1

. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

. 세존, 아라한, 정등각자께 귀의합니다.

---

องฺคุตฺตรนิกาเย

앙굿따라 니까야

---

อฏฺฐกนิปาต-อฏฺฐกถา

여덟의 모음 주석서

---

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

1. 첫 번째 50개 경전의 묶음(빤나사까)

---

๑. เมตฺตาวคฺโค

1. 자애의 품

---

๑. เมตฺตาสุตฺตวณฺณนา

1. 자애경에 대한 설명

---

๑. อฏฺฐกนิปาตสฺส [Pg.193] ปฐเม อาเสวิตายาติ อาทเรน เสวิตาย. ภาวิตายาติ วฑฺฒิตาย. พหุลีกตายาติ ปุนปฺปุนํ กตาย. ยานิกตายาติ ยุตฺตยานสทิสกตาย. วตฺถุกตายาติ ปติฏฺฐานฏฺเฐน วตฺถุ วิย กตาย. อนุฏฺฐิตายาติ ปจฺจุปฏฺฐิตาย. ปริจิตายาติ สมนฺตโต จิตาย อุปจิตาย. สุสมารทฺธายาติ สุฏฺฐุ สมารทฺธาย สุกตาย. อานิสํสาติ คุณา. สุขํ สุปตีติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เอกาทสกนิปาเต วกฺขาม.

1. 여덟의 모음의 첫 번째 경에서 '익혔다(āsevitāya)'는 것은 정성껏 닦은 것이다. '닦았다(bhāvitāya)'는 것은 증장시킨 것이다. '많이 행했다(bahulīkatāyāti)'는 것은 거듭거듭 행한 것이다. '탈것으로 삼았다(yānikatāyāti)'는 것은 길들여진 탈것(수레)처럼 만든 것이다. '토대로 삼았다(vatthukatāyāti)'는 것은 의지처라는 의미에서 토대처럼 만든 것이다. '확립했다(anuṭṭhitāyāti)'는 것은 현전하게 한 것이다. '숙달했다(paricitāyāti)'는 것은 사방으로 쌓고 쌓은 것이다. '잘 시작했다(susamāraddhāyāti)'는 것은 아주 잘 착수하고 잘 수행한 것이다. '공덕(ānisaṃsā)'은 이익들이다. '편안하게 잠든다(sukhaṃ supatī)' 등에서 설해야 할 내용은 열한의 모음(Ekādasakanipāta)에서 설하겠다.

---

อปฺปมาณนฺติ ผรณวเสน อปฺปมาณํ. ตนู สํโยชนา โหนฺติ, ปสฺสโต อุปธิกฺขยนฺติ เมตฺตาปทฏฺฐานาย วิปสฺสนาย อนุกฺกเมน อุปธิกฺขยสงฺขาตํ อรหตฺตํ ปตฺตสฺส ทส สํโยชนา ปหียนฺตีติ อตฺโถ. อถ วา ตนู สํโยชนา โหนฺตีติ ปฏิฆญฺเจว ปฏิฆสมฺปยุตฺตสํโยชนา จ ตนุกา โหนฺติ. ปสฺสโต อุปธิกฺขยนฺติ เตสํเยว กิเลสูปธีนํ ขยสงฺขาตํ เมตฺตํ อธิคมวเสน ปสฺสนฺตสฺส. กุสลี เตน โหตีติ เตน เมตฺตายเนน กุสโล โหติ. สตฺตสณฺฑนฺติ สตฺตสงฺขาเตน สณฺเฑน สมนฺนาคตํ, สตฺตภริตนฺติ อตฺโถ. วิเชตฺวาติ อทณฺเฑน อสตฺเถน ธมฺเมเนว วิชินิตฺวา. ราชิสโยติ อิสิสทิสา ธมฺมิกราชาโน. ยชมานาติ ทานานิ ททมานา. อนุปริยคาติ วิจรึสุ.

'무량한(Appamāṇanti)'은 널리 퍼짐의 관점에서 한량이 없는 것이다. '족쇄가 얇아지고, 보는 자에게 업의 근거가 소멸한다(tanū saṃyojanā honti, passato upadhikkhayanti)'는 것은 자애를 근족으로 하는 위빳사나를 통하여 점차적으로 오염원의 소멸이라 불리는 아라한과에 도달한 자에게 열 가지 족쇄가 버려진다는 의미이다. 또는 '족쇄가 얇아진다'는 것은 성냄과 성냄에 상응하는 족쇄들이 얇아진다는 것이다. '보는 자에게 업의 근거가 소멸한다'는 것은 그러한 번뇌의 근거들이 소멸한 상태인 자애를 성취의 관점에서 보는 자에게 해당한다. '그로 인해 유익하다(Kusalī tena hotī)'는 것은 그러한 자애의 마음을 일으킴으로써 유익한 공덕이 있다는 것이다. '중생의 무리(Sattasaṇḍa)'는 중생이라 불리는 집단과 결합한 것, 즉 중생들로 가득 찬 것이라는 의미이다. '정복하고(Vijetvā)'는 매나 무기를 쓰지 않고 법으로써만 승리하고 나서이다. '왕의 선인들(Rājisayo)'은 선인(isi)과 같은 여법한 왕들이다. '공양을 올리는(Yajamānā)'은 보시를 베푸는 자들이다. '두루 다녔다(Anupariyagā)'는 돌아다녔다는 것이다.

---

อสฺสเมธนฺติอาทีสุ โปราณกราชกาเล กิร สสฺสเมธํ, ปุริสเมธํ, สมฺมาปาสํ, วาจาเปยฺยนฺติ จตฺตาริ สงฺคหวตฺถูนิ อเหสุํ, เยหิ ราชาโน [Pg.194] โลกํ สงฺคณฺหึสุ. ตตฺถ นิปฺผนฺนสสฺสโต ทสมภาคคฺคหณํ สสฺสเมธํ นาม, สสฺสสมฺปาทเน เมธาวิตาติ อตฺโถ. มหาโยธานํ ฉมาสิกํ ภตฺตเวตนานุปฺปทานํ ปุริสเมธํ นาม, ปุริสสงฺคณฺหเน เมธาวิตาติ อตฺโถ. ทลิทฺทมนุสฺสานํ หตฺถโต เลขํ คเหตฺวา ตีณิ วสฺสานิ วินา วฑฺฒิยา สหสฺสทฺวิสหสฺสมตฺตธนานุปฺปทานํ สมฺมาปาสํ นาม. ตญฺหิ สมฺมา มนุสฺเส ปาเสติ หทเย พนฺธิตฺวา วิย ฐเปติ, ตสฺมา สมฺมาปาสนฺติ วุจฺจติ. ‘‘ตาต, มาตุลา’’ติอาทินา นเยน ปน สณฺหวาจาภณนํ วาจาเปยฺยํ นาม, ปิยวาจาติ อตฺโถ. เอวํ จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ สงฺคหิตํ รฏฺฐํ อิทฺธญฺเจว โหติ, ผีตญฺจ, พหุอนฺนปานํ, เขมํ, นิรพฺพุทํ. มนุสฺสา มุทา โมทมานา อุเร ปุตฺเต นจฺเจนฺตา อปารุตฆรา วิหรนฺติ. อิทํ ฆรทฺวาเรสุ อคฺคฬานํ อภาวโต นิรคฺคฬนฺติ วุจฺจติ. อยํ โปราณิกา ปเวณิ.

앗사메다(Assamedha) 등에서, 옛 왕들의 시대에 삿사메다(Sassamedha), 뿌리사메다(Purisamedha), 삼마빠사(Sammāpāsa), 와짜뻬야(Vācāpeyya)라는 네 가지 섭수(saṅgaha)의 방편이 있었다고 한다. 이를 통해 왕들은 세상을 섭수하였다. 거기서 생산된 곡물에서 10분의 1을 거두는 것을 '삿사메다'라 하니, 곡물을 생산하는 데 있어서 지혜로움(medhāvitā)이라는 의미이다. 용맹한 전사들에게 6개월분의 식량과 봉급을 주는 것을 '뿌리사메다'라 하니, 사람을 섭수하는 데 있어서 지혜로움이라는 의미이다. 가난한 사람들에게서 수기를 받고 3년 동안 이자 없이 천 내지 이천 정도의 재물을 주는 것을 '삼마빠사'라 한다. 그것은 사람들을 잘 묶어주며 마음속에 묶어두는 것과 같기 때문에 삼마빠사라 불린다. '얘야, 삼촌' 등의 방식으로 부드러운 말을 하는 것을 '와짜뻬야'라 하니, 사랑스러운 말이라는 뜻이다. 이와 같이 네 가지 섭수의 방편으로 다스려지는 나라는 번영하고 풍요로우며, 먹을 것과 마실 것이 많고 평안하며 소동이 없다. 사람들은 기뻐하며 가슴에 자식들을 춤추게 하고 문을 열어둔 채 살아간다. 이것은 대문에 빗장(aggaḷa)이 없기 때문에 '니락갈라(niraggaḷa)'라 불린다. 이것이 고대의 전통이다.

---

อปรภาเค ปน โอกฺกากราชกาเล พฺราหฺมณา อิมานิ จตฺตาริ สงฺคหวตฺถูนิ อิมญฺจ รฏฺฐสมฺปตฺตึ ปริวตฺเตตฺวา อุทฺธํมูลกํ กตฺวา อสฺสเมธํ ปุริสเมธนฺติอาทิเก ปญฺจ ยญฺเญ นาม อกํสุ. เตสุ อสฺสเมตฺถ เมธนฺติ วเธนฺตีติ อสฺสเมโธ. ทฺวีหิ ปริยญฺเญหิ ยชิตพฺพสฺส เอกวีสติยูปสฺส เอกสฺมึ ปจฺฉิมทิวเสเยว สตฺตนวุติปญฺจปสุสตฆาตภึสนสฺส ฐเปตฺวา ภูมิญฺจ ปุริเส จ อวเสสสพฺพวิภวทกฺขิณสฺส ยญฺญสฺเสตํ อธิวจนํ. ปุริสเมตฺถ เมธนฺตีติ ปุริสเมโธ. จตูหิ ปริยญฺเญหิ ยชิตพฺพสฺส สทฺธึ ภูมิยา อสฺสเมเธ วุตฺตวิภวทกฺขิณสฺส ยญฺญสฺเสตํ อธิวจนํ. สมฺมเมตฺถ ปาสนฺตีติ สมฺมาปาโส. ทิวเส ทิวเส ยุคจฺฉิคฺคเฬ ปเวสนทณฺฑกสงฺขาตํ สมฺมํ ขิปิตฺวา ตสฺส ปติโตกาเส เวทึ กตฺวา สํหาริเมหิ ยูปาทีหิ สรสฺสตีนทิยา นิมุคฺโคกาสโต ปภุติ ปฏิโลมํ คจฺฉนฺเตน ยชิตพฺพสฺส สตฺรยาคสฺเสตํ อธิวจนํ. วาชเมตฺถ ปิวนฺตีติ วาชเปยฺโย. เอเกน ปริยญฺเญน สตฺตรสหิ ปสูหิ ยชิตพฺพสฺส เพลุวยูปสฺส สตฺตรสกทกฺขิณสฺส ยญฺญสฺเสตํ อธิวจนํ. นตฺถิ เอตฺถ อคฺคฬาติ นิรคฺคโฬ. นวหิ ปริยญฺเญหิ ยชิตพฺพสฺส สทฺธึ ภูมิยา จ ปุริเสหิ จ อสฺสเมเธ วุตฺตวิภวทกฺขิณสฺส สพฺพเมธปริยายนามสฺส อสฺสเมธวิกปฺปสฺเสตํ อธิวจนํ.

그러나 훗날 옥까까(Okkāka) 왕의 시대에 바라문들이 이 네 가지 섭수의 방편과 이 나라의 풍요로움을 뒤바꾸어 거꾸로 뒤집어 놓고는 앗사메다, 뿌리사메다 등 다섯 가지 제사(yañña)를 만들었다. 그중에서 '여기서 말(assa)을 죽인다(medhanti)'고 해서 앗사메다(말 제사)이다. 이것은 두 가지 부수적인 제사와 함께 지내지며 21개의 기둥이 세워지고, 마지막 날에만 597마리의 짐승을 도살하는 공포스러운 제사로서, 땅과 사람을 제외한 나머지 모든 재산을 보시로 내놓는 제사의 명칭이다. '여기서 사람(purisa)을 죽인다'고 해서 뿌리사메다(인신 제사)이다. 이것은 네 가지 부수적인 제사와 함께 지내지며 땅과 함께 앗사메다에서 언급된 재산을 보시로 내놓는 제사의 명칭이다. '여기서 멍에의 빗장(samma)을 던진다(pāsanti)'고 해서 삼마빠사이다. 매일매일 멍에 구멍에 끼우는 막대기인 빗장을 던져서 그것이 떨어진 곳에 제단을 만들고, 이동식 기둥 등을 가지고 사라사띠 강에 잠긴 곳에서부터 거슬러 올라가며 지내는 사뜨라야가(Satrayāga) 제사의 명칭이다. '여기서 술(vāja)을 마신다'고 해서 와자뻬야(Vājapeyya)이다. 한 가지 부수적인 제사와 함께 17마리의 짐승을 잡아 지내며, 벨루와 나무 기둥이 있고 17가지를 보시로 내놓는 제사의 명칭이다. '여기에 빗장(aggaḷa)이 없다'고 해서 니락갈라(Niraggaḷa)이다. 아홉 가지 부수적인 제사와 함께 지내지며 땅과 사람과 함께 앗사메다에서 언급된 재산을 보시로 내놓는, '모든 것을 죽임(Sabbamedha)'이라는 이름의 앗사메다의 변형된 형태를 일컫는 명칭이다.

---

กลมฺปิ [Pg.195] เต นานุภวนฺติ โสฬสินฺติ เต สพฺเพปิ มหายาคา เอกสฺส เมตฺตาจิตฺตสฺส วิปากมหนฺตตาย โสฬสึ กลํ น อคฺฆนฺติ, โสฬสมํ ภาคํ น ปาปุณนฺตีติ อตฺโถ. น ชินาตีติ น อตฺตนา ปรสฺส ชานึ กโรติ. น ชาปเยติ น ปเรน ปรสฺส ชานึ กาเรติ. เมตฺตํโสติ เมตฺตายมานจิตฺตโกฏฺฐาโส หุตฺวา. สพฺพภูตานนฺติ สพฺพสตฺเตสุ. เวรํ ตสฺส น เกนจีติ ตสฺส เกนจิ สทฺธึ อกุสลเวรํ วา ปุคฺคลเวรํ วา นตฺถิ.

'그들은 16분의 1에도 미치지 못한다(Kalampi te nānubhavanti soḷasinti)'는 것은 그 모든 거대한 제사들도 단 하나의 자애의 마음이 가져오는 과보의 거대함 때문에 16분의 1의 가치도 없으며, 16번째 조각에도 미치지 못한다는 의미이다. '이기지 않는다(Na jināti)'는 것은 스스로 남에게 손해를 입히지 않는다는 것이다. '패하게 하지 않는다(Na jāpayeti)'는 것은 남을 시켜 남에게 손해를 입히지 않는다는 것이다. '자애로운 자(Mettaṃso)'는 자애로운 마음의 상태가 된 자라는 뜻이다. '모든 존재들에 대해(Sabbabhūtānaṃ)'는 모든 중생들에 대해라는 뜻이다. '그에게 누구와도 원한이 없다(Veraṃ tassa na kenacī)'는 것은 그에게 누구와 더불어 해로운 원한이나 개인적인 원한이 없다는 것이다.

---

๒. ปญฺญาสุตฺตวณฺณนา

2. 지혜경에 대한 설명

---

๒. ทุติเย อาทิพฺรหฺมจริยิกายาติ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูตาย. ปญฺญายาติ วิปสฺสนาย. ครุฏฺฐานิยนฺติ คารวุปฺปตฺติปจฺจยภูตํ ครุภาวนียํ. ติพฺพนฺติ พหลํ. ปริปุจฺฉตีติ อตฺถปาฬิอนุสนฺธิปุพฺพาปรํ ปุจฺฉติ. ปริปญฺหตีติ ปญฺหํ กโรติ, อิทญฺจิทญฺจ ปฏิปุจฺฉิสฺสามีติ วิตกฺเกติ. ทฺวเยนาติ ทุวิเธน. อนานากถิโกติ อนานตฺตกถิโก โหติ. อติรจฺฉานกถิโกติ นานาวิธํ ติรจฺฉานกถํ น กเถติ. อริยํ วา ตุณฺหีภาวนฺติ อริยตุณฺหีภาโว นาม จตุตฺถชฺฌานํ, เสสกมฺมฏฺฐานมนสิกาโรปิ วฏฺฏติ. ชานํ ชานาตีติ ชานิตพฺพกํ ชานาติ. ปสฺสํ ปสฺสตีติ ปสฺสิตพฺพกํ ปสฺสติ. ปิยตฺตายาติ ปิยภาวตฺถาย. ครุตฺตายาติ ครุภาวตฺถาย. ภาวนายาติ ภาวนตฺถาย คุณสมฺภาวนาย วา. สามญฺญายาติ สมณธมฺมตฺถาย. เอกีภาวายาติ นิรนฺตรภาวตฺถาย.

2. 두 번째 경에서 '청정범행의 토대가 되는(ādibrahmacariyikāyā)'은 도(道)의 청정범행의 시작이 되는 것이라는 뜻이다. '지혜(Paññāyā)'는 위빳사나 지혜를 말한다. '존경할 만한(Garuṭṭhāniyaṃ)'은 공경심이 일어나는 원인이 되는 것, 존경하며 닦아야 할 것이라는 뜻이다. '강렬한(Tibbaṃ)'은 강한 것이다. '되묻는다(Paripuccati)'는 의미와 구절의 연결, 앞뒤 맥락을 묻는 것이다. '문답한다(Paripañhati)'는 질문을 던지는 것이니, '이것저것을 다시 묻겠다'고 생각하는 것이다. '두 가지로(Dvayenā)'는 두 종류로라는 뜻이다. '다양한 이야기를 하지 않는 자(Anānākathiko)'는 다른 종류의 이야기를 하지 않는 자가 된다는 뜻이다. '세속적인 이야기를 하지 않는 자(Atiracchānakathiko)'는 갖가지 세속적인 이야기를 하지 않는다는 뜻이다. '성스러운 침묵(Ariyaṃ vā tuṇhībhāvaṃ)'에서 성스러운 침묵이란 제4선을 말하며, 그 외의 명상 주제를 마음 기울이는 것도 포함될 수 있다. '알면서 안다(Jānaṃ jānāti)'는 알아야 할 것을 안다는 뜻이다. '보면서 본다(Passaṃ passati)'는 보아야 할 것을 본다는 뜻이다. '사랑받기 위해(Piyattāyā)'는 사랑받는 상태라는 목적을 위해라는 뜻이다. '존경받기 위해(Garuttāyā)'는 존경받는 상태라는 목적을 위해라는 뜻이다. '수행을 위해(Bhāvanāyā)'는 수행을 위하거나 덕성을 찬탄하기 위해라는 뜻이다. '사문됨을 위해(Sāmaññāyā)'는 사문의 법이라는 목적을 위해라는 뜻이다. '하나 됨을 위해(Ekībhāvāyā)'는 끊임없는 상태라는 목적을 위해라는 뜻이다.

---

๓-๔. อปฺปิยสุตฺตทฺวยวณฺณนา

3-4. 사랑스럽지 않음 경의 쌍에 대한 설명

---

๓-๔. ตติเย อปฺปิยปสํสีติ อปฺปิยชนสฺส ปสํสโก วณฺณภาณี. ปิยครหีติ ปิยชนสฺส นินฺทโก ครหโก. จตุตฺเถ อนวญฺญตฺติกาโมติ ‘‘อโห วต มํ อญฺเญน อวชาเนยฺยุ’’นฺติ อนวชานนกาโม. อกาลญฺญูติ กถากาลํ น ชานาติ, อกาเล กเถติ. อสุจีติ อสุจีหิ กายกมฺมาทีหิ สมนฺนาคโต.

3-4. 셋째 경에서 '사랑스럽지 않은 자를 칭찬하는 자(appiyapasaṃsī)'란 사랑스럽지 않은 사람을 찬탄하고 그 공덕을 말하는 자이다. '사랑스러운 자를 비방하는 자(piyagarahī)'란 사랑스러운 사람을 비난하고 헐뜯는 자이다. 넷째 경에서 '무시당하지 않기를 바라는 자(anavaññattikāmo)'란 '아, 참으로 남들이 나를 업신여기지 않기를'이라며 무시당하지 않기를 바라는 자이다. '때를 알지 못하는 자(akālaññū)'란 말할 때를 알지 못하고 때가 아닐 때 말하는 자이다. '청정하지 못한 자(asucī)'란 청정하지 못한 신업(身業) 등으로 갖추어진 자이다.

---

๕. ปฐมโลกธมฺมสุตฺตวณฺณนา

5. 제1 세상의 법 경 주해

---

๕. ปญฺจเม โลกสฺส ธมฺมาติ โลกธมฺมา. เอเตหิ มุตฺตา นาม นตฺถิ, พุทฺธานมฺปิ โหนฺติ. เตเนวาห – โลกํ อนุปริวตฺตนฺตีติ อนุพนฺธนฺติ นปฺปชหนฺติ[Pg.196], โลกโต น นิวตฺตนฺตีติ อตฺโถ. โลโก จ อฏฺฐ โลกธมฺเม อนุปริวตฺตตีติ อยญฺจ โลโก เอเต อนุพนฺธติ น ปชหติ, เตหิ ธมฺเมหิ น นิวตฺตตีติ อตฺโถ.

5. 다섯째 경에서 세상의 법들이기에 '세상의 법(lokadhammā)'이라 한다. 이것들에서 벗어난 중생은 없으며, 부처님들께도 일어난다. 그래서 '세상을 따라 구른다(lokaṃ anuparivattanti)'고 하셨으니, 이는 (중생을) 따라다니며 떠나지 않고 세상에서 물러나지 않는다는 의미이다. '세상 또한 여덟 가지 세상의 법을 따라 구른다'는 것은 이 세상이 이것들을 추종하고 버리지 않으며, 그 법들에서 물러나지 않는다는 의미이다.

---

ลาโภ อลาโภติ ลาเภ อาคเต อลาโภ อาคโตเยวาติ เวทิตพฺโพ. อยสาทีสุปิ เอเสว นโย. อเวกฺขติ วิปริณามธมฺเมติ ‘‘วิปริณามธมฺมา อิเม’’ติ เอวํ อเวกฺขติ. วิธูปิตาติ วิธมิตา วิทฺธํสิตา. ปทญฺจ ญตฺวาติ นิพฺพานปทํ ชานิตฺวา. สมฺมปฺปชานาติ ภวสฺส ปารคูติ ภวสฺส ปารํ คโต นิปฺผตฺตึ มตฺถกํ ปตฺโต, นิพฺพานปทํ ญตฺวาว ตํ ปารํ คตภาวํ สมฺมปฺปชานาตีติ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

'이득과 손실(lābho alābho)'이란 이득이 왔을 때 손실 또한 온 것이나 다름없음을 알아야 한다. 명예 없음(ayasa) 등에서도 이와 같은 방식이다. '변하기 마련인 법임을 관찰한다(avekkhati vipariṇāmadhamme)'는 것은 '이것들은 변하기 마련인 법들이다'라고 이와 같이 관찰하는 것이다. '제거된(vidhūpitā)'이란 파괴되고 멸해진 것이다. '상태를 알고서(padañca ñatvā)'란 열반의 상태(nibbānapada)를 알아서이다. '바르게 알며 존재의 피안에 도달한 자(sammappajānāti bhavassa pāragū)'란 존재의 저편에 도달하여 완성의 정점에 이른 자를 말하며, 열반의 상태를 알고서 그 저편에 도달했음을 바르게 아는 것이다. 이 경에서는 윤회(vaṭṭa)와 윤회에서 벗어남(vivaṭṭa)이 설해졌다.

---

๖. ทุติยโลกธมฺมสุตฺตวณฺณนา

6. 제2 세상의 법 경 주해

---

๖. ฉฏฺเฐ โก วิเสโสติ กึ วิเสสการณํ. โก อธิปฺปยาโสติ โก อธิกปฺปโยโค. ปริยาทายาติ คเหตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา. อิธาปิ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ.

6. 여섯째 경에서 '무슨 차이가 있는가'란 무슨 특별한 원인이 있는가라는 뜻이다. '무슨 의도가 있는가'란 무슨 각별한 노력이 있는가라는 뜻이다. '가져가서(pariyādāyā)'란 붙잡아서 끝마쳐서이다. 여기에서도 윤회와 윤회에서 벗어남이 설해졌다.

---

๗. เทวทตฺตวิปตฺติสุตฺตวณฺณนา

7. 데와닷따의 쇠퇴 경 주해

---

๗. สตฺตเม อจิรปกฺกนฺเตติ สงฺฆํ ภินฺทิตฺวา น จิรปกฺกนฺเต. อารพฺภาติ อาคมฺม ปฏิจฺจ สนฺธาย. อตฺตวิปตฺตินฺติ อตฺตโน วิปตฺตึ วิปนฺนาการํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อภิภุยฺยาติ อภิภวิตฺวา มทฺทิตฺวา.

7. 일곱째 경에서 '떠난 지 얼마 되지 않았을 때(acirapakkante)'란 승가를 분열시키고 떠난 지 오래되지 않았을 때이다. '말미암아(ārabbha)'란 ~로 인하여, ~를 반연하여, ~를 대상으로 하여라는 뜻이다. '자신의 쇠퇴(attavipatti)'란 자신의 잘못된 상태를 말한다. 나머지 구절들에서도 이와 같은 방식이다. '압도하여(abhibhuyyā)'란 정복하고 억눌러서이다.

---

๘. อุตฺตรวิปตฺติสุตฺตวณฺณนา

8. 웃따라의 쇠퇴 경 주해

---

๘. อฏฺฐเม วฏชาลิกายนฺติ เอวํนามเก วิหาเร. โส กิร วฏวเน นิวิฏฺฐตฺตา วฏชาลิกาติ สงฺขํ คโต. ปาตุรโหสีติ อิมมตฺถํ เทวรญฺโญ อาโรเจสฺสามีติ คนฺตฺวา ปากโฏ อโหสิ. อาทิพฺรหฺมจริยโกติ สิกฺขตฺตยสงฺคหสฺส สกลสาสนพฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูโต.

8. 여덟째 경에서 '와따잘리까에서(vaṭajālikāyaṃ)'란 그러한 이름의 사원에서이다. 그 사원은 반양나무(vaṭa) 숲에 위치했기에 '와따잘리까'라는 명칭을 얻었다고 한다. '나타났다(pāturahosi)'는 것은 이 사연을 천왕(제석천)에게 알리겠다고 생각하고 가서 분명하게 드러냈음을 뜻한다. '범행의 시작(ādibrahmacariyako)'이란 삼학에 포함되는 온 교단의 청정범행의 토대가 되는 것이다.

---

๙. นนฺทสุตฺตวณฺณนา

9. 난다 경 주해

---

๙. นวเม กุลปุตฺโตติ ชาติกุลปุตฺโต. พลวาติ ถามสมฺปนฺโน. ปาสาทิโกติ รูปสมฺปตฺติยา ปสาทชนโก. ติพฺพราโคติ พหลราโค. กิมญฺญตฺราติอาทีสุ อยมตฺโถ – กึ อญฺเญน การเณน [Pg.197] กถิเตน, อยํ นนฺโท อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โภชเน มตฺตญฺญู ชาคริยมนุยุตฺโต สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต, เยหิ นนฺโท สกฺโกติ ปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ จริตุํ. สเจ อิเมหิ การเณหิ สมนฺนาคโต นาภวิสฺส, น สกฺกุเณยฺยาติ. อิติห ตตฺถาติ เอวํ ตตฺถ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กถิตํ.

9. 아홉째 경에서 '가문의 아들(kulaputto)'은 명문가의 자제이다. '강한 자(balavā)'는 힘을 갖춘 자이다. '수려한 자(pāsādiko)'는 빼어난 용모로 신심을 자아내는 자이다. '강한 탐욕을 가진 자(tibbarāgo)'는 두터운 탐욕이 있는 자이다. '그 외에 무엇이(kimaññatra)' 등의 구절에서 그 뜻은 이러하다. 다른 어떤 이유를 말하겠는가? 이 난다는 감각기관의 문을 지키고, 음식에 절제를 알며, 깨어 있음에 전념하고, 마음챙김과 알아차림을 갖추었으니, 이것들로 인해 난다는 원만하고 청정한 범행(brahmacariya)을 닦을 수 있는 것이다. 만약 이러한 조건들을 갖추지 못했다면 할 수 없었을 것이다. '이와 같이 거기에서(itiha tattha)'란 그러한 뜻이다. 이 경에서는 윤회(vaṭṭa)만이 설해졌다.

---

๑๐. การณฺฑวสุตฺตวณฺณนา

10. 까란다와 경 주해

---

๑๐. ทสเม อญฺเญนาญฺญํ ปฏิจรตีติ อญฺเญน การเณน วจเนน วา อญฺญํ การณํ วจนํ วา ปฏิจฺฉาเทติ. พหิทฺธา กถํ อปนาเมตีติ พาหิรโต อญฺญํ อาคนฺตุกกถํ โอตาเรติ. อปเนยฺเยโสติ อปเนยฺโย นีหริตพฺโพ เอส. สมณทูสีติ สมณทูสโก. สมณปลาโปติ วีหีสุ วีหิปลาโป วิย นิสฺสารตาย สมเณสุ สมณปลาโป. สมณการณฺฑโวติ สมณกจวโร. พหิทฺธา นาเสนฺตีติ พหิ นีหรนฺติ. ยวกรเณติ ยวเขตฺเต. ผุณมานสฺสาติ อุจฺเจ ฐาเน ฐตฺวา มหาวาเต โอปุนิยมานสฺส. อปสมฺมชฺชนฺตีติ สารธญฺญานํ เอกโต ทุพฺพลธญฺญานํ เอกโต กรณตฺถํ ปุนปฺปุนํ อปสมฺมชฺชนฺติ, อปสมฺมชฺชนิสงฺขาเตน วาตคฺคาหินา สุปฺเปน วา วตฺเถน วา นีหรนฺติ. ททฺทรนฺติ ททฺทรสทฺทํ.

10. 열째 경에서 '딴전을 피우며 숨긴다(aññenāññaṃ paṭicarati)'는 것은 다른 이유나 말로 다른 이유나 말을 덮어 가리는 것이다. '밖으로 이야기를 돌린다(bahiddhā kathaṃ apanāmeti)'는 것은 외부의 다른 엉뚱한 이야기를 끌어들이는 것이다. '제거되어야 할 자(apaneyyo)'란 내쫓겨야 할 자이다. '사문을 더럽히는 자(samaṇadūsī)'란 사문을 손상시키는 자이다. '사문의 쭉정이(samaṇapalāpo)'란 벼 중의 쭉정이처럼 알맹이가 없어 사문들 중의 쭉정이 같은 자이다. '사문의 쓰레기(samaṇakāraṇḍavo)'란 사문의 오물 같은 자이다. '밖으로 내버린다(bahiddhā nāsenti)'는 것은 밖으로 내쫓는 것이다. '보리밭에서(yavakaraṇe)'란 보리밭의 일이다. '키질하는 자의(phuṇamānassa)'란 높은 곳에 서서 강한 바람에 키질하여 날려 보낼 때의 일이다. '쓸어버린다(apasammajjanti)'는 것은 알곡은 한곳에, 부실한 곡식은 다른 한곳에 모으기 위해 반복해서 쓰는 것인데, 쓰는 작용을 하는 바람을 일으키는 키(suppa)나 천(vatta)으로 내보내는 것이다. '덜커덩(daddaraṃ)'은 덜커덩 하는 소리이다.

---

สํวาสายนฺติ สํวาเสน อยํ. วิชานาถาติ ชาเนยฺยาถ. สนฺตวาโจติ สณฺหวาโจ. ชนวตีติ ชนมชฺเฌ. รโห กโรติ กรณนฺติ กรณํ วุจฺจติ ปาปกมฺมํ, ตํ รโห ปฏิจฺฉนฺโน หุตฺวา กโรติ. สํสปฺปี จ มุสาวาทีติ สํสปฺปิตฺวา มุสาวาที, มุสา ภณนฺโต สํสปฺปติ ผนฺทตีติ อตฺโถ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กเถตฺวา คาถาสุ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ.

'함께 삶으로써(saṃvāsāya)'란 함께 삶으로써 이 사람을 (알게 된다)는 뜻이다. '알라(vijānātha)'는 알아야 한다는 뜻이다. '부드러운 말을 하는 자(santavāco)'는 상냥한 말을 하는 자이다. '사람들 사이에서(janavatī)'란 사람들 가운데서이다. '은밀히 행위를 한다'에서 '행위(karaṇa)'는 악업을 말하며, 그것을 은밀한 곳에서 숨어서 행하는 것이다. '흔들리며 거짓말하는 자(saṃsappī ca musāvādī)'란 동요하며 거짓을 말하는 자이니, 거짓을 말하며 머뭇거리고 흔들린다는 의미이다. 이 경에서는 본문에서 윤회(vaṭṭa)만을 설하고, 게송들에서 윤회와 윤회에서 벗어남(vivaṭṭa)을 설하였다.

---

เมตฺตาวคฺโค ปฐโม.

제1 자애의 품

---

๒. มหาวคฺโค

2. 대품

---

๑. เวรญฺชสุตฺตวณฺณนา

1. 웨란자 경 주해

---

๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม อภิวาเทตีติ เอวมาทีนิ น สมโณ โคตโมติ เอตฺถ วุตฺตนกาเรน โยเชตฺวา เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ [Pg.198] ‘‘น วนฺทติ นาสนา วุฏฺฐาติ, นาปิ ‘อิธ โภนฺโต นิสีทนฺตู’ติ เอวํ อาสเนน วา นิมนฺเตตี’’ติ. เอตฺถ หิ วา-สทฺโท วิภาวเน นาม อตฺเถ ‘‘รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติอาทีสุ วิย. เอวํ วตฺวา อถ อตฺตโน อภิวาทนาทีนิ อกโรนฺตํ ภควนฺตํ ทิสฺวา อาห – ตยิทํ, โภ โคตม, ตเถวาติ. ยํ ตํ มยา สุตํ, ตํ ตเถว, ตํ สวนญฺจ เม ทสฺสนญฺจ สํสนฺทติ สเมติ, อตฺถโต เอกีภาวํ คจฺฉติ. น หิ ภวํ โคตโม…เป… อาสเนน วา นิมนฺเตตีติ. เอวํ อตฺตนา สุตํ ทิฏฺเฐน นิคเมตฺวา นินฺทนฺโต อาห – ตยิทํ, โภ โคตม, น สมฺปนฺนเมวาติ ตํ อภิวาทนาทีนํ อกรณํ อยุตฺตเมวาติ.

11. 둘째 품의 첫째 경에서 '인사한다(abhivādeti)' 등의 구절은 '사문 고따마는 ~하지 않는다'라는 문구에서 언급된 부정어(na)와 연결하여, 그 의미를 다음과 같이 이해해야 한다. '절하지 않고, 자리에서 일어나지 않으며, 또한 "존자들이여, 여기 앉으십시오"라고 자리를 권하지도 않는다.' 여기서 '와(vā)'라는 단어는 '물질은 상주하는가 아니면 무상한가' 등에서처럼 상태를 분명히 드러내는 의미로 쓰였다. 이와 같이 말한 뒤, 자신에게 인사 등을 하지 않는 세존을 보고 그는 '고따마시여, 그것은 참으로 그러합니다'라고 말했다. '내가 들은 바가 참으로 그러하며, 들은 것과 본 것이 서로 부합하고 일치하여 의미상 하나가 되었습니다. 고따마 존자께서는 ... 자리를 권하지도 않으십니다'라고. 이처럼 자신이 들은 것을 본 것으로 결론지으며 비난하여 말하기를, '고따마시여, 그것은 참으로 적절하지 않습니다'라고 하였으니, 그것은 인사 등을 하지 않는 것이 부당하다는 뜻이다.

---

อถสฺส ภควา อตฺตุกฺกํสนปรวมฺภนโทสํ อนุปคมฺม กรุณาสีตเลน หทเยน ตํ อญฺญาณํ วิธมิตฺวา ยุตฺตภาวํ ทสฺเสตุกาโม นาหํ ตํ พฺราหฺมณาติอาทิมาห. ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ – อหํ, พฺราหฺมณ, อปฺปฏิหเตน สพฺพญฺญุตญฺญาณจกฺขุนา โอโลเกนฺโตปิ ตํ ปุคฺคลํ เอตสฺมึ สเทวกาทิเภเท โลเก น ปสฺสามิ, ยมหํ อภิวาเทยฺยํ วา ปจฺจุฏฺเฐยฺยํ วา อาสเนน วา นิมนฺเตยฺยํ. อนจฺฉริยํ วา เอตํ, สฺวาหํ อชฺช สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต เอวรูปํ นิปจฺจาการารหํ ปุคฺคลํ น ปสฺสามิ. อปิจ โข ยทาปาหํ สมฺปติชาโตว อุตฺตเรน มุโข สตฺตปทวีติหาเรน คนฺตฺวา สกลํ ทสสหสฺสิโลกธาตุํ โอโลเกสึ, ตทาปิ เอตสฺมึ สเทวกาทิเภเท โลเก ตํ ปุคฺคลํ น ปสฺสามิ, ยมหํ เอวรูปํ นิปจฺจการํ กเรยฺยํ. อถ โข มํ โสฬสกปฺปสหสฺสายุโก ขีณาสวมหาพฺรหฺมาปิ อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา ‘‘ตฺวํ โลเก มหาปุริโส, ตฺวํ สเทวกสฺส โลกสฺส อคฺโค จ เชฏฺโฐ จ เสฏฺโฐ จ, นตฺถิ ตยา อุตฺตริตโร’’ติ สญฺชาตโสมนสฺโส ปติมาเนสิ. ตทาปิ จาหํ อตฺตนา อุตฺตริตรํ อปสฺสนฺโต อาสภึ วาจํ นิจฺฉาเรสึ – ‘‘อคฺโคหมสฺมิ โลกสฺส, เชฏฺโฐหมสฺมิ โลกสฺส, เสฏฺโฐหมสฺมิ โลกสฺสา’’ติ. เอวํ สมฺปติชาตสฺสาปิ มยฺหํ อภิวาทนาทิรโห ปุคฺคโล นตฺถิ, สฺวาหํ อิทานิ สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต กํ อภิวาเทยฺยํ. ตสฺมา ตฺวํ, พฺราหฺมณ, มา ตถาคตา เอวรูปํ ปรมนิปจฺจการํ ปตฺถยิ. ยญฺหิ, พฺราหฺมณ, ตถาคโต อภิวาเทยฺย วา…เป… อาสเนน วา นิมนฺเตยฺย, มุทฺธาปิ ตสฺส ปุคฺคลสฺส รตฺติปริโยสาเน ปริปากสิถิลพนฺธนํ วณฺฏา มุตฺตตาลผลํ วิย คีวโต ฉิชฺชิตฺวา สหสาว ภูมิยํ นิปเตยฺย.

그때 세존께서는 자신을 높이고 남을 멸시하는 허물에 빠지지 않으시고, 자비로 서늘해진 마음으로 그 바라문의 무지를 타파하고 마땅한 도리를 보여주고자 하셨기에 '바라문이여, 나는 그대에게...' 등의 말씀을 하셨습니다. 그 요지는 이러합니다. '바라문이여, 나는 거침없는 일체지자의 지혜의 눈으로 세상을 살펴보아도, 신과 인간 등을 포함한 이 세상에서 내가 절을 하거나 맞이하거나 자리를 권하며 청해야 할 대상을 보지 못합니다. 내가 오늘 일체지자의 상태에 이르러 이와 같은 예경을 받을 만한 사람을 보지 못하는 것은 놀라운 일이 아닙니다. 참으로 내가 태어나자마자 북쪽을 향해 일곱 발자국을 걸어가서 일만 세계를 둘러보았을 때도, 신과 인간 등을 포함한 이 세상에서 내가 이와 같은 예경을 표해야 할 대상을 보지 못했습니다. 오히려 수명이 일만 육천 겁에 달하는 번뇌를 다한 대범천조차 합장하며 "당신은 세상의 위대한 분이십니다. 당신은 신과 인간을 포함한 세상에서 가장 뛰어나고(Aggo) 가장 어른이며(Jeṭṭho) 가장 존귀한(Seṭṭho) 분이십니다. 당신보다 더 높은 자는 없습니다"라고 기뻐하며 찬탄했습니다. 그때도 나는 나보다 더 높은 자를 보지 못했기에 "나는 세상의 으뜸이다, 나는 세상의 어른이다, 나는 세상의 존귀한 자이다"라는 장엄한 선언을 했습니다. 이처럼 갓 태어났을 때도 내게 예경을 받을 만한 자가 없었는데, 이제 일체지자가 된 내가 누구에게 절을 하겠습니까? 그러므로 바라문이여, 그대는 여래에게 그와 같은 지극한 예경을 바라지 마십시오. 바라문이여, 진실로 여래가 누군가에게 절을 하거나... 자리를 권한다면, 그 사람의 머리는 밤이 지나기 전에 꼭지가 느슨해져 떨어진 야자 열매처럼 목에서 끊어져 지체 없이 땅에 떨어질 것입니다"'

---

เอวํ [Pg.199] วุตฺเตปิ พฺราหฺมโณ ทุปฺปญฺญตาย ตถาคตสฺส โลกเชฏฺฐภาวํ อสลฺลกฺเขนฺโต เกวลํ ตํ วจนํ อสหมาโน อาห – อรสรูโป ภวํ โคตโมติ. อยํ กิรสฺส อธิปฺปาโย – ยํ โลเก อภิวาทนปจฺจุฏฺฐานอญฺชลิกมฺมสามีจิกมฺมํ ‘‘สามคฺคิรโส’’ติ วุจฺจติ, ตํ โภโต โคตมสฺส นตฺถิ. ตสฺมา อรสรูโป ภวํ โคตโม, อรสชาติโก อรสสภาโวติ. อถสฺส ภควา จิตฺตมุทุภาวชนนตฺถํ อุชุวิปจฺจนีกภาวํ ปริหรนฺโต อญฺญถา ตสฺส วจนสฺส อตฺถํ อตฺตนิ สนฺทสฺเสนฺโต อตฺถิ ขฺเวส, พฺราหฺมณ, ปริยาโยติอาทิมาห.

이와 같이 말씀하셨음에도 바라문은 지혜가 부족하여 여래가 세상의 어른이심을 깨닫지 못하고, 다만 그 말씀을 견디지 못하여 "존자 고타마는 맛이 없는(Arasarūpo) 분이십니다"라고 말했습니다. 그의 의도는 이러합니다. 세상에서 어른들에게 절하고 맞이하며 합장하고 공경하는 일을 '조화로운 맛(Sāmaggiraso)'이라고 부르는데, 고타마 존자에게는 그것이 없습니다. 그러므로 고타마 존자는 맛이 없는 분이라는 것입니다. 그때 세존께서는 바라문의 마음을 부드럽게 하시고자 정면으로 반박하는 것을 피하시면서, 그 말의 의미를 자신의 입장에서 다르게 설명하시기 위해 "바라문이여, 그 말이 맞는 이유(Pariyāyo)가 참으로 있다"는 등의 말씀을 하셨습니다.

---

ตตฺถ อตฺถิ ขฺเวสาติ อตฺถิ โข เอส. ปริยาโยติ การณํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อตฺถิ โข, พฺราหฺมณ, เอตํ การณํ, เยน การเณน มํ ‘‘อรสรูโป ภวํ โคตโม’’ติ วทมาโน ปุคฺคโล สมฺมา วเทยฺย, อวิตถวาทีติ สงฺขํ คจฺเฉยฺย. กตโม ปน โสติ? เย เต, พฺราหฺมณ, รูปรสา…เป… โผฏฺฐพฺพรสา, เต ตถาคตสฺส ปหีนาติ. กึ วุตฺตํ โหติ? เย เต ชาติวเสน วา อุปปตฺติวเสน วา เสฏฺฐสมฺมตานมฺปิ ปุถุชฺชนานํ รูปารมฺมณาทีนิ อสฺสาเทนฺตานํ อภินนฺทนฺตานํ รชฺชนฺตานํ อุปฺปชฺชนฺติ กามสุขสฺสาทสงฺขาตา รูปรสา, สทฺทรสา, คนฺธรสา, รสรสา, โผฏฺฐพฺพรสา, เย อิมํ โลกํ คีวาย พนฺธิตฺวา วิย อาวิญฺฉนฺติ, วตฺถารมฺมณาทิสามคฺคิยญฺจ อุปฺปนฺนตฺตา สามคฺคิรสาติ วุจฺจนฺติ. เต สพฺเพปิ ตถาคตสฺส ปหีนา. ‘‘มยฺหํ ปหีนา’’ติ วตฺตพฺเพปิ มมากาเรน อตฺตานํ อนุกฺขิปนฺโต ธมฺมํ เทเสติ, เทสนาวิลาโส วา เอส ตถาคตสฺส.

여기서 'atthi khvesā'는 'atthi kho esā'의 결합으로 '이러한 이유가 참으로 있다'는 뜻입니다. 'Pariyāyo'는 원인 혹은 이유를 의미합니다. 즉, '바라문이여, 어떤 사람이 나를 맛이 없는 분이라고 부를 때, 그 말이 정당한 말이 되고 거짓 없는 말이 되는 원인이 참으로 있다'는 뜻입니다. 그 원인이란 무엇입니까? '바라문이여, 형색의 맛... 촉감의 맛이 여래에게는 사라졌기(pahīnā) 때문이다'라는 것입니다. 그 뜻은 이와 같습니다. 가문이나 태생에 따라 고귀하다고 인정받는 범부들이 형색 등의 대상을 즐기고 기뻐하며 집착할 때 생기는 감각적 쾌락의 즐거움인 형색의 맛, 소리의 맛, 냄새의 맛, 맛의 맛, 촉감의 맛이 있습니다. 이것들은 마치 목을 묶어 끌어당기듯 세상을 휘어잡으며, 대상들이 조화를 이루어 생겨나기에 '조화의 맛(Sāmaggirasa)'이라 불립니다. 이 모든 것이 여래에게는 사라졌습니다. 여래께서는 '나에게 사라졌다'고 말씀하실 수 있었음에도, '나'라는 상을 내세우지 않고 법을 설하시기 위해 '여래(Tathāgata)'라는 표현을 쓰셨으니, 이것이 여래의 설법의 묘미입니다.

---

ตตฺถ ปหีนาติ จิตฺตสนฺตานโต วิคตา, ปชหิตา วา. เอตสฺมึ ปนตฺเถ กรเณ สามิวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. อริยมคฺคสตฺเถน อุจฺฉินฺนํ ตณฺหาวิชฺชามยํ มูลํ เอเตสนฺติ อุจฺฉินฺนมูลา. ตาลวตฺถุ วิย เนสํ วตฺถุ กตนฺติ ตาลาวตฺถุกตา. ยถา หิ ตาลรุกฺขํ สมูลํ อุทฺธริตฺวา ตสฺส วตฺถุมตฺเต ตสฺมึ ปเทเส กเต น ปุน ตสฺส ตาลสฺส อุปฺปตฺติ ปญฺญายติ, เอวํ อริยมคฺคสตฺเถน สมูเล รูปาทิรเส อุทฺธริตฺวา เตสํ ปุพฺเพ อุปฺปนฺนปุพฺพภาเวน วตฺถุมตฺเต จิตฺตสนฺตาเน กเต สพฺเพปิ เต ตาลาวตฺถุกตาติ วุจฺจนฺติ. อวิรุฬฺหิธมฺมตฺตา วา มตฺถกจฺฉินฺนตาโล วิย กตาติ ตาลาวตฺถุกตา. ยสฺมา ปน เอวํ ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา โหนฺติ[Pg.200], ยถา เนสํ ปจฺฉาภาโว น โหติ, ตถา กตา โหนฺติ. ตสฺมา อาห – อนภาวํกตาติ. อายตึ อนุปฺปาทธมฺมาติ อนาคเต อนุปฺปชฺชนกสภาวา.

여기서 'pahīnā(사라진/버려진)'란 마음의 흐름에서 벗어났거나 제거되었다는 뜻입니다. 이 문맥에서 소유격(Sāmivacana)은 도구격(Karaṇa)의 의미로 이해해야 합니다. 성스러운 도(Ariya-magga)라는 칼로 갈애와 무명의 뿌리를 잘라버렸기에 'ucchinnamūlā(뿌리가 뽑힌 것)'라고 합니다. 야자나무 터처럼 만들었기에 'tālāvatthukatā(야자나무 터처럼 된 것)'라고 합니다. 야자나무를 뿌리째 뽑아버려 그 자리에 다시는 야자나무가 생겨나지 않는 것처럼, 성스러운 도의 칼로 갈애와 무명의 뿌리와 함께 형색 등의 맛을 뽑아버려, 예전 범부 시절 마음의 흐름 속에 그것들이 일어났던 흔적만이 남은 상태를 말합니다. 혹은 성장의 성질이 없어져 머리가 잘린 야자나무처럼 된 것을 말합니다. 이처럼 야자나무 터와 같이 되어 다시는 생겨나지 않게(anabhāvaṃkatā) 되었으므로, 이후에 다시 발생하는 일이 없도록 만들어진 상태를 뜻합니다. 그래서 'anabhāvaṃkatā'라고 하였습니다. 'āyatiṃ anuppādadhammā'는 미래에 다시는 생겨나지 않는 성질을 가졌다는 의미입니다.

---

โน จ โข ยํ ตฺวํ สนฺธาย วเทสีติ ยญฺจ โข ตฺวํ สนฺธาย วเทสิ, โส ปริยาโย น โหติ. นนุ จ เอวํ วุตฺเต โย พฺราหฺมเณน วุตฺโต สามคฺคิรโส, ตสฺส อตฺตนิ วิชฺชมานตา อนุญฺญาตา โหตีติ? น โหติ. โย หิ นํ สามคฺคิรสํ กาตุํ ภพฺโพ หุตฺวา น กโรติ, โส ตทภาเวน อรสรูโปติ วตฺตพฺพตํ อรหติ. ภควา ปน อภพฺโพว เอตํ กาตุํ, เตนสฺส การเณ อภพฺพตํ ปกาเสนฺโต อาห – ‘‘โน จ โข ยํ ตฺวํ สนฺธาย วเทสี’’ติ. ยํ ปริยายํ สนฺธาย ตฺวํ มํ ‘‘อรสรูโป’’ติ วเทสิ, โส อมฺเหสุ เนว วตฺตพฺโพติ.

'그대가 염두에 두고 한 말은 아니다(No ca kho yaṃ tvaṃ sandhāya vadesi)'라는 것은 그대가 말한 그 취지는 (나에게) 해당하지 않는다는 뜻입니다. 그렇다면 바라문이 말한 '조화의 맛'이 부처님 자신에게 있다는 것을 인정한 것입니까? 그렇지 않습니다. 조화의 맛을 행할 자격이 있음에도 행하지 않는 자라면 '맛이 없는 자'라 불릴 만하지만, 세존께서는 그것을 행할 수 없는 분(Abhabba)이십니다. 그러므로 세존께서는 자신이 그것을 행할 수 없음을 밝히시며 '그대가 염두에 둔 그 취지는 아니다'라고 말씀하신 것입니다. 즉, '그대가 나를 맛이 없는 자라고 부를 때 염두에 둔 그 이유는 우리에게는 적용될 수 없다'는 뜻입니다.

---

เอวํ พฺราหฺมโณ อตฺตนา อธิปฺเปตํ อรสรูปตํ อาโรเปตุํ อสกฺโกนฺโต อถาปรํ นิพฺโภโค ภวนฺติอาทิมาห. สพฺพปริยาเยสุ เจตฺถ วุตฺตนเยเนว โยชนากฺกมํ วิทิตฺวา สนฺธายภาสิตมตฺถํ เอวํ เวทิตพฺพํ – พฺราหฺมโณ ตเทว วโยวุทฺธานํ อภิวาทนาทิกมฺมํ โลเก ‘‘สามคฺคิปริโภโค’’ติ มญฺญมาโน ตทภาเวน จ ภควนฺตํ ‘‘นิพฺโภโค’’ติอาทิมาห. ภควา จ ยฺวายํ รูปาทีสุ สตฺตานํ ฉนฺทราคปริโภโค, ตทภาวํ อตฺตนิ สมฺปสฺสมาโน อปรํ ปริยายมนุชานิ.

이처럼 바라문은 자신이 의도한 '맛이 없는 자'라는 의미를 씌우지 못하자, 다시 "존자 고타마는 즐거움이 없는(Nibbhogo) 분이십니다"라고 말했습니다. 모든 경우에 있어 앞에서 설명한 방식대로 문맥을 이해하여 그 취지를 알아야 합니다. 바라문은 어른들에게 절하는 등의 행위를 세상에서의 '조화로운 누림(Sāmaggiparibhogo)'이라 생각하여 그것이 없다는 이유로 세존을 "즐거움이 없는 자"라고 불렀습니다. 그러나 세존께서는 중생들이 형색 등에 대해 가지는 갈애와 탐욕의 누림이 자신에게 없음을 보시고, 다른 관점에서 그 표현을 긍정하신 것입니다.

---

ปุน พฺราหฺมโณ ยํ โลเก วโยวุทฺธานํ อภิวาทนาทิกุลสมุทาจารกมฺมํ โลกิยา กโรนฺติ, ตสฺส อกิริยํ สมฺปสฺสมาโน ภควนฺตํ อกิริยวาโทติ อาห. ภควา ปน ยสฺมา กายทุจฺจริตาทีนํ อกิริยํ วทติ, ตสฺมา ตํ อกิริยวาทิตํ อตฺตนิ สมฺปสฺสมาโน อปรํ ปริยายมนุชานิ. ตตฺถ ฐเปตฺวา กายทุจฺจริตาทีนิ อวเสสา อกุสลา ธมฺมา อเนกวิหิตา ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ เวทิตพฺพา.

다시 브라만(베란자)은 세상 사람들이 연장자들에게 행하는 절 등과 같은 가문의 관습적인 행위를 [세존께서] 하지 않으시는 것을 보고, 세존을 향해 '불행론자(akiriyavāda, 행하지 말라고 주장하는 자)'라고 불렀습니다. 그러나 세존께서는 신체적 악행 등을 하지 말아야 함을 설하시기 때문에, 자신에게 그러한 '불행론(악행을 하지 않음)'이 있음을 보시고 다른 측면에서 [그 말을] 인정하셨습니다. 여기서 '신체적 악행 등을 제외한 나머지 불선법들'이란 여러 가지 종류의 사악한 불선법들임을 알아야 합니다.

---

ปุน พฺราหฺมโณ ตเทว อภิวาทนาทิกมฺมํ ภควติ อปสฺสนฺโต ‘‘อิมํ อาคมฺม อยํ โลกตนฺติ โลกปเวณี อุจฺฉิชฺชตี’’ติ มญฺญมาโน ภควนฺตํ อุจฺเฉทวาโทติ อาห. ภควา ปน ยสฺมา ปญฺจกามคุณิกราคสฺส เจว อกุสลจิตฺตทฺวยสมฺปยุตฺตสฺส จ โทสสฺส อนาคามิมคฺเคน อุจฺเฉทํ วทติ, สพฺพากุสลสมฺภวสฺส ปน โมหสฺส อรหตฺตมคฺเคน อุจฺเฉทํ [Pg.201] วทติ, ฐเปตฺวา เต ตโย อวเสสานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ยถานุรูปํ จตูหิ มคฺเคหิ อุจฺเฉทํ วทติ, ตสฺมา ตํ อุจฺเฉทวาทํ อตฺตนิ สมฺปสฺสมาโน อปรํ ปริยายมนุชานิ.

다시 브라만은 세존께서 연장자들에게 절을 하는 등의 바로 그 행위를 하지 않는 것을 보고, "이 [사문 고타마]로 인해 세상의 질서와 전통이 끊어진다"라고 생각하며 세존을 향해 '단멸론자(ucchedavāda)'라고 불렀습니다. 그러나 세존께서는 다섯 가지 감각적 욕망의 대상에 대한 탐욕과 두 가지 불선한 마음에 결합된 성냄을 아나함도(아나가미마가)로써 단멸할 것을 설하시고, 모든 불선법의 근원인 어리석음은 아라한도(아라핫타마가)로써 단멸할 것을 설하시며, 이 세 가지를 제외한 나머지 사악한 불선법들도 네 가지 성스러운 도(magga)를 통해 적절히 단멸할 것을 설하시기 때문에, 자신에게 그러한 '단멸론'이 있음을 보시고 다른 측면에서 인정하셨습니다.

---

ปุน พฺราหฺมโณ ‘‘ชิคุจฺฉติ มญฺเญ สมโณ โคตโม อิทํ วโยวุทฺธานํ อภิวาทนาทิกุลสมุทาจารกมฺมํ, เตน ตํ น กโรตี’’ติ มญฺญมาโน ภควนฺตํ เชคุจฺฉีติ อาห. ภควา ปน ยสฺมา ชิคุจฺฉติ กายทุจฺจริตาทีหิ, ยานิ กายวจีมโนทุจฺจริตานิ เจว ยาว จ อกุสลานํ ลามกธมฺมานํ สมาปตฺติ สมาปชฺชนา สมงฺคิภาโว, ตํ สพฺพมฺปิ คูถํ วิย มณฺฑนกชาติโก ปุริโส ชิคุจฺฉติ หิรียติ, ตสฺมา ตํ เชคุจฺฉิตํ อตฺตนิ สมฺปสฺสมาโน อปรํ ปริยายมนุชานิ. ตตฺถ กายทุจฺจริเตนาติอาทิ กรณวจนํ อุปโยคตฺเถ ทฏฺฐพฺพํ.

다시 브라만은 "사문 고타마는 연장자들에게 절을 하는 가문의 관습을 혐오하는 모양이다. 그래서 그것을 하지 않는구나"라고 생각하며 세존을 향해 '혐오하는 자(jegucchī)'라고 불렀습니다. 그러나 세존께서는 신체적 악행 등을 혐오하시며, 신·구·의의 악행과 모든 저열한 불선법들을 성취하고 도달하여 그것들과 결합하는 것을, 장식하기를 좋아하는 사람이 대변을 혐오하고 부끄러워하듯이 혐오하십니다. 그러므로 자신에게 그러한 '혐오함'이 있음을 보시고 다른 측면에서 인정하셨습니다. 여기서 'kāyaduccaritenāti(신체적 악행 등으로)' 등에서의 도구격(karaṇa) 표현은 목적격(upayoga)의 의미로 이해해야 합니다.

---

ปุน พฺราหฺมโณ ตเทว อภิวาทนาทิกมฺมํ ภควติ อปสฺสนฺโต ‘‘อยํ อิทํ โลกเชฏฺฐกกมฺมํ วิเนติ วินาเสติ, อถ วา ยสฺมา เอตํ สามีจิกมฺมํ น กโรติ, ตสฺมา อยํ วิเนตพฺโพ นิคฺคณฺหิตพฺโพ’’ติ มญฺญมาโน ภควนฺตํ เวนยิโกติ อาห. ตตฺรายํ ปทตฺโถ – วินยตีติ วินโย, วินาเสตีติ วุตฺตํ โหติ. วินโย เอว เวนยิโก. วินยํ วา อรหตีติ เวนยิโก, นิคฺคหํ อรหตีติ วุตฺตํ โหติ. ภควา ปน ยสฺมา ราคาทีนํ วินยาย วูปสมาย ธมฺมํ เทเสติ, ตสฺมา เวนยิโก โหติ. อยเมว เจตฺถ ปทตฺโถ – วินยาย ธมฺมํ เทเสตีติ เวนยิโก. วิจิตฺรา หิ ตทฺธิตวุตฺติ. สฺวายํ ตํ เวนยิกภาวํ อตฺตนิ สมฺปสฺสมาโน อปรํ ปริยายมนุชานิ.

다시 브라만은 세존께서 연장자들에게 절하는 등의 바로 그 행위를 하지 않는 것을 보고, "이 자는 세상의 어른을 공경하는 행위를 파괴하고 없애버린다. 혹은 마땅히 해야 할 공경의 행위를 하지 않으므로 이 자는 징벌받고 제압당해야 한다"라고 생각하며 세존을 향해 '베나이카(venayika, 제거하는 자 또는 징벌받을 자)'라고 불렀습니다. 여기서 그 의미는 다음과 같습니다. '제거하기에(vinayati) 위나야(vinayo)'이니, 곧 '파괴한다'는 뜻입니다. 제거하는 자가 곧 베나이카입니다. 또는 '징벌(vinaya)을 받아 마땅하기에 베나이카'이니, '제압당해야 마땅하다'는 뜻입니다. 그러나 세존께서는 탐욕 등을 제거하고 가라앉히기 위해 법을 설하시므로 베나이카이십니다. 여기서 세존께서 말씀하신 의미는 바로 이것이니, 곧 '제거하기 위해 법을 설하는 자'라는 뜻입니다. 타디따(taddhita, 접미사)의 변화는 실로 다양합니다. 세존께서는 자신에게 그러한 '베나이카(제거하는 자)의 상태'가 있음을 보시고 다른 측면에서 인정하셨습니다.

---

ปุน พฺราหฺมโณ ยสฺมา อภิวาทนาทีนิ สามีจิกมฺมานิ กโรนฺตา วโยวุทฺเธ โตเสนฺติ หาเสนฺติ, อกโรนฺตา ปน ตาเปนฺติ วิเหเสนฺติ โทมนสฺสํ เนสํ อุปฺปาเทนฺติ, ภควา จ ตานิ น กโรติ, ตสฺมา ‘‘อยํ วโยวุทฺเธ ตปตี’’ติ มญฺญมาโน สปฺปุริสาจารวิรหิตตฺตา วา ‘‘กปณปุริโส อย’’นฺติ มญฺญมาโน ภควนฺตํ ตปสฺสีติ อาห. ตตฺรายํ ปทตฺโถ – ตปตีติ ตโป, โรเสติ วิเหเสตีติ อตฺโถ. สามีจิกมฺมากรณสฺเสตํ อธิวจนํ. ตโป อสฺส อตฺถีติ ตปสฺสี. ทุติเย อตฺถวิกปฺเป พฺยญฺชนานิ อวิจาเรตฺวา โลเก กปณปุริโส ตปสฺสีติ [Pg.202] วุจฺจติ. ภควา ปน เย อกุสลา ธมฺมา โลกํ ตปนโต ตปนียานิ วุจฺจนฺติ, เตสํ ปหีนตฺตา ยสฺมา ตปสฺสีติ สงฺขํ คโต. ตสฺมา ตํ ตปสฺสิตํ อตฺตนิ สมฺปสฺสมาโน อปรํ ปริยายมนุชานิ. ตตฺรายํ วจนตฺโถ – ตปนฺตีติ ตปา, อกุสลธมฺมานเมตํ อธิวจนํ. เต ตเป อสฺสิ นิรสฺสิ ปหาสิ วิทฺธํสีติ ตปสฺสี.

다시 브라만은 연장자들에게 공경의 행위를 하는 자들은 그들을 기쁘고 즐겁게 하지만, 하지 않는 자들은 그들을 고통스럽게 하고 괴롭히며 불만족을 일으킨다고 생각했습니다. 세존께서 그것을 하지 않으시므로 "이 자는 연장자들을 고통스럽게 한다(tapati)"라고 생각하거나, 혹은 고결한 이들의 행실이 없으므로 "이 자는 비참한 자다"라고 생각하여 세존을 '따빳시(tapassī, 고통을 주는 자 또는 고행자)'라고 불렀습니다. 여기서 그 의미는 다음과 같습니다. '고통을 주기에(tapati) 따뽀(tapo)'이니, 곧 '노엽게 하고 괴롭힌다'는 뜻입니다. 이는 공경의 행위를 하지 않는 것에 대한 명칭입니다. 그러한 '따뽀(고통을 줌)'가 있는 자를 '따빳시'라 합니다. 두 번째 해석에서는 단어의 자구를 따지지 않고 세상에서 비참한 사람을 '따빳시'라고 부르기도 합니다. 그러나 세존께서는 세상을 고통스럽게 하기에 '따빠니야(tapanīyā, 고통을 주는 것)'라 불리는 불선법들을 제거하셨기에 '따빳시'라고 일컬어지십니다. 그러므로 자신에게 그러한 '따빳시(불선법을 제거함)의 상태'가 있음을 보시고 다른 측면에서 인정하셨습니다. 여기서 문구의 뜻은 이러합니다. '태워버리기에(tapanti) 따빠(tapā)'이니, 이는 불선법들에 대한 명칭입니다. 그러한 불선법들을 몰아내고, 버리고, 파괴하였기에 '따빳시'라 합니다.

---

ปุน พฺราหฺมโณ ตํ อภิวาทนาทิกมฺมํ เทวโลกคพฺภสมฺปตฺติยา เทวโลกปฏิสนฺธิปฏิลาภาย สํวตฺตตีติ มญฺญมาโน ภควติ จสฺส อภาวํ ทิสฺวา ภควนฺตํ อปคพฺโภติ อาห. โกธวเสน วา ภควโต มาตุกุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธิคฺคหเณ โทสํ ทสฺเสนฺโตปิ เอวมาห. ตตฺรายํ วจนตฺโถ – คพฺภโต อปคโตติ อปคพฺโภ, อภพฺโพ เทวโลกูปปตฺตึ ปาปุณิตุนฺติ อธิปฺปาโย. หีโน วา คพฺโภ อสฺสาติ อปคพฺโภ. เทวโลกคพฺภปริพาหิรตฺตา อายตึ หีนคพฺภปฏิลาภภาคีติ. หีโน วาสฺส มาตุกุจฺฉิสฺมึ คพฺภวาโส อโหสีติ อธิปฺปาโย. ภควโต ปน ยสฺมา อายตึ คพฺภเสยฺยา อปคตา, ตสฺมา โส ตํ อปคพฺภตํ อตฺตนิ สมฺปสฺสมาโน อปรํ ปริยายมนุชานิ. ตตฺร จ ยสฺส โข, พฺราหฺมณ, อายตึ คพฺภเสยฺยา ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ ปหีนาติ เอเตสํ ปทานํ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ – ‘‘พฺราหฺมณ, ยสฺส ปุคฺคลสฺส อนาคเต คพฺภเสยฺยา ปุนพฺภเว จ อภินิพฺพตฺติ อนุตฺตเรน มคฺเคน วิหตการณตฺตา ปหีนา. คพฺภเสยฺยาคหเณน เจตฺถ ชลาพุชโยนิ คหิตา, ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติคฺคหเณน อิตรา ติสฺโส’’ปิ.

다시 브라만은 연장자에게 절하는 등의 행위가 천상 세계에 태어나는 공덕(gabbhasampatti)으로 이어진다고 생각했는데, 세존에게서 그것이 없음을 보고 세존을 '아빠갑바(apagabbha, 태생이 없는 자)'라고 불렀습니다. 혹은 분노로 인해 세존께서 모태에 잉태되신 것에 대해 비난하며 그렇게 말하기도 했습니다. 여기서 문구의 뜻은 이러합니다. '태(gabbha)로부터 벗어났기에(apagato) 아빠갑바'이니, 곧 천상에 태어날 자격이 없다는 뜻입니다. 또는 '저열한 태를 가졌기에 아빠갑바'이니, 천상의 태생에서 제외되어 향후 저열한 태를 받게 될 것이라는 뜻입니다. 또는 '모태에서의 삶이 저열했다'는 뜻이기도 합니다. 그러나 세존께서는 미래의 수태(gabbhaseyyā, 태에 듦)가 사라졌으므로, 자신에게 그러한 '아빠갑바(수태가 없음)의 상태'가 있음을 보시고 다른 측면에서 인정하셨습니다. 그리고 "브라만이여, 미래의 수태와 다시 태어남이 제거된 자"라는 구절의 의미는 다음과 같습니다. "브라만이여, 어떤 사람에게 미래의 수태와 다시 태어남이 위없는 아라한도로써 그 원인이 파괴되어 제거된 것"을 말합니다. 여기서 '수태(gabbhaseyyā)'라는 표현은 태생(jalābuja)을 의미하며, '다시 태어남(punabbhavābhinibbatti)'이라는 표현은 나머지 세 가지 태생(난생, 습생, 화생)을 포함합니다.

---

อปิจ คพฺภสฺส เสยฺยา คพฺภเสยฺยา. ปุนพฺภโว เอว อภินิพฺพตฺติ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ยถา จ วิญฺญาณฏฺฐิตีติ วุตฺเตปิ น วิญฺญาณโต อญฺญา ฐิติ อตฺถิ, เอวมิธาปิ น คพฺภโต อญฺญา เสยฺยา เวทิตพฺพา. อภินิพฺพตฺติ จ นาม ยสฺมา ปุนพฺภวภูตาปิ อปุนพฺภวภูตาปิ อตฺถิ, อิธ จ ปุนพฺภวภูตา อธิปฺเปตา, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘ปุนพฺภโว เอว อภินิพฺพตฺติ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺตี’’ติ.

또한 태아의 누움을 '수태(gabbhaseyyā)'라고 합니다. '다시 태어남(punabbhava)'이 곧 '재생(abhinibbatti)'이므로 '다시 태어남(punabbhavābhinibbatti)'이라고 하며, 이와 같이 그 의미를 이해해야 합니다. '식의 머묾(viññāṇaṭṭhiti)'이라고 했을 때 '식' 이외에 별도의 '머묾'이 없는 것처럼, 여기서도 '태아' 이외에 별도의 '누움'이 있는 것으로 알아서는 안 됩니다. 그리고 '재생(abhinibbatti)'이라는 것은 '다시 태어남(punabbhava)'인 경우도 있고 그렇지 않은 경우도 있는데, 여기서는 '다시 태어남'인 경우를 뜻합니다. 그러므로 "다시 태어남이 곧 재생이므로 punabbhavābhinibbatti라 한다"라고 설하신 것입니다.

---

เอวํ อาคตกาลโต ปฏฺฐาย อรสรูปตาทีหิ อฏฺฐหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสนฺตมฺปิ พฺราหฺมณํ ภควา ธมฺมิสฺสโร ธมฺมราชา ธมฺมสามี ตถาคโต อนุกมฺปาย สีตเลเนว จกฺขุนา พฺราหฺมณํ โอเลเกนฺโต ยํ ธมฺมธาตุํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา เทสนาวิลาสปฺปตฺตา นาม โหติ, ตสฺสา [Pg.203] ธมฺมธาตุยา สุปฺปฏิวิทฺธตฺตา วิคตวลาหเก นเภ ปุณฺณจนฺโท วิย จ สรทกาเล สูริโย วิย จ พฺราหฺมณสฺส หทยนฺธการํ วิธเมนฺโต ตานิเยว อกฺโกสวตฺถูนิ เตน เตน ปริยาเยน อญฺญถา ทสฺเสตฺวา ปุนปิ อตฺตโน กรุณาวิปฺผารํ อฏฺฐหิ โลกธมฺเมหิ อกมฺปิยภาเวน ปฏิลทฺธตาทิคุณลกฺขณํ ปถวิสมจิตฺตตํ อกุปฺปธมฺมตญฺจ ปกาเสนฺโต ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ เกวลํ ปลิตสิรขณฺฑทนฺตวลิตฺตจตาทีหิ อตฺตโน วุทฺธภาวํ สลฺลกฺเขติ, โน จ โข ชานาติ อตฺตานํ ชาติยา อนุคตํ ชราย อนุสฏํ พฺยาธิโน อธิภูตํ มรเณน อพฺภาหตํ อชฺช มริตฺวา ปุน สฺเวว อุตฺตานเสยฺยทารกภาวคมนียํ. มหนฺเตน โข ปน อุสฺสาเหน มม สนฺติกํ อาคโต, ตทสฺส อาคมนํ สาตฺถกํ โหตู’’ติ จินฺเตตฺวา อิมสฺมึ โลเก อตฺตโน อปฺปฏิสมํ ปุเรชาตภาวํ ทสฺเสนฺโต เสยฺยถาปิ, พฺราหฺมณาติอาทินา นเยน พฺราหฺมณสฺส ธมฺมเทสนํ วฑฺเฒสิ.

이와 같이 오신 때로부터 시작하여 무미건조한 모습 등의 여덟 가지 욕설의 근거로 욕설을 퍼붓는 바라문에게도, 법의 주인이시며 법왕이시며 법의 주인이신 여래, 세존께서는 연민하는 마음으로 서늘한 눈으로만 바라보시며, 어떤 법의 성품을 꿰뚫어 보아 설법의 장엄함에 도달하셨는지, 그 법의 성품을 잘 꿰뚫어 보셨기에 구름 한 점 없는 하늘의 만월처럼, 가을철의 태양처럼 바라문의 마음의 어둠을 몰아내시며, 바로 그 욕설의 근거들을 이런저런 방법으로 다르게 보여주시고, 다시 자신의 자비의 확산과 여덟 가지 세상의 법에 흔들리지 않음으로 얻은 '따디(tādi)' 등의 덕의 특징, 대지와 같은 마음, 분노하지 않는 성품을 나타내시며, '이 바라문은 오직 흰 머리, 부러진 이빨, 주름진 가죽 등으로 자신의 늙었음만을 살피고 있을 뿐, 자신은 태어남에 따라다니고 늙음에 휩싸여 있으며 병에 압도당하고 죽음에 타격받아 오늘 죽어서 내일 다시 앙가질 듯 누워 있는 어린아이의 상태로 가야 함을 알지 못하는구나. 참으로 큰 노력으로 내 곁에 왔으니, 그의 이 옴이 결실이 있게 하리라'고 생각하시며, 이 세상에서 자신의 비할 데 없는 먼저 태어난 자(연장자)의 상태를 보여주시며 '예를 들면 바라문이여'라는 등의 방법으로 바라문에게 법문을 넓히셨다.

---

ตตฺถ เสยฺยถาปีติอาทีนํ เหฏฺฐา วุตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อยํ ปน วิเสโส – เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว หิ เต กุกฺกุฏโปตกา ปกฺเข วิธุนนฺตา ตํขณานุรูปํ วิรวนฺตา นิกฺขมนฺติ. เอวํ นิกฺขมนฺตานญฺจ เตสํ โย ปฐมตรํ นิกฺขมติ, โส เชฏฺโฐติ วุจฺจติ. ตสฺมา ภควา ตาย อุปมาย อตฺตโน เชฏฺฐภาวํ สาเธตุกาโม พฺราหฺมณํ ปุจฺฉติ – โย นุ โข เตสํ กุกฺกุฏจฺฉาโปตกานํ…เป… กินฺติ สฺวาสฺส วจนีโยติ. ตตฺถ กุกฺกุฏจฺฉาปกานนฺติ กุกฺกุฏโปตกานํ. กินฺติ สฺวาสฺส วจนีโยติ โส กินฺติ วจนีโย อสฺส, กึ วตฺตพฺโพ ภเวยฺย เชฏฺโฐ วา กนิฏฺโฐ วาติ.

거기서 '세이야타피(seyyathāpi)' 등의 의미는 앞에서 말한 방법대로 알아야 한다. 다만 이 점이 특별하다. 즉 앞에서 말한 방법대로 그 어린 병아리들은 날개를 털고 그 순간에 맞는 소리를 내며 나온다. 이와 같이 나오는 그것들 중에서 누구든지 가장 먼저 나오는 자를 '맏이'라고 부른다. 그러므로 세존께서는 그 비유를 통해 자신의 맏이 됨을 확증하고자 바라문에게 '그 어린 병아리들 중에서... (중략) ... 그를 무엇이라 불러야 하겠는가?'라고 물으신다. 거기서 '쿠쿠타차빠까낭(kukkuṭacchāpakānaṃ)'은 어린 병아리들을 말한다. '낀띠 스왓사 와짜니요(kinti svāssa vacanīyo)'는 그를 어떻게 불러야 하는가, 즉 그를 '맏이'라고 불러야 하는가 아니면 '막내'라고 불러야 하는가라는 뜻이다.

---

‘‘เชฏฺโฐ’’ติสฺส, โภ โคตม, วจนีโยติ, โภ โคตม, โส เชฏฺโฐ อิติ อสฺส วจนีโย. กสฺมาติ เจ? โส หิ เนสํ เชฏฺโฐติ, ยสฺมา โส เนสํ วุทฺธตโรติ อตฺโถ. อถสฺส ภควา โอปมฺมํ สมฺปฏิปาเทนฺโต เอวเมว โขติ อาห, ยถา โส กุกฺกุฏโปตโก, เอวํ อหมฺปิ. อวิชฺชาคตาย ปชายาติ อวิชฺชา วุจฺจติ อญฺญาณํ, ตตฺถ คตาย. ปชายาติ สตฺตธิวจนเมตํ, อวิชฺชาโกสสฺส อนฺโต ปวิฏฺเฐสุ สตฺเตสูปิ วุตฺตํ โหติ. อณฺฑภูตายาติ อณฺเฑ ภูตาย ปชาตาย สญฺชาตาย. ยถา หิ อณฺเฑ นิพฺพตฺตา เอกจฺเจ สตฺตา อณฺฑภูตาติ วุจฺจนฺติ, เอวมยํ [Pg.204] สพฺพาปิ ปชา อวิชฺชณฺฑโกเส นิพฺพตฺตตฺตา อณฺฑภูตาติ วุจฺจติ. ปริโยนทฺธายาติ เตน อวิชฺชณฺฑโกเสน สมนฺตโต โอนทฺธาย พทฺธาย เวฐิตาย. อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวาติ ตํ อวิชฺชามยํ อณฺฑโกสํ ภินฺทิตฺวา. เอโกว โลเกติ สกเลปิ โลกสนฺนิวาเส อหเมว เอโก อทุติโย. อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ อุตฺตรรหิตํ สพฺพเสฏฺฐํ สมฺมา สามญฺจ โพธึ, อถ วา ปสตฺถํ สุนฺทรญฺจ โพธึ. อรหตฺตมคฺคญาณสฺเสตํ นามํ, สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺสาปิ นามเมว. อุภยมฺปิ วฏฺฏติ. อญฺเญสํ อรหตฺตมคฺโค อนุตฺตรา โพธิ โหติ, น โหตีติ? น โหติ. กสฺมา? อสพฺพคุณทายกตฺตา. เตสญฺหิ กสฺสจิ อรหตฺตมคฺโค อรหตฺตผลเมว เทติ, กสฺสจิ ติสฺโส วิชฺชา, กสฺสจิ ฉ อภิญฺญา, กสฺสจิ จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา, กสฺสจิ สาวกปารมิญาณํ. ปจฺเจกพุทฺธานมฺปิ ปจฺเจกโพธิญาณเมว เทติ, พุทฺธานํ ปน สพฺพคุณสมฺปตฺตึ เทติ อภิเสโก วิย รญฺโญ สพฺพโลกิสฺสรภาวํ. ตสฺมา อญฺญสฺส กสฺสจิปิ อนุตฺตรา โพธิ น โหตีติ. อภิสมฺพุทฺโธติ อพฺภญฺญาสึ ปฏิวิชฺฌึ, ปตฺโตมฺหิ อธิคโตมฺหีติ วุตฺตํ โหติ.

'고따마시여, 그는 맏이라 불려야 합니다'라는 것은 고따마시여, 그는 맏이라고 불려야 한다는 뜻이다. '왜냐하면'이라고 묻는다면, 그가 그것들 중에서 맏이이기 때문이니, 즉 그가 그것들 중에서 더 어른이라는 뜻이다. 그러자 세존께서는 비유를 적용하시며 '이와 같이'라고 말씀하셨다. 그 어린 병아리처럼 나 또한 그러하다. '무명에 빠진 중생들(avijjāgatāya pajāya)'이란 무명은 알지 못함(무지)을 말하며, 거기에 빠진 것을 뜻한다. '중생(pajā)'은 생명체들의 동의어이며, 무명의 껍질 안으로 들어간 중생들에게도 해당되는 말이다. '알 속에 있는(aṇḍabhūtāya)'이란 알 속에서 생겨나고 태어난 것을 말한다. 알에서 태어난 어떤 생명체들을 '알의 존재(aṇḍabhūta)'라고 부르듯이, 이 모든 중생도 무명이라는 알껍질 속에서 태어났기에 '알의 존재'라고 불린다. '뒤덮인(pariyonaddhāya)'이란 그 무명의 알껍질에 의해 사방으로 뒤덮이고 묶이고 휘감긴 것을 말한다. '무명의 알껍질을 깨뜨리고(avijjaṇḍakosaṃ padāletvā)'란 그 무명으로 이루어진 알껍질을 부수고라는 뜻이다. '세상에서 유일하게(ekova loketi)'란 모든 세상의 거주지에서 나만이 유일하게 짝이 없다는 뜻이다. '위없는 바른 깨달음을 깨달았다(anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho)'란 더 이상 높은 것이 없고 모든 것 중에 으뜸이며 바르고 스스로 깨달은 네 가지 성스러운 진리에 대한 아라한 도의 지혜를 말하거나, 혹은 찬탄받고 훌륭한 깨달음을 말한다. 이것은 아라한 도의 지혜에 대한 이름이며, 일체지(sabbaññutaññāṇa)의 이름이기도 하다. 둘 다 적절하다. 다른 이들의 아라한 도는 위없는 깨달음이 되는가 되지 않는가? 되지 않는다. 왜 그런가? 모든 덕을 주지 않기 때문이다. 참으로 그들 중 어떤 이의 아라한 도는 아라한 과만을 주고, 어떤 이에게는 세 가지 밝은 지혜(삼명)를, 어떤 이에게는 여섯 가지 신통(육신통)을, 어떤 이에게는 네 가지 무애해(사무애해)를, 어떤 이에게는 제자의 바라밀 지혜를 준다. 벽지불들의 아라한 도 또한 벽지불의 깨달음의 지혜만을 준다. 그러나 부드다들의 아라한 도는 왕의 관정(abhiseka)이 온 세상의 통치권을 주는 것처럼 모든 덕의 성취를 준다. 그러므로 다른 누구에게도 위없는 깨달음은 존재하지 않는다. '깨달았다(abhisambuddho)'는 것은 특별한 지혜로 알았고 꿰뚫었으며 도달했고 얻었다는 뜻이다.

---

อิทานิ ยเทตํ ภควตา ‘‘เอวเมว โข’’ติอาทินา นเยน วุตฺตํ โอปมฺมสมฺปฏิปาทนํ, ตํ เอวํ อตฺเถน สํสนฺทิตฺวา เวทิตพฺพํ – ยถา หิ ตสฺสา กุกฺกุฏิยา อตฺตโน อณฺเฑสุ อธิสยนาทิติวิธกิริยากรณํ, เอวํ โพธิปลฺลงฺเก นิสินฺนสฺส โพธิสตฺตภูตสฺส ภควโต อตฺตโน สนฺตาเน อนิจฺจํ, ทุกฺขํ, อนตฺตาติ ติวิธานุปสฺสนากรณํ. กุกฺกุฏิยา ติวิธกิริยาสมฺปาทเนน อณฺฑานํ อปูติภาโว วิย โพธิสตฺตภูตสฺส ภควโต ติวิธานุปสฺสนาสมฺปาทเนน วิปสฺสนาญาณสฺส อปริหานิ. กุกฺกุฏิยา ติวิธกิริยากรเณน อณฺฑานํ อลฺลสิเนหปริยาทานํ วิย โพธิสตฺตภูตสฺส ภควโต ติวิธานุปสฺสนาสมฺปาทเนน ภวตฺตยานุคตนิกนฺติสิเนหปริยาทานํ. กุกฺกุฏิยา ติวิธกิริยากรเณน อณฺฑกปาลานํ ตนุภาโว วิย โพธิสตฺตภูตสฺส ภควโต ติวิธานุปสฺสนาสมฺปาทเนน อวิชฺชณฺฑโกสสฺส ตนุภาโว, กุกฺกุฏิยา ติวิธกิริยากรเณน กุกฺกุฏโปตกสฺส ปาทนขตุณฺฑกานํ ถทฺธขรภาโว วิย โพธิสตฺตภูตสฺส ภควโต ติวิธานุปสฺสนาสมฺปาทเนน วิปสฺสนาญาณสฺส ติกฺขขรวิปฺปสนฺนสูรภาโว. กุกฺกุฏิยา ติวิธกิริยากรเณน กุกฺกุฏโปตกสฺส ปริณามกาโล วิย โพธิสตฺตภูตสฺส [Pg.205] ภควโต ติวิธานุปสฺสนาสมฺปาทเนน วิปสฺสนาญาณสฺส ปริณามกาโล วฑฺฒิกาโล คพฺภคฺคหณกาโล. กุกฺกุฏิยา ติวิธกิริยากรเณน กุกฺกุฏโปตกสฺส ปาทนขสิขาย วา มุขตุณฺฑเกน วา อณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ปกฺเข ปปฺโผเฏตฺวา โสตฺถินา อภินิพฺภิทากาโล วิย ภควโต ติวิธานุปสฺสนาสมฺปาทเนน วิปสฺสนาญาณคพฺภํ คณฺหาเปตฺวา อนุปุพฺพาธิคเตน อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา อภิญฺญาปกฺเข ปปฺโผเฏตฺวา โสตฺถินา สกลพุทฺธคุณสจฺฉิกตกาโล เวทิตพฺโพ.

이제 세존께서 '이와 같이(evameva kho)' 등의 방식으로 말씀하신 비유의 적용은, 그 의미를 다음과 같이 대조하여 알아야 한다. 마치 그 암탉이 자신의 알들에 대해 (품고, 따뜻하게 하는 등) 세 가지 행위를 하는 것처럼, 보디팔랑카(깨달음의 자리)에 앉으신 보살이신 세존께서 자신의 상속(santāna)에서 무상, 고, 무아라고 세 가지 위빳사나(관찰)를 행하는 것으로 알아야 한다. 암탉이 세 가지 행위를 완수함으로써 알들이 썩지 않는 것처럼, 보살이신 세존께서 세 가지 위빳사나를 완수함으로써 위빳사나 지혜가 줄어들지 않는 것으로 알아야 한다. 암탉이 세 가지 행위를 함으로써 알의 습기가 다 마르는 것처럼, 보살이신 세존께서 세 가지 위빳사나를 완수함으로써 세 가지 존재(삼계)에 따르는 애착의 습기가 다하는 것으로 알아야 한다. 암탉이 세 가지 행위를 함으로써 달걀 껍데기가 얇아지는 것처럼, 보살이신 세존께서 세 가지 위빳사나를 완수함으로써 무명의 껍데기가 얇아지는 것을 알아야 한다. 암탉이 세 가지 행위를 함으로써 병아리의 발톱과 부리가 단단하고 날카로워지는 것처럼, 보살이신 세존께서 세 가지 위빳사나를 완수함으로써 위빳사나 지혜가 예리하고 날카로우며 아주 맑고 용맹하게 되는 것으로 알아야 한다. 암탉이 세 가지 행위를 함으로써 병아리가 성숙하는 시기와 같이, 보살이신 세존께서 세 가지 위빳사나를 완수함으로써 위빳사나 지혜가 성숙하는 시기, 증장하는 시기, 도(道)의 지혜를 얻는 시기를 알아야 한다. 암탉이 세 가지 행위를 함으로써 병아리가 발톱 끝이나 부리 끝으로 달걀 껍데기를 깨뜨리고 날개를 파닥이며 무사히 태어나는 시기와 같이, 세존께서 세 가지 위빳사나를 완수함으로써 위빳사나 지혜의 모태를 취하게 하여 차례로 얻어진 아라한도로써 무명의 껍데기를 깨뜨리고 신통의 날개를 파닥이며 무사히 모든 부처님의 덕성을 현전시킨 시기로 알아야 한다.

---

อหญฺหิ, พฺราหฺมณ, เชฏฺโฐ เสฏฺโฐ โลกสฺสาติ, พฺราหฺมณ, ยถา เตสํ กุกฺกุฏโปตกานํ ปฐมตรํ อณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา อภินิพฺพตฺโต กุกฺกุฏโปตโก เชฏฺโฐ โหติ, เอวํ อวิชฺชาคตาย ปชาย ตํ อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ปฐมตรํ อริยาย ชาติยา ชาตตฺตา อหญฺหิ เชฏฺโฐ วุทฺธตโมติ สงฺขํ คโต, สพฺพคุเณหิ ปน อปฺปฏิสมตฺตา เสฏฺโฐติ.

'바라문이여, 참으로 나는 세상에서 가장 연장자(jeṭṭho)이고 최고(seṭṭho)이다'라는 것은, 바라문이여, 마치 그 병아리들 중에서 가장 먼저 달걀 껍데기를 깨뜨리고 태어난 병아리가 연장자가 되는 것과 같이, 이와 같이 무명에 빠진 중생들 가운데 그 무명의 껍데기를 깨뜨리고 가장 먼저 성스러운 태어남으로 태어났기 때문에, 참으로 나는 연장자이며 가장 나이 든 자라는 명칭을 얻었으며, 모든 덕성에 있어서 비할 바 없으므로 최고라는 명칭을 얻은 것이다.

---

เอวํ ภควา อตฺตโน อนุตฺตรํ เชฏฺฐเสฏฺฐภาวํ พฺราหฺมณสฺส ปกาเสตฺวา อิทานิ ยาย ปฏิปทาย ตํ อธิคโต, ตํ ปฏิปทํ ปุพฺพภาคโต ปภุติ ทสฺเสตุํ อารทฺธํ โข ปน เม, พฺราหฺมณาติอาทิมาห. ตตฺถ อารทฺธํ โข ปน เม, พฺราหฺมณ, วีริยํ อโหสีติ, พฺราหฺมณ, น มยา อยํ อนุตฺตโร เชฏฺฐเสฏฺฐภาโว กุสีเตน มุฏฺฐสฺสตินา สารทฺธกาเยน วิกฺขิตฺตจิเตน อธิคโต, อปิจ โข ตทธิคมาย อารทฺธํ โข ปน เม วีริยํ อโหสิ. โพธิมณฺเฑ นิสินฺเนน มยา จตุสมฺมปฺปธานเภทํ วีริยํ อารทฺธํ อโหสิ, ปคฺคหิตํ อสิถิลปฺปวตฺติตํ. อารทฺธตฺตาเยว จ เม ตํ อสลฺลีนํ อโหสิ. น เกวลญฺจ วีริยเมว, สติปิ เม อารมฺมณาภิมุขภาเวน อุปฏฺฐิตา อโหสิ, อุปฏฺฐิตตฺตาเยว จ อสมฺมุฏฺฐา. ปสฺสทฺโธ กาโย อสารทฺโธติ กายจิตฺตปฺปสฺสทฺธิวเสน กาโยปิ เม ปสฺสทฺโธ อโหสิ. ตตฺถ ยสฺมา นามกาเย ปสฺสทฺเธ รูปกาโยปิ ปสฺสทฺโธเยว โหติ, ตสฺมา ‘‘นามกาโย รูปกาโย’’ติ อวิเสเสตฺวาว ‘‘ปสฺสทฺโธ กาโย’’ติ วุตฺตํ. อสารทฺโธติ โส จ โข ปสฺสทฺธตฺตาเยว อสารทฺโธ, วิคตทรโถติ วุตฺตํ โหติ[Pg.206]. สมาหิตํ จิตฺตํ เอกคฺคนฺติ จิตฺตมฺปิ เม สมฺมา อาหิตํ สุฏฺฐุ ฐปิตํ อปฺปิตํ วิย อโหสิ, สมาหิตตฺตา เอว จ เอกคฺคํ อจลํ นิปฺผนฺทนนฺติ. เอตฺตาวตา ฌานสฺส ปุพฺพภาคปฏิปทา กถิตา โหติ.

이와 같이 세존께서는 자신의 위없는 연장자이자 최고인 상태를 바라문에게 드러내시고, 이제 어떤 실천(paṭipadā)을 통해 그것을 얻었는지 그 실천을 처음부터 보여주시기 위해 '바라문이여, 참으로 나의 정진은 시작되었고(āraddhaṃ kho pana me)' 등을 말씀하셨다. 거기서 '바라문이여, 참으로 나의 정진은 시작되었고'라는 것은, 바라문이여, 내가 이 위없는 연장자이자 최고인 상태를 게으름이나 망각한 마음, 불안한 몸, 산란한 마음으로 얻은 것이 아니라, 실로 그것을 얻기 위해 나의 정진이 시작되었다는 것이다. 즉 정진이 고양되고 해이해지지 않게 진행되었다는 뜻이다. 시작되었기 때문에 나의 그 정진은 굴복하지 않았다(asallīnaṃ). 단지 정진만이 시작된 것이 아니라, 나의 마음챙김(sati) 또한 대상을 향해 확립되어 있었으며, 확립되었기 때문에 망각하지 않았다. '몸은 평온하여 요동하지 않았고(passaddho kāyo asāraddho)'라는 것은, 몸과 마음의 경안(passaddhi)을 통해 나의 몸 또한 평온했다는 것이다. 거기서 정신적인 몸(nāmakāyo)이 평온하면 물질적인 몸(rūpakāyo) 또한 당연히 평온해지기 때문에, 구별하지 않고 '몸이 평온하다'고 말씀하신 것이다. '요동하지 않았다(asāraddho)'는 것은 그 몸이 평온하기 때문에 요동함이 없고 피로(daratha)가 사라졌다는 뜻이다. '마음은 집중되어 한끝에 머물렀다'는 것은 나의 마음 또한 바르게 놓이고 잘 머물러 마치 안주(appitaṃ)한 듯하였으며, 집중되었기 때문에 한끝에 머물러 흔들림이 없고 움직임이 없었다는 의미이다. 이로써 선(jhāna)의 예비 단계의 실천이 설해진 것이다.

---

อิทานิ อิมาย ปฏิปทาย อธิคตํ ปฐมชฺฌานํ อาทึ กตฺวา วิชฺชาตฺตยปริโยสานํ วิเสสํ ทสฺเสนฺโต โส โข อหนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ยํ ยาว วินิจฺฉยนเยน วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๖๙) วุตฺตเมว.

이제 이 실천을 통해 얻은 초선을 시작으로 세 가지 지혜(vijjā)로 끝나는 특별한 법을 보여주시며 '참으로 나는(so kho ahaṃ)' 등을 말씀하셨다. 거기서 확정적인 방법으로 설명되어야 할 부분은 위수띠막가(청정도론)에서 내가 이미 말한 그대로이다.

---

อยํ โข เม, พฺราหฺมณาติอาทีสุ ปน วิชฺชาติ วิทิตกรณฏฺเฐน วิชฺชา. กึ วิทิตํ กโรติ? ปุพฺเพนิวาสํ. อวิชฺชาติ ตสฺเสว ปุพฺเพนิวาสสฺส อวิทิตกรณฏฺเฐน ตปฺปฏิจฺฉาทกโมโห. ตโมติ สฺเวว โมโห ตปฺปฏิจฺฉาทกฏฺเฐน ตโม นาม. อาโลโกติ สา เอว วิชฺชา โอภาสกรณฏฺเฐน อาโลโกติ. เอตฺถ จ วิชฺชา อธิคตาติ อตฺโถ, เสสํ ปสํสาวจนํ. โยชนา ปเนตฺถ – อยํ โข เม วิชฺชา อธิคตา, ตสฺส เม อธิคตวิชฺชสฺส อวิชฺชา วิหตา, วินฏฺฐาติ อตฺโถ. กสฺมา? ยสฺมา วิชฺชา อุปฺปนฺนา. เอส นโย อิตรสฺมิมฺปิ ปททฺวเย. ยถา ตนฺติ เอตฺถ ตนฺติ นิปาตมตฺตํ. สติยา อวิปฺปวาเสน อปฺปมตฺตสฺส วีริยาตาเปน อาตาปิโน กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขาตาย ปหิตตฺตสฺส เปสิตตฺตสฺสาติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน ปหิตตฺตสฺส วิหรโต อวิชฺชา วิหญฺเญยฺย, วิชฺชา อุปฺปชฺเชยฺย ตโม วิหญฺเญยฺย, อาโลโก อุปฺปชฺเชยฺย, เอวเมว มม อวิชฺชา วิหตา, วิชฺชา อุปฺปนฺนา, ตโม วิหโต, อาโลโก อุปฺปนฺโน. เอตสฺส เม ปธานานุโยคสฺส อนุรูปเมว ผลํ ลทฺธนฺติ.

'바라문이여, 참으로 나에게(ayaṃ kho me)' 등의 구절에서 '지혜(vijjā)'는 분명하게 알게 한다는 의미에서 지혜이다. 무엇을 분명하게 하는가? 전생(pubbenivāsa)을 분명하게 한다. '무명(avijjā)'은 바로 그 전생을 분명하게 알지 못하게 하여 그것을 덮어버리는 미혹(moho)이다. '어둠(tamo)'은 바로 그 미혹이 덮어버리는 성질 때문에 어둠이라 불린다. '빛(āloko)'은 바로 그 지혜가 광명을 발하는 성질 때문에 빛이라 불린다. 여기에서 '지혜를 얻었다'는 것이 뜻이며, 나머지는 찬탄하는 말이다. 문맥의 연결은 이러하다: 나에게 이 지혜가 얻어졌고, 그 지혜를 얻은 나에게 무명은 제거되고 사라졌다는 뜻이다. 왜인가? 지혜가 생겨났기 때문이다. 이 원리는 다른 두 구절에도 적용된다. 'yathā taṃ'에서 'taṃ'은 단지 어조를 고르는 조사일 뿐이다. 마음챙김을 놓지 않고 방일하지 않는 자, 정진의 열기로 번뇌를 태우는(ātāpino) 자, 몸과 생명에 애착이 없으므로 열반으로 마음을 보낸(pahitattassa) 자라는 뜻이다. 이는 다음과 같은 의미이다: 방일하지 않고, 정진의 열기를 내며, 열반에 마음을 둔 채 머무는 자에게 무명이 제거되고 지혜가 생기며, 어둠이 제거되고 빛이 생기는 것처럼, 이와 같이 나에게도 무명이 제거되고 지혜가 생겼으며 어둠이 제거되고 빛이 생겼다. 정진에 전념한 나에게 그에 합당한 결과가 얻어졌다는 뜻이다.

---

อยํ โข เม, พฺราหฺมณ, ปฐมา อภินิพฺภิทา อโหสิ กุกฺกุฏจฺฉาปกสฺเสว อณฺฑโกสมฺหาติ อยํ โข มม, พฺราหฺมณ, ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณมุขตุณฺฑเกน ปุพฺเพ นิวุตฺถขนฺธปฺปฏิจฺฉาทกํ อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ปฐมา อภินิพฺภิทา ปฐมา นิกฺขนฺติ ปฐมา อริยาชาติ อโหสิ กุกฺกุฏจฺฉาปกสฺเสว มุขตุณฺฑเกน วา ปาทนขสิขาย วา อณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ตมฺหา อณฺฑโกสมฺหา อภินิพฺภิทา นิกฺขนฺติ กุกฺกุฏนิกาเย ปจฺจาชาตีติ. อยํ ตาว ปุพฺเพนิวาสกถายํ นโย.

바라문이여, 이것이 나의 첫 번째 태어남(abhinibbhidā)이었습니다. 마치 어린 병아리가 부리로 알껍질을 깨고 나오듯, 나는 숙명통(宿命通, pubbenivāsānussatiñāṇa)이라는 부리로 과거의 삶을 덮고 있던 무명(無明)의 알껍질을 깨뜨렸습니다. 이것이 나의 첫 번째 깨어남이며, 첫 번째 나아감이며, 첫 번째 성스러운 탄생(ariyājāti)이었습니다. 이것은 숙명통에 관한 설명의 방식입니다.

---

จุตุปปาตกถาย [Pg.207] ปน วิชฺชาติ ทิพฺพจกฺขุญาณวิชฺชา. อวิชฺชาติ จุตุปปาตปฺปฏิจฺฉาทิกา อวิชฺชา. ยถา ปน ปุพฺเพนิวาสกถายํ ‘‘ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณมุขตุณฺฑเกน ปุพฺเพ นิวุตฺถกฺขนฺธปฺปฏิจฺฉาทกํ อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา’’ติ วุตฺตํ, เอวมิธ ‘‘จุตุปปาตญาณมุขตุณฺฑเกน จุตุปปาตปฺปฏิจฺฉาทกํ อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา’’ติ วตฺตพฺพํ.

사생(死生, cutūpapāta)에 관한 설명에서 '명(明, vijjā)'이란 천안통(天眼通)을 말합니다. '무명(無明)'이란 중생의 죽음과 태어남을 덮고 있는 무명입니다. 숙명통의 경우와 마찬가지로, '천안통이라는 부리로 사생을 덮고 있는 무명의 알껍질을 깨뜨렸다'고 말해야 합니다.

---

ยํ ปเนตํ ปจฺจเวกฺขณญาณปริคฺคหิตํ อาสวานํ ขยญาณาธิคมํ พฺราหฺมณสฺส ทสฺเสนฺโต อยํ โข เม, พฺราหฺมณ, ตติยา วิชฺชาติอาทิมาห, ตตฺถ วิชฺชาติ อรหตฺตมคฺควิชฺชา. อวิชฺชาติ จตุสจฺจปฺปฏิจฺฉาทิกา อวิชฺชา. อยํ โข เม, พฺราหฺมณ, ตติยา อภินิพฺภิทา อโหสีติ เอตฺถ อยํ โข มม, พฺราหฺมณ, อาสวานํ ขยญาณมุขตุณฺฑเกน จตุสจฺจปฏิจฺฉาทกํ อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ตติยา อภินิพฺภิทา ตติยา นิกฺขนฺติ ตติยา อริยชาติ อโหสิ กุกฺกุฏจฺฉาปกสฺเสว มุขตุณฺฑเกน วา ปาทนขสิขาย วา อณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ตมฺหา อณฺฑโกสมฺหา อภินิพฺภิทา นิกฺขนฺติ กุกฺกุฏนิกาเย ปจฺจาชาตีติ.

반조하는 지혜로 붙들린 번뇌의 멸진에 관한 지혜(āsavānaṃ khayañāṇa)를 바라문에게 보여주기 위해 '바라문이여, 이것이 나의 세 번째 명(明)이다'라고 말씀하셨습니다. 여기서 '명'은 아라한도와 결합된 지혜이며, '무명'은 사성제(四聖諦)를 덮고 있는 무명입니다. '바라문이여, 이것이 나의 세 번째 태어남이었다'는 것은, 내가 누진통(漏盡通)이라는 부리로 사성제를 가로막는 무명의 알껍질을 깨고 나온 것입니다. 이것이 나의 세 번째 깨어남이며, 세 번째 성스러운 탄생이었습니다.

---

เอตฺตาวตา กึ ทสฺเสสีติ? โส หิ, พฺราหฺมณ, กุกฺกุฏจฺฉาปโก อณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ตโต นิกฺขมนฺโต สกิเมว ชายติ, อหํ ปน ปุพฺเพนิวุตฺถกฺขนฺธปฺปฏิจฺฉาทกํ อวิชฺชณฺฑโกสํ ภินฺทิตฺวา ปฐมํ ตาว ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณวิชฺชาย ชาโต. ตโต สตฺตานํ จุติปฏิสนฺธิปฺปฏิจฺฉาทกํ อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ทุติยํ ทิพฺพจกฺขุญาณวิชฺชาย ชาโต, ปุน จตุสจฺจปฺปฏิจฺฉาทกํ อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ตติยํ อาสวานํ ขยญาณวิชฺชาย ชาโต. เอวํ ตีหิ วิชฺชาหิ ติกฺขตฺตุํ ชาโตมฺหิ. สา จ เม ชาติ อริยา สุปริสุทฺธาติ อิทํ ทสฺเสติ. เอวํทสฺเสนฺโต จ ปุพฺเพนิวาสญาเณน อตีตํสญาณํ, ทิพฺพจกฺขุนา ปจฺจุปฺปนฺนานาคตํสญาณํ, อาสวกฺขเยน สกลโลกิยโลกุตฺตรคุณนฺติ เอวํ ตีหิ วิชฺชาหิ สพฺเพปิ สพฺพญฺญุคุเณ ปกาเสตฺวา อตฺตโน อริยาย ชาติยา เชฏฺฐเสฏฺฐภาวํ พฺราหฺมณสฺส ทสฺเสสิ.

이것으로 무엇을 보여주는가? 바라문이여, 저 병아리는 알껍질을 깨고 나올 때 단 한 번만 태어납니다. 그러나 나는 과거의 삶을 덮고 있던 무명의 껍질을 깨고 첫 번째로 숙명통으로써 태어났고, 중생의 사생을 덮고 있던 무명의 껍질을 깨고 두 번째로 천안통으로써 태어났으며, 사성제를 덮고 있던 무명의 껍질을 깨고 세 번째로 누진통으로써 태어났습니다. 이와 같이 세 가지 명(明)으로써 세 번 태어났으니, 나의 이 탄생은 성스럽고 매우 청정합니다. 부처님께서는 숙명통으로 과거에 대한 지혜를, 천안통으로 현재와 미래에 대한 지혜를, 누진통으로 모든 세간과 출세간의 공덕을 드러내셨습니다. 이렇게 삼명(三明)으로 일체지자의 공덕을 밝히시어, 당신께서 성스러운 탄생에 의해 온 세상의 어른(jeṭṭha)이자 가장 수승한 분(seṭṭha)임을 바라문에게 보여주신 것입니다.

---

เอวํ วุตฺเต เวรญฺโช พฺราหฺมโณติ เอวํ ภควตา โลกานุกมฺปเกน พฺราหฺมณํ อนุกมฺปมาเนน นิคุหิตพฺเพปิ อตฺตโน อริยาย ชาติยา เชฏฺฐเสฏฺฐภาเว วิชฺชาตฺตยปกาสิกาย ธมฺมเทสนาย วุตฺเต ปีติวิปฺผารปริปุณฺณคตฺตจิตฺโต เวรญฺโช พฺราหฺมโณ ตํ ภควโต อริยาย ชาติยา เชฏฺฐเสฏฺฐภาวํ วิทิตฺวา ‘‘อีทิสํ นามาหํ สพฺพโลกเชฏฺฐํ [Pg.208] สพฺพคุณสมนฺนาคตํ สพฺพญฺญุํ ‘อญฺเญสํ อภิวาทนาทิกมฺมํ น กโรตี’ติ อวจํ, ธิรตฺถุ วต, โภ, อญฺญาณ’’นฺติ อตฺตานํ ครหิตฺวา ‘‘อยํ ทานิ โลเก อริยาย ชาติยา ปุเรชาตฏฺเฐน เชฏฺโฐ, สพฺพคุเณหิ อปฺปฏิสมฏฺเฐน เสฏฺโฐ’’ติ นิฏฺฐํ คนฺตฺวา ภควนฺตํ เอตทโวจ – เชฏฺโฐ ภวํ โคตโม เสฏฺโฐ ภวํ โคตโมติ. เอวญฺจ ปน วตฺวา ปุน ตํ ภควโต ธมฺมเทสนํ อพฺภนุโมทมาโน อภิกฺกนฺตํ โภ โคตมาติอาทิมาห. ตํ วุตฺตตฺถเมวาติ.

'이와 같이 말씀하시자 베란자 바라문은'이라는 구절은 다음과 같습니다. 세상을 가엾게 여기시는 세존께서 바라문을 가엾게 여기시어, 감추어질 수도 있는 당신의 성스러운 탄생에 의한 우월함을 삼명을 밝히는 법문으로 설하셨을 때, 베란자 바라문은 기쁨이 몸과 마음에 가득 찼습니다. 그는 세존의 성스러운 위대함을 깨닫고, '나는 이토록 온 세상에서 가장 높으시고 모든 공덕을 갖추신 일체지자께 다른 이들에게 하듯 인사를 하지 않는다고 말했으니, 아, 무지함이란 참으로 혐오스럽구나'라며 스스로를 꾸짖었습니다. 그리고 이제 세존께서 이 세상에서 성스러운 탄생에 의해 먼저 태어난 분으로서 어른이시며, 모든 공덕에 있어 비길 데 없는 분으로서 가장 수승한 분임을 확신하고 '고타마 존자께서는 어른이시며, 고타마 존자께서는 가장 수승한 분이십니다'라고 말했습니다. 이렇게 말한 뒤 세존의 법문에 크게 기뻐하며 '경이롭습니다, 고타마 존자시여' 등의 찬탄의 말을 올렸습니다. 그 의미는 이미 설명한 바와 같습니다.

---

๒. สีหสุตฺตวณฺณนา

2. 시하 수트라(Sīhasutta)의 주석

---

๑๒. ทุติเย อภิญฺญาตาติ ญาตา ปญฺญาตา ปากฏา. สนฺถาคาเรติ มหาชนสฺส วิสฺสมนตฺถาย กเต อคาเร. สา กิร สนฺถาคารสาลา นครมชฺเฌ อโหสิ, จตูสุ ฐาเนสุ ฐิตานํ ปญฺญายติ, จตูหิ ทิสาหิ อาคตมนุสฺสา ปฐมํ ตตฺถ วิสฺสมิตฺวา ปจฺฉา อตฺตโน อตฺตโน ผาสุกฏฺฐานํ คจฺฉนฺติ. ราชกุลานํ รชฺชกิจฺจสนฺถรณตฺถาย กตํ อคารนฺติปิ วทนฺติเยว. ตตฺถ หิ นิสีทิตฺวา ลิจฺฉวิราชาโน รชฺชกิจฺจํ สนฺถรนฺติ กโรนฺติ วิจาเรนฺติ. สนฺนิสินฺนาติ เตสํ นิสีทนตฺถญฺเญว ปญฺญตฺเตสุ มหารหวรปจฺจตฺถรเณสุ สมุสฺสิตเสตจฺฉตฺเตสุ อาสเนสุ สนฺนิสินฺนา. อเนกปริยาเยน พุทฺธสฺส วณฺณํ ภาสนฺตีติ ราชกุเล กิจฺจญฺเจว โลกตฺถจริยญฺจ วิจาเรตฺวา อเนเกหิ การเณหิ พุทฺธสฺส วณฺณํ ภาสนฺติ กเถนฺติ ทีเปนฺติ. ปณฺฑิตา หิ เต ราชาโน สทฺธา ปสนฺนา โสตาปนฺนาปิ สกทาคามิโนปิ อนาคามิโนปิ อริยสาวกา, เต สพฺเพปิ โลกิยชฏํ ฉินฺทิตฺวา พุทฺธาทีนํ ติณฺณํ รตนานํ วณฺณํ ภาสนฺติ. ตตฺถ ติวิโธ พุทฺธวณฺโณ นาม จริยวณฺโณ, สรีรวณฺโณ, คุณวณฺโณติ. ตตฺริเม ราชาโน จริยาย วณฺณํ อารภึสุ – ‘‘ทุกฺกรํ วต กตํ สมฺมาสมฺพุทฺเธน กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺเขยฺยานิ ทส ปารมิโย, ทส อุปปารมิโย, ทส ปรมตฺถปารมิโยติ สมตฺตึส ปารมิโย ปูเรนฺเตน, ญาตตฺถจริยํ, โลกตฺถจริยํ, พุทฺธจริยํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ปญฺจ มหาปริจฺจาเค ปริจฺจชนฺเตนา’’ติ อฑฺฒจฺฉกฺเกหิ ชาตกสเตหิ พุทฺธวณฺณํ กเถนฺตา ตุสิตภวนํ ปาเปตฺวา ฐปยึสุ.

12. 두 번째 경에서 '잘 알려진(abhiññātā)'이란 널리 알려지고 분명함을 의미합니다. '회당(santhāgāra)'은 사람들이 휴식을 취하기 위해 만든 건물입니다. 그 회당은 도시 한가운데 있었으며, 사방에서 잘 보였습니다. 사방에서 온 사람들이 먼저 그곳에서 쉰 뒤에 각자 편안한 곳으로 갔습니다. 왕실의 정무를 논의하기 위해 만든 건물이라고도 합니다. 실제로 리차비 왕들은 그곳에 앉아 정무를 처리하고 의논했습니다. '둘러앉아(sannisinnā)'는 왕들이 앉기에 적합한 귀한 깔개가 깔리고 흰 양산이 세워진 자리에 잘 앉아 있는 모습입니다. '여러 방편으로 부처님의 찬탄할 만한 공덕을 말하다'는 것은 왕실의 업무와 세상의 이익을 위한 일을 논의한 뒤, 여러 이유로 부처님의 덕을 찬탄하고 밝히는 것입니다. 그 왕들은 지혜롭고 신심이 깊으며 깨달음의 성자들인 아리야 사가들이었습니다. 그들은 세속의 얽매임을 끊고 삼보의 덕을 찬탄했습니다. 부처님의 공덕에는 수행의 덕(cariyā), 신체의 덕(sarīra), 지혜와 계율의 덕(guṇa) 세 가지가 있는데, 리차비 왕들은 그중 수행의 덕을 언급하며 '세존께서는 4아승기 10만 겁 동안 30종의 바라밀을 완성하시고, 위대한 다섯 가지 보시를 행하시며 참으로 행하기 어려운 일을 하셨다'고 말하며 부처님의 공덕을 찬탄하여 도솔천에 이르게 했습니다.

---

ธมฺมสฺส [Pg.209] วณฺณํ ภาสนฺตา ปน ‘‘เตน ภควตา ธมฺโม เทสิโต, นิกายโต ปญฺจ นิกายา, ปิฏกโต ตีณิ ปิฏกานิ, องฺคโต นว องฺคานิ, ขนฺธโต จตุราสีติธมฺมกฺขนฺธสหสฺสานี’’ติ โกฏฺฐาสวเสน ธมฺมคุณํ กถยึสุ.

법(Dhamma)의 덕을 찬탄하면서는, '세존에 의해 설해진 법은 5니카야, 3장, 9분교, 8만 4천 법문으로 이루어져 있다'고 그 분류에 따라 법의 공덕을 말했습니다.

---

สงฺฆสฺส วณฺณํ ภาสนฺตา สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ‘‘ปฏิลทฺธสทฺธา กุลปุตฺตา โภคกฺขนฺธญฺเจว ญาติปริวฏฺฏญฺจ ปหาย เสตจฺฉตฺตํ โอปรชฺชํ เสนาปติเสฏฺฐิภณฺฑาคาริกฏฺฐานนฺตราทีนิ อคเณตฺวา นิกฺขมฺม สตฺถุ วรสาสเน ปพฺพชนฺติ. เสตจฺฉตฺตํ ปหาย ปพฺพชิตานํ ภทฺทิยราชมหากปฺปินปุกฺกุสาติอาทีนํ ราชปพฺพชิตานํเยว พุทฺธกาเล อสีติสหสฺสานิ อเหสุํ. อเนกโกฏิสตํ ธนํ ปหาย ปพฺพชิตานํ ปน ยสกุลปุตฺตโสณเสฏฺฐิปุตฺตรฏฺฐปาลกุลปุตฺตาทีนํ ปริจฺเฉโท นตฺถิ. เอวรูปา จ เอวรูปา จ กุลปุตฺตา สตฺถุ สาสเน ปพฺพชนฺตี’’ติ ปพฺพชฺชาสงฺเขปวเสน สงฺฆคุเณ กถยึสุ.

승가의 공덕을 찬탄하던 리차비 왕들이 부처님의 법문을 듣고서 신심을 얻은 선남자들이 재물더미와 친족의 무리를 버리고, 흰 우산(왕권)과 부왕의 지위, 장군이나 장자나 재무관 등의 관직을 돌보지 않은 채 출가하여 부처님의 수승한 가르침 안에서 수행자가 된다고 말하였다. 흰 우산을 버리고 출가한 바디야 왕, 마하카피나 왕, 푹쿠사티 왕과 같은 왕족 출신 출가자들만 하더라도 부처님 당시에 8만 4천 명에 달했다. 그러나 수억의 재산을 버리고 출가한 야사 선남자, 소나 장자 아들, 랏타팔라 선남자 등은 그 수를 헤아릴 수 없다. 이처럼 이러한 저러한 선남자들이 부처님의 가르침 안에서 출가한다고 하여, 출가의 요약된 방식을 통해 승가의 공덕을 설하였다.

---

สีโห เสนาปตีติ เอวํนามโก เสนาย อธิปติ. เวสาลิยญฺหิ สตฺต สหสฺสานิ สตฺต สตานิ สตฺต จ ราชาโน. เต สพฺเพปิ สนฺนิปติตฺวา สพฺเพสํ มนํ คเหตฺวา ‘‘รฏฺฐํ วิจาเรตุํ สมตฺถํ เอกํ วิจินถา’’ติ วิจินนฺตา สีหํ ราชกุมารํ ทิสฺวา ‘‘อยํ สกฺขิสฺสตี’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา ตสฺส รตฺตมณิวณฺณํ กมฺพลปริโยนทฺธํ เสนาปติจฺฉตฺตํ อทํสุ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘สีโห เสนาปตี’’ติ. นิคณฺฐสาวโกติ นิคณฺฐสฺส นาฏปุตฺตสฺส ปจฺจยทายโก อุปฏฺฐาโก. ชมฺพุทีปตลสฺมิญฺหิ ตโย ชนา นิคณฺฐานํ อคฺคุปฏฺฐากา – นาฬนฺทายํ, อุปาลิ คหปติ, กปิลปุเร วปฺโป สกฺโก, เวสาลิยํ อยํ สีโห เสนาปตีติ. นิสินฺโน โหตีติ เสสราชูนํ ปริสาย อนฺตรนฺตเร อาสนานิ ปญฺญาปยึสุ, สีหสฺส ปน มชฺเฌ ฐาเนติ ตสฺมึ ปญฺญตฺเต มหารเห ราชาสเน นิสินฺโน โหติ. นิสฺสํสยนฺติ นิพฺพิจิกิจฺฉํ อทฺธา เอกํเสน, น เหเต ยสฺส วา ตสฺส วา อปฺเปสกฺขสฺส เอวํ อเนกสเตหิ การเณหิ วณฺณํ ภาสนฺติ.

'시하 장군'이란 그러한 이름을 가진 군대의 우두머리를 말한다. 웨살리에는 7천 7백 7명의 리차비 왕들이 있었다. 그들 모두가 모여 대중의 마음을 모아 '나라를 다스릴 능력이 있는 자 한 명을 찾아보라'고 하여 찾아보던 중, 시하 왕자를 보고는 '이 사람이 능히 해낼 것이다'라고 결론을 내리고 그에게 붉은 보석 빛깔의 담요로 덮인 장군의 양산을 수여하였다. 이를 두고 '시하 장군'이라 부른 것이다. '니간타의 제자'란 니간타 나타풋타에게 필수품을 공양하는 후원자를 뜻한다. 참으로 점부주 전역에서 니간타의 가장 뛰어난 후원자는 세 사람이었으니, 나란다의 우팔리 거사, 카필라왓투의 왓파 석가족, 그리고 웨살리의 이 시하 장군이다. '앉아 있었다'는 것은 다른 왕들의 경우에는 회중 사이사이에 자리를 마련해 주었으나, 시하 장군에게는 중앙의 자리에 귀한 왕의 좌석을 마련해 주어 그곳에 앉아 있었음을 의미한다. '의심할 여지 없이'란 의혹이 없는 확실한 상태를 말한다. 참으로 이 리차비 왕들은 명성이나 권위가 적은 이의 공덕을 이처럼 수백 가지의 이유를 들어 찬탄하지는 않기 때문이다.

---

เยน นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต เตนุปสงฺกมีติ นิคณฺโฐ กิร นาฏปุตฺโต ‘‘สจายํ สีโห กสฺสจิเทว สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณํ กเถนฺตสฺส สุตฺวา สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิสฺสติ, มยฺหํ ปริหานิ ภวิสฺสตี’’ติ [Pg.210] จินฺเตตฺวา ปฐมตรํเยว สีหํ เสนาปตึ เอตทโวจ – ‘‘เสนาปติ อิมสฺมึ โลเก ‘อหํ พุทฺโธ อหํ พุทฺโธ’ติ พหู วิจรนฺติ. สเจ ตฺวํ กสฺสจิ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุกาโม อโหสิ, มํ ปุจฺเฉยฺยาสิ. อหํ เต ยุตฺตฏฺฐานํ เปเสสฺสามิ, อยุตฺตฏฺฐานโต นิวาเรสฺสามี’’ติ. โส ตํ กถํ อนุสฺสริตฺวา ‘‘สเจ มํ เปเสสฺสติ, คมิสฺสามิ. โน เจ, น คมิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เยน นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต, เตนุปสงฺกมิ.

'니간타 나타풋타가 있는 곳으로 다가갔다'는 것은, 니간타 나타풋타가 미리 생각하기를 '만약 이 시하 장군이 누군가 사문 고타마의 공덕을 말하는 것을 듣고 그를 만나러 간다면 나에게는 큰 손실이 될 것이다'라고 여겨, 장군에게 먼저 이렇게 말해두었기 때문이다. '장군이여, 이 세상에는 내가 붓다다, 내가 붓다다 하고 말하며 돌아다니는 자가 많소. 만약 그대가 누군가를 만나러 가고자 한다면 나에게 물으시오. 내가 그대에게 적절한 곳은 보내주고, 부적절한 곳은 가지 못하게 막아주겠소.' 장군은 그 말을 기억하고는 '만약 그가 나를 보내주면 가고, 그렇지 않으면 가지 않겠다'고 생각하며 니간타 나타풋타가 있는 곳으로 찾아간 것이다.

---

อถสฺส วจนํ สุตฺวา นิคณฺโฐ มหาปพฺพเตน วิย พลวโสเกน โอตฺถโฏ ‘‘ยตฺถ ทานิสฺสาหํ คมนํ น อิจฺฉามิ, ตตฺเถว คนฺตุกาโม ชาโต, หโตหมสฺมี’’ติ อนตฺตมโน หุตฺวา ‘‘ปฏิพาหนุปายมสฺส กริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา กึ ปน ตฺวนฺติอาทิมาห. เอวํ วทนฺโต วิจรนฺตํ โคณํ ทณฺเฑน ปหรนฺโต วิย ชลมานํ ปทีปํ นิพฺพาเปนฺโต วิย ภตฺตภริตํ ปตฺตํ นิกฺกุชฺชนฺโต วิย จ สีหสฺส อุปฺปนฺนปีตึ วินาเสสิ. คมิยาภิสงฺขาโรติ หตฺถิยานาทีนํ โยชาปนคนฺธมาลาทิคฺคหณวเสน ปวตฺโต ปโยโค. โส ปฏิปฺปสฺสมฺภีติ โส วูปสนฺโต.

그의 말을 듣고 니간타는 거대한 산에 눌린 듯한 강한 슬픔에 휩싸여 '지금 내가 가기를 원치 않는 바로 그곳에 장군이 가려 하니, 나는 이제 망했구나'라고 불쾌해하며, '그를 저지할 방도를 마련해야겠다'고 생각하여 '어찌하여 그대는' 등의 말을 하였다. 니간타는 이처럼 말하면서 돌아다니는 소를 막대기로 때리듯, 타오르는 등불을 끄듯, 음식이 가득 찬 발우를 뒤집어엎듯 시하 장군에게 일어난 기쁨을 짓밟았다. '떠날 준비'란 코끼리 수레 등을 준비시키고 향과 꽃 등을 챙기는 등의 실질적인 노력을 의미한다. '그 노력이 가라앉았다'는 것은 떠나려던 의지가 꺾였음을 말한다.

---

ทุติยมฺปิ โขติ ทุติยวารมฺปิ. อิมสฺมิญฺจ วาเร พุทฺธสฺส วณฺณํ ภาสนฺตา ตุสิตภวนโต ปฏฺฐาย ยาว มหาโพธิปลฺลงฺกา ทสพลสฺส เหฏฺฐา ปาทตเลหิ อุปริ เกสคฺเคหิ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณอสีติอนุพฺยญฺชนพฺยามปฺปภานํ วเสน สรีรวณฺณํ กถยึสุ. ธมฺมสฺส วณฺณํ ภาสนฺตา ‘‘เอกปเทปิ เอกพฺยญฺชเนปิ อวขลิตํ นาม นตฺถี’’ติ สุกถิตวเสเนว ธมฺมคุณํ กถยึสุ. สงฺฆสฺส วณฺณํ ภาสนฺตา ‘‘เอวรูปํ ยสสิริวิภวํ ปหาย สตฺถุ สาสเน ปพฺพชิตา น โกสชฺชปกติกา โหนฺติ, เตรสสุ ปน ธุตงฺคคุเณสุ ปริปูรการิโน หุตฺวา สตฺตสุ อนุปสฺสนาสุ กมฺมํ กโรนฺติ, อฏฺฐตึสารมฺมณวิภตฺติโย วฬญฺเชนฺตี’’ติ ปฏิปทาวเสน สงฺฆคุเณ กถยึสุ.

'두 번째로'라는 것은 두 번째 기회를 말한다. 이번에는 부처님의 공덕을 찬탄하는 리차비 왕들이 도솔천에서부터 대보리좌에 이르기까지 부처님의 공덕을 찬탄하였는데, 발바닥에서부터 머리카락 끝까지 32대인상과 80종호, 그리고 몸에서 뿜어져 나오는 광채 등을 들어 부처님의 신체적 공덕을 설하였다. 법의 공덕을 찬탄할 때는 '한 구절이나 한 글자에도 어긋남이 없다'며 법이 잘 설해졌다는 측면에서 법의 공덕을 설하였다. 승가의 공덕을 찬탄할 때는 '이와 같은 명성과 영화를 버리고 부처님의 가르침 안에서 출가한 이들은 게으른 성품이 아니며, 13가지 두타행의 공덕을 원만히 수행하고 7가지 관법을 닦으며 38가지 명상 대상을 명확히 구분하여 수행한다'며 수행의 측면에서 승가의 공덕을 설하였다.

---

ตติยวาเร ปน พุทฺธสฺส วณฺณํ ภาสมานา ‘‘อิติปิ โส ภควา’’ติ สุตฺตนฺตปริยาเยเนว พุทฺธคุเณ กถยึสุ, ‘‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม’’ติอาทินา สุตฺตนฺตปริยาเยเนว ธมฺมคุเณ, ‘‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต [Pg.211] สาวกสงฺโฆ’’ติอาทินา สุตฺตนฺตปริยาเยเนว สงฺฆคุเณ จ กถยึสุ. ตโต สีโห จินฺเตสิ – ‘‘อิเมสญฺจ ลิจฺฉวิราชกุมารานํ ตติยทิวสโต ปฏฺฐาย พุทฺธธมฺมสงฺฆคุเณ กเถนฺตานํ มุขํ นปฺปโหติ, อทฺธา อโนมคุเณน สมนฺนาคตา โส ภควา, อิมํ ทานิ อุปฺปนฺนํ ปีตึ อวิชหิตฺวาว อหํ อชฺช สมฺมาสมฺพุทฺธํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ. อถสฺส ‘‘กึ หิ เม กริสฺสนฺติ นิคณฺฐา’’ติ วิตกฺโก อุทปาทิ. ตตฺถ กึ หิ เม กริสฺสนฺตีติ กึ นาม มยฺหํ นิคณฺฐา กริสฺสนฺติ. อปโลกิตา วา อนปโลกิตา วาติ อาปุจฺฉิตา วา อนาปุจฺฉิตา วา. น หิ เม เต อาปุจฺฉิตา ยานวาหนสมฺปตฺตึ, น จ อิสฺสริยวิเสสํ ทสฺสนฺติ, นาปิ อนาปุจฺฉิตา หริสฺสนฺติ, อผลํ เอเตสํ อาปุจฺฉนนฺติ อธิปฺปาโย.

세 번째 기회에 부처님의 공덕을 찬탄할 때는 '그분 복되신 분은 이와 같으니'라는 등의 경전의 방식대로 부처님의 덕을 설하였고, '법은 복되신 분에 의해 잘 설해졌으니' 등의 방식으로 법의 덕을, '복되신 분의 제자 승가는 잘 수행하니' 등의 방식으로 승가의 덕을 설하였다. 그러자 시하 장군은 생각하기를 '이 리차비 왕족들이 사흘 동안 불·법·승의 덕을 말하고 있음에도 그 찬탄이 끝이 없구나. 참으로 저 복되신 분은 수승한 덕을 갖추신 분이다. 이제 이 일어난 기쁨을 놓치지 않고 오늘 반드시 정등각자를 뵙고야 말겠다'고 결심했다. 그러자 그에게 '니간타들이 나에게 무엇을 하겠는가'라는 생각이 떠올랐다. 여기서 '그들이 무엇을 하겠는가'라는 것은 니간타들이 나에게 무슨 영향을 줄 수 있겠느냐는 뜻이다. 허락을 받든 안 받든, 참으로 그들이 나에게 수레나 탈것과 같은 풍요를 주는 것도 아니며 특별한 권세를 주는 것도 아니고, 허락 없이 간다고 해서 그것들을 뺏어갈 수 있는 것도 아니니, 그들에게 묻는 것 자체가 무익하다는 것이 시하 장군의 생각이었다.

---

เวสาลิยา นิยฺยาสีติ ยถา หิ คิมฺหกาเล เทเว วุฏฺเฐ อุทกํ สนฺทมานํ นทึ โอตริตฺวา โถกเมว คนฺตฺวา ติฏฺฐติ นปฺปวตฺตติ, เอวํ สีหสฺส ปฐมทิวเส ‘‘ทสพลํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ อุปฺปนฺนาย ปีติยา นิคณฺเฐน ปฏิพาหิตกาโล. ยถาปิ ทุติยทิวเส เทเว วุฏฺเฐ อุทกํ สนฺทมานํ นทึ โอตริตฺวา โถกํ คนฺตฺวา วาลิกาปุญฺชํ ปหริตฺวา อปฺปวตฺตํ โหติ, เอวํ สีหสฺส ทุติยทิวเส ‘‘ทสพลํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ อุปฺปนฺนาย ปีติยา นิคณฺเฐน ปฏิพาหิตกาโล. ยถา ตติยทิวเส เทเว วุฏฺเฐ อุทกํ สนฺทมานํ นทึ โอตริตฺวา ปุราณปณฺณสุกฺขทณฺฑกฏฺฐกจวราทีนิ ปริกฑฺฒนฺตํ วาลิกาปุญฺชํ ภินฺทิตฺวา สมุทฺทนินฺนเมว โหติ, เอวํ สีโห ตติยทิวเส ติณฺณํ วตฺถูนํ คุณกถํ สุตฺวา อุปฺปนฺเน ปีติปาโมชฺเช ‘‘อผลา นิคณฺฐา นิปฺผลา นิคณฺฐา, กึ เม อิเม กริสฺสนฺติ, คมิสฺสามหํ สตฺถุสนฺติก’’นฺติ มนํ อภินีหริตฺวา เวสาลิยา นิยฺยาสิ. นิยฺยนฺโต จ ‘‘จิรสฺสาหํ ทสพลสฺส สนฺติกํ คนฺตุกาโม ชาโต, น โข ปน เม ยุตฺตํ อญฺญาตกเวเสน คนฺตุ’’นฺติ ‘‘เยเกจิ ทสพลสฺส สนฺติกํ คนฺตุกามา, สพฺเพ นิกฺขมนฺตู’’ติ โฆสนํ กาเรตฺวา ปญฺจรถสตานิ โยชาเปตฺวา อุตฺตมรเถ ฐิโต เตหิ เจว ปญฺจหิ รถสเตหิ มหติยา จ ปริสาย ปริวุโต คนฺธปุปฺผจุณฺณวาสาทีนิ คาหาเปตฺวา นิยฺยาสิ. ทิวา ทิวสฺสาติ ทิวสสฺส จ ทิวา, มชฺฌนฺหิเก อติกฺกนฺตมตฺเต.

‘베살리에서 나아갔다(Vesāliyā niyyāsī)’는 구절에 대해 더 자세히 설명하겠다. 마치 여름철에 비가 내릴 때, 흐르는 물이 강으로 흘러들어 조금 가다가 멈추고 더 이상 흐르지 않는 것처럼, 시하(Sīha) 장군이 첫째 날에 ‘십력자(Dasabala)를 뵙겠다’고 마음먹었을 때 일어난 기쁨이 니간타(Nigaṇṭha)에 의해 저지된 때를 그와 같이 보아야 한다. 또한 둘째 날에 비가 내려 흐르는 물이 강으로 흘러들어 조금 가다가 모래더미에 가로막혀 흐르지 않게 되는 것처럼, 시하 장군이 둘째 날에 ‘십력자를 뵙겠다’고 하여 일어난 기쁨이 니간타에 의해 저지된 때를 그와 같이 보아야 한다. 셋째 날에 비가 내려 흐르는 물이 강으로 흘러들어 옛 나뭇잎, 마른 나뭇가지, 쓰레기 등을 휩쓸고 모래더미를 뚫고 바다로 기울어 흐르는 것처럼, 시하 장군은 셋째 날에 삼보의 공덕에 대한 이야기를 듣고 기쁨과 희열이 생겨 ‘니간타들은 이익이 없고 결실이 없다. 이들이 나에게 무엇을 하겠는가? 나는 스승님(부처님) 처소로 가겠다’라고 결심하고 베살리에서 나아갔다. 나아가면서 그는 ‘오랫동안 십력자 처소에 가고 싶었는데, 신분을 숨기고 가는 것은 합당하지 않다’라고 생각하며, ‘누구든 십력자 처소에 가고 싶은 자는 모두 나오라’고 공포하게 한 뒤, 500대의 수레를 준비시키고 훌륭한 수레에 올라 500대의 수레와 큰 무리에 둘러싸여 향, 꽃, 향가루 등을 지참하고 나아갔다. ‘디바 디밧사(Divā divassa)’란 하루 중의 낮, 즉 정오가 막 지난 때를 의미한다.

---

เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ อารามํ ปวิสนฺโต ทูรโตว อสีติ-อนุพฺยญฺชน-พฺยามปฺปภา-ทฺวตฺตึส-มหาปุริสลกฺขณานิ ฉพฺพณฺณฆนพุทฺธรสฺมิโย จ ทิสฺวา ‘‘เอวรูปํ นาม ปุริสํ เอวํ อาสนฺเน วสนฺตํ เอตฺตกํ กาลํ นาทฺทสํ, วญฺจิโต [Pg.212] วตมฺหิ, อลาภา วต เม’’ติ จินฺเตตฺวา มหานิธึ ทิสฺวา ทลิทฺทปุริโส วิย สญฺชาตปีติปาโมชฺโช เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ. ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากโรนฺตีติ โภตา โคตเมน วุตฺตการณสฺส อนุการณํ กเถนฺติ. การณวจโน เหตฺถ ธมฺมสทฺโท ‘‘เหตุมฺหิ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติอาทีสุ (วิภ. ๗๒๐) วิย. การณนฺติ เจตฺถ ตถาปวตฺตสฺส สทฺทสฺส อตฺโถ อธิปฺเปโต ตสฺส ปวตฺติเหตุภาวโต. อตฺถปฺปยุตฺโต หิ สทฺทปฺปโยโค. อนุการณนฺติ เอโส เอว ปเรหิ ตถา วุจฺจมาโน. สหธมฺมิโก วาทานุวาโทติ. ปเรหิ วุตฺตการเณหิ สการโณ หุตฺวา ตุมฺหากํ วาโท วา ตโต ปรํ ตสฺส อนุวาโท วา โกจิ อปฺปมตฺตโกปิ วิญฺญูหิ ครหิตพฺพํ ฐานํ การณํ น อาคจฺฉติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – กึ สพฺพากาเรนปิ ตว วาเท คารยฺหํ การณํ นตฺถีติ. อนพฺภกฺขาตุกามาติ น อภูเตน วตฺตุกามา. อตฺถิ สีหปริยาโยติอาทีนํ อตฺโถ เวรญฺชกณฺเฑ อาคตนเยเนว เวทิตพฺโพ. ปรเมน อสฺสาเสนาติ จตุมคฺคจตุผลสงฺขาเตน อุตฺตเมน. อสฺสาสาย ธมฺมํ เทเสมีติ อสฺสาสนตฺถาย สนฺถมฺภนตฺถาย ธมฺมํ เทเสมิ. อิติ ภควา อฏฺฐหงฺเคหิ สีหสฺส เสนาปติสฺส ธมฺมํ เทเสสิ.

‘세존께서 계신 곳으로 다가갔다(Yena bhagavā tenupasaṅkamī)’는 것은 원림에 들어서며 멀리서부터 부처님의 80종호와 한 길(심) 정도의 광명, 32대인상 등을 갖춘 모습과 빽빽하게 뿜어져 나오는 육색 부처님 광명을 보고, ‘이와 같은 분이 이렇게 가까이 살고 계셨는데 이토록 오랫동안 뵙지 못했구나. 참으로 속았구나, 나에게 큰 손실이었구나’라고 생각하며, 마치 큰 보물을 발견한 가난한 사람처럼 강한 기쁨과 희열이 생겨 세존께서 계신 곳으로 다가갔음을 의미한다. ‘법의 수순함에 따라 해설한다(Dhammassa cānudhammaṃ byākarontī)’는 것은 고타마 존자께서 말씀하신 원인(kāraṇa)에 부합하는 보조적인 원인을 말한다는 뜻이다. 여기서 ‘담마(dhamma)’라는 단어는 ‘원인(hetu)’의 의미로 쓰였으니, 이는 ‘원인에 대한 지혜가 법무애해(dhammapaṭisambhidā)이다’라는 구절 등과 같다. 여기서 ‘원인(kāraṇa)’이란 그렇게 나타난 소리의 의미를 뜻하는데, 그것이 소리 발생의 원인이 되기 때문이다. 참으로 소리의 사용은 의미의 전달을 목적으로 한다. ‘안우까라나(anukāraṇa)’는 다른 이들이 그와 같이 말하는 것을 뜻한다. ‘사담미코 와다누와도(Sahadhammiko vādānuvādo)’란 타인이 제기한 원인들로 인해 정당한 근거를 갖추게 되어, 당신들의 주장(vāda)이나 그에 뒤따르는 해설(anuvāda)이 아무리 사소한 것이라도 지혜로운 이들에게 비난받을 만한 근거가 되지 않는다는 것이다. 즉, 어떤 면에서도 당신의 주장에 비난받을 구석이 없다는 뜻이다. ‘비방할 의도가 없다(Anabbhakkhātukāmā)’는 것은 사실이 아닌 것을 말하려 하지 않는다는 뜻이다. ‘시하에 대한 비유(sīhapariyāyo)’ 등의 의미는 웨란자 편(Verañjakaṇḍa)에서 설명된 방식대로 이해해야 한다. ‘지고의 위안으로(Paramena assāsenā)’란 사도사과(四道四果)로 일컬어지는 최상의 위안을 뜻한다. ‘위안을 위해 법을 설한다(assāsāya dhammaṃ desemī)’는 것은 안심시키고 확고히 하기 위해 법을 설한다는 뜻이다. 이와 같이 부처님께서는 여덟 가지 요소로 시하 장군에게 법을 설하셨다.

