Tipiṭaka Translation

. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

อังคุตตรนิกาย

අට්ඨකනිපාත-අට්ඨකථා

อรรถกถาอัฏฐกนิบาต

1. පඨමපණ්ණාසකං

๑. ปฐมปัณณาสก์

1. මෙත්තාවග්ගො

๑. เมตตาวรรค

1. මෙත්තාසුත්තවණ්ණනා

๑. วรรณนาเมตตาสูตร

1. අට්ඨකනිපාතස්ස [Pg.193] පඨමෙ ආසෙවිතායාති ආදරෙන සෙවිතාය. භාවිතායාති වඩ්ඪිතාය. බහුලීකතායාති පුනප්පුනං කතාය. යානිකතායාති යුත්තයානසදිසකතාය. වත්ථුකතායාති පතිට්ඨානට්ඨෙන වත්ථු විය කතාය. අනුට්ඨිතායාති පච්චුපට්ඨිතාය. පරිචිතායාති සමන්තතො චිතාය උපචිතාය. සුසමාරද්ධායාති සුට්ඨු සමාරද්ධාය සුකතාය. ආනිසංසාති ගුණා. සුඛං සුපතීතිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං එකාදසකනිපාතෙ වක්ඛාම.

๑. ในพระสูตรแรกแห่งอัฏฐกนิบาต บทว่า อาเสวิตาย ได้แก่ อันเสพแล้วโดยเอื้อเฟื้อ บทว่า ภาวิตาย ได้แก่ อันทำให้เจริญแล้ว บทว่า พหุลีกตาย ได้แก่ อันกระทำแล้วบ่อยๆ บทว่า ยานิกตาย ได้แก่ อันกระทำให้เป็นดุจยานที่เทียมแล้ว บทว่า วัตถุกตาย ได้แก่ อันกระทำให้เป็นดุจที่ตั้ง โดยความหมายว่าเป็นที่ตั้งมั่น บทว่า อนุฏฺฐิตาย ได้แก่ อันตั้งมั่นแล้ว บทว่า ปริจิตาย ได้แก่ อันสั่งสมแล้ว อบรมแล้วโดยรอบ บทว่า สุสมารัทธาย ได้แก่ อันปรารภดีแล้ว กระทำดีแล้ว บทว่า อานิสํสา ได้แก่ คุณทั้งหลาย คำใดที่พึงกล่าวในบททั้งหลายมีอาทิว่า สุขํ สุปติ คำนั้นเราจักกล่าวในเอกาทสกนิบาต

අප්පමාණන්ති ඵරණවසෙන අප්පමාණං. තනූ සංයොජනා හොන්ති, පස්සතො උපධික්ඛයන්ති මෙත්තාපදට්ඨානාය විපස්සනාය අනුක්කමෙන උපධික්ඛයසඞ්ඛාතං අරහත්තං පත්තස්ස දස සංයොජනා පහීයන්තීති අත්ථො. අථ වා තනූ සංයොජනා හොන්තීති පටිඝඤ්චෙව පටිඝසම්පයුත්තසංයොජනා ච තනුකා හොන්ති. පස්සතො උපධික්ඛයන්ති තෙසංයෙව කිලෙසූපධීනං ඛයසඞ්ඛාතං මෙත්තං අධිගමවසෙන පස්සන්තස්ස. කුසලී තෙන හොතීති තෙන මෙත්තායනෙන කුසලො හොති. සත්තසණ්ඩන්ති සත්තසඞ්ඛාතෙන සණ්ඩෙන සමන්නාගතං, සත්තභරිතන්ති අත්ථො. විජෙත්වාති අදණ්ඩෙන අසත්ථෙන ධම්මෙනෙව විජිනිත්වා. රාජිසයොති ඉසිසදිසා ධම්මිකරාජානො. යජමානාති දානානි දදමානා. අනුපරියගාති විචරිංසු.

บทว่า อปฺปมาณํ ได้แก่ ไม่มีประมาณ โดยอำนาจแห่งการแผ่ไป ความว่า สังโยชน์ ๑๐ ย่อมเป็นอันบุคคลผู้ถึงอรหัตตผล อันนับว่าเป็นการสิ้นไปแห่งอุปธิ ละได้แล้วโดยลำดับ ด้วยวิปัสสนาอันมีเมตตาเป็นปทัฏฐาน อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ตนู สํโยชนา โหนฺติ ความว่า ปฏิฆะและสังโยชน์ที่สัมปยุตด้วยปฏิฆะย่อมเบาบางลง บทว่า ปสฺสโต อุปธิกฺขยํ ความว่า สำหรับบุคคลผู้เห็นเมตตาอันนับว่าเป็นการสิ้นไปแห่งกิเลสอุปธิเหล่านั้นนั่นเอง โดยอำนาจแห่งการบรรลุ บทว่า กุสลี เตน โหติ ความว่า เป็นผู้ฉลาดด้วยเหตุคือเมตตานั้น บทว่า สตฺตสณฺฑํ ได้แก่ ประกอบด้วยหมู่ อันนับได้ว่า ๗ อธิบายว่า เต็มด้วยสัตว์ บทว่า วิเชตฺวา ได้แก่ ชนะแล้วโดยธรรมนั่นเทียว โดยไม่ต้องใช้อาชญา ไม่ต้องใช้ศัสตรา บทว่า ราชิสโย ได้แก่ พระราชาผู้ทรงธรรม เปรียบดังฤๅษี บทว่า ยชมานา ได้แก่ ถวายทานทั้งหลายอยู่ บทว่า อนุปริยคา ได้แก่ เที่ยวไปแล้ว

අස්සමෙධන්තිආදීසු පොරාණකරාජකාලෙ කිර සස්සමෙධං, පුරිසමෙධං, සම්මාපාසං, වාචාපෙය්‍යන්ති චත්තාරි සඞ්ගහවත්ථූනි අහෙසුං, යෙහි රාජානො [Pg.194] ලොකං සඞ්ගණ්හිංසු. තත්ථ නිප්ඵන්නසස්සතො දසමභාගග්ගහණං සස්සමෙධං නාම, සස්සසම්පාදනෙ මෙධාවිතාති අත්ථො. මහායොධානං ඡමාසිකං භත්තවෙතනානුප්පදානං පුරිසමෙධං නාම, පුරිසසඞ්ගණ්හනෙ මෙධාවිතාති අත්ථො. දලිද්දමනුස්සානං හත්ථතො ලෙඛං ගහෙත්වා තීණි වස්සානි විනා වඩ්ඪියා සහස්සද්විසහස්සමත්තධනානුප්පදානං සම්මාපාසං නාම. තඤ්හි සම්මා මනුස්සෙ පාසෙති හදයෙ බන්ධිත්වා විය ඨපෙති, තස්මා සම්මාපාසන්ති වුච්චති. ‘‘තාත, මාතුලා’’තිආදිනා නයෙන පන සණ්හවාචාභණනං වාචාපෙය්‍යං නාම, පියවාචාති අත්ථො. එවං චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි සඞ්ගහිතං රට්ඨං ඉද්ධඤ්චෙව හොති, ඵීතඤ්ච, බහුඅන්නපානං, ඛෙමං, නිරබ්බුදං. මනුස්සා මුදා මොදමානා උරෙ පුත්තෙ නච්චෙන්තා අපාරුතඝරා විහරන්ති. ඉදං ඝරද්වාරෙසු අග්ගළානං අභාවතො නිරග්ගළන්ති වුච්චති. අයං පොරාණිකා පවෙණි.

ในบทว่า อสฺสเมธํ เป็นต้น ได้ยินว่า ในสมัยพระราชาโบราณ สังคหวัตถุ ๔ ประการ คือ สัสสเมธะ ปุริสเมธะ สัมมาปาสะ และวาจาเปยยะ ได้มีแล้ว ซึ่งพระราชาทั้งหลายทรงสงเคราะห์โลกด้วยสังคหวัตถุเหล่านั้น ในสังคหวัตถุเหล่านั้น การเก็บส่วนที่สิบจากข้าวกล้าที่สำเร็จผลแล้ว ชื่อว่า สัสสเมธะ อธิบายว่า ความเป็นผู้มีปัญญาในการทำให้ข้าวกล้าสมบูรณ์ การให้ข้าวและค่าจ้างแก่ยอดทหารทุกหกเดือน ชื่อว่า ปุริสเมธะ อธิบายว่า ความเป็นผู้มีปัญญาในการสงเคราะห์บุรุษ การให้ทรัพย์ประมาณหนึ่งพันหรือสองพันแก่คนยากจน โดยรับเอาลายมือไว้ แล้วไม่คิดดอกเบี้ยตลอดสามปี ชื่อว่า สัมมาปาสะ จริงอยู่ การให้ทรัพย์นั้นย่อมผูกมัดมนุษย์ไว้โดยชอบ คือตั้งไว้ประดุจผูกไว้ในหทัย ฉะนั้นจึงเรียกว่า สัมมาปาสะ ส่วนการกล่าววาจาอ่อนหวานโดยนัยมีอาทิว่า 'พ่อ ลุง' เป็นต้น ชื่อว่า วาจาเปยยะ อธิบายว่า ปิยวาจา แว่นแคว้นที่ได้รับการสงเคราะห์ด้วยสังคหวัตถุ ๔ ประการอย่างนี้ ย่อมเป็นแว่นแคว้นที่มั่งคั่งด้วย เจริญด้วย มีข้าวและน้ำมาก เกษม ปลอดภัยจากโจรผู้ร้าย มนุษย์ทั้งหลายต่างร่าเริงยินดี ให้บุตรฟ้อนรำอยู่บนอก อยู่กันอย่างเปิดประตูบ้าน การอยู่อย่างนี้เรียกว่า นิรัคคฬะ เพราะไม่มีลิ่มสลักที่ประตูเรือน นี้เป็นประเพณีโบราณ

අපරභාගෙ පන ඔක්කාකරාජකාලෙ බ්‍රාහ්මණා ඉමානි චත්තාරි සඞ්ගහවත්ථූනි ඉමඤ්ච රට්ඨසම්පත්තිං පරිවත්තෙත්වා උද්ධංමූලකං කත්වා අස්සමෙධං පුරිසමෙධන්තිආදිකෙ පඤ්ච යඤ්ඤෙ නාම අකංසු. තෙසු අස්සමෙත්ථ මෙධන්ති වධෙන්තීති අස්සමෙධො. ද්වීහි පරියඤ්ඤෙහි යජිතබ්බස්ස එකවීසතියූපස්ස එකස්මිං පච්ඡිමදිවසෙයෙව සත්තනවුතිපඤ්චපසුසතඝාතභිංසනස්ස ඨපෙත්වා භූමිඤ්ච පුරිසෙ ච අවසෙසසබ්බවිභවදක්ඛිණස්ස යඤ්ඤස්සෙතං අධිවචනං. පුරිසමෙත්ථ මෙධන්තීති පුරිසමෙධො. චතූහි පරියඤ්ඤෙහි යජිතබ්බස්ස සද්ධිං භූමියා අස්සමෙධෙ වුත්තවිභවදක්ඛිණස්ස යඤ්ඤස්සෙතං අධිවචනං. සම්මමෙත්ථ පාසන්තීති සම්මාපාසො. දිවසෙ දිවසෙ යුගච්ඡිග්ගළෙ පවෙසනදණ්ඩකසඞ්ඛාතං සම්මං ඛිපිත්වා තස්ස පතිතොකාසෙ වෙදිං කත්වා සංහාරිමෙහි යූපාදීහි සරස්සතීනදියා නිමුග්ගොකාසතො පභුති පටිලොමං ගච්ඡන්තෙන යජිතබ්බස්ස සත්‍රයාගස්සෙතං අධිවචනං. වාජමෙත්ථ පිවන්තීති වාජපෙය්‍යො. එකෙන පරියඤ්ඤෙන සත්තරසහි පසූහි යජිතබ්බස්ස බෙලුවයූපස්ස සත්තරසකදක්ඛිණස්ස යඤ්ඤස්සෙතං අධිවචනං. නත්ථි එත්ථ අග්ගළාති නිරග්ගළො. නවහි පරියඤ්ඤෙහි යජිතබ්බස්ස සද්ධිං භූමියා ච පුරිසෙහි ච අස්සමෙධෙ වුත්තවිභවදක්ඛිණස්ස සබ්බමෙධපරියායනාමස්ස අස්සමෙධවිකප්පස්සෙතං අධිවචනං.

แต่ในภายหลัง ในสมัยพระเจ้าโอกกากราช พวกพราหมณ์ได้เปลี่ยนแปลงสังคหวัตถุ ๔ ประการเหล่านี้และความสมบูรณ์ของแว่นแคว้นนี้ ทำให้กลับตาลปัตร แล้วได้กระทำยัญ ๕ ประการ ชื่อ อัสสเมธะ ปุริสเมธะ เป็นต้น ในยัญเหล่านั้น ยัญที่เขาฆ่าม้าในยัญนั้น ชื่อว่า อัสสเมธะ เป็นชื่อของยัญที่ต้องบูชาด้วยปริยัญ ๒ อย่าง มีหลักยัญ ๒๑ ต้น น่าสะพรึงกลัวด้วยการฆ่าสัตว์ ๕๙๗ ตัวในวันสุดท้ายวันเดียว และให้ทักษิณาเป็นสมบัติทั้งปวงที่เหลือ เว้นแผ่นดินและบุรุษ ยัญที่เขาฆ่าบุรุษในยัญนั้น ชื่อว่า ปุริสเมธะ เป็นชื่อของยัญที่ต้องบูชาด้วยปริยัญ ๔ อย่าง และให้ทักษิณาเป็นสมบัติที่กล่าวไว้ในอัสสเมธยัญพร้อมทั้งแผ่นดิน ยัญที่เขาทอดสัมมะในยัญนั้น ชื่อว่า สัมมาปาสะ เป็นชื่อของสัตตรยาคะที่ต้องบูชาโดยทอดสัมมะอันได้แก่ท่อนไม้สำหรับสอดในช่องแอกทุกๆ วัน แล้วทำเวทีในที่ที่สัมมะนั้นตกไป ด้วยหลักยัญเป็นต้นที่เคลื่อนที่ได้ โดยเดินทวนกระแสจากที่จมลงในแม่น้ำสรस्वती ยัญที่เขาดื่มวาชะในยัญนั้น ชื่อว่า วาชเปยยะ เป็นชื่อของยัญที่ต้องบูชาด้วยปริยัญ ๑ อย่าง ด้วยสัตว์ ๑๗ ตัว มีหลักยัญทำด้วยไม้มะตูม และให้ทักษิณาเป็นของ ๑๗ อย่าง ยัญที่ไม่มีลิ่มสลักในยัญนั้น ชื่อว่า นิรัคคฬะ เป็นชื่อของอัสสเมธวิกัป ซึ่งมีชื่อโดยปริยายว่า สัพพเมธะ ที่ต้องบูชาด้วยปริยัญ ๙ อย่าง และให้ทักษิณาเป็นสมบัติที่กล่าวไว้ในอัสสเมธยัญพร้อมทั้งแผ่นดินและบุรุษ

කලම්පි [Pg.195] තෙ නානුභවන්ති සොළසින්ති තෙ සබ්බෙපි මහායාගා එකස්ස මෙත්තාචිත්තස්ස විපාකමහන්තතාය සොළසිං කලං න අග්ඝන්ති, සොළසමං භාගං න පාපුණන්තීති අත්ථො. න ජිනාතීති න අත්තනා පරස්ස ජානිං කරොති. න ජාපයෙති න පරෙන පරස්ස ජානිං කාරෙති. මෙත්තංසොති මෙත්තායමානචිත්තකොට්ඨාසො හුත්වා. සබ්බභූතානන්ති සබ්බසත්තෙසු. වෙරං තස්ස න කෙනචීති තස්ස කෙනචි සද්ධිං අකුසලවෙරං වා පුග්ගලවෙරං වා නත්ථි.

บทว่า กลมฺปิ เต นานุภวนฺติ โสฬสึ ความว่า มหายัญเหล่านั้นแม้ทั้งหมด ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ คือไม่ถึงส่วนที่ ๑๖ แห่งเมตตาจิตดวงหนึ่ง เพราะความที่เมตตาจิตมีวิบากยิ่งใหญ่ บทว่า น ชินาติ คือ ตนเองไม่ทำความเสื่อมให้แก่ผู้อื่น บทว่า น ชาปเย คือ ไม่ใช้ให้ผู้อื่นทำความเสื่อมให้แก่ผู้อื่น บทว่า เมตฺตํโส คือ เป็นผู้มีส่วนแห่งจิตที่ประกอบด้วยเมตตา บทว่า สพฺพภูตานํ ได้แก่ ในสัตว์ทั้งปวง บทว่า เวรํ ตสฺส น เกนจิ คือ เวรที่เป็นอกุศลหรือเวรที่เป็นบุคคลกับใครๆ ย่อมไม่มีแก่บุคคลนั้น

2. පඤ්ඤාසුත්තවණ්ණනා

๒. วรรณนาปัญญาสูตร

2. දුතියෙ ආදිබ්‍රහ්මචරියිකායාති මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදිභූතාය. පඤ්ඤායාති විපස්සනාය. ගරුට්ඨානියන්ති ගාරවුප්පත්තිපච්චයභූතං ගරුභාවනීයං. තිබ්බන්ති බහලං. පරිපුච්ඡතීති අත්ථපාළිඅනුසන්ධිපුබ්බාපරං පුච්ඡති. පරිපඤ්හතීති පඤ්හං කරොති, ඉදඤ්චිදඤ්ච පටිපුච්ඡිස්සාමීති විතක්කෙති. ද්වයෙනාති දුවිධෙන. අනානාකථිකොති අනානත්තකථිකො හොති. අතිරච්ඡානකථිකොති නානාවිධං තිරච්ඡානකථං න කථෙති. අරියං වා තුණ්හීභාවන්ති අරියතුණ්හීභාවො නාම චතුත්ථජ්ඣානං, සෙසකම්මට්ඨානමනසිකාරොපි වට්ටති. ජානං ජානාතීති ජානිතබ්බකං ජානාති. පස්සං පස්සතීති පස්සිතබ්බකං පස්සති. පියත්තායාති පියභාවත්ථාය. ගරුත්තායාති ගරුභාවත්ථාය. භාවනායාති භාවනත්ථාය ගුණසම්භාවනාය වා. සාමඤ්ඤායාති සමණධම්මත්ථාය. එකීභාවායාති නිරන්තරභාවත්ථාය.

๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ādibrahmacariyikāya (โดยปัญญาอันเป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์) ได้แก่ เป็นเบื้องต้นแห่งมรรคพรหมจรรย์. บทว่า paññāya (ด้วยปัญญา) ได้แก่ ด้วยวิปัสสนา. บทว่า garuṭṭhāniyaṃ (อันควรแก่ความเคารพ) ได้แก่ เป็นเหตุแห่งความเคารพ อันบุคคลพึงทำให้เจริญโดยความเคารพ. บทว่า tibbaṃ (กล้า) ได้แก่ มีกำลังมาก. บทว่า paripucchati (ย่อมสอบถาม) ได้แก่ ย่อมสอบถามอรรถะ อนุสนธิแห่งบาลี และลำดับก่อนหลัง. บทว่า paripañhati (ย่อมไต่ถาม) ได้แก่ ย่อมตั้งปัญหา, ย่อมตรึกไปว่า เราจักสอบถามเนื้อความข้อนี้ๆ. บทว่า dvayena (โดย ๒ อย่าง) ได้แก่ โดย ๒ ประการ. บทว่า anānākathiko (ผู้ไม่กล่าวถ้อยคำต่างๆ) ได้แก่ เป็นผู้กล่าวถ้อยคำที่ไม่แตกต่างกัน. บทว่า atiracchānakathiko (ผู้ไม่กล่าวติรัจฉานกถา) ได้แก่ ไม่กล่าวติรัจฉานกถาต่างๆ. ในบทว่า ariyaṃ vā tuṇhībhāvaṃ (หรืออริยดุษณีภาพ) ชื่อว่าอริยดุษณีภาพ ได้แก่ จตุตถฌาน, แม้การมนสิการกรรมฐานที่เหลือ ก็สมควร. บทว่า jānaṃ jānāti (เมื่อรู้ ย่อมรู้) ได้แก่ ย่อมรู้สิ่งที่ควรรู้. บทว่า passaṃ passati (เมื่อเห็น ย่อมเห็น) ได้แก่ ย่อมเห็นสิ่งที่ควรเห็น. บทว่า piyattāya (เพื่อความเป็นที่รัก) ได้แก่ เพื่อความเป็นที่รัก. บทว่า garuttāya (เพื่อความหนักแน่น) ได้แก่ เพื่อความเป็นผู้ควรแก่ความเคารพ. บทว่า bhāvanāya (เพื่อความเจริญ) ได้แก่ เพื่อความเจริญ หรือเพื่อการยกย่องคุณ. บทว่า sāmaññāya (เพื่อความเป็นสมณะ) ได้แก่ เพื่อสมณธรรม. บทว่า ekībhāvāya (เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน) ได้แก่ เพื่อความเป็นไปโดยไม่มีระหว่างคั่น.

3-4. අප්පියසුත්තද්වයවණ්ණනා

อรรถกถาอัปปิยสูตร ๒ สูตร (ที่ ๓-๔)

3-4. තතියෙ අප්පියපසංසීති අප්පියජනස්ස පසංසකො වණ්ණභාණී. පියගරහීති පියජනස්ස නින්දකො ගරහකො. චතුත්ථෙ අනවඤ්ඤත්තිකාමොති ‘‘අහො වත මං අඤ්ඤෙන අවජානෙය්‍යු’’න්ති අනවජානනකාමො. අකාලඤ්ඤූති කථාකාලං න ජානාති, අකාලෙ කථෙති. අසුචීති අසුචීහි කායකම්මාදීහි සමන්නාගතො.

ในสูตรที่ ๓-๔. ในสูตรที่ ๓ บทว่า appiyapasaṃsī (ผู้สรรเสริญคนที่ไม่เป็นที่รัก) ได้แก่ เป็นผู้สรรเสริญ เป็นผู้กล่าวคุณของคนที่ไม่เป็นที่รัก. บทว่า piyagarahī (ผู้ติเตียนคนที่รัก) ได้แก่ เป็นผู้ติเตียน เป็นผู้ตำหนิคนที่เป็นที่รัก. ในสูตรที่ ๔ บทว่า anavaññattikāmo (ผู้ปรารถนาการไม่ถูกดูหมิ่น) ได้แก่ เป็นผู้ปรารถนาการไม่ถูกดูหมิ่นว่า "โอหนอ ขอผู้อื่นอย่าดูหมิ่นเราเลย". บทว่า akālaññū (ผู้ไม่รู้จักกาล) ได้แก่ ไม่รู้จักกาลที่จะพูด, ย่อมพูดในอกาล. บทว่า asuci (ผู้ไม่สะอาด) ได้แก่ เป็นผู้ประกอบด้วยกายกรรมเป็นต้นอันไม่สะอาด.

5. පඨමලොකධම්මසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาปฐมโลกธรรมสูตร

5. පඤ්චමෙ ලොකස්ස ධම්මාති ලොකධම්මා. එතෙහි මුත්තා නාම නත්ථි, බුද්ධානම්පි හොන්ති. තෙනෙවාහ – ලොකං අනුපරිවත්තන්තීති අනුබන්ධන්ති නප්පජහන්ති[Pg.196], ලොකතො න නිවත්තන්තීති අත්ථො. ලොකො ච අට්ඨ ලොකධම්මෙ අනුපරිවත්තතීති අයඤ්ච ලොකො එතෙ අනුබන්ධති න පජහති, තෙහි ධම්මෙහි න නිවත්තතීති අත්ථො.

๕. ในสูตรที่ ๕ ชื่อว่าโลกธรรม เพราะเป็นธรรมของโลก. สัตว์ที่พ้นจากธรรมเหล่านี้ไม่มี, แม้แก่พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็มี. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า lokaṃ anuparivattanti (ย่อมหมุนไปตามโลก) อธิบายว่า ย่อมติดตามไป ไม่ละ, ไม่กลับจากโลก. และบทว่า loko ca aṭṭha lokadhamme anuparivattati (และโลกย่อมหมุนไปตามโลกธรรม ๘ ประการ) อธิบายว่า แม้โลกนี้ก็ย่อมติดตามธรรมเหล่านี้ไป ไม่ละ, ไม่กลับจากธรรมเหล่านั้น.

ලාභො අලාභොති ලාභෙ ආගතෙ අලාභො ආගතොයෙවාති වෙදිතබ්බො. අයසාදීසුපි එසෙව නයො. අවෙක්ඛති විපරිණාමධම්මෙති ‘‘විපරිණාමධම්මා ඉමෙ’’ති එවං අවෙක්ඛති. විධූපිතාති විධමිතා විද්ධංසිතා. පදඤ්ච ඤත්වාති නිබ්බානපදං ජානිත්වා. සම්මප්පජානාති භවස්ස පාරගූති භවස්ස පාරං ගතො නිප්ඵත්තිං මත්ථකං පත්තො, නිබ්බානපදං ඤත්වාව තං පාරං ගතභාවං සම්මප්පජානාතීති. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

บทว่า lābho alābho (ลาภและความเสื่อมลาภ) พึงทราบว่า เมื่อลาภมาถึง ความเสื่อมลาภก็มาถึงแล้วนั่นเทียว. แม้ในอายสเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ. บทว่า avekkhati vipariṇāmadhamme (ย่อมพิจารณาเห็นธรรมที่แปรปรวนไป) ได้แก่ ย่อมพิจารณาว่า "ธรรมเหล่านี้มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา". บทว่า vidhūpitā (อันกำจัดแล้ว) ได้แก่ อันกำจัดแล้ว อันทำลายแล้ว. บทว่า padañca ñatvā (รู้บท) ได้แก่ รู้บทคือพระนิพพาน. บทว่า sammappajānāti bhavassa pāragū (ผู้ถึงฝั่งแห่งภพ ย่อมรู้ชัด) ได้แก่ เป็นผู้ถึงฝั่งแห่งภพ ถึงความสำเร็จ ถึงที่สุด, ครั้นรู้บทคือพระนิพพานแล้วนั่นเทียว ย่อมรู้ชัดซึ่งความเป็นผู้ถึงฝั่งนั้น. ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสวัฏฏะและวิวัฏฏะ.

6. දුතියලොකධම්මසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาทุติยโลกธรรมสูตร

6. ඡට්ඨෙ කො විසෙසොති කිං විසෙසකාරණං. කො අධිප්පයාසොති කො අධිකප්පයොගො. පරියාදායාති ගහෙත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා. ඉධාපි වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතං.

๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ko viseso (อะไรคือความพิเศษ) ได้แก่ อะไรเป็นเหตุแห่งความพิเศษ. บทว่า ko adhippayāso (อะไรคือความเพียรอย่างยิ่ง) ได้แก่ อะไรเป็นความเพียรอย่างยิ่ง. บทว่า pariyādāya (ถือเอา) ได้แก่ ถือเอาแล้ว ทำให้สำเร็จแล้ว. แม้ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสวัฏฏะและวิวัฏฏะนั่นเทียว.

7. දෙවදත්තවිපත්තිසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาเทวทัตตวิปัตติสูตร

7. සත්තමෙ අචිරපක්කන්තෙති සඞ්ඝං භින්දිත්වා න චිරපක්කන්තෙ. ආරබ්භාති ආගම්ම පටිච්ච සන්ධාය. අත්තවිපත්තින්ති අත්තනො විපත්තිං විපන්නාකාරං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. අභිභුය්‍යාති අභිභවිත්වා මද්දිත්වා.

๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า acirapakkante (เมื่อ...หลีกไปไม่นาน) ได้แก่ ทำสงฆ์ให้แตกแล้วหลีกไปไม่นาน. บทว่า ārabbha (ปรารภ) ได้แก่ อาศัย, ปรารภ, หมายถึง. บทว่า attavipattiṃ (ความวิบัติแห่งตน) ได้แก่ ความวิบัติของตน, อาการที่วิบัติ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. บทว่า abhibhuyya (ครอบงำ) ได้แก่ ครอบงำแล้ว, ย่ำยีแล้ว.

8. උත්තරවිපත්තිසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาอุตตรวิปัตติสูตร

8. අට්ඨමෙ වටජාලිකායන්ති එවංනාමකෙ විහාරෙ. සො කිර වටවනෙ නිවිට්ඨත්තා වටජාලිකාති සඞ්ඛං ගතො. පාතුරහොසීති ඉමමත්ථං දෙවරඤ්ඤො ආරොචෙස්සාමීති ගන්ත්වා පාකටො අහොසි. ආදිබ්‍රහ්මචරියකොති සික්ඛත්තයසඞ්ගහස්ස සකලසාසනබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදිභූතො.

๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า vaṭajālikāyaṃ (ที่วฏชาลิกา) ได้แก่ ในวิหารชื่ออย่างนี้. ได้ยินว่า วิหารนั้นตั้งอยู่ในป่าไทร จึงถึงชื่อว่า วฏชาลิกา. บทว่า pāturahosi (ได้ปรากฏ) ได้แก่ ไปด้วยตั้งใจว่า "เราจักกราบทูลเนื้อความนี้แด่ท้าวเทวราช" แล้วได้ปรากฏ. บทว่า ādibrahmacariyako (เป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์) ได้แก่ เป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ในพระศาสนาทั้งสิ้น อันสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓.

9. නන්දසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถานันทสูตร

9. නවමෙ කුලපුත්තොති ජාතිකුලපුත්තො. බලවාති ථාමසම්පන්නො. පාසාදිකොති රූපසම්පත්තියා පසාදජනකො. තිබ්බරාගොති බහලරාගො. කිමඤ්ඤත්‍රාතිආදීසු අයමත්ථො – කිං අඤ්ඤෙන කාරණෙන [Pg.197] කථිතෙන, අයං නන්දො ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ ජාගරියමනුයුත්තො සතිසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතො, යෙහි නන්දො සක්කොති පරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං චරිතුං. සචෙ ඉමෙහි කාරණෙහි සමන්නාගතො නාභවිස්ස, න සක්කුණෙය්‍යාති. ඉතිහ තත්ථාති එවං තත්ථ. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථිතං.

๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า kulaputto (กุลบุตร) ได้แก่ กุลบุตรโดยชาติ. บทว่า balavā (มีกำลัง) ได้แก่ ผู้ถึงพร้อมด้วยกำลัง. บทว่า pāsādiko (น่าเลื่อมใส) ได้แก่ ผู้ก่อให้เกิดความเลื่อมใสด้วยรูปสมบัติ. บทว่า tibbarāgo (มีราคะกล้า) ได้แก่ ผู้มีราคะหนาแน่น. ในบทว่า kimaññatra เป็นต้น มีอรรถว่า จะมีประโยชน์อะไรด้วยเหตุอื่นที่กล่าวแล้ว, นันทะนี้เป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย เป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ ประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่ ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ, ซึ่งเป็นเหตุให้นันทะสามารถประพฤติพรหมจรรย์อันบริบูรณ์บริสุทธิ์ได้. หากว่าเขาไม่ประกอบด้วยเหตุเหล่านี้แล้ว ก็จะไม่สามารถ (ประพฤติพรหมจรรย์ได้). บทว่า itiha tattha (ในเรื่องนั้น) ได้แก่ อย่างนี้ในที่นั้น. ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสวัฏฏะเท่านั้น.

10. කාරණ්ඩවසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถากาฬัณฑวสูตร

10. දසමෙ අඤ්ඤෙනාඤ්ඤං පටිචරතීති අඤ්ඤෙන කාරණෙන වචනෙන වා අඤ්ඤං කාරණං වචනං වා පටිච්ඡාදෙති. බහිද්ධා කථං අපනාමෙතීති බාහිරතො අඤ්ඤං ආගන්තුකකථං ඔතාරෙති. අපනෙය්‍යෙසොති අපනෙය්‍යො නීහරිතබ්බො එස. සමණදූසීති සමණදූසකො. සමණපලාපොති වීහීසු වීහිපලාපො විය නිස්සාරතාය සමණෙසු සමණපලාපො. සමණකාරණ්ඩවොති සමණකචවරො. බහිද්ධා නාසෙන්තීති බහි නීහරන්ති. යවකරණෙති යවඛෙත්තෙ. ඵුණමානස්සාති උච්චෙ ඨානෙ ඨත්වා මහාවාතෙ ඔපුනියමානස්ස. අපසම්මජ්ජන්තීති සාරධඤ්ඤානං එකතො දුබ්බලධඤ්ඤානං එකතො කරණත්ථං පුනප්පුනං අපසම්මජ්ජන්ති, අපසම්මජ්ජනිසඞ්ඛාතෙන වාතග්ගාහිනා සුප්පෙන වා වත්ථෙන වා නීහරන්ති. දද්දරන්ති දද්දරසද්දං.

๑๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า aññenāññaṃ paṭicarati (ย่อมกลบเกลื่อนเรื่องอื่นด้วยเรื่องอื่น) ได้แก่ ย่อมปิดบังเหตุหรือคำอื่น ด้วยเหตุหรือคำอื่น. บทว่า bahiddhā kathaṃ apanāmeti (ย่อมนำเรื่องภายนอกเข้ามา) ได้แก่ ย่อมนำเรื่องจรอื่นจากภายนอกเข้ามา. บทว่า apaneyyeso (ผู้นี้พึงถูกนำออกไป) ได้แก่ ผู้นี้อันบุคคลพึงนำออกไป พึงนำออก. บทว่า samaṇadūsī (ผู้ประทุษร้ายสมณะ) ได้แก่ ผู้ประทุษร้ายสมณะ. บทว่า samaṇapalāpo (แกลบแห่งสมณะ) ได้แก่ เป็นสมณปลาปะในหมู่สมณะ เพราะความไม่มีสาระ เหมือนแกลบในข้าวเปลือก. บทว่า samaṇakāraṇḍavo (กาฝากแห่งสมณะ) ได้แก่ สมณะผู้เป็นดุจหยากเยื่อ. บทว่า bahiddhā nāsenti (ย่อมกำจัดออกไปภายนอก) ได้แก่ ย่อมนำออกไปภายนอก. บทว่า yavakaraṇe (ในนาข้าวบาร์เลย์) ได้แก่ ในนาข้าวบาร์เลย์. บทว่า phuṇamānassa (แห่งข้าวที่กำลังฝัด) ได้แก่ แห่งข้าวที่บุคคลยืนในที่สูงแล้วฝัดในลมแรง. บทว่า apasammajjanti (ย่อมกวาด) ได้แก่ ย่อมกวาดบ่อยๆ เพื่อทำข้าวเปลือกมีแก่นไว้รวมกัน และข้าวเปลือกที่อ่อนไว้รวมกัน, หรือย่อมนำออกด้วยกระด้งหรือผ้าที่รับลม อันเรียกว่าเครื่องกวาด. บทว่า daddaraṃ (เสียงดัง) ได้แก่ เสียงดังดัดดระ.

සංවාසායන්ති සංවාසෙන අයං. විජානාථාති ජානෙය්‍යාථ. සන්තවාචොති සණ්හවාචො. ජනවතීති ජනමජ්ඣෙ. රහො කරොති කරණන්ති කරණං වුච්චති පාපකම්මං, තං රහො පටිච්ඡන්නො හුත්වා කරොති. සංසප්පී ච මුසාවාදීති සංසප්පිත්වා මුසාවාදී, මුසා භණන්තො සංසප්පති ඵන්දතීති අත්ථො. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථෙත්වා ගාථාසු වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති.

บทว่า saṃvāsāya (เพื่อการอยู่ร่วม) ได้แก่ บุคคลนี้...ด้วยการอยู่ร่วมกัน. บทว่า vijānātha (ท่านทั้งหลายจงรู้) ได้แก่ ท่านทั้งหลายพึงรู้. บทว่า santavāco (ผู้มีวาจาสงบ) ได้แก่ ผู้มีวาจาละเอียดอ่อน. บทว่า janavati (ในที่ชุมนุมชน) ได้แก่ ในท่ามกลางหมู่ชน. ในบทว่า raho karoti karaṇaṃ (ย่อมทำการกระทำในที่ลับ) บาปกรรมเรียกว่า กรณะ, เขาเป็นผู้ปกปิดแล้ว ย่อมทำบาปกรรมนั้นในที่ลับ. บทว่า saṃsappī ca musāvādī (ผู้กล่าวเท็จอย่างกระสับกระส่าย) ได้แก่ เป็นผู้กล่าวเท็จอย่างกระสับกระส่าย, อธิบายว่า เมื่อกล่าวเท็จ ย่อมกระสับกระส่าย ย่อมสั่น. ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสวัฏฏะเท่านั้นแล้ว ในคาถาทั้งหลาย จึงตรัสวัฏฏะและวิวัฏฏะ.

මෙත්තාවග්ගො පඨමො.

