. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

Homage to the Blessed One, the Arahant, the Perfectly Enlightened One.

องฺคุตฺตรนิกาเย

In the Aṅguttara Nikāya

อฏฺฐกนิปาต-อฏฺฐกถา

The Commentary to the Book of Eights

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

1. The First Fifty

๑. เมตฺตาวคฺโค

1. The Chapter on Loving-kindness

๑. เมตฺตาสุตฺตวณฺณนา

1. The Commentary on the Discourse on Loving-kindness

๑. อฏฺฐกนิปาตสฺส [Pg.193] ปฐเม อาเสวิตายาติ อาทเรน เสวิตาย. ภาวิตายาติ วฑฺฒิตาย. พหุลีกตายาติ ปุนปฺปุนํ กตาย. ยานิกตายาติ ยุตฺตยานสทิสกตาย. วตฺถุกตายาติ ปติฏฺฐานฏฺเฐน วตฺถุ วิย กตาย. อนุฏฺฐิตายาติ ปจฺจุปฏฺฐิตาย. ปริจิตายาติ สมนฺตโต จิตาย อุปจิตาย. สุสมารทฺธายาติ สุฏฺฐุ สมารทฺธาย สุกตาย. อานิสํสาติ คุณา. สุขํ สุปตีติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เอกาทสกนิปาเต วกฺขาม.

1. In the first sutta of the Book of Eights, 'cultivated' means attended to with care. 'Developed' means increased. 'Made much of' means done repeatedly. 'Made a vehicle' means made similar to a fitting vehicle. 'Made a basis' means made like a basis, in the sense of a foundation. 'Established' means made present. 'Familiarized' means thoroughly accumulated and practiced. 'Well undertaken' means well begun and well done. 'Benefits' refers to the virtues. What should be said regarding 'sleeps happily,' etc., we will explain in the Book of the Elevens.

อปฺปมาณนฺติ ผรณวเสน อปฺปมาณํ. ตนู สํโยชนา โหนฺติ, ปสฺสโต อุปธิกฺขยนฺติ เมตฺตาปทฏฺฐานาย วิปสฺสนาย อนุกฺกเมน อุปธิกฺขยสงฺขาตํ อรหตฺตํ ปตฺตสฺส ทส สํโยชนา ปหียนฺตีติ อตฺโถ. อถ วา ตนู สํโยชนา โหนฺตีติ ปฏิฆญฺเจว ปฏิฆสมฺปยุตฺตสํโยชนา จ ตนุกา โหนฺติ. ปสฺสโต อุปธิกฺขยนฺติ เตสํเยว กิเลสูปธีนํ ขยสงฺขาตํ เมตฺตํ อธิคมวเสน ปสฺสนฺตสฺส. กุสลี เตน โหตีติ เตน เมตฺตายเนน กุสโล โหติ. สตฺตสณฺฑนฺติ สตฺตสงฺขาเตน สณฺเฑน สมนฺนาคตํ, สตฺตภริตนฺติ อตฺโถ. วิเชตฺวาติ อทณฺเฑน อสตฺเถน ธมฺเมเนว วิชินิตฺวา. ราชิสโยติ อิสิสทิสา ธมฺมิกราชาโน. ยชมานาติ ทานานิ ททมานา. อนุปริยคาติ วิจรึสุ.

"Immeasurable" means immeasurable through pervasion. "Thin are the fetters, for one who sees the destruction of attachments" means that for one who has attained arahantship—which is reckoned as the destruction of attachments—the ten fetters are gradually abandoned by means of insight that has loving-kindness as its basis. Alternatively, "thin are the fetters" means that aversion and the fetters associated with aversion become thin. "For one who sees the destruction of attachments" means for one who sees, through the attainment of loving-kindness, the destruction of those very defilements which are the attachments. "One becomes skilled in that" means one becomes skilled through that loving-kindness. "A multitude of beings" means endowed with a multitude of beings; that is, filled with beings. "Having conquered" means having conquered by the Dhamma alone, without rod or weapon. "Royal sages" are righteous kings similar to sages. "Sacrificers" are those giving gifts. "They traveled around" means they wandered.

อสฺสเมธนฺติอาทีสุ โปราณกราชกาเล กิร สสฺสเมธํ, ปุริสเมธํ, สมฺมาปาสํ, วาจาเปยฺยนฺติ จตฺตาริ สงฺคหวตฺถูนิ อเหสุํ, เยหิ ราชาโน [Pg.194] โลกํ สงฺคณฺหึสุ. ตตฺถ นิปฺผนฺนสสฺสโต ทสมภาคคฺคหณํ สสฺสเมธํ นาม, สสฺสสมฺปาทเน เมธาวิตาติ อตฺโถ. มหาโยธานํ ฉมาสิกํ ภตฺตเวตนานุปฺปทานํ ปุริสเมธํ นาม, ปุริสสงฺคณฺหเน เมธาวิตาติ อตฺโถ. ทลิทฺทมนุสฺสานํ หตฺถโต เลขํ คเหตฺวา ตีณิ วสฺสานิ วินา วฑฺฒิยา สหสฺสทฺวิสหสฺสมตฺตธนานุปฺปทานํ สมฺมาปาสํ นาม. ตญฺหิ สมฺมา มนุสฺเส ปาเสติ หทเย พนฺธิตฺวา วิย ฐเปติ, ตสฺมา สมฺมาปาสนฺติ วุจฺจติ. ‘‘ตาต, มาตุลา’’ติอาทินา นเยน ปน สณฺหวาจาภณนํ วาจาเปยฺยํ นาม, ปิยวาจาติ อตฺโถ. เอวํ จตูหิ สงฺคหวตฺถูหิ สงฺคหิตํ รฏฺฐํ อิทฺธญฺเจว โหติ, ผีตญฺจ, พหุอนฺนปานํ, เขมํ, นิรพฺพุทํ. มนุสฺสา มุทา โมทมานา อุเร ปุตฺเต นจฺเจนฺตา อปารุตฆรา วิหรนฺติ. อิทํ ฆรทฺวาเรสุ อคฺคฬานํ อภาวโต นิรคฺคฬนฺติ วุจฺจติ. อยํ โปราณิกา ปเวณิ.

Regarding the 'grain sacrifice' and so forth, it is said that in ancient times there were four means of beneficence: the grain sacrifice, the human sacrifice, the right snare, and gentle speech, by which kings united the world. Among these, taking a tenth part of the harvested grain was called the grain sacrifice, meaning 'wisdom in providing grain.' The six-monthly provision of food and wages to great warriors was called the human sacrifice, meaning 'wisdom in rallying men.' Taking a written pledge from poor people and giving them wealth amounting to one or two thousand without interest for three years was called the right snare. For it rightly snares people, holding them as if bound to the heart; therefore, it is called the right snare. And then, speaking gentle words in the manner of 'My dear,' or 'Uncle,' and so forth, was called gentle speech, meaning 'amiable speech.' Thus, a kingdom united by these four means of beneficence became prosperous and flourishing, abundant in food and drink, safe, and free from trouble. People lived joyfully and happily, making their children dance on their chests, living with open doors. This is called 'unbolted' because of the absence of bolts on house doors. This was the ancient tradition.

อปรภาเค ปน โอกฺกากราชกาเล พฺราหฺมณา อิมานิ จตฺตาริ สงฺคหวตฺถูนิ อิมญฺจ รฏฺฐสมฺปตฺตึ ปริวตฺเตตฺวา อุทฺธํมูลกํ กตฺวา อสฺสเมธํ ปุริสเมธนฺติอาทิเก ปญฺจ ยญฺเญ นาม อกํสุ. เตสุ อสฺสเมตฺถ เมธนฺติ วเธนฺตีติ อสฺสเมโธ. ทฺวีหิ ปริยญฺเญหิ ยชิตพฺพสฺส เอกวีสติยูปสฺส เอกสฺมึ ปจฺฉิมทิวเสเยว สตฺตนวุติปญฺจปสุสตฆาตภึสนสฺส ฐเปตฺวา ภูมิญฺจ ปุริเส จ อวเสสสพฺพวิภวทกฺขิณสฺส ยญฺญสฺเสตํ อธิวจนํ. ปุริสเมตฺถ เมธนฺตีติ ปุริสเมโธ. จตูหิ ปริยญฺเญหิ ยชิตพฺพสฺส สทฺธึ ภูมิยา อสฺสเมเธ วุตฺตวิภวทกฺขิณสฺส ยญฺญสฺเสตํ อธิวจนํ. สมฺมเมตฺถ ปาสนฺตีติ สมฺมาปาโส. ทิวเส ทิวเส ยุคจฺฉิคฺคเฬ ปเวสนทณฺฑกสงฺขาตํ สมฺมํ ขิปิตฺวา ตสฺส ปติโตกาเส เวทึ กตฺวา สํหาริเมหิ ยูปาทีหิ สรสฺสตีนทิยา นิมุคฺโคกาสโต ปภุติ ปฏิโลมํ คจฺฉนฺเตน ยชิตพฺพสฺส สตฺรยาคสฺเสตํ อธิวจนํ. วาชเมตฺถ ปิวนฺตีติ วาชเปยฺโย. เอเกน ปริยญฺเญน สตฺตรสหิ ปสูหิ ยชิตพฺพสฺส เพลุวยูปสฺส สตฺตรสกทกฺขิณสฺส ยญฺญสฺเสตํ อธิวจนํ. นตฺถิ เอตฺถ อคฺคฬาติ นิรคฺคโฬ. นวหิ ปริยญฺเญหิ ยชิตพฺพสฺส สทฺธึ ภูมิยา จ ปุริเสหิ จ อสฺสเมเธ วุตฺตวิภวทกฺขิณสฺส สพฺพเมธปริยายนามสฺส อสฺสเมธวิกปฺปสฺเสตํ อธิวจนํ.

Later, however, during the time of King Okkāka, the brahmins, having inverted these four means of beneficence and the prosperity of the kingdom and turned them upside down, performed five sacrifices known as the horse sacrifice, the human sacrifice, and so on. Among these, assamedha is so called because 'they slaughter a horse here.' It is the designation of a sacrifice to be performed with two subsidiary offerings, involving twenty-one sacrificial posts, in which there is the horror of slaughtering five hundred and ninety-seven animals on the final day alone, with all remaining wealth given as offerings, excluding land and people. Purisamedha is so called because 'they slaughter a man here.' It is the designation of a sacrifice to be performed with four subsidiary offerings, along with land, and with wealth given as offerings as described in the horse sacrifice. Sammāpāsa is so called because 'they cast the yoke-pin here.' It is the designation of the satrayāga sacrifice to be performed day by day by casting the samma—which is reckoned as a rod inserted into the hole of a yoke—and, after making an altar at the spot where it falls, with movable posts and so on, by proceeding upstream from the submerged place of the Sarassatī River. Vājapeyya is so called because 'they drink strength here.' It is the designation of a sacrifice to be performed with one subsidiary offering and seventeen animals, involving a beluva sacrificial post and seventeen gifts. Niraggaḷa is so called because 'there are no bolts here.' It is the designation of a variant of the horse sacrifice, to be performed with nine subsidiary offerings, along with land and people, and with wealth given as offerings as described in the horse sacrifice, bearing the synonymous name sabbamedha.

กลมฺปิ [Pg.195] เต นานุภวนฺติ โสฬสินฺติ เต สพฺเพปิ มหายาคา เอกสฺส เมตฺตาจิตฺตสฺส วิปากมหนฺตตาย โสฬสึ กลํ น อคฺฆนฺติ, โสฬสมํ ภาคํ น ปาปุณนฺตีติ อตฺโถ. น ชินาตีติ น อตฺตนา ปรสฺส ชานึ กโรติ. น ชาปเยติ น ปเรน ปรสฺส ชานึ กาเรติ. เมตฺตํโสติ เมตฺตายมานจิตฺตโกฏฺฐาโส หุตฺวา. สพฺพภูตานนฺติ สพฺพสตฺเตสุ. เวรํ ตสฺส น เกนจีติ ตสฺส เกนจิ สทฺธึ อกุสลเวรํ วา ปุคฺคลเวรํ วา นตฺถิ.

'They are not worth a sixteenth part' means: all those great sacrifices, because of the greatness of the fruit of a single mind of loving-kindness, are not worth a sixteenth part; that is, they do not attain a sixteenth portion. 'He does not harm' means he does not himself cause harm to another. 'He does not cause others to harm' means he does not cause another to inflict harm on someone else. 'One of loving-kindness' means having become a component of a mind of loving-kindness. 'Towards all beings' means towards all creatures. 'He has no enmity with anyone' means for him there is no unwholesome enmity or personal enmity with anyone.

๒. ปญฺญาสุตฺตวณฺณนา

2. Commentary on the Discourse on Wisdom

๒. ทุติเย อาทิพฺรหฺมจริยิกายาติ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูตาย. ปญฺญายาติ วิปสฺสนาย. ครุฏฺฐานิยนฺติ คารวุปฺปตฺติปจฺจยภูตํ ครุภาวนียํ. ติพฺพนฺติ พหลํ. ปริปุจฺฉตีติ อตฺถปาฬิอนุสนฺธิปุพฺพาปรํ ปุจฺฉติ. ปริปญฺหตีติ ปญฺหํ กโรติ, อิทญฺจิทญฺจ ปฏิปุจฺฉิสฺสามีติ วิตกฺเกติ. ทฺวเยนาติ ทุวิเธน. อนานากถิโกติ อนานตฺตกถิโก โหติ. อติรจฺฉานกถิโกติ นานาวิธํ ติรจฺฉานกถํ น กเถติ. อริยํ วา ตุณฺหีภาวนฺติ อริยตุณฺหีภาโว นาม จตุตฺถชฺฌานํ, เสสกมฺมฏฺฐานมนสิกาโรปิ วฏฺฏติ. ชานํ ชานาตีติ ชานิตพฺพกํ ชานาติ. ปสฺสํ ปสฺสตีติ ปสฺสิตพฺพกํ ปสฺสติ. ปิยตฺตายาติ ปิยภาวตฺถาย. ครุตฺตายาติ ครุภาวตฺถาย. ภาวนายาติ ภาวนตฺถาย คุณสมฺภาวนาย วา. สามญฺญายาติ สมณธมฺมตฺถาย. เอกีภาวายาติ นิรนฺตรภาวตฺถาย.

2. In the second sutta, 'ādibrahmacariyikāya' means 'being the beginning of the noble practice of the path.' 'Paññāya' means 'by insight.' 'Garuṭṭhāniyaṃ' means 'being a condition for the arising of reverence and worthy of being highly developed.' 'Tibbaṃ' means 'strong.' 'Paripucchati' means 'one asks about the meaning, the Pāli connection, and the preceding and succeeding sequence.' 'Paripañhati' means 'one formulates a question; one thinks, “I will ask about this and that.”' 'Dvayena' means 'twofold.' 'Anānākathiko' means 'one is not a speaker on diverse topics.' 'Atiracchānakathiko' means 'one does not speak various kinds of worldly talk.' Regarding 'ariyaṃ vā tuṇhībhāvaṃ,' noble silence is the fourth jhāna; attention to the remaining meditation subjects is also suitable. 'Jānaṃ jānāti' means 'one knows what should be known.' 'Passaṃ passati' means 'one sees what should be seen.' 'Piyattāya' means 'for the sake of being beloved.' 'Garuttāya' means 'for the sake of venerableness.' 'Bhāvanāya' means 'for the sake of development' or 'for the honoring of virtues.' 'Sāmaññāya' means 'for the sake of the ascetic's state.' 'Ekībhāvāya' means 'for the sake of being uninterrupted.'

๓-๔. อปฺปิยสุตฺตทฺวยวณฺณนา

3-4. Commentary on the Two Appiya Suttas

๓-๔. ตติเย อปฺปิยปสํสีติ อปฺปิยชนสฺส ปสํสโก วณฺณภาณี. ปิยครหีติ ปิยชนสฺส นินฺทโก ครหโก. จตุตฺเถ อนวญฺญตฺติกาโมติ ‘‘อโห วต มํ อญฺเญน อวชาเนยฺยุ’’นฺติ อนวชานนกาโม. อกาลญฺญูติ กถากาลํ น ชานาติ, อกาเล กเถติ. อสุจีติ อสุจีหิ กายกมฺมาทีหิ สมนฺนาคโต.

In the third sutta, 'praising the unloved' (appiyapasaṃsī) means one who praises and speaks well of unloved people. 'Blaming the beloved' (piyagarahī) means one who blames and criticizes beloved people. In the fourth sutta, 'desiring not to be despised' (anavaññattikāmo) means one who desires not to be despised, thinking: “Oh, may others not despise me!” 'Not knowing the right time' (akālaññū) means one who does not know the proper time for speaking and speaks at the wrong time. 'Impure' (asucī) means one who is endowed with impure bodily actions and so on.

๕. ปฐมโลกธมฺมสุตฺตวณฺณนา

5. Commentary on the First Discourse on Worldly Conditions

๕. ปญฺจเม โลกสฺส ธมฺมาติ โลกธมฺมา. เอเตหิ มุตฺตา นาม นตฺถิ, พุทฺธานมฺปิ โหนฺติ. เตเนวาห – โลกํ อนุปริวตฺตนฺตีติ อนุพนฺธนฺติ นปฺปชหนฺติ[Pg.196], โลกโต น นิวตฺตนฺตีติ อตฺโถ. โลโก จ อฏฺฐ โลกธมฺเม อนุปริวตฺตตีติ อยญฺจ โลโก เอเต อนุพนฺธติ น ปชหติ, เตหิ ธมฺเมหิ น นิวตฺตตีติ อตฺโถ.

5. In the fifth sutta: because they are the nature of the world (lokassa dhammā), they are called 'worldly conditions' (lokadhammā). There is no one who is free from them; they occur even for the Buddhas. Therefore, it was said: 'They revolve along with the world,' meaning they follow it, do not abandon it, and do not turn back from the world. And 'the world revolves along with the eight worldly conditions' means that this world, too, follows them, does not abandon them, and does not turn back from those conditions.

ลาโภ อลาโภติ ลาเภ อาคเต อลาโภ อาคโตเยวาติ เวทิตพฺโพ. อยสาทีสุปิ เอเสว นโย. อเวกฺขติ วิปริณามธมฺเมติ ‘‘วิปริณามธมฺมา อิเม’’ติ เอวํ อเวกฺขติ. วิธูปิตาติ วิธมิตา วิทฺธํสิตา. ปทญฺจ ญตฺวาติ นิพฺพานปทํ ชานิตฺวา. สมฺมปฺปชานาติ ภวสฺส ปารคูติ ภวสฺส ปารํ คโต นิปฺผตฺตึ มตฺถกํ ปตฺโต, นิพฺพานปทํ ญตฺวาว ตํ ปารํ คตภาวํ สมฺมปฺปชานาตีติ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

Regarding 'gain and loss': when gain arrives, it should be known that loss has also arrived. This same method applies to dishonor and so on. 'He observes their nature of change' means he reflects thus: 'These things have a nature of changing.' 'Vidhūpitā' means 'destroyed, demolished.' 'Padañca ñatvā' (having known the state) means 'having known the state of Nibbāna.' 'Sammappajānāti bhavassa pāragū' (fully comprehends, having gone beyond existence) means: having gone to the far shore of existence, having reached the culmination, it is only by knowing the state of Nibbāna that one fully comprehends the state of having gone to that far shore. In this sutta, the round of existence and the escape from the round are taught.

๖. ทุติยโลกธมฺมสุตฺตวณฺณนา

6. Commentary on the Second Discourse on Worldly Conditions

๖. ฉฏฺเฐ โก วิเสโสติ กึ วิเสสการณํ. โก อธิปฺปยาโสติ โก อธิกปฺปโยโค. ปริยาทายาติ คเหตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา. อิธาปิ วฏฺฏวิวฏฺฏเมว กถิตํ.

6. In the sixth sutta, 'ko viseso' means: what is the reason for distinction? 'Ko adhippayāso' means: what is the great exertion? 'Pariyādāya' means: having taken, having brought to completion. Here too, only the cycle and that which is free from the cycle are taught.

๗. เทวทตฺตวิปตฺติสุตฺตวณฺณนา

7. Commentary on the Discourse on the Ruin of Devadatta

๗. สตฺตเม อจิรปกฺกนฺเตติ สงฺฆํ ภินฺทิตฺวา น จิรปกฺกนฺเต. อารพฺภาติ อาคมฺม ปฏิจฺจ สนฺธาย. อตฺตวิปตฺตินฺติ อตฺตโน วิปตฺตึ วิปนฺนาการํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อภิภุยฺยาติ อภิภวิตฺวา มทฺทิตฺวา.

7. In the seventh sutta, 'acirapakkante' means: having split the Saṅgha, not long departed. 'Ārabbha' means: with reference to, on account of, concerning. 'Attavipattiṃ' means: one's own misfortune, a state of misfortune. In the remaining terms as well, this is the method. 'Abhibhuyya' means: having overcome, having crushed.

๘. อุตฺตรวิปตฺติสุตฺตวณฺณนา

8. Commentary on the Discourse on the Misfortune of Uttara

๘. อฏฺฐเม วฏชาลิกายนฺติ เอวํนามเก วิหาเร. โส กิร วฏวเน นิวิฏฺฐตฺตา วฏชาลิกาติ สงฺขํ คโต. ปาตุรโหสีติ อิมมตฺถํ เทวรญฺโญ อาโรเจสฺสามีติ คนฺตฺวา ปากโฏ อโหสิ. อาทิพฺรหฺมจริยโกติ สิกฺขตฺตยสงฺคหสฺส สกลสาสนพฺรหฺมจริยสฺส อาทิภูโต.

8. In the eighth sutta, 'vaṭajālikāyaṃ' means: in the monastery of that name. It is said that because it was established in a banyan grove, it came to be known as Vaṭajālikā. 'Pāturahosi' means: thinking, “I will announce this matter to the king of the devas,” he went and became manifest. 'Ādibrahmacariyako' means: being the beginning of the entire holy life of the teaching, which is comprised of the threefold training.

๙. นนฺทสุตฺตวณฺณนา

9. Commentary on the Nanda Discourse

๙. นวเม กุลปุตฺโตติ ชาติกุลปุตฺโต. พลวาติ ถามสมฺปนฺโน. ปาสาทิโกติ รูปสมฺปตฺติยา ปสาทชนโก. ติพฺพราโคติ พหลราโค. กิมญฺญตฺราติอาทีสุ อยมตฺโถ – กึ อญฺเญน การเณน [Pg.197] กถิเตน, อยํ นนฺโท อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โภชเน มตฺตญฺญู ชาคริยมนุยุตฺโต สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต, เยหิ นนฺโท สกฺโกติ ปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ จริตุํ. สเจ อิเมหิ การเณหิ สมนฺนาคโต นาภวิสฺส, น สกฺกุเณยฺยาติ. อิติห ตตฺถาติ เอวํ ตตฺถ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กถิตํ.

9. In the ninth sutta, 'kulaputto' means: a clansman by birth. 'Balavā' means: endowed with strength. 'Pāsādiko' means: inspiring confidence through accomplishment in form. 'Tibbarāgo' means: having intense lust. Regarding the passage beginning 'kimaññatra,' this is the meaning: What is the use of any other reason being stated? This Nanda has guarded sense-doors, knows the proper measure in eating, is devoted to wakefulness, and is endowed with mindfulness and clear comprehension, by which Nanda is able to practice the holy life completely and purely. If he were not endowed with these reasons, he would not be able. 'Iti ha tattha' means: thus there. In this discourse, only the cycle is taught.

๑๐. การณฺฑวสุตฺตวณฺณนา

10. Commentary on the Kāraṇḍava Discourse

๑๐. ทสเม อญฺเญนาญฺญํ ปฏิจรตีติ อญฺเญน การเณน วจเนน วา อญฺญํ การณํ วจนํ วา ปฏิจฺฉาเทติ. พหิทฺธา กถํ อปนาเมตีติ พาหิรโต อญฺญํ อาคนฺตุกกถํ โอตาเรติ. อปเนยฺเยโสติ อปเนยฺโย นีหริตพฺโพ เอส. สมณทูสีติ สมณทูสโก. สมณปลาโปติ วีหีสุ วีหิปลาโป วิย นิสฺสารตาย สมเณสุ สมณปลาโป. สมณการณฺฑโวติ สมณกจวโร. พหิทฺธา นาเสนฺตีติ พหิ นีหรนฺติ. ยวกรเณติ ยวเขตฺเต. ผุณมานสฺสาติ อุจฺเจ ฐาเน ฐตฺวา มหาวาเต โอปุนิยมานสฺส. อปสมฺมชฺชนฺตีติ สารธญฺญานํ เอกโต ทุพฺพลธญฺญานํ เอกโต กรณตฺถํ ปุนปฺปุนํ อปสมฺมชฺชนฺติ, อปสมฺมชฺชนิสงฺขาเตน วาตคฺคาหินา สุปฺเปน วา วตฺเถน วา นีหรนฺติ. ททฺทรนฺติ ททฺทรสทฺทํ.

10. In the tenth sutta, 'aññen'aññaṃ paṭicarati' means: one conceals another reason or statement with another reason or statement. 'Bahiddhā kathaṃ apanāmeti' means: one diverts the talk to another, extraneous topic from outside. 'Apaneyy'eso' means: this one is to be removed, to be expelled. 'Samaṇadūsī' means: a corrupter of ascetics. 'Samaṇapalāso' means: like chaff among paddy, due to being without substance, he is chaff among ascetics. 'Samaṇakāraṇḍavo' means: the rubbish of ascetics. 'Bahiddhā nāsenti' means: they carry him outside. 'Yavakaraṇe' means: in a barley field. 'Phuṇamānassa' means: of one who, standing in a high place, is being winnowed by a strong wind. 'Apasammajjanti' means: in order to separate the substantial grains from the weak grains, they repeatedly winnow; they carry them out with a winnowing fan or cloth that catches the wind. 'Daddaraṃ' means: the 'daddara' sound.

สํวาสายนฺติ สํวาเสน อยํ. วิชานาถาติ ชาเนยฺยาถ. สนฺตวาโจติ สณฺหวาโจ. ชนวตีติ ชนมชฺเฌ. รโห กโรติ กรณนฺติ กรณํ วุจฺจติ ปาปกมฺมํ, ตํ รโห ปฏิจฺฉนฺโน หุตฺวา กโรติ. สํสปฺปี จ มุสาวาทีติ สํสปฺปิตฺวา มุสาวาที, มุสา ภณนฺโต สํสปฺปติ ผนฺทตีติ อตฺโถ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กเถตฺวา คาถาสุ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตนฺติ.

'Saṃvāsāyaṃ' means: this person is known through co-residence. 'Vijānātha' means: you should know. 'Santavāco' means: having gentle speech. 'Janavati' means: in the midst of people. In the phrase 'raho karoti karaṇaṃ,' an evil deed is called 'karaṇaṃ' (an act); he does that in a secret place, having concealed himself. 'Saṃsappī ca musāvādī' means: being agitated and speaking falsehood; the meaning is that while speaking falsehood, he shifts and trembles. In this sutta, having taught only the cycle, in the verses the cycle and that which is free from the cycle are taught.

เมตฺตาวคฺโค ปฐโม.

The First Mettā Chapter.

๒. มหาวคฺโค

2. The Great Chapter

๑. เวรญฺชสุตฺตวณฺณนา

1. Commentary on the Verañja Sutta

๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม อภิวาเทตีติ เอวมาทีนิ น สมโณ โคตโมติ เอตฺถ วุตฺตนกาเรน โยเชตฺวา เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ [Pg.198] ‘‘น วนฺทติ นาสนา วุฏฺฐาติ, นาปิ ‘อิธ โภนฺโต นิสีทนฺตู’ติ เอวํ อาสเนน วา นิมนฺเตตี’’ติ. เอตฺถ หิ วา-สทฺโท วิภาวเน นาม อตฺเถ ‘‘รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วา’’ติอาทีสุ วิย. เอวํ วตฺวา อถ อตฺตโน อภิวาทนาทีนิ อกโรนฺตํ ภควนฺตํ ทิสฺวา อาห – ตยิทํ, โภ โคตม, ตเถวาติ. ยํ ตํ มยา สุตํ, ตํ ตเถว, ตํ สวนญฺจ เม ทสฺสนญฺจ สํสนฺทติ สเมติ, อตฺถโต เอกีภาวํ คจฺฉติ. น หิ ภวํ โคตโม…เป… อาสเนน วา นิมนฺเตตีติ. เอวํ อตฺตนา สุตํ ทิฏฺเฐน นิคเมตฺวา นินฺทนฺโต อาห – ตยิทํ, โภ โคตม, น สมฺปนฺนเมวาติ ตํ อภิวาทนาทีนํ อกรณํ อยุตฺตเมวาติ.

11. In the first sutta of the second chapter, words such as 'pays homage' should be combined with the negative particle 'na' as stated in 'the recluse Gotama is not...', and the meaning here should be understood thus: 'He does not pay respect, does not rise from his seat, nor does he invite with a seat, saying, "Venerables, please sit here."' Here indeed, the word 'vā' is in the sense of elucidation, as in such instances as 'Is form permanent or impermanent?' Having said this, then seeing the Blessed One not performing acts of homage and so forth towards him, he said: 'This, Venerable Gotama, is not proper at all,' meaning that the non-performance of homage and so forth is indeed improper.

อถสฺส ภควา อตฺตุกฺกํสนปรวมฺภนโทสํ อนุปคมฺม กรุณาสีตเลน หทเยน ตํ อญฺญาณํ วิธมิตฺวา ยุตฺตภาวํ ทสฺเสตุกาโม นาหํ ตํ พฺราหฺมณาติอาทิมาห. ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ – อหํ, พฺราหฺมณ, อปฺปฏิหเตน สพฺพญฺญุตญฺญาณจกฺขุนา โอโลเกนฺโตปิ ตํ ปุคฺคลํ เอตสฺมึ สเทวกาทิเภเท โลเก น ปสฺสามิ, ยมหํ อภิวาเทยฺยํ วา ปจฺจุฏฺเฐยฺยํ วา อาสเนน วา นิมนฺเตยฺยํ. อนจฺฉริยํ วา เอตํ, สฺวาหํ อชฺช สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต เอวรูปํ นิปจฺจาการารหํ ปุคฺคลํ น ปสฺสามิ. อปิจ โข ยทาปาหํ สมฺปติชาโตว อุตฺตเรน มุโข สตฺตปทวีติหาเรน คนฺตฺวา สกลํ ทสสหสฺสิโลกธาตุํ โอโลเกสึ, ตทาปิ เอตสฺมึ สเทวกาทิเภเท โลเก ตํ ปุคฺคลํ น ปสฺสามิ, ยมหํ เอวรูปํ นิปจฺจการํ กเรยฺยํ. อถ โข มํ โสฬสกปฺปสหสฺสายุโก ขีณาสวมหาพฺรหฺมาปิ อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา ‘‘ตฺวํ โลเก มหาปุริโส, ตฺวํ สเทวกสฺส โลกสฺส อคฺโค จ เชฏฺโฐ จ เสฏฺโฐ จ, นตฺถิ ตยา อุตฺตริตโร’’ติ สญฺชาตโสมนสฺโส ปติมาเนสิ. ตทาปิ จาหํ อตฺตนา อุตฺตริตรํ อปสฺสนฺโต อาสภึ วาจํ นิจฺฉาเรสึ – ‘‘อคฺโคหมสฺมิ โลกสฺส, เชฏฺโฐหมสฺมิ โลกสฺส, เสฏฺโฐหมสฺมิ โลกสฺสา’’ติ. เอวํ สมฺปติชาตสฺสาปิ มยฺหํ อภิวาทนาทิรโห ปุคฺคโล นตฺถิ, สฺวาหํ อิทานิ สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต กํ อภิวาเทยฺยํ. ตสฺมา ตฺวํ, พฺราหฺมณ, มา ตถาคตา เอวรูปํ ปรมนิปจฺจการํ ปตฺถยิ. ยญฺหิ, พฺราหฺมณ, ตถาคโต อภิวาเทยฺย วา…เป… อาสเนน วา นิมนฺเตยฺย, มุทฺธาปิ ตสฺส ปุคฺคลสฺส รตฺติปริโยสาเน ปริปากสิถิลพนฺธนํ วณฺฏา มุตฺตตาลผลํ วิย คีวโต ฉิชฺชิตฺวา สหสาว ภูมิยํ นิปเตยฺย.

Then the Blessed One, without falling into the fault of self-exaltation and disparagement of others, with a heart cooled by compassion, dispelled that ignorance and, wishing to show what is proper, spoke the words beginning with, 'I do not, brahmin…' Here is the brief meaning: 'O brahmin, even when I look with the unhindered eye of omniscience, I do not see in this world with its devas and so on, any person whom I should pay homage to, rise up for, or invite to a seat. It is not surprising that I, who have today attained omniscience, do not see any person worthy of such an act of respect. Moreover, when I was just born, facing north and walking seven steps, surveying the entire ten-thousandfold world-system, even then I did not see in this world with its devas and so on, any person to whom I should perform such an act of respect. Then the great Brahmā, an Arahant with a lifespan of sixteen thousand kappas, with hands reverently joined, delighted in mind, honored me, saying: "You are the great being in the world, the highest, eldest, and best in the world with its devas. There is none superior to you." Even then, not seeing anyone superior to myself, I made a noble utterance: "I am the highest in the world, the eldest in the world, the best in the world." Thus, for me even when just born, there was no person worthy of homage and so forth. Now that I have attained omniscience, whom should I pay homage to? Therefore, O brahmin, do not desire such an act of supreme respect from the Tathāgata. For, O brahmin, should the Tathāgata pay homage to someone… or invite someone to a seat, that person’s head, like a palmyra fruit detached from its stalk with its connection loosened by ripeness, would at the end of the night be severed from his neck and suddenly fall to the ground.'

เอวํ [Pg.199] วุตฺเตปิ พฺราหฺมโณ ทุปฺปญฺญตาย ตถาคตสฺส โลกเชฏฺฐภาวํ อสลฺลกฺเขนฺโต เกวลํ ตํ วจนํ อสหมาโน อาห – อรสรูโป ภวํ โคตโมติ. อยํ กิรสฺส อธิปฺปาโย – ยํ โลเก อภิวาทนปจฺจุฏฺฐานอญฺชลิกมฺมสามีจิกมฺมํ ‘‘สามคฺคิรโส’’ติ วุจฺจติ, ตํ โภโต โคตมสฺส นตฺถิ. ตสฺมา อรสรูโป ภวํ โคตโม, อรสชาติโก อรสสภาโวติ. อถสฺส ภควา จิตฺตมุทุภาวชนนตฺถํ อุชุวิปจฺจนีกภาวํ ปริหรนฺโต อญฺญถา ตสฺส วจนสฺส อตฺถํ อตฺตนิ สนฺทสฺเสนฺโต อตฺถิ ขฺเวส, พฺราหฺมณ, ปริยาโยติอาทิมาห.

Even when this was said, the brahmin, due to his lack of wisdom, not discerning the Tathāgata's preeminence in the world, simply unable to bear that statement, said: 'Venerable Gotama is without taste.' This, it seems, was his intention: 'In the world, the acts of paying homage, rising up, making reverential gestures, and proper conduct are called “the taste of harmony.” Venerable Gotama lacks this. Therefore, Venerable Gotama is without taste, of a tasteless nature, of a tasteless character.' Then the Blessed One, to soften his mind, avoiding direct opposition, showing another meaning of that statement as referring to himself, said, beginning with: 'Indeed, brahmin, there is a way...'

ตตฺถ อตฺถิ ขฺเวสาติ อตฺถิ โข เอส. ปริยาโยติ การณํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อตฺถิ โข, พฺราหฺมณ, เอตํ การณํ, เยน การเณน มํ ‘‘อรสรูโป ภวํ โคตโม’’ติ วทมาโน ปุคฺคโล สมฺมา วเทยฺย, อวิตถวาทีติ สงฺขํ คจฺเฉยฺย. กตโม ปน โสติ? เย เต, พฺราหฺมณ, รูปรสา…เป… โผฏฺฐพฺพรสา, เต ตถาคตสฺส ปหีนาติ. กึ วุตฺตํ โหติ? เย เต ชาติวเสน วา อุปปตฺติวเสน วา เสฏฺฐสมฺมตานมฺปิ ปุถุชฺชนานํ รูปารมฺมณาทีนิ อสฺสาเทนฺตานํ อภินนฺทนฺตานํ รชฺชนฺตานํ อุปฺปชฺชนฺติ กามสุขสฺสาทสงฺขาตา รูปรสา, สทฺทรสา, คนฺธรสา, รสรสา, โผฏฺฐพฺพรสา, เย อิมํ โลกํ คีวาย พนฺธิตฺวา วิย อาวิญฺฉนฺติ, วตฺถารมฺมณาทิสามคฺคิยญฺจ อุปฺปนฺนตฺตา สามคฺคิรสาติ วุจฺจนฺติ. เต สพฺเพปิ ตถาคตสฺส ปหีนา. ‘‘มยฺหํ ปหีนา’’ติ วตฺตพฺเพปิ มมากาเรน อตฺตานํ อนุกฺขิปนฺโต ธมฺมํ เทเสติ, เทสนาวิลาโส วา เอส ตถาคตสฺส.

Here, 'atthi khvesa' is to be parsed as 'atthi kho esa.' 'Pariyāya' means 'reason.' This is what is meant: 'Indeed, brahmin, there is this reason, by which reason a person speaking of me as "Venerable Gotama is without taste" would speak rightly and would be counted as a speaker of truth.' And what is that reason? 'Brahmin, those tastes for forms… tastes for tangible objects—those have been abandoned by the Tathāgata.' What is meant by this? Those tastes for forms, sounds, smells, flavors, and tangible objects—which are known as the enjoyment of sensual pleasure, and which arise for ordinary people, even for those considered superior by way of birth or rebirth, as they enjoy, delight in, and become attached to sense objects such as forms; those which drag this world along as if tying it by the neck; and because they arise from the conjunction of bases, objects, and so on, they are called 'tastes of harmony.' All these have been abandoned by the Tathāgata. Although it could be said, 'They have been abandoned by me,' he teaches the Dhamma without exalting himself with the notion of 'mine.' Or, this is the Tathāgata’s elegance of exposition.

ตตฺถ ปหีนาติ จิตฺตสนฺตานโต วิคตา, ปชหิตา วา. เอตสฺมึ ปนตฺเถ กรเณ สามิวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. อริยมคฺคสตฺเถน อุจฺฉินฺนํ ตณฺหาวิชฺชามยํ มูลํ เอเตสนฺติ อุจฺฉินฺนมูลา. ตาลวตฺถุ วิย เนสํ วตฺถุ กตนฺติ ตาลาวตฺถุกตา. ยถา หิ ตาลรุกฺขํ สมูลํ อุทฺธริตฺวา ตสฺส วตฺถุมตฺเต ตสฺมึ ปเทเส กเต น ปุน ตสฺส ตาลสฺส อุปฺปตฺติ ปญฺญายติ, เอวํ อริยมคฺคสตฺเถน สมูเล รูปาทิรเส อุทฺธริตฺวา เตสํ ปุพฺเพ อุปฺปนฺนปุพฺพภาเวน วตฺถุมตฺเต จิตฺตสนฺตาเน กเต สพฺเพปิ เต ตาลาวตฺถุกตาติ วุจฺจนฺติ. อวิรุฬฺหิธมฺมตฺตา วา มตฺถกจฺฉินฺนตาโล วิย กตาติ ตาลาวตฺถุกตา. ยสฺมา ปน เอวํ ตาลาวตฺถุกตา อนภาวํกตา โหนฺติ[Pg.200], ยถา เนสํ ปจฺฉาภาโว น โหติ, ตถา กตา โหนฺติ. ตสฺมา อาห – อนภาวํกตาติ. อายตึ อนุปฺปาทธมฺมาติ อนาคเต อนุปฺปชฺชนกสภาวา.

Herein, 'abandoned' (pahīna) means departed from the mental continuum, or given up. Furthermore, in this context, the genitive case should be understood in the sense of the instrumental. 'Their root, which consists of craving and ignorance, has been cut off by the weapon of the noble path'—therefore, they are 'those with roots cut off' (ucchinnamūlā). 'Their base has been made like a palm-stump'—therefore, they are 'those made into a palm-stump' (tālāvatthukatā). For just as when a palm tree is uprooted along with its root, and in that place only its site remains, the arising of that palm tree is not perceived again, so too, when the flavors of form and so on are uprooted by the weapon of the noble path, together with their root, and in the mental continuum only their site remains by virtue of their having previously arisen, all of them are called 'those made into a palm-stump.' Or, because they have a nature of not growing, they are made like a palm tree whose top has been cut off; thus they are 'those made into a palm-stump.' And since, being thus made into a palm-stump, they are brought to a state of non-existence—they are made in such a way that their future existence does not occur—therefore, it is said, 'brought to a state of non-existence' (anabhāvaṃkatā). 'Those with a nature of non-arising in the future' (āyatiṃ anuppādadhammā) means they have the nature of not arising in the time to come.

โน จ โข ยํ ตฺวํ สนฺธาย วเทสีติ ยญฺจ โข ตฺวํ สนฺธาย วเทสิ, โส ปริยาโย น โหติ. นนุ จ เอวํ วุตฺเต โย พฺราหฺมเณน วุตฺโต สามคฺคิรโส, ตสฺส อตฺตนิ วิชฺชมานตา อนุญฺญาตา โหตีติ? น โหติ. โย หิ นํ สามคฺคิรสํ กาตุํ ภพฺโพ หุตฺวา น กโรติ, โส ตทภาเวน อรสรูโปติ วตฺตพฺพตํ อรหติ. ภควา ปน อภพฺโพว เอตํ กาตุํ, เตนสฺส การเณ อภพฺพตํ ปกาเสนฺโต อาห – ‘‘โน จ โข ยํ ตฺวํ สนฺธาย วเทสี’’ติ. ยํ ปริยายํ สนฺธาย ตฺวํ มํ ‘‘อรสรูโป’’ติ วเทสิ, โส อมฺเหสุ เนว วตฺตพฺโพติ.

Regarding 'But it is not in the way you mean': The reason you refer to when you speak does not apply. 'But when this is said, is it not that the existence in oneself of that agreeable flavor of communion spoken of by the brahmin is admitted?' It is not. For one who, being capable of producing that agreeable flavor of communion, does not do so, deserves to be called 'one without flavor' due to its absence. The Blessed One, however, is incapable of producing it. Therefore, wishing to show his incapability in this matter, he said: 'But it is not in the way you mean.' The intention is: 'The reason with reference to which you call me "one without flavor" should not be applied to us.'

เอวํ พฺราหฺมโณ อตฺตนา อธิปฺเปตํ อรสรูปตํ อาโรเปตุํ อสกฺโกนฺโต อถาปรํ นิพฺโภโค ภวนฺติอาทิมาห. สพฺพปริยาเยสุ เจตฺถ วุตฺตนเยเนว โยชนากฺกมํ วิทิตฺวา สนฺธายภาสิตมตฺถํ เอวํ เวทิตพฺพํ – พฺราหฺมโณ ตเทว วโยวุทฺธานํ อภิวาทนาทิกมฺมํ โลเก ‘‘สามคฺคิปริโภโค’’ติ มญฺญมาโน ตทภาเวน จ ภควนฺตํ ‘‘นิพฺโภโค’’ติอาทิมาห. ภควา จ ยฺวายํ รูปาทีสุ สตฺตานํ ฉนฺทราคปริโภโค, ตทภาวํ อตฺตนิ สมฺปสฺสมาโน อปรํ ปริยายมนุชานิ.

Thus the brahmin, being unable to impose the state of being without flavor intended by him, then said another thing: 'The venerable one is without enjoyment,' and so on. And here, in all these reasons, having understood the method of application in the way already stated, the meaning spoken with reference should be understood thus: The brahmin, considering that very act of paying homage and so on to elders in the world to be 'the enjoyment of communion,' and due to its absence, called the Blessed One 'without enjoyment,' and so on. And the Blessed One, perceiving in himself the absence of that enjoyment through passionate desire which beings have in forms and so on, permitted another reason.

ปุน พฺราหฺมโณ ยํ โลเก วโยวุทฺธานํ อภิวาทนาทิกุลสมุทาจารกมฺมํ โลกิยา กโรนฺติ, ตสฺส อกิริยํ สมฺปสฺสมาโน ภควนฺตํ อกิริยวาโทติ อาห. ภควา ปน ยสฺมา กายทุจฺจริตาทีนํ อกิริยํ วทติ, ตสฺมา ตํ อกิริยวาทิตํ อตฺตนิ สมฺปสฺสมาโน อปรํ ปริยายมนุชานิ. ตตฺถ ฐเปตฺวา กายทุจฺจริตาทีนิ อวเสสา อกุสลา ธมฺมา อเนกวิหิตา ปาปกา อกุสลา ธมฺมาติ เวทิตพฺพา.

Again, the brahmin, seeing the non-performance of that customary family practice of paying homage and so on to elders, which worldly people perform in the world, called the Blessed One a teacher of inaction. The Blessed One, however, because he teaches the non-doing of bodily misconduct and so on, therefore, perceiving that teaching of inaction in himself, permitted another reason. Therein, setting aside bodily misconduct and so on, the remaining unwholesome states should be understood as 'the many kinds of evil, unwholesome states'.

ปุน พฺราหฺมโณ ตเทว อภิวาทนาทิกมฺมํ ภควติ อปสฺสนฺโต ‘‘อิมํ อาคมฺม อยํ โลกตนฺติ โลกปเวณี อุจฺฉิชฺชตี’’ติ มญฺญมาโน ภควนฺตํ อุจฺเฉทวาโทติ อาห. ภควา ปน ยสฺมา ปญฺจกามคุณิกราคสฺส เจว อกุสลจิตฺตทฺวยสมฺปยุตฺตสฺส จ โทสสฺส อนาคามิมคฺเคน อุจฺเฉทํ วทติ, สพฺพากุสลสมฺภวสฺส ปน โมหสฺส อรหตฺตมคฺเคน อุจฺเฉทํ [Pg.201] วทติ, ฐเปตฺวา เต ตโย อวเสสานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ยถานุรูปํ จตูหิ มคฺเคหิ อุจฺเฉทํ วทติ, ตสฺมา ตํ อุจฺเฉทวาทํ อตฺตนิ สมฺปสฺสมาโน อปรํ ปริยายมนุชานิ.

Again, the brahmin, not seeing that very act of paying homage and so on in the Blessed One, and thinking, 'On account of this one, this world-lineage, this world-tradition, is cut off,' called the Blessed One a teacher of annihilation. The Blessed One, however, because he teaches the cutting off of lust for the five strands of sensual pleasure and of hatred associated with the two types of unwholesome consciousness by the path of the non-returner, and the cutting off of delusion, which is the origin of all that is unwholesome, by the path of arahantship, and—setting aside those three—he teaches the cutting off of the remaining evil, unwholesome states by the four paths as is appropriate; therefore, perceiving that teaching of annihilation in himself, he permitted another reason.

ปุน พฺราหฺมโณ ‘‘ชิคุจฺฉติ มญฺเญ สมโณ โคตโม อิทํ วโยวุทฺธานํ อภิวาทนาทิกุลสมุทาจารกมฺมํ, เตน ตํ น กโรตี’’ติ มญฺญมาโน ภควนฺตํ เชคุจฺฉีติ อาห. ภควา ปน ยสฺมา ชิคุจฺฉติ กายทุจฺจริตาทีหิ, ยานิ กายวจีมโนทุจฺจริตานิ เจว ยาว จ อกุสลานํ ลามกธมฺมานํ สมาปตฺติ สมาปชฺชนา สมงฺคิภาโว, ตํ สพฺพมฺปิ คูถํ วิย มณฺฑนกชาติโก ปุริโส ชิคุจฺฉติ หิรียติ, ตสฺมา ตํ เชคุจฺฉิตํ อตฺตนิ สมฺปสฺสมาโน อปรํ ปริยายมนุชานิ. ตตฺถ กายทุจฺจริเตนาติอาทิ กรณวจนํ อุปโยคตฺเถ ทฏฺฐพฺพํ.

Again, the brahmin, thinking, 'I suppose the ascetic Gotama is disgusted by this customary family practice of paying homage to elders; for that reason he does not do it,' called the Blessed One 'one who is disgusted.' The Blessed One, however, because he is disgusted by bodily misconduct and so on—that is, bodily, verbal, and mental misconduct, and whatever attainment, undertaking, and possession there is of base, unwholesome states—all this he is disgusted by and is ashamed of, just as a person fond of adornment is disgusted by excrement. Therefore, perceiving that quality of being disgusted in himself, he permitted another reason. Therein, in 'by bodily misconduct' and so on, the instrumental case should be understood in the sense of the accusative.

ปุน พฺราหฺมโณ ตเทว อภิวาทนาทิกมฺมํ ภควติ อปสฺสนฺโต ‘‘อยํ อิทํ โลกเชฏฺฐกกมฺมํ วิเนติ วินาเสติ, อถ วา ยสฺมา เอตํ สามีจิกมฺมํ น กโรติ, ตสฺมา อยํ วิเนตพฺโพ นิคฺคณฺหิตพฺโพ’’ติ มญฺญมาโน ภควนฺตํ เวนยิโกติ อาห. ตตฺรายํ ปทตฺโถ – วินยตีติ วินโย, วินาเสตีติ วุตฺตํ โหติ. วินโย เอว เวนยิโก. วินยํ วา อรหตีติ เวนยิโก, นิคฺคหํ อรหตีติ วุตฺตํ โหติ. ภควา ปน ยสฺมา ราคาทีนํ วินยาย วูปสมาย ธมฺมํ เทเสติ, ตสฺมา เวนยิโก โหติ. อยเมว เจตฺถ ปทตฺโถ – วินยาย ธมฺมํ เทเสตีติ เวนยิโก. วิจิตฺรา หิ ตทฺธิตวุตฺติ. สฺวายํ ตํ เวนยิกภาวํ อตฺตนิ สมฺปสฺสมาโน อปรํ ปริยายมนุชานิ.

Again, the brahmin, not seeing the Blessed One perform that very act of paying homage and so on, and thinking, 'He removes and destroys this practice for the world's elders; or, because he does not perform this proper practice, he should be disciplined and censured,' called the Blessed One a 'disciplinarian' (venayiko). Herein, this is the meaning of the word: one who removes (vinayati) is a 'remover' (vinayo); this means one who destroys. A 'remover' itself is a 'disciplinarian.' Or, one who deserves discipline (vinayaṃ) is a 'disciplinarian'; this means one who deserves censure. The Blessed One, however, because he teaches the Dhamma for the removal and calming of lust and so on, is a 'disciplinarian.' And this is the meaning here: 'He teaches the Dhamma for removal,' thus he is a 'disciplinarian.' Indeed, the formation of derivatives is varied. He, perceiving that quality of being a 'disciplinarian' in himself, permitted another reason.

ปุน พฺราหฺมโณ ยสฺมา อภิวาทนาทีนิ สามีจิกมฺมานิ กโรนฺตา วโยวุทฺเธ โตเสนฺติ หาเสนฺติ, อกโรนฺตา ปน ตาเปนฺติ วิเหเสนฺติ โทมนสฺสํ เนสํ อุปฺปาเทนฺติ, ภควา จ ตานิ น กโรติ, ตสฺมา ‘‘อยํ วโยวุทฺเธ ตปตี’’ติ มญฺญมาโน สปฺปุริสาจารวิรหิตตฺตา วา ‘‘กปณปุริโส อย’’นฺติ มญฺญมาโน ภควนฺตํ ตปสฺสีติ อาห. ตตฺรายํ ปทตฺโถ – ตปตีติ ตโป, โรเสติ วิเหเสตีติ อตฺโถ. สามีจิกมฺมากรณสฺเสตํ อธิวจนํ. ตโป อสฺส อตฺถีติ ตปสฺสี. ทุติเย อตฺถวิกปฺเป พฺยญฺชนานิ อวิจาเรตฺวา โลเก กปณปุริโส ตปสฺสีติ [Pg.202] วุจฺจติ. ภควา ปน เย อกุสลา ธมฺมา โลกํ ตปนโต ตปนียานิ วุจฺจนฺติ, เตสํ ปหีนตฺตา ยสฺมา ตปสฺสีติ สงฺขํ คโต. ตสฺมา ตํ ตปสฺสิตํ อตฺตนิ สมฺปสฺสมาโน อปรํ ปริยายมนุชานิ. ตตฺรายํ วจนตฺโถ – ตปนฺตีติ ตปา, อกุสลธมฺมานเมตํ อธิวจนํ. เต ตเป อสฺสิ นิรสฺสิ ปหาสิ วิทฺธํสีติ ตปสฺสี.

Again, the brahmin, because those who perform customary acts such as paying homage please and delight the elders, whereas those who do not perform them torment and harass them, causing them sorrow, and the Blessed One does not perform those acts; therefore, thinking, “This one torments the elders,” or, due to his being devoid of the conduct of good people, thinking, “This is a wretched person,” he called the Blessed One “Tapassī.” Herein, this is the meaning of the word: that which torments is ‘tapa’; the meaning is that it oppresses and harasses. This is a designation for the non-performance of customary acts. He has this ‘tapa,’ therefore he is a ‘Tapassī.’ In the second alternative meaning, without analyzing the syllables, in the world a wretched person is called a ‘Tapassī.’ But the Blessed One, because he has abandoned those unwholesome states which, because they torment the world, are called ‘tapanīya,’ has come to be reckoned as a ‘Tapassī.’ Therefore, seeing in himself that state of being a ‘Tapassī,’ he permitted another explanation. Herein, this is the etymological explanation: they torment, therefore they are ‘tapā’; this is a designation for unwholesome states. He has dispelled, rejected, abandoned, and destroyed those ‘tapā,’ therefore he is a ‘Tapassī.’

ปุน พฺราหฺมโณ ตํ อภิวาทนาทิกมฺมํ เทวโลกคพฺภสมฺปตฺติยา เทวโลกปฏิสนฺธิปฏิลาภาย สํวตฺตตีติ มญฺญมาโน ภควติ จสฺส อภาวํ ทิสฺวา ภควนฺตํ อปคพฺโภติ อาห. โกธวเสน วา ภควโต มาตุกุจฺฉิสฺมึ ปฏิสนฺธิคฺคหเณ โทสํ ทสฺเสนฺโตปิ เอวมาห. ตตฺรายํ วจนตฺโถ – คพฺภโต อปคโตติ อปคพฺโภ, อภพฺโพ เทวโลกูปปตฺตึ ปาปุณิตุนฺติ อธิปฺปาโย. หีโน วา คพฺโภ อสฺสาติ อปคพฺโภ. เทวโลกคพฺภปริพาหิรตฺตา อายตึ หีนคพฺภปฏิลาภภาคีติ. หีโน วาสฺส มาตุกุจฺฉิสฺมึ คพฺภวาโส อโหสีติ อธิปฺปาโย. ภควโต ปน ยสฺมา อายตึ คพฺภเสยฺยา อปคตา, ตสฺมา โส ตํ อปคพฺภตํ อตฺตนิ สมฺปสฺสมาโน อปรํ ปริยายมนุชานิ. ตตฺร จ ยสฺส โข, พฺราหฺมณ, อายตึ คพฺภเสยฺยา ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ ปหีนาติ เอเตสํ ปทานํ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ – ‘‘พฺราหฺมณ, ยสฺส ปุคฺคลสฺส อนาคเต คพฺภเสยฺยา ปุนพฺภเว จ อภินิพฺพตฺติ อนุตฺตเรน มคฺเคน วิหตการณตฺตา ปหีนา. คพฺภเสยฺยาคหเณน เจตฺถ ชลาพุชโยนิ คหิตา, ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติคฺคหเณน อิตรา ติสฺโส’’ปิ.

Again, the brahmin, thinking that the act of paying homage and so forth leads to the fulfillment of conception in a deva world and to the attainment of rebirth in a deva world, and seeing its absence in the Blessed One, called him 'Apagabbha.' Or, by the power of anger, while pointing out a fault in the Blessed One's taking of conception in his mother's womb, he spoke thus. Herein, this is the etymological explanation: 'He is departed from conception,' therefore he is 'Apagabbha'; the intention is that he is unable to attain birth in a deva world. Or, 'He has an inferior conception,' therefore he is 'Apagabbha.' Because he is external to conception in a deva world, in the future he will have the portion of obtaining an inferior conception. Or, the intention is: 'His dwelling in his mother's womb was inferior.' But for the Blessed One, because in the future, lying in a womb is departed from him, he, seeing in himself that state of being departed from the womb, permitted another explanation. And herein, the meaning of these words—'For whom, O brahmin, future lying in a womb and new arising in renewed existence is abandoned'—should be seen thus: 'O brahmin, for whichever person, in the future, lying in a womb and new arising in renewed existence are abandoned because the cause has been destroyed by the unexcelled path. And here, by the taking up of 'lying in a womb,' womb-born birth is taken; by the taking up of 'new arising in renewed existence,' the other three types are also taken.'

อปิจ คพฺภสฺส เสยฺยา คพฺภเสยฺยา. ปุนพฺภโว เอว อภินิพฺพตฺติ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ยถา จ วิญฺญาณฏฺฐิตีติ วุตฺเตปิ น วิญฺญาณโต อญฺญา ฐิติ อตฺถิ, เอวมิธาปิ น คพฺภโต อญฺญา เสยฺยา เวทิตพฺพา. อภินิพฺพตฺติ จ นาม ยสฺมา ปุนพฺภวภูตาปิ อปุนพฺภวภูตาปิ อตฺถิ, อิธ จ ปุนพฺภวภูตา อธิปฺเปตา, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘ปุนพฺภโว เอว อภินิพฺพตฺติ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺตี’’ติ.

Moreover, 'the lying of the fetus' is `gabbhaseyyā`. 'Renewed existence itself is new arising' is `punabbhavābhinibbatti`; thus should the meaning be understood here. And just as when 'station of consciousness' is spoken of, there is no station other than consciousness, so too here, no lying other than the fetus should be understood. And as for 'new arising,' since it exists both as that which has become renewed existence and as that which has not become renewed existence, and here that which has become renewed existence is intended, therefore it is said: 'Renewed existence itself is new arising; `punabbhavābhinibbatti`.'

เอวํ อาคตกาลโต ปฏฺฐาย อรสรูปตาทีหิ อฏฺฐหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสนฺตมฺปิ พฺราหฺมณํ ภควา ธมฺมิสฺสโร ธมฺมราชา ธมฺมสามี ตถาคโต อนุกมฺปาย สีตเลเนว จกฺขุนา พฺราหฺมณํ โอเลเกนฺโต ยํ ธมฺมธาตุํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา เทสนาวิลาสปฺปตฺตา นาม โหติ, ตสฺสา [Pg.203] ธมฺมธาตุยา สุปฺปฏิวิทฺธตฺตา วิคตวลาหเก นเภ ปุณฺณจนฺโท วิย จ สรทกาเล สูริโย วิย จ พฺราหฺมณสฺส หทยนฺธการํ วิธเมนฺโต ตานิเยว อกฺโกสวตฺถูนิ เตน เตน ปริยาเยน อญฺญถา ทสฺเสตฺวา ปุนปิ อตฺตโน กรุณาวิปฺผารํ อฏฺฐหิ โลกธมฺเมหิ อกมฺปิยภาเวน ปฏิลทฺธตาทิคุณลกฺขณํ ปถวิสมจิตฺตตํ อกุปฺปธมฺมตญฺจ ปกาเสนฺโต ‘‘อยํ พฺราหฺมโณ เกวลํ ปลิตสิรขณฺฑทนฺตวลิตฺตจตาทีหิ อตฺตโน วุทฺธภาวํ สลฺลกฺเขติ, โน จ โข ชานาติ อตฺตานํ ชาติยา อนุคตํ ชราย อนุสฏํ พฺยาธิโน อธิภูตํ มรเณน อพฺภาหตํ อชฺช มริตฺวา ปุน สฺเวว อุตฺตานเสยฺยทารกภาวคมนียํ. มหนฺเตน โข ปน อุสฺสาเหน มม สนฺติกํ อาคโต, ตทสฺส อาคมนํ สาตฺถกํ โหตู’’ติ จินฺเตตฺวา อิมสฺมึ โลเก อตฺตโน อปฺปฏิสมํ ปุเรชาตภาวํ ทสฺเสนฺโต เสยฺยถาปิ, พฺราหฺมณาติอาทินา นเยน พฺราหฺมณสฺส ธมฺมเทสนํ วฑฺเฒสิ.

Thus, from the time he came, though the brahmin was abusing him with the eight grounds for abuse, beginning with being of a disagreeable nature, the Blessed One—the Lord of the Dhamma, the King of the Dhamma, the Master of the Dhamma, the Tathāgata—gazing upon the brahmin with an eye cool with compassion, was one who had attained grace in teaching by having penetrated the Dhamma-element. Due to his thorough penetration of that Dhamma-element, wishing to dispel the darkness of delusion in the brahmin’s heart like the full moon in a cloudless sky or the sun in the autumn season, he showed those very grounds for abuse in another way with various reasons. And again, revealing his own pervasion of compassion, the characteristic of the 'tādi' quality obtained through being unshaken by the eight worldly conditions, his state of having a mind like the earth, and his imperturbable nature, he thought: 'This brahmin merely perceives his own old age through signs like gray hair, broken teeth, and wrinkled skin, but he does not know that he is followed by birth, pursued by aging, overwhelmed by sickness, and struck down by death; that having died today, tomorrow he is destined to reach the state of an infant lying on its back. Yet he has come to my presence with great effort. May his coming be fruitful!' Having thought thus, wishing to show his own incomparable state of being born first in this world, he expanded the Dhamma teaching for the brahmin with the method beginning, 'Just as, O brahmin...'

ตตฺถ เสยฺยถาปีติอาทีนํ เหฏฺฐา วุตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อยํ ปน วิเสโส – เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว หิ เต กุกฺกุฏโปตกา ปกฺเข วิธุนนฺตา ตํขณานุรูปํ วิรวนฺตา นิกฺขมนฺติ. เอวํ นิกฺขมนฺตานญฺจ เตสํ โย ปฐมตรํ นิกฺขมติ, โส เชฏฺโฐติ วุจฺจติ. ตสฺมา ภควา ตาย อุปมาย อตฺตโน เชฏฺฐภาวํ สาเธตุกาโม พฺราหฺมณํ ปุจฺฉติ – โย นุ โข เตสํ กุกฺกุฏจฺฉาโปตกานํ…เป… กินฺติ สฺวาสฺส วจนีโยติ. ตตฺถ กุกฺกุฏจฺฉาปกานนฺติ กุกฺกุฏโปตกานํ. กินฺติ สฺวาสฺส วจนีโยติ โส กินฺติ วจนีโย อสฺส, กึ วตฺตพฺโพ ภเวยฺย เชฏฺโฐ วา กนิฏฺโฐ วาติ.

Herein, the meaning of 'Just as...' and so on should be understood in the manner already stated below. This, however, is the distinction: indeed, in the manner already stated below, those chicks emerge, shaking their wings and chirping in a manner appropriate to that moment. And among those emerging thus, the one who emerges first is called the eldest. Therefore, the Blessed One, wishing to establish his own seniority by means of that simile, asks the brahmin: 'Now, among those young chicks… what should be said of him?' Here, 'of the young chicks' (`kukkuṭacchāpakānaṃ`) means 'of the young chicks' (`kukkuṭapotakānaṃ`). 'What should be said of him?' means: 'What should he be called? How should he be spoken of—as the eldest or as the youngest?'

‘‘เชฏฺโฐ’’ติสฺส, โภ โคตม, วจนีโยติ, โภ โคตม, โส เชฏฺโฐ อิติ อสฺส วจนีโย. กสฺมาติ เจ? โส หิ เนสํ เชฏฺโฐติ, ยสฺมา โส เนสํ วุทฺธตโรติ อตฺโถ. อถสฺส ภควา โอปมฺมํ สมฺปฏิปาเทนฺโต เอวเมว โขติ อาห, ยถา โส กุกฺกุฏโปตโก, เอวํ อหมฺปิ. อวิชฺชาคตาย ปชายาติ อวิชฺชา วุจฺจติ อญฺญาณํ, ตตฺถ คตาย. ปชายาติ สตฺตธิวจนเมตํ, อวิชฺชาโกสสฺส อนฺโต ปวิฏฺเฐสุ สตฺเตสูปิ วุตฺตํ โหติ. อณฺฑภูตายาติ อณฺเฑ ภูตาย ปชาตาย สญฺชาตาย. ยถา หิ อณฺเฑ นิพฺพตฺตา เอกจฺเจ สตฺตา อณฺฑภูตาติ วุจฺจนฺติ, เอวมยํ [Pg.204] สพฺพาปิ ปชา อวิชฺชณฺฑโกเส นิพฺพตฺตตฺตา อณฺฑภูตาติ วุจฺจติ. ปริโยนทฺธายาติ เตน อวิชฺชณฺฑโกเสน สมนฺตโต โอนทฺธาย พทฺธาย เวฐิตาย. อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวาติ ตํ อวิชฺชามยํ อณฺฑโกสํ ภินฺทิตฺวา. เอโกว โลเกติ สกเลปิ โลกสนฺนิวาเส อหเมว เอโก อทุติโย. อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ อุตฺตรรหิตํ สพฺพเสฏฺฐํ สมฺมา สามญฺจ โพธึ, อถ วา ปสตฺถํ สุนฺทรญฺจ โพธึ. อรหตฺตมคฺคญาณสฺเสตํ นามํ, สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺสาปิ นามเมว. อุภยมฺปิ วฏฺฏติ. อญฺเญสํ อรหตฺตมคฺโค อนุตฺตรา โพธิ โหติ, น โหตีติ? น โหติ. กสฺมา? อสพฺพคุณทายกตฺตา. เตสญฺหิ กสฺสจิ อรหตฺตมคฺโค อรหตฺตผลเมว เทติ, กสฺสจิ ติสฺโส วิชฺชา, กสฺสจิ ฉ อภิญฺญา, กสฺสจิ จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา, กสฺสจิ สาวกปารมิญาณํ. ปจฺเจกพุทฺธานมฺปิ ปจฺเจกโพธิญาณเมว เทติ, พุทฺธานํ ปน สพฺพคุณสมฺปตฺตึ เทติ อภิเสโก วิย รญฺโญ สพฺพโลกิสฺสรภาวํ. ตสฺมา อญฺญสฺส กสฺสจิปิ อนุตฺตรา โพธิ น โหตีติ. อภิสมฺพุทฺโธติ อพฺภญฺญาสึ ปฏิวิชฺฌึ, ปตฺโตมฺหิ อธิคโตมฺหีติ วุตฺตํ โหติ.

Regarding 'He should be called the eldest, Venerable Gotama': this means, Venerable Gotama, that chick should be called 'the eldest.' If it is asked, 'Why so?' Because he is the eldest among them; the meaning is that he is the most senior among them. Then the Blessed One, presenting a simile, said, 'Even so...' Just as that chick, so am I. Regarding 'among a generation gone to ignorance': ignorance is called unknowing; 'gone to' means existing in that. Regarding 'generation': this is a term for beings; it is also said of beings who have entered within the shell of ignorance. Regarding 'become like an egg': it means having come to be, been born, or arisen in an egg. For just as some beings born in an egg are called 'egg-born,' so too this entire generation is called 'egg-born' because they are born in the eggshell of ignorance. Regarding 'enveloped': it means covered, bound, and wrapped all around by that eggshell of ignorance. Regarding 'having broken the eggshell of ignorance': it means having shattered that eggshell made of ignorance. Regarding 'alone in the world': in the entire abode of the world, I alone am without a second. Regarding 'having awakened to the unsurpassed perfect enlightenment': it means the awakening that is without a superior, the best of all, rightly and by oneself; or, the praised and beautiful awakening. This is a name for the knowledge of the Arahant path; it is also a name for the knowledge of omniscience. Both are applicable. For others, is the Arahant path the unsurpassed awakening, or is it not? It is not. Why? Because it does not bestow all the noble qualities. For, in the case of some, their Arahant path bestows only the fruit of Arahantship; for some, the three true knowledges; for some, the six higher knowledges; for some, the four analytical knowledges; and for some, the knowledge of a disciple's perfections. For Paccekabuddhas, it bestows only the knowledge of a Paccekabuddha. But for Buddhas, it bestows the accomplishment of all noble qualities, just as a king's consecration bestows sovereignty over the entire world. Therefore, for anyone else, there is no unsurpassed awakening. Regarding 'having awakened': this means 'I have directly known, I have penetrated, I have attained, I have realized.'

อิทานิ ยเทตํ ภควตา ‘‘เอวเมว โข’’ติอาทินา นเยน วุตฺตํ โอปมฺมสมฺปฏิปาทนํ, ตํ เอวํ อตฺเถน สํสนฺทิตฺวา เวทิตพฺพํ – ยถา หิ ตสฺสา กุกฺกุฏิยา อตฺตโน อณฺเฑสุ อธิสยนาทิติวิธกิริยากรณํ, เอวํ โพธิปลฺลงฺเก นิสินฺนสฺส โพธิสตฺตภูตสฺส ภควโต อตฺตโน สนฺตาเน อนิจฺจํ, ทุกฺขํ, อนตฺตาติ ติวิธานุปสฺสนากรณํ. กุกฺกุฏิยา ติวิธกิริยาสมฺปาทเนน อณฺฑานํ อปูติภาโว วิย โพธิสตฺตภูตสฺส ภควโต ติวิธานุปสฺสนาสมฺปาทเนน วิปสฺสนาญาณสฺส อปริหานิ. กุกฺกุฏิยา ติวิธกิริยากรเณน อณฺฑานํ อลฺลสิเนหปริยาทานํ วิย โพธิสตฺตภูตสฺส ภควโต ติวิธานุปสฺสนาสมฺปาทเนน ภวตฺตยานุคตนิกนฺติสิเนหปริยาทานํ. กุกฺกุฏิยา ติวิธกิริยากรเณน อณฺฑกปาลานํ ตนุภาโว วิย โพธิสตฺตภูตสฺส ภควโต ติวิธานุปสฺสนาสมฺปาทเนน อวิชฺชณฺฑโกสสฺส ตนุภาโว, กุกฺกุฏิยา ติวิธกิริยากรเณน กุกฺกุฏโปตกสฺส ปาทนขตุณฺฑกานํ ถทฺธขรภาโว วิย โพธิสตฺตภูตสฺส ภควโต ติวิธานุปสฺสนาสมฺปาทเนน วิปสฺสนาญาณสฺส ติกฺขขรวิปฺปสนฺนสูรภาโว. กุกฺกุฏิยา ติวิธกิริยากรเณน กุกฺกุฏโปตกสฺส ปริณามกาโล วิย โพธิสตฺตภูตสฺส [Pg.205] ภควโต ติวิธานุปสฺสนาสมฺปาทเนน วิปสฺสนาญาณสฺส ปริณามกาโล วฑฺฒิกาโล คพฺภคฺคหณกาโล. กุกฺกุฏิยา ติวิธกิริยากรเณน กุกฺกุฏโปตกสฺส ปาทนขสิขาย วา มุขตุณฺฑเกน วา อณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ปกฺเข ปปฺโผเฏตฺวา โสตฺถินา อภินิพฺภิทากาโล วิย ภควโต ติวิธานุปสฺสนาสมฺปาทเนน วิปสฺสนาญาณคพฺภํ คณฺหาเปตฺวา อนุปุพฺพาธิคเตน อรหตฺตมคฺเคน อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา อภิญฺญาปกฺเข ปปฺโผเฏตฺวา โสตฺถินา สกลพุทฺธคุณสจฺฉิกตกาโล เวทิตพฺโพ.

Now, the establishment of the simile spoken by the Blessed One beginning with 'Even so...' should be understood by connecting it with its meaning in this way. Just as that hen performs the threefold action, such as brooding over her eggs, so the Blessed One, as a Bodhisatta seated on the seat of awakening, performs the threefold contemplation of impermanence, suffering, and not-self within his own continuity. Just as the eggs are kept from rotting through the hen's accomplishment of the threefold action, so the knowledge of insight does not decline through the Blessed One's accomplishment of the threefold contemplation. Just as the wet stickiness of the eggs is exhausted through the hen's performance of the threefold action, so the sticky craving that follows the three realms of existence is exhausted through the Blessed One's accomplishment of the threefold contemplation. Just as the eggshells become thin through the hen's performance of the threefold action, so the eggshell of ignorance becomes thin through the Blessed One's accomplishment of the threefold contemplation. Just as the chick's claws and beak become hard and rough through the hen's performance of the threefold action, so the knowledge of insight becomes sharp, rough, very clear, and courageous through the Blessed One's accomplishment of the threefold contemplation. Just as the time of maturation for the chick arrives through the hen's performance of the threefold action, so the time of maturation, the time of growth, and the time of grasping the embryo of the path arrives for the knowledge of insight through the Blessed One's accomplishment of the threefold contemplation. Just as the time arrives for the chick to break out safely—having broken the eggshell with the tip of its claw or beak and flapped its wings—through the hen's performance of the threefold action, so too should be understood the time of safely realizing all the qualities of a Buddha, which occurs when, through the Blessed One's accomplishment of the threefold contemplation, he causes the embryo of the path to be grasped by the knowledge of insight, breaks the eggshell of ignorance with the successively attained Arahant path, and flaps the wings of the higher knowledges.

อหญฺหิ, พฺราหฺมณ, เชฏฺโฐ เสฏฺโฐ โลกสฺสาติ, พฺราหฺมณ, ยถา เตสํ กุกฺกุฏโปตกานํ ปฐมตรํ อณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา อภินิพฺพตฺโต กุกฺกุฏโปตโก เชฏฺโฐ โหติ, เอวํ อวิชฺชาคตาย ปชาย ตํ อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ปฐมตรํ อริยาย ชาติยา ชาตตฺตา อหญฺหิ เชฏฺโฐ วุทฺธตโมติ สงฺขํ คโต, สพฺพคุเณหิ ปน อปฺปฏิสมตฺตา เสฏฺโฐติ.

Regarding 'For I, brahmin, am the eldest, the best in the world': Brahmin, just as among those chicks, the chick that first breaks the eggshell and hatches is the eldest, so too, among a generation that has gone to ignorance, because I was the very first to be born with the noble birth after breaking that eggshell of ignorance, I have attained the reckoning of 'eldest' and 'most senior.' And because I am unequalled in all qualities, I am the 'best.'

เอวํ ภควา อตฺตโน อนุตฺตรํ เชฏฺฐเสฏฺฐภาวํ พฺราหฺมณสฺส ปกาเสตฺวา อิทานิ ยาย ปฏิปทาย ตํ อธิคโต, ตํ ปฏิปทํ ปุพฺพภาคโต ปภุติ ทสฺเสตุํ อารทฺธํ โข ปน เม, พฺราหฺมณาติอาทิมาห. ตตฺถ อารทฺธํ โข ปน เม, พฺราหฺมณ, วีริยํ อโหสีติ, พฺราหฺมณ, น มยา อยํ อนุตฺตโร เชฏฺฐเสฏฺฐภาโว กุสีเตน มุฏฺฐสฺสตินา สารทฺธกาเยน วิกฺขิตฺตจิเตน อธิคโต, อปิจ โข ตทธิคมาย อารทฺธํ โข ปน เม วีริยํ อโหสิ. โพธิมณฺเฑ นิสินฺเนน มยา จตุสมฺมปฺปธานเภทํ วีริยํ อารทฺธํ อโหสิ, ปคฺคหิตํ อสิถิลปฺปวตฺติตํ. อารทฺธตฺตาเยว จ เม ตํ อสลฺลีนํ อโหสิ. น เกวลญฺจ วีริยเมว, สติปิ เม อารมฺมณาภิมุขภาเวน อุปฏฺฐิตา อโหสิ, อุปฏฺฐิตตฺตาเยว จ อสมฺมุฏฺฐา. ปสฺสทฺโธ กาโย อสารทฺโธติ กายจิตฺตปฺปสฺสทฺธิวเสน กาโยปิ เม ปสฺสทฺโธ อโหสิ. ตตฺถ ยสฺมา นามกาเย ปสฺสทฺเธ รูปกาโยปิ ปสฺสทฺโธเยว โหติ, ตสฺมา ‘‘นามกาโย รูปกาโย’’ติ อวิเสเสตฺวาว ‘‘ปสฺสทฺโธ กาโย’’ติ วุตฺตํ. อสารทฺโธติ โส จ โข ปสฺสทฺธตฺตาเยว อสารทฺโธ, วิคตทรโถติ วุตฺตํ โหติ[Pg.206]. สมาหิตํ จิตฺตํ เอกคฺคนฺติ จิตฺตมฺปิ เม สมฺมา อาหิตํ สุฏฺฐุ ฐปิตํ อปฺปิตํ วิย อโหสิ, สมาหิตตฺตา เอว จ เอกคฺคํ อจลํ นิปฺผนฺทนนฺติ. เอตฺตาวตา ฌานสฺส ปุพฺพภาคปฏิปทา กถิตา โหติ.

Thus, the Blessed One, having shown the brahmin his own unsurpassed state of being the most senior and excellent, now, in order to show the practice by which he attained it, beginning from the preliminary part, spoke the passage starting with, 'Indeed, brahmin, my energy was aroused...' Therein, as to 'Indeed, brahmin, my energy was aroused': Brahmin, this unsurpassed state of being the most senior and excellent was not attained by me through laziness, with lapsed mindfulness, with an agitated body, or with a scattered mind. But rather, for its attainment, my energy was aroused. It was upheld, its occurrence was not slack. And precisely because it was aroused, that energy of mine was unflagging. And not only was my energy aroused and unflagging, but my mindfulness, too, was established, facing its object. And precisely because it was established, it was unforgotten. As to 'The body was calmed, unagitated': by means of the calming of the mental and physical body, my body, too, was calmed. Therein, because when the mental body is calmed, the physical body is also calmed, it was said 'the body was calmed' without making a distinction such as 'mental body' or 'physical body.' As to 'unagitated': precisely because it was calmed, it was unagitated, meaning free from distress. As to 'The mind was concentrated, one-pointed': my mind, too, was well-placed, well-established, as if absorbed. And precisely because it was concentrated, it was one-pointed, unshaken, and still. By this much, the preliminary practice for jhāna has been described.

อิทานิ อิมาย ปฏิปทาย อธิคตํ ปฐมชฺฌานํ อาทึ กตฺวา วิชฺชาตฺตยปริโยสานํ วิเสสํ ทสฺเสนฺโต โส โข อหนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ยํ ยาว วินิจฺฉยนเยน วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๖๙) วุตฺตเมว.

Now, demonstrating the special attainment achieved by means of this practice, starting from the first jhāna and culminating in the threefold knowledge, he spoke the passage beginning with, 'So I...' Here, whatever should be said by way of determination has already been said by me in the Visuddhimagga.

อยํ โข เม, พฺราหฺมณาติอาทีสุ ปน วิชฺชาติ วิทิตกรณฏฺเฐน วิชฺชา. กึ วิทิตํ กโรติ? ปุพฺเพนิวาสํ. อวิชฺชาติ ตสฺเสว ปุพฺเพนิวาสสฺส อวิทิตกรณฏฺเฐน ตปฺปฏิจฺฉาทกโมโห. ตโมติ สฺเวว โมโห ตปฺปฏิจฺฉาทกฏฺเฐน ตโม นาม. อาโลโกติ สา เอว วิชฺชา โอภาสกรณฏฺเฐน อาโลโกติ. เอตฺถ จ วิชฺชา อธิคตาติ อตฺโถ, เสสํ ปสํสาวจนํ. โยชนา ปเนตฺถ – อยํ โข เม วิชฺชา อธิคตา, ตสฺส เม อธิคตวิชฺชสฺส อวิชฺชา วิหตา, วินฏฺฐาติ อตฺโถ. กสฺมา? ยสฺมา วิชฺชา อุปฺปนฺนา. เอส นโย อิตรสฺมิมฺปิ ปททฺวเย. ยถา ตนฺติ เอตฺถ ตนฺติ นิปาตมตฺตํ. สติยา อวิปฺปวาเสน อปฺปมตฺตสฺส วีริยาตาเปน อาตาปิโน กาเย จ ชีวิเต จ อนเปกฺขาตาย ปหิตตฺตสฺส เปสิตตฺตสฺสาติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา อปฺปมตฺตสฺส อาตาปิโน ปหิตตฺตสฺส วิหรโต อวิชฺชา วิหญฺเญยฺย, วิชฺชา อุปฺปชฺเชยฺย ตโม วิหญฺเญยฺย, อาโลโก อุปฺปชฺเชยฺย, เอวเมว มม อวิชฺชา วิหตา, วิชฺชา อุปฺปนฺนา, ตโม วิหโต, อาโลโก อุปฺปนฺโน. เอตสฺส เม ปธานานุโยคสฺส อนุรูปเมว ผลํ ลทฺธนฺติ.

In 'This indeed, brahmin, is my...' and so on: 'knowledge' (vijjā) is so called in the sense of making known. What does it make known? It makes known previous abodes. 'Ignorance' (avijjā) is the delusion that conceals that very previous abode, in the sense of not making it known. 'Darkness' (tamo) is that very delusion, which is called 'darkness' in the sense of concealing it. 'Light' (āloko) is that very knowledge, which is called 'light' in the sense of producing illumination. And here, the meaning is 'knowledge was attained'; the rest is a statement of praise. The construction here should be understood thus: 'This knowledge was attained by me. For me, for whom knowledge was attained, ignorance was dispelled, it perished'—this is the meaning. Why was ignorance dispelled? Because knowledge arose. This same method should be seen in the other pair of phrases as well. In the phrase `yathā taṃ`, the word `taṃ` is a mere particle. The meaning is: for a person who is heedful through not departing from mindfulness; ardent through the ardency of energy; and resolute, with a mind dispatched towards the goal, due to having no concern for body and life. This is what is meant: Just as for one dwelling heedful, ardent, and resolute, ignorance would be dispelled, knowledge would arise, darkness would be dispelled, and light would arise—so too for me, ignorance was dispelled, knowledge arose, darkness was dispelled, and light arose. For me, who was devoted to the striving, a fitting fruit was indeed obtained.

อยํ โข เม, พฺราหฺมณ, ปฐมา อภินิพฺภิทา อโหสิ กุกฺกุฏจฺฉาปกสฺเสว อณฺฑโกสมฺหาติ อยํ โข มม, พฺราหฺมณ, ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณมุขตุณฺฑเกน ปุพฺเพ นิวุตฺถขนฺธปฺปฏิจฺฉาทกํ อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ปฐมา อภินิพฺภิทา ปฐมา นิกฺขนฺติ ปฐมา อริยาชาติ อโหสิ กุกฺกุฏจฺฉาปกสฺเสว มุขตุณฺฑเกน วา ปาทนขสิขาย วา อณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ตมฺหา อณฺฑโกสมฺหา อภินิพฺภิทา นิกฺขนฺติ กุกฺกุฏนิกาเย ปจฺจาชาตีติ. อยํ ตาว ปุพฺเพนิวาสกถายํ นโย.

As to 'This, brahmin, was my first breakthrough, like that of a chick from its eggshell': Brahmin, for me, having split open the eggshell of ignorance that conceals the aggregates previously inhabited with the beak that is the knowledge of recollecting past abodes, there was the first breakthrough, the first emergence, the first noble birth. This was just like a chick's breakthrough, emergence, and birth among the flock of chickens, after splitting the eggshell with its beak or the tip of its claw and coming out from that eggshell. This, for now, is the method in the discourse on previous abodes.

จุตุปปาตกถาย [Pg.207] ปน วิชฺชาติ ทิพฺพจกฺขุญาณวิชฺชา. อวิชฺชาติ จุตุปปาตปฺปฏิจฺฉาทิกา อวิชฺชา. ยถา ปน ปุพฺเพนิวาสกถายํ ‘‘ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณมุขตุณฺฑเกน ปุพฺเพ นิวุตฺถกฺขนฺธปฺปฏิจฺฉาทกํ อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา’’ติ วุตฺตํ, เอวมิธ ‘‘จุตุปปาตญาณมุขตุณฺฑเกน จุตุปปาตปฺปฏิจฺฉาทกํ อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา’’ติ วตฺตพฺพํ.

Now, in the discourse on decease and rebirth: 'knowledge' is the knowledge of the divine eye. 'Ignorance' is the ignorance that conceals decease and rebirth. And just as in the discourse on previous abodes it was said, 'having split open the eggshell of ignorance that conceals the aggregates previously inhabited with the beak that is the knowledge of recollecting past abodes,' so here it should be said, 'having split open the eggshell of ignorance that conceals decease and rebirth with the beak that is the knowledge of decease and rebirth.'

ยํ ปเนตํ ปจฺจเวกฺขณญาณปริคฺคหิตํ อาสวานํ ขยญาณาธิคมํ พฺราหฺมณสฺส ทสฺเสนฺโต อยํ โข เม, พฺราหฺมณ, ตติยา วิชฺชาติอาทิมาห, ตตฺถ วิชฺชาติ อรหตฺตมคฺควิชฺชา. อวิชฺชาติ จตุสจฺจปฺปฏิจฺฉาทิกา อวิชฺชา. อยํ โข เม, พฺราหฺมณ, ตติยา อภินิพฺภิทา อโหสีติ เอตฺถ อยํ โข มม, พฺราหฺมณ, อาสวานํ ขยญาณมุขตุณฺฑเกน จตุสจฺจปฏิจฺฉาทกํ อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ตติยา อภินิพฺภิทา ตติยา นิกฺขนฺติ ตติยา อริยชาติ อโหสิ กุกฺกุฏจฺฉาปกสฺเสว มุขตุณฺฑเกน วา ปาทนขสิขาย วา อณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ตมฺหา อณฺฑโกสมฺหา อภินิพฺภิทา นิกฺขนฺติ กุกฺกุฏนิกาเย ปจฺจาชาตีติ.

Furthermore, showing the brahmin that attainment of the knowledge of the destruction of the taints which is comprehended by the reviewing knowledge, he spoke, starting with 'This, brahmin, is my third knowledge...' Therein, 'knowledge' is the knowledge associated with the path of arahantship. 'Ignorance' is the ignorance that conceals the four truths. Here, in 'This, brahmin, was my third breakthrough': Brahmin, for me, having split open the eggshell of ignorance that conceals the four truths with the beak that is the knowledge of the destruction of the taints, there was the third breakthrough, the third emergence, the third noble birth. This was just like a chick's breakthrough, emergence, and birth among the flock of chickens, after splitting the eggshell with its beak or the tip of its claw and coming out from that eggshell.

เอตฺตาวตา กึ ทสฺเสสีติ? โส หิ, พฺราหฺมณ, กุกฺกุฏจฺฉาปโก อณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ตโต นิกฺขมนฺโต สกิเมว ชายติ, อหํ ปน ปุพฺเพนิวุตฺถกฺขนฺธปฺปฏิจฺฉาทกํ อวิชฺชณฺฑโกสํ ภินฺทิตฺวา ปฐมํ ตาว ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณวิชฺชาย ชาโต. ตโต สตฺตานํ จุติปฏิสนฺธิปฺปฏิจฺฉาทกํ อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ทุติยํ ทิพฺพจกฺขุญาณวิชฺชาย ชาโต, ปุน จตุสจฺจปฺปฏิจฺฉาทกํ อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา ตติยํ อาสวานํ ขยญาณวิชฺชาย ชาโต. เอวํ ตีหิ วิชฺชาหิ ติกฺขตฺตุํ ชาโตมฺหิ. สา จ เม ชาติ อริยา สุปริสุทฺธาติ อิทํ ทสฺเสติ. เอวํทสฺเสนฺโต จ ปุพฺเพนิวาสญาเณน อตีตํสญาณํ, ทิพฺพจกฺขุนา ปจฺจุปฺปนฺนานาคตํสญาณํ, อาสวกฺขเยน สกลโลกิยโลกุตฺตรคุณนฺติ เอวํ ตีหิ วิชฺชาหิ สพฺเพปิ สพฺพญฺญุคุเณ ปกาเสตฺวา อตฺตโน อริยาย ชาติยา เชฏฺฐเสฏฺฐภาวํ พฺราหฺมณสฺส ทสฺเสสิ.

By this much, what does he show? This is the question. Indeed, brahmin, that chick, having broken the eggshell and emerging from it, is born only once. But I, having broken the eggshell of ignorance that conceals the aggregates previously inhabited, was first born by the knowledge which is the recollection of past abodes. Then, having broken the eggshell of ignorance that conceals the passing away and rebirth-linking of beings, I was born a second time by the knowledge which is the divine eye. Again, having broken the eggshell of ignorance that conceals the Four Truths, I was born a third time by the knowledge which is the knowledge of the destruction of the taints. Thus, by these three knowledges, I have been born three times. And that birth of mine is noble and exceedingly pure—this is what he shows. And in showing this, by the knowledge of past abodes he reveals knowledge of the past; by the divine eye, knowledge of the present and future; and by the destruction of the taints, all worldly and supramundane qualities. Thus, by these three knowledges, having revealed all the qualities of an Omniscient One, he showed to the brahmin his state of being the eldest and most excellent through his noble birth.

เอวํ วุตฺเต เวรญฺโช พฺราหฺมโณติ เอวํ ภควตา โลกานุกมฺปเกน พฺราหฺมณํ อนุกมฺปมาเนน นิคุหิตพฺเพปิ อตฺตโน อริยาย ชาติยา เชฏฺฐเสฏฺฐภาเว วิชฺชาตฺตยปกาสิกาย ธมฺมเทสนาย วุตฺเต ปีติวิปฺผารปริปุณฺณคตฺตจิตฺโต เวรญฺโช พฺราหฺมโณ ตํ ภควโต อริยาย ชาติยา เชฏฺฐเสฏฺฐภาวํ วิทิตฺวา ‘‘อีทิสํ นามาหํ สพฺพโลกเชฏฺฐํ [Pg.208] สพฺพคุณสมนฺนาคตํ สพฺพญฺญุํ ‘อญฺเญสํ อภิวาทนาทิกมฺมํ น กโรตี’ติ อวจํ, ธิรตฺถุ วต, โภ, อญฺญาณ’’นฺติ อตฺตานํ ครหิตฺวา ‘‘อยํ ทานิ โลเก อริยาย ชาติยา ปุเรชาตฏฺเฐน เชฏฺโฐ, สพฺพคุเณหิ อปฺปฏิสมฏฺเฐน เสฏฺโฐ’’ติ นิฏฺฐํ คนฺตฺวา ภควนฺตํ เอตทโวจ – เชฏฺโฐ ภวํ โคตโม เสฏฺโฐ ภวํ โคตโมติ. เอวญฺจ ปน วตฺวา ปุน ตํ ภควโต ธมฺมเทสนํ อพฺภนุโมทมาโน อภิกฺกนฺตํ โภ โคตมาติอาทิมาห. ตํ วุตฺตตฺถเมวาติ.

When this was said—the Blessed One, out of compassion for the world and for the brahmin, having delivered a Dhamma discourse illuminating the threefold knowledge, revealing his own state of being the eldest and most excellent through his noble birth, which ought to have been concealed—the brahmin Verañja, his body and mind filled with the pervasion of rapture, understood this state of being the eldest and most excellent. He reflected: 'Indeed, I spoke thus—“He does not perform acts such as paying homage to others”—about one who is the eldest in all the world, endowed with all qualities, the Omniscient One. Indeed, shame on this ignorance!' Having reproached himself, he came to the conclusion: 'Now, in the world, he is the eldest by reason of being born first through his noble birth; he is the most excellent by reason of being unequalled in all qualities.' He then said this to the Blessed One: 'The Venerable Gotama is the eldest! The Venerable Gotama is the most excellent!' And having said this, again greatly rejoicing in that Dhamma discourse of the Blessed One, he said the words beginning with, 'Excellent, Venerable Gotama!' The meaning of that has already been stated.

๒. สีหสุตฺตวณฺณนา

2. Commentary on the Sīha Sutta

๑๒. ทุติเย อภิญฺญาตาติ ญาตา ปญฺญาตา ปากฏา. สนฺถาคาเรติ มหาชนสฺส วิสฺสมนตฺถาย กเต อคาเร. สา กิร สนฺถาคารสาลา นครมชฺเฌ อโหสิ, จตูสุ ฐาเนสุ ฐิตานํ ปญฺญายติ, จตูหิ ทิสาหิ อาคตมนุสฺสา ปฐมํ ตตฺถ วิสฺสมิตฺวา ปจฺฉา อตฺตโน อตฺตโน ผาสุกฏฺฐานํ คจฺฉนฺติ. ราชกุลานํ รชฺชกิจฺจสนฺถรณตฺถาย กตํ อคารนฺติปิ วทนฺติเยว. ตตฺถ หิ นิสีทิตฺวา ลิจฺฉวิราชาโน รชฺชกิจฺจํ สนฺถรนฺติ กโรนฺติ วิจาเรนฺติ. สนฺนิสินฺนาติ เตสํ นิสีทนตฺถญฺเญว ปญฺญตฺเตสุ มหารหวรปจฺจตฺถรเณสุ สมุสฺสิตเสตจฺฉตฺเตสุ อาสเนสุ สนฺนิสินฺนา. อเนกปริยาเยน พุทฺธสฺส วณฺณํ ภาสนฺตีติ ราชกุเล กิจฺจญฺเจว โลกตฺถจริยญฺจ วิจาเรตฺวา อเนเกหิ การเณหิ พุทฺธสฺส วณฺณํ ภาสนฺติ กเถนฺติ ทีเปนฺติ. ปณฺฑิตา หิ เต ราชาโน สทฺธา ปสนฺนา โสตาปนฺนาปิ สกทาคามิโนปิ อนาคามิโนปิ อริยสาวกา, เต สพฺเพปิ โลกิยชฏํ ฉินฺทิตฺวา พุทฺธาทีนํ ติณฺณํ รตนานํ วณฺณํ ภาสนฺติ. ตตฺถ ติวิโธ พุทฺธวณฺโณ นาม จริยวณฺโณ, สรีรวณฺโณ, คุณวณฺโณติ. ตตฺริเม ราชาโน จริยาย วณฺณํ อารภึสุ – ‘‘ทุกฺกรํ วต กตํ สมฺมาสมฺพุทฺเธน กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺเขยฺยานิ ทส ปารมิโย, ทส อุปปารมิโย, ทส ปรมตฺถปารมิโยติ สมตฺตึส ปารมิโย ปูเรนฺเตน, ญาตตฺถจริยํ, โลกตฺถจริยํ, พุทฺธจริยํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ปญฺจ มหาปริจฺจาเค ปริจฺจชนฺเตนา’’ติ อฑฺฒจฺฉกฺเกหิ ชาตกสเตหิ พุทฺธวณฺณํ กเถนฺตา ตุสิตภวนํ ปาเปตฺวา ฐปยึสุ.

2. In the second sutta, 'well-known' means known, renowned, and evident. 'In the assembly hall' means in a building constructed for the great populace to rest. It is said that this assembly hall was in the middle of the city, visible from four places. People arriving from the four directions would first rest there before going to their own comfortable places. Some also say it was a building made for the royal families to deliberate on the affairs of the kingdom. Indeed, sitting there, the Licchavi kings would carry out, conduct, and manage the affairs of the kingdom. 'Seated together' means they were well seated on seats prepared just for their sitting, which had excellent coverings worthy of great men and had white parasols raised high. 'In many ways, they spoke in praise of the Buddha' means that after deliberating on matters of the royal court and actions for the welfare of the world, they spoke of, related, and illuminated the praise of the Buddha for many reasons. For those kings were wise, had faith, and were devout; they were noble disciples—some stream-enterers, some once-returners, and some non-returners. All of them, having cut the worldly tangle, spoke of the praise of the Three Jewels, beginning with the Buddha. Therein, the praise of the Buddha is of three kinds: praise of his conduct, praise of his physical form, and praise of his qualities. These kings began with the praise of his conduct: 'Indeed, a difficult deed was done by the Perfectly Enlightened One, who, for four incalculable aeons and more than one hundred thousand kappas, fulfilled the thirty perfections—the ten perfections, the ten higher perfections, and the ten supreme perfections—and who, having brought to culmination the conduct for the welfare of his relatives, the conduct for the welfare of the world, and the conduct for the attainment of Buddhahood, made the five great renunciations.' Thus, speaking of the Buddha's praise through the six hundred and fifty Jātakas, they traced his story up to his rebirth in the Tusita heaven.

ธมฺมสฺส [Pg.209] วณฺณํ ภาสนฺตา ปน ‘‘เตน ภควตา ธมฺโม เทสิโต, นิกายโต ปญฺจ นิกายา, ปิฏกโต ตีณิ ปิฏกานิ, องฺคโต นว องฺคานิ, ขนฺธโต จตุราสีติธมฺมกฺขนฺธสหสฺสานี’’ติ โกฏฺฐาสวเสน ธมฺมคุณํ กถยึสุ.

12. Furthermore, speaking in praise of the Dhamma, they said: 'The Dhamma has been taught by the Blessed One. By way of collection, there are five Nikāyas; by way of basket, there are three Piṭakas; by way of division, there are nine Aṅgas; and by way of aggregate, there are eighty-four thousand Dhammakkhandhas.' Thus, they spoke of the qualities of the Dhamma by way of its divisions.

สงฺฆสฺส วณฺณํ ภาสนฺตา สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ‘‘ปฏิลทฺธสทฺธา กุลปุตฺตา โภคกฺขนฺธญฺเจว ญาติปริวฏฺฏญฺจ ปหาย เสตจฺฉตฺตํ โอปรชฺชํ เสนาปติเสฏฺฐิภณฺฑาคาริกฏฺฐานนฺตราทีนิ อคเณตฺวา นิกฺขมฺม สตฺถุ วรสาสเน ปพฺพชนฺติ. เสตจฺฉตฺตํ ปหาย ปพฺพชิตานํ ภทฺทิยราชมหากปฺปินปุกฺกุสาติอาทีนํ ราชปพฺพชิตานํเยว พุทฺธกาเล อสีติสหสฺสานิ อเหสุํ. อเนกโกฏิสตํ ธนํ ปหาย ปพฺพชิตานํ ปน ยสกุลปุตฺตโสณเสฏฺฐิปุตฺตรฏฺฐปาลกุลปุตฺตาทีนํ ปริจฺเฉโท นตฺถิ. เอวรูปา จ เอวรูปา จ กุลปุตฺตา สตฺถุ สาสเน ปพฺพชนฺตี’’ติ ปพฺพชฺชาสงฺเขปวเสน สงฺฆคุเณ กถยึสุ.

Speaking in praise of the Sangha, they said: 'Having heard the Teacher’s Dhamma discourse, sons of good families who have gained faith abandon their mass of wealth and circle of relatives. Disregarding the white parasol, the position of heir apparent, and ranks such as general, treasurer, steward, and so on, they go forth and take ordination in the Teacher’s excellent dispensation. In the Buddha's time, there were eighty thousand of just those who had gone forth from royalty, having renounced the white parasol, such as King Bhaddiya, Mahākappina, Pukkusāti, and others. As for those who went forth having abandoned wealth of many hundreds of crores, such as Yasa the clansman, Soṇa the treasurer's son, Raṭṭhapāla the clansman, and others, there is no limit. Sons of good families of these various kinds go forth in the Teacher’s dispensation.' Thus, by way of a summary of the going forth, they spoke of the qualities of the Sangha.

สีโห เสนาปตีติ เอวํนามโก เสนาย อธิปติ. เวสาลิยญฺหิ สตฺต สหสฺสานิ สตฺต สตานิ สตฺต จ ราชาโน. เต สพฺเพปิ สนฺนิปติตฺวา สพฺเพสํ มนํ คเหตฺวา ‘‘รฏฺฐํ วิจาเรตุํ สมตฺถํ เอกํ วิจินถา’’ติ วิจินนฺตา สีหํ ราชกุมารํ ทิสฺวา ‘‘อยํ สกฺขิสฺสตี’’ติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา ตสฺส รตฺตมณิวณฺณํ กมฺพลปริโยนทฺธํ เสนาปติจฺฉตฺตํ อทํสุ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘สีโห เสนาปตี’’ติ. นิคณฺฐสาวโกติ นิคณฺฐสฺส นาฏปุตฺตสฺส ปจฺจยทายโก อุปฏฺฐาโก. ชมฺพุทีปตลสฺมิญฺหิ ตโย ชนา นิคณฺฐานํ อคฺคุปฏฺฐากา – นาฬนฺทายํ, อุปาลิ คหปติ, กปิลปุเร วปฺโป สกฺโก, เวสาลิยํ อยํ สีโห เสนาปตีติ. นิสินฺโน โหตีติ เสสราชูนํ ปริสาย อนฺตรนฺตเร อาสนานิ ปญฺญาปยึสุ, สีหสฺส ปน มชฺเฌ ฐาเนติ ตสฺมึ ปญฺญตฺเต มหารเห ราชาสเน นิสินฺโน โหติ. นิสฺสํสยนฺติ นิพฺพิจิกิจฺฉํ อทฺธา เอกํเสน, น เหเต ยสฺส วา ตสฺส วา อปฺเปสกฺขสฺส เอวํ อเนกสเตหิ การเณหิ วณฺณํ ภาสนฺติ.

'Sīha the general' means the commander of the army with that name. For in Vesālī, there were seven thousand, seven hundred, and seven kings. All of them gathered together and, taking everyone's consent, said, 'Seek out one capable person to administer the kingdom.' Searching, they saw Prince Sīha and, having decided, 'This one will be capable,' they gave him the general's parasol, which was the color of a red gem and wrapped with a woolen blanket. It is with reference to this that it is said, 'Sīha the general.' 'A disciple of the Nigaṇṭhas' means a provider of requisites and an attendant of the Nigaṇṭha Nāṭaputta. Indeed, on the surface of Jambudīpa, there were three chief attendants of the Nigaṇṭhas: in Nāḷandā, Upāli the householder; in Kapilapura, Vappa the Sakyan; and in Vesālī, this General Sīha. 'He was seated' means that seats were arranged for the other kings at intervals in the assembly, but for Sīha, a seat was prepared in the middle; thus, he was seated on that prepared, magnificent royal throne. 'Without doubt' means free from uncertainty, certainly, unequivocally. For they do not praise just anyone of little power with so many hundreds of reasons.

เยน นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต เตนุปสงฺกมีติ นิคณฺโฐ กิร นาฏปุตฺโต ‘‘สจายํ สีโห กสฺสจิเทว สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณํ กเถนฺตสฺส สุตฺวา สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิสฺสติ, มยฺหํ ปริหานิ ภวิสฺสตี’’ติ [Pg.210] จินฺเตตฺวา ปฐมตรํเยว สีหํ เสนาปตึ เอตทโวจ – ‘‘เสนาปติ อิมสฺมึ โลเก ‘อหํ พุทฺโธ อหํ พุทฺโธ’ติ พหู วิจรนฺติ. สเจ ตฺวํ กสฺสจิ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุกาโม อโหสิ, มํ ปุจฺเฉยฺยาสิ. อหํ เต ยุตฺตฏฺฐานํ เปเสสฺสามิ, อยุตฺตฏฺฐานโต นิวาเรสฺสามี’’ติ. โส ตํ กถํ อนุสฺสริตฺวา ‘‘สเจ มํ เปเสสฺสติ, คมิสฺสามิ. โน เจ, น คมิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เยน นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต, เตนุปสงฺกมิ.

'He approached the Nigaṇṭha Nāṭaputta' means that the Nigaṇṭha Nāṭaputta, it seems, had previously spoken to General Sīha, thinking, 'If this Sīha hears someone praising the ascetic Gotama and then goes to see him, it will be my decline.' He had said: 'General, in this world many wander about claiming, "I am a Buddha, I am a Buddha." If you wish to visit anyone, you should ask me. I will send you to a suitable place and prevent you from going to an unsuitable one.' Remembering that conversation, Sīha thought, 'If he sends me, I will go. If not, I will not go.' Thinking thus, he approached the Nigaṇṭha Nāṭaputta.

อถสฺส วจนํ สุตฺวา นิคณฺโฐ มหาปพฺพเตน วิย พลวโสเกน โอตฺถโฏ ‘‘ยตฺถ ทานิสฺสาหํ คมนํ น อิจฺฉามิ, ตตฺเถว คนฺตุกาโม ชาโต, หโตหมสฺมี’’ติ อนตฺตมโน หุตฺวา ‘‘ปฏิพาหนุปายมสฺส กริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา กึ ปน ตฺวนฺติอาทิมาห. เอวํ วทนฺโต วิจรนฺตํ โคณํ ทณฺเฑน ปหรนฺโต วิย ชลมานํ ปทีปํ นิพฺพาเปนฺโต วิย ภตฺตภริตํ ปตฺตํ นิกฺกุชฺชนฺโต วิย จ สีหสฺส อุปฺปนฺนปีตึ วินาเสสิ. คมิยาภิสงฺขาโรติ หตฺถิยานาทีนํ โยชาปนคนฺธมาลาทิคฺคหณวเสน ปวตฺโต ปโยโค. โส ปฏิปฺปสฺสมฺภีติ โส วูปสนฺโต.

When the Nigaṇṭha heard his words, he was overwhelmed by a mighty sorrow, as if by a great mountain, thinking, “To the very place I do not wish him to go, there he has become desirous of going. I am ruined!” Displeased, he thought, “I will create an obstacle for him,” and said, “But what about you?” and so forth. Speaking thus, he destroyed the joy that had arisen in Sīha, as if striking a wandering ox with a stick, as if extinguishing a burning lamp, and as if overturning a bowl filled with food. ‘Preparation for going’ refers to the effort that proceeds by way of harnessing elephants and other vehicles, and taking perfumes, garlands, and so on. ‘That subsided’ means that effort ceased.

ทุติยมฺปิ โขติ ทุติยวารมฺปิ. อิมสฺมิญฺจ วาเร พุทฺธสฺส วณฺณํ ภาสนฺตา ตุสิตภวนโต ปฏฺฐาย ยาว มหาโพธิปลฺลงฺกา ทสพลสฺส เหฏฺฐา ปาทตเลหิ อุปริ เกสคฺเคหิ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณอสีติอนุพฺยญฺชนพฺยามปฺปภานํ วเสน สรีรวณฺณํ กถยึสุ. ธมฺมสฺส วณฺณํ ภาสนฺตา ‘‘เอกปเทปิ เอกพฺยญฺชเนปิ อวขลิตํ นาม นตฺถี’’ติ สุกถิตวเสเนว ธมฺมคุณํ กถยึสุ. สงฺฆสฺส วณฺณํ ภาสนฺตา ‘‘เอวรูปํ ยสสิริวิภวํ ปหาย สตฺถุ สาสเน ปพฺพชิตา น โกสชฺชปกติกา โหนฺติ, เตรสสุ ปน ธุตงฺคคุเณสุ ปริปูรการิโน หุตฺวา สตฺตสุ อนุปสฺสนาสุ กมฺมํ กโรนฺติ, อฏฺฐตึสารมฺมณวิภตฺติโย วฬญฺเชนฺตี’’ติ ปฏิปทาวเสน สงฺฆคุเณ กถยึสุ.

‘For the second time’ means for the second occasion. And on this occasion, while speaking of the Buddha’s excellence, they described the bodily excellence of the Ten-Powered One, from the Tusita abode up to the great Bodhi throne, delineating it from the soles of his feet below to the tips of his hair above, in terms of the thirty-two marks of a great man, the eighty minor characteristics, and the fathom-wide aura. While speaking of the Dhamma’s excellence, they spoke of the Dhamma’s qualities by way of its being well-spoken, saying, “There is no such thing as a flaw in even a single word or a single phrase.” While speaking of the Sangha’s excellence, they spoke of the Sangha’s qualities by way of their practice: “Having abandoned such fame, glory, and wealth, those who have gone forth in the Teacher’s dispensation are not of a lazy nature. Rather, being fulfillers of the thirteen ascetic qualities, they undertake the practice in the seven kinds of contemplation, and they make use of the thirty-eight divisions of meditation objects.”

ตติยวาเร ปน พุทฺธสฺส วณฺณํ ภาสมานา ‘‘อิติปิ โส ภควา’’ติ สุตฺตนฺตปริยาเยเนว พุทฺธคุเณ กถยึสุ, ‘‘สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม’’ติอาทินา สุตฺตนฺตปริยาเยเนว ธมฺมคุเณ, ‘‘สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต [Pg.211] สาวกสงฺโฆ’’ติอาทินา สุตฺตนฺตปริยาเยเนว สงฺฆคุเณ จ กถยึสุ. ตโต สีโห จินฺเตสิ – ‘‘อิเมสญฺจ ลิจฺฉวิราชกุมารานํ ตติยทิวสโต ปฏฺฐาย พุทฺธธมฺมสงฺฆคุเณ กเถนฺตานํ มุขํ นปฺปโหติ, อทฺธา อโนมคุเณน สมนฺนาคตา โส ภควา, อิมํ ทานิ อุปฺปนฺนํ ปีตึ อวิชหิตฺวาว อหํ อชฺช สมฺมาสมฺพุทฺธํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ. อถสฺส ‘‘กึ หิ เม กริสฺสนฺติ นิคณฺฐา’’ติ วิตกฺโก อุทปาทิ. ตตฺถ กึ หิ เม กริสฺสนฺตีติ กึ นาม มยฺหํ นิคณฺฐา กริสฺสนฺติ. อปโลกิตา วา อนปโลกิตา วาติ อาปุจฺฉิตา วา อนาปุจฺฉิตา วา. น หิ เม เต อาปุจฺฉิตา ยานวาหนสมฺปตฺตึ, น จ อิสฺสริยวิเสสํ ทสฺสนฺติ, นาปิ อนาปุจฺฉิตา หริสฺสนฺติ, อผลํ เอเตสํ อาปุจฺฉนนฺติ อธิปฺปาโย.

On the third occasion, while speaking of the Buddha’s excellence, they spoke of the Buddha’s qualities only in the manner of the sutta passages, saying, “Thus is the Blessed One…”; of the Dhamma’s qualities only in the manner of the sutta passages, saying, “The Dhamma is well-expounded by the Blessed One…,” and so forth; and of the Sangha’s qualities only in the manner of the sutta passages, saying, “The Sangha of the Blessed One’s disciples is practicing the good way…,” and so on. Then Sīha thought: “Starting from the third day, the mouths of these Licchavi princes have not been sufficient to describe the virtues of the Buddha, Dhamma, and Sangha. Surely, that Blessed One is endowed with sublime qualities. Without abandoning this joy that has now arisen, today I shall see the Perfectly Enlightened One.” Then the thought arose in him: “What indeed can the Nigaṇṭhas do to me?” Here, ‘What indeed can they do to me?’ means ‘What can the Nigaṇṭhas possibly do to me, whether I ask their leave or not?’ Indeed, if I ask them, they will not provide me with vehicles and conveyances, nor can they take anything away. Asking them is fruitless—this is the meaning.

เวสาลิยา นิยฺยาสีติ ยถา หิ คิมฺหกาเล เทเว วุฏฺเฐ อุทกํ สนฺทมานํ นทึ โอตริตฺวา โถกเมว คนฺตฺวา ติฏฺฐติ นปฺปวตฺตติ, เอวํ สีหสฺส ปฐมทิวเส ‘‘ทสพลํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ อุปฺปนฺนาย ปีติยา นิคณฺเฐน ปฏิพาหิตกาโล. ยถาปิ ทุติยทิวเส เทเว วุฏฺเฐ อุทกํ สนฺทมานํ นทึ โอตริตฺวา โถกํ คนฺตฺวา วาลิกาปุญฺชํ ปหริตฺวา อปฺปวตฺตํ โหติ, เอวํ สีหสฺส ทุติยทิวเส ‘‘ทสพลํ ปสฺสิสฺสามี’’ติ อุปฺปนฺนาย ปีติยา นิคณฺเฐน ปฏิพาหิตกาโล. ยถา ตติยทิวเส เทเว วุฏฺเฐ อุทกํ สนฺทมานํ นทึ โอตริตฺวา ปุราณปณฺณสุกฺขทณฺฑกฏฺฐกจวราทีนิ ปริกฑฺฒนฺตํ วาลิกาปุญฺชํ ภินฺทิตฺวา สมุทฺทนินฺนเมว โหติ, เอวํ สีโห ตติยทิวเส ติณฺณํ วตฺถูนํ คุณกถํ สุตฺวา อุปฺปนฺเน ปีติปาโมชฺเช ‘‘อผลา นิคณฺฐา นิปฺผลา นิคณฺฐา, กึ เม อิเม กริสฺสนฺติ, คมิสฺสามหํ สตฺถุสนฺติก’’นฺติ มนํ อภินีหริตฺวา เวสาลิยา นิยฺยาสิ. นิยฺยนฺโต จ ‘‘จิรสฺสาหํ ทสพลสฺส สนฺติกํ คนฺตุกาโม ชาโต, น โข ปน เม ยุตฺตํ อญฺญาตกเวเสน คนฺตุ’’นฺติ ‘‘เยเกจิ ทสพลสฺส สนฺติกํ คนฺตุกามา, สพฺเพ นิกฺขมนฺตู’’ติ โฆสนํ กาเรตฺวา ปญฺจรถสตานิ โยชาเปตฺวา อุตฺตมรเถ ฐิโต เตหิ เจว ปญฺจหิ รถสเตหิ มหติยา จ ปริสาย ปริวุโต คนฺธปุปฺผจุณฺณวาสาทีนิ คาหาเปตฺวา นิยฺยาสิ. ทิวา ทิวสฺสาติ ทิวสสฺส จ ทิวา, มชฺฌนฺหิเก อติกฺกนฺตมตฺเต.

Regarding ‘He set out from Vesālī’: Just as in the summer season, when rain has fallen, the flowing water, having descended into a river, proceeds only a short distance, then stops and does not flow further; even so should be understood the time on the first day when the joy that arose in Sīha with the thought, “I will see the Ten-Powered One,” was obstructed by the Nigaṇṭhas. And just as on the second day, when rain has fallen, the flowing water, having descended into a river and proceeded a short distance, strikes a heap of sand and becomes non-flowing; even so should be understood the time on the second day when the joy that arose in Sīha with the thought, “I will see the Ten-Powered One,” was obstructed by the Nigaṇṭhas. And just as on the third day, when rain has fallen, the flowing water, having descended into a river, dragging along old leaves, dry sticks, wood, and rubbish, having broken through the heap of sand, becomes inclined only towards the ocean; even so, on the third day, Sīha, having heard the discourse on the qualities of the Three Jewels, with joy and gladness having arisen, set out from Vesālī, having directed his mind thus: “The Nigaṇṭhas are fruitless, the Nigaṇṭhas are without result. What can they do for me? I will go to the Teacher’s presence.” And as he was setting out, he thought: “For a long time I have wished to go to the presence of the Ten-Powered One, but it is not proper for me to go in the guise of an unknown person.” So he had it proclaimed, “Whoever wishes to go to the presence of the Ten-Powered One, let them all come forth!” He had five hundred chariots prepared, and standing in the finest chariot, surrounded by those five hundred chariots and a great assembly, and having caused perfumes, flowers, scented powders, and incenses to be taken, he set out. ‘By day, during the day’ means during the daytime of the day, just after midday had passed.

เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ อารามํ ปวิสนฺโต ทูรโตว อสีติ-อนุพฺยญฺชน-พฺยามปฺปภา-ทฺวตฺตึส-มหาปุริสลกฺขณานิ ฉพฺพณฺณฆนพุทฺธรสฺมิโย จ ทิสฺวา ‘‘เอวรูปํ นาม ปุริสํ เอวํ อาสนฺเน วสนฺตํ เอตฺตกํ กาลํ นาทฺทสํ, วญฺจิโต [Pg.212] วตมฺหิ, อลาภา วต เม’’ติ จินฺเตตฺวา มหานิธึ ทิสฺวา ทลิทฺทปุริโส วิย สญฺชาตปีติปาโมชฺโช เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ. ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากโรนฺตีติ โภตา โคตเมน วุตฺตการณสฺส อนุการณํ กเถนฺติ. การณวจโน เหตฺถ ธมฺมสทฺโท ‘‘เหตุมฺหิ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา’’ติอาทีสุ (วิภ. ๗๒๐) วิย. การณนฺติ เจตฺถ ตถาปวตฺตสฺส สทฺทสฺส อตฺโถ อธิปฺเปโต ตสฺส ปวตฺติเหตุภาวโต. อตฺถปฺปยุตฺโต หิ สทฺทปฺปโยโค. อนุการณนฺติ เอโส เอว ปเรหิ ตถา วุจฺจมาโน. สหธมฺมิโก วาทานุวาโทติ. ปเรหิ วุตฺตการเณหิ สการโณ หุตฺวา ตุมฺหากํ วาโท วา ตโต ปรํ ตสฺส อนุวาโท วา โกจิ อปฺปมตฺตโกปิ วิญฺญูหิ ครหิตพฺพํ ฐานํ การณํ น อาคจฺฉติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – กึ สพฺพากาเรนปิ ตว วาเท คารยฺหํ การณํ นตฺถีติ. อนพฺภกฺขาตุกามาติ น อภูเตน วตฺตุกามา. อตฺถิ สีหปริยาโยติอาทีนํ อตฺโถ เวรญฺชกณฺเฑ อาคตนเยเนว เวทิตพฺโพ. ปรเมน อสฺสาเสนาติ จตุมคฺคจตุผลสงฺขาเตน อุตฺตเมน. อสฺสาสาย ธมฺมํ เทเสมีติ อสฺสาสนตฺถาย สนฺถมฺภนตฺถาย ธมฺมํ เทเสมิ. อิติ ภควา อฏฺฐหงฺเคหิ สีหสฺส เสนาปติสฺส ธมฺมํ เทเสสิ.