---

อนุวิจฺจการนฺติ อนุวิทิตฺวา จินฺเตตฺวา ตุลยิตฺวา กตฺตพฺพํ กโรหีติ วุตฺตํ โหติ. สาธุ โหตีติ สุนฺทโร โหติ. ตุมฺหาทิสสฺมิญฺหิ มํ ทิสฺวา มํ สรณํ คจฺฉนฺเต นิคณฺฐํ ทิสฺวา นิคณฺฐํ สรณํ คจฺฉนฺเต ‘‘กึ อยํ สีโห ทิฏฺฐทิฏฺฐเมว สรณํ คจฺฉตี’’ติ ครหา อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา อนุวิจฺจกาโร ตุมฺหาทิสานํ สาธูติ ทสฺเสติ. ปฏากํ ปริหเรยฺยุนฺติ เต กิร เอวรูปํ สาวกํ ลภิตฺวา ‘‘อสุโก นาม ราชา วา ราชมหามตฺโต วา เสฏฺฐิ วา อมฺหากํ สรณํ คโต สาวโก ชาโต’’ติ ปฏากํ อุกฺขิปิตฺวา นคเร โฆเสนฺตา อาหิณฺฑนฺติ. กสฺมา? เอวํ โน มหนฺตภาโว อาวิภวิสฺสตีติ จ. สเจ ปนสฺส ‘‘กิมหํ เอเตสํ สรณํ คโต’’ติ วิปฺปฏิสาโร อุปฺปชฺเชยฺย, ตมฺปิ โส ‘‘เอเตสํ เม สรณคตภาวํ พหู ชานนฺติ, ทุกฺขํ อิทานิ ปฏินิวตฺติตุ’’นฺติ วิโนเทตฺวา น ปฏิกฺกมิสฺสตีติ จ. เตนาห – ‘‘ปฏากํ ปริหเรยฺยุ’’นฺติ. โอปานภูตนฺติ ปฏิยตฺตอุทปาโน วิย ฐิตํ. กุลนฺติ ตว นิเวสนํ. ทาตพฺพํ มญฺเญยฺยาสีติ ปุพฺเพ ทสปิ วีสติปิ สฏฺฐิปิ ชเน อาคเต ทิสฺวา [Pg.213] นตฺถีติ อวตฺวา เทสิ, อิทานิ มํ สรณํ คตการณมตฺเตเนว มา อิเมสํ เทยฺยธมฺมํ อุปจฺฉินฺทิ. สมฺปตฺตานญฺหิ ทาตพฺพเมวาติ โอวทิ. สุตํ เมตํ, ภนฺเตติ กุโต สุตนฺติ? นิคณฺฐานํ สนฺติกา. เต กิร กุลฆเรสุ เอวํ ปกาเสนฺติ ‘‘มยํ ยสฺส กสฺสจิ สมฺปตฺตสฺส ทาตพฺพนฺติ วทาม, สมโณ ปน โคตโม ‘มยฺหเมว ทานํ ทาตพฺพํ นาญฺเญสํ, มยฺหเมว สาวกานํ ทานํ ทาตพฺพํ, นาญฺเญสํ สาวกานํ, มยฺหเมว ทินฺนํ ทานํ มหปฺผลํ, นาญฺเญสํ, มยฺหเมว สาวกานํ ทินฺนํ มหปฺผลํ, นาญฺเญส’นฺติ เอวํ วทตี’’ติ. ตํ สนฺธาย อยํ ‘‘สุตํ เมต’’นฺติ อาห.

‘조사한 뒤에 행하라(Anuviccakāraṃ)’는 것은 잘 알고, 생각하고, ဉာဏ်으로 달아본 뒤에 해야 할 일을 하라는 뜻이다. ‘사두 호티(Sādhu hotī)’는 ‘그것이 좋다(훌륭하다)’는 뜻이다. 당신과 같이 명망 있는 사람이 나를 보고 귀의하거나 혹은 니간타를 보고 귀의할 때, ‘이 시하 장군은 그저 보는 대로 곧장 귀의하는가?’라는 비난이 일어날 수 있으므로, 조사한 뒤에 행하는 것이 당신 같은 이들에게 좋다는 것을 보여주신 것이다. ‘깃발을 들고 다닐 것이다(Paṭākaṃ parihareyyuṃ)’라는 것은, 니간타들이 만약 당신과 같은 제자를 얻게 되면 ‘아무개 왕이나 대신 혹은 장자가 우리의 귀의자가 되었다’라고 깃발을 높이 들고 성안에서 외치며 돌아다닌다는 말이다. 왜 그렇게 하는가? 그렇게 함으로써 자신들의 위세가 드러날 것이라고 생각하기 때문이며, 또한 만약 그 제자가 ‘내가 왜 그들에게 귀의했을까’ 하고 후회하더라도, ‘나의 귀의 사실을 이미 많은 사람이 알고 있으니 이제 와서 돌이키기는 어렵다’라고 생각하여 물러나지 못하게 하려는 속셈도 있다. 그래서 ‘깃발을 들고 다닐 것이다’라고 말씀하신 것이다. ‘오파나부탕(Opānabhūtaṃ)’은 잘 마련된 우물처럼 되었다는 뜻이다. ‘가문(Kulaṃ)’은 당신의 집을 의미한다. ‘보시해야 한다고 생각하라(Dātabbaṃ maññeyyāsī)’는 것은, 예전에 열 명, 스무 명, 혹은 예순 명의 니간타들이 왔을 때 거절하지 않고 보시했던 것처럼, 이제 나에게 귀의했다는 이유만으로 그들에게 줄 보시물을 끊지 말라는 뜻이다. 참으로 찾아온 이들에게는 보시해야 마땅하다고 훈계하신 것이다. 시하가 ‘그것을 들었습니다, 세존이시여(Sutaṃ metaṃ, bhante)’라고 한 것은 누구에게 들었는가 하는 물음에 대해, 니간타들에게서 들었다는 답변이다. 그들은 신도들의 집에서 ‘우리는 누구든 찾아온 이에게 보시해야 한다고 말하지만, 사문 고타마는 오직 나에게만 보시해야 하고 다른 이들에게는 하지 말아야 한다며, 나의 제자들에게 보시해야 공덕이 크고 다른 이의 제자들에게 주는 것은 공덕이 없다고 말한다’는 식으로 선전하곤 했다. 시하 장군은 바로 그 점을 염두에 두고 ‘그 소문을 들었습니다’라고 말씀드린 것이다.

---

อนุปุพฺพึ กถนฺติ ทานานนฺตรํ สีลํ, สีลานนฺตรํ สคฺคํ, สคฺคานนฺตรํ มคฺคนฺติ เอวํ อนุปฏิปาฏิกถํ. ตตฺถ ทานกถนฺติ อิทํ ทานํ นาม สุขานํ นิทานํ, สมฺปตฺตีนํ มูลํ, โภคานํ ปติฏฺฐา, วิสมคตสฺส ตาณํ เลณํ คติ ปรายณํ, อิธโลกปรโลเกสุ ทานสทิโส อวสฺสโย ปติฏฺฐา อารมฺมณํ ตาณํ เลณํ คติ ปรายณํ นตฺถิ. อิทญฺหิ อวสฺสยฏฺเฐน รตนมยสีหาสนสทิสํ, ปติฏฺฐานฏฺเฐน มหาปถวีสทิสํ, อารมฺมณฏฺเฐน อาลมฺพนรชฺชุสทิสํ. อิทญฺหิ ทุกฺขนิตฺถรณฏฺเฐน นาวา, สมสฺสาสนฏฺเฐน สงฺคามสูโร, ภยปริตฺตาณฏฺเฐน สุสงฺขตนครํ, มจฺเฉรมลาทีหิ อนุปลิตฺตฏฺเฐน ปทุมํ, เตสํ นิทหนฏฺเฐน อคฺคิ, ทุราสทฏฺเฐน อาสิวิโส, อสนฺตาสนฏฺเฐน สีโห, พลวนฺตฏฺเฐน หตฺถี, อภิมงฺคลสมฺมตฏฺเฐน เสตวสโภ, เขมนฺตภูมิสมฺปาปนฏฺเฐน วลาหโก อสฺสราชา. ทานํ นาเมตํ มยา คตมคฺโค, มยฺเหโส วํโส, มยา ทส ปารมิโย ปูเรนฺเตน เวลามมหายญฺโญ, มหาโควินฺทมหายญฺโญ, มหาสุทสฺสนมหายญฺโญ, เวสฺสนฺตรมหายญฺโญติ, อเนกมหายญฺญา ปวตฺติตา, สสภูเตน ชลิตอคฺคิกฺขนฺเธ อตฺตานํ นิยฺยาเทนฺเตน สมฺปตฺตยาจกานํ จิตฺตํ คหิตํ. ทานญฺหิ โลเก สกฺกสมฺปตฺตึ เทติ มารสมฺปตฺตึ พฺรหฺมสมฺปตฺตึ, จกฺกวตฺติสมฺปตฺตึ, สาวกปารมีญาณํ, ปจฺเจกโพธิญาณํ, อภิสมฺโพธิญาณํ เทตีติ เอวมาทิทานคุณปฺปฏิสํยุตฺตํ กถํ.

"차례대로의 설법(anupubbi-kathā)"이란 보시(dāna) 다음에 지계(sīla)를, 지계 다음에 천상(sagga)을, 천상 다음에 도(magga)를 설하는 것과 같이 순서에 따른 설법을 말한다. 그중 보시의 말씀(dānakathā)에 있어서의 판별은 다음과 같다. 이 보시라 하는 것은 현재와 내생과 니반에 이르는 행복의 원인(nidāna)이며, 인간과 천상의 모든 성취(sampatti)의 뿌리이며, 향유되는 모든 수용(bhoga)의 토대이다. 파멸에 이른 자에게는 보호(tāṇa)이고 은신처(leṇa)이며 귀의처(gati)이자 최상의 의지처(parāyaṇa)이다. 이 세상과 저 세상을 통틀어 보시와 같은 의지처(avassaya), 토대, 대상, 보호, 은신처, 귀의처, 최상의 의지처는 없다. 참으로 보시는 의지처가 된다는 의미에서 보석으로 된 사자좌와 같고, 대상이 된다는 의미에서 붙잡는 밧줄과 같다. 또한 보시는 괴로움을 건너게 한다는 의미에서 배와 같고, 안도감을 준다는 의미에서 전장의 용사와 같으며, 공포로부터 보호한다는 의미에서 잘 정비된 성채와 같다. 인색함의 때(mala) 등에 물들지 않는다는 의미에서 연꽃과 같고, 그것들을 태워버린다는 의미에서 불과 같으며, 침범하기 어렵다는 의미에서 독사와 같고, 두려워하지 않는다는 의미에서 사자와 같으며, 힘이 세다는 의미에서 코끼리와 같다. 지극히 상서롭다고 여겨진다는 의미에서 흰 소와 같고, 안온한 땅에 도달하게 한다는 의미에서 말의 왕인 발라하카와 같다. 이 보시는 내가 일찍이 걸어온 길(gatamaggo)이며 나의 가문(vaṃso)이다. 나는 열 가지 바라밀을 채우면서 웰라마(Velāma), 마하고윈다(Mahāgovinda), 마하수다사나(Mahāsudassana), 웨산타라(Vessantara) 대제사 등을 수없이 행하였다. 토끼 왕(Sasa-paṇḍita)이었을 때는 타오르는 불덩어리에 자신을 던져 공덕을 구하러 온 자(삭까 천왕)의 마음을 사로잡았다. 참으로 보시는 세간에서 삭까 천왕의 성취, 마라의 성취, 범천의 성취, 전륜성왕의 성취, 성문바라밀지, 벽지불의 지혜, 무상정등각의 지혜를 준다. 이와 같은 보시의 공덕과 관련된 설법을 하셨다.

---

ยสฺมา ปน ทานํ เทนฺโต สีลํ สมาทาตุํ สกฺโกติ, ตสฺมา ตทนนฺตรํ สีลกถํ กเถสิ. สีลกถนฺติ สีลํ นาเมตํ อวสฺสโย ปติฏฺฐา อารมฺมณํ ตาณํ เลณํ คติ ปรายณํ. สีลํ นาเมตํ มม วํโส[Pg.214], อหํ สงฺขปาลนาคราชกาเล ภูริทตฺตนาคราชกาเล จมฺเปยฺยนาคราชกาเล สีลวราชกาเล มาตุโปสกหตฺถิราชกาเล ฉทฺทนฺตหตฺถิราชกาเลติ อนนฺเตสุ อตฺตภาเวสุ สีลํ ปริปูเรสึ. อิธโลกปรโลกสมฺปตฺตีนญฺหิ สีลสทิโส อวสฺสโย ปติฏฺฐา อารมฺมณํ ตาณํ เลณํ คติ ปรายณํ นตฺถิ, สีลาลงฺการสทิโส อลงฺกาโร นตฺถิ, สีลปุปฺผสทิสํ ปุปฺผํ นตฺถิ, สีลคนฺธสทิโส คนฺโธ นตฺถิ. สีลาลงฺกาเรน หิ อลงฺกตํ สีลคนฺธานุลิตฺตํ สเทวโกปิ โลโก โอโลเกนฺโต ติตฺตึ น คจฺฉตีติ เอวมาทิสีลคุณปฺปฏิสํยุตฺตํ กถํ.

보시를 행하는 자가 계(sīla)를 수지할 수 있기 때문에, 보시의 말씀 다음에 지계의 말씀(sīlakathā)을 설하셨다. 지계의 말씀이란, 이 계라는 것은 의지처, 토대, 대상, 보호, 은신처, 귀의처, 최상의 의지처임을 뜻한다. 이 계는 나의 가문(vaṃso)이다. 나는 상카팔라(Saṅkhapāla) 용왕, 부리다타(Bhūridatta) 용왕, 참페이야(Campeyya) 용왕, 실라와(Sīlava) 왕, 어머니를 봉양한 코끼리 왕, 찬단타(Chaddanta) 코끼리 왕이었을 때 등 무수한 생애 동안 계를 원만히 채웠다. 참으로 이 세상과 저 세상의 성취에 있어서 계와 같은 의지처, 토대, 대상, 보호, 은신처, 귀의처, 최상의 의지처는 없다. 계라는 장식과 같은 장식은 없으며, 계라는 꽃과 같은 꽃은 없고, 계라는 향기와 같은 향기는 없다. 참으로 계라는 장식으로 장엄하고 계라는 향기를 바른 사람을 보면, 신들을 포함한 온 세상이 아무리 보아도 싫증을 느끼지 않는다. 이와 같은 지계의 공덕과 관련된 설법을 하셨다.

---

‘‘อิทํ ปน สีลํ นิสฺสาย อยํ สคฺโค ลพฺภตี’’ติ ทสฺเสตุํ สีลานนฺตรํ สคฺคกถํ กเถสิ. สคฺคกถนฺติ ‘‘อยํ สคฺโค นาม อิฏฺโฐ กนฺโต มนาโป, นิจฺจเมตฺถ กีฬา, นิจฺจํ สมฺปตฺติโย ลพฺภนฺติ, จาตุมหาราชิกา เทวา นวุติวสฺสสตสหสฺสานิ ทิพฺพสุขํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺติ, ตาวตึสา ติสฺโส จ วสฺสโกฏิโย สฏฺฐิ จ วสฺสสตสหสฺสานี’’ติ เอวมาทิสคฺคคุณปฺปฏิสํยุตฺตํ กถํ. สคฺคสมฺปตฺตึ กถยนฺตานญฺหิ พุทฺธานํ มุขํ นปฺปโหติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘อเนกปริยาเยน ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, สคฺคกถํ กเถยฺย’’นฺติอาทิ (ม. นิ. ๓.๒๕๕).

이어 "이 계를 의지하여 이 천상(sagga)을 얻는다"는 것을 보이시기 위해 지계 다음에 천상의 말씀(saggakathā)을 설하셨다. 천상의 말씀이란 "이 천상은 바라고 원하고 마음에 드는 곳이며, 그곳에는 항상 유희가 있고 항상 성취가 있다. 사왕천의 신들은 900만 년 동안 천상의 행복과 성취를 누리며, 삼십삼천은 3억 600만 년 동안 누린다"는 등의 천상 공덕과 관련된 설법이다. 참으로 천상의 성취를 설하심에 있어 부처님들의 입으로도 다할 수 없다. 이에 대하여 "비구들이여, 나는 참으로 여러 가지 방법으로 천상의 말씀을 설할 수 있다"는 등의 말씀이 전해진다.

---

เอวํ สคฺคกถาย ปโลเภตฺวา ปน หตฺถึ อลงฺกริตฺวา ตสฺส โสณฺฑํ ฉินฺทนฺโต วิย ‘‘อยมฺปิ สคฺโค อนิจฺโจ อทฺธุโว, น เอตฺถ ฉนฺทราโค กตฺตพฺโพ’’ติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘อปฺปสฺสาทา กามา พหุทุกฺขา พหุปายาสา, อาทีนโว เอตฺถ ภิยฺโย’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๓๕-๒๓๖; ๒.๔๒) นเยน กามานํ อาทีนวํ โอการํ สํกิเลสํ กเถสิ. ตตฺถ อาทีนโวติ โทโส. โอกาโรติ อวกาโร ลามกภาโว. สํกิเลโสติ เตหิ สตฺตานํ สํสาเร สํกิลิสฺสนํ. ยถาห – ‘‘สํกิลิสฺสนฺติ วต, โภ, สตฺตา’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๕๑).

이와 같이 천상의 말씀으로 유혹한 뒤, 마치 코끼리를 장식해놓고서 그 코끼리의 코를 자르는 것처럼, "이 천상 또한 무상하고 견고하지 않으니 여기서 탐욕(chandarāga)을 일으켜서는 안 된다"는 것을 보이시기 위해, "감각적 욕망은 즐거움은 적고 괴로움은 많으며 절망은 많으니, 그 재난(ādīnava)이 더 크다"는 등의 방법으로 감각적 욕망의 재난과 저열함과 오염원(saṃkilesa)을 설하셨다. 여기서 "재난(ādīnava)"이란 허물을 뜻한다. "저열함(okāra)"이란 가치 없음과 비천함을 뜻한다. "오염원(saṃkilesa)"이란 그것들로 인해 중생들이 윤회 속에서 더러워지는 것을 말한다. 부처님께서 "중생들이여, 참으로 중생들은 오염되는구나"라고 말씀하신 바와 같다.

---

เอวํ กามาทีนเวน ตชฺเชตฺวา เนกฺขมฺเม อานิสํสํ ปกาเสสิ. กลฺลจิตฺตนฺติ อโรคจิตฺตํ. สามุกฺกํสิกาติ สามํ อุกฺกํสิกา อตฺตนาเยว อุทฺธริตฺวา คหิตา, สยมฺภุญาเณน ทิฏฺฐา อสาธารณา อญฺเญสนฺติ อตฺโถ. กา ปน สาติ? อริยสจฺจเทสนา. เตเนวาห – ทุกฺขํ สมุทยํ นิโรธํ มคฺคนฺติ. วิรชํ วีตมลนฺติ ราครชาทีนํ อภาวา วิรชํ, ราคมลาทีนํ [Pg.215] วิคตตฺตา วีตมลํ. ธมฺมจกฺขุนฺติ อิธ โสตาปตฺติมคฺโค อธิปฺเปโต. ตสฺส อุปฺปตฺติอาการทสฺสนตฺถํ ยํกิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺมนฺติ อาห. ตญฺหิ นิโรธํ อารมฺมณํ กตฺวา กิจฺจวเสน เอวํ สพฺพสงฺขตํ ปฏิวิชฺฌนฺตํ อุปฺปชฺชติ. ทิฏฺโฐ อริยสจฺจธมฺโม เอเตนาติ ทิฏฺฐธมฺโม. เอส นโย เสเสสุปิ. ติณฺณา วิจิกิจฺฉา อเนนาติ ติณฺณวิจิกิจฺโฉ. วิคตา กถํกถา อสฺสาติ วิคตกถํกโถ. วิสารชฺชํ ปตฺโตติ เวสารชฺชปฺปตฺโต. กตฺถ? สตฺถุสาสเน. นาสฺส ปโร ปจฺจโย, น ปรํ สทฺธาย เอตฺถ วตฺตตีติ อปรปฺปจฺจโย.

이와 같이 감각적 욕망의 재난으로 위협한 뒤에 출리(nekkhamma)의 공덕을 밝히셨다. "준비된 마음(kallacitta)"이란 번뇌의 병이 없는 건강한 마음을 말한다. "자체적으로 높이 드신(sāmukkaṃsikā)"이란 부처님 스스로 이끌어 내어 붙잡으신 것, 즉 스스로의 지혜(sayambhū-ñāṇa)로 보신 것으로서 다른 이들과 공유되지 않는 독보적인 가르침이라는 뜻이다. 그것은 무엇인가? 바로 사성제(ariyasacca)의 설법이다. 그래서 "괴로움, 괴로움의 일어남, 괴로움의 소멸, 괴로움의 소멸로 인도하는 길"이라고 말씀하신 것이다. "티 없고 때 없는(virajaṃ vītamalaṃ)"이란 탐욕의 먼지(rajā) 등이 없기에 티가 없는 것이고, 탐욕의 때(mala) 등이 사라졌기에 때가 없는 것이다. "법의 눈(dhammacakkhu)"이란 여기서는 예류도(sotāpatti-magga)를 의미한다. 그것이 일어나는 양상을 보이기 위해 "일어나는 성질을 가진 것은 무엇이든 소멸하는 성질을 가진 것이다"라고 말씀하셨다. 참으로 그 예류도 지혜는 소멸(Nirvana)을 대상으로 삼아 작용함으로써 모든 형성된 것(saṅkhata)을 꿰뚫으며 일어난다. 이로써 사성제의 법을 보았기에 "법을 본 자(diṭṭhadhammo)"라 한다. 나머지 용어들도 이와 같은 방식이다. 의혹을 건넜기에 "의혹을 건넌 자(tiṇṇavicikiccho)"이고, 어떻게 될까 하는 망설임이 사라졌기에 "망설임이 사라진 자(vigatakathaṃkatho)"이다. 지혜를 얻었기에 "무외(vesārajja)에 이른 자"이다. 어디서 그러한가? 스승의 가르침(sāsana)에서이다. 그에게는 다른 이에 의한 믿음의 조건이 필요 없으며, 남을 믿음으로써 이 가르침에 머무는 것이 아니기에 "남에게 의존하지 않는 자(aparappaccayo)"라 한다.

---

ปวตฺตมํสนฺติ ปกติยา ปวตฺตํ กปฺปิยมํสํ มูลํ คเหตฺวา อนฺตราปเณ ปริเยสาหีติ อธิปฺปาโย. สมฺพหุลา นิคณฺฐาติ ปญฺจสตมตฺตา นิคณฺฐา. ถูลํ ปสุนฺติ ถูลํ มหาสรีรํ โคกณฺณมหึสสูกรสงฺขาตํ ปสุํ. อุทฺทิสฺสกตนฺติ อตฺตานํ อุทฺทิสิตฺวา กตํ, มาริตนฺติ อตฺโถ. ปฏิจฺจกมฺมนฺติ สฺวายํ ตํ มํสํ ปฏิจฺจ ตํ ปาณวธกมฺมํ ผุสติ. ตญฺหิ อกุสลํ อุปฑฺฒํ ทายกสฺส, อุปฑฺฒํ ปฏิคฺคาหกสฺส โหตีติ เนสํ ลทฺธิ. อปโร นโย – ปฏิจฺจกมฺมนฺติ อตฺตานํ ปฏิจฺจกตํ. อถ วา ปฏิจฺจกมฺมนฺติ นิมิตฺตกมฺมสฺเสตํ อธิวจนํ, ตํ ปฏิจฺจกมฺมํ เอตฺถ อตฺถีติ มํสมฺปิ ปฏิจฺจกมฺมนฺติ วุตฺตํ. อุปกณฺณเกติ กณฺณมูเล. อลนฺติ ปฏิกฺเขปวจนํ, กึ อิมินาติ อตฺโถ. น จ ปเนเตติ เอเต อายสฺมนฺโต ทีฆรตฺตํ อวณฺณกามา หุตฺวา อวณฺณํ ภาสนฺตาปิ อพฺภาจิกฺขนฺตา น ชิริทนฺติ, อพฺภกฺขานสฺส อนฺตํ น คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. อถ วา ลชฺชนตฺเถ อิทํ ชิริทนฺตีติ ปทํ ทฏฺฐพฺพํ, น ลชฺชนฺตีติ อตฺโถ.

‘빠왓따망상(Pavattamaṃsaṃ)’이란 본래부터 준비되어 있는 허용된 고기를 값을 치르고 시장에서 구해오라는 뜻이다. ‘삼바훌라 니간타(Sambahulā nigaṇṭhā)’란 약 500명 정도의 니간타들을 말한다. ‘툴랑 빠숭(Thūlaṃ pasuṃ)’이란 살찌고 커다란 몸집을 가진 사슴, 소, 물소, 돼지라고 불리는 네 발 짐승을 뜻한다. ‘웃딧사까따(Uddissakata)’란 자신을 위하여 죽여서 만들어진 것, 즉 살해된 것을 의미한다. ‘빠띳짜깜망(Paṭiccakammaṃ)’이란 저 고타마가 그 고기로 인하여 살생의 업에 닿게 된다는 뜻이다. 참으로 그 살생의 불선업은 절반은 시주자에게, 절반은 받는 자에게 있다는 것이 그들(니간타)의 견해이다. 또 다른 해석으로 ‘빠띳짜깜망’은 자신으로 인하여 저질러진 악행을 뜻한다. 또는 ‘빠띳짜깜망’은 원인에 의한 행위의 동의어이다. 이 고기에는 (살생의) 원인이 되는 행위가 들어있으므로 고기 또한 ‘빠띳짜깜망’이라 불린다. ‘우빠깐나께(Upakaṇṇake)’는 귓가에서라는 뜻이다. ‘알랑(Alaṃ)’은 거절하는 말로, ‘이것으로 무엇을 하겠는가?’라는 의미이다. ‘나 짜 빠네떼(Na ca panetete)’란 이 장로들이 오랜 세월 비난받기를 원하며 비난을 일삼고 비방할지라도, 그것이 끝나지 않고 비방의 끝에 도달하지 못한다는 뜻이다. 또는 이 ‘지리단띠(jiridanti)’라는 단어를 부끄러워함의 의미로 보아 ‘부끄러워하지 않는다’는 뜻으로 이해해야 한다.

---

๓. อสฺสาชานียสุตฺตวณฺณนา

3. 앗사자니야 수트라(Assājānīyasutta, 준마경) 주해

---

๑๓. ตติเย องฺเคหีติ คุณงฺเคหิ. ตสฺสํ ทิสายํ ชาโต โหตีติ ตสฺสํ สินฺธุนทีตีรทิสายํ ชาโต โหติ. อญฺเญปิ ภทฺรา อสฺสาชานียา ตตฺเถว ชายนฺติ. อลฺลํ วา สุกฺขํ วาติ อลฺลติณํ วา สุกฺขติณํ วา. นาญฺเญ อสฺเส อุพฺเพเชตาติ อญฺเญ อสฺเส น อุพฺเพเชติ น ปหรติ น ฑํสติ น กลหํ กโรติ. สาเฐยฺยานีติ สฐภาโว. กูเฏยฺยานีติ กูฏภาโว. ชิมฺเหยฺยานีติ ชิมฺหภาโว. วงฺเกยฺยานีติ วงฺกภาวา. อิจฺจสฺส จตูหิปิ ปเทหิ อสิกฺขิตภาโวว กถิโต[Pg.216]. วาหีติ วหนสภาโว ทินฺโนวาทปฏิกโร. ยาว ชีวิตมรณปริยาทานาติ ยาว ชีวิตสฺส มรเณน ปริโยสานา. สกฺกจฺจํ ปริภุญฺชตีติ อมตํ วิย ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปริภุญฺชติ. ปุริสถาเมนาติอาทีสุ ญาณถามาทโย กถิตา. สณฺฐานนฺติ โอสกฺกนํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิ.

13. 세 번째 경에서 ‘앙게히(aṅgehi)’란 덕성의 요소들을 말한다. ‘땃상 디사양 자또 호띠(Tassaṃ disāyaṃ jāto hoti)’란 그 신두(Sindhu) 강변 지역에서 태어났다는 뜻이다. 참으로 다른 훌륭한 준마들도 바로 그곳에서 태어난다. ‘알랑 와 숫캉 와(Allaṃ vā sukkhaṃ vā)’란 싱싱한 풀이나 마른 풀을 말한다. ‘나녜 앗세 우베제따(Nāññe asse ubbejetā)’란 다른 말들을 놀라게 하거나, 때리거나, 물거나, 싸움을 일으키지 않는다는 뜻이다. ‘사테이야니(Sāṭheyyāni)’란 기만적인 상태를, ‘꾸떼이야니(Kūṭeyyāni)’란 교활한 상태를, ‘짐헤이야니(Jimheyyāni)’란 비뚤어진 상태를, ‘왕께이야니(Vaṅkeyyāni)’란 굽어 있는 상태를 뜻한다. 이 네 가지 단어로 그 말의 길들여지지 않은 상태를 설명한 것이다. ‘와히(Vāhī)’란 잘 실어 나르는 성품을 지녔으며 가르침을 잘 따른다는 뜻이다. ‘야와 지위따마라나빠리야다나(Yāva jīvitamaraṇapariyādānā)’란 목숨이 다해 죽을 때까지라는 의미이다. ‘삭빳짱 빠리분자띠(Sakkaccaṃ paribhuñjati)’란 불사(不死)의 음식처럼 잘 관찰하며 스스로 수용한다는 뜻이다. ‘뿌리삿타메나(Purisathāmena)’ 등의 구절에서는 지혜의 힘 등이 설해졌다. ‘산타낭(Saṇṭhānaṃ)’이란 물러남이며 가라앉음이다.

---

๔. อสฺสขฬุงฺกสุตฺตวณฺณนา

4. 앗사칼룽까 수트라(Assakhaḷuṅkasutta, 길들지 않은 말 경) 주해

---

๑๔. จตุตฺเถ ‘‘เปหี’’ติ วุตฺโตติ ‘‘คจฺฉา’’ติ วุตฺโต. ปิฏฺฐิโต รถํ ปวตฺเตตีติ ขนฺธฏฺฐิเกน ยุคํ อุปฺปีฬิตฺวา ปจฺฉิมภาเคน รถํ ปวฏฺเฏนฺโต โอสกฺกติ. ปจฺฉา ลงฺฆติ, กุพฺพรํ หนตีติ ทฺเว ปจฺฉิมปาเท อุกฺขิปิตฺวา เตหิ ปหริตฺวา รถกุพฺพรํ ภินฺทติ. ติทณฺฑํ ภญฺชตีติ รถสฺส ปุรโต ตโย ทณฺฑกา โหนฺติ, เต ภญฺชติ. รถีสาย สตฺถึ อุสฺสชฺชิตฺวาติ สีสํ นาเมตฺวา ยุคํ ภูมิยํ ปาเตตฺวา สตฺถินา รถีสํ ปหริตฺวา. อชฺโฌมทฺทตีติ ทฺวีหิ ปุริมปาเทหิ อีสํ มทฺทนฺโต ติฏฺฐติ. อุพฺพฏุมํ รถํ กโรตีติ ถลํ วา กณฺฑกฏฺฐานํ วา รถํ อาโรเปติ. อนาทิยิตฺวาติ อมนสิกตฺวา อคณิตฺวา. มุขาธานนฺติ มุขฐปนตฺถาย ทินฺนํ อยสงฺขลิกํ. ขีลฏฺฐายีติ จตฺตาโร ปาเท ถมฺเภ วิย นิจฺจลํ ฐเปตฺวา ขีลฏฺฐานสทิเสน ฐาเนน ติฏฺฐติ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กถิตํ.

14. 네 번째 경에서 ‘뻬히(pehī)’라고 불렸다는 것은 ‘가라’는 말을 들었다는 뜻이다. ‘삐티또 라탕 빠왓떼띠(Piṭṭhito rathaṃ pavatteti)’란 어깨뼈로 멍에를 내리누르고 뒷부분으로 수레를 밀어내며 뒤로 물러나는 것을 말한다. ‘빳짜 랑가띠, 꾸빠랑 하나띠(Pacchā laṅghati, kubbaraṃ hanati)’란 두 뒷발을 들어 올려 그것으로 수레의 덮개나 바퀴 축을 쳐서 부수는 것을 말한다. ‘띠단당 반지띠(Tidaṇḍaṃ bhañjati)’란 수레 앞에 있는 세 개의 막대기를 부러뜨리는 것이다. ‘라티사야 섯팅 웃사짓뜨와(Rathīsāya satthiṃ ussajjitvā)’란 머리를 숙여 멍에를 땅에 떨어뜨리고 넓적다리로 수레채를 쳐서 누르는 것이다. ‘앗좀맛다띠(Ajjhomaddati)’란 두 앞발로 수레채를 짓누르며 서 있는 것을 말한다. ‘웁바뚜망 라탕 까로띠(Ubbaṭumaṃ rathaṃ karoti)’란 수레를 언덕이나 가시밭으로 끌고 가는 것을 말한다. ‘아나디잇뜨와(Anādiyitvā)’란 마음을 두지 않고 무시한다는 뜻이다. ‘무까다낭(Mukhādhānaṃ)’이란 입에 물리기 위해 주어진 쇠사슬 재갈을 말한다. ‘킬랏타이(Khīlaṭṭhāyī)’란 네 발을 기둥처럼 움직이지 않게 고정하여 말뚝을 박아 놓은 듯한 모습으로 서 있는 것이다. 이 경에서는 오직 윤회(vaṭṭa)의 측면만이 설해졌다.

---

๕. มลสุตฺตวณฺณนา

5. 말라 수트라(Malasutta, 얼룩의 경) 주해

---

๑๕. ปญฺจเม อสชฺฌายมลาติ อุคฺคหิตมนฺตานํ อสชฺฌายกรณํ มลํ นาม โหติ. อนุฏฺฐานมลา ฆราติ อุฏฺฐานวีริยาภาโว ฆรานํ มลํ นาม. วณฺณสฺสาติ สรีรวณฺณสฺส. รกฺขโตติ ยํกิญฺจิ อตฺตโน สนฺตกํ รกฺขนฺตสฺส. อวิชฺชา ปรมํ มลนฺติ ตโต เสสากุสลธมฺมมลโต อฏฺฐสุ ฐาเนสุ อญฺญาณภูตา วฏฺฏมูลสงฺขาตา พหลนฺธการอวิชฺชา ปรมํ มลํ. ตโต หิ มลตรํ นาม นตฺถิ. อิมสฺมิมฺปิ สุตฺเต วฏฺฏเมว กถิตํ.

15. 다섯 번째 경에서 ‘아삿자야말라(asajjhāyamalā)’란 배운 주문들을 암송하지 않는 것이 곧 때(얼룩)가 됨을 뜻한다. ‘아눗타나말라 가라(anuṭṭhānamalā gharā)’란 근면한 정진이 없는 것이 집안의 때가 된다는 뜻이다. ‘완낫사(vaṇṇassa)’란 몸의 안색을 말한다. ‘락카또(rakkhato)’란 자신의 소유인 소나 물소 등이나 여섯 감각기관과 같은 자산을 지키는 사람을 말한다. ‘아윗자 빠라망 말랑(avijjā paramaṃ malaṃ)’이란 무지에서 비롯된 다른 불선업의 때보다도, 여덟 가지 영역에서 무지가 되어 윤회의 근본이라 불리는 짙은 어둠인 무명이 가장 극심한 때라는 뜻이다. 진실로 무명보다 더한 때는 없다. 이 경에서도 오직 윤회의 측면만이 설해졌다.

---

๖. ทูเตยฺยสุตฺตวณฺณนา

6. 두테이야 수트라(Dūteyyasutta, 심부름꾼의 경) 주해

---

๑๖. ฉฏฺเฐ ทูเตยฺยนฺติ ทูตกมฺมํ. คนฺตุมรหตีติ ตํ ทูเตยฺยสงฺขาตํ สาสนํ ธาเรตฺวา หริตุํ อรหติ. โสตาติ โย ตํ อสฺส สาสนํ เทติ[Pg.217], ตสฺส โสตา. สาเวตาติ ตํ อุคฺคณฺหิตฺวา ‘‘อิทํ นาม ตุมฺเหหิ วุตฺต’’นฺติ ปฏิสาเวตา. อุคฺคเหตาติ สุคฺคหิตํ กตฺวา อุคฺคเหตา. ธาเรตาติ สุธาริตํ กตฺวา ธาเรตา. วิญฺญาติ อตฺถานตฺถสฺส อตฺถํ ชานิตา. วิญฺญาเปตาติ ปรํ วิชานาเปตา. สหิตา สหิตสฺสาติ อิทํ สหิตํ, อิทํ อสหิตนฺติ เอวํ สหิตาสหิตสฺส กุสโล, อุปคตานุปคเตสุ เฉโก สาสนํ อาโรเจนฺโต สหิตํ สลฺลกฺเขตฺวา อาโรเจติ. น พฺยถตีติ เวธติ น ฉมฺภติ. อสนฺทิทฺธนฺติ นิสฺสนฺเทหํ วิคตสํสยํ. ปุจฺฉิโตติ ปญฺหตฺถาย ปุจฺฉิโต.

16. 여섯 번째 경에서 ‘두테이야(dūteyyaṃ)’란 전령의 임무를 말한다. ‘간뚜마라하띠(gantumarahati)’란 전령의 임무라 불리는 그 소식을 품고 전달하기에 적합하다는 뜻이다. ‘소따(sotā)’란 자신에게 그 소식을 전해주는 이의 말을 잘 듣는 자라는 뜻이다. ‘사웨따(sāwetā)’란 그 소식을 익혀서 ‘당신들이 이런 말을 했습니다’라고 다시 들려줄 수 있는 자이다. ‘욱가헤따(uggahetā)’란 잘 파악하여 익히는 자이다. ‘다레따(dhāretā)’란 잘 간직하여 기억하는 자이다. ‘위냐따(viññātā)’란 스스로 그 소식의 의미를 아는 자이다. ‘위냐뻬따(viññāpetā)’란 다른 사람을 이해시키는 자이다. ‘사히따 아사히땃사(sahitā sahitassa)’란 이것은 적절하고 이것은 부적절하다는 식으로 적절함과 부적절함에 능숙한 것을 말하며, 이익에 부합하는지 여부에 능숙하여 소식을 전할 때 이익에 부합하는 의미를 잘 살펴서 전하는 것이다. ‘나 뱌다띠(na byathatī)’란 흔들리지 않고 두려워하지 않는 것이다. ‘아산딧탕(asandiddhaṃ)’이란 의심 없이 의혹이 사라진 상태를 말한다. ‘뿟치또(pucchito)’란 질문의 답변을 위해 질문을 받았을 때를 의미한다.

---

๗-๘. พนฺธนสุตฺตทฺวยวณฺณนา

7-8. 반다나 수트라(Bandhanasutta, 결박의 경) 두 가지에 대한 주해

---

๑๗-๑๘. สตฺตเม รุณฺเณนาติ รุทิเตน. อากปฺเปนาติ นิวาสนปารุปนาทินา วิธาเนน. วนภงฺเคนาติ วนโต ภญฺชิตฺวา อาหเฏน ปุปฺผผลาทิปณฺณากาเรน. อฏฺฐเมปิ เอเสว นโย.

17-18. 일곱 번째 경에서 ‘룬네나(ruṇṇena)’란 우는 소리를 뜻한다. ‘아깝뻬나(ākappena)’란 옷을 입고 두르는 등의 매무새를 뜻한다. ‘와나방게나(vanabhaṅgena)’란 숲에서 꺾어 온 꽃이나 과일 등의 선물(공물)을 뜻한다. 여덟 번째 경도 이와 같은 방식이다.

---

๙. ปหาราทสุตฺตวณฺณนา

9. 빠하라다 수트라(Pahārādasutta, 빠하라다 아수라 경) 주해

---

๑๙. นวเม ปหาราโทติ เอวํนามโก. อสุรินฺโทติ อสุรเชฏฺฐโก. อสุเรสุ หิ เวปจิตฺติ ราหุ ปหาราโทติ อิเม ตโย เชฏฺฐกา. เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ ทสพลสฺส อภิสมฺพุทฺธทิวสโต ปฏฺฐาย ‘‘อชฺช คมิสฺสามิ สฺเว คมิสฺสามี’’ติ เอกาทส วสฺสานิ อติกฺกมิตฺวา ทฺวาทสเม วสฺเส สตฺถุ เวรญฺชายํ วสนกาเล ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สนฺติกํ คมิสฺสามี’’ติ จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา ‘‘มม ‘อชฺช สฺเว’ติ ทฺวาทส วสฺสานิ ชาตานิ, หนฺทาหํ อิทาเนว คจฺฉามี’’ติ ตงฺขณํเยว อสุรคณปริวุโต อสุรภวนา นิกฺขมิตฺวา ทิวา ทิวสฺส เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ, เอกมนฺตํ อฏฺฐาสีติ โส กิร ‘‘ตถาคตํ ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา เอว ธมฺมํ สุณิสฺสามี’’ติ อาคโต, ตถาคตสฺส ปน ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย พุทฺธคารเวน ปุจฺฉิตุํ อสกฺโกนฺโต อปิ สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ตโต สตฺถา จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ปหาราโท มยิ อกเถนฺเต ปฐมตรํ กเถตุํ น สกฺขิสฺสติ, จิณฺณวสิฏฺฐาเนเยว นํ กถาสมุฏฺฐาปนตฺถํ เอกํ ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ.

19. 아홉 번째 '파하라다 경'에서, '파하라다(pahārāda)'는 이와 같은 이름을 가진 자를 말한다. '아수라의 왕(asurinda)'은 아수라들의 우두머리라는 뜻이다. 실제로 아수라 세계에는 베파칫티(vepacitti), 라후(rāhu), 파하라다라는 세 명의 우두머리가 있다. '세존께서 계신 곳으로 다가갔다'는 것은, 십력(부처님)께서 성도하신 날부터 시작하여 '오늘 갈까, 내일 갈까' 하며 11년을 보내고, 12년째 되던 해 스승께서 베란자(verañjā)에 머무실 때 '정등각자 부처님의 처소에 가리라'는 마음을 일으킨 것을 의미한다. 그는 '오늘 갈까 내일 갈까 하던 중에 벌써 12년이 지났구나. 자, 이제 바로 가야겠다'고 마음먹고, 그 즉시 아수라 무리에 둘러싸여 아수라궁에서 나와 대낮에 세존께서 계신 곳으로 다가가 한 곁에 섰다. 그는 '타타가타(여래)께 질문을 드리고 나서 법을 들어야겠다'고 생각하며 왔으나, 막상 여래를 뵙게 되자 부처님에 대한 공경심 때문에 질문을 드리지 못하고 스승께 절을 올린 뒤 한 곁에 서 있었던 것이다. 그러자 스승께서는 '이 파하라다는 내가 말을 걸지 않으면 먼저 말을 꺼내지 못할 것이다. 그가 익숙하여 잘 알고 있는 주제로 대화를 시작하기 위해 질문을 하나 던져야겠다'라고 생각하셨다.

---

อถ [Pg.218] นํ ปุจฺฉนฺโต อปิ ปน ปหาราทาติอาทิมาห. ตตฺถ อภิรมนฺตีติ รตึ วินฺทนฺติ, อนุกฺกณฺฐมานา วสนฺตีติ อตฺโถ. โส ‘‘ปริจิณฺณฏฺฐาเนเยว มํ ภควา ปุจฺฉตี’’ติ อตฺตมโน หุตฺวา อภิรมนฺติ, ภนฺเตติ อาห. อนุปุพฺพนินฺโนติอาทีนิ สพฺพานิ อนุปฏิปาฏิยา นินฺนภาวสฺส เววจนานิ. น อายตเกเนว ปปาโตติ น ฉินฺนตฏมหาโสพฺโภ วิย อาทิโตว ปปาโต. โส หิ ตีรโต ปฏฺฐาย เอกงฺคุลทฺวงฺคุลวิทตฺถิรตนยฏฺฐิอุสภอฑฺฒคาวุตคาวุตอฑฺฒโยชนาทิวเสน คมฺภีโร หุตฺวา คจฺฉนฺโต สิเนรุปาทมูเล จตุราสีติโยชนสหสฺสคมฺภีโร หุตฺวา ฐิโตติ ทสฺเสติ.

그 후 부처님께서 그에게 질문하시며 '파하라다여' 등으로 시작하는 말씀을 하셨다. 거기서 '즐거워하느냐(abhiramanti)'는 말은 기쁨을 얻어 싫증 내지 않고 머문다는 뜻이다. 그는 '세존께서 내가 잘 아는 분야를 물어봐 주시는구나'라며 기쁜 마음이 되어 '부처님이시여, (아수라들은 대양에서) 즐거워합니다'라고 대답했다. '점차로 깊어지고(anupubbaninna)' 등의 표현은 모두 순차적으로 낮아지는 상태를 나타내는 동의어들이다. '갑자기 낭떠러지처럼 떨어지지 않는다(na āyatakeneva papāto)'는 것은 절벽이나 거대한 구덩이처럼 처음부터 수직으로 깊어지지 않는다는 뜻이다. 즉, 해안에서부터 한 손가락, 두 손가락, 한 뼘, 한 팔, 한 장대, 우사바, 반 가부타, 한 가부타, 반 요자나 등의 간격으로 점차 깊어지며 나아가, 시네루 산 기슭에 이르면 8만 4천 요자나의 깊이가 되어 멈춘다는 것을 보여준다.

---

ฐิตธมฺโมติ ฐิตสภาโว. กุณเปนาติ เยน เกนจิ หตฺถิอสฺสาทีนํ กเฬวเรน. ถลํ อุสฺสาเรตีติ หตฺเถน คเหตฺวา วิย วีจิปหาเรเนว ถลํ ขิปติ.

'안주하는 법(ṭhitadhamma)'이란 변치 않는 성품(상태)을 말한다. '시체(kuṇapena)'란 코끼리나 말 등의 사체를 의미한다. '해변으로 밀어낸다(thalaṃ ussāretī)'는 것은 마치 손으로 집어 던지는 것처럼 파도의 충격만으로 시체를 육지로 던져버리는 것을 말한다.

---

คงฺคายมุนาติ อิธ ฐตฺวา อิมาสํ นทีนํ อุปฺปตฺติกถํ กเถตุํ วฏฺฏติ. อยํ ตาว ชมฺพุทีโป ทสสหสฺสโยชนปริมาโณ, ตตฺถ จตุสหสฺสโยชนปริมาโณ ปเทโส อุทเกน อชฺโฌตฺถโฏ มหาสมุทฺโทติ สงฺขํ คโต, ติสหสฺสโยชนปฺปมาเณ มนุสฺสา วสนฺติ, ติสหสฺสโยชนปฺปมาเณ หิมวา ปติฏฺฐิโต อุพฺเพเธน ปญฺจโยชนสติโก จตุราสีติกูฏสหสฺสปฏิมณฺฑิโต สมนฺตโต สนฺทมานปญฺจสตนทีวิจิตฺโต, ยตฺถ อายามวิตฺถาเรน จ คมฺภีรโต จ ปณฺณาสปณฺณาสโยชนา ทิยฑฺฒโยชนสตปริมณฺฑลา อโนตตฺตทโห กณฺณมุณฺฑทโห รถการทโห ฉทฺทนฺตทโห กุณาลทโห มนฺทากินิทโห สีหปฺปปาตทโหติ สตฺต มหาสรา ปติฏฺฐหนฺติ.

강가 강, 야무나 강 등에 대한 대목에 이르러 이 강들의 발생에 관한 이야기를 하는 것이 적절하다. 우선 이 점부주(jambudīpa)는 1만 요자나 크기인데, 그중 4천 요자나의 영역은 물에 덮여 있어 '대양'이라 불린다. 3천 요자나의 영역에는 사람들이 살고 있으며, 나머지 3천 요자나 영역에는 히마완타(himavā, 히말라야) 산이 솟아 있다. 그 높이는 5백 요자나이며, 8만 4천 개의 봉우리로 장식되어 있고, 사방으로 흐르는 5백 개의 아름다운 강들이 있다. 그 히마완타 산에는 가로와 세로, 그리고 깊이가 각각 50요자나이며 둘레가 150요자나인 아노탓타(anotatta), 깐나무ṇḍa(kaṇṇamuṇḍa), 라타까라(rathakāra), 찻단따(chaddanta), 꾸날라(kuṇāla), 만다끼니(mandākinī), 시합빠빠따(sīhappapāta)라는 일곱 개의 큰 호수가 자리 잡고 있다.

---

เตสุ อโนตตฺโต สุทสฺสนกูฏํ จิตฺตกูฏํ กาฬกูฏํ คนฺธมาทนกูฏํ เกลาสกูฏนฺติ อิเมหิ ปญฺจหิ ปพฺพเตหิ ปริกฺขิตฺโต. ตตฺถ สุทสฺสนกูฏํ โสวณฺณมยํ ทฺวิโยชนสตุพฺเพธํ อนฺโตวงฺกํ กากมุขสณฺฐานํ ตเมว สรํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ติฏฺฐติ, จิตฺตกูฏํ สพฺพรตนมยํ, กาฬกูฏํ อญฺชนมยํ, คนฺธมาทนกูฏํ สานุมยํ อพฺภนฺตเร มุคฺควณฺณํ, มูลคนฺโธ สารคนฺโธ เผคฺคุคนฺโธ ตจคนฺโธ ปปฏิกาคนฺโธ รสคนฺโธ ปตฺตคนฺโธ ปุปฺผคนฺโธ ผลคนฺโธ [Pg.219] คนฺธคนฺโธติ อิเมหิ ทสหิ คนฺเธหิ อุสฺสนฺนํ, นานปฺปการโอสธสญฺฉนฺนํ กาฬปกฺขอุโปสถทิวเส อาทิตฺตมิว องฺคารํ ชลนฺตํ ติฏฺฐติ, เกลาสกูฏํ รชตมยํ. สพฺพานิ สุทสฺสเนน สมานุพฺเพธสณฺฐานานิ ตเมว สรํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ฐิตานิ. ตานิ สพฺพานิ เทวานุภาเวน นาคานุภาเวน จ วสฺสนฺติ, นทิโย เจเตสุ สนฺทนฺติ. ตํ สพฺพมฺปิ อุทกํ อโนตตฺตเมว ปวิสติ. จนฺทิมสูริยา ทกฺขิเณน วา อุตฺตเรน วา คจฺฉนฺตา ปพฺพตนฺตเรน ตตฺถ โอภาสํ กโรนฺติ, อุชุํ คจฺฉนฺตา น กโรนฺติ. เตเนวสฺส อโนตตฺโต ติสงฺขา อุทปาทิ.

이 일곱 호수 중 아노탓타 호수는 수닷사나(sudassana), 칫타(citta), 깔라(kāḷa), 간다마다나(gandhamādana), 켈라사(kelāsa)라는 다섯 개의 봉우리로 둘러싸여 있다. 그중 수닷사나 봉우리는 황금으로 되어 있고 높이가 2백 요자나이며, 안쪽으로 굽어 까마귀 부리 같은 형상으로 그 호수를 덮듯이 서 있다. 칫타 봉우리는 온갖 보석으로 되어 있고, 깔라 봉우리는 안자나(검은 광석)로 되어 있으며, 간다마다나 봉우리는 고원 지대로 되어 있는데 그 내부는 녹두 빛깔을 띤다. 또한 뿌리 향, 심재 향, 변재 향, 껍질 향, 조각 향, 수액 향, 잎 향, 꽃 향, 열매 향, 향료의 향이라는 열 가지 향기가 가득하며, 온갖 약초들로 뒤덮여 있다. 이 봉우리는 하현달의 포살일이 되면 타오르는 숯불처럼 빛을 내며 서 있다. 켈라사 봉우리는 은으로 되어 있다. 모든 봉우리는 수닷사나 봉우리와 높이 및 형상이 같으며 호수를 덮으며 서 있다. 이 모든 봉우리에는 신들과 나가의 위신력으로 비가 내리고, 그 강물들이 산속으로 흐른다. 그 모든 물은 오직 아노탓타 호수로만 흘러 들어간다. 해와 달이 남쪽이나 북쪽 궤도로 이동할 때 산들 사이로 지나가며 그곳을 비추기는 하지만, 호수 바로 위를 직선으로 지나며 비추지는 않는다. 그래서 그 호수에 '뜨거워지지 않는다'는 뜻의 '아노탓타(anotatta)'라는 이름이 생겨났다.

---

ตตฺถ มโนหรสิลาตลานิ นิมฺมจฺฉกจฺฉปานิ ผลิกสทิสนิมฺมโลทกานิ นฺหานติตฺถานิ สุปฏิยตฺตานิ โหนฺติ, เยสุ พุทฺธา ขีณาสวา จ ปจฺเจกพุทฺธา จ อิทฺธิมนฺตา จ อิสโย นฺหายนฺติ, เทวยกฺขาทโย อุทกกีฬํ กีฬนฺติ.

그곳에는 마음을 사로잡는 아름다운 바위 지대들이 있고, 물고기와 거북이가 없는 수정처럼 맑고 깨끗한 물과 잘 갖춰진 목욕 장소들이 있다. 그곳에서 부처님들과 번뇌를 다한 아라한들, 벽지불들, 그리고 신통력을 가진 선인(이시)들이 목욕하며, 신들과 야차 등이 물놀이를 즐긴다.

---

ตสฺส จตูสุ ปสฺเสสุ สีหมุขํ, หตฺถิมุขํ, อสฺสมุขํ, อุสภมุขนฺติ จตฺตาริ มุขานิ โหนฺติ, เยหิ จตสฺโส นทิโย สนฺทนฺติ. สีหมุเขน นิกฺขนฺตนทีตีเร สีหา พหุตรา โหนฺติ, หตฺถิมุขาทีหิ หตฺถิอสฺสอุสภา. ปุรตฺถิมทิสโต นิกฺขนฺตนที อโนตตฺตํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อิตรา ติสฺโส นทิโย อนุปคมฺม ปาจีนหิมวนฺเตเนว อมนุสฺสปถํ คนฺตฺวา มหาสมุทฺทํ ปวิสติ. ปจฺฉิมทิสโต จ อุตฺตรทิสโต จ นิกฺขนฺตนทิโยปิ ตเถว ปทกฺขิณํ กตฺวา ปจฺฉิมหิมวนฺเตเนว อุตฺตรหิมวนฺเตเนว จ อมนุสฺสปถํ คนฺตฺวา มหาสมุทฺทํ ปวิสนฺติ. ทกฺขิณมุขโต นิกฺขนฺตนที ปน ตํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อุตฺตเรน อุชุกํ ปาสาณปิฏฺเฐเนว สฏฺฐิ โยชนานิ คนฺตฺวา ปพฺพตํ ปหริตฺวา อุฏฺฐาย ปริกฺเขเปน ติคาวุตปฺปมาณา อุทกธารา หุตฺวา อากาเสน สฏฺฐิ โยชนานิ คนฺตฺวา ติยคฺคเฬ นาม ปาสาเณ ปติตา, ปาสาโณ อุทกธาราเวเคน ภินฺโน. ตตฺถ ปญฺญาสโยชนปฺปมาณา ติยคฺคฬา นาม มหาโปกฺขรณี ชาตา, โปกฺขรณิยา กูลํ ภินฺทิตฺวา ปาสาณํ ปวิสิตฺวา สฏฺฐิ โยชนานิ คตา. ตโต ฆนปถวึ ภินฺทิตฺวา อุมฺมงฺเคน สฏฺฐิ โยชนานิ คนฺตฺวา คิญฺฌํ นาม ติรจฺฉานปพฺพตํ ปหริตฺวา หตฺถตเล ปญฺจงฺคุลิสทิสา ปญฺจ ธารา หุตฺวา ปวตฺตติ. สา [Pg.220] ติกฺขตฺตุํ อโนตตฺตํ ปทกฺขิณํ กตฺวา คตฏฺฐาเน อาวตฺตคงฺคาติ วุจฺจติ. อุชุกํ ปาสาณปิฏฺเฐน สฏฺฐิ โยชนานิ คตฏฺฐาเน กณฺหคงฺคา, อากาเสน สฏฺฐิ โยชนานิ คตฏฺฐาเน อากาสคงฺคา, ติยคฺคฬปาสาเณ ปญฺญาสโยชโนกาเส ฐิตา ติยคฺคฬโปกฺขรณี, กูลํ ภินฺทิตฺวา ปาสาณํ ปวิสิตฺวา สฏฺฐิ โยชนานิ คตฏฺฐาเน พหลคงฺคาติ, อุมงฺเคน สฏฺฐิ โยชนานิ คตฏฺฐาเน อุมงฺคคงฺคาติ วุจฺจติ. วิญฺฌํ นาม ติรจฺฉานปพฺพตํ ปหริตฺวา ปญฺจ ธารา หุตฺวา ปวตฺตนฏฺฐาเน ปน คงฺคา, ยมุนา, อจิรวตี, สรภู, มหีติ ปญฺจ สงฺขํ คตา. เอวเมตา ปญฺจ มหานทิโย หิมวนฺตโต ปวตฺตนฺตีติ เวทิตพฺพา.

그(아노탓타 호수)의 네 측면에는 사자의 입, 코끼리의 입, 말의 입, 황소의 입이라는 네 개의 물 배출구(입구)가 있으며, 그것들로부터 네 개의 강이 흐른다. 사자의 입에서 흘러나오는 강가에는 사자들이 매우 많고, 코끼리의 입 등에서 흘러나오는 강가에는 코끼리, 말, 황소들이 매우 많다. 동쪽 방향에서 흘러나오는 강은 아노탓타 호수를 세 번 오른쪽으로 돌고(시계 방향으로 회전하고), 다른 세 강에 합류하지 않은 채 동쪽 히말라야를 통해 비인(非人)들의 길로 가서 대해로 들어간다. 서쪽 방향과 북쪽 방향에서 흘러나오는 강들도 이와 같이 세 번 오른쪽으로 돌고, 각각 서쪽 히말라야와 북쪽 히말라야를 통해 비인들의 길로 가서 대해로 들어간다. 그러나 남쪽 입구에서 흘러나오는 강은 그 호수를 세 번 오른쪽으로 돌고 북쪽으로 곧장 암반 위로 60유순을 가서 산을 들이받고 솟구쳐 올라, 주위가 3가부따(gāvuta) 크기의 물줄기가 되어 허공으로 60유순을 날아가 띠약갈라(Tiyaggaḷa)라는 바위에 떨어진다. 바위는 물줄기의 위력으로 부서진다. 그곳에 50유순 크기의 띠약갈라라는 대연못이 생겼는데, 연못의 둑을 터뜨리고 바위 속으로 들어가 60유순을 갔다. 거기서 단단한 땅을 뚫고 지하 터널로 60유순을 가서 윈자(Viñjha)라는 횡축 산맥을 들이받고 손바닥의 다섯 손가락처럼 다섯 물줄기가 되어 흐른다. 그것이 아노탓타 호수를 세 번 오른쪽으로 돌고 간 곳을 아왓따 강(Āvattagaṅgā)이라 부른다. 암반 위로 곧장 60유순을 간 곳을 깐하기 강(Kaṇhagaṅgā), 허공으로 60유순을 간 곳을 아까사 강(Ākāsagaṅgā), 띠약갈라 바위의 50유순 공간에 머문 물줄기를 띠약갈라 연못(Tiyaggaḷapokkharaṇī), 둑을 터뜨리고 바위 속으로 60유순을 간 곳을 바할라 강(Bahalagaṅgā), 터널로 60유순을 간 곳을 움망가 강(Umaṅgagaṅgā)이라 부른다. 윈자라는 횡축 산맥을 들이받아 다섯 줄기가 되어 흐르는 곳에서 깅가, 야무나, 아찌라와띠, 사라부, 마히라는 다섯 가지 명칭을 얻게 된다. 이와 같이 이 다섯 대하(大河)가 히말라야에서부터 흘러내린다고 알아야 한다.

---

สวนฺติโยติ ยา กาจิ สวมานา คจฺฉนฺตี มหานทิโย วา กุนฺนทิโย วา. อปฺเปนฺตีติ อลฺลียนฺติ โอสรนฺติ. ธาราติ วุฏฺฐิธารา. ปูรตฺตนฺติ ปุณฺณภาโว. มหาสมุทฺทสฺส หิ อยํ ธมฺมตา – ‘‘อิมสฺมึ กาเล เทโว มนฺโท ชาโต, ชาลกฺขิปาทีนิ อาทาย มจฺฉกจฺฉเป คณฺหิสฺสามา’’ติ วา ‘‘อิมสฺมึ กาเล มหนฺตา วุฏฺฐิ, ลภิสฺสาม นุ โข ปิฏฺฐิปสารณฏฺฐาน’’นฺติ วา วตฺตุํ น สกฺกา. ปฐมกปฺปิกกาลโต ปฏฺฐาย หิ ยํ สิเนรุเมขลํ อาหจฺจ อุทกํ ฐิตํ, ตโต เอกงฺคุลมตฺตมฺปิ อุทกํ เนว เหฏฺฐา โอสีทติ, น อุทฺธํ อุตฺตรติ. เอกรโสติ อสมฺภินฺนรโส.

'사완띠요(Savantiyo)'란 흐르며 가는 크고 작은 강들을 말한다. '압뻰띠(Appentī)'란 합류하여 들어가는 것을 의미한다. '다라(Dhārā)'란 빗줄기를 뜻한다. '뿌랏땅(Pūrattaṃ)'이란 가득 찬 상태를 의미한다. 참으로 대해의 법도(자연법칙)란 이와 같으니, "이 시기에는 비가 적게 내리니 그물 등을 가지고 가서 물고기와 거북을 잡겠다"라거나, "이 시기에는 비가 많이 내리니 (물 위로) 등을 내밀고 쉴 곳을 얻을 수 있을까"라고 말할 수 없는 것이다. 참으로 겁이 시작된 때부터 시네루 산(수미산)의 허리에 닿아 머물고 있는 물은, 거기서 손가락 한 마디 정도의 물도 아래로 줄어들지 않고 위로 넘치지도 않는다. '에까라소(Ekaraso)'란 맛이 섞이지 않은(한결같은 맛의) 것을 의미한다.

---

มุตฺตาติ ขุทฺทกมหนฺตวฏฺฏทีฆาทิเภทา อเนกวิธา. มณีติ รตฺตนีลาทิเภโท อเนกวิโธ. เวฬุริโยติ วํสวณฺณสิรีสปุปฺผวณฺณาทิเภโท อเนกวิโธ. สงฺโขติ ทกฺขิณาวฏฺฏตมฺพกุจฺฉิกธมนสงฺขาทิเภโท อเนกวิโธ. สิลาติ เสตกาฬมุคฺควณฺณาทิเภโท อเนกวิธา. ปวาฬนฺติ ขุทฺทกมหนฺตรตฺตฆนรตฺตาทิเภทํ อเนกวิธํ. มสารคลฺลนฺติ กพรมณิ. นาคาติ อูมิปิฏฺฐวาสิโนปิ วิมานฏฺฐกา นาคาปิ.

'뭇따(Muttā)'란 작고 큰 것, 둥글고 긴 것 등의 차이가 있는 여러 종류의 진주를 말한다. '마니(Maṇī)'란 붉고 푸른 것 등의 차이가 있는 여러 종류의 보석을 말한다. '웰루리요(Veḷuriyo)'란 대나무 싹의 색이나 시리사(Sirīsa) 꽃의 색 등의 차이가 있는 여러 종류의 보석을 말한다. '상코(Saṅkho)'란 오른쪽으로 소용돌이치는 것, 붉은 배를 가진 것, 불어서 소리를 내는 것 등의 차이가 있는 여러 종류의 소라를 말한다. '실라(Silā)'란 희고 검거나 녹두색 등의 차이가 있는 여러 종류의 수정을 말한다. '빠왈랑(Pavāḷaṃ)'이란 작고 큰 것, 옅게 붉고 짙게 붉은 것 등의 차이가 있는 여러 종류의 산호를 말한다. '마사라갈랑(Masāragallaṃ)'이란 알록달록한 보석을 말한다. '나가(Nāgā)'란 파도 위에 사는 자들이나 천상의 궁전에 사는 나가들을 말한다.

---

อฏฺฐ ปหาราทาติ สตฺถา อฏฺฐปิ ธมฺเม วตฺตุํ สกฺโกติ, โสฬสปิ พาตฺตึสปิ จตุสฏฺฐิปิ สหสฺสมฺปิ, ปหาราเทน ปน อฏฺฐ กถิตา, อหมฺปิ เตเหว สริกฺขเก กตฺวา กเถสฺสามีติ จินฺเตตฺวา เอวมาห. อนุปุพฺพสิกฺขาติอาทีสุ อนุปุพฺพสิกฺขาย ติสฺโส สิกฺขา คหิตา, อนุปุพฺพกิริยาย เตรส ธุตงฺคานิ, อนุปุพฺพปฏิปทาย สตฺต อนุปสฺสนา อฏฺฐารส มหาวิปสฺสนา อฏฺฐตึส อารมฺมณวิภตฺติโย สตฺตตึส โพธปกฺขิยธมฺมา[Pg.221]. น อายตเกเนว อญฺญาปฏิเวโธติ มณฺฑูกสฺส อุปฺปติตฺวา คมนํ วิย อาทิโตว สีลปูรณาทึ อกตฺวา อรหตฺตปฺปฏิเวโธ นาม นตฺถิ, ปฏิปาฏิยา ปน สีลสมาธิปญฺญาโย ปูเรตฺวาว สกฺกา อรหตฺตํ ปตฺตุนฺติ อตฺโถ.

'여덟 가지 파하라다여(Aṭṭha pahārāda)'라는 구절에 대해, 스승(부처님)께서는 여덟 가지 경이로운 법뿐만 아니라 열여섯 가지, 서른두 가지, 예순네 가지, 나아가 천 가지도 설하실 수 있다. 그러나 파하라다(아수라 왕)가 여덟 가지를 말했기에, "나도 그것들과 유사하게 맞추어 설하리라"라고 생각하시고 이와 같이 말씀하셨다. '점진적인 수행(Anupubbasikkhā)' 등에서 '점진적인 수행'으로 세 가지 학습(삼학)을 취하고, '점진적인 작업'으로 13가지 두타행을, '점진적인 실천'으로 7가지 관찰(아누빳사나), 18가지 대회관(마하위빳사나), 38가지 대상의 분석, 37가지 보리분법을 취한다. '단번에 궁극적인 지혜를 꿰뚫는 것은 없다(Na āyatakeneva aññāpaṭivedho)'라는 것은, 개구리가 껑충 뛰어서 가는 것처럼 처음부터 계율을 채우는 등의 일도 하지 않은 채 아라한과를 꿰뚫어 아는 일은 없다는 뜻이다. 즉, 차례대로 계·정·혜를 완성해야만 아라한과에 도달할 수 있다는 의미이다.

---

อารกาวาติ ทูเรเยว. น เตน นิพฺพานธาตุยา อูนตฺตํ วา ปูรตฺตํ วาติ อสงฺขฺเยยฺเยปิ กปฺเป พุทฺเธสุ อนุปฺปนฺเนสุ เอกสตฺโตปิ ปรินิพฺพาตุํ น สกฺโกติ, ตทาปิ ‘‘ตุจฺฉา นิพฺพานธาตู’’ติ น สกฺกา วตฺตุํ. พุทฺธกาเล จ ปน เอเกกสฺมึ สมาคเม อสงฺขฺเยยฺยาปิ สตฺตา อมตํ อาราเธนฺติ, ตทาปิ น สกฺกา วตฺตุํ – ‘‘ปูรา นิพฺพานธาตู’’ติ.

'아라까(Ārakā)'란 멀리 떨어져 있다는 뜻이다. '그것으로 말미암아 열반의 요소에 줄어듦이나 가득 참이 없다'는 것은, 셀 수 없는 겁 동안 부처님들께서 출현하지 않으실 때 단 한 명의 중생도 완전한 열반에 들 수 없더라도, 그때 "열반의 요소가 텅 비었다"라고 말할 수 없다는 것이다. 또한 부처님이 출현하신 시대에 매 모임마다 헤아릴 수 없는 중생들이 불사의 열반을 성취하더라도, 그때 "열반의 요소가 가득 찼다"라고 말할 수 없다는 것이다.

---

๑๐. อุโปสถสุตฺตวณฺณนา

10. 포살경 주석

---

๒๐. ทสเม นิสินฺโน โหตีติ อุโปสถกรณตฺถาย อุปาสิกาย รตนปาสาเท นิสินฺโน. นิสชฺช ปน ภิกฺขูนํ จิตฺตานิ โอโลเกนฺโต เอกํ ทุสฺสีลปุคฺคลํ ทิสฺวา ‘‘สจาหํ อิมสฺมึ ปุคฺคเล นิสินฺเนเยว ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิสฺสามิ, สตฺตธา ตสฺส มุทฺธา ผลิสฺสตี’’ติ ตสฺส อนุกมฺปาย ตุณฺหีเยว อโหสิ. อภิกฺกนฺตาติ อติกฺกนฺตา ปริกฺขีณา. อุทฺธสฺเต อรุเณติ อุคฺคเต อรุณสีเส. นนฺทิมุขิยาติ ตุฏฺฐมุขิยา. อปริสุทฺธา, อานนฺท, ปริสาติ ‘‘อสุกปุคฺคโล อปริสุทฺโธ’’ติ อวตฺวา ‘‘อปริสุทฺธา, อานนฺท, ปริสา’’ติ อาห. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

20. 열 번째(경)에서 '앉아 계셨다(nisinno hoti)'는 것은 포살을 행하기 위해 위사카 여신도의 보석 궁전에 앉아 계셨음을 의미한다. 앉으신 뒤 비구들의 마음을 살피시다가 한 명의 부도덕한 인물을 보시고, "만일 내가 이 인물이 앉아 있는 채로 빠띰목카를 설한다면 그의 머리가 일곱 조각으로 깨어질 것이다"라고 보시고, 그에 대한 연민으로 침묵을 지키셨다. '아빅깐따(Abhikkantā)'란 (밤이) 지났다, 다했다는 뜻이다. '웃다스떼 아루네(Uddhaste aruṇe)'란 새벽의 서광이 솟았을 때를 말한다. '난디무키야(Nandimukhiyā)'란 기쁨 가득한 얼굴(과 같은 새벽)을 말한다. "아난다여, 회중이 청정하지 못하다"라고 하신 것은 "아무개라는 인물이 청정하지 못하다"라고 직접 말씀하시지 않고 "아난다여, 회중이 청정하지 못하다"라고 완곡하게 말씀하신 것이다. 나머지는 모든 곳에서 의미가 명확하다.

---

มหาวคฺโค ทุติโย.

제2 대품(마하왁가).

---

๓. คหปติวคฺโค

3. 가하빠띠 품(장자 품)

---

๑. ปฐมอุคฺคสุตฺตวณฺณนา

1. 첫 번째 육가 경 주석

---

๒๑. ตติยสฺส ปฐเม ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทีติ ตสฺส กิร ฆเร ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ ปญฺจ อาสนสตานิ นิจฺจํ ปญฺญตฺตาเนว โหนฺติ, เตสุ อญฺญตรสฺมึ อาสเน นิสีทิ. ตํ สุณาหีติ เต สุณาหิ, ตํ วา อฏฺฐวิธํ อจฺฉริยธมฺมํ สุณาหิ. จิตฺตํ ปสีทีติ ‘‘พุทฺโธ นุ โข น พุทฺโธ นุ โข’’ติ วิตกฺกมตฺตมฺปิ น อุปฺปชฺชิ, อยเมว พุทฺโธติ จิตฺตุปฺปาโท ปสนฺโน อนาวิโล อโหสิ. สกานิ วา ญาติกุลานีติ อตฺตโน ยาปนมตฺตํ ธนํ [Pg.222] คเหตฺวา ญาติฆรานิ คจฺฉตุ. กสฺส โว ทมฺมีติ กตรปุริสสฺส ตุมฺเห ททามิ, อาโรเจถ เม อตฺตโน อธิปฺปายํ. อปฺปฏิวิภตฺตาติ ‘‘เอตฺตกํ ทสฺสามิ เอตฺตกํ น ทสฺสามิ, อิทํ ทสฺสามิ อิทํ น ทสฺสามี’’ติ จิตฺตํ อุปฺปาเทนฺเตน หิ ปฏิวิภตฺตา นาม โหติ, มยฺหํ ปน น เอวํ. อถ โข สงฺฆิกา วิย คณสนฺตกา วิย จ สีลวนฺเตหิ สทฺธึ สาธารณาเยว. สกฺกจฺจํเยว ปยิรุปาสามีติ สหตฺถา อุปฏฺฐหามิ, จิตฺตีกาเรน อุปสงฺกมามิ.

21. 제3권의 첫 번째 경에서 '준비된 자리에 앉았다'는 것은, 전해오는 바에 따르면 그 우가(Ugga) 장자의 집에는 항상 500명의 비구들을 위해 500개의 좌석이 마련되어 있었는데, 그중 어느 한 자리에 앉았음을 의미한다. '그것을 들어라'는 것은 그 여덟 가지 놀라운 법을 듣거나, 혹은 그 여덟 종류의 경이로운 법을 들으라는 것이다. '마음이 맑아졌다'는 것은 "부처님일까, 부처님이 아닐까"라는 생각조차 일어나지 않고, "이분이야말로 부처님이시다"라고 일어난 마음이 맑고 흐림이 없었음을 뜻한다. '자신의 친족들'이란 자신을 유지할 만큼의 재산만 취하고 친족들의 집으로 가라는 것이다. '그대들을 누구에게 줄까'라는 것은 "어떤 남자에게 그대들을 줄지 나에게 그대들의 뜻을 말하라"는 것이다. '분별하지 않았다'는 것은 "이만큼은 주고 이만큼은 주지 않겠다, 이것은 주고 이것은 주지 않겠다"라는 마음을 내지 않았음을 뜻하며, 세간의 재물을 마치 승가의 것이나 대중의 것처럼 계를 지키는 이들과 공통으로 소유했음을 의미한다. '정중하게 모신다'는 것은 자신의 손으로 직접 시봉하고 공경하는 마음으로 다가가는 것을 말한다.

---

อนจฺฉริยํ โข ปน มํ, ภนฺเตติ, ภนฺเต, ยํ มํ เทวตา อุปสงฺกมิตฺวา เอวํ อาโรเจนฺติ, อิทํ น อจฺฉริยํ. ยํ ปนาหํ ตโตนิทานํ จิตฺตสฺส อุณฺณตึ นาภิชานามิ, ตํ เอว อจฺฉริยนฺติ วทติ. สาธุ สาธุ, ภิกฺขูติ เอตฺถ กิญฺจาปิ ภิกฺขุํ อามนฺเตติ, อุปาสกสฺเสว ปน เวยฺยากรณสมฺปหํสเน เอส สาธุกาโรติ เวทิตพฺโพ.

세존이시여, 저에게 그것은 놀랍지 않습니다'라는 것은, 세존이시여, 신들이 저에게 다가와 이처럼 "장자여, 법은 세존에 의해 잘 설해졌습니다"라고 말해주는 것은 놀라운 일이 아니라는 뜻이다. 다만 그로 인해 마음에 자만심이 생기지 않았다는 것, 그것이야말로 놀라운 일이라고 말하는 것이다. '장하다 장하다, 비구여'라는 구절에서 비록 비구를 부르고 계시지만, 이는 우바새(우가 장자)의 설명에 대한 기쁨과 찬탄의 의미로 이해해야 한다.

---

๒. ทุติยอุคฺคสุตฺตวณฺณนา

2. 두 번째 우가 경의 주석

---

๒๒. ทุติเย นาควเนติ ตสฺส กิร เสฏฺฐิโน นาควนํ นาม อุยฺยานํ, โส ตตฺถ ปุเรภตฺตํ คนฺธมาลาทีนิ คาหาเปตฺวา อุยฺยานกีฬิกํ กีฬิตุกาโม คนฺตฺวา ปริจาริยมาโน ภควนฺตํ อทฺทส. สห ทสฺสเนเนวสฺส ปุริมนเยเนว จิตฺตํ ปสีทิ, สุราปาเนน จ อุปฺปนฺนมนฺโท ตงฺขณํเยว ปหียิ. ตํ สนฺธาเยวมาห. โอโณเชสินฺติ อุทกํ หตฺเถ ปาเตตฺวา อทาสึ. อสุโกติ อมุโก. สมจิตฺโตว เทมีติ ‘‘อิมสฺส โถกํ, อิมสฺส พหุก’’นฺติ เอวํ จิตฺตนานตฺตํ น กโรมิ, เทยฺยธมฺมํ ปน เอกสทิสํ กโรมีติ ทสฺเสติ. อาโรเจนฺตีติ อากาเส ฐตฺวา อาโรเจนฺติ. นตฺถิ ตํ สํโยชนนฺติ อิมินา อุปาสโก อตฺตโน อนาคามิผลํ พฺยากโรติ.

22. 두 번째 경의 '나가바나에서'라는 것은 그 장자에게 나가바나라는 이름의 공원이 있었다는 뜻이다. 그는 오전 중에 향과 꽃 등을 챙겨 공원에서 유흥을 즐기려 가다가 세존을 뵙게 되었다. 뵙자마자 이전과 같은 방식으로 마음이 맑아졌고, 술을 마셔 생긴 취기도 그 즉시 사라졌다. 그것을 가리켜 이와 같이 말한 것이다. '바쳤습니다(oṇojesiṃ)'는 손에 물을 부어 보시했다는 뜻이다. '아무개'는 특정한 이름을 가진 자를 말한다. '평등한 마음으로 줍니다'라는 것은 "이 사람에게는 적게 주고, 저 사람에게는 많이 주겠다"는 식의 마음의 차별을 두지 않고 보시물을 평등하게 준다는 뜻이다. '알려주었다'는 것은 허공에 머물며 알려준 것이다. '그대에게 그러한 결박은 없다'는 구절로 우바새는 자신의 아나함과(불환과)를 드러낸 것이다.

---

๓. ปฐมหตฺถกสุตฺตวณฺณนา

3. 첫 번째 핫타카 경의 주석

---

๒๓. ตติเย หตฺถโก อาฬวโกติ ภควตา อาฬวกยกฺขสฺส หตฺถโต หตฺเถหิ สมฺปฏิจฺฉิตตฺตา หตฺถโกติ ลทฺธนาโม ราชกุมาโร. สีลวาติ ปญฺจสีลทสสีเลน สีลวา. จาควาติ จาคสมฺปนฺโน. กจฺจิตฺถ, ภนฺเตติ, ภนฺเต, กจฺจิ เอตฺถ ภควโต พฺยากรณฏฺฐาเน. อปฺปิจฺโฉติ อธิคมปฺปิจฺฉตาย อปฺปิจฺโฉ.

23. 세 번째 경의 '핫타카 알라바카'는 알라바카 야차의 손에서 세존의 손으로 건네받았기 때문에 '핫타카'라는 이름을 얻게 된 왕자이다. '계행이 있다'는 것은 오계나 십계를 갖춘 것이고, '보시한다'는 것은 베풂을 구족한 것이다. '세존이시여, 그러합니까'라는 것은 세존께서 수기하신 대목을 가리킨다. '욕심이 적다(appiccho)'는 것은 자신이 얻은 도과에 대해 드러내려는 욕심이 없는 것을 말한다.

---

๔. ทุติยหตฺถกสุตฺตวณฺณนา

4. 두 번째 핫타카 경의 주석

---

๒๔. จตุตฺเถ [Pg.223] ปญฺจมตฺเตหิ อุปาสกสเตหีติ โสตาปนฺนสกทาคามีนํเยว อริยสาวกอุปาสกานํ ปญฺจหิ สเตหิ ปริวุโต ภุตฺตปาตราโส คนฺธมาลวิเลเปนจุณฺณานิ คเหตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ. สงฺคหวตฺถูนีติ สงฺคณฺหนการณานิ. เตหาหนฺติ เตหิ อหํ. ตํ ทาเนน สงฺคณฺหามีติ นงฺคลพลิพทฺทภตฺตพีชาทีนิ เจว คนฺธมาลมูลาทีนิ จ ทตฺวา สงฺคณฺหามิ. เปยฺยวชฺเชนาติ อมฺม, ตาต, ภาตร, ภคินีติอาทิเกน กณฺณสุเขน มุทุเกน ปิยวจเนน สงฺคณฺหามิ. อตฺถจริยายาติ ‘‘อิมสฺส ทาเนน วา ปิยวจเนน วา กิจฺจํ นตฺถิ, อตฺถจริยาย สงฺคณฺหิตพฺพยุตฺตโก อย’’นฺติ ญตฺวา อุปฺปนฺนกิจฺจนิตฺถรณสงฺขาตาย อตฺถจริยาย สงฺคณฺหามิ. สมานตฺตตายาติ ‘‘อิมสฺส ทานาทีหิ กิจฺจํ นตฺถิ, สมานตฺตตาย สงฺคณฺหิตพฺโพ อย’’นฺติ เอกโต ขาทนปิวนนิสชฺชาทีหิ อตฺตนา สมานํ กตฺวา สงฺคณฺหามิ. ทลิทฺทสฺส โข โน ตถา โสตพฺพํ มญฺญนฺตีติ ทลิทฺทสฺส กิญฺจิ ทาตุํ วา กาตุํ วา อสกฺโกนฺตสฺส, ยถา ทลิทฺทสฺส โน ตถา โสตพฺพํ มญฺญนฺติ, มม ปน โสตพฺพํ มญฺญนฺติ, ทินฺโนวาเท ติฏฺฐนฺติ, น เม อนุสาสนึ อติกฺกมิตพฺพํ มญฺญนฺติ. โยนิ โข ตฺยายนฺติ อุปาโย โข เต อยํ. อิเมสุ ปน ทฺวีสุปิ สุตฺเตสุ สตฺถารา สีลจาคปญฺญา มิสฺสกา กถิตาติ เวทิตพฺพา.

24. 네 번째 경의 '오백 명가량의 우바새들과 함께'라는 것은 예류자나 일래자의 과를 얻은 성스러운 제자들인 오백 명의 우바새들에게 둘러싸여, 아침 식사를 마치고 향과 연고와 가루 등을 가지고 세존께 갔음을 의미한다. '섭수하는 법(saṅgahavatthūni)'이란 사람들을 포용하는 원인들이다. '그것들로 저는'이란 그 네 가지 섭수법을 말한다. '보시로 섭수한다'는 것은 쟁기나 황소, 음식, 씨앗 등과 향, 꽃 등을 주어 포용하는 것이다. '애어(peyyavajja)'란 "어머니, 아버지, 형제, 자매여"라고 부르는 것과 같이 귀에 즐겁고 부드러우며 사랑스러운 말로 포용하는 것이다. '이행(atthacariyā)'이란 "이 사람에게는 보시나 사랑스러운 말로는 부족하고, 이익되는 행동으로 포용해야 마땅하다"라고 알아서, 일어난 문제를 해결해주는 등의 유익한 행위로 포용하는 것이다. '동사(samānattatā)'란 "이 사람에게는 보시 등으로는 부족하고, 자신과 동등하게 대우하여 포용해야 한다"라고 알아서, 함께 먹고 마시고 앉는 등 자신과 똑같이 대우하여 포용하는 것이다. '가난한 이의 말은 귀 기울여 듣지 않는다'는 것은 아무것도 줄 수 없고 아무 일도 할 수 없는 가난한 이의 말은 사람들이 귀담아듣지 않는 것과 같지만, 나의 말은 귀담아듣고 가르침을 지키며 나의 훈계에서 벗어나지 않는다는 뜻이다. '그것이 그대의 방법이다'라는 것은 그것이 그대의 적절한 방편이라는 말이다. 이 두 경에서 스승께서는 세간과 출세간이 섞인 계·사·혜를 설하신 것으로 이해해야 한다.

---

๕-๖. มหานามสุตฺตาทิวณฺณนา

마하나마 경 등의 주석

---

๒๕-๒๖. ปญฺจเม อตฺถูปปริกฺขิตา โหตีติ อตฺถานตฺถํ การณาการณํ อุปปริกฺขิตา โหติ. ฉฏฺเฐ สทฺธาสีลจาคา มิสฺสกา กถิตา.

다섯 번째 경에서 '의미를 잘 관찰한다'는 것은 이익과 불이익, 원인과 비원인을 잘 살피는 것이다. 여섯 번째 경에서는 신·계·사가 섞여서 설해졌다.

---

๗. ปฐมพลสุตฺตวณฺณนา

7. 첫 번째 힘 경의 주석

---

๒๗. สตฺตเม อุชฺฌตฺติพลาติ อุชฺฌานพลา. พาลานญฺหิ ‘‘ยํ อสุโก อิทญฺจิทญฺจ อาห, มํ โส อาห, น อญฺญ’’นฺติ เอวํ อุชฺฌานเมว พลํ. นิชฺฌตฺติพลาติ ‘‘น อิทํ เอวํ, เอวํ นาเมต’’นฺติ อตฺถานตฺถนิชฺฌาปนํเยว พลํ. ปฏิสงฺขานพลาติ ปจฺจเวกฺขณพลา. ขนฺติพลาติ อธิวาสนพลา.

27. 일곱 번째 경의 '비난하는 힘'이란 허물을 찾는 힘이다. 어리석은 자들은 "아무개가 이런저런 말을 했는데, 나에게 한 말이지 다른 이에게 한 말이 아니다"라고 비난하는 것을 힘으로 삼기 때문이다. '납득시키는 힘(nijjhattibalā)'이란 "이것은 이렇지 않고, 실로 이러하다"라고 이익과 불이익을 납득시키는 힘이다. '판단하는 힘(paṭisaṅkhānabalā)'이란 통찰하는 힘이고, '인내하는 힘(khantibalā)'이란 감내하는 힘이다.

---

๘. ทุติยพลสุตฺตวณฺณนา

8. 두 번째 힘 경의 주석

---

๒๘. อฏฺฐเม [Pg.224] พลานีติ ญาณพลานิ. อาสวานํ ขยํ ปฏิชานาตีติ อรหตฺตํ ปฏิชานาติ. อนิจฺจโตติ หุตฺวา อภาวากาเรน. ยถาภูตนฺติ ยถาสภาวโต. สมฺมปฺปญฺญายาติ สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย. องฺคารกาสูปมาติ สนฺตาปนฏฺเฐน องฺคารกาสุยา อุปมิตา อิเม กามาติ. วิเวกนินฺนนฺติ ผลสมาปตฺติวเสน นิพฺพานนินฺนํ. วิเวกฏฺฐนฺติ กิเลเสหิ วชฺชิตํ ทูรีภูตํ วา. เนกฺขมฺมาภิรตนฺติ ปพฺพชฺชาภิรตํ. พฺยนฺติภูตนฺติ วิคตนฺตภูตํ เอกเทเสนาปิ อนลฺลีนํ วิสํยุตฺตํ วิสํสฏฺฐํ. อาสวฏฺฐานิเยหีติ สมฺปโยควเสน อาสวานํ การณภูเตหิ, กิเลสธมฺเมหีติ อตฺโถ. อถ วา พฺยนฺติภูตนฺติ วิคตวายนฺติ อตฺโถ. กุโต? สพฺพโส อาสวฏฺฐานิเยหิ ธมฺเมหิ, สพฺเพหิ เตภูมกธมฺเมหีติ อตฺโถ. อิมสฺมึ สุตฺเต อริยมคฺโค โลกิยโลกุตฺตโร กถิโต.

28. 여덟 번째 경의 '힘들'이란 지혜의 힘들을 말한다. '번뇌의 멸진을 공언한다'는 것은 아라한과를 얻었음을 확언하는 것이다. '무상함'이란 생겨났다가 사라지는 성질을 말한다. '있는 그대로(yathābhūtaṃ)'란 그 자성대로라는 뜻이다. '바른 지혜로'란 위빳사나와 함께하는 도의 지혜를 뜻한다. '숯불 구덩이와 같은'이란 태우는 성질 때문에 감각적 욕망들을 숯불 구덩이에 비유한 것이다. '멀리함으로 기울고'란 과의 증득을 통해 열반으로 향하는 것이다. '멀리함에 머무는'이란 번뇌에서 벗어났거나 멀리 떨어진 상태이다. '출리에 기뻐하는'이란 출가 생활을 즐거워하는 것이다. '제거된'이란 갈애라고 불리는 저열한 법이 사라져 조금의 집착도 없고 결합하지 않으며 섞이지 않은 상태이다. '번뇌의 근거가 되는 것들'이란 상응을 통해 번뇌의 원인이 되는 번뇌의 법들이라는 뜻이다. 혹은 '제거된'이란 갈애가 사라진 상태를 뜻한다. 무엇으로부터인가? 모든 번뇌의 근거가 되는 법들, 즉 삼계에 속하는 모든 법으로부터 결합이 끊어졌다는 의미이다. 이 경에서는 세간과 출세간의 성스러운 도가 설해졌다.

---

๙. อกฺขณสุตฺตวณฺณนา

9. 적절하지 않은 때 경의 주석

---

๒๙. นวเม ขเณ กิจฺจานิ กโรตีติ ขณกิจฺโจ, โอกาสํ ลภิตฺวาว กิจฺจานิ กโรตีติ อตฺโถ. ธมฺโมติ จตุสจฺจธมฺโม. โอปสมิโกติ กิเลสูปสมาวโห. ปรินิพฺพายิโกติ กิเลสปรินิพฺพานกโร. จตุมคฺคญาณสงฺขาตํ สมฺโพธึ คจฺฉติ สมฺปาปุณาตีติ สมฺโพธคามี. ทีฆายุกํ เทวนิกายนฺติ อิทํ อสญฺญํ เทวนิกายํ สนฺธาย วุตฺตํ. อวิญฺญาตาเรสูติ อติวิย อวิญฺญูสุ.

29. 아홉 번째 경에서, '찰나의 일(khaṇakicco)'이란 기회가 생겼을 때 의무를 행하는 것을 말하며, 즉 기회를 얻어야만 의무를 행한다는 뜻이다. '법(Dhammo)'이란 사성제 법을 말한다. '평온으로 인도하는(Opasamiko)'이란 번뇌의 가라앉음을 가져오는 것이다. '완전한 열반으로 인도하는(Parinibbāyikoti)'이란 번뇌의 완전한 소멸을 이루는 것이다. 네 가지 도의 지혜로 불리는 깨달음(sambodhi)으로 나아가 도달하기에 '깨달음으로 나아가는 자(sambodhagāmī)'라고 한다. '수명이 긴 천상 부류(dīghāyukaṃ devanikāyaṃ)'라는 말은 무상유정천(asañña)의 천상 부류를 지칭하여 하신 말씀이다. '이해하지 못하는 자들(aviññātāresu)'이란 매우 무지한 자들을 뜻한다.

---

สุปฺปเวทิเตติ สุกถิเต. อนฺตรายิกาติ อนฺตรายกรา. ขโณ เว มา อุปจฺจคาติ อยํ ลทฺโธ ขโณ มา อติกฺกมิ. อิธ เจว นํ วิราเธตีติ สเจ โกจิ ปมตฺตจารี อิธ อิมํ ขณํ ลภิตฺวาปิ สทฺธมฺมสฺส นิยามตํ อริยมคฺคํ วิราเธติ น สมฺปาเทติ. อตีตตฺโถติ หาปิตตฺโถ. จิรตฺตํ อนุตปิสฺสตีติ จิรรตฺตํ โสจิสฺสติ. ยถา หิ ‘‘อสุกฏฺฐาเน ภณฺฑํ สมุปฺปนฺน’’นฺติ สุตฺวา เอโก วาณิโช น คจฺเฉยฺย, อญฺเญ คนฺตฺวา คณฺเหยฺยุํ, เตสํ ตํ อฏฺฐคุณมฺปิ ทสคุณมฺปิ ภเวยฺย. อถ อิตโร ‘‘มม อตฺโถ อติกฺกนฺโต’’ติ อนุตเปยฺย, เอวํ โย อิธ ขณํ ลภิตฺวา อปฺปฏิปชฺชนฺโต สทฺธมฺมสฺส นิยามตํ วิราเธติ, โส อยํ วาณิโชว อตีตตฺโถ [Pg.225] จิรํ อนุตปิสฺสติ โสจิสฺสติ. กิญฺจ ภิยฺโย อวิชฺชานิวุโตติ ตถา. ปจฺจวิทุนฺติ ปฏิวิชฺฌึสุ. สํวราติ สีลสํวรา. มารเธยฺยปรานุเคติ มารเธยฺยสงฺขาตํ สํสารํ อนุคเต. ปารงฺคตาติ นิพฺพานํ คตา. เย ปตฺตา อาสวกฺขยนฺติ เย อรหตฺตํ ปตฺตา. เอวมิธ คาถาสุ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

'잘 선포된(Suppavediteti)'이란 잘 설해진 것을 뜻한다. '장애가 되는 것들(Antarāyikāti)'이란 위험을 만드는 것들이다. '기회를 놓치지 말라(Khaṇo ve mā upaccagāti)'는 얻어진 부처님 출현의 아홉 번째 기회를 지나치지 말라는 뜻이다. '여기에서 그것을 놓친다면(Idha ceva naṃ virādhetīti)'이란 누군가 방일하게 수행하여 이 가르침 안에서 부처님 출현의 아홉 번째 기회를 얻고도 성 정법의 결정된 길인 성스러운 도(ariya magga)를 놓치거나 성취하지 못하는 것을 말한다. '이익을 잃은 자(Atītattho)'란 이익이 쇠퇴한 자를 뜻한다. '오랫동안 후회할 것이다(Cirattaṃ anutapissatīti)'란 긴 밤 동안 슬퍼할 것이라는 뜻이다. 예를 들어 어떤 어리석은 장수가 "어느 곳에 상품이 났다"는 말을 듣고도 가지 않았는데, 다른 영리한 장사들이 가서 그것을 취하여 그들에게 여덟 배나 열 배의 이익이 생겼을 때, 그 어리석은 장사가 "내 이익이 지나가 버렸구나"라며 후회하는 것과 같다. 이와 같이 여기서 기회를 얻고도 수행하지 않아 정법의 결정된 길을 놓치는 자는 그 어리석은 장사꾼처럼 이익을 놓치고 오랫동안 후회하고 슬퍼할 것이다. 또한 '무명에 가리워진(avijjānivuto)' 등의 게송도 이와 같다. '통찰하였다(Paccavidu)'는 꿰뚫어 알았다는 뜻이다. '단속(Saṃvarā)'은 계율의 단속을 말한다. '마라의 영역을 따르는 자들(Māradheyyaparānugeti)'이란 마라의 영역이라 불리는 윤회(saṃsāra)를 따르는 자들이다. '피안에 도달한 자들(Pāraṅgatā)'은 열반에 도달한 자들이다. '번뇌의 멸진에 도달한 자들(Ye pattā āsavakkhayaṃ)'은 아라한과에 도달한 자들을 말한다. 이와 같이 여기 게송들에서 윤회와 윤회로부터의 벗어남이 설해졌다.

---

๑๐. อนุรุทฺธมหาวิตกฺกสุตฺตวณฺณนา

10. 아누룻다의 위대한 사유에 대한 경의 주석

---

๓๐. ทสเม เจตีสูติ เจตินามกานํ ราชูนํ นิวาสฏฺฐานตฺตา เอวํลทฺธโวหาเร รฏฺเฐ. ปาจีนวํสทาเยติ ทสพลสฺส วสนฏฺฐานโต ปาจีนทิสาย ฐิเต วํสทาเย นีโลภาเสหิ เวฬูหิ สญฺฉนฺเน อรญฺเญ. เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทีติ เถโร กิร ปพฺพชิตฺวา ปฐมอนฺโตวสฺสมฺหิเยว สมาปตฺติลาภี หุตฺวา สหสฺสโลกธาตุทสฺสนสมตฺถํ ทิพฺพจกฺขุญาณํ อุปฺปาเทสิ. โส สาริปุตฺตตฺเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เอวมาห – ‘‘อิธาหํ, อาวุโส สาริปุตฺต, ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สหสฺสโลกํ โอโลเกมิ. อารทฺธํ โข ปน เม วีริยํ อสลฺลีนํ, อุปฏฺฐิตา สติ อสมฺมุฏฺฐา, ปสฺสทฺโธ กาโย อสารทฺโธ, สมาหิตํ จิตฺตํ เอกคฺคํ. อถ จ ปน เม อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ น วิมุจฺจตี’’ติ. อถ นํ เถโร อาห – ‘‘ยํ โข เต, อาวุโส อนุรุทฺธ, เอวํ โหติ ‘อหํ ทิพฺเพน จกฺขุนา…เป… โอโลเกมี’ติ, อิทํ เต มานสฺมึ. ยมฺปิ เต, อาวุโส, อนุรุทฺธ เอวํ โหติ ‘อารทฺธํ โข ปน เม วีริยํ…เป… เอกคฺค’นฺติ, อิทํ เต อุทฺธจฺจสฺมึ. ยมฺปิ เต, อาวุโส อนุรุทฺธ, เอวํ โหติ ‘อถ จ ปน เม อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ น วิมุจฺจตี’ติ, อิทํ เต กุกฺกุจฺจสฺมึ. สาธุ วตายสฺมา อนุรุทฺโธ อิเม ตโย ธมฺเม ปหาย อิเม ตโย ธมฺเม อมนสิกริตฺวา อมตาย ธาตุยา จิตฺตํ อุปสํหรตู’’ติ เอวมสฺส เถโร กมฺมฏฺฐานํ กเถสิ. โส กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา สตฺถารํ อาปุจฺฉิตฺวา เจติรฏฺฐํ คนฺตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺโต อฏฺฐมาสํ จงฺกเมน วีตินาเมสิ. โส ปธานเวคนิมฺมถิตตฺตา กิลนฺตกาโย เอกสฺส เวฬุคุมฺพสฺส เหฏฺฐา นิสีทิ. อถสฺสายํ เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ, เอส มหาปุริสวิตกฺโก อุปฺปชฺชีติ อตฺโถ.

30. 열 번째 경에서 '체티국(cetīsū)'은 체티라 불리는 왕들이 거주하는 곳이기에 그렇게 불리는 나라를 뜻한다. '빠치나밤사다야(Pācīnavaṃsadāyeti)'는 부처님께서 머무시는 곳에서 동쪽에 위치한 대나무 숲으로, 푸른빛의 대나무들로 덮인 숲이다. '이와 같이 마음의 사유가 일어났다(Evaṃ cetaso parivitakko udapādi)'는 아누룻다 존자가 출가하여 첫 안거 중에 삼매를 얻고, 천 개의 세계를 볼 수 있는 천안통을 일으켰음을 말한다. 그는 사리뿟따 존자에게 가서 이와 같이 말했다. "도반 사리뿟따여, 나는 인간의 눈을 넘어선 청정한 천안으로 천 개의 세계를 봅니다. 정진은 굳건하여 굴함이 없고, 마음챙김은 확립되어 잊음이 없으며, 몸은 경안하여 고통이 없고, 마음은 집중되어 일경성에 머뭅니다. 그럼에도 불구하고 나의 마음은 집착 없이 번뇌들로부터 해탈하지 못합니다." 이에 사리뿟따 존자가 그에게 말했다. "도반 아누룻다여, '내가 천안으로 본다'고 생각하는 그것은 당신의 '자만(māna)'입니다. '정진이 굳건하여 일경성에 머문다'고 생각하는 그것은 당신의 '들뜸(uddhacca)'입니다. '그럼에도 불구하고 내 마음이 해탈하지 못한다'고 생각하는 그것은 당신의 '후회(kukkucca)'입니다. 아누룻다 존자께서 이 세 가지 법을 버리고, 이 세 가지 법을 마음에 두지 않으며 불사의 요소(열반)로 마음을 향하게 하신다면 참으로 좋을 것입니다." 이와 같이 장로가 그에게 명상 주제를 설해주었다. 그는 명상 주제를 받아 스승께 하직을 고하고 체티국으로 가서 수행을 하며 보름 동안 경행으로 시간을 보냈다. 그는 정진의 힘에 압도되어 몸이 피곤해져서 어느 대나무 숲 아래에 앉았다. 그때 그에게 이와 같은 마음의 사유가 일어났으니, "이것이야말로 대인의 사유가 일어난 것"이라는 뜻이다.

---

อปฺปิจฺฉสฺสาติ [Pg.226] เอตฺถ ปจฺจยปฺปิจฺโฉ, อธิคมปฺปิจฺโฉ, ปริยตฺติอปฺปิจฺโฉ, ธุตงฺคปฺปิจฺโฉติ จตฺตาโร อปฺปิจฺฉา. ตตฺถ ปจฺจยปฺปิจฺโฉ พหุํ เทนฺเต อปฺปํ คณฺหาติ, อปฺปํ เทนฺเต อปฺปตรํ คณฺหาติ, น อนวเสสคฺคาหี โหติ. อธิคมปฺปิจฺโฉ มชฺฌนฺติกตฺเถโร วิย อตฺตโน อธิคมํ อญฺเญสํ ชานิตุํ น เทติ. ปริยตฺติอปฺปิจฺโฉ เตปิฏโกปิ สมาโน น พหุสฺสุตภาวํ ชานาเปตุกาโม โหติ สาเกตติสฺสตฺเถโร วิย. ธุตงฺคปฺปิจฺโฉ ธุตงฺคปริหรณภาวํ อญฺเญสํ ชานิตุํ น เทติ ทฺเวภาติกตฺเถเรสุ เชฏฺฐตฺเถโร วิย. วตฺถุ วิสุทฺธิมคฺเค กถิตํ. อยํ ธมฺโมติ เอวํ สนฺตคุณนิคุหเนน จ ปฏิคฺคหเณ มตฺตญฺญุตาย จ อปฺปิจฺฉสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ นวโลกุตฺตรธมฺโม สมฺปชฺชติ, โน มหิจฺฉสฺส. เอวํ สพฺพตฺถ โยเชตพฺพํ.

'욕심이 적은 자(Appicchassā)'에 관하여, 여기에는 필수품에 대한 소욕(paccayappiccho), 증득에 대한 소욕(adhigamappiccho), 교학에 대한 소욕(pariyattiappiccho), 두타행에 대한 소욕(dhutaṅgappiccho)의 네 가지 소욕이 있다. 거기서 필수품에 대한 소욕이 있는 자는 많이 주어도 조금만 받고, 조금 주면 더 적게 받으며, 남김없이 다 받는 자가 아니다. 증득에 대한 소욕이 있는 자는 마짠띠까 장로처럼 자신의 증득을 남들이 알게 하지 않는다. 교학에 대한 소욕이 있는 자는 삼장을 다 알더라도 사께따 띳사 장로처럼 자신이 박식하다는 것을 알리려 하지 않는다. 두타행에 대한 소욕이 있는 자는 두 형제 장로 중 형님 장로처럼 자신이 두타행을 실천하고 있음을 남들이 알게 하지 않는다. 이 이야기는 위숫디막가(청정도론)에 설해져 있다. '이 법(ayaṃ dhammo)'이란 이와 같이 현존하는 덕을 숨기고 수용함에 있어서 적절한 양을 아는 소욕의 사람에게 이 아홉 가지 출세간법이 성취된다는 것이며, 욕심이 많은 자에게는 성취되지 않는다는 뜻이다. 모든 문장에서 이와 같이 적용해야 한다.

---

สนฺตุฏฺฐสฺสาติ จตูสุ ปจฺจเยสุ ตีหิ สนฺโตเสหิ สนฺตุฏฺฐสฺส. ปวิวิตฺตสฺสาติ กายจิตฺตอุปธิวิเวเกหิ วิวิตฺตสฺส. ตตฺถ กายวิเวโก นาม คณสงฺคณิกํ วิโนเทตฺวา อารมฺภวตฺถุวเสน เอกีภาโว. เอกีภาวมตฺเตเนว กมฺมํ น นิปฺผชฺชตีติ กสิณปริกมฺมํ กตฺวา อฏฺฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตติ, อยํ จิตฺตวิเวโก นาม. สมาปตฺติมตฺเตเนว กมฺมํ น นิปฺผชฺชตีติ ฌานํ ปาทกํ กตฺวา สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อยํ สพฺพาการโต อุปธิวิเวโก นาม. เตนาห ภควา – ‘‘กายวิเวโก จ วิเวกฏฺฐกายานํ เนกฺขมฺมาภิรตานํ, จิตฺตวิเวโก จ ปริสุทฺธจิตฺตานํ ปรมโวทานปฺปตฺตานํ, อุปธิวิเวโก จ นิรุปธีนํ ปุคฺคลานํ วิสงฺขารคตาน’’นฺติ (มหานิ. ๗, ๔๙).

'만족하는 자(Santuṭṭhassā)'란 네 가지 필수품에 대해 세 가지 만족으로 만족하는 자를 말한다. '멀리 떨어진 자(Pavivittassā)'란 신체적, 정신적, 오온의 소멸(upadhi)이라는 세 가지 원리(viveka)로 멀리 떨어진 자를 말한다. 그중 '신체적 원리(kāyaviveka)'란 대중과의 사귐을 멀리하고 여덟 가지 정진의 근거에 따라 홀로 있는 것이다. 홀로 있는 것만으로는 수행의 의무가 완성되지 않는다고 생각하여 까시나 예비 수행을 하고 여덟 가지 삼매를 일으키는 것, 이것이 '정신적 원리(cittaviveka)'이다. 삼매만으로는 수행의 의무가 완성되지 않는다고 생각하여 선정을 기초로 삼아 형성된 것들(saṅkhāra)을 파악하고 사무애해와 함께 아라한과에 도달하는 것, 이것이 모든 면에서 완성된 '오온의 소멸에 의한 원리(upadhiviveka)'이다. 그래서 세존께서는 "출리를 즐기고 신체적 원리에 머무는 자들에게는 신체적 원리가, 지극히 청정한 마음을 얻고 청정한 마음을 가진 자들에게는 정신적 원리가, 오온의 근거가 없고 형성된 것에서 벗어난 자들에게는 오온 소멸의 원리가 있다"고 설하셨다.

---

สงฺคณิการามสฺสาติ คณสงฺคณิกาย เจว กิเลสสงฺคณิกาย จ รตสฺส. อารทฺธวีริยสฺสาติ กายิกเจตสิกวีริยวเสน อารทฺธวีริยสฺส. อุปฏฺฐิตสฺสติสฺสาติ จตุสติปฏฺฐานวเสน อุปฏฺฐิตสฺสติสฺส. สมาหิตสฺสาติ เอกคฺคจิตฺตสฺส. ปญฺญวโตติ กมฺมสฺสกตปญฺญาย ปญฺญวโต.

'어울림을 즐기는 자(Saṅgaṇikārāmassā)'란 무리와 어울리는 것과 번뇌와 어울리는 것을 즐기는 자를 말한다. '정진을 시작한 자(Āraddhavīriyassā)'란 신체적, 정신적 노력의 힘으로 정진을 일으킨 자를 말한다. '마음챙김이 확립된 자(Upaṭṭhitasatissā)'란 사념처의 힘으로 대상에 마음챙김이 확립된 자를 뜻한다. '삼매에 든 자(Samāhitassā)'란 일경성의 마음을 가진 자를 말한다. '지혜로운 자(Paññavato)'란 업이 자신의 주인임을 아는 지혜(업자성정견)를 가진 자를 뜻한다.

---

สาธุ สาธูติ เถรสฺส วิตกฺกํ สมฺปหํเสนฺโต เอวมาห. อิมํ อฏฺฐมนฺติ สตฺต นิธี ลทฺธปุริสสฺส อฏฺฐมํ เทนฺโต วิย, สตฺต มณิรตนานิ, สตฺต หตฺถิรตนานิ, สตฺต อสฺสรตนานิ ลทฺธปุริสสฺส อฏฺฐมํ เทนฺโต วิย สตฺต มหาปุริสวิตกฺเก วิตกฺเกตฺวา ฐิตสฺส อฏฺฐมํ อาจิกฺขนฺโต เอวมาห. นิปฺปปญฺจารามสฺสาติ [Pg.227] ตณฺหามานทิฏฺฐิปปญฺจรหิตตฺตา นิปฺปปญฺจสงฺขาเต นิพฺพานปเท อภิรตสฺส. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. ปปญฺจารามสฺสาติ ยถาวุตฺเตสุ ปปญฺเจสุ อภิรตสฺส. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ.

"장하도다, 장하도다"라는 말은 [아누룻다] 장로의 마음을 기쁘게 하시려고 이와 같이 말씀하신 것이다. "이 여덟 번째"라는 말은 일곱 개의 보물 상자를 얻은 사람에게 여덟 번째 보물 상자를 주는 것과 같고, 일곱 가지 보석, 일곱 마리의 코끼리 보배, 일곱 마리의 말 보배를 얻은 사람에게 여덟 번째 것을 주는 것과 같이, 일곱 가지 대인(大人)의 생각을 일으키고 머물러 있는 이에게 여덟 번째 대인의 생각을 알려주시려고 이와 같이 말씀하신 것이다. "희론이 없는 것을 즐기는 자에게"란 갈애·자만·사견이라는 희론(papañca)에서 벗어났기에 '희론 없음'이라 일컬어지는 열반의 경지에 깊이 즐거워하는 자를 뜻한다. 다른 구절은 바로 그것의 동의어이다. "희론을 즐기는 자에게"란 앞에서 말한 희론들에 깊이 즐거워하는 자를 뜻한다. 다른 구절은 바로 그것의 동의어이다.

---

ยโตติ ยทา. ตโตติ ตทา. นานารตฺตานนฺติ นิลปีตโลหิโตทาตวณฺเณหิ นานารชเนหิ รตฺตานํ. ปํสุกูลนฺติ เตวีสติยา เขตฺเตสุ ฐิตปํสุกูลจีวรํ. ขายิสฺสตีติ ยถา ตสฺส ปุพฺพณฺหสมยาทีสุ ยสฺมึ สมเย ยํ อิจฺฉติ, ตสฺมึ สมเย ตํ ปารุปนฺตสฺส โส ทุสฺสกรณฺฑโก มนาโป หุตฺวา ขายติ, เอวํ ตุยฺหมฺปิ จีวรสนฺโตสมหาอริยวํเสน ตุฏฺฐสฺส วิหรโต ปํสุกูลจีวรํ ขายิสฺสติ อุปฏฺฐหิสฺสติ. รติยาติ รติอตฺถาย. อปริตสฺสายาติ ตณฺหาทิฏฺฐิปริตสฺสนาหิ อปริตสฺสนตฺถาย. ผาสุวิหารายาติ สุขวิหารตฺถาย. โอกฺกมนาย นิพฺพานสฺสาติ อมตํ นิพฺพานํ โอตรณตฺถาย.

"어느 때에(Yato)"는 어느 때에라는 뜻이다. "그때에(Tato)"는 그때에라는 뜻이다. "다양하게 염색된 것들"이란 청색·황색·적색·백색 등의 여러 가지 염료로 염색된 것들을 말한다. "분소의"란 스물세 가지 장소에서 얻어지는 분소의 가사를 말한다. "보일 것이다(Khāyissati)"라는 것은, 마치 어떤 사람이 오전 등에 자신이 원하는 시간에 원하는 옷을 입을 때 그 옷 상자가 마음에 들어서 [좋게] 보이는 것처럼, 이와 같이 가사에 만족하는 거룩한 성종(聖種, ariyavaṃsa)으로 기뻐하며 머무는 당신에게도 분소의 가사가 그와 같이 [좋게] 보이고 나타날 것이라는 뜻이다. "즐거움을 위하여(Ratiyā)"는 즐거움을 얻기 위함이다. "갈망이 없음을 위하여(Aparitassāya)"는 갈애나 사견으로 인한 갈망이 없는 상태를 위함이다. "편안한 머묾을 위하여(Phāsuvihārāya)"는 행복한 머묾을 위함이다. "열반에 들기 위하여(Okkamanāya nibbānassāya)"는 불사인 열반에 들어서기 위함이다.

---

ปิณฺฑิยาโลปโภชนนฺติ คามนิคมราชธานีสุ ชงฺฆาพลํ นิสฺสาย ฆรปฏิปาฏิยา จรนฺเตน ลทฺธปิณฺฑิยาโลปโภชนํ. ขายิสฺสตีติ ตสฺส คหปติโน นานคฺครสโภชนํ วิย อุปฏฺฐหิสฺสติ. สนฺตุฏฺฐสฺส วิหรโตติ ปิณฺฑปาตสนฺโตสมหาอริยวํเสน สนฺตุฏฺฐสฺส วิหรโต. รุกฺขมูลเสนาสนํ ขายิสฺสตีติ ตสฺส คหปติโน เตภูมกปาสาเท คนฺธกุสุมวาสสุคนฺธํ กูฏาคารํ วิย รุกฺขมูลํ อุปฏฺฐหิสฺสติ. สนฺตุฏฺฐสฺสาติ เสนาสนสนฺโตสมหาอริยวํเสน สนฺตุฏฺฐสฺส. ติณสนฺถารโกติ ติเณหิ วา ปณฺเณหิ วา ภูมิยํ วา ผลกปาสาณตลานิ วา อญฺญตรสฺมึ สนฺถตสนฺถโต. ปูติมุตฺตนฺติ ยํกิญฺจิ มุตฺตํ. ตงฺขเณ คหิตมฺปิ ปูติมุตฺตเมว วุจฺจติ ทุคฺคนฺธตฺตา. สนฺตุฏฺฐสฺส วิหรโตติ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารสนฺโตเสน สนฺตุฏฺฐสฺส วิหรโต.

"걸식으로 얻은 음식"이란 마을이나 성읍, 도성에서 다리의 힘에 의지해 집집마다 차례로 다니며 얻은 한 숟가락 정도의 음식을 말한다. "보일 것이다"라는 것은, [만족하는 자에게는] 마치 장자에게 여러 가지 최상의 맛을 가진 음식이 나타나는 것처럼 나타날 것이라는 뜻이다. "만족하며 머무는 이에게"란 발다대(걸식)에 만족하는 거룩한 성종으로 만족하며 머무는 이에게라는 뜻이다. "나무 아래의 처소가 보일 것이다"라는 것은, 마치 장자에게 향과 꽃으로 훈증되어 향기로운 3층 누각의 방이 나타나는 것처럼 [만족하는 이에게는] 나무 아래가 그와 같이 나타날 것이라는 뜻이다. "만족하는 이에게"란 처소에 만족하는 거룩한 성종으로 만족하는 이에게라는 뜻이다. "풀 깔개"란 풀이나 잎을 땅이나 판자, 바위 위, 혹은 그 밖의 어느 곳에든 깔아 놓은 것을 말한다. "부패한 오줌"이란 어떤 종류의 오줌이든 말한다. 냄새가 좋지 않기 때문에 받는 즉시에도 부패한 오줌이라 불린다. "만족하며 머무는 이에게"란 병든 이의 보조 약품에 만족함으로써 만족하며 머무는 이에게라는 뜻이다.

---

อิติ ภควา จตูสุ ฐาเนสุ อรหตฺตํ ปกฺขิปนฺโต กมฺมฏฺฐานํ กเถตฺวา ‘‘กตรเสนาสเน นุ โข วสนฺตสฺส กมฺมฏฺฐานํ สปฺปายํ ภวิสฺสตี’’ติ อาวชฺเชนฺโต ‘‘ตสฺมิญฺเญว วสนฺตสฺสา’’ติ ญตฺวา เตน หิ ตฺวํ, อนุรุทฺธาติอาทิมาห. ปวิวิตฺตสฺส วิหรโตติ ตีหิ วิเวเกหิ วิวิตฺตสฺส วิหรนฺตสฺส. อุยฺโยชนิกปฏิสํยุตฺตนฺติ อุยฺโยชนิเกเหว วจเนหิ ปฏิสํยุตฺตํ, เตสํ อุปฏฺฐานคมนกํเยวาติ อตฺโถ. ปปญฺจนิโรเธติ นิพฺพานปเท[Pg.228]. ปกฺขนฺทตีติ อารมฺมณกรณวเสน ปกฺขนฺทติ. ปสีทตีติอาทีสุปิ อารมฺมณวเสเนว ปสีทนสนฺติฏฺฐนมุจฺจนา เวทิตพฺพา. อิติ ภควา เจติรฏฺเฐ ปาจีนวํสทาเย อายสฺมโต อนุรุทฺธสฺส กถิเต อฏฺฐ มหาปุริสวิตกฺเก ปุน เภสกฬาวนมหาวิหาเร นิสีทิตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส วิตฺถาเรน กเถสิ.

이와 같이 세존께서는 네 곳에서 아라한과를 포함시켜 수행 주제(kammaṭṭhāna)를 설하시고, "어떠한 처소에 머무는 이에게 이 수행 주제가 적합하겠는가?"라고 숙고하시어, "바로 그곳에 머무는 이에게 적합하다"는 것을 아시고 "그러니 그대 아누룻다여" 등으로 말씀하셨다. "홀로 떨어진 곳에 머무는 이에게"란 세 가지 원리(viveka)로 멀리 떨어져 머무는 이에게라는 뜻이다. "떠나보내는 일과 관련된 것"이란 권유하거나 떠나보내는 말들과 관련된 것으로, 왕 등을 모시고 다니는 행위 자체를 의미한다. "희론의 소멸에서"란 열반의 경지를 말한다. "뛰어든다"는 것은 대상을 취하는 힘으로 달려 들어가는 것이다. "청정해진다" 등의 표현에서도 대상의 힘으로 청정해짐, 확립됨, 벗어남 등을 알아야 한다. 이와 같이 세존께서는 체티국 파치나왕사 숲에서 존자 아누룻다에게 설하신 여덟 가지 대인의 생각을, 다시 베사깔라 숲의 대정사에 머무실 때 비구 승가에게 상세히 설하셨다.

---

มโนมเยนาติ มเนน นิพฺพตฺติตกาโยปิ มโนมโยติ วุจฺจติ มเนน คตกาโยปิ, อิธ มเนน คตกายํ สนฺธาเยวมาห. ยถา เม อหุ สงฺกปฺโปติ ยถา มยฺหํ วิตกฺโก อโหสิ, ตโต อุตฺตริ อฏฺฐมํ มหาปุริสวิตกฺกํ ทสฺเสนฺโต ตโต อุตฺตรึ เทสยิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

"마음으로 이루어진 것(Manomaya)으로"란 마음으로 만들어진 몸도 마음으로 이루어진 것이라 하고 마음으로 가는 몸도 그렇게 부르는데, 여기서는 마음으로 가는 몸을 지칭하여 이와 같이 말씀하셨다. "나에게 생각이 있었던 것처럼"이란 나에게 생각이 있었던 대로라는 뜻이며, 그보다 더 나아가 여덟 번째 대인의 생각을 보여주시기 위해 그 이상을 설하셨다. 나머지는 모든 곳에서 명백하다.

---

คหปติวคฺโค ตติโย.

제3 장자품(Gahapativagga).

---

๔. ทานวคฺโค

4. 보시품(Dānavagga)

---

๑. ปฐมทานสุตฺตวณฺณนา

1. 첫 번째 보시 경의 주석

---

๓๑. จตุตฺถสฺส ปฐเม อาสชฺช ทานํ เทตีติ ปตฺวา ทานํ เทติ. อาคตํ ทิสฺวา ตํ มุหุตฺตํเยว นิสีทาเปตฺวา สกฺการํ กตฺวา ทานํ เทติ, ทสฺสามีติ น กิลเมติ. ภยาติ ‘‘อยํ อทายโก อการโก’’ติ ครหภยา, อปายภยา วา. อทาสิ เมติ มยฺหํ ปุพฺเพ เอส อิทํ นาม อทาสีติ เทติ. ทสฺสติ เมติ อนาคเต อิทํ นาม ทสฺสตีติ เทติ. สาหุ ทานนฺติ ทานํ นาม สาธุ สุนฺทรํ พุทฺธาทีหิ ปณฺฑิเตหิ ปสตฺถนฺติ เทติ. จิตฺตาลงฺการจิตฺตปริกฺขารตฺถํ ทานํ เทตีติ สมถวิปสฺสนาจิตฺตสฺส อลงฺการตฺถญฺเจว ปริกฺขารตฺถญฺจ เทติ. ทานญฺหิ จิตฺตํ มุทุํ กโรติ. เยน ลทฺโธ, โส ‘‘ลทฺธํ เม’’ติ มุทุจิตฺโต โหติ. เยน ทินฺนํ, โสปิ ‘‘ทินฺนํ มยา’’ติ มุทุจิตฺโต โหติ. อิติ อุภินฺนํ จิตฺตํ มุทุํ กโรติ. เตเนว ‘‘อทนฺตทมน’’นฺติ วุจฺจติ. ยถาห –

31. 네 번째 품의 첫 번째 경에서 "다가온 것에 보시한다"는 것은 [수혜자가] 도달했을 때 보시한다는 것이다. 온 사람을 보고 그 순간에 앉게 하여 예우를 갖추어 보시를 하며, "주겠다"고 말하며 힘들게 하지 않는다. "두려움 때문에"란 "이 사람은 주지도 않고 행하지도 않는다"는 비난의 두려움이나 혹은 악처의 두려움 때문이다. "나에게 주었다"는 것은 "전에 이 사람이 나에게 이런 것을 주었다"고 생각하며 보시하는 것이다. "나에게 줄 것이다"란 "미래에 이런 것을 나에게 줄 것이다"라고 생각하며 보시하는 것이다. "보시는 좋은 것이다"란 보시라는 것은 선하고 훌륭하며 부처님을 비롯한 현자들이 찬탄한 것이라고 생각하며 보시하는 것이다. "마음의 장식과 마음의 도구를 위해 보시한다"는 것은 사마타와 위빳사나 마음의 장식을 위함이자 또한 도구를 위해 보시한다는 것이다. 보시는 참으로 마음을 부드럽게 만든다. 보시를 받은 사람은 "내가 받았다"며 마음이 부드러워지고, 보시를 한 사람 또한 "내가 주었다"며 마음이 부드러워진다. 이와 같이 양쪽 모두의 마음을 부드럽게 만든다. 그래서 "길들여지지 않은 자를 길들이는 것"이라 불린다. 다음과 같이 설하셨다.

---

‘‘อทนฺตทมนํ [Pg.229] ทานํ, อทานํ ทนฺตทูสกํ;

ทาเนน ปิยวาจาย, อุนฺนมนฺติ นมนฺติ จา’’ติ.

"보시는 길들여지지 않은 자를 길들이고, 보시하지 않음은 길들여진 자를 망가뜨린다. 보시와 사랑스러운 말로 사람들은 고양되고 마음을 기울인다."

---

อิเมสุ ปน อฏฺฐสุ ทาเนสุ จิตฺตาลงฺการทานเมว อุตฺตมนฺติ.

이 여덟 가지 보시 중에서 마음의 장식을 위한 보시가 가장 수승하다.

---

๒. ทุติยทานสุตฺตวณฺณนา

2. 두 번째 보시 경의 주석

---

๓๒. ทุติเย สทฺธาติ ยาย สทฺธาย ทานํ เทติ, สา สทฺธา. หิริยนฺติ ยาย หิริยา ทานํ เทติ, สาว อธิปฺเปตา. กุสลญฺจ ทานนฺติ อนวชฺชญฺจ ทานํ. ทิวิยนฺติ ทิวงฺคมํ.

32. 두 번째 경에서 "믿음"이란 어떤 믿음으로 보시를 한다면 그 믿음을 말한다. "부끄러움"이란 어떤 부끄러움으로 보시를 한다면 바로 그것을 의미한다. "유익한 보시"란 허물이 없는 보시를 말한다. "천상의 것"이란 천상으로 가는 것을 뜻한다.

---

๓. ทานวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

3. 보시 토대 경의 주석

---

๓๓. ตติเย ทานวตฺถูนีติ ทานการณานิ. ฉนฺทา ทานํ เทตีติ เปเมน ทานํ เทติ. โทสาติ โทเสน กุทฺโธ หุตฺวา ยํ อตฺถิ, ตํ เวเคน คณฺหิตฺวา เทติ. โมหาติ โมเหน มูฬฺโห เทติ. ภยาติ ครหภเยน วา อปายภเยน วา, ตสฺส ตสฺเสว วา ปน ภเยน เทติ. กุลวํสนฺติ กุลปเวณึ.

33. 세 번째 경에서 "보시의 토대들"이란 보시의 원인들을 말한다. "욕구로 보시한다"는 것은 애정으로 보시한다는 것이다. "성냄"이란 성냄으로 화가 나서 있는 것을 급하게 집어 주는 것을 말한다. "어리석음"이란 어리석음으로 미혹되어 주는 것을 말한다. "두려움"이란 비난의 두려움이나 악처의 두려움, 혹은 그 대상에 대한 두려움으로 주는 것을 말한다. "가문의 전통"이란 가문의 가풍을 뜻한다.

---

๔. เขตฺตสุตฺตวณฺณนา

4. 논밭 경의 주석

---

๓๔. จตุตฺเถ น มหปฺผลํ โหตีติ ธญฺญผเลน มหปฺผลํ น โหติ. น มหสฺสาทนฺติ ยมฺปิสฺส ผลํ โหติ, ตสฺส อสฺสาโท น มหา โหติ มนฺทสฺสาทํ น มธุรํ. น ผาติเสยฺยนฺติ เสยฺยาปิสฺส น โหติ วุฑฺฒิ, ตสฺส มหนฺตํ วีหิถมฺภสนฺนิเวสํ น โหตีติ อตฺโถ. อุนฺนามนินฺนามีติ ถลนินฺนวเสน วิสมตลํ. ตตฺถ ถเล อุทกํ น สณฺฐาติ, นินฺเน อติพหุ ติฏฺฐติ. ปาสาณสกฺขริกนฺติ ปตฺถริตฺวา ฐิตปิฏฺฐิปาสาเณหิ จ ขุทฺทกปาสาเณหิ จ สกฺขราหิ จ สมนฺนาคตํ. อูสรนฺติ อุพฺภินฺนโลณํ. น จ คมฺภีรสิตนฺติ ถทฺธภูมิตาย คมฺภีรานุคตํ, นงฺคลมคฺคํ กตฺวา กสิตุํ น สกฺกา โหติ, อุตฺตานนงฺคลมคฺคเมว โหติ. น อายสมฺปนฺนนฺติ น อุทกาคมนสมฺปนฺนํ. น อปายสมฺปนฺนนฺติ ปจฺฉาภาเค อุทกนิคฺคมนมคฺคสมฺปนฺนํ น โหติ. น มาติกาสมฺปนฺนนฺติ น ขุทฺทกมหนฺตีหิ อุทกมาติกาหิ สมฺปนฺนํ โหติ[Pg.230]. น มริยาทสมฺปนฺนนฺติ น เกทารมริยาทาหิ สมฺปนฺนํ. น มหปฺผลนฺติอาทีนิ สพฺพานิ วิปากผลวเสเนว เวทิตพฺพานิ.

34. 네 번째 경에 대한 설명에서, '큰 열매가 없다'는 것은 곡식의 결실로 보아 큰 결과가 없다는 뜻이다. '큰 즐거움이 없다'는 것은 그 곡식에 결실이 있더라도 그 맛이 좋지 않아 싱겁고 달지 않다는 뜻이다. '번성하지 않는다'는 것은 뛰어남이나 성장이 없다는 것으로, 곡식의 포기가 크게 자리 잡지 못함을 의미한다. '높고 낮음이 있다'는 것은 지형의 높낮이에 따라 지면이 고르지 않다는 것이다. 그중 높은 곳에는 물이 머물지 못하고, 낮은 곳에는 물이 너무 많이 고여 있게 된다. '돌과 자갈이 섞인 곳'이란 넓게 펼쳐진 바위나 작은 돌, 그리고 자갈들이 섞여 있는 곳을 말한다. '염분이 있는 땅'이란 소금기가 배어 나오는 땅이다. '깊게 갈 수 없다'는 것은 땅이 딱딱하기 때문에 보습이 깊게 들어가는 고랑을 만들어 경작할 수 없으며, 단지 얕은 고랑만 생길 뿐이라는 것이다. '유입이 갖춰지지 않았다'는 것은 물이 들어오는 통로가 갖춰지지 않았음을 뜻한다. '유출이 갖춰지지 않았다'는 것은 나중에 물이 빠져나가는 길의 구족함이 없다는 뜻이다. '수로가 갖춰지지 않았다'는 것은 크고 작은 물길들이 갖춰져 있지 않다는 것이다. '제방이 갖춰지지 않았다'는 것은 논둑의 경계가 갖춰져 있지 않다는 뜻이다. '큰 열매가 없다'는 등의 모든 표현은 오직 과보의 결실이라는 관점에서 이해해야 한다.

---

สมฺปนฺเนติ ปริปุณฺเณ สมฺปตฺติยุตฺเต. ปวุตฺตา พีชสมฺปทาติ สมฺปนฺนํ พีชํ โรปิตํ. เทเว สมฺปาทยนฺตมฺหีติ เทเว สมฺมา วสฺสนฺเต. อนีติสมฺปทา โหตีติ กีฏกิมิอาทิปาณกอีติยา อภาโว เอกา สมฺปทา โหติ. วิรูฬฺหีติ วฑฺฒิ ทุติยา สมฺปทา โหติ. เวปุลฺลนฺติ วิปุลภาโว ตติยา สมฺปทา โหติ. ผลนฺติ ปริปุณฺณผลํ จตุตฺถี สมฺปทา โหติ. สมฺปนฺนสีเลสูติ ปริปุณฺณสีเลสุ. โภชนสมฺปทาติ สมฺปนฺนํ วิวิธโภชนํ. สมฺปทานนฺติ ติวิธํ กุสลสมฺปทํ. อุปเนตีติ สา โภชนสมฺปทา อุปนยติ. กสฺมา? สมฺปนฺนญฺหิสฺส ตํ กตํ, ยสฺมาสฺส ตํ กตกมฺมํ สมฺปนฺนํ ปริปุณฺณนฺติ อตฺโถ. สมฺปนฺนตฺถูธาติ สมฺปนฺโน อตฺถุ อิธ. วิชฺชาจรณสมฺปนฺโนติ ตีหิ วิชฺชาหิ จ ปญฺจทสหิ จรณธมฺเมหิ จ สมนฺนาคโต. ลทฺธาติ เอวรูโป ปุคฺคโล จิตฺตสฺส สมฺปทํ อเวกลฺลปริปุณฺณภาวํ ลภิตฺวา. กโรติ กมฺมสมฺปทนฺติ ปริปุณฺณกมฺมํ กโรติ. ลภติ จตฺถสมฺปทนฺติ อตฺถญฺจ ปริปุณฺณํ ลภติ. ทิฏฺฐิสมฺปทนฺติ วิปสฺสนาทิฏฺฐึ. มคฺคสมฺปทนฺติ โสตาปตฺติมคฺคํ. ยาติ สมฺปนฺนมานโสติ ปริปุณฺณจิตฺโต หุตฺวา อรหตฺตํ ยาติ. สา โหติ สพฺพสมฺปทาติ สา สพฺพทุกฺเขหิ วิมุตฺติ สพฺพสมฺปทา นาม โหตีติ.

'구족함'이란 원만하고 성취가 따르는 상태를 말한다. '심어진 씨앗의 구족함'이란 우수한 씨앗이 뿌려졌음을 뜻한다. '하늘이 도우면'이란 비가 적절하게 내릴 때를 말한다. '재해가 없음의 구족함'이란 해충이나 벌레 등의 피해가 없는 것으로, 이것이 첫 번째 구족함이다. '성장(위룰히)'은 두 번째 구족함인 발육을 의미한다. '번창(웨뿔랑)'은 세 번째 구족함인 풍성한 상태를 말한다. '결실(팔랑)'은 네 번째 구족함인 원만한 열매를 의미한다. '계행을 구족한 이들'이란 계율이 원만한 이들을 뜻한다. '음식의 구족함'이란 잘 갖춰진 다양한 음식을 말한다. '구족함으로 이끎'이란 세 가지 선법의 구족함을 가져온다는 뜻이다. 그 보시 음식의 구족함이 어떻게 가져오는가? 성자들이 행한 공덕이 원만하기 때문이며, 그가 행한 업이 구족하고 원만하기 때문이라는 뜻이다. '구족한 대상'이란 이곳(불교)에서의 대상이 구족함을 의미한다. '명행구족'이란 세 가지 명지와 열다섯 가지 수행의 법을 갖춘 것이다. '얻음'이란 이러한 사람이 마음의 결여됨 없는 원만한 구족함을 얻는 것이다. '업의 구족함을 행함'이란 원만한 업을 짓는 것이다. '이익의 구족함을 얻음'이란 원만한 이익을 얻는 것이다. '견해의 구족함'이란 위빳사나의 견해를 말한다. '도의 구족함'이란 예류도를 의미한다. '구족한 마음으로 감'이란 원만한 마음이 되어 아라한의 경지에 도달하는 것이다. '그것이 모든 구족함이 됨'이란 모든 괴로움으로부터 벗어난 그 해탈이 진정한 모든 구족함이라는 뜻이다.

---

๕. ทานูปปตฺติสุตฺตวณฺณนา

5. 보시 태어남 경에 대한 설명

---

๓๕. ปญฺจเม ทานูปปตฺติโยติ ทานปจฺจยา อุปปตฺติโย. ทหตีติ ฐเปติ. อธิฏฺฐาตีติ ตสฺเสว เววจนํ. ภาเวตีติ วฑฺเฒติ. หีเน วิมุตฺตนฺติ หีเนสุ ปญฺจสุ กามคุเณสุ วิมุตฺตํ. อุตฺตริ อภาวิตนฺติ ตโต อุตฺตริมคฺคผลตฺถาย อภาวิตํ. ตตฺรูปปตฺติยา สํวตฺตตีติ ยํ ฐานํ ปตฺเถตฺวา กุสลํ กตํ, ตตฺถ นิพฺพตฺตนตฺถาย สํวตฺตติ. วีตราคสฺสาติ มคฺเคน วา สมุจฺฉินฺนราคสฺส สมาปตฺติยา วา วิกฺขมฺภิตราคสฺส. ทานมตฺเตเนว หิ พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติตุํ น สกฺกา, ทานํ ปน สมาธิวิปสฺสนาจิตฺตสฺส อลงฺการปริวารํ โหติ. ตโต ทาเนน มุทุจิตฺโต พฺรหฺมวิหาเร ภาเวตฺวา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘วีตราคสฺส โน สราคสฺสา’’ติ.

35. 다섯 번째 경에서 '보시에 의한 태어남'이란 보시를 원인으로 하여 생겨나는 재생(태어남)들을 말한다. '둔다(다하띠)'는 것은 설정해 놓는 것이다. '결정한다(아딧따띠)'는 것은 그 단어의 동의어이다. '수습한다(바웨띠)'는 것은 증장시키는 것이다. '저열한 것에 마음이 기운다'는 것은 저열한 다섯 가지 감각적 욕망에 마음이 향해 있음을 뜻한다. '그 이상을 닦지 않는다'는 것은 그보다 높은 도와 과의 이익을 위해 수행하지 않았다는 뜻이다. '그곳에 태어남으로 이어진다'는 것은 어떤 장소를 원하여 선업을 쌓았을 때, 그곳에서 태어나게끔 작용한다는 것이다. '탐욕을 떠난 자'란 도(magga)에 의해 탐욕이 완전히 끊겼거나 삼매(samāpatti)에 의해 탐욕이 억눌러진 자를 말한다. 진실로 보시만으로는 범천의 세상에 태어날 수 없지만, 보시는 삼매와 위빳사나 마음의 장엄이자 보조가 된다. 그러므로 보시를 통해 마음이 부드러워진 자가 사무량심을 닦아 범천에 태어나게 된다. 그래서 '탐욕이 없는 자의 것이지, 탐욕이 있는 자의 것이 아니다'라고 설하신 것이다.

---

๖. ปุญฺญกิริยวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

6. 공덕을 짓는 토대 경에 대한 설명

---

๓๖. ฉฏฺเฐ [Pg.231] ปุญฺญกิริยานิ จ ตานิ เตสํ เตสํ อานิสํสานํ วตฺถูนิ จาติ ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ. ทานาทีนญฺหิ ลกฺขเณ จิตฺตํ ฐเปตฺวา ‘‘เอวรูปํ นาม อมฺเหหิ ทานํ ทาตพฺพํ, สีลํ รกฺขิตพฺพํ, ภาวนา ภาเวตพฺพา’’ติ สตฺตา ปุญฺญานิ กโรนฺติ. ทานเมว ทานมยํ, ทานเจตนาสุ วา ปุริมเจตนาโต นิปฺผนฺนา สนฺนิฏฺฐาปกเจตนา ทานมยํ สีลาทีหิ สีลมยาทีนิ วิย. เสสทฺวเยสุปิ เอเสว นโย. ปริตฺตํ กตํ โหตีติ โถกํ มนฺทํ กตํ โหติ. นาภิสมฺโภตีติ น นิปฺผชฺชติ. อกตํ โหตีติ ภาวนายโยโคเยว อนารทฺโธ โหตีติ อตฺโถ. มนุสฺสโทภคฺยนฺติ มนุสฺเสสุ สมฺปตฺติรหิตํ ปญฺจวิธํ นีจกุลํ. อุปปชฺชตีติ ปฏิสนฺธิวเสน อุปคจฺฉติ, ตตฺถ นิพฺพตฺตตีติ อตฺโถ. มตฺตโส กตนฺติ ปมาเณน กตํ, โถกํ น พหุ. มนุสฺสโสภคฺยนฺติ มนุสฺเสสุ สุภคภาวํ ติวิธกุลสมฺปตฺตึ. อธิมตฺตนฺติ อธิกปฺปมาณํ พลวํ วา. อธิคณฺหนฺตีติ อภิภวิตฺวา คณฺหนฺติ, วิสิฏฺฐตรา เชฏฺฐกา โหนฺตีติ อตฺโถ.

36. 여섯 번째 경에서 '공덕을 짓는 토대(뿐냐끼리야왓투)'란 공덕을 짓는 행위이면서 동시에 그에 따른 여러 이익의 토대가 된다는 뜻이다. 보시 등의 특징에 마음을 두고 '우리는 마땅히 보시를 해야 하고, 계를 지켜야 하며, 수행을 닦아야 한다'고 생각하며 중생들은 공덕을 쌓는다. 보시 그 자체가 곧 '보시로 이루어진 것(다나마양)'이다. 또는 보시의 의도들 중에서 앞선 의도로부터 생겨나 최종적으로 결정하는 의도를 '보시로 이루어진 것'이라고 한다. 이는 밀가루 등으로 만든 형상을 '밀가루로 된 것'이라 부르고, 돌 등으로 만든 것을 '돌로 된 것'이라 부르는 것과 같은 방식이다. 나머지 두 가지(계, 수행)에도 이와 같은 방식이 적용된다. '약간 행해졌다'는 것은 조금, 미미하게 행해졌음을 뜻한다. '성취되지 않는다'는 것은 결과가 나타나지 않는다는 것이다. '수행되지 않았다'는 것은 수행에 대한 정진이 시작되지 않았다는 뜻이다. '인간으로서의 불운'이란 인간 세상에서 구족함이 결여된 다섯 가지 저열한 가문을 말한다. '태어난다'는 것은 재생연결을 통해 그곳에 이르게 된다는 뜻이다. '어느 정도 행해졌다'는 것은 수량상으로 어느 정도일 뿐 많지 않음을 뜻한다. '인간으로서의 행운'이란 인간들 사이에서 뛰어난 상태인 세 가지 훌륭한 가문의 구족함을 말한다. '탁월하게'란 한도를 넘어서거나 강력한 것을 뜻한다. '능가한다'는 것은 압도하여 차지한다는 것이며, 더 뛰어난 지도자가 된다는 의미이다.

---

๗. สปฺปุริสทานสุตฺตวณฺณนา

7. 참된 사람의 보시 경에 대한 설명

---

๓๗. สตฺตเม สุจินฺติ ปริสุทฺธํ วณฺณสมฺปนฺนํ เทติ. ปณีตนฺติ รสูปปนฺนํ. กาเลนาติ ยุตฺตปตฺตกาเลน. กปฺปิยนฺติ ยํ กปฺปิยํ, ตํ เทติ. วิเจยฺย เทตีติ ‘‘อิมสฺส ทินฺนํ มหปฺผลํ ภวิสฺสติ, อิมสฺส น มหปฺผล’’นฺติ เอวํ ปฏิคฺคาหกปริเยสนวเสน ทานํ วา ปณิธายวเสน ทานํ วา วิจินิตฺวา เทติ.

