอวํ ครุโกติ อธิปฺปาโย. คิลานา วุฏฺฐิโต โหตีติ คิลาโน หุตฺวา ปจฺฉา วุฏฺฐิโต โหติ. อารมฺภวตฺถูนีติ วีริยการณานิ. เตสมฺปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

80. දසවන සූත්‍රයෙහි, 'කුසීතවත්ථූනි' යනු අලස පුද්ගලයාගේ කරුණු හෙවත් කම්මැලිකමට (කුසීත භාවයට) පිහිට වන කරුණු යන අර්ථයයි. 'කම්මං කත්තබ්බං හෝති' යනු සිවුරු පිළියෙළ කිරීම් ආදී කටයුතු කළ යුතුව තිබීමයි. 'න වීරියං ආරභති' යනු කායික හා චෛතසික යන දෙවැදෑරුම් වීර්යයම ආරම්භ නොකිරීමයි. 'අප්පත්තස්ස' යනු තවමත් පැමිණ නොමැති ධ්‍යාන, විපස්සනා, මාර්ග හා ඵල ධර්මයන් ලබා ගැනීම පිණිසයි. 'අනධිගතස්ස' යනු අවබෝධ කර නොගත් එම ධර්මයන්ම අවබෝධ කරගැනීම පිණිසයි. 'අසච්ඡිකතස්ස' යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ කර නොගත් එම ධර්මයන්ම ප්‍රත්‍යක්ෂ කරගැනීම පිණිසයි. 'ඉදං පඨමං' යනු 'දැන් මම නිදාගනිමි' යනාදී වශයෙන් වන පසුබෑම (සැතපීම) පළමු කුසීත වස්තුවයි. මේ ක්‍රමයෙන් සෑම තැනම අර්ථ දත යුතුය. 'මාසාචිතකං මඤ්ඤේ' යන්නෙහි 'මාසාචිත' යනු ජලයෙන් පෙඟුණු මෑ ඇටයි. තෙත් වූ මෑ ඇට බර වන්නාක් මෙන් ශරීරය බර වේ යන අදහසයි. 'ගිලානා වුට්ඨිතෝ හෝති' යනු ගිලන්ව සිට පසුව සුවය ලැබූ තැනැත්තායි. 'ආරම්භවත්ථූනි' යනු වීර්යය ආරම්භ කිරීමට හේතු වන කරුණුයි. ඒ සඳහා ද මෙම ක්‍රමයෙන්ම අර්ථ දත යුතුය. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලිය.

---

ยมกวคฺโค อฏฺฐโม.

අටවන යමක වර්ගයයි.

---

(๙) ๔. สติวคฺโค

(9) 4. සති වර්ගය.

---

๑-๒. สติสมฺปชญฺญสุตฺตวณฺณนา

1-2. සතිසම්පජඤ්ඤ සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๘๑-๘๒. นวมสฺส ปฐมํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. ทุติเย สทฺโธติ ทุวิธาย สทฺธาย สมนฺนาคโต. โน จุปสงฺกมิตาติ น อุปฏฺฐหติ. โน [Pg.253] จ ปริปุจฺฉิตาติ อตฺถานตฺถํ การณาการณํ ปริปุจฺฉิตา น โหติ. สมนฺนาคโตติ สามิอตฺเถ ปจฺจตฺตํ, สมนฺนาคตสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. เอกนฺตปฏิภานา ตถาคตํ ธมฺมเทสนา โหตีติ ตถาคตสฺส เอกนฺตปฏิภานา ธมฺมเทสนา โหติ, เอกนฺเตเนว ปฏิภาติ อุปฏฺฐาตีติ อตฺโถ.

81-82. නවවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රය යට කියන ලද ක්‍රමයම වේ. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'සද්ධෝ' යනු දෙවැදෑරුම් ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයායි. 'නෝ චුපසංකමිතා' යනු (කල්‍යාණ මිත්‍රයන් වෙත) එළඹ උපස්ථාන නොකරන්නායි. 'නෝ ච පරිපුච්ඡිතා' යනු වැඩ-අවැඩ හෝ කරුණු-අකරුණු පිළිබඳව විමසන්නෙකු නොවීමයි. 'සමන්නාගතෝ' යනු සාමි අර්ථයෙහි (සමන්නාගතස්ස - යුක්ත වූවහුගේ යන අර්ථයෙහි) යෙදුණු ප්‍රථමා විභක්ති රූපයකි. 'ඒකන්තපටිභානා තථාගතං ධම්මදේසනා හෝති' යනු තථාගතයන් වහන්සේට ඒකාන්තයෙන්ම වැටහෙන (ප්‍රතිභානය වන) ධර්ම දේශනාවන් වෙයි, එනම් ධර්මය ඒකාන්තයෙන්ම වැටහෙයි යන අර්ථයයි.

---

๓. มูลกสุตฺตวณฺณนา

3. මූලක සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๘๓. ตติเย สพฺเพ ธมฺมาติ ปญฺจกฺขนฺธา. ฉนฺทมูลกาติ อชฺฌาสยจฺฉนฺโท กตฺตุกมฺยตาฉนฺโท ตํ มูลํ เอเตสนฺติ ฉนฺทมูลกา. มนสิการโต สมฺภวนฺตีติ มนสิการสมฺภวา. ผสฺสโต สมุเทนฺติ ราสี ภวนฺตีติ ผสฺสสมุทยา. เวทนาย สโมสรนฺตีติ เวทนาสโมสรณา. สมาธิ เอเตสํ ปมุโขติ สมาธิปฺปมุขา. เชฏฺฐกฏฺเฐน สติ อธิปติ เอเตสนฺติ สตาธิปเตยฺยา, สติเชฏฺฐกาติ อตฺโถ. ปญฺญา อุตฺตรา เอเตสนฺติ ปญฺญุตฺตรา. วิมุตฺติ เอว สาโร เอเตสนฺติ วิมุตฺติสารา. เอตฺถ จ ฉนฺทมูลกาทโย จตฺตาโรปิ โลกิยา กถิตา, เสสา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกาติ.

83. තෙවන සූත්‍රයෙහි 'සබ්බේ ධම්මා' යනු පංචස්කන්ධයයි. 'ඡන්දමූලකා' යනු අධ්‍යාශය සහ යමක් කිරීමට ඇති කැමැත්ත (කත්තුකම්‍යතා ඡන්දය) මුල් කරගත් බැවින් ඡන්දමූලක නම් වේ. මනසිකාරය නිසා හටගන්නා බැවින් 'මනසිකාරසම්භවා' නම් වේ. ස්පර්ශය නිසා එක් රැස් වන (රාශි වන) බැවින් 'ඵස්සසමුදයා' නම් වේ. වේදනාවෙහි එක්වන (සංගමය වන) බැවින් 'වේදනාසමෝසරණා' නම් වේ. සමාධිය ප්‍රධාන කොට පවතින බැවින් 'සමාධිප්පමුඛා' නම් වේ. ශ්‍රේෂ්ඨ යන අර්ථයෙන් සතිය අධිපති (ප්‍රමුඛ) බැවින් 'සතාධිපතෙය්‍යා' නම් වේ; සතිය ශ්‍රේෂ්ඨ කොට ඇත්තෝ යන අර්ථයයි. ප්‍රඥාව උත්තරීතර (අග්‍ර) කොට ඇති බැවින් 'පඤ්ඤුත්තරා' නම් වේ. අර්හත් ඵල විමුක්තියම සාරය කොට ඇති බැවින් 'විමුත්තිසාරා' නම් වේ. මෙහි ඡන්දමූලක ආදී කරුණු හතරම ලෞකික ධර්ම ලෙසත්, ඉතිරි කරුණු හතර ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මිශ්‍රව දේශනා කරන ලදී.

---

๔. โจรสุตฺตวณฺณนา

4. චෝර සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๘๔. จตุตฺเถ มหาโจโรติ รชฺชนฺตเร ทุพฺภิตุํ สมตฺโถ มหาโจโร. ปริยาปชฺชตีติ ปริยาทานํ คจฺฉติ. น จิรฏฺฐิติโก โหตีติ อทฺธานํ ปาเลนฺโต ฐาตุํ น สกฺโกติ. อปฺปหรนฺตสฺส ปหรตีติ อตฺตโน อเวริเน อปฺปหรนฺเต คุณสมฺปนฺเน จ มหลฺลเก จ ตรุณทารเก จ อปฺปหริตพฺพยุตฺตเก ปหรติ. อนวเสสํ อาทิยตีติ นิสฺเสสํ คณฺหาติ. พฺยตฺตโจรานญฺหิ อิทํ วตฺตํ – ปรสฺส ทฺวีสุ สาฏเกสุ เอโก คเหตพฺโพ, เอกสฺมึ สนฺเต ทุพฺพลํ ทตฺวา ถิโร คเหตพฺโพ. ปุฏภตฺตตณฺฑุลาทีสุ เอกํ โกฏฺฐาสํ ทตฺวา เอโก คเหตพฺโพติ. อจฺจาสนฺเน กมฺมํ กโรตีติ คามนิคมราชธานีนํ อาสนฺนฏฺฐาเน โจริกกมฺมํ กโรติ. น จ นิธานกุสโล โหตีติ ยํ ลทฺธํ, ตํ ทกฺขิเณยฺเย นิทหิตุํ เฉโก น โหติ, ปรโลกมคฺคํ น โสเธติ.

84. හතරවන සූත්‍රයෙහි 'මහාචෝරෝ' යනු රාජ්‍යයක් ඇතුළත විනාශයක් කිරීමට සමර්ථ වූ මහා සොරෙකි. 'පරියාපජ්ජති' යනු විනාශයට හෙවත් අවසානයට පත් වේ. 'න චිරට්ඨිතිකෝ හෝති' යනු දීර්ඝ කාලයක් රැකී සිටීමට අසමත් වීමයි. 'අප්පහරන්තස්ස පහරති' යනු තමාට පහර නොදෙන සතුරන්ට මෙන්ම, පහර නොදිය යුතු ගුණවත් මහණ බමුණන්ට ද, මහල්ලන්ට හා කුඩා දරුවන්ට ද පහර දීමයි. 'අනවසේසං ආදියති' යනු කිසිවක් ඉතිරි නොකර සියල්ලම පැහැර ගැනීමයි. දක්ෂ සොරෙකුගේ සිරිත මෙයයි - අනුන්ගේ වස්ත්‍ර දෙකක් තිබේ නම් ඉන් එකක් ගත යුතුය, එකක් තිබේ නම් දිරූ වස්ත්‍රය දී අලුත් වස්ත්‍රය ගත යුතුය. බත් මුල්, සහල් ආදියෙන් කොටසක් තබා කොටසක් ගත යුතුය. 'අච්චාසන්නෙ කම්මං කරොති' යනු ගම්, නියම්ගම් හෝ අගනුවරට ඉතා ආසන්න තැනක සොරකම් කිරීමයි. 'න ච නිධානකුසලෝ හෝති' යනු තමාට ලැබුණු දේ දක්ෂිණෙය්‍ය පුද්ගලයන් කෙරෙහි තැන්පත් කිරීමට (පින් කිරීමට) දක්ෂ නොවීමයි, හෙවත් පරලොව මග පිරිසිදු කර නොගැනීමයි.

---

๕. สมณสุตฺตวณฺณนา

5. සමණ සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๘๕. ปญฺจเม [Pg.254] ยํ สมเณนาติ ยํ คุณชาตํ สมเณน ปตฺตพฺพํ. วุสีมตาติ พฺรหฺมจริยวาสํวุเตน. มุตฺโต โมเจมิ พนฺธนาติ อหํ สพฺพพนฺธเนหิ มุตฺโต หุตฺวา มหาชนมฺปิ ราคาทิพนฺธนโต โมเจมิ. ปรมทนฺโตติ อญฺเญน เกนจิ อสิกฺขาปิโต อโจทิโต สยมฺภุญาเณน ปฏิวิชฺฌิตฺวา ปรมทมเถน ทนฺตตฺตา ปรมทนฺโต นาม. ปรินิพฺพุโตติ กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุโต.

85. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'යං සමණේන' යනු ශ්‍රමණයෙකු විසින් පැමිණිය යුතු යම් ගුණ විශේෂයකි. 'වුසීමතා' යනු බ්‍රහ්මචර්යාව වාසය කොට සංවර වූ තැනැත්තා විසිනි. 'මුත්තෝ මෝචේමි බන්ධනා' යනු මම සියලු බැඳීම්වලින් මිදී අන් ජනයා ද රාගාදී බැඳීම්වලින් මුදවමි යන්නයි. 'පරමදන්තෝ' යනු අන් කිසිවෙකුගේ ඉගැන්වීමක් හෝ මෙහෙයවීමක් නොමැතිව ස්වයම්භූ ඥානයෙන් අවබෝධ කරගෙන උතුම් දමනයෙන් දමනය වූ බැවින් පරමදන්ත නම් වේ. 'පරිනිබ්බුතෝ' යනු ක්ලේශ පරිනිර්වාණයෙන් නිවුණු බවයි.

---

๖. ยสสุตฺตวณฺณนา

6. යස සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๘๖. ฉฏฺเฐ มา จ มยา ยโสติ ยโส จ มยา สทฺธึ มา คญฺฉิ. อกสิรลาภีติ วิปุลลาภี. สีลปญฺญาณนฺติ สีลญฺเจว ญาณญฺจ. สงฺคมฺมาติ สนฺนิปติตฺวา. สมาคมฺมาติ สมาคนฺตฺวา. สงฺคณิกวิหารนฺติ คณสงฺคณิกวิหารํ. น หิ นูนเมติ น หิ นูน อิเม. ตถา หิ ปนเมติ ตถา หิ ปน อิเม. องฺคุลิปโตทเกหีติ องฺคุลิปโตทยฏฺฐึ กตฺวา วิชฺฌเนน. สญฺชคฺฆนฺเตติ มหาหสิตํ หสนฺเต. สํกีฬนฺเตติ เกฬึ กโรนฺเต.

86. හයවන සූත්‍රයෙහි 'මා ච මයා යසෝ' යනු මා සමඟ කීර්තිය හෝ පිරිවර නොපැමිණේවා යන්නයි. 'අකසිරලාභී' යනු අපහසුවකින් තොරව විපුල ලාභ ලබන්නායි. 'සීලපඤ්ඤාණං' යනු ශීලය හා ප්‍රඥාවයි. 'සංගම්ම' යනු රැස්වී යන්නයි. 'සමාගම්ම' යනු එක්වී යන්නයි. 'සංගණිකවිහාරං' යනු පිරිස සමඟ එක්ව වාසය කිරීමයි. 'නහි නූනමේ' යනු 'නහි නූන ඉමේ' ලෙස පද බෙදිය යුතුය; මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේලා නික්ඛම්ම සුඛය (ධ්‍යාන සැපය) රිසි සේ ලබන්නෝ නොවෙත් යන්නයි. 'තථා හි පනමේ' යනු 'තථා හි පන ඉමේ' ලෙස පද බෙදිය යුතුය; එසේ නික්ඛම්ම සුඛය ලබන බැවින්ම මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේලා (එසේ ක්‍රීඩා නොකරති). 'අංගුලිපතෝදකේහි' යනු ඇඟිල්ලෙන් ඇනීමෙන් (කවටකම් කිරීමෙන්). 'සංජග්ඝන්තේ' යනු මහ හඬින් සිනාසීමයි. 'සංකීළන්තේ' යනු කෙළි සෙල්ලම් කිරීමයි.

---

๗. ปตฺตนิกุชฺชนสุตฺตวณฺณนา

7. පත්තනික්කුජ්ජන සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๘๗. สตฺตเม นิกฺกุชฺเชยฺยาติ เตน ทินฺนสฺส เทยฺยธมฺมสฺส อปฺปฏิคฺคหณตฺถํ ปตฺตนิกฺกุชฺชนกมฺมวาจาย นิกุชฺเชยฺย, น อโธมุขฐปเนน. อลาภายาติ จตุนฺนํ ปจฺจยานํ อลาภตฺถาย. อนตฺถายาติ อุปทฺทวาย อวฑฺฒิยา. อุกฺกุชฺเชยฺยาติ อุกฺกุชฺชนกมฺมวาจาย อุกฺกุชฺเชยฺย.

87. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'නික්කුජ්ජෙය්‍ය' යනු දායකයා දෙන දානය පිළි නොගැනීම පිණිස පාත්‍රය මුන් හරවා තැබීමේ කර්මවාක්‍යය මගින් පාත්‍රය මුන් හරවා තැබිය යුතුය; මුහුණ බිමට හරවා තැබීමෙන් නොවේ. 'අලාභාය' යනු සතර පසය නොලැබීම පිණිසයි. 'අනත්ථාය' යනු විපත හා අභිවෘද්ධියක් නොවීම පිණිසයි. 'උක්කුජ්ජෙය්‍ය' යනු පාත්‍රය උඩුකුරු කිරීමේ කර්මවාක්‍යය මගින් පාත්‍රය නැවත පිළිගැනීමයි.

---

๘. อปฺปสาทปเวทนียสุตฺตวณฺณนา

8. අප්පසාදපවේදනීය සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๘๘. อฏฺฐเม อปฺปสาทํ ปเวเทยฺยุนฺติ อปฺปสนฺนภาวํ ชานาเปยฺยุํ. อปฺปสาทํ ปเวเทนฺเตน ปน กึ กาตพฺพนฺติ? นิสินฺนาสนโต น อุฏฺฐาตพฺพํ น วนฺทิตพฺพํ น ปจฺจุคฺคมนํ กาตพฺพํ, น เทยฺยธมฺโม ทาตพฺโพ. อโคจเรติ ปญฺจวิเธ อโคจเร.

88. අටවන සූත්‍රයෙහි 'අප්පසාදං පවේදෙය්‍යුං' යනු නොපැහැදීම දැනුම් දීමයි. නොපැහැදීම ප්‍රකාශ කරන්නා විසින් කුමක් කළ යුතුද? අසුනෙන් නැගී නොසිටිය යුතුය, වැඳීම හෝ පෙරගමන් කිරීම නොකළ යුතුය, දිය යුතු දෙය (දානය) නොදිය යුතුය. 'අගෝචරේ' යනු පස් වැදෑරුම් අගෝචර ස්ථානයන්හිය.

---

๙. ปฏิสารณียสุตฺตวณฺณนา

9. පටිසාරණීය සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๘๙. นวเม [Pg.255] ธมฺมิกญฺจ คิหิปฏิสฺสวนฺติ ‘‘อิมํ เตมาสํ อิเธว วสิตพฺพ’’นฺติ วุตฺโต ‘‘เอวํ โหตู’’ติอาทินา นเยน ปฏิสฺสวํ. น สจฺจาเปตีติ วุตฺตํ น สจฺจํ กโรติ วิสํวาเทติ.

89. නවවන සූත්‍රයෙහි 'ධම්මිකඤ්ච ගිහිප්පටිස්සවං' යනු 'මේ වස් තුන් මාසයෙහි මෙහිම වැඩ සිටිය යුතුය' යැයි පැවසූ විට 'එසේ වේවා' යනාදී වශයෙන් වූ පොරොන්දුවයි. 'න සච්චාපේති' යනු පැවසූ දේ සැබෑ නොකිරීම හෙවත් පොරොන්දුව කඩ කිරීමයි.

---

๑๐. สมฺมาวตฺตนสุตฺตวณฺณนา

10. සම්මාවත්තන සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๙๐. ทสเม ปจฺเจกฏฺฐาเนติ อธิปติฏฺฐาเน เชฏฺฐกฏฺฐาเน. ตญฺหิ เชฏฺฐกํ กตฺวา กิญฺจิ สงฺฆกมฺมํ กาตุํ น ลภติ. น จ เตน มูเลน วุฏฺฐาเปตพฺโพติ ตํ มูลํ กตฺวา อพฺภานกมฺมํ กาตุํ น ลภติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

90. දසවන සූත්‍රයෙහි 'පච්චේකට්ඨානේ' යනු අධිපති හෝ ප්‍රධානත්වයක් ඇති ස්ථානයෙහිය. එවැනි (තස්සපාපිය්‍යසිකා කර්මය කළ) භික්ෂුවක ප්‍රධාන කොට ගෙන කිසිදු සඟකමක් නොකළ යුතුය. 'න ච තේන මූලේන වුට්ඨාපේතබ්බෝ' යනු එම භික්ෂුව මුල් කරගෙන (හෙවත් ඔහු වෙනුවෙන්) අබ්භාන කර්මය නොකළ යුතුය. ඉතිරි කොටස සෑම තැනම පැහැදිලිය.

---

สติวคฺโค นวโม.

නවවන සති වර්ගයයි.

---

(๑๐) ๕. สามญฺญวคฺโค

(10) 5. සාමඤ්ඤ වර්ගය

---

๙๑. อิโต ปรํ อถ โข โพชฺฌา อุปาสิกาติอาทีสุ โพชฺฌา อุปาสิกา, สิริมา อุปาสิกา, ปทุมา อุปาสิกา, สุตนา อุปาสิกา, มนุชา อุปาสิกา, อุตฺตรา อุปาสิกา, มุตฺตา อุปาสิกา, เขมา อุปาสิกา, รุจี อุปาสิกา, จุนฺที ราชกุมารี, พิมฺพี อุปาสิกา, สุมนา ราชกุมารี, มลฺลิกา เทวี, ติสฺสา อุปาสิกา, ติสฺสามาตา อุปาสิกา, โสณา อุปาสิกา, โสณาย มาตา อุปาสิกา, กาณา อุปาสิกา, กาณมาตา อุปาสิกา, อุตฺตรา นนฺทมาตา, วิสาขา มิคารมาตา, ขุชฺชุตฺตรา อุปาสิกา, สามาวตี อุปาสิกา, สุปฺปวาสา โกลิยธีตา, สุปฺปิยา อุปาสิกา, นกุลมาตา คหปตานีติ อิมาสํ เอตฺตกานํ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ อุโปสถกมฺมเมว กถิตํ. อิจฺฉนฺเตน วิตฺถาเรตฺวา กเถตพฺพํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

91. මීට පසුව 'අථ ඛො බොජ්ඣා උපාසිකා' යනාදී තැන්හි, බොජ්ඣා උපාසිකාව, සිරිමා උපාසිකාව, පදුමා උපාසිකාව, සුතනා උපාසිකාව, මනුජා උපාසිකාව, උත්තරා උපාසිකාව, මුත්තා උපාසිකාව, ඛේමා උපාසිකාව, රුචී උපාසිකාව, චුන්දී රාජකුමාරිය, බිම්බී උපාසිකාව, සුමනා රාජකුමාරිය, මල්ලිකා දේවිය, තිස්සා උපාසිකාව, තිස්සමාතා උපාසිකාව, සෝණා උපාසිකාව, සෝණාගේ මව වූ උපාසිකාව, කාණා උපාසිකාව, කාණාගේ මව වූ උපාසිකාව, උත්තරා නන්දමාතා උපාසිකාව, විසාඛා මිගාරමාතා උපාසිකාව, ඛුජ්ජුත්තරා උපාසිකාව, සාමාවතී උපාසිකාව, කෝලිය දියණිය වූ සුප්පවාසා, සුප්පියා උපාසිකාව, නකුලමාතා ගෘහපතිනිය යන මොවුන්ගේ අෂ්ටාංග සමන්නාගත උපෝසථ කර්මය ම පවසන ලදි. කැමති අය විසින් මෙය විස්තර සහිතව දේශනා කළ යුතුය. ඉතිරි කොටස් සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

---

มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

අංගුත්තර නිකාය අටුවාව වූ මනෝරථපූරණියෙහි;

---

อฏฺฐกนิปาตสฺส สํวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

අට්ඨක නිපාත වර්ණනාව නිමවා ලන ලදි.

---

. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

. ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා!

---

องฺคุตฺตรนิกาเย

අංගුත්තර නිකායෙහි;

---

นวกนิปาต-อฏฺฐกถา

නවක නිපාත අටුවාව;

---

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

1. ප්‍රථම පණ්ණාසකය;

---

๑. สมฺโพธิวคฺโค

1. සම්බෝධි වර්ගය;

---

๑. สมฺโพธิสุตฺตวณฺณนา

1. සම්බෝධි සූත්‍ර වර්ණනාව;

---

๑. นวกนิปาตสฺส [Pg.257] ปฐเม สมฺโพธิปกฺขิกานนฺติ จตุมคฺคสงฺขาตสฺส สมฺโพธิสฺส ปกฺเข ภวานํ, อุปการกานนฺติ อตฺโถ. ปาฬิยํ อาคเต นว ธมฺเม สนฺธาเยวํ ปุจฺฉติ. กา อุปนิสาติ โก อุปนิสฺสยปจฺจโย. อภิสลฺเลขนฺตีติ อภิสลฺเลขิกา. สมถวิปสฺสนาจิตฺตสฺส วิวรเณ สปฺปายา อุปการกาติ เจโตวิวรณสปฺปายา. อปฺปิจฺฉตํ อารพฺภ ปวตฺตา กถา อปฺปิจฺฉกถา. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

1. නවක නිපාතයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'සම්බොධිපක්ඛිකානං' යනු සතර මාර්ග සංඛ්‍යාත සම්බෝධියට පක්ෂ වූ, උපකාරී වන්නා වූ යන අර්ථයයි. පාලියෙහි එන ධර්ම නවයක් අරභයා මෙසේ විමසයි. 'කා උපනිසා' යනු කිනම් උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයක්ද? යන්නයි. කෙලෙස් අතිශයින් තුනී කරන බැවින් 'අභිසල්ලේඛිකා' නම් වේ. සමථ විදර්ශනා සිත් විවෘත වීමට හිතකර බැවින්, උපකාරී වන බැවින් 'චේතොවිවරණසප්පායා' නම් වේ. අල්පේච්ඡතාව අරභයා පවත්වන කතාව 'අප්පිච්ඡකථා' නම් වේ. සෙසු පදයන්හි ද මේ නයම වේ.

---

อสุภา ภาเวตพฺพา ราคสฺส ปหานายาติ อยมตฺโถ สาลิลายโกปมาย วิภาเวตพฺโพ – เอโก หิ ปุริโส อสิตํ คเหตฺวา โกฏิโต ปฏฺฐาย สาลิกฺเขตฺเต สาลิโย ลายติ. อถสฺส วตึ ภินฺทิตฺวา คาโว ปวิสึสุ. โส อสิตํ ฐเปตฺวา ยฏฺฐึ อาทาย เตเนว มคฺเคน คาโว นีหริตฺวา วตึ ปากติกํ กตฺวา ปุนปิ อสิตํ อาทาย สาลิโย ลายิ. เอตฺถ สาลิกฺเขตฺตํ วิย พุทฺธสาสนํ ทฏฺฐพฺพํ, สาลิลายโก วิย โยคาวจโร, อสิตํ วิย ปญฺญา, ลายนกาโล วิย วิปสฺสนาย กมฺมกรณกาโล, ยฏฺฐิ วิย อสุภกมฺมฏฺฐานํ, วติ วิย สํวโร, วตึ ภินฺทิตฺวา คาวีนํ ปวิสนํ วิย สหสา อปฺปฏิสงฺขาย ปมาทํ อารพฺภ ราคสฺส อุปฺปชฺชนํ, อสิตํ ฐเปตฺวา ยฏฺฐึ อาทาย ปวิฏฺฐมคฺเคเนว คาโว นีหริตฺวา วตึ ปฏิปากติกํ กตฺวา ปุน โกฏิโต ปฏฺฐาย สาลิลายนํ วิย อสุภกมฺมฏฺฐาเนน ราคํ วิกฺขมฺเภตฺวา ปุน วิปสฺสนาย กมฺมํ อารภนกาโล. อิมมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อสุภา ภาเวตพฺพา ราคสฺส ปหานายา’’ติ.

'අසුභා භාවෙතබ්බා රාගස්ස පහානාය' යන මෙහි අර්ථය වී කපන්නෙකුගේ උපමාවෙන් පැහැදිලි කළ යුතුය - එක්තරා පුරුෂයෙක් දැකැත්තක් ගෙන කෙළවරක සිට වී කුඹුරක වී කපයි. එකල්හි වැට බිඳගෙන ගවයෝ ඇතුළු වූහ. ඔහු දැකැත්ත පසෙක තබා කෙවිටක් ගෙන ඒ ඇතුළු වූ මගින්ම ගවයන් පන්නා දමා වැට යථා තත්ත්වයට පත් කර නැවතත් දැකැත්ත ගෙන වී කැපීය. මෙහි වී කුඹුර මෙන් බුදු සසුන දත යුතුය, වී කපන්නා මෙන් යෝගාවචරයා දත යුතුය, දැකැත්ත මෙන් ප්‍රඥාව දත යුතුය, වී කපන කාලය මෙන් විදර්ශනා කර්මස්ථාන වඩන කාලය දත යුතුය, කෙවිට මෙන් අසුභ කර්මස්ථානය දත යුතුය, වැට මෙන් සංවරය දත යුතුය, වැට බිඳ ගවයන් ඇතුළු වීම මෙන් නොසැලකිලිමත්කම නිසා හදිසියේ රාගය ඉපදීම දත යුතුය, දැකැත්ත තබා කෙවිට ගෙන ඇතුළු වූ මගින්ම ගවයන් පන්නා වැට නැවත සකසා නැවත වී කැපීම මෙන් අසුභ කර්මස්ථානයෙන් රාගය යටපත් කර නැවත විදර්ශනා කර්මස්ථානය ආරම්භ කරන කාලය දත යුතුය. මෙම අර්ථය අරභයා 'රාගය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස අසුභය වැඩිය යුතුය' යැයි වදාරන ලදි.

---

ตตฺถ [Pg.258] ราคสฺสาติ ปญฺจกามคุณิกราคสฺส. เมตฺตาติ เมตฺตากมฺมฏฺฐานํ. พฺยาปาทสฺส ปหานายาติ วุตฺตนเยเนว อุปฺปนฺนสฺส โกปสฺส ปชหนตฺถาย. อานาปานสฺสตีติ โสฬสวตฺถุกา อานาปานสฺสติ. วิตกฺกุปจฺเฉทายาติ วุตฺตนเยเนว อุปฺปนฺนานํ วิตกฺกานํ อุปจฺเฉทนตฺถาย. อสฺมิมานสมุคฺฆาตายาติ อสฺมีติ อุปฺปชฺชนกสฺส มานสฺส สมุคฺฆาตตฺถาย. อนตฺตสญฺญา สณฺฐาตีติ อนิจฺจลกฺขเณ ทิฏฺเฐ อนตฺตลกฺขณํ ทิฏฺฐเมว โหติ. เอเตสุ หิ ตีสุ ลกฺขเณสุ เอกสฺมึ ทิฏฺเฐ อิตรทฺวยํ ทิฏฺฐเมว โหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อนิจฺจสญฺญิโน, ภิกฺขเว, อนตฺตสญฺญา สณฺฐาตี’’ติ. ทิฏฺเฐว ธมฺเม นิพฺพานนฺติ ทิฏฺเฐเยว ธมฺเม อปจฺจยปรินิพฺพานญฺจ ปาปุณาตีติ อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

එහි 'රාගස්ස' යනු පංච කාමගුණික රාගයටයි. 'මෙත්තා' යනු මෙත්තා කර්මස්ථානයයි. 'බ්‍යාපාදස්ස පහානාය' යනු වදාළ ක්‍රමයෙන්ම උපන් ක්‍රෝධය අත්හැරීම පිණිසයි. 'ආනාපානස්සති' යනු දහසය වස්තුවකින් යුත් ආනාපානසතියයි. 'විතක්කුපච්ඡේදාය' යනු වදාළ ක්‍රමයෙන්ම උපන් විතර්කයන් සිඳලීම පිණිසයි. 'අස්මිමානසමුග්ඝාටාය' යනු 'මම වෙමි' යි උපදින මානය උදුරා දැමීම පිණිසයි. 'අනත්තසඤ්ඤා සණ්ඨාති' යනු අනිත්‍ය ලක්ෂණය දුටු විට අනාත්ම ලක්ෂණය දකින ලද්දක්ම වෙයි. මේ ලක්ෂණ තුනෙන් එකක් දුටු විට අනෙක් දෙක දකින ලද්දක්ම වේ. එබැවින් 'මහණෙනි, අනිත්‍ය සංඥාව ඇත්තාට අනාත්ම සංඥාව පිහිටයි' යැයි වදාරන ලදි. 'දිට්ඨෙව ධම්මෙ නිබ්බානං' යනු මෙලොවදීම අනුපාදිශේෂ පරිනිබ්බානයට ද පැමිණෙයි යන අර්ථයයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි වෘත්ත (සංසාරය) සහ විවෘත්ත (නිවන) දේශනා කරන ලදි.

---

๒. นิสฺสยสุตฺตวณฺณนา

2. නිස්සය සූත්‍ර වර්ණනාව;

---

๒. ทุติเย นิสฺสยสมฺปนฺโนติ ปติฏฺฐาสมฺปนฺโน. สทฺธนฺติ โอกปฺปนสทฺธํ. วีริยนฺติ กายิกเจตสิกวีริยํ. ยํสาติ ยํ อสฺส. อริยาย ปญฺญายาติ สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย. สงฺขายาติ ชานิตฺวา. เอกํ ปฏิเสวตีติ เสวิตพฺพยุตฺตกํ เสวติ. อธิวาเสตีติ อธิวาเสตพฺพยุตฺตกํ อธิวาเสติ. ปริวชฺเชตีติ ปริวชฺเชตพฺพยุตฺตกํ ปริวชฺเชติ. วิโนเทตีติ นีหริตพฺพยุตฺตกํ นีหรติ. เอวํ โข ภิกฺขูติ เอวํ โข ภิกฺขุ อุคฺคหปริปุจฺฉาวเสน เจว ธมฺมววตฺถานวเสน จ ปฏิเสวิตพฺพาทีนิ สุปฺปฏิวิทฺธานิ สุปจฺจกฺขานิ กตฺวา ปฏิเสวนฺโต อธิวาเสนฺโต ปริวชฺเชนฺโต วิโนเทนฺโต จ ภิกฺขุ นิสฺสยสมฺปนฺโน นาม โหตีติ.

2. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'නිස්සයසම්පන්නො' යනු පිහිට ඇති තැනැත්තායි. 'සද්ධං' යනු තැන්පත් වූ ශ්‍රද්ධාවයි. 'වීරියං' යනු කායික හා චෛතසික වීර්යයයි. 'යංසා' යනු 'යං අස්ස' යන්නයි. 'අරියාය පඤ්ඤාය' යනු විදර්ශනාව හා යුක්ත වූ මාර්ග ප්‍රඥාවයි. 'සංඛාය' යනු දැනගෙනය. 'එකං පටිසෙවති' යනු පරිභෝජනයට සුදුසු දෑ පරිභෝජනය කරයි. 'අධිවාසෙති' යනු ඉවසිය යුතු දෑ ඉවසයි. 'පරිවජ්ජෙති' යනු බැහැර කළ යුතු දෑ බැහැර කරයි. 'විනොදෙති' යනු දුරු කළ යුතු දෑ දුරු කරයි. 'ඒවං ඛො භික්ඛූ' යනු මෙසේ ඉගෙනීම හා විමසීමෙන් ද ධර්මය වෙන් කර හඳුනාගැනීමෙන් ද පරිභෝජනය කළ යුතු දෑ පිළිබඳව මනාව අවබෝධ කරගෙන, පරිභෝජනය කරමින්, ඉවසමින්, බැහැර කරමින් හා දුරු කරමින් වෙසෙන මහණ තෙමේ නිස්සය සම්පන්න නම් වේ යන්නයි.

---

๓. เมฆิยสุตฺตวณฺณนา

3. මේඝිය සූත්‍ර වර්ණනාව;

---

๓. ตติเย จาลิกายนฺติ เอวํนามเก นคเร. ตํ กิร จลมคฺคํ นิสฺสาย กตตฺตา โอโลเกนฺตานํ จลมานํ วิย อุปฏฺฐาติ, ตสฺมา จาลิกาติ สงฺขํ คตํ. จาลิยปพฺพเตติ โสปิ ปพฺพโต สพฺพเสตตฺตา กาฬปกฺขุโปสเถ โอโลเกนฺตานํ จลมาโน วิย อุปฏฺฐาติ, ตสฺมา จาลิยปพฺพโตติ วุตฺโต. ตตฺถ มหนฺตํ วิหารํ การยึสุ. อิติ ภควา ตํ นครํ นิสฺสาย จาลิกาปพฺพตมหาวิหาเร วิหรติ. ชนฺตุคามนฺติ เอวํนามกํ อปรมฺปิ ตสฺเสว วิหารสฺส โคจรคามํ. ชตฺตุคามนฺติปิ [Pg.259] ปฐนฺติ. ปธานตฺถิกสฺสาติ ปธานกมฺมิกสฺส. ปธานายาติ สมณธมฺมกรณตฺถาย. อาคเมหิ ตาวาติ สตฺถา เถรสฺส วจนํ สุตฺวา อุปธาเรนฺโต ‘‘น ตาวสฺส ญาณํ ปริปกฺก’’นฺติ ญตฺวา ปฏิพาหนฺโต เอวมาห. เอกกมฺหิ ตาวาติ อิทํ ปนสฺส ‘‘เอวมยํ คนฺตฺวาปิ กมฺเม อนิปฺผชฺชมาเน นิราสงฺโก หุตฺวา เปมวเสน ปุน อาคจฺฉิสฺสตี’’ติ จิตฺตมทฺทวชนนตฺถํ อาห. นตฺถิ กิญฺจิ อุตฺตริ กรณียนฺติ จตูสุ สจฺเจสุ จตุนฺนํ กิจฺจานํ กตตฺตา อญฺญํ อุตฺตริ กรณียํ นาม นตฺถิ. กตสฺส วา ปฏิจโยติ อธิคตสฺส วา ปุน ปฏิจโยปิ นตฺถิ. น หิ ภาวิตมคฺโค ปุน ภาวียติ, น ปหีนกิเลสานํ ปุน ปหานํ อตฺถิ. ปธานนฺติ โข, เมฆิย, วทมานํ กินฺติ วเทยฺยามาติ ‘‘สมณธมฺมํ กโรมี’’ติ ตํ วทมานํ มยํ อญฺญํ กึ นาม วเทยฺยาม.

3. තෙවන සූත්‍රයෙහි, 'චාලිකායං' යනු එනමින් යුත් නගරයයි. එය සෙලවෙන ගින්නක් (calaṃ aggiṃ) ඇසුරු කොට පිහිටුවා ඇති බැවින් බලන්නන්ට සෙලවෙන්නාක් මෙන් පෙනේ, එබැවින් 'චාලිකා' යන නමට පැමිණියේය. 'චාලිය පබ්බතේ' යනු එම පර්වතයද සම්පූර්ණයෙන්ම සුදු පැහැති බැවින් කළුවර පක්ෂයේ උපෝසථ දිනයන්හි බලන්නන්ට සෙලවෙන්නාක් මෙන් පෙනේ, එබැවින් 'චාලිය පර්වතය' යැයි කියනු ලැබේ. එහි විශාල විහාරයක් කරවූහ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම නගරය ඇසුරු කොට චාලිකා පර්වත මහා විහාරයෙහි වැඩවසන සේක. 'ජන්තුගාමං' යනු එම විහාරයේම පිණ්ඩපාතය සඳහා වූ තවත් ගමක නමකි. 'ජත්තුගාම' කියාද කියවති. 'පධානත්ථිකස්ස' යනු මහණදම් පිරීමේ යෙදෙන්නාට යන්නයි. 'පධානාය' යනු මහණදම් පිරීම පිණිසයි. 'ආගමේහි තාව' යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ තෙරුන්ගේ වචනය අසා සලකා බලමින් 'මොහුගේ ඥානය තවම මෝරා නැතැ'යි දැන වළක්වමින් මෙසේ වදාළ සේක. 'එකකම්හි තාව' යන්නෙන් මෙසේ ඔහු ගියද කටයුත්ත සාර්ථක නොවූ කල්හි සැකයක් නැතිව සෙනෙහස නිසා නැවත එනු ඇතැයි සිතා සිත මෘදු කරනු පිණිස වදාළ සේක. 'නත්ථි කිඤ්චි උත්තරි කරණීයං' යනු සතර සත්‍යයන් පිළිබඳ සතර කෘත්‍යයන් නිම කළ බැවින් තවත් කළ යුතු උසස් දෙයක් නැත යන්නයි. 'කතස්ස වා පටිචයෝ' යනු ලැබූ මාර්ග කෘත්‍යයෙහි නැවත රැස් කිරීමක් නැත යන්නයි. මන්දයත් වඩා නිම කළ මාර්ගය නැවත නොවඩන බැවිනි, ප්‍රහීණ කළ ක්ලේශයන් නැවත ප්‍රහීණ කිරීමක් නැත. 'පධානන්ති ඛො මේඝිය වදමානං කිංති වදෙය්‍යාම' යනු 'මහණදම් පුරමි'යි පවසන ඔබට අප වෙන කුමක් පවසමුද? යන්නයි.

---

ทิวาวิหารํ นิสีทีติ ทิวาวิหารตฺถาย นิสีทิ. นิสีทนฺโต จ ยสฺมึ มงฺคลสิลาปฏฺเฏ ปุพฺเพ อนุปฏิปาฏิยา ปญฺจ ชาติสตานิ ราชา หุตฺวา อุยฺยานกีฬิกํ กีฬนฺโต ติวิธนาฏกปริวาโร นิสีทิ, ตสฺมึเยว นิสีทิ. อถสฺส นิสินฺนกาลโต ปฏฺฐาย สมณภาโว ชหิโต วิย อโหสิ, ราชเวสํ คเหตฺวา นาฏกวรปริวุโต เสตจฺฉตฺตสฺส เหฏฺฐา มหารเห ปลฺลงฺเก นิสินฺโน วิย ชาโต. อถสฺส ตํ สมฺปตฺตึ อสฺสาทยโต กามวิตกฺโก อุทปาทิ. โส ตสฺมึเยว ขเณ มหาโยเธหิ คหิเต ทฺเว โจเร อาเนตฺวา ปุรโต ฐปิเต วิย อทฺทส. เตสุ เอกสฺส วธํ อาณาปนวเสนสฺส พฺยาปาทวิตกฺโก อุปฺปชฺชิ, เอกสฺส พนฺธนํ อาณาปนวเสน วิหึสาวิตกฺโก. เอวํ โส ลตาชาเลน รุกฺโข วิย มธุมกฺขิกาหิ มธุฆาตโก วิย อกุสลวิตกฺเกหิ ปริกฺขิตฺโต อโหสิ. ตํ สนฺธาย – อถ โข อายสฺมโต เมฆิยสฺสาติอาทิ วุตฺตํ. อนฺวาสตฺตาติ อนุพทฺธา สมฺปริวาริตา. เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ เอวํ ปาปวิตกฺเกหิ สมฺปริกิณฺโณ กมฺมฏฺฐานํ สปฺปายํ กาตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘อิทํ วต ทิสฺวา ทีฆทสฺสี ภควา ปฏิเสเธสี’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา ‘‘อิทํ การณํ ทสพลสฺส อาโรเจสฺสามี’’ติ นิสินฺนาสนโต วุฏฺฐาย เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ.

'දිවාවිහාරං නිසීදි' යනු දහවල් කාලය ගත කිරීම සඳහා හිඳගත්තේය යන්නයි. හිඳගන්නා කල්හි, පෙර අඛණ්ඩව ආත්ම පන්සියයක් රජ වී උයන් කෙළියෙහි යෙදෙමින් තුන් වර්ගයක නළු පිරිස පිරිවරා යම් මංගල ශිලා පටලයක වැඩසිටියේද, එහිම හිඳගත්තේය. එකල්හි ඔහු හිඳගත් මොහොතේ පටන් මහණකම අත්හළාක් මෙන් විය; රජ වෙස් ගෙන උතුම් නළු පිරිස පිරිවරා සේසත් යට මහඟු පලඟක වැඩසිටින්නාක් මෙන් විය. එවිට එම සම්පත්තිය විඳින ඔහුට කාම විතර්කයෝ ඇති වූහ. ඒ මොහොතේම මහා යෝධයන් විසින් අල්ලාගෙන එනු ලැබ තම ඉදිරියෙහි තබන ලද සොරුන් දෙදෙනෙකු දුටුවාක් මෙන් විය. ඔවුන්ගෙන් එක් අයෙකු මැරවීමට අණ කිරීමේ අයුරින් ඔහුට ව්‍යාපාද විතර්කය ඇති විය, අනෙකා බැඳ තැබීමට අණ කිරීමේ අයුරින් විහිංසා විතර්කය ඇති විය. මෙසේ ඔහු වැල් ජාලයකින් එතුණු ගසක් මෙන්ද, මී මැස්සන් විසින් වට කරන ලද මී වද කඩන්නෙකු මෙන්ද අකුසල විතර්කයන්ගෙන් වට විය. එය අරභයා 'අථ ඛො ආයස්මතො මේඝියස්ස' යනාදිය වදාරන ලදී. 'අන්වාසත්තා' යනු ලුහුබැඳ ආ, පිරිවරන ලද යන්නයි. 'යේන භගවා තේනුපසංකමි' යනු මෙසේ පාපී විතර්කයන්ගෙන් වට වී කර්මස්ථානය මැනවින් කර ගැනීමට නොහැකිව, 'සත්තකයටම මෙය දැක දීර්ඝදර්ශී වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මා වැළැක්වූ සේකැ'යි සලකා 'මේ කරුණ දසබලයන් වහන්සේට දන්වන්නෙමි'යි හිඳ සිටි අසුනින් නැගිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණියේය.

---

๔. นนฺทกสุตฺตวณฺณนา

4. නන්දක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๔. จตุตฺเถ [Pg.260] อุปฏฺฐานสาลายนฺติ โภชนสาลายํ. เยนุปฏฺฐานสาลาติ สตฺถา นนฺทกตฺเถเรน มธุรสฺสเรน อารทฺธาย ธมฺมเทสนาย สทฺทํ สุตฺวา, ‘‘อานนฺท, โก เอโส อุปฏฺฐานสาลาย มธุรสฺสเรน ธมฺมํ เทเสตี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ธมฺมกถิกนนฺทกตฺเถรสฺส อชฺช, ภนฺเต, วาโร’’ติ สุตฺวา ‘‘อติมธุรํ กตฺวา, อานนฺท, เอโส ภิกฺขุ ธมฺมํ กเถติ, มยมฺปิ คนฺตฺวา สุณิสฺสามา’’ติ วตฺวา เยนุปฏฺฐานสาลา เตนุปสงฺกมิ. พหิทฺวารโกฏฺฐเก อฏฺฐาสีติ ฉพฺพณฺณรสฺมิโย จีวรคพฺเภ ปฏิจฺฉาเทตฺวา อญฺญาตกเวเสน อฏฺฐาสิ. กถาปริโยสานํ อาคมยมาโนติ ‘‘อิทมโวจา’’ติ อิทํ กถาวสานํ อุทิกฺขมาโน ธมฺมกถํ สุณนฺโต อฏฺฐาสิเยว. อถายสฺมา อานนฺโท นิกฺขนฺเต ปฐเม ยาเม สตฺถุ สญฺญํ อทาสิ – ‘‘ปฐมยาโม อติกฺกนฺโต, ภนฺเต, โถกํ วิสฺสมถา’’ติ. สตฺถา ตตฺเถว อฏฺฐาสิ. อถายสฺมา อานนฺโท มชฺฌิมยาเมปิ นิกฺขนฺเต, ‘‘ภนฺเต, ตุมฺเห ปกติยา ขตฺติยสุขุมาลา, ปุน พุทฺธสุขุมาลาติ ปรมสุขุมาลา, มชฺฌิมยาโมปิ อติกฺกนฺโต, มุหุตฺตํ วิสฺสมถา’’ติ อาห. สตฺถา ตตฺเถว อฏฺฐาสิ. ตตฺถ ฐิตกสฺเสวสฺส อรุณคฺคํ ปญฺญายิตฺถ. อรุณุคฺคมนญฺจ เถรสฺส ‘‘อิทมโวจา’’ติ ปาเปตฺวา กถาปริโยสานญฺจ ทสพลสฺส ฉพฺพณฺณสรีรสฺมิวิสฺสชฺชนญฺจ เอกปฺปหาเรเนว อโหสิ. อคฺคฬํ อาโกเฏสีติ อคฺคนเขน ทฺวารกวาฏํ อาโกเฏสิ.

4. සිව්වන සූත්‍රයෙහි, 'උපට්ඨානසාලායං' යනු භෝජන ශාලාවෙහි යන්නයි. 'යේනුපට්ඨානසාලා' යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ නන්දක තෙරුන් වහන්සේ විසින් මිහිරි හඬින් ආරම්භ කරන ලද ධර්ම දේශනාවේ හඬ අසා, 'ආනන්දය, උපස්ථාන ශාලාවෙහි මේ මිහිරි හඬින් ධර්මය දේශනා කරන්නේ කවුද?' යැයි විමසා, 'ස්වාමීනි, අද ධර්ම කථික නන්දක තෙරුන්ගේ වාරයයි' කියා අසා, 'ආනන්දය, මේ භික්ෂුව ඉතා මිහිරි ලෙස ධර්මය දේශනා කරයි, අපිත් ගොස් අසමු' යැයි වදාරා උපස්ථාන ශාලාව තිබූ තැනට වැඩම කළ සේක. 'බහිද්වාරකොට්ඨකේ අට්ඨාසි' යනු සවනක් රැස් සිවුර ඇතුළත සඟවාගෙන නොපෙනෙන ස්වරූපයකින් වැඩසිටියහ යන්නයි. 'කථාපරියෝසානං ආගමයමානෝ' යනු 'ඉදමවෝච' යන කතාවේ අවසානය බලාපොරොත්තුවෙන් ධර්ම කථාව අසමින් එලෙසම වැඩසිටි සේක. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රථම යාමය ඉක්ම ගිය කල්හි ශාස්තෘන් වහන්සේට 'ස්වාමීනි, ප්‍රථම යාමය ඉක්ම ගියේය, ස්වල්පයක් විවේක ගන්නා සේක්වා'යි දන්වා සිටියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ එතැනම වැඩසිටි සේක. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ මධ්‍යම යාමයද ඉක්ම ගිය පසු, 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ ස්වභාවයෙන්ම ක්ෂත්‍රිය සුකුමාර වන සේක, බුද්ධ සුකුමාර ද වන බැවින් පරම සුකුමාර වන සේක. මධ්‍යම යාමයද ඉක්ම ගියේය, මොහොතක් විවේක ගන්නා සේක්වා'යි පැවසූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ එතැනම වැඩසිටි සේක. එහි වැඩසිටින උන්වහන්සේට අරුණාලෝකය පෙනුණි. අරුණ උදාවීමත්, තෙරුන් වහන්සේ 'ඉදමවෝච' කියා දේශනාව අවසන් කිරීමත්, දසබලයන් වහන්සේගේ සිරුරෙන් සවනක් රැස් විහිදීමත් යන මේ සියල්ල එකවරම සිදු විය. 'අග්ගළං ආකෝටේති' යනු නිය අගින් දොරට තට්ටු කළහ යන්නයි.

---

สารชฺชมานรูโปติ หรายมาโน โอตฺตปฺปมาโน. โทมนสฺสสารชฺชํ ปนสฺส นตฺถิ. เอตฺตกมฺปิ โน นปฺปฏิภาเสยฺยาติ ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตสฺส อปฺปฏิภานํ นาม นตฺถิ. เอตฺตกมฺปิ น กเถยฺยนฺติ ทสฺเสติ. สาธุ สาธูติ เถรสฺส ธมฺมเทสนํ สมฺปหํสนฺโต อาห. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ ‘‘สุคหิตา จ เต ธมฺมเทสนา สุกถิตา จา’’ติ. กุลปุตฺตานนฺติ อาจารกุลปุตฺตานญฺเจว ชาติกุลปุตฺตานญฺจ. อริโย จ ตุณฺหิภาโวติ ทุติยชฺฌานสมาปตฺตึ สนฺธาเยวมาห. อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนายาติ สงฺขารปริคฺคหวิปสฺสนาญาณสฺส. จตุปฺปาทโกติ อสฺสโคณคทฺรภาทิโก. อิทํ วตฺวาติ อิมํ จตูหงฺเคหิ สมนฺนาคตํ ธมฺมํ กถยิตฺวา. วิหารํ ปาวิสีติ คนฺธกุฏึ ปวิฏฺโฐ.

'සාරජ්ජමානරූපෝ' යනු ලැජ්ජාවට හා බියට පත් වූ ස්වභාවයයි. එහෙත් ඔහුට දෝමනස්සයෙන් ඇති වූ ලැජ්ජාවක් නැත. 'එත්තකම්පි නෝ නප්පටභාසෙය්‍ය' යනු පටිසම්භිදාලාභීන්ට වැටහීමක් නොමැති වීමක් නැත යන්නයි. මෙපමණක් හෝ කතා නොකරන්නේය යන අර්ථය පෙන්වයි. 'සාධු සාධු' යනු තෙරුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව ගැන සතුටු වෙමින් වදාළ සේක. මෙහි අර්ථය නම් 'ඔබේ ධර්ම දේශනාව මැනවින් ග්‍රහණය කර ඇත, මැනවින් දේශනා කරන ලදී' යන්නයි. 'කුලපුත්තානං' යනු ආචාර ශීලයෙන් යුත් කුලපුත්‍රයන්ට මෙන්ම උපතින්ම වූ කුලපුත්‍රයන්ට ද යන්නයි. 'අරියෝ ච තුණ්හිභාවෝ' යනු දෙවන ධ්‍යාන සමාපත්තිය අරභයා වදාළ සේක. 'අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනාය' යනු සංස්කාරයන් පිරිසිඳ දකින විපස්සනා ඥානයටයි. 'චතුප්පාදකෝ' යනු අශ්ව, ගව, කොටළු ආදී සතුන්ය. 'ඉදං වත්වා' යනු අංග සතරකින් යුත් මේ ධර්මය දේශනා කොට යන්නයි. 'විහාරං පාවිසි' යනු ගන්ධකුටියට වැඩම කළ සේක යන්නයි.

---

กาเลน ธมฺมสฺสวเนติ กาเล กาเล ธมฺมสฺสวนสฺมึ. ธมฺมสากจฺฉายาติ ปญฺหกถาย. คมฺภีรํ อตฺถปทนฺติ คมฺภีรํ คุฬฺหํ รหสฺสํ อตฺถํ. ปญฺญายาติ [Pg.261] สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย. สมฺมสนปฏิเวธปญฺญาปิ อุคฺคหปริปุจฺฉาปญฺญาปิ วฏฺฏติเยว. ปตฺโต วา ปชฺชติ วาติ อรหตฺตํ ปตฺโต วา ปาปุณิสฺสติ วาติ เอวํ คุณสมฺภาวนาย สมฺภาเวติ. อปฺปตฺตมานสาติ อปฺปตฺตอรหตฺตา, อรหตฺตํ วา อปฺปตฺตํ มานสํ เอเตสนฺติปิ อปฺปตฺตมานสา. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารนฺติ เอตฺถ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาโร โลกิโยปิ วฏฺฏติ โลกุตฺตโรปิ.

කාලේන ධම්මස්සවනේ යනු සුදුසු කලෙහි ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීමයි. ධම්මසාකච්ඡායාති යනු ප්‍රශ්න කථා කිරීමයි. ගම්භීරං අත්ථපදන්ති යනු ගැඹුරු වූ, ගුප්ත වූ, රහසිගත වූ අර්ථයයි. පඤ්ඤායාති යනු විදර්ශනාව හා සහිත වූ මාර්ග ප්‍රඥාවෙනි. සම්මසන පටිවේධ ප්‍රඥාව මෙන්ම උග්ගහ පරිපුච්ඡා ප්‍රඥාව ද මෙහිලා සුදුසුමය. පත්තෝ වා පජ්ජති වා යනු අර්හත් ඵලයට පත් වූයේ හෝ පත්වන්නේ හෝ වේ යනුවෙන් මෙසේ ගුණාන්විත භාවයෙන් පසසයි. අප්පත්තමානසාති යනු අර්හත් ඵලයට පත් නොවූවෝ හෝ ඔවුනට අර්හත් ඵලයට පත් නොවූ සිතක් ඇත්තාහු යන අර්ථයෙන් අප්පත්තමානස නම් වෙති. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරන්ති මෙහි ලෞකික දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරය මෙන්ම ලෝකෝත්තර දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරය ද සුදුසු වේ.

---

๕. พลสุตฺตวณฺณนา

5. බල සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๕. ปญฺจเม อวิชฺชาโกสชฺชสาวชฺชอสฺสทฺธิเยสุ อกมฺปนโต ปญฺญาพลาทีนิ ทฏฺฐพฺพานิ. อกุสลสงฺขาตาติ อกุสลาติ ญาตา. เอส นโย สพฺพตฺถ. นาลมริยาติ อริยภาวํ กาตุํ อสมตฺถา, อริยานํ วา อนนุจฺฉวิกา. โวทิฏฺฐาติ สุฏฺฐุ ทิฏฺฐา. โวจริตาติ มโนทฺวาเร สมุทาจารปฺปตฺตา. อตฺถิกสฺสาติ ธมฺมเทสนาย อตฺถิกสฺส. อาชีวิกาภยนฺติ ชีวิตวุตฺติภยํ. อสิโลกภยนฺติ ครหาภยํ. ปริสาสารชฺชภยนฺติ ปริสํ ปตฺวา สารชฺชํ โอกฺกมนภยํ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

5. පස්වන සූත්‍රයෙහි අවිද්‍යාව, කුසීතකම, සාවද්‍ය බව සහ අශ්‍රද්ධාව යන අකුසලයන් නිසා කම්පා නොවන බැවින් ප්‍රඥා බල ආදිය දත යුතුය. අකුසලසංඛාතාති යනු අකුසල් ලෙස දන්නා ලද යන්නයි. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය. නාලමරියාති යනු ආර්ය භාවය ඇති කිරීමට අසමර්ථ වූ හෝ ආර්යයන් වහන්සේලාට නුසුදුසු වූ යන්නයි. වෝදිට්ඨාති යනු මැනවින් දක්නා ලද්දාවූ යන්නයි. වෝචරිතාති යනු මනෝද්වාරයෙහි පුරුදු කරන ලද්දාවූ යන්නයි. අත්ථිකස්සාති යනු ධර්ම දේශනාව කෙරෙහි කැමැත්ත ඇත්තාට යන්නයි. ආජීවිකාභයන්ති යනු ජීවිකාව පිළිබඳ බියයි. අසිලෝකභයන්ති යනු නින්දා අපහාස පිළිබඳ බියයි. පරිසාසාරජ්ජභයන්ති යනු පිරිස මැදට පැමිණි කල ඇතිවන තැතිගැනීමේ බියයි. මේ සූත්‍රයෙහි වෘත්තය හා විවෘත්තය (සංසාරය හා නිවන) දේශනා කරන ලදී.

---

๖. เสวนาสุตฺตวณฺณนา

6. සේවනා සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๖. ฉฏฺเฐ ชีวิตปริกฺขาราติ ชีวิตสมฺภารา. สมุทาเนตพฺพาติ สมาหริตพฺพา. กสิเรน สมุทาคจฺฉนฺตีติ ทุกฺเขน อุปฺปชฺชนฺติ. รตฺติภาคํ วา ทิวสภาคํ วาติ เอตฺถ รตฺติภาเค ญตฺวา รตฺติภาเคเยว ปกฺกมิตพฺพํ, รตฺตึ จณฺฑวาฬาทิปริปนฺเถ สติ อรุณุคฺคมนํ อาคเมตพฺพํ. ทิวสภาเค ญตฺวา ทิวา ปกฺกมิตพฺพํ, ทิวา ปริปนฺเถ สติ สูริยตฺถงฺคมนํ อาคเมตพฺพํ. สงฺขาปีติ สามญฺญตฺถสฺส ภาวนาปาริปูริอาคมนํ ชานิตฺวา. โส ปุคฺคโลติ ปทสฺส ปน ‘‘นานุพนฺธิตพฺโพ’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ. อนาปุจฺฉาติ อิธ ปน ตํ ปุคฺคลํ อนาปุจฺฉา ปกฺกมิตพฺพนฺติ อตฺโถ. อปิ ปนุชฺชมาเนนาติ อปิ นิกฺกฑฺฒิยมาเนน. เอวรูโป หิ ปุคฺคโล สเจปิ ทารุกลาปสตํ วา อุทกฆฏสตํ วา วาลิกาฆฏสตํ วา ทณฺฑํ อาโรเปติ, มา อิธ วสีติ นิกฺกฑฺฒาเปติ วา, ตํ ขมาเปตฺวาปิ ยาวชีวํ โส อนุพนฺธิตพฺโพว, น วิชหิตพฺโพ.

6. හයවන සූත්‍රයෙහි ජීවිතපරික්ඛාරාති යනු ජීවිත පැවැත්මට අවශ්‍ය උපකරණය. සමුදානේතබ්බාති යනු මැනවින් රැස් කළ යුතුය. කසිරේන සමුදාගච්ඡන්තීති යනු දුකසේ උපදින්නාහුය. රත්තිභාගං වා දිවසභාගං වා යන්නෙහි රාත්‍රී භාගයෙහි බව දැන රාත්‍රියෙහිම පිටත් විය යුතුය. රාත්‍රියෙහි සැඩ මෘගාදී උපද්‍රව ඇත්නම් අරුණෝදය තෙක් බලා සිටිය යුතුය. දහවල් කාලයෙහි බව දැන දහවල් කාලයෙහි පිටත් විය යුතුය. දහවල් කාලයෙහි උපද්‍රව ඇත්නම් හිරු බැස යන තෙක් බලා සිටිය යුතුය. සංඛාපීති යනු ශ්‍රමණ ධර්මයේ අර්ථය වැඩීමෙන් පරිපූර්ණත්වයට පත්වීම දැනගෙනය. 'සෝ පුග්ගලෝ' යන පදය 'නානුබන්ධිතබ්බෝ' යන පදය හා සම්බන්ධ කළ යුතුය. අනාපුච්ඡාති මෙහිලා එම පුද්ගලයාගෙන් නොවිමසාම පිටත් විය යුතු යන අර්ථයයි. අපි පනුජ්ජමානේනාති යනු ඉවතට ඇද දමනු ලැබුවත් යන අර්ථයයි. මෙබඳු පුද්ගලයෙකු ඉදින් දර මිටි සියයක් හෝ ජල කළ සියයක් හෝ වැලි කළ සියයක් දණ්ඩක් ලෙස පමුණුවන්නේ නම්, 'මෙහි නොවසව'යි ඉවතට ඇද දමන්නේ නම්, ඔහු කෙරෙහි ක්ෂමාව ඉල්ලා හෝ ජීවිතාන්තය දක්වා ඔහු අනුව යා යුතුමය, අත් නොහළ යුතුය.

---

๗. สุตวาสุตฺตวณฺณนา

7. සුතවා සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๗. สตฺตเม [Pg.262] ปญฺจ ฐานานิ อชฺฌาจริตุนฺติ ปญฺจ การณานิ อติกฺกมิตุํ. ปาณนฺติ อนฺตมโส กุนฺถกิปิลฺลิกํ. อทินฺนนฺติ อนฺตมโส ติณสลากมฺปิ ปรสนฺตกํ. เถยฺยสงฺขาตนฺติ เถยฺยจิตฺเตน. สนฺนิธิการกํ กาเม ปริภุญฺชิตุนฺติ สนฺนิธึ กตฺวา ฐเปตฺวา วตฺถุกามกิเลสกาเม ปริภุญฺชิตุํ อภพฺโพ. อกปฺปิยํ กามคุณํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. พุทฺธํ ปจฺจกฺขาตุนฺติ ‘‘น พุทฺโธ อย’’นฺติ เอวํ ปฏิกฺขิปิตุํ. ธมฺมาทีสุปิ เอเสว นโย. เอวํ ตาว อฏฺฐกถาย อาคตํ. ปาฬิยํ ปน อิมสฺมึ สุตฺเต อคติคมนานิ กถิตานิ.

7. හත්වන සූත්‍රයෙහි පඤ්ච ඨානානි අජ්ඣාචරිතුන්ති යනු කරුණු පහක් ඉක්මවා යාමයි. පාණන්ති යනු ඉතා කුඩා කූඹියෙකු පවා වේ. අදින්නන්ති යනු සොර සිතින් අන් සතු වූ තණ පතක් පවා ගැනීමයි. තෙය්‍යසංඛාතන්ති යනු සොර සිතින් යුක්තවය. සන්නිධිකාරකං කාමේ පරිභුඤ්ජිතුන්ති යනු රැස් කර තබා වස්තු කාම හා ක්ලේශ කාමයන් පරිභෝජනය කිරීමට අභව්‍ය වේ යනුවෙන් මෙසේ ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සඳහා ධර්මය ආදියෙහි ද අකැප වූ කාමගුණයන් අරභයා පවසන ලදී. බුද්ධං පච්චක්ඛාතුන්ති යනු 'මොහු බුදුන් නොවේ' යයි මෙසේ බුදුන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමටය. ධර්මය ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. අටුවාවෙහි මෙසේ පැමිණ ඇත. පාළියෙහි වනාහි මේ සූත්‍රයෙහි අගතිගාමී වීම් දේශනා කරන ලදී.

---

๘-๑๐. สชฺฌสุตฺตาทิวณฺณนา

8-10. සජ්ඣ සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව

---

๘-๑๐. อฏฺฐเม พุทฺธาทีนํ ปจฺจกฺขานํ กถิตํ. นวเม ปุถุชฺชเนน สทฺธึ คหิตตฺตา ‘‘อาหุเนยฺยา’’ติ วุตฺตํ. ทสเม โคตฺรภูติ โสตาปตฺติมคฺคสฺส อนนฺตรปจฺจเยน สิขาปตฺตพลววิปสฺสนาจิตฺเตน สมนฺนาคโต. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

8-10. අටවන සූත්‍රයෙහි බුද්ධාදීන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීම දේශනා කරන ලදී. නවවන සූත්‍රයෙහි පෘථග්ජනයන් හා සමඟ ගන්නා ලද බැවින් 'ආහුනෙය්‍ය' යයි වදාරා නැත. දසවන සූත්‍රයෙහි ගෝත්‍රභූති යනු සෝතාපත්ති මාර්ගයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වූ, උච්චතම අවස්ථාවට පත් ප්‍රබල විදර්ශනා සිතින් යුක්ත වූ පුද්ගලයාය. සෙසු සියලු තැන්හි අර්ථය පැහැදිලිමය.

---

สมฺโพธวคฺโค ปฐโม.

පළමුවන සම්බෝධි වර්ගයයි.

---

๒. สีหนาทวคฺโค

2. සීහනාද වර්ගය

---

๑. สีหนาทสุตฺตวณฺณนา

1. සීහනාද සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ ‘‘สเจ สตฺถา จาริกํ ปกฺกมิตุกาโม อสฺส, อิมสฺมึ กาเล ปกฺกเมยฺย. หนฺทาหํ จาริกํ คมนตฺถาย สตฺถารํ อาปุจฺฉามี’’ติ จินฺเตตฺวา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต อุปสงฺกมิ. อายสฺมา มํ, ภนฺเตติ โส กิร ภิกฺขุ เถรํ มหตา ภิกฺขุปริวาเรน คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘อิเม ภิกฺขู ตถาคตํ ปหาย สาริปุตฺตํ ปริวาเรตฺวา นิกฺขนฺตา, คมนวิจฺเฉทมสฺส กริสฺสามี’’ติ อฏฺฐาเน โกปํ พนฺธิตฺวา เอวมาห. ตตฺถ อาสชฺชาติ ฆฏฺเฏตฺวา. อปฺปฏินิสฺสชฺชาติ อกฺขมาเปตฺวา อจฺจยํ อเทเสตฺวา. กิสฺมึ ปน โส การเณ อาฆาตํ พนฺธีติ? เถรสฺส กิร ทสพลํ วนฺทิตฺวา อุฏฺฐาย คจฺฉโต จีวรกณฺโณ ตสฺส สรีรํ ผุสิ, วาโต ปหรีติปิ วทนฺติ. เอตฺตเกน อาฆาตํ พนฺธิตฺวา เถรํ มหตา ปริวาเรน คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา อุสูยมาโน ‘‘คมนวิจฺเฉทมสฺส กริสฺสามี’’ติ เอวมาห. เอหิ ตฺวํ ภิกฺขูติ สตฺถา [Pg.263] ตสฺส ภิกฺขุโน วจนํ สุตฺวา ‘‘น ตํ ภิกฺขุ สาริปุตฺโต ปหรีติ วุตฺเต, ‘ภนฺเต, ตุมฺเห อตฺตโน อคฺคสาวกสฺเสว ปกฺขํ วหถ, น มยฺห’นฺติ มยิ มโนปโทสํ กตฺวา อปาเย นิพฺพตฺเตยฺยา’’ติ ญตฺวา ‘‘สาริปุตฺตํ ปกฺโกสาเปตฺวา อิมมตฺถํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ เอกํ ภิกฺขุํ อามนฺเตตฺวา เอวมาห. อวาปุรณํ อาทายาติ กุญฺจิกํ คเหตฺวา. สีหนาทนฺติ เสฏฺฐนาทํ ปมุขนาทํ อปฺปฏิวตฺติยนาทํ. เอวํ ทฺวีหิ มหาเถเรหิ อาโรจิโต ภิกฺขุสงฺโฆ รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานานิ ปหาย สตฺถุ สนฺติกํ อคมาสิ. ขียนธมฺมนฺติ กถาธมฺมํ.

11. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'යේන භගවා තේනුපසංකමි' යන්නෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: 'ඉදින් ශාස්තෘන් වහන්සේ චාරිකාවේ වැඩම කිරීමට කැමති වන්නේ නම්, මේ කාලයෙහි වැඩම කරනු ඇත. මම දැන් චාරිකාවේ වැඩම කරනු පිණිස ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් අවසර ඉල්ලමි' යයි සිතා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන එළඹියේය. 'ආයස්මා මං භන්තේ' යනු, ඒ භික්ෂුව මහත් වූ පිරිවර සහිතව වඩින සැරියුත් මහා තෙරුන් වහන්සේ දැක, 'මේ භික්ෂූන් තථාගතයන් වහන්සේ අත්හැර සැරියුත් තෙරුන් පිරිවරාගෙන නික්මුණාහුය, මොහුගේ ගමන නවත්වන්නෙමි' යයි අස්ථානයෙහි ක්‍රෝධය බැඳ මෙසේ පැවසීය. එහි ආසජ්ජාති යනු ගැටී, අප්පටිනිස්සජ්ජාති යනු සමාව නොගෙන, වරද ප්‍රකාශ නොකොට යන්නයි. ඔහු කුමන හේතුවක් නිසා වෛර බැන්දේ ද? දසබලයන් වහන්සේට වැඳ නැගී වඩින තෙරුන් වහන්සේගේ සිවුරු කොණ ඒ භික්ෂුවගේ ශරීරයෙහි ස්පර්ශ විය, සිවුරේ සුළඟ වැදුණේ යයි ද කියති. මෙපමණකින් වෛර බැඳ, මහත් පිරිවරින් වඩින තෙරුන් දැක ඊර්ෂ්‍යාවෙන් 'මොහුගේ ගමන නවත්වන්නෙමි' යි මෙසේ පැවසීය. 'ඒහි ත්වං භික්ඛු' යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ භික්ෂුවගේ වචනය අසා, 'මහණ, සැරියුත් තෙරුන් ඔබට පහර දුන්නේ නැතැයි කී කල්හි, "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ ඔබගේ අග්‍රශ්‍රාවකයාගේම පක්ෂය ගනිති, මාගේ පක්ෂය නොගනිති" යයි මා කෙරෙහි සිත දූෂ්‍ය කරගෙන අපායෙහි උපදින්නේය' යනුවෙන් දැන, 'සැරියුත් තෙරුන් කැඳවා මේ කරුණ විමසමි' යයි එක් භික්ෂුවක් අමතා මෙසේ වදාළ සේක. අවාපුරණං ආදායාති යනු යතුර ගෙන, සීහනාදන්ති යනු ශ්‍රේෂ්ඨ නාදය, ප්‍රධාන නාදය, අන්‍යයන්ට වැළැක්විය නොහැකි නාදයයි. මෙසේ මහා තෙරුන් වහන්සේලා දෙනම (මුගලන් හා ආනන්ද තෙරුන්) විසින් දැනුම් දෙන ලද භික්ෂු සංඝයා තමන් සිටි තැන් අත්හැර ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයට පැමිණියහ. ඛීයනධම්මන්ති යනු කථා ස්වභාවයයි.

---

คูถคตนฺติ คูถเมว. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ปถวีสเมนาติ อกุชฺฌนฏฺเฐน ปถวิยา สมาเนน. น หิ ปถวี ‘‘มยิ สุจึ นิกฺขิปนฺตี’’ติ โสมนสฺสํ กโรติ, น ‘‘อสุจึ นิกฺขิปนฺตี’’ติ โทมนสฺสํ. มยฺหมฺปิ เอวรูปํ จิตฺตนฺติ ทสฺเสติ. วิปุเลนาติ อปริตฺเตน. มหคฺคเตนาติ มหนฺตภาวํ คเตน. อปฺปมาเณนาติ วฑฺฒิตปฺปมาเณน. อเวเรนาติ อกุสลเวรปุคฺคลเวรรหิเตน. อพฺยาปชฺเฌนาติ นิทฺทุกฺเขน วิคตโทมนสฺเสน. โส อิธาติ โส อนุปฏฺฐิตกายานุปสฺสนาสติปฏฺฐาโน ภิกฺขุ เอวํ กเรยฺย, มาทิโส กถํ เอวรูปํ กริสฺสติ, ภนฺเตติ ปฐมํ สีหนาทํ นทิ. เอวํ สพฺพตฺถ โยชนา เวทิตพฺพา.

"ගූථගතං" යනු අසූචියයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුයි. "පථවීසමේන" යනු ක්‍රෝධ නොකරන අර්ථයෙන් පොළොව හා සමාන වූ යන්නයි. සැබැවින්ම පොළොව "මා කෙරෙහි පිරිසිදු දෙයක් දමති" යි සතුටු නොවේ, "අපිරිසිදු දෙයක් දමති" යි අමනාප ද නොවේ. "මගේ සිත ද මෙබඳු ය" යන්න මෙයින් පෙන්වා දෙයි. "විපුලේන" යනු කුඩා නොවන (මහත් වූ) බැවිනි. "මහග්ගතේන" යනු මහත් භාවයට පැමිණි බැවිනි. "අප්පමාණේන" යනු වර්ධනය වූ ප්‍රමාණය ඇති බැවිනි. "අවේරේන" යනු අකුසල වෛරයෙන් හා පුද්ගල වෛරයෙන් තොර වූ බැවිනි. "අබ්‍යාපජ්ජේන" යනු දුක් රහිත වූ, පහ වූ දොම්නස් ඇති බැවිනි. "සො ඉධ" යනු එබඳු වූ, කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානය එළඹ සිටි සිහියෙන් තොර වූ මහණෙකු මෙසේ කරන්නේය. "ස්වාමීනි, මා වැනි (සතිපට්ඨානයෙහි සිටින) අයෙක් කෙසේ නම් මෙබන්දක් කරන්නේද?" යැයි පළමු සිංහනාදය පැවැත්වීය. සියලු තැන්හි මෙසේ යෝජනාව දත යුතුය.

---

รโชหรณนฺติ รชสมฺมชฺชนโจฬกํ, ปาทปุญฺฉนฺติ, ตสฺเสว นามํ. กโฬปิหตฺโถติ ปจฺฉิหตฺโถ อุกฺขลิหตฺโถ วา. นนฺตกวาสีติ อนฺตจฺฉินฺนปิโลติกวสโน. สูรโตติ สุจิสีโล โสรจฺเจน สมนฺนาคโต. สุทนฺโตติ สุฏฺฐุ ทมถํ อุปคโต. สุวินีโตติ สุฏฺฐุ สิกฺขิโต. น กญฺจิ หึสตีติ วิสาณาทีสุ คณฺหนฺตมฺปิ ปิฏฺฐึ ปริมชฺชนฺตมฺปิ น กญฺจิ วิเหเฐติ. อุสภฉินฺนวิสาณสเมนาติ อุสภสฺส ฉินฺนวิสาณสฺส จิตฺตสทิเสน.

"රජෝහරණං" යනු දූවිලි පිසදමන රෙදි කඩයි, "පාදපුඤ්ඡනං" යනු ද එම පදයටම නමකි. "කළෝපිහත්ථො" යනු කුඩයක් හෝ බඳුනක් අතින් ගත් අයෙකි. "නන්තකවාසී" යනු දාර සිඳුණු වැරහැලි රෙදි අඳින්නා ය. "සූරතෝ" යනු පිරිසිදු සීලයෙන් හා සන්සුන් බවෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. "සුදන්තෝ" යනු මනාව දමනයට පැමිණි තැනැත්තායි. "සුවිනීතෝ" යනු මනාව හික්මුණු තැනැත්තායි. "න කඤ්චි හිංසති" යනු අං ආදියෙන් අල්ලන විට හෝ පිට පිරිමදින විට හෝ කිසිවෙකුට හිංසා නොකරන බවයි. "උසභඡින්නවිසාණසමේන" යනු අං කැඩුණු ගොනෙකුගේ සිත බඳු නිහතමානී සිතකින් යුක්තව යන්නයි.

---

อฏฺฏีเยยฺยาติ อฏฺโฏ ปีฬิโต ภเวยฺย. หราเยยฺยาติ ลชฺเชยฺย. ชิคุจฺเฉยฺยาติ ชิคุจฺฉํ อาปชฺเชยฺย.

"අට්ඨීයෙය්‍ය" යනු පීඩාවට පත්වීමයි. "හරායෙය්‍ය" යනු ලැජ්ජාවට පත්වීමයි. "ජිගුච්ඡෙය්‍ය" යනු පිළිකුල් කිරීමයි.

---

เมทกถาลิกนฺติ เมทกถาลิกา วุจฺจติ สูนการเกหิ ยูสนิกฺขมนตฺถาย ตตฺถ ตตฺถ กตฉิทฺทา ถาลิกา. ปริหเรยฺยาติ มํสสฺส ปูเรตฺวา [Pg.264] อุกฺขิปิตฺวา คจฺเฉยฺย. ฉิทฺทาวฉิทฺทนฺติ ปริตฺตมหนฺเตหิ ฉิทฺเทหิ สมนฺนาคตํ. อุคฺฆรนฺตนฺติ อุปริมุเขหิ ฉิทฺเทหิ นิกฺขมมานยูสํ. ปคฺฆรนฺตนฺติ อโธมุเขหิ นิกฺขมมานยูสํ. เอวมสฺส สกลสรีรํ ยูสมกฺขิตํ ภเวยฺย. ฉิทฺทาวฉิทฺทนฺติ นวหิ วณมุเขหิ ปริตฺตมหนฺต ฉิทฺทํ. เอวเมตฺถ อฏฺฐมนวเมหิ ทฺวีหิ องฺเคหิ เถโร อตฺตโน สรีเร นิจฺฉนฺทราคตํ กเถสิ.

"මේදකථාලිකං" යනු මස් පිසින්නන් විසින් මස් යුෂ පිටවීම සඳහා තැනින් තැන සිදුරු කරන ලද මස් සැළියට කියන නමකි. "පරිහරෙය්‍ය" යනු මස්වලින් පුරවා ඔසවාගෙන යාමයි. "ඡිද්දාවඡිද්දං" යනු කුඩා හා මහත් සිදුරුවලින් යුක්ත වූ යන්නයි. "උග්ඝරන්තං" යනු ඉහළින් ඇති සිදුරුවලින් වැගිරෙන යුෂයයි. "පග්ඝරන්තං" යනු පහළින් ඇති සිදුරුවලින් වැගිරෙන යුෂයයි. එවිට ඔහුගේ මුළු සිරුරම යුෂයෙන් තැවරෙන්නේය. "ඡිද්දාවඡිද්දං" යනු නව ද්වාරයන්ගෙන් යුත් කුඩා මහත් සිදුරු ඇති බවයි. මෙසේ මෙහි අටවැනි හා නවවැනි අංගයන්ගෙන් තෙරුන් වහන්සේ තම සිරුර කෙරෙහි ඇති නොඇලෙන සුළු බව (නිච්ඡන්දරාගතාව) ප්‍රකාශ කළහ.

---

อถ โข โส ภิกฺขูติ เอวํ เถเรน นวหิ การเณหิ สีหนาเท นทิเต อถ โส ภิกฺขุ. อจฺจโยติ อปราโธ. มํ อจฺจคมาติ มํ อติกฺกมฺม อภิภวิตฺวา ปวตฺโต. ปติคฺคณฺหตูติ ขมตุ. อายตึ สํวรายาติ อนาคเต สํวรณตฺถาย, ปุน เอวรูปสฺส อปราธสฺส อกรณตฺถาย. ตคฺฆาติ เอกํเสน. ยถาธมฺมํ ปฏิกโรสีติ ยถา ธมฺโม ฐิโต, ตเถว กโรสิ, ขมาเปสีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ เต มยํ ปฏิคฺคณฺหามาติ ตํ ตว อปราธํ มยํ ขมาม. วุทฺธิเหสา ภิกฺขุ อริยสฺส วินเยติ เอสา ภิกฺขุ อริยสฺส วินเย พุทฺธสฺส ภควโต สาสเน วุฑฺฒิ นาม. กตมา? อจฺจยํ อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกริตฺวา อายตึ สํวราปชฺชนา. เทสนํ ปน ปุคฺคลาธิฏฺฐานํ กโรนฺโต โย อจฺจยํ อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกโรติ, อายตึ สํวรํ อาปชฺชตีติ อาห. ผลตีติ สเจ หิ เถโร น ขเมยฺย, ตสฺส ภิกฺขุโน ตตฺเถว สตฺตธา มุทฺธา ผเลยฺย. ตสฺมา ภควา เอวมาห. สเจ มํ โสติ สเจ มํ อยํ ภิกฺขุ ขมาหีติ เอวํ วทติ. ขมตุ จ เม โสติ อยมฺปิ จายสฺมา มยฺหํ ขมตูติ เอวํ เถโร ตสฺส อจฺจยํ ปฏิคฺคณฺหิตฺวา สยมฺปิ ตํ สตฺถุ สมฺมุเข ขมาเปสีติ.

"අථ ඛො සො භික්ඛූ" යනු මෙසේ තෙරුන් වහන්සේ කරුණු නවයකින් සිංහනාද කළ කල්හි ඒ මහණා ය. "අච්චයො" යනු වරදයි. "මං අච්චාගමා" යනු මා ඉක්මවා යමින් මට පීඩා කරමින් පැවති බවයි. "පටිග්ගණ්හතු" යනු ඉවසනු මැනවි යන්නයි. "ආයතිං සංවරාය" යනු මතු පාලනය වීම පිණිසත්, නැවත මෙබඳු වරදක් නොකිරීම පිණිසත් ය. "තග්ඝ" යනු ඒකාන්තයෙන්ම යන්නයි. "යථාධම්මං පටිකරොසි" යනු ධර්මයෙහි පිහිටි පරිදිම පිළියම් කරයි, ක්ෂමා කරවා ගනියි යන අර්ථයයි. "තං තෙ මයං පටිග්ගණ්හාම" යනු ඔබගේ ඒ වරදට අපි සමාව දෙමු යන්නයි. "වුද්ධිහේසා භික්ඛු අරියස්ස විනයේ" යනු මහණ, මෙය ආර්ය විනයෙහි එනම් භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි දියුණුවක්ම වේ. ඒ කවරක්ද? වරද වරදක් ලෙස දැක ධර්මානුකූලව පිළියම් කොට මත්තෙහි සංවර වීමට පැමිණීමයි. දේශනාව පුද්ගලාධිෂ්ඨාන වශයෙන් කරමින් "යමෙක් වරද වරදක් ලෙස දැක ධර්මානුකූලව පිළියම් කරයිද, මත්තෙහි සංවරයට පැමිණෙයිද" යැයි වදාළහ. "ඵලති" යන්නෙහි තේරුම නම්, ඉදින් තෙරුන් වහන්සේ සමාව නොදුන්නේ නම්, ඒ මහණාගේ හිස එතැනම සත් කඩකට පැලෙන්නේය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ. "සචේ මං සො" යනු ඉදින් මේ මහණා මට සමාවන්නැයි පවසන්නේ නම් යන්නයි. "ඛමතු ච මේ සො" යනු මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ ද මට සමාව දෙත්වා යැයි පවසමින් තෙරුන් වහන්සේ ඔහුගේ වරද පිළිගෙන තමන් වහන්සේ ද ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි ඔහුගෙන් සමාව ඉල්ලා සිටියහ.

---

๒. สอุปาทิเสสสุตฺตวณฺณนา

2. සඋපාදිසේස සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๑๒. ทุติเย สอุปาทิเสสนฺติ สอุปาทานเสสํ. อนุปาทิเสสนฺติ อุปาทานเสสรหิตํ นิคฺคหณํ. มตฺตโส การีติ ปมาณการี น ปริปูรการี. น ตาวายํ, สาริปุตฺต, ธมฺมปริยาโย ปฏิภาสีติ อปฺปฏิภานํ นาม ภควโต นตฺถิ, น ตาวาหํ อิมํ ธมฺมปริยายํ กเถสินฺติ อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ. มายิมํ ธมฺมปริยายํ สุตฺวา ปมาทํ อาหรึสูติ ‘‘มยํ กิร จตูหิ อปาเยหิ มุตฺตา’’ติ อุปริ อรหตฺตตฺถาย วีริยํ อกโรนฺตา มา ปมาทํ อาปชฺชึสุ. ปญฺหาธิปฺปาเยน ภาสิโตติ ตยา ปุจฺฉิตปญฺหสฺส สภาเวน [Pg.265] กถิโตติ ทสฺเสติ. อิเมสํ ปน นวนฺนํ ปุคฺคลานํ ภเวสุ ฉนฺทราควิโนทนตฺถํ เอตเมว อตฺถุปฺปตฺตึ กตฺวา – ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อปฺปมตฺตโกปิ คูโถ ทุคฺคนฺโธ โหติ, เอวเมว โข ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, อปฺปมตฺตกมฺปิ ภวํ น วณฺเณมิ อนฺตมโส อจฺฉราสงฺฆาตมตฺตมฺปี’’ติ อิมํ สุตฺตํ (อ. นิ. ๑.๓๒๑) อภาสิ. น เกวลญฺจ เอเตสํเยว นวนฺนํ ปุคฺคลานํ คติ นิพทฺธา, เยสํ ปน กุลานํ ตีณิ สรณานิ ปญฺจ สีลานิ เอกํ สลากภตฺตํ เอกํ ปกฺขิยภตฺตํ เอกํ วสฺสาวาสิกํ เอกา โปกฺขรณี เอโก อาวาโส, เอวรูปานิ นิพทฺธปุญฺญานิ อตฺถิ. เตสมฺปิ คติ นิพทฺธา, โสตาปนฺนสทิสาเนว ตานิ กุลานิ.

12. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි; "සඋපාදිසේසං" යනු උපාදාන ශේෂයක් සහිත බවයි. "අනුපාදිසේසං" යනු උපාදාන ශේෂයක් රහිත නිග්‍රහණයයි. "මත්තසො කාරී" යනු ප්‍රමාණයක් ඇතිව කරන්නා මිස පූර්ණව කරන්නා නොවේ. "න තාවායං, සාරිපුත්ත, ධම්මපරියායො පටිභාසි" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට අවබෝධ නොවන දෙයක් නැත, "මම තවම මේ ධර්ම පර්යාය දේශනා නොකළෙමි" යන්න මෙහි අර්ථයයි. "මා යිමං ධම්මපරියායං සුත්වා පමාදං ආහරිංසු" යනු "අපි සතර අපායෙන් මිදුණෙමු" යැයි සිතා මතු රහත් ඵලය පිණිස වීර්යය නොකර ප්‍රමාදයට පත් නොවේවා යන අදහසිනි. "පඤ්හාධිප්පායේන භාසිතෝ" යනු ඔබ විමසූ ප්‍රශ්නයේ ස්වභාවය අනුව දේශනා කරන ලද බව පෙන්වයි. මේ පුද්ගලයන් නව දෙනාගේ භවයන්හි ඇති ඇල්ම දුරු කිරීම පිණිස මෙම කරුණම නිමිත්ත කොටගෙන - "මහණෙනි, අල්ප වූ ද අසූචිය දුගඳ හමන්නක් වන්නා සේම, මහණෙනි, මම ඉතා අල්ප වූ ද ඇසිපිය හෙළන මාත්‍රයක වූ ද භවය වර්ණනා නොකරමි" යැයි මෙම සූත්‍රය වදාළ සේක. තවද මේ නව පුද්ගලයන්ගේ පමණක් නොව, යම් පවුලක තිසරණ පන්සිල් ඇත්ද, නිරන්තරයෙන් සලාක බත්, පක්ෂික බත්, වස් වසන කාලයේ සිවුරු පූජා, පොකුණු, ආවාස පූජා ආදී නිරන්තර පින්කම් ඇත්තන්ගේ ද ගතිය නියත වේ. එම පවුල් සෝවාන් වූවන් හා සමානමය.

---

๓. โกฏฺฐิกสุตฺตวณฺณนา

3. කෝට්ඨික සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๑๓. ตติเย ทิฏฺฐธมฺมเวทนียนฺติ อิมสฺมึ เยวตฺตภาเว วิปจฺจนกกมฺมํ. สมฺปรายเวทนียนฺติ ทุติเย อตฺตภาเว วิปจฺจนกกมฺมํ. สุขเวทนียนฺติ สุขเวทนาชนกกมฺมํ. ทุกฺขเวทนียนฺติ ทุกฺขเวทนาชนกกมฺมํ. ปริปกฺกเวทนียนฺติ ลทฺธวิปากวารํ. อปริปกฺกเวทนียนฺติ อลทฺธวิปากวารํ. พหุเวทนียนฺติ พหุวิปากทายกํ. อปฺปเวทนียนฺติ น พหุวิปากทายกํ. อเวทนียนฺติ วิปากเวทนาย อทายกํ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

13. තෙවැනි සූත්‍රයෙහි; "දිට්ඨධම්මවේදනීයං" යනු මේ ආත්මයේදීම විපාක දෙන කර්මයයි. "සම්පරායවේදනීයං" යනු දෙවැනි ආත්මයේදී විපාක දෙන කර්මයයි. "සුඛවේදනීයං" යනු සැප වේදනාව උපදවන කර්මයයි. "දුක්ඛවේදනීයං" යනු දුක් වේදනාව උපදවන කර්මයයි. "පරිපක්කවේදනීයං" යනු විපාක දීමට වාරය පැමිණි කර්මයයි. "අපරිපක්කවේදනීයං" යනු විපාක දීමට වාරය නොපැමිණි කර්මයයි. "බහුවේදනීයං" යනු බොහෝ විපාක දෙන කර්මයයි. "අප්පවේදනීයං" යනු බොහෝ විපාක නොදෙන කර්මයයි. "අවේදනීයං" යනු විපාක වශයෙන් වේදනාවක් ලබා නොදෙන කර්මයයි. මෙම සූත්‍රයෙහි වෘත්තය (සංසාරය) සහ විවෘත්තය (නිවන) දේශනා කරන ලදී.

---

๔. สมิทฺธิสุตฺตวณฺณนา

4. සමිද්ධි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๑๔. จตุตฺเถ สมิทฺธีติ อตฺตภาวสมิทฺธตาย เอวํลทฺธนาโม เถรสฺส สทฺธิวิหาริกตฺเถโร. กิมารมฺมณาติ กึปจฺจยา. สงฺกปฺปวิตกฺกาติ สงฺกปฺปภูตา วิตกฺกา. นามรูปารมฺมณาติ นามรูปปจฺจยา. อิมินา จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา ภูตุปาทายรูปญฺจ วิตกฺกานํ ปจฺจโยติ ทสฺเสติ. กฺว นานตฺตํ คจฺฉนฺตีติ กสฺมึ ฐาเน นานาสภาวตํ เวมตฺตํ คจฺฉนฺติ. ธาตุสูติ รูปธาตุอาทีสุ. อญฺโญเยว หิ รูปวิตกฺโก, อญฺเญ สทฺทวิตกฺกาทโยติ. ผสฺสสมุทยาติ สมฺปยุตฺตผสฺสปจฺจยา. เวทนาสโมสรณาติ ติสฺโส เวทนา สโมสรณา. เอตฺตเกน กุสลากุสลมิสฺสกา กถิตา. สมาธิปฺปมุขาติอาทโย ปน อปจยปกฺขิกาติ เวทิตพฺพา. ตตฺถ ปุพฺพงฺคมฏฺเฐน เชฏฺฐกฏฺเฐน วา สมาธิ ปมุขํ เอเตสนฺติ สมาธิปฺปมุขา. เชฏฺฐกการณฏฺเฐน สติ อธิปเตยฺยา เอเตสนฺติ สตาธิปเตยฺยา. มคฺคปญฺญา อุตฺตรา เอเตสนฺติ ปญฺญุตฺตรา. ผลวิมุตฺตึ ปตฺวา สารปฺปตฺตา โหนฺตีติ วิมุตฺติสารา. อารมฺมณวเสน อมตํ นิพฺพานํ โอคาหิตฺวา [Pg.266] ตตฺถ ปติฏฺฐิตาติ อมโตคธา. เตน จ มา มญฺญีติ เตน วิสฺสชฺชเนน ‘‘อหํ อคฺคสาวเกน ปุจฺฉิเต ปญฺเห วิสฺสชฺเชสิ’’นฺติ มา มานํ วา ทปฺปํ วา อกาสิ.

14. හතරවන සූත්‍රයෙහි, 'සමිද්ධි' යනු තමන්ගේ අත්බැවෙහි (රූපයෙහි) සම්පත්තිය නිසා එම නම ලත් ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික (එක්ව වාසය කරන) ස්ථවිරයන් වහන්සේය. 'කිමාරම්මණා' යනු කුමන ප්‍රත්‍යයකින්ද යන්නයි. 'සංකප්පවිතක්කා' යනු සංකල්ප ස්වභාවයෙන් යුත් විතර්කයෝය. 'නාමරූපාරම්මණා' යනු නාමරූප ප්‍රත්‍යය කරගත් යන්නයි. මෙයින් නාමස්කන්ධ හතරක් සහ මහාභූත හා උපාදාය රූපයන් විතර්කයන්ගේ ප්‍රත්‍යය වන බව දක්වයි. 'ක්ව නානත්තං ගච්ඡන්ති' යනු කිනම් ස්ථානයකදී නානාවිධ ස්වභාවයට හෙවත් විවිධත්වයට පැමිණෙන්නේද යන්නයි. 'ධාතූසු' යනු රූප ධාතු ආදියෙහිදීය. රූප විතර්කය එක් ආකාරයකි, ශබ්ද විතර්ක ආදිය තවත් ආකාරයකි. 'ඵස්සසමුදයා' යනු සම්ප්‍රයුක්ත ස්පර්ශය ප්‍රත්‍යය කරගත් බවයි. 'වේදනාසමෝසරණා' යනු වේදනා තුනක් එක්තැන් වන තැනයි. මෙපමණකින් කුසල් අකුසල් මිශ්‍ර වූ විතර්කයන් ගැන කියන ලදී. 'සමාධිප්පමුඛා' ආදී පාඨයන් අපචය (නිවන) පසෙහි පවතින බව දත යුතුය. එහි පෙරටුගාමී අර්ථයෙන් හෝ ප්‍රධාන අර්ථයෙන් සමාධිය මුල් වන බැවින් 'සමාධිප්පමුඛා' නම් වේ. ප්‍රධානත්වය දීමේ අර්ථයෙන් සතිය අධිපති වන බැවින් 'සතාධිපතෙය්‍යා' නම් වේ. මාර්ග ප්‍රඥාව උත්තරීතර වන බැවින් 'පඤ්ඤුත්තරා' නම් වේ. ඵල විමුක්තියට පැමිණ සාරවත් බවට පත් වන බැවින් 'විමුත්තිසාරා' නම් වේ. අරමුණු වශයෙන් අමෘත වූ නිර්වාණයට බැසගෙන එහි පිහිටන බැවින් 'අමතෝගධා' නම් වේ. 'තේන ච මා මඤ්ඤි' යනු ඒ පිළිතුරු දීමෙන් "මම අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේ ඇසූ ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු දුන්නෙමි" යි මානයක් හෝ උඩඟුකමක් ඇති කර නොගන්න යන අර්ථයයි.

---

๕-๖. คณฺฑสุตฺตาทิวณฺณนา

5-6. ගණ්ඩ සූත්‍රය ආදියෙහි වර්ණනාවයි.