Regarding ‘He approached where the Blessed One was’: Entering the monastery and seeing from afar the eighty minor marks, the fathom-wide aura, the thirty-two major marks of a great man, and the six-colored dense Buddha-rays, he thought: “For so long I have not seen such a man dwelling so near; truly I have been deceived, what a loss for me!” With joy and gladness having arisen, like a poor man who has seen a great treasure, he approached where the Blessed One was. Regarding ‘And explaining the Dhamma in accordance with the Dhamma’: this means they speak in imitation of what was said by the venerable Gotama. Here, the word ‘Dhamma’ is used in the sense of ‘cause,’ as in passages such as “knowledge regarding cause is analytical knowledge of the Dhamma.” Here, ‘cause’ is the intended meaning for the word in that particular instance, because it is the reason for its occurrence. For the usage of words is connected with meaning. ‘Imitation’ means that others speak of it in the same way. Regarding ‘A discussion in accordance with the Dhamma’: this means that your argument, being supported by reasons spoken by others, or any subsequent elaboration of it, does not offer even the slightest ground for the wise to criticize. This is what is meant: Is there, in your argument, a blameworthy reason in any way at all? Regarding ‘Not wishing to speak falsely’: this means not wishing to speak what is not so. The meaning of ‘there is a discourse on Sīha’ and so forth should be understood in the same way as it appears in the Verañja chapter. Regarding ‘with the highest reassurance’: it means with the supreme reassurance designated as the four paths and four fruits. Regarding ‘I teach the Dhamma for reassurance’: it means I teach the Dhamma for the purpose of reassurance, for the purpose of making firm. Thus, the Blessed One taught the Dhamma to General Sīha with eight factors.

อนุวิจฺจการนฺติ อนุวิทิตฺวา จินฺเตตฺวา ตุลยิตฺวา กตฺตพฺพํ กโรหีติ วุตฺตํ โหติ. สาธุ โหตีติ สุนฺทโร โหติ. ตุมฺหาทิสสฺมิญฺหิ มํ ทิสฺวา มํ สรณํ คจฺฉนฺเต นิคณฺฐํ ทิสฺวา นิคณฺฐํ สรณํ คจฺฉนฺเต ‘‘กึ อยํ สีโห ทิฏฺฐทิฏฺฐเมว สรณํ คจฺฉตี’’ติ ครหา อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา อนุวิจฺจกาโร ตุมฺหาทิสานํ สาธูติ ทสฺเสติ. ปฏากํ ปริหเรยฺยุนฺติ เต กิร เอวรูปํ สาวกํ ลภิตฺวา ‘‘อสุโก นาม ราชา วา ราชมหามตฺโต วา เสฏฺฐิ วา อมฺหากํ สรณํ คโต สาวโก ชาโต’’ติ ปฏากํ อุกฺขิปิตฺวา นคเร โฆเสนฺตา อาหิณฺฑนฺติ. กสฺมา? เอวํ โน มหนฺตภาโว อาวิภวิสฺสตีติ จ. สเจ ปนสฺส ‘‘กิมหํ เอเตสํ สรณํ คโต’’ติ วิปฺปฏิสาโร อุปฺปชฺเชยฺย, ตมฺปิ โส ‘‘เอเตสํ เม สรณคตภาวํ พหู ชานนฺติ, ทุกฺขํ อิทานิ ปฏินิวตฺติตุ’’นฺติ วิโนเทตฺวา น ปฏิกฺกมิสฺสตีติ จ. เตนาห – ‘‘ปฏากํ ปริหเรยฺยุ’’นฺติ. โอปานภูตนฺติ ปฏิยตฺตอุทปาโน วิย ฐิตํ. กุลนฺติ ตว นิเวสนํ. ทาตพฺพํ มญฺเญยฺยาสีติ ปุพฺเพ ทสปิ วีสติปิ สฏฺฐิปิ ชเน อาคเต ทิสฺวา [Pg.213] นตฺถีติ อวตฺวา เทสิ, อิทานิ มํ สรณํ คตการณมตฺเตเนว มา อิเมสํ เทยฺยธมฺมํ อุปจฺฉินฺทิ. สมฺปตฺตานญฺหิ ทาตพฺพเมวาติ โอวทิ. สุตํ เมตํ, ภนฺเตติ กุโต สุตนฺติ? นิคณฺฐานํ สนฺติกา. เต กิร กุลฆเรสุ เอวํ ปกาเสนฺติ ‘‘มยํ ยสฺส กสฺสจิ สมฺปตฺตสฺส ทาตพฺพนฺติ วทาม, สมโณ ปน โคตโม ‘มยฺหเมว ทานํ ทาตพฺพํ นาญฺเญสํ, มยฺหเมว สาวกานํ ทานํ ทาตพฺพํ, นาญฺเญสํ สาวกานํ, มยฺหเมว ทินฺนํ ทานํ มหปฺผลํ, นาญฺเญสํ, มยฺหเมว สาวกานํ ทินฺนํ มหปฺผลํ, นาญฺเญส’นฺติ เอวํ วทตี’’ติ. ตํ สนฺธาย อยํ ‘‘สุตํ เมต’’นฺติ อาห.

Regarding ‘acting after investigation’: this means ‘having known, having thought, having weighed with wisdom, do what should be done.’ Regarding ‘it is good’: it means it is excellent. For in the case of a prominent person like you, when seeing me you go to me for refuge, or when seeing a Nigaṇṭha you go to him for refuge, the criticism arises: ‘Why does this Sīha go for refuge to whomever he sees?’ Therefore, it is shown that for a person like you, acting after investigation is good. Regarding ‘they would carry a banner’: it is said that upon gaining such a disciple, they raise a banner and wander about the city proclaiming, ‘Such and such a king, or royal minister, or wealthy man has gone for refuge to us and has become our disciple!’ Why? Thinking, ‘In this way our greatness will become manifest,’ and also, ‘If regret should arise in him, thinking, “Why have I gone to them for refuge?” he will dispel it, thinking, “Many people know that I have gone to them for refuge; it is difficult to turn back now,” and he will not retreat.’ Therefore, he said, ‘they would carry a banner.’ Regarding ‘being like a watering place’: it means standing like a prepared well. Regarding ‘household’: it means your residence. Regarding ‘you should deem it fit to give’: he advised thus: ‘Previously, when ten, twenty, or even sixty people arrived, you gave without saying, “There is nothing.” Now, merely for the reason that you have gone to me for refuge, do not cut off the alms-offerings due to them. For things should indeed be given to those who have arrived.’ Regarding ‘I have heard this, venerable sir’: the question is, ‘From where was it heard?’ The answer is: from the presence of the Nigaṇṭhas. It is said that they proclaim in the households of their supporters thus: ‘We say that one should give to anyone who has arrived. The ascetic Gotama, however, says: “Gifts should be given only to me, not to others; gifts should be given only to my disciples, not to the disciples of others; a gift given only to me is of great fruit, not to others; a gift given only to my disciples is of great fruit, not to the disciples of others.”’ Referring to this, Sīha said, ‘I have heard this.’

อนุปุพฺพึ กถนฺติ ทานานนฺตรํ สีลํ, สีลานนฺตรํ สคฺคํ, สคฺคานนฺตรํ มคฺคนฺติ เอวํ อนุปฏิปาฏิกถํ. ตตฺถ ทานกถนฺติ อิทํ ทานํ นาม สุขานํ นิทานํ, สมฺปตฺตีนํ มูลํ, โภคานํ ปติฏฺฐา, วิสมคตสฺส ตาณํ เลณํ คติ ปรายณํ, อิธโลกปรโลเกสุ ทานสทิโส อวสฺสโย ปติฏฺฐา อารมฺมณํ ตาณํ เลณํ คติ ปรายณํ นตฺถิ. อิทญฺหิ อวสฺสยฏฺเฐน รตนมยสีหาสนสทิสํ, ปติฏฺฐานฏฺเฐน มหาปถวีสทิสํ, อารมฺมณฏฺเฐน อาลมฺพนรชฺชุสทิสํ. อิทญฺหิ ทุกฺขนิตฺถรณฏฺเฐน นาวา, สมสฺสาสนฏฺเฐน สงฺคามสูโร, ภยปริตฺตาณฏฺเฐน สุสงฺขตนครํ, มจฺเฉรมลาทีหิ อนุปลิตฺตฏฺเฐน ปทุมํ, เตสํ นิทหนฏฺเฐน อคฺคิ, ทุราสทฏฺเฐน อาสิวิโส, อสนฺตาสนฏฺเฐน สีโห, พลวนฺตฏฺเฐน หตฺถี, อภิมงฺคลสมฺมตฏฺเฐน เสตวสโภ, เขมนฺตภูมิสมฺปาปนฏฺเฐน วลาหโก อสฺสราชา. ทานํ นาเมตํ มยา คตมคฺโค, มยฺเหโส วํโส, มยา ทส ปารมิโย ปูเรนฺเตน เวลามมหายญฺโญ, มหาโควินฺทมหายญฺโญ, มหาสุทสฺสนมหายญฺโญ, เวสฺสนฺตรมหายญฺโญติ, อเนกมหายญฺญา ปวตฺติตา, สสภูเตน ชลิตอคฺคิกฺขนฺเธ อตฺตานํ นิยฺยาเทนฺเตน สมฺปตฺตยาจกานํ จิตฺตํ คหิตํ. ทานญฺหิ โลเก สกฺกสมฺปตฺตึ เทติ มารสมฺปตฺตึ พฺรหฺมสมฺปตฺตึ, จกฺกวตฺติสมฺปตฺตึ, สาวกปารมีญาณํ, ปจฺเจกโพธิญาณํ, อภิสมฺโพธิญาณํ เทตีติ เอวมาทิทานคุณปฺปฏิสํยุตฺตํ กถํ.

A gradual discourse is a sequential discourse, thus: after generosity, virtue; after virtue, heaven; after heaven, the path. Herein, regarding the discourse on generosity: This which is called generosity is the source of happiness, the root of prosperity, the foundation of wealth, a protection, a refuge, a destination, and a final resort for one who has come to ruin. In this world and the next, there is no support, foundation, object, protection, refuge, destination, or final resort equal to generosity. Indeed, by its nature as a support, it is like a jeweled lion-throne; by its nature as a foundation, it is like the great earth; by its nature as an object to hold on to, it is like a supporting rope. Furthermore, this generosity, by its nature of delivering from suffering, is like a boat; by its nature of giving comfort, is like a hero in battle; by its nature of protecting from fear, is like a well-prepared city; by its nature of being unstained by the taints of stinginess and so on, is like a lotus; by its nature of burning them up, is like fire; by its nature of being difficult to approach, is like a venomous snake; by its nature of being fearless, is like a lion; by its nature of being powerful, is like an elephant; by its nature of being deemed highly auspicious, is like a white bull; by its nature of conveying one to the land of safety, is like the royal steed Valāhaka. This which is called generosity is the path I have trodden; this is my lineage. While fulfilling the ten perfections, I initiated many great sacrifices: the great sacrifice of Velāma, the great sacrifice of Mahāgovinda, the great sacrifice of Mahāsudassana, and the great sacrifice of Vessantara. As the hare, by offering myself into a blazing mass of fire, the hearts of the supplicants who had arrived were won. Indeed, in the world, generosity gives the prosperity of Sakka, the prosperity of Māra, the prosperity of Brahmā, and the prosperity of a wheel-turning monarch; it gives the knowledge of the perfection of a disciple, the knowledge of a Paccekabuddha, and the knowledge of perfect self-enlightenment. Thus is the discourse connected with the virtues of generosity.

ยสฺมา ปน ทานํ เทนฺโต สีลํ สมาทาตุํ สกฺโกติ, ตสฺมา ตทนนฺตรํ สีลกถํ กเถสิ. สีลกถนฺติ สีลํ นาเมตํ อวสฺสโย ปติฏฺฐา อารมฺมณํ ตาณํ เลณํ คติ ปรายณํ. สีลํ นาเมตํ มม วํโส[Pg.214], อหํ สงฺขปาลนาคราชกาเล ภูริทตฺตนาคราชกาเล จมฺเปยฺยนาคราชกาเล สีลวราชกาเล มาตุโปสกหตฺถิราชกาเล ฉทฺทนฺตหตฺถิราชกาเลติ อนนฺเตสุ อตฺตภาเวสุ สีลํ ปริปูเรสึ. อิธโลกปรโลกสมฺปตฺตีนญฺหิ สีลสทิโส อวสฺสโย ปติฏฺฐา อารมฺมณํ ตาณํ เลณํ คติ ปรายณํ นตฺถิ, สีลาลงฺการสทิโส อลงฺกาโร นตฺถิ, สีลปุปฺผสทิสํ ปุปฺผํ นตฺถิ, สีลคนฺธสทิโส คนฺโธ นตฺถิ. สีลาลงฺกาเรน หิ อลงฺกตํ สีลคนฺธานุลิตฺตํ สเทวโกปิ โลโก โอโลเกนฺโต ติตฺตึ น คจฺฉตีติ เอวมาทิสีลคุณปฺปฏิสํยุตฺตํ กถํ.

Furthermore, since one who gives is able to undertake virtue, he therefore spoke the discourse on virtue immediately after that. Regarding the discourse on virtue: This which is called virtue is a support, a foundation, an object of attention, a refuge, a shelter, a destination, and a final resort. This which is called virtue is my lineage. In countless existences—at the time of the Nāga King Saṅkhapāla, the Nāga King Bhūridatta, the Nāga King Campeyya, the King Sīlavā, the elephant king who supported his mother, and the six-tusked elephant king Chaddanta—I perfected virtue. Indeed, for the attainments of this world and the next, there is no support, foundation, object of attention, refuge, shelter, destination, or final resort equal to virtue. There is no ornament like the adornment of virtue, no flower like the flower of virtue, no fragrance like the fragrance of virtue. Indeed, the world with its gods, gazing upon a person adorned with the adornment of virtue and anointed with the fragrance of virtue, does not reach satisfaction. Thus is the discourse connected with the virtues of virtue.

‘‘อิทํ ปน สีลํ นิสฺสาย อยํ สคฺโค ลพฺภตี’’ติ ทสฺเสตุํ สีลานนฺตรํ สคฺคกถํ กเถสิ. สคฺคกถนฺติ ‘‘อยํ สคฺโค นาม อิฏฺโฐ กนฺโต มนาโป, นิจฺจเมตฺถ กีฬา, นิจฺจํ สมฺปตฺติโย ลพฺภนฺติ, จาตุมหาราชิกา เทวา นวุติวสฺสสตสหสฺสานิ ทิพฺพสุขํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวนฺติ, ตาวตึสา ติสฺโส จ วสฺสโกฏิโย สฏฺฐิ จ วสฺสสตสหสฺสานี’’ติ เอวมาทิสคฺคคุณปฺปฏิสํยุตฺตํ กถํ. สคฺคสมฺปตฺตึ กถยนฺตานญฺหิ พุทฺธานํ มุขํ นปฺปโหติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘อเนกปริยาเยน ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, สคฺคกถํ กเถยฺย’’นฺติอาทิ (ม. นิ. ๓.๒๕๕).

Furthermore, to show that, “By relying on this virtue, this heaven is attained,” he spoke the discourse on heaven immediately after the discourse on virtue. Regarding the discourse on heaven: “This which is called heaven is desirable, lovely, and pleasing. Here, there are constant amusements; here, constant attainments are obtained. The Cātumahārājika gods experience divine happiness and divine prosperity for nine million years, and the Tāvatiṃsa gods for thirty-six million years.” Thus is the discourse connected with the virtues of heaven. Indeed, the mouths of the Buddhas are not sufficient to describe the attainments of heaven. And this has been said: “In many ways, monks, I could give a discourse on heaven,” and so on.

เอวํ สคฺคกถาย ปโลเภตฺวา ปน หตฺถึ อลงฺกริตฺวา ตสฺส โสณฺฑํ ฉินฺทนฺโต วิย ‘‘อยมฺปิ สคฺโค อนิจฺโจ อทฺธุโว, น เอตฺถ ฉนฺทราโค กตฺตพฺโพ’’ติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘อปฺปสฺสาทา กามา พหุทุกฺขา พหุปายาสา, อาทีนโว เอตฺถ ภิยฺโย’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๓๕-๒๓๖; ๒.๔๒) นเยน กามานํ อาทีนวํ โอการํ สํกิเลสํ กเถสิ. ตตฺถ อาทีนโวติ โทโส. โอกาโรติ อวกาโร ลามกภาโว. สํกิเลโสติ เตหิ สตฺตานํ สํสาเร สํกิลิสฺสนํ. ยถาห – ‘‘สํกิลิสฺสนฺติ วต, โภ, สตฺตา’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๕๑).

Furthermore, having thus enticed with the discourse on heaven, then, just as one might cut off the trunk of an elephant after adorning it, to show that, “This heaven, too, is impermanent and unstable; desire and lust should not be practiced here,” he spoke of the danger, the inferiority, and the defilement of sensual pleasures in the manner of: “Sensual pleasures offer little satisfaction, are of much suffering and much despair; the danger in them is greater,” and so on. Herein, ‘danger’ means fault. ‘Inferiority’ means degradation, a base state. ‘Defilement’ means the defiling of beings in saṃsāra by them. As it was said: “Alas, sirs, beings are defiled.”

เอวํ กามาทีนเวน ตชฺเชตฺวา เนกฺขมฺเม อานิสํสํ ปกาเสสิ. กลฺลจิตฺตนฺติ อโรคจิตฺตํ. สามุกฺกํสิกาติ สามํ อุกฺกํสิกา อตฺตนาเยว อุทฺธริตฺวา คหิตา, สยมฺภุญาเณน ทิฏฺฐา อสาธารณา อญฺเญสนฺติ อตฺโถ. กา ปน สาติ? อริยสจฺจเทสนา. เตเนวาห – ทุกฺขํ สมุทยํ นิโรธํ มคฺคนฺติ. วิรชํ วีตมลนฺติ ราครชาทีนํ อภาวา วิรชํ, ราคมลาทีนํ [Pg.215] วิคตตฺตา วีตมลํ. ธมฺมจกฺขุนฺติ อิธ โสตาปตฺติมคฺโค อธิปฺเปโต. ตสฺส อุปฺปตฺติอาการทสฺสนตฺถํ ยํกิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺมนฺติ อาห. ตญฺหิ นิโรธํ อารมฺมณํ กตฺวา กิจฺจวเสน เอวํ สพฺพสงฺขตํ ปฏิวิชฺฌนฺตํ อุปฺปชฺชติ. ทิฏฺโฐ อริยสจฺจธมฺโม เอเตนาติ ทิฏฺฐธมฺโม. เอส นโย เสเสสุปิ. ติณฺณา วิจิกิจฺฉา อเนนาติ ติณฺณวิจิกิจฺโฉ. วิคตา กถํกถา อสฺสาติ วิคตกถํกโถ. วิสารชฺชํ ปตฺโตติ เวสารชฺชปฺปตฺโต. กตฺถ? สตฺถุสาสเน. นาสฺส ปโร ปจฺจโย, น ปรํ สทฺธาย เอตฺถ วตฺตตีติ อปรปฺปจฺจโย.

Having thus warned with the danger in sensual pleasures, he declared the benefit in renunciation. 'A ready mind' means a healthy mind. 'The supreme teaching' means that which is personally drawn out, extracted and grasped by oneself, seen with self-arisen knowledge, and not common to others—this is the meaning. And what is that? The teaching of the Noble Truths. Therefore, he said: suffering, origin, cessation, path. 'Dustless and stainless' means dustless due to the absence of the dust of passion and so on; stainless due to the removal of the stains of passion and so on. By 'the eye of the Dhamma,' the path of stream-entry is intended here. To show the manner of its arising, he said: 'Whatever is of a nature to arise, all that is of a nature to cease.' For, taking cessation as its object, it arises by way of its function, thus penetrating all conditioned things. Because the Dhamma of the Noble Truths has been seen by him, he is `diṭṭhadhamma` (one who has seen the Dhamma). This method applies to the remaining terms as well. Because doubt has been crossed by him, he is `tiṇṇavicikiccha` (one who has crossed over doubt). Because questioning is gone for him, he is `vigatakathaṃkatha` (one for whom questioning is gone). He is `vesārajjappatta` (one who has attained confidence) because he has attained assurance. Where? In the Teacher's dispensation. He is `aparappaccaya` (not reliant on another) because there is no other person as his condition, nor does he proceed here by faith in another.

ปวตฺตมํสนฺติ ปกติยา ปวตฺตํ กปฺปิยมํสํ มูลํ คเหตฺวา อนฺตราปเณ ปริเยสาหีติ อธิปฺปาโย. สมฺพหุลา นิคณฺฐาติ ปญฺจสตมตฺตา นิคณฺฐา. ถูลํ ปสุนฺติ ถูลํ มหาสรีรํ โคกณฺณมหึสสูกรสงฺขาตํ ปสุํ. อุทฺทิสฺสกตนฺติ อตฺตานํ อุทฺทิสิตฺวา กตํ, มาริตนฺติ อตฺโถ. ปฏิจฺจกมฺมนฺติ สฺวายํ ตํ มํสํ ปฏิจฺจ ตํ ปาณวธกมฺมํ ผุสติ. ตญฺหิ อกุสลํ อุปฑฺฒํ ทายกสฺส, อุปฑฺฒํ ปฏิคฺคาหกสฺส โหตีติ เนสํ ลทฺธิ. อปโร นโย – ปฏิจฺจกมฺมนฺติ อตฺตานํ ปฏิจฺจกตํ. อถ วา ปฏิจฺจกมฺมนฺติ นิมิตฺตกมฺมสฺเสตํ อธิวจนํ, ตํ ปฏิจฺจกมฺมํ เอตฺถ อตฺถีติ มํสมฺปิ ปฏิจฺจกมฺมนฺติ วุตฺตํ. อุปกณฺณเกติ กณฺณมูเล. อลนฺติ ปฏิกฺเขปวจนํ, กึ อิมินาติ อตฺโถ. น จ ปเนเตติ เอเต อายสฺมนฺโต ทีฆรตฺตํ อวณฺณกามา หุตฺวา อวณฺณํ ภาสนฺตาปิ อพฺภาจิกฺขนฺตา น ชิริทนฺติ, อพฺภกฺขานสฺส อนฺตํ น คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. อถ วา ลชฺชนตฺเถ อิทํ ชิริทนฺตีติ ปทํ ทฏฺฐพฺพํ, น ลชฺชนฺตีติ อตฺโถ.

'Pavattamaṃsaṃ' means: 'Take the money and search in the market for permissible meat that is readily available.' This is the intention of the general Sīha. 'Sambahulā nigaṇṭhā' means: about five hundred Nigaṇṭhas. 'Thūlaṃ pasuṃ' means: a stout, large-bodied, four-footed creature, that is to say, an ox, buffalo, or pig. 'Uddissakataṃ' means: done by designating oneself; that is, killed. This is the meaning. 'Paṭiccakammaṃ' means: that recluse Gotama, on account of that meat, comes into contact with that kamma of killing a living being. Indeed, that unwholesome kamma is half for the giver and half for the receiver; this is their doctrine. Another method: 'Paṭiccakammaṃ' means an evil deed done on account of oneself. Or else, 'paṭiccakammaṃ' is a designation for 'action based on a cause.' Because that 'action based on a cause' is present in this meat, the meat itself is also called 'paṭiccakammaṃ'. 'Upakaṇṇake' means: at the root of the ear. 'Alaṃ' is a word of rejection; 'What is the use of this?' is the meaning. 'Na ca pana ete' means: these venerable ones, for a long time having been desirous of dispraise, even while speaking dispraise and slandering, do not reach the end; they do not reach the end of their slander. This is the meaning. Or else, this word 'jiridanti' should be seen in the sense of shame; 'they are not ashamed' is the meaning.

๓. อสฺสาชานียสุตฺตวณฺณนา

3. Commentary on the Assājānīya Sutta

๑๓. ตติเย องฺเคหีติ คุณงฺเคหิ. ตสฺสํ ทิสายํ ชาโต โหตีติ ตสฺสํ สินฺธุนทีตีรทิสายํ ชาโต โหติ. อญฺเญปิ ภทฺรา อสฺสาชานียา ตตฺเถว ชายนฺติ. อลฺลํ วา สุกฺขํ วาติ อลฺลติณํ วา สุกฺขติณํ วา. นาญฺเญ อสฺเส อุพฺเพเชตาติ อญฺเญ อสฺเส น อุพฺเพเชติ น ปหรติ น ฑํสติ น กลหํ กโรติ. สาเฐยฺยานีติ สฐภาโว. กูเฏยฺยานีติ กูฏภาโว. ชิมฺเหยฺยานีติ ชิมฺหภาโว. วงฺเกยฺยานีติ วงฺกภาวา. อิจฺจสฺส จตูหิปิ ปเทหิ อสิกฺขิตภาโวว กถิโต[Pg.216]. วาหีติ วหนสภาโว ทินฺโนวาทปฏิกโร. ยาว ชีวิตมรณปริยาทานาติ ยาว ชีวิตสฺส มรเณน ปริโยสานา. สกฺกจฺจํ ปริภุญฺชตีติ อมตํ วิย ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปริภุญฺชติ. ปุริสถาเมนาติอาทีสุ ญาณถามาทโย กถิตา. สณฺฐานนฺติ โอสกฺกนํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิ.

13. In the third sutta, 'with limbs' means with the limbs of virtue. 'Born in that region' means born in the region on the bank of the Sindhu River. Other fine thoroughbreds are also born right there. 'Wet or dry' means wet grass or dry grass. 'He does not frighten other horses' means he does not frighten, strike, bite, or quarrel with other horses. 'Deceitfulness' means a deceitful nature. 'Cunning' means a cunning nature. 'Crookedness' means a crooked nature. 'Perverseness' means a perverse nature. Thus, by these four terms, his untrained nature is spoken of. 'A bearer' means having the nature of carrying, one who acts in accordance with given instruction. 'Until the end of life' means until the ending of life by death. 'He consumes carefully' means he consumes after reflecting on it as if it were ambrosia. In 'a man’s strength,' etc., the strengths of wisdom, etc., are spoken of. 'Steadiness' means the calming of shrinking back.

๔. อสฺสขฬุงฺกสุตฺตวณฺณนา

4. Commentary on the Assakhaḷuṅka Sutta

๑๔. จตุตฺเถ ‘‘เปหี’’ติ วุตฺโตติ ‘‘คจฺฉา’’ติ วุตฺโต. ปิฏฺฐิโต รถํ ปวตฺเตตีติ ขนฺธฏฺฐิเกน ยุคํ อุปฺปีฬิตฺวา ปจฺฉิมภาเคน รถํ ปวฏฺเฏนฺโต โอสกฺกติ. ปจฺฉา ลงฺฆติ, กุพฺพรํ หนตีติ ทฺเว ปจฺฉิมปาเท อุกฺขิปิตฺวา เตหิ ปหริตฺวา รถกุพฺพรํ ภินฺทติ. ติทณฺฑํ ภญฺชตีติ รถสฺส ปุรโต ตโย ทณฺฑกา โหนฺติ, เต ภญฺชติ. รถีสาย สตฺถึ อุสฺสชฺชิตฺวาติ สีสํ นาเมตฺวา ยุคํ ภูมิยํ ปาเตตฺวา สตฺถินา รถีสํ ปหริตฺวา. อชฺโฌมทฺทตีติ ทฺวีหิ ปุริมปาเทหิ อีสํ มทฺทนฺโต ติฏฺฐติ. อุพฺพฏุมํ รถํ กโรตีติ ถลํ วา กณฺฑกฏฺฐานํ วา รถํ อาโรเปติ. อนาทิยิตฺวาติ อมนสิกตฺวา อคณิตฺวา. มุขาธานนฺติ มุขฐปนตฺถาย ทินฺนํ อยสงฺขลิกํ. ขีลฏฺฐายีติ จตฺตาโร ปาเท ถมฺเภ วิย นิจฺจลํ ฐเปตฺวา ขีลฏฺฐานสทิเสน ฐาเนน ติฏฺฐติ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กถิตํ.

14. In the fourth sutta, 'when told "pehī"' means 'when told "gaccha"'. 'He moves the chariot backward' means: pressing down on the yoke with his shoulder bone, he retreats, causing the chariot to roll with its back part. 'He leaps backward, he strikes the chariot-rail' means: lifting his two hind feet and striking with them, he breaks the chariot's wheel rim. 'He breaks the three-poled structure' means: there are three poles in front of the chariot, and he breaks them. 'Striking the chariot-pole with his thigh' means: lowering his head, making the yoke fall to the ground, and striking the chariot-pole with his thigh. 'He tramples down' means: he stands trampling the pole with his two front feet. 'He makes the chariot go on uneven ground' means: he makes the chariot go up onto high ground or a thorny place. 'Not taking it to heart' means: not paying attention, not regarding. 'Mukhādhānaṃ' means: an iron bridle given for the purpose of placing on the mouth. 'Standing firm as a post' means: having placed his four feet motionless like pillars, he stands in a stance like a firm post. In this sutta, only the round of existence is spoken of.

๕. มลสุตฺตวณฺณนา

5. Commentary on the Mala Sutta

๑๕. ปญฺจเม อสชฺฌายมลาติ อุคฺคหิตมนฺตานํ อสชฺฌายกรณํ มลํ นาม โหติ. อนุฏฺฐานมลา ฆราติ อุฏฺฐานวีริยาภาโว ฆรานํ มลํ นาม. วณฺณสฺสาติ สรีรวณฺณสฺส. รกฺขโตติ ยํกิญฺจิ อตฺตโน สนฺตกํ รกฺขนฺตสฺส. อวิชฺชา ปรมํ มลนฺติ ตโต เสสากุสลธมฺมมลโต อฏฺฐสุ ฐาเนสุ อญฺญาณภูตา วฏฺฏมูลสงฺขาตา พหลนฺธการอวิชฺชา ปรมํ มลํ. ตโต หิ มลตรํ นาม นตฺถิ. อิมสฺมิมฺปิ สุตฺเต วฏฺฏเมว กถิตํ.

15. In the fifth sutta, 'the stain of non-recitation' means that for those with memorized verses, non-recitation is called a stain. 'The stain of indolence for households' means that the lack of effort and energy is called a stain for households. 'Of complexion' means of the body's complexion. 'Of one who protects' means of one who protects whatever belongs to himself. 'Ignorance is the supreme stain' means: compared to the other stains of unwholesome states, ignorance—which is not knowing in eight instances, is reckoned as the root of the round of existence, and is dense darkness—is the supreme stain. For there is nothing more of a stain than it. In this sutta too, only the round of existence is spoken of.

๖. ทูเตยฺยสุตฺตวณฺณนา

6. Commentary on the Dūteyya Sutta

๑๖. ฉฏฺเฐ ทูเตยฺยนฺติ ทูตกมฺมํ. คนฺตุมรหตีติ ตํ ทูเตยฺยสงฺขาตํ สาสนํ ธาเรตฺวา หริตุํ อรหติ. โสตาติ โย ตํ อสฺส สาสนํ เทติ[Pg.217], ตสฺส โสตา. สาเวตาติ ตํ อุคฺคณฺหิตฺวา ‘‘อิทํ นาม ตุมฺเหหิ วุตฺต’’นฺติ ปฏิสาเวตา. อุคฺคเหตาติ สุคฺคหิตํ กตฺวา อุคฺคเหตา. ธาเรตาติ สุธาริตํ กตฺวา ธาเรตา. วิญฺญาติ อตฺถานตฺถสฺส อตฺถํ ชานิตา. วิญฺญาเปตาติ ปรํ วิชานาเปตา. สหิตา สหิตสฺสาติ อิทํ สหิตํ, อิทํ อสหิตนฺติ เอวํ สหิตาสหิตสฺส กุสโล, อุปคตานุปคเตสุ เฉโก สาสนํ อาโรเจนฺโต สหิตํ สลฺลกฺเขตฺวา อาโรเจติ. น พฺยถตีติ เวธติ น ฉมฺภติ. อสนฺทิทฺธนฺติ นิสฺสนฺเทหํ วิคตสํสยํ. ปุจฺฉิโตติ ปญฺหตฺถาย ปุจฺฉิโต.

16. In the sixth sutta, 'dūteyya' means the task of a messenger. 'He is worthy to go' means he is worthy to bear and convey that message designated as 'dūteyya'. 'A hearer' means he is a hearer for the one who gives him that message. 'One who makes others hear' means having learned it, he is one who reports back, saying, 'This is what you said.' 'One who learns' means having made it well-grasped, he is one who learns it. 'One who retains' means having made it well-retained, he is one who retains it. 'One who understands' means one who knows the meaning of what is beneficial and not. 'One who makes others understand' means he is one who makes others know. 'Of what is coherent and incoherent' means he is skilled in what is coherent and incoherent, thinking, 'this is coherent, this is incoherent'; he is adept in what is beneficial and not beneficial. When delivering the message, having discerned what is coherent, he delivers it. 'He does not tremble' means he does not shake, he is not frozen. 'Without doubt' means without uncertainty, with doubt removed. 'Questioned' means questioned for the purpose of a question.

๗-๘. พนฺธนสุตฺตทฺวยวณฺณนา

Commentary on the Two Bandhana Suttas

๑๗-๑๘. สตฺตเม รุณฺเณนาติ รุทิเตน. อากปฺเปนาติ นิวาสนปารุปนาทินา วิธาเนน. วนภงฺเคนาติ วนโต ภญฺชิตฺวา อาหเฏน ปุปฺผผลาทิปณฺณากาเรน. อฏฺฐเมปิ เอเสว นโย.

In the seventh sutta, 'ruṇṇena' means with crying. 'Ākappena' means by the arrangement of such things as wearing lower garments and robes. 'Vanabhaṅgena' means with a gift of such things as flowers and fruits, brought after being plucked from the forest. In the eighth sutta too, this same method applies.

๙. ปหาราทสุตฺตวณฺณนา

9. Commentary on the Pahārāda Sutta

๑๙. นวเม ปหาราโทติ เอวํนามโก. อสุรินฺโทติ อสุรเชฏฺฐโก. อสุเรสุ หิ เวปจิตฺติ ราหุ ปหาราโทติ อิเม ตโย เชฏฺฐกา. เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ ทสพลสฺส อภิสมฺพุทฺธทิวสโต ปฏฺฐาย ‘‘อชฺช คมิสฺสามิ สฺเว คมิสฺสามี’’ติ เอกาทส วสฺสานิ อติกฺกมิตฺวา ทฺวาทสเม วสฺเส สตฺถุ เวรญฺชายํ วสนกาเล ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สนฺติกํ คมิสฺสามี’’ติ จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา ‘‘มม ‘อชฺช สฺเว’ติ ทฺวาทส วสฺสานิ ชาตานิ, หนฺทาหํ อิทาเนว คจฺฉามี’’ติ ตงฺขณํเยว อสุรคณปริวุโต อสุรภวนา นิกฺขมิตฺวา ทิวา ทิวสฺส เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ, เอกมนฺตํ อฏฺฐาสีติ โส กิร ‘‘ตถาคตํ ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา เอว ธมฺมํ สุณิสฺสามี’’ติ อาคโต, ตถาคตสฺส ปน ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย พุทฺธคารเวน ปุจฺฉิตุํ อสกฺโกนฺโต อปิ สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ตโต สตฺถา จินฺเตสิ – ‘‘อยํ ปหาราโท มยิ อกเถนฺเต ปฐมตรํ กเถตุํ น สกฺขิสฺสติ, จิณฺณวสิฏฺฐาเนเยว นํ กถาสมุฏฺฐาปนตฺถํ เอกํ ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ.

19. In the ninth, 'Pahārāda' means one so named. 'Asurinda' means the chief of the asuras. Indeed, among the asuras, Vepacitti, Rāhu, and Pahārāda—these three are the chiefs. As for 'He approached the Blessed One': from the day of the Ten-Powered One’s enlightenment, thinking, 'I will go today, I will go tomorrow,' he let eleven years pass. In the twelfth year, while the Teacher was dwelling at Verañjā, he produced the thought, 'I will go to the presence of the Perfectly Enlightened One.' Thinking, 'For me, twelve years have passed with “today, tomorrow”; come now, I will go right now,' at that very moment, surrounded by a host of asuras, he departed from the asura realm and, in the daytime, approached the Blessed One where he was and stood to one side. It is said that he came thinking, 'I will listen to the Dhamma only after asking the Tathāgata a question.' However, from the time he saw the Tathāgata, being unable to ask out of reverence for the Buddha, he paid homage to the Teacher and stood to one side. Then the Teacher thought: 'If I do not speak, this Pahārāda will not be able to speak first. I will ask him a question on a familiar topic in order to initiate a conversation.'

อถ [Pg.218] นํ ปุจฺฉนฺโต อปิ ปน ปหาราทาติอาทิมาห. ตตฺถ อภิรมนฺตีติ รตึ วินฺทนฺติ, อนุกฺกณฺฐมานา วสนฺตีติ อตฺโถ. โส ‘‘ปริจิณฺณฏฺฐาเนเยว มํ ภควา ปุจฺฉตี’’ติ อตฺตมโน หุตฺวา อภิรมนฺติ, ภนฺเตติ อาห. อนุปุพฺพนินฺโนติอาทีนิ สพฺพานิ อนุปฏิปาฏิยา นินฺนภาวสฺส เววจนานิ. น อายตเกเนว ปปาโตติ น ฉินฺนตฏมหาโสพฺโภ วิย อาทิโตว ปปาโต. โส หิ ตีรโต ปฏฺฐาย เอกงฺคุลทฺวงฺคุลวิทตฺถิรตนยฏฺฐิอุสภอฑฺฒคาวุตคาวุตอฑฺฒโยชนาทิวเสน คมฺภีโร หุตฺวา คจฺฉนฺโต สิเนรุปาทมูเล จตุราสีติโยชนสหสฺสคมฺภีโร หุตฺวา ฐิโตติ ทสฺเสติ.

Then, questioning him, he said, 'Pahārāda...' and so on. Therein, 'they delight' means they find joy; the meaning is that they live without discontent. He, thinking, 'The Blessed One is questioning me on a familiar topic,' became pleased and said, 'They delight, venerable sir.' 'Gradually sloping,' and so on, are all synonyms for the state of being inclined in sequence. 'Not a sheer drop' means it is not a drop from the very beginning like a great chasm with a sheer bank. For it shows that, starting from the bank, it proceeds becoming deep by degrees of one finger-breadth, two finger-breadths, a span, a cubit, a rod, an usabha, half a gāvuta, a gāvuta, half a yojana, and so on, until at the foot of Mount Sineru it stands eighty-four thousand yojanas deep.

ฐิตธมฺโมติ ฐิตสภาโว. กุณเปนาติ เยน เกนจิ หตฺถิอสฺสาทีนํ กเฬวเรน. ถลํ อุสฺสาเรตีติ หตฺเถน คเหตฺวา วิย วีจิปหาเรเนว ถลํ ขิปติ.

'Of a stable nature' means of a stable nature. 'With a corpse' means with any carcass, such as that of an elephant or horse. 'It casts it onto the shore' means it throws it onto the shore just by the striking of a wave, as if seizing it with a hand.

คงฺคายมุนาติ อิธ ฐตฺวา อิมาสํ นทีนํ อุปฺปตฺติกถํ กเถตุํ วฏฺฏติ. อยํ ตาว ชมฺพุทีโป ทสสหสฺสโยชนปริมาโณ, ตตฺถ จตุสหสฺสโยชนปริมาโณ ปเทโส อุทเกน อชฺโฌตฺถโฏ มหาสมุทฺโทติ สงฺขํ คโต, ติสหสฺสโยชนปฺปมาเณ มนุสฺสา วสนฺติ, ติสหสฺสโยชนปฺปมาเณ หิมวา ปติฏฺฐิโต อุพฺเพเธน ปญฺจโยชนสติโก จตุราสีติกูฏสหสฺสปฏิมณฺฑิโต สมนฺตโต สนฺทมานปญฺจสตนทีวิจิตฺโต, ยตฺถ อายามวิตฺถาเรน จ คมฺภีรโต จ ปณฺณาสปณฺณาสโยชนา ทิยฑฺฒโยชนสตปริมณฺฑลา อโนตตฺตทโห กณฺณมุณฺฑทโห รถการทโห ฉทฺทนฺตทโห กุณาลทโห มนฺทากินิทโห สีหปฺปปาตทโหติ สตฺต มหาสรา ปติฏฺฐหนฺติ.

Regarding 'Ganges, Yamunā, etc.': here it is fitting to pause and tell the story of the origin of these rivers. First, this Jambudīpa is ten thousand yojanas in extent. Therein, a region with an extent of four thousand yojanas is covered by water and has come to be called the great ocean. Humans dwell in an area of three thousand yojanas. The Himālaya is established in an area of three thousand yojanas; it is five hundred yojanas in height, adorned with eighty-four thousand peaks, and variegated with five hundred rivers flowing all around. Therein are established the seven great lakes—Anotatta, Kaṇṇamuṇḍa, Rathakāra, Chaddanta, Kuṇāla, Mandākinī, and Sīhappapāta—which are each fifty yojanas in length, breadth, and depth, and have a circumference of one hundred and fifty yojanas.

เตสุ อโนตตฺโต สุทสฺสนกูฏํ จิตฺตกูฏํ กาฬกูฏํ คนฺธมาทนกูฏํ เกลาสกูฏนฺติ อิเมหิ ปญฺจหิ ปพฺพเตหิ ปริกฺขิตฺโต. ตตฺถ สุทสฺสนกูฏํ โสวณฺณมยํ ทฺวิโยชนสตุพฺเพธํ อนฺโตวงฺกํ กากมุขสณฺฐานํ ตเมว สรํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ติฏฺฐติ, จิตฺตกูฏํ สพฺพรตนมยํ, กาฬกูฏํ อญฺชนมยํ, คนฺธมาทนกูฏํ สานุมยํ อพฺภนฺตเร มุคฺควณฺณํ, มูลคนฺโธ สารคนฺโธ เผคฺคุคนฺโธ ตจคนฺโธ ปปฏิกาคนฺโธ รสคนฺโธ ปตฺตคนฺโธ ปุปฺผคนฺโธ ผลคนฺโธ [Pg.219] คนฺธคนฺโธติ อิเมหิ ทสหิ คนฺเธหิ อุสฺสนฺนํ, นานปฺปการโอสธสญฺฉนฺนํ กาฬปกฺขอุโปสถทิวเส อาทิตฺตมิว องฺคารํ ชลนฺตํ ติฏฺฐติ, เกลาสกูฏํ รชตมยํ. สพฺพานิ สุทสฺสเนน สมานุพฺเพธสณฺฐานานิ ตเมว สรํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา ฐิตานิ. ตานิ สพฺพานิ เทวานุภาเวน นาคานุภาเวน จ วสฺสนฺติ, นทิโย เจเตสุ สนฺทนฺติ. ตํ สพฺพมฺปิ อุทกํ อโนตตฺตเมว ปวิสติ. จนฺทิมสูริยา ทกฺขิเณน วา อุตฺตเรน วา คจฺฉนฺตา ปพฺพตนฺตเรน ตตฺถ โอภาสํ กโรนฺติ, อุชุํ คจฺฉนฺตา น กโรนฺติ. เตเนวสฺส อโนตตฺโต ติสงฺขา อุทปาทิ.

Among these, Lake Anotatta is encircled by these five mountains: Sudassanakūṭa, Cittakūṭa, Kāḷakūṭa, Gandhamādanakūṭa, and Kelāsakūṭa. Among them, Sudassanakūṭa peak is made of gold, two hundred yojanas in height, curved inside, shaped like a crow’s beak, and stands covering that very lake. Cittakūṭa is made of all kinds of gems. Kāḷakūṭa is made of kohl. Gandhamādanakūṭa is made of plateaus, and its interior is the color of a green gram. It is abundant with these ten fragrances: root fragrance, heartwood fragrance, sapwood fragrance, bark fragrance, outer bark fragrance, sap fragrance, leaf fragrance, flower fragrance, fruit fragrance, and the fragrance of fragrant substances. It is covered with various kinds of medicinal herbs and, on the Uposatha day of the dark fortnight, it stands blazing like a burning ember. Kelāsakūṭa is made of silver. All of them have the same height and shape as Sudassana and stand covering that very lake. All of them exist by the power of devas and the power of nāgas, and rivers flow on them. All that water enters only Lake Anotatta. The moon and sun, when traveling on their southern or northern course, illuminate it through the space between the mountains, but they do not illuminate it when traveling straight. For that very reason, the designation 'Anotatta' arose for it.

ตตฺถ มโนหรสิลาตลานิ นิมฺมจฺฉกจฺฉปานิ ผลิกสทิสนิมฺมโลทกานิ นฺหานติตฺถานิ สุปฏิยตฺตานิ โหนฺติ, เยสุ พุทฺธา ขีณาสวา จ ปจฺเจกพุทฺธา จ อิทฺธิมนฺตา จ อิสโย นฺหายนฺติ, เทวยกฺขาทโย อุทกกีฬํ กีฬนฺติ.

There, there are delightful stone slabs, free of fish and turtles, with water as clear as crystal, and well-prepared bathing places. In these, Buddhas, Arahants, Paccekabuddhas, and powerful sages bathe, while devas, yakkhas, and others play water-games.

ตสฺส จตูสุ ปสฺเสสุ สีหมุขํ, หตฺถิมุขํ, อสฺสมุขํ, อุสภมุขนฺติ จตฺตาริ มุขานิ โหนฺติ, เยหิ จตสฺโส นทิโย สนฺทนฺติ. สีหมุเขน นิกฺขนฺตนทีตีเร สีหา พหุตรา โหนฺติ, หตฺถิมุขาทีหิ หตฺถิอสฺสอุสภา. ปุรตฺถิมทิสโต นิกฺขนฺตนที อโนตตฺตํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อิตรา ติสฺโส นทิโย อนุปคมฺม ปาจีนหิมวนฺเตเนว อมนุสฺสปถํ คนฺตฺวา มหาสมุทฺทํ ปวิสติ. ปจฺฉิมทิสโต จ อุตฺตรทิสโต จ นิกฺขนฺตนทิโยปิ ตเถว ปทกฺขิณํ กตฺวา ปจฺฉิมหิมวนฺเตเนว อุตฺตรหิมวนฺเตเนว จ อมนุสฺสปถํ คนฺตฺวา มหาสมุทฺทํ ปวิสนฺติ. ทกฺขิณมุขโต นิกฺขนฺตนที ปน ตํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อุตฺตเรน อุชุกํ ปาสาณปิฏฺเฐเนว สฏฺฐิ โยชนานิ คนฺตฺวา ปพฺพตํ ปหริตฺวา อุฏฺฐาย ปริกฺเขเปน ติคาวุตปฺปมาณา อุทกธารา หุตฺวา อากาเสน สฏฺฐิ โยชนานิ คนฺตฺวา ติยคฺคเฬ นาม ปาสาเณ ปติตา, ปาสาโณ อุทกธาราเวเคน ภินฺโน. ตตฺถ ปญฺญาสโยชนปฺปมาณา ติยคฺคฬา นาม มหาโปกฺขรณี ชาตา, โปกฺขรณิยา กูลํ ภินฺทิตฺวา ปาสาณํ ปวิสิตฺวา สฏฺฐิ โยชนานิ คตา. ตโต ฆนปถวึ ภินฺทิตฺวา อุมฺมงฺเคน สฏฺฐิ โยชนานิ คนฺตฺวา คิญฺฌํ นาม ติรจฺฉานปพฺพตํ ปหริตฺวา หตฺถตเล ปญฺจงฺคุลิสทิสา ปญฺจ ธารา หุตฺวา ปวตฺตติ. สา [Pg.220] ติกฺขตฺตุํ อโนตตฺตํ ปทกฺขิณํ กตฺวา คตฏฺฐาเน อาวตฺตคงฺคาติ วุจฺจติ. อุชุกํ ปาสาณปิฏฺเฐน สฏฺฐิ โยชนานิ คตฏฺฐาเน กณฺหคงฺคา, อากาเสน สฏฺฐิ โยชนานิ คตฏฺฐาเน อากาสคงฺคา, ติยคฺคฬปาสาเณ ปญฺญาสโยชโนกาเส ฐิตา ติยคฺคฬโปกฺขรณี, กูลํ ภินฺทิตฺวา ปาสาณํ ปวิสิตฺวา สฏฺฐิ โยชนานิ คตฏฺฐาเน พหลคงฺคาติ, อุมงฺเคน สฏฺฐิ โยชนานิ คตฏฺฐาเน อุมงฺคคงฺคาติ วุจฺจติ. วิญฺฌํ นาม ติรจฺฉานปพฺพตํ ปหริตฺวา ปญฺจ ธารา หุตฺวา ปวตฺตนฏฺฐาเน ปน คงฺคา, ยมุนา, อจิรวตี, สรภู, มหีติ ปญฺจ สงฺขํ คตา. เอวเมตา ปญฺจ มหานทิโย หิมวนฺตโต ปวตฺตนฺตีติ เวทิตพฺพา.

On its four sides are four outlets: a lion's mouth, an elephant's mouth, a horse's mouth, and a bull's mouth, from which four rivers flow. On the banks of the river emerging from the lion's mouth, lions are more numerous; from the outlets of the elephant, horse, and bull, elephants, horses, and bulls are more numerous. The river emerging from the eastern direction, having circled Lake Anotatta three times clockwise and without approaching the other three rivers, goes along the eastern Himalayas through a path of non-humans and enters the great ocean. The rivers emerging from the western and northern directions also, in the same way, having circled it clockwise, go along the western and northern Himalayas through a path of non-humans and enter the great ocean. The river emerging from the southern mouth, however, having circled the lake three times clockwise, goes straight north for sixty yojanas along a stone slab. Having struck a mountain, it rises up and, becoming a column of water with a circumference of three gāvutas, goes sixty yojanas through the sky and falls on a stone named Tiyaggaḷa. The stone is shattered by the force of the water column. There, a great pond named Tiyaggaḷā, fifty yojanas in size, is formed. Breaking the pond’s bank, it enters the stone and goes for sixty yojanas. Then, breaking through the solid earth, it goes sixty yojanas through a tunnel and, having struck the transverse mountain named Viñjha, it flows on, having become five streams like the five fingers on the palm of a hand. Where it has gone after circling Lake Anotatta three times, it is called the Āvattagaṅgā. Where it has gone sixty yojanas straight along the stone slab, it is called the Kaṇhagaṅgā. Where it has gone sixty yojanas through the sky, it is called the Ākāsagaṅgā. The water standing in the fifty-yojana expanse on the Tiyaggaḷa stone is called the Tiyaggaḷapokkharaṇī. Where it has gone sixty yojanas after breaking the bank and entering the stone, it is called the Bahalagaṅgā. Where it has gone sixty yojanas through the tunnel, it is called the Umaṅgagaṅgā. But at the place where it flows on after striking the transverse mountain named Viñjha and becoming five streams, it is reckoned as five: the Gaṅgā, Yamunā, Aciravatī, Sarabhū, and Mahī. Thus, it should be known that these five great rivers flow from the Himalayas.

สวนฺติโยติ ยา กาจิ สวมานา คจฺฉนฺตี มหานทิโย วา กุนฺนทิโย วา. อปฺเปนฺตีติ อลฺลียนฺติ โอสรนฺติ. ธาราติ วุฏฺฐิธารา. ปูรตฺตนฺติ ปุณฺณภาโว. มหาสมุทฺทสฺส หิ อยํ ธมฺมตา – ‘‘อิมสฺมึ กาเล เทโว มนฺโท ชาโต, ชาลกฺขิปาทีนิ อาทาย มจฺฉกจฺฉเป คณฺหิสฺสามา’’ติ วา ‘‘อิมสฺมึ กาเล มหนฺตา วุฏฺฐิ, ลภิสฺสาม นุ โข ปิฏฺฐิปสารณฏฺฐาน’’นฺติ วา วตฺตุํ น สกฺกา. ปฐมกปฺปิกกาลโต ปฏฺฐาย หิ ยํ สิเนรุเมขลํ อาหจฺจ อุทกํ ฐิตํ, ตโต เอกงฺคุลมตฺตมฺปิ อุทกํ เนว เหฏฺฐา โอสีทติ, น อุทฺธํ อุตฺตรติ. เอกรโสติ อสมฺภินฺนรโส.

'Savantiyo' means any flowing great rivers or small rivers. 'Appenti' means they cling to or descend. 'Dhārā' refers to a stream of rain. 'Pūrattaṃ' means fullness. For the great ocean has this nature: it is not possible to say, 'At this time the rain has become slight, so we will take nets and so on and catch fish and turtles,' or 'At this time there is great rain—will we find a place to stretch our backs?' Indeed, from the time of the first aeon, the water that has stood after striking the girdle of Mount Sineru neither sinks down even a finger's breadth nor rises up. 'Ekaraso' means having an unmixed taste.

มุตฺตาติ ขุทฺทกมหนฺตวฏฺฏทีฆาทิเภทา อเนกวิธา. มณีติ รตฺตนีลาทิเภโท อเนกวิโธ. เวฬุริโยติ วํสวณฺณสิรีสปุปฺผวณฺณาทิเภโท อเนกวิโธ. สงฺโขติ ทกฺขิณาวฏฺฏตมฺพกุจฺฉิกธมนสงฺขาทิเภโท อเนกวิโธ. สิลาติ เสตกาฬมุคฺควณฺณาทิเภโท อเนกวิธา. ปวาฬนฺติ ขุทฺทกมหนฺตรตฺตฆนรตฺตาทิเภทํ อเนกวิธํ. มสารคลฺลนฺติ กพรมณิ. นาคาติ อูมิปิฏฺฐวาสิโนปิ วิมานฏฺฐกา นาคาปิ.

Pearls are of many kinds, with distinctions such as small, large, round, and long. Gems are of many kinds, with distinctions such as ruby and sapphire. Beryl is of many kinds, with distinctions such as bamboo-colored and sirisa-flower-colored. Conch shells are of many kinds, with distinctions such as right-spiraling, red-bellied, and blown. Crystal is of many kinds, with distinctions such as white, black, and mung-bean-colored. Coral is of many kinds, with distinctions such as small, large, red, and dense red. Masāragalla is a variegated gem. Nāgas are those dwelling on the surface of the waves as well as nāgas established in mansions.

อฏฺฐ ปหาราทาติ สตฺถา อฏฺฐปิ ธมฺเม วตฺตุํ สกฺโกติ, โสฬสปิ พาตฺตึสปิ จตุสฏฺฐิปิ สหสฺสมฺปิ, ปหาราเทน ปน อฏฺฐ กถิตา, อหมฺปิ เตเหว สริกฺขเก กตฺวา กเถสฺสามีติ จินฺเตตฺวา เอวมาห. อนุปุพฺพสิกฺขาติอาทีสุ อนุปุพฺพสิกฺขาย ติสฺโส สิกฺขา คหิตา, อนุปุพฺพกิริยาย เตรส ธุตงฺคานิ, อนุปุพฺพปฏิปทาย สตฺต อนุปสฺสนา อฏฺฐารส มหาวิปสฺสนา อฏฺฐตึส อารมฺมณวิภตฺติโย สตฺตตึส โพธปกฺขิยธมฺมา[Pg.221]. น อายตเกเนว อญฺญาปฏิเวโธติ มณฺฑูกสฺส อุปฺปติตฺวา คมนํ วิย อาทิโตว สีลปูรณาทึ อกตฺวา อรหตฺตปฺปฏิเวโธ นาม นตฺถิ, ปฏิปาฏิยา ปน สีลสมาธิปญฺญาโย ปูเรตฺวาว สกฺกา อรหตฺตํ ปตฺตุนฺติ อตฺโถ.

Regarding 'Aṭṭha pahārādā': The Teacher is able to speak of eight wonderful and marvelous things, or sixteen, or thirty-two, or sixty-four, or a hundred, or a thousand. However, by the asura Pahārāda, eight were spoken of. Thinking, 'I too, making them similar to those, will teach,' he spoke thus. In 'Anupubbasikkhā' (gradual training), etc.: by 'gradual training,' the three trainings are taken up; by 'gradual action,' the thirteen ascetic practices; by 'gradual progress,' the seven contemplations, the eighteen great insights, the thirty-eight divisions of objects, and the thirty-seven factors of enlightenment. Regarding 'Not by a leap is there penetration to final knowledge': just like the going of a frog by leaping, there is no such thing as the penetration to Arahantship without having fulfilled morality, etc., from the very beginning. Indeed, the meaning is that it is possible to attain Arahantship only by fulfilling morality, concentration, and wisdom in sequence.

อารกาวาติ ทูเรเยว. น เตน นิพฺพานธาตุยา อูนตฺตํ วา ปูรตฺตํ วาติ อสงฺขฺเยยฺเยปิ กปฺเป พุทฺเธสุ อนุปฺปนฺเนสุ เอกสตฺโตปิ ปรินิพฺพาตุํ น สกฺโกติ, ตทาปิ ‘‘ตุจฺฉา นิพฺพานธาตู’’ติ น สกฺกา วตฺตุํ. พุทฺธกาเล จ ปน เอเกกสฺมึ สมาคเม อสงฺขฺเยยฺยาปิ สตฺตา อมตํ อาราเธนฺติ, ตทาปิ น สกฺกา วตฺตุํ – ‘‘ปูรา นิพฺพานธาตู’’ติ.

Regarding 'Ārakā': it is indeed far away. Regarding 'By that there is no deficiency or fullness of the Nibbāna-element': Even when for countless eons Buddhas do not arise, not even a single being is able to attain Parinibbāna; even then, it is not possible to say, 'The Nibbāna-element is empty.' But during the time of a Buddha, in a single assembly, countless beings accomplish the deathless; even then, it is not possible to say, 'The Nibbāna-element is full.'

๑๐. อุโปสถสุตฺตวณฺณนา

10. Commentary on the Uposatha Sutta.

๒๐. ทสเม นิสินฺโน โหตีติ อุโปสถกรณตฺถาย อุปาสิกาย รตนปาสาเท นิสินฺโน. นิสชฺช ปน ภิกฺขูนํ จิตฺตานิ โอโลเกนฺโต เอกํ ทุสฺสีลปุคฺคลํ ทิสฺวา ‘‘สจาหํ อิมสฺมึ ปุคฺคเล นิสินฺเนเยว ปาติโมกฺขํ อุทฺทิสิสฺสามิ, สตฺตธา ตสฺส มุทฺธา ผลิสฺสตี’’ติ ตสฺส อนุกมฺปาย ตุณฺหีเยว อโหสิ. อภิกฺกนฺตาติ อติกฺกนฺตา ปริกฺขีณา. อุทฺธสฺเต อรุเณติ อุคฺคเต อรุณสีเส. นนฺทิมุขิยาติ ตุฏฺฐมุขิยา. อปริสุทฺธา, อานนฺท, ปริสาติ ‘‘อสุกปุคฺคโล อปริสุทฺโธ’’ติ อวตฺวา ‘‘อปริสุทฺธา, อานนฺท, ปริสา’’ติ อาห. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

20. In the tenth sutta, 'he was seated' means he was seated in the laywoman's jeweled palace for the purpose of performing the Uposatha. And having sat down, while observing the minds of the bhikkhus, he saw one immoral individual and reflected: 'If I recite the Pātimokkha while this person is seated here, his head will split into seven pieces.' Therefore, out of compassion for him, he remained silent. 'Abhikkantā' means past, exhausted. 'Uddhaste aruṇe' means when the head of dawn has risen. 'Nandimukhiyā' means with a delighted face. Regarding 'The assembly is impure, Ānanda': without saying, 'Such-and-such a person is impure,' he said, 'The assembly is impure, Ānanda.' The rest is clear everywhere.

มหาวคฺโค ทุติโย.

The Second Great Chapter.

๓. คหปติวคฺโค

3. The Chapter on Householders.

๑. ปฐมอุคฺคสุตฺตวณฺณนา

1. Commentary on the First Ugga Sutta.

๒๑. ตติยสฺส ปฐเม ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทีติ ตสฺส กิร ฆเร ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ ปญฺจ อาสนสตานิ นิจฺจํ ปญฺญตฺตาเนว โหนฺติ, เตสุ อญฺญตรสฺมึ อาสเน นิสีทิ. ตํ สุณาหีติ เต สุณาหิ, ตํ วา อฏฺฐวิธํ อจฺฉริยธมฺมํ สุณาหิ. จิตฺตํ ปสีทีติ ‘‘พุทฺโธ นุ โข น พุทฺโธ นุ โข’’ติ วิตกฺกมตฺตมฺปิ น อุปฺปชฺชิ, อยเมว พุทฺโธติ จิตฺตุปฺปาโท ปสนฺโน อนาวิโล อโหสิ. สกานิ วา ญาติกุลานีติ อตฺตโน ยาปนมตฺตํ ธนํ [Pg.222] คเหตฺวา ญาติฆรานิ คจฺฉตุ. กสฺส โว ทมฺมีติ กตรปุริสสฺส ตุมฺเห ททามิ, อาโรเจถ เม อตฺตโน อธิปฺปายํ. อปฺปฏิวิภตฺตาติ ‘‘เอตฺตกํ ทสฺสามิ เอตฺตกํ น ทสฺสามิ, อิทํ ทสฺสามิ อิทํ น ทสฺสามี’’ติ จิตฺตํ อุปฺปาเทนฺเตน หิ ปฏิวิภตฺตา นาม โหติ, มยฺหํ ปน น เอวํ. อถ โข สงฺฆิกา วิย คณสนฺตกา วิย จ สีลวนฺเตหิ สทฺธึ สาธารณาเยว. สกฺกจฺจํเยว ปยิรุปาสามีติ สหตฺถา อุปฏฺฐหามิ, จิตฺตีกาเรน อุปสงฺกมามิ.

21. In the first sutta of the third chapter, regarding 'he sat on a prepared seat': it is said that in his house, five hundred seats were always prepared for five hundred bhikkhus. He sat on one of those seats. 'Listen to that' means listen to them, or listen to that eightfold marvelous quality. 'His mind became clear' means not even a thought like, 'Is he the Buddha or is he not the Buddha?' arose; rather, the thought that arose, 'This is indeed the Buddha,' was clear and unclouded. 'Or to his own relatives' means let him go to his relatives’ homes, taking just enough wealth for his own sustenance. 'To whom shall I give you?' means 'To which person shall I give you? Declare to me your own intention.' 'Undivided' means: one who generates the thought, 'I will give this much, I will not give that much; I will give this, I will not give that,' is called 'divided'; but for me it is not so. Rather, my wealth is held in common with the virtuous, like property belonging to the Sangha or to a group. 'I attend carefully' means I serve with my own hands; I approach with respect.

อนจฺฉริยํ โข ปน มํ, ภนฺเตติ, ภนฺเต, ยํ มํ เทวตา อุปสงฺกมิตฺวา เอวํ อาโรเจนฺติ, อิทํ น อจฺฉริยํ. ยํ ปนาหํ ตโตนิทานํ จิตฺตสฺส อุณฺณตึ นาภิชานามิ, ตํ เอว อจฺฉริยนฺติ วทติ. สาธุ สาธุ, ภิกฺขูติ เอตฺถ กิญฺจาปิ ภิกฺขุํ อามนฺเตติ, อุปาสกสฺเสว ปน เวยฺยากรณสมฺปหํสเน เอส สาธุกาโรติ เวทิตพฺโพ.

'It is no wonder to me, venerable sir,' means: 'Venerable sir, that deities approach me and inform me thus, this is not marvelous. But that I do not, because of that, perceive any elation of mind, that indeed is marvelous,' he says. 'Good, good, bhikkhu,' means that here, although he addresses a bhikkhu, this approval should be understood as an appreciation of the layperson’s explanation.

๒. ทุติยอุคฺคสุตฺตวณฺณนา

2. Commentary on the Second Ugga Sutta.

๒๒. ทุติเย นาควเนติ ตสฺส กิร เสฏฺฐิโน นาควนํ นาม อุยฺยานํ, โส ตตฺถ ปุเรภตฺตํ คนฺธมาลาทีนิ คาหาเปตฺวา อุยฺยานกีฬิกํ กีฬิตุกาโม คนฺตฺวา ปริจาริยมาโน ภควนฺตํ อทฺทส. สห ทสฺสเนเนวสฺส ปุริมนเยเนว จิตฺตํ ปสีทิ, สุราปาเนน จ อุปฺปนฺนมนฺโท ตงฺขณํเยว ปหียิ. ตํ สนฺธาเยวมาห. โอโณเชสินฺติ อุทกํ หตฺเถ ปาเตตฺวา อทาสึ. อสุโกติ อมุโก. สมจิตฺโตว เทมีติ ‘‘อิมสฺส โถกํ, อิมสฺส พหุก’’นฺติ เอวํ จิตฺตนานตฺตํ น กโรมิ, เทยฺยธมฺมํ ปน เอกสทิสํ กโรมีติ ทสฺเสติ. อาโรเจนฺตีติ อากาเส ฐตฺวา อาโรเจนฺติ. นตฺถิ ตํ สํโยชนนฺติ อิมินา อุปาสโก อตฺตโน อนาคามิผลํ พฺยากโรติ.

22. In the second sutta, regarding 'Nāgavana': it is said that a wealthy man had a park named Nāgavana. He went there before the midday meal, intending to enjoy park pastimes after arranging for perfumes, garlands, and so forth. While being attended to, he saw the Blessed One. At the mere sight of him, his mind became serene as before, and the intoxication produced by drinking spirits vanished at that very moment. It is with reference to this that he spoke. 'I offered' means: 'I poured water on the hand and gave.' 'Such a one' means so-and-so. 'With an equal mind I give' shows that: 'I do not make distinctions in my mind, thinking, "A little for this one, much for that one," but I make the gift the same for all.' 'They announce' means they announce while standing in the sky. With the words, 'There is no fetter,' the lay disciple declares his attainment of the fruit of non-returning.

๓. ปฐมหตฺถกสุตฺตวณฺณนา

3. Commentary on the First Hatthaka Sutta.

๒๓. ตติเย หตฺถโก อาฬวโกติ ภควตา อาฬวกยกฺขสฺส หตฺถโต หตฺเถหิ สมฺปฏิจฺฉิตตฺตา หตฺถโกติ ลทฺธนาโม ราชกุมาโร. สีลวาติ ปญฺจสีลทสสีเลน สีลวา. จาควาติ จาคสมฺปนฺโน. กจฺจิตฺถ, ภนฺเตติ, ภนฺเต, กจฺจิ เอตฺถ ภควโต พฺยากรณฏฺฐาเน. อปฺปิจฺโฉติ อธิคมปฺปิจฺฉตาย อปฺปิจฺโฉ.

23. In the third sutta, 'Hatthaka of Āḷavī' refers to the prince who obtained the name 'Hatthaka' because he was received by the hands of the Blessed One from the hand of the yakkha Āḷavaka. 'Virtuous' means virtuous through the five precepts and the ten precepts. 'Generous' means endowed with generosity. 'Kaccittha, bhante' means: 'Venerable Sir, is it so here in the Blessed One's exposition?' 'Of few wishes' means he is of few wishes on account of having few wishes regarding his attainment.

๔. ทุติยหตฺถกสุตฺตวณฺณนา

4. Commentary on the Second Hatthaka Sutta.

๒๔. จตุตฺเถ [Pg.223] ปญฺจมตฺเตหิ อุปาสกสเตหีติ โสตาปนฺนสกทาคามีนํเยว อริยสาวกอุปาสกานํ ปญฺจหิ สเตหิ ปริวุโต ภุตฺตปาตราโส คนฺธมาลวิเลเปนจุณฺณานิ คเหตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ. สงฺคหวตฺถูนีติ สงฺคณฺหนการณานิ. เตหาหนฺติ เตหิ อหํ. ตํ ทาเนน สงฺคณฺหามีติ นงฺคลพลิพทฺทภตฺตพีชาทีนิ เจว คนฺธมาลมูลาทีนิ จ ทตฺวา สงฺคณฺหามิ. เปยฺยวชฺเชนาติ อมฺม, ตาต, ภาตร, ภคินีติอาทิเกน กณฺณสุเขน มุทุเกน ปิยวจเนน สงฺคณฺหามิ. อตฺถจริยายาติ ‘‘อิมสฺส ทาเนน วา ปิยวจเนน วา กิจฺจํ นตฺถิ, อตฺถจริยาย สงฺคณฺหิตพฺพยุตฺตโก อย’’นฺติ ญตฺวา อุปฺปนฺนกิจฺจนิตฺถรณสงฺขาตาย อตฺถจริยาย สงฺคณฺหามิ. สมานตฺตตายาติ ‘‘อิมสฺส ทานาทีหิ กิจฺจํ นตฺถิ, สมานตฺตตาย สงฺคณฺหิตพฺโพ อย’’นฺติ เอกโต ขาทนปิวนนิสชฺชาทีหิ อตฺตนา สมานํ กตฺวา สงฺคณฺหามิ. ทลิทฺทสฺส โข โน ตถา โสตพฺพํ มญฺญนฺตีติ ทลิทฺทสฺส กิญฺจิ ทาตุํ วา กาตุํ วา อสกฺโกนฺตสฺส, ยถา ทลิทฺทสฺส โน ตถา โสตพฺพํ มญฺญนฺติ, มม ปน โสตพฺพํ มญฺญนฺติ, ทินฺโนวาเท ติฏฺฐนฺติ, น เม อนุสาสนึ อติกฺกมิตพฺพํ มญฺญนฺติ. โยนิ โข ตฺยายนฺติ อุปาโย โข เต อยํ. อิเมสุ ปน ทฺวีสุปิ สุตฺเตสุ สตฺถารา สีลจาคปญฺญา มิสฺสกา กถิตาติ เวทิตพฺพา.

24. In the fourth sutta, 'with about five hundred lay followers' means: surrounded by five hundred noble lay disciples who were only stream-enterers and once-returners. Having eaten his morning meal and taken perfumes, garlands, unguents, and powders, he approached the Blessed One. 'The bases of benefaction' means the causes for cherishing. 'Tehāhaṃ' means 'by them, I.' 'I cherish them with giving' means: I cherish them by giving plows, oxen, food, seeds, and so on, as well as perfumes, garlands, roots, and so on. 'With kind speech' means: I cherish them with speech that is pleasant to the ear, gentle, and endearing, such as 'mother,' 'father,' 'brother,' 'sister,' and so on. 'With beneficial conduct' means: knowing, 'For this person, there is no need for giving or kind speech; he is fit to be cherished through beneficial conduct,' I cherish him with beneficial conduct, which is defined as carrying out a task that has arisen. 'With impartiality' means: knowing, 'For this person, there is no need for giving and so on; he is one who should be cherished through impartiality,' I cherish him by making him equal to myself in eating, drinking, sitting together, and so on. Regarding 'They do not think a poor person should be listened to in the same way': this refers to a poor person who is unable to give or do anything. They do not think such a person should be listened to in the same way, but they think that I should be listened to; they abide by the advice given; they do not think my instruction should be transgressed. 'Yoni kho tyāyaṃ' means: this is indeed a suitable method for you. Furthermore, it should be known that in both these suttas, the Teacher has taught virtue, generosity, and wisdom as mixed.

๕-๖. มหานามสุตฺตาทิวณฺณนา

5-6. Commentary on the Mahānāma Sutta and Others.

๒๕-๒๖. ปญฺจเม อตฺถูปปริกฺขิตา โหตีติ อตฺถานตฺถํ การณาการณํ อุปปริกฺขิตา โหติ. ฉฏฺเฐ สทฺธาสีลจาคา มิสฺสกา กถิตา.

In the fifth sutta, 'one is an examiner of the meaning' means one investigates what is beneficial and unbeneficial, what is a cause and not a cause. In the sixth sutta, faith, virtue, and generosity are taught as mixed.

๗. ปฐมพลสุตฺตวณฺณนา

7. Commentary on the First Sutta on Powers.

๒๗. สตฺตเม อุชฺฌตฺติพลาติ อุชฺฌานพลา. พาลานญฺหิ ‘‘ยํ อสุโก อิทญฺจิทญฺจ อาห, มํ โส อาห, น อญฺญ’’นฺติ เอวํ อุชฺฌานเมว พลํ. นิชฺฌตฺติพลาติ ‘‘น อิทํ เอวํ, เอวํ นาเมต’’นฺติ อตฺถานตฺถนิชฺฌาปนํเยว พลํ. ปฏิสงฺขานพลาติ ปจฺจเวกฺขณพลา. ขนฺติพลาติ อธิวาสนพลา.

27. In the seventh discourse, 'the power of scorn' (ujjhattibalā) means the power of scorning (ujjhānabalā). For fools, indeed, scorn itself is their power, thinking: 'So-and-so said this and that; he said it to me, not to another.' 'The power of contemplation' (nijjhattibalā) means the power which is precisely the contemplation of what is beneficial and not beneficial, thinking: 'This is not so; it is indeed so.' 'The power of reflection' (paṭisaṅkhānabalā) means the power of reviewing (paccavekkhaṇabalā). 'The power of patience' (khantibalā) means the power of forbearance (adhivāsanabalā).

๘. ทุติยพลสุตฺตวณฺณนา

8. Commentary on the Second Discourse on Powers.

๒๘. อฏฺฐเม [Pg.224] พลานีติ ญาณพลานิ. อาสวานํ ขยํ ปฏิชานาตีติ อรหตฺตํ ปฏิชานาติ. อนิจฺจโตติ หุตฺวา อภาวากาเรน. ยถาภูตนฺติ ยถาสภาวโต. สมฺมปฺปญฺญายาติ สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย. องฺคารกาสูปมาติ สนฺตาปนฏฺเฐน องฺคารกาสุยา อุปมิตา อิเม กามาติ. วิเวกนินฺนนฺติ ผลสมาปตฺติวเสน นิพฺพานนินฺนํ. วิเวกฏฺฐนฺติ กิเลเสหิ วชฺชิตํ ทูรีภูตํ วา. เนกฺขมฺมาภิรตนฺติ ปพฺพชฺชาภิรตํ. พฺยนฺติภูตนฺติ วิคตนฺตภูตํ เอกเทเสนาปิ อนลฺลีนํ วิสํยุตฺตํ วิสํสฏฺฐํ. อาสวฏฺฐานิเยหีติ สมฺปโยควเสน อาสวานํ การณภูเตหิ, กิเลสธมฺเมหีติ อตฺโถ. อถ วา พฺยนฺติภูตนฺติ วิคตวายนฺติ อตฺโถ. กุโต? สพฺพโส อาสวฏฺฐานิเยหิ ธมฺเมหิ, สพฺเพหิ เตภูมกธมฺเมหีติ อตฺโถ. อิมสฺมึ สุตฺเต อริยมคฺโค โลกิยโลกุตฺตโร กถิโต.

28. In the eighth discourse, 'powers' (balāni) means the powers of knowledge (ñāṇabalāni). 'He declares the destruction of the taints' (āsavānaṃ khayaṃ paṭijānāti) means he declares the fruit of Arahantship. 'As impermanent' (aniccatoti) means in the manner of non-existence after having been. 'As it really is' (yathābhūtaṃ) means in accordance with its nature. 'With right wisdom' (sammappaññāyāti) means with the path-wisdom that is together with insight. 'Like a pit of glowing coals' (aṅgārakāsūpamāti) means these sensual pleasures are compared with a pit of glowing coals because of their tormenting nature. 'Inclined to seclusion' (vivekaninnanti) means inclined to Nibbāna by the power of fruition attainment. 'Abiding in seclusion' (vivekaṭṭhanti) means devoid of defilements, or having become far from them. 'Delighting in renunciation' (nekkhammābhiratanti) means delighting in the going forth. 'Completely free' (byantibhūtanti) means having become free from the end, that is, base craving; not clinging even in part; disjoined; unmingled. 'From the states that are the basis for the taints' (āsavaṭṭhāniyehīti) means from the defiling dhammas which have become the cause of the taints by the power of association; this is the meaning. Alternatively, 'completely free' (byantibhūtanti) means having reached a state free from craving; this is the meaning. From what? From all the dhammas of the three planes which are the cause of the taints in every way; this is the meaning. In this sutta, the noble path, both worldly and supramundane, is taught.

๙. อกฺขณสุตฺตวณฺณนา

9. Commentary on the Akkhaṇa Sutta.

๒๙. นวเม ขเณ กิจฺจานิ กโรตีติ ขณกิจฺโจ, โอกาสํ ลภิตฺวาว กิจฺจานิ กโรตีติ อตฺโถ. ธมฺโมติ จตุสจฺจธมฺโม. โอปสมิโกติ กิเลสูปสมาวโห. ปรินิพฺพายิโกติ กิเลสปรินิพฺพานกโร. จตุมคฺคญาณสงฺขาตํ สมฺโพธึ คจฺฉติ สมฺปาปุณาตีติ สมฺโพธคามี. ทีฆายุกํ เทวนิกายนฺติ อิทํ อสญฺญํ เทวนิกายํ สนฺธาย วุตฺตํ. อวิญฺญาตาเรสูติ อติวิย อวิญฺญูสุ.

29. In the ninth discourse, one who 'performs functions at the opportune moment' (khaṇe kiccāni karoti) is called 'one with timely function' (khaṇakicco); the meaning is that one performs functions only after obtaining the opportunity. 'Dhamma' (dhammo) refers to the Dhamma of the Four Noble Truths. 'Pacifying' (opasamiko) means bringing about the pacification of defilements. 'Leading to complete Nibbāna' (parinibbāyiko) means causing the complete extinguishing of defilements. One 'reaches or attains enlightenment' (sambodhiṃ gacchati sampāpuṇāti), which is designated as the four path-knowledges, thus one is called 'going to enlightenment' (sambodhagāmī). 'Long-lived divine realm' (dīghāyukaṃ devanikāyaṃ): this is said with reference to the realm of non-percipient beings. 'Among the unknowing' (aviññātāresūti) means among those who are extremely unknowing.

สุปฺปเวทิเตติ สุกถิเต. อนฺตรายิกาติ อนฺตรายกรา. ขโณ เว มา อุปจฺจคาติ อยํ ลทฺโธ ขโณ มา อติกฺกมิ. อิธ เจว นํ วิราเธตีติ สเจ โกจิ ปมตฺตจารี อิธ อิมํ ขณํ ลภิตฺวาปิ สทฺธมฺมสฺส นิยามตํ อริยมคฺคํ วิราเธติ น สมฺปาเทติ. อตีตตฺโถติ หาปิตตฺโถ. จิรตฺตํ อนุตปิสฺสตีติ จิรรตฺตํ โสจิสฺสติ. ยถา หิ ‘‘อสุกฏฺฐาเน ภณฺฑํ สมุปฺปนฺน’’นฺติ สุตฺวา เอโก วาณิโช น คจฺเฉยฺย, อญฺเญ คนฺตฺวา คณฺเหยฺยุํ, เตสํ ตํ อฏฺฐคุณมฺปิ ทสคุณมฺปิ ภเวยฺย. อถ อิตโร ‘‘มม อตฺโถ อติกฺกนฺโต’’ติ อนุตเปยฺย, เอวํ โย อิธ ขณํ ลภิตฺวา อปฺปฏิปชฺชนฺโต สทฺธมฺมสฺส นิยามตํ วิราเธติ, โส อยํ วาณิโชว อตีตตฺโถ [Pg.225] จิรํ อนุตปิสฺสติ โสจิสฺสติ. กิญฺจ ภิยฺโย อวิชฺชานิวุโตติ ตถา. ปจฺจวิทุนฺติ ปฏิวิชฺฌึสุ. สํวราติ สีลสํวรา. มารเธยฺยปรานุเคติ มารเธยฺยสงฺขาตํ สํสารํ อนุคเต. ปารงฺคตาติ นิพฺพานํ คตา. เย ปตฺตา อาสวกฺขยนฺติ เย อรหตฺตํ ปตฺตา. เอวมิธ คาถาสุ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

'Well-proclaimed' (suppavedite) means well-spoken. 'Obstructive' (antarāyikā) means causing obstacles. 'Do not let the moment pass you by' (khaṇo ve mā upaccagā) means may this obtained moment not pass by. 'If one fails here' (idha ceva naṃ virādheti) means if some heedless person, here in this Dispensation, even after obtaining this moment, fails in the noble path, which is the fixed nature of the good Dhamma, and does not accomplish it. 'Lost opportunity' (atītattho) means the benefit is lost. 'Will long lament' (cirattaṃ anutapissatīti) means will grieve for a long time. Just as when hearing, 'Goods have appeared in such and such a place,' one merchant might not go, while others go and take them, and for them the gain might be eightfold or tenfold. Then the other would lament, thinking, 'My opportunity has passed.' So too, one who, having obtained this moment here, does not practice and fails in the fixed nature of the good Dhamma, like that merchant, having lost the opportunity, will long lament and grieve. Furthermore, regarding the verse beginning 'Shrouded in ignorance': 'They understood' (paccaviduṃ) means they penetrated. 'Restraint' (saṃvarā) means restraint by way of morality. 'Following Māra’s sway' (māradheyyaparānugeti) means following after saṃsāra, which is called the domain of Māra. 'Gone beyond' (pāraṅgatā) means gone to Nibbāna. 'Those who have reached the destruction of the taints' (ye pattā āsavakkhayaṃ) means those who have attained Arahantship. Thus, here in the verses, the round of existence and that which is free from the round are taught.

๑๐. อนุรุทฺธมหาวิตกฺกสุตฺตวณฺณนา

10. Commentary on the Discourse on the Great Man's Thoughts of Anuruddha.

๓๐. ทสเม เจตีสูติ เจตินามกานํ ราชูนํ นิวาสฏฺฐานตฺตา เอวํลทฺธโวหาเร รฏฺเฐ. ปาจีนวํสทาเยติ ทสพลสฺส วสนฏฺฐานโต ปาจีนทิสาย ฐิเต วํสทาเย นีโลภาเสหิ เวฬูหิ สญฺฉนฺเน อรญฺเญ. เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทีติ เถโร กิร ปพฺพชิตฺวา ปฐมอนฺโตวสฺสมฺหิเยว สมาปตฺติลาภี หุตฺวา สหสฺสโลกธาตุทสฺสนสมตฺถํ ทิพฺพจกฺขุญาณํ อุปฺปาเทสิ. โส สาริปุตฺตตฺเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เอวมาห – ‘‘อิธาหํ, อาวุโส สาริปุตฺต, ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สหสฺสโลกํ โอโลเกมิ. อารทฺธํ โข ปน เม วีริยํ อสลฺลีนํ, อุปฏฺฐิตา สติ อสมฺมุฏฺฐา, ปสฺสทฺโธ กาโย อสารทฺโธ, สมาหิตํ จิตฺตํ เอกคฺคํ. อถ จ ปน เม อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ น วิมุจฺจตี’’ติ. อถ นํ เถโร อาห – ‘‘ยํ โข เต, อาวุโส อนุรุทฺธ, เอวํ โหติ ‘อหํ ทิพฺเพน จกฺขุนา…เป… โอโลเกมี’ติ, อิทํ เต มานสฺมึ. ยมฺปิ เต, อาวุโส, อนุรุทฺธ เอวํ โหติ ‘อารทฺธํ โข ปน เม วีริยํ…เป… เอกคฺค’นฺติ, อิทํ เต อุทฺธจฺจสฺมึ. ยมฺปิ เต, อาวุโส อนุรุทฺธ, เอวํ โหติ ‘อถ จ ปน เม อนุปาทาย อาสเวหิ จิตฺตํ น วิมุจฺจตี’ติ, อิทํ เต กุกฺกุจฺจสฺมึ. สาธุ วตายสฺมา อนุรุทฺโธ อิเม ตโย ธมฺเม ปหาย อิเม ตโย ธมฺเม อมนสิกริตฺวา อมตาย ธาตุยา จิตฺตํ อุปสํหรตู’’ติ เอวมสฺส เถโร กมฺมฏฺฐานํ กเถสิ. โส กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา สตฺถารํ อาปุจฺฉิตฺวา เจติรฏฺฐํ คนฺตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺโต อฏฺฐมาสํ จงฺกเมน วีตินาเมสิ. โส ปธานเวคนิมฺมถิตตฺตา กิลนฺตกาโย เอกสฺส เวฬุคุมฺพสฺส เหฏฺฐา นิสีทิ. อถสฺสายํ เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ, เอส มหาปุริสวิตกฺโก อุปฺปชฺชีติ อตฺโถ.

30. In the tenth discourse. 'In the land of the Cetīs' (cetīsu) means: in the country that had received this designation because it was the dwelling place of kings named Ceti. 'In the Eastern Bamboo Grove' (pācīnavaṃsadāye) means: in a bamboo grove situated to the east of the Ten-Powered One's dwelling place, in a forest covered with dark green bamboos. 'Thus this reflection arose in his mind' (evaṃ cetaso parivitakko udapādi) means: The elder, it is said, after going forth, became an attainer of absorption in the very first rains-residence and developed the divine eye knowledge capable of seeing the thousandfold world-system. He approached the Venerable Sāriputta and said: 'Friend Sāriputta, here I survey the thousandfold world-system with the divine eye, purified and surpassing the human. My energy is aroused and unflagging, my mindfulness is established and unconfused, my body is tranquil and unagitated, my mind is concentrated and one-pointed. Yet, my mind is not liberated from the taints without clinging.' Then the elder said to him: 'Friend Anuruddha, that you think, “I survey the thousandfold world-system with the divine eye…,” this is conceit in you. That you think, “My energy is aroused… my mind is one-pointed,” this is restlessness in you. And that you think, “Yet, my mind is not liberated from the taints without clinging,” this is worry in you. It would be good if the Venerable Anuruddha, having abandoned these three states and not attending to these three states, would direct his mind to the deathless element.' Thus, the elder instructed him in the meditation subject. Having received the meditation subject, he took leave of the Teacher and went to the Cetī country. Practicing the ascetic’s duty, he spent half a month in walking meditation. His body being weary and exhausted by the force of his striving, he sat down at the base of a bamboo clump. Then this reflection arose in his mind in this way; the meaning is: this thought of a great man arose.

อปฺปิจฺฉสฺสาติ [Pg.226] เอตฺถ ปจฺจยปฺปิจฺโฉ, อธิคมปฺปิจฺโฉ, ปริยตฺติอปฺปิจฺโฉ, ธุตงฺคปฺปิจฺโฉติ จตฺตาโร อปฺปิจฺฉา. ตตฺถ ปจฺจยปฺปิจฺโฉ พหุํ เทนฺเต อปฺปํ คณฺหาติ, อปฺปํ เทนฺเต อปฺปตรํ คณฺหาติ, น อนวเสสคฺคาหี โหติ. อธิคมปฺปิจฺโฉ มชฺฌนฺติกตฺเถโร วิย อตฺตโน อธิคมํ อญฺเญสํ ชานิตุํ น เทติ. ปริยตฺติอปฺปิจฺโฉ เตปิฏโกปิ สมาโน น พหุสฺสุตภาวํ ชานาเปตุกาโม โหติ สาเกตติสฺสตฺเถโร วิย. ธุตงฺคปฺปิจฺโฉ ธุตงฺคปริหรณภาวํ อญฺเญสํ ชานิตุํ น เทติ ทฺเวภาติกตฺเถเรสุ เชฏฺฐตฺเถโร วิย. วตฺถุ วิสุทฺธิมคฺเค กถิตํ. อยํ ธมฺโมติ เอวํ สนฺตคุณนิคุหเนน จ ปฏิคฺคหเณ มตฺตญฺญุตาย จ อปฺปิจฺฉสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ นวโลกุตฺตรธมฺโม สมฺปชฺชติ, โน มหิจฺฉสฺส. เอวํ สพฺพตฺถ โยเชตพฺพํ.

`Appicchassa` (of one with few wishes) here refers to four types of those with few wishes: one with few wishes regarding requisites, one with few wishes regarding attainments, one with few wishes regarding learning, and one with few wishes regarding ascetic practices. Among these, one with few wishes regarding requisites takes little when much is given, takes even less when little is given, and is not one who takes everything without remainder. One with few wishes regarding attainments does not let others know of their attainments, like the Elder Majjhantika. One with few wishes regarding learning, even if a master of the Tipiṭaka, does not wish to make known their great learning, like the Elder Tissa of Sāketa. One with few wishes regarding ascetic practices does not let others know of their observance of ascetic practices, like the elder of the two brother-theras. The story is told in the Visuddhimagga. `Ayaṃ dhammo` (This Dhamma) means: thus, by concealing one's existing virtues and by knowing the measure in accepting, this ninefold supramundane Dhamma is accomplished for a person of few wishes, not for one of many wishes. This should be applied in all cases.

สนฺตุฏฺฐสฺสาติ จตูสุ ปจฺจเยสุ ตีหิ สนฺโตเสหิ สนฺตุฏฺฐสฺส. ปวิวิตฺตสฺสาติ กายจิตฺตอุปธิวิเวเกหิ วิวิตฺตสฺส. ตตฺถ กายวิเวโก นาม คณสงฺคณิกํ วิโนเทตฺวา อารมฺภวตฺถุวเสน เอกีภาโว. เอกีภาวมตฺเตเนว กมฺมํ น นิปฺผชฺชตีติ กสิณปริกมฺมํ กตฺวา อฏฺฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตติ, อยํ จิตฺตวิเวโก นาม. สมาปตฺติมตฺเตเนว กมฺมํ น นิปฺผชฺชตีติ ฌานํ ปาทกํ กตฺวา สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อยํ สพฺพาการโต อุปธิวิเวโก นาม. เตนาห ภควา – ‘‘กายวิเวโก จ วิเวกฏฺฐกายานํ เนกฺขมฺมาภิรตานํ, จิตฺตวิเวโก จ ปริสุทฺธจิตฺตานํ ปรมโวทานปฺปตฺตานํ, อุปธิวิเวโก จ นิรุปธีนํ ปุคฺคลานํ วิสงฺขารคตาน’’นฺติ (มหานิ. ๗, ๔๙).

`Santuṭṭhassa` means: of one who is content with the four requisites through the three kinds of contentment. `Pavivittassa` means: of one who is secluded through bodily, mental, and substratum seclusion. Herein, bodily seclusion is the state of being alone by means of the grounds for arousing energy, after having dispelled association with a group. Thinking, 'The task is not accomplished by the mere state of being alone,' one develops the eight attainments after doing the preliminary work on the kasiṇas; this is called mental seclusion. Thinking, 'The task is not accomplished by mere attainment,' one makes jhāna the basis, and after contemplating the formations, one attains arahantship together with the analytical knowledges; this, in all aspects, is called substratum seclusion. Therefore the Blessed One said: 'There is bodily seclusion for those whose bodies are established in seclusion, who delight in renunciation; and mental seclusion for those with purified minds who have reached supreme purification; and substratum seclusion for persons without substrata who have reached the unconditioned.'

สงฺคณิการามสฺสาติ คณสงฺคณิกาย เจว กิเลสสงฺคณิกาย จ รตสฺส. อารทฺธวีริยสฺสาติ กายิกเจตสิกวีริยวเสน อารทฺธวีริยสฺส. อุปฏฺฐิตสฺสติสฺสาติ จตุสติปฏฺฐานวเสน อุปฏฺฐิตสฺสติสฺส. สมาหิตสฺสาติ เอกคฺคจิตฺตสฺส. ปญฺญวโตติ กมฺมสฺสกตปญฺญาย ปญฺญวโต.

`Saṅgaṇikārāmassa` means: of one who delights in association with a group and in association with defilements. `Āraddhavīriyassa` means: of one who has aroused energy by way of bodily and mental energy. `Upaṭṭhitassatissa` means: of one whose mindfulness is established by way of the four foundations of mindfulness. `Samāhitassa` means: of one whose mind is concentrated. `Paññavato` means: of one who is wise with the wisdom that kamma is one's own property.

สาธุ สาธูติ เถรสฺส วิตกฺกํ สมฺปหํเสนฺโต เอวมาห. อิมํ อฏฺฐมนฺติ สตฺต นิธี ลทฺธปุริสสฺส อฏฺฐมํ เทนฺโต วิย, สตฺต มณิรตนานิ, สตฺต หตฺถิรตนานิ, สตฺต อสฺสรตนานิ ลทฺธปุริสสฺส อฏฺฐมํ เทนฺโต วิย สตฺต มหาปุริสวิตกฺเก วิตกฺเกตฺวา ฐิตสฺส อฏฺฐมํ อาจิกฺขนฺโต เอวมาห. นิปฺปปญฺจารามสฺสาติ [Pg.227] ตณฺหามานทิฏฺฐิปปญฺจรหิตตฺตา นิปฺปปญฺจสงฺขาเต นิพฺพานปเท อภิรตสฺส. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ. ปปญฺจารามสฺสาติ ยถาวุตฺเตสุ ปปญฺเจสุ อภิรตสฺส. อิตรํ ตสฺเสว เววจนํ.

Saying, 'Good, good,' he spoke thus, gladdening the elder's thought. He spoke thus, explaining this eighth thought: just as one might give an eighth pot of treasure to a person who has found seven, or as one might give an eighth to a person who has obtained the seven gem-treasures, the seven elephant-treasures, and the seven horse-treasures, so to one who stood having thought the seven thoughts of a great man, he taught the eighth thought of a great man. `Nippapañcārāmassa` (of one who delights in non-proliferation) means: of one who delights in the state of Nibbāna, which is called 'non-proliferation' because it is free from the proliferation of craving, conceit, and views. The other term (`nippapañcaratino`) is a synonym for this. `Papañcārāmassa` (of one who delights in proliferation) means: of one who delights in the aforementioned proliferations. The other term (`papañcaratino`) is a synonym for this.

ยโตติ ยทา. ตโตติ ตทา. นานารตฺตานนฺติ นิลปีตโลหิโตทาตวณฺเณหิ นานารชเนหิ รตฺตานํ. ปํสุกูลนฺติ เตวีสติยา เขตฺเตสุ ฐิตปํสุกูลจีวรํ. ขายิสฺสตีติ ยถา ตสฺส ปุพฺพณฺหสมยาทีสุ ยสฺมึ สมเย ยํ อิจฺฉติ, ตสฺมึ สมเย ตํ ปารุปนฺตสฺส โส ทุสฺสกรณฺฑโก มนาโป หุตฺวา ขายติ, เอวํ ตุยฺหมฺปิ จีวรสนฺโตสมหาอริยวํเสน ตุฏฺฐสฺส วิหรโต ปํสุกูลจีวรํ ขายิสฺสติ อุปฏฺฐหิสฺสติ. รติยาติ รติอตฺถาย. อปริตสฺสายาติ ตณฺหาทิฏฺฐิปริตสฺสนาหิ อปริตสฺสนตฺถาย. ผาสุวิหารายาติ สุขวิหารตฺถาย. โอกฺกมนาย นิพฺพานสฺสาติ อมตํ นิพฺพานํ โอตรณตฺถาย.

"When" means at whatever time. "Then" means at that time. "Of various colors" means dyed with various dyes of blue, yellow, red, and white colors. "Rag-robe" means a rag-robe situated in the twenty-three fields of disposal. "Will appear" means: just as for one wearing whatever he wishes at any time, such as in the early morning, that chest of clothes becomes pleasing and appears, so too for you, dwelling pleased with the great noble lineage of contentment with robes, the rag-robe will appear and be present. "For delight" means for the purpose of delight. "For non-agitation" means for the purpose of not being agitated by the agitations of craving and views. "For comfortable living" means for the purpose of dwelling comfortably. "For entering into Nibbāna" means for the purpose of entering into Nibbāna, the deathless.

ปิณฺฑิยาโลปโภชนนฺติ คามนิคมราชธานีสุ ชงฺฆาพลํ นิสฺสาย ฆรปฏิปาฏิยา จรนฺเตน ลทฺธปิณฺฑิยาโลปโภชนํ. ขายิสฺสตีติ ตสฺส คหปติโน นานคฺครสโภชนํ วิย อุปฏฺฐหิสฺสติ. สนฺตุฏฺฐสฺส วิหรโตติ ปิณฺฑปาตสนฺโตสมหาอริยวํเสน สนฺตุฏฺฐสฺส วิหรโต. รุกฺขมูลเสนาสนํ ขายิสฺสตีติ ตสฺส คหปติโน เตภูมกปาสาเท คนฺธกุสุมวาสสุคนฺธํ กูฏาคารํ วิย รุกฺขมูลํ อุปฏฺฐหิสฺสติ. สนฺตุฏฺฐสฺสาติ เสนาสนสนฺโตสมหาอริยวํเสน สนฺตุฏฺฐสฺส. ติณสนฺถารโกติ ติเณหิ วา ปณฺเณหิ วา ภูมิยํ วา ผลกปาสาณตลานิ วา อญฺญตรสฺมึ สนฺถตสนฺถโต. ปูติมุตฺตนฺติ ยํกิญฺจิ มุตฺตํ. ตงฺขเณ คหิตมฺปิ ปูติมุตฺตเมว วุจฺจติ ทุคฺคนฺธตฺตา. สนฺตุฏฺฐสฺส วิหรโตติ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารสนฺโตเสน สนฺตุฏฺฐสฺส วิหรโต.

"Almsfood" means almsfood obtained by a monk wandering from house to house in villages, towns, and royal cities, relying on the strength of his legs. "Will appear" means it will appear like the meal with various excellent flavors of that householder. "For one dwelling content" means for a monk dwelling, content with the great noble lineage of contentment with almsfood. "A lodging at the root of a tree will appear" means: the root of a tree will appear like that householder's gabled mansion in a three-storied palace, fragrant with the scent of perfumes and flowers. "For one who is content" means for one who is content with the great noble lineage of contentment with lodging. "A grass spread" means a spread made of grass or leaves, on the ground, or on one of another kind such as a wooden plank or a stone slab. "Putrid urine" means any kind of urine. Because of its foul smell, even if taken at that moment, it is called putrid urine. "For one dwelling content" means for a monk dwelling, content with the requisite of medicine as a support for the sick.

อิติ ภควา จตูสุ ฐาเนสุ อรหตฺตํ ปกฺขิปนฺโต กมฺมฏฺฐานํ กเถตฺวา ‘‘กตรเสนาสเน นุ โข วสนฺตสฺส กมฺมฏฺฐานํ สปฺปายํ ภวิสฺสตี’’ติ อาวชฺเชนฺโต ‘‘ตสฺมิญฺเญว วสนฺตสฺสา’’ติ ญตฺวา เตน หิ ตฺวํ, อนุรุทฺธาติอาทิมาห. ปวิวิตฺตสฺส วิหรโตติ ตีหิ วิเวเกหิ วิวิตฺตสฺส วิหรนฺตสฺส. อุยฺโยชนิกปฏิสํยุตฺตนฺติ อุยฺโยชนิเกเหว วจเนหิ ปฏิสํยุตฺตํ, เตสํ อุปฏฺฐานคมนกํเยวาติ อตฺโถ. ปปญฺจนิโรเธติ นิพฺพานปเท[Pg.228]. ปกฺขนฺทตีติ อารมฺมณกรณวเสน ปกฺขนฺทติ. ปสีทตีติอาทีสุปิ อารมฺมณวเสเนว ปสีทนสนฺติฏฺฐนมุจฺจนา เวทิตพฺพา. อิติ ภควา เจติรฏฺเฐ ปาจีนวํสทาเย อายสฺมโต อนุรุทฺธสฺส กถิเต อฏฺฐ มหาปุริสวิตกฺเก ปุน เภสกฬาวนมหาวิหาเร นิสีทิตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส วิตฺถาเรน กเถสิ.

Thus, the Blessed One, having inserted Arahantship in four places and taught the meditation subject, reflected, “In what kind of lodging will the meditation subject be suitable for the Venerable Anuruddha who is dwelling?” Knowing, “For Anuruddha dwelling in that very Pācīnavaṃsa bamboo grove, the meditation subject will be suitable,” he spoke the words beginning with, “Well then, Anuruddha….” “For one dwelling secluded” means for one dwelling secluded with the three kinds of seclusion. “Connected with urging” means connected with words of urging and reproaching; the meaning is just the action of going to attend to them. “In the cessation of proliferation” means in the state of Nibbāna. “It runs into” means it runs into it by way of making it an object. In “becomes serene,” and so on, becoming serene, being well-established, and inclining should be understood as being by way of the object. Thus, the Blessed One, having taught the eight thoughts of a great man to the Venerable Anuruddha in the Eastern Bamboo Grove in the Ceti country, again sat down in the Bhesakaḷāvana Mahāvihāra and taught them in detail to the Saṅgha of monks.

มโนมเยนาติ มเนน นิพฺพตฺติตกาโยปิ มโนมโยติ วุจฺจติ มเนน คตกาโยปิ, อิธ มเนน คตกายํ สนฺธาเยวมาห. ยถา เม อหุ สงฺกปฺโปติ ยถา มยฺหํ วิตกฺโก อโหสิ, ตโต อุตฺตริ อฏฺฐมํ มหาปุริสวิตกฺกํ ทสฺเสนฺโต ตโต อุตฺตรึ เทสยิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

“By the mind-made”: a body produced by the mind is called mind-made, and a body that goes by means of the mind is also called mind-made. Here, it is said with reference to a body that goes by means of the mind. “As the thought occurred to me” means: as a thought occurred to me. Wishing to show the eighth thought of a great man beyond that, he taught what is further than that. The rest is clear everywhere.

คหปติวคฺโค ตติโย.

The Third, the Householder Chapter.

๔. ทานวคฺโค

4. The Chapter on Giving

๑. ปฐมทานสุตฺตวณฺณนา

1. Commentary on the First Discourse on Giving

๓๑. จตุตฺถสฺส ปฐเม อาสชฺช ทานํ เทตีติ ปตฺวา ทานํ เทติ. อาคตํ ทิสฺวา ตํ มุหุตฺตํเยว นิสีทาเปตฺวา สกฺการํ กตฺวา ทานํ เทติ, ทสฺสามีติ น กิลเมติ. ภยาติ ‘‘อยํ อทายโก อการโก’’ติ ครหภยา, อปายภยา วา. อทาสิ เมติ มยฺหํ ปุพฺเพ เอส อิทํ นาม อทาสีติ เทติ. ทสฺสติ เมติ อนาคเต อิทํ นาม ทสฺสตีติ เทติ. สาหุ ทานนฺติ ทานํ นาม สาธุ สุนฺทรํ พุทฺธาทีหิ ปณฺฑิเตหิ ปสตฺถนฺติ เทติ. จิตฺตาลงฺการจิตฺตปริกฺขารตฺถํ ทานํ เทตีติ สมถวิปสฺสนาจิตฺตสฺส อลงฺการตฺถญฺเจว ปริกฺขารตฺถญฺจ เทติ. ทานญฺหิ จิตฺตํ มุทุํ กโรติ. เยน ลทฺโธ, โส ‘‘ลทฺธํ เม’’ติ มุทุจิตฺโต โหติ. เยน ทินฺนํ, โสปิ ‘‘ทินฺนํ มยา’’ติ มุทุจิตฺโต โหติ. อิติ อุภินฺนํ จิตฺตํ มุทุํ กโรติ. เตเนว ‘‘อทนฺตทมน’’นฺติ วุจฺจติ. ยถาห –

31. In the first [discourse] of the fourth [chapter], ‘one gives a gift after being approached’ (āsajja dānaṃ deti) means one gives a gift upon the recipient's arrival. Having seen the one who has come, one makes them sit at that very moment, honors them, and then gives the gift, without causing them weariness by saying, ‘I will give.’ ‘Out of fear’ (bhayā) means out of fear of blame—thinking, ‘This person is a non-giver, a non-doer’—or out of fear of the plane of misery. ‘He gave to me’ (adāsi me) means one gives, thinking, ‘In the past, this person gave me such-and-such.’ ‘He will give to me’ (dassati me) means one gives, thinking, ‘In the future, this person will give me such-and-such.’ ‘Giving is good’ (sāhu dānaṃ) means one gives, thinking, ‘Giving is indeed good and excellent, praised by the wise such as the Buddhas.’ ‘One gives a gift for the adornment and equipment of the mind’ (cittālaṅkāracittaparikkhāratthaṃ dānaṃ deti) means one gives for the sake of both the adornment and the equipment for the mind of serenity and insight. Indeed, a gift softens the mind. The one who has received it becomes soft-minded, thinking, ‘I have received.’ The one who has given it also becomes soft-minded, thinking, ‘I have given.’ Thus, it softens the minds of both. Therefore, it is called ‘the taming of the untamed.’ As it is said:

‘‘อทนฺตทมนํ [Pg.229] ทานํ, อทานํ ทนฺตทูสกํ;

ทาเนน ปิยวาจาย, อุนฺนมนฺติ นมนฺติ จา’’ติ.

“Giving is the taming of the untamed; not giving corrupts the tamed. Through giving and kind speech, they rise up and they bow down.”

อิเมสุ ปน อฏฺฐสุ ทาเนสุ จิตฺตาลงฺการทานเมว อุตฺตมนฺติ.

Now, among these eight kinds of giving, the gift for the adornment of the mind is the supreme.

๒. ทุติยทานสุตฺตวณฺณนา

2. Commentary on the Second Discourse on Giving

๓๒. ทุติเย สทฺธาติ ยาย สทฺธาย ทานํ เทติ, สา สทฺธา. หิริยนฺติ ยาย หิริยา ทานํ เทติ, สาว อธิปฺเปตา. กุสลญฺจ ทานนฺติ อนวชฺชญฺจ ทานํ. ทิวิยนฺติ ทิวงฺคมํ.

32. In the second [discourse], ‘faith’ (saddhā) means the faith with which one gives a gift; that faith is intended. ‘Conscience’ (hiriyā) means the conscience with which one gives a gift; that very [conscience] is intended. ‘And wholesome giving’ (kusalañca dānaṃ) means blameless giving. ‘Celestial’ (diviyaṃ) means leading to a celestial realm.

๓. ทานวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

3. Commentary on the Discourse on the Bases for Giving

๓๓. ตติเย ทานวตฺถูนีติ ทานการณานิ. ฉนฺทา ทานํ เทตีติ เปเมน ทานํ เทติ. โทสาติ โทเสน กุทฺโธ หุตฺวา ยํ อตฺถิ, ตํ เวเคน คณฺหิตฺวา เทติ. โมหาติ โมเหน มูฬฺโห เทติ. ภยาติ ครหภเยน วา อปายภเยน วา, ตสฺส ตสฺเสว วา ปน ภเยน เทติ. กุลวํสนฺติ กุลปเวณึ.

33. In the third [discourse], ‘bases for giving’ (dānavatthūni) means the reasons for giving. ‘One gives a gift out of preference’ (chandā dānaṃ deti) means one gives a gift out of affection. ‘Out of aversion’ (dosā) means, having become angry out of aversion, one takes whatever there is and gives it quickly. ‘Out of delusion’ (mohā) means one gives, being deluded by delusion. ‘Out of fear’ (bhayā) means one gives out of fear of blame, or fear of the plane of misery, or out of fear of that very thing. ‘Family lineage’ (kulavaṃsaṃ) means the family tradition.

๔. เขตฺตสุตฺตวณฺณนา

4. Commentary on the Discourse on the Field

๓๔. จตุตฺเถ น มหปฺผลํ โหตีติ ธญฺญผเลน มหปฺผลํ น โหติ. น มหสฺสาทนฺติ ยมฺปิสฺส ผลํ โหติ, ตสฺส อสฺสาโท น มหา โหติ มนฺทสฺสาทํ น มธุรํ. น ผาติเสยฺยนฺติ เสยฺยาปิสฺส น โหติ วุฑฺฒิ, ตสฺส มหนฺตํ วีหิถมฺภสนฺนิเวสํ น โหตีติ อตฺโถ. อุนฺนามนินฺนามีติ ถลนินฺนวเสน วิสมตลํ. ตตฺถ ถเล อุทกํ น สณฺฐาติ, นินฺเน อติพหุ ติฏฺฐติ. ปาสาณสกฺขริกนฺติ ปตฺถริตฺวา ฐิตปิฏฺฐิปาสาเณหิ จ ขุทฺทกปาสาเณหิ จ สกฺขราหิ จ สมนฺนาคตํ. อูสรนฺติ อุพฺภินฺนโลณํ. น จ คมฺภีรสิตนฺติ ถทฺธภูมิตาย คมฺภีรานุคตํ, นงฺคลมคฺคํ กตฺวา กสิตุํ น สกฺกา โหติ, อุตฺตานนงฺคลมคฺคเมว โหติ. น อายสมฺปนฺนนฺติ น อุทกาคมนสมฺปนฺนํ. น อปายสมฺปนฺนนฺติ ปจฺฉาภาเค อุทกนิคฺคมนมคฺคสมฺปนฺนํ น โหติ. น มาติกาสมฺปนฺนนฺติ น ขุทฺทกมหนฺตีหิ อุทกมาติกาหิ สมฺปนฺนํ โหติ[Pg.230]. น มริยาทสมฺปนฺนนฺติ น เกทารมริยาทาหิ สมฺปนฺนํ. น มหปฺผลนฺติอาทีนิ สพฺพานิ วิปากผลวเสเนว เวทิตพฺพานิ.

34. In the fourth [discourse], ‘it is not of great fruit’ means it is not of great fruit in terms of grain. ‘Not of great flavor’ means whatever fruit it has, its flavor is not great; it is of little flavor and not sweet. ‘Not thriving’ means its excellence is not great, nor is its growth; it does not have a great stand of rice stalks—this is the meaning. ‘With high and low areas’ means it has an uneven surface due to high and low ground. There, water does not stay on the high ground; in the low-lying area, a great deal of water remains. ‘Stony and gravelly’ means it is endowed with spread-out flat rocks, small stones, and gravel. ‘Saline’ means it has salt that has come up. ‘And not deeply plowed’ means because the ground is hard, it is not possible to plow making a deep furrow; only a shallow furrow is made. ‘Not endowed with an inlet’ means not endowed with an entrance for water. ‘Not endowed with an outlet’ means not endowed with small and large water channels. ‘Not endowed with boundaries’ means not endowed with paddy-field boundaries. All the terms beginning with ‘not of great fruit’ should be understood by way of the resultant fruit.

สมฺปนฺเนติ ปริปุณฺเณ สมฺปตฺติยุตฺเต. ปวุตฺตา พีชสมฺปทาติ สมฺปนฺนํ พีชํ โรปิตํ. เทเว สมฺปาทยนฺตมฺหีติ เทเว สมฺมา วสฺสนฺเต. อนีติสมฺปทา โหตีติ กีฏกิมิอาทิปาณกอีติยา อภาโว เอกา สมฺปทา โหติ. วิรูฬฺหีติ วฑฺฒิ ทุติยา สมฺปทา โหติ. เวปุลฺลนฺติ วิปุลภาโว ตติยา สมฺปทา โหติ. ผลนฺติ ปริปุณฺณผลํ จตุตฺถี สมฺปทา โหติ. สมฺปนฺนสีเลสูติ ปริปุณฺณสีเลสุ. โภชนสมฺปทาติ สมฺปนฺนํ วิวิธโภชนํ. สมฺปทานนฺติ ติวิธํ กุสลสมฺปทํ. อุปเนตีติ สา โภชนสมฺปทา อุปนยติ. กสฺมา? สมฺปนฺนญฺหิสฺส ตํ กตํ, ยสฺมาสฺส ตํ กตกมฺมํ สมฺปนฺนํ ปริปุณฺณนฺติ อตฺโถ. สมฺปนฺนตฺถูธาติ สมฺปนฺโน อตฺถุ อิธ. วิชฺชาจรณสมฺปนฺโนติ ตีหิ วิชฺชาหิ จ ปญฺจทสหิ จรณธมฺเมหิ จ สมนฺนาคโต. ลทฺธาติ เอวรูโป ปุคฺคโล จิตฺตสฺส สมฺปทํ อเวกลฺลปริปุณฺณภาวํ ลภิตฺวา. กโรติ กมฺมสมฺปทนฺติ ปริปุณฺณกมฺมํ กโรติ. ลภติ จตฺถสมฺปทนฺติ อตฺถญฺจ ปริปุณฺณํ ลภติ. ทิฏฺฐิสมฺปทนฺติ วิปสฺสนาทิฏฺฐึ. มคฺคสมฺปทนฺติ โสตาปตฺติมคฺคํ. ยาติ สมฺปนฺนมานโสติ ปริปุณฺณจิตฺโต หุตฺวา อรหตฺตํ ยาติ. สา โหติ สพฺพสมฺปทาติ สา สพฺพทุกฺเขหิ วิมุตฺติ สพฺพสมฺปทา นาม โหตีติ.

“Accomplished” (sampanne) means complete, endowed with success. “The accomplishment of seed is declared” (pavuttā bījasampadā) means a complete seed is planted. “When the sky provides” (deve sampādayantamhi) means when the rain falls properly. “There is the accomplishment of freedom from calamity” (anītisampadā hoti) means the absence of the calamity of pests like insects and worms—this is one accomplishment. “Growth” (virūḷhi) means increase—this is the second accomplishment. “Abundance” (vepullaṃ) means the state of being extensive—this is the third accomplishment. “Fruit” (phalaṃ) means the complete fruit—this is the fourth accomplishment. “In those of accomplished virtue” (sampannasīlesu) means in those of fully perfected virtue. “The accomplishment of food” (bhojanasampadā) means complete and varied food. “Accomplishments” (sampadānaṃ) refers to the threefold wholesome accomplishment. “It leads to” (upaneti) means that accomplishment of food leads to it. Why? For what is done by him is accomplished; because that action done by him is accomplished and complete—this is the meaning. “May it be accomplished here” (sampannatthu idha) means may there be accomplishment in this teaching. “Endowed with knowledge and conduct” (vijjācaraṇasampanno) means endowed with the three knowledges and the fifteen kinds of conduct. “Having obtained” (laddhā) means such a person, having obtained the accomplishment of mind—the state of being without deficiency and complete. “He performs the accomplishment of action” (karoti kammasampadaṃ) means he performs a complete action. “And he obtains the accomplishment of the goal” (labhati catthasampadaṃ) means he also obtains the complete goal. “The accomplishment of view” (diṭṭhisampadaṃ) means the view of insight. “The accomplishment of the path” (maggasampadaṃ) means the path of stream-entry. “He goes with an accomplished mind” (yāti sampannamānaso) means having a complete mind, he reaches Arahantship. “That is the supreme accomplishment” (sā hoti sabbasampadā) means that liberation from all suffering is called the supreme accomplishment.

๕. ทานูปปตฺติสุตฺตวณฺณนา

5. Exposition of the Discourse on Rebirths Due to Giving

๓๕. ปญฺจเม ทานูปปตฺติโยติ ทานปจฺจยา อุปปตฺติโย. ทหตีติ ฐเปติ. อธิฏฺฐาตีติ ตสฺเสว เววจนํ. ภาเวตีติ วฑฺเฒติ. หีเน วิมุตฺตนฺติ หีเนสุ ปญฺจสุ กามคุเณสุ วิมุตฺตํ. อุตฺตริ อภาวิตนฺติ ตโต อุตฺตริมคฺคผลตฺถาย อภาวิตํ. ตตฺรูปปตฺติยา สํวตฺตตีติ ยํ ฐานํ ปตฺเถตฺวา กุสลํ กตํ, ตตฺถ นิพฺพตฺตนตฺถาย สํวตฺตติ. วีตราคสฺสาติ มคฺเคน วา สมุจฺฉินฺนราคสฺส สมาปตฺติยา วา วิกฺขมฺภิตราคสฺส. ทานมตฺเตเนว หิ พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติตุํ น สกฺกา, ทานํ ปน สมาธิวิปสฺสนาจิตฺตสฺส อลงฺการปริวารํ โหติ. ตโต ทาเนน มุทุจิตฺโต พฺรหฺมวิหาเร ภาเวตฺวา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘วีตราคสฺส โน สราคสฺสา’’ติ.

35. In the fifth discourse, ‘rebirths due to giving’ (dānūpapattiyo) means rebirths conditioned by giving. ‘He places’ (dahati) means he establishes. ‘He determines’ (adhiṭṭhāti) is a synonym for that very word. ‘He develops’ (bhāveti) means he cultivates. ‘Inclined towards the inferior’ (hīne vimuttaṃ) means inclined towards the inferior five strands of sensual pleasure. ‘Not further developed’ (uttari abhāvitaṃ) means not developed further beyond that for the sake of the path and fruit. ‘It conduces to rebirth there’ (tatrūpapattiyā saṃvattati) means that the wholesome deed done aspiring for a certain place conduces to arising there. ‘Of one free from lust’ (vītarāgassa) refers to one whose lust has been cut off by the path or suppressed by an attainment. For it is not possible to be reborn in the Brahma-world by mere giving alone, but giving serves as an adornment and an accessory for the mind of concentration and insight. Therefore, a person with a mind softened by giving, having developed the divine abodes, is reborn in the Brahma-world. Hence it is said: “For one free from lust, not for one with lust.”

๖. ปุญฺญกิริยวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

6. Exposition of the Discourse on the Bases of Meritorious Action

๓๖. ฉฏฺเฐ [Pg.231] ปุญฺญกิริยานิ จ ตานิ เตสํ เตสํ อานิสํสานํ วตฺถูนิ จาติ ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ. ทานาทีนญฺหิ ลกฺขเณ จิตฺตํ ฐเปตฺวา ‘‘เอวรูปํ นาม อมฺเหหิ ทานํ ทาตพฺพํ, สีลํ รกฺขิตพฺพํ, ภาวนา ภาเวตพฺพา’’ติ สตฺตา ปุญฺญานิ กโรนฺติ. ทานเมว ทานมยํ, ทานเจตนาสุ วา ปุริมเจตนาโต นิปฺผนฺนา สนฺนิฏฺฐาปกเจตนา ทานมยํ สีลาทีหิ สีลมยาทีนิ วิย. เสสทฺวเยสุปิ เอเสว นโย. ปริตฺตํ กตํ โหตีติ โถกํ มนฺทํ กตํ โหติ. นาภิสมฺโภตีติ น นิปฺผชฺชติ. อกตํ โหตีติ ภาวนายโยโคเยว อนารทฺโธ โหตีติ อตฺโถ. มนุสฺสโทภคฺยนฺติ มนุสฺเสสุ สมฺปตฺติรหิตํ ปญฺจวิธํ นีจกุลํ. อุปปชฺชตีติ ปฏิสนฺธิวเสน อุปคจฺฉติ, ตตฺถ นิพฺพตฺตตีติ อตฺโถ. มตฺตโส กตนฺติ ปมาเณน กตํ, โถกํ น พหุ. มนุสฺสโสภคฺยนฺติ มนุสฺเสสุ สุภคภาวํ ติวิธกุลสมฺปตฺตึ. อธิมตฺตนฺติ อธิกปฺปมาณํ พลวํ วา. อธิคณฺหนฺตีติ อภิภวิตฺวา คณฺหนฺติ, วิสิฏฺฐตรา เชฏฺฐกา โหนฺตีติ อตฺโถ.