37. 일곱 번째 경에서 '깨끗한 것'이란 청정하고 색깔이 고운 물건을 주는 것을 말한다. '수승한 것'이란 맛이 훌륭한 것을 뜻한다. '적절한 때에'란 합당하고 알맞은 시기를 말한다. '허용된 것'이란 수행자에게 허용된 것을 주는 것이다. '선택하여 준다'는 것은 '이 사람에게 주는 것은 큰 결과가 있을 것이고, 저 사람에게 주는 것은 큰 결과가 없을 것이다'라고 수령자를 살피거나, 보시물에 대해 숙고하여 선택한 뒤에 준다는 뜻이다.

---

๘. สปฺปุริสสุตฺตวณฺณนา

8. 참된 사람 경에 대한 설명

---

๓๘. อฏฺฐเม อตฺถายาติ อตฺถตฺถาย. หิตาย สุขายาติ หิตตฺถาย สุขตฺถาย. ปุพฺพเปตานนฺติ ปรโลกคตานํ ญาตีนํ. อิมสฺมึ สุตฺเต อนุปฺปนฺเน พุทฺเธ จกฺกวตฺติราชาโน โพธิสตฺตา ปจฺเจกพุทฺธา ลพฺภนฺติ, พุทฺธกาเล พุทฺธา เจว พุทฺธสาวกา จ. ยถาวุตฺตานญฺหิ เอเตสํ อตฺถาย หิตาย สุขาย สํวตฺตนฺติ. พหุนฺนํ วต อตฺถาย, สปฺปญฺโญ ฆรมาวสนฺติ สปฺปญฺโญ ฆเร วสนฺโต พหูนํ วต อตฺถาย โหติ. ปุพฺเพติ ปฐเมว. ปุพฺเพกตมนุสฺสรนฺติ [Pg.232] มาตาปิตูนํ ปุพฺพการคุเณ อนุสฺสรนฺโต. สหธมฺเมนาติ สการเณน ปจฺจยปูชเนน ปูเชติ. อปเจ พฺรหฺมจารโยติ พฺรหฺมจาริโน อปจยติ, นีจวุตฺติตํ เนสํ อาปชฺชติ. เปสโลติ ปิยสีโล.

38. 여덟 번째 경에서 '이익을 위하여'란 이로움이라는 목적을 위해서다. '안락과 행복을 위하여'란 유익함과 행복이라는 목적을 위해서다. '먼저 세상을 떠난 이들'이란 저 세상으로 간 친지들을 말한다. 이 경에서 부처님이 출현하시지 않았을 때는 전륜성왕, 보살, 벽지불들이 그 대상이 되며, 부처님 시대에는 부처님과 그 제자들이 대상이 된다. 실로 앞서 언급된 이들의 이익과 안락과 행복을 위해 실천하는 것이다. '참으로 많은 이들의 이익을 위해 지혜로운 이가 재가에 머문다'는 것은 지혜로운 자가 집에 거주하는 것이 많은 이들에게 참으로 이익이 된다는 뜻이다. '먼저'는 애초부터라는 뜻이다. '먼저 베푼 은혜를 기억하며'란 부모님이 이전에 베푼 은혜와 공덕을 거듭 새기며라는 뜻이다. '법답게'란 합당한 이유를 가지고 필수품 공양으로써 공경한다는 것이다. '수행자들을 존경한다'는 것은 범행을 닦는 이들을 존중하며 그들 앞에서 자신을 낮추는 자세를 취하는 것이다. '청정한 성품을 가진 이(뻬살로)'란 사랑스러운 계행을 지닌 사람을 말한다.

---

๙. อภิสนฺทสุตฺตวณฺณนา

9. 아비산다 수트라 주해 (Abhisandasutta-vaṇṇanā)

---

๓๙. นวเม ทานานีติ เจตนาทานานิ. อคฺคญฺญานีติอาทีนํ อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว.

39. 아홉 번째 경에서 '보시들(dānāni)'이란 보시하려는 의지(cetanādānāni)들을 말한다. '최상의(aggaññāni)' 등의 뜻은 앞서 (사법의) 주해에서 이미 말한 바와 같다.

---

๑๐. ทุจฺจริตวิปากสุตฺตวณฺณนา

10. 악행의 과보 경 주해 (Duccaritavipākasutta-vaṇṇanā)

---

๔๐. ทสเม ปาณาติปาโตติ ปาณาติปาตเจตนา. สพฺพลหุโสติ สพฺพลหุโก. อปฺปายุกสํวตฺตนิโกติ เตน ปริตฺตเกน กมฺมวิปาเกน อปฺปายุโก โหติ, ทินฺนมตฺตาย วา ปฏิสนฺธิยา วิลียติ มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขนฺตมตฺเต วา. เอวรูโป หิ น อญฺญสฺส กสฺสจิ นิสฺสนฺโท, ปาณาติปาตสฺเสว คตมคฺโค เอโสติ. โภคพฺยสนสํวตฺตนิโกติ ยถา กากณิกามตฺตมฺปิ หตฺเถ น ติฏฺฐติ, เอวํ โภคพฺยสนํ สํวตฺเตติ. สปตฺตเวรสํวตฺตนิโก โหตีติ สห สปตฺเตหิ เวรํ สํวตฺเตติ. ตสฺส หิ สปตฺตา จ พหุกา โหนฺติ. โย จ นํ ปสฺสติ, ตสฺมึ เวรเมว อุปฺปาเทติ น นิพฺพายติ. เอวรูโป หิ ปรสฺส รกฺขิตโคปิตภณฺเฑ อปราธสฺส นิสฺสนฺโท.

40. 열 번째 경에서 '살생(pāṇātipāto)'이란 살생하려는 의지(pāṇātipātacetanā)이다. '가장 가벼운 것(sabbalahuso)'이란 모든 살생의 업 중에서 가장 가벼운 것을 말한다. '수명을 짧게 하는 것(appāyukasaṃvattaniko)'이란 그 미미한 업의 과보로 인하여 수명이 짧아지는 것이니, 모태에 들자마자 죽거나 혹은 모태에서 나오자마자 죽는 것을 말한다. 참으로 이러한 종류의 수명이 짧음은 다른 어떤 업의 결과(nissando)가 아니라, 오직 살생의 업이 가야 할 길(결과)이다. '재물을 파괴하는 것(bhogabyasanasaṃvattaniko)'이란 마치 아주 적은 재물(kākaṇikā)이라도 손에 남아 있지 않듯이, 그와 같이 재물의 파멸을 초래한다는 것이다. '적대적인 원한을 초래하는 것(sapattaverasaṃvattaniko hotī)'이란 적대적인 자들과 더불어 원한을 일으키는 것을 말한다. 참으로 그에게는 적이 많게 된다. 또한 누구든 그를 보는 자는 그에 대해 원한만을 일으키고 가라앉지 않는다. 참으로 이와 같은 것은 타인이 보호하고 지키는 물건에 대해 범죄를 저지른(사음) 결과이다.

---

อภูตพฺภกฺขานสํวตฺตนิโก โหตีติ อภูเตน อพฺภกฺขานํ สํวตฺเตติ, เยน เกนจิ กตํ ตสฺเสว อุปริ ปตติ. มิตฺเตหิ เภทนสํวตฺตนิโกติ มิตฺเตหิ เภทํ สํวตฺเตติ. ยํ ยํ มิตฺตํ กโรติ, โส โส ภิชฺชติเยว. อมนาปสทฺทสํวตฺตนิโกติ อมนาปสทฺทํ สํวตฺเตติ. ยา สา วาจา กณฺฏกา กกฺกสา กฏุกา อภิสชฺชนี มมฺมจฺเฉทิกา, คตคตฏฺฐาเน ตเมว สุณาติ, มนาปสทฺทสวนํ นาม น ลภติ. เอวรูโป ผรุสวาจาย คตมคฺโค นาม. อนาเทยฺยวาจาสํวตฺตนิโกติ อคฺคเหตพฺพวจนตํ สํวตฺเตติ, ‘‘ตฺวํ กสฺมา กเถสิ, โก หิ ตว วจนํ คเหสฺสตี’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ. อยํ สมฺผปฺปลาปสฺส คตมคฺโค. อุมฺมตฺตกสํวตฺตนิโก โหตีติ อุมฺมตฺตกภาวํ [Pg.233] สํวตฺเตติ. เตน หิ มนุสฺโส อุมฺมตฺโต วา ขิตฺตจิตฺโต วา เอฬมูโค วา โหติ. อยํ สุราปานสฺส นิสฺสนฺโท. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กถิตนฺติ.

'터무니없는 비난을 초래하는 것(abhūtabbhakkhānasaṃvattaniko hotī)'이란 사실이 아닌 말로 비난을 받게 됨을 의미하니, 누구든 (다른 사람이) 저지른 일조차도 바로 그(망어를 한 자)의 위로 떨어지게 된다. '친구들과의 이간을 초래하는 것(mittehi bhedanasaṃvattaniko)'이란 친구들 사이에 분열을 일으키는 것이다. 어떤 친구를 사귀든 그 친구와는 반드시 갈라지게 된다. '즐겁지 않은 소리를 초래하는 것(amanāpasaddasaṃvattaniko)'이란 즐겁지 않은 소리를 듣게 됨을 의미한다. 가시 돋치고 거칠며 쓰고 불쾌하며 마음을 상하게 하는 말들을, 그가 가는 곳마다 오직 그러한 소리만을 듣게 되고, 즐거운 소리를 듣는 일은 결코 없다. 참으로 이와 같은 것이 거친 말(욕설)이 가야 할 길이다. '받아들여지지 않는 말을 초래하는 것(anādeyyavācāsaṃvattaniko)'이란 남들이 받아들이지 않는 말을 하게 됨을 의미하니, "당신은 왜 말하는가? 누가 당신의 말을 받아들이겠는가?"라는 말을 듣는 상태에 이르게 된다. 이것이 꾸며낸 말(기어)이 가야 할 길이다. '미친 상태를 초래하는 것(ummattakasaṃvattaniko hotī)'이란 미치게 됨을 의미한다. 참으로 그(술을 마신) 때문에 인간이 미치거나 정신이 착란되거나 벙어리처럼 어리석게 된다. 이것이 술을 마신 결과이다. 이 경에서는 오직 윤회(vaṭṭa)에 대해서만 설해졌다.

---

ทานวคฺโค จตุตฺโถ.

네 번째 보시 품(Dānavagga)이 끝났다.

---

๕. อุโปสถวคฺโค

5. 우포사타 품(Uposathavagga)

---

๔. วาเสฏฺฐสุตฺตวณฺณนา

4. 바셋타 수트라 주해 (Vāseṭṭhasutta-vaṇṇanā)

---

๔๔. ปญฺจมสฺส จตุตฺเถ อิเม เจปิ, วาเสฏฺฐ, มหาสาลาติ ปุรโต ฐิเต ทฺเว สาลรุกฺเข ทสฺเสนฺโต ปริกปฺโปปมํ อาห. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อิเม ตาว มหาสาลา อเจตนา. สเจ เอเตปิ สเจตนา หุตฺวา อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ อุโปสถํ อุปวเสยฺยุํ, เอเตสมฺปิ โส อุโปสถวาโส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย อสฺส. ภูเต ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ.

44. 다섯 번째 품의 네 번째 경에서 '바셋타여, 만일 이 거대한 살라 나무들이'라는 말은 앞에 서 있는 두 그루의 살라 나무를 가리키며 가설적인 비유를 설하신 것이다. 그 의도는 다음과 같다. 우선 이 거대한 살라 나무들은 의식이 없다. 만일 이들도 의식이 있어서 여덟 가지 요소를 갖춘 우포사타를 지킨다면, 그들의 우포사타 준수 또한 오랜 세월 이익과 행복이 될 것이다. 하물며 살아 있는 존재(인간)에 대해서는 말할 필요도 없다는 뜻이다.

---

๖. อนุรุทฺธสุตฺตวณฺณนา

6. 아누룻다 수트라 주해 (Anuruddhasutta-vaṇṇanā)

---

๔๖. ฉฏฺเฐ เยนายสฺมา อนุรุทฺโธติ ตา กิร เทวตา อตฺตโน สมฺปตฺตึ โอโลเกตฺวา ‘‘กึ นุ โข นิสฺสาย อยํ สมฺปตฺติ อมฺเหหิ ลทฺธา’’ติ อาวชฺชมานา เถรํ ทิสฺวา ‘‘มยํ อมฺหากํ อยฺยสฺส ปุพฺเพ จกฺกวตฺติรชฺชํ กโรนฺตสฺส ปาทปริจาริกา หุตฺวา เตน ทินฺโนวาเท ฐตฺวา อิมํ สมฺปตฺตึ ลภิมฺห, คจฺฉาม เถรํ อาเนตฺวา อิมํ สมฺปตฺตึ อนุภวิสฺสามา’’ติ ทิวา เยนายสฺมา อนุรุทฺโธ เตนุปสงฺกมึสุ. ตีสุ ฐาเนสูติ ตีสุ การเณสุ. ฐานโส ปฏิลภามาติ ขเณเนว ลภาม. สรนฺติ วจนสทฺทํ วา คีตสทฺทํ วา อาภรณสทฺทํ วา. ปีตา อสฺสูติอาทีนิ นีลา ตาว ชาตา, ปีตา ภวิตุํ น สกฺขิสฺสนฺตีติอาทินา นเยน จินฺเตตฺวา วิตกฺเกติ. ตาปิ ‘‘อิทานิ อยฺโย อมฺหากํ ปีตภาวํ อิจฺฉติ, อิทานิ โลหิตภาว’’นฺติ ตาทิสาว อเหสุํ.

46. 여섯 번째 경에서 '존자 아누룻다께서 계신 곳으로'라는 대목에서, 그 천녀들은 자신들의 풍요로움을 보고 "도대체 무엇을 의지하여 우리가 이 풍요를 얻었는가?"라고 생각하다가 장로를 보고는 "우리는 예전에 우리 주인이신 아누룻다께서 전륜성왕으로 다스리실 때 시종이 되어, 그분이 주신 훈계를 지켜서 이 풍요를 얻었구나. 가서 장로님을 모셔와 이 풍요를 함께 즐기자"라고 생각하여, 낮에 존자 아누룻다께서 계신 곳으로 다가갔다. '세 가지 경우에(tīsu ṭhānesu)'란 세 가지 원인에서라는 뜻이다. '즉시 얻는다(ṭhānaso paṭilabhāma)'란 찰나에 얻는다는 뜻이다. '기억한다(saranti)'란 말소리나 노래 소리나 장신구 소리를 말한다. '황금색이 되기를(pītā assu)' 등의 구절은, (그녀들이) 처음에는 푸른색이었으나 황금색이 될 수는 없을 것이라고 이런 식으로 생각하며 의문을 가졌다는 것이다. 그러자 그녀들도 "지금 장로께서 우리의 황금색 모습을 원하신다, 지금은 붉은색 모습을 원하신다"라고 마음을 읽고 그와 같은 모습이 되었다.

---

อจฺฉรํ วาเทสีติ ปาณิตลํ วาเทสิ. ปญฺจงฺคิกสฺสาติ อาตตํ, วิตตํ, อาตตวิตตํ, ฆนํ, สุสิรนฺติ อิเมหิ ปญฺจหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตสฺส. ตตฺถ อาตตํ นาม จมฺมปริโยนทฺเธสุ เภริอาทีสุ เอกตลตูริยํ, วิตตํ นาม อุภยตลํ, อาตตวิตตํ นาม สพฺพโส [Pg.234] ปริโยนทฺธํ, สุสิรํ วํสาทิ, ฆนํ สมฺมาทิ. สุวินีตสฺสาติ อากฑฺฒนสิถิลกรณาทีหิ สมุจฺฉิตสฺส. สุปฺปฏิปตาฬิตสฺสาติ ปมาเณ ฐิตภาวชานนตฺถํ สุฏฺฐุ ปฏิปตาฬิตสฺส. กุสเลหิ สุสมนฺนาหตสฺสาติ เย วาเทตุํ กุสลา เฉกา, เตหิ วาทิตสฺส. วคฺคูติ เฉโก สุนฺทโร. รชนีโยติ รญฺเชตุํ สมตฺโถ. กมนีโยติ กาเมตพฺพยุตฺโต. ขมนีโยติ วา ปาโฐ, ทิวสมฺปิ สุยฺยมาโน ขมเตว, น นิพฺพินฺทตีติ อตฺโถ. มทนีโยติ มานมทปุริสมทชนโน. อินฺทฺริยานิ โอกฺขิปีติ ‘‘อสารุปฺปํ อิมา เทวตา กโรนฺตี’’ติ อินฺทฺริยานิ เหฏฺฐา ขิปิ, น อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา โอโลเกสิ. น ขฺวยฺโย อนุรุทฺโธ สาทิยตีติ ‘‘มยํ นจฺจาม คายาม, อยฺโย ปน อนุรุทฺโธ น โข สาทิยติ, อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา น โอโลเกติ, กึ มยํ นจฺจิตฺวา วา คายิตฺวา วา กริสฺสามา’’ติ ตตฺเถว อนฺตรธายึสุ. เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ ตาสํ เทวตานํ อานุภาวํ ทิสฺวา ‘‘กติหิ นุ โข ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม มนาปกายิเก เทวโลเก นิพฺพตฺตตี’’ติ อิมมตฺถํ ปุจฺฉิตุํ อุปสงฺกมิ.

'손가락을 튕겼다(accharaṃ vādesi)'는 것은 손바닥을 쳤다는 의미이다. '다섯 가지 악기(pañcaṅgikassa)'란 아타타(한쪽만 덮인 북), 위타타(양쪽이 덮인 북), 아타타위타타(전체가 덮인 북), 가나(타악기), 수시라(관악기)라는 이 다섯 가지 요소를 갖춘 음악을 말한다. 여기서 '아타타'란 가죽을 씌운 북 등 중에서 한쪽 면만 있는 악기이고, '위타타'란 양쪽 면이 있는 것이며, '아타타위타타'란 전체가 가죽으로 씌워진 것이고, '수시라'는 대나무 피리 등이며, '가나'는 징이나 심벌즈 등이다. '잘 조율된(suvinītassa)'이란 줄을 당기거나 늦추는 등의 조절을 통해 잘 소리 나게 한 것이다. '잘 두드려진(suppaṭipatāḷitassa)'이란 너무 팽팽하지도 느슨하지도 않은 적절한 소리 상태임을 알기 위해 잘 두드려진 것을 말한다. '숙련된 자들에 의해 연주된(kusalehi susamannāhatassāti)'이란 연주에 능숙하고 지혜로운 자들에 의해 연주된 것을 말한다. '아름다운(vaggū)'이란 뛰어나고 좋다는 뜻이다. '매혹적인(rajanīyoti)'이란 즐겁게 할 수 있다는 뜻이다. '매력적인(kamanīyoti)'이란 갈망할 만한 가치가 있다는 뜻이다. 혹은 '참을 만한(khamanīyoti)'이라는 독본도 있는데, 하루 종일 듣고 있어도 즐거울 뿐 싫증 나지 않는다는 뜻이다. '도취시키는(madanīyoti)'이란 자만심과 남성적인 우월감을 불러일으킨다는 뜻이다. '감각 기관을 아래로 떨구었다(indriyāni okkhipī)'는 것은 "이 천녀들이 부적절한 행동을 하고 있다"라고 생각하여 감각 기관을 아래로 향하게 하고, 눈을 떠서 보지 않았다는 뜻이다. '존자 아누룻다께서는 즐기지 않으셨다(na khvayyo anuruddho sādiyatī)'는 것은 "우리가 춤추고 노래해도 존자 아누룻다께서는 즐거워하지 않으시고, 눈을 떠서 보지도 않으시니, 우리가 춤추고 노래한들 무엇 하겠는가"라고 생각하며 그 자리에서 사라졌음을 의미한다. '세존께서 계신 곳으로 다가갔다'는 것은 그 천녀들의 신통력을 보고 "도대체 몇 가지 법을 갖추어야 여인이 마나파카이카(Manāpakāyika) 천상에 태어나는가?"라고 이 뜻을 묻기 위해 다가간 것이다.

---

๙-๑๐. อิธโลกิกสุตฺตทฺวยวณฺณนา

9-10. 현세 경 등의 주해 (Idhalokikasuttadvayavaṇṇanā)

---

๔๙-๕๐. นวเม อยํ’ส โลโก อารทฺโธ โหตีติ อยมสฺส โลโก อิธโลเก กรณมตฺตาย อารทฺธตฺตา ปริปุณฺณตฺตา อารทฺโธ โหติ ปริปุณฺโณ. โสฬสาการสมฺปนฺนาติ สุตฺเต วุตฺเตหิ อฏฺฐหิ, คาถาสุ อฏฺฐหีติ โสฬสหิ อากาเรหิ สมนฺนาคตา, ยานิ วา อฏฺฐงฺคานิ ปรมฺปิ เตสุ สมาทเปตีติ เอวมฺปิ โสฬสาการสมฺปนฺนาติ เอเก. สทฺธาสีลปญฺญา ปเนตฺถ มิสฺสิกา กถิตา. ทสมํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส กถิตํ. สพฺพสุตฺเตสุ ปน ยํ น วุตฺตํ, ตํ เหฏฺฐา อาคตนยตฺตา อุตฺตานตฺถเมวาติ.

49-50번. 아홉 번째 경에서 '이 현세가 성취된다(ayaṃ’sa loko āraddho hoti)'는 것은 그 여인에게 이 현세가 현세에서의 의무를 다함으로써 성취되고 충족되었음을 의미한다. '열여섯 가지 특징을 갖춘(soḷasākārasampannā)'이란 경에서 설해진 여덟 가지와 게송에서 설해진 여덟 가지를 합친 열여섯 가지 특징을 갖추었음을 말한다. 혹은 자신이 가진 여덟 가지를 타인에게도 실천하게 하므로 열여섯 가지 특징을 갖춘 것이라고 설명하기도 한다. 여기서는 믿음(saddhā), 계행(sīla), 보시(cāga), 지혜(paññā) 등이 섞여서 설해졌다. 열 번째 경은 비구 승가에게 설해진 것이다. 모든 경에서 (특별히) 언급되지 않은 것은 앞서 나온 방식과 같으므로 그 뜻이 명확하다.

---

อุโปสถวคฺโค ปญฺจโม.

다섯 번째 우포사타 품(Uposathavagga)이 끝났다.

---

ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

첫 번째 50개 경들의 묶음(Paṭhamapaṇṇāsaka)이 끝났다.

---

๒. ทุติยปณฺณาสกํ

2. 두 번째 50개 경들의 묶음(Dutiyapaṇṇāsaka)

---

(๖) ๑. โคตมีวคฺโค

(6) 1. 고타미 품(Gotamīvagga)

---

๑. โคตมีสุตฺตวณฺณนา

1. 고타미 수트라 주해 (Gotamīsutta-vaṇṇanā)

---

๕๑. ฉฏฺฐสฺส [Pg.235] ปฐเม สกฺเกสุ วิหรตีติ ปฐมคมเนน คนฺตฺวา วิหรติ. มหาปชาปตีติ ปุตฺตปชาย เจว ธีตุปชาย จ มหนฺตตฺตา เอวํลทฺธนามา. เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ ภควา กปิลปุรํ คนฺตฺวา ปฐมเมว นนฺทํ ปพฺพาเชสิ, สตฺตเม ทิวเส ราหุลกุมารํ. จุมฺพฏกกลเห (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๓๑; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๓๗) ปน อุภยนครวาสิเกสุ ยุทฺธตฺถาย นิกฺขนฺเตสุ สตฺถา คนฺตฺวา เต ราชาโน สญฺญาเปตฺวา อตฺตทณฺฑสุตฺตํ (สุ. นิ. ๙๔๑ อาทโย; มหานิ. ๑๗๐ อาทโย) กเถสิ. ราชาโน ปสีทิตฺวา อฑฺฒติยสเต อฑฺฒติยสเต กุมาเร อทํสุ, ตานิ ปญฺจ กุมารสตานิ สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชึสุ, อถ เนสํ ปชาปติโย สาสนํ เปเสตฺวา อนภิรตึ อุปฺปาทยึสุ. สตฺถา เตสํ อนภิรติยา อุปฺปนฺนภาวํ ญตฺวา เต ปญฺจสเต ทหรภิกฺขู กุณาลทหํ เนตฺวา อตฺตโน กุณาลกาเล นิสินฺนปุพฺเพ ปาสาณตเล นิสีทิตฺวา กุณาลชาตกกถาย (ชา. ๒.๒๑.กุณาลชาตก) เตสํ อนภิรตึ วิโนเทตฺวา สพฺเพปิ เต โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาเปสิ, ปุน มหาวนํ อาเนตฺวา อรหตฺตผเลติ. เตสํ จิตฺตชานนตฺถํ ปุนปิ ปชาปติโย สาสนํ ปหิณึสุ. เต ‘‘อภพฺพา มยํ ฆราวาสสฺสา’’ติ ปฏิสาสนํ ปหิณึสุ. ตา ‘‘น ทานิ อมฺหากํ ฆรํ คนฺตุํ ยุตฺตํ, มหาปชาปติยา สนฺติกํ คนฺตฺวา ปพฺพชฺชํ อนุชานาเปตฺวา ปพฺพชิสฺสามา’’ติ ปญฺจสตาปิ มหาปชาปตึ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อยฺเย, อมฺหากํ ปพฺพชฺชํ อนุชานาเปถา’’ติ อาหํสุ. มหาปชาปตี ตา อิตฺถิโย คเหตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ. เสตจฺฉตฺตสฺส เหฏฺฐา รญฺโญ ปรินิพฺพุตกาเล อุปสงฺกมีติปิ วทนฺติเยว.

51. 제6품의 첫 번째 경에서 '석가족들 가운데 머무셨다'는 것은 처음 가셔서 머무신 것을 의미한다. '마하파자파티'라는 이름은 아들들과 딸들 가운데 위대함(많음)으로 인해 얻게 된 명칭이다. '세존께서 계신 곳으로 다가갔다'는 것은 세존께서 카필라성으로 가셔서 먼저 난다 왕자를 출가시키시고, 7일째 되는 날에 라훌라 왕자를 출가시키신 일을 가리킨다. 머리 받침대(물싸움)에 관한 다툼으로 인해 양쪽 도시(카필라와 콜리야)의 왕들이 전쟁을 위해 나섰을 때, 스승(부처님)께서 가셔서 그 왕들을 이해시키시고 '자기 학대의 경(Attadaṇḍasutta)'을 설하셨다. 왕들이 신심을 내어 각각 250명씩 도합 500명의 왕자를 바쳤고, 그들 500명의 왕자는 스승의 처소에서 출가했다. 그때 그들의 (옛) 아내들이 소식을 보내어 (수행에) 싫증을 내게 했다. 스승께서는 그들이 싫증을 낸 것을 아시고, 그 500명의 젊은 비구들을 쿠날라 호수로 데려가셔서 예전에 당신께서 쿠날라 새였을 때 앉으셨던 바위 위에서 '쿠날라 자타카'를 설하심으로써 그들의 싫증을 없애주시고 모두 소다원과에 이르게 하셨다. 다시 마하와나(대림)로 데려가셔서 아라한과에 이르게 하셨다. 그들의 마음을 알기 위해 아내들이 다시 소식을 보냈으나, 그들은 "우리는 재가 생활로 돌아갈 수 없다"고 답장을 보냈다. 그러자 그 아내들은 "이제 우리도 집으로 돌아가는 것은 적절하지 않으니, 마하파자파티 고타미 님께 가서 출가를 허락받아 출가하자"고 생각하고, 500명의 여인이 마하파자파티에게 다가가 "존자시여, 저희의 출가를 허락받아 주십시오"라고 말했다. 마하파자파티는 그 여인들을 데리고 세존께서 계신 곳으로 다가갔다. 어떤 이들은 숫도다나 왕이 반열반하신 뒤 흰 양산(왕권) 아래에서 다가갔다고 말하기도 한다.

---

อลํ โคตมิ, มา เต รุจฺจีติ กสฺมา ปฏิกฺขิปิ, นนุ สพฺเพสมฺปิ พุทฺธานํ จตสฺโส ปริสา โหนฺตีติ? กามํ โหนฺติ, กิลเมตฺวา ปน อเนกวารํ ยาจิเต อนุญฺญาตํ ปพฺพชฺชํ ‘‘ทุกฺเขน ลทฺธา’’ติ สมฺมา ปริปาเลสฺสนฺตีติ ครุํ กตฺวา อนุญฺญาตุกาโม ปฏิกฺขิปิ. ปกฺกามีติ ปุน กปิลปุรเมว ปาวิสิ. ยถาภิรนฺตํ [Pg.236] วิหริตฺวาติ โพธเนยฺยสตฺตานํ อุปนิสฺสยํ โอโลเกนฺโต ยถาชฺฌาสยเน วิหริตฺวา. จาริกํ ปกฺกามีติ มหาชนสงฺคหํ กโรนฺโต อุตฺตมาย พุทฺธสิริยา อโนปเมน พุทฺธวิลาเสน อตุริตจาริกํ ปกฺกามิ.

"그만두어라 고타미여, 그 일은 네게 합당하지 않다"라고 왜 거절하셨는가? 모든 부처님께는 네 부류의 회중(사부대중)이 있지 않은가? 물론 그렇다. 그러나 "어렵게 얻어야만 그것을 잘 수호할 것이다"라고 생각하시고, 수차례 간청하며 고생 끝에 허락된 출가를 귀하게 여기게 하려고 허락하고자 하시면서도 거절하신 것이다. '떠나가셨다'는 것은 다시 카필라성으로 들어가셨음을 의미한다. '원하는 만큼 머무신 뒤'라는 것은 제도할 중생들의 근기를 살피시며 의도하신 대로 머무신 것을 뜻한다. '유행을 떠나셨다'는 것은 대중들을 섭수하시며 부처님의 최상의 영광과 비할 데 없는 위의로 서두르지 않는 유행을 떠나신 것이다.

---

สมฺพหุลาหิ สากิยานีหิ สทฺธินฺติ อนฺโตนิเวสนมฺหิเยว ทสพลํ อุทฺทิสฺส ปพฺพชฺชาเวสํ คเหตฺวา ปญฺจสตา สากิยานิโย ปพฺพชฺชาเวสํเยว คาหาเปตฺวา สพฺพาหิปิ ตาหิ สมฺพหุลาหิ สากิยานีหิ สทฺธึ. จาริกํ ปกฺกามีติ คมนํ อภินีหริ. คมนาภินีหรณกาเล ปน ตา สุขุมาลา ราชิตฺถิโย ปทสา คนฺตุํ น สกฺขิสฺสนฺตีติ สากิยโกลิยราชาโน โสวณฺณสิวิกาโย อุปฏฺฐาปยึสุ. ตา ปน ‘‘ยาเน อารุยฺห คจฺฉนฺตีติ สตฺถริ อคารโว กโต โหตี’’ติ เอกปณฺณาสโยชนิกํ ปทสาว ปฏิปชฺชึสุ. ราชาโนปิ ปุรโต จ ปจฺฉโต จ อารกฺขํ สํวิทหาเปตฺวา ตณฺฑุลสปฺปิเตลาทีนํ สกฏานิ ปูราเปตฺวา ‘‘คตฏฺฐาเน คตฏฺฐาเน อาหารํ ปฏิยาเทถา’’ติ ปุริเส เปสยึสุ. สูเนหิ ปาเทหีติ ตาสญฺหิ สุขุมาลตฺตา ปาเทสุ เอโก โผโฏ อุฏฺเฐติ, เอโก ภิชฺชติ. อุโภ ปาทา กตกฏฺฐิสมฺปริกิณฺณา วิย หุตฺวา อุทฺธุมาตา ชาตา. เตน วุตฺตํ – ‘‘สูเนหิ ปาเทหี’’ติ. พหิทฺวารโกฏฺฐเกติ ทฺวารโกฏฺฐกโต พหิ. กสฺมา ปเนวํ ฐิตาติ? เอวํ กิรสฺสา อโหสิ – ‘‘อหํ ตถาคเตน อนนุญฺญาตา สยเมว ปพฺพชฺชาเวสํ อคฺคเหสึ, เอวํ คหิตภาโว จ ปน เม สกลชมฺพุทีเป ปากโฏ ชาโต. สเจ สตฺถา ปพฺพชฺชํ อนุชานาติ, อิจฺเจตํ กุสลํ. สเจ ปน นานุชานิสฺสติ, มหตี ครหา ภวิสฺสตี’’ติ วิหารํ ปวิสิตุํ อสกฺโกนฺตี โรทมานาว อฏฺฐาสิ.

'많은 석가족 여인들과 함께'라는 것은 궁전 안에서 십력자(부처님)를 위해 출가자의 모습(가사)을 취하고, 500명의 석가족 여인들에게도 출가자의 모습을 하게 하여 그들과 함께했다는 뜻이다. '유행을 떠났다'는 것은 길을 나섰음을 의미한다. 길을 나설 때 그 섬세한 왕족 여인들이 발로 걸어갈 수 없을 것이라 생각한 석가와 콜리야의 왕들이 황금 가마를 준비했다. 그러나 그녀들은 "수레를 타고 가는 것은 스승에 대한 공경이 없는 일이다"라고 생각하며 51유순의 길을 발로 걸어갔다. 왕들도 앞뒤로 호위병을 배치하고 쌀과 버터, 기름 등을 실은 수레를 가득 채워 보내며 "이르는 곳마다 음식을 준비하라"고 사람들을 보냈다. '부어오른 발로'라는 것은 그녀들이 너무 섬세하여 발에 물집이 생기고 터졌기 때문이다. 양쪽 발은 마치 카타카 씨앗이 박힌 것처럼 부어올랐다. 그래서 '부어오른 발로'라고 한 것이다. '문밖의 누각(외문)에서'라는 것은 문 입구 밖을 의미한다. 왜 그렇게 서 있었는가? 그녀는 이렇게 생각했다. "나는 여래의 허락 없이 스스로 출가의 모습을 취했고, 이 사실이 온 잠부디파에 알려졌다. 만약 스승께서 출가를 허락하신다면 다행이지만, 허락하지 않으신다면 큰 비난이 있을 것이다." 그래서 차마 사원으로 들어가지 못하고 울면서 서 있었던 것이다. 이것이 그 대답이다.

---

กึ นุ ตฺวํ โคตมีติ กึ นุ ราชกุลานํ วิปตฺติ อุปฺปนฺนา, เกน ตฺวํ การเณน เอวํ วิวณฺณภาวํ ปตฺตา, สูเนหิ ปาเทหิ…เป… ฐิตาติ. อญฺเญนปิ ปริยาเยนาติ อญฺเญนปิ การเณน. พหุการา, ภนฺเตติอาทินา ตสฺสา คุณํ กเถตฺวา ปุน ปพฺพชฺชํ ยาจนฺโต เอวมาห. สตฺถาปิ ‘‘อิตฺถิโย นาม ปริตฺตปญฺญา, เอกยาจิตมตฺเตน ปพฺพชฺชาย อนุญฺญาตาย น มม สาสนํ ครุํ กตฺวา คณฺหิสฺสนฺตี’’ติ ติกฺขตฺตุํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อิทานิ ครุํ กตฺวา คาหาเปตุกามตาย สเจ, อานนฺท, มหาปชาปตี โคตมี [Pg.237] อฏฺฐ ครุธมฺเม ปฏิคฺคณฺหาติ, สาว’สฺสา โหตุ อุปสมฺปทาติอาทิมาห. ตตฺถ สาวสฺสาติ สา เอว อสฺสา ปพฺพชฺชาปิ อุปสมฺปทาปิ โหตุ.

"고타미여, 무슨 일이냐?"라는 것은 왕가에 무슨 불행이 생겼느냐, 어떤 이유로 안색이 변하고 부어오른 발로 서 있느냐고 물으신 것이다. '다른 방법으로도'라는 것은 다른 이유로도 "세존이시여, 그녀는 많은 도움을 주었습니다"라며 그녀의 공덕을 말하며 다시 출가를 요청하며 이같이 말한 것이다. 스승께서도 "여인들은 지혜가 적으니, 한 번의 요청으로 출가를 허락하면 나의 가르침을 귀하게 여겨 받들지 않을 것이다"라고 생각하시어 세 번 거절하셨다. 이제 귀하게 여겨 받아들이게 하려고 "아난다여, 만약 마하파자파티 고타미가 여덟 가지 공경해야 할 법(팔경법)을 받아들인다면, 그것이 그녀의 구족계가 되게 하라"고 말씀하신 것이다. 여기서 '그것이 그녀의 것(sāvassā)'이란 그 여덟 가지 법을 받아들이는 것 자체가 그녀의 출가이자 구족계가 되게 하라는 뜻이다.

---

ตทหูปสมฺปนฺนสฺสาติ ตํทิวสํ อุปสมฺปนฺนสฺส. อภิวาทนํ ปจฺจุฏฺฐานํ อญฺชลิกมฺมํ สามีจิกมฺมํ กตฺตพฺพนฺติ โอมานาติมาเน อกตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน อภิวาทนํ, อาสนา ปจฺจุฏฺฐาย ปจฺจุคฺคมนวเสน ปจฺจุฏฺฐานํ, ทสนเข สโมธาเนตฺวา อญฺชลิกมฺมํ, อาสนปญฺญาปนพีชนาทิกํ อนุจฺฉวิกกมฺมสงฺขาตํ สามีจิกมฺมญฺจ กตพฺพํ. อภิกฺขุเก อาวาเสติ ยตฺถ วสนฺติยา อนนฺตราเยน โอวาทตฺถาย อุปสงฺกมนฏฺฐาเน โอวาททายโก อาจริโย นตฺถิ, อยํ อภิกฺขุโก อาวาโส นาม. เอวรูเป อาวาเส วสฺสํ น อุปคนฺตพฺพํ. อนฺวฑฺฒมาสนฺติ อนุโปสถิกํ. โอวาทูปสงฺกมนนฺติ โอวาทตฺถาย อุปสงฺกมนํ. ทิฏฺเฐนาติ จกฺขุนา ทิฏฺเฐน. สุเตนาติ โสเตน สุเตน. ปริสงฺกายาติ ทิฏฺฐสุตวเสน ปริสงฺกิเตน. ครุธมฺมนฺติ ครุกํ สงฺฆาทิเสสาปตฺตึ. ปกฺขมานตฺตนฺติ อนูนานิ ปนฺนรส ทิวสานิ มานตฺตํ. ฉสุ ธมฺเมสูติ วิกาลโภชนจฺฉฏฺเฐสุ สิกฺขาปเทสุ. สิกฺขิตสิกฺขายาติ เอกสิกฺขมฺปิ อขณฺฑํ กตฺวา ปูริตสิกฺขาย. อกฺโกสิตพฺโพ ปริภาสิตพฺโพติ ทสนฺนํ อกฺโกสวตฺถูนํ อญฺญตเรน อกฺโกสวตฺถุนา น อกฺโกสิตพฺโพ, ภยูปทํสนาย ยาย กายจิ ปริภาสาย น ปริภาสิตพฺโพ.

‘그날 구족계(비구니계)를 받은 자에게’란 그날 구족계를 받은 자를 의미한다. ‘예경, 일어남, 합장, 예우를 다해야 한다’는 것은 비굴함이나 지나친 자만심을 갖지 않고, 오체투지(다섯 곳이 땅에 닿는 절)로 예경하고, 자리에서 일어나 맞이하는 것으로 일어남을 표하며, 열 손가락을 모아 합장하고, 자리를 마련하거나 부채질을 하는 등 상황에 적절한 행위인 예우를 다해야 한다는 뜻이다. ‘비구가 없는 처소’란 그곳에 거주하는 비구니가 장애 없이 훈계를 듣기 위해 찾아갈 수 있는 거리에 훈계를 해줄 스승(비구)이 없는 곳을 말하며, 이러한 곳을 ‘비구가 없는 처소’라 한다. 이러한 처소에는 안거를 들어서는 안 된다. ‘보름마다’란 매 포살일마다를 의미한다. ‘훈계를 듣기 위해 찾아감’이란 훈계를 듣기 위해 나아가는 것을 말한다. ‘본 것으로’란 눈으로 직접 본 것을 뜻한다. ‘들은 것으로’란 귀로 들은 것을 뜻한다. ‘의심되는 것으로’란 보고 들은 것에 근거하여 의심을 품게 된 것을 말한다. ‘중대한 법(가루담마)’이란 무거운 죄인 승가디세사 아빳띠를 말한다. ‘보름간의 마낫따(별거)’란 부족함 없이 가득 찬 15일 동안의 마낫따를 의미한다. ‘여섯 가지 법에서’란 때아닌 때의 식사(비칼라보자나)를 여섯 번째로 하는 학습계목들을 말한다. ‘공부를 마친’이란 한 가지 계목이라도 어김없이 완수하여 수행을 채운 것을 말한다. ‘욕설을 하거나 비난해서는 안 된다’는 것은 열 가지 욕설의 근거 중 어느 하나로도 욕설을 해서는 안 되며, 겁을 주기 위한 어떠한 종류의 비난도 해서는 안 된다는 뜻이다.

---

โอวโฏ ภิกฺขุนีนํ ภิกฺขูสุ วจนปโถติ โอวาทานุสาสนธมฺมกถาสงฺขาโต วจนปโถ ภิกฺขุนีนํ ภิกฺขูสุ โอวริโต ปิหิโต, น ภิกฺขุนิยา โกจิ ภิกฺขุ โอวทิตพฺโพ อนุสาสิตพฺโพ วา ‘‘ภนฺเต, โปราณกตฺเถรา อิทํ จีวรวตฺตํ ปูรยึสู’’ติ เอวํ ปน ปเวณิวเสน กเถตุํ วฏฺฏติ. อโนวโฏ ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนีสุ วจนปโถติ ภิกฺขูนํ ปน ภิกฺขุนีสุ วจนปโถ อนิวาริโต, ยถารุจิ โอวทิตุํ อนุสาสิตุํ ธมฺมกถํ กเถตุนฺติ อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปเนสา ครุธมฺมกถา สมนฺตปาสาทิกาย วินยสํวณฺณนาย (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๔๘) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา.

‘비구니들이 비구들에게 하는 말의 통로가 막혔다’는 것은 훈계, 교계, 법문이라 일컬어지는 말의 통로가 비구니들에게는 비구들을 향해 닫히고 차단되었음을 의미한다. 비구니는 어떤 비구에게도 훈계하거나 교계해서는 안 된다. 다만 ‘존자시여, 옛 어른 스님들께서는 이러한 가사 입는 법을 준수하셨습니다’라고 전통의 계승에 따라 말하는 것은 허용된다. ‘비구들이 비구니들에게 하는 말의 통로가 열렸다’는 것은 비구들의 비구니들에 대한 말의 통로는 금지되지 않았음을 뜻하며, 원함에 따라 훈계하고 교계하고 법문을 설할 수 있다는 것이다. 이것이 여기서의 요약이다. 상세한 내용은 ‘사만따빠사디까’라 불리는 율장 주석서에 설해진 방식대로 알아야 한다.

---

อิเม ปน อฏฺฐ ครุธมฺเม สตฺถุ สนฺติเก อุคฺคเหตฺวา เถเรน อตฺตโน อาโรจิยมาเน สุตฺวาว มหาปชาปติยา ตาว มหนฺตํ โทมนสฺสํ ขเณน [Pg.238] ปฏิปฺปสฺสมฺภิ, อโนตตฺตทหโต อาภเตน สีตุทกสฺส ฆฏสเตน มตฺถเก ปริสิตฺตา วิย วิคตปริฬาหา อตฺตมนา หุตฺวา ครุธมฺมปฏิคฺคหเณน อุปฺปนฺนปีติปาโมชฺชํ อาวิกโรนฺตี เสยฺยถาปิ, ภนฺเตติอาทิกํ อุทานํ อุทาเนสิ.

이 여덟 가지 중대한 법(팔경법)을 부처님 곁에서 배워 아난다 존자가 자신에게 알려주는 것을 듣자마자, 마하빠자빠띠의 커다란 슬픔은 한순간에 가라앉았다. 마치 아노땃따 호수에서 길어온 시원한 물 백 항아리를 머리에 부은 듯이 번뇌의 열기가 사라지고 기쁜 마음이 되어, 팔경법을 받아들임으로써 생겨난 희열과 환희를 드러내며 ‘존자시여, 마치...’로 시작되는 감흥어(우다나)를 읊었다.

---

กุมฺภตฺเถนเกหีติ กุมฺเภ ทีปํ ชาเลตฺวา เตน อาโลเกน ปรฆเร ภณฺฑํ วิจินิตฺวา เถนกโจเรหิ. เสตฏฺฐิกา นาม โรคชาตีติ เอโก ปาณโก นาฬมชฺฌคตํ กณฺฑํ วิชฺฌติ, เยน วิทฺธา กณฺฑา นิกฺขนฺตมฺปิ สาลิสีสํ ขีรํ คเหตุํ น สกฺโกติ. มญฺชิฏฺฐิกา นาม โรคชาตีติ อุจฺฉูนํ อนฺโตรตฺตภาโว.

‘항아리 도둑들’이란 항아리에 등불을 켜고 그 빛으로 남의 집에서 물건을 골라 훔치는 도둑들을 말한다. ‘세땃띠까(백골병)라는 병’이란 한 마리의 벌레가 줄기 속의 알맹이를 갉아먹는 것을 말한다. 이 벌레가 갉아먹은 줄기에서는 이삭이 나와도 우유 빛깔의 즙(낱알)을 맺지 못한다. ‘만짓띠까(홍수병)라는 병’이란 사탕수수의 내부가 붉게 변하는 병을 말한다.

---

มหโต ตฬากสฺส ปฏิกจฺเจว อาฬินฺติ อิมินา ปน เอตมตฺถํ ทสฺเสติ – ยถา มหโต ตฬากสฺส ปาฬิยา อพทฺธายปิ กิญฺจิ อุทกํ ติฏฺฐเตว, ปฐมเมว พทฺธาย ปน ยํ อพทฺธปจฺจยา น ติฏฺเฐยฺย, ตมฺปิ ติฏฺเฐยฺย, เอวเมว เย อิเม อนุปฺปนฺเน วตฺถุสฺมึ ปฏิกจฺเจว อนติกฺกมนตฺถาย ครุธมฺมา ปญฺญตฺตา, เตสุ อปญฺญตฺเตสุ มาตุคามสฺส ปพฺพชิตตฺตา ปญฺจ วสฺสสตานิ สทฺธมฺโม ติฏฺเฐยฺย. ปฏิกจฺเจว ปญฺญตฺตตฺตา ปน อปรานิปิ ปญฺจ วสฺสสตานิ ฐสฺสตีติ เอวํ ปฐมํ วุตฺตวสฺสสหสฺสเมว ฐสฺสติ. วสฺสสหสฺสนฺติ เจตํ ปฏิสมฺภิทาปเภทปฺปตฺตขีณาสวานํ วเสเนว วุตฺตํ, ตโต ปน อุตฺตริปิ สุกฺขวิปสฺสกขีณาสววเสน วสฺสสหสฺสํ, อนาคามิวเสน วสฺสสหสฺสํ, สกทาคามิวเสน วสฺสสหสฺสํ, โสตาปนฺนวเสน วสฺสสหสฺสนฺติ เอวํ ปญฺจวสฺสสหสฺสานิ ปฏิเวธสทฺธมฺโม ฐสฺสติ. ปริยตฺติธมฺโมปิ ตานิเยว. น หิ ปริยตฺติยา อสติ ปฏิเวโธ อตฺถิ, นาปิ ปริยตฺติยา สติ ปฏิเวโธ น โหติ. ลิงฺคํ ปน ปริยตฺติยา อนฺตรหิตายปิ จิรํ ปวตฺติสฺสตีติ.

‘큰 저수지에 미리 둑을 쌓듯이’라는 말은 이러한 의미를 나타낸다. 마치 큰 저수지의 제방을 쌓지 않아도 어느 정도의 물은 고여 있겠지만, 미리 제방을 견고히 쌓아두면 제방이 없었을 때 흘러나갔을 물까지 다 가둘 수 있는 것과 같다. 이와 마찬가지로 아직 사건이 일어나지 않았음에도 불구하고 미리 범계를 막기 위해 제정된 이 팔경법들이 없었다면, 여인이 출가함으로써 정법은 500년 동안 머물렀을 것이다. 그러나 미리 법을 제정했기 때문에 또 다른 500년을 더해 총 1,000년 동안 정법이 지속될 것이라고 처음에 설하신 것이다. 1,000년이라는 기간은 무애해(빠띠삼비다)를 얻은 번뇌가 다한 아라한들의 관점에서 설해진 것이다. 그 이후에도 마른 명상(숙카위빳사까)으로 번뇌를 다한 아라한들의 힘으로 1,000년, 아나함의 힘으로 1,000년, 사다함의 힘으로 1,000년, 수다원의 힘으로 1,000년 동안 지속된다. 이와 같이 도와 과를 꿰뚫어 아는 정법(통찰정법)은 5,000년 동안 유지될 것이다. 교학정법(빠리얏띠) 또한 그 5,000년 동안 유지된다. 교학이 없으면 통찰(통찰정법)이 있을 수 없고, 교학이 있으면 통찰이 없지 않고 반드시 있게 마련이다. 그러나 승려의 표식은 교학이 사라진 뒤에도 오랫동안 지속될 것이다.

---

๒. โอวาทสุตฺตวณฺณนา

2. 오와다 숫따(훈계 경)의 주석

---

๕๒. ทุติเย พหุสฺสุโตติ อิธ สกลสฺสปิ พุทฺธวจนสฺส วเสน พหุสฺสุตภาโว เวทิตพฺโพ. ครุธมฺมนฺติ กายสํสคฺคํ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. ภิกฺขุโนวาทกวินิจฺฉโย ปน สมนฺตปาสาทิกาย (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๔๔ อาทโย) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

52. 두 번째 경에서 ‘박학다식한’이란 여기서 부처님의 모든 가르침에 정통한 상태를 의미하는 것으로 알아야 한다. ‘중대한 법’이란 신체적 접촉을 의미한다. 이것이 여기서의 요약이다. 비구니를 훈계하는 비구에 대한 판별은 ‘사만따빠사디까’에 설해진 방식대로 알아야 한다.

---

๓. สํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา

3. 상낏따 숫따(요약 경)의 주석

---

๕๓. ตติเย [Pg.239] สราคายาติ สราคตฺถาย. วิราคายาติ วิรชฺชนตฺถาย. สํโยคายาติ วฏฺเฏ สํโยคตฺถาย. วิสํโยคายาติ วฏฺเฏ วิสํโยคภาวตฺถาย. อาจยายาติ วฏฺฏสฺส วฑฺฒนตฺถาย. โน อปจยายาติ น วฏฺฏวิทฺธํสนตฺถาย. ทุพฺภรตายาติ ทุปฺโปสนตฺถาย. โน สุภรตายาติ น สุขโปสนตฺถาย. อิมสฺมึ สุตฺเต ปฐมวาเรน วฏฺฏํ กถิตํ, ทุติยวาเรน วิวฏฺฏํ กถิตํ. อิมินา จ ปน โอวาเทน โคตมี อรหตฺตํ ปตฺตาติ.

53. 세 번째 경에서 ‘탐욕을 위한 것’이란 탐욕이 생기게 함을 뜻한다. ‘이욕을 위한 것’이란 탐욕을 여의게 함을 뜻한다. ‘결합을 위한 것’이란 윤회에 묶이게 함을 뜻한다. ‘해방을 위한 것’이란 윤회의 결속에서 벗어나게 함을 뜻한다. ‘쌓음을 위한 것’이란 윤회의 고통을 증장시킴을 뜻한다. ‘버림을 위한 것’이란 윤회를 소멸시킴을 뜻한다. ‘기르기 어려운 것’이란 양육하기 어렵게 함을 뜻한다. ‘기르기 쉬운 것’이란 양육하기 쉽게 함을 뜻한다. 이 경에서 첫 번째 단락은 윤회(왓따)를 설했고, 두 번째 단락은 윤회에서 벗어난 열반(위왓따)을 설했다. 그리고 고따미는 이 훈계를 듣고 아라한과를 얻었다.

---

๔. ทีฆชาณุสุตฺตวณฺณนา

4. 디가자누 숫따(디가자누 경)의 주석

---

๕๔. จตุตฺเถ พฺยคฺฆปชฺชาติ อิทมสฺส ปเวณิ นาม วเสน อาลปนํ. ตสฺส หิ ปุพฺพปุริสา พฺยคฺฆปเถ ชาตาติ ตสฺมึ กุเล มนุสฺสา พฺยคฺฆปชฺชาติ วุจฺจนฺติ. อิสฺสตฺเถนาติ อิสฺสาสกมฺเมน. ตตฺรุปายายาติ ‘‘อิมสฺมึ กาเล อิทํ นาม กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ ชานเน อุปายภูตาย. วุทฺธสีลิโนติ วฑฺฒิตสีลา วุทฺธสมาจารา. อายนฺติ อาคมนํ. นาจฺโจคาฬฺหนฺติ นาติมหนฺตํ. นาติหีนนฺติ นาติกสิรํ. ปริยาทายาติ คเหตฺวา เขเปตฺวา. ตตฺถ ยสฺส วยโต ทิคุโณ อาโย, ตสฺส วโย อายํ ปริยาทาตุํ น สกฺโกติ.

54. 네 번째 경에서 ‘뱍가빳자’란 그의 가문에 따라 부르는 호칭이다. 그의 조상들이 ‘호랑이 길(뱍가빠따)’에서 태어났기 때문에 그 가문의 사람들을 ‘뱍가빳자’라고 부른다. ‘궁술로써’란 활을 쏘는 기술로써를 의미한다. ‘그에 맞는 방책으로써’란 ‘이 시기에는 이러한 일을 해야 한다’라고 아는 방책을 뜻한다. ‘덕망 있는 스님들’이란 계행이 증장되고 품행이 훌륭한 분들을 말한다. ‘수입’이란 들어오는 재물을 뜻한다. ‘지나치지 않게’란 너무 과하지 않게를 뜻한다. ‘너무 부족하지 않게’란 너무 쪼들리지 않게를 뜻한다. ‘다 써버림’이란 재물을 취하여 소비하는 것이다. 그중 지출보다 수입이 두 배인 사람의 경우, 지출이 수입을 모두 고갈시킬 수 없다.

---

‘‘จตุธา วิภเช โภเค, ปณฺฑิโต ฆรมาวสํ;

เอเกน โภเค ภุญฺเชยฺย, ทฺวีหิ กมฺมํ ปโยชเย;

จตุตฺถญฺจ นิธาเปยฺย, อาปทาสุ ภวิสฺสตี’’ติ. (ที. นิ. ๓.๒๖๕) –

“현명한 자는 재가에 살면서 재물을 네 부분으로 나누어야 한다. 한 부분으로는 재물을 즐기고, 두 부분으로는 업(사업)을 도모하며, 네 번째는 재난이 있을 때를 대비하여 저축해야 한다.” (Dī. Ni. 3.265)

---

เอวํ ปฏิปชฺชโต ปน วโย อายํ ปริยาทาตุํ น สกฺโกติเยว.

이와 같이 실천하는 자에게는 지출이 수입을 잠식할 수 없다.

---

อุทุมฺพรขาทีวาติ ยถา อุทุมฺพรานิ ขาทิตุกาเมน ปกฺเก อุทุมฺพรรุกฺเข จาลิเต เอกปฺปหาเรเนว พหูนิ ผลานิ ปตนฺติ, โส ขาทิตพฺพยุตฺตกานิ ขาทิตฺวา อิตรานิ พหุตรานิ ปหาย คจฺฉติ, เอวเมวํ โย อายโต วยํ พหุตรํ กตฺวา วิปฺปกิรนฺโต โภเค ปริภุญฺชติ, โส ‘‘อุทุมฺพรขาทิกํวายํ กุลปุตฺโต โภเค ขาทตี’’ติ วุจฺจติ. อเชฏฺฐมรณนฺติ [Pg.240] อนายกมรณํ. สมํ ชีวิกํ กปฺเปตีติ สมฺมา ชีวิกํ กปฺเปติ. สมชีวิตาติ สมชีวิตาย ชีวิตา. อปายมุขานีติ วินาสสฺส ฐานานิ.

‘우둠바라 열매를 먹는 자(Udumbarakhādī)’란, 우둠바라 열매를 먹으려는 자가 익은 우둠바라 나무를 흔들었을 때 한꺼번에 많은 열매가 떨어지면, 먹기에 적당한 것들만 먹고 그보다 훨씬 많은 나머지는 버려두고 가는 것과 같다. 이와 같이 수입보다 지출을 훨씬 많게 하여 재물을 흩뿌리며 수용하는 자를 ‘이 가문의 아들은 우둠바라 열매를 먹는 자처럼 재물을 먹는다’라고 한다. ‘아제타 마라나(Ajeṭṭhamaraṇa)’란 인도자 없는 죽음이다. ‘균형 잡힌 삶을 영위함(Samaṃ jīvikaṃ kappeti)’이란 올바르게 생계를 꾸려나가는 것이다. ‘사마지비타(Samajīvitā)’란 균형 잡힌 생계 수단으로 살아가는 자들이다. ‘아파야무카(Apāyamukhāni)’란 파멸의 원인들이다.

---

อุฏฺฐาตา กมฺมเธยฺเยสูติ กมฺมกรณฏฺฐาเนสุ อุฏฺฐานวีริยสมฺปนฺโน. วิธานวาติ วิทหนสมฺปนฺโน. โสตฺถานํ สมฺปรายิกนฺติ โสตฺถิภูตํ สมฺปรายิกํ. สจฺจนาเมนาติ พุทฺธตฺตาเยว พุทฺโธติ เอวํ อวิตถนาเมน. จาโค ปุญฺญํ ปวฑฺฒตีติ จาโค จ เสสปุญฺญญฺจ ปวฑฺฒติ. อิมสฺมึ สุตฺเต สทฺธาทโย มิสฺสกา กถิตา. ปญฺจมํ อุตฺตานเมว.

‘웃타타 깜마데이예수(Uṭṭhātā kammadheyyesu)’란 일하는 현장에서 근면한 정진을 갖춘 자를 의미한다. ‘위다나와(Vidhānavā)’란 관리 능력을 갖춘 자이다. ‘소타낭 삼파라익깡(Sotthānaṃ samparāyikanti)’이란 안락의 원인이 되는 내생의 것을 의미한다. ‘삿차나메나(Saccanāmena)’란 진리를 깨달았기 때문에 ‘부처’라고 하는 것처럼 어긋남 없는 이름을 가지신 분을 의미한다. ‘차고 뿐냥 파왓다띠(Cāgo puññaṃ pavaḍḍhatī)’란 보시와 그 밖의 공덕이 증장한다는 뜻이다. 이 경에서는 믿음 등의 법들이 섞여서 설해졌다. 다섯 번째 경은 의미가 명확하다.

---

๖. ภยสุตฺตวณฺณนา

6. 공포 경(Bhayasutta)의 주석

---

๕๖. ฉฏฺเฐ คพฺโภติ คพฺภวาโส. ทิฏฺฐธมฺมิกาปีติ สนฺทิฏฺฐิกา คพฺภวาสสทิสา ปุนปิ มนุสฺสคพฺภา. สมฺปรายิกาปีติ ฐเปตฺวา มนุสฺสคพฺเภ เสสคพฺภา. อุภยํ เอเต กามา ปวุจฺจนฺตีติ ภยญฺจ ทุกฺขญฺจ, ภยญฺจ โรโค จ, ภยญฺจ คณฺโฑ จ, ภยญฺจ สลฺลญฺจ, ภยญฺจ สงฺโค จ, ภยญฺจ ปงฺโก จ, ภยญฺจ คพฺโภ จาติ เอวํ อุภยํ เอเต กามา ปวุจฺจนฺติ. สาตรูเปนาติ กามสุเขน. ปลิปถนฺติ วฏฺฏปลิปถํ. อติกฺกมฺมาติ อิมสฺมึ ฐาเน วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อสฺส ภิกฺขุโน อรหตฺตปฺปตฺตภาโว คหิโต. เอวรูปํ ปชํ ชาติชรูเปตํ ตีสุ ภเวสุ ผนฺทมานํ อเวกฺขตีติ สุตฺเต วฏฺฏํ กเถตฺวา คาถาสุ วิวฏฺฏํ กถิตนฺติ. สตฺตมฏฺฐมานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

56. 여섯 번째 경에서 ‘갑바(Gabbha)’란 모태에 머무는 것이다. ‘딧타담미까피(Diṭṭhadhammikāpī)’란 현세의 모태 거주와 유사한 다시 인간의 모태에 드는 것이다. ‘삼파라익까피(Samparāyikāpī)’란 인간의 모태를 제외한 나머지 모태들이다. ‘우바양 에떼 까마 빠웃찬띠(Ubhayaṃ ete kāmā pavuccantī)’란 공포와 괴로움, 공포와 질병, 공포와 종기, 공포와 화살, 공포와 집착, 공포와 진흙, 공포와 모태 등 이처럼 이 두 가지 모두를 감각적 욕망이라 부른다는 의미이다. ‘사따루뻬나(Sātarūpena)’란 감각적 즐거움을 뜻한다. ‘빨리빠따(Palipatha)’란 윤회의 길이다. ‘아틱깜마(Atikkammā)’와 관련하여, 이 대목에서 위빳사나를 증장시켜 그 비구가 아라한과에 도달했음을 알 수 있다. ‘이와 같은 중생이 태어남과 늙음을 갖추고 세 가지 존재에서 요동치는 것을 관찰한다’는 것과 같이, 경에서 윤회(Vaṭṭa)를 설하고 게송에서 윤회의 벗어남(Vivaṭṭa)을 설했다. 일곱 번째와 여덟 번째 경은 의미가 명확하다.

---

๙-๑๐. ปุคฺคลสุตฺตทฺวยวณฺณนา

9-10. 인물 경(Puggalasutta)의 두 주석

---

๕๙-๖๐. นวเม อุชุภูโตติ กายวงฺกาทีนํ อภาเวน อุชุโก. ปญฺญาสีลสมาหิโตติ ปญฺญาย จ สีเลน จ สมนฺนาคโต. ยชมานานนฺติ ทานํ ททนฺตานํ. ปุญฺญเปกฺขานนฺติ ปุญฺญํ โอโลเกนฺตานํ คเวสนฺตานํ[Pg.241]. โอปธิกนฺติ อุปธิวิปากํ, โอปธิภูตํ ฐานํ อปฺปมาณํ. ทสเม สมุกฺกฏฺโฐติ อุกฺกฏฺโฐ อุตฺตโม. สตฺตานนฺติ สพฺพสตฺตานํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

아홉 번째 경에서 ‘우주부또(Ujubhūtoti)’란 몸의 구부러짐 등이 없으므로 곧은 자이다. ‘빤냐씰라사마히또(Paññāsīlasamāhitoti)’란 지혜와 계율을 구비한 자이다. ‘야자마낭(Yajamānānanti)’이란 보시를 베푸는 자들이다. ‘뿐냐뻬까낭(Puññapekkhānanti)’이란 공덕을 바라보고 찾는 자들이다. ‘오빠디까(Opadhikaṃ)’란 오취온의 과보가 따르는, 재생의 근거가 되는 상태가 무량함을 뜻한다. 열 번째 경에서 ‘사뭇깟토(Samukkaṭṭho)’란 수승하고 최상임을 뜻한다. ‘삿따낭(Sattānanti)’이란 모든 중생의 라는 뜻이다. 나머지 부분은 모든 곳에서 의미가 명확하다.

---

โคตมีวคฺโค ฉฏฺโฐ.

여섯 번째인 고따미 품(Gotamīvagga)이 끝났다.

---

(๗) ๒. ภูมิจาลวคฺโค

(7) 2. 대지의 진동 품(Bhūmicālavagga)

---

๑. อิจฺฉาสุตฺตวณฺณนา

1. 욕망 경(Icchāsutta)의 주석

---

๖๑. สตฺตมสฺส ปฐเม ปวิวิตฺตสฺสาติ กายวิเวเกน วิวิตฺตสฺส. นิรายตฺตวุตฺติโนติ กตฺถจิ อนายตฺตวุตฺติโน วิปสฺสนากมฺมิกสฺส. ลาภายาติ จตุปจฺจยลาภาย. โสจี จ ปริเทวี จาติ โสกี จ ปริเทวี จ. โสจิจฺจ ปริเทวิจฺจาติปิ ปาโฐ. จุโต จ สทฺธมฺมาติ ตํขณํเยว วิปสฺสนาสทฺธมฺมา จุโต. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

61. 일곱 번째 품의 첫 번째 경에서 ‘빠위윗땃사(Pavivittassāti)’란 신체적 적정(Kāyaviveka)으로 멀리 떨어진 자를 뜻한다. ‘니라얏따웃띠노(Nirāyattavuttinoti)’란 어떤 대상에도 얽매이지 않는 생활을 하는 위빳사나 수행자를 뜻한다. ‘라바야(Lābhāyāti)’란 네 가지 필수품을 얻기 위함이다. ‘소찌 짜 빠리데위 짜(Socī ca paridevī cāti)’란 슬픔과 비탄이다. ‘소칫짜 빠리데윗짜’라는 독법도 있다. ‘쭈또 짜 삿담마(Cuto ca saddhammāti)’란 그 찰나에 위빳사나라는 바른 법에서 물러난 것이다. 이 경에서는 윤회와 윤회의 벗어남이 설해졌다.

---

๒. อลํสุตฺตวณฺณนา

2. 능력 경(Alaṃsutta)의 주석

---

๖๒. ทุติเย อลํ อตฺตโน อลํ ปเรสนฺติ อตฺตโน จ ปเรสญฺจ หิตปฏิปตฺติยํ สมตฺโถ ปริยตฺโต อนุจฺฉวิโก. ขิปฺปนิสนฺตีติ ขิปฺปํ อุปธาเรติ, ขนฺธธาตุอายตนาทีสุ กถิยมาเนสุ เต ธมฺเม ขิปฺปํ ชานาตีติ อตฺโถ. อิมสฺมึ สุตฺเต สมถวิปสฺสนา กถิตา. ปุคฺคลชฺฌาสเยน ปน เทสนาวิลาเสน เจตํ มตฺถกโต ปฏฺฐาย เหฏฺฐา โอตรนฺตํ กถิตนฺติ.

62. 두 번째 경에서 ‘알랑 앗따노 알랑 빠레상(alaṃ attano alaṃ paresanti)’이란 자신과 타인의 이익을 위한 실천에 유능하고 숙달되었으며 적합함을 뜻한다. ‘킵빠니산띠(Khippanisantīti)’란 신속하게 파악한다는 뜻으로, 오온·계·처 등이 설해질 때 그 법들을 빨리 이해한다는 의미이다. 이 경에서는 사마타와 위빳사나가 설해졌다. 또한 개인의 성향과 설법의 묘미에 따라 위에서부터 시작하여 아래로 내려가는 방식으로 설해졌다.

---

๓. สํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา

3. 요약 경(Saṃkhittasutta)의 주석

---

๖๓. ตติเย เอวเมวาติ นิกฺการเณเนว. ยถา วา อยํ ยาจติ, เอวเมว. โมฆปุริสาติ มูฬฺหปุริสา ตุจฺฉปุริสา. อชฺเฌสนฺตีติ ยาจนฺติ. อนุพนฺธิตพฺพนฺติ อิริยาปถานุคมเนน อนุพนฺธิตพฺพํ มํ น วิชหิตพฺพํ มญฺญนฺติ. อาชานนตฺถํ อปสาเทนฺโต เอวมาห. เอส กิร ภิกฺขุ โอวาเท ทินฺเนปิ ปมาทเมว อนุยุญฺชติ, ธมฺมํ สุตฺวา ตตฺเถว วสติ, สมณธมฺมํ กาตุํ น อิจฺฉติ. ตสฺมา ภควา เอวํ อปสาเทตฺวา ปุน ยสฺมา โส อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสยสมฺปนฺโน[Pg.242], ตสฺมา ตํ โอวทนฺโต ตสฺมาติห เต ภิกฺขุ เอวํ สิกฺขิตพฺพนฺติอาทิมาห. ตตฺถ อชฺฌตฺตํ เม จิตฺตํ ฐิตํ ภวิสฺสติ สุสณฺฐิตํ, น จ อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสนฺตีติ อิมินา ตาวสฺส โอวาเทน นิยกชฺฌตฺตวเสน จิตฺเตกคฺคตามตฺโต มูลสมาธิ วุตฺโต.

63. 세 번째 경에서 ‘에와메와(evamevāti)’란 아무런 이유 없이를 뜻한다. 혹은 이 비구가 요청하는 방식 그대로를 뜻한다. ‘모가뿌리사(Moghapurisāti)’란 어리석은 자들, 공허한 자들이다. ‘앗제산띠(Ajjhesantīti)’란 요청함을 뜻한다. ‘아누반디땁방(Anubandhitabbanti)’이란 위의(행주좌와)를 따라다니며 나를 떠나지 않고 뒤따라야 한다고 생각함을 뜻한다. 깨닫게 하기 위해 꾸짖으시며 이와 같이 말씀하셨다. 이 비구는 훈계를 들어도 방일에만 전념하고, 법을 듣고도 그 상태로 머물 뿐 사문법(수행)을 닦으려 하지 않는다고 한다. 그래서 세존께서는 이처럼 꾸짖으신 뒤, 그가 아라한과의 강한 토대(Upanissaya)를 갖추었기 때문에 그를 훈계하고자 ‘그러므로 비구여, 너는 이와 같이 공부해야 한다’ 등을 말씀하셨다. 거기서 ‘내 마음은 안으로 고정되고 잘 안착될 것이며, 일어난 악하고 불선한 법들이 마음을 압도하여 머물지 않을 것이다’라는 구절은, 먼저 훈계를 통해 그에게 자신의 내면을 향한 마음의 집중 상태인 근본 삼매(Mūlasamādhi)를 설하신 것이다.

---

ตโต ‘‘เอตฺตเกเนว สนฺตุฏฺฐึ อนาปชฺชิตฺวา เอวํ โส สมาธิ วฑฺเฒตพฺโพ’’ติ ทสฺเสตุํ ยโต โข เต ภิกฺขุ อชฺฌตฺตํ จิตฺตํ ฐิตํ โหติ สุสณฺฐิตํ, น จ อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐนฺติ, ตโต เต ภิกฺขุ เอวํ สิกฺขิตพฺพํ ‘‘เมตฺตา เม เจโตวิมุตฺติ ภาวิตา ภวิสฺสติ…เป… สุสมารทฺธา’’ติ เอวมสฺส เมตฺตาวเสน ภาวนํ วฑฺเฒตฺวา ปุน ยโต โข เต ภิกฺขุ อยํ สมาธิ เอวํ ภาวิโต โหติ พหุลีกโต, ตโต ตฺวํ ภิกฺขุ อิมํ สมาธึ สวิตกฺกสวิจารมฺปิ ภาเวยฺยาสีติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ – ยทา เต ภิกฺขุ อยํ มูลสมาธิ เอวํ เมตฺตาวเสน ภาวิโต โหติ, ตทา ตฺวํ ตาวตเกนปิ ตุฏฺฐึ อนาปชฺชิตฺวาว อิมํ มูลสมาธึ อญฺเญสุปิ อารมฺมเณสุ จตุกฺกปญฺจกชฺฌานานิ ปาปยมาโน ‘‘สวิตกฺกสวิจารมฺปี’’ติอาทินา นเยน ภาเวยฺยาสีติ.

그다음 ‘이 정도의 만족에 그치지 말고 이와 같이 삼매를 증장시켜야 함’을 보여주기 위해, ‘비구여, 그대의 마음이 안으로 고정되고 잘 안착되어 악하고 불선한 법들이 마음을 압도하지 않게 될 때, 그때 너는 이와 같이 공부해야 한다. 나의 자애에 의한 심해탈을 닦을 것이며… (중략) … 잘 정진할 것이다’라고 하셨다. 이처럼 자애의 힘으로 명상을 증장시킨 뒤, 다시 ‘비구여, 이 삼매가 이와 같이 닦이고 많이 익혀졌을 때, 그때 너는 이 삼매를 일으킨 생각과 지속적 고찰이 있는 상태로도 닦아야 한다’ 등이 설해졌다. 그 의미는 비구여, 이 근본 삼매가 자애의 힘으로 이와 같이 닦였을 때, 너는 그것만으로 만족하지 말고 이 근본 삼매를 다른 대상들에 대해서도 4선과 5선에 도달하게 하면서 ‘일으킨 생각과 지속적 고찰이 있는 상태’ 등의 방법으로 닦아야 한다는 것이다.

---

เอวํ วตฺวา จ ปน อวเสสพฺรหฺมวิหารปุพฺพงฺคมมฺปิสฺส อญฺเญสุ อารมฺมเณสุ จตุกฺกปญฺจกชฺฌานภาวนํ กเรยฺยาสีติ ทสฺเสนฺโต ยโต โข เต ภิกฺขุ อยํ สมาธิ เอวํ ภาวิโต โหติ สุภาวิโต, ตโต เต ภิกฺขุ เอวํ สิกฺขิตพฺพํ ‘‘กรุณา เม เจโตวิมุตฺตี’’ติอาทิมาห. เอวํ เมตฺตาปุพฺพงฺคมํ จตุกฺกปญฺจกชฺฌานภาวนํ ทสฺเสตฺวา ปุน กายานุปสฺสนาทิปุพฺพงฺคมํ ทสฺเสตุํ ยโต โข เต ภิกฺขุ อยํ สมาธิ เอวํ ภาวิโต โหติ สุภาวิโต, ตโต เต ภิกฺขุ เอวํ สิกฺขิตพฺพํ ‘‘กาเย กายานุปสฺสี’’ติอาทึ วตฺวา ยโต โข เต ภิกฺขุ อยํ สมาธิ เอวํ ภาวิโต โหติ สุภาวิโต, ตโต ตฺวํ ภิกฺขุ เยน เยเนว คคฺฆสีติอาทิมาห. ตตฺถ คคฺฆสีติ คมิสฺสสิ. ผาสุํเยวาติ อิมินา อรหตฺตํ ทสฺเสติ. อรหตฺตปฺปตฺโต หิ สพฺพิริยาปเถสุ ผาสุ วิหรติ นาม.

이와 같이 말씀하시고 또한 그 비구에게 나머지 범주(梵住, brahmavihāra)를 선행(先行)으로 하여 다른 대상들에 대해서도 4선과 5선의 수행을 닦아야 함을 보여주시기 위해 "비구여, 참으로 이 삼매가 이와 같이 닦이고 잘 연마되었을 때, 그때 비구여, 너는 이와 같이 공부해야 한다. '나의 자비(karuṇā)에 의한 심해탈은...'" 등의 말씀을 하셨다. 이처럼 자애(mettā)를 선행으로 하는 4선과 5선의 수행을 보여주신 뒤, 다시 몸에 대한 관찰(kāyānupassanā) 등을 선행으로 하는 수행을 보여주기 위해 "비구여, 참으로 이 삼매가 이와 같이 닦이고 잘 연마되었을 때, 그때 비구여, 너는 이와 같이 공부해야 한다. '몸에서 몸을 관찰하며(kāye kāyānupassī)...'" 등을 말씀하신 뒤, "비구여, 참으로 이 삼매가 이와 같이 닦이고 잘 연마되었을 때, 그때 비구여, 너는 어디로 가든지(yena yeneva gagghasi)..." 등의 말씀을 하셨다. 여기서 'gagghasi'는 '갈 것이다(gamissasi)'라는 뜻이다. '안락하게만(phāsuṃyeva)'이라는 말로 아라한과를 보여준다. 참으로 아라한과에 도달한 자는 모든 위의(威儀)에서 안락하게 머물기 때문이다.

---

๔. คยาสีสสุตฺตวณฺณนา

4. 가야시사 경(Gayāsīsasutta)의 주석

---

๖๔. จตุตฺเถ [Pg.243] เอตทโวจาติ อตฺตโน ปธานภูมิยํ อุปฺปนฺนํ วิตกฺกํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อาโรเจตุํ – ‘‘ปุพฺพาหํ, ภิกฺขเว’’ติอาทิวจนํ อโวจ. โอภาสนฺติ ทิพฺพจกฺขุญาโณภาสํ. ญาณทสฺสนนฺติ ทิพฺพจกฺขุภูตํ ญาณสงฺขาตํ ทสฺสนํ. สนฺนิวุตฺถปุพฺพนฺติ เอกโต วสิตปุพฺพํ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต ทิพฺพจกฺขุญาณํ, อิทฺธิวิธญาณํ, เจโตปริยญาณํ, ยถากมฺมุปคญาณํ, อนาคตํสญาณํ, ปจฺจุปฺปนฺนํสญาณํ, อตีตํสญาณํ, ปุพฺเพนิวาสญาณนฺติ อิมานิ ตาว อฏฺฐ ญาณานิ ปาฬิยํเยว อาคตานิ, เตหิ ปน สทฺธึ วิปสฺสนาญาณานิ จตฺตาริ มคฺคญาณานิ, จตฺตาริ ผลญาณานิ, จตฺตาริ ปจฺจเวกฺขณญาณานิ, จตฺตาริ ปฏิสมฺภิทาญาณานิ ฉ อสาธารณญาณานีติ เอตานิ ญาณานิ สโมธาเนตฺวา กเถนฺเตน เอวํ อิทํ สุตฺตํ กถิตํ นาม โหติ.

64. 네 번째 경에서 '이것을 말씀하셨다(etadavoca)'는 것은 자신의 정진 처소에서 일어난 생각을 비구 승가에게 알리기 위해 "비구들이여, 이전에 나는..." 등의 말씀을 하신 것이다. '광명(obhāsa)'이란 천안지(天眼智)의 광명을 말한다. '지견(ñāṇadassana)'이란 천안(天眼)이 된, 지(知)라고 불리는 봄(見)을 말한다. '이전에 함께 머물렀다(sannivutthapubba)'는 것은 함께 살았다는 뜻이다. 그런데 이 경에서는 천안지, 신족통지, 타심통지, 업수법지, 미래지, 현재지, 과거지, 숙명통지라는 여덟 가지 지혜가 우선 본문에 나온다. 이 지혜들과 더불어 위빳사나 지혜들, 네 가지 도의 지혜, 네 가지 과의 지혜, 네 가지 반조의 지혜, 네 가지 무애해지, 여섯 가지 불공지(不共智) 등을 모두 합하여 설명할 때 이 경이 잘 설해진 것이 된다.

---

๕. อภิภายตนสุตฺตวณฺณนา

5. 아비바야따나 경(Abhibhāyatanasutta, [팔] 승처경)의 주석

---

๖๕. ปญฺจเม อภิภายตนานีติ อภิภวนการณานิ. กึ อภิภวนฺติ? ปจฺจนีกธมฺเมปิ อารมฺมณานิปิ. ตานิ หิ ปฏิปกฺขภาเวน ปจฺจนีกธมฺเม อภิภวนฺติ, ปุคฺคลสฺส ญาณุตฺตริยตาย อารมฺมณานิ. อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญีติอาทีสุ ปน อชฺฌตฺตรูเป ปริกมฺมวเสน อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี นาม โหติ. อชฺฌตฺตญฺหิ นีลปริกมฺมํ กโรนฺโต เกเส วา ปิตฺเต วา อกฺขิตารกาย วา กโรติ. ปีตปริกมฺมํ กโรนฺโต เมเท วา ฉวิยา วา หตฺถตลปาทตเลสุ วา อกฺขีนํ ปีตฏฺฐาเน วา กโรติ. โลหิตปริกมฺมํ กโรนฺโต มํเส วา โลหิเต วา ชิวฺหาย วา อกฺขีนํ รตฺตฏฺฐาเน วา กโรติ. โอทาตปริกมฺมํ กโรนฺโต อฏฺฐิมฺหิ วา ทนฺเต วา นเข วา อกฺขีนํ เสตฏฺฐาเน วา กโรติ. ตํ ปน สุนีลกํ สุปีตกํ สุโลหิตกํ สุโอทาตํ น โหติ, อวิสุทฺธเมว โหติ.

65. 다섯 번째 경에서 '승처(abhibhāyatanāni, 제압하는 장소)'란 제압하는 원인들을 말한다. 무엇을 제압하는가? 반대되는 법(paccanīkadhamma)들과 대상들을 제압한다. 그것들은 반대되는 성질로서 반대되는 법들을 제압하고, 수행자의 뛰어난 지혜로써 대상들을 제압한다. '안으로 색(色)을 인식하는 자(ajjhattaṃ rūpasaññī)' 등의 구절에서, 자신의 몸에 있는 색(rūpa)에 대해 예비 수행(parikamma)을 함으로써 '안으로 색을 인식하는 자'가 된다. 참으로 안으로 청색의 예비 수행을 하는 자는 머리카락이나 담즙이나 눈동자에서 행한다. 황색의 예비 수행을 하는 자는 지방이나 피부나 손발바닥이나 눈의 노란 부분에서 행한다. 적색의 예비 수행을 하는 자는 살이나 피나 혀나 눈의 붉은 부분에서 행한다. 백색의 예비 수행을 하는 자는 뼈나 치아나 손톱이나 눈의 흰 부분에서 행한다. 그러나 그것(안의 색)은 아주 푸르거나 아주 노랗거나 아주 붉거나 아주 하얗지는 않으며, 단지 지극히 청정할 뿐이다.

---

เอโก พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตีติ ยสฺเสวํ ปริกมฺมํ อชฺฌตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ, นิมิตฺตํ ปน พหิทฺธา, โส เอวํ อชฺฌตฺตํ ปริกมฺมสฺส พหิทฺธา จ อปฺปนาย วเสน ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี เอโก พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตี’’ติ วุจฺจติ. ปริตฺตานีติ อวฑฺฒิตานิ. สุวณฺณทุพฺพณฺณานีติ สุวณฺณานิ วา โหนฺตุ ทุพฺพณฺณานิ วา, ปริตฺตวเสเนว อิทํ อภิภายตนํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตานิ อภิภุยฺยาติ ยถา นาม สมฺปนฺนคฺคหณิโก กฏจฺฉุมตฺตํ ภตฺตํ ลภิตฺวา ‘‘กึ เอตฺถ ภุญฺชิตพฺพํ [Pg.244] อตฺถี’’ติ สํกฑฺฒิตฺวา เอกกพฬเมว กโรติ, เอวเมว ญาณุตฺตริโก ปุคฺคโล วิสทญาโณ ‘‘กิเมตฺถ ปริตฺตเก อารมฺมเณ สมาปชฺชิตพฺพํ อตฺถิ, นายํ มม ภาโร’’ติ ตานิ รูปานิ อภิภวิตฺวา สมาปชฺชติ, สห นิมิตฺตุปฺปาเทเนเวตฺถ อปฺปนํ ปาเปตีติ อตฺโถ. ชานามิ ปสฺสามีติ อิมินา ปนสฺส อาโภโค กถิโต. โส จ โข สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสฺส, น อนฺโตสมาปตฺติยํ. เอวํสญฺญี โหตีติ อาโภคสญฺญายปิ ฌานสญฺญายปิ เอวํสญฺญี โหติ. อภิภวนสญฺญา หิสฺส อนฺโตสมาปตฺติยมฺปิ อตฺถิ, อาโภคสญฺญา ปน สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสฺเสว.

'혼자서 밖으로 색들을 본다'는 것은, 이와 같이 예비 수행(parikamma)은 안에서 일어나고 표상(nimitta)은 밖에 있을 때, 그는 안의 예비 수행과 밖의 안지(appanā, 본삼매)의 힘으로 "안으로 색을 인식하며 혼자서 밖으로 색들을 본다"라고 불린다. '한정된 것들(parittāni)'이란 확장되지 않은 것들이다. '아름답거나 추하거나(suvaṇṇadubbaṇṇāni)'란 아름다운 색이든 추한 색이든 한정된 범위 내에서 이 승처가 설해진 것임을 알아야 한다. '그것들을 제압하여(tāni abhibhuyya)'라는 것은, 예를 들어 소화력이 좋은 사람이 한 숟가락 정도의 밥을 얻어 "여기 먹을 게 무엇이 있겠는가"라며 한데 모아 한 입 거리로 만드는 것과 같다. 이와 같이 뛰어난 지혜와 맑은 지견을 가진 자는 "이 한정된 대상에 들(삼매에 들) 것이 무엇이 있겠는가, 이것은 내게 짐이 되지 않는다"라며 그 색들을 제압하여 삼매에 든다. 표상이 생김과 동시에 여기서 안지(appanā)에 도달하게 한다는 뜻이다. '나는 알고 나는 본다(jānāmi passāmi)'는 것으로 그의 숙고(ābhogo)를 설명한 것이다. 그것은 삼매에서 나온 자에게 있는 것이지 삼매 속에서 있는 것이 아니다. '이와 같은 인식을 가진다'는 것은 숙고의 인식이나 선정의 인식에 의해 그러한 인식을 가진다는 것이다. 참으로 그에게 제압하는 인식은 삼매 속에도 있지만, 숙고하는 인식은 삼매에서 나온 자에게만 있다.

---

อปฺปมาณานีติ วฑฺฒิตปฺปมาณานิ, มหนฺตานีติ อตฺโถ. อภิภุยฺยาติ เอตฺถ จ ปน ยถา มหคฺฆโส ปุริโส เอกํ ภตฺตวฑฺฒิตกํ ลภิตฺวา ‘‘อญฺญาปิ โหตุ, อญฺญาปิ โหตุ, กึ เอสา มยฺหํ กริสฺสตี’’ติ น ตํ มหนฺตโต ปสฺสติ, เอวเมว ญาณุตฺตโร ปุคฺคโล วิสทญาโณ ‘‘กึ เอตฺถ สมาปชฺชิตพฺพํ, นยิทํ อปฺปมาณํ, น มยฺหํ จิตฺเตกคฺคตากรเณ ภาโร อตฺถี’’ติ อภิภวิตฺวา สมาปชฺชติ, สห นิมิตฺตุปฺปาทเนเวตฺถ อปฺปนํ ปาเปตีติ อตฺโถ.

'무량한 것들(appamāṇāni)'이란 확장된 크기를 가진 것들, 즉 거대한 것들이라는 뜻이다. 여기서 '제압하여'라는 것은, 예를 들어 대식가인 남자가 한 그릇의 가득 담긴 밥을 얻고서 "다른 것이 또 있어도 좋다, 이것이 내게 무엇을 하겠는가"라며 그것을 크게 여기지 않는 것과 같다. 이와 같이 뛰어난 지혜와 맑은 지견을 가진 자는 "여기에 들 것이 무엇이 있겠는가, 이것은 (내게는) 무량한 것이 아니다, 내 마음의 일념(cittekaggatā)을 이루는 데에 짐이 되지 않는다"라며 제압하여 삼매에 든다. 표상이 생김과 동시에 여기서 안지에 도달하게 한다는 뜻이다.

---

อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญีติ อลาภิตาย วา อนตฺถิกตาย วา อชฺฌตฺตรูเป ปริกมฺมสญฺญาวิรหิโต.

'안으로 무색(無色)을 인식하는 자(ajjhattaṃ arūpasaññī)'란 (대상을) 얻지 못했거나 혹은 원하지 않기 때문에, 내부의 색에 대한 예비적 인식(parikammasaññā)에서 벗어난 자를 말한다.

---

เอโก พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตีติ ยสฺส ปริกมฺมมฺปิ นิมิตฺตมฺปิ พหิทฺธา อุปฺปนฺนํ, โส เอวํ พหิทฺธา ปริกมฺมสฺส เจว อปฺปนาย จ วเสน ‘‘อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี เอโก พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตี’’ติ วุจฺจติ. เสสเมตฺถ จตุตฺถาภิภายตเน จ วุตฺตนยเมว. อิเมสุ ปน จตูสุ ปริตฺตํ วิตกฺกจริตวเสน อาคตํ, อปฺปมาณํ โมหจริตวเสน, สุวณฺณํ โทสจริตวเสน, ทุพฺพณฺณํ ราคจริตวเสน. เอเตสญฺหิ เอตานิ สปฺปายานิ. สา จ เนสํ สปฺปายตา วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๔๓) จริยนิทฺเทเส วุตฺตา.

'혼자서 밖으로 색들을 본다'는 것은, 예비 수행과 표상이 모두 밖에서 일어날 때, 그는 이와 같이 밖에서의 예비 수행과 안지(appanā)의 힘으로 "안으로 무색을 인식하며 혼자서 밖으로 색들을 본다"라고 불린다. 이 대목의 나머지와 네 번째 승처에 대해서는 이미 설명한 방식과 같다. 그런데 이 네 가지(승처) 중에서 '한정된 것'은 사유 성향(vitakkacarita)에 따라 온 것이고, '무량한 것'은 어리석음의 성향(mohacarita)에 따라, '아름다운 것'은 분노의 성향(dosacarita)에 따라, '추한 것'은 탐욕의 성향(rāgacarita)에 따라 온 것이다. 참으로 그들에게는 이것들이 적합하기(sappāya) 때문이다. 그들에게 적합하다는 사실은 청정도론(Visuddhimagga)의 '행실의 해설(Cariyaniddesa)'에서도 설해졌다.

---

ปญฺจมอภิภายตนาทีสุ นีลานีติ สพฺพสงฺคาหิกวเสน วุตฺตํ. นีลวณฺณานีติ วณฺณวเสน. นีลนิทสฺสนานีติ นิทสฺสนวเสน. อปญฺญายมานวิวรานิ อสมฺภินฺนวณฺณานิ เอกนีลาเนว หุตฺวา ทิสฺสนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. นีลนิภาสานีติ [Pg.245] อิทํ ปน โอภาสวเสน วุตฺตํ, นีโลภาสานิ นีลปฺปภายุตฺตานีติ อตฺโถ. เอเตน เนสํ สุวิสุทฺธตํ ทสฺเสติ. วิสุทฺธวณฺณวเสเนว หิ อิมานิ อภิภายตนานิ วุตฺตานิ. ‘‘นีลกสิณํ อุคฺคณฺหนฺโต นีลสฺมึ นิมิตฺตํ คณฺหาติ ปุปฺผสฺมึ วา วตฺถสฺมึ วา วณฺณธาตุยา วา’’ติอาทิกํ ปเนตฺถ กสิณกรณญฺจ ปริกมฺมญฺจ อปฺปนาวิธานญฺจ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๕๕) วิตฺถารโต วุตฺตเมวาติ.

다섯 번째 아비바야타나(이겨냄의 곳) 등에서 '청색들(nīlāni)'이라는 말은 모든 대상을 다 포괄하는 의미로 설해진 것이다. '청색의 색깔들(nīlavaṇṇāni)'이라는 말은 색깔의 측면에서 설해진 것이다. '청색의 나타남들(nīlanidassanāni)'이라는 말은 나타남의 측면에서 설해진 것이다. 틈이 보이지 않고 색이 섞이지 않은 한결같은 청색이 되어 나타난다는 뜻이다. '청색의 광택들(nīlanibhāsāni)'이라는 이 말은 광휘(빛)의 측면에서 설해진 것이니, 청색의 광채가 있고 청색의 빛을 갖추었다는 의미이다. 이것으로 그 대상들의 지극히 청정함을 보여준다. 실로 청정한 색깔의 측면에서만 이 아비바야타나들이 설해진 것이다. '청색 가시나를 익히는 자는 청색에서 니밋따를 취하는데, 꽃이나 옷이나 보석 등의 색의 요소에서 취한다'는 등 여기에서 가시나를 만드는 법과 예비 수행과 안착 수행(본삼매)의 방법 등 그 모든 것은 청정도론에서 상세히 설해진 바와 같다.

---

๖. วิโมกฺขสุตฺตวณฺณนา

6. 해탈경 주해

---

๖๖. วิโมกฺขาติ เกนฏฺเฐน วิโมกฺขา? อธิมุจฺจนฏฺเฐน. โก ปนายํ อธิมุจฺจนฏฺโฐ นาม? ปจฺจนีกธมฺเมหิ จ สุฏฺฐุ มุจฺจนฏฺโฐ, อารมฺมเณ จ อภิรติวเสน สุฏฺฐุ มุจฺจนฏฺโฐ, ปิตุองฺเก วิสฺสฏฺฐงฺคปจฺจงฺคสฺส ทารกสฺส สยนํ วิย อนิคฺคหิตภาเวน นิราสงฺกตาย อารมฺมเณ ปวตฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อยํ ปนตฺโถ ปจฺฉิเม วิโมกฺเข นตฺถิ, ปุริเมสุ วิโมกฺเขสุ อตฺถิ.

66. '해탈들(vimokkhā)'이란 어떤 의미로 해탈인가? 확신(기울어짐)의 의미이다. 그러면 이 확신의 의미(adhimuccanaṭṭha)란 무엇인가? 반대되는 법들로부터 완전히 벗어난다는 의미이며, 대상에 즐거움의 힘으로 완전히 몰입한다는 의미이다. 아버지의 품 안에서 온몸의 힘을 뺀 어린아이의 잠듦처럼, 억눌림이 없는 상태로 두려움 없이 대상에 머무는 것을 뜻한다. 그러나 이러한 의미는 마지막 해탈(상수멸)에는 없고, 앞의 모든 해탈에는 있다.

---

รูปี รูปานิ ปสฺสตีติ เอตฺถ อชฺฌตฺตํ เกสาทีสุ นีลกสิณาทิวเสน อุปฺปาทิตํ รูปชฺฌานํ รูปํ, ตทสฺสตฺถีติ รูปี. พหิทฺธาปิ นีลกสิณาทีนิ รูปานิ ฌานจกฺขุนา ปสฺสติ. อิมินา อชฺฌตฺตพหิทฺธวตฺถุเกสุ กสิเณสุ อุปฺปาทิตชฺฌานสฺส ปุคฺคลสฺส จตฺตาริ รูปาวจรชฺฌานานิ ทสฺสิตานิ. อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญีติ อชฺฌตฺตํ น รูปสญฺญี, อตฺตโน เกสาทีสุ อนุปฺปาทิตรูปาวจรชฺฌาโนติ อตฺโถ. อิมินา พหิทฺธา ปริกมฺมํ กตฺวา พหิทฺธาว อุปฺปาทิตชฺฌานสฺส รูปาวจรชฺฌานานิ ทสฺสิตานิ.

'색을 가진 자가 색들을 본다'는 것에서 내적으로 머리카락 등에서 청색 가시나 등의 방식으로 일으킨 색계 선정은 '색'이며, 그것(선정의 색)을 가진 자이므로 '색을 가진 자(rūpī)'이다. 외적으로도 청색 가시나 등의 색들을 선정의 눈으로 본다. 이 구절로 내적·외적 토대를 가진 가시나에서 선정을 일으킨 사람의 네 가지 색계 선정을 나타낸 것이다. '내적으로 색의 인식이 없는 자'란 내적으로 색의 인식이 없다는 것이니, 자신의 머리카락 등에서 색계 선정을 일으키지 않았다는 의미이다. 이 구절로 외적으로 예비 수행을 하여 외적으로만 선정을 일으킨 사람의 색계 선정들을 나타낸 것이다.

---

สุภนฺเตว อธิมุตฺโต โหตีติ อิมินา สุวิสุทฺเธสุ นีลาทีสุ วณฺณกสิเณสุ ฌานานิ ทสฺสิตานิ. ตตฺถ กิญฺจาปิ อนฺโตอปฺปนาย ‘‘สุภ’’นฺติ อาโภโค นตฺถิ, โย ปน สุวิสุทฺธํ สุภํ กสิณํ อารมฺมณํ กตฺวา วิหรติ, โส ยสฺมา ‘‘สุภนฺติ อธิมุตฺโต โหตี’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ, ตสฺมา เอวํ เทสนา กตา. ปฏิสมฺภิทามคฺเค ปน –

'아름답다고만 확신한다'는 이 구절로 매우 청정한 청색 등의 색 가시나에서의 선정들을 나타냈다. 거기서 비록 안착(본삼매)의 상태에서는 '아름답다'는 작의가 없으나, 누구든 매우 청정하고 아름다운 가시나를 대상으로 삼아 머문다면, 그는 '아름답다고 확신한다'고 말할 수 있는 상태에 이르므로 이와 같이 설법이 이루어진 것이다. 그러나 무애해도로에서는 다음과 같이 설한다.

---

‘‘กถํ สุภนฺเตว อธิมุตฺโต โหตีติ วิโมกฺโข? อิธ ภิกฺขุ เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ …เป… วิหรติ. เมตฺตาย ภาวิตตฺตา สตฺตา อปฺปฏิกูลา โหนฺติ. กรุณาสหคเตน…เป… มุทิตาสหคเตน [Pg.246] …เป… อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ…เป… วิหรติ. อุเปกฺขาย ภาวิตตฺตา สตฺตา อปฺปฏิกูลา โหนฺติ. เอวํ สุภนฺเตว อธิมุตฺโต โหตีติ วิโมกฺโข’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๑๒) วุตฺตํ.

"어떻게 '아름답다고만 확신한다'는 것이 해탈인가? 여기 비구가 자애가 함께한 마음으로 한 방향을 ... (중략) ... 가득 채워 머문다. 자애를 닦았기 때문에 중생들이 혐오스럽지 않게 된다. 연민이 함께한 마음으로 ... 기쁨이 함께한 마음으로 ... 평온이 함께한 마음으로 한 방향을 ... 가득 채워 머문다. 평온을 닦았기 때문에 중생들이 혐오스럽지 않게 된다. 이와 같이 '아름답다고만 확신한다'는 것이 해탈이다"라고 설해졌다.

---

สพฺพโส รูปสญฺญานนฺติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๒๗๖-๒๗๗) วุตฺตเมว. อยํ อฏฺฐโม วิโมกฺโขติ อยํ จตุนฺนํ ขนฺธานํ สพฺพโส วิสฺสฏฺฐตฺตา วิมุตฺตตฺตา อฏฺฐโม อุตฺตโม วิโมกฺโข นาม.

'어떤 방식으로든 색의 인식을' 등의 구절에서 언급되어야 할 것은 청정도론에서 이미 설해진 바와 같다. '이것이 여덟 번째 해탈이다'라는 것은 이것이 네 가지 무더기(온)가 완전히 놓여나고 해탈했기 때문에 여덟 번째이자 최상의 해탈이라는 뜻이다.

---

๗-๘. อนริยโวหารสุตฺตวณฺณนา

7-8. 비성스러운 언어경 주해

---

๖๗-๖๘. สตฺตเม อนริยโวหาราติ น อริยกถา สโทสกถา. ยาหิ เจตนาหิ เต โวหาเร โวหรนฺติ, ตาสํ เอตํ นามํ. อฏฺฐเม วุตฺตปฏิปกฺขนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

일곱 번째 경에서 '비성스러운 언어들(anariyavohārā)'이란 성스러운 말이 아니며 허물이 있는 말들이다. 어떤 의도들로 그러한 언어들을 말하는가에 따라 그 의도들에 대해 붙여진 이름이다. 여덟 번째 경에서는 설해진 것의 반대 방식으로 의미를 알아야 한다.

---

๙. ปริสาสุตฺตวณฺณนา

9. 회중경 주해

---

๖๙. นวเม ขตฺติยปริสาติ ขตฺติยานํ ปริสานํ สนฺนิปาโต สมาคโม. เอส นโย สพฺพตฺถ. อเนกสตํ ขตฺติยปริสนฺติ พิมฺพิสารสมาคม-ญาติสมาคม-ลิจฺฉวิสมาคมาทิสทิสํ, อญฺเญสุ จกฺกวาเฬสุปิ ลพฺภเตว. สลฺลปิตปุพฺพนฺติ อาลาปสลฺลาโป กตปุพฺโพ. สากจฺฉาติ ธมฺมสากจฺฉาปิ สมาปชฺชิตปุพฺพา. ยาทิสโก เตสํ วณฺโณติ เต โอทาตาปิ โหนฺติ กาฬาปิ มงฺคุรจฺฉวีปิ, สตฺถา สุวณฺณวณฺโณ. อิทํ ปน สณฺฐานํ ปฏิจฺจ กถิตํ. สณฺฐานมฺปิ จ เกวลํ เตสํ ปญฺญายติเยว. น ปน ภควา มิลกฺขสทิโส โหติ, นาปิ อามุตฺตมณิกุณฺฑโล, พุทฺธเวเสเนว นิสีทติ. เตปิ อตฺตโน สมานสณฺฐานเมว ปสฺสนฺติ. ยาทิสโก เตสํ สโรติ เต ฉินฺนสฺสราปิ โหนฺติ คคฺคสฺสราปิ กากสฺสราปิ, สตฺถา พฺรหฺมสฺสโรว. อิทํ ปน ภาสนฺตรํ สนฺธาย กถิตํ. สเจปิ หิ สตฺถา ราชาสเน นิสินฺโน กเถติ, ‘‘อชฺช ราชา มธุเรน กเถตี’’ติ เนสํ โหติ. กเถตฺวา ปกฺกนฺเต ปน ภควติ ปุน ราชานํ อาคตํ ทิสฺวา ‘‘โก นุ โข อย’’นฺติ วีมํสา อุปฺปชฺชติ. ตตฺถ โก นุ โข อยนฺติ ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน อิทาเนว มาคธภาสาย สีหฬภาสาย มธุเรน อากาเรน กเถนฺโต โก นุ โข อยํ อนฺตรหิโต, กึ เทโว อุทาหุ [Pg.247] มนุสฺโส’’ติ เอวํ วีมํสนฺตาปิ น ชานนฺตีติ อตฺโถ. กิมตฺถํ ปเนวํ อชานนฺตานํ ธมฺมํ เทเสตีติ? วาสนตฺถาย. เอวํ สุโตปิ หิ ธมฺโม อนาคเต ปจฺจโย โหตีติ อนาคตํ ปฏิจฺจ เทเสติ. อเนกสตํ พฺราหฺมณปริสนฺติอาทินํ โสณทณฺฑสมาคมาทิวเสน เจว อญฺญจกฺกวาฬวเสน จ สมฺภโว เวทิตพฺโพ.

69. 아홉 번째 경에서 '왕족의 회중(khattiyaparisā)'이란 왕족들인 회중의 모임이며 결집이다. 이 방식은 모든 곳에 적용된다. '수백의 왕족 회중'이란 빔비사라 왕과의 모임, 친족과의 모임, 리차비 왕족과의 모임 등과 같은 것이며, 다른 세계들에서도 일어날 수 있는 일이다. '대화해 본 적이 있다'는 것은 일상의 대화를 해 보았다는 것이다. '담론(sākacchā)'이란 법에 대한 담론에도 참여해 보았다는 것이다. '그들의 용모가 어떠하든'이란 그들이 희거나 검거나 구릿빛 피부일지라도, 스승(부처님)은 황금빛 용모를 지니셨다는 것이다. 그러나 이것은 외형적인 모습에 따라 설해진 것이다. 그 모습조차 오직 그들에게는 보일 뿐이다. 그러나 세존께서는 야만인과 같지 않으시고, 보석 귀걸이를 차고 계시지도 않으며, 부처의 모습으로만 앉아 계신다. 그들도 자신의 모습과 같은 모습만을 본다. '그들의 목소리가 어떠하든'이란 그들이 끊어지는 목소리거나 쉰 목소리거나 까마귀 같은 목소리일지라도, 스승은 범천의 음성을 지니셨다는 것이다. 그러나 이것은 다른 언어를 염두에 두고 설해진 것이다. 실로 만약 스승께서 왕의 자리에 앉아 말씀하신다면, 그들에게는 '오늘 왕께서 감미롭게 말씀하신다'는 생각이 든다. 설법하시고 세존께서 물러나신 뒤에 다시 온 왕을 보고 '이분은 대체 누구인가?'라는 의문이 일어난다. 거기서 '누구인가 이분은'이란 이 장소에서 방금 마가다어나 시할라어(현지 언어)로 감미로운 방식으로 말씀하시다가 사라진 이분은 누구인가, 신인가 아니면 인간인가'라고 의구심을 가져도 알지 못한다는 뜻이다. 그러면 왜 이렇게 알지 못하는 자들에게 법을 설하시는가? 습기(공덕의 잠재력)를 심어주기 위해서이다. 이와 같이 들은 법도 미래에 조건(도와 과를 얻는 조력)이 되기 때문에 미래를 내다보고 설하시는 것이다. '수백의 브라만 회중' 등의 발생도 소나단다와의 모임 등을 통해서나 다른 세계들의 측면에서 알아야 한다.

---

๑๐. ภูมิจาลสุตฺตวณฺณนา

10. 지진경 주해

---

๗๐. ทสเม นิสีทนนฺติ อิธ จมฺมขณฺฑํ อธิปฺเปตํ. อุเทนํ เจติยนฺติ อุเทนยกฺขสฺส วสนฏฺฐาเน กตวิหาโร วุจฺจติ. โคตมกาทีสุปิ เอเสว นโย. ภาวิตาติ วฑฺฒิตา. พหุลีกตาติ ปุนปฺปุนํ กตา. ยานีกตาติ ยุตฺตยานํ วิย กตา. วตฺถุกตาติ ปติฏฺฐานฏฺเฐน วตฺถุ วิย กตา. อนุฏฺฐิตาติ อธิฏฺฐิตา. ปริจิตาติ สมนฺตโต จิตา สุวฑฺฒิตา. สุสมารทฺธาติ สุฏฺฐุ สมารทฺธา.

70. 열 번째 경에서 '깔개(nisīdana)'란 여기서는 가죽 깔개를 의미한다. '우데나 제띠야'란 우데나라는 야차가 사는 곳에 세워진 사원을 말한다. 고따마까 제띠야 등에서도 이와 같은 방식이다. '닦았다(bhāvitā)'는 것은 증장시켰다는 것이다. '많이 공부지었다(bahulīkatā)'는 것은 반복해서 행했다는 것이다. '탈것으로 삼았다(yānīkatā)'는 것은 잘 길들여진 말이 끄는 수레처럼 만들었다는 것이다. '토대로 삼았다(vatthukatā)'는 것은 머무는 곳이라는 의미에서 기초처럼 만들었다는 것이다. '확립했다(anuṭṭhitā)'는 것은 굳게 결심했다는 것이다. '익혔다(paricitā)'는 것은 사방으로 쌓아 올려 잘 증장시켰다는 것이다. '수행을 잘 시작했다(susamāraddhā)'는 것은 아주 잘 정진했다는 것이다.

---

อิติ อนิยเมน กเถตฺวา ปุน นิยเมตฺวา ทสฺเสนฺโต ตถาคตสฺส โขติอาทิมาห. เอตฺถ กปฺปนฺติ อายุกปฺปํ. ตสฺมึ ตสฺมึ กาเล ยํ มนุสฺสานํ อายุปฺปมาณํ, ตํ ปริปุณฺณํ กโรนฺโต ติฏฺเฐยฺย. กปฺปาวเสสํ วาติ ‘‘อปฺปํ วา ภิยฺโย’’ติ วุตฺตวสฺสสตโต อติเรกํ วา. มหาสีวตฺเถโร ปนาห – ‘‘พุทฺธานํ อฏฺฐาเน คชฺชิตํ นาม นตฺถิ, ปุนปฺปุนํ สมาปชฺชิตฺวา มรณนฺติกเวทนํ วิกฺขมฺเภนฺโต ภทฺทกปฺปเมว ติฏฺเฐยฺย. กสฺมา ปน น ฐิโตติ? อุปาทินฺนกสรีรํ นาม ขณฺฑิจฺจาทีหิ อภิภุยฺยติ, พุทฺธา จ ขณฺฑิจฺจาทิภาวํ อปฺปตฺวา ปญฺจเม อายุโกฏฺฐาเส พหุชนสฺส ปิยมนาปกาเลเยว ปรินิพฺพายนฺติ. พุทฺธานุพุทฺเธสุ จ มหาสาวเกสุ ปรินิพฺพุเตสุ เอกเกเนว ขาณุเกน วิย ฐาตพฺพํ โหติ ทหรสามเณรปริวาเรน วา, ตโต ‘อโห พุทฺธานํ ปริสา’ติ หีเฬตพฺพตํ อาปชฺเชยฺย. ตสฺมา น ฐิโต’’ติ. เอวํ วุตฺเตปิ โย ปน วุจฺจติ ‘‘อายุกปฺโป’’ติ, อิทเมว อฏฺฐกถาย นิยามิตํ.

이와 같이 일반적인 방식으로 설하신 후, 다시 확정하여 보여주시기 위해 '여래에게는(tathāgatassa kho)' 등으로 시작되는 말씀을 하셨다. 여기서 '겁(kappa)'이란 '수명 겁(āyukappa)'을 의미한다. 그 당시에 사람들에게 정해진 수명의 한도(āyuppamāṇa)가 있다면, 그것을 온전히 채우며 머물 수 있다는 것이다. '겁의 남은 부분(kappāvasesaṃ)'이란 '백 년보다 조금 더 혹은 그 이상'이라고 설해진 수명보다 더 초과하는 기간을 뜻한다. 그러나 마하시바(Mahāsīva) 장로는 이렇게 말했다. '부르짖는 듯한 허황된 말은 부처님들께 있을 수 없다. 반복해서 과등지(phalasamāpatti)에 들어 죽음에 이르는 고통(maraṇantikavedana)을 억제하면서 이 현겁(bhaddakappa)이 끝날 때까지도 머물 수 있다.' 그렇다면 왜 머물지 않으셨는가? 라는 물음이 있을 수 있다. '유집수신(upādinnakasarīra, 집착으로 이루어진 몸)'이란 이빨이 빠지는 등의 노쇠함에 압도되기 마련인데, 부처님들은 이빨이 빠지는 등의 흉한 모습에 이르기 전인 수명의 다섯 단계 중 마지막 단계에서, 많은 사람들에게 사랑받고 만족감을 주는 모습일 때 반열반에 드신다. 또한 부처님을 따라 깨달은 거룩한 제자들이 이미 반열반한 후에, 홀로 남은 그루터기처럼 머물거나 아주 어린 사미들만을 거느리고 머물게 된다면, 사람들은 '아, 부처님의 회중이 이 지경인가'라며 멸시하게 될 수도 있다. 그러므로 머물지 않으신 것이다. 이처럼 '수명 겁'이라고 하는 것이 주석서에서 확정된 의미이다.

---

ยถา ตํ มาเรน ปริยุฏฺฐิตจิตฺโตติ เอตฺถ ตนฺติ นิปาตมตฺตํ, ยถา มาเรน ปริยุฏฺฐิตจิตฺโต อชฺโฌตฺถฏจิตฺโต อญฺโญปิ โกจิ ปุถุชฺชโน ปฏิวิชฺฌิตุํ น สกฺกุเณยฺย, เอวเมว นาสกฺขิ ปฏิวิชฺฌิตุนฺติ อตฺโถ. มาโร หิ [Pg.248] ยสฺส สพฺเพน สพฺพํ ทฺวาทส วิปลฺลาสา อปฺปหีนา, ตสฺส จิตฺตํ ปริยุฏฺฐาติ. เถรสฺส จ จตฺตาโร วิปลฺลาสา อปฺปหีนา, เตนสฺส มาโร จิตฺตํ ปริยุฏฺฐาสิ. โส ปน จิตฺตปริยุฏฺฐานํ กโรนฺโต กึ กโรตีติ? เภรวํ รูปารมฺมณํ วา ทสฺเสติ, สทฺทารมฺมณํ วา สาเวติ. ตโต สตฺตา ตํ ทิสฺวา วา สุตฺวา วา สตึ วิสฺสชฺเชตฺวา วิวฏมุขา โหนฺติ, เตสํ มุเขน หตฺถํ ปเวเสตฺวา หทยํ มทฺทติ, ตโต วิสญฺญาว หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ. เถรสฺส ปเนส มุเข หตฺถํ ปเวเสตุํ กึ สกฺขิสฺสติ, เภรวารมฺมณํ ปน ทสฺเสสิ. ตํ ทิสฺวา เถโร นิมิตฺโตภาสํ นปฺปฏิวิชฺฌิ. ภควา ชานนฺโตเยว กิมตฺถํ ยาว ตติยํ อามนฺเตสีติ? ปรโต ‘‘ติฏฺฐตุ, ภนฺเต ภควา’’ติ ยาจิเต ‘‘ตุยฺเหเวตํ ทุกฺกฏํ, ตุยฺเหเวตํ อปรทฺธ’’นฺติ โทสาโรปเนน โส กตนุกรณตฺถํ.

'그것은 마라에게 마음이 사로잡혔기 때문이다(yathā taṃ mārena pariyuṭṭhitacitto)'에서 '그것(taṃ)'은 단순한 불변사이다. 마라에게 마음이 사로잡혀 압도된 다른 어떤 범부도 (부처님의 암시를) 꿰뚫어 알 수 없는 것처럼, (아난다 존자도) 꿰뚫어 알 수 없었다는 뜻이다. 마라는 열두 가지 전도(vipallāsā)를 전혀 제거하지 못한 자의 마음을 사로잡을 수 있다. 아난다 존자에게는 네 가지 전도가 남아 있었으므로 마라가 그의 마음을 사로잡을 수 있었다. 그렇다면 마라는 마음을 사로잡을 때 무엇을 하는가? 무서운 형상을 보여주거나 무서운 소리를 들려준다. 그러면 중생들은 그것을 보거나 듣고 마음 챙김(sati)을 놓쳐 입을 벌리게 되는데, 마라는 그 입으로 손을 넣어 심장을 주무른다. 그러면 정신을 잃고 멍하게 있게 된다. 그러나 아난다 존자의 입에 손을 넣는 것은 불가능했기에, 단지 무서운 대상을 보여주었을 뿐이다. 그것을 보느라 존자는 부처님의 징조와 광명(nimittobhāsa)을 꿰뚫어 알지 못했다. 부처님께서는 다 아시면서 왜 세 번이나 부르셨는가? 나중에 '세존이시여, 머물러 주십시오'라고 요청했을 때, '이것은 너의 잘못이고 너의 허물이다'라고 허물을 지적함으로써 그(아난다)의 슬픔을 덜어주기 위함이었다.

---

มาโร ปาปิมาติ เอตฺถ สตฺเต อนตฺเถ นิโยเชนฺโต มาเรตีติ มาโร. ปาปิมาติ ตสฺเสว เววจนํ. โส หิ ปาปธมฺมสมนฺนาคตตฺตา ‘‘ปาปิมา’’ติ วุจฺจติ. กณฺโห, อนฺตโก, นมุจิ, ปมตฺตพนฺธูติปิ ตสฺเสว นามานิ. ภาสิตา โข ปเนสาติ อยญฺหิ ภควโต สมฺโพธิปตฺติยา อฏฺฐเม สตฺตาเห โพธิมณฺเฑเยว อาคนฺตฺวา ‘‘ภควา ยทตฺถํ ตุมฺเหหิ ปารมิโย ปูริตา, โส โว อตฺโถ อนุปฺปตฺโต, ปฏิวิทฺธํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ, กึ เต โลกวิจารเณนา’’ติ วตฺวา ยถา อชฺช, เอวเมว ‘‘ปรินิพฺพาตุ ทานิ, ภนฺเต ภควา’’ติ ยาจิ. ภควา จสฺส ‘‘น ตาวาห’’นฺติอาทีนิ วตฺวา ปฏิกฺขิปิ. ตํ สนฺธาย – ‘‘ภาสิตา โข ปเนสา, ภนฺเต’’ติอาทิมาห.

'마라 파피만(Māro pāpimā)'에서 마라(Māro)란 중생들을 무익한 일에 종사하게 하여 그들의 공덕을 죽이기 때문에 마라라고 한다. '파피만(pāpimā, 악한 자)'은 그 단어의 유의어이다. 그는 악한 법(pāpadhamma)을 갖추었기에 파피만이라 불린다. '카나(Kaṇha, 검은 자)', '안타카(Antaka, 끝내는 자)', '나무치(Namuci)', '파맛타반두(Pamattabandhu, 방일한 자의 친척)' 등도 그의 이름이다. '그 말씀은 참으로(bhāsitā kho panesā)'라는 대목에서, 이 마라는 세존께서 정등각을 이루신 후 여덟 번째 이레에 보리도량에 와서 '세존이시여, 당신이 파라미를 채운 목적을 달성하셨고 일체지(sabbaññutaññāṇa)를 꿰뚫으셨으니, 이제 세상을 유행하여 무엇하겠습니까'라고 말하며, 마치 오늘처럼 '세존이시여, 이제 반열반하십시오'라고 요청했었다. 그때 세존께서는 '아직은 아니다'라고 말씀하시며 거절하셨는데, 그것을 가리켜 '세존이시여, 그 말씀은 참으로(일전에 하신 말씀입니다)'라고 말한 것이다.

---

ตตฺถ วิยตฺตาติ มคฺควเสน พฺยตฺตา, ตเถว วินีตา, ตถา วิสารทา. พหุสฺสุตาติ เตปิฏกวเสน พหุ สุตํ เอเตสนฺติ พหุสฺสุตา. ตเมว ธมฺมํ ธาเรนฺตีติ ธมฺมธรา. อถ วา ปริยตฺติพหุสฺสุตา เจว ปฏิเวธพหุสฺสุตา จ. ปริยตฺติปฏิเวธธมฺมานํเยว ธารณโต ธมฺมธราติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺนาติ อริยธมฺมสฺส อนุธมฺมภูตํ วิปสฺสนาธมฺมํ ปฏิปนฺนา. สามีจิปฺปฏิปนฺนาติ อนุจฺฉวิกปฏิปทํ ปฏิปนฺนา. อนุธมฺมจาริโนติ อนุธมฺมํ จรณสีลา. สกํ อาจริยกนฺติ อตฺตโน อาจริยวาทํ. อาจิกฺขิสฺสนฺตีติอาทีนิ สพฺพานิ อญฺญมญฺญเววจนานิ. สหธมฺเมนาติ สเหตุเกน สการเณน วจเนน. สปฺปาฏิหาริยนฺติ ยาว นิยฺยานิกํ กตฺวา ธมฺมํ เทเสสฺสนฺติ.

여기서 '현명한(viyattā)'이란 도(magga)의 힘으로 숙련된 것을 뜻하며, '잘 길들여진(vinītā)'과 '두려움 없는(visāradā)'도 마찬가지이다. '다문(bahussutā)'이란 삼장(tepiṭaka)을 많이 들어 아는 것을 말한다. 그 법을 수지하므로 '법을 수지하는 자(dhammadharā)'라고 한다. 또는 교학(pariyatti)과 통찰(paṭivedha)에 대해 많이 듣고, 그 교학과 통찰의 법을 수지하기 때문에 법을 수지하는 자라고 보아야 한다. '법에 수순하는 법을 실천하는 자(dhammānudhammappaṭipannā)'란 성스러운 법(ariya-dhamma)에 부합하는 위빳사나의 도를 닦는 자를 말한다. '정당하게 도를 닦는 자(sāmīcippaṭipannā)'란 합당한 실천을 닦는 자이다. '법에 수순하여 행하는 자(anudhammacārino)'란 법에 맞게 행하는 습성을 가진 자이다. '자신의 스승의 가르침(sakaṃ ācariyakaṃ)'이란 자신의 스승의 학설을 뜻한다. '설명할 것이다(ācikkhissantī)' 등의 모든 단어는 서로 유의어이다. '이치에 맞게(sahadhammena)'란 원인과 근거가 있는 말로써 하는 것을 뜻한다. '기적과 함께(sappāṭihāriyaṃ)'란 해탈에 이르게 하는 법(niyyānika-dhamma)을 설하는 것을 말한다.

---

พฺรหฺมจริยนฺติ [Pg.249] สิกฺขาตฺตยสงฺคหิตํ สกลํ สาสนพฺรหฺมจริยํ. อิทฺธนฺติ สมิทฺธํ ฌานสฺสาทวเสน. ผีตนฺติ วุทฺธิปตฺตํ สพฺพปาลิผุลฺลํ วิย อภิญฺญาสมฺปตฺติวเสน. วิตฺถาริกนฺติ วิตฺถตํ ตสฺมึ ตสฺมึ ทิสาภาเค ปติฏฺฐิตวเสน. พาหุชญฺญนฺติ พหูหิ ญาตํ ปฏิวิทฺธํ มหาชนาภิสมยวเสน. ปุถุภูตนฺติ สพฺพากาเรน ปุถุลภาวปฺปตฺตํ. กถํ? ยาว เทวมนุสฺเสหิ สุปฺปกาสิตนฺติ, ยตฺตกา วิญฺญุชาติกา เทวา เจว มนุสฺสา จ อตฺถิ, สพฺเพหิ สุฏฺฐุ ปกาสิตนฺติ อตฺโถ. อปฺโปสฺสุกฺโกติ นิราลโย. ตฺวญฺหิ ปาปิม อฏฺฐมสตฺตาหโต ปฏฺฐาย ‘‘ปรินิพฺพาตุ ทานิ, ภนฺเต ภควา, ปรินิพฺพาตุ สุคโต’’ติ วิรวนฺโต อาหิณฺฑิตฺถ. อชฺช ทานิ ปฏฺฐาย วิคตุสฺสาโห โหหิ, มา มยฺหํ ปรินิพฺพานตฺถํ วายามํ กโรหีติ วทติ.

'청정범행(brahmacariya)'이란 삼학(sikkhāttaya)에 포함된 모든 가르침의 범행을 뜻한다. '성공적인(iddha)'이란 선정의 즐거움을 누림으로써 성취된 것이고, '번창한(phīta)'이란 나무가 만개하듯 신통(abhiññā)의 성취로 말미암아 번창한 것을 말한다. '널리 퍼진(vitthārika)'이란 도처에 자리 잡고 전파된 것이다. '많은 사람이 아는(bāhujañña)'이란 많은 대중의 깨달음을 통해 널리 알려진 것이다. '광대해진(puthubhūta)'이란 모든 면에서 거대해진 상태에 이른 것이다. 어떻게 그러한가? '신과 인간들에게 잘 드러날 때까지'라고 했으니, 지혜로운 신과 인간들이 있는 곳이라면 어디든 잘 드러났다는 뜻이다. '관심을 끈(appossukko)'이란 이제 집착 없이 편히 쉬는 것을 말한다. 부처님께서는 '파피만이여, 너는 정등각 후 여덟 번째 이레부터 지금까지 반열반하시라고 외치며 따라다녔다. 이제 오늘부터는 애쓰지 말고 가만히 있거라. 나의 반열반을 위해 더 이상 노력하지 마라'고 말씀하신 것이다.

---

สโต สมฺปชาโน อายุสงฺขารํ โอสฺสชฺชีติ สตึ สูปฏฺฐิตํ กตฺวา ญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวา อายุสงฺขารํ วิสฺสชฺชิ ปชหิ. ตตฺถ น ภควา หตฺเถน เลฑฺฑุํ วิย อายุสงฺขารํ โอสฺสชิ, เตมาสมตฺตเมว ปน ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา ตโต ปรํ น สมาปชฺชิสฺสามีติ จิตฺตํ อุปฺปาเทสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘โอสฺสชี’’ติ. อุสฺสชีติปิ ปาโฐ. มหาภูมิจาโลติ มหนฺโต ปถวีกมฺโป. ตทา กิร ทสสหสฺสี โลกธาตุ กมฺปิตฺถ. ภึสนโกติ ภยชนโก. เทวทุนฺทุภิโย จ ผลึสูติ เทวเภริโย ผลึสุ, เทโว สุกฺขคชฺชิตํ คชฺชิ, อกาลวิชฺชุลตา นิจฺฉรึสุ, ขณิกวสฺสํ วสฺสีติ วุตฺตํ โหติ.

'마음 챙기고 알아차리며 수명의 형성(āyusaṅkhāra)을 포기하셨다(ossajji)'는 것은, 마음 챙김을 확립하고 지혜로 한계를 정하여 수명의 수행(āyusaṅkhāra)을 내려놓으셨다는 뜻이다. 여기서 세존께서 손으로 돌덩이를 던지듯 수명의 형상을 던져버린 것이 아니라, '앞으로 3개월 동안만 과등지에 들고 그 이후에는 들지 않겠다'고 마음을 일으키신 것이다. 이것을 두고 '내려놓으셨다(ossajji)'고 설한 것이다. 'ussajji'라는 이본도 있다. '대지진(mahābhūmicālo)'이란 큰 땅의 진동을 말한다. 그때 일만 세계가 진동했다고 한다. '무시무시한(bhīsanakon)'은 두려움을 일으키는 것이다. '하늘의 북소리가 울려 퍼졌다(devadundubhiyo ca phaliṃsu)'는 것은 천둥이 치고, 마른하늘에 날벼락이 치며, 때아닌 번개가 번쩍이고, 일시적인 비가 내렸다는 뜻이다.

---

อุทานํ อุทาเนสีติ กสฺมา อุทาเนสิ? โกจิ นาม วเทยฺย ‘‘ภควา ปจฺฉโต ปจฺฉโต อนุพนฺธิตฺวา ‘ปรินิพฺพาตุ, ภนฺเต’ติ อุปทฺทุโต ภเยน อายุสงฺขารํ วิสฺสชฺเชสี’’ติ, ตสฺโสกาโส มา โหตุ, ภีตสฺส หิ อุทานํ นาม นตฺถีติ ปีติเวควิสฺสฏฺฐํ อุทานํ อุทาเนสิ.

'우다나(감흥어)를 읊으셨다'는 것은 무엇 때문에 읊으셨는가? 어떤 이는 '세존께서 뒤에서 자꾸 따라다니며 "존자시여, 반열반에 드소서"라고 압박하자, 두려움 때문에 수명의 형성력(아유상카라)을 버리셨다'라고 말할지도 모른다. 그에게 그런 기회를 주지 않기 위해서이다. 두려워하는 자에게는 감흥어라는 것이 없기 때문이다. 이와 같이 생각하시어 희열의 힘에 의해 터져 나온 그 감흥어를 읊으신 것이다.

---

ตตฺถ สพฺเพสํ โสณสิงฺคาลาทีนมฺปิ ปจฺจกฺขภาวโต ตุลิตํ ปริจฺฉินฺนนฺติ ตุลํ. กึ ตํ? กามาวจรกมฺมํ. น ตุลํ, น วา ตุลํ สทิสมสฺส อญฺญํ โลกิยํ กมฺมํ อตฺถีติ อตุลํ. กึ ตํ? มหคฺคตกมฺมํ. อถ วา กามาวจรํ รูปาวจรํ ตุลํ, อรูปาวจรํ อตุลํ. อปฺปวิปากํ วา ตุลํ, พหุวิปากํ อตุลํ. สมฺภวนฺติ สมฺภวเหตุภูตํ, ราสิการกํ ปิณฺฑการกนฺติ [Pg.250] อตฺโถ. ภวสงฺขารนฺติ ปุนพฺภวสงฺขารณกํ. อวสฺสชีติ วิสฺสชฺเชสิ. มุนีติ พุทฺธมุนิ. อชฺฌตฺตรโตติ นิยกชฺฌตฺตรโต. สมาหิโตติ อุปจารปฺปนาสมาธิวเสน สมาหิโต. อภินฺทิ กวจมิวาติ กวจํ วิย อภินฺทิ. อตฺตสมฺภวนฺติ อตฺตนิ สญฺชาตํ กิเลสํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – สวิปากฏฺเฐน สมฺภวํ, ภวาภิสงฺขรณฏฺเฐน ภวสงฺขารนฺติ จ ลทฺธนามํ ตุลาตุลสงฺขาตํ โลกิยกมฺมญฺจ โอสฺสชิ, สงฺคามสีเส มหาโยโธ กวจํ วิย อตฺตสมฺภวํ กิเลสญฺจ อชฺฌตฺตรโต หุตฺวา สมาหิโต หุตฺวา อภินฺทีติ.

거기서 개나 여우 등 모든 이들에게도 명백하게 보이기에 비교되고 한정된 것을 '툴라(tula, 측정된 것)'라 한다. 그것은 무엇인가? 욕계의 업이다. '아툴라(atula)'는 비교할 수 없는 것, 즉 그와 대등한 다른 세간의 업이 없는 것을 말한다. 그것은 무엇인가? 고귀한 업(마하가따 업)이다. 또는 욕계와 색계의 업은 '툴라'이고 무색계의 업은 '아툴라'이다. 혹은 과보가 적은 것은 '툴라'이고 과보가 많은 것은 '아툴라'이다. '삼바와(sambhava)'는 태어남의 원인이 되는 것, 즉 무더기를 만들고 덩어리를 만드는 것이라는 뜻이다. '바와상카라(bhavasaṅkhāra)'는 다시 태어남을 형성하는 것이다. '아왓사지(avassaji)'는 버리셨다는 뜻이다. '무니(muni)'는 부처님인 성자이다. '앗잣타라토(ajjhattarato)'는 자신의 내면에 존재하는 법에 즐거워한다는 뜻이다. '사마히토(samāhito)'는 근접 삼매나 안주 삼매의 힘으로 집중되었다는 뜻이다. '아빈디 까와짜미와(abhindi kavacamiva)'는 갑옷을 부순 것과 같다는 뜻이다. '앗타삼바와(attasambhava)'는 자신에게서 생겨난 번뇌를 말한다. 요컨대 과보를 동반한다는 의미에서 '삼바와'라 하고, 다음 생을 형성한다는 의미에서 '바와상카라'라 불리는, 측정되거나 측정될 수 없는 세간의 업을 버리셨으며, 전쟁터의 위대한 전사가 갑옷을 부수듯이 내면의 법에 즐거워하며 집중된 상태에서 자신에게서 생긴 번뇌를 부수셨다는 뜻이다.

---

อถ วา ตุลนฺติ ตุเลนฺโต ตีเรนฺโต. อตุลญฺจ สมฺภวนฺติ นิพฺพานญฺเจว สมฺภวญฺจ. ภวสงฺขารนฺติ ภวคามิกมฺมํ. อวสฺสชิ มุนีติ ‘‘ปญฺจกฺขนฺธา อนิจฺจา, ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ นิโรโธ นิพฺพานํ นิจฺจ’’นฺติอาทินา (ปฏิ. ม. ๓.๓๗-๓๘) นเยน ตุลยนฺโต พุทฺธมุนิ ภเว อาทีนวํ, นิพฺพาเน จ อานิสํสํ ทิสฺวา ตํ ขนฺธานํ มูลภูตํ ภวสงฺขารํ กมฺมํ ‘‘กมฺมกฺขยาย สํวตฺตตี’’ติ (ม. นิ. ๒.๘๑; อ. นิ. ๔.๒๓๒-๒๓๓) เอวํ วุตฺเตน กมฺมกฺขยกเรน อริยมคฺเคน อวสฺสชิ. กถํ? อชฺฌตฺตรโต สมาหิโต, อภินฺทิ กวจมิวตฺตสมฺภวํ. โส หิ วิปสฺสนาวเสน อชฺฌตฺตรโต, สมถวเสน สมาหิโตติ เอวํ ปุพฺพภาคโต ปฏฺฐาย สมถวิปสฺสนาพเลน กวจมิว อตฺตภาวํ ปริโยนนฺธิตฺวา ฐิตํ, อตฺตนิ สมฺภวตฺตา ‘‘อตฺตสมฺภว’’นฺติ ลทฺธนามํ สพฺพกิเลสชาลํ อภินฺทิ. กิเลสาภาเวน จ กตํ กมฺมํ อปฺปฏิสนฺธิกตฺตา อวสฺสฏฺฐํ นาม โหตีติ เอวํ กิเลสปฺปหาเนน กมฺมํ ปชหิ. ปหีนกิเลสสฺส จ ภยํ นาม นตฺถิ, ตสฺมา อภีโตว อายุสงฺขารํ โอสฺสชฺชิ, อภีตภาวญาปนตฺถญฺจ อุทานํ อุทาเนสีติ เวทิตพฺโพ.

또는 '툴랑(tulaṃ)'은 달아보고 조사한다는 뜻이다. '아툴랑 짜 삼바왕(atulañca sambhavaṃ)'은 열반과 존재(태어남)를 말한다. '바와상카라(bhavasaṅkhāra)'는 존재로 이끄는 업이다. '아왓사지 무니(avassaji munī)'는 '오온은 무상하고 오온의 소멸인 열반은 영원하다'는 등의 방식으로 저울질하며, 부처님인 성자께서 존재(삼계)의 재난을 보고 열반의 이익을 보시어, 오온의 근본이 되는 저 존재의 형성력인 업을 '업의 소멸로 인도한다'고 설해진 업을 소멸시키는 고귀한 도(道)로써 버리셨다는 뜻이다. 어떻게 버리셨는가? 내면의 법에 즐거워하며 집중된 상태에서, 자신에게서 생긴 번뇌를 갑옷을 부수듯이 부수셨다. 그는 위빠사나의 힘으로 내면에 즐거워하고 사마타의 힘으로 집중되어, 이와 같이 전단계부터 사마타와 위빠사나의 힘으로 갑옷처럼 자아를 둘러싸고 있던, 자신에게서 생겼기에 '앗타삼바와'라 불리는 모든 번뇌의 그물을 부수셨다. 번뇌가 없으므로 업 또한 재생연결을 일으키지 않기에 '버려진 것'이라 한다. 이와 같이 번뇌를 끊음으로써 업을 버리셨다. 번뇌가 끊어진 이에게는 두려움이란 없으므로, 두려움 없이 수명의 형성력을 버리셨고, 두려움이 없음을 알리기 위해 감흥어를 읊으신 것으로 이해해야 한다.

---

ยํ มหาวาตาติ เยน สมเยน ยสฺมึ วา สมเย มหาวาตา. วายนฺตีติ อุปกฺเขปกวาตา นาม อุฏฺฐหนฺติ, เต วายนฺตา สฏฺฐิสหสฺสาธิกนวโยชนสตสหสฺสพหลํ อุทกสนฺธารกวาตํ อุปจฺฉินฺทนฺติ, ตโต อากาเส อุทกํ ภสฺสติ, ตสฺมึ ภสฺสนฺเต ปถวี ภสฺสติ, ปุน วาโต อตฺตโน พเลน อนฺโตธมฺมกรเณ วิย อุทกํ อาพนฺธิตฺวา คณฺหาติ, ตโต อุทกํ อุคฺคจฺฉติ, ตสฺมึ อุคฺคจฺฉนฺเต ปถวี อุคฺคจฺฉติ. เอวํ อุทกํ กมฺปิตํ [Pg.251] ปถวึ กมฺเปติ. เอตญฺจ กมฺปนํ ยาวชฺชกาลาปิ โหติเยว, พหุภาเวน ปน โอคจฺฉนุคฺคจฺฉนํ น ปญฺญายติ.

'대한풍이 분다'는 것은 어떤 때에 거대한 바람들이 부는 것을 말한다. 이른바 물체를 공중으로 띄워 올리는 바람(욱케빠까 와따)들이 일어나는 것인데, 그 바람들이 불어오면서 96만 6천 유순 두께의 물을 받치고 있는 대기층을 갈라놓는다. 그러면 허공으로 물이 떨어지고, 물이 떨어짐에 따라 대지도 내려앉는다. 다시 바람이 자신의 힘으로 마치 정수기(담마까라나) 안의 물처럼 물을 붙잡아 올리면, 그에 따라 물이 솟구치고 물이 솟구침에 따라 대지도 솟아오른다. 이와 같이 물의 흔들림이 대지를 흔드는 것이다. 이러한 흔들림은 오늘날까지도 일어나고 있지만, 그 규모가 너무나 크기 때문에 내려앉고 솟아오르는 것이 눈에 띄지 않을 뿐이다.

---

มหิทฺธิกา มหานุภาวาติ อิชฺฌนสฺส มหนฺตตาย มหิทฺธิกา, อนุภวิตพฺพสฺส มหนฺตตาย มหานุภาวา. ปริตฺตาติ ทุพฺพลา. อปฺปมาณาติ พลวา. โส อิมํ ปถวึ กมฺเปตีติ โส อิทฺธึ นิพฺพตฺเตตฺวา สํเวเชนฺโต มหาโมคฺคลฺลาโน วิย, วีมํสนฺโต วา มหานาคตฺเถรสฺส ภาคิเนยฺโย สงฺฆรกฺขิตสามเณโร วิย ปถวึ กมฺเปติ. สงฺกมฺเปตีติ สมนฺตโต กมฺเปติ. สมฺปกมฺเปตีติ ตสฺเสว เววจนํ. อิติ อิเมสุ อฏฺฐสุ ปถวิกมฺเปสุ ปฐโม ธาตุโกเปน, ทุติโย อิทฺธานุภาเวน, ตติยจตุตฺถา ปุญฺญเตเชน, ปญฺจโม ญาณเตเชน, ฉฏฺโฐ สาธุการทานวเสน, สตฺตโม การุญฺญสภาเวน, อฏฺฐโม อาโรทเนน. มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมนฺเต จ ตโต นิกฺขมนฺเต จ มหาสตฺเต ตสฺส ปุญฺญเตเชน ปถวี อกมฺปิตฺถ, อภิสมฺโพธิยํ ญาณเตชาภิหตา หุตฺวา อกมฺปิตฺถ, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน สาธุการภาวสณฺฐิตา สาธุการํ ททมานา อกมฺปิตฺถ, อายุสงฺขารโอสฺสชฺชเน การุญฺญสภาวสณฺฐิตา จิตฺตสงฺโขภํ อสหมานา อกมฺปิตฺถ, ปรินิพฺพาเน อาโรทนเวคตุนฺนา หุตฺวา อกมฺปิตฺถ. อยํ ปนตฺโถ ปถวิเทวตาย วเสน เวทิตพฺโพ. มหาภูตปถวิยา ปเนตํ นตฺถิ อเจตนตฺตา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

'신통력이 크고 위력이 크다'에서 성취의 거대함 때문에 '신통력이 큰 것(마힛디까)'이고, 누려야 할 권능의 거대함 때문에 '위력이 큰 것(마하누바와)'이다. '빠릿따(parittā)'는 약한 것이고, '압빠마나(appamāṇā)'는 강력한 것이다. '그가 이 대지를 흔든다'는 것은 신통을 얻은 자가 신통을 일으켜 천상의 부귀에 방일한 제석천을 놀라게 했던 마하목갈라나 존자처럼, 혹은 막 얻은 자신의 신통력을 시험해 보려 했던 마하나가 어른 스님의 조카인 상가락키따 사미처럼 대지를 흔드는 것을 말한다. '상깜뻬띠(saṅkampeti)'는 사방으로 흔드는 것이고, '삼빠깜뻬띠(sampakampeti)'는 그것의 동의어이다. 이와 같이 여덟 가지 지진 중에서 첫 번째는 원소의 요동(바람)에 의한 것이고, 두 번째는 신통의 위력에 의한 것이며, 세 번째와 네 번째는 공덕의 힘에 의한 것이고, 다섯 번째는 지혜의 힘에 의한 것이며, 여섯 번째는 찬탄(사두까라)을 보내는 힘에 의한 것이고, 일곱 번째는 연민의 마음에 의한 것이며, 여덟 번째는 울부짖음(통곡)에 의한 것이다. 대보살이 모태에 드실 때와 모태에서 나오실 때에는 그의 공덕의 힘으로 대지가 흔들렸고, 깨달음을 얻으실 때에는 지혜의 위력에 압도되어 흔들렸으며, 법륜을 굴리실 때에는 찬탄하는 마음이 생겨 찬탄을 보내며 흔들렸고, 수명의 형성력을 버리실 때에는 연민의 마음에 머물러 마음의 격동을 견디지 못해 흔들렸으며, 반열반에 드실 때에는 울부짖는 힘에 눌려 흔들렸다. 그러나 이러한 뜻은 대지를 수호하는 신(지신)의 관점에서 이해해야 한다. 물질로 이루어진 대지 자체는 마음이 없으므로 이러한 작용이 없기 때문이다. 나머지 부분은 모든 곳에서 그 의미가 명확하다.

---

ภูมิจาลวคฺโค สตฺตโม.

제7 지진의 품(부미짤라왁가).

---

(๘) ๓. ยมกวคฺโค

(8) 3. 쌍의 품(야마까왁가).

---

๑-๒. สทฺธาสุตฺตทฺวยวณฺณนา

1-2. 두 신심 경(삿다숫따)에 대한 설명.