---

๑๕-๑๖. ปญฺจเม ตีณิ จตฺตาริ วสฺสานิ วสฺสคณา, อเนเก วสฺสคณา อุปฺปนฺนา อสฺสาติ อเนกวสฺสคณิโก. ตสฺสสฺสูติ ตสฺส ภเวยฺยุํ. อเภทนมุขานีติ น เกนจิ ภินฺทิตฺวา กตานิ, เกวลํ กมฺมสมุฏฺฐิตาเนว วณมุขานิ. เชคุจฺฉิยํเยวาติ ชิคุจฺฉิตพฺพเมว ปฏิกูลเมว. จาตุมหาภูติกสฺสาติ จตุมหาภูตมยสฺส. โอทนกุมฺมาสูปจยสฺสาติ โอทเนน เจว กุมฺมาเสน จ อุปจิตสฺส วฑฺฒิตสฺส. อนิจฺจุจฺฉาทนปริมทฺทนเภทนวิทฺธํสนธมฺมสฺสาติ หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจธมฺมสฺส, ทุคฺคนฺธวิฆาตตฺถาย ตนุวิเลปเนน อุจฺฉาทนธมฺมสฺส, องฺคปจฺจงฺคาพาธวิโนทนตฺถาย ขุทฺทกสมฺพาหเนน ปริมทฺทนธมฺมสฺส, ทหรกาเล วา อูรูสุ สยาเปตฺวา คพฺภวาเสน ทุสฺสณฺฐิตานํ เตสํ เตสํ องฺคปจฺจงฺคานํ สณฺฐานสมฺปาทนตฺถํ อญฺฉนปีฬนาทิวเสน ปริมทฺทนธมฺมสฺส, เอวํ ปริหริตสฺสาปิ จ เภทนวิทฺธํสนธมฺมสฺส, ภิชฺชนวิกิรณสภาวสฺเสวาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ อนิจฺจปเทน เจว เภทนวิทฺธํสนปเทหิ จสฺส อตฺถงฺคโม กถิโต, เสเสหิ สมุทโย. นิพฺพินฺทถาติ อุกฺกณฺฐถ ปชหถ อิมํ กายนฺติ ทสฺเสติ. เอวมิมสฺมึ สุตฺเต พลววิปสฺสนา กถิตา. ฉฏฺฐํ วุตฺตนยเมว. สญฺญาสีเสน ปเนตฺถ ญาณเมว กถิตํ.

15-16. පස්වන සූත්‍රයෙහි, වසර තුනක්, හතරක් හෝ බොහෝ වසර ගණනාවක් පුරා හටගෙන තිබූ බැවින් 'අනේකවස්සගණිකෝ' නම් වේ. 'තස්සස්සු' යනු එම ශරීරය නැමති ගෙඩියට විය හැකිය යන්නයි. 'අභේදනමුඛානි' යනු කිසිවකු විසින් කපා කරන ලද ඒවා නොව, හුදෙක් කර්මයෙන් හටගත් තුවාල මුඛයන්ය. 'ජේගුච්ඡියංයේව' යනු පිළිකුල් කළ යුතු ම, අපුල උපදවන ම දෙයකි. 'චාතුමහාභූතිකස්ස' යනු සතර මහා භූතයන්ගෙන් සැදුණු යන්නයි. 'ඕදනකුම්මාසූපචයස්ස' යනු බත් හා කොල්ලු හෝ කැවිලි ආදියෙන් වැඩුණු පෝෂණය වූ යන්නයි. 'අනිච්චුච්ඡාදනපරිමද්දනභේදනවිද්ධංසනධම්මස්ස' යනු හටගෙන නැති වී යන බැවින් අනිත්‍ය ධර්මයක් වූ, දුගඳ නැති කිරීම සඳහා සිහින් ආලේපන හා ඉලීම අවශ්‍ය වූ, අවයවයන්ගේ වේදනා නැති කිරීම පිණිස පිරිමැදීම හා සම්බාහනය කළ යුතු ස්වභාවය ඇති බවයි. නොහොත් කුඩා කල මව් කුසෙහි සිටීම නිසා වැරදි ලෙස පිහිටි ඒ ඒ අවයවයන් නිවැරදි හැඩයට පත් කර ගැනීම සඳහා ඇදීම හා පිරිමැදීම ආදිය කළ යුතු ස්වභාවය ඇති බවයි. මෙසේ රැකබලා ගත්තද බිඳී යන, විනාශ වන ස්වභාවය ඇති, බිඳෙන හා විසිරෙන ස්වභාවයම ඇත්තේය යන අර්ථයයි. මෙහිදී 'අනිච්ච' පදයෙන් හා 'භේදනවිද්ධංසන' පදවලින් ශරීරයෙහි විනාශය පවසන ලද අතර, සෙසු පදවලින් එහි සමුදය (හටගැනීම) පවසන ලදී. 'නිබ්බින්දථ' යනු මේ ශරීරය පිළිබඳව කළකිරෙන්න, මෙය අත්හරින්න යන්නයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි බලවත් විදර්ශනාව පවසන ලදී. හයවන සූත්‍රය ද පෙර කී ක්‍රමයම වේ. එහි සංඥාව මුල් කරගෙන විදර්ශනා ඥානයම පවසන ලදී.

---

๗-๘. กุลสุตฺตาทิวณฺณนา

7-8. කුල සූත්‍රය ආදියෙහි වර්ණනාවයි.

---

๑๗-๑๘. สตฺตเม น มนาเปน ปจฺจุฏฺเฐนฺตีติ มนวฑฺฒเนน มนํ อลฺลียนากาเรน อาสนา วุฏฺฐาย ปจฺจุคฺคมนํ น กโรนฺติ. น มนาเปน อภิวาเทนฺตีติ น ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทนฺติ. อสกฺกจฺจํ เทนฺตีติ อจิตฺตีกาเรน เทนฺติ. โน สกฺกจฺจนฺติ สหตฺถา น เทนฺติ. น อุปนิสีทนฺติ ธมฺมสวนายาติ ‘‘ธมฺมํ สุณิสฺสามา’’ติ น สมีเป นิสีทนฺติ. น สุสฺสูสนฺตีติ ฆฏปิฏฺเฐ อาสิตฺตอุทกํ วิย วิวฏฺเฏตฺวา คจฺฉติ. อฏฺฐเม เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน เมตฺตาภาวนํ ปกฺขิปิตฺวา นวงฺคสมนฺนาคโตติ วุตฺตํ.

17-18. හත්වන සූත්‍රයෙහි, 'න මනාපේන පච්චුට්ඨේන්ති' යනු සිත ප්‍රබෝධවත් වන හෝ සිත ඇලෙන ආකාරයෙන් අසුනෙන් නැගිට පෙරගමන් නොකරති යන්නයි. 'න මනාපේන අභිවාදේන්ති' යනු පංචප්‍රතිෂ්ඨාවෙන් යුතුව වන්දනා නොකරති. 'අසක්කච්චං දෙන්ති' යනු නොසැලකිලිමත් ලෙස (ගෞරවයකින් තොරව) දන් දෙති. 'නෝ සක්කච්චං' යනු තමන්ගේ අතින් ම නොදෙති. 'න උපනිසීදන්ති ධම්මසවනාය' යනු "ධර්මය අසන්නෙමු" යි සිතා අසලින් වාඩි නොවන බවයි. 'න සුස්සූසන්ති' යනු කළයක් පිටතට වත් කළ ජලය මෙන් ගලා (පෙරළී) යන බවයි (සිතට නොගන්නා බවයි). අටවන සූත්‍රයෙහි විනේය ජනයාගේ අදහස් අනුව මෙත්තා භාවනාව ඇතුළත් කර නව අංගයකින් සමන්විත යැයි කියන ලදී.

---

๙. เทวตาสุตฺตวณฺณนา

9. දේවතා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๑๙. นวเม [Pg.267] วิปฺปฏิสารินิโยติ วิปฺปฏิสาริตํ มงฺกุภาวํ อาปชฺชิมฺห. หีนํ กายนฺติ อุปริเทวโลกํ อุปาทาย เหฏฺฐิโม หีโนติ วุจฺจติ. โน จ โข ยถาสตฺติ ยถาพลํ สํวิภชิมฺหาติ อตฺตโน สตฺติยา จ พลสฺส จ อนุรูเปน สีลวนฺตานํ สํวิภาคํ กตฺวา น ภุญฺชิมฺหา.

19. නවවන සූත්‍රයෙහි, 'විප්පටිසාරිනියෝ' යනු පසුතැවීමට හා මලානික බවට පැමිණියෙමු යන්නයි. 'හීනං කායං' යනු ඉහළ දෙව්ලොවට සාපේක්ෂව පහළ දෙව්ලොව 'හීන' (පහත්) යැයි කියනු ලැබේ. 'නෝ ච ඛෝ යථාසත්ති යථාබලං සංවිභජිම්හා' යනු තමන්ගේ ශක්තියට හා බලයට අනුකූලව සිල්වතුන්ට බෙදා දීමක් (දන් දීමක්) නොකළෙමු යන්නයි.

---

๑๐. เวลามสุตฺตวณฺณนา

10. වේලාම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๒๐. ทสเม อปิ นุ เต, คหปติ, กุเล ทานํ ทียตีติ นยิทํ ภควา ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ สนฺธาย ปุจฺฉติ. เสฏฺฐิสฺส หิ ฆเร ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิจฺจํ ปณีตทานํ ทียติ, น ตํ สตฺถา น ชานาติ. โลกิยมหาชนสฺส ปน ทิยฺยมานทานํ อตฺถิ, ตํ ลูขํ โหติ, เสฏฺฐิสฺส จิตฺตํ น ปีเณติ. ตํ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ. กณาชกนฺติ สกุณฺฑกภตฺตํ, สกุณฺฑเกหิปิ กณิกตณฺฑุเลเหว ปกฺกํ. พิฬงฺคทุติยนฺติ กญฺชิยทุติยํ. อสกฺกจฺจํ เทตีติ อสกฺกริตฺวา เทติ. อจิตฺตีกตฺวาติ อจิตฺตีกาเรน ทกฺขิเณยฺย อคารเวน เทติ. อสหตฺถา เทตีติ สหตฺเถน อทตฺวา ปรหตฺเถน เทติ, อาณตฺติมตฺตเมว กโรตีติ อตฺโถ. อปวิทฺธํ เทตีติ น นิรนฺตรํ เทติ, สํวจฺฉริกํ โสณฺฑพลิ วิย โหติ. อนาคมนทิฏฺฐิโก เทตีติ น กมฺมญฺจ ผลญฺจ สทฺทหิตฺวา เทติ.

20. දසවන සූත්‍රයෙහි, "ගෘහපතිය, ඔබගේ නිවසෙහි දන් දෙනු ලබන්නේද?" යන මෙම ප්‍රශ්නය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා උදෙසා දෙනු ලබන දානය අරභයා විමසූවක් නොවේ. මන්දයත් අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමාගේ නිවසෙහි භික්ෂු සංඝයා උදෙසා නිරන්තරයෙන් ප්‍රණීත දානය පිරිනමනු ලබන බව ශාස්තෘන් වහන්සේ දන්නා සේක. එහෙත් ලෞකික මහා ජනයා උදෙසා දෙනු ලබන දානයක් ඇත, එය ඉතා රළු එකකි, එය සිටුතුමාගේ සිත සතුටු නොකරයි. "එම දානය පිළිබඳව විමසමි" යි සිතා විමසූ සේක. 'කණාජකං' යනු සහල් කුඩු සහිත (සහල් කැබලි සහිත) බත්ය, සහල් කුඩු සහිත සහල්වලින් ම පිසින ලද බත්ය. 'බිළංගදුතියං' යනු කැඳ දෙවැන්න කොට ඇති (කැඳ සමඟ ඇති) ආහාරයයි. 'අසක්කච්චං දේති' යනු ගෞරවයක් නොමැතිව දෙයි යන්නයි. 'අචිත්තීකත්වා' යනු සිතෙහි නොතබා දක්ඛිණෙය්‍ය පුද්ගලයන්ට අගෞරවයෙන් දෙයි යන්නයි. 'අසහත්ථා දේති' යනු තමන්ගේ අතින් නොදී අන් අයගේ අතින් දෙයි, හුදෙක් නියෝග කිරීමක් පමණක් කරයි යන අර්ථයයි. 'අපවිද්ධං දේති' යනු නිරන්තරයෙන් නොදෙයි, වාර්ෂිකව සුරාසොඬුන් බිලි පූජා පවත්වන්නාක් මෙන් (කලාතුරකින්) දෙයි. 'අනාගමනදිට්ඨිකෝ දේති' යනු කර්මය හා කර්ම ඵලය විශ්වාස නොකර දෙයි යන්නයි.

---

ยตฺถ ยตฺถาติ ตีสุ กุลสมฺปทาสุ ยสฺมึ ยสฺมึ กุเล. น อุฬาราย ภตฺตโภคายาติอาทีสุ นานคฺครสสุคนฺธสาลิโภชเน อุปนีเต จิตฺตํ น นมติ, ‘‘หรเถตํ โรควฑฺฒน’’นฺติ วตฺวา เยน วา เตน วา ฑาเกน สทฺธึ สกุณฺฑกภตฺตํ อมตํ วิย สมฺปิยายมาโน ภุญฺชติ. กาสิกาทีสุ วรวตฺเถสุ อุปนีเตสุ ‘‘หรเถตานิ นิวาเสนฺตสฺส ปฏิจฺฉาเทตุมฺปิ น สกฺโกนฺติ, คตฺเตสุปิ น สณฺฐหนฺตี’’ติ วตฺวา นาฬิเกรสาฏกมูลตจสทิสานิ ปน ถูลวตฺถานิ ‘‘อิมานิ นิวาเสนฺโต นิวตฺถภาวมฺปิ ชานาติ, ปฏิจฺฉาเทตพฺพมฺปิ ปฏิจฺฉาเทนฺตี’’ติ สมฺปิยายมาโน นิวาเสติ. หตฺถิยานอสฺสยานรถยานสุวณฺณสิวิกาทีสุ อุปนีเตสุ ‘‘หรเถตานิ จลาจลานิ, น สกฺกา เอตฺถ นิสีทิตุ’’นฺติ วตฺวา ชชฺชรรถเก อุปนีเต ‘‘อยํ นิจฺจโล, เอตฺถ สุขํ นิสีทิตุ’’นฺติ ตํ สาทิยติ. น อุฬาเรสุ ปญฺจสุ กามคุเณสูติ อลงฺกตปฏิยตฺตา รูปวติโย อิตฺถิโย [Pg.268] ทิสฺวา ‘‘ยกฺขินิโย มญฺเญ, เอตา ขาทิตุกามา, กึ เอตาหี’’ติ ยถาผาสุเกเนว วีตินาเมติ. น สุสฺสูสนฺตีติ โสตุํ น อิจฺฉนฺติ, น สทฺทหนฺตีติ อตฺโถ. น โสตํ โอทหนฺตีติ กถิตสฺส สวนตฺถํ น โสตปสาทํ โอทหนฺติ. สกฺกจฺจนฺติอาทีนิ วุตฺตวิปริยาเยน เวทิตพฺพานิ.

‘‘යත්ථ යත්ථ’’ යන්නෙන් කුල සම්පත්තීන් තුනෙන් යම් යම් කුලයක යන්න අදහස් වේ. ‘‘න උළාරාය භත්තභෝගාය’’ යනාදී තැන්වල අතිශයින් ප්‍රණීත වූ, සුවඳවත් වූ ඇල් හාලේ බත් පිළිගැන්වූ කල්හි සිත එහි නොඇලෙයි. ‘‘මෙය ඉවත් කරන්න, මෙය රෝග වර්ධනය කරන්නකි’’ යි පවසා, යම්කිසි පලා වර්ගයක් සමඟ කුඩු සහිත බත් අමෘතයක් මෙන් ඉතා කැමැත්තෙන් අනුභව කරයි. කාසි සළු ආදී උතුම් වස්ත්‍ර පිළිගැන්වූ විට, ‘‘මේවා ඉවත් කරන්න, මේවා අඳින්නාගේ ශරීරය වසා ගැනීමටවත් ප්‍රමාණවත් නොවේ, ශරීරයේ රැඳෙන්නෙත් නැත’’ යි පවසා, පොල් කෙඳිවලින් කළ රළු වස්ත්‍ර මෙන් වූ ගන රෙදි ‘‘මේවා ඇඳි විට ඇඳි බවක් දැනෙයි, වසා ගත යුතු තැන් ද මැනවින් වැසෙයි’’ යි මහත් කැමැත්තෙන් පරිහරණය කරයි. ඇතුන්, අසුන්, රථ හා රන් සිවිගෙවල් ආදිය පිළිගැන්වූ විට, ‘‘මේවා ඉවත් කරන්න, මේවා චලනය වන සුළුය, මෙහි වාඩි වී සිටිය නොහැකිය’’ යි පවසා, දිරාගිය රථයක් පමුණුවන ලද කල්හි, ‘‘මෙය නොසෙල්වෙයි, මෙහි පහසුවෙන් වාඩි වී සිටිය හැකිය’’ යි එය පිළිගනියි. ‘‘න උළාරේසු පඤ්චසු කාමගුණේසු’’ යනු, මැනවින් අලංකාර වූ රූමත් ස්ත්‍රීන් දැක, ‘‘මොවුන් යක්ෂණියන් යැයි සිතමි, මොවුන් මා කෑමට කැමතිය, මොවුන්ගෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද?’’ යි සිතා තමාට පහසු පරිදි කාලය ගත කරයි. ‘‘න සුස්සූසන්ති’’ යනු ඇසීමට අකමැති වීමයි, නැතහොත් විශ්වාස නොකිරීමයි. ‘‘න සෝතං ඕදහන්ති’’ යනු පවසන දේ ඇසීම සඳහා ශ්‍රවණේන්ද්‍රිය යොමු නොකිරීමයි. ‘‘සක්කච්චං’’ යනාදිය කලින් සඳහන් කළ ක්‍රමයට ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථයෙන් වටහා ගත යුතුය.

---

เวลาโมติ ชาติโคตฺตรูปโภคสทฺธาปญฺญาทีหิ มริยาทเวลํ อติกฺกนฺเตหิ อุฬาเรหิ คุเณหิ สมนฺนาคตตฺตา เอวํลทฺธนาโม. โส เอวรูปํ ทานํ อทาสิ มหาทานนฺติ เอตฺถ อยํ อนุปุพฺพีกถา – โส กิร อตีเต พาราณสิยํ ปุโรหิตเคเห ปฏิสนฺธึ คณฺหิ, เวลามกุมาโรติสฺส นามํ อกํสุ. โส โสฬสวสฺสกาเล พาราณสิราชกุมาเรน สทฺธึ สิปฺปุคฺคหณตฺถํ ตกฺกสิลํ อคมาสิ. เต อุโภปิ ทิสาปาโมกฺขสฺส อาจริยสฺส สนฺติเก สิปฺปํ ปฏฺฐปยึสุ. ยถา จ เต, เอวํ อญฺเญปิ ชมฺพุทีเป จตุราสีติสหสฺสราชกุมารา. โพธิสตฺโต อตฺตนา คหิตฏฺฐาเน ปิฏฺฐิอาจริโย หุตฺวา จตุราสีติ ราชกุมารสหสฺสานิ สิกฺขาเปติ, สยมฺปิ โสฬสวสฺเสหิ คเหตพฺพสิปฺปํ ตีหิ วสฺเสหิ อุคฺคณฺหิ. อาจริโย ‘‘เวลามกุมารสฺส สิปฺปํ ปคุณ’’นฺติ ญตฺวา, ‘‘ตาตา, เวลาโม มยา ญาตํ สพฺพํ ชานาติ, ตุมฺเห สพฺเพปิ สมคฺคา คนฺตฺวา เอตสฺส สนฺติเก สิปฺปํ อุคฺคณฺหถา’’ติ จตุราสีติ กุมารสหสฺสานิ โพธิสตฺตสฺส นิยฺยาเทสิ.

වේලාම යනු ජාතිය, ගෝත්‍රය, රූපය, භෝග සම්පත්, ශ්‍රද්ධාව හා ප්‍රඥාව ආදියෙන් සාමාන්‍ය සීමාව ඉක්මවා ගිය උදාර ගුණාංගවලින් සමන්විත වූ බැවින් එම නම ලැබූ තැනැත්තායි. ‘‘ඔහු මෙබඳු වූ දානයක්, එනම් මහා දානයක් දුන්නේය’’ යන මෙහි අනුපිළිවෙළ කතාව මෙසේය: ඔහු අතීතයේ බරණැස පුරෝහිත නිවසක පිළිසිඳ ගත්තේය. ඔහුට වේලාම කුමාරයා යැයි නම් තැබූහ. ඔහු සොළොස් හැවිරිදි වියේදී බරණැස රජකුමාරයා සමඟ ශිල්ප හැදෑරීම පිණිස තක්සලාවට ගියේය. ඔවුන් දෙදෙනාම දිසාපාමොක් ආචාර්යවරයා වෙතින් ශිල්ප හැදෑරීම ආරම්භ කළහ. ඔවුන් මෙන්ම දඹදිව අසූහාරදහසක් රජකුමාරවරු ද එහි ශිල්ප හැදෑරූහ. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ තමන් උගත් දේ පිළිබඳව ආචාර්යවරයාට සහාය වන සහකාර ගුරුවරයෙකු වී අසූහාරදහසක් රජකුමාරවරුන්ට ශිල්ප ඉගැන්වූහ. තමන් වහන්සේ ද වසර දහසයකින් උගත යුතු ශිල්ප වසර තුනකින් උගත්හ. ආචාර්යවරයා ‘‘වේලාම කුමාරයා ශිල්පයෙහි පරතෙරට පත්ව ඇතැයි’’ දැන, ‘‘දරුවෙනි, වේලාම මා දන්නා සියල්ල දනී, ඔබ සැම ද එකඟව ඔහු වෙත ගොස් ශිල්ප හදාරන්න’’ යැයි පවසා අසූහාරදහසක් කුමාරවරුන් බෝධිසත්වයන්ට භාර කළේය.

---

โพธิสตฺโต อาจริยํ วนฺทิตฺวา จตุราสีติ กุมารสหสฺสปริวาโร นิกฺขมิตฺวา เอกํ อาสนฺนนครํ ปตฺวา นครสามิกํ ราชกุมารํ อุคฺคณฺหาเปตฺวา ตสฺส สิปฺเป ปคุเณ ชาเต ตํ ตตฺเถว นิวตฺเตสิ. เอเตนุปาเยน จตุราสีติ นครสหสฺสานิ คนฺตฺวา จตุราสีติยา ราชกุมารานํ สิปฺปํ ปคุณํ กาเรตฺวา ตสฺมึ ตสฺมึ นคเร ตํ ตํ นิวตฺเตตฺวา พาราณสิราชกุมารํ อาทาย พาราณสึ ปจฺจาคญฺฉิ. มนุสฺสา กุมารํ ปริโยสิตสิปฺปํ รชฺเช อภิสิญฺจึสุ, เวลามสฺส ปุโรหิตฏฺฐานํ อทํสุ. เตปิ จตุราสีติสหสฺสราชกุมารา สเกสุ สเกสุ รชฺเชสุ อภิเสกํ ปตฺวา อนุสํวจฺฉรํ พาราณสิรญฺโญ อุปฏฺฐานํ อาคจฺฉนฺติ. เต ราชานํ ทิสฺวา เวลามสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘อาจริย, อมฺเห รชฺเชสุ ปติฏฺฐิตา, วเทยฺยาถ เยนตฺโถ’’ติ วตฺวา คจฺฉนฺติ. เตสํ คมนาคมนกาเล สกฏสนฺทมานิกคาวิโคณกุกฺกุฏสูกราทโย คณฺหนฺตานํ ชนปโท อติวิย [Pg.269] อุปทฺทุโต โหติ, มหาชโน สนฺนิปติตฺวา ราชงฺคเณ กนฺทติ.

බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ආචාර්යවරයාට වැඳ, අසූහාරදහසක් කුමාරවරුන් පිරිවරාගෙන නික්ම ගොස්, සමීප නගරයකට පැමිණ එම නගරයේ අධිපති රජකුමාරයාට ශිල්ප උගන්වා, ඔහු ශිල්පයෙහි දක්ෂ වූ පසු ඔහු එතැනම නතර කරවූහ. මේ ක්‍රමයෙන් අසූහාරදහසක් නගරවලට ගොස්, අසූහාරදහසක් රජකුමාරවරුන්ට ශිල්ප උගන්වා නිම කර, ඒ ඒ නගරවල ඔවුන් නතර කරවා, බරණැස රජකුමාරයා ද කැටුව බරණැසට පැමිණියහ. මිනිස්සු ශිල්ප නිම කළ කුමාරයා රාජ්‍යයෙහි අභිෂේක කරවා, වේලාම හට පුරෝහිත තනතුර ලබා දුන්හ. ඒ අසූහාරදහසක් රජකුමාරවරු ද තම තමන්ගේ රාජ්‍යයන්හි අභිෂේක ලබා සෑම වසරකම බරණැස් රජු බැහැදැකීමට පැමිණෙති. ඔවුහු රජු දැක වේලාම වෙත ගොස්, ‘‘ගුරුතුමනි, අපි රාජ්‍යයන්හි පිහිටියෙමු, ඔබට අවශ්‍ය කුමක්දැයි පවසන්න’’ යැයි කියා නික්ම යති. ඔවුන්ගේ ඒ ගමන් බිමන් වලදී කරත්ත, සිවිගෙවල්, එළදෙනුන්, ගවයන්, කුකුළන් හා ඌරන් ආදිය පැහැර ගන්නා බැවින් ජනපදය අතිශයින් පීඩාවට පත් විය. එවිට මහජනයා රැස්ව රජමැදුර ඉදිරිපිට හඬා වැලපුණහ.

---

ราชา เวลามํ ปกฺโกสิตฺวา, ‘‘อาจริย, อุปทฺทุโต ชนปโท, ราชาโน คมนาคมนกาเล มหาวิโลปํ กโรนฺติ, มนุสฺสา สนฺธาเรตุํ น สกฺโกนฺติ, ชนปทปีฬาย อุปสมํ เอกํ อุปายํ กโรถา’’ติ. สาธุ มหาราช, อุปายํ กริสฺสามิ, ตุมฺหากํ ยตฺตเกน ชนปเทน อตฺโถ, ตํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา คณฺหถาติ. ราชา ตถา อกาสิ. เวลาโม จตุราสีติยา ราชสหสฺสานํ ชนปเท วิจาเรตฺวา จกฺกนาภิยํ อเร วิย รญฺโญ ชนปทสฺมึ โอโรเปสิ. ตโต ปฏฺฐาย เต ราชาโน อาคจฺฉนฺตาปิ คจฺฉนฺตาปิ อตฺตโน อตฺตโน ชนปเทเนว สญฺจรนฺติ, อมฺหากํ ชนปโทติ วิโลปํ น กโรนฺติ. ราชคารเวน รญฺโญ ชนปทมฺปิ น ปีเฬนฺติ. ชนปทา สนฺนิสินฺนา นิสฺสทฺทา นิรวา อเหสุํ. สพฺเพ ราชาโน หฏฺฐตุฏฺฐา ‘‘เยน โว, อาจริย, อตฺโถ, ตํ อมฺหากํ วเทถา’’ติ ปวารยึสุ.

රජු වේලාම කැඳවා, ‘‘ගුරුතුමනි, ජනපදය පීඩාවට පත්ව ඇත. රජවරුන්ගේ ගමන් බිමන් වලදී මහත් විනාශයක් සිදු වෙයි. මිනිසුන්ට එය දරාගත නොහැකිය. ජනපද පීඩාව සංසිඳවීමට උපායක් යොදන්න’’ යැයි කීවේය. ‘‘මහරජතුමනි, යහපතකි, මම උපායක් යොදන්නම්. ඔබට කොපමණ ජනපද ප්‍රමාණයක් අවශ්‍යදැයි වෙන් කර ගන්න’’ යැයි කීවේය. රජු එසේ කළේය. වේලාම අසූහාරදහසක් රජවරුන්ගේ ජනපද විමසා බලා, රෝදයක නිබියෙහි අර සවි කර ඇති සේ රජුගේ ජනපදය මධ්‍යයෙහි තබා සෙසු ජනපද සකස් කළේය. එතැන් පටන් ඒ රජවරුන් පැමිණෙන විට හෝ යන විට තම තමන්ගේ ජනපද හරහාම ගමන් කළහ. ‘‘මෙය අපගේම ජනපදය’’ යැයි සිතා කොල්ලකෑම් නොකළහ. රජු කෙරෙහි වූ ගෞරවය නිසා රජුගේ ජනපදයට ද පීඩා නොකළහ. එවිට ජනපද වැසියෝ සන්සුන් වූහ, කලබල හා කෑකෝ ගැසීම් නැති විය. සියලු රජවරු ද සතුටට පත්ව, ‘‘ගුරුතුමනි, ඔබට අවශ්‍ය යමක් ඇත්නම් අපට පවසන්න’’ යැයි ආරාධනා කළහ.

---

เวลาโม สีสํนฺหาโต อตฺตโน อนฺโตนิเวสเน สตฺตรตนปริปูรานํ คพฺภานํ ทฺวารานิ วิวราเปตฺวา ยาว สตฺตมา กุลปริวฏฺฏา ฐปิตํ ธนํ โอโลเกตฺวา อายวยํ อุปธาเรตฺวา ‘‘มยา สกลชมฺพุทีปํ โขเภนฺเตน ทานํ ทาตุํ วฏฺฏตี’’ติ รญฺโญ อาโรเจตฺวา คงฺคาตีเร ทฺวาทสโยชนิกา อุทฺธนปนฺติโย กาเรตฺวา ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน สปฺปิมธุผาณิตเตลติลตณฺฑุลาทีนํ ฐปนตฺถาย มหาโกฏฺฐาคารานิ ปติฏฺฐาเปตฺวา ‘‘เอเกกสฺมึ ฐาเน เอตฺตกา เอตฺตกา ชนา สํวิทหถ, ยํกิญฺจิ มนุสฺสานํ ลทฺธพฺพํ นาม อตฺถิ, ตโต เอกสฺมิมฺปิ อสติ มยฺหํ อาโรเจยฺยาถา’’ติ มนุสฺเส สํวิธาย ‘‘อสุกทิวสโต ปฏฺฐาย เวลามพฺราหฺมณสฺส ทานํ ภุญฺชนฺตู’’ติ นคเร เภรึ จราเปตฺวา ‘‘ทานคฺคํ ปรินิฏฺฐิต’’นฺติ ทานยุตฺเตหิ อาโรจิเต สหสฺสคฺฆนกํ วตฺถํ นิวาเสตฺวา ปญฺจสตคฺฆนกํ เอกํสํ กตฺวา สพฺพาลงฺการภูสิโต ทานวีมํสนตฺถาย ผลิกวณฺณสฺส อุทกสฺส สุวณฺณภิงฺคารํ ปูเรตฺวา ‘‘อิมสฺมึ โลเก สเจ อิมํ ทานํ ปฏิคฺคเหตุํ ยุตฺตรูปา ทกฺขิเณยฺยปุคฺคลา อตฺถิ, อิทํ อุทกํ นิกฺขมิตฺวา ปถวึ คณฺหาตุ. สเจ นตฺถิ, เอวเมว ติฏฺฐตู’’ติ สจฺจกิริยํ กตฺวา ภิงฺคารํ อโธมุขํ อกาสิ. อุทกํ ธมกรเณน คหิตํ วิย อโหสิ. โพธิสตฺโต ‘‘สุญฺโญ วต, โภ, ชมฺพุทีโป, เอกปุคฺคโลปิ ทกฺขิณํ ปฏิคฺคเหตุํ ยุตฺตรูโป นตฺถี’’ติ วิปฺปฏิสารํ อกตฺวา ‘‘สเจ ทายกสฺส [Pg.270] วเสนายํ ทกฺขิณา วิสุชฺฌิสฺสติ, อุทกํ นิกฺขมิตฺวา ปถวึ คณฺหาตู’’ติ จินฺเตสิ. ผลิกวณฺณสทิสํ อุทกํ นิกฺขมิตฺวา ปถวึ คณฺหิ. ‘‘อิทานิ ทานํ ทสฺสามี’’ติ ทานคฺคํ ปตฺวา ทานํ โอโลเกตฺวา ยาคุเวลาย ยาคุํ, ขชฺชกเวลาย ขชฺชกํ, โภชนเวลาย โภชนํ ทาเปสิ. เอเตเนว นีหาเรน ทิวเส ทิวเส ทานํ ทียติ.

වේලාම බ්‍රාහ්මණයා හිස පටන් ස්නානය කොට පිරිසිදු වී, තමාගේ නිවසෙහි සත් රුවනින් පිරුණු ගබඩාවන්හි දොරවල් විවෘත කරවා, පරම්පරා හතක් දක්වා තැන්පත් කර තිබූ ධනය දෙස බලා, එහි ක්ෂය වීම හා විනාශ වීම මෙනෙහි කොට, "මා විසින් මුළු දඹදිවම කැලඹෙන අයුරින් මහා දානයක් දිය යුතුය"යි සිතා, රජුට දන්වා ගංගා තීරයෙහි යොදුන් දොළසක් මානයේ උදුන් පෙළක් කරවා, ඒ ඒ තැන්වල ගිතෙල්, මීපැණි, උක්සකුරු, තෙල්, තල, සහල් ආදිය තැන්පත් කිරීම සඳහා මහා ගබඩා කරවා, "එක් එක් ස්ථානයෙහි මෙපමණ මෙපමණ පිරිසක් කටයුතු සම්පාදනය කරව්, මිනිසුන්ට ලැබිය යුතු යම් කිසිවක් ඇද්ද, එයින් එකක් හෝ අඩු වුවහොත් මට දන්වව්" යැයි මිනිසුන් යොදවා, "අසවල් දින සිට වේලාම බ්‍රාහ්මණයාගේ දානය භුක්ති විඳිත්වා"යි නුවර බෙර පතිරවා, "දාන ශාලාවෙහි වැඩ කටයුතු නිමවා ඇතැ"යි දානයෙහි නියුක්ත වූවන් දැන්වූ කල්හි, දහසක් වටිනා වස්ත්‍රයක් හැඳ, පන්සියයක් වටිනා වස්ත්‍රයක් ඒකාංශ කොට පොරවා, සියලු ආභරණයෙන් සැරසී, දානය පරීක්ෂා කරනු පිණිස පළිඟු පැහැති ජලයෙන් රන් කෙණ්ඩියක් පුරවා, "මේ ලෝකයෙහි මේ දානය පිළිගැනීමට සුදුසු දක්ෂිණෙය්‍ය පුද්ගලයන් ඇත්නම්, මේ පැන් පිටතට ගලා ගොස් පොළොවට වැටේවා! ඉදින් නැත්නම් එලෙසම තිබේවා!"යි සච්චකිරියාවක් (සත්‍ය ක්‍රියාවක්) කොට කෙණ්ඩිය යටිකුරු කළේය. ජලය ධම්මකරකයකින් අල්ලා ගත්තාක් මෙන් (නොගලා) තිබුණි. එවිට බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ, "භවත්නි, දඹදිව ඇත්තෙන්ම හිස්ය, මගේ දක්ෂිණාව පිළිගැනීමට සුදුසු එකදු පුද්ගලයෙක්වත් නැතැ"යි පසුතැවිලි නොවී, "ඉදින් දායකයාගේ බලයෙන් මේ දක්ෂිණාව විශුද්ධ වන්නේ නම්, ජලය පිටතට ගලා ගොස් පොළොවට වැටේවා!"යි සිතූහ. එවිට පළිඟු පැහැති ජලය පිටතට ගලා ගොස් පොළොවට පතිත විය. "දැන් මම දානය දෙන්නෙමි"යි දාන ශාලාවට ගොස් දානය දෙස බලා, කැඳ වේලාවට කැඳ ද, කැවිලි වේලාවට කැවිලි ද, භෝජන වේලාවට භෝජනය ද දන් දුන්නේය. මෙලෙසින් දිනපතා දානය දෙන ලදී.

---

ตสฺมึ โข ปน ทานคฺเค ‘‘อิทํ นาม อตฺถิ, อิทํ นาม นตฺถี’’ติ วตฺตพฺพํ นตฺถิ. อิทานิ ตํ ทานํ เอตฺตกมตฺเตเนว น นิฏฺฐํ คมิสฺสตีติ รตฺตสุวณฺณํ นีหราเปตฺวา สุวณฺณปาติโย กาเรตฺวา จตุราสีติสุวณฺณปาติสหสฺสาทีนํ อตฺถาย จตุราสีติราชสหสฺสานํ สาสนํ ปหิณิ. ราชาโน ‘‘จิรสฺสํ วต มยํ อาจริเยน อนุคฺคหิตา’’ติ สพฺพํ สมฺปาเทตฺวา เปเสสุํ. ทาเน ทิยฺยมาเนเยว สตฺต วสฺสานิ สตฺต มาสา อติกฺกนฺตา. อถ พฺราหฺมโณ ‘‘หิรญฺญํ ภาเชตฺวา ทานํ ทสฺสามี’’ติ มหนฺเต โอกาเส ทานํ สชฺชาเปสิ. สชฺชาเปตฺวา จตุราสีติ สุวณฺณปาติสหสฺสานิ อาทึ กตฺวา โกฏิโต ปฏฺฐาย อทาสิ.

එම දාන ශාලාවෙහි "මෙය ඇත, මෙය නැත"යි කිවයුත්තක් නොවීය. දැන් ඒ දානය මෙපමණ කාලයකින් පමණක් නිම නොවේ යැයි සිතා රත්රන් ගෙන්වා රන් තැටි කරවා, අසූහතර දහසක් රන් තැටි ආදිය බෙදා දීම සඳහා රජවරුන් අසූහතර දහසකට පණිවුඩ යැවීය. රජවරු "බොහෝ කලකට පසු අපගේ ආචාර්යයන් වහන්සේ අපට අනුග්‍රහ කළහ"යි පවසමින් සියල්ල සම්පාදනය කොට එවූහ. දානය දෙන අතරතුරම වසර හතක් සහ මාස හතක් ගත විය. ඉන්පසු බ්‍රාහ්මණයා "රන් රිදී බෙදා දී දානය දෙන්නෙමි"යි මහා ස්ථානයක දානය පිළියෙළ කරවීය. එසේ පිළියෙළ කරවා අසූහතර දහසක් රන් තැටි ආදිය පටන් කෙළවර දක්වා බෙදා දුන්නේය.

---

ตตฺถ รูปิยปูรานีติ รชตตฏฺฏิรชตผาลรชตมาสเกหิ ปูรานิ. ปาติโย ปน ขุทฺทิกาติ น สลฺลกฺเขตพฺพา, เอกกรีสปฺปมาเณ ภูมิภาเค จตสฺโสว ปาติโย ฐปยึสุ. ปาติมกุฬํ นวรตนํ โหติ, มุขวฏฺฏิโต ปฏฺฐาย อฏฺฐรตนํ, ปาติมุขวฏฺฏิยา ฉยุตฺโต อาชญฺญรโถ อนุปริยายติ, ททมาโน ปาติยา พาหิรนฺเตน วคฺควคฺเค ปฏิคฺคาหเก ฐเปตฺวา ปฐมํ ปาติยา ปกฺขิตฺตํ ทตฺวา ปจฺฉา สนฺธิสนฺธิโต วิโยเชตฺวา ปาตินฺติ เอวํ จตุราสีติ ปาติสหสฺสานิ อทาสิ. รูปิยปาติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถปิ จ สุวณฺณปูรานีติ สุวณฺณตฏฺฏิสุวณฺณผาลสุวณฺณมาสเกหิ ปูรานิ. หิรญฺญปูรานีติ สตฺตวิธรตนปูรานิ. โสวณฺณาลงฺการานีติ สุวณฺณาลงฺการานิ. กํสูปธารณานีติ รชตมยขีรปฏิจฺฉกานิ. ตาสํ ปน เธนูนํ สิงฺคานิ สุวณฺณโกสกปริโยนทฺธานิ อเหสุํ, คีวาย สุมนทามํ ปิฬนฺธึสุ, จตูสุ ปาเทสุ นุปูรานิ, ปิฏฺฐิยํ วรทุกูลํ ปารุตํ, กณฺเฐ สุวณฺณฆณฺฏํ พนฺธึสุ. วตฺถโกฏิสหสฺสานีติ โลกโวหารโต วีสติวตฺถยุคานิ เอกา โกฏิ[Pg.271], อิธ ปน ทส สาฏกาติ วุตฺตํ. โขมสุขุมานนฺติอาทิมฺหิ โขมาทีสุ ยํ ยํ สุขุมํ, ตํ ตเทว อทาสิ. ยานิ ปเนตานิ อิตฺถิทานํ อุสภทานํ มชฺชทานํ สมชฺชาทานนฺติ อทานสมฺมตานิ, ตานิปิ เอส ‘‘เวลามสฺส ทานมุเข อิทํ นาม นตฺถี’’ติ วจนปถํ ปจฺฉินฺทิตุํ ปริวารตฺถาย อทาสิ. นชฺโช มญฺเญ วิสฺสนฺทนฺตีติ นทิโย วิย วิสฺสนฺทนฺติ.

එහි 'රූපියපූරානි' යනු රිදී තැටි, රිදී පළඟ හා රිදී මස්සන්ගෙන් පිරුණු බවයි. රිදී තැටි කුඩා යැයි නොසිතිය යුතුය, එක් කරීසයක (අමුණක) පමණ භූමි ප්‍රමාණයක තැබුවේ තැටි හතරක් පමණි. තැටියක මුවවිට රියන් නවයක් විය, එහි මතුපිට විෂ්කම්භය රියන් අටක් විය, තැටියේ මුවවිට මත ආජාන්‍ය අසුන් යෙදූ රථයක් ගමන් කළ හැකිය. දානය දෙන කල්හි තැටියේ පිටත කෙළවරේ කණ්ඩායම් වශයෙන් පිළිගන්නන් රඳවා, පළමු තැටියෙහි බහා තිබූ දෑ දී, පසුව සන්ධිවලින් වෙන් කොට අසූහතර දහසක් තැටි දුන්නේය. රිදී තැටි ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහි 'සුවණ්ණපූරානි' යනු රන් තැටි, රන් පළඟ හා රන් මස්සන්ගෙන් පිරුණු බවයි. 'හිරඤ්ඤපූරානි' යනු සත් වැදෑරුම් රත්නයෙන් පිරුණු බවයි. 'සෝවණ්ණාලංකාරානි' යනු රන් ආභරණය. 'කංසූපධාරණානි' යනු රිදියෙන් කළ කිරි බඳුන්ය. ඒ දෙනුන්ගේ අං රන් කොපු වලින් වසා තිබුණි, ගෙලෙහි සමන් මල් මාලා පැළඳවූහ, පා හතරෙහි නූපුර බැන්දහ, පිට මත වටිනා දුකුළ වස්ත්‍ර පොරවා තිබුණි, ගෙලෙහි රන් මිණි බැන්දහ. 'වත්ථකෝටිසහස්සානි' යන්නෙහි ලෝක ව්‍යවහාරයට අනුව වස්ත්‍ර යුගල විස්සක් එක් කෝටියක් වුවද, මෙහි වස්ත්‍ර දහයක් එක් කෝටියක් ලෙස දක්වා ඇත. 'ඛෝමසුඛුමානං' ආදියේදී කෝම රටේ උපන් වස්ත්‍ර ආදියෙන් යම් යම් සියුම් වස්ත්‍ර ඇද්ද, ඒවාම දුන්නේය. ස්ත්‍රී දානය, වෘෂභ දානය, මත්පැන් දානය, නැටුම් ගැයුම් සහිත දානය යන අදාන (නොදිය යුතු දෑ) ලෙස සම්මත යම් දාන ඇද්ද, ඒවා පවා මේ වේලාම බ්‍රාහ්මණයා "වේලාමගේ දාන ශාලාවෙහි මේ නම ඇති දෙය නැත" යන වචනය නැති කිරීම සඳහාත් පිරිවර පිණිසත් දුන්නේය. 'නජ්ජෝ මඤ්ඤේ විස්සන්දන්ති' යනු ගංගාවන් මෙන් ගලා ගියේය යන්නයි.

---

อิมินา สตฺถา เวลามสฺส ทานํ กเถตฺวา, ‘‘คหปติ, เอตํ มหาทานํ นาญฺโญ อทาสิ, อหํ อทาสึ. เอวรูปํ ปน ทานํ ททนฺโตปิ อหํ ปฏิคฺคเหตุํ ยุตฺตรูปํ ปุคฺคลํ นาลตฺถํ, ตฺวํ มาทิเส พุทฺเธ โลกสฺมึ ทิฏฺฐมาเน ทานํ ททมาโน กสฺมา จินฺเตสี’’ติ เสฏฺฐิสฺส เทสนํ วฑฺเฒนฺโต สิยา โข ปน เตติอาทิมาห. นนุ จ ยานิ ตทา อเหสุํ รูปเวทนาสญฺญาสงฺขารวิญฺญาณานิ, ตานิ นิรุทฺธานิ? กสฺมา ‘‘อหํ เตน สมเยน เวลาโม พฺราหฺมโณ’’ติ อาหาติ? ปเวณิยา อวิจฺฉินฺนตฺตา. ตานิ หิ รูปาทีนิ นิรุชฺฌมานานิ อิเมสํ ปจฺจเย ทตฺวา นิรุทฺธานิ อปราปรํ อวิจฺฉินฺนํ ปเวณึ คเหตฺวา เอวมาห. น ตํ โกจิ ทกฺขิณํ โสเธตีติ โกจิ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา เทโว วา มาโร วา อุฏฺฐาย ตํ ทกฺขิณํ โสเธตีติ วตฺตพฺโพ นาโหสิ. ตญฺหิ ทกฺขิณํ โสเธนฺโต อุตฺตมโกฏิยา พุทฺโธ, เหฏฺฐิมโกฏิยา ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถรสทิโส สาวโก โสเธยฺย.

මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ වේලාමගේ දානය වදාරා, "ගෘහපතිය, ඒ මහා දානය අන් කිසිවෙකු දුන්නේ නැත, මමම දුන්නෙමි. එබඳු දානයක් දුන් නමුත් මම එය පිළිගැනීමට සුදුසු පුද්ගලයෙකු නොලැබුවෙමි, ඔබ මා වැනි බුදු කෙනෙකු ලෝකයෙහි වැඩ සිටිනු දැක දැක දානය දෙන කල්හි ඇයි එසේ සිතුවේ?"යි සිටුවරයාගේ දේශනාව වර්ධනය කරමින් "සියා ඛෝ පන තේ" යනාදිය වදාළ සේක. "එකල තිබූ රූප, වේදනා, සඤ්ඤා, සංඛාර, විඤ්ඤාණ යන ස්කන්ධයන් නිරුද්ධ වී ගියේ නොවේද? එසේ නම් 'ඒ කාලයෙහි වේලාම බ්‍රාහ්මණයා වූයේ මමයි' කියා වදාළේ ඇයි?" යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුර මෙයයි: ස්කන්ධ පරම්පරාව අවිච්ඡින්නව (නොකැඩී) පවතින බැවිනි. ඒ රූප ආදී ස්කන්ධයන් නිරුද්ධ වීමේදී වර්තමාන ස්කන්ධයන්ට ප්‍රත්‍යයන් ලබා දී නිරුද්ධ වූ බැවින්, අනුපිළිවෙළින් නොසිඳුණු ඒ පරම්පරාව ගෙන එසේ වදාළ සේක. 'න තං කෝචි දක්ඛිණං සෝධේති' යනු යම් මහණෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් හෝ දෙවියෙක් හෝ මාරයෙක් හෝ ඉදිරිපත් වී ඒ දක්ෂිණාව පිරිසිදු කරයි කියා කිව නොහැකි විය. ඒ දක්ෂිණාව පිරිසිදු කිරීමට උත්තම පක්ෂයෙන් බුදු කෙනෙකුටත්, අවම පක්ෂයෙන් ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත තෙරුන් වැනි ශ්‍රාවකයෙකුටත් හැකියාව තිබේ.

---

ทิฏฺฐิสมฺปนฺนนฺติ ทสฺสนสมฺปนฺนํ โสตาปนฺนํ. อิทํ ตโต มหปฺผลตรนฺติ อิทํ โสตาปนฺนสฺส ทินฺนทานํ โลกิยมหาชนสฺส สตฺตมาสาธิกานิ สตฺต สํวจฺฉรานิ เอตฺตกํ หิรญฺญสุวณฺณํ ปริจฺจชนฺเตน ทินฺนทานโต มหปฺผลํ.

'දිට්ඨිසම්පන්නං' යනු දර්ශන සම්පන්න වූ සෝවාන් පුද්ගලයාය. 'ඉදං තතෝ මහප්ඵලතරං' යනු ලෝකී මහා ජනයාට වසර හතක් හා මාස හතක් තිස්සේ මෙපමණ රන් රිදී පරිත්‍යාග කරමින් දුන් දානයට වඩා, සෝවාන් පුද්ගලයෙකුට දෙන මේ දානය මහත්ඵල වන බවයි.

---

โย จ สตํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺนานนฺติ เอตฺถ เอกสฺส สกทาคามิสฺส วเสน เอกุตฺตรสตํ โสตาปนฺเน กตฺวา โสตาปนฺนคณนา เวทิตพฺพา. อิมินา อุปาเยน สพฺพวาเรสุ เหฏฺฐา เหฏฺฐา อาคเต อนนฺตเรน สตคุณํ กตฺวา ปุคฺคลคณนา เวทิตพฺพา.

"යෝ ච සතං දිට්ඨිසම්පන්නානං" යන මෙහි, එක් සකෘදාගාමී පුද්ගලයෙකුගේ අනුපාතය අනුව සෝතාපන්න පුද්ගලයන් එකසිය එක් දෙනෙකු කොට සෝතාපන්න පුද්ගල සංඛ්‍යාව දත යුතුය. මෙම ක්‍රමයෙන් සියලු වාරයන්හි යටින් දක්වන ලද පුද්ගලයන් ඊළඟට කියවුණු පුද්ගලයන් හා සමඟ සිය ගුණයකින් වැඩි කොට පුද්ගල සංඛ්‍යාව දත යුතුය.

---

พุทฺธปฺปมุขนฺติ เอตฺถ สมฺมาสมฺพุทฺธํ สงฺฆตฺเถรํ กตฺวา นิสินฺโน สงฺโฆ พุทฺธปฺปมุโข สงฺโฆติ เวทิตพฺโพ. จาตุทฺทิสํ สงฺฆํ อุทฺทิสฺสาติ เอตฺถ จาตุทฺทิสํ สงฺฆํ อุทฺทิสฺส กตวิหาโร นาม ยตฺถ เจติยํ ปติฏฺฐิตํ โหติ, ธมฺมสฺสวนํ กรียติ, จตูหิ ทิสาหิ อนุทิสาหิ จ ภิกฺขู อาคนฺตฺวา อปฺปฏิปุจฺฉิตฺวาเยว ปาเท โธวิตฺวา กุญฺจิกาย ทฺวารํ วิวริตฺวา เสนาสนํ ปฏิชคฺคิตฺวา [Pg.272] วสิตฺวา ยถาผาสุกํ คจฺฉนฺติ. โส อนฺตมโส จตุรตนิยา ปณฺณสาลาปิ โหตุ, จาตุทฺทิสํ สงฺฆํ อุทฺทิสฺส กตวิหาโรตฺเวว วุจฺจติ.

"බුද්ධප්පමුඛං" යන මෙහි, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සංඝ ස්ථවිරයන් කොට (ප්‍රධාන කොට) වැඩසිටින සංඝයා "බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝයා" යැයි දත යුතුය. "සතර දිගින් වඩින සංඝයා උදෙසා" යන්නෙහි, සතර දිගින් වඩින සංඝයා උදෙසා කරවන ලද විහාරය නම් යම් තැනක චෛත්‍යයක් පිහිටා තිබේද, ධර්ම ශ්‍රවණය කරනු ලැබේද, සතර දිශාවෙන් හා අනුදිශාවන්ගෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩම කොට කිසිවකුගෙන් විමසීමක් පවා නොකරම පා සෝදා, යතුරු කැබැල්ලෙන් දොර හැර, සේනාසන පිරිසිදු කොට එහි වාසය කර, පහසුව පරිදි වඩින්නේද එවැනි විහාරයකි. එය අන්තිම වශයෙන් රියන් හතරක් පමණ වූ කොළ සෙවිලි කළ පැලක් වුවද, එය "සතර දිගින් වඩින සංඝයා උදෙසා කළ විහාරය" යනුවෙන් ම කියනු ලැබේ.

---

สรณํ คจฺเฉยฺยาติ เอตฺถ มคฺเคนาคตํ อนิวตฺตนสรณํ อธิปฺเปตํ. อปเร ปนาหุ – อตฺตานํ นิยฺยาเทตฺวา ทินฺนตฺตา สรณาคมนํ ตโต มหปฺผลตรนฺติ วุตฺตํ. สิกฺขาปทานิ สมาทิเยยฺยาติ ปญฺจ สีลานิ คณฺเหยฺย. สีลมฺปิ มคฺเคน อาคตํ อนิวตฺตนสีลเมว กถิตํ. อปเร ปนาหุ – สพฺพสตฺตานํ อภยทานสฺส ทินฺนตฺตา สีลํ ตโต มหปฺผลตรนฺติ วุตฺตํ. คนฺโธหนมตฺตนฺติ คนฺธอูหนมตฺตํ, ทฺวีหงฺคุลีหิ คณฺฑปิณฺฑํ คเหตฺวา อุปสิงฺฆนมตฺตํ. อปเร ปน ‘‘คทฺโทหนมตฺต’’นฺติ ปาฬึ วตฺวา คาวิยา เอกวารํ ถนอญฺฉนมตฺตนฺติ อตฺถํ วทนฺติ. เมตฺตจิตฺตนฺติ สพฺพสตฺตานํ หิตานุผรณจิตฺตํ. ตํ ปน อปฺปนาวเสเนว คหิตํ. อนิจฺจสญฺญนฺติ มคฺคสฺส อนนฺตรปจฺจยภาเวน สิขาปตฺตพลววิปสฺสนํ.

"සරණං ගච්ඡෙය්‍ය" යන මෙහි මාර්ගඥානයත් සමඟ ලැබෙන, කිසි කලෙක ආපසු නොහැරෙන සරණාගමනය අදහස් කෙරේ. තවත් ආචාර්යවරු පවසන්නේ තමා තෙරුවන්ට පූජා කොට (ආත්ම සන්නිර්යාතනයෙන්) දෙන ලද සරණාගමනය ඊට වඩා මහත්ඵල බවයි. "සික්ඛාපදානි සමාදියෙය්‍ය" යනු පංච ශීලය සමාදන් වීමයි. මෙහි ශීලය ලෙස දක්වා ඇත්තේ ද මාර්ගයෙන් පැමිණි නොසැලෙන (ආර්ය) ශීලයමය. තවත් ආචාර්යවරු පවසන්නේ සියලු සත්වයන්ට අභයදානය දෙන බැවින් එම ශීලය ඊට වඩා මහත්ඵල බවයි. "ගන්ධෝහනමත්තං" යනු ඇඟිලි දෙකකින් සුවඳ පිඬක් ගෙන ආඝ්‍රාණය කරන මාත්‍රයක් වූ ඉතා සුළු කාලයයි. තවත් සමහරු "ගද්දෝහනමත්තං" ලෙස පාඨය ගෙන, එළදෙනකගේ තනෙන් එක් වරක් කිරි දොවන මාත්‍රයක් වූ කාලය යැයි අර්ථ පවසති. "මෙත්තාචිත්තං" යනු සියලු සත්වයන් කෙරෙහි හිතෛෂීව පැතිරෙන සිතයි. එය මෙහිදී අර්පණා ධ්‍යාන මට්ටමෙන් ම ගන්නා ලදී. "අනිච්චසඤ්ඤා" යනු මාර්ගයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයක් වන බැවින් මුදුන්පත් වූ බලවත් විපස්සනා ඥානයයි.

---

อุปมาโต ปน อิมานิ ทานาทีนิ ปุญฺญานิ เอวํ เวทิตพฺพานิ – สเจปิ หิ ชมฺพุทีปํ เภริตลสทิสํ สมตลํ กตฺวา โกฏิโต ปฏฺฐาย ปลฺลงฺเก อตฺถริตฺวา อริยปุคฺคเล นิสีทาเปยฺย, ตตฺถ โสตาปนฺนานํ ทส ปนฺติโย อสฺสุ, สกทาคามีนํ ปญฺจ, อนาคามีนํ อฑฺฒเตยฺยา, ขิณาสวานํ ทิยฑฺฒา, ปจฺเจกพุทฺธานํ เอกา ปนฺติ ภเวยฺย, สมฺมาสมฺพุทฺโธ เอกโกว. เอตฺตกสฺส ชนสฺส ทินฺนทานโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ทินฺนเมว มหปฺผลํ. อิตรํ ปน –

උපමාවකින් නම් දානාදී වූ මේ පින් මෙසේ දත යුතුය - ඉදින් ජම්බුද්වීපය බෙර ඇසක් මෙන් සමතලා කොට, කෙළවරක සිට පල්ලක්ක පනවා ආර්ය පුද්ගලයන් වැඩ හිඳුවන්නේ නම්, එහි සෝතාපන්නයන්ගේ පේළි දසයක් ද, සකෘදාගාමීන්ගේ පේළි පහක් ද, අනාගාමීන්ගේ පේළි දෙකහමාරක් ද, රහතන් වහන්සේලාගේ පේළි එකහමාරක් ද, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ එක් පේළියක් ද වන්නේය, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ එක් නමක් පමණක් වන්නේය. මේ සා විශාල ආර්ය පිරිසකට දෙන දානයට වඩා සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට දෙන දානය ම මහත්ඵල වේ. අනෙක් කරුණ නම් -

---

‘‘วิหารทานํ ปณิปาโต, สิกฺขา เมตฺตาย ภาวนา;

ขยโต สมฺมสนฺตสฺส, กลํ นาคฺฆติ โสฬสึ’’.

"විහාර දානය, තෙරුවන් සරණ යෑම, ශික්ෂා පද රැකීම, මෙත් වැඩීම යන මේවා, අනිත්‍යය මෙනෙහි කරන්නා වූ (විපස්සනා වඩන) පුද්ගලයාගේ පිනෙන් දහසයෙන් පංගුවක් තරම්වත් අගය නොකෙරේ."

---

เตเนว ภควา ปรินิพฺพานสมเย ‘‘ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปตฺติ อนุตฺตรา ปูชา’’ติ อาห. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

එහෙයින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පාන සමයෙහි "ධර්මානුධර්ම ප්‍රතිපත්තිය උතුම්ම පූජාවයි" වදාළ සේක. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. මෙයින් දසවන සූත්‍රයේ විවරණය නිම විය.

---

สีหนาทวคฺโค ทุติโย.

දෙවන සීහනාද වර්ගයයි.

---

๓. สตฺตาวาสวคฺโค

3. සත්තාවාස වර්ගය

---

๑. ติฐานสุตฺตวณฺณนา

1. තෘතීය වර්ගයේ තිට්ඨාන සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๒๑. ตติยสฺส [Pg.273] ปฐเม อุตฺตรกุรุกาติ อุตฺตรกุรุวาสิโน. อธิคฺคณฺหนฺตีติ อธิภวนฺติ, อธิกา วิสิฏฺฐา เชฏฺฐกา โหนฺติ. อมมาติ นิตฺตณฺหา. อฏฺฐกถายํ ปน นิทฺทุกฺขาติ วุตฺตํ. อปริคฺคหาติ ‘‘อิทํ มยฺห’’นฺติ ปริคฺคหรหิตา. นิยตายุกาติ เตสญฺหิ นิพทฺธํ อายุ วสฺสสหสฺสเมว, คติปิ นิพทฺธา, ตโต จวิตฺวา สคฺเคเยว นิพฺพตฺตนฺติ. สติมนฺโตติ เทวตานญฺหิ เอกนฺตสุขิตาย สติ ถิรา น โหติ, เนรยิกานํ เอกนฺตทุกฺขิตาย. อิเมสํ ปน โวกิณฺณสุขทุกฺขตฺตา สติ ถิรา โหติ. อิธ พฺรหฺมจริยวาโสติ ชมฺพุทีเป พุทฺธปจฺเจกพุทฺธานํ อุปฺปชฺชนโต อฏฺฐงฺคิกมคฺคพฺรหฺมจริยวาโสปิ อิเธว โหติ.

21. තුන්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, "උත්තරකුරුකා" යනු උත්තරකුරු දිවයිනේ වසන්නෝය. "අධිගණ්හන්ති" යනු අබිබවා යන්නෝය, එනම් ඔවුන් අධික වූ, විශිෂ්ට වූ, ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ ගුණ ඇත්තෝ වෙති. "අමමා" යනු තෘෂ්ණා රහිත වූවෝය. අටුවාවෙහි "දුක් රහිත" යැයි ද කියන ලදී. "අපරිග්ගහා" යනු "මෙය මගේය" කියා අයිති කර ගැනීමක් (විවාහ ආදිය) නැත්තෝය. "නියතායුකා" යන්නෙහි අර්ථය නම්, ඔවුන්ගේ ආයුෂ නියත වශයෙන්ම අවුරුදු දහසකි, ගතිය ද නියතය, එනම් එතැනින් චුත වී දෙව්ලොවම උපදිති. "සතිමන්තෝ" යන්නෙහි, දෙවියන්ට ඒකාන්ත සැප ඇති බැවින් සිහිය ස්ථාවර නොවේ, නිරිසතුන්ට ඒකාන්ත දුක් ඇති බැවින් සිහිය ස්ථාවර නොවේ. මොවුන්ට (ජම්බුද්වීපවාසීන්ට) සැප දුක් මිශ්‍රව පවතින බැවින් සිහිය ස්ථාවර වේ. "ඉධ බ්‍රහ්මචරියවාසෝ" යනු බුදු-පසේබුදුන් වහන්සේලා ජම්බුද්වීපයෙහි උපදින බැවින් ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය සංඛ්‍යාත බ්‍රහ්මචරියාව මෙහිම පවතී.

---

๒. อสฺสขฬุงฺกสุตฺตวณฺณนา

2. අස්සඛළුංක සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๒๒. ทุติเย ชวสมฺปนฺโนติ ปทชเวน สมฺปนฺโน. น วณฺณสมฺปนฺโนติ น สรีรวณฺเณน สมฺปนฺโน. ปุริสขฬุงฺเกสุ ชวสมฺปนฺโนติ ญาณชเวน สมฺปนฺโน. น วณฺณสมฺปนฺโนติ น คุณวณฺเณน สมฺปนฺโน. เสสํ ปาฬินเยเนว เวทิตพฺพํ. ยญฺเหตฺถ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ ติกนิปาตวณฺณนายํ วุตฺตเมว.

22. දෙවන සූත්‍රයෙහි "ජවසම්පන්නෝ" යනු වේගයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තාය. අශ්වයන් සම්බන්ධයෙන් එය පාදයේ වේගයයි. "න වණ්ණසම්පන්නෝ" යනු ශරීර වර්ණයෙන් යුක්ත නොවන බවයි. පුරුෂයන් සම්බන්ධයෙන් "ජවසම්පන්න" යනු ප්‍රඥාවේ වේගයෙන් යුක්ත වීමයි. "න වණ්ණසම්පන්න" යනු ගුණ නමැති වර්ණයෙන් (පරිපූර්ණත්වයෙන්) යුක්ත නොවීමයි. ඉතිරිය පාළි ක්‍රමයෙන් ම දත යුතුය. මෙහි යමක් කිව යුතු වේ නම්, එය තික නිපාත වර්ණනාවෙහි කියන ලද්දේමය.

---

๓. ตณฺหามูลกสุตฺตวณฺณนา

3. තණ්හාමූලක සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๒๓. ตติเย ตณฺหํ ปฏิจฺจาติ ทฺเว ตณฺหา เอสนตณฺหา เอสิตตณฺหา จ. ยาย ตณฺหาย อชปถสงฺกุปถาทีนิ ปฏิปชฺชิตฺวา โภเค เอสติ คเวสติ, อยํ เอสนตณฺหา นาม. ยา เตสุ เอสิเตสุ คเวสิเตสุ ปฏิลทฺเธสุ ตณฺหา, อยํ เอสิตตณฺหา นาม. อิธ ปน เอสนตณฺหา ทฏฺฐพฺพา. ปริเยสนาติ รูปาทิอารมฺมณปริเยสนา. สา หิ เอสนตณฺหาย สติ โหติ. ลาโภติ รูปาทิอารมฺมณปฏิลาโภ. โส หิ ปริเยสนาย สติ โหติ.

23. තුන්වන සූත්‍රයෙහි "තණ්හං පටිච්ච" යන්නෙහි ඒෂණා තෘෂ්ණාව හා ඒෂිත තෘෂ්ණාව යැයි තෘෂ්ණා දෙකකි. යම් තෘෂ්ණාවකින් විවිධ දුෂ්කර මාවත්වල යමින් භෝගයන් සොයයි ද, එය ඒෂණා තෘෂ්ණාවයි. එසේ සොයා ලබා ගත් ලාභයන් කෙරෙහි යම් තෘෂ්ණාවක් ඇති වේ ද, එය ඒෂිත තෘෂ්ණාවයි. මෙහිදී ඒෂණා තෘෂ්ණාව අදහස් වේ. "පරියෙසනා" යනු රූප ආදී ආරම්මණයන් සෙවීමයි. එය ඒෂණා තෘෂ්ණාව ඇති කල්හි සිදු වේ. "ලාභෝ" යනු රූප ආදී ආරම්මණයන් ලැබීමයි. එය සෙවීම ඇති කල්හි සිදු වේ.

---

วินิจฺฉโย ปน ญาณตณฺหาทิฏฺฐิวิตกฺกวเสน จตุพฺพิโธ. ตตฺถ ‘‘สุขวินิจฺฉยํ ชญฺญา, สุขวินิจฺฉยํ ญตฺวา อชฺฌตฺตํ สุขมนุยุญฺเชยฺยา’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๒๓) อยํ ญาณวินิจฺฉโย[Pg.274]. ‘‘วินิจฺฉยาติ ทฺเว วินิจฺฉยา ตณฺหาวินิจฺฉโย จ ทิฏฺฐิวินิจฺฉโย จา’’ติ (มหานิ. ๑๐๒) เอวํ อาคตานิ อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตานิ ตณฺหาวินิจฺฉโย. ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย ทิฏฺฐิวินิจฺฉโย. ‘‘ฉนฺโท โข, เทวานมินฺท, วิตกฺกนิทาโน’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๕๘) อิมสฺมึ ปน สุตฺเต อิธ วินิจฺฉโยติ วุตฺโต วิตกฺโกเยว อาคโต. ลาภํ ลภิตฺวา หิ อิฏฺฐานิฏฺฐํ สุนฺทราสุนฺทรํ วิตกฺเกเนว วินิจฺฉินนฺติ ‘‘เอตฺตกํ เม รูปารมฺมณตฺถาย ภวิสฺสติ, เอตฺตกํ สทฺธารมฺมณตฺถาย, เอตฺตกํ มยฺหํ ภวิสฺสติ, เอตฺตกํ ปรสฺส, เอตฺตกํ ปริภุญฺชิสฺสามิ, เอตฺตกํ นิทหิสฺสามี’’ติ. เตน วุตฺตํ – ลาภํ ปฏิจฺจ วินิจฺฉโยติ.

විනිශ්චය යනු ඥානය, තෘෂ්ණාව, දෘෂ්ටිය හා විතර්කය වසයෙන් සිව් වැදෑරුම් වේ. එහි "සැපය පිළිබඳ විනිශ්චය දැන, එය අවබෝධ කොට අධ්‍යාත්මික සැපයෙහි යෙදිය යුතුය" යනු ඥාන විනිශ්චයයි. "විනිශ්චයන්" යනු තෘෂ්ණා විනිශ්චය හා දෘෂ්ටි විනිශ්චය යන දෙකයි. එකසිය අටක් වූ තෘෂ්ණා විචරිතයන් තෘෂ්ණා විනිශ්චය ලෙසත්, හැට දෙකක් වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටි, දෘෂ්ටි විනිශ්චය ලෙසත් හැඳින්වේ. නමුත් මෙම සූත්‍රයෙහි (සක්කපඤ්හ සූත්‍රයෙහි මෙන්) එන විනිශ්චය යනු විතර්කයම වේ. මන්ද යත්, ලාභ ලැබීමෙන් පසු එය යහපත් ද අයහපත් ද කියා විතර්කයෙන්ම විනිශ්චය කරති. "මේ තරම් ප්‍රමාණයක් මගේ රූප සැපත සඳහා වේ, මේ තරම් ප්‍රමාණයක් ශබ්ද සැපත සඳහා වේ, මේ තරම් මට වේ, මේ තරම් අනෙකාට වේ, මේ තරම් මම පරිභෝජනය කරමි, මේ තරම් මම ඉතිරි කරමි" යනුවෙන් විනිශ්චය කරති. එහෙයින් "ලාභය නිසා විනිශ්චය ඇති වේ" යැයි කියන ලදී.

---

ฉนฺทราโคติ เอวํ อกุสลวิตกฺเกน วิตกฺกิเต วตฺถุสฺมึ ทุพฺพลราโค จ พลวราโค จ อุปฺปชฺชติ. อิทญฺหิ อิธ ฉนฺโทติ ทุพฺพลราคสฺสาธิวจนํ. อชฺโฌสานนฺติ อหํ มมนฺติ พลวสนฺนิฏฺฐานํ. ปริคฺคโหติ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน ปริคฺคหกรณํ. มจฺฉริยนฺติ ปเรหิ สาธารณภาวสฺส อสหนตา. เตเนวสฺส โปราณา เอวํ วจนตฺถํ วทนฺติ – ‘‘อิทํ อจฺฉริยํ มยฺหเมว โหตุ, มา อญฺญสฺส อจฺฉริยํ โหตูติ ปวตฺตตฺตา มจฺฉริยนฺติ วุจฺจตี’’ติ. อารกฺโขติ ทฺวารปิทหนมญฺชูสาโคปนาทิวเสน สุฏฺฐุ รกฺขนํ. อธิกโรตีติ อธิกรณํ, การณสฺเสตํ นามํ. อารกฺขาธิกรณนฺติ ภาวนปุํสกํ, อารกฺขาเหตูติ อตฺโถ. ทณฺฑาทานาทีสุ ปรนิเสธนตฺถํ ทณฺฑสฺส อาทานํ ทณฺฑาทานํ. เอกโต ธาราทิโน สตฺถสฺส อาทานํ สตฺถาทานํ. กลโหติ กายกลโหปิ วาจากลโหปิ. ปุริโม วิคฺคโห, ปจฺฉิโม วิวาโท (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๑๐๓). ตุวํตุวนฺติ อคารววเสน ตุวํตุวํวจนํ.

ඡන්දරාගය යනු මෙසේ අකුසල විතර්කයන්ගෙන් සිතන ලද වස්තුවක දුබල රාගය සහ බලවත් රාගය උපදී. මෙහි 'ඡන්ද' යනු දුබල රාගයට නමකි. 'අජ්ඣොසාන' යනු 'මම ය, මාගේ ය' යන බලවත් තීරණයයි. 'පරිග්ගහ' යනු තණ්හාව සහ දෘෂ්ටිය හේතුවෙන් අයිති කර ගැනීමයි. 'මච්ඡරිය' යනු අන් අය සමඟ පොදු බව ඉවසා සිටිය නොහැකි බවයි. එබැවිනි පැරැන්නෝ මෙසේ අර්ථ කියති – 'මේ ආශ්චර්යය මටම වේවා, අන් අයට මෙය ආශ්චර්යයක් නොවේවා' යන පවත්නා බැවින් මසුරුකම යැයි කියනු ලැබේ. 'ආරක්ඛ' යනු දොරවල් වැසීම, පෙට්ටි ආදිය ආරක්ෂා කිරීම මගින් මනාව රැක ගැනීමයි. 'අධිකරණ' යනු හේතුවට නමකි. 'ආරක්ඛාධිකරණ' යනු ආරක්ෂා කිරීම නමැති හේතුවෙන් යනු අර්ථයයි. 'දණ්ඩදාන' යනාදියෙහි අන්‍යයන් වැළැක්වීම සඳහා දණ්ඩ (පහර දෙන ලී) ගැනීම 'දණ්ඩදාන' නම් වේ. එක් පැත්තක මුවහත ඇති කඩු ආදී ආයුධ ගැනීම 'සත්ථදාන' නම් වේ. 'කලහ' යනු කායික කලහය මෙන්ම වාචසික කලහයයි. පළමු වැන්න (කායික එක) 'විග්ගහ' නම් වේ, දෙවැන්න (වාචසික එක) 'විවාද' නම් වේ. 'තුවංතුවං' යනු අගෞරවය නිසා 'තෝ තෝ' යැයි කීමයි.

---

๔. สตฺตาวาสสุตฺตวณฺณนา

4. සත්තාවාස සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๒๔. จตุตฺเถ สตฺตาวาสาติ สตฺตานํ อาวาสา, วสนฏฺฐานานีติ อตฺโถ. ตตฺถ สุทฺธาวาสาปิ สตฺตาวาโสว, อสพฺพกาลิกตฺตา ปน น คหิตา. สุทฺธาวาสา หิ พุทฺธานํ ขนฺธาวารฏฺฐานสทิสา, อสงฺเขยฺยกปฺเป พุทฺเธสุ อนิพฺพตฺเตสุ ตํ ฐานํ สุญฺญํ โหติ. อิติ อสพฺพกาลิกตฺตา น คหิตา. เสสเมตฺถ วิญฺญาณฏฺฐิตีสุ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

24. හතරවන සූත්‍රයෙහි 'සත්තාවාසා' යනු සත්ත්වයන්ගේ වාසස්ථාන, වසන ස්ථාන යනු අර්ථයයි. එහි සුද්ධාවාසයන් ද සත්ත්ව වාසස්ථානම වුවත්, සෑම කල්හිම නොපවතින බැවින් මෙහි නොගන්නා ලදී. සැබවින්ම සුද්ධාවාසයෝ බුදුවරුන්ගේ කඳවුරු (නවාතැන්) බඳු වෙති. අසංඛ්‍ය කල්ප ගණනක් බුදුවරුන් පහළ නොවන කල්හි ඒ ස්ථාන හිස්ව පවතී. මෙසේ සෑම කල්හිම නොපවතින බැවින් ඒවා ගනු නොලැබේ. මෙහි ඉතිරි කරුණු විඤ්ඤාණට්ඨිතිවල කියන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය.

---

๕. ปญฺญาสุตฺตวณฺณนา

5. පඤ්ඤා සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๒๕. ปญฺจเม [Pg.275] ยโตติ ยสฺมึ กาเล. สุปริจิตํ โหตีติ สุฏฺฐุ อุปจิตํ สุวฑฺฒิตํ โหติ. กลฺลํ วจนายาติ ยุตฺตํ วตฺตุํ. วีตราคนฺติ วิคตราคํ. อสราคธมฺมนฺติ น สรชฺชนสภาวํ. อนาวตฺติธมฺมนฺติ อนาวตฺตนสภาวํ อนิพฺพตฺตารหํ, อปฺปฏิสนฺธิกภาเวเนว นิรุชฺฌนสภาวนฺติ อตฺโถ. อิมสฺมึ สุตฺเต ขีณาสโวว กถิโต.

25. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'යතො' යනු යම් කාලයක යන්නයි. 'සුපරිචිතං හෝති' යනු මනාව රැස් කරන ලද, මනාව වඩන ලද යන්නයි. 'කල්ලං වචනාය' යනු කීමට සුදුසු යන්නයි. 'වීතරාගං' යනු පහ වූ රාගය ඇති බවයි. 'අසජ්ජනසභාවං' යනු ඇලෙන ස්වභාවයක් නැති බවයි. 'අනාවත්තිධම්මං' යනු නැවත නොඑන ස්වභාවය ඇති, නැවත ඉපදීමට නුසුදුසු, ප්‍රතිසන්ධියක් නොමැති බැවින්ම නිරුද්ධ වන ස්වභාවය ඇති යනු අර්ථයයි. මේ සූත්‍රයෙහි රහතන් වහන්සේ ගැනම කියන ලදී.

---

๖. สิลายูปสุตฺตวณฺณนา

6. සිලායූප සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๒๖. ฉฏฺเฐ จนฺทิกาปุตฺโตติ มาตุ นามวเสน ปญฺญาโต จนฺทิกาปุตฺตตฺเถโร. เจตสา จิตฺตํ โหตีติ จิตฺตวารปริยาเยน จิตฺตวารปริยาโย จิโต วฑฺฒิโต โหติ. เจตสา จิตฺตํ สุปริจิตนฺติ จิตฺตวารปริยาเยน จิตฺตวารปริยาโย อุปรูปริ สุจิโต สุวฑฺฒิโต โหติ. เนวสฺส จิตฺตํ ปริยาทิยนฺตีติ ตานิ อารมฺมณานิ ตสฺส ขีณาสวสฺส จิตฺตุปฺปาทํ คเหตฺวา เขเปตฺวา ฐาตุํ น สกฺโกนฺติ. อมิสฺสีกตนฺติ ตานิ อารมฺมณานิ อนลฺลีนตฺตา เตหิ อมิสฺสีกตํ. อาเนญฺชปฺปตฺตนฺติ อนิญฺชนภาวํ นิปฺผนฺทนภาวํ ปตฺตํ.

26. හයවන සූත්‍රයෙහි 'චන්දිකාපුත්ත' යනු මවගේ නමින් ප්‍රසිද්ධ වූ චන්දිකා නම් කාන්තාවගේ පුත් වූ ස්ථවිරයන් වහන්සේය. 'චේතසා චිත්තං හෝති' යනු සිත් පරම්පරා වශයෙන් සිත රැස් කරන ලද, වඩන ලද යන්නයි. 'චේතසා චිත්තං සුපරිචිතං' යනු සිත් පරම්පරා වශයෙන් සිත නැවත නැවත මනාව රැස් කරන ලද, මනාව වඩන ලද යන්නයි. 'නේවස්ස චිත්තං පරියාදියන්ති' යනු ඒ අරමුණු එම රහතන් වහන්සේගේ සිත ග්‍රහණය කර ගෙන යටපත් කර සිටීමට සමත් නොවේ යන්නයි. 'අමිස්සීකතං' යනු ඒ අරමුණුවල නොඇලෙන බැවින් ඒවා සමඟ මිශ්‍ර නොවූ බවයි. 'ආනෙඤ්ජප්පත්තං' යනු කම්පා නොවන බවට, නිශ්චල බවට පත් වූ යන්නයි.

---

สิลายูโปติ สิลาถมฺโภ. โสฬสกุกฺกุโกติ ทีฆโต โสฬสหตฺโถ. เหฏฺฐาเนมงฺคมาติ อาวาฏสฺส เหฏฺฐาคตา. อุปริ เนมสฺสาติ อุปริ อาวาฏสฺส. สุนิขาตตฺตาติ อยมุสเลหิ โกฏฺเฏตฺวา โกฏฺเฏตฺวา สุฏฺฐุ นิขาตตฺตา. เอวเมว โขติ เอตฺถ สิลายูโป วิย ขีณาสโว ทฏฺฐพฺโพ, มหาวาตา วิย ฉสุ ทฺวาเรสุ อุปฺปชฺชนกา กิเลสา, จตูหิ ทิสาหิ อาคนฺตฺวา วาตานํ สิลายูปํ จาเลตุํ อสมตฺถภาโว วิย ฉสุ ทฺวาเรสุ อุปฺปชฺชนกกิเลสานํ ขีณาสวสฺส จิตฺตํ จาเลตุํ อสมตฺถภาโว เวทิตพฺโพ. อิมสฺมิมฺปิ สุตฺเต ขีณาสโวว กถิโต.

'සිලායූපො' යනු ගල් ටැඹයි. 'සොළසකුක්කුකො' යනු දිගින් දහසය රියනක් වූ යන්නයි. 'හෙට්ඨානේමංගමා' යනු වළේ යටට ගිය යන්නයි. 'උපරි නේමස්සා' යනු වළේ මතුපිටට ආ යන්නයි. 'සුනිඛාතත්තා' යනු යකඩ මුගුරුවලින් තළා තළා මනාව සිටුවන ලද බැවිනි. මෙහි ගල් ටැඹ මෙන් රහතන් වහන්සේ දත යුතුය. මහා සුළඟ මෙන් සය දොරින් උපදින කෙලෙස් දත යුතුය. සිව් දිගින් එන සුළඟට ගල් ටැඹ සෙලවිය නොහැකි සේම, සය දොරින් උපදින කෙලෙස්වලට රහතන් වහන්සේගේ සිත සෙලවීමට නොහැකි බව දත යුතුය. මේ සූත්‍රයෙහි ද රහතන් වහන්සේ ගැනම කියන ලදී.

---

๗-๘. เวรสุตฺตทฺวยวณฺณนา

7-8. වේර සූත්‍ර දෙකෙහි වර්ණනාව

---

๒๗-๒๘. สตฺตเม ภยํ เวรํ ปสวตีติ จิตฺตุตฺราสภยญฺจ ปุคฺคลเวรญฺจ ปฏิลภติ. เจตสิกนฺติ จิตฺตนิสฺสิตํ. ทุกฺขนฺติ กายวตฺถุกํ. โทมนสฺสนฺติ [Pg.276] ปฏิฆสมฺปยุตฺตทุกฺขํ. อิมสฺมึ สุตฺเต โสตาปตฺติมคฺโค กถิโต. อฏฺฐมํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส กถิตํ, อิมสฺมึ ปน โสตาปนฺโนว กถิโตติ วุตฺตํ.

27-28. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'භයං වේරං පසවති' යනු සිතේ තැතිගැනීම වන බිය සහ පුද්ගල වෛරය ලබයි යන්නයි. 'චේතසිකං' යනු සිත ඇසුරු කළ බවයි. 'දුක්ඛං' යනු කාය ප්‍රසාදය ඇසුරු කළ දුකයි. 'දෝමනස්සං' යනු පටිඝය හා සම්ප්‍රයුක්ත දුකයි. මේ සූත්‍රයෙහි සෝතාපත්ති මාර්ගය ගැන කියන ලදී. අටවන සූත්‍රය භික්ෂු සංඝයාට දේශනා කරන ලදී. මෙහිදී සෝවාන් පුද්ගලයා ගැනම කියන ලදැයි පැවසේ.

---

๙. อาฆาตวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

9. ආඝාතවත්ථු සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๒๙. นวเม อาฆาตวตฺถูนีติ อาฆาตการณานิ. อาฆาตํ พนฺธตีติ โกปํ พนฺธติ อุปฺปาเทติ.

29. නවවන සූත්‍රයෙහි 'ආඝාතවත්ථූනි' යනු වෛර බැඳීමට හේතූන්ය. 'ආඝාතං බන්ධති' යනු ක්‍රෝධය බඳියි, උපදවයි යන්නයි.

---

๑๐-๑๑. อาฆาตปฏิวินยสุตฺตาทิวณฺณนา

10-11. ආඝාතපටිවිනය සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

---

๓๐-๓๑. ทสเม อาฆาตปฏิวินยาติ อาฆาตสฺส ปฏิวินยการณานิ. ตํ กุเตตฺถ ลพฺภาติ ‘‘ตํ อนตฺถจรณํ มา อโหสี’’ติ เอตสฺมึ ปุคฺคเล กุโต ลพฺภา, เกน การเณน สกฺกา ลทฺธุํ, ‘‘ปโร นาม ปรสฺส อตฺตโน จิตฺตรุจิยา อนตฺถํ กโรตี’’ติ เอวํ จินฺเตตฺวา อาฆาตํ ปฏิวิเนติ. อถ วา สจาหํ โกปํ กเรยฺยํ, ตํ โกปกรณํ เอตฺถ ปุคฺคเล กุโต ลพฺภา, เกน การเณน ลทฺธพฺพนฺติ อตฺโถ. กุโต ลาภาติปิ ปาโฐ. สจาหํ เอตฺถ โกปํ กเรยฺยํ, ตสฺมึ เม โกปกรเณ กุโต ลาภา ลาภา, นาม เก สิยุนฺติ อตฺโถ. อิมสฺมิญฺจ อตฺเถ ตนฺติ นิปาตมตฺตเมว โหติ. เอกาทสเม อนุปุพฺพนิโรธาติ อนุปฏิปาฏินิโรธา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

30-31. දහවන සූත්‍රයෙහි 'ආඝාතපටිවිනයා' යනු වෛරය දුරු කිරීමේ හේතූන්ය. 'තං කුතෙත්ථ ලබ්භා' යනු 'ඒ අනර්ථය සිදු නොවේවා' යයි ඒ පුද්ගලයා කෙරෙහි කොහෙන් ලැබිය හැකිද, කිනම් හේතුවකින් ලැබිය හැකිද? 'අන්‍යයා නම් තමාගේ සිතැඟි පරිදි අන්‍යයාට අනර්ථයක් කරන්නේය' යයි මෙසේ සිතා වෛරය දුරු කරයි. නැතහොත් මම ක්‍රෝධ කළහොත් ඒ ක්‍රෝධය මේ පුද්ගලයා කෙරෙහි කොහෙන් ලැබේද, කිනම් හේතුවකින් ලැබිය යුතුද යනු අර්ථයයි. 'කුතො ලාභා' කියා ද පාඨයක් ඇත. මම මෙහි ක්‍රෝධ කළහොත්, මාගේ ඒ ක්‍රෝධ කිරීමෙන් කුමන ලාභයක්ද, කවරෙකුට (ලාභයක්) වන්නේද යනු අර්ථයයි. මේ අර්ථයෙහි 'තං' යන්න නිපාත මාත්‍රයකි. එකොළොස්වන සූත්‍රයෙහි 'අනුපුබ්බනිරෝධා' යනු අනුපිළිවෙලින් නිරුද්ධ වීමයි. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

---

สตฺตาวาสวคฺโค ตติโย.

තෙවන සත්තාවාස වර්ගයයි.

---

๔. มหาวคฺโค

4. මහා වර්ගය

---

๑-๒. อนุปุพฺพวิหารสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2. අනුපුබ්බවිහාර සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

---

๓๒-๓๓. จตุตฺถสฺส ปฐเม อนุปุพฺพวิหาราติ อนุปฏิปาฏิยา สมาปชฺชิตพฺพวิหารา. ทุติเย ยตฺถ กามา นิรุชฺฌนฺตีติ ยสฺมึ ฐาเน กามา วูปสมฺมนฺติ. นิโรเธตฺวาติ อปฺปฏิวตฺเต กตฺวา. นิจฺฉาตาติ ตณฺหาทิฏฺฐิจฺฉาตานํ อภาเวน นิจฺฉาตา. นิพฺพุตาติ อตฺตปริตาปนกิเลสานํ อภาเวน นิพฺพุตา. ติณฺณาติ กามโต ติณฺณา. ปารํคตาติ กาเม ปารํ คตา. ตทงฺเคนาติ เตน ฌานงฺเคน. เอตฺถ กามา นิรุชฺฌนฺตีติ เอตฺถ ปฐมชฺฌาเน [Pg.277] กามา นิรุชฺฌนฺติ. เต จาติ เย ปฐมชฺฌานํ สมาปชฺชนฺติ, เต กาเม นิโรเธตฺวา นิโรเธตฺวา วิหรนฺติ นาม. ปญฺชลิโกติ ปคฺคหิตอญฺชลิโก หุตฺวา. ปยิรุปาเสยฺยาติ อุปฏฺฐาเปยฺย. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

32-33. හතරවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'අනුපුබ්බවිහාරා' යනු අනුපිළිවෙලින් සමාපත්තිවලට සමවැදී වාසය කිරීම්ය. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'යත්ථ කාමා නිරුජ්ඣන්ති' යනු යම් තැනක කාමයන් සංසිඳෙන්නේද යන්නයි. 'නිරොධෙත්වා' යනු නැවත නොවනා සේ කර යන්නයි. 'නිච්ඡාතා' යනු තණ්හා දෘෂ්ටි නමැති බඩගින්න නැති බැවින් බඩගිනි නැත්තෝය. 'නිබ්බුතා' යනු තමා පීඩාවට පත් කරන කෙලෙස් නැති බැවින් නිවුණෝය. 'තිණ්ණා' යනු කාමයන්ගෙන් එතෙර වූවෝය. 'පාරංගතා' යනු කාමයන්හි එතෙර වෙරළට ගියෝය. 'තදංගෙන' යනු ඒ ධ්‍යාන අංගයෙනි. 'එත්ථ කාමා නිරුජ්ඣන්ති' යනු මේ ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි කාමයෝ නිරුද්ධ වෙති. 'තේ ච' යනු යම් කෙනෙක් ප්‍රථම ධ්‍යානයට සමවදිත් ද, ඔවුහු කාමයන් නිරුද්ධ කර වාසය කරති යන්නයි. 'පඤ්ජලිකො' යනු දොහොත් මුදුන් දී වැඳගත් තැනැත්තෙකු වී යන්නයි. 'පයිරුපාසෙය්‍ය' යනු උපස්ථාන කරන්නේය යන්නයි. මේ ක්‍රමයෙන් සෑම තැනකම අර්ථ දත යුතුය.

---

๓. นิพฺพานสุขสุตฺตวณฺณนา

3. නිබ්බානසුඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๓๔. ตติเย อุทายีติ ลาฬุทายิตฺเถโร. เอตเทว ขฺเวตฺถาติ เอตเทว โข เอตฺถ. กามสหคตาติ กามนิสฺสิตา. สมุทาจรนฺตีติ มโนทฺวาเร สญฺจรนฺติ. อาพาธายาติ อาพาธนาย ปีฬนาย. ปริยาเยนาติ การเณน. เอวํ สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ สุตฺเต อเวทยิตสุขํ นาม กถิตํ.

34. තෙවන සූත්‍රයෙහි ‘උදායී’ යනු ලාළුදායී තෙරුන් වහන්සේය. ‘එතදේව ඛ්වෙත්ථ’ යනු ‘එතදේව ඛො එත්ථ’ යන පද බෙදීමයි. ‘කාමසහගතා’ යනු කාම ගුණයන් ඇසුරු කළ (කාම නිශ්‍රිත) යන්නයි. ‘සමුදාචරන්ති’ යනු මනෝ ද්වාරයෙහි හැසිරෙති (පවතිති) යන්නයි. ‘ආබාධාය’ යනු පීඩාව පිණිසයි. ‘පරියායෙන’ යනු කාරණයෙනි. මෙලෙස සියලු වාරයන්හි අර්ථය දත යුතුය. මෙම සූත්‍රයෙහි අභිප්‍රාය වී ඇත්තේ අවේදයිත සුඛය (විඳීමක් නැති සැපය) පිළිබඳවයි.

---

๔. คาวีอุปมาสุตฺตวณฺณนา

4. ගාවී උපමා සූත්‍ර වර්ණනාව (දෙනකගේ උපමාව සහිත සූත්‍රයේ විස්තරය)

---

๓๕. จตุตฺเถ ปพฺพเตยฺยาติ ปพฺพตจารินี. น สุปฺปติฏฺฐิตํ ปติฏฺฐาเปตฺวาติ ยถา สุปฺปติฏฺฐิตา โหติ, เอวํ น ปติฏฺฐาเปตฺวา. ตํ นิมิตฺตนฺติ ตํ ปฐมชฺฌานสงฺขาตํ นิมิตฺตํ. น สฺวาธิฏฺฐิตํ อธิฏฺฐาตีติ ยถา สุฏฺฐุ อธิฏฺฐิตํ โหติ, น เอวํ อธิฏฺฐาติ. อนภิหึสมาโนติ อโปเถนฺโต อวิเหเฐนฺโต. มุทุ จิตฺตํ โหติ กมฺมญฺญนฺติ ยถา วิปสฺสนาจิตฺตํ โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณ มุทุ กมฺมกฺขมํ กมฺมโยคฺคํ โหติ, เอวมสฺส อภิญฺญาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานจิตฺตํ มุทุ โหติ กมฺมญฺญํ. อปฺปมาโณ สมาธีติ จตุพฺรหฺมวิหารสมาธิปิ มคฺคผลสมาธิปิ อปฺปมาโณ สมาธิ นาม, อิธ ปน ‘‘อปฺปมาณํ อปฺปมาณารมฺมณ’’นฺติ อิมินา ปริยาเยน สุปฺปคุณสมาธิ อปฺปมาณสมาธีติ ทฏฺฐพฺโพ. โส อปฺปมาเณน สมาธินา สุภาวิเตนาติ อิมสฺมึ ฐาเน อยํ ภิกฺขุ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต. อิทานิ ขีณาสวสฺส อภิญฺญาปฏิปาฏึ ทสฺเสนฺโต ยสฺส ยสฺส จาติอาทิมาห.

35. සිව්වන සූත්‍රයෙහි ‘පබ්බතෙය්‍යා’ යනු පර්වතයන්හි හැසිරෙන (එළදෙන) යන්නයි. ‘න සුප්පතිට්ඨිතං පතිට්ඨාපෙත්වා’ යනු යම් සේ මැනවින් පිහිටුවීමක් වේද, එසේ මැනවින් නොපිහිටුවා යන්නයි. ‘තං නිමිත්තං’ යනු එම ප්‍රථම ධ්‍යානය සංඛ්‍යාත නිමිත්තයි. ‘න ස්වාධිට්ඨිතං අධිට්ඨාති’ යනු යම් සේ මැනවින් අධිෂ්ඨාන කරන්නේද, එසේ මැනවින් අධිෂ්ඨාන නොකරයි යන්නයි. ‘අනභිහිංසමානො’ යනු පීඩාවට පත් නොකරමින් (වෙහෙස නොකරමින්) යන්නයි. ‘මුදු චිත්තං හෝති කම්මඤ්ඤං’ යනු යම් සේ විදර්ශනා සිත ලෝකෝත්තර මාර්ග ක්ෂණයෙහි මෘදු වූ ද, කටයුත්තට සුදුසු වූ ද (කර්මක්ෂම) වේද, එලෙසම මොහුගේ අභිඥාවට පාදක වන සිව්වන ධ්‍යාන සිත මෘදු හා කර්මක්ෂම වේ. ‘අප්පමාණො සමාධි’ යනු සතර බ්‍රහ්ම විහාර සමාධිය ද මාර්ග ඵල සමාධිය ද ‘අප්‍රමාණ සමාධි’ නම් වේ. මෙහිලා ‘අප්‍රමාණ වූ ආරම්මණයන් ඇති’ යන අර්ථයෙන් මැනවින් පුහුණු කළ සමාධිය අප්‍රමාණ සමාධිය ලෙස දත යුතුය. ‘සො අප්පමාණෙන සමාධිනා සුභාවිතෙන’ යන මෙතැනදී මෙම භික්ෂුව විදර්ශනාව වඩා අර්හත්වයට පැමිණියේය. දැන් ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේගේ අභිඥා පිළිවෙළ දක්වමින් ‘යස්ස යස්ස ච’ යනාදිය වදාළ සේක.

---

๕. ฌานสุตฺตวณฺณนา

5. ධ්‍යාන සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๓๖. ปญฺจเม อาสวานํ ขยนฺติ อรหตฺตํ. ยเทว ตตฺถ โหติ รูปคตนฺติ ตสฺมึ ปฐมชฺฌานกฺขเณ วตฺถุวเสน วา จิตฺตสมุฏฺฐานิกาทิวเสน วา ยํ รูปํ นาม ปวตฺตติ. เวทนาคตาทีนิ สมฺปยุตฺตเวทนาทีนํ วเสน เวทิตพฺพานิ[Pg.278]. เต ธมฺเมติ เต รูปาทโย ปญฺจกฺขนฺธธมฺเม. อนิจฺจโตติอาทีสุ หุตฺวา อภาวากาเรน อนิจฺจโต, ปฏิปีฬนากาเรน ทุกฺขโต, รุชฺชนากาเรน โรคโต, อนฺโตทุสฺสนฏฺเฐน คณฺฑโต, อนุปวิฏฺฐฏฺเฐน อนุกนฺตนฏฺเฐน จ สลฺลโต, ทุกฺขฏฺเฐน อฆโต, อาพาธนฏฺเฐน อาพาธโต, อสกฏฺเฐน ปรโต, ปลุชฺชนฏฺเฐน ปโลกโต, อสฺสามิกฏฺเฐน สุญฺญโต, อวสวตฺตนฏฺเฐน อนตฺตโต. สมนุปสฺสตีติ พลววิปสฺสนาปญฺญาย ปสฺสติ.

36. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘ආසවානං ඛයං’ යනු අර්හත් ඵලයයි. ‘යදේව තත්ථ හෝති රූපගතං’ යනු එම ප්‍රථම ධ්‍යාන ක්ෂණයෙහි වස්තු වශයෙන් හෝ චිත්තසමුට්ඨානික රූප ආදී වශයෙන් හෝ පවත්නා යම් රූපයක් වේද එයයි. ‘වේදනාගත’ ආදිය සම්ප්‍රයුක්ත වේදනා ආදියේ වශයෙන් දත යුතුය. ‘තේ ධම්මේ’ යනු එම රූප ආදී පංචස්කන්ධ ධර්මයන්ය. ‘අනිච්චතො’ යනාදී තන්හි - හටගෙන නැතිවී යන අර්ථයෙන් අනිත්‍ය වශයෙනුත්, පෙළෙන අර්ථයෙන් දුක් වශයෙනුත්, වේදනා දෙන බැවින් රෝග වශයෙනුත්, ඇතුළත නරක් වන බැවින් ගෙඩියක් (අර්ශස් ගෙඩියක්) වශයෙනුත්, ඇතුළට ඇනෙන හා කපා දමන බැවින් හීයක් (ශල්‍යයක්) වශයෙනුත්, දුක් සහගත බැවින් අඝ (පීඩා) වශයෙනුත්, පීඩා කරන බැවින් ආබාධ වශයෙනුත්, තමාගේ නොවන බැවින් පර (අන්‍ය) වශයෙනුත්, බිඳී යන බැවින් පලෝක (විනාශ වන) වශයෙනුත්, හිමිකරුවෙකු නැති බැවින් ශූන්‍ය වශයෙනුත්, වසඟයෙහි පැවැත්විය නොහැකි බැවින් අනාත්ම වශයෙනුත් දකියි. ‘සමනුපස්සති’ යනු බලවත් විදර්ශනා ප්‍රඥාවෙන් දකියි යන්නයි.