36. In the sixth discourse, ‘bases of meritorious action’ (puññakiriyavatthūni) is so called because they are meritorious deeds and they are also the bases for their respective benefits. For beings, having established their minds on the characteristics of giving and so on, perform meritorious deeds, thinking: “Such and such a gift should be given by us, virtue should be observed, and development should be undertaken.” Giving itself is ‘made of giving’ (dānamayaṃ). Alternatively, among the volitions of giving, the determining volition that is accomplished from the prior volition is ‘made of giving,’ just as there are things made of stone from stone. This same method applies to the remaining two as well. ‘It is done to a small extent’ (parittaṃ kataṃ hoti) means it is done a little, weakly. ‘It does not come to be’ (nābhisambhoti) means it is not accomplished. ‘It is not done’ (akataṃ hoti) means the effort in development has not been undertaken; this is the meaning. ‘An unfortunate human existence’ (manussadobhagyaṃ) means the five kinds of low family, devoid of accomplishment, among humans. ‘He is reborn’ (upapajjati) means one approaches by means of rebirth-linking; one is born there, this is the meaning. ‘Done in moderation’ (mattaso kataṃ) means done with measure; a little, not much. ‘A fortunate human existence’ (manussasobhagyaṃ) means the state of being fortunate among humans, the threefold accomplishment of family. ‘To an excellent degree’ (adhimattaṃ) means exceeding measure, or strong. ‘They acquire’ (adhigaṇhanti) means they take by overpowering; they become superior and foremost, this is the meaning.

๗. สปฺปุริสทานสุตฺตวณฺณนา

7. Exposition of the Discourse on the Gift of a Good Person

๓๗. สตฺตเม สุจินฺติ ปริสุทฺธํ วณฺณสมฺปนฺนํ เทติ. ปณีตนฺติ รสูปปนฺนํ. กาเลนาติ ยุตฺตปตฺตกาเลน. กปฺปิยนฺติ ยํ กปฺปิยํ, ตํ เทติ. วิเจยฺย เทตีติ ‘‘อิมสฺส ทินฺนํ มหปฺผลํ ภวิสฺสติ, อิมสฺส น มหปฺผล’’นฺติ เอวํ ปฏิคฺคาหกปริเยสนวเสน ทานํ วา ปณิธายวเสน ทานํ วา วิจินิตฺวา เทติ.

37. In the seventh discourse, ‘pure’ (suciṃ) means one gives what is pure, what is endowed with beauty. ‘Excellent’ (paṇītaṃ) means what is endowed with taste. ‘At the proper time’ (kālena) means at a suitable and proper time. ‘Allowable’ (kappiyaṃ) means one gives that which is allowable. ‘He gives after considering’ (viceyya deti) means: having selected and examined either the recipient—thinking thus, “A gift to this person will be of great fruit; a gift to this person will not be of great fruit”—or the gift itself by way of aspiration, one gives.

๘. สปฺปุริสสุตฺตวณฺณนา

8. Exposition of the Discourse on the True Person

๓๘. อฏฺฐเม อตฺถายาติ อตฺถตฺถาย. หิตาย สุขายาติ หิตตฺถาย สุขตฺถาย. ปุพฺพเปตานนฺติ ปรโลกคตานํ ญาตีนํ. อิมสฺมึ สุตฺเต อนุปฺปนฺเน พุทฺเธ จกฺกวตฺติราชาโน โพธิสตฺตา ปจฺเจกพุทฺธา ลพฺภนฺติ, พุทฺธกาเล พุทฺธา เจว พุทฺธสาวกา จ. ยถาวุตฺตานญฺหิ เอเตสํ อตฺถาย หิตาย สุขาย สํวตฺตนฺติ. พหุนฺนํ วต อตฺถาย, สปฺปญฺโญ ฆรมาวสนฺติ สปฺปญฺโญ ฆเร วสนฺโต พหูนํ วต อตฺถาย โหติ. ปุพฺเพติ ปฐเมว. ปุพฺเพกตมนุสฺสรนฺติ [Pg.232] มาตาปิตูนํ ปุพฺพการคุเณ อนุสฺสรนฺโต. สหธมฺเมนาติ สการเณน ปจฺจยปูชเนน ปูเชติ. อปเจ พฺรหฺมจารโยติ พฺรหฺมจาริโน อปจยติ, นีจวุตฺติตํ เนสํ อาปชฺชติ. เปสโลติ ปิยสีโล.

38. In the eighth discourse, ‘for the benefit’ (atthāya) means for the sake of the goal. ‘For the welfare and for the happiness’ (hitāya sukhāya) means for the sake of welfare and for the sake of happiness. ‘Of departed ancestors’ (pubbapetānaṃ) means of relatives who have passed on to the next world. In this discourse, when a Buddha has not arisen, wheel-turning monarchs, Bodhisattas, and Paccekabuddhas are to be found; in the time of a Buddha, Buddhas and the Buddha’s disciples are. For indeed, these aforementioned ones conduce to their benefit, welfare, and happiness. ‘A wise person dwelling at home is indeed for the benefit of many’ (bahūnaṃ vata atthāya, sappañño gharamāvasati) means: a wise person dwelling at home is indeed for the benefit of many. ‘Formerly’ (pubbe) means at the very first. ‘Remembering what was done before’ (pubbekatamanussaranti) means recollecting the previously done favors of one’s mother and father. ‘In accordance with the Dhamma’ (sahadhammena) means with reason, one honors by means of offering requisites. ‘He reveres those who lead the holy life’ (apace brahmacārino) means one pays respect to those who practice the holy life; one behaves humbly towards them. ‘Amiable’ (pesalo) means one of lovable virtue.

๙. อภิสนฺทสุตฺตวณฺณนา

9. Exposition of the Discourse on the Outflows

๓๙. นวเม ทานานีติ เจตนาทานานิ. อคฺคญฺญานีติอาทีนํ อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว.

39. In the ninth discourse, ‘gifts’ (dānāni) means gifts of volition. The meaning of ‘foremost’ (aggaññāni) and so forth has already been stated below.

๑๐. ทุจฺจริตวิปากสุตฺตวณฺณนา

10. Exposition of the Discourse on the Results of Misconduct

๔๐. ทสเม ปาณาติปาโตติ ปาณาติปาตเจตนา. สพฺพลหุโสติ สพฺพลหุโก. อปฺปายุกสํวตฺตนิโกติ เตน ปริตฺตเกน กมฺมวิปาเกน อปฺปายุโก โหติ, ทินฺนมตฺตาย วา ปฏิสนฺธิยา วิลียติ มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขนฺตมตฺเต วา. เอวรูโป หิ น อญฺญสฺส กสฺสจิ นิสฺสนฺโท, ปาณาติปาตสฺเสว คตมคฺโค เอโสติ. โภคพฺยสนสํวตฺตนิโกติ ยถา กากณิกามตฺตมฺปิ หตฺเถ น ติฏฺฐติ, เอวํ โภคพฺยสนํ สํวตฺเตติ. สปตฺตเวรสํวตฺตนิโก โหตีติ สห สปตฺเตหิ เวรํ สํวตฺเตติ. ตสฺส หิ สปตฺตา จ พหุกา โหนฺติ. โย จ นํ ปสฺสติ, ตสฺมึ เวรเมว อุปฺปาเทติ น นิพฺพายติ. เอวรูโป หิ ปรสฺส รกฺขิตโคปิตภณฺเฑ อปราธสฺส นิสฺสนฺโท.

40. In the tenth, 'killing living beings' means the volition of killing. 'The very lightest' means the lightest of all. 'Leading to a short life' means that by the small result of that kamma, one has a short life; or the rebirth-linking perishes just as it is given, or one perishes just as one exits the mother’s womb. Indeed, such a thing is not the consequence of any other kamma; this is the very path followed by the kamma of killing living beings. 'Leading to the destruction of wealth' means it brings about the destruction of wealth, just as not even a tiny coin stays in one’s hand. 'Leading to enmity with rivals' means it brings about enmity together with rivals. For that person, rivals are numerous. And whoever sees him generates only enmity towards him that is not extinguished. Indeed, such a thing is the consequence of the offense against another's guarded and protected property.

อภูตพฺภกฺขานสํวตฺตนิโก โหตีติ อภูเตน อพฺภกฺขานํ สํวตฺเตติ, เยน เกนจิ กตํ ตสฺเสว อุปริ ปตติ. มิตฺเตหิ เภทนสํวตฺตนิโกติ มิตฺเตหิ เภทํ สํวตฺเตติ. ยํ ยํ มิตฺตํ กโรติ, โส โส ภิชฺชติเยว. อมนาปสทฺทสํวตฺตนิโกติ อมนาปสทฺทํ สํวตฺเตติ. ยา สา วาจา กณฺฏกา กกฺกสา กฏุกา อภิสชฺชนี มมฺมจฺเฉทิกา, คตคตฏฺฐาเน ตเมว สุณาติ, มนาปสทฺทสวนํ นาม น ลภติ. เอวรูโป ผรุสวาจาย คตมคฺโค นาม. อนาเทยฺยวาจาสํวตฺตนิโกติ อคฺคเหตพฺพวจนตํ สํวตฺเตติ, ‘‘ตฺวํ กสฺมา กเถสิ, โก หิ ตว วจนํ คเหสฺสตี’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ. อยํ สมฺผปฺปลาปสฺส คตมคฺโค. อุมฺมตฺตกสํวตฺตนิโก โหตีติ อุมฺมตฺตกภาวํ [Pg.233] สํวตฺเตติ. เตน หิ มนุสฺโส อุมฺมตฺโต วา ขิตฺตจิตฺโต วา เอฬมูโค วา โหติ. อยํ สุราปานสฺส นิสฺสนฺโท. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กถิตนฺติ.

Leading to false accusation means it brings about false accusation; whatever is done by anyone at all falls upon that very person. Leading to division among friends means it leads to the breaking of friendships. Whatever friend one makes, that one inevitably breaks away. Leading to unpleasant sounds means it leads to unpleasant sounds. One hears only thorny, harsh, bitter, clinging, and heart-cutting words wherever one goes; one does not obtain what is called the hearing of pleasant sounds. Such is the path followed by harsh speech. Leading to speech that is not to be heeded means it brings about the state of having unaccepted speech, bringing one to the state where one is to be told, 'Why do you speak? Who indeed would accept your word?' This is the path followed by idle chatter. Leading to madness means it leads to a state of madness. For by this, a person becomes mad, or distracted in mind, or a drooling mute. This is the consequence of drinking intoxicants. In this discourse, only the round of existence is discussed.

ทานวคฺโค จตุตฺโถ.

The Chapter on Giving is the Fourth.

๕. อุโปสถวคฺโค

5. The Uposatha Chapter

๔. วาเสฏฺฐสุตฺตวณฺณนา

4. The Exposition of the Vāseṭṭha Sutta

๔๔. ปญฺจมสฺส จตุตฺเถ อิเม เจปิ, วาเสฏฺฐ, มหาสาลาติ ปุรโต ฐิเต ทฺเว สาลรุกฺเข ทสฺเสนฺโต ปริกปฺโปปมํ อาห. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อิเม ตาว มหาสาลา อเจตนา. สเจ เอเตปิ สเจตนา หุตฺวา อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ อุโปสถํ อุปวเสยฺยุํ, เอเตสมฺปิ โส อุโปสถวาโส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย อสฺส. ภูเต ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ.

44. In the fourth discourse of the fifth chapter, regarding the passage beginning, 'Vāseṭṭha, even if these great sāl trees...': Here, pointing to two sāl trees standing before him, the Buddha gives a simile of conjecture. This is the meaning: These great sāl trees are insentient. If even they were sentient and were to observe the eight-factored Uposatha, that observance of the Uposatha would lead to their long-term welfare and happiness. In the case of an actual being, what need is there to speak of it?

๖. อนุรุทฺธสุตฺตวณฺณนา

6. The Exposition of the Anuruddha Sutta

๔๖. ฉฏฺเฐ เยนายสฺมา อนุรุทฺโธติ ตา กิร เทวตา อตฺตโน สมฺปตฺตึ โอโลเกตฺวา ‘‘กึ นุ โข นิสฺสาย อยํ สมฺปตฺติ อมฺเหหิ ลทฺธา’’ติ อาวชฺชมานา เถรํ ทิสฺวา ‘‘มยํ อมฺหากํ อยฺยสฺส ปุพฺเพ จกฺกวตฺติรชฺชํ กโรนฺตสฺส ปาทปริจาริกา หุตฺวา เตน ทินฺโนวาเท ฐตฺวา อิมํ สมฺปตฺตึ ลภิมฺห, คจฺฉาม เถรํ อาเนตฺวา อิมํ สมฺปตฺตึ อนุภวิสฺสามา’’ติ ทิวา เยนายสฺมา อนุรุทฺโธ เตนุปสงฺกมึสุ. ตีสุ ฐาเนสูติ ตีสุ การเณสุ. ฐานโส ปฏิลภามาติ ขเณเนว ลภาม. สรนฺติ วจนสทฺทํ วา คีตสทฺทํ วา อาภรณสทฺทํ วา. ปีตา อสฺสูติอาทีนิ นีลา ตาว ชาตา, ปีตา ภวิตุํ น สกฺขิสฺสนฺตีติอาทินา นเยน จินฺเตตฺวา วิตกฺเกติ. ตาปิ ‘‘อิทานิ อยฺโย อมฺหากํ ปีตภาวํ อิจฺฉติ, อิทานิ โลหิตภาว’’นฺติ ตาทิสาว อเหสุํ.

46. In the sixth discourse, regarding the passage beginning, '...where the Venerable Anuruddha was...': It is said that those deities, reflecting on their own prosperity, wondered, “Depending on what have we attained this prosperity?” Seeing the Elder, they thought, “We were foot attendants of our lord when he was a wheel-turning king in the past, and by adhering to the instructions he gave, we gained this prosperity. Let us go, bring the Elder, and enjoy this prosperity.” Thus, they approached the Venerable Anuruddha during the day. 'In three instances' means in three causes. 'We obtain it according to the circumstances' means we obtain it instantly. The sound of speech, or the sound of song, or the sound of ornaments issues forth. He thought and reflected in this way: “Regarding such things as ‘May they be yellow,’ having been born as blue, they will not be able to become yellow,” and so on. And they, thinking, “Now the noble one desires us to be yellow, now red,” became just so.

อจฺฉรํ วาเทสีติ ปาณิตลํ วาเทสิ. ปญฺจงฺคิกสฺสาติ อาตตํ, วิตตํ, อาตตวิตตํ, ฆนํ, สุสิรนฺติ อิเมหิ ปญฺจหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตสฺส. ตตฺถ อาตตํ นาม จมฺมปริโยนทฺเธสุ เภริอาทีสุ เอกตลตูริยํ, วิตตํ นาม อุภยตลํ, อาตตวิตตํ นาม สพฺพโส [Pg.234] ปริโยนทฺธํ, สุสิรํ วํสาทิ, ฆนํ สมฺมาทิ. สุวินีตสฺสาติ อากฑฺฒนสิถิลกรณาทีหิ สมุจฺฉิตสฺส. สุปฺปฏิปตาฬิตสฺสาติ ปมาเณ ฐิตภาวชานนตฺถํ สุฏฺฐุ ปฏิปตาฬิตสฺส. กุสเลหิ สุสมนฺนาหตสฺสาติ เย วาเทตุํ กุสลา เฉกา, เตหิ วาทิตสฺส. วคฺคูติ เฉโก สุนฺทโร. รชนีโยติ รญฺเชตุํ สมตฺโถ. กมนีโยติ กาเมตพฺพยุตฺโต. ขมนีโยติ วา ปาโฐ, ทิวสมฺปิ สุยฺยมาโน ขมเตว, น นิพฺพินฺทตีติ อตฺโถ. มทนีโยติ มานมทปุริสมทชนโน. อินฺทฺริยานิ โอกฺขิปีติ ‘‘อสารุปฺปํ อิมา เทวตา กโรนฺตี’’ติ อินฺทฺริยานิ เหฏฺฐา ขิปิ, น อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา โอโลเกสิ. น ขฺวยฺโย อนุรุทฺโธ สาทิยตีติ ‘‘มยํ นจฺจาม คายาม, อยฺโย ปน อนุรุทฺโธ น โข สาทิยติ, อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา น โอโลเกติ, กึ มยํ นจฺจิตฺวา วา คายิตฺวา วา กริสฺสามา’’ติ ตตฺเถว อนฺตรธายึสุ. เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ ตาสํ เทวตานํ อานุภาวํ ทิสฺวา ‘‘กติหิ นุ โข ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต มาตุคาโม มนาปกายิเก เทวโลเก นิพฺพตฺตตี’’ติ อิมมตฺถํ ปุจฺฉิตุํ อุปสงฺกมิ.

'She sounded a snap' means she struck her palm. 'Of the five-factored' means endowed with these five factors: ātata (stretched), vitata (spread), ātatavitata (stretched and spread), ghana (solid), and susira (hollow). Therein, 'ātata' refers to one-sided instruments like drums covered with hide; 'vitata' refers to double-sided instruments; 'ātatavitata' refers to those completely covered; 'susira' refers to wind instruments like the flute; and 'ghana' refers to solid instruments like cymbals. 'Well-adjusted' means made to sound well by means of tightening, loosening, and so on. 'Well-tuned' means properly struck to ascertain its state of being established in the proper measure. 'Well-played by the skilled' means played by those who are clever and skilled in playing. 'Melodious' means excellent, beautiful. 'Enchanting' means capable of delighting. 'Desirable' means worthy of being desired. 'Pleasing' is another reading, meaning it is pleasing even if listened to for a whole day and does not cause weariness. 'Intoxicating' means causing the intoxication of pride and masculine pride. 'He cast down his faculties' means, thinking, 'These deities are behaving unsuitably,' he cast his faculties downward; he did not open his eyes to look. 'The noble Anuruddha does not approve' means, thinking, 'We dance and sing, but the noble Anuruddha does not approve; he does not open his eyes to look. What can we achieve by dancing or singing?' they vanished right there. 'He approached the Blessed One' means, having seen the power of those deities, he approached to ask this question: 'Endowed with how many qualities, indeed, is a woman reborn in the deva world of those with pleasing bodies?'

๙-๑๐. อิธโลกิกสุตฺตทฺวยวณฺณนา

9-10. Exposition of the Two Discourses on This World

๔๙-๕๐. นวเม อยํ’ส โลโก อารทฺโธ โหตีติ อยมสฺส โลโก อิธโลเก กรณมตฺตาย อารทฺธตฺตา ปริปุณฺณตฺตา อารทฺโธ โหติ ปริปุณฺโณ. โสฬสาการสมฺปนฺนาติ สุตฺเต วุตฺเตหิ อฏฺฐหิ, คาถาสุ อฏฺฐหีติ โสฬสหิ อากาเรหิ สมนฺนาคตา, ยานิ วา อฏฺฐงฺคานิ ปรมฺปิ เตสุ สมาทเปตีติ เอวมฺปิ โสฬสาการสมฺปนฺนาติ เอเก. สทฺธาสีลปญฺญา ปเนตฺถ มิสฺสิกา กถิตา. ทสมํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส กถิตํ. สพฺพสุตฺเตสุ ปน ยํ น วุตฺตํ, ตํ เหฏฺฐา อาคตนยตฺตา อุตฺตานตฺถเมวาติ.

In the ninth, 'this world is undertaken for her' means that for this woman, this world is undertaken and complete, because it has been undertaken and completed with respect to what is to be done in this world. 'Endowed with sixteen aspects' means she is endowed with the sixteen aspects spoken of in the sutta—eight in the prose and eight in the verses. Or, as some say, because she also establishes others in those eight factors, she is thus endowed with sixteen aspects. Herein, faith, virtue, and wisdom are spoken of as intermingled. The tenth was spoken to the Saṅgha of bhikkhus. As for whatever is not stated in all the suttas, its meaning is indeed clear due to the method that has come before.

อุโปสถวคฺโค ปญฺจโม.

The Uposatha Chapter is the fifth.

ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

The First Fifty is concluded.

๒. ทุติยปณฺณาสกํ

2. The Second Fifty.

(๖) ๑. โคตมีวคฺโค

(6) 1. The Gotamī Chapter.

๑. โคตมีสุตฺตวณฺณนา

1. Commentary on the Gotamī Sutta.

๕๑. ฉฏฺฐสฺส [Pg.235] ปฐเม สกฺเกสุ วิหรตีติ ปฐมคมเนน คนฺตฺวา วิหรติ. มหาปชาปตีติ ปุตฺตปชาย เจว ธีตุปชาย จ มหนฺตตฺตา เอวํลทฺธนามา. เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ ภควา กปิลปุรํ คนฺตฺวา ปฐมเมว นนฺทํ ปพฺพาเชสิ, สตฺตเม ทิวเส ราหุลกุมารํ. จุมฺพฏกกลเห (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๓๑; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๓๗) ปน อุภยนครวาสิเกสุ ยุทฺธตฺถาย นิกฺขนฺเตสุ สตฺถา คนฺตฺวา เต ราชาโน สญฺญาเปตฺวา อตฺตทณฺฑสุตฺตํ (สุ. นิ. ๙๔๑ อาทโย; มหานิ. ๑๗๐ อาทโย) กเถสิ. ราชาโน ปสีทิตฺวา อฑฺฒติยสเต อฑฺฒติยสเต กุมาเร อทํสุ, ตานิ ปญฺจ กุมารสตานิ สตฺถุ สนฺติเก ปพฺพชึสุ, อถ เนสํ ปชาปติโย สาสนํ เปเสตฺวา อนภิรตึ อุปฺปาทยึสุ. สตฺถา เตสํ อนภิรติยา อุปฺปนฺนภาวํ ญตฺวา เต ปญฺจสเต ทหรภิกฺขู กุณาลทหํ เนตฺวา อตฺตโน กุณาลกาเล นิสินฺนปุพฺเพ ปาสาณตเล นิสีทิตฺวา กุณาลชาตกกถาย (ชา. ๒.๒๑.กุณาลชาตก) เตสํ อนภิรตึ วิโนเทตฺวา สพฺเพปิ เต โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาเปสิ, ปุน มหาวนํ อาเนตฺวา อรหตฺตผเลติ. เตสํ จิตฺตชานนตฺถํ ปุนปิ ปชาปติโย สาสนํ ปหิณึสุ. เต ‘‘อภพฺพา มยํ ฆราวาสสฺสา’’ติ ปฏิสาสนํ ปหิณึสุ. ตา ‘‘น ทานิ อมฺหากํ ฆรํ คนฺตุํ ยุตฺตํ, มหาปชาปติยา สนฺติกํ คนฺตฺวา ปพฺพชฺชํ อนุชานาเปตฺวา ปพฺพชิสฺสามา’’ติ ปญฺจสตาปิ มหาปชาปตึ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘อยฺเย, อมฺหากํ ปพฺพชฺชํ อนุชานาเปถา’’ติ อาหํสุ. มหาปชาปตี ตา อิตฺถิโย คเหตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ. เสตจฺฉตฺตสฺส เหฏฺฐา รญฺโญ ปรินิพฺพุตกาเล อุปสงฺกมีติปิ วทนฺติเยว.

51. In the first discourse of the sixth chapter, 'he dwelt among the Sakyans' means he went and dwelt there on his first visit. Mahāpajāpatī—she received this name because of the greatness of her progeny, both of sons and of daughters. 'She approached the Blessed One'—the Blessed One went to Kapilapura and first gave the going-forth to Nanda, and on the seventh day to Prince Rāhula. Then, during the Cumbaṭaka quarrel, when the residents of both cities had gone out for battle, the Teacher went, instructed those kings, and taught the Attadaṇḍa Sutta. The kings were pleased and each gave two hundred and fifty princes; those five hundred princes went forth in the Teacher's presence. Then their former wives sent a message and aroused discontent in them. The Teacher, knowing that their discontent had arisen, led those five hundred young bhikkhus to Lake Kuṇāla. Having sat on the stone slab where he had formerly sat in his time as Kuṇāla, he dispelled their discontent with the story of the Kuṇāla Jātaka and established all of them in the fruit of stream-entry. Then, having brought them to the Great Forest, he established them in the fruit of Arahantship. To know their state of mind, their former wives again sent a message. They sent a reply: 'We are unfit for the household life.' Those women thought, 'It is not proper for us to go to another's home now. We will go to Mahāpajāpatī, have her get permission for the going-forth, and we will go forth.' All five hundred approached Mahāpajāpatī and said, 'Noble lady, have permission granted for our going-forth.' Mahāpajāpatī took those women and approached the Blessed One. It is also said that she approached at the time of the king's parinibbāna, under the white parasol.

อลํ โคตมิ, มา เต รุจฺจีติ กสฺมา ปฏิกฺขิปิ, นนุ สพฺเพสมฺปิ พุทฺธานํ จตสฺโส ปริสา โหนฺตีติ? กามํ โหนฺติ, กิลเมตฺวา ปน อเนกวารํ ยาจิเต อนุญฺญาตํ ปพฺพชฺชํ ‘‘ทุกฺเขน ลทฺธา’’ติ สมฺมา ปริปาเลสฺสนฺตีติ ครุํ กตฺวา อนุญฺญาตุกาโม ปฏิกฺขิปิ. ปกฺกามีติ ปุน กปิลปุรเมว ปาวิสิ. ยถาภิรนฺตํ [Pg.236] วิหริตฺวาติ โพธเนยฺยสตฺตานํ อุปนิสฺสยํ โอโลเกนฺโต ยถาชฺฌาสยเน วิหริตฺวา. จาริกํ ปกฺกามีติ มหาชนสงฺคหํ กโรนฺโต อุตฺตมาย พุทฺธสิริยา อโนปเมน พุทฺธวิลาเสน อตุริตจาริกํ ปกฺกามิ.

'Enough, Gotamī, let this not be your wish.' Why did he refuse? Is it not so that all Buddhas have four assemblies? Indeed, they do. However, wishing to grant permission only after making it a weighty matter, he refused, thinking: 'When the going-forth, permitted after I have been wearied by being asked many times, is obtained with difficulty, they will guard it well.' 'He departed' means he re-entered Kapilapura itself. 'Having dwelt as he pleased' means having dwelt according to his inclination while observing the supporting conditions for beings who could be enlightened. 'He set out on a wandering tour' means, while benefiting the great multitude, he set out on an unhurried tour with the supreme splendor of a Buddha and with incomparable Buddha-grace.

สมฺพหุลาหิ สากิยานีหิ สทฺธินฺติ อนฺโตนิเวสนมฺหิเยว ทสพลํ อุทฺทิสฺส ปพฺพชฺชาเวสํ คเหตฺวา ปญฺจสตา สากิยานิโย ปพฺพชฺชาเวสํเยว คาหาเปตฺวา สพฺพาหิปิ ตาหิ สมฺพหุลาหิ สากิยานีหิ สทฺธึ. จาริกํ ปกฺกามีติ คมนํ อภินีหริ. คมนาภินีหรณกาเล ปน ตา สุขุมาลา ราชิตฺถิโย ปทสา คนฺตุํ น สกฺขิสฺสนฺตีติ สากิยโกลิยราชาโน โสวณฺณสิวิกาโย อุปฏฺฐาปยึสุ. ตา ปน ‘‘ยาเน อารุยฺห คจฺฉนฺตีติ สตฺถริ อคารโว กโต โหตี’’ติ เอกปณฺณาสโยชนิกํ ปทสาว ปฏิปชฺชึสุ. ราชาโนปิ ปุรโต จ ปจฺฉโต จ อารกฺขํ สํวิทหาเปตฺวา ตณฺฑุลสปฺปิเตลาทีนํ สกฏานิ ปูราเปตฺวา ‘‘คตฏฺฐาเน คตฏฺฐาเน อาหารํ ปฏิยาเทถา’’ติ ปุริเส เปสยึสุ. สูเนหิ ปาเทหีติ ตาสญฺหิ สุขุมาลตฺตา ปาเทสุ เอโก โผโฏ อุฏฺเฐติ, เอโก ภิชฺชติ. อุโภ ปาทา กตกฏฺฐิสมฺปริกิณฺณา วิย หุตฺวา อุทฺธุมาตา ชาตา. เตน วุตฺตํ – ‘‘สูเนหิ ปาเทหี’’ติ. พหิทฺวารโกฏฺฐเกติ ทฺวารโกฏฺฐกโต พหิ. กสฺมา ปเนวํ ฐิตาติ? เอวํ กิรสฺสา อโหสิ – ‘‘อหํ ตถาคเตน อนนุญฺญาตา สยเมว ปพฺพชฺชาเวสํ อคฺคเหสึ, เอวํ คหิตภาโว จ ปน เม สกลชมฺพุทีเป ปากโฏ ชาโต. สเจ สตฺถา ปพฺพชฺชํ อนุชานาติ, อิจฺเจตํ กุสลํ. สเจ ปน นานุชานิสฺสติ, มหตี ครหา ภวิสฺสตี’’ติ วิหารํ ปวิสิตุํ อสกฺโกนฺตี โรทมานาว อฏฺฐาสิ.

'With many Sakyan women' means: with all those many Sakyan women, after she herself, right within the palace, had taken on the guise of one gone forth with the Ten-Powered One in mind, and had caused the five hundred Sakyan women to take on that same guise. 'She set out on a wandering tour' means she undertook the journey. At the time of undertaking the journey, however, thinking that those delicate royal ladies would be unable to go on foot, the Sakyan and Koliyan kings provided golden palanquins. But those ladies, thinking, 'If we go having mounted a vehicle, it would be an act of disrespect toward the Teacher,' undertook the fifty-one yojana journey on foot. The kings also had guards arranged in front and behind, had carts filled with rice, ghee, oil, and so on, and sent men with the instruction, 'Prepare food at every place they go.' 'With swollen feet': because of their delicateness, one blister would arise on their feet, and another would break. Both feet became swollen, as if covered all over with blisters. Therefore it was said, 'with swollen feet.' 'Outside the gatehouse' means outside of the gatehouse. Why did she stand there like that? It is said that this thought occurred to her: 'Without being permitted by the Tathāgata, I took on the guise of one gone forth by myself, and the fact that I have done so has become well-known throughout all of Jambudīpa. If the Teacher permits the going-forth, that is good. But if he does not permit it, there will be great blame.' Unable to enter the monastery, she just stood there weeping.

กึ นุ ตฺวํ โคตมีติ กึ นุ ราชกุลานํ วิปตฺติ อุปฺปนฺนา, เกน ตฺวํ การเณน เอวํ วิวณฺณภาวํ ปตฺตา, สูเนหิ ปาเทหิ…เป… ฐิตาติ. อญฺเญนปิ ปริยาเยนาติ อญฺเญนปิ การเณน. พหุการา, ภนฺเตติอาทินา ตสฺสา คุณํ กเถตฺวา ปุน ปพฺพชฺชํ ยาจนฺโต เอวมาห. สตฺถาปิ ‘‘อิตฺถิโย นาม ปริตฺตปญฺญา, เอกยาจิตมตฺเตน ปพฺพชฺชาย อนุญฺญาตาย น มม สาสนํ ครุํ กตฺวา คณฺหิสฺสนฺตี’’ติ ติกฺขตฺตุํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อิทานิ ครุํ กตฺวา คาหาเปตุกามตาย สเจ, อานนฺท, มหาปชาปตี โคตมี [Pg.237] อฏฺฐ ครุธมฺเม ปฏิคฺคณฺหาติ, สาว’สฺสา โหตุ อุปสมฺปทาติอาทิมาห. ตตฺถ สาวสฺสาติ สา เอว อสฺสา ปพฺพชฺชาปิ อุปสมฺปทาปิ โหตุ.

"What is it, Gotamī? Has some misfortune befallen the royal families? For what reason have you attained such a discolored state, standing with swollen feet and a body covered in dust?" Thus he spoke. 'By another means' means by another reason. Having spoken of her virtues, beginning with, "Venerable sir, she was of great help," and desiring to request ordination again, he spoke thus. The Teacher also, thinking, "Women are of little wisdom. If ordination is granted to these Sakyan women merely by being asked, they will not take my teaching seriously," refused three times. Now, due to his desire to make her accept it seriously, he said, "Ānanda, if Mahāpajāpatī Gotamī accepts the eight weighty principles, let that be her full ordination," and so on. Therein, 'sāvassā' means: for her, let that very thing be both the going forth and the full ordination.

ตทหูปสมฺปนฺนสฺสาติ ตํทิวสํ อุปสมฺปนฺนสฺส. อภิวาทนํ ปจฺจุฏฺฐานํ อญฺชลิกมฺมํ สามีจิกมฺมํ กตฺตพฺพนฺติ โอมานาติมาเน อกตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน อภิวาทนํ, อาสนา ปจฺจุฏฺฐาย ปจฺจุคฺคมนวเสน ปจฺจุฏฺฐานํ, ทสนเข สโมธาเนตฺวา อญฺชลิกมฺมํ, อาสนปญฺญาปนพีชนาทิกํ อนุจฺฉวิกกมฺมสงฺขาตํ สามีจิกมฺมญฺจ กตพฺพํ. อภิกฺขุเก อาวาเสติ ยตฺถ วสนฺติยา อนนฺตราเยน โอวาทตฺถาย อุปสงฺกมนฏฺฐาเน โอวาททายโก อาจริโย นตฺถิ, อยํ อภิกฺขุโก อาวาโส นาม. เอวรูเป อาวาเส วสฺสํ น อุปคนฺตพฺพํ. อนฺวฑฺฒมาสนฺติ อนุโปสถิกํ. โอวาทูปสงฺกมนนฺติ โอวาทตฺถาย อุปสงฺกมนํ. ทิฏฺเฐนาติ จกฺขุนา ทิฏฺเฐน. สุเตนาติ โสเตน สุเตน. ปริสงฺกายาติ ทิฏฺฐสุตวเสน ปริสงฺกิเตน. ครุธมฺมนฺติ ครุกํ สงฺฆาทิเสสาปตฺตึ. ปกฺขมานตฺตนฺติ อนูนานิ ปนฺนรส ทิวสานิ มานตฺตํ. ฉสุ ธมฺเมสูติ วิกาลโภชนจฺฉฏฺเฐสุ สิกฺขาปเทสุ. สิกฺขิตสิกฺขายาติ เอกสิกฺขมฺปิ อขณฺฑํ กตฺวา ปูริตสิกฺขาย. อกฺโกสิตพฺโพ ปริภาสิตพฺโพติ ทสนฺนํ อกฺโกสวตฺถูนํ อญฺญตเรน อกฺโกสวตฺถุนา น อกฺโกสิตพฺโพ, ภยูปทํสนาย ยาย กายจิ ปริภาสาย น ปริภาสิตพฺโพ.

'Of one ordained that day' means of one ordained on that very day. 'Homage, rising, raising joined palms, and proper conduct should be done' means: without making a display of inferiority or superiority, homage should be done with the five points of contact; rising means rising from one's seat to go and meet them; raising joined palms means bringing the ten fingernails together; and proper conduct, known as suitable actions such as preparing a seat, fanning, and so on, should be done. 'In an abode without a bhikkhu' means a residence where, for a bhikkhunī dwelling there, there is no teacher to give admonition at a place of approach for the purpose of receiving admonition without obstruction; this is called an abode without a bhikkhu. In such an abode, the rains-residence should not be undertaken. 'Every half-month' means on every Uposatha day. 'Approaching for admonition' means approaching for the purpose of admonition. 'By what is seen' means seen with the eye. 'By what is heard' means heard with the ear. 'On suspicion' means suspected on the basis of what is seen and heard. 'A grave rule' means a grave Saṅghādisesa offense. 'Probation for a fortnight' means mānatta for no less than fifteen days. 'In the six rules' means in the training rules of which eating at the wrong time is the sixth. 'Trained in the training' means for one who has fulfilled the training by keeping even a single training rule unbroken. 'Should not be reviled or abused' means one should not be reviled with any one of the ten grounds for reviling, nor should one be abused with any kind of abuse that shows a succession of dangers.

โอวโฏ ภิกฺขุนีนํ ภิกฺขูสุ วจนปโถติ โอวาทานุสาสนธมฺมกถาสงฺขาโต วจนปโถ ภิกฺขุนีนํ ภิกฺขูสุ โอวริโต ปิหิโต, น ภิกฺขุนิยา โกจิ ภิกฺขุ โอวทิตพฺโพ อนุสาสิตพฺโพ วา ‘‘ภนฺเต, โปราณกตฺเถรา อิทํ จีวรวตฺตํ ปูรยึสู’’ติ เอวํ ปน ปเวณิวเสน กเถตุํ วฏฺฏติ. อโนวโฏ ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนีสุ วจนปโถติ ภิกฺขูนํ ปน ภิกฺขุนีสุ วจนปโถ อนิวาริโต, ยถารุจิ โอวทิตุํ อนุสาสิตุํ ธมฺมกถํ กเถตุนฺติ อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถารโต ปเนสา ครุธมฺมกถา สมนฺตปาสาทิกาย วินยสํวณฺณนาย (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๔๘) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา.

'The path of speech for bhikkhunīs towards bhikkhus is closed' means: the path of speech for bhikkhunīs towards bhikkhus, which is known as admonition, instruction, and Dhamma talk, is closed and blocked. A bhikkhunī should not admonish or instruct any bhikkhu. However, it is permissible to speak according to tradition, thus: "Venerable sir, the ancient elders fulfilled this duty concerning robes." 'The path of speech for bhikkhus towards bhikkhunīs is not closed' means: for bhikkhus, the path of speech towards bhikkhunīs—to admonish, instruct, and give Dhamma talks according to their wish—is not forbidden. This is the summary here. But in detail, this talk on the grave rules should be understood according to the method already explained in the Vinaya commentary called the Samantapāsādikā.

อิเม ปน อฏฺฐ ครุธมฺเม สตฺถุ สนฺติเก อุคฺคเหตฺวา เถเรน อตฺตโน อาโรจิยมาเน สุตฺวาว มหาปชาปติยา ตาว มหนฺตํ โทมนสฺสํ ขเณน [Pg.238] ปฏิปฺปสฺสมฺภิ, อโนตตฺตทหโต อาภเตน สีตุทกสฺส ฆฏสเตน มตฺถเก ปริสิตฺตา วิย วิคตปริฬาหา อตฺตมนา หุตฺวา ครุธมฺมปฏิคฺคหเณน อุปฺปนฺนปีติปาโมชฺชํ อาวิกโรนฺตี เสยฺยถาปิ, ภนฺเตติอาทิกํ อุทานํ อุทาเนสิ.

Having learned these eight grave rules in the presence of the Teacher, as soon as Mahāpajāpatī heard them being declared to her by the elder, her great displeasure immediately subsided. As if sprinkled on the head with a hundred pots of cool water brought from Lake Anotatta, she became free from burning distress and glad at heart. Making manifest the joy and gladness that arose from accepting the grave rules, she uttered an inspired utterance beginning with, "Just as, venerable sir..." and so on.

กุมฺภตฺเถนเกหีติ กุมฺเภ ทีปํ ชาเลตฺวา เตน อาโลเกน ปรฆเร ภณฺฑํ วิจินิตฺวา เถนกโจเรหิ. เสตฏฺฐิกา นาม โรคชาตีติ เอโก ปาณโก นาฬมชฺฌคตํ กณฺฑํ วิชฺฌติ, เยน วิทฺธา กณฺฑา นิกฺขนฺตมฺปิ สาลิสีสํ ขีรํ คเหตุํ น สกฺโกติ. มญฺชิฏฺฐิกา นาม โรคชาตีติ อุจฺฉูนํ อนฺโตรตฺตภาโว.

'By pot-thieves' means by thieves who, having lit a lamp in a pot, search for goods in another's house by that light to steal. 'The disease called white-stalk' means a type of disease where a certain insect pierces the stalk inside the stem; because it has been pierced, the ear of rice, even though it has emerged, is unable to take up the milky sap. 'The disease called madder-stalk' is the state of being red inside of sugarcanes.

มหโต ตฬากสฺส ปฏิกจฺเจว อาฬินฺติ อิมินา ปน เอตมตฺถํ ทสฺเสติ – ยถา มหโต ตฬากสฺส ปาฬิยา อพทฺธายปิ กิญฺจิ อุทกํ ติฏฺฐเตว, ปฐมเมว พทฺธาย ปน ยํ อพทฺธปจฺจยา น ติฏฺเฐยฺย, ตมฺปิ ติฏฺเฐยฺย, เอวเมว เย อิเม อนุปฺปนฺเน วตฺถุสฺมึ ปฏิกจฺเจว อนติกฺกมนตฺถาย ครุธมฺมา ปญฺญตฺตา, เตสุ อปญฺญตฺเตสุ มาตุคามสฺส ปพฺพชิตตฺตา ปญฺจ วสฺสสตานิ สทฺธมฺโม ติฏฺเฐยฺย. ปฏิกจฺเจว ปญฺญตฺตตฺตา ปน อปรานิปิ ปญฺจ วสฺสสตานิ ฐสฺสตีติ เอวํ ปฐมํ วุตฺตวสฺสสหสฺสเมว ฐสฺสติ. วสฺสสหสฺสนฺติ เจตํ ปฏิสมฺภิทาปเภทปฺปตฺตขีณาสวานํ วเสเนว วุตฺตํ, ตโต ปน อุตฺตริปิ สุกฺขวิปสฺสกขีณาสววเสน วสฺสสหสฺสํ, อนาคามิวเสน วสฺสสหสฺสํ, สกทาคามิวเสน วสฺสสหสฺสํ, โสตาปนฺนวเสน วสฺสสหสฺสนฺติ เอวํ ปญฺจวสฺสสหสฺสานิ ปฏิเวธสทฺธมฺโม ฐสฺสติ. ปริยตฺติธมฺโมปิ ตานิเยว. น หิ ปริยตฺติยา อสติ ปฏิเวโธ อตฺถิ, นาปิ ปริยตฺติยา สติ ปฏิเวโธ น โหติ. ลิงฺคํ ปน ปริยตฺติยา อนฺตรหิตายปิ จิรํ ปวตฺติสฺสตีติ.

By the text beginning, 'Building an embankment for a great reservoir in advance,' he shows this meaning: Just as for a great reservoir, even if the embankment is not built, some water will still remain; but if it is built beforehand, even that water which would not have remained due to the lack of an embankment would remain. In the very same way, these grave rules were laid down in advance before the matter arose, for the sake of non-transgression. If these had not been laid down, because of women having gone forth, the good Dhamma would have lasted for five hundred years. But because they were laid down in advance, the good Dhamma will last for another five hundred years. Thus, the thousand years spoken of at first will stand. And this 'thousand years' is spoken of with respect to the arahants who have attained the analytical knowledges. Beyond that, for a thousand years with respect to the dry-insight arahants, for a thousand years with respect to non-returners, for a thousand years with respect to once-returners, and for a thousand years with respect to stream-enterers—thus, for five thousand years the good Dhamma of penetration will last. The Dhamma of learning will also last for that same five thousand years. For when the learning does not exist, penetration does not exist; and when the learning exists, it is not that penetration does not happen—it surely happens. But the outward sign of a monk will continue for a long time even when the learning has disappeared.

๒. โอวาทสุตฺตวณฺณนา

2. Commentary on the Discourse on Exhortation

๕๒. ทุติเย พหุสฺสุโตติ อิธ สกลสฺสปิ พุทฺธวจนสฺส วเสน พหุสฺสุตภาโว เวทิตพฺโพ. ครุธมฺมนฺติ กายสํสคฺคํ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. ภิกฺขุโนวาทกวินิจฺฉโย ปน สมนฺตปาสาทิกาย (ปาจิ. อฏฺฐ. ๑๔๔ อาทโย) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

52. In the second discourse, 'one of much learning' here should be understood as the state of being one of much learning by way of the entire word of the Buddha. By 'a grave rule' is meant bodily contact. This is the summary here. However, the decision regarding the exhortation of bhikkhunīs should be understood according to the method spoken of in the Samantapāsādikā.

๓. สํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา

3. Commentary on the Concise Discourse

๕๓. ตติเย [Pg.239] สราคายาติ สราคตฺถาย. วิราคายาติ วิรชฺชนตฺถาย. สํโยคายาติ วฏฺเฏ สํโยคตฺถาย. วิสํโยคายาติ วฏฺเฏ วิสํโยคภาวตฺถาย. อาจยายาติ วฏฺฏสฺส วฑฺฒนตฺถาย. โน อปจยายาติ น วฏฺฏวิทฺธํสนตฺถาย. ทุพฺภรตายาติ ทุปฺโปสนตฺถาย. โน สุภรตายาติ น สุขโปสนตฺถาย. อิมสฺมึ สุตฺเต ปฐมวาเรน วฏฺฏํ กถิตํ, ทุติยวาเรน วิวฏฺฏํ กถิตํ. อิมินา จ ปน โอวาเทน โคตมี อรหตฺตํ ปตฺตาติ.

53. In the third discourse: 'For passion' (sarāgāya) means for the purpose of passion. 'For dispassion' (virāgāya) means for the purpose of becoming dispassionate. 'For bondage' (saṃyogāya) means for the purpose of bondage in the round of existence. 'For release' (visaṃyogāya) means for the purpose of the state of being without bondage in the round of existence. 'For accumulation' (ācayāya) means for the purpose of the increase of the round. 'Not for decline' (no apacayāya) means not for the purpose of destroying the round. 'For being difficult to support' (dubbharatāya) means for the purpose of being difficult to support. 'Not for being easy to support' (no subharatāya) means not for the purpose of being easy to support. In this discourse, in the first section the round of existence is taught; in the second section, that which is free from the round is taught. And by this exhortation, Gotamī attained Arahantship.

๔. ทีฆชาณุสุตฺตวณฺณนา

4. Commentary on the Discourse to Dīghajāṇu

๕๔. จตุตฺเถ พฺยคฺฆปชฺชาติ อิทมสฺส ปเวณิ นาม วเสน อาลปนํ. ตสฺส หิ ปุพฺพปุริสา พฺยคฺฆปเถ ชาตาติ ตสฺมึ กุเล มนุสฺสา พฺยคฺฆปชฺชาติ วุจฺจนฺติ. อิสฺสตฺเถนาติ อิสฺสาสกมฺเมน. ตตฺรุปายายาติ ‘‘อิมสฺมึ กาเล อิทํ นาม กาตุํ วฏฺฏตี’’ติ ชานเน อุปายภูตาย. วุทฺธสีลิโนติ วฑฺฒิตสีลา วุทฺธสมาจารา. อายนฺติ อาคมนํ. นาจฺโจคาฬฺหนฺติ นาติมหนฺตํ. นาติหีนนฺติ นาติกสิรํ. ปริยาทายาติ คเหตฺวา เขเปตฺวา. ตตฺถ ยสฺส วยโต ทิคุโณ อาโย, ตสฺส วโย อายํ ปริยาทาตุํ น สกฺโกติ.

54. In the fourth discourse: 'Byagghapajja' is his term of address by way of his family name. For his forefathers were born on a tiger's path; therefore, in that family, people are called 'Byagghapajja.' 'By archery' (issatthena) means by the work of archery. 'By a suitable means for that' (tatrupāyāya) means by being a means for knowing, 'At this time, it is suitable to do such and such a thing.' 'Of mature virtue' (vuddhasīlino) means those of developed virtue, of mature conduct. 'Income' (āyaṃ) means that which comes in. 'Not too much' (nāccogāḷhaṃ) means not too great. 'Not too little' (nātihīnaṃ) means not too miserable. 'Having exhausted' (pariyādāya) means having taken and spent. In that context, for one whose income is double his expenditure, his expenditure is not able to exhaust his income.

‘‘จตุธา วิภเช โภเค, ปณฺฑิโต ฆรมาวสํ;

เอเกน โภเค ภุญฺเชยฺย, ทฺวีหิ กมฺมํ ปโยชเย;

จตุตฺถญฺจ นิธาเปยฺย, อาปทาสุ ภวิสฺสตี’’ติ. (ที. นิ. ๓.๒๖๕) –

A wise person, living at home, should divide their wealth into four portions: with one portion, they should enjoy their wealth; with two, they should apply it to their work; and the fourth they should set aside, thinking, 'It will be for me in times of misfortune.'

เอวํ ปฏิปชฺชโต ปน วโย อายํ ปริยาทาตุํ น สกฺโกติเยว.

However, for one who practices thus, his expenditure is indeed unable to exhaust his income.

อุทุมฺพรขาทีวาติ ยถา อุทุมฺพรานิ ขาทิตุกาเมน ปกฺเก อุทุมฺพรรุกฺเข จาลิเต เอกปฺปหาเรเนว พหูนิ ผลานิ ปตนฺติ, โส ขาทิตพฺพยุตฺตกานิ ขาทิตฺวา อิตรานิ พหุตรานิ ปหาย คจฺฉติ, เอวเมวํ โย อายโต วยํ พหุตรํ กตฺวา วิปฺปกิรนฺโต โภเค ปริภุญฺชติ, โส ‘‘อุทุมฺพรขาทิกํวายํ กุลปุตฺโต โภเค ขาทตี’’ติ วุจฺจติ. อเชฏฺฐมรณนฺติ [Pg.240] อนายกมรณํ. สมํ ชีวิกํ กปฺเปตีติ สมฺมา ชีวิกํ กปฺเปติ. สมชีวิตาติ สมชีวิตาย ชีวิตา. อปายมุขานีติ วินาสสฺส ฐานานิ.

'Like one who eats udumbara fruits' (udumbarakhādīva) is as follows: just as when a person wishing to eat udumbara fruits shakes a ripe udumbara tree, many fruits fall with a single shake; he eats those that are fit to be eaten and leaves, abandoning the others which are more numerous. In the same way, one who, making his expenditure much greater than his income, enjoys his wealth while scattering it about, is said to be a clansman who 'consumes wealth like one who eats udumbara fruits.' 'Dying without a senior' (ajeṭṭhamaraṇaṃ) means dying without a leader. 'He manages his livelihood evenly' (samaṃ jīvikaṃ kappeti) means he manages his livelihood rightly. 'A balanced livelihood' (samajīvitā) means living by means of a balanced livelihood. 'The mouths of ruin' (apāyamukhāni) means the causes of destruction.

อุฏฺฐาตา กมฺมเธยฺเยสูติ กมฺมกรณฏฺฐาเนสุ อุฏฺฐานวีริยสมฺปนฺโน. วิธานวาติ วิทหนสมฺปนฺโน. โสตฺถานํ สมฺปรายิกนฺติ โสตฺถิภูตํ สมฺปรายิกํ. สจฺจนาเมนาติ พุทฺธตฺตาเยว พุทฺโธติ เอวํ อวิตถนาเมน. จาโค ปุญฺญํ ปวฑฺฒตีติ จาโค จ เสสปุญฺญญฺจ ปวฑฺฒติ. อิมสฺมึ สุตฺเต สทฺธาทโย มิสฺสกา กถิตา. ปญฺจมํ อุตฺตานเมว.

'Energetic in undertakings' (uṭṭhātā kammadheyyesu) means endowed with rising energy in the spheres of work. 'One who arranges' (vidhānavā) means endowed with management. 'Well-being in the future life' (sotthānaṃ samparāyikaṃ) means that which pertains to the future life and is a state of well-being. 'By a true name' (saccanāmena) means by an unerring name, thus: he is called 'Buddha' precisely because of having awakened. 'Giving and merit increase' (cāgo puññaṃ pavaḍḍhati) means that both giving and the remaining merit increase. In this discourse, faith and the other qualities are taught in combination. The fifth is self-evident.

๖. ภยสุตฺตวณฺณนา

6. Commentary on the Bhaya Sutta

๕๖. ฉฏฺเฐ คพฺโภติ คพฺภวาโส. ทิฏฺฐธมฺมิกาปีติ สนฺทิฏฺฐิกา คพฺภวาสสทิสา ปุนปิ มนุสฺสคพฺภา. สมฺปรายิกาปีติ ฐเปตฺวา มนุสฺสคพฺเภ เสสคพฺภา. อุภยํ เอเต กามา ปวุจฺจนฺตีติ ภยญฺจ ทุกฺขญฺจ, ภยญฺจ โรโค จ, ภยญฺจ คณฺโฑ จ, ภยญฺจ สลฺลญฺจ, ภยญฺจ สงฺโค จ, ภยญฺจ ปงฺโก จ, ภยญฺจ คพฺโภ จาติ เอวํ อุภยํ เอเต กามา ปวุจฺจนฺติ. สาตรูเปนาติ กามสุเขน. ปลิปถนฺติ วฏฺฏปลิปถํ. อติกฺกมฺมาติ อิมสฺมึ ฐาเน วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อสฺส ภิกฺขุโน อรหตฺตปฺปตฺตภาโว คหิโต. เอวรูปํ ปชํ ชาติชรูเปตํ ตีสุ ภเวสุ ผนฺทมานํ อเวกฺขตีติ สุตฺเต วฏฺฏํ กเถตฺวา คาถาสุ วิวฏฺฏํ กถิตนฺติ. สตฺตมฏฺฐมานิ อุตฺตานตฺถาเนว.

56. In the sixth discourse: ‘The womb’ (gabbha) means conception in the womb. ‘Even in this life’ (diṭṭhadhammikāpi) means that which is visible, similar to conception in the womb, and again, human conception. ‘In the hereafter’ (samparāyikāpi) means, having set aside human conception, the remaining conceptions. ‘Both these are called sensual pleasures’ (ubhayaṃ ete kāmā pavuccanti) means fear and suffering, fear and disease, fear and boils, fear and darts, fear and attachment, fear and mire, and fear and conception in the womb—thus both these are called sensual pleasures. ‘With delightful form’ (sātarūpena) means with the pleasure of sensual desires. ‘A difficult path’ (palipathaṃ) means the difficult path of the cycle of existence. ‘Having transcended’ (atikkamma): in this instance, it should be understood that the state of Arahantship has been attained by that monk who has developed insight. ‘He observes such a being, endowed with birth and old age, trembling in the three states of existence’ means that having taught about the cycle of existence in the discourse, freedom from the cycle is taught in the verses. The seventh and eighth have only an obvious meaning.

๙-๑๐. ปุคฺคลสุตฺตทฺวยวณฺณนา

9-10. Commentary on the Two Puggala Suttas

๕๙-๖๐. นวเม อุชุภูโตติ กายวงฺกาทีนํ อภาเวน อุชุโก. ปญฺญาสีลสมาหิโตติ ปญฺญาย จ สีเลน จ สมนฺนาคโต. ยชมานานนฺติ ทานํ ททนฺตานํ. ปุญฺญเปกฺขานนฺติ ปุญฺญํ โอโลเกนฺตานํ คเวสนฺตานํ[Pg.241]. โอปธิกนฺติ อุปธิวิปากํ, โอปธิภูตํ ฐานํ อปฺปมาณํ. ทสเม สมุกฺกฏฺโฐติ อุกฺกฏฺโฐ อุตฺตโม. สตฺตานนฺติ สพฺพสตฺตานํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

In the ninth discourse: ‘Upright’ (ujubhūto) means straight due to the absence of bodily crookedness and so on. ‘Endowed with wisdom and virtue’ (paññāsīlasamāhito) means endowed with wisdom and with virtue. ‘Of donors’ (yajamānānaṃ) means of those who give gifts. ‘Of those who seek merit’ (puññapekkhānaṃ) means of those who look for and search for merit. ‘Pertaining to the substrata’ (opadhikaṃ) means having the aggregates as its result, an immeasurable state that has become a substratum. In the tenth discourse: ‘Most excellent’ (samukkaṭṭho) means excellent, supreme. ‘Of beings’ (sattānaṃ) means of all beings. The rest is obvious everywhere.

โคตมีวคฺโค ฉฏฺโฐ.

The Gotamī Chapter, the Sixth.

(๗) ๒. ภูมิจาลวคฺโค

(7) 2. The Bhūmicāla Chapter

๑. อิจฺฉาสุตฺตวณฺณนา

1. Commentary on the Icchā Sutta

๖๑. สตฺตมสฺส ปฐเม ปวิวิตฺตสฺสาติ กายวิเวเกน วิวิตฺตสฺส. นิรายตฺตวุตฺติโนติ กตฺถจิ อนายตฺตวุตฺติโน วิปสฺสนากมฺมิกสฺส. ลาภายาติ จตุปจฺจยลาภาย. โสจี จ ปริเทวี จาติ โสกี จ ปริเทวี จ. โสจิจฺจ ปริเทวิจฺจาติปิ ปาโฐ. จุโต จ สทฺธมฺมาติ ตํขณํเยว วิปสฺสนาสทฺธมฺมา จุโต. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

61. In the first discourse of the seventh chapter: ‘Secluded’ (pavivittassa) means secluded by the seclusion of the body. ‘Of one whose living is not dependent’ (nirāyattavuttino) means of one whose living is not dependent on anything, one who is engaged in the work of insight meditation. ‘For gain’ (lābhāya) means for the gain of the four requisites. ‘Grieving and lamenting’ (socī ca paridevī ca) means with grief and with lamentation. There is also the reading ‘socicca paridevicca’. ‘Fallen from the good Dhamma’ (cuto saddhammā) means at that very moment, one has fallen from the good Dhamma which is insight. In this discourse, the cycle of existence and freedom from the cycle are taught.

๒. อลํสุตฺตวณฺณนา

2. Commentary on the Alaṃ Sutta

๖๒. ทุติเย อลํ อตฺตโน อลํ ปเรสนฺติ อตฺตโน จ ปเรสญฺจ หิตปฏิปตฺติยํ สมตฺโถ ปริยตฺโต อนุจฺฉวิโก. ขิปฺปนิสนฺตีติ ขิปฺปํ อุปธาเรติ, ขนฺธธาตุอายตนาทีสุ กถิยมาเนสุ เต ธมฺเม ขิปฺปํ ชานาตีติ อตฺโถ. อิมสฺมึ สุตฺเต สมถวิปสฺสนา กถิตา. ปุคฺคลชฺฌาสเยน ปน เทสนาวิลาเสน เจตํ มตฺถกโต ปฏฺฐาย เหฏฺฐา โอตรนฺตํ กถิตนฺติ.

62. In the second discourse: ‘Sufficient for oneself, sufficient for others’ (alaṃ attano alaṃ paresaṃ) means one is capable, sufficient, and suitable for the practice for the welfare of both oneself and others. ‘Quick to penetrate’ (khippanisanti) means one quickly comprehends; when the aggregates, elements, sense bases, and so on are being taught, one quickly knows those principles—this is the meaning. In this discourse, serenity and insight are taught. However, by means of the individual’s disposition and the grace of the teaching, this is taught descending from the top downwards.

๓. สํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา

3. Commentary on the Concise Discourse

๖๓. ตติเย เอวเมวาติ นิกฺการเณเนว. ยถา วา อยํ ยาจติ, เอวเมว. โมฆปุริสาติ มูฬฺหปุริสา ตุจฺฉปุริสา. อชฺเฌสนฺตีติ ยาจนฺติ. อนุพนฺธิตพฺพนฺติ อิริยาปถานุคมเนน อนุพนฺธิตพฺพํ มํ น วิชหิตพฺพํ มญฺญนฺติ. อาชานนตฺถํ อปสาเทนฺโต เอวมาห. เอส กิร ภิกฺขุ โอวาเท ทินฺเนปิ ปมาทเมว อนุยุญฺชติ, ธมฺมํ สุตฺวา ตตฺเถว วสติ, สมณธมฺมํ กาตุํ น อิจฺฉติ. ตสฺมา ภควา เอวํ อปสาเทตฺวา ปุน ยสฺมา โส อรหตฺตสฺส อุปนิสฺสยสมฺปนฺโน[Pg.242], ตสฺมา ตํ โอวทนฺโต ตสฺมาติห เต ภิกฺขุ เอวํ สิกฺขิตพฺพนฺติอาทิมาห. ตตฺถ อชฺฌตฺตํ เม จิตฺตํ ฐิตํ ภวิสฺสติ สุสณฺฐิตํ, น จ อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสนฺตีติ อิมินา ตาวสฺส โอวาเทน นิยกชฺฌตฺตวเสน จิตฺเตกคฺคตามตฺโต มูลสมาธิ วุตฺโต.

63. In the third sutta, 'just so' means without any reason. Just as this monk requests, so it is. 'Foolish persons' means deluded persons, worthless persons. 'They beg' means they request. 'Should be followed' means they think, 'I should be followed by following my posture and should not be abandoned.' Wishing to make it known, he speaks thus, disparagingly. It seems this monk, even when given advice, strives only in heedlessness; having heard the Dhamma, he remains just as he was and does not wish to practice the ascetic’s duty. Therefore, the Blessed One, having disparaged him thus, then—because that monk was endowed with the strong supporting condition for Arahantship—wishing to advise him, spoke the words beginning with, 'Therefore, monk, you should train thus…' Therein, by this instruction, 'Internally my mind will be steady, well-composed, and arisen evil, unwholesome states will not stand overwhelming my mind,' firstly, for that monk, by way of his own internal state, the root concentration, which is the cause of one-pointedness of mind, is spoken of.

ตโต ‘‘เอตฺตเกเนว สนฺตุฏฺฐึ อนาปชฺชิตฺวา เอวํ โส สมาธิ วฑฺเฒตพฺโพ’’ติ ทสฺเสตุํ ยโต โข เต ภิกฺขุ อชฺฌตฺตํ จิตฺตํ ฐิตํ โหติ สุสณฺฐิตํ, น จ อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐนฺติ, ตโต เต ภิกฺขุ เอวํ สิกฺขิตพฺพํ ‘‘เมตฺตา เม เจโตวิมุตฺติ ภาวิตา ภวิสฺสติ…เป… สุสมารทฺธา’’ติ เอวมสฺส เมตฺตาวเสน ภาวนํ วฑฺเฒตฺวา ปุน ยโต โข เต ภิกฺขุ อยํ สมาธิ เอวํ ภาวิโต โหติ พหุลีกโต, ตโต ตฺวํ ภิกฺขุ อิมํ สมาธึ สวิตกฺกสวิจารมฺปิ ภาเวยฺยาสีติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ – ยทา เต ภิกฺขุ อยํ มูลสมาธิ เอวํ เมตฺตาวเสน ภาวิโต โหติ, ตทา ตฺวํ ตาวตเกนปิ ตุฏฺฐึ อนาปชฺชิตฺวาว อิมํ มูลสมาธึ อญฺเญสุปิ อารมฺมเณสุ จตุกฺกปญฺจกชฺฌานานิ ปาปยมาโน ‘‘สวิตกฺกสวิจารมฺปี’’ติอาทินา นเยน ภาเวยฺยาสีติ.

Then, to show that 'without being content with just this, that concentration should be developed,' it is said: 'When, monk, your mind is internally steady and well-composed, and arisen evil, unwholesome states do not stand overwhelming the mind, then, monk, you should train thus: “My liberation of mind through loving-kindness will be developed… thoroughly undertaken.”' Thus, for that monk, having developed the meditation by way of loving-kindness, it is further said: 'When, monk, this concentration is thus developed and frequently practiced, then you, monk, should develop this concentration with applied and sustained thought,' and so on. The meaning is: when, monk, this root concentration is thus developed by way of loving-kindness, then you, without being content with just that, should develop this root concentration, while causing it to attain the fourfold and fivefold jhānas in other objects as well, by the method beginning with 'with applied and sustained thought.'

เอวํ วตฺวา จ ปน อวเสสพฺรหฺมวิหารปุพฺพงฺคมมฺปิสฺส อญฺเญสุ อารมฺมเณสุ จตุกฺกปญฺจกชฺฌานภาวนํ กเรยฺยาสีติ ทสฺเสนฺโต ยโต โข เต ภิกฺขุ อยํ สมาธิ เอวํ ภาวิโต โหติ สุภาวิโต, ตโต เต ภิกฺขุ เอวํ สิกฺขิตพฺพํ ‘‘กรุณา เม เจโตวิมุตฺตี’’ติอาทิมาห. เอวํ เมตฺตาปุพฺพงฺคมํ จตุกฺกปญฺจกชฺฌานภาวนํ ทสฺเสตฺวา ปุน กายานุปสฺสนาทิปุพฺพงฺคมํ ทสฺเสตุํ ยโต โข เต ภิกฺขุ อยํ สมาธิ เอวํ ภาวิโต โหติ สุภาวิโต, ตโต เต ภิกฺขุ เอวํ สิกฺขิตพฺพํ ‘‘กาเย กายานุปสฺสี’’ติอาทึ วตฺวา ยโต โข เต ภิกฺขุ อยํ สมาธิ เอวํ ภาวิโต โหติ สุภาวิโต, ตโต ตฺวํ ภิกฺขุ เยน เยเนว คคฺฆสีติอาทิมาห. ตตฺถ คคฺฆสีติ คมิสฺสสิ. ผาสุํเยวาติ อิมินา อรหตฺตํ ทสฺเสติ. อรหตฺตปฺปตฺโต หิ สพฺพิริยาปเถสุ ผาสุ วิหรติ นาม.

And having said this, to show that for that monk one should also practice the development of the fourfold and fivefold jhānas in other objects, preceded by the remaining divine abidings, he said, 'When, monk, this concentration is thus developed and well-developed, then you, monk, should train thus: “My liberation of mind through compassion…”' and so on. After showing the development of the fourfold and fivefold jhānas preceded by loving-kindness, to then show the development preceded by the contemplation of the body and so on, after saying, 'When, monk, this concentration is thus developed and well-developed, then you, monk, should train thus: “Contemplating the body in the body…”' and so on, he then said, 'When, monk, this concentration is thus developed and well-developed, then you, monk, wherever you go…' and so on. Therein, `gagghasi` means 'you will go.' By 'at ease indeed,' he shows Arahantship. For one who has attained Arahantship is indeed said to dwell at ease in all postures.

๔. คยาสีสสุตฺตวณฺณนา

4. Commentary on the Gayāsīsa Sutta

๖๔. จตุตฺเถ [Pg.243] เอตทโวจาติ อตฺตโน ปธานภูมิยํ อุปฺปนฺนํ วิตกฺกํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส อาโรเจตุํ – ‘‘ปุพฺพาหํ, ภิกฺขเว’’ติอาทิวจนํ อโวจ. โอภาสนฺติ ทิพฺพจกฺขุญาโณภาสํ. ญาณทสฺสนนฺติ ทิพฺพจกฺขุภูตํ ญาณสงฺขาตํ ทสฺสนํ. สนฺนิวุตฺถปุพฺพนฺติ เอกโต วสิตปุพฺพํ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต ทิพฺพจกฺขุญาณํ, อิทฺธิวิธญาณํ, เจโตปริยญาณํ, ยถากมฺมุปคญาณํ, อนาคตํสญาณํ, ปจฺจุปฺปนฺนํสญาณํ, อตีตํสญาณํ, ปุพฺเพนิวาสญาณนฺติ อิมานิ ตาว อฏฺฐ ญาณานิ ปาฬิยํเยว อาคตานิ, เตหิ ปน สทฺธึ วิปสฺสนาญาณานิ จตฺตาริ มคฺคญาณานิ, จตฺตาริ ผลญาณานิ, จตฺตาริ ปจฺจเวกฺขณญาณานิ, จตฺตาริ ปฏิสมฺภิทาญาณานิ ฉ อสาธารณญาณานีติ เอตานิ ญาณานิ สโมธาเนตฺวา กเถนฺเตน เอวํ อิทํ สุตฺตํ กถิตํ นาม โหติ.

64. In the fourth sutta, 'he spoke thus' means: to announce to the Saṅgha of monks the thought that arose in His own place of striving, He spoke the words beginning, 'Formerly, I, monks...'. 'Radiance' means the radiance of the knowledge of the divine eye. 'Knowledge and vision' means the vision, which is the divine eye, called knowledge. 'Previously dwelt together' means having lived together. However, in this sutta, these eight knowledges have come in the Pāḷi itself: the knowledge of the divine eye, the knowledge of psychic powers, the knowledge of others' minds, the knowledge of the passing away and rebirth of beings according to their kamma, the knowledge of the future, the knowledge of the present, the knowledge of the past, and the knowledge of previous lives. Furthermore, together with these, by one who explains having collected the nine insight knowledges, the four path knowledges, the four fruition knowledges, the four reviewing knowledges, the four analytical knowledges, and the six uncommon knowledges—by explaining thus, this sutta comes to be well explained.

๕. อภิภายตนสุตฺตวณฺณนา

5. Commentary on the Abhibhāyatana Sutta

๖๕. ปญฺจเม อภิภายตนานีติ อภิภวนการณานิ. กึ อภิภวนฺติ? ปจฺจนีกธมฺเมปิ อารมฺมณานิปิ. ตานิ หิ ปฏิปกฺขภาเวน ปจฺจนีกธมฺเม อภิภวนฺติ, ปุคฺคลสฺส ญาณุตฺตริยตาย อารมฺมณานิ. อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญีติอาทีสุ ปน อชฺฌตฺตรูเป ปริกมฺมวเสน อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี นาม โหติ. อชฺฌตฺตญฺหิ นีลปริกมฺมํ กโรนฺโต เกเส วา ปิตฺเต วา อกฺขิตารกาย วา กโรติ. ปีตปริกมฺมํ กโรนฺโต เมเท วา ฉวิยา วา หตฺถตลปาทตเลสุ วา อกฺขีนํ ปีตฏฺฐาเน วา กโรติ. โลหิตปริกมฺมํ กโรนฺโต มํเส วา โลหิเต วา ชิวฺหาย วา อกฺขีนํ รตฺตฏฺฐาเน วา กโรติ. โอทาตปริกมฺมํ กโรนฺโต อฏฺฐิมฺหิ วา ทนฺเต วา นเข วา อกฺขีนํ เสตฏฺฐาเน วา กโรติ. ตํ ปน สุนีลกํ สุปีตกํ สุโลหิตกํ สุโอทาตํ น โหติ, อวิสุทฺธเมว โหติ.

65. In the fifth sutta, 'bases of mastery' means the causes for overcoming. What do they overcome? Both opposing states and objects. For they overcome opposing states by being their counterpart, and they overcome objects due to the superiority of a person's knowledge. Now, in phrases such as 'one who perceives form internally,' one is called 'one who perceives form internally' by means of preliminary practice on an internal form. Indeed, one practicing the blue preliminary meditation internally does so on the hair, or the bile, or the pupils of the eyes. One practicing the yellow preliminary meditation does so on the fat, or the skin, or the palms of the hands and soles of the feet, or the yellow parts of the eyes. One practicing the red preliminary meditation does so on the flesh, or the blood, or the tongue, or the red parts of the eyes. One practicing the white preliminary meditation does so on a bone, or the teeth, or the nails, or the white parts of the eyes. But that form is not perfectly blue, perfectly yellow, perfectly red, or perfectly white; it is only impure.

เอโก พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตีติ ยสฺเสวํ ปริกมฺมํ อชฺฌตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ, นิมิตฺตํ ปน พหิทฺธา, โส เอวํ อชฺฌตฺตํ ปริกมฺมสฺส พหิทฺธา จ อปฺปนาย วเสน ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี เอโก พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตี’’ติ วุจฺจติ. ปริตฺตานีติ อวฑฺฒิตานิ. สุวณฺณทุพฺพณฺณานีติ สุวณฺณานิ วา โหนฺตุ ทุพฺพณฺณานิ วา, ปริตฺตวเสเนว อิทํ อภิภายตนํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตานิ อภิภุยฺยาติ ยถา นาม สมฺปนฺนคฺคหณิโก กฏจฺฉุมตฺตํ ภตฺตํ ลภิตฺวา ‘‘กึ เอตฺถ ภุญฺชิตพฺพํ [Pg.244] อตฺถี’’ติ สํกฑฺฒิตฺวา เอกกพฬเมว กโรติ, เอวเมว ญาณุตฺตริโก ปุคฺคโล วิสทญาโณ ‘‘กิเมตฺถ ปริตฺตเก อารมฺมเณ สมาปชฺชิตพฺพํ อตฺถิ, นายํ มม ภาโร’’ติ ตานิ รูปานิ อภิภวิตฺวา สมาปชฺชติ, สห นิมิตฺตุปฺปาเทเนเวตฺถ อปฺปนํ ปาเปตีติ อตฺโถ. ชานามิ ปสฺสามีติ อิมินา ปนสฺส อาโภโค กถิโต. โส จ โข สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสฺส, น อนฺโตสมาปตฺติยํ. เอวํสญฺญี โหตีติ อาโภคสญฺญายปิ ฌานสญฺญายปิ เอวํสญฺญี โหติ. อภิภวนสญฺญา หิสฺส อนฺโตสมาปตฺติยมฺปิ อตฺถิ, อาโภคสญฺญา ปน สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสฺเสว.

One sees forms externally means: for a person whose preliminary practice has arisen internally, but the counterpart sign has arisen externally, that person is called 'one who, perceiving form internally, sees forms externally' by means of internal preliminary practice and external absorption. Limited means undeveloped. Of good color and bad color means: whether they are of good color or bad color, it should be known that this base of mastery is spoken of by way of the limited. Having mastered them: just as a person with a good appetite, upon receiving a mere ladleful of rice, thinks, 'What is there to eat here?' and, gathering it up, makes just a single mouthful, in the same way a person with superior, clear knowledge thinks, 'What is there to attain in this limited object? This is not difficult for me,' and masters those forms and enters absorption. The meaning is that, in this case, he attains absorption simultaneously with the very arising of the counterpart sign. By I know, I see, his advertence is described. And that occurs for one who has emerged from the attainment, not while within the attainment. He is one who perceives thus means he perceives thus with both the perception related to advertence and the perception related to jhāna. Indeed, for him the perception of mastery exists even within the attainment, but the perception related to advertence exists only for one who has emerged from the attainment.

อปฺปมาณานีติ วฑฺฒิตปฺปมาณานิ, มหนฺตานีติ อตฺโถ. อภิภุยฺยาติ เอตฺถ จ ปน ยถา มหคฺฆโส ปุริโส เอกํ ภตฺตวฑฺฒิตกํ ลภิตฺวา ‘‘อญฺญาปิ โหตุ, อญฺญาปิ โหตุ, กึ เอสา มยฺหํ กริสฺสตี’’ติ น ตํ มหนฺตโต ปสฺสติ, เอวเมว ญาณุตฺตโร ปุคฺคโล วิสทญาโณ ‘‘กึ เอตฺถ สมาปชฺชิตพฺพํ, นยิทํ อปฺปมาณํ, น มยฺหํ จิตฺเตกคฺคตากรเณ ภาโร อตฺถี’’ติ อภิภวิตฺวา สมาปชฺชติ, สห นิมิตฺตุปฺปาทเนเวตฺถ อปฺปนํ ปาเปตีติ อตฺโถ.

Immeasurable means of increased measure; the meaning is 'great.' And here, regarding having mastered: just as a gluttonous person, upon receiving a single large serving of rice, thinks, 'Let there be another, and another! What can this do for me?' and does not regard it as much, in the same way, a person with superior, clear knowledge thinks, 'What is there to attain here? This is not immeasurable; there is no burden for me in achieving one-pointedness of mind,' and having mastered it, enters absorption. The meaning is that, in this case, he attains absorption simultaneously with the very arising of the counterpart sign.

อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญีติ อลาภิตาย วา อนตฺถิกตาย วา อชฺฌตฺตรูเป ปริกมฺมสญฺญาวิรหิโต.

One who is not percipient of form internally means: one who is devoid of the perception of preliminary practice regarding internal form, either due to not having obtained it or due to not desiring it.

เอโก พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตีติ ยสฺส ปริกมฺมมฺปิ นิมิตฺตมฺปิ พหิทฺธา อุปฺปนฺนํ, โส เอวํ พหิทฺธา ปริกมฺมสฺส เจว อปฺปนาย จ วเสน ‘‘อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี เอโก พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตี’’ติ วุจฺจติ. เสสเมตฺถ จตุตฺถาภิภายตเน จ วุตฺตนยเมว. อิเมสุ ปน จตูสุ ปริตฺตํ วิตกฺกจริตวเสน อาคตํ, อปฺปมาณํ โมหจริตวเสน, สุวณฺณํ โทสจริตวเสน, ทุพฺพณฺณํ ราคจริตวเสน. เอเตสญฺหิ เอตานิ สปฺปายานิ. สา จ เนสํ สปฺปายตา วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๔๓) จริยนิทฺเทเส วุตฺตา.

One sees forms externally means: a person for whom both the preliminary practice and the counterpart sign have arisen externally is, by means of external preliminary practice and absorption, called 'one who, not percipient of form internally, sees forms externally.' The remainder here is in the same way as was stated for the fourth base of mastery. But among these four, the limited object is for one of a speculative temperament, the immeasurable for one of a deluded temperament, the object of good color for one of a hateful temperament, and the object of bad color for one of a lustful temperament. Indeed, for these persons, these objects are suitable. And their suitability is stated in the Visuddhimagga in the Exposition on Temperaments.

ปญฺจมอภิภายตนาทีสุ นีลานีติ สพฺพสงฺคาหิกวเสน วุตฺตํ. นีลวณฺณานีติ วณฺณวเสน. นีลนิทสฺสนานีติ นิทสฺสนวเสน. อปญฺญายมานวิวรานิ อสมฺภินฺนวณฺณานิ เอกนีลาเนว หุตฺวา ทิสฺสนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. นีลนิภาสานีติ [Pg.245] อิทํ ปน โอภาสวเสน วุตฺตํ, นีโลภาสานิ นีลปฺปภายุตฺตานีติ อตฺโถ. เอเตน เนสํ สุวิสุทฺธตํ ทสฺเสติ. วิสุทฺธวณฺณวเสเนว หิ อิมานิ อภิภายตนานิ วุตฺตานิ. ‘‘นีลกสิณํ อุคฺคณฺหนฺโต นีลสฺมึ นิมิตฺตํ คณฺหาติ ปุปฺผสฺมึ วา วตฺถสฺมึ วา วณฺณธาตุยา วา’’ติอาทิกํ ปเนตฺถ กสิณกรณญฺจ ปริกมฺมญฺจ อปฺปนาวิธานญฺจ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๕๕) วิตฺถารโต วุตฺตเมวาติ.

In the fifth mastery sphere and so on, 'blue' is said by way of encompassing all. 'Blue-colored' is said by way of color. 'Of blue appearance' is said by way of appearance. This is what is meant: having indiscernible gaps and unmixed color, they appear as being of a solid blue. As for 'of blue radiance', this is said by way of radiance, meaning they have a blue radiance, are endowed with a blue radiance. By this, their special purity is shown. For indeed, these mastery spheres are spoken of only by way of pure color. Herein, that which begins, “One who is taking up the blue kasiṇa grasps the sign in a blue object, whether in a flower, or in a cloth, or in a color-element,” and also the making of the kasiṇa, the preliminary work, and the method of absorption—all this is already explained in detail in the Visuddhimagga.

๖. วิโมกฺขสุตฺตวณฺณนา

6. Commentary on the Vimokkha Sutta

๖๖. วิโมกฺขาติ เกนฏฺเฐน วิโมกฺขา? อธิมุจฺจนฏฺเฐน. โก ปนายํ อธิมุจฺจนฏฺโฐ นาม? ปจฺจนีกธมฺเมหิ จ สุฏฺฐุ มุจฺจนฏฺโฐ, อารมฺมเณ จ อภิรติวเสน สุฏฺฐุ มุจฺจนฏฺโฐ, ปิตุองฺเก วิสฺสฏฺฐงฺคปจฺจงฺคสฺส ทารกสฺส สยนํ วิย อนิคฺคหิตภาเวน นิราสงฺกตาย อารมฺมเณ ปวตฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อยํ ปนตฺโถ ปจฺฉิเม วิโมกฺเข นตฺถิ, ปุริเมสุ วิโมกฺเขสุ อตฺถิ.

6. ‘Liberations’—in what sense are they liberations? In the sense of being resolved upon. And what is this sense of being resolved upon? It is the sense of being well released from opposing states, and the sense of being well released by way of delight in the object. This is what is meant: it proceeds towards the object without being restrained and with a lack of hesitation, like the lying down of a child with relaxed limbs on its father’s lap. This meaning, however, is not present in the final liberation, but it is present in the earlier liberations.

รูปี รูปานิ ปสฺสตีติ เอตฺถ อชฺฌตฺตํ เกสาทีสุ นีลกสิณาทิวเสน อุปฺปาทิตํ รูปชฺฌานํ รูปํ, ตทสฺสตฺถีติ รูปี. พหิทฺธาปิ นีลกสิณาทีนิ รูปานิ ฌานจกฺขุนา ปสฺสติ. อิมินา อชฺฌตฺตพหิทฺธวตฺถุเกสุ กสิเณสุ อุปฺปาทิตชฺฌานสฺส ปุคฺคลสฺส จตฺตาริ รูปาวจรชฺฌานานิ ทสฺสิตานิ. อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญีติ อชฺฌตฺตํ น รูปสญฺญี, อตฺตโน เกสาทีสุ อนุปฺปาทิตรูปาวจรชฺฌาโนติ อตฺโถ. อิมินา พหิทฺธา ปริกมฺมํ กตฺวา พหิทฺธาว อุปฺปาทิตชฺฌานสฺส รูปาวจรชฺฌานานิ ทสฺสิตานิ.

66. Regarding ‘One with form perceives forms’: here, the form-jhāna produced internally by way of the blue kasiṇa, etc., in relation to one’s own hair and so on, is ‘form’; one who possesses that is ‘one with form’. Externally, one perceives forms such as the blue kasiṇa with the eye of jhāna. By this, the four form-sphere jhānas of a person who has produced jhāna in kasiṇas based on internal and external objects are shown. Regarding ‘Not percipient of form internally’: this means one is not percipient of form internally; the meaning is that one has not produced a form-sphere jhāna in relation to one’s own hair and so on. By this, the form-sphere jhānas of one who, having done the preliminary work externally, has produced jhāna only externally, are shown.

สุภนฺเตว อธิมุตฺโต โหตีติ อิมินา สุวิสุทฺเธสุ นีลาทีสุ วณฺณกสิเณสุ ฌานานิ ทสฺสิตานิ. ตตฺถ กิญฺจาปิ อนฺโตอปฺปนาย ‘‘สุภ’’นฺติ อาโภโค นตฺถิ, โย ปน สุวิสุทฺธํ สุภํ กสิณํ อารมฺมณํ กตฺวา วิหรติ, โส ยสฺมา ‘‘สุภนฺติ อธิมุตฺโต โหตี’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ, ตสฺมา เอวํ เทสนา กตา. ปฏิสมฺภิทามคฺเค ปน –

By ‘One is resolved only upon the beautiful,’ the jhānas in relation to the especially pure color kasiṇas, such as blue, are shown. Therein, although within absorption there is no reflection of ‘beautiful,’ one who dwells having made an especially pure and beautiful kasiṇa the object, since they attain a state that can be described as ‘resolved upon the beautiful,’ hence it is taught thus. In the Paṭisambhidāmagga, however—

‘‘กถํ สุภนฺเตว อธิมุตฺโต โหตีติ วิโมกฺโข? อิธ ภิกฺขุ เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ …เป… วิหรติ. เมตฺตาย ภาวิตตฺตา สตฺตา อปฺปฏิกูลา โหนฺติ. กรุณาสหคเตน…เป… มุทิตาสหคเตน [Pg.246] …เป… อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ…เป… วิหรติ. อุเปกฺขาย ภาวิตตฺตา สตฺตา อปฺปฏิกูลา โหนฺติ. เอวํ สุภนฺเตว อธิมุตฺโต โหตีติ วิโมกฺโข’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๑๒) วุตฺตํ.

“How is the liberation one of being resolved only upon the beautiful? Here, a bhikkhu dwells pervading one direction with a mind accompanied by loving-kindness… Because loving-kindness has been developed, beings become non-repugnant. With a mind accompanied by compassion… with appreciative joy… with equanimity, one dwells pervading one direction… Because equanimity has been developed, beings become non-repugnant. Thus is the liberation one of being resolved only upon the beautiful,” it is said.

สพฺพโส รูปสญฺญานนฺติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๒๗๖-๒๗๗) วุตฺตเมว. อยํ อฏฺฐโม วิโมกฺโขติ อยํ จตุนฺนํ ขนฺธานํ สพฺพโส วิสฺสฏฺฐตฺตา วิมุตฺตตฺตา อฏฺฐโม อุตฺตโม วิโมกฺโข นาม.

Regarding ‘the complete transcendence of perceptions of form’ and so on, whatever should be said has already been said in the Visuddhimagga. As for ‘This is the eighth liberation’: this is called the eighth, supreme liberation because of complete detachment from and liberation from the four aggregates.

๗-๘. อนริยโวหารสุตฺตวณฺณนา

7–8. Explanation of the Discourse on Ignoble Speech

๖๗-๖๘. สตฺตเม อนริยโวหาราติ น อริยกถา สโทสกถา. ยาหิ เจตนาหิ เต โวหาเร โวหรนฺติ, ตาสํ เอตํ นามํ. อฏฺฐเม วุตฺตปฏิปกฺขนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

67–68. In the seventh, ‘ignoble speech’ means speech that is not noble, culpable speech. This is the name for the intentions by which they utter those expressions. In the eighth, the meaning should be understood in the manner that is the opposite of what has been said.

๙. ปริสาสุตฺตวณฺณนา

9. Explanation of the Discourse on Assemblies

๖๙. นวเม ขตฺติยปริสาติ ขตฺติยานํ ปริสานํ สนฺนิปาโต สมาคโม. เอส นโย สพฺพตฺถ. อเนกสตํ ขตฺติยปริสนฺติ พิมฺพิสารสมาคม-ญาติสมาคม-ลิจฺฉวิสมาคมาทิสทิสํ, อญฺเญสุ จกฺกวาเฬสุปิ ลพฺภเตว. สลฺลปิตปุพฺพนฺติ อาลาปสลฺลาโป กตปุพฺโพ. สากจฺฉาติ ธมฺมสากจฺฉาปิ สมาปชฺชิตปุพฺพา. ยาทิสโก เตสํ วณฺโณติ เต โอทาตาปิ โหนฺติ กาฬาปิ มงฺคุรจฺฉวีปิ, สตฺถา สุวณฺณวณฺโณ. อิทํ ปน สณฺฐานํ ปฏิจฺจ กถิตํ. สณฺฐานมฺปิ จ เกวลํ เตสํ ปญฺญายติเยว. น ปน ภควา มิลกฺขสทิโส โหติ, นาปิ อามุตฺตมณิกุณฺฑโล, พุทฺธเวเสเนว นิสีทติ. เตปิ อตฺตโน สมานสณฺฐานเมว ปสฺสนฺติ. ยาทิสโก เตสํ สโรติ เต ฉินฺนสฺสราปิ โหนฺติ คคฺคสฺสราปิ กากสฺสราปิ, สตฺถา พฺรหฺมสฺสโรว. อิทํ ปน ภาสนฺตรํ สนฺธาย กถิตํ. สเจปิ หิ สตฺถา ราชาสเน นิสินฺโน กเถติ, ‘‘อชฺช ราชา มธุเรน กเถตี’’ติ เนสํ โหติ. กเถตฺวา ปกฺกนฺเต ปน ภควติ ปุน ราชานํ อาคตํ ทิสฺวา ‘‘โก นุ โข อย’’นฺติ วีมํสา อุปฺปชฺชติ. ตตฺถ โก นุ โข อยนฺติ ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน อิทาเนว มาคธภาสาย สีหฬภาสาย มธุเรน อากาเรน กเถนฺโต โก นุ โข อยํ อนฺตรหิโต, กึ เทโว อุทาหุ [Pg.247] มนุสฺโส’’ติ เอวํ วีมํสนฺตาปิ น ชานนฺตีติ อตฺโถ. กิมตฺถํ ปเนวํ อชานนฺตานํ ธมฺมํ เทเสตีติ? วาสนตฺถาย. เอวํ สุโตปิ หิ ธมฺโม อนาคเต ปจฺจโย โหตีติ อนาคตํ ปฏิจฺจ เทเสติ. อเนกสตํ พฺราหฺมณปริสนฺติอาทินํ โสณทณฺฑสมาคมาทิวเสน เจว อญฺญจกฺกวาฬวเสน จ สมฺภโว เวทิตพฺโพ.

69. In the ninth, ‘the assembly of nobles’ means the gathering or coming together of assemblies of nobles. This method applies everywhere. ‘Many hundreds of noble assemblies’ refers to gatherings like those of Bimbisāra, gatherings of relatives, gatherings of the Licchavis, and others, which are also found in other world-systems. ‘Having conversed before’ means having previously engaged in conversation. ‘Discussion’ means having also previously engaged in discussions on the Dhamma. ‘Such is their appearance’ refers to them being white-skinned, dark-skinned, or tawny-skinned, while the Teacher is golden in color. This is said with reference to their form. And this form is merely what is apparent to them. However, the Blessed One is not like a barbarian, nor does he wear jeweled earrings, but sits in the manner of a Buddha. They see only forms similar to their own. ‘Such is their voice’ refers to them having broken voices, cracked voices, or croaking voices, while the Teacher has a voice like Brahmā’s. This is said with reference to a different language. For even if the Teacher speaks while seated on a royal throne, it occurs to them, “Today the king speaks sweetly.” But when the Blessed One has finished speaking and departs, and they see the king again, they wonder, “Who is this now?” Here, “Who is this now?” means, “Who is this who just now spoke in the Magadhan language or the Sinhalese language with a sweet tone in this place and then disappeared—is it a god or a human?” Even as they wonder thus, they do not know. Why then does he teach the Dhamma to those who do not know? For the sake of habituation. For the Dhamma, even when heard thus, becomes a condition in the future—thus he teaches with reference to the future. The occurrence of ‘many hundreds of brahmin assemblies’ and so forth should be understood in terms of gatherings like that of Soṇadaṇḍa, and so forth, as well as in other world-systems.

๑๐. ภูมิจาลสุตฺตวณฺณนา

10. Explanation of the Earthquake Discourse

๗๐. ทสเม นิสีทนนฺติ อิธ จมฺมขณฺฑํ อธิปฺเปตํ. อุเทนํ เจติยนฺติ อุเทนยกฺขสฺส วสนฏฺฐาเน กตวิหาโร วุจฺจติ. โคตมกาทีสุปิ เอเสว นโย. ภาวิตาติ วฑฺฒิตา. พหุลีกตาติ ปุนปฺปุนํ กตา. ยานีกตาติ ยุตฺตยานํ วิย กตา. วตฺถุกตาติ ปติฏฺฐานฏฺเฐน วตฺถุ วิย กตา. อนุฏฺฐิตาติ อธิฏฺฐิตา. ปริจิตาติ สมนฺตโต จิตา สุวฑฺฒิตา. สุสมารทฺธาติ สุฏฺฐุ สมารทฺธา.

70. In the tenth discourse, by 'a seat' is here meant a piece of leather. By 'Udena's shrine' is meant a monastery built at the dwelling place of the yakkha Udena. This same method applies to Gotamaka and others as well. 'Developed' means increased. 'Made much of' means done repeatedly. 'Made a vehicle' means made like a harnessed vehicle. 'Made a foundation' means made like a basis in the sense of a support. 'Established' means determined. 'Accumulated' means thoroughly built up, well-developed. 'Well undertaken' means well begun.

อิติ อนิยเมน กเถตฺวา ปุน นิยเมตฺวา ทสฺเสนฺโต ตถาคตสฺส โขติอาทิมาห. เอตฺถ กปฺปนฺติ อายุกปฺปํ. ตสฺมึ ตสฺมึ กาเล ยํ มนุสฺสานํ อายุปฺปมาณํ, ตํ ปริปุณฺณํ กโรนฺโต ติฏฺเฐยฺย. กปฺปาวเสสํ วาติ ‘‘อปฺปํ วา ภิยฺโย’’ติ วุตฺตวสฺสสตโต อติเรกํ วา. มหาสีวตฺเถโร ปนาห – ‘‘พุทฺธานํ อฏฺฐาเน คชฺชิตํ นาม นตฺถิ, ปุนปฺปุนํ สมาปชฺชิตฺวา มรณนฺติกเวทนํ วิกฺขมฺเภนฺโต ภทฺทกปฺปเมว ติฏฺเฐยฺย. กสฺมา ปน น ฐิโตติ? อุปาทินฺนกสรีรํ นาม ขณฺฑิจฺจาทีหิ อภิภุยฺยติ, พุทฺธา จ ขณฺฑิจฺจาทิภาวํ อปฺปตฺวา ปญฺจเม อายุโกฏฺฐาเส พหุชนสฺส ปิยมนาปกาเลเยว ปรินิพฺพายนฺติ. พุทฺธานุพุทฺเธสุ จ มหาสาวเกสุ ปรินิพฺพุเตสุ เอกเกเนว ขาณุเกน วิย ฐาตพฺพํ โหติ ทหรสามเณรปริวาเรน วา, ตโต ‘อโห พุทฺธานํ ปริสา’ติ หีเฬตพฺพตํ อาปชฺเชยฺย. ตสฺมา น ฐิโต’’ติ. เอวํ วุตฺเตปิ โย ปน วุจฺจติ ‘‘อายุกปฺโป’’ติ, อิทเมว อฏฺฐกถาย นิยามิตํ.

Having spoken thus without restriction, he then demonstrates with restriction, saying, 'The Tathāgata...' and so on. Here, 'kappa' means a lifespan-kappa. At whatever time, whatever the lifespan of humans may be, he could remain, making it complete. 'Or the remainder of a kappa' means more than the hundred years mentioned in the phrase 'a little or more.' However, the Elder Mahāsīva says: 'There is no such thing as an unfounded boast for the Buddhas. Having repeatedly entered attainment and suppressed the death-bound sensation, he could indeed remain for the entire auspicious kappa. But why did he not remain? The appropriated body is overcome by such things as having broken teeth. And the Buddhas, not having reached the state of having broken teeth and so on, pass into final Nibbāna in the fifth portion of their lifespan, precisely when they are dear and pleasing to the multitude. Moreover, when the great disciples who have understood following the Buddha have passed into final Nibbāna, he would have to remain alone like a tree stump, or with an entourage of young monks and novices. Then, it would lead to a state of being censured, with people saying, 'Oh, what a following the Buddha has!' Therefore, he did not remain.' Even though this was said, what is called 'a lifespan-kappa' is precisely what is determined in the commentary.

ยถา ตํ มาเรน ปริยุฏฺฐิตจิตฺโตติ เอตฺถ ตนฺติ นิปาตมตฺตํ, ยถา มาเรน ปริยุฏฺฐิตจิตฺโต อชฺโฌตฺถฏจิตฺโต อญฺโญปิ โกจิ ปุถุชฺชโน ปฏิวิชฺฌิตุํ น สกฺกุเณยฺย, เอวเมว นาสกฺขิ ปฏิวิชฺฌิตุนฺติ อตฺโถ. มาโร หิ [Pg.248] ยสฺส สพฺเพน สพฺพํ ทฺวาทส วิปลฺลาสา อปฺปหีนา, ตสฺส จิตฺตํ ปริยุฏฺฐาติ. เถรสฺส จ จตฺตาโร วิปลฺลาสา อปฺปหีนา, เตนสฺส มาโร จิตฺตํ ปริยุฏฺฐาสิ. โส ปน จิตฺตปริยุฏฺฐานํ กโรนฺโต กึ กโรตีติ? เภรวํ รูปารมฺมณํ วา ทสฺเสติ, สทฺทารมฺมณํ วา สาเวติ. ตโต สตฺตา ตํ ทิสฺวา วา สุตฺวา วา สตึ วิสฺสชฺเชตฺวา วิวฏมุขา โหนฺติ, เตสํ มุเขน หตฺถํ ปเวเสตฺวา หทยํ มทฺทติ, ตโต วิสญฺญาว หุตฺวา ติฏฺฐนฺติ. เถรสฺส ปเนส มุเข หตฺถํ ปเวเสตุํ กึ สกฺขิสฺสติ, เภรวารมฺมณํ ปน ทสฺเสสิ. ตํ ทิสฺวา เถโร นิมิตฺโตภาสํ นปฺปฏิวิชฺฌิ. ภควา ชานนฺโตเยว กิมตฺถํ ยาว ตติยํ อามนฺเตสีติ? ปรโต ‘‘ติฏฺฐตุ, ภนฺเต ภควา’’ติ ยาจิเต ‘‘ตุยฺเหเวตํ ทุกฺกฏํ, ตุยฺเหเวตํ อปรทฺธ’’นฺติ โทสาโรปเนน โส กตนุกรณตฺถํ.

In 'as one whose mind is obsessed by Māra,' the word 'taṃ' is merely a particle. The meaning is that just as some other worldling whose mind is obsessed and overwhelmed by Māra would be unable to penetrate, so too was he unable to penetrate. For Māra obsesses the mind of one for whom the twelve perversions are, in every way, unabandoned. In the Elder's case, four perversions were unabandoned; therefore Māra obsessed his mind. But when he obsesses the mind, what does he do? He shows a terrifying visual object or makes one hear a terrifying sound object. Then, beings, having seen or heard it, abandon mindfulness and become open-mouthed. Thrusting his hand through their mouths, he crushes their heart; then they stand there senseless. But as for the Elder, how could this one thrust a hand into his mouth? He did, however, show a terrifying object. Seeing it, the Elder did not penetrate the overt hint. Though the Blessed One knew, why did he address him up to a third time? It was for the purpose of lessening his grief later, when he would be requested, 'May the Blessed One remain, venerable sir!', by placing the blame on him, saying, 'This is your wrongdoing, this is your offense.'

มาโร ปาปิมาติ เอตฺถ สตฺเต อนตฺเถ นิโยเชนฺโต มาเรตีติ มาโร. ปาปิมาติ ตสฺเสว เววจนํ. โส หิ ปาปธมฺมสมนฺนาคตตฺตา ‘‘ปาปิมา’’ติ วุจฺจติ. กณฺโห, อนฺตโก, นมุจิ, ปมตฺตพนฺธูติปิ ตสฺเสว นามานิ. ภาสิตา โข ปเนสาติ อยญฺหิ ภควโต สมฺโพธิปตฺติยา อฏฺฐเม สตฺตาเห โพธิมณฺเฑเยว อาคนฺตฺวา ‘‘ภควา ยทตฺถํ ตุมฺเหหิ ปารมิโย ปูริตา, โส โว อตฺโถ อนุปฺปตฺโต, ปฏิวิทฺธํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ, กึ เต โลกวิจารเณนา’’ติ วตฺวา ยถา อชฺช, เอวเมว ‘‘ปรินิพฺพาตุ ทานิ, ภนฺเต ภควา’’ติ ยาจิ. ภควา จสฺส ‘‘น ตาวาห’’นฺติอาทีนิ วตฺวา ปฏิกฺขิปิ. ตํ สนฺธาย – ‘‘ภาสิตา โข ปเนสา, ภนฺเต’’ติอาทิมาห.

In 'Māra the Evil One,' Māra is so called because he engages beings in what is harmful and destroys their virtue. 'Pāpimā' is a synonym for him. For he is called 'Pāpimā' because he is endowed with evil qualities. 'And this was spoken'—for on the eighth week after the Blessed One's attainment of full enlightenment, Māra approached him right at the Bodhi-maṇḍala and said: 'Blessed One, the purpose for which you fulfilled the perfections has been achieved. You have penetrated omniscient knowledge—what need is there for you to concern yourself with the world?' Having said this, just as today, he then entreated, 'Now, venerable sir, let the Blessed One pass into final Nibbāna!' The Blessed One refused him, saying, 'Not yet,' and so on. Referring to this, it is said: 'And this was spoken, venerable sir,' and so on.

ตตฺถ วิยตฺตาติ มคฺควเสน พฺยตฺตา, ตเถว วินีตา, ตถา วิสารทา. พหุสฺสุตาติ เตปิฏกวเสน พหุ สุตํ เอเตสนฺติ พหุสฺสุตา. ตเมว ธมฺมํ ธาเรนฺตีติ ธมฺมธรา. อถ วา ปริยตฺติพหุสฺสุตา เจว ปฏิเวธพหุสฺสุตา จ. ปริยตฺติปฏิเวธธมฺมานํเยว ธารณโต ธมฺมธราติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺนาติ อริยธมฺมสฺส อนุธมฺมภูตํ วิปสฺสนาธมฺมํ ปฏิปนฺนา. สามีจิปฺปฏิปนฺนาติ อนุจฺฉวิกปฏิปทํ ปฏิปนฺนา. อนุธมฺมจาริโนติ อนุธมฺมํ จรณสีลา. สกํ อาจริยกนฺติ อตฺตโน อาจริยวาทํ. อาจิกฺขิสฺสนฺตีติอาทีนิ สพฺพานิ อญฺญมญฺญเววจนานิ. สหธมฺเมนาติ สเหตุเกน สการเณน วจเนน. สปฺปาฏิหาริยนฺติ ยาว นิยฺยานิกํ กตฺวา ธมฺมํ เทเสสฺสนฺติ.

Here, 'viyattā' means skilled by way of the path, likewise trained, and likewise confident. 'Bahussutā' means they are learned because they have heard much by way of the three Piṭakas. They uphold that very Dhamma, hence they are 'upholders of the Dhamma' (dhammadharā). Alternatively, they are learned in both textual learning and penetration. Because of their retention of the Dhammas of both textual learning and penetration, they are called 'upholders of the Dhamma'—thus, the meaning here should be understood in this way. 'Dhammānudhammappaṭipannā' means they practice the insight Dhamma, which is in accordance with the noble Dhamma. 'Sāmīcippaṭipannā' means they practice the fitting path. 'Anudhammacārino' means they are of the nature to conduct themselves in accordance with the Dhamma. 'Sakaṃ ācariyakaṃ' refers to their own teacher's doctrine. 'Ācikkhissanti' and so on are all synonyms for each other. 'Sahadhammena' means with a reasoned and causal statement. 'Sappāṭihāriyaṃ' means they will teach the Dhamma having made it leading to liberation.

พฺรหฺมจริยนฺติ [Pg.249] สิกฺขาตฺตยสงฺคหิตํ สกลํ สาสนพฺรหฺมจริยํ. อิทฺธนฺติ สมิทฺธํ ฌานสฺสาทวเสน. ผีตนฺติ วุทฺธิปตฺตํ สพฺพปาลิผุลฺลํ วิย อภิญฺญาสมฺปตฺติวเสน. วิตฺถาริกนฺติ วิตฺถตํ ตสฺมึ ตสฺมึ ทิสาภาเค ปติฏฺฐิตวเสน. พาหุชญฺญนฺติ พหูหิ ญาตํ ปฏิวิทฺธํ มหาชนาภิสมยวเสน. ปุถุภูตนฺติ สพฺพากาเรน ปุถุลภาวปฺปตฺตํ. กถํ? ยาว เทวมนุสฺเสหิ สุปฺปกาสิตนฺติ, ยตฺตกา วิญฺญุชาติกา เทวา เจว มนุสฺสา จ อตฺถิ, สพฺเพหิ สุฏฺฐุ ปกาสิตนฺติ อตฺโถ. อปฺโปสฺสุกฺโกติ นิราลโย. ตฺวญฺหิ ปาปิม อฏฺฐมสตฺตาหโต ปฏฺฐาย ‘‘ปรินิพฺพาตุ ทานิ, ภนฺเต ภควา, ปรินิพฺพาตุ สุคโต’’ติ วิรวนฺโต อาหิณฺฑิตฺถ. อชฺช ทานิ ปฏฺฐาย วิคตุสฺสาโห โหหิ, มา มยฺหํ ปรินิพฺพานตฺถํ วายามํ กโรหีติ วทติ.

'The holy life' means the entire holy life of the Dispensation, comprised of the threefold training. 'Successful' means accomplished by way of delighting in the bliss of jhāna. 'Thriving' means having attained growth by way of the attainment of supernormal knowledge, like a tree fully blossomed. 'Widespread' means spread out by way of being established in every direction. 'Known to many' means known and penetrated by many, by way of the realization of the great populace. 'Expansive' means having attained a state of broadness in every way. How so? 'Well proclaimed by gods and humans'—this means that as many intelligent beings as there are among gods and humans, all have well proclaimed it. 'Be without anxiety' means without striving. For you, O Evil One, from the eighth week onwards, have been wandering about, crying out, 'Now, venerable sir, let the Blessed One attain final Nibbāna! Let the Sugata attain final Nibbāna!' From today onwards, be without zeal. Do not make an effort for my final Nibbāna—thus he speaks.

สโต สมฺปชาโน อายุสงฺขารํ โอสฺสชฺชีติ สตึ สูปฏฺฐิตํ กตฺวา ญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวา อายุสงฺขารํ วิสฺสชฺชิ ปชหิ. ตตฺถ น ภควา หตฺเถน เลฑฺฑุํ วิย อายุสงฺขารํ โอสฺสชิ, เตมาสมตฺตเมว ปน ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา ตโต ปรํ น สมาปชฺชิสฺสามีติ จิตฺตํ อุปฺปาเทสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘โอสฺสชี’’ติ. อุสฺสชีติปิ ปาโฐ. มหาภูมิจาโลติ มหนฺโต ปถวีกมฺโป. ตทา กิร ทสสหสฺสี โลกธาตุ กมฺปิตฺถ. ภึสนโกติ ภยชนโก. เทวทุนฺทุภิโย จ ผลึสูติ เทวเภริโย ผลึสุ, เทโว สุกฺขคชฺชิตํ คชฺชิ, อกาลวิชฺชุลตา นิจฺฉรึสุ, ขณิกวสฺสํ วสฺสีติ วุตฺตํ โหติ.

'Mindful and clearly comprehending, he relinquished the life-formation' means that having well-established mindfulness and having ascertained with wisdom, he released and abandoned the life-formation. There, the Blessed One did not relinquish the life-formation as if throwing away a clod of earth with his hand. Rather, having entered the fruition attainment for only three months, he then generated the thought, 'I will not enter it again after this.' Referring to this, it is said, 'he relinquished.' 'Ussaji' is also a reading. 'The great earthquake' means a great trembling of the earth. Indeed, at that time, the ten-thousandfold world-system shook. 'Frightful' means fear-generating. 'And the divine drums resounded' means the divine drums sounded, the sky uttered a dry thunder, untimely lightning flashed forth, and a momentary rain fell—so it is meant.

อุทานํ อุทาเนสีติ กสฺมา อุทาเนสิ? โกจิ นาม วเทยฺย ‘‘ภควา ปจฺฉโต ปจฺฉโต อนุพนฺธิตฺวา ‘ปรินิพฺพาตุ, ภนฺเต’ติ อุปทฺทุโต ภเยน อายุสงฺขารํ วิสฺสชฺเชสี’’ติ, ตสฺโสกาโส มา โหตุ, ภีตสฺส หิ อุทานํ นาม นตฺถีติ ปีติเวควิสฺสฏฺฐํ อุทานํ อุทาเนสิ.

'He uttered an utterance'—why did he utter it? Lest someone should say, 'The Blessed One, being followed closely behind and harassed with "Venerable sir, attain final Nibbāna!", relinquished the life-formation out of fear,' let there be no opportunity for that. For one who is afraid, there is no such thing as an utterance. Thus, he uttered the utterance, released by the force of joy.

ตตฺถ สพฺเพสํ โสณสิงฺคาลาทีนมฺปิ ปจฺจกฺขภาวโต ตุลิตํ ปริจฺฉินฺนนฺติ ตุลํ. กึ ตํ? กามาวจรกมฺมํ. น ตุลํ, น วา ตุลํ สทิสมสฺส อญฺญํ โลกิยํ กมฺมํ อตฺถีติ อตุลํ. กึ ตํ? มหคฺคตกมฺมํ. อถ วา กามาวจรํ รูปาวจรํ ตุลํ, อรูปาวจรํ อตุลํ. อปฺปวิปากํ วา ตุลํ, พหุวิปากํ อตุลํ. สมฺภวนฺติ สมฺภวเหตุภูตํ, ราสิการกํ ปิณฺฑการกนฺติ [Pg.250] อตฺโถ. ภวสงฺขารนฺติ ปุนพฺภวสงฺขารณกํ. อวสฺสชีติ วิสฺสชฺเชสิ. มุนีติ พุทฺธมุนิ. อชฺฌตฺตรโตติ นิยกชฺฌตฺตรโต. สมาหิโตติ อุปจารปฺปนาสมาธิวเสน สมาหิโต. อภินฺทิ กวจมิวาติ กวจํ วิย อภินฺทิ. อตฺตสมฺภวนฺติ อตฺตนิ สญฺชาตํ กิเลสํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – สวิปากฏฺเฐน สมฺภวํ, ภวาภิสงฺขรณฏฺเฐน ภวสงฺขารนฺติ จ ลทฺธนามํ ตุลาตุลสงฺขาตํ โลกิยกมฺมญฺจ โอสฺสชิ, สงฺคามสีเส มหาโยโธ กวจํ วิย อตฺตสมฺภวํ กิเลสญฺจ อชฺฌตฺตรโต หุตฺวา สมาหิโต หุตฺวา อภินฺทีติ.

Therein, 'measurable' (tulaṃ) means that which is weighed and determined by being directly experienced by all, even dogs and jackals. What is that? It is kamma of the sensuous sphere. 'Immeasurable' (atulaṃ) means it is not measurable, or there is no other worldly kamma similar to it. What is that? It is exalted kamma. Alternatively, sensuous-sphere and form-sphere kamma are 'measurable', while formless-sphere kamma is 'immeasurable'. Or, kamma with little fruit is 'measurable', while kamma with much fruit is 'immeasurable'. 'Arising' (sambhavaṃ) means being the cause of arising, meaning it is an accumulator, an aggregator. 'Formations of becoming' (bhavasaṅkhāraṃ) means that which fabricates renewed existence. 'He relinquished' (avassaji) means he abandoned. 'The sage' (muni) means the Buddha-sage. 'Delighting inwardly' (ajjhattarato) means delighting in one's own interior. 'Composed' (samāhito) means composed by way of access and absorption concentration. 'He shattered like armor' (abhindi kavacamiva) means he shattered it as if it were armor. 'Self-arisen' (attasambhavaṃ) means defilement arisen in oneself. This is what is meant: He relinquished worldly kamma, known as 'measurable and immeasurable', which is named 'arising' (sambhavaṃ) because it has a result and 'formations of becoming' (bhavasaṅkhāraṃ) because it fabricates becoming. And like a great warrior at the head of battle shatters his armor, he, having become one who delights inwardly and is composed, shattered the self-arisen defilement.

อถ วา ตุลนฺติ ตุเลนฺโต ตีเรนฺโต. อตุลญฺจ สมฺภวนฺติ นิพฺพานญฺเจว สมฺภวญฺจ. ภวสงฺขารนฺติ ภวคามิกมฺมํ. อวสฺสชิ มุนีติ ‘‘ปญฺจกฺขนฺธา อนิจฺจา, ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ นิโรโธ นิพฺพานํ นิจฺจ’’นฺติอาทินา (ปฏิ. ม. ๓.๓๗-๓๘) นเยน ตุลยนฺโต พุทฺธมุนิ ภเว อาทีนวํ, นิพฺพาเน จ อานิสํสํ ทิสฺวา ตํ ขนฺธานํ มูลภูตํ ภวสงฺขารํ กมฺมํ ‘‘กมฺมกฺขยาย สํวตฺตตี’’ติ (ม. นิ. ๒.๘๑; อ. นิ. ๔.๒๓๒-๒๓๓) เอวํ วุตฺเตน กมฺมกฺขยกเรน อริยมคฺเคน อวสฺสชิ. กถํ? อชฺฌตฺตรโต สมาหิโต, อภินฺทิ กวจมิวตฺตสมฺภวํ. โส หิ วิปสฺสนาวเสน อชฺฌตฺตรโต, สมถวเสน สมาหิโตติ เอวํ ปุพฺพภาคโต ปฏฺฐาย สมถวิปสฺสนาพเลน กวจมิว อตฺตภาวํ ปริโยนนฺธิตฺวา ฐิตํ, อตฺตนิ สมฺภวตฺตา ‘‘อตฺตสมฺภว’’นฺติ ลทฺธนามํ สพฺพกิเลสชาลํ อภินฺทิ. กิเลสาภาเวน จ กตํ กมฺมํ อปฺปฏิสนฺธิกตฺตา อวสฺสฏฺฐํ นาม โหตีติ เอวํ กิเลสปฺปหาเนน กมฺมํ ปชหิ. ปหีนกิเลสสฺส จ ภยํ นาม นตฺถิ, ตสฺมา อภีโตว อายุสงฺขารํ โอสฺสชฺชิ, อภีตภาวญาปนตฺถญฺจ อุทานํ อุทาเนสีติ เวทิตพฺโพ.

Alternatively, 'measurable' (tulaṃ) means weighing and investigating. 'Immeasurable and arising' (atulañca sambhavañca) means Nibbāna and becoming, respectively. 'Formations of becoming' (bhavasaṅkhāraṃ) means kamma leading to another existence. 'The sage relinquished': The Buddha-sage, weighing by the method beginning with 'the five aggregates are impermanent; the cessation of the five aggregates, Nibbāna, is permanent', and seeing the danger in becoming and the benefit in Nibbāna, relinquished that kamma which is the formations of becoming and the root of the aggregates, by the Noble Path that, as stated, 'leads to the destruction of kamma'. How? Delighting inwardly, composed, he shattered the self-arisen like armor. For he delighted inwardly by way of insight, and was composed by way of serenity. Thus, from the preliminary stage onwards, by the power of serenity and insight, he shattered the entire net of defilements, which is named 'self-arisen' because it arises in oneself, and which stands enveloping the individual existence like armor. And due to the absence of defilements, kamma, because it does not produce a new life-linking, is called 'relinquished'. Thus, by the abandonment of defilements, he abandoned kamma. And for one whose defilements are abandoned, there is no such thing as fear. Therefore, being fearless, he relinquished the life-formation. And to make known his fearlessness, he uttered an utterance. Thus it should be understood.

ยํ มหาวาตาติ เยน สมเยน ยสฺมึ วา สมเย มหาวาตา. วายนฺตีติ อุปกฺเขปกวาตา นาม อุฏฺฐหนฺติ, เต วายนฺตา สฏฺฐิสหสฺสาธิกนวโยชนสตสหสฺสพหลํ อุทกสนฺธารกวาตํ อุปจฺฉินฺทนฺติ, ตโต อากาเส อุทกํ ภสฺสติ, ตสฺมึ ภสฺสนฺเต ปถวี ภสฺสติ, ปุน วาโต อตฺตโน พเลน อนฺโตธมฺมกรเณ วิย อุทกํ อาพนฺธิตฺวา คณฺหาติ, ตโต อุทกํ อุคฺคจฺฉติ, ตสฺมึ อุคฺคจฺฉนฺเต ปถวี อุคฺคจฺฉติ. เอวํ อุทกํ กมฺปิตํ [Pg.251] ปถวึ กมฺเปติ. เอตญฺจ กมฺปนํ ยาวชฺชกาลาปิ โหติเยว, พหุภาเวน ปน โอคจฺฉนุคฺคจฺฉนํ น ปญฺญายติ.

'When the great winds' (yaṃ mahāvātā) means at whatever time the great winds. 'They blow' (vāyanti) means winds called 'tossing-up' arise. These winds, blowing, cut through the water-supporting wind that is 960,000 yojanas thick. Then water falls in the space below, and when it falls, the earth falls. Again, the wind, by its own power, as if inside a bellows, binds and seizes the water. Then the water rises, and when it rises, the earth rises. Thus, the agitated water makes the earth tremble. And this trembling continues even to the present day, but the falling and rising are not perceived due to their great extent.

มหิทฺธิกา มหานุภาวาติ อิชฺฌนสฺส มหนฺตตาย มหิทฺธิกา, อนุภวิตพฺพสฺส มหนฺตตาย มหานุภาวา. ปริตฺตาติ ทุพฺพลา. อปฺปมาณาติ พลวา. โส อิมํ ปถวึ กมฺเปตีติ โส อิทฺธึ นิพฺพตฺเตตฺวา สํเวเชนฺโต มหาโมคฺคลฺลาโน วิย, วีมํสนฺโต วา มหานาคตฺเถรสฺส ภาคิเนยฺโย สงฺฆรกฺขิตสามเณโร วิย ปถวึ กมฺเปติ. สงฺกมฺเปตีติ สมนฺตโต กมฺเปติ. สมฺปกมฺเปตีติ ตสฺเสว เววจนํ. อิติ อิเมสุ อฏฺฐสุ ปถวิกมฺเปสุ ปฐโม ธาตุโกเปน, ทุติโย อิทฺธานุภาเวน, ตติยจตุตฺถา ปุญฺญเตเชน, ปญฺจโม ญาณเตเชน, ฉฏฺโฐ สาธุการทานวเสน, สตฺตโม การุญฺญสภาเวน, อฏฺฐโม อาโรทเนน. มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมนฺเต จ ตโต นิกฺขมนฺเต จ มหาสตฺเต ตสฺส ปุญฺญเตเชน ปถวี อกมฺปิตฺถ, อภิสมฺโพธิยํ ญาณเตชาภิหตา หุตฺวา อกมฺปิตฺถ, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน สาธุการภาวสณฺฐิตา สาธุการํ ททมานา อกมฺปิตฺถ, อายุสงฺขารโอสฺสชฺชเน การุญฺญสภาวสณฺฐิตา จิตฺตสงฺโขภํ อสหมานา อกมฺปิตฺถ, ปรินิพฺพาเน อาโรทนเวคตุนฺนา หุตฺวา อกมฺปิตฺถ. อยํ ปนตฺโถ ปถวิเทวตาย วเสน เวทิตพฺโพ. มหาภูตปถวิยา ปเนตํ นตฺถิ อเจตนตฺตา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

'Great in power, great in might' means: great in power due to the greatness of success, and great in might due to the greatness of the dominion to be experienced. 'Limited' means weak. 'Boundless' means strong. 'He makes this earth tremble' means that, having produced psychic power, he makes the earth tremble, like the Great Moggallāna when inspiring awe, or like the novice Saṅgharakkhita, the nephew of the Elder Mahānāga, when investigating his own power. 'Shakes' means causes to tremble all around. 'Causes to quake' is a synonym for that. Thus, among these eight earth tremors, the first is due to the disturbance of the elements, the second due to the power of psychic potency, the third and fourth due to the power of merit, the fifth due to the power of knowledge, the sixth by way of giving approval, the seventh due to a state of compassion, and the eighth due to lamentation. When the Great Being descended into his mother's womb and when he emerged from it, the earth trembled due to the power of his merit. At his full enlightenment, it trembled, being struck by the power of his knowledge. At the turning of the Wheel of Dhamma, it trembled, being established in a state of giving approval and giving approval. At the relinquishing of the life-formation, it trembled, being established in a state of compassion and unable to bear the agitation of mind. At the final passing away, it trembled, being struck by the force of lamentation. This meaning, however, should be understood by way of the earth deity. For the great elemental earth, this is not so, due to its insentience. The rest is clear in meaning everywhere.