---

๗๑-๗๒. อฏฺฐมสฺส ปฐเม โน จ สีลวาติ น สีเลสุ ปริปูรการี. สมนฺตปาสาทิโกติ สมนฺตโต ปสาทชนโก. สพฺพาการปริปูโรติ สพฺเพหิ สมณากาเรหิ สมณธมฺมโกฏฺฐาเสหิ ปริปูโร. ทุติเย สนฺตาติ ปจฺจนีกสนฺตตาย สนฺตา. วิโมกฺขาติ ปจฺจนีกธมฺเมหิ วิมุตฺตตฺตา จ วิโมกฺขา.

71-72. 여덟 번째 품의 첫 번째 경에서 '노 짜 실라와(no ca sīlavā)'는 계행을 온전히 실천하지 않는다는 뜻이다. '사만따빠사디꼬(samantapāsādiko)'는 사방으로 청정한 믿음을 일으키는 자라는 뜻이다. '삽바까라빠리뿌로(sabbākāraparipūro)'는 출가자의 모든 태도와 출가자의 법의 요소들로 충만한 자라는 뜻이다. 두 번째 경에서 '산따(santā)'는 반대되는 번뇌들이 가라앉았기에 고요한 자들이라는 뜻이다. '위목카(vimokkhā)'는 반대되는 법들로부터 벗어났기에 해탈한 자들이라는 뜻이다.

---

๓-๙. มรณสฺสติสุตฺตทฺวยาทิวณฺณนา

3-9. 두 마음챙김 경(마라낫사띠숫따) 등에 대한 설명.

---

๗๓-๗๙. ตติเย [Pg.252] ภาเวถ โนติ ภาเวถ นุ. สาสนนฺติ อนุสิฏฺฐิ. อาสวานํ ขยายาติ อรหตฺตผลตฺถาย. จตุตฺเถ ปติหิตายาติ ปฏิปนฺนาย. โส มมสฺส อนฺตราโยติ โส มม ชีวิตนฺตราโยปิ, ปุถุชฺชนกาลกิริยํ กโรนฺตสฺส สคฺคนฺตราโยปิ มคฺคนฺตราโยปิ อสฺส. สตฺถกา วา เม วาตาติ สตฺถํ วิย องฺคมงฺคานิ กนฺตนฺตีติ สตฺถกา. ปญฺจมาทีนิ วุตฺตนยาเนว. นวเม สํสคฺคารามตาติ ปญฺจวิเธ สํสคฺเค อารามตา.

73-79. 세 번째 경에서 '바웨타 노(bhāvetha no)'는 '수행하고 있는가?'라는 뜻이다. '사사낭(sāsanaṃ)'은 가르침(훈계)이다. '아사와낭 카야야(āsavānaṃ khayāya)'는 아라한과의 성취를 위해서라는 뜻이다. 네 번째 경에서 '빠띠히따야(paṭihitāya)'는 도달했을 때를 말한다. '소 마맛사 안따라요(so mamassa antarāyo)'는 그것이 나의 목숨에 장애가 되거나, 범부로서 죽음을 맞이하는 나에게 천상에 가는 것이나 도(道)를 얻는 데 장애가 될 것이라는 뜻이다. '삿타까 와 메 와따(satthakā vā me vātā)'는 바람들이 칼처럼 사지 절단을 일으키기에 '무기와 같은 바람'이라 한다. 다섯 번째 이하의 경들은 이미 설명된 방식과 같다. 아홉 번째 경에서 '상삭가라마따(saṃsaggārāmatā)'는 다섯 가지 종류의 섞임(교제)을 즐기는 성품을 말한다.

---

๑๐. กุสีตารมฺภวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

10. 게으름과 정진의 근거 경(꾸시따람바왓투숫따)에 대한 설명.

---

๘๐. ทสเม กุสีตวตฺถูนีติ กุสีตสฺส อลสสฺส วตฺถูนิ ปติฏฺฐา, โกสชฺชการณานีติ อตฺโถ. กมฺมํ กตฺตพฺพํ โหตีติ จีวรวิจารณาทิกมฺมํ กตฺตพฺพํ โหติ. น วีริยํ อารภตีติ ทุวิธมฺปิ วีริยํ นารภติ. อปฺปตฺตสฺสาติ ฌานวิปสฺสนามคฺคผลธมฺมสฺส อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยา. อนธิคตสฺสาติ ตสฺเสว อนธิคตสฺส อธิคมตฺถาย. อสจฺฉิกตสฺสาติ ตเทว อสจฺฉิกตสฺส สจฺฉิกรณตฺถาย. อิทํ ปฐมนฺติ อิทํ ‘‘หนฺทาหํ นิปชฺชามี’’ติ เอวํ โอสีทนํ ปฐมํ กุสีตวตฺถุ. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. มาสาจิตกํ มญฺเญติ เอตฺถ ปน มาสาจิตํ นาม ตินฺตมาโส. ยถา ตินฺตมาโส ครุโก โหติ, เอวํ ครุโกติ อธิปฺปาโย. คิลานา วุฏฺฐิโต โหตีติ คิลาโน หุตฺวา ปจฺฉา วุฏฺฐิโต โหติ. อารมฺภวตฺถูนีติ วีริยการณานิ. เตสมฺปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

80. 열 번째 경에서 '게으름의 근거들(kusītavatthūnī)'이란 게으르고 나태한 자의 근거이자 토대이며, '게으름의 원인들'이라는 뜻이다. '해야 할 일이 있다(kammaṃ kattabbaṃ hoti)'는 것은 가사 일 등과 같은 해야 할 일이 있다는 것이다. '정진을 시작하지 않는다(na vīriyaṃ ārabhati)'는 것은 두 종류의 정진을 모두 시작하지 않는다는 것이다. '도달하지 못한 것(appattassa)'이란 아직 도달하지 못한 선정·위빳사나·도·과의 법에 도달하기 위함이다. '성취하지 못한 것(anadhigatassāti)'이란 바로 그것을 성취하지 못한 상태에서 성취하기 위함이다. '체득하지 못한 것(asacchikatassāti)'이란 바로 그것을 체득하지 못한 상태에서 체득하기 위함이다. '이것이 첫 번째이다(Idaṃ paṭhamanti)'란 이것은 '자, 이제 나는 눕겠다'라고 이와 같이 침체되는 것이 첫 번째 게으름의 근거이다. 이러한 방식으로 모든 곳에서 의미를 알아야 한다. '콩 더미와 같다고 생각한다(māsācitaṃ maññeti)'에서 '마사찌따(māsācita)'란 물에 젖은 콩을 말한다. 물에 젖은 콩이 무거운 것처럼, 그와 같이 무겁다는 의미이다. '병에서 일어난 자(gilānā vuṭṭhito hoti)'란 병이 들었다가 나중에 일어난 자를 말한다. '정진의 근거들(ārambhavatthūnī)'이란 정진의 원인들이다. 이것들 또한 이 방식대로 의미를 알아야 한다. 나머지는 모든 곳에서 명백하다.

---

ยมกวคฺโค อฏฺฐโม.

여덟 번째인 쌍의 품(Yamakavaggo)이 끝났다.

---

(๙) ๔. สติวคฺโค

(9) 4. 마음챙김의 품(Sativaggo)

---

๑-๒. สติสมฺปชญฺญสุตฺตวณฺณนา

1-2. 마음챙김과 알아차림 경의 주석

---

๘๑-๘๒. นวมสฺส ปฐมํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. ทุติเย สทฺโธติ ทุวิธาย สทฺธาย สมนฺนาคโต. โน จุปสงฺกมิตาติ น อุปฏฺฐหติ. โน [Pg.253] จ ปริปุจฺฉิตาติ อตฺถานตฺถํ การณาการณํ ปริปุจฺฉิตา น โหติ. สมนฺนาคโตติ สามิอตฺเถ ปจฺจตฺตํ, สมนฺนาคตสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. เอกนฺตปฏิภานา ตถาคตํ ธมฺมเทสนา โหตีติ ตถาคตสฺส เอกนฺตปฏิภานา ธมฺมเทสนา โหติ, เอกนฺเตเนว ปฏิภาติ อุปฏฺฐาตีติ อตฺโถ.

81-82. 아홉 번째 품의 첫 번째 경은 앞서 말한 방식과 같다. 두 번째 경에서 '믿음이 있는 자(saddho)'란 두 종류의 믿음을 갖춘 자이다. '찾아가지 않는 자(no cupasaṅkamitā)'란 시봉하지 않는 자이다. '질문하지 않는 자(no ca paripucchitā)'란 이익과 불이익, 원인과 원인이 아닌 것에 대해 질문하는 자가 아니라는 것이다. '갖춘 자(samannāgato)'라는 단어는 소유격의 의미에서 주격으로 쓰인 것이니, '갖춘 자의'라고 말한 것과 같다. '여래의 법문은 전적으로 명확하다(ekantapaṭibhānā tathāgataṃ dhammadesanā hotī)'란 여래의 법문은 전적으로 명확하게 나타나며, 오로지 분명하게 드러나고 나타난다는 의미이다.

---

๓. มูลกสุตฺตวณฺณนา

3. 뿌리 경(Mūlakasutta)의 주석

---

๘๓. ตติเย สพฺเพ ธมฺมาติ ปญฺจกฺขนฺธา. ฉนฺทมูลกาติ อชฺฌาสยจฺฉนฺโท กตฺตุกมฺยตาฉนฺโท ตํ มูลํ เอเตสนฺติ ฉนฺทมูลกา. มนสิการโต สมฺภวนฺตีติ มนสิการสมฺภวา. ผสฺสโต สมุเทนฺติ ราสี ภวนฺตีติ ผสฺสสมุทยา. เวทนาย สโมสรนฺตีติ เวทนาสโมสรณา. สมาธิ เอเตสํ ปมุโขติ สมาธิปฺปมุขา. เชฏฺฐกฏฺเฐน สติ อธิปติ เอเตสนฺติ สตาธิปเตยฺยา, สติเชฏฺฐกาติ อตฺโถ. ปญฺญา อุตฺตรา เอเตสนฺติ ปญฺญุตฺตรา. วิมุตฺติ เอว สาโร เอเตสนฺติ วิมุตฺติสารา. เอตฺถ จ ฉนฺทมูลกาทโย จตฺตาโรปิ โลกิยา กถิตา, เสสา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกาติ.

83. 세 번째 경에서 '모든 법(sabbe dhammā)'이란 오온을 말한다. '욕구를 뿌리로 한다(chandamūlakā)'란 의도적인 욕구와 하고자 하는 욕구가 그것들의 뿌리이기에 욕구를 뿌리로 한다고 한다. '작의에서 생겨난다(manasikārato sambhavanti)'란 작의에서 발생하기에 작의 발생이라 한다. '접촉에서 일어난다(phassato samudenti)'란 무리를 지어 일어난다는 것이기에 접촉 일어남이라 한다. '느낌에 모여든다(vedanāya samosaranti)'란 느낌으로 수렴되기에 느낌 수렴이라 한다. '삼매가 그것들의 우두머리이다(samādhi etesaṃ pamukho)'란 삼매 우두머리라 한다. '최상이라는 의미에서 마음챙김이 그것들의 지배자이다(jeṭṭhakaṭṭhena sati adhipati etesaṃ)'란 마음챙김이 지배자라는 것이니, 마음챙김이 으뜸이라는 뜻이다. '통찰지가 그것들보다 높다(paññā uttarā etesaṃ)'란 통찰지가 최고라는 것이다. '해탈이 그것들의 핵심이다(vimutti eva sāro etesaṃ)'란 해탈이 바로 핵심이라는 것이다. 여기서 '욕구를 뿌리로 함' 등 앞의 네 가지는 세간적인 것들로 설해졌고, 나머지는 세간과 출세간이 섞인 것으로 설해졌다.

---

๔. โจรสุตฺตวณฺณนา

4. 도둑 경(Corasutta)의 주석

---

๘๔. จตุตฺเถ มหาโจโรติ รชฺชนฺตเร ทุพฺภิตุํ สมตฺโถ มหาโจโร. ปริยาปชฺชตีติ ปริยาทานํ คจฺฉติ. น จิรฏฺฐิติโก โหตีติ อทฺธานํ ปาเลนฺโต ฐาตุํ น สกฺโกติ. อปฺปหรนฺตสฺส ปหรตีติ อตฺตโน อเวริเน อปฺปหรนฺเต คุณสมฺปนฺเน จ มหลฺลเก จ ตรุณทารเก จ อปฺปหริตพฺพยุตฺตเก ปหรติ. อนวเสสํ อาทิยตีติ นิสฺเสสํ คณฺหาติ. พฺยตฺตโจรานญฺหิ อิทํ วตฺตํ – ปรสฺส ทฺวีสุ สาฏเกสุ เอโก คเหตพฺโพ, เอกสฺมึ สนฺเต ทุพฺพลํ ทตฺวา ถิโร คเหตพฺโพ. ปุฏภตฺตตณฺฑุลาทีสุ เอกํ โกฏฺฐาสํ ทตฺวา เอโก คเหตพฺโพติ. อจฺจาสนฺเน กมฺมํ กโรตีติ คามนิคมราชธานีนํ อาสนฺนฏฺฐาเน โจริกกมฺมํ กโรติ. น จ นิธานกุสโล โหตีติ ยํ ลทฺธํ, ตํ ทกฺขิเณยฺเย นิทหิตุํ เฉโก น โหติ, ปรโลกมคฺคํ น โสเธติ.

84. 네 번째 경에서 '대도(mahācoro)'란 나라 안에서 해를 끼칠 능력이 있는 큰 도둑이다. '궁지에 빠진다(pariyāpajjatīti)'란 파멸에 이른다는 것이다. '오래 머물지 못한다(na ciraṭṭhitiko hoti)'란 긴 세월을 보존하며 유지할 수 없다는 것이다. '때리지 않는 자를 때린다(appaharantassa paharati)'란 자신을 해치지 않는 원한 없는 자들, 때리지 않는 자들, 덕을 갖춘 자들, 노인들, 어린아이들 등 때려서는 안 될 자들을 때리는 것이다. '남김없이 가져간다(anavasesaṃ ādiyatīti)'란 모두 다 가져가는 것이다. 영리한 도둑들의 관례는 이러하다. 타인의 가사 두 벌 중 하나만 가져가야 하고, 한 벌뿐일 때는 낡은 것을 주고 새것을 가져가야 한다. 바리때의 밥이나 쌀 등에서도 한 부분은 주고 한 부분만 가져가야 한다는 것이다. '너무 가까운 곳에서 범행을 저지른다(accāsanne kammaṃ karoti)'란 마을이나 읍성, 왕궁에서 너무 가까운 곳에서 도둑질을 하는 것이다. '저장할 줄 모른다(na ca nidhānakusalo hoti)'란 얻은 것을 보답받을 만한 곳에 둘 줄 모르는 것이며, 내생의 길을 닦지 않는다는 것이다.

---

๕. สมณสุตฺตวณฺณนา

5. 수행자 경(Samaṇasutta)의 주석

---

๘๕. ปญฺจเม [Pg.254] ยํ สมเณนาติ ยํ คุณชาตํ สมเณน ปตฺตพฺพํ. วุสีมตาติ พฺรหฺมจริยวาสํวุเตน. มุตฺโต โมเจมิ พนฺธนาติ อหํ สพฺพพนฺธเนหิ มุตฺโต หุตฺวา มหาชนมฺปิ ราคาทิพนฺธนโต โมเจมิ. ปรมทนฺโตติ อญฺเญน เกนจิ อสิกฺขาปิโต อโจทิโต สยมฺภุญาเณน ปฏิวิชฺฌิตฺวา ปรมทมเถน ทนฺตตฺตา ปรมทนฺโต นาม. ปรินิพฺพุโตติ กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุโต.

85. 다섯 번째 경에서 '수행자로서(yaṃ samaṇenāti)'란 수행자가 얻어야 할 공덕의 무리를 말한다. '완성한 자(vusīmatā)'란 청정범행을 닦아 완성한 자이다. '속박에서 풀려나 해방시킨다(mutto mocemi bandhanā)'란 나는 모든 속박에서 풀려난 자가 되어 많은 사람 또한 탐욕 등의 속박에서 해방시킨다는 것이다. '지극히 잘 길들여진 자(paramadanto)'란 다른 누구에게 배운 것도 아니고 권유받은 것도 없이, 스스로 깨달은 지혜로 꿰뚫어 알아 지극한 길들임으로 길들여졌기에 지극히 잘 길들여진 자라 한다. '완전한 열반에 든 자(parinibbuto)'란 번뇌의 소멸로 완전한 열반에 든 자이다.

---

๖. ยสสุตฺตวณฺณนา

6. 명성 경(Yasasutta)의 주석

---

๘๖. ฉฏฺเฐ มา จ มยา ยโสติ ยโส จ มยา สทฺธึ มา คญฺฉิ. อกสิรลาภีติ วิปุลลาภี. สีลปญฺญาณนฺติ สีลญฺเจว ญาณญฺจ. สงฺคมฺมาติ สนฺนิปติตฺวา. สมาคมฺมาติ สมาคนฺตฺวา. สงฺคณิกวิหารนฺติ คณสงฺคณิกวิหารํ. น หิ นูนเมติ น หิ นูน อิเม. ตถา หิ ปนเมติ ตถา หิ ปน อิเม. องฺคุลิปโตทเกหีติ องฺคุลิปโตทยฏฺฐึ กตฺวา วิชฺฌเนน. สญฺชคฺฆนฺเตติ มหาหสิตํ หสนฺเต. สํกีฬนฺเตติ เกฬึ กโรนฺเต.

86. 여섯 번째 경에서 '나와 함께 명성이(mā ca mayā yaso)'란 명성이 나와 함께 가지 않기를 바란다는 것이다. '어렵지 않게 얻는 자(akasiralābhī)'란 풍족하게 얻는 자이다. '계행과 지혜(sīlapaññāṇaṃ)'란 계행과 지혜를 말한다. '모여서(saṅgammā)'란 집결하여라는 뜻이다. '함께 와서(samāgammā)'란 같이 와서라는 뜻이다. '사교적인 생활(saṅgaṇikavihāraṃ)'이란 무리와 어울려 지내는 생활이다. '나 히 누나메(na hi nūnameti)'는 '나 히 누나 이메(na hi nūna ime)'로 분리해야 한다. '따타 히 빠나메(tathā hi panameti)'는 '따타 히 빠나 이메(tathā hi pana ime)'로 분리해야 한다. '손가락으로 찌르는 행위로(aṅgulipatodakehī)'란 손가락을 채찍처럼 만들어 찌르는 것을 말한다. '크게 웃는 자들(sañjagghanteti)'이란 커다랗게 웃음을 터뜨리는 자들이다. '장난치는 자들(saṃkīḷanteti)'이란 익살을 부리는 자들이다.

---

๗. ปตฺตนิกุชฺชนสุตฺตวณฺณนา

7. 발우를 엎음 경(Pattanikujjanasutta)의 주석

---

๘๗. สตฺตเม นิกฺกุชฺเชยฺยาติ เตน ทินฺนสฺส เทยฺยธมฺมสฺส อปฺปฏิคฺคหณตฺถํ ปตฺตนิกฺกุชฺชนกมฺมวาจาย นิกุชฺเชยฺย, น อโธมุขฐปเนน. อลาภายาติ จตุนฺนํ ปจฺจยานํ อลาภตฺถาย. อนตฺถายาติ อุปทฺทวาย อวฑฺฒิยา. อุกฺกุชฺเชยฺยาติ อุกฺกุชฺชนกมฺมวาจาย อุกฺกุชฺเชยฺย.

87. 일곱 번째 경에서 '엎어야 한다(nikkujjeyyā)'란 그가 보시한 공양물을 받지 않기 위해 발우를 엎는 갈마문으로써 엎어야 한다는 것이지, 단순히 아래로 향하게 놓으라는 것이 아니다. '이익을 얻지 못하게 하기 위해(alābhāyā)'란 네 가지 필수품을 얻지 못하게 하기 위함이다. '해로움을 위해(anatthāyā)'란 재앙과 쇠퇴를 위함이다. '다시 돌려놓아야 한다(ukkujjeyyā)'란 발우를 다시 세우는 갈마문으로써 다시 돌려놓아야 한다는 것이다.

---

๘. อปฺปสาทปเวทนียสุตฺตวณฺณนา

8. 불만 표명 경(Appasādapavedanīyasutta)의 주석

---

๘๘. อฏฺฐเม อปฺปสาทํ ปเวเทยฺยุนฺติ อปฺปสนฺนภาวํ ชานาเปยฺยุํ. อปฺปสาทํ ปเวเทนฺเตน ปน กึ กาตพฺพนฺติ? นิสินฺนาสนโต น อุฏฺฐาตพฺพํ น วนฺทิตพฺพํ น ปจฺจุคฺคมนํ กาตพฺพํ, น เทยฺยธมฺโม ทาตพฺโพ. อโคจเรติ ปญฺจวิเธ อโคจเร.

88. 여덟 번째 경에서 '불만을 표명해야 한다(appasādaṃ pavedeyyunti)'란 신심이 없는 상태를 알게 해야 한다는 것이다. 불만을 표명하는 자는 어떻게 해야 하는가? 앉아 있는 자리에서 일어나지 않아야 하고, 절하지 않아야 하며, 마중 나가지 않아야 하고, 보시물을 주지 않아야 한다. '가지 말아야 할 곳(agocaretic)'이란 다섯 가지 부적절한 장소를 말한다.

---

๙. ปฏิสารณียสุตฺตวณฺณนา

9. 참회 경(Paṭisāraṇīyasutta)의 주석

---

๘๙. นวเม [Pg.255] ธมฺมิกญฺจ คิหิปฏิสฺสวนฺติ ‘‘อิมํ เตมาสํ อิเธว วสิตพฺพ’’นฺติ วุตฺโต ‘‘เอวํ โหตู’’ติอาทินา นเยน ปฏิสฺสวํ. น สจฺจาเปตีติ วุตฺตํ น สจฺจํ กโรติ วิสํวาเทติ.

89. 아홉 번째 경에서 '재가자와의 정당한 약속(dhammikañca gihipaṭissavaṃ)'이란 "이번 안거 석 달 동안 바로 이곳에 머물러 주십시오"라고 했을 때 "그렇게 하겠다"는 등의 방식으로 한 약속이다. '이행하지 않는다(na saccāpetīti)'란 말한 것을 사실로 만들지 않고 어기는 것을 말한다.

---

๑๐. สมฺมาวตฺตนสุตฺตวณฺณนา

10. 바른 행실 경(Sammāvattanasutta)의 주석

---

๙๐. ทสเม ปจฺเจกฏฺฐาเนติ อธิปติฏฺฐาเน เชฏฺฐกฏฺฐาเน. ตญฺหิ เชฏฺฐกํ กตฺวา กิญฺจิ สงฺฆกมฺมํ กาตุํ น ลภติ. น จ เตน มูเลน วุฏฺฐาเปตพฺโพติ ตํ มูลํ กตฺวา อพฺภานกมฺมํ กาตุํ น ลภติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

90. 열 번째 경에서 '각각의 자리(paccekaṭṭhāne)'란 권위 있는 자리나 어른의 자리를 말한다. 그(따싸빠삐야시까 갈마를 받은 자)를 어른으로 삼아 어떤 승가 갈마도 행할 수 없다. '그 근거로 복권시켜서는 안 된다(na ca tena mūlena vuṭṭhāpetabbo)'란 그를 근거로 삼아 압바나(abbhāna, 복권) 갈마를 행할 수 없다는 것이다. 나머지는 모든 곳에서 명백하다.

---

สติวคฺโค นวโม.

아홉 번째인 마음챙김의 품(Sativaggo)이 끝났다.

---

(๑๐) ๕. สามญฺญวคฺโค

(10) 5. 사문 품(Sāmaññavaggo)

---

๙๑. อิโต ปรํ อถ โข โพชฺฌา อุปาสิกาติอาทีสุ โพชฺฌา อุปาสิกา, สิริมา อุปาสิกา, ปทุมา อุปาสิกา, สุตนา อุปาสิกา, มนุชา อุปาสิกา, อุตฺตรา อุปาสิกา, มุตฺตา อุปาสิกา, เขมา อุปาสิกา, รุจี อุปาสิกา, จุนฺที ราชกุมารี, พิมฺพี อุปาสิกา, สุมนา ราชกุมารี, มลฺลิกา เทวี, ติสฺสา อุปาสิกา, ติสฺสามาตา อุปาสิกา, โสณา อุปาสิกา, โสณาย มาตา อุปาสิกา, กาณา อุปาสิกา, กาณมาตา อุปาสิกา, อุตฺตรา นนฺทมาตา, วิสาขา มิคารมาตา, ขุชฺชุตฺตรา อุปาสิกา, สามาวตี อุปาสิกา, สุปฺปวาสา โกลิยธีตา, สุปฺปิยา อุปาสิกา, นกุลมาตา คหปตานีติ อิมาสํ เอตฺตกานํ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ อุโปสถกมฺมเมว กถิตํ. อิจฺฉนฺเตน วิตฺถาเรตฺวา กเถตพฺพํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

91. 이후 '아타 코 봇자 우빠시까(Atha kho bojjhā upāsikā)' 등의 구절에서, 봇자 우빠시까, 시리마 우빠시까, 빠두마 우빠시까, 수따나 우빠시까, 마누자 우빠시까, 웃따라 우빠시까, 뭇따 우빠시까, 케마 우빠시까, 루찌 우빠시까, 쭌디 공주, 빔비 우빠시까, 수마나 공주, 말리까 왕비, 띳사 우빠시까, 띳사마따 우빠시까, 소나 우빠시까, 소나야 마따 우빠시까, 까나 우빠시까, 까나마따 우빠시까, 웃따라 난다마따, 미가라마따 위사카, 쿠줏따라 우빠시까, 사마와띠 우빠시까, 꼴리야의 딸 수빠와사, 수삐야 우빠시까, 나꿀라마따 거사부인에 이르기까지 이들 모두에게는 여덟 가지 요소를 갖춘 포살의 업만이 설해졌다. 원하는 사람은 상세히 설해야 한다. 나머지는 모든 곳에서 그 의미가 명백하다.

---

มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

마노라타뿌라니인 앙굿따라 니까야 주석서에서

---

อฏฺฐกนิปาตสฺส สํวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

여덟의 모음(팔집)에 대한 설명이 끝났다.

---

. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

그분 복되신 분, 아라한, 정등각자께 귀의합니다.

---

องฺคุตฺตรนิกาเย

앙굿따라 니까야에서

---

นวกนิปาต-อฏฺฐกถา

아홉의 모음(구집) 주석서

---

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

1. 첫 번째 50개 경전 묶음(Paṭhamapaṇṇāsakaṃ)

---

๑. สมฺโพธิวคฺโค

1. 깨달음의 품(Sambodhivaggo)

---

๑. สมฺโพธิสุตฺตวณฺณนา

1. 깨달음 경(Sambodhisutta)의 설명

---

๑. นวกนิปาตสฺส [Pg.257] ปฐเม สมฺโพธิปกฺขิกานนฺติ จตุมคฺคสงฺขาตสฺส สมฺโพธิสฺส ปกฺเข ภวานํ, อุปการกานนฺติ อตฺโถ. ปาฬิยํ อาคเต นว ธมฺเม สนฺธาเยวํ ปุจฺฉติ. กา อุปนิสาติ โก อุปนิสฺสยปจฺจโย. อภิสลฺเลขนฺตีติ อภิสลฺเลขิกา. สมถวิปสฺสนาจิตฺตสฺส วิวรเณ สปฺปายา อุปการกาติ เจโตวิวรณสปฺปายา. อปฺปิจฺฉตํ อารพฺภ ปวตฺตา กถา อปฺปิจฺฉกถา. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

1. 아홉의 모음(구집)의 첫 번째 경에서 '삼보디빡키까낭(sambodhipakkhikānaṃ)'이란 네 가지 도(道)라고 불리는 깨달음(sambodhi)의 편에 있는 것들, 즉 도움을 주는 것들이라는 의미이다. 팔리 성전에 나오는 아홉 가지 법을 염두에 두고 이와 같이 묻는다. '까 우빠니사(kā upanisā)'란 어떤 강력한 의지처가 되는 조건(upanissayapaccayo)인가라는 뜻이다. 번뇌를 철저히 깎아내기 때문에 '아비살레키까(abhisallekhikā)'라 한다. 사마타와 위빳사나 마음을 여는 데 적절하고 도움이 되므로 '제또위와라나삽빠야(cetovivaraṇasappāyā)'라 한다. 적은 욕심(appicchataṃ)을 주제로 하여 일어난 이야기가 '압삣차까타(appicchakathā)'이다. 나머지 구절들에서도 이와 같은 방식이다.

---

อสุภา ภาเวตพฺพา ราคสฺส ปหานายาติ อยมตฺโถ สาลิลายโกปมาย วิภาเวตพฺโพ – เอโก หิ ปุริโส อสิตํ คเหตฺวา โกฏิโต ปฏฺฐาย สาลิกฺเขตฺเต สาลิโย ลายติ. อถสฺส วตึ ภินฺทิตฺวา คาโว ปวิสึสุ. โส อสิตํ ฐเปตฺวา ยฏฺฐึ อาทาย เตเนว มคฺเคน คาโว นีหริตฺวา วตึ ปากติกํ กตฺวา ปุนปิ อสิตํ อาทาย สาลิโย ลายิ. เอตฺถ สาลิกฺเขตฺตํ วิย พุทฺธสาสนํ ทฏฺฐพฺพํ, สาลิลายโก วิย โยคาวจโร, อสิตํ วิย ปญฺญา, ลายนกาโล วิย วิปสฺสนาย กมฺมกรณกาโล, ยฏฺฐิ วิย อสุภกมฺมฏฺฐานํ, วติ วิย สํวโร, วตึ ภินฺทิตฺวา คาวีนํ ปวิสนํ วิย สหสา อปฺปฏิสงฺขาย ปมาทํ อารพฺภ ราคสฺส อุปฺปชฺชนํ, อสิตํ ฐเปตฺวา ยฏฺฐึ อาทาย ปวิฏฺฐมคฺเคเนว คาโว นีหริตฺวา วตึ ปฏิปากติกํ กตฺวา ปุน โกฏิโต ปฏฺฐาย สาลิลายนํ วิย อสุภกมฺมฏฺฐาเนน ราคํ วิกฺขมฺเภตฺวา ปุน วิปสฺสนาย กมฺมํ อารภนกาโล. อิมมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อสุภา ภาเวตพฺพา ราคสฺส ปหานายา’’ติ.

'탐욕을 버리기 위해 부정(不淨)을 닦아야 한다'라는 구절에서 이 의미는 벼를 베는 사람의 비유로 밝혀져야 한다. 즉, 어떤 사람이 낫을 들고 끝에서부터 시작하여 벼밭에서 벼를 벤다. 그때 울타리를 부수고 소들이 들어왔다. 그는 낫을 놓아두고 막대기를 들고 소들이 들어온 바로 그 길로 소들을 몰아내고 울타리를 원래대로 고쳐 놓은 뒤, 다시 낫을 들고 벼를 베었다. 여기서 벼밭은 부처님의 가르침으로 보아야 하고, 벼를 베는 사람은 수행자로, 낫은 통찰지로, 베는 시간은 위빳사나의 수행 시간으로 보아야 한다. 막대기는 부정관 수행으로, 울타리는 단속(계율)으로 보아야 한다. 울타리를 부수고 소들이 들어오는 것은 갑자기 숙고함 없이 방일함으로 인해 탐욕이 일어나는 것으로 보아야 한다. 낫을 놓아두고 막대기를 들어 들어온 길로 소들을 몰아내고 울타리를 복구한 뒤 다시 끝에서부터 벼를 베는 것과 같이, 부정관 수행으로 탐욕을 억누르고 다시 위빳사나 수행을 시작하는 때로 보아야 한다. 이 의미를 염두에 두고 '탐욕을 버리기 위해 부정을 닦아야 한다'라고 설해진 것이다.

---

ตตฺถ [Pg.258] ราคสฺสาติ ปญฺจกามคุณิกราคสฺส. เมตฺตาติ เมตฺตากมฺมฏฺฐานํ. พฺยาปาทสฺส ปหานายาติ วุตฺตนเยเนว อุปฺปนฺนสฺส โกปสฺส ปชหนตฺถาย. อานาปานสฺสตีติ โสฬสวตฺถุกา อานาปานสฺสติ. วิตกฺกุปจฺเฉทายาติ วุตฺตนเยเนว อุปฺปนฺนานํ วิตกฺกานํ อุปจฺเฉทนตฺถาย. อสฺมิมานสมุคฺฆาตายาติ อสฺมีติ อุปฺปชฺชนกสฺส มานสฺส สมุคฺฆาตตฺถาย. อนตฺตสญฺญา สณฺฐาตีติ อนิจฺจลกฺขเณ ทิฏฺเฐ อนตฺตลกฺขณํ ทิฏฺฐเมว โหติ. เอเตสุ หิ ตีสุ ลกฺขเณสุ เอกสฺมึ ทิฏฺเฐ อิตรทฺวยํ ทิฏฺฐเมว โหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อนิจฺจสญฺญิโน, ภิกฺขเว, อนตฺตสญฺญา สณฺฐาตี’’ติ. ทิฏฺเฐว ธมฺเม นิพฺพานนฺติ ทิฏฺเฐเยว ธมฺเม อปจฺจยปรินิพฺพานญฺจ ปาปุณาตีติ อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

거기서 '라갓사(rāgassa)'란 다섯 가지 감각적 욕망의 가닥에 얽힌 탐욕을 말한다. '멧따(mettā)'란 자애 수행을 말한다. '뱌빠다사 빠하나야(byāpādassa pahānāyā)'란 앞에서 말한 방식대로 일어난 노여움을 버리기 위함이다. '아나빠낫사띠(ānāpānassati)'란 열여섯 가지 토대를 가진 들숨날숨에 대한 마음챙김이다. '위딱꿉빳체다야(vitakkupacchedāya)'란 앞에서 말한 방식대로 일어난 사유들을 끊어버리기 위함이다. '아스미마나사묵가따야(asmimānasamugghātāya)'란 '나다'라고 일어나는 세 가지 종류의 자만을 뿌리 뽑기 위함이다. '아낫따산냐 산타띠(anattasaññā saṇṭhāti)'란 무상의 특징을 통찰했을 때 무아의 특징도 통찰되는 것을 말한다. 참으로 이 세 가지 특징 중에서 어느 한 특징을 통찰하면 나머지 두 가지도 통찰되는 것이기 때문이다. 그래서 '비구들이여, 무상을 인식하는 자에게 무아의 인식이 확립된다'라고 설해진 것이다. '딧테와 담메 닙바낭(diṭṭheva dhamme nibbānaṃ)'이란 바로 현재의 생에서 조건 없는 완전한 열반에 이른다는 것이니, 이 경에서는 윤회와 윤회에서 벗어남이 설해졌다.

---

๒. นิสฺสยสุตฺตวณฺณนา

2. 의지처 경(Nissayasutta)의 설명

---

๒. ทุติเย นิสฺสยสมฺปนฺโนติ ปติฏฺฐาสมฺปนฺโน. สทฺธนฺติ โอกปฺปนสทฺธํ. วีริยนฺติ กายิกเจตสิกวีริยํ. ยํสาติ ยํ อสฺส. อริยาย ปญฺญายาติ สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย. สงฺขายาติ ชานิตฺวา. เอกํ ปฏิเสวตีติ เสวิตพฺพยุตฺตกํ เสวติ. อธิวาเสตีติ อธิวาเสตพฺพยุตฺตกํ อธิวาเสติ. ปริวชฺเชตีติ ปริวชฺเชตพฺพยุตฺตกํ ปริวชฺเชติ. วิโนเทตีติ นีหริตพฺพยุตฺตกํ นีหรติ. เอวํ โข ภิกฺขูติ เอวํ โข ภิกฺขุ อุคฺคหปริปุจฺฉาวเสน เจว ธมฺมววตฺถานวเสน จ ปฏิเสวิตพฺพาทีนิ สุปฺปฏิวิทฺธานิ สุปจฺจกฺขานิ กตฺวา ปฏิเสวนฺโต อธิวาเสนฺโต ปริวชฺเชนฺโต วิโนเทนฺโต จ ภิกฺขุ นิสฺสยสมฺปนฺโน นาม โหตีติ.

2. 두 번째 경에서 '닛사야삼빤노(nissayasampanno)'란 의지처를 갖춘 자를 말한다. '삿당(saddhaṃ)'이란 확신하는 믿음을, '위리양(vīriyaṃ)'이란 몸과 마음의 정진을 의미한다. '양 사(yaṃ sā)'라는 구절은 '양 앗사(yaṃ assa)'로 구절 나누기를 해야 한다. '아리야야 빤냐야(ariyāya paññāya)'란 위빳사나와 함께하는 도(道)의 지혜를 말한다. '상카야(saṅkhāya)'란 알아서(숙고하여)라는 뜻이다. '에깡 빠띠세와띠(ekaṃ paṭisevati)'란 사용해야 마땅한 필수품을 사용하는 것이다. '아디와세띠(adhivāseti)'란 참아야 마땅한 것을 참는 것이다. '빠리와젲띠(parivajjeti)'란 피해야 마땅한 것을 피하는 것이다. '위노데띠(vinodeti)'란 제거해야 마땅한 것을 제거하는 것이다. 이와 같이 배움과 질문을 통해서나 법을 확정하는 법의 힘을 통해서나, 사용해야 할 것 등을 잘 꿰뚫어 알고 잘 직접 체험하여, 사용하고 참으며 피하고 제거하는 비구가 의지처를 갖춘 자라 불린다는 의미이다.

---

๓. เมฆิยสุตฺตวณฺณนา

3. 메기야 경(Meghiyasutta)의 설명

---

๓. ตติเย จาลิกายนฺติ เอวํนามเก นคเร. ตํ กิร จลมคฺคํ นิสฺสาย กตตฺตา โอโลเกนฺตานํ จลมานํ วิย อุปฏฺฐาติ, ตสฺมา จาลิกาติ สงฺขํ คตํ. จาลิยปพฺพเตติ โสปิ ปพฺพโต สพฺพเสตตฺตา กาฬปกฺขุโปสเถ โอโลเกนฺตานํ จลมาโน วิย อุปฏฺฐาติ, ตสฺมา จาลิยปพฺพโตติ วุตฺโต. ตตฺถ มหนฺตํ วิหารํ การยึสุ. อิติ ภควา ตํ นครํ นิสฺสาย จาลิกาปพฺพตมหาวิหาเร วิหรติ. ชนฺตุคามนฺติ เอวํนามกํ อปรมฺปิ ตสฺเสว วิหารสฺส โคจรคามํ. ชตฺตุคามนฺติปิ [Pg.259] ปฐนฺติ. ปธานตฺถิกสฺสาติ ปธานกมฺมิกสฺส. ปธานายาติ สมณธมฺมกรณตฺถาย. อาคเมหิ ตาวาติ สตฺถา เถรสฺส วจนํ สุตฺวา อุปธาเรนฺโต ‘‘น ตาวสฺส ญาณํ ปริปกฺก’’นฺติ ญตฺวา ปฏิพาหนฺโต เอวมาห. เอกกมฺหิ ตาวาติ อิทํ ปนสฺส ‘‘เอวมยํ คนฺตฺวาปิ กมฺเม อนิปฺผชฺชมาเน นิราสงฺโก หุตฺวา เปมวเสน ปุน อาคจฺฉิสฺสตี’’ติ จิตฺตมทฺทวชนนตฺถํ อาห. นตฺถิ กิญฺจิ อุตฺตริ กรณียนฺติ จตูสุ สจฺเจสุ จตุนฺนํ กิจฺจานํ กตตฺตา อญฺญํ อุตฺตริ กรณียํ นาม นตฺถิ. กตสฺส วา ปฏิจโยติ อธิคตสฺส วา ปุน ปฏิจโยปิ นตฺถิ. น หิ ภาวิตมคฺโค ปุน ภาวียติ, น ปหีนกิเลสานํ ปุน ปหานํ อตฺถิ. ปธานนฺติ โข, เมฆิย, วทมานํ กินฺติ วเทยฺยามาติ ‘‘สมณธมฺมํ กโรมี’’ติ ตํ วทมานํ มยํ อญฺญํ กึ นาม วเทยฺยาม.

3. 제3(수타)에서, '짤리까(Cālikā)에서'라는 것은 이러한 이름의 도시를 의미한다. 전해지는 바에 따르면 그 도시는 흔들리는 불(calam aggiṃ)을 의지하여 세워졌기 때문에, 보는 이들에게 흔들리는 것처럼 나타나며 그로 인해 '짤리까'라는 명칭을 얻게 되었다. '짤리야 산(Cāliyapabbata)에서'라는 것은 그 산 또한 전체가 하얗기 때문에, 그믐의 포살일에 보는 이들에게 흔들리는 것처럼 나타나며 그로 인해 '짤리야 산'이라 불린다. 그곳에 큰 사원을 지었다. 이와 같이 세존께서는 그 도시를 의지하여 짤리까 산의 대사원에 머무셨다. '잔뚜가마(Jantugāma)'라는 것은 이와 같은 이름의 다른 마을로서 바로 그 사원의 공양처(gocaragāma)이다. '잣뚜가마(Jattugāma)'라고도 읽는다. '수행을 원하는 자(Padhānatthikassa)'는 정진의 업을 닦는 자를 뜻한다. '수행을 위하여(Padhānāya)'는 사문법을 실천하기 위해서라는 뜻이다. '잠시 기다려라(Āgamehi tāva)'라는 것은 스승께서 장로의 말을 듣고 살피신 후, '아직 그의 지혜가 무르익지 않았다'는 것을 아시고 제지하시며 이와 같이 말씀하신 것이다. '잠시 혼자 있어라(Ekakamhi tāva)'라는 것은 그가 '이와 같이 가서 정진해도 일이 성사되지 않으면, 미련 없이 애정의 힘으로 다시 돌아올 것이다'라고 생각하시며 그의 마음을 유연하게 하려고 말씀하신 것이다. '더 이상 해야 할 일이 아무것도 없다(Natthi kiñci uttari karaṇīyaṃ)'는 것은 네 가지 진리에 대해 네 가지 할 일을 다 마쳤기 때문에, 그 이상 더 해야 할 일이란 없다는 뜻이다. '이미 성취된 것을 다시 쌓는 일(Katassa vā paṭicayo)'이란 이미 얻은 것을 다시 반복해서 쌓는 일도 없다는 뜻이다. 실로 이미 닦아진 도(道)는 다시 닦이지 않으며, 이미 끊어진 번뇌를 다시 끊는 일은 없기 때문이다. '메기야여, 정진하겠습니다라고 말하는 자에게 우리가 무슨 말을 하겠느냐'라는 것은 '사문법을 닦겠습니다'라고 말하는 그대에게 우리가 다른 무슨 말을 하겠느냐는 뜻이다.

---

ทิวาวิหารํ นิสีทีติ ทิวาวิหารตฺถาย นิสีทิ. นิสีทนฺโต จ ยสฺมึ มงฺคลสิลาปฏฺเฏ ปุพฺเพ อนุปฏิปาฏิยา ปญฺจ ชาติสตานิ ราชา หุตฺวา อุยฺยานกีฬิกํ กีฬนฺโต ติวิธนาฏกปริวาโร นิสีทิ, ตสฺมึเยว นิสีทิ. อถสฺส นิสินฺนกาลโต ปฏฺฐาย สมณภาโว ชหิโต วิย อโหสิ, ราชเวสํ คเหตฺวา นาฏกวรปริวุโต เสตจฺฉตฺตสฺส เหฏฺฐา มหารเห ปลฺลงฺเก นิสินฺโน วิย ชาโต. อถสฺส ตํ สมฺปตฺตึ อสฺสาทยโต กามวิตกฺโก อุทปาทิ. โส ตสฺมึเยว ขเณ มหาโยเธหิ คหิเต ทฺเว โจเร อาเนตฺวา ปุรโต ฐปิเต วิย อทฺทส. เตสุ เอกสฺส วธํ อาณาปนวเสนสฺส พฺยาปาทวิตกฺโก อุปฺปชฺชิ, เอกสฺส พนฺธนํ อาณาปนวเสน วิหึสาวิตกฺโก. เอวํ โส ลตาชาเลน รุกฺโข วิย มธุมกฺขิกาหิ มธุฆาตโก วิย อกุสลวิตกฺเกหิ ปริกฺขิตฺโต อโหสิ. ตํ สนฺธาย – อถ โข อายสฺมโต เมฆิยสฺสาติอาทิ วุตฺตํ. อนฺวาสตฺตาติ อนุพทฺธา สมฺปริวาริตา. เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ เอวํ ปาปวิตกฺเกหิ สมฺปริกิณฺโณ กมฺมฏฺฐานํ สปฺปายํ กาตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘อิทํ วต ทิสฺวา ทีฆทสฺสี ภควา ปฏิเสเธสี’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา ‘‘อิทํ การณํ ทสพลสฺส อาโรเจสฺสามี’’ติ นิสินฺนาสนโต วุฏฺฐาย เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ.

'낮의 머무름을 위해 앉았다'는 것은 낮 동안 머물기 위해 앉았다는 뜻이다. 그가 앉은 곳은 과거에 오백 생 동안 연이어 왕이 되어 삼종의 무희들에 둘러싸여 원림에서 유희를 즐기며 앉았던 바로 그 길상한 석판 위였다. 그가 앉은 때로부터 사문의 상태는 버려진 것같이 되었고, 왕의 모습을 취하여 훌륭한 무희들에게 둘러싸여 흰 일산 아래 고귀한 보좌에 앉아 있는 것처럼 되었다. 그때 그 영화를 즐기던 그에게 감각적 욕망의 사유(kāmavitakko)가 일어났다. 그는 바로 그 순간 대장군들이 두 도둑을 잡아와 자기 앞에 세워둔 것을 본 것 같았다. 그들 중 한 명에게 처형을 명령하는 형식으로 그에게 악의의 사유(byāpādavitakko)가 일어났고, 다른 한 명에게 포박을 명령하는 형식으로 해침의 사유(vihiṃsāvitakko)가 일어났다. 이와 같이 그는 덩굴 그물에 얽힌 나무처럼, 혹은 벌들에 둘러싸인 꿀 채취꾼처럼 불선한 사유들에 휩싸이게 되었다. 그것을 가리켜 '그때 존자 메기야에게...' 등이 설해졌다. '따라붙었다(Anvāsattā)'는 것은 뒤따르며 둘러쌌다는 뜻이다. '세존께서 계신 곳으로 다가갔다'는 것은, 이와 같이 악한 사유들에 휩싸여 적절한 명상 주제를 닦을 수 없게 되자 '아, 멀리 내다보시는 세존께서 이것을 보시고 제지하셨구나'라고 알아차리고, '이 사정을 십력자(세존)께 말씀드려야겠다'라고 결심하여 앉아 있던 자리에서 일어나 세존께서 계신 곳으로 다가갔음을 의미한다.

---

๔. นนฺทกสุตฺตวณฺณนา

4. 난다까 경의 주해

---

๔. จตุตฺเถ [Pg.260] อุปฏฺฐานสาลายนฺติ โภชนสาลายํ. เยนุปฏฺฐานสาลาติ สตฺถา นนฺทกตฺเถเรน มธุรสฺสเรน อารทฺธาย ธมฺมเทสนาย สทฺทํ สุตฺวา, ‘‘อานนฺท, โก เอโส อุปฏฺฐานสาลาย มธุรสฺสเรน ธมฺมํ เทเสตี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ธมฺมกถิกนนฺทกตฺเถรสฺส อชฺช, ภนฺเต, วาโร’’ติ สุตฺวา ‘‘อติมธุรํ กตฺวา, อานนฺท, เอโส ภิกฺขุ ธมฺมํ กเถติ, มยมฺปิ คนฺตฺวา สุณิสฺสามา’’ติ วตฺวา เยนุปฏฺฐานสาลา เตนุปสงฺกมิ. พหิทฺวารโกฏฺฐเก อฏฺฐาสีติ ฉพฺพณฺณรสฺมิโย จีวรคพฺเภ ปฏิจฺฉาเทตฺวา อญฺญาตกเวเสน อฏฺฐาสิ. กถาปริโยสานํ อาคมยมาโนติ ‘‘อิทมโวจา’’ติ อิทํ กถาวสานํ อุทิกฺขมาโน ธมฺมกถํ สุณนฺโต อฏฺฐาสิเยว. อถายสฺมา อานนฺโท นิกฺขนฺเต ปฐเม ยาเม สตฺถุ สญฺญํ อทาสิ – ‘‘ปฐมยาโม อติกฺกนฺโต, ภนฺเต, โถกํ วิสฺสมถา’’ติ. สตฺถา ตตฺเถว อฏฺฐาสิ. อถายสฺมา อานนฺโท มชฺฌิมยาเมปิ นิกฺขนฺเต, ‘‘ภนฺเต, ตุมฺเห ปกติยา ขตฺติยสุขุมาลา, ปุน พุทฺธสุขุมาลาติ ปรมสุขุมาลา, มชฺฌิมยาโมปิ อติกฺกนฺโต, มุหุตฺตํ วิสฺสมถา’’ติ อาห. สตฺถา ตตฺเถว อฏฺฐาสิ. ตตฺถ ฐิตกสฺเสวสฺส อรุณคฺคํ ปญฺญายิตฺถ. อรุณุคฺคมนญฺจ เถรสฺส ‘‘อิทมโวจา’’ติ ปาเปตฺวา กถาปริโยสานญฺจ ทสพลสฺส ฉพฺพณฺณสรีรสฺมิวิสฺสชฺชนญฺจ เอกปฺปหาเรเนว อโหสิ. อคฺคฬํ อาโกเฏสีติ อคฺคนเขน ทฺวารกวาฏํ อาโกเฏสิ.

4. 제4(수타)에서 '강당(upaṭṭhānasālā)에서'는 공양실을 의미한다. '강당이 있는 곳으로'라는 것은 스승께서 난다까 장로가 감미로운 목소리로 시작한 법문의 소리를 들으시고, "아난다여, 강당에서 감미로운 목소리로 법을 설하는 이가 누구냐?"라고 물으셨다. "오늘 난다까 법사의 차례입니다, 세존이시여"라는 대답을 들으시고, "아난다여, 저 비구가 매우 감미롭게 법을 설하고 있구나. 우리도 가서 듣자"라고 말씀하시고 강당이 있는 곳으로 다가가셨다. '바깥 문간에 서 계셨다'는 것은 육색 광명을 가사 안으로 숨기고 알려지지 않은 모습으로 서 계셨음을 말한다. '법문의 끝을 기다리며'라는 것은 "이와 같이 말씀하셨다"라는 법문의 결말을 기다리며 법문을 들으며 서 계셨던 것이다. 그 후 존자 아난다가 초경(初更)이 지났을 때 세존께 신호를 드렸다. "세존이시여, 초경이 지났습니다. 잠시 휴식하십시오." 세존께서는 바로 그 자리에 서 계셨다. 그 후 존자 아난다가 중경(中更)도 지났을 때 다시 "세존이시여, 당신께서는 본래 왕족으로서 섬세하시고, 또한 부처로서 섬세하시니 지극히 섬세하신 분입니다. 중경도 지났으니 잠시 휴식하십시오"라고 말씀드렸다. 세존께서는 여전히 그 자리에 서 계셨다. 거기 서 계시는 동안 새벽빛이 나타났다. 해가 뜨는 것과, 장로의 법문이 "이와 같이 말씀하셨다"에 이르러 끝나는 것과, 십력자(세존)의 몸에서 육색 광명이 뿜어져 나오는 것이 동시에 일어났다. '빗장을 두드리셨다'는 것은 손톱 끝으로 문짝을 두드리셨음을 말한다.

---

สารชฺชมานรูโปติ หรายมาโน โอตฺตปฺปมาโน. โทมนสฺสสารชฺชํ ปนสฺส นตฺถิ. เอตฺตกมฺปิ โน นปฺปฏิภาเสยฺยาติ ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตสฺส อปฺปฏิภานํ นาม นตฺถิ. เอตฺตกมฺปิ น กเถยฺยนฺติ ทสฺเสติ. สาธุ สาธูติ เถรสฺส ธมฺมเทสนํ สมฺปหํสนฺโต อาห. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ ‘‘สุคหิตา จ เต ธมฺมเทสนา สุกถิตา จา’’ติ. กุลปุตฺตานนฺติ อาจารกุลปุตฺตานญฺเจว ชาติกุลปุตฺตานญฺจ. อริโย จ ตุณฺหิภาโวติ ทุติยชฺฌานสมาปตฺตึ สนฺธาเยวมาห. อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนายาติ สงฺขารปริคฺคหวิปสฺสนาญาณสฺส. จตุปฺปาทโกติ อสฺสโคณคทฺรภาทิโก. อิทํ วตฺวาติ อิมํ จตูหงฺเคหิ สมนฺนาคตํ ธมฺมํ กถยิตฺวา. วิหารํ ปาวิสีติ คนฺธกุฏึ ปวิฏฺโฐ.

'부끄러워하는 모습으로'라는 것은 수줍어하고 두려워하는 모습이다. 그러나 그에게 마음의 불쾌함으로 인한 위축(domanassasārajjaṃ)은 없었다. '이 정도도 우리에게 나타나지 않았겠는가(설하지 못했겠는가)'라는 것은 무애해(paṭisambhidā)를 얻은 자에게 나타나지 않는 법이란 없음을 뜻한다. 이만큼의 법조차 설하지 못할 리 없다는 것을 보여준다. '장하도다, 장하도다'라고 하신 것은 장로의 법문을 기쁘게 하시며 말씀하신 것이다. 그 의미는 '그대의 법문은 잘 수지 되었고 잘 설해졌다'는 것이다. '선남자들의'라는 것은 행실로 인한 선남자와 가문으로 인한 선남자들을 말한다. '성스러운 침묵'이라는 것은 제2선(禪)의 등지(samāpatti)를 가리켜 말씀하신 것이다. '증상지혜의 법의 위빳사나로'라는 것은 형성된 것들(행)을 파악하는 위빳사나 지혜를 말한다. '네 발 가진 짐승'이란 말, 소, 당나귀 등을 말한다. '이것을 말씀하시고'라는 것은 이 네 가지 요소를 갖춘 법을 설하신 후이다. '처소로 들어가셨다'는 것은 향실(gandhakuṭi)로 들어가셨음을 뜻한다.

---

กาเลน ธมฺมสฺสวเนติ กาเล กาเล ธมฺมสฺสวนสฺมึ. ธมฺมสากจฺฉายาติ ปญฺหกถาย. คมฺภีรํ อตฺถปทนฺติ คมฺภีรํ คุฬฺหํ รหสฺสํ อตฺถํ. ปญฺญายาติ [Pg.261] สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย. สมฺมสนปฏิเวธปญฺญาปิ อุคฺคหปริปุจฺฉาปญฺญาปิ วฏฺฏติเยว. ปตฺโต วา ปชฺชติ วาติ อรหตฺตํ ปตฺโต วา ปาปุณิสฺสติ วาติ เอวํ คุณสมฺภาวนาย สมฺภาเวติ. อปฺปตฺตมานสาติ อปฺปตฺตอรหตฺตา, อรหตฺตํ วา อปฺปตฺตํ มานสํ เอเตสนฺติปิ อปฺปตฺตมานสา. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารนฺติ เอตฺถ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาโร โลกิโยปิ วฏฺฏติ โลกุตฺตโรปิ.

'제때에 법을 들음(kālena dhammassavana)'이란 적절한 때에 법을 듣는 것을 말한다. '법의 담소(dhammasākacchā)'란 문답을 통한 대화이다. '심오한 의미의 구절(gambhīraṃ atthapadaṃ)'이란 깊고 숨겨져 있으며 은밀한 의미를 뜻한다. '통찰지로써(paññā)'란 위빳사나와 함께하는 도(道)의 지혜를 의미한다. 면밀히 고찰하여 꿰뚫는 지혜나, 배우고 질문함으로써 얻는 지혜 모두 적절하다. '얻었거나 얻을 것(patto vā pajjati vā)'이란 아라한과를 얻었거나 혹은 장차 얻게 될 것이라는 의미로, 공덕을 찬탄하여 드러내는 것이다. '마음을 얻지 못한 자들(appattamānasā)'이란 아라한과에 이르지 못한 이들이거나, 혹은 아라한과에 이르지 못한 마음을 가진 이들을 뜻하므로 '아빳따마나사(appattamānasā)'라 한다. '현법락주(diṭṭhadhammasukhavihāra)'에 있어서 이 '현법락주'는 세간적인 법과 출세간적인 법 모두가 적절하다.

---

๕. พลสุตฺตวณฺณนา

5. 힘의 경(Bala Sutta)에 대한 설명

---

๕. ปญฺจเม อวิชฺชาโกสชฺชสาวชฺชอสฺสทฺธิเยสุ อกมฺปนโต ปญฺญาพลาทีนิ ทฏฺฐพฺพานิ. อกุสลสงฺขาตาติ อกุสลาติ ญาตา. เอส นโย สพฺพตฺถ. นาลมริยาติ อริยภาวํ กาตุํ อสมตฺถา, อริยานํ วา อนนุจฺฉวิกา. โวทิฏฺฐาติ สุฏฺฐุ ทิฏฺฐา. โวจริตาติ มโนทฺวาเร สมุทาจารปฺปตฺตา. อตฺถิกสฺสาติ ธมฺมเทสนาย อตฺถิกสฺส. อาชีวิกาภยนฺติ ชีวิตวุตฺติภยํ. อสิโลกภยนฺติ ครหาภยํ. ปริสาสารชฺชภยนฺติ ปริสํ ปตฺวา สารชฺชํ โอกฺกมนภยํ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

5. 다섯 번째 경에서 무명, 게으름, 허물 있음, 믿음 없음 등에 흔들리지 않기 때문에 '통찰지의 힘(paññābala)' 등을 (그 반대되는 공덕으로) 보아야 한다. '불선이라고 일컬어지는 것들(akusalasaṅkhātā)'이란 불선이라고 알려진 것들을 말한다. 이 방식은 모든 곳(다른 단어들)에도 적용된다. '성자가 되기에 부족함(nālamariyā)'이란 성자의 상태를 만들기에 충분한 능력이 없거나, 혹은 성자들에게 적절하지 않음을 뜻한다. '잘 통찰된(vodiṭṭhā)'이란 훌륭하게 관찰된 것이다. '익숙해진(vocaritā)'이란 의문(意門)에서 반복하여 수행함에 이른 것이다. '원하는 자에게(atthikassa)'란 법의 설함을 원하는 자에게라는 의미이다. '생계에 대한 두려움(ājīvikābhaya)'이란 생계를 이어가는 것에 대한 두려움이다. '악명에 대한 두려움(asilokabhaya)'이란 비난받는 것에 대한 두려움이다. '회중에서 당황할 두려움(parisāsārajjabhaya)'이란 대중에게 나아가 수줍어하거나 당황하게 되는 두려움이다. 이 경에서는 윤회(vaṭṭa)와 윤회에서 벗어남(vivaṭṭa)이 설해졌다.

---

๖. เสวนาสุตฺตวณฺณนา

6. 친근함의 경(Sevana Sutta)에 대한 설명

---

๖. ฉฏฺเฐ ชีวิตปริกฺขาราติ ชีวิตสมฺภารา. สมุทาเนตพฺพาติ สมาหริตพฺพา. กสิเรน สมุทาคจฺฉนฺตีติ ทุกฺเขน อุปฺปชฺชนฺติ. รตฺติภาคํ วา ทิวสภาคํ วาติ เอตฺถ รตฺติภาเค ญตฺวา รตฺติภาเคเยว ปกฺกมิตพฺพํ, รตฺตึ จณฺฑวาฬาทิปริปนฺเถ สติ อรุณุคฺคมนํ อาคเมตพฺพํ. ทิวสภาเค ญตฺวา ทิวา ปกฺกมิตพฺพํ, ทิวา ปริปนฺเถ สติ สูริยตฺถงฺคมนํ อาคเมตพฺพํ. สงฺขาปีติ สามญฺญตฺถสฺส ภาวนาปาริปูริอาคมนํ ชานิตฺวา. โส ปุคฺคโลติ ปทสฺส ปน ‘‘นานุพนฺธิตพฺโพ’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ. อนาปุจฺฉาติ อิธ ปน ตํ ปุคฺคลํ อนาปุจฺฉา ปกฺกมิตพฺพนฺติ อตฺโถ. อปิ ปนุชฺชมาเนนาติ อปิ นิกฺกฑฺฒิยมาเนน. เอวรูโป หิ ปุคฺคโล สเจปิ ทารุกลาปสตํ วา อุทกฆฏสตํ วา วาลิกาฆฏสตํ วา ทณฺฑํ อาโรเปติ, มา อิธ วสีติ นิกฺกฑฺฒาเปติ วา, ตํ ขมาเปตฺวาปิ ยาวชีวํ โส อนุพนฺธิตพฺโพว, น วิชหิตพฺโพ.

6. 여섯 번째 경에서 '생계의 도구(jīvitaparikkhārā)'란 생계의 자량(資糧)들을 의미한다. '구해야 한다(samudānetabbā)'란 잘 모아야 한다는 것이다. '어렵게 얻어진다(kasirena samudāgacchantī)'란 고통스럽게 생겨난다는 뜻이다. '밤의 시간이나 낮의 시간(rattibhāgaṃ vā divasabhāgaṃ vā)'에 대하여, 밤의 시간임을 알고 밤의 시간에 떠나야 할 경우, 밤에 사나운 맹수 등의 장애가 있다면 동틀 때까지 기다려야 한다. 낮의 시간임을 알고 낮에 떠나야 할 경우, 낮에 장애가 있다면 해가 질 때까지 기다려야 한다. '생각하더라도(saṅkhāpi)'란 사문 수행의 목적인 수행의 성취가 완성되었음을 알고 나서라는 의미이다. '그 사람(so puggalo)'이라는 단어는 '뒤따라가지 말아야 한다(nānubandhitabbo)'라는 단어와 연결하여 해석해야 한다. '묻지 않고(anāpucchā)'란 여기서는 그 사람에게 허락을 구하지 않고 떠나야 한다는 의미이다. '쫓겨나더라도(api panujjamānenā)'란 강제로 끌려 나가더라도라는 뜻이다. 참으로 이와 같은 (수행에 도움이 되는) 사람은 비록 백 묶음의 땔감이나 백 항아리의 물, 혹은 백 항아리의 모래와 같은 형벌을 가하며 "여기 살지 마라"고 쫓아내더라도, 그에게 용서를 빌어서라도 목숨이 다할 때까지 그를 따라야 하며 결코 버려서는 안 된다.

---

๗. สุตวาสุตฺตวณฺณนา

7. 수따와 경(Sutavā Sutta)에 대한 설명

---

๗. สตฺตเม [Pg.262] ปญฺจ ฐานานิ อชฺฌาจริตุนฺติ ปญฺจ การณานิ อติกฺกมิตุํ. ปาณนฺติ อนฺตมโส กุนฺถกิปิลฺลิกํ. อทินฺนนฺติ อนฺตมโส ติณสลากมฺปิ ปรสนฺตกํ. เถยฺยสงฺขาตนฺติ เถยฺยจิตฺเตน. สนฺนิธิการกํ กาเม ปริภุญฺชิตุนฺติ สนฺนิธึ กตฺวา ฐเปตฺวา วตฺถุกามกิเลสกาเม ปริภุญฺชิตุํ อภพฺโพ. อกปฺปิยํ กามคุณํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. พุทฺธํ ปจฺจกฺขาตุนฺติ ‘‘น พุทฺโธ อย’’นฺติ เอวํ ปฏิกฺขิปิตุํ. ธมฺมาทีสุปิ เอเสว นโย. เอวํ ตาว อฏฺฐกถาย อาคตํ. ปาฬิยํ ปน อิมสฺมึ สุตฺเต อคติคมนานิ กถิตานิ.

7. 일곱 번째 경에서 '다섯 가지 경우를 범함(pañca ṭhānāni ajjhācarituṃ)'이란 다섯 가지 행위를 넘어서는 것이다. '생명(pāṇa)'이란 적어도 개미나 곤충까지도 포함한다. '주지 않은 것(adinna)'이란 적어도 남의 물건인 풀 한 포기조차도 포함한다. '도둑질의 의도로(theyyasaṅkhātā)'란 훔치려는 마음을 가짐으로써라는 뜻이다. '저축하여 감각적 욕망을 누림(sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjituṃ)'이란 쌓아두고 보관하여 물적 욕망과 번뇌의 욕망을 누리는 것이 불가능하다는 의미이다. 이는 법 등에 있어서 허용되지 않는 감각적 욕망의 가닥을 두고 설해진 것이다. '부처님을 부정함(buddhaṃ paccakkhātuṃ)'이란 "이분은 부처님이 아니다"라고 거부하는 것이다. 법 등에 대해서도 이와 같은 방식이 적용된다. 이와 같이 먼저 주석서에 전해지는 내용이다. 그러나 팔리 원전에서는 이 경에서 네 가지 그릇된 길(agati)로 가는 것이 설해졌다.

---

๘-๑๐. สชฺฌสุตฺตาทิวณฺณนา

8-10. 사지하 경(Sajjha Sutta) 등의 설명

---

๘-๑๐. อฏฺฐเม พุทฺธาทีนํ ปจฺจกฺขานํ กถิตํ. นวเม ปุถุชฺชเนน สทฺธึ คหิตตฺตา ‘‘อาหุเนยฺยา’’ติ วุตฺตํ. ทสเม โคตฺรภูติ โสตาปตฺติมคฺคสฺส อนนฺตรปจฺจเยน สิขาปตฺตพลววิปสฺสนาจิตฺเตน สมนฺนาคโต. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

8-10. 여덟 번째 경에서는 부처님 등을 부정하는 것이 설해졌다. 아홉 번째 경에서는 범부와 함께 언급되었기 때문에 '공양받을 만한 분(āhuneyya)'이라고 설해지지 않았다. 열 번째 경에서 '종성교체(gotrabhū)'란 소타빤나 도(道)에 무간연(無間緣)으로 조력하며, 정점에 도달하여 강력해진 위빳사나 마음을 갖춘 자를 의미한다. 나머지는 모든 곳에서 그 의미가 명확하다.

---

สมฺโพธวคฺโค ปฐโม.

첫 번째 깨달음의 품(Sambodhavagga)이 끝났다.

---

๒. สีหนาทวคฺโค

2. 사자후의 품(Sīhanādavagga)

---

๑. สีหนาทสุตฺตวณฺณนา

1. 사자후의 경(Sīhanāda Sutta)에 대한 설명

---

๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ ‘‘สเจ สตฺถา จาริกํ ปกฺกมิตุกาโม อสฺส, อิมสฺมึ กาเล ปกฺกเมยฺย. หนฺทาหํ จาริกํ คมนตฺถาย สตฺถารํ อาปุจฺฉามี’’ติ จินฺเตตฺวา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต อุปสงฺกมิ. อายสฺมา มํ, ภนฺเตติ โส กิร ภิกฺขุ เถรํ มหตา ภิกฺขุปริวาเรน คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘อิเม ภิกฺขู ตถาคตํ ปหาย สาริปุตฺตํ ปริวาเรตฺวา นิกฺขนฺตา, คมนวิจฺเฉทมสฺส กริสฺสามี’’ติ อฏฺฐาเน โกปํ พนฺธิตฺวา เอวมาห. ตตฺถ อาสชฺชาติ ฆฏฺเฏตฺวา. อปฺปฏินิสฺสชฺชาติ อกฺขมาเปตฺวา อจฺจยํ อเทเสตฺวา. กิสฺมึ ปน โส การเณ อาฆาตํ พนฺธีติ? เถรสฺส กิร ทสพลํ วนฺทิตฺวา อุฏฺฐาย คจฺฉโต จีวรกณฺโณ ตสฺส สรีรํ ผุสิ, วาโต ปหรีติปิ วทนฺติ. เอตฺตเกน อาฆาตํ พนฺธิตฺวา เถรํ มหตา ปริวาเรน คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา อุสูยมาโน ‘‘คมนวิจฺเฉทมสฺส กริสฺสามี’’ติ เอวมาห. เอหิ ตฺวํ ภิกฺขูติ สตฺถา [Pg.263] ตสฺส ภิกฺขุโน วจนํ สุตฺวา ‘‘น ตํ ภิกฺขุ สาริปุตฺโต ปหรีติ วุตฺเต, ‘ภนฺเต, ตุมฺเห อตฺตโน อคฺคสาวกสฺเสว ปกฺขํ วหถ, น มยฺห’นฺติ มยิ มโนปโทสํ กตฺวา อปาเย นิพฺพตฺเตยฺยา’’ติ ญตฺวา ‘‘สาริปุตฺตํ ปกฺโกสาเปตฺวา อิมมตฺถํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ เอกํ ภิกฺขุํ อามนฺเตตฺวา เอวมาห. อวาปุรณํ อาทายาติ กุญฺจิกํ คเหตฺวา. สีหนาทนฺติ เสฏฺฐนาทํ ปมุขนาทํ อปฺปฏิวตฺติยนาทํ. เอวํ ทฺวีหิ มหาเถเรหิ อาโรจิโต ภิกฺขุสงฺโฆ รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานานิ ปหาย สตฺถุ สนฺติกํ อคมาสิ. ขียนธมฺมนฺติ กถาธมฺมํ.

11. 두 번째 품의 첫 번째 경에서 '세존께서 계신 곳으로 다가갔다'는 것에 대하여 그 의미는 다음과 같이 이해해야 한다. 스승(부처님)께서 유행을 떠나고자 하실 때, '지금이 떠나실 때로다. 자, 나도 유행을 떠나기 위해 스승님께 작별 인사를 드려야겠다'라고 생각하고 비구 승가에 둘러싸여 다가간 것이다. '존자시여, 저에게(āyasmā maṃ bhante)'라는 구절은, 전해지는 바에 따르면 그 비구가 사리뿟따 장로가 큰 비구 무리를 거느리고 가는 것을 보고는 '이 비구들이 여래를 버려두고 사리뿟따를 에워싸고 나가는구나. 그의 유행을 방해하리라'라고 생각하여, 합당하지 않은 곳에서 분노를 품고 이와 같이 말한 것이다. 거기서 '부딪히고(āsajja)'란 접촉하여 건드렸다는 뜻이다. '사과하지 않고(appaṭinissajja)'란 용서를 빌지 않고 허물을 고백하지 않았다는 뜻이다. 그렇다면 그는 어떤 이유로 원한을 품었는가? 장로가 십력존(부처님)께 절을 올리고 일어나 나갈 때, 장로의 가사 끝이 그의 몸에 닿았거나 혹은 가사에서 일어난 바람이 그를 쳤다고도 한다. 이 정도로 원한을 품고, 장로가 큰 무리에 둘러싸여 가는 것을 시기하여 '그의 유행을 방해하리라'는 마음을 품고 이와 같이 말한 것이다. '비구야, 이리로 오너라(ehi tvaṃ bhikkhu)'라는 구절에 대하여 그 의미는 다음과 같다. 스승께서는 그 비구의 말을 들으시고, "비구야, 사리뿟따는 너를 치지 않았다"라고 말씀하셨을 때, 그 비구가 "세존이시여, 당신께서는 당신의 상수제자의 편만 드시고 제 편은 들지 않으십니다"라고 하여 부처님께 마음의 불순한 분노를 품고 아빠야(악처)에 태어날 것을 아시고, "사리뿟따를 불러 이 일을 물어보리라"고 마음먹고 한 비구를 불러 이와 같이 말씀하신 것이다. '열쇠를 가지고(avāpuraṇaṃ ādāya)'란 열쇠를 집어 들고라는 뜻이다. '사자후(sīhanāda)'란 수승한 소리, 으뜸가는 소리, 반박할 수 없는 소리를 뜻한다. 이와 같이 두 대장로(목갈라나와 아난다)에 의해 소식을 들은 비구 승가는 낮과 밤의 수행처를 떠나 스승의 처소로 나아갔다. '비난받을 만한 성질(khīyanadhamma)'이란 비난하는 말의 상태를 의미한다.

---

คูถคตนฺติ คูถเมว. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ปถวีสเมนาติ อกุชฺฌนฏฺเฐน ปถวิยา สมาเนน. น หิ ปถวี ‘‘มยิ สุจึ นิกฺขิปนฺตี’’ติ โสมนสฺสํ กโรติ, น ‘‘อสุจึ นิกฺขิปนฺตี’’ติ โทมนสฺสํ. มยฺหมฺปิ เอวรูปํ จิตฺตนฺติ ทสฺเสติ. วิปุเลนาติ อปริตฺเตน. มหคฺคเตนาติ มหนฺตภาวํ คเตน. อปฺปมาเณนาติ วฑฺฒิตปฺปมาเณน. อเวเรนาติ อกุสลเวรปุคฺคลเวรรหิเตน. อพฺยาปชฺเฌนาติ นิทฺทุกฺเขน วิคตโทมนสฺเสน. โส อิธาติ โส อนุปฏฺฐิตกายานุปสฺสนาสติปฏฺฐาโน ภิกฺขุ เอวํ กเรยฺย, มาทิโส กถํ เอวรูปํ กริสฺสติ, ภนฺเตติ ปฐมํ สีหนาทํ นทิ. เอวํ สพฺพตฺถ โยชนา เวทิตพฺพา.

‘Gūthagata’(분뇨)는 대변 자체를 의미한다. 나머지 구절에서도 이와 같은 방식이다. ‘Pathavīsamenā’(대지와 같은)는 노여움이 없는 성질로 인해 대지와 같다는 뜻이다. 진실로 대지는 자신에게 깨끗한 것을 던진다고 해서 기뻐하지 않고, 더러운 것을 던진다고 해서 불쾌해하지 않는다. 나의 마음도 이와 같은 성질을 지니고 있음을 보여준다. ‘Vipulena’(광대한)는 작지 않음을 의미한다. ‘Mahaggatena’(드높은)는 위대한 상태에 이른 것을 의미한다. ‘Appamāṇena’(무량한)는 증장된 무량함을 의미한다. ‘Averena’(원한 없는)는 불선한 원한이나 개인적인 원한이 없는 것을 의미한다. ‘Abyāpajjhena’(고통 없는)는 고통이 없고 근심이 사라진 것을 의미한다. ‘So idhā’(그가 여기에서)는 몸에 대한 마음챙김(몸의 관찰)이 확립되지 않은 그 비구라면 그렇게(남을 침범하는 일을) 하겠지만, 세존이시여, 저와 같은 자가 어떻게 그와 같은 일을 하겠습니까라고 첫 번째 사자후를 토한 것이다. 이와 같이 모든 곳에서 문맥의 결합을 알아야 한다.

---

รโชหรณนฺติ รชสมฺมชฺชนโจฬกํ, ปาทปุญฺฉนฺติ, ตสฺเสว นามํ. กโฬปิหตฺโถติ ปจฺฉิหตฺโถ อุกฺขลิหตฺโถ วา. นนฺตกวาสีติ อนฺตจฺฉินฺนปิโลติกวสโน. สูรโตติ สุจิสีโล โสรจฺเจน สมนฺนาคโต. สุทนฺโตติ สุฏฺฐุ ทมถํ อุปคโต. สุวินีโตติ สุฏฺฐุ สิกฺขิโต. น กญฺจิ หึสตีติ วิสาณาทีสุ คณฺหนฺตมฺปิ ปิฏฺฐึ ปริมชฺชนฺตมฺปิ น กญฺจิ วิเหเฐติ. อุสภฉินฺนวิสาณสเมนาติ อุสภสฺส ฉินฺนวิสาณสฺส จิตฺตสทิเสน.

‘Rajoharaṇa’는 먼지를 닦는 천이며, ‘Pādapuñcha’(발을 닦는 천)도 그것의 명칭이다. ‘Kaḷopihatta’는 바구니를 손에 들었거나 혹은 솥을 손에 든 것이다. ‘Nantakavāsī’는 끝이 해진 누더기를 입은 것이다. ‘Sūrato’는 청정한 계율을 갖추고 유순함을 구비한 것이다. ‘Sudanto’는 아주 잘 조복된 상태에 이른 것이다. ‘Suvinīto’는 아주 잘 수련된 것이다. ‘Na kañci hiṃsati’(누구에게도 해를 끼치지 않는다)는 뿔 등을 잡거나 등을 쓰다듬어도 누구에게도 해를 끼치지 않는다는 것이다. ‘Usabhachinnavisāṇasamena’는 뿔이 잘린 황소의 마음과 같다는 뜻이다.

---

อฏฺฏีเยยฺยาติ อฏฺโฏ ปีฬิโต ภเวยฺย. หราเยยฺยาติ ลชฺเชยฺย. ชิคุจฺเฉยฺยาติ ชิคุจฺฉํ อาปชฺเชยฺย.

‘Aṭṭīyeyyā’는 억눌리고 괴로워하는 것이며, ‘Harāyeyyā’는 부끄러워하는 것이고, ‘Jiguccheyyā’는 혐오감을 느끼는 것이다.

---

เมทกถาลิกนฺติ เมทกถาลิกา วุจฺจติ สูนการเกหิ ยูสนิกฺขมนตฺถาย ตตฺถ ตตฺถ กตฉิทฺทา ถาลิกา. ปริหเรยฺยาติ มํสสฺส ปูเรตฺวา [Pg.264] อุกฺขิปิตฺวา คจฺเฉยฺย. ฉิทฺทาวฉิทฺทนฺติ ปริตฺตมหนฺเตหิ ฉิทฺเทหิ สมนฺนาคตํ. อุคฺฆรนฺตนฺติ อุปริมุเขหิ ฉิทฺเทหิ นิกฺขมมานยูสํ. ปคฺฆรนฺตนฺติ อโธมุเขหิ นิกฺขมมานยูสํ. เอวมสฺส สกลสรีรํ ยูสมกฺขิตํ ภเวยฺย. ฉิทฺทาวฉิทฺทนฺติ นวหิ วณมุเขหิ ปริตฺตมหนฺต ฉิทฺทํ. เอวเมตฺถ อฏฺฐมนวเมหิ ทฺวีหิ องฺเคหิ เถโร อตฺตโน สรีเร นิจฺฉนฺทราคตํ กเถสิ.

‘Medakathālikā’(지방 그릇)는 도살자들이 즙을 빼내기 위해 여기저기 구멍을 뚫어 놓은 그릇을 말한다. ‘Parihareyā’는 고기를 가득 채워 어깨에 메고 가는 것이다. ‘Chiddāvachidda’는 크고 작은 구멍들이 나 있는 것을 말한다. ‘Uggharanta’는 위쪽 구멍들에서 흘러나오는 즙을 말하며, ‘Paggharanta’는 아래쪽 구멍들에서 흘러나오는 즙을 말한다. 이처럼 그의 전신은 즙으로 뒤덮이게 될 것이다. ‘Chiddāvachidda’는 아홉 개의 상처 구멍(구공)으로 된 크고 작은 구멍을 말한다. 이처럼 여기에서 여덟 번째와 아홉 번째의 두 가지 비유로 장로는 자신의 몸에 대해 탐욕이 없는 상태를 말씀하셨다.

---

อถ โข โส ภิกฺขูติ เอวํ เถเรน นวหิ การเณหิ สีหนาเท นทิเต อถ โส ภิกฺขุ. อจฺจโยติ อปราโธ. มํ อจฺจคมาติ มํ อติกฺกมฺม อภิภวิตฺวา ปวตฺโต. ปติคฺคณฺหตูติ ขมตุ. อายตึ สํวรายาติ อนาคเต สํวรณตฺถาย, ปุน เอวรูปสฺส อปราธสฺส อกรณตฺถาย. ตคฺฆาติ เอกํเสน. ยถาธมฺมํ ปฏิกโรสีติ ยถา ธมฺโม ฐิโต, ตเถว กโรสิ, ขมาเปสีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ เต มยํ ปฏิคฺคณฺหามาติ ตํ ตว อปราธํ มยํ ขมาม. วุทฺธิเหสา ภิกฺขุ อริยสฺส วินเยติ เอสา ภิกฺขุ อริยสฺส วินเย พุทฺธสฺส ภควโต สาสเน วุฑฺฒิ นาม. กตมา? อจฺจยํ อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกริตฺวา อายตึ สํวราปชฺชนา. เทสนํ ปน ปุคฺคลาธิฏฺฐานํ กโรนฺโต โย อจฺจยํ อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกโรติ, อายตึ สํวรํ อาปชฺชตีติ อาห. ผลตีติ สเจ หิ เถโร น ขเมยฺย, ตสฺส ภิกฺขุโน ตตฺเถว สตฺตธา มุทฺธา ผเลยฺย. ตสฺมา ภควา เอวมาห. สเจ มํ โสติ สเจ มํ อยํ ภิกฺขุ ขมาหีติ เอวํ วทติ. ขมตุ จ เม โสติ อยมฺปิ จายสฺมา มยฺหํ ขมตูติ เอวํ เถโร ตสฺส อจฺจยํ ปฏิคฺคณฺหิตฺวา สยมฺปิ ตํ สตฺถุ สมฺมุเข ขมาเปสีติ.

‘Atha kho so bhikkhu’(그때 그 비구)는 장로가 아홉 가지 이유로 사자후를 토했을 때 그 비구를 말한다. ‘Accayo’는 잘못(허물)이다. ‘Maṃ accagamā’는 나를 넘어서 압도하여 발생했다는 뜻이다. ‘Paṭiggaṇhatu’는 용서해달라는 뜻이다. ‘Āyatiṃ saṃvarāya’는 미래에 단속하기 위해, 다시는 이와 같은 잘못을 저지르지 않기 위함이다. ‘Taggha’는 확실히라는 뜻이다. ‘Yathādhammaṃ paṭikarosi’는 법이 서 있는 대로 행하고 참회하게 했다는 의미이다. ‘Taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāma’는 너의 그 허물을 우리가 용서한다는 뜻이다. ‘Vuddhi hesā bhikkhu ariyassa vinaye’는 비구여, 이것이 성스러운 율, 즉 부처님 세존의 가르침에서의 성장이다. 그것은 무엇인가? 허물을 허물로 보고 법답게 참회하여 미래에 단속을 실천하는 것이다. 설법에서 인격적인 측면을 강조하며 “누구든 허물을 허물로 보고 법답게 참회하여 미래에 단속을 실천하면...”이라고 말씀하신 것이다. ‘Phalati’(쪼개지다)에 대해서는, 만약 장로가 용서하지 않았다면 그 비구의 머리는 그 자리에서 일곱 조각으로 쪼개졌을 것이기에 세존께서 이와 같이 말씀하신 것이다. ‘Sace maṃ so’는 만약 이 비구가 나에게 용서하십시오라고 말한다면을 뜻한다. ‘Khamatu ca me so’는 이 존자 또한 나를 용서해 주시기를 바란다는 뜻으로, 장로는 그의 허물을 받아들이고 자신 또한 스승(부처님) 앞에서 그를 용서하게 한 것이다.

---

๒. สอุปาทิเสสสุตฺตวณฺณนา

2. 유여의경(Saupādisesa Sutta)의 주석

---

๑๒. ทุติเย สอุปาทิเสสนฺติ สอุปาทานเสสํ. อนุปาทิเสสนฺติ อุปาทานเสสรหิตํ นิคฺคหณํ. มตฺตโส การีติ ปมาณการี น ปริปูรการี. น ตาวายํ, สาริปุตฺต, ธมฺมปริยาโย ปฏิภาสีติ อปฺปฏิภานํ นาม ภควโต นตฺถิ, น ตาวาหํ อิมํ ธมฺมปริยายํ กเถสินฺติ อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ. มายิมํ ธมฺมปริยายํ สุตฺวา ปมาทํ อาหรึสูติ ‘‘มยํ กิร จตูหิ อปาเยหิ มุตฺตา’’ติ อุปริ อรหตฺตตฺถาย วีริยํ อกโรนฺตา มา ปมาทํ อาปชฺชึสุ. ปญฺหาธิปฺปาเยน ภาสิโตติ ตยา ปุจฺฉิตปญฺหสฺส สภาเวน [Pg.265] กถิโตติ ทสฺเสติ. อิเมสํ ปน นวนฺนํ ปุคฺคลานํ ภเวสุ ฉนฺทราควิโนทนตฺถํ เอตเมว อตฺถุปฺปตฺตึ กตฺวา – ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อปฺปมตฺตโกปิ คูโถ ทุคฺคนฺโธ โหติ, เอวเมว โข ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, อปฺปมตฺตกมฺปิ ภวํ น วณฺเณมิ อนฺตมโส อจฺฉราสงฺฆาตมตฺตมฺปี’’ติ อิมํ สุตฺตํ (อ. นิ. ๑.๓๒๑) อภาสิ. น เกวลญฺจ เอเตสํเยว นวนฺนํ ปุคฺคลานํ คติ นิพทฺธา, เยสํ ปน กุลานํ ตีณิ สรณานิ ปญฺจ สีลานิ เอกํ สลากภตฺตํ เอกํ ปกฺขิยภตฺตํ เอกํ วสฺสาวาสิกํ เอกา โปกฺขรณี เอโก อาวาโส, เอวรูปานิ นิพทฺธปุญฺญานิ อตฺถิ. เตสมฺปิ คติ นิพทฺธา, โสตาปนฺนสทิสาเนว ตานิ กุลานิ.

12. 두 번째 경에서 ‘Saupādisesa’는 집착의 남음이 있는 것이다. ‘Anupādisesa’는 집착의 남음이 없는 해탈을 뜻한다. ‘Mattaso kārī’는 정도에 맞게 행하는 자이지, 완전히 구족하여 행하는 자가 아니다. ‘Na tāvāyaṃ, sāriputta, dhammapariyāyo paṭibhāsī’는 세존께 법이 나타나지 않은 것이 아니라, “내가 아직 이 법문을 설하지 않았다”는 뜻이다. ‘Mā imaṃ dhammapariyāyaṃ sutvā pamādaṃ āhariṃsu’는 “우리는 네 가지 악처에서 벗어났다”고 생각하여 위로 아라한과를 얻기 위한 정진을 하지 않고 방일에 빠지지 않게 하기 위함이다. ‘Pañhādhippāyena bhāsito’는 당신이 질문한 문제의 본질에 따라 설해졌음을 보여준다. 이 아홉 부류의 존재에 대한 탐욕을 제거하고자 “비구들이여, 대변은 아주 적더라도 악취가 나듯이, 나는 아주 짧은 손가락 튕기는 순간만큼의 존재(태어남)도 찬탄하지 않는다”라는 이 경(증지부 1.321)을 설하셨다. 비단 이 아홉 부류뿐만 아니라, 세 가지 귀의처와 오계, 정기적인 공양, 가사 공양, 연못 보시, 사찰 보시 등 이와 같은 지속적인 공덕이 있는 가문들의 행선지도 결정되어 있으니, 그 가문들은 예류자와 같다고 할 수 있다.

---

๓. โกฏฺฐิกสุตฺตวณฺณนา

3. 코티카경(Koṭṭhika Sutta)의 주석

---

๑๓. ตติเย ทิฏฺฐธมฺมเวทนียนฺติ อิมสฺมึ เยวตฺตภาเว วิปจฺจนกกมฺมํ. สมฺปรายเวทนียนฺติ ทุติเย อตฺตภาเว วิปจฺจนกกมฺมํ. สุขเวทนียนฺติ สุขเวทนาชนกกมฺมํ. ทุกฺขเวทนียนฺติ ทุกฺขเวทนาชนกกมฺมํ. ปริปกฺกเวทนียนฺติ ลทฺธวิปากวารํ. อปริปกฺกเวทนียนฺติ อลทฺธวิปากวารํ. พหุเวทนียนฺติ พหุวิปากทายกํ. อปฺปเวทนียนฺติ น พหุวิปากทายกํ. อเวทนียนฺติ วิปากเวทนาย อทายกํ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

13. 세 번째 경에서 ‘Diṭṭhadhammavedanīya’는 바로 이 현생에서 과보를 받는 업이다. ‘Samparāyavedanīya’는 다음 생에서 과보를 받는 업이다. ‘Sukhavedanīya’는 즐거운 느낌을 일으키는 업이다. ‘Dukkhavedanīya’는 괴로운 느낌을 일으키는 업이다. ‘Paripakkavedanīya’는 과보를 줄 차례가 된 것이다. ‘Aparipakkavedanīya’는 아직 과보를 줄 차례가 되지 않은 것이다. ‘Bahuvedanīya’는 많은 과보를 주는 것이다. ‘Appavedanīya’는 많은 과보를 주지 않는 것이다. ‘Avedanīya’는 과보의 느낌을 주지 않는 것이다. 이 경에서는 윤회(Vaṭṭa)와 윤회의 벗어남(Vivaṭṭa)이 설해졌다.

---

๔. สมิทฺธิสุตฺตวณฺณนา

4. 사미디경(Samiddhi Sutta)의 주석

---

๑๔. จตุตฺเถ สมิทฺธีติ อตฺตภาวสมิทฺธตาย เอวํลทฺธนาโม เถรสฺส สทฺธิวิหาริกตฺเถโร. กิมารมฺมณาติ กึปจฺจยา. สงฺกปฺปวิตกฺกาติ สงฺกปฺปภูตา วิตกฺกา. นามรูปารมฺมณาติ นามรูปปจฺจยา. อิมินา จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา ภูตุปาทายรูปญฺจ วิตกฺกานํ ปจฺจโยติ ทสฺเสติ. กฺว นานตฺตํ คจฺฉนฺตีติ กสฺมึ ฐาเน นานาสภาวตํ เวมตฺตํ คจฺฉนฺติ. ธาตุสูติ รูปธาตุอาทีสุ. อญฺโญเยว หิ รูปวิตกฺโก, อญฺเญ สทฺทวิตกฺกาทโยติ. ผสฺสสมุทยาติ สมฺปยุตฺตผสฺสปจฺจยา. เวทนาสโมสรณาติ ติสฺโส เวทนา สโมสรณา. เอตฺตเกน กุสลากุสลมิสฺสกา กถิตา. สมาธิปฺปมุขาติอาทโย ปน อปจยปกฺขิกาติ เวทิตพฺพา. ตตฺถ ปุพฺพงฺคมฏฺเฐน เชฏฺฐกฏฺเฐน วา สมาธิ ปมุขํ เอเตสนฺติ สมาธิปฺปมุขา. เชฏฺฐกการณฏฺเฐน สติ อธิปเตยฺยา เอเตสนฺติ สตาธิปเตยฺยา. มคฺคปญฺญา อุตฺตรา เอเตสนฺติ ปญฺญุตฺตรา. ผลวิมุตฺตึ ปตฺวา สารปฺปตฺตา โหนฺตีติ วิมุตฺติสารา. อารมฺมณวเสน อมตํ นิพฺพานํ โอคาหิตฺวา [Pg.266] ตตฺถ ปติฏฺฐิตาติ อมโตคธา. เตน จ มา มญฺญีติ เตน วิสฺสชฺชเนน ‘‘อหํ อคฺคสาวเกน ปุจฺฉิเต ปญฺเห วิสฺสชฺเชสิ’’นฺติ มา มานํ วา ทปฺปํ วา อกาสิ.

14. 네 번째 사미디 경에서 '사미디(samiddhi)'는 신체(attabhāva)가 구족(samiddha)하여 이와 같은 이름을 얻은 장로로, 사리뿟따 장로와 함께 머무는(공주) 제자 장로이다. '무엇을 대상으로 하는가(Kimārammaṇā)'는 무엇을 조건으로 하는가라는 뜻이다. '사유와 생각(Saṅkappavitakkā)'은 사유가 된 생각(vitakka)들을 말한다. '명색을 대상으로 한다'는 것은 명색을 조건으로 한다는 것이다. 이것으로 네 가지 무색온과 근본물질 및 파생물질이 생각(vitakka)들의 조건임을 보여준다. '어디에서 다양함에 이르는가'는 어느 곳에서 다양한 자성이나 차이(vematta)에 이르는가 하는 것이다. '계(dhātu)들에서'는 색계(rūpadhātu) 등에서이다. 실로 형상에 대한 생각(rūpavitakko)은 다른 것이며, 소리에 대한 생각 등은 또 다른 것들이기 때문이다. '접촉의 발생으로부터'는 상응하는 접촉을 조건으로 한다는 것이다. '느낌으로 모인다'는 세 가지 느낌이 모이는 곳이라는 뜻이다. 이만큼의 내용으로 유익하거나 해로운 것이 섞인 생각들이 설해졌다. 그러나 '삼매를 으뜸으로 한다' 등의 구절은 번뇌를 소멸하는 쪽(열반의 측면)인 줄 알아야 한다. 거기서 앞서가는 의미나 우두머리의 의미에서 삼매가 이것들의 앞장(pamukha)이기에 '삼매를 으뜸으로 하는 것들(samādhippamukhā)'이라 한다. 우두머리로 만드는 의미에서 마음챙김(sati)이 이것들의 지배주(adhipateyya)이기에 '마음챙김을 지배주로 하는 것들'이라 한다. 도의 지혜가 이것들보다 월등하기에 '지혜를 윗길로 하는 것들'이라 한다. 과(果)의 해탈에 이르러 핵심(sāra)에 도달하기에 '해탈을 핵심으로 하는 것들'이라 한다. 대상을 통하여 불사(amata)인 열반에 뛰어들어 거기에 머물기에 '불사에 깊이 들어간 것들'이라 한다. '그것으로 생각하지 마라'는 그 답변으로 인해 "나는 제일제자가 물은 질문들에 답변했다"라고 하며 자만(māna)이나 거만(dappa)을 부리지 말라는 뜻이다.

---

๕-๖. คณฺฑสุตฺตาทิวณฺณนา

5-6. 종기 경 등의 주석

---

๑๕-๑๖. ปญฺจเม ตีณิ จตฺตาริ วสฺสานิ วสฺสคณา, อเนเก วสฺสคณา อุปฺปนฺนา อสฺสาติ อเนกวสฺสคณิโก. ตสฺสสฺสูติ ตสฺส ภเวยฺยุํ. อเภทนมุขานีติ น เกนจิ ภินฺทิตฺวา กตานิ, เกวลํ กมฺมสมุฏฺฐิตาเนว วณมุขานิ. เชคุจฺฉิยํเยวาติ ชิคุจฺฉิตพฺพเมว ปฏิกูลเมว. จาตุมหาภูติกสฺสาติ จตุมหาภูตมยสฺส. โอทนกุมฺมาสูปจยสฺสาติ โอทเนน เจว กุมฺมาเสน จ อุปจิตสฺส วฑฺฒิตสฺส. อนิจฺจุจฺฉาทนปริมทฺทนเภทนวิทฺธํสนธมฺมสฺสาติ หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจธมฺมสฺส, ทุคฺคนฺธวิฆาตตฺถาย ตนุวิเลปเนน อุจฺฉาทนธมฺมสฺส, องฺคปจฺจงฺคาพาธวิโนทนตฺถาย ขุทฺทกสมฺพาหเนน ปริมทฺทนธมฺมสฺส, ทหรกาเล วา อูรูสุ สยาเปตฺวา คพฺภวาเสน ทุสฺสณฺฐิตานํ เตสํ เตสํ องฺคปจฺจงฺคานํ สณฺฐานสมฺปาทนตฺถํ อญฺฉนปีฬนาทิวเสน ปริมทฺทนธมฺมสฺส, เอวํ ปริหริตสฺสาปิ จ เภทนวิทฺธํสนธมฺมสฺส, ภิชฺชนวิกิรณสภาวสฺเสวาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ อนิจฺจปเทน เจว เภทนวิทฺธํสนปเทหิ จสฺส อตฺถงฺคโม กถิโต, เสเสหิ สมุทโย. นิพฺพินฺทถาติ อุกฺกณฺฐถ ปชหถ อิมํ กายนฺติ ทสฺเสติ. เอวมิมสฺมึ สุตฺเต พลววิปสฺสนา กถิตา. ฉฏฺฐํ วุตฺตนยเมว. สญฺญาสีเสน ปเนตฺถ ญาณเมว กถิตํ.

다섯 번째 종기 경에서, 3년, 4년의 세월 혹은 수많은 세월이 그 몸이라는 종기(gaṇḍa)에 생겼기에 '여러 해가 된 것(anekavassagaṇika)'이라 한다. '그것에 있을 것이다(Tassassu)'는 그 종기에 있을 것이라는 뜻이다. '뚫리지 않은 구멍들'이란 누군가에 의해 인위적으로 뚫린 것이 아니라, 오직 업에서 생긴 상처의 구멍들(vaṇamukha)일 뿐이라는 뜻이다. '혐오스러운 것일 뿐'이란 혐오해야 할 것이고 역겨운 것일 뿐이라는 뜻이다. '사대(四大)로 된 것'이란 네 가지 큰 물질로 이루어진 것을 의미한다. '밥과 죽으로 쌓인 것'이란 밥과 보리죽으로 축적되고 길러진 것을 의미한다. '무상하고, 바르고, 주무르고, 부서지고, 흩어지는 성질의 것'에서, '무상한 성질'이란 생겨났다가 소멸하는 의미이다. '바르는 성질(ucchādana)'이란 악취를 없애기 위해 얇게 연고를 바르는 것을 말하며, '주무르는 성질(parimaddana)'이란 사지의 고통을 물리치기 위해 조금씩 주무르는 것을 말한다. 또는 어릴 때 무릎 위에 눕혀놓고 태내에서의 생활로 인해 뒤틀린 사지들을 제대로 모양 잡기 위해 당기고 누르는 등의 방법으로 주무르는 성질을 말한다. 이처럼 정성껏 돌보더라도 '부서지고 흩어지는 성질'이란 파괴되고 흩어지는 자성을 가진 것일 뿐이라는 뜻이다. 여기서 '무상'이라는 단어와 '부서지고 흩어짐'이라는 단어들로는 이 몸의 소멸(atthaṅgama)을 말했고, 나머지 단어들로는 발생(samudayo)을 말했다. '염오하라'는 것은 이 몸에 대해 싫어하는 마음을 내고 버리라는 것을 보여준다. 이와 같이 이 경에서는 강력한 위빳사나가 설해졌다. 여섯 번째 생각 경은 앞에서 말한 방식과 같다. 다만 여기서는 '인식(saññā)'을 머리로 하여 지혜(ñāṇa)만을 설한 것이다.

---

๗-๘. กุลสุตฺตาทิวณฺณนา

7-8. 가문 경 등의 주석

---

๑๗-๑๘. สตฺตเม น มนาเปน ปจฺจุฏฺเฐนฺตีติ มนวฑฺฒเนน มนํ อลฺลียนากาเรน อาสนา วุฏฺฐาย ปจฺจุคฺคมนํ น กโรนฺติ. น มนาเปน อภิวาเทนฺตีติ น ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทนฺติ. อสกฺกจฺจํ เทนฺตีติ อจิตฺตีกาเรน เทนฺติ. โน สกฺกจฺจนฺติ สหตฺถา น เทนฺติ. น อุปนิสีทนฺติ ธมฺมสวนายาติ ‘‘ธมฺมํ สุณิสฺสามา’’ติ น สมีเป นิสีทนฺติ. น สุสฺสูสนฺตีติ ฆฏปิฏฺเฐ อาสิตฺตอุทกํ วิย วิวฏฺเฏตฺวา คจฺฉติ. อฏฺฐเม เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน เมตฺตาภาวนํ ปกฺขิปิตฺวา นวงฺคสมนฺนาคโตติ วุตฺตํ.

일곱 번째 가문 경에서 '기쁘게 맞이하지 않는다'는 것은 마음을 즐겁게 하거나 마음이 끌리는 방식으로 자리에서 일어나 마중 나가는 일을 하지 않는다는 것이다. '기쁘게 인사하지 않는다'는 것은 오체투지로 절하지 않는다는 것이다. '정중하지 않게 준다'는 것은 마음을 기울이지 않고(무시하며) 준다는 것이다. '정중하지 않게'는 자신의 손으로 직접 주지 않는다는 것이다. '법을 듣기 위해 곁에 앉지 않는다'는 것은 "법을 듣겠다"라는 생각으로 가까이 앉지 않는다는 것이다. '귀 기울여 들으려 하지 않는다'는 것은 항아리 바깥 면에 부은 물처럼 법이 들어가지 않고 굴러 떨어져 나간다는 뜻이다. 여덟 번째 가문 경에서 제도될 자들의 성향에 따라 자애의 수행을 포함시켜 '아홉 가지 요소를 갖춘 자'라고 설해졌다.

---

๙. เทวตาสุตฺตวณฺณนา

9. 천신 경의 주석

---

๑๙. นวเม [Pg.267] วิปฺปฏิสารินิโยติ วิปฺปฏิสาริตํ มงฺกุภาวํ อาปชฺชิมฺห. หีนํ กายนฺติ อุปริเทวโลกํ อุปาทาย เหฏฺฐิโม หีโนติ วุจฺจติ. โน จ โข ยถาสตฺติ ยถาพลํ สํวิภชิมฺหาติ อตฺตโน สตฺติยา จ พลสฺส จ อนุรูเปน สีลวนฺตานํ สํวิภาคํ กตฺวา น ภุญฺชิมฺหา.

19. 아홉 번째 천신 경에서 '후회하는 이들'이란 후회하거나 얼굴이 밝지 못한 상태(maṅkubhāva)에 빠진 것을 말한다. '저열한 몸'이란 상층 천상계에 비추어 볼 때 그 아래의 천상계를 저열하다고 부른 것이다. '능력껏 힘껏 나누어 주지 못했다'는 것은 자신의 능력과 힘에 맞게 계를 갖춘 이들에게 나누어 베풀지 못했다는 뜻이다.

---

๑๐. เวลามสุตฺตวณฺณนา

10. 웰라마 경의 주석

---

๒๐. ทสเม อปิ นุ เต, คหปติ, กุเล ทานํ ทียตีติ นยิทํ ภควา ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ สนฺธาย ปุจฺฉติ. เสฏฺฐิสฺส หิ ฆเร ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิจฺจํ ปณีตทานํ ทียติ, น ตํ สตฺถา น ชานาติ. โลกิยมหาชนสฺส ปน ทิยฺยมานทานํ อตฺถิ, ตํ ลูขํ โหติ, เสฏฺฐิสฺส จิตฺตํ น ปีเณติ. ตํ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ. กณาชกนฺติ สกุณฺฑกภตฺตํ, สกุณฺฑเกหิปิ กณิกตณฺฑุเลเหว ปกฺกํ. พิฬงฺคทุติยนฺติ กญฺชิยทุติยํ. อสกฺกจฺจํ เทตีติ อสกฺกริตฺวา เทติ. อจิตฺตีกตฺวาติ อจิตฺตีกาเรน ทกฺขิเณยฺย อคารเวน เทติ. อสหตฺถา เทตีติ สหตฺเถน อทตฺวา ปรหตฺเถน เทติ, อาณตฺติมตฺตเมว กโรตีติ อตฺโถ. อปวิทฺธํ เทตีติ น นิรนฺตรํ เทติ, สํวจฺฉริกํ โสณฺฑพลิ วิย โหติ. อนาคมนทิฏฺฐิโก เทตีติ น กมฺมญฺจ ผลญฺจ สทฺทหิตฺวา เทติ.

20. 열 번째 웰라마 경에서 "장자여, 그대의 집에서 보시가 베풀어지고 있는가?"라는 질문은 세존께서 비구 승가에 드리는 보시를 염두에 두고 물으신 것이 아니다. 실로 아나따삔디까 장자의 집에서는 비구 승가에 항상 수승한 보시가 베풀어지고 있었으며, 스승께서 그것을 모르시는 것이 아니었다. 다만 일반 세속 사람들에게 주는 보시가 있었는데, 그것은 거칠고 보잘것없어 장자의 마음을 기쁘게 하지 못했다. 그 보시에 대해 묻겠다는 의도로 질문하신 것이다. '카나자카(kaṇājaka)'란 뉘가 섞인 밥인데, 뉘조차 없이 부스러진 쌀로만 지은 밥을 말한다. '비랑가를 곁들인 것'이란 신 김칫국물(kañjiya) 같은 것을 두 번째 반찬으로 한 것이다. '정중하지 않게 준다'는 것은 존중하지 않고 준다는 뜻이다. '마음을 기울이지 않고'란 마음을 쓰지 않는 태도로 보시받을 이에게 무례하게 준다는 뜻이다. '직접 주지 않는다'는 것은 자기 손으로 주지 않고 남의 손을 빌려 주는 것으로, 단지 명령만 내릴 뿐이라는 뜻이다. '내버리듯 준다'는 것은 지속적으로 주지 않고, 마치 술꾼들이 술 마실 때만 내놓는 제물(soṇḍabali)처럼 가끔 한다는 뜻이다. '미래를 보지 않는 견해로 준다'는 것은 업과 그 과보를 믿지 않고 준다는 뜻이다.

---

ยตฺถ ยตฺถาติ ตีสุ กุลสมฺปทาสุ ยสฺมึ ยสฺมึ กุเล. น อุฬาราย ภตฺตโภคายาติอาทีสุ นานคฺครสสุคนฺธสาลิโภชเน อุปนีเต จิตฺตํ น นมติ, ‘‘หรเถตํ โรควฑฺฒน’’นฺติ วตฺวา เยน วา เตน วา ฑาเกน สทฺธึ สกุณฺฑกภตฺตํ อมตํ วิย สมฺปิยายมาโน ภุญฺชติ. กาสิกาทีสุ วรวตฺเถสุ อุปนีเตสุ ‘‘หรเถตานิ นิวาเสนฺตสฺส ปฏิจฺฉาเทตุมฺปิ น สกฺโกนฺติ, คตฺเตสุปิ น สณฺฐหนฺตี’’ติ วตฺวา นาฬิเกรสาฏกมูลตจสทิสานิ ปน ถูลวตฺถานิ ‘‘อิมานิ นิวาเสนฺโต นิวตฺถภาวมฺปิ ชานาติ, ปฏิจฺฉาเทตพฺพมฺปิ ปฏิจฺฉาเทนฺตี’’ติ สมฺปิยายมาโน นิวาเสติ. หตฺถิยานอสฺสยานรถยานสุวณฺณสิวิกาทีสุ อุปนีเตสุ ‘‘หรเถตานิ จลาจลานิ, น สกฺกา เอตฺถ นิสีทิตุ’’นฺติ วตฺวา ชชฺชรรถเก อุปนีเต ‘‘อยํ นิจฺจโล, เอตฺถ สุขํ นิสีทิตุ’’นฺติ ตํ สาทิยติ. น อุฬาเรสุ ปญฺจสุ กามคุเณสูติ อลงฺกตปฏิยตฺตา รูปวติโย อิตฺถิโย [Pg.268] ทิสฺวา ‘‘ยกฺขินิโย มญฺเญ, เอตา ขาทิตุกามา, กึ เอตาหี’’ติ ยถาผาสุเกเนว วีตินาเมติ. น สุสฺสูสนฺตีติ โสตุํ น อิจฺฉนฺติ, น สทฺทหนฺตีติ อตฺโถ. น โสตํ โอทหนฺตีติ กถิตสฺส สวนตฺถํ น โสตปสาทํ โอทหนฺติ. สกฺกจฺจนฺติอาทีนิ วุตฺตวิปริยาเยน เวทิตพฺพานิ.

'어디에서든'이란 세 가지 가문의 구족함 중에서 어떤 가문에서든이라는 뜻이다. '수승한 식사(bhattabhoga)를 위해서가 아니다'라는 등의 구절에서, 갖가지 수승한 맛과 좋은 향기를 지닌 쌀밥 음식이 차려졌을 때 마음이 그것에 끌리지 않아, "이것은 병을 키우는 것이니 치워라"라고 말하고는, 이런저런 나물과 함께 뉘가 섞인 거친 밥을 마치 감로처럼 매우 즐거워하며 먹는다. 까시 지방 등의 수승한 옷들이 바쳐졌을 때, "이것들을 치워라. 입는 사람을 가려주지도 못하고 몸에 착 붙지도 않는다"라고 말하고는, 코코넛 껍질이나 나무껍질로 만든 것과 같은 거친 옷들을 "이것들을 입으면 입었다는 느낌이 분명하고 가려야 할 곳도 가려준다"라며 즐거워하며 입는다. 코끼리 수레, 말 수레, 황금 가마 등이 바쳐졌을 때, "이것들을 치워라. 흔들거려서 여기 앉을 수가 없다"라고 말하고는, 낡은 수레가 바쳐졌을 때 "이것은 흔들리지 않아 여기 편안하게 앉을 수 있다"라며 그것을 기꺼이 받아들인다. '수승한 다섯 가지 감각적 욕망의 대상들에 마음이 끌리지 않는다'는 것은, 화려하게 치장한 아름다운 여인들을 보고서 "아마도 야차녀들일 것이다. 그녀들은 나를 잡아먹고 싶어한다. 그녀들이 무슨 소용인가?"라며 적당한 감각적 즐거움만으로 시간을 보낸다는 것이다. '듣고자 하지 않는다'는 것은 듣기를 원하지 않고 믿지 않는다는 뜻이다. '귀를 기울이지 않는다'는 것은 설해진 말을 듣기 위해 청각 기관을 기울이지 않는다는 것이다. '공경히' 등의 구절도 앞서 설명한 것과 반대되는 방식으로 이해해야 한다.

---

เวลาโมติ ชาติโคตฺตรูปโภคสทฺธาปญฺญาทีหิ มริยาทเวลํ อติกฺกนฺเตหิ อุฬาเรหิ คุเณหิ สมนฺนาคตตฺตา เอวํลทฺธนาโม. โส เอวรูปํ ทานํ อทาสิ มหาทานนฺติ เอตฺถ อยํ อนุปุพฺพีกถา – โส กิร อตีเต พาราณสิยํ ปุโรหิตเคเห ปฏิสนฺธึ คณฺหิ, เวลามกุมาโรติสฺส นามํ อกํสุ. โส โสฬสวสฺสกาเล พาราณสิราชกุมาเรน สทฺธึ สิปฺปุคฺคหณตฺถํ ตกฺกสิลํ อคมาสิ. เต อุโภปิ ทิสาปาโมกฺขสฺส อาจริยสฺส สนฺติเก สิปฺปํ ปฏฺฐปยึสุ. ยถา จ เต, เอวํ อญฺเญปิ ชมฺพุทีเป จตุราสีติสหสฺสราชกุมารา. โพธิสตฺโต อตฺตนา คหิตฏฺฐาเน ปิฏฺฐิอาจริโย หุตฺวา จตุราสีติ ราชกุมารสหสฺสานิ สิกฺขาเปติ, สยมฺปิ โสฬสวสฺเสหิ คเหตพฺพสิปฺปํ ตีหิ วสฺเสหิ อุคฺคณฺหิ. อาจริโย ‘‘เวลามกุมารสฺส สิปฺปํ ปคุณ’’นฺติ ญตฺวา, ‘‘ตาตา, เวลาโม มยา ญาตํ สพฺพํ ชานาติ, ตุมฺเห สพฺเพปิ สมคฺคา คนฺตฺวา เอตสฺส สนฺติเก สิปฺปํ อุคฺคณฺหถา’’ติ จตุราสีติ กุมารสหสฺสานิ โพธิสตฺตสฺส นิยฺยาเทสิ.

'웰라마(Velāma)'는 가문, 성씨, 외모, 재물, 믿음, 지혜 등으로 설정된 한계(vela)를 뛰어넘는 수승한 덕성들을 갖추었기에 얻게 된 이름이다. "그는 이와 같은 보시, 곧 큰 보시를 행하였다"라는 구절에 대해서 다음과 같은 순차적인 이야기가 있다. 전해오는 바에 의하면, 그는 과거에 바라나시의 제관(purohita) 집안에 태어났으며, 사람들은 그에게 웰라마 왕자(Velāma-kumāra)라는 이름을 지어주었다. 그는 열여섯 살 때 바라나시의 왕자와 함께 학문을 배우기 위해 탁카실라로 갔다. 그들 둘은 세상에 널리 알려진 스승의 처소에서 학문을 시작했다. 그들처럼 다른 점부주(Jambudīpa)의 8만 4천 명의 왕자들도 학문을 배웠다. 보살(웰라마)은 자신이 이미 익힌 분야에서 보조 스승이 되어 8만 4천 명의 왕자들을 가르쳤고, 자신도 본래 16년이 걸려야 배울 학문을 3년 만에 다 익혔다. 스승은 "웰라마 왕자가 학문을 완전히 익혔다"라고 알고서, "얘들아, 웰라마는 내가 아는 모든 것을 알고 있다. 너희는 모두 화합하여 그에게 가서 학문을 배워라"라고 말하며 8만 4천 명의 왕자들을 보살에게 인계했다.

---

โพธิสตฺโต อาจริยํ วนฺทิตฺวา จตุราสีติ กุมารสหสฺสปริวาโร นิกฺขมิตฺวา เอกํ อาสนฺนนครํ ปตฺวา นครสามิกํ ราชกุมารํ อุคฺคณฺหาเปตฺวา ตสฺส สิปฺเป ปคุเณ ชาเต ตํ ตตฺเถว นิวตฺเตสิ. เอเตนุปาเยน จตุราสีติ นครสหสฺสานิ คนฺตฺวา จตุราสีติยา ราชกุมารานํ สิปฺปํ ปคุณํ กาเรตฺวา ตสฺมึ ตสฺมึ นคเร ตํ ตํ นิวตฺเตตฺวา พาราณสิราชกุมารํ อาทาย พาราณสึ ปจฺจาคญฺฉิ. มนุสฺสา กุมารํ ปริโยสิตสิปฺปํ รชฺเช อภิสิญฺจึสุ, เวลามสฺส ปุโรหิตฏฺฐานํ อทํสุ. เตปิ จตุราสีติสหสฺสราชกุมารา สเกสุ สเกสุ รชฺเชสุ อภิเสกํ ปตฺวา อนุสํวจฺฉรํ พาราณสิรญฺโญ อุปฏฺฐานํ อาคจฺฉนฺติ. เต ราชานํ ทิสฺวา เวลามสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘อาจริย, อมฺเห รชฺเชสุ ปติฏฺฐิตา, วเทยฺยาถ เยนตฺโถ’’ติ วตฺวา คจฺฉนฺติ. เตสํ คมนาคมนกาเล สกฏสนฺทมานิกคาวิโคณกุกฺกุฏสูกราทโย คณฺหนฺตานํ ชนปโท อติวิย [Pg.269] อุปทฺทุโต โหติ, มหาชโน สนฺนิปติตฺวา ราชงฺคเณ กนฺทติ.

보살은 스승에게 절을 올리고 8만 4천 명의 왕자들을 거느리고 떠나 근처의 한 도시에 이르러, 그 도시의 주인인 왕자에게 학문을 가르쳐 완전히 익히게 한 뒤 그를 그곳에 머물게 했다. 이런 방식으로 8만 4천 개의 도시를 다니며 8만 4천 명의 왕자들에게 학문을 완전히 익히게 하고 각자의 도시에 머물게 한 뒤, 바라나시 왕자와 함께 바라나시로 돌아왔다. 사람들은 학문을 마친 왕자를 왕위에 즉위시키고, 웰라마에게는 제관(purohita)의 직위를 주었다. 그 8만 4천 명의 왕자들도 각자의 나라에서 즉위하여 해마다 바라나시 왕을 알현하러 왔다. 그들은 왕을 뵙고 나서 웰라마의 처소로 가서 "스승님, 저희는 왕위에 올랐습니다. 필요한 것이 있다면 말씀해 주십시오"라고 말하고 돌아가곤 했다. 그들이 오고 갈 때 수레, 가마, 암소, 황소, 닭, 돼지 등을 징발했기 때문에 지방의 백성들은 매우 시달렸고, 많은 사람이 왕궁 마당에 모여 울부짖었다.

---

ราชา เวลามํ ปกฺโกสิตฺวา, ‘‘อาจริย, อุปทฺทุโต ชนปโท, ราชาโน คมนาคมนกาเล มหาวิโลปํ กโรนฺติ, มนุสฺสา สนฺธาเรตุํ น สกฺโกนฺติ, ชนปทปีฬาย อุปสมํ เอกํ อุปายํ กโรถา’’ติ. สาธุ มหาราช, อุปายํ กริสฺสามิ, ตุมฺหากํ ยตฺตเกน ชนปเทน อตฺโถ, ตํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา คณฺหถาติ. ราชา ตถา อกาสิ. เวลาโม จตุราสีติยา ราชสหสฺสานํ ชนปเท วิจาเรตฺวา จกฺกนาภิยํ อเร วิย รญฺโญ ชนปทสฺมึ โอโรเปสิ. ตโต ปฏฺฐาย เต ราชาโน อาคจฺฉนฺตาปิ คจฺฉนฺตาปิ อตฺตโน อตฺตโน ชนปเทเนว สญฺจรนฺติ, อมฺหากํ ชนปโทติ วิโลปํ น กโรนฺติ. ราชคารเวน รญฺโญ ชนปทมฺปิ น ปีเฬนฺติ. ชนปทา สนฺนิสินฺนา นิสฺสทฺทา นิรวา อเหสุํ. สพฺเพ ราชาโน หฏฺฐตุฏฺฐา ‘‘เยน โว, อาจริย, อตฺโถ, ตํ อมฺหากํ วเทถา’’ติ ปวารยึสุ.

왕은 웰라마를 불러 "스승님, 지방 백성들이 고통받고 있습니다. 왕들이 오갈 때마다 큰 약탈을 자행하여 사람들이 견뎌내질 못합니다. 지방 백성들의 고통을 잠재울 수 있는 방책을 하나 마련해 주십시오"라고 말했다. "좋습니다, 대왕이시여. 방책을 마련하겠습니다. 대왕께 필요한 만큼의 영토를 구분하여 정하십시오." 왕은 그대로 행했다. 웰라마는 8만 4천 명의 왕들의 영토를 정하고, 수레바퀴 축에 바큇살이 꽂혀 있는 것처럼 바라나시 왕의 영토 주위에 그들을 배치했다. 그때부터 왕들은 오고 갈 때 자기 영토로만 다녔으며, "우리의 영토다"라며 약탈을 일삼지 않았다. 또한 바라나시 왕을 존경했기에 왕의 직할지도 괴롭히지 않았다. 지방은 평온해졌고, 시끄러운 소리도 울부짖는 소리도 없게 되었다. 모든 왕은 매우 기뻐하며 "스승님, 무엇이든 필요한 것이 있다면 저희에게 말씀해 주십시오"라고 요청했다.

---

เวลาโม สีสํนฺหาโต อตฺตโน อนฺโตนิเวสเน สตฺตรตนปริปูรานํ คพฺภานํ ทฺวารานิ วิวราเปตฺวา ยาว สตฺตมา กุลปริวฏฺฏา ฐปิตํ ธนํ โอโลเกตฺวา อายวยํ อุปธาเรตฺวา ‘‘มยา สกลชมฺพุทีปํ โขเภนฺเตน ทานํ ทาตุํ วฏฺฏตี’’ติ รญฺโญ อาโรเจตฺวา คงฺคาตีเร ทฺวาทสโยชนิกา อุทฺธนปนฺติโย กาเรตฺวา ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน สปฺปิมธุผาณิตเตลติลตณฺฑุลาทีนํ ฐปนตฺถาย มหาโกฏฺฐาคารานิ ปติฏฺฐาเปตฺวา ‘‘เอเกกสฺมึ ฐาเน เอตฺตกา เอตฺตกา ชนา สํวิทหถ, ยํกิญฺจิ มนุสฺสานํ ลทฺธพฺพํ นาม อตฺถิ, ตโต เอกสฺมิมฺปิ อสติ มยฺหํ อาโรเจยฺยาถา’’ติ มนุสฺเส สํวิธาย ‘‘อสุกทิวสโต ปฏฺฐาย เวลามพฺราหฺมณสฺส ทานํ ภุญฺชนฺตู’’ติ นคเร เภรึ จราเปตฺวา ‘‘ทานคฺคํ ปรินิฏฺฐิต’’นฺติ ทานยุตฺเตหิ อาโรจิเต สหสฺสคฺฆนกํ วตฺถํ นิวาเสตฺวา ปญฺจสตคฺฆนกํ เอกํสํ กตฺวา สพฺพาลงฺการภูสิโต ทานวีมํสนตฺถาย ผลิกวณฺณสฺส อุทกสฺส สุวณฺณภิงฺคารํ ปูเรตฺวา ‘‘อิมสฺมึ โลเก สเจ อิมํ ทานํ ปฏิคฺคเหตุํ ยุตฺตรูปา ทกฺขิเณยฺยปุคฺคลา อตฺถิ, อิทํ อุทกํ นิกฺขมิตฺวา ปถวึ คณฺหาตุ. สเจ นตฺถิ, เอวเมว ติฏฺฐตู’’ติ สจฺจกิริยํ กตฺวา ภิงฺคารํ อโธมุขํ อกาสิ. อุทกํ ธมกรเณน คหิตํ วิย อโหสิ. โพธิสตฺโต ‘‘สุญฺโญ วต, โภ, ชมฺพุทีโป, เอกปุคฺคโลปิ ทกฺขิณํ ปฏิคฺคเหตุํ ยุตฺตรูโป นตฺถี’’ติ วิปฺปฏิสารํ อกตฺวา ‘‘สเจ ทายกสฺส [Pg.270] วเสนายํ ทกฺขิณา วิสุชฺฌิสฺสติ, อุทกํ นิกฺขมิตฺวา ปถวึ คณฺหาตู’’ติ จินฺเตสิ. ผลิกวณฺณสทิสํ อุทกํ นิกฺขมิตฺวา ปถวึ คณฺหิ. ‘‘อิทานิ ทานํ ทสฺสามี’’ติ ทานคฺคํ ปตฺวา ทานํ โอโลเกตฺวา ยาคุเวลาย ยาคุํ, ขชฺชกเวลาย ขชฺชกํ, โภชนเวลาย โภชนํ ทาเปสิ. เอเตเนว นีหาเรน ทิวเส ทิวเส ทานํ ทียติ.

웨라마 바라문은 머리를 감고 목욕을 마친 뒤, 자기 집 안의 칠보로 가득 찬 방들의 문을 열게 하고, 7대째 전해 내려온 보물들을 살펴보며 그 소모와 소멸을 관찰했습니다. '내가 온 잠부디파를 뒤흔들 정도의 보시를 베풀어야겠다'라고 생각하고는, 왕에게 이를 알리고 갠지스 강변에 12유자나에 이르는 화덕 줄을 만들게 했습니다. 곳곳에 버터, 꿀, 당밀, 기름, 깨, 쌀 등을 저장하기 위한 거대한 창고들을 세우고 사람들에게 '각 장소마다 이만큼의 인원들이 준비하라. 사람들에게 필요한 것이라면 무엇이든 다 갖추어라. 그중 하나라도 부족하면 나에게 보고하라'고 지시했습니다. 그리고 '모든 사람은 특정일부터 웨라마 바라문의 보시 음식을 먹으라'고 성안에 북을 쳐서 알리게 했습니다. 보시 담당자들이 '보시 행사장이 준비되었습니다'라고 보고하자, 그는 천 금의 가치가 있는 옷을 입고 오백 금 가치의 옷을 한쪽 어깨에 걸친 뒤, 온갖 장신구로 단장하고 보시를 시험해 보기 위해 투명한 물을 가득 채운 황금 병을 들고 이렇게 진실의 맹세를 했습니다. '만일 이 세상에 나의 이 보시를 받기에 적절한 공덕을 갖춘 이들이 있다면, 이 물이 흘러나와 땅을 적시게 하소서. 만약 없다면 그대로 머물게 하소서.' 그리고 병을 아래로 기울였습니다. 그러나 물은 마치 물걸러내는 도구(법병)에 담긴 듯이 나오지 않았습니다. 보살은 '아, 잠부디파가 비었구나. 나의 보시를 받기에 적절한 이가 단 한 명도 없구나'라고 생각했지만, 후회하지 않고 다시 생각했습니다. '만약 보시하는 이의 힘으로 이 보시가 청정해진다면, 이 물이 흘러나와 땅을 적시게 하소서.' 그러자 수정처럼 맑은 물이 흘러나와 땅을 적셨습니다. '이제 보시를 베풀리라'고 결심하고 보시 행사장에 이르러 준비된 것들을 살펴본 뒤, 야구(죽)를 마실 시간에는 죽을, 과자를 먹을 시간에는 과자를, 식사 시간에는 식사를 대접하게 했습니다. 이런 방식으로 매일매일 보시를 베풀었습니다.

---

ตสฺมึ โข ปน ทานคฺเค ‘‘อิทํ นาม อตฺถิ, อิทํ นาม นตฺถี’’ติ วตฺตพฺพํ นตฺถิ. อิทานิ ตํ ทานํ เอตฺตกมตฺเตเนว น นิฏฺฐํ คมิสฺสตีติ รตฺตสุวณฺณํ นีหราเปตฺวา สุวณฺณปาติโย กาเรตฺวา จตุราสีติสุวณฺณปาติสหสฺสาทีนํ อตฺถาย จตุราสีติราชสหสฺสานํ สาสนํ ปหิณิ. ราชาโน ‘‘จิรสฺสํ วต มยํ อาจริเยน อนุคฺคหิตา’’ติ สพฺพํ สมฺปาเทตฺวา เปเสสุํ. ทาเน ทิยฺยมาเนเยว สตฺต วสฺสานิ สตฺต มาสา อติกฺกนฺตา. อถ พฺราหฺมโณ ‘‘หิรญฺญํ ภาเชตฺวา ทานํ ทสฺสามี’’ติ มหนฺเต โอกาเส ทานํ สชฺชาเปสิ. สชฺชาเปตฺวา จตุราสีติ สุวณฺณปาติสหสฺสานิ อาทึ กตฺวา โกฏิโต ปฏฺฐาย อทาสิ.

그 보시 행사장에는 '이것은 있고, 저것은 없다'고 말할 만한 것이 없었습니다. 이제 그 보시를 단기간에 마무리하기 위해 붉은 황금을 꺼내어 황금 발우를 만들게 하고, 8만 4천 개의 황금 발우 등을 위해 8만 4천 명의 왕들에게 전갈을 보냈습니다. 왕들은 '우리가 스승님에 의해 참으로 오랜만에 은혜를 입게 되었구나'라고 기뻐하며 모든 준비물을 갖추어 보냈습니다. 보시가 계속되는 동안 7년 7개월의 시간이 흘렀습니다. 그 후 바라문은 '금과 은을 나누어 보시하리라'고 생각하고 넓은 장소에 보시를 준비하게 했습니다. 준비를 마친 뒤 8만 4천 개의 황금 발우를 시작으로 하여 마지막 보물에 이르기까지 아낌없이 보시했습니다.

---

ตตฺถ รูปิยปูรานีติ รชตตฏฺฏิรชตผาลรชตมาสเกหิ ปูรานิ. ปาติโย ปน ขุทฺทิกาติ น สลฺลกฺเขตพฺพา, เอกกรีสปฺปมาเณ ภูมิภาเค จตสฺโสว ปาติโย ฐปยึสุ. ปาติมกุฬํ นวรตนํ โหติ, มุขวฏฺฏิโต ปฏฺฐาย อฏฺฐรตนํ, ปาติมุขวฏฺฏิยา ฉยุตฺโต อาชญฺญรโถ อนุปริยายติ, ททมาโน ปาติยา พาหิรนฺเตน วคฺควคฺเค ปฏิคฺคาหเก ฐเปตฺวา ปฐมํ ปาติยา ปกฺขิตฺตํ ทตฺวา ปจฺฉา สนฺธิสนฺธิโต วิโยเชตฺวา ปาตินฺติ เอวํ จตุราสีติ ปาติสหสฺสานิ อทาสิ. รูปิยปาติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถปิ จ สุวณฺณปูรานีติ สุวณฺณตฏฺฏิสุวณฺณผาลสุวณฺณมาสเกหิ ปูรานิ. หิรญฺญปูรานีติ สตฺตวิธรตนปูรานิ. โสวณฺณาลงฺการานีติ สุวณฺณาลงฺการานิ. กํสูปธารณานีติ รชตมยขีรปฏิจฺฉกานิ. ตาสํ ปน เธนูนํ สิงฺคานิ สุวณฺณโกสกปริโยนทฺธานิ อเหสุํ, คีวาย สุมนทามํ ปิฬนฺธึสุ, จตูสุ ปาเทสุ นุปูรานิ, ปิฏฺฐิยํ วรทุกูลํ ปารุตํ, กณฺเฐ สุวณฺณฆณฺฏํ พนฺธึสุ. วตฺถโกฏิสหสฺสานีติ โลกโวหารโต วีสติวตฺถยุคานิ เอกา โกฏิ[Pg.271], อิธ ปน ทส สาฏกาติ วุตฺตํ. โขมสุขุมานนฺติอาทิมฺหิ โขมาทีสุ ยํ ยํ สุขุมํ, ตํ ตเทว อทาสิ. ยานิ ปเนตานิ อิตฺถิทานํ อุสภทานํ มชฺชทานํ สมชฺชาทานนฺติ อทานสมฺมตานิ, ตานิปิ เอส ‘‘เวลามสฺส ทานมุเข อิทํ นาม นตฺถี’’ติ วจนปถํ ปจฺฉินฺทิตุํ ปริวารตฺถาย อทาสิ. นชฺโช มญฺเญ วิสฺสนฺทนฺตีติ นทิโย วิย วิสฺสนฺทนฺติ.

그 문맥에서 '은으로 가득 찬'이란 은그릇, 은쟁반, 은화 등으로 가득 찼음을 의미합니다. 또한 그 발우들이 작다고 생각해서는 안 됩니다. 1카리사(약 1만 평) 정도의 땅에 단 네 개의 발우만을 놓았을 정도입니다. 발우의 입구는 9암마나(약 9리) 크기이고, 그 둘레는 8암마나에 달했습니다. 발우의 가장자리를 따라 아자니야 말이 끄는 전차가 돌 수 있을 정도였습니다. 보시를 할 때는 발우 밖으로 무리를 지어 선 수혜자들에게 먼저 첫 번째 발우에 담긴 것들을 나누어 준 뒤, 나중에 그 연결 부위를 분리하여 발우 자체를 주었습니다. 이런 방식으로 8만 4천 개의 발우를 보시했습니다. 은발우 등의 경우에도 이와 같은 방식입니다. '금으로 가득 찬'은 금그릇, 금쟁반, 금화로 가득 찬 것이고, '보물로 가득 찬'은 일곱 가지 보석으로 가득 찬 것입니다. '황금 장신구'는 금으로 된 장신구를 말하며, '청동 대야'는 은으로 만든 우유 담는 그릇을 의미합니다. 그 암소들의 뿔은 황금 덮개로 씌워져 있었고, 목에는 수만나 꽃다발을 걸었으며, 네 발에는 발찌를 채웠고, 등에는 고귀한 비단 옷을 덮었으며, 목에는 황금 종을 달아주었습니다. '천억 벌의 의복'이라는 표현에서 세상의 관습으로는 옷 20벌이 1코티(천만)이지만, 여기서는 옷 10벌을 1코티로 보았습니다. '아마포' 등의 항목에서는 아마포 등 중에서 가장 섬세하고 부드러운 것만을 보시했습니다. 또한 여인, 황소, 술, 축제 등 일반적으로는 보시로 간주되지 않는 것들까지 보시했는데, 이는 '웨라마의 보시 행사장에는 없는 것이 없다'는 말이 나오게 하여 어떤 부족함도 없게 하기 위한 보조적인 보시였습니다. 그 보시의 물결은 마치 강물이 흐르는 것과 같았습니다.

---

อิมินา สตฺถา เวลามสฺส ทานํ กเถตฺวา, ‘‘คหปติ, เอตํ มหาทานํ นาญฺโญ อทาสิ, อหํ อทาสึ. เอวรูปํ ปน ทานํ ททนฺโตปิ อหํ ปฏิคฺคเหตุํ ยุตฺตรูปํ ปุคฺคลํ นาลตฺถํ, ตฺวํ มาทิเส พุทฺเธ โลกสฺมึ ทิฏฺฐมาเน ทานํ ททมาโน กสฺมา จินฺเตสี’’ติ เสฏฺฐิสฺส เทสนํ วฑฺเฒนฺโต สิยา โข ปน เตติอาทิมาห. นนุ จ ยานิ ตทา อเหสุํ รูปเวทนาสญฺญาสงฺขารวิญฺญาณานิ, ตานิ นิรุทฺธานิ? กสฺมา ‘‘อหํ เตน สมเยน เวลาโม พฺราหฺมโณ’’ติ อาหาติ? ปเวณิยา อวิจฺฉินฺนตฺตา. ตานิ หิ รูปาทีนิ นิรุชฺฌมานานิ อิเมสํ ปจฺจเย ทตฺวา นิรุทฺธานิ อปราปรํ อวิจฺฉินฺนํ ปเวณึ คเหตฺวา เอวมาห. น ตํ โกจิ ทกฺขิณํ โสเธตีติ โกจิ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา เทโว วา มาโร วา อุฏฺฐาย ตํ ทกฺขิณํ โสเธตีติ วตฺตพฺโพ นาโหสิ. ตญฺหิ ทกฺขิณํ โสเธนฺโต อุตฺตมโกฏิยา พุทฺโธ, เหฏฺฐิมโกฏิยา ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถรสทิโส สาวโก โสเธยฺย.

이처럼 세존께서는 웨라마의 보시에 대해 말씀하신 뒤, '장자여, 그 큰 보시는 다른 사람이 아닌 바로 내가 베풀었던 것이다. 그러나 그런 엄청난 보시를 베풀면서도 나는 그 보시를 받기에 적절한 공덕을 갖춘 사람을 얻지 못했다. 그런데 그대는 나 같은 부처가 세상에 생생히 존재하고 있는데 보시를 베풀면서 어찌 의심하는가?'라며 아나타핀디카 장자의 설법을 드높이기 위해 '그럴 수도 있겠지만...' 등의 말씀을 하셨습니다. 그런데 '그 당시의 루파(색), 웨다나(수), 산냐(상), 상카라(행), 윈냐나(식)는 이미 다 소멸했는데, 어째서 부처님께서는 '그때의 웨라마 바라문이 바로 나였다'라고 말씀하시는가?'라는 의문이 생길 수 있습니다. 그것은 상속(paveṇi)이 끊어지지 않았기 때문입니다. 즉, 그때의 오온은 소멸하면서 현재의 오온에 조건(paccaya)을 주고 소멸했으며, 끊임없는 상속의 흐름을 이어받았기에 그렇게 말씀하신 것입니다. '아무도 그 보시를 정화하지 못했다'는 말은 어떤 사문이나 바라문, 천신이나 마라도 일어나서 그 보시를 받을 만한 자격을 증명해주지 못했다는 뜻입니다. 참으로 그 보시를 정화하여 수용할 수 있는 분은 최상의 단계에서는 부처님이시고, 그 아래 단계에서는 법의 사령관인 사리불 존자와 같은 제자여야 가능하기 때문입니다.

---

ทิฏฺฐิสมฺปนฺนนฺติ ทสฺสนสมฺปนฺนํ โสตาปนฺนํ. อิทํ ตโต มหปฺผลตรนฺติ อิทํ โสตาปนฺนสฺส ทินฺนทานํ โลกิยมหาชนสฺส สตฺตมาสาธิกานิ สตฺต สํวจฺฉรานิ เอตฺตกํ หิรญฺญสุวณฺณํ ปริจฺจชนฺเตน ทินฺนทานโต มหปฺผลํ.

'견해를 구족한 이'란 예류과(sotāpatti-magga)를 성취한 수다원을 의미합니다. '이것이 저것보다 더 큰 과보가 있다'는 것은, 한 명의 수다원에게 바치는 보시가 세속의 범부들에게 7년 7개월 동안 그토록 엄청난 금은보화를 보시한 것보다 더 큰 과보를 가져온다는 뜻입니다.

---

โย จ สตํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺนานนฺติ เอตฺถ เอกสฺส สกทาคามิสฺส วเสน เอกุตฺตรสตํ โสตาปนฺเน กตฺวา โสตาปนฺนคณนา เวทิตพฺพา. อิมินา อุปาเยน สพฺพวาเรสุ เหฏฺฐา เหฏฺฐา อาคเต อนนฺตเรน สตคุณํ กตฺวา ปุคฺคลคณนา เวทิตพฺพา.

'요 짜 사땅 딧티삼빤나난'이라는 구절에서, 한 명의 일래자(사카다가미)를 기준으로 하여 백한 명의 예류자(소타빤나)로 상정함으로써 예류자의 수효를 알아야 합니다. 이와 같은 방식으로 모든 경우에 있어서, 아래 단계에서 언급된 인원들을 바로 그다음 단계의 인원과 함께 백 배를 하여 인원수를 파악해야 합니다.

---

พุทฺธปฺปมุขนฺติ เอตฺถ สมฺมาสมฺพุทฺธํ สงฺฆตฺเถรํ กตฺวา นิสินฺโน สงฺโฆ พุทฺธปฺปมุโข สงฺโฆติ เวทิตพฺโพ. จาตุทฺทิสํ สงฺฆํ อุทฺทิสฺสาติ เอตฺถ จาตุทฺทิสํ สงฺฆํ อุทฺทิสฺส กตวิหาโร นาม ยตฺถ เจติยํ ปติฏฺฐิตํ โหติ, ธมฺมสฺสวนํ กรียติ, จตูหิ ทิสาหิ อนุทิสาหิ จ ภิกฺขู อาคนฺตฺวา อปฺปฏิปุจฺฉิตฺวาเยว ปาเท โธวิตฺวา กุญฺจิกาย ทฺวารํ วิวริตฺวา เสนาสนํ ปฏิชคฺคิตฺวา [Pg.272] วสิตฺวา ยถาผาสุกํ คจฺฉนฺติ. โส อนฺตมโส จตุรตนิยา ปณฺณสาลาปิ โหตุ, จาตุทฺทิสํ สงฺฆํ อุทฺทิสฺส กตวิหาโรตฺเวว วุจฺจติ.

'붓답빠무캉'이라는 구절에서, 정등각 부처님을 상가의 어른으로 모시고 앉아 있는 상가를 '부처님을 상수로 하는 상가'라고 알아야 합니다. '사방의 상가를 위하여'라는 구절에서, 사방 상가를 위해 지어진 절(가타비하라)이란 그곳에 불탑(제티야)이 세워져 있고, 법문 듣는 일이 행해지며, 사방과 간방에서 비구들이 와서 묻지도 않고 발을 씻고 열쇠로 문을 열고 처소를 정돈하여 머물다가 편안한 대로 떠나가는 곳을 말합니다. 그것이 비록 작게는 네 팔 길이의 잎새집일지라도 '사방 상가를 위해 지어진 절'이라고 불립니다.

---

สรณํ คจฺเฉยฺยาติ เอตฺถ มคฺเคนาคตํ อนิวตฺตนสรณํ อธิปฺเปตํ. อปเร ปนาหุ – อตฺตานํ นิยฺยาเทตฺวา ทินฺนตฺตา สรณาคมนํ ตโต มหปฺผลตรนฺติ วุตฺตํ. สิกฺขาปทานิ สมาทิเยยฺยาติ ปญฺจ สีลานิ คณฺเหยฺย. สีลมฺปิ มคฺเคน อาคตํ อนิวตฺตนสีลเมว กถิตํ. อปเร ปนาหุ – สพฺพสตฺตานํ อภยทานสฺส ทินฺนตฺตา สีลํ ตโต มหปฺผลตรนฺติ วุตฺตํ. คนฺโธหนมตฺตนฺติ คนฺธอูหนมตฺตํ, ทฺวีหงฺคุลีหิ คณฺฑปิณฺฑํ คเหตฺวา อุปสิงฺฆนมตฺตํ. อปเร ปน ‘‘คทฺโทหนมตฺต’’นฺติ ปาฬึ วตฺวา คาวิยา เอกวารํ ถนอญฺฉนมตฺตนฺติ อตฺถํ วทนฺติ. เมตฺตจิตฺตนฺติ สพฺพสตฺตานํ หิตานุผรณจิตฺตํ. ตํ ปน อปฺปนาวเสเนว คหิตํ. อนิจฺจสญฺญนฺติ มคฺคสฺส อนนฺตรปจฺจยภาเวน สิขาปตฺตพลววิปสฺสนํ.