เมตตาวรรคที่ ๑

2. මහාවග්ගො

๒. มหาวรรค

1. වෙරඤ්ජසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาเวรัญชสูตร

11. දුතියස්ස පඨමෙ අභිවාදෙතීති එවමාදීනි න සමණො ගොතමොති එත්ථ වුත්තනකාරෙන යොජෙත්වා එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො [Pg.198] ‘‘න වන්දති නාසනා වුට්ඨාති, නාපි ‘ඉධ භොන්තො නිසීදන්තූ’ති එවං ආසනෙන වා නිමන්තෙතී’’ති. එත්ථ හි වා-සද්දො විභාවනෙ නාම අත්ථෙ ‘‘රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’තිආදීසු විය. එවං වත්වා අථ අත්තනො අභිවාදනාදීනි අකරොන්තං භගවන්තං දිස්වා ආහ – තයිදං, භො ගොතම, තථෙවාති. යං තං මයා සුතං, තං තථෙව, තං සවනඤ්ච මෙ දස්සනඤ්ච සංසන්දති සමෙති, අත්ථතො එකීභාවං ගච්ඡති. න හි භවං ගොතමො…පෙ… ආසනෙන වා නිමන්තෙතීති. එවං අත්තනා සුතං දිට්ඨෙන නිගමෙත්වා නින්දන්තො ආහ – තයිදං, භො ගොතම, න සම්පන්නමෙවාති තං අභිවාදනාදීනං අකරණං අයුත්තමෙවාති.

๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ พึงทราบเนื้อความในบทมีคำว่า อภิวาเทติ เป็นต้นนี้ โดยประกอบกับ น-อักษร ที่กล่าวไว้ในบทว่า น สมโณ โคตโม อย่างนี้ว่า “ไม่ไหว้ ไม่ลุกจากอาสนะ และไม่นิมนต์ด้วยอาสนะว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย เชิญนั่ง ณ ที่นี้’ ” จริงอยู่ ในบทนี้ วา-ศัพท์ เป็นไปในอรรถชื่อว่าวิภาวนา (การทำให้ปรากฏชัด) เหมือนในบทเป็นต้นว่า “รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ต่อมาได้เห็นพระผู้มีพระภาคผู้ไม่ทรงกระทำการอภิวาทเป็นต้นแก่ตน จึงกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านโคดมผู้เจริญ เรื่องนั้นเป็นอย่างนั้นเทียว” (คือ) เรื่องที่ข้าพเจ้าได้ฟังมานั้น เป็นอย่างนั้นเทียว การได้ฟังและการได้เห็นของข้าพเจ้าย่อมสอดคล้องกัน ย่อมเข้ากันได้ โดยอรรถแล้วย่อมถึงความเป็นอันเดียวกัน จริงอยู่ ท่านโคดมผู้เจริญ... (ละ)... ไม่นิมนต์ด้วยอาสนะเลย ครั้นสรุปเรื่องที่ตนได้ฟังมากับสิ่งที่ได้เห็นแล้วอย่างนี้ จึงติเตียนกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านโคดมผู้เจริญ เรื่องนั้นไม่สมควรเลย” คือ การไม่กระทำการอภิวาทเป็นต้นนั้น ไม่สมควรเลยทีเดียว

අථස්ස භගවා අත්තුක්කංසනපරවම්භනදොසං අනුපගම්ම කරුණාසීතලෙන හදයෙන තං අඤ්ඤාණං විධමිත්වා යුත්තභාවං දස්සෙතුකාමො නාහං තං බ්‍රාහ්මණාතිආදිමාහ. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – අහං, බ්‍රාහ්මණ, අප්පටිහතෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණචක්ඛුනා ඔලොකෙන්තොපි තං පුග්ගලං එතස්මිං සදෙවකාදිභෙදෙ ලොකෙ න පස්සාමි, යමහං අභිවාදෙය්‍යං වා පච්චුට්ඨෙය්‍යං වා ආසනෙන වා නිමන්තෙය්‍යං. අනච්ඡරියං වා එතං, ස්වාහං අජ්ජ සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො එවරූපං නිපච්චාකාරාරහං පුග්ගලං න පස්සාමි. අපිච ඛො යදාපාහං සම්පතිජාතොව උත්තරෙන මුඛො සත්තපදවීතිහාරෙන ගන්ත්වා සකලං දසසහස්සිලොකධාතුං ඔලොකෙසිං, තදාපි එතස්මිං සදෙවකාදිභෙදෙ ලොකෙ තං පුග්ගලං න පස්සාමි, යමහං එවරූපං නිපච්චකාරං කරෙය්‍යං. අථ ඛො මං සොළසකප්පසහස්සායුකො ඛීණාසවමහාබ්‍රහ්මාපි අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා ‘‘ත්වං ලොකෙ මහාපුරිසො, ත්වං සදෙවකස්ස ලොකස්ස අග්ගො ච ජෙට්ඨො ච සෙට්ඨො ච, නත්ථි තයා උත්තරිතරො’’ති සඤ්ජාතසොමනස්සො පතිමානෙසි. තදාපි චාහං අත්තනා උත්තරිතරං අපස්සන්තො ආසභිං වාචං නිච්ඡාරෙසිං – ‘‘අග්ගොහමස්මි ලොකස්ස, ජෙට්ඨොහමස්මි ලොකස්ස, සෙට්ඨොහමස්මි ලොකස්සා’’ති. එවං සම්පතිජාතස්සාපි මය්හං අභිවාදනාදිරහො පුග්ගලො නත්ථි, ස්වාහං ඉදානි සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො කං අභිවාදෙය්‍යං. තස්මා ත්වං, බ්‍රාහ්මණ, මා තථාගතා එවරූපං පරමනිපච්චකාරං පත්ථයි. යඤ්හි, බ්‍රාහ්මණ, තථාගතො අභිවාදෙය්‍ය වා…පෙ… ආසනෙන වා නිමන්තෙය්‍ය, මුද්ධාපි තස්ස පුග්ගලස්ස රත්තිපරියොසානෙ පරිපාකසිථිලබන්ධනං වණ්ටා මුත්තතාලඵලං විය ගීවතො ඡිජ්ජිත්වා සහසාව භූමියං නිපතෙය්‍ය.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค ไม่เข้าถึงโทษคือการยกตนและข่มผู้อื่น มีพระประสงค์จะทรงกำจัดความไม่รู้นั้นด้วยพระหฤทัยอันเยือกเย็นด้วยพระกรุณา แล้วแสดงความเป็นผู้สมควร จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า “นาหํ ตํ พฺราหฺมณ” ในคำนั้น มีเนื้อความย่อดังนี้: ดูกรพราหมณ์ เราแม้ตรวจดูโลกพร้อมทั้งเทวโลกเป็นต้นนี้ ด้วยสัพพัญญุตญาณจักษุอันไม่มีสิ่งใดต้านทานได้ ก็ไม่เห็นบุคคลนั้น ซึ่งเราพึงไหว้ หรือพึงลุกรับ หรือพึงนิมนต์ด้วยอาสนะ ข้อนั้นไม่น่าอัศจรรย์เลย ที่เรานั้น บัดนี้บรรลุสัพพัญญุตญาณแล้ว ไม่เห็นบุคคลผู้ควรแก่การทำความนอบน้อมเช่นนี้ อีกอย่างหนึ่ง เมื่อเราเพิ่งประสูติ เสด็จดำเนินไปโดยย่างพระบาท ๗ ก้าว มีพระพักตร์มุ่งไปทางทิศเหนือ ได้ตรวจดูหมื่นโลกธาตุทั้งสิ้น แม้ในกาลนั้น ก็ไม่เห็นบุคคลนั้นในโลกพร้อมทั้งเทวโลกเป็นต้นนี้ ซึ่งเราพึงกระทำการนอบน้อมเช่นนี้ แต่ทว่า แม้พระมหาพรหมผู้เป็นขีณาสพ มีอายุหนึ่งหมื่นหกพันกัป ก็ประคองอัญชลี มีความโสมนัสเกิดขึ้น บูชาเราแล้วว่า “พระองค์เป็นมหาบุรุษในโลก พระองค์เป็นผู้เลิศ เป็นผู้เจริญ และเป็นผู้ประเสริฐกว่าโลกพร้อมทั้งเทวโลก ไม่มีใครยิ่งกว่าพระองค์” แม้ในกาลนั้น เราเมื่อไม่เห็นผู้ใดยิ่งกว่าตน จึงได้เปล่งอาสภิวาจาว่า “เราเป็นผู้เลิศแห่งโลก เราเป็นผู้เจริญแห่งโลก เราเป็นผู้ประเสริฐแห่งโลก” แม้เราผู้เพิ่งประสูติอย่างนี้ ก็ไม่มีบุคคลผู้ควรแก่การอภิวาทเป็นต้น เรานั้น บัดนี้บรรลุสัพพัญญุตญาณแล้ว จะพึงไหว้ใครเล่า เพราะเหตุนั้น ดูกรพราหมณ์ ท่านอย่าได้ปรารถนาการทำความนอบน้อมอย่างยิ่งเช่นนี้จากตถาคตเลย ดูกรพราหมณ์ จริงอยู่ บุคคลใดก็ตามที่ตถาคตพึงไหว้... (ละ)... หรือพึงนิมนต์ด้วยอาสนะ แม้ศีรษะของบุคคลนั้น ก็พึงขาดจากคอ ตกอยู่บนพื้นดินโดยพลัน ในที่สุดแห่งราตรี เหมือนผลตาลสุกที่ขั้วหลุดหล่นจากขั้วฉะนั้น

එවං [Pg.199] වුත්තෙපි බ්‍රාහ්මණො දුප්පඤ්ඤතාය තථාගතස්ස ලොකජෙට්ඨභාවං අසල්ලක්ඛෙන්තො කෙවලං තං වචනං අසහමානො ආහ – අරසරූපො භවං ගොතමොති. අයං කිරස්ස අධිප්පායො – යං ලොකෙ අභිවාදනපච්චුට්ඨානඅඤ්ජලිකම්මසාමීචිකම්මං ‘‘සාමග්ගිරසො’’ති වුච්චති, තං භොතො ගොතමස්ස නත්ථි. තස්මා අරසරූපො භවං ගොතමො, අරසජාතිකො අරසසභාවොති. අථස්ස භගවා චිත්තමුදුභාවජනනත්ථං උජුවිපච්චනීකභාවං පරිහරන්තො අඤ්ඤථා තස්ස වචනස්ස අත්ථං අත්තනි සන්දස්සෙන්තො අත්ථි ඛ්වෙස, බ්‍රාහ්මණ, පරියායොතිආදිමාහ.

แม้เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว พราหมณ์เพราะความเป็นผู้มีปัญญาทราม ไม่กำหนดรู้ความเป็นผู้เจริญที่สุดในโลกของพระตถาคต เพียงแต่ทนต่อพระดำรัสนั้นไม่ได้ จึงกล่าวว่า “ท่านโคดมเป็นผู้ไม่มีรส” ได้ยินว่า นี้เป็นความประสงค์ของพราหมณ์นั้น คือ สามีจิกรรม ได้แก่ การอภิวาท การลุกรับ การประนมมือในโลก อันบัณฑิตเรียกว่า “สามัคคีรส” รสนั้นไม่มีแก่ท่านโคดมผู้เจริญ เพราะเหตุนั้น ท่านโคดมจึงเป็นผู้ไม่มีรส เป็นผู้มีชาติหารสไม่ได้ มีสภาวะหารสไม่ได้ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เพื่อทรงทำให้จิตของพราหมณ์นั้นอ่อนโยน ทรงหลีกเลี่ยงความเป็นปฏิปักษ์โดยตรง ทรงแสดงเนื้อความแห่งคำพูดของพราหมณ์นั้นโดยปริยายอื่นในพระองค์ ได้ตรัสคำเป็นต้นว่า “ดูกรพราหมณ์ ปริยายนั้นมีอยู่แล”

තත්ථ අත්ථි ඛ්වෙසාති අත්ථි ඛො එස. පරියායොති කාරණං. ඉදං වුත්තං හොති – අත්ථි ඛො, බ්‍රාහ්මණ, එතං කාරණං, යෙන කාරණෙන මං ‘‘අරසරූපො භවං ගොතමො’’ති වදමානො පුග්ගලො සම්මා වදෙය්‍ය, අවිතථවාදීති සඞ්ඛං ගච්ඡෙය්‍ය. කතමො පන සොති? යෙ තෙ, බ්‍රාහ්මණ, රූපරසා…පෙ… ඵොට්ඨබ්බරසා, තෙ තථාගතස්ස පහීනාති. කිං වුත්තං හොති? යෙ තෙ ජාතිවසෙන වා උපපත්තිවසෙන වා සෙට්ඨසම්මතානම්පි පුථුජ්ජනානං රූපාරම්මණාදීනි අස්සාදෙන්තානං අභිනන්දන්තානං රජ්ජන්තානං උප්පජ්ජන්ති කාමසුඛස්සාදසඞ්ඛාතා රූපරසා, සද්දරසා, ගන්ධරසා, රසරසා, ඵොට්ඨබ්බරසා, යෙ ඉමං ලොකං ගීවාය බන්ධිත්වා විය ආවිඤ්ඡන්ති, වත්ථාරම්මණාදිසාමග්ගියඤ්ච උප්පන්නත්තා සාමග්ගිරසාති වුච්චන්ති. තෙ සබ්බෙපි තථාගතස්ස පහීනා. ‘‘මය්හං පහීනා’’ති වත්තබ්බෙපි මමාකාරෙන අත්තානං අනුක්ඛිපන්තො ධම්මං දෙසෙති, දෙසනාවිලාසො වා එස තථාගතස්ස.

ในบทเหล่านั้น บทว่า “อตฺถิ ขฺเวส” คือ “อตฺถิ โข เอส” (มีอยู่แล นั่น) บทว่า “ปริยาโย” คือ เหตุ ความหมายที่ทรงประสงค์ตรัสคืออย่างนี้: ดูกรพราหมณ์ เหตุนั้นมีอยู่จริง ซึ่งบุคคลผู้กล่าวถึงเราว่า “ท่านโคดมเป็นผู้ไม่มีรส” ด้วยเหตุนั้น พึงชื่อว่ากล่าวโดยชอบ พึงถึงการนับว่าเป็นผู้กล่าวคำไม่ผิดพลาด ก็เหตุนั้นเป็นไฉน? (คือ) ดูกรพราหมณ์ รูป-รส... (ละ)... โผฏฐัพพ-รส เหล่าใดมีอยู่ รสเหล่านั้นตถาคตละได้แล้ว ความหมายที่ทรงประสงค์ตรัสคืออะไร? (คือ) รูป-รส สัทท-รส คันธ-รส รส-รส โผฏฐัพพ-รส อันเรียกว่า การเสวยสุขในกาม ซึ่งเกิดขึ้นแก่ปุถุชนทั้งหลาย แม้ผู้ที่สมมติกันว่าเป็นผู้ประเสริฐโดยชาติหรือโดยกำเนิด ผู้อสาทะ เพลิดเพลิน กำหนัดยินดีในรูปารมณ์เป็นต้น รสเหล่านั้นซึ่งฉุดกระชากโลกนี้ไปประดุจผูกไว้ที่คอ และเพราะเกิดขึ้นในความพรั่งพร้อมแห่งวัตถุและอารมณ์เป็นต้น จึงเรียกว่า “สามัคคีรส” รสเหล่านั้นทั้งหมด ตถาคตละได้แล้ว แม้เมื่อควรจะตรัสว่า “เราละได้แล้ว” ก็ไม่ทรงยกพระองค์ด้วยอาการว่า “ของเรา” แต่ทรงแสดงธรรม หรือว่า นั่นเป็นเทศนาวิลาส (ความงดงามในการแสดงธรรม) ของพระตถาคต

තත්ථ පහීනාති චිත්තසන්තානතො විගතා, පජහිතා වා. එතස්මිං පනත්ථෙ කරණෙ සාමිවචනං දට්ඨබ්බං. අරියමග්ගසත්ථෙන උච්ඡින්නං තණ්හාවිජ්ජාමයං මූලං එතෙසන්ති උච්ඡින්නමූලා. තාලවත්ථු විය නෙසං වත්ථු කතන්ති තාලාවත්ථුකතා. යථා හි තාලරුක්ඛං සමූලං උද්ධරිත්වා තස්ස වත්ථුමත්තෙ තස්මිං පදෙසෙ කතෙ න පුන තස්ස තාලස්ස උප්පත්ති පඤ්ඤායති, එවං අරියමග්ගසත්ථෙන සමූලෙ රූපාදිරසෙ උද්ධරිත්වා තෙසං පුබ්බෙ උප්පන්නපුබ්බභාවෙන වත්ථුමත්තෙ චිත්තසන්තානෙ කතෙ සබ්බෙපි තෙ තාලාවත්ථුකතාති වුච්චන්ති. අවිරුළ්හිධම්මත්තා වා මත්ථකච්ඡින්නතාලො විය කතාති තාලාවත්ථුකතා. යස්මා පන එවං තාලාවත්ථුකතා අනභාවංකතා හොන්ති[Pg.200], යථා නෙසං පච්ඡාභාවො න හොති, තථා කතා හොන්ති. තස්මා ආහ – අනභාවංකතාති. ආයතිං අනුප්පාදධම්මාති අනාගතෙ අනුප්පජ්ජනකසභාවා.

ในบทเหล่านั้น บทว่า pahīna (อันพระองค์ทรงละแล้ว) คือ ปราศไปแล้วจากสันดานแห่งจิต หรือว่า อันพระองค์ทรงละแล้ว. อนึ่ง ในอรรถนั้น พึงเห็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งกรณะ. รากคือตัณหาและอวิชชา อันอริยมรรคคือศัสตราตัดขาดแล้ว ของรสมีรูปเป็นต้นเหล่านั้นมีอยู่ เพราะเหตุนั้น รสมีรูปเป็นต้นเหล่านั้นจึงชื่อว่า ucchinnamūlā (มีรากอันตัดขาดแล้ว). ที่ตั้งของรสมีรูปเป็นต้นเหล่านั้น อันพระองค์ทรงกระทำแล้วเหมือนดั่งพื้นที่ตั้งต้นตาล เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า tālāvatthukatā (อันพระองค์ทรงกระทำแล้วให้เป็นดั่งพื้นที่ตั้งต้นตาล). เปรียบเหมือนว่า บุคคลถอนต้นตาลพร้อมทั้งรากแล้ว กระทำเพียงพื้นที่ตั้งของต้นตาลนั้นไว้ในประเทศนั้นแล้ว การเกิดขึ้นของต้นตาลนั้นย่อมไม่ปรากฏอีก ฉันใด, ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อพระองค์ทรงถอนรสมีรูปเป็นต้นพร้อมทั้งรากด้วยอริยมรรคคือศัสตราแล้ว กระทำเพียงพื้นที่ตั้งในสันดานแห่งจิตโดยความเป็นสิ่งที่เคยเกิดขึ้นแล้วในกาลก่อนของรสมีรูปเป็นต้นเหล่านั้น รสมีรูปเป็นต้นเหล่านั้นทั้งหมด ก็ถูกเรียกว่า tālāvatthukatā. อีกอย่างหนึ่ง เพราะมีความไม่เจริญงอกงามเป็นธรรมดา จึงชื่อว่า tālāvatthukatā เพราะอันพระองค์ทรงกระทำแล้วเหมือนดั่งต้นตาลที่ถูกตัดยอด. อนึ่ง เพราะเหตุที่รสมีรูปเป็นต้นเหล่านั้น อันพระองค์ทรงกระทำแล้วให้เป็นดั่งพื้นที่ตั้งต้นตาลอย่างนี้ ย่อมเป็นสิ่งที่อันพระองค์ทรงกระทำแล้วให้ถึงความไม่มีอีก คือ ย่อมเป็นสิ่งที่อันพระองค์ทรงกระทำแล้วโดยประการที่ความมีในภายหลังของรสมีรูปเป็นต้นเหล่านั้นย่อมไม่มี. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า anabhāvaṃkatā (อันพระองค์ทรงกระทำแล้วให้ถึงความไม่มีอีก). บทว่า āyatiṃ anuppādadhammā (มีความไม่เกิดขึ้นในภายหน้าเป็นธรรมดา) คือ มีความไม่เกิดขึ้นในอนาคตเป็นสภาวะ.

නො ච ඛො යං ත්වං සන්ධාය වදෙසීති යඤ්ච ඛො ත්වං සන්ධාය වදෙසි, සො පරියායො න හොති. නනු ච එවං වුත්තෙ යො බ්‍රාහ්මණෙන වුත්තො සාමග්ගිරසො, තස්ස අත්තනි විජ්ජමානතා අනුඤ්ඤාතා හොතීති? න හොති. යො හි නං සාමග්ගිරසං කාතුං භබ්බො හුත්වා න කරොති, සො තදභාවෙන අරසරූපොති වත්තබ්බතං අරහති. භගවා පන අභබ්බොව එතං කාතුං, තෙනස්ස කාරණෙ අභබ්බතං පකාසෙන්තො ආහ – ‘‘නො ච ඛො යං ත්වං සන්ධාය වදෙසී’’ති. යං පරියායං සන්ධාය ත්වං මං ‘‘අරසරූපො’’ති වදෙසි, සො අම්හෙසු නෙව වත්තබ්බොති.

บทว่า No ca kho yaṃ tvaṃ sandhāya vadesi (ปริยายที่ท่านหมายถึงแล้วกล่าวนั้น หามิได้เลย) คือ ปริยายใดแลที่ท่านหมายถึงแล้วกล่าว ปริยายนั้นย่อมไม่มี (ในเรา). (ถามว่า) ก็เมื่อตรัสอย่างนี้แล้ว รสคือความสามัคคีที่พราหมณ์กล่าวแล้วนั้น ความมีอยู่แห่งรสนั้นในพระองค์ เป็นอันว่าทรงอนุญาตแล้วมิใช่หรือ? (ตอบว่า) หามิได้. ด้วยว่า บุคคลใดเป็นผู้สมควรเพื่อจะกระทำรสคือความสามัคคีนั้นแล้วไม่กระทำ บุคคลนั้นย่อมควรซึ่งความเป็นผู้ควรถูกเรียกว่าเป็นผู้ไม่มีรส เพราะความไม่มีแห่งรสนั้น. ส่วนพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ไม่สมควรเพื่อจะกระทำกิจนั้นเลย เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงประกาศความไม่สมควรในการกระทำกิจนั้นของพระองค์ จึงตรัสว่า no ca kho yaṃ tvaṃ sandhāya vadesi. (อธิบายว่า) ท่านหมายถึงปริยายใดแล้วกล่าวต่อเราว่า "เป็นผู้ไม่มีรส" ปริยายนั้นไม่ควรกล่าวในเราทั้งหลายเลย.

එවං බ්‍රාහ්මණො අත්තනා අධිප්පෙතං අරසරූපතං ආරොපෙතුං අසක්කොන්තො අථාපරං නිබ්භොගො භවන්තිආදිමාහ. සබ්බපරියායෙසු චෙත්ථ වුත්තනයෙනෙව යොජනාක්කමං විදිත්වා සන්ධායභාසිතමත්ථං එවං වෙදිතබ්බං – බ්‍රාහ්මණො තදෙව වයොවුද්ධානං අභිවාදනාදිකම්මං ලොකෙ ‘‘සාමග්ගිපරිභොගො’’ති මඤ්ඤමානො තදභාවෙන ච භගවන්තං ‘‘නිබ්භොගො’’තිආදිමාහ. භගවා ච ය්වායං රූපාදීසු සත්තානං ඡන්දරාගපරිභොගො, තදභාවං අත්තනි සම්පස්සමානො අපරං පරියායමනුජානි.

เมื่อพราหมณ์ไม่สามารถจะยกความเป็นผู้ไม่มีรสที่ตนประสงค์แล้วขึ้นกล่าวหาได้อย่างนี้ จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า nibbhogo bhavanti (ท่านเป็นผู้ไม่บริโภค) ในลำดับต่อไป. ในปริยายทั้งปวงในที่นี้ พึงทราบลำดับแห่งการประกอบความโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว แล้วพึงทราบอรรถที่ (ทั้งสองฝ่าย) หมายถึงแล้วกล่าวไว้อย่างนี้ว่า – พราหมณ์สำคัญอยู่ซึ่งกรรมคือการไหว้เป็นต้นแก่ผู้เจริญโดยวัยนั้นนั่นเทียวในโลกว่า "เป็นสามัคคีบริโภค" และเพราะความไม่มีแห่งสามัคคีบริโภคนั้น จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า nibbhogo ต่อพระผู้มีพระภาค. ส่วนพระผู้มีพระภาค เมื่อทรงเห็นแจ้งซึ่งความไม่มีแห่งฉันทราคบริโภคของสัตว์ทั้งหลายในอารมณ์มีรูปเป็นต้นนั้น ซึ่งมีอยู่ในพระองค์ จึงทรงอนุญาตปริยายอื่น.

පුන බ්‍රාහ්මණො යං ලොකෙ වයොවුද්ධානං අභිවාදනාදිකුලසමුදාචාරකම්මං ලොකියා කරොන්ති, තස්ස අකිරියං සම්පස්සමානො භගවන්තං අකිරියවාදොති ආහ. භගවා පන යස්මා කායදුච්චරිතාදීනං අකිරියං වදති, තස්මා තං අකිරියවාදිතං අත්තනි සම්පස්සමානො අපරං පරියායමනුජානි. තත්ථ ඨපෙත්වා කායදුච්චරිතාදීනි අවසෙසා අකුසලා ධම්මා අනෙකවිහිතා පාපකා අකුසලා ධම්මාති වෙදිතබ්බා.

อีกครั้งหนึ่ง พราหมณ์เห็นอยู่ซึ่งการไม่กระทำกรรมคือสมุทาจารของตระกูลมีการไหว้เป็นต้นแก่ผู้เจริญโดยวัยในโลก ซึ่งชาวโลกกระทำกัน จึงกล่าวต่อพระผู้มีพระภาคว่าเป็น akiriyavāda (ผู้กล่าวสอนว่าไม่ต้องทำ). ส่วนพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุที่พระองค์ตรัสสอนการไม่กระทำกายทุจริตเป็นต้น เพราะเหตุนั้น เมื่อทรงเห็นแจ้งความเป็นผู้มีวาทะว่าไม่ต้องทำนั้นในพระองค์ จึงทรงอนุญาตปริยายอื่น. ในบทเหล่านั้น พึงทราบว่า ยกกายทุจริตเป็นต้นเสียแล้ว อกุศลธรรมที่เหลือ ชื่อว่า อกุศลธรรมอันลามกมีประการต่างๆ.

පුන බ්‍රාහ්මණො තදෙව අභිවාදනාදිකම්මං භගවති අපස්සන්තො ‘‘ඉමං ආගම්ම අයං ලොකතන්ති ලොකපවෙණී උච්ඡිජ්ජතී’’ති මඤ්ඤමානො භගවන්තං උච්ඡෙදවාදොති ආහ. භගවා පන යස්මා පඤ්චකාමගුණිකරාගස්ස චෙව අකුසලචිත්තද්වයසම්පයුත්තස්ස ච දොසස්ස අනාගාමිමග්ගෙන උච්ඡෙදං වදති, සබ්බාකුසලසම්භවස්ස පන මොහස්ස අරහත්තමග්ගෙන උච්ඡෙදං [Pg.201] වදති, ඨපෙත්වා තෙ තයො අවසෙසානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං යථානුරූපං චතූහි මග්ගෙහි උච්ඡෙදං වදති, තස්මා තං උච්ඡෙදවාදං අත්තනි සම්පස්සමානො අපරං පරියායමනුජානි.

อีกครั้งหนึ่ง พราหมณ์เมื่อไม่เห็นกรรมคือการไหว้เป็นต้นนั้นนั่นเทียวในพระผู้มีพระภาค จึงสำคัญอยู่ว่า "เพราะอาศัยบุคคลนี้ ตันติแห่งโลก ประเพณีแห่งโลก ย่อมขาดสูญ" แล้วกล่าวต่อพระผู้มีพระภาคว่าเป็น ucchedavāda (ผู้มีวาทะว่าขาดสูญ). ส่วนพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุที่พระองค์ตรัสสอนความตัดขาดซึ่งราคะอันมีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์ และโทสะอันสัมปยุตด้วยอกุศลจิต ๒ ดวง ด้วยอนาคามิมรรค, อนึ่ง ตรัสสอนความตัดขาดซึ่งโมหะอันเป็นที่เกิดแห่งอกุศลทั้งปวงด้วยอรหัตตมรรค, ยกธรรม ๓ ประการนั้นเสียแล้ว ตรัสสอนความตัดขาดซึ่งอกุศลธรรมอันลามกที่เหลือด้วยมรรค ๔ ตามสมควร, เพราะเหตุนั้น เมื่อทรงเห็นแจ้งความเป็นผู้มีวาทะว่าด้วยความขาดสูญนั้นในพระองค์ จึงทรงอนุญาตปริยายอื่น.

පුන බ්‍රාහ්මණො ‘‘ජිගුච්ඡති මඤ්ඤෙ සමණො ගොතමො ඉදං වයොවුද්ධානං අභිවාදනාදිකුලසමුදාචාරකම්මං, තෙන තං න කරොතී’’ති මඤ්ඤමානො භගවන්තං ජෙගුච්ඡීති ආහ. භගවා පන යස්මා ජිගුච්ඡති කායදුච්චරිතාදීහි, යානි කායවචීමනොදුච්චරිතානි චෙව යාව ච අකුසලානං ලාමකධම්මානං සමාපත්ති සමාපජ්ජනා සමඞ්ගිභාවො, තං සබ්බම්පි ගූථං විය මණ්ඩනකජාතිකො පුරිසො ජිගුච්ඡති හිරීයති, තස්මා තං ජෙගුච්ඡිතං අත්තනි සම්පස්සමානො අපරං පරියායමනුජානි. තත්ථ කායදුච්චරිතෙනාතිආදි කරණවචනං උපයොගත්ථෙ දට්ඨබ්බං.

อีกครั้งหนึ่ง พราหมณ์สำคัญอยู่ว่า "ข้าพเจ้าเข้าใจว่า พระสมณโคดมรังเกียจกรรมคือสมุทาจารของตระกูลมีการไหว้เป็นต้นแก่ผู้เจริญโดยวัยนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่กระทำกรรมนั้น" แล้วกล่าวต่อพระผู้มีพระภาคว่าเป็น jegucchī (ผู้มักรังเกียจ). ส่วนพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุที่พระองค์ทรงรังเกียจกายทุจริตเป็นต้น คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต และตลอดจนการเข้าถึง การเข้าถึงพร้อม ความพรั่งพร้อมแห่งอกุศลธรรมอันลามกทั้งหลาย, พระองค์ทรงรังเกียจ ทรงละอายต่อบาปซึ่งธรรมทั้งหมดนั้น เหมือนบุรุษผู้ชอบแต่งตัวรังเกียจคูถ, เพราะเหตุนั้น เมื่อทรงเห็นแจ้งความเป็นผู้รังเกียจนั้นในพระองค์ จึงทรงอนุญาตปริยายอื่น. ในบทเหล่านั้น บทเป็นต้นว่า kāyaduccaritena เป็นกรณวจนะ พึงเห็นในอรรถแห่งอุปโยคะ.

පුන බ්‍රාහ්මණො තදෙව අභිවාදනාදිකම්මං භගවති අපස්සන්තො ‘‘අයං ඉදං ලොකජෙට්ඨකකම්මං විනෙති විනාසෙති, අථ වා යස්මා එතං සාමීචිකම්මං න කරොති, තස්මා අයං විනෙතබ්බො නිග්ගණ්හිතබ්බො’’ති මඤ්ඤමානො භගවන්තං වෙනයිකොති ආහ. තත්‍රායං පදත්ථො – විනයතීති විනයො, විනාසෙතීති වුත්තං හොති. විනයො එව වෙනයිකො. විනයං වා අරහතීති වෙනයිකො, නිග්ගහං අරහතීති වුත්තං හොති. භගවා පන යස්මා රාගාදීනං විනයාය වූපසමාය ධම්මං දෙසෙති, තස්මා වෙනයිකො හොති. අයමෙව චෙත්ථ පදත්ථො – විනයාය ධම්මං දෙසෙතීති වෙනයිකො. විචිත්‍රා හි තද්ධිතවුත්ති. ස්වායං තං වෙනයිකභාවං අත්තනි සම්පස්සමානො අපරං පරියායමනුජානි.

อีกครั้งหนึ่ง พราหมณ์เมื่อไม่เห็นกรรมคือการไหว้เป็นต้นนั้นนั่นเทียวในพระผู้มีพระภาค จึงสำคัญอยู่ว่า "ท่านผู้นี้ย่อมกำจัด ย่อมทำลายกรรมสำหรับผู้เป็นใหญ่ในโลกนี้, หรืออีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่ท่านไม่กระทำสามีจิกรรมนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านผู้นี้เป็นผู้ควรแนะนำ ควรข่ม" แล้วกล่าวต่อพระผู้มีพระภาคว่าเป็น venayika. ในบทนั้น มีอรรถแห่งบทดังนี้: ชื่อว่า vinaya เพราะย่อมกำจัด, เป็นอันกล่าวว่า ย่อมทำลาย. ผู้กำจัดนั่นเทียว ชื่อว่า venayika. หรืออีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า venayika เพราะย่อมควรซึ่งการแนะนำ, เป็นอันกล่าวว่า ย่อมควรซึ่งการข่ม. ส่วนพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุที่พระองค์ทรงแสดงธรรมเพื่อกำจัด เพื่อสงบระงับราคะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงทรงเป็น venayika. ในบทนี้ มีอรรถแห่งบทดังนี้เท่านั้น: ชื่อว่า venayika เพราะทรงแสดงธรรมเพื่อกำจัด. ด้วยว่า ความเป็นไปแห่งตัทธิตปัจจัยย่อมวิจิตร. พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เมื่อทรงเห็นแจ้งความเป็น venayika นั้นในพระองค์ จึงทรงอนุญาตปริยายอื่น.

පුන බ්‍රාහ්මණො යස්මා අභිවාදනාදීනි සාමීචිකම්මානි කරොන්තා වයොවුද්ධෙ තොසෙන්ති හාසෙන්ති, අකරොන්තා පන තාපෙන්ති විහෙසෙන්ති දොමනස්සං නෙසං උප්පාදෙන්ති, භගවා ච තානි න කරොති, තස්මා ‘‘අයං වයොවුද්ධෙ තපතී’’ති මඤ්ඤමානො සප්පුරිසාචාරවිරහිතත්තා වා ‘‘කපණපුරිසො අය’’න්ති මඤ්ඤමානො භගවන්තං තපස්සීති ආහ. තත්‍රායං පදත්ථො – තපතීති තපො, රොසෙති විහෙසෙතීති අත්ථො. සාමීචිකම්මාකරණස්සෙතං අධිවචනං. තපො අස්ස අත්ථීති තපස්සී. දුතියෙ අත්ථවිකප්පෙ බ්‍යඤ්ජනානි අවිචාරෙත්වා ලොකෙ කපණපුරිසො තපස්සීති [Pg.202] වුච්චති. භගවා පන යෙ අකුසලා ධම්මා ලොකං තපනතො තපනීයානි වුච්චන්ති, තෙසං පහීනත්තා යස්මා තපස්සීති සඞ්ඛං ගතො. තස්මා තං තපස්සිතං අත්තනි සම්පස්සමානො අපරං පරියායමනුජානි. තත්‍රායං වචනත්ථො – තපන්තීති තපා, අකුසලධම්මානමෙතං අධිවචනං. තෙ තපෙ අස්සි නිරස්සි පහාසි විද්ධංසීති තපස්සී.

อีกประการหนึ่ง พราหมณ์นั้นเข้าใจว่า เพราะว่าคนทั้งหลายผู้กระทำสามีจิกรรมมีการไหว้เป็นต้น ย่อมทำให้ผู้เจริญโดยวัยยินดี ชื่นชม แต่ผู้ไม่กระทำ ย่อมเบียดเบียน ทำให้เดือดร้อน ทำให้เกิดโทมนัสแก่ท่านเหล่านั้น และพระผู้มีพระภาคก็ไม่ทรงกระทำกรรมเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงเข้าใจว่า "ท่านผู้นี้เบียดเบียนผู้เจริญโดยวัย" หรือเข้าใจว่า "ท่านผู้นี้เป็นคนกำพร้า" เพราะความเป็นผู้เว้นจากอาจาระของสัตบุรุษ จึงกล่าวพระผู้มีพระภาคว่า เป็นตปัสสี. ในคำนั้น มีอรรถาธิบายบทดังนี้: ชื่อว่า ตปะ เพราะเบียดเบียน อธิบายว่า ย่อมเบียดเบียน ย่อมทำให้เดือดร้อน คำนี้เป็นชื่อของการไม่กระทำสามีจิกรรม ชื่อว่า ตปัสสี เพราะมีตปะนั้น. ในอรรถวิกัปที่สอง ไม่พิจารณาพยัญชนะ ในโลก คนกำพร้าเรียกว่า ตปัสสี. ส่วนพระผู้มีพระภาค เพราะอกุศลธรรมเหล่าใด ชื่อว่า ตปนียะ เพราะเบียดเบียนโลก และเพราะพระองค์ทรงละธรรมเหล่านั้นได้แล้ว จึงถึงการนับว่า เป็นตปัสสี. เพราะเหตุนั้น เมื่อทรงเห็นความเป็นตปัสสีนั้นในพระองค์ จึงทรงอนุญาตปริยายอื่น. ในคำนั้น มีวจนัตถะดังนี้: ชื่อว่า ตปะ เพราะย่อมเบียดเบียน คำนี้เป็นชื่อของอกุศลธรรมทั้งหลาย ชื่อว่า ตปัสสี เพราะกำจัด บรรเทา ละ ทำลาย ตปธรรมเหล่านั้นได้.