ภูมิจาลวคฺโค สตฺตโม.

The Seventh Chapter on Earthquakes.

(๘) ๓. ยมกวคฺโค

(8) 3. The Chapter on Pairs

๑-๒. สทฺธาสุตฺตทฺวยวณฺณนา

1-2. The Commentary on the Two Discourses on Faith

๗๑-๗๒. อฏฺฐมสฺส ปฐเม โน จ สีลวาติ น สีเลสุ ปริปูรการี. สมนฺตปาสาทิโกติ สมนฺตโต ปสาทชนโก. สพฺพาการปริปูโรติ สพฺเพหิ สมณากาเรหิ สมณธมฺมโกฏฺฐาเสหิ ปริปูโร. ทุติเย สนฺตาติ ปจฺจนีกสนฺตตาย สนฺตา. วิโมกฺขาติ ปจฺจนีกธมฺเมหิ วิมุตฺตตฺตา จ วิโมกฺขา.

In the first of the eighth, 'but not virtuous' means not a fulfiller in virtues. 'Completely inspiring' means generating inspiration in every way. 'Perfect in all aspects' means complete with all the aspects of a recluse and with the divisions of a recluse's qualities. In the second, 'peaceful' means peaceful due to the stilling of opposing defilements. 'Liberations' means liberations due to being freed from opposing things.

๓-๙. มรณสฺสติสุตฺตทฺวยาทิวณฺณนา

3-9. Commentary on the Discourses Beginning with the Two on Mindfulness of Death

๗๓-๗๙. ตติเย [Pg.252] ภาเวถ โนติ ภาเวถ นุ. สาสนนฺติ อนุสิฏฺฐิ. อาสวานํ ขยายาติ อรหตฺตผลตฺถาย. จตุตฺเถ ปติหิตายาติ ปฏิปนฺนาย. โส มมสฺส อนฺตราโยติ โส มม ชีวิตนฺตราโยปิ, ปุถุชฺชนกาลกิริยํ กโรนฺตสฺส สคฺคนฺตราโยปิ มคฺคนฺตราโยปิ อสฺส. สตฺถกา วา เม วาตาติ สตฺถํ วิย องฺคมงฺคานิ กนฺตนฺตีติ สตฺถกา. ปญฺจมาทีนิ วุตฺตนยาเนว. นวเม สํสคฺคารามตาติ ปญฺจวิเธ สํสคฺเค อารามตา.

In the third, `bhāvetha no` means `bhāvetha nu` (should you develop?). 'Teaching' means instruction. 'For the destruction of the taints' means for the sake of the fruit of arahantship. In the fourth, 'applied' means entered upon. 'That would be an obstacle for me' means: that would be an obstacle to my life, and for one dying as an ordinary person, an obstacle to heaven and an obstacle to the path. 'Knife-like winds' means winds that cut the limbs like a weapon. The fifth and following are in the same way as has been explained. In the ninth, 'delighting in company' means delighting in the five kinds of association.

๑๐. กุสีตารมฺภวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

10. The Commentary on the Discourse on the Grounds for Laziness and Exertion

๘๐. ทสเม กุสีตวตฺถูนีติ กุสีตสฺส อลสสฺส วตฺถูนิ ปติฏฺฐา, โกสชฺชการณานีติ อตฺโถ. กมฺมํ กตฺตพฺพํ โหตีติ จีวรวิจารณาทิกมฺมํ กตฺตพฺพํ โหติ. น วีริยํ อารภตีติ ทุวิธมฺปิ วีริยํ นารภติ. อปฺปตฺตสฺสาติ ฌานวิปสฺสนามคฺคผลธมฺมสฺส อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยา. อนธิคตสฺสาติ ตสฺเสว อนธิคตสฺส อธิคมตฺถาย. อสจฺฉิกตสฺสาติ ตเทว อสจฺฉิกตสฺส สจฺฉิกรณตฺถาย. อิทํ ปฐมนฺติ อิทํ ‘‘หนฺทาหํ นิปชฺชามี’’ติ เอวํ โอสีทนํ ปฐมํ กุสีตวตฺถุ. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. มาสาจิตกํ มญฺเญติ เอตฺถ ปน มาสาจิตํ นาม ตินฺตมาโส. ยถา ตินฺตมาโส ครุโก โหติ, เอวํ ครุโกติ อธิปฺปาโย. คิลานา วุฏฺฐิโต โหตีติ คิลาโน หุตฺวา ปจฺฉา วุฏฺฐิโต โหติ. อารมฺภวตฺถูนีติ วีริยการณานิ. เตสมฺปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

80. In the tenth Sutta, 'grounds for laziness' means the foundations or reasons for the laziness of an indolent person; the meaning is causes of sloth. 'Work is to be done' refers to tasks such as managing robes and so forth. 'He does not arouse energy' means he does not arouse either of the two kinds of energy. 'For the unattained' means for the attainment of what has not been attained, namely, the Dhamma of jhāna, insight, path, and fruition. 'For the unachieved' means for the achievement of that very thing which has not been achieved. 'For the unrealized' means for the realization of that very thing which has not been realized. 'This is the first' refers to this sinking down, thinking, “Come now, I will lie down,” as the first ground for laziness. The meaning should be understood in this way everywhere. In the phrase `Māsācitakaṃ maññe`, `māsācitaṃ` means a soaked bean. Just as a soaked bean is heavy, so too is one heavy; this is the intention. 'Having recovered from illness' means having been ill and then having recovered afterwards. 'Grounds for exertion' means reasons for energy. Their meaning should also be understood in this same way. The rest is clear everywhere.

ยมกวคฺโค อฏฺฐโม.

The Chapter on Pairs, the Eighth.

(๙) ๔. สติวคฺโค

(9) 4. The Chapter on Mindfulness

๑-๒. สติสมฺปชญฺญสุตฺตวณฺณนา

1-2. The Commentary on the Discourse on Mindfulness and Clear Comprehension

๘๑-๘๒. นวมสฺส ปฐมํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. ทุติเย สทฺโธติ ทุวิธาย สทฺธาย สมนฺนาคโต. โน จุปสงฺกมิตาติ น อุปฏฺฐหติ. โน [Pg.253] จ ปริปุจฺฉิตาติ อตฺถานตฺถํ การณาการณํ ปริปุจฺฉิตา น โหติ. สมนฺนาคโตติ สามิอตฺเถ ปจฺจตฺตํ, สมนฺนาคตสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. เอกนฺตปฏิภานา ตถาคตํ ธมฺมเทสนา โหตีติ ตถาคตสฺส เอกนฺตปฏิภานา ธมฺมเทสนา โหติ, เอกนฺเตเนว ปฏิภาติ อุปฏฺฐาตีติ อตฺโถ.

81-82. The first of the ninth chapter is just as explained previously. In the second Sutta, 'faithful' means endowed with the two kinds of faith. 'Does not approach' means does not attend upon. 'And does not inquire' means is not one who asks about what is beneficial and unbeneficial, what is a cause and a non-cause. The word `samannāgataṃ` is in the nominative case in the sense of ownership; it is said to mean 'of one who is endowed'. 'The Tathāgata’s teaching is entirely spontaneous' means the Tathāgata’s teaching is entirely apparent; the meaning is that it appears, it presents itself, with complete certainty.

๓. มูลกสุตฺตวณฺณนา

3. Explanation of the Root Discourse

๘๓. ตติเย สพฺเพ ธมฺมาติ ปญฺจกฺขนฺธา. ฉนฺทมูลกาติ อชฺฌาสยจฺฉนฺโท กตฺตุกมฺยตาฉนฺโท ตํ มูลํ เอเตสนฺติ ฉนฺทมูลกา. มนสิการโต สมฺภวนฺตีติ มนสิการสมฺภวา. ผสฺสโต สมุเทนฺติ ราสี ภวนฺตีติ ผสฺสสมุทยา. เวทนาย สโมสรนฺตีติ เวทนาสโมสรณา. สมาธิ เอเตสํ ปมุโขติ สมาธิปฺปมุขา. เชฏฺฐกฏฺเฐน สติ อธิปติ เอเตสนฺติ สตาธิปเตยฺยา, สติเชฏฺฐกาติ อตฺโถ. ปญฺญา อุตฺตรา เอเตสนฺติ ปญฺญุตฺตรา. วิมุตฺติ เอว สาโร เอเตสนฺติ วิมุตฺติสารา. เอตฺถ จ ฉนฺทมูลกาทโย จตฺตาโรปิ โลกิยา กถิตา, เสสา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกาติ.

83. In the third, 'all phenomena' means the five aggregates. 'Rooted in desire' (chandamūlakā) means the desire of inclination and the desire to act; that is their root, therefore they are called 'rooted in desire'. 'Originating from attention' (manasikārasambhavā) means they originate from attention. 'Arising from contact' (phassasamudayā) means they arise from contact and become a mass. 'Converging on feeling' (vedanāsamosaraṇā) means they converge in feeling. 'Concentration is their chief' (samādhippamukhā) means concentration is foremost among them. 'Mindfulness is their sovereign' (satādhipateyyā) means mindfulness is their ruler in the sense of being the leader; the meaning is they have mindfulness as their leader. 'Wisdom is their supreme' (paññuttarā) means wisdom is supreme for them. 'Liberation is their essence' (vimuttisārā) means liberation alone is their essence. And here, the first four—rooted in desire and so on—are said to be worldly, while the remaining are a mixture of worldly and supramundane.

๔. โจรสุตฺตวณฺณนา

4. Explanation of the Discourse on Thieves

๘๔. จตุตฺเถ มหาโจโรติ รชฺชนฺตเร ทุพฺภิตุํ สมตฺโถ มหาโจโร. ปริยาปชฺชตีติ ปริยาทานํ คจฺฉติ. น จิรฏฺฐิติโก โหตีติ อทฺธานํ ปาเลนฺโต ฐาตุํ น สกฺโกติ. อปฺปหรนฺตสฺส ปหรตีติ อตฺตโน อเวริเน อปฺปหรนฺเต คุณสมฺปนฺเน จ มหลฺลเก จ ตรุณทารเก จ อปฺปหริตพฺพยุตฺตเก ปหรติ. อนวเสสํ อาทิยตีติ นิสฺเสสํ คณฺหาติ. พฺยตฺตโจรานญฺหิ อิทํ วตฺตํ – ปรสฺส ทฺวีสุ สาฏเกสุ เอโก คเหตพฺโพ, เอกสฺมึ สนฺเต ทุพฺพลํ ทตฺวา ถิโร คเหตพฺโพ. ปุฏภตฺตตณฺฑุลาทีสุ เอกํ โกฏฺฐาสํ ทตฺวา เอโก คเหตพฺโพติ. อจฺจาสนฺเน กมฺมํ กโรตีติ คามนิคมราชธานีนํ อาสนฺนฏฺฐาเน โจริกกมฺมํ กโรติ. น จ นิธานกุสโล โหตีติ ยํ ลทฺธํ, ตํ ทกฺขิเณยฺเย นิทหิตุํ เฉโก น โหติ, ปรโลกมคฺคํ น โสเธติ.

84. In the fourth, the great thief (mahācoro) is a great thief who is capable of rebelling within the kingdom. 'He is consumed' (pariyāpajjatīti) means he comes to an end. 'He does not endure for long' (na ciraṭṭhitiko hoti) means he is not able to endure for a long time while on his guard. 'He strikes those who do not strike him' (appaharantassa paharati) means he strikes his non-enemies who do not strike, and also those who should not be struck: the virtuous, the elderly, and young children. 'He takes without remainder' (anavasesaṃ ādiyati) means he takes everything without remainder. Indeed, this is the practice of skilled thieves: of another's two garments, one should be taken; if there is only one, a weak one should be given and a strong one taken. Of provisions such as packed rice and uncooked rice, one portion should be given and one taken. 'He acts very close by' (accāsanne kammaṃ karoti) means he commits thievery near villages, towns, and royal capitals. 'And he is not skilled in storing' (na ca nidhānakusalo hoti) means he is not skilled in depositing what he has gained with those worthy of offerings; he does not purify the path to the next world.

๕. สมณสุตฺตวณฺณนา

5. Explanation of the Samaṇa Sutta

๘๕. ปญฺจเม [Pg.254] ยํ สมเณนาติ ยํ คุณชาตํ สมเณน ปตฺตพฺพํ. วุสีมตาติ พฺรหฺมจริยวาสํวุเตน. มุตฺโต โมเจมิ พนฺธนาติ อหํ สพฺพพนฺธเนหิ มุตฺโต หุตฺวา มหาชนมฺปิ ราคาทิพนฺธนโต โมเจมิ. ปรมทนฺโตติ อญฺเญน เกนจิ อสิกฺขาปิโต อโจทิโต สยมฺภุญาเณน ปฏิวิชฺฌิตฺวา ปรมทมเถน ทนฺตตฺตา ปรมทนฺโต นาม. ปรินิพฺพุโตติ กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุโต.

85. In the fifth, 'what by an ascetic' (yaṃ samaṇena) means the collection of qualities that should be attained by an ascetic. 'One who has lived the holy life' (vusīmatā) means one who has practiced the dwelling in the holy life. 'Freed, I free from bonds' (mutto mocemi bandhanā) means: I, being freed from all bonds, also free the great multitude from the bonds of lust and so forth. 'Supremely tamed' (paramadanto) is so called because, not having been taught or urged by anyone else, he has penetrated the truth with self-originated knowledge and is thus tamed by the supreme taming. 'Fully extinguished' (parinibbuto) means fully extinguished by the extinguishing of defilements.

๖. ยสสุตฺตวณฺณนา

6. Explanation of the Yasa Sutta

๘๖. ฉฏฺเฐ มา จ มยา ยโสติ ยโส จ มยา สทฺธึ มา คญฺฉิ. อกสิรลาภีติ วิปุลลาภี. สีลปญฺญาณนฺติ สีลญฺเจว ญาณญฺจ. สงฺคมฺมาติ สนฺนิปติตฺวา. สมาคมฺมาติ สมาคนฺตฺวา. สงฺคณิกวิหารนฺติ คณสงฺคณิกวิหารํ. น หิ นูนเมติ น หิ นูน อิเม. ตถา หิ ปนเมติ ตถา หิ ปน อิเม. องฺคุลิปโตทเกหีติ องฺคุลิปโตทยฏฺฐึ กตฺวา วิชฺฌเนน. สญฺชคฺฆนฺเตติ มหาหสิตํ หสนฺเต. สํกีฬนฺเตติ เกฬึ กโรนฺเต.

86. In the sixth, 'and may there be no retinue with me' (mā ca mayā yaso) means may a retinue not go with me. 'One who gains without difficulty' (akasiralābhī) means one who gains abundantly. 'Virtue and wisdom' (sīlapaññāṇaṃ) means virtue and wisdom. 'Having come together' (saṅgammā) means having assembled. 'Having met' (samāgammā) means having come together. 'Dwelling in company' (saṅgaṇikavihāraṃ) means dwelling in association with a group. The phrase 'na hi nūnameti' is to be parsed as 'na hi nūna ime'. The phrase 'tathā hi panameti' is to be parsed as 'tathā hi pana ime'. 'With finger-goads' (aṅgulipatodakehī) means by piercing with a finger used as a goad. 'Laughing loudly' (sañjagghante) means bursting into loud laughter. 'Playing' (saṃkīḷante) means playing.

๗. ปตฺตนิกุชฺชนสุตฺตวณฺณนา

7. Commentary on the Pattanikujjana Sutta

๘๗. สตฺตเม นิกฺกุชฺเชยฺยาติ เตน ทินฺนสฺส เทยฺยธมฺมสฺส อปฺปฏิคฺคหณตฺถํ ปตฺตนิกฺกุชฺชนกมฺมวาจาย นิกุชฺเชยฺย, น อโธมุขฐปเนน. อลาภายาติ จตุนฺนํ ปจฺจยานํ อลาภตฺถาย. อนตฺถายาติ อุปทฺทวาย อวฑฺฒิยา. อุกฺกุชฺเชยฺยาติ อุกฺกุชฺชนกมฺมวาจาย อุกฺกุชฺเชยฺย.

87. In the seventh, `nikkujjeyyāti` means one should overturn the bowl with the formal act of overturning the bowl (pattanikkujjanakammavācā) for the purpose of not accepting the offered requisite, not by placing it with its mouth facing downwards. `Alābhāyāti` means for the non-receipt of the four requisites. `Anatthāyāti` means for harm, for non-prosperity. `Ukkujjeyyāti` means one should turn the bowl upright with the formal act of turning the bowl upright.

๘. อปฺปสาทปเวทนียสุตฺตวณฺณนา

8. Commentary on the Appasādapavedanīya Sutta

๘๘. อฏฺฐเม อปฺปสาทํ ปเวเทยฺยุนฺติ อปฺปสนฺนภาวํ ชานาเปยฺยุํ. อปฺปสาทํ ปเวเทนฺเตน ปน กึ กาตพฺพนฺติ? นิสินฺนาสนโต น อุฏฺฐาตพฺพํ น วนฺทิตพฺพํ น ปจฺจุคฺคมนํ กาตพฺพํ, น เทยฺยธมฺโม ทาตพฺโพ. อโคจเรติ ปญฺจวิเธ อโคจเร.

88. In the eighth, `appasādaṃ pavedeyyunti` means they should make known the state of being unworthy of veneration. But what should be done by one who makes known this lack of veneration? One should not rise from one's seat, one should not pay homage, one should not go out to meet them, and a gift should not be given. `Agocareti` means in the five kinds of unsuitable resort.

๙. ปฏิสารณียสุตฺตวณฺณนา

9. Commentary on the Paṭisāraṇīya Sutta

๘๙. นวเม [Pg.255] ธมฺมิกญฺจ คิหิปฏิสฺสวนฺติ ‘‘อิมํ เตมาสํ อิเธว วสิตพฺพ’’นฺติ วุตฺโต ‘‘เอวํ โหตู’’ติอาทินา นเยน ปฏิสฺสวํ. น สจฺจาเปตีติ วุตฺตํ น สจฺจํ กโรติ วิสํวาเทติ.

89. In the ninth, `dhammikañca gihipaṭissavaṃ` is a righteous promise to a householder, by the method of replying, “So be it,” and so on, when one has been told, “You must stay right here for these three months.” `Na saccāpetīti` means one does not make it true; one breaks one's promise.

๑๐. สมฺมาวตฺตนสุตฺตวณฺณนา

10. Commentary on the Sammāvattana Sutta

๙๐. ทสเม ปจฺเจกฏฺฐาเนติ อธิปติฏฺฐาเน เชฏฺฐกฏฺฐาเน. ตญฺหิ เชฏฺฐกํ กตฺวา กิญฺจิ สงฺฆกมฺมํ กาตุํ น ลภติ. น จ เตน มูเลน วุฏฺฐาเปตพฺโพติ ตํ มูลํ กตฺวา อพฺภานกมฺมํ กาตุํ น ลภติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

90. In the tenth, `paccekaṭṭhāne` means in a position of authority, in the position of a chief. For having made him the chief, one is not allowed to perform any Saṅgha act. And he is not to be rehabilitated by that as the root, meaning one is not allowed to perform the act of rehabilitation by making that the root. The rest is clear in all cases.

สติวคฺโค นวโม.

The Chapter on Mindfulness is the ninth.

(๑๐) ๕. สามญฺญวคฺโค

(10) 5. The Section on the State of an Ascetic

๙๑. อิโต ปรํ อถ โข โพชฺฌา อุปาสิกาติอาทีสุ โพชฺฌา อุปาสิกา, สิริมา อุปาสิกา, ปทุมา อุปาสิกา, สุตนา อุปาสิกา, มนุชา อุปาสิกา, อุตฺตรา อุปาสิกา, มุตฺตา อุปาสิกา, เขมา อุปาสิกา, รุจี อุปาสิกา, จุนฺที ราชกุมารี, พิมฺพี อุปาสิกา, สุมนา ราชกุมารี, มลฺลิกา เทวี, ติสฺสา อุปาสิกา, ติสฺสามาตา อุปาสิกา, โสณา อุปาสิกา, โสณาย มาตา อุปาสิกา, กาณา อุปาสิกา, กาณมาตา อุปาสิกา, อุตฺตรา นนฺทมาตา, วิสาขา มิคารมาตา, ขุชฺชุตฺตรา อุปาสิกา, สามาวตี อุปาสิกา, สุปฺปวาสา โกลิยธีตา, สุปฺปิยา อุปาสิกา, นกุลมาตา คหปตานีติ อิมาสํ เอตฺตกานํ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ อุโปสถกมฺมเมว กถิตํ. อิจฺฉนฺเตน วิตฺถาเรตฺวา กเถตพฺพํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

91. From here onward, in the suttas beginning with “Atha kho bojjhā upāsikā,” for these many—Bojjhā the female lay supporter, Sirimā the female lay supporter, Padumā the female lay supporter, Sutanā the female lay supporter, Manujā the female lay supporter, Uttarā the female lay supporter, Muttā the female lay supporter, Khemā the female lay supporter, Rucī the female lay supporter, Cundī the princess, Bimbī the female lay supporter, Sumanā the princess, Mallikā the queen, Tissā the female lay supporter, Tissāmātā the female lay supporter, Soṇā the female lay supporter, Soṇā’s mother the female lay supporter, Kāṇā the female lay supporter, Kāṇā’s mother the female lay supporter, Uttarā Nandamātā, Visākhā Migāramātā, Khujjuttarā the female lay supporter, Sāmāvatī the female lay supporter, Suppavāsā the Koliyan daughter, Suppiyā the female lay supporter, and Nakulamātā the householder’s wife—only the Uposatha act endowed with eight factors has been taught. One who wishes may elaborate and explain it. The rest has a clear meaning in all instances.

มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

In the Manorathapūraṇī, the commentary to the Aṅguttara Nikāya,

อฏฺฐกนิปาตสฺส สํวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The commentary on the Book of the Eights is finished.

. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

Homage to that Blessed One, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One.

องฺคุตฺตรนิกาเย

In the Aṅguttara Nikāya

นวกนิปาต-อฏฺฐกถา

Commentary on the Book of the Nines

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

1. The First Fifty

๑. สมฺโพธิวคฺโค

1. The Chapter on Enlightenment

๑. สมฺโพธิสุตฺตวณฺณนา

1. Commentary on the Discourse on Enlightenment

๑. นวกนิปาตสฺส [Pg.257] ปฐเม สมฺโพธิปกฺขิกานนฺติ จตุมคฺคสงฺขาตสฺส สมฺโพธิสฺส ปกฺเข ภวานํ, อุปการกานนฺติ อตฺโถ. ปาฬิยํ อาคเต นว ธมฺเม สนฺธาเยวํ ปุจฺฉติ. กา อุปนิสาติ โก อุปนิสฺสยปจฺจโย. อภิสลฺเลขนฺตีติ อภิสลฺเลขิกา. สมถวิปสฺสนาจิตฺตสฺส วิวรเณ สปฺปายา อุปการกาติ เจโตวิวรณสปฺปายา. อปฺปิจฺฉตํ อารพฺภ ปวตฺตา กถา อปฺปิจฺฉกถา. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

1. In the first sutta of the Navakanipāta, `sambodhipakkhikānaṃ` means being on the side of enlightenment—which is designated as the four paths—and being beneficial. Referring to the nine dhammas that come in the Pāḷi, He asks thus. `Kā upanisā` means: what is the strong supporting condition? Because they wear away defilements, they are called `abhisallekhikā`. Because they are suitable and helpful for the opening of the mind of serenity and insight, they are called `cetovivaraṇasappāyā`. Talk that arises in connection with having few wishes is called `appicchakathā`. This same method applies to the remaining terms.

อสุภา ภาเวตพฺพา ราคสฺส ปหานายาติ อยมตฺโถ สาลิลายโกปมาย วิภาเวตพฺโพ – เอโก หิ ปุริโส อสิตํ คเหตฺวา โกฏิโต ปฏฺฐาย สาลิกฺเขตฺเต สาลิโย ลายติ. อถสฺส วตึ ภินฺทิตฺวา คาโว ปวิสึสุ. โส อสิตํ ฐเปตฺวา ยฏฺฐึ อาทาย เตเนว มคฺเคน คาโว นีหริตฺวา วตึ ปากติกํ กตฺวา ปุนปิ อสิตํ อาทาย สาลิโย ลายิ. เอตฺถ สาลิกฺเขตฺตํ วิย พุทฺธสาสนํ ทฏฺฐพฺพํ, สาลิลายโก วิย โยคาวจโร, อสิตํ วิย ปญฺญา, ลายนกาโล วิย วิปสฺสนาย กมฺมกรณกาโล, ยฏฺฐิ วิย อสุภกมฺมฏฺฐานํ, วติ วิย สํวโร, วตึ ภินฺทิตฺวา คาวีนํ ปวิสนํ วิย สหสา อปฺปฏิสงฺขาย ปมาทํ อารพฺภ ราคสฺส อุปฺปชฺชนํ, อสิตํ ฐเปตฺวา ยฏฺฐึ อาทาย ปวิฏฺฐมคฺเคเนว คาโว นีหริตฺวา วตึ ปฏิปากติกํ กตฺวา ปุน โกฏิโต ปฏฺฐาย สาลิลายนํ วิย อสุภกมฺมฏฺฐาเนน ราคํ วิกฺขมฺเภตฺวา ปุน วิปสฺสนาย กมฺมํ อารภนกาโล. อิมมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อสุภา ภาเวตพฺพา ราคสฺส ปหานายา’’ติ.

“The contemplation of the repulsive should be cultivated for the abandonment of lust”—this meaning should be made clear through the simile of the rice reaper. A certain man, taking a sickle, begins to reap rice from the edge of a rice field. Then, breaking through his fence, cows entered. He, having put down the sickle and taken a staff, drove out the cows by the same path they had entered, made the fence as it was before, and again taking the sickle, reaped the rice. Herein, the Buddha’s dispensation should be seen like the rice field; the yogī practitioner like the rice reaper; wisdom like the sickle; the time of undertaking the meditation practice in insight like the time of reaping; the meditation on foulness like the staff; restraint like the fence; the arising of lust due to heedlessness, without reflection, suddenly, like the entering of the cows after breaking the fence; and the time of again undertaking the meditation practice in insight after having suppressed lust by means of the meditation on foulness, like putting down the sickle, taking a staff, driving out the cows by the same path they had entered, making the fence as it was before, and again reaping the rice starting from the edge. Referring to this meaning, it was said: “The contemplation of the repulsive should be cultivated for the abandonment of lust.”

ตตฺถ [Pg.258] ราคสฺสาติ ปญฺจกามคุณิกราคสฺส. เมตฺตาติ เมตฺตากมฺมฏฺฐานํ. พฺยาปาทสฺส ปหานายาติ วุตฺตนเยเนว อุปฺปนฺนสฺส โกปสฺส ปชหนตฺถาย. อานาปานสฺสตีติ โสฬสวตฺถุกา อานาปานสฺสติ. วิตกฺกุปจฺเฉทายาติ วุตฺตนเยเนว อุปฺปนฺนานํ วิตกฺกานํ อุปจฺเฉทนตฺถาย. อสฺมิมานสมุคฺฆาตายาติ อสฺมีติ อุปฺปชฺชนกสฺส มานสฺส สมุคฺฆาตตฺถาย. อนตฺตสญฺญา สณฺฐาตีติ อนิจฺจลกฺขเณ ทิฏฺเฐ อนตฺตลกฺขณํ ทิฏฺฐเมว โหติ. เอเตสุ หิ ตีสุ ลกฺขเณสุ เอกสฺมึ ทิฏฺเฐ อิตรทฺวยํ ทิฏฺฐเมว โหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อนิจฺจสญฺญิโน, ภิกฺขเว, อนตฺตสญฺญา สณฺฐาตี’’ติ. ทิฏฺเฐว ธมฺเม นิพฺพานนฺติ ทิฏฺเฐเยว ธมฺเม อปจฺจยปรินิพฺพานญฺจ ปาปุณาตีติ อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

Herein, 'of lust' refers to the lust for the five strands of sensual pleasure. 'Loving-kindness' refers to the meditation practice of loving-kindness. 'For the abandoning of ill will' is for the purpose of abandoning arisen anger, in accordance with the method already stated. 'Mindfulness of breathing' refers to the mindfulness of breathing with its sixteen bases. 'For the cutting off of thoughts' is for the purpose of cutting off arisen thoughts, in accordance with the method already stated. 'For the uprooting of the conceit "I am"' is for the purpose of uprooting the conceit that arises as "I am." 'The perception of not-self becomes established' means that when the characteristic of impermanence is seen, the characteristic of not-self is also seen. For among these three characteristics, when one is seen, the other two are also seen. Therefore, it was said: “Bhikkhus, for one who perceives impermanence, the perception of not-self becomes established.” 'Nibbāna in this very life' means that in this very life one attains final Nibbāna without remaining condition. In this discourse, the round of existence and the escape from the round have been taught.

๒. นิสฺสยสุตฺตวณฺณนา

2. Commentary on the Discourse on Dependence

๒. ทุติเย นิสฺสยสมฺปนฺโนติ ปติฏฺฐาสมฺปนฺโน. สทฺธนฺติ โอกปฺปนสทฺธํ. วีริยนฺติ กายิกเจตสิกวีริยํ. ยํสาติ ยํ อสฺส. อริยาย ปญฺญายาติ สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย. สงฺขายาติ ชานิตฺวา. เอกํ ปฏิเสวตีติ เสวิตพฺพยุตฺตกํ เสวติ. อธิวาเสตีติ อธิวาเสตพฺพยุตฺตกํ อธิวาเสติ. ปริวชฺเชตีติ ปริวชฺเชตพฺพยุตฺตกํ ปริวชฺเชติ. วิโนเทตีติ นีหริตพฺพยุตฺตกํ นีหรติ. เอวํ โข ภิกฺขูติ เอวํ โข ภิกฺขุ อุคฺคหปริปุจฺฉาวเสน เจว ธมฺมววตฺถานวเสน จ ปฏิเสวิตพฺพาทีนิ สุปฺปฏิวิทฺธานิ สุปจฺจกฺขานิ กตฺวา ปฏิเสวนฺโต อธิวาเสนฺโต ปริวชฺเชนฺโต วิโนเทนฺโต จ ภิกฺขุ นิสฺสยสมฺปนฺโน นาม โหตีติ.

2. In the second [discourse], 'endowed with dependence' (nissayasampanno) means 'endowed with a basis' (patiṭṭhānasampanno). 'Faith' (saddhā) means 'conviction' (okappanasaddhā). 'Energy' (vīriya) means 'bodily and mental energy' (kāyikacetasikavīriya). 'Yaṃsāti' is to be divided as 'yaṃ assa' (whatever is for one). 'With noble wisdom' (ariyāya paññāya) means 'with the wisdom of the path together with insight' (sahavipassanāya maggapaññāya). 'Having discerned' (saṅkhāya) means 'having known' (jānitvā). 'He makes use of one thing' (ekaṃ paṭisevati) means 'he makes use of what is suitable to be made use of' (sevitabbayuttakaṃ sevati). 'He endures' (adhivāseti) means 'he endures what is suitable to be endured' (adhivāsetabbayuttakaṃ adhivāseti). 'He avoids' (parivajjeti) means 'he avoids what is suitable to be avoided' (parivajjetabbayuttakaṃ parivajjeti). 'He dispels' (vinodeti) means 'he removes what is suitable to be removed' (nīharitabbayuttakaṃ nīharati). 'Thus, bhikkhu' (evaṃ kho bhikkhu)—thus, a bhikkhu, having thoroughly penetrated (suppaṭividdhāni) and clearly realized (supaccakkhāni) what should be made use of and so forth (paṭisevitabbādīni) by means of learning and questioning (uggahaparipucchāvasena) and by means of determining phenomena (dhammavavatthānavasena), who makes use of, endures, avoids, and dispels, is called 'endowed with dependence' (nissayasampanno).

๓. เมฆิยสุตฺตวณฺณนา

3. Commentary on the Discourse to Meghiya

๓. ตติเย จาลิกายนฺติ เอวํนามเก นคเร. ตํ กิร จลมคฺคํ นิสฺสาย กตตฺตา โอโลเกนฺตานํ จลมานํ วิย อุปฏฺฐาติ, ตสฺมา จาลิกาติ สงฺขํ คตํ. จาลิยปพฺพเตติ โสปิ ปพฺพโต สพฺพเสตตฺตา กาฬปกฺขุโปสเถ โอโลเกนฺตานํ จลมาโน วิย อุปฏฺฐาติ, ตสฺมา จาลิยปพฺพโตติ วุตฺโต. ตตฺถ มหนฺตํ วิหารํ การยึสุ. อิติ ภควา ตํ นครํ นิสฺสาย จาลิกาปพฺพตมหาวิหาเร วิหรติ. ชนฺตุคามนฺติ เอวํนามกํ อปรมฺปิ ตสฺเสว วิหารสฺส โคจรคามํ. ชตฺตุคามนฺติปิ [Pg.259] ปฐนฺติ. ปธานตฺถิกสฺสาติ ปธานกมฺมิกสฺส. ปธานายาติ สมณธมฺมกรณตฺถาย. อาคเมหิ ตาวาติ สตฺถา เถรสฺส วจนํ สุตฺวา อุปธาเรนฺโต ‘‘น ตาวสฺส ญาณํ ปริปกฺก’’นฺติ ญตฺวา ปฏิพาหนฺโต เอวมาห. เอกกมฺหิ ตาวาติ อิทํ ปนสฺส ‘‘เอวมยํ คนฺตฺวาปิ กมฺเม อนิปฺผชฺชมาเน นิราสงฺโก หุตฺวา เปมวเสน ปุน อาคจฺฉิสฺสตี’’ติ จิตฺตมทฺทวชนนตฺถํ อาห. นตฺถิ กิญฺจิ อุตฺตริ กรณียนฺติ จตูสุ สจฺเจสุ จตุนฺนํ กิจฺจานํ กตตฺตา อญฺญํ อุตฺตริ กรณียํ นาม นตฺถิ. กตสฺส วา ปฏิจโยติ อธิคตสฺส วา ปุน ปฏิจโยปิ นตฺถิ. น หิ ภาวิตมคฺโค ปุน ภาวียติ, น ปหีนกิเลสานํ ปุน ปหานํ อตฺถิ. ปธานนฺติ โข, เมฆิย, วทมานํ กินฺติ วเทยฺยามาติ ‘‘สมณธมฺมํ กโรมี’’ติ ตํ วทมานํ มยํ อญฺญํ กึ นาม วเทยฺยาม.

3. In the third [discourse], 'at Cālikā' (cālikāya) means 'in a city of that name' (evaṃnāmake nagare). It is said that because it was built relying on a moving fire, it appeared to those looking (olokentānaṃ) as if it were swaying (calamānaṃ viya upaṭṭhāti); therefore, it came to be known as Cālikā (cālikāti saṅkhaṃ gataṃ). 'Mount Cāliya' (cāliyapabbate)—that mountain too, because it was entirely white (sabbasetattā), appeared to those looking at it on the dark-moon observance day (kāḷapakkhuposathe olokentānaṃ) as if it were swaying (calamāno viya upaṭṭhāti); therefore, it was called Mount Cāliya (cāliyapabbatoti vutto). There, they built a large monastery. Thus, the Blessed One was dwelling in the great monastery on Mount Cālikā, relying on that city. 'Jantugāma' (jantugāmaṃ)—another alms-resort village of that very monastery, with that name (evaṃnāmakaṃ aparampi tasseva vihārassa gocaragāmaṃ). Some also read it as 'Jattugāma' (jattugāmantipi paṭhanti). 'For one desiring to strive' (padhānatthikassa) means 'for one who undertakes the practice of striving' (padhānakammikassa). 'For striving' (padhānāya) means 'for the purpose of practicing the ascetic's duty' (samaṇadhammakaraṇatthāya). As for 'Wait a while' (āgamehi tāva), the Teacher, having heard the elder's words and investigating, and knowing, 'His knowledge is not yet mature,' and wishing to forbid him, spoke thus. As for 'since I am alone' (ekakamhi tāva), he said this to generate softness in his mind, thinking, 'Thus, even if he goes and the task is not accomplished, he will return again out of affection, being free from apprehension.' 'There is nothing further to be done' (natthi kiñci uttari karaṇīyaṃ)—because the four tasks regarding the four truths have been accomplished, there is nothing else further to be done (aññaṃ uttari karaṇīyaṃ nāma natthi). 'Or accumulation for what has been done' (katassa vā paṭicayo)—for what has been attained, there is no further accumulation (adhigatassa vā puna paṭicayopi natthi). Indeed, the developed path is not developed again, nor is there any further abandoning for defilements that have been abandoned. 'When one speaks of striving, Meghiya, what should we say?' (padhānanti kho, meghiya, vadamānaṃ kinti vadeyyāma)—to you who say, 'I will practice the ascetic's duty' (samaṇadhammaṃ karomīti), what else should we say?

ทิวาวิหารํ นิสีทีติ ทิวาวิหารตฺถาย นิสีทิ. นิสีทนฺโต จ ยสฺมึ มงฺคลสิลาปฏฺเฏ ปุพฺเพ อนุปฏิปาฏิยา ปญฺจ ชาติสตานิ ราชา หุตฺวา อุยฺยานกีฬิกํ กีฬนฺโต ติวิธนาฏกปริวาโร นิสีทิ, ตสฺมึเยว นิสีทิ. อถสฺส นิสินฺนกาลโต ปฏฺฐาย สมณภาโว ชหิโต วิย อโหสิ, ราชเวสํ คเหตฺวา นาฏกวรปริวุโต เสตจฺฉตฺตสฺส เหฏฺฐา มหารเห ปลฺลงฺเก นิสินฺโน วิย ชาโต. อถสฺส ตํ สมฺปตฺตึ อสฺสาทยโต กามวิตกฺโก อุทปาทิ. โส ตสฺมึเยว ขเณ มหาโยเธหิ คหิเต ทฺเว โจเร อาเนตฺวา ปุรโต ฐปิเต วิย อทฺทส. เตสุ เอกสฺส วธํ อาณาปนวเสนสฺส พฺยาปาทวิตกฺโก อุปฺปชฺชิ, เอกสฺส พนฺธนํ อาณาปนวเสน วิหึสาวิตกฺโก. เอวํ โส ลตาชาเลน รุกฺโข วิย มธุมกฺขิกาหิ มธุฆาตโก วิย อกุสลวิตกฺเกหิ ปริกฺขิตฺโต อโหสิ. ตํ สนฺธาย – อถ โข อายสฺมโต เมฆิยสฺสาติอาทิ วุตฺตํ. อนฺวาสตฺตาติ อนุพทฺธา สมฺปริวาริตา. เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ เอวํ ปาปวิตกฺเกหิ สมฺปริกิณฺโณ กมฺมฏฺฐานํ สปฺปายํ กาตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘อิทํ วต ทิสฺวา ทีฆทสฺสี ภควา ปฏิเสเธสี’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา ‘‘อิทํ การณํ ทสพลสฺส อาโรเจสฺสามี’’ติ นิสินฺนาสนโต วุฏฺฐาย เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ.

'He sat down for the day's abiding' (divāvihāraṃ nisīdi) means 'he sat down for the purpose of the day's abiding' (divāvihāratthāya nisīdi). And while sitting, he sat right there on the auspicious stone slab (maṅgalasilāpaṭṭe) where, previously, in a succession (anupaṭipāṭiyā) of five hundred births (pañca jātisatāni), he had been a king (rājā hutvā) and, while enjoying the pleasures of the park (uyyānakīḷikaṃ kīḷanto), had sat surrounded by a threefold theatrical troupe (tividhanāṭakaparivāro). Then, from the moment he sat down (nisinnakālato paṭṭhāya), his state as a recluse (samaṇabhāvo) seemed abandoned (jahito viya ahosi); he became as if he had taken on the attire of a king (rājavesaṃ gahetvā), surrounded by the finest actors (nāṭakavaraparivuto), seated beneath a white parasol (setacchattassa heṭṭhā) on a couch worthy of great men (mahārahe pallaṅke). Then, as he was savoring that prosperity (taṃ sampattiṃ assādayato), a thought of sensuality (kāmavitakko) arose in him (udapādi). At that very moment (tasmiṃyeva khaṇe), he saw as if two thieves (dve core), captured by great warriors (mahāyodhehi gahite), were brought and placed before him (ānetvā purato ṭhapite viya addasa). In him, by way of ordering the killing of one of them, a thought of ill will (byāpādavitakko) arose; by way of ordering the binding of the other, a thought of cruelty (vihiṃsāvitakko) arose. Thus, like a tree entwined by a net of creepers (latājālena rukkho viya), like a honey-destroyer surrounded by bees (madhumakkhikāhi madhughātako viya), he was surrounded by unwholesome thoughts. With reference to this, it is said: 'Then, for the Venerable Meghiya...' (atha kho āyasmato meghiyassātiādi). 'Beset' (anvāsattā) means 'pursued' (anubaddhā) and 'surrounded' (samparivāritā). 'He approached the Blessed One' (yena bhagavā tenupasaṅkami)—thus, being pervaded by evil thoughts (pāpavitakkehi samparikiṇṇo) and unable to practice a suitable meditation subject (kammaṭṭhānaṃ sappāyaṃ kātuṃ asakkonto), he considered, 'Indeed, it was seeing this that the far-seeing Blessed One forbade me!' (idaṃ vata disvā dīghadassī bhagavā paṭisedhesīti), and thinking, 'I shall report this matter to the One of Ten Powers' (idaṃ kāraṇaṃ dasabalassa ārocessāmīti), he rose from his seat (nisinnāsanato vuṭṭhāya) and approached the Blessed One (yena bhagavā tenupasaṅkami).

๔. นนฺทกสุตฺตวณฺณนา

4. Commentary on the Nandaka Sutta

๔. จตุตฺเถ [Pg.260] อุปฏฺฐานสาลายนฺติ โภชนสาลายํ. เยนุปฏฺฐานสาลาติ สตฺถา นนฺทกตฺเถเรน มธุรสฺสเรน อารทฺธาย ธมฺมเทสนาย สทฺทํ สุตฺวา, ‘‘อานนฺท, โก เอโส อุปฏฺฐานสาลาย มธุรสฺสเรน ธมฺมํ เทเสตี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ธมฺมกถิกนนฺทกตฺเถรสฺส อชฺช, ภนฺเต, วาโร’’ติ สุตฺวา ‘‘อติมธุรํ กตฺวา, อานนฺท, เอโส ภิกฺขุ ธมฺมํ กเถติ, มยมฺปิ คนฺตฺวา สุณิสฺสามา’’ติ วตฺวา เยนุปฏฺฐานสาลา เตนุปสงฺกมิ. พหิทฺวารโกฏฺฐเก อฏฺฐาสีติ ฉพฺพณฺณรสฺมิโย จีวรคพฺเภ ปฏิจฺฉาเทตฺวา อญฺญาตกเวเสน อฏฺฐาสิ. กถาปริโยสานํ อาคมยมาโนติ ‘‘อิทมโวจา’’ติ อิทํ กถาวสานํ อุทิกฺขมาโน ธมฺมกถํ สุณนฺโต อฏฺฐาสิเยว. อถายสฺมา อานนฺโท นิกฺขนฺเต ปฐเม ยาเม สตฺถุ สญฺญํ อทาสิ – ‘‘ปฐมยาโม อติกฺกนฺโต, ภนฺเต, โถกํ วิสฺสมถา’’ติ. สตฺถา ตตฺเถว อฏฺฐาสิ. อถายสฺมา อานนฺโท มชฺฌิมยาเมปิ นิกฺขนฺเต, ‘‘ภนฺเต, ตุมฺเห ปกติยา ขตฺติยสุขุมาลา, ปุน พุทฺธสุขุมาลาติ ปรมสุขุมาลา, มชฺฌิมยาโมปิ อติกฺกนฺโต, มุหุตฺตํ วิสฺสมถา’’ติ อาห. สตฺถา ตตฺเถว อฏฺฐาสิ. ตตฺถ ฐิตกสฺเสวสฺส อรุณคฺคํ ปญฺญายิตฺถ. อรุณุคฺคมนญฺจ เถรสฺส ‘‘อิทมโวจา’’ติ ปาเปตฺวา กถาปริโยสานญฺจ ทสพลสฺส ฉพฺพณฺณสรีรสฺมิวิสฺสชฺชนญฺจ เอกปฺปหาเรเนว อโหสิ. อคฺคฬํ อาโกเฏสีติ อคฺคนเขน ทฺวารกวาฏํ อาโกเฏสิ.

4. In the fourth [sutta], 'in the assembly hall' means in the refectory. Regarding the phrase 'where the assembly hall was,' the Teacher, hearing the sound of the Dhamma talk initiated by the Elder Nandaka with a sweet voice, asked, 'Ānanda, who is that in the assembly hall delivering the Dhamma with such a sweet voice?' Upon hearing, 'Venerable sir, today is the turn of the Dhamma speaker, the Elder Nandaka,' he said, 'Ānanda, this monk speaks the Dhamma most sweetly. Let us also go and listen.' So saying, he approached the assembly hall. 'He stood outside the door frame' means he concealed his six-colored rays within his robe and stood there in an unrecognized guise. 'Awaiting the conclusion of the talk' means, expecting the end of the talk, that is, 'This was said,' he stood there listening to the Dhamma talk. Then, when the first watch had passed, the Venerable Ānanda gave a sign to the Teacher: 'Venerable sir, the first watch has passed, please rest a little.' The Teacher remained standing right there. Then, when the middle watch had also passed, the Venerable Ānanda said, 'Venerable sir, you are by nature delicate as a noble, and again delicate as a Buddha—thus supremely delicate. The middle watch has also passed, please rest a moment.' The Teacher still stood there. While he was standing there, the first light of dawn appeared to him. The rising of dawn, the elder’s reaching 'This was said' and thus the conclusion of the talk, and the Ten-Powered One's emission of the six-colored rays from his body all happened at the very same instant. 'He knocked on the door-bolt' means he knocked on the door-leaf with the tip of his fingernail.

สารชฺชมานรูโปติ หรายมาโน โอตฺตปฺปมาโน. โทมนสฺสสารชฺชํ ปนสฺส นตฺถิ. เอตฺตกมฺปิ โน นปฺปฏิภาเสยฺยาติ ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตสฺส อปฺปฏิภานํ นาม นตฺถิ. เอตฺตกมฺปิ น กเถยฺยนฺติ ทสฺเสติ. สาธุ สาธูติ เถรสฺส ธมฺมเทสนํ สมฺปหํสนฺโต อาห. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ ‘‘สุคหิตา จ เต ธมฺมเทสนา สุกถิตา จา’’ติ. กุลปุตฺตานนฺติ อาจารกุลปุตฺตานญฺเจว ชาติกุลปุตฺตานญฺจ. อริโย จ ตุณฺหิภาโวติ ทุติยชฺฌานสมาปตฺตึ สนฺธาเยวมาห. อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนายาติ สงฺขารปริคฺคหวิปสฺสนาญาณสฺส. จตุปฺปาทโกติ อสฺสโคณคทฺรภาทิโก. อิทํ วตฺวาติ อิมํ จตูหงฺเคหิ สมนฺนาคตํ ธมฺมํ กถยิตฺวา. วิหารํ ปาวิสีติ คนฺธกุฏึ ปวิฏฺโฐ.

'Appearing abashed' means being ashamed and having moral dread. However, he has no abashment born of dejection. Regarding 'Would even this much not occur to me?': for one who has attained the analytical knowledges, there is no such thing as a lack of inspiration. This shows the meaning: 'I would not speak even this much.' 'Excellent, excellent!' he said, delighting in the elder's Dhamma discourse. Herein, this is the meaning: 'Your Dhamma discourse is well-grasped and well-spoken.' 'Sons of good families' means both sons of good families by conduct and sons of good families by birth. 'And the noble silence'—this he said referring only to the attainment of the second jhāna. 'Through the higher wisdom of insight into the Dhamma' refers to the insight-knowledge that comprehends conditioned phenomena. 'Four-footed' means such as horses, cattle, and donkeys. 'Having said this' means having spoken this Dhamma endowed with four factors. 'He entered the dwelling' means he entered the perfumed chamber.

กาเลน ธมฺมสฺสวเนติ กาเล กาเล ธมฺมสฺสวนสฺมึ. ธมฺมสากจฺฉายาติ ปญฺหกถาย. คมฺภีรํ อตฺถปทนฺติ คมฺภีรํ คุฬฺหํ รหสฺสํ อตฺถํ. ปญฺญายาติ [Pg.261] สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย. สมฺมสนปฏิเวธปญฺญาปิ อุคฺคหปริปุจฺฉาปญฺญาปิ วฏฺฏติเยว. ปตฺโต วา ปชฺชติ วาติ อรหตฺตํ ปตฺโต วา ปาปุณิสฺสติ วาติ เอวํ คุณสมฺภาวนาย สมฺภาเวติ. อปฺปตฺตมานสาติ อปฺปตฺตอรหตฺตา, อรหตฺตํ วา อปฺปตฺตํ มานสํ เอเตสนฺติปิ อปฺปตฺตมานสา. ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารนฺติ เอตฺถ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาโร โลกิโยปิ วฏฺฏติ โลกุตฺตโรปิ.

'Timely listening to the Dhamma' means listening to the Dhamma at suitable times. 'Discussion of the Dhamma' means in discussion of questions. 'A profound state of meaning' means a profound, hidden, secret meaning. 'With wisdom' means by the wisdom of the path together with insight. The wisdom of comprehension and penetration, and also the wisdom arisen from learning and questioning, are indeed applicable. 'Has attained or will attain' means he has either attained Arahantship or he will attain it; thus he is esteemed by way of showing forth his qualities. 'With minds not yet attained' means those who have not yet attained Arahantship; or, for them there is a mind that has not attained Arahantship, therefore they are also called 'with minds not yet attained.' Regarding 'a blissful dwelling in this very life,' herein, a blissful dwelling in this very life is applicable as both worldly and supramundane.

๕. พลสุตฺตวณฺณนา

5. Explanation of the Bala Sutta

๕. ปญฺจเม อวิชฺชาโกสชฺชสาวชฺชอสฺสทฺธิเยสุ อกมฺปนโต ปญฺญาพลาทีนิ ทฏฺฐพฺพานิ. อกุสลสงฺขาตาติ อกุสลาติ ญาตา. เอส นโย สพฺพตฺถ. นาลมริยาติ อริยภาวํ กาตุํ อสมตฺถา, อริยานํ วา อนนุจฺฉวิกา. โวทิฏฺฐาติ สุฏฺฐุ ทิฏฺฐา. โวจริตาติ มโนทฺวาเร สมุทาจารปฺปตฺตา. อตฺถิกสฺสาติ ธมฺมเทสนาย อตฺถิกสฺส. อาชีวิกาภยนฺติ ชีวิตวุตฺติภยํ. อสิโลกภยนฺติ ครหาภยํ. ปริสาสารชฺชภยนฺติ ปริสํ ปตฺวา สารชฺชํ โอกฺกมนภยํ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

5. In the fifth [sutta], the strengths of wisdom and so on should be understood as unwavering in the face of ignorance, laziness, blameworthiness, and lack of faith. ‘What is termed unwholesome’ means ‘known as unwholesome.’ This method applies everywhere. ‘Not worthy of the noble ones’ means ‘incapable of bringing about a noble state, or unsuitable for the noble ones.’ ‘Well-seen’ means ‘well seen.’ ‘Well-conducted’ means ‘having reached the stage of active behavior at the mind-door.’ ‘For one who is desirous’ means ‘for one desirous of the teaching of the Dhamma.’ ‘Fear of livelihood’ means ‘fear for one’s way of living.’ ‘Fear of ill-repute’ means ‘fear of censure.’ ‘Fear of lack of confidence in assemblies’ means ‘fear of falling into timidity upon entering an assembly.’ In this sutta, the round of existence and that which is free from the round are spoken of.

๖. เสวนาสุตฺตวณฺณนา

6. Explanation of the Sevanā Sutta

๖. ฉฏฺเฐ ชีวิตปริกฺขาราติ ชีวิตสมฺภารา. สมุทาเนตพฺพาติ สมาหริตพฺพา. กสิเรน สมุทาคจฺฉนฺตีติ ทุกฺเขน อุปฺปชฺชนฺติ. รตฺติภาคํ วา ทิวสภาคํ วาติ เอตฺถ รตฺติภาเค ญตฺวา รตฺติภาเคเยว ปกฺกมิตพฺพํ, รตฺตึ จณฺฑวาฬาทิปริปนฺเถ สติ อรุณุคฺคมนํ อาคเมตพฺพํ. ทิวสภาเค ญตฺวา ทิวา ปกฺกมิตพฺพํ, ทิวา ปริปนฺเถ สติ สูริยตฺถงฺคมนํ อาคเมตพฺพํ. สงฺขาปีติ สามญฺญตฺถสฺส ภาวนาปาริปูริอาคมนํ ชานิตฺวา. โส ปุคฺคโลติ ปทสฺส ปน ‘‘นานุพนฺธิตพฺโพ’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ. อนาปุจฺฉาติ อิธ ปน ตํ ปุคฺคลํ อนาปุจฺฉา ปกฺกมิตพฺพนฺติ อตฺโถ. อปิ ปนุชฺชมาเนนาติ อปิ นิกฺกฑฺฒิยมาเนน. เอวรูโป หิ ปุคฺคโล สเจปิ ทารุกลาปสตํ วา อุทกฆฏสตํ วา วาลิกาฆฏสตํ วา ทณฺฑํ อาโรเปติ, มา อิธ วสีติ นิกฺกฑฺฒาเปติ วา, ตํ ขมาเปตฺวาปิ ยาวชีวํ โส อนุพนฺธิตพฺโพว, น วิชหิตพฺโพ.

6. In the sixth [sutta], ‘requisites for life’ means ‘necessities of life.’ ‘Should be gathered’ means ‘should be collected.’ ‘Arisen with difficulty’ means ‘arisen with hardship.’ ‘Either the night part or the day part’ — here, having known the night part, one should depart in the night part itself; if there are dangers such as fierce wild animals at night, one should wait for the rising of the dawn. Having known the day part, one should depart by day; if there are dangers by day, one should wait for the setting of the sun. ‘Having considered’ means ‘knowing the arrival at the fulfillment of the development of the goal of recluseship.’ As for the phrase ‘that person,’ a connection should be made with this phrase: ‘should not be followed.’ ‘Without taking leave’—here, the meaning is that one should depart without taking leave of that person. ‘Even if being driven away’ means ‘even if being forcibly expelled.’ Indeed, if such a person were to impose a penalty of a hundred bundles of wood, or a hundred pots of water, or a hundred pots of sand, or were to have one expelled, saying, ‘Do not live here,’ even having made that person pleased, he should indeed be followed for as long as life lasts; he should not be abandoned.

๗. สุตวาสุตฺตวณฺณนา

7. Explanation of the Sutavā Sutta

๗. สตฺตเม [Pg.262] ปญฺจ ฐานานิ อชฺฌาจริตุนฺติ ปญฺจ การณานิ อติกฺกมิตุํ. ปาณนฺติ อนฺตมโส กุนฺถกิปิลฺลิกํ. อทินฺนนฺติ อนฺตมโส ติณสลากมฺปิ ปรสนฺตกํ. เถยฺยสงฺขาตนฺติ เถยฺยจิตฺเตน. สนฺนิธิการกํ กาเม ปริภุญฺชิตุนฺติ สนฺนิธึ กตฺวา ฐเปตฺวา วตฺถุกามกิเลสกาเม ปริภุญฺชิตุํ อภพฺโพ. อกปฺปิยํ กามคุณํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. พุทฺธํ ปจฺจกฺขาตุนฺติ ‘‘น พุทฺโธ อย’’นฺติ เอวํ ปฏิกฺขิปิตุํ. ธมฺมาทีสุปิ เอเสว นโย. เอวํ ตาว อฏฺฐกถาย อาคตํ. ปาฬิยํ ปน อิมสฺมึ สุตฺเต อคติคมนานิ กถิตานิ.

7. In the seventh sutta, ‘to transgress the five positions’ means ‘to transgress the five reasons.’ ‘Living being’ means ‘even down to an ant or a termite.’ ‘What is not given’ means ‘even a blade of grass or a stick belonging to another.’ ‘What is reckoned as theft’ means ‘with the thought of theft.’ ‘To enjoy sensual pleasures by storing them up’ means ‘one is incapable of enjoying object-based sensual pleasures and defilement-based sensual pleasures by making a store and putting them aside.’ This is said with reference to unsuitable sensual qualities. ‘To reject the Buddha’ means ‘to reject him, saying, “This is not the Buddha.”’ The same method applies to the Dhamma and so on. Thus far is what has come in the commentary. In the Pāḷi text of this sutta, however, the wrong courses of action are spoken of.

๘-๑๐. สชฺฌสุตฺตาทิวณฺณนา

8-10. Explanation of the Sajjha Sutta and so forth.

๘-๑๐. อฏฺฐเม พุทฺธาทีนํ ปจฺจกฺขานํ กถิตํ. นวเม ปุถุชฺชเนน สทฺธึ คหิตตฺตา ‘‘อาหุเนยฺยา’’ติ วุตฺตํ. ทสเม โคตฺรภูติ โสตาปตฺติมคฺคสฺส อนนฺตรปจฺจเยน สิขาปตฺตพลววิปสฺสนาจิตฺเตน สมนฺนาคโต. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

8-10. In the eighth discourse, the rejection of the Buddha and so on is spoken of. In the ninth discourse, because it is taken together with the ordinary person, it is said to be ‘worthy of offerings.’ In the tenth discourse, the ‘change-of-lineage’ is a person endowed with a strong insight-mind that has reached its peak, which serves as the proximity condition for the path of stream-entry. The rest has an obvious meaning throughout.

สมฺโพธวคฺโค ปฐโม.

The First Chapter on Awakening.

๒. สีหนาทวคฺโค

2. The Chapter on the Lion's Roar

๑. สีหนาทสุตฺตวณฺณนา

1. Commentary on the Lion's Roar Discourse

๑๑. ทุติยสฺส ปฐเม เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ ‘‘สเจ สตฺถา จาริกํ ปกฺกมิตุกาโม อสฺส, อิมสฺมึ กาเล ปกฺกเมยฺย. หนฺทาหํ จาริกํ คมนตฺถาย สตฺถารํ อาปุจฺฉามี’’ติ จินฺเตตฺวา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต อุปสงฺกมิ. อายสฺมา มํ, ภนฺเตติ โส กิร ภิกฺขุ เถรํ มหตา ภิกฺขุปริวาเรน คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘อิเม ภิกฺขู ตถาคตํ ปหาย สาริปุตฺตํ ปริวาเรตฺวา นิกฺขนฺตา, คมนวิจฺเฉทมสฺส กริสฺสามี’’ติ อฏฺฐาเน โกปํ พนฺธิตฺวา เอวมาห. ตตฺถ อาสชฺชาติ ฆฏฺเฏตฺวา. อปฺปฏินิสฺสชฺชาติ อกฺขมาเปตฺวา อจฺจยํ อเทเสตฺวา. กิสฺมึ ปน โส การเณ อาฆาตํ พนฺธีติ? เถรสฺส กิร ทสพลํ วนฺทิตฺวา อุฏฺฐาย คจฺฉโต จีวรกณฺโณ ตสฺส สรีรํ ผุสิ, วาโต ปหรีติปิ วทนฺติ. เอตฺตเกน อาฆาตํ พนฺธิตฺวา เถรํ มหตา ปริวาเรน คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา อุสูยมาโน ‘‘คมนวิจฺเฉทมสฺส กริสฺสามี’’ติ เอวมาห. เอหิ ตฺวํ ภิกฺขูติ สตฺถา [Pg.263] ตสฺส ภิกฺขุโน วจนํ สุตฺวา ‘‘น ตํ ภิกฺขุ สาริปุตฺโต ปหรีติ วุตฺเต, ‘ภนฺเต, ตุมฺเห อตฺตโน อคฺคสาวกสฺเสว ปกฺขํ วหถ, น มยฺห’นฺติ มยิ มโนปโทสํ กตฺวา อปาเย นิพฺพตฺเตยฺยา’’ติ ญตฺวา ‘‘สาริปุตฺตํ ปกฺโกสาเปตฺวา อิมมตฺถํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ เอกํ ภิกฺขุํ อามนฺเตตฺวา เอวมาห. อวาปุรณํ อาทายาติ กุญฺจิกํ คเหตฺวา. สีหนาทนฺติ เสฏฺฐนาทํ ปมุขนาทํ อปฺปฏิวตฺติยนาทํ. เอวํ ทฺวีหิ มหาเถเรหิ อาโรจิโต ภิกฺขุสงฺโฆ รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานานิ ปหาย สตฺถุ สนฺติกํ อคมาสิ. ขียนธมฺมนฺติ กถาธมฺมํ.

11. In the first discourse of the second chapter, regarding the phrase 'he approached where the Blessed One was,' the meaning should be understood as follows: thinking, 'If the Teacher wishes to depart on a journey, he might depart at this time. Now, I will ask leave of the Teacher for the purpose of going on a journey,' he approached, surrounded by the community of monks. Regarding 'Venerable sir, the venerable one... me...': it is said that monk, seeing the Elder going with a great retinue of monks, conceived anger in the wrong way, thinking, 'These monks, having abandoned the Tathāgata, have departed surrounding Sāriputta. I will cause an interruption to his journey,' and spoke thus. Therein, 'āsajja' means having collided with. 'Appaṭinissajja' means without having asked for forgiveness, without having declared the offense. For what reason did he conceive resentment? It is said that as the Elder was rising and departing after paying homage to the One with Ten Powers, the corner of his robe touched that monk's body; some also say the wind from it struck him. Conceiving resentment over such a small thing, and seeing the Elder departing with a great retinue, he became envious and spoke thus, thinking, 'I will cause an interruption to his journey.' Regarding 'Come, you, monk': the Teacher, having heard that monk's words, knew, 'If it is said, "Monk, Sāriputta did not strike you," he might, having created ill will towards me by saying, "Venerable sir, you take the side of only your own chief disciple, you do not take my side," be reborn in a state of woe.' Thinking, 'I will have Sāriputta summoned and ask about this matter,' he addressed a certain monk and spoke thus. 'Avāpuraṇaṃ ādāya' means taking the key. 'Sīhanādaṃ' means the best roar, the foremost roar, the irrefutable roar. Thus informed by the two great elders, the community of monks, having abandoned their night-time and day-time places, went to the Teacher's presence. 'Khīyanadhammaṃ' means the matter of discussion.

คูถคตนฺติ คูถเมว. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ปถวีสเมนาติ อกุชฺฌนฏฺเฐน ปถวิยา สมาเนน. น หิ ปถวี ‘‘มยิ สุจึ นิกฺขิปนฺตี’’ติ โสมนสฺสํ กโรติ, น ‘‘อสุจึ นิกฺขิปนฺตี’’ติ โทมนสฺสํ. มยฺหมฺปิ เอวรูปํ จิตฺตนฺติ ทสฺเสติ. วิปุเลนาติ อปริตฺเตน. มหคฺคเตนาติ มหนฺตภาวํ คเตน. อปฺปมาเณนาติ วฑฺฒิตปฺปมาเณน. อเวเรนาติ อกุสลเวรปุคฺคลเวรรหิเตน. อพฺยาปชฺเฌนาติ นิทฺทุกฺเขน วิคตโทมนสฺเสน. โส อิธาติ โส อนุปฏฺฐิตกายานุปสฺสนาสติปฏฺฐาโน ภิกฺขุ เอวํ กเรยฺย, มาทิโส กถํ เอวรูปํ กริสฺสติ, ภนฺเตติ ปฐมํ สีหนาทํ นทิ. เอวํ สพฺพตฺถ โยชนา เวทิตพฺพา.

'Gūthagataṃ' means feces itself. In the remaining terms as well, this is the same method. 'Pathavīsamena' means equal to the earth in the sense of not being angry. For the earth does not create joy, thinking, 'They place clean things on me,' nor does it create displeasure, thinking, 'They place unclean things on me.' This shows the meaning: 'My mind is also of such a nature.' 'Vipulena' means not small. 'Mahaggatena' means having gone to a state of greatness. 'Appamāṇena' means of increased measure. 'Averena' means free from the enmity of unwholesome states and the enmity of persons. 'Abyāpajjhena' means without suffering, with displeasure departed. 'So idha' means: that monk who has not established the foundation of mindfulness which is the contemplation of the body might do thus. 'How, venerable sir, could one like me do such a thing?' This is the first lion's roar. The application should be understood in this way throughout.

รโชหรณนฺติ รชสมฺมชฺชนโจฬกํ, ปาทปุญฺฉนฺติ, ตสฺเสว นามํ. กโฬปิหตฺโถติ ปจฺฉิหตฺโถ อุกฺขลิหตฺโถ วา. นนฺตกวาสีติ อนฺตจฺฉินฺนปิโลติกวสโน. สูรโตติ สุจิสีโล โสรจฺเจน สมนฺนาคโต. สุทนฺโตติ สุฏฺฐุ ทมถํ อุปคโต. สุวินีโตติ สุฏฺฐุ สิกฺขิโต. น กญฺจิ หึสตีติ วิสาณาทีสุ คณฺหนฺตมฺปิ ปิฏฺฐึ ปริมชฺชนฺตมฺปิ น กญฺจิ วิเหเฐติ. อุสภฉินฺนวิสาณสเมนาติ อุสภสฺส ฉินฺนวิสาณสฺส จิตฺตสทิเสน.

'Rajoharaṇaṃ' means a cloth for wiping away dust; 'pādapuñchanaṃ' is a name for that very thing. 'Kaḷopihattho' means with a basket in hand or with a pot in hand. 'Nantakavāsī' means wearing a worn-out cloth with cut edges. 'Sūrato' means having pure virtue, endowed with gentleness. 'Sudanto' means having well attained the state of being tamed. 'Suvinīto' means well-trained. 'Na kañci hiṃsati' means he does not harass anyone, even one who is grasping his horns and so on, or one who is stroking his back. 'Usabhachinnavisāṇasamena' means like the mind of a bull with broken horns.

อฏฺฏีเยยฺยาติ อฏฺโฏ ปีฬิโต ภเวยฺย. หราเยยฺยาติ ลชฺเชยฺย. ชิคุจฺเฉยฺยาติ ชิคุจฺฉํ อาปชฺเชยฺย.

'Aṭṭīyeyya' means one would be afflicted and oppressed. 'Harāyeyya' means one would be ashamed. 'Jiguccheyya' means one would come to feel disgust.

เมทกถาลิกนฺติ เมทกถาลิกา วุจฺจติ สูนการเกหิ ยูสนิกฺขมนตฺถาย ตตฺถ ตตฺถ กตฉิทฺทา ถาลิกา. ปริหเรยฺยาติ มํสสฺส ปูเรตฺวา [Pg.264] อุกฺขิปิตฺวา คจฺเฉยฺย. ฉิทฺทาวฉิทฺทนฺติ ปริตฺตมหนฺเตหิ ฉิทฺเทหิ สมนฺนาคตํ. อุคฺฆรนฺตนฺติ อุปริมุเขหิ ฉิทฺเทหิ นิกฺขมมานยูสํ. ปคฺฆรนฺตนฺติ อโธมุเขหิ นิกฺขมมานยูสํ. เอวมสฺส สกลสรีรํ ยูสมกฺขิตํ ภเวยฺย. ฉิทฺทาวฉิทฺทนฺติ นวหิ วณมุเขหิ ปริตฺตมหนฺต ฉิทฺทํ. เอวเมตฺถ อฏฺฐมนวเมหิ ทฺวีหิ องฺเคหิ เถโร อตฺตโน สรีเร นิจฺฉนฺทราคตํ กเถสิ.

'Medakathālikā': a pot with holes made in it here and there by butchers for the purpose of draining out broth is called a 'medakathālikā.' 'Parihareyya' means having filled it with meat, having lifted it, one would go. 'Chiddāvachiddaṃ' means endowed with small and large holes. 'Uggharantaṃ' means having broth coming out from the upper-facing holes. 'Paggharantaṃ' means having broth coming out from the lower-facing holes. Thus his entire body would be smeared with broth. 'Chiddāvachiddaṃ' means having small and large holes, which are the nine wound-openings. Thus, here, with these two factors, the eighth and ninth, the Elder declared the absence of desire and lust in his own body.

อถ โข โส ภิกฺขูติ เอวํ เถเรน นวหิ การเณหิ สีหนาเท นทิเต อถ โส ภิกฺขุ. อจฺจโยติ อปราโธ. มํ อจฺจคมาติ มํ อติกฺกมฺม อภิภวิตฺวา ปวตฺโต. ปติคฺคณฺหตูติ ขมตุ. อายตึ สํวรายาติ อนาคเต สํวรณตฺถาย, ปุน เอวรูปสฺส อปราธสฺส อกรณตฺถาย. ตคฺฆาติ เอกํเสน. ยถาธมฺมํ ปฏิกโรสีติ ยถา ธมฺโม ฐิโต, ตเถว กโรสิ, ขมาเปสีติ วุตฺตํ โหติ. ตํ เต มยํ ปฏิคฺคณฺหามาติ ตํ ตว อปราธํ มยํ ขมาม. วุทฺธิเหสา ภิกฺขุ อริยสฺส วินเยติ เอสา ภิกฺขุ อริยสฺส วินเย พุทฺธสฺส ภควโต สาสเน วุฑฺฒิ นาม. กตมา? อจฺจยํ อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกริตฺวา อายตึ สํวราปชฺชนา. เทสนํ ปน ปุคฺคลาธิฏฺฐานํ กโรนฺโต โย อจฺจยํ อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกโรติ, อายตึ สํวรํ อาปชฺชตีติ อาห. ผลตีติ สเจ หิ เถโร น ขเมยฺย, ตสฺส ภิกฺขุโน ตตฺเถว สตฺตธา มุทฺธา ผเลยฺย. ตสฺมา ภควา เอวมาห. สเจ มํ โสติ สเจ มํ อยํ ภิกฺขุ ขมาหีติ เอวํ วทติ. ขมตุ จ เม โสติ อยมฺปิ จายสฺมา มยฺหํ ขมตูติ เอวํ เถโร ตสฺส อจฺจยํ ปฏิคฺคณฺหิตฺวา สยมฺปิ ตํ สตฺถุ สมฺมุเข ขมาเปสีติ.

Then that monk: when the Elder had thus proclaimed the lion's roar with nine reasons, then that monk... 'Accayo' means an offense. 'Maṃ accagamā' means having transgressed and overwhelmed me, it occurred. 'Paṭiggaṇhatu' means may he forgive. 'Āyatiṃ saṃvarāya' means for the sake of restraint in the future, for the purpose of not committing such an offense again. 'Taggha' means certainly. 'Yathādhammaṃ paṭikarosi' means you act just as the Dhamma stands; you cause him to forgive, this is what is said. 'Taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāma' means we forgive that offense of yours. 'Vuddhihesā bhikkhu ariyassa vinaye' means this, monk, is called growth in the Discipline of the Noble One, in the teaching of the Blessed One, the Buddha. What is that growth? Seeing an offense as an offense, making amends according to the Dhamma, and undertaking restraint in the future. But, making the teaching based on the individual, he said: 'Whoever, seeing an offense as an offense, makes amends according to the Dhamma, and undertakes restraint in the future...' As for 'phalati': if the Elder were not to forgive, that monk's head would split into seven pieces right there on the spot. Therefore, the Blessed One said thus. 'Sace maṃ so' means if this monk says to me, 'Forgive me.' 'Khamatu ca me so' means 'May this venerable one also forgive me.' Thus the Elder, having accepted his offense, himself had that monk forgive him in the presence of the Teacher.

๒. สอุปาทิเสสสุตฺตวณฺณนา

2. Explanation of the Saupādisesa Sutta

๑๒. ทุติเย สอุปาทิเสสนฺติ สอุปาทานเสสํ. อนุปาทิเสสนฺติ อุปาทานเสสรหิตํ นิคฺคหณํ. มตฺตโส การีติ ปมาณการี น ปริปูรการี. น ตาวายํ, สาริปุตฺต, ธมฺมปริยาโย ปฏิภาสีติ อปฺปฏิภานํ นาม ภควโต นตฺถิ, น ตาวาหํ อิมํ ธมฺมปริยายํ กเถสินฺติ อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ. มายิมํ ธมฺมปริยายํ สุตฺวา ปมาทํ อาหรึสูติ ‘‘มยํ กิร จตูหิ อปาเยหิ มุตฺตา’’ติ อุปริ อรหตฺตตฺถาย วีริยํ อกโรนฺตา มา ปมาทํ อาปชฺชึสุ. ปญฺหาธิปฺปาเยน ภาสิโตติ ตยา ปุจฺฉิตปญฺหสฺส สภาเวน [Pg.265] กถิโตติ ทสฺเสติ. อิเมสํ ปน นวนฺนํ ปุคฺคลานํ ภเวสุ ฉนฺทราควิโนทนตฺถํ เอตเมว อตฺถุปฺปตฺตึ กตฺวา – ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อปฺปมตฺตโกปิ คูโถ ทุคฺคนฺโธ โหติ, เอวเมว โข ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, อปฺปมตฺตกมฺปิ ภวํ น วณฺเณมิ อนฺตมโส อจฺฉราสงฺฆาตมตฺตมฺปี’’ติ อิมํ สุตฺตํ (อ. นิ. ๑.๓๒๑) อภาสิ. น เกวลญฺจ เอเตสํเยว นวนฺนํ ปุคฺคลานํ คติ นิพทฺธา, เยสํ ปน กุลานํ ตีณิ สรณานิ ปญฺจ สีลานิ เอกํ สลากภตฺตํ เอกํ ปกฺขิยภตฺตํ เอกํ วสฺสาวาสิกํ เอกา โปกฺขรณี เอโก อาวาโส, เอวรูปานิ นิพทฺธปุญฺญานิ อตฺถิ. เตสมฺปิ คติ นิพทฺธา, โสตาปนฺนสทิสาเนว ตานิ กุลานิ.

12. In the second sutta, 'with residue remaining' means with a remainder of clinging. 'Without residue remaining' means devoid of a remainder of clinging, a departure. 'One who acts in moderation' means one who acts according to measure, not one who acts to completion. Regarding 'This exposition of the Dhamma does not yet appear to me, Sāriputta': there is no such thing as a lack of ready wit for the Blessed One; rather, the meaning here is, 'I have not yet taught this exposition of the Dhamma.' Lest, having heard this exposition of the Dhamma, they become heedless, thinking, 'We are freed from the four states of deprivation,' and not making an effort for the sake of Arahantship above, may they not fall into heedlessness. 'It was spoken with the intention of the question' shows that it was taught according to the nature of the question asked by you. Furthermore, for the sake of dispelling desire and lust in the existences of these nine individuals, having made this very arising of the matter the reason—'Just as, monks, even a small amount of excrement is foul-smelling, so too, monks, I do not praise even a small amount of existence, not even as much as a finger-snap'—he taught this sutta (Aṅguttara Nikāya 1.321). And not only is the destiny of these nine types of individuals fixed, but also of those families for whom there are established meritorious deeds such as the three refuges, the five precepts, one offering of almsfood distributed by ticket, one fortnightly offering of almsfood, one rains-residence robe, one pond, and one monastery. Their destiny, too, is fixed; those families are just like stream-enterers.

๓. โกฏฺฐิกสุตฺตวณฺณนา

3. Explanation of the Koṭṭhika Sutta

๑๓. ตติเย ทิฏฺฐธมฺมเวทนียนฺติ อิมสฺมึ เยวตฺตภาเว วิปจฺจนกกมฺมํ. สมฺปรายเวทนียนฺติ ทุติเย อตฺตภาเว วิปจฺจนกกมฺมํ. สุขเวทนียนฺติ สุขเวทนาชนกกมฺมํ. ทุกฺขเวทนียนฺติ ทุกฺขเวทนาชนกกมฺมํ. ปริปกฺกเวทนียนฺติ ลทฺธวิปากวารํ. อปริปกฺกเวทนียนฺติ อลทฺธวิปากวารํ. พหุเวทนียนฺติ พหุวิปากทายกํ. อปฺปเวทนียนฺติ น พหุวิปากทายกํ. อเวทนียนฺติ วิปากเวทนาย อทายกํ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏวิวฏฺฏํ กถิตํ.

13. In the third sutta, 'experienced in the present life' refers to kamma that ripens in this very existence. 'Experienced in the next life' refers to kamma that ripens in the second existence. 'Experienced as pleasant' refers to kamma that produces pleasant feeling. 'Experienced as painful' refers to kamma that produces painful feeling. 'Ripe for experiencing' refers to having obtained its turn for giving result. 'Not ripe for experiencing' refers to not having obtained its turn for giving result. 'Producing much result' refers to giving much result. 'Producing little result' refers to not giving much result. 'Producing no result' refers to not giving resultant feeling. In this sutta, the round of existence and the escape from the round are taught.

๔. สมิทฺธิสุตฺตวณฺณนา

4. Commentary on the Samiddhi Sutta

๑๔. จตุตฺเถ สมิทฺธีติ อตฺตภาวสมิทฺธตาย เอวํลทฺธนาโม เถรสฺส สทฺธิวิหาริกตฺเถโร. กิมารมฺมณาติ กึปจฺจยา. สงฺกปฺปวิตกฺกาติ สงฺกปฺปภูตา วิตกฺกา. นามรูปารมฺมณาติ นามรูปปจฺจยา. อิมินา จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา ภูตุปาทายรูปญฺจ วิตกฺกานํ ปจฺจโยติ ทสฺเสติ. กฺว นานตฺตํ คจฺฉนฺตีติ กสฺมึ ฐาเน นานาสภาวตํ เวมตฺตํ คจฺฉนฺติ. ธาตุสูติ รูปธาตุอาทีสุ. อญฺโญเยว หิ รูปวิตกฺโก, อญฺเญ สทฺทวิตกฺกาทโยติ. ผสฺสสมุทยาติ สมฺปยุตฺตผสฺสปจฺจยา. เวทนาสโมสรณาติ ติสฺโส เวทนา สโมสรณา. เอตฺตเกน กุสลากุสลมิสฺสกา กถิตา. สมาธิปฺปมุขาติอาทโย ปน อปจยปกฺขิกาติ เวทิตพฺพา. ตตฺถ ปุพฺพงฺคมฏฺเฐน เชฏฺฐกฏฺเฐน วา สมาธิ ปมุขํ เอเตสนฺติ สมาธิปฺปมุขา. เชฏฺฐกการณฏฺเฐน สติ อธิปเตยฺยา เอเตสนฺติ สตาธิปเตยฺยา. มคฺคปญฺญา อุตฺตรา เอเตสนฺติ ปญฺญุตฺตรา. ผลวิมุตฺตึ ปตฺวา สารปฺปตฺตา โหนฺตีติ วิมุตฺติสารา. อารมฺมณวเสน อมตํ นิพฺพานํ โอคาหิตฺวา [Pg.266] ตตฺถ ปติฏฺฐิตาติ อมโตคธา. เตน จ มา มญฺญีติ เตน วิสฺสชฺชเนน ‘‘อหํ อคฺคสาวเกน ปุจฺฉิเต ปญฺเห วิสฺสชฺเชสิ’’นฺติ มา มานํ วา ทปฺปํ วา อกาสิ.

14. In the fourth sutta, Samiddhi: this is the name given to an elder, a co-resident of the Elder Sāriputta, because of the perfection of his person. 'With what as object?' means with what as condition. 'Thoughts of intention' means thoughts that have become intentions. 'With name-and-form as object' means conditioned by name-and-form. By this, it is shown that the four immaterial aggregates and primary and derived material form are the condition for thoughts. 'Where do they become diverse?' means in what place do they attain a diverse nature, a difference. 'In the elements' means in the form element, etc. For indeed, thought concerning form is one thing; thoughts concerning sound, etc., are other things. 'Arising from contact' means they are conditioned by associated contact. 'Converging in feeling' means the three feelings are their convergence point. By this much, thoughts that are a mixture of wholesome and unwholesome are spoken of. But 'with concentration as their chief,' etc., should be understood as belonging to the side of the unconditioned. Herein, because concentration is their chief in the sense of being a forerunner or in the sense of being the principal, they are 'those with concentration as their chief'. Because mindfulness is their authority in the sense of making it the principal, they are 'those with mindfulness as their authority'. Because the wisdom of the path is superior to them, they are 'those for whom wisdom is superior'. Having attained the liberation that is the fruit, they have reached the essence; therefore, they are 'those with liberation as their essence'. Having plunged into the Deathless, Nibbāna, by way of object, they are established therein; therefore, they are 'those who have plunged into the Deathless'. 'And by that, do not think' means: by that answer, do not give rise to conceit or pride, thinking, 'I have answered the questions asked by the chief disciple'.

๕-๖. คณฺฑสุตฺตาทิวณฺณนา

5-6. Commentary on the Gaṇḍa Sutta and others

๑๕-๑๖. ปญฺจเม ตีณิ จตฺตาริ วสฺสานิ วสฺสคณา, อเนเก วสฺสคณา อุปฺปนฺนา อสฺสาติ อเนกวสฺสคณิโก. ตสฺสสฺสูติ ตสฺส ภเวยฺยุํ. อเภทนมุขานีติ น เกนจิ ภินฺทิตฺวา กตานิ, เกวลํ กมฺมสมุฏฺฐิตาเนว วณมุขานิ. เชคุจฺฉิยํเยวาติ ชิคุจฺฉิตพฺพเมว ปฏิกูลเมว. จาตุมหาภูติกสฺสาติ จตุมหาภูตมยสฺส. โอทนกุมฺมาสูปจยสฺสาติ โอทเนน เจว กุมฺมาเสน จ อุปจิตสฺส วฑฺฒิตสฺส. อนิจฺจุจฺฉาทนปริมทฺทนเภทนวิทฺธํสนธมฺมสฺสาติ หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจธมฺมสฺส, ทุคฺคนฺธวิฆาตตฺถาย ตนุวิเลปเนน อุจฺฉาทนธมฺมสฺส, องฺคปจฺจงฺคาพาธวิโนทนตฺถาย ขุทฺทกสมฺพาหเนน ปริมทฺทนธมฺมสฺส, ทหรกาเล วา อูรูสุ สยาเปตฺวา คพฺภวาเสน ทุสฺสณฺฐิตานํ เตสํ เตสํ องฺคปจฺจงฺคานํ สณฺฐานสมฺปาทนตฺถํ อญฺฉนปีฬนาทิวเสน ปริมทฺทนธมฺมสฺส, เอวํ ปริหริตสฺสาปิ จ เภทนวิทฺธํสนธมฺมสฺส, ภิชฺชนวิกิรณสภาวสฺเสวาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ อนิจฺจปเทน เจว เภทนวิทฺธํสนปเทหิ จสฺส อตฺถงฺคโม กถิโต, เสเสหิ สมุทโย. นิพฺพินฺทถาติ อุกฺกณฺฐถ ปชหถ อิมํ กายนฺติ ทสฺเสติ. เอวมิมสฺมึ สุตฺเต พลววิปสฺสนา กถิตา. ฉฏฺฐํ วุตฺตนยเมว. สญฺญาสีเสน ปเนตฺถ ญาณเมว กถิตํ.

In the fifth sutta: Because many counts of years—three years, four years, many counts of years—have arisen for it, it is called 'of many years' count'. 'For it there would be' means they would be for it. 'With un-cut openings' means they are not openings made by anyone by cutting, but are simply sore-openings arisen from kamma. 'It is simply loathsome' means it is simply to be detested, simply repulsive. 'Of the four great elements' means made of the four great elements. 'Accumulated by rice and barley-meal' means accumulated and nourished by rice and by barley-meal. 'Having the nature of impermanence, of being scrubbed, massaged, breaking up, and being destroyed' means: having the nature of impermanence in the sense of non-existence after having been; having the nature of being scrubbed with a thin unguent to destroy a bad smell; having the nature of being massaged with a little rubbing to dispel pain in the major and minor limbs; or, having the nature of being massaged by means of stretching, pressing, and so forth, in order to perfect the shape of those various major and minor limbs which are ill-formed due to dwelling in the womb, after having been made to lie on the thighs in youth; and even when cared for thus, it has the nature of breaking up and being destroyed—the meaning is that it has the very nature of breaking up and scattering. And here, its passing away is spoken of by the word 'impermanent' and by the words 'breaking up' and 'being destroyed'; its arising is spoken of by the remaining terms. 'You should be disenchanted' shows: 'Be weary, abandon this body.' Thus, in this sutta, powerful insight is taught. The sixth is in the same way as has been stated. Here, however, it is just knowledge that is taught under the heading of perception.

๗-๘. กุลสุตฺตาทิวณฺณนา

7-8. Commentary on the Kula Sutta and others.

๑๗-๑๘. สตฺตเม น มนาเปน ปจฺจุฏฺเฐนฺตีติ มนวฑฺฒเนน มนํ อลฺลียนากาเรน อาสนา วุฏฺฐาย ปจฺจุคฺคมนํ น กโรนฺติ. น มนาเปน อภิวาเทนฺตีติ น ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทนฺติ. อสกฺกจฺจํ เทนฺตีติ อจิตฺตีกาเรน เทนฺติ. โน สกฺกจฺจนฺติ สหตฺถา น เทนฺติ. น อุปนิสีทนฺติ ธมฺมสวนายาติ ‘‘ธมฺมํ สุณิสฺสามา’’ติ น สมีเป นิสีทนฺติ. น สุสฺสูสนฺตีติ ฆฏปิฏฺเฐ อาสิตฺตอุทกํ วิย วิวฏฺเฏตฺวา คจฺฉติ. อฏฺฐเม เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน เมตฺตาภาวนํ ปกฺขิปิตฺวา นวงฺคสมนฺนาคโตติ วุตฺตํ.

In the seventh sutta, 'they do not rise up in a pleasing manner' means they do not rise from their seats and go forward to meet them in a manner that increases the mind and causes it to cling. 'They do not pay homage in a pleasing manner' means they do not pay homage with the five-point prostration. 'They give carelessly' means they give disrespectfully. 'Not carefully' means they do not give with their own hands. 'They do not sit nearby to listen to the Dhamma' means they do not sit nearby thinking, 'We will listen to the Dhamma.' 'They do not wish to listen' means it rolls away like water poured on the outer surface of a pot. In the eighth sutta, by including the cultivation of loving-kindness in accordance with the disposition of those to be trained, it is said to be 'endowed with nine factors'.

๙. เทวตาสุตฺตวณฺณนา

9. Commentary on the Devatā Sutta

๑๙. นวเม [Pg.267] วิปฺปฏิสารินิโยติ วิปฺปฏิสาริตํ มงฺกุภาวํ อาปชฺชิมฺห. หีนํ กายนฺติ อุปริเทวโลกํ อุปาทาย เหฏฺฐิโม หีโนติ วุจฺจติ. โน จ โข ยถาสตฺติ ยถาพลํ สํวิภชิมฺหาติ อตฺตโน สตฺติยา จ พลสฺส จ อนุรูเปน สีลวนฺตานํ สํวิภาคํ กตฺวา น ภุญฺชิมฺหา.

19. In the ninth sutta, 'being regretful' means 'we fell into a state of regret and dismay'. Regarding 'an inferior body', with reference to the upper deva world, the one that is lower is called 'inferior'. 'And we did not share according to our ability and strength' means we did not make a sharing with the virtuous in accordance with our own ability and strength.

๑๐. เวลามสุตฺตวณฺณนา

10. Commentary on the Velāma Sutta

๒๐. ทสเม อปิ นุ เต, คหปติ, กุเล ทานํ ทียตีติ นยิทํ ภควา ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานํ สนฺธาย ปุจฺฉติ. เสฏฺฐิสฺส หิ ฆเร ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิจฺจํ ปณีตทานํ ทียติ, น ตํ สตฺถา น ชานาติ. โลกิยมหาชนสฺส ปน ทิยฺยมานทานํ อตฺถิ, ตํ ลูขํ โหติ, เสฏฺฐิสฺส จิตฺตํ น ปีเณติ. ตํ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ. กณาชกนฺติ สกุณฺฑกภตฺตํ, สกุณฺฑเกหิปิ กณิกตณฺฑุเลเหว ปกฺกํ. พิฬงฺคทุติยนฺติ กญฺชิยทุติยํ. อสกฺกจฺจํ เทตีติ อสกฺกริตฺวา เทติ. อจิตฺตีกตฺวาติ อจิตฺตีกาเรน ทกฺขิเณยฺย อคารเวน เทติ. อสหตฺถา เทตีติ สหตฺเถน อทตฺวา ปรหตฺเถน เทติ, อาณตฺติมตฺตเมว กโรตีติ อตฺโถ. อปวิทฺธํ เทตีติ น นิรนฺตรํ เทติ, สํวจฺฉริกํ โสณฺฑพลิ วิย โหติ. อนาคมนทิฏฺฐิโก เทตีติ น กมฺมญฺจ ผลญฺจ สทฺทหิตฺวา เทติ.

20. In the tenth sutta, regarding the phrase 'But, householder, is giving offered in your family?', the Blessed One does not ask this with reference to giving to the Saṅgha of bhikkhus. Indeed, in the treasurer's house, an excellent gift is always given to the Saṅgha of bhikkhus; it is not that the Teacher does not know this. However, there is a gift that is given to the worldly multitude. That gift is coarse; it does not delight the treasurer's mind. Thinking, 'I will ask about that,' he asks. 'A meal of broken rice' means a coarse meal cooked with broken rice. 'With sour gruel as the second item' means having a dish of sour gruel as the second item. 'One gives carelessly' means one gives without respect. 'Without respect' means one gives in a disrespectful manner, with irreverence for the recipients of the offering. 'Not with one's own hand' means not giving with one's own hand, one gives through the hand of another; the meaning is that one only gives the command. 'One gives what is thrown away' means one does not give continuously; making it a yearly event, it is like a drunkards' offering. 'One gives with the view that there is no future result' means one gives without faith in kamma and its fruit.

ยตฺถ ยตฺถาติ ตีสุ กุลสมฺปทาสุ ยสฺมึ ยสฺมึ กุเล. น อุฬาราย ภตฺตโภคายาติอาทีสุ นานคฺครสสุคนฺธสาลิโภชเน อุปนีเต จิตฺตํ น นมติ, ‘‘หรเถตํ โรควฑฺฒน’’นฺติ วตฺวา เยน วา เตน วา ฑาเกน สทฺธึ สกุณฺฑกภตฺตํ อมตํ วิย สมฺปิยายมาโน ภุญฺชติ. กาสิกาทีสุ วรวตฺเถสุ อุปนีเตสุ ‘‘หรเถตานิ นิวาเสนฺตสฺส ปฏิจฺฉาเทตุมฺปิ น สกฺโกนฺติ, คตฺเตสุปิ น สณฺฐหนฺตี’’ติ วตฺวา นาฬิเกรสาฏกมูลตจสทิสานิ ปน ถูลวตฺถานิ ‘‘อิมานิ นิวาเสนฺโต นิวตฺถภาวมฺปิ ชานาติ, ปฏิจฺฉาเทตพฺพมฺปิ ปฏิจฺฉาเทนฺตี’’ติ สมฺปิยายมาโน นิวาเสติ. หตฺถิยานอสฺสยานรถยานสุวณฺณสิวิกาทีสุ อุปนีเตสุ ‘‘หรเถตานิ จลาจลานิ, น สกฺกา เอตฺถ นิสีทิตุ’’นฺติ วตฺวา ชชฺชรรถเก อุปนีเต ‘‘อยํ นิจฺจโล, เอตฺถ สุขํ นิสีทิตุ’’นฺติ ตํ สาทิยติ. น อุฬาเรสุ ปญฺจสุ กามคุเณสูติ อลงฺกตปฏิยตฺตา รูปวติโย อิตฺถิโย [Pg.268] ทิสฺวา ‘‘ยกฺขินิโย มญฺเญ, เอตา ขาทิตุกามา, กึ เอตาหี’’ติ ยถาผาสุเกเนว วีตินาเมติ. น สุสฺสูสนฺตีติ โสตุํ น อิจฺฉนฺติ, น สทฺทหนฺตีติ อตฺโถ. น โสตํ โอทหนฺตีติ กถิตสฺส สวนตฺถํ น โสตปสาทํ โอทหนฺติ. สกฺกจฺจนฺติอาทีนิ วุตฺตวิปริยาเยน เวทิตพฺพานิ.

'In whichever, whichever' means in whichever family among the three kinds of family prosperity. Regarding 'not for excellent enjoyment of food' and so forth: when food—that is, fragrant sāli rice with various excellent flavors—is brought, his mind does not incline toward it. Saying, 'Take this away—it increases illness,' he eats a coarse meal of broken rice together with some simple vegetable stew, greatly delighting in it as if it were ambrosia. When excellent cloths from places like the Kāsi kingdom are brought, he says, 'Take these away—they are not able to cover one who wears them, nor do they stay on the body.' Instead, greatly delighting, he wears coarse cloths similar to coconut-fiber cloth or root-bark, thinking, 'Wearing these, one knows one is clothed, and what needs to be covered is covered.' When elephant-vehicles, horse-vehicles, chariot-vehicles, golden palanquins, and so forth are brought, he says, 'Take these away—they are unsteady; one cannot sit in them.' But when a dilapidated chariot is brought, he delights in it, saying, 'This is steady; one can sit comfortably here.' Regarding 'not in the five excellent strands of sensual pleasure': seeing women who are adorned, prepared, and beautiful, he thinks, 'I suppose they are yakkhiṇīs; they want to devour me. What is the use of them?' and he passes his time with whatever is simple and comfortable. 'They do not wish to listen' means they do not wish to hear; the meaning is also 'they do not have faith'. 'They do not lend an ear' means they do not apply their faculty of hearing for the purpose of hearing what is said. 'Attentively' and so forth should be understood in the opposite way to what has been stated.

เวลาโมติ ชาติโคตฺตรูปโภคสทฺธาปญฺญาทีหิ มริยาทเวลํ อติกฺกนฺเตหิ อุฬาเรหิ คุเณหิ สมนฺนาคตตฺตา เอวํลทฺธนาโม. โส เอวรูปํ ทานํ อทาสิ มหาทานนฺติ เอตฺถ อยํ อนุปุพฺพีกถา – โส กิร อตีเต พาราณสิยํ ปุโรหิตเคเห ปฏิสนฺธึ คณฺหิ, เวลามกุมาโรติสฺส นามํ อกํสุ. โส โสฬสวสฺสกาเล พาราณสิราชกุมาเรน สทฺธึ สิปฺปุคฺคหณตฺถํ ตกฺกสิลํ อคมาสิ. เต อุโภปิ ทิสาปาโมกฺขสฺส อาจริยสฺส สนฺติเก สิปฺปํ ปฏฺฐปยึสุ. ยถา จ เต, เอวํ อญฺเญปิ ชมฺพุทีเป จตุราสีติสหสฺสราชกุมารา. โพธิสตฺโต อตฺตนา คหิตฏฺฐาเน ปิฏฺฐิอาจริโย หุตฺวา จตุราสีติ ราชกุมารสหสฺสานิ สิกฺขาเปติ, สยมฺปิ โสฬสวสฺเสหิ คเหตพฺพสิปฺปํ ตีหิ วสฺเสหิ อุคฺคณฺหิ. อาจริโย ‘‘เวลามกุมารสฺส สิปฺปํ ปคุณ’’นฺติ ญตฺวา, ‘‘ตาตา, เวลาโม มยา ญาตํ สพฺพํ ชานาติ, ตุมฺเห สพฺเพปิ สมคฺคา คนฺตฺวา เอตสฺส สนฺติเก สิปฺปํ อุคฺคณฺหถา’’ติ จตุราสีติ กุมารสหสฺสานิ โพธิสตฺตสฺส นิยฺยาเทสิ.

Velāma was so named because he was endowed with excellent qualities that surpassed the boundary of birth, lineage, form, wealth, faith, wisdom, and so on. Regarding 'He gave such a gift, a great gift,' here is the sequential story. It is said that in the past, he took conception in the household of a chaplain in Bārāṇasī, and they gave him the name Velāmakumāra. At the age of sixteen, he went to Takkasilā with the prince of Bārāṇasī to learn the arts. Both of them began their studies in the presence of the teacher who was the chief of the directions. Just as they did, so too did eighty-four thousand other princes in Jambudīpa. The Bodhisatta, in the subjects he himself had mastered, became the assistant teacher and taught the eighty-four thousand princes. He himself learned in three years the art that was to be learned in sixteen years. The teacher, knowing that Velāmakumāra was proficient in the art, entrusted the eighty-four thousand princes to the Bodhisatta, saying, 'Sirs, Velāma knows everything that is known by me. All of you, go together and learn the art from him.'

โพธิสตฺโต อาจริยํ วนฺทิตฺวา จตุราสีติ กุมารสหสฺสปริวาโร นิกฺขมิตฺวา เอกํ อาสนฺนนครํ ปตฺวา นครสามิกํ ราชกุมารํ อุคฺคณฺหาเปตฺวา ตสฺส สิปฺเป ปคุเณ ชาเต ตํ ตตฺเถว นิวตฺเตสิ. เอเตนุปาเยน จตุราสีติ นครสหสฺสานิ คนฺตฺวา จตุราสีติยา ราชกุมารานํ สิปฺปํ ปคุณํ กาเรตฺวา ตสฺมึ ตสฺมึ นคเร ตํ ตํ นิวตฺเตตฺวา พาราณสิราชกุมารํ อาทาย พาราณสึ ปจฺจาคญฺฉิ. มนุสฺสา กุมารํ ปริโยสิตสิปฺปํ รชฺเช อภิสิญฺจึสุ, เวลามสฺส ปุโรหิตฏฺฐานํ อทํสุ. เตปิ จตุราสีติสหสฺสราชกุมารา สเกสุ สเกสุ รชฺเชสุ อภิเสกํ ปตฺวา อนุสํวจฺฉรํ พาราณสิรญฺโญ อุปฏฺฐานํ อาคจฺฉนฺติ. เต ราชานํ ทิสฺวา เวลามสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘อาจริย, อมฺเห รชฺเชสุ ปติฏฺฐิตา, วเทยฺยาถ เยนตฺโถ’’ติ วตฺวา คจฺฉนฺติ. เตสํ คมนาคมนกาเล สกฏสนฺทมานิกคาวิโคณกุกฺกุฏสูกราทโย คณฺหนฺตานํ ชนปโท อติวิย [Pg.269] อุปทฺทุโต โหติ, มหาชโน สนฺนิปติตฺวา ราชงฺคเณ กนฺทติ.

The Bodhisatta, having paid homage to his teacher, departed accompanied by eighty-four thousand princes. He arrived at a nearby city and had the local prince instructed. When that prince became proficient in his skill, he left him there. By this method, he went to eighty-four thousand cities, caused the skill of the eighty-four thousand princes to become proficient, and having left each one in his respective city, he took the prince of Bārāṇasī and returned to Bārāṇasī. The people consecrated the prince, whose training in the arts was completed, in the kingship and gave Velāma the position of chaplain. Those eighty-four thousand princes, having attained consecration in their own kingdoms, would come every year to attend upon the king of Bārāṇasī. Having seen the king, they would go to Velāma and say, 'Teacher, we are established in our kingdoms; please tell us what you need,' and then depart. During their comings and goings, the countryside was greatly oppressed by them seizing carts, palanquins, cows, oxen, chickens, pigs, and the like. The great populace gathered and wept in the royal courtyard.

ราชา เวลามํ ปกฺโกสิตฺวา, ‘‘อาจริย, อุปทฺทุโต ชนปโท, ราชาโน คมนาคมนกาเล มหาวิโลปํ กโรนฺติ, มนุสฺสา สนฺธาเรตุํ น สกฺโกนฺติ, ชนปทปีฬาย อุปสมํ เอกํ อุปายํ กโรถา’’ติ. สาธุ มหาราช, อุปายํ กริสฺสามิ, ตุมฺหากํ ยตฺตเกน ชนปเทน อตฺโถ, ตํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา คณฺหถาติ. ราชา ตถา อกาสิ. เวลาโม จตุราสีติยา ราชสหสฺสานํ ชนปเท วิจาเรตฺวา จกฺกนาภิยํ อเร วิย รญฺโญ ชนปทสฺมึ โอโรเปสิ. ตโต ปฏฺฐาย เต ราชาโน อาคจฺฉนฺตาปิ คจฺฉนฺตาปิ อตฺตโน อตฺตโน ชนปเทเนว สญฺจรนฺติ, อมฺหากํ ชนปโทติ วิโลปํ น กโรนฺติ. ราชคารเวน รญฺโญ ชนปทมฺปิ น ปีเฬนฺติ. ชนปทา สนฺนิสินฺนา นิสฺสทฺทา นิรวา อเหสุํ. สพฺเพ ราชาโน หฏฺฐตุฏฺฐา ‘‘เยน โว, อาจริย, อตฺโถ, ตํ อมฺหากํ วเทถา’’ติ ปวารยึสุ.

The king summoned Velāma and said, 'Teacher, the countryside is oppressed. The kings cause great destruction when they come and go, and the people cannot endure it. Please devise a means to appease the affliction of the countryside.' 'Very well, great king, I will devise a means. Demarcate and take however much of the countryside you need.' The king did so. Velāma organized the countrysides of the eighty-four thousand kings and established them around the king's countryside like spokes in the hub of a wheel. From then on, those kings, whether coming or going, traveled only through their own countrysides. Thinking, 'This is our countryside,' they did not plunder. Out of respect for the king, they did not oppress the king's countryside either. The countrysides became settled, quiet, and free from lamentation. All the kings, joyful and pleased, invited him, saying, 'Teacher, whatever you need, please tell us.'

เวลาโม สีสํนฺหาโต อตฺตโน อนฺโตนิเวสเน สตฺตรตนปริปูรานํ คพฺภานํ ทฺวารานิ วิวราเปตฺวา ยาว สตฺตมา กุลปริวฏฺฏา ฐปิตํ ธนํ โอโลเกตฺวา อายวยํ อุปธาเรตฺวา ‘‘มยา สกลชมฺพุทีปํ โขเภนฺเตน ทานํ ทาตุํ วฏฺฏตี’’ติ รญฺโญ อาโรเจตฺวา คงฺคาตีเร ทฺวาทสโยชนิกา อุทฺธนปนฺติโย กาเรตฺวา ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน สปฺปิมธุผาณิตเตลติลตณฺฑุลาทีนํ ฐปนตฺถาย มหาโกฏฺฐาคารานิ ปติฏฺฐาเปตฺวา ‘‘เอเกกสฺมึ ฐาเน เอตฺตกา เอตฺตกา ชนา สํวิทหถ, ยํกิญฺจิ มนุสฺสานํ ลทฺธพฺพํ นาม อตฺถิ, ตโต เอกสฺมิมฺปิ อสติ มยฺหํ อาโรเจยฺยาถา’’ติ มนุสฺเส สํวิธาย ‘‘อสุกทิวสโต ปฏฺฐาย เวลามพฺราหฺมณสฺส ทานํ ภุญฺชนฺตู’’ติ นคเร เภรึ จราเปตฺวา ‘‘ทานคฺคํ ปรินิฏฺฐิต’’นฺติ ทานยุตฺเตหิ อาโรจิเต สหสฺสคฺฆนกํ วตฺถํ นิวาเสตฺวา ปญฺจสตคฺฆนกํ เอกํสํ กตฺวา สพฺพาลงฺการภูสิโต ทานวีมํสนตฺถาย ผลิกวณฺณสฺส อุทกสฺส สุวณฺณภิงฺคารํ ปูเรตฺวา ‘‘อิมสฺมึ โลเก สเจ อิมํ ทานํ ปฏิคฺคเหตุํ ยุตฺตรูปา ทกฺขิเณยฺยปุคฺคลา อตฺถิ, อิทํ อุทกํ นิกฺขมิตฺวา ปถวึ คณฺหาตุ. สเจ นตฺถิ, เอวเมว ติฏฺฐตู’’ติ สจฺจกิริยํ กตฺวา ภิงฺคารํ อโธมุขํ อกาสิ. อุทกํ ธมกรเณน คหิตํ วิย อโหสิ. โพธิสตฺโต ‘‘สุญฺโญ วต, โภ, ชมฺพุทีโป, เอกปุคฺคโลปิ ทกฺขิณํ ปฏิคฺคเหตุํ ยุตฺตรูโป นตฺถี’’ติ วิปฺปฏิสารํ อกตฺวา ‘‘สเจ ทายกสฺส [Pg.270] วเสนายํ ทกฺขิณา วิสุชฺฌิสฺสติ, อุทกํ นิกฺขมิตฺวา ปถวึ คณฺหาตู’’ติ จินฺเตสิ. ผลิกวณฺณสทิสํ อุทกํ นิกฺขมิตฺวา ปถวึ คณฺหิ. ‘‘อิทานิ ทานํ ทสฺสามี’’ติ ทานคฺคํ ปตฺวา ทานํ โอโลเกตฺวา ยาคุเวลาย ยาคุํ, ขชฺชกเวลาย ขชฺชกํ, โภชนเวลาย โภชนํ ทาเปสิ. เอเตเนว นีหาเรน ทิวเส ทิวเส ทานํ ทียติ.

Velāma, having bathed his head, had the doors of the inner chambers in his own residence opened. These chambers were filled with the seven kinds of treasures. He surveyed the wealth that had been stored for up to seven generations of his family, and having considered his income and expenditure, he thought, 'It is fitting for me to give a gift that will stir up the whole of Jambudīpa.' Having informed the king, he had twelve-yojana-long rows of hearths made on the bank of the Ganges. In each of those places, he established great storehouses for storing ghee, honey, molasses, oil, sesame, rice, and other such things. He organized the people, saying, 'In each and every place, let this many people make arrangements. Whatever things are to be received by people, if even one of them is missing, you must inform me.' He had a drum beaten in the city, proclaiming, 'From such-and-such a day, let people partake of the gift of Velāma the brahmin.' When it was announced by those engaged in the almsgiving that the alms hall was completed, he put on a garment worth a thousand, placed a garment worth five hundred over one shoulder, and, adorned with all ornaments, he filled a golden water-pot with water the color of crystal in order to investigate the gift. He made an act of truth, saying, 'If in this world there are worthy persons, individuals deserving of offerings, fit to receive this gift, let this water come forth and take the earth. If there are not, let it remain just so.' Having made this act of truth, he turned the water-pot upside down. The water was as if held by a water-strainer. The Bodhisatta, without feeling remorse, thought, 'Alas, Jambudīpa is empty! There is not even one person fit to receive my offering.' Then he reflected, 'If this offering is to be purified by the power of the giver, let the water come forth and take the earth.' The water, like the color of crystal, came forth and took the earth. Thinking, 'Now I will give the gift,' he went to the alms hall. Having surveyed the gift, at the time for gruel, he had gruel given; at the time for hard food, he had hard food given; and at the time for the main meal, he had the main meal given. In this very manner, day after day, the gift was given.

ตสฺมึ โข ปน ทานคฺเค ‘‘อิทํ นาม อตฺถิ, อิทํ นาม นตฺถี’’ติ วตฺตพฺพํ นตฺถิ. อิทานิ ตํ ทานํ เอตฺตกมตฺเตเนว น นิฏฺฐํ คมิสฺสตีติ รตฺตสุวณฺณํ นีหราเปตฺวา สุวณฺณปาติโย กาเรตฺวา จตุราสีติสุวณฺณปาติสหสฺสาทีนํ อตฺถาย จตุราสีติราชสหสฺสานํ สาสนํ ปหิณิ. ราชาโน ‘‘จิรสฺสํ วต มยํ อาจริเยน อนุคฺคหิตา’’ติ สพฺพํ สมฺปาเทตฺวา เปเสสุํ. ทาเน ทิยฺยมาเนเยว สตฺต วสฺสานิ สตฺต มาสา อติกฺกนฺตา. อถ พฺราหฺมโณ ‘‘หิรญฺญํ ภาเชตฺวา ทานํ ทสฺสามี’’ติ มหนฺเต โอกาเส ทานํ สชฺชาเปสิ. สชฺชาเปตฺวา จตุราสีติ สุวณฺณปาติสหสฺสานิ อาทึ กตฺวา โกฏิโต ปฏฺฐาย อทาสิ.

Now, at that place of giving, there was no occasion to say, 'This is available,' or 'This is not available.' Thinking, 'Now this gift will not be completed with just this much,' he had red gold brought out and golden bowls made. For the sake of eighty-four thousand golden bowls and so on, he sent a message to eighty-four thousand kings. The kings, thinking, 'Indeed, after a long time we have been favored by our teacher,' prepared everything and sent it. While the gift was still being given, seven years and seven months passed. Then the brahmin, thinking, 'I will distribute the wealth and give the gift,' had the gift prepared in a vast space. Having had it prepared, beginning with the eighty-four thousand golden bowls, he gave, starting from one end.

ตตฺถ รูปิยปูรานีติ รชตตฏฺฏิรชตผาลรชตมาสเกหิ ปูรานิ. ปาติโย ปน ขุทฺทิกาติ น สลฺลกฺเขตพฺพา, เอกกรีสปฺปมาเณ ภูมิภาเค จตสฺโสว ปาติโย ฐปยึสุ. ปาติมกุฬํ นวรตนํ โหติ, มุขวฏฺฏิโต ปฏฺฐาย อฏฺฐรตนํ, ปาติมุขวฏฺฏิยา ฉยุตฺโต อาชญฺญรโถ อนุปริยายติ, ททมาโน ปาติยา พาหิรนฺเตน วคฺควคฺเค ปฏิคฺคาหเก ฐเปตฺวา ปฐมํ ปาติยา ปกฺขิตฺตํ ทตฺวา ปจฺฉา สนฺธิสนฺธิโต วิโยเชตฺวา ปาตินฺติ เอวํ จตุราสีติ ปาติสหสฺสานิ อทาสิ. รูปิยปาติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถปิ จ สุวณฺณปูรานีติ สุวณฺณตฏฺฏิสุวณฺณผาลสุวณฺณมาสเกหิ ปูรานิ. หิรญฺญปูรานีติ สตฺตวิธรตนปูรานิ. โสวณฺณาลงฺการานีติ สุวณฺณาลงฺการานิ. กํสูปธารณานีติ รชตมยขีรปฏิจฺฉกานิ. ตาสํ ปน เธนูนํ สิงฺคานิ สุวณฺณโกสกปริโยนทฺธานิ อเหสุํ, คีวาย สุมนทามํ ปิฬนฺธึสุ, จตูสุ ปาเทสุ นุปูรานิ, ปิฏฺฐิยํ วรทุกูลํ ปารุตํ, กณฺเฐ สุวณฺณฆณฺฏํ พนฺธึสุ. วตฺถโกฏิสหสฺสานีติ โลกโวหารโต วีสติวตฺถยุคานิ เอกา โกฏิ[Pg.271], อิธ ปน ทส สาฏกาติ วุตฺตํ. โขมสุขุมานนฺติอาทิมฺหิ โขมาทีสุ ยํ ยํ สุขุมํ, ตํ ตเทว อทาสิ. ยานิ ปเนตานิ อิตฺถิทานํ อุสภทานํ มชฺชทานํ สมชฺชาทานนฺติ อทานสมฺมตานิ, ตานิปิ เอส ‘‘เวลามสฺส ทานมุเข อิทํ นาม นตฺถี’’ติ วจนปถํ ปจฺฉินฺทิตุํ ปริวารตฺถาย อทาสิ. นชฺโช มญฺเญ วิสฺสนฺทนฺตีติ นทิโย วิย วิสฺสนฺทนฺติ.

Therein, 'filled with silver' means filled with silver bowls, silver ingots, and silver coins. The bowls, however, should not be considered small; on a plot of land the size of one karīsa, they placed only four bowls. The mouth of the bowl is nine cubits; from the rim, it is eight cubits. A yoked chariot drawn by thoroughbreds circles around the rim of the bowl. When giving, having placed recipients in groups at the outer edge of the bowl, and having first given what was placed in the bowl, he afterwards gives, having separated it from the joint. In this way, he gave eighty-four thousand bowls. In the case of the silver bowls and so on, this is the same method. Here too, 'filled with gold' means filled with gold bowls, gold ingots, and gold coins. 'Filled with bullion' means filled with the seven kinds of gems. 'Golden ornaments' means having golden ornaments. 'Bronze vessels for holding' means silver containers for holding milk. The horns of those cows were covered with golden sheaths; on their necks, they were adorned with excellent flower garlands; on their four feet, golden hooves were bound; and on their backs, excellent white cloth was bound. Regarding 'a thousand koṭis of cloth': according to worldly convention, twenty pairs of cloths are one koṭi, but here it is said that ten cloths are one koṭi. Regarding 'fine linen, etc.': among linen and other cloths, whichever was fine, that very one he gave. As for those gifts considered to be non-gifts—namely, the gift of women, the gift of bulls, the gift of intoxicants, and the gift of festivals—this Velāma gave those too, for the sake of being a complete retinue and to cut off the course of speech that 'At Velāma's place of giving, such-and-such a thing is not available.' 'Rivers, I think, are flowing' means they flow like rivers.

อิมินา สตฺถา เวลามสฺส ทานํ กเถตฺวา, ‘‘คหปติ, เอตํ มหาทานํ นาญฺโญ อทาสิ, อหํ อทาสึ. เอวรูปํ ปน ทานํ ททนฺโตปิ อหํ ปฏิคฺคเหตุํ ยุตฺตรูปํ ปุคฺคลํ นาลตฺถํ, ตฺวํ มาทิเส พุทฺเธ โลกสฺมึ ทิฏฺฐมาเน ทานํ ททมาโน กสฺมา จินฺเตสี’’ติ เสฏฺฐิสฺส เทสนํ วฑฺเฒนฺโต สิยา โข ปน เตติอาทิมาห. นนุ จ ยานิ ตทา อเหสุํ รูปเวทนาสญฺญาสงฺขารวิญฺญาณานิ, ตานิ นิรุทฺธานิ? กสฺมา ‘‘อหํ เตน สมเยน เวลาโม พฺราหฺมโณ’’ติ อาหาติ? ปเวณิยา อวิจฺฉินฺนตฺตา. ตานิ หิ รูปาทีนิ นิรุชฺฌมานานิ อิเมสํ ปจฺจเย ทตฺวา นิรุทฺธานิ อปราปรํ อวิจฺฉินฺนํ ปเวณึ คเหตฺวา เอวมาห. น ตํ โกจิ ทกฺขิณํ โสเธตีติ โกจิ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา เทโว วา มาโร วา อุฏฺฐาย ตํ ทกฺขิณํ โสเธตีติ วตฺตพฺโพ นาโหสิ. ตญฺหิ ทกฺขิณํ โสเธนฺโต อุตฺตมโกฏิยา พุทฺโธ, เหฏฺฐิมโกฏิยา ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถรสทิโส สาวโก โสเธยฺย.

By this, the Teacher, having spoken of Velāma's gift, and wishing to augment the teaching for the wealthy merchant, spoke the words beginning with 'siyā kho pana te', saying: 'Householder, no other person gave that great gift; I gave it. But even while giving such a gift, I did not get a suitable person to receive it. You, while a Buddha like me is seen in the world, why do you hesitate when giving a gift?' Is it not the case that the form, feeling, perception, formations, and consciousness that existed at that time have ceased? Why did he say, 'At that time, I was the brahmin Velāma'? He said it because of the unbrokenness of the continuity. To elaborate: those aggregates of form and so on, while ceasing, ceased having given conditions for these present aggregates. Taking up the successive, unbroken continuity, he spoke thus. 'No one purifies that offering' means it is not to be said that any ascetic, brahmin, god, or Māra, having arisen, purifies that offering. Indeed, one who could purify that offering would be, at the highest level, a Buddha; at the lowest level, a disciple like the Elder Sāriputta, the General of the Dhamma, could purify it.

ทิฏฺฐิสมฺปนฺนนฺติ ทสฺสนสมฺปนฺนํ โสตาปนฺนํ. อิทํ ตโต มหปฺผลตรนฺติ อิทํ โสตาปนฺนสฺส ทินฺนทานํ โลกิยมหาชนสฺส สตฺตมาสาธิกานิ สตฺต สํวจฺฉรานิ เอตฺตกํ หิรญฺญสุวณฺณํ ปริจฺจชนฺเตน ทินฺนทานโต มหปฺผลํ.

'One accomplished in view' means a stream-enterer, one accomplished in vision. 'This is more fruitful than that' means this gift given to a stream-enterer is of greater fruit than the gift given to a multitude of worldlings by one who renounces so much gold and silver for seven years and seven months.

โย จ สตํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺนานนฺติ เอตฺถ เอกสฺส สกทาคามิสฺส วเสน เอกุตฺตรสตํ โสตาปนฺเน กตฺวา โสตาปนฺนคณนา เวทิตพฺพา. อิมินา อุปาเยน สพฺพวาเรสุ เหฏฺฐา เหฏฺฐา อาคเต อนนฺตเรน สตคุณํ กตฺวา ปุคฺคลคณนา เวทิตพฺพา.