'사라낭 갓체이야'라는 구절에서, 도(道)에 의해 얻어진 불퇴전의 귀의를 뜻합니다. 그러나 다른 스승들은 자신을 헌신하여 바쳤기 때문에 그 귀의함이 그보다 더 큰 결실이 있다고 설해졌다고 말합니다. '식카빠다니 사마디예이야'는 오계를 수지하는 것을 말합니다. 계 또한 도에 의해 얻어진 불퇴전의 계만을 설하신 것입니다. 그러나 다른 스승들은 모든 중생에게 무외시(두려움 없음을 보시함)를 베푸는 것이기에 계가 그보다 더 큰 결실이 있다고 설해졌다고 말합니다. '간도하나맛땅'은 향을 바르는 정도의 시간, 즉 두 손가락으로 향 덩어리를 집어 냄새를 맡는 정도의 찰나를 의미합니다. 그러나 다른 이들은 '갓도하나맛땅'이라는 팔리 구절을 들어 암소의 젖을 한 번 짜는 정도의 시간이라고 그 의미를 설명합니다. '멧따짓땅'은 모든 중생에게 이익이 퍼지기를 바라는 마음입니다. 그것은 본삼매(압빠나)의 단계에 이른 것만을 의미합니다. '아닛짜산냥'은 도(道)의 무간연(無間緣)이 되는, 정점에 도달한 강력한 위빳사나를 의미합니다.

---

อุปมาโต ปน อิมานิ ทานาทีนิ ปุญฺญานิ เอวํ เวทิตพฺพานิ – สเจปิ หิ ชมฺพุทีปํ เภริตลสทิสํ สมตลํ กตฺวา โกฏิโต ปฏฺฐาย ปลฺลงฺเก อตฺถริตฺวา อริยปุคฺคเล นิสีทาเปยฺย, ตตฺถ โสตาปนฺนานํ ทส ปนฺติโย อสฺสุ, สกทาคามีนํ ปญฺจ, อนาคามีนํ อฑฺฒเตยฺยา, ขิณาสวานํ ทิยฑฺฒา, ปจฺเจกพุทฺธานํ เอกา ปนฺติ ภเวยฺย, สมฺมาสมฺพุทฺโธ เอกโกว. เอตฺตกสฺส ชนสฺส ทินฺนทานโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ทินฺนเมว มหปฺผลํ. อิตรํ ปน –

비유를 통해 이러한 보시 등의 공덕은 다음과 같이 알아야 합니다. 만약 잠부디파(남섬부주)를 북의 표면처럼 평평하게 만들고 끝에서부터 보좌를 깔아 성자들을 앉게 한다면, 그곳에 예류자의 줄은 열 줄, 일래자의 줄은 다섯 줄, 불환자의 줄은 두 줄 반, 아라한의 줄은 한 줄 반, 벽지불의 줄은 한 줄이 될 것이며, 정등각 부처님은 오직 한 분뿐일 것입니다. 이토록 많은 사람에게 베푸는 보시보다 정등각자 한 분께 올리는 보시가 더 큰 결실이 있습니다. 반면에—

---

‘‘วิหารทานํ ปณิปาโต, สิกฺขา เมตฺตาย ภาวนา;

ขยโต สมฺมสนฺตสฺส, กลํ นาคฺฆติ โสฬสึ’’.

"사원을 보시함과 귀의함, 계를 지킴과 자애의 수행도, 소멸을 관찰하는 지혜의 16분의 1에도 미치지 못한다."

---

เตเนว ภควา ปรินิพฺพานสมเย ‘‘ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปตฺติ อนุตฺตรา ปูชา’’ติ อาห. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

그러므로 세존께서는 반열반하실 때 "법에 수순하여 법을 닦는 것(법수법행)이 최상의 공양이다"라고 말씀하셨습니다. 나머지 부분은 모든 곳에서 그 의미가 명백합니다.

---

สีหนาทวคฺโค ทุติโย.

제2 사자후품(시하나다왁가).

---

๓. สตฺตาวาสวคฺโค

3. 중생 거처품(삿타와사왁가)

---

๑. ติฐานสุตฺตวณฺณนา

1. 삼처경(티타나숫타)의 주해

---

๒๑. ตติยสฺส [Pg.273] ปฐเม อุตฺตรกุรุกาติ อุตฺตรกุรุวาสิโน. อธิคฺคณฺหนฺตีติ อธิภวนฺติ, อธิกา วิสิฏฺฐา เชฏฺฐกา โหนฺติ. อมมาติ นิตฺตณฺหา. อฏฺฐกถายํ ปน นิทฺทุกฺขาติ วุตฺตํ. อปริคฺคหาติ ‘‘อิทํ มยฺห’’นฺติ ปริคฺคหรหิตา. นิยตายุกาติ เตสญฺหิ นิพทฺธํ อายุ วสฺสสหสฺสเมว, คติปิ นิพทฺธา, ตโต จวิตฺวา สคฺเคเยว นิพฺพตฺตนฺติ. สติมนฺโตติ เทวตานญฺหิ เอกนฺตสุขิตาย สติ ถิรา น โหติ, เนรยิกานํ เอกนฺตทุกฺขิตาย. อิเมสํ ปน โวกิณฺณสุขทุกฺขตฺตา สติ ถิรา โหติ. อิธ พฺรหฺมจริยวาโสติ ชมฺพุทีเป พุทฺธปจฺเจกพุทฺธานํ อุปฺปชฺชนโต อฏฺฐงฺคิกมคฺคพฺรหฺมจริยวาโสปิ อิเธว โหติ.

21. 제3품의 첫 번째 경에서 '웃타라쿠루까'는 북구로주에 사는 사람들입니다. '아디간한띠'는 압도한다, 수승하다, 우두머리가 된다는 뜻입니다. '아마마'는 갈애가 없는 것입니다. 주석서에서는 '고통이 없는 자들'이라고 설해졌습니다. '아빠릭가하'는 "이것은 내 것이다"라는 소유욕이 없는 자들입니다. '니야따유까'라는 구절에서 그들의 수명은 반드시 천 년이며, 내생도 결정되어 있어 그곳에서 죽으면 반드시 천상에 태어납니다. '사티만또'라는 구절에서, 천인들은 오로지 즐거움만 있기 때문에 마음챙김(사티)이 견고하지 못하고, 지옥 중생들은 오로지 괴로움만 있기 때문에 그러합니다. 그러나 이곳(잠부디파) 사람들은 즐거움과 괴로움이 섞여 있기 때문에 마음챙김이 견고합니다. '이다 브람마짜리야와소'는 잠부디파에 부처님과 벽지불들이 출현하시기 때문에, 팔정도의 도를 닦는 청정범행 또한 오직 이곳에만 있다는 뜻입니다.

---

๒. อสฺสขฬุงฺกสุตฺตวณฺณนา

2. 거친 말 경(앗사칼룽까숫타)의 주해

---

๒๒. ทุติเย ชวสมฺปนฺโนติ ปทชเวน สมฺปนฺโน. น วณฺณสมฺปนฺโนติ น สรีรวณฺเณน สมฺปนฺโน. ปุริสขฬุงฺเกสุ ชวสมฺปนฺโนติ ญาณชเวน สมฺปนฺโน. น วณฺณสมฺปนฺโนติ น คุณวณฺเณน สมฺปนฺโน. เสสํ ปาฬินเยเนว เวทิตพฺพํ. ยญฺเหตฺถ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ ติกนิปาตวณฺณนายํ วุตฺตเมว.

22. 두 번째 경에서 '자와삼빤노'는 발의 빠름(속력)을 갖춘 것입니다. '나 완나삼빤노'는 몸의 외색(아름다움)을 갖추지 못한 것입니다. 거친 남자들 중에서 '자와삼빤노'는 지혜의 명석함을 갖춘 것입니다. '나 완나삼빤노'는 덕의 광채(공덕)를 갖추지 못한 것입니다. 나머지는 팔리의 방식대로 알아야 합니다. 여기서 설명되어야 할 내용은 삼분법(티카니빠따)의 주석에서 이미 설해진 바와 같습니다.

---

๓. ตณฺหามูลกสุตฺตวณฺณนา

3. 갈애의 근본 경(딴하물라까숫타)의 주해

---

๒๓. ตติเย ตณฺหํ ปฏิจฺจาติ ทฺเว ตณฺหา เอสนตณฺหา เอสิตตณฺหา จ. ยาย ตณฺหาย อชปถสงฺกุปถาทีนิ ปฏิปชฺชิตฺวา โภเค เอสติ คเวสติ, อยํ เอสนตณฺหา นาม. ยา เตสุ เอสิเตสุ คเวสิเตสุ ปฏิลทฺเธสุ ตณฺหา, อยํ เอสิตตณฺหา นาม. อิธ ปน เอสนตณฺหา ทฏฺฐพฺพา. ปริเยสนาติ รูปาทิอารมฺมณปริเยสนา. สา หิ เอสนตณฺหาย สติ โหติ. ลาโภติ รูปาทิอารมฺมณปฏิลาโภ. โส หิ ปริเยสนาย สติ โหติ.

23. 세 번째 경에서 '딴항 빠띳짜'는 두 가지 갈애, 즉 구하는 갈애(에사나딴하)와 구해진 것에 대한 갈애(에시따딴하)를 말합니다. 어떤 갈애로 인하여 험난한 길 등을 거치며 재물을 구하고 찾는다면 이것을 '구하는 갈애'라고 합니다. 그렇게 구하고 찾아서 얻은 이득에 대해 일어나는 갈애를 '구해진 것에 대한 갈애'라고 합니다. 여기서는 '구하는 갈애'로 보아야 합니다. '빠리예사나'는 색 등의 대상을 구하는 것입니다. 그것은 구하는 갈애가 있을 때 일어납니다. '라보'는 색 등의 대상을 얻는 것입니다. 그것은 구하는 행위가 있을 때 일어납니다.

---

วินิจฺฉโย ปน ญาณตณฺหาทิฏฺฐิวิตกฺกวเสน จตุพฺพิโธ. ตตฺถ ‘‘สุขวินิจฺฉยํ ชญฺญา, สุขวินิจฺฉยํ ญตฺวา อชฺฌตฺตํ สุขมนุยุญฺเชยฺยา’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๒๓) อยํ ญาณวินิจฺฉโย[Pg.274]. ‘‘วินิจฺฉยาติ ทฺเว วินิจฺฉยา ตณฺหาวินิจฺฉโย จ ทิฏฺฐิวินิจฺฉโย จา’’ติ (มหานิ. ๑๐๒) เอวํ อาคตานิ อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตานิ ตณฺหาวินิจฺฉโย. ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย ทิฏฺฐิวินิจฺฉโย. ‘‘ฉนฺโท โข, เทวานมินฺท, วิตกฺกนิทาโน’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๕๘) อิมสฺมึ ปน สุตฺเต อิธ วินิจฺฉโยติ วุตฺโต วิตกฺโกเยว อาคโต. ลาภํ ลภิตฺวา หิ อิฏฺฐานิฏฺฐํ สุนฺทราสุนฺทรํ วิตกฺเกเนว วินิจฺฉินนฺติ ‘‘เอตฺตกํ เม รูปารมฺมณตฺถาย ภวิสฺสติ, เอตฺตกํ สทฺธารมฺมณตฺถาย, เอตฺตกํ มยฺหํ ภวิสฺสติ, เอตฺตกํ ปรสฺส, เอตฺตกํ ปริภุญฺชิสฺสามิ, เอตฺตกํ นิทหิสฺสามี’’ติ. เตน วุตฺตํ – ลาภํ ปฏิจฺจ วินิจฺฉโยติ.

'위닛차야(판단)'는 지혜, 갈애, 견해, 사유에 따라 네 가지가 있습니다. 그중 "즐거움의 판단을 알아야 하며, 즐거움의 판단을 알고서 안으로 즐거움에 전념해야 한다"는 구절에서 설해진 것은 '지혜에 의한 판단'입니다. "판단들이란 갈애의 판단과 견해의 판단 두 가지이다"라고 하여 전해지는 108가지 갈애의 작용은 '갈애에 의한 판단'이며, 62가지 견해는 '견해에 의한 판단'입니다. 그러나 "제석천이여, 욕구는 사유를 원인으로 한다"는 이 경에서는 여기서 '위닛차야'라고 설해진 것이 바로 '사유(vitakka)'를 의미합니다. 실제로 이득을 얻은 뒤에 그것이 좋은지 나쁜지, 아름다운지 아닌지를 사유를 통해 판단하기 때문입니다. "이만큼은 나의 시각 대상을 위해, 이만큼은 청각 대상을 위해, 이만큼은 나를 위해, 이만큼은 남을 위해, 이만큼은 내가 쓰고, 이만큼은 저축할 것이다"라고 판단합니다. 그러므로 "이득을 인연으로 판단이 생긴다"고 설하신 것입니다.

---

ฉนฺทราโคติ เอวํ อกุสลวิตกฺเกน วิตกฺกิเต วตฺถุสฺมึ ทุพฺพลราโค จ พลวราโค จ อุปฺปชฺชติ. อิทญฺหิ อิธ ฉนฺโทติ ทุพฺพลราคสฺสาธิวจนํ. อชฺโฌสานนฺติ อหํ มมนฺติ พลวสนฺนิฏฺฐานํ. ปริคฺคโหติ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน ปริคฺคหกรณํ. มจฺฉริยนฺติ ปเรหิ สาธารณภาวสฺส อสหนตา. เตเนวสฺส โปราณา เอวํ วจนตฺถํ วทนฺติ – ‘‘อิทํ อจฺฉริยํ มยฺหเมว โหตุ, มา อญฺญสฺส อจฺฉริยํ โหตูติ ปวตฺตตฺตา มจฺฉริยนฺติ วุจฺจตี’’ติ. อารกฺโขติ ทฺวารปิทหนมญฺชูสาโคปนาทิวเสน สุฏฺฐุ รกฺขนํ. อธิกโรตีติ อธิกรณํ, การณสฺเสตํ นามํ. อารกฺขาธิกรณนฺติ ภาวนปุํสกํ, อารกฺขาเหตูติ อตฺโถ. ทณฺฑาทานาทีสุ ปรนิเสธนตฺถํ ทณฺฑสฺส อาทานํ ทณฺฑาทานํ. เอกโต ธาราทิโน สตฺถสฺส อาทานํ สตฺถาทานํ. กลโหติ กายกลโหปิ วาจากลโหปิ. ปุริโม วิคฺคโห, ปจฺฉิโม วิวาโท (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๑๐๓). ตุวํตุวนฺติ อคารววเสน ตุวํตุวํวจนํ.

‘욕탐(Chandarāgoti)’이란 이와 같이 해로운 사유(akusalavitakka)로 생각하게 된 대상에 대하여 약한 탐욕(dubbalarāgo)과 강한 탐욕(balavarāgo)이 일어나는 것을 말한다. 참으로 여기서 ‘욕망(chanda)’이라는 이 명칭은 약한 탐욕의 다른 이름(동의어)이다. ‘아집(Ajjhosānanti)’이란 ‘나다, 나의 것이다’라고 강하게 단정 짓는 것이다. ‘소유(Pariggahoti)’란 갈애와 사견의 힘에 의해 거두어들여 소유하는 것이다. ‘인색(Macchariyanti)’이란 다른 이들과 공유하는 상태를 견디지 못하는 성질이다. 그렇기 때문에 이것의 어원적 의미에 대해 옛 스승들은 ‘이 놀라운 것(희유한 것)이 나에게만 있고, 다른 이에게는 이 놀라운 것이 있지 말지어다’라고 일어나는 성질 때문에 ‘인색(macchariya)’이라 부른다고 말한다. ‘호위(Ārakkhoti)’란 문을 닫거나 상자를 잘 보관하는 것 등의 방법으로 잘 지키는 것이다. ‘강하게 작용함(adhikarotī)’으로 ‘근거(adhikaraṇa)’라 하니, 이것은 원인(kāraṇa)의 명칭이다. ‘호위라는 근거(Ārakkhādhikaraṇanti)’는 추상명사(bhāvanapuṃsaka)로, ‘호위라는 원인으로’라는 뜻이다. 몽둥이를 드는 것(daṇḍādāna) 등에서 타인을 제지하기 위해 몽둥이를 잡는 것이 ‘몽둥이를 드는 것(daṇḍādāna)’이다. 한쪽 날이 있는 칼 등의 무기를 잡는 것이 ‘무기를 드는 것(satthādāna)’이다. ‘말다툼(Kalahoti)’은 몸으로 하는 말다툼이나 입으로 하는 말다툼을 말한다. 앞의 것은 ‘갈등(viggaho)’이고 뒤의 것은 ‘논쟁(vivādo)’이다. ‘네가 네가(Tuvaṃtuvanti)’란 존중함이 없이 ‘너, 너’라고 부르는 말이다.

---

๔. สตฺตาวาสสุตฺตวณฺณนา

4. 중생의 거처 경(Sattāvāsasutta)의 주석

---

๒๔. จตุตฺเถ สตฺตาวาสาติ สตฺตานํ อาวาสา, วสนฏฺฐานานีติ อตฺโถ. ตตฺถ สุทฺธาวาสาปิ สตฺตาวาโสว, อสพฺพกาลิกตฺตา ปน น คหิตา. สุทฺธาวาสา หิ พุทฺธานํ ขนฺธาวารฏฺฐานสทิสา, อสงฺเขยฺยกปฺเป พุทฺเธสุ อนิพฺพตฺเตสุ ตํ ฐานํ สุญฺญํ โหติ. อิติ อสพฺพกาลิกตฺตา น คหิตา. เสสเมตฺถ วิญฺญาณฏฺฐิตีสุ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

24. 네 번째 경에서 ‘중생의 거처(sattāvāsā)’란 중생들의 주거지, 즉 머무는 장소들이라는 뜻이다. 거기서 정거천(suddhāvāsā)도 분명 중생의 거처이지만, 모든 시기(kappe)에 존재하는 것이 아니기 때문에 여기서는 취급되지 않았다. 참으로 정거천은 부처님들의 병영(군대가 머무는 진영)과도 같아서, 부처님들이 태어나지 않는 아승기 겁 동안에는 그곳이 비어 있게 된다. 이와 같이 항상 존재하는 것이 아니기 때문에 포함되지 않았다. 그 밖의 내용은 앞서 ‘알음알이의 머묾(viññāṇaṭṭhiti)’에서 설해진 방식대로 이해해야 한다.

---

๕. ปญฺญาสุตฺตวณฺณนา

5. 지혜 경(Paññāsutta)의 주석

---

๒๕. ปญฺจเม [Pg.275] ยโตติ ยสฺมึ กาเล. สุปริจิตํ โหตีติ สุฏฺฐุ อุปจิตํ สุวฑฺฒิตํ โหติ. กลฺลํ วจนายาติ ยุตฺตํ วตฺตุํ. วีตราคนฺติ วิคตราคํ. อสราคธมฺมนฺติ น สรชฺชนสภาวํ. อนาวตฺติธมฺมนฺติ อนาวตฺตนสภาวํ อนิพฺพตฺตารหํ, อปฺปฏิสนฺธิกภาเวเนว นิรุชฺฌนสภาวนฺติ อตฺโถ. อิมสฺมึ สุตฺเต ขีณาสโวว กถิโต.

25. 다섯 번째 경에서 ‘어떤 때에(yatoti)’란 어느 시기에라는 뜻이다. ‘잘 익혀진(suparicitaṃ hotī)’이란 잘 쌓이고 잘 증장되었다는 뜻이다. ‘말하기에 적절한(kallaṃ vacanāyāti)’이란 말하기에 합당하다는 뜻이다. ‘탐욕을 여읜(vītarāganti)’이란 탐욕이 사라진 것이다. ‘들러붙지 않는 성질(asarāgadhammanti)’이란 집착하는 성질이 없는 것이다. ‘되돌아오지 않는 성질(anāvattidhammanti)’이란 되돌아오는 성질이 없고 다시 태어날 가치가 없으며, 재생연결이 없는 상태이기 때문에 소멸하는 성질을 가졌다는 뜻이다. 이 경에서는 오직 아라한에 대해서만 설해졌다.

---

๖. สิลายูปสุตฺตวณฺณนา

6. 돌기둥 경(Silāyūpasutta)의 주석

---

๒๖. ฉฏฺเฐ จนฺทิกาปุตฺโตติ มาตุ นามวเสน ปญฺญาโต จนฺทิกาปุตฺตตฺเถโร. เจตสา จิตฺตํ โหตีติ จิตฺตวารปริยาเยน จิตฺตวารปริยาโย จิโต วฑฺฒิโต โหติ. เจตสา จิตฺตํ สุปริจิตนฺติ จิตฺตวารปริยาเยน จิตฺตวารปริยาโย อุปรูปริ สุจิโต สุวฑฺฒิโต โหติ. เนวสฺส จิตฺตํ ปริยาทิยนฺตีติ ตานิ อารมฺมณานิ ตสฺส ขีณาสวสฺส จิตฺตุปฺปาทํ คเหตฺวา เขเปตฺวา ฐาตุํ น สกฺโกนฺติ. อมิสฺสีกตนฺติ ตานิ อารมฺมณานิ อนลฺลีนตฺตา เตหิ อมิสฺสีกตํ. อาเนญฺชปฺปตฺตนฺติ อนิญฺชนภาวํ นิปฺผนฺทนภาวํ ปตฺตํ.

26. 여섯 번째 경에서 ‘짠디까의 아들(candikāputtoti)’은 어머니의 이름을 따라 알려진 짠디까뿟따 장로이다. ‘마음으로 마음이 쌓였다(cetasā cittaṃ hotī)’는 것은 마음이 일어나는 과정(cittavārapariyāyena)을 통해 마음의 과정이 축적되고 증장되었다는 뜻이다. ‘마음으로 마음이 잘 익혀진(cetasā cittaṃ suparicitaṃ)’이란 마음의 과정에 의해 마음의 과정이 거듭해서 잘 축적되고 잘 증장되었다는 뜻이다. ‘그의 마음을 압도하지 못한다(nevassa cittaṃ pariyādiyantīti)’는 것은 저 대상들이 그 아라한의 마음의 일어남을 붙잡아 소멸시키고 머물게 할 수 없다는 뜻이다. ‘섞이지 않았다(amissīkatanti)’는 것은 저 대상들이 달라붙지 않기 때문에 그것들과 섞이지 않았다는 것이다. ‘부동의 상태에 도달한(āneñjappattanti)’이란 흔들림 없는 상태, 움직임 없는 상태에 이르렀다는 뜻이다.

---

สิลายูโปติ สิลาถมฺโภ. โสฬสกุกฺกุโกติ ทีฆโต โสฬสหตฺโถ. เหฏฺฐาเนมงฺคมาติ อาวาฏสฺส เหฏฺฐาคตา. อุปริ เนมสฺสาติ อุปริ อาวาฏสฺส. สุนิขาตตฺตาติ อยมุสเลหิ โกฏฺเฏตฺวา โกฏฺเฏตฺวา สุฏฺฐุ นิขาตตฺตา. เอวเมว โขติ เอตฺถ สิลายูโป วิย ขีณาสโว ทฏฺฐพฺโพ, มหาวาตา วิย ฉสุ ทฺวาเรสุ อุปฺปชฺชนกา กิเลสา, จตูหิ ทิสาหิ อาคนฺตฺวา วาตานํ สิลายูปํ จาเลตุํ อสมตฺถภาโว วิย ฉสุ ทฺวาเรสุ อุปฺปชฺชนกกิเลสานํ ขีณาสวสฺส จิตฺตํ จาเลตุํ อสมตฺถภาโว เวทิตพฺโพ. อิมสฺมิมฺปิ สุตฺเต ขีณาสโวว กถิโต.

‘돌기둥(Silāyūpoti)’이란 석주(石柱)이다. ‘열여섯 팔꿈치 길이(Soḷasakukkukoti)’란 길이가 열여섯 자(hattha)라는 것이다. ‘그 아래로 내려가(heṭṭhānemaṅgamāti)’란 구덩이의 아래로 들어간 것이며, ‘그 위로(upari nemassāti)’란 구덩이의 위쪽을 말한다. ‘잘 박혔기 때문에(sunikhātattāti)’란 쇠공이로 치고 또 쳐서 견고하게 박혔기 때문이다. 이와 같이 여기서 아라한을 돌기둥처럼 보아야 하고, 여섯 문에서 일어나는 번뇌를 큰 바람처럼 보아야 한다. 사방에서 바람이 불어와도 돌기둥을 흔들 수 없는 것처럼, 여섯 문에서 일어나는 번뇌들이 아라한의 마음을 흔들 수 없다는 사실을 알아야 한다. 이 경에서도 역시 아라한에 대해서만 설해졌다.

---

๗-๘. เวรสุตฺตทฺวยวณฺณนา

7-8. 원한 경의 두 가지 주석

---

๒๗-๒๘. สตฺตเม ภยํ เวรํ ปสวตีติ จิตฺตุตฺราสภยญฺจ ปุคฺคลเวรญฺจ ปฏิลภติ. เจตสิกนฺติ จิตฺตนิสฺสิตํ. ทุกฺขนฺติ กายวตฺถุกํ. โทมนสฺสนฺติ [Pg.276] ปฏิฆสมฺปยุตฺตทุกฺขํ. อิมสฺมึ สุตฺเต โสตาปตฺติมคฺโค กถิโต. อฏฺฐมํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส กถิตํ, อิมสฺมึ ปน โสตาปนฺโนว กถิโตติ วุตฺตํ.

일곱 번째 경에서 ‘두려움과 원한을 낳는다(bhayaṃ veraṃ pasavatī)’는 것은 마음의 공포라는 두려움과 인적 원한을 얻게 된다는 뜻이다. ‘마음의(cetasikanti)’란 마음에 의지하는 것이고, ‘괴로움(dukkhaṃ)’이란 신체적 토대를 가진 괴로움이며, ‘불만족(domanassaṃ)’이란 반발심(paṭigha)과 결합된 괴로움이다. 이 경에서는 예류도가 설해졌다. 여덟 번째 경은 비구 승가에게 설해진 것이나, 여기서는 예류자에 대해서만 설해졌다고 말한다.

---

๙. อาฆาตวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

9. 원한의 근거 경(Āghātavatthusutta)의 주석

---

๒๙. นวเม อาฆาตวตฺถูนีติ อาฆาตการณานิ. อาฆาตํ พนฺธตีติ โกปํ พนฺธติ อุปฺปาเทติ.

29. 아홉 번째 경에서 ‘원한의 근거들(āghātavatthūnī)’이란 원한을 맺는 원인들이다. ‘원한을 품는다(āghātaṃ bandhatī)’는 것은 노여움을 묶어두고 일으키는 것이다.

---

๑๐-๑๑. อาฆาตปฏิวินยสุตฺตาทิวณฺณนา

10-11. 원한의 제거 경 등의 주석

---

๓๐-๓๑. ทสเม อาฆาตปฏิวินยาติ อาฆาตสฺส ปฏิวินยการณานิ. ตํ กุเตตฺถ ลพฺภาติ ‘‘ตํ อนตฺถจรณํ มา อโหสี’’ติ เอตสฺมึ ปุคฺคเล กุโต ลพฺภา, เกน การเณน สกฺกา ลทฺธุํ, ‘‘ปโร นาม ปรสฺส อตฺตโน จิตฺตรุจิยา อนตฺถํ กโรตี’’ติ เอวํ จินฺเตตฺวา อาฆาตํ ปฏิวิเนติ. อถ วา สจาหํ โกปํ กเรยฺยํ, ตํ โกปกรณํ เอตฺถ ปุคฺคเล กุโต ลพฺภา, เกน การเณน ลทฺธพฺพนฺติ อตฺโถ. กุโต ลาภาติปิ ปาโฐ. สจาหํ เอตฺถ โกปํ กเรยฺยํ, ตสฺมึ เม โกปกรเณ กุโต ลาภา ลาภา, นาม เก สิยุนฺติ อตฺโถ. อิมสฺมิญฺจ อตฺเถ ตนฺติ นิปาตมตฺตเมว โหติ. เอกาทสเม อนุปุพฺพนิโรธาติ อนุปฏิปาฏินิโรธา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

열 번째 경에서 ‘원한의 제거(āghātappaṭivinayāti)’란 원한을 없애는 원인들을 말한다. ‘그것을 여기서 어떻게 얻겠는가(Taṃ kutettha labbhāti)’라는 것은 ‘저 해로운 행위가 일어나지 않기를’ 바라는 마음을 저 사람에게서 어떻게 얻겠으며, 무슨 이유로 얻을 수 있겠는가라고 생각하는 것이다. ‘다른 사람이란 자기 마음의 욕구에 따라 타인에게 해를 끼치는 법이다’라고 이와 같이 사유하여 원한을 제거한다. 혹은 ‘만약 내가 노여움을 낸다면, 노여움을 내는 그 결과를 이 사람에게서 어떻게 얻겠으며 무슨 이유로 얻어야 하는가’라는 뜻이다. ‘kuto lābhā’라는 읽기 방식도 있다. ‘만약 내가 여기서 노여움을 낸다면, 그 노여움을 내는 것에서 나의 이익이 어디에 있으며, 이익이라는 것이 무엇이겠는가’라는 뜻이다. 이 문맥에서 ‘taṃ’은 단지 어조를 고르는 불변어(nipāta)일 뿐이다. 열한 번째 경에서 ‘차례로 소멸함(anupubbanirodhāti)’이란 순서에 따른 소멸을 말한다. 나머지는 모든 곳에서 의미가 명확하다.

---

สตฺตาวาสวคฺโค ตติโย.

중생의 거처 품이 끝났다. 세 번째 품이다.

---

๔. มหาวคฺโค

4. 대품(Mahāvaggo)

---

๑-๒. อนุปุพฺพวิหารสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2. 차례로 머묾 경 등의 주석

---

๓๒-๓๓. จตุตฺถสฺส ปฐเม อนุปุพฺพวิหาราติ อนุปฏิปาฏิยา สมาปชฺชิตพฺพวิหารา. ทุติเย ยตฺถ กามา นิรุชฺฌนฺตีติ ยสฺมึ ฐาเน กามา วูปสมฺมนฺติ. นิโรเธตฺวาติ อปฺปฏิวตฺเต กตฺวา. นิจฺฉาตาติ ตณฺหาทิฏฺฐิจฺฉาตานํ อภาเวน นิจฺฉาตา. นิพฺพุตาติ อตฺตปริตาปนกิเลสานํ อภาเวน นิพฺพุตา. ติณฺณาติ กามโต ติณฺณา. ปารํคตาติ กาเม ปารํ คตา. ตทงฺเคนาติ เตน ฌานงฺเคน. เอตฺถ กามา นิรุชฺฌนฺตีติ เอตฺถ ปฐมชฺฌาเน [Pg.277] กามา นิรุชฺฌนฺติ. เต จาติ เย ปฐมชฺฌานํ สมาปชฺชนฺติ, เต กาเม นิโรเธตฺวา นิโรเธตฺวา วิหรนฺติ นาม. ปญฺชลิโกติ ปคฺคหิตอญฺชลิโก หุตฺวา. ปยิรุปาเสยฺยาติ อุปฏฺฐาเปยฺย. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

네 번째 품의 첫 번째 경에서 ‘차례로 머묾(anupubbavihārāti)’이란 순서대로 증득하여 머물러야 할 경지들을 말한다. 두 번째 경에서 ‘감각적 욕망들이 소멸하는 곳(yattha kāmā nirujjhantīti)’이란 감각적 욕망들이 가라앉는 장소를 말한다. ‘소멸시키고(nirodhetvāti)’란 다시 일어나지 않게 만든 다음이라는 뜻이다. ‘굶주림이 없는(nicchātāti)’이란 갈애와 사견이라는 굶주림이 없으므로 갈증이 없는 상태이다. ‘열반에 든(nibbutāti)’이란 자신을 태우는 번뇌들이 없으므로 고요해진 것이다. ‘건넌(tiṇṇāti)’이란 감각적 욕망의 바다를 건넌 것이며, ‘저 언덕에 이른(pāraṃgatāti)’이란 감각적 욕망에 있어서 피안에 도달한 것이다. ‘그 구성 요소에 의해(tadaṅgenāti)’란 그 선정의 구성 요소에 의해서이다. ‘여기서 감각적 욕망들이 소멸한다(ettha kāmā nirujjhantīti)’는 것은 이 초선정에서 감각적 욕망들이 소멸한다는 뜻이다. ‘그들도(te cāti)’란 초선정에 드는 이들은 감각적 욕망들을 소멸시키고 머무는 것이라고 일컬어진다. ‘합장하고(pañjalikoti)’란 두 손을 모아 합장하고, ‘공경해야 한다(payirupāseyyāti)’란 곁에서 모셔야 한다는 뜻이다. 이런 방식으로 모든 문맥에서 의미를 알아야 한다.

---

๓. นิพฺพานสุขสุตฺตวณฺณนา

3. 열반의 즐거움 경(Nibbānasukhasutta)의 주석

---

๓๔. ตติเย อุทายีติ ลาฬุทายิตฺเถโร. เอตเทว ขฺเวตฺถาติ เอตเทว โข เอตฺถ. กามสหคตาติ กามนิสฺสิตา. สมุทาจรนฺตีติ มโนทฺวาเร สญฺจรนฺติ. อาพาธายาติ อาพาธนาย ปีฬนาย. ปริยาเยนาติ การเณน. เอวํ สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ สุตฺเต อเวทยิตสุขํ นาม กถิตํ.

34. 제3수타에서 '우다이(udāyī)'는 깔루다이(Kāludāyī) 장로를 말한다. '에따데와 퀘타(etadeva khvetthā)'는 '에따데와 코 에타(etadeva kho ettha)'라고 단어를 나누어야 한다. 여기서 '에따데와'는 그 대상의 맛을 즐기는 방식이 없는 것만을 의미한다. '까마사하가따(kāmasahagatā)'는 감각적 욕망에 의지하는 것들을 의미한다. '사무다짜란띠(samudācarantī)'는 마노의 문(의문)에서 고통을 주고 압박하기 위해 돌아다니는 것을 말한다. '빠리야예나(pariyāyena)'는 원인(방편)에 의해서라는 뜻이다. 이와 같이 모든 단락에서 의미를 알아야 한다. 이 경에서는 '느껴지지 않는 행복(avedayitasukha)'이라는 이름이 설해졌다.

---

๔. คาวีอุปมาสุตฺตวณฺณนา

4. 암소의 비유 경(Gāvīupamāsutta)에 대한 설명

---

๓๕. จตุตฺเถ ปพฺพเตยฺยาติ ปพฺพตจารินี. น สุปฺปติฏฺฐิตํ ปติฏฺฐาเปตฺวาติ ยถา สุปฺปติฏฺฐิตา โหติ, เอวํ น ปติฏฺฐาเปตฺวา. ตํ นิมิตฺตนฺติ ตํ ปฐมชฺฌานสงฺขาตํ นิมิตฺตํ. น สฺวาธิฏฺฐิตํ อธิฏฺฐาตีติ ยถา สุฏฺฐุ อธิฏฺฐิตํ โหติ, น เอวํ อธิฏฺฐาติ. อนภิหึสมาโนติ อโปเถนฺโต อวิเหเฐนฺโต. มุทุ จิตฺตํ โหติ กมฺมญฺญนฺติ ยถา วิปสฺสนาจิตฺตํ โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณ มุทุ กมฺมกฺขมํ กมฺมโยคฺคํ โหติ, เอวมสฺส อภิญฺญาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานจิตฺตํ มุทุ โหติ กมฺมญฺญํ. อปฺปมาโณ สมาธีติ จตุพฺรหฺมวิหารสมาธิปิ มคฺคผลสมาธิปิ อปฺปมาโณ สมาธิ นาม, อิธ ปน ‘‘อปฺปมาณํ อปฺปมาณารมฺมณ’’นฺติ อิมินา ปริยาเยน สุปฺปคุณสมาธิ อปฺปมาณสมาธีติ ทฏฺฐพฺโพ. โส อปฺปมาเณน สมาธินา สุภาวิเตนาติ อิมสฺมึ ฐาเน อยํ ภิกฺขุ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต. อิทานิ ขีณาสวสฺส อภิญฺญาปฏิปาฏึ ทสฺเสนฺโต ยสฺส ยสฺส จาติอาทิมาห.

35. 제4수타에서 '빱바떼야(pabbateyyā)'는 산에서 다니는 것을 말한다. '나 숫빠띳띠땅 빠띳따뻿따(na suppatiṭṭhitaṃ patiṭṭhāpetvā)'는 견고하게 서게 될 때와 같이 그렇게 세우지 못하는 것을 말한다. '그 표상(taṃ nimittaṃ)'은 초선정이라 불리는 그 표상을 말한다. '나 스와딧따땅 아딧따띠(na svādhiṭṭhitaṃ adhiṭṭhāti)'는 잘 결심했을 때와 같이 그렇게 결심하지 못하는 것을 의미한다. '아나비힘사마노(anabhihiṃsamāno)'는 해치지 않고 괴롭히지 않는 것이다. '마음이 부드럽고 유연하다(mudu cittaṃ hoti kammaññaṃ)'는 것은 위빳사나의 마음이 출세간의 도의 찰나에 부드럽고 업무에 적합하며 적절하게 되는 것처럼, 그 수행자의 신통의 기초가 되는 제4선의 마음이 부드럽고 유연하게 되는 것을 말한다. '무량한 삼매(appamāṇo samādhī)'는 네 가지 사무량심의 삼매와 도·과의 삼매도 무량한 삼매라 부르지만, 여기서는 '무량함, 무량한 대상이 있음'이라는 이 방편에 의해, 아주 익숙해진 삼매를 무량한 삼매라고 보아야 한다. '그가 잘 닦여진 무량한 삼매로써'라는 이 대목에서, 이 비구는 위빳사나를 증장시켜 아라한과에 도달했다. 이제 번뇌가 다한 이의 신통의 순서를 보이기 위해 '야싸 야싸 짜(yassa yassa cā)' 등을 말씀하셨다.

---

๕. ฌานสุตฺตวณฺณนา

5. 선정의 경(Jhānasutta)에 대한 설명

---

๓๖. ปญฺจเม อาสวานํ ขยนฺติ อรหตฺตํ. ยเทว ตตฺถ โหติ รูปคตนฺติ ตสฺมึ ปฐมชฺฌานกฺขเณ วตฺถุวเสน วา จิตฺตสมุฏฺฐานิกาทิวเสน วา ยํ รูปํ นาม ปวตฺตติ. เวทนาคตาทีนิ สมฺปยุตฺตเวทนาทีนํ วเสน เวทิตพฺพานิ[Pg.278]. เต ธมฺเมติ เต รูปาทโย ปญฺจกฺขนฺธธมฺเม. อนิจฺจโตติอาทีสุ หุตฺวา อภาวากาเรน อนิจฺจโต, ปฏิปีฬนากาเรน ทุกฺขโต, รุชฺชนากาเรน โรคโต, อนฺโตทุสฺสนฏฺเฐน คณฺฑโต, อนุปวิฏฺฐฏฺเฐน อนุกนฺตนฏฺเฐน จ สลฺลโต, ทุกฺขฏฺเฐน อฆโต, อาพาธนฏฺเฐน อาพาธโต, อสกฏฺเฐน ปรโต, ปลุชฺชนฏฺเฐน ปโลกโต, อสฺสามิกฏฺเฐน สุญฺญโต, อวสวตฺตนฏฺเฐน อนตฺตโต. สมนุปสฺสตีติ พลววิปสฺสนาปญฺญาย ปสฺสติ.

36. 제5수타에서 '번뇌의 소멸(āsavānaṃ khayaṃ)'은 아라한과를 의미한다. '거기에 있는 물질적인 것(yadeva tattha hoti rūpagataṃ)'은 그 초선의 찰나에 토대(vatthu)에 의해서나 마음에서 생긴 물질(cittasamuṭṭhāna) 등에 의해 일어나는 물질을 말한다. '느낌과 관련된 것들(vedanāgatādīni)' 등은 결합된 느낌 등의 작용으로 알아야 한다. '그 법들(te dhamme)'이란 물질 등의 다섯 가지 무더기(오온)의 법들이다. '무상함(aniccatō)' 등에 관하여, 일어났다가 사라지는 상태이므로 무상함이고, 압박받는 상태이므로 괴로움(dukkhatō)이며, 통증의 상태이므로 질병(rogato)이고, 내부에서 부패하는 의미이므로 종기(gaṇḍato)이며, 차례로 박히고 차례로 베어내는 의미이므로 화살(sallato)이고, 고통스러운 의미이므로 비참함(aghato)이며, 억누르는 의미이므로 질환(ābādhato)이고, 자신의 소유가 아니라는 의미이므로 타인(parato)이며, 부서지는 의미이므로 붕괴함(palokato)이고, 주인이 없다는 의미이므로 공함(suññato)이며, 마음대로 되지 않는다는 의미이므로 무아(anattato)라고 한다. '관찰한다(samanupassatī)'는 것은 강력한 위빳사나 지혜로 본다는 것이다.

---

เตหิ ธมฺเมหีติ เตหิ ปญฺจกฺขนฺธธมฺเมหิ. ปฏิวาเปตีติ นิพฺพานวเสน นิวตฺเตติ. อมตาย ธาตุยาติ นิพฺพานธาตุยา. จิตฺตํ อุปสํหรตีติ ญาเณน อานิสํสํ ทิสฺวา โอตาเรติ. สนฺตนฺติ ปจฺจนีกสนฺตตาย สนฺตํ. ปณีตนฺติ อตปฺปกํ. โส ตตฺถ ฐิโต อาสวานํ ขยํ ปาปุณาตีติ โส ตสฺมึ ปฐมชฺฌาเน ฐิโต ตํ พลววิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ. อปโร นโย – โส เตหิ ธมฺเมหีติ ยสฺมา อนิจฺจโตติอาทีสุ อนิจฺจโต ปโลกโตติ ทฺวีหิ ปเทหิ อนิจฺจลกฺขณํ กถิตํ, ทุกฺขโตติอาทีหิ ฉหิ ทุกฺขลกฺขณํ, ปรโต, สุญฺญโต, อนตฺตโตติ ตีหิ อนตฺตลกฺขณํ. ตสฺมา โส เตหิ เอวํ ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา ทิฏฺเฐหิ อนฺโตสมาปตฺติยํ ปญฺจกฺขนฺธธมฺเมหิ. จิตฺตํ ปฏิวาเปตีติ จิตฺตํ ปฏิสํหรติ โมเจติ อปเนติ. อุปสํหรตีติ วิปสฺสนาจิตฺตํ ตาว สวนวเสน ถุติวเสน ปริยตฺติวเสน ปญฺญตฺติวเสน จ สนฺตํ นิพฺพานนฺติ เอวํ อสงฺขตาย อมตาย ธาตุยา อุปสํหรติ. มคฺคจิตฺตํ นิพฺพานํ อารมฺมณกรณวเสเนว ‘‘เอตํ สนฺตํ เอตํ ปณีต’’นฺติ น เอวํ วทติ. อิมินา ปนากาเรน ตํ ปฏิวิชฺฌนฺโต ตตฺถ จิตฺตํ อุปสํหรตีติ อตฺโถ.

'그 법들로부터(tehi dhammehī)'는 그 오온의 법들로부터라는 뜻이다. '돌린다(paṭivāpeti)'는 것은 열반의 방향으로 돌리는 것을 말한다. '불사의 요소(amatāya dhātuyā)'는 열반의 요소(nibbānadhātu)를 말한다. '마음을 인도한다(cittaṃ upasaṃharati)'는 것은 지혜로 이익을 보고 인도하는 것이다. '고요함(santaṃ)'은 반대되는 것들이 가라앉았기 때문에 고요한 것이고, '수승함(paṇītaṃ)'은 갈증 나게 하지 않는 것이다. '그가 거기 머물러 번뇌의 소멸에 도달한다'는 것은 그 초선에 머물러 그 강력한 위빳사나를 증장시켜 아라한과에 도달한다는 뜻이다. 또 다른 해석으로, '그가 그 법들로부터'라는 것은 '무상함(aniccatō)' 등에서 '무상함'과 '붕괴함(palokato)' 두 단어로 무상의 특징을 설했고, '괴로움(dukkhatō)' 등 여섯 단어로 고의 특징을, '타인(parato)', '공함(suññato)', '무아(anattato)' 세 단어로 무아의 특징을 설했기 때문이다. 그러므로 그는 이와 같이 삼법인을 적용하여 관찰된 선정 안의 오온의 법들로부터 마음을 거두어들이고 해방시키고 제거한다. '인도한다(upasaṃharati)'는 것은 위빳사나의 마음을 먼저 듣고 찬탄하고 학습하고 개념화하는 등을 통해 '열반은 고요하다'라고 이와 같이 형성되지 않은 불사의 요소로 인도하는 것이다. 도(道)의 마음은 열반을 대상으로 삼는 것만으로 '이것은 고요하다, 이것은 수승하다'라고 이와 같이 말하지는 않는다. 그러나 이러한 방식으로 그것을 꿰뚫어 알면서 거기에 마음을 인도한다는 뜻이다.

---

โส ตตฺถ ฐิโตติ ตสฺสา ติลกฺขณารมฺมณาย วิปสฺสนาย ฐิโต. อาสวานํ ขยํ ปาปุณาตีติ อนุกฺกเมน จตฺตาโร มคฺเค ภาเวตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ. เตเนว ธมฺมราเคนาติ สมถวิปสฺสนาธมฺเม ฉนฺทราเคน. ธมฺมนนฺทิยาติ ตสฺเสว เววจนํ. สมถวิปสฺสนาสุ หิ สพฺพโส ฉนฺทราคํ ปริยาทาตุํ สกฺโกนฺโต อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อสกฺโกนฺโต อนาคามี โหติ.

'그가 거기 머물러(so tattha ṭhito)'는 삼법인을 대상으로 하는 그 위빳사나에 머무는 것이다. '번뇌의 소멸에 도달한다'는 것은 차례로 네 가지 도를 닦아 아라한과에 도달한다는 뜻이다. '그 법에 대한 탐욕으로(teneva dhammarāgena)'는 사마타와 위빳사나의 법에 대한 열망과 탐욕을 말한다. '법에 대한 기쁨(dhammanandiyā)'은 바로 그 '법에 대한 탐욕'의 동의어이다. 진실로 사마타와 위빳사나에 대한 탐욕을 완전히 끝낼 수 있는 자는 아라한과에 도달하고, 끝내지 못하는 자는 아나함(불환자)이 된다.

---

ติณปุริสรูปเก [Pg.279] วาติ ติณโปตฺถกรูเป วา. ทูเร กณฺเฑ ปาเตตีติ ทูเรปาตี. อวิราธิตํ วิชฺฌตีติ อกฺขณเวธี. ยเทว ตตฺถ โหติ เวทนาคตนฺติ อิธ รูปํ น คหิตํ. กสฺมา? สมติกฺกนฺตตฺตา. อยญฺหิ เหฏฺฐา รูปาวจรชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา รูปํ อติกฺกมิตฺวา อรูปาวจรสมาปตฺตึ สมาปนฺโนติ สมถวเสนาปิ อเนน รูปํ สมติกฺกนฺตํ, เหฏฺฐา รูปํ สมฺมสิตฺวา ตํ อติกฺกมฺม อิทานิ อรูปํ สมฺมสตีติ วิปสฺสนาวเสนาปิ อเนน รูปํ อติกฺกนฺตํ. อารุปฺเป ปน สพฺพโสปิ รูปํ นตฺถีติ ตํ สนฺธายปิ รูปํ น คหิตํ. อถ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ กสฺมา น คหิตนฺติ? สุขุมตฺตา. ตสฺมิญฺหิ จตฺตาโรปิ อรูปกฺขนฺธา สุขุมา น สมฺมสนูปคา. เตเนวาห – ‘‘อิติ โข, ภิกฺขเว, ยาวตา สญฺญาสมาปตฺติ ตาวตา อญฺญาปฏิเวโธ’’ติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยาวตา สจิตฺตกสมาปตฺติ นาม อตฺถิ, ตาวตา โอฬาริเก ธมฺเม สมฺมสโต อญฺญาปฏิเวโธ โหติ, อรหตฺตํ สมฺปชฺชติ. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ปน สุขุมตฺตา สญฺญาสมาปตฺตีติ น วุจฺจติ. ฌายีเหเตติ ฌายีหิ ฌานาภิรเตหิ เอตานิ. วุฏฺฐหิตฺวาติ ตโต สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย. สมกฺขาตพฺพานีติ สมฺมา อกฺขาตพฺพานิ, ‘‘สนฺตานิ ปณีตานี’’ติ เอวํ เกวลํ อาจิกฺขิตพฺพานิ โถเมตพฺพานิ วณฺเณตพฺพานีติ.

'풀로 만든 사람 인형(tiṇapurisarūpake vā)'은 풀로 엮어 만든 인형을 말한다. '멀리 화살을 쏜다(dūre kaṇḍe pātetī)'는 것은 멀리 쏘는 자를 말한다. '빗나감 없이 꿰뚫는다(avirādhitaṃ vijjhatī)'는 것은 찰나에 꿰뚫는 자(akkhaṇavedhī)를 말한다. '거기에 있는 느낌과 관련된 것(yadeva tattha hoti vedanāgataṃ)'에서 여기서는 물질(rūpa)을 취하지 않았다. 왜인가? 완전히 초월했기 때문이다. 이 수행자는 앞서 색계선을 증득하고 물질을 초월하여 무색계 증득에 들었으므로 사마타의 힘으로도 물질을 완전히 초월했고, 앞서 물질을 파악하고 그것을 초월하여 이제 무색(정신)을 파악하고 있으므로 위빳사나의 힘으로도 물질을 초월했다. 또한 무색계에서는 전적으로 물질이 없으므로 그것을 염두에 두고 여기서는 물질을 취하지 않았다. 그러면 비상비비상처는 왜 취하지 않았는가? 미세하기 때문이다. 거기서는 네 가지 무색의 무더기가 미세하여 위빳사나 파악의 대상이 되지 못한다. 그래서 '비구들이여, 이와 같이 지각의 증득(saññāsamāpatti)이 있는 한, 통찰의 꿰뚫음(aññāpaṭivedho)이 있다'라고 말씀하셨다. 이 말의 뜻은 '마음이 있는 증득이 있는 한, 거친 법들을 파악하는 자에게 통찰의 꿰뚫음이 있고 아라한과가 성취된다'는 것이다. 그러나 비상비비상처는 미세하기 때문에 '지각의 증득'이라 불리지 않는다. '수행자들에 의해 이것들은(jhāyīhetete)'은 선정을 즐기는 자들에 의해 이것들을 말한다. '출정하여(vuṭṭhahitvā)'는 그 증득에서 나와서라는 뜻이다. '잘 설명되어야 한다(samakkhātabbāni)'는 것은 '고요하고 수승하다'라고 이와 같이 단지 말해져야 하고 찬탄되어야 하며 칭송되어야 한다는 뜻이다.

---

๖. อานนฺทสุตฺตวณฺณนา

6. 아난다 경(Ānandasutta)에 대한 설명

---

๓๗. ฉฏฺเฐ สมฺพาเธติ ปญฺจกามคุณสมฺพาเธ. โอกาสาธิคโมติ โอกาสสฺส อธิคโม. สตฺตานํ วิสุทฺธิยาติ สตฺตานํ วิสุทฺธึ ปาปนตฺถาย. สมติกฺกมายาติ สมติกฺกมนตฺถาย. อตฺถงฺคมายาติ อตฺถํ คมนตฺถาย. ญายสฺส อธิคมายาติ สหวิปสฺสนกสฺส มคฺคสฺส อธิคมนตฺถาย. นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยายาติ อปจฺจยนิพฺพานสฺส ปจฺจกฺขกรณตฺถาย. ตเทว นาม จกฺขุํ ภวิสฺสตีติ ตญฺเญว ปสาทจกฺขุ อสมฺภินฺนํ ภวิสฺสติ. เต รูปาติ ตเทว รูปารมฺมณํ อาปาถํ อาคมิสฺสติ. ตญฺจายตนํ โน ปฏิสํเวทิสฺสตีติ ตญฺจ รูปายตนํ น ชานิสฺสติ. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

37. 여섯 번째 경에서, 'sambādheti'는 다섯 가지 가닥의 감각적 욕망의 좁은 곳에서라는 뜻이다. 'okāsādhigamo'는 아라한과의 성취를 위한 기회를 얻는 것이다. 'sattānaṃ visuddhiyā'는 중생들을 번뇌에서 멀리 벗어난 열반으로 이끌어 정화하기 위함이다. 'samatikkamāyāti'는 잘 건너가기 위함이다. 'atthaṅgamāyāti'는 소멸에 이르기 위함이다. 'ñāyassa adhigamāyāti'는 위빠사나와 함께하는 도(道)를 얻기 위함이다. 'nibbānassasacchikiriyāyāti'는 조건 없는 열반을 직접 체험하기 위함이다. 'tadevanāmacakkhuṃbhavissatīti'는 바로 그 지혜의 눈(또는 감관의 눈)이 파괴되지 않고 있을 것이라는 뜻이다. 'terūpā'는 바로 그 형상(색경)이 나타날 것이라는 의미다. 'tañcāyatanaṃnopaṭisaṃvedissatīti'는 그 형상을 알지 못할 것이라는 뜻이다. 나머지 구절들도 이와 같은 방식이다.

---

อุทายีติ กาฬุทายิตฺเถโร. สญฺญีเมว นุ โขติ สจิตฺตโกเยว นุ โข. มกาโร ปทสนฺธิมตฺตํ. กึสญฺญีติ กตรสญฺญาย สญฺญี หุตฺวา. สพฺพโส [Pg.280] รูปสญฺญานนฺติ อิทํ กสฺมา คณฺหิ, กึ ปฐมชฺฌานาทิสมงฺคิโน รูปาทิปฏิสํเวทนา โหตีติ? น โหติ, ยาว ปน กสิณรูปํ อารมฺมณํ โหติ, ตาว รูปํ สมติกฺกนฺตํ นาม น โหติ. อสมติกฺกนฺตตฺตา ปจฺจโย ภวิตุํ สกฺขิสฺสติ. สมติกฺกนฺตตฺตา ปน ตํ นตฺถิ นาม โหติ, นตฺถิตาย ปจฺจโย ภวิตุํ น สกฺโกตีติ ทสฺเสตุํ อิทเมว คณฺหิ.

'Udāyī'는 깔루다이(Kāḷudāyī) 장로를 말한다. 'saññīmevanukhoti'는 마음을 가진 자가 과연 느끼지 못하는가라는 뜻이다. 'm'자는 음절을 연결하기 위한 것일 뿐이다. 'kiṃsaññī'는 어떤 지각(saññā)을 가졌는가라는 뜻이다. 'sabbasorūpasaññānanti'라는 구절을 왜 취했는가? 초선정 등에 든 자가 형상 등을 경험하는 일이 있지 않은가라는 질문에 대하여, 그렇지 않다. 가시나의 형상이 대상(ārammaṇa)으로 있는 한, 형상을 완전히 뛰어넘었다고 할 수 없다. 뛰어넘지 못했기 때문에 그것은 조건이 될 수 있다. 하지만 완전히 뛰어넘었기 때문에 그것은 없는 것이나 마찬가지이며, 그것이 없으므로 조건이 될 수 없음을 보여주기 위해 바로 이 구절을 취한 것이다. 이것이 그에 대한 해설이다.

---

ชฏิลวาสิกาติ ชฏิลนครวาสินี. น จาภินโตติอาทีสุ ราควเสน น อภินโต, โทสวเสน น อปนโต. สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน กิเลเส นิคฺคณฺหิตฺวา วาเรตฺวา ฐิโต, กิเลสานํ ปน ฉินฺนนฺเต อุปฺปนฺโนติ น สสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคโต. วิมุตฺตตฺตา ฐิโตติ กิเลเสหิ วิมุตฺตตฺตาเยว ฐิโต. ฐิตตฺตา สนฺตุสิโตติ ฐิตตฺตาเยว สนฺตุฏฺโฐ นาม ชาโต. สนฺตุสิตตฺตา โน ปริตสฺสตีติ สนฺตุฏฺฐตฺตาเยว ปริตาสํ นาปชฺชติ. อยํ, ภนฺเต อานนฺท, สมาธิ กึ ผโลติ อิมินา อยํ เถรี ตาลผลญฺเญว คเหตฺวา ‘‘อิทํ ผลํ กึ ผลํ นามา’’ติ ปุจฺฉมานา วิย อรหตฺตผลสมาธึ คเหตฺวา ‘‘อยํ, ภนฺเต อานนฺท, สมาธิ กึ ผโล วุตฺโต ภควตา’’ติ ปุจฺฉติ. อญฺญาผโล วุตฺโตติ อญฺญา วุจฺจติ อรหตฺตํ, อรหตฺตผลสมาธิ นาเมโส วุตฺโต ภควตาติ อตฺโถ. เอวํสญฺญีปีติ อิมาย อรหตฺตผลสญฺญาย สญฺญีปิ ตทายตนํ โน ปฏิสํเวเทตีติ เอวํ อิมสฺมึ สุตฺเต อรหตฺตผลสมาธิ กถิโตติ.

'Jaṭilavāsikā'는 자틸라(Jaṭila) 도시에 사는 이들을 말한다. 'nacābhinato' 등의 구절에서 탐욕의 힘으로 기울지 않고, 성냄의 힘으로 피하지 않는다는 뜻이다. 노력을 기울여 번뇌를 억제하고 막아 서 있는 것이 아니라, 번뇌가 끊어진 끝에 삼매가 생긴 것이므로 '유작위적으로 억제하여 막은 상태'에 도달한 것이 아니다. 'vimuttattāṭhitos'는 번뇌에서 해탈했기 때문에 머무는 것이다. 머물기 때문에 '만족함(santuṭṭho)'이라 불리게 된다. 만족하기 때문에 갈망(paritāsa)에 빠지지 않는다. '존자 아난다여, 이 삼매는 어떤 과보를 가집니까'라는 이 구절은, 마치 이 장로가 타라 과일을 들고 '이것은 무슨 과일입니까'라고 묻는 것처럼, 아라한과의 삼매를 들고서 '존자 아난다여, 이 삼매는 세존에 의해 어떤 과보를 가진다고 설해졌습니까'라고 묻는 것이다. 'aññāphalovutto'에서 'aññā'는 아라한과를 말한다. 즉, 세존께서 이를 아라한과 삼매라고 부르셨다는 뜻이다. 'evaṃsaññīpī'는 이 아라한과의 지각을 가졌더라도 그 대상을 경험하지 않는다는 뜻이다. 이와 같이 이 경에서는 아라한과 삼매가 설해졌다.

---

๗. โลกายติกสุตฺตวณฺณนา

7. 로까야띠까 수트라(세간론자 경)의 주석

---

๓๘. สตฺตเม โลกายติกาติ โลกายตวาทกา. สตตนฺติ สทา. สมิตนฺติ นิรนฺตรํ. ติฏฺฐเตตนฺติ ติฏฺฐตุ เอตํ, มา เอตํ ปฏฺฐเปถ, โก โว เอเตน อตฺโถ. ธมฺมํ โว พฺราหฺมณา เทเสสฺสามีติ อหํ โว จตุสจฺจธมฺมํ เทเสสฺสามิ.

38. 일곱 번째 경에서 'lokāyatikā'는 로까야따(세간론) 문헌을 읊는 자들이다. 'satataṃ'은 항상, 'samitaṃ'은 끊임없이를 뜻한다. 'tiṭṭhatetaṃ'은 '그것은 그대로 두어라'는 뜻으로, 그 말을 하게 하지 말라는 것이며 '그것으로 무슨 이득이 있겠는가'라는 의미다. '브라만들이여, 그대들에게 법을 설하리라'는 것은 내가 그대들에게 사성제의 법을 설하겠다는 뜻이다.

---

ทฬฺหธมฺโมติ ทฬฺหธนุํ คเหตฺวา ฐิโต. ธนุคฺคโหติ อิสฺสาโส. ทฬฺหธนุ นาม ทฺวิสหสฺสถามํ วุจฺจติ. ทฺวิสหสฺสถามํ นาม ยสฺส อาโรปิตสฺส ชิยาพทฺโธ [Pg.281] โลหสีสาทีนํ ภาโร ทณฺเฑ คเหตฺวา ยาว กณฺฑปฺปมาณา อุกฺขิตฺตสฺส ปถวิโต มุจฺจติ. สิกฺขิโตติ ทส ทฺวาทส วสฺสานิ อาจริยกุเล อุคฺคหิตสิปฺโป. กตหตฺโถติ เอโก สิปฺปเมว อุคฺคณฺหาติ, กตหตฺโถ น โหติ อยํ ปน กตหตฺโถ จิณฺณวสิภาโว. กตูปาสโนติ ราชกุลาทีสุ ทสฺสิตสิปฺโป. ลหุเกน อสเนนาติ อนฺโต สุสิรํ กตฺวา ตูลาทีหิ ปูเรตฺวา กตลกฺขปริกมฺเมน สลฺลหุกกณฺเฑน. เอวํ กตญฺหิ เอกอุสภคามี ทฺเว อุสภานิปิ คจฺฉติ…เป… อฏฺฐุสภคามี โสฬส อุสภานิปิ คจฺฉติ. อปฺปกสิเรนาติ นิทฺทุกฺเขน. อติปาเตยฺยาติ อติกฺกเมยฺย. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา โส ธนุคฺคโห ตํ วิทตฺถิจตุรงฺคุลํ ฉายํ สีฆเมว อติกฺกาเมติ, เอวํ สกลจกฺกวาฬํ สีฆํ สีฆํ อติกฺกมนสมตฺเถน ชเวน สมนฺนาคโต. สนฺธาวนิกายาติ ปทสา ธาวเนน. เอวมาหํสูติ เอวํ วทนฺติ.

'daḷhadhammo'는 강한 활을 잡고 서 있는 사람이다. 'dhanuggaho'는 궁수다. 강한 활(daḷhadhanu)은 2,000포(pala)의 힘을 가진 활을 말한다. 2,000포의 힘을 가진 활이란, 활대에 놋쇠 머리 등의 무게를 달고 화살의 길이만큼 당겼을 때 활시위가 땅에서 떨어지는 정도를 말한다. 'sikkhito'는 10년에서 12년 동안 스승의 집에서 기술을 배운 자다. 'katahattho'는 어떤 이는 기술만 배우고 숙련되지 않았으나, 여기서는 숙련되어 자재함을 얻은 자를 말한다. 'katūpāsano'는 왕궁 등에서 기술을 보여준 자다. 'lahukenaāsanenāti'는 속을 비우고 솜 등으로 채워 표적 연습을 위해 만든 가벼운 화살을 말한다. 이렇게 만든 화살은 1우사바에서 2우사바를 가기도 하고, 8우사바에서 16우사바까지 가기도 한다. 'appakasirena'는 고통 없이(쉽게)를 뜻한다. 'atipāteyya'는 지나가게 한다는 뜻이다. 이는 마치 그 궁수가 1뼘 4손가락 길이의 그림자를 신속히 지나가게 하는 것처럼, 온 우주를 신속히 지나갈 수 있는 속도를 갖추었다는 뜻이다. 'sandhāvanikāyā'는 발로 뛰어가는 무리를 말한다. 'evamāhaṃsū'는 이와 같이 말한다는 뜻이다.

---

๘. เทวาสุรสงฺคามสุตฺตวณฺณนา

8. 데와수라 상가마 수트라(신과 아수라의 전쟁 경)의 주석

---

๓๙. อฏฺฐเม สมุปพฺยูฬฺโห อโหสีติ ปจฺจุปฏฺฐิโต อโหสิ. สงฺคาเมยฺยามาติ สงฺคามํ กเรยฺยาม ยุชฺเฌยฺยาม. อปยึสุเยวาติ ปลายึสุเยว. อุตฺตเรนาภิมุขาติ อุตฺตรามุขา หุตฺวา. อภิยนฺเต วาติ อนุพนฺธนฺติเยว. ภีรุตฺตานคเตนาติ ภีรุตฺตานํ ภยนิวารณํ ปติฏฺฐานํ คเตน. อกรณียาติ ยุทฺเธน กิญฺจิ อกตฺตพฺพา. กสฺมา ปน เนสํ สงฺคาโม โหตีติ? อสุรา หิ ปุพฺเพ ตาวตึสวาสิโน, เต จิตฺตปาฏลิยา ปุปฺผนกาเล ทิพฺพปาริจฺฉตฺตกปุปฺผํ อนุสฺสรนฺติ. ตโต อุปฺปนฺนโกธา ‘‘คณฺหถ เทเว’’ติ สมฺมุขสมฺมุขฏฺฐาเนเนว สิเนรุํ อภิรุหนฺติ, เทวาปิ นิกฺขมนฺติ. เตสํ โคปาลกทารกานํ อญฺญมญฺญํ ทณฺฑเกหิ ปหรณสทิสํ ยุทฺธํ โหติ. สกฺโก เทวราชา เหฏฺฐา ปญฺจสุ ฐาเนสุ อารกฺขํ ฐเปตฺวา อุปริ เทวปุรํ ปริวาเรตฺวา อตฺตสทิสา วชิรหตฺถา ปฏิมา ฐปาเปสิ. อสุรา เหฏฺฐา ปญฺจ ฐานานิ ปฏิพาหิตฺวา อภิรุฬฺหา อินฺทปฏิมาโย ทิสฺวา นิวตฺติตฺวา อสุรปุรเมว คจฺฉนฺติ.

39. 여덟 번째 경에서 'samupabyūḷhoahosī'는 전열을 갖추었다는 뜻이다. 'saṅgāmeyyāmā'는 전쟁을 하자, 싸우자는 뜻이다. 'apayiṃsuyevā'는 도망쳤을 뿐이라는 뜻이다. 'uttarābhimukhā'는 북쪽을 향했다는 뜻이다. 'abbhiyantevā'는 뒤쫓는다는 뜻이다. 'bhīruttānagatenā'는 공포를 막아주는 안식처에 도달했다는 뜻이다. 'akaraṇīyā'는 전쟁으로 인해 더 이상 할 일이 없음을 뜻한다. 왜 그들에게 전쟁이 일어나는가? 과거에 아수라들은 도리천에 살았다. 그들은 치따빠딸리 나무가 꽃을 피울 때 천상의 빠릿찻따까 꽃을 떠올린다. 그로 인해 노여움이 일어나 '신들을 잡아라'라고 말하며 수미산을 오른다. 신들도 나아간다. 그들의 싸움은 소치는 아이들이 막대기로 서로 때리는 것과 같다. 천제 석제환인은 아래 다섯 곳에 수비대를 두고 위쪽 천상 도시를 에워싸게 한 뒤, 자신과 닮은 금강저를 든 형상들을 세워두었다. 아수라들은 아래 다섯 곳을 돌파해 올라왔으나 인드라의 형상들을 보고 되돌아 아수라의 도시로 돌아간다.

---

ทกฺขิเณนาภิมุขาติ ทกฺขิณามุขา หุตฺวา. อปทํ วธิตฺวาติ นิปฺปทํ นิรวเสสํ วธิตฺวา. อทสฺสนํ คโตติ มาโรปิ วฏฺฏปาทกํ กตฺวา รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานํ [Pg.282] สมาปนฺนสฺส จิตฺตํ ชานาติ, ตเทว วิปสฺสนาปาทกํ กตฺวา สมาปนฺนสฺส จิตฺตํ ชานาติ. อรูปาวจรสมาปตฺติ ปน วฏฺฏปาทา วา โหตุ วิปสฺสนาปาทา วา, ตํ สมาปนฺนสฺส มาโร จิตฺตํ น ชานาติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อทสฺสนํ คโต ปาปิมโต’’ติ.

'dakkhiṇenamukhā'는 남쪽을 향했다는 뜻이다. 'apadaṃvadhitvā'는 발자취도 없이 완전히 없애버린다는 뜻이다. 'adassanaṃkato'는 마라도 윤회의 기반이 되는 색계 사선정에 든 자의 마음은 알 수 있지만, 그것을 위빠사나의 기반으로 삼아 삼매에 든 자의 마음은 마라도 알 수 없다는 뜻이다. 무색계 삼매는 그것이 윤회의 기반이든 위빠사나의 기반이든, 그 삼매에 든 자의 마음을 마라는 알지 못한다. 그래서 '사악한 자의 시야에서 벗어났다'고 세존께서 말씀하신 것이다.

---

๙. นาคสุตฺตวณฺณนา

9. 나가 수트라(용 경)의 주석

---

๔๐. นวเม อารญฺญกสฺสาติ อรญฺญวาสิโน. โคจรปสุตสฺสาติ โคจรคฺคหณตฺถาย คจฺฉนฺตสฺส. หตฺถิกลภาติ มหนฺตา มหนฺตา นาคา. หตฺถิจฺฉาปาติ ตรุณโปตกา. โอภคฺโคภคฺคนฺติ นาเมตฺวา นาเมตฺวา ฐปิตํ. โอคาหํ โอติณฺณสฺสาติ โอคาหิตพฺพตฺตา โอคาหนฺติ ลทฺธนามํ อุทกติตฺถํ โอติณฺณสฺส. โอคาหา อุตฺติณฺณสฺสาติ อุทกติตฺถโต อุตฺติณฺณสฺส. วูปกฏฺโฐติ วูปกฏฺโฐ หุตฺวา. อิทานิ ยสฺมา ทสพลสฺส หตฺถินาเคน กิจฺจํ นตฺถิ, สาสเน ปน ตํสริกฺขกํ ปุคฺคลํ ทสฺเสตุํ อิทมาหฏํ, ตสฺมา ตํ ปุคฺคลํ ทสฺเสนฺโต เอวเมว โขติอาทิมาห.

40. 아홉 번째 경에서, '아란냐까(āraññaka)'란 숲에 사는 자를 말한다. '고짜라빠수따(gocarappasuta)'란 먹이를 구하기 위해 가는 자를 말한다. '핫띠깔라바(hatthikalabha)'란 크고 큰 코끼리 새끼들(젊은 코끼리들)을 말한다. '핫띳차빠(hatthicchāpa)'란 아주 어린 코끼리 새끼들을 말한다. '오박고박강(obhaggobhaggaṃ)'이란 (가지를) 굽혀서 놓은 것을 말한다. '오가항 오띳나(ogāhaṃ otiṇṇa)'란 들어가야 할 곳이기에 '오가하'라는 이름을 얻은 물가(나루터)에 들어간 자를 말한다. '오가하 웃띳나(ogāhā uttiṇṇa)'란 물가에서 나온 자를 말한다. '부빠빳토(vūpakaṭṭho)'란 멀리 떨어진 자가 되었다는 뜻이다. 이제 십력자(부처님)께서는 코끼리 왕을 부리실 일이 없으므로, 교단 내에서 그 코끼리 왕과 같은 인물을 보여주기 위해 이 '비구들이여, 어떤 때에 숲의 코끼리가' 등의 말씀을 하신 것이다. 그러므로 그 인물을 보여주기 위해 '이와 같이(evameva kho)' 등으로 말씀하셨다.

---

๑๐. ตปุสฺสสุตฺตวณฺณนา

10. 다뿟사 경 주해

---

๔๑. ทสเม มลฺเลสูติ มลฺลรฏฺเฐ. อิเธว ตาว ตฺวํ, อานนฺท, โหตีติ อิธ ภควา ‘‘ตปุสฺสคหปติโน อิธ ฐิเตน อานนฺเทน สทฺธึ กถาสลฺลาโป ภวิสฺสติ, ตโตนิทานํ อหํ มหนฺตํ ธมฺมปริยายํ เทเสสฺสามี’’ติ ญตฺวา อาห. อุปสงฺกมีติ โส กิร ภุตฺตปาตราโส ‘‘ทสพลสฺส อุปฏฺฐานํ คมิสฺสามี’’ติ นิกฺขมนฺโต ทูรโตว เถรํ ทิสฺวา เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมิ. ปปาโต วิย ขายติ, ยทิทํ เนกฺขมฺมนฺติ ยมิทํ ปพฺพชฺชาสงฺขาตํ เนกฺขมฺมํ, ตํ อมฺหากํ มหาปปาโต วิย โอคาหิตฺวา อุปฏฺฐาติ. เนกฺขมฺเม จิตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ ปพฺพชฺชาย จิตฺตํ อารมฺมณวเสน ปกฺขนฺทติ, ตเทว อารมฺมณํ กตฺวา ปสีทติ, ตเทว ปติฏฺฐาติ, ปจฺจนีกธมฺเมหิ จ วิมุจฺจติ. ‘เอตํ สนฺต’นฺติ ปสฺสโตติ เอตํ เนกฺขมฺมํ สนฺตํ วิคตทรถปริฬาหนฺติ เอวํ ปสฺสนฺตานํ ภิกฺขูนํ. พหุนา ชเนน วิสภาโคติ ตยิทํ พหุนา มหาชเนน สทฺธึ ภิกฺขูนํ วิสภาคํ, อสทิสนฺติ อตฺโถ.

41. 열 번째 경에서, '말레수(mallesu)'란 말라 나라에서라는 뜻이다. '아난다여, 여기 잠깐 있어라'라는 이 말씀은, 세존께서 '다뿟사 장자가 여기 서 있는 아난다와 대화를 나눌 것이며, 그 원인으로 인해 내가 거대한 법의 가르침을 설하리라'는 것을 아시고 하신 말씀이다. '우빠상까미(upasaṅkami)'란 그 다뿟사라는 장자가 아침 식사를 마치고 '십력자께 인사를 드리러 가리라'고 생각하며 나섰다가, 멀리서 아난다 장로를 보고 장로가 있는 곳으로 다가갔다는 뜻이다. '출가라고 하는 것은 낭떠러지처럼 보입니다'란 출가라고 일컬어지는 이 가택을 떠남이 우리에게는 거대한 절벽으로 뛰어드는 것처럼 보인다는 뜻이다. '출가에 마음이 달려간다'란 출가에 대해 대상의 힘으로 마음이 달려 들어간다는 것이니, 그것만을 대상으로 삼아 청정한 믿음을 가지고, 그곳에 머물며, 반대되는 법(불선법)들로부터 해탈한다는 뜻이다. '이것이 평화로운 것이다'라고 보는 자들에게란, 이 출가가 평화롭고 고통과 열기가 없는 것이라고 이와 같이 보는 비구들에게를 뜻한다. '많은 대중과 조화되지 않는다(visabhāga)'란 이 출가가 많은 대중의 모습과 같지 않다는 뜻이다.

---

กถาปาภตนฺติ กถามูลํ. ตสฺส มยฺหํ, อานนฺท, เนกฺขมฺเม จิตฺตํ น ปกฺขนฺทตีติ ตสฺส เอวํ วิตกฺเกนฺตสฺสาปิ มยฺหํ ปพฺพชฺชาย จิตฺตํ น โอตรติ. ‘‘เอตํ [Pg.283] สนฺต’’นฺติ ปสฺสโตติ ‘‘สาธุ เนกฺขมฺม’’นฺติ ปริวิตกฺกนวเสน ‘‘เอตํ เนกฺขมฺมํ สนฺต’’นฺติ ปสฺสนฺตสฺสปิ. อนาเสวิโตติ น อาเสวิโต น ผสฺสิโต น สจฺฉิกโต. อธิคมฺมาติ อธิคนฺตฺวา ปตฺวา สจฺฉิกตฺวา. ตมาเสเวยฺยนฺติ ตํ อานิสํสํ เสเวยฺยํ ภเชยฺยํ. ยํ เมติ เยน การเณน มยฺหํ. อธิคมฺมาติ อธิคนฺตฺวา. สฺวาสฺส เม โหติ อาพาโธติ โส มยฺหํ อาพาธนฏฺเฐน อาพาโธ โหติ. อวิตกฺเก จิตฺตํ น ปกฺขนฺทตีติ อวิตกฺกวิจาเร ทุติยชฺฌาเน อารมฺมณวเสน จิตฺตํ น ปกฺขนฺทติ. วิตกฺเกสูติ วิตกฺกวิจาเรสุ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

'까따빠바땅(kathāpābataṃ)'이란 대화의 근거(화제)를 말한다. '아난다여, 그런 나에게 출가에 마음이 달려가지 않는다'란 그렇게 사유하는 나에게도 출가에 마음이 들지 않는다는 뜻이다. '이것이 평화로운 것이라고 보는 자에게'란 '출가는 좋은 것이다'라고 사유의 힘으로 '이 출가가 평화로운 것이다'라고 보는 자에게도라는 뜻이다. '아나세비또(anāsevito)'란 닦지 않았고, 닿지 않았으며, 체득하지 못했다는 뜻이다. '아디감마(adhigamma)'란 도달하고 얻고 체득하여라는 뜻이다. '따마세웨이야(tamāseveyya)'란 그 출가의 공덕(이익)을 닦고 의지하겠다는 뜻이다. '양 메(yaṃ me)'란 어떤 이유로 나에게라는 뜻이다. '아디감마'는 도달하여라는 뜻이다. '나에게 장애가 된다'란 그것(감각적 욕망의 생각 등)이 압박하는 의미에서 장애가 된다는 뜻이다. '무심(avitakka)에 마음이 달려가지 않는다'란 위딱까와 위짜라가 없는 제2선정에 대상의 힘으로 마음이 달려 들어가지 않는다는 뜻이다. '위딱께수(vitakkesu)'란 위딱까와 위짜라가 있는 상태를 말한다. 나머지는 모든 곳에서 의미가 분명하다.

---

มหาวคฺโค จตุตฺโถ.

네 번째인 마하왁가(대품)가 끝났다.

---

๕. สามญฺญวคฺโค

5. 사만냐 왁가(범부의 품)

---

๑. สมฺพาธสุตฺตวณฺณนา

1. 삼바다 경(구속 경) 주해

---

๔๒. ปญฺจมสฺส ปฐเม อุทายีติ กาฬุทายิตฺเถโร. อวิทฺวาติ อญฺญาสิ. ภูริเมธโสติ มหาปญฺโญ. โย ฌานมพุชฺฌีติ โย ฌานํ อพุชฺฌิ. ปฏิลีนนิสโภติ เอกีภาววเสน ปฏิลีโน เจว อุตฺตมฏฺเฐน จ นิสโภ. มุนีติ พุทฺธมุนิ. ปริยาเยนาติ เอเกน การเณน. กามสมฺพาธสฺส หิ อภาวมตฺเตเนว ปฐมชฺฌานํ โอกาสาธิคโม นาม, น สพฺพถา สพฺพํ. ตตฺราปตฺถิ สมฺพาโธติ ตสฺมิมฺปิ ปฐมชฺฌาเน สมฺพาโธ ปฏิปีฬนํ อตฺถิเยว. ตตฺราปิตฺถีติปิ ปาโฐ. กิญฺจ ตตฺถ สมฺพาโธติ ตสฺมึ ปน ฌาเน กึ สมฺพาโธ นาม. อยเมตฺถ สมฺพาโธติ อยํ วิตกฺกวิจารานํ อนิรุทฺธภาโว สมฺพาโธ สํปีฬา นาม. อิมินา อุปาเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. นิปฺปริยาเยนาติ น เอเกน การเณน, อถ โข อาสวกฺขโย นาม สพฺพสมฺพาธานํ ปหีนตฺตา สพฺเพน สพฺพํ โอกาสาธิคโม นามาติ.

42. 다섯 번째 품의 첫 번째 경에서 '우다이(udāyī)'란 깔루다이 장로를 말한다. '아위드와(avidvā)'란 알지 못했다는 뜻이다. '부리메다소(bhūrimedhaso)'란 큰 지혜를 가진 분이라는 뜻이다. '요 자나마붓지(yo jhānamabujjhī)'란 선정을 이해(체득)한 자를 말한다. '빠띨리나니사보(paṭilīnanisabo)'란 홀로 있음의 힘으로 은둔하고(paṭilīna), 수승한 의미에서 뛰어난 이(nisabha)라는 뜻이다. '무니(muni)'란 부처님이라는 성자(무니)를 말한다. '빠리야예나(pariyāyena, 비유적으로)'란 한 가지 이유로, 즉 감각적 욕망의 구속이 없는 것만으로도 초선정을 '공간의 획득'이라 부르는 것이지, 모든 면에서 완전히 그런 것은 아니라는 뜻이다. '거기에도 구속이 있다'란 그 초선정에도 구속(압박)은 여전히 있다는 뜻이다. '따뜨라뿻띠(tatrāpitthi)'라는 읽기도 있다. '거기서 구속이란 무엇인가'란 그 선정에서 구속이라 하는 것이 무엇이냐는 뜻이다. '이것이 거기서의 구속이다'란 위딱까와 위짜라가 소멸하지 않은 상태가 구속이며 압박이라는 뜻이다. 이러한 방법으로 모든 단락에서 의미를 이해해야 한다. '닛빠리야예나(nippariyāyena, 직접적으로)'란 한 가지 이유가 아니라, 번뇌의 멸진(아사와카야)이야말로 모든 구속이 제거되었으므로 완전히 '공간의 획득'이라 한다는 뜻이다.

---

๒. กายสกฺขิสุตฺตวณฺณนา

2. 까야삭키 경(신증자 경) 주해

---

๔๓. ทุติเย [Pg.284] ยถา ยถา จ ตทายตนนฺติ เยน เยน การเณน เยน เยนากาเรน ตํ ปฐมชฺฌานสงฺขาตํ อายตนํ โหติ. ตถา ตถา นํ กาเยน ผุสิตฺวา วิหรตีติ เตน เตน การเณน เตน เตนากาเรน ตํ สมาปตฺตึ สหชาตนามกาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, สมาปชฺชตีติ อตฺโถ. กายสกฺขิ วุตฺโต ภควตา ปริยาเยนาติ ยสฺมา เตน นามากาเยน ปฐมชฺฌานํ สจฺฉิกตํ, ตสฺมา อิมินา ปริยาเยน กายสกฺขิ วุตฺโต. นิปฺปริยาเยนาติ ยตฺตกํ กาเยน สจฺฉิกาตพฺพํ, สพฺพสฺส กตตฺตา อยํ นิปฺปริยาเยน กายสกฺขิ นาม.

43. 두 번째 경에서, '어떤 방법으로든 그 토대(āyatana)가 된다'란 어떤 이유와 어떤 방식으로든 그 초선정이라 불리는 선정이 토대가 된다는 뜻이다. '그것을 몸으로 체득하여 머문다'란 그 이유와 그 방식으로 그 등지(samāpatti)를 함께 생긴 정신적 몸(nāmakāya)으로 접촉하여 머물고 수습한다는 뜻이다. '세존께서 비유적으로 신증자(kāyasakkhi)라고 말씀하셨다'란 그 정신적 몸으로 초선정을 체득했기 때문에 이 비유적인 방식으로 신증자라 부르신 것이다. '닛빠리야예나(직접적으로)'란 몸으로 체득해야 할 모든 법을 성취했기 때문에 이 인물은 직접적인 의미에서 신증자라 불린다.

---

๓. ปญฺญาวิมุตฺตสุตฺตวณฺณนา

3. 빤냐위뭇띠 경(혜해탈 경) 주해

---

๔๔. ตติเย ปญฺญาย จ นํ ปชานาตีติ ตํ ปฐมชฺฌานวิปสฺสนาปญฺญาย ชานาติ. อิธาปิ ปริยายนิปฺปริยายา ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพา. ยถา จ อิธ, เอวํ อิโต ปเรสุปิ.

44. 세 번째 경에서, '통찰지로 그것을 꿰뚫어 안다'란 그 초선정을 위빳사나 통찰지로 안다는 뜻이다. 여기서도 비유적(pariyāya) 의미와 직접적(nippariyāya) 의미는 이전의 방식대로 이해해야 한다. 여기서와 마찬가지로 이후의 경들에서도 그러하다.

---

๔. อุภโตภาควิมุตฺตสุตฺตวณฺณนา

4. 우바또바가위뭇띠 경(양면해탈 경) 주해

---

๔๕. จตุตฺถํ อุภเยน เวทิตพฺพํ. เอตฺถ จ อุภโตภาควิมุตฺโตติ อุภโตภาเคหิ สมถวิปสฺสนานํ ปจฺจนีกกิเลเสหิ วิมุตฺโต. ปริโยสาเน ปน สมาปตฺติยา รูปกายโต, อริยมคฺเคน นามกายโต วิมุตฺโตเยว อุภโตภาควิมุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

45. 네 번째 경은 두 가지(비유와 직접) 방식으로 이해해야 한다. 여기서 '우바또바가위뭇또(ubhatobhāgavimutto)'란 사마타와 위빳사나의 반대되는 번뇌들인 두 부분으로부터 해탈했다는 뜻이다. 결국은 등지(선정)에 의해 색신(rūpakāya)으로부터, 성스러운 도에 의해 명신(nāmakāya)으로부터 해탈했으므로 양면해탈자라고 이해해야 한다.

---

๕-๑๐. สนฺทิฏฺฐิกธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา

5-10. 산딧티까 담마 경(현법의 법 경) 등의 주해

---

๔๖-๕๑. ปญฺจมาทีสุ สนฺทิฏฺฐิโกติ สยํ ปสฺสิตพฺพโก. นิพฺพานนฺติ กิเลสนิพฺพานํ. ปรินิพฺพานนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. ตทงฺคนิพฺพานนฺติ ปฐมชฺฌานาทินา เตน เตน องฺเคน นิพฺพานํ. ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานนฺติ อิสฺมึเยว อตฺตภาเว นิพฺพานํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

46-51. 다섯 번째 경 등에서 '산딧티꼬(sandiṭṭhiko)'란 스스로 보아야 할 것을 말한다. '닛바낭(nibbānaṃ)'이란 번뇌의 소멸(기레사 닛바나)이다. '빠리닛바낭'은 그것의 동의어이다. '따당가 닛바낭(tadaṅganibbānaṃ)'이란 초선정 등의 그 요소들에 의한 열반을 말한다. '딧타담마 닛바낭(diṭṭhadhammanibbānaṃ)'이란 바로 이 존재 상태에서의 열반이다. 나머지는 모든 곳에서 의미가 분명하다.

---

สามญฺญวคฺโค ปญฺจโม.

사만냐 왁가(범부의 품) 다섯 번째가 끝났다.

---

ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

첫 번째 오십 편(Paṇṇāsaka)이 끝났다.

---

๒. ทุติยปณฺณาสกวณฺณนา

2. 두 번째 오십 편 주해

---

๕๒. อิโต [Pg.285] ปเรสุ เขมนฺติ นิรุปทฺทวํ. เขมปฺปตฺโตติ เขมภาวํ ปตฺโต. สิกฺขาทุพฺพลฺยานีติ สิกฺขาย ทุพฺพลภาวกรณานิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

52. 이후의 경들에서 '케망(khemaṃ)'이란 재난이 없음을 말한다. '케맙빳또(khemappatto)'란 안전한 상태에 도달했음을 말한다. '식카둡발야니(sikkhādubbalyāni)'란 학습 계율을 약하게 만드는 원인들을 말한다. 나머지는 모든 곳에서 의미가 분명하다. 이것으로 (해당 부분의) 설명을 마친다.

---

มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

마노라타뿌라니(Manorathapūraṇī)라 불리는 앙굿따라 니까야 주석서 중에서

---

นวกนิปาตสฺส สํวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

나와까 니빠따(9집)의 상세한 설명이 끝났다.

---

. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

그분, 복되신 분, 공양받아 마땅한 분, 바르게 스스로 깨달으신 분께 예경 올립니다.

---

องฺคุตฺตรนิกาเย

앙굿따라 니까야에서

---

ทสกนิปาต-อฏฺฐกถา

앙굿따라 니까야 10권(다사까 니빠따) 주석서

---

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

1. 첫 번째 50개 경전 묶음(제1판나사까)

---

๑. อานิสํสวคฺโค

1. 공덕의 품(아니상사왁가)

---

๑. กิมตฺถิยสุตฺตวณฺณนา

1. ‘무슨 목적이 있는가 경’(끼맛띠야 숫따)의 설명

---

๑. ทสกนิปาตสฺส [Pg.287] ปฐเม กุสลานิ สีลานีติ อนวชฺชสีลานิ. อมงฺกุภาวสฺส อวิปฺปฏิสารสฺส อตฺถาย สํวตฺตนฺตีติ อวิปฺปฏิสารตฺถานิ. โส เนสํ อานิสํโสติ อวิปฺปฏิสารานิสํสานิ. ยถาภูตญาณทสฺสนตฺโถติอาทีสุ ยถาภูตญาณทสฺสนํ นาม ตรุณวิปสฺสนา, นิพฺพิทา นาม พลววิปสฺสนา, วิราโค นาม มคฺโค, วิมุตฺติ นาม อรหตฺตผลํ, ญาณทสฺสนํ นาม ปจฺจเวกฺขณญาณํ. อคฺคาย ปเรนฺตีติ อรหตฺตตฺถาย คจฺฉนฺติ.

1. 앙굿따라 니까야 10권의 첫 번째 경에서 ‘유익한 계행들(kusalāni sīlāni)’이란 허물이 없는 계행들을 말한다. ‘낯빛이 변하지 않음과 후회 없음의 목적을 위해 존재한다’는 것은 ‘후회 없음을 목적으로 함(avippaṭisāratthāni)’이라 한다. 그것은 그 계행들의 공덕이기에 ‘후회 없음의 공덕(avippaṭisārānisaṃsāni)’이라 한다. ‘있는 그대로의 앎과 봄(yathābhūtañāṇadassana)’ 등을 시작으로 하는 문장에서 ‘있는 그대로의 앎과 봄’이란 초기 위빳사나를 의미하고, ‘염오(nibbidā)’란 강력한 위빳사나를, ‘이욕(virāgo)’이란 도(道)를, ‘해탈(vimutti)’이란 아라한과를, ‘앎과 봄(ñāṇadassana)’이란 반조의 지혜를 의미한다. ‘정점에 이른다(aggāya parenti)’는 것은 아라한과를 향해 나아간다는 뜻이다.

---

๒. เจตนากรณียสุตฺตวณฺณนา

2. ‘의도할 필요 없음 경’(제따나까라니야 숫따)의 설명

---

๒. ทุติเย น เจตนาย กรณียนฺติ น เจเตตฺวา กปฺเปตฺวา ปกปฺเปตฺวา กาตพฺพํ. ธมฺมตา เอสาติ ธมฺมสภาโว เอโส การณนิยโม อยํ. อภิสนฺเทนฺตีติ ปวตฺเตนฺติ. ปริปูเรนฺตีติ ปริปุณฺณํ กโรนฺติ. อปารา ปารํ คมนายาติ โอริมตีรภูตา เตภูมกวฏฺฏา นิพฺพานปารํ คมนตฺถาย.

2. 두 번째 경에서 ‘의도하여 행할 필요가 없다(na cetanāya karaṇīyaṃ)’는 것은 의도하거나 구상하거나 계획하여 행해지는 것이 아니라는 뜻이다. ‘이것은 법성이다(dhammatā esā)’라는 것은 이것이 법의 자성이며 원인의 결정된 법칙이라는 의미이다. ‘흘러넘치게 한다(abhisandenti)’는 것은 전개시킨다는 뜻이다. ‘채운다(paripūrenti)’는 것은 원만하게 만든다는 뜻이다. ‘이쪽 기슭에서 저쪽 기슭으로 가기 위함(apārā pāraṃ gamanāya)’이란 이쪽 기슭에 해당하는 삼계의 윤회로부터 열반이라는 저쪽 기슭으로 가기 위함이다.

---

๓-๕. อุปนิสสุตฺตตฺตยวณฺณนา

3-5. ‘근거 경’(우빠니사 숫따) 세 가지의 설명

---

๓-๕. ตติเย หตูปนิโสติ หตการโณ. จตุตฺถปญฺจเมสุ ทฺวีหิ เถเรหิ กถิตภาโวว วิเสโส.

세 번째 경에서 ‘근거가 파괴됨(hatūpaniso)’이란 원인이 파괴된 것을 의미한다. 네 번째와 다섯 번째 경은 두 어른(사리뿟따 존자와 아난다 존자)에 의해 설해졌다는 차이가 있을 뿐이다.

---

๖. สมาธิสุตฺตวณฺณนา

6. ‘삼매 경’(사마디 숫따)의 설명

---

๖. ฉฏฺเฐ เนว ปถวิยํ ปถวีสญฺญี อสฺสาติ ปถวึ อารมฺมณํ กตฺวา ปถวีติ เอวํ อุปฺปนฺนาย สญฺญาย สญฺญี น ภเวยฺย. อาปาทีสุปิ เอเสว [Pg.288] นโย. น อิธโลเกติ อิธโลเก อุปฺปชฺชนกจตุกฺกปญฺจกชฺฌานสญฺญาย น สญฺญี ภเวยฺย. น ปรโลเกติ ปรโลเก อุปฺปชฺชนกจตุกฺกปญฺจกชฺฌานสญฺญาย น สญฺญี ภเวยฺย. สญฺญี จ ปน อสฺสาติ อถ จ ปนสฺส สมาปตฺติ สวิตกฺกสมาปตฺติเยว อสฺสาติ วุจฺจติ. เอตํ สนฺตํ เอตํ ปณีตนฺติ สนฺตํ สนฺตนฺติ อปฺเปตฺวา นิสินฺนสฺส ทิวสมฺปิ จิตฺตุปฺปาโท ‘‘สนฺตํ สนฺต’’นฺเตว ปวตฺตติ, ปณีตํ ปณีตนฺติ อปฺเปตฺวา นิสินฺนสฺส ทิวสมฺปิ จิตฺตุปฺปาโท ‘‘ปณีตํ ปณีต’’นฺเตว ปวตฺตติ. ยทิทํ สพฺพสงฺขารสมโถติ นิพฺพานํ นิพฺพานนฺติ อปฺเปตฺวา นิสินฺนสฺส ทิวสมฺปิ จิตฺตุปฺปาโท ‘‘นิพฺพานํ นิพฺพาน’’นฺเตว ปวตฺตตีติ สพฺพมฺเปตํ ผลสมาปตฺติสมาธึ สนฺธาย วุตฺตํ.

6. 여섯 번째 경에서 ‘지대(地大)에서 지(地)라는 인식을 가지지 않는다’는 것은 땅을 대상으로 하여 ‘땅이다’라고 일어나는 인식을 가지지 않음을 말한다. 수대(水大) 등에서도 이와 같은 방식이다. ‘이 세상에서 아니요’라는 것은 이 세상에서 일어나는 4선 또는 5선정의 인식을 가지지 않음을 말한다. ‘저 세상에서 아니요’라는 것은 저 세상에서 일어나는 4선 또는 5선정의 인식을 가지지 않음을 말한다. ‘그러나 인식을 가진다’는 것은 그에게 그 증득이 위딱까(일으킨 생각)가 있는 증득으로 존재함을 말한다. ‘이것은 고요하고 이것은 승묘하다’라고 몰입하여 앉아 있는 자에게는 하루 종일 마음의 일어남이 ‘고요하다, 고요하다’라고만 전개되며, ‘승묘하다, 승묘하다’라고 몰입하여 앉아 있는 자에게는 하루 종일 마음의 일어남이 ‘승묘하다, 승묘하다’라고만 전개된다. ‘모든 형성된 것의 가라앉음인 열반’이라 몰입하여 앉아 있는 자에게는 하루 종일 마음의 일어남이 ‘열반이다, 열반이다’라고만 전개된다. 이 모든 것은 과증득의 삼매를 가리켜 설해진 것이다.

---

๗. สาริปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

7. ‘사리뿟따 경’(사리뿟따 숫따)의 설명

---

๗. สตฺตเม สญฺญี จ ปนาหํ, อาวุโส, ตสฺมึ สมเย อโหสินฺติ, อาวุโส, ตสฺมึ สมเย อหํ ‘‘ภวนิโรโธ นิพฺพาน’’นฺติ อิมาย ผลสมาปตฺติสญฺญาย สญฺญี อโหสึ. สจิตฺตกา เม สา สมาปตฺติ อโหสีติ ปจฺจเวกฺขณา กถิตา.

7. 일곱 번째 경에서 ‘도반이여, 그때 나는 인식을 가졌습니다’라는 것은 ‘존재의 소멸이 열반이다’라는 이 과증득의 인식으로 인식을 가졌다는 뜻이다. ‘나에게 그 증득은 마음이 있는 상태였다’라는 것은 반조(paccavekkhaṇā)가 설해진 것이다.

---

๘. ฌานสุตฺตวณฺณนา

8. ‘선정 경’(자나 숫따)의 설명

---

๘. อฏฺฐเม สมนฺตปาสาทิโกติ ปสาทาวหานํเยว กายกมฺมาทีนํ สพฺภาวโต สมนฺโต ปาสาทิโก. สพฺพาการปริปูโรติ สพฺเพหิ การเณหิ ปริปุณฺโณ.

8. 여덟 번째 경에서 ‘모든 면에서 명랑한(samantapāsādiko)’이란 청정한 믿음을 일으키는 신업(身業) 등이 충만함을 의미한다. ‘모든 양상이 구족됨(sabbākāraparipūro)’이란 모든 원인에 의해 원만함을 의미한다.

---

๙. สนฺตวิโมกฺขสุตฺตวณฺณนา

9. ‘평온한 해탈 경’(산따위목까 숫따)의 설명

---

๙. นวเม สนฺตาติ อารมฺมณสนฺตตายปิ องฺคสนฺตตายปิ สนฺตา. วิโมกฺขาติ ปจฺจนีกธมฺเมหิ วิมุตฺตตฺตา อารมฺมเณ จ นิราสงฺกภาเวน สุฏฺฐุ มุตฺตตฺตา เอวํลทฺธนามา. อติกฺกมฺม รูเปติ รูปชฺฌานานิ อติกฺกมิตฺวา ปวตฺตา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

9. 아홉 번째 경에서 ‘고요함(santā)’이란 대상의 고요함 때문에도, 구성 요소의 고요함 때문에도 고요한 것이다. ‘해탈(vimokkhā)’이란 반대되는 법들로부터 벗어났기 때문에, 또한 대상에서 의심 없이 완전히 벗어났기 때문에 얻게 된 이름이다. ‘색계를 초월하여(atikkamma rūpe)’란 색계 선정들을 초월하여 전개됨을 말한다. 나머지는 모든 곳에서 의미가 명확하다.

---

อานิสํสวคฺโค ปฐโม.

공덕의 품이 끝났다.

---

๒. นาถวคฺโค

2. 의지처의 품(나타왁가)

---

๑. เสนาสนสุตฺตวณฺณนา

1. ‘처소 경’(세나사나 숫따)의 설명

---

๑๑. ทุติยสฺส [Pg.289] ปฐเม ปญฺจงฺคสมนฺนาคโตติ ปญฺจหิ คุณงฺเคหิ สมนฺนาคโต. นาติทูรํ โหติ นาจฺจาสนฺนนฺติ ยญฺหิ อติทูเร โหติ, ปิณฺฑาย จริตฺวา ตตฺถ คจฺฉนฺตสฺส กายจิตฺตทรถา โหติ, ตโต อนุปฺปนฺนํ วา สมาธึ อุปฺปาเทตุํ อุปฺปนฺนํ วา ถิรํ กาตุํ น สกฺโกติ. อจฺจาสนฺนํ พหุชนากิณฺณํ โหติ. จตฺตาลีสอุสภมตฺเต ปน ปเทเส วสตํ ทูราสนฺนโทสวิมุตฺตญฺจ คมนาคมนสมฺปนฺนํ นาม โหติ. ทิวาอปฺปากิณฺณนฺติ ทิวสภาเค มหาชเนน อนากิณฺณํ.

11. 두 번째 품의 첫 번째 경에서 ‘다섯 가지 요소를 구족한(pañcaṅgasamannāgato)’이란 다섯 가지 공덕의 요소를 갖춘 것을 말한다. ‘너무 멀지도 너무 가깝지도 않다’는 부분에서 그 상세한 내용은 다음과 같다. 만약 처소가 너무 멀면, 탁발을 하고 그곳으로 돌아가는 비구에게 몸과 마음의 피로가 생기고, 그 피로 때문에 아직 생기지 않은 삼매를 일으키거나 이미 생긴 삼매를 견고하게 할 수 없다. 너무 가까운 처소는 많은 사람들로 붐비게 된다. 40우사바(usabha) 정도의 거리에 머무는 것이 멀고 가까움의 허물을 벗어나 오고 가기에 적당한 처소라 한다. ‘낮에 붐비지 않음(divāappākiṇṇanti)’이란 낮 시간대에 많은 대중으로 붐비지 않음을 뜻한다.

---

๒. ปญฺจงฺคสุตฺตวณฺณนา

2. ‘다섯 가지 요소 경’(빤짱가 숫따)의 설명

---

๑๒. ทุติเย เกวลีติ เกวเลหิ สกเลหิ คุเณหิ สมนฺนาคโต. วุสิตวาติ วุตฺถพฺรหฺมจริยวาโส. อเสเขนาติ อเสขธมฺมปริยาปนฺเนน โลกุตฺตเรน. สีลกฺขนฺเธนาติ สีลราสินา. วิมุตฺติกฺขนฺเธนาติ เอตฺถ ฐเปตฺวา สีลาทโย ตโย เสสา ผลธมฺมา วิมุตฺติ นาม, วิมุตฺติญาณทสฺสนํ ปจฺจเวกฺขณญาณํ, ตํ โลกิยเมว.

12. 두 번째 경에서 ‘완성자(kevalī)’란 모든 온전한 공덕을 구족한 자를 말한다. ‘완성한 자(vusitavā)’란 성스러운 삶(범행)의 거주를 마친 자를 말한다. ‘무학의(asekhena)’란 무학의 법에 속하는 출세간의 것을 말한다. ‘계의 무리(sīlakkhandhena)’란 계의 무더기이다. ‘해탈의 무리’라는 대목에서 계 등 세 가지를 제외한 나머지 과(果)의 법들이 해탈이며, 해탈지견은 반조의 지혜로서 오직 세간적인 것이다.

---

๓-๔. สํโยชนสุตฺตาทิวณฺณนา

3-4. ‘결박 경’(상요자나 숫따) 등의 설명

---

๑๓-๑๔. ตติเย โอรมฺภาคิยานีติ เหฏฺฐาภาคิยานิ. อุทฺธมฺภาคิยานีติ อุปริภาคิยานิ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กถิตํ. จตุตฺเถ ขิลวินิพนฺธา ปญฺจกนิปาเต วิตฺถาริตาเยว. อาโรหปริณาเหนาติ ทีฆปุถุลนฺเตน.

13-14. 세 번째 경에서 ‘아래 단계에 속하는 것들(orambhāgiyāni)’이란 낮은 곳(욕계)에 속하는 것들을 말한다. ‘위 단계에 속하는 것들(uddhambhāgiyāni)’이란 높은 곳(색계, 무색계)에 속하는 것들을 말한다. 이 경에서는 오직 윤회(vaṭṭa)만이 설해졌다. 네 번째 경에서 ‘황무지와 결박’은 5권(빤짜까 니빠따)에서 이미 상세히 설명되었다. ‘높이와 둘레로(ārohapariṇāhena)’란 길이와 너비의 범위로라는 뜻이다.

---

๕. อปฺปมาทสุตฺตวณฺณนา

5. ‘방일하지 않음 경’(압빠마다 숫따)의 설명

---

๑๕. ปญฺจเม เอวเมว โขติ ยถา สพฺพสตฺตานํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อคฺโค, เอวํ สพฺเพสํ กุสลธมฺมานํ การาปกอปฺปมาโท อคฺโคติ ทฏฺฐพฺโพ. นนุ เจส โลกิโยว, กุสลธมฺมา ปน โลกุตฺตราปิ. อยญฺจ กามาวจโรว, กุสลธมฺมา ปน จตุภูมกา. กถเมส เตสํ อคฺโคติ? ปฏิลาภกตฺเตน. อปฺปมาเทน หิ เต ปฏิลภนฺติ, ตสฺมา โส เตสํ อคฺโค. เตเนว วุตฺตํ – สพฺเพ เต อปฺปมาทมูลกาติ.

15. 다섯 번째 경에서 ‘이와 같이(evameva kho)’란 마치 모든 중생 가운데 정등각자가 최고인 것과 같이, 모든 유익한 법들 가운데 그 법들을 실행하게 하는 ‘방일하지 않음(불방일)’이 최고라고 보아야 한다는 뜻이다. ‘이 불방일은 세간적인 것인데, 유익한 법들은 출세간적인 것도 있지 않은가? 또한 불방일은 욕계에 속할 뿐인데, 유익한 법들은 4계(욕계, 색계, 무색계, 출세간)에 걸쳐 있다. 그런데 어떻게 그것이 최고인가?’라고 묻는다면, ‘얻게 해주는 성질(paṭilābhakattena)’ 때문이다. 불방일을 통해 그러한 유익한 법들을 얻게 되기 때문에 그것이 그들 중 최고인 것이다. 그래서 ‘그 모든 것은 불방일을 근거로 한다’고 설해진 것이다.

---

ชงฺคลานนฺติ [Pg.290] ปถวิตลจารีนํ. ปาณานนฺติ สปาทกปาณานํ. ปทชาตานีติ ปทานิ. สโมธานํ คจฺฉนฺตีติ โอธานํ ปกฺเขปํ คจฺฉนฺติ. อคฺคมกฺขายตีติ เสฏฺฐมกฺขายติ. ยทิทํ มหนฺตตฺเตนาติ มหนฺตภาเวน อคฺคมกฺขายติ, น คุณคฺเคนาติ อตฺโถ. วสฺสิกนฺติ สุมนปุปฺผํ. อิทํ กิร สุตฺตํ สุตฺวา ภาติยมหาราชา วีมํสิตุกามตาย เอกสฺมึ คพฺเภ จตุชาติคนฺเธหิ ปริภณฺฑํ กตฺวา สุคนฺธปุปฺผานิ อาหราเปตฺวา เอกสฺส สมุคฺคสฺส มชฺเฌ สุมนปุปฺผมุฏฺฐึ ฐเปตฺวา เสสานิ ตสฺส สมนฺตโต มุฏฺฐึ กตฺวา ฐเปตฺวา ทฺวารํ ปิธาย พหิ นิกฺขนฺโต. อถสฺส มุหุตฺตํ พหิ วีตินาเมตฺวา ทฺวารํ วิวริตฺวา ปวิสนฺตสฺส สพฺพปฐมํ สุมนปุปฺผคนฺโธ ฆานํ ปหริ. โส มหาตลสฺมึเยว มหาเจติยาภิมุโข นิปชฺชิตฺวา ‘‘วสฺสิกํ เตสํ อคฺคนฺติ กเถนฺเตน สุกถิตํ สมฺมาสมฺพุทฺเธนา’’ติ เจติยํ วนฺทิ. ขุทฺทราชาโนติ ขุทฺทกราชาโน. กูฏราชาโนติปิ ปาโฐ.

'장갈라낭(jaṅgalānaṃ)'은 지면 위를 걷는 자들을 의미한다. '빠낭(pāṇānaṃ)'은 발이 있는 생명체들을 의미한다. '빠다자따니(padajātāni)'는 발자국들(발들)을 의미한다. '사모다낭 갓찬띠(samodhānaṃ gacchanti)'는 [코끼리 발자국] 안으로 들어온다는 의미이다. '악가막카야띠(aggamakkhāyati)'는 최상(seṭṭha)이라고 불린다는 뜻이다. '야디당 마한땃떼나(yadidaṃ mahantattena)'는 그 크기 때문에 최상이라 불리는 것이지, 덕성(guṇa) 때문에 최상이라 불리는 것이 아니라는 의미이다. '왓시깡(vassikaṃ)'은 자스민(sumana) 꽃을 말한다. 전해오는 바에 따르면, 바띠야(Bhātiya) 대왕은 이 경을 듣고 확인해보고 싶어서 한 방에 네 가지 향료로 장식을 하고 향기로운 꽃들을 가져오게 한 뒤, 하나의 꽃 상자 가운데에 자스민 꽃 한 움큼을 두고, 나머지 향기로운 꽃들을 그 주변에 한 움큼씩 두어 문을 닫고 밖으로 나갔다. 잠시 후 문을 열고 들어서자 가장 먼저 자스민 꽃향기가 코를 찔렀다. 그는 궁전의 대지 위에서 마하세띠야(대묘)를 향해 엎드려 '세존께서는 그 꽃들 중에 자스민이 최고라고 참으로 잘 말씀하셨다'라고 하며 탑에 예배하였다. '쿳다라자노(khuddarājāno)'는 작은 왕들을 의미한다. '꾸따라자노(kūṭarājāno)'라는 독본도 있다.

---

๖. อาหุเนยฺยสุตฺตวณฺณนา

6. 아후네이야 경(Āhuneyyasutta)의 주해

---

๑๖. ฉฏฺเฐ โคตฺรภูติ สิขาปตฺตวิปสฺสนาภูเตน นิพฺพานารมฺมเณน โคตฺรภุญาเณน สมนฺนาคโต.

16. 여섯 번째 경에서 '고뜨라부(gotrabhū)'는 정점에 도달한 위빳사나이자 열반을 대상으로 하는 고뜨라부 지혜(gotrabhuñāṇa)를 갖춘 자를 의미한다.

---

๗. ปฐมนาถสุตฺตวณฺณนา

7. 첫 번째 나타 경(Paṭhamanāthasutta)의 주해

---

๑๗. สตฺตเม สนาถาติ สญาตกา พหุญาติวคฺคา หุตฺวา วิหรถ. นาถํ กโรนฺตีติ นาถกรณา, อตฺตโน สนาถภาวกรา ปติฏฺฐากราติ อตฺโถ. กลฺยาณมิตฺโตติอาทีสุ สีลาทิคุณสมฺปนฺนา กลฺยาณา มิตฺตา อสฺสาติ กลฺยาณมิตฺโต. เตวสฺส ฐานนิสชฺชาทีสุ สห อยนโต สหายาติ กลฺยาณสหาโย. จิตฺเตน เจว กาเยน จ กลฺยาณมิตฺเตสุเยว สมฺปวงฺโก โอณโตติ กลฺยาณสมฺปวงฺโก. สุวโจ โหตีติ สุเขน วตฺตพฺโพ โหติ, สุเขน อนุสาสิตพฺโพ. ขโมติ คาฬฺเหน ผรุเสน กกฺขเฬน วุตฺโต ขมติ น กุปฺปติ. ปทกฺขิณคฺคาหี อนุสาสนินฺติ ยถา เอกจฺโจ โอวทิยมาโน วามโต คณฺหาติ, ปฏิปฺผรติ วา, อสฺสุณนฺโต วา คจฺฉติ, เอวํ อกตฺวา ‘‘โอวทถ[Pg.291], ภนฺเต, อนุสาสถ, ตุมฺเหสุ อโนวทนฺเตสุ โก อญฺโญ โอวทิสฺสตี’’ติ ปทกฺขิณํ คณฺหาติ.

17. 일곱 번째 경에서 '사나따(sanāthā)'는 친지들을 가진 자들이니, 많은 친지 무리를 이루어 머물라는 뜻이다. '나탕 까론띠(nāthaṃ karonti)'는 의지처를 만드는 것이기에 '나따까라나(nāthakaraṇā)'라고 하며, 스스로 의지처가 있게 하고 귀의처가 되게 한다는 의미이다. '깔리아나밋또(kalyāṇamitto)' 등의 구절에서, 계율 등의 덕성을 갖춘 훌륭한 친구가 그에게 있으므로 '깔리아나밋또(좋은 벗)'라 한다. 그 친구들이 서거나 앉는 등의 일에서 그와 함께하므로 '깔리아나사하요(좋은 동료)'라 한다. 마음으로나 몸으로나 오직 선우(善友)들에게 기울어져 있으므로 '깔리아나삼빠왕꼬(좋은 반려)'라 한다. '수와쪼 호띠(suvaco hoti)'는 말하기 쉽고 가르치기 쉽다는 뜻이다. '카모(khamo)'는 엄하고 거칠고 딱딱한 말을 들어도 인내하고 화내지 않는 것을 말한다. '빠닥키낙가히 아누사사닝(padakkhiṇaggāhī anusāsaniṃ)'은 어떤 이가 훈계받을 때 잘못 받아들이거나 반항하거나 듣지 않는 척 가버리는 것과 달리, '존자시여, 훈계해 주십시오, 가르쳐 주십시오. 당신들께서 훈계하지 않으시면 누가 저를 훈계하겠습니까?'라고 말하며 공손하게 받아들이는 것을 말한다.

---

อุจฺจาวจานีติ อุจฺจนีจานิ. กึกรณียานีติ ‘‘กึ กโรมี’’ติ เอวํ วตฺวา กตฺตพฺพกมฺมานิ. ตตฺถ อุจฺจกมฺมํ นาม จีวรสฺส กรณํ รชนํ, เจติเย สุธากมฺมํ, อุโปสถาคารเจติยฆรโพธิฆเรสุ กตฺตพฺพกมฺมนฺติ เอวมาทิ. อวจกมฺมํ นาม ปาทโธวนมกฺขนาทิขุทฺทกกมฺมํ. ตตฺรูปายายาติ ตตฺรุปคมนิยาย. อลํ กาตุนฺติ กาตุํ สมตฺโถ โหติ. อลํ สํวิธาตุนฺติ วิจาเรตุํ สมตฺโถ โหติ.

'웃짜와짜니(uccāvacāni)'는 크고 작은 것들이다. '낑까라니야니(kiṃkaraṇīyāni)'는 '무엇을 할까요?'라고 말하며 해야 할 일들이다. 여기서 '큰 일(uccakamma)'이란 가사를 만들고 염색하는 일, 탑에 석회칠을 하는 일, 우뽀사따 홀, 불탑 전각, 보디나무 전각 등에서 해야 할 일 등을 말한다. '작은 일(avacakamma)'이란 발을 씻겨주거나 기름을 발라주는 등의 사소한 일을 말한다. '따뜨루빠야야(tatrūpāyāya)'는 그러한 일들을 완수하기 위해 다가가는 것이다. '알랑 까뚱(alaṃ kātuṃ)'은 능히 행할 수 있다는 뜻이다. '알랑 상위다뚱(alaṃ saṃvidhātuṃ)'은 능히 관리할 수 있다는 뜻이다.

---

ธมฺเม อสฺส กาโม สิเนโหติ ธมฺมกาโม, เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ ปิยายตีติ อตฺโถ. ปิยสมุทาหาโรติ ปรสฺมึ กเถนฺเต สกฺกจฺจํ สุณาติ, สยญฺจ ปเรสํ เทเสตุกาโม โหตีติ อตฺโถ. อภิธมฺเม อภิวินเยติ เอตฺถ ธมฺโม อภิธมฺโม, วินโย อภิวินโยติ จตุกฺกํ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ ธมฺโมติ สุตฺตนฺตปิฏกํ. อภิธมฺโมติ สตฺต ปกรณานิ. วินโยติ อุภโตวิภงฺโค. อภิวินโยติ ขนฺธกปริวารา. อถ วา สุตฺตนฺตปิฏกมฺปิ อภิธมฺมปิฏกมฺปิ ธมฺโม เอว, มคฺคผลานิ อภิธมฺโม. สกลวินยปิฏกํ วินโย, กิเลสวูปสมกรณํ อภิวินโย. อิติ สพฺพสฺมิมฺปิ เอตฺถ ธมฺเม จ อภิธมฺเม จ วินเย จ อภิวินเย จ อุฬารปาโมชฺโช โหตีติ อตฺโถ. กุสเลสุ ธมฺเมสูติ การณตฺเถ ภุมฺมํ, จาตุภูมกกุสลธมฺมการณา เตสํ อธิคมตฺถาย อนิกฺขิตฺตธุโร โหตีติ อตฺโถ.

법(dhamma)에 대한 열망과 애정이 있으므로 '담마까모(dhammakāmo)'라 하며, 삼장(Tepiṭaka)인 부처님 말씀을 사랑한다는 의미이다. '삐야사무다하로(piyasamudāhāro)'는 타인이 설할 때 정중히 듣고, 스스로도 타인에게 설해주기를 원한다는 의미이다. '아비담메 아비위나예(abhidhamme abhivinaye)'에서 담마(dhammo), 아비담마(abhidhammo), 위나야(vinayo), 아비위나야(abhivinayo)의 네 가지 구분을 알아야 한다. 여기서 '담마'는 경장(Suttantapiṭaka)이고, '아비담마'는 [아비담마] 7론이며, '위나야'는 양부 비방가(Ubhatovibhaṅgo)이고, '아비위나야'는 칸다까(Khandhaka)와 빠리와라(Parivāra)이다. 또는 경장과 논장 모두 '담마'이고 도(magga)와 과(phala)가 '아비담마'이며, 모든 율장(Vinayapiṭaka)이 '위나야'이고 번뇌를 가라앉히는 가르침이 '아비위나야'이다. 이처럼 이 모든 담마, 아비담마, 위나야, 아비위나야에 대해 커다란 기쁨(uḷārapāmojja)을 가진다는 의미이다. '꾸살레수 담메수(kusalesu dhammesu)'에서 처격은 원인의 의미로 쓰였으니, 네 단계(사계)의 유익한 법들이라는 원인 때문에 그것들을 성취하기 위해 짐을 내려놓지 않는다는 의미이다.

---

๘. ทุติยนาถสุตฺตวณฺณนา

8. 두 번째 나타 경(Dutiyanāthasutta)의 주해

---

๑๘. อฏฺฐเม เถรานุกมฺปิตสฺสาติ เถเรหิ โอวาทานุสาสนิทานสมุสฺสาหิตาย หิตผรณาย อนุกมฺปิตสฺส.

18. 여덟 번째 경에서 '테라누깜삐땃사(therānukampitassa)'는 장로들이 훈계와 가르침을 통해 독려하고 이익을 가져다주는 연민으로 보살핀 자를 의미한다.

---

๙. ปฐมอริยาวาสสุตฺตวณฺณนา

9. 첫 번째 아리야와사 경(Paṭhamaariyāvāsasutta)의 주해

---

๑๙. นวเม อริยวาสาติ อริยานํ อาวาโส, เต อาวสึสุ อาวสนฺติ อาวสิสฺสนฺตีติ อริยาวาสา. ยทริยาติ เย วาเส อริยา.

19. 아홉 번째 경에서 '아리야와사(ariyāvāsā)'는 성자들의 거처이니, 그들이 과거에 머물렀고 현재 머물고 있으며 미래에 머물 것이기에 '아리야와사'라고 한다. '야다리야(yadariyā)'는 성자들이 머무는 거처들이라는 뜻이다.

---

๑๐. ทุติยอริยาวาสสุตฺตวณฺณนา

10. 두 번째 아리야와사 경(Dutiyaariyāvāsasutta)의 주해

---

๒๐. ทสมํ [Pg.292] ยสฺมา กุรุรฏฺฐวาสิโน ภิกฺขู คมฺภีรปญฺญาการกา ยุตฺตปฺปยุตฺตา, ตสฺมา ยถา เตสํ ทีฆนิกายาทีสุ มหานิทานาทีนิ กถิตานิ, เอวมิทมฺปิ คมฺภีรํ สุขุมํ ติลกฺขณาหตํ สุตฺตํ ตตฺเถว อโวจ. ตตฺถ ปญฺจงฺควิปฺปหีโนติ ปญฺจหิ องฺเคหิ วิปฺปยุตฺโต หุตฺวา ขีณาสโว อวสิ วสติ วสิสฺสติ. ตสฺมา อยํ ปญฺจงฺควิปฺปหีนตา อริยาวาโสติ วุตฺโต. เอส นโย สพฺพตฺถ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ฉฬงฺคสมนฺนาคโต โหตีติ ฉฬงฺคุเปกฺขาย สมนฺนาคโต โหติ. ฉฬงฺคุเปกฺขา ธมฺมา นาม เกติ? ญาณาทโย. ‘‘ญาณ’’นฺติ วุตฺเต กิริยโต จตฺตาริ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตานิ ลพฺภนฺติ, ‘‘สตตวิหาโร’’ติ วุตฺเต อฏฺฐ มหาจิตฺตานิ, ‘‘รชฺชนทุสฺสนํ นตฺถี’’ติ วุตฺเต ทส จิตฺตานิ ลพฺภนฺติ. โสมนสฺสํ อาเสวนวเสน ลพฺภติ. สตารกฺเขน เจตสาติ ขีณาสวสฺส หิ ตีสุ ทฺวาเรสุ สพฺพกาเล สติ อารกฺขกิจฺจํ สาเธติ. เตเนวสฺส จรโต จ ติฏฺฐโต จ สุตฺตสฺส จ ชาครสฺส จ สตตํ สมิตํ ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหตีติ วุจฺจติ.

20. 열 번째 경에 대하여: 꾸루(Kuru) 지방에 사는 비구들은 지혜가 깊어 심오한 질문을 하고 수행에 정진하기 때문에, 디가 니까야 등에서 마하니다나 경 등이 그들에게 설해진 것처럼, 심오하고 미묘하며 삼법인을 담고 있는 이 경도 그곳에서 설해졌다. 거기서 '빤짱가위빠히노(pañcaṅgavippahīno)'는 다섯 가지 요소를 멀리 여의고 번뇌를 다한 자(아라한)가 과거에 머물렀고 현재 머물며 미래에 머물 것임을 말한다. 그러므로 이러한 '다섯 가지 요소를 버린 상태'를 성자의 거처(ariyāvāsa)라고 하였다. 이 방식은 모든 구절에 적용된다. '여섯 가지 요소를 갖춘다(chaḷaṅgasamannāgato)'는 것은 여섯 가지 대상에 대한 평온(chaḷaṅgupekkha)을 갖춘 것을 의미한다. 여섯 가지 평온의 법이란 무엇인가? 지혜 등이다. '지혜(ñāṇa)'라고 할 때 마하기리야 중 네 가지 지혜와 결합된 마음을 얻고, '항상 머묾(satatavihāra)'이라고 할 때 여덟 가지 마하기리야 마음을 얻으며, '탐착과 혐오가 없음'이라고 할 때 열 가지 마음(마하기리야 8개와 하시뚭빠다, 우또나)을 얻게 된다. 기쁨(somanassa)은 반복된 수행(āsevana)을 통해 얻어진다. '마음의 파수꾼인 마음으로(satārakkhena cetasā)'라는 구절은, 번뇌를 다한 자의 세 문에 모든 순간 마음챙김이 보호하는 역할을 수행함을 뜻한다. 그러므로 그가 걷거나 서거나 잠자거나 깨어있을 때나 항상 끊임없이 지혜의 통찰이 앞에 나타나 있다고 말하는 것이다.

---

ปุถุสมณพฺราหฺมณานนฺติ พหูนํ สมณพฺราหฺมณานํ. เอตฺถ สมณาติ ปพฺพชฺชูปคตา, พฺราหฺมณาติ โภวาทิโน. ปุถุปจฺเจกสจฺจานีติ พหูนิ ปาเฏกฺกสจฺจานิ. ‘‘อิทเมว ทสฺสนํ สจฺจํ, อิทเมว สจฺจ’’นฺติ เอวํ ปาฏิเยกฺกํ คหิตานิ พหูนิ สจฺจานีติ อตฺโถ. นุณฺณานีติ นีหฏานิ. ปนุณฺณานีติ สุฏฺฐุ นีหฏานิ. จตฺตานีติ วิสฺสฏฺฐานิ. วนฺตานีติ วมิตานิ. มุตฺตานีติ ฉินฺนพนฺธนานิ กตานิ. ปหีนานีติ ปชหิตานิ. ปฏินิสฺสฏฺฐานีติ ยถา น ปุน จิตฺตํ อาโรหนฺติ, เอวํ ปฏินิสฺสชฺชิตานิ. สพฺพาเนว ตานิ คหิตคฺคหณสฺส วิสฺสฏฺฐภาวเววจนานิ.

'수많은 사문과 바라문들에게(puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ)'는 많은 사문과 바라문들을 의미한다. 여기서 '사문들(samaṇā)'은 출가한 자들을 말하며, '바라문들(brāhmaṇā)'은 '보(bho, 어이)'라고 말하는 자들(브라만)을 말한다. '여러 개별적 진리들(puthupaccekasaccāni)'은 수많은 각각의 진리들이다. '이 견해만이 진실이고, 이것만이 진리이다'라고 이와 같이 각각 취해진 수많은 진리들이라는 뜻이다. '제거되었다(nuṇṇāni)'는 내던져졌다는 뜻이다. '멀리 제거되었다(panuṇṇāni)'는 완전히 내던져졌다는 뜻이다. '버려졌다(cattāni)'는 놓아버렸다는 뜻이다. '토해냈다(vantāni)'는 뱉어냈다는 뜻이다. '해방되었다(muttāni)'는 결박이 끊어졌다는 뜻이다. '끊어졌다(pahīnāni)'는 버려졌다는 뜻이다. '확실히 놓아버렸다(paṭinissaṭṭhāni)'는 다시는 마음에 떠오르지 않도록 이와 같이 놓아버린 것이다. 이 모든 것은 이전에 집착하여 취했던 것을 놓아버렸음을 나타내는 동의어들이다.

---

สมวยสฏฺเฐสโนติ เอตฺถ อวยาติ อนูนา, สฏฺฐาติ วิสฺสฏฺฐา. สมฺมา อวยา สฏฺฐา เอสนา อสฺสาติ สมวยสฏฺเฐสโน, สุฏฺฐุวิสฺสฏฺฐสพฺพเอสโนติ อตฺโถ. ราคา จิตฺตํ วิมุตฺตนฺติอาทีหิ มคฺคสฺส กิจฺจนิปฺผตฺติ กถิตา. ราโค เม ปหีโนติอาทีหิ ปจฺจเวกฺขณผลํ กถิตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

'탐구를 완전히 버린 자(samavayasaṭṭhesano)'에서 '아와야(avayā)'는 줄어들지 않은(완전한) 것이며, '삿타(saṭṭhā)'는 버려진 것이다. 바르게(sammā) 완전하며(avayā) 버려진(saṭṭhā) 탐구(esanā)를 가진 자를 '탐구를 완전히 버린 자'라고 하며, 모든 탐구를 완전히 버린 자라는 뜻이다. '탐욕으로부터 마음이 해방되었다' 등의 구절로는 도(道)의 역할이 성취되었음을 설하신 것이다. '나의 탐욕은 끊어졌다' 등의 구절로는 반조(paccavekkhaṇa)를 통해 얻은 과(果)를 설하신 것이다. 나머지는 모든 곳에서 의미가 명확하다.

---

นาถวคฺโค ทุติโย.

제2 나타 품(Nāthavagga)이 끝났다.

---

๓. มหาวคฺโค

3. 대품(Mahāvagga)

---

๑. สีหนาทสุตฺตวณฺณนา

1. 사자후 경(Sīhanādasutta)의 주석

---

๒๑. ตติยสฺส [Pg.293] ปฐเม วิสมคเตติ วิสมฏฺฐาเนสุ โคจเรสุ คเต. สงฺฆาตํ อาปาเทสินฺติ ฆาตํ วธํ ปาเปสึ. ตสฺส หิ อุสฺสนฺนเตชตาย ขุทฺทเกสุ ปาเณสุ อนุกมฺปา โหติ. ตสฺมา เย ปฏิสตฺตุภาเวน สณฺฐาตุํ สกฺขิสฺสนฺติ, เย ทุพฺพลา ปลายิตุกามา ภวิสฺสนฺติ, เต ปลายิสฺสนฺตีติ สีหนาทํ นทิตฺวาว โคจราย ปกฺกมติ. ตถาคตสฺเสตํ อธิวจนนฺติ ยทิ หิ สหนตาย หนนตาย จ สีโห, ตถาคโต หิ สพฺพานิ จ อิฏฺฐานิฏฺฐานิ สหติ, สพฺพปรปฺปวาทิโน จ วาทานํ นิมฺมถเนน หนติ. อิทมสฺส โหติ สีหนาทสฺมินฺติ อยมสฺส สีหนาโท.

21. 제3품의 첫 번째 경에서 '험난한 곳에 간(visamagate)'이란 험한 절벽 등 평탄하지 않은 장소인 먹이 활동지로 간 것을 의미한다. '파멸에 이르게 하였다(saṅghātaṃ āpādesiṃ)'는 살생과 죽음에 이르게 하였다는 뜻이다. 사자왕은 그 위엄이 넘치기에 작은 생명체들에게는 연민을 가진다. 그러므로 '적대자로 대항할 수 없는 자들, 약하여 도망치고자 하는 자들은 도망칠 것이다'라고 생각하며 사자후를 내뿜은 뒤에야 먹이를 찾아 떠난다. '이것은 여래를 지칭하는 말이다'라는 대목에서, 만약 인내함(sahanatāya)과 파괴함(hananatāya) 때문에 사자라 한다면, 여래께서는 모든 즐거운 대상과 즐겁지 않은 대상을 인내하시고, 모든 외도들의 주장을 짓눌러 파괴하시기 때문이다. '이것이 그분의 사자후이다'라는 것은 이 대중 가운데서 설법하시는 것이 그분의 사자후라는 뜻이다.

---

ตถาคตพลานีติ อญฺเญหิ อสาธารณานิ ตถาคตสฺเสว พลานิ. ยถา วา ปุพฺพพุทฺธานํ พลานิ ปุญฺญสมฺปตฺติยา อาคตานิ, ตถา อาคตพลานีติปิ อตฺโถ. ตตฺถ ทุวิธํ ตถาคตสฺส พลํ กายพลํ ญาณพลํ. เตสุ กายพลํ หตฺถิกุลานุสาเรน เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ โปราเณหิ –

'여래의 힘들(Tathāgatabalāni)'이란 다른 제자들이나 벽지불들과 공유되지 않는 오직 여래만의 힘들을 말한다. 혹은 과거 부처님들의 힘이 공덕의 성취로 말미암아 온 것처럼, '전해진 힘(āgatabala)'이라는 뜻으로도 이해해야 한다. 그중 여래의 힘에는 육체적인 힘(kāyabala)과 지혜의 힘(ñāṇabala) 두 가지가 있다. 그중 육체적인 힘은 열 가지 코끼리 종류의 서열에 따라 알아야 한다. 이에 대해 옛 스승들께서 이와 같이 말씀하셨다.

---

‘‘กาลาวกญฺจ คงฺเคยฺยํ, ปณฺฑรํ ตมฺพปิงฺคลํ;

คนฺธมงฺคลเหมญฺจ, อุโปสถฉทฺทนฺติเม ทสา’’ติ.

“깔라와까, 강게이야, 빤다라, 땀바, 삥갈라, 간다, 망갈라, 헤마, 우뽀사타, 차단따, 이들이 열 가지 코끼리들이다.”

---

อิมานิ ทส หตฺถิกุลานิ. ตตฺถ กาลาวกนฺติ ปกติหตฺถิกุลํ ทฏฺฐพฺพํ. ยํ ทสนฺนํ ปุริสานํ กายพลํ, ตํ เอกสฺส กาลาวกสฺส หตฺถิโน. ยํ ทสนฺนํ กาลาวกานํ พลํ, ตํ เอกสฺส คงฺเคยฺยสฺส. ยํ ทสนฺนํ คงฺเคยฺยานํ, ตํ เอกสฺส ปณฺฑรสฺส. ยํ ทสนฺนํ ปณฺฑรานํ, ตํ เอกสฺส ตมฺพสฺส. ยํ ทสนฺนํ ตมฺพานํ, ตํ เอกสฺส ปิงฺคลสฺส. ยํ ทสนฺนํ ปิงฺคลานํ, ตํ เอกสฺส คนฺธหตฺถิโน. ยํ ทสนฺนํ คนฺธหตฺถีนํ, ตํ เอกสฺส มงฺคลสฺส. ยํ ทสนฺนํ มงฺคลานํ, ตํ เอกสฺส เหมสฺส. ยํ ทสนฺนํ เหมานํ, ตํ เอกสฺส อุโปสถสฺส. ยํ ทสนฺนํ อุโปสถานํ, ตํ เอกสฺส ฉทฺทนฺตสฺส. ยํ ทสนฺนํ ฉทฺทนฺตานํ, ตํ เอกสฺส ตถาคตสฺส. นารายนสงฺฆาตพลนฺติปิ อิทเมว [Pg.294] วุจฺจติ. ตเทตํ ปกติหตฺถิคณนาย หตฺถีนํ โกฏิสหสฺสานํ, ปุริสคณนาย ทสนฺนํ ปุริสโกฏิสหสฺสานํ พลํ โหติ. อิทํ ตาว ตถาคตสฺส กายพลํ.

이들이 열 가지 코끼리 종류이다. 거기서 '깔라와까(kālāvaka)'는 보통의 코끼리 종류로 보아야 한다. 일반 성인 남자 열 명의 힘은 깔라와까 코끼리 한 마리의 힘과 같다. 깔라와까 열 마리의 힘은 강게이야 한 마리의 힘과 같고, 강게이야 열 마리의 힘은 빤다라 한 마리의 힘과 같으며, 빤다라 열 마리의 힘은 땀바 한 마리의 힘과 같다. 땀바 열 마리의 힘은 삥갈라 한 마리의 힘과 같고, 삥갈라 열 마리의 힘은 간다 코끼리 한 마리의 힘과 같다. 간다 코끼리 열 마리의 힘은 망갈라 한 마리의 힘과 같고, 망갈라 열 마리의 힘은 헤마 한 마리의 힘과 같으며, 헤마 열 마리의 힘은 우뽀사타 한 마리의 힘과 같다. 우뽀사타 열 마리의 힘은 차단따 한 마리의 힘과 같고, 차단따 코끼리 열 마리의 힘은 여래 한 분의 육체적인 힘과 같다. 이것을 '나라연의 결합된 힘(nārāyanasaṅghātabala)'이라고도 부른다. 이것은 보통 코끼리의 수로 계산하면 천 마리의 꾸띠(koṭi, 천만) 코끼리들의 힘이며, 사람의 수로 계산하면 만 마리의 꾸띠 사람들의 힘과 같다. 이것이 우선 여래의 육체적인 힘이다.

---

ญาณพลํ ปน ปาฬิยํ ตาว อาคตเมว. ทสพลญาณํ, มชฺฌิเม อาคตํ จตุเวสารชฺชญาณํ, อฏฺฐสุ ปริสาสุ อกมฺปนญาณํ, จตุโยนิปริจฺเฉทญาณํ, ปญฺจคติปริจฺเฉทญาณํ, สํยุตฺตเก (สํ. นิ. ๒.๓๓) อาคตานิ เตสตฺตติ ญาณานิ สตฺตสตฺตติ ญาณานีติ, เอวํ อญฺญานิปิ อเนกานิ ญาณพลํ นาม. อิธาปิ ญาณพลเมว อธิปฺเปตํ. ญาณญฺหิ อกมฺปิยฏฺเฐน อุปตฺถมฺภนฏฺเฐน จ พลนฺติ วุตฺตํ.

지혜의 힘(ñāṇabala)은 우선 경전에 전해지는 바와 같다. 십력(dasabala), 맛지마 니까야에 나오는 사무소외(catuvesārajja), 여덟 대중 가운데서 흔들리지 않는 지혜, 네 가지 태생(yoni)을 구분하는 지혜, 다섯 가지 운명(gati)을 구분하는 지혜, 상윳따 니까야에 나오는 73가지 지혜와 77가지 지혜 등, 이와 같은 여러 가지 지혜들을 '지혜의 힘'이라 한다. 여기서도 지혜의 힘만을 의미한다. 왜냐하면 지혜는 흔들리지 않는 성질과 지탱해 주는 성질 때문에 '힘(bala)'이라 불리기 때문이다.

---

อาสภํ ฐานนฺติ เสฏฺฐฏฺฐานํ อุตฺตมฏฺฐานํ. อาสภา วา ปุพฺพพุทฺธา, เตสํ ฐานนฺติ อตฺโถ. อปิจ ควสตเชฏฺฐโก อุสโภ, ควสหสฺสเชฏฺฐโก วสโภ. วชสตเชฏฺฐโก วา อุสโภ, วชสหสฺสเชฏฺฐโก วสโภ. สพฺพควเสฏฺโฐ สพฺพปริสฺสยสโห เสโต ปาสาทิโก มหาภารวโห อสนิสตสทฺเทหิปิ อสมฺปกมฺปิโย นิสโภ, โส อิธ อุสโภติ อธิปฺเปโต. อิทมฺปิ หิ ตสฺส ปริยายวจนํ. อุสภสฺส อิทนฺติ อาสภํ. ฐานนฺติ จตูหิ ปาเทหิ ปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา อจลฏฺฐานํ. อิทํ ปน อาสภํ วิยาติ อาสภํ. ยเถว หิ นิสภสงฺขาโต อุสโภ อุสภพเลน สมนฺนาคโต จตูหิ ปาเทหิ ปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา อจลฏฺฐาเนน ติฏฺฐติ, เอวํ ตถาคโตปิ ทสหิ ตถาคตพเลหิ สมนฺนาคโต จตูหิ เวสารชฺชปาเทหิ อฏฺฐปริสปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา สเทวเก โลเก เกนจิ ปจฺจตฺถิเกน ปจฺจามิตฺเตน อกมฺปิโย อจลฏฺฐาเนน ติฏฺฐติ. เอวํ ติฏฺฐมาโน จ ตํ อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ อุปคจฺฉติ น ปจฺจกฺขาติ อตฺตนิ อาโรเปติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาตี’’ติ.

'웅천의 자리(āsabhaṃ ṭhānanti)'란 가장 뛰어난 자리, 으뜸가는 자리를 말한다. 또는 모든 부처님들을 '아사바(āsabha)'라 하니, 그분들의 자리라는 뜻이다. 또한 소 백 마리의 우두머리를 우사바(usabho), 천 마리의 우두머리를 와사바(vasabho)라 한다. 혹은 소 우리 백 개의 우두머리를 우사바, 천 개의 우두머리를 와사바라 한다. 모든 소 중에 으뜸이며 모든 위험을 견뎌내고 희고 단정하며 큰 짐을 나르고 백 번의 천둥소리에도 흔들리지 않는 소를 니사바(nisabho)라고 하는데, 여기서 '우사바(usabho)'란 바로 이를 의미한다. 이것 또한 그 명칭의 동의어이다. 이 '우사바'에게 속한 것이 '아사바(āsabha)'이다. '자리(ṭhāna)'란 네 발로 땅을 짓누르며 흔들림 없이 서 있는 것이다. 이것이 마치 웅천(우사바)의 서 있음과 같기에 '아사바'라고 한다. 니사바라고 불리는 우사바가 우사바의 힘을 갖추고 네 발로 땅을 짓누르며 요지부동으로 서 있듯이, 여래께서도 열 가지 힘을 갖추시고 사무소외라는 네 발로 여덟 대중이라는 땅을 짓누르며, 신들과 인간을 포함한 세상에서 그 어떤 적대자나 원수에게도 흔들리지 않고 요지부동으로 서 계신다. 이와 같이 서 계시면서 그 최상의 자리인 일체지(一切智)의 자리를 선언하시고 도달하시며, 물리치지 않고 스스로 짊어지신다. 그러므로 “웅천의 자리를 선언한다”라고 말씀하신 것이다.

---

ปริสาสูติ อฏฺฐสุ ปริสาสุ. สีหนาทํ นทตีติ เสฏฺฐนาทํ นทติ, อภีตนาทํ นทติ, สีหนาทสทิสํ วา นาทํ นทติ. ตตฺรายํ อุปมา – ยถา สีโห สีหพเลน สมนฺนาคโต สพฺพตฺถ วิสารโท วิคตโลมหํโส สีหนาทํ นทติ, เอวํ ตถาคตสีโหปิ ตถาคตพเลหิ สมนฺนาคโต อฏฺฐสุ ปริสาสุ วิสารโท วิคตโลมหํโส ‘‘อิติ [Pg.295] สกฺกาโย’’ติอาทินา นเยน นานาวิธเทสนาวิลาสสมฺปนฺนํ สีหนาทํ นทติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปริสาสุ สีหนาทํ นทตี’’ติ.