---

เตหิ ธมฺเมหีติ เตหิ ปญฺจกฺขนฺธธมฺเมหิ. ปฏิวาเปตีติ นิพฺพานวเสน นิวตฺเตติ. อมตาย ธาตุยาติ นิพฺพานธาตุยา. จิตฺตํ อุปสํหรตีติ ญาเณน อานิสํสํ ทิสฺวา โอตาเรติ. สนฺตนฺติ ปจฺจนีกสนฺตตาย สนฺตํ. ปณีตนฺติ อตปฺปกํ. โส ตตฺถ ฐิโต อาสวานํ ขยํ ปาปุณาตีติ โส ตสฺมึ ปฐมชฺฌาเน ฐิโต ตํ พลววิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ. อปโร นโย – โส เตหิ ธมฺเมหีติ ยสฺมา อนิจฺจโตติอาทีสุ อนิจฺจโต ปโลกโตติ ทฺวีหิ ปเทหิ อนิจฺจลกฺขณํ กถิตํ, ทุกฺขโตติอาทีหิ ฉหิ ทุกฺขลกฺขณํ, ปรโต, สุญฺญโต, อนตฺตโตติ ตีหิ อนตฺตลกฺขณํ. ตสฺมา โส เตหิ เอวํ ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา ทิฏฺเฐหิ อนฺโตสมาปตฺติยํ ปญฺจกฺขนฺธธมฺเมหิ. จิตฺตํ ปฏิวาเปตีติ จิตฺตํ ปฏิสํหรติ โมเจติ อปเนติ. อุปสํหรตีติ วิปสฺสนาจิตฺตํ ตาว สวนวเสน ถุติวเสน ปริยตฺติวเสน ปญฺญตฺติวเสน จ สนฺตํ นิพฺพานนฺติ เอวํ อสงฺขตาย อมตาย ธาตุยา อุปสํหรติ. มคฺคจิตฺตํ นิพฺพานํ อารมฺมณกรณวเสเนว ‘‘เอตํ สนฺตํ เอตํ ปณีต’’นฺติ น เอวํ วทติ. อิมินา ปนากาเรน ตํ ปฏิวิชฺฌนฺโต ตตฺถ จิตฺตํ อุปสํหรตีติ อตฺโถ.

‘තේහි ධම්මේහි’ යනු එම පංචස්කන්ධ ධර්මයන්ගෙනි. ‘පටිවාපේති’ යනු නිවන් අරමුණු කොට (සිත) ඉවත් කරවයි. ‘අමතාය ධාතුයා’ යනු නිවන් ධාතුව කෙරෙහිය. ‘චිත්තං උපසංහරති’ යනු ඥානයෙන් ආනිසංස දැක (සිත එහි) පමුණුවයි. ‘සන්තං’ යනු ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් සංසිඳුණු බැවින් ශාන්තය. ‘පණීතං’ යනු තෘප්තිමත් නොවන (උතුම් වූ) බැවින් ප්‍රණීතය. ‘සො තත්ථ ඨිතො ආසවානං ඛයං පාපුණාති’ යනු ඔහු එම ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි පිහිටා, එම බලවත් විදර්ශනාව වඩා අර්හත්වයට පැමිණෙයි. තවත් ක්‍රමයක් නම් - ‘සො තේහි ධම්මේහි’ යනාදියේ ‘අනිච්චතො’ හා ‘පලෝකතො’ යන පද දෙකෙන් අනිත්‍ය ලක්ෂණය ද, ‘දුක්ඛතො’ ආදී පද හයකින් දුක්ඛ ලක්ෂණය ද, ‘පරතො’, ‘සුඤ්ඤතො’, ‘අනත්තතො’ යන පද තුනෙන් අනාත්ම ලක්ෂණය ද කියැවේ. එබැවින් ඔහු එම පංචස්කන්ධ ධර්මයන් කෙරෙහි මෙලෙස තිලකුණු ආරෝපණය කර දැක, සමාපත්තිය තුළ වූ පංචස්කන්ධ ධර්මයන්ගෙන් සිත මුදවා ගනියි, ඉවත් කරවයි. ‘උපසංහරති’ යනු විදර්ශනා සිත ඇසීම, පැසසීම, ඉගෙනීම හා ප්‍රඥප්තිය තුළින් ‘නිවන ශාන්තය’ යැයි මෙලෙස අසංඛත වූ අමෘත ධාතුවට පමුණුවයි. මාර්ග චිත්තය නිවන අරමුණු කරන විට ‘මෙය ශාන්තය, මෙය ප්‍රණීතය’ කියා වචනයෙන් ප්‍රකාශ නොකරයි. එහෙත් මෙම ආකාරයෙන් එය ප්‍රත්‍යක්ෂ කරමින් එහි සිත පමුණුවන බව අර්ථයයි.

---

โส ตตฺถ ฐิโตติ ตสฺสา ติลกฺขณารมฺมณาย วิปสฺสนาย ฐิโต. อาสวานํ ขยํ ปาปุณาตีติ อนุกฺกเมน จตฺตาโร มคฺเค ภาเวตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ. เตเนว ธมฺมราเคนาติ สมถวิปสฺสนาธมฺเม ฉนฺทราเคน. ธมฺมนนฺทิยาติ ตสฺเสว เววจนํ. สมถวิปสฺสนาสุ หิ สพฺพโส ฉนฺทราคํ ปริยาทาตุํ สกฺโกนฺโต อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อสกฺโกนฺโต อนาคามี โหติ.

‘සො තත්ථ ඨිතො’ යනු එම ත්‍රිලක්ෂණ අරමුණු කරගත් විදර්ශනාවෙහි පිහිටා යන්නයි. ‘ආසවානං ඛයං පාපුණාති’ යනු අනුපිළිවෙලින් සතර මාර්ගයන් වඩා අර්හත්වයට පැමිණෙයි යන්නයි. ‘තෙනේව ධම්මරාගේන’ යනු සමථ විදර්ශනා ධර්මයන් කෙරෙහි ඇති ඡන්ද රාගයෙනි. ‘ධම්මනන්දියා’ යනු එයටම පර්යාය වචනයකි. සමථ විදර්ශනාවන්හි සියලු ආකාරයෙන් ඡන්ද රාගය ක්ෂය කිරීමට සමත් වන්නා අර්හත්වයට පැමිණෙයි, එසේ නොහැකි වන්නා අනාගාමී වෙයි.

---

ติณปุริสรูปเก [Pg.279] วาติ ติณโปตฺถกรูเป วา. ทูเร กณฺเฑ ปาเตตีติ ทูเรปาตี. อวิราธิตํ วิชฺฌตีติ อกฺขณเวธี. ยเทว ตตฺถ โหติ เวทนาคตนฺติ อิธ รูปํ น คหิตํ. กสฺมา? สมติกฺกนฺตตฺตา. อยญฺหิ เหฏฺฐา รูปาวจรชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา รูปํ อติกฺกมิตฺวา อรูปาวจรสมาปตฺตึ สมาปนฺโนติ สมถวเสนาปิ อเนน รูปํ สมติกฺกนฺตํ, เหฏฺฐา รูปํ สมฺมสิตฺวา ตํ อติกฺกมฺม อิทานิ อรูปํ สมฺมสตีติ วิปสฺสนาวเสนาปิ อเนน รูปํ อติกฺกนฺตํ. อารุปฺเป ปน สพฺพโสปิ รูปํ นตฺถีติ ตํ สนฺธายปิ รูปํ น คหิตํ. อถ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ กสฺมา น คหิตนฺติ? สุขุมตฺตา. ตสฺมิญฺหิ จตฺตาโรปิ อรูปกฺขนฺธา สุขุมา น สมฺมสนูปคา. เตเนวาห – ‘‘อิติ โข, ภิกฺขเว, ยาวตา สญฺญาสมาปตฺติ ตาวตา อญฺญาปฏิเวโธ’’ติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยาวตา สจิตฺตกสมาปตฺติ นาม อตฺถิ, ตาวตา โอฬาริเก ธมฺเม สมฺมสโต อญฺญาปฏิเวโธ โหติ, อรหตฺตํ สมฺปชฺชติ. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ปน สุขุมตฺตา สญฺญาสมาปตฺตีติ น วุจฺจติ. ฌายีเหเตติ ฌายีหิ ฌานาภิรเตหิ เอตานิ. วุฏฺฐหิตฺวาติ ตโต สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย. สมกฺขาตพฺพานีติ สมฺมา อกฺขาตพฺพานิ, ‘‘สนฺตานิ ปณีตานี’’ติ เอวํ เกวลํ อาจิกฺขิตพฺพานิ โถเมตพฺพานิ วณฺเณตพฺพานีติ.

‘තිණපුරිස රූපකේ වා’ යනු තණකොළවලින් සාදන ලද රූපයකට යන්නයි. ‘දූරේ කණ්ඩේ පාතේති’ යනු දුරට විදින්නා (දූරේපාතී) යන්නයි. නොවැරදී විදිනුයේ ‘අක්ඛණවේධී’ නම් වේ. ‘යදේව තත්ථ හෝති වේදනාගතං’ යන මෙහි රූපය ගෙන නැත. ඒ මන්ද? (රූපය) ඉක්මවා ඇති බැවිනි. මොහු කලින් රූපාවචර ධ්‍යානයට සම වැදී රූපය ඉක්මවා අරූපාවචර සමාපත්තියට පැමිණි බැවින් සමථය මගින් ද රූපය ඉක්මවා ඇත. කලින් රූපය මෙනෙහි කොට එය ඉක්මවා දැන් අරූපය (නාමය) මෙනෙහි කරන බැවින් විදර්ශනාව මගින් ද රූපය ඉක්මවා ඇත. තවද අරූප ලෝකයෙහි කොහෙත්ම රූපයක් නැති බැවින් ඒ අර්ථයෙන් ද රූපය මෙහි ගෙන නැත. එසේ නම් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය නොගත්තේ මන්ද? ඉතා සියුම් බැවිනි. එහි අරූප ස්කන්ධ සතරම විදර්ශනාවට හසු නොවන තරම් ඉතා සියුම්ය. එබැවින් “මහණෙනි, යම්තාක් සංඥා සමාපත්තියක් වේද, ඒ තාක් අර්හත් ඵල අවබෝධය (අඥා ප්‍රතිවේධය) පවතී” යැයි වදාළ සේක. මෙයින් අදහස් වන්නේ - සිත සහිත වූ (සචිත්තක) සමාපත්තියක් යම්තාක් වේද, ඒ තාක් ඖදාරික ධර්මයන් මෙනෙහි කරන්නාට අර්හත් ඵල අවබෝධය ඇතිවන බවත් අර්හත් ඵලය ලැබෙන බවත්ය. නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය වනාහි ඉතා සියුම් බැවින් ‘සංඥා සමාපත්තිය’ ලෙස හඳුන්වනු නොලැබේ. ‘ඣායීහේතේ’ යනු ධ්‍යානයෙහි ඇලුනු ධ්‍යානලාභීන් විසින් මේවා (හඳුන්වනු ලැබේ). ‘වුට්ඨහිත්වා’ යනු එම සමාපත්තියෙන් නැගී සිට යන්නයි. ‘සමක්ඛාතබ්බානි’ යනු මැනවින් පැවසිය යුතු යන්නයි. එනම් “ශාන්තය, ප්‍රණීතය” යනාදී වශයෙන් හුදෙක් ප්‍රකාශ කළ යුතුය, පැසසිය යුතුය, වර්ණනා කළ යුතුය යන්නයි.

---

๖. อานนฺทสุตฺตวณฺณนา

6. ආනන්ද සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๓๗. ฉฏฺเฐ สมฺพาเธติ ปญฺจกามคุณสมฺพาเธ. โอกาสาธิคโมติ โอกาสสฺส อธิคโม. สตฺตานํ วิสุทฺธิยาติ สตฺตานํ วิสุทฺธึ ปาปนตฺถาย. สมติกฺกมายาติ สมติกฺกมนตฺถาย. อตฺถงฺคมายาติ อตฺถํ คมนตฺถาย. ญายสฺส อธิคมายาติ สหวิปสฺสนกสฺส มคฺคสฺส อธิคมนตฺถาย. นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยายาติ อปจฺจยนิพฺพานสฺส ปจฺจกฺขกรณตฺถาย. ตเทว นาม จกฺขุํ ภวิสฺสตีติ ตญฺเญว ปสาทจกฺขุ อสมฺภินฺนํ ภวิสฺสติ. เต รูปาติ ตเทว รูปารมฺมณํ อาปาถํ อาคมิสฺสติ. ตญฺจายตนํ โน ปฏิสํเวทิสฺสตีติ ตญฺจ รูปายตนํ น ชานิสฺสติ. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

37. හයවන සූත්‍රයෙහි; 'සම්බාධෙ' යනු පංචකාම ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ සම්බාධයෙහි (ගැටීමෙහි) ය. 'ඕකාසාධිගමෝ' යනු අර්හත් ඵලය ලබා ගැනීම සඳහා අවකාශය සැලසීමයි. 'සත්තානං විසුද්ධියා' යනු සත්ත්වයන් කෙලෙසුන්ගෙන් පිරිසිදු වීම වූ නිවන කරා පැමිණවීම පිණිසයි. 'සමතික්කමාය' යනු මැනවින් ඉක්මවා යාම පිණිසයි. 'අත්ථංගමාය' යනු නැති වී යාම (නිරුද්ධ වීම) පිණිසයි. 'ඤායස්ස අධිගමාය' යනු විදර්ශනාව සහිත වූ මාර්ගය ලබා ගැනීම පිණිසයි. 'නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය' යනු හේතු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් තොර වූ නිවන ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම පිණිසයි. 'තදෙව නාම චක්ඛුං භවිස්සති' යනු එම ප්‍රඥා චක්ෂුසම (නොබිඳී) පවතිනු ඇත යන්නයි. 'තේ රූපා' යනු එම රූපාරම්මණයම හමුවට පැමිණෙනු ඇත යන්නයි. 'තඤ්චායතනං නෝ පටිසංවෙදිස්සති' යනු ඒ රූප ආයතනය (සිතින්) නොදැනෙන්නේය යන්නයි. සෙසු පදයන්හි ද ක්‍රමය මෙයම වේ.

---

อุทายีติ กาฬุทายิตฺเถโร. สญฺญีเมว นุ โขติ สจิตฺตโกเยว นุ โข. มกาโร ปทสนฺธิมตฺตํ. กึสญฺญีติ กตรสญฺญาย สญฺญี หุตฺวา. สพฺพโส [Pg.280] รูปสญฺญานนฺติ อิทํ กสฺมา คณฺหิ, กึ ปฐมชฺฌานาทิสมงฺคิโน รูปาทิปฏิสํเวทนา โหตีติ? น โหติ, ยาว ปน กสิณรูปํ อารมฺมณํ โหติ, ตาว รูปํ สมติกฺกนฺตํ นาม น โหติ. อสมติกฺกนฺตตฺตา ปจฺจโย ภวิตุํ สกฺขิสฺสติ. สมติกฺกนฺตตฺตา ปน ตํ นตฺถิ นาม โหติ, นตฺถิตาย ปจฺจโย ภวิตุํ น สกฺโกตีติ ทสฺเสตุํ อิทเมว คณฺหิ.

'උදායී' යනු කාලුදායී තෙරුන් වහන්සේයි. 'සඤ්ඤීමෙව නු ඛෝ' යනු සිත සහිත වූවෙක්ම ද යන්නයි. 'ම' කාරය පද සන්ධියක් පමණි. 'කිංසඤ්ඤී' යනු කවර සංඥාවකින් යුක්තව ද යන්නයි. 'සබ්බසෝ රූපසඤ්ඤානං' යන්න කුමක් හෙයින් ගත්තේද? ප්‍රථම ධ්‍යානාදියට පැමිණි තැනැත්තාට රූපාරම්මණාදිය දැනෙන්නේ නොවේද? නැත, එය එසේ නොවේ. යම් තාක් කසිණ රූපය අරමුණු වේද, ඒ තාක් රූපය සම්පූර්ණයෙන් ඉක්මවන ලද්දක් නොවේ. ඉක්මවා නොගිය බැවින් එය අරමුණක් වීමට ප්‍රත්‍ය විය හැකිය. රූපය සම්පූර්ණයෙන් ඉක්මවා ගිය විට එය නැති වූවක් බඳුය, නැති බැවින් ප්‍රත්‍ය වීමට නොහැකිය යන්න පෙන්වීම පිණිස මෙයම (සබ්බසෝ රූපසඤ්ඤානං යන්න) වදාරන ලදී.

---

ชฏิลวาสิกาติ ชฏิลนครวาสินี. น จาภินโตติอาทีสุ ราควเสน น อภินโต, โทสวเสน น อปนโต. สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน กิเลเส นิคฺคณฺหิตฺวา วาเรตฺวา ฐิโต, กิเลสานํ ปน ฉินฺนนฺเต อุปฺปนฺโนติ น สสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคโต. วิมุตฺตตฺตา ฐิโตติ กิเลเสหิ วิมุตฺตตฺตาเยว ฐิโต. ฐิตตฺตา สนฺตุสิโตติ ฐิตตฺตาเยว สนฺตุฏฺโฐ นาม ชาโต. สนฺตุสิตตฺตา โน ปริตสฺสตีติ สนฺตุฏฺฐตฺตาเยว ปริตาสํ นาปชฺชติ. อยํ, ภนฺเต อานนฺท, สมาธิ กึ ผโลติ อิมินา อยํ เถรี ตาลผลญฺเญว คเหตฺวา ‘‘อิทํ ผลํ กึ ผลํ นามา’’ติ ปุจฺฉมานา วิย อรหตฺตผลสมาธึ คเหตฺวา ‘‘อยํ, ภนฺเต อานนฺท, สมาธิ กึ ผโล วุตฺโต ภควตา’’ติ ปุจฺฉติ. อญฺญาผโล วุตฺโตติ อญฺญา วุจฺจติ อรหตฺตํ, อรหตฺตผลสมาธิ นาเมโส วุตฺโต ภควตาติ อตฺโถ. เอวํสญฺญีปีติ อิมาย อรหตฺตผลสญฺญาย สญฺญีปิ ตทายตนํ โน ปฏิสํเวเทตีติ เอวํ อิมสฺมึ สุตฺเต อรหตฺตผลสมาธิ กถิโตติ.

'ජටිලවාසිකා' යනු ජටිල නුවර වැසි තෙරණියයි. 'න චාභිනතෝ' ආදී පදයන්හි, රාගය නිසා ඇලුණේ නැත, ද්වේෂය නිසා ඉවත් වූයේ නැත. වීර්යයෙන් හා ප්‍රයෝගයෙන් කෙලෙසුන් මර්දනය කරමින් හෝ වළක්වමින් සිටින අවස්ථාවක් නොව, කෙලෙසුන් සිඳී ගිය කෙළවර හටගත් බැවින් එය 'න සසංඛාරනිග්ගය්හවාරිතගතෝ' (වීර්යයෙන් කෙලෙස් මර්දනය කර අත්පත් කරගත්තක් නොවේ) නම් වේ. 'විමුත්තත්තා ඨිතෝ' යනු කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු බැවින්ම ස්ථාවරව පිහිටියේ යන්නයි. 'ඨිතත්තා සන්තුසිතෝ' යනු ස්ථාවර වූ බැවින්ම සතුටට (සන්තෝෂයට) පත් වූයේ යන්නයි. 'සන්තුසිතත්තා නෝ පරිතස්සති' යනු සතුටු වූ බැවින්ම කිසිදු තැති ගැනීමකට හෝ තෘෂ්ණාවකට පත් නොවේ. 'අයං භන්තේ ආනන්ද සමාධි කිං ඵලෝ' යන මෙයින්, මෙම තෙරණිය තල් ගෙඩියක් අතට ගෙන "මේ ඵලය කුමන ඵලයක්ද?" කියා විමසන්නාක් මෙන් අර්හත් ඵල සමාධිය අරමුණු කොට ගෙන, "ස්වාමීනි ආනන්දයෙනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙම සමාධිය කිනම් ඵලයක් ඇති එකක් ලෙස වදාරන ලද්දේ දැයි" විමසයි. 'අඤ්ඤාඵලෝ වුත්තෝ' යනු මෙහි 'අඤ්ඤා' යන්නෙන් අර්හත් ඵලය කියැවේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය අර්හත් ඵල සමාධිය යැයි වදාරන ලද බව අර්ථයයි. 'ඒවංසඤ්ඤීපි' යනු මෙම අර්හත් ඵල සංඥාවෙන් යුක්තව සිටියත් ඒ ආයතනය (රූපය) නොදැනෙන්නේය යන්නයි. මෙලෙස මෙම සූත්‍රයෙහි අර්හත් ඵල සමාධිය ගැන කියැවේ.

---

๗. โลกายติกสุตฺตวณฺณนา

7. ලෝකායතික සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๓๘. สตฺตเม โลกายติกาติ โลกายตวาทกา. สตตนฺติ สทา. สมิตนฺติ นิรนฺตรํ. ติฏฺฐเตตนฺติ ติฏฺฐตุ เอตํ, มา เอตํ ปฏฺฐเปถ, โก โว เอเตน อตฺโถ. ธมฺมํ โว พฺราหฺมณา เทเสสฺสามีติ อหํ โว จตุสจฺจธมฺมํ เทเสสฺสามิ.

38. සත්වන සූත්‍රයෙහි; 'ලෝකායතිකා' යනු ලෝකායත ශාස්ත්‍රය පවසන්නන්ය. 'සතතං' යනු සැමකල්හි ය. 'සමිතං' යනු නිරන්තරයෙන්ම ය. 'තිට්ඨතේතං' යනු මෙය පවතිත්වා (නතර වේවා), මෙය ඉදිරිපත් නොකරන්න, මෙයින් ඔබට ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? 'ධම්මං වෝ බ්‍රාහ්මණා දේසෙස්සාමි' යනු බ්‍රාහ්මණයෙනි, මම ඔබට චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය දේශනා කරමි යන්නයි.

---

ทฬฺหธมฺโมติ ทฬฺหธนุํ คเหตฺวา ฐิโต. ธนุคฺคโหติ อิสฺสาโส. ทฬฺหธนุ นาม ทฺวิสหสฺสถามํ วุจฺจติ. ทฺวิสหสฺสถามํ นาม ยสฺส อาโรปิตสฺส ชิยาพทฺโธ [Pg.281] โลหสีสาทีนํ ภาโร ทณฺเฑ คเหตฺวา ยาว กณฺฑปฺปมาณา อุกฺขิตฺตสฺส ปถวิโต มุจฺจติ. สิกฺขิโตติ ทส ทฺวาทส วสฺสานิ อาจริยกุเล อุคฺคหิตสิปฺโป. กตหตฺโถติ เอโก สิปฺปเมว อุคฺคณฺหาติ, กตหตฺโถ น โหติ อยํ ปน กตหตฺโถ จิณฺณวสิภาโว. กตูปาสโนติ ราชกุลาทีสุ ทสฺสิตสิปฺโป. ลหุเกน อสเนนาติ อนฺโต สุสิรํ กตฺวา ตูลาทีหิ ปูเรตฺวา กตลกฺขปริกมฺเมน สลฺลหุกกณฺเฑน. เอวํ กตญฺหิ เอกอุสภคามี ทฺเว อุสภานิปิ คจฺฉติ…เป… อฏฺฐุสภคามี โสฬส อุสภานิปิ คจฺฉติ. อปฺปกสิเรนาติ นิทฺทุกฺเขน. อติปาเตยฺยาติ อติกฺกเมยฺย. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา โส ธนุคฺคโห ตํ วิทตฺถิจตุรงฺคุลํ ฉายํ สีฆเมว อติกฺกาเมติ, เอวํ สกลจกฺกวาฬํ สีฆํ สีฆํ อติกฺกมนสมตฺเถน ชเวน สมนฺนาคโต. สนฺธาวนิกายาติ ปทสา ธาวเนน. เอวมาหํสูติ เอวํ วทนฺติ.

'දළ්හධම්මෝ' යනු ශක්තිමත් දුන්නක් ගෙන සිටින්නා වූ තැනැත්තායි. 'ධනුග්ගහො' යනු දුනු ශිල්පියායි. පල් දෙදහසක ශක්තිය ඇති දුන්න 'දළ්හධනු' නම් වේ. පල් දෙදහසක ශක්තිය ඇති දුන්නක් නම්, ලෝහ තැටි ආදියෙහි බර දුන්නෙහි රඳවා හී තලයේ ප්‍රමාණයට ඇද අත්හළ විට පොළොවෙන් මිදී යන (ඈතට විදින) දුන්නයි. 'සික්ඛිතෝ' යනු දස දොළොස් වසරක් ගුරු කුලයෙහි හිඳ ශිල්ප උගත් තැනැත්තායි. 'කතහත්ථෝ' යනු ඇතමෙක් ශිල්පය පමණක් උගත්ත ද අත්දැකීම් සහිත දක්ෂයෙක් (කතහත්ථ) නොවේ; එහෙත් මොහු පුහුණුවෙන් වසීභාවයට පැමිණි දක්ෂයෙකි. 'කටූපාසනෝ' යනු රජවාසල ආදියෙහි ශිල්ප දක්වන ලද තැනැත්තායි. 'ලහුකේන ආසනේන' යනු ඇතුළත සිදුරු කර පුළුන් ආදිය පුරවා, ඉලක්කය මැනවින් සකස් කර තනන ලද සැහැල්ලු හීයකිනි. මෙලෙස සකස් කළ හීයක් එක් උසභයක්, උසභ දෙකක්... අට උසභයක්, සොළොස් උසභයක් දක්වා වුව ද යයි. 'අප්පකසිරේන' යනු පහසුවෙන් (දුකක් රහිතව) ය. 'අතිපාතෙය්‍ය' යනු ඉක්මවා යන්නේය යන්නයි. මින් අදහස් කළේ මෙයයි - ඒ දුනු ශිල්පියා වියතක් හා අඟල් හතරක් පමණ වූ සෙවණැල්ලක් යම් සේ වේගයෙන් ඉක්මවා යන්නේ ද, එලෙසම මුළු සක්වළම වේගයෙන් ඉක්මවා යාමට සමත් ජවයකින් යුක්ත වූවෙක් යන්නයි. 'සන්ධාවනිකාය' යනු පයින් දිවීමෙනි. 'ඒවමාහංසු' යනු මෙලෙස පවසති යන්නයි.

---

๘. เทวาสุรสงฺคามสุตฺตวณฺณนา

8. දේවාසූර සංග්‍රාම සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๓๙. อฏฺฐเม สมุปพฺยูฬฺโห อโหสีติ ปจฺจุปฏฺฐิโต อโหสิ. สงฺคาเมยฺยามาติ สงฺคามํ กเรยฺยาม ยุชฺเฌยฺยาม. อปยึสุเยวาติ ปลายึสุเยว. อุตฺตเรนาภิมุขาติ อุตฺตรามุขา หุตฺวา. อภิยนฺเต วาติ อนุพนฺธนฺติเยว. ภีรุตฺตานคเตนาติ ภีรุตฺตานํ ภยนิวารณํ ปติฏฺฐานํ คเตน. อกรณียาติ ยุทฺเธน กิญฺจิ อกตฺตพฺพา. กสฺมา ปน เนสํ สงฺคาโม โหตีติ? อสุรา หิ ปุพฺเพ ตาวตึสวาสิโน, เต จิตฺตปาฏลิยา ปุปฺผนกาเล ทิพฺพปาริจฺฉตฺตกปุปฺผํ อนุสฺสรนฺติ. ตโต อุปฺปนฺนโกธา ‘‘คณฺหถ เทเว’’ติ สมฺมุขสมฺมุขฏฺฐาเนเนว สิเนรุํ อภิรุหนฺติ, เทวาปิ นิกฺขมนฺติ. เตสํ โคปาลกทารกานํ อญฺญมญฺญํ ทณฺฑเกหิ ปหรณสทิสํ ยุทฺธํ โหติ. สกฺโก เทวราชา เหฏฺฐา ปญฺจสุ ฐาเนสุ อารกฺขํ ฐเปตฺวา อุปริ เทวปุรํ ปริวาเรตฺวา อตฺตสทิสา วชิรหตฺถา ปฏิมา ฐปาเปสิ. อสุรา เหฏฺฐา ปญฺจ ฐานานิ ปฏิพาหิตฺวา อภิรุฬฺหา อินฺทปฏิมาโย ทิสฺวา นิวตฺติตฺวา อสุรปุรเมว คจฺฉนฺติ.

39. අටවන සූත්‍රයෙහි; 'සමුපබ්‍යූළ්හෝ අහෝසි' යනු ඉදිරිපත් වූයේ (සූදානම් වූයේ) යන්නයි. 'සංගාමෙය්‍යාම' යනු සංග්‍රාම කරමු, යුද්ධ කරමු යන්නයි. 'අපයිංසුයේව' යනු පලා ගියහ යන්නයි. 'උත්තරේනාභිමුඛා' යනු උතුරු දිශාවට මුහුණ ලා ය. 'අභියන්තේව' යනු ලුහුබඳින්නාහුමය. 'භීරුත්තානගතේන' යනු බිය වැළැක්වීම පිණිස වූ තමාගේ පිහිට ස්ථානයට පැමිණීමෙනි. 'අකරණීයා' යනු යුද්ධයෙන් කිසිවක් නොකළ හැකිය යන්නයි. ඔවුන් අතර සංග්‍රාමයක් ඇති වන්නේ කුමක් හෙයින් ද? අසුරයෝ පෙර තව්තිසා වැසියෝ වූහ. ඔවුහු චිත්‍රපාටලී ගස මල් පිපෙන කාලයේදී දිව්‍යමය පාරිච්ඡත්තක මල් සිහි කරති. ඉන් හටගත් කෝපයෙන් "දෙවියන් අල්ලා ගනිවු" යැයි පවසා එකිනෙකා හමුවෙමින්ම මහා මේරු පර්වතයට නගිති. දෙවියෝ ද පිටත් වෙති. ඔවුන්ගේ එම යුද්ධය ගව පාලක දරුවන් එකිනෙකාට දඬු කැබලිවලින් ගසා ගන්නාක් වැනි ය. ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා පහළ ස්ථාන පහක ආරක්ෂාව යොදවා, ඉහළ දිව්‍ය පුරය පිරිවරා තමා හා සමාන වජ්‍රායුධ අතින් ගත් ශක්‍ර රූප පිහිටෙවූයේය. අසුරයෝ පහළ ස්ථාන පහ මැඩගෙන ඉහළට නැඟ, ඒ ශක්‍ර රූප දැක ආපසු හැරී අසුර පුරයටම යති.

---

ทกฺขิเณนาภิมุขาติ ทกฺขิณามุขา หุตฺวา. อปทํ วธิตฺวาติ นิปฺปทํ นิรวเสสํ วธิตฺวา. อทสฺสนํ คโตติ มาโรปิ วฏฺฏปาทกํ กตฺวา รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานํ [Pg.282] สมาปนฺนสฺส จิตฺตํ ชานาติ, ตเทว วิปสฺสนาปาทกํ กตฺวา สมาปนฺนสฺส จิตฺตํ ชานาติ. อรูปาวจรสมาปตฺติ ปน วฏฺฏปาทา วา โหตุ วิปสฺสนาปาทา วา, ตํ สมาปนฺนสฺส มาโร จิตฺตํ น ชานาติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อทสฺสนํ คโต ปาปิมโต’’ติ.

'දක්ඛිණේනාභිමුඛා' යනු දකුණු දිශාවට මුහුණ ලා ය. 'අපදං වධිත්වා' යනු කිසිදු සලකුණක් හෝ ශේෂයක් ඉතිරි නොවන සේ විනාශ කර ය. 'අදස්සනං ගතෝ' යනු මාරයා වුව ද වෘත්ත (සංසාර) පාදක කරගත් රූපාවචර චතුර්ථ ධ්‍යානයට සමවැදුණු තැනැත්තාගේ සිත දනී. එහෙත් අරූපාවචර සමාපත්තිය වෘත්ත පාදක වුව ද, විදර්ශනා පාදක වුව ද එයට සමවැදුණු තැනැත්තාගේ සිත මාරයා නොදනී. ඒ හෙයින් "පාපිෂ්ඨ මාරයාට නොපෙනී ගියේය" යයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාරන ලදී.

---

๙. นาคสุตฺตวณฺณนา

9. නාග සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๔๐. นวเม อารญฺญกสฺสาติ อรญฺญวาสิโน. โคจรปสุตสฺสาติ โคจรคฺคหณตฺถาย คจฺฉนฺตสฺส. หตฺถิกลภาติ มหนฺตา มหนฺตา นาคา. หตฺถิจฺฉาปาติ ตรุณโปตกา. โอภคฺโคภคฺคนฺติ นาเมตฺวา นาเมตฺวา ฐปิตํ. โอคาหํ โอติณฺณสฺสาติ โอคาหิตพฺพตฺตา โอคาหนฺติ ลทฺธนามํ อุทกติตฺถํ โอติณฺณสฺส. โอคาหา อุตฺติณฺณสฺสาติ อุทกติตฺถโต อุตฺติณฺณสฺส. วูปกฏฺโฐติ วูปกฏฺโฐ หุตฺวา. อิทานิ ยสฺมา ทสพลสฺส หตฺถินาเคน กิจฺจํ นตฺถิ, สาสเน ปน ตํสริกฺขกํ ปุคฺคลํ ทสฺเสตุํ อิทมาหฏํ, ตสฺมา ตํ ปุคฺคลํ ทสฺเสนฺโต เอวเมว โขติอาทิมาห.

40. නවවැනි සූත්‍රයෙහි ‘ආරඤ්ඤකස්ස’ යනු වනයෙහි වසන්නා වූ යන්නයි. ‘ගෝචරපසුතස්ස’ යනු ගොදුරු (ආහාර) සෙවීම පිණිස යන්නා වූ යන්නයි. ‘හත්ථිකලභා’ යනු ඉතා විශාල වූ හස්තීහුය. ‘හත්ථිච්ඡාපා’ යනු ළපටි හස්ති පෝතකයෝය. ‘ඕභග්ගෝභග්ගං’ යනු නවන ලදුව තබන ලද යන්නයි. ‘ඕගාහං ඕතිණ්ණස්ස’ යනු බැසීමට සුදුසු බැවින් ‘ඕගාහ’ යන නම ලත් ජල තොටකට බැසගත් යන්නයි. ‘ඕගාහා උත්තිණ්ණස්ස’ යනු ජල තොටින් ගොඩට පිවිසි යන්නයි. ‘වූපකට්ඨෝ’ යනු වෙන් වූයේ (හුදෙකලා වූයේ) යන අර්ථයයි. දැන්, දසබලයන් වහන්සේට හස්ති රාජයෙකුගෙන් ඉටු කරගත යුතු කාරියක් නැතත්, ශාසනයෙහි එවැනි (උතුම්) පුද්ගලයෙකු දැක්වීම පිණිස ‘යස්මිං භික්ඛවේ සමයේ ආරඤ්ඤකනාගස්ස’ යනාදී මේ වචන ගෙන එන ලදී. එබැවින් එම පුද්ගලයා දැක්වීමට ‘ඒවමේව ඛෝ’ යනාදිය වදාළ සේක.

---

๑๐. ตปุสฺสสุตฺตวณฺณนา

10. තපුස්ස සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๔๑. ทสเม มลฺเลสูติ มลฺลรฏฺเฐ. อิเธว ตาว ตฺวํ, อานนฺท, โหตีติ อิธ ภควา ‘‘ตปุสฺสคหปติโน อิธ ฐิเตน อานนฺเทน สทฺธึ กถาสลฺลาโป ภวิสฺสติ, ตโตนิทานํ อหํ มหนฺตํ ธมฺมปริยายํ เทเสสฺสามี’’ติ ญตฺวา อาห. อุปสงฺกมีติ โส กิร ภุตฺตปาตราโส ‘‘ทสพลสฺส อุปฏฺฐานํ คมิสฺสามี’’ติ นิกฺขมนฺโต ทูรโตว เถรํ ทิสฺวา เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมิ. ปปาโต วิย ขายติ, ยทิทํ เนกฺขมฺมนฺติ ยมิทํ ปพฺพชฺชาสงฺขาตํ เนกฺขมฺมํ, ตํ อมฺหากํ มหาปปาโต วิย โอคาหิตฺวา อุปฏฺฐาติ. เนกฺขมฺเม จิตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ ปพฺพชฺชาย จิตฺตํ อารมฺมณวเสน ปกฺขนฺทติ, ตเทว อารมฺมณํ กตฺวา ปสีทติ, ตเทว ปติฏฺฐาติ, ปจฺจนีกธมฺเมหิ จ วิมุจฺจติ. ‘เอตํ สนฺต’นฺติ ปสฺสโตติ เอตํ เนกฺขมฺมํ สนฺตํ วิคตทรถปริฬาหนฺติ เอวํ ปสฺสนฺตานํ ภิกฺขูนํ. พหุนา ชเนน วิสภาโคติ ตยิทํ พหุนา มหาชเนน สทฺธึ ภิกฺขูนํ วิสภาคํ, อสทิสนฺติ อตฺโถ.

41. දසවැනි සූත්‍රයෙහි ‘මල්ලේසු’ යනු මල්ල රටෙහි යන්නයි. ‘ඉධේව තාව ත්වං ආනන්ද හෝති’ යන්නෙහි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘තපුස්ස ගෘහපතියා මෙහි සිටින ආනන්ද තෙරුන් සමඟ කථාසල්ලාපයක නිරත වනු ඇත, එම කරුණ නිමිත්තෙන් මම මහා ධර්ම පර්යායයක් දේශනා කරන්නෙමි’ යි දැනගෙන මෙය වදාළ සේක. ‘උපසංකමී’ යනු ඒ තපුස්ස ගෘහපතියා උදෑසන ආහාරය ගෙන ‘දසබලයන් වහන්සේ බැහැදැකීමට යන්නෙමි’ යි නික්මෙන්නේ, දුරදීම තෙරුන් වහන්සේ දැක ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණියේය. ‘පපාතෝ විය ඛායති යදිදං නෙක්ඛම්මං’ යනු පැවිදි බව නම් වූ යම් මේ නෙක්ඛම්මයක් වේද, එය අපට (ගිහියන්ට) මහත් ප්‍රපාතයකට බසින්නාක් මෙන් වැටහෙයි. ‘නෙක්ඛම්මේ චිත්තං පක්ඛන්දති’ යනු පැවිදි බව කෙරෙහි සිත අරමුණු වශයෙන් පැන නගියි, එයම අරමුණු කොට පහදියි, එහිම පිහිටයි, ප්‍රතිපක්ෂ අකුසල ධර්මයන්ගෙන් මිදෙයි. ‘ඒතං සන්තං’ යනු මේ නෙක්ඛම්මය ශාන්තය, දාහයක් (පීඩාවක්) නැති දෙයකැයි මෙසේ දකින්නා වූ භික්ෂූන්ට යන්නයි. ‘බහුනා ජනේන විසභාගෝ’ යනු භික්ෂූන්ගේ (ඒ අදහස) බොහෝ මහාජනයා සමඟ අසමාන වූවකි, සමාන නොවන දෙයකැයි අර්ථයයි.

---

กถาปาภตนฺติ กถามูลํ. ตสฺส มยฺหํ, อานนฺท, เนกฺขมฺเม จิตฺตํ น ปกฺขนฺทตีติ ตสฺส เอวํ วิตกฺเกนฺตสฺสาปิ มยฺหํ ปพฺพชฺชาย จิตฺตํ น โอตรติ. ‘‘เอตํ [Pg.283] สนฺต’’นฺติ ปสฺสโตติ ‘‘สาธุ เนกฺขมฺม’’นฺติ ปริวิตกฺกนวเสน ‘‘เอตํ เนกฺขมฺมํ สนฺต’’นฺติ ปสฺสนฺตสฺสปิ. อนาเสวิโตติ น อาเสวิโต น ผสฺสิโต น สจฺฉิกโต. อธิคมฺมาติ อธิคนฺตฺวา ปตฺวา สจฺฉิกตฺวา. ตมาเสเวยฺยนฺติ ตํ อานิสํสํ เสเวยฺยํ ภเชยฺยํ. ยํ เมติ เยน การเณน มยฺหํ. อธิคมฺมาติ อธิคนฺตฺวา. สฺวาสฺส เม โหติ อาพาโธติ โส มยฺหํ อาพาธนฏฺเฐน อาพาโธ โหติ. อวิตกฺเก จิตฺตํ น ปกฺขนฺทตีติ อวิตกฺกวิจาเร ทุติยชฺฌาเน อารมฺมณวเสน จิตฺตํ น ปกฺขนฺทติ. วิตกฺเกสูติ วิตกฺกวิจาเรสุ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

‘කථාපාභතං’ යනු කතාවට මුල පිරීමයි. ‘තස්ස මය්හං ආනන්ද නෙක්ඛම්මේ චිත්තං න පක්ඛන්දති’ යනු එසේ කල්පනා කරන මාගේ සිත පැවිදි බවට ඇතුළු නොවේ යන්නයි. ‘ඒතං සන්තන්ති පස්සතෝ’ යනු ‘නෙක්ඛම්මය යහපති’ කියා කල්පනා කිරීම් වශයෙන් ‘මේ නෙක්ඛම්මය ශාන්තය’ කියා දකින්නාට ද යන්නයි. ‘අනාසේවිතෝ’ යනු පුරුදු නොකළ, ස්පර්ශ නොකළ, සාක්ෂාත් නොකළ යන්නයි. ‘අතිගම්ම’ (අධිගම්ම) යනු පැමිණ, ලබාගෙන, සාක්ෂාත් කොට යන්නයි. ‘තමාසේවෙය්‍යං’ යනු පැවිදි බවේ ආනිසංසය සේවනය කරන්නෙමි, භජනය කරන්නෙමි යන්නයි. ‘යං මේ’ යනු යම් කරුණක් නිසා මට යන්නයි. ‘අධිගම්ම’ යනු අවබෝධ කොටගෙන යන්නයි. ‘ස්වාස්ස මේ හෝති ආබාධෝ’ යනු කාමයන් හා බැඳුණු ඒ සංඥා මනසිකාරයන් පැවතීම පීඩාකාරී අර්ථයෙන් මට ‘ආබාධයක්’ (රෝගයක්) වෙයි යන්නයි. ‘අවිතක්කේ චිත්තං න පක්ඛන්දති’ යනු විතර්ක විචාර රහිත වූ දෙවැනි ධ්‍යානයෙහි අරමුණු වශයෙන් සිත ඇතුළු නොවේ යන්නයි. ‘විතක්කේසු’ යනු විතර්ක විචාරයන් කෙරෙහි යන්නයි. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

---

มหาวคฺโค จตุตฺโถ.

හතරවන මහා වර්ගයයි.

---

๕. สามญฺญวคฺโค

5. සාමඤ්ඤ වර්ගය

---

๑. สมฺพาธสุตฺตวณฺณนา

1. සම්බාධ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๔๒. ปญฺจมสฺส ปฐเม อุทายีติ กาฬุทายิตฺเถโร. อวิทฺวาติ อญฺญาสิ. ภูริเมธโสติ มหาปญฺโญ. โย ฌานมพุชฺฌีติ โย ฌานํ อพุชฺฌิ. ปฏิลีนนิสโภติ เอกีภาววเสน ปฏิลีโน เจว อุตฺตมฏฺเฐน จ นิสโภ. มุนีติ พุทฺธมุนิ. ปริยาเยนาติ เอเกน การเณน. กามสมฺพาธสฺส หิ อภาวมตฺเตเนว ปฐมชฺฌานํ โอกาสาธิคโม นาม, น สพฺพถา สพฺพํ. ตตฺราปตฺถิ สมฺพาโธติ ตสฺมิมฺปิ ปฐมชฺฌาเน สมฺพาโธ ปฏิปีฬนํ อตฺถิเยว. ตตฺราปิตฺถีติปิ ปาโฐ. กิญฺจ ตตฺถ สมฺพาโธติ ตสฺมึ ปน ฌาเน กึ สมฺพาโธ นาม. อยเมตฺถ สมฺพาโธติ อยํ วิตกฺกวิจารานํ อนิรุทฺธภาโว สมฺพาโธ สํปีฬา นาม. อิมินา อุปาเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. นิปฺปริยาเยนาติ น เอเกน การเณน, อถ โข อาสวกฺขโย นาม สพฺพสมฺพาธานํ ปหีนตฺตา สพฺเพน สพฺพํ โอกาสาธิคโม นามาติ.

42. පස්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘උදායී’ යනු කාලුදායී තෙරුන් වහන්සේය. ‘අවිද්වා’ යනු නොදත් (අඥාන) යන්නයි. ‘භූරිමේධසෝ’ යනු මහා ප්‍රඥාවන්තයා යන්නයි. ‘යෝ ඣානමබුජ්ඣි’ යනු යම් පුද්ගලයෙක් ධ්‍යානය අවබෝධ කළේ ද යන්නයි. ‘පටිලීනනිසභෝ’ යනු ඒකීභාවය (විවේකය) නිසා හුදෙකලා වූ ද, උත්තම අර්ථයෙන් වෘෂභයෙකු වැනි වූ ද යන්නයි. ‘මුනී’ යනු බුද්ධ මුණිවරයා යන්නයි. ‘පරියායේන’ යනු එක්තරා කරුණක් නිසාය. කාමයන්ගෙන් වන පීඩාව (සම්බාධය) නැති වීම පමණකින්ම ප්‍රථම ධ්‍යානය ‘ඕකාසාධිගම’ (අවකාශයක් ලැබීම) යැයි කියනු ලැබේ, එය සෑම අයුරින්ම සම්පූර්ණ වූවක් නොවේ. ‘තත්‍රාපත්ථි සම්බාධෝ’ යනු ඒ ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි ද පීඩාව (සම්බාධය) පවතින්නේමය. ‘තත්‍රාපිත්ථි’ කියා ද පාඨයක් පවතී. ‘කිංච තත්ථ සම්බාධෝ’ යනු ඒ ධ්‍යානයෙහි සම්බාධය නම් කුමක්ද? ‘අයමෙත්ථ සම්බාධෝ’ යනු විතර්ක විචාරයන් නිරුද්ධ නොවීම සම්බාධය හෙවත් පීඩාව නම් වෙයි. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු තැන්හි අර්ථය දත යුතුය. ‘නිප්පරියායේන’ යනු එක්තරා කරුණක් නිසා පමණක් නොව, සැබවින්ම ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වීම සියලු පීඩාවන් දුරු වූ බැවින් සම්පූර්ණයෙන්ම ‘ඕකාසාධිගම’ (නිදහස ලැබීම) නම් වෙයි.

---

๒. กายสกฺขิสุตฺตวณฺณนา

2. කායසක්ඛි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๔๓. ทุติเย [Pg.284] ยถา ยถา จ ตทายตนนฺติ เยน เยน การเณน เยน เยนากาเรน ตํ ปฐมชฺฌานสงฺขาตํ อายตนํ โหติ. ตถา ตถา นํ กาเยน ผุสิตฺวา วิหรตีติ เตน เตน การเณน เตน เตนากาเรน ตํ สมาปตฺตึ สหชาตนามกาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, สมาปชฺชตีติ อตฺโถ. กายสกฺขิ วุตฺโต ภควตา ปริยาเยนาติ ยสฺมา เตน นามากาเยน ปฐมชฺฌานํ สจฺฉิกตํ, ตสฺมา อิมินา ปริยาเยน กายสกฺขิ วุตฺโต. นิปฺปริยาเยนาติ ยตฺตกํ กาเยน สจฺฉิกาตพฺพํ, สพฺพสฺส กตตฺตา อยํ นิปฺปริยาเยน กายสกฺขิ นาม.

43. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි ‘යථා යථා ච තදායතනං’ යනු යම් යම් කරුණකින්, යම් යම් ආකාරයකින් ඒ ප්‍රථම ධ්‍යානය නම් වූ ආයතනය (තත්ත්වය) වේද යන්නයි. ‘තථා තථා නං කායේන ඵුසිත්වා විහරති’ යනු ඒ ඒ කරුණෙන්, ඒ ඒ ආකාරයෙන් එම සමාපත්තිය සහජාත නාමකය (සිත හා චෛතසික) මගින් ස්පර්ශ කොට (ලබාගෙන) වාසය කරයි, සමාපත්තිවලට සමවදියි යන අර්ථයයි. ‘කායසක්ඛි වුත්තෝ භගවතා පරියායේන’ යනු යම් හෙයකින් ඒ නාමකය මගින් ප්‍රථම ධ්‍යානය සාක්ෂාත් කරන ලද්දේ ද, එබැවින් මේ පර්යායයෙන් ‘කායසක්ඛි’ (කය සාක්ෂි කොට ඇත්තා) යැයි වදාරන ලදී. ‘නිප්පරියායේන’ යනු කයින් සාක්ෂාත් කළ යුතු යම් පමණක් ධර්ම ඇද්ද, ඒ සියල්ල කළ බැවින් මොහු සැබෑ ලෙසම (නිප්පර්යාය වශයෙන්) ‘කායසක්ඛි’ නම් වේ.

---

๓. ปญฺญาวิมุตฺตสุตฺตวณฺณนา

3. පඤ්ඤාවිමුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๔๔. ตติเย ปญฺญาย จ นํ ปชานาตีติ ตํ ปฐมชฺฌานวิปสฺสนาปญฺญาย ชานาติ. อิธาปิ ปริยายนิปฺปริยายา ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพา. ยถา จ อิธ, เอวํ อิโต ปเรสุปิ.

44. තෙවැනි සූත්‍රයෙහි ‘පඤ්ඤාය ච නං පජානාති’ යනු ඒ ප්‍රථම ධ්‍යානය විපස්සනා ප්‍රඥාවෙන් දැනගනියි යන්නයි. මෙහි ද පර්යාය හා නිප්පර්යාය අර්ථ කලින් කී ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. මෙහි යම් සේද, මෙතැන් සිට ඉදිරි සූත්‍රවල ද එසේමය.

---

๔. อุภโตภาควิมุตฺตสุตฺตวณฺณนา

4. උභතෝභාගවිමුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๔๕. จตุตฺถํ อุภเยน เวทิตพฺพํ. เอตฺถ จ อุภโตภาควิมุตฺโตติ อุภโตภาเคหิ สมถวิปสฺสนานํ ปจฺจนีกกิเลเสหิ วิมุตฺโต. ปริโยสาเน ปน สมาปตฺติยา รูปกายโต, อริยมคฺเคน นามกายโต วิมุตฺโตเยว อุภโตภาควิมุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

45. සිව්වැනි සූත්‍රය (පර්යාය හා නිප්පර්යාය) යන දෙයාකාරයෙන්ම දත යුතුය. මෙහි ‘උභතෝභාගවිමුත්තෝ’ යනු සමථ හා විපස්සනාවන්ට ප්‍රතිපක්ෂ ක්ලේශයන්ගෙන් යන දෙඅංශයෙන්ම මිදුණු තැනැත්තායි. අවසානයේදී නම්, සමාපත්තිය මගින් රූප කයෙන් ද, ආර්ය මාර්ගය මගින් නාම කයෙන් ද මිදුණු තැනැත්තා ‘උභතෝභාගවිමුත්ත’ යැයි දත යුතුය.

---

๕-๑๐. สนฺทิฏฺฐิกธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา

5-10. සන්දිට්ඨිකධම්ම සූත්‍ර ආදී වර්ණනාවයි.

---

๔๖-๕๑. ปญฺจมาทีสุ สนฺทิฏฺฐิโกติ สยํ ปสฺสิตพฺพโก. นิพฺพานนฺติ กิเลสนิพฺพานํ. ปรินิพฺพานนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. ตทงฺคนิพฺพานนฺติ ปฐมชฺฌานาทินา เตน เตน องฺเคน นิพฺพานํ. ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานนฺติ อิสฺมึเยว อตฺตภาเว นิพฺพานํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

46-51. පස්වැනි ආදී සූත්‍රවල, ‘සන්දිට්ඨිකෝ’ යනු තමා විසින්ම දැකිය යුතු වූ යන්නයි. ‘නිබ්බානං’ යනු ක්ලේශයන්ගේ නිවීමයි. ‘පරිනිබ්බානං’ යනු එයටම තවත් නමකි. ‘තදංගනිබ්බානං’ යනු ප්‍රථම ධ්‍යානාදී ඒ ඒ අංගයන් මගින් ලබන නිවීමයි. ‘දිට්ඨධම්මනිබ්බානං’ යනු මේ ආත්මභාවයේදීම ලබන නිවනයි. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකදීම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

---

สามญฺญวคฺโค ปญฺจโม.

පස්වන සාමඤ්ඤ වර්ගයයි.

---

ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

පළමු පන්නාසකය නිම විය.

---

๒. ทุติยปณฺณาสกวณฺณนา

2. දෙවැනි පන්නාසක වර්ණනාවයි.

---

๕๒. อิโต [Pg.285] ปเรสุ เขมนฺติ นิรุปทฺทวํ. เขมปฺปตฺโตติ เขมภาวํ ปตฺโต. สิกฺขาทุพฺพลฺยานีติ สิกฺขาย ทุพฺพลภาวกรณานิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

52. මීට පසුව එන සූත්‍රවල ‘ඛේමං’ යනු උපද්‍රව රහිත බවයි. ‘ඛේමප්පත්තෝ’ යනු නිර්භය භාවයට පත් වූ යන්නයි. ‘සික්ඛාදුබ්බල්‍යානී’ යනු ශික්ෂාව දුර්වල කරන කරුණුයි. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකදීම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. මෙය අවසානයයි.

---

มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

මනෝරථපූරණී නම් වූ අංගුත්තර නිකාය අට්ඨකථාවෙහි,

---

นวกนิปาตสฺส สํวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

නවක නිපාත වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

---

. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

. ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා!

---

องฺคุตฺตรนิกาเย

අංගුත්තර නිකායෙහි

---

ทสกนิปาต-อฏฺฐกถา

දසක නිපාත අට්ඨකථාව

---

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

1. ප්‍රථම පණ්ණාසකය

---

๑. อานิสํสวคฺโค

1. ආනිසංස වර්ගය

---

๑. กิมตฺถิยสุตฺตวณฺณนา

1. කිමත්ථිය සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๑. ทสกนิปาตสฺส [Pg.287] ปฐเม กุสลานิ สีลานีติ อนวชฺชสีลานิ. อมงฺกุภาวสฺส อวิปฺปฏิสารสฺส อตฺถาย สํวตฺตนฺตีติ อวิปฺปฏิสารตฺถานิ. โส เนสํ อานิสํโสติ อวิปฺปฏิสารานิสํสานิ. ยถาภูตญาณทสฺสนตฺโถติอาทีสุ ยถาภูตญาณทสฺสนํ นาม ตรุณวิปสฺสนา, นิพฺพิทา นาม พลววิปสฺสนา, วิราโค นาม มคฺโค, วิมุตฺติ นาม อรหตฺตผลํ, ญาณทสฺสนํ นาม ปจฺจเวกฺขณญาณํ. อคฺคาย ปเรนฺตีติ อรหตฺตตฺถาย คจฺฉนฺติ.

1. දසක නිපාතයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'කුසලානි සීලානි' යනු නිවැරදි (අනවද්‍ය) සීලයන්ය. මලානික නොවන බව (මුහුණ අඳුරු නොවීම) සහ පසුතැවිලි නොවීම පිණිස පවතින බැවින් 'අවිප්පටිසාරත්ථ' නම් වේ. එය (පසුතැවිලි නොවීම) එම සීලයන්ගේ ආනිසංසය වන බැවින් 'අවිප්පටිසාරානිසංස' නම් වේ. 'යථාභූතඤාණදස්සනත්ථෝ' යනාදී තැන්හි යථාභූතඤාණදස්සනය යනු තරුණ (මුල් අවධියේ) විදර්ශනාවයි, නිබ්බිදාව යනු බලවත් විදර්ශනාවයි, විරාගය යනු මාර්ගයයි, විමුක්තිය යනු අර්හත් ඵලයයි, ඥාණදර්ශනය යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයයි. 'අග්ගාය පරෙන්ති' යනු අර්හත් ඵලය පිණිස පවතිත් (ගමන් කරත්) යන්නයි.

---

๒. เจตนากรณียสุตฺตวณฺณนา

2. චේතනාකරණීය සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๒. ทุติเย น เจตนาย กรณียนฺติ น เจเตตฺวา กปฺเปตฺวา ปกปฺเปตฺวา กาตพฺพํ. ธมฺมตา เอสาติ ธมฺมสภาโว เอโส การณนิยโม อยํ. อภิสนฺเทนฺตีติ ปวตฺเตนฺติ. ปริปูเรนฺตีติ ปริปุณฺณํ กโรนฺติ. อปารา ปารํ คมนายาติ โอริมตีรภูตา เตภูมกวฏฺฏา นิพฺพานปารํ คมนตฺถาย.

2. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'න චේතනාය කරණීයං' යනු චේතනාවෙන්, කල්පනා කර හෝ සැලසුම් කර කළ යුතු දෙයක් නොවන බවයි. 'ධම්මතා ඒසා' යනු මෙය ධර්ම ස්වභාවයයි, මෙය හේතු නියමයයි. 'අභිසන්දෙන්ති' යනු පවත්වති (ගලා යති). 'පරිපූරෙන්ති' යනු සම්පූර්ණ කරති. 'අපාරා පාරං ගමනාය' යනු මෙතෙර නම් වූ ත්‍රෛභූමක වට්ටයෙන් (සංසාරයෙන්) නිවන නම් වූ එතෙරට පැමිණීම පිණිසයි.

---

๓-๕. อุปนิสสุตฺตตฺตยวณฺณนา

3-5. උපනිස සූත්‍ර තුනේ වර්ණනාව

---

๓-๕. ตติเย หตูปนิโสติ หตการโณ. จตุตฺถปญฺจเมสุ ทฺวีหิ เถเรหิ กถิตภาโวว วิเสโส.

3-5. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'හතූපනිසෝ' යනු විනාශ වූ හේතු ඇති බවයි. හතරවන සහ පස්වන සූත්‍රයන්හි සැරියුත් මාහිමියන් සහ ආනන්ද මාහිමියන් යන තෙරුන් වහන්සේලා දෙනම විසින් දේශනා කර තිබීම පමණක් විශේෂයකි.

---

๖. สมาธิสุตฺตวณฺณนา

6. සමාධි සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๖. ฉฏฺเฐ เนว ปถวิยํ ปถวีสญฺญี อสฺสาติ ปถวึ อารมฺมณํ กตฺวา ปถวีติ เอวํ อุปฺปนฺนาย สญฺญาย สญฺญี น ภเวยฺย. อาปาทีสุปิ เอเสว [Pg.288] นโย. น อิธโลเกติ อิธโลเก อุปฺปชฺชนกจตุกฺกปญฺจกชฺฌานสญฺญาย น สญฺญี ภเวยฺย. น ปรโลเกติ ปรโลเก อุปฺปชฺชนกจตุกฺกปญฺจกชฺฌานสญฺญาย น สญฺญี ภเวยฺย. สญฺญี จ ปน อสฺสาติ อถ จ ปนสฺส สมาปตฺติ สวิตกฺกสมาปตฺติเยว อสฺสาติ วุจฺจติ. เอตํ สนฺตํ เอตํ ปณีตนฺติ สนฺตํ สนฺตนฺติ อปฺเปตฺวา นิสินฺนสฺส ทิวสมฺปิ จิตฺตุปฺปาโท ‘‘สนฺตํ สนฺต’’นฺเตว ปวตฺตติ, ปณีตํ ปณีตนฺติ อปฺเปตฺวา นิสินฺนสฺส ทิวสมฺปิ จิตฺตุปฺปาโท ‘‘ปณีตํ ปณีต’’นฺเตว ปวตฺตติ. ยทิทํ สพฺพสงฺขารสมโถติ นิพฺพานํ นิพฺพานนฺติ อปฺเปตฺวา นิสินฺนสฺส ทิวสมฺปิ จิตฺตุปฺปาโท ‘‘นิพฺพานํ นิพฺพาน’’นฺเตว ปวตฺตตีติ สพฺพมฺเปตํ ผลสมาปตฺติสมาธึ สนฺธาย วุตฺตํ.

6. හයවන සූත්‍රයෙහි 'පෘථිවියෙහි පෘථිවි සංඥා ඇත්තෙකු නොවිය යුතුය' යනු පෘථිවිය අරමුණු කරගෙන 'පෘථිවිය' යැයි උපදින සංඥාවෙන් යුක්ත නොවිය යුතු බවයි. ආපෝ ධාතුව ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'න ඉධලෝකේ' යනු මෙලොව උපදින චතුර්ථ හෝ පඤ්චම ධ්‍යාන සංඥාවෙන් සංඥා ඇත්තෙකු නොවිය යුතුය. 'න පරලෝකේ' යනු පරලොවෙහි උපදින චතුර්ථ හෝ පඤ්චම ධ්‍යාන සංඥාවෙන් සංඥා ඇත්තෙකු නොවිය යුතුය. 'සඤ්ඤී ච පන අස්ස' යනු එහෙත් ඔහුට එම සමාපත්තිය තිබිය යුතුය, එය විතර්ක සහිත සමාපත්තියක්ම විය යුතු බව පැවසේ. 'ඒතං සන්තං ඒතං පණීතං' යනු 'ශාන්තය, ශාන්තය' කියා සමවැදී සිටින්නාට මුළු දවස පුරාම 'ශාන්තය, ශාන්තය' යනුවෙන් සිත පවතී. 'ප්‍රණීතය, ප්‍රණීතය' කියා සමවැදී සිටින්නාට මුළු දවස පුරාම 'ප්‍රණීතය, ප්‍රණීතය' යනුවෙන් සිත පවතී. 'යදිදං සබ්බසංඛාරසමථෝ' යනු 'නිවන නිවන' කියා සමවැදී සිටින්නාට දවස පුරාම 'නිවන නිවන' යනුවෙන් සිත පවතින බවයි. මේ සියල්ල වදාරන ලද්දේ ඵලසමාපත්ති සමාධිය අරමුණු කරගෙනය.

---

๗. สาริปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

7. සාරිපුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๗. สตฺตเม สญฺญี จ ปนาหํ, อาวุโส, ตสฺมึ สมเย อโหสินฺติ, อาวุโส, ตสฺมึ สมเย อหํ ‘‘ภวนิโรโธ นิพฺพาน’’นฺติ อิมาย ผลสมาปตฺติสญฺญาย สญฺญี อโหสึ. สจิตฺตกา เม สา สมาปตฺติ อโหสีติ ปจฺจเวกฺขณา กถิตา.

7. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'ඇවැත්නි, එකල මම සංඥා ඇත්තෙකු වීමි' යනු 'ඇවැත්නි, එකල මම භව නිරෝධය නිවනයි යන මෙම ඵලසමාපත්ති සංඥාවෙන් යුක්ත වීමි' යන්නයි. 'මගේ එම සමාපත්තිය සිත සහිත වූවකි' යන්නෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය දක්වන ලදී.

---

๘. ฌานสุตฺตวณฺณนา

8. ධ්‍යාන සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๘. อฏฺฐเม สมนฺตปาสาทิโกติ ปสาทาวหานํเยว กายกมฺมาทีนํ สพฺภาวโต สมนฺโต ปาสาทิโก. สพฺพาการปริปูโรติ สพฺเพหิ การเณหิ ปริปุณฺโณ.

8. අටවන සූත්‍රයෙහි 'සමන්තපාසාදිකෝ' යනු සෑම අතින්ම ප්‍රසාදය එළවන්නා වූ කායකර්මාදිය ඇති බැවින් 'සමන්තපාසාදික' නම් වේ. 'සබ්බාකාරපරිපූරෝ' යනු සියලු හේතූන්ගෙන් පරිපූර්ණ වූ බවයි.

---

๙. สนฺตวิโมกฺขสุตฺตวณฺณนา

9. සන්තවිමොක්ඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๙. นวเม สนฺตาติ อารมฺมณสนฺตตายปิ องฺคสนฺตตายปิ สนฺตา. วิโมกฺขาติ ปจฺจนีกธมฺเมหิ วิมุตฺตตฺตา อารมฺมเณ จ นิราสงฺกภาเวน สุฏฺฐุ มุตฺตตฺตา เอวํลทฺธนามา. อติกฺกมฺม รูเปติ รูปชฺฌานานิ อติกฺกมิตฺวา ปวตฺตา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

9. නවවන සූත්‍රයෙහි 'සන්තා' යනු අරමුණෙහි ශාන්ත බව නිසා හෝ අංගයන්ගේ ශාන්ත බව නිසා 'ශාන්ත' නම් වේ. 'විමොක්ඛා' යනු ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් ද, අරමුණෙහි සැකයකින් තොරව හොඳින් මිදුණු බැවින් ද මෙම නම ලැබී ඇත. 'අතික්කම්ම රූපේ' යනු රූපාවචර ධ්‍යානයන් ඉක්මවා පවතින බවයි. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

---

อานิสํสวคฺโค ปฐโม.

පළමු ආනිසංස වර්ගයයි.

---

๒. นาถวคฺโค

2. නාථ වර්ගය

---

๑. เสนาสนสุตฺตวณฺณนา

1. සේනාසන සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๑๑. ทุติยสฺส [Pg.289] ปฐเม ปญฺจงฺคสมนฺนาคโตติ ปญฺจหิ คุณงฺเคหิ สมนฺนาคโต. นาติทูรํ โหติ นาจฺจาสนฺนนฺติ ยญฺหิ อติทูเร โหติ, ปิณฺฑาย จริตฺวา ตตฺถ คจฺฉนฺตสฺส กายจิตฺตทรถา โหติ, ตโต อนุปฺปนฺนํ วา สมาธึ อุปฺปาเทตุํ อุปฺปนฺนํ วา ถิรํ กาตุํ น สกฺโกติ. อจฺจาสนฺนํ พหุชนากิณฺณํ โหติ. จตฺตาลีสอุสภมตฺเต ปน ปเทเส วสตํ ทูราสนฺนโทสวิมุตฺตญฺจ คมนาคมนสมฺปนฺนํ นาม โหติ. ทิวาอปฺปากิณฺณนฺติ ทิวสภาเค มหาชเนน อนากิณฺณํ.

11. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'පඤ්චංගසමන්නාගතෝ' යනු ගුණාංග පහකින් සමන්විත වූ බවයි. 'ඉතා දුර නොවූ ඉතා ලඟ නොවූ' යන මෙහි, යම් සේනාසනයක් ඉතා දුර වූ විට පිණ්ඩපාතය පිණිස හැසිර එහි යන භික්ෂුවට කායික හා මානසික ක්ලාන්තය ඇතිවේ. ඒ හේතුවෙන් නූපන් සමාධිය උපදවන්නට හෝ උපන් සමාධිය ස්ථාවර කරන්නට නොහැකි වේ. ඉතා සමීප වූ සේනාසනය බොහෝ ජනයාගෙන් ගැවසී ගත්තේ වෙයි. උසභ හතළිහක් පමණ ප්‍රමාණයේ ජීවත් වන්නන්ට දුර හෝ ලඟ යන දෝෂයන්ගෙන් තොරව ගමනාගමනයෙන් යුක්ත සේනාසනය 'ගමනාගමනසම්පන්න' නම් වේ. 'දිවාඅප්පාකිණ්ණං' යනු දහවල් කාලයෙහි මහා ජනයාගෙන් තොර වූ බවයි.

---

๒. ปญฺจงฺคสุตฺตวณฺณนา

2. පඤ්චංග සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๑๒. ทุติเย เกวลีติ เกวเลหิ สกเลหิ คุเณหิ สมนฺนาคโต. วุสิตวาติ วุตฺถพฺรหฺมจริยวาโส. อเสเขนาติ อเสขธมฺมปริยาปนฺเนน โลกุตฺตเรน. สีลกฺขนฺเธนาติ สีลราสินา. วิมุตฺติกฺขนฺเธนาติ เอตฺถ ฐเปตฺวา สีลาทโย ตโย เสสา ผลธมฺมา วิมุตฺติ นาม, วิมุตฺติญาณทสฺสนํ ปจฺจเวกฺขณญาณํ, ตํ โลกิยเมว.

12. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'කේවලී' යනු සියලුම ගුණයන්ගෙන් සම්පූර්ණ වූ බවයි. 'වුසිතවා' යනු වාසය කර නිම කළ බ්‍රහ්මචරියාව ඇත්තා වූ බවයි. 'අසේඛේන' යනු අශෛක්ෂ ධර්මයන්ට අයත් වූ ලෝකෝත්තර වූ බවයි. 'සීලක්ඛන්ධේන' යනු සීල රාශියෙනි. 'විමුක්තික්ඛන්ධේන' යන්නෙහි සීල ආදී ධර්ම තුන හැර ඉතිරි ඵල ධර්මයන් විමුක්තිය නම් වේ. විමුක්ති ඥාණදර්ශනය යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයයි, එය ලෞකික ධර්මයක්මය.

---

๓-๔. สํโยชนสุตฺตาทิวณฺณนา

3-4. සංයෝජන ආදී සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๑๓-๑๔. ตติเย โอรมฺภาคิยานีติ เหฏฺฐาภาคิยานิ. อุทฺธมฺภาคิยานีติ อุปริภาคิยานิ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กถิตํ. จตุตฺเถ ขิลวินิพนฺธา ปญฺจกนิปาเต วิตฺถาริตาเยว. อาโรหปริณาเหนาติ ทีฆปุถุลนฺเตน.

13-14. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'ඕරම්භාගියානි' යනු පහළ (කාම) භවයට අයත් වූ දේවල්ය. 'උද්ධම්භාගියානි' යනු ඉහළ (රූප, අරූප) භවයන්ට අයත් වූ දේවල්ය. මෙම සූත්‍රයෙහි වට්ටය (සංසාරය) ගැනම පවසන ලදී. හතරවන සහ පස්වන සූත්‍රයන්හි 'ඛිල' සහ 'විනිබන්ධ' ගැන පඤ්චක නිපාතයෙහි විස්තර කර ඇත. 'ආරෝහපරිණාහේන' යනු උසින් හා වටප්‍රමාණයෙනි.

---

๕. อปฺปมาทสุตฺตวณฺณนา

5. අප්‍රමාද සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๑๕. ปญฺจเม เอวเมว โขติ ยถา สพฺพสตฺตานํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อคฺโค, เอวํ สพฺเพสํ กุสลธมฺมานํ การาปกอปฺปมาโท อคฺโคติ ทฏฺฐพฺโพ. นนุ เจส โลกิโยว, กุสลธมฺมา ปน โลกุตฺตราปิ. อยญฺจ กามาวจโรว, กุสลธมฺมา ปน จตุภูมกา. กถเมส เตสํ อคฺโคติ? ปฏิลาภกตฺเตน. อปฺปมาเทน หิ เต ปฏิลภนฺติ, ตสฺมา โส เตสํ อคฺโค. เตเนว วุตฺตํ – สพฺเพ เต อปฺปมาทมูลกาติ.

15. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'ඒවමේව ඛෝ' යනු යම් සේ සියලු සත්වයන්ට සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ අග්‍ර වන්නාක් මෙන්, එලෙසම සියලු කුසල ධර්මයන් සිදු කරවන්නා වූ අප්‍රමාදය අග්‍ර බව දත යුතුය. 'මෙය ලෞකික දෙයක් පමණක් නේද, එහෙත් කුසල ධර්මයන් ලෝකෝත්තර ද වේ, අප්‍රමාදය කාමාවචරය, කුසල ධර්මයන් සිවුභූමිකය, එවැනි කලක එය අග්‍ර වන්නේ කෙසේද?' යත්: එය ලබා දෙන (ප්‍රතිලාභ) ස්වභාවය නිසාය. අප්‍රමාදය නිසා එම ධර්මයන් ලබන බැවින් එය ඔවුන්ට අග්‍ර වේ. එබැවින් 'ඒ සියල්ල අප්‍රමාදය මූලික කොට ඇත්තේය' යැයි වදාරන ලදී.

---

ชงฺคลานนฺติ [Pg.290] ปถวิตลจารีนํ. ปาณานนฺติ สปาทกปาณานํ. ปทชาตานีติ ปทานิ. สโมธานํ คจฺฉนฺตีติ โอธานํ ปกฺเขปํ คจฺฉนฺติ. อคฺคมกฺขายตีติ เสฏฺฐมกฺขายติ. ยทิทํ มหนฺตตฺเตนาติ มหนฺตภาเวน อคฺคมกฺขายติ, น คุณคฺเคนาติ อตฺโถ. วสฺสิกนฺติ สุมนปุปฺผํ. อิทํ กิร สุตฺตํ สุตฺวา ภาติยมหาราชา วีมํสิตุกามตาย เอกสฺมึ คพฺเภ จตุชาติคนฺเธหิ ปริภณฺฑํ กตฺวา สุคนฺธปุปฺผานิ อาหราเปตฺวา เอกสฺส สมุคฺคสฺส มชฺเฌ สุมนปุปฺผมุฏฺฐึ ฐเปตฺวา เสสานิ ตสฺส สมนฺตโต มุฏฺฐึ กตฺวา ฐเปตฺวา ทฺวารํ ปิธาย พหิ นิกฺขนฺโต. อถสฺส มุหุตฺตํ พหิ วีตินาเมตฺวา ทฺวารํ วิวริตฺวา ปวิสนฺตสฺส สพฺพปฐมํ สุมนปุปฺผคนฺโธ ฆานํ ปหริ. โส มหาตลสฺมึเยว มหาเจติยาภิมุโข นิปชฺชิตฺวา ‘‘วสฺสิกํ เตสํ อคฺคนฺติ กเถนฺเตน สุกถิตํ สมฺมาสมฺพุทฺเธนา’’ติ เจติยํ วนฺทิ. ขุทฺทราชาโนติ ขุทฺทกราชาโน. กูฏราชาโนติปิ ปาโฐ.

‘ජංගලානං’ යනු පොළොව මතුපිට හැසිරෙන්නන් පිළිබඳවයි. ‘පාණානං’ යනු පාද සහිත සත්ත්වයන් පිළිබඳවයි. ‘පදජාතානි’ යනු පා සටහන් (පියවර) යන්නයි. ‘සමෝධානං ගච්ඡන්ති’ යනු එක්රැස් වීමකට (ඇතුළත් වීමට) පැමිණෙති යන්නයි. ‘අග්ගමක්ඛායති’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි කියනු ලැබේ. ‘යදිදං මහන්තත්තේන’ යනු විශාලත්වය නිසා ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි කියනු ලබන අතර ගුණයෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි නොකියනු ලැබේ යනු අර්ථයයි. ‘වස්සිකං’ යනු සමන් මල් ය. මේ සූත්‍රය අසා භාතිය මහාරාජයා පරීක්ෂා කරනු කැමැත්තෙන්, එක් ගර්භයක (කාමරයක) සිවුජාති ගන්ධයෙන් ආලේප කොට, සුවඳැති මල් ගෙන්වාගෙන එක් මල් වට්ටියක් මැද සමන් මල් මිටක් තබා, ඉතිරි මල් ඒ අවට මිටි වශයෙන් තබා, දොර වසා පිටතට ගියේය. ඉක්බිති මොහොතක් පිටත ගත කොට දොර හැර ඇතුළු වන විට, සියලු මල්වලට වඩා ප්‍රථමයෙන් සමන් මල් සුවඳ ඝාණ ප්‍රසාදයට (නැසිකිලට) වැදුණි. ඒ රජතුමා මහා ප්‍රාසාද තලයේම මහා චෛත්‍යය දෙසට අභිමුඛව වැතිර, “සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ‘ඒ මල් අතර සමන් මල් අග්‍ර වේ’ යයි පවසමින් මැනවින් දේශනා කරන ලදී” යයි පවසා චෛත්‍යයට වැන්දේය. ‘ඛුද්දරාජානො’ යනු කුඩා රජවරු ය. ‘කූටරාජානො’ යනුවෙන් ද පාඨයක් පවතී.

---

๖. อาหุเนยฺยสุตฺตวณฺณนา

6. ආහුනෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๑๖. ฉฏฺเฐ โคตฺรภูติ สิขาปตฺตวิปสฺสนาภูเตน นิพฺพานารมฺมเณน โคตฺรภุญาเณน สมนฺนาคโต.

16. හයවැනි සූත්‍රයේ ‘ගෝත්‍රභූ’ යනු අග්‍රප්‍රාප්ත විදර්ශනාවෙන් යුත්, නිවන් අරමුණු කොට ගත් ගෝත්‍රභූ ඥානයෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයායි.

---

๗. ปฐมนาถสุตฺตวณฺณนา

7. පළමු නාථ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๑๗. สตฺตเม สนาถาติ สญาตกา พหุญาติวคฺคา หุตฺวา วิหรถ. นาถํ กโรนฺตีติ นาถกรณา, อตฺตโน สนาถภาวกรา ปติฏฺฐากราติ อตฺโถ. กลฺยาณมิตฺโตติอาทีสุ สีลาทิคุณสมฺปนฺนา กลฺยาณา มิตฺตา อสฺสาติ กลฺยาณมิตฺโต. เตวสฺส ฐานนิสชฺชาทีสุ สห อยนโต สหายาติ กลฺยาณสหาโย. จิตฺเตน เจว กาเยน จ กลฺยาณมิตฺเตสุเยว สมฺปวงฺโก โอณโตติ กลฺยาณสมฺปวงฺโก. สุวโจ โหตีติ สุเขน วตฺตพฺโพ โหติ, สุเขน อนุสาสิตพฺโพ. ขโมติ คาฬฺเหน ผรุเสน กกฺขเฬน วุตฺโต ขมติ น กุปฺปติ. ปทกฺขิณคฺคาหี อนุสาสนินฺติ ยถา เอกจฺโจ โอวทิยมาโน วามโต คณฺหาติ, ปฏิปฺผรติ วา, อสฺสุณนฺโต วา คจฺฉติ, เอวํ อกตฺวา ‘‘โอวทถ[Pg.291], ภนฺเต, อนุสาสถ, ตุมฺเหสุ อโนวทนฺเตสุ โก อญฺโญ โอวทิสฺสตี’’ติ ปทกฺขิณํ คณฺหาติ.

17. හත්වැනි සූත්‍රයේ ‘සනාථා’ යනු නෑයන් සහිත වූ, බොහෝ නෑ පිරිස් ඇතිව වාසය කරව් යන්නයි. ‘නාථං කරොන්ති’ යනු පිළිසරණක් කරගන්නා බැවින් ‘නාථකරණ’ නම් වේ, එනම් තමාට පිළිසරණක් කරගන්නා වූ, පිහිටක් කරගන්නා වූ යනු අර්ථයයි. ‘කල්‍යාණමිත්තො’ යනාදී තන්හි, සීලාදී ගුණයෙන් යුත් යහපත් මිතුරන් ඇත්තේ යම් භික්ෂුවකට ද ඔහු ‘කල්‍යාණමිත්‍ර’ නම් වේ. ඔහුම එම භික්ෂුවගේ සිටීම, හිඳීම ආදියේදී සහාය වන බැවින් ‘කල්‍යාණ සහාය’ නම් වේ. සිතින් හා කයින් කල්‍යාණ මිතුරන් කෙරෙහිම නැමුණේ ‘කල්‍යාණ සම්පවංක’ නම් වේ. ‘සුවචො හෝති’ යනු පහසුවෙන් කථා කළ හැකි, පහසුවෙන් අනුශාසනා කළ හැකි වූවෙකි. ‘ඛමෝ’ යනු දැඩි වූ, රළු වූ, කර්කශ වූ වචනයෙන් කී කල්හි ද ඉවසන, කෝප නොවන තැනැත්තායි. ‘පදක්ඛිණග්ගාහී අනුසාසනිං’ යනු, යම්සේ ඇතැම් අය අවවාද කරන කල්හි එය වැරදි ලෙස ගනිත් ද, නැතහොත් ප්‍රතිවිරෝධී වෙත් ද, නැතහොත් නෑසුණාක් මෙන් යත් ද, එසේ නොකර “ස්වාමීනි, අවවාද කළ මැනව, අනුශාසනා කළ මැනව, ඔබ වහන්සේලා අවවාද නොකරන්නේ නම් වෙන කවුරුන් අවවාද කරත් ද?” යනුවෙන් පවසා එම අනුශාසනාව ගෞරවයෙන් පිළිගැනීමයි.

---

อุจฺจาวจานีติ อุจฺจนีจานิ. กึกรณียานีติ ‘‘กึ กโรมี’’ติ เอวํ วตฺวา กตฺตพฺพกมฺมานิ. ตตฺถ อุจฺจกมฺมํ นาม จีวรสฺส กรณํ รชนํ, เจติเย สุธากมฺมํ, อุโปสถาคารเจติยฆรโพธิฆเรสุ กตฺตพฺพกมฺมนฺติ เอวมาทิ. อวจกมฺมํ นาม ปาทโธวนมกฺขนาทิขุทฺทกกมฺมํ. ตตฺรูปายายาติ ตตฺรุปคมนิยาย. อลํ กาตุนฺติ กาตุํ สมตฺโถ โหติ. อลํ สํวิธาตุนฺติ วิจาเรตุํ สมตฺโถ โหติ.

‘උච්චාවචානි’ යනු උස් පහත් (මහත් හා කුඩා) වූ කටයුතුයි. ‘කිංකරණීයානි’ යනු “කුමක් කරම්දැ”යි මෙසේ පවසා කටයුතු කළ යුතු ක්‍රියාවන්ය. එහි ‘උච්ච කර්ම’ නම් සිවුරු මැසීම, පඬු පෙවීම, චෛත්‍යයේ හුණු පිරියම් කිරීම, උපෝසථාගාර, චෛත්‍ය ඝර, බෝධි ඝර ආදියේ කළ යුතු පිළිදැගුම් කටයුතු ආදියයි. ‘අවච කර්ම’ නම් පා සේදීම, තෙල් ගෑම වැනි කුඩා කටයුතුයි. ‘තත්‍රූපයායා’ යනු ඒ ඒ කටයුතු සිදුකිරීමේ ක්‍රමෝපායයන් මගින් යන්නයි. ‘අලං කාතුං’ යනු කිරීමට සමර්ථ වේ යන්නයි. ‘අලං සංවිධාතුං’ යනු විධිමත් කිරීමට (සංවිධානය කිරීමට) සමර්ථ වේ යන්නයි.

---

ธมฺเม อสฺส กาโม สิเนโหติ ธมฺมกาโม, เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ ปิยายตีติ อตฺโถ. ปิยสมุทาหาโรติ ปรสฺมึ กเถนฺเต สกฺกจฺจํ สุณาติ, สยญฺจ ปเรสํ เทเสตุกาโม โหตีติ อตฺโถ. อภิธมฺเม อภิวินเยติ เอตฺถ ธมฺโม อภิธมฺโม, วินโย อภิวินโยติ จตุกฺกํ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ ธมฺโมติ สุตฺตนฺตปิฏกํ. อภิธมฺโมติ สตฺต ปกรณานิ. วินโยติ อุภโตวิภงฺโค. อภิวินโยติ ขนฺธกปริวารา. อถ วา สุตฺตนฺตปิฏกมฺปิ อภิธมฺมปิฏกมฺปิ ธมฺโม เอว, มคฺคผลานิ อภิธมฺโม. สกลวินยปิฏกํ วินโย, กิเลสวูปสมกรณํ อภิวินโย. อิติ สพฺพสฺมิมฺปิ เอตฺถ ธมฺเม จ อภิธมฺเม จ วินเย จ อภิวินเย จ อุฬารปาโมชฺโช โหตีติ อตฺโถ. กุสเลสุ ธมฺเมสูติ การณตฺเถ ภุมฺมํ, จาตุภูมกกุสลธมฺมการณา เตสํ อธิคมตฺถาย อนิกฺขิตฺตธุโร โหตีติ อตฺโถ.

ධර්මය කෙරෙහි ඔහුට කැමැත්තක් හෝ ආදරයක් පවතී ද ඔහු ‘ධර්මකාම’ නම් වේ, එනම් ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයට ප්‍රිය කරයි යනු අර්ථයයි. ‘පිය සමුදාහාරො’ යනු අන් අය දේශනා කරන විට ගෞරවයෙන් අසන, තමා ද අන් අයට දේශනා කිරීමට කැමති වූ තැනැත්තා යනු අර්ථයයි. ‘අභිධම්මෙ අභිවිනයෙ’ යන මෙහි ධර්මය, අභිධර්මය, විනය, අභිවිනය යන සතර දත යුතුය. එහි ‘ධර්මය’ යනු සූත්‍ර පිටකයයි. ‘අභිධර්මය’ යනු සප්ත ප්‍රකරණයයි. ‘විනය’ යනු උභතෝ විභංගයයි. ‘අභිවිනය’ යනු ඛන්ධක හා පරිවාරයි. එසේත් නැතහොත් සූත්‍ර පිටකය හා අභිධර්ම පිටකය යන දෙකම ‘ධර්මය’ වන අතර මාර්ග ඵලයන් ‘අභිධර්මය’ වේ. සකල විනය පිටකයම ‘විනය’ වන අතර කෙලෙස් සන්සිඳවීමේ හේතුව ‘අභිවිනය’ වේ. මෙසේ මේ සියලු ධර්ම, අභිධර්ම, විනය හා අභිවිනය යන කරුණුවලදී මහත් වූ ප්‍රමෝදයක් (ප්‍රීතියක්) ඇති වේ යනු අර්ථයයි. ‘කුසලෙසු ධම්මෙසු’ යනු හේතු අර්ථයෙහි සප්තමී විභක්තියයි. සිවුභූමික කුසල් දහම් යන හේතුව නිසා ඒවා ලබාගැනීම පිණිස අත්නොහළ වීර්යය ඇත්තේ වේ යනු අර්ථයයි.

---

๘. ทุติยนาถสุตฺตวณฺณนา

8. දෙවැනි නාථ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๑๘. อฏฺฐเม เถรานุกมฺปิตสฺสาติ เถเรหิ โอวาทานุสาสนิทานสมุสฺสาหิตาย หิตผรณาย อนุกมฺปิตสฺส.

18. අටවැනි සූත්‍රයේ ‘ථේරානුකම්පිතස්ස’ යනු මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා විසින් අවවාද අනුශාසනා දීමෙන් උත්සාහවත් කරවන ලද, හිතසුව පතුරුවන අනුකම්පාවෙන් රැකවරණය ලද තැනැත්තා පිළිබඳවයි.

---

๙. ปฐมอริยาวาสสุตฺตวณฺณนา

9. පළමු අරියවාස සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๑๙. นวเม อริยวาสาติ อริยานํ อาวาโส, เต อาวสึสุ อาวสนฺติ อาวสิสฺสนฺตีติ อริยาวาสา. ยทริยาติ เย วาเส อริยา.

19. නවවැනි සූත්‍රයේ ‘අරියවාස’ යනු ආර්යයන්ගේ වාසස්ථානයි. ඔවුන් එහි විසූහ, වසති, වසන්නාහ යන අර්ථයෙන් ‘අරියවාස’ නම් වේ. ආර්යයන් වසන වාසස්ථාන ‘අරියවාස’ නම් වේ.

---

๑๐. ทุติยอริยาวาสสุตฺตวณฺณนา

10. දෙවැනි අරියවාස සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๒๐. ทสมํ [Pg.292] ยสฺมา กุรุรฏฺฐวาสิโน ภิกฺขู คมฺภีรปญฺญาการกา ยุตฺตปฺปยุตฺตา, ตสฺมา ยถา เตสํ ทีฆนิกายาทีสุ มหานิทานาทีนิ กถิตานิ, เอวมิทมฺปิ คมฺภีรํ สุขุมํ ติลกฺขณาหตํ สุตฺตํ ตตฺเถว อโวจ. ตตฺถ ปญฺจงฺควิปฺปหีโนติ ปญฺจหิ องฺเคหิ วิปฺปยุตฺโต หุตฺวา ขีณาสโว อวสิ วสติ วสิสฺสติ. ตสฺมา อยํ ปญฺจงฺควิปฺปหีนตา อริยาวาโสติ วุตฺโต. เอส นโย สพฺพตฺถ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ฉฬงฺคสมนฺนาคโต โหตีติ ฉฬงฺคุเปกฺขาย สมนฺนาคโต โหติ. ฉฬงฺคุเปกฺขา ธมฺมา นาม เกติ? ญาณาทโย. ‘‘ญาณ’’นฺติ วุตฺเต กิริยโต จตฺตาริ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตานิ ลพฺภนฺติ, ‘‘สตตวิหาโร’’ติ วุตฺเต อฏฺฐ มหาจิตฺตานิ, ‘‘รชฺชนทุสฺสนํ นตฺถี’’ติ วุตฺเต ทส จิตฺตานิ ลพฺภนฺติ. โสมนสฺสํ อาเสวนวเสน ลพฺภติ. สตารกฺเขน เจตสาติ ขีณาสวสฺส หิ ตีสุ ทฺวาเรสุ สพฺพกาเล สติ อารกฺขกิจฺจํ สาเธติ. เตเนวสฺส จรโต จ ติฏฺฐโต จ สุตฺตสฺส จ ชาครสฺส จ สตตํ สมิตํ ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหตีติ วุจฺจติ.

20. දසවැනි සූත්‍රය: යම් හෙයකින් කුරු රට වැසි භික්ෂූන් වහන්සේලා ගැඹුරු ප්‍රඥාවෙන් යුත් ප්‍රශ්න විචාරන්නාහු ද, සතිපට්ඨාන භාවනාවෙහි නිරත වූවාහු ද, එබැවින් ඔවුන් හට දීඝ නිකායාදියෙහි මහා නිදාන සූත්‍ර ආදිය දේශනා කළාක් මෙන්, ගැඹුරු වූ සූක්ෂ්ම වූ ත්‍රිලක්ෂණය ඇතුළත් මෙම සූත්‍රය ද එහිදීම දේශනා කරන ලදී. එහි ‘පඤ්චංගවිප්පහීනො’ යනු පංච අංගයන්ගෙන් වෙන් වූ රහතන් වහන්සේ (කලින්) විසූහ, (දැන්) වසති, (මතු ද) වසන්නාහ. එබැවින් මේ පංචාංග ප්‍රහාණය ‘අරියවාස’ ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. මේ ක්‍රමය සියලු තන්හි දත යුතුය. ‘එවං ඛො භික්ඛවෙ භික්ඛු ඡළංගසමන්නාගතො හොති’ යනු සවැදෑරුම් උපේක්ෂාවෙන් යුක්ත වේ යන්නයි. සවැදෑරුම් උපේක්ෂා ධර්ම මොනවාද? ඥානය ආදියයි. ‘ඥානය’ යයි කී කල්හි මහා ක්‍රියා සිතින් උපදින ඥාන සම්පයුක්ත සිත් හතරක් ලැබෙන අතර, ‘සතත විහාරී’ යයි කී කල්හි අට මහා ක්‍රියා සිත් ද, ‘රජ්ජන දුස්සනං නත්ථි’ (ඇලීමක් හෝ ගැටීමක් නැත) යයි කී කල්හි මහා ක්‍රියා අට, හසිතොප්පාද හා වොට්ඨපන වශයෙන් සිත් දහයක් ලැබෙති. සෝමනස්සය ආසේවන වශයෙන් ලැබේ. ‘සතාරක්ඛෙන චෙතසා’ යන්නෙහි අර්ථය: රහතන් වහන්සේගේ ද්වාරත්‍රයෙහි හැම කල්හිම සිහිය ආරක්ෂාව සිදු කරයි. එබැවින්ම උන්වහන්සේ ඇවිදින විට, සිටගෙන සිටින විට, නිදා සිටින විට හා අවදියෙන් සිටින විට නිරන්තරයෙන්ම ඥාන දර්ශනය පවතින බව කියනු ලැබේ.

---

ปุถุสมณพฺราหฺมณานนฺติ พหูนํ สมณพฺราหฺมณานํ. เอตฺถ สมณาติ ปพฺพชฺชูปคตา, พฺราหฺมณาติ โภวาทิโน. ปุถุปจฺเจกสจฺจานีติ พหูนิ ปาเฏกฺกสจฺจานิ. ‘‘อิทเมว ทสฺสนํ สจฺจํ, อิทเมว สจฺจ’’นฺติ เอวํ ปาฏิเยกฺกํ คหิตานิ พหูนิ สจฺจานีติ อตฺโถ. นุณฺณานีติ นีหฏานิ. ปนุณฺณานีติ สุฏฺฐุ นีหฏานิ. จตฺตานีติ วิสฺสฏฺฐานิ. วนฺตานีติ วมิตานิ. มุตฺตานีติ ฉินฺนพนฺธนานิ กตานิ. ปหีนานีติ ปชหิตานิ. ปฏินิสฺสฏฺฐานีติ ยถา น ปุน จิตฺตํ อาโรหนฺติ, เอวํ ปฏินิสฺสชฺชิตานิ. สพฺพาเนว ตานิ คหิตคฺคหณสฺส วิสฺสฏฺฐภาวเววจนานิ.

‘පෘථු සමණබ්‍රාහ්මණානං’ යනු බොහෝ වූ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ යන්නයි. මෙහි ‘සමණ’ යනු පැවිදි බවට පත් වූවෝ ය, ‘බ්‍රාහ්මණ’ යනු භෝවාදීහු (බ්‍රාහ්මණයෝ) ය. ‘පෘථු පච්චේක සච්චානී’ යනු බොහෝ වූ වෙන් වෙන් සත්‍යයන් ය. ‘මේ දර්ශනයම සත්‍යය, මෙයම සත්‍යය’ යනුවෙන් මෙසේ වෙන් වෙන් වශයෙන් ගන්නා ලද බොහෝ සත්‍යයන් (දෘෂ්ටි) යනු අර්ථයයි. ‘නුණ්ණානි’ යනු බැහැර කරන ලද්දෝ ය. ‘පනුණ්ණානි’ යනු මැනවින් බැහැර කරන ලද්දෝ ය. ‘චත්තානි’ යනු අත්හරින ලද්දෝ ය. ‘වන්තානි’ යනු වමාරා දමන ලද්දෝ ය. ‘මුත්තානි’ යනු බැඳීම් සිඳලන ලද්දෝ ය. ‘පහීනානි’ යනු ප්‍රහීණ කරන ලද්දෝ ය. ‘පටිනිස්සට්ඨානි’ යනු නැවත සිතට ඇතුළු නොවන පරිදි අත්හරින ලද්දෝ ය. මේ සියලු පදයන්ම, කලින් ගන්නා ලද මිථ්‍යා දෘෂ්ටි අත්හැර දැමීමේ අර්ථය සඳහා යෙදෙන පර්යාය වචනයෝ ය.

---

สมวยสฏฺเฐสโนติ เอตฺถ อวยาติ อนูนา, สฏฺฐาติ วิสฺสฏฺฐา. สมฺมา อวยา สฏฺฐา เอสนา อสฺสาติ สมวยสฏฺเฐสโน, สุฏฺฐุวิสฺสฏฺฐสพฺพเอสโนติ อตฺโถ. ราคา จิตฺตํ วิมุตฺตนฺติอาทีหิ มคฺคสฺส กิจฺจนิปฺผตฺติ กถิตา. ราโค เม ปหีโนติอาทีหิ ปจฺจเวกฺขณผลํ กถิตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

‘සමවයසට්ඨේසනෝ’ යන්නෙහි ‘අවයා’ යනු අඩු නැති (සමතුලිත) ය, ‘සට්ඨා’ යනු අත්හරින ලද ය. මැනවින් සමතුලිතව සියලු සෙවීම් (ඒසනා) අත්හරින ලද බැවින් ‘සමවයසට්ඨේසනෝ’ නම් වේ. සියලු සෙවීම් මැනවින් අත්හළේ යනු අර්ථයයි. ‘රාගා චිත්තං විමුත්තං’ යනාදියෙන් මාර්ගයේ කෘත්‍යය නිමවීම පවසන ලදී. ‘රාගෝ මේ පහීනෝ’ යනාදියෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය හා ඒ ඇසුරින් ලැබෙන ඵලය පවසන ලදී. සෙසු සියලු තන්හි අර්ථය පැහැදිලි ය.

---

นาถวคฺโค ทุติโย.

දෙවන නාථ වර්ගයයි.

---

๓. มหาวคฺโค

3. මහා වර්ගය.

---

๑. สีหนาทสุตฺตวณฺณนา

1. සීහනාද සූත්‍ර වර්ණනාව.

---

๒๑. ตติยสฺส [Pg.293] ปฐเม วิสมคเตติ วิสมฏฺฐาเนสุ โคจเรสุ คเต. สงฺฆาตํ อาปาเทสินฺติ ฆาตํ วธํ ปาเปสึ. ตสฺส หิ อุสฺสนฺนเตชตาย ขุทฺทเกสุ ปาเณสุ อนุกมฺปา โหติ. ตสฺมา เย ปฏิสตฺตุภาเวน สณฺฐาตุํ สกฺขิสฺสนฺติ, เย ทุพฺพลา ปลายิตุกามา ภวิสฺสนฺติ, เต ปลายิสฺสนฺตีติ สีหนาทํ นทิตฺวาว โคจราย ปกฺกมติ. ตถาคตสฺเสตํ อธิวจนนฺติ ยทิ หิ สหนตาย หนนตาย จ สีโห, ตถาคโต หิ สพฺพานิ จ อิฏฺฐานิฏฺฐานิ สหติ, สพฺพปรปฺปวาทิโน จ วาทานํ นิมฺมถเนน หนติ. อิทมสฺส โหติ สีหนาทสฺมินฺติ อยมสฺส สีหนาโท.

21. තෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, ‘විසමගතේ’ යනු විෂම වූ ස්ථානයන්හි (ගොදුරු බිම්වල) හැසිරෙන කල්හි යන්නයි. ‘සංඝාතං ආපාදේසිං’ යනු මරණයට පත් කළෙමි යන්නයි. ඒ සිංහ රාජයාට තම තේජස අධික බැවින් කුඩා සතුන් කෙරෙහි අනුකම්පාවක් ඇති වේ. එබැවින් යම් සතුන් තමාට විරුද්ධව සිටීමට සමත් නොවන්නේ ද, දුර්වල වූ පලා යාමට කැමති වන්නාහු ද, ඔවුන් පලා යත්වායි සිතා සිංහ නාද පවත්වාම ගොදුරු සොයා නික්මෙයි. ‘තථාගතස්සේතං අධිවචනං’ යන්නෙහි තේරුම නම්, ඉවසන අර්ථයෙන් හා නසන අර්ථයෙන් ‘සීහ’ (සිංහ) නම් වේ නම්, තථාගතයන් වහන්සේ ද සියලු ඉෂ්ට අනිෂ්ට අරමුණු ඉවසන (සහනය කරන) බැවින් ද, සියලු පරවාද මථනය කර නසන බැවින් ද (සිංහ නම් වන සේක). පිරිස මැද කරන මේ ධර්ම දේශනාව උන්වහන්සේගේ සීහනාදය (සිංහ නාදය) වෙයි.

---

ตถาคตพลานีติ อญฺเญหิ อสาธารณานิ ตถาคตสฺเสว พลานิ. ยถา วา ปุพฺพพุทฺธานํ พลานิ ปุญฺญสมฺปตฺติยา อาคตานิ, ตถา อาคตพลานีติปิ อตฺโถ. ตตฺถ ทุวิธํ ตถาคตสฺส พลํ กายพลํ ญาณพลํ. เตสุ กายพลํ หตฺถิกุลานุสาเรน เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ โปราเณหิ –

‘තථාගත බලානී’ යනු අන්‍යන් හා සාධාරණ නොවන, තථාගතයන් වහන්සේටම ආවේණික වූ බලයන් ය. එසේම පූර්ව බුදුවරුන්ගේ බලයන් පුණ්‍ය සම්පත්තියෙන් පැමිණියාක් මෙන්, එසේම ලැබුණු බලයන් යනු ද අර්ථයයි. එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ බලය කාය බලය හා ඥාන බලය යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. ඉන් කාය බලය හස්ති කුලයන්ගේ අනුපිළිවෙළින් දත යුතුය. ඒ පිළිබඳව පුරාණාචාරීන් වහන්සේලා මෙසේ වදාළහ -

---

‘‘กาลาวกญฺจ คงฺเคยฺยํ, ปณฺฑรํ ตมฺพปิงฺคลํ;

คนฺธมงฺคลเหมญฺจ, อุโปสถฉทฺทนฺติเม ทสา’’ติ.

‘කාලාවක, ගංගෙය්‍ය, පණ්ඩර, තම්බ, පිංගල, ගන්ධ, මංගල, හේම, උපෝසථ හා ඡද්දන්ත යන මොහු දස හස්ති කුලයෝ වෙති.’

---

อิมานิ ทส หตฺถิกุลานิ. ตตฺถ กาลาวกนฺติ ปกติหตฺถิกุลํ ทฏฺฐพฺพํ. ยํ ทสนฺนํ ปุริสานํ กายพลํ, ตํ เอกสฺส กาลาวกสฺส หตฺถิโน. ยํ ทสนฺนํ กาลาวกานํ พลํ, ตํ เอกสฺส คงฺเคยฺยสฺส. ยํ ทสนฺนํ คงฺเคยฺยานํ, ตํ เอกสฺส ปณฺฑรสฺส. ยํ ทสนฺนํ ปณฺฑรานํ, ตํ เอกสฺส ตมฺพสฺส. ยํ ทสนฺนํ ตมฺพานํ, ตํ เอกสฺส ปิงฺคลสฺส. ยํ ทสนฺนํ ปิงฺคลานํ, ตํ เอกสฺส คนฺธหตฺถิโน. ยํ ทสนฺนํ คนฺธหตฺถีนํ, ตํ เอกสฺส มงฺคลสฺส. ยํ ทสนฺนํ มงฺคลานํ, ตํ เอกสฺส เหมสฺส. ยํ ทสนฺนํ เหมานํ, ตํ เอกสฺส อุโปสถสฺส. ยํ ทสนฺนํ อุโปสถานํ, ตํ เอกสฺส ฉทฺทนฺตสฺส. ยํ ทสนฺนํ ฉทฺทนฺตานํ, ตํ เอกสฺส ตถาคตสฺส. นารายนสงฺฆาตพลนฺติปิ อิทเมว [Pg.294] วุจฺจติ. ตเทตํ ปกติหตฺถิคณนาย หตฺถีนํ โกฏิสหสฺสานํ, ปุริสคณนาย ทสนฺนํ ปุริสโกฏิสหสฺสานํ พลํ โหติ. อิทํ ตาว ตถาคตสฺส กายพลํ.

මේ දස හස්ති කුලයෝ ය. එහි ‘කාලාවක’ යනු සාමාන්‍ය හස්ති කුලය ලෙස දත යුතුය. මධ්‍යම පුරුෂයන් දස දෙනෙකුගේ යම් කාය බලයක් ඇද්ද, එය එක් කාලාවක ඇතෙකුගේ බලයයි. කාලාවක ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් ගංගෙය්‍ය ඇතෙකුගේ බලයයි. ගංගෙය්‍ය ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් පණ්ඩර ඇතෙකුගේ බලයයි. පණ්ඩර ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් තම්බ ඇතෙකුගේ බලයයි. තම්බ ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් පිංගල ඇතෙකුගේ බලයයි. පිංගල ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් ගන්ධ හස්තියෙකුගේ බලයයි. ගන්ධ හස්තීන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් මංගල ඇතෙකුගේ බලයයි. මංගල ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් හේම ඇතෙකුගේ බලයයි. හේම ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් උපෝසථ ඇතෙකුගේ බලයයි. උපෝසථ ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් ඡද්දන්ත ඇතෙකුගේ බලයයි. ඡද්දන්ත ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් තථාගතයන් වහන්සේගේ කාය බලයයි. මෙයටම ‘නාරායණ සංඝාත බලය’ යැයි ද කියනු ලැබේ. එය සාමාන්‍ය ඇතුන්ගේ ගණනින් ඇතුන් කෝටි දහසකගේ ද, පුරුෂයන්ගේ ගණනින් පුරුෂයන් කෝටි දසදහසකගේ ද බලය වෙයි. මෙය තථාගතයන් වහන්සේගේ කාය බලයයි.

---

ญาณพลํ ปน ปาฬิยํ ตาว อาคตเมว. ทสพลญาณํ, มชฺฌิเม อาคตํ จตุเวสารชฺชญาณํ, อฏฺฐสุ ปริสาสุ อกมฺปนญาณํ, จตุโยนิปริจฺเฉทญาณํ, ปญฺจคติปริจฺเฉทญาณํ, สํยุตฺตเก (สํ. นิ. ๒.๓๓) อาคตานิ เตสตฺตติ ญาณานิ สตฺตสตฺตติ ญาณานีติ, เอวํ อญฺญานิปิ อเนกานิ ญาณพลํ นาม. อิธาปิ ญาณพลเมว อธิปฺเปตํ. ญาณญฺหิ อกมฺปิยฏฺเฐน อุปตฺถมฺภนฏฺเฐน จ พลนฺติ วุตฺตํ.

ඥාන බලය වනාහි පාළියෙහි සඳහන්ව ඇත. දසබල ඥානය, මජ්ඣිම නිකායෙහි එන චතුර්වේසාරජ්ජ ඥානය, අෂ්ට පරිෂද්හි අකම්පිතව සිටීමේ ඥානය, චතුර්යෝනි පරිච්ඡේද ඥානය, පංචගති පරිච්ඡේද ඥානය, සංයුත්ත නිකායෙහි එන හැත්තෑ තුන් (73) ඥානයන් හා හැත්තෑ හතක් (77) වූ ඥානයන් යනාදී වශයෙන් වෙනත් බොහෝ ඥානයෝ ‘ඥාන බලය’ නම් වෙති. මෙහි ද ඥාන බලයම අදහස් කරන ලදී. ඥානය අකම්පිත බැවින් ද, උපස්ථම්භක වන බැවින් ද ‘බල’ යැයි කියනු ලැබේ.

---

อาสภํ ฐานนฺติ เสฏฺฐฏฺฐานํ อุตฺตมฏฺฐานํ. อาสภา วา ปุพฺพพุทฺธา, เตสํ ฐานนฺติ อตฺโถ. อปิจ ควสตเชฏฺฐโก อุสโภ, ควสหสฺสเชฏฺฐโก วสโภ. วชสตเชฏฺฐโก วา อุสโภ, วชสหสฺสเชฏฺฐโก วสโภ. สพฺพควเสฏฺโฐ สพฺพปริสฺสยสโห เสโต ปาสาทิโก มหาภารวโห อสนิสตสทฺเทหิปิ อสมฺปกมฺปิโย นิสโภ, โส อิธ อุสโภติ อธิปฺเปโต. อิทมฺปิ หิ ตสฺส ปริยายวจนํ. อุสภสฺส อิทนฺติ อาสภํ. ฐานนฺติ จตูหิ ปาเทหิ ปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา อจลฏฺฐานํ. อิทํ ปน อาสภํ วิยาติ อาสภํ. ยเถว หิ นิสภสงฺขาโต อุสโภ อุสภพเลน สมนฺนาคโต จตูหิ ปาเทหิ ปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา อจลฏฺฐาเนน ติฏฺฐติ, เอวํ ตถาคโตปิ ทสหิ ตถาคตพเลหิ สมนฺนาคโต จตูหิ เวสารชฺชปาเทหิ อฏฺฐปริสปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา สเทวเก โลเก เกนจิ ปจฺจตฺถิเกน ปจฺจามิตฺเตน อกมฺปิโย อจลฏฺฐาเนน ติฏฺฐติ. เอวํ ติฏฺฐมาโน จ ตํ อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ อุปคจฺฉติ น ปจฺจกฺขาติ อตฺตนิ อาโรเปติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาตี’’ติ.

‘ආසභං ඨානං’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානය හෙවත් උත්තම ස්ථානයයි. එසේත් නැතහොත් පූර්ව බුදුවරු ‘ආසභ’ නම් වෙති, ඔවුන්ගේ ස්ථානය යනු අර්ථයයි. තවද ගවයන් සියයකට අධිපති ගවයා ‘උසභ’ නම් වේ, ගවයන් දහසකට අධිපති ගවයා ‘වසභ’ නම් වේ. ගව ගාල් සියයකට අධිපති ගවයා ‘උසභ’ ද, දහසකට අධිපති ගවයා ‘වසභ’ ද වේ. සියලු ගවයන්ට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, සියලු උවදුරු ඉවසන, සුදු පැහැති, ප්‍රසාදජනක, මහත් බර දරන, සියයක අකුණු හඬින් වුවද කම්පා කළ නොහැකි ගවයා ‘නිසභ’ නම් වේ. මෙහි ‘උසභ’ යන්නෙන් අදහස් කළේ ඒ නිසභයා ය. එය එම පදයේම පර්යාය වචනයකි. උසභයා සතු දෙය ‘ආසභ’ නම් වේ. ‘ඨානං’ යනු පාද සතරින් පොළොව මැනවින් තද කරමින් නොසැලී සිටීමයි. මෙම තත්ත්වය ආසභයාගේ සිටීමට සමාන බැවින් ‘ආසභ’ නම් වේ. යම් සේ නිසභ නම් වූ උසභ රාජයා උසභ බලයෙන් යුක්තව පා සතරින් පොළොව තද කර අකම්පිතව සිටී ද, එසේම තථාගතයන් වහන්සේ ද දස තථාගත බලයෙන් යුක්තව සතර වේසාරජ්ජ ඥාන නමැති පාදයන්ගෙන් අෂ්ට පරිෂද් නමැති පොළොව තද කර, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි කිසිදු සතුරෙකු විසින් සැලිය නොහැකිව අකම්පිතව සිටින සේක. එසේ වැඩසිටිමින් උන්වහන්සේ ඒ ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානය පිළිගන්නා සේක, එයට පැමිණෙන සේක, එය ප්‍රතික්ෂේප නොකරන සේක, තමා තුළ පිහිටුවා ගන්නා සේක. එබැවින් ‘ආසභං ඨානං පටිජානාති’ යැයි වදාරන ලදී.

---

ปริสาสูติ อฏฺฐสุ ปริสาสุ. สีหนาทํ นทตีติ เสฏฺฐนาทํ นทติ, อภีตนาทํ นทติ, สีหนาทสทิสํ วา นาทํ นทติ. ตตฺรายํ อุปมา – ยถา สีโห สีหพเลน สมนฺนาคโต สพฺพตฺถ วิสารโท วิคตโลมหํโส สีหนาทํ นทติ, เอวํ ตถาคตสีโหปิ ตถาคตพเลหิ สมนฺนาคโต อฏฺฐสุ ปริสาสุ วิสารโท วิคตโลมหํโส ‘‘อิติ [Pg.295] สกฺกาโย’’ติอาทินา นเยน นานาวิธเทสนาวิลาสสมฺปนฺนํ สีหนาทํ นทติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปริสาสุ สีหนาทํ นทตี’’ติ.

‘පරිසාසූ’ යනු අෂ්ට පරිෂද්හි යන්නයි. ‘සීහනාදං නදති’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ නාද පවත්වයි, නිර්භීත නාද පවත්වයි, සිංහ නාදයකට බඳු වූ නාද පවත්වයි. එහි උපමාව මෙයයි: යම් සේ සිංහයා සිංහ බලයෙන් යුක්තව සෑම තන්හි විශාරදව, ලොමුඩැහැ ගැනීම් රහිතව සිංහ නාද පවත්වයි ද, එසේම තථාගත සිංහයාණෝ ද තථාගත බලයන්ගෙන් යුක්තව අෂ්ට පරිෂද්හි විශාරදව, ලොමුඩැහැ ගැනීම් රහිතව ‘මෙය සක්කාය දෘෂ්ටියයි’ යනාදී වශයෙන් නන්විධ දේශනා විලාසයෙන් යුත් සිංහ නාද පවත්වන සේක. එබැවින් ‘පරිසාසු සීහනාදං නදති’ යැයි වදාරන ලදී.

---

พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตตีติ เอตฺถ พฺรหฺมนฺติ เสฏฺฐํ อุตฺตมํ วิสิฏฺฐํ. จกฺกนฺติ ธมฺมจกฺกํ. ตํ ปเนตํ ทุวิธํ โหติ ปฏิเวธญาณญฺเจว เทสนาญาณญฺจ. ตตฺถ ปญฺญาปภาวิตํ อตฺตโน อริยผลาวหํ ปฏิเวธญาณํ, กรุณาปภาวิตํ สาวกานํ อริยผลาวหํ เทสนาญาณํ. ตตฺถ ปฏิเวธญาณํ อุปฺปชฺชมานํ อุปฺปนฺนนฺติ ทุวิธํ. ตญฺหิ อภินิกฺขมนโต ยาว อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. ตุสิตภวนโต วา ยาว มหาโพธิปลฺลงฺเก อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. ทีปงฺกรโต วา ปฏฺฐาย ยาว อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. เทสนาญาณมฺปิ ปวตฺตมานํ ปวตฺตนฺติ ทุวิธํ. ตญฺหิ ยาว อญฺญาสิโกณฺฑญฺญสฺส โสตาปตฺติมคฺคา ปวตฺตมานํ, ผลกฺขเณ ปวตฺตํ นาม. เตสุ ปฏิเวธญาณํ โลกุตฺตรํ, เทสนาญาณํ โลกิยํ. อุภยมฺปิ ปเนตํ อญฺเญหิ อสาธารณํ, พุทฺธานํเยว โอรสญาณํ.

"බ්‍රහ්මචක්කං පවත්තෙතී" යන්නෙහි 'බ්‍රහ්ම' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, උත්තම වූ, විශිෂ්ට වූ යන්නයි. 'චක්ක' යනු ධර්ම චක්‍රයයි. එය පටිවේධ ඥානය සහ දේශනා ඥානය යැයි දෙවදෑරුම් වේ. එහිදී ප්‍රඥාවෙන් පෝෂිත වූ, තමන් වහන්සේට ආර්ය ඵලය ලබා දෙන ඥානය පටිවේධ ඥානයයි. මහා කරුණාවෙන් පෝෂිත වූ, ශ්‍රාවකයන්ට ආර්ය ඵලය ලබා දෙන ඥානය දේශනා ඥානයයි. එහි පටිවේධ ඥානය උපදින (උප්පජ්ජමාන) සහ උපන් (උප්පන්න) වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. අභිනිෂ්ක්‍රමණය කළ තැන් සිට අර්හත් මාර්ගය දක්වා වූයේ උපදින ඥානය වන අතර, ඵල ක්ෂණයේදී එය උපන් ඥානය නම් වේ. එසේත් නැතිනම් තුසිත භවයේ සිට මහා බෝධි පර්යංකයෙහි අර්හත් මාර්ගය දක්වා වූයේ උපදින ඥානය වන අතර, ඵල ක්ෂණයේදී උපන් ඥානය නම් වේ. එසේත් නැතිනම් දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාද මූලයේ සිට අර්හත් මාර්ගය දක්වා වූයේ උපදින ඥානය වන අතර, ඵල ක්ෂණයේදී උපන් ඥානය නම් වේ. දේශනා ඥානය ද පවත්වන (පවත්තමාන) සහ පැවැත්වූ (පවත්ත) වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. අඤ්ඤා කොණ්ඩඤ්ඤ හිමියන්ගේ සෝතාපත්ති මාර්ගය දක්වා එය පවත්වන ඥානය වන අතර, ඵල ක්ෂණයේදී පැවැත්වූ ඥානය නම් වේ. මෙයින් පටිවේධ ඥානය ලෝකෝත්තර වන අතර, දේශනා ඥානය ලෞකික වේ. මේ දෙකම අන් අයට අසාධාරණ වූ, බුදුවරුන්ටම පමණක් ආවේණික වූ ඥානයන් වේ.

---

อิทานิ เยหิ ทสหิ พเลหิ สมนฺนาคโต ตถาคโต อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ, ตานิ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ กตมานิ ทส? อิธ, ภิกฺขเว, ตถาคโต ฐานญฺจ ฐานโตติอาทิมาห. ตตฺถ ฐานญฺจ ฐานโตติ การณญฺจ การณโต. การณญฺหิ ยสฺมา ตตฺถ ผลํ ติฏฺฐติ, ตทายตฺตวุตฺติตาย อุปฺปชฺชติ เจว ปวตฺตติ จ, ตสฺมา ฐานนฺติ วุจฺจติ. ตํ ภควา ‘‘เย เย ธมฺมา เยสํ เยสํ ธมฺมานํ เหตู ปจฺจยา อุปฺปาทาย, ตํ ตํ ฐานํ. เย เย ธมฺมา เยสํ เยสํ ธมฺมานํ น เหตู น ปจฺจยา อุปฺปาทาย, ตํ ตํ อฏฺฐาน’’นฺติ ปชานนฺโต ฐานญฺจ ฐานโต อฏฺฐานญฺจ อฏฺฐานโต ยถาภูตํ ปชานาติ. อภิธมฺเม ปเนตํ ‘‘ตตฺถ กตมํ ตถาคตสฺส ฐานญฺจ ฐานโต อฏฺฐานญฺจ อฏฺฐานโต ยถาภูตํ ญาณ’’นฺติอาทินา (วิภ. ๘๐๙) นเยน วิตฺถาริตเมว. ยมฺปีติ เยน ญาเณน. อิทมฺปิ, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺสาติ อิทมฺปิ ฐานาฏฺฐานญาณํ ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ นาม โหตีติ อตฺโถ. เอวํ สพฺพปเทสุ โยชนา เวทิตพฺพา.

දැන් යම් දස බලයකින් යුක්ත වූ තථාගතයන් වහන්සේ ශ්‍රේෂ්ඨ වූ (ආසභ) තත්ත්වය ප්‍රකාශ කරන සේක් ද, ඒවා විස්තර වශයෙන් දැක්වීම පිණිස "මහණෙනි, ඒ දස බල කවරේද? මහණෙනි, මෙහි තථාගතයන් වහන්සේ ස්ථානය ස්ථානයක් ලෙස ද..." යනාදිය වදාළහ. එහි "ස්ථානය ස්ථානයක් ලෙස" යනු හේතුව හේතුවක් ලෙස දැන ගැනීමයි. මක්නිසාද යත්, ඵලය එම හේතුව මත රැඳී පවතින බැවින් ද, එයට යටත්ව ඉපදීම හා පැවැත්ම සිදුවන බැවින් ද එය 'ස්ථානය' (තැන) යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "යම් යම් ධර්මයන් යම් යම් ධර්මයන්ගේ ඉපදීම පිණිස ජනක හේතු හා උපස්ථම්භක ප්‍රත්‍ය වේ නම්, එය ඒ ධර්මයේ ස්ථානයයි. යම් යම් ධර්මයන් යම් යම් ධර්මයන්ගේ ඉපදීම පිණිස හේතු ප්‍රත්‍ය නොවේ නම්, එය අස්ථානයයි" ලෙස දැන ගනිමින් ස්ථානය ස්ථානය ලෙස ද අස්ථානය අස්ථානය ලෙස ද තත්ත්වාකාරයෙන් දැන ගන්නා සේක. අභිධර්මයෙහි ද මෙය "එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ ස්ථානය ස්ථානය ලෙස ද අස්ථානය අස්ථානය ලෙස ද දැනගන්නා තත්ත්වාකාර ඥානය කවරේද?" යනාදී ක්‍රමයෙන් විස්තර කර ඇත. "යම්පි" යනු යම් ඥානයකින් යන්නයි. "මහණෙනි, මෙය ද තථාගතයන් වහන්සේගේ" යනු මෙම ස්ථානාස්ථාන ඥානය ද තථාගතයන් වහන්සේගේ තථාගත බලය නම් වේ යන්නයි. සියලු පදයන්හි මෙලෙසම යෝජනාව දත යුතුය.

---

กมฺมสมาทานานนฺติ สมาทิยิตฺวา กตานํ กุสลากุสลกมฺมานํ, กมฺมเมว วา กมฺมสมาทานํ. ฐานโส เหตุโสติ ปจฺจยโต เจว [Pg.296] เหตุโต จ. ตตฺถ คติอุปธิกาลปโยคา วิปากสฺส ฐานํ, กมฺมํ เหตุ. อิมสฺส ปน ญาณสฺส วิตฺถารกถา ‘‘อตฺเถกจฺจานิ ปาปกานิ กมฺมสมาทานานิ คติสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺตี’’ติอาทินา (วิภ. ๘๑๐) นเยน อภิธมฺเม อาคตาเยว.

"කම්මසමාදානානං" යනු සමාදන් වී කරන ලද කුසල් අකුසල් කර්මයන්ට හෝ කර්මයම කර්ම සමාදානය යන්නට නමකි. "ස්ථානසෝ හේතුසෝ" යනු ප්‍රත්‍ය වශයෙන් සහ ජනක හේතු වශයෙන් යන්නයි. එහි ගති, උපධි, කාල සහ ප්‍රයෝග යනු විපාකය පිණිස වන ස්ථානය (නිමිත්ත) වන අතර, කර්මය හේතුවයි. මෙම ඥානය පිළිබඳ විස්තර කථාව "ඇතැම් අකුසල් කර්ම සමාදානයෝ ගති සම්පත්තිය නිසා විපාක නොදෙති" යනාදී ක්‍රමයෙන් අභිධර්මයෙහි සඳහන්ව ඇත.

---

สพฺพตฺถคามินินฺติ สพฺพคติคามินิญฺจ อคติคามินิญฺจ. ปฏิปทนฺติ มคฺคํ. ยถาภูตํ ปชานาตีติ พหูสุปิ มนุสฺเสสุ เอกเมว ปาณํ ฆาเตนฺเตสุ ‘‘อิมสฺส เจตนา นิรยคามินี ภวิสฺสติ, อิมสฺส ติรจฺฉานโยนิคามินี’’ติ อิมินา นเยน เอกวตฺถุสฺมิมฺปิ กุสลากุสลเจตนาสงฺขาตานํ ปฏิปตฺตีนํ อวิปรีตโต สภาวํ ชานาติ. อิมสฺสปิ จ ญาณสฺส วิตฺถารกถา ‘‘ตตฺถ กตมํ ตถาคตสฺส สพฺพตฺถคามินึ ปฏิปทํ ยถาภูตํ ญาณํ? อิธ ตถาคโต อยํ มคฺโค อยํ ปฏิปทา นิรยคามินีติ ปชานาตี’’ติอาทินา (วิภ. ๘๑๑) นเยน อภิธมฺเม อาคตาเยว.

"සබ්බත්ථගාමිනිං" යනු සියලු ගති කරා පමුණුවන සහ ගති රහිත නිවන කරා පමුණුවන යන අර්ථයයි. "පටිපදං" යනු මාර්ගයයි. "තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගනියි" යනු බොහෝ මිනිසුන් එක් ප්‍රාණියකු මරන කල්හි පවා, "මොහුගේ චේතනාව නිරයගාමී වේ, මොහුගේ චේතනාව තිරිසන් යෝනිගාමී වේ" යනාදී ක්‍රමයෙන් එක් වස්තුවකදී පවා කුසල් අකුසල් චේතනා සංඛ්‍යාත පිළිවෙත්වල ස්වභාවය අවිපරීතව දැන ගැනීමයි. මේ ඥානය පිළිබඳ විස්තර කථාව "එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ සියලු තැන් කරා පමුණුවන පිළිවෙත පිළිබඳ තත්ත්වාකාර ඥානය කවරේද? මෙහි තථාගතයන් වහන්සේ මෙම මාර්ගය, මෙම පිළිවෙත නිරයගාමී වේ යැයි දැන ගනිති" යනාදී ක්‍රමයෙන් අභිධර්මයෙහි සඳහන් වේ.

---

อเนกธาตุนฺติ จกฺขุธาตุอาทีหิ กามธาตุอาทีหิ วา ธาตูหิ พหุธาตุํ. นานาธาตุนฺติ ตาสํเยว ธาตูนํ วิลกฺขณตาย นานปฺปการธาตุํ. โลกนฺติ ขนฺธายตนธาตุโลกํ. ยถาภูตํ ปชานาตีติ ตาสํ ธาตูนํ อวิปรีตโต สภาวํ ปฏิวิชฺฌติ. อิทมฺปิ ญาณํ ‘‘ตตฺถ กตมํ ตถาคตสฺส อเนกธาตุนานาธาตุโลกํ ยถาภูตํ ญาณํ? อิธ ตถาคโต ขนฺธนานตฺตํ ปชานาตี’’ติอาทินา นเยน อภิธมฺเม วิตฺถาริตเมว.

"අනේකධාතුං" යනු චක්ඛු ධාතු ආදී වශයෙන් හෝ කාම ධාතු ආදී වශයෙන් වූ බොහෝ ධාතූන්ය. "නානාධාතුං" යනු එම ධාතූන්ගේම විවිධ ලක්ෂණ නිසා වූ නානාප්‍රකාර ධාතූන්ය. "ලෝකං" යනු ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු සංඛ්‍යාත ලෝකයයි. "තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගනියි" යනු එම ධාතූන්ගේ ස්වභාවය නිවැරදිව අවබෝධ කර ගැනීමයි. මේ ඥානය ද "එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ අනේක ධාතු නානා ධාතු ලෝකය පිළිබඳ තත්ත්වාකාර ඥානය කවරේද? මෙහි තථාගතයන් වහන්සේ ස්කන්ධයන්ගේ විවිධත්වය දැන ගනිති" යනාදී ක්‍රමයෙන් අභිධර්මයෙහි විස්තර කර ඇත.

---

นานาธิมุตฺติกตนฺติ หีนาทีหิ อธิมุตฺตีหิ นานาธิมุตฺติกภาวํ. อิทมฺปิ ญาณํ ‘‘ตตฺถ กตมํ ตถาคตสฺส สตฺตานํ นานาธิมุตฺติกตํ ยถาภูตํ ญาณํ? อิธ ตถาคโต ปชานาติ สนฺติ สตฺตา หีนาธิมุตฺติกา’’ติอาทินา นเยน อภิธมฺเม วิตฺถาริตเมว.

"නානාධිමුත්තිකතං" යනු හීන ආදී වූ අධිමුක්තීන් (අදහස්/නැඹුරුවීම්) අනුව සත්ත්වයන්ගේ විවිධ අධිමුක්තීන් ඇති බවයි. මේ ඥානය ද "එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ සත්ත්වයන්ගේ විවිධ අධිමුක්තීන් පිළිබඳ තත්ත්වාකාර ඥානය කවරේද? මෙහි තථාගතයන් වහන්සේ හීන අධිමුක්ති ඇති සත්ත්වයන් සිටිති යැයි දැන ගනිති" යනාදී ක්‍රමයෙන් අභිධර්මයෙහි විස්තර කර ඇත.

---

ปรสตฺตานนฺติ ปธานสตฺตานํ. ปรปุคฺคลานนฺติ ตโต อญฺเญสํ หีนสตฺตานํ. เอกตฺถเมว วา เอตํ ปททฺวยํ, เวเนยฺยวเสน ทฺวิธา วุตฺตํ. อินฺทฺริยปโรปริยตฺตนฺติ สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ ปรภาวญฺจ อปรภาวญฺจ, วุทฺธิญฺจ หานิญฺจาติ อตฺโถ. อิมสฺสาปิ ญาณสฺส วิตฺถารกถา ‘‘ตตฺถ กตมํ ตถาคตสฺส ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตํ ยถาภูตํ ญาณํ[Pg.297]? อิธ ตถาคโต สตฺตานํ อาสยํ ปชานาตี’’ติ (วิภ. ๘๑๔) อาทินา นเยน อภิธมฺเม อาคตาเยว.

"පරසත්තානං" යනු ප්‍රධාන සත්ත්වයන්ගේය. "පරපුග්ගලානං" යනු ඔවුන්ට වඩා වෙනස් වූ හීන සත්ත්වයන්ගේය. එසේත් නැතිනම් මේ පද දෙකම එකම අර්ථය දෙන අතර, වෙනෙය්‍ය ජනයාගේ අනුසාරයෙන් දෙවැදෑරුම්ව වදාරන ලද්දකි. "ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්තං" යනු ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ මෝරා ඇති බව (පරභාවය) සහ මෝරා නැති බව (අපරභාවය) හෙවත් වර්ධනය සහ පිරිහීම යන අර්ථයයි. මේ ඥානය පිළිබඳ විස්තර කථාව ද "එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ පරසත්ත්වයන්ගේ හා පරපුද්ගලයන්ගේ ඉන්ද්‍රියයන්ගේ මෝරා ඇති නැති බව පිළිබඳ තත්ත්වාකාර ඥානය කවරේද? මෙහි තථාගතයන් වහන්සේ සත්ත්වයන්ගේ ආශය දැන ගනිති" යනාදී ක්‍රමයෙන් අභිධර්මයෙහි සඳහන් වේ.

---

ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนนฺติ ปฐมาทีนํ จตุนฺนํ ฌานานํ, ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีนํ อฏฺฐนฺนํ วิโมกฺขานํ, สวิตกฺกสวิจาราทีนํ ติณฺณํ สมาธีนํ, ปฐมชฺฌานสมาปตฺติอาทีนญฺจ นวนฺนํ อนุปุพฺพสมาปตฺตีนํ. สํกิเลสนฺติ หานภาคิยธมฺมํ. โวทานนฺติ วิเสสภาคิยธมฺมํ. วุฏฺฐานนฺติ ‘‘โวทานมฺปิ วุฏฺฐานํ, ตมฺหา ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐานมฺปิ วุฏฺฐาน’’นฺติ (วิภ. ๘๒๘) เอวํ วุตฺตํ ปคุณชฺฌานญฺเจว ภวงฺคผลสมาปตฺติโย จ. เหฏฺฐิมํ เหฏฺฐิมญฺหิ ปคุณชฺฌานํ อุปริมสฺส อุปริมสฺส ปทฏฺฐานํ โหติ, ตสฺมา ‘‘โวทานมฺปิ วุฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. ภวงฺเคน ปน สพฺพชฺฌาเนหิ วุฏฺฐานํ โหติ, ผลสมาปตฺติยา นิโรธสมาปตฺติโต วุฏฺฐานํ โหติ. ตํ สนฺธาย จ ‘‘ตมฺหา ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐานมฺปิ วุฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. อิทมฺปิ ญาณํ ‘‘ตตฺถ กตมํ ตถาคตสฺส ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนํ สํกิเลสํ โวทานํ วุฏฺฐานํ ยถาภูตํ ญาณํ? ฌายีติ จตฺตาโร ฌายี, อตฺเถกจฺโจ ฌายี สมฺปตฺตึเยว สมานํ วิปตฺตีติ ปจฺเจตี’’ติอาทินา (วิภ. ๘๒๘) นเยน อภิธมฺเม วิตฺถาริตเมว. สพฺพญาณานํ วิตฺถารกถาย วินิจฺฉโย สมฺโมหวิโนทนิยา วิภงฺคฏฺฐกถาย วุตฺโต, ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติทิพฺพจกฺขุญาณกถา วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตา, อาสวกฺขยกถา เหฏฺฐา วุตฺตาเยวาติ.

‘ධ්‍යාන, විමෝක්ෂ, සමාධි සහ සමාපත්ති’ යන්නෙන් ප්‍රථමධ්‍යානාදී වූ සතර ධ්‍යානයන් ද, ‘රූපී වූයේ රූපයන් දකියි’ යනාදී අෂ්ට විමෝක්ෂයන් ද, සවිතක්ක සවිචාරාදී වූ ත්‍රිවිධ සමාධීන් ද, ප්‍රථමධ්‍යාන සමාපත්තියේ පටන් අනුපූර්ව සමාපත්ති නවය ද අදහස් වේ. ‘සංකිලෙස’ යනු හානභාගීය (පිරිහීමට පක්ෂපාතී) ධර්මයන් ය. ‘වෝදාන’ යනු විශේෂභාගීය (පිරිසිදු භාවයට පක්ෂපාතී) ධර්මයන් ය. ‘වුට්ඨාන’ යනු ‘වෝදානය ද වුට්ඨාන (නැගී සිටීම) නම් වේ, ඒ ඒ සමාධියෙන් නැගී සිටීම ද වුට්ඨාන නම් වේ’ යයි මෙසේ වදාරන ලද පරිදි, පුහුණු කරන ලද ධ්‍යානයන් ද භවාංග සහ ඵල සමාපත්තියෙන් නැගී සිටීම ද වේ. පහළ පහළ මට්ටමේ මනාව පුහුණු කරන ලද ධ්‍යානය ඉහළ ඉහළ ධ්‍යානයන් ලැබීමට පදට්ඨාන (ආසන්න හේතුව) වෙයි, එබැවින් ‘වෝදානය ද වුට්ඨාන නම් වේ’ යයි වදාරන ලදී. භවාංග සිත මගින් සියලු ධ්‍යානයන්ගෙන් නැගී සිටීම සිදු වේ, ඵල සමාපත්තිය මගින් නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී සිටීම සිදු වේ. එය අරභයා ‘ඒ ඒ සමාධියෙන් නැගී සිටීම ද වුට්ඨාන නම් වේ’ යයි වදාරන ලදී. මෙම ඥානය ද ‘එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ ධ්‍යාන, විමෝක්ෂ, සමාධි සහ සමාපත්තීන්ගේ සංකිලේශය, වෝදානය සහ වුට්ඨානය පිළිබඳ යථාභූත ඥානය කවරේ ද? ධ්‍යාන වඩන්නා වූ පුද්ගලයන් සතර දෙනෙකි...’ යනාදී ක්‍රමයෙන් අභිධර්මයේ (විභංග ප්‍රකරණයේ) විස්තර කර ඇත්තේමය. සියලු ඥානයන් පිළිබඳ විස්තරාත්මක විනිශ්චය සම්මෝහවිනෝදනී නම් වූ විභංග අට්ඨකථාවෙහි වදාරන ලදී. පූර්වේනිවාසානුස්සති සහ දිබ්බචක්ඛු ඥාන පිළිබඳ විස්තරය විසුද්ධිමග්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. ආසවක්ඛය ඥාන කථාව පෙර සඳහන් කරන ලදී. මෙසේ දත යුතුය.

---

ตตฺถ ปรวาทีกถา โหติ ‘‘ทสพลญาณํ นาม ปาฏิเยกฺกํ ญาณํ นตฺถิ, สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺเสวายํ ปเภโท’’ติ. ตํ น ตถา ทฏฺฐพฺพํ. อญฺญเมว หิ ทสพลญาณํ, อญฺญํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. ทสพลญาณญฺหิ สกสกกิจฺจเมว ชานาติ, สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ตมฺปิ ตโต อวเสสมฺปิ ชานาติ. ทสพลญาเณสุ หิ ปฐมํ การณาการณเมว ชานาติ, ทุติยํ กมฺมวิปากนฺตรเมว, ตติยํ กมฺมปริจฺเฉทเมว, จตุตฺถํ ธาตุนานตฺตการณเมว, ปญฺจมํ สตฺตานํ อชฺฌาสยาธิมุตฺติเมว, ฉฏฺฐํ อินฺทฺริยานํ ติกฺขมุทุภาวเมว, สตฺตมํ ฌานาทีหิ สทฺธึ เตสํ สํกิเลสาทิเมว, อฏฺฐมํ ปุพฺเพนิวุตฺถกฺขนฺธสนฺตติเมว, นวมํ สตฺตานํ จุติปฏิสนฺธิเมว, ทสมํ สจฺจปริจฺเฉทเมว. สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปน เอเตหิ ชานิตพฺพญฺจ ตโต อุตฺตริญฺจ ปชานาติ, เอเตสํ ปน กิจฺจํ น สพฺพํ กโรติ. ตญฺหิ ฌานํ หุตฺวา อปฺเปตุํ [Pg.298] น สกฺโกติ, อิทฺธิ หุตฺวา วิกุพฺพิตุํ น สกฺโกติ, มคฺโค หุตฺวา กิเลเส เขเปตุํ น สกฺโกติ.

එහිලා පරවාදීන්ගේ මෙවැනි මතයක් වෙයි: ‘දසබල ඥානය නමින් වෙන් වූ ඥානයක් නැත, මෙය සර්වඥතා ඥානයේම ප්‍රභේදයකි’ යනුයි. එය එසේ නොසලකා ගත යුතුය. දසබල ඥානය යනු එකකි, සර්වඥතා ඥානය යනු වෙනත් එකකි. දසබල ඥානය මගින් තමන්ට අදාළ කෘත්‍යය (විෂය පථය) පමණක් දනියි. සර්වඥතා ඥානය මගින් එය ද, එයින් ඉතිරි දේ ද දනියි. දසබල ඥානයන් අතුරින් පළමුවැන්නෙන් හේතු සහ අහේතු පමණක් දනියි, දෙවැන්නෙන් කර්ම විපාකයන්ගේ වෙනස පමණක් දනියි, තෙවැන්නෙන් සර්වත්‍රගාමිනී පටිපදාව (සෑම තැනටම යන මග) පමණක් දනියි, සිවුවැන්නෙන් ධාතූන්ගේ නානාත්වය පමණක් දනියි, පස්වැන්නෙන් සත්ත්වයන්ගේ අධිමුක්තිය (අදහස්) පමණක් දනියි, හයවැන්නෙන් ඉන්ද්‍රියයන්ගේ මෝරා ඇති බව හෝ නොමැති බව පමණක් දනියි, හත්වැන්නෙන් ධ්‍යානාදිය සමග ඒවායේ සංකිලේශාදිය පමණක් දනියි, අටවැන්නෙන් පෙර විසූ ස්කන්ධ පරම්පරාව පමණක් දනියි, නවවැන්නෙන් සත්ත්වයන්ගේ චුති-උප්පත්ති පමණක් දනියි, දසවැන්නෙන් චතුරාර්ය සත්‍යය පමණක් පිරිසිඳ දනියි. සර්වඥතා ඥානයෙන් වනාහි මේවායින් දත යුතු දේ ද, එයින් ඔබ්බෙහි වූ දේ ද දනියි. එහෙත් සර්වඥතා ඥානය මගින් මේ ඥානයන්ගේ සියලු කෘත්‍යයන් සිදු කළ නොහැක. සර්වඥතා ඥානයට ධ්‍යානයක් වී සමවැදීමට නොහැකිය, සෘද්ධියක් වී විපර්යාසයන් කිරීමට නොහැකිය, මාර්ගයක් වී කෙලෙස් ක්ෂය කිරීමට නොහැකිය. මෙසේ කිව යුතුය.

---

อปิจ ปรวาที เอวํ ปุจฺฉิตพฺโพ ‘‘ทสพลญาณํ นาเมตํ สวิตกฺกสวิจารํ อวิตกฺกวิจารมตฺตํ อวิตกฺกอวิจารํ, กามาวจรํ รูปาวจรํ อรูปาวจรํ, โลกิยํ โลกุตฺตร’’นฺติ. ชานนฺโต ‘‘ปฏิปาฏิยา สตฺต ญาณานิ สวิตกฺกสวิจารานี’’ติ วกฺขติ, ‘‘ตโต ปรานิ ทฺเว อวิตกฺกอวิจารานี’’ติ วกฺขติ. ‘‘อาสวกฺขยญาณํ สิยา สวิตกฺกสวิจารํ สิยา อวิตกฺกวิจารมตฺตํ, สิยา อวิตกฺกอวิจาร’’นฺติ วกฺขติ. ตถา ‘‘ปฏิปาฏิยา สตฺต กามาวจรานิ, ตโต ทฺเว รูปาวจรานิ, อวสาเน เอกํ โลกุตฺตร’’นฺติ วกฺขติ. ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปน สวิตกฺกสวิจารเมว โลกิยเมวา’’ติ วกฺขติ.

තවද පරවාදියාගෙන් මෙසේ ඇසිය යුතුය: ‘මේ දසබල ඥානය සවිතක්ක සවිචාර ද, අවිතක්ක විචාරමත්ත ද, අවිතක්ක අවිචාර ද? කාමාවචර ද, රූපාවචර ද, අරූපාවචර ද? ලෞකික ද, ලෝකෝත්තර ද?’ කියාය. පිළිතුරු දන්නා තැනැත්තා ‘පිළිවෙළින් ඥාන සතක් සවිතක්ක සවිචාර වේ’ යයි පවසනු ඇත. ‘එයින් පසු ඥාන දෙක අවිතක්ක අවිචාර වේ’ යයි පවසනු ඇත. ‘ආසවක්ඛය ඥානය සවිතක්ක සවිචාර ද විය හැකිය, අවිතක්ක විචාරමත්ත ද විය හැකිය, අවිතක්ක අවිචාර ද විය හැකිය’ යයි පවසනු ඇත. එසේම ‘පිළිවෙළින් සතක් කාමාවචර වේ, ඉන්පසු දෙකක් රූපාවචර වේ, අවසානයේ එකක් ලෝකෝත්තර වේ’ යයි පවසනු ඇත. ‘සර්වඥතා ඥානය වනාහි සවිතක්ක සවිචාරම වේ, ලෞකිකම වේ’ යයි පවසනු ඇත.

---

เอวเมตฺถ อนุปทวณฺณนํ ญตฺวา อิทานิ ยสฺมา ตถาคโต ปฐมํเยว ฐานาฏฺฐานญาเณน เวเนยฺยสตฺตานํ อาสวกฺขยาธิคมสฺส เจว อนธิคมสฺส จ ฐานาฏฺฐานภูตํ กิเลสาวรณาภาวํ ปสฺสติ โลกิยสมฺมาทิฏฺฐิฏฺฐานาทิทสฺสนโต นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิฏฺฐานาภาวทสฺสนโต จ. อถ เนสํ กมฺมวิปากญาเณน วิปากาวรณาภาวํ ปสฺสติ ติเหตุกปฺปฏิสนฺธิทสฺสนโต, สพฺพตฺถคามินิปฏิปทาญาเณน กมฺมาวรณาภาวํ ปสฺสติ อานนฺตริยกมฺมาภาวทสฺสนโต. เอวมนาวรณานํ อเนกธาตุนานาธาตุญาเณน อนุกูลธมฺมเทสนตฺถํ จริยาวิเสสํ ปสฺสติ ธาตุเวมตฺตทสฺสนโต. อถ เนสํ นานาธิมุตฺติกตญาเณน อธิมุตฺตึ ปสฺสติ ปโยคํ อนาทิยิตฺวาปิ อธิมุตฺติวเสน ธมฺมเทสนตฺถํ. อเถวํ ทิฏฺฐาธิมุตฺตีนํ ยถาสตฺติ ยถาพลํ ธมฺมํ เทเสตุํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺติญาเณน อินฺทฺริยปโรปริยตฺตํ ปสฺสติ สทฺธาทีนํ ติกฺขมุทุภาวทสฺสนโต. เอวํ ปริญฺญาตินฺทฺริยปโรปริยตฺตา ปน เต สเจ ทูเร โหนฺติ, อถ ฌานาทิญาเณน ฌานาทีสุ วสีภูตตฺตา อิทฺธิวิเสเสน เต ขิปฺปํ อุปคจฺฉติ. อุปคนฺตฺวา จ เนสํ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน ปุพฺพชาติภวํ, ทิพฺพจกฺขานุภาวโต ปตฺตพฺเพน เจโตปริยญาเณน สมฺปติ จิตฺตวิเสสํ ปสฺสนฺโต อาสวกฺขยญาณานุภาเวน อาสวกฺขยคามินิยา ปฏิปทาย วิคตสมฺโมหตฺตา อาสวกฺขยาย ธมฺมํ เทเสติ. ตสฺมา อิมินานุกฺกเมน อิมานิ พลานิ วุตฺตานีติ เวทิตพฺพานิ.

මෙසේ මෙහි පද විවරණය දැනගෙන; දැන් තථාගතයන් වහන්සේ යම් හෙයකින් ලෞකික සම්මා දිට්ඨිය තිබීම හෝ නියත මිච්ඡා දිට්ඨිය නොමැති වීම නිරීක්ෂණය කිරීමෙන් ප්‍රථමයෙන්ම ස්ථානාස්ථාන ඥානය මගින් වින්ෙනය සත්ත්වයන්ගේ ආසවක්ඛය (ක්ලෙශයන් ක්ෂය කිරීම) ලැබීමට හෝ නොලැබීමට හේතු වන ක්ලේශ ආවරණ නොමැති බව දකින සේක. ඉන්පසු ඔවුන්ගේ ත්‍රිහේතුක ප්‍රතිසන්ධිය දැකීමෙන් කර්මවිපාක ඥානය මගින් විපාක ආවරණ නොමැති බව දකින සේක. ආනන්තර්ය කර්ම නොමැති බව දැකීමෙන් සර්වත්‍රගාමිනී පටිපදා ඥානය මගින් කර්ම ආවරණ නොමැති බව දකින සේක. මෙසේ ආවරණ රහිත වූවන්ට අනුකූල ධර්ම දේශනා කරනු පිණිස ධාතූන්ගේ වෙනස්කම් දැකීමෙන් අනේකධාතු නානාධාතු ඥානය මගින් ඔවුන්ගේ චරිත ස්වභාවයන් දකින සේක. ඉන්පසු එම සත්ත්වයන්ගේ නානාධිමුත්තිකතා ඥානය මගින් අභිලාෂයන් බලා, ප්‍රයෝගයකින් තොරව වුවද ඔවුන්ගේ අදහස්වලට අනුකූලව ධර්මය දේශනා කරනු පිණිස අධිමුක්තිය දකින සේක. මෙසේ අභිලාෂයන් දුටු සත්ත්වයන්ට තම ශක්ති ප්‍රමාණයට අනුව ධර්මය දේශනා කරනු පිණිස ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ මෝරා ඇති බව හෝ නොමැති බව ඉන්ද්‍රිය පරෝපරියත්ත ඥානයෙන් දකින සේක. මෙසේ ඉන්ද්‍රියයන් පිළිබඳ දැනගත් සත්ත්වයන් ඉදින් දුරස්තරව සිටින්නේ නම්, ධ්‍යානාදී ඥානයෙන් ධ්‍යානයන්හි වසීභාවයට පත් බැවින් සෘද්ධි විශේෂයෙන් ඔවුන් වෙත වහා වැඩම කරන සේක. වැඩම කොට ඔවුන්ගේ පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥානයෙන් පෙර ජාති ද, දිබ්බචක්ඛු ආනුභාවයෙන් ලැබිය යුතු චේතෝපරිය ඥානයෙන් වර්තමාන චිත්ත ස්වභාවය ද දකිමින්, ආසවක්ඛය ඥාන ආනුභාවයෙන් ආසවයන් ක්ෂය කරන මගෙහි මුළාවෙන් තොර බැවින් ආසවයන් ක්ෂය කිරීම පිණිස ධර්මය දේශනා කරන සේක. එබැවින් මෙම අනුපිළිවෙළින් මෙම බලයන් වදාරන ලදැයි දත යුතුය.

---

๒. อธิวุตฺติปทสุตฺตวณฺณนา

2. අධිවුත්තිපද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๒๒. ทุติเย [Pg.299] เย เต ธมฺมาติ เย เต ทสพลญาณํ สพฺพญฺญุตญฺญาณธมฺมา. อธิวุตฺติปทานนฺติ อธิวจนปทานํ, ขนฺธายตนธาตุธมฺมานนฺติ อตฺโถ. อธิวุตฺติโยติ หิ อธิวจนานิ วุจฺจนฺติ, เตสํ เย ปทภูตา เทสนาย ปทฏฺฐานตฺตา. อตีตา พุทฺธาปิ หิ เอเต ธมฺเม กถยึสุ, อนาคตาปิ เอเตว กถยิสฺสนฺติ. ตสฺมา ขนฺธาทโย อธิวุตฺติปทานิ นาม. เตสํ อธิวุตฺติปทานํ. อถ วา ภูตมตฺถํ อภิภวิตฺวา ยถาสภาวโต อคฺคเหตฺวา วตฺตนโต อธิวุตฺติโยติ ทิฏฺฐิโย วุจฺจนฺติ, อธิวุตฺตีนํ ปทานิ อธิวุตฺติปทานิ, ทิฏฺฐิทีปกานิ วจนานีติ อตฺโถ. เตสํ อธิวุตฺติปทานํ ทิฏฺฐิโวหารานํ. อภิญฺญา สจฺฉิกิริยายาติ ชานิตฺวา ปจฺจกฺขกรณตฺถาย. วิสารโทติ ญาณโสมนสฺสปฺปตฺโต. ตตฺถาติ เตสุ ธมฺเมสุ เตสํ เตสํ ตถา ตถา ธมฺมํ เทเสตุนฺติ เตสํ เตสํ ทิฏฺฐิคติกานํ วา อิตเรสํ วา อาสยํ ญตฺวา ตถา ตถา ธมฺมํ เทเสตุํ. หีนํ วา หีนนฺติ ญสฺสตีติ หีนํ วา ธมฺมํ ‘‘หีโน ธมฺโม’’ติ ชานิสฺสติ. ญาเตยฺยนฺติ ญาตพฺพํ. ทฏฺเฐยฺยนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สจฺฉิกเรยฺยนฺติ สจฺฉิกาตพฺพํ. ตตฺถ ตตฺถ ยถาภูตญาณนฺติ เตสุ เตสุ ธมฺเมสุ ยถาสภาวญาณํ. อิมินา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ทสฺเสติ. เอวํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ทสฺเสตฺวา ปุน ทสพลญาณํ ทสฺเสนฺโต ทสยิมานีติอาทิมาห. ทสพลญาณมฺปิ หิ ตตฺถ ตตฺถ ยถาภูตญาณเมวาติ.

22. දෙවන සූත්‍රයෙහි, 'යම් ඒ ධර්ම කෙනෙක්' (යේ තේ ධම්මා) යනු යම් ඒ දසබල ඥාන හා සර්වඥතා ඥාන ධර්මයන් ය. 'අධිවුත්ති පදානං' යනු නාම පැනවීම්වලට (අධිවචන පදයන්ට) හේතු වූ ස්කන්ධ, ආයතන හා ධාතු ධර්මයන් යනු අර්ථයයි. අධිවචනයෝ (නාම පැනවීම්) 'අධිවුත්ති' යැයි කියනු ලැබේ. දේශනාවට පදනම වන බැවින් ඒවාට හේතු වූ ඒ ස්කන්ධ ආදිය පදයන් නම් වේ. සැබවින්ම අතීත බුදුවරු ද මේ ධර්මයන්ම වදාළහ, අනාගත බුදුවරු ද මේවාම වදාරන්නාහ. එබැවින් ඒ ස්කන්ධ ආදිය 'අධිවුත්ති පද' නම් වේ. නැතහොත්, පවතින සත්‍ය අර්ථය යටපත් කර, ස්වභාවය පරිදි ග්‍රහණය නොකර පවතින බැවින් මිථ්‍යා දෘෂ්ටි 'අධිවුත්ති' යැයි කියනු ලැබේ. ඒ දෘෂ්ටීන්ගේ පද (ප්‍රකාශ කරන වචන) 'අධිවුත්ති පද' වන අතර ඒවා දෘෂ්ටිය ප්‍රකාශ කරන වචන යනු අර්ථයයි. 'අභිඤ්ඤා සච්ඡිකිරියාය' යනු දැනගෙන ප්‍රත්‍යක්ෂ කරනු පිණිසයි. 'විසාරද' යනු ඥානය හා සෝමනස්සයට පත් වූ තැනැත්තායි. 'එහි' යනු ඒ ධර්මයන් කෙරෙහි ය. ඒ ඒ දෘෂ්ටි ගත්තවුන්ගේ හෝ අනෙක් අයගේ අදහස් දැන ඒ ඒ අයුරින් ධර්මය දේශනා කරනු පිණිසයි. හීන ධර්මය ද 'හීන ධර්මයක්' ලෙස දැනගනු ඇත. දත යුතු දේ දත යුතුය, දැකිය යුතු දේ දැකිය යුතුය, ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ යුතු දේ ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ යුතුය. ඒ ඒ තැන්හි ඇති තත්ත්වාකාර ඥානය යනු ඒ ඒ ධර්මයන් කෙරෙහි ඇති ස්වභාව ඥානයයි. මෙයින් සර්වඥතා ඥානය දක්වයි. මෙසේ සර්වඥතා ඥානය දක්වා නැවත දසබල ඥානය දක්වනු කැමැති ව 'දස ඉමානි' යනාදිය වදාළ සේක. සැබවින්ම දසබල ඥානය ද ඒ ඒ තැන්හි ඇති තත්ත්වාකාර ඥානයම වේ.

---

๓. กายสุตฺตวณฺณนา

3. කාය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๒๓. ตติเย อาปนฺโน โหติ กญฺจิเทว เทสนฺติ กญฺจิ อาปตฺติโกฏฺฐาสํ อาปนฺโน โหติ. อนุวิจฺจาติ อนุปวิสิตฺวา ปริโยคาเหตฺวา. กายทุจฺจริตนฺติ ติวิธํ กายทุจฺจริตํ. วจีทุจฺจริตนฺติ จตุพฺพิธํ วจีทุจฺจริตํ. ปาปิกา อิสฺสาติ ลามิกา อุสูยา. ปญฺญาย ทิสฺวาติ สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย ปสฺสิตฺวา ปสฺสิตฺวา ปหาตพฺพา. อิชฺฌตีติ สมิชฺฌติ. อุปวาสสฺสาติ นิสฺสาย อุปสงฺกมิตฺวา วสนฺตสฺส. อภิภุยฺยาติ อชฺโฌตฺถริตฺวา [Pg.300] มทฺทิตฺวา. อิรียตีติ วตฺตติ. อิมสฺมึ สุตฺเต สหวิปสฺสนาย มคฺโค กถิโต.

23. තුන්වන සූත්‍රයෙහි, 'යම් දේශනාවකට (පැත්තකට) පැමිණෙයි' යනු යම් ඇවැත් සමූහයකට පැමිණෙයි යන්නයි. 'අනුවිච්ච' යනු විමසා බලා බැසගෙනයි. කාය දුශ්චරිතය යනු තෙවැදෑරුම් කාය දුශ්චරිතයයි. වචී දුශ්චරිතය යනු සිවු වැදෑරුම් වචී දුශ්චරිතයයි. පාපිෂ්ඨ ඊර්ෂ්‍යාව යනු ලාමක වූ ඊර්ෂ්‍යාවයි. 'ප්‍රඥාවෙන් දැක' යනු විදර්ශනාව සහිත වූ මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් දැක දැක ප්‍රහීණ කළ යුතුය. 'ඉජ්ඣති' යනු සමෘද්ධිමත් වෙයි. 'උපවාසස්ස' යනු ඇසුරු කර පැමිණ වසන්නා හටයි. 'අභිභුය්‍ය' යනු යටපත් කර මර්ධනය කරමිනි. 'ඉරීයති' යනු පවතියි යන්නයි. මෙම සූත්‍රයෙහි විදර්ශනාව සහිත මාර්ගය වදාරන ලදී.

---

๔. มหาจุนฺทสุตฺตวณฺณนา

4. මහා චුන්ද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๒๔. จตุตฺเถ ชานามิมํ ธมฺมนฺติ อิมินา ญาณวาทสฺส วทนากาโร วุตฺโต. ภาวิตกาโยมฺหีติอาทีหิ ภาวนาวาทสฺส. ตติยวาเร ทฺเวปิ วาทา เอกโต วุตฺตา, ตโยปิ เจเต อรหตฺตเมว ปฏิชานนฺติ. อฑฺฒวาทํ วเทยฺยาติ อฑฺโฒหมสฺมีติ วาทํ วเทยฺย. อุปนีหาตุนฺติ นีหริตฺวา ทาตุํ.

24. සිව්වන සූත්‍රයෙහි 'මම මේ ධර්මය දනිමි' යන්නෙන් ඥානවාදය පවසන ආකාරය කියවේ. 'භාවිතකායෝම්හි' (මම වඩන ලද කය ඇත්තෙක්මි) යනාදියෙන් භාවනා වාදය පවසන ආකාරය දක්වයි. තෙවන වාරයෙහි වාද දෙකම එකට වදාරන ලදී. මේ තිදෙනාම අරහත්වයම පිළිගනිති (ප්‍රකාශ කරති). 'අඪ්ඪවාදං වදෙය්‍ය' යනු 'මම ධනවතෙක්මි' යි පවසන්නාක් මෙනි. 'උපනීහාතුං' යනු ඉදිරිපත් කර දෙනු පිණිසයි.

---

๕. กสิณสุตฺตวณฺณนา

5. කසිණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๒๕. ปญฺจเม สกลฏฺเฐน กสิณานิ, ตทารมฺมณานํ ธมฺมานํ เขตฺตฏฺเฐน อธิฏฺฐานฏฺเฐน วา อายตนานีติ กสิณายตนานิ. อุทฺธนฺติ อุปริ คคณตลาภิมุขํ. อโธติ เหฏฺฐา ภูมิตลาภิมุขํ. ติริยนฺติ เขตฺตมณฺฑลํ วิย สมนฺตา ปริจฺฉินฺทิตฺวา. เอกจฺโจ หิ อุทฺธเมว กสิณํ วฑฺเฒติ, เอกจฺโจ อโธ, เอกจฺโจ สมนฺตโต. เตน เตน วา การเณน เอวํ ปสาเรติ อาโลกมิว รูปทสฺสนกาโม. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปถวีกสิณเมโก สญฺชานาติ อุทฺธํ อโธ ติริย’’นฺติ. อทฺวยนฺติ อิทํ ปน เอกสฺส อญฺญภาวานุปคมนตฺถํ วุตฺตํ. ยถา หิ อุทกํ ปวิฏฺฐสฺส สพฺพทิสาสุ อุทกเมว โหติ น อญฺญํ, เอวเมว ปถวีกสิณํ ปถวีกสิณเมว โหติ. นตฺถิ ตสฺส อญฺญกสิณสมฺเภโทติ. เอเสว นโย สพฺพตฺถ. อปฺปมาณนฺติ อิทํ ตสฺส ตสฺส ผรณอปฺปมาณวเสน วุตฺตํ. ตญฺหิ เจตสา ผรนฺโต สกลเมว ผรติ, ‘‘อยมสฺส อาทิ, อิทํ มชฺฌ’’นฺติ ปมาณํ น คณฺหาติ. วิญฺญาณกสิณนฺติ เจตฺถ กสิณุคฺฆาฏิมากาเส ปวตฺตวิญฺญาณํ. ตตฺถ กสิณวเสน กสิณุคฺฆาฏิมากาเส, กสิณุคฺฆาฏิมากาสวเสน ตตฺถ ปวตฺตวิญฺญาเณ อุทฺธํอโธติริยตา เวทิตพฺพา. อยเมตฺถ สงฺเขโป, กมฺมฏฺฐานภาวนานเยน ปเนตานิ ปถวีกสิณาทีนิ วิตฺถารโต วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๕๑ อาทโย) วุตฺตาเนว.

25. පස්වන සූත්‍රයෙහි සකල (සම්පූර්ණ) යන අර්ථයෙන් 'කසිණ' නම් වේ. ඒ කසිණ ප්‍රඥප්තිය අරමුණු කරන ධර්මයන්ගේ වැඩෙන බිම හෝ පිහිටන ස්ථානය යන අර්ථයෙන් 'ආයතන' නම් වන බැවින් 'කසිණායතන' නම් වේ. 'උද්ධං' යනු ඉහළ අහස දෙසටයි. 'අධෝ' යනු පහළ පොළොව දෙසටයි. 'තිරියං' යනු කුඹුරු මණ්ඩලයක් මෙන් අවට පිරිසිඳ ගැනීමයි. මක්නිසාද යත්, සමහර යෝගියෙක් ඉහළටම කසිණය වඩයි, සමහරෙක් පහළටම, සමහරෙක් අවටට වඩයි. නැතහොත් ඒ ඒ හේතු නිසා, රූප දැකීමට කැමැති අයෙක් ආලෝකය පතුරුවන්නාක් මෙන් පතුරුවයි. එබැවින් 'එක් අයෙක් පඨවි කසිණය උඩ, යට, හරහට පතුරුවා දැනගනී' යයි වදාරන ලදී. 'අද්වයං' (දෙකක් නොවන) යන්න වදාළේ එක් කසිණයක් තවත් කසිණයක ස්වභාවයට පත් නොවන බව දැක්වීමටයි. ජලයට බැසගත් අයකුට සෑම දිසාවකම ජලයම පෙනෙන්නාක් මෙන්, පඨවි කසිණයෙහි ද පඨවි කසිණයම පවතී, එහි වෙනත් කසිණයක මිශ්‍ර වීමක් නැත. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමය දත යුතුය. 'අප්පමාණං' යනු ඒ ඒ කසිණය පැතිරවීමේ අප්‍රමාණ බව නිසා වදාරන ලද්දකි. සිතින් පතුරුවන්නා මුළු කසිණයම පතුරුවන අතර, 'මෙය මෙහි මුලයි, මෙය මෙහි මැදයි' කියා ප්‍රමාණයක් නොගනී. මෙහි 'විඤ්ඤාණ කසිණය' යනු කසිණය ඉවත් කළ පසු ලබන ආකාශයෙහි පවතින විඤ්ඤාණයයි. එහි කසිණය ඉවත් කළ ආකාශය අනුව හා එහි පවතින විඤ්ඤාණය අනුව ඉහළ, පහළ හා හරහට පැතිරීම දත යුතුය. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. කර්මස්ථාන භාවනා ක්‍රමය අනුව පඨවි කසිණ ආදිය විසුද්ධිමාර්ගයෙහි විස්තරාත්මකව වදාරා ඇත.

---

๖. กาฬีสุตฺตวณฺณนา

6. කාලී සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๒๖. ฉฏฺเฐ [Pg.301] กุมาริปญฺเหสูติ กุมารีนํ มารธีตานํ ปุจฺฉาสุ. อตฺถสฺส ปตฺตึ หทยสฺส สนฺตินฺติ ทฺวีหิปิ ปเทหิ อรหตฺตเมว กถิตํ. เสนนฺติ ราคาทิกิเลสเสนํ. ปิยสาตรูปนฺติ ปิยชาติเกสุ จ สาตชาติเกสุ จ วตฺถูสุ อุปฺปชฺชนโต เอวํลทฺธนามํ. เอโกหํ ฌายํ สุขมนุโพธินฺติ เอวํ กิเลสเสนํ ชินิตฺวา อหํ เอกโกว ฌายนฺโต สุขํ อนุพุชฺฌึ สจฺฉิอกาสึ. สกฺขินฺติ สกฺขิภาวปฺปตฺตํ ธมฺมสกฺขึ. น สมฺปชฺชติ เกนจิ เมติ มยฺหํ เกนจิ สทฺธึ มิตฺตธมฺโม นาม นตฺถิ. ปถวีกสิณสมาปตฺติปรมา โข, ภคินิ, เอเก สมณพฺราหฺมณา อตฺโถติ อภินิพฺพตฺเตสุนฺติ ปถวีกสิณสมาปตฺติปรโม อุตฺตโม อตฺโถติ คเหตฺวา อภินิพฺพตฺเตสุํ. ยาวตา โข, ภคินิ, ปถวีกสิณสมาปตฺติปรมตาติ ยตฺตกา ปถวีกสิณสมาปตฺติยา อุตฺตมโกฏิ. ตทภิญฺญาสิ ภควาติ ตํ ภควา อภิญฺญาปญฺญาย อภิญฺญาสิ. อสฺสาทมทฺทสาติ สมุทยสจฺจํ อทฺทส. อาทีนวมทฺทสาติ ทุกฺขสจฺจํ อทฺทส. นิสฺสรณมทฺทสาติ นิโรธสจฺจํ อทฺทส. มคฺคามคฺคญาณทสฺสนมทฺทสาติ มคฺคสจฺจํ อทฺทส. อตฺถสฺส ปตฺตีติ เอเตสํ จตุนฺนํ สจฺจานํ ทิฏฺฐตฺตา อรหตฺตสงฺขาตสฺส อตฺถสฺส ปตฺติ, สพฺพทรถปริฬาหวูปสนฺตตาย หทยสฺส สนฺตีติ.

26. හයවන සූත්‍රයෙහි, 'කුමාරි පඤ්හේසු' යනු මාර දූවරුන් වූ කුමාරිකාවන්ගේ ප්‍රශ්නවලදී යන්නයි. 'අර්ථයට පැමිණීම' සහ 'හදවතේ ශාන්තිය' යන පද දෙකෙන්ම අරහත්වයම වදාරන ලදී. 'සේනං' යනු රාගාදී කෙලෙස් සේනාවයි. 'පියසාතරූප' යනු ප්‍රිය උපදවන හා සතුට දනවන වස්තූන් කෙරෙහි උපදින බැවින් ලැබුණු නමකි. 'මම තනිවම ධ්‍යාන වඩමින් සැපය අවබෝධ කළෙමි' යනු මෙසේ කෙලෙස් සේනාව ජයගෙන මම තනිවම ධ්‍යාන වඩමින් සැපය අවබෝධ කළෙමි, ප්‍රත්‍යක්ෂ කළෙමි යන්නයි. 'සක්ඛිං' යනු සාක්ෂි (මිත්‍ර) බවට පත් ධර්ම මිත්‍රත්වයයි. 'මට කිසිවෙකු සමඟ සම්බන්ධයක් නැත' යනු මට කිසිවෙකු සමඟ මිත්‍ර ධර්මයක් නැත යන්නයි. 'නංගිය, ඇතැම් ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ පඨවි කසිණ සමාපත්තිය උතුම්ම අර්ථය (නිවන) ලෙස ගෙන එහි උපත ලබති' යනු පඨවි කසිණ සමාපත්තිය උතුම්ම අර්ථය ලෙස ගෙන එය උපදවා ගත්හ යන්නයි. 'නංගිය, යම් තාක් පඨවි කසිණ සමාපත්තියේ උත්තරීතර සීමාවක් ඇත්ද', භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය විශිෂ්ට ප්‍රඥාවෙන් දැනගත් සේක. ආශ්වාදය දුටුවේය යනු සමුදය සත්‍යය දුටුවේය. ආදීනව දුටුවේය යනු දුක්ඛ සත්‍යය දුටුවේය. නිස්සරණය දුටුවේය යනු නිරෝධ සත්‍යය දුටුවේය. මාර්ගාමාර්ග ඥානදර්ශනය දුටුවේය යනු මාර්ග සත්‍යය දුටුවේය. අර්ථයට පැමිණීම යනු මේ සතර සත්‍යයන් දැකීම නිසා අරහත්වය නැමැති අර්ථයට පැමිණීමයි. සියලු දැවිලි තැවිලි සංසිඳුණු බැවින් හදවතේ ශාන්තිය ඇති වේ.

---

๗. ปฐมมหาปญฺหสุตฺตวณฺณนา

7. පළමු මහා පඤ්හ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๒๗. สตฺตเม อภิชานาถาติ อภิชานิตฺวา ปจฺจกฺขํ กตฺวา วิหรถ. อภิญฺญายาติ อภิชานิตฺวา. อิธาติ อิมาย. ธมฺมเทสนาย วา ธมฺมเทสนนฺติ ยทิทํ สมณสฺส โคตมสฺส ธมฺมเทสนาย สทฺธึ อมฺหากํ ธมฺมเทสนํ, อมฺหากํ วา ธมฺมเทสนาย สทฺธึ สมณสฺส โคตมสฺส ธมฺมเทสนํ อารพฺภ นานากรณํ วุจฺเจถ, ตํ กึ นามาติ วทนฺติ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. อิติ เต มชฺเฌ ภินฺนสุวณฺณํ วิย สาสเนน สทฺธึ อตฺตโน ลทฺธึ วจนมตฺเตน สมธุรํ ฐปยึสุ. เนว อภินนฺทึสูติ ‘‘เอวเมต’’นฺติ น สมฺปฏิจฺฉึสุ. นปฺปฏิกฺโกสึสูติ ‘‘น อิทํ เอว’’นฺติ นปฺปฏิเสเธสุํ. กสฺมา? เต กิร ‘‘ติตฺถิยา นาม อนฺธสทิสา ชานิตฺวา วา อชานิตฺวา วา กเถยฺยุ’’นฺติ นาภินนฺทึสุ.

27. සත්වැනි සූත්‍රයෙහි; ‘abhijānāthāti’ යනු මහා ප්‍රඥාවෙන් දැන, ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට වාසය කරවු යන අර්ථයයි. ‘abhiññāyāti’ යනු දැනගෙන යන්නයි. ‘idhāti’ යනු මෙම ධර්ම දේශනාවෙහිය. ‘dhammadesanāya vā dhammadesananti’ යනු ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව සමඟ අපගේ ධර්ම දේශනාව හෝ, අපගේ ධර්ම දේශනාව සමඟ ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අරභයා යම් විශේෂත්වයක් කියනු ලැබේද, එය කුමක්දැයි පවසති. දෙවැනි පදයෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙසේ ඒ තීර්ථකයෝ පිරිස මැද බිඳුණු රන් මෙන්, තථාගත ශාසනය සමඟ තමන්ගේ ලබ්ධිය වචන මාත්‍රයකින් සමාන කොට තැබූහ. ‘neva abhinandiṃsūti’ යනු ‘මෙය මෙසේම යැයි’ පිළි නොගත්තාහුය. ‘nappaṭikkosiṃsūti’ යනු ‘මෙය මෙසේ නොවේ යැයි’ ප්‍රතික්ෂේප නොකළාහුය. ඒ මන්ද? ඒ තීර්ථකයෝ අන්ධයන් හා සමාන බැවින්, දැන හෝ නොදැන යමක් පවසනු ඇතැයි සලකා ඔවුහු එය සතුටින් පිළි නොගත්තාහුය.

---

น [Pg.302] สมฺปายิสฺสนฺตีติ สมฺปาเทตฺวา กเถตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ. อุตฺตริ จ วิฆาตนฺติ อสมฺปาทนโต อุตฺตริมฺปิ ทุกฺขํ อาปชฺชิสฺสนฺติ. สมฺปาเทตฺวา กเถตุํ อสกฺโกนฺตานญฺหิ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ. ยถา ตํ, ภิกฺขเว, อวิสยสฺมินฺติ เอตฺถ จ ตนฺติ นิปาตมตฺตํ. ยถาติ การณวจนํ, ยสฺมา อวิสเย ปญฺหํ ปุจฺฉิตา โหนฺตีติ อตฺโถ. อิโต วา ปน สุตฺวาติ อิโต วา ปน มม สาสนโต สุตฺวา. อิโตติ ตถาคตโตปิ ตถาคตสาวกโตปิ. อาราเธยฺยาติ ปริโตเสยฺย, อญฺญถา อาราธนํ นาม นตฺถีติ ทสฺเสติ.

‘na sampāyissantīti’ යනු සම්පූර්ණ කොට ප්‍රකාශ කිරීමට සමත් නොවන්නාහුය යන්නයි. ‘uttari ca vighātanti’ යනු කරුණු සම්පූර්ණ කිරීමට නොහැකි වීමෙන් තවදුරටත් දුකට පත්වන්නාහුය යන්නයි. කරුණු සම්පූර්ණ කොට පැවසීමට නොහැකි වන්නවුන්ට දුක උපදී. ‘yathā taṃ, bhikkhave, avisayasminti’ යන්නෙහි ‘taṃ’ යනු නිපාත මාත්‍රයකි. ‘yathā’ යනු හේතුව දක්වන වචනයකි; එනම් විෂය නොවන කරුණකදී ප්‍රශ්න විමසන ලද බැවින් යන අර්ථයයි. ‘ito vā pana sutvāti’ යනු මෙතැනින් හෝ එනම් මාගේ ශාසනයෙන් හෝ අසා යන්නයි. ‘itoti’ යනු තථාගතයන් වහන්සේගෙන් හෝ තථාගත ශ්‍රාවකයන්ගෙන් හෝ යන්නයි. ‘ārādheyyāti’ යනු සතුටු කරන්නේය යන්නයි; වෙනත් ආකාරයකින් සතුටු කිරීමක් නැති බව මෙයින් දක්වයි.

---

เอกธมฺเมติ เอกสฺมึ ธมฺเม. อิมินา อุทฺเทโส ทสฺสิโต. ปรโต กตมสฺมึ เอกธมฺเมติ อิมินา ปญฺโห ทสฺสิโต. สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกาติ อิทํ ปเนตฺถ เวยฺยากรณํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. สมฺมา นิพฺพินฺทมาโนติอาทีสุ ปน สมฺมา เหตุนา นเยน นิพฺพิทานุปสฺสนาย นิพฺพินฺทนฺโต อุกฺกณฺฐนฺโต, วิราคานุปสฺสนาย วิรชฺชนฺโต, ปฏิสงฺขานุปสฺสนาย มุจฺจนสฺส อุปายํ กตฺวา วิมุจฺจมาโน, อธิโมกฺขวเสน วา วิมุจฺจมาโน สนฺนิฏฺฐานํ กุรุมาโนติ อตฺโถ. อุทยพฺพเยหิ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ปุพฺพนฺตาปรนฺตทสฺสเนน สมฺมา ปริยนฺตทสฺสาวี. สมฺมทตฺถํ อภิสเมจฺจาติ สมฺมา สภาคตฺถํ ญาเณน อภิสมาคนฺตฺวา. ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหตีติ สกลวฏฺฏทุกฺขสฺส ปริยนฺตํ ปริวฏุมํ กโร โหติ.

‘ekadhammeti’ යනු එක් ධර්මයක යන්නයි. මෙයින් උද්දේශය (කෙටි හැඳින්වීම) දක්වන ලදී. පසුව එන ‘katamasmiṃ ekadhammeti’ යන්නෙන් ප්‍රශ්නය දක්වන ලදී. ‘sabbe sattā āhāraṭṭhitikāti’ යනු මෙහි විවරණයයි. සෙසු පදවල ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘sammā nibbindamānoti’ ආදී පදවල; ‘sammā’ යනු මනා වූ හේතු ප්‍රත්‍ය ක්‍රමයෙන්, ‘nibbidānupassanāya’ නිබ්බිදානුපස්සනා ඥානයෙන් කලකිරෙමින්, ‘virāgānupassanāya’ විරාගානුපස්සනාවෙන් ඇල්ම දුරු කරමින්, ‘paṭisaṅkhānupassanāya’ පටිසංඛානුපස්සනාවෙන් මිදීමේ උපක්‍රම යොදා මිදෙමින් හෝ අධිමොක්ඛ (තීරණාත්මක විශ්වාසය) වශයෙන් මිදෙමින් නිශ්චයකට පැමිණීම යන අර්ථයයි. උදයව්‍යය (හටගැනීම හා විනාශය) මගින් පිරිසිඳ දැක, පූර්වාන්ත හා අපරාන්ත දැකීමෙන් මනා කොට කෙළවර දක්නා සුලු වූයේ ‘sammadatthaṃ abhisameccāti’ මනා කොට ස්වභාව අර්ථය ප්‍රඥාවෙන් අවබෝධ කොටගෙන යන්නයි. ‘dukkhassantakaro hotīti’ යනු මුළු වෘත්ත දුකෙහි කෙළවර කරන්නා වේ.

---

สพฺเพ สตฺตาติ กามภวาทีสุ เอกโวการภวาทีสุ จ สพฺพภเวสุ สพฺเพ สตฺตา. อาหารฏฺฐิติกาติ อาหารโต ฐิติ เอเตสนฺติ อาหารฏฺฐิติกา. อิติ สพฺพสตฺตานมฺปิ ฐิติเหตุ อาหาโร นาม เอโก ธมฺโม, ตสฺมึ เอกธมฺเม. นนุ จ เอวํ สนฺเต ยํ วุตฺตํ – ‘‘อสญฺญสตฺตา เทวา อเหตุกา อนาหารา อผสฺสกา’’ติอาทิ (วิภ. ๑๐๑๗), ตํ วิรุชฺฌตีติ. น วิรุชฺฌติ. เตสญฺหิ ฌานํ อาหาโร โหติ. เอวํ สนฺเตปิ ‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, อาหารา’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๑) อิทํ วิรุชฺฌตีติ. อิทมฺปิ น วิรุชฺฌติ. เอตสฺมิญฺหิ สุตฺเต นิปฺปริยาเยน อาหารลกฺขณา ธมฺมา อาหาราติ วุตฺตา, อิธ ปน ปริยาเยน ปจฺจโย อาหาโรติ วุตฺโต. สพฺพธมฺมานญฺหิ ปจฺจโย ลทฺธุํ วฏฺฏติ. โส จ ยํ ยํ ผลํ ชเนติ, ตํ ตํ อาหรติ นาม. ตสฺมา อาหาโรติ วุจฺจติ. เตเนวาห – ‘‘อวิชฺชมฺปาหํ, ภิกฺขเว, สาหารํ วทามิ, โน อนาหารํ. โก [Pg.303] จ, ภิกฺขเว, อวิชฺชาย อาหาโร? ปญฺจ นีวรณาติสฺส วจนีย’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๖๑). อยํ อิธ อธิปฺเปโต. เอตสฺมิญฺหิ ปจฺจยาหาเร คหิเต ปริยายาหาโรปิ นิปฺปริยายาหาโรปิ สพฺโพ คหิโตว โหติ.

‘sabbe sattāti’ යනු කාම භව ආදී සියලු භවයන්හි සහ ඒකවෝකාර භව ආදී සියලු භවයන්හි වසන සියලු සත්වයෝය. ‘āhāraṭṭhitikāti’ යනු ආහාරය නිසා මොවුන්ගේ පැවැත්ම ඇති බැවින් ආහාරට්ඨිතික නම් වේ. මෙසේ සියලු සත්වයන්ගේ පැවැත්මට හේතුව ‘ආහාරය’ නම් වූ එක් ධර්මයකි. එම එක් ධර්මයෙහි මෙසේ ප්‍රශ්නයක් මතු විය හැකිය; එනම් ‘අසඤ්ඤ සත්ව දෙවියෝ අහේතුකව, ආහාර රහිතව, ස්පර්ශ රහිතව වසති’ යන දේශනාව මෙයට පටහැනි නොවේද? එය පටහැනි නොවේ. ඔවුන්ට ධ්‍යානයම ආහාරය වේ. එසේ වුවත් ‘මහණෙනි, මේ ආහාර සතරකි’ යන දේශනාව මෙයට පටහැනි නොවේද? එය ද පටහැනි නොවේ. එම සූත්‍රයෙහි අනුපරියාය වශයෙන් (ඍජුව) ආහාර ලක්ෂණ ඇති ධර්මයන් ආහාර ලෙස දක්වා ඇත. නමුත් මෙහි පරියාය වශයෙන් (ප්‍රත්‍ය යන අර්ථයෙන්) ප්‍රත්‍යය ආහාරය ලෙස දක්වා ඇත. සියලු ධර්මයන්ට ප්‍රත්‍යයක් තිබිය යුතුය. එම ප්‍රත්‍යය යම් යම් ඵලයක් ජනනය කරයිද, එය එම ඵලය ‘ආහරණය’ කරන්නේ නම් වේ. එබැවින් එය ආහාරයයි කියනු ලැබේ. එහෙයින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි, අවිද්‍යාව ආහාර සහිතව පවතින බව පවසමි, ආහාර රහිතව නොවේ. අවිද්‍යාවේ ආහාරය කුමක්ද? පංච නීවරණයෝ යැයි පැවසිය යුතුය’ ලෙස වදාළ සේක. මෙහි අදහස් කරන්නේ එම පරියාය ආහාරයයි. මෙම ප්‍රත්‍ය ආහාරය ගත් විට පරියාය ආහාර හා අපරියාය ආහාර යන සියල්ලම ගන්නා ලද්දේ වෙයි.

---

ตตฺถ อสญฺญีภเว ปจฺจยาหาโร ลพฺภติ. อนุปฺปนฺเน หิ พุทฺเธ ติตฺถายตเน ปพฺพชิตา วาโยกสิเณ ปริกมฺมํ กตฺวา จตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ‘‘ธิ จิตฺตํ, ธิ วเตตํ จิตฺตํ, จิตฺตสฺส นาม อภาโวเยว สาธุ. จิตฺตญฺหิ นิสฺสาย วธพนฺธาทิปจฺจยํ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ. จิตฺเต อสติ นตฺเถต’’นฺติ ขนฺตึ รุจึ อุปฺปาเทตฺวา อปริหีนชฺฌานา กาลํ กตฺวา อสญฺญีภเว นิพฺพตฺตนฺติ. โย ยสฺส อิริยาปโถ มนุสฺสโลเก ปณิหิโต อโหสิ, โส เตน อิริยาปเถน นิพฺพตฺติตฺวา จิตฺตรูปสทิโส หุตฺวา ปญฺจ กปฺปสตานิ ติฏฺฐติ. เอตฺตกํ อทฺธานํ สยิโต วิย โหติ. เอวรูปานมฺปิ สตฺตานํ ปจฺจยาหาโร ลพฺภติ. เต หิ ยํ ฌานํ ภาเวตฺวา นิพฺพตฺตา, ตเทว เนสํ ปจฺจโย โหติ. ยถา ชิยาเวเคน ขิตฺตสโร ยาว ชิยาเวโค อตฺถิ, ตาว คจฺฉติ. เอวํ ยาว ฌานปจฺจโย อตฺถิ, ตาว ติฏฺฐนฺติ. ตสฺมึ นิฏฺฐิเต ขีณเวโค วิย สโร ปตนฺติ. จวนกาเล จ เตสํ โส รูปกาโย อนฺตรธายติ, กามาวจรสญฺญา อุปฺปชฺชติ, เตน สญฺญุปฺปาเทน เต เทวา ตมฺหา กายา จุตาติ ปญฺญายนฺติ.

එහි අසඤ්ඤ භවයෙහි ද ප්‍රත්‍ය ආහාරය ලැබේ. බුදුවරුන් පහළ නොවූ කාලවල තීර්ථක ආයතනවල පැවිදි වූවෝ වායෝ කසිණය පරිකර්ම කොට සතරවන දැහැන උපදවා, එයින් නැගී සිට ‘සිතට නින්දා වේවා, සිත නැති බවම යහපති; සිත නිසාම මැරුම් කෑම, බැඳුම් ලැබීම ආදී දුක් උපදී; සිත නැති කල්හි මෙය නැත’ යනුවෙන් කැමැත්ත උපදවා, පිරිහීමට පත් නොවූ ධ්‍යාන සහිතව කළුරිය කොට අසඤ්ඤ භවයෙහි උපදිති. මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි ඔහු යම් ඉරියව්වක සිටියේද, එම ඉරියව්වෙන්ම එහි උපදී. ඔහු එහි සිත්තම් රූපයක් මෙන් කල්ප පන්සියයක් පවතී. ඒ තාක් කාලයක් නිදා සිටින්නෙකු මෙන් වෙයි. මෙවැනි සත්වයන්ට ද ප්‍රත්‍ය ආහාරය ලැබේ. ඔවුන් යම් ධ්‍යානයක් වඩා උපන්නේද, එයම ඔවුන්ට ප්‍රත්‍යය (ආහාරය) වේ. දුන්නෙන් විදි හීයක් දුනු දියේ වේගය ඇති තාක් දුරට යන්නාක් මෙන්, ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය ඇති තාක් ඔවුහු එහි පවතිති. එය අවසන් වූ විට වේගය ගෙවුණු හීයක් මෙන් චුත වෙති. ඔවුන් චුත වන විට එම රූප කය අතුරුදහන් වී, කාමාවචර සංඥාව උපදී. එම සංඥාව ඉපදීමෙන් ඒ දෙවියන් එම කයින් චුත වූ බව දැනගත හැකිය.

---

เย ปน เต เนรยิกา เนว วุฏฺฐานผลูปชีวี, น ปุญฺญผลูปชีวีติ วุตฺตา, เตสํ โก อาหาโรติ? เตสํ กมฺมเมว อาหาโร. กึ ปญฺจ อาหารา อตฺถีติ? ปญฺจ, น ปญฺจาติ อิทํ น วตฺตพฺพํ, นนุ ‘‘ปจฺจโย อาหาโร’’ติ วุตฺตเมตํ. ตสฺมา เยน กมฺเมน นิรเย นิพฺพตฺตนฺติ, ตเทว เตสํ ฐิติปจฺจยตฺตา อาหาโร โหติ. ยํ สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ – ‘‘น จ ตาว กาลํ กโรติ, ยาว น ตํ ปาปกมฺมํ พฺยนฺตี โหตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๕๐, ๒๖๘; อ. นิ. ๓.๓๖).

නිරයගාමී සත්වයන් සම්බන්ධයෙන් ‘ඔවුහු උත්සාහයේ ඵලයෙන් හෝ පින් පලයෙන් ජීවත් වන්නෝ නොවෙති’ යැයි පවසා ඇති බැවින්, ඔවුන්ගේ ආහාරය කුමක්ද? ඔවුන්ගේ කර්මයම ආහාරය වේ. ආහාර පහක් තිබේද යන්න ගැන ‘පහක් හෝ පහක් නොවේ’ යැයි මෙහිදී නොකිය යුතුය; මන්ද ‘ප්‍රත්‍යය ආහාරය’ යැයි පවසා ඇති බැවිනි. එබැවින් යම් කර්මයකින් නිරයෙහි උපදිත්ද, එම කර්මයම ඔවුන්ගේ පැවැත්මට ප්‍රත්‍ය වන බැවින් ආහාරය වේ. ‘යම් තාක් ඒ පාප කර්මය ගෙවී නොයන්නේද, ඒ තාක් ඔහු මරණයට පත් නොවේ’ යැයි වදාළේ මෙය අරභයාය.

---

กพฬีการาหารํ อารพฺภาปิ เจตฺถ วิวาโท น กาตพฺโพ. มุเข อุปฺปชฺชนเขโฬปิ หิ เตสํ อาหารกิจฺจํ สาเธติ. เขโฬ หิ นิรเย ทุกฺขเวทนีโย หุตฺวา ปจฺจโย โหติ, สคฺเค สุขเวทนิโย. อิติ กามภเว นิปฺปริยาเยน จตฺตาโร อาหารา, รูปารูปภเวสุ ฐเปตฺวา อสญฺเญ [Pg.304] เสสานํ ตโย, อสญฺญานญฺเจว อวเสสานญฺจ ปจฺจยาหาโรติ อิมินา อากาเรน สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกาติ เวทิตพฺพา. ตตฺถ จตฺตาโร อาหาโร โย วา ปน โกจิ ปจฺจยาหาโร ทุกฺขสจฺจํ, อาหารสมุฏฺฐาปิกา ปุริมตณฺหา สมุทยสจฺจํ, อุภินฺนํ อปฺปวตฺติ นิโรธสจฺจํ, นิโรธปฺปชานนา ปญฺญา มคฺคสจฺจนฺติ เอวํ จตุสจฺจวเสน สพฺพวาเรสุ โยชนา กาตพฺพา.

මෙම කබලීකාර ආහාරය සම්බන්ධයෙන් ද මෙහි විවාද නොකළ යුතුය. මන්ද යත්, නිරයෙහි උපන් සත්ත්වයන්ට ඔවුන්ගේ මුඛයෙහි උපදින කෙළ පවා ආහාර කෘත්‍යය සාධනය කරන බැවිනි. එම කෙළ නිරයෙහි දී දුක් වේදනා විඳීමට හේතුවක් (ප්‍රත්‍යයක්) වන අතර, ස්වර්ගයෙහි දී සැප වේදනා විඳීමට හේතුවක් වේ. මෙලෙස කාම භවයෙහි ප්‍රධාන වශයෙන් ආහාර සතරක් පවතින අතර, රූප හා අරූප භවයන්හි අසඤ්ඤ සත්ත්වයන් හැර සෙසු සත්ත්වයන්ට ආහාර තුනක් පවතී. අසඤ්ඤ සත්ත්වයන්ට හා සෙසු සියලු සත්ත්වයන්ට ප්‍රත්‍යය ආහාරය පවතින බැවින්, මෙලෙස සියලු සත්ත්වයන් ආහාරය නිසා පවතින්නන් (ආහාරට්ඨිතිකා) බව දත යුතුය. එහි සතර ආහාරය හෝ යම් ප්‍රත්‍යය ආහාරයක් වේ ද එය දුක්ඛ සත්‍යයයි; එම ආහාර උපදවන පූර්ව තණ්හාව සමුදය සත්‍යයයි; මේ දෙදෙනාගේම නොපැවැත්ම නිරෝධ සත්‍යයයි; නිරෝධය මැනවින් අවබෝධ කරගන්නා වූ ප්‍රඥාව මාර්ග සත්‍යයයි. මෙලෙස සතර සත්‍යය අනුව සියලු වාරයන්හි අර්ථ සම්බන්ධය (යෝජනාව) කළ යුතුය.

---

๘. ทุติยมหาปญฺหสุตฺตวณฺณนา

8. දුතිය මහාපඤ්හ සූත්‍ර වණ්ණනාව

---

๒๘. อฏฺฐเม กชงฺคลายนฺติ เอวํนามเก นคเร. กชงฺคลาติ กชงฺคลาวาสิโน. มหาปญฺเหสูติ มหนฺตอตฺถปริคฺคาหเกสุ ปญฺเหสุ. ยถา เมตฺถ ขายตีติ ยถา เม เอตฺถ อุปฏฺฐาติ. สมฺมา สุภาวิตจิตฺโตติ เหตุนา นเยน สุฏฺฐุ ภาวิตจิตฺโต. เอโส เจว ตสฺส อตฺโถติ กิญฺจาปิ ภควตา ‘‘จตฺตาโร ธมฺมา’’ติอาทโย ปญฺหา ‘‘จตฺตาโร อาหารา’’ติอาทินา นเยน วิสฺสชฺชิตา, ยสฺมา ปน จตูสุ อาหาเรสุ ปริญฺญาเตสุ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา ภาวิตา โหนฺติ, เตสุ จ ภาวิเตสุ จตฺตาโร อาหารา ปริญฺญาตาว โหนฺติ. ตสฺมา เทสนาวิลาเสน พฺยญฺชนเมเวตฺถ นานํ, อตฺโถ ปน เอโกเยว. อินฺทฺริยาทีสุปิ เอเสว นโย. เตน วุตฺตํ – ‘‘เอโส เจว ตสฺส อตฺโถ’’ติ. อตฺถโต หิ อุภยมฺเปตํ มชฺเฌ ภินฺนสุวณฺณมิว โหติ.

28. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'කජංගලායං' යනු එම නම ඇති නගරයෙහි ය. 'කජංගලා' යනු කජංගල නගරයෙහි වාසය කරන අයයි. 'මහාපඤ්ඤේසු' යනු මහා අර්ථයන් ග්‍රහණය කරගන්නා වූ ප්‍රශ්නයන්හි ය. 'යථා මෙත්ත ඛායති' යනු යම් ලෙසකින් මට මෙහි වැටහෙන්නේ ද (යන්නයි). 'සම්මා සුභාවිත චිත්තො' යනු නිසි හේතු ක්‍රමයෙන් මැනවින් වඩන ලද සිත් ඇත්තා ය. 'එසො චෙව තස්ස අත්ථො' යනු, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් 'සතර ධර්මයෝ' ආදී වශයෙන් ප්‍රශ්න පනවා 'සතර ආහාර' ආදී ක්‍රමයෙන් විසඳන ලද නමුත්, යම් හෙයකින් සතර ආහාරයන් පිරිසිඳ දන්නා කල්හි සතර සතිපට්ඨානයන් වඩන ලද්දේ වන්නේ ද, එම සතිපට්ඨානයන් වැඩූ කල්හි සතර ආහාරයන් පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේම වන්නේ ද, එබැවින් දේශනා විලාසය අනුව මෙහි වචනවල වෙනසක් තිබුණ ද අර්ථය එකමය. ඉන්ද්‍රිය ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයමය. එබැවින් 'එසො චෙව තස්ස අත්ථො' (එයම මෙහි අර්ථයයි) යනුවෙන් වදාරන ලදී. අර්ථ වශයෙන් ගත් කල දේශනා දෙකම මැදින් කඩන ලද රන් කැබැල්ලක් මෙන් (එකම වටිනාකමකින් යුක්ත) වේ.

---

๙. ปฐมโกสลสุตฺตวณฺณนา

9. පඨම කෝසල සූත්‍ර වණ්ණනාව

---

๒๙. นวเม ยาวตาติ ยตฺตกา. กาสิโกสลาติ กาสิโกสลชนปทา. อตฺเถว อญฺญถตฺตนฺติ ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ อตฺถิเยว. อตฺถิ วิปริณาโมติ มรณมฺปิ อตฺถิเยว. ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทตีติ ตสฺมิมฺปิ สมฺปตฺติชาเต อุกฺกณฺฐติ. อคฺเค วิรชฺชตีติ สมฺปตฺติยา อคฺเค โกสลราชภาเว วิรชฺชติ. ปเคว หีนสฺมินฺติ ปฐมตรํเยว หีเน อิตฺตรมนุสฺสานํ ปญฺจ กามคุณชาเต.

29. නවවන සූත්‍රයෙහි, 'යාවතා' යනු යම් තාක් ද යන්නයි. 'කාසිකෝසලා' යනු කාසි හා කෝසල ජනපදයන් ය. 'අත්ථෙව අඤ්ඤථත්තං' යනු පවත්නා වූ ස්වභාවයේ වෙනස් වීමක් ඇත්තේමය යන්නයි. 'අත්ථි විපරිණාමො' යනු මරණය ද ඇත්තේමය යන්නයි. 'තස්මිම්පි නිබ්බින්දති' යනු ඒ ලැබී ඇති කෝසල රාජ්‍ය සම්පත්තිය කෙරෙහි පවා කලකිරෙයි. 'අග්ගේ විරජ්ජති' යනු උසස් වූ කෝසල රාජ්‍ය සම්පත්තියෙහි පවා නොඇලෙයි. 'පගේව හීනස්මිං' යනු අල්ප පිනක් ඇති මිනිසුන්ගේ පහත් වූ පංච කාම ගුණයන් කෙරෙහි ඊටත් වඩා පළමුවෙන්ම (කලින්ම) නොඇලෙයි.

---

มโนมยาติ ฌานมเนน นิพฺพตฺตา. พาราณเสยฺยกนฺติ พาราณสิยํ อุปฺปนฺนํ. ตตฺถ กิร กปฺปาโสปิ มุทุ, สุตฺตกนฺติกาโยปิ ตนฺตวายาปิ เฉกา, อุทกมฺปิ สุจิ สินิทฺธํ. อุภโตภาควิมฏฺฐนฺติ ทฺวีสุปิ ปสฺเสสุ มฏฺฐํ มุทุ [Pg.305] สินิทฺธํ ขายติ. จตสฺโส ปฏิปทา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสิกา กถิตา. สญฺญาสุ ปฐมา กามาวจรสญฺญา, ทุติยา รูปาวจรสญฺญา, ตติยา โลกุตฺตรสญฺญา, จตุตฺถา อากิญฺจญฺญายตนสญฺญา. ยสฺมา ปน สา สญฺญา อคฺคาติ อาคตา, ตโต ปรํ สญฺญาปญฺญตฺติ นาม นตฺถิ, ตสฺมา อคฺคนฺติ วุตฺตา.