පුන බ්‍රාහ්මණො තං අභිවාදනාදිකම්මං දෙවලොකගබ්භසම්පත්තියා දෙවලොකපටිසන්ධිපටිලාභාය සංවත්තතීති මඤ්ඤමානො භගවති චස්ස අභාවං දිස්වා භගවන්තං අපගබ්භොති ආහ. කොධවසෙන වා භගවතො මාතුකුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිග්ගහණෙ දොසං දස්සෙන්තොපි එවමාහ. තත්‍රායං වචනත්ථො – ගබ්භතො අපගතොති අපගබ්භො, අභබ්බො දෙවලොකූපපත්තිං පාපුණිතුන්ති අධිප්පායො. හීනො වා ගබ්භො අස්සාති අපගබ්භො. දෙවලොකගබ්භපරිබාහිරත්තා ආයතිං හීනගබ්භපටිලාභභාගීති. හීනො වාස්ස මාතුකුච්ඡිස්මිං ගබ්භවාසො අහොසීති අධිප්පායො. භගවතො පන යස්මා ආයතිං ගබ්භසෙය්‍යා අපගතා, තස්මා සො තං අපගබ්භතං අත්තනි සම්පස්සමානො අපරං පරියායමනුජානි. තත්‍ර ච යස්ස ඛො, බ්‍රාහ්මණ, ආයතිං ගබ්භසෙය්‍යා පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති පහීනාති එතෙසං පදානං එවමත්ථො දට්ඨබ්බො – ‘‘බ්‍රාහ්මණ, යස්ස පුග්ගලස්ස අනාගතෙ ගබ්භසෙය්‍යා පුනබ්භවෙ ච අභිනිබ්බත්ති අනුත්තරෙන මග්ගෙන විහතකාරණත්තා පහීනා. ගබ්භසෙය්‍යාගහණෙන චෙත්ථ ජලාබුජයොනි ගහිතා, පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තිග්ගහණෙන ඉතරා තිස්සො’’පි.

อีกประการหนึ่ง พราหมณ์นั้นเข้าใจว่า สามีจิกรรมมีการไหว้เป็นต้นนั้น ย่อมเป็นไปเพื่อความสมบูรณ์แห่งครรภ์ในเทวโลก เพื่อการได้ปฏิสนธิในเทวโลก และเมื่อเห็นความไม่มีแห่งกรรมนั้นในพระผู้มีพระภาค จึงกล่าวพระผู้มีพระภาคว่า เป็นอปคัพภะ. หรือกล่าวอย่างนั้น แม้แสดงโทษในการถือปฏิสนธิในพระครรภ์ของพระมารดาของพระผู้มีพระภาคด้วยอำนาจความโกรธ. ในคำนั้น มีวจนัตถะดังนี้: ชื่อว่า อปคัพภะ เพราะปราศจากครรภ์ อธิบายว่า ไม่สมควรเพื่อจะถึงอุบัติในเทวโลก. หรือชื่อว่า อปคัพภะ เพราะมีครรภ์อันเลว เพราะเป็นภายนอกจากครรภ์ในเทวโลก ในอนาคตจึงมีส่วนแห่งการได้ครรภ์อันเลว. หรืออธิบายว่า การอยู่ในครรภ์ในพระครรภ์ของพระมารดาของท่านผู้นี้เลวทราม. ส่วนของพระผู้มีพระภาค เพราะการนอนในครรภ์ในอนาคตปราศไปแล้ว เพราะเหตุนั้น พระองค์เมื่อทรงเห็นความเป็นอปคัพภะนั้นในพระองค์ จึงทรงอนุญาตปริยายอื่น. และในคำนั้น พึงเห็นอรรถแห่งบทเหล่านี้ว่า "ดูก่อนพราหมณ์ การนอนในครรภ์ การบังเกิดในภพใหม่ในอนาคต ของบุคคลใดแล ละได้แล้ว" อย่างนี้ว่า "ดูก่อนพราหมณ์ การนอนในครรภ์ในอนาคต และการบังเกิดในภพใหม่ ของบุคคลใด ละได้แล้ว เพราะมีเหตุอันกำจัดแล้วด้วยมรรคอันยอดเยี่ยม". และในที่นี้ ด้วยการถือเอาคำว่า คัพภเสยยา จึงถือเอาชลาพุชโยนิ ด้วยการถือเอาคำว่า ปุนัพภวาภินิพพัตติ จึงถือเอาโยนิอีก ๓ ที่เหลือด้วย.

අපිච ගබ්භස්ස සෙය්‍යා ගබ්භසෙය්‍යා. පුනබ්භවො එව අභිනිබ්බත්ති පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. යථා ච විඤ්ඤාණට්ඨිතීති වුත්තෙපි න විඤ්ඤාණතො අඤ්ඤා ඨිති අත්ථි, එවමිධාපි න ගබ්භතො අඤ්ඤා සෙය්‍යා වෙදිතබ්බා. අභිනිබ්බත්ති ච නාම යස්මා පුනබ්භවභූතාපි අපුනබ්භවභූතාපි අත්ථි, ඉධ ච පුනබ්භවභූතා අධිප්පෙතා, තස්මා වුත්තං – ‘‘පුනබ්භවො එව අභිනිබ්බත්ති පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තී’’ති.

อีกอย่างหนึ่ง พึงเห็นอรรถในคำนี้อย่างนี้ว่า การนอนของทารกในครรภ์ ชื่อว่า คัพภเสยยา. การบังเกิดในภพใหม่นั่นแหละ คือการบังเกิด ชื่อว่า ปุนัพภวาภินิพพัตติ. และเปรียบเหมือนแม้เมื่อกล่าวว่า วิญญาณฐิติ ที่ตั้งอื่นจากวิญญาณย่อมไม่มี ฉันใด แม้ในที่นี้ก็ไม่พึงทราบการนอนอื่นจากทารกในครรภ์ ฉันนั้น. และชื่อว่า การบังเกิดนั้น เพราะมีการบังเกิดที่เป็นภพใหม่ก็มี ที่ไม่เป็นการบังเกิดในภพใหม่ก็มี และในที่นี้ ประสงค์เอาการบังเกิดที่เป็นภพใหม่ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "การบังเกิดในภพใหม่นั่นแหละ คือการบังเกิด ชื่อว่า ปุนัพภวาภินิพพัตติ".

එවං ආගතකාලතො පට්ඨාය අරසරූපතාදීහි අට්ඨහි අක්කොසවත්ථූහි අක්කොසන්තම්පි බ්‍රාහ්මණං භගවා ධම්මිස්සරො ධම්මරාජා ධම්මසාමී තථාගතො අනුකම්පාය සීතලෙනෙව චක්ඛුනා බ්‍රාහ්මණං ඔලෙකෙන්තො යං ධම්මධාතුං පටිවිජ්ඣිත්වා දෙසනාවිලාසප්පත්තා නාම හොති, තස්සා [Pg.203] ධම්මධාතුයා සුප්පටිවිද්ධත්තා විගතවලාහකෙ නභෙ පුණ්ණචන්දො විය ච සරදකාලෙ සූරියො විය ච බ්‍රාහ්මණස්ස හදයන්ධකාරං විධමෙන්තො තානියෙව අක්කොසවත්ථූනි තෙන තෙන පරියායෙන අඤ්ඤථා දස්සෙත්වා පුනපි අත්තනො කරුණාවිප්ඵාරං අට්ඨහි ලොකධම්මෙහි අකම්පියභාවෙන පටිලද්ධතාදිගුණලක්ඛණං පථවිසමචිත්තතං අකුප්පධම්මතඤ්ච පකාසෙන්තො ‘‘අයං බ්‍රාහ්මණො කෙවලං පලිතසිරඛණ්ඩදන්තවලිත්තචතාදීහි අත්තනො වුද්ධභාවං සල්ලක්ඛෙති, නො ච ඛො ජානාති අත්තානං ජාතියා අනුගතං ජරාය අනුසටං බ්‍යාධිනො අධිභූතං මරණෙන අබ්භාහතං අජ්ජ මරිත්වා පුන ස්වෙව උත්තානසෙය්‍යදාරකභාවගමනීයං. මහන්තෙන ඛො පන උස්සාහෙන මම සන්තිකං ආගතො, තදස්ස ආගමනං සාත්ථකං හොතූ’’ති චින්තෙත්වා ඉමස්මිං ලොකෙ අත්තනො අප්පටිසමං පුරෙජාතභාවං දස්සෙන්තො සෙය්‍යථාපි, බ්‍රාහ්මණාතිආදිනා නයෙන බ්‍රාහ්මණස්ස ධම්මදෙසනං වඩ්ඪෙසි.

พระผู้มีพระภาคผู้เป็นใหญ่ในธรรม เป็นธรรมราชา เป็นเจ้าของธรรม เป็นตถาคต ทรงทอดพระเนตรพราหมณ์ผู้ด่าอยู่ด้วยอักโกสวัตถุ ๘ ประการ มีความเป็นผู้ไม่มีรสเป็นต้น จำเดิมแต่กาลที่มาถึงอย่างนี้ ด้วยพระจักษุอันเยือกเย็นด้วยพระกรุณา, เพราะทรงแทงตลอดธรรมธาตุใดแล้ว ชื่อว่าย่อมถึงความงดงามในเทศนา และเพราะทรงแทงตลอดธรรมธาตุนั้นได้เป็นอย่างดี จึงทรงกำจัดความมืดในหทัยของพราหมณ์ ดุจพระจันทร์เต็มดวงในท้องฟ้าที่ปราศจากเมฆ และดุจพระอาทิตย์ในสมัยสารทกาล, ทรงแสดงอักโกสวัตถุเหล่านั้นนั่นแหละโดยปริยายนั้นๆ ให้เป็นอย่างอื่น และทรงประกาศอีกซึ่งการแผ่ไปแห่งพระกรุณาของพระองค์ ซึ่งลักษณะแห่งตาธิคุณอันได้แล้วด้วยความเป็นผู้ไม่หวั่นไหวด้วยโลกธรรม ๘ ซึ่งความเป็นผู้มีจิตเสมอด้วยแผ่นดิน และความเป็นผู้มีธรรมไม่กำเริบ, ทรงดำริว่า "พราหมณ์ผู้นี้กำหนดหมายความเป็นผู้ใหญ่ของตนเพียงแค่ด้วยความเป็นผู้มีผมหงอก ฟันหัก หนังเหี่ยวย่นเป็นต้น แต่หาได้รู้ไม่ว่า ตนอันชาติติดตามแล้ว อันชราพันรัดแล้ว อันพยาธิครอบงำแล้ว อันมรณะเบียดเบียนแล้ว วันนี้ตายแล้ว พรุ่งนี้ก็จะต้องไปสู่ความเป็นทารกนอนหงายอีก แต่ก็มาสู่สำนักของเราด้วยความอุตสาหะอย่างใหญ่หลวง ขอการมาของเขานั้นจงเป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์เถิด" ดังนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงความเป็นผู้เกิดก่อนอันไม่มีใครเสมอเหมือนของพระองค์ในโลกนี้ จึงได้ทรงแสดงธรรมเทศนาแก่พราหมณ์ให้ยิ่งขึ้นไปโดยนัยมีอาทิว่า "ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือน...".

තත්ථ සෙය්‍යථාපීතිආදීනං හෙට්ඨා වුතනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. අයං පන විසෙසො – හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව හි තෙ කුක්කුටපොතකා පක්ඛෙ විධුනන්තා තංඛණානුරූපං විරවන්තා නික්ඛමන්ති. එවං නික්ඛමන්තානඤ්ච තෙසං යො පඨමතරං නික්ඛමති, සො ජෙට්ඨොති වුච්චති. තස්මා භගවා තාය උපමාය අත්තනො ජෙට්ඨභාවං සාධෙතුකාමො බ්‍රාහ්මණං පුච්ඡති – යො නු ඛො තෙසං කුක්කුටච්ඡාපොතකානං…පෙ… කින්ති ස්වාස්ස වචනීයොති. තත්ථ කුක්කුටච්ඡාපකානන්ති කුක්කුටපොතකානං. කින්ති ස්වාස්ස වචනීයොති සො කින්ති වචනීයො අස්ස, කිං වත්තබ්බො භවෙය්‍ය ජෙට්ඨො වා කනිට්ඨො වාති.

ในบทเหล่านั้น พึงทราบอรรถแห่งบทมีอาทิว่า "เสยฺยถาปิ" โดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. ส่วนนี้เป็นข้อพิเศษ: โดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นแหละ ลูกไก่เหล่านั้นสลัดปีกอยู่ ร้องเสียงสมควรแก่ขณะนั้น ย่อมออกมา. และในบรรดาลูกไก่เหล่านั้นที่ออกมาอย่างนั้น ตัวใดออกมาเป็นตัวแรก ตัวนั้นเรียกว่า ตัวพี่. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประสงค์จะยังความเป็นผู้เจริญที่สุดของพระองค์ให้สำเร็จด้วยอุปมานั้น จึงตรัสถามพราหมณ์ว่า "ในบรรดาลูกไก่เหล่านั้น... ควรจะเรียกว่าอะไร". ในบทนั้น บทว่า "กุกฺกุฏจฺฉาปกานํ" คือ "กุกฺกุฏโปตกานํ" (ของลูกไก่ทั้งหลาย). บทว่า "กินฺติ สฺวาสฺส วจนีโย" คือ ตัวนั้นควรจะเรียกว่าอะไร ควรจะกล่าวว่าอะไร ว่าตัวพี่ หรือว่าตัวน้อง.

‘‘ජෙට්ඨො’’තිස්ස, භො ගොතම, වචනීයොති, භො ගොතම, සො ජෙට්ඨො ඉති අස්ස වචනීයො. කස්මාති චෙ? සො හි නෙසං ජෙට්ඨොති, යස්මා සො නෙසං වුද්ධතරොති අත්ථො. අථස්ස භගවා ඔපම්මං සම්පටිපාදෙන්තො එවමෙව ඛොති ආහ, යථා සො කුක්කුටපොතකො, එවං අහම්පි. අවිජ්ජාගතාය පජායාති අවිජ්ජා වුච්චති අඤ්ඤාණං, තත්ථ ගතාය. පජායාති සත්තධිවචනමෙතං, අවිජ්ජාකොසස්ස අන්තො පවිට්ඨෙසු සත්තෙසූපි වුත්තං හොති. අණ්ඩභූතායාති අණ්ඩෙ භූතාය පජාතාය සඤ්ජාතාය. යථා හි අණ්ඩෙ නිබ්බත්තා එකච්චෙ සත්තා අණ්ඩභූතාති වුච්චන්ති, එවමයං [Pg.204] සබ්බාපි පජා අවිජ්ජණ්ඩකොසෙ නිබ්බත්තත්තා අණ්ඩභූතාති වුච්චති. පරියොනද්ධායාති තෙන අවිජ්ජණ්ඩකොසෙන සමන්තතො ඔනද්ධාය බද්ධාය වෙඨිතාය. අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලෙත්වාති තං අවිජ්ජාමයං අණ්ඩකොසං භින්දිත්වා. එකොව ලොකෙති සකලෙපි ලොකසන්නිවාසෙ අහමෙව එකො අදුතියො. අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධොති උත්තරරහිතං සබ්බසෙට්ඨං සම්මා සාමඤ්ච බොධිං, අථ වා පසත්ථං සුන්දරඤ්ච බොධිං. අරහත්තමග්ගඤාණස්සෙතං නාමං, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සාපි නාමමෙව. උභයම්පි වට්ටති. අඤ්ඤෙසං අරහත්තමග්ගො අනුත්තරා බොධි හොති, න හොතීති? න හොති. කස්මා? අසබ්බගුණදායකත්තා. තෙසඤ්හි කස්සචි අරහත්තමග්ගො අරහත්තඵලමෙව දෙති, කස්සචි තිස්සො විජ්ජා, කස්සචි ඡ අභිඤ්ඤා, කස්සචි චතස්සො පටිසම්භිදා, කස්සචි සාවකපාරමිඤාණං. පච්චෙකබුද්ධානම්පි පච්චෙකබොධිඤාණමෙව දෙති, බුද්ධානං පන සබ්බගුණසම්පත්තිං දෙති අභිසෙකො විය රඤ්ඤො සබ්බලොකිස්සරභාවං. තස්මා අඤ්ඤස්ස කස්සචිපි අනුත්තරා බොධි න හොතීති. අභිසම්බුද්ධොති අබ්භඤ්ඤාසිං පටිවිජ්ඣිං, පත්තොම්හි අධිගතොම්හීති වුත්තං හොති.

บทว่า “เชฏฺโฐติสฺส โภ โคตม วจนีโย” ความว่า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ลูกไก่ตัวนั้นพึงถูกเรียกว่าเป็นตัวเจริญที่สุด ถ้าถามว่า เพราะเหตุไร? เพราะมันเป็นตัวเจริญที่สุดในบรรดาลูกไก่เหล่านั้น อธิบายว่า เพราะมันแก่กว่าลูกไก่เหล่านั้น ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงอุปมาให้สำเร็จ จึงตรัสว่า “เอวเมว โข” (ฉันใดก็ฉันนั้น) ความว่า ลูกไก่ตัวนั้นฉันใด เราก็ฉันนั้น บทว่า “อวิชฺชาคตาย ปชาย” ความว่า อวิชชา ได้แก่ ความไม่รู้, ในหมู่ประชาผู้เป็นไปในอวิชชานั้น บทว่า “ปชาย” นี้เป็นสัตตมีวิภัตติ หมายถึง ในหมู่สัตว์ทั้งหลายผู้เข้าไปอยู่ภายในแห่งกระเปาะคืออวิชชา บทว่า “อณฺฑภูตาย” ความว่า ผู้เกิดแล้ว บังเกิดแล้ว เกิดดีแล้วในฟองไข่ เหมือนอย่างว่า สัตว์บางพวกที่เกิดในฟองไข่เรียกว่า “อัณฑภูตะ” ฉันใด หมู่ประชาทั้งหมดนี้ก็เรียกว่า “อัณฑภูตะ” เพราะเกิดในกระเปาะคืออวิชชา ฉันนั้น บทว่า “ปริโยนทฺธาย” ความว่า อันกระเปาะคืออวิชชานั้นรัดรึงไว้ ผูกไว้ พันไว้โดยรอบ บทว่า “อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา” ความว่า ทำลายกระเปาะคืออวิชชานั้น บทว่า “เอโกว โลเก” ความว่า ในโลกสันนิวาสทั้งสิ้น เราผู้เดียวเท่านั้น ไม่มีเพื่อนสอง บทว่า “อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ” ความว่า การตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง อันไม่มีสิ่งใดยิ่งกว่า ประเสริฐที่สุด หรืออีกนัยหนึ่ง การตรัสรู้อันน่าสรรเสริญ อันดีงาม นี้เป็นชื่อของอรหัตตมรรคญาณ และเป็นชื่อของสัพพัญญุตญาณด้วยก็ได้ ทั้งสองอย่างย่อมควร ถามว่า อรหัตตมรรคของผู้อื่นเป็นอนุตตรโพธิ (การตรัสรู้ที่ไม่มีสิ่งใดยิ่งกว่า) หรือไม่? ตอบว่า ไม่เป็น เพราะเหตุไร? เพราะไม่ให้คุณสมบัติทั้งปวง เพราะว่า อรหัตตมรรคของพระอริยบุคคลบางท่านย่อมให้อรหัตตผลเท่านั้น, ของบางท่านให้วิชชา 3, ของบางท่านให้อภิญญา 6, ของบางท่านให้ปฏิสัมภิทา 4, ของบางท่านให้สาวกบารมีญาณ แม้ของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ก็ให้เพียงปัจเจกโพธิญาณเท่านั้น ส่วนอรหัตตมรรคของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมให้ความถึงพร้อมแห่งคุณสมบัติทั้งปวง เหมือนการอภิเษกของพระราชาที่ให้ความเป็นใหญ่ในโลกทั้งปวง เพราะฉะนั้น อรหัตตมรรคของผู้อื่นใดๆ จึงไม่เป็นอนุตตรโพธิ บทว่า “อภิสมฺพุทฺโธ” หมายความว่า เรารู้ยิ่งแล้ว แทงตลอดแล้ว บรรลุแล้ว ถึงแล้ว

ඉදානි යදෙතං භගවතා ‘‘එවමෙව ඛො’’තිආදිනා නයෙන වුත්තං ඔපම්මසම්පටිපාදනං, තං එවං අත්ථෙන සංසන්දිත්වා වෙදිතබ්බං – යථා හි තස්සා කුක්කුටියා අත්තනො අණ්ඩෙසු අධිසයනාදිතිවිධකිරියාකරණං, එවං බොධිපල්ලඞ්කෙ නිසින්නස්ස බොධිසත්තභූතස්ස භගවතො අත්තනො සන්තානෙ අනිච්චං, දුක්ඛං, අනත්තාති තිවිධානුපස්සනාකරණං. කුක්කුටියා තිවිධකිරියාසම්පාදනෙන අණ්ඩානං අපූතිභාවො විය බොධිසත්තභූතස්ස භගවතො තිවිධානුපස්සනාසම්පාදනෙන විපස්සනාඤාණස්ස අපරිහානි. කුක්කුටියා තිවිධකිරියාකරණෙන අණ්ඩානං අල්ලසිනෙහපරියාදානං විය බොධිසත්තභූතස්ස භගවතො තිවිධානුපස්සනාසම්පාදනෙන භවත්තයානුගතනිකන්තිසිනෙහපරියාදානං. කුක්කුටියා තිවිධකිරියාකරණෙන අණ්ඩකපාලානං තනුභාවො විය බොධිසත්තභූතස්ස භගවතො තිවිධානුපස්සනාසම්පාදනෙන අවිජ්ජණ්ඩකොසස්ස තනුභාවො, කුක්කුටියා තිවිධකිරියාකරණෙන කුක්කුටපොතකස්ස පාදනඛතුණ්ඩකානං ථද්ධඛරභාවො විය බොධිසත්තභූතස්ස භගවතො තිවිධානුපස්සනාසම්පාදනෙන විපස්සනාඤාණස්ස තික්ඛඛරවිප්පසන්නසූරභාවො. කුක්කුටියා තිවිධකිරියාකරණෙන කුක්කුටපොතකස්ස පරිණාමකාලො විය බොධිසත්තභූතස්ස [Pg.205] භගවතො තිවිධානුපස්සනාසම්පාදනෙන විපස්සනාඤාණස්ස පරිණාමකාලො වඩ්ඪිකාලො ගබ්භග්ගහණකාලො. කුක්කුටියා තිවිධකිරියාකරණෙන කුක්කුටපොතකස්ස පාදනඛසිඛාය වා මුඛතුණ්ඩකෙන වා අණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා පක්ඛෙ පප්ඵොටෙත්වා සොත්ථිනා අභිනිබ්භිදාකාලො විය භගවතො තිවිධානුපස්සනාසම්පාදනෙන විපස්සනාඤාණගබ්භං ගණ්හාපෙත්වා අනුපුබ්බාධිගතෙන අරහත්තමග්ගෙන අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා අභිඤ්ඤාපක්ඛෙ පප්ඵොටෙත්වා සොත්ථිනා සකලබුද්ධගුණසච්ඡිකතකාලො වෙදිතබ්බො.

บัดนี้ การแสดงอุปมาอุปไมยที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยนัยมีอาทิว่า “เอวเมว โข” นั้น พึงทราบโดยเทียบเคียงกับอรรถะ (อุปไมย) ดังนี้ – การที่แม่ไก่ตัวนั้นกระทำกิริยา 3 อย่าง มีการนอนกกไข่ของตนเป็นต้น ฉันใด การที่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระโพธิสัตว์ ประทับนั่ง ณ โพธิบัลลังก์ ทรงกระทำไตรวิธานุปัสสนา คือ อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ในสันดานของพระองค์ ก็ฉันนั้น ความที่ฟองไข่ไม่เน่าเสีย เพราะแม่ไก่ทำกิริยา 3 อย่างให้สำเร็จ ฉันใด ความไม่เสื่อมแห่งวิปัสสนาญาณของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระโพธิสัตว์ เพราะทรงทำไตรวิธานุปัสสนาให้สำเร็จ ก็ฉันนั้น ความสิ้นไปแห่งยางเหนียวที่เปียกชื้นของฟองไข่ เพราะแม่ไก่ทำกิริยา 3 อย่าง ฉันใด ความสิ้นไปแห่งยางเหนียวคือกิเลสเครื่องข้องที่ติดตามไปในภพสาม ของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระโพธิสัตว์ เพราะทรงทำไตรวิธานุปัสสนาให้สำเร็จ ก็ฉันนั้น ความที่เปลือกไข่บางลง เพราะแม่ไก่ทำกิริยา 3 อย่าง ฉันใด ความที่กระเปาะคืออวิชชาบางลง ของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระโพธิสัตว์ เพราะทรงทำไตรวิธานุปัสสนาให้สำเร็จ ก็ฉันนั้น ความที่เล็บเท้าและจะงอยปากของลูกไก่แข็งและคมกล้า เพราะแม่ไก่ทำกิริยา 3 อย่าง ฉันใด ความที่วิปัสสนาญาณมีความแหลมคม กล้าแกร่ง ผ่องใส และองอาจ ของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระโพธิสัตว์ เพราะทรงทำไตรวิธานุปัสสนาให้สำเร็จ ก็ฉันนั้น เวลาที่ลูกไก่แก่กล้า เพราะแม่ไก่ทำกิริยา 3 อย่าง ฉันใด เวลาที่วิปัสสนาญาณแก่กล้า เวลาที่เจริญขึ้น เวลาที่ตั้งครรภ์คือมรรคญาณ ของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระโพธิสัตว์ เพราะทรงทำไตรวิธานุปัสสนาให้สำเร็จ ก็ฉันนั้น เวลาที่ลูกไก่ทำลายกระเปาะฟองไข่ด้วยปลายเล็บเท้าหรือจะงอยปากแล้ว สลัดปีกออกมาโดยสวัสดี เพราะแม่ไก่ทำกิริยา 3 อย่าง ฉันใด พึงทราบว่า เป็นเวลาที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำไตรวิธานุปัสสนาให้สำเร็จแล้ว ทรงให้วิปัสสนาญาณตั้งครรภ์คือมรรคญาณ แล้วทรงทำลายกระเปาะคืออวิชชาด้วยอรหัตตมรรคที่ทรงบรรลุตามลำดับ ทรงสลัดปีกคืออภิญญา แล้วทรงกระทำให้แจ้งซึ่งพุทธคุณทั้งปวงโดยสวัสดี ก็ฉันนั้น

අහඤ්හි, බ්‍රාහ්මණ, ජෙට්ඨො සෙට්ඨො ලොකස්සාති, බ්‍රාහ්මණ, යථා තෙසං කුක්කුටපොතකානං පඨමතරං අණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා අභිනිබ්බත්තො කුක්කුටපොතකො ජෙට්ඨො හොති, එවං අවිජ්ජාගතාය පජාය තං අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා පඨමතරං අරියාය ජාතියා ජාතත්තා අහඤ්හි ජෙට්ඨො වුද්ධතමොති සඞ්ඛං ගතො, සබ්බගුණෙහි පන අප්පටිසමත්තා සෙට්ඨොති.

บทว่า “อหญฺหิ พฺราหฺมณ เชฏฺโฐ เสฏฺโฐ โลกสฺส” ความว่า ดูก่อนพราหมณ์ ลูกไก่ที่ทำลายกระเปาะฟองไข่แล้วออกมาเป็นตัวแรกในบรรดาลูกไก่เหล่านั้น เป็นตัวเจริญที่สุด ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน เราทำลายกระเปาะคืออวิชชานั้นแล้ว เกิดก่อนด้วยอริยชาติในหมู่ประชาผู้เป็นไปในอวิชชา จึงนับได้ว่าเป็นผู้เจริญที่สุด คือแก่ที่สุด และเพราะไม่มีผู้ใดเสมอเหมือนด้วยคุณสมบัติทั้งปวง จึงนับได้ว่าเป็นผู้ประเสริฐที่สุด

එවං භගවා අත්තනො අනුත්තරං ජෙට්ඨසෙට්ඨභාවං බ්‍රාහ්මණස්ස පකාසෙත්වා ඉදානි යාය පටිපදාය තං අධිගතො, තං පටිපදං පුබ්බභාගතො පභුති දස්සෙතුං ආරද්ධං ඛො පන මෙ, බ්‍රාහ්මණාතිආදිමාහ. තත්ථ ආරද්ධං ඛො පන මෙ, බ්‍රාහ්මණ, වීරියං අහොසීති, බ්‍රාහ්මණ, න මයා අයං අනුත්තරො ජෙට්ඨසෙට්ඨභාවො කුසීතෙන මුට්ඨස්සතිනා සාරද්ධකායෙන වික්ඛිත්තචිතෙන අධිගතො, අපිච ඛො තදධිගමාය ආරද්ධං ඛො පන මෙ වීරියං අහොසි. බොධිමණ්ඩෙ නිසින්නෙන මයා චතුසම්මප්පධානභෙදං වීරියං ආරද්ධං අහොසි, පග්ගහිතං අසිථිලප්පවත්තිතං. ආරද්ධත්තායෙව ච මෙ තං අසල්ලීනං අහොසි. න කෙවලඤ්ච වීරියමෙව, සතිපි මෙ ආරම්මණාභිමුඛභාවෙන උපට්ඨිතා අහොසි, උපට්ඨිතත්තායෙව ච අසම්මුට්ඨා. පස්සද්ධො කායො අසාරද්ධොති කායචිත්තප්පස්සද්ධිවසෙන කායොපි මෙ පස්සද්ධො අහොසි. තත්ථ යස්මා නාමකායෙ පස්සද්ධෙ රූපකායොපි පස්සද්ධොයෙව හොති, තස්මා ‘‘නාමකායො රූපකායො’’ති අවිසෙසෙත්වාව ‘‘පස්සද්ධො කායො’’ති වුත්තං. අසාරද්ධොති සො ච ඛො පස්සද්ධත්තායෙව අසාරද්ධො, විගතදරථොති වුත්තං හොති[Pg.206]. සමාහිතං චිත්තං එකග්ගන්ති චිත්තම්පි මෙ සම්මා ආහිතං සුට්ඨු ඨපිතං අප්පිතං විය අහොසි, සමාහිතත්තා එව ච එකග්ගං අචලං නිප්ඵන්දනන්ති. එත්තාවතා ඣානස්ස පුබ්බභාගපටිපදා කථිතා හොති.

พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงประกาศความเป็นผู้เจริญที่สุดและประเสริฐที่สุดอันไม่มีใครยิ่งกว่าของพระองค์แก่พราหมณ์อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงปฏิปทานั้นที่พระองค์ทรงบรรลุแล้วด้วยปฏิปทาใด ตั้งแต่ส่วนเบื้องต้นเป็นต้นไป จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'ดูก่อนพราหมณ์ ก็ความเพียรเราปรารภแล้ว' ในบทเหล่านั้น บทว่า 'ดูก่อนพราหมณ์ ก็ความเพียรเราปรารภแล้ว' ความว่า ดูก่อนพราหมณ์ เรามิได้บรรลุความเป็นผู้เจริญที่สุดและประเสริฐที่สุดอันไม่มีใครยิ่งกว่านี้ ด้วยความเป็นผู้เกียจคร้าน มีสติหลงลืม มีกายกระสับกระส่าย มีจิตฟุ้งซ่าน แต่โดยที่แท้ เพื่อบรรลุคุณนั้น ความเพียรเราปรารภแล้ว เมื่อเรานั่งอยู่ที่โพธิมณฑล ความเพียรอันจำแนกเป็นสัมมัปปธาน ๔ เราได้ปรารภแล้ว คือ ประคองไว้ ไม่หย่อนยาน และเพราะปรารภแล้วนั่นแล ความเพียรนั้นของเราจึงไม่ท้อถอย และมิใช่เพียงแต่ความเพียรเท่านั้น แม้สติของเราก็ตั้งมั่นโดยความเป็นธรรมมีอารมณ์เป็นเบื้องหน้า และเพราะตั้งมั่นนั่นแล จึงไม่หลงลืม บทว่า 'กายสงบระงับ ไม่กระสับกระส่าย' ความว่า แม้กายของเราก็สงบระงับแล้วด้วยอำนาจแห่งกายปัสสัทธิและจิตตปัสสัทธิ ในบทเหล่านั้น เพราะเมื่อนามกายสงบระงับ แม้รูปกายก็ย่อมสงบระงับด้วย ฉะนั้น ท่านจึงไม่ระบุโดยพิเศษว่า 'นามกาย รูปกาย' แต่ตรัสว่า 'กายสงบระงับ' บทว่า 'ไม่กระสับกระส่าย' ความว่า กายนั้นแลไม่กระสับกระส่ายเพราะสงบระงับนั่นเอง คือเป็นผู้มีความเดือดร้อนไปปราศแล้ว บทว่า 'จิตตั้งมั่นเป็นหนึ่ง' ความว่า แม้จิตของเราก็ตั้งไว้โดยชอบ ตั้งไว้ดีแล้ว ประหนึ่งแนบแน่น และเพราะตั้งมั่นนั่นแล จึงเป็นหนึ่ง ไม่หวั่นไหว ไม่เคลื่อนไหว ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันว่าปฏิปทาในเบื้องต้นแห่งฌานเป็นอันตรัสไว้แล้ว

ඉදානි ඉමාය පටිපදාය අධිගතං පඨමජ්ඣානං ආදිං කත්වා විජ්ජාත්තයපරියොසානං විසෙසං දස්සෙන්තො සො ඛො අහන්තිආදිමාහ. තත්ථ යං යාව විනිච්ඡයනයෙන වත්තබ්බං සියා, තං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.69) වුත්තමෙව.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงคุณวิเศษมีปฐมฌานที่ทรงบรรลุแล้วด้วยปฏิปทานี้เป็นต้น มีวิชชา ๓ เป็นที่สุด จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'เรานั้นแล' ในบทเหล่านั้น คำใดที่พึงกล่าวโดยนัยแห่งการวินิจฉัยเพียงใด คำนั้นข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค

අයං ඛො මෙ, බ්‍රාහ්මණාතිආදීසු පන විජ්ජාති විදිතකරණට්ඨෙන විජ්ජා. කිං විදිතං කරොති? පුබ්බෙනිවාසං. අවිජ්ජාති තස්සෙව පුබ්බෙනිවාසස්ස අවිදිතකරණට්ඨෙන තප්පටිච්ඡාදකමොහො. තමොති ස්වෙව මොහො තප්පටිච්ඡාදකට්ඨෙන තමො නාම. ආලොකොති සා එව විජ්ජා ඔභාසකරණට්ඨෙන ආලොකොති. එත්ථ ච විජ්ජා අධිගතාති අත්ථො, සෙසං පසංසාවචනං. යොජනා පනෙත්ථ – අයං ඛො මෙ විජ්ජා අධිගතා, තස්ස මෙ අධිගතවිජ්ජස්ස අවිජ්ජා විහතා, විනට්ඨාති අත්ථො. කස්මා? යස්මා විජ්ජා උප්පන්නා. එස නයො ඉතරස්මිම්පි පදද්වයෙ. යථා තන්ති එත්ථ තන්ති නිපාතමත්තං. සතියා අවිප්පවාසෙන අප්පමත්තස්ස වීරියාතාපෙන ආතාපිනො කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛාතාය පහිතත්තස්ස පෙසිතත්තස්සාති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – යථා අප්පමත්තස්ස ආතාපිනො පහිතත්තස්ස විහරතො අවිජ්ජා විහඤ්ඤෙය්‍ය, විජ්ජා උප්පජ්ජෙය්‍ය තමො විහඤ්ඤෙය්‍ය, ආලොකො උප්පජ්ජෙය්‍ය, එවමෙව මම අවිජ්ජා විහතා, විජ්ජා උප්පන්නා, තමො විහතො, ආලොකො උප්පන්නො. එතස්ස මෙ පධානානුයොගස්ස අනුරූපමෙව ඵලං ලද්ධන්ති.