'대중 가운데서(parisāsu)'란 여덟 대중 가운데서를 말한다. '사자후를 토한다(sīhanādaṃ nadati)'는 최상의 소리를 내고, 두려움 없는 소리를 내며, 사자의 포효와 같은 소리를 내는 것을 말한다. 이에 대한 비유는 다음과 같다. 사자가 사자의 힘을 갖추고 모든 곳에서 당당하며 전율함(소름) 없이 사자후를 토하듯이, 여래라는 사자왕께서도 여래의 힘들을 갖추시고 여덟 대중 가운데서 당당하며 전율함 없이 “이것이 유신견(sakkāya)이다”라는 등의 방식으로, 여러 가지 다양한 설법의 묘미를 갖춘 사자후를 토하신다. 그러므로 “대중들 가운데서 사자후를 토한다”라고 말씀하신 것이다.

---

พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตตีติ เอตฺถ พฺรหฺมนฺติ เสฏฺฐํ อุตฺตมํ วิสิฏฺฐํ. จกฺกนฺติ ธมฺมจกฺกํ. ตํ ปเนตํ ทุวิธํ โหติ ปฏิเวธญาณญฺเจว เทสนาญาณญฺจ. ตตฺถ ปญฺญาปภาวิตํ อตฺตโน อริยผลาวหํ ปฏิเวธญาณํ, กรุณาปภาวิตํ สาวกานํ อริยผลาวหํ เทสนาญาณํ. ตตฺถ ปฏิเวธญาณํ อุปฺปชฺชมานํ อุปฺปนฺนนฺติ ทุวิธํ. ตญฺหิ อภินิกฺขมนโต ยาว อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. ตุสิตภวนโต วา ยาว มหาโพธิปลฺลงฺเก อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. ทีปงฺกรโต วา ปฏฺฐาย ยาว อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. เทสนาญาณมฺปิ ปวตฺตมานํ ปวตฺตนฺติ ทุวิธํ. ตญฺหิ ยาว อญฺญาสิโกณฺฑญฺญสฺส โสตาปตฺติมคฺคา ปวตฺตมานํ, ผลกฺขเณ ปวตฺตํ นาม. เตสุ ปฏิเวธญาณํ โลกุตฺตรํ, เทสนาญาณํ โลกิยํ. อุภยมฺปิ ปเนตํ อญฺเญหิ อสาธารณํ, พุทฺธานํเยว โอรสญาณํ.

‘범륜(범의 수레바퀴)을 굴린다’는 구절에서 ‘범(brahma)’은 수승하고 훌륭하며 뛰어난 것을 의미합니다. ‘수레바퀴(cakka)’는 법의 수레바퀴(법륜)를 뜻합니다. 이 법의 수레바퀴는 통달의 지혜(체득지)와 설법의 지혜(설법지)라는 두 가지가 있습니다. 거기서 지혜로 닦여져 스스로에게 성스러운 과보를 가져오는 지혜를 통달의 지혜라 하고, 자비로 닦여져 제자들에게 성스러운 과보를 가져오는 지혜를 설법의 지혜라고 합니다. 그중 통달의 지혜는 생겨나고 있는 것과 이미 생겨난 것의 두 종류가 있습니다. 그것은 출가한 때부터 아라한 도(道)에 이르기까지는 생겨나고 있는 것이라 하며, 과(果)의 순간에는 이미 생겨난 것이라고 합니다. 또는 도솔천에서부터 대보리좌의 아라한 도에 이르기까지는 생겨나고 있는 것이라 하며, 과의 순간에는 이미 생겨난 것이라고 합니다. 또는 디빵까라 부처님 때부터 시작하여 아라한 도에 이르기까지는 생겨나고 있는 것이라 하며, 과의 순간에는 이미 생겨난 것이라고 합니다. 설법의 지혜 또한 굴러가고 있는 것과 이미 굴러간 것의 두 종류가 있습니다. 그것은 안냐시꼰단냐가 예류 도(道)에 이를 때까지는 굴러가고 있는 것이라 하며, 과의 순간에는 이미 굴러간 것이라고 합니다. 이들 중 통달의 지혜는 출세간적인 것이고, 설법의 지혜는 세간적인 것입니다. 그러나 이 두 가지 모두 다른 이들과 공유되지 않는 부처님들만의 고유한 지혜입니다.

---

อิทานิ เยหิ ทสหิ พเลหิ สมนฺนาคโต ตถาคโต อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ, ตานิ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ กตมานิ ทส? อิธ, ภิกฺขเว, ตถาคโต ฐานญฺจ ฐานโตติอาทิมาห. ตตฺถ ฐานญฺจ ฐานโตติ การณญฺจ การณโต. การณญฺหิ ยสฺมา ตตฺถ ผลํ ติฏฺฐติ, ตทายตฺตวุตฺติตาย อุปฺปชฺชติ เจว ปวตฺตติ จ, ตสฺมา ฐานนฺติ วุจฺจติ. ตํ ภควา ‘‘เย เย ธมฺมา เยสํ เยสํ ธมฺมานํ เหตู ปจฺจยา อุปฺปาทาย, ตํ ตํ ฐานํ. เย เย ธมฺมา เยสํ เยสํ ธมฺมานํ น เหตู น ปจฺจยา อุปฺปาทาย, ตํ ตํ อฏฺฐาน’’นฺติ ปชานนฺโต ฐานญฺจ ฐานโต อฏฺฐานญฺจ อฏฺฐานโต ยถาภูตํ ปชานาติ. อภิธมฺเม ปเนตํ ‘‘ตตฺถ กตมํ ตถาคตสฺส ฐานญฺจ ฐานโต อฏฺฐานญฺจ อฏฺฐานโต ยถาภูตํ ญาณ’’นฺติอาทินา (วิภ. ๘๐๙) นเยน วิตฺถาริตเมว. ยมฺปีติ เยน ญาเณน. อิทมฺปิ, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺสาติ อิทมฺปิ ฐานาฏฺฐานญาณํ ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ นาม โหตีติ อตฺโถ. เอวํ สพฺพปเทสุ โยชนา เวทิตพฺพา.

이제 여래께서 구비하여 당당한 위치를 자처하시는 열 가지 힘을 자세히 보여주기 위해 “비구들이여, 그 열 가지는 무엇인가? 여기, 비구들이여, 여래는 가능한 것을 가능하다고(처를 처로서) 안다”는 등의 말씀을 하셨습니다. 여기서 ‘가능한 것을 가능하다고’란 원인을 원인으로서 안다는 뜻입니다. 왜냐하면 원인이 있으면 결과가 거기에 머물고, 결과가 그 원인에 의존하여 생겨나고 지속되기 때문에 원인을 ‘근거(處, ṭhāna)’라고 부릅니다. 세존께서는 ‘어떠한 법들이 어떠한 법들의 생겨남에 원인과 조건이 되는가, 그것이 곧 가능한 근거이다. 어떠한 법들이 어떠한 법들의 생겨남에 원인도 조건도 되지 않는가, 그것은 불가능한 근거이다’라고 아시면서, 가능한 것은 가능하다고, 불가능한 것은 불가능하다고 있는 그대로 아십니다. 아비담마(비방가)에서는 이 내용을 “거기서 여래의 처비처지(處非處智)란 무엇인가”라는 등의 방식으로 이미 자세히 설명하고 있습니다. ‘어떤 것(yampī)’이란 어떤 지혜를 말합니다. “비구들이여, 이것 또한 여래의...”라는 말은 이 처비처지 또한 여래의 ‘여래력(如來力)’이 된다는 뜻입니다. 이와 같이 모든 구절에서 문맥의 연결을 이해해야 합니다.

---

กมฺมสมาทานานนฺติ สมาทิยิตฺวา กตานํ กุสลากุสลกมฺมานํ, กมฺมเมว วา กมฺมสมาทานํ. ฐานโส เหตุโสติ ปจฺจยโต เจว [Pg.296] เหตุโต จ. ตตฺถ คติอุปธิกาลปโยคา วิปากสฺส ฐานํ, กมฺมํ เหตุ. อิมสฺส ปน ญาณสฺส วิตฺถารกถา ‘‘อตฺเถกจฺจานิ ปาปกานิ กมฺมสมาทานานิ คติสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺตี’’ติอาทินา (วิภ. ๘๑๐) นเยน อภิธมฺเม อาคตาเยว.

‘업의 수습(수용)’이란 스스로 받아들여 행한 유익하거나 해로운 업들, 또는 업 그 자체를 의미합니다. ‘근거와 원인에 따라’라는 것은 보조적인 조건(연)과 직접적인 원인(인)에 의해서라는 뜻입니다. 거기서 태어나는 곳(취), 신체적 조건, 시기, 노력 등은 과보가 나타나는 근거(처)가 되고, 업은 그 원인(인)이 됩니다. 이 지혜에 대한 자세한 설명은 “어떤 해로운 업의 수습은 태어나는 곳의 훌륭함에 저지되어 과보를 맺지 않는다”는 등의 방식으로 아비담마에 이미 나와 있습니다.

---

สพฺพตฺถคามินินฺติ สพฺพคติคามินิญฺจ อคติคามินิญฺจ. ปฏิปทนฺติ มคฺคํ. ยถาภูตํ ปชานาตีติ พหูสุปิ มนุสฺเสสุ เอกเมว ปาณํ ฆาเตนฺเตสุ ‘‘อิมสฺส เจตนา นิรยคามินี ภวิสฺสติ, อิมสฺส ติรจฺฉานโยนิคามินี’’ติ อิมินา นเยน เอกวตฺถุสฺมิมฺปิ กุสลากุสลเจตนาสงฺขาตานํ ปฏิปตฺตีนํ อวิปรีตโต สภาวํ ชานาติ. อิมสฺสปิ จ ญาณสฺส วิตฺถารกถา ‘‘ตตฺถ กตมํ ตถาคตสฺส สพฺพตฺถคามินึ ปฏิปทํ ยถาภูตํ ญาณํ? อิธ ตถาคโต อยํ มคฺโค อยํ ปฏิปทา นิรยคามินีติ ปชานาตี’’ติอาทินา (วิภ. ๘๑๑) นเยน อภิธมฺเม อาคตาเยว.

‘모든 곳으로 인도하는’이란 모든 태어날 곳(취)으로 인도하는 것과 태어날 곳이 없는 열반으로 인도하는 것을 말합니다. ‘수행(도)’이란 길을 의미합니다. ‘있는 그대로 안다’는 것은 많은 사람들이 하나의 생명을 죽일 때, “이 사람의 의도는 지옥으로 인도할 것이고, 이 사람의 의도는 축생계로 인도할 것이다”라는 식으로 하나의 사안에 대해서도 유익하거나 해로운 의도로 이루어진 행위들의 자성을 어긋남 없이 아는 것을 말합니다. 이 지혜에 대한 자세한 설명 또한 “거기서 여래의 처비처지란 무엇인가? 여기 여래는 이 길, 이 수행이 지옥으로 인도함을 안다”는 등의 방식으로 아비담마에 이미 나와 있습니다.

---

อเนกธาตุนฺติ จกฺขุธาตุอาทีหิ กามธาตุอาทีหิ วา ธาตูหิ พหุธาตุํ. นานาธาตุนฺติ ตาสํเยว ธาตูนํ วิลกฺขณตาย นานปฺปการธาตุํ. โลกนฺติ ขนฺธายตนธาตุโลกํ. ยถาภูตํ ปชานาตีติ ตาสํ ธาตูนํ อวิปรีตโต สภาวํ ปฏิวิชฺฌติ. อิทมฺปิ ญาณํ ‘‘ตตฺถ กตมํ ตถาคตสฺส อเนกธาตุนานาธาตุโลกํ ยถาภูตํ ญาณํ? อิธ ตถาคโต ขนฺธนานตฺตํ ปชานาตี’’ติอาทินา นเยน อภิธมฺเม วิตฺถาริตเมว.

‘여러 가지 요소(다계)’란 안계(眼界) 등이나 욕계 등과 같은 여러 요소를 말합니다. ‘다양한 요소(세계)’란 바로 그 요소들이 서로 다른 특성을 가졌기에 다양한 종류의 요소임을 의미합니다. ‘세상’이란 오온, 십이처, 십팔계의 세상을 말합니다. ‘있는 그대로 안다’는 것은 그 요소들의 자성을 어긋남 없이 꿰뚫어 아는 것입니다. 이 지혜 또한 “거기서 여래의 다계-나나계지란 무엇인가? 여기 여래는 오온의 다양함을 안다”는 등의 방식으로 아비담마에서 이미 자세히 설명되었습니다.

---

นานาธิมุตฺติกตนฺติ หีนาทีหิ อธิมุตฺตีหิ นานาธิมุตฺติกภาวํ. อิทมฺปิ ญาณํ ‘‘ตตฺถ กตมํ ตถาคตสฺส สตฺตานํ นานาธิมุตฺติกตํ ยถาภูตํ ญาณํ? อิธ ตถาคโต ปชานาติ สนฺติ สตฺตา หีนาธิมุตฺติกา’’ติอาทินา นเยน อภิธมฺเม วิตฺถาริตเมว.

‘다양한 성향(나나디무띠까)’이란 저열한 성향 등에 따른 다양한 확신의 상태를 말합니다. 이 지혜 또한 “거기서 여래의 중생들의 다양한 성향에 대한 지혜란 무엇인가? 여기 여래는 저열한 성향을 가진 중생들이 있음을 안다”는 등의 방식으로 아비담마에서 이미 자세히 설명되었습니다.

---

ปรสตฺตานนฺติ ปธานสตฺตานํ. ปรปุคฺคลานนฺติ ตโต อญฺเญสํ หีนสตฺตานํ. เอกตฺถเมว วา เอตํ ปททฺวยํ, เวเนยฺยวเสน ทฺวิธา วุตฺตํ. อินฺทฺริยปโรปริยตฺตนฺติ สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ ปรภาวญฺจ อปรภาวญฺจ, วุทฺธิญฺจ หานิญฺจาติ อตฺโถ. อิมสฺสาปิ ญาณสฺส วิตฺถารกถา ‘‘ตตฺถ กตมํ ตถาคตสฺส ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตํ ยถาภูตํ ญาณํ[Pg.297]? อิธ ตถาคโต สตฺตานํ อาสยํ ปชานาตี’’ติ (วิภ. ๘๑๔) อาทินา นเยน อภิธมฺเม อาคตาเยว.

‘다른 중생들’이란 뛰어난 중생들을, ‘다른 인물들’이란 그 외의 저열한 중생들을 의미합니다. 또는 이 두 단어는 같은 의미이지만 인도될 중생의 관점에 따라 두 가지로 표현된 것입니다. ‘근기의 예리함과 둔함’이란 믿음 등의 기능(인드리아)들이 성숙함과 미숙함, 혹은 증장함과 쇠퇴함을 뜻합니다. 이 지혜에 대한 자세한 설명 또한 “거기서 여래의 다른 중생과 다른 인물의 근기의 예리함과 둔함에 대한 지혜란 무엇인가? 여기 여래는 중생들의 성향(아사야)을 안다”는 등의 방식으로 아비담마에 이미 나와 있습니다.

---

ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนนฺติ ปฐมาทีนํ จตุนฺนํ ฌานานํ, ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีนํ อฏฺฐนฺนํ วิโมกฺขานํ, สวิตกฺกสวิจาราทีนํ ติณฺณํ สมาธีนํ, ปฐมชฺฌานสมาปตฺติอาทีนญฺจ นวนฺนํ อนุปุพฺพสมาปตฺตีนํ. สํกิเลสนฺติ หานภาคิยธมฺมํ. โวทานนฺติ วิเสสภาคิยธมฺมํ. วุฏฺฐานนฺติ ‘‘โวทานมฺปิ วุฏฺฐานํ, ตมฺหา ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐานมฺปิ วุฏฺฐาน’’นฺติ (วิภ. ๘๒๘) เอวํ วุตฺตํ ปคุณชฺฌานญฺเจว ภวงฺคผลสมาปตฺติโย จ. เหฏฺฐิมํ เหฏฺฐิมญฺหิ ปคุณชฺฌานํ อุปริมสฺส อุปริมสฺส ปทฏฺฐานํ โหติ, ตสฺมา ‘‘โวทานมฺปิ วุฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. ภวงฺเคน ปน สพฺพชฺฌาเนหิ วุฏฺฐานํ โหติ, ผลสมาปตฺติยา นิโรธสมาปตฺติโต วุฏฺฐานํ โหติ. ตํ สนฺธาย จ ‘‘ตมฺหา ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐานมฺปิ วุฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. อิทมฺปิ ญาณํ ‘‘ตตฺถ กตมํ ตถาคตสฺส ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนํ สํกิเลสํ โวทานํ วุฏฺฐานํ ยถาภูตํ ญาณํ? ฌายีติ จตฺตาโร ฌายี, อตฺเถกจฺโจ ฌายี สมฺปตฺตึเยว สมานํ วิปตฺตีติ ปจฺเจตี’’ติอาทินา (วิภ. ๘๒๘) นเยน อภิธมฺเม วิตฺถาริตเมว. สพฺพญาณานํ วิตฺถารกถาย วินิจฺฉโย สมฺโมหวิโนทนิยา วิภงฺคฏฺฐกถาย วุตฺโต, ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติทิพฺพจกฺขุญาณกถา วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตา, อาสวกฺขยกถา เหฏฺฐา วุตฺตาเยวาติ.

‘선·해탈·삼매·등지에 관하여(Jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ)’라는 구절은 초선 등 네 가지 선(禪)과, ‘색을 가진 자가 색들을 본다’는 등의 여덟 가지 해탈(解脫)과, 유심유사(有尋有伺) 등 세 가지 삼매(三昧)와, 초선정의 등지 등 아홉 가지 차제정(次第定)의 등지(等至)에 대한 것이다. ‘오염(saṃkilesa)’이란 퇴보하는 부분의 법(hānabhāgiyadhamma)을 말한다. ‘청정(vodāna)’이란 수승한 부분의 법(visesabhāgiyadhamma)을 말한다. ‘출정(vuṭṭhāna)’이란 ‘청정도 출정이며, 각각의 삼매로부터 나옴도 출정이다’(Vibh. 828)라고 설해진 것처럼, 숙달된 선(禪)과 유분(bhavaṅga) 및 과등지(phalasamāpatti)를 말한다. 실로 아래 단계의 숙달된 선은 바로 위 단계 선의 근접 원인이 되기 때문에 ‘청정도 출정이다’라고 설해진 것이다. 한편, 유분(bhavaṅga)에 의해서는 모든 선으로부터의 나옴이 일어나고, 과등지에 의해서는 멸진정으로부터의 나옴이 일어난다. 그것을 지칭하여 ‘각각의 삼매로부터 나옴도 출정이다’라고 설해진 것이다. 이 지혜 또한 ‘거기서 여래의 선·해탈·삼매·등지의 오염과 청정과 출정에 대한 있는 그대로의 지혜란 무엇인가? 수행자에게는 네 부류의 수행자가 있으니, 어떤 수행자는 성취(sampatti)인 것을 실패(vipatti)라고 여긴다’는 등의 방식(Vibh. 828)으로 아비담마에서 상세히 설명되었다. 모든 지혜에 대한 상세한 설명과 판별은 ‘삼모하비노다니(분별론 주석서)’에 설해져 있으며, 숙명통과 천안통에 대한 설명은 ‘청정도론’에 상세히 나와 있고, 누진통에 대한 설명은 앞에서 이미 설해진 바와 같다고 알아야 한다.

---

ตตฺถ ปรวาทีกถา โหติ ‘‘ทสพลญาณํ นาม ปาฏิเยกฺกํ ญาณํ นตฺถิ, สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺเสวายํ ปเภโท’’ติ. ตํ น ตถา ทฏฺฐพฺพํ. อญฺญเมว หิ ทสพลญาณํ, อญฺญํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. ทสพลญาณญฺหิ สกสกกิจฺจเมว ชานาติ, สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ตมฺปิ ตโต อวเสสมฺปิ ชานาติ. ทสพลญาเณสุ หิ ปฐมํ การณาการณเมว ชานาติ, ทุติยํ กมฺมวิปากนฺตรเมว, ตติยํ กมฺมปริจฺเฉทเมว, จตุตฺถํ ธาตุนานตฺตการณเมว, ปญฺจมํ สตฺตานํ อชฺฌาสยาธิมุตฺติเมว, ฉฏฺฐํ อินฺทฺริยานํ ติกฺขมุทุภาวเมว, สตฺตมํ ฌานาทีหิ สทฺธึ เตสํ สํกิเลสาทิเมว, อฏฺฐมํ ปุพฺเพนิวุตฺถกฺขนฺธสนฺตติเมว, นวมํ สตฺตานํ จุติปฏิสนฺธิเมว, ทสมํ สจฺจปริจฺเฉทเมว. สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปน เอเตหิ ชานิตพฺพญฺจ ตโต อุตฺตริญฺจ ปชานาติ, เอเตสํ ปน กิจฺจํ น สพฺพํ กโรติ. ตญฺหิ ฌานํ หุตฺวา อปฺเปตุํ [Pg.298] น สกฺโกติ, อิทฺธิ หุตฺวา วิกุพฺพิตุํ น สกฺโกติ, มคฺโค หุตฺวา กิเลเส เขเปตุํ น สกฺโกติ.

거기서 다른 학파(paravādī)의 견해는 ‘십력지(十力智)라고 하는 별개의 지혜는 없으며, 이것은 일체자지(sabbaññutaññāṇa)의 분류일 뿐이다’라는 것이다. 그것을 그렇게 보아서는 안 된다. 실로 십력지와 일체자지는 서로 다른 것이기 때문이다. 십력지는 각각 자신의 고유한 기능만을 알지만, 일체자지는 그것도 알고 그 이외의 남은 것도 모두 안다. 실로 십력지 중에서 첫 번째는 원인인 것과 원인이 아닌 것(처와 비처)만을 꿰뚫어 알고, 두 번째는 업과 과보의 차이만을, 세 번째는 업의 구별만을, 네 번째는 요소(dhātu)의 다양함에 대한 원인만을, 다섯 번째는 중생들의 성향과 확신만을, 여섯 번째는 기능(indriya)의 예리함과 둔함만을, 일곱 번째는 선(禪) 등과 함께 그것들의 오염 등을, 여덟 번째는 과거에 살았던 오온의 상속만을, 아홉 번째는 중생들의 죽음과 재생만을, 열 번째는 성제(聖諦)의 구별만을 꿰뚫어 안다. 그러나 일체자지는 이 지혜들로 알아야 할 것과 그 이상의 것까지 꿰뚫어 안다. 하지만 일체자지가 그 지혜들의 기능을 모두 수행하는 것은 아니다. 실로 일체자지가 선(禪)이 되어 안주(appana)할 수는 없으며, 신통이 되어 변화를 일으킬 수도 없고, 도(道)가 되어 번뇌를 소멸할 수도 없기 때문이다.

---

อปิจ ปรวาที เอวํ ปุจฺฉิตพฺโพ ‘‘ทสพลญาณํ นาเมตํ สวิตกฺกสวิจารํ อวิตกฺกวิจารมตฺตํ อวิตกฺกอวิจารํ, กามาวจรํ รูปาวจรํ อรูปาวจรํ, โลกิยํ โลกุตฺตร’’นฺติ. ชานนฺโต ‘‘ปฏิปาฏิยา สตฺต ญาณานิ สวิตกฺกสวิจารานี’’ติ วกฺขติ, ‘‘ตโต ปรานิ ทฺเว อวิตกฺกอวิจารานี’’ติ วกฺขติ. ‘‘อาสวกฺขยญาณํ สิยา สวิตกฺกสวิจารํ สิยา อวิตกฺกวิจารมตฺตํ, สิยา อวิตกฺกอวิจาร’’นฺติ วกฺขติ. ตถา ‘‘ปฏิปาฏิยา สตฺต กามาวจรานิ, ตโต ทฺเว รูปาวจรานิ, อวสาเน เอกํ โลกุตฺตร’’นฺติ วกฺขติ. ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปน สวิตกฺกสวิจารเมว โลกิยเมวา’’ติ วกฺขติ.

또한 다른 학파에게 이와 같이 물어야 한다. ‘이 십력지라는 것은 유심유사(有尋有伺)인가, 무심유사(無尋唯伺)인가, 무심무사(無尋無伺)인가? 욕계의 것인가, 색계의 것인가, 무색계의 것인가? 세간의 것인가, 출세간의 것인가?’라고. (교학을) 아는 자라면 ‘순서대로 일곱 가지 지혜는 유심유사이다’라고 말할 것이고, ‘그다음 두 가지는 무심무사이다’라고 말할 것이며, ‘누진지는 유심유사일 수도 있고, 무심유사일 수도 있으며, 무심무사일 수도 있다’라고 말할 것이다. 또한 ‘순서대로 일곱 가지는 욕계의 것이고, 그다음 두 가지는 색계의 것이며, 마지막 한 가지는 출세간의 것이다’라고 말할 것이다. 그러나 ‘일체자지는 오직 유심유사이며 세간의 것일 뿐이다’라고 말할 것이다.

---

เอวเมตฺถ อนุปทวณฺณนํ ญตฺวา อิทานิ ยสฺมา ตถาคโต ปฐมํเยว ฐานาฏฺฐานญาเณน เวเนยฺยสตฺตานํ อาสวกฺขยาธิคมสฺส เจว อนธิคมสฺส จ ฐานาฏฺฐานภูตํ กิเลสาวรณาภาวํ ปสฺสติ โลกิยสมฺมาทิฏฺฐิฏฺฐานาทิทสฺสนโต นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิฏฺฐานาภาวทสฺสนโต จ. อถ เนสํ กมฺมวิปากญาเณน วิปากาวรณาภาวํ ปสฺสติ ติเหตุกปฺปฏิสนฺธิทสฺสนโต, สพฺพตฺถคามินิปฏิปทาญาเณน กมฺมาวรณาภาวํ ปสฺสติ อานนฺตริยกมฺมาภาวทสฺสนโต. เอวมนาวรณานํ อเนกธาตุนานาธาตุญาเณน อนุกูลธมฺมเทสนตฺถํ จริยาวิเสสํ ปสฺสติ ธาตุเวมตฺตทสฺสนโต. อถ เนสํ นานาธิมุตฺติกตญาเณน อธิมุตฺตึ ปสฺสติ ปโยคํ อนาทิยิตฺวาปิ อธิมุตฺติวเสน ธมฺมเทสนตฺถํ. อเถวํ ทิฏฺฐาธิมุตฺตีนํ ยถาสตฺติ ยถาพลํ ธมฺมํ เทเสตุํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺติญาเณน อินฺทฺริยปโรปริยตฺตํ ปสฺสติ สทฺธาทีนํ ติกฺขมุทุภาวทสฺสนโต. เอวํ ปริญฺญาตินฺทฺริยปโรปริยตฺตา ปน เต สเจ ทูเร โหนฺติ, อถ ฌานาทิญาเณน ฌานาทีสุ วสีภูตตฺตา อิทฺธิวิเสเสน เต ขิปฺปํ อุปคจฺฉติ. อุปคนฺตฺวา จ เนสํ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน ปุพฺพชาติภวํ, ทิพฺพจกฺขานุภาวโต ปตฺตพฺเพน เจโตปริยญาเณน สมฺปติ จิตฺตวิเสสํ ปสฺสนฺโต อาสวกฺขยญาณานุภาเวน อาสวกฺขยคามินิยา ปฏิปทาย วิคตสมฺโมหตฺตา อาสวกฺขยาย ธมฺมํ เทเสติ. ตสฺมา อิมินานุกฺกเมน อิมานิ พลานิ วุตฺตานีติ เวทิตพฺพานิ.

이와 같이 여기서 축어적 설명을 이해한 뒤, 이제 여래께서는 왜 먼저 처비처지(處非處智)를 통해 제도할 중생들에게 누진통의 증득 여부에 대한 처(원인)와 비처(원인이 아님)가 되는 번뇌의 장애가 없음을 보시는가 하면, 세간적인 정견의 원인 등을 보시기 때문이며 결정된 사견(niyatamicchādiṭṭhi)이라는 원인이 없음을 보시기 때문이다. 그다음 그들에게 업이익지(업보지)를 통해 과보의 장애가 없음을 보시니, 이는 삼인(三因)의 재생연결을 보시기 때문이다. 모든 곳으로 인도하는 도의 지혜를 통해 업의 장애가 없음을 보시니, 이는 오역죄가 없음을 보시기 때문이다. 이와 같이 장애가 없는 자들에게 적절한 법을 설하기 위해 다계지(多界智)를 통해 요소의 차이를 봄으로써 근기(cariyā)의 특별함을 보신다. 그다음 그들에게 다양한 확신을 아는 지혜로써 확신을 보시니, 이는 노력을 기울이지 않더라도 확신의 힘에 따라 법을 설하기 위해서이다. 이와 같이 확신이 파악된 자들에게 능력과 힘에 따라 법을 설하기 위해 근기승강지(根機勝降智)를 통해 기능의 성숙 여부를 보시니, 이는 신심 등의 기능의 예리함과 둔함을 보시기 때문이다. 이렇게 기능의 성숙도가 파악된 이들이 만약 멀리 있다면, 선정(禪定) 등에 자재하심으로 인해 선정 등의 지혜와 특별한 신통력으로써 그들에게 신속히 다가가신다. 다가가서는 그들에게 숙명통으로써 과거 생의 존재를, 천안통의 위력으로 얻어지는 타심통으로써 현재의 마음의 특별함을 보시면서, 누진지의 위력으로 누진(번뇌의 소멸)으로 인도하는 도(道)에 대해 미혹함이 없이 번뇌를 소멸하기 위해 법을 설하신다. 그러므로 이러한 순서에 따라 이 힘(십력)들이 설해진 것이라고 알아야 한다.

---

๒. อธิวุตฺติปทสุตฺตวณฺณนา

2. 확신 구절 경(Adhivuttipadasutta)에 대한 설명

---

๒๒. ทุติเย [Pg.299] เย เต ธมฺมาติ เย เต ทสพลญาณํ สพฺพญฺญุตญฺญาณธมฺมา. อธิวุตฺติปทานนฺติ อธิวจนปทานํ, ขนฺธายตนธาตุธมฺมานนฺติ อตฺโถ. อธิวุตฺติโยติ หิ อธิวจนานิ วุจฺจนฺติ, เตสํ เย ปทภูตา เทสนาย ปทฏฺฐานตฺตา. อตีตา พุทฺธาปิ หิ เอเต ธมฺเม กถยึสุ, อนาคตาปิ เอเตว กถยิสฺสนฺติ. ตสฺมา ขนฺธาทโย อธิวุตฺติปทานิ นาม. เตสํ อธิวุตฺติปทานํ. อถ วา ภูตมตฺถํ อภิภวิตฺวา ยถาสภาวโต อคฺคเหตฺวา วตฺตนโต อธิวุตฺติโยติ ทิฏฺฐิโย วุจฺจนฺติ, อธิวุตฺตีนํ ปทานิ อธิวุตฺติปทานิ, ทิฏฺฐิทีปกานิ วจนานีติ อตฺโถ. เตสํ อธิวุตฺติปทานํ ทิฏฺฐิโวหารานํ. อภิญฺญา สจฺฉิกิริยายาติ ชานิตฺวา ปจฺจกฺขกรณตฺถาย. วิสารโทติ ญาณโสมนสฺสปฺปตฺโต. ตตฺถาติ เตสุ ธมฺเมสุ เตสํ เตสํ ตถา ตถา ธมฺมํ เทเสตุนฺติ เตสํ เตสํ ทิฏฺฐิคติกานํ วา อิตเรสํ วา อาสยํ ญตฺวา ตถา ตถา ธมฺมํ เทเสตุํ. หีนํ วา หีนนฺติ ญสฺสตีติ หีนํ วา ธมฺมํ ‘‘หีโน ธมฺโม’’ติ ชานิสฺสติ. ญาเตยฺยนฺติ ญาตพฺพํ. ทฏฺเฐยฺยนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สจฺฉิกเรยฺยนฺติ สจฺฉิกาตพฺพํ. ตตฺถ ตตฺถ ยถาภูตญาณนฺติ เตสุ เตสุ ธมฺเมสุ ยถาสภาวญาณํ. อิมินา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ทสฺเสติ. เอวํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ทสฺเสตฺวา ปุน ทสพลญาณํ ทสฺเสนฺโต ทสยิมานีติอาทิมาห. ทสพลญาณมฺปิ หิ ตตฺถ ตตฺถ ยถาภูตญาณเมวาติ.

22. 두 번째 경에서, ‘이러한 법들(ye te dhammā)’이란 십력의 지혜와 일체지(dasabala

āᅆa sabbaᅆᅆutaᅆᅆāᅆadhammā)의 법들을 말한다. ‘아디뭇띠빠다낭(adhivuttipadānaᅃ)’이란 명칭의 토대(adhivacanapadānaᅃ) 즉, 오온, 십이처, 십팔계의 법들이라는 의미이다. 왜냐하면 명칭(adhivacanāni)을 ‘확신(adhivutti)’이라 부르며, 설법의 발판(padaᅡᅡhāna)이 되는 그것들이 근거(padabhŦtā)가 되기 때문이다. 과거의 부처들도 이 법들을 설하셨고, 미래의 부처들도 바로 이 법들을 설하실 것이다. 그러므로 오온 등을 ‘확신(또는 명칭)의 근거(adhivuttipadāni)’라 한다. 또는 그 확신의 근거들에 대해서, 다른 방식으로는 실재하는 의미를 압도하고 본성대로 파악하지 않고 진행되기 때문에 사견(diᅡᅡhi)들을 ‘확신(adhivutti)’이라 부른다. 사견들의 근거가 ‘확신의 근거(adhivuttipadāni)’이며, 사견을 나타내는 말들이라는 의미이다. 그 확신의 근거들 즉 사견의 언설들에 대해서, ‘상세히 알고 실현하기 위해(abhiᅆᅆā sacchikiriyāyā)’라는 것은 알아서 직접 체험하기 위함이다. ‘능숙한(visārado)’은 지혜와 기쁨(ᅆāᅆasomanassa)에 도달한 것이다. ‘거기서(tattha)’란 그 법들에서, ‘그들에게 그와 같이 법을 설하기 위해’란 그 사견을 가진 자들이나 혹은 다른 이들의 성향(āsaya)을 알아서 그에 맞게 법을 설하는 것이다. ‘열등한 것을 열등하다고 알 것이다(hĦnaᅃ vā hĦnanti ᅆassatĦti)’란 열등한 법을 ‘열등한 법이다’라고 알 것이라는 뜻이다. ‘알아야 할 것(ᅆāteyya)’은 마땅히 알아야 할 것이고, ‘보아야 할 것(daᅡᅡheyya)’은 마땅히 보아야 할 것이며, ‘실현해야 할 것(sacchikareyya)’은 마땅히 실현해야 할 것이다. ‘곳곳에서 있는 그대로의 지혜(tattha tattha yathābhŦtaᅆāᅆaᅃ)’란 각각의 법들에 대한 본성대로의 지혜를 말한다. 이것으로 일체지(sabbaᅆᅆutaᅆᅆāᅆaᅃ)를 나타낸다. 이와 같이 일체지를 나타내신 후 다시 십력의 지혜를 나타내시려고 ‘이 열 가지(dasayimāni)’ 등을 말씀하셨다. 십력의 지혜 또한 곳곳에서 있는 그대로의 지혜이기 때문이다.

---

๓. กายสุตฺตวณฺณนา

3. 가야 경의 주해 (Kāyasuttavaᅆᅆanā)

---

๒๓. ตติเย อาปนฺโน โหติ กญฺจิเทว เทสนฺติ กญฺจิ อาปตฺติโกฏฺฐาสํ อาปนฺโน โหติ. อนุวิจฺจาติ อนุปวิสิตฺวา ปริโยคาเหตฺวา. กายทุจฺจริตนฺติ ติวิธํ กายทุจฺจริตํ. วจีทุจฺจริตนฺติ จตุพฺพิธํ วจีทุจฺจริตํ. ปาปิกา อิสฺสาติ ลามิกา อุสูยา. ปญฺญาย ทิสฺวาติ สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย ปสฺสิตฺวา ปสฺสิตฺวา ปหาตพฺพา. อิชฺฌตีติ สมิชฺฌติ. อุปวาสสฺสาติ นิสฺสาย อุปสงฺกมิตฺวา วสนฺตสฺส. อภิภุยฺยาติ อชฺโฌตฺถริตฺวา [Pg.300] มทฺทิตฺวา. อิรียตีติ วตฺตติ. อิมสฺมึ สุตฺเต สหวิปสฺสนาย มคฺโค กถิโต.

23. 세 번째 경에서, ‘어떤 범계에 빠지다(āpanno hoti kaᅆcideva desaᅃ)’란 어떤 범계의 부분에 빠진 것을 말한다. ‘조사하여(anuvicca)’란 깊이 들어가서 철저히 탐구하여라는 뜻이다. ‘신체적 악행(kāyaduccarita)’은 세 가지 신체적 악행을, ‘언어적 악행(vacĦduccarita)’은 네 가지 언어적 악행을 말한다. ‘나쁜 질투(pāpikā issā)’란 저급한 시기심이다. ‘지혜로 보고(paᅆᅆāya disvā)’란 위빠사나와 함께하는 도의 지혜(maggapaᅆᅆā)로 보고 보고서 버려야 할 것을 말한다. ‘성취된다(ijjhatĦ)’는 완성된다는 뜻이다. ‘머무는 자에게(upavāsassa)’란 의지하고 다가가서 머무는 자에게라는 뜻이다. ‘압도하여(abhibhuyyāti)’란 덮어버리고 억눌러서라는 뜻이다. ‘행한다(irĦyatĦ)’는 진행된다는 뜻이다. 이 경에서는 위빠사나와 함께하는 도(maggo)가 설해졌다.

---

๔. มหาจุนฺทสุตฺตวณฺณนา

4. 마하춘다 경의 주해 (Mahācundasuttavaᅆᅆanā)

---

๒๔. จตุตฺเถ ชานามิมํ ธมฺมนฺติ อิมินา ญาณวาทสฺส วทนากาโร วุตฺโต. ภาวิตกาโยมฺหีติอาทีหิ ภาวนาวาทสฺส. ตติยวาเร ทฺเวปิ วาทา เอกโต วุตฺตา, ตโยปิ เจเต อรหตฺตเมว ปฏิชานนฺติ. อฑฺฒวาทํ วเทยฺยาติ อฑฺโฒหมสฺมีติ วาทํ วเทยฺย. อุปนีหาตุนฺติ นีหริตฺวา ทาตุํ.

24. 네 번째 경에서, ‘나는 이 법을 안다(jānāmimaᅃ dhammaᅃ)’는 이 구절로 지혜를 주장하는 방식(ᅆāᅆavāda)이 언급되었다. ‘나는 몸을 닦았다(bhāvitakāyomhĦ)’ 등의 구절로는 수행을 주장하는 방식(bhāvanāvāda)이 언급되었다. 세 번째 주장에서는 두 가지 주장이 한꺼번에 언급되었는데, 이 세 부류의 사람들 모두 아라한과(arahatta)를 자처하는 것이다. ‘풍요롭다는 말을 하다(aᅡᅡhavādaᅃ vadeyya)’란 ‘나는 (공덕이) 풍요롭다’라고 말을 하는 것이다. ‘꺼내 놓기 위해(upanĦhātuᅃ)’란 꺼내어 주기 위해서라는 뜻이다.

---

๕. กสิณสุตฺตวณฺณนา

5. 까시나 경의 주해 (Kasiᅆasuttavaᅆᅆanā)

---

๒๕. ปญฺจเม สกลฏฺเฐน กสิณานิ, ตทารมฺมณานํ ธมฺมานํ เขตฺตฏฺเฐน อธิฏฺฐานฏฺเฐน วา อายตนานีติ กสิณายตนานิ. อุทฺธนฺติ อุปริ คคณตลาภิมุขํ. อโธติ เหฏฺฐา ภูมิตลาภิมุขํ. ติริยนฺติ เขตฺตมณฺฑลํ วิย สมนฺตา ปริจฺฉินฺทิตฺวา. เอกจฺโจ หิ อุทฺธเมว กสิณํ วฑฺเฒติ, เอกจฺโจ อโธ, เอกจฺโจ สมนฺตโต. เตน เตน วา การเณน เอวํ ปสาเรติ อาโลกมิว รูปทสฺสนกาโม. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปถวีกสิณเมโก สญฺชานาติ อุทฺธํ อโธ ติริย’’นฺติ. อทฺวยนฺติ อิทํ ปน เอกสฺส อญฺญภาวานุปคมนตฺถํ วุตฺตํ. ยถา หิ อุทกํ ปวิฏฺฐสฺส สพฺพทิสาสุ อุทกเมว โหติ น อญฺญํ, เอวเมว ปถวีกสิณํ ปถวีกสิณเมว โหติ. นตฺถิ ตสฺส อญฺญกสิณสมฺเภโทติ. เอเสว นโย สพฺพตฺถ. อปฺปมาณนฺติ อิทํ ตสฺส ตสฺส ผรณอปฺปมาณวเสน วุตฺตํ. ตญฺหิ เจตสา ผรนฺโต สกลเมว ผรติ, ‘‘อยมสฺส อาทิ, อิทํ มชฺฌ’’นฺติ ปมาณํ น คณฺหาติ. วิญฺญาณกสิณนฺติ เจตฺถ กสิณุคฺฆาฏิมากาเส ปวตฺตวิญฺญาณํ. ตตฺถ กสิณวเสน กสิณุคฺฆาฏิมากาเส, กสิณุคฺฆาฏิมากาสวเสน ตตฺถ ปวตฺตวิญฺญาเณ อุทฺธํอโธติริยตา เวทิตพฺพา. อยเมตฺถ สงฺเขโป, กมฺมฏฺฐานภาวนานเยน ปเนตานิ ปถวีกสิณาทีนิ วิตฺถารโต วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๕๑ อาทโย) วุตฺตาเนว.

25. 다섯 번째 경에서, ‘전체’라는 의미에서 까시나(kasiᅆāni)라 하며, 그것을 대상으로 하는 법들의 영역(khetta)이나 토대(adhiᅡᅡhāna)라는 의미에서 처(āyatanāni)라고 하므로, 까시나 처(kasiᅆāyatanāni)라고 한다. ‘위로(uddhaᅃ)’란 위쪽 허공을 향해 범위를 정하는 것이다. ‘아래로(adho)’란 아래쪽 지면을 향해 범위를 정하는 것이다. ‘옆으로(tiriyaᅃ)’란 들판의 원처럼 사방으로 범위를 정하는 것이다. 어떤 수행자는 위로만 까시나를 확장하고, 어떤 이는 아래로만, 어떤 이는 사방으로 확장한다. 혹은 그러한 이유로 형상을 보길 원하는 자가 빛을 퍼뜨리듯이 그렇게 퍼뜨린다. 그래서 “어떤 이는 흙의 까시나를 위로, 아래로, 옆으로 인식한다”라고 말씀하셨다. ‘둘이 아님(advayaᅃ)’이란 하나의 까시나가 다른 까시나의 상태로 가지 않음을 나타내기 위해 하신 말씀이다. 마치 물에 들어간 자에게 모든 방향에 물만 있고 다른 것이 없는 것처럼, 그와 같이 흙의 까시나는 흙의 까시나일 뿐이다. 그것에는 다른 까시나가 섞임이 없다. 모든 곳에서 이와 같은 방식이다. ‘무한함(appamāᅆaᅃ)’이란 각각의 까시나를 퍼뜨림이 무한하다는 관점에서 하신 말씀이다. 마음으로 그것을 퍼뜨릴 때 전체를 퍼뜨리며, ‘이것이 시작이다, 이것이 중간이다’라는 한계를 두지 않기 때문이다. ‘식 까시나(viᅆᅆāᅆakasiᅆaᅃ)’란 여기서 까시나를 제거한 허공(kasiᅆugghāᅡimākāse)에서 일어나는 식(viᅆᅆāᅆa)을 말한다. 거기서 제거된 까시나에 의해, 혹은 까시나를 제거한 허공의 관점에서, 그 허공에서 일어나는 식의 위, 아래, 옆의 상태를 알아야 한다. 이것이 여기서의 요약이며, 수행의 관점에서 이 흙의 까시나 등은 청정도론(Visuddhimagga)에 상세히 설해져 있다.

---

๖. กาฬีสุตฺตวณฺณนา

6. 깔리 경의 주해 (KāᄷĦsuttavaᅆᅆanā)

---

๒๖. ฉฏฺเฐ [Pg.301] กุมาริปญฺเหสูติ กุมารีนํ มารธีตานํ ปุจฺฉาสุ. อตฺถสฺส ปตฺตึ หทยสฺส สนฺตินฺติ ทฺวีหิปิ ปเทหิ อรหตฺตเมว กถิตํ. เสนนฺติ ราคาทิกิเลสเสนํ. ปิยสาตรูปนฺติ ปิยชาติเกสุ จ สาตชาติเกสุ จ วตฺถูสุ อุปฺปชฺชนโต เอวํลทฺธนามํ. เอโกหํ ฌายํ สุขมนุโพธินฺติ เอวํ กิเลสเสนํ ชินิตฺวา อหํ เอกโกว ฌายนฺโต สุขํ อนุพุชฺฌึ สจฺฉิอกาสึ. สกฺขินฺติ สกฺขิภาวปฺปตฺตํ ธมฺมสกฺขึ. น สมฺปชฺชติ เกนจิ เมติ มยฺหํ เกนจิ สทฺธึ มิตฺตธมฺโม นาม นตฺถิ. ปถวีกสิณสมาปตฺติปรมา โข, ภคินิ, เอเก สมณพฺราหฺมณา อตฺโถติ อภินิพฺพตฺเตสุนฺติ ปถวีกสิณสมาปตฺติปรโม อุตฺตโม อตฺโถติ คเหตฺวา อภินิพฺพตฺเตสุํ. ยาวตา โข, ภคินิ, ปถวีกสิณสมาปตฺติปรมตาติ ยตฺตกา ปถวีกสิณสมาปตฺติยา อุตฺตมโกฏิ. ตทภิญฺญาสิ ภควาติ ตํ ภควา อภิญฺญาปญฺญาย อภิญฺญาสิ. อสฺสาทมทฺทสาติ สมุทยสจฺจํ อทฺทส. อาทีนวมทฺทสาติ ทุกฺขสจฺจํ อทฺทส. นิสฺสรณมทฺทสาติ นิโรธสจฺจํ อทฺทส. มคฺคามคฺคญาณทสฺสนมทฺทสาติ มคฺคสจฺจํ อทฺทส. อตฺถสฺส ปตฺตีติ เอเตสํ จตุนฺนํ สจฺจานํ ทิฏฺฐตฺตา อรหตฺตสงฺขาตสฺส อตฺถสฺส ปตฺติ, สพฺพทรถปริฬาหวูปสนฺตตาย หทยสฺส สนฺตีติ.

26. 여섯 번째 경에서, ‘처녀의 질문들에서(kumāripaᅆhesu)’란 마라의 딸들인 처녀들의 질문들에서라는 뜻이다. ‘이익의 성취(atthassa patti)’와 ‘마음의 평화(hadayassa santi)’라는 두 구절 모두 아라한과(arahatta)를 설하신 것이다. ‘군대(sena)’란 탐욕 등의 번뇌의 군대를 말한다. ‘사랑스럽고 즐거운 형태(piyasātarŦpaᅃ)’란 사랑스러운 성질과 즐거운 성질을 가진 대상들에서 생겨나기에 얻은 이름이다. ‘나 홀로 선에 들어 행복을 깨달았다(ekohaᅃ jhāyaᅃ sukhamanubodhiᅃ)’란 이와 같이 번뇌의 군대를 이기고 나 홀로 선정에 들어 행복을 알고 실현했다는 뜻이다. ‘증인(sakkiᅃ)’이란 증인의 상태에 도달한 법의 증인(dhammasakkhiᅃ)을 말한다. ‘나에게는 누구와도 ~함이 없다(na sampajjati kenaci me)’란 나에게는 누구와도 더불어 친구의 법(mittadhamma)이라는 것이 없다는 뜻이다. “보살님, 어떤 사문과 바라문들은 흙의 까시나 범절이 최상의 이익이라고 하여 그것을 성취했다(pathavĦkasiᅆasamāpattiparamā... abhinibbattesuᅃ)”란 흙의 까시나 범절이 최상의 이익이라고 붙잡아 성취했다는 뜻이다. “보살님, 흙의 까시나 범절의 한계가 있는 만큼(yāvatā... pathavĦkasiᅆasamāpattiparamatā)”이란 흙의 까시나 범절의 최상의 정점(uttamakoᅡi)이 있는 만큼을 말한다. ‘세존께서 그것을 상세히 아셨다(tadabhiᅆᅆāsi bhagavā)’란 세존께서 그것을 수승한 지혜(abhiᅆᅆāpaᅆᅆā)로 아셨다는 뜻이다. ‘달콤함을 보셨다(assādamaddasa)’는 집성제(samudayasacca)를 보셨다는 것이고, ‘재난을 보셨다(ādĦnavamaddasa)’는 고성제(dukkhasacca)를 보셨다는 것이며, ‘벗어남을 보셨다(nissaraᅆamaddasa)’는 멸성제(nirodhasacca)를 보셨다는 것이고, ‘도와 도 아님에 대한 지견을 보셨다(maggāmaggāᅆasannadassanamaddasa)’는 도성제(maggasacca)를 보셨다는 뜻이다. ‘이익의 성취(atthassa patti)’란 이 네 가지 성제(saccā)를 보았기 때문에 아라한과라 불리는 이익에 도달하는 것이며, 모든 고통과 번뇌가 가라앉았기 때문에 ‘마음의 평화(hadayassa santi)’가 있게 되는 것이다.

---

๗. ปฐมมหาปญฺหสุตฺตวณฺณนา

7. 첫 번째 커다란 질문 경의 주해 (Paᅡᅡhamamahāpaᅆhasuttavaᅆᅆanā)

---

๒๗. สตฺตเม อภิชานาถาติ อภิชานิตฺวา ปจฺจกฺขํ กตฺวา วิหรถ. อภิญฺญายาติ อภิชานิตฺวา. อิธาติ อิมาย. ธมฺมเทสนาย วา ธมฺมเทสนนฺติ ยทิทํ สมณสฺส โคตมสฺส ธมฺมเทสนาย สทฺธึ อมฺหากํ ธมฺมเทสนํ, อมฺหากํ วา ธมฺมเทสนาย สทฺธึ สมณสฺส โคตมสฺส ธมฺมเทสนํ อารพฺภ นานากรณํ วุจฺเจถ, ตํ กึ นามาติ วทนฺติ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. อิติ เต มชฺเฌ ภินฺนสุวณฺณํ วิย สาสเนน สทฺธึ อตฺตโน ลทฺธึ วจนมตฺเตน สมธุรํ ฐปยึสุ. เนว อภินนฺทึสูติ ‘‘เอวเมต’’นฺติ น สมฺปฏิจฺฉึสุ. นปฺปฏิกฺโกสึสูติ ‘‘น อิทํ เอว’’นฺติ นปฺปฏิเสเธสุํ. กสฺมา? เต กิร ‘‘ติตฺถิยา นาม อนฺธสทิสา ชานิตฺวา วา อชานิตฺวา วา กเถยฺยุ’’นฺติ นาภินนฺทึสุ.

27. 일곱 번째 수트라에서 '철저히 안다(abhijānātha)'는 것은 철저히 알고 직접 목격하여 머물라는 뜻이다. '수승한 지혜로(abhiññāya)'는 철저히 안다는 것이다. '여기서(idha)'는 이 법의 가르침에서라는 뜻이다. '법의 가르침 혹은 법의 가르침에 대하여'라고 한 것은, 사문 고타마의 법의 가르침과 우리들의 법의 가르침을 함께 고려하거나, 혹은 사문 고타마의 법의 가르침에 대하여 우리들의 법의 가르침과의 차이점이 무엇인지 말하는 것이다. 두 번째 문구에서도 이와 같은 방식이다. 이처럼 외도들은 대중들 가운데서 깨진 금 조각처럼 부처님의 가르침과 자신들의 교설을 말로써만 대등하게 나란히 두었다. '기뻐하지도 않았다'는 것은 "이것은 이와 같다"고 받아들이지 않았다는 것이고, '반대하지도 않았다'는 것은 "이것은 이와 같지 않다"고 부정하지 않았다는 것이다. 왜인가? 그들 외도들은 눈먼 자와 같아서 알고 말하는지 모르고 말하는지 알 수 없었기 때문에 기뻐하지 않았던 것이다.

---

น [Pg.302] สมฺปายิสฺสนฺตีติ สมฺปาเทตฺวา กเถตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ. อุตฺตริ จ วิฆาตนฺติ อสมฺปาทนโต อุตฺตริมฺปิ ทุกฺขํ อาปชฺชิสฺสนฺติ. สมฺปาเทตฺวา กเถตุํ อสกฺโกนฺตานญฺหิ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ. ยถา ตํ, ภิกฺขเว, อวิสยสฺมินฺติ เอตฺถ จ ตนฺติ นิปาตมตฺตํ. ยถาติ การณวจนํ, ยสฺมา อวิสเย ปญฺหํ ปุจฺฉิตา โหนฺตีติ อตฺโถ. อิโต วา ปน สุตฺวาติ อิโต วา ปน มม สาสนโต สุตฺวา. อิโตติ ตถาคตโตปิ ตถาคตสาวกโตปิ. อาราเธยฺยาติ ปริโตเสยฺย, อญฺญถา อาราธนํ นาม นตฺถีติ ทสฺเสติ.

‘완성하지 못할 것이다’라는 것은 완벽하게 설명하여 말하지 못할 것이라는 뜻이다. ‘더욱 큰 곤혹(vighāta)’이란 완벽하게 설명하지 못함으로 인해 더욱 큰 고통에 빠질 것임을 의미한다. 완벽하게 설명하여 말하지 못하는 자들에게는 고통이 생기기 때문이다. “비구들이여, 그와 같이 영역이 아닌 곳에서”라는 구절에서 ‘taṃ’은 단순한 불변사이다. ‘yathā’는 이유를 나타내는 말로, 그들의 영역이 아닌 것에 대해 질문을 받았기 때문이라는 뜻이다. ‘이 가르침으로부터 듣거나’는 나의 가르침으로부터 듣는다는 것이다. ‘여기서부터(ito)’란 여래로부터 혹은 여래의 제자로부터라는 뜻이다. ‘만족시키다(ārādheyyā)’는 기쁘게 한다는 것이며, 그 외에 다른 방식으로는 만족시킬 수 없음을 보여준다.

---

เอกธมฺเมติ เอกสฺมึ ธมฺเม. อิมินา อุทฺเทโส ทสฺสิโต. ปรโต กตมสฺมึ เอกธมฺเมติ อิมินา ปญฺโห ทสฺสิโต. สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกาติ อิทํ ปเนตฺถ เวยฺยากรณํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. สมฺมา นิพฺพินฺทมาโนติอาทีสุ ปน สมฺมา เหตุนา นเยน นิพฺพิทานุปสฺสนาย นิพฺพินฺทนฺโต อุกฺกณฺฐนฺโต, วิราคานุปสฺสนาย วิรชฺชนฺโต, ปฏิสงฺขานุปสฺสนาย มุจฺจนสฺส อุปายํ กตฺวา วิมุจฺจมาโน, อธิโมกฺขวเสน วา วิมุจฺจมาโน สนฺนิฏฺฐานํ กุรุมาโนติ อตฺโถ. อุทยพฺพเยหิ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ปุพฺพนฺตาปรนฺตทสฺสเนน สมฺมา ปริยนฺตทสฺสาวี. สมฺมทตฺถํ อภิสเมจฺจาติ สมฺมา สภาคตฺถํ ญาเณน อภิสมาคนฺตฺวา. ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหตีติ สกลวฏฺฏทุกฺขสฺส ปริยนฺตํ ปริวฏุมํ กโร โหติ.

‘한 가지 법(ekadhamme)’이란 하나의 법을 의미한다. 이것으로 요점이 제시되었다. 그 뒤에 ‘어떤 한 가지 법인가’라는 질문이 제시된다. “모든 중생은 음식으로 유지된다”는 것은 여기서 상세한 설명에 해당한다. 나머지 문구들도 이와 같은 방식이다. ‘바르게 염오하며’ 등에서 ‘바르게’란 합당한 이유와 방식으로, 염오관을 통해 염오하고 싫어하며, 이탐관으로 탐욕을 빛바래게 하고, 관찰관으로 해탈의 방편을 만들어 해탈하거나, 확신을 통해 해탈하며 결론을 내린다는 뜻이다. 생멸로 한정하고 앞과 뒤의 끝을 봄으로써 ‘바르게 한계를 보는 자’가 된다. ‘바르게 의미를 통달하여’는 바른 자성의 의미를 지혜로써 완전히 깨달아 도달한다는 뜻이다. ‘고통의 끝을 내는 자가 된다’는 모든 윤회의 고통의 끝을 맺는 자가 된다는 뜻이다.

---

สพฺเพ สตฺตาติ กามภวาทีสุ เอกโวการภวาทีสุ จ สพฺพภเวสุ สพฺเพ สตฺตา. อาหารฏฺฐิติกาติ อาหารโต ฐิติ เอเตสนฺติ อาหารฏฺฐิติกา. อิติ สพฺพสตฺตานมฺปิ ฐิติเหตุ อาหาโร นาม เอโก ธมฺโม, ตสฺมึ เอกธมฺเม. นนุ จ เอวํ สนฺเต ยํ วุตฺตํ – ‘‘อสญฺญสตฺตา เทวา อเหตุกา อนาหารา อผสฺสกา’’ติอาทิ (วิภ. ๑๐๑๗), ตํ วิรุชฺฌตีติ. น วิรุชฺฌติ. เตสญฺหิ ฌานํ อาหาโร โหติ. เอวํ สนฺเตปิ ‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, อาหารา’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๑) อิทํ วิรุชฺฌตีติ. อิทมฺปิ น วิรุชฺฌติ. เอตสฺมิญฺหิ สุตฺเต นิปฺปริยาเยน อาหารลกฺขณา ธมฺมา อาหาราติ วุตฺตา, อิธ ปน ปริยาเยน ปจฺจโย อาหาโรติ วุตฺโต. สพฺพธมฺมานญฺหิ ปจฺจโย ลทฺธุํ วฏฺฏติ. โส จ ยํ ยํ ผลํ ชเนติ, ตํ ตํ อาหรติ นาม. ตสฺมา อาหาโรติ วุจฺจติ. เตเนวาห – ‘‘อวิชฺชมฺปาหํ, ภิกฺขเว, สาหารํ วทามิ, โน อนาหารํ. โก [Pg.303] จ, ภิกฺขเว, อวิชฺชาย อาหาโร? ปญฺจ นีวรณาติสฺส วจนีย’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๖๑). อยํ อิธ อธิปฺเปโต. เอตสฺมิญฺหิ ปจฺจยาหาเร คหิเต ปริยายาหาโรปิ นิปฺปริยายาหาโรปิ สพฺโพ คหิโตว โหติ.

‘모든 중생’이란 욕계 등이나 무상유 등, 혹은 단온유 등 모든 존재 영역의 모든 중생을 말한다. ‘음식으로 유지되는’이란 그들에게 음식으로 인한 유지가 있음을 뜻한다. 이처럼 모든 중생의 유지 원인은 ‘음식’이라는 한 가지 법이며, 그 한 가지 법에 대한 설명이다. 혹자는 “이렇게 모든 중생이 음식으로 유지된다면, ‘무상유의 천신들은 원인이 없고 음식이 없으며 접촉이 없다’는 말씀과 모순되지 않는가?”라고 반문할 수 있다. 하지만 모순되지 않는다. 그들에게는 선정이 음식이기 때문이다. 설령 그렇더라도 “비구들이여, 네 가지 음식이 있다”는 말씀과 모순되지 않는가? 이것 또한 모순되지 않는다. 그 경에서는 직접적인 방식으로 음식의 특징을 가진 법들을 음식이라 불렀으나, 여기서는 방편적으로 ‘조건’을 음식이라 부른 것이다. 모든 법은 조건을 얻어야 존재할 수 있으며, 그 조건이 각각의 결과를 만들어내므로 그것을 ‘가져온다’고 하여 음식이라 부른다. 그래서 “비구들이여, 무명도 음식이 있는 것이지 음식이 없는 것이 아니라고 나는 말한다. 무명의 음식은 무엇인가? 다섯 가지 장애라고 말해야 한다”고 하셨다. 여기서는 이러한 방편적인 의미의 음식이 의도된 것이다. 이처럼 조건으로서의 음식을 취하면 방편적인 음식이나 직접적인 음식이나 모두 포함된다.

---

ตตฺถ อสญฺญีภเว ปจฺจยาหาโร ลพฺภติ. อนุปฺปนฺเน หิ พุทฺเธ ติตฺถายตเน ปพฺพชิตา วาโยกสิเณ ปริกมฺมํ กตฺวา จตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ‘‘ธิ จิตฺตํ, ธิ วเตตํ จิตฺตํ, จิตฺตสฺส นาม อภาโวเยว สาธุ. จิตฺตญฺหิ นิสฺสาย วธพนฺธาทิปจฺจยํ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ. จิตฺเต อสติ นตฺเถต’’นฺติ ขนฺตึ รุจึ อุปฺปาเทตฺวา อปริหีนชฺฌานา กาลํ กตฺวา อสญฺญีภเว นิพฺพตฺตนฺติ. โย ยสฺส อิริยาปโถ มนุสฺสโลเก ปณิหิโต อโหสิ, โส เตน อิริยาปเถน นิพฺพตฺติตฺวา จิตฺตรูปสทิโส หุตฺวา ปญฺจ กปฺปสตานิ ติฏฺฐติ. เอตฺตกํ อทฺธานํ สยิโต วิย โหติ. เอวรูปานมฺปิ สตฺตานํ ปจฺจยาหาโร ลพฺภติ. เต หิ ยํ ฌานํ ภาเวตฺวา นิพฺพตฺตา, ตเทว เนสํ ปจฺจโย โหติ. ยถา ชิยาเวเคน ขิตฺตสโร ยาว ชิยาเวโค อตฺถิ, ตาว คจฺฉติ. เอวํ ยาว ฌานปจฺจโย อตฺถิ, ตาว ติฏฺฐนฺติ. ตสฺมึ นิฏฺฐิเต ขีณเวโค วิย สโร ปตนฺติ. จวนกาเล จ เตสํ โส รูปกาโย อนฺตรธายติ, กามาวจรสญฺญา อุปฺปชฺชติ, เตน สญฺญุปฺปาเทน เต เทวา ตมฺหา กายา จุตาติ ปญฺญายนฺติ.

그중 무상유에서는 조건으로서의 음식을 얻는다. 부처님이 출현하시기 전, 외도의 문하에서 출가한 자들이 풍카시나를 닦아 제4선을 성취하고, 그 선정에서 나와 “마음은 혐오스럽다. 참으로 이 마음은 혐오스럽구나. 마음이 없는 상태야말로 좋다. 마음을 의지하여 살생이나 결박 등의 조건인 고통이 생기기 때문이다. 마음이 없으면 이런 것이 없다”라고 원함과 기쁨을 일으켜, 선정을 잃지 않고 죽어서 무상유에 태어난다. 인간계에서 취했던 자세 그대로 태어나 마음 없는 형상으로 500대겁 동안 머문다. 그 시간 동안 마치 잠든 것과 같다. 이와 같은 중생들에게도 조건으로서의 음식이 인정된다. 그들이 닦아서 태어난 그 선정이 바로 그들의 조건이 되기 때문이다. 마치 시위의 탄력으로 쏜 화살이 탄력이 남아있는 동안 날아가는 것과 같다. 이처럼 선정의 조건이 있는 동안은 머문다. 그 조건이 다하면 탄력이 떨어진 화살처럼 떨어진다. 죽을 때가 되면 그들의 색신은 사라지고 욕계의 인식이 생기며, 그 인식의 발생으로 그 천신들이 그 몸에서 죽었음이 알려진다.

---

เย ปน เต เนรยิกา เนว วุฏฺฐานผลูปชีวี, น ปุญฺญผลูปชีวีติ วุตฺตา, เตสํ โก อาหาโรติ? เตสํ กมฺมเมว อาหาโร. กึ ปญฺจ อาหารา อตฺถีติ? ปญฺจ, น ปญฺจาติ อิทํ น วตฺตพฺพํ, นนุ ‘‘ปจฺจโย อาหาโร’’ติ วุตฺตเมตํ. ตสฺมา เยน กมฺเมน นิรเย นิพฺพตฺตนฺติ, ตเทว เตสํ ฐิติปจฺจยตฺตา อาหาโร โหติ. ยํ สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ – ‘‘น จ ตาว กาลํ กโรติ, ยาว น ตํ ปาปกมฺมํ พฺยนฺตี โหตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๕๐, ๒๖๘; อ. นิ. ๓.๓๖).

한편, 지옥의 중생들은 노력의 결과를 누리는 자도 아니고 공덕의 결과를 누리는 자도 아니라고 하는데, 그들의 음식은 무엇인가? 그들에게는 업 자체가 음식이다. “네 가지 음식이 있는가?”라고 묻는다면, 다섯 가지 혹은 네 가지라고 말할 것이 아니라, “조건이 곧 음식이다”라고 이미 말하지 않았는가. 그러므로 지옥에 태어나게 한 그 업 자체가 그들에게는 존재 유지의 조건이 되므로 음식이 된다. 이를 염두에 두고 “그 악업이 소멸될 때까지는 죽지 않는다”라고 말씀하신 것이다.

---

กพฬีการาหารํ อารพฺภาปิ เจตฺถ วิวาโท น กาตพฺโพ. มุเข อุปฺปชฺชนเขโฬปิ หิ เตสํ อาหารกิจฺจํ สาเธติ. เขโฬ หิ นิรเย ทุกฺขเวทนีโย หุตฺวา ปจฺจโย โหติ, สคฺเค สุขเวทนิโย. อิติ กามภเว นิปฺปริยาเยน จตฺตาโร อาหารา, รูปารูปภเวสุ ฐเปตฺวา อสญฺเญ [Pg.304] เสสานํ ตโย, อสญฺญานญฺเจว อวเสสานญฺจ ปจฺจยาหาโรติ อิมินา อากาเรน สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกาติ เวทิตพฺพา. ตตฺถ จตฺตาโร อาหาโร โย วา ปน โกจิ ปจฺจยาหาโร ทุกฺขสจฺจํ, อาหารสมุฏฺฐาปิกา ปุริมตณฺหา สมุทยสจฺจํ, อุภินฺนํ อปฺปวตฺติ นิโรธสจฺจํ, นิโรธปฺปชานนา ปญฺญา มคฺคสจฺจนฺติ เอวํ จตุสจฺจวเสน สพฺพวาเรสุ โยชนา กาตพฺพา.

이 지옥의 중생들에게도 덩어리진 식사(단식, 摶食)에 관하여 논쟁해서는 안 된다. 입에서 생기는 침조차 그들에게는 영양분의 역할을 하기 때문이다. 침은 지옥에서 고통스러운 느낌의 조건이 되고, 천상에서는 즐거운 느낌의 조건이 된다. 이와 같이 욕계에서는 직접적인 의미로 네 가지 영양분이 있고, 색계와 무색계에서는 무상유정천을 제외한 나머지 중생들에게 세 가지 영양분이 있으며, 무상유정천의 중생들과 그 밖의 나머지 중생에게는 연유한 영양분(조건으로서의 영양분)이 있다. 이러한 방식으로 모든 중생은 영양분에 의지해 머문다는 것을 알아야 한다. 거기서 네 가지 영양분이나 혹은 어떤 연유한 영양분이든 그것은 고성제(Dukkhasacca)요, 영양분을 일으키는 이전 생의 갈애는 집성제(Samudayasacca)이며, 두 가지(고·집)가 일어나지 않음은 멸성제(Nirodhasacca)요, 소멸을 꿰뚫어 아는 지혜는 도성제(Maggasacca)이다. 이와 같이 사성제의 관점에서 모든 구절의 연결을 지어야 한다.

---

๘. ทุติยมหาปญฺหสุตฺตวณฺณนา

8. 두 번째 큰 질문의 경 주해

---

๒๘. อฏฺฐเม กชงฺคลายนฺติ เอวํนามเก นคเร. กชงฺคลาติ กชงฺคลาวาสิโน. มหาปญฺเหสูติ มหนฺตอตฺถปริคฺคาหเกสุ ปญฺเหสุ. ยถา เมตฺถ ขายตีติ ยถา เม เอตฺถ อุปฏฺฐาติ. สมฺมา สุภาวิตจิตฺโตติ เหตุนา นเยน สุฏฺฐุ ภาวิตจิตฺโต. เอโส เจว ตสฺส อตฺโถติ กิญฺจาปิ ภควตา ‘‘จตฺตาโร ธมฺมา’’ติอาทโย ปญฺหา ‘‘จตฺตาโร อาหารา’’ติอาทินา นเยน วิสฺสชฺชิตา, ยสฺมา ปน จตูสุ อาหาเรสุ ปริญฺญาเตสุ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา ภาวิตา โหนฺติ, เตสุ จ ภาวิเตสุ จตฺตาโร อาหารา ปริญฺญาตาว โหนฺติ. ตสฺมา เทสนาวิลาเสน พฺยญฺชนเมเวตฺถ นานํ, อตฺโถ ปน เอโกเยว. อินฺทฺริยาทีสุปิ เอเสว นโย. เตน วุตฺตํ – ‘‘เอโส เจว ตสฺส อตฺโถ’’ติ. อตฺถโต หิ อุภยมฺเปตํ มชฺเฌ ภินฺนสุวณฺณมิว โหติ.

28. 여덟 번째 경에서 '카장갈라에서(kajaṅgalāya)'는 그와 같은 이름의 도시를 말한다. '카장갈라의 사람들(kajaṅgalā)'은 카장갈라의 거주자들을 뜻한다. '큰 질문들(mahāpañhesu)'이란 큰 의미를 파악하게 하는 질문들을 말한다. '여기서 내게 보이는 대로(yathā mettha khāyati)'는 여기서 내게 나타나는 바와 같다는 뜻이다. '마음을 바르게 잘 닦은 자(sammā subhāvitacitto)'는 적절한 방법으로 마음을 잘 닦은 자를 말한다. '그것이 바로 그 뜻이다(eso ceva tassa attho)'라는 것은, 비록 세존께서 '네 가지 법' 등의 질문을 '네 가지 영양분' 등의 방식으로 답변하셨을지라도, 네 가지 영양분을 철저히 알면 네 가지 사념처가 닦여지고, 네 가지 사념처를 닦으면 네 가지 영양분을 철저히 알게 되기 때문이다. 그러므로 설법의 묘미에 따라 여기서 문자만 다를 뿐, 의미는 하나이다. 기능(indriya) 등에서도 이와 같은 방식이다. 그래서 '그것이 바로 그 뜻이다'라고 말씀하신 것이다. 사실 이 두 가지는 의미상으로 중간이 잘린 금덩이와 같다.

---

๙. ปฐมโกสลสุตฺตวณฺณนา

9. 첫 번째 코살라 경 주해

---

๒๙. นวเม ยาวตาติ ยตฺตกา. กาสิโกสลาติ กาสิโกสลชนปทา. อตฺเถว อญฺญถตฺตนฺติ ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ อตฺถิเยว. อตฺถิ วิปริณาโมติ มรณมฺปิ อตฺถิเยว. ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทตีติ ตสฺมิมฺปิ สมฺปตฺติชาเต อุกฺกณฺฐติ. อคฺเค วิรชฺชตีติ สมฺปตฺติยา อคฺเค โกสลราชภาเว วิรชฺชติ. ปเคว หีนสฺมินฺติ ปฐมตรํเยว หีเน อิตฺตรมนุสฺสานํ ปญฺจ กามคุณชาเต.

29. 아홉 번째 경에서 '~하는 한(yāvatā)'은 '그만큼의'라는 뜻이다. '카시와 코살라(kāsikosalā)'는 카시와 코살라 지방을 말한다. '변함이 있다(attheva aññathattaṃ)'는 머물러 있는 것에 다른 상태로 변함이 반드시 있다는 뜻이다. '변질이 있다(atthi vipariṇāmo)'는 죽음 또한 있다는 뜻이다. '그것에 대해서도 염오한다(tasmimpi nibbindati)'는 이미 얻어진 성취에 대해서도 싫증을 낸다는 뜻이다. '최상의 것에서도 탐욕이 빛바랜다(agge virajjati)'는 성취의 최상인 코살라 왕의 지위에서도 탐욕을 떠난다는 뜻이다. '하열한 것에서는 더 말할 것도 없이(pageva hīnasminti)'는 보잘것없는 사람들의 다섯 가지 감각적 욕망에 대해서는 훨씬 더 먼저 탐욕을 떠난다는 뜻이다.

---

มโนมยาติ ฌานมเนน นิพฺพตฺตา. พาราณเสยฺยกนฺติ พาราณสิยํ อุปฺปนฺนํ. ตตฺถ กิร กปฺปาโสปิ มุทุ, สุตฺตกนฺติกาโยปิ ตนฺตวายาปิ เฉกา, อุทกมฺปิ สุจิ สินิทฺธํ. อุภโตภาควิมฏฺฐนฺติ ทฺวีสุปิ ปสฺเสสุ มฏฺฐํ มุทุ [Pg.305] สินิทฺธํ ขายติ. จตสฺโส ปฏิปทา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสิกา กถิตา. สญฺญาสุ ปฐมา กามาวจรสญฺญา, ทุติยา รูปาวจรสญฺญา, ตติยา โลกุตฺตรสญฺญา, จตุตฺถา อากิญฺจญฺญายตนสญฺญา. ยสฺมา ปน สา สญฺญา อคฺคาติ อาคตา, ตโต ปรํ สญฺญาปญฺญตฺติ นาม นตฺถิ, ตสฺมา อคฺคนฺติ วุตฺตา.

'마음으로 이루어진(manomayā)'은 선정의 마음으로 생겨난 자들을 말한다. '바라나시의(bārāṇaseyyakaṃ)'는 바라나시에서 만들어진 것을 뜻한다. 거기서는 목화도 부드럽고, 실 잣는 여인들이나 베 짜는 사람들도 숙련되었으며, 물 또한 깨끗하고 매끄럽다고 한다. '양면이 매끄러운(ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ)'은 양쪽 면이 모두 매끄럽고 부드럽고 윤기 나게 보인다는 뜻이다. 네 가지 도(paṭipadā)는 세간과 출세간이 섞인 것으로 설해졌다. 인식(saññā)들 중에서 첫 번째는 욕계의 인식이고, 두 번째는 색계의 인식이며, 세 번째는 출세간의 인식이고, 네 번째는 무소유처의 인식이다. 그런데 그 인식이 '최상(agga)'이라고 전해지는 이유는, 그 무소유처의 인식 이후로는 인식을 명칭으로 붙일 만한 것이 없기 때문이다. 그래서 '최상'이라고 불린다.

---

พาหิรกานนฺติ สาสนโต พหิทฺธา ปวตฺตานํ. โน จสฺสํ โน จ เม สิยาติ สเจ อหํ อตีเต น ภวิสฺสํ, เอตรหิปิ เม อยํ อตฺตภาโว น สิยา. น ภวิสฺสามิ น เม ภวิสฺสตีติ สเจปิ อนาคเต น ภวิสฺสามิ, น จ เม กิญฺจิ ปลิโพธชาตํ ภวิสฺสติ. อคฺเค วิรชฺชตีติ อุจฺเฉททิฏฺฐิยํ วิรชฺชติ. อุจฺเฉททิฏฺฐิ หิ อิธ นิพฺพานสฺส สนฺตตาย อคฺคนฺติ ชาตา.

'외부 사람들(bāhirakānaṃ)'은 가르침 밖에서 활동하는 자들을 말한다. '내가 있지 않았고 나에게 있지 않았으리라(no cassaṃ no ca me siyā)'는 만약 내가 과거에 존재하지 않았더라면, 지금의 이 존재도 나에게 있지 않았을 것이라는 뜻이다. '내가 있지 않을 것이고 나에게 있지 않을 것이다'는 만약 미래에도 내가 존재하지 않는다면, 나에게 어떠한 장애도 생기지 않을 것이라는 뜻이다. '최상의 것에서도 탐욕이 빛바랜다(agge virajjati)'는 단견(ucchedadiṭṭhi)에 대한 탐욕을 떠나는 것을 말한다. 단견은 여기서 열반과 가깝기 때문에 '최상'으로 여겨진 것이다.

---

ปรมตฺถวิสุทฺธินฺติ อุตฺตมตฺถวิสุทฺธึ. เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติยา เอตํ อธิวจนํ. อากิญฺจญฺญายตนญฺหิ วิปสฺสนาปทฏฺฐานตฺตา อคฺคํ นาม ชาตํ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ทีฆายุกตฺตา. ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานนฺติ อิมสฺมิญฺเญว อตฺตภาเว ปรมนิพฺพานํ. อนุปาทา วิโมกฺโขติ จตูหิ อุปาทาเนหิ อคฺคเหตฺวา จิตฺตสฺส วิโมกฺโข. อรหตฺตสฺเสตํ นามํ. ปริญฺญนฺติ สมติกฺกมํ. ตตฺถ ภควา ปฐมชฺฌาเนน กามานํ ปริญฺญํ ปญฺญาเปติ, อรูปาวจเรหิ รูปานํ ปริญฺญํ ปญฺญาเปติ, อนุปาทานิพฺพาเนน เวทนานํ ปริญฺญํ ปญฺญาเปติ. นิพฺพานญฺหิ สพฺพเวทยิตปฺปหานตฺตา เวทนานํ ปริญฺญา นาม. อนุปาทาปรินิพฺพานนฺติ อปจฺจยปรินิพฺพานํ. อิทํ ปน สุตฺตํ กเถนฺโต ภควา อนภิรติปีฬิตานิ ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ ทิสฺวา เตสํ อนภิรติวิโนทนตฺถํ กเถสิ. เตปิ อนภิรตึ วิโนเทตฺวา เทสนานุสาเรน ญาณํ เปเสตฺวา โสตาปนฺนา หุตฺวา อปรภาเค วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณึสูติ.

'제일의 의미의 청정(paramatthavisuddhi)'은 최상의 의미의 청정을 말한다. 이것은 비상비비상처 정의 명칭이다. 사실 무소유처는 위빳사나의 가까운 원인이 되기 때문에 '최상'이라 불리고, 비상비비상처는 수명이 길기 때문에 '최상'이라 불린다. '최상의 현법열반(paramadiṭṭhadhammanibbāna)'은 바로 이 몸의 상태에서의 최상의 열반을 뜻한다. '취착 없는 해탈(anupādā vimokkho)'은 네 가지 취착으로 붙들지 않고 마음이 해탈하는 것을 말한다. 이것은 아라한과의 명칭이다. '두루 앎(pariññā)'은 초월함을 뜻한다. 거기서 세존께서는 초선정으로써 감각적 욕망들에 대한 두루 앎을 규정하시고, 무색계의 선정들로써 색(형색)들에 대한 두루 앎을 규정하시며, 취착 없는 열반으로써 느낌들에 대한 두루 앎을 규정하신다. 열반은 모든 느껴지는 것들의 버림이기 때문에 느낌들에 대한 두루 앎이라 한다. '취착 없는 완전한 열반(anupādāparinibbāna)'은 조건 없는 열반을 말한다. 한편, 세존께서는 이 아홉 번째 경을 설하실 때, 불만족(anabhirati)에 짓눌린 오백 명의 비구들을 보시고 그들의 불만을 없애주기 위해 설하셨다. 그 오백 명의 비구들 또한 불만을 없애고 설법에 따라 지혜를 기울여 예류자가 되었고, 나중에 위빳사나를 닦아 아라한과에 이르렀다.

---

๑๐. ทุติยโกสลสุตฺตวณฺณนา

10. 두 번째 코살라 경 주해

---

๓๐. ทสเม อุยฺโยธิกา นิวตฺโต โหตีติ ยุทฺธโต นิวตฺโต โหติ. ลทฺธาธิปฺปาโยติ มหาโกสลรญฺญา กิร พิมฺพิสารสฺส ธีตรํ เทนฺเตน ทฺวินฺนํ รชฺชานํ อนฺตเร สตสหสฺสุฏฺฐาโน กาสิคาโม นาม ธีตุ ทินฺโน[Pg.306]. อชาตสตฺตุนา ปิตริ มาริเต มาตาปิสฺส รญฺโญ วิโยคโสเกน นจิรสฺเสว มตา. ตโต ราชา ปเสนทิโกสโล ‘‘อชาตสตฺตุนา มาตาปิตโร มาริตา, มม ปิตุ สนฺตโก คาโม’’ติ ตสฺสตฺถาย อฏฺฏํ กโรติ, อชาตสตฺตุปิ ‘‘มม มาตุ สนฺตโก’’ติ ตสฺส คามสฺสตฺถาย. ทฺเวปิ มาตุลภาคิเนยฺยา จตุรงฺคินึ เสนํ สนฺนยฺหิตฺวา ยุชฺฌึสุ. ตตฺถ ปเสนทิโกสโล ทฺเว วาเร อชาตสตฺตุนา ปราชิโต นครเมว ปาวิสิ. ตติยวาเร ‘‘กถํ นุ โข เม ชโย ภเวยฺยา’’ติ อุปสฺสุติวเสน ยุชฺฌิตพฺพาการํ ญตฺวา พฺยูหํ รจยิตฺวา อุโภหิ ปสฺเสหิ ปริกฺขิปิตฺวา อชาตสตฺตุํ คณฺหิ. ตาวเทว ชยาธิปฺปายสฺส ลทฺธตฺตา ลทฺธาธิปฺปาโย นาม อโหสิ.

30. 열 번째 경에서 '전투에서 물러난 자가 된다(uyyodhikā nivatto hoti)'는 전쟁터에서 돌아온 자가 된다는 뜻이다. '목적을 달성한 자(laddhādhippāyo)'에 대해서는, 전해오는 바에 따르면 마하코살라 왕이 빔비사라 왕에게 딸을 줄 때, 두 나라 사이에 있는 십만 냥의 세금이 나오는 카시 마을을 딸에게 주었다고 한다. 아자타삿투가 부친을 죽이자, 그의 어머니도 왕과의 이별의 슬픔으로 인해 머지않아 죽었다. 그러자 파세나디 코살라 왕은 "아자타삿투가 부모를 죽였으니, 그 마을은 내 아버지의 소유이다"라고 생각하여 그 마을을 위해 소송을 제기했고, 아자타삿투도 "그것은 내 어머니의 소유이다"라고 주장하며 그 마을을 위해 다투었다. 이처럼 두 외삼촌과 조카는 사원군을 무장시켜 싸웠다. 거기서 파세나디 코살라 왕은 두 번이나 아자타삿투에게 패배하여 성안으로 도망쳤다. 세 번째에는 "어떻게 해야 내가 승리할 것인가?"라며 염탐을 통해 싸우는 법을 알아내어 대열을 배치하고 양옆을 포위하여 아자타삿투를 생포했다. 그때 승리의 목적을 달성했기 때문에 '목적을 달성한 자'가 되었다고 한다.

---

เยน อาราโม เตน ปายาสีติ พหินคเร ชยขนฺธาวารํ นิเวเสตฺวา ‘‘ยาว นครํ อลงฺกโรนฺติ, ตาว ทสพลํ วนฺทิสฺสามิ. นครํ ปวิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย หิ ปปญฺโจ โหตี’’ติ อมจฺจคณปริวุโต เยนาราโม เตน ปายาสิ, อารามํ ปาวิสิ. กสฺมึ กาเล ปาวิสีติ? ปิณฺฑปาตปฺปฏิกฺกนฺตานํ ภิกฺขูนํ โอวาทํ ทตฺวา สมฺมาสมฺพุทฺเธ คนฺธกุฏึ ปวิฏฺเฐ ภิกฺขุสงฺเฆ จ โอวาทํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อตฺตโน อตฺตโน รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานานิ คเต. จงฺกมนฺตีติ กสฺมึ สมเย จงฺกมนฺติ? ปณีตโภชนปจฺจยสฺส ถินมิทฺธสฺส วิโนทนตฺถํ, ทิวา ปธานิกา วา เต. ตาทิสานญฺหิ ปจฺฉาภตฺตํ จงฺกมิตฺวา นฺหตฺวา สรีรํ อุตุํ คาหาเปตฺวา นิสชฺช สมณธมฺมํ กโรนฺตานํ จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ. เย เต ภิกฺขูติ โส กิร ‘‘กหํ สตฺถา กหํ สุคโตติ ปริเวเณน ปริเวณํ อาคนฺตฺวา ปุจฺฉิตฺวาว ปวิสิสฺสามี’’ติ วิโลเกนฺโต อรญฺญหตฺถี วิย มหาจงฺกเม จงฺกมมาเน ปํสุกูลิเก ภิกฺขู ทิสฺวา เตสํ สนฺติกํ อคมาสิ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ทสฺสนกามาติ ปสฺสิตุกามา. วิหาโรติ คนฺธกุฏึ สนฺธาย อาหํสุ. อตรมาโนติ อตุริโต, สณิกํ ปทปมาณฏฺฐาเน ปทํ นิกฺขิปนฺโต วตฺตํ กตฺวา สุสมฺมฏฺฐํ มุตฺตชาลสินฺทุวารสทิสํ วาลุกํ อวินาเสนฺโตติ อตฺโถ. อาลินฺทนฺติ ปมุขํ. อคฺคฬนฺติ กวาฏํ. อุกฺกาสิตฺวาติ อุกฺกาสิตสทฺทํ กตฺวา. อาโกเฏหีติ อคฺคนเขน อีสกํ กุญฺจิกาฉิทฺทสมีเป โกเฏหีติ วุตฺตํ โหติ. ทฺวารํ กิร อติอุปริ อมนุสฺสา, อติเหฏฺฐา ทีฆชาติกา โกเฏนฺติ. ตถา อโกเฏตฺวา มชฺเฌ ฉิทฺทสมีเป โกเฏตพฺพนฺติ อิทํ ทฺวารโกฏนวตฺตนฺติ [Pg.307] วทนฺติ. วิวริ ภควา ทฺวารนฺติ น ภควา อุฏฺฐาย ทฺวารํ วิวรติ, วิวรตูติ ปน หตฺถํ ปสาเรติ. ตโต ‘‘ภควา ตุมฺเหหิ อเนกกปฺปโกฏีสุ ทานํ ททมาเนหิ น สหตฺถา ทฺวารวิวรณกมฺมํ กต’’นฺติ สยเมว ทฺวารํ วิวฏํ. ตํ ปน ยสฺมา ภควโต มเนน วิวฏํ, ตสฺมา ‘‘วิวริ ภควา ทฺวาร’’นฺติ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

'공원(園)이 있는 곳으로 나아갔다'는 것은 성 밖의 승전보를 알리는 진영을 세우고, '성안을 단장하는 동안 세존을 뵙고 예배하리라. 성안에 들어간 후부터는 번거로운 일이 생길 것이다'라고 생각하여, 신하들에게 둘러싸여 공원이 있는 곳으로 나아가 그곳에 들어갔음을 의미한다. 어느 때에 들어갔는가? 탁발에서 돌아온 비구들에게 훈계(ovāda)를 내리고 정등각자께서 향실(香室)로 들어가신 뒤, 비구 승가도 훈계를 받아들여 각자의 밤의 처소와 낮의 처소로 물러갔을 때이다. '경행하고 있었다'는 것은 어느 때에 경행을 하는가? 수승한 음식을 먹은 인연으로 생긴 혼침과 수면(thinamiddha)을 쫓아버리기 위해서이거나, 혹은 그들이 낮에 정진하는 자들이기 때문이다. 그와 같이 낮에 정진하는 성격의 비구들은 식후에 경행하고 목욕하여 몸의 열기를 식힌 뒤, 앉아서 사문법을 닦을 때 마음이 일경성(一境性)에 이르게 된다. '그 비구들이 있는 곳으로'라는 것은, 그 파세나디 코살라 왕이 '스승께서 어디 계시는가, 선서(sugato)께서 어디 계시는가'라고 생각하며 이 방 저 방(pariveṇa)을 다니며 물어보고 들어가리라 마음먹고 이리저리 살피다가, 마치 숲속의 코끼리처럼 경행로에서 경행하고 있는 분소의(paṃsukūla)를 입은 비구들을 보고 그들에게 다가간 것을 가리킨다. '뵙기를 원하는 자들'이란 보기를 원하는 자들이라는 뜻이다. '처소(vihāro)'라는 말은 향실을 가리켜 한 말이다. '서두르지 않고'란 서두르지 않으며 천천히 자신의 발 크기만큼 발을 내디디며 길 가는 이의 예절을 다하고, 진주 그물이나 팔손이꽃처럼 곱게 깔린 모래를 흐트러뜨리지 않는다는 의미이다. '복도(ālinda)'는 건물의 앞부분(pamukha)을 말한다. '빗장(aggaḷa)'은 문짝(kavāṭa)을 뜻한다. '기침을 하여'란 기침 소리를 내어 신호를 보냈다는 것이다. '두드려라'는 것은 손톱 끝으로 열쇠 구멍 근처를 살짝 두드리라는 의미이다. 전해지는 바로는, 문의 너무 윗부분은 비인(非人)들이 두드리고, 너무 아랫부분은 뱀과 같은 긴 짐승들이 두드린다고 한다. 그러므로 그렇게 하지 말고 중간 부분의 열쇠 구멍 근처를 두드려야 하는데, 이것이 문을 두드리는 예법(vatta)이라고 한다. '세존께서 문을 여셨다'는 것은 세존께서 직접 일어나 문을 여신 것이 아니라, '열려라' 하는 마음으로 손을 뻗으셨음을 의미한다. 그러자 마치 '세존이시여, 수많은 겁 동안 보시를 행하신 당신께서 친히 손으로 문을 여는 일을 하실 필요가 없습니다'라고 말하는 듯이 문이 스스로 열린 것이다. 그러나 그것은 세존의 마음으로 인해 열린 것이므로 '세존께서 문을 여셨다'고 말하는 것이 타당하다.

---

เมตฺตูปหารนฺติ เมตฺตาสมฺปยุตฺตํ กายิกวาจสิกอุปหารํ. กตญฺญุตนฺติ อยญฺหิ ราชา ปุพฺเพ ถูลสรีโร อโหสิ, โทณปากํ ภุญฺชติ. อถสฺส ภควา ทิวเส ทิวเส โถกํ โถกํ หาปนตฺถาย –

'자애의 공양(mettūpahāra)'이란 자애와 결합된 몸과 말의 봉사를 말한다. '고마움을 아는 마음(kataññutā)'에 대하여 상세히 설명하겠다. 이 파세나디 코살라 왕은 예전에 몸집이 매우 비대하여 한 도나(doṇa) 분량의 쌀로 지은 밥을 다 먹곤 했다. 그때 세존께서는 그의 살을 매일 조금씩 빼주기 위해 다음과 같이 설하셨다.

---

‘‘มนุชสฺส สทา สตีมโต,มตฺตํ ชานโต ลทฺธโภชเน;

ตนุกสฺส ภวนฺติ เวทนา,สณิกํ ชีรติ อายุปาลย’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๑๒๔) –

'항상 마음을 챙기고 얻은 음식의 양을 아는 사람에게는 고통스러운 느낌이 적어지고, 수명을 보존하며 천천히 늙어간다.' (상윳따 니까야 1.124)

---

อิมํ โอวาทํ อทาสิ. โส อิมสฺมึ โอวาเท ฐตฺวา ทิวเส ทิวเส โถกํ โถกํ หาเปตฺวา อนุกฺกเมน นาฬิโกทนปรมตาย สณฺฐาสิ, คตฺตานิปิสฺส ตนูนิ ถิรานิ ชาตานิ. ตํ ภควตา กตํ อุปการํ สนฺธาย ‘‘กตญฺญุตํ โข อหํ, ภนฺเต, กตเวทิตํ สมฺปสฺสมาโน’’ติ อาห. อริเย ญาเยติ สหวิปสฺสนเก มคฺเค. วุทฺธสีโลติ วฑฺฒิตสีโล. อริยสีโลติ อโปถุชฺชนิเกหิ สีเลหิ สมนฺนาคโต. กุสลสีโลติ อนวชฺเชหิ สีเลหิ สมนฺนาคโต. อารญฺญโกติ ชายมาโนปิ อรญฺเญ ชาโต, อภิสมฺพุชฺฌมาโนปิ อรญฺเญ อภิสมฺพุทฺโธ, เทววิมานกปฺปาย คนฺธกุฏิยา วสนฺโตปิ อรญฺเญเยว วสีติ ทสฺเสนฺโต เอวมาห. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

세존께서 이 훈계를 주시자, 왕은 이 가르침에 머물며 매일 조금씩 식사량을 줄여 마침내 한 국자(nāḷika) 분량의 쌀로 지은 밥만 먹게 되었다. 그러자 그의 몸은 날씬해지고 탄탄해졌다. 왕은 세존께서 베풀어 주신 그 은혜를 생각하며 '세존이시여, 저는 고마움을 알고 보답하려는 마음(katavedita)을 보며...'라고 말한 것이다. '성스러운 방법(ariya ñāya)'이란 위빳사나와 함께하는 도(magga)를 말한다. '증장된 계(vuddhasīlo)'란 수행을 통해 증장시킨 계를 가진 분이라는 뜻이다. '성스러운 계(ariyasīlo)'란 범부들의 것이 아닌 성스러운 계를 구족했음을 의미한다. '유익한 계(kusalasīlo)'란 허물이 없는 계를 구족했음을 뜻한다. '숲속에 사는 분(āraññako)'이란 태어날 때도 숲에서 태어나셨고, 깨달음을 얻을 때도 숲에서 얻으셨으며, 천상의 궁전과 같은 향실에 머무실 때도 사실은 숲에 사시는 것과 같음을 나타낸다. 나머지 부분은 모든 곳에서 그 의미가 명확하다.

---

มหาวคฺโค ตติโย.

제3 대품(마하왁가)이 끝났다.

---

๔. อุปาลิวคฺโค

4. 제4 우빨리 품

---

๑. อุปาลิสุตฺตวณฺณนา

1. 우빨리 경 주석

---

๓๑. จตุตฺถสฺส ปฐเม สงฺฆสุฏฺฐุตายาติอาทีสุ สงฺฆสุฏฺฐุตา นาม สงฺฆสฺส สุฏฺฐุภาโว, ‘‘สุฏฺฐุ เทวา’’ติ อาคตฏฺฐาเน วิย ‘‘สุฏฺฐุ, ภนฺเต’’ติ [Pg.308] วจนสมฺปฏิจฺฉนภาโว. โย จ ตถาคตสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉติ, ตสฺส ตํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย สํวตฺตติ. ตสฺมา สงฺฆสฺส ‘‘สุฏฺฐุ, ภนฺเต’’ติ วจนสมฺปฏิจฺฉนตฺถํ ปญฺญตฺตํ, อสมฺปฏิจฺฉเน อาทีนวํ, สมฺปฏิจฺฉเน อานิสํสํ ทสฺเสตฺวา, น พลกฺกาเรน อภิภวิตฺวาติ เอตมตฺถํ อาวิกโรนฺโต อาห – สงฺฆสุฏฺฐุตายาติ. สงฺฆผาสุตายาติ สงฺฆสฺส ผาสุภาวาย, สหชีวิตาย สุขวิหารตฺถายาติ อตฺโถ.

31. 제4권의 첫 번째 경에서 '승가의 훌륭함' 등에서 '승가의 훌륭함(saṅghasuṭṭhutā)'이란 승가의 선한 상태를 말한다. 마치 '훌륭하십니다, 왕이시여'라고 할 때처럼, '훌륭하십니다, 세존이시여'라고 말씀을 받아들이는 태도를 말한다. 여래의 말씀을 받아들이는 자에게 그것은 오랜 세월 이익과 행복이 된다. 그러므로 승가가 '훌륭하십니다, 세존이시여'라고 그 말씀을 잘 받들어 실천하게 하려고, 받아들이지 않을 때의 결점과 받아들일 때의 이익을 보여주며 계율을 제정하신 것이지, 강압적으로 억눌러 제정하신 것이 아님을 밝히기 위해 '승가의 훌륭함을 위하여'라고 말씀하신 것이다. '승가의 안락함(saṅghaphāsutā)'이란 승가의 편안한 상태, 즉 함께 조화롭게 살며 행복하게 머물기 위함이라는 뜻이다.

---

ทุมฺมงฺกูนํ ปุคฺคลานํ นิคฺคหายาติ ทุมฺมงฺกูนาม ทุสฺสีลปุคฺคลา, เย มงฺกุตํ อาปาทิยมานาปิ ทุกฺเขน อาปชฺชนฺติ, วีติกฺกมํ กโรนฺตา วา กตฺวา วา น ลชฺชนฺติ, เตสํ นิคฺคหตฺถาย. เต หิ สิกฺขาปเท อสติ ‘‘กึ ตุมฺเหหิ ทิฏฺฐํ, กึ สุตํ, กึ อมฺเหหิ กตํ, กตมสฺมึ วตฺถุสฺมึ กตมํ อาปตฺตึ โรเปตฺวา อมฺเห นิคฺคณฺหถา’’ติ สงฺฆํ วิเหเฐยฺยุํ. สิกฺขาปเท ปน สติ เต สงฺโฆ สิกฺขาปทํ ทสฺเสตฺวา สห ธมฺเมน นิคฺคเหสฺสติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ทุมฺมงฺกูนํ ปุคฺคลานํ นิคฺคหายา’’ติ.

'부끄러움을 모르는 자들을 제어하기 위하여'에서 '부끄러움을 모르는 자(dummaṅkū)'란 무책임한 악행을 저지르는 파계한 자들을 말한다. 그들은 잘못을 지적받아도 괴로워할 뿐 참회하지 않으며, 범계를 저지르면서도 혹은 저지르고 나서도 부끄러워하지 않는다. 그런 자들을 제어하기 위한 것이다. 만약 학습계율(sikkhāpada)이 없다면 그들은 '당신들이 무엇을 보았는가? 무엇을 들었는가? 우리가 무엇을 했는가? 어떤 근거로 어떤 죄명을 씌워 우리를 제어하려 하는가?'라며 승가를 괴롭힐 것이다. 그러나 학습계율이 있으면 승가는 그 계율을 제시하며 법답게(sahadhammena) 그들을 제어할 수 있다. 그러므로 '부끄러움을 모르는 자들을 제어하기 위하여'라고 말씀하신 것이다.

---

เปสลานนฺติ ปิยสีลานํ ภิกฺขูนํ ผาสุวิหารตฺถาย. ปิยสีลา หิ ภิกฺขู กตฺตพฺพากตฺตพฺพํ สาวชฺชานวชฺชํ เวลํ มริยาทญฺจ อชานนฺตา สิกฺขาตฺตยปาริปูริยา ฆฏมานา กิลมนฺติ, เต ปน สาวชฺชานวชฺชํ เวลํ มริยาทญฺจ ญตฺวา สิกฺขาปาริปูริยา ฆฏมานา น กิลมนฺติ. เตน เตสํ สิกฺขาปทปญฺญาปนํ ผาสุวิหาราย สํวตฺตติเยว. โย วา ทุมฺมงฺกูนํ ปุคฺคลานํ นิคฺคโห, สฺเวว เตสํ ผาสุวิหาโร. ทุสฺสีลปุคฺคเล นิสฺสาย หิ อุโปสถปฺปวารณา น ติฏฺฐนฺติ, สงฺฆกมฺมานิ นปฺปวตฺตนฺติ, สามคฺคี น โหติ, ภิกฺขู อเนกคฺคา อุทฺเทสาทีสุ อนุยุญฺชิตุํ น สกฺโกนฺติ. ทุสฺสีเลสุ ปน นิคฺคหิเตสุ สพฺโพปิ อยํ อุปทฺทโว น โหติ, ตโต เปสลา ภิกฺขู ผาสุ วิหรนฺติ. เอวํ ‘‘เปสลานํ ภิกฺขูนํ ผาสุวิหารายา’’ติ เอตฺถ ทฺวิธา อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

'계행을 사랑하는 비구들(pesala)'이란 계를 소중히 여기는 비구들을 말하며, 그들의 안락한 머묾을 위함이다. 계를 소중히 여기는 비구들은 해야 할 일과 하지 말아야 할 일, 허물이 있는 것과 없는 것, 계율의 한계와 범위를 알지 못하고 삼학(sikkhāttaya)을 완성하려고 애쓰면 몸과 마음이 피로해진다. 그러나 허물이 있고 없음과 계율의 범위를 분명히 알고 수행에 힘쓰면 피로하지 않다. 그러므로 그들에게 학습계율을 제정해 주는 것은 참으로 안락한 머묾이 된다. 또한 부끄러움을 모르는 자들을 제어하는 것 자체가 계행을 사랑하는 비구들에게는 안락함이 된다. 왜냐하면 파계한 자들로 인해 포살(uposatha)과 자의(pavāraṇā)가 제대로 이루어지지 않고, 승가 갈마가 실행되지 못하며, 화합이 깨어지고, 비구들의 마음이 산란해져 공부에 전념할 수 없기 때문이다. 그러나 파계한 자들을 제어하면 이러한 모든 재난이 사라지고 계행을 사랑하는 비구들이 안락하게 머물 수 있다. 이처럼 '계행을 사랑하는 비구들의 안락한 머묾을 위하여'라는 구절에는 이 두 가지 의미가 있음을 알아야 한다.

---

ทิฏฺฐธมฺมิกานํ อาสวานํ สํวรายาติ ทิฏฺฐธมฺมิกา อาสวา นาม อสํวเร ฐิเตน ตสฺมึเยว อตฺตภาเว ปตฺตพฺพา ปาณิปฺปหารทณฺฑปฺปหารสตฺถปฺปหารหตฺถจฺเฉทปาทจฺเฉทอกิตฺติอยสวิปฺปฏิสาราทโย ทุกฺขวิเสโส, เตสํ สํวราย ปิทหนาย อาคมนมคฺคถกนายาติ อตฺโถ. สมฺปรายิกานนฺติ สมฺปรายิกา อาสวา นาม อสํวเร ฐิเตน กตปาปกมฺมมูลกา [Pg.309] สมฺปราเย นรกาทีสุ ปตฺตพฺพา ทุกฺขวิเสสา, เตสํ ปฏิฆาตตฺถาย วูปสมตฺถาย.

‘현세의 번뇌들을 단속하기 위하여’라는 구절에서, 현세의 번뇌(diṭṭhadhammikā āsavā)란 단속하지 않는 상태에 있는 이가 바로 그 현재의 생(attabhāva)에서 겪게 되는 손으로 때림, 몽둥이로 때림, 칼로 베임, 손을 자름, 발을 자름, 오명, 명성을 잃음, 후회 등과 같은 특별한 고통들을 말한다. 그것들을 단속하고 막으며, (고통이) 오는 길을 차단한다는 뜻이다. ‘내세의 것들(samparāyikānaṃ)’이란 구절에서, 내세의 번뇌란 단속하지 않는 상태에 있는 이가 지은 악업을 원인으로 하여 내세에 지옥 등에서 겪게 되는 특별한 고통들을 말한다. 그것들을 물리치고 가라앉히기 위함이다.

---

อปฺปสนฺนานนฺติ สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา หิ สติ สิกฺขาปทปญฺญตฺตึ ญตฺวา วา, ยถาปญฺญตฺตํ ปฏิปชฺชมาเน ภิกฺขู ทิสฺวา วา, เยปิ อปฺปสนฺนา ปณฺฑิตมนุสฺสา, เต ‘‘ยานิ วต โลเก มหาชนสฺส รชฺชนทุสฺสนมุยฺหนฏฺฐานานิ, เตหิ อิเม สมณา อารกา วิรตา วิหรนฺติ, ทุกฺกรํ วต กโรนฺตี’’ติ ปสาทํ อาปชฺชนฺติ วินยปิฏกโปตฺถกํ ทิสฺวา มิจฺฉาทิฏฺฐิกตเวทิพฺราหฺมณา วิย. เตน วุตฺตํ – ‘‘อปฺปสนฺนานํ ปสาทายา’’ติ.

‘아직 믿음이 없는 자들을 위하여’라는 구절은, 학습계(sikkhāpada)의 제정이 있을 때 그 제정을 알거나, 혹은 제정된 대로 수행하는 비구들을 보고서, 아직 믿음이 없던 지혜로운 사람들도 ‘참으로 세상 사람들이 탐착하고 성내고 어리석음에 빠지는 그런 대상들로부터 이 사문들은 멀리 벗어나 머무니, 참으로 하기 어려운 일을 하는구나’라고 생각하며 청정한 믿음(pasāda)을 일으키는 것을 말한다. 이는 마치 율장(vinayapiṭaka)의 필사본을 보고서 사견을 가졌던 학자나 바라문들이 믿음을 내는 것과 같다. 그래서 ‘아직 믿음이 없는 자들의 믿음을 위하여’라고 설하신 것이다.

---

ปสนฺนานนฺติ เยปิ สาสเน ปสนฺนา กุลปุตฺตา, เตปิ สิกฺขาปทปญฺญตฺตึ วา ญตฺวา, ยถาปญฺญตฺตํ ปฏิปชฺชมาเน ภิกฺขู วา ทิสฺวา ‘‘อโห อยฺยา ทุกฺกรํ กโรนฺติ, เย ยาวชีวํ เอกภตฺตา วินยสํวรํ ปาเลนฺตี’’ติ ภิยฺโย ภิยฺโย ปสีทนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปสนฺนานํ ภิยฺโยภาวายา’’ติ.

‘믿음이 있는 자들을 위하여’라는 구절은, 가르침에 이미 믿음이 있는 선남자들이 학습계의 제정을 알거나 제정된 대로 수행하는 비구들을 보고서 ‘아, 대덕들께서는 참으로 하기 어려운 일을 하시는구나. 평생토록 하루 한 끼만 드시며 율의 단속을 지키시는구나’라고 생각하며 더욱더 큰 믿음을 내는 것을 말한다. 그래서 ‘이미 믿음이 있는 자들의 믿음을 증장하기 위하여’라고 설하신 것이다.

---

สทฺธมฺมฏฺฐิติยาติ ติวิโธ สทฺธมฺโม ปริยตฺติสทฺธมฺโม ปฏิปตฺติสทฺธมฺโม อธิคมสทฺธมฺโมติ. ตตฺถ สกลมฺปิ พุทฺธวจนํ ปริยตฺติสทฺธมฺโม นาม. เตรส ธุตคุณา จาริตฺตวาริตฺตสีลสมาธิวิปสฺสนาติ อยํ ปฏิปตฺติสทฺธมฺโม นาม. นวโลกุตฺตรธมฺโม อธิคมสทฺธมฺโม นาม. โส สพฺโพปิ ยสฺมา สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา สติ ภิกฺขู สิกฺขาปทญฺจ ตสฺส วิภงฺคญฺจ ตทตฺถโชตนตฺถํ อญฺญญฺจ พุทฺธวจนํ ปริยาปุณนฺติ, ยถาปญฺญตฺตญฺจ ปฏิปชฺชมานา ปฏิปตฺตึ ปูเรตฺวา ปฏิปตฺติยา อธิคนฺตพฺพํ โลกุตฺตรธมฺมํ อธิคจฺฉนฺติ, ตสฺมา สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา สทฺธมฺโม จิรฏฺฐิติโก โหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สทฺธมฺมฏฺฐิติยา’’ติ.

‘정법의 안주를 위하여’라는 구절에서 정법에는 세 가지가 있으니 교학의 정법(pariyatti), 수행의 정법(paṭipatti), 체득의 정법(adhigama)이다. 그중 부처님의 모든 말씀이 교학의 정법이다. 13가지 두타행과 자릿따(행해야 할)·와릿따(금해야 할) 계, 삼매, 위빳사나가 수행의 정법이다. 아홉 가지 출세간법이 체득의 정법이다. 이 모든 것은 학습계의 제정이 있을 때 비구들이 학습계와 그에 대한 분석(vibhaṅga), 그리고 그 뜻을 밝히기 위한 다른 부처님 말씀을 배우고, 제정된 대로 실천하여 수행을 완성하고 수행을 통해 체득해야 할 출세간법을 증득하기 때문에, 학습계의 제정이 있을 때 정법이 오래 지속되는 것이다. 그래서 ‘정법의 안주를 위하여’라고 설하신 것이다.

---

วินยานุคฺคหายาติ สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา สติ สํวรวินโย, ปหานวินโย, สมถวินโย, ปญฺญตฺติวินโยติ จตุพฺพิโธ วินโย อนุคฺคหิโต โหติ สูปตฺถมฺภิโต. เตน วุตฺตํ – ‘‘วินยานุคฺคหายา’’ติ.

‘율의 섭수를 위하여’라는 구절은, 학습계의 제정이 있을 때 단속의 율(saṃvara), 버림의 율(pahāna), 가라앉힘의 율(samatha), 제정의 율(paññatti)이라는 네 가지 율이 잘 보존되고 지탱되는 것을 말한다. 그래서 ‘율의 섭수를 위하여’라고 설하신 것이다.

---

๒. ปาติโมกฺขฏฺฐปนาสุตฺตวณฺณนา

2. 빠띠목카(계본) 중지 경의 주해

---

๓๒. ทุติเย ปาราชิโกติ ปาราชิกาปตฺตึ อาปนฺโน. ปาราชิกกถา วิปฺปกตา โหตีติ ‘‘อสุกปุคฺคโล ปาราชิกํ อาปนฺโน นุ โข โน’’ติ [Pg.310] เอวํ กถา อารภิตฺวา อนิฏฺฐาปิตา โหติ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

32. 두 번째 경에서 ‘파라지카(pārājiko)’란 파라지카 죄를 범한 자를 말한다. ‘파라지카에 관한 논의가 마무리되지 않았다(vippakatā hoti)’는 것은 ‘어떤 인물이 과연 파라지카 죄를 지었는가, 아닌가’라는 식의 논의가 시작되었으나 결론이 나지 않았음을 의미한다. 이 방식은 다른 곳에서도 모두 동일하게 적용된다.

---

๓. อุพฺพาหิกาสุตฺตวณฺณนา

3. 우빠히까(선출된 위원회) 경의 주해

---

๓๓. ตติเย อุพฺพาหิกายาติ สมฺปตฺตอธิกรณํ วูปสเมตุํ สงฺฆโต อุพฺพาหิตฺวา อุทฺธริตฺวา คหณตฺถาย. วินเย โข ปน ฐิโต โหตีติ วินยลกฺขเณ ปติฏฺฐิโต โหติ. อสํหีโรติ น อญฺญสฺส วจนมตฺเตเนว อตฺตโน ลทฺธึ วิสฺสชฺเชติ. ปฏิพโลติ กายพเลนปิ ญาณพเลนปิ สมนฺนาคโต. สญฺญาเปตุนฺติ ชานาเปตุํ. ปญฺญาเปตุนฺติ สมฺปชานาเปตุํ. นิชฺฌาเปตุนฺติ โอโลกาเปตุํ. เปกฺขตุนฺติ ปสฺสาเปตุํ. ปสาเทตุนฺติ สญฺชาตปสาทํ กาตุํ. อธิกรณนฺติ วิวาทาธิกรณาทิจตุพฺพิธํ. อธิกรณสมุทยนฺติ วิวาทมูลาทิกํ อธิกรณการกํ. อธิกรณนิโรธนฺติ อธิกรณานํ วูปสมํ. อธิกรณนิโรธคามินึ ปฏิปทนฺติ สตฺตวิธอธิกรณสมถํ.

33. 세 번째 경에서 ‘우빠히까(ubbāhikā)’란 발생한 쟁사를 가라앉히기 위해 승가에서 선출하여 뽑아 맡기기 위한 것이다. ‘율에 머문다(vinaye ṭhito)’는 것은 율의 특징에 확고히 서 있는 것을 말한다. ‘흔들리지 않는(asaṃhīro)’이란 다른 사람의 말만으로는 자신의 견해를 버리지 않는 것을 말한다. ‘능력 있는(paṭibalo)’이란 몸의 힘과 지혜의 힘을 모두 갖춘 것이다. ‘이해시키다(saññāpetuṃ)’는 알게 하는 것이다. ‘설명하다(paññāpetuṃ)’는 상세히 알게 하는 것이다. ‘확신시키다(nijjhāpetuṃ)’는 숙고하게 하는 것이다. ‘관찰하게 하다(pekkhatuṃ)’는 보게 하는 것이다. ‘믿게 하다(pasādetuṃ)’는 일어난 믿음을 확고히 하는 것이다. ‘쟁사(adhikaraṇa)’란 논쟁의 쟁사 등 네 가지를 말한다. ‘쟁사의 발생(samudaya)’이란 논쟁의 원인 등 쟁사를 일으키는 원인들을 말한다. ‘쟁사의 소멸(nirodha)’이란 쟁사들을 가라앉히는 것이다. ‘쟁사의 소멸로 인도하는 도닦음’이란 일곱 가지 쟁사 가라앉힘(adhikaraṇasamatha)을 말한다.

---

๔. อุปสมฺปทาสุตฺตวณฺณนา

4. 구족계 경의 주해

---

๓๔. จตุตฺเถ อนภิรตินฺติ อุกฺกณฺฐิตภาวํ. วูปกาเสตุนฺติ วิเนตุํ. อธิสีเลติ อุตฺตมสีเล. จิตฺตปญฺญาสุปิ เอเสว นโย.

34. 네 번째 경에서 ‘불만족(anabhirati)’이란 싫증이 난 상태를 말한다. ‘제거하기 위해(vūpakāsetuṃ)’는 다스려 없애기 위함이다. ‘증상계(adhisīla)’는 뛰어난 계를 말한다. 증상심(citta)과 증상혜(paññā)에 대해서도 이와 같은 방식이다.

---

๗. สงฺฆเภทสุตฺตวณฺณนา

7. 승가 분열 경의 주해

---

๓๗. สตฺตเม วตฺถูหีติ การเณหิ. อวกสฺสนฺตีติ ปริสํ อากฑฺฒนฺติ วิชเฏนฺติ เอกมนฺตํ อุสฺสาเรนฺติ. อปกสฺสนฺตีติ อติวิย อากฑฺฒนฺติ, ยถา วิสํสฏฺฐา โหนฺติ, เอวํ กโรนฺติ. อาเวนิ กมฺมานิ กโรนฺตีติ วิสุํ สงฺฆกมฺมานิ กโรนฺติ.

37. 일곱 번째 경에서 ‘사안들로(vatthūhi)’란 원인들로라는 뜻이다. ‘떼어놓다(avakassanti)’란 대중을 끌어당겨 분리하여 한쪽으로 옮기는 것을 말한다. ‘멀리 떼어놓다(apakassanti)’란 매우 강하게 끌어당겨 서로 완전히 떨어져 있게 하는 것을 말한다. ‘독자적인 갈마를 행한다(āveni kammāni karonti)’란 별도로 승가 갈마를 행하는 것을 말한다.

---

๙-๑๐. อานนฺทสุตฺตทฺวยวณฺณนา

9-10. 두 개의 아난다 경의 주해

---

๓๙-๔๐. นวเม กปฺปฏฺฐิกนฺติ อายุกปฺปํ นิรยมฺหิ ฐิติการณํ. กิพฺพิสํ ปสวตีติ ปาปํ ปฏิลภติ. อาปายิโกติ อปายคมนีโย. เนรยิโกติ นิรเย นิพฺพตฺตนโก. วคฺครโตติ เภทรโต. โยคกฺเขมา [Pg.311] ปธํสตีติ โยเคหิ เขมโต อรหตฺตโต ธํสติ วิคจฺฉติ. ทสเม อนุคฺคโหติ อญฺญมญฺญสฺส สงฺคหานุคฺคโห. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

아홉 번째 경에서 ‘겁(劫) 동안 머무는(kappaṭṭhika)’이란 일 겁의 수명 동안 지옥에 머물게 되는 원인을 말한다. ‘악행을 낳는다(kibbisaṃ pasavati)’는 것은 악업을 얻는다는 것이다. ‘파멸에 처한(āpāyika)’이란 파멸처(아빠야)에 갈 운명을 말한다. ‘지옥에 떨어진(nerayika)’이란 지옥에 태어나게 하는 것을 말한다. ‘분열을 즐기는(vaggarata)’이란 갈등과 분열을 즐기는 것이다. ‘안온에서 멀어진다(yogakkhemā padhaṃsati)’란 네 가지 요가(속박)로부터 벗어난 안온함, 즉 아라한과로부터 퇴보하여 멀어지는 것을 말한다. 열 번째 경에서 ‘도움(anuggaho)’이란 서로를 돕고 보살피는 것이다. 그 외 나머지는 모든 곳에서 의미가 명확하다.

---

อุปาลิวคฺโค จตุตฺโถ.

네 번째 우빨리 품.

---

๕. อกฺโกสวคฺโค

5. 비방 품

---

๔. กุสินารสุตฺตวณฺณนา

4. 쿠시나라 경의 주해

---

๔๔. ปญฺจมสฺส จตุตฺเถ กุสินารายนฺติ เอวํนามเก นคเร. เทวตานํ อตฺถาย พลึ หรนฺติ เอตฺถาติ พลิหรโณ, ตสฺมึ พลิหรเณ. อจฺฉิทฺเทน อปฺปฏิมํเสนาติอาทีสุ เยน เกนจิเทว ปหโฏ วา โหติ, เวชฺชกมฺมาทีนิ วา กตานิ, ตสฺส กายสมาจาโร อุปจิกาทีหิ ขายิตตาลปณฺณํ วิย ฉิทฺโท จ, ปฏิมสิตุํ ยตฺถ กตฺถจิ คเหตฺวา อากฑฺฒิตุํ สกฺกุเณยฺยตาย ปฏิมํโส จ โหติ, วิปรีโต อจฺฉิทฺโท อปฺปฏิมํโส นาม. วจีสมาจาโร ปน มุสาวาทโอมสวาทเปสุญฺญอมูลกานุทฺธํสนาทีหิ ฉิทฺโท สปฺปฏิมํโส จ โหติ, วิปรีโต อจฺฉิทฺโท อปฺปฏิมํโส. เมตฺตํ นุ โข เม จิตฺตนฺติ ปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา กมฺมฏฺฐานภาวนานุโยเคน อธิคตํ เม เมตฺตจิตฺตํ. อนาฆาตนฺติ อาฆาตวิรหิตํ, วิกฺขมฺภเนน วิหตาฆาตนฺติ อตฺโถ. กตฺถ วุตฺตนฺติ อิทํ สิกฺขาปทํ กิสฺมึ นคเร วุตฺตํ.

44. 다섯 번째 품의 네 번째 경에서 ‘쿠시나라에서’란 그러한 이름의 도시에서라는 뜻이다. ‘제물을 바치는 곳(baliharaṇa)’이란 신들을 위해 제물을 바치는 숲을 말한다. ‘결함이 없고(acchidda) 비난받을 점이 없는(appaṭimaṃsa)’ 등의 구절에서, 누군가에게 맞거나 혹은 치료를 받는 등의 행위가 있을 때, 그 비구의 신체적 행위는 흰개미 등이 갉아먹은 종려 잎처럼 결함(구멍)이 생기고, 어디든 잡고 끌어당길 수 있듯이 비난의 여지가 생기게 된다. 그와 반대되는 것이 결함이 없고 비난받을 점이 없는 것이다. 한편 언어적 행위는 거짓말, 욕설, 이간질, 근거 없는 비방 등으로 인해 결함이 생기고 비난의 여지가 생긴다. 그 반대가 결함이 없고 비난받을 점이 없는 것이다. ‘나의 마음은 자애로운가’라는 것은 장애를 끊고 명상 수행에 전념하여 얻은 나의 자애로운 마음을 말한다. ‘원한이 없는(anāghāta)’이란 원한이 없는 것, 즉 억누름(vikkhambhana)에 의해 원한이 파괴된 상태를 뜻한다. ‘어디서 설해졌는가’란 이 학습계가 어느 도시에서 설해졌는지를 묻는 것이다.

---

กาเลน วกฺขามีติอาทีสุ เอโก เอกํ โอกาสํ กาเรตฺวา โจเทนฺโต กาเลน วทติ นาม. สงฺฆมชฺเฌ วา คณมชฺเฌ วา สลากคฺคยาคคฺควิตกฺกมาฬกภิกฺขาจารมคฺคอาสนสาลาทีสุ วา อุปฏฺฐาเกหิ ปริวาริตกฺขเณ วา โจเทนฺโต อกาเลน วทติ นาม. ตจฺเฉน วทนฺโต ภูเตน วทติ นาม. ‘‘ทหรมหลฺลกปริสาวจรกปํสุกูลิกธมฺมกถิกปติรูปํ ตว อิท’’นฺติ วทนฺโต ผรุเสน วทติ นาม. การณนิสฺสิตํ ปน กตฺวา, ‘‘ภนฺเต มหลฺลกตฺถ, ปริสาวจรกตฺถ, ปํสุกูลิกตฺถ, ธมฺมกถิกตฺถปติรูปํ ตุมฺหากมิท’’นฺติ วทนฺโต [Pg.312] สณฺเหน วทติ นาม. การณนิสฺสิตํ กตฺวา วทนฺโต อตฺถสํหิเตน วทติ นาม. เมตฺตจิตฺโต วกฺขามิ โน โทสนฺตโรติ เมตฺตจิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา วกฺขามิ, น ทุฏฺฐจิตฺโต หุตฺวา.

'적절한 때에 말하리라' 등의 구절에서, 어떤 한 비구가 다른 비구에게 허락을 구한 뒤 훈계하면 '적절한 때에 말하는 것'이라 한다. 승가나 무리 가운데서, 혹은 배식처, 죽 먹는 곳, 담론장, 탁발 길, 식당 등에서, 혹은 시자들에게 둘러싸여 있을 때 훈계하는 비구는 '부적절한 때에 말하는 것'이라 한다. 진실한 말로 말하는 자는 '사실대로 말하는 것'이라 한다. "어린 자여, 늙은 자여, 대중 속에 다니는 자여, 분소의를 입는 자여, 법사여, 이것이 그대에게 적절한가?"라고 말하는 자는 '거친 말로 말하는 것'이라 한다. 그러나 이유를 근거로 삼아 "존자시여, 당신은 장로이시고, 대중 속에 다니는 분이시고, 분소의를 입는 분이시고, 법사이십니다. 이것이 당신들에게 적절하겠습니까?"라고 말하는 자는 '부드러운 말로 말하는 것'이라 한다. 이유를 근거로 삼아 말하는 자는 '이익이 있는 말로 말하는 것'이라 한다. "자애의 마음으로 말하고 분노의 마음으로 하지 않으리라"는 것은 자애의 마음을 앞에 두고 말하겠다는 것이지, 오염된 마음으로 말하지 않겠다는 뜻이다.

---

๕. ราชนฺเตปุรปฺปเวสนสุตฺตวณฺณนา

5. 왕의 내전 출입 경의 주해

---

๔๕. ปญฺจเม กตํ วา กริสฺสนฺติ วาติ เมถุนวีติกฺกมํ กรึสุ วา กริสฺสนฺติ วา. รตนนฺติ มณิรตนาทีสุ ยํกิญฺจิ. ปตฺเถตีติ มาเรตุํ อิจฺฉติ. หตฺถิสมฺพาธนฺติ หตฺถีหิ สมฺพาธํ. หตฺถิสมฺมทฺทนฺติ วา ปาโฐ, ตสฺสตฺโถ – หตฺถีหิ สมฺมทฺโท เอตฺถาติ หตฺถิสมฺมทฺทํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. รชนียานิ รูปสทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพานีติ เอตานิ ราคชนกานิ รูปาทีนิ ตตฺถ ปริปูรานิ โหนฺติ.

45. 다섯 번째 수타에서, '행했거나 행할 것'이란 음행의 범계를 저질렀거나 저지를 것을 말한다. '보석'이란 마니보석 등 무엇이든 보석을 말한다. '갈구한다'는 것은 죽이기를 원한다는 뜻이다. '코끼리로 붐비는 것'은 코끼리들로 인해 비좁은 것이다. '코끼리들의 짓눌림'이라는 이본도 있는데, 그 뜻은 코끼리들에 의한 짓눌림이 여기에 있다는 뜻으로 '코끼리 짓눌림'이라 한다. 나머지도 이와 같은 방식이다. '욕망을 일으키는 형색·소리·냄새·맛·감촉'이란 탐욕을 일으키는 이러한 형색 등이 그 내전 안에 가득하다는 뜻이다.

---

๖. สกฺกสุตฺตวณฺณนา

6. 사카 경의 주해

---

๔๖. ฉฏฺเฐ โสกสภเยติ โสเกน สภเย. โสกภเยติ วา ปาโฐ, อยเมวตฺโถ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. เยน เกนจิ กมฺมฏฺฐาเนนาติ กสิวณิชฺชาทิกมฺเมสุ เยน เกนจิ กมฺเมน. อนาปชฺช อกุสลนฺติ กิญฺจิ อกุสลํ อนาปชฺชิตฺวา. นิพฺพิเสยฺยาติ อุปฺปาเทยฺย อาจิเนยฺย. ทกฺโขติ เฉโก. อุฏฺฐานสมฺปนฺโนติ อุฏฺฐานวีริเยน สมนฺนาคโต. อลํ วจนายาติ ยุตฺโต วจนาย. เอกนฺตสุขปฺปฏิสํเวที วิหเรยฺยาติ เอกนฺตเมว กายิกเจตสิกสุขํ ญาเณน ปฏิสํเวเทนฺโต วิหเรยฺย. อนิจฺจาติ หุตฺวา อภาวโต. ตุจฺฉาติ สารรหิตา. มุสาติ นิจฺจสุภสุขา วิย ขายมานาปิ ตถา น โหนฺตีติ มุสา. โมสธมฺมาติ นสฺสนสภาวา. ตสฺมา เต ปฏิจฺจ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชตีติ สนฺทสฺเสติ. อิธ ปน โวติ เอตฺถ โว ติ นิปาตมตฺตํ. อปณฺณกํ วา โสตาปนฺโนติ อวิราธิตํ เอกํเสน โสตาปนฺโน วา โหติ. โสปิ ฌานํ นิพฺพตฺเตติ, พฺรหฺมโลกํ วา คนฺตฺวา ฉสุ วา กามสคฺเคสุ เอกนฺตสุขปฺปฏิสํเวที หุตฺวา วิหเรยฺย. อิมสฺมึ สุตฺเต สตฺถา อฏฺฐงฺคุโปสถสฺส คุณํ กเถสิ.

46. 여섯 번째 수타에서, '슬픔과 두려움'이란 슬픔으로 인한 두려움이다. '슬픔-두려움'이라는 이본도 있으나 뜻은 이와 같다. 두 번째 구절도 이와 같은 방식이다. '어떤 직업으로든'이란 농사나 상업 등의 일 중에서 어떤 일로든 이라는 뜻이다. '불선법에 빠지지 않고'란 어떤 불선법에도 빠지지 않고라는 뜻이다. '벌어야 한다'는 것은 생겨나게 하거나 쌓아야 한다는 뜻이다. '능숙한 자'란 지혜로운 자이다. '정진을 갖춘 자'란 분발하는 정진을 구비한 자이다. '말하기에 충분하다'란 말하기에 적절하다는 뜻이다. '오로지 행복만을 느끼며 머물 것이다'란 오직 육체적·정신적 행복만을 지혜로써 느끼며 머무는 것을 말한다. '무상하다'는 것은 생겨났다가 사라지기 때문이다. '허망하다'는 것은 실체가 없기 때문이다. '거짓이다'는 것은 영원하고 깨끗하고 행복한 것처럼 보일지라도 실제로는 그렇지 않기 때문에 '거짓'이라 한다. '소멸하는 성질의 것'이란 파괴되는 본성을 가진 것이다. 그러므로 그것들을 연하여 괴로움이 일어난다는 것을 보여준다. 여기서 '보(vo)'란 단지 조사일 뿐이다. '확실한 예류자'란 어긋남 없이 결정적으로 예류자가 되는 것이다. 그 또한 선나를 일으켜 범천의 세상에 가거나 여섯 욕계 천상에 가서 오로지 행복만을 느끼며 머물게 될 것이다. 이 경에서 스승께서는 팔지성재의 공덕을 설하셨다.

---

๗. มหาลิสุตฺตวณฺณนา

7. 마할리 경의 주해

---

๔๗. สตฺตเม [Pg.313] มิจฺฉาปณิหิตนฺติ มิจฺฉา ฐปิตํ. อธมฺมจริยาวิสมจริยาติ อกุสลกมฺมปถวเสน อธมฺมจริยสงฺขาตา วิสมจริยา. กุสลกมฺมปถวเสน อิตรา เวทิตพฺพา. เอวมิธ วฏฺฏเมว กถิตํ.

47. 일곱 번째 수타에서, '그릇되게 설정된 것'이란 잘못 놓인 것이다. '비법의 행함과 고르지 못한 행함'이란 십불선업도의 힘으로 비법의 행함이라 일컬어지는 고르지 못한 행위들이다. 십선업도의 힘으로 그 반대인 법의 행함과 고른 행함을 알아야 한다. 이와 같이 여기서는 오직 이 내용만을 설하였다.

---

๘. ปพฺพชิตอภิณฺหสุตฺตวณฺณนา

8. 출가자 상시 관찰 경의 주해

---

๔๘. อฏฺฐเม ปพฺพชิเตนาติ ฆราวาสํ ปหาย สาสเน ปพฺพชฺชํ อุปคเตน. อภิณฺหนฺติ อภิกฺขณํ ปุนปฺปุนํ, ปจฺจเวกฺขิตพฺพา โอโลเกตพฺพา สลฺลกฺเขตพฺพา. เววณฺณิยนฺติ วิวณฺณภาวํ. ตํ ปเนตํ เววณฺณิยํ ทุวิธํ โหติ สรีรเววณฺณิยํ ปริกฺขารเววณฺณิยญฺจ. ตตฺถ เกสมสฺสุโอโรปเนน สรีรเววณฺณิยํ เวทิตพฺพํ. ปุพฺเพ ปน นานาวิราคานิ สุขุมวตฺถานิ นิวาเสตฺวาปิ นานคฺครสโภชนํ สุวณฺณรชตภาชเนสุ ภุญฺชิตฺวาปิ สิริคพฺเภ วรสยนาสเนสุ นิปชฺชิตฺวาปิ นิสีทิตฺวาปิ สปฺปินวนีตาทีหิ เภสชฺชํ กตฺวาปิ ปพฺพชิตกาลโต ปฏฺฐาย ฉินฺนสงฺฆฏิตกสาวรสปีตานิ วตฺถานิ นิวาเสตพฺพานิ, อยปตฺเต วา มตฺติกปตฺเต วา มิสฺสโกทโน ภุญฺชิตพฺโพ, รุกฺขมูลาทิเสนาสเน มุญฺชติณสนฺถรณาทีสุ นิปชฺชิตพฺพํ, จมฺมขณฺฑตฏฺฏิกาทีสุ นิสีทิตพฺพํ, ปูติมุตฺตาทีหิ เภสชฺชํ กตฺตพฺพํ โหติ. เอวเมตฺถ ปริกฺขารเววณฺณิยํ เวทิตพฺพํ. เอวํ ปจฺจเวกฺขโต โกโป จ มาโน จ ปหียติ.

48. 여덟 번째 수타에서, '출가자에 의해'란 가정을 떠나 교단에 출가한 자에 의해라는 뜻이다. '상시로'란 끊임없이 반복해서, '관찰해야 한다'는 것은 살펴보고 주목해야 한다는 뜻이다. '외모의 변화'란 변색된 상태를 말한다. 그 외모의 변화에는 신체의 변화와 필수품의 변화 두 종류가 있다. 거기서 머리카락과 수염을 깎는 것으로 신체의 변화를 알아야 한다. 이전 재가자였을 때 온갖 색상의 부드러운 옷을 입고, 금그릇이나 은그릇에 담긴 온갖 수승한 맛의 음식을 먹고, 화려한 방의 고귀한 침상에서 눕거나 앉고, 버터나 정제 버터 등으로 약을 삼았을지라도, 출가한 때부터는 잘라 붙여서 물들인 옷을 입어야 하고, 철 발다리나 흙 발다리에 섞인 밥을 먹어야 하며, 나무 아래 등의 처소에서 뭉자 풀을 깐 곳 등에 누워야 하고, 가죽 조각이나 돗자리 등에 앉아야 하며, 부패한 오줌 등으로 약을 삼아야 하는 것이다. 이와 같이 여기서 필수품의 변화를 알아야 한다. 이렇게 관찰하는 자에게 분노와 자만이 사라진다.

---

ปรปฏิพทฺธา เม ชีวิกาติ มยฺหํ ปเรสุ ปฏิพทฺธา ปรายตฺตา จตุปจฺจยชีวิกาติ. เอวํ ปจฺจเวกฺขโต หิ อาชีโว ปริสุชฺฌติ, ปิณฺฑปาโต จ อปจิโต โหติ, จตูสุ ปจฺจเยสุ อปจฺจเวกฺขิตปริโภโค นาม น โหติ. อญฺโญ เม อากปฺโป กรณีโยติ โย คิหีนํ อุรํ อภินีหริตฺวา คีวํ ปคฺคเหตฺวา ลลิเตนากาเรน อนิยตปทวีติหาเรน คมนากปฺโป โหติ, ตโต อญฺโญว อากปฺโป มยา กรณีโย, สนฺตินฺทฺริเยน สนฺตมานเสน ยุคมตฺตทสฺสินา วิสมฏฺฐาเน อุทกสกเฏเนว มนฺทมิตปทวีติหาเรน หุตฺวา คนฺตพฺพนฺติ ปจฺจเวกฺขิตพฺพํ. เอวํ ปจฺจเวกฺขโต หิ อิริยาปโถ สารุปฺโป โหติ, ติสฺโส สิกฺขา ปริปูเรนฺติ. กจฺจินุโขติ สลกฺขเณ นิปาตสมุทาโย. อตฺตาติ จิตฺตํ. สีลโต น อุปวทตีติ [Pg.314] อปริสุทฺธํ เต สีลนฺติ สีลปจฺจโย น อุปวทติ. เอวํ ปจฺจเวกฺขโต หิ อชฺฌตฺตํ หิรี สมุฏฺฐาติ, สา ตีสุ ทฺวาเรสุ สํวรํ สาเธติ, ตีสุ ทฺวาเรสุ สํวโร จตุปาริสุทฺธิสีลํ โหติ, จตุปาริสุทฺธิสีเล ฐิโต วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ คณฺหาติ. อนุวิจฺจ วิญฺญู สพฺรหฺมจารีติ ปณฺฑิตา สพฺรหฺมจาริโน อนุวิจาเรตฺวา. เอวํ ปจฺจเวกฺขโต หิ พหิทฺธา โอตฺตปฺปํ สณฺฐาติ, ตํ ตีสุ ทฺวาเรสุ สํวรํ สาเธตีติ อนนฺตรนเยเนว เวทิตพฺพํ.

"나의 생계는 타인에게 매여 있다"는 것은 나의 사구정재 생계가 타인에게 의지하고 달려 있다는 뜻이다. 이와 같이 관찰하면 생계가 청정해지고, 탁발 음식을 잘 사유하게 되며, 네 가지 필수품을 관찰 없이 수용하는 일이 없게 된다. "나의 태도는 달라져야 한다"는 것은 재가자들이 가슴을 내밀고 고개를 치켜들며 화려한 모습으로 정해지지 않은 발걸음으로 걷는 것과는 다른 태도를 내가 가져야 한다는 뜻이다. 감관을 고요히 하고 마음을 평온히 하며 멍에 정도의 거리를 보고, 험한 곳에서는 마치 물을 실은 수레처럼 천천히 보폭을 재어 걸어야 한다고 관찰해야 한다. 이와 같이 관찰하면 위의가 적절해지고 세 가지 수행이 충만해진다. '카치누 코'는 특징적인 조사들의 모임이다. '자신'이란 마음이다. '계율로써 비난하지 않는다'는 것은 그대의 계율이 청정하지 못하다고 계율을 이유로 비난하지 않는다는 뜻이다. 이와 같이 관찰하면 안으로 수치심이 일어나고, 그것이 세 문의 단속을 성취하며, 세 문의 단속은 사종청정계가 된다. 사종청정계에 서서 위빳사나를 닦아 아라한과를 얻는다. "지혜로운 동료 수행자들이 조사하여"란 현명한 동료 수행자들이 조사해보고 나서라는 뜻이다. 이와 같이 관찰하면 밖으로 공포심이 확립되고, 그것이 세 문의 단속을 성취한다는 것은 앞서 말한 방식대로 알아야 한다.

---

นานาภาโว วินาภาโวติ ชาติยา นานาภาโว, มรเณน วินาภาโว. เอวํ ปจฺจเวกฺขโต หิ ตีสุ ทฺวาเรสุ อสํวุตากาโร นาม น โหติ, มรณสฺสติ สูปฏฺฐิตา โหติ. กมฺมสฺสโกมฺหีติอาทีสุ กมฺมํ มยฺหํ สกํ อตฺตโน สนฺตกนฺติ กมฺมสฺสกา. กมฺเมน ทาตพฺพํ ผลํ ทายํ, กมฺมสฺส ทายํ กมฺมทายํ, ตํ อาทียามีติ กมฺมทายาโท. กมฺมํ มยฺหํ โยนิ การณนฺติ กมฺมโยนิ. กมฺมํ มยฺหํ พนฺธุ ญาตโกติ กมฺมพนฺธุ. กมฺมํ มยฺหํ ปฏิสรณํ ปติฏฺฐาติ กมฺมปฏิสรโณ. ตสฺส ทายาโท ภวิสฺสามีติ ตสฺส กมฺมสฺส ทายาโท เตน ทินฺนผลํ ปฏิคฺคาหโก ภวิสฺสามิ. เอวํ กมฺมสฺสกตํ ปน ปจฺจเวกฺขโต ปาปกรณํ นาม น โหติ. กถํภูตสฺส เม รตฺตินฺทิวา วีติวตฺตนฺตีติ กินฺนุ โข เม วตฺตปฺปฏิปตฺตึ กโรนฺตสฺส, อุทาหุ อกโรนฺตสฺส, พุทฺธวจนํ สชฺฌายนฺตสฺส, อุทาหุ อสชฺฌายนฺตสฺส, โยนิโสมนสิกาเร กมฺมํ กโรนฺตสฺส, อุทาหุ อกโรนฺตสฺสาติ กถํภูตสฺส เม รตฺตินฺทิวา วีติวตฺตนฺติ, ปริวตฺตนฺตีติ อตฺโถ. เอวํ ปจฺจเวกฺขโต หิ อปฺปมาโท ปริปูรติ.

‘나나바보 위나바보(nānābhāvo vinābhāvo)’라는 것은 태어남에 의해 상태가 달라지는 것과 죽음에 의해 헤어지는 것을 의미한다. 이와 같이 반조하는 자에게는 세 가지 문(신·구·의)에서 단속하지 않는 모습이 없으며, 죽음에 대한 마음챙김(사념)이 잘 확립된다. ‘나는 업의 주인이다’ 등의 구절에서 업은 나의 것, 즉 자신에게 속한 보물이라는 의미에서 ‘업의 주인(kammassaka)’이라 한다. 업에 의해 주어지는 과보가 상속물(dāya)이며, 업의 상속물을 받는다는 의미에서 ‘업의 상속자(kammadāyādo)’라 한다. 업은 나의 모태, 즉 원인이라는 뜻에서 ‘업의 모태(kammayoni)’라 한다. 업은 나의 친족이라는 뜻에서 ‘업의 친족(kammabandhu)’이라 한다. 업은 나의 의지처, 즉 토대라는 뜻에서 ‘업의 의지처(kammapaṭisaraṇo)’라 한다. ‘그 업의 상속자가 될 것이다’라는 것은 그 업이 주는 과보를 받아들이는 자가 될 것이라는 의미이다. 이와 같이 업이 자신의 소유임을 반조하는 자에게는 악행을 저지르는 일이 없게 된다. ‘나의 밤낮은 어떤 상태로 지나가고 있는가?’라는 것은 내가 행해야 할 의무(vatta)를 행하면서 혹은 행하지 않으면서, 부처님의 말씀을 독송하면서 혹은 독송하지 않으면서, 지혜로운 주의력(yonisomanasikāra)으로 정진하면서 혹은 정진하지 않으면서 밤낮이 지나가고 바뀌고 있는지를 의미한다. 이와 같이 반조하는 자에게는 방일하지 않음(불방일)이 충만해진다.