'මනෝමයා' යනු ධ්‍යාන සිතින් උපන් බවයි. 'බාරාණසෙය්‍යකං' යනු බරණැස් නුවර නිපදවන ලද රෙදි ය. එහි කපු ද ඉතා මෘදු බවත්, නූල් කටින්නියන් හා වියන්නන් ද ඉතා දක්ෂ බවත්, ජලය ද පිරිසිදු මෙන්ම සිනිඳු බවත් කියනු ලැබේ. එබැවින් 'උභතෝභාග විමට්ඨං' යනු දෙපසින්ම ඉතා මෘදු හා සිනිඳු බව පෙනෙන බවයි. ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර වූ ප්‍රතිපදා සතරක් මෙහි කියන ලදී. සංඥා අතරින් පළමුවැන්න කාමාවචර සංඥාවයි, දෙවැන්න රූපාවචර සංඥාවයි, තෙවැන්න ලෝකෝත්තර සංඥාවයි, සතරවැන්න ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සංඥාවයි. යම් හෙයකින් එම සංඥාව 'අග්‍ර' (උතුම්) ලෙස දේශනා කර ඇති බැවින් ද, ඉන් පසුව වෙනත් සංඥා පැනවීමක් නැති බැවින් ද එය 'අග්‍ර' යැයි කියනු ලැබේ.

---

พาหิรกานนฺติ สาสนโต พหิทฺธา ปวตฺตานํ. โน จสฺสํ โน จ เม สิยาติ สเจ อหํ อตีเต น ภวิสฺสํ, เอตรหิปิ เม อยํ อตฺตภาโว น สิยา. น ภวิสฺสามิ น เม ภวิสฺสตีติ สเจปิ อนาคเต น ภวิสฺสามิ, น จ เม กิญฺจิ ปลิโพธชาตํ ภวิสฺสติ. อคฺเค วิรชฺชตีติ อุจฺเฉททิฏฺฐิยํ วิรชฺชติ. อุจฺเฉททิฏฺฐิ หิ อิธ นิพฺพานสฺส สนฺตตาย อคฺคนฺติ ชาตา.

'බාහිරකානං' යනු ශාසනයෙන් පිටත පවත්නා දෘෂ්ටි ඇත්තන්ගේ ය. 'නො චස්සං නො ච මෙ සියා' යනු ඉදින් මම අතීතයෙහි නොවූයෙම් නම්, දැන් මට මේ ආත්මභාවය නොවන්නේය. 'න භවිස්සාමි න මෙ භවිස්සති' යනු ඉදින් මම අනාගතයෙහි නොවන්නෙම් නම්, මට කිසිදු කරදරයක් නොවන්නේය. 'අග්ගේ විරජ්ජති' යනු උච්ඡේද දෘෂ්ටියෙහි නොඇලෙයි. මක්නිසාද යත්, මෙහි උච්ඡේද දෘෂ්ටිය නිවනට ආසන්න බැවින් 'අග්‍ර' ලෙස සලකා ඇත.

---

ปรมตฺถวิสุทฺธินฺติ อุตฺตมตฺถวิสุทฺธึ. เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติยา เอตํ อธิวจนํ. อากิญฺจญฺญายตนญฺหิ วิปสฺสนาปทฏฺฐานตฺตา อคฺคํ นาม ชาตํ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ทีฆายุกตฺตา. ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานนฺติ อิมสฺมิญฺเญว อตฺตภาเว ปรมนิพฺพานํ. อนุปาทา วิโมกฺโขติ จตูหิ อุปาทาเนหิ อคฺคเหตฺวา จิตฺตสฺส วิโมกฺโข. อรหตฺตสฺเสตํ นามํ. ปริญฺญนฺติ สมติกฺกมํ. ตตฺถ ภควา ปฐมชฺฌาเนน กามานํ ปริญฺญํ ปญฺญาเปติ, อรูปาวจเรหิ รูปานํ ปริญฺญํ ปญฺญาเปติ, อนุปาทานิพฺพาเนน เวทนานํ ปริญฺญํ ปญฺญาเปติ. นิพฺพานญฺหิ สพฺพเวทยิตปฺปหานตฺตา เวทนานํ ปริญฺญา นาม. อนุปาทาปรินิพฺพานนฺติ อปจฺจยปรินิพฺพานํ. อิทํ ปน สุตฺตํ กเถนฺโต ภควา อนภิรติปีฬิตานิ ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ ทิสฺวา เตสํ อนภิรติวิโนทนตฺถํ กเถสิ. เตปิ อนภิรตึ วิโนเทตฺวา เทสนานุสาเรน ญาณํ เปเสตฺวา โสตาปนฺนา หุตฺวา อปรภาเค วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณึสูติ.

'පරමත්ථවිසුද්ධිං' යනු උතුම් වූ පිරිසිදු බවයි. මෙය නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තියට නමකි. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය විදර්ශනාවට ආසන්න හේතුවක් වන බැවින් 'අග්‍ර' ලෙස හැඳින්වේ. නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය දීර්ඝායුෂ ඇති බැවින් අග්‍ර ලෙස හැඳින්වේ. 'පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානං' යනු මේ ආත්මභාවයේදීම ලබන උතුම් නිවනයි. 'අනුපාදා විමොක්ඛො' යනු සතර උපාදානයන්ගෙන් ග්‍රහණය නොකොට සිත මිදීමයි. මෙය අර්හත් ඵලයට නමකි. 'පරිඤ්ඤං' යනු ඉක්මවා යාම (පහ කිරීම) යි. එහි දී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් කාමයන් පිරිසිඳ දැකීම පනවන සේක, අරූපාවචර ධ්‍යානයන්ගෙන් රූපයන් පිරිසිඳ දැකීම පනවන සේක, අනුපාදා නිවනින් වේදනාවන් පිරිසිඳ දැකීම පනවන සේක. මක්නිසාද යත්, නිවන යනු සියලු වේදනාවන් ප්‍රහීණය වීම බැවින් එය වේදනාවන් පිරිසිඳ දැකීම නම් වේ. 'අනුපාදා පරිනිබ්බානං' යනු ප්‍රත්‍ය රහිත වූ පරිනිර්වාණයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රය දේශනා කළේ අනභිරතියෙන් (අසන්තෝෂයෙන්) පෙළුණු පන්සියයක් භික්ෂූන් දැක ඔවුන්ගේ එම අනභිරතිය දුරු කරනු පිණිසය. එම භික්ෂූහු ද අනභිරතිය දුරු කර දේශනා ක්‍රමයට අනුව ඥානය මෙහෙයවා සෝවාන් වී, පසුව විදර්ශනා වඩා අර්හත් භාවයට පැමිණියහ.

---

๑๐. ทุติยโกสลสุตฺตวณฺณนา

10. දුතිය කෝසල සූත්‍ර වණ්ණනාව

---

๓๐. ทสเม อุยฺโยธิกา นิวตฺโต โหตีติ ยุทฺธโต นิวตฺโต โหติ. ลทฺธาธิปฺปาโยติ มหาโกสลรญฺญา กิร พิมฺพิสารสฺส ธีตรํ เทนฺเตน ทฺวินฺนํ รชฺชานํ อนฺตเร สตสหสฺสุฏฺฐาโน กาสิคาโม นาม ธีตุ ทินฺโน[Pg.306]. อชาตสตฺตุนา ปิตริ มาริเต มาตาปิสฺส รญฺโญ วิโยคโสเกน นจิรสฺเสว มตา. ตโต ราชา ปเสนทิโกสโล ‘‘อชาตสตฺตุนา มาตาปิตโร มาริตา, มม ปิตุ สนฺตโก คาโม’’ติ ตสฺสตฺถาย อฏฺฏํ กโรติ, อชาตสตฺตุปิ ‘‘มม มาตุ สนฺตโก’’ติ ตสฺส คามสฺสตฺถาย. ทฺเวปิ มาตุลภาคิเนยฺยา จตุรงฺคินึ เสนํ สนฺนยฺหิตฺวา ยุชฺฌึสุ. ตตฺถ ปเสนทิโกสโล ทฺเว วาเร อชาตสตฺตุนา ปราชิโต นครเมว ปาวิสิ. ตติยวาเร ‘‘กถํ นุ โข เม ชโย ภเวยฺยา’’ติ อุปสฺสุติวเสน ยุชฺฌิตพฺพาการํ ญตฺวา พฺยูหํ รจยิตฺวา อุโภหิ ปสฺเสหิ ปริกฺขิปิตฺวา อชาตสตฺตุํ คณฺหิ. ตาวเทว ชยาธิปฺปายสฺส ลทฺธตฺตา ลทฺธาธิปฺปาโย นาม อโหสิ.

30. දසවන සූත්‍රයෙහි, 'උය්‍යෝධිකා නිවත්තො හෝති' යනු යුද්ධයෙන් පස්සට හැරුණේ (නැවතුණේ) වේ යන්නයි. 'ලද්ධාධිප්පායො' යන්නෙහි අදහස මෙයයි: මහා කෝසල රජතුමා බිම්බිසාර රජුට තම දියණිය පාවා දෙන විට රටවල් දෙක අතර පිහිටි ලක්ෂයක් ආදායම ලැබෙන 'කාසිගාම' නම් ගම දියණියට තෑගි කළ බව කියැවේ. අජාසත් රජු විසින් තම පියා (බිම්බිසාර) මරා දැමූ පසු, මව ද රජු කෙරෙහි වූ වියෝග ශෝකයෙන් නොබෝ කලකින් මිය ගියාය. ඉන්පසු පසේනදී කෝසල රජතුමා 'අජාසත් විසින් මගේ මව්පියන් මරා දමන ලදී, මේ ගම මගේ පියා සතු එකකි' යි සිතා ඒ ගම වෙනුවෙන් නඩු කළේය. අජාසත් රජු ද 'මෙය මගේ මව සතු එකකි' යි සිතා ඒ වෙනුවෙන් සටන් කළේය. මෙලෙස මාමා සහ බෑණා යන දෙදෙනාම සිව් රඟ සේනා පිරිවරා යුද්ධ කළහ. එහි දී පසේනදී කෝසල රජතුමා දෙවතාවක්ම අජාසත් රජු අතින් පරාජය වී නුවරටම වැදුණේය. තුන්වන වර 'මට ජය ලැබෙන්නේ කෙසේද?' යි රහසින් කරුණු සොයා යුද්ධ කළ යුතු ආකාරය දැනගෙන, සකට ව්‍යුහය සකස් කර දෙපසින්ම වට කොට අජාසත් රජු අල්ලා ගත්තේය. එවෙලේම ජයග්‍රහණය කිරීමේ අභිප්‍රාය ඉටු වූ බැවින් ඔහු 'ලද්ධාධිප්පායො' (අදහස ඉටු කරගත් තැනැත්තා) නම් විය.

---

เยน อาราโม เตน ปายาสีติ พหินคเร ชยขนฺธาวารํ นิเวเสตฺวา ‘‘ยาว นครํ อลงฺกโรนฺติ, ตาว ทสพลํ วนฺทิสฺสามิ. นครํ ปวิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย หิ ปปญฺโจ โหตี’’ติ อมจฺจคณปริวุโต เยนาราโม เตน ปายาสิ, อารามํ ปาวิสิ. กสฺมึ กาเล ปาวิสีติ? ปิณฺฑปาตปฺปฏิกฺกนฺตานํ ภิกฺขูนํ โอวาทํ ทตฺวา สมฺมาสมฺพุทฺเธ คนฺธกุฏึ ปวิฏฺเฐ ภิกฺขุสงฺเฆ จ โอวาทํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อตฺตโน อตฺตโน รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานานิ คเต. จงฺกมนฺตีติ กสฺมึ สมเย จงฺกมนฺติ? ปณีตโภชนปจฺจยสฺส ถินมิทฺธสฺส วิโนทนตฺถํ, ทิวา ปธานิกา วา เต. ตาทิสานญฺหิ ปจฺฉาภตฺตํ จงฺกมิตฺวา นฺหตฺวา สรีรํ อุตุํ คาหาเปตฺวา นิสชฺช สมณธมฺมํ กโรนฺตานํ จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ. เย เต ภิกฺขูติ โส กิร ‘‘กหํ สตฺถา กหํ สุคโตติ ปริเวเณน ปริเวณํ อาคนฺตฺวา ปุจฺฉิตฺวาว ปวิสิสฺสามี’’ติ วิโลเกนฺโต อรญฺญหตฺถี วิย มหาจงฺกเม จงฺกมมาเน ปํสุกูลิเก ภิกฺขู ทิสฺวา เตสํ สนฺติกํ อคมาสิ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ทสฺสนกามาติ ปสฺสิตุกามา. วิหาโรติ คนฺธกุฏึ สนฺธาย อาหํสุ. อตรมาโนติ อตุริโต, สณิกํ ปทปมาณฏฺฐาเน ปทํ นิกฺขิปนฺโต วตฺตํ กตฺวา สุสมฺมฏฺฐํ มุตฺตชาลสินฺทุวารสทิสํ วาลุกํ อวินาเสนฺโตติ อตฺโถ. อาลินฺทนฺติ ปมุขํ. อคฺคฬนฺติ กวาฏํ. อุกฺกาสิตฺวาติ อุกฺกาสิตสทฺทํ กตฺวา. อาโกเฏหีติ อคฺคนเขน อีสกํ กุญฺจิกาฉิทฺทสมีเป โกเฏหีติ วุตฺตํ โหติ. ทฺวารํ กิร อติอุปริ อมนุสฺสา, อติเหฏฺฐา ทีฆชาติกา โกเฏนฺติ. ตถา อโกเฏตฺวา มชฺเฌ ฉิทฺทสมีเป โกเฏตพฺพนฺติ อิทํ ทฺวารโกฏนวตฺตนฺติ [Pg.307] วทนฺติ. วิวริ ภควา ทฺวารนฺติ น ภควา อุฏฺฐาย ทฺวารํ วิวรติ, วิวรตูติ ปน หตฺถํ ปสาเรติ. ตโต ‘‘ภควา ตุมฺเหหิ อเนกกปฺปโกฏีสุ ทานํ ททมาเนหิ น สหตฺถา ทฺวารวิวรณกมฺมํ กต’’นฺติ สยเมว ทฺวารํ วิวฏํ. ตํ ปน ยสฺมา ภควโต มเนน วิวฏํ, ตสฺมา ‘‘วิวริ ภควา ทฺวาร’’นฺติ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

'යම් තැනක ආරාමය ඇත්ද ඒ දෙසට ගියේය' යනු - නගරයෙන් බැහැරව ජය කඳවුර පිහිටුවා, 'යම් තාක් නගරය අලංකාර කරද්ද, ඒ තාක් දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඳපුදා ගනිමි. නගරයට ඇතුළු වූ තැන් සිට ප්‍රමාදය (පපංච) ඇතිවේ' යැයි සිතා අමාත්‍ය පිරිස පිරිවරා ආරාමය වෙත ගොස් ඇතුළු විය. කිනම් වේලාවක ඇතුළු වූයේද? පිණ්ඩපාතයෙන් වැළකී ආ භික්ෂූන් වහන්සේලාට අවවාද දී සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ගඳකිළියට වැඩම කළ පසුත්, භික්ෂූන් වහන්සේලා එම අවවාද පිළිගෙන තම තමන්ගේ දිවා රෑ විවේක ස්ථානවලට වැඩම කළ පසුත්ය. 'සක්මන් කරති' යනු කිනම් වේලාවක සක්මන් කරත්ද? ප්‍රණීත භෝජනය නිසා ඇති වන නිදිමත දුරු කරනු පිණිස හෝ ඔවුහු දහවල් කාලයෙහි වීර්යය වඩන භික්ෂූන් වන බැවින් සක්මන් කරති. දන් වැළඳීමෙන් පසු සක්මන් කොට, ශරීරය සෝදා විවේක ගෙන, වාඩි වී මහණ දම් පුරන එවැනි භික්ෂූන්ගේ සිත ඒකාග්‍ර වෙයි. 'ඒ භික්ෂූහු' යනු - ඒ රජතුමා 'ශාස්තෘන් වහන්සේ කොහිද? සුගතයන් වහන්සේ කොහිද?' කියා සොයමින් පිරිවෙන් පිරිවෙන් පාසා විමසමින් යද්දී, වනයේ ඇතුන් මෙන් මහා සක්මනෙහි සක්මන් කරන පාංශුකූලික භික්ෂූන් දැක ඔවුන් වෙත ගියේය. එය අරභයා මෙය පවසන ලදී. 'දැකීමට කැමති' යනු දර්ශනය කිරීමට රිසිව යන්නයි. 'විහාරය' යනු ගඳකිළිය අරභයා පවසන ලද්දකි. 'කලබල නොවී' යනු නොකලබලව, සෙමින් පා පියවර තබමින්, මැනවින් අතුගා දැමූ මුතු දැලක් හෝ ඉද්ද මල් බඳු වූ වැලි තලාව නොනසමින් යෑමයි. 'ආලින්දය' යනු දොරටුව ඉදිරිපස කොටසයි. 'අගුල' යනු දොර පියනයි. 'කැස්සක් ඇති කොට' යනු කැස්සක ශබ්දය නැගීමයි. 'තට්ටු කරව' යනු ඇඟිලි නියපොත්තෙන් යතුරු හිදැස අසලින් මඳක් තට්ටු කරන්න යන්නයි. දොරේ ඉහළ කෙළවරේ අමනුෂ්‍යයෝත්, පහළ කෙළවරේ සර්පයෝත් තට්ටු කරන බැවින්, එසේ නොකොට මැද යතුරු හිදැස අසල තට්ටු කළ යුතුය යන මෙය දොරට තට්ටු කිරීමේ වතාවත යැයි කියනු ලැබේ. 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දොර විවෘත කළ සේක' යනු උන්වහන්සේ නැගිට දොර විවෘත කිරීම නොව, 'විවෘත වේවා'යි සිතා අත දිගු කිරීමයි. එවිට 'බුදුරජාණන් වහන්ස, අනන්ත කල්ප කෝටි ගණනක් දන් දුන් ඔබවහන්සේගේ දෑතින් දොර විවෘත කිරීමේ කාර්යය නොකළ යුතුය'යි පවසන්නාක් මෙන් දොර ඉබේම විවෘත විය. එය බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සිතින් සිදු වූ බැවින් 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දොර විවෘත කළ සේක'යි පැවසීම සුදුසුය.

---

เมตฺตูปหารนฺติ เมตฺตาสมฺปยุตฺตํ กายิกวาจสิกอุปหารํ. กตญฺญุตนฺติ อยญฺหิ ราชา ปุพฺเพ ถูลสรีโร อโหสิ, โทณปากํ ภุญฺชติ. อถสฺส ภควา ทิวเส ทิวเส โถกํ โถกํ หาปนตฺถาย –

'මෙත්තූපහාර' යනු මෙත්තාවෙන් යුත් කායික හා වාචසික උපහාරයයි. 'කෘතඥතාව' යනු - මේ රජතුමා පෙර ඉතා ස්ථුල ශරීරයක් ඇතිව සිටි අතර ද්‍රෝණයක් (දළ වශයෙන් බත් නැළි හතරක්) පමණ බත් අනුභව කළේය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට දිනපතා ආහාරය ස්වල්පය බැගින් අඩු කරනු පිණිස -

---

‘‘มนุชสฺส สทา สตีมโต,มตฺตํ ชานโต ลทฺธโภชเน;

ตนุกสฺส ภวนฺติ เวทนา,สณิกํ ชีรติ อายุปาลย’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๑๒๔) –

'සෑම කල්හිම සිහි බුද්ධියෙන් යුතුව, ලත් භෝජනයෙහි ප්‍රමාණය දන්නා මිනිසාගේ වේදනාවෝ (කයේ බර බව ආදිය) තුනී වෙති. ආයුෂය රකිමින් සෙමින් ආහාර දිරවයි'

---

อิมํ โอวาทํ อทาสิ. โส อิมสฺมึ โอวาเท ฐตฺวา ทิวเส ทิวเส โถกํ โถกํ หาเปตฺวา อนุกฺกเมน นาฬิโกทนปรมตาย สณฺฐาสิ, คตฺตานิปิสฺส ตนูนิ ถิรานิ ชาตานิ. ตํ ภควตา กตํ อุปการํ สนฺธาย ‘‘กตญฺญุตํ โข อหํ, ภนฺเต, กตเวทิตํ สมฺปสฺสมาโน’’ติ อาห. อริเย ญาเยติ สหวิปสฺสนเก มคฺเค. วุทฺธสีโลติ วฑฺฒิตสีโล. อริยสีโลติ อโปถุชฺชนิเกหิ สีเลหิ สมนฺนาคโต. กุสลสีโลติ อนวชฺเชหิ สีเลหิ สมนฺนาคโต. อารญฺญโกติ ชายมาโนปิ อรญฺเญ ชาโต, อภิสมฺพุชฺฌมาโนปิ อรญฺเญ อภิสมฺพุทฺโธ, เทววิมานกปฺปาย คนฺธกุฏิยา วสนฺโตปิ อรญฺเญเยว วสีติ ทสฺเสนฺโต เอวมาห. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

යන මෙම අවවාදය වදාළ සේක. රජතුමා ඒ අවවාදයේ පිහිටා දිනපතා ආහාරය ස්වල්පය බැගින් අඩු කරමින්, ක්‍රමයෙන් බත් නැළියක් පමණක් අනුභව කරන තත්ත්වයට පත් විය. ඔහුගේ සිරුරද වැහැරී ශක්තිමත් විය. බුදුරජාණන් වහන්සේ කළ ඒ උපකාරය අරභයා රජතුමා 'ස්වාමීනි, මම කෘතඥතා පූර්වකව ඒ කළ ගුණ සිහි කරමින්' යැයි පැවසීය. 'ආර්ය න්‍යාය' යනු විදර්ශනාව සහිත මාර්ගයයි. 'වෘද්ධ ශීල' යනු වර්ධනය කරන ලද ශීලයයි. 'ආර්ය ශීල' යනු පෘථග්ජනයන් සතු නොවන ආර්යයන් සතු ශීලයෙන් යුක්ත වීමයි. 'කුසල ශීල' යනු නිවැරදි වූ ශීලයෙන් යුක්ත වීමයි. 'ආරණ්‍යක' යනු උපතින් වනයේ උපන් බැවිනුත්, බුදු වීමේදී වනයේදී බුදු වූ බැවිනුත්, දෙව් විමනක් බඳු ගඳකිළියක වැඩ සිටියද වනයෙහිම වසන්නාක් බඳු අරුතින් පවසන ලද්දකි. ඉතිරිය සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ සහිතයි.

---

มหาวคฺโค ตติโย.

තුන්වන මහා වග්ගයයි.

---

๔. อุปาลิวคฺโค

4. උපාලි වග්ගය

---

๑. อุปาลิสุตฺตวณฺณนา

1. උපාලි සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๓๑. จตุตฺถสฺส ปฐเม สงฺฆสุฏฺฐุตายาติอาทีสุ สงฺฆสุฏฺฐุตา นาม สงฺฆสฺส สุฏฺฐุภาโว, ‘‘สุฏฺฐุ เทวา’’ติ อาคตฏฺฐาเน วิย ‘‘สุฏฺฐุ, ภนฺเต’’ติ [Pg.308] วจนสมฺปฏิจฺฉนภาโว. โย จ ตถาคตสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉติ, ตสฺส ตํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย สํวตฺตติ. ตสฺมา สงฺฆสฺส ‘‘สุฏฺฐุ, ภนฺเต’’ติ วจนสมฺปฏิจฺฉนตฺถํ ปญฺญตฺตํ, อสมฺปฏิจฺฉเน อาทีนวํ, สมฺปฏิจฺฉเน อานิสํสํ ทสฺเสตฺวา, น พลกฺกาเรน อภิภวิตฺวาติ เอตมตฺถํ อาวิกโรนฺโต อาห – สงฺฆสุฏฺฐุตายาติ. สงฺฆผาสุตายาติ สงฺฆสฺส ผาสุภาวาย, สหชีวิตาย สุขวิหารตฺถายาติ อตฺโถ.

31. හතරවන වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'සංඝසුට්ඨුතාය' යනාදී පදවල: 'සංඝසුට්ඨුතා' යනු සංඝයාගේ මනා පැවැත්මයි. 'දේවයන් වහන්ස, යහපති' යැයි පවසන තැනක මෙන්, 'ස්වාමීනි, යහපති' කියා බුදු වදන පිළිගන්නා ස්වභාවයයි. යමෙක් තථාගතයන් වහන්සේගේ වචනය පිළිගන්නේද, එය ඔහුට දීර්ඝ කාලයක් හිතසුව පිණිස පවතියි. එබැවින් 'ස්වාමීනි, යහපති' කියා සංඝයා බුදු වදන පිළිගැනීම පිණිසත්, එසේ නොපිළිගැනීමේ ආදීනව හා පිළිගැනීමේ ආනිසංස පෙන්වා දීම පිණිසත් විනය පනවන ලදී. එය බලහත්කාරයෙන් යටපත් කර පැනවූවක් නොවන බව පැහැදිලි කරමින් 'සංඝසුට්ඨුතාය' යැයි වදාළ සේක. 'සංඝඵාසුතාය' යනු සංඝයාගේ පහසුව පිණිස, සහජීවනය පිණිස සහ සුවසේ විසීම පිණිස යන්න අර්ථයයි.

---

ทุมฺมงฺกูนํ ปุคฺคลานํ นิคฺคหายาติ ทุมฺมงฺกูนาม ทุสฺสีลปุคฺคลา, เย มงฺกุตํ อาปาทิยมานาปิ ทุกฺเขน อาปชฺชนฺติ, วีติกฺกมํ กโรนฺตา วา กตฺวา วา น ลชฺชนฺติ, เตสํ นิคฺคหตฺถาย. เต หิ สิกฺขาปเท อสติ ‘‘กึ ตุมฺเหหิ ทิฏฺฐํ, กึ สุตํ, กึ อมฺเหหิ กตํ, กตมสฺมึ วตฺถุสฺมึ กตมํ อาปตฺตึ โรเปตฺวา อมฺเห นิคฺคณฺหถา’’ติ สงฺฆํ วิเหเฐยฺยุํ. สิกฺขาปเท ปน สติ เต สงฺโฆ สิกฺขาปทํ ทสฺเสตฺวา สห ธมฺเมน นิคฺคเหสฺสติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ทุมฺมงฺกูนํ ปุคฺคลานํ นิคฺคหายา’’ติ.

'ලජ්ජා නැති පුද්ගලයන්ගේ නිග්‍රහය පිණිස' යන්නෙහි: 'දුම්මංකු' (ලජ්ජා නැති) පුද්ගලයන් යනු දුස්සීල පුද්ගලයෝය. ඔවුන් වරදක් පෙන්වා ලජ්ජාවට පත් කළද එයින් පීඩාවට පත් නොවන, වරද කරන විට හෝ කළ පසු ලජ්ජා නොවන අය වෙති. ඔවුන්ගේ නිග්‍රහය පිණිස මෙය පනවන ලදී. මන්ද, ශික්ෂා පදයක් නොමැති කල්හි ඔවුහු 'ඔබ දුටුවේ කුමක්ද? ඇසුවේ කුමක්ද? අප කළේ කුමක්ද? කිනම් කරුණක් මත කිනම් ඇවතක් පනවා අපට නිග්‍රහ කරන්නේද?' යැයි පවසමින් සංඝයා වෙහෙසවති. ශික්ෂා පදයක් ඇති කල්හි සංඝයා ඒ ශික්ෂා පදය පෙන්වා ධර්මානුකූලව ඔවුන්ට නිග්‍රහ කරති. එබැවින් 'ලජ්ජා නැති පුද්ගලයන්ගේ නිග්‍රහය පිණිස' යැයි වදාරන ලදී.

---

เปสลานนฺติ ปิยสีลานํ ภิกฺขูนํ ผาสุวิหารตฺถาย. ปิยสีลา หิ ภิกฺขู กตฺตพฺพากตฺตพฺพํ สาวชฺชานวชฺชํ เวลํ มริยาทญฺจ อชานนฺตา สิกฺขาตฺตยปาริปูริยา ฆฏมานา กิลมนฺติ, เต ปน สาวชฺชานวชฺชํ เวลํ มริยาทญฺจ ญตฺวา สิกฺขาปาริปูริยา ฆฏมานา น กิลมนฺติ. เตน เตสํ สิกฺขาปทปญฺญาปนํ ผาสุวิหาราย สํวตฺตติเยว. โย วา ทุมฺมงฺกูนํ ปุคฺคลานํ นิคฺคโห, สฺเวว เตสํ ผาสุวิหาโร. ทุสฺสีลปุคฺคเล นิสฺสาย หิ อุโปสถปฺปวารณา น ติฏฺฐนฺติ, สงฺฆกมฺมานิ นปฺปวตฺตนฺติ, สามคฺคี น โหติ, ภิกฺขู อเนกคฺคา อุทฺเทสาทีสุ อนุยุญฺชิตุํ น สกฺโกนฺติ. ทุสฺสีเลสุ ปน นิคฺคหิเตสุ สพฺโพปิ อยํ อุปทฺทโว น โหติ, ตโต เปสลา ภิกฺขู ผาสุ วิหรนฺติ. เอวํ ‘‘เปสลานํ ภิกฺขูนํ ผาสุวิหารายา’’ติ เอตฺถ ทฺวิธา อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

'පේසල' යනු සිල්වත් භික්ෂූන්ගේ සුව විහරණය පිණිසයි. සිල්වත් භික්ෂූහු කළ යුතු හා නොකළ යුතු දේ, නිවැරදි හා වැරදි දේ, ශික්ෂා පදයන්ගේ සීමාවන් නොදැන ත්‍රිවිධ ශික්ෂාව පිරීමට වෙහෙසෙද්දී පීඩාවට පත්වෙති. නමුත් එම සීමාවන් හා වැරදි නිවැරදි දේ දැන ශික්ෂාවන් සම්පූර්ණ කිරීමට උත්සාහ කරද්දී ඔවුහු පීඩාවට පත් නොවෙති. එබැවින් ශික්ෂා පද පැනවීම ඔවුන්ගේ පහසුව පිණිසම පවතියි. එසේත් නැතිනම් ලජ්ජා නැති පුද්ගලයන් නිග්‍රහ කිරීමම ඔවුන්ගේ සුව විහරණයයි. මන්ද දුස්සීලයන් නිසා උපෝසථ පවාරණ නිසි ලෙස සිදු නොවේ, සංඝ කර්ම සිදු නොවේ, සමගිය නැති වේ, භික්ෂූන්ට සිත එකඟ කරගෙන ඉගෙනීම් කටයුතුවල නිරත විය නොහැක. දුස්සීලයන් නිග්‍රහ කළ විට ඒ සියලු උපද්‍රව නැති වන අතර සිල්වත් භික්ෂූහු සුවසේ වසති. මෙසේ 'පේසල භික්ෂූන්ගේ සුව විහරණය පිණිස' යන්නෙහි අර්ථය දෙපරිදිව දත යුතුය.

---

ทิฏฺฐธมฺมิกานํ อาสวานํ สํวรายาติ ทิฏฺฐธมฺมิกา อาสวา นาม อสํวเร ฐิเตน ตสฺมึเยว อตฺตภาเว ปตฺตพฺพา ปาณิปฺปหารทณฺฑปฺปหารสตฺถปฺปหารหตฺถจฺเฉทปาทจฺเฉทอกิตฺติอยสวิปฺปฏิสาราทโย ทุกฺขวิเสโส, เตสํ สํวราย ปิทหนาย อาคมนมคฺคถกนายาติ อตฺโถ. สมฺปรายิกานนฺติ สมฺปรายิกา อาสวา นาม อสํวเร ฐิเตน กตปาปกมฺมมูลกา [Pg.309] สมฺปราเย นรกาทีสุ ปตฺตพฺพา ทุกฺขวิเสสา, เตสํ ปฏิฆาตตฺถาย วูปสมตฺถาย.

'දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානං සංවරාය' යනු මෙලොව වශයෙන් විඳීමට සිදුවන ආශ්‍රවයන් (හෙවත් බිය හා පීඩා) සංවර කරගැනීම පිණිසයි. 'දිට්ඨධම්මික ආශ්‍රව' නම් අසංවරව සිටින පුද්ගලයා විසින් මේ ආත්මභාවයේදීම අත්විඳීමට සිදුවන අත්ලෙන් පහරදීම්, දඬුමුගුරු වලින් පහරදීම්, අවිආයුධවලින් පහරදීම්, අත් පා සිඳීම්, අපකීර්තිය, අගෞරවය හා පසුතැවිල්ල ආදී වූ විශේෂ දුක් වේ. ඒවා සංවර කරගැනීම පිණිස, වැළැක්වීම පිණිස හා ඉදිරියට ඒවා පැමිණෙන මාර්ගය අවහිර කිරීම පිණිස යනු මෙහි අර්ථයයි. 'සම්පරායිකානං' යනු පරලොව වශයෙන් විඳීමට සිදුවන ආශ්‍රවයන්ය. 'සම්පරායික ආශ්‍රව' නම් අසංවරව සිටින පුද්ගලයා විසින් කරන ලද අකුසල් කර්මයන් මුල් කරගෙන පරලොවදී නිරය ආදියෙහි අත්විඳීමට සිදුවන විශේෂ දුක් වේ. ඒවා වැළැක්වීම පිණිස හා සංසිඳවීම පිණිස යනු අර්ථයයි.

---

อปฺปสนฺนานนฺติ สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา หิ สติ สิกฺขาปทปญฺญตฺตึ ญตฺวา วา, ยถาปญฺญตฺตํ ปฏิปชฺชมาเน ภิกฺขู ทิสฺวา วา, เยปิ อปฺปสนฺนา ปณฺฑิตมนุสฺสา, เต ‘‘ยานิ วต โลเก มหาชนสฺส รชฺชนทุสฺสนมุยฺหนฏฺฐานานิ, เตหิ อิเม สมณา อารกา วิรตา วิหรนฺติ, ทุกฺกรํ วต กโรนฺตี’’ติ ปสาทํ อาปชฺชนฺติ วินยปิฏกโปตฺถกํ ทิสฺวา มิจฺฉาทิฏฺฐิกตเวทิพฺราหฺมณา วิย. เตน วุตฺตํ – ‘‘อปฺปสนฺนานํ ปสาทายา’’ติ.

'අප්පසන්නානං' යනු ශික්ෂාපද පැනවීමක් ඇති කල්හි, එම ශික්ෂාපද පැනවීම පිළිබඳ දැන හෝ පනවන ලද පරිදි පිළිපදින භික්ෂූන් වහන්සේලා දැක හෝ, මෙතෙක් ශාසනය කෙරෙහි නොපැහැදුණු යම් නුවණැති මිනිසුන් වෙත්ද, ඔවුහු 'ඒකාන්තයෙන්ම ලෝකවාසී මහා ජනයාගේ ඇලීමට, ගැටීමට හා මුළාවීමට හේතු වන කරුණු මොනවාද, මේ ශ්‍රමණයන් වහන්සේලා ඒවායින් බැහැරව වෙන්ව වෙසෙති, සැබවින්ම මොවුහු කළ නොහැකි දුෂ්කර දෙයක් කරති' යි වටහාගෙන පැහැදීමට පත්වෙති. එය මිථ්‍යාදෘෂ්ටික බ්‍රාහ්මණයන් විනය පිටක පොත් වහන්සේ දැක පැහැදීමක් ඇති කරගත්තාක් වැනි ය. එබැවින් 'අප්පසන්නානං පසාදාය' (නොපැහැදුණවුන්ගේ පැහැදීම පිණිස) යැයි වදාරන ලදී.

---

ปสนฺนานนฺติ เยปิ สาสเน ปสนฺนา กุลปุตฺตา, เตปิ สิกฺขาปทปญฺญตฺตึ วา ญตฺวา, ยถาปญฺญตฺตํ ปฏิปชฺชมาเน ภิกฺขู วา ทิสฺวา ‘‘อโห อยฺยา ทุกฺกรํ กโรนฺติ, เย ยาวชีวํ เอกภตฺตา วินยสํวรํ ปาเลนฺตี’’ติ ภิยฺโย ภิยฺโย ปสีทนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปสนฺนานํ ภิยฺโยภาวายา’’ติ.

'පසන්නානං' යනු ශාසනය කෙරෙහි පැහැදුණු යම් කුලපුත්‍රයෝ වෙත්ද, ඔවුහු ද ශික්ෂාපද පැනවීම පිළිබඳ දැන හෝ පනවන ලද පරිදි පිළිපදින භික්ෂූන් වහන්සේලා දැක හෝ, 'අහෝ! මේ ආර්යයන් වහන්සේලා ජීවිතාන්තය දක්වාම එක වේලක් වළඳමින් විනය සංවරය ආරක්ෂා කරමින් කළ නොහැකි දුෂ්කර දෙයක් කරති' යි සිතා වඩ වඩාත් පැහැදෙති. එබැවින් 'පසන්නානං භිය්‍යෝභාවාය' (පැහැදුණවුන්ගේ වැඩීම පිණිස) යැයි වදාරන ලදී.

---

สทฺธมฺมฏฺฐิติยาติ ติวิโธ สทฺธมฺโม ปริยตฺติสทฺธมฺโม ปฏิปตฺติสทฺธมฺโม อธิคมสทฺธมฺโมติ. ตตฺถ สกลมฺปิ พุทฺธวจนํ ปริยตฺติสทฺธมฺโม นาม. เตรส ธุตคุณา จาริตฺตวาริตฺตสีลสมาธิวิปสฺสนาติ อยํ ปฏิปตฺติสทฺธมฺโม นาม. นวโลกุตฺตรธมฺโม อธิคมสทฺธมฺโม นาม. โส สพฺโพปิ ยสฺมา สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา สติ ภิกฺขู สิกฺขาปทญฺจ ตสฺส วิภงฺคญฺจ ตทตฺถโชตนตฺถํ อญฺญญฺจ พุทฺธวจนํ ปริยาปุณนฺติ, ยถาปญฺญตฺตญฺจ ปฏิปชฺชมานา ปฏิปตฺตึ ปูเรตฺวา ปฏิปตฺติยา อธิคนฺตพฺพํ โลกุตฺตรธมฺมํ อธิคจฺฉนฺติ, ตสฺมา สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา สทฺธมฺโม จิรฏฺฐิติโก โหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สทฺธมฺมฏฺฐิติยา’’ติ.

'සද්ධම්මට්ඨිතියා' යනු සද්ධර්මය පවතිනු පිණිසයි. සද්ධර්මය පරියත්ති සද්ධර්මය, පටිපත්ති සද්ධර්මය හා අධිගම සද්ධර්මය යැයි තෙවැදෑරුම් වේ. එහිදී සමස්ත බුද්ධ වචනයම පරියත්ති සද්ධර්මය නම් වේ. තේළස ධුතාංග, චාරිත්‍ර වාරිත්‍ර සීලය, සමාධිය හා විපස්සනාව පටිපත්ති සද්ධර්මය නම් වේ. නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මය අධිගම සද්ධර්මය නම් වේ. ශික්ෂාපද පැනවීමක් ඇති කල්හි භික්ෂූන් වහන්සේලා ශික්ෂාපදත්, එහි විභංගයත්, එහි අර්ථය පැහැදිලි කරනු පිණිස අනෙකුත් බුද්ධ වචනයත් හදාරන බැවින් ද, පනවන ලද පරිදි පිළිපදිමින් පටිපත්තිය සම්පූර්ණ කොට එමඟින් ලැබිය යුතු ලෝකෝත්තර ධර්මය අවබෝධ කරන බැවින් ද, ශික්ෂාපද පැනවීම නිසා සද්ධර්මය බොහෝ කල් පවතියි. එබැවින් 'සද්ධම්මට්ඨිතියා' යැයි වදාරන ලදී.

---

วินยานุคฺคหายาติ สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา สติ สํวรวินโย, ปหานวินโย, สมถวินโย, ปญฺญตฺติวินโยติ จตุพฺพิโธ วินโย อนุคฺคหิโต โหติ สูปตฺถมฺภิโต. เตน วุตฺตํ – ‘‘วินยานุคฺคหายา’’ติ.

'විනයානුග්ගහාය' යනු ශික්ෂාපද පැනවීම ඇති කල්හි සංවර විනය, පහාන විනය, සමථ විනය හා පඤ්ඤත්ති විනය යන සිව්වැදෑරුම් විනයට අනුග්‍රහයක් හෙවත් මනා උපස්ථම්භකයක් ඇති වේ. එබැවින් 'විනයානුග්ගහාය' යැයි වදාරන ලදී.

---

๒. ปาติโมกฺขฏฺฐปนาสุตฺตวณฺณนา

2. පාතිමොක්ඛට්ඨපනා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๓๒. ทุติเย ปาราชิโกติ ปาราชิกาปตฺตึ อาปนฺโน. ปาราชิกกถา วิปฺปกตา โหตีติ ‘‘อสุกปุคฺคโล ปาราชิกํ อาปนฺโน นุ โข โน’’ติ [Pg.310] เอวํ กถา อารภิตฺวา อนิฏฺฐาปิตา โหติ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

32. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'පාරාජිකෝ' යනු පාරාජිකා ඇවැතකට පැමිණි තැනැත්තායි. 'පාරාජිකකථා විප්පකතා හෝති' යනු 'අසවල් පුද්ගලයා පාරාජිකා ඇවැතට පැමිණියේද නැද්ද' යන කතාව ආරම්භ කොට නිම නොකළ බවයි. සියලු ස්ථානයන්හි නය (ක්‍රමය) මෙසේම වේ.

---

๓. อุพฺพาหิกาสุตฺตวณฺณนา

3. උබ්බාහිකා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๓๓. ตติเย อุพฺพาหิกายาติ สมฺปตฺตอธิกรณํ วูปสเมตุํ สงฺฆโต อุพฺพาหิตฺวา อุทฺธริตฺวา คหณตฺถาย. วินเย โข ปน ฐิโต โหตีติ วินยลกฺขเณ ปติฏฺฐิโต โหติ. อสํหีโรติ น อญฺญสฺส วจนมตฺเตเนว อตฺตโน ลทฺธึ วิสฺสชฺเชติ. ปฏิพโลติ กายพเลนปิ ญาณพเลนปิ สมนฺนาคโต. สญฺญาเปตุนฺติ ชานาเปตุํ. ปญฺญาเปตุนฺติ สมฺปชานาเปตุํ. นิชฺฌาเปตุนฺติ โอโลกาเปตุํ. เปกฺขตุนฺติ ปสฺสาเปตุํ. ปสาเทตุนฺติ สญฺชาตปสาทํ กาตุํ. อธิกรณนฺติ วิวาทาธิกรณาทิจตุพฺพิธํ. อธิกรณสมุทยนฺติ วิวาทมูลาทิกํ อธิกรณการกํ. อธิกรณนิโรธนฺติ อธิกรณานํ วูปสมํ. อธิกรณนิโรธคามินึ ปฏิปทนฺติ สตฺตวิธอธิกรณสมถํ.

33. තෙවන සූත්‍රයෙහි 'උබ්බාහිකාය' යනු පැමිණි අධිකරණය සංසිඳවීම පිණිස සංඝයා කෙරෙන් වෙන් කොට උපුටා ගනු පිණිසයි. 'විනයේ ඛෝ පන ඨිතෝ හෝති' යනු විනය ලක්ෂණයන්හි පිහිටා සිටින බවයි. 'අසංහීරෝ' යනු අන්‍යයෙකුගේ වචනය පමණකින් තම නිවැරදි මතය අත් නොහරින්නායි. 'පටිබලෝ' යනු කාය බලයෙන් හා ඥාන බලයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. 'සඤ්ඤාපේතුං' යනු දැනුම් දීමටයි. 'පඤ්ඤාපේතුං' යනු මනාව අවබෝධ කරවීමටයි. 'නිජ්ඣාපේතුං' යනු කරුණු පෙන්වා දීමටයි. 'පෙක්ඛේතුං' යනු දැකීමට සැලැස්වීමටයි. 'පසාදේතුං' යනු පහදවා ගැනීමටයි. 'අධිකරණං' යනු විවාදාධිකරණ ආදී සතර වැදෑරුම් අධිකරණයයි. 'අධිකරණසමුදයං' යනු විවාද මූල ආදී අධිකරණයට හේතු වන කරුණුයි. 'අධිකරණනිරෝධං' යනු අධිකරණයන් සංසිඳවීමයි. 'අධිකරණනිරෝධගාමිනිං පටිපදං' යනු සප්තවිධ අධිකරණ සමථයන්ය.

---

๔. อุปสมฺปทาสุตฺตวณฺณนา

4. උපසම්පදා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๓๔. จตุตฺเถ อนภิรตินฺติ อุกฺกณฺฐิตภาวํ. วูปกาเสตุนฺติ วิเนตุํ. อธิสีเลติ อุตฺตมสีเล. จิตฺตปญฺญาสุปิ เอเสว นโย.

34. හතරවන සූත්‍රයෙහි 'අනභිරතිං' යනු නොඇලෙන බව හෙවත් උකටලී බවයි. 'වූපකාසේතුං' යනු එය දුරු කිරීමටයි. 'අධිසීලේ' යනු උත්තම සීලයෙහි යන්නයි. චිත්ත හා ප්‍රඥා යන පදවලදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

---

๗. สงฺฆเภทสุตฺตวณฺณนา

7. සංඝභේද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๓๗. สตฺตเม วตฺถูหีติ การเณหิ. อวกสฺสนฺตีติ ปริสํ อากฑฺฒนฺติ วิชเฏนฺติ เอกมนฺตํ อุสฺสาเรนฺติ. อปกสฺสนฺตีติ อติวิย อากฑฺฒนฺติ, ยถา วิสํสฏฺฐา โหนฺติ, เอวํ กโรนฺติ. อาเวนิ กมฺมานิ กโรนฺตีติ วิสุํ สงฺฆกมฺมานิ กโรนฺติ.

37. සත්වන සූත්‍රයෙහි 'වත්ථූහි' යනු කරුණු වලිනි. 'අවකස්සන්ති' යනු පිරිස ඇදගනිති, වෙන් කරති, එක් පැත්තකට පමුණුවති. 'අපකස්සන්ති' යනු ඉතා තදින් තමන් වෙත ඇදගනිති, වෙනම සිටින පරිදි කටයුතු කරති. 'ආවේනිකම්මානි කරොන්ති' යනු වෙන්වූ සංඝ කර්ම සිදු කිරීමයි.

---

๙-๑๐. อานนฺทสุตฺตทฺวยวณฺณนา

9-10. ආනන්ද සූත්‍ර ද්වයේ වර්ණනාවයි.

---

๓๙-๔๐. นวเม กปฺปฏฺฐิกนฺติ อายุกปฺปํ นิรยมฺหิ ฐิติการณํ. กิพฺพิสํ ปสวตีติ ปาปํ ปฏิลภติ. อาปายิโกติ อปายคมนีโย. เนรยิโกติ นิรเย นิพฺพตฺตนโก. วคฺครโตติ เภทรโต. โยคกฺเขมา [Pg.311] ปธํสตีติ โยเคหิ เขมโต อรหตฺตโต ธํสติ วิคจฺฉติ. ทสเม อนุคฺคโหติ อญฺญมญฺญสฺส สงฺคหานุคฺคโห. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

39-40. නවවන සූත්‍රයෙහි 'කප්පට්ඨිකං' යනු ආයු කල්පයක් මුළුල්ලේ නිරයෙහි පැවතීමට හේතු වන බවයි. 'කිබ්බිසං පසවති' යනු පව් රැස් කරගන්නා බවයි. 'ආපායිකෝ' යනු අපායගාමී වන බවයි. 'නේරයිකෝ' යනු නිරයෙහි උපදින බවයි. 'වග්ගරතෝ' යනු භේදයෙහි හෙවත් බෙදීමෙහි ඇලුණු බවයි. 'යෝගක්ඛේමා පධංසති' යනු යෝගයන්ගෙන් මිදුණු අරහත් ඵලයෙන් පිරිහෙන බවයි. දසවන සූත්‍රයෙහි 'අනුග්ගහෝ' යනු අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් කරගන්නා වූ සංග්‍රහයයි. සෙසු පද සියල්ලෙහි අර්ථය පැහැදිලිය.

---

อุปาลิวคฺโค จตุตฺโถ.

සතරවන උපාලි වර්ගයයි.

---

๕. อกฺโกสวคฺโค

5. අක්කෝස වර්ගයයි.

---

๔. กุสินารสุตฺตวณฺณนา

4. කුසිනාර සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๔๔. ปญฺจมสฺส จตุตฺเถ กุสินารายนฺติ เอวํนามเก นคเร. เทวตานํ อตฺถาย พลึ หรนฺติ เอตฺถาติ พลิหรโณ, ตสฺมึ พลิหรเณ. อจฺฉิทฺเทน อปฺปฏิมํเสนาติอาทีสุ เยน เกนจิเทว ปหโฏ วา โหติ, เวชฺชกมฺมาทีนิ วา กตานิ, ตสฺส กายสมาจาโร อุปจิกาทีหิ ขายิตตาลปณฺณํ วิย ฉิทฺโท จ, ปฏิมสิตุํ ยตฺถ กตฺถจิ คเหตฺวา อากฑฺฒิตุํ สกฺกุเณยฺยตาย ปฏิมํโส จ โหติ, วิปรีโต อจฺฉิทฺโท อปฺปฏิมํโส นาม. วจีสมาจาโร ปน มุสาวาทโอมสวาทเปสุญฺญอมูลกานุทฺธํสนาทีหิ ฉิทฺโท สปฺปฏิมํโส จ โหติ, วิปรีโต อจฺฉิทฺโท อปฺปฏิมํโส. เมตฺตํ นุ โข เม จิตฺตนฺติ ปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา กมฺมฏฺฐานภาวนานุโยเคน อธิคตํ เม เมตฺตจิตฺตํ. อนาฆาตนฺติ อาฆาตวิรหิตํ, วิกฺขมฺภเนน วิหตาฆาตนฺติ อตฺโถ. กตฺถ วุตฺตนฺติ อิทํ สิกฺขาปทํ กิสฺมึ นคเร วุตฺตํ.

44. පස්වන වර්ගයේ හතරවන සූත්‍රයෙහි 'කුසිනාරායං' යනු එම නම ඇති නගරයෙහි යන්නයි. 'බලිහරණෝ' යනු දෙවියන් උදෙසා බලි පුද පූජා පවත්වන වනයයි. 'අච්ඡිද්දේන අප්පටිමංසේන' ආදී පදවලදී, යම් අයෙකු විසින් පහර දෙනු ලැබුවද හෝ වෙදකම් ආදිය කරනු ලැබුවද, එම භික්ෂුවගේ කාය සමාචාරය (කයෙහි හැසිරීම) වේයන් කෑ තල් කොළයක් මෙන් සිදුරු සහිත වුවහොත් හෝ ඕනෑම තැනකින් අල්ලා ඇදීමට හැකි පරිදි ලිහිල් (සප්පටිමංස) වුවහොත් එය දෝෂ සහිතයි. ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ කයෙහි හැසිරීම 'අච්ඡිද්ද' (සිදුරු රහිත) හා 'අප්පටිමංස' (ඇදීමට නොහැකි/දැඩි) නම් වේ. වචී සමාචාරය ද මුසාවාද, ඵරුසාවාච, පෙසුඤ්ඤාවාච ආදියෙන් සිදුරු සහිත හා ලිහිල් විය හැකිය. ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ වචී සමාචාරය සිදුරු රහිත හා දැඩි වේ. 'මෙත්තං නු ඛෝ මේ චිත්තං' යනු පලිබෝධ සිඳ දමා කර්මස්ථාන භාවනාවේ යෙදීමෙන් මා විසින් ලබන ලද මේ මෙත්තා චිත්තයයි. 'අනාඝාතං' යනු අමනාපයක් හෝ වෛරයක් නැති බවයි, එනම් විෂ්කම්භන ප්‍රහාණයෙන් වෛරය දුරු කරන ලද බවයි. 'කත්ථ වුත්තං' යනු මෙම ශික්ෂාපදය කිනම් නගරයකදී වදාරන ලද්දක්ද යන්නයි.

---

กาเลน วกฺขามีติอาทีสุ เอโก เอกํ โอกาสํ กาเรตฺวา โจเทนฺโต กาเลน วทติ นาม. สงฺฆมชฺเฌ วา คณมชฺเฌ วา สลากคฺคยาคคฺควิตกฺกมาฬกภิกฺขาจารมคฺคอาสนสาลาทีสุ วา อุปฏฺฐาเกหิ ปริวาริตกฺขเณ วา โจเทนฺโต อกาเลน วทติ นาม. ตจฺเฉน วทนฺโต ภูเตน วทติ นาม. ‘‘ทหรมหลฺลกปริสาวจรกปํสุกูลิกธมฺมกถิกปติรูปํ ตว อิท’’นฺติ วทนฺโต ผรุเสน วทติ นาม. การณนิสฺสิตํ ปน กตฺวา, ‘‘ภนฺเต มหลฺลกตฺถ, ปริสาวจรกตฺถ, ปํสุกูลิกตฺถ, ธมฺมกถิกตฺถปติรูปํ ตุมฺหากมิท’’นฺติ วทนฺโต [Pg.312] สณฺเหน วทติ นาม. การณนิสฺสิตํ กตฺวา วทนฺโต อตฺถสํหิเตน วทติ นาม. เมตฺตจิตฺโต วกฺขามิ โน โทสนฺตโรติ เมตฺตจิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา วกฺขามิ, น ทุฏฺฐจิตฺโต หุตฺวา.

‘කාලේන වක්ඛාමී’ යනාදී තැන්හි, එක් භික්ෂුවක් තවත් භික්ෂුවකගෙන් අවසර ගෙන චෝදනා කරයි නම්, එය සුදුසු කාලයෙහි කතා කිරීම නම් වේ. සංඝයා මැද හෝ ගණයා මැද හෝ සලාක දන් ශාලා, කැඳ දන් ශාලා, කථා මණ්ඩප, පිඬු සිඟා වඩින මාර්ග හා අසන ශාලා ආදියෙහි දී හෝ උපස්ථායකයන් පිරිවරා සිටින අවස්ථාවක චෝදනා කරයි නම්, එය අකාලයෙහි (නොකල්හි) කතා කිරීම නම් වේ. සත්‍යයෙන් යුතුව පවසන්නේ නම් එය සත්‍යය කතා කිරීම වේ. “ඇවැත්නි, මහල්ල, පිරිස් මැද හැසිරෙන්න, පාංශුකූලිකය, ධර්ම කථිකය, මෙය තොපට සුදුසු ද?” යනුවෙන් පවසන්නේ පරුෂ බසින් කතා කිරීම නම් වේ. කරුණු සහිතව, “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ වෘද්ධය, පිරිස් මැද හැසිරෙන්නෙකි, පාංශුකූලිකයෙකි, ධර්ම කථිකයෙකි, මෙය ඔබ වහන්සේට සුදුසු ද?” යනුවෙන් පවසන්නේ මෘදු බසින් කතා කිරීම නම් වේ. කරුණු සහිතව පවසන්නේ අර්ථවත් බසින් කතා කිරීම නම් වේ. ‘මෙත්තාචිත්තො වක්ඛාමි නො දොසන්තරො’ යනු මෙත් සිත පෙරදැරිව පවසමි, ද්වේෂ සහගත සිතින් නොපවසමි යන්නයි.

---

๕. ราชนฺเตปุรปฺปเวสนสุตฺตวณฺณนา

5. රජුගේ අන්තඃපුරයට ඇතුළු වීම පිළිබඳ සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

---

๔๕. ปญฺจเม กตํ วา กริสฺสนฺติ วาติ เมถุนวีติกฺกมํ กรึสุ วา กริสฺสนฺติ วา. รตนนฺติ มณิรตนาทีสุ ยํกิญฺจิ. ปตฺเถตีติ มาเรตุํ อิจฺฉติ. หตฺถิสมฺพาธนฺติ หตฺถีหิ สมฺพาธํ. หตฺถิสมฺมทฺทนฺติ วา ปาโฐ, ตสฺสตฺโถ – หตฺถีหิ สมฺมทฺโท เอตฺถาติ หตฺถิสมฺมทฺทํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. รชนียานิ รูปสทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพานีติ เอตานิ ราคชนกานิ รูปาทีนิ ตตฺถ ปริปูรานิ โหนฺติ.

45. පස්වන සූත්‍රයෙහි, ‘කතං වා කරිස්සන්ති වා’ යනු මෛථුන ධර්මයෙහි හැසිරුණා හෝ හැසිරෙන්නා වූ යන්නයි. ‘රතනං’ යනු මිණි රන් ආදියෙන් කිසිවකි. ‘පත්ථේති’ යනු මරන්නට කැමති වෙයි. ‘හත්ථිසම්බාධං’ යනු ඇතුන්ගෙන් ගහණ වූ (තදබද වූ) යන්නයි. ‘හත්ථිසම්මද්දං’ යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය - ඇතුන් විසින් මඩිනු ලබන තැන යන්නයි. ඉතිරි (අශ්ව ආදී) පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘රජනීයානි රූපසද්දගන්ධරසඵොට්ඨබ්බානි’ යනු රාගය උපදවන ඒ රූප ආදිය එහි (රජ මාලිගයෙහි) පිරී පවතී යන්නයි.

---

๖. สกฺกสุตฺตวณฺณนา

6. ශක්‍ර සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

---

๔๖. ฉฏฺเฐ โสกสภเยติ โสเกน สภเย. โสกภเยติ วา ปาโฐ, อยเมวตฺโถ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. เยน เกนจิ กมฺมฏฺฐาเนนาติ กสิวณิชฺชาทิกมฺเมสุ เยน เกนจิ กมฺเมน. อนาปชฺช อกุสลนฺติ กิญฺจิ อกุสลํ อนาปชฺชิตฺวา. นิพฺพิเสยฺยาติ อุปฺปาเทยฺย อาจิเนยฺย. ทกฺโขติ เฉโก. อุฏฺฐานสมฺปนฺโนติ อุฏฺฐานวีริเยน สมนฺนาคโต. อลํ วจนายาติ ยุตฺโต วจนาย. เอกนฺตสุขปฺปฏิสํเวที วิหเรยฺยาติ เอกนฺตเมว กายิกเจตสิกสุขํ ญาเณน ปฏิสํเวเทนฺโต วิหเรยฺย. อนิจฺจาติ หุตฺวา อภาวโต. ตุจฺฉาติ สารรหิตา. มุสาติ นิจฺจสุภสุขา วิย ขายมานาปิ ตถา น โหนฺตีติ มุสา. โมสธมฺมาติ นสฺสนสภาวา. ตสฺมา เต ปฏิจฺจ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชตีติ สนฺทสฺเสติ. อิธ ปน โวติ เอตฺถ โว ติ นิปาตมตฺตํ. อปณฺณกํ วา โสตาปนฺโนติ อวิราธิตํ เอกํเสน โสตาปนฺโน วา โหติ. โสปิ ฌานํ นิพฺพตฺเตติ, พฺรหฺมโลกํ วา คนฺตฺวา ฉสุ วา กามสคฺเคสุ เอกนฺตสุขปฺปฏิสํเวที หุตฺวา วิหเรยฺย. อิมสฺมึ สุตฺเต สตฺถา อฏฺฐงฺคุโปสถสฺส คุณํ กเถสิ.

46. හයවන සූත්‍රයෙහි, ‘සොකසභයෙ’ යනු ශෝකය නිසා ඇතිවන බිය සහිත වූ යන්නයි. ‘සොකභයෙ’ යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇති අතර අර්ථය මෙයම වේ. දෙවන පදයෙහි (මරණසභයෙ) ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘යෙන කෙනචි කම්මට්ඨානෙන’ යනු ගොවිතැන්, වෙළඳාම් ආදී කර්මාන්ත අතුරින් යම් කර්මාන්තයකින් යන්නයි. ‘අනාපජ්ජ අකුසලං’ යනු කිසිදු අකුසලයකට නොපැමිණ යන්නයි. ‘නිබ්බිසෙය්‍ය’ යනු උපදවා ගන්නේය, රැස් කරන්නේය යන්නයි. ‘දක්ඛො’ යනු දක්ෂ වූ (දැඩි) යන්නයි. ‘උට්ඨානසම්පන්නො’ යනු උට්ඨාන වීර්යයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. ‘අලං වචනාය’ යනු කතා කිරීමට සුදුසු වූ යන්නයි. ‘එකන්තසුඛප්පටිසංවෙදී විහරෙය්‍ය’ යනු නියත වශයෙන්ම කායික හා චෛතසික සැපය ඥානයෙන් විඳිමින් වෙසෙන්නේය යන්නයි. ‘අනිච්චා’ යනු හටගෙන නැතිව යන බැවිනි. ‘තුච්ඡා’ යනු (සාරයෙන් තොර වූ) හිස් වූ යන්නයි. ‘මුසා’ යනු නිත්‍ය වූ, ශුභ වූ, සුඛ වූ ලෙස පෙනුන ද එසේ නොවන බැවින් මුසා නම් වේ. ‘මොසධම්මා’ යනු විනාශ වන ස්වභාවය ඇති යන්නයි. එබැවින් ඒවා ප්‍රත්‍ය කොට දුක උපදී යන්න මෙයින් දක්වයි. ‘ඉධ පන වො’ යන්නෙහි ‘වො’ යනු නිපාත මාත්‍රයකි. ‘අපණ්ණකං වා සොතාපන්නො’ යනු නොවරදවාම නියත වශයෙන්ම සෝවාන් වූවෙක් වේ යන්නයි. ඔහු ධ්‍යාන උපදවා බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි හෝ කම්සැප ඇති දිව්‍ය ලෝක හයෙහි හෝ උපත ලබා ඒකාන්ත සැප විඳිමින් වෙසෙන්නේය. මෙම සූත්‍රයෙහි ශාස්තෘන් වහන්සේ අෂ්ටාංග උපෝසථ සීලයෙහි ගුණ වදාළ සේක.

---

๗. มหาลิสุตฺตวณฺณนา

7. මහාලි සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

---

๔๗. สตฺตเม [Pg.313] มิจฺฉาปณิหิตนฺติ มิจฺฉา ฐปิตํ. อธมฺมจริยาวิสมจริยาติ อกุสลกมฺมปถวเสน อธมฺมจริยสงฺขาตา วิสมจริยา. กุสลกมฺมปถวเสน อิตรา เวทิตพฺพา. เอวมิธ วฏฺฏเมว กถิตํ.

47. හත්වන සූත්‍රයෙහි, ‘මිච්ඡාපණිහිතං’ යනු වැරදි ලෙස තබන ලද යන්නයි. ‘අධම්මචරියා විසමචරියා’ යනු දස අකුසල කර්මපථයන්ගේ වශයෙන් අධර්ම චර්යා යැයි කියනු ලබන විෂම හැසිරීම් ය. දස කුසල කර්මපථයන්ගේ වශයෙන් අනෙක් (ධර්ම චර්යා, සම චර්යා) දත යුතුය. මෙසේ මෙහි වෘත්තයම (සංසාර පැවැත්මම) පවසන ලදි.

---

๘. ปพฺพชิตอภิณฺหสุตฺตวณฺณนา

8. පබ්බජිත අභිණ්හ සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

---

๔๘. อฏฺฐเม ปพฺพชิเตนาติ ฆราวาสํ ปหาย สาสเน ปพฺพชฺชํ อุปคเตน. อภิณฺหนฺติ อภิกฺขณํ ปุนปฺปุนํ, ปจฺจเวกฺขิตพฺพา โอโลเกตพฺพา สลฺลกฺเขตพฺพา. เววณฺณิยนฺติ วิวณฺณภาวํ. ตํ ปเนตํ เววณฺณิยํ ทุวิธํ โหติ สรีรเววณฺณิยํ ปริกฺขารเววณฺณิยญฺจ. ตตฺถ เกสมสฺสุโอโรปเนน สรีรเววณฺณิยํ เวทิตพฺพํ. ปุพฺเพ ปน นานาวิราคานิ สุขุมวตฺถานิ นิวาเสตฺวาปิ นานคฺครสโภชนํ สุวณฺณรชตภาชเนสุ ภุญฺชิตฺวาปิ สิริคพฺเภ วรสยนาสเนสุ นิปชฺชิตฺวาปิ นิสีทิตฺวาปิ สปฺปินวนีตาทีหิ เภสชฺชํ กตฺวาปิ ปพฺพชิตกาลโต ปฏฺฐาย ฉินฺนสงฺฆฏิตกสาวรสปีตานิ วตฺถานิ นิวาเสตพฺพานิ, อยปตฺเต วา มตฺติกปตฺเต วา มิสฺสโกทโน ภุญฺชิตพฺโพ, รุกฺขมูลาทิเสนาสเน มุญฺชติณสนฺถรณาทีสุ นิปชฺชิตพฺพํ, จมฺมขณฺฑตฏฺฏิกาทีสุ นิสีทิตพฺพํ, ปูติมุตฺตาทีหิ เภสชฺชํ กตฺตพฺพํ โหติ. เอวเมตฺถ ปริกฺขารเววณฺณิยํ เวทิตพฺพํ. เอวํ ปจฺจเวกฺขโต โกโป จ มาโน จ ปหียติ.

48. අටවන සූත්‍රයෙහි, ‘පබ්බජිතෙන’ යනු ගිහිගෙය අතහැර ශාසනයෙහි පැවිදි බවට පත් වූ තැනැත්තා විසිනි. ‘අභිණ්හං’ යනු නිතර නිතර යන්නයි. ‘පච්චවෙක්ඛිතබ්බා’ යනු බැලිය යුතුය, මෙනෙහි කළ යුතුය යන්නයි. ‘වෙවණ්ණියං’ යනු පැහැය වෙනස් වූ ස්වභාවයයි. එම වර්ණ විපර්යාසය (වෙනස් වූ ස්වභාවය) ශරීර වෙවණ්ණිය හා පිරිකර වෙවණ්ණිය යනුවෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එහි කෙස් රවුල් බෑමෙන් ශරීරයෙහි වර්ණ විපර්යාසය දත යුතුය. පෙර ගිහි කල නානාවිධ වූ සියුම් වස්ත්‍ර හැඳ, රන් රිදී බඳුන්වල ප්‍රණීත ආහාර අනුභව කොට, සිරිගැබෙහි උතුම් යහන් හා ආසනවල සැතපී හා හිඳ, ගිතෙල් වෙඬරු ආදියෙන් බෙහෙත් ද කොට, පැවිදි වූ දා සිට සිඳින ලද හා මසන ලද කසට පැහැ ගැන්වූ වස්ත්‍ර හැඳිය යුතුය, යකඩ පාත්‍රයක හෝ මැටි පාත්‍රයක මිශ්‍ර වූ ආහාර අනුභව කළ යුතුය, රුක්මුල් ආදී සේනාසනවල මාන තණ ඇතිරිලි ආදියෙහි සැතපිය යුතුය, සම් කැබලි හා පැදුරු ආදියෙහි හිඳිය යුතුය, පූතිමුත්ත (මුත්‍රා බෙහෙත්) ආදියෙන් බෙහෙත් කළ යුතුය. මෙසේ මෙහි පිරිකරයන්ගේ වර්ණ විපර්යාසය දත යුතුය. මෙසේ මෙනෙහි කරන්නාට ක්‍රෝධය හා මානය දුරු වේ.

---

ปรปฏิพทฺธา เม ชีวิกาติ มยฺหํ ปเรสุ ปฏิพทฺธา ปรายตฺตา จตุปจฺจยชีวิกาติ. เอวํ ปจฺจเวกฺขโต หิ อาชีโว ปริสุชฺฌติ, ปิณฺฑปาโต จ อปจิโต โหติ, จตูสุ ปจฺจเยสุ อปจฺจเวกฺขิตปริโภโค นาม น โหติ. อญฺโญ เม อากปฺโป กรณีโยติ โย คิหีนํ อุรํ อภินีหริตฺวา คีวํ ปคฺคเหตฺวา ลลิเตนากาเรน อนิยตปทวีติหาเรน คมนากปฺโป โหติ, ตโต อญฺโญว อากปฺโป มยา กรณีโย, สนฺตินฺทฺริเยน สนฺตมานเสน ยุคมตฺตทสฺสินา วิสมฏฺฐาเน อุทกสกเฏเนว มนฺทมิตปทวีติหาเรน หุตฺวา คนฺตพฺพนฺติ ปจฺจเวกฺขิตพฺพํ. เอวํ ปจฺจเวกฺขโต หิ อิริยาปโถ สารุปฺโป โหติ, ติสฺโส สิกฺขา ปริปูเรนฺติ. กจฺจินุโขติ สลกฺขเณ นิปาตสมุทาโย. อตฺตาติ จิตฺตํ. สีลโต น อุปวทตีติ [Pg.314] อปริสุทฺธํ เต สีลนฺติ สีลปจฺจโย น อุปวทติ. เอวํ ปจฺจเวกฺขโต หิ อชฺฌตฺตํ หิรี สมุฏฺฐาติ, สา ตีสุ ทฺวาเรสุ สํวรํ สาเธติ, ตีสุ ทฺวาเรสุ สํวโร จตุปาริสุทฺธิสีลํ โหติ, จตุปาริสุทฺธิสีเล ฐิโต วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ คณฺหาติ. อนุวิจฺจ วิญฺญู สพฺรหฺมจารีติ ปณฺฑิตา สพฺรหฺมจาริโน อนุวิจาเรตฺวา. เอวํ ปจฺจเวกฺขโต หิ พหิทฺธา โอตฺตปฺปํ สณฺฐาติ, ตํ ตีสุ ทฺวาเรสุ สํวรํ สาเธตีติ อนนฺตรนเยเนว เวทิตพฺพํ.

‘පරප්පටිබද්ධා මෙ ජීවිකා’ යනු මාගේ සිව්පසයෙන් දිවි පැවැත්ම අනුන් කෙරෙහි බැඳී පවතී, අනුන් යටතේ පවතී යන්නයි. මෙසේ මෙනෙහි කරන්නාගේ ආජීවය පිරිසිදු වේ, පිණ්ඩපාතය ගරුකටයුතු (මෙනෙහි කරන ලද) වේ, සිව්පසය මෙනෙහි නොකොට පරිභෝග කිරීමක් සිදු නොවේ. ‘අඤ්ඤො මෙ ආකප්පො කරණීයො’ යනු ගිහියන් පපුව ඉදිරියට නෙරා, ගෙල ඔසවා, සැහැල්ලු ආකාරයෙන් හා අනිශ්චිත පියවර තබමින් යන ගමනට වඩා වෙනස් වූ ඉරියව්වක් මා විසින් කළ යුතුය යන්නයි. ශාන්ත ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන් හා ශාන්ත මනසින් යුතුව, වියගහක පමණ දුර බලමින්, නොසම බිමක යන පැන් කරත්තයක් මෙන් සෙමින් මනින ලද පියවර තබමින් යා යුතුය කියා මෙනෙහි කළ යුතුය. මෙසේ මෙනෙහි කරන්නාගේ ඉරියව්ව සුදුසු වේ, ශික්ෂා තුන සම්පූර්ණ වේ. ‘අත්තා’ යනු සිතයි. ‘සීලතො න උපවදති’ යනු ‘ඔබේ සීලය අපිරිසිදුයි’ කියා සීලය හේතු කොට ගෙන තමාට චෝදනා නොකරයි යන්නයි. මෙසේ මෙනෙහි කරන්නාට තමා තුළ ලජ්ජාව (හිරි) උපදී, එය ද්වාර තුනෙහි සංවරය ඇති කරයි, ද්වාර තුනෙහි සංවරය චතුපාරිශුද්ධි සීලයයි. චතුපාරිශුද්ධි සීලයෙහි පිහිටා විදර්ශනා වඩා අර්හත් ඵලය ලබා ගනියි. ‘අනුවිච්ච විඤ්ඤූ සබ්‍රහ්මචාරී’ යනු පණ්ඩිත වූ සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා පරීක්ෂා කොට (නොචෝදනා කරති) යන්නයි. මෙසේ මෙනෙහි කරන්නාට බාහිරව භය (ඔතප්) පිහිටයි, එය ද්වාර තුනෙහි සංවරය සාධනය කරයි යනුවෙන් මීට පෙර කී ක්‍රමය අනුවම දත යුතුය.

---

นานาภาโว วินาภาโวติ ชาติยา นานาภาโว, มรเณน วินาภาโว. เอวํ ปจฺจเวกฺขโต หิ ตีสุ ทฺวาเรสุ อสํวุตากาโร นาม น โหติ, มรณสฺสติ สูปฏฺฐิตา โหติ. กมฺมสฺสโกมฺหีติอาทีสุ กมฺมํ มยฺหํ สกํ อตฺตโน สนฺตกนฺติ กมฺมสฺสกา. กมฺเมน ทาตพฺพํ ผลํ ทายํ, กมฺมสฺส ทายํ กมฺมทายํ, ตํ อาทียามีติ กมฺมทายาโท. กมฺมํ มยฺหํ โยนิ การณนฺติ กมฺมโยนิ. กมฺมํ มยฺหํ พนฺธุ ญาตโกติ กมฺมพนฺธุ. กมฺมํ มยฺหํ ปฏิสรณํ ปติฏฺฐาติ กมฺมปฏิสรโณ. ตสฺส ทายาโท ภวิสฺสามีติ ตสฺส กมฺมสฺส ทายาโท เตน ทินฺนผลํ ปฏิคฺคาหโก ภวิสฺสามิ. เอวํ กมฺมสฺสกตํ ปน ปจฺจเวกฺขโต ปาปกรณํ นาม น โหติ. กถํภูตสฺส เม รตฺตินฺทิวา วีติวตฺตนฺตีติ กินฺนุ โข เม วตฺตปฺปฏิปตฺตึ กโรนฺตสฺส, อุทาหุ อกโรนฺตสฺส, พุทฺธวจนํ สชฺฌายนฺตสฺส, อุทาหุ อสชฺฌายนฺตสฺส, โยนิโสมนสิกาเร กมฺมํ กโรนฺตสฺส, อุทาหุ อกโรนฺตสฺสาติ กถํภูตสฺส เม รตฺตินฺทิวา วีติวตฺตนฺติ, ปริวตฺตนฺตีติ อตฺโถ. เอวํ ปจฺจเวกฺขโต หิ อปฺปมาโท ปริปูรติ.

“නානාභාවෝ විනාභාවෝ” යනු ඉපදීම නිසා ස්වභාවයෙන්ම වෙනස් වීම සහ මරණය නිසා වෙන් වීමයි. මෙසේ මෙනෙහි කරන මහණෙකුට තෙදොරෙහි (කය, වචනය, සිත) අසංවර බවක් ඇති නොවේ, මරණානුස්සතිය මැනවින් පිහිටයි. “කම්මස්සකෝම්හි” යනාදී තැන්වල කර්මය මා සතු දෙය බැවින් ‘කම්මස්සක’ නම් වේ. කර්මය විසින් දිය යුතු විපාකය උරුමය බැවින් ‘කම්මදාය’ නම් වේ, එය උරුම කරගන්නා බැවින් ‘කම්මදායාද’ වේ. කර්මය මාගේ උත්පත්ති ස්ථානය (හේතුව) බැවින් ‘කම්මයෝනි’ නම් වේ. කර්මය මාගේ ඥාතියා බැවින් ‘කම්මබන්ධු’ නම් වේ. කර්මය මාගේ පිළිසරණ (පිහිට) බැවින් ‘කම්මපටිසරණ’ නම් වේ. එම කර්මයේ දායාදවන්තයා වන්නෙමි යනු එම කර්මය විසින් දෙනු ලබන විපාක පිළිගන්නා තැනැත්තා වන්නෙමි යන්නයි. මෙසේ කර්මය තමා සතු බව මෙනෙහි කරන්නා හට පව්කම් සිදු කිරීමක් සිදු නොවේ. “කිනු මගේ දිවා රාත්‍රීන් ගෙවී යන්නේද” යනු මා වත් පිළිවෙත් පුරන්නේද නැද්ද, බුද්ධ වචනය සජ්ඣායනය කරන්නේද නැද්ද, යෝනිසෝමනසිකාරයෙන් යුක්තව කටයුතු කරන්නේද නැද්ද යනුවෙන් මෙනෙහි කරමින් මාගේ දිවා රාත්‍රීන් කෙසේ ගෙවී යන්නේද යන්නයි. මෙසේ මෙනෙහි කරන්නා තුළ අප්‍රමාදය සම්පූර්ණ වේ.

---

สุญฺญาคาเร อภิรมามีติ วิวิตฺโตกาเส สพฺพิริยาปเถสุ เอกโกว หุตฺวา กจฺจิ นุ โข อภิรมามีติ อตฺโถ. เอวํ ปจฺจเวกฺขโต กายวิเวโก ปริปูรติ. อุตฺตริมนุสฺสธมฺโมติ อุตฺตริมนุสฺสานํ อุกฺกฏฺฐมนุสฺสภูตานํ ฌายีนญฺเจว อริยานญฺจ ฌานาทิธมฺโม, ทสกุสลกมฺมปถสงฺขาตมนุสฺสธมฺมโต วา อุตฺตริตโร วิสิฏฺฐตโร ธมฺโม เม มม สนฺตาเน อตฺถิ นุ โข, สนฺติ นุ โขติ อตฺโถ. อลมริยญาณทสฺสนวิเสโสติ มหคฺคตโลกุตฺตรปญฺญา ปชานนฏฺเฐน ญาณํ, จกฺขุนา ทิฏฺฐมิว ธมฺมํ ปจฺจกฺขกรณโต ทสฺสนฏฺเฐน ทสฺสนนฺติ ญาณทสฺสนํ, อริยํ วิสุทฺธํ อุตฺตมํ ญาณทสฺสนนฺติ [Pg.315] อริยญาณทสฺสนํ, อลํ ปริยตฺตกํ กิเลสวิทฺธํสนสมตฺถํ อริยญาณทสฺสนเมตฺถ, อสฺส วาติ อลมริยญาณทสฺสโน, ฌานาทิเภโท อุตฺตริมนุสฺสธมฺโม อลมริยญาณทสฺสโน จ โส วิเสโส จาติ อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส. อถ วา ตเมว กิเลสวิทฺธํสนสมตฺถํ วิสุทฺธํ ญาณทสฺสนเมว วิเสโสติ อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส วา. อธิคโตติ ปฏิลทฺโธ เม อตฺถิ นุ โข. โสหนฺติ ปฏิลทฺธวิเสโส โส อหํ. ปจฺฉิเม กาเลติ มรณมญฺเจ นิปนฺนกาเล. ปุฏฺโฐติ สพฺรหฺมจารีหิ อธิคตคุณวิเสสํ ปุจฺฉิโต. น มงฺกุ ภวิสฺสามีติ ปติตกฺขนฺโธ นิตฺเตโช น เหสฺสามีติ. เอวํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส หิ โมฆกาลกิริยา นาม น โหติ.

“හිස් භවනයක (විවේකී ස්ථානයක) මම ඇලී වෙසෙමි” යන්නෙන් විවේකී ස්ථානයක සියලු ඉරියව්වලදී තනිව සිටිමින් සැබවින්ම සතුටින් වෙසෙන්නේද යන අර්ථයයි. මෙසේ මෙනෙහි කරන්නාට කාය විවේකය සම්පූර්ණ වේ. “උත්තරීමනුස්සධර්ම” යනු අග්‍ර මනුෂ්‍යයන් වූ ධ්‍යානලාභීන්ගේ සහ ආර්යයන්ගේ ධ්‍යානාදී ධර්මයන්ය, නොහොත් දස කුසල කර්මපථ සංඛ්‍යාත මනුෂ්‍ය ධර්මයට වඩා උසස් වූ විශිෂ්ට ධර්මයක් මාගේ සන්තානයෙහි තිබේද යන අර්ථයයි. “අලමරියඤාණදස්සනවිසේස” යනු මහග්ගත ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාව අවබෝධ කර ගැනීමේ අර්ථයෙන් ‘ඥානය’ ද, ඇසින් දුටුවාක් මෙන් ධර්මය ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමේ අර්ථයෙන් ‘දර්ශනය’ ද වන බැවින් ‘ඥානදර්ශනය’ නම් වේ. පිරිසිදු උතුම් ඥානදර්ශනය ආර්ය ඥානදර්ශනයයි. කෙලෙස් නැසීමට සමත් ඒ ආර්ය ඥානදර්ශනය සහ ධ්‍යානාදී ප්‍රභේද සහිත උත්තරීමනුස්සධර්මය එම විශේෂයයි. “අධිගතෝ” යනු මා විසින් ලබන ලද්දේද යන්නයි. “සෝහං” යනු ඒ විශේෂ ගුණයන් ලැබූ මමයි. “පශ්චිම කාලයේදී” යනු මරණ මංචකයෙහි වැතිර සිටින කාලයයි. සබ්‍රහ්මචාරීන් විසින් ලැබූ ගුණාංග ගැන විමසූ විට මුහුණ මැලවී ගිය, තේජසක් නැති අයෙකු නොවන්නෙමි යන්නයි. මෙසේ මෙනෙහි කරන්නා හට හිස් කාලයක් ගතකොට මියයෑමක් සිදු නොවේ.

---

๙-๑๐. สรีรฏฺฐธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา

9-10. ශරීරට්ඨධම්ම සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

---

๔๙-๕๐. นวเม โปโนพฺภวิโกติ ปุนพฺภวนิพฺพตฺตโก. ภวสงฺขาโรติ ภวสงฺขรณกมฺมํ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กถิตํ. ทสเม สีลพาหุสจฺจวีริยสติปญฺญา โลกิยโลกุตฺตรามิสฺสิกา กถิตา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

49-50. නවවැනි සූත්‍රයේ “පෝනොබ්භවික” යනු නැවත භවයක් උපදවන සුළු වූ යන්නයි. “භව සංඛාර” යනු භවය සකස් කරන්නා වූ කර්මයයි. මෙම සූත්‍රයෙහි වට්ටය (සංසාරය) ගැනම කියන ලදී. දසවැනි සූත්‍රයෙහි ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍රිත ශීලය, බහුශ්‍රැත භාවය, වීර්යය, ස්මෘතිය සහ ප්‍රඥාව පවසන ලදී. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

---

อกฺโกสวคฺโค ปญฺจโม.

පස්වැනි අක්කෝස වර්ගයයි.

---

ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

ප්‍රථම පණ්ණාසකය නිමාවට පත් විය.

---

๒. ทุติยปณฺณาสกํ

2. දෙවැනි පණ්ණාසකය.

---

(๖) ๑. สจิตฺตวคฺโค

(6) 1. සචිත්ත වර්ගය.

---

๑-๔. สจิตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

1-4. සචිත්ත සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

---

๕๑-๕๔. ทุติยสฺส [Pg.316] ปฐเม สจิตฺตปริยายกุสโลติ อตฺตโน จิตฺตวารกุสโล. รชนฺติ อาคนฺตุกอุปกฺกิเลสํ. องฺคณนฺติ ตตฺถชาตกองฺคกาฬติลกาทึ. อาสวานํ ขยายาติ อรหตฺตตฺถาย. ตติเย ปฏิภาเนนาติ วจนสณฺฐาเนน. จตุตฺเถ อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนายาติ สงฺขารปริคฺคาหกวิปสฺสนาย.

51-54. දෙවැනි පණ්ණාසකයේ පළමු සූත්‍රයෙහි “සචිත්තපරියායකුසල” යනු තමාගේම සිත් පැවැත්මෙහි දක්ෂ වූ යන්නයි. “රජ” යනු ආගන්තුක උපක්ලේශයන්ය. “අංගණ” යනු සිරුරෙහි හටගත් කැලැල්, ලප ආදියයි. “ආසවක්ඛයාය” යනු අර්හත් ඵලය පිණිසයි. තෙවැනි සූත්‍රයෙහි “පටිභානේන” යනු වචන ප්‍රකාශ කිරීමේ විලාසයෙනි. සිව්වැනි සූත්‍රයෙහි “අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනාය” යනු සංස්කාරයන් ග්‍රහණය කරගන්නා විපස්සනා ඥානයයි.

---

๘. มูลกสุตฺตวณฺณนา

8. මූලක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๕๘. อฏฺฐเม อมโตคธาติ เอตฺถ สอุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ กถิตา, นิพฺพานปริโยสานาติ เอตฺถ อนุปาทิเสสา. อนุปาทิเสสํ ปตฺตสฺส หิ สพฺเพ ธมฺมา ปริโยสานปฺปตฺตา นาม โหนฺติ. เสสปทานิ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถาเนว.

58. අටවැනි සූත්‍රයෙහි “අමතෝගධ” යන්නෙන් සඋපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුව පවසන ලදී. “නිබ්බානපරියෝසාන” යන්නෙන් අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුව පවසන ලදී. මක්නිසාද යත්, අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවට පැමිණි තැනැත්තා හට සියලු ධර්මයන් අවසානයට (පරම නිෂ්ඨාවට) පත් වූවෝ වෙති. ඉතිරි පදයන් යට කියන ලද අර්ථ ඇත්තාහුමය.

---

๙. ปพฺพชฺชาสุตฺตวณฺณนา

9. පබ්බජ්ජා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๕๙. นวเม ตสฺมาติ ยสฺมา เอวํ อปริจิตจิตฺตสฺส สามญฺญตฺโถ น สมฺปชฺชติ, ตสฺมา. ยถาปพฺพชฺชาปริจิตญฺจ โน จิตฺตํ ภวิสฺสตีติ ยถา ปพฺพชฺชานุรูเปน ปริจิตํ. เย หิ เกจิ ปพฺพชนฺติ นาม, สพฺเพ เต อรหตฺตํ ปตฺเถตฺวา. ตสฺมา ยํ จิตฺตํ อรหตฺตาธิคมตฺถาย ปริจิตํ วฑฺฒิตํ, ตํ ยถาปพฺพชฺชาปริจิตํ นามาติ เวทิตพฺพํ. เอวรูปํ ปน จิตฺตํ ภวิสฺสตีติ สิกฺขิตพฺพํ. โลกสฺส สมญฺจ วิสมญฺจาติ สตฺตโลกสฺส สุจริตทุจฺจริตานิ. โลกสฺส ภวญฺจ วิภวญฺจาติ ตสฺส วฑฺฒิญฺจ วินาสญฺจ, ตถา สมฺปตฺติญฺจ วิปตฺติญฺจ. โลกสฺส สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจาติ ปน สงฺขารโลกํ สนฺธาย วุตฺตํ, ขนฺธานํ นิพฺพตฺติญฺจ เภทญฺจาติ อตฺโถ.

59. නවවැනි සූත්‍රයෙහි “තස්මා” යනු යම් හෙයකින් මෙසේ පුහුණු නොකළ සිත් ඇති තැනැත්තා හට ශ්‍රමණ ඵලය සම්පූර්ණ නොවේද, ඒ නිසාය. “පැවිද්දට අනුරූපව පුහුණු කළ සිතක් ඇති වන්නේය” යනු පැවිද්දට ගැළපෙන පරිදි පුහුණු කරන ලද්දකි. මහණ වන කවුරුන් වුවද ඒ සියල්ලෝම අර්හත් ඵලය ප්‍රාර්ථනා කරමින් මහණ වෙති. එබැවින් අර්හත් ඵලය ලැබීම පිණිස යම් සිතක් පුහුණු කරන ලද්දේද, වඩන ලද්දේද එය “යථාපබ්බජ්ජාපරිචිත” (පැවිද්දට අනුරූපව පුහුණු කළ) යැයි දත යුතුය. මෙබඳු සිතක් ඇති කරගනිමි යැයි හික්මිය යුතුය. ලෝකයෙහි “සම සහ විෂම” යනු සත්ත්ව ලෝකයාගේ සුචරිත සහ දුශ්චරිතයන්ය. ලෝකයෙහි “භව සහ විභව” යනු එම ලෝකයාගේ දියුණුව හා පිරිහීමයි, එනම් සම්පත්තිය සහ විපත්තියයි. ලෝකයාගේ “සමුදය සහ අත්ථංගම” යන්නෙන් සංස්කාර ලෝකය අරභයා පවසන ලදී. එහි අර්ථය නම් ස්කන්ධයන්ගේ ඉපදීම සහ බිඳී යාමයි.

---

๑๐. คิริมานนฺทสุตฺตวณฺณนา

10. ගිරිමානන්ද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๖๐. ทสเม [Pg.317] อนุกมฺปํ อุปาทายาติ คิริมานนฺทตฺเถเร อนุกมฺปํ ปฏิจฺจ. จกฺขุโรโคติอาทโย วตฺถุวเสน เวทิตพฺพา. นิพฺพตฺติตปฺปสาทานญฺหิ โรโค นาม นตฺถิ. กณฺณโรโคติ พหิกณฺเณ โรโค. ปินาโสติ พหินาสิกาย โรโค. นขสาติ นเขหิ วิเลขิตฏฺฐาเน โรโค. ปิตฺตสมุฏฺฐานาติ ปิตฺตสมุฏฺฐิตา. เต กิร ทฺวตฺตึส โหนฺติ. เสมฺหสมุฏฺฐานาทีสุปิ เอเสว นโย. อุตุปริณามชาติ อุตุปริณาเมน อจฺจุณฺหาติสีเตน อุปฺปชฺชนกโรคา. วิสมปริหารชาติ อติจิรฏฺฐานนิสชฺชาทินา วิสมปริหาเรน ชาตา. โอปกฺกมิกาติ วธพนฺธนาทินา อุปกฺกเมน ชาตา. กมฺมวิปากชาติ พลวกมฺมวิปากสมฺภูตา. สนฺตนฺติ ราคาทิสนฺตตาย สนฺตํ. อตปฺปกฏฺเฐน ปณีตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

60. දසවැනි සූත්‍රයෙහි “අනුකම්පාව පෙරදැරිව” යනු ගිරිමානන්ද තෙරුන් කෙරෙහි අනුකම්පාව නිසාය. “ඇස් රෝග” යනාදිය රෝගයන්ට ආධාරක වූ වස්තූන්ගේ (ශරීර අවයවයන්ගේ) වශයෙන් දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, කර්මයෙන් හටගත් ප්‍රසාද රූපයන්ට රෝග නැත. “කන් රෝග” යනු කනෙහි පිටත ඇති වන රෝගයි. “පීනස” යනු නාසයේ පිටත ඇති වන රෝගයි. “නඛසා” යනු නියපොතුවලින් හීරීම නිසා ඇති වන රෝගයි. “පිත්තසමුට්ඨාන” යනු පිත නිසා හටගන්නා රෝගයි. ඒවා තිස් දෙවෑදෑරුම් වන බව කියැවේ. සෙම් ආදියෙන් හටගන්නා රෝගවලදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. “ඍතුපරිණාමජ” යනු ඍතු විපර්යාසයෙන් (අධික ශීත හෝ උෂ්ණත්වයෙන්) හටගන්නා රෝගයි. “විසමපරිහාරජ” යනු අධික ලෙස සිටගෙන සිටීම හෝ වාඩිවී සිටීම වැනි වැරදි ඉරියව් පවත්වා ගැනීමෙන් හටගන්නා රෝගයි. “ඕපක්කමික” යනු පහරදීම් හෝ බැඳීම් වැනි අන්‍යයන්ගේ උපක්‍රම නිසා හටගන්නා රෝගයි. “කම්මවිපාකජ” යනු බලවත් අකුසල් කර්මයන්ගේ විපාක වශයෙන් හටගත් රෝගයන්ය. “සන්ත” යනු රාගාදී කෙලෙස් නිවී ඇති බැවින් ශාන්ත වූවකි. තෘප්තිමත් නොවන අර්ථයෙන් එය “ප්‍රණීත” වේ. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

---

สจิตฺตวคฺโค ปฐโม.

පළමු සචිත්ත වර්ගයයි.

---

(๗) ๒. ยมกวคฺโค

(7) 2. යමක වර්ගය.

---

๑. อวิชฺชาสุตฺตาทิวณฺณนา

1. අවිජ්ජා සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

---

๖๑-๖๒. ทุติยสฺส ปฐเม สาหารนฺติ สปจฺจยํ. วิชฺชาวิมุตฺตินฺติ ผลญาณญฺเจว เสสสมฺปยุตฺตธมฺเม จ. โพชฺฌงฺคาติ มคฺคโพชฺฌงฺคา. ทุติเย ภวตณฺหายาติ ภวปตฺถนาย. เอวํ ทฺวีสุปิ สุตฺเตสุ วฏฺฏเมว กถิตํ, วฏฺฏญฺเจตฺถ ปฐเม สุตฺเต อวิชฺชามูลกํ วฏฺฏํ กถิตํ, ทุติเย ตณฺหามูลกํ.

61-62. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයේ 'සාහාරං' යනු ප්‍රත්‍ය සහිත (හේතු සහිත) වූ යන්නයි. 'විජ්ජාවිමුත්තිං' යනු ඵල ඥානය හා ඉතිරි සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ය. 'බොජ්ඣංගා' යනු මාර්ග බොජ්ඣංගයන් ය. දෙවන සූත්‍රයේ 'භවතණ්හායා' යනු භවය ප්‍රාර්ථනා කිරීමයි. මෙසේ මෙම සූත්‍ර දෙකෙහිම වෘත්තය (සංසාර චක්‍රය) ගැනම කියැවුණි. එහිදී පළමු සූත්‍රයේ අවිද්‍යාව මුල් වූ වෘත්තය ද, දෙවන සූත්‍රයේ තණ්හාව මුල් වූ වෘත්තය ද ප්‍රකාශ කරන ලදී.

---

๓-๔. นิฏฺฐงฺคตสุตฺตาทิวณฺณนา

3-4. නිට්ඨංගත සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

---

๖๓-๖๔. ตติเย นิฏฺฐํ คตาติ นิพฺเพมติกา. อิธ นิฏฺฐาติ อิมสฺมึเยว โลเก ปรินิพฺพานํ. อิธ วิหายาติ อิมํ โลกํ วิชหิตฺวา สุทฺธาวาสพฺรหฺมโลกํ. จตุตฺเถ อเวจฺจปฺปสนฺนาติ อจลปฺปสาเทน สมฺปนฺนา. โสตาปนฺนาติ อริยมคฺคโสตํ อาปนฺนา.

63-64. තෙවන සූත්‍රයේ 'නිට්ඨංගතා' යනු සැක රහිත වූ යන්නයි. 'ඉධ නිට්ඨා' යනු මේ ලෝකයෙහිම පිරිනිවන් පෑමයි. 'ඉධ විහාය' යනු මේ ලෝකය අත්හැර ශුද්ධාවාස බ්‍රහ්ම ලෝකයට යාමයි. සිව්වන සූත්‍රයේ 'අවෙච්චප්පසන්නා' යනු නොසැලෙන ප්‍රසාදයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'සෝතාපන්නා' යනු ආර්ය මාර්ගය නැමති සැඩ පහරට පිවිසි යන්නයි.

---

๕-๗. ปฐมสุขสุตฺตาทิวณฺณนา

5-7. පළමු සුඛ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

---

๖๕-๖๗. ปญฺจเม [Pg.318] วฏฺฏมูลกํ สุขทุกฺขํ ปุจฺฉิตํ, ฉฏฺเฐ สาสนมูลกํ. สตฺตเม นฬกปานนฺติ อตีเต โพธิสตฺตสฺส โอวาเท ฐตฺวา วานรยูเถน นเฬหิ อุทกสฺส ปีตฏฺฐาเน มาปิตตฺตา เอวํลทฺธนาโม นิคโม. ตุณฺหีภูตํ ตุณฺหีภูตนฺติ ยํ ยํ ทิสํ อนุวิโลเกติ, ตตฺถ ตตฺถ ตุณฺหีภูตเมว. อนุวิโลเกตฺวาติ ตโต ตโต วิโลเกตฺวา. ปิฏฺฐิ เม อาคิลายตีติ กสฺมา อาคิลายติ? ภควโต หิ ฉ วสฺสานิ มหาปธานํ ปทหนฺตสฺส มหนฺตํ กายทุกฺขํ อโหสิ, อถสฺส อปรภาเค มหลฺลกกาเล ปิฏฺฐิวาโต อุปฺปชฺชิ. อุปาทินฺนกสรีรสฺส ฐานนิสชฺชาทีหิ อปฺปมตฺตเกน อาพาเธน น สกฺกา เกนจิ ภวิตุํ. ตํ คเหตฺวาปิ เถรสฺส โอกาสกรณตฺถํ เอวมาห. สงฺฆาฏึ ปญฺญาเปตฺวา เอกมนฺเต ปติรูปฏฺฐาเน ปญฺญตฺตสฺส กปฺปิยมญฺจสฺส อุปริ อตฺถริตฺวา.