ก็ในบทเป็นต้นว่า 'ดูก่อนพราหมณ์ วิชชานี้แล...ของเรา' บทว่า 'วิชฺชา' ชื่อว่าวิชชา เพราะอรรถว่ากระทำให้แจ้ง ถามว่ากระทำอะไรให้แจ้ง ตอบว่ากระทำปุพเพนิวาสให้แจ้ง บทว่า 'อวิชฺชา' ได้แก่โมหะที่ปกปิดปุพเพนิวาสนั้นนั่นแหละ เพราะอรรถว่าไม่กระทำให้แจ้ง บทว่า 'ตโม' ได้แก่โมหะนั่นเอง ชื่อว่าตมะ เพราะอรรถว่าปกปิด บทว่า 'อาโลโก' ได้แก่วิชชานั่นเอง ชื่อว่าอาโลกะ เพราะอรรถว่ากระทำแสงสว่าง และในบทนี้ มีเนื้อความว่า 'วิชชาอันเราบรรลุแล้ว' ที่เหลือเป็นคำสรรเสริญ การประกอบความในบทนี้พึงทราบอย่างนี้: วิชชานี้เราได้บรรลุแล้ว อวิชชาของเเราผู้มีวิชชาอันบรรลุแล้วนั้น ถูกกำจัดแล้ว คือพินาศไปแล้ว ถามว่า เพราะเหตุไร ตอบว่า เพราะวิชชาเกิดขึ้นแล้ว นัยนี้พึงเห็นในบทที่เหลืออีกสองบท ในบทว่า 'ยถา ตํ' นี้ บทว่า 'ตํ' เป็นเพียงนิบาต ความว่า สำหรับบุคคลผู้ไม่ประมาท คือผู้ไม่ปราศจากสติ มีความเพียรคือความเพียรที่เผากิเลส มีความเพียรเผากิเลส มีจิตส่งไปแล้ว คือมีจิตน้อมไปแล้ว เพราะไม่เยื่อใยในกายและชีวิต ความที่ท่านกล่าวไว้เป็นดังนี้: อวิชชาพึงถูกกำจัด วิชชาพึงเกิดขึ้น ความมืดพึงถูกกำจัด แสงสว่างพึงเกิดขึ้น แก่บุคคลผู้ไม่ประมาท มีความเพียรเผากิเลส มีจิตส่งไปแล้วอยู่ ฉันใด อวิชชาของเราก็ถูกกำจัดแล้ว วิชชาก็เกิดขึ้นแล้ว ความมืดก็ถูกกำจัดแล้ว แสงสว่างก็เกิดขึ้นแล้ว ฉันนั้นเหมือนกัน เราผู้ประกอบความเพียรนี้ ได้รับผลสมควรแล้ว

අයං ඛො මෙ, බ්‍රාහ්මණ, පඨමා අභිනිබ්භිදා අහොසි කුක්කුටච්ඡාපකස්සෙව අණ්ඩකොසම්හාති අයං ඛො මම, බ්‍රාහ්මණ, පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණමුඛතුණ්ඩකෙන පුබ්බෙ නිවුත්ථඛන්ධප්පටිච්ඡාදකං අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා පඨමා අභිනිබ්භිදා පඨමා නික්ඛන්ති පඨමා අරියාජාති අහොසි කුක්කුටච්ඡාපකස්සෙව මුඛතුණ්ඩකෙන වා පාදනඛසිඛාය වා අණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා තම්හා අණ්ඩකොසම්හා අභිනිබ්භිදා නික්ඛන්ති කුක්කුටනිකායෙ පච්චාජාතීති. අයං තාව පුබ්බෙනිවාසකථායං නයො.

บทว่า 'ดูก่อนพราหมณ์ นี้แลเป็นการทำลายออกมาครั้งแรกของเรา เหมือนการทำลายออกจากกะเปาะไข่ของลูกไก่' ความว่า ดูก่อนพราหมณ์ นี้เป็นการทำลายออกมาครั้งแรก การออกมาครั้งแรก การเกิดอย่างอริยะครั้งแรกของเรา ผู้ทำลายกะเปาะไข่คืออวิชชาที่ปกปิดขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่แล้วในกาลก่อน ด้วยจะงอยปากคือปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ได้เกิดขึ้นแล้ว เหมือนการทำลายออกมา การออกมา การเกิดในหมู่ไก่ของลูกไก่ ผู้ทำลายกะเปาะไข่ด้วยจะงอยปากหรือปลายเล็บเท้าแล้วออกจากกะเปาะไข่นั้น นี้เป็นนัยในปุพเพนิวาสกถา

චුතුපපාතකථාය [Pg.207] පන විජ්ජාති දිබ්බචක්ඛුඤාණවිජ්ජා. අවිජ්ජාති චුතුපපාතප්පටිච්ඡාදිකා අවිජ්ජා. යථා පන පුබ්බෙනිවාසකථායං ‘‘පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණමුඛතුණ්ඩකෙන පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධප්පටිච්ඡාදකං අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා’’ති වුත්තං, එවමිධ ‘‘චුතුපපාතඤාණමුඛතුණ්ඩකෙන චුතුපපාතප්පටිච්ඡාදකං අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා’’ති වත්තබ්බං.

ก็ในจุตูปปาตกถา บทว่า 'วิชฺชา' ได้แก่ ทิพพจักขุญาณวิชชา บทว่า 'อวิชฺชา' ได้แก่ อวิชชาที่ปกปิดจุติและอุบัติ ก็แล ในปุพเพนิวาสกถา ท่านกล่าวไว้ว่า 'ทำลายกะเปาะไข่คืออวิชชาที่ปกปิดขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่แล้วในกาลก่อน ด้วยจะงอยปากคือปุพเพนิวาสานุสสติญาณ' ฉันใด ในจุตูปปาตกถานี้ ก็พึงกล่าวว่า 'ทำลายกะเปาะไข่คืออวิชชาที่ปกปิดจุติและอุบัติ ด้วยจะงอยปากคือจุตูปปาตญาณ' ฉันนั้น

යං පනෙතං පච්චවෙක්ඛණඤාණපරිග්ගහිතං ආසවානං ඛයඤාණාධිගමං බ්‍රාහ්මණස්ස දස්සෙන්තො අයං ඛො මෙ, බ්‍රාහ්මණ, තතියා විජ්ජාතිආදිමාහ, තත්ථ විජ්ජාති අරහත්තමග්ගවිජ්ජා. අවිජ්ජාති චතුසච්චප්පටිච්ඡාදිකා අවිජ්ජා. අයං ඛො මෙ, බ්‍රාහ්මණ, තතියා අභිනිබ්භිදා අහොසීති එත්ථ අයං ඛො මම, බ්‍රාහ්මණ, ආසවානං ඛයඤාණමුඛතුණ්ඩකෙන චතුසච්චපටිච්ඡාදකං අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා තතියා අභිනිබ්භිදා තතියා නික්ඛන්ති තතියා අරියජාති අහොසි කුක්කුටච්ඡාපකස්සෙව මුඛතුණ්ඩකෙන වා පාදනඛසිඛාය වා අණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා තම්හා අණ්ඩකොසම්හා අභිනිබ්භිදා නික්ඛන්ති කුක්කුටනිකායෙ පච්චාජාතීති.

ก็แล เมื่อจะทรงแสดงการบรรลุญาณในความสิ้นไปแห่งอาสวะ ซึ่งปัจจเวกขณญาณกำหนดรู้แล้วนั้นแก่พราหมณ์ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'ดูก่อนพราหมณ์ นี้แลเป็นวิชชาที่สามของเรา' ในบทเหล่านั้น บทว่า 'วิชฺชา' ได้แก่ อรหัตตมรรควิชชา บทว่า 'อวิชฺชา' ได้แก่ อวิชชาที่ปกปิดสัจจะ ๔ ในบทว่า 'ดูก่อนพราหมณ์ นี้แลเป็นการทำลายออกมาครั้งที่สามของเรา' ความว่า ดูก่อนพราหมณ์ นี้เป็นการทำลายออกมาครั้งที่สาม การออกมาครั้งที่สาม การเกิดอย่างอริยะครั้งที่สามของเรา ผู้ทำลายกะเปาะไข่คืออวิชชาที่ปกปิดสัจจะ ๔ ด้วยจะงอยปากคืออาสวักขยญาณ ได้เกิดขึ้นแล้ว เหมือนการทำลายออกมา การออกมา การเกิดในหมู่ไก่ของลูกไก่ ผู้ทำลายกะเปาะไข่ด้วยจะงอยปากหรือปลายเล็บเท้าแล้วออกจากกะเปาะไข่นั้น

එත්තාවතා කිං දස්සෙසීති? සො හි, බ්‍රාහ්මණ, කුක්කුටච්ඡාපකො අණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා තතො නික්ඛමන්තො සකිමෙව ජායති, අහං පන පුබ්බෙනිවුත්ථක්ඛන්ධප්පටිච්ඡාදකං අවිජ්ජණ්ඩකොසං භින්දිත්වා පඨමං තාව පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණවිජ්ජාය ජාතො. තතො සත්තානං චුතිපටිසන්ධිප්පටිච්ඡාදකං අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා දුතියං දිබ්බචක්ඛුඤාණවිජ්ජාය ජාතො, පුන චතුසච්චප්පටිච්ඡාදකං අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා තතියං ආසවානං ඛයඤාණවිජ්ජාය ජාතො. එවං තීහි විජ්ජාහි තික්ඛත්තුං ජාතොම්හි. සා ච මෙ ජාති අරියා සුපරිසුද්ධාති ඉදං දස්සෙති. එවංදස්සෙන්තො ච පුබ්බෙනිවාසඤාණෙන අතීතංසඤාණං, දිබ්බචක්ඛුනා පච්චුප්පන්නානාගතංසඤාණං, ආසවක්ඛයෙන සකලලොකියලොකුත්තරගුණන්ති එවං තීහි විජ්ජාහි සබ්බෙපි සබ්බඤ්ඤුගුණෙ පකාසෙත්වා අත්තනො අරියාය ජාතියා ජෙට්ඨසෙට්ඨභාවං බ්‍රාහ්මණස්ස දස්සෙසි.

ถามว่า ด้วยคำเพียงเท่านี้ ทรงแสดงอะไร ตอบว่า ดูก่อนพราหมณ์ อันที่จริง ลูกไก่นั้น ทำลายเปลือกไข่แล้ว ออกจากเปลือกไข่นั้น ย่อมเกิดเพียงครั้งเดียว แต่เราสิ ทำลายเปลือกไข่คืออวิชชาที่ปกปิดขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่ก่อนให้แตกแล้ว เกิดครั้งแรกด้วยวิชชาคือปุพเพนิวาสานุสสติญาณก่อน ต่อจากนั้น ทำลายเปลือกไข่คืออวิชชาที่ปกปิดจุติและปฏิสนธิของสัตว์ทั้งหลายแล้ว เกิดครั้งที่สองด้วยวิชชาคือทิพพจักขุญาณ อีกครั้งหนึ่ง ทำลายเปลือกไข่คืออวิชชาที่ปกปิดสัจจะ ๔ แล้ว เกิดครั้งที่สามด้วยวิชชาคือญาณในการสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ เราเกิดแล้ว ๓ ครั้ง ด้วยวิชชา ๓ ประการ และการเกิดของเรานั้นเป็นการเกิดอย่างประเสริฐ บริสุทธิ์ยิ่ง ดังนี้ พระองค์ทรงแสดงความข้อนี้ และเมื่อทรงแสดงอย่างนี้ ก็ทรงประกาศญาณในอดีตด้วยปุพเพนิวาสญาณ ทรงแสดงญาณในปัจจุบันและอนาคตด้วยทิพพจักขุญาณ ทรงประกาศคุณทั้งปวงทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระด้วยอาสวักขยญาณ ด้วยประการฉะนี้ พระองค์ทรงประกาศพระสัพพัญญุตคุณแม้ทั้งปวงด้วยวิชชา ๓ ประการแล้ว ได้ทรงแสดงความเป็นผู้เจริญที่สุดและประเสริฐที่สุดโดยชาติอันประเสริฐของพระองค์แก่พราหมณ์

එවං වුත්තෙ වෙරඤ්ජො බ්‍රාහ්මණොති එවං භගවතා ලොකානුකම්පකෙන බ්‍රාහ්මණං අනුකම්පමානෙන නිගුහිතබ්බෙපි අත්තනො අරියාය ජාතියා ජෙට්ඨසෙට්ඨභාවෙ විජ්ජාත්තයපකාසිකාය ධම්මදෙසනාය වුත්තෙ පීතිවිප්ඵාරපරිපුණ්ණගත්තචිත්තො වෙරඤ්ජො බ්‍රාහ්මණො තං භගවතො අරියාය ජාතියා ජෙට්ඨසෙට්ඨභාවං විදිත්වා ‘‘ඊදිසං නාමාහං සබ්බලොකජෙට්ඨං [Pg.208] සබ්බගුණසමන්නාගතං සබ්බඤ්ඤුං ‘අඤ්ඤෙසං අභිවාදනාදිකම්මං න කරොතී’ති අවචං, ධිරත්ථු වත, භො, අඤ්ඤාණ’’න්ති අත්තානං ගරහිත්වා ‘‘අයං දානි ලොකෙ අරියාය ජාතියා පුරෙජාතට්ඨෙන ජෙට්ඨො, සබ්බගුණෙහි අප්පටිසමට්ඨෙන සෙට්ඨො’’ති නිට්ඨං ගන්ත්වා භගවන්තං එතදවොච – ජෙට්ඨො භවං ගොතමො සෙට්ඨො භවං ගොතමොති. එවඤ්ච පන වත්වා පුන තං භගවතො ධම්මදෙසනං අබ්භනුමොදමානො අභික්කන්තං භො ගොතමාතිආදිමාහ. තං වුත්තත්ථමෙවාති.

บทว่า 'ครั้นเมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว เวรัญชพราหมณ์...' ความว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคผู้ทรงอนุเคราะห์แก่โลก ทรงอนุเคราะห์พราหมณ์ ตรัสเทศนาธรรมที่ประกาศวิชชา ๓ ประการ แสดงความเป็นผู้เจริญที่สุดและประเสริฐที่สุดโดยชาติอันประเสริฐของพระองค์ แม้ในเรื่องที่ควรจะปกปิดไว้ ด้วยประการฉะนี้แล้ว เวรัญชพราหมณ์มีกายและจิตเต็มเปี่ยมแผ่ซ่านไปด้วยปีติ ทราบความที่พระผู้มีพระภาคทรงเป็นผู้เจริญที่สุดและประเสริฐที่สุดโดยชาติอันประเสริฐนั้นแล้ว ตำหนิตนเองว่า 'เราได้กล่าวถึงพระสัพพัญญูผู้ทรงเป็นใหญ่ที่สุดในโลกทั้งปวง ผู้เพียบพร้อมด้วยคุณทั้งปวง เห็นปานนี้ว่า 'ไม่กระทำการไหว้เป็นต้นแก่ผู้อื่น' โอ! น่าติเตียนหนอ ความไม่รู้' ดังนี้แล้ว จึงถึงความตกลงใจว่า 'บัดนี้ ท่านผู้นี้เป็นผู้เจริญที่สุดในโลก เพราะเกิดก่อนโดยชาติอันประเสริฐ เป็นผู้ประเสริฐที่สุด เพราะไม่มีผู้เสมอเหมือนด้วยคุณทั้งปวง' ดังนี้แล้ว ได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคว่า 'ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ท่านเป็นผู้เจริญที่สุด ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ท่านเป็นผู้ประเสริฐที่สุด' ดังนี้ และครั้นกราบทูลอย่างนี้แล้ว ก็อนุโมทนาธรรมเทศนานั้นของพระผู้มีพระภาคอีก จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก' ดังนี้ คำนั้นมีความหมายดังที่กล่าวแล้วนั่นแล

2. සීහසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาสีหสูตร

12. දුතියෙ අභිඤ්ඤාතාති ඤාතා පඤ්ඤාතා පාකටා. සන්ථාගාරෙති මහාජනස්ස විස්සමනත්ථාය කතෙ අගාරෙ. සා කිර සන්ථාගාරසාලා නගරමජ්ඣෙ අහොසි, චතූසු ඨානෙසු ඨිතානං පඤ්ඤායති, චතූහි දිසාහි ආගතමනුස්සා පඨමං තත්ථ විස්සමිත්වා පච්ඡා අත්තනො අත්තනො ඵාසුකට්ඨානං ගච්ඡන්ති. රාජකුලානං රජ්ජකිච්චසන්ථරණත්ථාය කතං අගාරන්තිපි වදන්තියෙව. තත්ථ හි නිසීදිත්වා ලිච්ඡවිරාජානො රජ්ජකිච්චං සන්ථරන්ති කරොන්ති විචාරෙන්ති. සන්නිසින්නාති තෙසං නිසීදනත්ථඤ්ඤෙව පඤ්ඤත්තෙසු මහාරහවරපච්චත්ථරණෙසු සමුස්සිතසෙතච්ඡත්තෙසු ආසනෙසු සන්නිසින්නා. අනෙකපරියායෙන බුද්ධස්ස වණ්ණං භාසන්තීති රාජකුලෙ කිච්චඤ්චෙව ලොකත්ථචරියඤ්ච විචාරෙත්වා අනෙකෙහි කාරණෙහි බුද්ධස්ස වණ්ණං භාසන්ති කථෙන්ති දීපෙන්ති. පණ්ඩිතා හි තෙ රාජානො සද්ධා පසන්නා සොතාපන්නාපි සකදාගාමිනොපි අනාගාමිනොපි අරියසාවකා, තෙ සබ්බෙපි ලොකියජටං ඡින්දිත්වා බුද්ධාදීනං තිණ්ණං රතනානං වණ්ණං භාසන්ති. තත්ථ තිවිධො බුද්ධවණ්ණො නාම චරියවණ්ණො, සරීරවණ්ණො, ගුණවණ්ණොති. තත්‍රිමෙ රාජානො චරියාය වණ්ණං ආරභිංසු – ‘‘දුක්කරං වත කතං සම්මාසම්බුද්ධෙන කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛෙය්‍යානි දස පාරමියො, දස උපපාරමියො, දස පරමත්ථපාරමියොති සමත්තිංස පාරමියො පූරෙන්තෙන, ඤාතත්ථචරියං, ලොකත්ථචරියං, බුද්ධචරියං මත්ථකං පාපෙත්වා පඤ්ච මහාපරිච්චාගෙ පරිච්චජන්තෙනා’’ති අඩ්ඪච්ඡක්කෙහි ජාතකසතෙහි බුද්ධවණ්ණං කථෙන්තා තුසිතභවනං පාපෙත්වා ඨපයිංසු.

๑๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า 'อภิญฺญาตา' ได้แก่ เป็นที่รู้จัก เป็นที่ปรากฏ เป็นที่เปิดเผย บทว่า 'สนฺถาคาเร' ได้แก่ ในศาลาที่สร้างไว้เพื่อเป็นที่พักผ่อนของมหาชน ได้ยินว่า สันถาคารศาลานั้นตั้งอยู่กลางเมือง ปรากฏแก่ผู้ที่ยืนอยู่ในที่ ๔ แห่ง มนุษย์ที่มาจาก ๔ ทิศ พักผ่อนในที่นั้นก่อน แล้วจึงไปยังที่พักสบายของตนๆ ในภายหลัง แม้ก็กล่าวกันว่า เป็นศาลาที่สร้างขึ้นเพื่อให้ราชตระกูลปรึกษาราชกิจ จริงอยู่ เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีประทับนั่งในที่นั้นแล้ว ทรงปรึกษา ทรงกระทำ ทรงวินิจฉัยราชกิจ บทว่า 'สนฺนิสินฺนา' ได้แก่ ประทับนั่งบนอาสนะที่มีเครื่องปูลาดอันประเสริฐมีค่ามาก มีเศวตฉัตรกั้นอยู่เบื้องบน ซึ่งจัดไว้เพื่อเป็นที่ประทับนั่งของกษัตริย์เหล่านั้นโดยเฉพาะ บทว่า 'อเนกปริยาเยน พุทฺธสฺส วณฺณํ ภาสนฺติ' ความว่า เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีนั้นทรงพิจารณากิจในราชตระกูลและจรณะเพื่อประโยชน์แก่โลกแล้ว ย่อมกล่าว สรรเสริญ แสดงคุณของพระพุทธเจ้าด้วยเหตุหลายประการ จริงอยู่ กษัตริย์เหล่านั้นเป็นบัณฑิต มีศรัทธา เลื่อมใส เป็นพระอริยสาวก ทั้งพระโสดาบัน ทั้งพระสกทาคามี ทั้งพระอนาคามี ท่านเหล่านั้นทั้งหมดตัดความรกชัฏทางโลกแล้ว ย่อมกล่าวสรรเสริญคุณของรัตนะ ๓ มีพระพุทธเจ้าเป็นต้น ในบรรดาคุณเหล่านั้น พุทธคุณมี ๓ อย่าง คือ จริยคุณ (คุณคือพระจริยาวัตร) สรีรคุณ (คุณคือพระสรีระ) และคุณวรรณ (คุณคือพระคุณธรรม) ในบรรดาคุณ ๓ อย่างนั้น กษัตริย์เหล่านี้ได้ปรารภสรรเสริญจริยคุณว่า 'โอ! พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงกระทำกิจที่ทำได้ยากหนอ ตลอดสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัปป์ ทรงบำเพ็ญบารมี ๓๐ ถ้วน คือ บารมี ๑๐ อุปบารมี ๑๐ ปรมัตถบารมี ๑๐ ทรงยังญาณัตถจริยา โลกัตถจริยา พุทธจริยา ให้ถึงที่สุด และทรงสละมหาบริจาค ๕ ประการ' ดังนี้ เมื่อกล่าวสรรเสริญพุทธคุณด้วยชาดก ๕๕๐ เรื่อง ก็กล่าวไปจนถึงชั้นดุสิตภพ

ධම්මස්ස [Pg.209] වණ්ණං භාසන්තා පන ‘‘තෙන භගවතා ධම්මො දෙසිතො, නිකායතො පඤ්ච නිකායා, පිටකතො තීණි පිටකානි, අඞ්ගතො නව අඞ්ගානි, ඛන්ධතො චතුරාසීතිධම්මක්ඛන්ධසහස්සානී’’ති කොට්ඨාසවසෙන ධම්මගුණං කථයිංසු.

ส่วนเมื่อกล่าวสรรเสริญพระธรรมคุณ ก็กล่าวถึงพระธรรมคุณโดยจำแนกเป็นส่วนๆ ว่า 'พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงแสดงไว้ โดยนิกาย มี ๕ นิกาย โดยปิฎก มี ๓ ปิฎก โดยองค์ มี ๙ องค์ โดยขันธ์ มี ๘๔,๐๐๐ พระธรรมขันธ์' ดังนี้

සඞ්ඝස්ස වණ්ණං භාසන්තා සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා ‘‘පටිලද්ධසද්ධා කුලපුත්තා භොගක්ඛන්ධඤ්චෙව ඤාතිපරිවට්ටඤ්ච පහාය සෙතච්ඡත්තං ඔපරජ්ජං සෙනාපතිසෙට්ඨිභණ්ඩාගාරිකට්ඨානන්තරාදීනි අගණෙත්වා නික්ඛම්ම සත්ථු වරසාසනෙ පබ්බජන්ති. සෙතච්ඡත්තං පහාය පබ්බජිතානං භද්දියරාජමහාකප්පිනපුක්කුසාතිආදීනං රාජපබ්බජිතානංයෙව බුද්ධකාලෙ අසීතිසහස්සානි අහෙසුං. අනෙකකොටිසතං ධනං පහාය පබ්බජිතානං පන යසකුලපුත්තසොණසෙට්ඨිපුත්තරට්ඨපාලකුලපුත්තාදීනං පරිච්ඡෙදො නත්ථි. එවරූපා ච එවරූපා ච කුලපුත්තා සත්ථු සාසනෙ පබ්බජන්තී’’ති පබ්බජ්ජාසඞ්ඛෙපවසෙන සඞ්ඝගුණෙ කථයිංසු.

เมื่อกล่าวสรรเสริญพระสังฆคุณ ก็กล่าวถึงพระสังฆคุณโดยย่อว่าด้วยการบรรพชาว่า 'กุลบุตรทั้งหลายได้ศรัทธาเพราะได้ฟังธรรมเทศนาของพระศาสดาแล้ว ละกองโภคทรัพย์และวงศาคณาญาติ ไม่คำนึงถึงเศวตฉัตร ตำแหน่งอุปราช ตำแหน่งเสนาบดี เศรษฐี คลังสมบัติ และตำแหน่งอื่นๆ ออกบวชในพระศาสนาอันประเสริฐของพระศาสดา ในพุทธกาล มีเพียงกษัตริย์ที่ออกบวช เช่น พระเจ้าภัททิยะ พระเจ้ามหากัปปินะ พระเจ้าปุกกุสาติ เป็นต้น ซึ่งสละเศวตฉัตรแล้วออกบวช ก็มีถึงแปดหมื่นองค์ ส่วนผู้ที่สละทรัพย์หลายร้อยโกฏิแล้วออกบวช เช่น ยสกุลบุตร โสณเศรษฐีบุตร รัฏฐปาลกุลบุตร เป็นต้นนั้น ไม่มีประมาณ กุลบุตรเช่นนั้นๆ ย่อมบวชในพระศาสนาของพระศาสดา' ดังนี้

සීහො සෙනාපතීති එවංනාමකො සෙනාය අධිපති. වෙසාලියඤ්හි සත්ත සහස්සානි සත්ත සතානි සත්ත ච රාජානො. තෙ සබ්බෙපි සන්නිපතිත්වා සබ්බෙසං මනං ගහෙත්වා ‘‘රට්ඨං විචාරෙතුං සමත්ථං එකං විචිනථා’’ති විචිනන්තා සීහං රාජකුමාරං දිස්වා ‘‘අයං සක්ඛිස්සතී’’ති සන්නිට්ඨානං කත්වා තස්ස රත්තමණිවණ්ණං කම්බලපරියොනද්ධං සෙනාපතිච්ඡත්තං අදංසු. තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘සීහො සෙනාපතී’’ති. නිගණ්ඨසාවකොති නිගණ්ඨස්ස නාටපුත්තස්ස පච්චයදායකො උපට්ඨාකො. ජම්බුදීපතලස්මිඤ්හි තයො ජනා නිගණ්ඨානං අග්ගුපට්ඨාකා – නාළන්දායං, උපාලි ගහපති, කපිලපුරෙ වප්පො සක්කො, වෙසාලියං අයං සීහො සෙනාපතීති. නිසින්නො හොතීති සෙසරාජූනං පරිසාය අන්තරන්තරෙ ආසනානි පඤ්ඤාපයිංසු, සීහස්ස පන මජ්ඣෙ ඨානෙති තස්මිං පඤ්ඤත්තෙ මහාරහෙ රාජාසනෙ නිසින්නො හොති. නිස්සංසයන්ති නිබ්බිචිකිච්ඡං අද්ධා එකංසෙන, න හෙතෙ යස්ස වා තස්ස වා අප්පෙසක්ඛස්ස එවං අනෙකසතෙහි කාරණෙහි වණ්ණං භාසන්ති.

คำว่า สีหเสนาบดี คือ ผู้มีนามอย่างนี้ เป็นใหญ่ในกองทัพ จริงอยู่ ในกรุงเวสาลี มีพระราชา ๗,๗๐๗ พระองค์ พระราชาทั้งหมดนั้นประชุมกันแล้ว ทรงเป็นที่พอพระทัยของทุกคน (จึงปรึกษากันว่า) "พวกท่านจงเลือกหาบุคคลหนึ่งผู้สามารถจะบริหารแว่นแคว้น" เมื่อเลือกหาอยู่ ได้เห็นสีหราชกุมาร จึงทรงลงความเห็นว่า "ผู้นี้จักสามารถ" แล้วได้ถวายฉัตรสำหรับตำแหน่งเสนาบดีซึ่งมีสีดุจแก้วมณีแดงอันผ้ากัมพลหุ้มแล้วแก่ท่าน อาศัยเรื่องนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สีหเสนาบดี" คำว่า นิครนถสาวก คือ เป็นผู้ถวายปัจจัย เป็นอุปัฏฐากของนิครนถ์นาฏบุตร จริงอยู่ ในพื้นชมพูทวีป ชน ๓ คนเป็นอัครอุปัฏฐากของพวกนิครนถ์ คือ ที่เมืองนาลันทา ได้แก่ อุบาลีคหบดี, ที่กรุงกบิลพัสดุ์ ได้แก่ วัปปศากยะ, ที่กรุงเวสาลี ได้แก่ สีหเสนาบดีผู้นี้ คำว่า นั่งแล้ว คือ (เจ้าหน้าที่) ปูลาดอาสนะไว้ในระหว่างๆ แห่งบริษัทของพระราชาที่เหลือ ส่วนของสีหเสนาบดี (ปูลาดอาสนะ) ไว้ในที่ท่ามกลาง (ท่าน) นั่งแล้วบนราชอาสน์อันมีค่ามากที่เขาปูลาดไว้แล้วนั้น คำว่า ไม่ต้องสงสัย คือ ไม่มีความสงสัย โดยแน่นอนส่วนเดียว เพราะว่า เจ้าลิจฉวีเหล่านั้นย่อมไม่กล่าวคุณของคนมีศักดิ์น้อยคนใดคนหนึ่งด้วยเหตุหลายร้อยอย่างนี้

යෙන නිගණ්ඨො නාටපුත්තො තෙනුපසඞ්කමීති නිගණ්ඨො කිර නාටපුත්තො ‘‘සචායං සීහො කස්සචිදෙව සමණස්ස ගොතමස්ස වණ්ණං කථෙන්තස්ස සුත්වා සමණං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිස්සති, මය්හං පරිහානි භවිස්සතී’’ති [Pg.210] චින්තෙත්වා පඨමතරංයෙව සීහං සෙනාපතිං එතදවොච – ‘‘සෙනාපති ඉමස්මිං ලොකෙ ‘අහං බුද්ධො අහං බුද්ධො’ති බහූ විචරන්ති. සචෙ ත්වං කස්සචි දස්සනාය උපසඞ්කමිතුකාමො අහොසි, මං පුච්ඡෙය්‍යාසි. අහං තෙ යුත්තට්ඨානං පෙසෙස්සාමි, අයුත්තට්ඨානතො නිවාරෙස්සාමී’’ති. සො තං කථං අනුස්සරිත්වා ‘‘සචෙ මං පෙසෙස්සති, ගමිස්සාමි. නො චෙ, න ගමිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා යෙන නිගණ්ඨො නාටපුත්තො, තෙනුපසඞ්කමි.

ความว่า เข้าไปหานิครนถ์นาฏบุตร ณ ที่นั้น คือ ได้ยินว่า นิครนถ์นาฏบุตรคิดแล้วว่า "ถ้าสีหะผู้นี้ฟังคำของใครก็ตามที่กล่าวคุณของพระสมณโคดมแล้ว จักเข้าไปเฝ้าพระสมณโคดมเพื่อจะพบเห็น ความเสื่อมจักมีแก่เรา" จึงได้กล่าวคำนี้กะสีหเสนาบดีในเบื้องต้นทีเดียวว่า "เสนาบดี ในโลกนี้ คนจำนวนมากเที่ยวพูดว่า 'เราเป็นพุทธะ เราเป็นพุทธะ' ถ้าท่านปรารถนาจะเข้าไปหาใครเพื่อจะพบเห็น พึงถามเรา เราจักส่งท่านไปยังที่อันสมควร จักห้ามท่านจากที่ไม่สมควร" ท่านสีหเสนาบดีนั้นระลึกถึงคำนั้นแล้วคิดว่า "ถ้าท่านจักส่งเราไป เราจักไป ถ้าไม่ส่ง เราจักไม่ไป" จึงเข้าไปหานิครนถ์นาฏบุตร ณ ที่นั้น

අථස්ස වචනං සුත්වා නිගණ්ඨො මහාපබ්බතෙන විය බලවසොකෙන ඔත්ථටො ‘‘යත්ථ දානිස්සාහං ගමනං න ඉච්ඡාමි, තත්ථෙව ගන්තුකාමො ජාතො, හතොහමස්මී’’ති අනත්තමනො හුත්වා ‘‘පටිබාහනුපායමස්ස කරිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා කිං පන ත්වන්තිආදිමාහ. එවං වදන්තො විචරන්තං ගොණං දණ්ඩෙන පහරන්තො විය ජලමානං පදීපං නිබ්බාපෙන්තො විය භත්තභරිතං පත්තං නික්කුජ්ජන්තො විය ච සීහස්ස උප්පන්නපීතිං විනාසෙසි. ගමියාභිසඞ්ඛාරොති හත්ථියානාදීනං යොජාපනගන්ධමාලාදිග්ගහණවසෙන පවත්තො පයොගො. සො පටිප්පස්සම්භීති සො වූපසන්තො.

ครั้งนั้น นิครนถ์ฟังคำของท่านแล้ว ถูกความโศกอย่างแรงกล้าครอบงำราวกับถูกภูเขาใหญ่ทับ เป็นผู้ไม่พอใจ (คิดว่า) "บัดนี้ เราไม่ปรารถนาการไปของเขาในที่ใด เขากลับเป็นผู้ใคร่จะไปในที่นั้นนั่นเทียว เราถูกทำลายแล้ว" จึงคิดว่า "เราจักทำอุบายห้ามปรามแก่เขา" แล้วกล่าวคำมีอาทิว่า "ก็ท่านเล่า..." เมื่อกล่าวอย่างนี้ ได้ทำลายปีติที่เกิดขึ้นแล้วของสีหเสนาบดี ราวกับคนตีโคที่กำลังเดินอยู่ด้วยท่อนไม้ ราวกับคนดับประทีปที่กำลังลุกโพลงอยู่ และราวกับคนคว่ำบาตรที่เต็มด้วยภัต คำว่า อภิสังขารคือความตั้งใจจะไป คือ ความพยายามที่เกิดขึ้นโดยนัยแห่งการเทียมยานมีช้างเป็นต้น และการถือเอาของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น คำว่า อภิสังขารนั้นระงับไปแล้ว คือ อภิสังขารนั้นสงบระงับแล้ว

දුතියම්පි ඛොති දුතියවාරම්පි. ඉමස්මිඤ්ච වාරෙ බුද්ධස්ස වණ්ණං භාසන්තා තුසිතභවනතො පට්ඨාය යාව මහාබොධිපල්ලඞ්කා දසබලස්ස හෙට්ඨා පාදතලෙහි උපරි කෙසග්ගෙහි පරිච්ඡින්දිත්වා ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණඅසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනබ්‍යාමප්පභානං වසෙන සරීරවණ්ණං කථයිංසු. ධම්මස්ස වණ්ණං භාසන්තා ‘‘එකපදෙපි එකබ්‍යඤ්ජනෙපි අවඛලිතං නාම නත්ථී’’ති සුකථිතවසෙනෙව ධම්මගුණං කථයිංසු. සඞ්ඝස්ස වණ්ණං භාසන්තා ‘‘එවරූපං යසසිරිවිභවං පහාය සත්ථු සාසනෙ පබ්බජිතා න කොසජ්ජපකතිකා හොන්ති, තෙරසසු පන ධුතඞ්ගගුණෙසු පරිපූරකාරිනො හුත්වා සත්තසු අනුපස්සනාසු කම්මං කරොන්ති, අට්ඨතිංසාරම්මණවිභත්තියො වළඤ්ජෙන්තී’’ති පටිපදාවසෙන සඞ්ඝගුණෙ කථයිංසු.

คำว่า แม้ครั้งที่สอง คือ แม้ในวาระที่สอง และในวาระนี้ (เจ้าลิจฉวี) เมื่อกล่าวคุณของพระพุทธเจ้า ได้กล่าวคุณแห่งพระสรีระ โดยกำหนดด้วยฝ่าพระบาทในเบื้องต่ำ ด้วยปลายพระเกศาในเบื้องบน ตั้งแต่ภพดุสิตจนถึงมหาโพธิบัลลังก์ของพระทศพล โดยนัยแห่งมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ อนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ และพระพยามประภา เมื่อกล่าวคุณของพระธรรม ได้กล่าวพระธรรมคุณโดยนัยแห่งความเป็นธรรมที่ตรัสไว้ดีแล้วนั่นเทียวว่า "ชื่อว่าความผิดพลาด แม้ในบทเดียว แม้ในพยัญชนะเดียว ย่อมไม่มี" เมื่อกล่าวคุณของพระสงฆ์ ได้กล่าวพระสังฆคุณโดยนัยแห่งข้อปฏิบัติว่า "ท่านทั้งหลายละยศ สิริ และสมบัติเช่นนี้แล้ว บวชในศาสนาของพระศาสดา ไม่เป็นผู้มีปกติเกียจคร้าน แต่เป็นผู้ทำธุดงคคุณ ๑๓ ประการให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมกระทำกรรมในอนุวิปัสสนา ๗ ประการ ย่อมใช้สอยวิภัตติแห่งอารมณ์ ๓๘ ประการ"

තතියවාරෙ පන බුද්ධස්ස වණ්ණං භාසමානා ‘‘ඉතිපි සො භගවා’’ති සුත්තන්තපරියායෙනෙව බුද්ධගුණෙ කථයිංසු, ‘‘ස්වාක්ඛාතො භගවතා ධම්මො’’තිආදිනා සුත්තන්තපරියායෙනෙව ධම්මගුණෙ, ‘‘සුප්පටිපන්නො භගවතො [Pg.211] සාවකසඞ්ඝො’’තිආදිනා සුත්තන්තපරියායෙනෙව සඞ්ඝගුණෙ ච කථයිංසු. තතො සීහො චින්තෙසි – ‘‘ඉමෙසඤ්ච ලිච්ඡවිරාජකුමාරානං තතියදිවසතො පට්ඨාය බුද්ධධම්මසඞ්ඝගුණෙ කථෙන්තානං මුඛං නප්පහොති, අද්ධා අනොමගුණෙන සමන්නාගතා සො භගවා, ඉමං දානි උප්පන්නං පීතිං අවිජහිත්වාව අහං අජ්ජ සම්මාසම්බුද්ධං පස්සිස්සාමී’’ති. අථස්ස ‘‘කිං හි මෙ කරිස්සන්ති නිගණ්ඨා’’ති විතක්කො උදපාදි. තත්ථ කිං හි මෙ කරිස්සන්තීති කිං නාම මය්හං නිගණ්ඨා කරිස්සන්ති. අපලොකිතා වා අනපලොකිතා වාති ආපුච්ඡිතා වා අනාපුච්ඡිතා වා. න හි මෙ තෙ ආපුච්ඡිතා යානවාහනසම්පත්තිං, න ච ඉස්සරියවිසෙසං දස්සන්ති, නාපි අනාපුච්ඡිතා හරිස්සන්ති, අඵලං එතෙසං ආපුච්ඡනන්ති අධිප්පායො.