---

สุญฺญาคาเร อภิรมามีติ วิวิตฺโตกาเส สพฺพิริยาปเถสุ เอกโกว หุตฺวา กจฺจิ นุ โข อภิรมามีติ อตฺโถ. เอวํ ปจฺจเวกฺขโต กายวิเวโก ปริปูรติ. อุตฺตริมนุสฺสธมฺโมติ อุตฺตริมนุสฺสานํ อุกฺกฏฺฐมนุสฺสภูตานํ ฌายีนญฺเจว อริยานญฺจ ฌานาทิธมฺโม, ทสกุสลกมฺมปถสงฺขาตมนุสฺสธมฺมโต วา อุตฺตริตโร วิสิฏฺฐตโร ธมฺโม เม มม สนฺตาเน อตฺถิ นุ โข, สนฺติ นุ โขติ อตฺโถ. อลมริยญาณทสฺสนวิเสโสติ มหคฺคตโลกุตฺตรปญฺญา ปชานนฏฺเฐน ญาณํ, จกฺขุนา ทิฏฺฐมิว ธมฺมํ ปจฺจกฺขกรณโต ทสฺสนฏฺเฐน ทสฺสนนฺติ ญาณทสฺสนํ, อริยํ วิสุทฺธํ อุตฺตมํ ญาณทสฺสนนฺติ [Pg.315] อริยญาณทสฺสนํ, อลํ ปริยตฺตกํ กิเลสวิทฺธํสนสมตฺถํ อริยญาณทสฺสนเมตฺถ, อสฺส วาติ อลมริยญาณทสฺสโน, ฌานาทิเภโท อุตฺตริมนุสฺสธมฺโม อลมริยญาณทสฺสโน จ โส วิเสโส จาติ อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส. อถ วา ตเมว กิเลสวิทฺธํสนสมตฺถํ วิสุทฺธํ ญาณทสฺสนเมว วิเสโสติ อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส วา. อธิคโตติ ปฏิลทฺโธ เม อตฺถิ นุ โข. โสหนฺติ ปฏิลทฺธวิเสโส โส อหํ. ปจฺฉิเม กาเลติ มรณมญฺเจ นิปนฺนกาเล. ปุฏฺโฐติ สพฺรหฺมจารีหิ อธิคตคุณวิเสสํ ปุจฺฉิโต. น มงฺกุ ภวิสฺสามีติ ปติตกฺขนฺโธ นิตฺเตโช น เหสฺสามีติ. เอวํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส หิ โมฆกาลกิริยา นาม น โหติ.

‘빈집에서 즐거워하는가’라는 것은 적막한 곳에서 모든 위의(행주좌와) 가운데 홀로 머물며 즐거워하는지를 뜻한다. 이와 같이 반조하는 자에게는 신원리(kāyaviveko, 몸의 떨쳐버림)가 완성된다. ‘상인법(uttarimanussadhamma, 인간을 넘어선 법)’이란 수승한 인간인 수행자들과 성자들의 선정 등의 법을 말하며, 혹은 십선업도라 불리는 인간의 법보다 더 높고 뛰어난 법이 내 안에 있는지에 대한 의미이다. ‘성스러운 지견의 차별(alamariyañāṇadassanaviseso)’에서 ‘지(ñāṇa)’는 아는 의미이며, ‘견(dassana)’은 눈으로 보듯 법을 직접 경험하여 보는 의미이므로 지견이라 한다. 성스럽고 청정하며 수승한 지견을 ‘성스러운 지견’이라 하고, 번뇌를 부술 능력이 충분한 성스러운 지견을 ‘알람-아리야-냐나다사나’라 하며, 선정 등의 차별을 포함하여 ‘성스러운 지견의 차별’이라 한다. 또는 번뇌를 부술 수 있는 청정한 지견 그 자체를 특별한 것이라 하여 ‘성스러운 지견의 차별’이라 하기도 한다. ‘증득했는가’라는 것은 얻은 바가 내게 있는지 묻는 것이다. ‘그 나는’이란 그러한 차별을 얻은 나를 말한다. ‘마지막 때에’란 임종의 침상에 누웠을 때를 의미한다. ‘질문받았을 때’란 동료 수행자들로부터 증득한 특별한 공덕에 대해 질문을 받았을 때를 말한다. ‘위축되지 않으리라’는 것은 기운이 꺾이거나 위광이 없어지지 않으리라는 뜻이다. 이와 같이 반조하는 자에게는 헛된 죽음(무의미한 시간의 끝)이 없게 된다.

---

๙-๑๐. สรีรฏฺฐธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา

9-10. 몸에 머무는 법의 경(Sarīraṭṭhadhammasutta) 등의 주석

---

๔๙-๕๐. นวเม โปโนพฺภวิโกติ ปุนพฺภวนิพฺพตฺตโก. ภวสงฺขาโรติ ภวสงฺขรณกมฺมํ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กถิตํ. ทสเม สีลพาหุสจฺจวีริยสติปญฺญา โลกิยโลกุตฺตรามิสฺสิกา กถิตา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

49-50. 아홉 번째 경에서 ‘포놉바위꼬(ponobbhaviko)’는 다시 태어남을 일으키는 것이다. ‘바바상카로(bhavasaṅkhāro)’는 존재를 형성하는 업이다. 이 경에서는 윤회(vaṭṭa)에 대해서만 설해졌다. 열 번째 경에서는 세간적·출세간적이 혼합된 계·다문·정진·마음챙김·통찰지에 대해 설해졌다. 나머지는 모든 곳에서 그 의미가 분명하다.

---

อกฺโกสวคฺโค ปญฺจโม.

아코사 박가(욕설의 품)가 다섯 번째이다.

---

ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

첫 번째 50개 경전 묶음(초오십번)이 끝났다.

---

๒. ทุติยปณฺณาสกํ

2. 두 번째 50개 경전 묶음(중오십번)

---

(๖) ๑. สจิตฺตวคฺโค

(6) 1. 사찟따 박가(자신의 마음의 품)

---

๑-๔. สจิตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

1-4. 사찟따 경 등의 주석

---

๕๑-๕๔. ทุติยสฺส [Pg.316] ปฐเม สจิตฺตปริยายกุสโลติ อตฺตโน จิตฺตวารกุสโล. รชนฺติ อาคนฺตุกอุปกฺกิเลสํ. องฺคณนฺติ ตตฺถชาตกองฺคกาฬติลกาทึ. อาสวานํ ขยายาติ อรหตฺตตฺถาย. ตติเย ปฏิภาเนนาติ วจนสณฺฐาเนน. จตุตฺเถ อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนายาติ สงฺขารปริคฺคาหกวิปสฺสนาย.

51-54. 제2권의 첫 번째 경에서 ‘자신의 마음에 능숙함(sacittapariyāyakusalo)’이란 자신의 마음의 작용에 능숙하다는 뜻이다. ‘먼지(raja)’는 외부에서 들어온 오염원(객진번뇌)을 말한다. ‘결점(aṅgaṇa)’은 몸에 생긴 사마귀나 점과 같은 내부적 결함을 말한다. ‘번뇌의 멸진을 위하여’란 아라한과를 얻기 위함이다. 세 번째 경에서 ‘변재로써(paṭibhānenā)’란 말의 유창한 형식을 의미한다. 네 번째 경에서 ‘증상혜의 법위빠사나로써’란 형성된 것들을 파악하는 위빠사나 지혜를 의미한다.

---

๘. มูลกสุตฺตวณฺณนา

8. 물라까 경의 주석

---

๕๘. อฏฺฐเม อมโตคธาติ เอตฺถ สอุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ กถิตา, นิพฺพานปริโยสานาติ เอตฺถ อนุปาทิเสสา. อนุปาทิเสสํ ปตฺตสฺส หิ สพฺเพ ธมฺมา ปริโยสานปฺปตฺตา นาม โหนฺติ. เสสปทานิ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถาเนว.

58. 여덟 번째 경에서 ‘불사에 뛰어듦’이라는 구절에서는 유여열반계를 설한 것이고, ‘열반으로 귀결됨’이라는 구절에서는 무여열반계를 설한 것이다. 참으로 무여열반에 도달한 자에게는 모든 법이 종결에 도달한 것이기 때문이다. 나머지 구절들은 앞에서 설명한 바와 같다.

---

๙. ปพฺพชฺชาสุตฺตวณฺณนา

9. 빳바자 경(출가의 경)의 주석

---

๕๙. นวเม ตสฺมาติ ยสฺมา เอวํ อปริจิตจิตฺตสฺส สามญฺญตฺโถ น สมฺปชฺชติ, ตสฺมา. ยถาปพฺพชฺชาปริจิตญฺจ โน จิตฺตํ ภวิสฺสตีติ ยถา ปพฺพชฺชานุรูเปน ปริจิตํ. เย หิ เกจิ ปพฺพชนฺติ นาม, สพฺเพ เต อรหตฺตํ ปตฺเถตฺวา. ตสฺมา ยํ จิตฺตํ อรหตฺตาธิคมตฺถาย ปริจิตํ วฑฺฒิตํ, ตํ ยถาปพฺพชฺชาปริจิตํ นามาติ เวทิตพฺพํ. เอวรูปํ ปน จิตฺตํ ภวิสฺสตีติ สิกฺขิตพฺพํ. โลกสฺส สมญฺจ วิสมญฺจาติ สตฺตโลกสฺส สุจริตทุจฺจริตานิ. โลกสฺส ภวญฺจ วิภวญฺจาติ ตสฺส วฑฺฒิญฺจ วินาสญฺจ, ตถา สมฺปตฺติญฺจ วิปตฺติญฺจ. โลกสฺส สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจาติ ปน สงฺขารโลกํ สนฺธาย วุตฺตํ, ขนฺธานํ นิพฺพตฺติญฺจ เภทญฺจาติ อตฺโถ.

59. 아홉 번째 경에서 ‘그러므로(tasmā)’란 이와 같이 마음이 연마되지 않은 자에게는 사문의 목적이 성취되지 않기 때문에 ‘그러므로’라고 한 것이다. ‘출가에 부합하게 연마된 마음’이란 출가의 성격에 어울리게 닦여진 것을 말한다. 무릇 출가하는 자들은 모두 아라한과를 염원하며 출가하는 것이기 때문이다. 따라서 아라한과 증득을 위해 연마되고 증장된 마음을 ‘출가에 부합하게 닦여진 것’이라 이해해야 한다. 이러한 마음을 가지리라고 수행해야 한다. ‘세상의 평등함과 불평등함’이란 중생세상의 선행과 악행을 말한다. ‘세상의 번영과 쇠퇴’란 그 중생세상의 번성함과 멸망, 즉 성취와 몰락을 말한다. ‘세상의 일어남과 사라짐’은 형성된 세상(행세간)을 가리키는 것으로, 오온의 생겨남과 부서짐을 의미한다.

---

๑๐. คิริมานนฺทสุตฺตวณฺณนา

10. 기리마난다 경의 주석

---

๖๐. ทสเม [Pg.317] อนุกมฺปํ อุปาทายาติ คิริมานนฺทตฺเถเร อนุกมฺปํ ปฏิจฺจ. จกฺขุโรโคติอาทโย วตฺถุวเสน เวทิตพฺพา. นิพฺพตฺติตปฺปสาทานญฺหิ โรโค นาม นตฺถิ. กณฺณโรโคติ พหิกณฺเณ โรโค. ปินาโสติ พหินาสิกาย โรโค. นขสาติ นเขหิ วิเลขิตฏฺฐาเน โรโค. ปิตฺตสมุฏฺฐานาติ ปิตฺตสมุฏฺฐิตา. เต กิร ทฺวตฺตึส โหนฺติ. เสมฺหสมุฏฺฐานาทีสุปิ เอเสว นโย. อุตุปริณามชาติ อุตุปริณาเมน อจฺจุณฺหาติสีเตน อุปฺปชฺชนกโรคา. วิสมปริหารชาติ อติจิรฏฺฐานนิสชฺชาทินา วิสมปริหาเรน ชาตา. โอปกฺกมิกาติ วธพนฺธนาทินา อุปกฺกเมน ชาตา. กมฺมวิปากชาติ พลวกมฺมวิปากสมฺภูตา. สนฺตนฺติ ราคาทิสนฺตตาย สนฺตํ. อตปฺปกฏฺเฐน ปณีตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

60. 열 번째 경에서 ‘가엽게 여겨’란 기리마난다 장로에 대한 연민을 의지하여라는 뜻이다. 안질 등의 병은 그 물리적 토대(vatthu)에 따라 이해해야 한다. 업에 의해 생긴 감관(pasāda) 자체에는 병이 없기 때문이다. ‘이병’이란 겉귀의 병이다. ‘비염(pināsa)’이란 겉코의 병이다. ‘손톱의 병(nakhasā)’이란 손톱으로 긁힌 자리에 생긴 병이다. ‘담즙에서 생긴 병’이란 담즙으로 인해 일어난 병들을 말하며, 그것들은 32가지가 있다고 한다. 가래 등에서 생긴 병들도 같은 방식이다. ‘계절의 변화에서 생긴 병’이란 지나친 더위나 추위 등 기후의 부조화로 인해 발생하는 병이다. ‘부적절한 자세에서 생긴 병’이란 너무 오래 서 있거나 앉아 있는 등 불균형한 몸가짐으로 인해 생긴 병이다. ‘외적 요인에서 생긴 병’이란 구타나 포박 등 타인의 가해로 인해 생긴 병이다. ‘업의 과보에서 생긴 병’이란 강력한 불선업의 과보로 인해 나타난 병이다. ‘적정함(santa)’이란 탐욕 등이 가라앉았기에 적정하다고 하며, 괴로움을 주지 않는다는 의미에서 ‘수승함(paṇīta)’이라 한다. 나머지는 모든 곳에서 의미가 명확하다.

---

สจิตฺตวคฺโค ปฐโม.

사찟따 박가(자신의 마음의 품)가 첫 번째이다.

---

(๗) ๒. ยมกวคฺโค

(7) 2. 야마까 박가(쌍의 품)

---

๑. อวิชฺชาสุตฺตาทิวณฺณนา

1. 아윗자 경(무명의 경) 등의 주석

---

๖๑-๖๒. ทุติยสฺส ปฐเม สาหารนฺติ สปจฺจยํ. วิชฺชาวิมุตฺตินฺติ ผลญาณญฺเจว เสสสมฺปยุตฺตธมฺเม จ. โพชฺฌงฺคาติ มคฺคโพชฺฌงฺคา. ทุติเย ภวตณฺหายาติ ภวปตฺถนาย. เอวํ ทฺวีสุปิ สุตฺเตสุ วฏฺฏเมว กถิตํ, วฏฺฏญฺเจตฺถ ปฐเม สุตฺเต อวิชฺชามูลกํ วฏฺฏํ กถิตํ, ทุติเย ตณฺหามูลกํ.

두 번째(품)의 첫 번째(경)에서 '음식과 함께(sāhāraṃ)'는 조건(paccaya)이 있는 것을 의미한다. '명지와 해탈'은 과의 지혜(phalañāṇa)와 그 밖의 결합된 법들(sampayuttadhamma)을 말한다. '보리분법(bojjhaṅgā)'은 도의 보리분법(maggabojjhaṅgā)이다. 두 번째(경)에서 '유애(bhavataṇhā)'는 존재에 대한 갈망이다. 이와 같이 두 경 모두에서 윤회(vaṭṭa)에 대해 설해졌는데, 여기 첫 번째 경에서는 무명을 근본으로 하는 윤회가 설해졌고, 두 번째 경에서는 갈애를 근본으로 하는 윤회가 설해졌다.

---

๓-๔. นิฏฺฐงฺคตสุตฺตาทิวณฺณนา

3-4. '구경에 이름 경' 등의 주해.

---

๖๓-๖๔. ตติเย นิฏฺฐํ คตาติ นิพฺเพมติกา. อิธ นิฏฺฐาติ อิมสฺมึเยว โลเก ปรินิพฺพานํ. อิธ วิหายาติ อิมํ โลกํ วิชหิตฺวา สุทฺธาวาสพฺรหฺมโลกํ. จตุตฺเถ อเวจฺจปฺปสนฺนาติ อจลปฺปสาเทน สมฺปนฺนา. โสตาปนฺนาติ อริยมคฺคโสตํ อาปนฺนา.

세 번째(경)에서 '구경에 이르렀다(niṭṭhaṃ gatā)'는 것은 의심이 없다는 뜻이다. '여기서의 구경(idha niṭṭhā)'은 바로 이 세상에서의 반열반을 의미한다. '여기서 떠나(idha vihāya)'는 이 세상을 버리고 정거천(suddhāvāsa)의 범천 세상에 가는 것이다. 네 번째(경)에서 '확고한 깨끗한 믿음을 가진(aveccappasannā)'은 흔들리지 않는 청정함(pasāda)을 구족했다는 뜻이다. '예류자(sotāpanna)'는 성스러운 도(ariyamagga)라는 흐름에 든 자들이다.

---

๕-๗. ปฐมสุขสุตฺตาทิวณฺณนา

5-7. '첫 번째 행복 경' 등의 주해.

---

๖๕-๖๗. ปญฺจเม [Pg.318] วฏฺฏมูลกํ สุขทุกฺขํ ปุจฺฉิตํ, ฉฏฺเฐ สาสนมูลกํ. สตฺตเม นฬกปานนฺติ อตีเต โพธิสตฺตสฺส โอวาเท ฐตฺวา วานรยูเถน นเฬหิ อุทกสฺส ปีตฏฺฐาเน มาปิตตฺตา เอวํลทฺธนาโม นิคโม. ตุณฺหีภูตํ ตุณฺหีภูตนฺติ ยํ ยํ ทิสํ อนุวิโลเกติ, ตตฺถ ตตฺถ ตุณฺหีภูตเมว. อนุวิโลเกตฺวาติ ตโต ตโต วิโลเกตฺวา. ปิฏฺฐิ เม อาคิลายตีติ กสฺมา อาคิลายติ? ภควโต หิ ฉ วสฺสานิ มหาปธานํ ปทหนฺตสฺส มหนฺตํ กายทุกฺขํ อโหสิ, อถสฺส อปรภาเค มหลฺลกกาเล ปิฏฺฐิวาโต อุปฺปชฺชิ. อุปาทินฺนกสรีรสฺส ฐานนิสชฺชาทีหิ อปฺปมตฺตเกน อาพาเธน น สกฺกา เกนจิ ภวิตุํ. ตํ คเหตฺวาปิ เถรสฺส โอกาสกรณตฺถํ เอวมาห. สงฺฆาฏึ ปญฺญาเปตฺวา เอกมนฺเต ปติรูปฏฺฐาเน ปญฺญตฺตสฺส กปฺปิยมญฺจสฺส อุปริ อตฺถริตฺวา.

다섯 번째(경)에서는 윤회를 근본으로 하는 즐거움과 괴로움을 물었고, 여섯 번째에서는 가르침(sāsana)을 근본으로 하는 것을 물었다. 일곱 번째에서 '날라까빠나(Naḷakapāna)'는 과거에 보살이었던 원숭이 왕의 훈계를 따라 원숭이 무리가 갈대(naḷa)로 물을 마셨던 곳에 세워졌기에 그렇게 이름 붙여진 마을(nigama)이다. '침묵하고 침묵함(tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtaṃ)'은 어느 방향을 돌아보아도 그곳이 모두 고요했음을 의미한다. '돌아보고서(anuviloketvā)'는 여기저기를 살펴보고서라는 뜻이다. '내 등이 아프구나(piṭṭhi me āgilāyati)'에서 왜 아프신가? 세존께서 6년 동안 고행(mahāpadhāna)에 정진하실 때 육체적으로 큰 고통이 있었고, 그 후 노년기에 등에 바람의 병(piṭṭhivāta)이 생겼기 때문이다. 업에서 생긴 몸(upādinnakasarīra)은 서거나 앉는 등의 동작으로 인해 생기는 사소한 질병을 피할 수 없다. 그럼에도 불구하고 (아픔을) 참고 사리뿟따 장로에게 (법문할) 기회를 주기 위해 이와 같이 말씀하신 것이다. '승가리(saṅghāṭi)를 펴고서'는 적당한 장소의 여법한 침상 위에 겉옷을 펼쳐 놓는 것을 말한다.

---

๙-๑๐. กถาวตฺถุสุตฺตทฺวยวณฺณนา

9-10. 두 '말의 토대 경'의 주해.

---

๖๙-๗๐. นวเม ติรจฺฉานกถนฺติ อนิยฺยานิกตฺตา สคฺคโมกฺขมคฺคานํ ติรจฺฉานภูตํ กถํ. ตตฺถ ราชานํ อารพฺภ ‘‘มหาสมฺมโต มนฺธาตา ธมฺมาโสโก เอวํมหานุภาโว’’ติอาทินา นเยน ปวตฺตกถา ราชกถา. เอส นโย โจรกถาทีสุ. เตสุ ‘‘อสุโก ราชา อภิรูโป ทสฺสนีโย’’ติอาทินา เคหสิตกถาว ติรจฺฉานกถา โหติ, ‘‘โสปิ นาม เอวํมหานุภาโว ขยํ คโต’’ติ เอวํ ปวตฺตา ปน กมฺมฏฺฐานภาเว ติฏฺฐติ. โจเรสุปิ ‘‘มูลเทโว เอวํมหานุภาโว, เมฆเทโว เอวํมหานุภาโว’’ติ เตสํ กมฺมํ ปฏิจฺจ ‘‘อโห สูรา’’ติ เคหสิตกถาว ติรจฺฉานกถา. ยุทฺเธสุปิ ภารตยุทฺธาทีสุ ‘‘อสุเกน อสุโก เอวํ มาริโต เอวํ วิทฺโธ’’ติ กมฺมสฺสาทวเสเนว กถา ติรจฺฉานกถา, ‘‘เตปิ นาม ขยํ คตา’’ติ เอวํ ปวตฺตา ปน สพฺพตฺถ กมฺมฏฺฐานเมว โหติ. อปิจ อนฺนาทีสุ ‘‘เอวํ วณฺณวนฺตํ รสวนฺตํ ผสฺสสมฺปนฺนํ ขาทิมฺห ภุญฺชิมฺห ปิวิมฺห ปริภุญฺชิมฺหา’’ติ กามรสสฺสาทวเสน กเถตุํ น วฏฺฏติ, สาตฺถกํ ปน กตฺวา ‘‘ปุพฺเพ เอวํ วณฺณาทิสมฺปนฺนํ อนฺนํ ปานํ วตฺถํ ยานํ มาลํ คนฺธํ สีลวนฺตานํ อทมฺห, เจติยํ ปูชิมฺหา’’ติ กเถตุํ วฏฺฏติ.

아홉 번째(경)에서 '축생의 이야기(tiracchānakatha)'는 해탈로 이끌지 못하고 천상과 해탈의 길을 가로막는(tiracchānabhūta) 이야기이다. 그중 왕에 대하여 "마하삼마따, 만다따, 담마소까 왕은 이와 같이 큰 위신력이 있었다"라는 식으로 전개되는 이야기가 왕의 이야기(rājakathā)이다. 도둑의 이야기 등에서도 이와 같은 방식이 적용된다. 그중 "어떤 왕은 모습이 아름답고 볼만하다"는 등의 세속적 욕망에 얽매인 이야기(gehasitakathā)가 바로 축생의 이야기이다. 그러나 "그렇게 큰 위신력이 있던 그분도 소멸에 이르렀다"라고 말하는 것은 명상(kammaṭṭhāna)의 영역에 속한다. 도둑에 대해서도 "물라데와는 이토록 위신력이 있고, 메가데와는 이토록 위신력이 있다"라며 그들의 행위를 두고 "오, 용감하다"라고 하는 세속적인 이야기가 축생의 이야기이다. 전쟁에 대해서도 바라따 전쟁 등에서 "누가 누구를 이렇게 죽였고 이렇게 쏘았다"라며 그 행위의 즐거움에 빠져 하는 이야기가 축생의 이야기이다. 하지만 "그들도 결국 소멸에 이르렀다"라고 하는 것은 모든 경우에 명상이 된다. 또한 음식 등에 대해서도 "이처럼 색깔과 맛과 감촉이 좋은 음식을 먹고 마시고 즐겼다"라고 감각적 욕망의 즐거움의 관점에서 말하는 것은 적절하지 않다. 다만 유익하게 "예전에 이처럼 색깔 등이 훌륭한 음식과 음료, 의복, 탈것, 꽃, 향을 지계인들에게 보시했고, 제띠야(탑)에 공양을 올렸다"라고 말하는 것은 적절하다.

---

ญาติกถาทีสุปิ ‘‘อมฺหากํ ญาตกา สูรา สมตฺถา’’ติ วา ‘‘ปุพฺเพ มยํ เอวํ วิจิตฺเรหิ ยาเนหิ วิจริมฺหา’’ติ วา อสฺสาทวเสน วตฺตุํ น วฏฺฏติ[Pg.319], สาตฺถกํ ปน กตฺวา ‘‘เตปิ โน ญาตกา ขยํ คตา’’ติ วา ‘‘ปุพฺเพ มยํ เอวรูปา อุปาหนา สงฺฆสฺส อทมฺหา’’ติ วา กเถตพฺพํ. คามกถาปิ สุนิวิฏฺฐทุนฺนิวิฏฺฐสุภิกฺขทุพฺภิกฺขาทิวเสน วา ‘‘อสุกคามวาสิโน สูรา สมตฺถา’’ติ วา เอวํ อสฺสาทวเสเนว น วฏฺฏติ, สาตฺถกํ ปน กตฺวา ‘‘สทฺธา ปสนฺนา’’ติ วา ‘‘ขยวยํ คตา’’ติ วา วตฺตุํ วฏฺฏติ. นิคมนครชนปทกถาสุปิ เอเสว นโย.

친지의 이야기(ñātikathā) 등에서도 "우리 친척들은 용감하고 유능하다"라거나 "예전에 우리는 이처럼 화려한 탈것을 타고 다녔다"라고 즐거움의 관점에서 말하는 것은 적절하지 않다. 다만 유익하게 "우리 그 친척들도 소멸에 이르렀다"라거나 "예전에 우리는 이런 신발을 승가에 보시했다"라고 말해야 한다. 마을 이야기(gāmakathā)도 마을이 잘 들어섰느니 못 들어섰느니, 풍족하니 굶주리니 하는 것이나 "어느 마을 사람들은 용감하고 유능하다"라고 즐거움의 관점에서만 말하는 것은 적절하지 않다. 다만 유익하게 "그들은 신심이 있고 청정하다"라거나 "소멸과 파괴에 이르렀다"라고 말하는 것은 적절하다. 읍내(nigama), 도시(nagara), 지방(janapada)에 관한 이야기에서도 이와 같은 방식이 적용된다.

---

อิตฺถิกถาปิ วณฺณสณฺฐานาทีนิ ปฏิจฺจ อสฺสาทวเสน น วฏฺฏติ, ‘‘สทฺธา ปสนฺนา ขยํ คตา’’ติ เอวเมว วฏฺฏติ. สูรกถาปิ ‘‘นนฺทิมิตฺโต นาม โยโธ สูโร อโหสี’’ติ อสฺสาทวเสเนว น วฏฺฏติ, ‘‘สทฺโธ อโหสิ ขยํ คโต’’ติ เอวเมว วฏฺฏติ. สุรากถนฺติ ปาฬิยํ ปน อเนกวิธํ มชฺชกถํ อสฺสาทวเสน กเถตุํ น วฏฺฏติ, อาทีนววเสเนว วตฺตุํ วฏฺฏติ. วิสิขากถาปิ ‘‘อสุกวิสิขา สุนิวิฏฺฐา ทุนฺนิวิฏฺฐา สูรา สมตฺถา’’ติ อสฺสาทวเสเนว น วฏฺฏติ, ‘‘สทฺธา ปสนฺนา ขยํ คตา’’ติ วฏฺฏติ. กุมฺภฏฺฐานกถา นาม กูฏฏฺฐานกถา อุทกติตฺถกถา วุจฺจติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๗; ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒๒๓; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๕.๑๐๘๐). กุมฺภทาสิกถา วา. สาปิ ‘‘ปาสาทิกา นจฺจิตุํ คายิตุํ เฉกา’’ติ อสฺสาทวเสน น วฏฺฏติ, ‘‘สทฺธา ปสนฺนา’’ติอาทินา นเยเนว วฏฺฏติ.

여인에 관한 이야기(itthikathā)도 외모나 자태 등을 두고 즐거움의 관점에서 말하는 것은 적절하지 않으며, "신심이 있고 청정하며 결국 소멸에 이르렀다"라고 말하는 것만이 적절하다. 용사에 관한 이야기(sūrakathā)도 "난디밋따라는 전사는 용감했다"라고 즐거움의 관점에서 말하는 것은 적절하지 않고, "신심이 있었고 소멸에 이르렀다"라고 말하는 것만이 적절하다. 팔리 본문의 술 이야기(surākathā)는 여러 종류의 술에 관한 이야기를 즐거움의 관점에서 말해서는 안 되며, 오직 그 해로움(ādīnava)의 관점에서만 말해야 한다. 길거리에 관한 이야기(visikhākathā)도 "어느 길은 잘 닦였느니 못 닦였느니, (그곳 사람들은) 용감하고 유능하다"라고 즐거움의 관점에서 말해서는 안 되며, "신심이 있고 청정하며 소멸에 이르렀다"라고 말하는 것은 적절하다. 항아리 놓는 곳에 관한 이야기(kumbhaṭṭhānakathā)란 옹기점 이야기나 물 긷는 나루터 이야기를 말한다. 혹은 항아리를 든 여종에 관한 이야기라고도 한다. 그것도 "용모가 아름답고 춤과 노래에 능숙하다"라고 즐거움의 관점에서 말해서는 안 되며, "신심이 있고 청정하다"는 등의 방식으로 말하는 것만이 적절하다.

---

ปุพฺพเปตกถา นาม อตีตญาติกถา. ตตฺถ วตฺตมานญาติกถาสทิโสว วินิจฺฉโย. นานตฺตกถา นาม ปุริมปจฺฉิมกถาวิมุตฺตา อวเสสา นานาสภาวา ติรจฺฉานกถา. โลกกฺขายิกา นาม ‘‘อยํ โลโก เกน นิมฺมิโต? อสุเกน นาม นิมฺมิโต. กาโก เสโต อฏฺฐีนํ เสตตฺตา, พลากา รตฺตา โลหิตสฺส รตฺตตฺตา’’ติเอวมาทิกา โลกายตวิตณฺฑสลฺลาปกถา. สมุทฺทกฺขายิกา นาม กสฺมา สมุทฺโท สาคโรติ. สาครเทเวน ขตตฺตา สาคโร, ขโต เมติ หตฺถมุทฺทาย นิเวทิตตฺตา สมุทฺโทติเอวมาทิกา นิรตฺถกา สมุทฺทกฺขายนกถา. ภโวติ วุทฺธิ, อภโวติ หานิ. อิติ ภโว อิติ อภโวติ ยํ วา ตํ วา นิรตฺถกการณํ วตฺวา ปวตฺติตกถา อิติภวาภวกถา นาม.

죽은 친지에 관한 이야기(pubbapetakathā)란 이미 세상을 떠난 친척들에 관한 이야기이다. 여기에는 현재 살아있는 친척들에 관한 이야기와 같은 판별법이 적용된다. 잡다한 이야기(nānattakathā)란 앞서 언급한 이야기들 이외의 나머지 다양한 성격의 축생의 이야기들을 말한다. 세상의 기원에 관한 이야기(lokakkhāyikā)란 "이 세상은 누가 만들었는가? 아무개가 만들었다. 까마귀가 하얀 것은 뼈가 하얗기 때문이고, 학이 붉은 것은 피가 붉기 때문이다"라는 등의 로까야따(순세파)나 비딴다(궤변)의 대화를 말한다. 바다에 관한 이야기(samuddakkhāyikā)란 "왜 바다를 사가라(sāgara)라고 하는가?"라고 했을 때, "사가라 왕이 팠기 때문에 사가라라고 한다", "내가 팠다고 손짓으로 알렸기에 사무드라(samudra)라고 한다"라는 등의 무익한 바다에 관한 이야기를 말한다. '있다(bhava)'는 번영이고, '없다(abhava)'는 쇠퇴이다. "이와 같이 번영한다, 이와 같이 쇠퇴한다"라며 이런저런 무익한 근거를 들어 나누는 이야기가 이른바 번영과 쇠퇴에 관한 이야기(itibhavābhavakathā)이다.

---

เตชสา เตชนฺติ อตฺตโน เตชสา เตสํ เตชํ. ปริยาทิเยยฺยาถาติ เขเปตฺวา คเหตฺวา อภิภเวยฺยาถ. ตตฺริทํ วตฺถุ – เอโก ปิณฺฑปาติโก [Pg.320] มหาเถรํ ปุจฺฉิ – ‘‘ภนฺเต, เตชสา เตชํ ปริยาทิยมานา ภิกฺขู กึ กโรนฺตี’’ติ. เถโร อาห – อาวุโส, กิญฺจิเทว อาตเป ฐเปตฺวา ยถา ฉายา เหฏฺฐา น โอตรติ, อุทฺธํเยว คจฺฉติ ตถา กโรนฺติ. ทสเม ปาสํสานิ ฐานานีติ ปสํสาวหานิ การณานิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

"위력으로 위력을(tejasā tejaṃ)"은 자신의 위력으로 그 위력이 강한 해와 달의 위력을 소멸시켜 취하여 압도하는 것을 말한다. 이에 대하여 다음과 같은 이야기가 있다. 한 탁발 수행자가 장로에게 물었다. "존자시여, 위력으로 해와 달의 위력을 제압하는 비구들은 어떻게 합니까?" 장로가 대답했다. "도반이여, 어떤 물건을 한 장소에 놓아두어 그림자가 아래로 내려가지 않고 위로만 올라가게 하듯이 그렇게 합니다." 열 번째 (경에서) "칭찬받을 만한 근거들(pāsaṃsāni ṭhānāni)"은 찬탄을 불러일으키는 원인들을 의미한다. 나머지는 모든 곳에서 의미가 분명하다.

---

ยมกวคฺโค ทุติโย.

쌍의 품(야마카왁가), 두 번째.

---

(๘) ๓. อากงฺขวคฺโค

(8) 3. 원함의 품(아깡카왁가)

---

๑. อากงฺขสุตฺตวณฺณนา

1. 아깡카 경(원함 경)의 설명

---

๗๑. ตติยสฺส ปฐเม สมฺปนฺนสีลาติ ปริปุณฺณสีลา, สีลสมงฺคิโน วา หุตฺวาติ อตฺโถ. ตตฺถ ทฺวีหิ การเณหิ สมฺปนฺนสีลตา โหติ สีลวิปตฺติยา จ อาทีนวทสฺสเนน, สีลสมฺปตฺติยา จ อานิสํสทสฺสเนน. ตทุภยมฺปิ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๙, ๒๑) วิตฺถาริตํ. ตตฺถ ‘‘สมฺปนฺนสีลา’’ติ เอตฺตาวตา กิร ภควา จตุปาริสุทฺธิสีลํ อุทฺทิสิตฺวา ‘‘ปาติโมกฺขสํวรสํวุตา’’ติ อิมินา ตตฺถ เชฏฺฐกสีลํ วิตฺถาเรตฺวา ทสฺเสสีติ ทีปวิหารวาสี สุมนตฺเถโร อาห. อนฺเตวาสิโก ปนสฺส เตปิฏกจูฬนาคตฺเถโร อาห – อุภยตฺถปิ ปาติโมกฺขสํวโรว ภควตา วุตฺโต. ปาติโมกฺขสํวโรเยว หิ สีลํ, อิตรานิ ปน ตีณิ สีลนฺติ วุตฺตฏฺฐานํ อตฺถีติ อนนุชานนฺโต วตฺวา อาห – อินฺทฺริยสํวโร นาม ฉทฺวารารกฺขามตฺตกเมว, อาชีวปาริสุทฺธิ ธมฺเมน สเมน ปจฺจยุปฺปตฺติมตฺตกํ, ปจฺจยสนฺนิสฺสิตํ ปฏิลทฺธปจฺจเย อิทมตฺถนฺติ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปริภุญฺชนมตฺตกํ. นิปฺปริยาเยน ปาติโมกฺขสํวโรว สีลํ. ยสฺส โส ภินฺโน, อยํ สีสจฺฉินฺโน วิย ปุริโส หตฺถปาเท เสสานิ รกฺขิสฺสตีติ น วตฺตพฺโพ. ยสฺส ปน โส อโรโค, อยํ อจฺฉินฺนสีโส วิย ปุริโส ชีวิตํ เสสานิ ปุน ปากติกานิ กาตุํ สกฺโกติ. ตสฺมา ‘‘สมฺปนฺนสีลา’’ติ อิมินา ปาติโมกฺขสํวรํ อุทฺทิสิตฺวา ‘‘สมฺปนฺนปาติโมกฺขา’’ติ ตสฺเสว เววจนํ วตฺวา ตํ วิตฺถาเรตฺวา ทสฺเสนฺโต ปาติโมกฺขสํวรสํวุตาติอาทิมาห. ตตฺถ ปาติโมกฺขสํวรสํวุตฺตาติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว. อากงฺเขยฺย เจติ [Pg.321] อิทํ กสฺมา อารทฺธนฺติ? สีลานิสํสทสฺสนตฺถํ. สเจปิ อจิรปพฺพชิตานํ วา ทุปฺปญฺญานํ วา เอวมสฺส ‘‘ภควา ‘สีลํ ปูเรถ สีลํ ปูเรถา’ติ วทติ, โก นุ โข สีลปูรเณ อานิสํโส, โก วิเสโส, กา วฑฺฒี’’ติ เตสํ ทส อานิสํเส ทสฺเสตุํ เอวมาห – ‘‘อปฺเปว นาม เอตํ สพฺรหฺมจารีนํ ปิยมนาปตาทิอาสวกฺขยปริโยสานํ อานิสํสํ สุตฺวาปิ สีลํ ปริปูเรยฺยุ’’นฺติ.

71. 세 번째 품의 첫 번째 경에서 "계가 구족한(sampannasīlā)"은 원만한 계를 가졌거나 혹은 계를 갖춘 자가 되었다는 뜻이다. 거기서 계의 구족함은 계가 무너졌을 때의 허물을 보고 계가 구족했을 때의 이익을 보는 두 가지 원인에 의해 이루어진다. 그 두 가지는 모두 '청정도론'에서 상세히 설명되었다. 거기서 "계가 구족한"이라는 이 말로써 세존께서는 사종파리숫디계를 지시하셨고, "계목의 단속으로 단속하여(pātimokkhasaṃvara-saṃvutā)"라는 이 구절로 그중 으뜸이 되는 계를 상세히 드러내셨다고 디빠위하라에 거주하는 수마나 장로가 말했다. 그러나 그의 제자인 삼장 수지자 쭐라나가 장로는 말하기를 "두 구절 모두에서 세존께서는 계목의 단속만을 말씀하신 것이다. 계목의 단속만이 계라고 불리기 때문이다. 그 외의 세 가지(인드리아삼와라 등)를 계라고 부르는 곳이 있는가?"라고 반문하며 (수마나 장로의 말을) 받아들이지 않고 이렇게 말했다. "감관의 단속(인드리아삼와라)이란 여섯 문을 수호하는 것에 불과하고, 생계의 청정(아지와파리숫디)은 법답고 공정하게 필수품을 얻는 것에 불과하며, 필수품에 관한 것(빳짜야산닛시따)은 얻은 필수품을 '이것은 이런 목적을 위한 것'이라고 반조하여 수용하는 것에 불과하다. 직접적인 의미(니빠리야야)로는 계목의 단속만이 계이다. 이것이 깨진 자는 머리가 잘린 사람과 같아서 손발(나머지 계들)을 보호할 것이라고 말할 수 없다. 그러나 이것이 온전한 자는 머리가 잘리지 않은 사람처럼 생명을 다시 정상적으로 만들 수 있듯이 나머지 계들도 다시 정상적으로 회복할 수 있다. 그러므로 '계가 구족한'이라는 말로 그 계목의 단속을 지시하고, '계목이 구족한(sampannapātimokkhā)'이라는 말로 그 동의어를 사용하며 이를 상세히 보여주기 위해 '계목의 단속으로 단속하여' 등을 말씀하셨다." 거기서 '계목의 단속으로 단속하여' 등은 이미 설명된 의미와 같다. "원할 수 있다(ākaṅkheyya ca)"라는 이 말은 무엇 때문에 시작되었는가? 계의 이익을 보여주기 위함이다. 출가한 지 얼마 되지 않았거나 지혜가 부족한 이들에게 "세존께서 '계를 채워라, 계를 채워라'라고 말씀하시는데, 계를 채우는 데 어떤 이익이 있고 어떤 수승함이 있으며 어떤 발전이 있는가?"라는 의문이 생길 수 있다. 그들에게 열 가지 이익을 보여주기 위해 "어쩌면 동료 수행자들에게 사랑받고 마음에 드는 것이 되는 것부터 번뇌의 멸진에 이르기까지 이 이익들을 듣고서라도 계를 채울 수 있을 것이다"라는 의도로 이와 같이 말씀하신 것이다.

---

ตตฺถ อากงฺเขยฺย เจติ ยทิ อิจฺเฉยฺย. ปิโย จสฺสนฺติ ปิยจกฺขูหิ สมฺปสฺสิตพฺโพ, สิเนหุปฺปตฺติยา ปทฏฺฐานภูโต ภเวยฺยํ. มนาโปติ เตสํ มนวฑฺฒนโก, เตสํ วา มเนน ปตฺตพฺโพ, เมตฺตจิตฺเตน ผริตพฺโพติ อตฺโถ. ครูติ เตสํ ครุฏฺฐานิโย ปาสาณจฺฉตฺตสทิโส. ภาวนีโยติ ‘‘อทฺธายมายสฺมา ชานํ ชานาติ ปสฺสํ ปสฺสตี’’ติ เอวํ สมฺภาวนีโย. สีเลสฺเววสฺส ปริปูรการีติ จตุปาริสุทฺธิสีเลสุเยว ปริปูรการี อสฺส, อนูเนน อากาเรน สมนฺนาคโต ภเวยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. อชฺฌตฺตํ เจโตสมถมนุยุตฺโตติ อตฺตโน จิตฺตสมเถ ยุตฺโต. อนิรากตชฺฌาโนติ พหิ อนีหฏชฺฌาโน, อวินาสิตชฺฌาโน วา. วิปสฺสนายาติ สตฺตวิธาย อนุปสฺสนาย. พฺรูเหตา สุญฺญาคารานนฺติ วฑฺเฒตา สุญฺญาคารานํ. เอตฺถ จ สมถวิปสฺสนาวเสน กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา รตฺตินฺทิวํ สุญฺญาคารํ ปวิสิตฺวา นิสีทมาโน ภิกฺขุ ‘‘พฺรูเหตา สุญฺญาคาราน’’นฺติ เวทิตพฺโพ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน อิจฺฉนฺเตน มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๖๔ อาทโย) อากงฺเขยฺยสุตฺตวณฺณนาย โอโลเกตพฺโพ.

거기서 "원할 수 있다(ākaṅkheyya ca)"는 '만약 원한다면'이라는 뜻이다. "사랑받고(piyo cassa)"는 사랑스러운 눈길로 보아야 할 대상이 되고 애정이 생기는 토대가 되어야 한다는 것이다. "마음에 들고(manāpo)"는 그들의 마음을 증장시키는 자, 또는 그들의 마음에 도달하여 자애의 마음으로 가득 채워져야 할 자라는 뜻이다. "존경받고(garū)"는 그들에게 존경받는 위치에 있으며 돌우산(pāsāṇacchatta)과 같은 자이다. "공경받는(bhāvanīyo)"은 "참으로 이 존자는 알아야 할 것을 알고 보아야 할 것을 본다"라고 칭송받는 것이다. "계들에 대하여는 온전히 실천하는 자(sīlesvevassa paripūrakārī)"는 사종파리숫디계에 대해서만 온전히 실천하는 자가 되어야 한다는 것이니, 결함 없는 모습으로 갖추어야 한다는 뜻이다. "내적인 마음의 평안에 전념하고(ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto)"는 자신의 마음의 고요함에 매진하는 것이다. "선정을 배척하지 않으며(anirākatajjhāno)"는 외부로 선정을 내던지지 않거나 선정을 파괴하지 않는 것이다. "위빠사나에(vipassanāya)"는 일곱 가지 관찰(anupassanā)에 전념하는 것이다. "빈집을 키우는 자(brūhetā suññāgārānaṃ)"는 적막한 처소를 증장시키는 자이다. 그리고 여기에서 사마타와 위빠사나의 힘으로 명상 주제(깜맛따나)를 붙잡고 밤낮으로 빈집에 들어가 앉아 있는 비구를 '빈집을 키우는 자'로 알아야 한다. 이것이 이 주석서의 요약이며, 상세한 내용은 원하는 자가 '중부 주석서(맛지마니까야 앗따까따)'의 '아깡카 경 설명'을 찾아보아야 한다.

---

ลาภีติ เอตฺถ น ภควา ลาภนิมิตฺตํ สีลาทิปริปูรณํ กเถติ. ภควา หิ ‘‘ฆาเสสนํ ฉินฺนกโถ, น วาจํ ปยุตํ ภเณ’’ติ (สุ. นิ. ๗๑๖) เอวํ สาวเก โอวทติ. โส กถํ ลาภนิมิตฺตํ สีลาทิปริปูรณํ กเถยฺย. ปุคฺคลชฺฌาสยวเสน ปเนตํ วุตฺตํ. เยสญฺหิ เอวํ อชฺฌาสโย ภเวยฺย ‘‘สเจ มยํ จตูหิ ปจฺจเยหิ น กิลเมยฺยาม, สีลานิ ปริปูเรตุํ สกฺกุเณยฺยามา’’ติ, เตสํ อชฺฌาสยวเสเนวมาห. อปิจ สรสานิสํโส เอส สีลสฺส ยทิทํ จตฺตาโร ปจฺจยา นาม. ตถา หิ ปณฺฑิตมนุสฺสา โกฏฺฐาทีสุ ฐปิตํ นีหริตฺวา อตฺตนาปิ อปริภุญฺชิตฺวา สีลวนฺตานํ เทนฺตีติ สีลสฺส สรสานิสํสทสฺสนตฺถมฺเปตํ วุตฺตํ.

"얻는 자(lābhī)"라는 말에서 세존께서는 이득을 목적으로 계 등을 채우는 것을 말씀하시는 것이 아니다. 세존께서는 "음식을 구함에 있어 말을 끊고, 아첨하는 말을 하지 말라"고 제자들을 훈계하시기 때문이다. 그런데 어떻게 이득을 원인으로 하는 계 등의 구족을 말씀하시겠는가? 그러나 이것은 개인의 성향(ajjhāsaya)에 따라 말씀하신 것이다. "만약 우리가 네 가지 필수품 때문에 고생하지 않는다면 계를 원만히 채울 수 있을 것이다"라는 성향을 가진 이들이 있기 때문에 그들의 성향에 맞추어 "얻는 자"라고 말씀하신 것이다. 또한 참으로 네 가지 필수품이라는 것은 계의 열 가지 이익 중 하나이다. 실제로 지혜로운 사람들은 곳간 등에 갈무리해 둔 곡식 등을 꺼내어 자신들도 소비하지 않고 계를 갖춘 이들에게 보시한다. 그러므로 계의 이익을 보여주기 위해 "얻는 자" 등의 말씀을 하신 것이다.

---

ตติยวาเร [Pg.322] เยสาหนฺติ เยสํ อหํ. เตสํ เต การาติ เตสํ เทวานํ วา มนุสฺสานํ วา เต มยิ กตา ปจฺจยทานการา. มหปฺผลา โหนฺตุ มหานิสํสาติ โลกิยสุเขน ผลภูเตน มหปฺผลา, โลกุตฺตเรน มหานิสํสา. อุภยํ วา เอตํ เอกตฺถเมว. สีลาทิคุณยุตฺตสฺส หิ กฏจฺฉุภิกฺขาปิ ปญฺจรตนมตฺตาย ภูมิยา ปณฺณสาลาปิ กตฺวา ทินฺนา อเนกานิ กปฺปสหสฺสานิ ทุคฺคติวินิปาตโต รกฺขติ, ปริโยสาเน จ อมตาย ธาตุยา ปรินิพฺพานสฺส ปจฺจโย โหติ. ‘‘ขีโรทนํ อหมทาสิ’’นฺติอาทีนิ (วิ. ว. ๔๑๓) เจตฺถ วตฺถูนิ. สกลเมว วา เปตวตฺถุ วิมานวตฺถุ จ สาธกํ.

세 번째 구절에서 "그들의(yesāhaṃ)"는 "그들(yesaṃ)"과 "나(ahaṃ)"로 분리해서 보아야 한다. "그들에게 그 공양들이(tesaṃ te kārā)"는 나에게 그 필수품들을 보시한 천신들이나 인간들의 그 공양 행위들을 말한다. "큰 과보와 큰 이익이 있기를(mahapphalā hontu mahānisaṃsā)"은 과보로서 나타나는 세간의 행복으로 인해 큰 과보가 있고, 출세간의 행복으로 인해 큰 이익이 있다는 것이다. 혹은 이 두 구절은 같은 의미이다. 계 등의 덕성을 갖춘 이에게는 한 국자의 밥이나 다섯 팔 길이의 땅에 나뭇잎으로 지어준 원두막을 보시한 공덕이라도 수천 겁 동안 악도에 떨어지는 것으로부터 보호해주고, 마지막에는 불사(amatā)의 요소인 반열반의 조건이 된다. "나는 우유 죽을 보시했다" 등의 이야기가 여기의 사례들이다. 또한 페따와투(아귀유게)와 위마나와투(천궁유게) 전체가 그 증거가 된다.

---

จตุตฺถวาเร เปตาติ เปจฺจภวํ คตา. ญาตีติ สสฺสุสสุรปกฺขิกา. สาโลหิตาติ เอกโลหิตพทฺธา ปิติปิตามหาทโย. กาลงฺกตาติ มตา. เตสํ ตนฺติ เตสํ ตํ มยิ ปสนฺนจิตฺตํ, ตํ วา ปสนฺเนน จิตฺเตน อนุสฺสรณํ. ยสฺส หิ ภิกฺขุโน กาลกโต ปิตา วา มาตา วา ‘‘อมฺหากํ ญาตกตฺเถโร สีลวา กลฺยาณธมฺโม’’ติ ปสนฺนจิตฺโต หุตฺวา ตํ ภิกฺขุํ อนุสฺสรติ, ตสฺส โส จิตฺตปฺปสาโทปิ ตํ อนุสฺสรณมตฺตมฺปิ มหปฺผลํ มหานิสํสเมว โหติ.

네 번째 경우에서 '페타(peta)'란 내생(아귀계)으로 간 이들을 말한다. '냐티(ñātī)'란 시부모나 장인장모 측의 사람들을 말한다. '살로히타(sālohitā)'란 같은 혈통으로 맺어진 아버지나 할아버지 등이다. '칼랑카타(kālaṅkatā)'란 죽은 이들을 말한다. '테상 탕(tesaṃ taṃ)'이란 나에게 청정한 마음을 낸 그들에 대한 것, 또는 청정한 마음으로 그를 계속 기억(회상)하는 것을 말한다. 어떤 비구의 돌아가신 아버지나 어머니가 '우리의 친척 어른 비구는 계를 잘 지키고 선한 성품을 가졌다'라고 하며 청정한 마음이 되어 그 비구를 계속 기억한다면, 그 마음의 청정함이나 단지 기억하는 것만으로도 큰 과보와 큰 이익이 있게 된다.

---

อรติรติสโหติ เนกฺขมฺมปฏิปตฺติยา อรติยา กามคุเณสุ รติยา จ สโห อภิภวิตา อชฺโฌตฺถริตา. ภยเภรวสโหติ เอตฺถ ภยํ จิตฺตุตฺราโสปิ อารมฺมณมฺปิ, เภรวํ อารมฺมณเมว.

'아라티라티사호(aratiratisaho)'란 출리(nekkhamma)의 수행에 대해 즐거워하지 않음(arati)과 감각적 쾌락의 가닥들에 대해 즐거워함(rati)을 인내하고 압도하며 정복하는 자를 말한다. '바야베라바사호(bhayabheravasaho)'에서 '바야(bhaya, 공포)'란 마음의 떨림이나 두려운 대상을 말하며, '베라바(bherava, 외포)'란 오직 두려운 대상 자체를 의미한다.

---

๒. กณฺฏกสุตฺตวณฺณนา

2. 가시 경(Kaṇṭaka Sutta)의 주석

---

๗๒. ทุติเย อภิญฺญาเตหีติ คคนมชฺเฌ ปุณฺณจนฺโท วิย สูริโย วิย ญาเตหิ ปากเฏหิ. ปรปุรายาติ ปรํ วุจฺจติ ปจฺฉิมภาโค, ปุราติ ปุริมภาโค, ปุรโต ธาวนฺเตน ปจฺฉโต อนุพนฺธนฺเตน จ มหาปริวาเรนาติ อตฺโถ. กณฺฏโกติ วิชฺฌนฏฺเฐน กณฺฏโก. วิสูกทสฺสนนฺติ วิสูกภูตํ ทสฺสนํ. มาตุคามูปจาโรติ มาตุคามสฺส สมีปจาริตา.

72. 두 번째 경에서 '아비냐테히(abhiññātehī)'란 하늘 한가운데의 보름달이나 태양처럼 잘 알려지고 분명한 이들을 말한다. '파라푸라야(parapurāyā)'에서 '파라(para)'는 뒷부분을, '푸라(purā)'는 앞부분을 말하니, 앞에서는 달려가고 뒤에서는 따르는 큰 무리를 거느렸다는 뜻이다. '칸타카(kaṇṭako, 가시)'란 찌르는 성질 때문에 가시라고 한다. '위수카다사낭(visūkadassanaṃ)'이란 성스러운 가르침에 어긋나고 장애가 되는 뒤틀린 구경거리를 말한다. '마투가무파차로(mātugāmūpacāro)'란 여인들의 근처에서 머물며 교제하는 것을 말한다.

---

๓-๔. อิฏฺฐธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา

3-4. 이타 담마 경(Iṭṭhadhamma Sutta) 등의 주석

---

๗๓-๗๔. ตติเย [Pg.323] วณฺโณติ สรีรวณฺโณ. ธมฺมาติ นว โลกุตฺตรธมฺมา. จตุตฺเถ อริยายาติ อโปถุชฺชนิกาย, สีลาทีหิ มิสฺสกตฺตา เอวํ วุตฺตํ. สาราทายี จ โหติ วรทายีติ สารสฺส จ วรสฺส จ อาทายโก โหติ. โย กายสฺส สาโร, ยญฺจสฺส วรํ, ตํ คณฺหาตีติ อตฺโถ.

73-74. 세 번째 경에서 '완노(vaṇṇo)'란 신체의 색깔을 말한다. '담마(dhammā)'란 아홉 가지 출세간법을 말한다. 네 번째 경에서 '아리야야(ariyāyā)'란 범부의 것이 아님을 말하며, 계 등과 섞여 있기 때문에 이와 같이 설해졌다. '사라다이 짜 호티 와라다이(sārādāyī ca hoti varadāyī)'란 정수(sāra)와 수승한 것(vara)을 취하는 자라는 뜻이다. 아라한에게 있는 정수와 수승한 덕성, 그것을 취한다는 의미이다.

---

๕. มิคสาลาสุตฺตวณฺณนา

5. 미가살라 경(Migasālā Sutta)의 주석

---

๗๕. ปญฺจมสฺส อาทิมฺหิ ตาว ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ฉกฺกนิปาเต วุตฺตเมว. ทุสฺสีโล โหตีติอาทีสุ ปน ทุสฺสีโลติ นิสฺสีโล. เจโตวิมุตฺตินฺติ ผลสมาธึ. ปญฺญาวิมุตฺตินฺติ ผลญาณํ. นปฺปชานาตีติ อุคฺคหปริปุจฺฉาวเสน น ชานาติ. ทุสฺสีลฺยํ อปริเสสํ นิรุชฺฌตีติ เอตฺถ ปญฺจ ทุสฺสีลฺยานิ ตาว โสตาปตฺติมคฺเคน ปหียนฺติ, ทส อรหตฺตมคฺเคน. ผลกฺขเณ ตานิ ปหีนานิ นาม โหนฺติ. ผลกฺขณํ สนฺธาย อิธ ‘‘นิรุชฺฌตี’’ติ วุตฺตํ. ปุถุชฺชนสฺส สีลํ ปญฺจหิ การเณหิ ภิชฺชติ ปาราชิกาปชฺชเนน สิกฺขาปจฺจกฺขาเนน ติตฺถิยปกฺขนฺทเนน อรหตฺเตน มรเณนาติ. ตตฺถ ปุริมา ตโย ภาวนาปริหานาย สํวตฺตนฺติ, จตุตฺโถ วฑฺฒิยา, ปญฺจโม เนว หานาย น วฑฺฒิยา. กถํ ปเนตํ อรหตฺเตน สีลํ ภิชฺชตีติ? ปุถุชฺชนสฺส หิ สีลํ อจฺจนฺตกุสลเมว โหติ, อรหตฺตมคฺโค จ กุสลากุสลกมฺมกฺขยาย สํวตฺตตีติ เอวํ เตน ตํ ภิชฺชติ. สวเนนปิ อกตํ โหตีติ โสตพฺพยุตฺตกํ อสฺสุตํ โหติ. พาหุสจฺเจนปิ อกตํ โหตีติ เอตฺถ พาหุสจฺจนฺติ วีริยํ. วีริเยน กตฺตพฺพยุตฺตกํ อกตํ โหติ, ตสฺส อกตตฺตา สคฺคโตปิ มคฺคโตปิ ปริหายติ. ทิฏฺฐิยาปิ อปฺปฏิวิทฺธํ โหตีติ ทิฏฺฐิยา ปฏิวิชฺฌิตพฺพํ อปฺปฏิวิทฺธํ โหติ อปจฺจกฺขกตํ. สามยิกมฺปิ วิมุตฺตึ น ลภตีติ กาลานุกาลํ ธมฺมสฺสวนํ นิสฺสาย ปีติปาโมชฺชํ น ลภติ. หานาย ปเรตีติ หานาย ปวตฺตติ.

75. 다섯 번째 경의 시작 부분에서 말해야 할 것은 '여섯의 모음(chakkanipāta)'에서 이미 설해진 것과 같다. '계가 나쁜 자(dussīlo)' 등에서 '두실로'란 계가 없는 자를 말한다. '제토위뭇팅(cetovimuttiṃ)'이란 과의 삼매(phalasamādhi)를, '빤냐위뭇팅(paññāvimuttiṃ)'이란 과의 지혜(phalañāṇa)를 말한다. '납파자나티(nappajānāti)'란 배움과 질문의 과정을 통해 알지 못함을 뜻한다. '파계가 남김없이 소멸한다'는 것에서, 우선 다섯 가지 파계는 예류도에 의해 버려지고, 열 가지 파계는 아라한도에 의해 버려진다. 과의 순간(phalakkhaṇa)에 그것들은 버려진 것이 된다. 여기서는 과의 순간을 염두에 두고 '소멸한다'고 설한 것이다. 범부의 계는 바라이죄를 범함, 학처를 반납함, 외도로 넘어감, 아라한과를 얻음, 죽음이라는 다섯 가지 원인으로 파괴된다. 그중 앞의 세 가지는 수행의 퇴보를 가져오고, 네 번째는 증장을 가져오며, 다섯 번째는 쇠퇴도 증장도 가져오지 않는다. 그런데 어떻게 아라한과에 의해 계가 파괴되는가? 범부의 계는 오로지 유루의 선(kusalamevam)일 뿐이며, 아라한도는 선과 악의 업을 소멸시키는 데 기여하기 때문에 그것에 의해 파괴되는 것이다. '듣는 것으로도 이루어지지 않음(savanenapi akataṃ)'이란 들어야 할 법을 듣지 못한 것이다. '박학함으로도 이루어지지 않음'에서 '바후삿짱(bāhusaccaṃ)'이란 정진(vīriya)을 의미한다. 정진으로 해야 할 일을 하지 않은 것이며, 하지 않았기 때문에 천상에서도 도(道)에서도 멀어진다. '견해로도 꿰뚫지 못함'이란 지혜로 꿰뚫어야 할 법을 꿰뚫지 못하고 직접 경험하지 못한 것이다. '일시적인 해탈(sāmayikampi vimuttiṃ)도 얻지 못함'이란 때때로 법을 듣는 것에 의지하여 생기는 환희와 기쁨을 얻지 못함을 뜻한다. '쇠퇴로 나아감'이란 쇠퇴로 흘러가는 것이다.

---

ยถาภูตํ ปชานาตีติ ‘‘โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา ปญฺจวิธํ ทุสฺสีลฺยํ อปริเสสํ นิรุชฺฌตี’’ติ อุคฺคหปริปุจฺฉาวเสน ชานาติ. ตสฺส สวเนนปิ กตํ โหตีติ โสตพฺพยุตฺตกํ สุตํ โหติ. พาหุสจฺเจนปิ กตํ โหตีติ [Pg.324] วีริเยน กตฺตพฺพยุตฺตกํ อนฺตมโส ทุพฺพลวิปสฺสนามตฺตกมฺปิ กตํ โหติ. ทิฏฺฐิยาปิ สุปฺปฏิวิทฺธํ โหตีติ อนฺตมโส โลกิยปญฺญายปิ ปจฺจยปฏิเวโธ กโต โหติ. อิมสฺส หิ ปุคฺคลสฺส ปญฺญา สีลํ ปริโธวติ, โส ปญฺญาปริโธเตน วิเสสํ ปาปุณาติ.

'여실히 안다'는 것은 예류과에 이르러 다섯 가지 파계가 남김없이 소멸한다는 것을 배움과 질문의 과정을 통해 아는 것이다. '듣는 것으로 이루어짐'이란 들어야 할 법을 들은 것이다. '박학함으로 이루어짐'이란 정진으로 해야 할 일, 적어도 약한 위빳사나 정도라도 행한 것이다. '견해로 잘 꿰뚫음'이란 적어도 세간적인 지혜로라도 원인을 꿰뚫어 아는 것을 행한 것이다. 이 사람의 지혜는 계를 깨끗이 씻어주며, 그는 지혜로 씻겨진 계를 통해 특별한 성취(visesa)에 이르게 된다.

---

ปมาณิกาติ ปุคฺคเลสุ ปมาณคฺคาหกา. ปมิณนฺตีติ ปเมตุํ ตุเลตุํ อรหนฺติ. เอโก หีโนติ เอโก คุเณหิ หีโน. ปณีโตติ เอโก คุเณหิ ปณีโต อุตฺตโม. ตํ หีติ ตํ ปมาณกรณํ. อภิกฺกนฺตตโรติ สุนฺทรตโร. ปณีตตโรติ อุตฺตมตโร. ธมฺมโสโต นิพฺพหตีติ สูรํ หุตฺวา ปวตฺตมานํ วิปสฺสนาญาณํ นิพฺพหติ, อริยภูมึ ปาเปติ. ตทนฺตรํ โก ชาเนยฺยาติ ตํ เอวํ การณํ โก ชาเนยฺย. สีลวา โหตีติ โลกิยสีเลน สีลวา โหติ. ยตฺถสฺส ตํ สีลนฺติ อรหตฺตวิมุตฺตึ ปตฺวา สีลํ อปริเสสมฺปิ นิรุชฺฌติ นาม, ตตฺถ ยุตฺติ วุตฺตาเยว. อิโต ปเรสุ ทฺวีสุ องฺเคสุ อนาคามิผลํ วิมุตฺติ นาม, ปญฺจเม อรหตฺตเมว. เสสเมตฺถ วุตฺตนยานุสาเรเนว เวทิตพฺพํ. ฉฏฺฐํ อุตฺตานตฺถเมว.

'파마니카(pamāṇikā)'란 사람들에 대해 척도를 재는 이들이다. '파미난티(pamiṇanti)'란 비교하고 가늠하는 것을 뜻한다. '에코 히노(eko hīno)'란 한 사람이 덕성(guṇa)에서 열등한 것이다. '파니토(paṇīto)'란 한 사람이 덕성에서 수승하고 최고인 것이다. '탕 히(taṃ hi)'란 그렇게 척도를 재는 일이다. '아빅칸타타로(abhikkantataro)'란 더욱 훌륭한 것이다. '파니타타로(paṇītataro)'란 더욱 수승한 것이다. '법의 흐름이 실어 나른다(dhammasoto nibbahati)'란 용맹하게 일어나는 위빳사나 지혜가 실어 날라 성자의 단계(ariyabhūmi)에 이르게 하는 것이다. '그 차이를 누가 알겠는가'란 그러한 이유를 누가 알 수 있겠는가라는 뜻이다. '계를 갖춘 자가 됨'이란 세간의 계로써 계를 갖추는 것이다. '그의 계가 있는 곳에서'란 아라한의 해탈에 이르러 계가 남김없이 소멸하는 것을 말하며, 그에 대한 논리는 이미 설명되었다. 이 이후의 두 가지 요소에서는 불안과가 해탈(vimutti)이라 불리고, 다섯 번째에서는 아라한과 자체가 해탈이라 불린다. 그 외의 나머지는 이미 설명된 방식에 따라 알아야 한다. 여섯 번째 경은 의미가 분명하다.

---

๗. กากสุตฺตวณฺณนา

7. 까마귀 경(Kāka Sutta)의 주석

---

๗๗. สตฺตเม ธํสีติ คุณธํสโก. กสฺสจิ คุณํ อนาทิยิตฺวา หตฺเถนปิ คหิโต ตสฺส สีเสปิ วจฺจํ กโรติ. ปคพฺโภติ ปาคพฺภิเยน สมนฺนาคโต. ตินฺติโณติ ตินฺติณํ วุจฺจติ ตณฺหา, ตาย สมนฺนาคโต, อาสงฺกาพหุโล วา. ลุทฺโทติ ทารุโณ. อการุณิโกติ นิกฺการุณิโก. ทุพฺพโลติ อพโล อปฺปถาโม. โอรวิตาติ โอรวยุตฺโต โอรวนฺโต จรติ. เนจยิโกติ นิจยกโร.

77. 일곱 번째 경에서 '담시(dhaṃsī)'란 덕성을 파괴하는 자이다. 타인의 덕성을 아랑곳하지 않고 손에 잡히기만 하면 그의 머리 위에도 변을 누는 것과 같다. '파갓보(pagabbho)'란 무례함(pāgabbhiya)을 갖춘 자이다. '띤띠노(tintiṇo)'에서 띤띠나란 갈애를 말하며, 그것을 갖추었거나 또는 의심이 많은 자를 말한다. '룻도(luddo)'란 잔인한 자이다. '아카루니코(akāruṇiko)'란 자비심이 없는 자이다. '둡발로(dubbalo)'란 힘과 기운이 없는 자이다. '오라위타(oravitā)'란 비천하게 울부짖으며 돌아다니는 자이다. '네짜이코(necayiko)'란 이익이 없는 것을 쌓는 자이다.

---

๙. อาฆาตวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

9. 원한의 근거 경(Āghātavatthu Sutta)의 주석

---

๗๙. นวเม อฏฺฐาเนติ อการเณ. สจิตฺตกปวตฺติยญฺหิ ‘‘อนตฺถํ เม อจรี’’ติอาทิ การณํ ภเวยฺย, ขาณุปหฏาทีสุ ตํ นตฺถิ. ตสฺมา ตตฺถ อาฆาโต อฏฺฐาเน อาฆาโต นาม. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

79. 아홉 번째 경에서 '앗타네(aṭṭhāne)'란 원인이 없는 곳에서라는 뜻이다. 유정(마음이 있는 존재)들에게는 '그가 나에게 해를 끼쳤다'라는 등의 원인이 있을 수 있지만, 그루터기에 부딪히는 등의 일에는 그러한 원인이 없다. 그러므로 그루터기 등에 대해 원한을 품는 것은 원인 없는 곳에서의 원한이라 한다. 나머지는 모든 곳에서 의미가 분명하다.

---

อากงฺขวคฺโค ตติโย.

아깡카 품(Ākaṅkhavagga), 그 세 번째.

---

(๙) ๔. เถรวคฺโค

(9) 4. 장로 품(Theravagga)

---

๑-๓. วาหนสุตฺตาทิวณฺณนา

1-3. 와하나 경(Vāhana Sutta) 등의 주석

---

๘๑-๘๓. จตุตฺถสฺส [Pg.325] ปฐเม วิมริยาทีกเตนาติ กิเลสมริยาทํ ภินฺทิตฺวา วิมริยาทํ กเตน. ทุติยํ อุตฺตานตฺถเมว. ตติเย โน จ ปยิรุปาสิตาติ น อุปฏฺฐาติ.

81-83. 네 번째 품의 첫 번째 경에서 '위마리야디카테나(vimariyādīkatena)'란 번뇌의 경계를 깨뜨려 경계가 없게 만든 것을 말한다. 두 번째 경은 의미가 분명하다. 세 번째 경에서 '노 짜 파이루파시타(no ca payirupāsitā)'란 시봉하지 않는다는 뜻이다.

---

๔. พฺยากรณสุตฺตวณฺณนา

4. 수기 경(Byākaraṇa Sutta)의 주석

---

๘๔. จตุตฺเถ ฌายี สมาปตฺติกุสโลติ ฌาเนหิ จ สมฺปนฺโน สมาปตฺติยญฺจ เฉโก. อิรีณนฺติ ตุจฺฉภาวํ. วิจินนฺติ คุณวิจินตํ นิคฺคุณภาวํ. อถ วา อิรีณสงฺขาตํ อรญฺญํ วิจินสงฺขาตํ มหาคหนญฺจ อาปนฺโน วิย โหติ. อนยนฺติ อวฑฺฒึ. พฺยสนนฺติ วินาสํ. อนยพฺยสนนฺติ อวฑฺฒิวินาสํ. กึ นุ โขติ เกน การเณน.

84. 네 번째(경)에서, '선정의 삼매에 능숙한 자(jhāyī samāpattikusaloti)'란 선정들을 구족하고 삼매에 능숙한 자를 말한다. '이리나(Irīṇanti)'는 텅 빈 상태(무익함)를 뜻한다. '위치나(Vicinanti)'는 공덕이 없는 상태(nigguṇabhāvaṃ)를 뜻한다. 혹은 '이리나'라 불리는 숲이나 '위치나'라 불리는 거대한 밀림에 들어간 것과 같음을 의미한다. '아나야(Anayanti)'는 번창하지 못함(쇠퇴)을 뜻한다. '뱌사나(Byasananti)'는 파멸을 뜻한다. '아나야뱌사나(Anayabyasananti)'는 쇠퇴와 파멸을 뜻한다. '어찌하여(Kiṃ nu khoti)'는 무슨 이유 때문인가라는 뜻이다.

---

๕-๖. กตฺถีสุตฺตาทิวณฺณนา

5-6. 자랑하는 자의 경 등의 주해

---

๘๕-๘๖. ปญฺจเม กตฺถี โหติ วิกตฺถีติ กตฺถนสีโล โหติ วิกตฺถนสีโล, วิวฏํ กตฺวา กเถติ. น สนฺตตการีติ น สตตการี. ฉฏฺเฐ อธิมานิโกติ อนธิคเต อธิคตมาเนน สมนฺนาคโต. อธิมานสจฺโจติ อธิคตมานเมว สจฺจโต วทติ.

85-86. 다섯 번째(경)에서, '자랑하고 뽐내는 자(katthī hoti vikatthe)'란 자신을 칭찬하는 습성이 있고, 드러내놓고 말하는 자를 뜻한다. '항상 행하지 않는 자(Na santatakārī)'란 꾸준히 행하지 않는 자를 말한다. 여섯 번째(경)에서, '자만심이 강한 자(adhimānikoti)'란 얻지 못한 것에 대해 얻었다는 자만심을 가진 자를 말한다. '자만을 진실로 여기는 자(Adhimānasaccoti)'란 얻었다는 자만만을 진실로 말하는 자를 뜻한다.

---

๗. นปฺปิยสุตฺตวณฺณนา

7. 사랑스럽지 않음의 경 주해

---

๘๗. สตฺตเม อธิกรณิโก โหตีติ อธิกรณการโก โหติ. น ปิยตายาติ น ปิยภาวาย. น ครุตายาติ น ครุภาวาย. น สามญฺญายาติ น สมณธมฺมภาวาย. น เอกีภาวายาติ น นิรนฺตรภาวาย. ธมฺมานํ น นิสามกชาติโกติ นวนฺนํ โลกุตฺตรธมฺมานํ น นิสามนสภาโว น อุปธารณสภาโว. น ปฏิสลฺลาโนติ น ปฏิสลฺลีโน. สาเฐยฺยานีติ สฐภาโว. กูเฏยฺยานีติ กูฏภาโว. ชิมฺเหยฺยานีติ น อุชุภาวา. วงฺเกยฺยานีติ วงฺกภาวา.

87. 일곱 번째(경)에서, '논쟁을 일으키는 자(adhikaraṇiko hotīti)'란 분쟁을 만드는 자를 뜻한다. '사랑받기 위해서가 아니며(Na piyatāyāti)'는 사랑받는 상태를 위한 것이 아니라는 뜻이다. '존경받기 위해서가 아니며(Na garutāyāti)'는 존경받는 상태를 위한 것이 아니라는 뜻이다. '사문의 도를 위해서가 아니며(Na sāmaññāyāti)'는 사문의 법을 닦기 위한 것이 아니라는 뜻이다. '일체감을 위해서가 아니며(Na ekībhāvāyāti)'는 끊임없는 화합을 위한 것이 아니라는 뜻이다. '법들을 숙고하는 성품이 없는 자(Dhammānaṃ na nisāmakajātikoti)'란 아홉 가지 출세간의 법을 마음속에 새기거나 파악하는 성품이 없음을 뜻한다. '홀로 머물지 않는 자(Na paṭisallānoti)'란 독처(獨處)하지 않는 자를 뜻한다. '사악함(Sāṭheyyānīti)'은 속이는 마음을, '기만함(Kūṭeyyānīti)'은 위조하는 마음을, '비뚤어짐(Jimheyyānīti)'은 정직하지 못한 상태를, '굽어짐(Vaṅkeyyānīti)'은 굽은 상태를 뜻한다.

---

๘. อกฺโกสกสุตฺตวณฺณนา

8. 욕설하는 자의 경 주해

---

๘๘. อฏฺฐเม [Pg.326] อกฺโกสกปริภาสโก อริยูปวาที สพฺรหฺมจารินนฺติ เอตฺถ สพฺรหฺมจาริปทํ อกฺโกสกปริภาสกปเทหิ โยเชตพฺพํ ‘‘อกฺโกสโก สพฺรหฺมจารีนํ, ปริภาสโก สพฺรหฺมจารีน’’นฺติ. อริยานํ ปน คุเณ ฉินฺทิสฺสามีติ อนฺติมวตฺถุนา อุปวทนฺโต อริยูปวาที นาม โหติ. สทฺธมฺมสฺส น โวทายนฺตีติ สิกฺขาตฺตยสงฺขาตา สาสนสทฺธมฺมา อสฺส โวทานํ น คจฺฉนฺติ. โรคาตงฺกนฺติ เอตฺถ โรโคว กิจฺฉาชีวิตภาวกรเณน อาตงฺโกติ เวทิตพฺโพ.

88. 여덟 번째(경)에서, '동료 수행자들에게 욕설하고 비방하며 성자를 비방하는 자'라는 구절에서 '동료 수행자'라는 단어는 '욕설하는 자'와 '비방하는 자'라는 단어와 연결하여 '동료 수행자들에게 욕설하는 자, 동료 수행자들을 비방하는 자'로 해석해야 한다. 성자들의 덕을 깎아내리며 바라이죄(최후의 죄)로 비난하는 자를 '성자를 비방하는 자(ariyūpavādī)'라고 한다. '바른 법에서 청정해지지 않는다(Saddhammassa na vodāyantī)'는 것은 삼학(三學)으로 일컬어지는 가르침의 정법이 그에게 청정하게 다가오지 않음을 뜻한다. '질병과 고통(Rogātaṅka)'에서 '로가(roga)'는 질병 그 자체를, '아땅카(ātaṅka)'는 살아가기 힘들게 만드는 고통을 의미하는 것으로 알아야 한다.

---

๙. โกกาลิกสุตฺตวณฺณนา

9. 코칼리카 경 주해

---

๘๙. นวเม โกกาลิโก ภิกฺขุ เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ โกยํ โกกาลิโก, กสฺมา จ อุปสงฺกมิ? อยํ กิร โกกาลิกรฏฺเฐ โกกาลิกนคเร โกกาลิกเสฏฺฐิสฺส ปุตฺโต ปพฺพชิตฺวา ปิตรา การิเต วิหาเร วสติ จูฬโกกาลิโกติ นาเมน, น ปน เทวทตฺตสฺส สิสฺโส. โส หิ พฺราหฺมณปุตฺโต มหาโกกาลิโก นาม. ภควติ ปน สาวตฺถิยํ วิหรนฺเต ทฺเว อคฺคสาวกา ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ ชนปทจาริกํ จรมานา อุปกฏฺฐาย วสฺสูปนายิกาย วิเวกวาสํ วสิตุกามา เต ภิกฺขู อุยฺโยเชตฺวา อตฺตโน ปตฺตจีวรมาทาย ตสฺมึ ชนปเท ตํ นครํ ปตฺวา วิหารํ อคมึสุ. ตตฺถ เนสํ โกกาลิโก วตฺตํ อกาสิ. เตปิ เตน สทฺธึ สมฺโมทิตฺวา, ‘‘อาวุโส, มยํ อิธ เตมาสํ วสิสฺสาม, มา โน กสฺสจิ อาโรเจสี’’ติ ปฏิญฺญํ คเหตฺวา วสึสุ. วสิตฺวา ปวารณาทิวเส ปวาเรตฺวา ‘‘คจฺฉาม มยํ, อาวุโส’’ติ โกกาลิกํ อาปุจฺฉึสุ. โกกาลิโก ‘‘อชฺช, อาวุโส, เอกทิวสํ วสิตฺวา สฺเว คมิสฺสถา’’ติ วตฺวา ทุติยทิวเส นครํ ปวิสิตฺวา มนุสฺเส อามนฺเตสิ – ‘‘อาวุโส, ตุมฺเห ทฺเว อคฺคสาวเก อิธ อาคนฺตฺวา วสมาเนปิ น ชานาถ, น เต โกจิ ปจฺจเยนปิ นิมนฺเตตี’’ติ. นครวาสิโน ‘‘กหํ, ภนฺเต, เถรา, กสฺมา โน นาโรจยิตฺถา’’ติ? กึ, อาวุโส, อาโรจิเตน, กึ น ปสฺสถ ทฺเว ภิกฺขู เถราสเน นิสีทนฺเต, เอเต อคฺคสาวกาติ. เต ขิปฺปํ สนฺนิปติตฺวา สปฺปิผาณิตาทีนิ เจว จีวรทุสฺสานิ จ สํหรึสุ.

89. 아홉 번째(경)에서, '코칼리카 비구가 세존께서 계신 곳으로 다가갔다'는 대목에서, 이 코칼리카는 누구이며 왜 다가갔는가? 전해지는 바에 따르면, 그는 코칼리카 국의 코칼리카 도시에 사는 코칼리카 장자의 아들로, 출가한 뒤 아버지가 지어준 사찰에서 머물고 있었으며 이름은 '쭈라 코칼리카'였다. 그는 데와닷따의 제자가 아니다. 데와닷따의 제자는 브라만 출신의 '마하 코칼리카'라는 이름을 가졌다. 세존께서 사왓티에 머무실 때, 두 상수제자(사리뿟따와 목갈라나)가 오백 명의 비구들과 함께 지방을 유행하다가 안거 때가 가까워지자, 적정(寂靜)한 곳에 머물고자 비구들을 돌려보내고 발바리와 가사를 챙겨 그 지방의 도시 사찰에 도착했다. 거기서 코칼리카는 그들에게 시봉을 들었다. 두 마하테라도 그와 즐겁게 대화하며 '도반이여, 우리가 여기서 석 달 동안 머물 것이니 아무에게도 알리지 마시오'라고 약속을 받고 머물렀다. 안거가 끝나 자자(自恣)를 마친 날 '도반이여, 우리는 이제 떠나겠소'라고 코칼리카에게 작별을 고했다. 코칼리카가 '도반들이여, 오늘 하루만 더 머물고 내일 떠나십시오'라고 말하고는, 다음 날 성안으로 들어가 사람들에게 '도반들이여, 당신들은 두 분의 상수제자가 여기 와서 머무는데도 알지 못하고, 누구 하나 공양물을 올리지도 않는구료'라고 말했다. 마을 사람들은 '스님, 마하테라님들이 어디 계십니까? 왜 저희에게 알려주지 않으셨습니까?'라고 물었다. '알려준들 무슨 소용이겠소. 장로들의 자리에 앉아 있는 두 비구가 보이지 않소? 그들이 바로 상수제자들이오'라고 말했다. 사람들은 즉시 모여 버터와 설탕 등과 가사감들을 준비했다.

---

โกกาลิโก [Pg.327] จินฺเตสิ – ‘‘ปรมปฺปิจฺฉา อคฺคสาวกา ปยุตฺตวาจาย อุปฺปนฺนลาภํ น สาทิยิสฺสนฺติ, อสาทิยนฺตา ‘อาวาสิกสฺส เทถา’ติ วกฺขนฺตี’’ติ ตํ ลาภํ คาหาเปตฺวา เถรานํ สนฺติกํ อคมาสิ. เถรา ทิสฺวาว ‘‘อิเม ปจฺจยา เนว อมฺหากํ, น โกกาลิกสฺส กปฺปนฺตี’’ติ ปฏิกฺขิปิตฺวา ปกฺกมึสุ. โกกาลิโก ‘‘กถญฺหิ นาม สยํ อคฺคณฺหนฺตา มยฺหมฺปิ อทาเปตฺวา ปกฺกมิสฺสนฺตี’’ติ อาฆาตํ อุปฺปาเทสิ. เตปิ ภควโต สนฺติกํ คนฺตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปุน อตฺตโน ปริสํ อาทาย ชนปทจาริกํ จรนฺตา อนุปุพฺเพน ตสฺมึ รฏฺเฐ ตเมว นครํ ปจฺจาคมึสุ. นาครา เถเร สญฺชานิตฺวา สห ปริกฺขาเรหิ ทานํ สชฺเชตฺวา นครมชฺเฌ มณฺฑปํ กตฺวา ทานํ อทํสุ, เถรานญฺจ ปริกฺขาเร อุปนาเมสุํ. เถรา ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิยฺยาทยึสุ. ตํ ทิสฺวา โกกาลิโก จินฺเตสิ – ‘‘อิเม ปุพฺเพ อปฺปิจฺฉา อเหสุํ, อิทานิ ปาปิจฺฉา ชาตา, ปุพฺเพปิ อปฺปิจฺฉสนฺตุฏฺฐปวิวิตฺตสทิสาว มญฺเญ’’ติ เถเร อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘อาวุโส, ตุมฺเห ปุพฺเพ อปฺปิจฺฉา วิย, อิทานิ ปน ปาปภิกฺขู ชาตตฺถา’’ติ วตฺวา ‘‘มูลฏฺฐาเนเยว เนสํ ปติฏฺฐํ ภินฺทิสฺสามี’’ติ ตรมานรูโป นิกฺขมิตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ. อยเมส โกกาลิโก, อิมินา จ การเณน อุปสงฺกมีติ เวทิตพฺโพ.

코칼리카는 '상수제자들은 욕심이 매우 적으니 사람들의 권유로 생긴 이득을 받지 않을 것이고, 받지 않으면서 주지 스님에게 주라고 말할 것이다'라고 생각하여, 그 물건들을 챙겨 장로들에게 갔다. 장로들은 그것을 보자마자 '이 공양물들은 우리에게도 합당하지 않고, 코칼리카에게도 합당하지 않다'며 거절하고 떠나버렸다. 코칼리카는 '어떻게 자신들이 받지 않는 것은 그렇다 쳐도 나에게도 주지 못하게 하고 떠날 수 있는가'라며 원한을 품었다. 사리뿟따와 목갈라나 존자도 세존께 가서 인사드리고 다시 자신의 대중을 데리고 지방 유행을 하다가 차례로 그 나라의 바로 그 도시에 다시 오게 되었다. 마을 사람들은 장로들을 알아보고 공양물을 준비하여 마을 중앙에 법당을 짓고 공양을 올리며 장로들에게 필수품들을 바쳤다. 장로들은 그것을 비구 승가에 내놓았다. 이를 본 코칼리카는 '이들은 전에는 욕심이 적더니 이제는 욕심이 생겼구나. 전에는 욕심이 적고 만족하며 은둔하는 척했던 것이었구나'라고 생각하며 장로들에게 다가가 '도반들이여, 당신들은 전에는 욕심이 적은 듯하더니 이제는 악한 비구들이 되었구료'라고 말하고, '근본이 되는 곳(세존 앞)에서 그들의 명망을 무너뜨리리라'고 마음먹고 서둘러 떠나 세존께서 계신 곳으로 갔다. 이 코칼리카가 바로 이런 이유로 다가갔음을 알아야 한다.

---

ภควา ตํ ตุริตตุริตํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวาว อาวชฺเชนฺโต อญฺญาสิ ‘‘อยํ อคฺคสาวเก อกฺโกสิตุกาโม อาคโต, สกฺกา นุ โข ปฏิเสเธตุ’’นฺติ. ตโต ‘‘น สกฺกา ปฏิเสเธตุํ, เถเรสุ อปรชฺฌิตฺวา อาคโต, เอกํเสน ปน ปทุมนิรเย นิพฺพตฺติสฺสตี’’ติ ทิสฺวา ‘‘สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเนปิ นาม ครหนฺตํ สุตฺวา น นิเสเธตี’’ติ วาทโมจนตฺถํ อริยูปวาทสฺส จ มหาสาวชฺชภาวทสฺสนตฺถํ มา เหวนฺติ ติกฺขตฺตุํ ปฏิเสเธสิ. ตตฺถ มา เหวนฺติ มา เอวํ อภณิ. สทฺธายิโกติ สทฺธาย อาคมกโร ปสาทาวโห, สทฺธาตพฺพวจโน วา. ปจฺจยิโกติ ปตฺติยายิตพฺพวจโน.

세존께서는 그가 서둘러 오는 것을 보시고 숙고하시어 '이 자가 상수제자들을 비방하려고 왔구나, 그를 막을 수 있을까?' 하고 아셨다. 이어 '막을 수 없겠구나, 장로들에게 허물을 짓고 왔으니 반드시 빠두마 지옥에 떨어지겠구나'라고 보시고, '사리뿟따와 목갈라나 같은 이들을 비난하는 것을 듣고도 금지하지 않으신다'는 비난을 면하기 위해, 그리고 성자를 비방하는 것이 얼마나 큰 죄인지 보여주기 위해 '그러지 마라'고 세 번 만류하셨다. 여기서 '그러지 마라(mā hevaṃ)'는 그렇게 말하지 말라는 뜻이다. '신뢰할 만한 자(saddhāyiko)'는 믿음을 불러일으키고 청정한 믿음을 가져오는 자, 혹은 믿을 만한 말을 하는 자를 뜻한다. '의지할 만한 자(paccayiko)'는 신뢰할 수 있는 말을 하는 자를 뜻한다.

---

ปกฺกามีติ กมฺมานุภาเวน โจทิยมาโน ปกฺกามิ. โอกาสกตญฺหิ กมฺมํ น สกฺกา ปฏิพาหิตุํ. อจิรปกฺกนฺตสฺสาติ ปกฺกนฺตสฺส สโต นจิเรเนว. สพฺโพ กาโย ผุโฏ อโหสีติ เกสคฺคมตฺตมฺปิ โอกาสํ อวชฺเชตฺวา สกลสรีรํ อฏฺฐีนิ ภินฺทิตฺวา อุคฺคตาหิ ปีฬกาหิ อชฺโฌตฺถฏํ [Pg.328] อโหสิ. ยสฺมา ปน พุทฺธานุภาเวน ตถารูปํ กมฺมํ พุทฺธานํ สมฺมุขีภาเว วิปากํ ทาตุํ น สกฺโกติ, ทสฺสนูปจาเร วิชหิตมตฺเต เทติ, ตสฺมา ตสฺส อจิรปกฺกนฺตสฺส ปีฬกา อุฏฺฐหึสุ. กลายมตฺติโยติ จณกมตฺติโย. เพลุวสลาฏุกมตฺติโยติ ตรุณเพลุวมตฺติโย. ปภิชฺชึสูติ ภิชฺชึสุ. ตาสุ ภินฺนาสุ สกลสรีรํ ปนสปกฺกํ วิย อโหสิ. โส ปกฺเกน คตฺเตน เชตวนทฺวารโกฏฺฐเก วิสคิลิโต มจฺโฉ วิย กทลิปตฺเตสุ นิปชฺชิ. อถ ธมฺมสฺสวนตฺถํ อาคตาคตา มนุสฺสา ‘‘ธิ โกกาลิก, ธิ โกกาลิก, อยุตฺตมกาสิ, อตฺตโนเยว มุขํ นิสฺสาย อนยพฺยสนํ ปตฺโตสี’’ติ อาหํสุ. เตสํ สทฺทํ สุตฺวา อารกฺขเทวตา ธิกฺการมกํสุ, อารกฺขเทวตานํ อากาสเทวตาติ อิมินา อุปาเยน ยาว อกนิฏฺฐภวนา เอกธิกฺกาโร อุทปาทิ.

'떠나갔다(pakkāmī)'는 것은 자신의 업의 위력(kammānubhāvena)에 의해 재촉되어 떠나갔음을 의미한다. 실로 과보를 줄 기회를 얻은 업(okāsakataṃ kammaṃ)은 저지할 수 없기 때문이다. '떠난 지 얼마 되지 않아서(acirapakkantassā)'는 떠난 상태에서 머지않아 곧바로 그렇게 되었다는 의미이다. '온몸에 가득 찼다(sabbo kāyo phuṭo ahosī)'는 것은 머리카락 끝만한 틈도 남기지 않고 온몸의 뼈를 뚫고 솟아오른 종기들(pīḷakāhi)로 덮였다는 것이다. 하지만 부처님의 위력으로 인해 그러한 업은 부처님 면전에서는 과보를 줄 수 없었으나, 보는 거리(시야)에서 벗어나자마자 과보를 주었다. 그래서 그가 떠난 지 얼마 안 되어 종기들이 솟아오른 것이다. '겨자씨만 한 것(kalāyamattiyo)'은 야생 콩만 한 크기를 말한다. '설익은 벨루바 열매만 한 것(beluvasalāṭukamattiyo)'은 어린 벨루바 열매 크기를 말한다. '터졌다(pabhijjiṃsū)'는 갈라져 터졌음을 의미한다. 그 종기들이 터지자 온몸이 잘 익은 잭푸르트(panasapakkaṃ)처럼 되었다. 그는 잘 익은(곪은) 몸으로 제타와나의 문각에서 독을 삼킨 물고기처럼 괴로워하며 바나나 잎 위에 누웠다. 그때 법을 듣기 위해 오가는 사람들이 ‘코칼리카여, 가련하구나! 코칼리카여, 가련하구나! 그대는 합당치 못한 일을 하여 자신의 입 때문에 재앙과 파멸을 맞이했구나’라고 말했다. 수호신들이 그들의 소리를 듣고 혐오의 목소리를 냈으며, 이와 같은 방식으로 아카니타 천상에 이르기까지 일제히 혐오의 목소리가 울려 퍼졌다.

---

ตุรูติ โกกาลิกสฺส อุปชฺฌาโย ตุรุตฺเถโร นาม อนาคามิผลํ วตฺวา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺโต. โส ภุมฺมฏฺฐเทวตา อาทึ กตฺวา ‘‘อยุตฺตํ โกกาลิเกน กตํ อคฺคสาวเก อนฺติมวตฺถุนา อพฺภาจิกฺขนฺเตนา’’ติ ปรมฺปราย พฺรหฺมโลกสมฺปตฺตํ ตํ สทฺทํ สุตฺวา ‘‘มา มยฺหํ ปสฺสนฺตสฺเสว วราโก นสฺสิ, โอวทิสฺสามิ นํ เถเรสุ จิตฺตปฺปสาทตฺถายา’’ติ อาคนฺตฺวา ตสฺส ปุรโต อฏฺฐาสิ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ – ‘‘ตุรู ปจฺเจกพฺรหฺมา’’ติ. เปสลาติ ปิยสีลา. โกสิ ตฺวํ, อาวุโสติ นิสินฺนโกว กพรกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา เอวมาห. ปสฺส ยาวญฺจ เต อิทํ อปรทฺธติ ยตฺตกํ ตยา อปรทฺธํ, อตฺตโน นลาเฏ มหาคณฺฑํ อปสฺสนฺโต สาสปมตฺตาย ปีฬกาย มํ โจเทตพฺพํ มญฺญสีติ อาห.

'투리(Turū)'는 코칼리카의 은사였던 투리 장로로, 아나함과(anāgāmiphala)를 성취하고 범천에 태어났다. 그는 지신(bhummaṭṭhadevatā)들로부터 시작하여 ‘코칼리카가 가장 훌륭한 두 제자(사리불과 목건련)를 파계의 허물로 비방하여 합당치 못한 일을 저질렀다’는 소식이 차례로 범천까지 전해지는 것을 듣고, ‘내가 보고 있는 동안에 저 가련한 자가 망하게 두어서는 안 되겠다. 장로들에게 마음의 청정함을 회복하도록 그를 훈계하리라’고 생각하며 와서 그의 앞에 섰다. 그것을 두고 ‘투리 빠쩨까 브라흐마(turū paccekabrahmā)’라고 말한 것이다. ‘계행을 사랑하는 이들(pesalā)’은 계행을 즐기는 이들을 뜻한다. ‘벗이여, 그대는 누구인가(kosi tvaṃ, āvusoti)’라고 코칼리카는 앉은 채로 게슴츠레한 눈을 뜨고 이렇게 말했다. ‘보라, 그대가 얼마나 잘못을 범했는지(passa yāvañca te idaṃ aparaddhati)’는 그대가 범한 잘못의 정도를 보라는 것이다. 제 이마의 큰 종기는 보지 못하면서 겨자씨만 한 종기로 나를 훈계해야 한다고 생각하느냐는 말이다.

---

อถ นํ ‘‘อทิฏฺฐิปฺปตฺโต อยํ โกกาลิโก, คิลิตวิโส วิย น กสฺสจิ วจนํ น กริสฺสตี’’ติ ญตฺวา ปุริสสฺส หีติอาทิมาห. ตตฺถ กุฐารีติ กุฐาริสทิสา ผรุสวาจา. ฉินฺทตีติ กุสลมูลสงฺขาเต มูเลเยว นิกนฺตติ. นินฺทิยนฺติ นินฺทิตพฺพํ ทุสฺสีลปุคฺคลํ. ปสํสตีติ อุตฺตมตฺเถ สมฺภาเวตฺวา ขีณาสโวติ วทติ. ตํ วา นินฺทติ โย ปสํสิโยติ โย วา ปสํสิตพฺโพ ขีณาสโว, ตํ อนฺติมวตฺถุนา โจเทนฺโต ‘‘ทุสฺสีโล อย’’นฺติ วทติ. วิจินาติ มุเขน โส กลินฺติ โส ตํ อปราธํ [Pg.329] มุเขน วิจินาติ นาม. กลินา เตนาติ เตน อปราเธน สุขํ น วินฺทติ. นินฺทิยปสํสาย หิ ปสํสิยนินฺทาย จ สมโกว วิปาโก.

그때 ‘이 코칼리카는 파멸에 이르렀구나. 독을 삼킨 자처럼 누구의 말도 듣지 않겠구나’라고 알고서 ‘사람에게는(purisassa hi)’ 등의 게송을 설하셨다. 거기서 ‘도끼(kuṭhārī)’란 도끼처럼 날카롭고 거친 말을 뜻한다. ‘자른다(chindatī)’는 것은 선한 뿌리(kusalamūla)라고 일컬어지는 근본을 베어버린다는 것이다. ‘비난받아야 할 자(nindiyaṃ)’란 계행이 나쁜 사람(dussīla)을 뜻한다. ‘칭찬한다(pasaṃsatī)’는 것은 수다원 등의 거룩한 과보(uttamatthe)를 성취한 아라한이라고 찬탄하며 말하는 것이다. ‘칭찬받아야 할 자를 비난한다(taṃ vā nindati yo pasaṃsiyo)’는 칭찬받아야 할 아라한을 파계의 허물로 비난하며 ‘이 사람은 계행이 나쁘다’라고 말하는 것이다. ‘입으로 불운을 쌓는다(vicināti mukhena so kaliṃ)’는 것은 그 잘못을 입으로 거두어들인다는 의미이다. ‘그 불운으로 인해(kalinā tenā)’란 그 잘못으로 인해 행복을 얻지 못함을 뜻한다. 비난받아야 할 자를 칭찬하는 것이나 칭찬받아야 할 자를 비난하는 것이나 그 과보는 동일하기 때문이다.

---

สพฺพสฺสาปิ สหาปิ อตฺตนาติ สพฺเพน สเกน ธเนนปิ อตฺตนาปิ สทฺธึ โย อกฺเขสุ ธนปราชโย นาม, อยํ อปฺปมตฺตโก อปราโธ. โย สุคเตสูติ โย ปน สมฺมคฺคเตสุ ปุคฺคเลสุ จิตฺตํ ทูเสยฺย, อยํ จิตฺตปโทโสว ตโต กลิโต มหนฺตตโร กลิ.

‘자신과 함께 모든 재산까지(sabbassāpi sahāpi attanā)’라는 것은 자신의 모든 재물과 자신마저 포함하여 주사위 놀이(도박)에서 패배하여 잃는 것을 말하며, 이것은 사소한 잘못(aparādho)이다. ‘선서(부처님)들에게(yo sugatesū)’란 바르게 가신 분들(부처님, 벽지불, 성문들)에 대하여 마음을 오염시키는(dūseyya) 자를 말하며, 이러한 마음의 오염(cittappadoso)은 도박의 패배보다 훨씬 더 큰 잘못(불행)이다.

---

อิทานิ ตสฺส มหนฺตตรภาวํ ทสฺเสนฺโต สตํ สหสฺสานนฺติอาทิมาห. ตตฺถ สตํ สหสฺสานนฺติ นิรพฺพุทคณนาย สตสหสฺสญฺจ. ฉตฺตึสตีติ อปรานิ ฉตฺตึสติ นิรพฺพุทานิ. ปญฺจ จาติ อพฺพุทคณนาย ปญฺจ อพฺพุทานิ. ยมริยครหีติ ยํ อริเย ครหนฺโต นิรยํ อุปปชฺชติ, ตตฺถ เอตฺตกํ อายุปฺปมาณนฺติ อตฺโถ.

이제 그 잘못의대함을 보이시기 위해 ‘백천(sataṃ sahassānaṃ)’ 등의 게송을 설하셨다. 거기서 ‘백천’은 니랍부다(nirabbuda) 지옥의 수로 십만이며, ‘서른여섯(chattiṃsatī)’은 그 뒤에 이어지는 36개의 니랍부다를 의미한다. ‘다섯(pañca ca)’은 압부다(abbuda) 지옥의 수로 다섯을 뜻한다. ‘성자를 비방하는 자가 가는 곳(yamariyagarahī)’이란 성자를 비방하는 자가 태어나는 파두마(paduma) 지옥을 말하며, 그곳에서의 수명이 이와 같다는 의미이다.

---

กาลมกาสีติ อุปชฺฌาเย ปกฺกนฺเต กาลํ อกาสิ. ปทุมนิรยนฺติ ปาฏิเยกฺโก ปทุมนิรโย นาม นตฺถิ, อวีจิมหานิรยสฺมึเยว ปน ปทุมคณนาย ปจฺจิตพฺเพ เอกสฺมึ ฐาเน นิพฺพตฺติ.

‘죽음을 맞이했다(kālamakāsī)’는 것은 은사(투리 범천)가 떠난 뒤에 죽었음을 의미한다. ‘파두마 지옥(padumanirayaṃ)’이라는 별도의 지옥이 따로 있는 것이 아니라, 아비지 대지옥(avīcimahāniraya) 중에서도 파두마 수(시간 단위)만큼 고통을 받아야 하는 한 장소에 태어난 것이다.

---

วีสติขาริโกติ มาคธเกน ปตฺเถน จตฺตาโร ปตฺถา, โกสลรฏฺเฐ เอโก ปตฺโถ โหติ. เตน ปตฺเถน จตฺตาโร ปตฺถา อาฬฺหกํ, จตฺตาริ อาฬฺหกานิ โทณํ, จตุโทณา มานิกา, จตุมานิกา ขารี, ตาย ขาริยา วีสติขาริโก. ติลวาโหติ มาคธกานํ สุขุมติลานํ ติลสกฏํ. อพฺพุโท นิรโยติ อพฺพุโท นาม ปาฏิเยกฺโก นิรโย นตฺถิ, อวีจิมฺหิเยว ปน อพฺพุทคณนาย ปจฺจิตพฺพฏฺฐานสฺเสตํ นามํ. นิรพฺพุทาทีสุปิ เอเสว นโย.

‘20카리(vīsatikhāriko)’라는 것은 마가다의 척도로 4빠타(pattha)가 코살라국의 1빠타가 된다. 그 빠타로 4빠타가 1알라카(āḷhaka)이고, 4알라카가 1도나(doṇa)이며, 4도나가 1마니까(māṇikā)이고, 4마니까가 1카리(khārī)이다. 그 카리로 20카리가 1틸라바하(tilavāha, 참깨 수레)이다. 이는 마가다 사람들의 고운 참깨를 가득 실은 수레를 말한다. ‘압부다 지옥(abbudo nirayo)’이라는 별도의 지옥은 없으며, 아비지 지옥 안에서 압부다 수만큼 고통을 받아야 하는 장소의 이름일 뿐이다. 니랍부다 등의 명칭도 이와 같은 방식이다.

---

วสฺสคณนาปิ ปเนตฺถ เอวํ เวทิตพฺพา – ยเถว หิ สตํ สตสหสฺสานิ โกฏิ โหติ, เอวํ สตํ สตสหสฺสโกฏิโย ปโกฏิ นาม โหติ, สตํ สตสหสฺสปโกฏิโย โกฏิปโกฏิ นาม, สตํ สตสหสฺสโกฏิปโกฏิโย นหุตํ, สตํ สตสหสฺสนหุตานิ นินฺนหุตํ, สตํ สตสหสฺสนินฺนหุตานิ เอกํ อพฺพุทํ, ตโต วีสติคุณํ นิรพฺพุทํ, เอส นโย สพฺพตฺถาติ. ทสมํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

여기서 년수(시간)의 계산은 다음과 같이 이해해야 한다. 10만 개가 100번 있으면 1코티(koṭi, 천만)가 되듯이, 10만 개의 100코티가 1파코티(pakoṭi)이고, 10만 개의 100파코티가 1코티파코티(koṭipakoṭi)이며, 10만 개의 100코티파코티가 1나후타(nahuta)이고, 10만 개의 100나후타가 1닌나후타(ninnahuta)이며, 10만 개의 100닌나후타가 1압부다(abbuda)이다. 거기서 20배를 곱한 것이 1니랍부다(nirabbuda)이다. 이러한 방식이 모든 지옥 명칭에 적용된다. 열 번째 경(dasamaṃ)은 앞에서 설한 방식대로 이해해야 한다. 나머지 모든 구절은 의미가 명확하다. 이것으로 열 번째 경의 설명을 마친다.

---

เถรวคฺโค จตุตฺโถ.

네 번째인 장로의 품(theravaggo)이 끝났다.

---

(๑๐) ๕. อุปาลิวคฺโค

(10) 5. 우팔리 품(Upālivaggo)

---

๑-๒. กามโภคีสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2. 까마보기 경 등의 주석

---

๙๑-๙๒. ปญฺจมสฺส [Pg.330] ปฐเม สาหเสนาติ สาหสิยกมฺเมน. ทุติเย ภยานีติ จิตฺตุตฺราสภยานิ. เวรานีติ อกุสลเวรปุคฺคลเวรานิ. อริโย จสฺส ญาโยติ สห วิปสฺสนาย มคฺโค. อิติ อิมสฺมึ สติ อิทํ โหตีติ เอวํ อิมสฺมึ อวิชฺชาทิเก การเณ สติ อิทํ สงฺขาราทิกํ ผลํ โหติ. อิมสฺสุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชตีติ โย ยสฺส สหชาตปจฺจโย โหติ, ตสฺส อุปฺปาทา อิตรํ อุปฺปชฺชติ นาม. อิมสฺมึ อสตีติ อวิชฺชาทิเก การเณ อสติ สงฺขาราทิกํ ผลํ น โหติ. อิมสฺส นิโรธาติ การณสฺส อปฺปวตฺติยา ผลสฺส อปฺปวตฺติ โหติ.

91-92. 다섯 번째 품의 첫 번째 경에서 ‘강압적으로(sāhasena)’는 폭력적인 행위(sāhasiyakammena)를 뜻한다. 두 번째 경에서 ‘두려움(bhayāni)’은 마음의 공포를 뜻한다. ‘원한(verānī)’은 불선한 원한과 사람에 대한 원한을 뜻한다. ‘성스러운 방법(ariyo cassa ñāyo)’은 위빳사나와 함께하는 도(maggo)를 말한다. ‘이것이 있을 때 이것이 있다(iti imasmiṃ sati idaṃ hoti)’는 것은 무명(avijjā) 등의 원인이 있을 때 행(saṅkhāra) 등의 결과가 있다는 것이다. ‘이것이 일어남으로써 이것이 일어난다(imassuppādā idaṃ uppajjatī)’는 것은 어떤 법이 다른 법의 구생연(sahajātapaccayo)이 될 때, 그 원인이 일어남으로써 다른 결과가 일어난다는 의미이다. ‘이것이 없을 때 이것이 없다(imasmiṃ asatī)’는 것은 무명 등의 원인이 없으면 행 등의 결과도 없다는 것이다. ‘이것이 멸함으로써(imassa nirodhā)’는 원인이 소멸(작동하지 않음)함으로써 결과도 소멸(작동하지 않음)한다는 뜻이다.

---

๓. กึทิฏฺฐิกสุตฺตวณฺณนา

3. 낑딧띠까 경의 주석

---

๙๓. ตติเย สณฺฐาเปสุนฺติ อิริยาปถมฺปิ วจนปถมฺปิ สณฺฐาเปสุํ. อปฺปสทฺทวินีตาติ อปฺปสทฺเทน มตฺตภาณินา สตฺถารา วินีตา. ปรโตโฆสปจฺจยา วาติ ปรสฺส วา วจนการณา. เจตยิตาติ ปกปฺปิตา. มงฺกุภูตาติ โทมนสฺสปฺปตฺตา นิตฺเตชา. ปตฺตกฺขนฺธาติ ปติตกฺขนฺธา. สหธมฺเมนาติ สเหตุเกน การเณน วจเนน.

93. [세 번째 경의 주석에서] ‘saṇṭhāpesuṃ’(안정시켰다)이라는 말은 행주좌와(威儀)의 자태와 언로(言路, 말하는 방식)를 모두 잘 유지했다는 뜻이다. ‘appasaddavinītā’(작은 소리로 길들여진)라는 말은 분량에 맞게 말씀하시는(mattabhāṇī) 스승에 의해 조용한 음성을 내도록 잘 훈련되었다는 의미이다. ‘paratoghosapaccayā vā’(타인의 소리를 연유로 하여)라는 말은 타인의 말이라는 원인 때문이다. ‘cetayitā’(의도된)라는 말은 계획되었다는 뜻이다. ‘maṅkubhūtā’(낙담한)라는 말은 근심에 빠져 기운이 없어진 상태를 말한다. ‘pattakkhandhā’(어깨가 처진)라는 말은 어깨를 아래로 떨어뜨린 모습이다. ‘sahadhammena’(법과 함께, 조리 있게)라는 말은 원인이 있고 이유가 있는 말로써라는 뜻이다.

---

๔. วชฺชิยมาหิตสุตฺตวณฺณนา

4. 와지야마히타 경(Vajjiyamāhitasutta)의 설명

---

๙๔. จตุตฺเถ วชฺชิยมาหิโตติ เอวํนามโก. สพฺพํ ตปนฺติ สพฺพเมว ทุกฺกรการิกํ. สพฺพํ ตปสฺสินฺติ สพฺพํ ตปนิสฺสิตกํ. ลูขาชีวินฺติ ทุกฺกรการิกชีวิกานุโยคํ อนุยุตฺตํ. คารยฺหนฺติ ครหิตพฺพยุตฺตกํ. ปสํสิยนฺติ ปสํสิตพฺพยุตฺตกํ. เวนยิโกติ สยํ อวินีโต อญฺเญหิ วิเนตพฺโพ. อปญฺญตฺติโกติ น กิญฺจิ ปญฺญาเปตุํ สกฺโกติ. อถ วา เวนยิโกติ สตฺตวินาสโก. อปญฺญตฺติโกติ อปจฺจกฺขํ นิพฺพานํ ปญฺญาเปติ, สยํกตาทีสุ กิญฺจิ ปญฺญาเปตุํ น สกฺโกติ. น โส ภควา เวนยิโกติ โส ภควา เอวํ ยาถาวโต ญตฺวา กุสลากุสลํ ปญฺญาเปนฺโต น อญฺเญน วิเนตพฺโพ น อญฺญสิกฺขิโต. เย จ ธมฺเม อุปาทาย สตฺโต ปญฺญาปิยติ, เตสํ ปญฺญาปนโต น สตฺตวินาสโก, สุวินีโต สุสิกฺขิโต สตฺตวินายโกติ อตฺโถ. ตสฺส จ ปญฺญตฺติโย [Pg.331] สปญฺญตฺติโยเยวาติ ทสฺเสติ. วิมุตฺตึ วิมุจฺจโต อกุสลา ธมฺมาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิสงฺขาตํ จิตฺตสฺส อธิมุตฺตึ อธิมุจฺจโต อกุสลา ธมฺมา วฑฺฒนฺติ นาม, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. สาสเน ปน จิตฺตสฺส วิมุตฺติสงฺขาโต วิมุตฺติ กุสลานํเยว ปจฺจโย โหติ.

94. [네 번째 경의 주석에서] ‘vajjiyamāhito’는 그러한 이름을 가진 자를 말한다. ‘sabbaṃ tapaṃ’(모든 고행)이란 모든 행하기 어려운 고행을 뜻한다. ‘sabbaṃ tapassiṃ’(모든 고행자)이란 고행에 의지하는 모든 사람을 말한다. ‘lūkhājīviṃ’(거친 생계자)이란 행하기 어려운 삶의 방식에 전념하는 자이다. ‘gārayhaṃ’은 비난받아 마땅한 것을 말하며, ‘pasaṃsiyaṃ’은 칭찬받아 마땅한 것을 말한다. ‘venayiko’는 스스로 길들여지지 않아 타인에 의해 길들여져야 할 자라는 뜻이다. ‘apaññattiko’는 어떤 것도 규정(시설)할 수 없다는 뜻이다. 또는 ‘venayiko’는 중생을 파괴하는 자(단멸론자)를, ‘apaññattiko’는 목격하지 못한 열반을 규정하며 스스로 지은 업 등에 대해 아무것도 규정할 수 없는 자를 의미한다. ‘na so bhagavā venayiko’(그 세존은 단멸론자가 아니다)라는 것은 그 세존께서는 이와 같이 여실하게 알고서 유익함과 해로움을 규정하시는 분이기에, 타인에 의해 길들여질 필요가 없으며 타인에게 배운 분도 아니라는 뜻이다. 또한 어떤 법들을 반연하여 ‘중생’이라고 규정되는지 그 법들을 규정하시기에, 중생을 파괴하는 자가 아니라 잘 인도하고 잘 훈련시키며 중생을 이끄는 분(sattavināyaka)이라는 의미이다. 그리고 세존께서는 규정(시설)을 갖추고 계심(sapaññattiko)을 보여준다. ‘vimuttiṃ vimuccato akusalā dhammā’(해탈을 지향하는 자에게 해로운 법들이 [증장한다])라는 말은 미차디티(사견)라고 불리는 마음의 성향을 확신하는 자에게 해로운 법들이 증장한다는 뜻으로, 그것을 염두에 두고 하신 말씀이다. 그러나 성스러운 가르침(sāsana)에서 마음의 해탈이라 불리는 해탈은 오직 유익한 법들의 조건이 된다.

---

๕. อุตฺติยสุตฺตวณฺณนา

5. 웃티야 경(Uttiyasutta)의 설명

---

๙๕. ปญฺจเม ตุณฺหี อโหสีติ สตฺตูปลทฺธิยํ ฐตฺวา อปุจฺฉํ ปุจฺฉตีติ ตุณฺหี อโหสิ. สพฺพสามุกฺกํสิกํ วต เมติ มยา สพฺพปุจฺฉานํ อุตฺตมปุจฺฉํ ปุจฺฉิโต สมโณ โคตโม สํสาเทติ โน วิสฺสชฺเชติ, นูน น วิสหติ น สกฺโกติ วิสฺสชฺเชตุนฺติ เอวํ ปาปิกํ ทิฏฺฐึ มา ปฏิลภีติ. ตทสฺสาติ ตํ เอวํ อุปฺปนฺนํ ทิฏฺฐิคตํ ภเวยฺย. ปจฺจนฺติมนฺติ ยสฺมา มชฺฌิมเทเส นครสฺส อุทฺธาปาทีนิ ถิรานิ วา โหนฺตุ ทุพฺพลานิ วา, สพฺพโส วา ปน มา โหนฺตุ, โจราสงฺกา น โหติ. ตสฺมา ตํ อคฺคเหตฺวา ‘‘ปจฺจนฺติมํ นคร’’นฺติ อาห. ทฬฺหุทฺธาปนฺติ ถิรปาการปาทํ. ทฬฺหปาการโตรณนฺติ ถิรปาการญฺเจว ถิรปิฏฺฐิสงฺฆาฏญฺจ. เอกทฺวารนฺติ กสฺมา อาห? พหุทฺวารสฺมิญฺหิ นคเร พหูหิ ปณฺฑิตโทวาริเกหิ ภวิตพฺพํ, เอกทฺวาเร เอโกว วฏฺฏติ. ตถาคตสฺส จ ปญฺญาย อญฺโญ สทิโส นตฺถิ. ตสฺมา สตฺถุ ปณฺฑิตภาวสฺส โอปมฺมตฺถํ เอกํเยว โทวาริกํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอกทฺวาร’’นฺติ อาห. ปณฺฑิโตติ ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต. พฺยตฺโตติ เวยฺยตฺติเยน สมนฺนาคโต. เมธาวีติ ฐานุปฺปตฺติยปญฺญาสงฺขาตาย เมธาย สมนฺนาคโต. อนุปริยายปถนฺติ อนุปริยายนามกํ มคฺคํ. ปาการสนฺธินฺติ ทฺวินฺนํ อิฏฺฐกานํ อปคตฏฺฐานํ. ปาการวิวรนฺติ ปาการสฺส ฉินฺนฏฺฐานํ. ตเทเวตํ ปญฺหนฺติ ตํเยว ‘‘สสฺสโต โลโก’’ติอาทินา นเยน ปุฏฺฐํ ฐปนียปญฺหํ ปุนปิ ปุจฺฉิ. สพฺโพ จ เตน โลโกติ สตฺตูปลทฺธิยํเยว ฐตฺวา อญฺเญนากาเรน ปุจฺฉตีติ ทสฺเสติ.

95. [다섯 번째 경의 주석에서] ‘tuṇhī ahosi’(침묵하셨다)라는 말은 [웃티야가] 중생이라는 유견(有見)에 머물러 묻지 말아야 할 것을 물었기에 침묵하신 것이다. ‘sabbasāmukkaṃsikaṃ vata me’(참으로 나에게는 모든 것 중에 으뜸가는 [질문이다])라는 말은 ‘내가 모든 질문 중에서 가장 뛰어난 질문을 던졌으나 사문 고타마는 당황하여 대답하지 못한다. 분명 대답할 능력이 없어서 대답하지 못하는 것이리라’라고 웃티야가 생각한 것이니, 그가 이와 같은 나쁜 견해를 갖지 않도록 하기 위함이라는 뜻이다. ‘tadassa’는 그에게 이와 같이 생겨난 잘못된 견해가 있을 것이라는 뜻이다. ‘paccantimaṃ’(변방의)에 대하여, 중부 지방(majjhimadesa)의 도시에서는 성벽의 기초 등이 견고하든 부실하든 혹은 아예 없더라도 도적에 대한 두려움이 없으므로, 중부 지방의 도시를 예로 들지 않고 ‘변방의 도시’라고 말씀하셨다. ‘daḷhuddhāpaṃ’은 성벽의 기초가 견고함을 뜻한다. ‘daḷhapākāratoraṇant’은 성벽뿐만 아니라 문기둥과 상량도 견고함을 뜻한다. ‘ekadvāraṃ’(외문)이라고 왜 말씀하셨는가? 문이 많은 도시에는 많은 현명한 문지기가 있어야 하지만, 외문인 도시에는 단 한 명의 현명한 문지기만 있으면 충분하기 때문이다. 부처님의 지혜와 대등한 다른 이는 없으므로, 스승의 현명한 상태를 비유하기 위해 단 한 명의 문지기를 보여주려 ‘외문’이라고 말씀하셨다. ‘paṇḍito’는 지혜를 갖춘 것이고, ‘byatto’는 다방면의 숙련됨을 갖춘 것이며, ‘medhāvī’는 즉각적인 상황 판단력이라 불리는 총명함을 갖춘 것이다. ‘anupariyāyapathaṃ’은 성벽 주위를 도는 길을 말한다. ‘pākārasandhiṃ’은 벽돌 두 장 사이가 벌어진 곳이다. ‘pākāravivaraṃ’은 성벽의 틈이나 갈라진 곳이다. ‘tadevetaṃ pañhaṃ’(바로 그 질문을)이란 ‘세상은 영원한가’ 등의 방식으로 물었던 바로 그 유보되어야 할 질문(ṭhapanīyapauha)을 다시 물었다는 뜻이다. 그가 세상을 묻는 것은 여전히 중생이라는 유견에 머물러 다른 방식으로 묻고 있음을 보여주는 것이다.

---

๖. โกกนุทสุตฺตวณฺณนา

6. 꼬까누다 경(Kokanudasutta)의 설명

---

๙๖. ฉฏฺเฐ ปุพฺพาปยมาโนติ ปุพฺพสทิสานิ นิรุทกานิ กุรุมาโน. กฺเวตฺถ, อาวุโสติ โก เอตฺถ, อาวุโส. ยาวตา, อาวุโส, ทิฏฺฐีติ [Pg.332] ยตฺติกา ทฺวาสฏฺฐิวิธาปิ ทิฏฺฐิ นาม อตฺถิ. ยาวตา ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺติ ‘‘ขนฺธาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ, อวิชฺชาปิ, ผสฺโสปิ, สญฺญาปิ, วิตกฺโกปิ อโยนิโสมนสิกาโรปิ, ปาปมิตฺโตปิ, ปรโตโฆโสปิ ทิฏฺฐิฏฺฐาน’’นฺติ เอวํ ยตฺตกํ อฏฺฐวิธมฺปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ ทิฏฺฐิการณํ นาม อตฺถิ. ทิฏฺฐาธิฏฺฐานนฺติ ทิฏฺฐีนํ อธิฏฺฐานํ, อธิฐตฺวา อธิภวิตฺวา ปวตฺตาย ทิฏฺฐิยา เอตํ นามํ. ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานนฺติ ‘‘กตมานิ อฏฺฐารส ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานานิ? ยา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ทิฏฺฐิคหนํ ทิฏฺฐิกนฺตารํ ทิฏฺฐิวิสูกํ ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตํ ทิฏฺฐิสํโยชนํ ทิฏฺฐิสลฺลํ ทิฏฺฐิสมฺพาโธ ทิฏฺฐิปลิโพโธ ทิฏฺฐิพนฺธนํ ทิฏฺฐิปปาโต ทิฏฺฐานุสโย ทิฏฺฐิสนฺตาโป ทิฏฺฐิปริฬาโห ทิฏฺฐิคนฺโถ ทิฏฺฐุปาทานํ ทิฏฺฐาภินิเวโส ทิฏฺฐิปรามาโส. อิมานิ อฏฺฐารส ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานานี’’ติ เอวํ วุตฺตํ ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานํ. สมุฏฺฐานนฺติ ทิฏฺฐิฏฺฐานสฺเสว เววจนํ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ขนฺธา ปจฺจโย ทิฏฺฐีนํ อุปาทาย สมุฏฺฐานฏฺเฐนา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๒๔) สพฺพํ วิตฺถาเรตพฺพํ. โสตาปตฺติมคฺโค ปน ทิฏฺฐิสมุคฺฆาโต นาม สพฺพทิฏฺฐีนํ สมุคฺฆาตกตฺตา. ตมหนฺติ ตํ สพฺพํ อหํ ชานามิ. กฺยาหํ วกฺขามีติ กึการณา อหํ วกฺขามิ.

96. [여섯 번째 경의 주석에서] ‘pubbāpayamāno’란 이전과 같이 수분이 없는 상태로 만드는 것을 말한다. ‘kvettha, āvuso’는 ‘도대체 누가 여기 있습니까, 벗이여?’라는 구절의 단어 분리이다. ‘yāvatā, āvuso, diṭṭhī’란 예순두 가지 종류의 모든 견해를 의미한다. ‘yāvatā diṭṭhiṭṭhānaṃ’(견해의 토대가 되는 모든 것)이란 오온, 무명, 접촉(phassa), 지각(saññā), 사유(vitakka), 비체계적인 주의력(ayonisomanasikāra), 악우(bad friend), 타인의 음성 등 이 여덟 가지 종류의 견해의 토대이자 원인이 되는 것을 말한다. ‘diṭṭhādhiṭṭhānaṃ’이란 사견에 확고히 머무는 것이니, 견해에 확고히 머물러 압도되어 일어나는 견해를 가리키는 이름이다. ‘diṭṭhipariyuṭṭhānaṃ’이란 “열여덟 가지 견해의 얽매임은 무엇인가? 견해, 견해의 정글, 견해의 황야...” 등과 같이 설해진 열여덟 가지의 치성한 견해를 말한다. ‘samuṭṭhānaṃ’(발생/근원)이라는 말은 ‘diṭṭhiṭṭhāna’(견해의 토대)의 동의어이다. 실제로 “오온을 반연하여 발생한다는 의미에서 오온은 견해의 조건이다”라고 상세히 설명되어야 한다. 한편 예류도(sotāpattimagga)는 모든 견해를 뿌리째 뽑기 때문에 ‘diṭṭhisamugghāta’(견해의 근절)라고 불린다. ‘tamahaṃ’이란 그 모든 견해의 토대 등을 내가 안다는 뜻이다. ‘kyāhaṃ vakkhāmi’란 어떤 이유로 내가 말하겠느냐(말하지 못하겠느냐)는 뜻이다.

---

๗-๘. อาหุเนยฺยสุตฺตาทิวณฺณนา

7-8. 아후네이야 경 등의 설명

---

๙๗-๙๘. สตฺตเม สมฺมาทิฏฺฐิโกติ ยาถาวทิฏฺฐิโก. อฏฺฐเม อธิกรณสมุปฺปาทวูปสมกุสโลติ จตุนฺนํ อธิกรณานํ มูลํ คเหตฺวา วูปสเมน สมุปฺปาทวูปสมกุสโล โหติ.

[일곱 번째 경에서] ‘sammādiṭṭhiko’란 여실한 견해를 가진 자이다. [여덟 번째 경에서] ‘adhikaraṇasamuppādavūpasamakusalo’란 네 가지 쟁사(adhikaraṇa)의 근본 원인인지 아닌지를 파악하여, 그것을 가라앉힘으로써 발생과 가라앉힘에 능숙한 자가 된다는 뜻이다.

---

๙. อุปาลิสุตฺตวณฺณนา

9. 우빨리 경(Upālisutta)의 설명

---

๙๙. นวเม ทุรภิสมฺภวานีติ สมฺภวิตุํ ทุกฺขานิ ทุสฺสหานิ, น สกฺกา อปฺเปสกฺเขหิ อชฺโฌคาหิตุนฺติ วุตฺตํ โหติ. อรญฺญวนปตฺถานีติ อรญฺญานิ จ วนปตฺถานิ จ. อารญฺญกงฺคนิปฺผาทเนน อรญฺญานิ, คามนฺตํ อติกฺกมิตฺวา มนุสฺสานํ อนุปจารฏฺฐานภาเวน วนปตฺถานิ. ปนฺตานีติ ปริยนฺตานิ อติทูรานิ. ทุกฺกรํ ปวิเวกนฺติ กายวิเวโก ทุกฺกโร. ทุรภิรมนฺติ อภิรมิตุํ น สุกรํ. เอกตฺเตติ เอกีภาเว. กึ ทสฺเสติ? กายวิเวเก กเตปิ ตตฺถ จิตฺตํ อภิรมาเปตุํ ทุกฺกรํ. ทฺวยํทฺวยาราโม หิ อยํ โลโกติ. หรนฺติ มญฺเญติ หรนฺติ วิย ฆสนฺติ วิย. มโนติ จิตฺตํ. สมาธึ อลภมานสฺสาติ อุปจารสมาธึ วา อปฺปนาสมาธึ วา อลภนฺตสฺส[Pg.333]. กึ ทสฺเสติ? อีทิสสฺส ภิกฺขุโน ติณปณฺณมิคาทิสทฺเทหิ วิวิเธหิ จ ภีสนเกหิ วนานิ จิตฺตํ วิกฺขิปนฺติ มญฺเญติ. สํสีทิสฺสตีติ กามวิตกฺเกน สํสีทิสฺสติ. อุปฺลวิสฺสตีติ พฺยาปาทวิหึสาวิตกฺเกหิ อุทฺธํ ปฺลวิสฺสติ.

99. 아홉 번째 경에서, 'dūrabhisambhavāni(성취하기 어려운 것들)'란 성취하기 괴롭고 감내하기 어렵다는 의미이다. 즉, 공덕이 적은 자들은 깊이 들어가는 것이 불가능하다는 뜻이다. 'araññavanapatthānīti'는 숲(araññāni)과 숲의 수풀(vanapatthāni)을 말한다. 아란야의 규정(두당가)을 완성하기에 숲이라 하고, 마을의 경계를 지나 사람들이 접근하지 않는 곳이기에 숲의 수풀이라 한다. 'pantānīti'는 외진 곳, 아주 먼 곳을 의미한다. 'dukkaraṃ pavivekanti'는 몸의 떨치어짐(kāyaviveko)을 실천하기 어렵다는 뜻이다. 'durabhiramanti'는 즐거워하기 쉽지 않다는 의미이다. 'ekatteti'는 홀로 있는 상태를 말한다. 이것은 무엇을 보여주는가? 몸의 떨치어짐을 이루었더라도 그곳에서 마음을 즐겁게 하기는 어렵다는 것이다. 참으로 이 세상은 짝(동료)과 함께하는 것을 즐기기 때문이다. 'haranti maññeti'는 마치 (야차 등이) 채 가거나 씹어 먹는 것과 같다는 뜻이다. 'manoti'는 마음을 말한다. 'samādhiṃ alabhamānassāti'는 근접 삼매(upacārasamādhi)나 본 삼매(appanāsamādhi)를 얻지 못한 자를 말한다. 이것은 무엇을 보여주는가? 그러한 비구에게는 풀, 나뭇잎, 짐승 등의 소리와 여러 가지 두려운 대상들로 인해 숲이 마음을 산란하게 하는 것처럼 느껴진다는 뜻을 나타낸다. 'saṃsīdissatīti'는 감각적 욕망의 사유(kāma-vitakka)로 인해 침몰할 것이라는 뜻이다. 'uplavissatīti'는 악의와 해치려는 사유로 인해 위로 떠오를 것이라는 의미이다.

---

กณฺณสํโธวิกนฺติ กณฺเณ โธวนฺเตน กีฬิตพฺพํ. ปิฏฺฐิสํโธวิกนฺติ ปิฏฺฐึ โธวนฺเตน กีฬิตพฺพํ. ตตฺถ อุทกํ โสณฺฑาย คเหตฺวา ทฺวีสุ กณฺเณสุ อาสิญฺจนํ กณฺณสํโธวิกา นาม, ปิฏฺฐิยํ อาสิญฺจนํ ปิฏฺฐิสํโธวิกา นาม. คาธํ วินฺทตีติ ปติฏฺฐํ ลภติ. โก จาหํ โก จ หตฺถินาโคติ อหํ โก, หตฺถินาโค โก, อหมฺปิ ติรจฺฉานคโต, อยมฺปิ, มยฺหมฺปิ จตฺตาโร ปาทา, อิมสฺสปิ, นนุ อุโภปิ มยํ สมสมาติ.

'kaṇṇasaṃdhovikanti'는 귀를 씻으며 노는 놀이이다. 'piṭṭhisaṃdhovikanti'는 등을 씻으며 노는 놀이이다. 그 놀이 중에서 코로 물을 취해 양쪽 귀에 붓는 것을 '귀 씻기 놀이'라 하고, 등에 붓는 것을 '등 씻기 놀이'라 한다. 'gādhaṃ vindatīti'는 발붙일 곳(의지할 곳)을 얻는다는 의미이다. 'ko cāhaṃ ko ca hatthināgoti'에서 '나는 누구이며, 이 코끼리 왕은 누구인가? 나도 축생이고 이 코끼리도 축생이다. 나에게도 네 개의 발이 있고 이 코끼리에게도 있다. 우리 둘은 서로 평등하지 않은가?'라는 것이 그 의도이다.

---

วงฺกกนฺติ กุมารกานํ กีฬนกํ ขุทฺทกนงฺคลํ. ฆฏิกนฺติ ทีฆทณฺฑเกน รสฺสทณฺฑกํ ปหรณกีฬํ. โมกฺขจิกนฺติ สํปริวตฺตกกีฬํ, อากาเส ทณฺฑกํ คเหตฺวา ภูมิยํ วา สีสํ ฐเปตฺวา เหฏฺฐุปริยภาเวน ปริวตฺตนกีฬนฺติ วุตฺตํ โหติ. จิงฺคุลกนฺติ ตาลปณฺณาทีหิ กตํ วาตปฺปหาเรน ปริพฺภมนจกฺกํ. ปตฺตาฬฺหกํ วุจฺจติ ปณฺณนาฬิ, ตาย วาลุกาทีนิ มินนฺตา กีฬนฺติ. รถกนฺติ ขุทฺทกรถํ. ธนุกนฺติ ขุทฺทกธนุเมว.

'vaṅkakanti'는 어린아이들이 가지고 노는 작은 쟁기이다. 'ghaṭikanti'는 긴 막대기로 짧은 막대기를 치는 놀이이다. 'mokkhacikanti'는 공중제비 놀이인데, 공중에서 막대기를 잡거나 지면에 머리를 대고 아래위가 바뀌도록 회전하며 노는 것을 말한다. 'ciṅgulakanti'는 종려나무 잎 등으로 만들어 바람에 돌아가는 작은 수레바퀴(바람개비)이다. 'pattāḷhakaṃ'은 나뭇잎으로 만든 깔때기를 말하며, 그것으로 모래 등을 재며 노는 것이다. 'rathakanti'는 작은 수레이다. 'dhanukanti'는 작은 활을 의미한다.

---

อิธ โข ปน โวติ เอตฺถ โวติ นิปาตมตฺตํ, อิธ โข ปนาติ อตฺโถ. อิงฺฆ ตฺวํ, อุปาลิ, สงฺเฆ วิหราหีติ เอตฺถ อิงฺฆาติ โจทนตฺเถ นิปาโต. เตน เถรํ สงฺฆมชฺเฌ วิหารตฺถาย โจเทติ, นาสฺส อรญฺญวาสํ อนุชานาติ. กสฺมา? อรญฺญเสนาสเน วสโต กิรสฺส วาสธุรเมว ปูริสฺสติ, น คนฺถธุรํ. สงฺฆมชฺเฌ วสนฺโต ปน ทฺเว ธุรานิ ปูเรตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสติ, วินยปิฏเก จ ปาโมกฺโข ภวิสฺสติ. อถสฺสาหํ ปริสมชฺเฌ ปุพฺพปตฺถนํ ปุพฺพาภินีหารญฺจ กเถตฺวา อิมํ ภิกฺขุํ วินยธรานํ อคฺคฏฺฐาเน ฐเปสฺสามีติ อิมมตฺถํ ปสฺสมาโน สตฺถา เถรสฺส อรญฺญวาสํ นานุชานีติ. ทสมํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

'idha kho pana vo'에서 'vo'는 단지 어조를 고르는 조사(nipāta)일 뿐이며, '이 세상에서'라는 뜻이다. 'iṅgha tvaṃ, upāli, saṅghe viharāhīti'에서 'iṅgha'는 권유나 촉구의 의미로 쓰인 조사이다. 이것으로 부처님께서는 우빨리 장로에게 승가 가운데 머물 것을 권유하셨고, 그에게 숲에서 사는 것을 허락하지 않으셨다. 왜 허락하지 않으셨는가? 그가 숲의 처소에 머물면 수행의 의무(vāsadhura)는 채워지겠지만, 교학의 의무(ganthadhura)는 채워지지 않을 것이기 때문이다. 그러나 승가 가운데 머물면 두 가지 의무를 모두 채워 아라한과에 이르고, 비나야 삐따까(율장)에서도 으뜸이 될 것이기 때문이다. 그때 부처님께서는 '나는 대중 가운데서 그의 전생의 서원과 행적을 설하고, 이 비구를 율을 지니는 자들 중에서 으뜸의 자리에 앉히리라'는 목적을 보시고 장로에게 숲에서 사는 것을 허락하지 않으셨다. 열 번째 경은 그 의미가 명백하다.

---

อุปาลิวคฺโค ปญฺจโม.

우빨리 품(Upālivaggo)이 다섯 번째이다.

---

ทุติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

두 번째 50개 경들의 묶음(Dutiyapaṇṇāsaka)이 끝났다.

---

๓. ตติยปณฺณาสกํ

3. 세 번째 50개 경들의 묶음(Tatiyapaṇṇāsaka).

---

(๑๑) ๑. สมณสญฺญาวคฺโค

(11) 1. 사문의 인식 품(Samaṇasaññāvaggo).

---

๑. สมณสญฺญาสุตฺตวณฺณนา

1. 사문의 인식 경(Samaṇasaññāsutta)의 주석.

---

๑๐๑. ตติยสฺส [Pg.334] ปฐเม สมณสญฺญาติ สมณานํ อุปฺปชฺชนกสญฺญา. สนฺตตการีติ นิรนฺตรการี. อพฺยาปชฺโฌติ นิทฺทุกฺโข. อิทมตฺถํติสฺส โหตีติ อิทมตฺถํ อิเม ปจฺจยาติ เอวมสฺส ชีวิตปริกฺขาเรสุ โหติ, ปจฺจเวกฺขิตปริโภคํ ปริภุญฺชตีติ อตฺโถ. ทุติยํ อุตฺตานตฺถเมว.

101. 세 번째 묶음의 첫 번째 경에서, 'samaṇasaññā'란 사문들에게 생겨나는 인식이다. 'santatakārī'는 끊임없이 행하는 자이다. 'abyāpajjho'는 괴로움이 없는 것이다. 'idamatthaṃtissa hotīti'는 네 가지 필수품에 대하여 '이것들은 이러한 목적(추위나 더위를 물리침 등)을 위한 것이다'라는 인식이 생겨, 숙고하여 수용하는 것을 의미한다. 두 번째 경은 의미가 명백하다.

---

๓. มิจฺฉตฺตสุตฺตวณฺณนา

3. 그릇됨 경(Micchattasutta)의 주석.

---

๑๐๓. ตติเย วิราธนา โหตีติ สคฺคโต มคฺคโต จ วิรชฺฌนํ โหติ. โน อาราธนาติ น สมฺปาทนา น ปริปูรการิตา โหติ. ปโหตีติ ปวตฺตติ.

103. 세 번째 경에서 'virādhanā hotīti'란 천상과 도(mangga)로부터 멀어지는 것을 말한다. 'no ārādhanā'란 성취하지 못하고 충족시키지 못하는 것이다. 'pahotīti'는 발생한다는 뜻이다.

---

๔-๕. พีชสุตฺตาทิวณฺณนา

4-5. 씨앗 경(Bījasutta) 등의 주석.

---

๑๐๔-๑๐๕. จตุตฺเถ ยถาทิฏฺฐิ สมตฺตํ สมาทินฺนนฺติ ทิฏฺฐานุรูเปน ปริปุณฺณํ สมาทินฺนํ สกลํ คหิตํ. เจตนาติ ตีสุ ทฺวาเรสุ นิพฺพตฺติตเจตนาว คหิตา. ปตฺถนาติ ‘‘เอวรูโป สิย’’นฺติ เอวํ ปตฺถนา. ปณิธีติ ‘‘เทโว วา ภวิสฺสามิ เทวญฺญตโร วา’’ติ จิตฺตฏฺฐปนา. สงฺขาราติ สมฺปยุตฺตกสงฺขารา. ปญฺจเม ปุเรจาริกฏฺเฐน ปุพฺพงฺคมา. อนฺวเทวาติ ตํ อนุพนฺธมานเมว.

네 번째 경에서, 'yathādiṭṭhi samattaṃ samādinnanti'는 [그릇된] 견해에 따라 온전히 받아들여진 모든 것을 의미한다. 'cetanā'라는 단어로는 세 가지 문(신, 구, 의)에서 일어나는 의도만을 취한다. 'patthanā'는 '이와 같이 되었으면' 하는 원함이다. 'paṇidhī'는 '신(deva)이 되거나 어떤 신이 되리라'는 마음의 설정이다. 'saṅkhārā'는 그릇된 견해와 결합된 형성(상카라)들이다. 다섯 번째 경에서 'pubbaṅgamā'는 앞서가는 성질 때문에 선구자라 한다. 'anvadevāti'는 그것을 단지 뒤따르는 것이다.

---

๖. นิชฺชรสุตฺตวณฺณนา

6. 소멸 경(Nijjarasutta)의 주석.