Regarding 'And he who feeds a hundred accomplished in view': here, the enumeration of stream-enterers should be understood by making it one hundred and one by means of one once-returner. By this method, in all cases, the enumeration of persons should be understood by considering the person immediately following in the hierarchy to be one hundred times more valuable than those below.

พุทฺธปฺปมุขนฺติ เอตฺถ สมฺมาสมฺพุทฺธํ สงฺฆตฺเถรํ กตฺวา นิสินฺโน สงฺโฆ พุทฺธปฺปมุโข สงฺโฆติ เวทิตพฺโพ. จาตุทฺทิสํ สงฺฆํ อุทฺทิสฺสาติ เอตฺถ จาตุทฺทิสํ สงฺฆํ อุทฺทิสฺส กตวิหาโร นาม ยตฺถ เจติยํ ปติฏฺฐิตํ โหติ, ธมฺมสฺสวนํ กรียติ, จตูหิ ทิสาหิ อนุทิสาหิ จ ภิกฺขู อาคนฺตฺวา อปฺปฏิปุจฺฉิตฺวาเยว ปาเท โธวิตฺวา กุญฺจิกาย ทฺวารํ วิวริตฺวา เสนาสนํ ปฏิชคฺคิตฺวา [Pg.272] วสิตฺวา ยถาผาสุกํ คจฺฉนฺติ. โส อนฺตมโส จตุรตนิยา ปณฺณสาลาปิ โหตุ, จาตุทฺทิสํ สงฺฆํ อุทฺทิสฺส กตวิหาโรตฺเวว วุจฺจติ.

Here, 'the Sangha headed by the Buddha' means that the Sangha, with the Perfectly Self-Enlightened One made its elder, is to be understood as the Sangha headed by the Buddha. Here, 'dedicated to the Sangha of the four quarters' means that a monastery made dedicated to the Sangha of the four quarters is one where a shrine is established, the Dhamma is heard, and bhikkhus come from the four directions and intermediate directions, and without asking anyone, they wash their feet, open the door with a key, prepare their lodging, stay, and leave at their ease. Even if it is merely a leaf hut four cubits in size, it is still called a monastery made dedicated to the Sangha of the four quarters.

สรณํ คจฺเฉยฺยาติ เอตฺถ มคฺเคนาคตํ อนิวตฺตนสรณํ อธิปฺเปตํ. อปเร ปนาหุ – อตฺตานํ นิยฺยาเทตฺวา ทินฺนตฺตา สรณาคมนํ ตโต มหปฺผลตรนฺติ วุตฺตํ. สิกฺขาปทานิ สมาทิเยยฺยาติ ปญฺจ สีลานิ คณฺเหยฺย. สีลมฺปิ มคฺเคน อาคตํ อนิวตฺตนสีลเมว กถิตํ. อปเร ปนาหุ – สพฺพสตฺตานํ อภยทานสฺส ทินฺนตฺตา สีลํ ตโต มหปฺผลตรนฺติ วุตฺตํ. คนฺโธหนมตฺตนฺติ คนฺธอูหนมตฺตํ, ทฺวีหงฺคุลีหิ คณฺฑปิณฺฑํ คเหตฺวา อุปสิงฺฆนมตฺตํ. อปเร ปน ‘‘คทฺโทหนมตฺต’’นฺติ ปาฬึ วตฺวา คาวิยา เอกวารํ ถนอญฺฉนมตฺตนฺติ อตฺถํ วทนฺติ. เมตฺตจิตฺตนฺติ สพฺพสตฺตานํ หิตานุผรณจิตฺตํ. ตํ ปน อปฺปนาวเสเนว คหิตํ. อนิจฺจสญฺญนฺติ มคฺคสฺส อนนฺตรปจฺจยภาเวน สิขาปตฺตพลววิปสฺสนํ.

Here, ‘he would go for refuge’ intends the irreversible refuge that comes by way of the path. But other teachers say that going for refuge is said to be more fruitful than that because of having given oneself over. ‘He would undertake the training rules’ means he would take up the five precepts. The virtue, too, spoken of is only the irreversible virtue that comes by way of the path. But other teachers say that virtue is said to be more fruitful than that because the gift of fearlessness is given to all beings. ‘Just a moment for fragrance’ means for the duration of smearing on perfume, or for the duration of taking a lump of perfume with two fingers and sniffing it. But others, stating the Pāḷi reading as ‘gaddohanamattaṃ,’ say the meaning is ‘for the duration of pulling a cow's teat once.’ ‘A mind of loving-kindness’ means a mind that pervades all beings with their welfare, and that is taken only by way of absorption. ‘Perception of impermanence’ means powerful insight that has reached its peak, being the proximate condition for the path.

อุปมาโต ปน อิมานิ ทานาทีนิ ปุญฺญานิ เอวํ เวทิตพฺพานิ – สเจปิ หิ ชมฺพุทีปํ เภริตลสทิสํ สมตลํ กตฺวา โกฏิโต ปฏฺฐาย ปลฺลงฺเก อตฺถริตฺวา อริยปุคฺคเล นิสีทาเปยฺย, ตตฺถ โสตาปนฺนานํ ทส ปนฺติโย อสฺสุ, สกทาคามีนํ ปญฺจ, อนาคามีนํ อฑฺฒเตยฺยา, ขิณาสวานํ ทิยฑฺฒา, ปจฺเจกพุทฺธานํ เอกา ปนฺติ ภเวยฺย, สมฺมาสมฺพุทฺโธ เอกโกว. เอตฺตกสฺส ชนสฺส ทินฺนทานโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ทินฺนเมว มหปฺผลํ. อิตรํ ปน –

By way of comparison, these meritorious deeds such as giving should be understood thus: if one were to make Jambudīpa a level surface like that of a drum, and, beginning from the edge, spread couches and cause noble persons to be seated there, there would be ten rows of stream-enterers, five of once-returners, two and a half of non-returners, one and a half of Arahants, and one row of Paccekabuddhas; the Perfectly Self-Enlightened One would be alone. Compared to the gift given to such an assembly of persons, the gift given to the Perfectly Self-Enlightened One is indeed of great fruit. As for the other—

‘‘วิหารทานํ ปณิปาโต, สิกฺขา เมตฺตาย ภาวนา;

ขยโต สมฺมสนฺตสฺส, กลํ นาคฺฆติ โสฬสึ’’.

The gift of a monastery, reverence, training, the development of loving-kindness—for one who contemplates from the standpoint of cessation, these are not worth a sixteenth part.

เตเนว ภควา ปรินิพฺพานสมเย ‘‘ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปตฺติ อนุตฺตรา ปูชา’’ติ อาห. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

For that very reason, at the time of His final passing away, the Blessed One said, ‘The practice in accordance with the Dhamma is the unsurpassed homage.’ The rest has a clear meaning everywhere.

สีหนาทวคฺโค ทุติโย.

The Chapter of the Lion's Roar, the second.

๓. สตฺตาวาสวคฺโค

3. The Chapter on the Abodes of Beings.

๑. ติฐานสุตฺตวณฺณนา

1. In the first [sutta] of the third [chapter].

๒๑. ตติยสฺส [Pg.273] ปฐเม อุตฺตรกุรุกาติ อุตฺตรกุรุวาสิโน. อธิคฺคณฺหนฺตีติ อธิภวนฺติ, อธิกา วิสิฏฺฐา เชฏฺฐกา โหนฺติ. อมมาติ นิตฺตณฺหา. อฏฺฐกถายํ ปน นิทฺทุกฺขาติ วุตฺตํ. อปริคฺคหาติ ‘‘อิทํ มยฺห’’นฺติ ปริคฺคหรหิตา. นิยตายุกาติ เตสญฺหิ นิพทฺธํ อายุ วสฺสสหสฺสเมว, คติปิ นิพทฺธา, ตโต จวิตฺวา สคฺเคเยว นิพฺพตฺตนฺติ. สติมนฺโตติ เทวตานญฺหิ เอกนฺตสุขิตาย สติ ถิรา น โหติ, เนรยิกานํ เอกนฺตทุกฺขิตาย. อิเมสํ ปน โวกิณฺณสุขทุกฺขตฺตา สติ ถิรา โหติ. อิธ พฺรหฺมจริยวาโสติ ชมฺพุทีเป พุทฺธปจฺเจกพุทฺธานํ อุปฺปชฺชนโต อฏฺฐงฺคิกมคฺคพฺรหฺมจริยวาโสปิ อิเธว โหติ.

21. ‘Uttarakurukā’ means the inhabitants of Uttarakuru. ‘Adhiggaṇhanti’ means they overcome; they are superior, distinguished, and foremost. ‘Amamā’ means without craving. In the commentary, however, it is said to mean ‘without suffering.’ ‘Apariggahā’ means free from possession, from thinking, ‘This is mine.’ ‘Niyatāyukā’ means they have a fixed lifespan, for their lifespan is fixed at one thousand years indeed, and their destiny is also fixed; having passed away from there, they are reborn only in a heavenly realm. ‘Satimanto’ means mindful—for the devas, because of their exclusive happiness, mindfulness is not firm, and for the beings in hell, because of their exclusive suffering. But for these inhabitants of Jambudīpa, because of the mixture of happiness and suffering, mindfulness is firm. ‘Here there is the living of the holy life’ means that because of the arising of Buddhas and Paccekabuddhas in Jambudīpa, the living of the holy life of the eight-factored path also occurs only here.

๒. อสฺสขฬุงฺกสุตฺตวณฺณนา

2. The Explanation of the Assakhaḷuṅka Sutta.

๒๒. ทุติเย ชวสมฺปนฺโนติ ปทชเวน สมฺปนฺโน. น วณฺณสมฺปนฺโนติ น สรีรวณฺเณน สมฺปนฺโน. ปุริสขฬุงฺเกสุ ชวสมฺปนฺโนติ ญาณชเวน สมฺปนฺโน. น วณฺณสมฺปนฺโนติ น คุณวณฺเณน สมฺปนฺโน. เสสํ ปาฬินเยเนว เวทิตพฺพํ. ยญฺเหตฺถ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ ติกนิปาตวณฺณนายํ วุตฺตเมว.

22. In the second sutta, ‘endowed with speed’ means endowed with speed of foot. ‘Not endowed with beauty’ means not endowed with beauty of body. Among untamed men, ‘endowed with speed’ means endowed with swiftness of wisdom. ‘Not endowed with beauty’ means not endowed with the beauty of virtues. The rest should be understood according to the method of the Pāḷi text. Whatever should be said here has already been said in the explanation of the Tikanipāta.

๓. ตณฺหามูลกสุตฺตวณฺณนา

3. Commentary on the Sutta Rooted in Craving.

๒๓. ตติเย ตณฺหํ ปฏิจฺจาติ ทฺเว ตณฺหา เอสนตณฺหา เอสิตตณฺหา จ. ยาย ตณฺหาย อชปถสงฺกุปถาทีนิ ปฏิปชฺชิตฺวา โภเค เอสติ คเวสติ, อยํ เอสนตณฺหา นาม. ยา เตสุ เอสิเตสุ คเวสิเตสุ ปฏิลทฺเธสุ ตณฺหา, อยํ เอสิตตณฺหา นาม. อิธ ปน เอสนตณฺหา ทฏฺฐพฺพา. ปริเยสนาติ รูปาทิอารมฺมณปริเยสนา. สา หิ เอสนตณฺหาย สติ โหติ. ลาโภติ รูปาทิอารมฺมณปฏิลาโภ. โส หิ ปริเยสนาย สติ โหติ.

23. In the third sutta, ‘dependent on craving’ refers to two kinds of craving: craving in seeking and craving for what is sought. The craving by which, having gone along goat-paths, stake-paths, and so on, one seeks and searches for possessions, is called ‘craving in seeking.’ The craving for those possessions that have been sought, searched for, and obtained, is called ‘craving for what is sought.’ Here, however, ‘craving in seeking’ should be understood. ‘Searching’ is the search for objects such as forms. For that occurs when there is craving in seeking. ‘Gain’ is the acquisition of objects such as forms. For that occurs when there is searching.

วินิจฺฉโย ปน ญาณตณฺหาทิฏฺฐิวิตกฺกวเสน จตุพฺพิโธ. ตตฺถ ‘‘สุขวินิจฺฉยํ ชญฺญา, สุขวินิจฺฉยํ ญตฺวา อชฺฌตฺตํ สุขมนุยุญฺเชยฺยา’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๒๓) อยํ ญาณวินิจฺฉโย[Pg.274]. ‘‘วินิจฺฉยาติ ทฺเว วินิจฺฉยา ตณฺหาวินิจฺฉโย จ ทิฏฺฐิวินิจฺฉโย จา’’ติ (มหานิ. ๑๐๒) เอวํ อาคตานิ อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตานิ ตณฺหาวินิจฺฉโย. ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย ทิฏฺฐิวินิจฺฉโย. ‘‘ฉนฺโท โข, เทวานมินฺท, วิตกฺกนิทาโน’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๕๘) อิมสฺมึ ปน สุตฺเต อิธ วินิจฺฉโยติ วุตฺโต วิตกฺโกเยว อาคโต. ลาภํ ลภิตฺวา หิ อิฏฺฐานิฏฺฐํ สุนฺทราสุนฺทรํ วิตกฺเกเนว วินิจฺฉินนฺติ ‘‘เอตฺตกํ เม รูปารมฺมณตฺถาย ภวิสฺสติ, เอตฺตกํ สทฺธารมฺมณตฺถาย, เอตฺตกํ มยฺหํ ภวิสฺสติ, เอตฺตกํ ปรสฺส, เอตฺตกํ ปริภุญฺชิสฺสามิ, เอตฺตกํ นิทหิสฺสามี’’ติ. เตน วุตฺตํ – ลาภํ ปฏิจฺจ วินิจฺฉโยติ.

Decision, however, is fourfold, by way of knowledge, craving, view, and thought. Therein, “One should know the decision of happiness; having known the decision of happiness, one should pursue inner happiness”—this is decision by knowledge. “‘Decision’—there are two decisions: decision by craving and decision by view”—thus, the one hundred and eight courses of craving that have been mentioned are decision by craving. The sixty-two views are decision by view. “Desire, O lord of the devas, has thought as its source”—in this sutta, however, what is spoken of as ‘decision’ is simply thought. For having obtained a gain, they decide what is desirable and undesirable, beautiful and ugly, by thought alone: “This much will be for my purpose of form-objects, this much for the purpose of sound-objects, this much will be for me, this much for another, this much I will enjoy, this much I will store away.” Therefore it is said: ‘Dependent on gain, there is decision.’

ฉนฺทราโคติ เอวํ อกุสลวิตกฺเกน วิตกฺกิเต วตฺถุสฺมึ ทุพฺพลราโค จ พลวราโค จ อุปฺปชฺชติ. อิทญฺหิ อิธ ฉนฺโทติ ทุพฺพลราคสฺสาธิวจนํ. อชฺโฌสานนฺติ อหํ มมนฺติ พลวสนฺนิฏฺฐานํ. ปริคฺคโหติ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน ปริคฺคหกรณํ. มจฺฉริยนฺติ ปเรหิ สาธารณภาวสฺส อสหนตา. เตเนวสฺส โปราณา เอวํ วจนตฺถํ วทนฺติ – ‘‘อิทํ อจฺฉริยํ มยฺหเมว โหตุ, มา อญฺญสฺส อจฺฉริยํ โหตูติ ปวตฺตตฺตา มจฺฉริยนฺติ วุจฺจตี’’ติ. อารกฺโขติ ทฺวารปิทหนมญฺชูสาโคปนาทิวเสน สุฏฺฐุ รกฺขนํ. อธิกโรตีติ อธิกรณํ, การณสฺเสตํ นามํ. อารกฺขาธิกรณนฺติ ภาวนปุํสกํ, อารกฺขาเหตูติ อตฺโถ. ทณฺฑาทานาทีสุ ปรนิเสธนตฺถํ ทณฺฑสฺส อาทานํ ทณฺฑาทานํ. เอกโต ธาราทิโน สตฺถสฺส อาทานํ สตฺถาทานํ. กลโหติ กายกลโหปิ วาจากลโหปิ. ปุริโม วิคฺคโห, ปจฺฉิโม วิวาโท (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๑๐๓). ตุวํตุวนฺติ อคารววเสน ตุวํตุวํวจนํ.

Regarding 'desire-lust' (chandarāga): in an object thus thought of with unwholesome thought, both weak lust and strong lust arise. For here, 'desire' (chanda) is a designation for weak lust. 'Clinging' (ajjhosāna) is the strong determination, 'I,' 'mine.' 'Possessiveness' (pariggaha) is the act of taking possession by way of craving and view. 'Stinginess' (macchariya) is the inability to bear sharing with others. Therefore, the ancients state the meaning of this word thus: 'Because it proceeds as, "May this wonder be for me alone; may this wonder not be for another," it is called stinginess.' 'Guarding' (ārakkha) is protecting well by means of closing doors, securing chests, and so on. Because it brings about (adhikaroti) a result, it is called a cause (adhikaraṇa); this is a name for a cause. 'Guarding as a cause' (ārakkhādhikaraṇa) is an abstract neuter noun; the meaning is 'due to guarding.' In 'taking up sticks' (daṇḍādāna), etc., the taking up of a stick to prevent others is daṇḍādāna. The taking up of a weapon such as a single-edged blade is 'taking up a weapon' (satthādāna). 'Conflict' (kalaha) is both bodily conflict and verbal conflict. The former is 'dispute' (viggaha), the latter is 'contention' (vivāda). 'You-you' (tuvaṃtuvaṃ) is the saying of 'you, you' by way of disrespect.

๔. สตฺตาวาสสุตฺตวณฺณนา

4. Commentary on the Sattāvāsa Sutta

๒๔. จตุตฺเถ สตฺตาวาสาติ สตฺตานํ อาวาสา, วสนฏฺฐานานีติ อตฺโถ. ตตฺถ สุทฺธาวาสาปิ สตฺตาวาโสว, อสพฺพกาลิกตฺตา ปน น คหิตา. สุทฺธาวาสา หิ พุทฺธานํ ขนฺธาวารฏฺฐานสทิสา, อสงฺเขยฺยกปฺเป พุทฺเธสุ อนิพฺพตฺเตสุ ตํ ฐานํ สุญฺญํ โหติ. อิติ อสพฺพกาลิกตฺตา น คหิตา. เสสเมตฺถ วิญฺญาณฏฺฐิตีสุ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

24. In the fourth sutta, 'abodes of beings' (sattāvāsa) means 'abodes of beings,' that is, 'places of dwelling.' Herein, the Pure Abodes are also an abode of beings, but they are not included because they do not exist at all times. Indeed, the Pure Abodes are like the encampments of Buddhas; for an incalculable aeon when Buddhas do not arise, that place is empty. Thus, because they do not exist at all times, they are not included. The remainder here should be understood in the same way as has been stated regarding the stations of consciousness.

๕. ปญฺญาสุตฺตวณฺณนา

5. Commentary on the Paññā Sutta

๒๕. ปญฺจเม [Pg.275] ยโตติ ยสฺมึ กาเล. สุปริจิตํ โหตีติ สุฏฺฐุ อุปจิตํ สุวฑฺฒิตํ โหติ. กลฺลํ วจนายาติ ยุตฺตํ วตฺตุํ. วีตราคนฺติ วิคตราคํ. อสราคธมฺมนฺติ น สรชฺชนสภาวํ. อนาวตฺติธมฺมนฺติ อนาวตฺตนสภาวํ อนิพฺพตฺตารหํ, อปฺปฏิสนฺธิกภาเวเนว นิรุชฺฌนสภาวนฺติ อตฺโถ. อิมสฺมึ สุตฺเต ขีณาสโวว กถิโต.

25. In the fifth sutta, 'when' (yato) means 'at which time.' 'Well-practiced' (suparicitaṃ hoti) means it is well accumulated and well developed. 'Fit for speech' (kallaṃ vacanāya) means suitable to say. 'Devoid of passion' (vītarāgaṃ) means having departed from passion. 'A nature of non-passion' (asarāgadhammaṃ) means a nature of not being impassioned. 'Not subject to return' (anāvattidhammaṃ) means having a nature of not returning, not fit to be reborn, having a nature of ceasing precisely because of not taking rebirth—this is the meaning. In this sutta, only one whose taints are destroyed is spoken of.

๖. สิลายูปสุตฺตวณฺณนา

6. Commentary on the Silāyūpa Sutta

๒๖. ฉฏฺเฐ จนฺทิกาปุตฺโตติ มาตุ นามวเสน ปญฺญาโต จนฺทิกาปุตฺตตฺเถโร. เจตสา จิตฺตํ โหตีติ จิตฺตวารปริยาเยน จิตฺตวารปริยาโย จิโต วฑฺฒิโต โหติ. เจตสา จิตฺตํ สุปริจิตนฺติ จิตฺตวารปริยาเยน จิตฺตวารปริยาโย อุปรูปริ สุจิโต สุวฑฺฒิโต โหติ. เนวสฺส จิตฺตํ ปริยาทิยนฺตีติ ตานิ อารมฺมณานิ ตสฺส ขีณาสวสฺส จิตฺตุปฺปาทํ คเหตฺวา เขเปตฺวา ฐาตุํ น สกฺโกนฺติ. อมิสฺสีกตนฺติ ตานิ อารมฺมณานิ อนลฺลีนตฺตา เตหิ อมิสฺสีกตํ. อาเนญฺชปฺปตฺตนฺติ อนิญฺชนภาวํ นิปฺผนฺทนภาวํ ปตฺตํ.

26. In the sixth sutta, 'Candikāputta' refers to the Elder Candikāputta, who was known by his mother’s name. 'Accumulated by mind' (cetasācitaṃ hoti) means that the cycle of mind is accumulated and developed by means of the cycle of mind. 'Well-practiced with the mind' (cetasā cittaṃ suparicitaṃ) means that the cycle of mind is successively well accumulated and well developed by means of the cycle of mind. 'They do not overpower his mind' (nevassa cittaṃ pariyādiyanti) means those sense-objects are not able to remain by seizing and exhausting the mind-moment of that one whose taints are destroyed. 'Unmixed' (amissīkataṃ) means unmixed with those sense-objects due to non-adherence. 'Attained to the imperturbable' (āneñjappattaṃ) means attained to the state of non-agitation, the state of stillness.

สิลายูโปติ สิลาถมฺโภ. โสฬสกุกฺกุโกติ ทีฆโต โสฬสหตฺโถ. เหฏฺฐาเนมงฺคมาติ อาวาฏสฺส เหฏฺฐาคตา. อุปริ เนมสฺสาติ อุปริ อาวาฏสฺส. สุนิขาตตฺตาติ อยมุสเลหิ โกฏฺเฏตฺวา โกฏฺเฏตฺวา สุฏฺฐุ นิขาตตฺตา. เอวเมว โขติ เอตฺถ สิลายูโป วิย ขีณาสโว ทฏฺฐพฺโพ, มหาวาตา วิย ฉสุ ทฺวาเรสุ อุปฺปชฺชนกา กิเลสา, จตูหิ ทิสาหิ อาคนฺตฺวา วาตานํ สิลายูปํ จาเลตุํ อสมตฺถภาโว วิย ฉสุ ทฺวาเรสุ อุปฺปชฺชนกกิเลสานํ ขีณาสวสฺส จิตฺตํ จาเลตุํ อสมตฺถภาโว เวทิตพฺโพ. อิมสฺมิมฺปิ สุตฺเต ขีณาสโวว กถิโต.

'A stone pillar' (silāyūpa) means 'a stone post.' 'Sixteen cubits' (soḷasakukkuka) means 'sixteen cubits in length.' 'Gone below the foundation' (heṭṭhānemaṅgamā) means 'gone below the pit.' 'Above its foundation' (upari nemassa) means 'above the pit.' 'Because of being well-planted' (sunikhātattā) means 'because of being well-planted by repeatedly pounding with iron pestles.' Similarly, here the one whose taints are destroyed should be seen as like the stone pillar, the defilements arising at the six sense doors as like the great winds, and it should be understood that just as the winds coming from the four directions are unable to shake the stone pillar, so the defilements arising at the six sense doors are unable to shake the mind of one whose taints are destroyed. In this sutta too, only one whose taints are destroyed is spoken of.

๗-๘. เวรสุตฺตทฺวยวณฺณนา

Commentary on the Two Vera Suttas

๒๗-๒๘. สตฺตเม ภยํ เวรํ ปสวตีติ จิตฺตุตฺราสภยญฺจ ปุคฺคลเวรญฺจ ปฏิลภติ. เจตสิกนฺติ จิตฺตนิสฺสิตํ. ทุกฺขนฺติ กายวตฺถุกํ. โทมนสฺสนฺติ [Pg.276] ปฏิฆสมฺปยุตฺตทุกฺขํ. อิมสฺมึ สุตฺเต โสตาปตฺติมคฺโค กถิโต. อฏฺฐมํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส กถิตํ, อิมสฺมึ ปน โสตาปนฺโนว กถิโตติ วุตฺตํ.

In the seventh sutta, 'fear generates enmity' (bhayaṃ veraṃ pasavati) means 'one obtains both mental terror and personal enmity.' 'Mental' (cetasika) means 'dependent on the mind.' 'Suffering' (dukkha) refers to 'that based on the body.' 'Mental distress' (domanassa) refers to 'suffering associated with repugnance.' In this sutta, the path of stream-entry is taught. The eighth sutta is taught to the Saṅgha of bhikkhus, but in this one, it is said that only the stream-enterer is taught.

๙. อาฆาตวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

9. Commentary on the Āghātavatthu Sutta

๒๙. นวเม อาฆาตวตฺถูนีติ อาฆาตการณานิ. อาฆาตํ พนฺธตีติ โกปํ พนฺธติ อุปฺปาเทติ.

29. In the ninth sutta, 'grounds for resentment' (āghātavatthūni) means 'causes of resentment.' 'One binds resentment' (āghātaṃ bandhati) means 'one binds or generates anger.'

๑๐-๑๑. อาฆาตปฏิวินยสุตฺตาทิวณฺณนา

Commentary on the Āghātapaṭivinaya Sutta and so forth

๓๐-๓๑. ทสเม อาฆาตปฏิวินยาติ อาฆาตสฺส ปฏิวินยการณานิ. ตํ กุเตตฺถ ลพฺภาติ ‘‘ตํ อนตฺถจรณํ มา อโหสี’’ติ เอตสฺมึ ปุคฺคเล กุโต ลพฺภา, เกน การเณน สกฺกา ลทฺธุํ, ‘‘ปโร นาม ปรสฺส อตฺตโน จิตฺตรุจิยา อนตฺถํ กโรตี’’ติ เอวํ จินฺเตตฺวา อาฆาตํ ปฏิวิเนติ. อถ วา สจาหํ โกปํ กเรยฺยํ, ตํ โกปกรณํ เอตฺถ ปุคฺคเล กุโต ลพฺภา, เกน การเณน ลทฺธพฺพนฺติ อตฺโถ. กุโต ลาภาติปิ ปาโฐ. สจาหํ เอตฺถ โกปํ กเรยฺยํ, ตสฺมึ เม โกปกรเณ กุโต ลาภา ลาภา, นาม เก สิยุนฺติ อตฺโถ. อิมสฺมิญฺจ อตฺเถ ตนฺติ นิปาตมตฺตเมว โหติ. เอกาทสเม อนุปุพฺพนิโรธาติ อนุปฏิปาฏินิโรธา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

In the tenth sutta, 'methods for removing resentment' (āghātapaṭivinayā) means the causes for dispelling resentment. The phrase 'How could that be obtained here?' (taṃ kutettha labbhā) is explained thus: How could one obtain from this person the fulfillment of the wish, 'May that harmful conduct not have occurred!'? By what reason could it be obtained? One reflects, 'Another person acts harmfully toward another according to the inclination of their own mind.' Thinking thus, one dispels resentment. Or alternatively: If I were to get angry, how could that act of anger be obtained with respect to this person? For what reason should it be obtained? This is the meaning. There is also the reading 'From where are gains?' (kuto lābhā). This means: If I were to get angry at this person, what gains, what benefits would there be for me in that act of anger? This is the meaning. And in this sense, the word 'taṃ' is merely a particle. In the eleventh sutta, 'cessation in sequence' (anupubbanirodhā) means cessation in due order. The rest is everywhere clear in meaning.

สตฺตาวาสวคฺโค ตติโย.

The Section on Abodes of Beings, the Third.

๔. มหาวคฺโค

4. The Great Chapter

๑-๒. อนุปุพฺพวิหารสุตฺตาทิวณฺณนา

Commentary on the Anupubbavihāra Sutta and so forth

๓๒-๓๓. จตุตฺถสฺส ปฐเม อนุปุพฺพวิหาราติ อนุปฏิปาฏิยา สมาปชฺชิตพฺพวิหารา. ทุติเย ยตฺถ กามา นิรุชฺฌนฺตีติ ยสฺมึ ฐาเน กามา วูปสมฺมนฺติ. นิโรเธตฺวาติ อปฺปฏิวตฺเต กตฺวา. นิจฺฉาตาติ ตณฺหาทิฏฺฐิจฺฉาตานํ อภาเวน นิจฺฉาตา. นิพฺพุตาติ อตฺตปริตาปนกิเลสานํ อภาเวน นิพฺพุตา. ติณฺณาติ กามโต ติณฺณา. ปารํคตาติ กาเม ปารํ คตา. ตทงฺเคนาติ เตน ฌานงฺเคน. เอตฺถ กามา นิรุชฺฌนฺตีติ เอตฺถ ปฐมชฺฌาเน [Pg.277] กามา นิรุชฺฌนฺติ. เต จาติ เย ปฐมชฺฌานํ สมาปชฺชนฺติ, เต กาเม นิโรเธตฺวา นิโรเธตฺวา วิหรนฺติ นาม. ปญฺชลิโกติ ปคฺคหิตอญฺชลิโก หุตฺวา. ปยิรุปาเสยฺยาติ อุปฏฺฐาเปยฺย. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

In the first sutta of the fourth chapter, 'successive dwellings' (anupubbavihārā) means dwellings to be attained in due order. In the second sutta, 'where sensual pleasures cease' (yattha kāmā nirujjhanti) means the place where sensual pleasures are stilled. 'Having caused them to cease' (nirodhetvā) means having made them non-returning. 'Without thirst' (nicchātā) means free from thirst by the absence of the thirst of craving and views. 'Quenched' (nibbutā) means quenched by the absence of self-tormenting defilements. 'Crossed over' (tiṇṇā) means crossed over from sensual pleasures. 'Gone to the far shore' (pāraṃgatā) means gone to the far shore regarding sensual pleasures. 'By that factor' (tadaṅgena) means by that factor of jhāna. 'Here sensual pleasures cease' (ettha kāmā nirujjhanti) means that in the first jhāna, sensual pleasures cease. 'And they' (te ca) means: those who attain the first jhāna, they are said to dwell having caused sensual pleasures to cease again and again. 'With palms joined' (pañjaliko) means having become one with raised joined palms. 'Should attend' (payirupāseyya) means should wait upon. By this method, the meaning should be understood everywhere.

๓. นิพฺพานสุขสุตฺตวณฺณนา

3. Explanation of the Discourse on the Happiness of Nibbāna

๓๔. ตติเย อุทายีติ ลาฬุทายิตฺเถโร. เอตเทว ขฺเวตฺถาติ เอตเทว โข เอตฺถ. กามสหคตาติ กามนิสฺสิตา. สมุทาจรนฺตีติ มโนทฺวาเร สญฺจรนฺติ. อาพาธายาติ อาพาธนาย ปีฬนาย. ปริยาเยนาติ การเณน. เอวํ สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ สุตฺเต อเวทยิตสุขํ นาม กถิตํ.

34. In the third discourse, Udāyī is the Elder Lāḷudāyī. 'Etadeva khvettha' is to be parsed as 'etadeva kho ettha'. 'Accompanied by sensual pleasure' (kāmasahagatā) means dependent on sensual pleasures. 'They occur' (samudācaranti) means they roam about at the mind-door. 'For affliction' (ābādhāya) means for causing affliction, for oppression. 'By way of' (pariyāyena) means by reason. In this way, the meaning should be understood in all instances. In this discourse, what is called happiness not accompanied by feeling is taught.

๔. คาวีอุปมาสุตฺตวณฺณนา

4. Explanation of the Discourse with the Simile of the Cow

๓๕. จตุตฺเถ ปพฺพเตยฺยาติ ปพฺพตจารินี. น สุปฺปติฏฺฐิตํ ปติฏฺฐาเปตฺวาติ ยถา สุปฺปติฏฺฐิตา โหติ, เอวํ น ปติฏฺฐาเปตฺวา. ตํ นิมิตฺตนฺติ ตํ ปฐมชฺฌานสงฺขาตํ นิมิตฺตํ. น สฺวาธิฏฺฐิตํ อธิฏฺฐาตีติ ยถา สุฏฺฐุ อธิฏฺฐิตํ โหติ, น เอวํ อธิฏฺฐาติ. อนภิหึสมาโนติ อโปเถนฺโต อวิเหเฐนฺโต. มุทุ จิตฺตํ โหติ กมฺมญฺญนฺติ ยถา วิปสฺสนาจิตฺตํ โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณ มุทุ กมฺมกฺขมํ กมฺมโยคฺคํ โหติ, เอวมสฺส อภิญฺญาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานจิตฺตํ มุทุ โหติ กมฺมญฺญํ. อปฺปมาโณ สมาธีติ จตุพฺรหฺมวิหารสมาธิปิ มคฺคผลสมาธิปิ อปฺปมาโณ สมาธิ นาม, อิธ ปน ‘‘อปฺปมาณํ อปฺปมาณารมฺมณ’’นฺติ อิมินา ปริยาเยน สุปฺปคุณสมาธิ อปฺปมาณสมาธีติ ทฏฺฐพฺโพ. โส อปฺปมาเณน สมาธินา สุภาวิเตนาติ อิมสฺมึ ฐาเน อยํ ภิกฺขุ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต. อิทานิ ขีณาสวสฺส อภิญฺญาปฏิปาฏึ ทสฺเสนฺโต ยสฺส ยสฺส จาติอาทิมาห.

35. In the fourth discourse, 'of the mountain' (pabbateyyā) means one who wanders on the mountains. 'Not having established it well' (na suppatiṭṭhitaṃ patiṭṭhāpetvā) means not having established it in such a way that it becomes well-established. 'That sign' (taṃ nimittaṃ) refers to that sign known as the first jhāna. 'Does not resolve it well' (na svādhiṭṭhitaṃ adhiṭṭhāti) means does not resolve it in such a way that it becomes well-resolved. 'Not harming' (anabhihiṃsamāno) means not striking, not tormenting. 'The mind becomes pliant and workable' (mudu cittaṃ hoti kammaññaṃ) means: just as the insight-mind at the moment of the supramundane path becomes pliant, fit for work, and suitable for work, so too the fourth-jhāna mind of this yogi, which is the basis for direct knowledge, becomes pliant and workable. 'Measureless concentration' (appamāṇo samādhi) refers to both the concentration of the four divine abidings and the concentration of the path and fruition, both of which are called 'measureless concentration.' Here, however, 'measureless concentration' should be understood by way of the phrase 'measureless, with a measureless object,' as a well-practiced concentration. 'By that measureless concentration, well-developed' (so appamāṇena samādhinā subhāvitenā) means that at this point, this bhikkhu has developed insight and attained Arahantship. Now, showing the sequence of direct knowledges for one whose taints are destroyed, he spoke the words beginning with 'of whatever' (yassa yassa cātiādi).

๕. ฌานสุตฺตวณฺณนา

5. Explanation of the Discourse on Jhāna

๓๖. ปญฺจเม อาสวานํ ขยนฺติ อรหตฺตํ. ยเทว ตตฺถ โหติ รูปคตนฺติ ตสฺมึ ปฐมชฺฌานกฺขเณ วตฺถุวเสน วา จิตฺตสมุฏฺฐานิกาทิวเสน วา ยํ รูปํ นาม ปวตฺตติ. เวทนาคตาทีนิ สมฺปยุตฺตเวทนาทีนํ วเสน เวทิตพฺพานิ[Pg.278]. เต ธมฺเมติ เต รูปาทโย ปญฺจกฺขนฺธธมฺเม. อนิจฺจโตติอาทีสุ หุตฺวา อภาวากาเรน อนิจฺจโต, ปฏิปีฬนากาเรน ทุกฺขโต, รุชฺชนากาเรน โรคโต, อนฺโตทุสฺสนฏฺเฐน คณฺฑโต, อนุปวิฏฺฐฏฺเฐน อนุกนฺตนฏฺเฐน จ สลฺลโต, ทุกฺขฏฺเฐน อฆโต, อาพาธนฏฺเฐน อาพาธโต, อสกฏฺเฐน ปรโต, ปลุชฺชนฏฺเฐน ปโลกโต, อสฺสามิกฏฺเฐน สุญฺญโต, อวสวตฺตนฏฺเฐน อนตฺตโต. สมนุปสฺสตีติ พลววิปสฺสนาปญฺญาย ปสฺสติ.

36. In the fifth sutta, 'the destruction of the taints' (āsavānaṃ khayaṃ) means Arahantship. 'Whatever material form is included there' (yadeva tattha hoti rūpagataṃ) refers to whatever material form arises at that moment of the first jhāna, whether by way of the physical basis or by way of mind-originated matter, and so forth. 'Included in feeling, and so forth' (vedanāgatādīni) should be understood by way of associated feelings and so forth. 'Those phenomena' (te dhamme) refers to those phenomena of the five aggregates, such as material form. In 'as impermanent,' and so forth: as impermanent in the manner of non-existence after having been; as suffering in the manner of oppression; as a disease in the manner of affliction; as a boil in the sense of internal corruption; as a dart in the sense of penetration and cutting; as misery in the sense of suffering; as an affliction in the sense of torment; as other in the sense of not being one's own; as crumbling in the sense of perishing; as empty in the sense of having no master; and as non-self in the sense of not being subject to one's will. 'He contemplates' (samanupassati) means he sees with powerful insight-wisdom.

เตหิ ธมฺเมหีติ เตหิ ปญฺจกฺขนฺธธมฺเมหิ. ปฏิวาเปตีติ นิพฺพานวเสน นิวตฺเตติ. อมตาย ธาตุยาติ นิพฺพานธาตุยา. จิตฺตํ อุปสํหรตีติ ญาเณน อานิสํสํ ทิสฺวา โอตาเรติ. สนฺตนฺติ ปจฺจนีกสนฺตตาย สนฺตํ. ปณีตนฺติ อตปฺปกํ. โส ตตฺถ ฐิโต อาสวานํ ขยํ ปาปุณาตีติ โส ตสฺมึ ปฐมชฺฌาเน ฐิโต ตํ พลววิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ. อปโร นโย – โส เตหิ ธมฺเมหีติ ยสฺมา อนิจฺจโตติอาทีสุ อนิจฺจโต ปโลกโตติ ทฺวีหิ ปเทหิ อนิจฺจลกฺขณํ กถิตํ, ทุกฺขโตติอาทีหิ ฉหิ ทุกฺขลกฺขณํ, ปรโต, สุญฺญโต, อนตฺตโตติ ตีหิ อนตฺตลกฺขณํ. ตสฺมา โส เตหิ เอวํ ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา ทิฏฺเฐหิ อนฺโตสมาปตฺติยํ ปญฺจกฺขนฺธธมฺเมหิ. จิตฺตํ ปฏิวาเปตีติ จิตฺตํ ปฏิสํหรติ โมเจติ อปเนติ. อุปสํหรตีติ วิปสฺสนาจิตฺตํ ตาว สวนวเสน ถุติวเสน ปริยตฺติวเสน ปญฺญตฺติวเสน จ สนฺตํ นิพฺพานนฺติ เอวํ อสงฺขตาย อมตาย ธาตุยา อุปสํหรติ. มคฺคจิตฺตํ นิพฺพานํ อารมฺมณกรณวเสเนว ‘‘เอตํ สนฺตํ เอตํ ปณีต’’นฺติ น เอวํ วทติ. อิมินา ปนากาเรน ตํ ปฏิวิชฺฌนฺโต ตตฺถ จิตฺตํ อุปสํหรตีติ อตฺโถ.

'By those phenomena' (tehi dhammehi) means by those phenomena of the five aggregates. 'He turns it away' (paṭivāpeti) means he makes it cease by way of Nibbāna. 'To the deathless element' (amatāya dhātuyā) means to the Nibbāna element. 'He directs the mind' (cittaṃ upasaṃharati) means he inclines it, having seen the benefit with wisdom. 'Peaceful' (santaṃ) means peaceful due to the pacification of opposing forces. 'Sublime' (paṇītaṃ) means unagitated. 'Established therein, he reaches the destruction of the taints' (so tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti) means that established in that first jhāna, he develops that powerful insight and attains Arahantship. Another method: 'by those phenomena' (so tehi dhammehi)—because in 'as impermanent,' and so forth, the characteristic of impermanence is stated by two terms ('as impermanent' and 'as crumbling'); the characteristic of suffering by six terms ('as suffering,' and so forth); and the characteristic of non-self by three terms ('as other,' 'as empty,' and 'as non-self'). Therefore, by those phenomena of the five aggregates, which he has thus seen by applying the three characteristics within the attainment. 'He turns the mind away' (cittaṃ paṭivāpeti) means he withdraws, releases, and removes the mind. 'He directs' (upasaṃharati) means he first directs the insight-mind toward peaceful Nibbāna, the unconditioned, deathless element, through the ways of hearing, praise, learning, and designation. The path-mind, however, does not operate by saying, 'This is peaceful, this is sublime,' merely by making Nibbāna its object. Rather, by penetrating it in this way, he directs the mind there—this is the meaning.

โส ตตฺถ ฐิโตติ ตสฺสา ติลกฺขณารมฺมณาย วิปสฺสนาย ฐิโต. อาสวานํ ขยํ ปาปุณาตีติ อนุกฺกเมน จตฺตาโร มคฺเค ภาเวตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ. เตเนว ธมฺมราเคนาติ สมถวิปสฺสนาธมฺเม ฉนฺทราเคน. ธมฺมนนฺทิยาติ ตสฺเสว เววจนํ. สมถวิปสฺสนาสุ หิ สพฺพโส ฉนฺทราคํ ปริยาทาตุํ สกฺโกนฺโต อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อสกฺโกนฺโต อนาคามี โหติ.

'Established therein' (so tattha ṭhito) means he is established in that insight which has the three characteristics as its object. 'He reaches the destruction of the taints' (āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti) means he gradually develops the four paths and attains Arahantship. 'By that very passion for the Dhamma' (teneva dhammarāgena) means with passionate desire for the Dhamma of serenity and insight. 'By delight in the Dhamma' (dhammanandiyā) is a synonym for that. For one who is able to completely eliminate all passionate desire for serenity and insight attains Arahantship; one who is unable becomes a non-returner.

ติณปุริสรูปเก [Pg.279] วาติ ติณโปตฺถกรูเป วา. ทูเร กณฺเฑ ปาเตตีติ ทูเรปาตี. อวิราธิตํ วิชฺฌตีติ อกฺขณเวธี. ยเทว ตตฺถ โหติ เวทนาคตนฺติ อิธ รูปํ น คหิตํ. กสฺมา? สมติกฺกนฺตตฺตา. อยญฺหิ เหฏฺฐา รูปาวจรชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา รูปํ อติกฺกมิตฺวา อรูปาวจรสมาปตฺตึ สมาปนฺโนติ สมถวเสนาปิ อเนน รูปํ สมติกฺกนฺตํ, เหฏฺฐา รูปํ สมฺมสิตฺวา ตํ อติกฺกมฺม อิทานิ อรูปํ สมฺมสตีติ วิปสฺสนาวเสนาปิ อเนน รูปํ อติกฺกนฺตํ. อารุปฺเป ปน สพฺพโสปิ รูปํ นตฺถีติ ตํ สนฺธายปิ รูปํ น คหิตํ. อถ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ กสฺมา น คหิตนฺติ? สุขุมตฺตา. ตสฺมิญฺหิ จตฺตาโรปิ อรูปกฺขนฺธา สุขุมา น สมฺมสนูปคา. เตเนวาห – ‘‘อิติ โข, ภิกฺขเว, ยาวตา สญฺญาสมาปตฺติ ตาวตา อญฺญาปฏิเวโธ’’ติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยาวตา สจิตฺตกสมาปตฺติ นาม อตฺถิ, ตาวตา โอฬาริเก ธมฺเม สมฺมสโต อญฺญาปฏิเวโธ โหติ, อรหตฺตํ สมฺปชฺชติ. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ปน สุขุมตฺตา สญฺญาสมาปตฺตีติ น วุจฺจติ. ฌายีเหเตติ ฌายีหิ ฌานาภิรเตหิ เอตานิ. วุฏฺฐหิตฺวาติ ตโต สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย. สมกฺขาตพฺพานีติ สมฺมา อกฺขาตพฺพานิ, ‘‘สนฺตานิ ปณีตานี’’ติ เอวํ เกวลํ อาจิกฺขิตพฺพานิ โถเมตพฺพานิ วณฺเณตพฺพานีติ.

'In the form of a grass man' means in the form of a grass doll. 'Dūre kaṇḍe pātetīti' (he causes an arrow to fall from afar) means 'distant-striker.' 'Avirādhitaṃ vijjhatīti' (he pierces without missing) means 'unerring-piercer.' 'Yadeva tattha hoti vedanāgataṃ' (whatever feeling exists there): here, material form is not taken. Why? Because it has been completely transcended. For this yogī, having attained the form-sphere jhāna below and transcended material form, has attained a formless-sphere attainment; thus, by way of serenity, material form has been completely transcended by him. Having contemplated material form below and transcended it, he now contemplates the formless; thus, by way of insight, material form has been transcended by him. Furthermore, in the formless realm, there is no material form at all; therefore, with reference to that, material form is not taken. But why is the base of neither-perception-nor-non-perception not taken? Due to its subtlety. For in that state, the four formless aggregates are subtle and not suitable for contemplation. Therefore, He said: 'Monks, as far as there are attainments with perception, so far is there penetration to final knowledge.' This is what is meant: as far as there are attainments with consciousness, for one who contemplates gross phenomena, there is penetration to final knowledge, and Arahantship is accomplished. The base of neither-perception-nor-non-perception, however, due to its subtlety, is not called an 'attainment with perception.' 'Jhāyīhi etāni' (these are for meditators) means these are for meditators, for those who delight in jhāna. 'Vuṭṭhahitvā' (having emerged) means having emerged from that attainment. 'Samakkhātabbāni' (should be well declared) means they should be rightly declared, simply to be stated, praised, and extolled as 'peaceful and sublime.'

๖. อานนฺทสุตฺตวณฺณนา

6. Commentary on the Ānanda Sutta

๓๗. ฉฏฺเฐ สมฺพาเธติ ปญฺจกามคุณสมฺพาเธ. โอกาสาธิคโมติ โอกาสสฺส อธิคโม. สตฺตานํ วิสุทฺธิยาติ สตฺตานํ วิสุทฺธึ ปาปนตฺถาย. สมติกฺกมายาติ สมติกฺกมนตฺถาย. อตฺถงฺคมายาติ อตฺถํ คมนตฺถาย. ญายสฺส อธิคมายาติ สหวิปสฺสนกสฺส มคฺคสฺส อธิคมนตฺถาย. นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยายาติ อปจฺจยนิพฺพานสฺส ปจฺจกฺขกรณตฺถาย. ตเทว นาม จกฺขุํ ภวิสฺสตีติ ตญฺเญว ปสาทจกฺขุ อสมฺภินฺนํ ภวิสฺสติ. เต รูปาติ ตเทว รูปารมฺมณํ อาปาถํ อาคมิสฺสติ. ตญฺจายตนํ โน ปฏิสํเวทิสฺสตีติ ตญฺจ รูปายตนํ น ชานิสฺสติ. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

6. In the sixth sutta, 'in a constricted place' means in the place constricted by the five strands of sensual pleasure. 'Okāsādhigamo' means the attainment of an opportunity. 'Sattānaṃ visuddhiyā' means for the purpose of leading beings to purity. 'Samatikkamāya' means for the purpose of completely transcending. 'Atthaṅgamāya' means for the purpose of reaching cessation. 'Ñāyassa adhigamāya' means for the purpose of attaining the path accompanied by insight. 'Nibbānassa sacchikiriyāya' means for the purpose of directly realizing unconditioned Nibbāna. 'Tadeva nāma cakkhuṃ bhavissati' means that very sensitive eye will remain unimpaired. 'Te rūpā' means that very form-object will come into range. 'Tañcāyatanaṃ no paṭisaṃvedissatīti' means one will not cognize that form-base. The same method applies to the remaining phrases.

อุทายีติ กาฬุทายิตฺเถโร. สญฺญีเมว นุ โขติ สจิตฺตโกเยว นุ โข. มกาโร ปทสนฺธิมตฺตํ. กึสญฺญีติ กตรสญฺญาย สญฺญี หุตฺวา. สพฺพโส [Pg.280] รูปสญฺญานนฺติ อิทํ กสฺมา คณฺหิ, กึ ปฐมชฺฌานาทิสมงฺคิโน รูปาทิปฏิสํเวทนา โหตีติ? น โหติ, ยาว ปน กสิณรูปํ อารมฺมณํ โหติ, ตาว รูปํ สมติกฺกนฺตํ นาม น โหติ. อสมติกฺกนฺตตฺตา ปจฺจโย ภวิตุํ สกฺขิสฺสติ. สมติกฺกนฺตตฺตา ปน ตํ นตฺถิ นาม โหติ, นตฺถิตาย ปจฺจโย ภวิตุํ น สกฺโกตีติ ทสฺเสตุํ อิทเมว คณฺหิ.

37. 'Udāyī' refers to the Elder Kāḷudāyī. 'Saññīmeva nu kho' means 'is it only one with consciousness?' The letter 'm' is merely for euphonic conjunction. 'Kiṃsaññī' means being percipient with which perception? Regarding 'Sabbaso rūpasaññānaṃ' (the complete transcendence of perceptions of form): why was this taken up? For one endowed with the first jhāna and so on, is there not an experience of form, etc.? There is not. However, as long as a kasiṇa-form is the object, material form is not said to be completely transcended. Because it is not completely transcended, it can be a condition. But because it is completely transcended, it is said to be non-existent; and due to its non-existence, it cannot be a condition. To show this meaning, this very phrase was taken up.

ชฏิลวาสิกาติ ชฏิลนครวาสินี. น จาภินโตติอาทีสุ ราควเสน น อภินโต, โทสวเสน น อปนโต. สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน กิเลเส นิคฺคณฺหิตฺวา วาเรตฺวา ฐิโต, กิเลสานํ ปน ฉินฺนนฺเต อุปฺปนฺโนติ น สสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคโต. วิมุตฺตตฺตา ฐิโตติ กิเลเสหิ วิมุตฺตตฺตาเยว ฐิโต. ฐิตตฺตา สนฺตุสิโตติ ฐิตตฺตาเยว สนฺตุฏฺโฐ นาม ชาโต. สนฺตุสิตตฺตา โน ปริตสฺสตีติ สนฺตุฏฺฐตฺตาเยว ปริตาสํ นาปชฺชติ. อยํ, ภนฺเต อานนฺท, สมาธิ กึ ผโลติ อิมินา อยํ เถรี ตาลผลญฺเญว คเหตฺวา ‘‘อิทํ ผลํ กึ ผลํ นามา’’ติ ปุจฺฉมานา วิย อรหตฺตผลสมาธึ คเหตฺวา ‘‘อยํ, ภนฺเต อานนฺท, สมาธิ กึ ผโล วุตฺโต ภควตา’’ติ ปุจฺฉติ. อญฺญาผโล วุตฺโตติ อญฺญา วุจฺจติ อรหตฺตํ, อรหตฺตผลสมาธิ นาเมโส วุตฺโต ภควตาติ อตฺโถ. เอวํสญฺญีปีติ อิมาย อรหตฺตผลสญฺญาย สญฺญีปิ ตทายตนํ โน ปฏิสํเวเทตีติ เอวํ อิมสฺมึ สุตฺเต อรหตฺตผลสมาธิ กถิโตติ.

'Jaṭilavāsikā' means a female resident of the city of Jaṭila. In phrases like 'Na cābhinato' and so forth: 'na abhinato' means not inclined towards due to lust, 'na apanato' means not turned away from due to hatred. One does not stand by suppressing and warding off defilements with effort and exertion; rather, that state arose at the end of cutting off the defilements, and so one is not in a state of having to suppress and ward off with effort. 'Vimuttattā ṭhito' means one stands firm precisely because of being liberated from defilements. 'Ṭhitattā santusito' means one is called content simply because of standing firm. 'Santusitattā no paritassati' means because one is content, one does not fall into agitation. By the phrase 'Venerable Ānanda, what is the fruit of this concentration?', this elder nun, as if taking a palm fruit and asking, 'This fruit, what is its name?', takes hold of the concentration of the fruit of Arahantship and asks, 'Venerable Ānanda, what fruit has this concentration been declared to be by the Blessed One?' 'Aññāphalo vutto' means 'final knowledge' (aññā) refers to Arahantship; this concentration is declared by the Blessed One to be the concentration of the fruit of Arahantship — this is the meaning. 'Evaṃsaññīpi' means even being percipient with this perception of the fruit of Arahantship, one does not experience that sense-sphere. Thus, in this sutta, the concentration of the fruit of Arahantship is taught.

๗. โลกายติกสุตฺตวณฺณนา

7. Commentary on the Lokāyatika Sutta

๓๘. สตฺตเม โลกายติกาติ โลกายตวาทกา. สตตนฺติ สทา. สมิตนฺติ นิรนฺตรํ. ติฏฺฐเตตนฺติ ติฏฺฐตุ เอตํ, มา เอตํ ปฏฺฐเปถ, โก โว เอเตน อตฺโถ. ธมฺมํ โว พฺราหฺมณา เทเสสฺสามีติ อหํ โว จตุสจฺจธมฺมํ เทเสสฺสามิ.

In the seventh sutta, 'Lokāyatikā' means those who recite the Lokāyata treatises. 'Satataṃ' means always. 'Samitaṃ' means without interruption. The word 'tiṭṭhatetaṃ' should be divided as 'tiṭṭhatu etaṃ'. Let that statement stand. Do not put that forward. What benefit is there for you in that statement? 'Dhammaṃ vo brāhmaṇā desessāmi' means: I will teach you the Dhamma of the Four Truths.

ทฬฺหธมฺโมติ ทฬฺหธนุํ คเหตฺวา ฐิโต. ธนุคฺคโหติ อิสฺสาโส. ทฬฺหธนุ นาม ทฺวิสหสฺสถามํ วุจฺจติ. ทฺวิสหสฺสถามํ นาม ยสฺส อาโรปิตสฺส ชิยาพทฺโธ [Pg.281] โลหสีสาทีนํ ภาโร ทณฺเฑ คเหตฺวา ยาว กณฺฑปฺปมาณา อุกฺขิตฺตสฺส ปถวิโต มุจฺจติ. สิกฺขิโตติ ทส ทฺวาทส วสฺสานิ อาจริยกุเล อุคฺคหิตสิปฺโป. กตหตฺโถติ เอโก สิปฺปเมว อุคฺคณฺหาติ, กตหตฺโถ น โหติ อยํ ปน กตหตฺโถ จิณฺณวสิภาโว. กตูปาสโนติ ราชกุลาทีสุ ทสฺสิตสิปฺโป. ลหุเกน อสเนนาติ อนฺโต สุสิรํ กตฺวา ตูลาทีหิ ปูเรตฺวา กตลกฺขปริกมฺเมน สลฺลหุกกณฺเฑน. เอวํ กตญฺหิ เอกอุสภคามี ทฺเว อุสภานิปิ คจฺฉติ…เป… อฏฺฐุสภคามี โสฬส อุสภานิปิ คจฺฉติ. อปฺปกสิเรนาติ นิทฺทุกฺเขน. อติปาเตยฺยาติ อติกฺกเมยฺย. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา โส ธนุคฺคโห ตํ วิทตฺถิจตุรงฺคุลํ ฉายํ สีฆเมว อติกฺกาเมติ, เอวํ สกลจกฺกวาฬํ สีฆํ สีฆํ อติกฺกมนสมตฺเถน ชเวน สมนฺนาคโต. สนฺธาวนิกายาติ ปทสา ธาวเนน. เอวมาหํสูติ เอวํ วทนฺติ.

'Daḷhadhammo' means one who stands holding a strong bow. 'Dhanuggaho' means an archer. A 'strong bow' is said to be one of two-thousand strength. A bow of two-thousand strength is defined as one for which, when it is strung and drawn to the length of an arrow while a `bhāra` weight of bronze, lead, and so forth is held on the bow-stave, its bowstring is freed from the ground. 'Sikkhito' means having learned the skill in a teacher's household for ten or twelve years. 'Katahattho' means that while some only learn the skill and do not become skilled-handed, this one is skilled-handed, having practiced to mastery. 'Katūpāsano' means having demonstrated the skill in royal courts and so forth. 'Lahukena asanena' means with a very light arrow, made hollow inside, filled with cotton and so forth, and crafted with workmanship for the target. Indeed, an arrow made thus, which goes one `usabha`, can go even two `usabhas`... and one that goes eight `usabhas` can go even sixteen `usabhas`. 'Appakasirena' means without difficulty. 'Atipāteyya' means it would surpass. This is the intended meaning: just as that archer can swiftly make an arrow surpass a shadow of one span and four finger-breadths, so too is he endowed with a speed capable of swiftly surpassing the entire Cakkavāḷa. 'Sandhāvanikāya' means by running on foot. 'Evamāhaṃsu' means thus they say.

๘. เทวาสุรสงฺคามสุตฺตวณฺณนา

8. Commentary on the Devāsurasaṅgāma Sutta

๓๙. อฏฺฐเม สมุปพฺยูฬฺโห อโหสีติ ปจฺจุปฏฺฐิโต อโหสิ. สงฺคาเมยฺยามาติ สงฺคามํ กเรยฺยาม ยุชฺเฌยฺยาม. อปยึสุเยวาติ ปลายึสุเยว. อุตฺตเรนาภิมุขาติ อุตฺตรามุขา หุตฺวา. อภิยนฺเต วาติ อนุพนฺธนฺติเยว. ภีรุตฺตานคเตนาติ ภีรุตฺตานํ ภยนิวารณํ ปติฏฺฐานํ คเตน. อกรณียาติ ยุทฺเธน กิญฺจิ อกตฺตพฺพา. กสฺมา ปน เนสํ สงฺคาโม โหตีติ? อสุรา หิ ปุพฺเพ ตาวตึสวาสิโน, เต จิตฺตปาฏลิยา ปุปฺผนกาเล ทิพฺพปาริจฺฉตฺตกปุปฺผํ อนุสฺสรนฺติ. ตโต อุปฺปนฺนโกธา ‘‘คณฺหถ เทเว’’ติ สมฺมุขสมฺมุขฏฺฐาเนเนว สิเนรุํ อภิรุหนฺติ, เทวาปิ นิกฺขมนฺติ. เตสํ โคปาลกทารกานํ อญฺญมญฺญํ ทณฺฑเกหิ ปหรณสทิสํ ยุทฺธํ โหติ. สกฺโก เทวราชา เหฏฺฐา ปญฺจสุ ฐาเนสุ อารกฺขํ ฐเปตฺวา อุปริ เทวปุรํ ปริวาเรตฺวา อตฺตสทิสา วชิรหตฺถา ปฏิมา ฐปาเปสิ. อสุรา เหฏฺฐา ปญฺจ ฐานานิ ปฏิพาหิตฺวา อภิรุฬฺหา อินฺทปฏิมาโย ทิสฺวา นิวตฺติตฺวา อสุรปุรเมว คจฺฉนฺติ.

39. In the eighth sutta, 'he was arrayed' means 'he was present'. 'Let us fight' means 'let us make battle, let us wage war'. 'They fled indeed' means 'they fled indeed'. 'Facing north' means 'having become north-faced'. 'They pursue' means 'they pursue indeed'. 'Gone to a refuge for the fearful' means 'gone to a support that is a protection from fear, a warding off of fear'. 'Not to be done' means 'nothing is to be done by war'. Why, then, does a battle occur for them? The asuras were formerly dwellers in Tāvatiṃsa. At the time of the flowering of the Cittapāṭali tree, they remember the divine Pāricchattaka flower. Then, with anger having arisen, saying, 'Seize the devas!', they ascend Mount Sineru from a position directly opposite. The devas also come forth. Their battle is like cowherd boys striking each other with sticks. Sakka, the king of the devas, having placed guards in five places below and having surrounded the deva city above, had images resembling himself and holding vajras set up. The asuras, having repelled the five places below and ascended, see the images of Indra, turn back, and go to the asura city itself.

ทกฺขิเณนาภิมุขาติ ทกฺขิณามุขา หุตฺวา. อปทํ วธิตฺวาติ นิปฺปทํ นิรวเสสํ วธิตฺวา. อทสฺสนํ คโตติ มาโรปิ วฏฺฏปาทกํ กตฺวา รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานํ [Pg.282] สมาปนฺนสฺส จิตฺตํ ชานาติ, ตเทว วิปสฺสนาปาทกํ กตฺวา สมาปนฺนสฺส จิตฺตํ ชานาติ. อรูปาวจรสมาปตฺติ ปน วฏฺฏปาทา วา โหตุ วิปสฺสนาปาทา วา, ตํ สมาปนฺนสฺส มาโร จิตฺตํ น ชานาติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อทสฺสนํ คโต ปาปิมโต’’ติ.

‘Facing south’ means ‘having become south-faced’. ‘Having destroyed without a foothold’ means ‘having destroyed without a foothold, without remainder’. As for ‘he has gone out of sight’: Māra, having made the round of existence the basis, knows the mind of one who has attained the fourth jhāna of the form realm; and having made that same jhāna the basis for insight, he knows the mind of one who has attained it. But as for a formless attainment, whether it has the round as its basis or insight as its basis, Māra does not know the mind of one who has attained it. Therefore it was said: ‘He has gone out of sight of the Evil One’.

๙. นาคสุตฺตวณฺณนา

9. Commentary on the Nāga Sutta

๔๐. นวเม อารญฺญกสฺสาติ อรญฺญวาสิโน. โคจรปสุตสฺสาติ โคจรคฺคหณตฺถาย คจฺฉนฺตสฺส. หตฺถิกลภาติ มหนฺตา มหนฺตา นาคา. หตฺถิจฺฉาปาติ ตรุณโปตกา. โอภคฺโคภคฺคนฺติ นาเมตฺวา นาเมตฺวา ฐปิตํ. โอคาหํ โอติณฺณสฺสาติ โอคาหิตพฺพตฺตา โอคาหนฺติ ลทฺธนามํ อุทกติตฺถํ โอติณฺณสฺส. โอคาหา อุตฺติณฺณสฺสาติ อุทกติตฺถโต อุตฺติณฺณสฺส. วูปกฏฺโฐติ วูปกฏฺโฐ หุตฺวา. อิทานิ ยสฺมา ทสพลสฺส หตฺถินาเคน กิจฺจํ นตฺถิ, สาสเน ปน ตํสริกฺขกํ ปุคฺคลํ ทสฺเสตุํ อิทมาหฏํ, ตสฺมา ตํ ปุคฺคลํ ทสฺเสนฺโต เอวเมว โขติอาทิมาห.

40. In the ninth sutta, 'of the forest-dweller' means 'of one who lives in the forest'. 'Intent on the range' means 'of one going for the purpose of seeking food'. 'Elephant calves' means 'great, great elephants'. 'Elephant young' means 'very young elephants'. 'Bent and broken' means 'bent down and placed'. 'Of one who has entered the ford' means 'of one who has entered a watering place which has received the name 'ford' because it is to be entered'. 'Of one who has emerged from the ford' means 'of one who has emerged from the watering place'. 'Secluded' means 'having become secluded'. Now, because the Ten-Powered One has no business with a great elephant, but this was brought forth to show a person comparable to it in the Dispensation, therefore, showing that person, he said, 'Even so, indeed,' and so forth.

๑๐. ตปุสฺสสุตฺตวณฺณนา

10. Commentary on the Tapussa Sutta

๔๑. ทสเม มลฺเลสูติ มลฺลรฏฺเฐ. อิเธว ตาว ตฺวํ, อานนฺท, โหตีติ อิธ ภควา ‘‘ตปุสฺสคหปติโน อิธ ฐิเตน อานนฺเทน สทฺธึ กถาสลฺลาโป ภวิสฺสติ, ตโตนิทานํ อหํ มหนฺตํ ธมฺมปริยายํ เทเสสฺสามี’’ติ ญตฺวา อาห. อุปสงฺกมีติ โส กิร ภุตฺตปาตราโส ‘‘ทสพลสฺส อุปฏฺฐานํ คมิสฺสามี’’ติ นิกฺขมนฺโต ทูรโตว เถรํ ทิสฺวา เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมิ. ปปาโต วิย ขายติ, ยทิทํ เนกฺขมฺมนฺติ ยมิทํ ปพฺพชฺชาสงฺขาตํ เนกฺขมฺมํ, ตํ อมฺหากํ มหาปปาโต วิย โอคาหิตฺวา อุปฏฺฐาติ. เนกฺขมฺเม จิตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ ปพฺพชฺชาย จิตฺตํ อารมฺมณวเสน ปกฺขนฺทติ, ตเทว อารมฺมณํ กตฺวา ปสีทติ, ตเทว ปติฏฺฐาติ, ปจฺจนีกธมฺเมหิ จ วิมุจฺจติ. ‘เอตํ สนฺต’นฺติ ปสฺสโตติ เอตํ เนกฺขมฺมํ สนฺตํ วิคตทรถปริฬาหนฺติ เอวํ ปสฺสนฺตานํ ภิกฺขูนํ. พหุนา ชเนน วิสภาโคติ ตยิทํ พหุนา มหาชเนน สทฺธึ ภิกฺขูนํ วิสภาคํ, อสทิสนฺติ อตฺโถ.

41. In the tenth sutta, 'among the Mallians' means 'in the country of the Mallians'. 'Ānanda, you stay right here for now'—here the Blessed One said this, knowing that a conversation between the householder Tapussa and the Venerable Ānanda, who was standing here, would arise, and that from that cause he would teach a great discourse on the Dhamma. 'Approached'—it seems that he, having eaten his morning meal, thinking, 'I will go to attend upon the Ten-Powered One,' departed, saw the elder from afar and approached the Venerable Ānanda. 'Appears like a precipice, that is, renunciation' means 'this renunciation, which is called going forth, appears to us like a great precipice'. 'The mind leaps forward to renunciation' means 'the mind leaps forward to going forth by way of object; it becomes clear by making that same renunciation the object, it is established in that same renunciation, and it is freed from opposing qualities'. 'Seeing this as peaceful' means 'for bhikkhus seeing this renunciation as peaceful, free from agitation and fever'. 'At odds with many people' means 'this is at odds with the great multitude of people for bhikkhus; the meaning is 'unlike'.

กถาปาภตนฺติ กถามูลํ. ตสฺส มยฺหํ, อานนฺท, เนกฺขมฺเม จิตฺตํ น ปกฺขนฺทตีติ ตสฺส เอวํ วิตกฺเกนฺตสฺสาปิ มยฺหํ ปพฺพชฺชาย จิตฺตํ น โอตรติ. ‘‘เอตํ [Pg.283] สนฺต’’นฺติ ปสฺสโตติ ‘‘สาธุ เนกฺขมฺม’’นฺติ ปริวิตกฺกนวเสน ‘‘เอตํ เนกฺขมฺมํ สนฺต’’นฺติ ปสฺสนฺตสฺสปิ. อนาเสวิโตติ น อาเสวิโต น ผสฺสิโต น สจฺฉิกโต. อธิคมฺมาติ อธิคนฺตฺวา ปตฺวา สจฺฉิกตฺวา. ตมาเสเวยฺยนฺติ ตํ อานิสํสํ เสเวยฺยํ ภเชยฺยํ. ยํ เมติ เยน การเณน มยฺหํ. อธิคมฺมาติ อธิคนฺตฺวา. สฺวาสฺส เม โหติ อาพาโธติ โส มยฺหํ อาพาธนฏฺเฐน อาพาโธ โหติ. อวิตกฺเก จิตฺตํ น ปกฺขนฺทตีติ อวิตกฺกวิจาเร ทุติยชฺฌาเน อารมฺมณวเสน จิตฺตํ น ปกฺขนฺทติ. วิตกฺเกสูติ วิตกฺกวิจาเรสุ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

'The root of the discussion' means 'the root of the discussion'. 'For me, Ānanda, the mind does not leap forward to renunciation' means 'even for me, reflecting thus, the mind does not descend to going forth'. 'Seeing this as peaceful' means 'even for one seeing this renunciation as peaceful, by way of reflecting, “renunciation is good.”' 'Not cultivated' means 'not cultivated, not touched, not realized'. 'Having attained' means 'having attained, having reached, having realized'. 'Should cultivate that' means 'I should cultivate, I should resort to that benefit'. 'That which for me' means 'by which reason for me'. 'Having attained' means 'having attained'. 'That would be an affliction for me' means 'that is an affliction for me in the sense of afflicting'. 'The mind does not leap forward to the thought-free' means 'the mind does not leap forward to the second jhāna, which is free from thought and examination, by way of object'. 'In thoughts' means 'in thought and examination'. The rest is clear in meaning everywhere.

มหาวคฺโค จตุตฺโถ.

The Great Chapter, the Fourth.

๕. สามญฺญวคฺโค

5. The Chapter on Sameness

๑. สมฺพาธสุตฺตวณฺณนา

1. Commentary on the Sutta on Constriction

๔๒. ปญฺจมสฺส ปฐเม อุทายีติ กาฬุทายิตฺเถโร. อวิทฺวาติ อญฺญาสิ. ภูริเมธโสติ มหาปญฺโญ. โย ฌานมพุชฺฌีติ โย ฌานํ อพุชฺฌิ. ปฏิลีนนิสโภติ เอกีภาววเสน ปฏิลีโน เจว อุตฺตมฏฺเฐน จ นิสโภ. มุนีติ พุทฺธมุนิ. ปริยาเยนาติ เอเกน การเณน. กามสมฺพาธสฺส หิ อภาวมตฺเตเนว ปฐมชฺฌานํ โอกาสาธิคโม นาม, น สพฺพถา สพฺพํ. ตตฺราปตฺถิ สมฺพาโธติ ตสฺมิมฺปิ ปฐมชฺฌาเน สมฺพาโธ ปฏิปีฬนํ อตฺถิเยว. ตตฺราปิตฺถีติปิ ปาโฐ. กิญฺจ ตตฺถ สมฺพาโธติ ตสฺมึ ปน ฌาเน กึ สมฺพาโธ นาม. อยเมตฺถ สมฺพาโธติ อยํ วิตกฺกวิจารานํ อนิรุทฺธภาโว สมฺพาโธ สํปีฬา นาม. อิมินา อุปาเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. นิปฺปริยาเยนาติ น เอเกน การเณน, อถ โข อาสวกฺขโย นาม สพฺพสมฺพาธานํ ปหีนตฺตา สพฺเพน สพฺพํ โอกาสาธิคโม นามาติ.

42. In the first sutta of the fifth chapter: “Udāyī” is the Elder Kāḷudāyī. “Unwise” (avidvā) means he did not know. “Of vast wisdom” (bhūrimedhaso) means of great wisdom. “Who understood the jhāna” (yo jhānamabujjhi) means he who understood the jhāna. “Secluded and a leader” (paṭilīnanisabho) means he is both secluded (paṭilīna) by way of solitude (ekībhāvavasena) and a leader (nisabha) in the supreme sense (uttamaṭṭhena). “Sage” (muni) means the sage who is the Buddha. “Relatively” (pariyāyena) means for one reason. The first jhāna is called the attainment of an opening (okāsādhigamo) merely through the absence of the constriction of sensual pleasures, but this is not the attainment of an opening in every respect. “There is constriction even there” (tatrāpatthi sambādho) means that even in that first jhāna, there is indeed constriction and oppression. There is also the reading “tatrāpitthi.” “And what is the constriction there?” (kiñca tattha sambādho) means what is called constriction in that jhāna? “This is the constriction there” (ayamettha sambādho) means this unsuppressed state of applied and sustained thought is called constriction and oppression. The meaning should be understood in all cases by this method. “Absolutely” (nippariyāyena) means not for just one reason; rather, the destruction of the cankers is called the attainment of an opening in every respect because all constrictions have been abandoned.

๒. กายสกฺขิสุตฺตวณฺณนา

2. Commentary on the Sutta on the Bodily Witness

๔๓. ทุติเย [Pg.284] ยถา ยถา จ ตทายตนนฺติ เยน เยน การเณน เยน เยนากาเรน ตํ ปฐมชฺฌานสงฺขาตํ อายตนํ โหติ. ตถา ตถา นํ กาเยน ผุสิตฺวา วิหรตีติ เตน เตน การเณน เตน เตนากาเรน ตํ สมาปตฺตึ สหชาตนามกาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, สมาปชฺชตีติ อตฺโถ. กายสกฺขิ วุตฺโต ภควตา ปริยาเยนาติ ยสฺมา เตน นามากาเยน ปฐมชฺฌานํ สจฺฉิกตํ, ตสฺมา อิมินา ปริยาเยน กายสกฺขิ วุตฺโต. นิปฺปริยาเยนาติ ยตฺตกํ กาเยน สจฺฉิกาตพฺพํ, สพฺพสฺส กตตฺตา อยํ นิปฺปริยาเยน กายสกฺขิ นาม.

43. In the second sutta: “In whatever way that base exists” (yathā yathā ca tadāyatanaṃ) means for whatever reason, in whatever manner, that base known as the first jhāna exists. “He dwells having touched it with the body in that same way” (tathā tathā naṃ kāyena phusitvā viharati) means for that reason, in that manner, he dwells having contacted that attainment with the co-arisen mental body; the meaning is that he enters into it. “The Blessed One has spoken of the bodily witness relatively” (kāyasakkhi vutto bhagavatā pariyāyena) means because the first jhāna is realized by that mental body, he is called a bodily witness in this relative sense. “Absolutely” (nippariyāyena) means that because everything that can be realized by the body has been accomplished, this person is called a bodily witness in the absolute sense.

๓. ปญฺญาวิมุตฺตสุตฺตวณฺณนา

3. Commentary on the Sutta on One Liberated by Wisdom

๔๔. ตติเย ปญฺญาย จ นํ ปชานาตีติ ตํ ปฐมชฺฌานวิปสฺสนาปญฺญาย ชานาติ. อิธาปิ ปริยายนิปฺปริยายา ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพา. ยถา จ อิธ, เอวํ อิโต ปเรสุปิ.

44. In the third sutta: “And he understands it with wisdom” (paññāya ca naṃ pajānāti) means he knows that first jhāna with the wisdom of insight. Here too, the relative and absolute senses (pariyāyanippariyāyā) should be understood in the same way as before. And as here, so too in the subsequent suttas.

๔. อุภโตภาควิมุตฺตสุตฺตวณฺณนา

4. Commentary on the Ubhatobhāgavimutta Sutta

๔๕. จตุตฺถํ อุภเยน เวทิตพฺพํ. เอตฺถ จ อุภโตภาควิมุตฺโตติ อุภโตภาเคหิ สมถวิปสฺสนานํ ปจฺจนีกกิเลเสหิ วิมุตฺโต. ปริโยสาเน ปน สมาปตฺติยา รูปกายโต, อริยมคฺเคน นามกายโต วิมุตฺโตเยว อุภโตภาควิมุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

45. The fourth [sutta] should be understood in both ways. And here, 'one freed in both ways' (ubhatobhāgavimutta) is one who is freed from both parts, that is, from the defilements that are the opponents of serenity and insight. At the conclusion, however, he is freed from the form-body by attainment and from the mental body by the noble path; thus he should be understood as 'one freed in both ways'.

๕-๑๐. สนฺทิฏฺฐิกธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา

5-10. Commentary on the Sandiṭṭhikadhamma Sutta and Others

๔๖-๕๑. ปญฺจมาทีสุ สนฺทิฏฺฐิโกติ สยํ ปสฺสิตพฺพโก. นิพฺพานนฺติ กิเลสนิพฺพานํ. ปรินิพฺพานนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. ตทงฺคนิพฺพานนฺติ ปฐมชฺฌานาทินา เตน เตน องฺเคน นิพฺพานํ. ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานนฺติ อิสฺมึเยว อตฺตภาเว นิพฺพานํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

In the fifth [sutta] and those that follow, 'sandiṭṭhika' means 'to be seen by oneself'. 'Nibbāna' means the extinguishing of defilements. 'Parinibbāna' is a synonym for that very thing. 'Tadaṅganibbāna' means nibbāna by means of those respective factors, beginning with the first jhāna. 'Diṭṭhadhammanibbāna' means nibbāna in this very existence. The remainder has an obvious meaning everywhere.

สามญฺญวคฺโค ปญฺจโม.

The Chapter on Sameness, the fifth.

ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

The First Fifty is concluded.

๒. ทุติยปณฺณาสกวณฺณนา

2. Commentary on the Second Fifty

๕๒. อิโต [Pg.285] ปเรสุ เขมนฺติ นิรุปทฺทวํ. เขมปฺปตฺโตติ เขมภาวํ ปตฺโต. สิกฺขาทุพฺพลฺยานีติ สิกฺขาย ทุพฺพลภาวกรณานิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

52. In the [suttas] that follow this, 'khema' (safe) means 'without affliction'. 'Khemappatta' (one who has reached safety) means 'one who has reached the state of safety'. 'Sikkhādubbalyāni' (weaknesses in the training) means 'causes for the state of weakness in the training'. The remainder has an obvious meaning everywhere.

มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

In the Manorathapūraṇī, the commentary on the Aṅguttara Nikāya,

นวกนิปาตสฺส สํวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The explanation of the Navaka Nipāta is concluded.

. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

Homage to that Blessed One, the Arahant, the Perfectly Enlightened One.

องฺคุตฺตรนิกาเย

In the Aṅguttara Nikāya

ทสกนิปาต-อฏฺฐกถา

Commentary on the Book of the Tens

๑. ปฐมปณฺณาสกํ

1. The First Fifty

๑. อานิสํสวคฺโค

1. The Chapter on Benefits

๑. กิมตฺถิยสุตฺตวณฺณนา

1. Commentary on the Kimatthiya Sutta

๑. ทสกนิปาตสฺส [Pg.287] ปฐเม กุสลานิ สีลานีติ อนวชฺชสีลานิ. อมงฺกุภาวสฺส อวิปฺปฏิสารสฺส อตฺถาย สํวตฺตนฺตีติ อวิปฺปฏิสารตฺถานิ. โส เนสํ อานิสํโสติ อวิปฺปฏิสารานิสํสานิ. ยถาภูตญาณทสฺสนตฺโถติอาทีสุ ยถาภูตญาณทสฺสนํ นาม ตรุณวิปสฺสนา, นิพฺพิทา นาม พลววิปสฺสนา, วิราโค นาม มคฺโค, วิมุตฺติ นาม อรหตฺตผลํ, ญาณทสฺสนํ นาม ปจฺจเวกฺขณญาณํ. อคฺคาย ปเรนฺตีติ อรหตฺตตฺถาย คจฺฉนฺติ.

1. In the first [sutta] of the Dasaka Nipāta, 'wholesome virtues' means blameless virtues. They conduce to the benefit of non-remorse; therefore, they are for the purpose of non-remorse. That [non-remorse] is their benefit; therefore, they have non-remorse as their benefit. In [the phrase] 'for the purpose of knowledge and vision of things as they are' and so on, 'knowledge and vision of things as they are' is called nascent insight; 'disenchantment' is called powerful insight; 'dispassion' is called the path; 'liberation' is called the fruit of arahantship; and 'knowledge and vision' is called reviewing knowledge. 'They lead to the highest' means they lead for the sake of arahantship.

๒. เจตนากรณียสุตฺตวณฺณนา

2. Commentary on the Cetanākaraṇīya Sutta

๒. ทุติเย น เจตนาย กรณียนฺติ น เจเตตฺวา กปฺเปตฺวา ปกปฺเปตฺวา กาตพฺพํ. ธมฺมตา เอสาติ ธมฺมสภาโว เอโส การณนิยโม อยํ. อภิสนฺเทนฺตีติ ปวตฺเตนฺติ. ปริปูเรนฺตีติ ปริปุณฺณํ กโรนฺติ. อปารา ปารํ คมนายาติ โอริมตีรภูตา เตภูมกวฏฺฏา นิพฺพานปารํ คมนตฺถาย.

2. In the second [sutta], 'not to be done by volition' means it is not to be done after intending, planning, or scheming. 'This is the nature of things' means this is the inherent nature of phenomena, this is the fixed order of causation. 'They flow on' means 'they cause to proceed'. 'They fulfill' means 'they make complete'. 'For going from the near shore to the far shore' means for the purpose of going from the near shore, which is the round of existence in the three realms, to the far shore of Nibbāna.

๓-๕. อุปนิสสุตฺตตฺตยวณฺณนา

3-5. Explanation of the Triad of Upanisa Suttas

๓-๕. ตติเย หตูปนิโสติ หตการโณ. จตุตฺถปญฺจเมสุ ทฺวีหิ เถเรหิ กถิตภาโวว วิเสโส.

3-5. In the third [sutta], hatūpaniso means 'one whose cause is destroyed'. In the fourth and fifth [suttas], the only distinction is the fact of their having been spoken by two elders.

๖. สมาธิสุตฺตวณฺณนา

6. Explanation of the Samādhi Sutta

๖. ฉฏฺเฐ เนว ปถวิยํ ปถวีสญฺญี อสฺสาติ ปถวึ อารมฺมณํ กตฺวา ปถวีติ เอวํ อุปฺปนฺนาย สญฺญาย สญฺญี น ภเวยฺย. อาปาทีสุปิ เอเสว [Pg.288] นโย. น อิธโลเกติ อิธโลเก อุปฺปชฺชนกจตุกฺกปญฺจกชฺฌานสญฺญาย น สญฺญี ภเวยฺย. น ปรโลเกติ ปรโลเก อุปฺปชฺชนกจตุกฺกปญฺจกชฺฌานสญฺญาย น สญฺญี ภเวยฺย. สญฺญี จ ปน อสฺสาติ อถ จ ปนสฺส สมาปตฺติ สวิตกฺกสมาปตฺติเยว อสฺสาติ วุจฺจติ. เอตํ สนฺตํ เอตํ ปณีตนฺติ สนฺตํ สนฺตนฺติ อปฺเปตฺวา นิสินฺนสฺส ทิวสมฺปิ จิตฺตุปฺปาโท ‘‘สนฺตํ สนฺต’’นฺเตว ปวตฺตติ, ปณีตํ ปณีตนฺติ อปฺเปตฺวา นิสินฺนสฺส ทิวสมฺปิ จิตฺตุปฺปาโท ‘‘ปณีตํ ปณีต’’นฺเตว ปวตฺตติ. ยทิทํ สพฺพสงฺขารสมโถติ นิพฺพานํ นิพฺพานนฺติ อปฺเปตฺวา นิสินฺนสฺส ทิวสมฺปิ จิตฺตุปฺปาโท ‘‘นิพฺพานํ นิพฺพาน’’นฺเตว ปวตฺตตีติ สพฺพมฺเปตํ ผลสมาปตฺติสมาธึ สนฺธาย วุตฺตํ.

6. In the sixth [sutta], neva pathaviyaṃ pathavīsaññī assā means one should not be percipient with a perception that has arisen thus, 'earth', by making the earth element an object. In regard to the water element and so on, this is the method. Na idhaloke means one should not be percipient with the perception of the fourfold and fivefold jhānas that arise in this world. Na paraloke means one should not be percipient with the perception of the fourfold and fivefold jhānas that arise in the next world. Saññī ca pana assā means: however, for that person, that attainment, it is said, should be only an attainment accompanied by initial thought. Etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ: for one who is seated, having entered upon [the attainment thinking] 'peaceful, peaceful', for a whole day the arising of consciousness proceeds only as 'peaceful, peaceful'; for one who is seated, having entered upon [the attainment thinking] 'sublime, sublime', for a whole day the arising of consciousness proceeds only as 'sublime, sublime'. Regarding yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho: for one who is seated, having entered upon [the attainment thinking] 'Nibbāna, Nibbāna', for a whole day the arising of consciousness proceeds only as 'Nibbāna, Nibbāna'. Therefore, all this was spoken in reference to the concentration of the attainment of fruition.

๗. สาริปุตฺตสุตฺตวณฺณนา

7. Explanation of the Sāriputta Sutta

๗. สตฺตเม สญฺญี จ ปนาหํ, อาวุโส, ตสฺมึ สมเย อโหสินฺติ, อาวุโส, ตสฺมึ สมเย อหํ ‘‘ภวนิโรโธ นิพฺพาน’’นฺติ อิมาย ผลสมาปตฺติสญฺญาย สญฺญี อโหสึ. สจิตฺตกา เม สา สมาปตฺติ อโหสีติ ปจฺจเวกฺขณา กถิตา.

7. In the seventh [sutta], saññī ca panāhaṃ, āvuso, tasmiṃ samaye ahosinti means: 'Friend, at that time I was percipient with this perception of the attainment of fruition, thus: “The cessation of existence is Nibbāna.”' The phrase Sacittakā me sā samāpatti ahosi speaks of the reviewing, meaning, 'That attainment of mine was accompanied by consciousness.'

๘. ฌานสุตฺตวณฺณนา

8. Explanation of the Jhāna Sutta

๘. อฏฺฐเม สมนฺตปาสาทิโกติ ปสาทาวหานํเยว กายกมฺมาทีนํ สพฺภาวโต สมนฺโต ปาสาทิโก. สพฺพาการปริปูโรติ สพฺเพหิ การเณหิ ปริปุณฺโณ.

8. In the eighth [sutta], samantapāsādiko means inspiring confidence all around due to the existence of bodily actions and so on which bring about confidence. Sabbākāraparipūro means complete in all respects.

๙. สนฺตวิโมกฺขสุตฺตวณฺณนา

9. Explanation of the Santavimokkha Sutta

๙. นวเม สนฺตาติ อารมฺมณสนฺตตายปิ องฺคสนฺตตายปิ สนฺตา. วิโมกฺขาติ ปจฺจนีกธมฺเมหิ วิมุตฺตตฺตา อารมฺมเณ จ นิราสงฺกภาเวน สุฏฺฐุ มุตฺตตฺตา เอวํลทฺธนามา. อติกฺกมฺม รูเปติ รูปชฺฌานานิ อติกฺกมิตฺวา ปวตฺตา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

9. In the ninth [sutta], santā means peaceful because of the tranquility of the object and also because of the tranquility of the factors. Vimokkho has obtained this name because of being liberated from opposing states and because of being well-freed in the object without attachment. Atikkamma rūpe means it occurs having transcended the form jhānas. The rest has an obvious meaning everywhere.

อานิสํสวคฺโค ปฐโม.

The First Chapter on Benefits.

๒. นาถวคฺโค

2. The Nātha Chapter

๑. เสนาสนสุตฺตวณฺณนา

1. Commentary on the Senāsana Sutta

๑๑. ทุติยสฺส [Pg.289] ปฐเม ปญฺจงฺคสมนฺนาคโตติ ปญฺจหิ คุณงฺเคหิ สมนฺนาคโต. นาติทูรํ โหติ นาจฺจาสนฺนนฺติ ยญฺหิ อติทูเร โหติ, ปิณฺฑาย จริตฺวา ตตฺถ คจฺฉนฺตสฺส กายจิตฺตทรถา โหติ, ตโต อนุปฺปนฺนํ วา สมาธึ อุปฺปาเทตุํ อุปฺปนฺนํ วา ถิรํ กาตุํ น สกฺโกติ. อจฺจาสนฺนํ พหุชนากิณฺณํ โหติ. จตฺตาลีสอุสภมตฺเต ปน ปเทเส วสตํ ทูราสนฺนโทสวิมุตฺตญฺจ คมนาคมนสมฺปนฺนํ นาม โหติ. ทิวาอปฺปากิณฺณนฺติ ทิวสภาเค มหาชเนน อนากิณฺณํ.

11. In the first [sutta] of the second [chapter], pañcaṅgasamannāgato means endowed with five factors which are qualities. Nātidūraṃ hoti nāccāsannaṃ: for if [a lodging] is too far, after going for alms, distress of body and mind arises for one going there, and because of that one is not able to arouse unarisen concentration or to make arisen concentration firm. If it is too near, it is crowded with many people. But for one dwelling in a place about forty usabhas in extent, being free from the faults of being too far and too near, it is called 'endowed with coming and going'. Divāappākiṇṇaṃ means not crowded with many people during the daytime.

๒. ปญฺจงฺคสุตฺตวณฺณนา

2. Commentary on the Pañcaṅga Sutta

๑๒. ทุติเย เกวลีติ เกวเลหิ สกเลหิ คุเณหิ สมนฺนาคโต. วุสิตวาติ วุตฺถพฺรหฺมจริยวาโส. อเสเขนาติ อเสขธมฺมปริยาปนฺเนน โลกุตฺตเรน. สีลกฺขนฺเธนาติ สีลราสินา. วิมุตฺติกฺขนฺเธนาติ เอตฺถ ฐเปตฺวา สีลาทโย ตโย เสสา ผลธมฺมา วิมุตฺติ นาม, วิมุตฺติญาณทสฺสนํ ปจฺจเวกฺขณญาณํ, ตํ โลกิยเมว.

12. In the second [sutta], kevalī means one endowed with all, complete qualities. Vusitavā means one who has lived the holy life. Asekhena means by the supramundane state included in the dhammas of one beyond training. Sīlakkhandhena means by the aggregate of virtue. As for vimuttikkhandhena, here, setting aside the three beginning with virtue, the remaining fruition states are called 'liberation'; the knowledge and vision of liberation is the reviewing knowledge, and that is just mundane.

๓-๔. สํโยชนสุตฺตาทิวณฺณนา

3-4. Commentary on the Saṃyojana Sutta and others

๑๓-๑๔. ตติเย โอรมฺภาคิยานีติ เหฏฺฐาภาคิยานิ. อุทฺธมฺภาคิยานีติ อุปริภาคิยานิ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กถิตํ. จตุตฺเถ ขิลวินิพนฺธา ปญฺจกนิปาเต วิตฺถาริตาเยว. อาโรหปริณาเหนาติ ทีฆปุถุลนฺเตน.

In the third [sutta], orambhāgiyāni means those pertaining to the lower part. Uddhambhāgiyāni means those pertaining to the upper part. In this sutta, only the round of existence is taught. In the fourth, the mental barrennesses and bondages have already been explained in detail in the Pañcakanipāta. Ārohapariṇāhena means by height and circumference.

๕. อปฺปมาทสุตฺตวณฺณนา

5. Commentary on the Appamāda Sutta

๑๕. ปญฺจเม เอวเมว โขติ ยถา สพฺพสตฺตานํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อคฺโค, เอวํ สพฺเพสํ กุสลธมฺมานํ การาปกอปฺปมาโท อคฺโคติ ทฏฺฐพฺโพ. นนุ เจส โลกิโยว, กุสลธมฺมา ปน โลกุตฺตราปิ. อยญฺจ กามาวจโรว, กุสลธมฺมา ปน จตุภูมกา. กถเมส เตสํ อคฺโคติ? ปฏิลาภกตฺเตน. อปฺปมาเทน หิ เต ปฏิลภนฺติ, ตสฺมา โส เตสํ อคฺโค. เตเนว วุตฺตํ – สพฺเพ เต อปฺปมาทมูลกาติ.

15. In the fifth [sutta], it should be understood thus: just as the Perfectly Enlightened One is supreme among all beings, so too, heedfulness, which causes them to arise, is supreme among all wholesome states. Now, is this [heedfulness] not just mundane, whereas wholesome states are also supramundane? And this [heedfulness] belongs to the sense-sphere, whereas wholesome states belong to the four planes. How then is it supreme among them? Because it is the cause of their attainment. For through heedfulness they are attained; therefore, it is supreme among them. For that reason it is said: 'All of them have heedfulness as their root.'

ชงฺคลานนฺติ [Pg.290] ปถวิตลจารีนํ. ปาณานนฺติ สปาทกปาณานํ. ปทชาตานีติ ปทานิ. สโมธานํ คจฺฉนฺตีติ โอธานํ ปกฺเขปํ คจฺฉนฺติ. อคฺคมกฺขายตีติ เสฏฺฐมกฺขายติ. ยทิทํ มหนฺตตฺเตนาติ มหนฺตภาเวน อคฺคมกฺขายติ, น คุณคฺเคนาติ อตฺโถ. วสฺสิกนฺติ สุมนปุปฺผํ. อิทํ กิร สุตฺตํ สุตฺวา ภาติยมหาราชา วีมํสิตุกามตาย เอกสฺมึ คพฺเภ จตุชาติคนฺเธหิ ปริภณฺฑํ กตฺวา สุคนฺธปุปฺผานิ อาหราเปตฺวา เอกสฺส สมุคฺคสฺส มชฺเฌ สุมนปุปฺผมุฏฺฐึ ฐเปตฺวา เสสานิ ตสฺส สมนฺตโต มุฏฺฐึ กตฺวา ฐเปตฺวา ทฺวารํ ปิธาย พหิ นิกฺขนฺโต. อถสฺส มุหุตฺตํ พหิ วีตินาเมตฺวา ทฺวารํ วิวริตฺวา ปวิสนฺตสฺส สพฺพปฐมํ สุมนปุปฺผคนฺโธ ฆานํ ปหริ. โส มหาตลสฺมึเยว มหาเจติยาภิมุโข นิปชฺชิตฺวา ‘‘วสฺสิกํ เตสํ อคฺคนฺติ กเถนฺเตน สุกถิตํ สมฺมาสมฺพุทฺเธนา’’ติ เจติยํ วนฺทิ. ขุทฺทราชาโนติ ขุทฺทกราชาโน. กูฏราชาโนติปิ ปาโฐ.

Jaṅgalānaṃ ('of jungle creatures') means of those that move on the earth's surface. Pāṇānaṃ ('of living beings') means of beings with feet. Padajātāni ('kinds of footprints') means footprints. Samodhānaṃ gacchanti ('they converge') means they come to be included. Aggamakkhāyati ('it is called the chief') means it is called supreme. Yadidaṃ mahantattena ('in that it is of great size') means it is called supreme because of its great size, not because of the supremacy of its quality—this is the meaning. Vassikaṃ ('jasmine') means the sumanā flower. It is said that, having heard this sutta, King Bhātiya, wishing to investigate, had a chamber prepared with four kinds of perfumes, had fragrant flowers brought, placed a handful of jasmine flowers in the middle of a casket, placed the remaining flowers in handfuls around it, closed the door, and went outside. Then, having spent a moment outside, he opened the door and entered, and the scent of the jasmine flowers was the very first to strike his sense of smell. Lying down on the great terrace itself, facing the Great Cetiya, he paid homage to the cetiya, saying: “It was well said by the Perfectly Enlightened One when he stated, ‘The jasmine is supreme among them.’” Khuddarājāno means petty kings. There is also the reading kūṭarājāno ('treacherous kings').

๖. อาหุเนยฺยสุตฺตวณฺณนา

6. Commentary on the Āhuneyya Sutta

๑๖. ฉฏฺเฐ โคตฺรภูติ สิขาปตฺตวิปสฺสนาภูเตน นิพฺพานารมฺมเณน โคตฺรภุญาเณน สมนฺนาคโต.

16. In the sixth [sutta], gotrabhū is a person endowed with gotrabhū-knowledge, which has Nibbāna as its object and has become insight that has reached its peak.

๗. ปฐมนาถสุตฺตวณฺณนา

7. Commentary on the First Nātha Sutta

๑๗. สตฺตเม สนาถาติ สญาตกา พหุญาติวคฺคา หุตฺวา วิหรถ. นาถํ กโรนฺตีติ นาถกรณา, อตฺตโน สนาถภาวกรา ปติฏฺฐากราติ อตฺโถ. กลฺยาณมิตฺโตติอาทีสุ สีลาทิคุณสมฺปนฺนา กลฺยาณา มิตฺตา อสฺสาติ กลฺยาณมิตฺโต. เตวสฺส ฐานนิสชฺชาทีสุ สห อยนโต สหายาติ กลฺยาณสหาโย. จิตฺเตน เจว กาเยน จ กลฺยาณมิตฺเตสุเยว สมฺปวงฺโก โอณโตติ กลฺยาณสมฺปวงฺโก. สุวโจ โหตีติ สุเขน วตฺตพฺโพ โหติ, สุเขน อนุสาสิตพฺโพ. ขโมติ คาฬฺเหน ผรุเสน กกฺขเฬน วุตฺโต ขมติ น กุปฺปติ. ปทกฺขิณคฺคาหี อนุสาสนินฺติ ยถา เอกจฺโจ โอวทิยมาโน วามโต คณฺหาติ, ปฏิปฺผรติ วา, อสฺสุณนฺโต วา คจฺฉติ, เอวํ อกตฺวา ‘‘โอวทถ[Pg.291], ภนฺเต, อนุสาสถ, ตุมฺเหสุ อโนวทนฺเตสุ โก อญฺโญ โอวทิสฺสตี’’ติ ปทกฺขิณํ คณฺหาติ.

17. In the seventh, as for 'sanāthā': Dwell having relatives, having a large group of kin. 'They make a refuge' (nāthaṃ karonti), thus they are 'nāthakaraṇā' (refuge-makers); the meaning is that they are makers of a state of having a refuge for oneself, makers of a foundation. In such phrases as 'kalyāṇamitto': 'He has good friends endowed with virtues such as morality,' thus he is a 'kalyāṇamitto' (one with good friends). Those very friends, because of being together with him in standing, sitting, and so forth, are companions (sahāyā), thus he is a 'kalyāṇasahāyo' (one with good companions). 'He is inclined and bent in mind and body only towards good friends,' thus he is a 'kalyāṇasampavaṅko' (one inclined towards the good). As for 'suvaco hoti' (he is easy to speak to): he is one who is spoken to with ease, one who is admonished with ease. As for 'khamo' (he is patient): when spoken to with harsh, rough, and severe words, he endures and does not get angry. As for 'padakkhiṇaggāhī anusāsaniṃ' (one who accepts instruction receptively): just as a certain person, when being advised, takes it wrongly, or retorts, or goes away as if not hearing, not acting in such a way, but saying, 'Venerable sirs, advise me, instruct me. If you do not advise, who else will advise?', he accepts it receptively.

อุจฺจาวจานีติ อุจฺจนีจานิ. กึกรณียานีติ ‘‘กึ กโรมี’’ติ เอวํ วตฺวา กตฺตพฺพกมฺมานิ. ตตฺถ อุจฺจกมฺมํ นาม จีวรสฺส กรณํ รชนํ, เจติเย สุธากมฺมํ, อุโปสถาคารเจติยฆรโพธิฆเรสุ กตฺตพฺพกมฺมนฺติ เอวมาทิ. อวจกมฺมํ นาม ปาทโธวนมกฺขนาทิขุทฺทกกมฺมํ. ตตฺรูปายายาติ ตตฺรุปคมนิยาย. อลํ กาตุนฺติ กาตุํ สมตฺโถ โหติ. อลํ สํวิธาตุนฺติ วิจาเรตุํ สมตฺโถ โหติ.

As for 'uccāvacāni': high and low. As for 'kiṃkaraṇīyāni': tasks to be done after saying, 'What shall I do?'. Therein, a 'high task' refers to the making and dyeing of a robe, plasterwork on a cetiya, work to be done in Uposatha halls, cetiya-houses, and Bodhi-tree houses, and so forth. A 'low task' refers to a minor task such as washing the feet, anointing, and the like. As for 'tatrūpāyāya': by means of a method for accomplishing that. As for 'alaṃ kātuṃ': he is able to do. As for 'alaṃ saṃvidhātuṃ': he is able to arrange.

ธมฺเม อสฺส กาโม สิเนโหติ ธมฺมกาโม, เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ ปิยายตีติ อตฺโถ. ปิยสมุทาหาโรติ ปรสฺมึ กเถนฺเต สกฺกจฺจํ สุณาติ, สยญฺจ ปเรสํ เทเสตุกาโม โหตีติ อตฺโถ. อภิธมฺเม อภิวินเยติ เอตฺถ ธมฺโม อภิธมฺโม, วินโย อภิวินโยติ จตุกฺกํ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ ธมฺโมติ สุตฺตนฺตปิฏกํ. อภิธมฺโมติ สตฺต ปกรณานิ. วินโยติ อุภโตวิภงฺโค. อภิวินโยติ ขนฺธกปริวารา. อถ วา สุตฺตนฺตปิฏกมฺปิ อภิธมฺมปิฏกมฺปิ ธมฺโม เอว, มคฺคผลานิ อภิธมฺโม. สกลวินยปิฏกํ วินโย, กิเลสวูปสมกรณํ อภิวินโย. อิติ สพฺพสฺมิมฺปิ เอตฺถ ธมฺเม จ อภิธมฺเม จ วินเย จ อภิวินเย จ อุฬารปาโมชฺโช โหตีติ อตฺโถ. กุสเลสุ ธมฺเมสูติ การณตฺเถ ภุมฺมํ, จาตุภูมกกุสลธมฺมการณา เตสํ อธิคมตฺถาย อนิกฺขิตฺตธุโร โหตีติ อตฺโถ.

'He has desire and affection for the Dhamma' (dhamme assa kāmo sineho), thus he is 'dhammakāmo' (a lover of the Dhamma); the meaning is that he cherishes the word of the Buddha, the Tipiṭaka. As for 'piyasamudāhāro' (one whose speech is dear): when another is speaking, he listens respectfully, and he himself also desires to teach others respectfully; this is the meaning. In the phrase 'in the Abhidhamma, in the Abhivinaya' (abhidhamme abhivinaye), a fourfold set should be known: Dhamma, Abhidhamma, Vinaya, and Abhivinaya. Therein, 'Dhamma' is the Suttanta Piṭaka. 'Abhidhamma' is the seven treatises. 'Vinaya' is the Ubhatovibhaṅga. 'Abhivinaya' is the Khandhakas and the Parivāra. Alternatively, both the Suttanta Piṭaka and the Abhidhamma Piṭaka are simply 'Dhamma'; the paths and fruits are 'Abhidhamma'; the entire Vinaya Piṭaka is 'Vinaya'; and the teaching that causes the pacification of defilements is 'Abhivinaya'. The meaning is that thus, in all of this—in the Dhamma, in the Abhidhamma, in the Vinaya, and in the Abhivinaya—he has great and abundant joy. As for 'in wholesome states' (kusalesu dhammesu), this is a locative case in the sense of reason; the meaning is that because of the wholesome states belonging to the four planes, he is one who has not laid down the yoke for the sake of their attainment.

๘. ทุติยนาถสุตฺตวณฺณนา

8. Commentary on the Second Nātha Sutta

๑๘. อฏฺฐเม เถรานุกมฺปิตสฺสาติ เถเรหิ โอวาทานุสาสนิทานสมุสฺสาหิตาย หิตผรณาย อนุกมฺปิตสฺส.

18. In the eighth [sutta], 'therānukampitassa' means: one who is compassionated upon by the elders with a compassion that brings about welfare and is prompted by [their] admonition and instruction.

๙. ปฐมอริยาวาสสุตฺตวณฺณนา

9. Commentary on the First Ariyāvāsa Sutta

๑๙. นวเม อริยวาสาติ อริยานํ อาวาโส, เต อาวสึสุ อาวสนฺติ อาวสิสฺสนฺตีติ อริยาวาสา. ยทริยาติ เย วาเส อริยา.

19. In the ninth [sutta], 'ariyāvāsā' means: the abodes of the noble ones. The noble ones have dwelt, are dwelling, and will dwell in them; therefore, they are called 'ariyāvāsā' (noble abodes).

๑๐. ทุติยอริยาวาสสุตฺตวณฺณนา

10. Commentary on the Second Ariyāvāsa Sutta

๒๐. ทสมํ [Pg.292] ยสฺมา กุรุรฏฺฐวาสิโน ภิกฺขู คมฺภีรปญฺญาการกา ยุตฺตปฺปยุตฺตา, ตสฺมา ยถา เตสํ ทีฆนิกายาทีสุ มหานิทานาทีนิ กถิตานิ, เอวมิทมฺปิ คมฺภีรํ สุขุมํ ติลกฺขณาหตํ สุตฺตํ ตตฺเถว อโวจ. ตตฺถ ปญฺจงฺควิปฺปหีโนติ ปญฺจหิ องฺเคหิ วิปฺปยุตฺโต หุตฺวา ขีณาสโว อวสิ วสติ วสิสฺสติ. ตสฺมา อยํ ปญฺจงฺควิปฺปหีนตา อริยาวาโสติ วุตฺโต. เอส นโย สพฺพตฺถ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ฉฬงฺคสมนฺนาคโต โหตีติ ฉฬงฺคุเปกฺขาย สมนฺนาคโต โหติ. ฉฬงฺคุเปกฺขา ธมฺมา นาม เกติ? ญาณาทโย. ‘‘ญาณ’’นฺติ วุตฺเต กิริยโต จตฺตาริ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตานิ ลพฺภนฺติ, ‘‘สตตวิหาโร’’ติ วุตฺเต อฏฺฐ มหาจิตฺตานิ, ‘‘รชฺชนทุสฺสนํ นตฺถี’’ติ วุตฺเต ทส จิตฺตานิ ลพฺภนฺติ. โสมนสฺสํ อาเสวนวเสน ลพฺภติ. สตารกฺเขน เจตสาติ ขีณาสวสฺส หิ ตีสุ ทฺวาเรสุ สพฺพกาเล สติ อารกฺขกิจฺจํ สาเธติ. เตเนวสฺส จรโต จ ติฏฺฐโต จ สุตฺตสฺส จ ชาครสฺส จ สตตํ สมิตํ ญาณทสฺสนํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหตีติ วุจฺจติ.

20. The tenth [sutta]. Because the monks residing in the Kuru country were accustomed to asking profound questions and were diligently engaged, therefore, just as the Mahānidāna Sutta and others in the Dīgha Nikāya and so on were taught to them, so too was this profound, subtle sutta that bears the three characteristics spoken right there. Therein, 'pañcaṅgavippahīno' means: the one whose taints are destroyed, having become dissociated from the five factors, dwelt, dwells, and will dwell. Therefore, this state of having abandoned the five factors is called 'ariyāvāsa' (a noble one's dwelling). This method is to be understood in all cases. As for 'Thus, monks, a monk is endowed with six factors,' it means he is endowed with equanimity concerning the six factors. What are the things called 'six-factored equanimity'? Knowledge and so on. When 'knowledge' is said, from the functional [consciousness], four consciousnesses associated with knowledge are obtained. When 'constant abiding' is said, the eight great functional consciousnesses are obtained. When 'there is no lusting or aversion' is said, ten consciousnesses are obtained. Gladness is obtained by way of cultivation. As for 'with a mind guarded by mindfulness': for one whose taints are destroyed, mindfulness indeed accomplishes the task of guarding at all times in the three doors. For that very reason, it is said that for him, whether walking, standing, sleeping, or waking, knowledge and vision is constantly and uninterruptedly present.

ปุถุสมณพฺราหฺมณานนฺติ พหูนํ สมณพฺราหฺมณานํ. เอตฺถ สมณาติ ปพฺพชฺชูปคตา, พฺราหฺมณาติ โภวาทิโน. ปุถุปจฺเจกสจฺจานีติ พหูนิ ปาเฏกฺกสจฺจานิ. ‘‘อิทเมว ทสฺสนํ สจฺจํ, อิทเมว สจฺจ’’นฺติ เอวํ ปาฏิเยกฺกํ คหิตานิ พหูนิ สจฺจานีติ อตฺโถ. นุณฺณานีติ นีหฏานิ. ปนุณฺณานีติ สุฏฺฐุ นีหฏานิ. จตฺตานีติ วิสฺสฏฺฐานิ. วนฺตานีติ วมิตานิ. มุตฺตานีติ ฉินฺนพนฺธนานิ กตานิ. ปหีนานีติ ปชหิตานิ. ปฏินิสฺสฏฺฐานีติ ยถา น ปุน จิตฺตํ อาโรหนฺติ, เอวํ ปฏินิสฺสชฺชิตานิ. สพฺพาเนว ตานิ คหิตคฺคหณสฺส วิสฺสฏฺฐภาวเววจนานิ.

'Puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ' means: of many ascetics and brahmins. Herein, 'samaṇā' are those who have gone forth, and 'brāhmaṇā' are those who are accustomed to saying 'bho.' 'Puthupaccekasaccāni' means: many individual truths. The meaning is: many truths individually held thus, 'This view alone is true; this alone is true.' 'Nuṇṇāni' means: expelled. 'Panuṇṇāni' means: well expelled. 'Cattāni' means: relinquished. 'Vantāni' means: vomited. 'Muttāni' means: made to have their bonds cut. 'Pahīnāni' means: abandoned. 'Paṭinissaṭṭhāni' means: relinquished in such a way that they do not rise to the mind again. All of these are synonyms for the state of having relinquished the grasping of what was grasped.

สมวยสฏฺเฐสโนติ เอตฺถ อวยาติ อนูนา, สฏฺฐาติ วิสฺสฏฺฐา. สมฺมา อวยา สฏฺฐา เอสนา อสฺสาติ สมวยสฏฺเฐสโน, สุฏฺฐุวิสฺสฏฺฐสพฺพเอสโนติ อตฺโถ. ราคา จิตฺตํ วิมุตฺตนฺติอาทีหิ มคฺคสฺส กิจฺจนิปฺผตฺติ กถิตา. ราโค เม ปหีโนติอาทีหิ ปจฺจเวกฺขณผลํ กถิตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

In the phrase 'samavayasaṭṭhesano': herein, 'avayā' means not deficient; 'saṭṭhā' means relinquished. 'Samavayasaṭṭhesano' is one for whom there are quests that are rightly not deficient and are relinquished; the meaning is one who has completely relinquished all quests. By such phrases as 'the mind is liberated from lust,' the accomplishment of the path's function is taught. By such phrases as 'lust has been abandoned by me,' the fruit of reviewing is taught. The remainder everywhere has a plain meaning.

นาถวคฺโค ทุติโย.

The Chapter on Protectors, the Second.

๓. มหาวคฺโค

3. The Great Chapter

๑. สีหนาทสุตฺตวณฺณนา

1. Commentary on the Sīhanāda Sutta

๒๑. ตติยสฺส [Pg.293] ปฐเม วิสมคเตติ วิสมฏฺฐาเนสุ โคจเรสุ คเต. สงฺฆาตํ อาปาเทสินฺติ ฆาตํ วธํ ปาเปสึ. ตสฺส หิ อุสฺสนฺนเตชตาย ขุทฺทเกสุ ปาเณสุ อนุกมฺปา โหติ. ตสฺมา เย ปฏิสตฺตุภาเวน สณฺฐาตุํ สกฺขิสฺสนฺติ, เย ทุพฺพลา ปลายิตุกามา ภวิสฺสนฺติ, เต ปลายิสฺสนฺตีติ สีหนาทํ นทิตฺวาว โคจราย ปกฺกมติ. ตถาคตสฺเสตํ อธิวจนนฺติ ยทิ หิ สหนตาย หนนตาย จ สีโห, ตถาคโต หิ สพฺพานิ จ อิฏฺฐานิฏฺฐานิ สหติ, สพฺพปรปฺปวาทิโน จ วาทานํ นิมฺมถเนน หนติ. อิทมสฺส โหติ สีหนาทสฺมินฺติ อยมสฺส สีหนาโท.

21. In the first sutta of the third chapter: Visamagata means gone to grazing grounds in uneven places. Saṅghātaṃ āpādesi means caused killing, slaughter. Indeed, due to his abundant majesty, he has compassion for small creatures. Therefore, thinking, 'Those who will not be able to stand as adversaries, and those who are weak and will wish to flee—they will flee,' he first roars the lion's roar and then departs for his feeding ground. Regarding This is an epithet for the Tathāgata: if a lion is so called because of its nature of enduring and its nature of destroying, the Tathāgata is indeed so, for he endures all things agreeable and disagreeable, and he destroys the views of all who hold other doctrines by crushing them. Regarding This is his lion's roar, it means: this is his lion's roar.

ตถาคตพลานีติ อญฺเญหิ อสาธารณานิ ตถาคตสฺเสว พลานิ. ยถา วา ปุพฺพพุทฺธานํ พลานิ ปุญฺญสมฺปตฺติยา อาคตานิ, ตถา อาคตพลานีติปิ อตฺโถ. ตตฺถ ทุวิธํ ตถาคตสฺส พลํ กายพลํ ญาณพลํ. เตสุ กายพลํ หตฺถิกุลานุสาเรน เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ โปราเณหิ –

The powers of the Tathāgata means the powers of the Tathāgata alone, not shared with others. Or, the meaning may also be understood thus: just as the powers of former Buddhas arose through the accomplishment of merit, so too are these powers that have arisen. Therein, the Tathāgata's power is twofold: physical power and knowledge-power. Among these, physical power is to be understood according to the families of elephants. For this was said by the ancients:

‘‘กาลาวกญฺจ คงฺเคยฺยํ, ปณฺฑรํ ตมฺพปิงฺคลํ;

คนฺธมงฺคลเหมญฺจ, อุโปสถฉทฺทนฺติเม ทสา’’ติ.

“Kālāvaka and Gaṅgeyya, Paṇḍara, Tamba, and Piṅgala; Gandha, Maṅgala, and Hema, Uposatha, and Chaddanta—these are the ten.”

อิมานิ ทส หตฺถิกุลานิ. ตตฺถ กาลาวกนฺติ ปกติหตฺถิกุลํ ทฏฺฐพฺพํ. ยํ ทสนฺนํ ปุริสานํ กายพลํ, ตํ เอกสฺส กาลาวกสฺส หตฺถิโน. ยํ ทสนฺนํ กาลาวกานํ พลํ, ตํ เอกสฺส คงฺเคยฺยสฺส. ยํ ทสนฺนํ คงฺเคยฺยานํ, ตํ เอกสฺส ปณฺฑรสฺส. ยํ ทสนฺนํ ปณฺฑรานํ, ตํ เอกสฺส ตมฺพสฺส. ยํ ทสนฺนํ ตมฺพานํ, ตํ เอกสฺส ปิงฺคลสฺส. ยํ ทสนฺนํ ปิงฺคลานํ, ตํ เอกสฺส คนฺธหตฺถิโน. ยํ ทสนฺนํ คนฺธหตฺถีนํ, ตํ เอกสฺส มงฺคลสฺส. ยํ ทสนฺนํ มงฺคลานํ, ตํ เอกสฺส เหมสฺส. ยํ ทสนฺนํ เหมานํ, ตํ เอกสฺส อุโปสถสฺส. ยํ ทสนฺนํ อุโปสถานํ, ตํ เอกสฺส ฉทฺทนฺตสฺส. ยํ ทสนฺนํ ฉทฺทนฺตานํ, ตํ เอกสฺส ตถาคตสฺส. นารายนสงฺฆาตพลนฺติปิ อิทเมว [Pg.294] วุจฺจติ. ตเทตํ ปกติหตฺถิคณนาย หตฺถีนํ โกฏิสหสฺสานํ, ปุริสคณนาย ทสนฺนํ ปุริสโกฏิสหสฺสานํ พลํ โหติ. อิทํ ตาว ตถาคตสฺส กายพลํ.

These are the ten families of elephants. Among them, the Kālāvaka should be understood as the ordinary family of elephants. The physical strength of ten men is that of one Kālāvaka elephant. The strength of ten Kālāvaka elephants is that of one Gaṅgeyya. The strength of ten Gaṅgeyyas is that of one Paṇḍara. The strength of ten Paṇḍaras is that of one Tamba. The strength of ten Tambas is that of one Piṅgala. The strength of ten Piṅgalas is that of one Gandha elephant. The strength of ten Gandha elephants is that of one Maṅgala. The strength of ten Maṅgalas is that of one Hema. The strength of ten Hemas is that of one Uposatha. The strength of ten Uposathas is that of one Chaddanta. The strength of ten Chaddantas is that of one Tathāgata. This is also called the Nārāyanasaṅghāṭa power. This power, by the count of ordinary elephants, is the strength of one thousand koṭis of elephants; by the count of men, it is the strength of ten thousand koṭis of men. This, to begin with, is the physical power of the Tathāgata.

ญาณพลํ ปน ปาฬิยํ ตาว อาคตเมว. ทสพลญาณํ, มชฺฌิเม อาคตํ จตุเวสารชฺชญาณํ, อฏฺฐสุ ปริสาสุ อกมฺปนญาณํ, จตุโยนิปริจฺเฉทญาณํ, ปญฺจคติปริจฺเฉทญาณํ, สํยุตฺตเก (สํ. นิ. ๒.๓๓) อาคตานิ เตสตฺตติ ญาณานิ สตฺตสตฺตติ ญาณานีติ, เอวํ อญฺญานิปิ อเนกานิ ญาณพลํ นาม. อิธาปิ ญาณพลเมว อธิปฺเปตํ. ญาณญฺหิ อกมฺปิยฏฺเฐน อุปตฺถมฺภนฏฺเฐน จ พลนฺติ วุตฺตํ.

The knowledge-power, on the other hand, has already been mentioned in the Pāḷi. The ten powers of knowledge; the knowledge of the four grounds of confidence that comes in the Majjhima Nikāya; the unshakable knowledge in the eight assemblies; the knowledge that discerns the four kinds of birth; the knowledge that discerns the five destinations; the seventy-three knowledges and the seventy-seven knowledges that come in the Saṃyutta Nikāya—thus many other knowledges are called knowledge-power. Here, too, it is the knowledge-power that is intended. For knowledge is called 'power' because of its unshakeable nature and its supporting nature.