ส่วนในวาระที่สาม (เจ้าลิจฉวี) เมื่อกล่าวคุณของพระพุทธเจ้า ได้กล่าวพระพุทธคุณโดยนัยแห่งพระสูตรว่า "อิติปิ โส ภควา" นั่นเทียว, (ได้กล่าว) พระธรรมคุณโดยนัยแห่งพระสูตรมีอาทิว่า "สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม", และ (ได้กล่าว) พระสังฆคุณโดยนัยแห่งพระสูตรมีอาทิว่า "สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ" ลำดับนั้น สีหเสนาบดีคิดว่า "แม้เจ้าลิจฉวิราชกุมารเหล่านี้ ตั้งแต่วันที่สาม เมื่อกล่าวคุณของพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ปากก็ยังไม่เพียงพอ (ที่จะพรรณนาให้สิ้นสุดได้) แน่นอน พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นทรงประกอบด้วยคุณอันไม่ทราม บัดนี้ เราจักไม่ละปีติที่เกิดขึ้นแล้วนี้เลย วันนี้ เราจักไปเฝ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าให้ได้" ครั้งนั้น ความวิตกเกิดขึ้นแก่ท่านว่า "พวกนิครนถ์จักทำอะไรแก่เราได้" ในบทเหล่านั้น บทว่า "พวกนิครนถ์จักทำอะไรแก่เราได้" คือ พวกนิครนถ์จักทำอะไรแก่เราได้ (ไม่ว่า) จะบอกกล่าวหรือไม่บอกกล่าว จะขออนุญาตหรือไม่ขออนุญาต เพราะว่า เมื่อเราขออนุญาตแล้ว พวกเขาก็ไม่ได้จะให้สมบัติคือยานพาหนะ และความเป็นใหญ่พิเศษอะไรแก่เรา และเมื่อไม่ขออนุญาต พวกเขาก็ไม่ได้จะริบ (สิ่งเหล่านั้น) ไป การขออนุญาตพวกเขานั้นไม่มีผล นี้เป็นความหมาย

වෙසාලියා නිය්‍යාසීති යථා හි ගිම්හකාලෙ දෙවෙ වුට්ඨෙ උදකං සන්දමානං නදිං ඔතරිත්වා ථොකමෙව ගන්ත්වා තිට්ඨති නප්පවත්තති, එවං සීහස්ස පඨමදිවසෙ ‘‘දසබලං පස්සිස්සාමී’’ති උප්පන්නාය පීතියා නිගණ්ඨෙන පටිබාහිතකාලො. යථාපි දුතියදිවසෙ දෙවෙ වුට්ඨෙ උදකං සන්දමානං නදිං ඔතරිත්වා ථොකං ගන්ත්වා වාලිකාපුඤ්ජං පහරිත්වා අප්පවත්තං හොති, එවං සීහස්ස දුතියදිවසෙ ‘‘දසබලං පස්සිස්සාමී’’ති උප්පන්නාය පීතියා නිගණ්ඨෙන පටිබාහිතකාලො. යථා තතියදිවසෙ දෙවෙ වුට්ඨෙ උදකං සන්දමානං නදිං ඔතරිත්වා පුරාණපණ්ණසුක්ඛදණ්ඩකට්ඨකචවරාදීනි පරිකඩ්ඪන්තං වාලිකාපුඤ්ජං භින්දිත්වා සමුද්දනින්නමෙව හොති, එවං සීහො තතියදිවසෙ තිණ්ණං වත්ථූනං ගුණකථං සුත්වා උප්පන්නෙ පීතිපාමොජ්ජෙ ‘‘අඵලා නිගණ්ඨා නිප්ඵලා නිගණ්ඨා, කිං මෙ ඉමෙ කරිස්සන්ති, ගමිස්සාමහං සත්ථුසන්තික’’න්ති මනං අභිනීහරිත්වා වෙසාලියා නිය්‍යාසි. නිය්‍යන්තො ච ‘‘චිරස්සාහං දසබලස්ස සන්තිකං ගන්තුකාමො ජාතො, න ඛො පන මෙ යුත්තං අඤ්ඤාතකවෙසෙන ගන්තු’’න්ති ‘‘යෙකෙචි දසබලස්ස සන්තිකං ගන්තුකාමා, සබ්බෙ නික්ඛමන්තූ’’ති ඝොසනං කාරෙත්වා පඤ්චරථසතානි යොජාපෙත්වා උත්තමරථෙ ඨිතො තෙහි චෙව පඤ්චහි රථසතෙහි මහතියා ච පරිසාය පරිවුතො ගන්ධපුප්ඵචුණ්ණවාසාදීනි ගාහාපෙත්වා නිය්‍යාසි. දිවා දිවස්සාති දිවසස්ස ච දිවා, මජ්ඣන්හිකෙ අතික්කන්තමත්තෙ.

ในคำว่า เวสาลิยา นิยฺยาสิ (เสด็จออกจากเมืองเวสาลี) นั้น มีอรรถาธิบายดังนี้ เปรียบเหมือนในฤดูร้อน เมื่อฝนตก น้ำที่ไหลหลากลงสู่แม่น้ำ ไปได้เพียงเล็กน้อยแล้วก็หยุดนิ่ง ไม่ไหลต่อไป ฉันใด กาลที่ปีติของสีหเสนาบดีซึ่งเกิดขึ้นว่า 'เราจักไปเฝ้าพระทศพล' ถูกพวกนิครนถ์ห้ามไว้ในวันแรก ก็ฉันนั้น เปรียบเหมือนในวันที่สอง เมื่อฝนตก น้ำที่ไหลหลากลงสู่แม่น้ำ ไปได้เล็กน้อย กระทบกองทรายแล้วก็ไม่ไหลไป ฉันใด กาลที่ปีติของสีหเสนาบดีซึ่งเกิดขึ้นว่า 'เราจักไปเฝ้าพระทศพล' ถูกพวกนิครนถ์ห้ามไว้ในวันที่สอง ก็ฉันนั้น เปรียบเหมือนในวันที่สาม เมื่อฝนตก น้ำที่ไหลหลากลงสู่แม่น้ำ พัดพาเอาใบไม้เก่า กิ่งไม้แห้ง ขยะ เป็นต้นไป ทำลายกองทราย มุ่งหน้าสู่มหาสมุทรอย่างเดียว ฉันใด สีหเสนาบดีในวันที่สาม ได้ฟังคุณกถาของรัตนะ ๓ แล้ว เมื่อปีติปราโมทย์เกิดขึ้น จึงน้อมใจไปว่า 'พวกนิครนถ์ไร้ผล พวกนิครนถ์ไม่มีผล พวกนี้จะทำอะไรเราได้ เราจักไปสู่สำนักของพระศาสดา' แล้วจึงออกจากเมืองเวสาลี และขณะที่ออกไปนั้น ได้คิดว่า 'เราปรารถนาจะไปสู่สำนักของพระทศพลมานานแล้ว แต่การที่เราจะไปด้วยเพศที่ไม่มีใครรู้จัก ไม่สมควรเลย' ดังนี้แล้ว จึงให้ประกาศว่า 'ใครก็ตามที่ปรารถนาจะไปสู่สำนักของพระทศพล จงออกมากันทั้งหมดเถิด' แล้วให้เทียมรถ ๕๐๐ คัน ประทับยืนบนรถที่ดีเลิศ แวดล้อมด้วยรถ ๕๐๐ คันนั้นและบริษัทเป็นอันมาก ให้ถือของหอม ดอกไม้ จุณ และเครื่องอบ เป็นต้น แล้วเสด็จออกไป คำว่า ทิวา ทิวสฺสา คือ ในเวลากลางวันของวันนั้น เมื่อเวลาเที่ยงวันล่วงไปแล้ว

යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති ආරාමං පවිසන්තො දූරතොව අසීති-අනුබ්‍යඤ්ජන-බ්‍යාමප්පභා-ද්වත්තිංස-මහාපුරිසලක්ඛණානි ඡබ්බණ්ණඝනබුද්ධරස්මියො ච දිස්වා ‘‘එවරූපං නාම පුරිසං එවං ආසන්නෙ වසන්තං එත්තකං කාලං නාද්දසං, වඤ්චිතො [Pg.212] වතම්හි, අලාභා වත මෙ’’ති චින්තෙත්වා මහානිධිං දිස්වා දලිද්දපුරිසො විය සඤ්ජාතපීතිපාමොජ්ජො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි. ධම්මස්ස චානුධම්මං බ්‍යාකරොන්තීති භොතා ගොතමෙන වුත්තකාරණස්ස අනුකාරණං කථෙන්ති. කාරණවචනො හෙත්ථ ධම්මසද්දො ‘‘හෙතුම්හි ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා’’තිආදීසු (විභ. 720) විය. කාරණන්ති චෙත්ථ තථාපවත්තස්ස සද්දස්ස අත්ථො අධිප්පෙතො තස්ස පවත්තිහෙතුභාවතො. අත්ථප්පයුත්තො හි සද්දප්පයොගො. අනුකාරණන්ති එසො එව පරෙහි තථා වුච්චමානො. සහධම්මිකො වාදානුවාදොති. පරෙහි වුත්තකාරණෙහි සකාරණො හුත්වා තුම්හාකං වාදො වා තතො පරං තස්ස අනුවාදො වා කොචි අප්පමත්තකොපි විඤ්ඤූහි ගරහිතබ්බං ඨානං කාරණං න ආගච්ඡති. ඉදං වුත්තං හොති – කිං සබ්බාකාරෙනපි තව වාදෙ ගාරය්හං කාරණං නත්ථීති. අනබ්භක්ඛාතුකාමාති න අභූතෙන වත්තුකාමා. අත්ථි සීහපරියායොතිආදීනං අත්ථො වෙරඤ්ජකණ්ඩෙ ආගතනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. පරමෙන අස්සාසෙනාති චතුමග්ගචතුඵලසඞ්ඛාතෙන උත්තමෙන. අස්සාසාය ධම්මං දෙසෙමීති අස්සාසනත්ථාය සන්ථම්භනත්ථාය ධම්මං දෙසෙමි. ඉති භගවා අට්ඨහඞ්ගෙහි සීහස්ස සෙනාපතිස්ස ධම්මං දෙසෙසි.

ในคำว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ (เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ) นั้น มีอรรถาธิบายว่า เมื่อเข้าไปสู่อาราม ได้เห็นพระอนุพยัญชนะ ๘๐ พระพยามประภา พระมหาปุริสลักษณะ ๓๒ และพระพุทธรัศมี ๖ ประการอันหนาทึบแต่ไกล จึงคิดว่า 'บุรุษผู้มีรูปเช่นนี้ ประทับอยู่ใกล้ถึงเพียงนี้ แต่เรากลับไม่ได้เห็นมานานถึงเพียงนี้ หนอ เราถูกหลอกแล้วหนอ ไม่เป็นลาภของเราเลยหนอ' ดังนี้แล้ว เกิดปีติปราโมทย์เหมือนบุรุษเข็ญใจได้เห็นขุมทรัพย์ใหญ่ จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ คำว่า ปรเมน อสฺสาเสน (ด้วยความอุ่นใจอย่างยิ่ง) ได้แก่ ด้วยความอุ่นใจอันสูงสุด อันนับเนื่องด้วยมรรค ๔ ผล ๔ คำว่า อสฺสาสาย ธมฺมํ เทเสมิ (เราแสดงธรรมเพื่อความอุ่นใจ) หมายความว่า เราแสดงธรรมเพื่อความอุ่นใจ เพื่อความมั่นคง ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงธรรมแก่สีหเสนาบดีด้วยองค์ ๘ ประการ

අනුවිච්චකාරන්ති අනුවිදිත්වා චින්තෙත්වා තුලයිත්වා කත්තබ්බං කරොහීති වුත්තං හොති. සාධු හොතීති සුන්දරො හොති. තුම්හාදිසස්මිඤ්හි මං දිස්වා මං සරණං ගච්ඡන්තෙ නිගණ්ඨං දිස්වා නිගණ්ඨං සරණං ගච්ඡන්තෙ ‘‘කිං අයං සීහො දිට්ඨදිට්ඨමෙව සරණං ගච්ඡතී’’ති ගරහා උප්පජ්ජති, තස්මා අනුවිච්චකාරො තුම්හාදිසානං සාධූති දස්සෙති. පටාකං පරිහරෙය්‍යුන්ති තෙ කිර එවරූපං සාවකං ලභිත්වා ‘‘අසුකො නාම රාජා වා රාජමහාමත්තො වා සෙට්ඨි වා අම්හාකං සරණං ගතො සාවකො ජාතො’’ති පටාකං උක්ඛිපිත්වා නගරෙ ඝොසෙන්තා ආහිණ්ඩන්ති. කස්මා? එවං නො මහන්තභාවො ආවිභවිස්සතීති ච. සචෙ පනස්ස ‘‘කිමහං එතෙසං සරණං ගතො’’ති විප්පටිසාරො උප්පජ්ජෙය්‍ය, තම්පි සො ‘‘එතෙසං මෙ සරණගතභාවං බහූ ජානන්ති, දුක්ඛං ඉදානි පටිනිවත්තිතු’’න්ති විනොදෙත්වා න පටික්කමිස්සතීති ච. තෙනාහ – ‘‘පටාකං පරිහරෙය්‍යු’’න්ති. ඔපානභූතන්ති පටියත්තඋදපානො විය ඨිතං. කුලන්ති තව නිවෙසනං. දාතබ්බං මඤ්ඤෙය්‍යාසීති පුබ්බෙ දසපි වීසතිපි සට්ඨිපි ජනෙ ආගතෙ දිස්වා [Pg.213] නත්ථීති අවත්වා දෙසි, ඉදානි මං සරණං ගතකාරණමත්තෙනෙව මා ඉමෙසං දෙය්‍යධම්මං උපච්ඡින්දි. සම්පත්තානඤ්හි දාතබ්බමෙවාති ඔවදි. සුතං මෙතං, භන්තෙති කුතො සුතන්ති? නිගණ්ඨානං සන්තිකා. තෙ කිර කුලඝරෙසු එවං පකාසෙන්ති ‘‘මයං යස්ස කස්සචි සම්පත්තස්ස දාතබ්බන්ති වදාම, සමණො පන ගොතමො ‘මය්හමෙව දානං දාතබ්බං නාඤ්ඤෙසං, මය්හමෙව සාවකානං දානං දාතබ්බං, නාඤ්ඤෙසං සාවකානං, මය්හමෙව දින්නං දානං මහප්ඵලං, නාඤ්ඤෙසං, මය්හමෙව සාවකානං දින්නං මහප්ඵලං, නාඤ්ඤෙස’න්ති එවං වදතී’’ති. තං සන්ධාය අයං ‘‘සුතං මෙත’’න්ති ආහ.

ในคำว่า อนุวิจฺจการํ (การทำหลังจากไตร่ตรอง) นั้น หมายความว่า ท่านจงรู้ จงคิด จงไตร่ตรองแล้วจึงทำสิ่งที่ควรทำ คำว่า สาธุ โหติ (เป็นการดี) หมายถึง เป็นการดีงาม เพราะสำหรับผู้เช่นท่าน เมื่อเห็นเราแล้วถึงเราเป็นสรณะ เมื่อเห็นนิครนถ์แล้วถึงนิครนถ์เป็นสรณะ คำครหาก็จะเกิดขึ้นว่า 'ทำไมสีหเสนาบดีนี้เห็นใครก็ถึงคนนั้นเป็นสรณะไปหมด' เพราะฉะนั้น พระองค์จึงทรงแสดงว่า การทำหลังจากไตร่ตรองเป็นการดีสำหรับผู้เช่นท่าน คำว่า ปฏากํ ปริหเรยฺยุํ (พวกเขาพึงเชิญธงไป) หมายความว่า ได้ยินว่า พวกนิครนถ์นั้น เมื่อได้สาวกเช่นนี้แล้ว ก็จะยกธงขึ้นเที่ยวประกาศในเมืองว่า 'พระราชา พระมหาอำมาตย์ หรือเศรษฐีชื่อโน้น ได้ถึงเราเป็นสรณะ เป็นสาวกของเราแล้ว' ทำไมจึงทำเช่นนั้น? ก็เพราะคิดว่า 'ด้วยวิธีนี้ ความเป็นผู้ยิ่งใหญ่ของเราจักปรากฏ' และอีกอย่างหนึ่ง หากความเดือดร้อนใจจะเกิดขึ้นแก่สาวกนั้นว่า 'ทำไมเราจึงถึงคนพวกนี้เป็นสรณะ' เขาก็จะบรรเทาความเดือดร้อนใจนั้นเสียได้ด้วยคิดว่า 'คนจำนวนมากรู้ว่าเราถึงคนพวกนี้เป็นสรณะแล้ว บัดนี้เป็นการยากที่จะกลับคำ' แล้วก็จะไม่ถอยกลับ ด้วยเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า 'พวกเขาพึงเชิญธงไป' คำว่า โอปานภูตํ (เป็นดุจบ่อน้ำ) หมายถึง ตั้งอยู่เหมือนบ่อน้ำที่เตรียมไว้ คำว่า กุลํ (ตระกูล) หมายถึง บ้านของท่าน คำว่า ทาตพฺพํ มญฺเญยฺยาสิ (พึงเข้าใจว่าพึงให้) หมายความว่า พระองค์ทรงแนะนำว่า 'ในกาลก่อน เมื่อคนมา ๑๐ คนบ้าง ๒๐ คนบ้าง ๖๐ คนบ้าง ท่านเห็นแล้วก็ให้ ไม่เคยกล่าวว่าไม่มี บัดนี้ เพียงเหตุว่าท่านถึงเราเป็นสรณะแล้ว ก็อย่าได้ตัดไทยธรรมของพวกนิครนถ์เหล่านั้นเสีย เพราะของที่ควรให้แก่ผู้มาถึงแล้วเป็นสิ่งที่พึงให้ทีเดียว' ในคำว่า สุตํ เมตํ ภนฺเต (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เรื่องนี้ข้าพระองค์ได้ฟังมาแล้ว) มีคำถามว่า ได้ฟังมาจากไหน? คำตอบคือ ได้ฟังมาจากสำนักของพวกนิครนถ์ ได้ยินว่า พวกนิครนถ์นั้นประกาศในบ้านของตระกูลอุปัฏฐากอย่างนี้ว่า 'พวกเรากล่าวว่า พึงให้แก่ใครก็ได้ที่มาถึง แต่พระสมณโคดมกลับกล่าวว่า 'พึงให้ทานแก่เราเท่านั้น ไม่พึงให้แก่คนอื่น พึงให้ทานแก่สาวกของเราเท่านั้น ไม่พึงให้แก่สาวกของคนอื่น ทานที่ให้แก่เราเท่านั้นมีผลมาก (ทานที่ให้) แก่คนอื่นไม่มีผลมาก ทานที่ให้แก่สาวกของเราเท่านั้นมีผลมาก (ทานที่ให้) แก่สาวกของคนอื่นไม่มีผลมาก' ดังนี้' สีหเสนาบดีอ้างถึงเรื่องนั้นจึงกราบทูลว่า 'เรื่องนี้ข้าพระองค์ได้ฟังมาแล้ว'

අනුපුබ්බිං කථන්ති දානානන්තරං සීලං, සීලානන්තරං සග්ගං, සග්ගානන්තරං මග්ගන්ති එවං අනුපටිපාටිකථං. තත්ථ දානකථන්ති ඉදං දානං නාම සුඛානං නිදානං, සම්පත්තීනං මූලං, භොගානං පතිට්ඨා, විසමගතස්ස තාණං ලෙණං ගති පරායණං, ඉධලොකපරලොකෙසු දානසදිසො අවස්සයො පතිට්ඨා ආරම්මණං තාණං ලෙණං ගති පරායණං නත්ථි. ඉදඤ්හි අවස්සයට්ඨෙන රතනමයසීහාසනසදිසං, පතිට්ඨානට්ඨෙන මහාපථවීසදිසං, ආරම්මණට්ඨෙන ආලම්බනරජ්ජුසදිසං. ඉදඤ්හි දුක්ඛනිත්ථරණට්ඨෙන නාවා, සමස්සාසනට්ඨෙන සඞ්ගාමසූරො, භයපරිත්තාණට්ඨෙන සුසඞ්ඛතනගරං, මච්ඡෙරමලාදීහි අනුපලිත්තට්ඨෙන පදුමං, තෙසං නිදහනට්ඨෙන අග්ගි, දුරාසදට්ඨෙන ආසිවිසො, අසන්තාසනට්ඨෙන සීහො, බලවන්තට්ඨෙන හත්ථී, අභිමඞ්ගලසම්මතට්ඨෙන සෙතවසභො, ඛෙමන්තභූමිසම්පාපනට්ඨෙන වලාහකො අස්සරාජා. දානං නාමෙතං මයා ගතමග්ගො, මය්හෙසො වංසො, මයා දස පාරමියො පූරෙන්තෙන වෙලාමමහායඤ්ඤො, මහාගොවින්දමහායඤ්ඤො, මහාසුදස්සනමහායඤ්ඤො, වෙස්සන්තරමහායඤ්ඤොති, අනෙකමහායඤ්ඤා පවත්තිතා, සසභූතෙන ජලිතඅග්ගික්ඛන්ධෙ අත්තානං නිය්‍යාදෙන්තෙන සම්පත්තයාචකානං චිත්තං ගහිතං. දානඤ්හි ලොකෙ සක්කසම්පත්තිං දෙති මාරසම්පත්තිං බ්‍රහ්මසම්පත්තිං, චක්කවත්තිසම්පත්තිං, සාවකපාරමීඤාණං, පච්චෙකබොධිඤාණං, අභිසම්බොධිඤාණං දෙතීති එවමාදිදානගුණප්පටිසංයුත්තං කථං.

อนุปุพพิกถา คือ ถ้อยคำที่กล่าวตามลำดับอย่างนี้ว่า หลังจากทานคือศีล หลังจากศีลคือสวรรค์ หลังจากสวรรค์คือมรรค ในบรรดาถ้อยคำเหล่านั้น ในทานกถา (มีวินิจฉัยดังนี้) ทานนี้ชื่อว่าเป็นเหตุแห่งความสุขทั้งหลาย เป็นรากเหง้าแห่งสมบัติทั้งหลาย เป็นที่ตั้งแห่งโภคะทั้งหลาย เป็นที่ต้านทาน ที่หลีกเร้น ที่ไป ที่พึ่งพิง ของผู้ถึงความวิบัติ ในโลกนี้และโลกหน้า ที่พึ่งอาศัย ที่ตั้ง ที่ยึดเหนี่ยว ที่ต้านทาน ที่หลีกเร้น ที่ไป ที่พึ่งพิง ที่เสมอด้วยทาน ไม่มี. จริงอยู่ ทานนี้ โดยความหมายว่าเป็นที่พึ่งอาศัย จึงเปรียบด้วยราชอาสน์แก้ว โดยความหมายว่าเป็นที่ตั้ง จึงเปรียบด้วยมหาปฐพี โดยความหมายว่าเป็นที่ยึดเหนี่ยว จึงเปรียบด้วยเชือกสำหรับยึด. จริงอยู่ ทานนี้ โดยความหมายว่าเป็นเครื่องข้ามพ้นทุกข์ จึงเปรียบด้วยเรือ โดยความหมายว่าเป็นเครื่องให้เบาใจ จึงเปรียบด้วยวีรบุรุษในสนามรบ โดยความหมายว่าเป็นเครื่องป้องกันภัย จึงเปรียบด้วยนครที่สร้างไว้อย่างดี โดยความหมายว่าไม่แปดเปื้อนด้วยมลทินคือความตระหนี่เป็นต้น จึงเปรียบด้วยดอกบัว โดยความหมายว่าเป็นเครื่องเผาผลาญมลทินเหล่านั้น จึงเปรียบด้วยไฟ โดยความหมายว่าเป็นสิ่งที่เข้าใกล้ได้ยาก จึงเปรียบด้วยอสรพิษ โดยความหมายว่าไม่ทำให้หวาดสะดุ้ง จึงเปรียบด้วยราชสีห์ โดยความหมายว่ามีกำลังมาก จึงเปรียบด้วยช้าง โดยความหมายว่าเป็นสิ่งที่สมมติกันว่าเป็นมงคลอย่างยิ่ง จึงเปรียบด้วยโคอุสภะเผือก โดยความหมายว่าเป็นเครื่องให้ถึงภูมิอันเกษม จึงเปรียบด้วยม้าพลาหกอัศวราช. ทานนี้ชื่อว่าเป็นทางที่เราไปแล้ว นี้เป็นวงศ์ของเรา เราผู้บำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการ ได้ให้มหายัญเป็นอันมากเป็นไปแล้ว คือ เวลามมหายัญ มหาโควินทมหายัญ มหาสุทัสสนมหายัญ และเวสสันดรมหายัญ เมื่อเป็นกระต่าย เราสละตนในกองไฟที่ลุกโชน ได้ยึดถือจิตของยาจกผู้มาถึงแล้ว. จริงอยู่ ทานในโลกย่อมให้สักกสมบัติ มารสมบัติ พรหมสมบัติ จักรพรรดิสมบัติ สาวกบารมีญาณ ปัจเจกโพธิญาณ และอภิสัมโพธิญาณ (พระองค์ตรัส) ถ้อยคำที่ประกอบด้วยคุณของทานมีประการดังนี้เป็นต้น.

යස්මා පන දානං දෙන්තො සීලං සමාදාතුං සක්කොති, තස්මා තදනන්තරං සීලකථං කථෙසි. සීලකථන්ති සීලං නාමෙතං අවස්සයො පතිට්ඨා ආරම්මණං තාණං ලෙණං ගති පරායණං. සීලං නාමෙතං මම වංසො[Pg.214], අහං සඞ්ඛපාලනාගරාජකාලෙ භූරිදත්තනාගරාජකාලෙ චම්පෙය්‍යනාගරාජකාලෙ සීලවරාජකාලෙ මාතුපොසකහත්ථිරාජකාලෙ ඡද්දන්තහත්ථිරාජකාලෙති අනන්තෙසු අත්තභාවෙසු සීලං පරිපූරෙසිං. ඉධලොකපරලොකසම්පත්තීනඤ්හි සීලසදිසො අවස්සයො පතිට්ඨා ආරම්මණං තාණං ලෙණං ගති පරායණං නත්ථි, සීලාලඞ්කාරසදිසො අලඞ්කාරො නත්ථි, සීලපුප්ඵසදිසං පුප්ඵං නත්ථි, සීලගන්ධසදිසො ගන්ධො නත්ථි. සීලාලඞ්කාරෙන හි අලඞ්කතං සීලගන්ධානුලිත්තං සදෙවකොපි ලොකො ඔලොකෙන්තො තිත්තිං න ගච්ඡතීති එවමාදිසීලගුණප්පටිසංයුත්තං කථං.

ก็เพราะเหตุว่า ผู้ให้ทานย่อมสามารถสมาทานศีลได้ เพราะเหตุนั้น หลังจากนั้น พระองค์จึงตรัสสีลกถา. ในสีลกถา (มีวินิจฉัยดังนี้) ศีลนี้ชื่อว่าเป็นที่พึ่งอาศัย ที่ตั้ง ที่ยึดเหนี่ยว ที่ต้านทาน ที่หลีกเร้น ที่ไป ที่พึ่งพิง. ศีลนี้ชื่อว่าเป็นวงศ์ของเรา เราได้บำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์แล้วในอัตภาพอันไม่มีที่สุดทั้งหลาย คือ ในกาลที่เป็นสังขปาลนาคราช ในกาลที่เป็นภูริทัตตนาคราช ในกาลที่เป็นจัมเปยยนาคราช ในกาลที่เป็นสีลวราช ในกาลที่เป็นช้างผู้เลี้ยงดูมารดา และในกาลที่เป็นฉัททันตราช. จริงอยู่ สำหรับสมบัติในโลกนี้และโลกหน้า ที่พึ่งอาศัย ที่ตั้ง ที่ยึดเหนี่ยว ที่ต้านทาน ที่หลีกเร้น ที่ไป ที่พึ่งพิง ที่เสมอด้วยศีล ไม่มี, เครื่องประดับที่เสมอด้วยศีล ไม่มี, ดอกไม้ที่เสมอด้วยศีล ไม่มี, ของหอมที่เสมอด้วยศีล ไม่มี. จริงอยู่ โลกพร้อมทั้งเทวดา แม้มองดูบุคคลผู้ประดับด้วยเครื่องประดับคือศีล ลูบไล้ด้วยของหอมคือศีล ก็ไม่ถึงความอิ่ม (พระองค์ตรัส) ถ้อยคำที่ประกอบด้วยคุณของศีลมีประการดังนี้เป็นต้น.

‘‘ඉදං පන සීලං නිස්සාය අයං සග්ගො ලබ්භතී’’ති දස්සෙතුං සීලානන්තරං සග්ගකථං කථෙසි. සග්ගකථන්ති ‘‘අයං සග්ගො නාම ඉට්ඨො කන්තො මනාපො, නිච්චමෙත්ථ කීළා, නිච්චං සම්පත්තියො ලබ්භන්ති, චාතුමහාරාජිකා දෙවා නවුතිවස්සසතසහස්සානි දිබ්බසුඛං දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවන්ති, තාවතිංසා තිස්සො ච වස්සකොටියො සට්ඨි ච වස්සසතසහස්සානී’’ති එවමාදිසග්ගගුණප්පටිසංයුත්තං කථං. සග්ගසම්පත්තිං කථයන්තානඤ්හි බුද්ධානං මුඛං නප්පහොති. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘අනෙකපරියායෙන ඛ්වාහං, භික්ඛවෙ, සග්ගකථං කථෙය්‍ය’’න්තිආදි (ම. නි. 3.255).

เพื่อทรงแสดงว่า 'ก็อาศัยศีลนี้ สวรรค์นี้ย่อมเป็นสิ่งที่บุคคลได้' พระองค์จึงตรัสสวรรคกถาหลังจากสีลกถา. ในสวรรคกถา (มีวินิจฉัยดังนี้) 'สวรรค์นี้ชื่อว่าเป็นที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ในสวรรค์นี้ การเล่นเป็นนิจ สมบัติทั้งหลายย่อมเป็นสิ่งที่บุคคลได้เป็นนิจ เทวดาชั้นจาตุมหาราชิกา ย่อมเสวยทิพยสุข ทิพยสมบัติ ตลอดเก้าล้านปี, (เทวดาชั้น) ดาวดึงส์ (ย่อมเสวย) ตลอดสามโกฏิปีและหกล้านปี' (พระองค์ตรัส) ถ้อยคำที่ประกอบด้วยคุณของสวรรค์มีประการดังนี้เป็นต้น. จริงอยู่ พระโอษฐ์ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ตรัสถึงสวรรคสมบัติ ย่อมไม่เพียงพอ. แม้พระดำรัสนี้ก็ตรัสไว้แล้วว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราพึงกล่าวสวรรคกถาโดยปริยายเป็นอันมาก' เป็นต้น.

එවං සග්ගකථාය පලොභෙත්වා පන හත්ථිං අලඞ්කරිත්වා තස්ස සොණ්ඩං ඡින්දන්තො විය ‘‘අයම්පි සග්ගො අනිච්චො අද්ධුවො, න එත්ථ ඡන්දරාගො කත්තබ්බො’’ති දස්සනත්ථං ‘‘අප්පස්සාදා කාමා බහුදුක්ඛා බහුපායාසා, ආදීනවො එත්ථ භිය්‍යො’’තිආදිනා (ම. නි. 1.235-236; 2.42) නයෙන කාමානං ආදීනවං ඔකාරං සංකිලෙසං කථෙසි. තත්ථ ආදීනවොති දොසො. ඔකාරොති අවකාරො ලාමකභාවො. සංකිලෙසොති තෙහි සත්තානං සංසාරෙ සංකිලිස්සනං. යථාහ – ‘‘සංකිලිස්සන්ති වත, භො, සත්තා’’ති (ම. නි. 2.351).

ก็ครั้นทรงล่อด้วยสวรรคกถาอย่างนี้แล้ว ราวกับบุคคลประดับช้างแล้วตัดงวงของมัน เพื่อทรงแสดงว่า 'แม้สวรรค์นี้ก็ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ฉันทราคะไม่ควรกระทำในสวรรค์นี้' พระองค์จึงตรัสโทษ ความต่ำทราม และความเศร้าหมองของกามทั้งหลาย โดยนัยมีอาทิว่า 'กามทั้งหลายมีความยินดีน้อย มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก โทษในกามนี้มีมากกว่า'. ในบทเหล่านั้น บทว่า อาทีนวะ คือ โทษ. บทว่า โอการะ คือ อวการะ ความเป็นของเลวทราม. บทว่า สังกิเลส คือ ความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลายในสงสารเพราะกามเหล่านั้น. ดังที่ตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนท่านผู้เจริญ สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมองหนอ'.

එවං කාමාදීනවෙන තජ්ජෙත්වා නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසං පකාසෙසි. කල්ලචිත්තන්ති අරොගචිත්තං. සාමුක්කංසිකාති සාමං උක්කංසිකා අත්තනායෙව උද්ධරිත්වා ගහිතා, සයම්භුඤාණෙන දිට්ඨා අසාධාරණා අඤ්ඤෙසන්ති අත්ථො. කා පන සාති? අරියසච්චදෙසනා. තෙනෙවාහ – දුක්ඛං සමුදයං නිරොධං මග්ගන්ති. විරජං වීතමලන්ති රාගරජාදීනං අභාවා විරජං, රාගමලාදීනං [Pg.215] විගතත්තා වීතමලං. ධම්මචක්ඛුන්ති ඉධ සොතාපත්තිමග්ගො අධිප්පෙතො. තස්ස උප්පත්තිආකාරදස්සනත්ථං යංකිඤ්චි සමුදයධම්මං සබ්බං තං නිරොධධම්මන්ති ආහ. තඤ්හි නිරොධං ආරම්මණං කත්වා කිච්චවසෙන එවං සබ්බසඞ්ඛතං පටිවිජ්ඣන්තං උප්පජ්ජති. දිට්ඨො අරියසච්චධම්මො එතෙනාති දිට්ඨධම්මො. එස නයො සෙසෙසුපි. තිණ්ණා විචිකිච්ඡා අනෙනාති තිණ්ණවිචිකිච්ඡො. විගතා කථංකථා අස්සාති විගතකථංකථො. විසාරජ්ජං පත්තොති වෙසාරජ්ජප්පත්තො. කත්ථ? සත්ථුසාසනෙ. නාස්ස පරො පච්චයො, න පරං සද්ධාය එත්ථ වත්තතීති අපරප්පච්චයො.

ทรงขู่ด้วยโทษในกามอย่างนี้แล้ว ทรงประกาศอานิสงส์ในเนกขัมมะ. บทว่า กัลลจิตตัง คือ มีจิตไม่มีโรค. บทว่า สามุกกังสิกา มีความหมายว่า ที่พระองค์ทรงยกขึ้นเอง ทรงนำออกแล้วถือเอาด้วยพระองค์เอง ที่ทรงเห็นแล้วด้วยสยัมภูญาณ ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น. ก็เทศนานั้นคืออะไร? คือ อริยสัจจเทศนา. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค. บทว่า วิรชัง วีตมลัง คือ ปราศจากธุลี เพราะไม่มีธุลีคือราคะเป็นต้น, ปราศจากมลทิน เพราะมลทินคือราคะเป็นต้นไปปราศแล้ว. ในบทว่า ธรรมจักขุ นี้ ประสงค์เอาโสดาปัตติมรรค. เพื่อทรงแสดงอาการเกิดขึ้นแห่งโสดาปัตติมรรคนั้น จึงตรัสว่า 'สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งปวงมีความดับไปเป็นธรรมดา'. จริงอยู่ โสดาปัตติมรรคนั้น ทำนิโรธให้เป็นอารมณ์แล้ว ย่อมเกิดขึ้นโดยแทงตลอดสังขตธรรมทั้งปวงอย่างนี้โดยอำนาจแห่งกิจ. อริยสัจธรรมอันท่านผู้นี้เห็นแล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า ทิฏฐธรรม. นัยนี้แม้ในบทที่เหลือก็เช่นกัน. ความสงสัยอันท่านผู้นี้ข้ามได้แล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า ติณณวิจิกิจโฉ. ความสงสัยว่าอย่างไรหนอของท่านผู้นี้ไปปราศแล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า วิคตกถังกโถ. ถึงแล้วซึ่งความเป็นผู้แกล้วกล้า เหตุนั้นจึงชื่อว่า เวสารัชชัปปัตโต. (ถึงแล้ว) ในที่ไหน? ในศาสนาของพระศาสดา. ปัจจัยคือผู้อื่นไม่มีแก่ท่านผู้นี้, ไม่เป็นไปในศาสนานี้โดยเชื่อผู้อื่น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อปรปัจจโย.