---

๑๐๖. ฉฏฺเฐ นิชฺชรวตฺถูนีติ นิชฺชรการณานิ. มิจฺฉาทิฏฺฐิ นิชฺชิณฺณา โหตีติ อยํ เหฏฺฐา วิปสฺสนายปิ นิชฺชิณฺณา เอว ปหีนา. กสฺมา ปุน คหิตาติ? อสมุจฺฉินฺนตฺตา. วิปสฺสนาย หิ กิญฺจาปิ นิชฺชิณฺณา, น ปน สมุจฺฉินฺนา. มคฺโค ปน อุปฺปชฺชิตฺวา ตํ สมุจฺฉินฺทติ, น ปุน วุฏฺฐาตุํ เทติ. ตสฺมา ปุน คหิตา. เอวํ สพฺพปเทสุ โยเชตพฺโพ. เอตฺถ จ สมฺมาวิมุตฺติปจฺจยา จตุสฏฺฐิ ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. กตเม จตุสฏฺฐิ? โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ อธิโมกฺขฏฺเฐน [Pg.335] สทฺธินฺทฺริยํ ปริปูรติ, ปคฺคหฏฺเฐน วีริยินฺทฺริยํ, อุปฏฺฐานฏฺเฐน สตินฺทฺริยํ, อวิกฺเขปฏฺเฐน สมาธินฺทฺริยํ, ทสฺสนฏฺเฐน ปญฺญินฺทฺริยํ ปริปูเรติ, วิชานนฏฺเฐน มนินฺทฺริยํ, อภินนฺทนฏฺเฐน โสมนสฺสินฺทฺริยํ, ปวตฺตสนฺตติอาธิปเตยฺยฏฺเฐน ชีวิตินฺทฺริยํ ปริปูรติ…เป… อรหตฺตผลกฺขเณ อธิโมกฺขฏฺเฐน สทฺธินฺทฺริยํ…เป… ปวตฺตสนฺตติอาธิปเตยฺยฏฺเฐน ชีวิตินฺทฺริยํ ปริปูรตีติ เอวํ จตูสุ จ มคฺเคสุ จตูสุ จ ผเลสุ อฏฺฐฏฺฐ หุตฺวา จตุสฏฺฐิ ธมฺมา ปาริปูรึ คจฺฉนฺติ.

106. 여섯 번째 경에서, 'nijjaravatthūnīti'는 소멸의 원인들을 말한다. 'micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotīti'에서 이 그릇된 견해는 앞서 위빳사나에 의해서도 이미 소멸되고 버려졌다. 그런데 왜 다시 언급되었는가? 완전히 끊어지지 않았기 때문이다. 위빳사나에 의해서 소멸되더라도 그것은 완전히 끊어진 상태(samucchinnā)는 아니다. 그러나 도(Magga)가 일어나면 그것을 완전히 끊어버려 다시는 일어나지 못하게 한다. 그러므로 다시 언급된 것이다. 모든 구절에 이와 같은 방식을 적용해야 한다. 또한 여기서는 바른 해탈의 연(緣)으로 인해 64가지 법이 수행의 성취에 이른다. 64가지란 무엇인가? 예류도의 순간에 확신(adhimokkha)의 의미로 신근(saddhindriya)이 충만하고, 정지(paggaha)의 의미로 정진근(vīriyindriya)이, 확립(upaṭṭhāna)의 의미로 사근(satindriya)이, 불산란(avikkhepa)의 의미로 정근(samādhindriya)이, 봄(dassana)의 의미로 혜근(paññindriya)이 충만하며, 앎(vijānana)의 의미로 의근(manindriya)이, 기쁨(abhinandana)의 의미로 희근(somanassindriya)이, 상속의 지배(pavattasantatiādhipateyya)의 의미로 명근(jīvitindriya)이 충만한다. ... (중략) ... 아라한과의 순간에도 신근 ... 명근 등이 충만한다. 이처럼 네 가지 도와 네 가지 과에서 각각 8가지씩 되어 64가지 법이 성취에 이르는 것이다.

---

๗. โธวนาสุตฺตวณฺณนา

7. 씻기 경(Dhovanāsutta)의 주석.

---

๑๐๗. สตฺตเม โธวนนฺติ อฏฺฐิโธวนํ. ตสฺมิญฺหิ ชนปเท มนุสฺสา ญาตเก มเต น ฌาเปนฺติ, อาวาฏํ ปน ขณิตฺวา ภูมิยํ นิทหนฺติ. อถ เนสํ ปูติภูตานํ อฏฺฐีนิ นีหริตฺวา โธวิตฺวา ปฏิปาฏิยา อุสฺสาเปตฺวา คนฺธมาเลหิ ปูเชตฺวา ฐเปนฺติ. นกฺขตฺเต ปตฺเต ตานิ อฏฺฐีนิ คเหตฺวา โรทนฺติ ปริเทวนฺติ, ตโต นกฺขตฺตํ กีฬนฺติ.

107. 일곱 번째 경에서, 'dhovananti'는 뼈를 씻는 관습(aṭṭhidhovana)을 말한다. 참으로 그 지방(남쪽 나라)의 사람들은 친척이 죽으면 화장하지 않고 구덩이를 파서 땅에 묻는다. 그 후 시신이 부패하면 그 뼈를 꺼내어 씻고 순서대로 세워 놓은 뒤, 향과 꽃으로 공양하며 보관한다. 축제일이 되면 그 뼈들을 들고 울며 슬퍼하다가 축제를 즐긴다.

---

๘-๑๐. ติกิจฺฉกสุตฺตาทิวณฺณนา

8-10. 의사 경(Tikicchakasutta) 등의 주석

---

๑๐๘-๑๑๐. อฏฺฐเม วิเรจนนฺติ โทสนีหรณเภสชฺชํ. วิริตฺตา โหตีติ นีหฏา โหติ ปนุทิตา. นวเม วมนนฺติ วมนกรณเภสชฺชํ. ทสเม นิทฺธมนียาติ นิทฺธมิตพฺพา. นิทฺธนฺตาติ นิทฺธมิตา.

108-110. 여덟 번째 경에서 ‘배설약(virecana)’이란 담즙이나 점액 등의 허물을 제거하는 약을 말한다. ‘배설되었다(virittā hoti)’는 것은 제거되고 물리쳐졌음을 의미한다. 아홉 번째 경에서 ‘구토약(vamana)’이란 [구토를 유발하는] 약을 말한다. 열 번째 경에서 ‘내쫓아야 할 것들(niddhamanīyā)’이란 내쫓아 버려야 할 법들을 말하며, ‘내쫓겼다(niddhantā)’는 것은 내쫓아 버려졌다는 뜻이다.

---

๑๑. ปฐมอเสขสุตฺตวณฺณนา

11. 첫 번째 무학 경(Asekhasutta)의 주석

---

๑๑๑. เอกาทสเม องฺคปริปูรณตฺถํ สมฺมาทิฏฺฐิเยว สมฺมาญาณนฺติ วุตฺตา. เอวเมเต สพฺเพปิ อรหตฺตผลธมฺมา อเสขา, อเสขสฺส ปวตฺตตฺตา ปจฺจเวกฺขณญาณมฺปิ อเสขนฺติ วุตฺตํ.

111. 열한 번째 경에서 [무학의] 요소를 충족시키기 위해 바른 견해(sammādiṭṭhi)를 바로 ‘바른 지혜(sammāñāṇa)’라고 설하셨다. 이와 같이 이 모든 것은 아라한과의 법들로서 ‘무학(asekha)’이다. 무학자(아라한)에게 일어나는 것이기 때문에 반조의 지혜(paccavekkhaṇañāṇa) 또한 무학이라고 설해졌다.

---

๑๒. ทุติยอเสขสุตฺตวณฺณนา

12. 두 번째 무학 경의 주석

---

๑๑๒. ทฺวาทสเม อเสขิยาติ อเสขาเยว, อเสขสนฺตกา วา. อิมินา สุตฺเตน ขีณาสโวว กถิโตติ.

112. 열두 번째 경에서 ‘무학의 것들(asekhiyā)’이란 무학의 법들 그 자체이거나, 혹은 무학자에게 속한 법들을 말한다. 이 경을 통해 오직 번뇌를 다한 자(아라한)만이 설해졌다.

---

สมณสญฺญาวคฺโค ปฐโม.

사문유상 품(Samaṇasaññāvaggo)이 끝났다.

---

(๑๒) ๒. ปจฺโจโรหณิวคฺโค

(12) 2. 하강 품(Paccorohaṇivaggo)

---

๑-๒. อธมฺมสุตฺตทฺวยวณฺณนา

1-2. 비법 경(Adhammasutta) 두 가지의 주석

---

๑๑๓-๑๑๔. ทุติยสฺส [Pg.336] ปฐเม ปาฏิเยกฺกํ ปุจฺฉา จ วิสฺสชฺชนา จ กตา. ทุติเย เอกโตว.

113-114. 두 번째 품의 첫 번째 경에서는 질문과 답변이 각각 이루어졌다. 두 번째 경에서는 한꺼번에 이루어졌다.

---

๓. ตติยอธมฺมสุตฺตวณฺณนา

3. 세 번째 비법 경의 주석

---

๑๑๕. ตติเย อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวาติ มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา. สตฺถุ เจว สํวณฺณิโตติ ปญฺจสุ ฐาเนสุ เอตทคฺเค ฐเปนฺเตน สตฺถารา สํวณฺณิโต. สมฺภาวิโตติ คุณสมฺภาวนาย สมฺภาวิโต. ปโหตีติ สกฺโกติ. อติสิตฺวาติ อติกฺกมิตฺวา. ชานํ ชานาตีติ ชานิตพฺพกํ ชานาติ. ปสฺสํ ปสฺสตีติ ปสฺสิตพฺพกํ ปสฺสติ. จกฺขุภูโตติ จกฺขุ วิย ภูโต ชาโต นิพฺพตฺโต. ญาณภูโตติ ญาณสภาโว. ธมฺมภูโตติ ธมฺมสภาโว. พฺรหฺมภูโตติ เสฏฺฐสภาโว. วตฺตาติ วตฺตุํ สมตฺโถ. ปวตฺตาติ ปวตฺเตตุํ สมตฺโถ. อตฺถสฺส นินฺเนตาติ อตฺถํ นีหริตฺวา ทสฺเสตา. ยถา โน ภควาติ ยถา อมฺหากํ ภควา พฺยากเรยฺย.

115. 세 번째 경에서 ‘요강을 제시하여(uddesaṃ uddisitvā)’란 개요(mātika)를 설정하여라는 뜻이다. ‘스승에 의해 찬탄된(satthu ceva saṃvaṇṇito)’이란 다섯 가지 경우에 [존자들을] 으뜸(etadagga)에 세우신 스승(부처님)에 의해 찬탄된 것을 말한다. ‘존경받는(sambhāvito)’이란 덕성으로 인해 널리 알려졌다는 뜻이다. ‘능력이 있다(pahoti)’는 것은 가능하다(sakkoti)는 뜻이다. ‘넘어서서(atisitvā)’란 초월하여(atikkamitvā)라는 뜻이다. ‘알면서 안다(jānaṃ jānāti)’는 것은 알아야 할 것들을 안다는 뜻이다. ‘보면서 본다(passaṃ passati)’는 것은 보아야 할 것들을 본다는 뜻이다. ‘눈이 되신 분(cakkhubhūto)’이란 눈과 같이 되신 분, 태어나신 분, 나타나신 분을 의미한다. ‘지혜가 되신 분(ñāṇabhūto)’이란 지혜의 자성을 지닌 분, ‘법이 되신 분(dhammabhūto)’이란 법(pariyatti)의 자성을 지닌 분, ‘범천이 되신 분(brahmabhūto)’이란 수승한 자성을 지닌 분을 의미한다. ‘말씀하시는 분(vattā)’이란 설하는 데 능숙하신 분을, ‘펼치시는 분(pavattā)’이란 [법을] 펼치는 데 능숙하신 분을 의미한다. ‘의미를 이끌어내시는 분(atthassa ninnetā)’이란 의미(사성제)를 드러내어 보여주시는 분이다. ‘우리에게 세존께서 그러하시듯이(yathā no bhagavā)’란 우리에게 세존께서 설명해 주시는 방식대로라는 뜻이다.

---

๔. อชิตสุตฺตวณฺณนา

4. 아지따 경(Ajitasutta)의 주석

---

๑๑๖. จตุตฺเถ อชิโตติ เอวํนามโก. จิตฺตฏฺฐานสตานีติ จิตฺตุปฺปาทสตานิ. เยหีติ เยหิ จิตฺตฏฺฐานสเตหิ อนุยุญฺชิยมานา. อุปารทฺธาว ชานนฺติ อุปารทฺธสฺมาติ วิรทฺธา นิคฺคหิตา เอวํ ชานนฺติ ‘‘วิรทฺธา มยํ, นิคฺคหิตา มยํ, อาโรปิโต โน โทโส’’ติ. ปณฺฑิตวตฺถูนีติ ปณฺฑิตภาวตฺถาย การณานิ.

116. 네 번째 경에서 ‘아지따(ajito)’란 그러한 이름의 인물이다. ‘마음이 머무는 백 가지 곳(cittaṭṭhānasatāni)’이란 백 가지 마음의 일어남(cittuppāda)을 말한다. ‘그것들에 의해(yehī)’란 그 백 가지 마음의 일어남에 의해 질문을 받을 때를 말한다. ‘반박당했음을 알고(upāraddhāva jānanti upāraddhasmā)’란 잘못되고 굴복당하여 “우리는 틀렸고, 우리는 굴복당했으며, 우리의 허물이 지적되었다”라고 이와 같이 아는 것을 말한다. ‘현자의 토대들(paṇḍitavatthūnīti)’이란 현자가 되기 위한 원인들을 의미한다.

---

๕-๖. สงฺคารวสุตฺตาทิวณฺณนา

5-6. 상가라와 경(Saṅgāravasutta) 등의 주석

---

๑๑๗-๑๑๘. ปญฺจเม โอริมํ ตีรนฺติ โลกิยํ โอริมตีรํ. ปาริมํ ตีรนฺติ โลกุตฺตรํ ปาริมตีรํ. ปารคามิโนติ นิพฺพานคามิโน. ตีรเมวานุธาวตีติ สกฺกายทิฏฺฐิตีรํเยว อนุธาวติ. ธมฺเม ธมฺมานุวตฺติโนติ สมฺมา อกฺขาเต นววิเธ โลกุตฺตรธมฺเม อนุธมฺมวตฺติโน, ตสฺส ธมฺมสฺสานุจฺฉวิกาย สหสีลาย ปุพฺพภาคปฏิปตฺติยา ปวตฺตมานา. มจฺจุเธยฺยํ [Pg.337] สุทุตฺตรนฺติ มจฺจุโน ฐานภูตํ เตภูมกวฏฺฏํ สุทุตฺตรํ ตริตฺวา. ปารเมสฺสนฺตีติ นิพฺพานํ ปาปุณิสฺสนฺติ.

117-118. 다섯 번째 경에서 ‘이쪽 언덕(orimaṃ tīraṃ)’이란 세간의 법을 말한다. ‘저쪽 언덕(pārimaṃ tīraṃ)’이란 출세간의 법을 말한다. ‘피안으로 가는 자들(pāragāmino)’이란 열반으로 가는 자들을 의미한다. ‘언덕만을 따라 달린다(tīramevānudhāvati)’는 것은 유신견(sakkāyadiṭṭhi)이라는 언덕만을 따라 달린다는 뜻이다. ‘법 안에서 법을 따르는 자들(dhamme dhammānuvattinoti)’이란 잘 설해진 아홉 가지 출세간 법에서 그 법에 부합하는 법을 따르는 자들로서, 그 법에 적합하고 계(sīla)와 함께하는 예비 단계의 수행(pubbabhāgapaṭipatti)을 실천하며 나아가는 자들을 말한다. ‘건너기 어려운 죽음의 영역(maccudheyyaṃ suduttaraṃ)’이란 죽음의 장소인 삼계의 윤회를 의미하며, 이 건너기 어려운 것을 건너서 ‘피안에 이를 것이다(pāramessanti)’라는 말은 열반에 도달할 것이라는 뜻이다.

---

โอกา อโนกมาคมฺมาติ วฏฺฏโต วิวฏฺฏํ อาคมฺม. วิเวเก ยตฺถ ทูรมนฺติ ยสฺมึ กายจิตฺตอุปธิวิเวเก ทุรภิรมํ, ตตฺราภิรติมิจฺเฉยฺย. หิตฺวา กาเมติ ทุวิเธปิ กาเม ปหาย. อกิญฺจโนติ นิปฺปลิโพโธ. อาทานปฏินิสฺสเคติ คหณปฏินิสฺสคฺคสงฺขาเต นิพฺพาเน. อนุปาทาย เย รตาติ จตูหิ อุปาทาเนหิ กิญฺจิปิ อนุปาทิยิตฺวา เย อภิรตา. ปรินิพฺพุตาติ เต อปจฺจยปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุตา นามาติ เวทิตพฺพา. ฉฏฺฐํ ภิกฺขูนํ เทสิตํ.

‘집(세간)에서 집 없는 곳(열반)으로 와서(okā anokamāgamma)’란 윤회로부터 윤회 없음인 열반에 이르러라는 뜻이다. ‘즐기기 어려운 떨쳐버림 속에서(viveke yattha dūramaṃ)’란 신원리, 심원리, 유의원리의 떨쳐버림 중에서 즐기기 어려운 곳에서 즐거움을 찾아야 함을 뜻한다. ‘감각적 욕망을 버리고(hitvā kāme)’란 두 가지 종류의 욕망(물질과 번뇌)을 모두 버리고라는 뜻이다. ‘아무것도 가진 것 없는 자(akiñcano)’란 걱정(palibodha)이 없는 자를 말한다. ‘집착을 놓아버림(ādānapaṭinissagge)’이란 움켜잡는 것을 버리는 것으로 일컬어지는 열반을 의미한다. ‘취착 없이 즐거워하는 자들(anupādāya ye ratā)’이란 네 가지 취착으로 그 어떤 대상도 움켜쥐지 않고 기뻐하는 자들(아라한)을 말한다. ‘완전한 평온에 든 자들(parinibbutā)’이란 그들이 조건 없는 반열반(appaccayaparinibbāna)을 통해 완전히 열반에 들었음을 의미한다고 알아야 한다. 여섯 번째 경은 비구들에게 설해졌다.

---

๗-๘. ปจฺโจโรหณีสุตฺตทฺวยวณฺณนา

7-8. 하강 경 두 가지의 주석

---

๑๑๙-๑๒๐. สตฺตเม ปจฺโจโรหณีติ ปาปสฺส ปจฺโจโรหณํ. ปตฺถริตฺวาติ สนฺถริตฺวา. อนฺตรา จ เวลํ อนฺตรา จ อคฺยาคารนฺติ วาลิการาสิสฺส จ อคฺคิอคารสฺส จ อนฺตเร. อฏฺฐมํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส เทสิตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

119-120. 일곱 번째 경에서 ‘하강(paccorohaṇī)’이란 악으로부터 내려옴을 말한다. ‘펼쳐서(pattharitvā)’란 깔아서(santharitvā)라는 뜻이다. ‘모래 더미와 불의 집 사이에서(antarā ca velaṃ antarā ca agyāgāraṃ)’란 모래 더미와 제단(aggiagāra) 사이를 의미한다. 여덟 번째 경은 비구 승가에게 설해졌다. 나머지는 모든 곳에서 의미가 명백하다.

---

ปจฺโจโรหณิวคฺโค ทุติโย.

하강 품이 두 번째이다.

---

(๑๓) ๓. ปริสุทฺธวคฺควณฺณนา

(13) 3. 청정 품(Parisuddhavaggo)의 주석

---

๑๒๓. ตติยสฺส ปฐเม ปริสุทฺธาติ นิมฺมลา. ปริโยทาตาติ ปภสฺสรา. ทุติยาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนวาติ.

123. 세 번째 품의 첫 번째 경에서 ‘청정한(parisuddhā)’이란 때가 없는(nimmalā) 것을 말한다. ‘깨끗한(pariyodātā)’이란 빛나는(pabhassarā) 것을 말한다. 두 번째 경 등은 의미가 명백하다.

---

ปริสุทฺธวคฺโค ตติโย.

청정 품이 세 번째이다.

---

(๑๔) ๔. สาธุวคฺควณฺณนา

(14) 4. 선(善) 품(Sādhuvaggavaṇṇanā)의 주석

---

๑๓๔. จตุตฺถสฺส ปฐเม สาธุนฺติ ภทฺทกํ สิลิฏฺฐกํ. ทุติยาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนวาติ. อริยมคฺควคฺโค อุตฺตานตฺโถเยวาติ.

134. 네 번째 품의 첫 번째 경에서 ‘선한(sādhu)’이란 훌륭하고 매끄러운 것을 말한다. 두 번째 경 등은 의미가 명백하다. 성도 품(Ariyamaggavaggo)은 의미가 명백할 뿐이다.

---

สาธุวคฺโค จตุตฺโถ.

선 품이 네 번째이다.

---

ตติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

세 번째 50개 경들의 묶음(Tatiyapaṇṇāsaka)이 끝났다.

---

๔. จตุตฺถปณฺณาสกํ

4. 네 번째 50개 경들의 묶음(Catutthapaṇṇāsaka)

---

๑๕๕. จตุตฺถสฺส [Pg.338] ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนวาติ.

155. 네 번째 묶음의 첫 번째 경 등은 의미가 명백하다.

---

๘. กมฺมนิทานสุตฺตวณฺณนา

8. 업 근원 경(Kammanidānasutta)의 주석

---

๑๗๔. อฏฺฐเม โลภเหตุกมฺปีติ ปาณาติปาตสฺส โลโภ อุปนิสฺสยโกฏิยา เหตุ โหติ โทสโมหสมฺปยุตฺโตปิ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

174. 여덟 번째 [경]에서 ‘탐욕을 원인으로 함도’(lobhahetukampi)란 살생에 대해 탐욕이 강한 의지처의 한계(upanissayakoṭiyā)로서 원인이 된다는 것이니, 성냄과 어리석음이 결합된 경우에도 그러하다. 이러한 방식으로 모든 곳에서 그 의미를 알아야 한다.

---

๙. ปริกฺกมนสุตฺตวณฺณนา

9. 파릭카마나 수타(Parikkamanasutta, 회피 경)의 주석.

---

๑๗๕. นวเม ปริกฺกมนํ โหตีติ ปริวชฺชนํ โหติ.

175. 아홉 번째 [경]에서 ‘회피함이 있다’(parikkamanaṃ hoti)란 ‘멀리함(parivajjanaṃ)이 있다’는 것이다.

---

๑๐. จุนฺทสุตฺตวณฺณนา

10. 춘다 수타(Cundasutta, 춘다 경)의 주석.

---

๑๗๖. ทสเม กมฺมารปุตฺตสฺสาติ สุวณฺณการปุตฺตสฺส. กสฺส โน ตฺวนฺติ กสฺส นุ ตฺวํ. ปจฺฉาภูมกาติ ปจฺฉาภูมิวาสิกา. กมณฺฑลุกาติ กมณฺฑลุธาริโน. เสวาลมาลิกาติ เสวาลมาลา วิย ธาเรนฺติ. เสวาลปฏนิวาสิตาติปิ วุตฺตเมว. อุทโกโรหกาติ สายตติยกํ อุทโกโรหนานุโยคมนุยุตฺตา. อามเสยฺยาสีติ หตฺเถน ปริมชฺเชยฺยาสิ.

176. 열 번째 [경]에서 ‘깜마라의 아들에게’(kammāraputtassa)란 ‘금세공사의 아들에게’라는 뜻이다. ‘당신은 누구의 것인가’(kassa no tvaṃ)란 ‘그대는 누구의 [제자]인가’라는 뜻이다. ‘서쪽 지방 사람들’(pacchābhūmakā)이란 서쪽 지역에 거주하는 자들이다. ‘물병을 든 자들’(kamaṇḍalukā)이란 물병을 들고 다니는 자들이다. ‘이끼 목걸이를 한 자들’(sevālamālikā)이란 이끼 목걸이와 같은 것을 걸친 자들을 말하며, ‘이끼 옷을 입은 자들’이라고도 불린다. ‘물에 들어가는 자들’(udakorohakā)이란 저녁에 세 번 물에 들어가는 고행에 전념하는 자들이다. ‘어루만져야 한다’(āmaseyyāsi)란 손으로 문질러 닦아야 한다는 뜻이다.

---

๑๑. ชาณุสฺโสณิสุตฺตวณฺณนา

11. 자눗소니 수타(Jāṇussoṇisuttavaṇṇanā, 자눗소니 경)의 주석.

---

๑๗๗. เอกาทสเม อุปกปฺปตูติ ปาปุณาตุ. ฐาเนติ โอกาเส. โน อฏฺฐาเนติ โน อโนกาเส. เนรยิกานํ อาหาโร นาม ตตฺถ นิพฺพตฺตนกมฺมเมว. เตเนว หิ เต ตตฺถ ยาเปนฺติ. ติรจฺฉานโยนิกานํ ปน ติณปณฺณาทิวเสน อาหาโร เวทิตพฺโพ. มนุสฺสานํ โอทนกุมฺมาสาทิวเสน, เทวานํ สุธาโภชนาทิวเสน, เปตฺติเวสยิกานํ เขฬสิงฺฆาณิกาทิวเสน. ยํ วา ปนสฺส อิโต อนุปฺปเวจฺฉนฺตีติ ยํ ตสฺส มิตฺตาทโย อิโต ททนฺตา อนุปเวเสนฺติ. เปตฺติเวสยิกา เอว หิ ปรทตฺตูปชีวิโน โหนฺติ, น อญฺเญสํ ปเรหิ ทินฺนํ [Pg.339] อุปกปฺปติ. ทายโกปิ อนิปฺผโลติ ยํ สนฺธาย ตํ ทานํ ทินฺนํ, ตสฺส อุปกปฺปตุ วา มา วา, ทายเกน ปน น สกฺกา นิปฺผเลน ภวิตุํ, ทายโก ตสฺส ทานสฺส วิปากํ ลภติเยว.

177. 열한 번째 [경]에서 ‘도달하기를’(upakappatu)이란 ‘이르기를’(pāpuṇātu)이라는 뜻이다. ‘합당한 곳에’(ṭhāne)란 ‘기회가 있는 곳에’라는 뜻이다. ‘합당하지 않은 곳에’(no aṭṭhāne)란 ‘기회가 없는 곳에’라는 뜻이다. 지옥 중생들의 음식이란 거기서 태어나게 한 업 자체를 말한다. 참으로 그들은 그것으로써 거기서 연명한다. 축생들의 음식은 풀과 잎사귀 등으로 알아야 한다. 인간들은 밥과 죽 등으로, 천신들은 천상의 음식(sudhābhojanā) 등으로, 아귀들은 침과 콧물 등으로 알아야 한다. ‘혹은 여기서 그에게 넣어주는 것’(yaṃ vā panassa ito anuppavecchantī)이란 그의 친구 등이 여기서 보시하여 전달해 주는 것을 말한다. 오직 아귀들만이 남이 준 것에 의지하여 살아가며, 다른 존재들에게는 남이 준 것이 도달하지 않는다. ‘보시자도 결실이 없는 것이 아니다’(dāyakopi anipphalo)란 그 보시가 누구를 대상으로 주어졌든, 그에게 도달하든 그렇지 않든, 보시자가 결실이 없게 될 수는 없으니, 보시자는 그 보시의 과보를 반드시 받는다는 뜻이다.

---

อฏฺฐาเนปิ ภวํ โคตโม ปริกปฺปํ วทตีติ อโนกาเส อุปฺปนฺเนปิ ตสฺมึ ญาตเก ภวํ โคตโม ทานสฺส ผลํ ปริกปฺเปติเยว ปญฺญาเปติเยวาติ ปุจฺฉติ. พฺราหฺมณสฺส หิ ‘‘เอวํ ทินฺนสฺส ทานสฺส ผลํ ทายโก น ลภตี’’ติ ลทฺธิ. อถสฺส ภควา ปญฺหํ ปฏิชานิตฺวา ‘‘ทายโก นาม ยตฺถ กตฺถจิ ปุญฺญผลูปชีวิฏฺฐาเน นิพฺพตฺโต ทานสฺส ผลํ ลภติเยวา’’ติ ทสฺเสตุํ อิธ พฺราหฺมณาติอาทิมาห. โส ตตฺถ ลาภี โหตีติ โส ตตฺถ หตฺถิโยนิยํ นิพฺพตฺโตปิ มงฺคลหตฺถิฏฺฐานํ ปตฺวา ลาภี โหติ. อสฺสาทีสุปิ เอเสว นโย. สาธุวคฺโค อุตฺตานตฺโถเยวาติ.

‘합당하지 않은 곳이라도 고따마 존자께서는 가정을 말씀하십니다’(aṭṭhānepi bhavaṃ gotamo parikappaṃ vadatī)란 그 친족이 [기회가] 없는 곳에 태어났을지라도 고따마 존자께서는 보시의 결실을 상정하고 선언하신다는 것을 묻는 것이다. 참으로 이 브라만에게는 ‘이렇게 준 보시의 결실을 보시자가 얻지 못한다’는 견해가 있었다. 그러자 세존께서 그 질문을 인정하시고 ‘보시자란 어느 곳이든 공덕의 결실을 누릴 만한 곳에 태어난다면 보시의 결실을 반드시 얻는다’는 것을 보이시려고 ‘여기 브라만이여’ 등으로 말씀하셨다. ‘그는 거기서 얻는 자가 된다’(so tattha lābhī hoti)란 그가 거기서 코끼리의 모태에 태어났을지라도 상서로운 코끼리의 지위를 얻어 [음식 등을] 얻는 자가 된다는 것이다. 말 등의 경우에도 이와 같은 방식이다. 사두왁가(Sādhuvaggo)는 의미가 명확하다.

---

ชาณุสฺโสณิวคฺโค ทุติโย.

자눗소니왁가(Jāṇussoṇivaggo)가 끝났다. (두 번째)

---

จตุตฺถปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

네 번째 빤나사까(Paṇṇāsaka, 50개 묶음)가 끝났다.

---

(๒๑) ๑. กรชกายวคฺโค

(21) 1. 까라자까야왁가(Karajakāyavaggo, 업에서 생긴 몸의 품).

---

๒๑๑. ปญฺจมสฺส [Pg.340] ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

211. 다섯 번째 [빤나사까]의 첫 번째 등은 의미가 명확하다.

---

๖. สํสปฺปนียสุตฺตวณฺณนา

6. 삼삽빠니야 수타(Saṃsappanīyasutta, 꿈틀거림 경)의 주석.

---

๒๑๖. ฉฏฺเฐ สํสปฺปนียปริยายํ โว, ภิกฺขเว, ธมฺมปริยายนฺติ สํสปฺปนสฺส การณํ เทสนาสงฺขาตํ ธมฺมเทสนํ. สํสปฺปตีติ ตํ กมฺมํ กโรนฺโต อาสปฺปติ ปริสปฺปติ วิปฺผนฺทติ. ชิมฺหา คตีติ เตน กมฺเมน ยํ คตึ คมิสฺสติ, สา ชิมฺหา โหติ. ชิมฺหุปปตฺตีติ ตสฺส ยํ คตึ อุปปชฺชิสฺสติ, สาปิ ชิมฺหาว โหติ. สํสปฺปชาติกาติ สํสปฺปนสภาวา. ภูตา ภูตสฺส อุปปตฺติ โหตีติ ภูตสฺมา สภาวโต วิชฺชมานกมฺมา สตฺตสฺส นิพฺพตฺติ โหติ. ผสฺสา ผุสนฺตีติ วิปากผสฺสา ผุสนฺติ.

216. 여섯 번째 [경]에서 ‘비구들이여, 그대들에게 꿈틀거리는 방식을, 법의 방식을 [설하리라]’란 꿈틀거림의 원인이 되는 설법으로 일컬어지는 법문을 말한다. ‘꿈틀거린다’(saṃsappatī)란 그 업을 지으면서 다가가고(āsappati) 주변을 맴돌고(parisappati) 요동치는(vipphandati) 것이다. ‘굽은 곳으로의 가구’(jimhā gati)란 그 업으로 인해 가게 될 곳이 굽어 있다는 것이다. ‘굽은 곳으로의 태어남’(jimhupapatti)이란 그가 태어나게 될 곳 또한 굽어 있다는 것이다. ‘꿈틀거리는 부류’(saṃsappajātikā)란 꿈틀거리는 성품을 가진 자들이다. ‘존재로부터 존재로의 태어남이 있다’(bhūtā bhūtassa upapatti hoti)란 실재하는 성품인 업으로부터 중생의 생겨남이 있다는 것이다. ‘접촉들이 접촉한다’(phassā phusantī)란 과보인 접촉들이 접촉한다는 것이다.

---

๗-๘. สญฺเจตนิกสุตฺตทฺวยวณฺณนา

7-8. 산쩨따니까 수타(Sañcetanikasutta, 의도적 업 경) 두 가지의 주석.

---

๒๑๗-๒๑๘. สตฺตเม สญฺเจตนิกานนฺติ เจเตตฺวา ปกปฺเปตฺวา กตานํ. อุปจิตานนฺติ จิตานํ วฑฺฒิตานํ. อปฺปฏิสํเวทิตฺวาติ เตสํ กมฺมานํ วิปากํ อเวทิยิตฺวา. พฺยนฺตีภาวนฺติ วิคตนฺตภาวํ เตสํ กมฺมานํ ปริจฺเฉทปริวฏุมตากรณํ. ตญฺจ โข ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ ตญฺจ โข วิปากํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม. อุปปชฺชนฺติ อุปปชฺชเวทนียํ อนนฺตเร อตฺตภาเว. อปเร วา ปริยาเยติ อปรปริยายเวทนียํ ปน สํสารปฺปวตฺเต สติ สหสฺสิเมปิ อตฺตภาเวติ. อิมินา อิทํ ทสฺเสติ ‘‘สํสารปฺปวตฺเต ปฏิลทฺธวิปาการหกมฺเม น วิชฺชติ โส ชคติปฺปเทโส, ยตฺถ ฐิโต มุจฺเจยฺย ปาปกมฺมา’’ติ. ติวิธาติ ติปฺปการา. กายกมฺมนฺตสนฺโทสพฺยาปตฺตีติ กายกมฺมนฺตสงฺขาตา วิปตฺติ. อิมินา นเยน สพฺพปทานิ เวทิตพฺพานิ. อฏฺฐเม อปณฺณโก มณีติ สมนฺตโต จตุรสฺโส ปาสโก.

217-218. 일곱 번째 [경]에서 ‘의도적인 것들의’(sañcetanikānaṃ)란 의도하고 계획하여 지은 [업]들을 말한다. ‘쌓인 것들의’(upacitānaṃ)란 쌓이고 증장된 것들을 말한다. ‘경험하지 않고서는’(appaṭisaṃveditvā)란 그 업들의 과보를 누리지 않고서는 이라는 뜻이다. ‘소멸’(byantībhāvaṃ)이란 그 업들의 한계를 정하고 끝을 맺음으로써 끝에 도달하여 사라진 상태를 말한다. ‘현법에서만’(tañca kho diṭṭheva dhamme)이란 그 과보가 현법수번업(diṭṭhadhammavedanīya)으로서 바로 이번 생에 [나타나는 것]을 말한다. ‘태어나서’(upapajja)란 차생수번업(upapajjavedanīya)으로서 바로 다음 생에 [나타나는 것]을 말한다. ‘혹은 다른 생들에서’(apare vā pariyāye)란 후수번업(aparapariyāyavedanīya)으로서 윤회가 계속되는 한 천 번째 생에서라도 [나타나는 것]을 말한다. 이것으로 ‘윤회가 계속되는 중에 과보를 줄 기회를 얻은 업이 있을 때, 그곳에 머물며 악업으로부터 벗어날 수 있는 땅의 영역은 존재하지 않는다’는 이 의미를 보여준다. ‘세 가지’(tividhā)란 세 종류를 말한다. ‘신업의 더러움과 결함’(kāyakammantasandosabyāpattī)이란 신업이라고 일컬어지는 결함(vipatti)이다. 이러한 방식으로 모든 단어의 의미를 알아야 한다. 여덟 번째 [경]에서 ‘아빤나까 보석’(apaṇṇako maṇī)이란 사방이 반듯한 주사위(또는 보석)를 말한다.

---

๙. กรชกายสุตฺตวณฺณนา

9. 까라자까야 수타(Karajakāyasutta, 업에서 생긴 몸 경)의 주석.

---

๒๑๙. นวเม ทุกฺขสฺสาติ วิปากทุกฺขสฺส, วฏฺฏทุกฺขสฺเสว วา. อิมสฺมึ สุตฺเต มณิโอปมฺมํ นตฺถิ. เอวํ วิคตาภิชฺโฌติ เอวนฺติ นิปาตมตฺตํ. ยถา วา เมตฺตํ [Pg.341] ภาเวนฺตา วิคตาภิชฺฌา ภวนฺติ, เอวํ วิคตาภิชฺโฌ. เอวมสฺส วิคตาภิชฺฌตาทีหิ นีวรณวิกฺขมฺภนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อกุสลนิสฺสรณานิ กเถนฺโต เมตฺตาสหคเตนาติอาทิมาห. อปฺปมาณนฺติ อปฺปมาณสตฺตารมฺมณตาย จิณฺณวสิตาย วา อปฺปมาณํ. ปมาณกตํ กมฺมํ นาม กามาวจรกมฺมํ. น ตํ ตตฺราวติฏฺฐตีติ ตํ มโหโฆ ปริตฺตํ อุทกํ วิย อตฺตโน โอกาสํ คเหตฺวา ฐาตุํ น สกฺโกติ, อถ โข นํ โอเฆ ปริตฺตํ อุทกํ วิย อิทเมว อปฺปมาณํ กมฺมํ อชฺโฌตฺถริตฺวา อตฺตโน วิปากํ นิพฺพตฺเตติ. ทหรตคฺเคติ ทหรกาลโต ปฏฺฐาย.

219. 아홉 번째 [경]에서 ‘고통의’(dukkhassāti)란 과보의 고통 혹은 윤회의 고통을 말한다. 이 경에는 보석의 비유가 없다. ‘이와 같이 탐욕이 사라진’(evaṃ vigatābhijjho)에서 ‘이와 같이’(evaṃ)는 단순한 불변사이다. 혹은 자애(metta)를 닦는 자들이 탐욕이 사라진 자들이 되는 것처럼, 그와 같이 탐욕이 사라진 자가 된다는 뜻이다. 이와 같이 그에게 탐욕의 사라짐 등으로 장애(nīvaraṇā)의 억제(vikkhambhana)를 보여준 뒤, 이제 불선법으로부터의 벗어남을 설하기 위해 ‘자애와 함께한’(mettāsahagatenā) 등으로 말씀하셨다. ‘무량한’(appamāṇaṃ)이란 무량한 중생을 대상으로 하기 때문이거나 혹은 익숙하게 자재함(vasitā)을 얻었기 때문에 무량한 것이라 한다. ‘한정된 업’(pamāṇakataṃ kammaṃ)이란 욕계의 업(kāmāvacarakammaṃ)을 말한다. ‘그것이 거기 머물지 못한다’(na taṃ tatrāvatiṭṭhati)란 그것은 큰 홍수 속의 적은 물처럼 자신의 자리를 잡고 머물 수 없다는 것이니, 참으로 홍수 속의 적은 물처럼 이 무량한 업(mahaggata kamma)이 [한정된 업을] 덮어버려 자신의 과보를 생기게 한다는 것이다. ‘어릴 때부터’(daharatagget)란 어린 시절부터 시작하여라는 뜻이다.

---

นายํ กาโย อาทายคมนิโยติ อิมํ กายํ คเหตฺวา ปรโลกํ คนฺตุํ นาม น สกฺกาติ อตฺโถ. จิตฺตนฺตโรติ จิตฺตการโณ, อถ วา จิตฺเตเนว อนฺตริโก. เอกสฺเสว หิ จุติจิตฺตสฺส อนนฺตรา ทุติเย ปฏิสนฺธิจิตฺเต เทโว นาม โหติ, เนรยิโก นาม โหติ, ติรจฺฉานคโต นาม โหติ. ปุริมนเยปิ จิตฺเตน การณภูเตน เทโว เนรยิโก วา โหตีติ อตฺโถ. สพฺพํ ตํ อิธ เวทนียนฺติ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียโกฏฺฐาสวเนตํ วุตฺตํ. น ตํ อนุคํ ภวิสฺสตีติ เมตฺตาย อุปปชฺชเวทนียภาวสฺส อุปจฺฉินฺนตฺตา อุปปชฺชเวทนียวเสน น อนุคตํ ภวิสฺสติ. อิทํ โสตาปนฺนสกทาคามิอริยปุคฺคลานํ ปจฺจเวกฺขณํ เวทิตพฺพํ. อนาคามิตายาติ ฌานานาคามิตาย. อิธปญฺญสฺสาติ อิมสฺมึ สาสเน ปญฺญา อิธปญฺญา นาม, สาสนจริตาย อริยปญฺญาย ฐิตสฺส อริยสาวกสฺสาติ อตฺโถ. อุตฺตริวิมุตฺตินฺติ อรหตฺตํ. ทสมํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

'이 몸은 가져갈 수 있는 것이 아니다'라는 것은 이 몸을 가지고 저세상으로 가는 것은 불가능하다는 의미이다. '마음의 차이(Cittantaro)'란 마음이 원인이 된다는 것이거나, 혹은 마음만으로 간격이 없다는 것이다. 참으로 단 하나의 죽음의 마음(죽음의 의식) 직후에, 두 번째 재생연결의 마음에서 천신이라 불리기도 하고, 지옥 중생이라 불리기도 하며, 축생이라 불리기도 하기 때문이다. 이전의 방식에서도 원인이 되는 마음에 의해 천신이 되기도 하고 지옥 중생이 되기도 한다는 의미이다. '그 모든 것은 여기서 경험되어야 할 것'이라는 말은 현법수보업(diṭṭhadhammavedanīya-kamma, 이번 생에 과보를 받는 업)의 부분에 따라 설해진 것이다. '그것은 뒤따라오지 않을 것이다'라는 것은 자애(mettā)로 인해 차생수보업(upapajjavedanīya-kamma, 다음 생에 과보를 받는 업)의 상태가 끊어졌기 때문에, 차생수보업으로서 뒤따라오는 일은 없을 것이라는 뜻이다. 이것은 예류자와 일래자 등 성자들의 반조로 알아야 한다. '불래(Anāgāmitāya)'란 선정에 의한 불래(욕계로 돌아오지 않음)를 의미한다. '여기서 지혜를 가진 자(Idhapaññass)’란 이 가르침(sāsana) 안에서의 지혜를 '여기서의 지혜'라 하며, 가르침 안에서 행해지는 성스러운 지혜에 머무는 성스러운 제자를 의미한다. '위로의 해탈(Uttarivimutti)'이란 아라한과를 의미한다. 열 번째 소경은 그 의미가 명백하다.

---

กรชกายวคฺโค ปฐโม.

까라자까야 품(신체 품)이 첫 번째이다.

---

(๒๒) ๒. สามญฺญวคฺควณฺณนา

(22) 2. 사만냐 품(사문성 품)의 주해

---

๒๒๑. ทุติยสฺส ปฐมํ อาทึ กตฺวา สพฺพา เปยฺยาลตนฺติ อุตฺตานตฺถาเยวาติ.

221. 두 번째 품의 첫 번째 경을 시작으로 모든 생략(peyyāla) 부분은 그 의미가 명백하다.

---

มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

마노라타뿌라니 앙굿따라니카야 주석서에서

---

ทสกนิปาตสฺส สํวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

열 종류의 모음(Dasakanipāta)의 주해가 끝났다.

---

. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

그분 복되신 분, 아라한, 정등각자께 귀의합니다.

---

องฺคุตฺตรนิกาเย

앙굿따라니카야에서

---

เอกาทสกนิปาต-อฏฺฐกถา

열한 종류의 모음(Ekādasakanipāta) 주석서

---

๑. นิสฺสยวคฺโค

1. 닛사야 품(의지 품)

---

๑-๖. กิมตฺถิยสุตฺตาทิวณฺณนา

1-6. 끼맛띠야 경 등의 주해

---

๑-๖. เอกาทสกนิปาตสฺส [Pg.343] ปฐมาทีนิ เหฏฺฐา วุตฺตนยาเนว. เกวลญฺเจตฺถ อาทิโต ปญฺจสุ นิพฺพิทาวิราคํ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา เอกาทสงฺคานิ กตานิ. ฉฏฺเฐ สิกฺขาปจฺจกฺขานํ อธิกํ.

1-6. 열한 종류의 모음의 첫 번째 경 등은 앞에서 언급된 방식과 같다. 다만 여기서는 처음 다섯 경에서 염오(nibbidā)와 이탐(virāga)을 두 가지로 나누어 열한 가지 요소를 만들었다. 여섯 번째 경에서는 학습의 포기(sikkhāpaccakkhāna)가 추가되었다.

---

๗-๘. ปฐมสญฺญาสุตฺตาทิวณฺณนา

7-8. 첫 번째 인식(saññā) 경 등의 주해

---

๗-๘. สตฺตเม อตฺเถน อตฺโถติ อตฺเถน สทฺธิมตฺโถ. พฺยญฺชเนน พฺยญฺชนนฺติ พฺยญฺชเนน สทฺธึ พฺยญฺชนํ. สํสนฺทิสฺสตีติ สมฺปวตฺติสฺสติ. สเมสฺสตีติ สมานํ ภวิสฺสติ. น วิคฺคยฺหิสฺสตีติ น วิรชฺฌิสฺสติ. อคฺคปทสฺมินฺติ นิพฺพาเน. อฏฺฐเม ปจฺจเวกฺขณา กถิตา.

7-8. 일곱 번째 경에서 '뜻과 뜻이(atthena attho)'란 뜻과 함께하는 뜻을 말한다. '문자와 문자가(byañjanena byañjanaṃ)'란 문자와 함께하는 문자를 말한다. '합치될 것이다(saṃsandissati)'란 함께 전개될 것이라는 의미이다. '일치할 것이다(samessati)'란 동등하게 될 것이라는 의미이다. '다투지 않을 것이다(na viggayhissati)'란 모순되지 않을 것이라는 의미이다. '최상의 법에서(aggapadasmiṃ)'란 열반에서를 말한다. 여덟 번째 경에서는 반조가 설해졌다.

---

๙. สทฺธสุตฺตวณฺณนา

9. 신뢰(Saddha) 경의 주해

---

๙. นวเม โทณิยา พทฺโธติ ยวสสฺสโทณิยา สมีเป พทฺโธ. อนฺตรํ กริตฺวาติ อพฺภนฺตเร กตฺวา. ฌายตีติ จินฺเตติ. ปชฺฌายตีติ อิโต จิโต จ นานปฺปการกํ ฌายติ. นิชฺฌายตีติ นิรนฺตรวเสน นิพทฺธํ ฌายติ. ปถวิมฺปิ นิสฺสาย ฌายตีติ สมาปตฺติยํ สนิกนฺติกวเสเนตํ วุตฺตํ. สมาปตฺติยญฺหิ สนิกนฺติกตฺตา เอส ขฬุงฺโก นาม กโต. อาปาทีสุปิ เอเสว นโย.

9. 아홉 번째 경에서 '여물통에 매여 있다(doṇiyā baddho)'란 보리 여물통 근처에 매여 있다는 것이다. '사이에 두고(antaraṃ karitvā)'란 내부에 두고라는 뜻이다. '사유한다(jhāyati)'란 생각한다는 것이다. '골똘히 사유한다(pajjhāyati)'란 여기저기서 여러 가지 방식으로 사유한다는 것이다. '몰입하여 사유한다(nijjhāyati)'란 끊임없이 지속적으로 사유한다는 것이다. '땅을 의지해서도 사유한다'는 말은 삼매(samāpatti)에 대한 갈망(nikanti)이 있는 상태에 따라 설해진 것이다. 참으로 삼매에 대한 갈망이 있기 때문에 이 자를 '나쁜 말(khaḷuṅka)'이라 부른 것이다. 물의 요소 등에서도 이와 같은 방식이다.

---

กถญฺจ สทฺธ อาชานียฌายิตํ โหตีติ กถํ การณาการณํ ชานนฺตสฺส สินฺธวสฺส ฌายิตํ โหติ. ยถา อิณนฺติอาทีสุ อิณสทิสํ พนฺธนสทิสํ ธนชานิสทิสํ กลิสงฺขาตมหาปราธสทิสญฺจ กตฺวา อตฺตโน อภิมุขสฺส ปโตทสฺส อชฺโฌหรณสงฺขาตํ ปตนํ วิปสฺสตีติ อตฺโถ. เนว ปถวึ นิสฺสาย ฌายตีติ สมาปตฺติสุขนิกนฺติยา อภาเวน ปถวิอารมฺมณาย [Pg.344] จตุกฺกปญฺจกชฺฌานสญฺญาย น ฌายติ, นิยนฺติยา อภาเวเนว โส อาชานีโย นาม โหตีติ. ฌายติ จ ปนาติ นิพฺพานารมฺมณาย ผลสมาปตฺติยา ฌายติ. ปถวิยํ ปถวิสญฺญา วิภูตา โหตีติ ปถวารมฺมเณ อุปฺปนฺนา จตุกฺกปญฺจกชฺฌานสญฺญา วิภูตา ปากฏา โหติ. ‘‘วิภูตา, ภนฺเต, รูปสญฺญา อวิภูตา อฏฺฐิกสญฺญา’’ติ อิมสฺมิญฺหิ สุตฺเต สมติกฺกมสฺส อตฺถิตาย วิภูตตา วุตฺตา, อิธ ปน วิปสฺสนาวเสน อนิจฺจทุกฺขานตฺตโต ทิฏฺฐตฺตา วิภูตา นาม ชาตา. อาโปสญฺญาทีสุปิ เอเสว นโย. เอวเมตฺถ เหฏฺฐา วิย สมาปตฺติวเสน สมติกฺกมํ อวตฺวา วิปสฺสนาจารวเสน สมติกฺกโม วุตฺโต. เอวํ ฌายีติ เอวํ วิปสฺสนาปฏิปาฏิยา อาคนฺตฺวา อุปฺปาทิตาย ผลสมาปตฺติยา ฌายนฺโต.

'어떻게 신뢰할 만한 준마의 사유가 되는가'란 어떻게 이치와 이치 아님을 아는 신드후 산 말(sindhava)의 사유가 되는가를 말한다. '빚과 같음(iṇa)' 등에서 빚과 같고, 속박과 같고, 재산의 손실과 같고, 재앙이라 일컬어지는 큰 잘못과 같은 것으로 여겨, 자신 앞에 있는 채찍이 내려오는 것(ajjhoharaṇa)이라 불리는 정진(padhāna)을 본다는 의미이다. '결코 땅을 의지하여 사유하지 않는다'는 것은 삼매의 즐거움에 대한 갈망이 없기 때문에 지(地)를 대상으로 하는 4선이나 5선의 인식을 가지고 사유하지 않는다는 것이며, 갈망이 없기 때문에 그를 '준마(ājānīya)'라 부른다는 것이다. '또한 사유한다(jhāyati ca pana)'는 것은 열반을 대상으로 하는 과삼매(phalasamāpatti)로 사유한다는 것이다. '땅에서 땅의 인식이 분명해진다(vibhūtā hoti)'는 것은 지(地)를 대상으로 일어난 4선이나 5선의 인식이 분명하게 드러난다는 것이다. "존자시여, 색의 인식은 분명해졌고(vibhūtā) 골절의 인식은 분명해지지 않았습니다"라는 이 경에서는 초월함이 있기 때문에 분명함(vibhūtatā)이 설해졌지만, 여기 아홉 번째 경에서는 위빳사나의 힘으로 무상·고·무아로 보았기 때문에 분명해졌다고 한다. 물의 인식 등에서도 이와 같은 방식이다. 이처럼 여기서는 앞의 경들처럼 삼매의 힘에 의한 초월을 설하지 않고, 위빳사나 수행의 힘에 의한 초월이 설해졌다. '이와 같이 사유하는 자(evaṃ jhāyī)'란 이와 같이 위빳사나의 순차적인 단계를 거쳐온 뒤에 일어난 과삼매로 사유하는 자를 말한다.

---

๑๐. โมรนิวาปสุตฺตวณฺณนา

10. 모라니와빠 경의 주해

---

๑๐. ทสเม อจฺจนฺตนิฏฺโฐติ อนฺตํ อตีตตฺตา อจฺจนฺตสงฺขาตํ อวินาสธมฺมํ นิพฺพานํ นิฏฺฐา อสฺสาติ อจฺจนฺตนิฏฺโฐ. อิมินา นเยน เสสปทานิ เวทิตพฺพานิ. ชเนตสฺมินฺติ ชนิตสฺมึ, ปชายาติ อตฺโถ. เย โคตฺตปฏิสาริโนติ เย ชนา ตสฺมึ โคตฺเต ปฏิสรนฺติ ‘‘อหํ โคตโม, อหํ กสฺสโป’’ติ, เตสุ โลเก โคตฺตปฏิสารีสุ ขตฺติโย เสฏฺโฐ. อนุมตา มยาติ มม สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สทฺธึ สํสนฺเทตฺวา เทสิตา มยา อนุญฺญาตา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

10. 열 번째 경에서 '끝까지 도달한 자(accantaniṭṭho)'란 생(生)·주(住)·멸(滅)이라 불리는 한계를 넘어섰기 때문에, 그 한계를 넘어선 것이라 불리는 불멸의 법인 열반이라는 결말(niṭṭhā)이 그에게 있다는 것이므로 '끝까지 도달한 자'라 한다. 이와 같은 방식으로 나머지 단어들도 알아야 한다. '사람들 중에서(janetasmiṃ)'란 번뇌로 인해 생겨난 중생들 사이에서라는 의미이다. '가문에 집착하는 자들(gottapaṭisārino)'이란 중생들 사이에서 "나는 고따마다, 나는 깟사빠다"라고 가문을 내세우는 자들을 말하며, 가문을 내세우는 사람들 중에서는 왕족(khattiya)이 최상이다. '나에 의해 승인되었다(anumatā mayā)'란 나의 일체지(sabbaññutaññāṇa)와 합치시켜 설해진 것으로 나에 의해 허용되었다는 것이다. 나머지는 어디서나 그 의미가 명백하다.

---

นิสฺสยวคฺโค ปฐโม.

닛사야 품(의지 품)이 첫 번째이다.

---

๒. อนุสฺสติวคฺโค

2. 아눗사띠 품(계념 품)

---

๑-๒. มหานามสุตฺตทฺวยวณฺณนา

1-2. 두 마하나마 경의 주해

---

๑๑-๑๒. ทุติยสฺส ปฐเม นานาวิหาเรหิ วิหรตนฺติ คิหีนํ นิพทฺโธ เอโก วิหาโร นาม นตฺถิ, ตสฺมา อมฺหากํ อนิพทฺธวิหาเรน วิหรนฺตานํ เกน วิหาเรน กตเรน นิพทฺธวิหาเรน วิหาตพฺพนฺติ ปุจฺฉติ. อาราธโกติ สมฺปาทโก ปริปูรโก. ธมฺมโสตสมาปนฺโน พุทฺธานุสฺสตึ [Pg.345] ภาเวตีติ ธมฺมโสตสมาปนฺโน หุตฺวา พุทฺธานุสฺสตึ ภาเวติ. ทุติเย คิลานา วุฏฺฐิโตติ คิลาโน หุตฺวา วุฏฺฐิโต.

11-12. 두 번째 품의 첫 번째 경에서 '여러 가지 머묾으로 머문다'는 것은 재가자들에게 정해진 하나의 머묾이란 없기 때문에, "정해진 머묾 없이 머무는 저희들은 어떤 머묾으로, 어떤 정해진 머묾으로 머물러야 합니까?"라고 묻는 것이다. '성취하는 자(ārādhako)'란 완수하는 자, 충족시키는 자를 말한다. '법의 흐름에 든 자가 불수념을 닦는다'는 것은 법의 흐름에 든 자가 되어 불수념(buddhānussati)을 닦는다는 것이다. 두 번째 경에서 '병에서 회복된 자(gilānā vuṭṭhito)'란 병이 들었다가 일어난 자를 말한다.

---

๓. นนฺทิยสุตฺตวณฺณนา

3. 난디야 경의 주해

---

๑๓. ตติเย กลฺยาณมิตฺเตติ สุมิตฺเต. เอวเมตฺถ กลฺยาณมิตฺตวเสน สงฺฆานุสฺสติ กถิตา. กพฬีการาหารภกฺขานนฺติ กามาวจรเทวานํ. อสมยวิมุตฺโตติ อสมยวิมุตฺติยา วิมุตฺโต ขีณาสโว.

13. 세 번째 경에서 '선우(kalyāṇamitta)'란 좋은 친구를 말한다. 이와 같이 여기서는 선우를 통해 상가수념(saṅghānussati)이 설해졌다. '덩어리진 음식을 먹는 자(kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ)'란 욕계 천신들을 말한다. '비시해탈한 자(asamayavimutto)'란 때를 가리지 않고 번뇌로부터 벗어나는 비시해탈(무시해탈), 즉 도의 해탈(maggavimutti)로 해탈한 번뇌 다한 성자(아라한)를 말한다.

---

๔. สุภูติสุตฺตวณฺณนา

4. 수부띠 경의 주해

---

๑๔. จตุตฺเถ โก นามายํ สุภูตี ภิกฺขูติ ชานนฺโตปิ สตฺถา กถาสมุฏฺฐาปนตฺถํ ปุจฺฉติ. สุทตฺตสฺส อุปาสกสฺส ปุตฺโตติ อนาถปิณฺฑิกํ สนฺธายาห. อนาถปิณฺฑิกสฺส หิ ปุตฺโต อตฺตโน จูฬปิตุ สนฺติเก ปพฺพชิโต, อถ นํ สุภูติตฺเถโร อาทาย สตฺถุ สนฺติกํ อคมาสิ. สทฺธาปทาเนสูติ สทฺธานํ ปุคฺคลานํ อปทาเนสุ ลกฺขเณสุ.

14. 네 번째 경에서 "이 수부띠라는 비구는 누구인가?"라고 세존께서는 아시면서도 이야기를 시작하기 위해 물으신 것이다. '재가 신자 수닷따의 아들'이라는 말은 아나타삔디까(급고독 장자)를 염두에 두고 하신 말씀이다. 아나타삔디까의 아들이 자신의 작은아버지 처소에서 출가했는데, 그때 수부띠 장로가 그를 데리고 세존 처소로 갔던 것이다. '믿음의 사적에서(saddhāpadānesu)'란 믿음을 가진 사람들의 사적, 즉 특징(lakkhaṇa)에서라는 의미이다.

---

๕. เมตฺตสุตฺตวณฺณนา

5. 자애(Mettā) 경의 주해

---

๑๕. ปญฺจเม สุขํ สุปตีติ ยถา เสสชนา สมฺปริวตฺตมานา กากจฺฉมานา ทุกฺขํ สุปนฺติ, เอวํ อสุปิตฺวา สุขํ สุปติ. นิทฺทํ โอกฺกมนฺโตปิ สมาปตฺตึ สมาปนฺโน วิย โหติ. สุขํ ปฏิพุชฺฌตีติ ยถา อญฺเญ นิตฺถุนนฺตา วิชมฺภมานา สมฺปริวตฺตนฺตา ทุกฺขํ ปฏิพุชฺฌนฺติ, เอวํ อปฺปฏิพุชฺฌิตฺวา วิกสมานํ วิย ปทุมํ สุขํ นิพฺพิกาโร ปฏิพุชฺฌติ. น ปาปกํ สุปินํ ปสฺสตีติ สุปินํ ปสฺสนฺโตปิ ภทฺทกเมว สุปินํ ปสฺสติ, เจติยํ วนฺทนฺโต วิย ปูชํ กโรนฺโต วิย จ ธมฺมํ สุณนฺโต วิย จ โหติ. ยถา ปนญฺเญ อตฺตานํ โจเรหิ สมฺปริวาริตํ วิย วาเฬหิ อุปทฺทุตํ วิย ปปาเต ปตนฺตํ วิย จ ปสฺสนฺติ, น เอวํ ปาปกํ สุปินํ ปสฺสติ.

15. 다섯 번째 경에서 ‘편안하게 잠든다’는 것은 다른 사람들이 뒤척이고 코를 골며 괴롭게 잠드는 것과 달리, 괴로움 없이 편안하게 잠드는 것을 의미한다. 잠이 들 때도 마치 선정에 든 것과 같다. ‘편안하게 깨어난다’는 것은 다른 사람들이 신음하고 기지개를 켜며 뒤척이며 괴롭게 깨어나는 것과 달리, 피어나는 연꽃처럼 아무런 흐트러짐 없이 편안하게 깨어나는 것을 말한다. ‘악몽을 꾸지 않는다’는 것은 꿈을 꾸더라도 오직 좋은 꿈만 꾸는 것이니, 불탑에 예배하거나 공양을 올리거나 법을 듣는 것과 같은 꿈을 꾼다. 다른 사람들이 도둑들에게 둘러싸이거나 맹수에게 위협받거나 절벽에서 떨어지는 꿈을 꾸는 것과 달리, 그러한 나쁜 꿈을 꾸지 않는다.

---

มนุสฺสานํ ปิโย โหตีติ อุเร อามุกฺกมุตฺตาหาโร วิย สีเส ปิฬนฺธิตมาลา วิย จ มนุสฺสานํ ปิโย โหติ มนาโป. อมนุสฺสานํ ปิโย โหตีติ ยเถว มนุสฺสานํ, อมนุสฺสานมฺปิ ปิโย โหติ วิสาขตฺเถโร วิย. วตฺถุ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๒๕๘) เมตฺตากมฺมฏฺฐานนิทฺเทเส วิตฺถาริตเมว. เทวตา รกฺขนฺตีติ ปุตฺตมิว มาตาปิตโร เทวตา รกฺขนฺติ. นาสฺส อคฺคิ [Pg.346] วา วิสํ วา สตฺถํ วา กมตีติ เมตฺตาวิหาริสฺส กาเย อุตฺตราย อุปาสิกาย วิย อคฺคิ วา, สํยุตฺตภาณกจูฬสีวตฺเถรสฺเสว วิสํ วา, สํกิจฺจสามเณรสฺเสว สตฺถํ วา น กมติ นปฺปวิสติ, นาสฺส กายํ วิโกเปตีติ วุตฺตํ โหติ. เธนุวตฺถุมฺปิ เจตฺถ กถยนฺติ. เอกา กิร เธนุ วจฺฉกสฺส ขีรธารํ มุญฺจมานา อฏฺฐาสิ. เอโก ลุทฺทโก ‘‘ตํ วิชฺฌิสฺสามี’’ติ หตฺเถน สมฺปริวตฺเตตฺวา ทีฆทณฺฑํ สตฺตึ มุญฺจิ. สา ตสฺสา สรีรํ อาหจฺจ ตาลปณฺณํ วิย วฏฺฏมานา คตา, เนว อุปจารพเลน น อปฺปนาพเลน, เกวลํ วจฺฉเก พลวหิตจิตฺตตาย. เอวํ มหานุภาวา เมตฺตา.

‘사람들에게 사랑받는다’는 것은 가슴에 장식한 진주 목걸이나 머리에 쓴 꽃다발처럼 사람들에게 사랑받고 마음을 기쁘게 하는 존재가 됨을 뜻한다. ‘사람이 아닌 존재들에게 사랑받는다’는 것은 사람들에게 그러하듯 비사카 장로의 경우처럼 비인간들에게도 사랑받는 것이다. 이 이야기는 ‘청정도론’의 자애 수행 설명 부분에서 내가 이미 자세히 설명하였다. ‘천신들이 보호한다’는 것은 부모가 자식을 보호하듯 천신들이 보호하는 것이다. ‘불이나 독이나 무기가 그를 해치지 못한다’는 것은 자애를 닦는 이의 몸에 웃따라 우바새의 경우처럼 불이 해치지 못하고, 상윳따 니까야를 암송하던 쭐라시와 장로의 경우처럼 독이 해치지 못하며, 상킷짜 사미의 경우처럼 무기가 뚫고 들어오지 못해 몸을 상하게 할 수 없음을 의미한다. 이와 관련하여 암소의 이야기도 전해진다. 전해지는바에 따르면 한 암소가 송아지에게 젖을 주며 서 있었는데, 한 사냥꾼이 그 암소를 쏘아 맞히겠다고 마음먹고 손으로 긴 창을 던졌다. 그 창은 암소의 몸에 닿자마자 종려나무 잎처럼 말려 나갔는데, 이는 근접 삼매나 본 삼매의 힘이 아니라 오직 송아지에 대한 강한 이익의 마음(자애) 때문이었다. 이와 같이 자애는 큰 위력이 있다.

---

ตุวฏํ จิตฺตํ สมาธิยตีติ เมตฺตาวิหาริโน ขิปฺปเมว จิตฺตํ สมาธิยติ, นตฺถิ ตสฺส ทนฺธายิตตฺตํ. มุขวณฺโณ วิปฺปสีทตีติ พนฺธนา ปวุตฺตตาลปกฺกํ วิย จสฺส วิปฺปสนฺนวณฺณํ มุขํ โหติ. อสมฺมูฬฺโห กาลํ กโรตีติ เมตฺตาวิหาริโน สมฺโมหมรณํ นาม นตฺถิ, อสมฺมูฬฺโห ปน นิทฺทํ โอกฺกมนฺโต วิย กาลํ กโรติ. อุตฺตริ อปฺปฏิวิชฺฌนฺโตติ เมตฺตาสมาปตฺติโต อุตฺตริ อรหตฺตํ อธิคนฺตุํ อสกฺโกนฺโต อิโต จวิตฺวา สุตฺตปฺปพุทฺโธ วิย พฺรหฺมโลกํ อุปปชฺชตีติ.

‘마음이 속히 집중된다’는 것은 자애를 닦는 이의 마음이 매우 빠르게 삼매에 드는 것이며, 결코 지체됨이 없음을 뜻한다. ‘안색이 맑아진다’는 것은 꼭지에서 막 떨어진 잘 익은 종려 열매처럼 그 얼굴빛이 매우 맑고 깨끗해지는 것이다. ‘미혹되지 않고 죽음을 맞이한다’는 것은 자애를 닦는 이에게는 어리석게 헤매다 죽는 일이 없으며, 마치 잠에 들 듯 미혹 없이 죽음을 맞이하는 것을 말한다. ‘더 높은 경지를 체득하지 못하면’이라는 것은 자애 삼매보다 더 높은 아라한과를 얻지 못한 채 이 세상에서 죽으면, 잠들었다 깨어나는 것처럼 범천의 세상에 태어남을 의미한다.

---

๖. อฏฺฐกนาครสุตฺตวณฺณนา

6. 앗타까나가라 경의 주해(Atthakanagara Sutta)

---

๑๖. ฉฏฺเฐ ทสโมติ ชาติโคตฺตวเสน เจว สารปตฺตกุลคณนาย จ ทสเม ฐาเน คณียติ, เตนสฺส ทสโมตฺเวว นามํ ชาตํ. อฏฺฐกนาคโรติ อฏฺฐกนครวาสี. กุกฺกุฏาราเมติ กุกฺกุฏเสฏฺฐินา การิเต อาราเม.

16. 여섯 번째 경에서 ‘다사마’라는 이름은 가문과 혈통의 측면에서나 귀한 가문의 서열상 열 번째 자리에 해당했기에 그렇게 불리게 된 것이다. ‘앗타까나가라’는 앗타까라는 도시에 거주하는 사람을 뜻한다. ‘꾹꾸따 공원’은 꾹꾸따 장자가 건립한 사원을 의미한다.

---

เตน ภควตา…เป… สมฺมทกฺขาโตติ เอตฺถ อยํ สงฺเขปตฺโถ – โย โส ภควา สมตึส ปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพกิเลเส ภญฺชิตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ, เตน ภควตา เตสํ เตสํ สตฺตานํ อาสยานุสยํ ชานตา, หตฺถตเล ฐปิตํ อามลกํ วิย สพฺพเญยฺยธมฺเม ปสฺสตา, อปิจ ปุพฺเพนิวาสาทีหิ ชานตา, ทิพฺเพน จกฺขุนา ปสฺสตา, ตีหิ วา วิชฺชาหิ ฉหิ วา ปน อภิญฺญาหิ ชานตา, สพฺพตฺถ อปฺปฏิหเตน สมนฺตจกฺขุนา ปสฺสตา, สพฺพธมฺมชานนสมตฺถาย ปญฺญาย ชานตา, สพฺพสตฺตานํ จกฺขุวิสยาตีตานิ ติโรกุฏฺฏาทิคตานิ จาปิ [Pg.347] รูปานิ อติวิสุทฺเธน มํสจกฺขุนา วา ปสฺสตา, อตฺตหิตสาธิกาย สมาธิปทฏฺฐานาย ปฏิเวธปญฺญาย ชานตา, ปรหิตสาธิกาย กรุณาปทฏฺฐานาย เทสนาปญฺญาย ปสฺสตา, อนฺตรายิกธมฺเม วา ชานตา, นิยฺยานิกธมฺเม ปสฺสตา, อรีนํ หตตฺตา อรหตา, สมฺมา สามํ สพฺพธมฺมานํ พุทฺธตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺเธนาติ เอวํ จตุเวสารชฺชวเสน จตูหิ การเณหิ โถมิเตน อตฺถิ นุ โข เอโก ธมฺโม อกฺขาโตติ.

‘그 세존에 의해… 잘 설해진’이라는 구절의 요약된 의미는 다음과 같다. 서른 가지 바라밀을 채우고 모든 번뇌를 파괴하여 위없는 정등각을 성취하신 분, 여러 중생의 성향과 잠재 성향을 아시는 분, 손바닥 위의 아말라카 열매를 보듯 모든 알아야 할 법(요지법)들을 보시는 분, 또한 숙명통 등으로 아시고 천안통으로 보시는 분, 혹은 세 가지 밝은 지혜(삼명)나 여섯 가지 신통(육신통)으로 아시는 분, 모든 대상에 걸림 없는 보편적인 눈(일체지)으로 보시는 분, 모든 법을 아는 데 유능한 지혜로 아시는 분, 중생들의 시각 범위를 넘어서고 담장 너머 등에 있는 형상들까지도 지극히 청정한 육안으로 보시는 분, 자신의 이익을 성취하고 삼매를 가까운 원인으로 하는 체득의 지혜로 아시는 분, 타인의 이익을 성취하고 자비를 가까운 원인으로 하는 설법의 지혜로 보시는 분, (수행의) 장애가 되는 법들을 아시고 (윤회에서) 벗어나는 법들을 보시는 분, 번뇌라는 적을 물리쳤기에 아라한이신 분, 스스로 모든 법을 올바르게 깨달았기에 정등각자이신 분, 이와 같이 네 가지 두려움 없음의 위상에 따라 네 가지 근거로 찬탄받으시는 그 세존께서 설하신 어떤 한 가지 법이 있느냐는 의미이다.

---

อภิสงฺขตนฺติ กตํ อุปฺปาทิตํ. อภิสญฺเจตยิตนฺติ เจตยิตํ กปฺปยิตํ. โส ตตฺถ ฐิโตติ โส ตสฺมึ สมถวิปสฺสนาธมฺเม ฐิโต. ธมฺมราเคน ธมฺมนนฺทิยาติ ปททฺวเยนปิ สมถวิปสฺสนาสุ ฉนฺทราโค วุตฺโต. สมถวิปสฺสนาสุ หิ สพฺเพน สพฺพํ ฉนฺทราคํ ปริยาทิยิตุํ สกฺโกนฺโต อรหา โหติ, อสกฺโกนฺโต อนาคามี โหติ. โส สมถวิปสฺสนาสุ ฉนฺทราคสฺส อปฺปหีนตฺตา จตุตฺถชฺฌานเจตนาย สุทฺธาวาเส นิพฺพตฺตติ. อยํ อาจริยานํ สมานตฺถกถา.

‘형성된 것(Abhisaṅkhata)’은 만들어지고 생겨난 것을 뜻한다. ‘의도된 것(Abhisañcetayita)’은 의도되고 구성된 것이다. ‘그곳에 머물러서’란 그 사마타와 위빳사나의 법에 머물러 있다는 의미이다. ‘법에 대한 탐욕과 법에 대한 기쁨’이라는 두 단어는 모두 사마타와 위빳사나에 대한 욕망(찬다라가)을 말한다. 사마타와 위빳사나에 대한 욕망을 완전히 뿌리 뽑을 수 있는 자는 아라한이 되고, 그러지 못하는 자는 아나함이 된다. 그는 사마타와 위빳사나에 대한 욕망이 남아 있기 때문에 제4선정의 의도로 정거천에 태어난다. 이것이 스승들의 일치된 견해이다.

---

วิตณฺฑวาที ปนาห – ‘‘เตเนว ธมฺมราเคนาติ วจนโต อกุสเลน สุทฺธาวาเส นิพฺพตฺตตี’’ติ. โส ‘‘สุตฺตํ อาหราหี’’ติ วตฺตพฺโพ. อทฺธา อญฺญํ อปสฺสนฺโต อิทเมว อาหริสฺสติ. ตโต วตฺตพฺโพ ‘‘กิมฺปนิทํ สุตฺตํ นีตตฺถํ, อุทาหุ เนยฺยตฺถ’’นฺติ. อทฺธา ‘‘นีตตฺถ’’นฺติ วกฺขติ. ตโต วตฺตพฺโพ – เอวํ สนฺเต อนาคามิผลตฺถิเกน สมถวิปสฺสนาสุ ฉนฺทราโค กตฺตพฺโพ ภวิสฺสติ, ฉนฺทราเค อุปฺปาทิเต อนาคามิผลํ ปฏิลทฺธํ ภวิสฺสติ, มา ‘‘สุตฺตํ เม ลทฺธ’’นฺติ ยํ วา ตํ วา ทีเปหิ. ปญฺหํ กเถนฺเตน หิ อาจริยสฺส สนฺติเก อุคฺคเหตฺวา อตฺถรสํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา กเถตุํ วฏฺฏติ. อกุสเลน หิ สคฺเค, กุสเลน จ อปาเย ปฏิสนฺธิ นาม นตฺถิ. วุตฺตญฺเจตํ ภควตา –

그러나 궤변론자(Vitaṇḍavādī)는 “그 ‘법에 대한 탐욕’ 때문에 정거천에 태어난다는 말씀이 있으니, 불선법으로 정거천에 태어나는 것이다”라고 주장한다. 그에게 “경전의 근거를 가져오라”고 말해야 한다. 그는 분명 다른 것을 찾지 못해 이 구절을 가져올 것이다. 그때 그에게 “이 경전은 직접적인 의미를 담은 니탓타(Nītattha)인가, 아니면 해석이 필요한 네얏타(Neyyattha)인가?”라고 물어야 한다. 그는 틀림없이 “니탓타이다”라고 답할 것이다. 그러면 그에게 이렇게 말해주어야 한다. “만약 그렇다면 아나함의 과를 바라는 자는 사마타와 위빳사나에 대해 탐욕을 일으켜야 한단 말인가? 탐욕을 일으켜야 아나함의 과를 얻게 된다는 말인가? ‘경전을 찾았다’고 해서 아무 말이나 내뱉지 마라.” 문제를 설명하려는 자는 마땅히 스승에게 배워서 그 의미와 정수를 꿰뚫은 뒤에 말해야 한다. 참으로 불선법으로 천상에 태어나거나 선법으로 악처에 태어나는 재생연결이란 존재하지 않기 때문이다. 세존께서도 이에 대해 다음과 같이 말씀하셨다.

---

‘‘น, ภิกฺขเว, โลภเชน กมฺเมน, โทสเชน กมฺเมน, โมหเชน กมฺเมน เทวา ปญฺญายนฺติ, มนุสฺสา ปญฺญายนฺติ, ยา วา ปนญฺญาปิ กาจิ สุคติโย. อถ โข, ภิกฺขเว, โลภเชน กมฺเมน, โทสเชน กมฺเมน, โมหเชน กมฺเมน นิรโย ปญฺญายติ, ติรจฺฉานโยนิ ปญฺญายติ, เปตฺติวิสโย ปญฺญายติ, ยา วา ปนญฺญาปิ กาจิ ทุคฺคติโย’’ติ (อ. นิ. ๖.๓๙) –

“비구들이여, 탐욕으로 말미암은 업, 성냄으로 말미암은 업, 어리석음으로 말미암은 업 때문에 신들이 나타나거나 인간들이 나타나거나, 또는 다른 어떤 선처(善處)들이 나타나는 것이 아니다. 비구들이여, 오히려 탐욕으로 말미암은 업, 성냄으로 말미암은 업, 어리석음으로 말미암은 업 때문에 지옥이 나타나고 축생계가 나타나고 아귀계가 나타나며, 또는 다른 어떤 악처(惡處)들이 나타나는 것이다.”

---

เอวํ [Pg.348] สญฺญาเปตพฺโพ. สเจ สญฺชานาติ, สญฺชานาตุ. โน เจ สญฺชานาติ, ‘‘คจฺฉ ปาโตว วิหารํ ปวิสิตฺวา ยาคุํ ปิวา’’ติ อุยฺโยเชตพฺโพ.

이와 같이 이해시켜야 한다. 만일 이해한다면 이해하게 두라. 만일 이해하지 못한다면, ‘어서 일찍이 사원으로 들어가서 죽(yāgu)이나 마셔라’라고 말하며 보내버려야 한다.

---

อยํ โข, คหปติ, เอกธมฺโม อกฺขาโตติ เอกํ ธมฺมํ ปุจฺฉิเตน ‘‘อยมฺปิ เอกธมฺโม อกฺขาโต, อยมฺปิ เอกธมฺโม อกฺขาโต’’ติ เอวํ ปุจฺฉาวเสน กถิตตฺตา เอกาทสปิ ธมฺมา เอกธมฺโม นาม กโต. อมตุปฺปตฺติอตฺเถน วา สพฺเพปิ เอกธมฺโมติ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

‘장자여, 이것이 바로 선포된 한 가지 법이다’라는 것은, 한 가지 법에 대해 질문받은 아난다 존자가 질문의 취지에 따라 ‘이것도 선포된 한 가지 법이고, 이것도 선포된 한 가지 법이다’라고 이와 같이 설했기 때문에, 열한 가지 법을 각각 ‘한 가지 법’이라 한 것이다. 또는 불사(不死, 열반)를 성취하는 근거라는 의미에서 열한 가지 법 모두를 ‘한 가지 법’이라 불러도 마땅하다.

---

นิธิมุขํ คเวสนฺโตติ นิธึ ปริเยสนฺโต. สกิเทวาติ เอกปฺปโยเคเนว. กถํ ปน เอกปฺปโยเคเนว เอกาทสนฺนํ นิธีนํ อธิคโม โหตีติ? อิเธกจฺโจ อรญฺเญ ชีวิตวุตฺตึ คเวสมาโน จรติ. ตเมนํ อญฺญตโร อตฺถจรโก ทิสฺวา ‘‘กึ, โภ, จรสี’’ติ ปุจฺฉติ. โส ‘‘ชีวิตวุตฺตึ ปริเยสามี’’ติ อาห. อิตโร ‘‘เตน หิ สมฺม อาคจฺฉ, เอตํ ปาสาณํ ปวฏฺเฏหี’’ติ อาห. โส ตํ ปวฏฺเฏตฺวา อุปรูปริฏฺฐิตา วา กุจฺฉิยา กุจฺฉึ อาหจฺจ ฐิตา วา เอกาทส กุมฺภิโย ปสฺสติ. เอวํ เอกปฺปโยเคน เอกาทสนฺนํ อธิคโม โหติ.

‘보물의 입구를 찾는 자’란 보물을 찾아 구하는 자를 말한다. ‘단 한 번에’란 단 한 번의 노력만으로라는 뜻이다. 어떻게 단 한 번의 노력으로 열한 가지 보물을 얻게 되는가? 여기 어떤 사람이 숲에서 생계 수단을 찾아 돌아다니고 있었다. 어떤 조력자가 그를 보고 ‘여보게, 무엇을 찾아 다니는가?’라고 물었다. 그는 ‘생계 수단을 찾고 있습니다’라고 대답했다. 그러자 다른 사람이 ‘그렇다면 이보게, 이리로 와서 이 바위를 굴려보게’라고 말했다. 그가 그 바위를 굴려보니, 위아래로 쌓여 있거나 항아리끼리 맞닿아 놓여 있는 열한 개의 항아리(보물 단지)를 보게 되었다. 이와 같이 단 한 번의 노력으로 열한 가지 법을 얻게 되는 것이다.

---

อาจริยธนํ ปริเยสิสฺสนฺตีติ อญฺญติตฺถิยา หิ ยสฺส สนฺติเก สิปฺปํ อุคฺคณฺหนฺติ, ตสฺส สิปฺปุคฺคหณโต ปุเร วา ปจฺฉา วา อนฺตรนฺตรา วา เคหโต นีหริตฺวา ธนํ เทนฺติ. เยสํ เคเห นตฺถิ, เต ญาติสภาคโต ปริเยสนฺติ. เยสํ ตมฺปิ นตฺถิ, เต สภาคโต ปริเยสนฺติ. ตถา อลภมานา ภิกฺขมฺปิ จริตฺวา เทนฺติเยว. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

‘스승을 위한 재물을 구할 것이다’라는 것은, 외도들은 기술을 배우는 스승에게 기술을 배우기 전이나 후, 혹은 중간중간에 집에서 재물을 가져다 바치기 때문이다. 집에 재물이 없는 자들은 친지들 중에서 구하고, 그마저도 없는 자들은 같은 부류의 사람들 중에서 구한다. 그렇게 해도 얻지 못하면 탁발을 해서라도 반드시 바친다. 그것을 염두에 두고 이 말을 한 것이다.

---

กึ ปนาหนฺติ พาหิรกา ตาว อนิยฺยานิเกปิ สาสเน สิปฺปมตฺตทายกสฺส ธนํ ปริเยสนฺติ, อหํ ปน เอวํวิเธ นิยฺยานิกสาสเน เอกาทสวิธํ อมตุปฺปตฺติปฏิปทํ เทเสนฺตสฺส อาจริยสฺส ปูชํ กึ น กริสฺสามิ, กริสฺสามิเยวาติ วทติ. ปจฺเจกํ ทุสฺสยุเคน อจฺฉาเทสีติ เอกเมกสฺส ภิกฺขุโน เอเกกํ ทุสฺสยุคํ อทาสีติ อตฺโถ. สมุทาจารวจนํ ปเนตฺถ เอวรูปํ โหติ, ตสฺมา อจฺฉาเทสีติ วุตฺตํ. ปญฺจสตํ วิหารนฺติ ปญฺจสตคฺฆนิกํ ปณฺณสาลํ กาเรสีติ อตฺโถ.

‘그런데 하물며 나는’이란, 외도들도 해탈로 인도하지 못하는 가르침 속에서 단지 기술을 전해준 자에게 재물을 구하여 바치는데, 하물며 나는 이와 같이 해탈로 인도하는 가르침 속에서 열한 가지 불사(不死)의 성취를 위한 도를 설해주시는 스승님께 어찌 공양을 올리지 않겠는가, 반드시 공양을 올릴 것이라고 말하는 것이다. ‘각각 옷 한 쌍으로 입혔다’는 것은 비구들 각자에게 옷 한 쌍씩을 보시했다는 뜻이다. 여기서 이런 표현은 세속의 관용구이므로 ‘입혔다’고 말한 것이다. ‘오백 개의 거처’란 오백 금(카사파나)의 가치가 있는 잎으로 지은 오두막(원당)을 지었다는 의미이다.

---

๗. โคปาลสุตฺตวณฺณนา

7. 목자경(Gopālasutta)의 주석

---

๑๗. สตฺตเม ติสฺโส กถา เอกนาฬิกา จตุรสฺสา นิสินฺนวตฺติกาติ. ตตฺถ ปาฬึ วตฺวา เอเกกสฺส ปทสฺส อตฺถกถนํ เอกนาฬิกา นาม[Pg.349]. อปณฺฑิตโคปาลกํ ทสฺเสตฺวา, อปณฺฑิตภิกฺขุํ ทสฺเสตฺวา, ปณฺฑิตโคปาลกํ ทสฺเสตฺวา, ปณฺฑิตภิกฺขุํ ทสฺเสตฺวาติ จตุกฺกํ พนฺธิตฺวา กถนํ จตุรสฺสา นาม. อปณฺฑิตโคปาลกํ ทสฺเสตฺวา ปริโยสานคมนํ, อปณฺฑิตภิกฺขุํ ทสฺเสตฺวา ปริโยสานคมนํ, ปณฺฑิตโคปาลกํ ทสฺเสตฺวา ปริโยสานคมนํ, ปณฺฑิตภิกฺขุํ ทสฺเสตฺวา ปริโยสานคมนนฺติ อยํ นิสินฺนวตฺติกา นาม. อยํ อิธ สพฺพาจริยานํ อาจิณฺณา.

17. 일곱 번째 경에는 에카날리카(Ekanāḷikā, 일관형), 짜투랏사(Caturassā, 사방형), 니신나왓티카(Nisinnavattikā, 안주형)라는 세 가지 설법 방식이 있다. 그중 팔리어 원문을 읊고 각 구절의 의미를 설명하는 것이 에카날리카이다. 어리석은 목자를 보여주고, 어리석은 비구를 보여주고, 현명한 목자를 보여주고, 현명한 비구를 보여주는 식으로 넷을 묶어서 설명하는 것이 짜투랏사이다. 어리석은 목자를 보여주고 결론에 이르고, 어리석은 비구를 보여주고 결론에 이르고, 현명한 목자를 보여주고 결론에 이르고, 현명한 비구를 보여주고 결론에 이르는 방식이 니신나왓티카이다. 이곳 목자경에서는 모든 스승들이 전해 내려온 방식(니신나왓티카)을 따르고 있다.

---

เอกาทสหิ, ภิกฺขเว, องฺเคหีติ เอกาทสหิ อคุณโกฏฺฐาเสหิ. โคคณนฺติ โคมณฺฑลํ. ปริหริตุนฺติ ปริคฺคเหตฺวา วิจริตุํ. ผาตึ กาตุนฺติ วฑฺฒึ อาปาเทตุํ. อิธาติ อิมสฺมึ โลเก. น รูปญฺญู โหตีติ คณนโต วา วณฺณโต วา รูปํ น ชานาติ. คณนโต น ชานาติ นาม อตฺตโน คุนฺนํ สตํ วา สหสฺสํ วาติ สงฺขฺยํ น ชานาติ, โส คาวีสุ หฏาสุ วา ปลาตาสุ วา โคคณํ คเณตฺวา ‘‘อชฺช เอตฺตกา น ทิสฺสนฺตี’’ติ ทฺเว ตีณิ คามนฺตรานิ วา อฏวึ วา วิจรนฺโต น ปริเยสติ. อญฺเญสํ คาวีสุ อตฺตโน โคคณํ ปวิฏฺฐาสุปิ โคคณํ คเณตฺวา ‘‘อิมา เอตฺติกา คาโว น อมฺหาก’’นฺติ ยฏฺฐิยา โปเถตฺวา น นีหรติ. ตสฺส นฏฺฐา คาวิโย นฏฺฐาว โหนฺติ. ปรคาวิโย คเหตฺวา จรติ. โคสามิกา ทิสฺวา ‘‘อยํ เอตฺตกํ กาลํ อมฺหากํ เธนู ทุหี’’ติ ตชฺเชตฺวา อตฺตโน คาวิโย คเหตฺวา คจฺฉนฺติ. ตสฺส โคคโณปิ ปริหายติ, ปญฺจ โครสปริโภคโตปิ ปริพาหิโร โหติ. วณฺณโต น ชานาติ นาม ‘‘เอตฺติกา คาวี เสตา, เอตฺติกา รตฺตา, เอตฺติกา กาฬา, เอตฺติกา โอทาตา, เอตฺติกา กพรา, เอตฺติกา นีลา’’ติ น ชานาติ. โส คาวีสุ หฏาสุ วา ปลาตาสุ วา…เป… ปญฺจโครสปริโภคโตปิ ปริพาหิโร โหติ.

‘비구들이여, 열한 가지 요소를’이란 열한 가지 덕성 없는 부분들을 말한다. ‘소 떼(gogaṇa)’란 소의 무리이다. ‘보살피다(pariharituṃ)’란 거느리고 다니는 것이다. ‘번성하게 하다(phātiṃ kātuṃ)’란 증식시키는 것을 말한다. ‘여기서’란 이 세상에서이다. ‘형태를 알지 못하고’란 수로나 색깔로 소의 형태를 알지 못한다는 것이다. 수로 알지 못한다는 것은 자기 소가 백 마리인지 천 마리인지 그 수를 모르는 것을 말한다. 그 어리석은 목자는 소들이 도난당하거나 도망쳐도 소 떼를 세어보고 ‘오늘 이만큼이 보이지 않는구나’라고 생각하며 두세 마을 사이나 숲을 돌아다니며 찾지 않는다. 다른 사람의 소가 자기 소 떼에 들어와도 소 떼를 세어보고 ‘이 소들은 우리 소가 아니다’라고 생각하며 막대기로 때려 내쫓지 않는다. 그에게 있어 잃어버린 소는 영영 잃어버린 것이 된다. 그는 남의 소를 가지고 다니게 된다. 소 주인들이 보고 ‘이 자가 그동안 우리 암소의 젖을 짰구나’라고 위협하며 자기 소들을 데리고 가버린다. 그러면 그의 소 떼는 줄어들고, 다섯 가지 소의 산물(五乳)을 누리는 데서도 멀어지게 된다. 색깔로 알지 못한다는 것은 ‘이만큼은 흰 소, 이만큼은 붉은 소, 이만큼은 검은 소, 이만큼은 밝은 소, 이만큼은 얼룩 소, 이만큼은 푸른 소’라는 것을 모르는 것이다. 그는 소들이 도난당하거나 도망쳐도… (중략) …다섯 가지 소의 산물을 누리는 데서도 멀어지게 된다.

---

น ลกฺขณกุสโลติ คาวีนํ สรีเร กตํ ธนุสตฺติสูลาทิเภทํ ลกฺขณํ น ชานาติ. โส คาวีสุ หฏาสุ วา ปลาตาสุ วา ‘‘อชฺช อสุกลกฺขณา อสุกลกฺขณา จ คาโว น ทิสฺสนฺตี’’ติ…เป… ปญฺจโครสปริโภคโตปิ ปริพาหิโร โหติ.

‘표식에 서투르고’란 소의 몸에 새겨진 활, 창, 삼지창 등의 다양한 표식을 알지 못하는 것이다. 그는 소들이 도난당하거나 도망쳐도 ‘오늘 이러저러한 표식을 가진 소들이 보이지 않는구나’라고 생각하지 못하며… (중략) …다섯 가지 소의 산물을 누리는 데서도 멀어지게 된다.

---

น อาสาฏิกํ หาเรตาติ คุนฺนํ ขาณุกณฺฏกาทีหิ ปหฏฏฺฐาเนสุ วโณ โหติ. ตตฺถ นีลมกฺขิกา อณฺฑกานิ ฐเปนฺติ, เตสํ อาสาฏิกาติ นามํ. ตานิ ทณฺฑเกน อปเนตฺวา เภสชฺชํ ทาตพฺพํ โหติ, พาโล โคปาลโก ตถา น กโรติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘น อาสาฏิกํ หาเรตา [Pg.350] โหตี’’ติ. ตสฺส คุนฺนํ วณา วฑฺฒนฺติ, คมฺภีรา โหนฺติ, ปาณกา กุจฺฉึ ปวิสนฺติ, คาโว เคลญฺญาภิภูตา เนว ยาวทตฺถํ ติณํ ขาทิตุํ น ปานียํ ปาตุํ สกฺโกนฺติ. ตตฺถ คุนฺนํ ขีรํ ฉิชฺชติ, โคณานํ ชโว หายติ, อุภเยสมฺปิ ชีวิตนฺตราโย โหติ. เอวมสฺส โคคโณปิ ปริหายติ…เป… ปญฺจโครสโตปิ ปริพาหิโร โหติ.

‘쉬(파리 알)를 제거하지 않고’란 소들이 그루터기나 가시에 찔린 자리에 상처가 생기는 것을 말한다. 그 상처에 청파리들이 알을 낳는데 그것을 ‘아사티카(āsāṭika, 쉬)’라고 한다. 그것들을 막대기로 제거하고 약을 발라주어야 한다. 어리석은 목자는 그렇게 하지 않는다. 그래서 ‘쉬를 제거하지 않는다’고 설하신 것이다. 그러면 소의 상처는 커지고 깊어져서 벌레들이 뱃속까지 들어가게 된다. 소들은 병에 눌려 풀을 충분히 뜯지도 못하고 물을 마시지도 못하게 된다. 그러면 소의 우유가 끊기고 황소의 기운이 줄어들어, 소와 주인 모두에게 생명의 위험이 닥친다. 이와 같이 그의 소 떼는 줄어들고… (중략) …다섯 가지 소의 산물을 누리는 데서도 멀어지게 된다.

---

น วณํ ปฏิจฺฉาเทตา โหตีติ คุนฺนํ วุตฺตนเยเนว สญฺชาโต วโณ เภสชฺชํ ทตฺวา วาเกน วา จีรเกน วา พนฺธิตฺวา ปฏิจฺฉาเทตพฺโพ โหติ. พาลโคปาลโก ตํ น กโรติ. อถสฺส คุนฺนํ วเณหิ ยูสา ปคฺฆรนฺติ, ตา อญฺญมญฺญํ นิฆํสนฺติ. เตน อญฺเญสมฺปิ วณา ชายนฺติ. เอวํ คาโว เคลญฺญาภิภูตา เนว ยาวทตฺถํ ติณานิ ขาทิตุํ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

'상처를 덮어주지 않는다'는 것은, 소들에게 이미 설명한 방식대로 상처가 생겼을 때 약을 바르고 나무껍질이나 낡은 천 조각으로 묶어서 덮어주어야 함에도 불구하고, 어리석은 소몰이는 이를 행하지 않는 것을 말한다. 그러면 소들의 상처에서 진물이 흐르고 소들이 서로 몸을 비비게 되어 다른 소들에게까지 상처가 번지게 된다. 이와 같이 소들이 질병에 압도되면 원하는 만큼 충분히 풀을 뜯지 못하게 되고, 결국 소 주인은 오고락(五苦樂)의 이익에서 멀어지게 된다.

---

น ธูมํ กตฺตา โหตีติ อนฺโตวสฺเส ฑํสมกสาทีนํ อุสฺสนฺนกาเล โคคเณ วชํ ปวิฏฺเฐ ตตฺถ ตตฺถ ธูโม กาตพฺโพ โหติ. อปณฺฑิตโคปาลโก ตํ น กโรติ, โคคโณ สพฺพรตฺตึ ฑํสาทีหิ อุปทฺทุโต นิทฺทํ อลภิตฺวา ปุนทิวเส อรญฺเญ ตตฺถ ตตฺถ รุกฺขมูลาทีสุ นิปชฺชิตฺวา นิทฺทายติ. เนว ยาวทตฺถํ ติณานิ ขาทิตุํ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

'연기를 피우지 않는다'는 것은, 우기(雨期) 중에 등에와 모기 등이 창궐할 때 소 떼가 우리에 들어오면 여기저기에 연기를 피워주어야 함에도 불구하고, 지혜롭지 못한 소몰이는 이를 행하지 않는 것을 말한다. 소 떼는 밤새도록 등에 등에게 괴롭힘을 당해 잠을 자지 못하고, 다음 날 숲속 여기저기 나무 밑 등에서 누워 잠만 자게 된다. 그리하여 소들은 원하는 만큼 충분히 풀을 뜯지 못하게 되고, 결국 주인은 오고락의 이익에서 멀어지게 된다.

---

น ติตฺถํ ชานาตีติ ติตฺถมฺปิ สมนฺติ วา วิสมนฺติ วา สคาหนฺติ วา นิคฺคาหนฺติ วา น ชานาติ. โส อติตฺเถน คาวิโย โอตาเรติ. ตาสํ วิสมติตฺเถ ปาสาณาทีนิ อกฺกมนฺตีนํ ปาทา ภิชฺชนฺติ. สคาหํ คมฺภีรํ ติตฺถํ โอติณฺเณ กุมฺภีลาทโย คาโว คณฺหนฺติ, ‘‘อชฺช เอตฺติกา คาโว นฏฺฐา, อชฺช เอตฺติกา’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชนฺติ. เอวมสฺส โค คโณปิ ปริหายติ…เป… ปญฺจโครสโตปิ ปริพาหิโร โหติ.

'나루터를 알지 못한다'는 것은, 나루터의 길이 평탄한지 험한지, 혹은 악어와 같은 위험이 있는지 없는지를 알지 못하는 것을 말한다. 어리석은 소몰이는 나루터가 아닌 곳으로 암소들을 내려보내는데, 험한 곳에서 돌 등을 밟아 소들의 발이 부러지게 하거나 악어가 있는 깊은 나루터로 내려보내 악어 등이 소를 잡아먹게 만든다. 그리하여 '오늘 소를 이만큼 잃었다, 오늘 이만큼 잃었다'는 말을 듣게 되는 지경에 이른다. 이처럼 소 떼는 줄어들게 되고 오고락의 이익에서도 멀어지게 된다.

---

น ปีตํ ชานาตีติ ปีตมฺปิ อปีตมฺปิ น ชานาติ. โคปาลเกน หิ ‘‘อิมาย คาวิยา ปีตํ, อิมาย น ปีตํ, อิมาย ปานียติตฺเถ โอกาโส ลทฺโธ, อิมาย น ลทฺโธ’’ติ เอวํ ปีตาปีตํ ชานิตพฺพํ โหติ. อยํ ปน ทิวสภาเค อรญฺเญ โคคณํ รกฺขิตฺวา ‘‘ปานียํ ปาเยสฺสามี’’ติ นทึ วา ตฬากํ วา โอคาเหตฺวา คจฺฉติ. ตตฺถ มหาอุสภา จ อนุสภา จ พลวคาวิโย จ ทุพฺพลานิ เจว มหลฺลกานิ จ โครูปานิ สิงฺเคหิ [Pg.351] วา ผาสุกาหิ วา ปหริตฺวา อตฺตโน โอกาสํ กตฺวา อูรุปฺปมาณํ อุทกํ ปวิสิตฺวา ยถากามํ ปิวนฺติ. อวเสสา โอกาสํ อลภมานา ตีเร ฐตฺวา กลลมิสฺสกํ อุทกํ ปิวนฺติ วา อปีตา เอว วา โหนฺติ. อถ โส โคปาลโก ปิฏฺฐิยํ ปหริตฺวา ปุน อรญฺญํ ปเวเสติ. ตตฺถ อปีตา คาวิโย ปิปาสาย สุสฺสมานา ยาวทตฺถํ ติณานิ ขาทิตุํ น สกฺโกนฺติ. ตตฺถ คุนฺนํ ขีรํ ฉิชฺชติ. โคณานํ ชโว หายติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

'마신 것을 알지 못한다'는 것은, 소가 물을 마셨는지 마시지 않았는지를 알지 못하는 것을 말한다. 소몰이는 '이 소는 마셨고, 이 소는 마시지 못했다. 이 소는 물가에서 자리를 잡았고, 이 소는 잡지 못했다'는 것을 마땅히 알아야 한다. 그러나 어리석은 소몰이는 낮 동안 숲에서 소 떼를 돌본 뒤 물을 먹이겠다며 강이나 호수로 소들을 몰고 간다. 그곳에서 힘센 황소들과 암소들은 뿔이나 옆구리로 약한 소들을 들이받아 제 자리를 만들고는 무릎 깊이까지 들어가 마음껏 물을 마신다. 하지만 자리를 얻지 못한 나머지 약하거나 늙은 소들은 강가에 서서 진흙 섞인 물을 마시거나 아예 마시지 못하게 된다. 그런데도 소몰이는 그 소들의 등을 때리며 다시 숲으로 몰아넣는다. 물을 마시지 못한 소들은 갈증으로 기력이 쇠하여 원하는 만큼 풀을 뜯지 못하고, 결국 소들의 우유가 마르고 기력도 떨어져 오고락의 이익에서 멀어지게 된다.

---

น วีถึ ชานาตีติ ‘‘อยํ มคฺโค สโม เขโม, อยํ วิสโม สาสงฺโก สปฺปฏิภโย’’ติ น ชานาติ. โส สมํ เขมํ มคฺคํ วชฺเชตฺวา โคคณํ อิตรมคฺคํ ปฏิปาเทติ. ตตฺถ คาโว สีหพฺยคฺฆาทีนํ คนฺเธน โจรปริสฺสเยน จ อภิภูตา ภนฺตมิคสปฺปฏิภาคา คีวํ อุกฺขิปิตฺวา ติฏฺฐนฺติ, เนว ยาวทตฺถํ ติณานิ ขาทนฺติ, น ปานียํ ปิวนฺติ. ตตฺถ คุนฺนํ ขีรํ ฉิชฺชติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

'길을 알지 못한다'는 것은, '이 길은 평탄하고 안전하며, 저 길은 험하고 맹수나 도적의 위험이 있다'는 것을 알지 못하는 것을 말한다. 어리석은 소몰이는 평탄하고 안전한 길을 피하고 험하고 위험한 길로 소 떼를 몰아넣는다. 그곳에서 소들은 사자나 호랑이 같은 맹수의 냄새와 도적의 위험에 압도되어, 겁먹은 사슴처럼 목을 치켜든 채 서 있기만 할 뿐 원하는 만큼 풀을 뜯지도 물을 마시지도 못한다. 그리하여 소들의 우유가 마르게 되고 오고락의 이익에서 멀어지게 된다.

---

น โคจรกุสโล โหตีติ โคปาลเกน หิ โคจรกุสเลน ภวิตพฺพํ, ปญฺจาหิกจาโร วา สตฺตาหิกจาโร วา ชานิตพฺโพ. เอกทิสาย โคคณํ จาเรตฺวา ปุนทิวเส ตตฺถ น จาเรตพฺโพ. มหตา หิ โคคเณน จิณฺณฏฺฐานํ เภริตลํ วิย สุทฺธํ โหติ นิตฺติณํ, อุทกมฺปิ อาลุลียติ. ตสฺมา ปญฺจเม วา สตฺตเม วา ทิวเส ปุน ตตฺถ จาเรตุํ วฏฺฏติ. เอตฺตเกน หิ ติณมฺปิ ปฏิวิรุหติ, อุทกมฺปิ ปสีทติ, อยํ ปน อิมํ ปญฺจาหิกจารํ วา สตฺตาหิกจารํ วา น ชานาติ, ทิวเส ทิวเส รกฺขิตฏฺฐาเนเยว รกฺขติ. อถสฺส โคคโณ หริตติณํ น ลภติ, สุกฺขติณํ ขาทนฺโต กลลมิสฺสกํ อุทกํ ปิวติ. ตตฺถ คุนฺนํ ขีรํ ฉิชฺชติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

'목초지에 익숙하지 않다'는 것은, 소몰이가 목초지에 정통해야 하며 5일 주기 혹은 7일 주기의 이동을 알아야 함을 뜻한다. 한곳에서 소 떼를 먹였다면 다음 날에는 그곳에서 다시 먹이지 말아야 한다. 왜냐하면 큰 소 떼가 지나간 자리는 북의 표면처럼 매끈해져서 풀이 남지 않고 물도 흐려지기 때문이다. 그러므로 5일이나 7일 정도가 지난 뒤에야 다시 그곳에서 먹이는 것이 마땅하다. 그 정도 시간이 지나야 풀이 다시 돋아나고 물도 맑아지기 때문이다. 그러나 어리석은 소몰이는 이러한 주기를 알지 못하고 매일 같은 장소에서만 소를 돌본다. 그러면 소 떼는 싱싱한 풀을 얻지 못하고 마른 풀을 씹으며 진흙 섞인 물을 마시게 되어 우유가 마르고 결국 오고락의 이익에서 멀어지게 된다.

---

อนวเสสโทหี จ โหตีติ ปณฺฑิตโคปาลเกน หิ ยาว วจฺฉกสฺส มํสโลหิตํ สณฺฐาติ, ตาว เอกํ ทฺเว ถเน ฐเปตฺวา สาวเสสโทหินา ภวิตพฺพํ. อยํ วจฺฉกสฺส กิญฺจิ อนวเสเสตฺวา ทุหติ. ขีรปโก วจฺโฉ ขีรปิปาสาย สุสฺสติ, สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺโต กมฺปมาโน มาตุ ปุรโต ปติตฺวา กาลํ กโรนฺติ. มาตา ปุตฺตกํ ทิสฺวา, ‘‘มยฺหํ ปุตฺตโก อตฺตโน มาตุขีรํ ปาตุํ น ลภตี’’ติ [Pg.352] ปุตฺตโสเกน เนว ยาวทตฺถํ ติณานิ ขาทิตุํ น ปานียํ ปาตุํ สกฺโกติ, ถเนสุ ขีรํ ฉิชฺชติ. เอวมสฺส โคคโณปิ ปริหายติ…เป… ปญฺจโครสโตปิ ปริพาหิโร โหติ.

'남김없이 젖을 짠다'는 것은, 지혜로운 소몰이라면 송아지가 살이 오르고 피가 돌 만큼 충분히 자랄 때까지는 한두 개의 젖꼭지를 남겨두고 젖을 짜야 함을 말한다. 그러나 어리석은 소몰이는 송아지를 위해 조금도 남기지 않고 다 짜버린다. 젖을 먹어야 할 송아지는 갈증으로 수척해지고 기운이 없어 어미 앞에서 떨며 쓰러져 죽게 된다. 어미 소는 새끼를 잃은 슬픔에 잠겨 원하는 만큼 풀을 뜯지도 물을 마시지도 못하게 되고, 결국 젖통에서 우유가 마르게 된다. 이처럼 소 떼는 줄어들고 오고락의 이익에서도 멀어지게 된다.

---

คุนฺนํ ปิติฏฺฐานํ กโรนฺตีติ โคปิตโร. คาโว ปริณายนฺติ ยถารุจึ คเหตฺวา คจฺฉนฺตีติ โคปริณายกา. เต น อติเรกปูชายาติ ปณฺฑิโต หิ โคปาลโก เอวรูเป อุสเภ อติเรกปูชาย ปูเชติ, ปณีตํ โคภตฺตํ เทติ, คนฺธปญฺจงฺคุลิเกหิ มณฺเฑติ, มาลํ ปิฬนฺเธติ, สิงฺเคสุ สุวณฺณรชตโกสเก จ ธาเรติ, รตฺตึ ทีปํ ชาเลตฺวา เจลวิตานสฺส เหฏฺฐา สยาเปติ. อยํ ปน ตโต เอกสกฺการมฺปิ น กโรติ. อุสภา อติเรกปูชํ อลภมานา โคคณํ น รกฺขนฺติ, ปริสฺสยํ น วาเรนฺติ. เอวมสฺส โคคโณปิ ปริหายติ…เป… ปญฺจโครสโตปิ ปริพาหิโร โหติ.

소들의 의지처가 되기에 '고피타(소들의 아버지)'라 불리고, 소 떼를 이끌고 가기에 '고파리나야카(소 떼의 인도자)'라 불리는 우두머리 황소들에 대해 '특별한 대우를 하지 않는다'는 것을 말한다. 지혜로운 소몰이는 이런 황소들에게 극진한 대우를 하여 좋은 먹이를 주고, 향료로 장식하며 꽃다발을 걸어주고 뿔에는 금이나 은으로 된 덮개를 씌워준다. 밤에는 등등을 밝혀주고 천막 아래서 자게 한다. 그러나 어리석은 소몰이는 이러한 대우를 전혀 하지 않는다. 특별한 대우를 받지 못한 우두머리 소들은 소 떼를 돌보지 않고 위험으로부터 보호하지 않게 된다. 그리하여 소 떼는 줄어들고 오고락의 이익에서도 멀어지게 된다.

---

อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน. น รูปญฺญู โหตีติ ‘‘จตฺตาริ มหาภูตานิ จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทายรูป’’นฺติ เอวํ วุตฺตํ รูปํ ทฺวีหากาเรหิ น ชานาติ คณนโต วา สมุฏฺฐานโต วา. คณนโต น ชานาติ นาม – ‘‘จกฺขายตนํ โสตายตนํ ฆานายตนํ ชิวฺหากายรูปสทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพายตนํ, อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปสฺส ลหุตา, มุทุตา, กมฺมญฺญตา, อุปจโย, สนฺตติ, ชรตา, รูปสฺส อนิจฺจตา, กพฬีกาโร อาหาโร’’ติ (ธ. ส. ๖๕๗-๖๖๕) เอวํ ปาฬิยา อาคตา ปญฺจวีสติ รูปโกฏฺฐาสาติ น ชานาติ. เสยฺยถาปิ โส โคปาลโก คณนโต คุนฺนํ รูปํ น ชานาติ, ตถูปโม อยํ ภิกฺขุ. โส คณนโต รูปํ อชานนฺโต รูปํ ปริคฺคเหตฺวา อรูปํ ววตฺถเปตฺวา รูปารูปํ ปริคฺคเหตฺวา ปจฺจยํ สลฺลกฺเขตฺวา ลกฺขณํ อาโรเปตฺวา กมฺมฏฺฐานํ มตฺถกํ ปาเปตุํ น สกฺโกติ. โส ยถา ตสฺส โคปาลกสฺส โคคโณ น วฑฺฒติ, เอวํ อิมสฺมึ สาสเน สีลสมาธิวิปสฺสนามคฺคผลนิพฺพาเนหิ น วฑฺฒติ. ยถา จ โส โคปาลโก ปญฺจหิ โครเสหิ ปริพาหิโร โหติ, เอวเมวายํ อเสเขน สีลกฺขนฺเธน อเสเขน สมาธิปญฺญาวิมุตฺติ วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺเธนาติ ปญฺจหิ ธมฺมกฺขนฺเธหิ ปริพาหิโร โหติ.

‘여기(idha)’라는 것은 이 가르침(sāsana) 안을 의미한다. ‘물질을 알지 못한다(na rūpaññū hoti)’는 것은 “네 가지 큰 물질(四大)과 네 가지 큰 물질을 의지하여 생긴 물질(所造色)”이라고 설해진 물질을 수(gaṇana)에 의해서나 발생 원인(samuṭṭhāna)에 의해서라는 두 가지 측면에서 알지 못하는 것이다. ‘수에 의해 알지 못한다’는 것은, 안처(眼處), 이처(耳處), 비처(鼻處), 설처(舌處), 신처(身處), 유색처(有色處), 성처(聲處), 향처(香處), 미처(味處), 촉처(觸處), 여성근(女性根), 남성근(男性根), 생명근(生命根), 신표업(身表業), 어표업(語表業), 허공계(虛空界), 물질의 가벼움(輕快性), 부드러움(柔軟性), 적합함(適業性), 생성(積集), 상속(相續), 쇠퇴(老性), 물질의 무상함(無常性), 먹는 음식(段食) 등 이와 같이 경전(Dhammasaṅgaṇī)에 나타난 25가지 물질의 무리들을 알지 못하는 것을 말한다. 마치 그 소치기가 수에 의해 소들의 개체수를 알지 못하는 것과 같이, 이 비구도 그와 같다. 그는 수에 의해 물질을 알지 못하므로, 물질을 파악하고 비물질(名)을 구별하며, 물질과 비물질을 파악하여 그 원인을 관찰하고 특상(삼법인)에 올려놓아 수행(kammaṭṭhāna)을 정점에 이르게 할 수 없다. 그 소치기의 소 떼가 번성하지 못하는 것처럼, 이 비구도 이 가르침 안에서 계(戒)·정(定)·위빳사나(Vipassanā)·도(道)·과(果)·열반(Nibbāna)으로 번성하지 못한다. 또한 그 소치기가 다섯 가지 우유 제품(五種乳味)을 얻지 못하는 것처럼, 이와 같이 이 비구도 무학(阿羅漢)의 계온(戒蘊), 무학의 정온(定蘊)·혜온(慧蘊)·해탈온(解脫蘊)·해탈지견온(解脫知見蘊)이라는 다섯 가지 법온(法蘊)에서 벗어나게 된다.

---

สมุฏฺฐานโต [Pg.353] น ชานาติ นาม – ‘‘เอตฺตกํ รูปํ เอกสมุฏฺฐานํ, เอตฺตกํ ทฺวิสมุฏฺฐานํ, เอตฺตกํ ติสมุฏฺฐานํ, เอตฺตกํ จตุสมุฏฺฐานํ, เอตฺตกํ นกุโตจิ สมุฏฺฐาตี’’ติ น ชานาติ. เสยฺยถาปิ โส โคปาลโก วณฺณโต คุนฺนํ รูปํ น ชานาติ, ตถูปโม อยํ ภิกฺขุ. โส สมุฏฺฐานโต รูปํ อชานนฺโต รูปํ ปริคฺคเหตฺวา…เป… ปริพาหิโร โหติ.

‘발생 원인(samuṭṭhāna)에 의해 알지 못한다’는 것은, “이만큼의 물질은 한 가지 원인에서 생기고, 이만큼은 두 가지, 이만큼은 세 가지, 이만큼은 네 가지 원인에서 생기며, 이만큼은 어떤 원인에서도 생기지 않는다”는 것을 알지 못하는 것을 말한다. 마치 그 소치기가 색깔(vaṇṇa)에 의해 소의 형태를 구별하지 못하는 것과 같이, 이 비구도 그와 같다. 그는 발생 원인에 의해 물질을 알지 못하므로, 물질을 파악하고…(중략)… 법의 이익에서 벗어나게 된다.

---

น ลกฺขณกุสโล โหตีติ ‘‘กมฺมลกฺขโณ พาโล, กมฺมลกฺขโณ ปณฺฑิโต’’ติ เอวํ วุตฺตํ กุสลากุสลกมฺมํ ปณฺฑิตพาลลกฺขณนฺติ น ชานาติ. โส เอวํ อชานนฺโต พาเล วชฺเชตฺวา ปณฺฑิเต น เสวติ. พาเล วชฺเชตฺวา ปณฺฑิเต อเสวนฺโต กปฺปิยากปฺปิยํ กุสลากุสลํ สาวชฺชานวชฺชํ ครุกลหุกํ สเตกิจฺฉาเตกิจฺฉํ การณาการณํ น ชานาติ. ตํ อชานนฺโต กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ. โส ยถา ตสฺส โคปาลกสฺส โคคโณ น วฑฺฒติ, เอวํ อิมสฺมึ สาสเน ยถาวุตฺเตหิ สีลาทีหิ น วฑฺฒติ. โส โคปาลโก วิย จ ปญฺจหิ โครเสหิ, ปญฺจหิ ธมฺมกฺขนฺเธหิ ปริพาหิโร โหติ.

‘특상에 능숙하지 못하다(na lakkhaṇakusalo hoti)’는 것은 “어리석은 자는 행위가 그 특징이고, 현명한 자도 행위가 그 특징이다”라고 설해진 것처럼, 유익하거나 해로운 행위가 현명한 자와 어리석은 자를 구별하는 특징임을 알지 못하는 것이다. 그는 이를 알지 못하여 어리석은 자들을 멀리하고 현명한 자들을 친근히 모시지 않는다. 어리석은 자들을 멀리하고 현명한 자들을 친근히 모시지 않기에, 허용되는 것과 허용되지 않는 것, 유익한 것과 해로운 것, 죄가 있는 것과 없는 것, 무거운 죄와 가벼운 죄, 치료할 수 있는 죄와 없는 것, 원인인 것과 원인이 아닌 것을 알지 못한다. 그것을 알지 못하기에 수행의 주제를 붙잡아 증장시킬 수 없다. 그는 마치 그 소치기의 소 떼가 번성하지 않는 것처럼, 이와 같이 이 가르침 안에서 설해진 계(戒) 등으로 번성하지 못한다. 그는 그 소치기처럼 다섯 가지 우유 제품을 얻지 못하듯, 다섯 가지 법온에서 벗어나게 된다.

---

น อาสาฏิกํ หาเรตา โหตีติ ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺก’’นฺติ เอวํ วุตฺเต กามวิตกฺกาทโย น วิโนเทติ. โส อิมํ อกุสลวิตกฺกํ อาสาฏิกํ อหาเรตฺวา วิตกฺกวสิโก หุตฺวา วิจรนฺโต กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ. โส ยถา ตสฺส โคปาลกสฺส…เป… ปริพาหิโร โหติ.

‘파리 알을 제거하지 못한다(na āsāṭikaṃ hāretā hoti)’는 것은 “일어난 감각적 욕망에 대한 사유(kāmavitakka)” 등과 같이 설해진 감각적 욕망의 사유 등을 물리치지 못하는 것을 말한다. 그는 괴로움과 핍박의 원인이 되는 이 해로운 사유라는 파리 알을 제거하지 못하고, 사유의 지배를 받으며 돌아다니기에 수행의 주제를 붙잡아 증장시킬 수 없다. 그는 마치 그 소치기처럼…(중략)… 법의 이익에서 벗어나게 된다.

---

น วณํ ปฏิจฺฉาเทตา โหตีติ ‘‘จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา นิมิตฺตคฺคาหี โหตี’’ติอาทินา นเยน สพฺพารมฺมเณสุ นิมิตฺตํ คณฺหนฺโต ยถา โส โคปาลโก วณํ น ปฏิจฺฉาเทติ, เอวํ สํวรํ น สมฺปาเทติ. โส วิวฏทฺวาโร วิจรนฺโต กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

‘상처를 덮지 못한다(na vaṇaṃ paṭicchādetā hoti)’는 것은 “눈으로 형색을 보고 그 전체적인 모습에 취한다”는 등의 방식으로 모든 대상에 대해 여성의 모습이나 남성의 모습 등의 표상(nimitta)을 취하는 자를 말한다. 마치 그 소치기가 소의 상처를 돌보지 않는 것처럼, 이와 같이 감관의 단속을 성취하지 못한다. 그는 감관의 문을 열어놓고 돌아다니기에 수행의 주제를 붙잡아 증장시킬 수 없으며…(중략)… 법의 이익에서 벗어나게 된다.

---

น ธูมํ กตฺตา โหตีติ โส โคปาลโก ธูมํ วิย ธมฺมเทสนาธูมํ น กโรติ, ธมฺมกถํ วา สรภญฺญํ วา อุปนิสินฺนกกถํ วา อนุโมทนํ วา น กโรติ, ตโต นํ มนุสฺสา ‘‘พหุสฺสุโต คุณวา’’ติ น ชานนฺติ. เต คุณาคุณํ อชานนฺโต จตูหิ ปจฺจเยหิ สงฺคหํ น กโรนฺติ. โส ปจฺจเยหิ กิลมมาโน พุทฺธวจนํ สชฺฌายํ กาตุํ วตฺตปฏิวตฺตํ ปูเรตุํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

‘연기를 피우지 못한다(na dhūmaṃ kattā hoti)’는 것은 그 소치기가 연기를 피우지 않는 것처럼, 법의 설법이라는 연기를 피우지 않는 것을 말한다. 즉, 법담(dhammakatha)이나 가송(sarabhañña), 곁에 앉은 이에게 들려주는 법의 대화나 공양 등에 대한 축원(anumodana)을 하지 않는다. 그 때문에 사람들은 그를 “박학다식하고 덕이 높다”고 알지 못한다. 사람들은 그의 덕이 있는지 없는지 알지 못하므로 네 가지 필수품으로 공양하고 대접하지 않는다. 그는 필수품의 부족으로 고생하게 되어 부처님의 말씀을 독송하거나 행실과 의무(vattappaṭivatta)를 채우지 못하며, 수행의 주제를 붙잡아 증장시킬 수 없게 되어…(중략)… 법의 이익에서 벗어나게 된다.

---

น [Pg.354] ติตฺถํ ชานาตีติ ติตฺถภูเต พหุสฺสุตภิกฺขู น อุปสงฺกมติ. อนุปสงฺกมนฺโต ‘‘อิทํ, ภนฺเต, พฺยญฺชนํ กถํ โรเปตพฺพํ? อิมสฺส ภาสิตสฺส โก อตฺโถ? อิมสฺมึ ฐาเน ปาฬิ กึ วทติ? อิมสฺมึ ฐาเน อตฺโถ กึ ทีเปตี’’ติ เอวํ น ปริปุจฺฉติ น ปริปญฺหติ, น ชานาเปตีติ อตฺโถ. ตสฺส เต เอวํ อปริปุจฺฉิตา อวิวฏญฺเจว น วิวรนฺติ, ภาเชตฺวา น ทสฺเสนฺติ, อนุตฺตานีกตญฺจ น อุตฺตานึ กโรนฺติ, อปากฏํ น ปากฏํ กโรนฺติ. อเนกวิหิเตสุ จ กงฺขาฐานิเยสุ ธมฺเมสูติ อเนกวิธาสุ กงฺขาสุ เอกกงฺขมฺปิ น ปฏิวิโนเทนฺติ. กงฺขาเยว หิ กงฺขาฐานิยา ธมฺมา นาม. ตตฺถ เอกํ กงฺขมฺปิ น นีหรนฺตีติ อตฺโถ. โส เอวํ พหุสฺสุตติตฺถํ อนุปสงฺกมิตฺวา สกงฺโข กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ. ยถา วา โส โคปาลโก ติตฺถํ น ชานาติ, เอวํ อยมฺปิ ภิกฺขุ ธมฺมติตฺถํ น ชานาติ. อชานนฺโต อวิสเย ปญฺหํ ปุจฺฉติ, อาภิธมฺมิกํ อุปสงฺกมิตฺวา กปฺปิยากปฺปิยํ ปุจฺฉติ, วินยธรํ อุปสงฺกมิตฺวา รูปารูปปริจฺเฉทํ ปุจฺฉติ. เต อวิสเย ปุฏฺฐา กเถตุํ น สกฺโกนฺติ. โส อตฺตนา สกงฺโข กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

‘나루터를 알지 못한다(na titthaṃ jānāti)’는 것은 나루터와 같은 박학다식한 비구들에게 다가가지 않는 것을 말한다. 다가가지 않기에 “스님, 이 문구는 어떻게 배치해야 합니까? 이 말씀의 의미는 무엇입니까? 이 대목에서 팔리어 본문은 무엇을 말합니까? 이 대목에서 의미는 무엇을 밝히고 있습니까?”라고 이와 같이 거듭 묻지 않고 거듭 따져 묻지 않으며, 분명하게 설명하도록 요청하지 않는다는 의미이다. 그가 이처럼 묻지 않기에, 그 박학다식한 비구들은 닫힌 것을 열어주지 않고, 분석하여 설해주지 않으며, 분명하지 않은 것을 분명하게 해주지 않고, 드러나지 않은 것을 드러내 주지 않는다. ‘여러 가지 의문스러운 법들에서’라는 것은 여러 종류의 의문들 중에서 단 하나의 의문도 풀어주지 않는다는 것이다. 실로 의문들이야말로 뒤따르는 의문들의 원인이 되는 법들이기 때문이다. 그중 단 하나의 의문도 제거해주지 않는다는 것이 그 의미이다. 그는 이처럼 박학다식한 나루터에 다가가지 않아 의문을 품은 채로 수행의 주제를 붙잡아 증장시킬 수 없다. 또는 그 소치기가 물가의 나루터를 모르는 것처럼, 이 비구도 법의 나루터를 알지 못한다. 알지 못하기에 적절하지 않은 곳에서 질문을 던진다. 아비담마를 전공한 이에게 다가가서 허용되는 것과 안 되는 것(율의 문제)을 묻고, 율사에게 다가가서 물질과 비물질의 구분(아비담마의 문제)을 묻는다. 적절하지 않은 분야의 질문을 받은 그들은 답변을 해줄 수 없다. 그는 스스로 의문을 품은 채 수행의 주제를 붙잡아 증장시킬 수 없으며…(중략)… 법의 이익에서 벗어나게 된다.

---

น ปีตํ ชานาตีติ ยถา โส โคปาลโก ปีตาปีตํ น ชานาติ, เอวํ ธมฺมูปสญฺหิตํ ปาโมชฺชํ น ชานาติ น ลภติ. สวนมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุํ นิสฺสาย อานิสํสํ น วินฺทติ, ธมฺมสฺสวนคฺคํ คนฺตฺวา สกฺกจฺจํ น สุณาติ, นิสินฺโน นิทฺทายติ, กถํ กเถติ, อญฺญวิหิตโก โหติ. โส สกฺกจฺจํ ธมฺมํ อสฺสุณนฺโต กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

‘마신 것을 알지 못한다(na pītaṃ jānāti)’는 것은 마치 그 소치기가 소가 물을 마셨는지 안 마셨는지 모르는 것처럼, 이와 같이 법과 결합된 기쁨(pāmojja)을 알지 못하고 얻지 못하는 것을 말한다. 듣는 것으로 이루어지는 복업사(福業事)를 의지하여 그 공덕을 얻지 못하며, 법문을 듣는 자리에 가서도 공경히 듣지 않고, 앉아서 졸거나 잡담을 나누거나 딴생각에 빠져 있다. 그는 공경히 법을 듣지 않기에 수행의 주제를 붙잡아 증장시킬 수 없으며…(중략)… 법의 이익에서 벗어나게 된다.

---

น วีถึ ชานาตีติ โส โคปาลโก มคฺคามคฺคํ วิย ‘‘อยํ โลกิโย, อยํ โลกุตฺตโร’’ติ อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. อชานนฺโต โลกิยมคฺเค อภินิวิสิตฺวา โลกุตฺตรํ นิพฺพตฺเตตุํ น สกฺโกติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

"길을 알지 못한다"는 것은 그 소치는 사람이 길인지 길이 아닌지를 알지 못하는 것과 같이, "이것은 세간의 것이고, 이것은 출세간의 것이다"라고 성스러운 팔지성도(八支聖道)를 있는 그대로 알지 못하는 것을 말합니다. 알지 못하기에 세간의 도에만 머물러 출세간의 도를 일으킬 수 없으며... (결국 가르침에서) 멀어지게 됩니다.

---

น โคจรกุสโล โหตีติ โส โคปาลโก ปญฺจาหิกสตฺตาหิกจาเร วิย จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน ‘‘อิเม โลกิยา, อิเม โลกุตฺตรา’’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. อชานนฺโต สุขุมฏฺฐาเนสุ อตฺตโน ญาณํ จราเปตฺวา โลกิยสติปฏฺฐาเน อภินิวิสิตฺวา โลกุตฺตรํ นิพฺพตฺเตตุํ น สกฺโกติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

"풀밭(행경)에 능숙하지 못하다"는 것은 그 소치는 사람이 5일이나 7일 주기의 이동 경로를 알지 못하는 것과 같이, 네 가지 마음챙김의 확립(사념처)에 대하여 "이것들은 세간의 것이고, 이것들은 출세간의 것이다"라고 있는 그대로 알지 못하는 것을 말합니다. 알지 못하기에 미세한 대상들에 자신의 지혜를 거닐게 하지 못하고, 세간의 사념처에만 머물러 출세간의 사념처를 일으킬 수 없으며... (결국 가르침에서) 멀어지게 됩니다.

---

อนวเสสโทหี [Pg.355] โหตีติ ปฏิคฺคหเณ มตฺตํ อชานนฺโต อนวเสสํ ทุหติ. นิทฺเทสวาเร ปนสฺส อภิหฏฺฐุํ ปวาเรนฺตีติ อภิหริตฺวา ปวาเรนฺติ. เอตฺถ ทฺเว อภิหารา วาจาภิหาโร จ, ปจฺจยาภิหาโร จ. วาจาภิหาโร นาม มนุสฺสา ภิกฺขุสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘วเทยฺยาถ, ภนฺเต, เยนตฺโถ’’ติ ปวาเรนฺติ. ปจฺจยาภิหาโร นาม วตฺถาทีนิ วา สปฺปินวนีตผาณิตาทีนิ วา คเหตฺวา ภิกฺขุสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘คณฺหถ, ภนฺเต, ยาวตเกน อตฺโถ’’ติ วทนฺติ. ตตฺร ภิกฺขุ มตฺตํ น ชานาตีติ ภิกฺขุ เตสุ ปจฺจเยสุ ปมาณํ น ชานาติ. ‘‘ทายกสฺส วโส เวทิตพฺโพ, เทยฺยธมฺมสฺส วโส เวทิตพฺโพ, อตฺตโน ถาโม เวทิตพฺโพ’’ติ อิมินา นเยน ปมาณยุตฺตกํ อคฺคเหตฺวา ยํ อาหรนฺติ, ตํ สพฺพํ คณฺหาตีติ อตฺโถ. มนุสฺสา วิปฺปฏิสาริโน น ปุน อภิหริตฺวา ปวาเรนฺติ. โส ปจฺจเยหิ กิลมนฺโต กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

"남김없이 짜낸다"는 것은 받는 데 있어서 적절한 정도를 알지 못하여 남김없이 짜내는 것을 말합니다. 상세 설명의 단락에서 "가져와서 권한다"는 것은 (물건을) 가져와서 바치는 것입니다. 여기에는 두 가지 권함이 있으니, 말로 하는 권함과 필수품으로 하는 권함입니다. 말로 하는 권함이란 사람들이 비구에게 가서 "스님, 필요한 것이 있으면 말씀하십시오"라고 청하는 것입니다. 필수품으로 하는 권함이란 의복 등이나 버터, 정제 버터, 당밀 등을 가지고 비구에게 가서 "스님, 필요한 만큼 가져가십시오"라고 말하는 것입니다. "거기서 비구가 정도를 알지 못한다"는 것은 비구가 그러한 필수품들에 대해 분량을 모르는 것을 말합니다. 보시하는 이의 형편을 알아야 하고, 보시물의 가치를 알아야 하며, 자신의 능력을 알아야 합니다. 이러한 방식으로 적당한 분량을 취하지 않고 가져온 것을 모두 받아버리는 것을 뜻합니다. (그렇게 되면) 사람들은 후회하게 되어 다시는 가져와 권하지 않게 됩니다. 그 비구는 필수품의 부족으로 고생하며 명상 주제를 붙들고 수행을 증장시킬 수 없게 되어... 가르침에서 멀어지게 됩니다.

---

เต น อติเรกปูชาย ปูเชตา โหตีติ โส โคปาลโก มหาอุสเภ วิย เถเร ภิกฺขู อิมาย อาวิ เจว รโห จ เมตฺตากายกมฺมาทิกาย อติเรกปูชาย น ปูเชติ. ตโต เถรา ‘‘อิเม อมฺเหสุ ครุจิตฺตีการํ น กโรนฺตี’’ติ นวเก ภิกฺขู ทฺวีหิ สงฺคเหหิ น สงฺคณฺหนฺติ, เนว ธมฺมสงฺคเหน สงฺคณฺหนฺติ, น อามิสสงฺคเหน, จีวเรน วา ปตฺเตน วา ปตฺตปริยาปนฺเนน วา วสนฏฺฐาเนน วา กิลมนฺเตปิ นปฺปฏิชคฺคนฺติ, ปาฬึ วา อฏฺฐกถํ วา ธมฺมกถาพนฺธํ วา คุฬฺหคนฺถํ วา น สิกฺขาเปนฺติ. นวกา เถรานํ สนฺติกา สพฺพโส อิเม ทฺเว สงฺคเห อลภมานา อิมสฺมึ สาสเน ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกนฺติ. ยถา ตสฺส โคปาลกสฺส โคคโณ น วฑฺฒติ, เอวํ สีลาทีหิ น วฑฺฒนฺติ. ยถา จ โส โคปาลโก ปญฺจหิ โครเสหิ, เอวํ ปญฺจหิ ธมฺมกฺขนฺเธหิ ปริพาหิรา โหนฺติ. สุกฺกปกฺโข กณฺหปกฺเข วุตฺตวิปลฺลาสวเสน โยเชตฺวา เวทิตพฺโพ.

"그들을 특별한 공경으로 받들지 않는다"는 것은 소치는 사람이 대장 황소를 각별히 돌보듯, 어른 비구들을 대면해서나 보이지 않는 곳에서나 자애로운 몸의 업 등으로 특별히 공경하지 않는 것을 말합니다. 이 때문에 어른 비구들은 "이 비구들은 우리를 존경하지 않는다"라고 여겨, 젊은 비구들을 두 가지 보살핌으로 이끌어주지 않습니다. 법에 의한 보살핌으로도 이끌어주지 않고, 필수품에 의한 보살핌으로도 이끌어주지 않습니다. 가사나 발우, 발우에 담긴 음식, 처소 등으로 고생해도 돌보지 않으며, 팔리 성전이나 주석서, 법문의 체계, 혹은 심오한 문헌들을 가르쳐주지 않습니다. 젊은 비구들은 장로들로부터 이 두 가지 보살핌을 전혀 받지 못해 이 가르침에 안주할 수 없게 됩니다. 소치는 사람의 소떼가 늘지 않는 것과 같이, (그들의) 계행 등도 증장되지 않습니다. 그 소치는 사람이 다섯 가지 우유 제품을 얻지 못하는 것과 같이, 이들도 다섯 가지 법의 무리(오법온)에서 멀어지게 됩니다. 선한 측면(백법)은 악한 측면(흑법)에서 설명된 반대되는 방식으로 연결하여 이해해야 합니다.

---

อนุสฺสติวคฺโค ทุติโย.

수념처품(두 번째 품) 끝.

---

มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

마노라타푸라니 앙굿따라니까야 주석서의

---

เอกาทสกนิปาตสฺส สํวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

열한 번째 모음(에까다사까 니빠따)의 설명이 끝났다.

---

นิคมนกถา

맺음말

---

เอตฺตาวตา [Pg.356] จ –

이처럼 —

---

อายาจิโต สุมตินา เถเรน ภทนฺตโชติปาเลน;

กญฺจิปุราทีสุ มยา ปุพฺเพ สทฺธึ วสนฺเตน.

예전에 까치뿌라 등에서 나와 함께 머물렀던 지혜로운 밧단따 조띠빨라 장로께서 요청하셨고,

---

วรตมฺพปณฺณิทีเป มหาวิหารมฺหิ วสนกาเลปิ;

ปากํ คเต วิย ทุเม วลญฺชมานมฺหิ สทฺธมฺเม.

뛰어난 탐바빤니 섬의 마하위하라에 머물 때도, 바람에 나무가 쓰러지듯 정법이 쇠퇴해 갈 때,

---

ปารํ ปิฏกตฺตยสาครสฺส คนฺตฺวา ฐิเตน สุมตินา;

ปริสุทฺธาชีเวนาภิยาจิโต ชีวเกนาปิ.

삼장의 바다를 건너 피안에 선 지혜롭고 청정하게 살아가는 지와까 장로께서 다시 요청하셨기에,

---

ธมฺมกถาย นิปุณปรมนิกายสฺสฏฺฐกถํ อารทฺโธ;

ยมหํ จิรกาลฏฺฐิติมิจฺฉนฺโต สาสนวรสฺส.

나는 법문에 능숙한 무량한 법사들이 노닐고 표준으로 삼은 앙굿따라라 불리는 이 거대한 니까야의 주석서를 고귀한 가르침이 오래 머물기를 바라는 마음으로 짓기 시작했다.

---

สา หิ มหาอฏฺฐกถาย สารมาทาย นิฏฺฐิตา เอสา;

จตุนวุติปริมาณาย ปาฬิยา ภาณวาเรหิ.

이 주석서는 구(舊) 대주석서의 정수를 담아 완성되었으니, 팔리 성전의 분량으로 총 94바나와라에 이른다.

---

สพฺพาคมสํวณฺณนมโนรโถ ปูริโต จ เม ยสฺมา;

เอตาย มโนรถปูรณีติ นามํ ตโต อสฺสา.

모든 아가마(니까야)의 주석을 완수하겠다는 나의 원력이 이로써 성취되었기에, 이 주석서의 이름을 '마노라타푸라니(원망성취)'라 하였다.

---

เอกูนสฏฺฐิมตฺโต วิสุทฺธิมคฺโคปิ ภาณวาเรหิ;

อตฺถปฺปกาสนตฺถาย อาคมานํ กโต ยสฺมา.

또한 아가마들의 의미를 밝히기 위해 내가 59바나와라 분량의 위숫디막가(청정도론)를 이미 지었으므로,

---

ตสฺมา เตน สหายํ คาถาคณนานเยน อฏฺฐกถา;

ตีหาธิกทิยฑฺฒสตํ วิญฺเญยฺยา ภาณวารานํ.

그것과 함께 이 주석서는 게송의 계산 방식에 따라 총 153바나와라 분량임을 알아야 한다.

---

ตีหาธิกทิยฑฺฒสตปฺปมาณมิติ ภาณวารโต เอสา;

สมยํ ปกาสยนฺตี มหาวิหาราธิวาสีนํ.

이처럼 153바나와라 분량의 이 주석서는 마하위하라에 거주하는 대덕들의 전통 견해를 밝히고 있다.

---

มูลฏฺฐกถาสารํ อาทาย มยา อิมํ กโรนฺเตน;

ยํ ปุญฺญมุปจิตํ เตน โหตุ โลโก สทา สุขิโตติ.

근본 주석서의 정수를 취하여 이 주석서를 짓는 나의 공덕으로 모든 세상이 항상 행복하기를.

---

ปรมวิสุทฺธสทฺธาพุทฺธิวีริยปฺปฏิมณฺฑิเตน [Pg.357] สีลาจารชฺชวมทฺทวาทิคุณสมุทยสมุทิเตน สกสมยสมยนฺตรคหนชฺโฌคาหนสมตฺเถน ปญฺญาเวยฺยตฺติยสมนฺนาคเตน ติปิฏกปริยตฺติปฺปเภเท สาฏฺฐกเถ สตฺถุ สาสเน อปฺปฏิหตญาณปฺปภาเวน มหาเวยฺยากรเณน กรณสมฺปตฺติชนิตสุขวินิคฺคตมธุโรทารวจนลาวณฺณยุตฺเตน ยุตฺตมุตฺตวาทินา วาทีวเรน มหากวินา ปภินฺนปฏิสมฺภิทาปริวาเร ฉฬภิญฺญาทิปฺปเภทคุณปฺปฏิมณฺฑิเต อุตฺตริมนุสฺสธมฺเม สุปฺปติฏฺฐิตพุทฺธีนํ เถรานํ เถรวํสปฺปทีปานํ มหาวิหารวาสีนํ วํสาลงฺการภูเตน สุวิปุลวิสุทฺธพุทฺธินา พุทฺธโฆโสติ ครูหิ คหิตนามเธยฺเยน เถเรน กตา อยํ มโนรถปูรณี นาม องฺคุตฺตรนิกายฏฺฐกถา –

지극히 청정한 믿음과 지혜와 정진을 갖추고, 계행과 정직함과 부드러움 등의 덕목을 완비하였으며, 자타의 교설을 깊이 이해하고 꿰뚫어 보는 지혜를 갖추고, 삼장과 그 주석서에 통달하여 부처님 가르침에 막힘없는 지혜를 지녔으며, 문법의 대가로서 우아하고 아름다운 언변을 구사하고, 적절하고 자유로운 사자후를 토하는 논객 중의 으뜸이자 위대한 시인이며, 사무애해의 지혜를 구비하고 육신통 등 수많은 덕목으로 장엄되었으며, 상인법(인간을 초월한 법)에 굳건히 머물러 지혜로운 장로들의 계보를 잇는 등불이자 마하위하라 거주자들의 법통을 빛내는 장엄이신, 광대하고 청정한 지혜를 지녀 스승들로부터 '붓다고사'라는 이름을 받으신 장로께서 지으신 이 마노라타푸라니라는 이름의 앙굿따라니까야 주석서는 —

---

ตาว ติฏฺฐตุ โลกสฺมึ, โลกนิตฺถรเณสินํ;

ทสฺเสนฺตี กุลปุตฺตานํ, นยํ จิตฺตวิสุทฺธิยา.

마음의 청정을 위해 사마타와 위빳사나의 길을 제시하며, 세상에서 벗어나고자 하는 선남자들이 있는 한 이 세상에 머물기를.

---

ยาว พุทฺโธติ นามมฺปิ, สุทฺธจิตฺตสฺส ตาทิโน;

โลกมฺหิ โลกเชฏฺฐสฺส, ปวตฺตติ มเหสิโนติ.

청정한 마음을 지니시고 흔들림 없는 덕을 갖추신 세상의 어른, 위대한 성자 부처라는 이름이 세상에 존재하는 한.

---

มโนรถปูรณี นาม

마노라타푸라니라 이름하는

---

องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถา สพฺพากาเรน นิฏฺฐิตา.

앙굿따라니까야 주석서가 모든 면에서 완결되었다.