65-67. පස්වන සූත්‍රයෙහි වෘත්තය (සංසාරය) මුල් කරගත් සැප දුක් ගැන විමසන ලදී. හයවැන්නෙහි ශාසනය මුල් කරගත් සැප දුක් ගැන විමසයි. හත්වැන්නෙහි 'නළකපාන' යනු අතීතයේ බෝසත් වඳුරු රජුගේ අවවාදයෙහි පිහිටා වඳුරු රැළ බට දඬු මගින් පැන් පානය කළ ස්ථානයෙහි නිර්මාණය වූ බැවින් ඒ නම ලැබූ නියම් ගමයි. 'තුණ්හීභූතං තුණහීභූතං' යනු යම් යම් දිසාවක් බලන්නේ ද, ඒ ඒ දිසාවෙහි නිශ්ශබ්ද වූ බවයි. 'අනුවිලෝකෙත්වා' යනු ඒ ඒ දෙස බලා යන්නයි. 'පිට්ඨි මේ ආගිලායති' (මාගේ පිට රිදෙයි) යන්නෙහි ඇයි රිදෙන්නේ? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සය වසක් මුළුල්ලේ මහා ප්‍රධන් වීර්යය වඩන කල්හි උන්වහන්සේට මහත් වූ කායික දුක් ඇති විය. පසුව උන්වහන්සේට මහලු වියේදී කොන්දේ වාත අමාරුවක් ඇති විය. උපාදින්නක ශරීරයකට හිටගෙන සිටීම, වාඩි වී සිටීම ආදිය නිසා ඇති වන සුළු ආබාධයකින් තොරව සිටිය නොහැක. ඒ අමාරුව ගැන පවසමින් වුවද සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේට අවස්ථාව ලබා දීම සඳහා මෙසේ වදාළ සේක. 'සංඝාටිය පනවා' යනු සුදුසු එක් පසෙක පනවන ලද කැප වූ ඇඳක් මත සඟළ සිවුර එළා යන්නයි.

---

๙-๑๐. กถาวตฺถุสุตฺตทฺวยวณฺณนา

9-10. කථාවත්ථු සූත්‍ර දෙකෙහි වර්ණනාවයි.

---

๖๙-๗๐. นวเม ติรจฺฉานกถนฺติ อนิยฺยานิกตฺตา สคฺคโมกฺขมคฺคานํ ติรจฺฉานภูตํ กถํ. ตตฺถ ราชานํ อารพฺภ ‘‘มหาสมฺมโต มนฺธาตา ธมฺมาโสโก เอวํมหานุภาโว’’ติอาทินา นเยน ปวตฺตกถา ราชกถา. เอส นโย โจรกถาทีสุ. เตสุ ‘‘อสุโก ราชา อภิรูโป ทสฺสนีโย’’ติอาทินา เคหสิตกถาว ติรจฺฉานกถา โหติ, ‘‘โสปิ นาม เอวํมหานุภาโว ขยํ คโต’’ติ เอวํ ปวตฺตา ปน กมฺมฏฺฐานภาเว ติฏฺฐติ. โจเรสุปิ ‘‘มูลเทโว เอวํมหานุภาโว, เมฆเทโว เอวํมหานุภาโว’’ติ เตสํ กมฺมํ ปฏิจฺจ ‘‘อโห สูรา’’ติ เคหสิตกถาว ติรจฺฉานกถา. ยุทฺเธสุปิ ภารตยุทฺธาทีสุ ‘‘อสุเกน อสุโก เอวํ มาริโต เอวํ วิทฺโธ’’ติ กมฺมสฺสาทวเสเนว กถา ติรจฺฉานกถา, ‘‘เตปิ นาม ขยํ คตา’’ติ เอวํ ปวตฺตา ปน สพฺพตฺถ กมฺมฏฺฐานเมว โหติ. อปิจ อนฺนาทีสุ ‘‘เอวํ วณฺณวนฺตํ รสวนฺตํ ผสฺสสมฺปนฺนํ ขาทิมฺห ภุญฺชิมฺห ปิวิมฺห ปริภุญฺชิมฺหา’’ติ กามรสสฺสาทวเสน กเถตุํ น วฏฺฏติ, สาตฺถกํ ปน กตฺวา ‘‘ปุพฺเพ เอวํ วณฺณาทิสมฺปนฺนํ อนฺนํ ปานํ วตฺถํ ยานํ มาลํ คนฺธํ สีลวนฺตานํ อทมฺห, เจติยํ ปูชิมฺหา’’ติ กเถตุํ วฏฺฏติ.

69-70. නවවන සූත්‍රයේ 'තිරච්ඡානකථා' යනු (සසරින්) නික්මීමට හේතු නොවන බැවින් ස්වර්ග මෝක්ෂ මාර්ගයන්ට හරස්ව පවතින කතාවයි. එහි රජවරුන් අරභයා "මහාසම්මත, මන්ධාතු, ධර්මාශෝක රජවරු මෙබඳු මහානුභාව සම්පන්න වූහ" ආදී වශයෙන් පවත්වන කතාව 'රාජකථා' නම් වේ. සොරකථා ආදියේදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ඒ අතර "අසවල් රජු ඉතා රූමත් ය, දැකීමට ප්‍රියජනක ය" ආදී වශයෙන් ගෘහශ්‍රිතව පවත්වන කතාවම තිරශ්චීන කතාවක් වෙයි. එහෙත් "එබඳු මහානුභාව සම්පන්න වූ ඒ රජු පවා විනාශයට පත් විය" යනුවෙන් පවත්වන කතාව කර්මස්ථානයක් ලෙස පවතී. සොරුන් ගැන ද "මූලදේව මෙබඳු මහානුභාව සම්පන්න ය" කියා ඔවුන්ගේ ක්‍රියාවන් අරභයා "අහෝ නිර්භීතයෝ" යැයි පවසන ගෘහශ්‍රිත කතාවම තිරශ්චීන කතාවයි. යුද්ධ ගැන ද භාරත යුද්ධ ආදියේදී "අසවලා විසින් අසවලා මෙසේ මරන ලදී" ආදී වශයෙන් එම ක්‍රියාවන්හි ආශ්වාදය විඳිමින් කරන කතාව තිරශ්චීන කතාවයි. "ඔවුන් ද විනාශයට පත් වූහ" යනුවෙන් පවත්වන කතාව සෑම තැනකදීම කර්මස්ථානයක්ම වෙයි. තවද ආහාර පාන ආදිය ගැන "මෙසේ වර්ණවත් වූ, රසවත් වූ ආහාර අනුභව කළෙමු" යැයි කාම ආශ්වාදයෙන් කථා කිරීම සුදුසු නැත. එය අර්ථවත් කරමින් "පෙර මෙබඳු වර්ණාදියෙන් යුත් ආහාර, පාන, වස්ත්‍ර ආදිය සිල්වතුන්ට දුන්නෙමු" යැයි පැවසීම සුදුසුය.

---

ญาติกถาทีสุปิ ‘‘อมฺหากํ ญาตกา สูรา สมตฺถา’’ติ วา ‘‘ปุพฺเพ มยํ เอวํ วิจิตฺเรหิ ยาเนหิ วิจริมฺหา’’ติ วา อสฺสาทวเสน วตฺตุํ น วฏฺฏติ[Pg.319], สาตฺถกํ ปน กตฺวา ‘‘เตปิ โน ญาตกา ขยํ คตา’’ติ วา ‘‘ปุพฺเพ มยํ เอวรูปา อุปาหนา สงฺฆสฺส อทมฺหา’’ติ วา กเถตพฺพํ. คามกถาปิ สุนิวิฏฺฐทุนฺนิวิฏฺฐสุภิกฺขทุพฺภิกฺขาทิวเสน วา ‘‘อสุกคามวาสิโน สูรา สมตฺถา’’ติ วา เอวํ อสฺสาทวเสเนว น วฏฺฏติ, สาตฺถกํ ปน กตฺวา ‘‘สทฺธา ปสนฺนา’’ติ วา ‘‘ขยวยํ คตา’’ติ วา วตฺตุํ วฏฺฏติ. นิคมนครชนปทกถาสุปิ เอเสว นโย.

ඥාති කතා ආදියේදී ද "අපේ නෑයෝ නිර්භීතය, දක්ෂය" කියා හෝ "පෙර අපි මෙබඳු විසිතුරු යානාවලින් හැසිරුණෙමු" කියා හෝ ආශ්වාදයෙන් පැවසීම සුදුසු නැත. එය අර්ථවත් කරමින් "අපේ ඒ නෑයෝ ද විනාශයට පත් වූහ" කියා හෝ "පෙර අපි මෙබඳු වහන් සංඝයාට දුන්නෙමු" කියා හෝ කිව යුතුය. ග්‍රාම කතා ද හොඳින් පිහිටි හෝ නරක ලෙස පිහිටි බව, සුභික්ෂ හෝ දුර්භික්ෂ බව ආදියෙන් හෝ "අසවල් ගමේ වැසියෝ නිර්භීතය, දක්ෂය" කියා ආශ්වාදය පිණිසම කථා කිරීම සුදුසු නැත. එය අර්ථවත් කරමින් "ඔවුහු ශ්‍රද්ධාවන්තය, ප්‍රසන්නය" කියා හෝ "විනාශයට පත් වූහ" කියා හෝ පැවසීම සුදුසුය. නියම්ගම්, නගර හා ජනපද කතාවල ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

---

อิตฺถิกถาปิ วณฺณสณฺฐานาทีนิ ปฏิจฺจ อสฺสาทวเสน น วฏฺฏติ, ‘‘สทฺธา ปสนฺนา ขยํ คตา’’ติ เอวเมว วฏฺฏติ. สูรกถาปิ ‘‘นนฺทิมิตฺโต นาม โยโธ สูโร อโหสี’’ติ อสฺสาทวเสเนว น วฏฺฏติ, ‘‘สทฺโธ อโหสิ ขยํ คโต’’ติ เอวเมว วฏฺฏติ. สุรากถนฺติ ปาฬิยํ ปน อเนกวิธํ มชฺชกถํ อสฺสาทวเสน กเถตุํ น วฏฺฏติ, อาทีนววเสเนว วตฺตุํ วฏฺฏติ. วิสิขากถาปิ ‘‘อสุกวิสิขา สุนิวิฏฺฐา ทุนฺนิวิฏฺฐา สูรา สมตฺถา’’ติ อสฺสาทวเสเนว น วฏฺฏติ, ‘‘สทฺธา ปสนฺนา ขยํ คตา’’ติ วฏฺฏติ. กุมฺภฏฺฐานกถา นาม กูฏฏฺฐานกถา อุทกติตฺถกถา วุจฺจติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๗; ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒๒๓; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๕.๑๐๘๐). กุมฺภทาสิกถา วา. สาปิ ‘‘ปาสาทิกา นจฺจิตุํ คายิตุํ เฉกา’’ติ อสฺสาทวเสน น วฏฺฏติ, ‘‘สทฺธา ปสนฺนา’’ติอาทินา นเยเนว วฏฺฏติ.

ස්ත්‍රී කතාව ද රූප ස්වභාවය ආදිය අරභයා ආශ්වාදයෙන් පැවසීම සුදුසු නැත. "ශ්‍රද්ධාවන්තය, මිය ගියහ" ආදී වශයෙන් පැවසීමම සුදුසුය. වීර කතා ද "නන්දිමිත්ත නම් යෝධයා වීරයෙක් විය" ආදී වශයෙන් ආශ්වාදය පිණිසම කථා කිරීම සුදුසු නැත. "ඔහු ශ්‍රද්ධාවන්ත විය, මිය ගියේය" කියා පැවසීමම සුදුසුය. පාළියෙහි එන 'සුරාකථා' යන්නෙහිදී විවිධ මත්පැන් පිළිබඳ කතාව ආශ්වාදයෙන් කීමට සුදුසු නැත, එහි ආදීනව පැවසීමම සුදුසුය. වීථි කතාවල ද "අසවල් වීථිය හොඳින් පිහිටා ඇත" ආදී වශයෙන් ආශ්වාදයෙන් කථා කිරීම සුදුසු නැත. "ශ්‍රද්ධාවන්තය, මිය ගියහ" කියා පැවසීම සුදුසුය. 'කුම්භට්ඨාන කථා' යනු හට්ඨි කතාව හෝ දිය තොටවල් පිළිබඳ කතාවයි. එසේත් නැත්නම් 'කුම්භදාසි කථා' (කලගෙඩි උසුලන දාසියන්ගේ කතාව) යන්නයි. එය ද "ඕ තොමෝ ප්‍රසාදජනක ය, නැටීමට ගැයීමට දක්ෂ ය" කියා ආශ්වාදයෙන් කීම සුදුසු නැත. "ශ්‍රද්ධාවන්තය, ප්‍රසන්නය" ආදී ක්‍රමයෙන්ම පැවසීම සුදුසුය.

---

ปุพฺพเปตกถา นาม อตีตญาติกถา. ตตฺถ วตฺตมานญาติกถาสทิโสว วินิจฺฉโย. นานตฺตกถา นาม ปุริมปจฺฉิมกถาวิมุตฺตา อวเสสา นานาสภาวา ติรจฺฉานกถา. โลกกฺขายิกา นาม ‘‘อยํ โลโก เกน นิมฺมิโต? อสุเกน นาม นิมฺมิโต. กาโก เสโต อฏฺฐีนํ เสตตฺตา, พลากา รตฺตา โลหิตสฺส รตฺตตฺตา’’ติเอวมาทิกา โลกายตวิตณฺฑสลฺลาปกถา. สมุทฺทกฺขายิกา นาม กสฺมา สมุทฺโท สาคโรติ. สาครเทเวน ขตตฺตา สาคโร, ขโต เมติ หตฺถมุทฺทาย นิเวทิตตฺตา สมุทฺโทติเอวมาทิกา นิรตฺถกา สมุทฺทกฺขายนกถา. ภโวติ วุทฺธิ, อภโวติ หานิ. อิติ ภโว อิติ อภโวติ ยํ วา ตํ วา นิรตฺถกการณํ วตฺวา ปวตฺติตกถา อิติภวาภวกถา นาม.

'පුබ්බපේත කථා' යනු මියගිය ඥාතීන් පිළිබඳ කතාවයි. එහිදී වර්තමාන ඥාති කතාවලට සමාන වූ නිගමනයක්ම දත යුතුය. 'නානාත්ත කථා' යනු පෙර පසුව කියන ලද කතාවලින් බැහැර වූ ඉතිරි විවිධ ස්වභාව ඇති තිරශ්චීන කතාය. 'ලෝකක්ඛායිකා' යනු "මේ ලෝකය කවුරුන් විසින් මවන ලද්දක්ද? අසවලා විසින් මවන ලද්දකි. කපුටා සුදු පාටය, ඒ ඇට සුදු නිසාය. කොකා රතු පාටය, ඒ ලේ රතු නිසාය" ආදී වශයෙන් වන ලෝකායත හා විතණ්ඩ කතාය. 'සමුද්දක්ඛායිකා' යනු "සමුද්‍රයට සාගරය යැයි කියන්නේ ඇයි?" කියා ඇසූ කල, "සාගර දෙවියා විසින් හෑරූ බැවින් සාගරය නම් වේ, මා විසින් හාරන ලදී කියා අතින් පෙන්වූ බැවින් සමුද්‍රය නම් වේ" ආදී වශයෙන් වන හරසුන් වූ සමුද්‍රය පිළිබඳ කතාය. 'භව' යනු වර්ධනයයි, 'අභව' යනු පිරිහීමයි. "මෙසේ දියුණුවෙයි, මෙසේ පිරිහෙයි" කියා යම් හෝ අර්ථ විරහිත හේතුවක් පවසමින් පවත්වන කතාව 'ඉතිභවාභව කථා' නම් වේ.

---

เตชสา เตชนฺติ อตฺตโน เตชสา เตสํ เตชํ. ปริยาทิเยยฺยาถาติ เขเปตฺวา คเหตฺวา อภิภเวยฺยาถ. ตตฺริทํ วตฺถุ – เอโก ปิณฺฑปาติโก [Pg.320] มหาเถรํ ปุจฺฉิ – ‘‘ภนฺเต, เตชสา เตชํ ปริยาทิยมานา ภิกฺขู กึ กโรนฺตี’’ติ. เถโร อาห – อาวุโส, กิญฺจิเทว อาตเป ฐเปตฺวา ยถา ฉายา เหฏฺฐา น โอตรติ, อุทฺธํเยว คจฺฉติ ตถา กโรนฺติ. ทสเม ปาสํสานิ ฐานานีติ ปสํสาวหานิ การณานิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

තේජසින් තේජස (යන්නෙහි අර්ථය) තමන්ගේ තේජසින් ඔවුන්ගේ (සූර්ය චන්ද්‍රයන්ගේ) තේජසයි. ‘පරියාදියෙය්‍යාථ’ යනු එම තේජස ක්ෂය කොට, ගෙන මැඩපැවැත්විය යුතුය යන්නයි. එහි මෙම කථා පුවත වෙයි – එක් පිණ්ඩපාතික ස්වාමීන් වහන්සේ කෙනෙක් මහා තෙරණුවන්ගෙන් මෙසේ විමසූහ: ‘ස්වාමීනී, තේජසින් තේජස යටපත් කරන භික්ෂූන් වහන්සේලා කුමක් කරත්ද?’ තෙරණුවෝ මෙසේ වදාළහ: ‘ඇවැත්නි, කිසියම් වස්තුවක් අව්වේ තබා, එහි සෙවනැල්ල පහළට නොවැටී ඉහළටම යන අයුරින් (ඍද්ධි බලයෙන්) ක්‍රියා කරති.’ දසවැනි සූත්‍රයේ ‘පාසංසානි ඨානානි’ යනු ප්‍රශංසා සහගත හේතූන්ය. සෙසු සියලු තන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

---

ยมกวคฺโค ทุติโย.

දෙවන යමක වර්ගයයි.

---

(๘) ๓. อากงฺขวคฺโค

(8) 3. ආකංඛ වර්ගය

---

๑. อากงฺขสุตฺตวณฺณนา

1. ආකංඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๗๑. ตติยสฺส ปฐเม สมฺปนฺนสีลาติ ปริปุณฺณสีลา, สีลสมงฺคิโน วา หุตฺวาติ อตฺโถ. ตตฺถ ทฺวีหิ การเณหิ สมฺปนฺนสีลตา โหติ สีลวิปตฺติยา จ อาทีนวทสฺสเนน, สีลสมฺปตฺติยา จ อานิสํสทสฺสเนน. ตทุภยมฺปิ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๙, ๒๑) วิตฺถาริตํ. ตตฺถ ‘‘สมฺปนฺนสีลา’’ติ เอตฺตาวตา กิร ภควา จตุปาริสุทฺธิสีลํ อุทฺทิสิตฺวา ‘‘ปาติโมกฺขสํวรสํวุตา’’ติ อิมินา ตตฺถ เชฏฺฐกสีลํ วิตฺถาเรตฺวา ทสฺเสสีติ ทีปวิหารวาสี สุมนตฺเถโร อาห. อนฺเตวาสิโก ปนสฺส เตปิฏกจูฬนาคตฺเถโร อาห – อุภยตฺถปิ ปาติโมกฺขสํวโรว ภควตา วุตฺโต. ปาติโมกฺขสํวโรเยว หิ สีลํ, อิตรานิ ปน ตีณิ สีลนฺติ วุตฺตฏฺฐานํ อตฺถีติ อนนุชานนฺโต วตฺวา อาห – อินฺทฺริยสํวโร นาม ฉทฺวารารกฺขามตฺตกเมว, อาชีวปาริสุทฺธิ ธมฺเมน สเมน ปจฺจยุปฺปตฺติมตฺตกํ, ปจฺจยสนฺนิสฺสิตํ ปฏิลทฺธปจฺจเย อิทมตฺถนฺติ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปริภุญฺชนมตฺตกํ. นิปฺปริยาเยน ปาติโมกฺขสํวโรว สีลํ. ยสฺส โส ภินฺโน, อยํ สีสจฺฉินฺโน วิย ปุริโส หตฺถปาเท เสสานิ รกฺขิสฺสตีติ น วตฺตพฺโพ. ยสฺส ปน โส อโรโค, อยํ อจฺฉินฺนสีโส วิย ปุริโส ชีวิตํ เสสานิ ปุน ปากติกานิ กาตุํ สกฺโกติ. ตสฺมา ‘‘สมฺปนฺนสีลา’’ติ อิมินา ปาติโมกฺขสํวรํ อุทฺทิสิตฺวา ‘‘สมฺปนฺนปาติโมกฺขา’’ติ ตสฺเสว เววจนํ วตฺวา ตํ วิตฺถาเรตฺวา ทสฺเสนฺโต ปาติโมกฺขสํวรสํวุตาติอาทิมาห. ตตฺถ ปาติโมกฺขสํวรสํวุตฺตาติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว. อากงฺเขยฺย เจติ [Pg.321] อิทํ กสฺมา อารทฺธนฺติ? สีลานิสํสทสฺสนตฺถํ. สเจปิ อจิรปพฺพชิตานํ วา ทุปฺปญฺญานํ วา เอวมสฺส ‘‘ภควา ‘สีลํ ปูเรถ สีลํ ปูเรถา’ติ วทติ, โก นุ โข สีลปูรเณ อานิสํโส, โก วิเสโส, กา วฑฺฒี’’ติ เตสํ ทส อานิสํเส ทสฺเสตุํ เอวมาห – ‘‘อปฺเปว นาม เอตํ สพฺรหฺมจารีนํ ปิยมนาปตาทิอาสวกฺขยปริโยสานํ อานิสํสํ สุตฺวาปิ สีลํ ปริปูเรยฺยุ’’นฺติ.

71. තුන්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘සම්පන්නසීලා’ යනු පිරිපුන් සිල් ඇති, නොහොත් සීලයෙන් සමන්විත වූ යනු අර්ථයයි. එහි කරුණු දෙකක් නිසා ශීල සම්පන්න බව ඇති වෙයි: ශීල විපත්තියෙහි ආදීනව දැකීමෙන් සහ ශීල සම්පත්තියෙහි ආනිසංස දැකීමෙනි. ඒ කරුණු දෙකම විසුද්ධිමාර්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. එහි ‘සම්පන්නසීලා’ යන මෙපමණකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ චතුපාරිශුද්ධි ශීලය දක්වා, ‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතා’ යන්නෙන් එහි ප්‍රධාන ශීලය විස්තර කළ බව දීපවිහාරවාසී සුමන තෙරණුවෝ පැවසූහ. උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය තේපිටක චූළනාග තෙරණුවෝ මෙසේ වදාළහ: ‘මෙම ස්ථාන දෙකෙහිම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළේ පාතිමොක්ඛ සංවරයමය. මක්නිසාද යත් පාතිමොක්ඛ සංවරයම ශීලය වන බැවිනි. සෙසු තුන ශීලය යැයි වදාළ තැනක් තිබේද?’ යැයි පවසා උන්වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: ‘ඉන්ද්‍රිය සංවරය යනු ද්වාර හය ආරක්ෂා කිරීම පමණකි; ආජීව පාරිශුද්ධිය යනු ධර්මානුකූලව ප්‍රත්‍ය ලබා ගැනීම පමණකි; ප්‍රත්‍ය සන්නිශ්‍රිත ශීලය යනු ලැබුණු ප්‍රත්‍යයන් මෙලෙස ප්‍රයෝජනවත් වේ යැයි මෙනෙහි කොට පරිභෝජනය කිරීම පමණකි. නිරායාසයෙන්ම පාතිමොක්ඛ සංවරයම ශීලයයි. යමෙකුගේ එම ශීලය බිඳී ඇත්නම්, ඔහු හිස සිඳුණු මිනිසෙකු අත්පා ආරක්ෂා කරන්නේ යැයි කිව නොහැකි වැනිය. යමෙකුගේ එම ශීලය සුරැකිව පවතී නම්, ඔහු හිස නොසිඳුණු මිනිසෙකු මෙන් සෙසු දෑ නැවත ප්‍රකෘතිමත් කිරීමට සමත් වෙයි.’ එබැවින් ‘සම්පන්නසීලා’ යන්නෙන් පාතිමොක්ඛ සංවරයම දක්වා, ‘සම්පන්නපාතිමොක්ඛා’ යන්නෙන් එයටම පර්යාය නාමයක් කියා, එය විස්තර කරමින් ‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතා’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි එම පදවල අර්ථ පෙර කී පරිදිම වේ. ‘ආකංඛෙය්‍ය ච’ යන්න කුමක් සඳහා ආරම්භ කළේද? ශීලයේ ආනිසංස දැක්වීම සඳහාය. අලුතින් පැවිදි වූ හෝ අල්ප ප්‍රඥා ඇති භික්ෂූන්ට ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශීලය පුරන්න යැයි වදාරති, ශීලය පිරීමෙහි ඇති ආනිසංසය කුමක්ද, විශේෂය කුමක්ද, දියුණුව කුමක්දැයි’ සිතෙන්නට පුළුවන. ඔවුන්ට ආනිසංස දසය දැක්වීම පිණිස ‘සබ්‍රහ්මචාරීන්ට ප්‍රිය මනාප වීම ආදී ආශ්‍රවක්ෂය දක්වා වූ ආනිසංස අසා හෝ ශීලය සම්පූර්ණ කරත්වා’ යන අදහසින් මෙසේ වදාළ සේක.

---

ตตฺถ อากงฺเขยฺย เจติ ยทิ อิจฺเฉยฺย. ปิโย จสฺสนฺติ ปิยจกฺขูหิ สมฺปสฺสิตพฺโพ, สิเนหุปฺปตฺติยา ปทฏฺฐานภูโต ภเวยฺยํ. มนาโปติ เตสํ มนวฑฺฒนโก, เตสํ วา มเนน ปตฺตพฺโพ, เมตฺตจิตฺเตน ผริตพฺโพติ อตฺโถ. ครูติ เตสํ ครุฏฺฐานิโย ปาสาณจฺฉตฺตสทิโส. ภาวนีโยติ ‘‘อทฺธายมายสฺมา ชานํ ชานาติ ปสฺสํ ปสฺสตี’’ติ เอวํ สมฺภาวนีโย. สีเลสฺเววสฺส ปริปูรการีติ จตุปาริสุทฺธิสีเลสุเยว ปริปูรการี อสฺส, อนูเนน อากาเรน สมนฺนาคโต ภเวยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. อชฺฌตฺตํ เจโตสมถมนุยุตฺโตติ อตฺตโน จิตฺตสมเถ ยุตฺโต. อนิรากตชฺฌาโนติ พหิ อนีหฏชฺฌาโน, อวินาสิตชฺฌาโน วา. วิปสฺสนายาติ สตฺตวิธาย อนุปสฺสนาย. พฺรูเหตา สุญฺญาคารานนฺติ วฑฺเฒตา สุญฺญาคารานํ. เอตฺถ จ สมถวิปสฺสนาวเสน กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา รตฺตินฺทิวํ สุญฺญาคารํ ปวิสิตฺวา นิสีทมาโน ภิกฺขุ ‘‘พฺรูเหตา สุญฺญาคาราน’’นฺติ เวทิตพฺโพ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน อิจฺฉนฺเตน มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๖๔ อาทโย) อากงฺเขยฺยสุตฺตวณฺณนาย โอโลเกตพฺโพ.

එහි ‘ආකංඛෙය්‍ය ච’ යනු ඉදින් කැමති වන්නේ නම් යන්නයි. ‘පියෝ චස්සං’ යනු ප්‍රිය ඇසින් බැලිය යුතු වූ, සෙනෙහස ඇතිවීමට හේතු වූ තැනැත්තෙකු විය යුතුය යන්නයි. ‘මනාපෝ’ යනු ඔවුන්ගේ සිත වඩවන්නා වූ, නැතහොත් ඔවුන්ගේ සිතින් පැමිණිය යුතු වූ, මෙත් සිතින් පැතිරිය යුතු වූ යනු අර්ථයයි. ‘ගරූ’ යනු ඔවුන්ට ගුරුස්ථානයෙහි සිටින, ශෛලමය කුඩයක් වැනි වූ (නොසැලෙන) තැනැත්තායි. ‘භාවනීයෝ’ යනු ‘ඒකාන්තයෙන්ම මේ ආයුෂ්මතුන් දත යුත්ත දනී, දැකිය යුත්ත දකී’ යනුවෙන් ගරු කළ යුතු වූ යන්නයි. ‘සීලෙස්වේවස්ස පරිපූරකාරී’ යනු චතුපාරිශුද්ධි ශීලයන්හිම පිරිපුන් ලෙස පිළිපදින්නෙකු විය යුතුය, අඩුවක් නොමැතිව සමන්විත විය යුතුය යන්නයි. ‘අජ්ඣත්තං චේතොසමථමනුයුත්තෝ’ යනු තමාගේ සිතේ සමාධියෙහි යෙදුණු යන්නයි. ‘අනිරාකතජ්ඣානෝ’ යනු බැහැර නොකළ හෝ විනාශ නොකළ ධ්‍යාන ඇති යන්නයි. ‘විපස්සනායා’ යනු සත් වැදෑරුම් අනුපස්සනාවන් සඳහාය. ‘බ්‍රූහේතා සුඤ්ඤාගාරානං’ යනු ශුන්‍යාගාර වඩවන්නා වූ යන්නයි. මෙහි සමථ විපස්සනා වශයෙන් කමටහන් ගෙන රැය දහවල ශුන්‍යාගාරයට වැදී වෙසෙන භික්ෂුව ‘ශුන්‍යාගාර වඩවන්නා’ ලෙස දත යුතුය. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර වශයෙන් කැමති අය මජ්ඣිම නිකාය අටුවාවෙහි ආකංඛෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව බැලිය යුතුය.

---

ลาภีติ เอตฺถ น ภควา ลาภนิมิตฺตํ สีลาทิปริปูรณํ กเถติ. ภควา หิ ‘‘ฆาเสสนํ ฉินฺนกโถ, น วาจํ ปยุตํ ภเณ’’ติ (สุ. นิ. ๗๑๖) เอวํ สาวเก โอวทติ. โส กถํ ลาภนิมิตฺตํ สีลาทิปริปูรณํ กเถยฺย. ปุคฺคลชฺฌาสยวเสน ปเนตํ วุตฺตํ. เยสญฺหิ เอวํ อชฺฌาสโย ภเวยฺย ‘‘สเจ มยํ จตูหิ ปจฺจเยหิ น กิลเมยฺยาม, สีลานิ ปริปูเรตุํ สกฺกุเณยฺยามา’’ติ, เตสํ อชฺฌาสยวเสเนวมาห. อปิจ สรสานิสํโส เอส สีลสฺส ยทิทํ จตฺตาโร ปจฺจยา นาม. ตถา หิ ปณฺฑิตมนุสฺสา โกฏฺฐาทีสุ ฐปิตํ นีหริตฺวา อตฺตนาปิ อปริภุญฺชิตฺวา สีลวนฺตานํ เทนฺตีติ สีลสฺส สรสานิสํสทสฺสนตฺถมฺเปตํ วุตฺตํ.

‘ලාභී’ යන්නෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලාභය අරමුණු කොට ශීලාදිය පිරීම ගැන වදාරන්නේ නැත. මක්නිසාද යත් ‘ආහාර සෙවීමෙහි කථා බහ අත්හැර, නුසුදුසු වදන් ප්‍රයෝග නොකරන්න’ යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශ්‍රාවකයන්ට අවවාද කරන බැවිනි. එසේ තිබියදී උන්වහන්සේ ලාභය උදෙසා ශීලය පිරීම ගැන කෙසේ වදාරන්නද? මෙය පුද්ගලයන්ගේ අදහස් (අජ්ඣාසය) අනුව වදාරන ලද්දකි. ‘ඉදින් අපට සතර පසයෙන් වෙහෙසක් නොවන්නේ නම් ශීලය පිරීමට හැකි වනු ඇතැයි’ යමෙකුට අදහසක් පවතී නම්, ඔවුන්ගේ අදහස අනුව මෙසේ වදාළහ. තවද සතර පසය ලැබීම යනු ශීලයේම ස්වභාවික ආනිසංසයකි. පණ්ඩිත මනුෂ්‍යයෝ අටු ආදියෙහි තැන්පත් ධාන්‍ය ඉවතට ගෙන තමන් පරිභෝජනය නොකර ශීලවන්තයන්ට පූජා කරති. මෙසේ ශීලයේ ආනිසංස දැක්වීම පිණිස මෙය වදාරන ලදී.

---

ตติยวาเร [Pg.322] เยสาหนฺติ เยสํ อหํ. เตสํ เต การาติ เตสํ เทวานํ วา มนุสฺสานํ วา เต มยิ กตา ปจฺจยทานการา. มหปฺผลา โหนฺตุ มหานิสํสาติ โลกิยสุเขน ผลภูเตน มหปฺผลา, โลกุตฺตเรน มหานิสํสา. อุภยํ วา เอตํ เอกตฺถเมว. สีลาทิคุณยุตฺตสฺส หิ กฏจฺฉุภิกฺขาปิ ปญฺจรตนมตฺตาย ภูมิยา ปณฺณสาลาปิ กตฺวา ทินฺนา อเนกานิ กปฺปสหสฺสานิ ทุคฺคติวินิปาตโต รกฺขติ, ปริโยสาเน จ อมตาย ธาตุยา ปรินิพฺพานสฺส ปจฺจโย โหติ. ‘‘ขีโรทนํ อหมทาสิ’’นฺติอาทีนิ (วิ. ว. ๔๑๓) เจตฺถ วตฺถูนิ. สกลเมว วา เปตวตฺถุ วิมานวตฺถุ จ สาธกํ.

තුන්වන වාරයෙහි ‘යෙසාහං’ යනු ‘යෙසං අහං’ (යමෙකුගේ මම) යන්නයි. ‘තේසං තේ කාරා’ යනු එම දෙවි මිනිසුන් විසින් මට කරන ලද ප්‍රත්‍ය දානමය පුණ්‍යකර්මයන්ය. ‘මහප්ඵලා හොන්තු මහානිසංසා’ යනු අනුභව කළ පලයක් බඳු වූ ලෞකික සැපයෙන් මහත් ඵල ද, ලෝකෝත්තර සැපයෙන් මහත් ආනිසංස ද වෙත්වා යන්නයි. එසේත් නැතිනම් මේ පද දෙකම එකම අර්ථය දෙයි. ශීලාදී ගුණයෙන් යුක්ත තැනැත්තාට හැන්දක පමණ දානයක් හෝ පස් රියනක් පමණ පොළොවක පන්සලක් සාදා දීම හෝ කල්ප දහස් ගණනක් දුගතියෙන් ආරක්ෂා කරයි, අවසානයෙහි නිවනට ප්‍රත්‍ය වෙයි. ‘ඛීරෝදනං අහමදාසිං’ යනාදී කථා පුවත් මෙහි සාක්ෂි වේ. සමස්ත පේත වස්තුව හා විමාන වස්තුවම මෙයට සාධක වේ.

---

จตุตฺถวาเร เปตาติ เปจฺจภวํ คตา. ญาตีติ สสฺสุสสุรปกฺขิกา. สาโลหิตาติ เอกโลหิตพทฺธา ปิติปิตามหาทโย. กาลงฺกตาติ มตา. เตสํ ตนฺติ เตสํ ตํ มยิ ปสนฺนจิตฺตํ, ตํ วา ปสนฺเนน จิตฺเตน อนุสฺสรณํ. ยสฺส หิ ภิกฺขุโน กาลกโต ปิตา วา มาตา วา ‘‘อมฺหากํ ญาตกตฺเถโร สีลวา กลฺยาณธมฺโม’’ติ ปสนฺนจิตฺโต หุตฺวา ตํ ภิกฺขุํ อนุสฺสรติ, ตสฺส โส จิตฺตปฺปสาโทปิ ตํ อนุสฺสรณมตฺตมฺปิ มหปฺผลํ มหานิสํสเมว โหติ.

හතරවන වාරයේදී, 'පේතා' යනු පරලොවට හෙවත් ප්‍රේත ලෝකයට ගියවුන්ය. 'ඤාතී' යනු මවගේ හෝ පියාගේ පාර්ශවයෙන් වූ නෑයන්ය. 'සාලෝහිතා' යනු එකම ලේ සම්බන්ධයක් ඇති පියා සහ මුත්තණුවන් ආදීන්ය. 'කාලංකතා' යනු මියගියවුන්ය. 'තේසං තං' යනු මා කෙරෙහි පැහැදුණු සිත ඇති ඒ නෑයන්ගේ ඒ සිතිවිල්ලයි, එසේත් නැතිනම් පැහැදුණු සිතින් යුතුව ඔවුන් අනුස්මරණය කිරීමයි. යම් මහණෙකුගේ මියගිය පියෙකු හෝ මවක හෝ "අපගේ නෑ වූ ස්වාමීන් වහන්සේ සිල්වත්ය, යහපත් ගුණධර්ම ඇති කෙනෙකි" යි පැහැදුණු සිතින් යුතුව ඒ මහණෙකුව අනුස්මරණය කරයිද, ඒ නෑයාගේ ඒ සිතේ පැහැදීමත්, ඒ අනුස්මරණය කිරීම පමණකුත් මහත් ඵල මහානිසංසම වන්නේය.

---

อรติรติสโหติ เนกฺขมฺมปฏิปตฺติยา อรติยา กามคุเณสุ รติยา จ สโห อภิภวิตา อชฺโฌตฺถริตา. ภยเภรวสโหติ เอตฺถ ภยํ จิตฺตุตฺราโสปิ อารมฺมณมฺปิ, เภรวํ อารมฺมณเมว.

'අරතිරතිසහො' යනු නෙක්ඛම්ම ප්‍රතිපත්තියෙහි (මහණදම් පිරීමෙහි) ඇති වන නොඇල්ම (අරති) සහ කාමගුණයන් කෙරෙහි ඇති ඇල්ම (රති) යන දෙකම මැඩපවත්වන, යටපත් කරන, ඉවසන තැනැත්තායි. 'භයභේරවසහො' යන මෙහි 'භය' යනු සිතේ ඇති වන තැතිගැනීම මෙන්ම බිය උපදවන අරමුණද වේ. 'භේරව' යනු බිය උපදවන අරමුණම වේ.

---

๒. กณฺฏกสุตฺตวณฺณนา

2. කණ්ටක සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

---

๗๒. ทุติเย อภิญฺญาเตหีติ คคนมชฺเฌ ปุณฺณจนฺโท วิย สูริโย วิย ญาเตหิ ปากเฏหิ. ปรปุรายาติ ปรํ วุจฺจติ ปจฺฉิมภาโค, ปุราติ ปุริมภาโค, ปุรโต ธาวนฺเตน ปจฺฉโต อนุพนฺธนฺเตน จ มหาปริวาเรนาติ อตฺโถ. กณฺฏโกติ วิชฺฌนฏฺเฐน กณฺฏโก. วิสูกทสฺสนนฺติ วิสูกภูตํ ทสฺสนํ. มาตุคามูปจาโรติ มาตุคามสฺส สมีปจาริตา.

72. දෙවන සූත්‍රයෙහි, 'අභිඤ්ඤාතේහි' යනු අහස මැද පූර්ණ චන්ද්‍රයා මෙන්ද සූර්යයා මෙන්ද ප්‍රකට වූ, ප්‍රසිද්ධ වූ යන අර්ථයයි. 'පරපුරායා' යන්නෙහි පසු පස කොටස 'පර' ලෙසද, පෙරටු කොටස 'පුරා' ලෙසද හැඳින්වේ; එනම් ඉදිරියෙන් දුවන සහ පසුපසින් ලුහුබඳින විශාල පිරිවරක් ඇති බව මෙයින් අදහස් කෙරේ. 'කණ්ටකෝ' යනු ඇනෙන සුළු බැවින් 'කටුව' නම් වේ. 'විසූකදස්සනං' යනු ශාසනයට කටුවක් වැනි වූ ප්‍රතිවිරුද්ධ දර්ශනයයි. 'මාතුගාමූපචාරො' යනු ස්ත්‍රීන් සමීපයේ හැසිරීමයි.

---

๓-๔. อิฏฺฐธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา

3-4. ඉට්ඨධම්ම සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

---

๗๓-๗๔. ตติเย [Pg.323] วณฺโณติ สรีรวณฺโณ. ธมฺมาติ นว โลกุตฺตรธมฺมา. จตุตฺเถ อริยายาติ อโปถุชฺชนิกาย, สีลาทีหิ มิสฺสกตฺตา เอวํ วุตฺตํ. สาราทายี จ โหติ วรทายีติ สารสฺส จ วรสฺส จ อาทายโก โหติ. โย กายสฺส สาโร, ยญฺจสฺส วรํ, ตํ คณฺหาตีติ อตฺโถ.

73-74. තුන්වන සූත්‍රයෙහි, 'වණ්ණො' යනු ශරීර වර්ණයයි. 'ධම්මා' යනු නව ලොකුත්තර ධර්මයන්ය. හතරවන සූත්‍රයෙහි, 'අරියාය' යනු පෘථග්ජනයන්ට අයත් නොවන බැවින් සීලාදී ගුණයන් හා මිශ්‍ර වූ බැවින් එසේ පවසන ලදී. 'සාරාදායී ච හෝති වරදායී' යනු උතුම් ගුණයන් (සාරය) සහ කැමති විය යුතු ගුණයන් ලබාගන්නා තැනැත්තා වීමයි. එම ආර්ය පෘද්ගලයාට අයත් යම් සාරයක් හා යම් උතුම් ගුණයක් ඇද්ද, එය ඔහු ලබාගනී යන අර්ථයයි.

---

๕. มิคสาลาสุตฺตวณฺณนา

5. මිගසාලා සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

---

๗๕. ปญฺจมสฺส อาทิมฺหิ ตาว ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ฉกฺกนิปาเต วุตฺตเมว. ทุสฺสีโล โหตีติอาทีสุ ปน ทุสฺสีโลติ นิสฺสีโล. เจโตวิมุตฺตินฺติ ผลสมาธึ. ปญฺญาวิมุตฺตินฺติ ผลญาณํ. นปฺปชานาตีติ อุคฺคหปริปุจฺฉาวเสน น ชานาติ. ทุสฺสีลฺยํ อปริเสสํ นิรุชฺฌตีติ เอตฺถ ปญฺจ ทุสฺสีลฺยานิ ตาว โสตาปตฺติมคฺเคน ปหียนฺติ, ทส อรหตฺตมคฺเคน. ผลกฺขเณ ตานิ ปหีนานิ นาม โหนฺติ. ผลกฺขณํ สนฺธาย อิธ ‘‘นิรุชฺฌตี’’ติ วุตฺตํ. ปุถุชฺชนสฺส สีลํ ปญฺจหิ การเณหิ ภิชฺชติ ปาราชิกาปชฺชเนน สิกฺขาปจฺจกฺขาเนน ติตฺถิยปกฺขนฺทเนน อรหตฺเตน มรเณนาติ. ตตฺถ ปุริมา ตโย ภาวนาปริหานาย สํวตฺตนฺติ, จตุตฺโถ วฑฺฒิยา, ปญฺจโม เนว หานาย น วฑฺฒิยา. กถํ ปเนตํ อรหตฺเตน สีลํ ภิชฺชตีติ? ปุถุชฺชนสฺส หิ สีลํ อจฺจนฺตกุสลเมว โหติ, อรหตฺตมคฺโค จ กุสลากุสลกมฺมกฺขยาย สํวตฺตตีติ เอวํ เตน ตํ ภิชฺชติ. สวเนนปิ อกตํ โหตีติ โสตพฺพยุตฺตกํ อสฺสุตํ โหติ. พาหุสจฺเจนปิ อกตํ โหตีติ เอตฺถ พาหุสจฺจนฺติ วีริยํ. วีริเยน กตฺตพฺพยุตฺตกํ อกตํ โหติ, ตสฺส อกตตฺตา สคฺคโตปิ มคฺคโตปิ ปริหายติ. ทิฏฺฐิยาปิ อปฺปฏิวิทฺธํ โหตีติ ทิฏฺฐิยา ปฏิวิชฺฌิตพฺพํ อปฺปฏิวิทฺธํ โหติ อปจฺจกฺขกตํ. สามยิกมฺปิ วิมุตฺตึ น ลภตีติ กาลานุกาลํ ธมฺมสฺสวนํ นิสฺสาย ปีติปาโมชฺชํ น ลภติ. หานาย ปเรตีติ หานาย ปวตฺตติ.

75. පස්වන සූත්‍රයේ ආරම්භයේදී කිවයුතු යමක් ඇද්ද, එය ඡක්ක නිපාතයෙහි පවසන ලදී. 'දුස්සීලෝ හෝති' යනාදියේ 'දුස්සීලෝ' යනු සිල් රහිත වූවකි. 'චේතෝවිමුත්තිං' යනු ඵල සමාධියයි. 'පඤ්ඤාවිමුත්තිං' යනු ඵල ඥානයයි. 'නප්පජානාති' යනු උගෙනීම හා විමසීම මගින් නොදැනීමයි. 'දුස්සීල්‍යං අපරිසේසං නිරුජ්ඣති' යන්නෙහි ප්‍රථමයෙන් දුශ්ශීල භාවයට හේතු වන අකුසල ධර්ම පහක් සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වේ, දස දුශ්ශීල අකුසල ධර්මයන් අර්හත් මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වේ. ඵල ක්ෂණයේදී ඒවා ප්‍රහීණ වූවා නම් වේ. මෙහි 'නිරුද්ධ වේ' යයි වදාළේ ඵල ක්ෂණය අරභයාය. පෘථග්ජනයෙකුගේ සීලය කරුණු පහකින් බිඳෙයි: පාරාජිකා වීමෙන්, ශික්ෂා පද ප්‍රත්‍යාඛ්‍යානය කිරීමෙන්, තීර්ථකයන් වෙත යාමෙන්, අර්හත් ඵලයට පැමිණීමෙන් සහ මරණයෙනි. එහි මුල් කරුණු තුන භාවනාව පිරිහීම පිණිස පවතී, හතරවැන්න දියුණුව පිණිස පවතී, පස්වැන්න පිරිහීම පිණිසවත් දියුණුව පිණිසවත් පවතින්නේ නැත. අර්හත් මාර්ගයෙන් සීලය බිඳෙන්නේ කෙසේද? පෘථග්ජනයාගේ සීලය ඒකාන්තයෙන්ම කුසලයක්ම වන අතර අර්හත් මාර්ගය කුසල අකුසල කර්මයන් ක්ෂය කිරීම පිණිස පවතී; එබැවින් ඒ මගින් එම සීලය බිඳෙයි (අහෝසි වේ). 'සවනේනපි අකතං හෝති' යනු ඇසිය යුතු ධර්මය අසා නැති බවයි. 'බාහුසච්චේනපි අකතං හෝති' යන්නෙහි 'බාහුසච්චං' යනු වීර්යයයි. වීර්යයෙන් කළ යුතු දෙය නොකරන ලද බවයි, එය නොකිරීම නිසා ස්වර්ගයෙන් මෙන්ම මාර්ගයෙන්ද පිරිහෙයි. 'දිට්ඨියාපි අප්පටිවිද්ධං හෝති' යනු ප්‍රඥාවෙන් විනිවිද දැකිය යුතු ධර්මය විනිවිද නොදැකීම හෙවත් ප්‍රත්‍යක්ෂ නොකිරීමයි. 'සාමයිකම්පි විමුත්තිං න ලභති' යනු කලින් කලට ධර්ම ශ්‍රවණය ඇසුරින් ලබන ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යය නොලැබීමයි. 'හානාය පරේති' යනු පිරිහීම පිණිස පවතින බවයි.

---

ยถาภูตํ ปชานาตีติ ‘‘โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา ปญฺจวิธํ ทุสฺสีลฺยํ อปริเสสํ นิรุชฺฌตี’’ติ อุคฺคหปริปุจฺฉาวเสน ชานาติ. ตสฺส สวเนนปิ กตํ โหตีติ โสตพฺพยุตฺตกํ สุตํ โหติ. พาหุสจฺเจนปิ กตํ โหตีติ [Pg.324] วีริเยน กตฺตพฺพยุตฺตกํ อนฺตมโส ทุพฺพลวิปสฺสนามตฺตกมฺปิ กตํ โหติ. ทิฏฺฐิยาปิ สุปฺปฏิวิทฺธํ โหตีติ อนฺตมโส โลกิยปญฺญายปิ ปจฺจยปฏิเวโธ กโต โหติ. อิมสฺส หิ ปุคฺคลสฺส ปญฺญา สีลํ ปริโธวติ, โส ปญฺญาปริโธเตน วิเสสํ ปาปุณาติ.

'යථාභූතං පජානාති' යනු "සෝතාපත්ති ඵලයට පැමිණ පංචවිධ දුශ්ශීල භාවය ඉතිරි නැතිව නිරුද්ධ වේ" යයි උගෙනීම හා විමසීම මගින් දැන ගැනීමයි. ඔහු විසින් 'සවනේනපි කතං හෝති' යනු ඇසිය යුතු ධර්මය අසා ඇති බවයි. 'බාහුසච්චේනපි කතං හෝති' යනු වීර්යයෙන් කළ යුතු දේ, අවම වශයෙන් දුබල විදර්ශනා මාත්‍රයක් හෝ කර ඇති බවයි. 'දිට්ඨියාපි සුප්පටිවිද්ධං හෝති' යනු අවම වශයෙන් ලෞකික ප්‍රඥාවෙන් හෝ හේතු ප්‍රත්‍යයන් විනිවිද දැක තිබීමයි. මේ පුද්ගලයාගේ ප්‍රඥාව විසින් සීලය පිරිසිදු කරයි, ඔහු ප්‍රඥාවෙන් පිරිසිදු කරන ලද ඒ සීලය හේතුවෙන් සුවිශේෂී අධිගමනයන්ට පැමිණෙයි.

---

ปมาณิกาติ ปุคฺคเลสุ ปมาณคฺคาหกา. ปมิณนฺตีติ ปเมตุํ ตุเลตุํ อรหนฺติ. เอโก หีโนติ เอโก คุเณหิ หีโน. ปณีโตติ เอโก คุเณหิ ปณีโต อุตฺตโม. ตํ หีติ ตํ ปมาณกรณํ. อภิกฺกนฺตตโรติ สุนฺทรตโร. ปณีตตโรติ อุตฺตมตโร. ธมฺมโสโต นิพฺพหตีติ สูรํ หุตฺวา ปวตฺตมานํ วิปสฺสนาญาณํ นิพฺพหติ, อริยภูมึ ปาเปติ. ตทนฺตรํ โก ชาเนยฺยาติ ตํ เอวํ การณํ โก ชาเนยฺย. สีลวา โหตีติ โลกิยสีเลน สีลวา โหติ. ยตฺถสฺส ตํ สีลนฺติ อรหตฺตวิมุตฺตึ ปตฺวา สีลํ อปริเสสมฺปิ นิรุชฺฌติ นาม, ตตฺถ ยุตฺติ วุตฺตาเยว. อิโต ปเรสุ ทฺวีสุ องฺเคสุ อนาคามิผลํ วิมุตฺติ นาม, ปญฺจเม อรหตฺตเมว. เสสเมตฺถ วุตฺตนยานุสาเรเนว เวทิตพฺพํ. ฉฏฺฐํ อุตฺตานตฺถเมว.

'පමාණිකා' යනු පුද්ගලයන්ගේ තරාතිරම මනින්නන්ය. 'පමිණන්ති' යනු මැනීමට හෝ සැසඳීමට සුදුසු බවයි. 'එකෝ හීනෝ' යනු එක් අයෙක් ගුණයෙන් හීන බවයි. 'පණීතෝ' යනු එක් අයෙක් ගුණයෙන් උසස් හෝ උත්තම බවයි. 'තං හි' යනු ඒ ප්‍රමාණ කිරීමයි. 'අභික්කන්තතරෝ' යනු වඩාත් යහපත් බවයි. 'පණීතතරෝ' යනු වඩාත් උත්තම බවයි. 'ධම්මසෝතෝ නිබ්බහති' යනු වීරවන්තව පවතින විදර්ශනා ඥානය විසින් (සංසාරයෙන්) එතෙර කරවීමයි, ආර්ය භූමියට පමුණුවයි. 'තදන්තරං කෝ ජානෙය්‍ය' යනු ඒ කාරණය කවුරුන් දැනගනිත්ද යන්නයි. 'සීලවා හෝති' යනු ලෞකික සීලයෙන් සිල්වත් වීමයි. 'යත්ථස්ස තං සීලං' යනු අර්හත් විමුක්තියට පැමිණ සීලය සහමුලින්ම නිරුද්ධ වීමයි, ඒ පිළිබඳ යුක්තිය කලින් පවසන ලදී. මින් පසු එන අංග දෙකෙහි 'විමුක්තිය' යනු අනාගාමී ඵලයයි, පස්වන අංගයේදී එය අර්හත් ඵලයම වේ. මෙහි ඉතිරි කොටස පෙර පවසන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය. හයවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

---

๗. กากสุตฺตวณฺณนา

7. කාක සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

---

๗๗. สตฺตเม ธํสีติ คุณธํสโก. กสฺสจิ คุณํ อนาทิยิตฺวา หตฺเถนปิ คหิโต ตสฺส สีเสปิ วจฺจํ กโรติ. ปคพฺโภติ ปาคพฺภิเยน สมนฺนาคโต. ตินฺติโณติ ตินฺติณํ วุจฺจติ ตณฺหา, ตาย สมนฺนาคโต, อาสงฺกาพหุโล วา. ลุทฺโทติ ทารุโณ. อการุณิโกติ นิกฺการุณิโก. ทุพฺพโลติ อพโล อปฺปถาโม. โอรวิตาติ โอรวยุตฺโต โอรวนฺโต จรติ. เนจยิโกติ นิจยกโร.

77. හත්වන සූත්‍රයෙහි, 'ධංසී' යනු ගුණ නසන්නායි. ඔහු කිසිවෙකුගේ ගුණයක් නොසලකා, අතින් අල්ලා ගත්තද ඔහුගේ හිස මත පවා අශුචි කරයි. 'පගබ්භෝ' යනු අකීකරු නොහික්මුණු බවින් යුක්ත වීමයි. 'තින්තිණෝ' යනු තෘෂ්ණාවයි, එයින් යුක්ත වූ හෝ බොහෝ සැක සහිත තැනැත්තායි. 'ලුද්දෝ' යනු දරුණු තැනැත්තායි. 'අකාරුණිකෝ' යනු කරුණාවක් නැති තැනැත්තායි. 'දුබ්බලෝ' යනු ශක්තියක් හෝ බලයක් නැති තැනැත්තායි. 'ඔරවිතා' යනු පහත් හඬින් විලාප තබමින් හැසිරෙන තැනැත්තායි. 'නේචයිකෝ' යනු අනර්ථකාරී දේ රැස් කරන්නායි.

---

๙. อาฆาตวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

9. ආඝාතවත්ථු සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

---

๗๙. นวเม อฏฺฐาเนติ อการเณ. สจิตฺตกปวตฺติยญฺหิ ‘‘อนตฺถํ เม อจรี’’ติอาทิ การณํ ภเวยฺย, ขาณุปหฏาทีสุ ตํ นตฺถิ. ตสฺมา ตตฺถ อาฆาโต อฏฺฐาเน อาฆาโต นาม. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

79. නවවන සූත්‍රයෙහි, 'අට්ඨානේ' යනු අහේතුකව (හේතුවක් නොමැතිව) යන්නයි. සිතක් ඇති සත්ත්වයන් සම්බන්ධව "මට අනර්ථයක් කළේය" ආදී වශයෙන් ක්‍රෝධයට හේතුවක් තිබිය හැකිය, නමුත් කණුවක වැදීම වැනි දේවලදී එවැනි හේතුවක් නැත. එබැවින් එවැනි තැන්හි ඇති වන ක්‍රෝධය අස්ථානගත ක්‍රෝධය නම් වේ. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

---

อากงฺขวคฺโค ตติโย.

තුන්වන ආකංඛ වර්ගයයි.

---

(๙) ๔. เถรวคฺโค

(9) 4. ථේර වර්ගයයි.

---

๑-๓. วาหนสุตฺตาทิวณฺณนา

1-3. වාහන සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

---

๘๑-๘๓. จตุตฺถสฺส [Pg.325] ปฐเม วิมริยาทีกเตนาติ กิเลสมริยาทํ ภินฺทิตฺวา วิมริยาทํ กเตน. ทุติยํ อุตฺตานตฺถเมว. ตติเย โน จ ปยิรุปาสิตาติ น อุปฏฺฐาติ.

81-83. හතරවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'විමරියාදීකතේන' යනු ක්ලේශ සීමාවන් බිඳ දමා සීමා රහිත බවට (රහත් බවට) පත් වූ තැනැත්තා විසින් යන්නයි. දෙවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. තුන්වැන්නෙහි 'නෝ ච පයිරුපාසිතා' යනු උපස්ථාන නොකිරීමයි.

---

๔. พฺยากรณสุตฺตวณฺณนา

4. ව්‍යාකරණ සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

---

๘๔. จตุตฺเถ ฌายี สมาปตฺติกุสโลติ ฌาเนหิ จ สมฺปนฺโน สมาปตฺติยญฺจ เฉโก. อิรีณนฺติ ตุจฺฉภาวํ. วิจินนฺติ คุณวิจินตํ นิคฺคุณภาวํ. อถ วา อิรีณสงฺขาตํ อรญฺญํ วิจินสงฺขาตํ มหาคหนญฺจ อาปนฺโน วิย โหติ. อนยนฺติ อวฑฺฒึ. พฺยสนนฺติ วินาสํ. อนยพฺยสนนฺติ อวฑฺฒิวินาสํ. กึ นุ โขติ เกน การเณน.

84. හතරවන සූත්‍රයෙහි; ‘ඣායී සමාපත්තීකුසලො’ යනු ධ්‍යානයන්ගෙන් යුක්ත වූ ද සමාපත්තියෙහි දක්ෂ වූ ද යන්නයි. ‘ඉරීණං’ යනු හිස් බවයි. ‘විචිනං’ යනු ගුණයන්ගෙන් තොර බව හෙවත් නිර්ගුණ බවයි. එසේත් නැතහොත් ‘ඉරීණ’ නම් වූ නිසරු වනයට හා ‘විචින’ නම් වූ මහා ඝන වනයට පැමිණියෙකු මෙන් වෙයි. ‘අනයං’ යනු අභිවෘද්ධියක් නොමැති වීමයි. ‘බ්‍යසනං’ යනු විනාශයයි. ‘අනයබ්‍යසනං’ යනු අභිවෘද්ධියක් නොමැති වීම හා විනාශයයි. ‘කිං නු ඛො’ යනු කුමන හේතුවක් නිසාද යන්නයි.

---

๕-๖. กตฺถีสุตฺตาทิวณฺณนา

5-6. කත්ථී සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

---

๘๕-๘๖. ปญฺจเม กตฺถี โหติ วิกตฺถีติ กตฺถนสีโล โหติ วิกตฺถนสีโล, วิวฏํ กตฺวา กเถติ. น สนฺตตการีติ น สตตการี. ฉฏฺเฐ อธิมานิโกติ อนธิคเต อธิคตมาเนน สมนฺนาคโต. อธิมานสจฺโจติ อธิคตมานเมว สจฺจโต วทติ.

85-86. පස්වන සූත්‍රයෙහි; ‘කත්ථී හොති විකත්ථී’ යනු තමා ගැන පසසා ගන්නා සුලු වූ, ප්‍රසිද්ධියේ වර්ණනා කරගන්නා වූ තැනැත්තායි. ‘න සන්තතකාරී’ යනු නිරන්තරයෙන් කටයුතු නොකරන්නා යන්නයි. හයවන සූත්‍රයෙහි; ‘අධිමානිකො’ යනු තවම ලබා නොගත් (මාර්ගඵල) ලබන ලදැයි යන අධිමානයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. ‘අධිමානසච්චො’ යනු තමා ලැබූ බවට ඇති අධිමානයම සත්‍යයක් ලෙස පවසන බවයි.

---

๗. นปฺปิยสุตฺตวณฺณนา

7. නප්පිය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๘๗. สตฺตเม อธิกรณิโก โหตีติ อธิกรณการโก โหติ. น ปิยตายาติ น ปิยภาวาย. น ครุตายาติ น ครุภาวาย. น สามญฺญายาติ น สมณธมฺมภาวาย. น เอกีภาวายาติ น นิรนฺตรภาวาย. ธมฺมานํ น นิสามกชาติโกติ นวนฺนํ โลกุตฺตรธมฺมานํ น นิสามนสภาโว น อุปธารณสภาโว. น ปฏิสลฺลาโนติ น ปฏิสลฺลีโน. สาเฐยฺยานีติ สฐภาโว. กูเฏยฺยานีติ กูฏภาโว. ชิมฺเหยฺยานีติ น อุชุภาวา. วงฺเกยฺยานีติ วงฺกภาวา.

87. හත්වන සූත්‍රයෙහි; ‘අධිකරණිකො හොති’ යනු අධිකරණ (විවාද) ඇති කරන්නෙකු වීමයි. ‘න පියතාය’ යනු ප්‍රිය බව පිණිස නොවේ. ‘න ගරුතාය’ යනු ගරු බව පිණිස නොවේ. ‘න සාමඤ්ඤාය’ යනු ශ්‍රමණ ධර්මය පිණිස නොවේ. ‘න ඒකීභාවාය’ යනු අඛණ්ඩ පැවැත්ම (සමගිය) පිණිස නොවේ. ‘ධම්මානං න නිසාමකජාතිකො’ යනු නවලොකුත්තර ධර්මයන් මෙනෙහි කරන ස්වභාවයක් හෝ ධාරණය කරගන්නා ස්වභාවයක් නොමැති වීමයි. ‘න පටිසල්ලානො’ යනු හුදෙකලාව වසන්නෙකු නොවීමයි. ‘සාඨෙය්‍යානි’ යනු කපටි බවයි. ‘කූටෙය්‍යානි’ යනු වංචනික බවයි. ‘ජිම්හෙය්‍යානි’ යනු ඍජු නොවන බවයි. ‘වංකෙය්‍යානි’ යනු ඇද (වංක) බවයි.

---

๘. อกฺโกสกสุตฺตวณฺณนา

8. අක්කෝසක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๘๘. อฏฺฐเม [Pg.326] อกฺโกสกปริภาสโก อริยูปวาที สพฺรหฺมจารินนฺติ เอตฺถ สพฺรหฺมจาริปทํ อกฺโกสกปริภาสกปเทหิ โยเชตพฺพํ ‘‘อกฺโกสโก สพฺรหฺมจารีนํ, ปริภาสโก สพฺรหฺมจารีน’’นฺติ. อริยานํ ปน คุเณ ฉินฺทิสฺสามีติ อนฺติมวตฺถุนา อุปวทนฺโต อริยูปวาที นาม โหติ. สทฺธมฺมสฺส น โวทายนฺตีติ สิกฺขาตฺตยสงฺขาตา สาสนสทฺธมฺมา อสฺส โวทานํ น คจฺฉนฺติ. โรคาตงฺกนฺติ เอตฺถ โรโคว กิจฺฉาชีวิตภาวกรเณน อาตงฺโกติ เวทิตพฺโพ.

88. අටවන සූත්‍රයෙහි; ‘අක්කොසකපරිභාසකො අරියූපවාදී සබ්‍රහ්මචාරීනං’ යන්නෙහි ‘සබ්‍රහ්මචාරී’ යන පදය ‘අක්කොසක’ හා ‘පරිභාසක’ යන පද සමඟ සම්බන්ධ කළ යුතුය. එනම්, ‘සබ්‍රහ්මචාරීන්ට ආක්‍රෝශ කරන්නා වූ, සබ්‍රහ්මචාරීන්ට පරිභව කරන්නා වූ’ යනුවෙනි. ආර්යයන්ගේ ගුණයන් නසන්නෙමියි යන අදහසින් අන්තිම වස්තුවෙන් (පරාජිකා ආදියෙන්) චෝදනා කරන්නා ‘අරියූපවාදී’ නම් වේ. ‘සද්ධම්මස්ස න වොදායන්ති’ යනු ඔහුට ශික්ෂාත්‍රය සංඛ්‍යාත ශාසන සද්ධර්මයන්ගෙන් පාරිශුද්ධියක් ඇති නොවන බවයි. ‘රොගාතංකං’ යන්නෙහි රෝගයම දුක්ඛිත ජීවිතයක් ඇති කරන හෙයින් ‘ආතංක’ (පීඩාව) යැයි දත යුතුය.

---

๙. โกกาลิกสุตฺตวณฺณนา

9. කෝකාලික සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๘๙. นวเม โกกาลิโก ภิกฺขุ เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ โกยํ โกกาลิโก, กสฺมา จ อุปสงฺกมิ? อยํ กิร โกกาลิกรฏฺเฐ โกกาลิกนคเร โกกาลิกเสฏฺฐิสฺส ปุตฺโต ปพฺพชิตฺวา ปิตรา การิเต วิหาเร วสติ จูฬโกกาลิโกติ นาเมน, น ปน เทวทตฺตสฺส สิสฺโส. โส หิ พฺราหฺมณปุตฺโต มหาโกกาลิโก นาม. ภควติ ปน สาวตฺถิยํ วิหรนฺเต ทฺเว อคฺคสาวกา ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ ชนปทจาริกํ จรมานา อุปกฏฺฐาย วสฺสูปนายิกาย วิเวกวาสํ วสิตุกามา เต ภิกฺขู อุยฺโยเชตฺวา อตฺตโน ปตฺตจีวรมาทาย ตสฺมึ ชนปเท ตํ นครํ ปตฺวา วิหารํ อคมึสุ. ตตฺถ เนสํ โกกาลิโก วตฺตํ อกาสิ. เตปิ เตน สทฺธึ สมฺโมทิตฺวา, ‘‘อาวุโส, มยํ อิธ เตมาสํ วสิสฺสาม, มา โน กสฺสจิ อาโรเจสี’’ติ ปฏิญฺญํ คเหตฺวา วสึสุ. วสิตฺวา ปวารณาทิวเส ปวาเรตฺวา ‘‘คจฺฉาม มยํ, อาวุโส’’ติ โกกาลิกํ อาปุจฺฉึสุ. โกกาลิโก ‘‘อชฺช, อาวุโส, เอกทิวสํ วสิตฺวา สฺเว คมิสฺสถา’’ติ วตฺวา ทุติยทิวเส นครํ ปวิสิตฺวา มนุสฺเส อามนฺเตสิ – ‘‘อาวุโส, ตุมฺเห ทฺเว อคฺคสาวเก อิธ อาคนฺตฺวา วสมาเนปิ น ชานาถ, น เต โกจิ ปจฺจเยนปิ นิมนฺเตตี’’ติ. นครวาสิโน ‘‘กหํ, ภนฺเต, เถรา, กสฺมา โน นาโรจยิตฺถา’’ติ? กึ, อาวุโส, อาโรจิเตน, กึ น ปสฺสถ ทฺเว ภิกฺขู เถราสเน นิสีทนฺเต, เอเต อคฺคสาวกาติ. เต ขิปฺปํ สนฺนิปติตฺวา สปฺปิผาณิตาทีนิ เจว จีวรทุสฺสานิ จ สํหรึสุ.

89. නවවන සූත්‍රයෙහි; ‘කොකාලිකො භික්ඛු යෙන භගවා තෙනුපසංකමි’ යනු මේ කෝකාලික යනු කවරෙක්ද? ඔහු පැමිණියේ කුමක් නිසාද? ඔහු කෝකාලික රටේ කෝකාලික නගරයේ කෝකාලික සිටුතුමාගේ පුත්‍රයාය. ඔහු පැවිදි වී පියා කරවා දුන් විහාරයේ විසීය. ඔහු ‘චූළ කෝකාලික’ නම් විය. ඔහු දේවදත්තයන්ගේ ශිෂ්‍යයා නොවේ. ඔහු (දේවදත්ත ශිෂ්‍යයා) බමුණු පුත්‍රයෙකි, ‘මහා කෝකාලික’ නම් විය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර වැඩවසන කල්හි, අග්‍රශ්‍රාවක දෙනම පන්සියයක් පමණ භික්ෂූන් සමඟ ජනපද චාරිකාවේ වඩිමින්, වස් සමාදානයට ආසන්න වූ විට විවේකීව වාසය කරනු කැමතිව, ඒ භික්ෂූන් පිටත් කර හැර තම පාත්‍ර සිවුරු ගෙන ඒ ජනපදයේ නගරයට පැමිණ විහාරයට වැඩිහිටිය. එහිදී කෝකාලික ඔවුන්ට වත්පිළිවෙත් කළේය. උන්වහන්සේලාද ඔහු සමඟ සතුටු සාමීචියේ යෙදී, “ඇවැත්නි, අපි මෙහි තුන් මසක් වසන්නෙමු, අප මෙහි වසන බව කිසිවෙකුට නොකියන්න” යැයි පොරොන්දු කරවාගෙන වැඩසිටියහ. වස් වැස පවාරණයෙන් පසු, “ඇවැත්නි, අපි යන්නෙමු” යැයි කෝකාලිකගෙන් සමුගත්හ. කෝකාලික “ඇවැත්නි, අද එක් දවසක් වැඩසිට හෙට වඩින්න” යැයි කියා, දෙවන දිනයේ නගරයට වැදී මිනිසුන්ට මෙසේ කීවේය: “ඇවැත්නි, අග්‍රශ්‍රාවක දෙනම මෙහි පැමිණ වාසය කරන බව ඔබලා දන්නේ නැත, කිසිවෙක් උන්වහන්සේලාට ප්‍රත්‍යයකින්වත් ආරාධනා නොකරති”. නුවර වැසියෝ “ස්වාමීනි, ඒ තේරවරුන් කොහේ වැඩසිටිත්ද? අපට නොකීවේ මන්ද?” යැයි ඇසූහ. “ඇවැත්නි, කීමෙන් ඇති පලය කුමක්ද? තේරාසනයෙහි වැඩසිටින භික්ෂූන් දෙනම ඔබ දකින්නේ නැද්ද? ඒ අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාය” යැයි කීය. ඔවුහු වහා රැස්ව ගිතෙල්, පැණි ආදිය ද සිවුරු පිළි ද පිළියෙළ කළහ.

---

โกกาลิโก [Pg.327] จินฺเตสิ – ‘‘ปรมปฺปิจฺฉา อคฺคสาวกา ปยุตฺตวาจาย อุปฺปนฺนลาภํ น สาทิยิสฺสนฺติ, อสาทิยนฺตา ‘อาวาสิกสฺส เทถา’ติ วกฺขนฺตี’’ติ ตํ ลาภํ คาหาเปตฺวา เถรานํ สนฺติกํ อคมาสิ. เถรา ทิสฺวาว ‘‘อิเม ปจฺจยา เนว อมฺหากํ, น โกกาลิกสฺส กปฺปนฺตี’’ติ ปฏิกฺขิปิตฺวา ปกฺกมึสุ. โกกาลิโก ‘‘กถญฺหิ นาม สยํ อคฺคณฺหนฺตา มยฺหมฺปิ อทาเปตฺวา ปกฺกมิสฺสนฺตี’’ติ อาฆาตํ อุปฺปาเทสิ. เตปิ ภควโต สนฺติกํ คนฺตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปุน อตฺตโน ปริสํ อาทาย ชนปทจาริกํ จรนฺตา อนุปุพฺเพน ตสฺมึ รฏฺเฐ ตเมว นครํ ปจฺจาคมึสุ. นาครา เถเร สญฺชานิตฺวา สห ปริกฺขาเรหิ ทานํ สชฺเชตฺวา นครมชฺเฌ มณฺฑปํ กตฺวา ทานํ อทํสุ, เถรานญฺจ ปริกฺขาเร อุปนาเมสุํ. เถรา ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิยฺยาทยึสุ. ตํ ทิสฺวา โกกาลิโก จินฺเตสิ – ‘‘อิเม ปุพฺเพ อปฺปิจฺฉา อเหสุํ, อิทานิ ปาปิจฺฉา ชาตา, ปุพฺเพปิ อปฺปิจฺฉสนฺตุฏฺฐปวิวิตฺตสทิสาว มญฺเญ’’ติ เถเร อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘อาวุโส, ตุมฺเห ปุพฺเพ อปฺปิจฺฉา วิย, อิทานิ ปน ปาปภิกฺขู ชาตตฺถา’’ติ วตฺวา ‘‘มูลฏฺฐาเนเยว เนสํ ปติฏฺฐํ ภินฺทิสฺสามี’’ติ ตรมานรูโป นิกฺขมิตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ. อยเมส โกกาลิโก, อิมินา จ การเณน อุปสงฺกมีติ เวทิตพฺโพ.

කෝකාලික මෙසේ සිතීය - “අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා අතිශයින්ම අල්පේච්ඡය, ඉඟි බස් මඟින් ලැබුණු ලාභ පිළි නොගනිති, පිළි නොගෙන ‘ආවාසික භික්ෂුවට දෙන්න’ යැයි පවසනු ඇත”. ඔහු ඒ ලාභය ගෙන්වාගෙන තේරවරුන් වෙත ගියේය. තේරවරුන් එය දැකම, “මේ ප්‍රත්‍යයෝ අපටත් නුසුදුසුය, කෝකාලිකටත් නුසුදුසුය” යැයි ප්‍රතික්ෂේප කර පිටත්ව වැඩිහිටිය. “තමන් නොගන්නවා පමණක් නොව මටත් නොදෙවා වඩින්නේ කෙසේද?” යැයි කෝකාලික වෛර බැඳගත්තේය. උන්වහන්සේලා ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත ගොස් වැඳ, නැවත තම පිරිස සමඟ ජනපද චාරිකාවේ වඩිමින් අනුපිළිවෙලින් ඒ රටේ ඒ නගරයටම පැමිණියහ. නගර වැසියෝ තේරවරුන් හඳුනාගෙන පිරිකර සහිත දානයක් පිළියෙළ කර නගර මධ්‍යයේ මණ්ඩපයක් තනා දන් දුන්හ, තේරවරුන්ට ද පිරිකර පිදූහ. තේරවරු ඒවා භික්ෂු සංඝයාට පවරා දුන්හ. එය දැක කෝකාලික මෙසේ සිතීය - “මොවුහු පෙර අල්පේච්ඡ වූහ, දැන් පාපිච්ඡ (ලාභයට ලොල්) වී සිටිති, පෙර අල්පේච්ඡ සන්තෝසී විවේකී අය මෙන් සිටියේ රවටන්නට යැයි සිතමි”. ඔහු තේරවරුන් වෙත ගොස්, “ඇවැත්නි, ඔබලා පෙර අල්පේච්ඡ අය මෙන් සිට දැන් පාපී භික්ෂූන් වී සිටිති” යැයි කියා, “මුල් තැනදීම (බුදුන් හමුවේම) මොවුන්ගේ පිළිගැනීම විනාශ කරමි” යැයි කලබලයෙන් නික්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණියේය. මේ කෝකාලිකය, ඔහු පැමිණියේ මේ හේතුව නිසා යැයි දත යුතුය.

---

ภควา ตํ ตุริตตุริตํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวาว อาวชฺเชนฺโต อญฺญาสิ ‘‘อยํ อคฺคสาวเก อกฺโกสิตุกาโม อาคโต, สกฺกา นุ โข ปฏิเสเธตุ’’นฺติ. ตโต ‘‘น สกฺกา ปฏิเสเธตุํ, เถเรสุ อปรชฺฌิตฺวา อาคโต, เอกํเสน ปน ปทุมนิรเย นิพฺพตฺติสฺสตี’’ติ ทิสฺวา ‘‘สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเนปิ นาม ครหนฺตํ สุตฺวา น นิเสเธตี’’ติ วาทโมจนตฺถํ อริยูปวาทสฺส จ มหาสาวชฺชภาวทสฺสนตฺถํ มา เหวนฺติ ติกฺขตฺตุํ ปฏิเสเธสิ. ตตฺถ มา เหวนฺติ มา เอวํ อภณิ. สทฺธายิโกติ สทฺธาย อาคมกโร ปสาทาวโห, สทฺธาตพฺพวจโน วา. ปจฺจยิโกติ ปตฺติยายิตพฺพวจโน.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉතා වේගයෙන් එන ඔහු දැක ආවර්ජනා කොට, “මොහු අග්‍රශ්‍රාවකයන්ට ආක්‍රෝශ කිරීමට පැමිණෙන්නේය, මොහු වැළැක්විය හැකිද?” යි බලා, “වැළැක්විය නොහැකිය, තේරවරුන්ට අපරාධ කොට පැමිණ සිටී, ඒකාන්තයෙන්ම පදුම නිරයේ උපදින්නේය” යි දැක, “සාරිපුත්ත මොග්ගල්ලානයන් වැනි අයට නින්දා කරන බව අසා සිටියදීත් වැළැක්වූයේ නැතැයි” යන චෝදනාවෙන් මිදීමට ද, ආර්ය උපවාදයේ ඇති මහා සාවද්‍ය බව පෙන්වීමට ද “මා හෙවං” (මෙසේ නොකියන්න) යැයි තුන් වරක් වළක්වා වදාළහ. එහි ‘මා හෙවං’ යනු මෙසේ නොකියව, මෙසේ පවසන්න එපා යන්නයි. ‘සද්ධායිකො’ යනු ශ්‍රද්ධාව ඇති කරන හෙවත් ප්‍රසාදය උපදවන තැනැත්තායි, නැතහොත් විශ්වාස කටයුතු වචන ඇති තැනැත්තායි. ‘පච්චයිකො’ යනු විශ්වාස කටයුතු බස් ඇති තැනැත්තායි.

---

ปกฺกามีติ กมฺมานุภาเวน โจทิยมาโน ปกฺกามิ. โอกาสกตญฺหิ กมฺมํ น สกฺกา ปฏิพาหิตุํ. อจิรปกฺกนฺตสฺสาติ ปกฺกนฺตสฺส สโต นจิเรเนว. สพฺโพ กาโย ผุโฏ อโหสีติ เกสคฺคมตฺตมฺปิ โอกาสํ อวชฺเชตฺวา สกลสรีรํ อฏฺฐีนิ ภินฺทิตฺวา อุคฺคตาหิ ปีฬกาหิ อชฺโฌตฺถฏํ [Pg.328] อโหสิ. ยสฺมา ปน พุทฺธานุภาเวน ตถารูปํ กมฺมํ พุทฺธานํ สมฺมุขีภาเว วิปากํ ทาตุํ น สกฺโกติ, ทสฺสนูปจาเร วิชหิตมตฺเต เทติ, ตสฺมา ตสฺส อจิรปกฺกนฺตสฺส ปีฬกา อุฏฺฐหึสุ. กลายมตฺติโยติ จณกมตฺติโย. เพลุวสลาฏุกมตฺติโยติ ตรุณเพลุวมตฺติโย. ปภิชฺชึสูติ ภิชฺชึสุ. ตาสุ ภินฺนาสุ สกลสรีรํ ปนสปกฺกํ วิย อโหสิ. โส ปกฺเกน คตฺเตน เชตวนทฺวารโกฏฺฐเก วิสคิลิโต มจฺโฉ วิย กทลิปตฺเตสุ นิปชฺชิ. อถ ธมฺมสฺสวนตฺถํ อาคตาคตา มนุสฺสา ‘‘ธิ โกกาลิก, ธิ โกกาลิก, อยุตฺตมกาสิ, อตฺตโนเยว มุขํ นิสฺสาย อนยพฺยสนํ ปตฺโตสี’’ติ อาหํสุ. เตสํ สทฺทํ สุตฺวา อารกฺขเทวตา ธิกฺการมกํสุ, อารกฺขเทวตานํ อากาสเทวตาติ อิมินา อุปาเยน ยาว อกนิฏฺฐภวนา เอกธิกฺกาโร อุทปาทิ.

‘පක්කාමීති’ යනු තමාගේ කර්මානුභාවයෙන් පෙළඹවනු ලැබූවක් ලෙස නික්ම ගියේය. සැබවින්ම, විපාක දීමට අවස්ථාව සලසා ගත් කර්මයක් වළක්වාලිය නොහැකිය. ‘අචිරපක්කන්තස්සාති’ යනු ඔහු නික්ම ගොස් වැඩි වේලාවක් ගත වීමට පෙරමය. ‘සබ්බෝ කායෝ ඵුටෝ අහෝසීති’ යනු කෙස් අගක ප්‍රමාණයක් තරම් වූ හෝ ඉඩක් ඉතිරි නොකර මුළු සිරුරේම ඇට පවා සිදුරු කරමින් මතු වූ ගෙඩිවලින් මුළු සිරුරම වැසී ගියේය. බුද්ධානුභාවය හේතුවෙන් බුදුවරුන් ඉදිරියෙහි මෙවැනි කර්මයක් විපාක දීමට අසමත් වුවද, බුදුවරුන් පෙනෙන මානයෙන් ඉවත් වූ සැණින්ම එය විපාක දෙයි. එබැවින් ඔහු නික්ම ගොස් වැඩි වේලාවක් යන්නට මත්තෙන් කෝකාලිකට එම ගෙඩි හටගත්තේය. ‘කළායමත්තියෝති’ යනු වන මුං ඇට වැනි ප්‍රමාණයන්ය. ‘බේලුවසලාටුකමත්තියෝති’ යනු නොමේරූ බෙලි ගෙඩි වැනි ප්‍රමාණයන්ය. ‘පභිජ්ජිංසූති’ යනු පැළී ගියහ. ඒවා පැළී ගිය පසු මුළු සිරුරම ඉදුණු පැනි වරකා ගෙඩියක් මෙන් විය. ඔහු එම තුවාල සහිත ශරීරයෙන් යුතුව, වස පෙවුණු මත්ස්‍යයෙකු මෙන් ජේතවනාරාමයේ ද්වාර මණ්ඩපයෙහි කෙසෙල් කොළ මත වැතිර සිටියේය. එකල්හි බණ ඇසීම පිණිස පැමිණි මිනිස්සු ‘කෝකාලිකට නින්දා වේවා, කෝකාලිකට නින්දා වේවා, ඔහු නුසුදුසු දෙයක් කළේය, තමාගේම මුව නිසා විනාශයට පත් විය’ යි කීහ. ඔවුන්ගේ හඬ අසා ආරක්ඛක දේවතාවෝ නින්දා කළහ. ආරක්ඛක දේවතාවන්ගේ සිට අකනිටා භවනය දක්වාම එකම හඬින් නින්දා කරන ශබ්දය පැතිර ගියේය.

---

ตุรูติ โกกาลิกสฺส อุปชฺฌาโย ตุรุตฺเถโร นาม อนาคามิผลํ วตฺวา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺโต. โส ภุมฺมฏฺฐเทวตา อาทึ กตฺวา ‘‘อยุตฺตํ โกกาลิเกน กตํ อคฺคสาวเก อนฺติมวตฺถุนา อพฺภาจิกฺขนฺเตนา’’ติ ปรมฺปราย พฺรหฺมโลกสมฺปตฺตํ ตํ สทฺทํ สุตฺวา ‘‘มา มยฺหํ ปสฺสนฺตสฺเสว วราโก นสฺสิ, โอวทิสฺสามิ นํ เถเรสุ จิตฺตปฺปสาทตฺถายา’’ติ อาคนฺตฺวา ตสฺส ปุรโต อฏฺฐาสิ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ – ‘‘ตุรู ปจฺเจกพฺรหฺมา’’ติ. เปสลาติ ปิยสีลา. โกสิ ตฺวํ, อาวุโสติ นิสินฺนโกว กพรกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา เอวมาห. ปสฺส ยาวญฺจ เต อิทํ อปรทฺธติ ยตฺตกํ ตยา อปรทฺธํ, อตฺตโน นลาเฏ มหาคณฺฑํ อปสฺสนฺโต สาสปมตฺตาย ปีฬกาย มํ โจเทตพฺพํ มญฺญสีติ อาห.

‘තුරූති’ යනු කෝකාලිකගේ උපාධ්‍යාය වූ තුරු තෙරුන්ය. උන්වහන්සේ අනාගාමී ඵලයට පැමිණ බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්හ. ඒ තුරු බ්‍රහ්මයා භූමාටු දේවතාවන්ගේ පටන් ‘කෝකාලික අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාට අන්තිම වස්තුවෙන් (පාරාජිකාවෙන්) චෝදනා කරමින් නුසුදුසු දෙයක් කළේය’ යන පරම්පරාගත හඬ බ්‍රහ්ම ලෝකයට ඇසුණු විට, ‘මා බලා සිටියදීම මේ අසරණයා විනාශ නොවේවා, තෙරුන් වහන්සේලා කෙරෙහි සිත පැහැදවීම පිණිස ඔහුට අවවාද කරමි’ යි සිතා ඔහු ඉදිරියෙහි පෙනී සිටියේය. එය අරභයා ‘තුරු පච්චේක බ්‍රහ්මයා’ යයි කියන ලදී. ‘පේසලාති’ යනු ප්‍රියශීලී ගුණැති අයයි. ‘කෝසි ත්වං, ආවුසෝති’ යනු ඔහු වැතිර සිටි ඉරියව්වෙන්ම තිත් වැටුණු දෑස් ඇර මෙසේ ඇසීය. ‘පස්ස’ යනු තොප විසින් කරන ලද වරදේ තරම බලන්න යන්නයි. තමාගේ නළලෙහි ඇති මහත් වූ ගෙඩිය නොදැක අබ ඇටයක් වැනි වූ ගෙඩියක් ගැන මට චෝදනා කළ යුතු යැයි සිතන්නේදැයි විමසීය.

---

อถ นํ ‘‘อทิฏฺฐิปฺปตฺโต อยํ โกกาลิโก, คิลิตวิโส วิย น กสฺสจิ วจนํ น กริสฺสตี’’ติ ญตฺวา ปุริสสฺส หีติอาทิมาห. ตตฺถ กุฐารีติ กุฐาริสทิสา ผรุสวาจา. ฉินฺทตีติ กุสลมูลสงฺขาเต มูเลเยว นิกนฺตติ. นินฺทิยนฺติ นินฺทิตพฺพํ ทุสฺสีลปุคฺคลํ. ปสํสตีติ อุตฺตมตฺเถ สมฺภาเวตฺวา ขีณาสโวติ วทติ. ตํ วา นินฺทติ โย ปสํสิโยติ โย วา ปสํสิตพฺโพ ขีณาสโว, ตํ อนฺติมวตฺถุนา โจเทนฺโต ‘‘ทุสฺสีโล อย’’นฺติ วทติ. วิจินาติ มุเขน โส กลินฺติ โส ตํ อปราธํ [Pg.329] มุเขน วิจินาติ นาม. กลินา เตนาติ เตน อปราเธน สุขํ น วินฺทติ. นินฺทิยปสํสาย หิ ปสํสิยนินฺทาย จ สมโกว วิปาโก.

එවිට ‘මේ කෝකාලික විනාශයට පත්ව ඇත, වස පෙවුණු අයෙකු මෙන් කිසිවෙකුගේ බසක් නොඅසන්නේය’ යි දැන ‘පුරිසස්ස හි’ යනාදී ගාථාව වදාළ සේක. එහි ‘කුඨාරී’ යනු පොරවක් වැනි වූ රළු වචනයයි. ‘ඡින්දතී’ යනු කුසල් මුල් නමැති මුල්ම සිඳ දමයි. ‘නින්දියං’ යනු නින්දා කළ යුතු දුස්සීල පුද්ගලයාය. ‘පසංසතී’ යනු උත්තමාර්ථය වූ රහත් බවෙහි පිහිටුවා ප්‍රශංසා කිරීමයි. ‘තං වා නින්දති යෝ පසංසියෝ’ යනු ප්‍රශංසා කළ යුතු රහතන් වහන්සේට අන්තිම වස්තුවෙන් චෝදනා කරමින් ‘මොහු දුස්සීලයෙකි’ යි නින්දා කිරීමයි. ‘විචිනාති මුඛේන සෝ කලිං’ යනු ඔහු එම වරද මුඛයෙන් රැස් කර ගනී යන්නයි. ‘කලිනා තේනා’ යනු එම වරද නිසා ඔහු සැපයක් නොලබයි. නින්දා කළ යුත්තාට ප්‍රශංසා කිරීමෙන් හෝ ප්‍රශංසා කළ යුත්තාට නින්දා කිරීමෙන් ලැබෙන විපාකය සමානය.

---

สพฺพสฺสาปิ สหาปิ อตฺตนาติ สพฺเพน สเกน ธเนนปิ อตฺตนาปิ สทฺธึ โย อกฺเขสุ ธนปราชโย นาม, อยํ อปฺปมตฺตโก อปราโธ. โย สุคเตสูติ โย ปน สมฺมคฺคเตสุ ปุคฺคเลสุ จิตฺตํ ทูเสยฺย, อยํ จิตฺตปโทโสว ตโต กลิโต มหนฺตตโร กลิ.

‘සබ්බස්සාපි සහාපි අත්තනාති’ යනු තම සියලු ධනය හා තමා පවා සූදුවෙන් පරාජය වීම යම් සේ ද, එය සුළු වරදකි. ‘යෝ සුගතේසූති’ යනු යමෙක් සුගතයන් වහන්සේලා හෝ උන්වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි සිත දූෂ්‍ය කරගනී ද, එම සිතේ දූෂ්‍යභාවය සූදුවෙන් වන පරාජයට වඩා ඉතා මහත් වූ විනාශයකි.

---

อิทานิ ตสฺส มหนฺตตรภาวํ ทสฺเสนฺโต สตํ สหสฺสานนฺติอาทิมาห. ตตฺถ สตํ สหสฺสานนฺติ นิรพฺพุทคณนาย สตสหสฺสญฺจ. ฉตฺตึสตีติ อปรานิ ฉตฺตึสติ นิรพฺพุทานิ. ปญฺจ จาติ อพฺพุทคณนาย ปญฺจ อพฺพุทานิ. ยมริยครหีติ ยํ อริเย ครหนฺโต นิรยํ อุปปชฺชติ, ตตฺถ เอตฺตกํ อายุปฺปมาณนฺติ อตฺโถ.

දැන් එම වරදේ මහත් බව දැක්වීමට ‘සතං සහස්සානං’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘සතං සහස්සානං’ යනු නිරබ්බුද නිරයේ ගණනයෙන් ලක්ෂයකි. ‘ඡත්තිංසතී’ යනු තවත් නිරබ්බුද තිස් හයකි. ‘පඤ්ච’ යනු අබ්බුද නිරයේ ගණනයෙන් අබ්බුද පහකි. ‘යමරියගරහී’ යනු ආර්යයන් වහන්සේලාට නින්දා කරන්නා යම් නිරයක උපදී ද, එහි පවතින ආයු කාලය මෙපමණකැයි යන අර්ථයයි.

---

กาลมกาสีติ อุปชฺฌาเย ปกฺกนฺเต กาลํ อกาสิ. ปทุมนิรยนฺติ ปาฏิเยกฺโก ปทุมนิรโย นาม นตฺถิ, อวีจิมหานิรยสฺมึเยว ปน ปทุมคณนาย ปจฺจิตพฺเพ เอกสฺมึ ฐาเน นิพฺพตฺติ.

‘කාලමකාසීති’ යනු උපාධ්‍යාය බ්‍රහ්මයා නික්ම ගිය පසු කෝකාලික මිය ගියේය. ‘පදුමනිරයං’ යන්නෙහි පදුම නිරය නමින් වෙන් වූ නිරයක් නැත. එහෙත් අවීචි මහා නිරයේම පදුම සංඛ්‍යාත කාලයක් පැසවිය යුතු එක් ස්ථානයක ඔහු උපන්නේය.

---

วีสติขาริโกติ มาคธเกน ปตฺเถน จตฺตาโร ปตฺถา, โกสลรฏฺเฐ เอโก ปตฺโถ โหติ. เตน ปตฺเถน จตฺตาโร ปตฺถา อาฬฺหกํ, จตฺตาริ อาฬฺหกานิ โทณํ, จตุโทณา มานิกา, จตุมานิกา ขารี, ตาย ขาริยา วีสติขาริโก. ติลวาโหติ มาคธกานํ สุขุมติลานํ ติลสกฏํ. อพฺพุโท นิรโยติ อพฺพุโท นาม ปาฏิเยกฺโก นิรโย นตฺถิ, อวีจิมฺหิเยว ปน อพฺพุทคณนาย ปจฺจิตพฺพฏฺฐานสฺเสตํ นามํ. นิรพฺพุทาทีสุปิ เอเสว นโย.

‘වීසතිඛාරිකෝ’ යනු මගධ නැළියෙන් නැළි හතරක් කෝසල රටේ එක් නැළියක් වෙයි. එම නැළියෙන් නැළි හතරක් අමුණකි, අමුණු හතරක් දෝණයකි, දෝණ හතරක් මානිකාවකි, මානිකා හතරක් කරත්තයකි (ඛාරී). එම කරත්ත විස්සක් ‘තිලවාහ’ නම් වේ. එය මගධයේ ඉතා සිහින් තල පිරවූ තල කරත්තයකි. ‘අබ්බුදෝ නිරයෝ’ යන්නෙහි අබ්බුද නමින් වෙන් වූ නිරයක් නැත. එය අවීචියේම අබ්බුද සංඛ්‍යාත කාලයක් විපාක දෙන ස්ථානයක නමකි. නිරබ්බුද ආදියෙහිද ක්‍රමය මෙයමය.

---

วสฺสคณนาปิ ปเนตฺถ เอวํ เวทิตพฺพา – ยเถว หิ สตํ สตสหสฺสานิ โกฏิ โหติ, เอวํ สตํ สตสหสฺสโกฏิโย ปโกฏิ นาม โหติ, สตํ สตสหสฺสปโกฏิโย โกฏิปโกฏิ นาม, สตํ สตสหสฺสโกฏิปโกฏิโย นหุตํ, สตํ สตสหสฺสนหุตานิ นินฺนหุตํ, สตํ สตสหสฺสนินฺนหุตานิ เอกํ อพฺพุทํ, ตโต วีสติคุณํ นิรพฺพุทํ, เอส นโย สพฺพตฺถาติ. ทสมํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

මෙහි වර්ෂ ගණනාවද මෙසේ දත යුතුය. ලක්ෂ වාරයක් සියය කෝටියක් වෙයි. ලක්ෂ වාරයක් සියය කෝටි පකෝටියක් වෙයි. ලක්ෂ වාරයක් සියය පකෝටි කෝටිපකෝටියක් වෙයි. ලක්ෂ වාරයක් සියය කෝටිපකෝටි නහුතයක් වෙයි. ලක්ෂ වාරයක් සියය නහුත නින්නහුතයක් වෙයි. ලක්ෂ වාරයක් සියය නින්නහුත එක් අබ්බුදයක් වෙයි. එයින් විසි ගුණයක කාලයක් නිරබ්බුදය වෙයි. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමය දත යුතුය. දසවන සූත්‍රයද පෙර කී ක්‍රමයටම දත යුතුය. ඉතිරිය සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

---

เถรวคฺโค จตุตฺโถ.

සිව්වන තේර වර්ගයයි.

---

(๑๐) ๕. อุปาลิวคฺโค

(10) 5. උපාලි වර්ගය.

---

๑-๒. กามโภคีสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2. කාමභෝගී සූත්‍රය ආදියේ විවරණය.

---

๙๑-๙๒. ปญฺจมสฺส [Pg.330] ปฐเม สาหเสนาติ สาหสิยกมฺเมน. ทุติเย ภยานีติ จิตฺตุตฺราสภยานิ. เวรานีติ อกุสลเวรปุคฺคลเวรานิ. อริโย จสฺส ญาโยติ สห วิปสฺสนาย มคฺโค. อิติ อิมสฺมึ สติ อิทํ โหตีติ เอวํ อิมสฺมึ อวิชฺชาทิเก การเณ สติ อิทํ สงฺขาราทิกํ ผลํ โหติ. อิมสฺสุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชตีติ โย ยสฺส สหชาตปจฺจโย โหติ, ตสฺส อุปฺปาทา อิตรํ อุปฺปชฺชติ นาม. อิมสฺมึ อสตีติ อวิชฺชาทิเก การเณ อสติ สงฺขาราทิกํ ผลํ น โหติ. อิมสฺส นิโรธาติ การณสฺส อปฺปวตฺติยา ผลสฺส อปฺปวตฺติ โหติ.

91-92. පස්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘සාහසේන’ යනු බලාත්කාරී ක්‍රියාවෙනි. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘භයානී’ යනු සිත තැතිගන්නා බියයි. ‘වේරානී’ යනු අකුසල වෛරය හා පුද්ගල වෛරයයි. ‘අරියෝ චස්ස ඤායෝ’ යනු විපස්සනාව සහිත මාර්ගයයි. ‘ඉති ඉමස්මිං සති ඉදං හෝති’ යනු මෙසේ අවිද්‍යාව ආදී හේතු ඇති කල්හි සංස්කාර ආදී ඵලයන් ඇති වේ යන්නයි. ‘ඉමස්සුප්පාදා ඉදං උප්පජ්ජතී’ යනු යම් ධර්මයක් යමකට සහජාත ප්‍රත්‍යය වේද, එහි ඉපදීමෙන් අනෙක උපදී යන්නයි. ‘ඉමස්මිං අසති’ යනු අවිද්‍යාව ආදී හේතු නැති කල්හි සංස්කාර ආදී ඵලයන් ඇති නොවේ යන්නයි. ‘ඉමස්ස නිරෝධා’ යනු හේතූන්ගේ නිරුද්ධ වීමෙන් ඵලයන්ගේ නොපැවැත්ම සිදු වේ යන්නයි.

---

๓. กึทิฏฺฐิกสุตฺตวณฺณนา

3. කිංදිට්ඨික සූත්‍ර විවරණය.