පවත්තමංසන්ති පකතියා පවත්තං කප්පියමංසං මූලං ගහෙත්වා අන්තරාපණෙ පරියෙසාහීති අධිප්පායො. සම්බහුලා නිගණ්ඨාති පඤ්චසතමත්තා නිගණ්ඨා. ථූලං පසුන්ති ථූලං මහාසරීරං ගොකණ්ණමහිංසසූකරසඞ්ඛාතං පසුං. උද්දිස්සකතන්ති අත්තානං උද්දිසිත්වා කතං, මාරිතන්ති අත්ථො. පටිච්චකම්මන්ති ස්වායං තං මංසං පටිච්ච තං පාණවධකම්මං ඵුසති. තඤ්හි අකුසලං උපඩ්ඪං දායකස්ස, උපඩ්ඪං පටිග්ගාහකස්ස හොතීති නෙසං ලද්ධි. අපරො නයො – පටිච්චකම්මන්ති අත්තානං පටිච්චකතං. අථ වා පටිච්චකම්මන්ති නිමිත්තකම්මස්සෙතං අධිවචනං, තං පටිච්චකම්මං එත්ථ අත්ථීති මංසම්පි පටිච්චකම්මන්ති වුත්තං. උපකණ්ණකෙති කණ්ණමූලෙ. අලන්ති පටික්ඛෙපවචනං, කිං ඉමිනාති අත්ථො. න ච පනෙතෙති එතෙ ආයස්මන්තො දීඝරත්තං අවණ්ණකාමා හුත්වා අවණ්ණං භාසන්තාපි අබ්භාචික්ඛන්තා න ජිරිදන්ති, අබ්භක්ඛානස්ස අන්තං න ගච්ඡන්තීති අත්ථො. අථ වා ලජ්ජනත්ථෙ ඉදං ජිරිදන්තීති පදං දට්ඨබ්බං, න ලජ්ජන්තීති අත්ථො.

บทว่า ปวตฺตมํสํ ความว่า ท่านจงถือเอาราคาแล้วแสวงหาเนื้อที่สมควรซึ่งมีอยู่โดยปกติในตลาด บทว่า สมฺพหุลา นิगणฺฐา คือ พวกนิครนถ์ประมาณ ๕๐๐ คน บทว่า ถูลํ ปสุํ คือ สัตว์สี่เท้าที่เรียกว่า โค กระบือ หรือสุกร ซึ่งอ้วนพี มีร่างกายใหญ่โต บทว่า อุทฺทิสฺสกตํ คือ เนื้อที่เขาทำ คือฆ่าเจาะจงตน อธิบายว่า ที่เขาฆ่าแล้ว บทว่า ปฏิจฺจกมฺมํ คือ พระสมณโคดมนั้นอาศัยเนื้อนั้น ย่อมต้องกรรมคือการฆ่าสัตว์นั้น ลัทธิของพวกนิครนถ์เหล่านั้นมีอยู่ว่า อกุศลกรรมนั้นเป็นของทายกครึ่งหนึ่ง เป็นของผู้รับครึ่งหนึ่ง อีกนัยหนึ่ง บทว่า ปฏิจฺจกมฺมํ คือ กรรมที่ทำเจาะจงตน อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ปฏิจฺจกมฺมํ นี้เป็นชื่อของนิมิตตกรรม กรรมที่อาศัยนิมิตนั้นมีอยู่ในเนื้อนี้ เพราะเหตุนั้น แม้เนื้อก็เรียกว่า ปฏิจฺจกมฺมํ บทว่า อุปกณฺณเก คือ ที่ใกล้หู บทว่า อลํ เป็นคำปฏิเสธ อธิบายว่า จะมีประโยชน์อะไรด้วยคำนี้ บทว่า น จ ปเนเต อธิบายว่า ท่านผู้มีอายุเหล่านั้น ปรารถนาสิ่งที่ไม่ใช่คุณประโยชน์ตลอดกาลนาน แม้กล่าวติเตียนและกล่าวตู่ ก็ไม่ถึงที่สุด คือไม่ถึงที่สุดแห่งการกล่าวตู่ อีกอย่างหนึ่ง พึงเห็นบทว่า ชิริทนฺติ นี้ในอรรถว่า ละอาย อธิบายว่า ย่อมไม่ละอาย

3. අස්සාජානීයසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาอาชานียสูตร

13. තතියෙ අඞ්ගෙහීති ගුණඞ්ගෙහි. තස්සං දිසායං ජාතො හොතීති තස්සං සින්ධුනදීතීරදිසායං ජාතො හොති. අඤ්ඤෙපි භද්‍රා අස්සාජානීයා තත්ථෙව ජායන්ති. අල්ලං වා සුක්ඛං වාති අල්ලතිණං වා සුක්ඛතිණං වා. නාඤ්ඤෙ අස්සෙ උබ්බෙජෙතාති අඤ්ඤෙ අස්සෙ න උබ්බෙජෙති න පහරති න ඩංසති න කලහං කරොති. සාඨෙය්‍යානීති සඨභාවො. කූටෙය්‍යානීති කූටභාවො. ජිම්හෙය්‍යානීති ජිම්හභාවො. වඞ්කෙය්‍යානීති වඞ්කභාවා. ඉච්චස්ස චතූහිපි පදෙහි අසික්ඛිතභාවොව කථිතො[Pg.216]. වාහීති වහනසභාවො දින්නොවාදපටිකරො. යාව ජීවිතමරණපරියාදානාති යාව ජීවිතස්ස මරණෙන පරියොසානා. සක්කච්චං පරිභුඤ්ජතීති අමතං විය පච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුඤ්ජති. පුරිසථාමෙනාතිආදීසු ඤාණථාමාදයො කථිතා. සණ්ඨානන්ති ඔසක්කනං පටිප්පස්සද්ධි.

๑๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อํเคหิ คือ ด้วยคุณสมบัติ บทว่า ตสฺสํ ทิสายํ ชาโต โหติ คือ เกิดในทิศคือฝั่งแม่น้ำสินธุนั้น แม้เหล่าม้าอาชาไนยพันธุ์ดีเหล่าอื่นก็เกิดในที่นั้นนั่นเอง บทว่า อลฺลํ วา สุกฺขํ วา คือ หญ้าสดหรือหญ้าแห้ง บทว่า นาญฺเญ อสฺเส อุพฺเพเชตา คือ ไม่ทำให้ม้าเหล่าอื่นตกใจ ไม่ดีด ไม่กัด ไม่ทำความทะเลาะ บทว่า สาเฐยฺยานิ คือ ความโอ้อวด บทว่า กูเฏยฺยานิ คือ ความคดโกง บทว่า ชิมฺเหยฺยานิ คือ ความไม่ซื่อตรง บทว่า วงฺเกยฺยานิ คือ ความคด ด้วยบททั้ง ๔ นี้ ท่านกล่าวถึงความเป็นม้าที่ยังไม่ได้รับการฝึกฝนเท่านั้น บทว่า วาหี คือ มีสภาพนำไป เป็นผู้ทำตามโอวาทที่ได้รับ บทว่า ยาว ชีวตมรณปริยาทานา คือ ตราบเท่าที่ชีวิตจะสิ้นสุดลงด้วยความตาย บทว่า สกฺกจฺจํ ปริภุญฺชติ คือ พิจารณาแล้วจึงบริโภคประหนึ่งว่าเป็นอมฤต ในบทมีอาทิว่า ปุริสถาเมน ท่านกล่าวถึงกำลังคือญาณเป็นต้น บทว่า สณฺฐานํ คือ การถอยกลับ ความสงบระงับ

4. අස්සඛළුඞ්කසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาอัสสขฬุงกสูตร

14. චතුත්ථෙ ‘‘පෙහී’’ති වුත්තොති ‘‘ගච්ඡා’’ති වුත්තො. පිට්ඨිතො රථං පවත්තෙතීති ඛන්ධට්ඨිකෙන යුගං උප්පීළිත්වා පච්ඡිමභාගෙන රථං පවට්ටෙන්තො ඔසක්කති. පච්ඡා ලඞ්ඝති, කුබ්බරං හනතීති ද්වෙ පච්ඡිමපාදෙ උක්ඛිපිත්වා තෙහි පහරිත්වා රථකුබ්බරං භින්දති. තිදණ්ඩං භඤ්ජතීති රථස්ස පුරතො තයො දණ්ඩකා හොන්ති, තෙ භඤ්ජති. රථීසාය සත්ථිං උස්සජ්ජිත්වාති සීසං නාමෙත්වා යුගං භූමියං පාතෙත්වා සත්ථිනා රථීසං පහරිත්වා. අජ්ඣොමද්දතීති ද්වීහි පුරිමපාදෙහි ඊසං මද්දන්තො තිට්ඨති. උබ්බටුමං රථං කරොතීති ථලං වා කණ්ඩකට්ඨානං වා රථං ආරොපෙති. අනාදියිත්වාති අමනසිකත්වා අගණිත්වා. මුඛාධානන්ති මුඛඨපනත්ථාය දින්නං අයසඞ්ඛලිකං. ඛීලට්ඨායීති චත්තාරො පාදෙ ථම්භෙ විය නිච්චලං ඨපෙත්වා ඛීලට්ඨානසදිසෙන ඨානෙන තිට්ඨති. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථිතං.

๑๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า เปหีติ วุตฺโต คือ ถูกบอกว่า "จงไป" บทว่า ปิฏฺฐิโต รถํ ปวตฺเตติ คือ ใช้กระดูกสันหลังดันแอกให้รถเคลื่อนไปข้างหลัง คือถอยกลับ บทว่า ปจฺฉา ลงฺฆติ, กุพฺพรํ หนติ คือ ยกเท้าหลังทั้งสองขึ้นแล้วดีดด้วยเท้าทั้งสองนั้น ทำลายกงล้อรถ บทว่า ติทณฺฑํ ภญฺชติ คือ ข้างหน้ารถมีไม้ค้ำ ๓ อัน มันก็หักไม้ค้ำเหล่านั้น บทว่า รถีสาย สตฺถึ อุสฺสชฺชิตฺวา คือ ก้มศีรษะลง ทำให้แอกตกลงบนพื้นดิน แล้วใช้ขาดีดเพลารถ บทว่า อชฺโฌมทฺทติ คือ ยืนเหยียบเพลารถด้วยเท้าหน้าทั้งสอง บทว่า อุพฺพฏุมํ รถํ กโรติ คือ นำรถขึ้นไปยังที่ดอนหรือที่มีหนาม บทว่า อนาทิยิตฺวา คือ ไม่ใส่ใจ ไม่นับถือ บทว่า มุขาธานํ คือ เครื่องเหล็กที่ใส่ไว้ในปากเพื่อให้หยุด บทว่า ขีลฏฺฐายี คือ วางเท้าทั้งสี่ไว้ไม่หวั่นไหวเหมือนเสาหลัก แล้วยืนด้วยอาการที่เหมือนหลักที่ปักไว้ ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงวัฏฏะเท่านั้น

5. මලසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถามลสูตร

15. පඤ්චමෙ අසජ්ඣායමලාති උග්ගහිතමන්තානං අසජ්ඣායකරණං මලං නාම හොති. අනුට්ඨානමලා ඝරාති උට්ඨානවීරියාභාවො ඝරානං මලං නාම. වණ්ණස්සාති සරීරවණ්ණස්ස. රක්ඛතොති යංකිඤ්චි අත්තනො සන්තකං රක්ඛන්තස්ස. අවිජ්ජා පරමං මලන්ති තතො සෙසාකුසලධම්මමලතො අට්ඨසු ඨානෙසු අඤ්ඤාණභූතා වට්ටමූලසඞ්ඛාතා බහලන්ධකාරඅවිජ්ජා පරමං මලං. තතො හි මලතරං නාම නත්ථි. ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ වට්ටමෙව කථිතං.

๑๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อสชฺฌายมลา คือ การไม่สาธยายมนต์ที่เรียนมาแล้ว ชื่อว่าเป็นมลทิน บทว่า อนุฏฺฐานมลา ฆรา คือ ความไม่มีความหมั่นเพียร ชื่อว่าเป็นมลทินของเรือน บทว่า วณฺณสฺส คือ แห่งวรรณะแห่งสรีระ บทว่า รกฺขโต คือ ของผู้ที่รักษาสิ่งของอะไรๆ ที่เป็นของตน บทว่า อวิชฺชา ปรมํ มลํ คือ อวิชชาอันเป็นความไม่รู้ในฐานะ ๘ อย่าง ซึ่งเป็นรากเหง้าของวัฏฏะ เปรียบดังความมืดมิดอันหนาทึบ เป็นมลทินอย่างยิ่ง ยิ่งกว่ามลทินคืออกุศลธรรมที่เหลือ จริงอยู่ มลทินที่ยิ่งกว่าอวิชชานั้นไม่มี แม้ในสูตรนี้ ท่านก็กล่าวถึงวัฏฏะเท่านั้น

6. දූතෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาทูเตยยสูตร

16. ඡට්ඨෙ දූතෙය්‍යන්ති දූතකම්මං. ගන්තුමරහතීති තං දූතෙය්‍යසඞ්ඛාතං සාසනං ධාරෙත්වා හරිතුං අරහති. සොතාති යො තං අස්ස සාසනං දෙති[Pg.217], තස්ස සොතා. සාවෙතාති තං උග්ගණ්හිත්වා ‘‘ඉදං නාම තුම්හෙහි වුත්ත’’න්ති පටිසාවෙතා. උග්ගහෙතාති සුග්ගහිතං කත්වා උග්ගහෙතා. ධාරෙතාති සුධාරිතං කත්වා ධාරෙතා. විඤ්ඤාති අත්ථානත්ථස්ස අත්ථං ජානිතා. විඤ්ඤාපෙතාති පරං විජානාපෙතා. සහිතා සහිතස්සාති ඉදං සහිතං, ඉදං අසහිතන්ති එවං සහිතාසහිතස්ස කුසලො, උපගතානුපගතෙසු ඡෙකො සාසනං ආරොචෙන්තො සහිතං සල්ලක්ඛෙත්වා ආරොචෙති. න බ්‍යථතීති වෙධති න ඡම්භති. අසන්දිද්ධන්ති නිස්සන්දෙහං විගතසංසයං. පුච්ඡිතොති පඤ්හත්ථාය පුච්ඡිතො.

๑๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ทูเตยฺยํ คือ กิจของทูต บทว่า คนฺตุมรหติ คือ ย่อมควรที่จะทรงจำสาส์นอันชื่อว่าทูตกิจนั้นแล้วนำไป บทว่า โสตา คือ ผู้ใดมอบสาส์นนั้นแก่ทูต, (ทูตนั้น) เป็นผู้ฟังของผู้นั้น บทว่า สาเวตา คือ เรียนสาส์นนั้นแล้ว สามารถบอกกลับได้ว่า "สาส์นชื่อนี้ ท่านได้กล่าวไว้" บทว่า อุคฺคเหตา คือ เรียนมาดีแล้ว จึงเป็นผู้เรียนได้ บทว่า ธาเรตา คือ ทรงจำไว้ดีแล้ว จึงเป็นผู้ทรงจำได้ บทว่า วิญฺญาตา คือ เป็นผู้รู้ความหมายของสิ่งที่เป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์ บทว่า วิญฺญาเปตา คือ สามารถทำให้ผู้อื่นรู้ได้ บทว่า สหิตาสหิตสฺส คือ เป็นผู้ฉลาดในเรื่องที่สอดคล้องและไม่สอดคล้องว่า "เรื่องนี้สอดคล้อง, เรื่องนี้ไม่สอดคล้อง" เป็นผู้เชี่ยวชาญในเรื่องที่เป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์ เมื่อจะบอกสาส์น ก็กำหนดเนื้อความที่เป็นประโยชน์แล้วจึงบอก บทว่า น พฺยถติ คือ ไม่หวั่นไหว ไม่สะทกสะท้าน บทว่า อสนฺทิทฺธํ คือ ไม่มีความสงสัย ปราศจากความสงสัย บทว่า ปุจฺฉิโต คือ เมื่อถูกถามเพื่อต้องการคำตอบ

7-8. බන්ධනසුත්තද්වයවණ්ණනා

อรรถกถาพันธนสูตร ๒ สูตร

17-18. සත්තමෙ රුණ්ණෙනාති රුදිතෙන. ආකප්පෙනාති නිවාසනපාරුපනාදිනා විධානෙන. වනභඞ්ගෙනාති වනතො භඤ්ජිත්වා ආහටෙන පුප්ඵඵලාදිපණ්ණාකාරෙන. අට්ඨමෙපි එසෙව නයො.

ในสูตรที่ ๗ บทว่า รุณฺเณน คือ ด้วยการร้องไห้ บทว่า อากปฺเปน คือ ด้วยการจัดการมีนุ่งห่มเป็นต้น บทว่า วนภงฺเคน คือ ด้วยเครื่องบรรณาการมีดอกไม้และผลไม้เป็นต้นที่หักนำมาจากป่า แม้ในสูตรที่ ๘ ก็นัยนี้เช่นกัน

9. පහාරාදසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาปหาราทสูตร

19. නවමෙ පහාරාදොති එවංනාමකො. අසුරින්දොති අසුරජෙට්ඨකො. අසුරෙසු හි වෙපචිත්ති රාහු පහාරාදොති ඉමෙ තයො ජෙට්ඨකා. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති දසබලස්ස අභිසම්බුද්ධදිවසතො පට්ඨාය ‘‘අජ්ජ ගමිස්සාමි ස්වෙ ගමිස්සාමී’’ති එකාදස වස්සානි අතික්කමිත්වා ද්වාදසමෙ වස්සෙ සත්ථු වෙරඤ්ජායං වසනකාලෙ ‘‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස සන්තිකං ගමිස්සාමී’’ති චිත්තං උප්පාදෙත්වා ‘‘මම ‘අජ්ජ ස්වෙ’ති ද්වාදස වස්සානි ජාතානි, හන්දාහං ඉදානෙව ගච්ඡාමී’’ති තඞ්ඛණංයෙව අසුරගණපරිවුතො අසුරභවනා නික්ඛමිත්වා දිවා දිවස්ස යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි, එකමන්තං අට්ඨාසීති සො කිර ‘‘තථාගතං පඤ්හං පුච්ඡිත්වා එව ධම්මං සුණිස්සාමී’’ති ආගතො, තථාගතස්ස පන දිට්ඨකාලතො පට්ඨාය බුද්ධගාරවෙන පුච්ඡිතුං අසක්කොන්තො අපි සත්ථාරං වන්දිත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. තතො සත්ථා චින්තෙසි – ‘‘අයං පහාරාදො මයි අකථෙන්තෙ පඨමතරං කථෙතුං න සක්ඛිස්සති, චිණ්ණවසිට්ඨානෙයෙව නං කථාසමුට්ඨාපනත්ථං එකං පඤ්හං පුච්ඡිස්සාමී’’ති.

๑๙. ในสูตรที่ ๙ คำว่า ปหาราโท คือ ผู้มีชื่ออย่างนี้ คำว่า อสุรินโท คือ ผู้เป็นใหญ่แห่งอสูร จริงอยู่ ในเหล่าอสูรนั้น อสูรชื่อเวปจิตติ อสูรชื่อราหู และอสูรชื่อปหาราทะ ๓ ตนนี้เป็นใหญ่ บทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ ความว่า (ปหาราทะอสูร) ตั้งแต่วันตรัสรู้ของพระทศพล คิดว่า 'วันนี้จักไป พรุ่งนี้จักไป' ล่วงไป ๑๑ ปี ในปีที่ ๑๒ เมื่อพระศาสดาประทับอยู่ที่เมืองเวรัญชา ได้ยังจิตให้เกิดขึ้นว่า 'จักไปยังสำนักของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า' แล้วคิดว่า 'เวลา ๑๒ ปีเกิดขึ้นแก่เราผู้คิดว่า วันนี้ พรุ่งนี้ เอาล่ะ เราจักไปในบัดนี้แหละ' ดังนี้แล้ว ในขณะนั้นเอง อันหมู่คณะอสูรแวดล้อม ออกจากภพอสูรในเวลากลางวัน เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ได้ยินว่า ปหาราทะอสูรนั้นมาด้วยคิดว่า 'ทูลถามปัญหากะพระตถาคตแล้วจึงจักฟังธรรม' แต่ตั้งแต่เวลาที่ได้เห็นพระตถาคต ก็ไม่สามารถจะทูลถามได้ด้วยความเคารพในพระพุทธเจ้า ได้แต่ถวายบังคมพระศาสดาแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ลำดับนั้น พระศาสดาทรงพระดำริว่า 'ปหาราทะนี้ เมื่อเราไม่พูดก่อน ก็จักไม่สามารถพูดก่อนได้ เราจักถามปัญหาสักข้อหนึ่งกะเขาในเรื่องที่คุ้นเคย เพื่อจะทรงยกเรื่องขึ้นสนทนา'

අථ [Pg.218] නං පුච්ඡන්තො අපි පන පහාරාදාතිආදිමාහ. තත්ථ අභිරමන්තීති රතිං වින්දන්ති, අනුක්කණ්ඨමානා වසන්තීති අත්ථො. සො ‘‘පරිචිණ්ණට්ඨානෙයෙව මං භගවා පුච්ඡතී’’ති අත්තමනො හුත්වා අභිරමන්ති, භන්තෙති ආහ. අනුපුබ්බනින්නොතිආදීනි සබ්බානි අනුපටිපාටියා නින්නභාවස්ස වෙවචනානි. න ආයතකෙනෙව පපාතොති න ඡින්නතටමහාසොබ්භො විය ආදිතොව පපාතො. සො හි තීරතො පට්ඨාය එකඞ්ගුලද්වඞ්ගුලවිදත්ථිරතනයට්ඨිඋසභඅඩ්ඪගාවුතගාවුතඅඩ්ඪයොජනාදිවසෙන ගම්භීරො හුත්වා ගච්ඡන්තො සිනෙරුපාදමූලෙ චතුරාසීතියොජනසහස්සගම්භීරො හුත්වා ඨිතොති දස්සෙති.

ลำดับนั้น เมื่อจะตรัสถามเขา จึงตรัสคำมีอาทิว่า ปหาราทะ ในบทเหล่านั้น บทว่า อภิรมนฺติ คือ ย่อมได้ความยินดี ความว่า ย่อมอยู่โดยไม่เดือดร้อน ปหาราทะอสูรนั้นมีใจยินดีว่า 'พระผู้มีพระภาคตรัสถามเราในเรื่องที่คุ้นเคยทีเดียว' จึงทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ (เหล่าอสูร) ย่อมยินดี' บททั้งปวงมีอาทิว่า อนุบุพฺพนินฺโน เป็นไวพจน์ของภาวะที่ลาดไปโดยลำดับ บทว่า น อายตเกเนว ปปาโต คือ ไม่ลาดชันดิ่งลงไปทีเดียวเหมือนเหวใหญ่มีตลิ่งขาด ท่านแสดงว่า มหาสมุทรนั้นลึกลงไปโดยลำดับตั้งแต่ฝั่ง คือ ลึก ๑ องคุลี ๒ องคุลี ๑ คืบ ๑ ศอก ๑ วา ๑ อุสภะ กึ่งคาวุต ๑ คาวุต กึ่งโยชน์ เป็นต้น ไปจนถึงเชิงเขาสิเนรุ จึงลึก ๘๔,๐๐๐ โยชน์

ඨිතධම්මොති ඨිතසභාවො. කුණපෙනාති යෙන කෙනචි හත්ථිඅස්සාදීනං කළෙවරෙන. ථලං උස්සාරෙතීති හත්ථෙන ගහෙත්වා විය වීචිපහාරෙනෙව ථලං ඛිපති.

บทว่า ฐิตธมฺโม คือ มีสภาวะตั้งมั่น บทว่า กุณเปน คือ ด้วยซากศพอย่างใดอย่างหนึ่งแห่งช้างและม้าเป็นต้น บทว่า ถลํ อุสฺสาเรติ คือ ย่อมซัดขึ้นสู่บกด้วยการซัดของคลื่นนั่นเอง ราวกับจับด้วยมือ

ගඞ්ගායමුනාති ඉධ ඨත්වා ඉමාසං නදීනං උප්පත්තිකථං කථෙතුං වට්ටති. අයං තාව ජම්බුදීපො දසසහස්සයොජනපරිමාණො, තත්ථ චතුසහස්සයොජනපරිමාණො පදෙසො උදකෙන අජ්ඣොත්ථටො මහාසමුද්දොති සඞ්ඛං ගතො, තිසහස්සයොජනප්පමාණෙ මනුස්සා වසන්ති, තිසහස්සයොජනප්පමාණෙ හිමවා පතිට්ඨිතො උබ්බෙධෙන පඤ්චයොජනසතිකො චතුරාසීතිකූටසහස්සපටිමණ්ඩිතො සමන්තතො සන්දමානපඤ්චසතනදීවිචිත්තො, යත්ථ ආයාමවිත්ථාරෙන ච ගම්භීරතො ච පණ්ණාසපණ්ණාසයොජනා දියඩ්ඪයොජනසතපරිමණ්ඩලා අනොතත්තදහො කණ්ණමුණ්ඩදහො රථකාරදහො ඡද්දන්තදහො කුණාලදහො මන්දාකිනිදහො සීහප්පපාතදහොති සත්ත මහාසරා පතිට්ඨහන්ති.

ในบทว่า คงฺคายมุนา เป็นต้นนี้ ควรจะกล่าวถึงเรื่องการเกิดขึ้นของแม่น้ำเหล่านี้ ก่อนอื่น ชมพูทวีปนี้มีปริมณฑล ๑๐,๐๐๐ โยชน์ ในชมพูทวีปนั้น พื้นที่ประมาณ ๔,๐๐๐ โยชน์ถูกน้ำท่วมทับ ถึงการนับว่ามหาสมุทร มนุษย์อาศัยอยู่ในพื้นที่ประมาณ ๓,๐๐๐ โยชน์ ภูเขาหิมพานต์ตั้งอยู่ในพื้นที่ประมาณ ๓,๐๐๐ โยชน์ สูง ๕๐๐ โยชน์ ประดับด้วยยอดเขา ๘๔,๐๐๐ ยอด วิจิตรด้วยแม่น้ำ ๕๐๐ สายที่ไหลไปโดยรอบ ในภูเขาหิมพานต์นั้น มีสระใหญ่ ๗ สระ คือ สระอโนดาต สระกัณณมุณฑะ สระรถการะ สระฉัททันต์ สระกุณาละ สระมันทากินี และสระสีหัปปปาตะ ตั้งอยู่ ซึ่งแต่ละสระยาว ๕๐ โยชน์ กว้าง ๕๐ โยชน์ ลึก ๕๐ โยชน์ และมีปริมณฑล ๑๕๐ โยชน์

තෙසු අනොතත්තො සුදස්සනකූටං චිත්තකූටං කාළකූටං ගන්ධමාදනකූටං කෙලාසකූටන්ති ඉමෙහි පඤ්චහි පබ්බතෙහි පරික්ඛිත්තො. තත්ථ සුදස්සනකූටං සොවණ්ණමයං ද්වියොජනසතුබ්බෙධං අන්තොවඞ්කං කාකමුඛසණ්ඨානං තමෙව සරං පටිච්ඡාදෙත්වා තිට්ඨති, චිත්තකූටං සබ්බරතනමයං, කාළකූටං අඤ්ජනමයං, ගන්ධමාදනකූටං සානුමයං අබ්භන්තරෙ මුග්ගවණ්ණං, මූලගන්ධො සාරගන්ධො ඵෙග්ගුගන්ධො තචගන්ධො පපටිකාගන්ධො රසගන්ධො පත්තගන්ධො පුප්ඵගන්ධො ඵලගන්ධො [Pg.219] ගන්ධගන්ධොති ඉමෙහි දසහි ගන්ධෙහි උස්සන්නං, නානප්පකාරඔසධසඤ්ඡන්නං කාළපක්ඛඋපොසථදිවසෙ ආදිත්තමිව අඞ්ගාරං ජලන්තං තිට්ඨති, කෙලාසකූටං රජතමයං. සබ්බානි සුදස්සනෙන සමානුබ්බෙධසණ්ඨානානි තමෙව සරං පටිච්ඡාදෙත්වා ඨිතානි. තානි සබ්බානි දෙවානුභාවෙන නාගානුභාවෙන ච වස්සන්ති, නදියො චෙතෙසු සන්දන්ති. තං සබ්බම්පි උදකං අනොතත්තමෙව පවිසති. චන්දිමසූරියා දක්ඛිණෙන වා උත්තරෙන වා ගච්ඡන්තා පබ්බතන්තරෙන තත්ථ ඔභාසං කරොන්ති, උජුං ගච්ඡන්තා න කරොන්ති. තෙනෙවස්ස අනොතත්තො තිසඞ්ඛා උදපාදි.

ในสระเหล่านั้น สระอโนดาตถูกแวดล้อมด้วยภูเขา ๕ ลูกเหล่านี้ คือ สุทัสสนกูฏ จิตตกูฏ กาฬกูฏ คันธมาทนกูฏ และเกลาสกูฏ ในบรรดาภูเขาเหล่านั้น สุทัสสนกูฏเป็นทอง สูง ๒๐๐ โยชน์ โค้งเข้าข้างใน มีสัณฐานเหมือนปากกา ปกคลุมสระนั้นตั้งอยู่ จิตตกูฏเป็นแก้วทุกชนิด กาฬกูฏเป็นพลวง คันธมาทนกูฏเป็นมโนศิลา ภายในมีสีเหมือนถั่วเขียว อบอวลด้วยกลิ่น ๑๐ อย่างเหล่านี้ คือ กลิ่นราก กลิ่นแก่น กลิ่นกระพี้ กลิ่นเปลือก กลิ่นสะเก็ด กลิ่นยาง กลิ่นใบ กลิ่นดอก กลิ่นผล และกลิ่นของหอม ปกคลุมด้วยโอสถนานาชนิด ในวันอุโบสถข้างแรม ย่อมลุกโพลงเหมือนถ่านเพลิงที่ลุกโชนตั้งอยู่ เกลาสกูฏเป็นเงิน ภูเขาทั้งหมดมีความสูงและสัณฐานเสมอกับภูเขาสุทัสสนะ ปกคลุมสระนั้นตั้งอยู่ ภูเขาทั้งหมดนั้นดำรงอยู่ได้ด้วยอานุภาพของเทวดาและด้วยอานุภาพของนาค และแม่น้ำทั้งหลายก็ไหลไปในภูเขาเหล่านั้น น้ำทั้งหมดนั้นย่อมไหลเข้าสู่สระอโนดาตเท่านั้น พระจันทร์และพระอาทิตย์เมื่อโคจรไปทางทิศใต้หรือทิศเหนือ ย่อมส่องแสงในระหว่างภูเขาเหล่านั้น เมื่อโคจรไปตรงๆ ย่อมไม่ส่องแสง ด้วยเหตุนั้นเอง ชื่อว่า 'อโนดาต' จึงเกิดขึ้นแก่สระนั้น

තත්ථ මනොහරසිලාතලානි නිම්මච්ඡකච්ඡපානි ඵලිකසදිසනිම්මලොදකානි න්හානතිත්ථානි සුපටියත්තානි හොන්ති, යෙසු බුද්ධා ඛීණාසවා ච පච්චෙකබුද්ධා ච ඉද්ධිමන්තා ච ඉසයො න්හායන්ති, දෙවයක්ඛාදයො උදකකීළං කීළන්ති.

ในสระนั้น มีพื้นศิลาที่น่ารื่นรมย์ มีน้ำใสสะอาดเหมือนแก้วผลึก ไม่มีปลาและเต่า ท่าสำหรับอาบน้ำก็ถูกจัดเตรียมไว้อย่างดี ในท่าอาบน้ำเหล่านั้น พระพุทธเจ้า พระขีณาสพ พระปัจเจกพุทธเจ้า และฤาษีผู้มีฤทธิ์ทั้งหลายย่อมสรงสนาน เทวดาและยักษ์เป็นต้นย่อมเล่นน้ำกัน

තස්ස චතූසු පස්සෙසු සීහමුඛං, හත්ථිමුඛං, අස්සමුඛං, උසභමුඛන්ති චත්තාරි මුඛානි හොන්ති, යෙහි චතස්සො නදියො සන්දන්ති. සීහමුඛෙන නික්ඛන්තනදීතීරෙ සීහා බහුතරා හොන්ති, හත්ථිමුඛාදීහි හත්ථිඅස්සඋසභා. පුරත්ථිමදිසතො නික්ඛන්තනදී අනොතත්තං තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා ඉතරා තිස්සො නදියො අනුපගම්ම පාචීනහිමවන්තෙනෙව අමනුස්සපථං ගන්ත්වා මහාසමුද්දං පවිසති. පච්ඡිමදිසතො ච උත්තරදිසතො ච නික්ඛන්තනදියොපි තථෙව පදක්ඛිණං කත්වා පච්ඡිමහිමවන්තෙනෙව උත්තරහිමවන්තෙනෙව ච අමනුස්සපථං ගන්ත්වා මහාසමුද්දං පවිසන්ති. දක්ඛිණමුඛතො නික්ඛන්තනදී පන තං තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා උත්තරෙන උජුකං පාසාණපිට්ඨෙනෙව සට්ඨි යොජනානි ගන්ත්වා පබ්බතං පහරිත්වා උට්ඨාය පරික්ඛෙපෙන තිගාවුතප්පමාණා උදකධාරා හුත්වා ආකාසෙන සට්ඨි යොජනානි ගන්ත්වා තියග්ගළෙ නාම පාසාණෙ පතිතා, පාසාණො උදකධාරාවෙගෙන භින්නො. තත්ථ පඤ්ඤාසයොජනප්පමාණා තියග්ගළා නාම මහාපොක්ඛරණී ජාතා, පොක්ඛරණියා කූලං භින්දිත්වා පාසාණං පවිසිත්වා සට්ඨි යොජනානි ගතා. තතො ඝනපථවිං භින්දිත්වා උම්මඞ්ගෙන සට්ඨි යොජනානි ගන්ත්වා ගිඤ්ඣං නාම තිරච්ඡානපබ්බතං පහරිත්වා හත්ථතලෙ පඤ්චඞ්ගුලිසදිසා පඤ්ච ධාරා හුත්වා පවත්තති. සා [Pg.220] තික්ඛත්තුං අනොතත්තං පදක්ඛිණං කත්වා ගතට්ඨානෙ ආවත්තගඞ්ගාති වුච්චති. උජුකං පාසාණපිට්ඨෙන සට්ඨි යොජනානි ගතට්ඨානෙ කණ්හගඞ්ගා, ආකාසෙන සට්ඨි යොජනානි ගතට්ඨානෙ ආකාසගඞ්ගා, තියග්ගළපාසාණෙ පඤ්ඤාසයොජනොකාසෙ ඨිතා තියග්ගළපොක්ඛරණී, කූලං භින්දිත්වා පාසාණං පවිසිත්වා සට්ඨි යොජනානි ගතට්ඨානෙ බහලගඞ්ගාති, උමඞ්ගෙන සට්ඨි යොජනානි ගතට්ඨානෙ උමඞ්ගගඞ්ගාති වුච්චති. විඤ්ඣං නාම තිරච්ඡානපබ්බතං පහරිත්වා පඤ්ච ධාරා හුත්වා පවත්තනට්ඨානෙ පන ගඞ්ගා, යමුනා, අචිරවතී, සරභූ, මහීති පඤ්ච සඞ්ඛං ගතා. එවමෙතා පඤ්ච මහානදියො හිමවන්තතො පවත්තන්තීති වෙදිතබ්බා.