อาสภํ ฐานนฺติ เสฏฺฐฏฺฐานํ อุตฺตมฏฺฐานํ. อาสภา วา ปุพฺพพุทฺธา, เตสํ ฐานนฺติ อตฺโถ. อปิจ ควสตเชฏฺฐโก อุสโภ, ควสหสฺสเชฏฺฐโก วสโภ. วชสตเชฏฺฐโก วา อุสโภ, วชสหสฺสเชฏฺฐโก วสโภ. สพฺพควเสฏฺโฐ สพฺพปริสฺสยสโห เสโต ปาสาทิโก มหาภารวโห อสนิสตสทฺเทหิปิ อสมฺปกมฺปิโย นิสโภ, โส อิธ อุสโภติ อธิปฺเปโต. อิทมฺปิ หิ ตสฺส ปริยายวจนํ. อุสภสฺส อิทนฺติ อาสภํ. ฐานนฺติ จตูหิ ปาเทหิ ปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา อจลฏฺฐานํ. อิทํ ปน อาสภํ วิยาติ อาสภํ. ยเถว หิ นิสภสงฺขาโต อุสโภ อุสภพเลน สมนฺนาคโต จตูหิ ปาเทหิ ปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา อจลฏฺฐาเนน ติฏฺฐติ, เอวํ ตถาคโตปิ ทสหิ ตถาคตพเลหิ สมนฺนาคโต จตูหิ เวสารชฺชปาเทหิ อฏฺฐปริสปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา สเทวเก โลเก เกนจิ ปจฺจตฺถิเกน ปจฺจามิตฺเตน อกมฺปิโย อจลฏฺฐาเนน ติฏฺฐติ. เอวํ ติฏฺฐมาโน จ ตํ อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ อุปคจฺฉติ น ปจฺจกฺขาติ อตฺตนิ อาโรเปติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาตี’’ติ.

Āsabhaṃ ṭhānaṃ means the best stance, the supreme stance. Or, the former Buddhas are bulls (āsabhā); the meaning is 'their stance.' Furthermore, the chief of a hundred cattle is a usabha; the chief of a thousand cattle is a vasabha. Or, the chief of a hundred cattle pens is a usabha; the chief of a thousand cattle pens is a vasabha. The nisabha is the best of all cattle, endures all hardships, is white, pleasing, a great bearer of burdens, and is unshaken even by the sound of a hundred thunderbolts; it is this one that is intended here by usabha. For this is a synonym for it. Āsabhaṃ means 'of a bull.' Ṭhānaṃ means an unmoving stance, having pressed down on the earth with four feet. This stance, however, is like that of a bull (āsabhaṃ viya), thus it is called āsabhaṃ. For just as the bull known as nisabha, endowed with a bull's strength, stands in an unmoving stance, having pressed down on the earth with its four feet, so too the Tathāgata, endowed with the ten powers of a Tathāgata, stands in an unmoving stance, having pressed down on the earth of the eight assemblies with the four feet of the grounds of confidence, unshaken by any adversary or enemy in the world with its gods. And standing thus, he professes that bull's stance, attains it, does not reject it, and applies it to himself. Therefore it is said: “He professes a bull's stance.”

ปริสาสูติ อฏฺฐสุ ปริสาสุ. สีหนาทํ นทตีติ เสฏฺฐนาทํ นทติ, อภีตนาทํ นทติ, สีหนาทสทิสํ วา นาทํ นทติ. ตตฺรายํ อุปมา – ยถา สีโห สีหพเลน สมนฺนาคโต สพฺพตฺถ วิสารโท วิคตโลมหํโส สีหนาทํ นทติ, เอวํ ตถาคตสีโหปิ ตถาคตพเลหิ สมนฺนาคโต อฏฺฐสุ ปริสาสุ วิสารโท วิคตโลมหํโส ‘‘อิติ [Pg.295] สกฺกาโย’’ติอาทินา นเยน นานาวิธเทสนาวิลาสสมฺปนฺนํ สีหนาทํ นทติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปริสาสุ สีหนาทํ นทตี’’ติ.

In assemblies means in the eight assemblies. He utters a lion's roar means he utters the supreme roar, a fearless roar, or a roar similar to a lion's roar. Herein is a simile: just as a lion, endowed with a lion's strength, confident everywhere, with no bristling of its hairs, utters a lion's roar, so too the Tathāgata-lion, endowed with the Tathāgata's powers, confident in the eight assemblies, with no bristling of his hairs, utters a lion's roar endowed with the grace of manifold teachings, in the manner beginning, “Thus is personality…” Therefore it is said: “He utters a lion's roar in assemblies.”

พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตตีติ เอตฺถ พฺรหฺมนฺติ เสฏฺฐํ อุตฺตมํ วิสิฏฺฐํ. จกฺกนฺติ ธมฺมจกฺกํ. ตํ ปเนตํ ทุวิธํ โหติ ปฏิเวธญาณญฺเจว เทสนาญาณญฺจ. ตตฺถ ปญฺญาปภาวิตํ อตฺตโน อริยผลาวหํ ปฏิเวธญาณํ, กรุณาปภาวิตํ สาวกานํ อริยผลาวหํ เทสนาญาณํ. ตตฺถ ปฏิเวธญาณํ อุปฺปชฺชมานํ อุปฺปนฺนนฺติ ทุวิธํ. ตญฺหิ อภินิกฺขมนโต ยาว อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. ตุสิตภวนโต วา ยาว มหาโพธิปลฺลงฺเก อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. ทีปงฺกรโต วา ปฏฺฐาย ยาว อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. เทสนาญาณมฺปิ ปวตฺตมานํ ปวตฺตนฺติ ทุวิธํ. ตญฺหิ ยาว อญฺญาสิโกณฺฑญฺญสฺส โสตาปตฺติมคฺคา ปวตฺตมานํ, ผลกฺขเณ ปวตฺตํ นาม. เตสุ ปฏิเวธญาณํ โลกุตฺตรํ, เทสนาญาณํ โลกิยํ. อุภยมฺปิ ปเนตํ อญฺเญหิ อสาธารณํ, พุทฺธานํเยว โอรสญาณํ.

In the phrase 'He sets rolling the Brahma-wheel,' 'Brahma' means supreme, excellent, distinguished. 'The wheel' means the Dhamma-wheel. This, moreover, is of two kinds: the knowledge of penetration and the knowledge of teaching. Among these, the knowledge of penetration, imbued with wisdom, brings the noble fruit to oneself; the knowledge of teaching, imbued with compassion, brings the noble fruit to disciples. Among these, the knowledge of penetration is twofold: 'arising' and 'arisen.' Indeed, it is called 'arising' from the time of the great renunciation up to the path of Arahantship, and at the moment of fruition, it is called 'arisen.' Or, it is called 'arising' from the Tusita realm up to the path of Arahantship at the great Bodhi-seat, and at the moment of fruition, it is called 'arisen.' Or, starting from the time of the Buddha Dīpaṅkara up to the path of Arahantship, it is called 'arising,' and at the moment of fruition, it is called 'arisen.' The knowledge of teaching is also twofold: 'proceeding' and 'proceeded.' Indeed, it is called 'proceeding' up to the stream-entry path of Aññāsikoṇḍañña, and at the moment of fruition, it is called 'proceeded.' Among these, the knowledge of penetration is supramundane, and the knowledge of teaching is mundane. Moreover, both of these are not shared with others; they are the innate knowledge of the Buddhas alone.

อิทานิ เยหิ ทสหิ พเลหิ สมนฺนาคโต ตถาคโต อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ, ตานิ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ กตมานิ ทส? อิธ, ภิกฺขเว, ตถาคโต ฐานญฺจ ฐานโตติอาทิมาห. ตตฺถ ฐานญฺจ ฐานโตติ การณญฺจ การณโต. การณญฺหิ ยสฺมา ตตฺถ ผลํ ติฏฺฐติ, ตทายตฺตวุตฺติตาย อุปฺปชฺชติ เจว ปวตฺตติ จ, ตสฺมา ฐานนฺติ วุจฺจติ. ตํ ภควา ‘‘เย เย ธมฺมา เยสํ เยสํ ธมฺมานํ เหตู ปจฺจยา อุปฺปาทาย, ตํ ตํ ฐานํ. เย เย ธมฺมา เยสํ เยสํ ธมฺมานํ น เหตู น ปจฺจยา อุปฺปาทาย, ตํ ตํ อฏฺฐาน’’นฺติ ปชานนฺโต ฐานญฺจ ฐานโต อฏฺฐานญฺจ อฏฺฐานโต ยถาภูตํ ปชานาติ. อภิธมฺเม ปเนตํ ‘‘ตตฺถ กตมํ ตถาคตสฺส ฐานญฺจ ฐานโต อฏฺฐานญฺจ อฏฺฐานโต ยถาภูตํ ญาณ’’นฺติอาทินา (วิภ. ๘๐๙) นเยน วิตฺถาริตเมว. ยมฺปีติ เยน ญาเณน. อิทมฺปิ, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺสาติ อิทมฺปิ ฐานาฏฺฐานญาณํ ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ นาม โหตีติ อตฺโถ. เอวํ สพฺพปเทสุ โยชนา เวทิตพฺพา.

Now, to explain in detail the ten powers with which the Tathāgata is endowed, by which he claims the noble position, he spoke the words beginning with: 'What are the ten? Here, monks, the Tathāgata knows cause as cause...' Herein, 'cause as cause' means cause as cause. Indeed, because the effect stands in that cause, and because it arises and proceeds in dependence on it, it is therefore called 'cause' (ṭhāna). The Blessed One, knowing thus: 'Whatever phenomena are the generative causes and supporting conditions for the arising of whatever other phenomena, that is a cause. Whatever phenomena are not the generative causes and not the supporting conditions for the arising of whatever other phenomena, that is a non-cause,' knows as it truly is cause as cause and non-cause as non-cause. Moreover, in the Abhidhamma, this is elaborated upon in the manner beginning with, 'Therein, what is the Tathāgata’s knowledge of cause as cause and non-cause as non-cause, as it truly is?' 'By which' means by which knowledge. 'This too, monks, is the Tathāgata’s'—the meaning is that this knowledge of cause and non-cause is called a power of the Tathāgata. The application should be understood in this way in all passages.

กมฺมสมาทานานนฺติ สมาทิยิตฺวา กตานํ กุสลากุสลกมฺมานํ, กมฺมเมว วา กมฺมสมาทานํ. ฐานโส เหตุโสติ ปจฺจยโต เจว [Pg.296] เหตุโต จ. ตตฺถ คติอุปธิกาลปโยคา วิปากสฺส ฐานํ, กมฺมํ เหตุ. อิมสฺส ปน ญาณสฺส วิตฺถารกถา ‘‘อตฺเถกจฺจานิ ปาปกานิ กมฺมสมาทานานิ คติสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺตี’’ติอาทินา (วิภ. ๘๑๐) นเยน อภิธมฺเม อาคตาเยว.

'Of actions undertaken' means of wholesome and unwholesome kammas that have been undertaken and performed; or, kamma itself is 'action undertaken.' 'By way of place and by way of cause' means by way of supporting condition and by way of generative cause. Therein, destination, substratum of existence, time, and endeavor are the 'place' (ṭhāna) for the result; kamma is the 'cause' (hetu). Moreover, the detailed explanation of this knowledge has indeed come in the Abhidhamma in the manner beginning with, 'There are certain evil actions undertaken that are obstructed by a fortunate destination and do not ripen...'

สพฺพตฺถคามินินฺติ สพฺพคติคามินิญฺจ อคติคามินิญฺจ. ปฏิปทนฺติ มคฺคํ. ยถาภูตํ ปชานาตีติ พหูสุปิ มนุสฺเสสุ เอกเมว ปาณํ ฆาเตนฺเตสุ ‘‘อิมสฺส เจตนา นิรยคามินี ภวิสฺสติ, อิมสฺส ติรจฺฉานโยนิคามินี’’ติ อิมินา นเยน เอกวตฺถุสฺมิมฺปิ กุสลากุสลเจตนาสงฺขาตานํ ปฏิปตฺตีนํ อวิปรีตโต สภาวํ ชานาติ. อิมสฺสปิ จ ญาณสฺส วิตฺถารกถา ‘‘ตตฺถ กตมํ ตถาคตสฺส สพฺพตฺถคามินึ ปฏิปทํ ยถาภูตํ ญาณํ? อิธ ตถาคโต อยํ มคฺโค อยํ ปฏิปทา นิรยคามินีติ ปชานาตี’’ติอาทินา (วิภ. ๘๑๑) นเยน อภิธมฺเม อาคตาเยว.

'Leading everywhere' means leading to all destinations and leading to the destination-less. 'The path' means the way. 'He knows as it truly is' means that even when many people kill a single living being, he knows without distortion the nature of the practices, which are called wholesome and unwholesome volitions, even in a single instance, in this way: 'This person’s volition will lead to hell; this person’s volition will lead to the animal realm.' The detailed explanation of this knowledge has also indeed come in the Abhidhamma in the manner beginning with, 'Therein, what is the Tathāgata's knowledge of the path leading everywhere, as it truly is? Here, the Tathāgata understands: "This way, this path leads to hell"...'

อเนกธาตุนฺติ จกฺขุธาตุอาทีหิ กามธาตุอาทีหิ วา ธาตูหิ พหุธาตุํ. นานาธาตุนฺติ ตาสํเยว ธาตูนํ วิลกฺขณตาย นานปฺปการธาตุํ. โลกนฺติ ขนฺธายตนธาตุโลกํ. ยถาภูตํ ปชานาตีติ ตาสํ ธาตูนํ อวิปรีตโต สภาวํ ปฏิวิชฺฌติ. อิทมฺปิ ญาณํ ‘‘ตตฺถ กตมํ ตถาคตสฺส อเนกธาตุนานาธาตุโลกํ ยถาภูตํ ญาณํ? อิธ ตถาคโต ขนฺธนานตฺตํ ปชานาตี’’ติอาทินา นเยน อภิธมฺเม วิตฺถาริตเมว.

'Manifold elements' means the many elements, by way of the elements beginning with the eye-element, or the elements beginning with the sensual realm element. 'Diverse elements' means the various kinds of elements, due to the dissimilar characteristics of those very elements. 'The world' means the world of aggregates, sense bases, and elements. 'He knows as it truly is' means he penetrates the nature of those elements without distortion. This knowledge, too, is elaborated upon in the Abhidhamma in the manner beginning with, 'Therein, what is the Tathāgata’s knowledge of the world of manifold and diverse elements, as it truly is? Here, the Tathāgata understands the diversity of aggregates...'

นานาธิมุตฺติกตนฺติ หีนาทีหิ อธิมุตฺตีหิ นานาธิมุตฺติกภาวํ. อิทมฺปิ ญาณํ ‘‘ตตฺถ กตมํ ตถาคตสฺส สตฺตานํ นานาธิมุตฺติกตํ ยถาภูตํ ญาณํ? อิธ ตถาคโต ปชานาติ สนฺติ สตฺตา หีนาธิมุตฺติกา’’ติอาทินา นเยน อภิธมฺเม วิตฺถาริตเมว.

'The diverse inclinations' means the state of having various inclinations, by way of inclinations that are inferior and so forth. This knowledge, too, is elaborated upon in the Abhidhamma in the manner beginning with, 'Therein, what is the Tathāgata’s knowledge of the diverse inclinations of beings, as it truly is? Here, the Tathāgata understands: "There are beings with inferior inclinations"...'

ปรสตฺตานนฺติ ปธานสตฺตานํ. ปรปุคฺคลานนฺติ ตโต อญฺเญสํ หีนสตฺตานํ. เอกตฺถเมว วา เอตํ ปททฺวยํ, เวเนยฺยวเสน ทฺวิธา วุตฺตํ. อินฺทฺริยปโรปริยตฺตนฺติ สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ ปรภาวญฺจ อปรภาวญฺจ, วุทฺธิญฺจ หานิญฺจาติ อตฺโถ. อิมสฺสาปิ ญาณสฺส วิตฺถารกถา ‘‘ตตฺถ กตมํ ตถาคตสฺส ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตํ ยถาภูตํ ญาณํ[Pg.297]? อิธ ตถาคโต สตฺตานํ อาสยํ ปชานาตี’’ติ (วิภ. ๘๑๔) อาทินา นเยน อภิธมฺเม อาคตาเยว.

'Of other beings' means of principal beings. 'Of other individuals' means of other, inferior beings. Or, these two terms have a single meaning but are spoken of in two ways according to those who are to be trained. 'The maturity and immaturity of the faculties' means the state of being mature and the state of being immature, that is, the growth and decline, of the faculties beginning with faith. The detailed explanation of this knowledge has also indeed come in the Abhidhamma in the manner beginning with, 'Therein, what is the Tathāgata’s knowledge of the maturity and immaturity of the faculties of other beings and other individuals, as it truly is? Here, the Tathāgata understands the underlying disposition of beings...'

ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนนฺติ ปฐมาทีนํ จตุนฺนํ ฌานานํ, ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีนํ อฏฺฐนฺนํ วิโมกฺขานํ, สวิตกฺกสวิจาราทีนํ ติณฺณํ สมาธีนํ, ปฐมชฺฌานสมาปตฺติอาทีนญฺจ นวนฺนํ อนุปุพฺพสมาปตฺตีนํ. สํกิเลสนฺติ หานภาคิยธมฺมํ. โวทานนฺติ วิเสสภาคิยธมฺมํ. วุฏฺฐานนฺติ ‘‘โวทานมฺปิ วุฏฺฐานํ, ตมฺหา ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐานมฺปิ วุฏฺฐาน’’นฺติ (วิภ. ๘๒๘) เอวํ วุตฺตํ ปคุณชฺฌานญฺเจว ภวงฺคผลสมาปตฺติโย จ. เหฏฺฐิมํ เหฏฺฐิมญฺหิ ปคุณชฺฌานํ อุปริมสฺส อุปริมสฺส ปทฏฺฐานํ โหติ, ตสฺมา ‘‘โวทานมฺปิ วุฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. ภวงฺเคน ปน สพฺพชฺฌาเนหิ วุฏฺฐานํ โหติ, ผลสมาปตฺติยา นิโรธสมาปตฺติโต วุฏฺฐานํ โหติ. ตํ สนฺธาย จ ‘‘ตมฺหา ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐานมฺปิ วุฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. อิทมฺปิ ญาณํ ‘‘ตตฺถ กตมํ ตถาคตสฺส ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนํ สํกิเลสํ โวทานํ วุฏฺฐานํ ยถาภูตํ ญาณํ? ฌายีติ จตฺตาโร ฌายี, อตฺเถกจฺโจ ฌายี สมฺปตฺตึเยว สมานํ วิปตฺตีติ ปจฺเจตี’’ติอาทินา (วิภ. ๘๒๘) นเยน อภิธมฺเม วิตฺถาริตเมว. สพฺพญาณานํ วิตฺถารกถาย วินิจฺฉโย สมฺโมหวิโนทนิยา วิภงฺคฏฺฐกถาย วุตฺโต, ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติทิพฺพจกฺขุญาณกถา วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตา, อาสวกฺขยกถา เหฏฺฐา วุตฺตาเยวาติ.

The jhānas, liberations, concentrations, and attainments refer to the four jhānas beginning with the first; the eight liberations such as “one with form sees forms;” the three concentrations including those with initial and sustained thought; and the nine successive attainments beginning with the first jhāna attainment. Defilement refers to states associated with decline. Purification refers to states associated with distinction. Emergence refers to what is stated as follows: “Purification is also emergence, and emergence is also the rising from each respective concentration” (Vibh. 828)—namely, both practiced jhāna, and the life-continuum and fruition attainments. For each lower practiced jhāna serves as the proximate cause for the next higher one, which is why it is said, “Purification is also emergence.” Furthermore, emergence from all jhānas occurs through the life-continuum, while emergence from the attainment of cessation occurs through the attainment of fruition. Referring to this, it is stated, “Emergence is also the rising from each respective concentration.” This knowledge is elaborated in the Abhidhamma in this way: “Here, what is the Tathāgata’s knowledge of the defilement, purification, and emergence regarding the jhānas, liberations, concentrations, and attainments, as they actually are? ‘A meditator’ means four kinds of meditators. In this case, one meditator regards success itself as failure...” (Vibh. 828). The detailed explanation and analysis of all knowledges is given in the Vibhaṅga commentary, the Sammohavinodanī. The discussion on the recollection of past lives and the divine eye is elaborated in the Visuddhimagga, while the discussion on the destruction of the taints has already been stated below.

ตตฺถ ปรวาทีกถา โหติ ‘‘ทสพลญาณํ นาม ปาฏิเยกฺกํ ญาณํ นตฺถิ, สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺเสวายํ ปเภโท’’ติ. ตํ น ตถา ทฏฺฐพฺพํ. อญฺญเมว หิ ทสพลญาณํ, อญฺญํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. ทสพลญาณญฺหิ สกสกกิจฺจเมว ชานาติ, สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ตมฺปิ ตโต อวเสสมฺปิ ชานาติ. ทสพลญาเณสุ หิ ปฐมํ การณาการณเมว ชานาติ, ทุติยํ กมฺมวิปากนฺตรเมว, ตติยํ กมฺมปริจฺเฉทเมว, จตุตฺถํ ธาตุนานตฺตการณเมว, ปญฺจมํ สตฺตานํ อชฺฌาสยาธิมุตฺติเมว, ฉฏฺฐํ อินฺทฺริยานํ ติกฺขมุทุภาวเมว, สตฺตมํ ฌานาทีหิ สทฺธึ เตสํ สํกิเลสาทิเมว, อฏฺฐมํ ปุพฺเพนิวุตฺถกฺขนฺธสนฺตติเมว, นวมํ สตฺตานํ จุติปฏิสนฺธิเมว, ทสมํ สจฺจปริจฺเฉทเมว. สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปน เอเตหิ ชานิตพฺพญฺจ ตโต อุตฺตริญฺจ ปชานาติ, เอเตสํ ปน กิจฺจํ น สพฺพํ กโรติ. ตญฺหิ ฌานํ หุตฺวา อปฺเปตุํ [Pg.298] น สกฺโกติ, อิทฺธิ หุตฺวา วิกุพฺพิตุํ น สกฺโกติ, มคฺโค หุตฺวา กิเลเส เขเปตุํ น สกฺโกติ.

In this regard, there is the talk of an opponent: “There is no such thing as the knowledge of the ten powers as a distinct knowledge; this is merely a division of omniscient knowledge.” That should not be regarded as such. For the knowledge of the ten powers is one thing, and omniscient knowledge is another. The knowledge of the ten powers knows only its own respective function, whereas omniscient knowledge knows that and what remains beyond it. For among the knowledges of the ten powers: the first knows only cause and non-cause; the second, only the specific results of kamma; the third, only the demarcation of kamma; the fourth, only the cause of the diversity of elements; the fifth, only the inclinations and dispositions of beings; the sixth, only the keenness or dullness of the faculties; the seventh, only their defilement and so on, together with the jhānas and so on; the eighth, only the continuity of aggregates in past lives; the ninth, only the passing away and rebirth of beings; the tenth, only the demarcation of the truths. Omniscient knowledge, however, understands what is to be known by these and what is beyond that, yet it does not perform all their functions. For it cannot, having become a jhāna, apply the mind; having become a psychic power, perform transformations; or having become the path, eradicate the defilements.

อปิจ ปรวาที เอวํ ปุจฺฉิตพฺโพ ‘‘ทสพลญาณํ นาเมตํ สวิตกฺกสวิจารํ อวิตกฺกวิจารมตฺตํ อวิตกฺกอวิจารํ, กามาวจรํ รูปาวจรํ อรูปาวจรํ, โลกิยํ โลกุตฺตร’’นฺติ. ชานนฺโต ‘‘ปฏิปาฏิยา สตฺต ญาณานิ สวิตกฺกสวิจารานี’’ติ วกฺขติ, ‘‘ตโต ปรานิ ทฺเว อวิตกฺกอวิจารานี’’ติ วกฺขติ. ‘‘อาสวกฺขยญาณํ สิยา สวิตกฺกสวิจารํ สิยา อวิตกฺกวิจารมตฺตํ, สิยา อวิตกฺกอวิจาร’’นฺติ วกฺขติ. ตถา ‘‘ปฏิปาฏิยา สตฺต กามาวจรานิ, ตโต ทฺเว รูปาวจรานิ, อวสาเน เอกํ โลกุตฺตร’’นฺติ วกฺขติ. ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปน สวิตกฺกสวิจารเมว โลกิยเมวา’’ติ วกฺขติ.

Furthermore, an opponent should be asked thus: “Is this knowledge of the Ten Powers with initial and sustained thought, with only sustained thought, or without initial and sustained thought? Is it of the sense-sphere, of the form-sphere, of the formless-sphere, mundane, or supramundane?” One who knows will say: “In sequence, the first seven knowledges are with initial and sustained thought.” They will say: “The two after that are without initial and sustained thought.” They will say: “The knowledge of the destruction of the taints may be with initial and sustained thought, may be with only sustained thought, or may be without initial and sustained thought.” Similarly, they will say: “In sequence, the first seven are of the sense-sphere, then two are of the form-sphere, and the last one is supramundane.” They will say: “But the knowledge of omniscience is only with initial and sustained thought, only of the sense-sphere, and only mundane.”

เอวเมตฺถ อนุปทวณฺณนํ ญตฺวา อิทานิ ยสฺมา ตถาคโต ปฐมํเยว ฐานาฏฺฐานญาเณน เวเนยฺยสตฺตานํ อาสวกฺขยาธิคมสฺส เจว อนธิคมสฺส จ ฐานาฏฺฐานภูตํ กิเลสาวรณาภาวํ ปสฺสติ โลกิยสมฺมาทิฏฺฐิฏฺฐานาทิทสฺสนโต นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิฏฺฐานาภาวทสฺสนโต จ. อถ เนสํ กมฺมวิปากญาเณน วิปากาวรณาภาวํ ปสฺสติ ติเหตุกปฺปฏิสนฺธิทสฺสนโต, สพฺพตฺถคามินิปฏิปทาญาเณน กมฺมาวรณาภาวํ ปสฺสติ อานนฺตริยกมฺมาภาวทสฺสนโต. เอวมนาวรณานํ อเนกธาตุนานาธาตุญาเณน อนุกูลธมฺมเทสนตฺถํ จริยาวิเสสํ ปสฺสติ ธาตุเวมตฺตทสฺสนโต. อถ เนสํ นานาธิมุตฺติกตญาเณน อธิมุตฺตึ ปสฺสติ ปโยคํ อนาทิยิตฺวาปิ อธิมุตฺติวเสน ธมฺมเทสนตฺถํ. อเถวํ ทิฏฺฐาธิมุตฺตีนํ ยถาสตฺติ ยถาพลํ ธมฺมํ เทเสตุํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺติญาเณน อินฺทฺริยปโรปริยตฺตํ ปสฺสติ สทฺธาทีนํ ติกฺขมุทุภาวทสฺสนโต. เอวํ ปริญฺญาตินฺทฺริยปโรปริยตฺตา ปน เต สเจ ทูเร โหนฺติ, อถ ฌานาทิญาเณน ฌานาทีสุ วสีภูตตฺตา อิทฺธิวิเสเสน เต ขิปฺปํ อุปคจฺฉติ. อุปคนฺตฺวา จ เนสํ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน ปุพฺพชาติภวํ, ทิพฺพจกฺขานุภาวโต ปตฺตพฺเพน เจโตปริยญาเณน สมฺปติ จิตฺตวิเสสํ ปสฺสนฺโต อาสวกฺขยญาณานุภาเวน อาสวกฺขยคามินิยา ปฏิปทาย วิคตสมฺโมหตฺตา อาสวกฺขยาย ธมฺมํ เทเสติ. ตสฺมา อิมินานุกฺกเมน อิมานิ พลานิ วุตฺตานีติ เวทิตพฺพานิ.

Having thus understood the word-by-word explanation here, now, because the Tathāgata first, with the knowledge of what is possible and impossible, sees for beings to be trained the absence of the defilement-hindrance—which constitutes the possible and impossible ground for the attainment and non-attainment of the destruction of the taints—by seeing the basis for mundane right view and the absence of a basis for fixed wrong view. Then, for them, with the knowledge of the result of kamma, he sees the absence of the result-hindrance, by seeing rebirth-linking with three roots. With the knowledge of the way leading to all destinations, he sees the absence of the kamma-hindrance, by seeing the absence of kamma with immediate result. Thus, for those without hindrances, with the knowledge of the many and various elements, he sees their specific conduct in order to teach the Dhamma appropriately. Then, for them, with the knowledge of their various dispositions, he sees their disposition, in order to teach the Dhamma according to the power of that disposition, even if they have not yet made an effort. Then, for those whose dispositions have been seen, in order to teach the Dhamma according to their capacity and strength, he sees the superiority and inferiority of their faculties with the knowledge of the superiority and inferiority of the faculties, by seeing the sharpness or dullness of faith and other faculties. If those whose faculties have been thus fully understood are far away, then, because of his mastery over the jhānas and so on, through the knowledge of the jhānas and so on, he swiftly approaches them by means of special psychic power. Having approached, and seeing their past existences with the knowledge of recollection of past lives, and the specific state of their success and failure with the mind-penetrating knowledge attainable through the power of the divine eye, he then, through the power of the knowledge of the destruction of the taints, being free from delusion by the practice leading to the destruction of the taints, teaches them the Dhamma for the destruction of the taints. Therefore, it should be understood that these powers are stated in this sequence.

๒. อธิวุตฺติปทสุตฺตวณฺณนา

2. Exposition of the Adhivuttipadasutta

๒๒. ทุติเย [Pg.299] เย เต ธมฺมาติ เย เต ทสพลญาณํ สพฺพญฺญุตญฺญาณธมฺมา. อธิวุตฺติปทานนฺติ อธิวจนปทานํ, ขนฺธายตนธาตุธมฺมานนฺติ อตฺโถ. อธิวุตฺติโยติ หิ อธิวจนานิ วุจฺจนฺติ, เตสํ เย ปทภูตา เทสนาย ปทฏฺฐานตฺตา. อตีตา พุทฺธาปิ หิ เอเต ธมฺเม กถยึสุ, อนาคตาปิ เอเตว กถยิสฺสนฺติ. ตสฺมา ขนฺธาทโย อธิวุตฺติปทานิ นาม. เตสํ อธิวุตฺติปทานํ. อถ วา ภูตมตฺถํ อภิภวิตฺวา ยถาสภาวโต อคฺคเหตฺวา วตฺตนโต อธิวุตฺติโยติ ทิฏฺฐิโย วุจฺจนฺติ, อธิวุตฺตีนํ ปทานิ อธิวุตฺติปทานิ, ทิฏฺฐิทีปกานิ วจนานีติ อตฺโถ. เตสํ อธิวุตฺติปทานํ ทิฏฺฐิโวหารานํ. อภิญฺญา สจฺฉิกิริยายาติ ชานิตฺวา ปจฺจกฺขกรณตฺถาย. วิสารโทติ ญาณโสมนสฺสปฺปตฺโต. ตตฺถาติ เตสุ ธมฺเมสุ เตสํ เตสํ ตถา ตถา ธมฺมํ เทเสตุนฺติ เตสํ เตสํ ทิฏฺฐิคติกานํ วา อิตเรสํ วา อาสยํ ญตฺวา ตถา ตถา ธมฺมํ เทเสตุํ. หีนํ วา หีนนฺติ ญสฺสตีติ หีนํ วา ธมฺมํ ‘‘หีโน ธมฺโม’’ติ ชานิสฺสติ. ญาเตยฺยนฺติ ญาตพฺพํ. ทฏฺเฐยฺยนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สจฺฉิกเรยฺยนฺติ สจฺฉิกาตพฺพํ. ตตฺถ ตตฺถ ยถาภูตญาณนฺติ เตสุ เตสุ ธมฺเมสุ ยถาสภาวญาณํ. อิมินา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ทสฺเสติ. เอวํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ทสฺเสตฺวา ปุน ทสพลญาณํ ทสฺเสนฺโต ทสยิมานีติอาทิมาห. ทสพลญาณมฺปิ หิ ตตฺถ ตตฺถ ยถาภูตญาณเมวาติ.

22. In the second sutta, 'those dhammas' means those dhammas that are the knowledge of the ten powers and the knowledge of omniscience. 'Adhimuttipadānaṃ' means the bases of designations; that is, the dhammas that are the aggregates, sense-bases, and elements. Indeed, designations are called 'adhimutti', because those aggregates, etc., are the proximate cause for the teaching which is the basis of those designations. Indeed, past Buddhas also taught these dhammas, and future Buddhas will also teach them. Therefore, the aggregates, etc., are called 'adhimuttipadāni'. Of those bases of designations. Or alternatively, because they arise by overwhelming the true meaning and not grasping it according to its real nature, wrong views are called 'adhimutti'. The bases of 'adhimutti' are 'adhimuttipadāni'; the meaning is: words that indicate views. Of those bases of designations, which are verbal expressions of views. 'For direct knowledge and realization' means for the purpose of knowing and realizing. 'Confident' means having attained gladness associated with knowledge. 'Therein' means in those dhammas. 'To teach the Dhamma to each of them accordingly' means in order to teach the Dhamma in just such a way, having known the inclination of those various individuals with wrong views or of others. 'He will know the inferior as inferior' means he will know an inferior dhamma thus: 'it is an inferior dhamma'. 'To be known' means what should be known. 'To be seen' means what should be seen. 'To be realized' means what should be realized. 'Knowledge of things as they really are in each case' means knowledge according to the true nature in those various dhammas. By this, he shows the knowledge of omniscience. Thus, having shown the knowledge of omniscience, again, wishing to show the knowledge of the ten powers, he spoke the words beginning with 'These ten...'. Indeed, the knowledge of the ten powers is also just the knowledge of things as they really are in each case.

๓. กายสุตฺตวณฺณนา

3. Commentary on the Kāya Sutta

๒๓. ตติเย อาปนฺโน โหติ กญฺจิเทว เทสนฺติ กญฺจิ อาปตฺติโกฏฺฐาสํ อาปนฺโน โหติ. อนุวิจฺจาติ อนุปวิสิตฺวา ปริโยคาเหตฺวา. กายทุจฺจริตนฺติ ติวิธํ กายทุจฺจริตํ. วจีทุจฺจริตนฺติ จตุพฺพิธํ วจีทุจฺจริตํ. ปาปิกา อิสฺสาติ ลามิกา อุสูยา. ปญฺญาย ทิสฺวาติ สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย ปสฺสิตฺวา ปสฺสิตฺวา ปหาตพฺพา. อิชฺฌตีติ สมิชฺฌติ. อุปวาสสฺสาติ นิสฺสาย อุปสงฺกมิตฺวา วสนฺตสฺส. อภิภุยฺยาติ อชฺโฌตฺถริตฺวา [Pg.300] มทฺทิตฺวา. อิรียตีติ วตฺตติ. อิมสฺมึ สุตฺเต สหวิปสฺสนาย มคฺโค กถิโต.

3. In the third sutta, 'āpanno hoti kiñcideva desaṃ' means 'he has fallen into some portion'; that is, he has fallen into some category of offense. 'Anuvicca' means having investigated, having thoroughly examined. 'Kāyaduccaritaṃ' means threefold bodily misconduct. 'Vacīduccaritaṃ' means fourfold verbal misconduct. 'Pāpikā issā' means base envy. 'Paññāya disvā' means having seen with wisdom—that is, with the path-wisdom accompanied by insight; having seen thus, it should be abandoned. 'Ijjhati' means it succeeds. 'Upavāsassa' means for one who lives in association, having approached and relied upon. 'Abhibhuyya' means having overwhelmed and subdued. 'Irīyati' means it proceeds. In this sutta, the path accompanied by insight is taught.

๔. มหาจุนฺทสุตฺตวณฺณนา

4. Commentary on the Mahācunda Sutta

๒๔. จตุตฺเถ ชานามิมํ ธมฺมนฺติ อิมินา ญาณวาทสฺส วทนากาโร วุตฺโต. ภาวิตกาโยมฺหีติอาทีหิ ภาวนาวาทสฺส. ตติยวาเร ทฺเวปิ วาทา เอกโต วุตฺตา, ตโยปิ เจเต อรหตฺตเมว ปฏิชานนฺติ. อฑฺฒวาทํ วเทยฺยาติ อฑฺโฒหมสฺมีติ วาทํ วเทยฺย. อุปนีหาตุนฺติ นีหริตฺวา ทาตุํ.

23. In the fourth discourse, by 'I know this Dhamma,' the manner of speaking of one who claims knowledge is stated. By the phrases beginning with 'My body is developed,' the manner of speaking of one who claims cultivation is stated. In the third instance, both claims are stated together, and all three of these profess only Arahantship. 'He would make a claim of wealth' means he would make the claim, 'I am wealthy.' 'To bring forth' means to take out and give.

๕. กสิณสุตฺตวณฺณนา

5. Commentary on the Kasiṇa Sutta

๒๕. ปญฺจเม สกลฏฺเฐน กสิณานิ, ตทารมฺมณานํ ธมฺมานํ เขตฺตฏฺเฐน อธิฏฺฐานฏฺเฐน วา อายตนานีติ กสิณายตนานิ. อุทฺธนฺติ อุปริ คคณตลาภิมุขํ. อโธติ เหฏฺฐา ภูมิตลาภิมุขํ. ติริยนฺติ เขตฺตมณฺฑลํ วิย สมนฺตา ปริจฺฉินฺทิตฺวา. เอกจฺโจ หิ อุทฺธเมว กสิณํ วฑฺเฒติ, เอกจฺโจ อโธ, เอกจฺโจ สมนฺตโต. เตน เตน วา การเณน เอวํ ปสาเรติ อาโลกมิว รูปทสฺสนกาโม. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปถวีกสิณเมโก สญฺชานาติ อุทฺธํ อโธ ติริย’’นฺติ. อทฺวยนฺติ อิทํ ปน เอกสฺส อญฺญภาวานุปคมนตฺถํ วุตฺตํ. ยถา หิ อุทกํ ปวิฏฺฐสฺส สพฺพทิสาสุ อุทกเมว โหติ น อญฺญํ, เอวเมว ปถวีกสิณํ ปถวีกสิณเมว โหติ. นตฺถิ ตสฺส อญฺญกสิณสมฺเภโทติ. เอเสว นโย สพฺพตฺถ. อปฺปมาณนฺติ อิทํ ตสฺส ตสฺส ผรณอปฺปมาณวเสน วุตฺตํ. ตญฺหิ เจตสา ผรนฺโต สกลเมว ผรติ, ‘‘อยมสฺส อาทิ, อิทํ มชฺฌ’’นฺติ ปมาณํ น คณฺหาติ. วิญฺญาณกสิณนฺติ เจตฺถ กสิณุคฺฆาฏิมากาเส ปวตฺตวิญฺญาณํ. ตตฺถ กสิณวเสน กสิณุคฺฆาฏิมากาเส, กสิณุคฺฆาฏิมากาสวเสน ตตฺถ ปวตฺตวิญฺญาเณ อุทฺธํอโธติริยตา เวทิตพฺพา. อยเมตฺถ สงฺเขโป, กมฺมฏฺฐานภาวนานเยน ปเนตานิ ปถวีกสิณาทีนิ วิตฺถารโต วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๕๑ อาทโย) วุตฺตาเนว.

4. In the fifth discourse, they are called 'kasiṇas' in the sense of 'whole'; they are called 'kasiṇa-bases' (kasiṇāyatanāni) because they are bases (āyatana) for the jhānic states that have them as their object, in the sense of being a sphere of arising or in the sense of being a foundation. 'Uddhaṃ' (upward) means facing the surface of the sky above. 'Adho' (downward) means facing the surface of the ground below. 'Tiriyaṃ' (across) means having demarcated all around like a circular field. Indeed, a certain yogī develops the kasiṇa only upwards; another, only downwards; another, from all around. Or, for this or that reason, he spreads it thus, just as one who wishes to see a visual form spreads light. Therefore it is said: 'One perceives the earth kasiṇa above, below, across.' This word 'advayaṃ' (non-dual), however, is said to show that one kasiṇa does not arrive at the state of another. For just as for a person who has entered water, in all directions there is only water and nothing else, in the same way, the earth kasiṇa is only the earth kasiṇa. There is no mixing with another kasiṇa. This same method should be understood in all cases. This word 'appamāṇaṃ' (immeasurable) is said on account of the immeasurability of the pervasion of each respective kasiṇa. Indeed, pervading it with the mind, one pervades the whole of it; one does not take a measure, thinking, 'This is its beginning, this is its middle.' Here, 'viññāṇakasiṇa' (consciousness kasiṇa) is the consciousness that arises in the space-concept obtained by removing a kasiṇa. Therein, the state of being above, below, and across of the consciousness that has arisen there should be understood by way of the removed kasiṇa and by way of the space from which the kasiṇa was removed. This is the summary here. However, these, the earth kasiṇa and so on, have been explained in detail in the Visuddhimagga according to the method of developing a meditation subject.

๖. กาฬีสุตฺตวณฺณนา

6. Commentary on the Kāḷī Sutta

๒๖. ฉฏฺเฐ [Pg.301] กุมาริปญฺเหสูติ กุมารีนํ มารธีตานํ ปุจฺฉาสุ. อตฺถสฺส ปตฺตึ หทยสฺส สนฺตินฺติ ทฺวีหิปิ ปเทหิ อรหตฺตเมว กถิตํ. เสนนฺติ ราคาทิกิเลสเสนํ. ปิยสาตรูปนฺติ ปิยชาติเกสุ จ สาตชาติเกสุ จ วตฺถูสุ อุปฺปชฺชนโต เอวํลทฺธนามํ. เอโกหํ ฌายํ สุขมนุโพธินฺติ เอวํ กิเลสเสนํ ชินิตฺวา อหํ เอกโกว ฌายนฺโต สุขํ อนุพุชฺฌึ สจฺฉิอกาสึ. สกฺขินฺติ สกฺขิภาวปฺปตฺตํ ธมฺมสกฺขึ. น สมฺปชฺชติ เกนจิ เมติ มยฺหํ เกนจิ สทฺธึ มิตฺตธมฺโม นาม นตฺถิ. ปถวีกสิณสมาปตฺติปรมา โข, ภคินิ, เอเก สมณพฺราหฺมณา อตฺโถติ อภินิพฺพตฺเตสุนฺติ ปถวีกสิณสมาปตฺติปรโม อุตฺตโม อตฺโถติ คเหตฺวา อภินิพฺพตฺเตสุํ. ยาวตา โข, ภคินิ, ปถวีกสิณสมาปตฺติปรมตาติ ยตฺตกา ปถวีกสิณสมาปตฺติยา อุตฺตมโกฏิ. ตทภิญฺญาสิ ภควาติ ตํ ภควา อภิญฺญาปญฺญาย อภิญฺญาสิ. อสฺสาทมทฺทสาติ สมุทยสจฺจํ อทฺทส. อาทีนวมทฺทสาติ ทุกฺขสจฺจํ อทฺทส. นิสฺสรณมทฺทสาติ นิโรธสจฺจํ อทฺทส. มคฺคามคฺคญาณทสฺสนมทฺทสาติ มคฺคสจฺจํ อทฺทส. อตฺถสฺส ปตฺตีติ เอเตสํ จตุนฺนํ สจฺจานํ ทิฏฺฐตฺตา อรหตฺตสงฺขาตสฺส อตฺถสฺส ปตฺติ, สพฺพทรถปริฬาหวูปสนฺตตาย หทยสฺส สนฺตีติ.

26. In the sixth discourse, 'in the questions of the maidens' means 'in the questions of Māra's daughters, who were maidens.' By the two phrases 'the attainment of the goal, the peace of the heart,' only Arahantship is taught. 'Army' means the army of defilements beginning with lust. 'Dear and pleasing forms' is so named because it arises in things that are dear by nature and agreeable by nature. 'Alone, absorbed in jhāna, I understood bliss' means: thus, having conquered the army of defilements, I, all alone, while absorbed in jhāna, understood and realized bliss. 'Friendship' means the Dhamma-friendship, having attained the state of a friend. 'No friendship is found with anyone for me' means: for me, there is no such thing as friendship with anyone. 'Some ascetics and brahmins, sister, brought into being the attainment of the earth-kasiṇa as the highest goal' means: having taken it that 'the attainment with the earth kasiṇa as its object is the supreme, highest goal', they brought it into being. 'As far, sister, as the supreme state of the earth-kasiṇa attainment' means: whatever is the supreme limit of the attainment with the earth kasiṇa as its object. 'The Blessed One directly knew that' means: the Blessed One directly knew that with his special wisdom. 'He saw the gratification' means: He saw the truth of origination. 'He saw the danger' means: He saw the truth of suffering. 'He saw the escape' means: He saw the truth of cessation. 'He saw the knowledge and vision of the path and not-path' means: He saw the truth of the path. 'The attainment of the goal' means that because of having seen these four truths, there is the attainment of the goal called Arahantship. 'The peace of the heart' is because of the pacification of all anxiety and fever.

๗. ปฐมมหาปญฺหสุตฺตวณฺณนา

7. Commentary on the First Great Question Discourse

๒๗. สตฺตเม อภิชานาถาติ อภิชานิตฺวา ปจฺจกฺขํ กตฺวา วิหรถ. อภิญฺญายาติ อภิชานิตฺวา. อิธาติ อิมาย. ธมฺมเทสนาย วา ธมฺมเทสนนฺติ ยทิทํ สมณสฺส โคตมสฺส ธมฺมเทสนาย สทฺธึ อมฺหากํ ธมฺมเทสนํ, อมฺหากํ วา ธมฺมเทสนาย สทฺธึ สมณสฺส โคตมสฺส ธมฺมเทสนํ อารพฺภ นานากรณํ วุจฺเจถ, ตํ กึ นามาติ วทนฺติ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. อิติ เต มชฺเฌ ภินฺนสุวณฺณํ วิย สาสเนน สทฺธึ อตฺตโน ลทฺธึ วจนมตฺเตน สมธุรํ ฐปยึสุ. เนว อภินนฺทึสูติ ‘‘เอวเมต’’นฺติ น สมฺปฏิจฺฉึสุ. นปฺปฏิกฺโกสึสูติ ‘‘น อิทํ เอว’’นฺติ นปฺปฏิเสเธสุํ. กสฺมา? เต กิร ‘‘ติตฺถิยา นาม อนฺธสทิสา ชานิตฺวา วา อชานิตฺวา วา กเถยฺยุ’’นฺติ นาภินนฺทึสุ.

27. In the seventh discourse, `abhijānātha` means: you should dwell having known with higher knowledge and having made it directly evident. `Abhiññāya` means: having known. `Idha` means: in this teaching of the Dhamma. `Dhammadesanāya vā dhammadesanaṃ` means: if a differentiation were to be spoken of concerning the teaching of the ascetic Gotama together with our teaching, or our teaching together with the teaching of the ascetic Gotama, they ask, 'What is that differentiation called?' The same method applies to the second phrase. Thus, those sectarians, in the middle, like broken gold, established their own doctrine—a mere verbal expression—as having equal prominence with the Teaching. `Neva abhinandiṃsu` means: they did not accept it, saying, 'So it is.' `Nappaṭikkosiṃsu` means: they did not refuse it, saying, 'This is not so.' Why? It is said that those sectarians are like blind people; they might speak whether knowing or not knowing. Therefore, they did not approve.

น [Pg.302] สมฺปายิสฺสนฺตีติ สมฺปาเทตฺวา กเถตุํ น สกฺขิสฺสนฺติ. อุตฺตริ จ วิฆาตนฺติ อสมฺปาทนโต อุตฺตริมฺปิ ทุกฺขํ อาปชฺชิสฺสนฺติ. สมฺปาเทตฺวา กเถตุํ อสกฺโกนฺตานญฺหิ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ. ยถา ตํ, ภิกฺขเว, อวิสยสฺมินฺติ เอตฺถ จ ตนฺติ นิปาตมตฺตํ. ยถาติ การณวจนํ, ยสฺมา อวิสเย ปญฺหํ ปุจฺฉิตา โหนฺตีติ อตฺโถ. อิโต วา ปน สุตฺวาติ อิโต วา ปน มม สาสนโต สุตฺวา. อิโตติ ตถาคตโตปิ ตถาคตสาวกโตปิ. อาราเธยฺยาติ ปริโตเสยฺย, อญฺญถา อาราธนํ นาม นตฺถีติ ทสฺเสติ.

`Na sampāyissanti` means: they will not be able to speak having made it complete. `Uttari ca vighātaṃ` means: because of not making it complete, they will fall into further suffering. Indeed, for those who are unable to speak having made it complete, suffering arises. In the phrase `yathā taṃ, bhikkhave, avisayasmiṃ`, the word `taṃ` is merely a particle. `Yathā` is a word indicating cause; the meaning is: because they have asked a question in what is not their domain. `Ito vā pana sutvā` means: or having heard from this Teaching of mine. `Ito` means from the Tathāgata or from a disciple of the Tathāgata. `Ārādheyya` means one could please or satisfy; this shows that otherwise, there is no such thing as satisfying.

เอกธมฺเมติ เอกสฺมึ ธมฺเม. อิมินา อุทฺเทโส ทสฺสิโต. ปรโต กตมสฺมึ เอกธมฺเมติ อิมินา ปญฺโห ทสฺสิโต. สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกาติ อิทํ ปเนตฺถ เวยฺยากรณํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. สมฺมา นิพฺพินฺทมาโนติอาทีสุ ปน สมฺมา เหตุนา นเยน นิพฺพิทานุปสฺสนาย นิพฺพินฺทนฺโต อุกฺกณฺฐนฺโต, วิราคานุปสฺสนาย วิรชฺชนฺโต, ปฏิสงฺขานุปสฺสนาย มุจฺจนสฺส อุปายํ กตฺวา วิมุจฺจมาโน, อธิโมกฺขวเสน วา วิมุจฺจมาโน สนฺนิฏฺฐานํ กุรุมาโนติ อตฺโถ. อุทยพฺพเยหิ ปริจฺฉินฺทิตฺวา ปุพฺพนฺตาปรนฺตทสฺสเนน สมฺมา ปริยนฺตทสฺสาวี. สมฺมทตฺถํ อภิสเมจฺจาติ สมฺมา สภาคตฺถํ ญาเณน อภิสมาคนฺตฺวา. ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหตีติ สกลวฏฺฏทุกฺขสฺส ปริยนฺตํ ปริวฏุมํ กโร โหติ.

`Ekadhamme` means: in one thing. By this, the summary statement is shown. Further, by 'in what one thing?', the question is shown. `Sabbe sattā āhāraṭṭhitikā` (All beings are sustained by nutriment) is the explanation here. In the remaining cases, this is the method. In phrases such as `sammā nibbindamāno` (rightly becoming disenchanted), `sammā` (rightly) means by way of cause and method; `nibbindamāno` (becoming disenchanted) means becoming disenchanted and weary through the contemplation of disenchantment; `virajjanto` (becoming dispassionate) means becoming dispassionate through the contemplation of dispassion; `vimuccamāno` (becoming liberated) means becoming liberated by making the means for liberation through the contemplation of reflection, or becoming liberated by way of resolution; this is the meaning of making a conclusion. Having delimited by arising and passing away, and by seeing the prior and posterior ends, one rightly sees the limit. `Sammadatthaṃ abhisamecca` means: having rightly and directly arrived with wisdom at the meaning which is the intrinsic nature. `Dukkhassantakaro hoti` means: one becomes a maker of the end, the termination, of all the suffering of the round of existence.

สพฺเพ สตฺตาติ กามภวาทีสุ เอกโวการภวาทีสุ จ สพฺพภเวสุ สพฺเพ สตฺตา. อาหารฏฺฐิติกาติ อาหารโต ฐิติ เอเตสนฺติ อาหารฏฺฐิติกา. อิติ สพฺพสตฺตานมฺปิ ฐิติเหตุ อาหาโร นาม เอโก ธมฺโม, ตสฺมึ เอกธมฺเม. นนุ จ เอวํ สนฺเต ยํ วุตฺตํ – ‘‘อสญฺญสตฺตา เทวา อเหตุกา อนาหารา อผสฺสกา’’ติอาทิ (วิภ. ๑๐๑๗), ตํ วิรุชฺฌตีติ. น วิรุชฺฌติ. เตสญฺหิ ฌานํ อาหาโร โหติ. เอวํ สนฺเตปิ ‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, อาหารา’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๑) อิทํ วิรุชฺฌตีติ. อิทมฺปิ น วิรุชฺฌติ. เอตสฺมิญฺหิ สุตฺเต นิปฺปริยาเยน อาหารลกฺขณา ธมฺมา อาหาราติ วุตฺตา, อิธ ปน ปริยาเยน ปจฺจโย อาหาโรติ วุตฺโต. สพฺพธมฺมานญฺหิ ปจฺจโย ลทฺธุํ วฏฺฏติ. โส จ ยํ ยํ ผลํ ชเนติ, ตํ ตํ อาหรติ นาม. ตสฺมา อาหาโรติ วุจฺจติ. เตเนวาห – ‘‘อวิชฺชมฺปาหํ, ภิกฺขเว, สาหารํ วทามิ, โน อนาหารํ. โก [Pg.303] จ, ภิกฺขเว, อวิชฺชาย อาหาโร? ปญฺจ นีวรณาติสฺส วจนีย’’นฺติ (อ. นิ. ๑๐.๖๑). อยํ อิธ อธิปฺเปโต. เอตสฺมิญฺหิ ปจฺจยาหาเร คหิเต ปริยายาหาโรปิ นิปฺปริยายาหาโรปิ สพฺโพ คหิโตว โหติ.

`Sabbe sattā` means: all beings in all existences, such as the desire-existence and the one-constituent existence. `Āhāraṭṭhitikā` means: for them, persistence is from nutriment, hence they are `āhāraṭṭhitikā` (sustained by nutriment). Thus, for all beings, the cause of their persistence is the one thing called nutriment; in this one thing... But if this is so, does it not contradict what was said: 'The non-percipient devas are without cause, without nutriment, without contact,' etc.? It does not contradict. For them, jhāna is nutriment. Even so, does this not contradict the statement: 'There are, O bhikkhus, these four nutriments'? This too does not contradict. For in that sutta, things with the characteristic of nutriment are called 'nutriments' in a direct sense (nippariyāyena), but here a condition (paccayo) is called 'nutriment' in an indirect sense (pariyāyena). Indeed, it is fitting to take the condition for all things. And whatever fruit that condition produces, it is said to 'bring' (āharati) that fruit. Therefore, it is called 'nutriment' (āhāra). That is why it was said: 'Bhikkhus, I say that ignorance has a nutriment, it is not without a nutriment. And what, bhikkhus, is the nutriment for ignorance? The five hindrances, it should be said.' This is what is intended here. For when this nutriment-as-condition is taken, then all nutriment—both indirect and direct—is included.

ตตฺถ อสญฺญีภเว ปจฺจยาหาโร ลพฺภติ. อนุปฺปนฺเน หิ พุทฺเธ ติตฺถายตเน ปพฺพชิตา วาโยกสิเณ ปริกมฺมํ กตฺวา จตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ‘‘ธิ จิตฺตํ, ธิ วเตตํ จิตฺตํ, จิตฺตสฺส นาม อภาโวเยว สาธุ. จิตฺตญฺหิ นิสฺสาย วธพนฺธาทิปจฺจยํ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชติ. จิตฺเต อสติ นตฺเถต’’นฺติ ขนฺตึ รุจึ อุปฺปาเทตฺวา อปริหีนชฺฌานา กาลํ กตฺวา อสญฺญีภเว นิพฺพตฺตนฺติ. โย ยสฺส อิริยาปโถ มนุสฺสโลเก ปณิหิโต อโหสิ, โส เตน อิริยาปเถน นิพฺพตฺติตฺวา จิตฺตรูปสทิโส หุตฺวา ปญฺจ กปฺปสตานิ ติฏฺฐติ. เอตฺตกํ อทฺธานํ สยิโต วิย โหติ. เอวรูปานมฺปิ สตฺตานํ ปจฺจยาหาโร ลพฺภติ. เต หิ ยํ ฌานํ ภาเวตฺวา นิพฺพตฺตา, ตเทว เนสํ ปจฺจโย โหติ. ยถา ชิยาเวเคน ขิตฺตสโร ยาว ชิยาเวโค อตฺถิ, ตาว คจฺฉติ. เอวํ ยาว ฌานปจฺจโย อตฺถิ, ตาว ติฏฺฐนฺติ. ตสฺมึ นิฏฺฐิเต ขีณเวโค วิย สโร ปตนฺติ. จวนกาเล จ เตสํ โส รูปกาโย อนฺตรธายติ, กามาวจรสญฺญา อุปฺปชฺชติ, เตน สญฺญุปฺปาเทน เต เทวา ตมฺหา กายา จุตาติ ปญฺญายนฺติ.

There, in the non-percipient existence, nutriment-as-condition is obtained. For when a Buddha has not yet arisen, those who have gone forth in the domain of the sectarians, having performed the preliminary work on the air kasiṇa, having produced the fourth jhāna, and having arisen from it, give rise to the acceptance and inclination, thinking: 'Shame on the mind! Shame indeed on this mind! Truly, the very non-existence of mind is good. For dependent on the mind, suffering with causes such as killing and binding arises. When the mind does not exist, this suffering does not exist.' Not having fallen away from that jhāna, they pass away and are reborn in the non-percipient existence. In whatever posture one had established in the human world, one is reborn in that same posture and remains for five hundred great aeons. For that entire period, one is as if asleep. Even for such beings, nutriment-as-condition is obtained. For that very jhāna which they developed and by which they were reborn, that itself is their condition. Just as an arrow shot with the force of the bowstring travels as long as the force of the bowstring lasts, so too they remain as long as the jhāna-condition lasts. When that is exhausted, they fall like an arrow whose force is spent.

เย ปน เต เนรยิกา เนว วุฏฺฐานผลูปชีวี, น ปุญฺญผลูปชีวีติ วุตฺตา, เตสํ โก อาหาโรติ? เตสํ กมฺมเมว อาหาโร. กึ ปญฺจ อาหารา อตฺถีติ? ปญฺจ, น ปญฺจาติ อิทํ น วตฺตพฺพํ, นนุ ‘‘ปจฺจโย อาหาโร’’ติ วุตฺตเมตํ. ตสฺมา เยน กมฺเมน นิรเย นิพฺพตฺตนฺติ, ตเทว เตสํ ฐิติปจฺจยตฺตา อาหาโร โหติ. ยํ สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ – ‘‘น จ ตาว กาลํ กโรติ, ยาว น ตํ ปาปกมฺมํ พฺยนฺตี โหตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๕๐, ๒๖๘; อ. นิ. ๓.๓๖).

Furthermore, regarding those beings in hell who are said to subsist neither on the fruit of exertion nor on the fruit of merit—what is their nutriment? For them, kamma itself is the nutriment. Are there five nutriments? One should not speak in terms of 'five' or 'not five.' Was it not stated, 'A condition is nutriment'? Therefore, the very kamma by which they are reborn in hell becomes their nutriment, because it is the condition for their continued existence. It is in reference to this that it was said: 'They do not die so long as that evil kamma is not exhausted.'

กพฬีการาหารํ อารพฺภาปิ เจตฺถ วิวาโท น กาตพฺโพ. มุเข อุปฺปชฺชนเขโฬปิ หิ เตสํ อาหารกิจฺจํ สาเธติ. เขโฬ หิ นิรเย ทุกฺขเวทนีโย หุตฺวา ปจฺจโย โหติ, สคฺเค สุขเวทนิโย. อิติ กามภเว นิปฺปริยาเยน จตฺตาโร อาหารา, รูปารูปภเวสุ ฐเปตฺวา อสญฺเญ [Pg.304] เสสานํ ตโย, อสญฺญานญฺเจว อวเสสานญฺจ ปจฺจยาหาโรติ อิมินา อากาเรน สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกาติ เวทิตพฺพา. ตตฺถ จตฺตาโร อาหาโร โย วา ปน โกจิ ปจฺจยาหาโร ทุกฺขสจฺจํ, อาหารสมุฏฺฐาปิกา ปุริมตณฺหา สมุทยสจฺจํ, อุภินฺนํ อปฺปวตฺติ นิโรธสจฺจํ, นิโรธปฺปชานนา ปญฺญา มคฺคสจฺจนฺติ เอวํ จตุสจฺจวเสน สพฺพวาเรสุ โยชนา กาตพฺพา.

And here, there should be no dispute even concerning physical nutriment. For indeed, even the saliva that arises in the mouth accomplishes the function of nutriment for them. Indeed, saliva in hell, being a cause of painful feeling, becomes a condition; in heaven, being a cause of pleasant feeling, it becomes a condition. Thus, in the sense-sphere existence, there are invariably four nutriments; in the form and formless existences, excepting the non-percipient beings, there are three for the remaining beings; and for the non-percipient beings as well as for the other remaining beings, there is nutriment as a condition. In this way, it should be understood that all beings are sustained by nutriment. Therein, the four nutriments, or any nutriment that is a condition, is the truth of suffering; the preceding craving that gives rise to nutriment is the truth of the origin; the non-occurrence of both is the truth of cessation; and the wisdom that fully understands cessation is the truth of the path. Thus, in all sections, the application should be made in accordance with the Four Noble Truths.

๘. ทุติยมหาปญฺหสุตฺตวณฺณนา

8. Commentary on the Second Sutta on the Great Questions

๒๘. อฏฺฐเม กชงฺคลายนฺติ เอวํนามเก นคเร. กชงฺคลาติ กชงฺคลาวาสิโน. มหาปญฺเหสูติ มหนฺตอตฺถปริคฺคาหเกสุ ปญฺเหสุ. ยถา เมตฺถ ขายตีติ ยถา เม เอตฺถ อุปฏฺฐาติ. สมฺมา สุภาวิตจิตฺโตติ เหตุนา นเยน สุฏฺฐุ ภาวิตจิตฺโต. เอโส เจว ตสฺส อตฺโถติ กิญฺจาปิ ภควตา ‘‘จตฺตาโร ธมฺมา’’ติอาทโย ปญฺหา ‘‘จตฺตาโร อาหารา’’ติอาทินา นเยน วิสฺสชฺชิตา, ยสฺมา ปน จตูสุ อาหาเรสุ ปริญฺญาเตสุ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา ภาวิตา โหนฺติ, เตสุ จ ภาวิเตสุ จตฺตาโร อาหารา ปริญฺญาตาว โหนฺติ. ตสฺมา เทสนาวิลาเสน พฺยญฺชนเมเวตฺถ นานํ, อตฺโถ ปน เอโกเยว. อินฺทฺริยาทีสุปิ เอเสว นโย. เตน วุตฺตํ – ‘‘เอโส เจว ตสฺส อตฺโถ’’ติ. อตฺถโต หิ อุภยมฺเปตํ มชฺเฌ ภินฺนสุวณฺณมิว โหติ.

28. In the eighth sutta: `Kajaṅgalāyaṃ` means in the city so named. `Kajaṅgalā` means the inhabitants of Kajaṅgala. `Mahāpañhesu` means in questions that grasp great meaning. `Yathā mettha khāyati` means as it appears to me here. `Sammā subhāvitacitto` means a mind well-developed by means of reason and method. As to `Eso ceva tassa attho` ('This is indeed its meaning'): Although the Blessed One answered questions such as 'the four dhammas' by the method of 'the four nutriments,' and so on, yet because when the four nutriments are fully understood, the four foundations of mindfulness are developed, and when these are developed, the four nutriments are fully understood. Therefore, through the elegance of the teaching, only the letter is different here, but the meaning is one and the same. This is the same method for the faculties and so on. For that reason it was said, 'This is indeed its meaning.' For in terms of meaning, both of these are like a piece of gold broken in the middle.

๙. ปฐมโกสลสุตฺตวณฺณนา

9. Commentary on the First Kosala Sutta

๒๙. นวเม ยาวตาติ ยตฺตกา. กาสิโกสลาติ กาสิโกสลชนปทา. อตฺเถว อญฺญถตฺตนฺติ ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ อตฺถิเยว. อตฺถิ วิปริณาโมติ มรณมฺปิ อตฺถิเยว. ตสฺมิมฺปิ นิพฺพินฺทตีติ ตสฺมิมฺปิ สมฺปตฺติชาเต อุกฺกณฺฐติ. อคฺเค วิรชฺชตีติ สมฺปตฺติยา อคฺเค โกสลราชภาเว วิรชฺชติ. ปเคว หีนสฺมินฺติ ปฐมตรํเยว หีเน อิตฺตรมนุสฺสานํ ปญฺจ กามคุณชาเต.

29. In the ninth sutta: 'as far as' (yāvatā) means to whatever extent. 'Kāsikosalā' refers to the Kāsikosala regions. 'There is indeed alteration' (attheva aññathattaṃ) means that even for what is stable, alteration exists. 'There is transformation' (atthi vipariṇāmo) means that death indeed exists. 'He becomes disenchanted with that too' (tasmimpi nibbindati) means he becomes weary even with that attainment. 'He becomes dispassionate toward the highest' (agge virajjati) means he becomes dispassionate toward the peak of attainment, the Kosala kingship. 'How much more so toward the inferior' (pageva hīnasmiṃ) means all the more so toward the inferior, the five strands of sensual pleasure among people of little merit.

มโนมยาติ ฌานมเนน นิพฺพตฺตา. พาราณเสยฺยกนฺติ พาราณสิยํ อุปฺปนฺนํ. ตตฺถ กิร กปฺปาโสปิ มุทุ, สุตฺตกนฺติกาโยปิ ตนฺตวายาปิ เฉกา, อุทกมฺปิ สุจิ สินิทฺธํ. อุภโตภาควิมฏฺฐนฺติ ทฺวีสุปิ ปสฺเสสุ มฏฺฐํ มุทุ [Pg.305] สินิทฺธํ ขายติ. จตสฺโส ปฏิปทา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสิกา กถิตา. สญฺญาสุ ปฐมา กามาวจรสญฺญา, ทุติยา รูปาวจรสญฺญา, ตติยา โลกุตฺตรสญฺญา, จตุตฺถา อากิญฺจญฺญายตนสญฺญา. ยสฺมา ปน สา สญฺญา อคฺคาติ อาคตา, ตโต ปรํ สญฺญาปญฺญตฺติ นาม นตฺถิ, ตสฺมา อคฺคนฺติ วุตฺตา.

'Mind-made' (manomayā) means produced by the jhāna-mind. 'Bārāṇaseyyaka' means originated in Bārāṇasī. It is said that there even the cotton is soft, and both the female spinners and female weavers are skillful, and the water is pure and smooth. 'Polished on both sides' (ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ) means it appears polished, soft, and smooth on both sides. Regarding perceptions: the first is perception pertaining to the sense-sphere, the second is perception pertaining to the form-sphere, the third is supramundane perception, and the fourth is perception of the base of nothingness. But since that perception is stated as the highest, beyond that there is no such thing as a designation of perception, therefore it is called 'the highest.'

พาหิรกานนฺติ สาสนโต พหิทฺธา ปวตฺตานํ. โน จสฺสํ โน จ เม สิยาติ สเจ อหํ อตีเต น ภวิสฺสํ, เอตรหิปิ เม อยํ อตฺตภาโว น สิยา. น ภวิสฺสามิ น เม ภวิสฺสตีติ สเจปิ อนาคเต น ภวิสฺสามิ, น จ เม กิญฺจิ ปลิโพธชาตํ ภวิสฺสติ. อคฺเค วิรชฺชตีติ อุจฺเฉททิฏฺฐิยํ วิรชฺชติ. อุจฺเฉททิฏฺฐิ หิ อิธ นิพฺพานสฺส สนฺตตาย อคฺคนฺติ ชาตา.

'Of outsiders' (bāhirakānaṃ) refers to those who conduct themselves outside the Teaching. 'I would not be, nor would it be mine' (no cassaṃ no ca me siyā) means: if I had not been in the past, this present existence of mine would not be. 'I will not be, nor will it be mine' (na bhavissāmi na me bhavissati) means: even if I will not be in the future, no kind of encumbrance will arise for me. 'He becomes dispassionate toward the highest' (agge virajjati) means he becomes dispassionate toward the annihilation view. For the annihilation view here has become 'the highest' because of its proximity to Nibbāna.

ปรมตฺถวิสุทฺธินฺติ อุตฺตมตฺถวิสุทฺธึ. เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติยา เอตํ อธิวจนํ. อากิญฺจญฺญายตนญฺหิ วิปสฺสนาปทฏฺฐานตฺตา อคฺคํ นาม ชาตํ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ทีฆายุกตฺตา. ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานนฺติ อิมสฺมิญฺเญว อตฺตภาเว ปรมนิพฺพานํ. อนุปาทา วิโมกฺโขติ จตูหิ อุปาทาเนหิ อคฺคเหตฺวา จิตฺตสฺส วิโมกฺโข. อรหตฺตสฺเสตํ นามํ. ปริญฺญนฺติ สมติกฺกมํ. ตตฺถ ภควา ปฐมชฺฌาเนน กามานํ ปริญฺญํ ปญฺญาเปติ, อรูปาวจเรหิ รูปานํ ปริญฺญํ ปญฺญาเปติ, อนุปาทานิพฺพาเนน เวทนานํ ปริญฺญํ ปญฺญาเปติ. นิพฺพานญฺหิ สพฺพเวทยิตปฺปหานตฺตา เวทนานํ ปริญฺญา นาม. อนุปาทาปรินิพฺพานนฺติ อปจฺจยปรินิพฺพานํ. อิทํ ปน สุตฺตํ กเถนฺโต ภควา อนภิรติปีฬิตานิ ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ ทิสฺวา เตสํ อนภิรติวิโนทนตฺถํ กเถสิ. เตปิ อนภิรตึ วิโนเทตฺวา เทสนานุสาเรน ญาณํ เปเสตฺวา โสตาปนฺนา หุตฺวา อปรภาเค วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณึสูติ.

‘Ultimate purity’ (paramatthavisuddhi) means the purity of the ultimate meaning. This is a designation for the attainment of the base of neither-perception-nor-non-perception. For the base of nothingness is called ‘supreme’ because it is a proximate cause for insight, while the base of neither-perception-nor-non-perception is so called due to its long lifespan. ‘The ultimate Nibbāna in this very life’ (paramadiṭṭhadhammanibbāna) means the supreme Nibbāna in this very existence. ‘Liberation without clinging’ (anupādā vimokkho) refers to the liberation of the mind without grasping with the four kinds of clinging. This is a name for the fruit of Arahantship. ‘Full understanding’ (pariññā) means overcoming. Herein, the Blessed One makes known the full understanding of sensual pleasures through the first jhāna, he makes known the full understanding of forms through the formless attainments, and he makes known the full understanding of feelings through Nibbāna without clinging. For Nibbāna is called the full understanding of feelings because it is the abandonment of all that is felt. ‘Final Nibbāna without clinging’ (anupādāparinibbāna) means final Nibbāna without a condition. Moreover, while teaching this sutta, the Blessed One saw five hundred monks afflicted by discontent and spoke it to dispel their discontent. They, having dispelled their discontent, directing their knowledge in accordance with the teaching, and having become stream-enterers, in a later part developed insight and attained Arahantship.

๑๐. ทุติยโกสลสุตฺตวณฺณนา

10. Explanation of the Second Kosala Sutta.

๓๐. ทสเม อุยฺโยธิกา นิวตฺโต โหตีติ ยุทฺธโต นิวตฺโต โหติ. ลทฺธาธิปฺปาโยติ มหาโกสลรญฺญา กิร พิมฺพิสารสฺส ธีตรํ เทนฺเตน ทฺวินฺนํ รชฺชานํ อนฺตเร สตสหสฺสุฏฺฐาโน กาสิคาโม นาม ธีตุ ทินฺโน[Pg.306]. อชาตสตฺตุนา ปิตริ มาริเต มาตาปิสฺส รญฺโญ วิโยคโสเกน นจิรสฺเสว มตา. ตโต ราชา ปเสนทิโกสโล ‘‘อชาตสตฺตุนา มาตาปิตโร มาริตา, มม ปิตุ สนฺตโก คาโม’’ติ ตสฺสตฺถาย อฏฺฏํ กโรติ, อชาตสตฺตุปิ ‘‘มม มาตุ สนฺตโก’’ติ ตสฺส คามสฺสตฺถาย. ทฺเวปิ มาตุลภาคิเนยฺยา จตุรงฺคินึ เสนํ สนฺนยฺหิตฺวา ยุชฺฌึสุ. ตตฺถ ปเสนทิโกสโล ทฺเว วาเร อชาตสตฺตุนา ปราชิโต นครเมว ปาวิสิ. ตติยวาเร ‘‘กถํ นุ โข เม ชโย ภเวยฺยา’’ติ อุปสฺสุติวเสน ยุชฺฌิตพฺพาการํ ญตฺวา พฺยูหํ รจยิตฺวา อุโภหิ ปสฺเสหิ ปริกฺขิปิตฺวา อชาตสตฺตุํ คณฺหิ. ตาวเทว ชยาธิปฺปายสฺส ลทฺธตฺตา ลทฺธาธิปฺปาโย นาม อโหสิ.

30. In the tenth sutta, uyyodhikā nivatto hoti means ‘he has returned from battle’. Laddhādhippāyo (‘having attained his aim’): It is said that when King Mahākosala gave his daughter to Bimbisāra, the village named Kāsigāma, which yielded a revenue of one hundred thousand and was situated between the two kingdoms, was given to his daughter. When Ajātasattu killed his father, his mother also died not long after from grief over separation from the king. Then King Pasenadi of Kosala, thinking, ‘Ajātasattu has killed his mother and father; the village is my father's property,’ made a legal claim for its sake. Ajātasattu also, thinking, ‘It is my mother's property,’ made a legal claim for the sake of that village. Thus, for the sake of that village, both of them, the maternal uncle and nephew, having assembled a four-limbed army, fought. There, Pasenadi of Kosala, having been defeated twice by Ajātasattu, entered the city. On the third occasion, thinking, ‘How indeed might victory be mine?’, and having learned the manner of fighting by means of secretly listening, he arranged his forces in formation, surrounded Ajātasattu on both flanks, and captured him. At that very moment, because his aim of victory had been attained, he was, it is said, named ‘one who has attained his aim’.

เยน อาราโม เตน ปายาสีติ พหินคเร ชยขนฺธาวารํ นิเวเสตฺวา ‘‘ยาว นครํ อลงฺกโรนฺติ, ตาว ทสพลํ วนฺทิสฺสามิ. นครํ ปวิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย หิ ปปญฺโจ โหตี’’ติ อมจฺจคณปริวุโต เยนาราโม เตน ปายาสิ, อารามํ ปาวิสิ. กสฺมึ กาเล ปาวิสีติ? ปิณฺฑปาตปฺปฏิกฺกนฺตานํ ภิกฺขูนํ โอวาทํ ทตฺวา สมฺมาสมฺพุทฺเธ คนฺธกุฏึ ปวิฏฺเฐ ภิกฺขุสงฺเฆ จ โอวาทํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อตฺตโน อตฺตโน รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานานิ คเต. จงฺกมนฺตีติ กสฺมึ สมเย จงฺกมนฺติ? ปณีตโภชนปจฺจยสฺส ถินมิทฺธสฺส วิโนทนตฺถํ, ทิวา ปธานิกา วา เต. ตาทิสานญฺหิ ปจฺฉาภตฺตํ จงฺกมิตฺวา นฺหตฺวา สรีรํ อุตุํ คาหาเปตฺวา นิสชฺช สมณธมฺมํ กโรนฺตานํ จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ. เย เต ภิกฺขูติ โส กิร ‘‘กหํ สตฺถา กหํ สุคโตติ ปริเวเณน ปริเวณํ อาคนฺตฺวา ปุจฺฉิตฺวาว ปวิสิสฺสามี’’ติ วิโลเกนฺโต อรญฺญหตฺถี วิย มหาจงฺกเม จงฺกมมาเน ปํสุกูลิเก ภิกฺขู ทิสฺวา เตสํ สนฺติกํ อคมาสิ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ทสฺสนกามาติ ปสฺสิตุกามา. วิหาโรติ คนฺธกุฏึ สนฺธาย อาหํสุ. อตรมาโนติ อตุริโต, สณิกํ ปทปมาณฏฺฐาเน ปทํ นิกฺขิปนฺโต วตฺตํ กตฺวา สุสมฺมฏฺฐํ มุตฺตชาลสินฺทุวารสทิสํ วาลุกํ อวินาเสนฺโตติ อตฺโถ. อาลินฺทนฺติ ปมุขํ. อคฺคฬนฺติ กวาฏํ. อุกฺกาสิตฺวาติ อุกฺกาสิตสทฺทํ กตฺวา. อาโกเฏหีติ อคฺคนเขน อีสกํ กุญฺจิกาฉิทฺทสมีเป โกเฏหีติ วุตฺตํ โหติ. ทฺวารํ กิร อติอุปริ อมนุสฺสา, อติเหฏฺฐา ทีฆชาติกา โกเฏนฺติ. ตถา อโกเฏตฺวา มชฺเฌ ฉิทฺทสมีเป โกเฏตพฺพนฺติ อิทํ ทฺวารโกฏนวตฺตนฺติ [Pg.307] วทนฺติ. วิวริ ภควา ทฺวารนฺติ น ภควา อุฏฺฐาย ทฺวารํ วิวรติ, วิวรตูติ ปน หตฺถํ ปสาเรติ. ตโต ‘‘ภควา ตุมฺเหหิ อเนกกปฺปโกฏีสุ ทานํ ททมาเนหิ น สหตฺถา ทฺวารวิวรณกมฺมํ กต’’นฺติ สยเมว ทฺวารํ วิวฏํ. ตํ ปน ยสฺมา ภควโต มเนน วิวฏํ, ตสฺมา ‘‘วิวริ ภควา ทฺวาร’’นฺติ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

‘He went towards the monastery’ (yena ārāmo tena pāyāsi): Having established a victory camp outside the city, he thought, ‘While they are decorating the city, I will pay homage to the Ten-Powered One. For from the time of entering the city, it becomes complicated.’ Surrounded by a group of ministers, he went towards the monastery and entered the monastery grounds. At what time did he enter? When, after giving instruction to the monks who had returned from the alms-round, the Perfectly Enlightened One had entered the fragrant chamber, and the community of monks, having accepted the instruction, had gone to their respective places for the night and day. Caṅkamanti (‘they are walking’): At what time do they walk? For the purpose of dispelling sloth and torpor caused by fine food, or because they are monks who strive during the day. Indeed, for such monks who, after the meal, walk on the cloister-path, bathe, let the body adjust to the temperature, and sitting, practice the ascetic's duties, the mind becomes one-pointed. Ye te bhikkhū (‘those monks’): It is said that he, thinking, ‘Where is the Teacher? Where is the Sugata? I will enter only after going from one monastic compound to another and asking,’ was looking about. Seeing monks wearing rag-robes walking on the cloister-path like forest elephants, he went to them. This was said with reference to that. Dassanakāmā (‘desirous of seeing’) means wishing to see. Vihāro (‘the dwelling’): They spoke referring to the fragrant chamber. Ataramāno (‘not hurrying’) means not agitated; the meaning is: slowly, placing his steps in the space of a footstep, having performed the proper conduct, not destroying the very smooth sand which was like a net of pearls or Sinduvāra flowers. Ālindaṃ (‘the porch’) means the front porch. Aggaḷaṃ (‘the bolt’) means the door-leaf. Ukkāsitvā (‘having cleared his throat’) means having made the sound of clearing the throat. Ākoṭehi (‘knock’): It is meant to be said, ‘Knock lightly with the tip of a fingernail near the keyhole.’ It is said that non-human beings knock on the door very high up, and long-bodied creatures knock very low down. They say: ‘Not knocking in that way, one should knock in the middle near the keyhole; this is the etiquette of knocking on a door.’ Vivari bhagavā dvāraṃ (‘the Blessed One opened the door’): The Blessed One does not get up and open the door; but, thinking ‘Let it open,’ he extends his hand. Then, as if it were being said, ‘You, Blessed One, who have given gifts for many crores of aeons, have not performed the act of opening a door with your own hand,’ the door opened by itself. But since that door opened by the Blessed One's mind, therefore it is fitting to say, ‘the Blessed One opened the door’.

เมตฺตูปหารนฺติ เมตฺตาสมฺปยุตฺตํ กายิกวาจสิกอุปหารํ. กตญฺญุตนฺติ อยญฺหิ ราชา ปุพฺเพ ถูลสรีโร อโหสิ, โทณปากํ ภุญฺชติ. อถสฺส ภควา ทิวเส ทิวเส โถกํ โถกํ หาปนตฺถาย –

‘An offering of loving-kindness’ (mettūpahāraṃ) means a bodily and verbal offering associated with loving-kindness. ‘Gratitude’ (kataññutaṃ): For this king was formerly of a stout body, eating a doṇa-measure of cooked rice. Then the Blessed One, for the sake of his gradually diminishing his food intake day by day—

‘‘มนุชสฺส สทา สตีมโต,มตฺตํ ชานโต ลทฺธโภชเน;

ตนุกสฺส ภวนฺติ เวทนา,สณิกํ ชีรติ อายุปาลย’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๑๒๔) –

‘For a person ever mindful, knowing moderation in food received, his pains become slight; slowly he ages, protecting his life.’

อิมํ โอวาทํ อทาสิ. โส อิมสฺมึ โอวาเท ฐตฺวา ทิวเส ทิวเส โถกํ โถกํ หาเปตฺวา อนุกฺกเมน นาฬิโกทนปรมตาย สณฺฐาสิ, คตฺตานิปิสฺส ตนูนิ ถิรานิ ชาตานิ. ตํ ภควตา กตํ อุปการํ สนฺธาย ‘‘กตญฺญุตํ โข อหํ, ภนฺเต, กตเวทิตํ สมฺปสฺสมาโน’’ติ อาห. อริเย ญาเยติ สหวิปสฺสนเก มคฺเค. วุทฺธสีโลติ วฑฺฒิตสีโล. อริยสีโลติ อโปถุชฺชนิเกหิ สีเลหิ สมนฺนาคโต. กุสลสีโลติ อนวชฺเชหิ สีเลหิ สมนฺนาคโต. อารญฺญโกติ ชายมาโนปิ อรญฺเญ ชาโต, อภิสมฺพุชฺฌมาโนปิ อรญฺเญ อภิสมฺพุทฺโธ, เทววิมานกปฺปาย คนฺธกุฏิยา วสนฺโตปิ อรญฺเญเยว วสีติ ทสฺเสนฺโต เอวมาห. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

He gave this advice. Having stood firm in this advice, he gradually reduced his intake little by little each day, until he was established on a maximum of a nāḷika of rice, and his limbs became slender and firm. Referring to the help given by the Blessed One, he said, 'Venerable sir, I indeed see the gratitude and thankfulness.' 'The noble way' (ariye ñāye) means the path together with insight. 'Of developed virtue' (vuddhasīlo) means one whose virtue has been developed. 'Noble virtue' (ariyasīlo) means endowed with virtues not possessed by worldlings. 'Skillful virtue' (kusalasīlo) means endowed with blameless virtues. 'A forest dweller' (āraññako): He spoke thus to show this meaning: even when being born, he was born in the forest; even when fully awakening, he was fully awakened in the forest; and even while dwelling in a fragrant chamber comparable to a celestial mansion, he dwelt only in the forest. The rest everywhere has a plain meaning.

มหาวคฺโค ตติโย.

The Third Great Chapter.

๔. อุปาลิวคฺโค

4. The Upāli Chapter

๑. อุปาลิสุตฺตวณฺณนา

1. Explanation of the Upāli Sutta

๓๑. จตุตฺถสฺส ปฐเม สงฺฆสุฏฺฐุตายาติอาทีสุ สงฺฆสุฏฺฐุตา นาม สงฺฆสฺส สุฏฺฐุภาโว, ‘‘สุฏฺฐุ เทวา’’ติ อาคตฏฺฐาเน วิย ‘‘สุฏฺฐุ, ภนฺเต’’ติ [Pg.308] วจนสมฺปฏิจฺฉนภาโว. โย จ ตถาคตสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉติ, ตสฺส ตํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย สํวตฺตติ. ตสฺมา สงฺฆสฺส ‘‘สุฏฺฐุ, ภนฺเต’’ติ วจนสมฺปฏิจฺฉนตฺถํ ปญฺญตฺตํ, อสมฺปฏิจฺฉเน อาทีนวํ, สมฺปฏิจฺฉเน อานิสํสํ ทสฺเสตฺวา, น พลกฺกาเรน อภิภวิตฺวาติ เอตมตฺถํ อาวิกโรนฺโต อาห – สงฺฆสุฏฺฐุตายาติ. สงฺฆผาสุตายาติ สงฺฆสฺส ผาสุภาวาย, สหชีวิตาย สุขวิหารตฺถายาติ อตฺโถ.

31. In the first sutta of the fourth chapter, regarding 'for the Saṅgha's excellence' and so on: 'Saṅgha's excellence' means the Saṅgha's state of excellence; it is the state of accepting the utterance, 'Excellent, venerable sir!', just as in the instance where 'Excellent, deva!' occurs. And for whoever accepts the word of the Tathāgata, that acceptance leads to their welfare and happiness for a long time. Therefore, it was laid down for the purpose of the Saṅgha's acceptance of the utterance, 'Excellent, venerable sir!', having shown the danger in not accepting and the benefit in accepting, and not by overpowering with force. Making this meaning clear, he said: 'for the Saṅgha's excellence.' 'For the Saṅgha's comfort' means for the Saṅgha's state of comfort, for living together, for the purpose of dwelling happily. This is the meaning.

ทุมฺมงฺกูนํ ปุคฺคลานํ นิคฺคหายาติ ทุมฺมงฺกูนาม ทุสฺสีลปุคฺคลา, เย มงฺกุตํ อาปาทิยมานาปิ ทุกฺเขน อาปชฺชนฺติ, วีติกฺกมํ กโรนฺตา วา กตฺวา วา น ลชฺชนฺติ, เตสํ นิคฺคหตฺถาย. เต หิ สิกฺขาปเท อสติ ‘‘กึ ตุมฺเหหิ ทิฏฺฐํ, กึ สุตํ, กึ อมฺเหหิ กตํ, กตมสฺมึ วตฺถุสฺมึ กตมํ อาปตฺตึ โรเปตฺวา อมฺเห นิคฺคณฺหถา’’ติ สงฺฆํ วิเหเฐยฺยุํ. สิกฺขาปเท ปน สติ เต สงฺโฆ สิกฺขาปทํ ทสฺเสตฺวา สห ธมฺเมน นิคฺคเหสฺสติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ทุมฺมงฺกูนํ ปุคฺคลานํ นิคฺคหายา’’ติ.

For the restraint of unruly persons: 'unruly' means immoral persons who, even when being made ashamed, become so with difficulty, and who, while transgressing or having transgressed, feel no shame. This is for their restraint. Indeed, if there were no training rule, they might harass the Saṅgha by saying, 'What was seen by you? What was heard? What was done by us? Having charged us with what offense, on what grounds, do you restrain us?' But when the training rule exists, the Saṅgha, having shown the training rule, will restrain them in accordance with the Dhamma. Therefore it is said: 'for the restraint of unruly persons.'

เปสลานนฺติ ปิยสีลานํ ภิกฺขูนํ ผาสุวิหารตฺถาย. ปิยสีลา หิ ภิกฺขู กตฺตพฺพากตฺตพฺพํ สาวชฺชานวชฺชํ เวลํ มริยาทญฺจ อชานนฺตา สิกฺขาตฺตยปาริปูริยา ฆฏมานา กิลมนฺติ, เต ปน สาวชฺชานวชฺชํ เวลํ มริยาทญฺจ ญตฺวา สิกฺขาปาริปูริยา ฆฏมานา น กิลมนฺติ. เตน เตสํ สิกฺขาปทปญฺญาปนํ ผาสุวิหาราย สํวตฺตติเยว. โย วา ทุมฺมงฺกูนํ ปุคฺคลานํ นิคฺคโห, สฺเวว เตสํ ผาสุวิหาโร. ทุสฺสีลปุคฺคเล นิสฺสาย หิ อุโปสถปฺปวารณา น ติฏฺฐนฺติ, สงฺฆกมฺมานิ นปฺปวตฺตนฺติ, สามคฺคี น โหติ, ภิกฺขู อเนกคฺคา อุทฺเทสาทีสุ อนุยุญฺชิตุํ น สกฺโกนฺติ. ทุสฺสีเลสุ ปน นิคฺคหิเตสุ สพฺโพปิ อยํ อุปทฺทโว น โหติ, ตโต เปสลา ภิกฺขู ผาสุ วิหรนฺติ. เอวํ ‘‘เปสลานํ ภิกฺขูนํ ผาสุวิหารายา’’ติ เอตฺถ ทฺวิธา อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

For the amiable ones: for the comfortable living of monks of amiable conduct. Indeed, monks of amiable conduct, not knowing what should and should not be done, what is blameworthy and blameless, the boundary and the limit, and striving for the fulfillment of the threefold training, become weary. But those who know what is blameworthy and blameless, the boundary and the limit, and are striving for the fulfillment of the training, do not become weary. Therefore, the laying down of training rules contributes to their comfortable living. Alternatively, the very restraint of unruly individuals is their comfortable living. For indeed, on account of immoral persons, the Uposatha and Pavāraṇā ceremonies are not established, Saṅgha acts do not proceed, there is no harmony, and monks, being of divided minds, are not able to apply themselves to recitation and so on. But when the immoral are restrained, all this trouble does not arise, and thus the amiable monks live comfortably. In this way, the phrase 'for the comfortable living of amiable monks' should be understood in two ways.

ทิฏฺฐธมฺมิกานํ อาสวานํ สํวรายาติ ทิฏฺฐธมฺมิกา อาสวา นาม อสํวเร ฐิเตน ตสฺมึเยว อตฺตภาเว ปตฺตพฺพา ปาณิปฺปหารทณฺฑปฺปหารสตฺถปฺปหารหตฺถจฺเฉทปาทจฺเฉทอกิตฺติอยสวิปฺปฏิสาราทโย ทุกฺขวิเสโส, เตสํ สํวราย ปิทหนาย อาคมนมคฺคถกนายาติ อตฺโถ. สมฺปรายิกานนฺติ สมฺปรายิกา อาสวา นาม อสํวเร ฐิเตน กตปาปกมฺมมูลกา [Pg.309] สมฺปราเย นรกาทีสุ ปตฺตพฺพา ทุกฺขวิเสสา, เตสํ ปฏิฆาตตฺถาย วูปสมตฺถาย.

For the restraint of taints pertaining to the present life: 'taints pertaining to the present life' means the particular kinds of suffering that can be experienced in this very existence by one who remains unrestrained, such as being struck by the hand, struck by a stick, struck by a weapon, the cutting off of hands, the cutting off of feet, ill-repute, loss of followers, remorse, and so on. The meaning is: for their restraint, for their shutting out, for blocking the path of their arising. For those pertaining to the future life: 'taints pertaining to the future life' means the particular kinds of suffering, rooted in evil kamma that has been done, to be experienced in the future life in hell and so on, by one who remains unrestrained—for the purpose of their destruction, for the purpose of their pacification.

อปฺปสนฺนานนฺติ สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา หิ สติ สิกฺขาปทปญฺญตฺตึ ญตฺวา วา, ยถาปญฺญตฺตํ ปฏิปชฺชมาเน ภิกฺขู ทิสฺวา วา, เยปิ อปฺปสนฺนา ปณฺฑิตมนุสฺสา, เต ‘‘ยานิ วต โลเก มหาชนสฺส รชฺชนทุสฺสนมุยฺหนฏฺฐานานิ, เตหิ อิเม สมณา อารกา วิรตา วิหรนฺติ, ทุกฺกรํ วต กโรนฺตี’’ติ ปสาทํ อาปชฺชนฺติ วินยปิฏกโปตฺถกํ ทิสฺวา มิจฺฉาทิฏฺฐิกตเวทิพฺราหฺมณา วิย. เตน วุตฺตํ – ‘‘อปฺปสนฺนานํ ปสาทายา’’ติ.

For those who lack faith: Indeed, when the laying down of a training rule exists, either by knowing of the laying down of the training rule or by seeing monks practicing as laid down, even those wise people who lack faith are inspired with faith, thinking: 'Indeed, these ascetics dwell far, abstaining from those things in the world that are the basis for the great populace's lust, aversion, and delusion. Indeed, they do what is difficult!'—just like the brahmins of wrong view who are accustomed to recognizing virtue did upon seeing the book of the Vinaya Piṭaka. Therefore it is said: 'for inspiring faith in those who lack it.'

ปสนฺนานนฺติ เยปิ สาสเน ปสนฺนา กุลปุตฺตา, เตปิ สิกฺขาปทปญฺญตฺตึ วา ญตฺวา, ยถาปญฺญตฺตํ ปฏิปชฺชมาเน ภิกฺขู วา ทิสฺวา ‘‘อโห อยฺยา ทุกฺกรํ กโรนฺติ, เย ยาวชีวํ เอกภตฺตา วินยสํวรํ ปาเลนฺตี’’ติ ภิยฺโย ภิยฺโย ปสีทนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปสนฺนานํ ภิยฺโยภาวายา’’ติ.

For the faithful: even those sons of good families who have faith in the Dispensation, they too, either by knowing of the laying down of the training rules or by seeing monks practicing as laid down, become ever more faithful, thinking, 'Oh, the noble ones do what is difficult, who, eating only one meal a day, maintain the restraint of the Vinaya for as long as life lasts.' Therefore it is said: 'for the increase of the faithful.'

สทฺธมฺมฏฺฐิติยาติ ติวิโธ สทฺธมฺโม ปริยตฺติสทฺธมฺโม ปฏิปตฺติสทฺธมฺโม อธิคมสทฺธมฺโมติ. ตตฺถ สกลมฺปิ พุทฺธวจนํ ปริยตฺติสทฺธมฺโม นาม. เตรส ธุตคุณา จาริตฺตวาริตฺตสีลสมาธิวิปสฺสนาติ อยํ ปฏิปตฺติสทฺธมฺโม นาม. นวโลกุตฺตรธมฺโม อธิคมสทฺธมฺโม นาม. โส สพฺโพปิ ยสฺมา สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา สติ ภิกฺขู สิกฺขาปทญฺจ ตสฺส วิภงฺคญฺจ ตทตฺถโชตนตฺถํ อญฺญญฺจ พุทฺธวจนํ ปริยาปุณนฺติ, ยถาปญฺญตฺตญฺจ ปฏิปชฺชมานา ปฏิปตฺตึ ปูเรตฺวา ปฏิปตฺติยา อธิคนฺตพฺพํ โลกุตฺตรธมฺมํ อธิคจฺฉนฺติ, ตสฺมา สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา สทฺธมฺโม จิรฏฺฐิติโก โหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สทฺธมฺมฏฺฐิติยา’’ติ.

For the stability of the good Dhamma: the good Dhamma is threefold: the good Dhamma of learning, the good Dhamma of practice, and the good Dhamma of realization. Herein, the entire word of the Buddha is called the good Dhamma of learning. The thirteen ascetic practices, the virtue of conduct and the virtue of avoidance, concentration, and insight—this is called the good Dhamma of practice. The nine supramundane Dhammas are called the good Dhamma of realization. Because, when the laying down of the training rules exists, monks learn the training rule, its analysis, and other words of the Buddha to illuminate its meaning; and, practicing in accordance with what was laid down, they fulfill the practice and through practice realize the supramundane Dhamma that is to be realized. Therefore, with the laying down of the training rules, the good Dhamma is long-lasting. Hence it is said: 'for the stability of the good Dhamma.'

วินยานุคฺคหายาติ สิกฺขาปทปญฺญตฺติยา สติ สํวรวินโย, ปหานวินโย, สมถวินโย, ปญฺญตฺติวินโยติ จตุพฺพิโธ วินโย อนุคฺคหิโต โหติ สูปตฺถมฺภิโต. เตน วุตฺตํ – ‘‘วินยานุคฺคหายา’’ติ.

For the support of the Vinaya: when the laying down of a training rule exists, the fourfold Vinaya—the Vinaya of restraint, the Vinaya of abandonment, the Vinaya of calming, and the Vinaya of prescription—is supported and well-established. Hence it is said: 'for the support of the Vinaya.'

๒. ปาติโมกฺขฏฺฐปนาสุตฺตวณฺณนา

2. Explanation of the Discourse on the Suspension of the Pātimokkha

๓๒. ทุติเย ปาราชิโกติ ปาราชิกาปตฺตึ อาปนฺโน. ปาราชิกกถา วิปฺปกตา โหตีติ ‘‘อสุกปุคฺคโล ปาราชิกํ อาปนฺโน นุ โข โน’’ติ [Pg.310] เอวํ กถา อารภิตฺวา อนิฏฺฐาปิตา โหติ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

32. In the second, pārājiko means: one who has committed a pārājika offense. Pārājikakathā vippakatā hoti means: a discussion has been started—'Has such-and-such a person committed a pārājika offense or not?'—but has not been concluded. This method applies everywhere.

๓. อุพฺพาหิกาสุตฺตวณฺณนา

3. Explanation of the Discourse on Inquiry

๓๓. ตติเย อุพฺพาหิกายาติ สมฺปตฺตอธิกรณํ วูปสเมตุํ สงฺฆโต อุพฺพาหิตฺวา อุทฺธริตฺวา คหณตฺถาย. วินเย โข ปน ฐิโต โหตีติ วินยลกฺขเณ ปติฏฺฐิโต โหติ. อสํหีโรติ น อญฺญสฺส วจนมตฺเตเนว อตฺตโน ลทฺธึ วิสฺสชฺเชติ. ปฏิพโลติ กายพเลนปิ ญาณพเลนปิ สมนฺนาคโต. สญฺญาเปตุนฺติ ชานาเปตุํ. ปญฺญาเปตุนฺติ สมฺปชานาเปตุํ. นิชฺฌาเปตุนฺติ โอโลกาเปตุํ. เปกฺขตุนฺติ ปสฺสาเปตุํ. ปสาเทตุนฺติ สญฺชาตปสาทํ กาตุํ. อธิกรณนฺติ วิวาทาธิกรณาทิจตุพฺพิธํ. อธิกรณสมุทยนฺติ วิวาทมูลาทิกํ อธิกรณการกํ. อธิกรณนิโรธนฺติ อธิกรณานํ วูปสมํ. อธิกรณนิโรธคามินึ ปฏิปทนฺติ สตฺตวิธอธิกรณสมถํ.

33. In the third, ubbāhikāya means: for the purpose of taking up, having extracted and lifted out from the Saṅgha, in order to settle a legal issue that has arisen. Vinaye kho pana ṭhito hoti means: is established in the characteristic of the Vinaya. Asaṃhīro means: one does not abandon one's own view merely by the word of another. Paṭibalo means: endowed with both physical strength and the strength of wisdom. Saññāpetuṃ means: to cause to know. Paññāpetuṃ means: to cause to know well and in detail. Nijjhāpetuṃ means: to cause to look into. Pekkhetuṃ means: to cause to behold. Pasādetuṃ means: to cause confidence to arise. Adhikaraṇaṃ means: the four kinds of legal issues, beginning with disputes. Adhikaraṇasamudayaṃ means: that which causes a legal issue, such as the root of a dispute. Adhikaraṇanirodhaṃ means: the settling of legal issues. Adhikaraṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ means: the sevenfold settlement of legal issues.

๔. อุปสมฺปทาสุตฺตวณฺณนา

4. Explanation of the Upasampadā Discourse

๓๔. จตุตฺเถ อนภิรตินฺติ อุกฺกณฺฐิตภาวํ. วูปกาเสตุนฺติ วิเนตุํ. อธิสีเลติ อุตฺตมสีเล. จิตฺตปญฺญาสุปิ เอเสว นโย.

34. In the fourth, anabhiratiṃ means: the state of discontent. Vūpakāsetuṃ means: to remove. Adhisīle means: in supreme virtue. This same method also applies to mind and wisdom.

๗. สงฺฆเภทสุตฺตวณฺณนา

7. Explanation of the Discourse on Division in the Saṅgha

๓๗. สตฺตเม วตฺถูหีติ การเณหิ. อวกสฺสนฺตีติ ปริสํ อากฑฺฒนฺติ วิชเฏนฺติ เอกมนฺตํ อุสฺสาเรนฺติ. อปกสฺสนฺตีติ อติวิย อากฑฺฒนฺติ, ยถา วิสํสฏฺฐา โหนฺติ, เอวํ กโรนฺติ. อาเวนิ กมฺมานิ กโรนฺตีติ วิสุํ สงฺฆกมฺมานิ กโรนฺติ.

37. In the seventh, vatthūhi means: by means of causes. Avakassanti means: they pull the assembly, scatter them, and move them to one side. Apakassanti means: they pull excessively; they act in such a way that they stand apart. Āvenikammāni karonti means: they perform separate Saṅgha acts.

๙-๑๐. อานนฺทสุตฺตทฺวยวณฺณนา

9-10. Explanation of the Two Ānanda Discourses

๓๙-๔๐. นวเม กปฺปฏฺฐิกนฺติ อายุกปฺปํ นิรยมฺหิ ฐิติการณํ. กิพฺพิสํ ปสวตีติ ปาปํ ปฏิลภติ. อาปายิโกติ อปายคมนีโย. เนรยิโกติ นิรเย นิพฺพตฺตนโก. วคฺครโตติ เภทรโต. โยคกฺเขมา [Pg.311] ปธํสตีติ โยเคหิ เขมโต อรหตฺตโต ธํสติ วิคจฺฉติ. ทสเม อนุคฺคโหติ อญฺญมญฺญสฺส สงฺคหานุคฺคโห. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

In the ninth, kappaṭṭhiyaṃ means: the cause for remaining in hell for a life-aeon. Kibbisaṃ pasavati means: one acquires evil. Āpāyiko means: one who is bound for the plane of misery. Nerayiko means: one who is reborn in hell. Vaggarato means: delighting in division. Yogakkhemā padhaṃsati means: one falls away, one departs from arahantship, which is security from the yokes. In the tenth, anuggaho means: mutual support and assistance. The rest everywhere has an obvious meaning.

อุปาลิวคฺโค จตุตฺโถ.

The fourth chapter is the Upāli Vagga.

๕. อกฺโกสวคฺโค

5. The Akkosavagga (Division on Abuse)

๔. กุสินารสุตฺตวณฺณนา

4. Explanation of the Kusināra Discourse

๔๔. ปญฺจมสฺส จตุตฺเถ กุสินารายนฺติ เอวํนามเก นคเร. เทวตานํ อตฺถาย พลึ หรนฺติ เอตฺถาติ พลิหรโณ, ตสฺมึ พลิหรเณ. อจฺฉิทฺเทน อปฺปฏิมํเสนาติอาทีสุ เยน เกนจิเทว ปหโฏ วา โหติ, เวชฺชกมฺมาทีนิ วา กตานิ, ตสฺส กายสมาจาโร อุปจิกาทีหิ ขายิตตาลปณฺณํ วิย ฉิทฺโท จ, ปฏิมสิตุํ ยตฺถ กตฺถจิ คเหตฺวา อากฑฺฒิตุํ สกฺกุเณยฺยตาย ปฏิมํโส จ โหติ, วิปรีโต อจฺฉิทฺโท อปฺปฏิมํโส นาม. วจีสมาจาโร ปน มุสาวาทโอมสวาทเปสุญฺญอมูลกานุทฺธํสนาทีหิ ฉิทฺโท สปฺปฏิมํโส จ โหติ, วิปรีโต อจฺฉิทฺโท อปฺปฏิมํโส. เมตฺตํ นุ โข เม จิตฺตนฺติ ปลิโพธํ ฉินฺทิตฺวา กมฺมฏฺฐานภาวนานุโยเคน อธิคตํ เม เมตฺตจิตฺตํ. อนาฆาตนฺติ อาฆาตวิรหิตํ, วิกฺขมฺภเนน วิหตาฆาตนฺติ อตฺโถ. กตฺถ วุตฺตนฺติ อิทํ สิกฺขาปทํ กิสฺมึ นคเร วุตฺตํ.

44. In the fourth (sutta) of the fifth vagga, `Kusinārāyaṃ` means: in the city with this name, Kusināra. Because here (`ettha`) they bring (`haranti`) offerings (`baliṃ`) for the sake of (`atthāya`) devas (`devatānaṃ`), it is called `baliharaṇa` (an offering ground); `tasmiṃ baliharaṇe` means in that offering ground. In phrases such as `acchiddena appaṭimaṃsena`: if one has been struck by anyone whatsoever, or medical treatments and so on have been performed, that monk's bodily conduct is `chidda` (perforated) like a palm leaf eaten by termites, and `paṭimaṃsa` (graspable) because it is possible to grasp and pull it anywhere. The opposite is called `acchidda` (unperforated) and `appaṭimaṃsa` (ungraspable). Verbal conduct, however, through false speech, harsh speech, slander, baseless accusation, and so on, becomes `chidda` (perforated) and `sappaṭimaṃsa` (graspable). The opposite is `acchidda` (unperforated) and `appaṭimaṃsa` (ungraspable). `Mettaṃ nu kho me cittaṃ` means: having cut off hindrances, this mind of loving-kindness has been attained by me through application to the development of a meditation subject. `Anāghātaṃ` means free from resentment; the meaning is that resentment has been dispelled by suppression. `Kattha vuttaṃ` means: in which city was this training rule spoken?

กาเลน วกฺขามีติอาทีสุ เอโก เอกํ โอกาสํ กาเรตฺวา โจเทนฺโต กาเลน วทติ นาม. สงฺฆมชฺเฌ วา คณมชฺเฌ วา สลากคฺคยาคคฺควิตกฺกมาฬกภิกฺขาจารมคฺคอาสนสาลาทีสุ วา อุปฏฺฐาเกหิ ปริวาริตกฺขเณ วา โจเทนฺโต อกาเลน วทติ นาม. ตจฺเฉน วทนฺโต ภูเตน วทติ นาม. ‘‘ทหรมหลฺลกปริสาวจรกปํสุกูลิกธมฺมกถิกปติรูปํ ตว อิท’’นฺติ วทนฺโต ผรุเสน วทติ นาม. การณนิสฺสิตํ ปน กตฺวา, ‘‘ภนฺเต มหลฺลกตฺถ, ปริสาวจรกตฺถ, ปํสุกูลิกตฺถ, ธมฺมกถิกตฺถปติรูปํ ตุมฺหากมิท’’นฺติ วทนฺโต [Pg.312] สณฺเหน วทติ นาม. การณนิสฺสิตํ กตฺวา วทนฺโต อตฺถสํหิเตน วทติ นาม. เมตฺตจิตฺโต วกฺขามิ โน โทสนฺตโรติ เมตฺตจิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา วกฺขามิ, น ทุฏฺฐจิตฺโต หุตฺวา.

In phrases such as `Kālena vakkhāmi`: when one monk, having created an opportunity, reproves another, this is called speaking at the proper time. Reproving someone in the midst of the Saṅgha or a group; or in places such as a ticket-food distribution point, a gruel distribution point, a hall for discussion, the alms-round path, or a sitting hall; or at a moment when surrounded by attendants, is called speaking at an improper time. One who speaks truthfully (`tacchena`) is said to speak with what is factual (`bhūtena`). Speaking harshly (`pharusena`) is to say, for example: 'Oh, great elder! Oh, you who frequent assemblies! Oh, you rag-robe wearer! Oh, you Dhamma-preacher! Is this conduct suitable for you?' However, having based it on a suitable reason, to speak thus: 'Venerable sir, you are an elder, you frequent assemblies, you are a rag-robe wearer, you are a Dhamma-preacher. Is this suitable for you?'—this is called speaking gently (`saṇhena`). Speaking based on a reason is called speaking what is beneficial (`atthasaṃhitena`). `Mettacitto vakkhāmi no dosantaro` means: having established a mind of loving-kindness, I will speak; I will not speak with a mind corrupted by hatred.

๕. ราชนฺเตปุรปฺปเวสนสุตฺตวณฺณนา

5. Explanation of the Rājantepurappavesana Sutta

๔๕. ปญฺจเม กตํ วา กริสฺสนฺติ วาติ เมถุนวีติกฺกมํ กรึสุ วา กริสฺสนฺติ วา. รตนนฺติ มณิรตนาทีสุ ยํกิญฺจิ. ปตฺเถตีติ มาเรตุํ อิจฺฉติ. หตฺถิสมฺพาธนฺติ หตฺถีหิ สมฺพาธํ. หตฺถิสมฺมทฺทนฺติ วา ปาโฐ, ตสฺสตฺโถ – หตฺถีหิ สมฺมทฺโท เอตฺถาติ หตฺถิสมฺมทฺทํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. รชนียานิ รูปสทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพานีติ เอตานิ ราคชนกานิ รูปาทีนิ ตตฺถ ปริปูรานิ โหนฺติ.

45. In the fifth (sutta), “whether they have done or will do” means they have committed or will commit sexual misconduct. “Jewel” means any precious gem such as a ruby. `Pattheti` means wishes to kill. “Elephant-crowded” means crowded with elephants. Alternatively, there is the reading “elephant-trampled,” and its meaning is: here there is trampling by elephants, thus “elephant-trampled.” The same method applies to the remaining cases. “Desirable sights, sounds, smells, tastes, and tactile sensations” means these sense objects that generate lust are abundant there.

๖. สกฺกสุตฺตวณฺณนา

6. Commentary on the Sakka Sutta

๔๖. ฉฏฺเฐ โสกสภเยติ โสเกน สภเย. โสกภเยติ วา ปาโฐ, อยเมวตฺโถ. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. เยน เกนจิ กมฺมฏฺฐาเนนาติ กสิวณิชฺชาทิกมฺเมสุ เยน เกนจิ กมฺเมน. อนาปชฺช อกุสลนฺติ กิญฺจิ อกุสลํ อนาปชฺชิตฺวา. นิพฺพิเสยฺยาติ อุปฺปาเทยฺย อาจิเนยฺย. ทกฺโขติ เฉโก. อุฏฺฐานสมฺปนฺโนติ อุฏฺฐานวีริเยน สมนฺนาคโต. อลํ วจนายาติ ยุตฺโต วจนาย. เอกนฺตสุขปฺปฏิสํเวที วิหเรยฺยาติ เอกนฺตเมว กายิกเจตสิกสุขํ ญาเณน ปฏิสํเวเทนฺโต วิหเรยฺย. อนิจฺจาติ หุตฺวา อภาวโต. ตุจฺฉาติ สารรหิตา. มุสาติ นิจฺจสุภสุขา วิย ขายมานาปิ ตถา น โหนฺตีติ มุสา. โมสธมฺมาติ นสฺสนสภาวา. ตสฺมา เต ปฏิจฺจ ทุกฺขํ อุปฺปชฺชตีติ สนฺทสฺเสติ. อิธ ปน โวติ เอตฺถ โว ติ นิปาตมตฺตํ. อปณฺณกํ วา โสตาปนฺโนติ อวิราธิตํ เอกํเสน โสตาปนฺโน วา โหติ. โสปิ ฌานํ นิพฺพตฺเตติ, พฺรหฺมโลกํ วา คนฺตฺวา ฉสุ วา กามสคฺเคสุ เอกนฺตสุขปฺปฏิสํเวที หุตฺวา วิหเรยฺย. อิมสฺมึ สุตฺเต สตฺถา อฏฺฐงฺคุโปสถสฺส คุณํ กเถสิ.

46. In the sixth (sutta), “with sorrow and fear” means fearful on account of sorrow. Alternatively, the reading is “fear of sorrow,” and the meaning is the same. The same principle applies to the second word. “By whatever means of livelihood” means by any work such as farming or trading. “Without incurring unwholesomeness” means not having incurred any unwholesomeness. “Would accumulate” means would produce and increase. “Skillful” means clever. “Endowed with diligence” means endowed with energetic effort. “Fit to be spoken of” means suitable to be spoken of. “Would dwell experiencing exclusive happiness” means dwelling experiencing exclusively bodily and mental happiness through wisdom. “Impermanent” means because of non-existence after having been. “Empty” means devoid of substance. “False” means although they appear as permanent, pleasant, and happy, they are not so; thus they are false. “Of a deceptive nature” means having a nature to perish. This shows that suffering arises dependent on them. Here, however, in “idha pana vo,” “vo” is merely a particle. “Or an assured stream-enterer” means one becomes, unfailingly and certainly, a stream-enterer. That person also generates jhāna; or, having gone to the Brahmā world or to the six sensual heavens, would dwell experiencing exclusive happiness. In this sutta, the Teacher spoke of the virtue of the eight-factored uposatha.

๗. มหาลิสุตฺตวณฺณนา

7. Commentary on the Mahāli Sutta

๔๗. สตฺตเม [Pg.313] มิจฺฉาปณิหิตนฺติ มิจฺฉา ฐปิตํ. อธมฺมจริยาวิสมจริยาติ อกุสลกมฺมปถวเสน อธมฺมจริยสงฺขาตา วิสมจริยา. กุสลกมฺมปถวเสน อิตรา เวทิตพฺพา. เอวมิธ วฏฺฏเมว กถิตํ.

47. In the seventh (sutta), “wrongly directed” means wrongly established. “Unrighteous conduct and uneven conduct” refers to uneven conduct, designated as unrighteous conduct, by way of the unwholesome courses of action. The others—righteous conduct and even conduct—should be understood by way of the wholesome courses of action. Thus, here, only this is taught.

๘. ปพฺพชิตอภิณฺหสุตฺตวณฺณนา

8. Commentary on the Pabbajitaabhiṇha Sutta

๔๘. อฏฺฐเม ปพฺพชิเตนาติ ฆราวาสํ ปหาย สาสเน ปพฺพชฺชํ อุปคเตน. อภิณฺหนฺติ อภิกฺขณํ ปุนปฺปุนํ, ปจฺจเวกฺขิตพฺพา โอโลเกตพฺพา สลฺลกฺเขตพฺพา. เววณฺณิยนฺติ วิวณฺณภาวํ. ตํ ปเนตํ เววณฺณิยํ ทุวิธํ โหติ สรีรเววณฺณิยํ ปริกฺขารเววณฺณิยญฺจ. ตตฺถ เกสมสฺสุโอโรปเนน สรีรเววณฺณิยํ เวทิตพฺพํ. ปุพฺเพ ปน นานาวิราคานิ สุขุมวตฺถานิ นิวาเสตฺวาปิ นานคฺครสโภชนํ สุวณฺณรชตภาชเนสุ ภุญฺชิตฺวาปิ สิริคพฺเภ วรสยนาสเนสุ นิปชฺชิตฺวาปิ นิสีทิตฺวาปิ สปฺปินวนีตาทีหิ เภสชฺชํ กตฺวาปิ ปพฺพชิตกาลโต ปฏฺฐาย ฉินฺนสงฺฆฏิตกสาวรสปีตานิ วตฺถานิ นิวาเสตพฺพานิ, อยปตฺเต วา มตฺติกปตฺเต วา มิสฺสโกทโน ภุญฺชิตพฺโพ, รุกฺขมูลาทิเสนาสเน มุญฺชติณสนฺถรณาทีสุ นิปชฺชิตพฺพํ, จมฺมขณฺฑตฏฺฏิกาทีสุ นิสีทิตพฺพํ, ปูติมุตฺตาทีหิ เภสชฺชํ กตฺตพฺพํ โหติ. เอวเมตฺถ ปริกฺขารเววณฺณิยํ เวทิตพฺพํ. เอวํ ปจฺจเวกฺขโต โกโป จ มาโน จ ปหียติ.

48. In the eighth (sutta), `by one who has gone forth` means by one who has abandoned the household life and undertaken the going forth in the teaching. `Frequently` means constantly, again and again. `Should be reflected upon` means should be looked at, should be considered. `Uncomeliness` means the state of having a changed color. Furthermore, this uncomeliness is of two kinds: bodily uncomeliness and uncomeliness of requisites. Therein, bodily uncomeliness should be understood through the removal of hair and beard. Furthermore, previously, though one wore fine garments of various dyes, ate food of various excellent tastes in gold and silver vessels, lay down and sat on excellent beds and seats in splendid chambers, and made medicine with ghee, fresh butter, and so on, from the time of going forth, one must wear robes that are cut, patched, and have absorbed astringent dye; one must eat mixed rice in an iron bowl or a clay bowl; one must lie down in a dwelling such as the root of a tree on a spread of muñja grass and so on; one must sit on a piece of hide, a mat, and so on; and one must make medicine with putrid cow's urine and so on. Thus, herein, the uncomeliness of requisites should be understood. For one who reflects thus, anger and conceit are abandoned.

ปรปฏิพทฺธา เม ชีวิกาติ มยฺหํ ปเรสุ ปฏิพทฺธา ปรายตฺตา จตุปจฺจยชีวิกาติ. เอวํ ปจฺจเวกฺขโต หิ อาชีโว ปริสุชฺฌติ, ปิณฺฑปาโต จ อปจิโต โหติ, จตูสุ ปจฺจเยสุ อปจฺจเวกฺขิตปริโภโค นาม น โหติ. อญฺโญ เม อากปฺโป กรณีโยติ โย คิหีนํ อุรํ อภินีหริตฺวา คีวํ ปคฺคเหตฺวา ลลิเตนากาเรน อนิยตปทวีติหาเรน คมนากปฺโป โหติ, ตโต อญฺโญว อากปฺโป มยา กรณีโย, สนฺตินฺทฺริเยน สนฺตมานเสน ยุคมตฺตทสฺสินา วิสมฏฺฐาเน อุทกสกเฏเนว มนฺทมิตปทวีติหาเรน หุตฺวา คนฺตพฺพนฺติ ปจฺจเวกฺขิตพฺพํ. เอวํ ปจฺจเวกฺขโต หิ อิริยาปโถ สารุปฺโป โหติ, ติสฺโส สิกฺขา ปริปูเรนฺติ. กจฺจินุโขติ สลกฺขเณ นิปาตสมุทาโย. อตฺตาติ จิตฺตํ. สีลโต น อุปวทตีติ [Pg.314] อปริสุทฺธํ เต สีลนฺติ สีลปจฺจโย น อุปวทติ. เอวํ ปจฺจเวกฺขโต หิ อชฺฌตฺตํ หิรี สมุฏฺฐาติ, สา ตีสุ ทฺวาเรสุ สํวรํ สาเธติ, ตีสุ ทฺวาเรสุ สํวโร จตุปาริสุทฺธิสีลํ โหติ, จตุปาริสุทฺธิสีเล ฐิโต วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ คณฺหาติ. อนุวิจฺจ วิญฺญู สพฺรหฺมจารีติ ปณฺฑิตา สพฺรหฺมจาริโน อนุวิจาเรตฺวา. เอวํ ปจฺจเวกฺขโต หิ พหิทฺธา โอตฺตปฺปํ สณฺฐาติ, ตํ ตีสุ ทฺวาเรสุ สํวรํ สาเธตีติ อนนฺตรนเยเนว เวทิตพฺพํ.