---

๙๓. ตติเย สณฺฐาเปสุนฺติ อิริยาปถมฺปิ วจนปถมฺปิ สณฺฐาเปสุํ. อปฺปสทฺทวินีตาติ อปฺปสทฺเทน มตฺตภาณินา สตฺถารา วินีตา. ปรโตโฆสปจฺจยา วาติ ปรสฺส วา วจนการณา. เจตยิตาติ ปกปฺปิตา. มงฺกุภูตาติ โทมนสฺสปฺปตฺตา นิตฺเตชา. ปตฺตกฺขนฺธาติ ปติตกฺขนฺธา. สหธมฺเมนาติ สเหตุเกน การเณน วจเนน.

93. තෙවන සූත්‍රයෙහි; 'සණ්ඨාපේසුං' (සන්ථාපේසුං) යනු ඉරියව් ද, වචන මාර්ගයන් ද මැනවින් පිහිටුවූහ යන්නයි. 'අප්පසද්දවිනීතා' යනු මඳ ශබ්ද ඇති, ප්‍රමාණානුකූලව වචන වදාරන ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් හික්මවන ලද යන්නයි. 'පරතොඝෝසපච්චයා වා' යනු අන්‍යයන්ගේ වචන නමැති හේතුවෙන් යන්නයි. 'චේතයිතා' යනු සකස් කරන ලද/පිළියෙළ කරන ලද යන්නයි. 'මංකුභූතා' යනු දොම්නසට පත් වූ, තේජසක් නොමැති වූ යන්නයි. 'පත්තක්ඛන්ධා' යනු පහතට හෙළන ලද කර ඇත්තාහු (කලකිරුණු ස්වභාවය) යන්නයි. 'සහධම්මේන' යනු හේතු සහිත වූ, කරුණු සහිත වූ වචනයෙන් යන්නයි.

---

๔. วชฺชิยมาหิตสุตฺตวณฺณนา

4. වජ්ජියමාහිත සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๙๔. จตุตฺเถ วชฺชิยมาหิโตติ เอวํนามโก. สพฺพํ ตปนฺติ สพฺพเมว ทุกฺกรการิกํ. สพฺพํ ตปสฺสินฺติ สพฺพํ ตปนิสฺสิตกํ. ลูขาชีวินฺติ ทุกฺกรการิกชีวิกานุโยคํ อนุยุตฺตํ. คารยฺหนฺติ ครหิตพฺพยุตฺตกํ. ปสํสิยนฺติ ปสํสิตพฺพยุตฺตกํ. เวนยิโกติ สยํ อวินีโต อญฺเญหิ วิเนตพฺโพ. อปญฺญตฺติโกติ น กิญฺจิ ปญฺญาเปตุํ สกฺโกติ. อถ วา เวนยิโกติ สตฺตวินาสโก. อปญฺญตฺติโกติ อปจฺจกฺขํ นิพฺพานํ ปญฺญาเปติ, สยํกตาทีสุ กิญฺจิ ปญฺญาเปตุํ น สกฺโกติ. น โส ภควา เวนยิโกติ โส ภควา เอวํ ยาถาวโต ญตฺวา กุสลากุสลํ ปญฺญาเปนฺโต น อญฺเญน วิเนตพฺโพ น อญฺญสิกฺขิโต. เย จ ธมฺเม อุปาทาย สตฺโต ปญฺญาปิยติ, เตสํ ปญฺญาปนโต น สตฺตวินาสโก, สุวินีโต สุสิกฺขิโต สตฺตวินายโกติ อตฺโถ. ตสฺส จ ปญฺญตฺติโย [Pg.331] สปญฺญตฺติโยเยวาติ ทสฺเสติ. วิมุตฺตึ วิมุจฺจโต อกุสลา ธมฺมาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิสงฺขาตํ จิตฺตสฺส อธิมุตฺตึ อธิมุจฺจโต อกุสลา ธมฺมา วฑฺฒนฺติ นาม, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. สาสเน ปน จิตฺตสฺส วิมุตฺติสงฺขาโต วิมุตฺติ กุสลานํเยว ปจฺจโย โหติ.

94. හතරවන සූත්‍රයෙහි; 'වජ්ජියමාහිතො' යනු ඒ නම ඇති තැනැත්තායි. 'සබ්බං තපං' යනු සියලුම දුෂ්කර ක්‍රියාවන්ය. 'සබ්බං තපස්සිං' යනු සියලු තපස් ව්‍රතයන් ඇසුරු කරන්නායි. 'ලූඛාජීවිං' යනු දුෂ්කර වූ ජීවිකාවක් ඇති කිරීමෙහි යෙදුණු තැනැත්තායි. 'ගාරය්හං' යනු ගැරහිය යුතු දෙයයි. 'පසංසියං' යනු ප්‍රශංසා කටයුතු දෙයයි. 'වේනයිකො' යනු තමා විසින් හික්මවිය නොහැකිව අන්‍යයන් විසින් හික්මවිය යුතු තැනැත්තායි. 'අපඤ්ඤත්තිකො' යනු කිසිවක් පැනවීමට අසමත් වූ තැනැත්තායි. එසේත් නැතිනම්, 'වේනයිකො' යනු සත්වයන් විනාශ කරන්නා (උච්ඡේදවාදියා) යන්නයි. 'අපඤ්ඤත්තිකො' යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ නොවන නිවන පනවන, තමා විසින් කරන ලද ක්‍රියාවන්හි කිසිවක් පැනවීමට අසමත් වූ තැනැත්තායි. 'න සෝ භගවා වේනයිකො' යනු ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ තත්ත්වාකාරයෙන් දැන කුසල් අකුසල් පනවන සේක්, අන්‍යයෙකු විසින් හික්මවිය යුත්තෙක් හෝ අන්‍යයෙකුගෙන් ශික්ෂණය ලැබූවෙක් නොවන සේක. යම් ධර්මයන් ඇසුරු කොට 'සත්වයා' යැයි පනවනු ලැබේද, ඒවා පැනවීම නිසා උන්වහන්සේ සත්ව විනාශකයෙකු නොවන සේක. මැනවින් හික්මවූ, මැනවින් ශික්ෂිත වූ, සත්වයන් හික්මවන නායකයාණෝය යනු අර්ථයයි. උන්වහන්සේගේ පැනවීම් පැනවීම් සහිතම බව මෙයින් දක්වයි. 'විමුත්තිං විමුච්චතො අකුසලා ධම්මා' යනු මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය සංඛ්‍යාත වූ සිතෙහි අධිමොක්ඛය (දැඩිව ගැනීම) ඇති තැනැත්තාට අකුසල් දහම්හු වැඩෙති යන්නයි. එය අරමුණු කොට මෙය වදාරන ලදී. ශාසනයෙහි නම් සිතේ විමුක්තිය සංඛ්‍යාත වූ මිදීම කුසල් දහම් සඳහාම ප්‍රත්‍ය වෙයි.

---

๕. อุตฺติยสุตฺตวณฺณนา

5. උත්තිය සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๙๕. ปญฺจเม ตุณฺหี อโหสีติ สตฺตูปลทฺธิยํ ฐตฺวา อปุจฺฉํ ปุจฺฉตีติ ตุณฺหี อโหสิ. สพฺพสามุกฺกํสิกํ วต เมติ มยา สพฺพปุจฺฉานํ อุตฺตมปุจฺฉํ ปุจฺฉิโต สมโณ โคตโม สํสาเทติ โน วิสฺสชฺเชติ, นูน น วิสหติ น สกฺโกติ วิสฺสชฺเชตุนฺติ เอวํ ปาปิกํ ทิฏฺฐึ มา ปฏิลภีติ. ตทสฺสาติ ตํ เอวํ อุปฺปนฺนํ ทิฏฺฐิคตํ ภเวยฺย. ปจฺจนฺติมนฺติ ยสฺมา มชฺฌิมเทเส นครสฺส อุทฺธาปาทีนิ ถิรานิ วา โหนฺตุ ทุพฺพลานิ วา, สพฺพโส วา ปน มา โหนฺตุ, โจราสงฺกา น โหติ. ตสฺมา ตํ อคฺคเหตฺวา ‘‘ปจฺจนฺติมํ นคร’’นฺติ อาห. ทฬฺหุทฺธาปนฺติ ถิรปาการปาทํ. ทฬฺหปาการโตรณนฺติ ถิรปาการญฺเจว ถิรปิฏฺฐิสงฺฆาฏญฺจ. เอกทฺวารนฺติ กสฺมา อาห? พหุทฺวารสฺมิญฺหิ นคเร พหูหิ ปณฺฑิตโทวาริเกหิ ภวิตพฺพํ, เอกทฺวาเร เอโกว วฏฺฏติ. ตถาคตสฺส จ ปญฺญาย อญฺโญ สทิโส นตฺถิ. ตสฺมา สตฺถุ ปณฺฑิตภาวสฺส โอปมฺมตฺถํ เอกํเยว โทวาริกํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอกทฺวาร’’นฺติ อาห. ปณฺฑิโตติ ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต. พฺยตฺโตติ เวยฺยตฺติเยน สมนฺนาคโต. เมธาวีติ ฐานุปฺปตฺติยปญฺญาสงฺขาตาย เมธาย สมนฺนาคโต. อนุปริยายปถนฺติ อนุปริยายนามกํ มคฺคํ. ปาการสนฺธินฺติ ทฺวินฺนํ อิฏฺฐกานํ อปคตฏฺฐานํ. ปาการวิวรนฺติ ปาการสฺส ฉินฺนฏฺฐานํ. ตเทเวตํ ปญฺหนฺติ ตํเยว ‘‘สสฺสโต โลโก’’ติอาทินา นเยน ปุฏฺฐํ ฐปนียปญฺหํ ปุนปิ ปุจฺฉิ. สพฺโพ จ เตน โลโกติ สตฺตูปลทฺธิยํเยว ฐตฺวา อญฺเญนากาเรน ปุจฺฉตีติ ทสฺเสติ.

95. පස්වන සූත්‍රයෙහි; 'තුණ්හී අහෝසි' යනු සත්ව උපලබ්ධියෙහි (සත්වයෙකු ඇත යන හැඟීමෙහි) පිහිටා අසා නොගත යුතු දෙයක් අසන්නේය යන අදහසින් නිශ්ශබ්ද වූ සේක. 'සබ්බසාමුක්කංසිකං වත මේ' යනු මා විසින් සියලු ප්‍රශ්නවලට වඩා උතුම් ප්‍රශ්නයක් අසන ලදුව, ශ්‍රමණ ගෝතමයන් වහන්සේ එය මඟහරිති, විසඳන්නේ නැත; විසඳීමට සමත් නොවන්නේ දැයි මෙවැනි ලාමක දෘෂ්ටියක් ඇති කර නොගනිත්වා යන අර්ථයයි. 'තදස්ස' යනු ඔහුට එවැනි වූ දෘෂ්ටිගතයක් ඇති වන්නේය යන්නයි. 'පච්චන්තිමං' යනු මධ්‍ය දේශයෙහි නගරයක පවුරු පදනම් ආදිය ශක්තිමත් වුවද දුර්වල වුවද, නැතහොත් කොහෙත්ම නැතත් සොර බියක් ඇති නොවේ. එබැවින් එය නොගෙන 'පසල් දනව්වේ නගරයක්' යැයි වදාල සේක. 'දළ්හුද්දාපං' යනු ශක්තිමත් ප්‍රාකාර පාද ඇති යන්නයි. 'දළ්හපාකාරතෝරණං' යනු ශක්තිමත් ප්‍රාකාර හා ශක්තිමත් උළුවහු ඇති යන්නයි. 'එකද්වාරං' යැයි පැවසුවේ ඇයි? දොරටු බොහෝ ඇති නගරයක පණ්ඩිත දොරටු පාලකයන් බොහෝ දෙනෙකු සිටිය යුතුය. එක් දොරටුවක් ඇති නගරයට එක් දක්ෂ දොරටු පාලකයෙකු ප්‍රමාණවත්ය. තථාගතයන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාවට සමාන අන් කිසිවෙක් නැත. එබැවින් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ පණ්ඩිත භාවයට උපමාවක් ලෙස එක් දොරටු පාලකයෙකු පෙන්වනු පිණිස 'එක් දොරටුවක් ඇති' යැයි වදාල සේක. 'පණ්ඩිතො' යනු පණ්ඩිත භාවයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'බ්‍යත්තො' යනු ඒ ඒ කාරණා කෙරෙහි දක්ෂතාවයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'මේධාවී' යනු ක්ෂණිකව හටගන්නා ප්‍රඥාව සංඛ්‍යාත වූ මේධාවෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'අනුපරියායපථං' යනු ප්‍රාකාරය වටා ඇවිදින මාර්ගයයි. 'පාකාරසන්ධිං' යනු ගඩොල් දෙකක් අතර වූ හිඩැසයි. 'පාකාරවිවරං' යනු ප්‍රාකාරය බිඳී ගිය තැනයි. 'තදේව තං පඤ්හං' යනු 'ලෝකය ශාස්වතය' යනාදි ක්‍රමයෙන් අසන ලද, තැබිය යුතු (නොවිසඳිය යුතු) ඒ ප්‍රශ්නයම නැවතත් ඇසීය. ඔහු සත්ව උපලබ්ධියෙහිම පිහිටා අන්‍ය ආකාරයකින් ලෝකය පිළිබඳව අසන්නේය යන්න මෙයින් දක්වයි.

---

๖. โกกนุทสุตฺตวณฺณนา

6. කෝකනුද සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๙๖. ฉฏฺเฐ ปุพฺพาปยมาโนติ ปุพฺพสทิสานิ นิรุทกานิ กุรุมาโน. กฺเวตฺถ, อาวุโสติ โก เอตฺถ, อาวุโส. ยาวตา, อาวุโส, ทิฏฺฐีติ [Pg.332] ยตฺติกา ทฺวาสฏฺฐิวิธาปิ ทิฏฺฐิ นาม อตฺถิ. ยาวตา ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺติ ‘‘ขนฺธาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ, อวิชฺชาปิ, ผสฺโสปิ, สญฺญาปิ, วิตกฺโกปิ อโยนิโสมนสิกาโรปิ, ปาปมิตฺโตปิ, ปรโตโฆโสปิ ทิฏฺฐิฏฺฐาน’’นฺติ เอวํ ยตฺตกํ อฏฺฐวิธมฺปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ ทิฏฺฐิการณํ นาม อตฺถิ. ทิฏฺฐาธิฏฺฐานนฺติ ทิฏฺฐีนํ อธิฏฺฐานํ, อธิฐตฺวา อธิภวิตฺวา ปวตฺตาย ทิฏฺฐิยา เอตํ นามํ. ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานนฺติ ‘‘กตมานิ อฏฺฐารส ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานานิ? ยา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ทิฏฺฐิคหนํ ทิฏฺฐิกนฺตารํ ทิฏฺฐิวิสูกํ ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตํ ทิฏฺฐิสํโยชนํ ทิฏฺฐิสลฺลํ ทิฏฺฐิสมฺพาโธ ทิฏฺฐิปลิโพโธ ทิฏฺฐิพนฺธนํ ทิฏฺฐิปปาโต ทิฏฺฐานุสโย ทิฏฺฐิสนฺตาโป ทิฏฺฐิปริฬาโห ทิฏฺฐิคนฺโถ ทิฏฺฐุปาทานํ ทิฏฺฐาภินิเวโส ทิฏฺฐิปรามาโส. อิมานิ อฏฺฐารส ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานานี’’ติ เอวํ วุตฺตํ ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานํ. สมุฏฺฐานนฺติ ทิฏฺฐิฏฺฐานสฺเสว เววจนํ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ขนฺธา ปจฺจโย ทิฏฺฐีนํ อุปาทาย สมุฏฺฐานฏฺเฐนา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๒๔) สพฺพํ วิตฺถาเรตพฺพํ. โสตาปตฺติมคฺโค ปน ทิฏฺฐิสมุคฺฆาโต นาม สพฺพทิฏฺฐีนํ สมุคฺฆาตกตฺตา. ตมหนฺติ ตํ สพฺพํ อหํ ชานามิ. กฺยาหํ วกฺขามีติ กึการณา อหํ วกฺขามิ.

96. හයවන සූත්‍රයෙහි; 'පුබ්බාපයමානො' යනු පෙර පරිදිම (වියළි) ශරීර ඇත්තෙකු ලෙස පෙනී සිටිමින් යන්නයි. 'ක්වෙත්ථ ආවුසො' යනු මෙහි කවරෙක්ද ඇවැත්නි යන්නයි. 'යාවතා ආවුසො දිට්ඨි' යනු හැට දෙකක් වූ යම් තාක් දෘෂ්ටි ඇද්ද යන්නයි. 'යාවතා දිට්ඨිට්ඨානං' යනු පංචස්කන්ධය ද, අවිද්‍යාව ද, ස්පර්ශය ද, සඤ්ඤාව ද, විතර්කය ද, අයෝනිසෝ මනසිකාරය ද, පාප මිත්‍රයන් ද, පරතෝඝෝෂය ද යන දෘෂ්ටි හටගැනීමට හේතු වන අට වැදෑරුම් කරුණුයි. 'දිට්ඨාධිට්ඨානං' යනු දෘෂ්ටීන්හි අධිෂ්ඨානයයි; දෘෂ්ටියෙහි පිහිටා එයින් මඩනා ලදුව පවතින බැවින් දෘෂ්ටියටම මෙම නම කියනු ලැබේ. 'දිට්ඨිපරියුට්ඨානං' යනු දහඅටක් වූ දෘෂ්ටි පරියුට්ඨානයන්ය. ඒවා නම්: දෘෂ්ටිය, දෘෂ්ටිගතය, දෘෂ්ටි ගහනය, දෘෂ්ටි කන්තාරය, දෘෂ්ටි විසූකය, දෘෂ්ටි විප්ඵන්දිතය, දෘෂ්ටි සංයෝජනය, දෘෂ්ටි ශල්‍යය, දෘෂ්ටි සම්බාධය, දෘෂ්ටි පලිබෝධය, දෘෂ්ටි බන්ධනය, දෘෂ්ටි ප්‍රපාතය, දෘෂ්ටි අනුශය, දෘෂ්ටි සන්තාපය, දෘෂ්ටි පරිළාහය, දෘෂ්ටි ග්‍රන්ථය, දෘෂ්ටි උපාදානය, දෘෂ්ටි අභිනිවේශය හා දෘෂ්ටි පරාමාසය යි. 'සමුට්ඨානං' යනු දෘෂ්ටිට්ඨාන යන්නටම පර්යාය පදයකි. 'ස්කන්ධයෝ ප්‍රත්‍ය වෙති, දෘෂ්ටීන්ගේ හටගැනීම පිණිස' යැයි පැවසුණු පරිදි සියල්ල විස්තර කටයුතුය. සෝතාපත්ති මාර්ගය වූ කලී සියලු දෘෂ්ටීන් සහමුලින් උදුරා දමන බැවින් 'දෘෂ්ටි සමුග්ඝාත' නම් වේ. 'තමහං' යනු ඒ සියල්ල මම දනිමි යන්නයි. 'ක්‍යාහං වක්ඛාමි' යනු මම කුමන හේතුවක් නිසා පවසන්නෙම්ද යන්නයි.

---

๗-๘. อาหุเนยฺยสุตฺตาทิวณฺณนา

7-8. ආහුනෙය්‍ය සූත්‍රාදි වර්ණනාව

---

๙๗-๙๘. สตฺตเม สมฺมาทิฏฺฐิโกติ ยาถาวทิฏฺฐิโก. อฏฺฐเม อธิกรณสมุปฺปาทวูปสมกุสโลติ จตุนฺนํ อธิกรณานํ มูลํ คเหตฺวา วูปสเมน สมุปฺปาทวูปสมกุสโล โหติ.

97-98. හත්වන සූත්‍රයෙහි; 'සම්මාදිට්ඨිකො' යනු යථාභූත දැක්මක් ඇති තැනැත්තායි. අටවන සූත්‍රයෙහි; 'අධිකරණසමුප්පාදවූපසමකුසලො' යනු සතර අධිකරණයන්ගේ මුල් අල්ලාගෙන ඒවා සංසිඳවීමෙන්, හටගැනීම හා සංසිඳවීමෙහි දක්ෂ වන්නේය යන්නයි.

---

๙. อุปาลิสุตฺตวณฺณนา

9. උපාලි සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๙๙. นวเม ทุรภิสมฺภวานีติ สมฺภวิตุํ ทุกฺขานิ ทุสฺสหานิ, น สกฺกา อปฺเปสกฺเขหิ อชฺโฌคาหิตุนฺติ วุตฺตํ โหติ. อรญฺญวนปตฺถานีติ อรญฺญานิ จ วนปตฺถานิ จ. อารญฺญกงฺคนิปฺผาทเนน อรญฺญานิ, คามนฺตํ อติกฺกมิตฺวา มนุสฺสานํ อนุปจารฏฺฐานภาเวน วนปตฺถานิ. ปนฺตานีติ ปริยนฺตานิ อติทูรานิ. ทุกฺกรํ ปวิเวกนฺติ กายวิเวโก ทุกฺกโร. ทุรภิรมนฺติ อภิรมิตุํ น สุกรํ. เอกตฺเตติ เอกีภาเว. กึ ทสฺเสติ? กายวิเวเก กเตปิ ตตฺถ จิตฺตํ อภิรมาเปตุํ ทุกฺกรํ. ทฺวยํทฺวยาราโม หิ อยํ โลโกติ. หรนฺติ มญฺเญติ หรนฺติ วิย ฆสนฺติ วิย. มโนติ จิตฺตํ. สมาธึ อลภมานสฺสาติ อุปจารสมาธึ วา อปฺปนาสมาธึ วา อลภนฺตสฺส[Pg.333]. กึ ทสฺเสติ? อีทิสสฺส ภิกฺขุโน ติณปณฺณมิคาทิสทฺเทหิ วิวิเธหิ จ ภีสนเกหิ วนานิ จิตฺตํ วิกฺขิปนฺติ มญฺเญติ. สํสีทิสฺสตีติ กามวิตกฺเกน สํสีทิสฺสติ. อุปฺลวิสฺสตีติ พฺยาปาทวิหึสาวิตกฺเกหิ อุทฺธํ ปฺลวิสฺสติ.

99. නවවන සූත්‍රයෙහි; ‘දුරභිසම්භවානි’ යනු හටගැනීමට දුෂ්කර වූ, ඉවසීමට අපහසු වූ අර්ථයයි. අල්ප වූ පිනක් ඇති (භික්ෂූන්) විසින් එළඹීමට නොහැකි බව මෙයින් කියැවේ. ‘අරඤ්ඤවනපත්ථානි’ යනු ආරණ්‍යයන් හා වනප්‍රස්ථයන්ය. ආරණ්‍යක ධුතාංගය සම්පූර්ණ කරන බැවින් ආරණ්‍ය නම් වේ. ගම් සීමාව ඉක්මවා මිනිසුන් ගැවසෙන තැන්වලින් බැහැරව පිහිටා ඇති බැවින් වනප්‍රස්ථ නම් වේ. ‘පන්තානි’ යනු ඉතා ඈත කෙළවරෙහි පිහිටි ස්ථානයන්ය. ‘දුක්කරං පවිවේකන්ති’ යනු කාය විවේකය ලැබීම ඉතා දුෂ්කරය. ‘දුරභිරමං’ යනු එහි ඇලීම, සතුටු වීම පහසු නොවේ. ‘ඒකත්තෙ’ යනු හුදෙකලා බවෙහි අර්ථයයි. මෙයින් කුමක් දක්වයිද? කාය විවේකය ඇති කරගත්තද, එහි සිත ඇලවීම දුෂ්කරය. මන්ද යත්, මේ ලෝක සත්වයා ඇසුරෙහි (සමූහයා අතර) ඇලී වාසය කිරීමට කැමති බැවිනි. ‘හරන්ති මඤ්ඤෙ’ යනු (සිත) පැහැර ගන්නාක් මෙන්, ගිලගන්නාක් මෙන් යන අර්ථයයි. ‘මනො’ යනු සිතයි. ‘සමාධිං අලභමානස්සාති’ යනු උපචාර සමාධිය හෝ අප්පනා සමාධිය හෝ ලබාගත නොහැකි වූ තැනැත්තාටය. මෙයින් කුමක් දක්වයිද? එවැනි භික්ෂුවකගේ සිත, තණකොළ, කොළ සහ මුවන් වැනි සතුන්ගේ ශබ්ද හා විවිධ බියකරු අරමුණු නිසා විසිරී යන්නාක් මෙන් වන බව දක්වයි. ‘සංසීදිස්සති’ යනු කාම විතර්කයන්ගෙන් ගිලී යනු ඇත. ‘උප්ලවිස්සතීති’ යනු ව්‍යාපාද හා විහිංසා විතර්කයන්ගෙන් උඩට මතුවනු (පාවෙනු) ඇත.

---

กณฺณสํโธวิกนฺติ กณฺเณ โธวนฺเตน กีฬิตพฺพํ. ปิฏฺฐิสํโธวิกนฺติ ปิฏฺฐึ โธวนฺเตน กีฬิตพฺพํ. ตตฺถ อุทกํ โสณฺฑาย คเหตฺวา ทฺวีสุ กณฺเณสุ อาสิญฺจนํ กณฺณสํโธวิกา นาม, ปิฏฺฐิยํ อาสิญฺจนํ ปิฏฺฐิสํโธวิกา นาม. คาธํ วินฺทตีติ ปติฏฺฐํ ลภติ. โก จาหํ โก จ หตฺถินาโคติ อหํ โก, หตฺถินาโค โก, อหมฺปิ ติรจฺฉานคโต, อยมฺปิ, มยฺหมฺปิ จตฺตาโร ปาทา, อิมสฺสปิ, นนุ อุโภปิ มยํ สมสมาติ.

‘කණ්ණසන්ධොවිකං’ යනු කන් සෝදමින් කෙරෙන ක්‍රීඩාවකි. ‘පිට්ඨිසන්ධොවිකං’ යනු පිට සෝදමින් කෙරෙන ක්‍රීඩාවකි. එහිදී හොඬවැලෙන් ජලය ගෙන කන් දෙකෙහි ඉසීම ‘කණ්ණසන්ධොවිකා’ නම් වන අතර, පිටෙහි ඉසීම ‘පිට්ඨිසන්ධොවිකා’ නම් වේ. ‘ගාධං වින්දතීති’ යනු පිහිටක් ලබයි යන්නයි. ‘කෝ චාහං කෝ ච හත්ථිනාගො’ යනු මා කවරෙක්ද, මේ හස්තිරාජයා කවරෙක්ද? මමද තිරිසන්ගතයෙකි, මොහුද එසේමය, මටද පාද හතරකි, මොහුටද එසේමය, අප දෙදෙනාම එක සමාන නොවන්නෙමුද? යන අදහසයි.

---

วงฺกกนฺติ กุมารกานํ กีฬนกํ ขุทฺทกนงฺคลํ. ฆฏิกนฺติ ทีฆทณฺฑเกน รสฺสทณฺฑกํ ปหรณกีฬํ. โมกฺขจิกนฺติ สํปริวตฺตกกีฬํ, อากาเส ทณฺฑกํ คเหตฺวา ภูมิยํ วา สีสํ ฐเปตฺวา เหฏฺฐุปริยภาเวน ปริวตฺตนกีฬนฺติ วุตฺตํ โหติ. จิงฺคุลกนฺติ ตาลปณฺณาทีหิ กตํ วาตปฺปหาเรน ปริพฺภมนจกฺกํ. ปตฺตาฬฺหกํ วุจฺจติ ปณฺณนาฬิ, ตาย วาลุกาทีนิ มินนฺตา กีฬนฺติ. รถกนฺติ ขุทฺทกรถํ. ธนุกนฺติ ขุทฺทกธนุเมว.

‘වංකකං’ යනු දරුවන් සෙල්ලම් කරන කුඩා නගුලකි. ‘ඝටිකං’ යනු දිගු ලීයකින් කෙටි ලීයකට පහර දී කරන සෙල්ලමකි (කෙළි පන්දු). ‘මොක්ඛචිකං’ යනු අහසෙහි කරණම් ගැසීමේ ක්‍රීඩාවයි; එනම් අහසෙහි ලීයක් අල්ලාගෙන හෝ පොළොවෙහි හිස තබා උඩ යට මාරු වෙමින් කරණම් ගැසීමයි. ‘චිංගුලකං’ යනු තල් කොළ ආදියෙන් සාදන ලද, සුළඟට කැරකෙන පෙති සහිත සෙල්ලම් උපකරණයකි. ‘පත්තාළ්හකං’ යනු කොළවලින් සාදන ලද බඳුනකි, එයින් වැලි ආදිය මනිමින් දරුවෝ ක්‍රීඩා කරති. ‘රථකං’ යනු කුඩා සෙල්ලම් රථයයි. ‘ධනුකං’ යනු කුඩා සෙල්ලම් දුන්නයි.

---

อิธ โข ปน โวติ เอตฺถ โวติ นิปาตมตฺตํ, อิธ โข ปนาติ อตฺโถ. อิงฺฆ ตฺวํ, อุปาลิ, สงฺเฆ วิหราหีติ เอตฺถ อิงฺฆาติ โจทนตฺเถ นิปาโต. เตน เถรํ สงฺฆมชฺเฌ วิหารตฺถาย โจเทติ, นาสฺส อรญฺญวาสํ อนุชานาติ. กสฺมา? อรญฺญเสนาสเน วสโต กิรสฺส วาสธุรเมว ปูริสฺสติ, น คนฺถธุรํ. สงฺฆมชฺเฌ วสนฺโต ปน ทฺเว ธุรานิ ปูเรตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสติ, วินยปิฏเก จ ปาโมกฺโข ภวิสฺสติ. อถสฺสาหํ ปริสมชฺเฌ ปุพฺพปตฺถนํ ปุพฺพาภินีหารญฺจ กเถตฺวา อิมํ ภิกฺขุํ วินยธรานํ อคฺคฏฺฐาเน ฐเปสฺสามีติ อิมมตฺถํ ปสฺสมาโน สตฺถา เถรสฺส อรญฺญวาสํ นานุชานีติ. ทสมํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

මෙහි ‘ඉධ ඛො පන වො’ යන තැන ‘වො’ යනු නිපාතයකි, ‘ඉධ ඛො පන’ යනු එහි අර්ථයයි. ‘ඉංඝ ත්වං උපාලි සංඝෙ විහරාහීති’ මෙහි ‘ඉංඝ’ යනු උනන්දු කරවීමේ අර්ථය දෙන නිපාතයකි. එයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උපාලි තෙරුන් වහන්සේට සංඝයා මැද වාසය කරන ලෙස අනුශාසනා කළ සේක. උන්වහන්සේට ආරණ්‍ය වාසයට අවසර නොදුන් සේක. ඒ මන්ද? ආරණ්‍ය සේනාසනයක වසන්නා වූ උන්වහන්සේට වන්දනා ධුරය (විපස්සනා භාවනාව) පමණක් සම්පූර්ණ වනු ඇත මිස ග්‍රන්ථ ධුරය (ධර්ම විනය හැදෑරීම) සම්පූර්ණ නොවන බැවිනි. සංඝයා මැද වාසය කරන විට ධුරයන් දෙකම සම්පූර්ණ කොට අර්හත් ඵලයට පැමිණෙන අතර, විනය පිටකයෙහිද ප්‍රමුඛයා වනු ඇත. ඉන්පසු මම පිරිස මැද උන්වහන්සේගේ පූර්ව ප්‍රාර්ථනා හා පෙර කළ පින්කම් ප්‍රකාශ කොට, මේ භික්ෂුව විනයධරයන් අතර අගතැන් පත් කරමි යන අර්ථය දකිමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ තෙරුන් වහන්සේට ආරණ්‍ය වාසයට අනුමත නොකළ සේක. දසවන සූත්‍රයෙහි අර්ථය පැහැදිලිය.

---

อุปาลิวคฺโค ปญฺจโม.

පස්වන උපාලි වර්ගයයි.

---

ทุติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

දෙවන පන්නාසකය නිමාවට පත් විය.

---

๓. ตติยปณฺณาสกํ

3. තුන්වන පන්නාසකය

---

(๑๑) ๑. สมณสญฺญาวคฺโค

(11) 1. සමණසඤ්ඤා වර්ගය

---

๑. สมณสญฺญาสุตฺตวณฺณนา

1. සමණසඤ්ඤා සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๑๐๑. ตติยสฺส [Pg.334] ปฐเม สมณสญฺญาติ สมณานํ อุปฺปชฺชนกสญฺญา. สนฺตตการีติ นิรนฺตรการี. อพฺยาปชฺโฌติ นิทฺทุกฺโข. อิทมตฺถํติสฺส โหตีติ อิทมตฺถํ อิเม ปจฺจยาติ เอวมสฺส ชีวิตปริกฺขาเรสุ โหติ, ปจฺจเวกฺขิตปริโภคํ ปริภุญฺชตีติ อตฺโถ. ทุติยํ อุตฺตานตฺถเมว.

101. තුන්වන පන්නාසකයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘සමණසඤ්ඤා’ යනු ශ්‍රමණයන් තුළ හටගත යුතු සංඥාවයි. ‘සන්තතකාරී’ යනු නිරතුරුවම (එම පිළිවෙත්හි) යෙදීමයි. ‘අබ්‍යාපජ්ඣො’ යනු දුක් රහිත බවයි. ‘ඉදමත්ථන්තීස්ස හෝතීති’ යනු ජීවිත පරිෂ්කාර (සිව්පසය) සම්බන්ධයෙන්, මෙම ප්‍රත්‍යයන් මේ ප්‍රයෝජනය සඳහාම යැයි විමසා පරිභෝජනය කිරීමයි. දෙවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

---

๓. มิจฺฉตฺตสุตฺตวณฺณนา

3. මිච්ඡත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๑๐๓. ตติเย วิราธนา โหตีติ สคฺคโต มคฺคโต จ วิรชฺฌนํ โหติ. โน อาราธนาติ น สมฺปาทนา น ปริปูรการิตา โหติ. ปโหตีติ ปวตฺตติ.

103. තුන්වන සූත්‍රයෙහි ‘විරාධනා හෝතීති’ යනු ස්වර්ගයෙන් හා මාර්ගයෙන් පිරිහීමයි. ‘නෝ ආරාධනා’ යනු සම්පූර්ණ නොවීම, සම්පූර්ණ කරන්නෙකු නොවීමයි. ‘පහෝතීති’ යනු පවතියි යන අර්ථයයි.

---

๔-๕. พีชสุตฺตาทิวณฺณนา

4-5. බීජ සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව

---

๑๐๔-๑๐๕. จตุตฺเถ ยถาทิฏฺฐิ สมตฺตํ สมาทินฺนนฺติ ทิฏฺฐานุรูเปน ปริปุณฺณํ สมาทินฺนํ สกลํ คหิตํ. เจตนาติ ตีสุ ทฺวาเรสุ นิพฺพตฺติตเจตนาว คหิตา. ปตฺถนาติ ‘‘เอวรูโป สิย’’นฺติ เอวํ ปตฺถนา. ปณิธีติ ‘‘เทโว วา ภวิสฺสามิ เทวญฺญตโร วา’’ติ จิตฺตฏฺฐปนา. สงฺขาราติ สมฺปยุตฺตกสงฺขารา. ปญฺจเม ปุเรจาริกฏฺเฐน ปุพฺพงฺคมา. อนฺวเทวาติ ตํ อนุพนฺธมานเมว.

104-105. හතරවන සූත්‍රයෙහි ‘යථාදිට්ඨි සමත්තං සමාදින්නන්ති’ යනු වැරදි දෘෂ්ටියට අනුකූලව සම්පූර්ණ ලෙස ගනු ලැබූ දේයි. ‘චේතනා’ යන්නෙන් ද්වාරයන් තුනෙහිම හටගන්නා වූ චේතනාවම ගනු ලැබේ. ‘පත්ථනා’ යනු ‘මෙබඳු කෙනෙකු වේවා’ යන ප්‍රාර්ථනාවයි. ‘පණිධි’ යනු ‘දෙවියෙකු වන්නෙමි’ යන අදහස සිතෙහි තබා ගැනීමයි. ‘සංඛාරා’ යනු එම වැරදි දෘෂ්ටිය හා සම්බන්ධ වූ චේතනා ආදී සංස්කාර ධර්මයන්ය. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘පුබ්බංගමා’ යනු පෙරටු කොට ඇති බවයි. ‘අන්වදේව’ යනු එය පසුපසම එන බවයි.

---

๖. นิชฺชรสุตฺตวณฺณนา

6. නිජ්ජර සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๑๐๖. ฉฏฺเฐ นิชฺชรวตฺถูนีติ นิชฺชรการณานิ. มิจฺฉาทิฏฺฐิ นิชฺชิณฺณา โหตีติ อยํ เหฏฺฐา วิปสฺสนายปิ นิชฺชิณฺณา เอว ปหีนา. กสฺมา ปุน คหิตาติ? อสมุจฺฉินฺนตฺตา. วิปสฺสนาย หิ กิญฺจาปิ นิชฺชิณฺณา, น ปน สมุจฺฉินฺนา. มคฺโค ปน อุปฺปชฺชิตฺวา ตํ สมุจฺฉินฺทติ, น ปุน วุฏฺฐาตุํ เทติ. ตสฺมา ปุน คหิตา. เอวํ สพฺพปเทสุ โยเชตพฺโพ. เอตฺถ จ สมฺมาวิมุตฺติปจฺจยา จตุสฏฺฐิ ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. กตเม จตุสฏฺฐิ? โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ อธิโมกฺขฏฺเฐน [Pg.335] สทฺธินฺทฺริยํ ปริปูรติ, ปคฺคหฏฺเฐน วีริยินฺทฺริยํ, อุปฏฺฐานฏฺเฐน สตินฺทฺริยํ, อวิกฺเขปฏฺเฐน สมาธินฺทฺริยํ, ทสฺสนฏฺเฐน ปญฺญินฺทฺริยํ ปริปูเรติ, วิชานนฏฺเฐน มนินฺทฺริยํ, อภินนฺทนฏฺเฐน โสมนสฺสินฺทฺริยํ, ปวตฺตสนฺตติอาธิปเตยฺยฏฺเฐน ชีวิตินฺทฺริยํ ปริปูรติ…เป… อรหตฺตผลกฺขเณ อธิโมกฺขฏฺเฐน สทฺธินฺทฺริยํ…เป… ปวตฺตสนฺตติอาธิปเตยฺยฏฺเฐน ชีวิตินฺทฺริยํ ปริปูรตีติ เอวํ จตูสุ จ มคฺเคสุ จตูสุ จ ผเลสุ อฏฺฐฏฺฐ หุตฺวา จตุสฏฺฐิ ธมฺมา ปาริปูรึ คจฺฉนฺติ.

106. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘නිජ්ජරවත්ථූනීති’ යනු (කෙලෙස්) ක්ෂය වීමේ කරුණුය. ‘මිච්ඡාදිට්ඨි නිජ්ජිණ්ණා හෝතීති’ යනු මෙම මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය විදර්ශනාව මගින් ප්‍රහීණ කළ බවයි. නැවත එය ගනු ලැබුවේ මන්ද? එය සහමුලින්ම උදුරා දමා නොමැති බැවිනි (අසමුච්ඡින්නත්තා). විදර්ශනාවෙන් මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ක්ෂය වුවද, එය සහමුලින්ම සිඳී නොයයි. නමුත් මාර්ග සිත උපන් විට එය සහමුලින්ම සිඳී යන අතර නැවත හටගැනීමට ඉඩ නොදෙයි. එබැවින් නැවත සඳහන් කරන ලදී. සියලු පදයන්හි මෙම ක්‍රමය යෙදිය යුතුය. මෙහි සම්මා විමුක්ති ප්‍රත්‍යයෙන් ධර්ම හැට හතරක් භාවනා පරිපූර්ණත්වයට පත් වේ. ඒ හැට හතර කවරේද? සෝවාන් මාර්ග ක්ෂණයෙහි අධිමොක්ඛ අර්ථයෙන් ශ්‍රද්ධා ඉන්ද්‍රිය සම්පූර්ණ වේ, පග්ගහ අර්ථයෙන් විරිය ඉන්ද්‍රිය, උපට්ඨාන අර්ථයෙන් සති ඉන්ද්‍රිය, අවික්ඛේප අර්ථයෙන් සමාධි ඉන්ද්‍රිය, දස්සන අර්ථයෙන් ප්‍රඥා ඉන්ද්‍රිය සම්පූර්ණ වේ. විජානන අර්ථයෙන් මනින්ද්‍රිය, අභිනන්දන අර්ථයෙන් සෝමනස්ස ඉන්ද්‍රිය සහ ජීවිතින්ද්‍රියද සම්පූර්ණ වේ. මෙලෙස මාර්ග හතරෙහි හා ඵල හතරෙහි ඉන්ද්‍රිය අට බැගින් අට වරක් අට හැට හතරක් වූ ධර්මයෝ පරිපූර්ණත්වයට පත් වෙති.

---

๗. โธวนาสุตฺตวณฺณนา

7. ධෝවනා සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๑๐๗. สตฺตเม โธวนนฺติ อฏฺฐิโธวนํ. ตสฺมิญฺหิ ชนปเท มนุสฺสา ญาตเก มเต น ฌาเปนฺติ, อาวาฏํ ปน ขณิตฺวา ภูมิยํ นิทหนฺติ. อถ เนสํ ปูติภูตานํ อฏฺฐีนิ นีหริตฺวา โธวิตฺวา ปฏิปาฏิยา อุสฺสาเปตฺวา คนฺธมาเลหิ ปูเชตฺวา ฐเปนฺติ. นกฺขตฺเต ปตฺเต ตานิ อฏฺฐีนิ คเหตฺวา โรทนฺติ ปริเทวนฺติ, ตโต นกฺขตฺตํ กีฬนฺติ.

107. හත්වන සූත්‍රයෙහි ‘ධොවනන්ති’ යනු ඇට සේදීමයි. ඒ දක්ෂිණ දේශයෙහි වැසියෝ ඥාතීන් මියගිය විට ආදාහනය නොකරති, වළක් හාරා භූමදාන කරති. පසුව නෑයන්ගේ සිරුරු නරක් වූ පසු, ඇටකටු ගොඩගෙන, සෝදා, පිළිවෙළකට තබා, සුවඳ මල් පූජා කරති. නැකත් දවස පැමිණි විට එම ඇටකටු ගෙන හඬමින් වැලපෙමින් ක්‍රීඩා කරති (චාරිත්‍ර ඉටු කරති).

---

๘-๑๐. ติกิจฺฉกสุตฺตาทิวณฺณนา

8-10. තිකිච්ඡක සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

---

๑๐๘-๑๑๐. อฏฺฐเม วิเรจนนฺติ โทสนีหรณเภสชฺชํ. วิริตฺตา โหตีติ นีหฏา โหติ ปนุทิตา. นวเม วมนนฺติ วมนกรณเภสชฺชํ. ทสเม นิทฺธมนียาติ นิทฺธมิตพฺพา. นิทฺธนฺตาติ นิทฺธมิตา.

108-110. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'විරේචනං' යනු දෝෂ (සෙම, පිත ආදිය) බැහැර කරන ඖෂධයයි. 'විරිත්තා හෝති' යනු බැහැර කරන ලදී, දුරු කරන ලදී යන්නයි. නවවන සූත්‍රයෙහි, 'වමනං' යනු වමනය කරවන ඖෂධයයි. දසවන සූත්‍රයෙහි, 'නිද්ධමනීයා' යනු පිඹ හැරිය යුතු (බැහැර කළ යුතු) ධර්මයන්ය. 'නිද්ධන්තා' යනු බැහැර කරන ලද යන්නයි.

---

๑๑. ปฐมอเสขสุตฺตวณฺณนา

11. පළමුවන අසේඛ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๑๑๑. เอกาทสเม องฺคปริปูรณตฺถํ สมฺมาทิฏฺฐิเยว สมฺมาญาณนฺติ วุตฺตา. เอวเมเต สพฺเพปิ อรหตฺตผลธมฺมา อเสขา, อเสขสฺส ปวตฺตตฺตา ปจฺจเวกฺขณญาณมฺปิ อเสขนฺติ วุตฺตํ.

111. එකොළොස්වන සූත්‍රයෙහි, අංග සම්පූර්ණ කිරීම පිණිස සම්මා දිට්ඨියම 'සම්මා ඥාණං' යනුවෙන් වදාරන ලදී. මෙසේ මේ සියලු ධර්මයන් අර්හත් ඵල ධර්මයන් වන බැවින් 'අසේඛ' නම් වේ. රහතන් වහන්සේ කෙරෙහි පවතින බැවින් පච්චවෙක්ඛණ ඥානය ද 'අසේඛ' යැයි වදාරන ලදී.

---

๑๒. ทุติยอเสขสุตฺตวณฺณนา

12. දෙවන අසේඛ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๑๑๒. ทฺวาทสเม อเสขิยาติ อเสขาเยว, อเสขสนฺตกา วา. อิมินา สุตฺเตน ขีณาสโวว กถิโตติ.

112. දොළොස්වන සූත්‍රයෙහි, 'අසේඛියා' යනු අසේඛ (රහත්) ධර්මයන්මය, නැතහොත් අසේඛ උතුමන් සතු ධර්මයන්ය. මේ සූත්‍රය මගින් ක්‍ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ ගැනම වදාරන ලදී.

---

สมณสญฺญาวคฺโค ปฐโม.

පළමුවන සමණසඤ්ඤා වර්ගයයි.

---

(๑๒) ๒. ปจฺโจโรหณิวคฺโค

(12) 2. පච්චෝරෝහණී වර්ගය.

---

๑-๒. อธมฺมสุตฺตทฺวยวณฺณนา

1-2. අධම්ම සූත්‍ර ද්වයේ වර්ණනාවයි.

---

๑๑๓-๑๑๔. ทุติยสฺส [Pg.336] ปฐเม ปาฏิเยกฺกํ ปุจฺฉา จ วิสฺสชฺชนา จ กตา. ทุติเย เอกโตว.

113-114. දෙවන වර්ගයේ පළමුවන සූත්‍රයෙහි ප්‍රශ්න හා විසඳුම් වෙන් වෙන්ව දක්වන ලදී. දෙවන සූත්‍රයෙහි ඒවා එක්ව දක්වන ලදී.

---

๓. ตติยอธมฺมสุตฺตวณฺณนา

3. තුන්වන අධම්ම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๑๑๕. ตติเย อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวาติ มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา. สตฺถุ เจว สํวณฺณิโตติ ปญฺจสุ ฐาเนสุ เอตทคฺเค ฐเปนฺเตน สตฺถารา สํวณฺณิโต. สมฺภาวิโตติ คุณสมฺภาวนาย สมฺภาวิโต. ปโหตีติ สกฺโกติ. อติสิตฺวาติ อติกฺกมิตฺวา. ชานํ ชานาตีติ ชานิตพฺพกํ ชานาติ. ปสฺสํ ปสฺสตีติ ปสฺสิตพฺพกํ ปสฺสติ. จกฺขุภูโตติ จกฺขุ วิย ภูโต ชาโต นิพฺพตฺโต. ญาณภูโตติ ญาณสภาโว. ธมฺมภูโตติ ธมฺมสภาโว. พฺรหฺมภูโตติ เสฏฺฐสภาโว. วตฺตาติ วตฺตุํ สมตฺโถ. ปวตฺตาติ ปวตฺเตตุํ สมตฺโถ. อตฺถสฺส นินฺเนตาติ อตฺถํ นีหริตฺวา ทสฺเสตา. ยถา โน ภควาติ ยถา อมฺหากํ ภควา พฺยากเรยฺย.

115. තුන්වන සූත්‍රයෙහි, 'උද්දේසං උද්දිසිත්වා' යනු මාතෘකාව තබා යන්නයි. 'සත්ථු චේව සංවණ්ණිතෝ' යනු කරුණු පහකදී ඒතදග්ග තනතුරෙහි තබමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් පසසන ලද යන්නයි. 'සම්භාවිතෝ' යනු ගුණ ප්‍රකට කිරීමෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'පහෝති' යනු සමර්ථ වෙයි යන්නයි. 'අතිසිත්වා' යනු ඉක්මවා යන්නයි. 'ජානං ජානාති' යනු දතයුතු සියලු ධර්මයන් දනියි යන්නයි. 'පස්සං පස්සති' යනු දැකිය යුතු සියලු ධර්මයන් දකියි යන්නයි. 'චක්ඛුභූතෝ' යනු ඇසක් මෙන් වූ, උපන්, හටගත් යන්නයි. 'ඥාණභූතෝ' යනු ඥාන ස්වභාවය ඇති යන්නයි. 'ධම්මභූතෝ' යනු පරියත්ති ධර්ම ස්වභාවය ඇති යන්නයි. 'බ්‍රහ්මභූතෝ' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ ස්වභාවය ඇති යන්නයි. 'වත්තා' යනු දේශනා කිරීමට සමර්ථ වූ යන්නයි. 'පවත්තා' යනු විස්තර වශයෙන් දේශනා කිරීමට සමර්ථ වූ යන්නයි. 'අත්ථස්ස නින්නේතා' යනු චතුරාර්ය සත්‍ය අර්ථය මතු කර පෙන්වන්නා යන්නයි. 'යථා නෝ භගවා' යනු අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් සේ වදාරන සේක් ද යන්නයි.

---

๔. อชิตสุตฺตวณฺณนา

4. අජිත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๑๑๖. จตุตฺเถ อชิโตติ เอวํนามโก. จิตฺตฏฺฐานสตานีติ จิตฺตุปฺปาทสตานิ. เยหีติ เยหิ จิตฺตฏฺฐานสเตหิ อนุยุญฺชิยมานา. อุปารทฺธาว ชานนฺติ อุปารทฺธสฺมาติ วิรทฺธา นิคฺคหิตา เอวํ ชานนฺติ ‘‘วิรทฺธา มยํ, นิคฺคหิตา มยํ, อาโรปิโต โน โทโส’’ติ. ปณฺฑิตวตฺถูนีติ ปณฺฑิตภาวตฺถาย การณานิ.

116. සිව්වන සූත්‍රයෙහි, 'අජිතෝ' යනු ඒ නම ඇති තැනැත්තායි. 'චිත්තට්ඨානසතානි' යනු සිත උපදින අවස්ථා සිය ගණනයි. 'යේහි' යනු යම් සිත උපදින අවස්ථා මගින් ප්‍රශ්න කරනු ලබන කල්හිය. 'උපාරද්ධාච ජානන්ති උපාරද්ධස්මා' යනු වැරදී ගිය, නිග්‍රහයට පත් වූ කල්හි, "අපට වැරදුණි, අප නිග්‍රහයට පත් වූවෙමු, අපට දොස් පවරන ලදී" යනුවෙන් මෙසේ දනිති යන්නයි. 'පණ්ඩිතවත්ථූනි' යනු පණ්ඩිත භාවය පිණිස වූ කරුණුය.

---

๕-๖. สงฺคารวสุตฺตาทิวณฺณนา

5-6. සංගාරව සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

---

๑๑๗-๑๑๘. ปญฺจเม โอริมํ ตีรนฺติ โลกิยํ โอริมตีรํ. ปาริมํ ตีรนฺติ โลกุตฺตรํ ปาริมตีรํ. ปารคามิโนติ นิพฺพานคามิโน. ตีรเมวานุธาวตีติ สกฺกายทิฏฺฐิตีรํเยว อนุธาวติ. ธมฺเม ธมฺมานุวตฺติโนติ สมฺมา อกฺขาเต นววิเธ โลกุตฺตรธมฺเม อนุธมฺมวตฺติโน, ตสฺส ธมฺมสฺสานุจฺฉวิกาย สหสีลาย ปุพฺพภาคปฏิปตฺติยา ปวตฺตมานา. มจฺจุเธยฺยํ [Pg.337] สุทุตฺตรนฺติ มจฺจุโน ฐานภูตํ เตภูมกวฏฺฏํ สุทุตฺตรํ ตริตฺวา. ปารเมสฺสนฺตีติ นิพฺพานํ ปาปุณิสฺสนฺติ.

117-118. පස්වන සූත්‍රයෙහි, 'ඕරිමං තීරං' යනු ලෞකික ධර්මය නම් වූ මෙතෙරයි. 'පාරිමං තීරං' යනු ලෝකෝත්තර ධර්මය නම් වූ එතෙරයි. 'පාරගාමිනෝ' යනු නිවනට යන්නෝය. 'තීරමේවානුධාවති' යනු සක්කාය දිට්ඨිය නැමැති ඉවුරේම දුවයි යන්නයි. 'ධම්මේ ධම්මානුවත්තිනෝ' යනු මැනවින් වදාරන ලද නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මයෙහි ලෝකෝත්තර ධර්මයට අනුකූලව හැසිරෙන, එම ධර්මයට උචිත වූ සීලයෙන් යුත් පූර්වභාග ප්‍රතිපත්තියෙහි පවතින යන්නයි. 'මච්චුධෙය්‍යං සුදුත්තරං' යනු මාරයාගේ වාසස්ථානය වූ, තරණය කිරීමට ඉතා අපහසු වූ තෛභූමික වෘත්තය ඉක්මවා යන්නයි. 'පාරමෙස්සන්ති' යනු නිවනට පැමිණෙන්නාහුය.

---

โอกา อโนกมาคมฺมาติ วฏฺฏโต วิวฏฺฏํ อาคมฺม. วิเวเก ยตฺถ ทูรมนฺติ ยสฺมึ กายจิตฺตอุปธิวิเวเก ทุรภิรมํ, ตตฺราภิรติมิจฺเฉยฺย. หิตฺวา กาเมติ ทุวิเธปิ กาเม ปหาย. อกิญฺจโนติ นิปฺปลิโพโธ. อาทานปฏินิสฺสเคติ คหณปฏินิสฺสคฺคสงฺขาเต นิพฺพาเน. อนุปาทาย เย รตาติ จตูหิ อุปาทาเนหิ กิญฺจิปิ อนุปาทิยิตฺวา เย อภิรตา. ปรินิพฺพุตาติ เต อปจฺจยปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุตา นามาติ เวทิตพฺพา. ฉฏฺฐํ ภิกฺขูนํ เทสิตํ.

'ඕකා අනෝකමාගම්ම' යනු සංසාර වෘත්තයෙන් බැහැර වූ නිවනට පැමිණ යන්නයි. 'විවේකේ යත්ථ දූරමං' යනු යම් කාය විවේක, චිත්ත විවේක, උපධි විවේකයක ඇලීම දුෂ්කර ද, එහි ඇලීම කැමති විය යුතුය. 'හිත්වා කාමේ' යනු දෙවදෑරුම් වූම කාමයන් (වස්තු කාම, ක්ලේශ කාම) ප්‍රහීණ කොට යන්නයි. 'අකිඤ්චනෝ' යනු කිසිදු පලිබෝධයක් නැතිව යන්නයි. 'ආදානපටිනිස්සග්ගේ' යනු උපාදානයන් බැහැර කිරීම යැයි කියනු ලබන නිවනෙහිය. 'අනුපාදාය යේ රතා' යනු සතර උපාදානයන්ගෙන් කිසිවක් ග්‍රහණය නොකොට යම් රහතන් වහන්සේ කෙනෙක් ඇලුනාහු ද යන්නයි. 'පරිනිබ්බුතා' යනු ඒ රහතන් වහන්සේලා ප්‍රත්‍ය රහිත පරිනිරුද්ධ වීමෙන් පිරිනිවන් පෑවාහු නම් වෙති යන්නයි. සයවන සූත්‍රය භික්ෂූන් වහන්සේලා උදෙසා දේශනා කරන ලදී.

---

๗-๘. ปจฺโจโรหณีสุตฺตทฺวยวณฺณนา

7-8. පච්චෝරෝහණී සූත්‍ර ද්වයේ වර්ණනාවයි.

---

๑๑๙-๑๒๐. สตฺตเม ปจฺโจโรหณีติ ปาปสฺส ปจฺโจโรหณํ. ปตฺถริตฺวาติ สนฺถริตฺวา. อนฺตรา จ เวลํ อนฺตรา จ อคฺยาคารนฺติ วาลิการาสิสฺส จ อคฺคิอคารสฺส จ อนฺตเร. อฏฺฐมํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส เทสิตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

119-120. හත්වන සූත්‍රයෙහි, 'පච්චෝරෝහණී' යනු පවෙන් බැහැර වීමයි. 'පත්ථරිත්වා' යනු අතුරුවා යන්නයි. 'අන්තරා ච වේලං අන්තරා ච අග්ග්‍යාගාරං' යනු වැලි ගොඩත්, ගිනි හලත් අතරෙහිය. අටවන සූත්‍රය භික්ෂු සංඝයා උදෙසා දේශනා කරන ලදී. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම අර්ථය පැහැදිලිය.

---

ปจฺโจโรหณิวคฺโค ทุติโย.

දෙවන පච්චෝරෝහණී වර්ගයයි.

---

(๑๓) ๓. ปริสุทฺธวคฺควณฺณนา

(13) 3. පරිසුද්ධ වර්ග වර්ණනාවයි.

---

๑๒๓. ตติยสฺส ปฐเม ปริสุทฺธาติ นิมฺมลา. ปริโยทาตาติ ปภสฺสรา. ทุติยาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนวาติ.

123. තුන්වන වර්ගයේ පළමුවන සූත්‍රයෙහි, 'පරිසුද්ධා' යනු නිර්මල වූ යන්නයි. 'පරියෝදාතා' යනු ප්‍රභාස්වර වූ යන්නයි. දෙවන සූත්‍රය ආදියේ අර්ථය පැහැදිලිය.

---

ปริสุทฺธวคฺโค ตติโย.

තුන්වන පරිසුද්ධ වර්ගයයි.

---

(๑๔) ๔. สาธุวคฺควณฺณนา

(14) 4. සාධු වර්ග වර්ණනාවයි.

---

๑๓๔. จตุตฺถสฺส ปฐเม สาธุนฺติ ภทฺทกํ สิลิฏฺฐกํ. ทุติยาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนวาติ. อริยมคฺควคฺโค อุตฺตานตฺโถเยวาติ.

134. සිව්වන වර්ගයේ පළමුවන සූත්‍රයෙහි, 'සාධුං' යනු යහපත් වූ, මටසිලුටු වූ යන්නයි. දෙවන සූත්‍රය ආදියේ අර්ථය පැහැදිලිය. අරියමග්ග වර්ගය ද පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

---

สาธุวคฺโค จตุตฺโถ.

සිව්වන සාධු වර්ගයයි.

---

ตติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

තුන්වන පණ්ණාසකය නිමාවිය.

---

๔. จตุตฺถปณฺณาสกํ

4. සිව්වන පණ්ණාසකය.

---

๑๕๕. จตุตฺถสฺส [Pg.338] ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนวาติ.

155. සිව්වන පණ්ණාසකයේ පළමුවන සූත්‍රය ආදිය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

---

๘. กมฺมนิทานสุตฺตวณฺณนา

8. කම්මනිදාන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๑๗๔. อฏฺฐเม โลภเหตุกมฺปีติ ปาณาติปาตสฺส โลโภ อุปนิสฺสยโกฏิยา เหตุ โหติ โทสโมหสมฺปยุตฺโตปิ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

174. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'ලෝභහේතුකම්පි' යනු ප්‍රාණාතිපාතයට ලෝභය උපනිශ්‍රය වශයෙන් හේතු වෙයි, එය ද්වේෂය හා මෝහය සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත වුවද (හේතුව එසේම වේ). මේ ක්‍රමයෙන් සෑම තැනම අර්ථය දත යුතුය.

---

๙. ปริกฺกมนสุตฺตวณฺณนา

9. පරික්කමන සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๑๗๕. นวเม ปริกฺกมนํ โหตีติ ปริวชฺชนํ โหติ.

175. නවවන සූත්‍රයෙහි, 'පරික්කමනං හෝති' යනු මගහැරීම හෝ දුරු කිරීම වෙයි.

---

๑๐. จุนฺทสุตฺตวณฺณนา

10. චුන්ද සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๑๗๖. ทสเม กมฺมารปุตฺตสฺสาติ สุวณฺณการปุตฺตสฺส. กสฺส โน ตฺวนฺติ กสฺส นุ ตฺวํ. ปจฺฉาภูมกาติ ปจฺฉาภูมิวาสิกา. กมณฺฑลุกาติ กมณฺฑลุธาริโน. เสวาลมาลิกาติ เสวาลมาลา วิย ธาเรนฺติ. เสวาลปฏนิวาสิตาติปิ วุตฺตเมว. อุทโกโรหกาติ สายตติยกํ อุทโกโรหนานุโยคมนุยุตฺตา. อามเสยฺยาสีติ หตฺเถน ปริมชฺเชยฺยาสิ.

176. දසවන සූත්‍රයෙහි, 'කම්මාරපුත්තස්ස' යනු රන්කරුවෙකුගේ පුත්‍රයාටය. 'කස්ස නෝ ත්වං' යනු 'නුඹ කවුරුන්ගේද' යන්නයි. 'පච්ඡාභූමකා' යනු බටහිර ප්‍රදේශවාසීන්ය. 'කමණ්ඩලුකා' යනු පැන් කෙණ්ඩි දරන්නෝය. 'සේවාලමාලිකා' යනු සේවාල (දියසෙවල) මාලාවක් මෙන් දරන්නෝය. 'සේවාලපටනිවාසිතා' යන්නෙන්ද කියවුණේ මෙයමයි. 'උදකෝරෝහකා' යනු සවස් කාලයේ තෙවරක් දියට බැසීමේ වතාවතෙහි නියුක්ත වූවෝය. 'ආමසෙය්‍යාසි' යනු අතින් පිරිමැදිය යුතුය යන්නයි.

---

๑๑. ชาณุสฺโสณิสุตฺตวณฺณนา

11. ජාණුස්සෝණි සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๑๗๗. เอกาทสเม อุปกปฺปตูติ ปาปุณาตุ. ฐาเนติ โอกาเส. โน อฏฺฐาเนติ โน อโนกาเส. เนรยิกานํ อาหาโร นาม ตตฺถ นิพฺพตฺตนกมฺมเมว. เตเนว หิ เต ตตฺถ ยาเปนฺติ. ติรจฺฉานโยนิกานํ ปน ติณปณฺณาทิวเสน อาหาโร เวทิตพฺโพ. มนุสฺสานํ โอทนกุมฺมาสาทิวเสน, เทวานํ สุธาโภชนาทิวเสน, เปตฺติเวสยิกานํ เขฬสิงฺฆาณิกาทิวเสน. ยํ วา ปนสฺส อิโต อนุปฺปเวจฺฉนฺตีติ ยํ ตสฺส มิตฺตาทโย อิโต ททนฺตา อนุปเวเสนฺติ. เปตฺติเวสยิกา เอว หิ ปรทตฺตูปชีวิโน โหนฺติ, น อญฺเญสํ ปเรหิ ทินฺนํ [Pg.339] อุปกปฺปติ. ทายโกปิ อนิปฺผโลติ ยํ สนฺธาย ตํ ทานํ ทินฺนํ, ตสฺส อุปกปฺปตุ วา มา วา, ทายเกน ปน น สกฺกา นิปฺผเลน ภวิตุํ, ทายโก ตสฺส ทานสฺส วิปากํ ลภติเยว.

177. එකොළොස්වන සූත්‍රයෙහි, 'උපකප්පතූ' යනු පැමිණේවා (ලැබේවා) යන්නයි. 'ඨානේ' යනු සුදුසු ස්ථානයෙහිය. 'නෝ අට්ඨානේ' යනු නුසුදුසු ස්ථානයෙහි නොවේ. නිරයගාමීන්ට ආහාර නම් එහි උපදවන කර්මයමය. එයින්ම ඔවුහු එහි යැපෙති. තිරිසන් යෝනිවල උපන් අයට තණකොළ, කොළ ජාති ආදිය ආහාර වශයෙන් දත යුතුය. මනුෂ්‍යයන්ට බත්, කැඳ ආදියද, දෙවියන්ට දිව්‍ය භෝජන (සුධාභෝජන) ආදියද, ප්‍රේත ලෝකවාසීන්ට සෙම, සොටු ආදියද ආහාර වෙයි. 'යං වා පනස්ස ඉතෝ අනුප්පවෙච්ඡන්ති' යනු ඔහුගේ මිත්‍රාදීන් මෙලොවින් යමක් ලබා දෙත්ද (අනුමෝදන් කෙරෙත්ද) එයයි. ප්‍රේතයෝම පරදත්තූපජීවීහු වෙති, අන් අයට අනුන් දෙන දෙය (විපාක වශයෙන්) නොලැබේ. 'දායකෝපි අනිප්ඵලෝ' යනු යමක් අරභයා ඒ දානය දුන්නේද, එය ඔහුට ලැබුණත් නැතත්, දායකයාට නිශ්ඵල විය නොහැක, දායකයා එම දානයේ විපාකය ලබන්නේමය.

---

อฏฺฐาเนปิ ภวํ โคตโม ปริกปฺปํ วทตีติ อโนกาเส อุปฺปนฺเนปิ ตสฺมึ ญาตเก ภวํ โคตโม ทานสฺส ผลํ ปริกปฺเปติเยว ปญฺญาเปติเยวาติ ปุจฺฉติ. พฺราหฺมณสฺส หิ ‘‘เอวํ ทินฺนสฺส ทานสฺส ผลํ ทายโก น ลภตี’’ติ ลทฺธิ. อถสฺส ภควา ปญฺหํ ปฏิชานิตฺวา ‘‘ทายโก นาม ยตฺถ กตฺถจิ ปุญฺญผลูปชีวิฏฺฐาเน นิพฺพตฺโต ทานสฺส ผลํ ลภติเยวา’’ติ ทสฺเสตุํ อิธ พฺราหฺมณาติอาทิมาห. โส ตตฺถ ลาภี โหตีติ โส ตตฺถ หตฺถิโยนิยํ นิพฺพตฺโตปิ มงฺคลหตฺถิฏฺฐานํ ปตฺวา ลาภี โหติ. อสฺสาทีสุปิ เอเสว นโย. สาธุวคฺโค อุตฺตานตฺโถเยวาติ.

'අට්ඨානෙපි භවං ගෝතමෝ පරිකප්පං වදති' යනු නුසුදුසු ස්ථානයක උපන් එම ඥාතියාට දානයේ ඵලය ලැබෙන බව භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ පවසන්නේදැයි විමසයි. බ්‍රාහ්මණයාට 'මෙලෙස දුන් දානයක ඵලය දායකයාට නොලැබේ' යන මතයක් තිබුණි. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම ප්‍රශ්නය පිළිගෙන, දායකයා යම් කිසි පුණ්‍ය ඵලයකින් යැපෙන ස්ථානයක උපන්නේ නම් දානයේ ඵලය ලබන්නේමය යන්න පෙන්වා දීමට 'ඉධ බ්‍රාහ්මණ' යනාදිය වදාළ සේක. 'සෝ තත්ථ ලාභී හෝති' යනු ඔහු එහි ඇත් යෝනියක උපන්නද, මංගල හස්ති පදවිය ලබා ආහාරපාන ලබන්නෙකු වෙයි. අශ්ව ආදීන් කෙරෙහිද මේ ක්‍රමයමයි. සාධු වර්ගය පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

---

ชาณุสฺโสณิวคฺโค ทุติโย.

දෙවන ජාණුස්සෝණි වර්ගයයි.

---

จตุตฺถปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

සිව්වන පණ්ණාසකය නිමාවිය.

---

(๒๑) ๑. กรชกายวคฺโค

(21) 1. කරජකාය වර්ගය

---

๒๑๑. ปญฺจมสฺส [Pg.340] ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

211. පස්වන පණ්ණාසකයේ පළමු සූත්‍ර ආදිය පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

---

๖. สํสปฺปนียสุตฺตวณฺณนา

6. සංසප්පනීය සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๒๑๖. ฉฏฺเฐ สํสปฺปนียปริยายํ โว, ภิกฺขเว, ธมฺมปริยายนฺติ สํสปฺปนสฺส การณํ เทสนาสงฺขาตํ ธมฺมเทสนํ. สํสปฺปตีติ ตํ กมฺมํ กโรนฺโต อาสปฺปติ ปริสปฺปติ วิปฺผนฺทติ. ชิมฺหา คตีติ เตน กมฺเมน ยํ คตึ คมิสฺสติ, สา ชิมฺหา โหติ. ชิมฺหุปปตฺตีติ ตสฺส ยํ คตึ อุปปชฺชิสฺสติ, สาปิ ชิมฺหาว โหติ. สํสปฺปชาติกาติ สํสปฺปนสภาวา. ภูตา ภูตสฺส อุปปตฺติ โหตีติ ภูตสฺมา สภาวโต วิชฺชมานกมฺมา สตฺตสฺส นิพฺพตฺติ โหติ. ผสฺสา ผุสนฺตีติ วิปากผสฺสา ผุสนฺติ.

216. හයවන සූත්‍රයෙහි, 'සංසප්පනීය පරියායං වෝ භික්ඛවේ ධම්මපරියායං' යනු සංසප්පනයට (ඇද වී යාමට) හේතු වන දේශනාව නමැති ධර්ම ක්‍රමයයි. 'සංසප්පති' යනු එම කර්මය කරන්නා වෙවුලයි, පසුබට වෙයි, ගැහෙයි. 'ජිම්හා ගති' යනු එම කර්මයෙන් යන ගතිය ඇද වෙයි. 'ජිම්හුපපත්ති' යනු ඔහුගේ උප්පත්තියද ඇද වූ එකක්ම වෙයි. 'සංසප්පජාතිකා' යනු සංසප්පනය වන (බඩගා යන) ස්වභාවයයි. 'භූතා භූතස්ස උපපත්ති හෝති' යනු පවතින ස්වභාවය වූ කර්මයෙන් සත්ත්වයාගේ උප්පත්තිය සිදු වෙයි. 'ඵස්සා ඵුසන්ති' යනු විපාක ස්පර්ශයන් ස්පර්ශ වෙයි.

---

๗-๘. สญฺเจตนิกสุตฺตทฺวยวณฺณนา

7-8. සංචේතනික සූත්‍ර ද්වයේ වර්ණනාව

---

๒๑๗-๒๑๘. สตฺตเม สญฺเจตนิกานนฺติ เจเตตฺวา ปกปฺเปตฺวา กตานํ. อุปจิตานนฺติ จิตานํ วฑฺฒิตานํ. อปฺปฏิสํเวทิตฺวาติ เตสํ กมฺมานํ วิปากํ อเวทิยิตฺวา. พฺยนฺตีภาวนฺติ วิคตนฺตภาวํ เตสํ กมฺมานํ ปริจฺเฉทปริวฏุมตากรณํ. ตญฺจ โข ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ ตญฺจ โข วิปากํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม. อุปปชฺชนฺติ อุปปชฺชเวทนียํ อนนฺตเร อตฺตภาเว. อปเร วา ปริยาเยติ อปรปริยายเวทนียํ ปน สํสารปฺปวตฺเต สติ สหสฺสิเมปิ อตฺตภาเวติ. อิมินา อิทํ ทสฺเสติ ‘‘สํสารปฺปวตฺเต ปฏิลทฺธวิปาการหกมฺเม น วิชฺชติ โส ชคติปฺปเทโส, ยตฺถ ฐิโต มุจฺเจยฺย ปาปกมฺมา’’ติ. ติวิธาติ ติปฺปการา. กายกมฺมนฺตสนฺโทสพฺยาปตฺตีติ กายกมฺมนฺตสงฺขาตา วิปตฺติ. อิมินา นเยน สพฺพปทานิ เวทิตพฺพานิ. อฏฺฐเม อปณฺณโก มณีติ สมนฺตโต จตุรสฺโส ปาสโก.

217-218. හත්වන සූත්‍රයෙහි, 'සංචේතනිකානං' යනු සිතා මතා කළ කර්මයන්ටය. 'උපචිතානං' යනු රැස් කළා වූ හෝ වැඩුවා වූ කර්මයන්ටය. 'අප්පටිසංවේදිත්වා' යනු එම කර්මයන්ගේ විපාක විඳින්නේ නැතිවය. 'බ්‍යන්තීභාවං' යනු එම කර්මයන්ගේ කෙළවර කිරීමයි. 'තං ච ඛෝ දිට්ඨේව ධම්මේ' යනු එම විපාකය දිට්ඨධම්මවේදනීය වශයෙන් මේ ආත්මයේදීම ලැබෙන බවයි. 'උපපජ්ජ' යනු ඊළඟ ආත්මභාවයේදී ලැබෙන උපපජ්ජවේදනීය කර්මයයි. 'අපරේ වා පරියායේ' යනු සංසාරය පවතින තාක් කල් දහස් ගණන් ආත්මභාවයන්හිදී ලැබෙන අපරාපරියවේදනීය කර්මයයි. මෙයින් පෙන්වා දෙන්නේ 'සංසාරය පවතින කල්හි, විපාක දීමට නියමිත කර්මය පවතිද්දී පාප කර්මයෙන් මිදිය හැකි ස්ථානයක් ලොව කොහේවත් නැති' බවයි. 'තිවිධා' යනු තුන් ආකාර වූය. 'කායකම්මන්තසන්දෝසබ්‍යාපත්ති' යනු කාය කර්මයෙහි වරද නිසා සිදුවන විපත්තියයි. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු පද දත යුතුය. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'අපණ්ණකෝ මණි' යනු හාත්පසින් සතරැස් වූ ගල් කැටයකි (දාදු කැටයකි).

---

๙. กรชกายสุตฺตวณฺณนา

9. කරජකාය සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๒๑๙. นวเม ทุกฺขสฺสาติ วิปากทุกฺขสฺส, วฏฺฏทุกฺขสฺเสว วา. อิมสฺมึ สุตฺเต มณิโอปมฺมํ นตฺถิ. เอวํ วิคตาภิชฺโฌติ เอวนฺติ นิปาตมตฺตํ. ยถา วา เมตฺตํ [Pg.341] ภาเวนฺตา วิคตาภิชฺฌา ภวนฺติ, เอวํ วิคตาภิชฺโฌ. เอวมสฺส วิคตาภิชฺฌตาทีหิ นีวรณวิกฺขมฺภนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อกุสลนิสฺสรณานิ กเถนฺโต เมตฺตาสหคเตนาติอาทิมาห. อปฺปมาณนฺติ อปฺปมาณสตฺตารมฺมณตาย จิณฺณวสิตาย วา อปฺปมาณํ. ปมาณกตํ กมฺมํ นาม กามาวจรกมฺมํ. น ตํ ตตฺราวติฏฺฐตีติ ตํ มโหโฆ ปริตฺตํ อุทกํ วิย อตฺตโน โอกาสํ คเหตฺวา ฐาตุํ น สกฺโกติ, อถ โข นํ โอเฆ ปริตฺตํ อุทกํ วิย อิทเมว อปฺปมาณํ กมฺมํ อชฺโฌตฺถริตฺวา อตฺตโน วิปากํ นิพฺพตฺเตติ. ทหรตคฺเคติ ทหรกาลโต ปฏฺฐาย.

219. නවවන සූත්‍රයෙහි, 'දුක්ඛස්ස' යනු විපාක දුකෙහි හෝ වට්ට දුකෙහිමය. මෙම සූත්‍රයෙහි මැණික් උපමාව නැත. 'ඒවං විගතාභිජ්ඣෝ' යන්නෙහි 'ඒවං' යනු නිපාත පදයක් පමණි. එසේත් නැත්නම් මෛත්‍රිය වඩන්නන් අභිධ්‍යාවෙන් තොර වන්නාක් මෙන්, එලෙසම අභිධ්‍යාවෙන් තොර වන්නේය යන්නයි. මෙලෙස අභිධ්‍යාවෙන් තොර වීම ආදියෙන් නීවරණයන් යටපත් කිරීම පෙන්වා දී, දැන් අකුසලයෙන් නික්මීම පවසනු පිණිස 'මෙත්තාසහගතේන' යනාදිය වදාළ සේක. 'අප්පමාණං' යනු අප්‍රමාණ සත්ත්වයන් අරමුණු කිරීමෙන් හෝ පුරුදු කරන ලද වසීභාවයෙන් අප්‍රමාණ වූ (මහග්ගත) කර්මයයි. 'පමාණකතං කම්මං' නම් කාමාවචර කර්මයයි. 'න තං තත්‍රා වතිට්ඨති' යනු මහා ජල ප්‍රවාහයක ඇති ස්වල්ප වූ දිය ප්‍රමාණයක් මෙන්, එයට එහි ස්වාධීනව පැවතිය නොහැකි බවයි. එනම්, මහා ජල කඳකින් ස්වල්ප ජල ප්‍රමාණයක් යටපත් වන්නාක් මෙන්, මෙම අප්‍රමාණ (මහග්ගත) කර්මය විසින් කාමාවචර කර්මය යටපත් කර තම විපාකය ලබා දෙයි. 'දහරතග්ගේ' යනු බාල කාලයේ සිටය.

---

นายํ กาโย อาทายคมนิโยติ อิมํ กายํ คเหตฺวา ปรโลกํ คนฺตุํ นาม น สกฺกาติ อตฺโถ. จิตฺตนฺตโรติ จิตฺตการโณ, อถ วา จิตฺเตเนว อนฺตริโก. เอกสฺเสว หิ จุติจิตฺตสฺส อนนฺตรา ทุติเย ปฏิสนฺธิจิตฺเต เทโว นาม โหติ, เนรยิโก นาม โหติ, ติรจฺฉานคโต นาม โหติ. ปุริมนเยปิ จิตฺเตน การณภูเตน เทโว เนรยิโก วา โหตีติ อตฺโถ. สพฺพํ ตํ อิธ เวทนียนฺติ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียโกฏฺฐาสวเนตํ วุตฺตํ. น ตํ อนุคํ ภวิสฺสตีติ เมตฺตาย อุปปชฺชเวทนียภาวสฺส อุปจฺฉินฺนตฺตา อุปปชฺชเวทนียวเสน น อนุคตํ ภวิสฺสติ. อิทํ โสตาปนฺนสกทาคามิอริยปุคฺคลานํ ปจฺจเวกฺขณํ เวทิตพฺพํ. อนาคามิตายาติ ฌานานาคามิตาย. อิธปญฺญสฺสาติ อิมสฺมึ สาสเน ปญฺญา อิธปญฺญา นาม, สาสนจริตาย อริยปญฺญาย ฐิตสฺส อริยสาวกสฺสาติ อตฺโถ. อุตฺตริวิมุตฺตินฺติ อรหตฺตํ. ทสมํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

'නායං කායෝ ආදායගමනීයෝ' යනු මේ ශරීරය රැගෙන පරලොව යා නොහැකි බවයි. 'චිත්තන්තෝ' යනු සිත හේතු කොට ගත් හෝ සිතින්ම ඉක්මන් වූ යන්නයි. සැබවින්ම එක් චුති සිතකට අනතුරුව දෙවනුව උපදින පටිසන්ධි සිතේදී දෙවියෙක් හෝ නිරිසතෙක් හෝ තිරිසනෙක් හෝ වෙයි. පෙර ක්‍රමයට අනුවද සිත හේතුවෙන් දෙවියෙකු හෝ නිරිසතෙකු හෝ වෙයි යන්න අර්ථයයි. 'සබ්බං තං ඉධ වේදනීයං' යනු දිට්ඨධම්මවේදනීය කොටස අනුව වදාරන ලද්දකි. 'න තං අනුගං භවිස්සති' යනු මෛත්‍රිය (ධ්‍යානය) මගින් ඊළඟ භවයේ ලැබෙන විපාකය (උපපජ්ජවේදනීය බව) කපා හරින බැවින්, එය ඊළඟ භවය කරා නොපැමිණෙන්නේය යන්නයි. මෙය සෝවාන් සහ සකෘදාගාමී ආර්යයන්ගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව ලෙස දත යුතුය. 'අනාගාමිතායා' යනු ධ්‍යාන බලයෙන් අනාගාමී බව ලැබීමයි. 'ඉධපඤ්ඤස්ස' යනු මෙම ශාසනයෙහි ප්‍රඥාවයි. ශාසනයෙහි හැසිරෙන ආර්ය ප්‍රඥාවෙන් යුත් ආර්ය ශ්‍රාවකයාගේ යන්න අර්ථයයි. 'උත්තරිවිමුත්තිං' යනු අරිහත් ඵලයයි. දසවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

---

กรชกายวคฺโค ปฐโม.

පළමුවන කරජකාය වර්ගයයි.

---

(๒๒) ๒. สามญฺญวคฺควณฺณนา

(22) 2. සාමඤ්ඤ වර්ග වර්ණනාව

---

๒๒๑. ทุติยสฺส ปฐมํ อาทึ กตฺวา สพฺพา เปยฺยาลตนฺติ อุตฺตานตฺถาเยวาติ.

221. දෙවන වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි පටන් සියලු පෙය්‍යාලයන් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

---

มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

මනෝරථපූරණී නම් වූ අංගුත්තර නිකාය අටුවාවෙහි,

---

ทสกนิปาตสฺส สํวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

දසක නිපාත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

---

. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

. ඒ භාග්‍යවත් අරහත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.

---

องฺคุตฺตรนิกาเย

අංගුත්තර නිකායෙහි

---

เอกาทสกนิปาต-อฏฺฐกถา

ඒකාදසක නිපාත අටුවාව

---

๑. นิสฺสยวคฺโค

1. නිස්සය වග්ගය

---

๑-๖. กิมตฺถิยสุตฺตาทิวณฺณนา

1-6. කිමත්ථිය සූත්‍රාදී වර්ණනාව

---

๑-๖. เอกาทสกนิปาตสฺส [Pg.343] ปฐมาทีนิ เหฏฺฐา วุตฺตนยาเนว. เกวลญฺเจตฺถ อาทิโต ปญฺจสุ นิพฺพิทาวิราคํ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา เอกาทสงฺคานิ กตานิ. ฉฏฺเฐ สิกฺขาปจฺจกฺขานํ อธิกํ.

1-6. ඒකාදසක නිපාතයේ පළමු සූත්‍ර ආදියෙහි අර්ථ පහත (දසක නිපාතයේ) දැක්වුණු ක්‍රමයම වේ. මෙහි ආරම්භක සූත්‍ර පහේදී පමණක් 'නිබ්බිදා' (කලකිරීම) සහ 'විරාගය' (නොඇලීම) දෙවැදෑරුම් ලෙස බෙදා අංග එකොළහක් කරන ලදී. හයවන සූත්‍රයෙහි ශික්ෂා ප්‍රතික්ෂේප කිරීම (සික පද අත්හැරීම) අතිරේකව දැක්වේ.

---

๗-๘. ปฐมสญฺญาสุตฺตาทิวณฺณนา

7-8. පළමු සඤ්ඤා සූත්‍රාදී වර්ණනාව

---

๗-๘. สตฺตเม อตฺเถน อตฺโถติ อตฺเถน สทฺธิมตฺโถ. พฺยญฺชเนน พฺยญฺชนนฺติ พฺยญฺชเนน สทฺธึ พฺยญฺชนํ. สํสนฺทิสฺสตีติ สมฺปวตฺติสฺสติ. สเมสฺสตีติ สมานํ ภวิสฺสติ. น วิคฺคยฺหิสฺสตีติ น วิรชฺฌิสฺสติ. อคฺคปทสฺมินฺติ นิพฺพาเน. อฏฺฐเม ปจฺจเวกฺขณา กถิตา.

7-8. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'අත්ථේන අත්ථෝ' යනු අර්ථය සමඟ අර්ථයයි. 'බ්‍යඤ්ජනේන බ්‍යඤ්ජනං' යනු පදය (ශබ්දය) සමඟ පදයයි. 'සංසන්දිස්සති' යනු මැනවින් පවතින්නේය යන්නයි. 'සමෙස්සති' යනු සමාන වන්නේය යන්නයි. 'න විග්ගය්හිස්සති' යනු විරුද්ධ නොවන්නේය යන්නයි. 'අග්ගපදස්මිං' යනු නිවනෙහිය. අටවන සූත්‍රයෙහි ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව ගැන වදාරන ලදී.

---

๙. สทฺธสุตฺตวณฺณนา

9. සද්ධ සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๙. นวเม โทณิยา พทฺโธติ ยวสสฺสโทณิยา สมีเป พทฺโธ. อนฺตรํ กริตฺวาติ อพฺภนฺตเร กตฺวา. ฌายตีติ จินฺเตติ. ปชฺฌายตีติ อิโต จิโต จ นานปฺปการกํ ฌายติ. นิชฺฌายตีติ นิรนฺตรวเสน นิพทฺธํ ฌายติ. ปถวิมฺปิ นิสฺสาย ฌายตีติ สมาปตฺติยํ สนิกนฺติกวเสเนตํ วุตฺตํ. สมาปตฺติยญฺหิ สนิกนฺติกตฺตา เอส ขฬุงฺโก นาม กโต. อาปาทีสุปิ เอเสว นโย.

9. නවවන සූත්‍රයෙහි 'දෝණියා බද්ධෝ' යනු යව සහිත කෑම ඔරුව අසල බඳින ලද යන්නයි. 'අන්තරං කරිත්වා' යනු අභ්‍යන්තරයෙහි කොට යන්නයි. 'ඣායති' යනු සිතයි (මෙනෙහි කරයි). 'පජ්ඣායති' යනු මෙහෙන් හා එහෙන් විවිධ ආකාරයෙන් මෙනෙහි කිරීමයි. 'නිජ්ඣායති' යනු නිරන්තරයෙන් නොකඩවා මෙනෙහි කිරීමයි. 'පඨවිම්පි නිස්සාය ඣායති' යනු සමාපත්තියෙහි තෘෂ්ණා සහිත බවින් පවසන ලද්දකි. සමාපත්තියෙහි තෘෂ්ණාව (ඇලීම) ඇති බැවින් එම පුද්ගලයා 'ඛළුංක' (දුෂ්ට අශ්වයෙකු) ලෙස හඳුන්වා ඇත. ආපෝ ධාතුව ආදියේදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

---

กถญฺจ สทฺธ อาชานียฌายิตํ โหตีติ กถํ การณาการณํ ชานนฺตสฺส สินฺธวสฺส ฌายิตํ โหติ. ยถา อิณนฺติอาทีสุ อิณสทิสํ พนฺธนสทิสํ ธนชานิสทิสํ กลิสงฺขาตมหาปราธสทิสญฺจ กตฺวา อตฺตโน อภิมุขสฺส ปโตทสฺส อชฺโฌหรณสงฺขาตํ ปตนํ วิปสฺสตีติ อตฺโถ. เนว ปถวึ นิสฺสาย ฌายตีติ สมาปตฺติสุขนิกนฺติยา อภาเวน ปถวิอารมฺมณาย [Pg.344] จตุกฺกปญฺจกชฺฌานสญฺญาย น ฌายติ, นิยนฺติยา อภาเวเนว โส อาชานีโย นาม โหตีติ. ฌายติ จ ปนาติ นิพฺพานารมฺมณาย ผลสมาปตฺติยา ฌายติ. ปถวิยํ ปถวิสญฺญา วิภูตา โหตีติ ปถวารมฺมเณ อุปฺปนฺนา จตุกฺกปญฺจกชฺฌานสญฺญา วิภูตา ปากฏา โหติ. ‘‘วิภูตา, ภนฺเต, รูปสญฺญา อวิภูตา อฏฺฐิกสญฺญา’’ติ อิมสฺมิญฺหิ สุตฺเต สมติกฺกมสฺส อตฺถิตาย วิภูตตา วุตฺตา, อิธ ปน วิปสฺสนาวเสน อนิจฺจทุกฺขานตฺตโต ทิฏฺฐตฺตา วิภูตา นาม ชาตา. อาโปสญฺญาทีสุปิ เอเสว นโย. เอวเมตฺถ เหฏฺฐา วิย สมาปตฺติวเสน สมติกฺกมํ อวตฺวา วิปสฺสนาจารวเสน สมติกฺกโม วุตฺโต. เอวํ ฌายีติ เอวํ วิปสฺสนาปฏิปาฏิยา อาคนฺตฺวา อุปฺปาทิตาย ผลสมาปตฺติยา ฌายนฺโต.

"ශ්‍රද්ධාවන්තය, ආජානීය අශ්වයෙකුගේ ධ්‍යානය කෙබඳුද?" යනු කරුණු සහ අකරුණු දන්නා සින්ධව අශ්වයාගේ මෙනෙහි කිරීම කෙබඳුද යන්නයි. 'ණය මෙන්' යනාදියෙහි, ණයකට බඳු වූ, බන්ධනයකට බඳු වූ, ධන හානියකට බඳු වූ, 'කලි' නමින් හැඳින්වෙන මහා වරදකට බඳු වූ දෙයක් ලෙස සලකා තමා ඉදිරියට එන කසය පතිත වීම දකියි යනු එහි අර්ථයයි. 'පොළොව ඇසුරු කොට මෙනෙහි නොකරයි' යනු සමාපත්ති සැපයෙහි ඇලීමක් නොමැති බැවින් පඨවි ආරම්මණ කොට ගත් සතරවන හා පස්වන ධ්‍යාන සඤ්ඤාවන්ගෙන් මෙනෙහි නොකරයි යන්නයි. ඇලීමක් නොමැති බැවින්ම ඔහු 'ආජානීය' නම් වේ. 'ධ්‍යානය කරයි' යනු නිවන අරමුණු කොට ගත් ඵල සමාපත්තියෙන් මෙනෙහි කිරීමයි. 'පොළොවෙහි පඨවි සඤ්ඤාව විභූත වේ' යනු පඨවි ආරම්මණයෙහි උපන් සතරවන හා පස්වන ධ්‍යාන සඤ්ඤාව ප්‍රකට වීමයි. "ස්වාමීනි, රූප සඤ්ඤාව විභූත විය, අස්ථික සඤ්ඤාව අවිභූත විය" යනාදී මෙම සූත්‍රයෙහි ඉක්මවා යාම ඇති බැවින් විභූත බව පවසන ලදී. නමුත් මෙහිදී විපස්සනා වශයෙන් අනිච්ච, දුක්ඛ, අනත්ත ලෙස දැකීම නිසා විභූත වූයේ නම් වේ. ආපෝ සඤ්ඤා ආදියේදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙසේ මෙහි පහත සූත්‍රවල මෙන් සමාපත්ති වශයෙන් ඉක්මවා යාම නොකියා විපස්සනා චර්යාවන්ගේ වශයෙන් ඉක්මවා යාම පවසන ලදී. 'මෙසේ ධ්‍යානය කරන්නා' යනු මෙසේ විපස්සනා පිළිවෙළින් පැමිණ උපදවා ගත් ඵල සමාපත්තියෙන් ධ්‍යාන වඩන්නා යන්නයි.

---

๑๐. โมรนิวาปสุตฺตวณฺณนา

10. මොරනිවාප සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๑๐. ทสเม อจฺจนฺตนิฏฺโฐติ อนฺตํ อตีตตฺตา อจฺจนฺตสงฺขาตํ อวินาสธมฺมํ นิพฺพานํ นิฏฺฐา อสฺสาติ อจฺจนฺตนิฏฺโฐ. อิมินา นเยน เสสปทานิ เวทิตพฺพานิ. ชเนตสฺมินฺติ ชนิตสฺมึ, ปชายาติ อตฺโถ. เย โคตฺตปฏิสาริโนติ เย ชนา ตสฺมึ โคตฺเต ปฏิสรนฺติ ‘‘อหํ โคตโม, อหํ กสฺสโป’’ติ, เตสุ โลเก โคตฺตปฏิสารีสุ ขตฺติโย เสฏฺโฐ. อนุมตา มยาติ มม สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สทฺธึ สํสนฺเทตฺวา เทสิตา มยา อนุญฺญาตา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

10. දසවන සූත්‍රයෙහි 'අච්චන්තනිට්ඨෝ' යනු කෙළවර (උප්පාද, ඨිති, භංග) ඉක්මවා ගිය බැවින් 'අච්චන්ත' යයි කියනු ලබන විනාශ නොවන ධර්මතාවක් වූ නිවන අවසානය කොට ඇති බැවින් අච්චන්තනිට්ඨ නම් වේ. මෙම ක්‍රමයෙන් සෙසු පද ද දත යුතුය. 'ජනෙතස්මිං' යනු උපන් සත්ත්ව ප්‍රජාව කෙරෙහි යන්නයි. 'යේ ගොත්තපටිසාරිනෝ' යනු යම් ජනයෙක් ඒ ඒ පිරිසෙහි "මම ගෝතම වෙමි, මම කස්සප වෙමි" යනාදී වශයෙන් ගෝත්‍ර අනුව යන්නාහු ද, එවැනි ගෝත්‍ර අගයන්නන් අතුරෙන් ක්ෂත්‍රියයා ශ්‍රේෂ්ඨ වේ. 'අනුමතා මයා' යනු මාගේ සර්වඥතා ඥානය හා ගළපා මා විසින් දේශනා කරන ලද, අනුදැන වදාරන ලද යන්නයි. සෙසු සියලු තන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

---

นิสฺสยวคฺโค ปฐโม.

පළමුවන නිස්සය වග්ගයයි.

---

๒. อนุสฺสติวคฺโค

2. අනුස්සති වග්ගය

---

๑-๒. มหานามสุตฺตทฺวยวณฺณนา

1-2. මහානාම සූත්‍ර දෙක්හි වර්ණනාව

---

๑๑-๑๒. ทุติยสฺส ปฐเม นานาวิหาเรหิ วิหรตนฺติ คิหีนํ นิพทฺโธ เอโก วิหาโร นาม นตฺถิ, ตสฺมา อมฺหากํ อนิพทฺธวิหาเรน วิหรนฺตานํ เกน วิหาเรน กตเรน นิพทฺธวิหาเรน วิหาตพฺพนฺติ ปุจฺฉติ. อาราธโกติ สมฺปาทโก ปริปูรโก. ธมฺมโสตสมาปนฺโน พุทฺธานุสฺสตึ [Pg.345] ภาเวตีติ ธมฺมโสตสมาปนฺโน หุตฺวา พุทฺธานุสฺสตึ ภาเวติ. ทุติเย คิลานา วุฏฺฐิโตติ คิลาโน หุตฺวา วุฏฺฐิโต.

11-12. දෙවන වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'නානාවිහාරේහි විහරන්තං' යනු ගිහියන්ට නියමිත වූ එකම විහරණයක් (පැවැත්මක්) නැත, එබැවින් නියමිත නොවූ පැවැත්මකින් වසන අප විසින් කිනම් ස්ථිර විහරණයකින් විසිය යුතුදැයි විමසයි. 'ආරාධකෝ' යනු සම්පූර්ණ කරන්නා වූ තැනැත්තායි. 'ධම්මසෝත සමාපන්නෝ බුද්ධානුස්සතිං භාවෙති' යනු දහම් සැඩ පහරට පත් වූවෙකු වී බුද්ධානුස්සතිය වඩයි යන්නයි. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'ගිලානා වුට්ඨිතෝ' යනු ගිලන්ව සිට ඉන් නැගී සිටි (සුව වූ) යන්නයි.

---

๓. นนฺทิยสุตฺตวณฺณนา

3. නන්දිය සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๑๓. ตติเย กลฺยาณมิตฺเตติ สุมิตฺเต. เอวเมตฺถ กลฺยาณมิตฺตวเสน สงฺฆานุสฺสติ กถิตา. กพฬีการาหารภกฺขานนฺติ กามาวจรเทวานํ. อสมยวิมุตฺโตติ อสมยวิมุตฺติยา วิมุตฺโต ขีณาสโว.

13. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'කල්‍යාණමිත්තේ' යනු යහපත් මිතුරන් කෙරෙහි යන්නයි. මෙසේ මෙහි කල්‍යාණ මිත්‍රත්වය මගින් සංඝානුස්සතිය වදාරන ලදී. 'කබළීකාරාහාර භක්ඛානං' යනු කාමාවචර දෙවියන් සම්බන්ධයෙනි. 'අසමයවිමුත්තෝ' යනු අසමය විමුක්තියෙන් මිදුණු රහතන් වහන්සේයි.

---

๔. สุภูติสุตฺตวณฺณนา

4. සුභූති සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๑๔. จตุตฺเถ โก นามายํ สุภูตี ภิกฺขูติ ชานนฺโตปิ สตฺถา กถาสมุฏฺฐาปนตฺถํ ปุจฺฉติ. สุทตฺตสฺส อุปาสกสฺส ปุตฺโตติ อนาถปิณฺฑิกํ สนฺธายาห. อนาถปิณฺฑิกสฺส หิ ปุตฺโต อตฺตโน จูฬปิตุ สนฺติเก ปพฺพชิโต, อถ นํ สุภูติตฺเถโร อาทาย สตฺถุ สนฺติกํ อคมาสิ. สทฺธาปทาเนสูติ สทฺธานํ ปุคฺคลานํ อปทาเนสุ ลกฺขเณสุ.

14. හතරවන සූත්‍රයෙහි "මේ සුභූති නම් මහණ කවුද?" යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ දැන දැනම කතා පුවත ආරම්භ කිරීම පිණිස විමසූ සේක. 'සුදත්ත උපාසකයාගේ පුත්‍රයා' යනු අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා ගැන පවසන ලද්දකි. අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමාගේ පුත්‍රයා තම බාප්පා අසල පැවිදි විය. පසුව සුභූති තෙරණුවෝ ඔහු බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත කැඳවාගෙන ගියහ. 'සද්ධාපදානේසු' යනු ශ්‍රද්ධාවන්ත පුද්ගලයන්ගේ ලක්ෂණ (හැසිරීම්) පිළිබඳවයි.