ที่ข้างทั้งสี่ของสระอโนดาตนั้น มีปาก ๔ แห่ง คือ ปากสิงห์ ปากช้าง ปากม้า และปากโคอุสภ ซึ่งเป็นที่ที่แม่น้ำ ๔ สายไหลออกไป ที่ฝั่งแม่น้ำซึ่งไหลออกจากปากสิงห์มีสิงโตเป็นจำนวนมาก ที่ฝั่งแม่น้ำซึ่งไหลออกจากปากช้างเป็นต้นก็มีช้าง ม้า และโคอุสภเป็นจำนวนมาก แม่น้ำที่ไหลออกจากทิศตะวันออก ทำประทักษิณสระอโนดาต ๓ ครั้งแล้ว ไม่เข้าไปใกล้แม่น้ำอีก ๓ สาย ไหลไปสู่ทางที่ไม่ใช่มนุษย์โดยป่าหิมพานต์ด้านทิศตะวันออกเท่านั้น แล้วไหลลงสู่มหาสมุทร แม้แม่น้ำที่ไหลออกจากทิศตะวันตกและทิศเหนือ ก็ทำประทักษิณเช่นนั้นเหมือนกัน แล้วไหลไปสู่ทางที่ไม่ใช่มนุษย์โดยป่าหิมพานต์ด้านทิศตะวันตกและทิศเหนือตามลำดับ แล้วไหลลงสู่มหาสมุทร ส่วนแม่น้ำที่ไหลออกจากปากด้านทิศใต้ ทำประทักษิณสระนั้น ๓ ครั้งแล้ว ไหลตรงไปทางทิศเหนือตามพื้นศิลาเท่านั้นเป็นระยะทาง ๖๐ โยชน์ กระทบภูเขาแล้วพุ่งขึ้น เป็นสายน้ำมีปริมณฑลประมาณ ๓ คาวุต ลอยไปในอากาศ ๖๐ โยชน์ ตกลงบนศิลาชื่อติยัคคฬะ ศิลานั้นแตกด้วยแรงของสายน้ำ ณ ที่นั้น เกิดสระโบกขรณีใหญ่ชื่อติยัคคฬา มีขนาด ๕๐ โยชน์ (สายน้ำนั้น) ทำลายฝั่งสระโบกขรณีแล้วไหลเข้าไปในศิลาเป็นระยะทาง ๖๐ โยชน์ จากนั้น ทำลายแผ่นดินหนาทึบ ไหลไปโดยอุโมงค์ ๖๐ โยชน์ กระทบภูเขาที่ทอดขวางชื่อคิชฌะ แล้วเป็น ๕ สาย เหมือนนิ้วมือ ๕ นิ้วบนฝ่ามือ แล้วไหลไป แม่น้ำนั้น ในที่ที่ทำประทักษิณสระอโนดาต ๓ ครั้งแล้วไหลไป เรียกว่า อาวฏฺฏคงคา ในที่ที่ไหลตรงไปตามพื้นศิลา ๖๐ โยชน์ เรียกว่า กัณหคงคา ในที่ที่ลอยไปในอากาศ ๖๐ โยชน์ เรียกว่า อากาสคงคา (สายน้ำ) ที่ตั้งอยู่ในพื้นที่ ๕๐ โยชน์บนศิลาติยัคคฬะ เรียกว่า ติยัคคฬโบกขรณี ในที่ที่ทำลายฝั่งแล้วไหลเข้าไปในศิลา ๖๐ โยชน์ เรียกว่า พหลคงคา ในที่ที่ไหลไปโดยอุโมงค์ ๖๐ โยชน์ เรียกว่า อุมังคคงคา ส่วนในที่ที่กระทบภูเขาที่ทอดขวางชื่อวิญฌะ แล้วเป็น ๕ สายไหลไป ถึงการนับเป็น ๕ คือ คงคา ยมุนา อจิรวดี สรภู มหี พึงทราบว่า แม่น้ำใหญ่ ๕ สายเหล่านี้ ย่อมไหลไปจากป่าหิมพานต์ ด้วยประการฉะนี้

සවන්තියොති යා කාචි සවමානා ගච්ඡන්තී මහානදියො වා කුන්නදියො වා. අප්පෙන්තීති අල්ලීයන්ති ඔසරන්ති. ධාරාති වුට්ඨිධාරා. පූරත්තන්ති පුණ්ණභාවො. මහාසමුද්දස්ස හි අයං ධම්මතා – ‘‘ඉමස්මිං කාලෙ දෙවො මන්දො ජාතො, ජාලක්ඛිපාදීනි ආදාය මච්ඡකච්ඡපෙ ගණ්හිස්සාමා’’ති වා ‘‘ඉමස්මිං කාලෙ මහන්තා වුට්ඨි, ලභිස්සාම නු ඛො පිට්ඨිපසාරණට්ඨාන’’න්ති වා වත්තුං න සක්කා. පඨමකප්පිකකාලතො පට්ඨාය හි යං සිනෙරුමෙඛලං ආහච්ච උදකං ඨිතං, තතො එකඞ්ගුලමත්තම්පි උදකං නෙව හෙට්ඨා ඔසීදති, න උද්ධං උත්තරති. එකරසොති අසම්භින්නරසො.

บทว่า สวนฺติโย ได้แก่ แม่น้ำใหญ่หรือแม่น้ำน้อยสายใดสายหนึ่งที่กำลังไหลไป บทว่า อปฺเปนฺติ ได้แก่ ย่อมไหลไปรวมกัน ย่อมไหลลงไป บทว่า ธารา ได้แก่ สายฝน บทว่า ปูรตฺตํ ได้แก่ ความเต็ม ก็ธรรมดาของมหาสมุทรนี้เป็นอย่างนี้ คือ ไม่สามารถจะกล่าวได้ว่า "ในกาลนี้ ฝนตกน้อย เราจักถือเอาเครื่องมือมีข่ายและแหเป็นต้นไปจับปลาและเต่า" ดังนี้บ้าง หรือ "ในกาลนี้ ฝนตกหนัก เราจักได้ที่ตากหลังบ้างหนอ" ดังนี้บ้าง ก็จำเดิมแต่กาลปฐมกัป น้ำที่กระทบขอบเขาสิเนรุตั้งอยู่ ณ ที่ใด น้ำแม้น้อยประมาณองคุลีหนึ่งจากที่นั้น ย่อมไม่ลดลงไปข้างล่างเลย และไม่ขึ้นไปข้างบน บทว่า เอกรโส ได้แก่ มีรสไม่เจือปน

මුත්තාති ඛුද්දකමහන්තවට්ටදීඝාදිභෙදා අනෙකවිධා. මණීති රත්තනීලාදිභෙදො අනෙකවිධො. වෙළුරියොති වංසවණ්ණසිරීසපුප්ඵවණ්ණාදිභෙදො අනෙකවිධො. සඞ්ඛොති දක්ඛිණාවට්ටතම්බකුච්ඡිකධමනසඞ්ඛාදිභෙදො අනෙකවිධො. සිලාති සෙතකාළමුග්ගවණ්ණාදිභෙදො අනෙකවිධා. පවාළන්ති ඛුද්දකමහන්තරත්තඝනරත්තාදිභෙදං අනෙකවිධං. මසාරගල්ලන්ති කබරමණි. නාගාති ඌමිපිට්ඨවාසිනොපි විමානට්ඨකා නාගාපි.

บทว่า มุตฺตา ได้แก่ ไข่มุกมีหลายชนิด มีความแตกต่างกันคือ ขนาดเล็ก ขนาดใหญ่ กลม ยาว เป็นต้น บทว่า มณิ ได้แก่ แก้วมณีมีหลายชนิด มีความแตกต่างกันคือ สีแดง สีน้ำเงิน เป็นต้น บทว่า เวฬุริโย ได้แก่ แก้วไพฑูรย์มีหลายชนิด มีความแตกต่างกันคือ สีเหมือนหน่อไม้ สีเหมือนดอกซึก เป็นต้น บทว่า สงฺโข ได้แก่ สังข์มีหลายชนิด มีความแตกต่างกันคือ สังข์ทักษิณาวรรต สังข์ท้องแดง สังข์สำหรับเป่า เป็นต้น บทว่า สิลา ได้แก่ ศิลา (แก้วผลึก) มีหลายชนิด มีความแตกต่างกันคือ สีขาว สีดำ สีเหมือนถั่วเขียว เป็นต้น บทว่า ปวาฬํ ได้แก่ ประการังมีหลายชนิด มีความแตกต่างกันคือ ขนาดเล็ก ขนาดใหญ่ สีแดง สีแดงเข้ม เป็นต้น บทว่า มสารคลฺลํ ได้แก่ แก้วลาย (แก้วประพาศ) บทว่า นาคา ได้แก่ แม้พวกนาคที่อาศัยอยู่บนหลังคลื่น และพวกนาคที่อยู่ในวิมาน

අට්ඨ පහාරාදාති සත්ථා අට්ඨපි ධම්මෙ වත්තුං සක්කොති, සොළසපි බාත්තිංසපි චතුසට්ඨිපි සහස්සම්පි, පහාරාදෙන පන අට්ඨ කථිතා, අහම්පි තෙහෙව සරික්ඛකෙ කත්වා කථෙස්සාමීති චින්තෙත්වා එවමාහ. අනුපුබ්බසික්ඛාතිආදීසු අනුපුබ්බසික්ඛාය තිස්සො සික්ඛා ගහිතා, අනුපුබ්බකිරියාය තෙරස ධුතඞ්ගානි, අනුපුබ්බපටිපදාය සත්ත අනුපස්සනා අට්ඨාරස මහාවිපස්සනා අට්ඨතිංස ආරම්මණවිභත්තියො සත්තතිංස බොධපක්ඛියධම්මා[Pg.221]. න ආයතකෙනෙව අඤ්ඤාපටිවෙධොති මණ්ඩූකස්ස උප්පතිත්වා ගමනං විය ආදිතොව සීලපූරණාදිං අකත්වා අරහත්තප්පටිවෙධො නාම නත්ථි, පටිපාටියා පන සීලසමාධිපඤ්ඤායො පූරෙත්වාව සක්කා අරහත්තං පත්තුන්ති අත්ථො.

ในคำว่า อฏฺฐ ปหาราท เป็นต้น พระศาสดาสามารถตรัสธรรมะ (สิ่งน่าอัศจรรย์) ๘ อย่างก็ได้ ๑๖ อย่างก็ได้ ๓๒ อย่างก็ได้ ๖๔ อย่างก็ได้ หรือแม้กระทั่งพันอย่างก็ได้ แต่ว่าปหาราทะกล่าวไว้ ๘ อย่าง (พระองค์จึง) ทรงดำริว่า "แม้เราก็จะทำธรรมะที่เปรียบได้กับธรรมะ ๘ อย่างนั้นแล้วจักแสดง" ดังนี้แล้วจึงตรัสอย่างนี้ ในคำว่า อนุปุพฺพสิกฺขา เป็นต้น ด้วยอนุปุพพสิกขา ทรงถือเอาสิกขา ๓ ด้วยอนุปุพพกิริยา ทรงถือเอาธุดงค์ ๑๓ ด้วยอนุปุพพปฏิปทา ทรงถือเอาอนุปัสสนา ๗ มหาวิปัสสนา ๑๘ อารัมมณวิภัตติ ๓๘ และโพธิปักขิยธรรม ๓๗ บทว่า น อายตเกเนว อญฺญาปฏิเวโธ ความว่า การแทงตลอดอรหัตผลโดยไม่ทำการบำเพ็ญศีลเป็นต้นให้บริบูรณ์ตั้งแต่แรก เหมือนการไปโดยการกระโดดของกบนั้น ย่อมไม่มี แต่โดยลำดับแล้ว บำเพ็ญศีล สมาธิ ปัญญาให้บริบูรณ์เท่านั้น จึงจะสามารถบรรลุอรหัตผลได้ นี้เป็นความหมาย

ආරකාවාති දූරෙයෙව. න තෙන නිබ්බානධාතුයා ඌනත්තං වා පූරත්තං වාති අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙපි කප්පෙ බුද්ධෙසු අනුප්පන්නෙසු එකසත්තොපි පරිනිබ්බාතුං න සක්කොති, තදාපි ‘‘තුච්ඡා නිබ්බානධාතූ’’ති න සක්කා වත්තුං. බුද්ධකාලෙ ච පන එකෙකස්මිං සමාගමෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යාපි සත්තා අමතං ආරාධෙන්ති, තදාපි න සක්කා වත්තුං – ‘‘පූරා නිබ්බානධාතූ’’ති.

บทว่า อารกาวา ได้แก่ อยู่ไกลทีเดียว บทว่า น เตน นิพฺพานธาตุยา อูนตฺตํ วา ปูรตฺตํ วา ความว่า แม้ในกัปอันนับไม่ถ้วน เมื่อพระพุทธเจ้าทั้งหลายยังไม่เสด็จอุบัติขึ้น แม้สัตว์คนหนึ่งก็ไม่สามารถปรินิพพานได้ ถึงกระนั้น ก็ไม่สามารถกล่าวได้ว่า "นิพพานธาตุว่างเปล่า" ส่วนในพุทธกาล ในการประชุมแต่ละครั้ง สัตว์ทั้งหลายแม้ที่นับไม่ถ้วน ย่อมยังอมตนิพพานให้สำเร็จ ถึงกระนั้น ก็ไม่สามารถกล่าวได้ว่า "นิพพานธาตุเต็ม"

10. උපොසථසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาอุโปสถสูตร

20. දසමෙ නිසින්නො හොතීති උපොසථකරණත්ථාය උපාසිකාය රතනපාසාදෙ නිසින්නො. නිසජ්ජ පන භික්ඛූනං චිත්තානි ඔලොකෙන්තො එකං දුස්සීලපුග්ගලං දිස්වා ‘‘සචාහං ඉමස්මිං පුග්ගලෙ නිසින්නෙයෙව පාතිමොක්ඛං උද්දිසිස්සාමි, සත්තධා තස්ස මුද්ධා ඵලිස්සතී’’ති තස්ස අනුකම්පාය තුණ්හීයෙව අහොසි. අභික්කන්තාති අතික්කන්තා පරික්ඛීණා. උද්ධස්තෙ අරුණෙති උග්ගතෙ අරුණසීසෙ. නන්දිමුඛියාති තුට්ඨමුඛියා. අපරිසුද්ධා, ආනන්ද, පරිසාති ‘‘අසුකපුග්ගලො අපරිසුද්ධො’’ති අවත්වා ‘‘අපරිසුද්ධා, ආනන්ද, පරිසා’’ති ආහ. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

๒๐. ในสูตรที่ 10 บทว่า `นิสินฺโน โหติ` (ประทับนั่งแล้ว) หมายความว่า ประทับนั่งในปราสาทแก้วของอุบาสิกาเพื่อทรงกระทำอุโบสถ ครั้นประทับนั่งแล้ว ทรงตรวจดูจิตของภิกษุทั้งหลาย ทอดพระเนตรเห็นบุคคลผู้ทุศีลคนหนึ่ง จึงทรงดำริว่า "ถ้าเราพึงแสดงปาฏิโมกข์ทั้งที่บุคคลนี้ยังนั่งอยู่นี่แหละ ศีรษะของเขาจะแตกเป็น 7 เสี่ยง" ด้วยความอนุเคราะห์ต่อบุคคลนั้น จึงได้ทรงนิ่งเสีย บทว่า `อภิกฺกนฺตา` หมายถึง ล่วงไปแล้ว สิ้นไปแล้ว บทว่า `อุทฺธสฺเต อรุเณ` หมายถึง เมื่ออรุณขึ้น บทว่า `นนฺทิมุขิยา` หมายถึง มีใบหน้าผ่องใส บทว่า `อปริสุทฺธา อานนฺท ปริสา` (ดูก่อนอานนท์ บริษัทไม่บริสุทธิ์) คือ ไม่ตรัสว่า "บุคคลชื่อโน้นไม่บริสุทธิ์" แต่ตรัสว่า "ดูก่อนอานนท์ บริษัทไม่บริสุทธิ์" ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง

මහාවග්ගො දුතියො.

มหาวรรคที่ 2

3. ගහපතිවග්ගො

๓. คหปติวรรค

1. පඨමඋග්ගසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาปฐมอุคคสูตร

21. තතියස්ස පඨමෙ පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදීති තස්ස කිර ඝරෙ පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං පඤ්ච ආසනසතානි නිච්චං පඤ්ඤත්තානෙව හොන්ති, තෙසු අඤ්ඤතරස්මිං ආසනෙ නිසීදි. තං සුණාහීති තෙ සුණාහි, තං වා අට්ඨවිධං අච්ඡරියධම්මං සුණාහි. චිත්තං පසීදීති ‘‘බුද්ධො නු ඛො න බුද්ධො නු ඛො’’ති විතක්කමත්තම්පි න උප්පජ්ජි, අයමෙව බුද්ධොති චිත්තුප්පාදො පසන්නො අනාවිලො අහොසි. සකානි වා ඤාතිකුලානීති අත්තනො යාපනමත්තං ධනං [Pg.222] ගහෙත්වා ඤාතිඝරානි ගච්ඡතු. කස්ස වො දම්මීති කතරපුරිසස්ස තුම්හෙ දදාමි, ආරොචෙථ මෙ අත්තනො අධිප්පායං. අප්පටිවිභත්තාති ‘‘එත්තකං දස්සාමි එත්තකං න දස්සාමි, ඉදං දස්සාමි ඉදං න දස්සාමී’’ති චිත්තං උප්පාදෙන්තෙන හි පටිවිභත්තා නාම හොති, මය්හං පන න එවං. අථ ඛො සඞ්ඝිකා විය ගණසන්තකා විය ච සීලවන්තෙහි සද්ධිං සාධාරණායෙව. සක්කච්චංයෙව පයිරුපාසාමීති සහත්ථා උපට්ඨහාමි, චිත්තීකාරෙන උපසඞ්කමාමි.

๒๑. ในสูตรที่ 1 แห่งวรรคที่ 3 บทว่า `ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ` (นั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้) ความว่า ได้ยินว่า ในเรือนของท่านอุคคคหบดีนั้น อาสนะ 500 ที่สำหรับภิกษุ 500 รูป ย่อมถูกปูลาดไว้เป็นนิตย์ ท่านจึงนั่งบนอาสนะใดอาสนะหนึ่งในบรรดาอาสนะเหล่านั้น บทว่า `ตํ สุณาหิ` (จงฟังธรรมนั้น) หมายถึง จงฟังธรรมเหล่านั้น หรือจงฟังธรรมอันน่าอัศจรรย์ 8 ประการนั้น บทว่า `จิตฺตํ ปสีทิ` (จิตเลื่อมใสแล้ว) หมายถึง แม้เพียงความวิตกก็มิได้เกิดขึ้นว่า "เป็นพระพุทธเจ้าหนอ หรือมิใช่พระพุทธเจ้าหนอ" แต่ความเกิดขึ้นแห่งจิตว่า "ท่านผู้นี้แหละคือพระพุทธเจ้า" ได้เป็นไปอย่างผ่องใส ไม่ขุ่นมัว บทว่า `สทานิ วา ญาติกุลานิ` (หรือตระกูลญาติของตน) หมายถึง จงถือเอาทรัพย์เพียงเพื่อยังชีพแล้วไปสู่เรือนของญาติเถิด บทว่า `กสฺส โว ทมฺมิ` (เราจะให้พวกท่านแก่ใคร) หมายถึง เราจะให้พวกท่านแก่บุรุษคนไหน ขอจงบอกความประสงค์ของตนแก่เราเถิด บทว่า `อปฺปฏิวิภตฺตา` (มิได้แบ่งแยก) หมายถึง บุคคลผู้ยังจิตให้เกิดขึ้นว่า "เราจะให้เท่านี้ จะไม่ให้เท่านี้ เราจะให้สิ่งนี้ จะไม่ให้สิ่งนี้" ชื่อว่าได้แบ่งแยกแล้ว แต่สำหรับเราหาเป็นเช่นนั้นไม่ ที่แท้แล้ว โภคทรัพย์ของเราเป็นของสาธารณะแก่ท่านผู้มีศีล เหมือนเป็นของสงฆ์ หรือเหมือนเป็นของหมู่คณะ บทว่า `สกฺกจฺจํเยว ปยิรุปาสามิ` (เราย่อมอุปัฏฐากโดยเคารพทีเดียว) หมายถึง เราอุปัฏฐากด้วยมือของตน เข้าไปหาด้วยความเคารพ

අනච්ඡරියං ඛො පන මං, භන්තෙති, භන්තෙ, යං මං දෙවතා උපසඞ්කමිත්වා එවං ආරොචෙන්ති, ඉදං න අච්ඡරියං. යං පනාහං තතොනිදානං චිත්තස්ස උණ්ණතිං නාභිජානාමි, තං එව අච්ඡරියන්ති වදති. සාධු සාධු, භික්ඛූති එත්ථ කිඤ්චාපි භික්ඛුං ආමන්තෙති, උපාසකස්සෙව පන වෙය්‍යාකරණසම්පහංසනෙ එස සාධුකාරොති වෙදිතබ්බො.

บทว่า `อนจฺฉริยํ โข ปน มํ ภนฺเต` (ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้อนี้ไม่น่าอัศจรรย์สำหรับข้าพเจ้าเลย) หมายความว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การที่เทวดาเข้ามาหาแล้วบอกแก่ข้าพเจ้าอย่างนี้ ข้อนี้ไม่น่าอัศจรรย์ แต่การที่ข้าพเจ้าไม่รู้สึกถึงความฟูขึ้นแห่งจิต อันมีเรื่องนั้นเป็นเหตุ ข้อนั้นต่างหากที่น่าอัศจรรย์ ดังนี้ ในบทว่า `สาธุ สาธุ ภิกฺขุ` (ดีละ ดีละ ภิกษุ) นี้ แม้พระผู้มีพระภาคจะตรัสเรียกภิกษุ แต่พึงทราบว่า การประทานสาธุการนี้เป็นการยังอุบาสกให้ร่าเริงในการพยากรณ์นั้นเอง

2. දුතියඋග්ගසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาทุติยอุคคสูตร

22. දුතියෙ නාගවනෙති තස්ස කිර සෙට්ඨිනො නාගවනං නාම උය්‍යානං, සො තත්ථ පුරෙභත්තං ගන්ධමාලාදීනි ගාහාපෙත්වා උය්‍යානකීළිකං කීළිතුකාමො ගන්ත්වා පරිචාරියමානො භගවන්තං අද්දස. සහ දස්සනෙනෙවස්ස පුරිමනයෙනෙව චිත්තං පසීදි, සුරාපානෙන ච උප්පන්නමන්දො තඞ්ඛණංයෙව පහීයි. තං සන්ධායෙවමාහ. ඔණොජෙසින්ති උදකං හත්ථෙ පාතෙත්වා අදාසිං. අසුකොති අමුකො. සමචිත්තොව දෙමීති ‘‘ඉමස්ස ථොකං, ඉමස්ස බහුක’’න්ති එවං චිත්තනානත්තං න කරොමි, දෙය්‍යධම්මං පන එකසදිසං කරොමීති දස්සෙති. ආරොචෙන්තීති ආකාසෙ ඨත්වා ආරොචෙන්ති. නත්ථි තං සංයොජනන්ති ඉමිනා උපාසකො අත්තනො අනාගාමිඵලං බ්‍යාකරොති.

๒๒. ในสูตรที่ 2 บทว่า `นาควเน` (ในนาควัน) ความว่า ได้ยินว่า เศรษฐีนั้นมีอุทยานชื่อนาควัน เขาให้คนนำเครื่องหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้นไปในเวลาเช้า มีความประสงค์จะเล่นกีฬาในอุทยาน จึงไปที่นั่น ขณะกำลังเพลิดเพลินอยู่ ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้า พอได้เห็นเท่านั้น จิตของเขาก็เลื่อมใสโดยนัยก่อน และความเมาที่เกิดจากการดื่มสุราก็หายไปในขณะนั้นเอง ท่านหมายถึงเรื่องนั้นจึงกล่าวอย่างนี้ บทว่า `โอโณเชสึ` หมายถึง ได้หลั่งน้ำลงในพระหัตถ์ถวายแล้ว บทว่า `อสุโก` หมายถึง คนโน้น บทว่า `สมจิตฺโตว เทมิ` (เรามีจิตสม่ำเสมอให้) ท่านแสดงความหมายว่า เราไม่ทำความแตกต่างแห่งจิตว่า "แก่คนนี้น้อย แก่คนนี้มาก" แต่เราทำเทยยธรรมให้เสมอกัน บทว่า `อาโรเจนฺติ` (ย่อมบอก) หมายถึง ยืนอยู่ในอากาศแล้วบอก บทว่า `นตฺถิ ตํ สํโยชนํ` (สังโยชน์นั้นไม่มี) ด้วยบทนี้ อุบาสกย่อมพยากรณ์อนาคามิผลของตน

3. පඨමහත්ථකසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาปฐมหัตถกสูตร

23. තතියෙ හත්ථකො ආළවකොති භගවතා ආළවකයක්ඛස්ස හත්ථතො හත්ථෙහි සම්පටිච්ඡිතත්තා හත්ථකොති ලද්ධනාමො රාජකුමාරො. සීලවාති පඤ්චසීලදසසීලෙන සීලවා. චාගවාති චාගසම්පන්නො. කච්චිත්ථ, භන්තෙති, භන්තෙ, කච්චි එත්ථ භගවතො බ්‍යාකරණට්ඨානෙ. අප්පිච්ඡොති අධිගමප්පිච්ඡතාය අප්පිච්ඡො.

๒๓. ในสูตรที่ 3 บทว่า `หตฺถโก อาฬวโก` (หัตถกะชาวเมืองอาฬวี) คือ ราชกุมารผู้ได้นามว่า "หัตถกะ" เพราะพระผู้มีพระภาคทรงรับไว้ด้วยพระหัตถ์จากมือของอาฬวกยักษ์ บทว่า `สีลวา` (ผู้มีศีล) คือ มีศีลด้วยศีล 5 และศีล 10 บทว่า `จาควา` (ผู้มีการบริจาค) คือ ถึงพร้อมด้วยการบริจาค บทว่า `กจฺจิตฺถ ภนฺเต` (ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ... บ้างหรือไม่) หมายถึง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในที่แห่งการพยากรณ์ของพระผู้มีพระภาคนี้ ... บ้างหรือไม่ บทว่า `อปฺปิจฺโฉ` (เป็นผู้มักน้อย) คือ เป็นผู้มักน้อยเพราะความไม่ปรารถนาในคุณที่บรรลุแล้ว

4. දුතියහත්ථකසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาทุติยหัตถกสูตร

24. චතුත්ථෙ [Pg.223] පඤ්චමත්තෙහි උපාසකසතෙහීති සොතාපන්නසකදාගාමීනංයෙව අරියසාවකඋපාසකානං පඤ්චහි සතෙහි පරිවුතො භුත්තපාතරාසො ගන්ධමාලවිලෙපෙනචුණ්ණානි ගහෙත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි. සඞ්ගහවත්ථූනීති සඞ්ගණ්හනකාරණානි. තෙහාහන්ති තෙහි අහං. තං දානෙන සඞ්ගණ්හාමීති නඞ්ගලබලිබද්දභත්තබීජාදීනි චෙව ගන්ධමාලමූලාදීනි ච දත්වා සඞ්ගණ්හාමි. පෙය්‍යවජ්ජෙනාති අම්ම, තාත, භාතර, භගිනීතිආදිකෙන කණ්ණසුඛෙන මුදුකෙන පියවචනෙන සඞ්ගණ්හාමි. අත්ථචරියායාති ‘‘ඉමස්ස දානෙන වා පියවචනෙන වා කිච්චං නත්ථි, අත්ථචරියාය සඞ්ගණ්හිතබ්බයුත්තකො අය’’න්ති ඤත්වා උප්පන්නකිච්චනිත්ථරණසඞ්ඛාතාය අත්ථචරියාය සඞ්ගණ්හාමි. සමානත්තතායාති ‘‘ඉමස්ස දානාදීහි කිච්චං නත්ථි, සමානත්තතාය සඞ්ගණ්හිතබ්බො අය’’න්ති එකතො ඛාදනපිවනනිසජ්ජාදීහි අත්තනා සමානං කත්වා සඞ්ගණ්හාමි. දලිද්දස්ස ඛො නො තථා සොතබ්බං මඤ්ඤන්තීති දලිද්දස්ස කිඤ්චි දාතුං වා කාතුං වා අසක්කොන්තස්ස, යථා දලිද්දස්ස නො තථා සොතබ්බං මඤ්ඤන්ති, මම පන සොතබ්බං මඤ්ඤන්ති, දින්නොවාදෙ තිට්ඨන්ති, න මෙ අනුසාසනිං අතික්කමිතබ්බං මඤ්ඤන්ති. යොනි ඛො ත්‍යායන්ති උපායො ඛො තෙ අයං. ඉමෙසු පන ද්වීසුපි සුත්තෙසු සත්ථාරා සීලචාගපඤ්ඤා මිස්සකා කථිතාති වෙදිතබ්බා.

๒๔. ในสูตรที่ 4 บทว่า `ปญฺจมตฺเตหิ อุปาสกสเตหิ` (กับอุบาสกประมาณ 500 คน) หมายถึง แวดล้อมด้วยอริยสาวกอุบาสกผู้เป็นพระโสดาบันและพระสกทาคามี 500 คน ฉันภัตตาหารเช้าแล้ว ถือเครื่องหอม ระเบียบดอกไม้ และเครื่องลูบไล้ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ บทว่า `สงฺคหวตฺถูนิ` (สังคหวัตถุ) คือ เหตุแห่งการสงเคราะห์ บทว่า `เตหาหํ` คือ เรา...ด้วยสังคหวัตถุเหล่านั้น บทว่า `ตํ ทาเนน สงฺคณฺหามิ` (เราสงเคราะห์ชนนั้นด้วยทาน) หมายถึง เราให้สิ่งของมีไถ โคผู้ ข้าว และพืชพันธุ์เป็นต้น และเครื่องหอม ระเบียบดอกไม้ และของมีค่าเป็นต้น แล้วสงเคราะห์ บทว่า `เปยฺยวชฺเชน` (ด้วยวาจาอันเป็นที่รัก) หมายถึง เราสงเคราะห์ด้วยวาจาอันเป็นที่รัก อ่อนหวาน น่าฟัง เช่น แม่ พ่อ พี่ชาย น้องสาว เป็นต้น บทว่า `อตฺถจริยาย` (ด้วยการประพฤติประโยชน์) หมายถึง เมื่อรู้ว่า "ผู้นี้ไม่มีกิจด้วยทานหรือวาจาอันเป็นที่รัก เขาเป็นผู้สมควรจะสงเคราะห์ด้วยอัตถจริยา" จึงสงเคราะห์ด้วยอัตถจริยาอันได้แก่การช่วยทำกิจที่เกิดขึ้นให้สำเร็จ บทว่า `สมานตฺตตาย` (ด้วยการวางตนเสมอ) หมายถึง เมื่อรู้ว่า "ผู้นี้ไม่มีกิจด้วยทานเป็นต้น เขาเป็นผู้ควรสงเคราะห์ด้วยการวางตนเสมอ" จึงทำให้เสมอกับตนด้วยการกิน ดื่ม นั่ง เป็นต้น ร่วมกัน แล้วสงเคราะห์ บทว่า `ทลิทฺทสฺส โข โน ตถา โสตพฺพํ มญฺญนฺติ` (คนทั้งหลายย่อมไม่สำคัญถ้อยคำของคนจนว่าควรฟังเช่นนั้น) หมายถึง คนทั้งหลายย่อมไม่สำคัญถ้อยคำของคนจนผู้ไม่สามารถจะให้หรือทำอะไรได้ว่าควรฟัง เหมือนอย่างที่ไม่สำคัญถ้อยคำของคนจน แต่สำหรับเรา เขาย่อมสำคัญว่าควรฟัง ย่อมตั้งอยู่ในโอวาทที่ให้แล้ว ย่อมไม่สำคัญว่าควรล่วงเกินคำสอนของเรา บทว่า `โยนิ โข ตฺยายํ` คือ นี้เป็นอุบายอันแยบคายของท่าน แต่ในสูตรทั้งสองนี้ พึงทราบว่า พระศาสดาทรงแสดงศีล จาคะ และปัญญา ทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ

5-6. මහානාමසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถามหานามสูตร เป็นต้น สูตรที่ 5-6

25-26. පඤ්චමෙ අත්ථූපපරික්ඛිතා හොතීති අත්ථානත්ථං කාරණාකාරණං උපපරික්ඛිතා හොති. ඡට්ඨෙ සද්ධාසීලචාගා මිස්සකා කථිතා.

ในสูตรที่ 5 บทว่า `อตฺถูปปริกฺขิตา โหติ` (ย่อมเป็นผู้พิจารณาเห็นประโยชน์) หมายถึง เป็นผู้พิจารณาเห็นสิ่งที่เป็นประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ สิ่งที่เป็นเหตุและมิใช่เหตุ ในสูตรที่ 6 ทรงแสดงศรัทธา ศีล และจาคะ ทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ

7. පඨමබලසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาปฐมพลสูตร

27. සත්තමෙ උජ්ඣත්තිබලාති උජ්ඣානබලා. බාලානඤ්හි ‘‘යං අසුකො ඉදඤ්චිදඤ්ච ආහ, මං සො ආහ, න අඤ්ඤ’’න්ති එවං උජ්ඣානමෙව බලං. නිජ්ඣත්තිබලාති ‘‘න ඉදං එවං, එවං නාමෙත’’න්ති අත්ථානත්ථනිජ්ඣාපනංයෙව බලං. පටිසඞ්ඛානබලාති පච්චවෙක්ඛණබලා. ඛන්තිබලාති අධිවාසනබලා.

๒๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อุชฺฌตฺติพลา คือ ผู้มีกำลังคือการเพ่งโทษ เพราะว่าของคนพาลทั้งหลาย การเพ่งโทษอย่างนี้นั่นแหละเป็นกำลังว่า 'คนโน้นได้พูดเรื่องนั้นๆ เขาพูดกะเรา ไม่ได้พูดกะคนอื่น' บทว่า นิชฺฌตฺติพลา คือ การพินิจเนื้อความและมิใช่เนื้อความว่า 'เรื่องนี้ไม่เป็นอย่างนี้ เรื่องนี้ชื่อว่าเป็นอย่างนี้' นั่นแหละเป็นกำลัง บทว่า ปฏิสงฺขานพลา คือ ผู้มีกำลังคือการพิจารณา บทว่า ขนฺติพลา คือ ผู้มีกำลังคือความอดทน

8. දුතියබලසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาพลสูตรที่ ๒

28. අට්ඨමෙ [Pg.224] බලානීති ඤාණබලානි. ආසවානං ඛයං පටිජානාතීති අරහත්තං පටිජානාති. අනිච්චතොති හුත්වා අභාවාකාරෙන. යථාභූතන්ති යථාසභාවතො. සම්මප්පඤ්ඤායාති සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය. අඞ්ගාරකාසූපමාති සන්තාපනට්ඨෙන අඞ්ගාරකාසුයා උපමිතා ඉමෙ කාමාති. විවෙකනින්නන්ති ඵලසමාපත්තිවසෙන නිබ්බානනින්නං. විවෙකට්ඨන්ති කිලෙසෙහි වජ්ජිතං දූරීභූතං වා. නෙක්ඛම්මාභිරතන්ති පබ්බජ්ජාභිරතං. බ්‍යන්තිභූතන්ති විගතන්තභූතං එකදෙසෙනාපි අනල්ලීනං විසංයුත්තං විසංසට්ඨං. ආසවට්ඨානියෙහීති සම්පයොගවසෙන ආසවානං කාරණභූතෙහි, කිලෙසධම්මෙහීති අත්ථො. අථ වා බ්‍යන්තිභූතන්ති විගතවායන්ති අත්ථො. කුතො? සබ්බසො ආසවට්ඨානියෙහි ධම්මෙහි, සබ්බෙහි තෙභූමකධම්මෙහීති අත්ථො. ඉමස්මිං සුත්තෙ අරියමග්ගො ලොකියලොකුත්තරො කථිතො.

๒๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า พลานิ คือ ญาณพลทั้งหลาย บทว่า อาสวานํ ขยํ ปฏิชานาติ คือ ย่อมปฏิญาณอรหัตตผล บทว่า อนิจฺจโต คือ โดยอาการที่เป็นของมีแล้วกลับไม่มี บทว่า ยถาภูตํ คือ ตามสภาวะ บทว่า สมฺมปฺปญฺญาย คือ ด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา บทว่า องฺคารกาสูปมา คือ ชื่อว่ากามทั้งหลายเหล่านี้ ท่านอุปมาด้วยหลุมถ่านเพลิง เพราะมีความหมายว่าทำให้เร่าร้อน บทว่า วิเวกนินฺนํ คือ น้อมไปในพระนิพพานด้วยอำนาจแห่งผลสมาบัติ บทว่า วิเวกฏฺฐํ คือ อันเว้นแล้วจากกิเลสทั้งหลาย หรือว่าห่างไกลจากกิเลส บทว่า เนกฺขมฺมาภิรตํ คือ ผู้ยินดีแล้วในบรรพชา บทว่า พฺยนฺติภูตํ คือ เป็นผู้มีที่สุดไปปราศแล้ว ไม่พัวพัน ไม่ประกอบ ไม่ระคน แม้โดยส่วนเดียว บทว่า อาสวฏฺฐานิเยหิ ความว่า จากธรรมที่เป็นกิเลสอันเป็นเหตุแห่งอาสวะทั้งหลายด้วยอำนาจแห่งสัมปโยคะ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า พฺยนฺติภูตํ ความว่า ไปปราศแล้ว จากอะไร? ความว่า จากธรรมทั้งปวงอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะ คือจากเตภูมิกธรรมทั้งปวงโดยประการทั้งปวง ในสูตรนี้ พระอริยมรรคที่เป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว

9. අක්ඛණසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาอักขณสูตร

29. නවමෙ ඛණෙ කිච්චානි කරොතීති ඛණකිච්චො, ඔකාසං ලභිත්වාව කිච්චානි කරොතීති අත්ථො. ධම්මොති චතුසච්චධම්මො. ඔපසමිකොති කිලෙසූපසමාවහො. පරිනිබ්බායිකොති කිලෙසපරිනිබ්බානකරො. චතුමග්ගඤාණසඞ්ඛාතං සම්බොධිං ගච්ඡති සම්පාපුණාතීති සම්බොධගාමී. දීඝායුකං දෙවනිකායන්ති ඉදං අසඤ්ඤං දෙවනිකායං සන්ධාය වුත්තං. අවිඤ්ඤාතාරෙසූති අතිවිය අවිඤ්ඤූසු.