“My livelihood is dependent on others” means: my livelihood by means of the four requisites is connected to and dependent on others. Indeed, for one who reflects thus, one’s livelihood is purified, almsfood is respected, and there is no such thing as using the four requisites without reflection. “I must adopt a different demeanor” means: whereas the demeanor of householders is to walk with chest thrust out, neck held high, with a playful manner and an unsteady gait, a demeanor different from that must be adopted by me. It should be reflected: ‘One must go with peaceful faculties, a peaceful mind, looking the distance of a yoke, and with a slow, measured gait like a water-cart in an uneven place.’ Indeed, for one who reflects thus, one’s deportment becomes suitable, and the three trainings are fulfilled. `Kaccinu kho` is a collection of particles with its own characteristic. `Self` means the mind. `Does not reproach on account of virtue` means one's self does not reproach one with respect to virtue, saying, 'Your virtue is impure.' Indeed, for one who reflects thus, internal shame arises. That shame accomplishes restraint in the three doors. Restraint in the three doors is the virtue of fourfold purity. Established in the virtue of fourfold purity, having developed insight, one attains arahantship. `Having considered, the wise fellow practitioners` means the wise fellow practitioners, having investigated. For one who reflects thus, external fear of wrongdoing is established. That fear of wrongdoing accomplishes restraint in the three doors. This should be understood in the manner stated immediately before.

นานาภาโว วินาภาโวติ ชาติยา นานาภาโว, มรเณน วินาภาโว. เอวํ ปจฺจเวกฺขโต หิ ตีสุ ทฺวาเรสุ อสํวุตากาโร นาม น โหติ, มรณสฺสติ สูปฏฺฐิตา โหติ. กมฺมสฺสโกมฺหีติอาทีสุ กมฺมํ มยฺหํ สกํ อตฺตโน สนฺตกนฺติ กมฺมสฺสกา. กมฺเมน ทาตพฺพํ ผลํ ทายํ, กมฺมสฺส ทายํ กมฺมทายํ, ตํ อาทียามีติ กมฺมทายาโท. กมฺมํ มยฺหํ โยนิ การณนฺติ กมฺมโยนิ. กมฺมํ มยฺหํ พนฺธุ ญาตโกติ กมฺมพนฺธุ. กมฺมํ มยฺหํ ปฏิสรณํ ปติฏฺฐาติ กมฺมปฏิสรโณ. ตสฺส ทายาโท ภวิสฺสามีติ ตสฺส กมฺมสฺส ทายาโท เตน ทินฺนผลํ ปฏิคฺคาหโก ภวิสฺสามิ. เอวํ กมฺมสฺสกตํ ปน ปจฺจเวกฺขโต ปาปกรณํ นาม น โหติ. กถํภูตสฺส เม รตฺตินฺทิวา วีติวตฺตนฺตีติ กินฺนุ โข เม วตฺตปฺปฏิปตฺตึ กโรนฺตสฺส, อุทาหุ อกโรนฺตสฺส, พุทฺธวจนํ สชฺฌายนฺตสฺส, อุทาหุ อสชฺฌายนฺตสฺส, โยนิโสมนสิกาเร กมฺมํ กโรนฺตสฺส, อุทาหุ อกโรนฺตสฺสาติ กถํภูตสฺส เม รตฺตินฺทิวา วีติวตฺตนฺติ, ปริวตฺตนฺตีติ อตฺโถ. เอวํ ปจฺจเวกฺขโต หิ อปฺปมาโท ปริปูรติ.

"Nānābhāvo vinābhāvo" means: nānābhāvo is becoming different through birth; vinābhāvo is separation through death. Truly, for one who reflects thus, there is no such thing as an unrestrained manner at the three doors, and mindfulness of death is well established. In the passage beginning "Kammassakomhī," kammassakā means: kamma is my own, my personal property. Kammadāyādo means: I am an heir to kamma, which is the fruit to be given by kamma; I receive that which is the heritage of kamma. Kammayoni means: kamma is my origin, my cause. Kammabandhu means: kamma is my relative, my kin. Kammapaṭisaraṇo means: kamma is my refuge, my support. "Tassa dāyādo bhavissāmi" means: I will be the heir of that kamma, a recipient of the fruit given by it. For one who reflects on the ownership of kamma in this way, there is no such thing as doing evil. "How do my days and nights pass?" means: For me, being of what sort, do the days and nights pass? Is it for me who is practicing the duties, or not practicing them? Is it for me who is reciting the word of the Buddha, or not reciting it? Is it for me who is doing the work in wise attention, or not doing it? In this manner, how do my days and nights pass by, how do they revolve? This is the meaning. Truly, for one who reflects thus, heedfulness is perfected.

สุญฺญาคาเร อภิรมามีติ วิวิตฺโตกาเส สพฺพิริยาปเถสุ เอกโกว หุตฺวา กจฺจิ นุ โข อภิรมามีติ อตฺโถ. เอวํ ปจฺจเวกฺขโต กายวิเวโก ปริปูรติ. อุตฺตริมนุสฺสธมฺโมติ อุตฺตริมนุสฺสานํ อุกฺกฏฺฐมนุสฺสภูตานํ ฌายีนญฺเจว อริยานญฺจ ฌานาทิธมฺโม, ทสกุสลกมฺมปถสงฺขาตมนุสฺสธมฺมโต วา อุตฺตริตโร วิสิฏฺฐตโร ธมฺโม เม มม สนฺตาเน อตฺถิ นุ โข, สนฺติ นุ โขติ อตฺโถ. อลมริยญาณทสฺสนวิเสโสติ มหคฺคตโลกุตฺตรปญฺญา ปชานนฏฺเฐน ญาณํ, จกฺขุนา ทิฏฺฐมิว ธมฺมํ ปจฺจกฺขกรณโต ทสฺสนฏฺเฐน ทสฺสนนฺติ ญาณทสฺสนํ, อริยํ วิสุทฺธํ อุตฺตมํ ญาณทสฺสนนฺติ [Pg.315] อริยญาณทสฺสนํ, อลํ ปริยตฺตกํ กิเลสวิทฺธํสนสมตฺถํ อริยญาณทสฺสนเมตฺถ, อสฺส วาติ อลมริยญาณทสฺสโน, ฌานาทิเภโท อุตฺตริมนุสฺสธมฺโม อลมริยญาณทสฺสโน จ โส วิเสโส จาติ อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส. อถ วา ตเมว กิเลสวิทฺธํสนสมตฺถํ วิสุทฺธํ ญาณทสฺสนเมว วิเสโสติ อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส วา. อธิคโตติ ปฏิลทฺโธ เม อตฺถิ นุ โข. โสหนฺติ ปฏิลทฺธวิเสโส โส อหํ. ปจฺฉิเม กาเลติ มรณมญฺเจ นิปนฺนกาเล. ปุฏฺโฐติ สพฺรหฺมจารีหิ อธิคตคุณวิเสสํ ปุจฺฉิโต. น มงฺกุ ภวิสฺสามีติ ปติตกฺขนฺโธ นิตฺเตโช น เหสฺสามีติ. เอวํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส หิ โมฆกาลกิริยา นาม น โหติ.

"I delight in an empty abode" means: In a secluded place, in all postures, being quite alone, do I indeed delight? This is the meaning. For one who reflects thus, physical seclusion is fulfilled. "A superhuman state" means: the state of jhānas and so on belonging to meditators and noble ones, who are superhuman, exalted human beings; or it is a state higher and more distinguished than the human state which is reckoned as the ten wholesome courses of action. The meaning is: "Is there such a state in my continuity?" "A special distinction in knowledge and vision worthy of the noble ones": knowledge and vision is knowledge in the sense of knowing the great and supramundane wisdom, and vision in the sense of seeing, of making the Dhamma directly perceptible as if seen with the eye. Noble knowledge and vision is knowledge and vision that is noble, pure, and supreme. One who possesses this adequate noble knowledge and vision, which is capable of destroying the defilements, is alamariyañāṇadassano. The superhuman state, which is differentiated by jhāna and so on, is a special distinction, and it is also knowledge and vision worthy of the noble ones; thus it is alamariyañāṇadassanaviseso. Alternatively, that very pure knowledge and vision capable of destroying the defilements is itself the special distinction. "Attained" means: "Have I obtained it?" "I am one who..." means: "I am one who has obtained that distinction." "At the final time" means: at the time of lying on one's deathbed. "When asked" means: when asked by my companions in the holy life about the special qualities I have attained. "I will not be troubled" means: I will not be downcast and dispirited. Indeed, for one who reflects thus, there is no such thing as spending one's time in vain.

๙-๑๐. สรีรฏฺฐธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา

9-10. Commentary on the Discourse on the States of the Body, etc.

๔๙-๕๐. นวเม โปโนพฺภวิโกติ ปุนพฺภวนิพฺพตฺตโก. ภวสงฺขาโรติ ภวสงฺขรณกมฺมํ. อิมสฺมึ สุตฺเต วฏฺฏเมว กถิตํ. ทสเม สีลพาหุสจฺจวีริยสติปญฺญา โลกิยโลกุตฺตรามิสฺสิกา กถิตา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

In the ninth sutta, "ponobbhaviko" means: that which brings about a new existence again. "Bhavasaṅkhāro" means: the kamma that conditions existence. In this sutta, only the round of existence and that which is free from it are taught. In the tenth sutta, morality, great learning, energy, mindfulness, and wisdom—mixed with the mundane and supramundane—are taught. The rest has a clear meaning everywhere.

อกฺโกสวคฺโค ปญฺจโม.

The Fifth Chapter: On Abuse.

ปฐมปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

The First Fifty is Completed.

๒. ทุติยปณฺณาสกํ

2. The Second Fifty

(๖) ๑. สจิตฺตวคฺโค

(6) 1. The Chapter on One's Own Mind

๑-๔. สจิตฺตสุตฺตาทิวณฺณนา

1-4. Commentary on the Sacittasutta and others

๕๑-๕๔. ทุติยสฺส [Pg.316] ปฐเม สจิตฺตปริยายกุสโลติ อตฺตโน จิตฺตวารกุสโล. รชนฺติ อาคนฺตุกอุปกฺกิเลสํ. องฺคณนฺติ ตตฺถชาตกองฺคกาฬติลกาทึ. อาสวานํ ขยายาติ อรหตฺตตฺถาย. ตติเย ปฏิภาเนนาติ วจนสณฺฐาเนน. จตุตฺเถ อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนายาติ สงฺขารปริคฺคาหกวิปสฺสนาย.

51-54. In the second, in the first: "skilled in the ways of one's own mind" means skilled regarding the course of one's own mind. "Dust" refers to adventitious defilements. "Stain" refers to things born on the body, such as dark moles, freckles, and so on. "For the destruction of the taints" means for the sake of arahantship. In the third, "by eloquence" means by the elegance of speech. In the fourth, "by the higher wisdom of insight into phenomena" means by insight that comprehends formations.

๘. มูลกสุตฺตวณฺณนา

8. Commentary on the Mūlaka Sutta

๕๘. อฏฺฐเม อมโตคธาติ เอตฺถ สอุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ กถิตา, นิพฺพานปริโยสานาติ เอตฺถ อนุปาทิเสสา. อนุปาทิเสสํ ปตฺตสฺส หิ สพฺเพ ธมฺมา ปริโยสานปฺปตฺตา นาม โหนฺติ. เสสปทานิ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถาเนว.

58. In the eighth, by "plunged into the deathless" the Nibbāna-element with residue remaining is stated here; by "ending in Nibbāna" the Nibbāna-element without residue remaining is stated here. Indeed, for one who has attained the Nibbāna-element without residue remaining, all phenomena are said to have reached their final end. The remaining terms have the same meaning as stated before.

๙. ปพฺพชฺชาสุตฺตวณฺณนา

9. Commentary on the Pabbajjā Sutta

๕๙. นวเม ตสฺมาติ ยสฺมา เอวํ อปริจิตจิตฺตสฺส สามญฺญตฺโถ น สมฺปชฺชติ, ตสฺมา. ยถาปพฺพชฺชาปริจิตญฺจ โน จิตฺตํ ภวิสฺสตีติ ยถา ปพฺพชฺชานุรูเปน ปริจิตํ. เย หิ เกจิ ปพฺพชนฺติ นาม, สพฺเพ เต อรหตฺตํ ปตฺเถตฺวา. ตสฺมา ยํ จิตฺตํ อรหตฺตาธิคมตฺถาย ปริจิตํ วฑฺฒิตํ, ตํ ยถาปพฺพชฺชาปริจิตํ นามาติ เวทิตพฺพํ. เอวรูปํ ปน จิตฺตํ ภวิสฺสตีติ สิกฺขิตพฺพํ. โลกสฺส สมญฺจ วิสมญฺจาติ สตฺตโลกสฺส สุจริตทุจฺจริตานิ. โลกสฺส ภวญฺจ วิภวญฺจาติ ตสฺส วฑฺฒิญฺจ วินาสญฺจ, ตถา สมฺปตฺติญฺจ วิปตฺติญฺจ. โลกสฺส สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจาติ ปน สงฺขารโลกํ สนฺธาย วุตฺตํ, ขนฺธานํ นิพฺพตฺติญฺจ เภทญฺจาติ อตฺโถ.

59. In the ninth, "therefore" means: because for one with an unpracticed mind the goal of recluseship is not accomplished, therefore. "And our mind will be practiced in accordance with the going forth" means practiced in a way suitable to the going forth. For indeed, whoever goes forth, all of them are said to go forth having aspired to arahantship. Therefore, the mind that is practiced and developed for the sake of attaining arahantship should be known as "practiced in accordance with the going forth." One should train thinking, "Such a mind will come to be." "The world's even and uneven" means the good and bad conduct of the world of beings. "The world's becoming and passing away" means its prosperity and adversity. But "the world's arising and ceasing" is said with reference to the world of formations; the meaning is the arising and dissolution of the aggregates.

๑๐. คิริมานนฺทสุตฺตวณฺณนา

10. Commentary on the Girimānanda Sutta

๖๐. ทสเม [Pg.317] อนุกมฺปํ อุปาทายาติ คิริมานนฺทตฺเถเร อนุกมฺปํ ปฏิจฺจ. จกฺขุโรโคติอาทโย วตฺถุวเสน เวทิตพฺพา. นิพฺพตฺติตปฺปสาทานญฺหิ โรโค นาม นตฺถิ. กณฺณโรโคติ พหิกณฺเณ โรโค. ปินาโสติ พหินาสิกาย โรโค. นขสาติ นเขหิ วิเลขิตฏฺฐาเน โรโค. ปิตฺตสมุฏฺฐานาติ ปิตฺตสมุฏฺฐิตา. เต กิร ทฺวตฺตึส โหนฺติ. เสมฺหสมุฏฺฐานาทีสุปิ เอเสว นโย. อุตุปริณามชาติ อุตุปริณาเมน อจฺจุณฺหาติสีเตน อุปฺปชฺชนกโรคา. วิสมปริหารชาติ อติจิรฏฺฐานนิสชฺชาทินา วิสมปริหาเรน ชาตา. โอปกฺกมิกาติ วธพนฺธนาทินา อุปกฺกเมน ชาตา. กมฺมวิปากชาติ พลวกมฺมวิปากสมฺภูตา. สนฺตนฺติ ราคาทิสนฺตตาย สนฺตํ. อตปฺปกฏฺเฐน ปณีตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

60. In the tenth, 'out of compassion' means on account of compassion for the Elder Girimānanda. 'Eye disease' and so on should be understood by way of their physical basis. Indeed, for the sensitive matter produced by kamma, there is no such thing as disease. 'Ear disease' means a disease in the outer ear. 'Nose disease' means a disease in the outer nose. 'Nail disease' means a disease in a place scratched by nails. 'Arisen from bile' means originated from bile. It is said that they are thirty-two. This same method applies to those arisen from phlegm and so on. 'Born of seasonal change' means diseases that arise from a change of season, from excessive heat or cold. 'Born of imbalanced conduct' means those born from imbalanced conduct, such as standing or sitting for too long. 'Caused by assault' means those born from an assault by others, such as killing or binding. 'Born of kamma-result' means those produced from the result of powerful kamma. 'Peaceful' means peaceful due to the pacification of lust and so on. 'Sublime' due to its nature of being unsurpassed. The rest has a clear meaning everywhere.

สจิตฺตวคฺโค ปฐโม.

The First Chapter on One's Own Mind.

(๗) ๒. ยมกวคฺโค

(7) 2. The Chapter on Pairs

๑. อวิชฺชาสุตฺตาทิวณฺณนา

1. Commentary on the Discourse on Ignorance, and so forth

๖๑-๖๒. ทุติยสฺส ปฐเม สาหารนฺติ สปจฺจยํ. วิชฺชาวิมุตฺตินฺติ ผลญาณญฺเจว เสสสมฺปยุตฺตธมฺเม จ. โพชฺฌงฺคาติ มคฺคโพชฺฌงฺคา. ทุติเย ภวตณฺหายาติ ภวปตฺถนาย. เอวํ ทฺวีสุปิ สุตฺเตสุ วฏฺฏเมว กถิตํ, วฏฺฏญฺเจตฺถ ปฐเม สุตฺเต อวิชฺชามูลกํ วฏฺฏํ กถิตํ, ทุติเย ตณฺหามูลกํ.

61-62. In the first [sutta] of the second [vagga]: `sāhāraṃ` means with a condition. `Vijjāvimutti` refers to both fruition-knowledge and the remaining associated states. `Bojjhaṅgā` means the path enlightenment factors. In the second [sutta], `bhavataṇhāya` means longing for existence. Thus, in both suttas, the cycle of existence is taught. And here, in the first sutta, the cycle rooted in ignorance is taught; in the second, that rooted in craving.

๓-๔. นิฏฺฐงฺคตสุตฺตาทิวณฺณนา

3-4. Commentary on the Niṭṭhaṅgata Sutta, and so forth

๖๓-๖๔. ตติเย นิฏฺฐํ คตาติ นิพฺเพมติกา. อิธ นิฏฺฐาติ อิมสฺมึเยว โลเก ปรินิพฺพานํ. อิธ วิหายาติ อิมํ โลกํ วิชหิตฺวา สุทฺธาวาสพฺรหฺมโลกํ. จตุตฺเถ อเวจฺจปฺปสนฺนาติ อจลปฺปสาเทน สมฺปนฺนา. โสตาปนฺนาติ อริยมคฺคโสตํ อาปนฺนา.

63-64. In the third [sutta]: `niṭṭhaṃ gatā` means free from doubt. `Idha niṭṭhā` means final Nibbāna in this very world. `Idha vihāya` means having abandoned this world for the Suddhāvāsa Brahmā world. In the fourth [sutta]: `aveccappasannā` means endowed with unwavering confidence. `Sotāpannā` means those who have reached the stream of the noble path.

๕-๗. ปฐมสุขสุตฺตาทิวณฺณนา

5-7. Commentary on the First Discourse on Happiness, and so forth

๖๕-๖๗. ปญฺจเม [Pg.318] วฏฺฏมูลกํ สุขทุกฺขํ ปุจฺฉิตํ, ฉฏฺเฐ สาสนมูลกํ. สตฺตเม นฬกปานนฺติ อตีเต โพธิสตฺตสฺส โอวาเท ฐตฺวา วานรยูเถน นเฬหิ อุทกสฺส ปีตฏฺฐาเน มาปิตตฺตา เอวํลทฺธนาโม นิคโม. ตุณฺหีภูตํ ตุณฺหีภูตนฺติ ยํ ยํ ทิสํ อนุวิโลเกติ, ตตฺถ ตตฺถ ตุณฺหีภูตเมว. อนุวิโลเกตฺวาติ ตโต ตโต วิโลเกตฺวา. ปิฏฺฐิ เม อาคิลายตีติ กสฺมา อาคิลายติ? ภควโต หิ ฉ วสฺสานิ มหาปธานํ ปทหนฺตสฺส มหนฺตํ กายทุกฺขํ อโหสิ, อถสฺส อปรภาเค มหลฺลกกาเล ปิฏฺฐิวาโต อุปฺปชฺชิ. อุปาทินฺนกสรีรสฺส ฐานนิสชฺชาทีหิ อปฺปมตฺตเกน อาพาเธน น สกฺกา เกนจิ ภวิตุํ. ตํ คเหตฺวาปิ เถรสฺส โอกาสกรณตฺถํ เอวมาห. สงฺฆาฏึ ปญฺญาเปตฺวา เอกมนฺเต ปติรูปฏฺฐาเน ปญฺญตฺตสฺส กปฺปิยมญฺจสฺส อุปริ อตฺถริตฺวา.

65-67. In the fifth [sutta], happiness and suffering rooted in the cycle of existence was asked about; in the sixth, that rooted in the teaching. In the seventh, `Naḷakapānaṃ` is a market town that received its name because it was created at the place where, in the past, a troop of monkeys, abiding by the Bodhisatta's instruction, drank water with reeds. `Tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtaṃ` means: whichever direction he looks, in that very direction it is silent. `Anuviloketvā` means having looked here and there. As for 'My back is aching': why does it ache? For the Blessed One, while striving the great striving for six years, there was great bodily suffering. Then, in a later part of his life, in old age, a wind-illness in the back arose. For one with a body produced by clinging, it is not possible to be without some minor ailment arising from standing, sitting, and so on. Taking this into account, he spoke thus in order to give the Elder an opportunity. `Saṅghāṭiṃ paññāpetvā` means having spread it on top of an allowable couch that had been prepared in a suitable place to one side.

๙-๑๐. กถาวตฺถุสุตฺตทฺวยวณฺณนา

9-10. Commentary on the Two Discourses on Topics of Discussion

๖๙-๗๐. นวเม ติรจฺฉานกถนฺติ อนิยฺยานิกตฺตา สคฺคโมกฺขมคฺคานํ ติรจฺฉานภูตํ กถํ. ตตฺถ ราชานํ อารพฺภ ‘‘มหาสมฺมโต มนฺธาตา ธมฺมาโสโก เอวํมหานุภาโว’’ติอาทินา นเยน ปวตฺตกถา ราชกถา. เอส นโย โจรกถาทีสุ. เตสุ ‘‘อสุโก ราชา อภิรูโป ทสฺสนีโย’’ติอาทินา เคหสิตกถาว ติรจฺฉานกถา โหติ, ‘‘โสปิ นาม เอวํมหานุภาโว ขยํ คโต’’ติ เอวํ ปวตฺตา ปน กมฺมฏฺฐานภาเว ติฏฺฐติ. โจเรสุปิ ‘‘มูลเทโว เอวํมหานุภาโว, เมฆเทโว เอวํมหานุภาโว’’ติ เตสํ กมฺมํ ปฏิจฺจ ‘‘อโห สูรา’’ติ เคหสิตกถาว ติรจฺฉานกถา. ยุทฺเธสุปิ ภารตยุทฺธาทีสุ ‘‘อสุเกน อสุโก เอวํ มาริโต เอวํ วิทฺโธ’’ติ กมฺมสฺสาทวเสเนว กถา ติรจฺฉานกถา, ‘‘เตปิ นาม ขยํ คตา’’ติ เอวํ ปวตฺตา ปน สพฺพตฺถ กมฺมฏฺฐานเมว โหติ. อปิจ อนฺนาทีสุ ‘‘เอวํ วณฺณวนฺตํ รสวนฺตํ ผสฺสสมฺปนฺนํ ขาทิมฺห ภุญฺชิมฺห ปิวิมฺห ปริภุญฺชิมฺหา’’ติ กามรสสฺสาทวเสน กเถตุํ น วฏฺฏติ, สาตฺถกํ ปน กตฺวา ‘‘ปุพฺเพ เอวํ วณฺณาทิสมฺปนฺนํ อนฺนํ ปานํ วตฺถํ ยานํ มาลํ คนฺธํ สีลวนฺตานํ อทมฺห, เจติยํ ปูชิมฺหา’’ติ กเถตุํ วฏฺฏติ.

69-70. In the ninth [sutta], 'animal talk' (`tiracchānakathaṃ`) is talk that is contrary to the paths to heaven and liberation because it is not conducive to release. In this context, talk concerning a king—such as, 'Mahāsammata, Mandhātā, and Dhammāsoka were of such great power'—is 'royal talk.' This same principle applies to talk about thieves and so on. Among these, talk based on household life, such as, 'Such-and-such a king is handsome and pleasing to see,' is 'animal talk.' However, a reflection that proceeds thus, 'Even one of such great power has come to destruction,' stands as a basis for meditation. Regarding thieves, too, talk based on household life, such as, 'Mūladeva was of such great power, Meghadeva was of such great power,' and in reference to their deeds, 'Ah, how brave!' is 'animal talk.' In talk about battles, too, such as the Bhārata war, talk that proceeds from enjoyment of the action, such as, 'So-and-so was killed by so-and-so in this way; he was struck in that way,' is 'animal talk.' But a reflection that proceeds thus, 'They, too, have come to destruction,' serves as a basis for meditation in all cases. Furthermore, concerning food and so on, it is not proper to speak from sensual enjoyment, saying, 'We ate, consumed, drank, and used food of such color, taste, and pleasant touch.' Rather, making it meaningful, it is proper to say, 'In the past, we gave food, drink, clothing, vehicles, garlands, and perfumes of such fine quality to the virtuous, and we made offerings to the cetiya.'

ญาติกถาทีสุปิ ‘‘อมฺหากํ ญาตกา สูรา สมตฺถา’’ติ วา ‘‘ปุพฺเพ มยํ เอวํ วิจิตฺเรหิ ยาเนหิ วิจริมฺหา’’ติ วา อสฺสาทวเสน วตฺตุํ น วฏฺฏติ[Pg.319], สาตฺถกํ ปน กตฺวา ‘‘เตปิ โน ญาตกา ขยํ คตา’’ติ วา ‘‘ปุพฺเพ มยํ เอวรูปา อุปาหนา สงฺฆสฺส อทมฺหา’’ติ วา กเถตพฺพํ. คามกถาปิ สุนิวิฏฺฐทุนฺนิวิฏฺฐสุภิกฺขทุพฺภิกฺขาทิวเสน วา ‘‘อสุกคามวาสิโน สูรา สมตฺถา’’ติ วา เอวํ อสฺสาทวเสเนว น วฏฺฏติ, สาตฺถกํ ปน กตฺวา ‘‘สทฺธา ปสนฺนา’’ติ วา ‘‘ขยวยํ คตา’’ติ วา วตฺตุํ วฏฺฏติ. นิคมนครชนปทกถาสุปิ เอเสว นโย.

In talk about relatives and so on, it is not proper to speak with delight, saying, “Our relatives are brave and capable,” or “In the past, we traveled in such splendid vehicles.” Instead, making it meaningful, one should speak thus: “Those relatives of ours have passed away,” or “In the past, we gave such footwear to the Saṅgha.” Similarly, in village talk, it is not proper to speak with delight about whether a village is well-established or poorly-established, experiencing good harvests or bad harvests, and so forth, or to say, “The residents of such-and-such village are brave and capable.” Instead, making it meaningful, one should speak thus: “They have faith and are confident,” or “They have come to ruin and destruction.” The same principle applies to discussions about market towns, cities, and districts.

อิตฺถิกถาปิ วณฺณสณฺฐานาทีนิ ปฏิจฺจ อสฺสาทวเสน น วฏฺฏติ, ‘‘สทฺธา ปสนฺนา ขยํ คตา’’ติ เอวเมว วฏฺฏติ. สูรกถาปิ ‘‘นนฺทิมิตฺโต นาม โยโธ สูโร อโหสี’’ติ อสฺสาทวเสเนว น วฏฺฏติ, ‘‘สทฺโธ อโหสิ ขยํ คโต’’ติ เอวเมว วฏฺฏติ. สุรากถนฺติ ปาฬิยํ ปน อเนกวิธํ มชฺชกถํ อสฺสาทวเสน กเถตุํ น วฏฺฏติ, อาทีนววเสเนว วตฺตุํ วฏฺฏติ. วิสิขากถาปิ ‘‘อสุกวิสิขา สุนิวิฏฺฐา ทุนฺนิวิฏฺฐา สูรา สมตฺถา’’ติ อสฺสาทวเสเนว น วฏฺฏติ, ‘‘สทฺธา ปสนฺนา ขยํ คตา’’ติ วฏฺฏติ. กุมฺภฏฺฐานกถา นาม กูฏฏฺฐานกถา อุทกติตฺถกถา วุจฺจติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๗; ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒๒๓; สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๕.๑๐๘๐). กุมฺภทาสิกถา วา. สาปิ ‘‘ปาสาทิกา นจฺจิตุํ คายิตุํ เฉกา’’ติ อสฺสาทวเสน น วฏฺฏติ, ‘‘สทฺธา ปสนฺนา’’ติอาทินา นเยเนว วฏฺฏติ.

Regarding talk about women, it is not proper to speak with delight in dependence on their beauty, form, and so on; it is only proper to speak thus: 'She had faith, was confident, and has passed away.' Regarding talk about heroes, too, it is not proper to speak with delight, saying, 'The warrior named Nandimitta was a hero'; it is only proper to speak thus: 'He was faithful and has passed away.' Regarding the Pāḷi term `surākathaṃ` (talk about liquor), it is not proper to speak about various kinds of intoxicating drinks with delight; it is proper to speak only in terms of their dangers. Regarding talk about streets, too, it is not proper to speak with delight, saying, 'Such-and-such a street is well-laid out or poorly-laid out; its people are brave and capable'; it is proper to say: 'They had faith, were confident, and have passed away.' 'Talk about a water-pot place' (`kumbhaṭṭhānakathā`) is said to be talk about a potter's place (`kūṭaṭṭhānakathā`) or talk about a watering place (`udakatitthakathā`). Or it is talk about a water-carrying slave girl (`kumbhadāsikathā`). Regarding her, too, it is not proper to speak with delight, saying, 'She is charming and skilled in dancing and singing'; it is proper to speak only according to the principle, 'She had faith, was confident,' and so on.

ปุพฺพเปตกถา นาม อตีตญาติกถา. ตตฺถ วตฺตมานญาติกถาสทิโสว วินิจฺฉโย. นานตฺตกถา นาม ปุริมปจฺฉิมกถาวิมุตฺตา อวเสสา นานาสภาวา ติรจฺฉานกถา. โลกกฺขายิกา นาม ‘‘อยํ โลโก เกน นิมฺมิโต? อสุเกน นาม นิมฺมิโต. กาโก เสโต อฏฺฐีนํ เสตตฺตา, พลากา รตฺตา โลหิตสฺส รตฺตตฺตา’’ติเอวมาทิกา โลกายตวิตณฺฑสลฺลาปกถา. สมุทฺทกฺขายิกา นาม กสฺมา สมุทฺโท สาคโรติ. สาครเทเวน ขตตฺตา สาคโร, ขโต เมติ หตฺถมุทฺทาย นิเวทิตตฺตา สมุทฺโทติเอวมาทิกา นิรตฺถกา สมุทฺทกฺขายนกถา. ภโวติ วุทฺธิ, อภโวติ หานิ. อิติ ภโว อิติ อภโวติ ยํ วา ตํ วา นิรตฺถกการณํ วตฺวา ปวตฺติตกถา อิติภวาภวกถา นาม.

“Talk about former departed ones” (pubbapetakathā) is talk concerning relatives who have passed away. In this matter, the decision is similar to that for talk concerning living relatives. “Miscellaneous talk” (nānattakathā) is the remaining animal talk of various natures, which is separate from talk of the past and future. “Cosmological talk” (lokakkhāyikā) is talk that speaks the words found in the Lokāyata and Vitaṇḍa treatises, such as: “By whom was this world created? It was created by so-and-so. A crow is white because of the whiteness of its bones; a heron is red because of the redness of its blood.” “Ocean talk” (samuddakkhāyikā) is useless talk proclaiming about the ocean, such as when asked, “Why is the ocean called ‘sāgara’?” answering, “It is called ‘sāgara’ because it was dug by King Sāgara,” and “It is called ‘samudda’ because it was made known by a hand gesture saying, ‘It was dug by me.’” ‘Bhava’ is growth; ‘abhava’ is decline. Talk that is made to proceed after stating some useless reason or other, saying, “Thus it is growth,” “Thus it is decline,” is called “talk about this growth and decline” (itibhavābhavakathā).

เตชสา เตชนฺติ อตฺตโน เตชสา เตสํ เตชํ. ปริยาทิเยยฺยาถาติ เขเปตฺวา คเหตฺวา อภิภเวยฺยาถ. ตตฺริทํ วตฺถุ – เอโก ปิณฺฑปาติโก [Pg.320] มหาเถรํ ปุจฺฉิ – ‘‘ภนฺเต, เตชสา เตชํ ปริยาทิยมานา ภิกฺขู กึ กโรนฺตี’’ติ. เถโร อาห – อาวุโส, กิญฺจิเทว อาตเป ฐเปตฺวา ยถา ฉายา เหฏฺฐา น โอตรติ, อุทฺธํเยว คจฺฉติ ตถา กโรนฺติ. ทสเม ปาสํสานิ ฐานานีติ ปสํสาวหานิ การณานิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

“Tejasā tejaṃ” means: with one's own radiance, the radiance of those. “Pariyādiyeyyātha” means: having exhausted it, having taken it, you should overpower it. Herein, this is the story: A certain monk who undertook the ascetic practice of alms-food gathering asked a great elder, “Venerable sir, what do monks do who are exhausting the radiance of others with their own radiance?” The elder said, “Friend, having placed some object in the sun, they act in such a way that its shadow does not descend below but goes only upward.” In the tenth sutta, “pāsaṃsāni ṭhānāni” means causes that bring praise. The rest has an obvious meaning everywhere.

ยมกวคฺโค ทุติโย.

The Yamaka Chapter, the Second.

(๘) ๓. อากงฺขวคฺโค

3. The Ākaṅkha Chapter

๑. อากงฺขสุตฺตวณฺณนา

1. Commentary on the Ākaṅkha Sutta

๗๑. ตติยสฺส ปฐเม สมฺปนฺนสีลาติ ปริปุณฺณสีลา, สีลสมงฺคิโน วา หุตฺวาติ อตฺโถ. ตตฺถ ทฺวีหิ การเณหิ สมฺปนฺนสีลตา โหติ สีลวิปตฺติยา จ อาทีนวทสฺสเนน, สีลสมฺปตฺติยา จ อานิสํสทสฺสเนน. ตทุภยมฺปิ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๙, ๒๑) วิตฺถาริตํ. ตตฺถ ‘‘สมฺปนฺนสีลา’’ติ เอตฺตาวตา กิร ภควา จตุปาริสุทฺธิสีลํ อุทฺทิสิตฺวา ‘‘ปาติโมกฺขสํวรสํวุตา’’ติ อิมินา ตตฺถ เชฏฺฐกสีลํ วิตฺถาเรตฺวา ทสฺเสสีติ ทีปวิหารวาสี สุมนตฺเถโร อาห. อนฺเตวาสิโก ปนสฺส เตปิฏกจูฬนาคตฺเถโร อาห – อุภยตฺถปิ ปาติโมกฺขสํวโรว ภควตา วุตฺโต. ปาติโมกฺขสํวโรเยว หิ สีลํ, อิตรานิ ปน ตีณิ สีลนฺติ วุตฺตฏฺฐานํ อตฺถีติ อนนุชานนฺโต วตฺวา อาห – อินฺทฺริยสํวโร นาม ฉทฺวารารกฺขามตฺตกเมว, อาชีวปาริสุทฺธิ ธมฺเมน สเมน ปจฺจยุปฺปตฺติมตฺตกํ, ปจฺจยสนฺนิสฺสิตํ ปฏิลทฺธปจฺจเย อิทมตฺถนฺติ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปริภุญฺชนมตฺตกํ. นิปฺปริยาเยน ปาติโมกฺขสํวโรว สีลํ. ยสฺส โส ภินฺโน, อยํ สีสจฺฉินฺโน วิย ปุริโส หตฺถปาเท เสสานิ รกฺขิสฺสตีติ น วตฺตพฺโพ. ยสฺส ปน โส อโรโค, อยํ อจฺฉินฺนสีโส วิย ปุริโส ชีวิตํ เสสานิ ปุน ปากติกานิ กาตุํ สกฺโกติ. ตสฺมา ‘‘สมฺปนฺนสีลา’’ติ อิมินา ปาติโมกฺขสํวรํ อุทฺทิสิตฺวา ‘‘สมฺปนฺนปาติโมกฺขา’’ติ ตสฺเสว เววจนํ วตฺวา ตํ วิตฺถาเรตฺวา ทสฺเสนฺโต ปาติโมกฺขสํวรสํวุตาติอาทิมาห. ตตฺถ ปาติโมกฺขสํวรสํวุตฺตาติอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว. อากงฺเขยฺย เจติ [Pg.321] อิทํ กสฺมา อารทฺธนฺติ? สีลานิสํสทสฺสนตฺถํ. สเจปิ อจิรปพฺพชิตานํ วา ทุปฺปญฺญานํ วา เอวมสฺส ‘‘ภควา ‘สีลํ ปูเรถ สีลํ ปูเรถา’ติ วทติ, โก นุ โข สีลปูรเณ อานิสํโส, โก วิเสโส, กา วฑฺฒี’’ติ เตสํ ทส อานิสํเส ทสฺเสตุํ เอวมาห – ‘‘อปฺเปว นาม เอตํ สพฺรหฺมจารีนํ ปิยมนาปตาทิอาสวกฺขยปริโยสานํ อานิสํสํ สุตฺวาปิ สีลํ ปริปูเรยฺยุ’’นฺติ.

1. In the first sutta of the third chapter, `sampannasīlā` means having perfected virtue, or in other words, having become endowed with virtue. Herein, the perfection of virtue occurs for two reasons: by seeing the danger in the corruption of virtue and by seeing the benefit in the perfection of virtue. Both of these are elaborated upon in the Visuddhimagga. Here, it is said that by the phrase “endowed with virtue,” the Blessed One indicated the fourfold purification virtue, and by “restrained by the Pātimokkha restraint,” he elaborated upon and showed the principal virtue therein; thus said the Elder Sumata, a resident of Dīpavihāra. But his resident pupil, the Elder Tepiṭaka Cūḷanāga, said: “In both places, only the Pātimokkha restraint was spoken of by the Blessed One. For the Pātimokkha restraint alone is virtue.” Not accepting that there is any place where the other three are taught as ‘virtue,’ he said: “Sense restraint is merely the guarding of the six doors; purity of livelihood is merely the production of requisites righteously and properly; virtue concerning requisites is merely using the obtained requisites after reflecting, ‘This is for this purpose.’ Unconditionally, the Pātimokkha restraint alone is virtue. For whom that is broken, it cannot be said of this person that he will guard his hands, feet, and the remaining virtues, just like a man with his head cut off. But for whom that is unimpaired, this person is able to make his life and the remaining virtues normal again, just like a man whose head is not cut off. Therefore, by ‘endowed with virtue,’ having indicated the Pātimokkha restraint, and by ‘perfect in the Pātimokkha,’ having spoken a synonym for that very thing, and wishing to show it by elaborating, he said ‘restrained by the Pātimokkha restraint,’ etc.” Herein, the meaning of ‘restrained by the Pātimokkha restraint,’ etc., is as has been stated. Why was “And if one should wish” begun? For the purpose of showing the benefits of virtue. If it should occur to the newly ordained or to those of little wisdom, “The Blessed One says, ‘Fulfill virtue, fulfill virtue!’ But what indeed is the benefit in fulfilling virtue? What is the distinction? What is the growth?”—it was to show them the ten benefits that he spoke thus: “Perhaps, having heard this benefit—which begins with being dear and agreeable to one's companions in the holy life and culminates in the destruction of the taints—they might indeed fulfill virtue.”

ตตฺถ อากงฺเขยฺย เจติ ยทิ อิจฺเฉยฺย. ปิโย จสฺสนฺติ ปิยจกฺขูหิ สมฺปสฺสิตพฺโพ, สิเนหุปฺปตฺติยา ปทฏฺฐานภูโต ภเวยฺยํ. มนาโปติ เตสํ มนวฑฺฒนโก, เตสํ วา มเนน ปตฺตพฺโพ, เมตฺตจิตฺเตน ผริตพฺโพติ อตฺโถ. ครูติ เตสํ ครุฏฺฐานิโย ปาสาณจฺฉตฺตสทิโส. ภาวนีโยติ ‘‘อทฺธายมายสฺมา ชานํ ชานาติ ปสฺสํ ปสฺสตี’’ติ เอวํ สมฺภาวนีโย. สีเลสฺเววสฺส ปริปูรการีติ จตุปาริสุทฺธิสีเลสุเยว ปริปูรการี อสฺส, อนูเนน อากาเรน สมนฺนาคโต ภเวยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. อชฺฌตฺตํ เจโตสมถมนุยุตฺโตติ อตฺตโน จิตฺตสมเถ ยุตฺโต. อนิรากตชฺฌาโนติ พหิ อนีหฏชฺฌาโน, อวินาสิตชฺฌาโน วา. วิปสฺสนายาติ สตฺตวิธาย อนุปสฺสนาย. พฺรูเหตา สุญฺญาคารานนฺติ วฑฺเฒตา สุญฺญาคารานํ. เอตฺถ จ สมถวิปสฺสนาวเสน กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา รตฺตินฺทิวํ สุญฺญาคารํ ปวิสิตฺวา นิสีทมาโน ภิกฺขุ ‘‘พฺรูเหตา สุญฺญาคาราน’’นฺติ เวทิตพฺโพ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน อิจฺฉนฺเตน มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๖๔ อาทโย) อากงฺเขยฺยสุตฺตวณฺณนาย โอโลเกตพฺโพ.

Therein, `ākaṅkheyya ce` means “if one should wish.” `Piyo c'assaṃ ti` means: “I should be one to be well looked upon with loving eyes; I should become a proximate cause for the arising of affection.” `Manāpo` means one who increases their joy, or in other words, one who is to be attained by their mind, to be pervaded by a mind of loving-kindness. `Garū` means one who stands in a position of respect for them, like a stone umbrella. `Bhāvanīyo` means one who is to be esteemed thus: “Surely, this venerable one knows what is to be known and sees what is to be seen.” `Sīlesvevassa paripūrakārī` means: he should be one who fulfills only the fourfold purification virtues; it is said that he should be endowed with them in a manner that is not deficient. `Ajjhattaṃ cetosamathamanuyutto` means yoked to the calming of one's own mind. `Anirākatajjhāno` means one whose jhāna is not brought outside, or one whose jhāna is not destroyed. `Vipassanāya` means by the seven kinds of contemplation. `Brūhetā suññāgārānaṃ` means an augmenter of empty dwellings. And here, a monk who, having taken up a meditation subject by way of serenity and insight, enters an empty dwelling day and night and sits, is to be known as “an augmenter of empty dwellings.” This is the summary here; but for the detailed explanation, one who wishes should look at the commentary on the Ākaṅkheyya Sutta in the Majjhima Nikāya Aṭṭhakathā.

ลาภีติ เอตฺถ น ภควา ลาภนิมิตฺตํ สีลาทิปริปูรณํ กเถติ. ภควา หิ ‘‘ฆาเสสนํ ฉินฺนกโถ, น วาจํ ปยุตํ ภเณ’’ติ (สุ. นิ. ๗๑๖) เอวํ สาวเก โอวทติ. โส กถํ ลาภนิมิตฺตํ สีลาทิปริปูรณํ กเถยฺย. ปุคฺคลชฺฌาสยวเสน ปเนตํ วุตฺตํ. เยสญฺหิ เอวํ อชฺฌาสโย ภเวยฺย ‘‘สเจ มยํ จตูหิ ปจฺจเยหิ น กิลเมยฺยาม, สีลานิ ปริปูเรตุํ สกฺกุเณยฺยามา’’ติ, เตสํ อชฺฌาสยวเสเนวมาห. อปิจ สรสานิสํโส เอส สีลสฺส ยทิทํ จตฺตาโร ปจฺจยา นาม. ตถา หิ ปณฺฑิตมนุสฺสา โกฏฺฐาทีสุ ฐปิตํ นีหริตฺวา อตฺตนาปิ อปริภุญฺชิตฺวา สีลวนฺตานํ เทนฺตีติ สีลสฺส สรสานิสํสทสฺสนตฺถมฺเปตํ วุตฺตํ.

Herein, with the word `Lābhī`, the Blessed One does not teach the perfecting of virtue and so forth for the sake of gain. For the Blessed One advises his disciples thus: 'Being one with talk cut off, one should not speak speech connected with seeking food' (Su. Ni. 716). How then could he teach the perfecting of virtue and so forth for the sake of gain? But this was said in accordance with the inclination of individuals. For there are those whose inclination might be thus: 'If we were not troubled by the four requisites, we would be able to perfect our virtues.' It is in accordance with their inclination that he spoke thus. Moreover, these four requisites are a tangible benefit of virtue. For thus, wise people, having taken out what is stored in granaries and so forth, and without consuming it themselves, give to the virtuous. Thus, this was also said to show the tangible benefit of virtue.

ตติยวาเร [Pg.322] เยสาหนฺติ เยสํ อหํ. เตสํ เต การาติ เตสํ เทวานํ วา มนุสฺสานํ วา เต มยิ กตา ปจฺจยทานการา. มหปฺผลา โหนฺตุ มหานิสํสาติ โลกิยสุเขน ผลภูเตน มหปฺผลา, โลกุตฺตเรน มหานิสํสา. อุภยํ วา เอตํ เอกตฺถเมว. สีลาทิคุณยุตฺตสฺส หิ กฏจฺฉุภิกฺขาปิ ปญฺจรตนมตฺตาย ภูมิยา ปณฺณสาลาปิ กตฺวา ทินฺนา อเนกานิ กปฺปสหสฺสานิ ทุคฺคติวินิปาตโต รกฺขติ, ปริโยสาเน จ อมตาย ธาตุยา ปรินิพฺพานสฺส ปจฺจโย โหติ. ‘‘ขีโรทนํ อหมทาสิ’’นฺติอาทีนิ (วิ. ว. ๔๑๓) เจตฺถ วตฺถูนิ. สกลเมว วา เปตวตฺถุ วิมานวตฺถุ จ สาธกํ.

In the third repetition, `yesāhaṃ` is `yesaṃ ahaṃ`. `Tesaṃ te kārā` means: those acts of giving the requisites done to me by those devas or humans. `Mahapphalā hontu mahānisaṃsā` means: greatly fruitful through worldly happiness which is the fruit, and of great benefit through the supramundane. Or both of these have one and the same meaning. For, to one endowed with virtues such as morality, even a ladleful of almsfood given, or a leaf-hut built on a piece of land measuring five cubits and given, protects from falling into a bad destination for many thousands of aeons, and in the end becomes a condition for the final extinguishment by means of the deathless element. Herein, 'I gave milk-rice,' and so forth (Vi. Va. 413) are the examples. Or, the entire Petavatthu and Vimānavatthu are the proof.

จตุตฺถวาเร เปตาติ เปจฺจภวํ คตา. ญาตีติ สสฺสุสสุรปกฺขิกา. สาโลหิตาติ เอกโลหิตพทฺธา ปิติปิตามหาทโย. กาลงฺกตาติ มตา. เตสํ ตนฺติ เตสํ ตํ มยิ ปสนฺนจิตฺตํ, ตํ วา ปสนฺเนน จิตฺเตน อนุสฺสรณํ. ยสฺส หิ ภิกฺขุโน กาลกโต ปิตา วา มาตา วา ‘‘อมฺหากํ ญาตกตฺเถโร สีลวา กลฺยาณธมฺโม’’ติ ปสนฺนจิตฺโต หุตฺวา ตํ ภิกฺขุํ อนุสฺสรติ, ตสฺส โส จิตฺตปฺปสาโทปิ ตํ อนุสฺสรณมตฺตมฺปิ มหปฺผลํ มหานิสํสเมว โหติ.

In the fourth repetition, `petā` means those who have gone to the next world. `Ñātī` means those on the side of the mother-in-law and father-in-law. `Sālohitā` means those bound by the same blood, such as father, grandfather, and so on. `Kālaṅkatā` means dead. `Tesaṃ taṃ` means their pleased mind towards me, or that recollection with a pleased mind. For if a monk's deceased father or mother recollects that monk, having become pleased in mind thinking, 'Our kinsman, the elder, is virtuous, of noble character,' then for that deceased person, that very confidence of mind and even the mere recollection are of great fruit and great benefit indeed.

อรติรติสโหติ เนกฺขมฺมปฏิปตฺติยา อรติยา กามคุเณสุ รติยา จ สโห อภิภวิตา อชฺโฌตฺถริตา. ภยเภรวสโหติ เอตฺถ ภยํ จิตฺตุตฺราโสปิ อารมฺมณมฺปิ, เภรวํ อารมฺมณเมว.

`Aratiratisaho` means one who endures, overcomes, and overwhelms both discontent with the practice of renunciation and delight in sensual pleasures. Herein, regarding `bhayabheravasaho`: `bhaya` is both terror of the mind and its object; `bherava` is the object alone.

๒. กณฺฏกสุตฺตวณฺณนา

2. Commentary on the Kaṇṭaka Sutta

๗๒. ทุติเย อภิญฺญาเตหีติ คคนมชฺเฌ ปุณฺณจนฺโท วิย สูริโย วิย ญาเตหิ ปากเฏหิ. ปรปุรายาติ ปรํ วุจฺจติ ปจฺฉิมภาโค, ปุราติ ปุริมภาโค, ปุรโต ธาวนฺเตน ปจฺฉโต อนุพนฺธนฺเตน จ มหาปริวาเรนาติ อตฺโถ. กณฺฏโกติ วิชฺฌนฏฺเฐน กณฺฏโก. วิสูกทสฺสนนฺติ วิสูกภูตํ ทสฺสนํ. มาตุคามูปจาโรติ มาตุคามสฺส สมีปจาริตา.

2. In the Second Sutta, `abhiññātehi` means known, manifest, like the full moon in the middle of the sky and like the sun. As for `parapurāya`, `paraṃ` is said to be the latter part, and `purā` is the former part; the meaning is: with a large retinue running in front and following behind. `Kaṇṭako` is a thorn in the sense of piercing. `Visūkadassanaṃ` means a contrary view that has become a thorn. `Mātugāmūpacāro` means the state of frequenting the vicinity of a woman.

๓-๔. อิฏฺฐธมฺมสุตฺตาทิวณฺณนา

3-4. Commentary on the Iṭṭhadhamma Sutta and Others

๗๓-๗๔. ตติเย [Pg.323] วณฺโณติ สรีรวณฺโณ. ธมฺมาติ นว โลกุตฺตรธมฺมา. จตุตฺเถ อริยายาติ อโปถุชฺชนิกาย, สีลาทีหิ มิสฺสกตฺตา เอวํ วุตฺตํ. สาราทายี จ โหติ วรทายีติ สารสฺส จ วรสฺส จ อาทายโก โหติ. โย กายสฺส สาโร, ยญฺจสฺส วรํ, ตํ คณฺหาตีติ อตฺโถ.

72. In the Third Sutta, `vaṇṇo` is the complexion of the body. `Dhammā` are the nine supramundane Dhammas. In the Fourth Sutta, `ariyāya` means not belonging to ordinary people; it is said thus because of being mixed with morality and other virtues. `Sārādāyī ca hoti varadāyī` means one who takes what is excellent and what is desirable. The meaning is: whatever excellent quality there is for that noble person, and whatever desirable quality there is, that he takes.

๕. มิคสาลาสุตฺตวณฺณนา

5. Commentary on the Migasālā Sutta

๗๕. ปญฺจมสฺส อาทิมฺหิ ตาว ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ฉกฺกนิปาเต วุตฺตเมว. ทุสฺสีโล โหตีติอาทีสุ ปน ทุสฺสีโลติ นิสฺสีโล. เจโตวิมุตฺตินฺติ ผลสมาธึ. ปญฺญาวิมุตฺตินฺติ ผลญาณํ. นปฺปชานาตีติ อุคฺคหปริปุจฺฉาวเสน น ชานาติ. ทุสฺสีลฺยํ อปริเสสํ นิรุชฺฌตีติ เอตฺถ ปญฺจ ทุสฺสีลฺยานิ ตาว โสตาปตฺติมคฺเคน ปหียนฺติ, ทส อรหตฺตมคฺเคน. ผลกฺขเณ ตานิ ปหีนานิ นาม โหนฺติ. ผลกฺขณํ สนฺธาย อิธ ‘‘นิรุชฺฌตี’’ติ วุตฺตํ. ปุถุชฺชนสฺส สีลํ ปญฺจหิ การเณหิ ภิชฺชติ ปาราชิกาปชฺชเนน สิกฺขาปจฺจกฺขาเนน ติตฺถิยปกฺขนฺทเนน อรหตฺเตน มรเณนาติ. ตตฺถ ปุริมา ตโย ภาวนาปริหานาย สํวตฺตนฺติ, จตุตฺโถ วฑฺฒิยา, ปญฺจโม เนว หานาย น วฑฺฒิยา. กถํ ปเนตํ อรหตฺเตน สีลํ ภิชฺชตีติ? ปุถุชฺชนสฺส หิ สีลํ อจฺจนฺตกุสลเมว โหติ, อรหตฺตมคฺโค จ กุสลากุสลกมฺมกฺขยาย สํวตฺตตีติ เอวํ เตน ตํ ภิชฺชติ. สวเนนปิ อกตํ โหตีติ โสตพฺพยุตฺตกํ อสฺสุตํ โหติ. พาหุสจฺเจนปิ อกตํ โหตีติ เอตฺถ พาหุสจฺจนฺติ วีริยํ. วีริเยน กตฺตพฺพยุตฺตกํ อกตํ โหติ, ตสฺส อกตตฺตา สคฺคโตปิ มคฺคโตปิ ปริหายติ. ทิฏฺฐิยาปิ อปฺปฏิวิทฺธํ โหตีติ ทิฏฺฐิยา ปฏิวิชฺฌิตพฺพํ อปฺปฏิวิทฺธํ โหติ อปจฺจกฺขกตํ. สามยิกมฺปิ วิมุตฺตึ น ลภตีติ กาลานุกาลํ ธมฺมสฺสวนํ นิสฺสาย ปีติปาโมชฺชํ น ลภติ. หานาย ปเรตีติ หานาย ปวตฺตติ.

75. Regarding the beginning of the fifth sutta, what should be said has already been stated in the Book of the Sixes. In passages such as dussīlo hoti ('he is immoral'), dussīlo means without virtue (nissīlo). Cetovimuttiṃ ('liberation of mind') means the concentration of fruition. Paññāvimuttiṃ ('liberation by wisdom') means the knowledge of fruition. Nappajānāti ('he does not understand') means he does not know by way of study and inquiry. Regarding the passage dussīlyaṃ aparisesaṃ nirujjhati ('immorality ceases without remainder'), here, five kinds of immorality are abandoned by the path of stream-entry, and ten by the path of arahantship. At the moment of fruition, they are said to be abandoned. With reference to the moment of fruition, it is said here, 'ceases'. The virtue of an ordinary person is broken for five reasons: by committing a pārājika offense, by renouncing the training, by going over to the heretics, by attaining arahantship, and by death. Among these, the first three lead to a decline in development, the fourth leads to growth, and the fifth leads neither to decline nor to growth. But how is virtue broken by attaining arahantship? The virtue of an ordinary person is purely wholesome, and the path of arahantship leads to the exhaustion of wholesome and unwholesome kamma; thus it is broken by it. Savanenapi akataṃ hoti ('it is not accomplished even by hearing') means what is fit to be heard remains unheard. Regarding bāhusaccenapi akataṃ hoti ('it is not accomplished even by great learning'), here bāhusaccaṃ ('great learning') means effort. What is fit to be done through effort remains undone; because it is undone, he falls away from heaven and from the path. Diṭṭhiyāpi appaṭividdhaṃ hoti ('it is not penetrated even by wisdom') means what should be penetrated by wisdom remains unpenetrated, not directly experienced. Sāmayikampi vimuttiṃ na labhati ('he does not attain even temporary liberation') means he does not obtain joy and gladness by relying on listening to the Dhamma from time to time. Hānāya paretīti hānāya pavattati ('he is bound for decline' means he proceeds toward decline).

ยถาภูตํ ปชานาตีติ ‘‘โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา ปญฺจวิธํ ทุสฺสีลฺยํ อปริเสสํ นิรุชฺฌตี’’ติ อุคฺคหปริปุจฺฉาวเสน ชานาติ. ตสฺส สวเนนปิ กตํ โหตีติ โสตพฺพยุตฺตกํ สุตํ โหติ. พาหุสจฺเจนปิ กตํ โหตีติ [Pg.324] วีริเยน กตฺตพฺพยุตฺตกํ อนฺตมโส ทุพฺพลวิปสฺสนามตฺตกมฺปิ กตํ โหติ. ทิฏฺฐิยาปิ สุปฺปฏิวิทฺธํ โหตีติ อนฺตมโส โลกิยปญฺญายปิ ปจฺจยปฏิเวโธ กโต โหติ. อิมสฺส หิ ปุคฺคลสฺส ปญฺญา สีลํ ปริโธวติ, โส ปญฺญาปริโธเตน วิเสสํ ปาปุณาติ.

He understands things as they really are: he knows by way of study and inquiry that 'having attained the fruit of stream-entry, the five kinds of immorality cease without remainder.' For him, it is accomplished even by hearing, meaning what is fit to be heard has been heard. It is accomplished even by great learning, meaning what is fit to be done by effort—at least a mere weak insight—has been done. It is well-penetrated even by wisdom, meaning at least the penetration of conditions has been done even with mundane wisdom. Indeed, for this person, wisdom cleanses virtue, and through virtue cleansed by wisdom, he attains distinction.

ปมาณิกาติ ปุคฺคเลสุ ปมาณคฺคาหกา. ปมิณนฺตีติ ปเมตุํ ตุเลตุํ อรหนฺติ. เอโก หีโนติ เอโก คุเณหิ หีโน. ปณีโตติ เอโก คุเณหิ ปณีโต อุตฺตโม. ตํ หีติ ตํ ปมาณกรณํ. อภิกฺกนฺตตโรติ สุนฺทรตโร. ปณีตตโรติ อุตฺตมตโร. ธมฺมโสโต นิพฺพหตีติ สูรํ หุตฺวา ปวตฺตมานํ วิปสฺสนาญาณํ นิพฺพหติ, อริยภูมึ ปาเปติ. ตทนฺตรํ โก ชาเนยฺยาติ ตํ เอวํ การณํ โก ชาเนยฺย. สีลวา โหตีติ โลกิยสีเลน สีลวา โหติ. ยตฺถสฺส ตํ สีลนฺติ อรหตฺตวิมุตฺตึ ปตฺวา สีลํ อปริเสสมฺปิ นิรุชฺฌติ นาม, ตตฺถ ยุตฺติ วุตฺตาเยว. อิโต ปเรสุ ทฺวีสุ องฺเคสุ อนาคามิผลํ วิมุตฺติ นาม, ปญฺจเม อรหตฺตเมว. เสสเมตฺถ วุตฺตนยานุสาเรเนว เวทิตพฺพํ. ฉฏฺฐํ อุตฺตานตฺถเมว.

Pamāṇikā means those who take the measure of individuals. Pamiṇanti means they are fit to measure or to weigh. Eko hīno means one is inferior in qualities. Paṇīto means one is superior, excellent in qualities. Taṃ hi means that act of measuring. Abhikkantataro means more beautiful. Paṇītataroti means more excellent. Dhammasoto nibbahati ('the stream of Dhamma carries one along') means the insight knowledge, arising heroically, carries one forth; it leads one to the state of the noble ones. Tadantaraṃ ko jāneyya ('who could know the difference between them?') means who could know that reason? Sīlavā hoti ('he is virtuous') means he is virtuous with mundane virtue. As for yatthassa taṃ sīlaṃ ('wherein that virtue of his...'), having attained the liberation of arahantship, virtue is said to cease even without remainder; the reasoning for this has already been stated. In the two subsequent factors, the fruit of non-returning is called 'liberation'; in the fifth, it is arahantship itself. The rest should be understood here according to the method already explained. The sixth sutta is clear in meaning.

๗. กากสุตฺตวณฺณนา

7. Commentary on the Crow Discourse

๗๗. สตฺตเม ธํสีติ คุณธํสโก. กสฺสจิ คุณํ อนาทิยิตฺวา หตฺเถนปิ คหิโต ตสฺส สีเสปิ วจฺจํ กโรติ. ปคพฺโภติ ปาคพฺภิเยน สมนฺนาคโต. ตินฺติโณติ ตินฺติณํ วุจฺจติ ตณฺหา, ตาย สมนฺนาคโต, อาสงฺกาพหุโล วา. ลุทฺโทติ ทารุโณ. อการุณิโกติ นิกฺการุณิโก. ทุพฺพโลติ อพโล อปฺปถาโม. โอรวิตาติ โอรวยุตฺโต โอรวนฺโต จรติ. เนจยิโกติ นิจยกโร.

77. In the seventh, dhaṃsī means a destroyer of virtues. Not taking anyone's virtue into account, even when caught by the hand, he defecates on that person's head. Pagabbho means possessed of boldness. Tintiṇo means that craving is called 'tamarind'; he is possessed of it, or he is full of apprehension. Luddo means harsh. Akāruṇiko means without compassion. Dubbalo means without strength, without power. Oravitā means endowed with base lamentation; he wanders about lamenting basely. Necayiko means one who makes accumulations.

๙. อาฆาตวตฺถุสุตฺตวณฺณนา

9. Commentary on the Discourse on the Grounds for Resentment

๗๙. นวเม อฏฺฐาเนติ อการเณ. สจิตฺตกปวตฺติยญฺหิ ‘‘อนตฺถํ เม อจรี’’ติอาทิ การณํ ภเวยฺย, ขาณุปหฏาทีสุ ตํ นตฺถิ. ตสฺมา ตตฺถ อาฆาโต อฏฺฐาเน อาฆาโต นาม. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

79. In the ninth, aṭṭhāne means without a cause. For in the case of an occurrence involving a being with a mind, there could be a reason such as "they have done me harm," etc., but in cases like being struck by a stump, there is no such reason. Therefore, resentment in that case is called resentment without a cause. The rest is clear in meaning throughout.

อากงฺขวคฺโค ตติโย.

The Chapter on Aspirations, the Third.

(๙) ๔. เถรวคฺโค

(9) 4. The Chapter on Elders

๑-๓. วาหนสุตฺตาทิวณฺณนา

1-3. Commentary on the Discourse on Vehicles, etc.

๘๑-๘๓. จตุตฺถสฺส [Pg.325] ปฐเม วิมริยาทีกเตนาติ กิเลสมริยาทํ ภินฺทิตฺวา วิมริยาทํ กเตน. ทุติยํ อุตฺตานตฺถเมว. ตติเย โน จ ปยิรุปาสิตาติ น อุปฏฺฐาติ.

81-83. In the first of the fourth, vimariyādīkatena means by one who has broken the boundary of defilements, having made it unbounded. The second is clear in meaning. In the third, no ca payirupāsitā means does not attend upon.

๔. พฺยากรณสุตฺตวณฺณนา

4. Commentary on the Discourse on Declarations

๘๔. จตุตฺเถ ฌายี สมาปตฺติกุสโลติ ฌาเนหิ จ สมฺปนฺโน สมาปตฺติยญฺจ เฉโก. อิรีณนฺติ ตุจฺฉภาวํ. วิจินนฺติ คุณวิจินตํ นิคฺคุณภาวํ. อถ วา อิรีณสงฺขาตํ อรญฺญํ วิจินสงฺขาตํ มหาคหนญฺจ อาปนฺโน วิย โหติ. อนยนฺติ อวฑฺฒึ. พฺยสนนฺติ วินาสํ. อนยพฺยสนนฺติ อวฑฺฒิวินาสํ. กึ นุ โขติ เกน การเณน.

84. In the fourth, jhāyī samāpattikusalo means endowed with the jhānas and skilled in the attainments. Irīṇaṃ means the state of emptiness. Vicinaṃ means the state of being undistinguished by virtues, the state of being without virtues. Alternatively, it is as if one has reached a forest called Iriṇa and a great thicket called Vicina. Anayaṃ means non-growth. Byasanaṃ means destruction. Anayabyasanaṃ means non-growth and destruction. Kiṃ nu kho means for what reason.

๕-๖. กตฺถีสุตฺตาทิวณฺณนา

5-6. Commentary on the Katthī Discourse, etc.

๘๕-๘๖. ปญฺจเม กตฺถี โหติ วิกตฺถีติ กตฺถนสีโล โหติ วิกตฺถนสีโล, วิวฏํ กตฺวา กเถติ. น สนฺตตการีติ น สตตการี. ฉฏฺเฐ อธิมานิโกติ อนธิคเต อธิคตมาเนน สมนฺนาคโต. อธิมานสจฺโจติ อธิคตมานเมว สจฺจโต วทติ.

85-86. In the fifth, katthī hoti vikatthī means one is of a nature to boast and disparage; he speaks having made it manifest. Na santatakārī means not one who acts constantly. In the sixth, adhimāniko means possessed of the conceit 'it has been attained' concerning what has not been attained. Adhimānasacco means he speaks of the very conceit 'it has been attained' as truth.

๗. นปฺปิยสุตฺตวณฺณนา

7. Commentary on the Discourse on the Unpleasant

๘๗. สตฺตเม อธิกรณิโก โหตีติ อธิกรณการโก โหติ. น ปิยตายาติ น ปิยภาวาย. น ครุตายาติ น ครุภาวาย. น สามญฺญายาติ น สมณธมฺมภาวาย. น เอกีภาวายาติ น นิรนฺตรภาวาย. ธมฺมานํ น นิสามกชาติโกติ นวนฺนํ โลกุตฺตรธมฺมานํ น นิสามนสภาโว น อุปธารณสภาโว. น ปฏิสลฺลาโนติ น ปฏิสลฺลีโน. สาเฐยฺยานีติ สฐภาโว. กูเฏยฺยานีติ กูฏภาโว. ชิมฺเหยฺยานีติ น อุชุภาวา. วงฺเกยฺยานีติ วงฺกภาวา.

87. In the seventh, adhikaraṇiko hoti means one is a maker of disputes. Na piyatāya means not for the sake of being dear. Na garutāya means not for the sake of being respected. Na sāmaññāya means not for the sake of the state of a recluse's qualities. Na ekībhāvāya means not for the sake of being without division. Dhammānaṃ na nisāmakajātiko means he is not of a nature to heed or bear in mind the nine supramundane Dhammas. Na paṭisallāno means not one who dwells in solitude. Sāṭheyyāni means the state of being deceitful. Kūṭeyyāni means the state of being fraudulent. Jimheyyāni means not the state of being straight. Vaṅkeyyāni means the state of being crooked.

๘. อกฺโกสกสุตฺตวณฺณนา

8. The Commentary on the Discourse on the Abuser

๘๘. อฏฺฐเม [Pg.326] อกฺโกสกปริภาสโก อริยูปวาที สพฺรหฺมจารินนฺติ เอตฺถ สพฺรหฺมจาริปทํ อกฺโกสกปริภาสกปเทหิ โยเชตพฺพํ ‘‘อกฺโกสโก สพฺรหฺมจารีนํ, ปริภาสโก สพฺรหฺมจารีน’’นฺติ. อริยานํ ปน คุเณ ฉินฺทิสฺสามีติ อนฺติมวตฺถุนา อุปวทนฺโต อริยูปวาที นาม โหติ. สทฺธมฺมสฺส น โวทายนฺตีติ สิกฺขาตฺตยสงฺขาตา สาสนสทฺธมฺมา อสฺส โวทานํ น คจฺฉนฺติ. โรคาตงฺกนฺติ เอตฺถ โรโคว กิจฺฉาชีวิตภาวกรเณน อาตงฺโกติ เวทิตพฺโพ.

88. In the eighth sutta, regarding 'an abuser, a reviler, a slanderer of noble ones, towards fellow practitioners,' here the term 'fellow practitioners' should be connected with the terms 'abuser' and 'reviler' as: 'an abuser of fellow practitioners, a reviler of fellow practitioners.' Furthermore, one who slanders with the ultimate matter, thinking, 'I will cut off the virtues of the noble ones,' is called 'a slanderer of noble ones.' As for 'the good Dhamma does not become pure,' this means the good Dhamma of the Teaching, designated as the threefold training, does not attain purity for him. Regarding 'disease and affliction,' here it should be understood that disease itself is an 'affliction' because it causes the state of having a difficult livelihood.

๙. โกกาลิกสุตฺตวณฺณนา

9. The Commentary on the Kokālika Sutta

๘๙. นวเม โกกาลิโก ภิกฺขุ เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ โกยํ โกกาลิโก, กสฺมา จ อุปสงฺกมิ? อยํ กิร โกกาลิกรฏฺเฐ โกกาลิกนคเร โกกาลิกเสฏฺฐิสฺส ปุตฺโต ปพฺพชิตฺวา ปิตรา การิเต วิหาเร วสติ จูฬโกกาลิโกติ นาเมน, น ปน เทวทตฺตสฺส สิสฺโส. โส หิ พฺราหฺมณปุตฺโต มหาโกกาลิโก นาม. ภควติ ปน สาวตฺถิยํ วิหรนฺเต ทฺเว อคฺคสาวกา ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ ชนปทจาริกํ จรมานา อุปกฏฺฐาย วสฺสูปนายิกาย วิเวกวาสํ วสิตุกามา เต ภิกฺขู อุยฺโยเชตฺวา อตฺตโน ปตฺตจีวรมาทาย ตสฺมึ ชนปเท ตํ นครํ ปตฺวา วิหารํ อคมึสุ. ตตฺถ เนสํ โกกาลิโก วตฺตํ อกาสิ. เตปิ เตน สทฺธึ สมฺโมทิตฺวา, ‘‘อาวุโส, มยํ อิธ เตมาสํ วสิสฺสาม, มา โน กสฺสจิ อาโรเจสี’’ติ ปฏิญฺญํ คเหตฺวา วสึสุ. วสิตฺวา ปวารณาทิวเส ปวาเรตฺวา ‘‘คจฺฉาม มยํ, อาวุโส’’ติ โกกาลิกํ อาปุจฺฉึสุ. โกกาลิโก ‘‘อชฺช, อาวุโส, เอกทิวสํ วสิตฺวา สฺเว คมิสฺสถา’’ติ วตฺวา ทุติยทิวเส นครํ ปวิสิตฺวา มนุสฺเส อามนฺเตสิ – ‘‘อาวุโส, ตุมฺเห ทฺเว อคฺคสาวเก อิธ อาคนฺตฺวา วสมาเนปิ น ชานาถ, น เต โกจิ ปจฺจเยนปิ นิมนฺเตตี’’ติ. นครวาสิโน ‘‘กหํ, ภนฺเต, เถรา, กสฺมา โน นาโรจยิตฺถา’’ติ? กึ, อาวุโส, อาโรจิเตน, กึ น ปสฺสถ ทฺเว ภิกฺขู เถราสเน นิสีทนฺเต, เอเต อคฺคสาวกาติ. เต ขิปฺปํ สนฺนิปติตฺวา สปฺปิผาณิตาทีนิ เจว จีวรทุสฺสานิ จ สํหรึสุ.

89. In the ninth sutta, regarding 'the monk Kokālika approached the Blessed One': Who is this Kokālika, and why did he approach? It is said that this was the son of the merchant Kokālika in the country of Kokālika. Having gone forth, he lived in a monastery built by his father and was known by the name Cūḷakokālika. He was not, however, the disciple of Devadatta. That one was a brahmin's son, named Mahākokālika. Now, while the Blessed One was dwelling in Sāvatthī, the two chief disciples, while wandering through the country with about five hundred monks, desired to dwell in seclusion as the rains-residence was approaching. Having sent those monks away, they took their own bowls and robes and, arriving at that city in that country, went to the monastery. There, Kokālika performed his duties for them. They too, having exchanged friendly greetings with him, took a promise from him, saying, 'Friend, we will dwell here for the three months. Do not inform anyone about us,' and so they dwelt there. Having dwelt there, on the day of the Pavāraṇā, after performing the Pavāraṇā ceremony, they took their leave of Kokālika, saying, 'Friend, we are going.' Kokālika said, 'Friends, stay for one day today and go tomorrow.' The next day, he entered the city and addressed the people: 'Friends, the two chief disciples came and dwelt here, yet you did not know. No one invited them for any requisite.' The city-dwellers asked, 'Venerable sir, where are the elders? Why did you not inform us?' 'Friends, what is the use of informing? Do you not see the two monks sitting in the elder's seat? They are the chief disciples.' They quickly gathered and collected ghee, molasses, and so on, and also cloth for robes.

โกกาลิโก [Pg.327] จินฺเตสิ – ‘‘ปรมปฺปิจฺฉา อคฺคสาวกา ปยุตฺตวาจาย อุปฺปนฺนลาภํ น สาทิยิสฺสนฺติ, อสาทิยนฺตา ‘อาวาสิกสฺส เทถา’ติ วกฺขนฺตี’’ติ ตํ ลาภํ คาหาเปตฺวา เถรานํ สนฺติกํ อคมาสิ. เถรา ทิสฺวาว ‘‘อิเม ปจฺจยา เนว อมฺหากํ, น โกกาลิกสฺส กปฺปนฺตี’’ติ ปฏิกฺขิปิตฺวา ปกฺกมึสุ. โกกาลิโก ‘‘กถญฺหิ นาม สยํ อคฺคณฺหนฺตา มยฺหมฺปิ อทาเปตฺวา ปกฺกมิสฺสนฺตี’’ติ อาฆาตํ อุปฺปาเทสิ. เตปิ ภควโต สนฺติกํ คนฺตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา ปุน อตฺตโน ปริสํ อาทาย ชนปทจาริกํ จรนฺตา อนุปุพฺเพน ตสฺมึ รฏฺเฐ ตเมว นครํ ปจฺจาคมึสุ. นาครา เถเร สญฺชานิตฺวา สห ปริกฺขาเรหิ ทานํ สชฺเชตฺวา นครมชฺเฌ มณฺฑปํ กตฺวา ทานํ อทํสุ, เถรานญฺจ ปริกฺขาเร อุปนาเมสุํ. เถรา ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิยฺยาทยึสุ. ตํ ทิสฺวา โกกาลิโก จินฺเตสิ – ‘‘อิเม ปุพฺเพ อปฺปิจฺฉา อเหสุํ, อิทานิ ปาปิจฺฉา ชาตา, ปุพฺเพปิ อปฺปิจฺฉสนฺตุฏฺฐปวิวิตฺตสทิสาว มญฺเญ’’ติ เถเร อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘อาวุโส, ตุมฺเห ปุพฺเพ อปฺปิจฺฉา วิย, อิทานิ ปน ปาปภิกฺขู ชาตตฺถา’’ติ วตฺวา ‘‘มูลฏฺฐาเนเยว เนสํ ปติฏฺฐํ ภินฺทิสฺสามี’’ติ ตรมานรูโป นิกฺขมิตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ. อยเมส โกกาลิโก, อิมินา จ การเณน อุปสงฺกมีติ เวทิตพฺโพ.

Kokālika thought: 'The chief disciples are of extremely few desires; they will not consent to a gain that has arisen through suggestive speech. Not consenting, they will say, "Give it to the resident monk."' Having had that gain brought, he went to the presence of the elders. The elders, upon seeing it, rejected it, saying, 'These requisites are not suitable for us, nor for Kokālika,' and they departed. Kokālika produced resentment, thinking, 'How is it that, not taking it themselves, they depart without even having it given to me?' They too went to the Blessed One, paid homage, and then, taking their retinue, went wandering through the country. In due course, they returned to that very city in that country. The city-dwellers, recognizing the elders, prepared alms along with requisites, and having made a pavilion in the middle of the city, they gave the alms and offered the requisites to the elders. The elders entrusted them to the Sangha of monks. Seeing this, Kokālika thought: 'Previously they were of few desires; now they have become of evil desires. I thought that previously they were of few desires, content, and like secluded persons.' Approaching the elders, he said, 'Friends, previously you were as if of few desires, but now you have become wicked monks.' Then, thinking, 'I will destroy their standing right at the source,' he left in a hurry and approached the Blessed One. This is that Kokālika, and it should be understood that he approached for this reason.

ภควา ตํ ตุริตตุริตํ อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวาว อาวชฺเชนฺโต อญฺญาสิ ‘‘อยํ อคฺคสาวเก อกฺโกสิตุกาโม อาคโต, สกฺกา นุ โข ปฏิเสเธตุ’’นฺติ. ตโต ‘‘น สกฺกา ปฏิเสเธตุํ, เถเรสุ อปรชฺฌิตฺวา อาคโต, เอกํเสน ปน ปทุมนิรเย นิพฺพตฺติสฺสตี’’ติ ทิสฺวา ‘‘สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเนปิ นาม ครหนฺตํ สุตฺวา น นิเสเธตี’’ติ วาทโมจนตฺถํ อริยูปวาทสฺส จ มหาสาวชฺชภาวทสฺสนตฺถํ มา เหวนฺติ ติกฺขตฺตุํ ปฏิเสเธสิ. ตตฺถ มา เหวนฺติ มา เอวํ อภณิ. สทฺธายิโกติ สทฺธาย อาคมกโร ปสาทาวโห, สทฺธาตพฺพวจโน วา. ปจฺจยิโกติ ปตฺติยายิตพฺพวจโน.

The Blessed One, seeing him coming very hurriedly, upon directing his mind, knew: 'This one has come wishing to abuse the chief disciples. Is it possible to prevent him?' Then, seeing, 'It is not possible to prevent him; he has come having wronged the elders, and he will definitely be reborn in the Paduma hell,' and in order to be free from the accusation that 'Having heard him reviling even Sāriputta and Moggallāna, he does not prevent him,' and also to show the great faultiness of slandering noble ones, he forbade him three times, saying, 'Do not speak thus.' Therein, 'Do not speak thus' means 'Do not say so.' 'Inspiring faith' (saddhāyika) means one who is a source of faith, who brings confidence, or one whose word is to be believed. 'Trustworthy' (paccayika) means one whose word is to be relied upon.

ปกฺกามีติ กมฺมานุภาเวน โจทิยมาโน ปกฺกามิ. โอกาสกตญฺหิ กมฺมํ น สกฺกา ปฏิพาหิตุํ. อจิรปกฺกนฺตสฺสาติ ปกฺกนฺตสฺส สโต นจิเรเนว. สพฺโพ กาโย ผุโฏ อโหสีติ เกสคฺคมตฺตมฺปิ โอกาสํ อวชฺเชตฺวา สกลสรีรํ อฏฺฐีนิ ภินฺทิตฺวา อุคฺคตาหิ ปีฬกาหิ อชฺโฌตฺถฏํ [Pg.328] อโหสิ. ยสฺมา ปน พุทฺธานุภาเวน ตถารูปํ กมฺมํ พุทฺธานํ สมฺมุขีภาเว วิปากํ ทาตุํ น สกฺโกติ, ทสฺสนูปจาเร วิชหิตมตฺเต เทติ, ตสฺมา ตสฺส อจิรปกฺกนฺตสฺส ปีฬกา อุฏฺฐหึสุ. กลายมตฺติโยติ จณกมตฺติโย. เพลุวสลาฏุกมตฺติโยติ ตรุณเพลุวมตฺติโย. ปภิชฺชึสูติ ภิชฺชึสุ. ตาสุ ภินฺนาสุ สกลสรีรํ ปนสปกฺกํ วิย อโหสิ. โส ปกฺเกน คตฺเตน เชตวนทฺวารโกฏฺฐเก วิสคิลิโต มจฺโฉ วิย กทลิปตฺเตสุ นิปชฺชิ. อถ ธมฺมสฺสวนตฺถํ อาคตาคตา มนุสฺสา ‘‘ธิ โกกาลิก, ธิ โกกาลิก, อยุตฺตมกาสิ, อตฺตโนเยว มุขํ นิสฺสาย อนยพฺยสนํ ปตฺโตสี’’ติ อาหํสุ. เตสํ สทฺทํ สุตฺวา อารกฺขเทวตา ธิกฺการมกํสุ, อารกฺขเทวตานํ อากาสเทวตาติ อิมินา อุปาเยน ยาว อกนิฏฺฐภวนา เอกธิกฺกาโร อุทปาทิ.

“He departed” means, being urged on by the power of his kamma, he departed. For kamma that has been given an opportunity cannot be warded off. “Soon after he departed” means not long after he had departed. “His entire body was covered” means without leaving a space even the size of a hair's tip, his whole body was covered with boils that erupted, breaking his bones. However, because such kamma cannot bear fruit in the presence of the Buddhas due to their power, and it bears fruit only when one has left their range of sight, boils therefore arose for him soon after he departed. “The size of a chickpea” means the size of a wild chickpea. “The size of a young beluva fruit” means the size of a tender beluva fruit. “They burst” means they split open. When they burst, his entire body became like a ripe jackfruit. With his festering body, he lay on banana leaves at the gatehouse of Jetavana like a fish that has swallowed poison. Then, people who came again and again to hear the Dhamma said, “Shame on you, Kokālika! Shame on you, Kokālika! You have done what is improper. Relying on your own mouth, you have come to ruin and disaster.” Hearing their words, the guardian deities uttered their disapproval. Hearing the sound of the guardian deities, the earth-dwelling deities uttered their disapproval. In this way, a single cry of disapproval arose, extending up to the Akaniṭṭha realm.

ตุรูติ โกกาลิกสฺส อุปชฺฌาโย ตุรุตฺเถโร นาม อนาคามิผลํ วตฺวา พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺโต. โส ภุมฺมฏฺฐเทวตา อาทึ กตฺวา ‘‘อยุตฺตํ โกกาลิเกน กตํ อคฺคสาวเก อนฺติมวตฺถุนา อพฺภาจิกฺขนฺเตนา’’ติ ปรมฺปราย พฺรหฺมโลกสมฺปตฺตํ ตํ สทฺทํ สุตฺวา ‘‘มา มยฺหํ ปสฺสนฺตสฺเสว วราโก นสฺสิ, โอวทิสฺสามิ นํ เถเรสุ จิตฺตปฺปสาทตฺถายา’’ติ อาคนฺตฺวา ตสฺส ปุรโต อฏฺฐาสิ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ – ‘‘ตุรู ปจฺเจกพฺรหฺมา’’ติ. เปสลาติ ปิยสีลา. โกสิ ตฺวํ, อาวุโสติ นิสินฺนโกว กพรกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา เอวมาห. ปสฺส ยาวญฺจ เต อิทํ อปรทฺธติ ยตฺตกํ ตยา อปรทฺธํ, อตฺตโน นลาเฏ มหาคณฺฑํ อปสฺสนฺโต สาสปมตฺตาย ปีฬกาย มํ โจเทตพฺพํ มญฺญสีติ อาห.

“Turū” refers to Kokālika’s preceptor, the elder named Turu, who, having attained the fruit of non-returning, was reborn in the Suddhāvāsa Brahma world. Starting with the earth-dwelling deities, the news spread, “Kokālika has done what is improper by falsely accusing the chief disciples with a final matter.” Hearing that sound which had reached the Brahma world in succession, he thought, “Let not this wretched being perish while I am watching. I will advise him for the purpose of inspiring confidence in the elders,” and he came and stood before him. In reference to this, it was said: “Turū, the Paccekabrahmā.” “Pesalā” means of amiable virtue. While still seated, Kokālika opened his mottled eyes and said, “Who are you, friend?” The Brahmā replied, “See how much you have offended! Not seeing the great boil on your own forehead, you think I should be accused for a boil the size of a mustard seed!”

อถ นํ ‘‘อทิฏฺฐิปฺปตฺโต อยํ โกกาลิโก, คิลิตวิโส วิย น กสฺสจิ วจนํ น กริสฺสตี’’ติ ญตฺวา ปุริสสฺส หีติอาทิมาห. ตตฺถ กุฐารีติ กุฐาริสทิสา ผรุสวาจา. ฉินฺทตีติ กุสลมูลสงฺขาเต มูเลเยว นิกนฺตติ. นินฺทิยนฺติ นินฺทิตพฺพํ ทุสฺสีลปุคฺคลํ. ปสํสตีติ อุตฺตมตฺเถ สมฺภาเวตฺวา ขีณาสโวติ วทติ. ตํ วา นินฺทติ โย ปสํสิโยติ โย วา ปสํสิตพฺโพ ขีณาสโว, ตํ อนฺติมวตฺถุนา โจเทนฺโต ‘‘ทุสฺสีโล อย’’นฺติ วทติ. วิจินาติ มุเขน โส กลินฺติ โส ตํ อปราธํ [Pg.329] มุเขน วิจินาติ นาม. กลินา เตนาติ เตน อปราเธน สุขํ น วินฺทติ. นินฺทิยปสํสาย หิ ปสํสิยนินฺทาย จ สมโกว วิปาโก.

Then, knowing, “This Kokālika has come to ruin; like one who has swallowed poison, he will not heed anyone's words,” he recited the verse beginning “Purisassa hi...”. Therein, “kuṭhārī” means harsh speech like an axe. “Chindati” means it cuts the very roots, which are called the roots of wholesomeness. “Nindiyam” refers to a blameworthy, immoral person. “Pasaṃsati” means, praising him in the highest sense, that of Arahantship, he says, “He is one whose cankers are destroyed.” “Or he blames one who is praiseworthy” means, censuring a praiseworthy one whose cankers are destroyed with a final matter, he says, “This one is immoral.” “Vicināti mukhena so kaliṃ” means that person accumulates that fault with his mouth. “Kalinā tena” means because of that fault, he does not find happiness. For the result of praising the blameworthy and of blaming the praiseworthy is indeed the same.

สพฺพสฺสาปิ สหาปิ อตฺตนาติ สพฺเพน สเกน ธเนนปิ อตฺตนาปิ สทฺธึ โย อกฺเขสุ ธนปราชโย นาม, อยํ อปฺปมตฺตโก อปราโธ. โย สุคเตสูติ โย ปน สมฺมคฺคเตสุ ปุคฺคเลสุ จิตฺตํ ทูเสยฺย, อยํ จิตฺตปโทโสว ตโต กลิโต มหนฺตตโร กลิ.

“The loss of all one's possessions, together with oneself, in gambling is a minor fault. But whoever should corrupt their mind towards the Sugatas—that is, towards persons who have gone well—this corruption of mind is a far greater fault than that.”

อิทานิ ตสฺส มหนฺตตรภาวํ ทสฺเสนฺโต สตํ สหสฺสานนฺติอาทิมาห. ตตฺถ สตํ สหสฺสานนฺติ นิรพฺพุทคณนาย สตสหสฺสญฺจ. ฉตฺตึสตีติ อปรานิ ฉตฺตึสติ นิรพฺพุทานิ. ปญฺจ จาติ อพฺพุทคณนาย ปญฺจ อพฺพุทานิ. ยมริยครหีติ ยํ อริเย ครหนฺโต นิรยํ อุปปชฺชติ, ตตฺถ เอตฺตกํ อายุปฺปมาณนฺติ อตฺโถ.

Now, wishing to show the greater nature of that fault, he said the words beginning “sataṃ sahassānaṃ...”. Therein, “sataṃ sahassānaṃ” means one hundred thousand by the reckoning of Nirabbudas. “Chattiṃsati” means another thirty-six Nirabbudas. “Pañca ca” means five Abbudas by the reckoning of Abbudas. “Yam ariyagarahī” means: the hell into which one who reviles the noble ones is reborn—in that Paduma hell, such is the measure of the lifespan. This is the meaning.

กาลมกาสีติ อุปชฺฌาเย ปกฺกนฺเต กาลํ อกาสิ. ปทุมนิรยนฺติ ปาฏิเยกฺโก ปทุมนิรโย นาม นตฺถิ, อวีจิมหานิรยสฺมึเยว ปน ปทุมคณนาย ปจฺจิตพฺเพ เอกสฺมึ ฐาเน นิพฺพตฺติ.

“He passed away” means: when the preceptor had departed, he died. As for the Paduma hell, there is no separate hell named Paduma; rather, it is rebirth in a certain place within the great Avīci hell where one is tormented according to the Paduma reckoning.

วีสติขาริโกติ มาคธเกน ปตฺเถน จตฺตาโร ปตฺถา, โกสลรฏฺเฐ เอโก ปตฺโถ โหติ. เตน ปตฺเถน จตฺตาโร ปตฺถา อาฬฺหกํ, จตฺตาริ อาฬฺหกานิ โทณํ, จตุโทณา มานิกา, จตุมานิกา ขารี, ตาย ขาริยา วีสติขาริโก. ติลวาโหติ มาคธกานํ สุขุมติลานํ ติลสกฏํ. อพฺพุโท นิรโยติ อพฺพุโท นาม ปาฏิเยกฺโก นิรโย นตฺถิ, อวีจิมฺหิเยว ปน อพฺพุทคณนาย ปจฺจิตพฺพฏฺฐานสฺเสตํ นามํ. นิรพฺพุทาทีสุปิ เอเสว นโย.

Regarding “twenty khārikas”: A pattha in the Kosala country is equivalent to four Magadhan patthas. By that Magadhan pattha, four patthas make an āḷhaka, four āḷhakas a doṇa, four doṇas a mānikā, and four mānikās a khārī. Twenty such khārīs is the measure. “A cartload of sesame seeds” refers to a cartload of fine Magadhan sesame seeds. “The Abbuda hell”: there is no separate hell named Abbuda; rather, this is the name for a place in Avīci itself where one is tormented according to the Abbuda reckoning. The same method applies to Nirabbuda and the others.

วสฺสคณนาปิ ปเนตฺถ เอวํ เวทิตพฺพา – ยเถว หิ สตํ สตสหสฺสานิ โกฏิ โหติ, เอวํ สตํ สตสหสฺสโกฏิโย ปโกฏิ นาม โหติ, สตํ สตสหสฺสปโกฏิโย โกฏิปโกฏิ นาม, สตํ สตสหสฺสโกฏิปโกฏิโย นหุตํ, สตํ สตสหสฺสนหุตานิ นินฺนหุตํ, สตํ สตสหสฺสนินฺนหุตานิ เอกํ อพฺพุทํ, ตโต วีสติคุณํ นิรพฺพุทํ, เอส นโย สพฺพตฺถาติ. ทสมํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

The counting of years here should also be understood thus: just as a hundred hundred-thousands make a koṭi, so a hundred hundred-thousand koṭis make a pakoṭi; a hundred hundred-thousand pakoṭis make a koṭipakoṭi; a hundred hundred-thousand koṭipakoṭis make a nahuta; a hundred hundred-thousand nahutas make a ninnahuta; a hundred hundred-thousand ninnahutas make one abbuda; and twenty times that is a nirabbuda. This is the method in all cases. The tenth sutta should be understood according to the method stated previously. The remainder is of clear meaning everywhere.

เถรวคฺโค จตุตฺโถ.

The Fourth Chapter on the Elders.

(๑๐) ๕. อุปาลิวคฺโค

(10) 5. The Upāli Section.

๑-๒. กามโภคีสุตฺตาทิวณฺณนา

1-2. The Commentary on the Kāmabhogī Sutta and Others.

๙๑-๙๒. ปญฺจมสฺส [Pg.330] ปฐเม สาหเสนาติ สาหสิยกมฺเมน. ทุติเย ภยานีติ จิตฺตุตฺราสภยานิ. เวรานีติ อกุสลเวรปุคฺคลเวรานิ. อริโย จสฺส ญาโยติ สห วิปสฺสนาย มคฺโค. อิติ อิมสฺมึ สติ อิทํ โหตีติ เอวํ อิมสฺมึ อวิชฺชาทิเก การเณ สติ อิทํ สงฺขาราทิกํ ผลํ โหติ. อิมสฺสุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชตีติ โย ยสฺส สหชาตปจฺจโย โหติ, ตสฺส อุปฺปาทา อิตรํ อุปฺปชฺชติ นาม. อิมสฺมึ อสตีติ อวิชฺชาทิเก การเณ อสติ สงฺขาราทิกํ ผลํ น โหติ. อิมสฺส นิโรธาติ การณสฺส อปฺปวตฺติยา ผลสฺส อปฺปวตฺติ โหติ.

In the first [sutta] of the fifth [vagga], `sāhasena` means by a violent act. In the second [sutta], `bhayāni` means fears that are terrors of the mind. `Verāni` means enmities that are unwholesome and enmities that are personal. `Ariyo cassa ñāyo` means the path together with insight. `Iti imasmiṃ sati idaṃ hoti` means: thus, when this cause, such as ignorance, exists, this result, such as formations, arises. `Imassuppādā idaṃ uppajjati` means: whatever is a co-nascent condition for another, due to the arising of that, the other is said to arise. `Imasmiṃ asati` means: when the cause, such as ignorance, does not exist, the result, such as formations, does not arise. `Imassa nirodhā` means: due to the non-occurrence of the cause, there is the non-occurrence of the result.

๓. กึทิฏฺฐิกสุตฺตวณฺณนา

3. Commentary on the Kiṃdiṭṭhika Sutta.

๙๓. ตติเย สณฺฐาเปสุนฺติ อิริยาปถมฺปิ วจนปถมฺปิ สณฺฐาเปสุํ. อปฺปสทฺทวินีตาติ อปฺปสทฺเทน มตฺตภาณินา สตฺถารา วินีตา. ปรโตโฆสปจฺจยา วาติ ปรสฺส วา วจนการณา. เจตยิตาติ ปกปฺปิตา. มงฺกุภูตาติ โทมนสฺสปฺปตฺตา นิตฺเตชา. ปตฺตกฺขนฺธาติ ปติตกฺขนฺธา. สหธมฺเมนาติ สเหตุเกน การเณน วจเนน.

93. In the third [sutta], `saṇṭhāpesuṃ` means they well established both posture and the path of speech. `Appasaddavinītā` means disciplined by the Teacher who speaks with measure and little sound. `Paratoghosapaccayā vā` means or because of the speech of another. `Cetayitā` means incited. `Maṅkubhūtā` means having become displeased and without energy. `Pattakkhandhā` means with drooping shoulders. `Sahadhammena` means with a statement that has reason and cause.

๔. วชฺชิยมาหิตสุตฺตวณฺณนา

4. Commentary on the Vajjiyamāhita Sutta.

๙๔. จตุตฺเถ วชฺชิยมาหิโตติ เอวํนามโก. สพฺพํ ตปนฺติ สพฺพเมว ทุกฺกรการิกํ. สพฺพํ ตปสฺสินฺติ สพฺพํ ตปนิสฺสิตกํ. ลูขาชีวินฺติ ทุกฺกรการิกชีวิกานุโยคํ อนุยุตฺตํ. คารยฺหนฺติ ครหิตพฺพยุตฺตกํ. ปสํสิยนฺติ ปสํสิตพฺพยุตฺตกํ. เวนยิโกติ สยํ อวินีโต อญฺเญหิ วิเนตพฺโพ. อปญฺญตฺติโกติ น กิญฺจิ ปญฺญาเปตุํ สกฺโกติ. อถ วา เวนยิโกติ สตฺตวินาสโก. อปญฺญตฺติโกติ อปจฺจกฺขํ นิพฺพานํ ปญฺญาเปติ, สยํกตาทีสุ กิญฺจิ ปญฺญาเปตุํ น สกฺโกติ. น โส ภควา เวนยิโกติ โส ภควา เอวํ ยาถาวโต ญตฺวา กุสลากุสลํ ปญฺญาเปนฺโต น อญฺเญน วิเนตพฺโพ น อญฺญสิกฺขิโต. เย จ ธมฺเม อุปาทาย สตฺโต ปญฺญาปิยติ, เตสํ ปญฺญาปนโต น สตฺตวินาสโก, สุวินีโต สุสิกฺขิโต สตฺตวินายโกติ อตฺโถ. ตสฺส จ ปญฺญตฺติโย [Pg.331] สปญฺญตฺติโยเยวาติ ทสฺเสติ. วิมุตฺตึ วิมุจฺจโต อกุสลา ธมฺมาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิสงฺขาตํ จิตฺตสฺส อธิมุตฺตึ อธิมุจฺจโต อกุสลา ธมฺมา วฑฺฒนฺติ นาม, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. สาสเน ปน จิตฺตสฺส วิมุตฺติสงฺขาโต วิมุตฺติ กุสลานํเยว ปจฺจโย โหติ.

94. In the fourth [sutta], `vajjiyamāhito` is one so named. `Sabbaṃ tapaṃ` means all austerity which is difficult to perform. `Sabbaṃ tapassiṃ` means one who is dependent on all austerity. `Lūkhājīviṃ` means one who is devoted to the practice of a livelihood that is difficult to perform. `Gārayhaṃ` means that which is fit to be blamed. `Pasaṃsiyaṃ` means that which is fit to be praised. `Venayiko` means one who, being undisciplined himself, is to be disciplined by others. `Apaññattiko` means one who is unable to designate anything. Alternatively, `venayiko` means a destroyer of beings. `Apaññattiko` means one who designates a Nibbāna that is not directly realized, and is unable to designate anything among things self-made, etc. `Na so bhagavā venayiko` means: that Blessed One, knowing thus according to reality and designating the wholesome and unwholesome, is not to be disciplined by another, not trained by another. And because he designates those things on account of which a 'being' is designated, he is not a destroyer of beings, but is well-disciplined, well-trained, and a guide of beings. This is the meaning. `Vimuttiṃ vimuccato akusalā dhammā`: this was said in reference to the fact that for a person who resolves on the resolve of the mind reckoned as wrong view, unwholesome states are said to increase. But in the Dispensation, liberation, which is reckoned as the mind's liberation, is a condition for wholesome states only.

๕. อุตฺติยสุตฺตวณฺณนา

5. Commentary on the Uttiya Sutta.

๙๕. ปญฺจเม ตุณฺหี อโหสีติ สตฺตูปลทฺธิยํ ฐตฺวา อปุจฺฉํ ปุจฺฉตีติ ตุณฺหี อโหสิ. สพฺพสามุกฺกํสิกํ วต เมติ มยา สพฺพปุจฺฉานํ อุตฺตมปุจฺฉํ ปุจฺฉิโต สมโณ โคตโม สํสาเทติ โน วิสฺสชฺเชติ, นูน น วิสหติ น สกฺโกติ วิสฺสชฺเชตุนฺติ เอวํ ปาปิกํ ทิฏฺฐึ มา ปฏิลภีติ. ตทสฺสาติ ตํ เอวํ อุปฺปนฺนํ ทิฏฺฐิคตํ ภเวยฺย. ปจฺจนฺติมนฺติ ยสฺมา มชฺฌิมเทเส นครสฺส อุทฺธาปาทีนิ ถิรานิ วา โหนฺตุ ทุพฺพลานิ วา, สพฺพโส วา ปน มา โหนฺตุ, โจราสงฺกา น โหติ. ตสฺมา ตํ อคฺคเหตฺวา ‘‘ปจฺจนฺติมํ นคร’’นฺติ อาห. ทฬฺหุทฺธาปนฺติ ถิรปาการปาทํ. ทฬฺหปาการโตรณนฺติ ถิรปาการญฺเจว ถิรปิฏฺฐิสงฺฆาฏญฺจ. เอกทฺวารนฺติ กสฺมา อาห? พหุทฺวารสฺมิญฺหิ นคเร พหูหิ ปณฺฑิตโทวาริเกหิ ภวิตพฺพํ, เอกทฺวาเร เอโกว วฏฺฏติ. ตถาคตสฺส จ ปญฺญาย อญฺโญ สทิโส นตฺถิ. ตสฺมา สตฺถุ ปณฺฑิตภาวสฺส โอปมฺมตฺถํ เอกํเยว โทวาริกํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอกทฺวาร’’นฺติ อาห. ปณฺฑิโตติ ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต. พฺยตฺโตติ เวยฺยตฺติเยน สมนฺนาคโต. เมธาวีติ ฐานุปฺปตฺติยปญฺญาสงฺขาตาย เมธาย สมนฺนาคโต. อนุปริยายปถนฺติ อนุปริยายนามกํ มคฺคํ. ปาการสนฺธินฺติ ทฺวินฺนํ อิฏฺฐกานํ อปคตฏฺฐานํ. ปาการวิวรนฺติ ปาการสฺส ฉินฺนฏฺฐานํ. ตเทเวตํ ปญฺหนฺติ ตํเยว ‘‘สสฺสโต โลโก’’ติอาทินา นเยน ปุฏฺฐํ ฐปนียปญฺหํ ปุนปิ ปุจฺฉิ. สพฺโพ จ เตน โลโกติ สตฺตูปลทฺธิยํเยว ฐตฺวา อญฺเญนากาเรน ปุจฺฉตีติ ทสฺเสติ.

95. In the fifth [sutta], 'he remained silent' (tuṇhī ahosi) means he was silent with the thought: 'Standing in the perception of a being, he asks what should not be asked.' [He was also silent] lest [the questioner] should adopt such a wrong view as: 'The ascetic Gotama, having been asked by me the supreme question among all questions, prevaricates and does not answer; surely he is unable, he cannot answer.' 'That would be his' (tadassa) means that wrong view, having thus arisen, would be. As for 'border' (paccantimaṃ): because in the middle country, whether the ramparts and so on of a city are strong or weak, or even if they are entirely absent, there is no fear of thieves. Therefore, not taking that as an example, he said, 'a border town.' 'A strong rampart' (daḷhuddhāpaṃ) means a firm wall-base. 'Strong walls and gate-towers' (daḷhapākāratoraṇaṃ) means both firm walls and a firm door-frame. Why did he say 'with one gate' (ekadvāraṃ)? Because in a city with many gates, there must be many wise gatekeepers, but in a city with one gate, only one is suitable. And there is no other equal to the Tathāgata in wisdom. Therefore, to provide a simile for the Teacher's state of wisdom, to show just one gatekeeper, he said, 'with one gate.' 'Wise' (paṇḍito) means endowed with wisdom. 'Accomplished' (byatto) means endowed with skill. 'Intelligent' (medhāvī) means endowed with the intelligence known as wisdom that arises on the spot. 'The patrol path' (anupariyāyapathaṃ) means the path for patrolling in sequence. 'A crevice in the wall' (pākārasandhiṃ) means the place where two bricks are separated. 'A breach in the wall' (pākāravivaraṃ) means a broken place of the wall. 'That very question' (tadevetaṃ pañhaṃ) means he again asked that very same question to be set aside, which was asked in the manner of 'Is the world eternal?', etc. The phrase 'and the whole world by him' (sabbo ca tena loko) shows that, standing only in the perception of a being, he asks in another way.

๖. โกกนุทสุตฺตวณฺณนา

6. Commentary on the Kokanuda Sutta.

๙๖. ฉฏฺเฐ ปุพฺพาปยมาโนติ ปุพฺพสทิสานิ นิรุทกานิ กุรุมาโน. กฺเวตฺถ, อาวุโสติ โก เอตฺถ, อาวุโส. ยาวตา, อาวุโส, ทิฏฺฐีติ [Pg.332] ยตฺติกา ทฺวาสฏฺฐิวิธาปิ ทิฏฺฐิ นาม อตฺถิ. ยาวตา ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺติ ‘‘ขนฺธาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ, อวิชฺชาปิ, ผสฺโสปิ, สญฺญาปิ, วิตกฺโกปิ อโยนิโสมนสิกาโรปิ, ปาปมิตฺโตปิ, ปรโตโฆโสปิ ทิฏฺฐิฏฺฐาน’’นฺติ เอวํ ยตฺตกํ อฏฺฐวิธมฺปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ ทิฏฺฐิการณํ นาม อตฺถิ. ทิฏฺฐาธิฏฺฐานนฺติ ทิฏฺฐีนํ อธิฏฺฐานํ, อธิฐตฺวา อธิภวิตฺวา ปวตฺตาย ทิฏฺฐิยา เอตํ นามํ. ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานนฺติ ‘‘กตมานิ อฏฺฐารส ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานานิ? ยา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ทิฏฺฐิคหนํ ทิฏฺฐิกนฺตารํ ทิฏฺฐิวิสูกํ ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตํ ทิฏฺฐิสํโยชนํ ทิฏฺฐิสลฺลํ ทิฏฺฐิสมฺพาโธ ทิฏฺฐิปลิโพโธ ทิฏฺฐิพนฺธนํ ทิฏฺฐิปปาโต ทิฏฺฐานุสโย ทิฏฺฐิสนฺตาโป ทิฏฺฐิปริฬาโห ทิฏฺฐิคนฺโถ ทิฏฺฐุปาทานํ ทิฏฺฐาภินิเวโส ทิฏฺฐิปรามาโส. อิมานิ อฏฺฐารส ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานานี’’ติ เอวํ วุตฺตํ ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานํ. สมุฏฺฐานนฺติ ทิฏฺฐิฏฺฐานสฺเสว เววจนํ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ขนฺธา ปจฺจโย ทิฏฺฐีนํ อุปาทาย สมุฏฺฐานฏฺเฐนา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๒๔) สพฺพํ วิตฺถาเรตพฺพํ. โสตาปตฺติมคฺโค ปน ทิฏฺฐิสมุคฺฆาโต นาม สพฺพทิฏฺฐีนํ สมุคฺฆาตกตฺตา. ตมหนฺติ ตํ สพฺพํ อหํ ชานามิ. กฺยาหํ วกฺขามีติ กึการณา อหํ วกฺขามิ.

96. In the sixth, pubbāpayamāno means making bodies similar to before. Kvettha, āvuso is ko ettha, āvuso (Who is here, friend?). Yāvatā, āvuso, diṭṭhi (As far as views go, friend) means whatever sixty-two kinds of views exist. Yāvatā diṭṭhiṭṭhānaṃ (As far as the basis of views) means: ‘The aggregates are a basis for views, as are ignorance, contact, perception, thought, unwise attention, bad friends, and the voice of another’—thus, whatever eight kinds of basis for views exist, that is called the cause of views. Diṭṭhādhiṭṭhānaṃ (The foundation of views) means the establishing of views; this is the name for a view that arises having been established and having dominated. Diṭṭhipariyuṭṭhānaṃ (Obsession with views) means the obsession with views spoken of thus: ‘What are the eighteen obsessions with views? The view that is a wrong view, a thicket of views, a wilderness of views, a distortion of views, a writhing of views, a fetter of views, a dart of views, a congestion of views, a hindrance of views, a bondage of views, a precipice of views, an underlying tendency to views, the distress of views, the fever of views, the knot of views, the clinging to views, the insistence on views, the adherence to views. These are the eighteen obsessions with views.’ Samuṭṭhānaṃ (Origin) is just a synonym for the basis of views. For it is said: ‘The aggregates are a condition for views in the sense of being their origin through clinging’—all this should be elaborated. The path of stream-entry, however, is called the ‘eradicator of views’ because it eradicates all views. Tamahaṃ (That I) means ‘I know all that.’ Kyāhaṃ vakkhāmi (Why should I speak?) means ‘For what reason should I speak?’

๗-๘. อาหุเนยฺยสุตฺตาทิวณฺณนา

7–8. Commentary on the Āhuneyya Sutta, etc.

๙๗-๙๘. สตฺตเม สมฺมาทิฏฺฐิโกติ ยาถาวทิฏฺฐิโก. อฏฺฐเม อธิกรณสมุปฺปาทวูปสมกุสโลติ จตุนฺนํ อธิกรณานํ มูลํ คเหตฺวา วูปสเมน สมุปฺปาทวูปสมกุสโล โหติ.

97–98. In the seventh, sammādiṭṭhiko means one who has a correct view. In the eighth, adhikaraṇasamuppādavūpasamakusalo means one is skilled in the pacification of the arising of the four legal questions by grasping their root.

๙. อุปาลิสุตฺตวณฺณนา

9. Commentary on the Upāli Sutta

๙๙. นวเม ทุรภิสมฺภวานีติ สมฺภวิตุํ ทุกฺขานิ ทุสฺสหานิ, น สกฺกา อปฺเปสกฺเขหิ อชฺโฌคาหิตุนฺติ วุตฺตํ โหติ. อรญฺญวนปตฺถานีติ อรญฺญานิ จ วนปตฺถานิ จ. อารญฺญกงฺคนิปฺผาทเนน อรญฺญานิ, คามนฺตํ อติกฺกมิตฺวา มนุสฺสานํ อนุปจารฏฺฐานภาเวน วนปตฺถานิ. ปนฺตานีติ ปริยนฺตานิ อติทูรานิ. ทุกฺกรํ ปวิเวกนฺติ กายวิเวโก ทุกฺกโร. ทุรภิรมนฺติ อภิรมิตุํ น สุกรํ. เอกตฺเตติ เอกีภาเว. กึ ทสฺเสติ? กายวิเวเก กเตปิ ตตฺถ จิตฺตํ อภิรมาเปตุํ ทุกฺกรํ. ทฺวยํทฺวยาราโม หิ อยํ โลโกติ. หรนฺติ มญฺเญติ หรนฺติ วิย ฆสนฺติ วิย. มโนติ จิตฺตํ. สมาธึ อลภมานสฺสาติ อุปจารสมาธึ วา อปฺปนาสมาธึ วา อลภนฺตสฺส[Pg.333]. กึ ทสฺเสติ? อีทิสสฺส ภิกฺขุโน ติณปณฺณมิคาทิสทฺเทหิ วิวิเธหิ จ ภีสนเกหิ วนานิ จิตฺตํ วิกฺขิปนฺติ มญฺเญติ. สํสีทิสฺสตีติ กามวิตกฺเกน สํสีทิสฺสติ. อุปฺลวิสฺสตีติ พฺยาปาทวิหึสาวิตกฺเกหิ อุทฺธํ ปฺลวิสฺสติ.

99. In the ninth, durabhisambhavāni means they are difficult to come to be, hard to endure, and cannot be entered into by those of little power—so it is said. Araññavanapatthāni means forests and jungle thickets. Because of fulfilling the ascetic practice of dwelling in the forest, they are called ‘forests’; because they are places beyond the outskirts of a village, not frequented by humans, they are called ‘jungle thickets.’ Pantāni means remote and extremely distant. Dukkaraṃ pavivekaṃ means physical seclusion is difficult. Durabhiramaṃ means it is not easy to delight in. Ekatte means in solitude. What does this show? Even when physical seclusion is accomplished, it is difficult to make the mind delight therein, for this world delights in pairs. Haranti maññe means as if they carry away or devour. Mano means the mind. Samādhiṃ alabhamānassa means for one not obtaining either access concentration or absorption concentration. What does this show? For such a monk, the forests, with the sounds of grass, leaves, animals, and various frightening things, seem to scatter the mind. Saṃsīdissati means one will sink due to sensual thought. Uplavissati means one will float up due to thoughts of ill will and harm.

กณฺณสํโธวิกนฺติ กณฺเณ โธวนฺเตน กีฬิตพฺพํ. ปิฏฺฐิสํโธวิกนฺติ ปิฏฺฐึ โธวนฺเตน กีฬิตพฺพํ. ตตฺถ อุทกํ โสณฺฑาย คเหตฺวา ทฺวีสุ กณฺเณสุ อาสิญฺจนํ กณฺณสํโธวิกา นาม, ปิฏฺฐิยํ อาสิญฺจนํ ปิฏฺฐิสํโธวิกา นาม. คาธํ วินฺทตีติ ปติฏฺฐํ ลภติ. โก จาหํ โก จ หตฺถินาโคติ อหํ โก, หตฺถินาโค โก, อหมฺปิ ติรจฺฉานคโต, อยมฺปิ, มยฺหมฺปิ จตฺตาโร ปาทา, อิมสฺสปิ, นนุ อุโภปิ มยํ สมสมาติ.

Kaṇṇasaṃdhovikā means playing by washing the ears. Piṭṭhisaṃdhovikā means playing by washing the back. Therein, taking water with the trunk and pouring it into both ears is called kaṇṇasaṃdhovikā, and pouring it on the back is called piṭṭhisaṃdhovikā. Gādhaṃ vindati means one obtains a foothold. Ko cāhaṃ ko ca hatthināgo means: ‘Who am I, and who is this great elephant? I too am an animal, and so is this one. I too have four feet, and so does this one. Are we not both equal?’

วงฺกกนฺติ กุมารกานํ กีฬนกํ ขุทฺทกนงฺคลํ. ฆฏิกนฺติ ทีฆทณฺฑเกน รสฺสทณฺฑกํ ปหรณกีฬํ. โมกฺขจิกนฺติ สํปริวตฺตกกีฬํ, อากาเส ทณฺฑกํ คเหตฺวา ภูมิยํ วา สีสํ ฐเปตฺวา เหฏฺฐุปริยภาเวน ปริวตฺตนกีฬนฺติ วุตฺตํ โหติ. จิงฺคุลกนฺติ ตาลปณฺณาทีหิ กตํ วาตปฺปหาเรน ปริพฺภมนจกฺกํ. ปตฺตาฬฺหกํ วุจฺจติ ปณฺณนาฬิ, ตาย วาลุกาทีนิ มินนฺตา กีฬนฺติ. รถกนฺติ ขุทฺทกรถํ. ธนุกนฺติ ขุทฺทกธนุเมว.

Vaṅkaka is a small toy plough for boys. Ghaṭika is a game of striking a short stick with a long one. Mokkhacika is a game of turning somersaults; it is said to be a game of turning upside down, either by taking a stick in the air or by placing one’s head on the ground. Ciṅgulaka is a pinwheel made of palm leaves or the like that revolves when struck by the wind. Pattāḷhaka is called a leaf-measure; they play by measuring sand and so on with it. Rathaka is a small toy chariot. Dhanuka is just a small toy bow.

อิธ โข ปน โวติ เอตฺถ โวติ นิปาตมตฺตํ, อิธ โข ปนาติ อตฺโถ. อิงฺฆ ตฺวํ, อุปาลิ, สงฺเฆ วิหราหีติ เอตฺถ อิงฺฆาติ โจทนตฺเถ นิปาโต. เตน เถรํ สงฺฆมชฺเฌ วิหารตฺถาย โจเทติ, นาสฺส อรญฺญวาสํ อนุชานาติ. กสฺมา? อรญฺญเสนาสเน วสโต กิรสฺส วาสธุรเมว ปูริสฺสติ, น คนฺถธุรํ. สงฺฆมชฺเฌ วสนฺโต ปน ทฺเว ธุรานิ ปูเรตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสติ, วินยปิฏเก จ ปาโมกฺโข ภวิสฺสติ. อถสฺสาหํ ปริสมชฺเฌ ปุพฺพปตฺถนํ ปุพฺพาภินีหารญฺจ กเถตฺวา อิมํ ภิกฺขุํ วินยธรานํ อคฺคฏฺฐาเน ฐเปสฺสามีติ อิมมตฺถํ ปสฺสมาโน สตฺถา เถรสฺส อรญฺญวาสํ นานุชานีติ. ทสมํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

In idha kho pana vo, vo is merely a particle; the meaning is idha kho pana (here, however). In iṅgha tvaṃ, upāli, saṅghe viharāhi (‘Come now, Upāli, dwell in the Saṅgha’), iṅgha is a particle with the meaning of urging. Thereby, he urges the elder to dwell in the midst of the Saṅgha; he does not permit him to live in the forest. Why? Because for one dwelling in a forest abode, it is said only the burden of practice will be fulfilled, not the burden of study. But dwelling in the midst of the Saṅgha, he will fulfill the two burdens, attain arahantship, and become foremost in the Vinaya Piṭaka. ‘Then, in the midst of the assembly, having spoken of his past aspiration and past resolve, I will place this monk in the foremost position among the upholders of the Vinaya’—seeing this significance, the Teacher did not permit the elder to live in the forest. The tenth is of obvious meaning.

อุปาลิวคฺโค ปญฺจโม.

The Upāli Chapter, the Fifth.

ทุติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

The Second Fifty is completed.

๓. ตติยปณฺณาสกํ

3. The Third Fifty

(๑๑) ๑. สมณสญฺญาวคฺโค

(11) 1. The Chapter on the Perceptions of an Ascetic

๑. สมณสญฺญาสุตฺตวณฺณนา

1. Commentary on the Samaṇasaññā Sutta

๑๐๑. ตติยสฺส [Pg.334] ปฐเม สมณสญฺญาติ สมณานํ อุปฺปชฺชนกสญฺญา. สนฺตตการีติ นิรนฺตรการี. อพฺยาปชฺโฌติ นิทฺทุกฺโข. อิทมตฺถํติสฺส โหตีติ อิทมตฺถํ อิเม ปจฺจยาติ เอวมสฺส ชีวิตปริกฺขาเรสุ โหติ, ปจฺจเวกฺขิตปริโภคํ ปริภุญฺชตีติ อตฺโถ. ทุติยํ อุตฺตานตฺถเมว.

101. In the first sutta of the third paṇṇāsaka, ‘samaṇasaññā’ is the perception that arises for ascetics. ‘Santatakārī’ is one who acts without ceasing. ‘Abyāpajjho’ is one without suffering. As for ‘idamatthaṃtissa hoti,’ it means: ‘These requisites are for this purpose’—thus it is for him regarding the requisites of life; he uses them with reflection. This is the meaning. The second sutta has a clear meaning.

๓. มิจฺฉตฺตสุตฺตวณฺณนา

3. Explanation of the Sutta on Wrongness

๑๐๓. ตติเย วิราธนา โหตีติ สคฺคโต มคฺคโต จ วิรชฺฌนํ โหติ. โน อาราธนาติ น สมฺปาทนา น ปริปูรการิตา โหติ. ปโหตีติ ปวตฺตติ.

103. In the third sutta, ‘virādhanā hoti’ means there is a falling away from heaven and from the path. ‘No ārādhanā’ means there is no accomplishment, no fulfillment. ‘Pahoti’ means it proceeds.