---

๕. เมตฺตสุตฺตวณฺณนา

5. මෙත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

---

๑๕. ปญฺจเม สุขํ สุปตีติ ยถา เสสชนา สมฺปริวตฺตมานา กากจฺฉมานา ทุกฺขํ สุปนฺติ, เอวํ อสุปิตฺวา สุขํ สุปติ. นิทฺทํ โอกฺกมนฺโตปิ สมาปตฺตึ สมาปนฺโน วิย โหติ. สุขํ ปฏิพุชฺฌตีติ ยถา อญฺเญ นิตฺถุนนฺตา วิชมฺภมานา สมฺปริวตฺตนฺตา ทุกฺขํ ปฏิพุชฺฌนฺติ, เอวํ อปฺปฏิพุชฺฌิตฺวา วิกสมานํ วิย ปทุมํ สุขํ นิพฺพิกาโร ปฏิพุชฺฌติ. น ปาปกํ สุปินํ ปสฺสตีติ สุปินํ ปสฺสนฺโตปิ ภทฺทกเมว สุปินํ ปสฺสติ, เจติยํ วนฺทนฺโต วิย ปูชํ กโรนฺโต วิย จ ธมฺมํ สุณนฺโต วิย จ โหติ. ยถา ปนญฺเญ อตฺตานํ โจเรหิ สมฺปริวาริตํ วิย วาเฬหิ อุปทฺทุตํ วิย ปปาเต ปตนฺตํ วิย จ ปสฺสนฺติ, น เอวํ ปาปกํ สุปินํ ปสฺสติ.

15. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'සැපසේ නිදාගනියි' යනු සෙසු ජනයා එහා මෙහා පෙරළෙමින්, කපුටන් මෙන් ගොරවමින් දුකසේ නිදන්නාක් මෙන් නොව සැපසේ නිදාගැනීමයි. නින්දට වැටෙන විට ද සමාපත්තියකට සම වැදුණාක් මෙන් වෙයි. 'සැපසේ අවදි වෙයි' යනු අන් අය කෙඳිරිගාමින්, ඇඟ මැලි කඩමින්, එහා මෙහා පෙරළෙමින් දුකසේ අවදි වන්නාක් මෙන් නොව, විකසිත වන පියුමක් මෙන් සැපසේ කිසිදු විකාරයකින් තොරව අවදි වීමයි. 'නපුරු සිහින නොදකියි' යනු සිහින දුටුවත් යහපත් සිහිනමය. චෛත්‍යයක් වඳින්නාක් මෙන් ද, පූජාවක් කරන්නාක් මෙන් ද, ධර්මය අසන්නාක් මෙන් ද වෙයි. නමුත් අන් අය තමන් සොරුන්ගෙන් වට වී සිටින්නාක් මෙන් ද, වන සතුන්ගෙන් පීඩා විඳින්නාක් මෙන් ද, ප්‍රපාතයකට වැටෙන්නාක් මෙන් ද දකින්නාක් මෙන්, මොහු එවැනි නපුරු සිහින නොදකියි.

---

มนุสฺสานํ ปิโย โหตีติ อุเร อามุกฺกมุตฺตาหาโร วิย สีเส ปิฬนฺธิตมาลา วิย จ มนุสฺสานํ ปิโย โหติ มนาโป. อมนุสฺสานํ ปิโย โหตีติ ยเถว มนุสฺสานํ, อมนุสฺสานมฺปิ ปิโย โหติ วิสาขตฺเถโร วิย. วตฺถุ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๒๕๘) เมตฺตากมฺมฏฺฐานนิทฺเทเส วิตฺถาริตเมว. เทวตา รกฺขนฺตีติ ปุตฺตมิว มาตาปิตโร เทวตา รกฺขนฺติ. นาสฺส อคฺคิ [Pg.346] วา วิสํ วา สตฺถํ วา กมตีติ เมตฺตาวิหาริสฺส กาเย อุตฺตราย อุปาสิกาย วิย อคฺคิ วา, สํยุตฺตภาณกจูฬสีวตฺเถรสฺเสว วิสํ วา, สํกิจฺจสามเณรสฺเสว สตฺถํ วา น กมติ นปฺปวิสติ, นาสฺส กายํ วิโกเปตีติ วุตฺตํ โหติ. เธนุวตฺถุมฺปิ เจตฺถ กถยนฺติ. เอกา กิร เธนุ วจฺฉกสฺส ขีรธารํ มุญฺจมานา อฏฺฐาสิ. เอโก ลุทฺทโก ‘‘ตํ วิชฺฌิสฺสามี’’ติ หตฺเถน สมฺปริวตฺเตตฺวา ทีฆทณฺฑํ สตฺตึ มุญฺจิ. สา ตสฺสา สรีรํ อาหจฺจ ตาลปณฺณํ วิย วฏฺฏมานา คตา, เนว อุปจารพเลน น อปฺปนาพเลน, เกวลํ วจฺฉเก พลวหิตจิตฺตตาย. เอวํ มหานุภาวา เมตฺตา.

"මිනිසුන්ට ප්‍රිය වෙයි" යනු ළයෙහි පැළඳි මුතු හරක් මෙන් ද හිසෙහි පැළඳි මල් මාලාවක් මෙන් ද මිනිසුන්ට ප්‍රිය වූ මනාප වූ අයෙකු බවට පත්වීමයි. "අමනුෂ්‍යයන්ට ප්‍රිය වෙයි" යනු මිනිසුන්ට මෙන්ම, විසාඛ තෙරුන් වහන්සේ මෙන් අමනුෂ්‍යයන්ට ද ප්‍රිය වීමයි. මේ පිළිබඳ කථා වස්තුව විසුද්ධි මාර්ගයෙහි මෙත්තා කම්මට්ඨාන නිද්දේසයෙහි විස්තර කර ඇත. "දේවතාවෝ රකිති" යනු මවුපියන් දරුවෙකු රකින්නාක් මෙන් දේවතාවෝ ඔහු රකිති යන්නයි. "ඔහුට ගින්නෙන් හෝ විෂෙන් හෝ ආයුධවලින් හානියක් නොවේ" යන්නෙන් කියවෙන්නේ මෙත් විහරණයෙහි යෙදෙන පුද්ගලයාගේ ශරීරයට උත්තරා උපාසිකාවට මෙන් ගින්න හෝ, සංයුත්තභාණක චූළසීව තෙරුන් වහන්සේට මෙන් විෂ හෝ, සංකිච්ච සාමණේරයන් වහන්සේට මෙන් ආයුධ හෝ ඇතුළු නොවන බවත්, ශරීරයට පීඩාවක් නොකරන බවත් ය. මේ සම්බන්ධයෙන් දෙනකගේ කථා පුවතක් ද පවසති. එක්තරා දෙනක් පැටවාට කිරි පොවමින් සිටියාය. එක් වැද්දෙක් "මෑට විදින්නෙමි" යි සිතා අතින් දිගු මිටක් ඇති හෙල්ලයක් විසි කළේය. එය ඒ දෙනගේ ශරීරයේ වැදී තල් කොළයක් මෙන් එතී වැටුණි. එය උපචාර සමාධි බලයෙන් හෝ අප්පනා සමාධි බලයෙන් හෝ වූවක් නොව, හුදෙක් පැටවා කෙරෙහි ඇති වූ බලවත් මෙත් සිත නිසාම සිදු වූවකි. මෙත්තාව එතරම් මහානුභාව සම්පන්නය.

---

ตุวฏํ จิตฺตํ สมาธิยตีติ เมตฺตาวิหาริโน ขิปฺปเมว จิตฺตํ สมาธิยติ, นตฺถิ ตสฺส ทนฺธายิตตฺตํ. มุขวณฺโณ วิปฺปสีทตีติ พนฺธนา ปวุตฺตตาลปกฺกํ วิย จสฺส วิปฺปสนฺนวณฺณํ มุขํ โหติ. อสมฺมูฬฺโห กาลํ กโรตีติ เมตฺตาวิหาริโน สมฺโมหมรณํ นาม นตฺถิ, อสมฺมูฬฺโห ปน นิทฺทํ โอกฺกมนฺโต วิย กาลํ กโรติ. อุตฺตริ อปฺปฏิวิชฺฌนฺโตติ เมตฺตาสมาปตฺติโต อุตฺตริ อรหตฺตํ อธิคนฺตุํ อสกฺโกนฺโต อิโต จวิตฺวา สุตฺตปฺปพุทฺโธ วิย พฺรหฺมโลกํ อุปปชฺชตีติ.

"සිත වහා සමාධිගත වෙයි" යනු මෙත් විහරණය කරන්නාගේ සිත ඉතා ඉක්මනින්ම එකඟ වෙයි, එහි පමාවීමක් නැත. "මුහුණේ පැහැය පැහැපත් වෙයි" යනු නටුවෙන් ගිලිහුණු ඉදුණු තල් ගෙඩියක් මෙන් ඔහුගේ මුහුණ ඉතා පැහැපත් වෙයි. "මුළා නොවී කළුරිය කරයි" යනු මෙත් විහරණය කරන්නාට මුළා වී මියයාමක් නැත. හුදෙක් නිද්‍රාවට පත්වන්නාක් මෙන් මුළා නොවී කළුරිය කරයි. "මතු මඟ නොපසක් කරන්නේ නම්" යනු මෙත්තා සමාපත්තියෙන් මතු රහත් බව ලැබීමට අපොහොසත් වන්නේ නම්, මෙයින් චුත වී නින්දෙන් පිබිදුණාක් මෙන් බඹලොව උපදියි.

---

๖. อฏฺฐกนาครสุตฺตวณฺณนา

6. අට්ඨකනාගර සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๑๖. ฉฏฺเฐ ทสโมติ ชาติโคตฺตวเสน เจว สารปตฺตกุลคณนาย จ ทสเม ฐาเน คณียติ, เตนสฺส ทสโมตฺเวว นามํ ชาตํ. อฏฺฐกนาคโรติ อฏฺฐกนครวาสี. กุกฺกุฏาราเมติ กุกฺกุฏเสฏฺฐินา การิเต อาราเม.

16. හයවන සූත්‍රයෙහි "දසම" යනු ජාති ගෝත්‍ර වශයෙන් ද ශ්‍රේෂ්ඨත්වයට පත් කුල ගණනය කිරීමේදී දසවන ස්ථානයෙහි ලා ගණන් කරනු ලබන බැවින් ඔහුට "දසම" යන නම ලැබුණි. "අට්ඨකනාගර" යනු අට්ඨක නගරයෙහි වාසය කරන්නාය. "කුක්කුටාරාමයෙහි" යනු කුක්කුට සිටුවරයා විසින් කරවන ලද ආරාමයෙහි යන්නයි.

---

เตน ภควตา…เป… สมฺมทกฺขาโตติ เอตฺถ อยํ สงฺเขปตฺโถ – โย โส ภควา สมตึส ปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพกิเลเส ภญฺชิตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ, เตน ภควตา เตสํ เตสํ สตฺตานํ อาสยานุสยํ ชานตา, หตฺถตเล ฐปิตํ อามลกํ วิย สพฺพเญยฺยธมฺเม ปสฺสตา, อปิจ ปุพฺเพนิวาสาทีหิ ชานตา, ทิพฺเพน จกฺขุนา ปสฺสตา, ตีหิ วา วิชฺชาหิ ฉหิ วา ปน อภิญฺญาหิ ชานตา, สพฺพตฺถ อปฺปฏิหเตน สมนฺตจกฺขุนา ปสฺสตา, สพฺพธมฺมชานนสมตฺถาย ปญฺญาย ชานตา, สพฺพสตฺตานํ จกฺขุวิสยาตีตานิ ติโรกุฏฺฏาทิคตานิ จาปิ [Pg.347] รูปานิ อติวิสุทฺเธน มํสจกฺขุนา วา ปสฺสตา, อตฺตหิตสาธิกาย สมาธิปทฏฺฐานาย ปฏิเวธปญฺญาย ชานตา, ปรหิตสาธิกาย กรุณาปทฏฺฐานาย เทสนาปญฺญาย ปสฺสตา, อนฺตรายิกธมฺเม วา ชานตา, นิยฺยานิกธมฺเม ปสฺสตา, อรีนํ หตตฺตา อรหตา, สมฺมา สามํ สพฺพธมฺมานํ พุทฺธตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺเธนาติ เอวํ จตุเวสารชฺชวเสน จตูหิ การเณหิ โถมิเตน อตฺถิ นุ โข เอโก ธมฺโม อกฺขาโตติ.

"ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්..." යනාදී මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි: යම් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නමක් තිස් පෙරුම් දම් පුරා, සියලු කෙලෙසුන් නසා, අනුත්තර වූ සම්මා සම්බෝධියට පත් වූ සේක් ද, ඒ සත්ත්වයන්ගේ ආශයානුශය දන්නා වූ, අතැඹුලක් සේ සියලු ඤෙය්‍ය ධර්මයන් දක්නා වූ, තවද පූර්වේනිවාසානුස්මෘති ආදී ඥානයන්ගෙන් දන්නා වූ, දිව්‍ය චක්ෂුසින් දක්නා වූ, ත්‍රිවිද්‍යාවන්ගෙන් හෝ ෂඩ් අභිඥාවන්ගෙන් දන්නා වූ, සියලු තන්හි අවිරුද්ධ වූ සමන්ත චක්ෂුසින් දක්නා වූ, සියලු ධර්මයන් දැනගැනීමට සමර්ථ වූ ප්‍රඥාවෙන් දන්නා වූ, සියලු සත්ත්වයන්ගේ ඇසට නොපෙනෙන, බිත්ති ආදියෙන් වැසුණු රූප පවා අතිශය පිරිසිදු මාංස චක්ෂුසින් දක්නා වූ, තමාට වැඩ සලසන සමාධිය පදනම් කරගත් ප්‍රතිවේධ ප්‍රඥාවෙන් දන්නා වූ, පරහිත සලසන කරුණාව පදනම් කරගත් දේශනා ප්‍රඥාවෙන් දක්නා වූ, අන්තරායකර ධර්මයන් දන්නා වූ, නෛර්යාණික ධර්මයන් දක්නා වූ, කෙලෙස් සතුරන් නැසූ බැවින් අර්හත් වූ, තමා විසින්ම සියලු ධර්මයන් අවබෝධ කරගත් බැවින් සම්මා සම්බුද්ධ වූ, මෙසේ චතුර් වෛශාරද්‍ය ඥානයන්ගේ වශයෙන් කරුණු සතරකින් පසසන ලද ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද එක්තරා ධර්මයක් තිබේද? යනුයි.

---

อภิสงฺขตนฺติ กตํ อุปฺปาทิตํ. อภิสญฺเจตยิตนฺติ เจตยิตํ กปฺปยิตํ. โส ตตฺถ ฐิโตติ โส ตสฺมึ สมถวิปสฺสนาธมฺเม ฐิโต. ธมฺมราเคน ธมฺมนนฺทิยาติ ปททฺวเยนปิ สมถวิปสฺสนาสุ ฉนฺทราโค วุตฺโต. สมถวิปสฺสนาสุ หิ สพฺเพน สพฺพํ ฉนฺทราคํ ปริยาทิยิตุํ สกฺโกนฺโต อรหา โหติ, อสกฺโกนฺโต อนาคามี โหติ. โส สมถวิปสฺสนาสุ ฉนฺทราคสฺส อปฺปหีนตฺตา จตุตฺถชฺฌานเจตนาย สุทฺธาวาเส นิพฺพตฺตติ. อยํ อาจริยานํ สมานตฺถกถา.

"අභිසංඛත" යනු කරන ලද, උපදවන ලද යන්නයි. "අභිසංචේතයිත" යනු සිතා මෙහෙයවන ලද, පිළියෙළ කරන ලද යන්නයි. "ඔහු එහි සිටියේ" යනු ඔහු ඒ සමථ විපස්සනා ධර්මයන්හි පිහිටියේ යන්නයි. "ධර්ම රාගයෙන්, ධර්ම නන්දියෙන්" යන පද දෙකෙන්ම සමථ විපස්සනා කෙරෙහි ඇති වන ඡන්ද රාගය කියවේ. සමථ විපස්සනාවන්හි සියලු ආකාරයෙන්ම ඡන්ද රාගය ක්ෂය කිරීමට සමත් වන්නේ නම් රහත් බවට පත් වෙයි. එසේ කළ නොහැකි වන්නේ නම් අනාගාමී වෙයි. ඔහු සමථ විපස්සනාවන්හි ඡන්ද රාගය ප්‍රහීණ නොකළ බැවින් සිව්වන දැහැනට අයත් චේතනාවෙන් ශුද්ධාවාස මාලිගයෙහි උපදියි. මෙය ආචාර්යවරුන්ගේ පොදු මතයයි.

---

วิตณฺฑวาที ปนาห – ‘‘เตเนว ธมฺมราเคนาติ วจนโต อกุสเลน สุทฺธาวาเส นิพฺพตฺตตี’’ติ. โส ‘‘สุตฺตํ อาหราหี’’ติ วตฺตพฺโพ. อทฺธา อญฺญํ อปสฺสนฺโต อิทเมว อาหริสฺสติ. ตโต วตฺตพฺโพ ‘‘กิมฺปนิทํ สุตฺตํ นีตตฺถํ, อุทาหุ เนยฺยตฺถ’’นฺติ. อทฺธา ‘‘นีตตฺถ’’นฺติ วกฺขติ. ตโต วตฺตพฺโพ – เอวํ สนฺเต อนาคามิผลตฺถิเกน สมถวิปสฺสนาสุ ฉนฺทราโค กตฺตพฺโพ ภวิสฺสติ, ฉนฺทราเค อุปฺปาทิเต อนาคามิผลํ ปฏิลทฺธํ ภวิสฺสติ, มา ‘‘สุตฺตํ เม ลทฺธ’’นฺติ ยํ วา ตํ วา ทีเปหิ. ปญฺหํ กเถนฺเตน หิ อาจริยสฺส สนฺติเก อุคฺคเหตฺวา อตฺถรสํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา กเถตุํ วฏฺฏติ. อกุสเลน หิ สคฺเค, กุสเลน จ อปาเย ปฏิสนฺธิ นาม นตฺถิ. วุตฺตญฺเจตํ ภควตา –

එහෙත් විතණ්ඩවාදියා පවසන්නේ "ඒ ධර්ම රාගයෙන්ම" යන වචනය නිසා අකුසලයෙන් ශුද්ධාවාසයෙහි උපදින බවයි. ඔහුට "සූත්‍රයක් ගෙනෙන්න" යැයි කිව යුතුය. ඔහු අන් කිසිවක් නොදැක මෙයම ඉදිරිපත් කරනු ඇත. එවිට ඔහුගෙන් "මෙම සූත්‍රය නීතත්ථ (ඍජු අර්ථ ඇති) ද නැතහොත් නෙය්‍යත්ථ (පැහැදිලි කළ යුතු අර්ථ ඇති) ද?" කියා ඇසිය යුතුය. ඔහු නිසැකවම "නීතත්ථ" යැයි පවසනු ඇත. එවිට ඔහුට මෙසේ කිව යුතුය - "එසේ නම් අනාගාමී ඵලය පතන්නා විසින් සමථ විපස්සනා කෙරෙහි ඡන්ද රාගය ඇති කළ යුතු වන්නේය. ඡන්ද රාගය ඇති කළ විට අනාගාමී ඵලය ලැබෙන්නේය. එබැවින් 'මට සූත්‍රයක් ලැබුණි' කියා හරි වේවා වැරදි වේවා කිසිවක් නොකියන්න. ප්‍රශ්නයක් විසඳන තැනැත්තා ආචාර්යවරයෙකු වෙතින් උගෙන අර්ථ රසය අවබෝධ කරගෙන ප්‍රකාශ කළ යුතුය. අකුසලයෙන් ස්වර්ගයෙහි හෝ කුසලයෙන් අපායෙහි හෝ ප්‍රතිසන්ධියක් ලැබීමක් නැත." භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද මෙය දේශනා කළ සේක:

---

‘‘น, ภิกฺขเว, โลภเชน กมฺเมน, โทสเชน กมฺเมน, โมหเชน กมฺเมน เทวา ปญฺญายนฺติ, มนุสฺสา ปญฺญายนฺติ, ยา วา ปนญฺญาปิ กาจิ สุคติโย. อถ โข, ภิกฺขเว, โลภเชน กมฺเมน, โทสเชน กมฺเมน, โมหเชน กมฺเมน นิรโย ปญฺญายติ, ติรจฺฉานโยนิ ปญฺญายติ, เปตฺติวิสโย ปญฺญายติ, ยา วา ปนญฺญาปิ กาจิ ทุคฺคติโย’’ติ (อ. นิ. ๖.๓๙) –

"මහණෙනි, ලෝභයෙන් හටගත් කර්මයෙන්, ද්වේෂයෙන් හටගත් කර්මයෙන්, මෝහයෙන් හටගත් කර්මයෙන් දෙවියෝ පෙනී නොයති, මිනිස්සු පෙනී නොයති, නැතහොත් අන් කිසිදු සුගතියක් පෙනී නොයයි. එහෙත් මහණෙනි, ලෝභයෙන් හටගත් කර්මයෙන්, ද්වේෂයෙන් හටගත් කර්මයෙන්, මෝහයෙන් හටගත් කර්මයෙන් නිරය පෙනී යයි, තිරිසන් යෝනිය පෙනී යයි, ප්‍රේත විෂය පෙනී යයි, නැතහොත් අන් කිසිදු දුගතියක් පෙනී යයි."

---

เอวํ [Pg.348] สญฺญาเปตพฺโพ. สเจ สญฺชานาติ, สญฺชานาตุ. โน เจ สญฺชานาติ, ‘‘คจฺฉ ปาโตว วิหารํ ปวิสิตฺวา ยาคุํ ปิวา’’ติ อุยฺโยเชตพฺโพ.

මෙසේ ඔහුට කරුණු වටහා දිය යුතුය. ඉදින් ඔහු පිළිගන්නේ නම් පිළිගනීවා. ඉදින් පිළි නොගන්නේ නම්, "යන්න, හෙට උදෙන්ම විහාරයට ගොස් කැඳ පානය කරන්න" යැයි කියා පිටත් කර හැරිය යුතුය.

---

อยํ โข, คหปติ, เอกธมฺโม อกฺขาโตติ เอกํ ธมฺมํ ปุจฺฉิเตน ‘‘อยมฺปิ เอกธมฺโม อกฺขาโต, อยมฺปิ เอกธมฺโม อกฺขาโต’’ติ เอวํ ปุจฺฉาวเสน กถิตตฺตา เอกาทสปิ ธมฺมา เอกธมฺโม นาม กโต. อมตุปฺปตฺติอตฺเถน วา สพฺเพปิ เอกธมฺโมติ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

"ගෘහපතිය, මේ වනාහි එක් ධර්මයකි" යනු එක් ධර්මයක් පිළිබඳව විමසූ බැවින් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ "මෙය ද එක් ධර්මයකි, මෙය ද එක් ධර්මයකි" යනාදී වශයෙන් විමසන ලද ප්‍රශ්නයේ ස්වභාවය අනුව දේශනා කළ බැවින් ධර්ම එකොළහම "එක් ධර්මයක්" ලෙස දක්වන ලදී. එසේත් නැතහොත් අමෘත මහා නිවනට පමුණුවන අර්ථයෙන් මේ සියල්ලම "එක් ධර්මයක්" යැයි පැවසීම සුදුසුය.

---

นิธิมุขํ คเวสนฺโตติ นิธึ ปริเยสนฺโต. สกิเทวาติ เอกปฺปโยเคเนว. กถํ ปน เอกปฺปโยเคเนว เอกาทสนฺนํ นิธีนํ อธิคโม โหตีติ? อิเธกจฺโจ อรญฺเญ ชีวิตวุตฺตึ คเวสมาโน จรติ. ตเมนํ อญฺญตโร อตฺถจรโก ทิสฺวา ‘‘กึ, โภ, จรสี’’ติ ปุจฺฉติ. โส ‘‘ชีวิตวุตฺตึ ปริเยสามี’’ติ อาห. อิตโร ‘‘เตน หิ สมฺม อาคจฺฉ, เอตํ ปาสาณํ ปวฏฺเฏหี’’ติ อาห. โส ตํ ปวฏฺเฏตฺวา อุปรูปริฏฺฐิตา วา กุจฺฉิยา กุจฺฉึ อาหจฺจ ฐิตา วา เอกาทส กุมฺภิโย ปสฺสติ. เอวํ เอกปฺปโยเคน เอกาทสนฺนํ อธิคโม โหติ.

‘නිධිමුඛං ගවේසන්තෝ’ යනු නිධානයක් (රන් රිදී සපිරි කලස් ආදිය) සොයන්නා යන්නයි. ‘සකිදේව’ යනු එක් වරක උත්සාහයකින්ම යන්නයි. එකම උත්සාහයකින් නිධාන එකොළහක් ලැබෙන්නේ කෙසේද යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුර මෙසේය: මෙලොව යම් අයෙක් වනයෙහි ජීවිකාව සොයමින් හැසිරෙයි. ඔහුගේ යහපත කැමති වෙනත් අයෙක් ඔහුව දැක, “පින්වත, ඔබ කුමක් සොයමින් හැසිරෙන්නේද?” යි විමසයි. ඔහු “මම ජීවිකාව සඳහා යමක් සොයමි” යි පවසයි. අනෙක් තැනැත්තා “එසේ නම් යහළුව, මෙහි එන්න, මේ ගල පෙරළන්න” යි පවසයි. ඔහු එම ගල පෙරළා බැලූ විට, එකක් මත එකක් තැබූ හෝ එකිනෙකට ගැටී තිබෙන හෝ නිධාන එකොළහක් දකියි. මෙලෙස එක් උත්සාහයකින් කරුණු එකොළහක් අවබෝධ කර ගැනීම සිදුවේ.

---

อาจริยธนํ ปริเยสิสฺสนฺตีติ อญฺญติตฺถิยา หิ ยสฺส สนฺติเก สิปฺปํ อุคฺคณฺหนฺติ, ตสฺส สิปฺปุคฺคหณโต ปุเร วา ปจฺฉา วา อนฺตรนฺตรา วา เคหโต นีหริตฺวา ธนํ เทนฺติ. เยสํ เคเห นตฺถิ, เต ญาติสภาคโต ปริเยสนฺติ. เยสํ ตมฺปิ นตฺถิ, เต สภาคโต ปริเยสนฺติ. ตถา อลภมานา ภิกฺขมฺปิ จริตฺวา เทนฺติเยว. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

‘ආචරියධනං පරියේසිස්සන්ති’ යනු අන්‍ය තීර්ථකයෝ යම් ගුරුවරයෙකු වෙතින් ශිල්ප උගනිත්ද, එම ගුරුවරයාට ශිල්ප ඉගෙනීමට පෙර හෝ පසුව හෝ අතරතුරදී නිවසින් ධනය රැගෙන විත් ලබා දෙති. යමෙකුගේ නිවසේ ධනය නැත්නම්, ඔවුහු සමාන ගති පැවතුම් ඇති නෑයන්ගෙන් එය සොයති. එවැනි නෑයන්ද නැත්නම්, සමාන අදහස් ඇති වෙනත් අයගෙන් සොයති. එසේත් සොයාගත නොහැකි වූ කල, සිඟමන් යැද හෝ ධනය සොයා ගුරුවරයාට පූජා කරති. එය අරභයා මෙය වදාරන ලදී.

---

กึ ปนาหนฺติ พาหิรกา ตาว อนิยฺยานิเกปิ สาสเน สิปฺปมตฺตทายกสฺส ธนํ ปริเยสนฺติ, อหํ ปน เอวํวิเธ นิยฺยานิกสาสเน เอกาทสวิธํ อมตุปฺปตฺติปฏิปทํ เทเสนฺตสฺส อาจริยสฺส ปูชํ กึ น กริสฺสามิ, กริสฺสามิเยวาติ วทติ. ปจฺเจกํ ทุสฺสยุเคน อจฺฉาเทสีติ เอกเมกสฺส ภิกฺขุโน เอเกกํ ทุสฺสยุคํ อทาสีติ อตฺโถ. สมุทาจารวจนํ ปเนตฺถ เอวรูปํ โหติ, ตสฺมา อจฺฉาเทสีติ วุตฺตํ. ปญฺจสตํ วิหารนฺติ ปญฺจสตคฺฆนิกํ ปณฺณสาลํ กาเรสีติ อตฺโถ.

“මම කුමට නොකරන්නෙම්ද?” (කිං පනාහං) යන්නෙන් අදහස් වන්නේ: ශාසනයෙන් බැහැර වූවන් පවා විමුක්තියක් නොලැබෙන ශාසනයන්හි තමන්ට ශිල්ප ලබා දෙන ගුරුවරයාට ධනය සොයා දෙන්නේ නම්, මෙවැනි විමුක්තිදායක ශාසනයක එකොළොස් වැදෑරුම් අමෘත මහා නිර්වාණයට මඟ පෙන්වන ගුරුවරයාට මා ඇයි පූජා නොකරන්නේ? මම අනිවාර්යයෙන්ම පූජා කරන්නෙමි යන්නයි. ‘පච්චේකං දුස්සයුගේන අච්ඡාදේසි’ යනු එක් එක් භික්ෂූන් වහන්සේට වස්ත්‍ර යුගල බැගින් පූජා කළ බවයි. ලෝක සම්මත ව්‍යවහාරයට අනුව මෙහි ‘අච්ඡාදේසි’ (පැළඳවීය/පූජා කළේය) යන වචනය භාවිතා කර ඇත. ‘පඤ්චසතං විහාරං’ යනු කහවණු පන්සියයක් වටිනා පන්සලක් (කොළ සෙවිලි කළ ශාලාවක්) කරවූ බවයි.

---

๗. โคปาลสุตฺตวณฺณนา

7. ගෝපාලක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

---

๑๗. สตฺตเม ติสฺโส กถา เอกนาฬิกา จตุรสฺสา นิสินฺนวตฺติกาติ. ตตฺถ ปาฬึ วตฺวา เอเกกสฺส ปทสฺส อตฺถกถนํ เอกนาฬิกา นาม[Pg.349]. อปณฺฑิตโคปาลกํ ทสฺเสตฺวา, อปณฺฑิตภิกฺขุํ ทสฺเสตฺวา, ปณฺฑิตโคปาลกํ ทสฺเสตฺวา, ปณฺฑิตภิกฺขุํ ทสฺเสตฺวาติ จตุกฺกํ พนฺธิตฺวา กถนํ จตุรสฺสา นาม. อปณฺฑิตโคปาลกํ ทสฺเสตฺวา ปริโยสานคมนํ, อปณฺฑิตภิกฺขุํ ทสฺเสตฺวา ปริโยสานคมนํ, ปณฺฑิตโคปาลกํ ทสฺเสตฺวา ปริโยสานคมนํ, ปณฺฑิตภิกฺขุํ ทสฺเสตฺวา ปริโยสานคมนนฺติ อยํ นิสินฺนวตฺติกา นาม. อยํ อิธ สพฺพาจริยานํ อาจิณฺณา.

17. සත්වැනි සූත්‍රයෙහි ඒකනාලිකා, චතුරස්සා සහ නිසින්නවත්තිකා යනුවෙන් දේශනා ක්‍රම තුනකි. එහිදී පාළිය වදාරා එක් එක් පදයට අර්ථ දැක්වීම ‘ඒකනාලිකා’ නම් වේ. නුවණ නැති ගොපල්ලා පෙන්වා, නුවණ නැති භික්ෂුව පෙන්වා, නුවණ ඇති ගොපල්ලා පෙන්වා, නුවණ ඇති භික්ෂුව පෙන්වා යනුවෙන් සතරාකාරයකින් පෙළගස්වා දේශනා කිරීම ‘චතුරස්සා’ නම් වේ. නුවණ නැති ගොපල්ලා පෙන්වා දේශනාව නිම කිරීම, නුවණ නැති භික්ෂුව පෙන්වා දේශනාව නිම කිරීම, නුවණ ඇති ගොපල්ලා පෙන්වා දේශනාව නිම කිරීම සහ නුවණ ඇති භික්ෂුව පෙන්වා දේශනාව නිම කිරීම යන ක්‍රමය ‘නිසින්නවත්තිකා’ නම් වේ. මෙම ගෝපාලක සූත්‍රයෙහි සියලු ආචාර්යවරුන් අනුගමනය කළේ මෙම ක්‍රමයයි.

---

เอกาทสหิ, ภิกฺขเว, องฺเคหีติ เอกาทสหิ อคุณโกฏฺฐาเสหิ. โคคณนฺติ โคมณฺฑลํ. ปริหริตุนฺติ ปริคฺคเหตฺวา วิจริตุํ. ผาตึ กาตุนฺติ วฑฺฒึ อาปาเทตุํ. อิธาติ อิมสฺมึ โลเก. น รูปญฺญู โหตีติ คณนโต วา วณฺณโต วา รูปํ น ชานาติ. คณนโต น ชานาติ นาม อตฺตโน คุนฺนํ สตํ วา สหสฺสํ วาติ สงฺขฺยํ น ชานาติ, โส คาวีสุ หฏาสุ วา ปลาตาสุ วา โคคณํ คเณตฺวา ‘‘อชฺช เอตฺตกา น ทิสฺสนฺตี’’ติ ทฺเว ตีณิ คามนฺตรานิ วา อฏวึ วา วิจรนฺโต น ปริเยสติ. อญฺเญสํ คาวีสุ อตฺตโน โคคณํ ปวิฏฺฐาสุปิ โคคณํ คเณตฺวา ‘‘อิมา เอตฺติกา คาโว น อมฺหาก’’นฺติ ยฏฺฐิยา โปเถตฺวา น นีหรติ. ตสฺส นฏฺฐา คาวิโย นฏฺฐาว โหนฺติ. ปรคาวิโย คเหตฺวา จรติ. โคสามิกา ทิสฺวา ‘‘อยํ เอตฺตกํ กาลํ อมฺหากํ เธนู ทุหี’’ติ ตชฺเชตฺวา อตฺตโน คาวิโย คเหตฺวา คจฺฉนฺติ. ตสฺส โคคโณปิ ปริหายติ, ปญฺจ โครสปริโภคโตปิ ปริพาหิโร โหติ. วณฺณโต น ชานาติ นาม ‘‘เอตฺติกา คาวี เสตา, เอตฺติกา รตฺตา, เอตฺติกา กาฬา, เอตฺติกา โอทาตา, เอตฺติกา กพรา, เอตฺติกา นีลา’’ติ น ชานาติ. โส คาวีสุ หฏาสุ วา ปลาตาสุ วา…เป… ปญฺจโครสปริโภคโตปิ ปริพาหิโร โหติ.

‘ඒකාදසහි භික්ඛවේ අංගෙහි’ යනු කරුණු එකොළහකින් යුත් ගුණාංග රහිත කොටස් පිළිබඳවයි. ‘ගෝගණං’ යනු ගව සමූහයයි. ‘පරිහරිතුං’ යනු ආරක්ෂා කරමින් රැකබලා ගැනීමයි. ‘ඵාතිං කාතුං’ යනු වෘද්ධියට (අභිවෘද්ධියට) පත් කිරීමයි. ‘ඉධ’ යනු මෙලොවයි. ‘න රූපඤ්ඤූ’ යනු ගණනයෙන් හෝ පැහැයෙන් ගවයන්ගේ ස්වරූපය හඳුනා නොගැනීමයි. ගණනයෙන් නොදනී යනු තමාගේ ගවයන් සියයක්ද දහසක්ද යන ප්‍රමාණය නොදැනීමයි. එවැනි අනුවණ ගොපල්ලා ගවයන් අතුරුදහන් වූ විට හෝ පලා ගිය විට “අද මෙපමණ සංඛ්‍යාවක් පෙනෙන්නට නැත” යි ගණන් කර බලා ගම් දනව් හෝ වනාන්තර පීරා සොයා නොබලයි. අනුන්ගේ ගවයන් තමාගේ ගව පට්ටියට ඇතුළු වූ විටද, ඒවා ගණන් කර “මොවුන් අපේ ගවයන් නොවේ” යි හඳුනාගෙන සැරයටියකින් තළා පන්නා නොදමයි. එවිට ඔහුගේ ගවයන් නැති වූවාම වේ. ඔහු අනුන්ගේ ගවයන් සමඟ හැසිරෙයි. ගව හිමියන් එය දැක, “මොහු මෙපමණ කලක් අපේ දෙනුන්ගෙන් කිරි දොවාගෙන තිබේ” යි තර්ජනය කර තමාගේ ගවයන් රැගෙන යති. එවිට ඔහුගේ ගව පට්ටිය පිරිහී පස් වැදෑරුම් ගෝරස පරිභෝජනයෙන්ද ඔහු පිරිහෙයි. පැහැයෙන් නොදනී යනු ගවයන් කී දෙනෙක් සුදුද, රතුද, කලුද, ලා සුදුද, ලප කැළැල් සහිතද, නිල් පැහැයට හුරුද යන්න නොදැනීමයි. එසේ නොදන්නා ගොපල්ලා ගවයන් අතුරුදහන් වූ විට හෝ පලා ගිය විට පෙර කී පරිදි පස් වැදෑරුම් ගෝරසයෙන් පිරිහෙයි.

---

น ลกฺขณกุสโลติ คาวีนํ สรีเร กตํ ธนุสตฺติสูลาทิเภทํ ลกฺขณํ น ชานาติ. โส คาวีสุ หฏาสุ วา ปลาตาสุ วา ‘‘อชฺช อสุกลกฺขณา อสุกลกฺขณา จ คาโว น ทิสฺสนฺตี’’ติ…เป… ปญฺจโครสปริโภคโตปิ ปริพาหิโร โหติ.

‘න ලක්ඛණකුසලෝ’ යනු ගවයන්ගේ ශරීරයේ කොටා ඇති දුන්න, හෙල්ල, හුල ආදී සලකුණු හඳුනා ගැනීමට දක්ෂ නොවීමයි. එවැනි ගොපල්ලා ගවයන් නැති වූ විට හෝ පලා ගිය විට “අද අසවල් අසවල් ලකුණු ඇති ගවයන් පෙනෙන්නට නැත” යි හඳුනා ගැනීමට නොහැකිව පස් වැදෑරුම් ගෝරසයෙන් පිරිහෙයි.

---

น อาสาฏิกํ หาเรตาติ คุนฺนํ ขาณุกณฺฏกาทีหิ ปหฏฏฺฐาเนสุ วโณ โหติ. ตตฺถ นีลมกฺขิกา อณฺฑกานิ ฐเปนฺติ, เตสํ อาสาฏิกาติ นามํ. ตานิ ทณฺฑเกน อปเนตฺวา เภสชฺชํ ทาตพฺพํ โหติ, พาโล โคปาลโก ตถา น กโรติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘น อาสาฏิกํ หาเรตา [Pg.350] โหตี’’ติ. ตสฺส คุนฺนํ วณา วฑฺฒนฺติ, คมฺภีรา โหนฺติ, ปาณกา กุจฺฉึ ปวิสนฺติ, คาโว เคลญฺญาภิภูตา เนว ยาวทตฺถํ ติณํ ขาทิตุํ น ปานียํ ปาตุํ สกฺโกนฺติ. ตตฺถ คุนฺนํ ขีรํ ฉิชฺชติ, โคณานํ ชโว หายติ, อุภเยสมฺปิ ชีวิตนฺตราโย โหติ. เอวมสฺส โคคโณปิ ปริหายติ…เป… ปญฺจโครสโตปิ ปริพาหิโร โหติ.

‘න ආසාටිකං හාරේතා’ යනු ගවයන් කඩුත්තුවල හෝ කටුවල වැදී තුවාල වූ විට එම තුවාලවල නිල් මැස්සන් බිත්තර දමයි. ඒවාට ‘ආසාටිකා’ (පණුවන්) යයි කියනු ලැබේ. ඒවා ලී කැබැල්ලකින් ඉවත් කර බෙහෙත් දැමිය යුතුය. අනුවණ ගොපල්ලා එසේ නොකරයි. එබැවින් ඔහු ‘පණුවන් ඉවත් නොකරන්නෙක්’ ලෙස හඳුන්වයි. එවිට ගවයන්ගේ තුවාල වැඩි වී, ගැඹුරු වී, පණුවන් කුස තුළට පවා ඇතුළු වෙයි. ගවයෝ දැඩි රෝගී බවට පත්ව නිසි ලෙස තණකොළ කෑමට හෝ පැන් බීමට නොහැකි වෙති. එවිට ගවයන්ගේ කිරි නැති වී යයි, ජවය පිරිහෙයි, ගවයා මෙන්ම ගව හිමියාද යන දෙදෙනාගේම ජීවිතයට අනතුරක් විය හැක. මෙලෙස ඔහුගේ ගව පට්ටිය පිරිහී ගෝරසයෙන් බැහැර වෙයි.

---

น วณํ ปฏิจฺฉาเทตา โหตีติ คุนฺนํ วุตฺตนเยเนว สญฺชาโต วโณ เภสชฺชํ ทตฺวา วาเกน วา จีรเกน วา พนฺธิตฺวา ปฏิจฺฉาเทตพฺโพ โหติ. พาลโคปาลโก ตํ น กโรติ. อถสฺส คุนฺนํ วเณหิ ยูสา ปคฺฆรนฺติ, ตา อญฺญมญฺญํ นิฆํสนฺติ. เตน อญฺเญสมฺปิ วณา ชายนฺติ. เอวํ คาโว เคลญฺญาภิภูตา เนว ยาวทตฺถํ ติณานิ ขาทิตุํ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

‘න වණං පටිච්ඡාදේතා’ යනු ගවයන්ට පෙර කී පරිදි ඇති වූ තුවාල බෙහෙත් දමා පට්ටාවලින් හෝ රෙදි කඩකින් බැඳ ආවරණය කළ යුතුය. අනුවණ ගොපල්ලා එය නොකරයි. එවිට ගවයන්ගේ තුවාලවලින් සැරව ගලයි. ගවයන් එකිනෙකාගේ ඇඟේ ඇතිල්ලීමේදී අනෙක් ගවයන්ටද එම තුවාල බෝ වෙයි. මෙලෙස ගවයෝ රෝගී වී නිසි ලෙස තණකොළ කෑමට පවා නොහැකිව ගෝරසයෙන් පිරිහෙති.

---

น ธูมํ กตฺตา โหตีติ อนฺโตวสฺเส ฑํสมกสาทีนํ อุสฺสนฺนกาเล โคคเณ วชํ ปวิฏฺเฐ ตตฺถ ตตฺถ ธูโม กาตพฺโพ โหติ. อปณฺฑิตโคปาลโก ตํ น กโรติ, โคคโณ สพฺพรตฺตึ ฑํสาทีหิ อุปทฺทุโต นิทฺทํ อลภิตฺวา ปุนทิวเส อรญฺเญ ตตฺถ ตตฺถ รุกฺขมูลาทีสุ นิปชฺชิตฺวา นิทฺทายติ. เนว ยาวทตฺถํ ติณานิ ขาทิตุํ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

‘න ධූමං කත්තා’ යනු වැසි සමයෙහි මැස්සන්, මදුරුවන් බහුල කාලයේ ගවයන් ගාලට ඇතුළු වූ පසු ඒ ඒ තැන දුම් දැමිය යුතුය. අනුවණ ගොපල්ලා එය නොකරයි. එවිට ගව පට්ටිය මුළු රැය පුරාම මදුරුවන් ආදීන්ගෙන් පීඩා විඳිමින් නිදි නොලබා, පසුදින වනයේ ඒ ඒ තැන ගස් සෙවණවල් යට වැතිර නිදයි. එවිට නිසි ලෙස තණකොළ කෑමට නොහැකිව ඔවුහු ගෝරසයෙන් පිරිහෙති.

---

น ติตฺถํ ชานาตีติ ติตฺถมฺปิ สมนฺติ วา วิสมนฺติ วา สคาหนฺติ วา นิคฺคาหนฺติ วา น ชานาติ. โส อติตฺเถน คาวิโย โอตาเรติ. ตาสํ วิสมติตฺเถ ปาสาณาทีนิ อกฺกมนฺตีนํ ปาทา ภิชฺชนฺติ. สคาหํ คมฺภีรํ ติตฺถํ โอติณฺเณ กุมฺภีลาทโย คาโว คณฺหนฺติ, ‘‘อชฺช เอตฺติกา คาโว นฏฺฐา, อชฺช เอตฺติกา’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชนฺติ. เอวมสฺส โค คโณปิ ปริหายติ…เป… ปญฺจโครสโตปิ ปริพาหิโร โหติ.

"තොටුපළ නොදනී" යනු, තොටුපළ සම ද, විෂම ද, කිඹුලන් ආදී බිය සහිත ද, එසේ නැතිනම් බිය රහිත ද යන්න නොදනියි. ඒ අඥාන ගොපල්ලා නුසුදුසු තොටුපළවලින් ගවයින් ගඟට බස්වයි. විෂම වූ තොටුපළවල දී ගල් ආදියේ පය ගැටීමෙන් ඒ ගවයින්ගේ පාද බිඳෙයි. කිඹුලන් සහිත ගැඹුරු තොටුපළවලින් බැස්ස වූ විට, කිඹුලන් ආදී සත්තු ගවයින් ගොදුරු කරගනිති. එවිට "අද මෙපමණ ගවයින් ප්‍රමාණයක් විනාශ විය" යනුවෙන් පවසන තත්ත්වයට ඔහු පත්වෙයි. මෙලෙස ඒ ගව හිමියාගේ ගව සමූහය පිරිහීමට පත්වෙයි. එමෙන්ම පංචගෝ රසයෙන් ද ඔහු පිරිහී යයි.

---

น ปีตํ ชานาตีติ ปีตมฺปิ อปีตมฺปิ น ชานาติ. โคปาลเกน หิ ‘‘อิมาย คาวิยา ปีตํ, อิมาย น ปีตํ, อิมาย ปานียติตฺเถ โอกาโส ลทฺโธ, อิมาย น ลทฺโธ’’ติ เอวํ ปีตาปีตํ ชานิตพฺพํ โหติ. อยํ ปน ทิวสภาเค อรญฺเญ โคคณํ รกฺขิตฺวา ‘‘ปานียํ ปาเยสฺสามี’’ติ นทึ วา ตฬากํ วา โอคาเหตฺวา คจฺฉติ. ตตฺถ มหาอุสภา จ อนุสภา จ พลวคาวิโย จ ทุพฺพลานิ เจว มหลฺลกานิ จ โครูปานิ สิงฺเคหิ [Pg.351] วา ผาสุกาหิ วา ปหริตฺวา อตฺตโน โอกาสํ กตฺวา อูรุปฺปมาณํ อุทกํ ปวิสิตฺวา ยถากามํ ปิวนฺติ. อวเสสา โอกาสํ อลภมานา ตีเร ฐตฺวา กลลมิสฺสกํ อุทกํ ปิวนฺติ วา อปีตา เอว วา โหนฺติ. อถ โส โคปาลโก ปิฏฺฐิยํ ปหริตฺวา ปุน อรญฺญํ ปเวเสติ. ตตฺถ อปีตา คาวิโย ปิปาสาย สุสฺสมานา ยาวทตฺถํ ติณานิ ขาทิตุํ น สกฺโกนฺติ. ตตฺถ คุนฺนํ ขีรํ ฉิชฺชติ. โคณานํ ชโว หายติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

"පැන් බීවා ද යන්න නොදනී" යනු, පැන් බීවේ ද නැද්ද යන්න නොදනියි. ගොපල්ලා විසින් "මේ වැස්සි පැන් බීවාය, මේ වැස්සි පැන් නොබීවාය, මේ වැස්සිට පැන් බොන තොටුපළේ ඉඩ ලැබුණි, මැයට ඉඩ නොලැබුණි" යනුවෙන් පැන් බීවා වූ ද නොබීවා වූ ද ගවයින් ගැන දැනගත යුතු වෙයි. එහෙත් මේ අඥාන ගොපල්ලා දහවල් කාලයේ වනයේ ගවයින් රක්කා, "පැන් පොවන්නෙමි" යි ගඟකට හෝ වැවකට ගවයින් දක්කාගෙන යයි. එහිදී මහා වෘෂභයෝ ද, ජව සම්පන්න වැස්සියෝ ද, දුබල වූ හා මහලු වූ ගවයින්ට අංවලින් හෝ ඉළ ඇටවලට ඇන පලවා හැර තමන්ට ඉඩ සලසා ගනිති. ඔවුහු දණක් පමණ ජලයට බැස කැමති පරිදි පැන් බොති. ඉතිරි දුබල ගවයෝ ඉඩක් නොලැබී ඉවුරේ සිට මඩ මිශ්‍ර ජලය බොති, නැතහොත් පැන් නොබී ම සිටිති. ඉන්පසු ඒ ගොපල්ලා ඔවුන්ගේ පිටට තළා නැවත වනයට දක්වයි. එහිදී පැන් නොබී පිපාසයෙන් පෙළෙන ඒ වැස්සියෝ රිසි සේ තණකොළ කෑමට ද අපොහොසත් වෙති. එවිට ගවයින්ගේ කිරි සිඳී යයි, ගොනුන්ගේ ජවය පිරිහෙයි, අවසානයේ පංචගෝ රසයෙන් පිරිහීමට පත්වෙයි.

---

น วีถึ ชานาตีติ ‘‘อยํ มคฺโค สโม เขโม, อยํ วิสโม สาสงฺโก สปฺปฏิภโย’’ติ น ชานาติ. โส สมํ เขมํ มคฺคํ วชฺเชตฺวา โคคณํ อิตรมคฺคํ ปฏิปาเทติ. ตตฺถ คาโว สีหพฺยคฺฆาทีนํ คนฺเธน โจรปริสฺสเยน จ อภิภูตา ภนฺตมิคสปฺปฏิภาคา คีวํ อุกฺขิปิตฺวา ติฏฺฐนฺติ, เนว ยาวทตฺถํ ติณานิ ขาทนฺติ, น ปานียํ ปิวนฺติ. ตตฺถ คุนฺนํ ขีรํ ฉิชฺชติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

"මාවත නොදනී" යනු, "මේ මාවත සමය, බිය රහිතය; මේ මාවත විෂමය, සිංහ ව්‍යාඝ්‍රාදීන්ගෙන් බිය සහිතය" යනුවෙන් නොදනියි. ඒ අඥාන ගොපල්ලා සම වූ ද බිය රහිත වූ ද මාවත හැර ගව සමූහය අනෙක් බිය සහිත මාවතේ දක්වයි. එහිදී සිංහ ව්‍යාඝ්‍රාදීන්ගේ ගඳින් හා සොරුන්ගේ බියෙන් මඩනා ලද ගවයෝ, බියපත් මුව රැලක් මෙන් බෙල්ල ඔසවා බලා සිටිති. ඔවුහු රිසි සේ තණකොළ නොකති, පැන් ද නොබොති. එවිට ගවයින්ගේ කිරි සිඳී යයි, පංචගෝ රසයෙන් ද පිරිහීමට පත්වෙයි.

---

น โคจรกุสโล โหตีติ โคปาลเกน หิ โคจรกุสเลน ภวิตพฺพํ, ปญฺจาหิกจาโร วา สตฺตาหิกจาโร วา ชานิตพฺโพ. เอกทิสาย โคคณํ จาเรตฺวา ปุนทิวเส ตตฺถ น จาเรตพฺโพ. มหตา หิ โคคเณน จิณฺณฏฺฐานํ เภริตลํ วิย สุทฺธํ โหติ นิตฺติณํ, อุทกมฺปิ อาลุลียติ. ตสฺมา ปญฺจเม วา สตฺตเม วา ทิวเส ปุน ตตฺถ จาเรตุํ วฏฺฏติ. เอตฺตเกน หิ ติณมฺปิ ปฏิวิรุหติ, อุทกมฺปิ ปสีทติ, อยํ ปน อิมํ ปญฺจาหิกจารํ วา สตฺตาหิกจารํ วา น ชานาติ, ทิวเส ทิวเส รกฺขิตฏฺฐาเนเยว รกฺขติ. อถสฺส โคคโณ หริตติณํ น ลภติ, สุกฺขติณํ ขาทนฺโต กลลมิสฺสกํ อุทกํ ปิวติ. ตตฺถ คุนฺนํ ขีรํ ฉิชฺชติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

"ගොදුරු බිම්හි දක්ෂ නොවේ" යනු, ගොපල්ලා ගොදුරු බිම් පිළිබඳ දක්ෂයෙකු විය යුතුය. දින පහක හෝ හතක චක්‍රයක් (මුරයක්) ගැන ඔහු දැනගත යුතුය. එක් දිශාවක ගවයින් සූරා කෑ පසු, පසු දින නැවත එහිම ගවයින් නොදැක්විය යුතුය. මන්ද යත්, විශාල ගව සමූහයක් විසින් කන ලද බිම බෙර ඇසක් මෙන් තණකොළ රහිතව පිරිසිදු වන බැවිනි. ජලය ද මඩ වෙයි. එබැවින් පස්වන හෝ සත්වන දිනයේ දී නැවත එහි ගවයින් ගැවසීමට සුදුසු වෙයි. එපමණ කාලයකින් තණකොළ ද නැවත වැවෙන අතර ජලය ද පැහැපත් වෙයි. එහෙත් මේ ගොපල්ලා දින පහේ හෝ හතේ මුරය නොදනී. ඔහු දිනපතාම එකම තැන ගවයින් රක්කයි. එවිට ඔහුගේ ගව රැලට නිල් තණකොළ නොලැබෙන අතර, වියළි තණකොළ කමින් මඩ මිශ්‍ර ජලය බීමට සිදු වෙයි. එවිට ගවයින්ගේ කිරි සිඳී යයි, පංචගෝ රසයෙන් ද පිරිහීමට පත්වෙයි.

---

อนวเสสโทหี จ โหตีติ ปณฺฑิตโคปาลเกน หิ ยาว วจฺฉกสฺส มํสโลหิตํ สณฺฐาติ, ตาว เอกํ ทฺเว ถเน ฐเปตฺวา สาวเสสโทหินา ภวิตพฺพํ. อยํ วจฺฉกสฺส กิญฺจิ อนวเสเสตฺวา ทุหติ. ขีรปโก วจฺโฉ ขีรปิปาสาย สุสฺสติ, สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺโต กมฺปมาโน มาตุ ปุรโต ปติตฺวา กาลํ กโรนฺติ. มาตา ปุตฺตกํ ทิสฺวา, ‘‘มยฺหํ ปุตฺตโก อตฺตโน มาตุขีรํ ปาตุํ น ลภตี’’ติ [Pg.352] ปุตฺตโสเกน เนว ยาวทตฺถํ ติณานิ ขาทิตุํ น ปานียํ ปาตุํ สกฺโกติ, ถเนสุ ขีรํ ฉิชฺชติ. เอวมสฺส โคคโณปิ ปริหายติ…เป… ปญฺจโครสโตปิ ปริพาหิโร โหติ.

"ඉතිරි නොකොට කිරි දොවන්නෙකු වේ" යනු, නුවණැති ගොපල්ලා විසින් වස්සාගේ මාංශ හා ලේ වර්ධනය වන තුරු, තන පුඩු එකක් හෝ දෙකක් වස්සාට ඉතිරි කර කිරි දෙවිය යුතුය. එහෙත් මේ අඥාන ගොපල්ලා වස්සාට කිසිවක් ඉතිරි නොකොට කිරි දොවයි. කිරි බොන වස්සා කිරි පිපාසයෙන් කෙට්ටු වෙයි. කෙලින් සිට ගැනීමට ද නොහැකිව වෙව්ලමින් මව ඉදිරියේ වැටී මිය යයි. මව් වැස්සි තම පැටවා දැක, "මගේ පැටවාට මව් කිරි බීමට නොලැබුණේය" යි පුත්‍ර ශෝකයෙන් පෙළී රිසි සේ තණකොළ නොකයි, පැන් ද නොබොයි. එවිට තන පුඩු වල කිරි සිඳී යයි. මෙලෙස ඒ ගව හිමියාගේ ගව සමූහය ද පිරිහෙන අතර පංචගෝ රසයෙන් ද ඔහු පිරිහී යයි.

---

คุนฺนํ ปิติฏฺฐานํ กโรนฺตีติ โคปิตโร. คาโว ปริณายนฺติ ยถารุจึ คเหตฺวา คจฺฉนฺตีติ โคปริณายกา. เต น อติเรกปูชายาติ ปณฺฑิโต หิ โคปาลโก เอวรูเป อุสเภ อติเรกปูชาย ปูเชติ, ปณีตํ โคภตฺตํ เทติ, คนฺธปญฺจงฺคุลิเกหิ มณฺเฑติ, มาลํ ปิฬนฺเธติ, สิงฺเคสุ สุวณฺณรชตโกสเก จ ธาเรติ, รตฺตึ ทีปํ ชาเลตฺวา เจลวิตานสฺส เหฏฺฐา สยาเปติ. อยํ ปน ตโต เอกสกฺการมฺปิ น กโรติ. อุสภา อติเรกปูชํ อลภมานา โคคณํ น รกฺขนฺติ, ปริสฺสยํ น วาเรนฺติ. เอวมสฺส โคคโณปิ ปริหายติ…เป… ปญฺจโครสโตปิ ปริพาหิโร โหติ.

"ගවයින්ට පිහිට වන වෘෂභයන්ට සත්කාර නොකරයි" යනු, ගවයින්ට රැකවරණය දෙන බැවින් ඔවුහු 'ගෝපිතරෝ' නම් වෙති. ගව රැල කැමති පරිදි මෙහෙයවන බැවින් 'ගොපරිණායක' නම් වෙති. නුවණැති ගොපල්ලා එවැනි වෘෂභයන්ට විශේෂ පූජා සත්කාර කරයි. ප්‍රණීත ගව ආහාර දෙයි, සුවඳ පංචාංගුලිකයෙන් සරසයි, මල් මාලා පලඳවයි, අං තට්ටුවල රන් රිදී ආවරණ පලඳවයි, රාත්‍රියට පහන් දල්වා උඩු වියන් යට සැතපෙන්නට සලස්වයි. එහෙත් මේ අඥාන ගොපල්ලා එවැනි එකම සත්කාරයක්වත් නොකරයි. එවිට ඒ වෘෂභයෝ විශේෂ සත්කාර නොලබන බැවින් ගව සමූහය ආරක්ෂා නොකරති, උපද්‍රව වළක්වා නොලති. මෙලෙස ගව සමූහය පිරිහෙන අතර පංචගෝ රසයෙන් ද ඔහු පිරිහී යයි.

---

อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน. น รูปญฺญู โหตีติ ‘‘จตฺตาริ มหาภูตานิ จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทายรูป’’นฺติ เอวํ วุตฺตํ รูปํ ทฺวีหากาเรหิ น ชานาติ คณนโต วา สมุฏฺฐานโต วา. คณนโต น ชานาติ นาม – ‘‘จกฺขายตนํ โสตายตนํ ฆานายตนํ ชิวฺหากายรูปสทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพายตนํ, อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปสฺส ลหุตา, มุทุตา, กมฺมญฺญตา, อุปจโย, สนฺตติ, ชรตา, รูปสฺส อนิจฺจตา, กพฬีกาโร อาหาโร’’ติ (ธ. ส. ๖๕๗-๖๖๕) เอวํ ปาฬิยา อาคตา ปญฺจวีสติ รูปโกฏฺฐาสาติ น ชานาติ. เสยฺยถาปิ โส โคปาลโก คณนโต คุนฺนํ รูปํ น ชานาติ, ตถูปโม อยํ ภิกฺขุ. โส คณนโต รูปํ อชานนฺโต รูปํ ปริคฺคเหตฺวา อรูปํ ววตฺถเปตฺวา รูปารูปํ ปริคฺคเหตฺวา ปจฺจยํ สลฺลกฺเขตฺวา ลกฺขณํ อาโรเปตฺวา กมฺมฏฺฐานํ มตฺถกํ ปาเปตุํ น สกฺโกติ. โส ยถา ตสฺส โคปาลกสฺส โคคโณ น วฑฺฒติ, เอวํ อิมสฺมึ สาสเน สีลสมาธิวิปสฺสนามคฺคผลนิพฺพาเนหิ น วฑฺฒติ. ยถา จ โส โคปาลโก ปญฺจหิ โครเสหิ ปริพาหิโร โหติ, เอวเมวายํ อเสเขน สีลกฺขนฺเธน อเสเขน สมาธิปญฺญาวิมุตฺติ วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺเธนาติ ปญฺจหิ ธมฺมกฺขนฺเธหิ ปริพาหิโร โหติ.

"මෙහි" යනු, මේ ශාසනයෙහි ය. "රූපය නොදනී" යනු, සතර මහා භූතයන් හා සතර මහා භූතයන් ඇසුරු කළ උපාදාය රූප යනුවෙන් වදාරන ලද රූපය, ගණන වශයෙන් හෝ සමුට්ඨාන (හටගැනීම) වශයෙන් යන ක්‍රම දෙකෙන් නොදනියි. ගණන වශයෙන් නොදනී යනු - චක්ඛායතනය, සෝතායතනය, ඝානායතනය, ජිව්හායතනය, කායායතනය, රූප-ශබ්ද-ගන්ධ-රස-ඵොට්ඨබ්බායතන, ඉත්ථින්ද්‍රිය, පුරිසින්ද්‍රිය, ජීවිතින්ද්‍රිය, කායවිඤ්ඤත්ති, වචීවිඤ්ඤත්ති, ආකාශධාතු, ආපෝධාතු, රූපයේ ලහුතා (සැහැල්ලු බව), මුදුතා (මෘදු බව), කම්මඤ්ඤතා (කර්මණ්‍ය බව), උපචය, සන්තති, ජරතා, රූපයේ අනිච්චතාව, කබලිංකාර ආහාර යනුවෙන් පාලි ධර්මයේ එන විසිපස් වැදෑරුම් රූප කොටස් ගැන නොදනියි. යම් සේ ඒ අඥාන ගොපල්ලා ගණන වශයෙන් ගවයින්ගේ ස්වරූපය නොදනී ද, මේ භික්ෂුව ද එබඳුමය. ඔහු ගණන වශයෙන් රූපය නොදන්නේ, රූපය පිරිසිඳ දැක, අරූපය වෙන් කොට හඳුනාගෙන, නාම-රූප දෙකම පිරිසිඳ, ඒවායේ ප්‍රත්‍යයන් වටහාගෙන, අනිත්‍යාදී ලක්ෂණ ආරෝපණය කොට කර්මස්ථානය මස්තකප්‍රාප්ත කිරීමට අපොහොසත් වෙයි. ඒ ගොපල්ලාගේ ගව සමූහය වර්ධනය නොවන්නා සේම, මොහු ද මේ ශාසනයෙහි ශීල, සමාධි, විපස්සනා, මාර්ග, ඵල, නිවන් යන ධර්මයන්ගෙන් වර්ධනය නොවේ. ඒ ගොපල්ලා පංචගෝ රසයෙන් පිරිහී යන්නා සේම, මේ භික්ෂුව ද අසේඛ ශීලක්ඛන්ධය, අසේඛ සමාධි-ප්‍රඥා-විමුක්ති-විමුක්තිඥානදස්සනක්ඛන්ධය යන පංච ධර්මස්කන්ධයෙන් තොර වූවෙක් වෙයි.

---

สมุฏฺฐานโต [Pg.353] น ชานาติ นาม – ‘‘เอตฺตกํ รูปํ เอกสมุฏฺฐานํ, เอตฺตกํ ทฺวิสมุฏฺฐานํ, เอตฺตกํ ติสมุฏฺฐานํ, เอตฺตกํ จตุสมุฏฺฐานํ, เอตฺตกํ นกุโตจิ สมุฏฺฐาตี’’ติ น ชานาติ. เสยฺยถาปิ โส โคปาลโก วณฺณโต คุนฺนํ รูปํ น ชานาติ, ตถูปโม อยํ ภิกฺขุ. โส สมุฏฺฐานโต รูปํ อชานนฺโต รูปํ ปริคฺคเหตฺวา…เป… ปริพาหิโร โหติ.

සමුට්ඨානය (හටගැනීම) අනුව නොදනී යනු - 'මෙපමණ රූප ප්‍රමාණයක් එක් සමුට්ඨානයකින් හටගනී, මෙපමණක් සමුඨාන දෙකකින් හටගනී, මෙපමණක් සමුට්ඨාන තුනකින් හටගනී, මෙපමණක් සමුට්ඨාන හතරකින් හටගනී, මෙපමණක් කිසිදු සමුට්ඨානයකින් හට නොගනී' යනුවෙන් නොදනියි. යම් සේ ඒ ගොපල්ලා වර්ණය අනුව ගවයන්ගේ රූපය නොදනී ද, මේ භික්ෂුව ද ඒ හා සමාන වේ. ඔහු සමුට්ඨාන වශයෙන් රූපය නොදන්නේ රූපය පිරිසිඳ ගැනීමට...පෙ... (නොහැකිව) ශාසනයෙන් පරිබාහිර වෙයි.

---

น ลกฺขณกุสโล โหตีติ ‘‘กมฺมลกฺขโณ พาโล, กมฺมลกฺขโณ ปณฺฑิโต’’ติ เอวํ วุตฺตํ กุสลากุสลกมฺมํ ปณฺฑิตพาลลกฺขณนฺติ น ชานาติ. โส เอวํ อชานนฺโต พาเล วชฺเชตฺวา ปณฺฑิเต น เสวติ. พาเล วชฺเชตฺวา ปณฺฑิเต อเสวนฺโต กปฺปิยากปฺปิยํ กุสลากุสลํ สาวชฺชานวชฺชํ ครุกลหุกํ สเตกิจฺฉาเตกิจฺฉํ การณาการณํ น ชานาติ. ตํ อชานนฺโต กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ. โส ยถา ตสฺส โคปาลกสฺส โคคโณ น วฑฺฒติ, เอวํ อิมสฺมึ สาสเน ยถาวุตฺเตหิ สีลาทีหิ น วฑฺฒติ. โส โคปาลโก วิย จ ปญฺจหิ โครเสหิ, ปญฺจหิ ธมฺมกฺขนฺเธหิ ปริพาหิโร โหติ.

ලක්ෂණයෙහි දක්ෂයෙකු නොවේ යනු - 'අඥානයා තමා කරන (අකුසල) කර්මය ලක්ෂණ කොට ඇත්තේය, පණ්ඩිතයා තමා කරන (කුසල) කර්මය ලක්ෂණ කොට ඇත්තේය' යනුවෙන් වදාළ පරිදි කුසලාකුසල කර්මය පණ්ඩිත හා බාලයන්ගේ ලක්ෂණය බව නොදනියි. ඔහු මෙසේ නොදන්නේ අඥානයන් මඟහැර පණ්ඩිතයන් ඇසුරු නොකරයි. අඥානයන් මඟහැර පණ්ඩිතයන් ඇසුරු නොකරන ඔහු කැප අකැප දේ, කුසල් අකුසල්, සාවද්‍ය නිර්වද්‍ය දේ, ගරුක ලහුක ඇවැත්, පිළියම් කළ හැකි හා නොහැකි ඇවැත් මෙන්ම හේතු අහේතු ද නොදනියි. එය නොදන්නේ කර්මස්ථානයක් ගෙන එය වර්ධනය කිරීමට අසමත් වෙයි. ඒ ගොපල්ලාගේ ගව රැල යම් සේ වර්ධනය නොවේ ද, එමෙන්ම මේ ශාසනයෙහි ඉහත කී ශීලාදියෙන් ඔහු වර්ධනය නොවේ. ඔහු ඒ ගොපල්ලා මෙන් ම පංච ගෝරසයෙන් (ගව කිරිවලින් ලැබෙන රස පහෙන්) ද පංච ධර්මස්කන්ධයෙන් ද පරිබාහිර වෙයි.

---

น อาสาฏิกํ หาเรตา โหตีติ ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺก’’นฺติ เอวํ วุตฺเต กามวิตกฺกาทโย น วิโนเทติ. โส อิมํ อกุสลวิตกฺกํ อาสาฏิกํ อหาเรตฺวา วิตกฺกวสิโก หุตฺวา วิจรนฺโต กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ. โส ยถา ตสฺส โคปาลกสฺส…เป… ปริพาหิโร โหติ.

කිනිතුල්ලන් (පරපෝෂිතයන්) ඉවත් කරන්නෙකු නොවේ යනු - 'උපන්නා වූ කාම විතර්කය' යනුවෙන් වදාළ පරිදි කාම විතර්කාදිය බැහැර නොකරයි. ඔහු අකුසල් විතර්ක නමැති මේ කිනිතුල්ලන් ඉවත් නොකොට විතර්කයන්ට වසඟව හැසිරෙමින් කර්මස්ථානය ගෙන වර්ධනය කිරීමට අසමත් වෙයි. ඔහු ඒ ගොපල්ලා මෙන් ම...පෙ... (ශාසනයෙන්) පරිබාහිර වෙයි.

---

น วณํ ปฏิจฺฉาเทตา โหตีติ ‘‘จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา นิมิตฺตคฺคาหี โหตี’’ติอาทินา นเยน สพฺพารมฺมเณสุ นิมิตฺตํ คณฺหนฺโต ยถา โส โคปาลโก วณํ น ปฏิจฺฉาเทติ, เอวํ สํวรํ น สมฺปาเทติ. โส วิวฏทฺวาโร วิจรนฺโต กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

තුවාලය වසන්නෙකු නොවේ යනු - 'ඇසින් රූපයක් දැක නිමිති ගනියි' යනාදී ක්‍රමයෙන් සියලු අරමුණු කෙරෙහි නිමිති ගන්නේ, ඒ ගොපල්ලා (ගවයාගේ) තුවාලය වසා නොදමන්නාක් මෙන් ඉන්ද්‍රිය සංවරය සම්පූර්ණ නොකරයි. ඔහු විවෘත වූ ඉන්ද්‍රිය දොරටු ඇතිව හැසිරෙමින් කර්මස්ථානය ගෙන වර්ධනය කිරීමට අසමත් වෙයි...පෙ... (ශාසනයෙන්) පරිබාහිර වෙයි.

---

น ธูมํ กตฺตา โหตีติ โส โคปาลโก ธูมํ วิย ธมฺมเทสนาธูมํ น กโรติ, ธมฺมกถํ วา สรภญฺญํ วา อุปนิสินฺนกกถํ วา อนุโมทนํ วา น กโรติ, ตโต นํ มนุสฺสา ‘‘พหุสฺสุโต คุณวา’’ติ น ชานนฺติ. เต คุณาคุณํ อชานนฺโต จตูหิ ปจฺจเยหิ สงฺคหํ น กโรนฺติ. โส ปจฺจเยหิ กิลมมาโน พุทฺธวจนํ สชฺฌายํ กาตุํ วตฺตปฏิวตฺตํ ปูเรตุํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

දුම් දමන්නෙකු නොවේ යනු - ඒ ගොපල්ලා දුම් නොදමන්නා සේ (මේ භික්ෂුව) ධර්ම දේශනා නමැති දුම හටනොගන්වයි. ධර්ම කථාවක් හෝ ස්වරභාණ්‍යයක් හෝ අසල සිටින්නන්ට දහම් කථාවක් හෝ අනුමෝදනාවක් හෝ නොකරයි. එබැවින් මනුෂ්‍යයෝ ඔහු 'බහුශ්‍රුතයෙක්, ගුණවතෙක්' යයි හඳුනා නොගනිති. ඔවුන් ඔහුගේ ගුණ හෝ අගුණ නොදන්නා බැවින් සතර පසයෙන් සංග්‍රහ නොකරති. ඔහු පසය නොලැබ වෙහෙසෙමින් බුද්ධ වචනය සජ්ඣායනා කිරීමට, වත්පිළිවෙත් පිරීමට හා කර්මස්ථානය ගෙන වර්ධනය කිරීමට අසමත් වෙයි...පෙ... (ශාසනයෙන්) පරිබාහිර වෙයි.

---

น [Pg.354] ติตฺถํ ชานาตีติ ติตฺถภูเต พหุสฺสุตภิกฺขู น อุปสงฺกมติ. อนุปสงฺกมนฺโต ‘‘อิทํ, ภนฺเต, พฺยญฺชนํ กถํ โรเปตพฺพํ? อิมสฺส ภาสิตสฺส โก อตฺโถ? อิมสฺมึ ฐาเน ปาฬิ กึ วทติ? อิมสฺมึ ฐาเน อตฺโถ กึ ทีเปตี’’ติ เอวํ น ปริปุจฺฉติ น ปริปญฺหติ, น ชานาเปตีติ อตฺโถ. ตสฺส เต เอวํ อปริปุจฺฉิตา อวิวฏญฺเจว น วิวรนฺติ, ภาเชตฺวา น ทสฺเสนฺติ, อนุตฺตานีกตญฺจ น อุตฺตานึ กโรนฺติ, อปากฏํ น ปากฏํ กโรนฺติ. อเนกวิหิเตสุ จ กงฺขาฐานิเยสุ ธมฺเมสูติ อเนกวิธาสุ กงฺขาสุ เอกกงฺขมฺปิ น ปฏิวิโนเทนฺติ. กงฺขาเยว หิ กงฺขาฐานิยา ธมฺมา นาม. ตตฺถ เอกํ กงฺขมฺปิ น นีหรนฺตีติ อตฺโถ. โส เอวํ พหุสฺสุตติตฺถํ อนุปสงฺกมิตฺวา สกงฺโข กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ. ยถา วา โส โคปาลโก ติตฺถํ น ชานาติ, เอวํ อยมฺปิ ภิกฺขุ ธมฺมติตฺถํ น ชานาติ. อชานนฺโต อวิสเย ปญฺหํ ปุจฺฉติ, อาภิธมฺมิกํ อุปสงฺกมิตฺวา กปฺปิยากปฺปิยํ ปุจฺฉติ, วินยธรํ อุปสงฺกมิตฺวา รูปารูปปริจฺเฉทํ ปุจฺฉติ. เต อวิสเย ปุฏฺฐา กเถตุํ น สกฺโกนฺติ. โส อตฺตนา สกงฺโข กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

තොට නොදනියි යනු - තොටුපළක් බඳු වූ බහුශ්‍රුත භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත එළඹ නොසිටියි. එසේ වෙතට නොයන්නේ 'ස්වාමීනි, මේ ව්‍යංජනය (අක්ෂරය) කෙසේ පිහිටුවිය යුතු ද? මෙහි අර්ථය කුමක් ද? මේ ස්ථානයෙහි පාලියෙන් කුමක් කියැවේ ද? මේ ස්ථානයෙහි අර්ථය කුමක් දැක්වේ ද?' යනුවෙන් නැවත නැවත නොවිමසයි, කරුණු විමසා බලා ප්‍රශ්න නොකරයි. එහි අර්ථය නම් (ධර්මය) නොදනියි යන්නයි. ඔහු මෙසේ නොවිමසන බැවින් ඒ බහුශ්‍රුත භික්ෂූන් වහන්සේලා ඔහුට විවෘත නොවූ අරුත් විවෘත කර නොදෙති, බෙදා දක්වා වදාරන්නේ නැත, පැහැදිලි නොවූ දේ පැහැදිලි කර නොදෙති, ප්‍රකට නොවූ දේ ප්‍රකට කර නොදෙති. 'අනේකවිහිතේසු ච කංඛාඨානියේසු ධම්මේසූ' යනු - නානාවිධ සැකයන් අතුරින් එකදු සැකයක් හෝ දුරු නොකරති යන්නයි. සැකයම සැකයට කරුණු වූ ධර්මයන් නම් වේ. එහිදී එකදු සැකයක් හෝ ඉවත් නොකරති යනු අර්ථයයි. ඔහු මෙසේ බහුශ්‍රුතයන් නැමැති තොටට නොඑළඹ සැක සහිතව කර්මස්ථානය ගෙන වර්ධනය කිරීමට අසමත් වෙයි. නැතහොත්, ඒ ගොපල්ලා තොටුපළ නොදන්නා සේ මේ භික්ෂුව ද ධර්ම නැමැති තොට නොදනියි. නොදන්නේ නුසුදුසු තැන්වල ප්‍රශ්න විමසයි; අභිධර්මධර භික්ෂුවක් වෙත ගොස් විනයෙහි එන කැප අකැප දේ පිළිබඳව විමසයි, විනයධර භික්ෂුවක් වෙත ගොස් රූප අරූප පිරිසිඳ ගැනීම් පිළිබඳව විමසයි. නුසුදුසු තැන්වලදී විමසූ බැවින් ඔවුන්ට (ඒවාට) පිළිතුරු දීමට නොහැකි වෙයි. ඔහු තමාම සැක සහිතව කර්මස්ථානය ගෙන වර්ධනය කිරීමට අසමත් වෙයි...පෙ... (ශාසනයෙන්) පරිබාහිර වෙයි.

---

น ปีตํ ชานาตีติ ยถา โส โคปาลโก ปีตาปีตํ น ชานาติ, เอวํ ธมฺมูปสญฺหิตํ ปาโมชฺชํ น ชานาติ น ลภติ. สวนมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุํ นิสฺสาย อานิสํสํ น วินฺทติ, ธมฺมสฺสวนคฺคํ คนฺตฺวา สกฺกจฺจํ น สุณาติ, นิสินฺโน นิทฺทายติ, กถํ กเถติ, อญฺญวิหิตโก โหติ. โส สกฺกจฺจํ ธมฺมํ อสฺสุณนฺโต กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

බීම නොදනියි යනු - ඒ ගොපල්ලා (ගවයා) පැන් බී ඇති නැති බව නොදන්නා සේ, මේ භික්ෂුව ද ධර්මය හා සම්බන්ධ වූ ප්‍රීතිය නොදනී, නොලබයි. ධර්ම ශ්‍රවණය නමැති පුණ්‍ය ක්‍රියාව ඇසුරු කොට එහි ආනිසංස නොලබයි. ධර්ම ශාලාවට ගොස් ගෞරවයෙන් ධර්මයට සවන් නොදෙයි, වාඩි වී නිදි කිරයි, කතා කරයි, අන් දේක සිත යොදවයි. ඔහු ගෞරවයෙන් ධර්මය ශ්‍රවණය නොකරන්නේ කර්මස්ථානය ගෙන වර්ධනය කිරීමට අසමත් වෙයි...පෙ... (ශාසනයෙන්) පරිබාහිර වෙයි.

---

น วีถึ ชานาตีติ โส โคปาลโก มคฺคามคฺคํ วิย ‘‘อยํ โลกิโย, อยํ โลกุตฺตโร’’ติ อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. อชานนฺโต โลกิยมคฺเค อภินิวิสิตฺวา โลกุตฺตรํ นิพฺพตฺเตตุํ น สกฺโกติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

මාවත නොදනියි යනු - ඒ ගොපල්ලා මාවත හා නොමාවත නොදන්නා සේ, 'මේ ලෞකිකය, මේ ලෝකෝත්තරය' යනුවෙන් ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය නිවැරදිව තත්වූ පරිදි නොදනියි. එය නොදන්නේ ලෞකික මාර්ගයෙහිම දැඩිව එල්බගෙන ලෝකෝත්තර මාර්ගය උපදවා ගැනීමට අසමත් වෙයි...පෙ... (ශාසනයෙන්) පරිබාහිර වෙයි.

---

น โคจรกุสโล โหตีติ โส โคปาลโก ปญฺจาหิกสตฺตาหิกจาเร วิย จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน ‘‘อิเม โลกิยา, อิเม โลกุตฺตรา’’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. อชานนฺโต สุขุมฏฺฐาเนสุ อตฺตโน ญาณํ จราเปตฺวา โลกิยสติปฏฺฐาเน อภินิวิสิตฺวา โลกุตฺตรํ นิพฺพตฺเตตุํ น สกฺโกติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

ගොදුරු බිම්හි දක්ෂයෙකු නොවේ යනු - ඒ ගොපල්ලා පස් දිනක හෝ සත් දිනක ගොදුරු ගමන (පර්යටනය) නොදන්නා සේ, සතර සතිපට්ඨානයන් පිළිබඳව 'මේවා ලෞකිකය, මේවා ලෝකෝත්තරය' යනුවෙන් තත්වූ පරිදි නොදනියි. නොදන්නේ සියුම් කරුණු කෙරෙහි තම ඥානය මෙහෙයවිය නොහැකිව, ලෞකික සතිපට්ඨානයෙහිම එල්බගෙන ලෝකෝත්තර සතිපට්ඨානය උපදවා ගැනීමට අසමත් වෙයි...පෙ... (ශාසනයෙන්) පරිබාහිර වෙයි.

---

อนวเสสโทหี [Pg.355] โหตีติ ปฏิคฺคหเณ มตฺตํ อชานนฺโต อนวเสสํ ทุหติ. นิทฺเทสวาเร ปนสฺส อภิหฏฺฐุํ ปวาเรนฺตีติ อภิหริตฺวา ปวาเรนฺติ. เอตฺถ ทฺเว อภิหารา วาจาภิหาโร จ, ปจฺจยาภิหาโร จ. วาจาภิหาโร นาม มนุสฺสา ภิกฺขุสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘วเทยฺยาถ, ภนฺเต, เยนตฺโถ’’ติ ปวาเรนฺติ. ปจฺจยาภิหาโร นาม วตฺถาทีนิ วา สปฺปินวนีตผาณิตาทีนิ วา คเหตฺวา ภิกฺขุสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘คณฺหถ, ภนฺเต, ยาวตเกน อตฺโถ’’ติ วทนฺติ. ตตฺร ภิกฺขุ มตฺตํ น ชานาตีติ ภิกฺขุ เตสุ ปจฺจเยสุ ปมาณํ น ชานาติ. ‘‘ทายกสฺส วโส เวทิตพฺโพ, เทยฺยธมฺมสฺส วโส เวทิตพฺโพ, อตฺตโน ถาโม เวทิตพฺโพ’’ติ อิมินา นเยน ปมาณยุตฺตกํ อคฺคเหตฺวา ยํ อาหรนฺติ, ตํ สพฺพํ คณฺหาตีติ อตฺโถ. มนุสฺสา วิปฺปฏิสาริโน น ปุน อภิหริตฺวา ปวาเรนฺติ. โส ปจฺจเยหิ กิลมนฺโต กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

අනවසෙසදෝහී (ඉතිරි නොකර දොවාගන්නා) යනු පිළිගැනීමේදී පමණ දැනීමක් නොමැතිව සියල්ලම උදුරා ගැනීමයි. එහි විස්තරයෙහි 'අභිහට්ඨුං පවාරෙන්ති' යනු ඉදිරියට ගෙනවිත් ආරාධනා කිරීමයි. මෙහිදී ඉදිරිපත් කිරීම් දෙවර්ගයකි; එනම් වචනයෙන් කෙරෙන ඉදිරිපත් කිරීම හා ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් කෙරෙන ඉදිරිපත් කිරීමයි. වචනයෙන් කෙරෙන ඉදිරිපත් කිරීම යනු මිනිසුන් භික්ෂුව වෙත පැමිණ 'ස්වාමීනි, යම් දෙයකින් අවශ්‍යතාවක් ඇත්නම් එය පවසන්න' යැයි ආරාධනා කිරීමයි. ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් කෙරෙන ඉදිරිපත් කිරීම යනු වස්ත්‍ර ආදිය හෝ ගිතෙල්, වෙඬරු, උක් සකුරු ආදිය ගෙන භික්ෂුව වෙත ගොස් 'ස්වාමීනි, යම් ප්‍රමාණයක අවශ්‍යතාවක් ඇත්නම් ඒ ප්‍රමාණය ලබාගන්න' යැයි පැවසීමයි. එහිදී 'භික්ෂුව පමණ නොදනියි' යනු එම භික්ෂුව එම ප්‍රත්‍යයන් සම්බන්ධයෙන් පමණ (ප්‍රමාණය) නොදැනීමයි. 'දායකයාගේ ශක්තිය දැනගත යුතුය, දියයුතු දේ (දෙය්‍යධර්මය) ගැන දැනගත යුතුය, තමාගේ ශක්තිය දැනගත යුතුය' යන ක්‍රමයෙන් පමණට ගැළපෙන සේ ලබා නොගෙන, ගෙන එන සියල්ලම ලබාගැනීම මෙහි අර්ථයයි. එවිට මිනිසුන් පසුතැවිලි වී නැවත ප්‍රත්‍යයන් ගෙනවිත් ආරාධනා නොකරති. එවැනි භික්ෂුව ප්‍රත්‍යයන් නිසා වෙහෙසට පත්ව කමටහන් ගෙන එය දියුණු කිරීමට නොහැකිව ශාසනයෙන් බැහැර වෙයි.

---

เต น อติเรกปูชาย ปูเชตา โหตีติ โส โคปาลโก มหาอุสเภ วิย เถเร ภิกฺขู อิมาย อาวิ เจว รโห จ เมตฺตากายกมฺมาทิกาย อติเรกปูชาย น ปูเชติ. ตโต เถรา ‘‘อิเม อมฺเหสุ ครุจิตฺตีการํ น กโรนฺตี’’ติ นวเก ภิกฺขู ทฺวีหิ สงฺคเหหิ น สงฺคณฺหนฺติ, เนว ธมฺมสงฺคเหน สงฺคณฺหนฺติ, น อามิสสงฺคเหน, จีวเรน วา ปตฺเตน วา ปตฺตปริยาปนฺเนน วา วสนฏฺฐาเนน วา กิลมนฺเตปิ นปฺปฏิชคฺคนฺติ, ปาฬึ วา อฏฺฐกถํ วา ธมฺมกถาพนฺธํ วา คุฬฺหคนฺถํ วา น สิกฺขาเปนฺติ. นวกา เถรานํ สนฺติกา สพฺพโส อิเม ทฺเว สงฺคเห อลภมานา อิมสฺมึ สาสเน ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกนฺติ. ยถา ตสฺส โคปาลกสฺส โคคโณ น วฑฺฒติ, เอวํ สีลาทีหิ น วฑฺฒนฺติ. ยถา จ โส โคปาลโก ปญฺจหิ โครเสหิ, เอวํ ปญฺจหิ ธมฺมกฺขนฺเธหิ ปริพาหิรา โหนฺติ. สุกฺกปกฺโข กณฺหปกฺเข วุตฺตวิปลฺลาสวเสน โยเชตฺวา เวทิตพฺโพ.

ඔවුන්ට අතිරේක පූජාවන්ගෙන් පූජා නොකරන්නා වූ යන්නෙන්, එම ගොපල්ලා මහා වෘෂභයන්ට සලකන්නාක් මෙන්, මේ භික්ෂුව මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාට ප්‍රසිද්ධියේ හෝ රහසිගතව මෛත්‍රී සහගත කාය කර්මාදියෙන් යුත් අතිරේක පූජාවකින් සංග්‍රහ නොකරයි. එවිට ස්ථවිරයන් වහන්සේලා 'මොවුන් අප කෙරෙහි ගරු සත්කාර නොකරති' යි සිතා නවක භික්ෂූන්ට ධර්ම සංග්‍රහයෙන් හෝ ආමිස සංග්‍රහයෙන් යුත් ද්විවිධ සංග්‍රහයන් නොකරති. සිවුරු, පාත්‍ර, පාත්‍රයට අයත් දේ හෝ වාසස්ථාන සම්බන්ධයෙන් පීඩාවට පත් වූවද ඔවුන්ට උපස්ථාන නොකරති; පාළි, අටුවා, ධර්ම කථා ක්‍රම හෝ ගුප්ත ග්‍රන්ථයන් උගන්වනු නොලබති. නවක භික්ෂූන් ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගෙන් මේ සංග්‍රහයන් දෙකම නොලබන බැවින් මේ ශාසනයෙහි පිහිටීමට අසමත් වෙති. එම ගොපල්ලාගේ ගව රැල වෘද්ධියට පත් නොවන්නාක් මෙන්, ඔවුහු ද සීලාදියෙන් වෘද්ධියට පත් නොවෙති. එම ගොපල්ලා පස්ගෝ රසයෙන් බැහැර වන්නාක් මෙන්, ඔවුහු ද පංච ධර්මස්කන්ධයෙන් බැහැර වෙති. මෙහි සුදු පක්ෂය, කළු පක්ෂයෙහි කියන ලද ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථය අනුව යොදා තේරුම් ගත යුතුය.

---

อนุสฺสติวคฺโค ทุติโย.

දෙවන අනුස්සති වර්ගයයි.

---

มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

මනෝරථපූරණී නම් වූ අංගුත්තර නිකාය අටුවාවයි.

---

เอกาทสกนิปาตสฺส สํวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ඒකාදසක නිපාතයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

---

นิคมนกถา

නිගමන කථාව.

---

เอตฺตาวตา [Pg.356] จ –

මෙතෙක් ප්‍රකාශිත වූ ද –

---

อายาจิโต สุมตินา เถเรน ภทนฺตโชติปาเลน;

กญฺจิปุราทีสุ มยา ปุพฺเพ สทฺธึ วสนฺเตน.

පෙර කාංචීපුරය ආදී ස්ථානයන්හි මා සමඟ විසූ යහපත් ප්‍රඥාවෙන් යුත් භදන්ත ජෝතිපාල ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් කරන ලද ආරාධනය පරිදි ද,

---

วรตมฺพปณฺณิทีเป มหาวิหารมฺหิ วสนกาเลปิ;

ปากํ คเต วิย ทุเม วลญฺชมานมฺหิ สทฺธมฺเม.

උතුම් තම්බපණ්ණි දීපයේ මහා විහාරයෙහි වසන කාලයෙහි ද, සුළඟින් පහර කෑ ගසක් කැඩී වැටෙන්නාක් මෙන් සද්ධර්මය පිරිහී යමින් පවතිද්දී,

---

ปารํ ปิฏกตฺตยสาครสฺส คนฺตฺวา ฐิเตน สุมตินา;

ปริสุทฺธาชีเวนาภิยาจิโต ชีวเกนาปิ.

ත්‍රිපිටක සාගරයේ පරතෙරට පැමිණි, යහපත් ප්‍රඥාවෙන් යුත්, පිරිසිදු ආජීවයකින් හෙබි ජීවක ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් ද නැවතත් කරන ලද ආරාධනය පරිදි,

---

ธมฺมกถาย นิปุณปรมนิกายสฺสฏฺฐกถํ อารทฺโธ;

ยมหํ จิรกาลฏฺฐิติมิจฺฉนฺโต สาสนวรสฺส.

උතුම් ශාසනයේ චිරස්ථිතිය පතන්නා වූ මම, ධර්ම කථාවෙහි නිපුණ වූ, අංගුත්තර නම් වූ මහා නිකායෙහි අටුවාව සම්පාදනය කිරීමට ආරම්භ කළෙමි.

---

สา หิ มหาอฏฺฐกถาย สารมาทาย นิฏฺฐิตา เอสา;

จตุนวุติปริมาณาย ปาฬิยา ภาณวาเรหิ.

එම අටුවාව මහා අටුවාවෙහි සාරය ගෙන, භාණවාර අනූ හතරක ප්‍රමාණයකින් යුත් පාළියෙන් නිම කරන ලද්දකි.

---

สพฺพาคมสํวณฺณนมโนรโถ ปูริโต จ เม ยสฺมา;

เอตาย มโนรถปูรณีติ นามํ ตโต อสฺสา.

සියලු ආගම (නිකාය) වර්ණනා කිරීමේ මාගේ අභිලාෂය (මනෝරථය) මෙයින් සම්පූර්ණ වූ බැවින්, මෙයට 'මනෝරථපූරණී' යන නාමය තබන ලදී.

---

เอกูนสฏฺฐิมตฺโต วิสุทฺธิมคฺโคปิ ภาณวาเรหิ;

อตฺถปฺปกาสนตฺถาย อาคมานํ กโต ยสฺมา.

නිකාය ග්‍රන්ථයන්හි අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස භාණවාර පනස් නවයකින් යුත් විසුද්ධිමාර්ගය ද මා විසින් සම්පාදනය කරන ලද බැවින්,

---

ตสฺมา เตน สหายํ คาถาคณนานเยน อฏฺฐกถา;

ตีหาธิกทิยฑฺฒสตํ วิญฺเญยฺยา ภาณวารานํ.

ඒ විසුද්ධිමාර්ගය ද සමඟ ගාථා ගණනය කිරීමේ ක්‍රමයට අනුව, මෙම අටුවාව භාණවාර එකසිය පනස් තුනක් ලෙස දත යුතුය.

---

ตีหาธิกทิยฑฺฒสตปฺปมาณมิติ ภาณวารโต เอสา;

สมยํ ปกาสยนฺตี มหาวิหาราธิวาสีนํ.

භාණවාර ප්‍රමාණයෙන් එකසිය පනස් තුනක් වූ මෙය මහා විහාරවාසී ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ දර්ශනය ප්‍රකාශ කරන්නකි.

---

มูลฏฺฐกถาสารํ อาทาย มยา อิมํ กโรนฺเตน;

ยํ ปุญฺญมุปจิตํ เตน โหตุ โลโก สทา สุขิโตติ.

මූල අටුවාවල සාරය ගෙන මෙය සිදුකිරීමෙන් මා රැස්කරගත් යම් පුණ්‍ය සම්භාරයක් වේ නම්, එයින් ලෝකවාසී සැම දෙන සැමදා සුවපත් වෙත්වා!

---

ปรมวิสุทฺธสทฺธาพุทฺธิวีริยปฺปฏิมณฺฑิเตน [Pg.357] สีลาจารชฺชวมทฺทวาทิคุณสมุทยสมุทิเตน สกสมยสมยนฺตรคหนชฺโฌคาหนสมตฺเถน ปญฺญาเวยฺยตฺติยสมนฺนาคเตน ติปิฏกปริยตฺติปฺปเภเท สาฏฺฐกเถ สตฺถุ สาสเน อปฺปฏิหตญาณปฺปภาเวน มหาเวยฺยากรเณน กรณสมฺปตฺติชนิตสุขวินิคฺคตมธุโรทารวจนลาวณฺณยุตฺเตน ยุตฺตมุตฺตวาทินา วาทีวเรน มหากวินา ปภินฺนปฏิสมฺภิทาปริวาเร ฉฬภิญฺญาทิปฺปเภทคุณปฺปฏิมณฺฑิเต อุตฺตริมนุสฺสธมฺเม สุปฺปติฏฺฐิตพุทฺธีนํ เถรานํ เถรวํสปฺปทีปานํ มหาวิหารวาสีนํ วํสาลงฺการภูเตน สุวิปุลวิสุทฺธพุทฺธินา พุทฺธโฆโสติ ครูหิ คหิตนามเธยฺเยน เถเรน กตา อยํ มโนรถปูรณี นาม องฺคุตฺตรนิกายฏฺฐกถา –

අතිශයින් පිරිසිදු වූ ශ්‍රද්ධා, බුද්ධි, වීර්යයන්ගෙන් අලංකාරවත් වූ ද; ශීල, ආචාර, ඍජු බව, මෘදු බව ආදී ගුණ සමූහයෙන් යුක්ත වූ ද; ස්වකීය දර්ශනය හා පරසමය (අන්‍ය දර්ශන) පිළිබඳ ගැඹුරින් අවබෝධ කරගැනීමට සමර්ථ වූ ද; ප්‍රඥා වෛශාරද්‍යයෙන් යුක්ත වූ ද; අටුවා සහිත වූ ත්‍රිපිටක පරියප්තියෙහි හා ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි අප්‍රතිහත ඥානාලෝකයෙන් යුක්ත වූ ද; මහා ව්‍යාකරණික වූ ද; ප්‍රසාදජනක වූ මධුර උදාර වචන ශෝභාවෙන් යුක්ත වූ ද; යෝග්‍ය පරිදි භාෂණය කරන්නා වූ ද; උතුම් වාදකයෙකු වූ ද; මහා කවියෙකු වූ ද; ප්‍රභේද වූ පටිසම්භිදාවන්ගෙන් හා ෂඩභිඥා ආදී ගුණ විශේෂයන්ගෙන් අලංකාරවත් වූ ද; උත්තරී මනුෂ්‍ය ධර්මයෙහි මනා කොට පිහිටි බුද්ධියක් ඇති, මහා ස්ථවිර වංශයට ප්‍රදීපයක් බඳු වූ ද; මහා විහාරවාසී මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ වංශයට අලංකාරයක් බඳු වූ ද; අතිවිශාල වූ නිර්මල ප්‍රඥාවෙන් හෙබි, ගුරු දේවයන් වහන්සේලා විසින් දෙන ලද 'බුද්ධඝෝෂ' යන නාමයෙන් යුතු වූ ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් කරන ලද 'මනෝරථපූරණී' නම් වූ මේ අංගුත්තර නිකාය අටුවාව –

---

ตาว ติฏฺฐตุ โลกสฺมึ, โลกนิตฺถรเณสินํ;

ทสฺเสนฺตี กุลปุตฺตานํ, นยํ จิตฺตวิสุทฺธิยา.

ලෝකයෙන් එතෙර වීමට කැමති කුලපුත්‍රයන්ට සිත පිරිසිදු කරගැනීමේ මග පෙන්වමින් ලෝකයෙහි පවතිත්වා!

---

ยาว พุทฺโธติ นามมฺปิ, สุทฺธจิตฺตสฺส ตาทิโน;

โลกมฺหิ โลกเชฏฺฐสฺส, ปวตฺตติ มเหสิโนติ.

පිරිසිදු සිත් ඇති, තාදි ගුණයෙන් යුතු, ලෝකයට ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ මහා ඉසිවර වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ 'බුදු' යන නාමය යම් තාක් ලොව පවතී ද, ඒ තාක් (මෙම අටුවාව ද පවතීවා).

---

มโนรถปูรณี นาม

මනෝරථපූරණී නම් වූ,

---

องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถา สพฺพากาเรน นิฏฺฐิตา.

අංගුත්තර නිකාය අටුවාව සෑම ආකාරයකින්ම නිමාවට පත් විය.