๔-๕. พีชสุตฺตาทิวณฺณนา

4–5. Explanation of the Bīja Sutta, etc.

๑๐๔-๑๐๕. จตุตฺเถ ยถาทิฏฺฐิ สมตฺตํ สมาทินฺนนฺติ ทิฏฺฐานุรูเปน ปริปุณฺณํ สมาทินฺนํ สกลํ คหิตํ. เจตนาติ ตีสุ ทฺวาเรสุ นิพฺพตฺติตเจตนาว คหิตา. ปตฺถนาติ ‘‘เอวรูโป สิย’’นฺติ เอวํ ปตฺถนา. ปณิธีติ ‘‘เทโว วา ภวิสฺสามิ เทวญฺญตโร วา’’ติ จิตฺตฏฺฐปนา. สงฺขาราติ สมฺปยุตฺตกสงฺขารา. ปญฺจเม ปุเรจาริกฏฺเฐน ปุพฺพงฺคมา. อนฺวเทวาติ ตํ อนุพนฺธมานเมว.

In the fourth sutta, ‘yathādiṭṭhi samattaṃ samādinnaṃ’ (undertaken completely according to one's view) means that what has been fully undertaken in accordance with one's view is entirely grasped. By ‘cetanā’ (volition), the volition that arises in the three doors is taken. ‘Patthanā’ (longing) is the wish, “May I become such a one.” ‘Paṇidhi’ (aspiration) is the fixing of the mind with the thought, “I shall become a god or some other divine being.” ‘Saṅkhārā’ (formations) are the associated formations. In the fifth sutta, ‘pubbaṅgamā’ (preceding) is so in the sense of being a forerunner. ‘Anvadevā’ (following) means just following after it.

๖. นิชฺชรสุตฺตวณฺณนา

6. Explanation of the Nijjarā Sutta

๑๐๖. ฉฏฺเฐ นิชฺชรวตฺถูนีติ นิชฺชรการณานิ. มิจฺฉาทิฏฺฐิ นิชฺชิณฺณา โหตีติ อยํ เหฏฺฐา วิปสฺสนายปิ นิชฺชิณฺณา เอว ปหีนา. กสฺมา ปุน คหิตาติ? อสมุจฺฉินฺนตฺตา. วิปสฺสนาย หิ กิญฺจาปิ นิชฺชิณฺณา, น ปน สมุจฺฉินฺนา. มคฺโค ปน อุปฺปชฺชิตฺวา ตํ สมุจฺฉินฺทติ, น ปุน วุฏฺฐาตุํ เทติ. ตสฺมา ปุน คหิตา. เอวํ สพฺพปเทสุ โยเชตพฺโพ. เอตฺถ จ สมฺมาวิมุตฺติปจฺจยา จตุสฏฺฐิ ธมฺมา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. กตเม จตุสฏฺฐิ? โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ อธิโมกฺขฏฺเฐน [Pg.335] สทฺธินฺทฺริยํ ปริปูรติ, ปคฺคหฏฺเฐน วีริยินฺทฺริยํ, อุปฏฺฐานฏฺเฐน สตินฺทฺริยํ, อวิกฺเขปฏฺเฐน สมาธินฺทฺริยํ, ทสฺสนฏฺเฐน ปญฺญินฺทฺริยํ ปริปูเรติ, วิชานนฏฺเฐน มนินฺทฺริยํ, อภินนฺทนฏฺเฐน โสมนสฺสินฺทฺริยํ, ปวตฺตสนฺตติอาธิปเตยฺยฏฺเฐน ชีวิตินฺทฺริยํ ปริปูรติ…เป… อรหตฺตผลกฺขเณ อธิโมกฺขฏฺเฐน สทฺธินฺทฺริยํ…เป… ปวตฺตสนฺตติอาธิปเตยฺยฏฺเฐน ชีวิตินฺทฺริยํ ปริปูรตีติ เอวํ จตูสุ จ มคฺเคสุ จตูสุ จ ผเลสุ อฏฺฐฏฺฐ หุตฺวา จตุสฏฺฐิ ธมฺมา ปาริปูรึ คจฺฉนฺติ.

106. In the sixth sutta, ‘nijjaravatthūni’ means the causes of elimination. ‘Micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hoti’ (wrong view is eliminated): this is abandoned even earlier by insight. Why then is it taken up again? Because it is not uprooted. For although it is eliminated by insight, it is not, however, uprooted. But the path arises and uproots it, not allowing it to rise again. Therefore it is taken up again. This method should be applied in all instances. Here, sixty-four qualities that are conditions for right liberation reach the perfection of development. What are the sixty-four? At the moment of the path of stream-entry, the faculty of faith is perfected in the sense of conviction, the faculty of energy in the sense of exertion, the faculty of mindfulness in the sense of establishing, the faculty of concentration in the sense of non-distraction, the faculty of wisdom in the sense of seeing, the faculty of mind in the sense of knowing, the faculty of joy in the sense of rejoicing, and the faculty of life in the sense of mastery over the continuity of the process… and so on… At the moment of the fruition of arahantship, the faculty of faith is perfected in the sense of conviction… and so on… the faculty of life is perfected in the sense of mastery over the continuity of the process. Thus, in the four paths and four fruits, there being eight in each, sixty-four qualities reach perfection.

๗. โธวนาสุตฺตวณฺณนา

7. Explanation of the Dhovana Sutta

๑๐๗. สตฺตเม โธวนนฺติ อฏฺฐิโธวนํ. ตสฺมิญฺหิ ชนปเท มนุสฺสา ญาตเก มเต น ฌาเปนฺติ, อาวาฏํ ปน ขณิตฺวา ภูมิยํ นิทหนฺติ. อถ เนสํ ปูติภูตานํ อฏฺฐีนิ นีหริตฺวา โธวิตฺวา ปฏิปาฏิยา อุสฺสาเปตฺวา คนฺธมาเลหิ ปูเชตฺวา ฐเปนฺติ. นกฺขตฺเต ปตฺเต ตานิ อฏฺฐีนิ คเหตฺวา โรทนฺติ ปริเทวนฺติ, ตโต นกฺขตฺตํ กีฬนฺติ.

107. In the seventh sutta, ‘washing’ means the washing of bones. Indeed, in that country, when their relatives die, people do not cremate them; instead, they dig a pit and bury them in the ground. Then, after they have become putrid, they take out their bones, wash them, set them up in order, honor them with perfumes and garlands, and keep them. When a festival arrives, they take those bones and, weeping and lamenting, they then celebrate the festival.

๘-๑๐. ติกิจฺฉกสุตฺตาทิวณฺณนา

8–10. Explanation of the Physician Sutta, etc.

๑๐๘-๑๑๐. อฏฺฐเม วิเรจนนฺติ โทสนีหรณเภสชฺชํ. วิริตฺตา โหตีติ นีหฏา โหติ ปนุทิตา. นวเม วมนนฺติ วมนกรณเภสชฺชํ. ทสเม นิทฺธมนียาติ นิทฺธมิตพฺพา. นิทฺธนฺตาติ นิทฺธมิตา.

In the eighth sutta, ‘virecana’ (purgation) means medicine for expelling ailments. ‘Virittā hoti’ (is purged) means it is expelled, driven away. In the ninth, ‘vamana’ (emesis) means medicine that causes vomiting. In the tenth, ‘niddhamanīyā’ (to be expelled) means they are things that should be expelled. ‘Niddhantā’ (expelled) means they have been expelled.

๑๑. ปฐมอเสขสุตฺตวณฺณนา

11. Explanation of the First Asekha Sutta

๑๑๑. เอกาทสเม องฺคปริปูรณตฺถํ สมฺมาทิฏฺฐิเยว สมฺมาญาณนฺติ วุตฺตา. เอวเมเต สพฺเพปิ อรหตฺตผลธมฺมา อเสขา, อเสขสฺส ปวตฺตตฺตา ปจฺจเวกฺขณญาณมฺปิ อเสขนฺติ วุตฺตํ.

111. In the eleventh sutta, for the purpose of completing the factors, right view itself is said to be right knowledge. Thus, all these are states of the fruit of Arahantship, states beyond training. Because they occur in one who is beyond training (asekha), the knowledge of reviewing is also said to be ‘beyond training’.

๑๒. ทุติยอเสขสุตฺตวณฺณนา

12. Explanation of the Second Asekha Sutta

๑๑๒. ทฺวาทสเม อเสขิยาติ อเสขาเยว, อเสขสนฺตกา วา. อิมินา สุตฺเตน ขีณาสโวว กถิโตติ.

112. In the twelfth sutta, ‘asekhiyā’ (pertaining to one beyond training) means they are indeed states beyond training, or they are the property of one beyond training. By this sutta, only the one whose taints are destroyed is spoken of.

สมณสญฺญาวคฺโค ปฐโม.

The Chapter on the Perceptions of an Ascetic is the first.

(๑๒) ๒. ปจฺโจโรหณิวคฺโค

(12) 2. The Chapter on Descending

๑-๒. อธมฺมสุตฺตทฺวยวณฺณนา

1–2. Explanation of the Two Suttas on the Non-Dhamma

๑๑๓-๑๑๔. ทุติยสฺส [Pg.336] ปฐเม ปาฏิเยกฺกํ ปุจฺฉา จ วิสฺสชฺชนา จ กตา. ทุติเย เอกโตว.

In the first of the second vagga, the question and the answer are given separately. In the second, they are together.

๓. ตติยอธมฺมสุตฺตวณฺณนา

3. Explanation of the Third Adhamma Sutta

๑๑๕. ตติเย อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวาติ มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา. สตฺถุ เจว สํวณฺณิโตติ ปญฺจสุ ฐาเนสุ เอตทคฺเค ฐเปนฺเตน สตฺถารา สํวณฺณิโต. สมฺภาวิโตติ คุณสมฺภาวนาย สมฺภาวิโต. ปโหตีติ สกฺโกติ. อติสิตฺวาติ อติกฺกมิตฺวา. ชานํ ชานาตีติ ชานิตพฺพกํ ชานาติ. ปสฺสํ ปสฺสตีติ ปสฺสิตพฺพกํ ปสฺสติ. จกฺขุภูโตติ จกฺขุ วิย ภูโต ชาโต นิพฺพตฺโต. ญาณภูโตติ ญาณสภาโว. ธมฺมภูโตติ ธมฺมสภาโว. พฺรหฺมภูโตติ เสฏฺฐสภาโว. วตฺตาติ วตฺตุํ สมตฺโถ. ปวตฺตาติ ปวตฺเตตุํ สมตฺโถ. อตฺถสฺส นินฺเนตาติ อตฺถํ นีหริตฺวา ทสฺเสตา. ยถา โน ภควาติ ยถา อมฺหากํ ภควา พฺยากเรยฺย.

115. In the third sutta, ‘having set forth the summary’ means having laid down the matrix. ‘Praised by the Teacher’ means praised by the Teacher who established him foremost in five instances. ‘Sambhāvito’ (esteemed) means esteemed through the manifestation of his qualities. ‘Pahoti’ (is capable) means he is able. ‘Atiyitvā’ (having surpassed) means having transcended. ‘Knowing, he knows’ means he knows what should be known. ‘Seeing, he sees’ means he sees what should be seen. ‘Cakkhubhūto’ (become vision) means become like an eye, born, produced. ‘Ñāṇabhūto’ (become knowledge) means having the nature of knowledge. ‘Dhammabhūto’ (become Dhamma) means having the nature of the scriptural Dhamma. ‘Brahmabhūto’ (become sublime) means having a sublime nature. ‘Vattā’ (a speaker) means capable of speaking. ‘Pavattā’ (a proclaimer) means capable of proclaiming. ‘Atthassa ninnetā’ (a revealer of meaning) means one who draws out and shows the meaning, that is, the Four Noble Truths. ‘Yathā no Bhagavā’ (as our Blessed One) means as our Blessed One would explain.

๔. อชิตสุตฺตวณฺณนา

4. Explanation of the Ajita Sutta

๑๑๖. จตุตฺเถ อชิโตติ เอวํนามโก. จิตฺตฏฺฐานสตานีติ จิตฺตุปฺปาทสตานิ. เยหีติ เยหิ จิตฺตฏฺฐานสเตหิ อนุยุญฺชิยมานา. อุปารทฺธาว ชานนฺติ อุปารทฺธสฺมาติ วิรทฺธา นิคฺคหิตา เอวํ ชานนฺติ ‘‘วิรทฺธา มยํ, นิคฺคหิตา มยํ, อาโรปิโต โน โทโส’’ติ. ปณฺฑิตวตฺถูนีติ ปณฺฑิตภาวตฺถาย การณานิ.

116. In the fourth sutta, ‘Ajita’ means one so named. ‘A hundred states of mind’ means a hundred arisings of consciousness. ‘By which’ means by which hundred arisings of consciousness being questioned. ‘Upāraddhāva jānanti upāraddhasmā’ means: having failed, being reproached, they know thus: “We have failed, we are reproached, fault has been placed upon us.” ‘Grounds for the wise’ means reasons for the sake of becoming wise.

๕-๖. สงฺคารวสุตฺตาทิวณฺณนา

5–6. Explanation of the Saṅgārava Sutta, etc.

๑๑๗-๑๑๘. ปญฺจเม โอริมํ ตีรนฺติ โลกิยํ โอริมตีรํ. ปาริมํ ตีรนฺติ โลกุตฺตรํ ปาริมตีรํ. ปารคามิโนติ นิพฺพานคามิโน. ตีรเมวานุธาวตีติ สกฺกายทิฏฺฐิตีรํเยว อนุธาวติ. ธมฺเม ธมฺมานุวตฺติโนติ สมฺมา อกฺขาเต นววิเธ โลกุตฺตรธมฺเม อนุธมฺมวตฺติโน, ตสฺส ธมฺมสฺสานุจฺฉวิกาย สหสีลาย ปุพฺพภาคปฏิปตฺติยา ปวตฺตมานา. มจฺจุเธยฺยํ [Pg.337] สุทุตฺตรนฺติ มจฺจุโน ฐานภูตํ เตภูมกวฏฺฏํ สุทุตฺตรํ ตริตฺวา. ปารเมสฺสนฺตีติ นิพฺพานํ ปาปุณิสฺสนฺติ.

In the fifth sutta, 'the near shore' means the worldly is the near shore. 'The far shore' means the supramundane is the far shore. 'Gone to the far shore' means gone to Nibbāna. 'He runs along the shore' means he runs along only the shore of identity-view. 'Dhamma-followers in the Dhamma' means those who act in accordance with the Dhamma in the well-proclaimed, ninefold supramundane Dhamma, being engaged in the preliminary practice together with virtue that is suitable to that Dhamma. 'The realm of Death, very hard to cross' means having crossed the round of existence in the three planes, which is the domain of Death and is very hard to cross. 'They will go to the far shore' means they will attain Nibbāna.

โอกา อโนกมาคมฺมาติ วฏฺฏโต วิวฏฺฏํ อาคมฺม. วิเวเก ยตฺถ ทูรมนฺติ ยสฺมึ กายจิตฺตอุปธิวิเวเก ทุรภิรมํ, ตตฺราภิรติมิจฺเฉยฺย. หิตฺวา กาเมติ ทุวิเธปิ กาเม ปหาย. อกิญฺจโนติ นิปฺปลิโพโธ. อาทานปฏินิสฺสเคติ คหณปฏินิสฺสคฺคสงฺขาเต นิพฺพาเน. อนุปาทาย เย รตาติ จตูหิ อุปาทาเนหิ กิญฺจิปิ อนุปาทิยิตฺวา เย อภิรตา. ปรินิพฺพุตาติ เต อปจฺจยปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุตา นามาติ เวทิตพฺพา. ฉฏฺฐํ ภิกฺขูนํ เทสิตํ.

'Having gone from home to homelessness' means having come from the round of existence to that which is free from the round. 'In seclusion, where it is hard to delight' means in the seclusion of body, mind, and substrata, in which it is hard to delight; there one should wish for delight. 'Having abandoned sensual pleasures' means having abandoned both kinds of sensual pleasures. 'Possessing nothing' means being without impediment. 'In the relinquishing of grasping' means in Nibbāna, which is called the relinquishing of grasping. 'Those who delight without clinging' means those who delight, not clinging to anything by means of the four kinds of clinging. 'Fully extinguished' means they are to be known as fully extinguished by the unconditioned parinibbāna. The sixth sutta was taught to the monks.

๗-๘. ปจฺโจโรหณีสุตฺตทฺวยวณฺณนา

7–8. Commentary on the Two Paccorohaṇī Suttas

๑๑๙-๑๒๐. สตฺตเม ปจฺโจโรหณีติ ปาปสฺส ปจฺโจโรหณํ. ปตฺถริตฺวาติ สนฺถริตฺวา. อนฺตรา จ เวลํ อนฺตรา จ อคฺยาคารนฺติ วาลิการาสิสฺส จ อคฺคิอคารสฺส จ อนฺตเร. อฏฺฐมํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส เทสิตํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

In the seventh sutta, 'paccorohaṇī' means the descending from evil. 'Pattharitvā' means 'having spread out.' 'Between the shore and between the fire-house' means between the heap of sand and the fire-house. The eighth sutta was taught to the community of monks. The rest has a clear meaning everywhere.

ปจฺโจโรหณิวคฺโค ทุติโย.

The Paccorohaṇī Chapter, the Second

(๑๓) ๓. ปริสุทฺธวคฺควณฺณนา

13. 3. Commentary on the Parisuddha Chapter

๑๒๓. ตติยสฺส ปฐเม ปริสุทฺธาติ นิมฺมลา. ปริโยทาตาติ ปภสฺสรา. ทุติยาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนวาติ.

123. In the first sutta of the third chapter, 'parisuddha' means stainless. 'Pariyodāta' means luminous. The second and subsequent suttas are clear in meaning.

ปริสุทฺธวคฺโค ตติโย.

The Parisuddha Chapter, the Third

(๑๔) ๔. สาธุวคฺควณฺณนา

14. 4. Commentary on the Sādhu Chapter

๑๓๔. จตุตฺถสฺส ปฐเม สาธุนฺติ ภทฺทกํ สิลิฏฺฐกํ. ทุติยาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนวาติ. อริยมคฺควคฺโค อุตฺตานตฺโถเยวาติ.

134. In the first sutta of the fourth chapter, 'sādhu' means good, auspicious, and well-joined. The second and subsequent suttas are clear in meaning. The Ariyamagga Chapter is indeed clear in meaning.

สาธุวคฺโค จตุตฺโถ.

The Sādhu Chapter, the Fourth

ตติยปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

The Third Fifty is concluded.

๔. จตุตฺถปณฺณาสกํ

4. The Fourth Fifty

๑๕๕. จตุตฺถสฺส [Pg.338] ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนวาติ.

155. The first and subsequent suttas of the fourth chapter are clear in meaning.

๘. กมฺมนิทานสุตฺตวณฺณนา

8. Commentary on the Kammanidāna Sutta

๑๗๔. อฏฺฐเม โลภเหตุกมฺปีติ ปาณาติปาตสฺส โลโภ อุปนิสฺสยโกฏิยา เหตุ โหติ โทสโมหสมฺปยุตฺโตปิ. อิมินา อุปาเยน สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

174. In the eighth sutta, 'lobhahetukaṃ' means that greed is a decisive support condition for the destruction of life, even when associated with hatred and delusion. The meaning should be understood in this way throughout.

๙. ปริกฺกมนสุตฺตวณฺณนา

9. Commentary on the Parikkamana Sutta

๑๗๕. นวเม ปริกฺกมนํ โหตีติ ปริวชฺชนํ โหติ.

175. In the ninth sutta, 'parikkamanaṃ hoti' means 'avoidance occurs.'

๑๐. จุนฺทสุตฺตวณฺณนา

10. Commentary on the Cunda Sutta

๑๗๖. ทสเม กมฺมารปุตฺตสฺสาติ สุวณฺณการปุตฺตสฺส. กสฺส โน ตฺวนฺติ กสฺส นุ ตฺวํ. ปจฺฉาภูมกาติ ปจฺฉาภูมิวาสิกา. กมณฺฑลุกาติ กมณฺฑลุธาริโน. เสวาลมาลิกาติ เสวาลมาลา วิย ธาเรนฺติ. เสวาลปฏนิวาสิตาติปิ วุตฺตเมว. อุทโกโรหกาติ สายตติยกํ อุทโกโรหนานุโยคมนุยุตฺตา. อามเสยฺยาสีติ หตฺเถน ปริมชฺเชยฺยาสิ.

176. In the tenth sutta, 'kammāraputtassa' means 'of the goldsmith’s son.' 'Kassa no tvaṃ' means 'Whose are you?' 'Pacchābhūmakā' refers to those who live in the western lands. 'Kamaṇḍalukā' refers to those who carry water pots. 'Sevālamālikā' means 'they wear garlands of algae.' It is also said they are 'clothed in algae mats.' 'Udakorohakā' refers to those devoted to the practice of descending into water three times a day, including at evening. 'Āmaseyyāsi' means 'you would rub me with your hand.'

๑๑. ชาณุสฺโสณิสุตฺตวณฺณนา

11. Commentary on the Jāṇussoṇi Sutta

๑๗๗. เอกาทสเม อุปกปฺปตูติ ปาปุณาตุ. ฐาเนติ โอกาเส. โน อฏฺฐาเนติ โน อโนกาเส. เนรยิกานํ อาหาโร นาม ตตฺถ นิพฺพตฺตนกมฺมเมว. เตเนว หิ เต ตตฺถ ยาเปนฺติ. ติรจฺฉานโยนิกานํ ปน ติณปณฺณาทิวเสน อาหาโร เวทิตพฺโพ. มนุสฺสานํ โอทนกุมฺมาสาทิวเสน, เทวานํ สุธาโภชนาทิวเสน, เปตฺติเวสยิกานํ เขฬสิงฺฆาณิกาทิวเสน. ยํ วา ปนสฺส อิโต อนุปฺปเวจฺฉนฺตีติ ยํ ตสฺส มิตฺตาทโย อิโต ททนฺตา อนุปเวเสนฺติ. เปตฺติเวสยิกา เอว หิ ปรทตฺตูปชีวิโน โหนฺติ, น อญฺเญสํ ปเรหิ ทินฺนํ [Pg.339] อุปกปฺปติ. ทายโกปิ อนิปฺผโลติ ยํ สนฺธาย ตํ ทานํ ทินฺนํ, ตสฺส อุปกปฺปตุ วา มา วา, ทายเกน ปน น สกฺกา นิปฺผเลน ภวิตุํ, ทายโก ตสฺส ทานสฺส วิปากํ ลภติเยว.

177. In the eleventh sutta, 'upakappatu' means 'may it reach.' 'Ṭhāne' means 'in a suitable place.' 'No aṭṭhāne' means 'not in an unsuitable place.' For beings in hell, their food is merely the kamma that brought them to rebirth there; indeed, they subsist by that alone. For animals, food should be understood as grass, leaves, and so forth. For humans, it is rice, porridge, and the like. For devas, it is ambrosial food and such. For spirits in the realm of the departed, it is spittle, mucus, and so on. The phrase 'or what others send to them from here' refers to what their friends and others give from this world and convey to them. Indeed, only spirits in the realm of the departed live on what is given by others; what is given by others is not of use to those in other realms. The phrase 'and the donor is not without fruit' means that whether or not the gift given for a particular departed one benefits them, it is not possible for the donor to be without fruit; the donor certainly receives the result of that gift.

อฏฺฐาเนปิ ภวํ โคตโม ปริกปฺปํ วทตีติ อโนกาเส อุปฺปนฺเนปิ ตสฺมึ ญาตเก ภวํ โคตโม ทานสฺส ผลํ ปริกปฺเปติเยว ปญฺญาเปติเยวาติ ปุจฺฉติ. พฺราหฺมณสฺส หิ ‘‘เอวํ ทินฺนสฺส ทานสฺส ผลํ ทายโก น ลภตี’’ติ ลทฺธิ. อถสฺส ภควา ปญฺหํ ปฏิชานิตฺวา ‘‘ทายโก นาม ยตฺถ กตฺถจิ ปุญฺญผลูปชีวิฏฺฐาเน นิพฺพตฺโต ทานสฺส ผลํ ลภติเยวา’’ติ ทสฺเสตุํ อิธ พฺราหฺมณาติอาทิมาห. โส ตตฺถ ลาภี โหตีติ โส ตตฺถ หตฺถิโยนิยํ นิพฺพตฺโตปิ มงฺคลหตฺถิฏฺฐานํ ปตฺวา ลาภี โหติ. อสฺสาทีสุปิ เอเสว นโย. สาธุวคฺโค อุตฺตานตฺโถเยวาติ.

The question 'Even in an inappropriate situation, does the Venerable Gotama speak of the result of giving?' means: 'Even when that relative is reborn in an unsuitable place, does the Venerable Gotama still explain and declare the fruit of giving?' For the brahmin held the view that 'the giver does not receive the fruit of such a gift.' Then the Blessed One, having acknowledged his question, said, 'The giver, wherever reborn in a place sustained by the fruit of merit, indeed receives the fruit of the gift,' and to demonstrate this, he begins here with 'brahmin' and so on. The phrase 'he becomes a gainer there' means that even if reborn in the state of an elephant, having attained the position of a ceremonial elephant, he becomes a gainer. The same principle applies to horses and so on. The Sādhu Chapter is indeed clear in meaning.

ชาณุสฺโสณิวคฺโค ทุติโย.

The Jāṇussoṇi Chapter, the Second

จตุตฺถปณฺณาสกํ นิฏฺฐิตํ.

The Fourth Fifty is concluded.

(๒๑) ๑. กรชกายวคฺโค

21. 1. The Karajakāya Chapter

๒๑๑. ปญฺจมสฺส [Pg.340] ปฐมาทีนิ อุตฺตานตฺถาเนว.

211. The first and subsequent suttas of the fifth paṇṇāsaka are clear in meaning.

๖. สํสปฺปนียสุตฺตวณฺณนา

6. Commentary on the Saṃsappanīya Sutta

๒๑๖. ฉฏฺเฐ สํสปฺปนียปริยายํ โว, ภิกฺขเว, ธมฺมปริยายนฺติ สํสปฺปนสฺส การณํ เทสนาสงฺขาตํ ธมฺมเทสนํ. สํสปฺปตีติ ตํ กมฺมํ กโรนฺโต อาสปฺปติ ปริสปฺปติ วิปฺผนฺทติ. ชิมฺหา คตีติ เตน กมฺเมน ยํ คตึ คมิสฺสติ, สา ชิมฺหา โหติ. ชิมฺหุปปตฺตีติ ตสฺส ยํ คตึ อุปปชฺชิสฺสติ, สาปิ ชิมฺหาว โหติ. สํสปฺปชาติกาติ สํสปฺปนสภาวา. ภูตา ภูตสฺส อุปปตฺติ โหตีติ ภูตสฺมา สภาวโต วิชฺชมานกมฺมา สตฺตสฺส นิพฺพตฺติ โหติ. ผสฺสา ผุสนฺตีติ วิปากผสฺสา ผุสนฺติ.

216. In the sixth sutta, 'the discourse on creeping, bhikkhus, is a discourse on the Dhamma' means a teaching of the Dhamma, which is a teaching on the cause of creeping. 'Creeping' means that one who performs that kamma creeps, crawls, and writhes. 'Crooked going' means that whatever destination one will go to by that kamma, that is crooked. 'Crooked rebirth' means that whatever destination one will be reborn into, that too is crooked. 'Of the nature of creeping' means having the nature of creeping. 'From what has come to be, there is the arising of what has come to be' means that from an existing nature, from existing kamma, the arising of a being occurs. 'Contacts touch' means resultant contacts touch.

๗-๘. สญฺเจตนิกสุตฺตทฺวยวณฺณนา

7-8. Commentary on the Two Sañcetanika Suttas

๒๑๗-๒๑๘. สตฺตเม สญฺเจตนิกานนฺติ เจเตตฺวา ปกปฺเปตฺวา กตานํ. อุปจิตานนฺติ จิตานํ วฑฺฒิตานํ. อปฺปฏิสํเวทิตฺวาติ เตสํ กมฺมานํ วิปากํ อเวทิยิตฺวา. พฺยนฺตีภาวนฺติ วิคตนฺตภาวํ เตสํ กมฺมานํ ปริจฺเฉทปริวฏุมตากรณํ. ตญฺจ โข ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ ตญฺจ โข วิปากํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม. อุปปชฺชนฺติ อุปปชฺชเวทนียํ อนนฺตเร อตฺตภาเว. อปเร วา ปริยาเยติ อปรปริยายเวทนียํ ปน สํสารปฺปวตฺเต สติ สหสฺสิเมปิ อตฺตภาเวติ. อิมินา อิทํ ทสฺเสติ ‘‘สํสารปฺปวตฺเต ปฏิลทฺธวิปาการหกมฺเม น วิชฺชติ โส ชคติปฺปเทโส, ยตฺถ ฐิโต มุจฺเจยฺย ปาปกมฺมา’’ติ. ติวิธาติ ติปฺปการา. กายกมฺมนฺตสนฺโทสพฺยาปตฺตีติ กายกมฺมนฺตสงฺขาตา วิปตฺติ. อิมินา นเยน สพฺพปทานิ เวทิตพฺพานิ. อฏฺฐเม อปณฺณโก มณีติ สมนฺตโต จตุรสฺโส ปาสโก.

In the seventh [sutta], 'of intentional [kammas]' (sañcetanikānaṃ) means of those done after intending and planning. 'Of accumulated [kammas]' (upacitānaṃ) means of those that have been gathered and increased. 'Without having experienced' (appaṭisaṃveditvā) means without having experienced the result of those kammas. 'The making of an end' (byantībhāvaṃ) means the state of being pacified, the making of a limit or an end for those kammas. 'And that, indeed, in this very life' (tañca kho diṭṭheva dhamme) means that the result, being kamma to be experienced in the present life, is in this very life. 'In the next life' (upapajja) refers to kamma to be experienced in the immediately following existence. 'Or on a subsequent occasion' (apare vā pariyāye) refers to kamma to be experienced in a future life, while the round of saṃsāra continues, even in the thousandth existence. By this, this is shown: 'In the round of saṃsāra, there is no place on earth where one, standing, might be freed from evil kamma that has obtained its turn to give result.' 'Threefold' (tividhā) means of three kinds. 'Faulty transgression of bodily action' (kāyakammantasandosabyāpatti) means the failure designated as bodily action. By this method, all terms should be understood. In the eighth [sutta], 'an unfailing gem' (apaṇṇako maṇī) means a die that is square on all sides.

๙. กรชกายสุตฺตวณฺณนา

9. Commentary on the Karajakāya Sutta

๒๑๙. นวเม ทุกฺขสฺสาติ วิปากทุกฺขสฺส, วฏฺฏทุกฺขสฺเสว วา. อิมสฺมึ สุตฺเต มณิโอปมฺมํ นตฺถิ. เอวํ วิคตาภิชฺโฌติ เอวนฺติ นิปาตมตฺตํ. ยถา วา เมตฺตํ [Pg.341] ภาเวนฺตา วิคตาภิชฺฌา ภวนฺติ, เอวํ วิคตาภิชฺโฌ. เอวมสฺส วิคตาภิชฺฌตาทีหิ นีวรณวิกฺขมฺภนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อกุสลนิสฺสรณานิ กเถนฺโต เมตฺตาสหคเตนาติอาทิมาห. อปฺปมาณนฺติ อปฺปมาณสตฺตารมฺมณตาย จิณฺณวสิตาย วา อปฺปมาณํ. ปมาณกตํ กมฺมํ นาม กามาวจรกมฺมํ. น ตํ ตตฺราวติฏฺฐตีติ ตํ มโหโฆ ปริตฺตํ อุทกํ วิย อตฺตโน โอกาสํ คเหตฺวา ฐาตุํ น สกฺโกติ, อถ โข นํ โอเฆ ปริตฺตํ อุทกํ วิย อิทเมว อปฺปมาณํ กมฺมํ อชฺโฌตฺถริตฺวา อตฺตโน วิปากํ นิพฺพตฺเตติ. ทหรตคฺเคติ ทหรกาลโต ปฏฺฐาย.

219. In the ninth [sutta], 'of suffering' (dukkhassa) refers to the suffering of result, or of the suffering of the round of existence itself. In this sutta, there is no simile of a gem. In 'Thus, with covetousness departed' (evaṃ vigatābhijjho), 'evaṃ' is merely a particle. Or, just as those who develop loving-kindness become free from covetousness, so too, one is free from covetousness. Thus, having shown the suppression of the hindrances by means of being free from covetousness and so on, now, wishing to speak of the escapes from the unwholesome, the Teacher said 'accompanied by loving-kindness', and so on. 'Boundless' (appamāṇaṃ) is so called either because it has limitless beings as its object, or because of practiced mastery. What is called 'limited kamma' (pamāṇakataṃ kammaṃ) is kamma of the sense-sphere. 'It does not remain there' (na taṃ tatrāvatiṭṭhati) means that [limited kamma], like a small amount of water in a great flood, is unable to get an opportunity to establish itself; rather, this immeasurable kamma overwhelms it and produces its own result. 'From a young age' (daharatagge) means from the time of being young.

นายํ กาโย อาทายคมนิโยติ อิมํ กายํ คเหตฺวา ปรโลกํ คนฺตุํ นาม น สกฺกาติ อตฺโถ. จิตฺตนฺตโรติ จิตฺตการโณ, อถ วา จิตฺเตเนว อนฺตริโก. เอกสฺเสว หิ จุติจิตฺตสฺส อนนฺตรา ทุติเย ปฏิสนฺธิจิตฺเต เทโว นาม โหติ, เนรยิโก นาม โหติ, ติรจฺฉานคโต นาม โหติ. ปุริมนเยปิ จิตฺเตน การณภูเตน เทโว เนรยิโก วา โหตีติ อตฺโถ. สพฺพํ ตํ อิธ เวทนียนฺติ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียโกฏฺฐาสวเนตํ วุตฺตํ. น ตํ อนุคํ ภวิสฺสตีติ เมตฺตาย อุปปชฺชเวทนียภาวสฺส อุปจฺฉินฺนตฺตา อุปปชฺชเวทนียวเสน น อนุคตํ ภวิสฺสติ. อิทํ โสตาปนฺนสกทาคามิอริยปุคฺคลานํ ปจฺจเวกฺขณํ เวทิตพฺพํ. อนาคามิตายาติ ฌานานาคามิตาย. อิธปญฺญสฺสาติ อิมสฺมึ สาสเน ปญฺญา อิธปญฺญา นาม, สาสนจริตาย อริยปญฺญาย ฐิตสฺส อริยสาวกสฺสาติ อตฺโถ. อุตฺตริวิมุตฺตินฺติ อรหตฺตํ. ทสมํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

'This body is not to be taken along' (nāyaṃ kāyo ādāyagamaniyo) means that it is not possible to take this body and go to the next world. 'With mind as the intermediate' (cittantaro) means it has mind as its cause, or it is immediately preceded only by mind. For indeed, immediately after the single death-consciousness, in the second, the rebirth-consciousness, one becomes what is called a deva, one becomes what is called a hell-being, one is called an animal. In the previous method also, the meaning is that one becomes a deva or a hell-being by means of the mind which has become the cause. 'All that is to be experienced here' (sabbaṃ taṃ idha vedanīyaṃ) was spoken by way of the category of kamma to be experienced in the present life. 'It will not follow' (na taṃ anugaṃ bhavissati) means that because the state of being kamma to be experienced in the next life has been cut off by loving-kindness, it will not follow by way of kamma to be experienced in the next life. This should be known as the reflection of the noble persons who are stream-enterers and once-returners. 'For non-returning' (anāgāmitāya) means for the sake of non-returning by means of jhāna. 'Of one with wisdom here' (idhapaññassa) means of a noble disciple who is established in the noble wisdom that fares in this Dispensation; wisdom in this Dispensation is called 'wisdom here'. 'Further liberation' (uttarivimuttiṃ) means arahantship. The tenth [sutta] has only a clear meaning.

กรชกายวคฺโค ปฐโม.

The Chapter on the Body Produced by Kamma is the first.

(๒๒) ๒. สามญฺญวคฺควณฺณนา

(22) 2. Commentary on the Chapter on the Ascetic

๒๒๑. ทุติยสฺส ปฐมํ อาทึ กตฺวา สพฺพา เปยฺยาลตนฺติ อุตฺตานตฺถาเยวาติ.

221. Beginning with the first [sutta] of the second [chapter], all the series of repetitions are indeed of clear meaning.

มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

In the Manorathapūraṇī, the Commentary to the Aṅguttara Nikāya,

ทสกนิปาตสฺส สํวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The commentary on the Book of the Tens is completed.

. นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

Homage to the Blessed One, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One.

องฺคุตฺตรนิกาเย

In the Aṅguttara Nikāya

เอกาทสกนิปาต-อฏฺฐกถา

Commentary on the Book of the Elevens

๑. นิสฺสยวคฺโค

1. The Chapter on Reliance

๑-๖. กิมตฺถิยสุตฺตาทิวณฺณนา

1–6. Commentary on the Kimatthiya Sutta and Others

๑-๖. เอกาทสกนิปาตสฺส [Pg.343] ปฐมาทีนิ เหฏฺฐา วุตฺตนยาเนว. เกวลญฺเจตฺถ อาทิโต ปญฺจสุ นิพฺพิทาวิราคํ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา เอกาทสงฺคานิ กตานิ. ฉฏฺเฐ สิกฺขาปจฺจกฺขานํ อธิกํ.

1–6. The first and subsequent [suttas] of the Book of the Elevens are of the same method as that already explained in the preceding [commentary]. Indeed, here only, from the beginning in the five [suttas], disenchantment and dispassion are divided into two, making eleven factors. In the sixth, the renunciation of the training is additional.

๗-๘. ปฐมสญฺญาสุตฺตาทิวณฺณนา

7–8. Commentary on the First Perception Sutta and Others

๗-๘. สตฺตเม อตฺเถน อตฺโถติ อตฺเถน สทฺธิมตฺโถ. พฺยญฺชเนน พฺยญฺชนนฺติ พฺยญฺชเนน สทฺธึ พฺยญฺชนํ. สํสนฺทิสฺสตีติ สมฺปวตฺติสฺสติ. สเมสฺสตีติ สมานํ ภวิสฺสติ. น วิคฺคยฺหิสฺสตีติ น วิรชฺฌิสฺสติ. อคฺคปทสฺมินฺติ นิพฺพาเน. อฏฺฐเม ปจฺจเวกฺขณา กถิตา.

7–8. In the seventh [sutta], 'meaning with meaning' means meaning together with meaning. 'Phrase with phrase' means phrase together with phrase. 'Will blend' means will proceed together. 'Will agree' means will be similar. 'Will not conflict' means will not be opposed. 'In the foremost state' means in Nibbāna. In the eighth, reflection is taught.

๙. สทฺธสุตฺตวณฺณนา

9. Commentary on the Sutta on Faith

๙. นวเม โทณิยา พทฺโธติ ยวสสฺสโทณิยา สมีเป พทฺโธ. อนฺตรํ กริตฺวาติ อพฺภนฺตเร กตฺวา. ฌายตีติ จินฺเตติ. ปชฺฌายตีติ อิโต จิโต จ นานปฺปการกํ ฌายติ. นิชฺฌายตีติ นิรนฺตรวเสน นิพทฺธํ ฌายติ. ปถวิมฺปิ นิสฺสาย ฌายตีติ สมาปตฺติยํ สนิกนฺติกวเสเนตํ วุตฺตํ. สมาปตฺติยญฺหิ สนิกนฺติกตฺตา เอส ขฬุงฺโก นาม กโต. อาปาทีสุปิ เอเสว นโย.

9. In the ninth [sutta], 'bound to a trough' means bound near a trough of barley. 'Having made an interval' means having placed it inside. 'He contemplates' means he thinks. 'He contemplates deeply' means he contemplates in various ways, from here and there. 'He scrutinizes' means he contemplates continuously and without interruption. 'He contemplates relying even on earth'—this is said by way of having craving in attainment. Indeed, because of having craving in attainment, this one is called a 'stake'. In the case of water and so on, this is the same method.

กถญฺจ สทฺธ อาชานียฌายิตํ โหตีติ กถํ การณาการณํ ชานนฺตสฺส สินฺธวสฺส ฌายิตํ โหติ. ยถา อิณนฺติอาทีสุ อิณสทิสํ พนฺธนสทิสํ ธนชานิสทิสํ กลิสงฺขาตมหาปราธสทิสญฺจ กตฺวา อตฺตโน อภิมุขสฺส ปโตทสฺส อชฺโฌหรณสงฺขาตํ ปตนํ วิปสฺสตีติ อตฺโถ. เนว ปถวึ นิสฺสาย ฌายตีติ สมาปตฺติสุขนิกนฺติยา อภาเวน ปถวิอารมฺมณาย [Pg.344] จตุกฺกปญฺจกชฺฌานสญฺญาย น ฌายติ, นิยนฺติยา อภาเวเนว โส อาชานีโย นาม โหตีติ. ฌายติ จ ปนาติ นิพฺพานารมฺมณาย ผลสมาปตฺติยา ฌายติ. ปถวิยํ ปถวิสญฺญา วิภูตา โหตีติ ปถวารมฺมเณ อุปฺปนฺนา จตุกฺกปญฺจกชฺฌานสญฺญา วิภูตา ปากฏา โหติ. ‘‘วิภูตา, ภนฺเต, รูปสญฺญา อวิภูตา อฏฺฐิกสญฺญา’’ติ อิมสฺมิญฺหิ สุตฺเต สมติกฺกมสฺส อตฺถิตาย วิภูตตา วุตฺตา, อิธ ปน วิปสฺสนาวเสน อนิจฺจทุกฺขานตฺตโต ทิฏฺฐตฺตา วิภูตา นาม ชาตา. อาโปสญฺญาทีสุปิ เอเสว นโย. เอวเมตฺถ เหฏฺฐา วิย สมาปตฺติวเสน สมติกฺกมํ อวตฺวา วิปสฺสนาจารวเสน สมติกฺกโม วุตฺโต. เอวํ ฌายีติ เอวํ วิปสฺสนาปฏิปาฏิยา อาคนฺตฺวา อุปฺปาทิตาย ผลสมาปตฺติยา ฌายนฺโต.

And how is Saddha's contemplation like that of a thoroughbred? This means: how is the contemplation of a Sindhu horse, which knows cause and non-cause? It is as when, having considered it as similar to debt, bondage, loss of wealth, and a great offense called 'ruin,' one sees the falling of the goad before oneself, which is known as its 'swallowing'—this is the meaning. 'He does not contemplate relying on earth' means that due to the absence of craving for the bliss of attainment, he does not contemplate with the perception of the fourfold and fivefold jhāna having earth as its object; precisely because of the absence of craving, he is called a thoroughbred. 'And yet he contemplates' means he contemplates with the fruition attainment that has Nibbāna as its object. 'In earth, the earth-perception becomes distinct' means the perception of the fourfold and fivefold jhāna that arose with earth as its object becomes distinct, apparent. Indeed, in this sutta, it is said, 'Distinct, venerable sir, is the perception of form; indistinct is the perception of bone,' where 'distinctness' is spoken of due to the existence of transcendence. Here, however, it has become 'distinct' because it is seen as impermanent, suffering, and not-self by way of insight. In the case of the perception of water and so on, this is the same method. Thus, here, unlike in the preceding suttas, transcendence is not spoken of by way of attainment, but transcendence is spoken of by way of the practice of insight. 'Thus contemplating' means contemplating with the fruition attainment produced by proceeding through the sequence of insight.

๑๐. โมรนิวาปสุตฺตวณฺณนา

10. Commentary on the Moranivāpa Sutta

๑๐. ทสเม อจฺจนฺตนิฏฺโฐติ อนฺตํ อตีตตฺตา อจฺจนฺตสงฺขาตํ อวินาสธมฺมํ นิพฺพานํ นิฏฺฐา อสฺสาติ อจฺจนฺตนิฏฺโฐ. อิมินา นเยน เสสปทานิ เวทิตพฺพานิ. ชเนตสฺมินฺติ ชนิตสฺมึ, ปชายาติ อตฺโถ. เย โคตฺตปฏิสาริโนติ เย ชนา ตสฺมึ โคตฺเต ปฏิสรนฺติ ‘‘อหํ โคตโม, อหํ กสฺสโป’’ติ, เตสุ โลเก โคตฺตปฏิสารีสุ ขตฺติโย เสฏฺโฐ. อนุมตา มยาติ มม สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สทฺธึ สํสนฺเทตฺวา เทสิตา มยา อนุญฺญาตา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

10. In the tenth sutta, as for 'accantaniṭṭho': because he has gone beyond the limit, for him there is the conclusion which is Nibbāna, the indestructible state, called 'the ultimate'; therefore, he is 'accantaniṭṭho'. By this method, the remaining terms should be understood. As for 'janetasmiṃ', it means in that which is born, that is, among the multitude of beings. As for 'ye gottapaṭisārino': those people who resort to their lineage, thinking, 'I am a Gotama,' 'I am a Kassapa'—among those in the world who resort to lineage, the khattiya is the best. As for 'anumatā mayā': having compared it with my omniscient knowledge, it was taught and permitted by me. The rest has a clear meaning everywhere.

นิสฺสยวคฺโค ปฐโม.

The First Chapter on Dependence.

๒. อนุสฺสติวคฺโค

2. The Chapter on Recollections

๑-๒. มหานามสุตฺตทฺวยวณฺณนา

1-2. Commentary on the Two Mahānāma Suttas

๑๑-๑๒. ทุติยสฺส ปฐเม นานาวิหาเรหิ วิหรตนฺติ คิหีนํ นิพทฺโธ เอโก วิหาโร นาม นตฺถิ, ตสฺมา อมฺหากํ อนิพทฺธวิหาเรน วิหรนฺตานํ เกน วิหาเรน กตเรน นิพทฺธวิหาเรน วิหาตพฺพนฺติ ปุจฺฉติ. อาราธโกติ สมฺปาทโก ปริปูรโก. ธมฺมโสตสมาปนฺโน พุทฺธานุสฺสตึ [Pg.345] ภาเวตีติ ธมฺมโสตสมาปนฺโน หุตฺวา พุทฺธานุสฺสตึ ภาเวติ. ทุติเย คิลานา วุฏฺฐิโตติ คิลาโน หุตฺวา วุฏฺฐิโต.

11-12. In the first sutta of the second vagga, as for 'dwelling with various dwellings': for householders, there is no such thing as a single, fixed dwelling. Therefore, he asks: 'For us, who dwell without a fixed dwelling, by what dwelling, by which fixed dwelling, should we dwell?' As for 'ārādhako', it means one who accomplishes, one who fulfills. As for 'having attained the stream of the Dhamma, he cultivates the recollection of the Buddha', it means: having attained the stream of the Dhamma, he cultivates the recollection of the Buddha. In the second sutta, as for 'recovered from illness', it means: having been ill, he has recovered.

๓. นนฺทิยสุตฺตวณฺณนา

3. Commentary on the Nandiya Sutta

๑๓. ตติเย กลฺยาณมิตฺเตติ สุมิตฺเต. เอวเมตฺถ กลฺยาณมิตฺตวเสน สงฺฆานุสฺสติ กถิตา. กพฬีการาหารภกฺขานนฺติ กามาวจรเทวานํ. อสมยวิมุตฺโตติ อสมยวิมุตฺติยา วิมุตฺโต ขีณาสโว.

13. In the third sutta, as for 'kalyāṇamitte', it means good friends. Thus, here, the recollection of the Saṅgha is taught by way of good friends. As for 'the eating of solid food', this refers to the sense-sphere devas. As for 'asamayavimutto', it means an Arahant liberated by timeless liberation.

๔. สุภูติสุตฺตวณฺณนา

4. Commentary on the Subhūti Sutta

๑๔. จตุตฺเถ โก นามายํ สุภูตี ภิกฺขูติ ชานนฺโตปิ สตฺถา กถาสมุฏฺฐาปนตฺถํ ปุจฺฉติ. สุทตฺตสฺส อุปาสกสฺส ปุตฺโตติ อนาถปิณฺฑิกํ สนฺธายาห. อนาถปิณฺฑิกสฺส หิ ปุตฺโต อตฺตโน จูฬปิตุ สนฺติเก ปพฺพชิโต, อถ นํ สุภูติตฺเถโร อาทาย สตฺถุ สนฺติกํ อคมาสิ. สทฺธาปทาเนสูติ สทฺธานํ ปุคฺคลานํ อปทาเนสุ ลกฺขเณสุ.

14. In the fourth sutta, as for 'Who is this monk named Subhūti?': although the Teacher knew, he asked in order to give rise to a talk. As for 'the son of the lay follower Sudatta', this refers to Anāthapiṇḍika. For Anāthapiṇḍika's son went forth in the presence of his paternal uncle; then the Elder Subhūti, having taken him, went to the Teacher's presence. As for 'saddhāpadānesu', it means in the characteristics which are the grounds of faithful persons.

๕. เมตฺตสุตฺตวณฺณนา

5. Commentary on the Mettā Sutta

๑๕. ปญฺจเม สุขํ สุปตีติ ยถา เสสชนา สมฺปริวตฺตมานา กากจฺฉมานา ทุกฺขํ สุปนฺติ, เอวํ อสุปิตฺวา สุขํ สุปติ. นิทฺทํ โอกฺกมนฺโตปิ สมาปตฺตึ สมาปนฺโน วิย โหติ. สุขํ ปฏิพุชฺฌตีติ ยถา อญฺเญ นิตฺถุนนฺตา วิชมฺภมานา สมฺปริวตฺตนฺตา ทุกฺขํ ปฏิพุชฺฌนฺติ, เอวํ อปฺปฏิพุชฺฌิตฺวา วิกสมานํ วิย ปทุมํ สุขํ นิพฺพิกาโร ปฏิพุชฺฌติ. น ปาปกํ สุปินํ ปสฺสตีติ สุปินํ ปสฺสนฺโตปิ ภทฺทกเมว สุปินํ ปสฺสติ, เจติยํ วนฺทนฺโต วิย ปูชํ กโรนฺโต วิย จ ธมฺมํ สุณนฺโต วิย จ โหติ. ยถา ปนญฺเญ อตฺตานํ โจเรหิ สมฺปริวาริตํ วิย วาเฬหิ อุปทฺทุตํ วิย ปปาเต ปตนฺตํ วิย จ ปสฺสนฺติ, น เอวํ ปาปกํ สุปินํ ปสฺสติ.

15. In the fifth sutta, as for 'he sleeps happily': just as other people, tossing and turning and making noises like crows, sleep with difficulty, he does not sleep like that, but sleeps happily. Even when falling asleep, he is as if having entered a meditative attainment. As for 'he wakes happily': just as others, groaning, yawning, and tossing and turning, wake with difficulty, he does not wake like that, but wakes happily and undisturbed, like a blooming lotus. As for 'he does not see a bad dream': even when seeing a dream, he sees only a good dream; it is as if he is venerating a cetiya, making an offering, or listening to the Dhamma. Whereas others see themselves as if surrounded by thieves, oppressed by wild beasts, or falling from a cliff, he does not see a bad dream like that.

มนุสฺสานํ ปิโย โหตีติ อุเร อามุกฺกมุตฺตาหาโร วิย สีเส ปิฬนฺธิตมาลา วิย จ มนุสฺสานํ ปิโย โหติ มนาโป. อมนุสฺสานํ ปิโย โหตีติ ยเถว มนุสฺสานํ, อมนุสฺสานมฺปิ ปิโย โหติ วิสาขตฺเถโร วิย. วตฺถุ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๒๕๘) เมตฺตากมฺมฏฺฐานนิทฺเทเส วิตฺถาริตเมว. เทวตา รกฺขนฺตีติ ปุตฺตมิว มาตาปิตโร เทวตา รกฺขนฺติ. นาสฺส อคฺคิ [Pg.346] วา วิสํ วา สตฺถํ วา กมตีติ เมตฺตาวิหาริสฺส กาเย อุตฺตราย อุปาสิกาย วิย อคฺคิ วา, สํยุตฺตภาณกจูฬสีวตฺเถรสฺเสว วิสํ วา, สํกิจฺจสามเณรสฺเสว สตฺถํ วา น กมติ นปฺปวิสติ, นาสฺส กายํ วิโกเปตีติ วุตฺตํ โหติ. เธนุวตฺถุมฺปิ เจตฺถ กถยนฺติ. เอกา กิร เธนุ วจฺฉกสฺส ขีรธารํ มุญฺจมานา อฏฺฐาสิ. เอโก ลุทฺทโก ‘‘ตํ วิชฺฌิสฺสามี’’ติ หตฺเถน สมฺปริวตฺเตตฺวา ทีฆทณฺฑํ สตฺตึ มุญฺจิ. สา ตสฺสา สรีรํ อาหจฺจ ตาลปณฺณํ วิย วฏฺฏมานา คตา, เนว อุปจารพเลน น อปฺปนาพเลน, เกวลํ วจฺฉเก พลวหิตจิตฺตตาย. เอวํ มหานุภาวา เมตฺตา.

As for 'he is dear to humans': like a string of pearls worn on the chest or a garland worn on the head, he is dear and pleasing to humans. As for 'he is dear to non-humans': just as he is dear to humans, so too is he dear to non-humans, like the Elder Visākha. The story is elaborated in the Visuddhimagga in the exposition of the loving-kindness meditation subject. As for 'deities protect him': deities protect him just as parents protect a child. As for 'fire, poison, or a weapon does not affect him': for one who dwells with loving-kindness, fire does not affect his body, as with the laywoman Uttarā; or poison, as with the Elder Cūḷasīva, the reciter of the Saṃyutta Nikāya; or a weapon, as with the novice Saṅkicca. It does not enter, it does not destroy his body—this is the intended meaning. Here they also tell the story of a cow. A certain cow, it is said, stood releasing a stream of milk for her calf. A hunter, thinking, 'I will shoot her,' having brandished it with his hand, released a long-shafted spear. Having struck her body, it went away, turning like a palm leaf. It was not due to the power of access concentration nor the power of absorption that it did not enter; it was simply because of her mind of powerful goodwill towards her calf. Thus, loving-kindness has great power.

ตุวฏํ จิตฺตํ สมาธิยตีติ เมตฺตาวิหาริโน ขิปฺปเมว จิตฺตํ สมาธิยติ, นตฺถิ ตสฺส ทนฺธายิตตฺตํ. มุขวณฺโณ วิปฺปสีทตีติ พนฺธนา ปวุตฺตตาลปกฺกํ วิย จสฺส วิปฺปสนฺนวณฺณํ มุขํ โหติ. อสมฺมูฬฺโห กาลํ กโรตีติ เมตฺตาวิหาริโน สมฺโมหมรณํ นาม นตฺถิ, อสมฺมูฬฺโห ปน นิทฺทํ โอกฺกมนฺโต วิย กาลํ กโรติ. อุตฺตริ อปฺปฏิวิชฺฌนฺโตติ เมตฺตาสมาปตฺติโต อุตฺตริ อรหตฺตํ อธิคนฺตุํ อสกฺโกนฺโต อิโต จวิตฺวา สุตฺตปฺปพุทฺโธ วิย พฺรหฺมโลกํ อุปปชฺชตีติ.

As for 'the mind quickly becomes concentrated': the mind of one who dwells with loving-kindness quickly becomes concentrated; there is no slowness for him. As for 'the facial complexion brightens': his face has a very clear complexion, like a ripe palmyra fruit just fallen from its stalk. As for 'he dies unconfused': for one who dwells with loving-kindness, there is no such thing as a death with delusion; rather, being unconfused, he passes away as if falling asleep. As for 'not penetrating further': being unable to attain Arahantship beyond the attainments of loving-kindness, having passed away from here, he is reborn in the Brahma world like one awakened from sleep.

๖. อฏฺฐกนาครสุตฺตวณฺณนา

6. Commentary on the Aṭṭhakanāgara Sutta

๑๖. ฉฏฺเฐ ทสโมติ ชาติโคตฺตวเสน เจว สารปตฺตกุลคณนาย จ ทสเม ฐาเน คณียติ, เตนสฺส ทสโมตฺเวว นามํ ชาตํ. อฏฺฐกนาคโรติ อฏฺฐกนครวาสี. กุกฺกุฏาราเมติ กุกฺกุฏเสฏฺฐินา การิเต อาราเม.

16. In the sixth sutta, as for 'Dasama': he is counted in the tenth place by reason of his lineage and clan, and by the count of families that have attained excellence. Therefore, the name 'Dasama' arose for him. 'Aṭṭhakanāgaro' means a resident of the city of Aṭṭhaka. 'In Kukkuṭārāma' means in the monastery caused to be built by the merchant Kukkuṭa.

เตน ภควตา…เป… สมฺมทกฺขาโตติ เอตฺถ อยํ สงฺเขปตฺโถ – โย โส ภควา สมตึส ปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพกิเลเส ภญฺชิตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ, เตน ภควตา เตสํ เตสํ สตฺตานํ อาสยานุสยํ ชานตา, หตฺถตเล ฐปิตํ อามลกํ วิย สพฺพเญยฺยธมฺเม ปสฺสตา, อปิจ ปุพฺเพนิวาสาทีหิ ชานตา, ทิพฺเพน จกฺขุนา ปสฺสตา, ตีหิ วา วิชฺชาหิ ฉหิ วา ปน อภิญฺญาหิ ชานตา, สพฺพตฺถ อปฺปฏิหเตน สมนฺตจกฺขุนา ปสฺสตา, สพฺพธมฺมชานนสมตฺถาย ปญฺญาย ชานตา, สพฺพสตฺตานํ จกฺขุวิสยาตีตานิ ติโรกุฏฺฏาทิคตานิ จาปิ [Pg.347] รูปานิ อติวิสุทฺเธน มํสจกฺขุนา วา ปสฺสตา, อตฺตหิตสาธิกาย สมาธิปทฏฺฐานาย ปฏิเวธปญฺญาย ชานตา, ปรหิตสาธิกาย กรุณาปทฏฺฐานาย เทสนาปญฺญาย ปสฺสตา, อนฺตรายิกธมฺเม วา ชานตา, นิยฺยานิกธมฺเม ปสฺสตา, อรีนํ หตตฺตา อรหตา, สมฺมา สามํ สพฺพธมฺมานํ พุทฺธตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺเธนาติ เอวํ จตุเวสารชฺชวเสน จตูหิ การเณหิ โถมิเตน อตฺถิ นุ โข เอโก ธมฺโม อกฺขาโตติ.

Herein, this is the summary meaning of 'by that Blessed One... rightly proclaimed': That Blessed One, who, having fulfilled the thirty perfections, having shattered all defilements, fully awakened to unsurpassed perfect enlightenment; by that Blessed One, who knows the inclinations and latent tendencies of those various beings, who sees all knowable phenomena as clearly as a myrobalan fruit placed on the palm of the hand; and further, who knows by means of the knowledge of past lives and so forth, who sees with the divine eye, or who knows by the three kinds of knowledge or the six higher knowledges, who sees with the all-seeing eye that is unobstructed everywhere, who knows with the wisdom capable of understanding all phenomena, or who sees even forms beyond the range of the physical eye, such as those behind walls, with the supremely purified physical eye; who knows with the wisdom of penetration which accomplishes one's own welfare and has concentration as its proximate cause, who sees with the wisdom of teaching which accomplishes the welfare of others and has compassion as its proximate cause; or who knows obstructive phenomena and sees liberating phenomena; who is an Arahant because of having destroyed the enemies (the defilements), and a Perfectly Self-Enlightened One because of having rightly and by himself awakened to all phenomena—thus praised by means of the four kinds of intrepidity and by four reasons—is there a single Dhamma taught by him?

อภิสงฺขตนฺติ กตํ อุปฺปาทิตํ. อภิสญฺเจตยิตนฺติ เจตยิตํ กปฺปยิตํ. โส ตตฺถ ฐิโตติ โส ตสฺมึ สมถวิปสฺสนาธมฺเม ฐิโต. ธมฺมราเคน ธมฺมนนฺทิยาติ ปททฺวเยนปิ สมถวิปสฺสนาสุ ฉนฺทราโค วุตฺโต. สมถวิปสฺสนาสุ หิ สพฺเพน สพฺพํ ฉนฺทราคํ ปริยาทิยิตุํ สกฺโกนฺโต อรหา โหติ, อสกฺโกนฺโต อนาคามี โหติ. โส สมถวิปสฺสนาสุ ฉนฺทราคสฺส อปฺปหีนตฺตา จตุตฺถชฺฌานเจตนาย สุทฺธาวาเส นิพฺพตฺตติ. อยํ อาจริยานํ สมานตฺถกถา.

'Fabricated' means made, produced. 'Intended' means willed, arranged. 'He remains there' means he abides in that Dhamma of serenity and insight. By the two terms 'delight in the Dhamma' and 'joy in the Dhamma,' desire and passion for serenity and insight is stated. For one who is able to completely exhaust all desire and passion for serenity and insight becomes an Arahant; one who is unable becomes a Non-returner. Because desire and passion for serenity and insight have not been abandoned, he is reborn in the Pure Abodes through the volition associated with the fourth jhāna. This is the consistent explanation of the teachers.

วิตณฺฑวาที ปนาห – ‘‘เตเนว ธมฺมราเคนาติ วจนโต อกุสเลน สุทฺธาวาเส นิพฺพตฺตตี’’ติ. โส ‘‘สุตฺตํ อาหราหี’’ติ วตฺตพฺโพ. อทฺธา อญฺญํ อปสฺสนฺโต อิทเมว อาหริสฺสติ. ตโต วตฺตพฺโพ ‘‘กิมฺปนิทํ สุตฺตํ นีตตฺถํ, อุทาหุ เนยฺยตฺถ’’นฺติ. อทฺธา ‘‘นีตตฺถ’’นฺติ วกฺขติ. ตโต วตฺตพฺโพ – เอวํ สนฺเต อนาคามิผลตฺถิเกน สมถวิปสฺสนาสุ ฉนฺทราโค กตฺตพฺโพ ภวิสฺสติ, ฉนฺทราเค อุปฺปาทิเต อนาคามิผลํ ปฏิลทฺธํ ภวิสฺสติ, มา ‘‘สุตฺตํ เม ลทฺธ’’นฺติ ยํ วา ตํ วา ทีเปหิ. ปญฺหํ กเถนฺเตน หิ อาจริยสฺส สนฺติเก อุคฺคเหตฺวา อตฺถรสํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา กเถตุํ วฏฺฏติ. อกุสเลน หิ สคฺเค, กุสเลน จ อปาเย ปฏิสนฺธิ นาม นตฺถิ. วุตฺตญฺเจตํ ภควตา –

A sophist, however, says: 'Because of the saying "through that very delight in the Dhamma," one is reborn in the Pure Abodes through an unwholesome state.' He should be told: 'Bring forth the sutta.' Surely, not seeing another, he will bring forth this very one. Then he should be told: 'Now, is this sutta of definitive meaning, or is it of a meaning that needs to be inferred?' Surely, he will say: 'It is of definitive meaning.' Then he should be told: 'If that is so, then desire and passion for serenity and insight should be cultivated by one who desires the fruit of non-returning. When desire and passion are aroused, the fruit of non-returning will be attained. Do not, saying "I have found a sutta," point to just anything. For one who speaks on a question should learn it in the presence of a teacher, penetrate its essential meaning, and then speak. Indeed, there is no such thing as rebirth-linking in a heavenly world through an unwholesome state, nor in a plane of misery through a wholesome state. And this was said by the Blessed One:

‘‘น, ภิกฺขเว, โลภเชน กมฺเมน, โทสเชน กมฺเมน, โมหเชน กมฺเมน เทวา ปญฺญายนฺติ, มนุสฺสา ปญฺญายนฺติ, ยา วา ปนญฺญาปิ กาจิ สุคติโย. อถ โข, ภิกฺขเว, โลภเชน กมฺเมน, โทสเชน กมฺเมน, โมหเชน กมฺเมน นิรโย ปญฺญายติ, ติรจฺฉานโยนิ ปญฺญายติ, เปตฺติวิสโย ปญฺญายติ, ยา วา ปนญฺญาปิ กาจิ ทุคฺคติโย’’ติ (อ. นิ. ๖.๓๙) –

'Monks, it is not through kamma born of greed, kamma born of hatred, or kamma born of delusion that gods are made known, or human beings are made known, or any other good destinations. But rather, monks, it is through kamma born of greed, kamma born of hatred, and kamma born of delusion that hell is made known, the animal realm is made known, the sphere of ghosts is made known, or any other bad destinations.'

เอวํ [Pg.348] สญฺญาเปตพฺโพ. สเจ สญฺชานาติ, สญฺชานาตุ. โน เจ สญฺชานาติ, ‘‘คจฺฉ ปาโตว วิหารํ ปวิสิตฺวา ยาคุํ ปิวา’’ติ อุยฺโยเชตพฺโพ.

He should be made to understand thus. If he understands, let him understand. If he does not understand, he should be dismissed with the words: 'Go, enter the monastery early in the morning and drink your gruel.'

อยํ โข, คหปติ, เอกธมฺโม อกฺขาโตติ เอกํ ธมฺมํ ปุจฺฉิเตน ‘‘อยมฺปิ เอกธมฺโม อกฺขาโต, อยมฺปิ เอกธมฺโม อกฺขาโต’’ติ เอวํ ปุจฺฉาวเสน กถิตตฺตา เอกาทสปิ ธมฺมา เอกธมฺโม นาม กโต. อมตุปฺปตฺติอตฺเถน วา สพฺเพปิ เอกธมฺโมติ วตฺตุํ วฏฺฏติ.

As for the phrase, 'This, householder, is the one Dhamma that has been taught': Since he who was asked about one Dhamma spoke in the manner of a question, saying, 'This too is one Dhamma taught... this too is one Dhamma taught...,' for this reason even the eleven dhammas are designated as 'one Dhamma.' Or, because of the meaning of being a cause for the arising of the deathless, it is fitting to call all of them 'one Dhamma.'

นิธิมุขํ คเวสนฺโตติ นิธึ ปริเยสนฺโต. สกิเทวาติ เอกปฺปโยเคเนว. กถํ ปน เอกปฺปโยเคเนว เอกาทสนฺนํ นิธีนํ อธิคโม โหตีติ? อิเธกจฺโจ อรญฺเญ ชีวิตวุตฺตึ คเวสมาโน จรติ. ตเมนํ อญฺญตโร อตฺถจรโก ทิสฺวา ‘‘กึ, โภ, จรสี’’ติ ปุจฺฉติ. โส ‘‘ชีวิตวุตฺตึ ปริเยสามี’’ติ อาห. อิตโร ‘‘เตน หิ สมฺม อาคจฺฉ, เอตํ ปาสาณํ ปวฏฺเฏหี’’ติ อาห. โส ตํ ปวฏฺเฏตฺวา อุปรูปริฏฺฐิตา วา กุจฺฉิยา กุจฺฉึ อาหจฺจ ฐิตา วา เอกาทส กุมฺภิโย ปสฺสติ. เอวํ เอกปฺปโยเคน เอกาทสนฺนํ อธิคโม โหติ.

'Seeking the mouth of the treasure' means searching for treasure. 'Only once' means with a single application of effort. But how is the attainment of eleven treasures achieved with just a single application of effort? Here, a certain person wanders in the forest seeking a livelihood. A certain benefactor sees him and asks, 'Friend, why do you wander?' He replies, 'I am searching for a livelihood.' The other says, 'Well then, friend, come and roll away this stone.' Having rolled it away, he sees eleven pots, either placed one on top of another or standing touching side to side. Thus, with a single application of effort, the attainment of the eleven is achieved.

อาจริยธนํ ปริเยสิสฺสนฺตีติ อญฺญติตฺถิยา หิ ยสฺส สนฺติเก สิปฺปํ อุคฺคณฺหนฺติ, ตสฺส สิปฺปุคฺคหณโต ปุเร วา ปจฺฉา วา อนฺตรนฺตรา วา เคหโต นีหริตฺวา ธนํ เทนฺติ. เยสํ เคเห นตฺถิ, เต ญาติสภาคโต ปริเยสนฺติ. เยสํ ตมฺปิ นตฺถิ, เต สภาคโต ปริเยสนฺติ. ตถา อลภมานา ภิกฺขมฺปิ จริตฺวา เทนฺติเยว. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

'They will seek the teacher's fee': For the followers of other teachings, when they learn a craft from a certain teacher, they bring wealth from their homes and give it to him, either before learning the craft, or after, or from time to time. Those who have no wealth at home seek it from their like-minded relatives. Those who do not have that either, seek it from their community. Failing to obtain it thus, they even go for alms and give that. This was said in reference to that.

กึ ปนาหนฺติ พาหิรกา ตาว อนิยฺยานิเกปิ สาสเน สิปฺปมตฺตทายกสฺส ธนํ ปริเยสนฺติ, อหํ ปน เอวํวิเธ นิยฺยานิกสาสเน เอกาทสวิธํ อมตุปฺปตฺติปฏิปทํ เทเสนฺตสฺส อาจริยสฺส ปูชํ กึ น กริสฺสามิ, กริสฺสามิเยวาติ วทติ. ปจฺเจกํ ทุสฺสยุเคน อจฺฉาเทสีติ เอกเมกสฺส ภิกฺขุโน เอเกกํ ทุสฺสยุคํ อทาสีติ อตฺโถ. สมุทาจารวจนํ ปเนตฺถ เอวรูปํ โหติ, ตสฺมา อจฺฉาเทสีติ วุตฺตํ. ปญฺจสตํ วิหารนฺติ ปญฺจสตคฺฆนิกํ ปณฺณสาลํ กาเรสีติ อตฺโถ.

What is 'But I...'? First, outsiders, even in a teaching that is not a means of escape, seek wealth for a teacher who imparts a craft. As for me, in such a teaching that is a means of escape, for the teacher who expounds the elevenfold practice for the attainment of the deathless, why should I not make an offering? I shall indeed make it, he says. 'He clothed each with a pair of robes' means he gave a pair of robes to each and every monk. Herein, such is the conventional expression; therefore, it is said, 'he clothed'. 'A dwelling of five hundred' means he had a leaf-hut worth five hundred constructed.

๗. โคปาลสุตฺตวณฺณนา

7. The Explanation of the Gopāla Sutta.

๑๗. สตฺตเม ติสฺโส กถา เอกนาฬิกา จตุรสฺสา นิสินฺนวตฺติกาติ. ตตฺถ ปาฬึ วตฺวา เอเกกสฺส ปทสฺส อตฺถกถนํ เอกนาฬิกา นาม[Pg.349]. อปณฺฑิตโคปาลกํ ทสฺเสตฺวา, อปณฺฑิตภิกฺขุํ ทสฺเสตฺวา, ปณฺฑิตโคปาลกํ ทสฺเสตฺวา, ปณฺฑิตภิกฺขุํ ทสฺเสตฺวาติ จตุกฺกํ พนฺธิตฺวา กถนํ จตุรสฺสา นาม. อปณฺฑิตโคปาลกํ ทสฺเสตฺวา ปริโยสานคมนํ, อปณฺฑิตภิกฺขุํ ทสฺเสตฺวา ปริโยสานคมนํ, ปณฺฑิตโคปาลกํ ทสฺเสตฺวา ปริโยสานคมนํ, ปณฺฑิตภิกฺขุํ ทสฺเสตฺวา ปริโยสานคมนนฺติ อยํ นิสินฺนวตฺติกา นาม. อยํ อิธ สพฺพาจริยานํ อาจิณฺณา.

17. In the seventh sutta, there are three kinds of discourse: ekanāḷikā, caturassā, and nisinnavattikā. Therein, reciting the Pāḷi and explaining the meaning of each and every word is called ekanāḷikā. Showing the unwise cowherd, showing the unwise bhikkhu, showing the wise cowherd, and showing the wise bhikkhu—a discourse that connects this group of four is called caturassā. Showing the unwise cowherd and bringing it to a conclusion; showing the unwise bhikkhu and bringing it to a conclusion; showing the wise cowherd and bringing it to a conclusion; and showing the wise bhikkhu and bringing it to a conclusion—this is called nisinnavattikā. This, here, is the established practice of all the teachers.

เอกาทสหิ, ภิกฺขเว, องฺเคหีติ เอกาทสหิ อคุณโกฏฺฐาเสหิ. โคคณนฺติ โคมณฺฑลํ. ปริหริตุนฺติ ปริคฺคเหตฺวา วิจริตุํ. ผาตึ กาตุนฺติ วฑฺฒึ อาปาเทตุํ. อิธาติ อิมสฺมึ โลเก. น รูปญฺญู โหตีติ คณนโต วา วณฺณโต วา รูปํ น ชานาติ. คณนโต น ชานาติ นาม อตฺตโน คุนฺนํ สตํ วา สหสฺสํ วาติ สงฺขฺยํ น ชานาติ, โส คาวีสุ หฏาสุ วา ปลาตาสุ วา โคคณํ คเณตฺวา ‘‘อชฺช เอตฺตกา น ทิสฺสนฺตี’’ติ ทฺเว ตีณิ คามนฺตรานิ วา อฏวึ วา วิจรนฺโต น ปริเยสติ. อญฺเญสํ คาวีสุ อตฺตโน โคคณํ ปวิฏฺฐาสุปิ โคคณํ คเณตฺวา ‘‘อิมา เอตฺติกา คาโว น อมฺหาก’’นฺติ ยฏฺฐิยา โปเถตฺวา น นีหรติ. ตสฺส นฏฺฐา คาวิโย นฏฺฐาว โหนฺติ. ปรคาวิโย คเหตฺวา จรติ. โคสามิกา ทิสฺวา ‘‘อยํ เอตฺตกํ กาลํ อมฺหากํ เธนู ทุหี’’ติ ตชฺเชตฺวา อตฺตโน คาวิโย คเหตฺวา คจฺฉนฺติ. ตสฺส โคคโณปิ ปริหายติ, ปญฺจ โครสปริโภคโตปิ ปริพาหิโร โหติ. วณฺณโต น ชานาติ นาม ‘‘เอตฺติกา คาวี เสตา, เอตฺติกา รตฺตา, เอตฺติกา กาฬา, เอตฺติกา โอทาตา, เอตฺติกา กพรา, เอตฺติกา นีลา’’ติ น ชานาติ. โส คาวีสุ หฏาสุ วา ปลาตาสุ วา…เป… ปญฺจโครสปริโภคโตปิ ปริพาหิโร โหติ.

'With eleven factors, O bhikkhus' means with eleven portions of deficiencies. 'A herd of cattle' means a circle of cattle. 'To manage' means to look after them and move about. 'To bring about prosperity' means to cause growth. 'Here' means in this world. 'He is not a knower of form' means he does not know the form, either by count or by color. 'Not knowing by count' means he does not know the number of his own cattle, whether it is a hundred or a thousand. When cows are lost or have fled, he does not count the herd and, thinking, 'Today, this many are not seen,' wander through two or three villages or the forest searching for them. Even when others' cows have entered his own herd, he does not count the herd and, thinking, 'These many cows are not ours,' strike them with a stick and drive them out. His lost cows remain lost. He takes others' cows and moves about with them. When the cow owners see this, they threaten him, saying, 'For this long, this man has been milking our cows,' and taking their own cows, they depart. His herd also diminishes, and he is deprived of the enjoyment of the five products of the cow. 'Not knowing by color' means he does not know, 'This many cows are white, this many are red, this many are black, this many are pure white, this many are variegated, this many are dark blue.' When cows are lost or have fled... he is deprived of the enjoyment of the five products of the cow.

น ลกฺขณกุสโลติ คาวีนํ สรีเร กตํ ธนุสตฺติสูลาทิเภทํ ลกฺขณํ น ชานาติ. โส คาวีสุ หฏาสุ วา ปลาตาสุ วา ‘‘อชฺช อสุกลกฺขณา อสุกลกฺขณา จ คาโว น ทิสฺสนฺตี’’ติ…เป… ปญฺจโครสปริโภคโตปิ ปริพาหิโร โหติ.

'He is not skilled in marks' means he does not know the marks made on the bodies of the cows, which are of different kinds, such as those made by a bow, a spear, or a stake. When the cows are lost or have fled, he does not think, 'Today, cows with such-and-such a mark, and such-and-such a mark, and such-and-such a mark are not seen.' ... He is also deprived of the enjoyment of the five products of the cow.

น อาสาฏิกํ หาเรตาติ คุนฺนํ ขาณุกณฺฏกาทีหิ ปหฏฏฺฐาเนสุ วโณ โหติ. ตตฺถ นีลมกฺขิกา อณฺฑกานิ ฐเปนฺติ, เตสํ อาสาฏิกาติ นามํ. ตานิ ทณฺฑเกน อปเนตฺวา เภสชฺชํ ทาตพฺพํ โหติ, พาโล โคปาลโก ตถา น กโรติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘น อาสาฏิกํ หาเรตา [Pg.350] โหตี’’ติ. ตสฺส คุนฺนํ วณา วฑฺฒนฺติ, คมฺภีรา โหนฺติ, ปาณกา กุจฺฉึ ปวิสนฺติ, คาโว เคลญฺญาภิภูตา เนว ยาวทตฺถํ ติณํ ขาทิตุํ น ปานียํ ปาตุํ สกฺโกนฺติ. ตตฺถ คุนฺนํ ขีรํ ฉิชฺชติ, โคณานํ ชโว หายติ, อุภเยสมฺปิ ชีวิตนฺตราโย โหติ. เอวมสฺส โคคโณปิ ปริหายติ…เป… ปญฺจโครสโตปิ ปริพาหิโร โหติ.

'He does not remove the fly-eggs' means: on the cattle, in places struck by stumps, thorns, and so on, a wound occurs. There, bluebottles lay their eggs, which are called āsāṭikā. Those should be removed with a small stick and medicine should be applied, but the foolish cowherd does not do so. Therefore, it is said, 'He does not remove the fly-eggs.' For him, the cattle's wounds worsen and become deep, and worms enter the belly. The cows, overcome by sickness, are unable to eat as much grass as they need, nor are they able to drink water. In that case, the cows' milk is cut off, the bulls' speed diminishes, and for both there is danger to life. Thus his herd also diminishes... he is also deprived of the enjoyment of the five cow-products.

น วณํ ปฏิจฺฉาเทตา โหตีติ คุนฺนํ วุตฺตนเยเนว สญฺชาโต วโณ เภสชฺชํ ทตฺวา วาเกน วา จีรเกน วา พนฺธิตฺวา ปฏิจฺฉาเทตพฺโพ โหติ. พาลโคปาลโก ตํ น กโรติ. อถสฺส คุนฺนํ วเณหิ ยูสา ปคฺฆรนฺติ, ตา อญฺญมญฺญํ นิฆํสนฺติ. เตน อญฺเญสมฺปิ วณา ชายนฺติ. เอวํ คาโว เคลญฺญาภิภูตา เนว ยาวทตฺถํ ติณานิ ขาทิตุํ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

'He does not cover a wound' means: a wound that has arisen on the cattle in the way already mentioned should be covered by applying medicine and binding it with bark or a strip of old cloth. The foolish cowherd does not do that. Then, pus flows from the wounds of his cattle, and they rub against one another. Because of that, wounds also arise on the other cattle. In this way, the cows, overcome by sickness, are unable to eat as much grass as they need... he is deprived.

น ธูมํ กตฺตา โหตีติ อนฺโตวสฺเส ฑํสมกสาทีนํ อุสฺสนฺนกาเล โคคเณ วชํ ปวิฏฺเฐ ตตฺถ ตตฺถ ธูโม กาตพฺโพ โหติ. อปณฺฑิตโคปาลโก ตํ น กโรติ, โคคโณ สพฺพรตฺตึ ฑํสาทีหิ อุปทฺทุโต นิทฺทํ อลภิตฺวา ปุนทิวเส อรญฺเญ ตตฺถ ตตฺถ รุกฺขมูลาทีสุ นิปชฺชิตฺวา นิทฺทายติ. เนว ยาวทตฺถํ ติณานิ ขาทิตุํ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

'He is not one who makes smoke' means: during the rainy season, at a time when gadflies, mosquitoes, and so on are abundant, when the herd of cattle has entered the pen, smoke should be made in various places. The unwise cowherd does not do that. The herd of cattle, being harassed all night by gadflies and so on, does not get any sleep, and on the next day, they lie down and sleep in various places in the forest, at the roots of trees, and so on. They are not able to eat as much grass as they need... he is deprived.

น ติตฺถํ ชานาตีติ ติตฺถมฺปิ สมนฺติ วา วิสมนฺติ วา สคาหนฺติ วา นิคฺคาหนฺติ วา น ชานาติ. โส อติตฺเถน คาวิโย โอตาเรติ. ตาสํ วิสมติตฺเถ ปาสาณาทีนิ อกฺกมนฺตีนํ ปาทา ภิชฺชนฺติ. สคาหํ คมฺภีรํ ติตฺถํ โอติณฺเณ กุมฺภีลาทโย คาโว คณฺหนฺติ, ‘‘อชฺช เอตฺติกา คาโว นฏฺฐา, อชฺช เอตฺติกา’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชนฺติ. เอวมสฺส โค คโณปิ ปริหายติ…เป… ปญฺจโครสโตปิ ปริพาหิโร โหติ.

'He does not know a ford' means he does not know if a ford is even or uneven, or if it is dangerous with creatures that seize or free from such dangers. He makes the cows descend at a place that is not a proper ford. For those treading on rocks and so on at an uneven ford, their feet are broken. When they have descended into a deep, dangerous ford, crocodiles and other creatures seize the cows. It comes to be said, 'Today this many cows were lost; today that many were lost.' Thus his herd of cattle also diminishes... he is also deprived of the enjoyment of the five cow-products.

น ปีตํ ชานาตีติ ปีตมฺปิ อปีตมฺปิ น ชานาติ. โคปาลเกน หิ ‘‘อิมาย คาวิยา ปีตํ, อิมาย น ปีตํ, อิมาย ปานียติตฺเถ โอกาโส ลทฺโธ, อิมาย น ลทฺโธ’’ติ เอวํ ปีตาปีตํ ชานิตพฺพํ โหติ. อยํ ปน ทิวสภาเค อรญฺเญ โคคณํ รกฺขิตฺวา ‘‘ปานียํ ปาเยสฺสามี’’ติ นทึ วา ตฬากํ วา โอคาเหตฺวา คจฺฉติ. ตตฺถ มหาอุสภา จ อนุสภา จ พลวคาวิโย จ ทุพฺพลานิ เจว มหลฺลกานิ จ โครูปานิ สิงฺเคหิ [Pg.351] วา ผาสุกาหิ วา ปหริตฺวา อตฺตโน โอกาสํ กตฺวา อูรุปฺปมาณํ อุทกํ ปวิสิตฺวา ยถากามํ ปิวนฺติ. อวเสสา โอกาสํ อลภมานา ตีเร ฐตฺวา กลลมิสฺสกํ อุทกํ ปิวนฺติ วา อปีตา เอว วา โหนฺติ. อถ โส โคปาลโก ปิฏฺฐิยํ ปหริตฺวา ปุน อรญฺญํ ปเวเสติ. ตตฺถ อปีตา คาวิโย ปิปาสาย สุสฺสมานา ยาวทตฺถํ ติณานิ ขาทิตุํ น สกฺโกนฺติ. ตตฺถ คุนฺนํ ขีรํ ฉิชฺชติ. โคณานํ ชโว หายติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

He does not know what has been drunk: he does not know what has been drunk and what has not been drunk. For a cowherd should know thus: 'This cow has drunk, this one has not; this one got an opportunity at the watering place, this one did not.' Thus he should know what has been drunk and not drunk. But this one, having guarded the herd in the forest during the day, thinking, 'I will have them drink water,' takes them and goes to a river or a pond. There, the great bulls, lesser bulls, and strong cows, striking the weak and old cattle with their horns or ribs, make an opportunity for themselves, enter the water thigh-deep, and drink as they please. The remaining ones, not getting an opportunity, stand on the bank and either drink water mixed with mud or remain without having drunk. Then that cowherd, striking them on the back, drives them back into the forest. There, the cows that have not drunk, being thirsty, are unable to eat grass to their satisfaction. In that situation, the milk of the cows is cut off. The swiftness of the bulls is cut off... he is excluded from the five products of the cow.

น วีถึ ชานาตีติ ‘‘อยํ มคฺโค สโม เขโม, อยํ วิสโม สาสงฺโก สปฺปฏิภโย’’ติ น ชานาติ. โส สมํ เขมํ มคฺคํ วชฺเชตฺวา โคคณํ อิตรมคฺคํ ปฏิปาเทติ. ตตฺถ คาโว สีหพฺยคฺฆาทีนํ คนฺเธน โจรปริสฺสเยน จ อภิภูตา ภนฺตมิคสปฺปฏิภาคา คีวํ อุกฺขิปิตฺวา ติฏฺฐนฺติ, เนว ยาวทตฺถํ ติณานิ ขาทนฺติ, น ปานียํ ปิวนฺติ. ตตฺถ คุนฺนํ ขีรํ ฉิชฺชติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

He does not know the path: he does not know, 'This path is even and safe; this one is uneven, with things to be feared, and with peril.' Avoiding the even and safe path, he makes the herd take the other path. There, the cows, overwhelmed by the scent of lions, tigers, and so on, and by the danger from thieves, stand with their necks raised, like trembling wild animals. They neither eat grass to their satisfaction, nor drink water. In that situation, the milk of the cows is cut off... he is excluded from the five products of the cow.

น โคจรกุสโล โหตีติ โคปาลเกน หิ โคจรกุสเลน ภวิตพฺพํ, ปญฺจาหิกจาโร วา สตฺตาหิกจาโร วา ชานิตพฺโพ. เอกทิสาย โคคณํ จาเรตฺวา ปุนทิวเส ตตฺถ น จาเรตพฺโพ. มหตา หิ โคคเณน จิณฺณฏฺฐานํ เภริตลํ วิย สุทฺธํ โหติ นิตฺติณํ, อุทกมฺปิ อาลุลียติ. ตสฺมา ปญฺจเม วา สตฺตเม วา ทิวเส ปุน ตตฺถ จาเรตุํ วฏฺฏติ. เอตฺตเกน หิ ติณมฺปิ ปฏิวิรุหติ, อุทกมฺปิ ปสีทติ, อยํ ปน อิมํ ปญฺจาหิกจารํ วา สตฺตาหิกจารํ วา น ชานาติ, ทิวเส ทิวเส รกฺขิตฏฺฐาเนเยว รกฺขติ. อถสฺส โคคโณ หริตติณํ น ลภติ, สุกฺขติณํ ขาทนฺโต กลลมิสฺสกํ อุทกํ ปิวติ. ตตฺถ คุนฺนํ ขีรํ ฉิชฺชติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

He is not skilled in regard to pasture: for a cowherd should be skilled in regard to pasture; the five-day rotation or the seven-day rotation should be known. Having let the herd graze in one area, he should not let them graze there on the following day. For a place grazed by a large herd becomes bare and without grass, like the surface of a drum, and the water is also stirred up. Therefore, on the fifth or seventh day, it is suitable to let them graze there again. For by that time, the grass has grown back and the water has become clear. But this one does not know this five-day or seven-day rotation; day after day he pastures them in the very same place. Then his herd does not get green grass; eating dry grass, it drinks water mixed with mud. In that situation, the milk of the cows is cut off... he is excluded from the five products of the cow.

อนวเสสโทหี จ โหตีติ ปณฺฑิตโคปาลเกน หิ ยาว วจฺฉกสฺส มํสโลหิตํ สณฺฐาติ, ตาว เอกํ ทฺเว ถเน ฐเปตฺวา สาวเสสโทหินา ภวิตพฺพํ. อยํ วจฺฉกสฺส กิญฺจิ อนวเสเสตฺวา ทุหติ. ขีรปโก วจฺโฉ ขีรปิปาสาย สุสฺสติ, สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺโต กมฺปมาโน มาตุ ปุรโต ปติตฺวา กาลํ กโรนฺติ. มาตา ปุตฺตกํ ทิสฺวา, ‘‘มยฺหํ ปุตฺตโก อตฺตโน มาตุขีรํ ปาตุํ น ลภตี’’ติ [Pg.352] ปุตฺตโสเกน เนว ยาวทตฺถํ ติณานิ ขาทิตุํ น ปานียํ ปาตุํ สกฺโกติ, ถเนสุ ขีรํ ฉิชฺชติ. เอวมสฺส โคคโณปิ ปริหายติ…เป… ปญฺจโครสโตปิ ปริพาหิโร โหติ.

And he is one who milks leaving no remainder. For a wise cowherd, for as long as the calf's flesh and blood is established, should be one who milks leaving a remainder, having set aside one or two teats. This one milks leaving nothing for the calf. The suckling calf, from thirst for milk, wastes away; unable to stand, trembling, it falls before its mother and dies. The mother, seeing her calf, due to sorrow for her offspring, thinking, 'My child does not get to drink its mother's milk,' is not able to eat grass to her satisfaction nor to drink water. The milk in her teats is cut off. Thus his herd declines... he is excluded from the five products of the cow.

คุนฺนํ ปิติฏฺฐานํ กโรนฺตีติ โคปิตโร. คาโว ปริณายนฺติ ยถารุจึ คเหตฺวา คจฺฉนฺตีติ โคปริณายกา. เต น อติเรกปูชายาติ ปณฺฑิโต หิ โคปาลโก เอวรูเป อุสเภ อติเรกปูชาย ปูเชติ, ปณีตํ โคภตฺตํ เทติ, คนฺธปญฺจงฺคุลิเกหิ มณฺเฑติ, มาลํ ปิฬนฺเธติ, สิงฺเคสุ สุวณฺณรชตโกสเก จ ธาเรติ, รตฺตึ ทีปํ ชาเลตฺวา เจลวิตานสฺส เหฏฺฐา สยาเปติ. อยํ ปน ตโต เอกสกฺการมฺปิ น กโรติ. อุสภา อติเรกปูชํ อลภมานา โคคณํ น รกฺขนฺติ, ปริสฺสยํ น วาเรนฺติ. เอวมสฺส โคคโณปิ ปริหายติ…เป… ปญฺจโครสโตปิ ปริพาหิโร โหติ.

Because they make a foundation for the cows, they are called 'gopitaro' (cow-protectors). Because they lead the cows, taking them and going as they please, they are called 'gopariṇāyakā' (cow-leaders). 'He does not give them excessive honor' means: a wise cowherd honors such bulls with excessive honor. He gives them choice cow-fodder, adorns them with five-fingered perfume marks, places a garland on them, and puts gold and silver sheaths on their horns. At night, having lit a lamp, he has them sleep under a cloth canopy. But this one does not perform even one of these acts of veneration. The bulls, not receiving excessive honor, do not guard the herd and do not ward off danger. Thus his herd declines... he is excluded from the five products of the cow.

อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน. น รูปญฺญู โหตีติ ‘‘จตฺตาริ มหาภูตานิ จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทายรูป’’นฺติ เอวํ วุตฺตํ รูปํ ทฺวีหากาเรหิ น ชานาติ คณนโต วา สมุฏฺฐานโต วา. คณนโต น ชานาติ นาม – ‘‘จกฺขายตนํ โสตายตนํ ฆานายตนํ ชิวฺหากายรูปสทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพายตนํ, อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปสฺส ลหุตา, มุทุตา, กมฺมญฺญตา, อุปจโย, สนฺตติ, ชรตา, รูปสฺส อนิจฺจตา, กพฬีกาโร อาหาโร’’ติ (ธ. ส. ๖๕๗-๖๖๕) เอวํ ปาฬิยา อาคตา ปญฺจวีสติ รูปโกฏฺฐาสาติ น ชานาติ. เสยฺยถาปิ โส โคปาลโก คณนโต คุนฺนํ รูปํ น ชานาติ, ตถูปโม อยํ ภิกฺขุ. โส คณนโต รูปํ อชานนฺโต รูปํ ปริคฺคเหตฺวา อรูปํ ววตฺถเปตฺวา รูปารูปํ ปริคฺคเหตฺวา ปจฺจยํ สลฺลกฺเขตฺวา ลกฺขณํ อาโรเปตฺวา กมฺมฏฺฐานํ มตฺถกํ ปาเปตุํ น สกฺโกติ. โส ยถา ตสฺส โคปาลกสฺส โคคโณ น วฑฺฒติ, เอวํ อิมสฺมึ สาสเน สีลสมาธิวิปสฺสนามคฺคผลนิพฺพาเนหิ น วฑฺฒติ. ยถา จ โส โคปาลโก ปญฺจหิ โครเสหิ ปริพาหิโร โหติ, เอวเมวายํ อเสเขน สีลกฺขนฺเธน อเสเขน สมาธิปญฺญาวิมุตฺติ วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺเธนาติ ปญฺจหิ ธมฺมกฺขนฺเธหิ ปริพาหิโร โหติ.

Here means in this Dispensation. He is not one who knows form means he does not know form—spoken of as 'the four great elements and the form derived from the four great elements'—in two ways: by enumeration or by origin. By enumeration, he does not know means: he does not know the twenty-five portions of form that come in the Pāḷi text thus: 'The eye-base, ear-base, nose-base, tongue-base, body-base, form-base, sound-base, odor-base, taste-base, tangible-object-base; the femininity faculty, the masculinity faculty, the life faculty; bodily intimation, verbal intimation; the space element; lightness of form, softness of form, wieldiness of form; accumulation of form, continuity of form, decay of form, impermanence of form; and physical nutriment.' Just as that cowherd does not know the form of the cows by enumeration, this bhikkhu is of such a likeness. Not knowing form by enumeration, he is not able to comprehend form, define the formless, comprehend form-and-the-formless, discern their conditions, apply the characteristics, and bring the meditation subject to its culmination. Just as the herd of that cowherd does not grow, so in this Dispensation, he does not grow by way of virtue, concentration, insight, path, fruition, and Nibbāna. And just as that cowherd is excluded from the five products of the cow, so too is this one excluded from the five aggregates of Dhamma of one beyond training: the aggregate of virtue, the aggregate of concentration, the aggregate of wisdom, the aggregate of liberation, and the aggregate of the knowledge and vision of liberation.

สมุฏฺฐานโต [Pg.353] น ชานาติ นาม – ‘‘เอตฺตกํ รูปํ เอกสมุฏฺฐานํ, เอตฺตกํ ทฺวิสมุฏฺฐานํ, เอตฺตกํ ติสมุฏฺฐานํ, เอตฺตกํ จตุสมุฏฺฐานํ, เอตฺตกํ นกุโตจิ สมุฏฺฐาตี’’ติ น ชานาติ. เสยฺยถาปิ โส โคปาลโก วณฺณโต คุนฺนํ รูปํ น ชานาติ, ตถูปโม อยํ ภิกฺขุ. โส สมุฏฺฐานโต รูปํ อชานนฺโต รูปํ ปริคฺคเหตฺวา…เป… ปริพาหิโร โหติ.

He does not know by way of origin, that is: he does not know, 'This much form has a single origin; this much has a double origin; this much has a triple origin; this much has a quadruple origin; this much does not arise from any cause.' Just as that cowherd does not know the appearance of the cows by their color, so is this bhikkhu comparable. That bhikkhu, not knowing form by way of its origin, having taken up form... is an outsider.

น ลกฺขณกุสโล โหตีติ ‘‘กมฺมลกฺขโณ พาโล, กมฺมลกฺขโณ ปณฺฑิโต’’ติ เอวํ วุตฺตํ กุสลากุสลกมฺมํ ปณฺฑิตพาลลกฺขณนฺติ น ชานาติ. โส เอวํ อชานนฺโต พาเล วชฺเชตฺวา ปณฺฑิเต น เสวติ. พาเล วชฺเชตฺวา ปณฺฑิเต อเสวนฺโต กปฺปิยากปฺปิยํ กุสลากุสลํ สาวชฺชานวชฺชํ ครุกลหุกํ สเตกิจฺฉาเตกิจฺฉํ การณาการณํ น ชานาติ. ตํ อชานนฺโต กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ. โส ยถา ตสฺส โคปาลกสฺส โคคโณ น วฑฺฒติ, เอวํ อิมสฺมึ สาสเน ยถาวุตฺเตหิ สีลาทีหิ น วฑฺฒติ. โส โคปาลโก วิย จ ปญฺจหิ โครเสหิ, ปญฺจหิ ธมฺมกฺขนฺเธหิ ปริพาหิโร โหติ.

He is not skilled in characteristics means: he does not know that wholesome and unwholesome kamma are the characteristics of the wise and the fool, as it is said: 'The fool is characterized by his kamma; the wise one is characterized by his kamma.' Not knowing this, he avoids fools but does not associate with the wise. By avoiding fools and not associating with the wise, he does not know what is allowable and unallowable, what is wholesome and unwholesome, what is blameworthy and blameless, what is a grave and a light offense, what is curable and incurable, and what is a cause and not a cause. Not knowing this, he is unable to take up a meditation subject and develop it. Just as the herd of cattle of that cowherd does not grow, so too in this Dispensation, he does not grow by means of virtue and so on, as has been described. And like that cowherd, he is excluded from the five products of a cow and from the five aggregates of the Dhamma.

น อาสาฏิกํ หาเรตา โหตีติ ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺก’’นฺติ เอวํ วุตฺเต กามวิตกฺกาทโย น วิโนเทติ. โส อิมํ อกุสลวิตกฺกํ อาสาฏิกํ อหาเรตฺวา วิตกฺกวสิโก หุตฺวา วิจรนฺโต กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ. โส ยถา ตสฺส โคปาลกสฺส…เป… ปริพาหิโร โหติ.

He is not one who removes the tormenting thing means: he does not dispel sensual thoughts and so on, which are spoken of thus, 'A sensual thought has arisen.' That bhikkhu, not having dispelled this unwholesome thought, which is a tormenting thing, wanders under the sway of thought and is unable to take up a meditation subject and develop it. Just as for that cowherd... he is an outsider.

น วณํ ปฏิจฺฉาเทตา โหตีติ ‘‘จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา นิมิตฺตคฺคาหี โหตี’’ติอาทินา นเยน สพฺพารมฺมเณสุ นิมิตฺตํ คณฺหนฺโต ยถา โส โคปาลโก วณํ น ปฏิจฺฉาเทติ, เอวํ สํวรํ น สมฺปาเทติ. โส วิวฏทฺวาโร วิจรนฺโต กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

He is not one who covers a wound means: grasping the sign in all sense-objects—in the manner of 'Having seen a form with the eye, he is a grasper of the sign...'—just as that cowherd does not cover a wound, so he does not accomplish restraint. That bhikkhu, wandering with open doors, is unable to take up a meditation subject and develop it... he is an outsider.

น ธูมํ กตฺตา โหตีติ โส โคปาลโก ธูมํ วิย ธมฺมเทสนาธูมํ น กโรติ, ธมฺมกถํ วา สรภญฺญํ วา อุปนิสินฺนกกถํ วา อนุโมทนํ วา น กโรติ, ตโต นํ มนุสฺสา ‘‘พหุสฺสุโต คุณวา’’ติ น ชานนฺติ. เต คุณาคุณํ อชานนฺโต จตูหิ ปจฺจเยหิ สงฺคหํ น กโรนฺติ. โส ปจฺจเยหิ กิลมมาโน พุทฺธวจนํ สชฺฌายํ กาตุํ วตฺตปฏิวตฺตํ ปูเรตุํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

He is not one who makes smoke means: like the cowherd's smoke, he does not make the smoke of the Dhamma teaching. He does not give a Dhamma talk, or a recitation with chanting, or a talk to those sitting near, or an expression of appreciation. Because of that, people do not know him as 'learned and virtuous.' Those people, not knowing his virtue or lack of virtue, do not support him with the four requisites. That bhikkhu, being afflicted by the lack of requisites, is unable to recite the Buddha's words, to fulfill his duties and obligations, or to take up a meditation subject and develop it... he is an outsider.

น [Pg.354] ติตฺถํ ชานาตีติ ติตฺถภูเต พหุสฺสุตภิกฺขู น อุปสงฺกมติ. อนุปสงฺกมนฺโต ‘‘อิทํ, ภนฺเต, พฺยญฺชนํ กถํ โรเปตพฺพํ? อิมสฺส ภาสิตสฺส โก อตฺโถ? อิมสฺมึ ฐาเน ปาฬิ กึ วทติ? อิมสฺมึ ฐาเน อตฺโถ กึ ทีเปตี’’ติ เอวํ น ปริปุจฺฉติ น ปริปญฺหติ, น ชานาเปตีติ อตฺโถ. ตสฺส เต เอวํ อปริปุจฺฉิตา อวิวฏญฺเจว น วิวรนฺติ, ภาเชตฺวา น ทสฺเสนฺติ, อนุตฺตานีกตญฺจ น อุตฺตานึ กโรนฺติ, อปากฏํ น ปากฏํ กโรนฺติ. อเนกวิหิเตสุ จ กงฺขาฐานิเยสุ ธมฺเมสูติ อเนกวิธาสุ กงฺขาสุ เอกกงฺขมฺปิ น ปฏิวิโนเทนฺติ. กงฺขาเยว หิ กงฺขาฐานิยา ธมฺมา นาม. ตตฺถ เอกํ กงฺขมฺปิ น นีหรนฺตีติ อตฺโถ. โส เอวํ พหุสฺสุตติตฺถํ อนุปสงฺกมิตฺวา สกงฺโข กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ. ยถา วา โส โคปาลโก ติตฺถํ น ชานาติ, เอวํ อยมฺปิ ภิกฺขุ ธมฺมติตฺถํ น ชานาติ. อชานนฺโต อวิสเย ปญฺหํ ปุจฺฉติ, อาภิธมฺมิกํ อุปสงฺกมิตฺวา กปฺปิยากปฺปิยํ ปุจฺฉติ, วินยธรํ อุปสงฺกมิตฺวา รูปารูปปริจฺเฉทํ ปุจฺฉติ. เต อวิสเย ปุฏฺฐา กเถตุํ น สกฺโกนฺติ. โส อตฺตนา สกงฺโข กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

He does not know the ford means: he does not approach the learned bhikkhus who are like a ford. Not approaching, he does not repeatedly ask, 'Venerable sir, how should this phrase be construed? What is the meaning of this saying? In this place, what does the Pāli say? In this place, what meaning does it show?' In this way, he does not repeatedly ask or inquire. For him, since he does not ask repeatedly, those learned bhikkhus do not reveal what is unrevealed, they do not explain it by analyzing it, they do not make plain what is not plain, and they do not make manifest what is not manifest. And regarding 'matters that are a basis for doubt in many ways,' this means that in the many kinds of doubts, they do not dispel even a single doubt. For doubts themselves are what are called 'matters that are a basis for doubt.' In this context, they do not remove even one doubt; this is the meaning. Thus, not having approached the ford of the learned, he, being full of doubt, is unable to take up a meditation subject and develop it. Alternatively, just as that cowherd does not know the ford, so too this bhikkhu does not know the ford of the Dhamma. Not knowing, he asks questions in an inappropriate domain. He approaches an expert in Abhidhamma and asks about what is allowable and unallowable. He approaches a master of the Vinaya and asks about the analysis of form and the formless. They, being asked in an inappropriate domain, are unable to answer. That bhikkhu, being himself full of doubt, is unable to take up a meditation subject and develop it... he is an outsider.

น ปีตํ ชานาตีติ ยถา โส โคปาลโก ปีตาปีตํ น ชานาติ, เอวํ ธมฺมูปสญฺหิตํ ปาโมชฺชํ น ชานาติ น ลภติ. สวนมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุํ นิสฺสาย อานิสํสํ น วินฺทติ, ธมฺมสฺสวนคฺคํ คนฺตฺวา สกฺกจฺจํ น สุณาติ, นิสินฺโน นิทฺทายติ, กถํ กเถติ, อญฺญวิหิตโก โหติ. โส สกฺกจฺจํ ธมฺมํ อสฺสุณนฺโต กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

He does not know what has been drunk means: just as that cowherd does not know what has been drunk and what has not been drunk, so too he does not know and does not obtain the joy connected with the Dhamma. He does not find the benefit that comes from the basis for meritorious action consisting of listening. Having gone to the hall for listening to the Dhamma, he does not listen respectfully. While seated, he dozes, engages in talk, or becomes one whose mind is directed elsewhere. That bhikkhu, not listening to the Dhamma respectfully, is unable to take up a meditation subject and develop it... he is an outsider.

น วีถึ ชานาตีติ โส โคปาลโก มคฺคามคฺคํ วิย ‘‘อยํ โลกิโย, อยํ โลกุตฺตโร’’ติ อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. อชานนฺโต โลกิยมคฺเค อภินิวิสิตฺวา โลกุตฺตรํ นิพฺพตฺเตตุํ น สกฺโกติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

He does not know the path means: just as that cowherd does not know the path from the non-path, so he does not know the noble eightfold path as it really is, that is, 'This path is worldly; this path is supramundane.' Not knowing this, having adhered to the worldly path, he is unable to bring the supramundane path into being... he is an outsider.

น โคจรกุสโล โหตีติ โส โคปาลโก ปญฺจาหิกสตฺตาหิกจาเร วิย จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน ‘‘อิเม โลกิยา, อิเม โลกุตฺตรา’’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. อชานนฺโต สุขุมฏฺฐาเนสุ อตฺตโน ญาณํ จราเปตฺวา โลกิยสติปฏฺฐาเน อภินิวิสิตฺวา โลกุตฺตรํ นิพฺพตฺเตตุํ น สกฺโกติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

He is not skilled in the pasture means: just as that cowherd does not know the five-day and seven-day grazing rotations, so he does not know the four foundations of mindfulness as they really are, that is, 'These are worldly; these are supramundane.' Not knowing this, and not having made his own knowledge graze in subtle matters, he adheres to the worldly foundations of mindfulness and is unable to bring the supramundane into being... he is an outsider.

อนวเสสโทหี [Pg.355] โหตีติ ปฏิคฺคหเณ มตฺตํ อชานนฺโต อนวเสสํ ทุหติ. นิทฺเทสวาเร ปนสฺส อภิหฏฺฐุํ ปวาเรนฺตีติ อภิหริตฺวา ปวาเรนฺติ. เอตฺถ ทฺเว อภิหารา วาจาภิหาโร จ, ปจฺจยาภิหาโร จ. วาจาภิหาโร นาม มนุสฺสา ภิกฺขุสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘วเทยฺยาถ, ภนฺเต, เยนตฺโถ’’ติ ปวาเรนฺติ. ปจฺจยาภิหาโร นาม วตฺถาทีนิ วา สปฺปินวนีตผาณิตาทีนิ วา คเหตฺวา ภิกฺขุสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘คณฺหถ, ภนฺเต, ยาวตเกน อตฺโถ’’ติ วทนฺติ. ตตฺร ภิกฺขุ มตฺตํ น ชานาตีติ ภิกฺขุ เตสุ ปจฺจเยสุ ปมาณํ น ชานาติ. ‘‘ทายกสฺส วโส เวทิตพฺโพ, เทยฺยธมฺมสฺส วโส เวทิตพฺโพ, อตฺตโน ถาโม เวทิตพฺโพ’’ติ อิมินา นเยน ปมาณยุตฺตกํ อคฺคเหตฺวา ยํ อาหรนฺติ, ตํ สพฺพํ คณฺหาตีติ อตฺโถ. มนุสฺสา วิปฺปฏิสาริโน น ปุน อภิหริตฺวา ปวาเรนฺติ. โส ปจฺจเยหิ กิลมนฺโต กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

He is 'one who milks without leaving a remainder' because, not knowing the measure in receiving, he milks everything without remainder. In the section of exposition, 'they invite him to bring' means they bring and invite. Here, there are two kinds of bringing forward: bringing forward by speech and bringing forward of requisites. Bringing forward by speech is when people approach a bhikkhu and say, 'Please say, venerable sir, what you need,' thus inviting him. Bringing forward of requisites is when they take items such as cloth or ghee, fresh butter, molasses, etc., approach a bhikkhu, and say, 'Take, venerable sir, as much as you need.' In this case, 'the bhikkhu does not know the measure' means the bhikkhu does not know the proper amount of those requisites. The meaning is that, without taking what is appropriate in measure in the way that 'the donor's disposition should be understood, the value of the gift should be understood, and one's own capacity should be understood,' he takes everything they bring. People, feeling regret, do not bring and invite him again. Being exhausted by the requisites, he cannot take up and develop the meditation subject... he becomes an outsider.

เต น อติเรกปูชาย ปูเชตา โหตีติ โส โคปาลโก มหาอุสเภ วิย เถเร ภิกฺขู อิมาย อาวิ เจว รโห จ เมตฺตากายกมฺมาทิกาย อติเรกปูชาย น ปูเชติ. ตโต เถรา ‘‘อิเม อมฺเหสุ ครุจิตฺตีการํ น กโรนฺตี’’ติ นวเก ภิกฺขู ทฺวีหิ สงฺคเหหิ น สงฺคณฺหนฺติ, เนว ธมฺมสงฺคเหน สงฺคณฺหนฺติ, น อามิสสงฺคเหน, จีวเรน วา ปตฺเตน วา ปตฺตปริยาปนฺเนน วา วสนฏฺฐาเนน วา กิลมนฺเตปิ นปฺปฏิชคฺคนฺติ, ปาฬึ วา อฏฺฐกถํ วา ธมฺมกถาพนฺธํ วา คุฬฺหคนฺถํ วา น สิกฺขาเปนฺติ. นวกา เถรานํ สนฺติกา สพฺพโส อิเม ทฺเว สงฺคเห อลภมานา อิมสฺมึ สาสเน ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกนฺติ. ยถา ตสฺส โคปาลกสฺส โคคโณ น วฑฺฒติ, เอวํ สีลาทีหิ น วฑฺฒนฺติ. ยถา จ โส โคปาลโก ปญฺจหิ โครเสหิ, เอวํ ปญฺจหิ ธมฺมกฺขนฺเธหิ ปริพาหิรา โหนฺติ. สุกฺกปกฺโข กณฺหปกฺเข วุตฺตวิปลฺลาสวเสน โยเชตฺวา เวทิตพฺโพ.

'He is not one who honors them with excessive honor' means: he does not honor the elder bhikkhus with excessive honor—that is, with loving bodily actions and so on, both in their presence and in their absence—in the way that a cowherd honors the great bulls. Therefore, the elders, thinking, 'These junior monks do not show us proper respect,' do not support the junior monks with the two kinds of support. They do not support them with the support of the Dhamma, nor do they support them with material support; they do not look after them with robes, bowls, the contents of the bowl, or a dwelling place, even when they are weary. They do not teach them the Pāḷi, the commentaries, the traditional line of Dhamma talks, or the profound texts. The junior monks, not receiving these two kinds of support at all from the elders, are unable to establish themselves in this Dispensation. Just as that cowherd’s herd of cows does not grow, so too they do not grow in virtue and other qualities. And just as that cowherd is excluded from the five products of the cow, so too are they excluded from the five groups of Dhamma. The white side is to be understood by applying the opposite of what was said for the black side.

อนุสฺสติวคฺโค ทุติโย.

The Second Chapter on Recollections.

มโนรถปูรณิยา องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถาย

In the Manorathapūraṇī, the Commentary to the Aṅguttara Nikāya,

เอกาทสกนิปาตสฺส สํวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

The exposition of the Eleventh Nipāta is concluded.

นิคมนกถา

Concluding Words

เอตฺตาวตา [Pg.356] จ –

And thus far—

อายาจิโต สุมตินา เถเรน ภทนฺตโชติปาเลน;

กญฺจิปุราทีสุ มยา ปุพฺเพ สทฺธึ วสนฺเตน.

Requested by the wise elder, the venerable Jotipāla, with whom I formerly dwelt in Kañcipura and other places;

วรตมฺพปณฺณิทีเป มหาวิหารมฺหิ วสนกาเลปิ;

ปากํ คเต วิย ทุเม วลญฺชมานมฺหิ สทฺธมฺเม.

And even while dwelling in the Great Monastery on the excellent island of Tambapaṇṇi, when the good Dhamma was on the verge of ruin, like a tree struck by the wind about to fall and break;

ปารํ ปิฏกตฺตยสาครสฺส คนฺตฺวา ฐิเตน สุมตินา;

ปริสุทฺธาชีเวนาภิยาจิโต ชีวเกนาปิ.

and being requested again also by the wise elder named Jīvaka, whose livelihood was completely pure, and who, having crossed to the far shore of the ocean of the Tipiṭaka, stood firm;

ธมฺมกถาย นิปุณปรมนิกายสฺสฏฺฐกถํ อารทฺโธ;

ยมหํ จิรกาลฏฺฐิติมิจฺฉนฺโต สาสนวรสฺส.

I, desiring the long-lasting existence of the excellent Dispensation, have undertaken to compose that commentary on the great Nikāya named Aṅguttara, which is considered a standard and has been repeatedly explored and investigated by countless Dhamma-speakers with subtle wisdom.

สา หิ มหาอฏฺฐกถาย สารมาทาย นิฏฺฐิตา เอสา;

จตุนวุติปริมาณาย ปาฬิยา ภาณวาเรหิ.

For this commentary was completed by taking the essence from the Great Commentary, with the Pāḷi text amounting to ninety-four recitations.

สพฺพาคมสํวณฺณนมโนรโถ ปูริโต จ เม ยสฺมา;

เอตาย มโนรถปูรณีติ นามํ ตโต อสฺสา.

And since my wish to compose the explanation of all the Nikāyas has been fulfilled by this, its name has therefore become Manorathapūraṇī (The Fulfiller of Wishes).

เอกูนสฏฺฐิมตฺโต วิสุทฺธิมคฺโคปิ ภาณวาเรหิ;

อตฺถปฺปกาสนตฺถาย อาคมานํ กโต ยสฺมา.

Since the Visuddhimagga, amounting to fifty-nine recitations, was also made by me for the purpose of clarifying the meaning of the Āgamas,

ตสฺมา เตน สหายํ คาถาคณนานเยน อฏฺฐกถา;

ตีหาธิกทิยฑฺฒสตํ วิญฺเญยฺยา ภาณวารานํ.

Therefore, this commentary, together with that Visuddhimagga, should be understood, by the method of counting gāthās, as one hundred and fifty-three recitations.

ตีหาธิกทิยฑฺฒสตปฺปมาณมิติ ภาณวารโต เอสา;

สมยํ ปกาสยนฺตี มหาวิหาราธิวาสีนํ.

Thus, this commentary, amounting by recitation count to one hundred and fifty-three, reveals the doctrine of the residents of the Mahāvihāra.

มูลฏฺฐกถาสารํ อาทาย มยา อิมํ กโรนฺเตน;

ยํ ปุญฺญมุปจิตํ เตน โหตุ โลโก สทา สุขิโตติ.

By whatever merit has been accumulated by me in composing this work, taking the essence of the root commentary, through that may the entire world always be happy.

ปรมวิสุทฺธสทฺธาพุทฺธิวีริยปฺปฏิมณฺฑิเตน [Pg.357] สีลาจารชฺชวมทฺทวาทิคุณสมุทยสมุทิเตน สกสมยสมยนฺตรคหนชฺโฌคาหนสมตฺเถน ปญฺญาเวยฺยตฺติยสมนฺนาคเตน ติปิฏกปริยตฺติปฺปเภเท สาฏฺฐกเถ สตฺถุ สาสเน อปฺปฏิหตญาณปฺปภาเวน มหาเวยฺยากรเณน กรณสมฺปตฺติชนิตสุขวินิคฺคตมธุโรทารวจนลาวณฺณยุตฺเตน ยุตฺตมุตฺตวาทินา วาทีวเรน มหากวินา ปภินฺนปฏิสมฺภิทาปริวาเร ฉฬภิญฺญาทิปฺปเภทคุณปฺปฏิมณฺฑิเต อุตฺตริมนุสฺสธมฺเม สุปฺปติฏฺฐิตพุทฺธีนํ เถรานํ เถรวํสปฺปทีปานํ มหาวิหารวาสีนํ วํสาลงฺการภูเตน สุวิปุลวิสุทฺธพุทฺธินา พุทฺธโฆโสติ ครูหิ คหิตนามเธยฺเยน เถเรน กตา อยํ มโนรถปูรณี นาม องฺคุตฺตรนิกายฏฺฐกถา –

This commentary on the Aṅguttara Nikāya, named Manorathapūraṇī, was composed by the elder who received the name Buddhaghosa from his revered teachers; who was adorned with supreme and pure faith, wisdom, and energy; endowed with a collection of virtues such as morality, good conduct, uprightness, and gentleness; capable of penetrating the thickets of his own doctrine and the doctrines of others; possessed of clarity of wisdom; having the power of unobstructed knowledge in the Teacher's Dispensation with its commentaries, which is divided into the Tipiṭaka; a great grammarian; possessing the beauty of sweet and pure speech that issues forth with ease, produced by the perfection of the vocal organs; who speaks freely and appropriately; excellent among debaters; a great poet; who was an ornament of the lineage of the elders residing in the Mahāvihāra—those elders who were lamps of the Theravāda lineage, whose wisdom was well-established in the supermundane states, adorned with qualities such as the six supernormal knowledges and surrounded by the analytical knowledges; and who possessed very extensive and pure wisdom.

ตาว ติฏฺฐตุ โลกสฺมึ, โลกนิตฺถรเณสินํ;

ทสฺเสนฺตี กุลปุตฺตานํ, นยํ จิตฺตวิสุทฺธิยา.

May it remain in the world for so long, showing the way to the purification of mind for the noble sons who seek deliverance from the world,

ยาว พุทฺโธติ นามมฺปิ, สุทฺธจิตฺตสฺส ตาทิโน;

โลกมฺหิ โลกเชฏฺฐสฺส, ปวตฺตติ มเหสิโนติ.

for as long as the very name 'Buddha' continues to exist in the world—the name of the great sage, the foremost in the world, the Such-like one with a pure mind.

มโนรถปูรณี นาม

The Manorathapūraṇī

องฺคุตฺตรนิกาย-อฏฺฐกถา สพฺพากาเรน นิฏฺฐิตา.

The Commentary on the Aṅguttara Nikāya is completed in every respect.