๒๙. ในสูตรที่ ๙ ชื่อว่า ขณกิจฺโจ เพราะย่อมทำกิจทั้งหลายในขณะ ความว่า ได้โอกาสแล้วจึงทำกิจทั้งหลาย บทว่า ธมฺโม คือ จตุสัจจธรรม บทว่า โอปสมิโก คือ นำมาซึ่งความสงบแห่งกิเลส บทว่า ปรินิพฺพายิโก คือ กระทำซึ่งความปรินิพพานแห่งกิเลส ชื่อว่า สมฺโพธคามี เพราะย่อมถึง ย่อมบรรลุสัมโพธิญาณอันนับเนื่องด้วยมรรคญาณ ๔ บทว่า ทีฆายุกํ เทวนิกายํ ดังนี้ คำนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงหมู่เทพชั้นอสัญญี บทว่า อวิญฺญาตาเรสุ คือ ในหมู่ผู้ไม่รู้แจ้งอย่างยิ่ง

සුප්පවෙදිතෙති සුකථිතෙ. අන්තරායිකාති අන්තරායකරා. ඛණො වෙ මා උපච්චගාති අයං ලද්ධො ඛණො මා අතික්කමි. ඉධ චෙව නං විරාධෙතීති සචෙ කොචි පමත්තචාරී ඉධ ඉමං ඛණං ලභිත්වාපි සද්ධම්මස්ස නියාමතං අරියමග්ගං විරාධෙති න සම්පාදෙති. අතීතත්ථොති හාපිතත්ථො. චිරත්තං අනුතපිස්සතීති චිරරත්තං සොචිස්සති. යථා හි ‘‘අසුකට්ඨානෙ භණ්ඩං සමුප්පන්න’’න්ති සුත්වා එකො වාණිජො න ගච්ඡෙය්‍ය, අඤ්ඤෙ ගන්ත්වා ගණ්හෙය්‍යුං, තෙසං තං අට්ඨගුණම්පි දසගුණම්පි භවෙය්‍ය. අථ ඉතරො ‘‘මම අත්ථො අතික්කන්තො’’ති අනුතපෙය්‍ය, එවං යො ඉධ ඛණං ලභිත්වා අප්පටිපජ්ජන්තො සද්ධම්මස්ස නියාමතං විරාධෙති, සො අයං වාණිජොව අතීතත්ථො [Pg.225] චිරං අනුතපිස්සති සොචිස්සති. කිඤ්ච භිය්‍යො අවිජ්ජානිවුතොති තථා. පච්චවිදුන්ති පටිවිජ්ඣිංසු. සංවරාති සීලසංවරා. මාරධෙය්‍යපරානුගෙති මාරධෙය්‍යසඞ්ඛාතං සංසාරං අනුගතෙ. පාරඞ්ගතාති නිබ්බානං ගතා. යෙ පත්තා ආසවක්ඛයන්ති යෙ අරහත්තං පත්තා. එවමිධ ගාථාසු වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

บทว่า สุปฺปเวทิเต คือ อันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว บทว่า อนฺตรายิกา คือ กระทำอันตราย บทว่า ขโณ เว มา อุปจฺจคา คือ ขณะนี้ที่ได้แล้ว ขออย่าได้ล่วงเลยไป บทว่า อิธ เจว นํ วิราเธติ คือ ถ้าว่า บุคคลผู้ประพฤติประมาทบางคนในศาสนานี้ แม้ได้ขณะนี้แล้ว ยังพลาด ไม่ทำให้สำเร็จซึ่งพระอริยมรรคอันเป็นนิยามแห่งสัทธรรม บทว่า อตีตตฺโถ คือ ผู้มีประโยชน์อันเสื่อมแล้ว บทว่า จิรตฺตํ อนุตปิสฺสติ คือ ย่อมเศร้าโศกตลอดกาลนาน เปรียบเหมือนว่า พ่อค้าคนหนึ่งได้ฟังว่า 'สินค้าเกิดขึ้นแล้วในที่โน้น' แล้วไม่ไป พ่อค้าเหล่าอื่นไปแล้วย่อมถือเอา สินค้านั้นพึงเป็น ๘ เท่าบ้าง ๑๐ เท่าบ้างแก่พ่อค้าเหล่านั้น ครั้งนั้น พ่อค้าอีกคนหนึ่งพึงเดือดร้อนใจว่า 'ประโยชน์ของเราล่วงเลยไปแล้ว' ฉันใด ผู้ใดในศาสนานี้ ได้ขณะแล้วไม่ปฏิบัติ ย่อมพลาดจากนิยามแห่งสัทธรรม ผู้นั้นเป็นผู้มีประโยชน์ล่วงเลยไปแล้วเหมือนพ่อค้านั้น ย่อมเดือดร้อนใจ ย่อมเศร้าโศกตลอดกาลนาน ฉันนั้น ยิ่งไปกว่านั้น บทว่า อวิชฺชานิวุโต ก็เป็นเช่นนั้น บทว่า ปจฺจวิทุํ คือ ได้แทงตลอดแล้ว บทว่า สํวรา คือ สังวรคือศีล บทว่า มารเธยฺยปรานุเค คือ ในหมู่สัตว์ผู้ไปตามสังสารวัฏอันนับเนื่องว่าเป็นแดนแห่งมาร บทว่า ปารงฺคตา คือ ถึงแล้วซึ่งพระนิพพาน บทว่า เย ปตฺตา อาสวกฺขยํ คือ ชนเหล่าใดบรรลุอรหัตตผลแล้ว วัฏฏะและวิวัฏฏะ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วในคาถาทั้งหลายในที่นี้ ด้วยประการฉะนี้

10. අනුරුද්ධමහාවිතක්කසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาอนุรุทธมหาวิตักกสูตร

30. දසමෙ චෙතීසූති චෙතිනාමකානං රාජූනං නිවාසට්ඨානත්තා එවංලද්ධවොහාරෙ රට්ඨෙ. පාචීනවංසදායෙති දසබලස්ස වසනට්ඨානතො පාචීනදිසාය ඨිතෙ වංසදායෙ නීලොභාසෙහි වෙළූහි සඤ්ඡන්නෙ අරඤ්ඤෙ. එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදීති ථෙරො කිර පබ්බජිත්වා පඨමඅන්තොවස්සම්හියෙව සමාපත්තිලාභී හුත්වා සහස්සලොකධාතුදස්සනසමත්ථං දිබ්බචක්ඛුඤාණං උප්පාදෙසි. සො සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා එවමාහ – ‘‘ඉධාහං, ආවුසො සාරිපුත්ත, දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන සහස්සලොකං ඔලොකෙමි. ආරද්ධං ඛො පන මෙ වීරියං අසල්ලීනං, උපට්ඨිතා සති අසම්මුට්ඨා, පස්සද්ධො කායො අසාරද්ධො, සමාහිතං චිත්තං එකග්ගං. අථ ච පන මෙ අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං න විමුච්චතී’’ති. අථ නං ථෙරො ආහ – ‘‘යං ඛො තෙ, ආවුසො අනුරුද්ධ, එවං හොති ‘අහං දිබ්බෙන චක්ඛුනා…පෙ… ඔලොකෙමී’ති, ඉදං තෙ මානස්මිං. යම්පි තෙ, ආවුසො, අනුරුද්ධ එවං හොති ‘ආරද්ධං ඛො පන මෙ වීරියං…පෙ… එකග්ග’න්ති, ඉදං තෙ උද්ධච්චස්මිං. යම්පි තෙ, ආවුසො අනුරුද්ධ, එවං හොති ‘අථ ච පන මෙ අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං න විමුච්චතී’ති, ඉදං තෙ කුක්කුච්චස්මිං. සාධු වතායස්මා අනුරුද්ධො ඉමෙ තයො ධම්මෙ පහාය ඉමෙ තයො ධම්මෙ අමනසිකරිත්වා අමතාය ධාතුයා චිත්තං උපසංහරතූ’’ති එවමස්ස ථෙරො කම්මට්ඨානං කථෙසි. සො කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා සත්ථාරං ආපුච්ඡිත්වා චෙතිරට්ඨං ගන්ත්වා සමණධම්මං කරොන්තො අට්ඨමාසං චඞ්කමෙන වීතිනාමෙසි. සො පධානවෙගනිම්මථිතත්තා කිලන්තකායො එකස්ස වෙළුගුම්බස්ස හෙට්ඨා නිසීදි. අථස්සායං එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි, එස මහාපුරිසවිතක්කො උප්පජ්ජීති අත්ථො.

๓๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า เจตีสุ คือ ในแคว้นที่ได้ชื่ออย่างนั้น เพราะเป็นที่ประทับของพระราชาทั้งหลายผู้มีพระนามว่าเจติ บทว่า ปาจีนวํสทาเย คือ ในป่าที่ตั้งอยู่ในทิศตะวันออก จากที่ประทับของพระทศพล อันเป็นป่าไผ่ที่ปกคลุมดีแล้วด้วยต้นไผ่ที่มีสีเขียวสด บทว่า เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ คือ ได้ยินว่า พระเถระบวชแล้ว ในภายในพรรษาแรกนั่นเอง ได้เป็นผู้ได้สมาบัติ ได้ยังทิพพจักขุญาณอันสามารถเพื่อจะเห็นโลกธาตุพันหนึ่งให้เกิดขึ้นแล้ว ท่านไปสู่สำนักของพระสารีบุตรเถระแล้ว ได้กล่าวอย่างนี้ว่า – “ดูก่อนอาวุโสสารีบุตร ในศาสนานี้ ข้าพเจ้าย่อมเล็งดูโลกธาตุพันหนึ่งด้วยทิพพจักขุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์ ก็แหละ วิริยะของข้าพเจ้าปรารภแล้ว ไม่ย่อหย่อน สติตั้งมั่น ไม่หลงลืม กายสงบระงับ ไม่กระสับกระส่าย จิตตั้งมั่น เป็นเอกัคคตา แต่ถึงกระนั้น จิตของข้าพเจ้าก็ยังไม่หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น” ครั้งนั้น พระเถระได้กล่าวกะท่านว่า – “การที่ท่านเป็นอย่างนี้ว่า ‘ข้าพเจ้าย่อมเล็งดู...ด้วยทิพพจักขุ...’ นี้เป็นมานะของท่าน การที่ท่านเป็นอย่างนี้ว่า ‘ก็แหละ วิริยะของข้าพเจ้าปรารภแล้ว...เป็นเอกัคคตา’ นี้เป็นอุทธัจจะของท่าน การที่ท่านเป็นอย่างนี้ว่า ‘แต่ถึงกระนั้น จิตของข้าพเจ้าก็ยังไม่หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น’ นี้เป็นกุกกุจจะของท่าน ดีละ ท่านอนุรุทธะ ขอท่านจงละธรรม ๓ ประการนี้ ไม่ใส่ใจธรรม ๓ ประการนี้ แล้วน้อมจิตเข้าไปในอมตธาตุเถิด” พระเถระได้บอกกรรมฐานแก่ท่านอย่างนี้ ท่านรับกรรมฐานแล้ว ทูลลาพระศาสดา ไปยังเจติรัฐ กระทำสมณธรรม ได้ยังเวลา ๘ เดือนให้ล่วงไปด้วยการจงกรม ท่านมีกายเหนื่อยล้าเพราะถูกความเพียรบีบคั้น จึงนั่งลงที่โคนกอไผ่กอหนึ่ง ครั้งนั้น ปริวิตกแห่งใจอย่างนี้ได้เกิดขึ้นแก่ท่าน ความว่า มหาปุริสวิตกนี้เกิดขึ้นแล้ว

අප්පිච්ඡස්සාති [Pg.226] එත්ථ පච්චයප්පිච්ඡො, අධිගමප්පිච්ඡො, පරියත්තිඅප්පිච්ඡො, ධුතඞ්ගප්පිච්ඡොති චත්තාරො අප්පිච්ඡා. තත්ථ පච්චයප්පිච්ඡො බහුං දෙන්තෙ අප්පං ගණ්හාති, අප්පං දෙන්තෙ අප්පතරං ගණ්හාති, න අනවසෙසග්ගාහී හොති. අධිගමප්පිච්ඡො මජ්ඣන්තිකත්ථෙරො විය අත්තනො අධිගමං අඤ්ඤෙසං ජානිතුං න දෙති. පරියත්තිඅප්පිච්ඡො තෙපිටකොපි සමානො න බහුස්සුතභාවං ජානාපෙතුකාමො හොති සාකෙතතිස්සත්ථෙරො විය. ධුතඞ්ගප්පිච්ඡො ධුතඞ්ගපරිහරණභාවං අඤ්ඤෙසං ජානිතුං න දෙති ද්වෙභාතිකත්ථෙරෙසු ජෙට්ඨත්ථෙරො විය. වත්ථු විසුද්ධිමග්ගෙ කථිතං. අයං ධම්මොති එවං සන්තගුණනිගුහනෙන ච පටිග්ගහණෙ මත්තඤ්ඤුතාය ච අප්පිච්ඡස්ස පුග්ගලස්ස අයං නවලොකුත්තරධම්මො සම්පජ්ජති, නො මහිච්ඡස්ස. එවං සබ්බත්ථ යොජෙතබ්බං.

ในบทว่า Appicchassa นั้น อัปปิจฉบุคคลมี ๔ จำพวก คือ ปัจจยัปปิจฉะ (ผู้มักน้อยในปัจจัย) อธิคมัปปิจฉะ (ผู้มักน้อยในอธิคม) ปริยัตตัปปิจฉะ (ผู้มักน้อยในปริยัติ) และธุตังคัปปิจฉะ (ผู้มักน้อยในธุดงค์) ในอัปปิจฉบุคคล ๔ จำพวกนั้น ปัจจยัปปิจฉะ คือ เมื่อเขาถวายมาก ก็รับแต่น้อย เมื่อเขาถวายน้อย ก็รับแต่น้อยกว่านั้น ไม่เป็นผู้รับจนหมดสิ้น อธิคมัปปิจฉะ คือ ไม่ยอมให้ผู้อื่นรู้คุณวิเศษที่ตนบรรลุ เหมือนพระมัชฌันติกเถระ ปริยัตตัปปิจฉะ คือ แม้เป็นผู้ทรงพระไตรปิฎก ก็ไม่ปรารถนาจะประกาศความเป็นพหูสูตของตน เหมือนพระสาเกตติสสเถระ ธุตังคัปปิจฉะ คือ ไม่ยอมให้ผู้อื่นรู้ถึงการสมาทานธุดงค์ของตน เหมือนพระเถระผู้เป็นพี่ชายในบรรดาพระเถระสองพี่น้อง เรื่องราวมีกล่าวไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค บทว่า อयं ธมฺโม ความว่า โลกุตรธรรม ๙ ประการนี้ ย่อมสำเร็จแก่บุคคลผู้มักน้อย ด้วยการปกปิดคุณที่มีอยู่ และด้วยความเป็นผู้รู้ประมาณในการรับอย่างนี้ ไม่สำเร็จแก่ผู้มักใหญ่ใฝ่สูง พึงประกอบความอย่างนี้ในทุกแห่ง

සන්තුට්ඨස්සාති චතූසු පච්චයෙසු තීහි සන්තොසෙහි සන්තුට්ඨස්ස. පවිවිත්තස්සාති කායචිත්තඋපධිවිවෙකෙහි විවිත්තස්ස. තත්ථ කායවිවෙකො නාම ගණසඞ්ගණිකං විනොදෙත්වා ආරම්භවත්ථුවසෙන එකීභාවො. එකීභාවමත්තෙනෙව කම්මං න නිප්ඵජ්ජතීති කසිණපරිකම්මං කත්වා අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙති, අයං චිත්තවිවෙකො නාම. සමාපත්තිමත්තෙනෙව කම්මං න නිප්ඵජ්ජතීති ඣානං පාදකං කත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණාති, අයං සබ්බාකාරතො උපධිවිවෙකො නාම. තෙනාහ භගවා – ‘‘කායවිවෙකො ච විවෙකට්ඨකායානං නෙක්ඛම්මාභිරතානං, චිත්තවිවෙකො ච පරිසුද්ධචිත්තානං පරමවොදානප්පත්තානං, උපධිවිවෙකො ච නිරුපධීනං පුග්ගලානං විසඞ්ඛාරගතාන’’න්ති (මහානි. 7, 49).

บทว่า สนฺตุฏฺฐสฺส ได้แก่ ผู้สันโดษด้วยสันโดษ ๓ ประการในปัจจัย ๔ บทว่า ปวิวิตฺตสฺส ได้แก่ ผู้สงัดด้วยกายวิเวก จิตตวิเวก และอุปธิวิเวก ในวิเวก ๓ อย่างนั้น กายวิเวก ได้แก่ การเป็นผู้เดียวโดยกำจัดความคลุกคลีด้วยหมู่คณะ ด้วยอำนาจแห่งอารัมภวัตถุ (คิดว่า) กิจยังไม่สำเร็จเพียงด้วยความเป็นผู้เดียว จึงทำกสิณบริกรรมแล้วให้สมาบัติ ๘ เกิดขึ้น นี้ชื่อว่า จิตตวิเวก (คิดว่า) กิจยังไม่สำเร็จเพียงด้วยสมาบัติ จึงทำฌานให้เป็นบาทแล้วพิจารณาสังขาร บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลาย นี้ชื่อว่า อุปธิวิเวก โดยประการทั้งปวง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "กายวิเวกย่อมมีแก่ผู้มีกายตั้งอยู่ในวิเวก ผู้ยินดีในเนกขัมมะ, จิตตวิเวกย่อมมีแก่ผู้มีจิตบริสุทธิ์ ผู้ถึงความผ่องใสอย่างยิ่ง, อุปธิวิเวกย่อมมีแก่บุคคลผู้ไม่มีอุปธิ ผู้ถึงแล้วซึ่งวิสังขาร" ดังนี้ (มหานิ. ๗, ๔๙)

සඞ්ගණිකාරාමස්සාති ගණසඞ්ගණිකාය චෙව කිලෙසසඞ්ගණිකාය ච රතස්ස. ආරද්ධවීරියස්සාති කායිකචෙතසිකවීරියවසෙන ආරද්ධවීරියස්ස. උපට්ඨිතස්සතිස්සාති චතුසතිපට්ඨානවසෙන උපට්ඨිතස්සතිස්ස. සමාහිතස්සාති එකග්ගචිත්තස්ස. පඤ්ඤවතොති කම්මස්සකතපඤ්ඤාය පඤ්ඤවතො.

บทว่า สงฺคณิการามสฺส ได้แก่ ผู้ยินดีในการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ และยินดีในการคลุกคลีด้วยกิเลส บทว่า อารทฺธวีริยสฺส ได้แก่ ผู้มีความเพียรปรารภแล้วด้วยอำนาจแห่งกายิกวิริยะและเจตสิกวิริยะ บทว่า อุปฏฺฐิตสฺสตึสฺส ได้แก่ ผู้มีสติตั้งมั่นแล้วด้วยอำนาจแห่งสติปัฏฐาน ๔ บทว่า สมาหิตสฺส ได้แก่ ผู้มีจิตเป็นเอกัคคตา บทว่า ปญฺญวโต ได้แก่ ผู้มีปัญญาด้วยกัมมัสสกตาปัญญา

සාධු සාධූති ථෙරස්ස විතක්කං සම්පහංසෙන්තො එවමාහ. ඉමං අට්ඨමන්ති සත්ත නිධී ලද්ධපුරිසස්ස අට්ඨමං දෙන්තො විය, සත්ත මණිරතනානි, සත්ත හත්ථිරතනානි, සත්ත අස්සරතනානි ලද්ධපුරිසස්ස අට්ඨමං දෙන්තො විය සත්ත මහාපුරිසවිතක්කෙ විතක්කෙත්වා ඨිතස්ස අට්ඨමං ආචික්ඛන්තො එවමාහ. නිප්පපඤ්චාරාමස්සාති [Pg.227] තණ්හාමානදිට්ඨිපපඤ්චරහිතත්තා නිප්පපඤ්චසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානපදෙ අභිරතස්ස. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං. පපඤ්චාරාමස්සාති යථාවුත්තෙසු පපඤ්චෙසු අභිරතස්ස. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං.

(พระผู้มีพระภาค) ตรัสว่า "สาธุ สาธุ" ดังนี้ ทรงยังวิตกของพระเถระให้ร่าเริงแล้ว ได้ตรัสอย่างนี้ (ตรัสว่า) "ข้อที่แปดนี้" ดังนี้ เหมือนประทานขุมทรัพย์ที่แปดแก่บุรุษผู้ได้ขุมทรัพย์เจ็ดขุม หรือเหมือนประทานมณีรัตนะที่แปด หัตถีรัตนะที่แปด อัสสรัตนะที่แปด แก่บุรุษผู้ได้รัตนะเจ็ดอย่างนั้นแล้ว ทรงแสดงมหาปุริสวิตกข้อที่แปดแก่พระเถระผู้ดำรงอยู่หลังจากตรึกมหาปุริสวิตกเจ็ดข้อแล้ว จึงตรัสอย่างนี้ บทว่า นิปฺปปญฺจารามสฺส ได้แก่ ผู้ยินดียิ่งในสภาวะคือนิพพาน อันชื่อว่า นิปปปัญจะ เพราะปราศจากปปัญจธรรมคือตัณหา มานะ และทิฏฐิ บทที่เหลือ (คือ นิปฺปปญฺจรติโน) เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า ปปญฺจารามสฺส ได้แก่ ผู้ยินดียิ่งในปปัญจธรรมทั้งหลายที่กล่าวแล้ว บทที่เหลือ (คือ ปปญฺจรติโน) เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง

යතොති යදා. තතොති තදා. නානාරත්තානන්ති නිලපීතලොහිතොදාතවණ්ණෙහි නානාරජනෙහි රත්තානං. පංසුකූලන්ති තෙවීසතියා ඛෙත්තෙසු ඨිතපංසුකූලචීවරං. ඛායිස්සතීති යථා තස්ස පුබ්බණ්හසමයාදීසු යස්මිං සමයෙ යං ඉච්ඡති, තස්මිං සමයෙ තං පාරුපන්තස්ස සො දුස්සකරණ්ඩකො මනාපො හුත්වා ඛායති, එවං තුය්හම්පි චීවරසන්තොසමහාඅරියවංසෙන තුට්ඨස්ස විහරතො පංසුකූලචීවරං ඛායිස්සති උපට්ඨහිස්සති. රතියාති රතිඅත්ථාය. අපරිතස්සායාති තණ්හාදිට්ඨිපරිතස්සනාහි අපරිතස්සනත්ථාය. ඵාසුවිහාරායාති සුඛවිහාරත්ථාය. ඔක්කමනාය නිබ්බානස්සාති අමතං නිබ්බානං ඔතරණත්ථාය.

บทว่า ยโต คือ ยทา (ในกาลใด) บทว่า ตโต คือ ตทา (ในกาลนั้น) บทว่า นานารตฺตานํ ได้แก่ ผ้าที่ย้อมด้วยสีย้อมต่างๆ คือ สีเขียว สีเหลือง สีแดง และสีขาว บทว่า ปํสุกูลํ ได้แก่ ผ้าบังสุกุลจีวรที่ตั้งอยู่ในเขต ๒๓ แห่ง บทว่า ขายิสฺสติ ความว่า หีบผ้าของคหบดีนั้นย่อมปรากฏเป็นที่น่าพอใจแก่เขาผู้ซึ่งปรารถนาผ้าใดในเวลาใดเวลาหนึ่ง มีเวลาเช้าเป็นต้น แล้วนุ่งห่มผ้าผืนนั้นในเวลานั้น ฉันใด แม้ท่านก็ฉันนั้น เมื่อท่านอยู่ด้วยความยินดีด้วยจีวรสันโดษอันเป็นอริยวงศ์ใหญ่ ผ้าบังสุกุลจีวรก็จะปรากฏขึ้น บทว่า รติยา คือ เพื่อความยินดี บทว่า อปริตสฺสาย คือ เพื่อความไม่เดือดร้อนด้วยความเดือดร้อนคือตัณหาและทิฏฐิ บทว่า ผาสุวิหาราย คือ เพื่อการอยู่เป็นสุข บทว่า โอกฺกมนาย นิพฺพานสฺส คือ เพื่อหยั่งลงสู่อมตนิพพาน

පිණ්ඩියාලොපභොජනන්ති ගාමනිගමරාජධානීසු ජඞ්ඝාබලං නිස්සාය ඝරපටිපාටියා චරන්තෙන ලද්ධපිණ්ඩියාලොපභොජනං. ඛායිස්සතීති තස්ස ගහපතිනො නානග්ගරසභොජනං විය උපට්ඨහිස්සති. සන්තුට්ඨස්ස විහරතොති පිණ්ඩපාතසන්තොසමහාඅරියවංසෙන සන්තුට්ඨස්ස විහරතො. රුක්ඛමූලසෙනාසනං ඛායිස්සතීති තස්ස ගහපතිනො තෙභූමකපාසාදෙ ගන්ධකුසුමවාසසුගන්ධං කූටාගාරං විය රුක්ඛමූලං උපට්ඨහිස්සති. සන්තුට්ඨස්සාති සෙනාසනසන්තොසමහාඅරියවංසෙන සන්තුට්ඨස්ස. තිණසන්ථාරකොති තිණෙහි වා පණ්ණෙහි වා භූමියං වා ඵලකපාසාණතලානි වා අඤ්ඤතරස්මිං සන්ථතසන්ථතො. පූතිමුත්තන්ති යංකිඤ්චි මුත්තං. තඞ්ඛණෙ ගහිතම්පි පූතිමුත්තමෙව වුච්චති දුග්ගන්ධත්තා. සන්තුට්ඨස්ස විහරතොති ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරසන්තොසෙන සන්තුට්ඨස්ස විහරතො.

บทว่า ปิณฺฑิยาโลปโภชนํ ได้แก่ โภชนะคือคำข้าวที่ได้มาด้วยการเที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับตรอกในบ้าน นิคม และราชธานี โดยอาศัยกำลังแข้ง บทว่า ขายิสฺสติ คือ จักปรากฏประดุจโภชนะอันมีรสเลิศต่างๆ ของคหบดีนั้น บทว่า สนฺตุฏฺฐสฺส วิหรโต คือ แก่ผู้ที่อยู่ด้วยความสันโดษด้วยปิณฑปาตสันโดษอันเป็นอริยวงศ์ใหญ่ บทว่า รุกฺขมูลเสนาสนํ ขายิสฺสติ คือ โคนไม้จักปรากฏประดุจกูฏาคารในปราสาทสามชั้นของคหบดีนั้น ซึ่งมีกลิ่นหอมด้วยเครื่องอบคือของหอมและดอกไม้ บทว่า สนฺตุฏฺฐสฺส คือ แก่ผู้สันโดษด้วยเสนาสนสันโดษอันเป็นอริยวงศ์ใหญ่ บทว่า ติณสนฺถารโก คือ เครื่องปูลาดที่ปูลาดด้วยหญ้าหรือใบไม้ บนพื้นดิน หรือบนแผ่นกระดาน แผ่นหิน หรือบนสิ่งอื่นสิ่งใดสิ่งหนึ่ง บทว่า ปูติมุตฺตํ ได้แก่ มูตรอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้จะเก็บในขณะนั้น ก็เรียกว่า ปูติมูตร (มูตรเน่า) นั่นเอง เพราะมีกลิ่นเหม็น บทว่า สนฺตุฏฺฐสฺส วิหรโต คือ แก่ผู้ที่อยู่ด้วยความสันโดษในคิลานปัจจัยเภสัชชบริขาร

ඉති භගවා චතූසු ඨානෙසු අරහත්තං පක්ඛිපන්තො කම්මට්ඨානං කථෙත්වා ‘‘කතරසෙනාසනෙ නු ඛො වසන්තස්ස කම්මට්ඨානං සප්පායං භවිස්සතී’’ති ආවජ්ජෙන්තො ‘‘තස්මිඤ්ඤෙව වසන්තස්සා’’ති ඤත්වා තෙන හි ත්වං, අනුරුද්ධාතිආදිමාහ. පවිවිත්තස්ස විහරතොති තීහි විවෙකෙහි විවිත්තස්ස විහරන්තස්ස. උය්‍යොජනිකපටිසංයුත්තන්ති උය්‍යොජනිකෙහෙව වචනෙහි පටිසංයුත්තං, තෙසං උපට්ඨානගමනකංයෙවාති අත්ථො. පපඤ්චනිරොධෙති නිබ්බානපදෙ[Pg.228]. පක්ඛන්දතීති ආරම්මණකරණවසෙන පක්ඛන්දති. පසීදතීතිආදීසුපි ආරම්මණවසෙනෙව පසීදනසන්තිට්ඨනමුච්චනා වෙදිතබ්බා. ඉති භගවා චෙතිරට්ඨෙ පාචීනවංසදායෙ ආයස්මතො අනුරුද්ධස්ස කථිතෙ අට්ඨ මහාපුරිසවිතක්කෙ පුන භෙසකළාවනමහාවිහාරෙ නිසීදිත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස විත්ථාරෙන කථෙසි.

ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงบรรจุอรหัตตผลไว้ในฐานะ ๔ อย่าง ตรัสบอกกรรมฐานแล้ว ทรงพิจารณาว่า 'เมื่ออนุรุทธะอยู่ ณ เสนาสนะไหนหนอ กรรมฐานจึงจักเป็นสัปปายะ' ทรงทราบว่า 'เมื่อเธออยู่ในเสนาสนะนั้นนั่นแหละ' จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'ดูก่อนอนุรุทธะ ถ้าอย่างนั้น เธอ...' บทว่า ปวิวิตฺตสฺส วิหรโต ความว่า แก่ผู้อยู่ผู้สงัดแล้วด้วยวิเวก ๓ บทว่า อุยฺโยชนิกปฏิสํยุตฺตํ ความว่า ประกอบแล้วด้วยถ้อยคำที่เป็นไปเพื่อการส่งกลับนั่นเทียว อธิบายว่า คือกิริยาแห่งการไปอุปัฏฐากของชนเหล่านั้นนั่นเอง บทว่า ปปญฺจนิโรเธ ความว่า ในบทคือพระนิพพาน บทว่า ปกฺขนฺทติ ความว่า ย่อมแล่นไปโดยกระทำ (พระนิพพาน) ให้เป็นอารมณ์ แม้ในบทเป็นต้นว่า ปสีทติ พึงทราบความเลื่อมใส ความตั้งมั่น และความน้อมไป โดยความเป็นอารมณ์นั่นเทียว ดังนี้ มหาปุริสวิตก ๘ ประการ ที่พระผู้มีพระภาคตรัสแก่ท่านพระอนุรุทธะ ณ ป่าไผ่ฝั่งตะวันออก ในเจติยรัฐ (พระผู้มีพระภาค) ประทับนั่ง ณ เภสกฬาวันมหาวิหารอีกครั้งหนึ่ง แล้วได้ตรัสแก่ภิกษุสงฆ์โดยพิสดาร

මනොමයෙනාති මනෙන නිබ්බත්තිතකායොපි මනොමයොති වුච්චති මනෙන ගතකායොපි, ඉධ මනෙන ගතකායං සන්ධායෙවමාහ. යථා මෙ අහු සඞ්කප්පොති යථා මය්හං විතක්කො අහොසි, තතො උත්තරි අට්ඨමං මහාපුරිසවිතක්කං දස්සෙන්තො තතො උත්තරිං දෙසයි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

บทว่า มโนมเยน ความว่า แม้กายที่ใจสร้างขึ้น ก็เรียกว่า มโนมัย แม้กายที่ไปได้ด้วยใจ (ก็เรียกว่า มโนมัย) ในที่นี้ พระองค์ทรงหมายเอากายที่ไปได้ด้วยใจ จึงตรัสอย่างนี้ บทว่า ยถา เม อหุ สงฺกปฺโป ความว่า ความดำริได้มีแล้วแก่เราฉันใด เมื่อจะทรงแสดงมหาปุริสวิตกข้อที่ ๘ ให้ยิ่งขึ้นไปกว่านั้น จึงทรงแสดงให้ยิ่งขึ้นไปกว่านั้น เนื้อความที่เหลือในทุกแห่ง ตื้นทั้งนั้น ดังนี้แล

ගහපතිවග්ගො තතියො.

คหปติวรรค ที่ ๓

4. දානවග්ගො

๔. ทานวรรค

1. පඨමදානසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาทานสูตรที่ ๑

31. චතුත්ථස්ස පඨමෙ ආසජ්ජ දානං දෙතීති පත්වා දානං දෙති. ආගතං දිස්වා තං මුහුත්තංයෙව නිසීදාපෙත්වා සක්කාරං කත්වා දානං දෙති, දස්සාමීති න කිලමෙති. භයාති ‘‘අයං අදායකො අකාරකො’’ති ගරහභයා, අපායභයා වා. අදාසි මෙති මය්හං පුබ්බෙ එස ඉදං නාම අදාසීති දෙති. දස්සති මෙති අනාගතෙ ඉදං නාම දස්සතීති දෙති. සාහු දානන්ති දානං නාම සාධු සුන්දරං බුද්ධාදීහි පණ්ඩිතෙහි පසත්ථන්ති දෙති. චිත්තාලඞ්කාරචිත්තපරික්ඛාරත්ථං දානං දෙතීති සමථවිපස්සනාචිත්තස්ස අලඞ්කාරත්ථඤ්චෙව පරික්ඛාරත්ථඤ්ච දෙති. දානඤ්හි චිත්තං මුදුං කරොති. යෙන ලද්ධො, සො ‘‘ලද්ධං මෙ’’ති මුදුචිත්තො හොති. යෙන දින්නං, සොපි ‘‘දින්නං මයා’’ති මුදුචිත්තො හොති. ඉති උභින්නං චිත්තං මුදුං කරොති. තෙනෙව ‘‘අදන්තදමන’’න්ති වුච්චති. යථාහ –

๓๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า อาสชฺช ทานํ เทติ ความว่า ให้ทานเพราะ (ปฏิคาหก) มาถึง เห็นผู้มาถึงแล้ว ให้นั่งในขณะนั้นนั่นเอง ทำสักการะแล้วจึงให้ทาน ไม่ทำให้ลำบากว่า 'จักให้' บทว่า ภยา ความว่า เพราะกลัวคำติเตียนว่า 'ผู้นี้ไม่ให้ ไม่ทำ (กุศล)' หรือเพราะกลัวอบาย บทว่า อทาสิ เม ความว่า ให้ทานด้วยคิดว่า 'ในกาลก่อน ผู้นี้ได้ให้สิ่งชื่อนี้แก่เรา' บทว่า ทสฺสติ เม ความว่า ให้ทานด้วยคิดว่า 'ในอนาคต เขาจักให้สิ่งชื่อนี้แก่เรา' บทว่า สาหุ ทานํ ความว่า ให้ทานด้วยคิดว่า 'ชื่อว่าทานเป็นสิ่งที่ดีงาม อันบัณฑิตทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นสรรเสริญแล้ว' บทว่า จิตฺตาลํการจิตฺตปริกฺขารตฺถํ ทานํ เทติ ความว่า ให้เพื่อเป็นเครื่องประดับและเพื่อเป็นบริขารแห่งสมถวิปัสสนาจิต จริงอยู่ ทานย่อมกระทำจิตให้อ่อนโยน ผู้ใดได้รับแล้ว ผู้นั้นย่อมมีจิตอ่อนโยนว่า 'เราได้รับแล้ว' แม้ผู้ใดให้แล้ว ผู้นั้นก็มีจิตอ่อนโยนว่า 'เราให้แล้ว' ด้วยประการฉะนี้ ทานย่อมกระทำจิตของคนทั้งสองฝ่ายให้อ่อนโยน เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ทานจึงถูกเรียกว่า 'เป็นเครื่องฝึกผู้ที่ยังไม่ได้ฝึก' ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า –

‘‘අදන්තදමනං [Pg.229] දානං, අදානං දන්තදූසකං;

දානෙන පියවාචාය, උන්නමන්ති නමන්ති චා’’ති.

ทานเป็นเครื่องฝึกผู้ที่ยังไม่ได้ฝึก การไม่ให้เป็นเครื่องประทุษร้ายผู้ที่ฝึกแล้ว ชนทั้งหลายย่อมเจริญขึ้นและนอบน้อมด้วยทานและปิยวาจา

ඉමෙසු පන අට්ඨසු දානෙසු චිත්තාලඞ්කාරදානමෙව උත්තමන්ති.

ก็ในทาน ๘ ประการนี้ ทานเพื่อเป็นเครื่องประดับจิตเท่านั้นเป็นทานอันสูงสุด ดังนี้แล

2. දුතියදානසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาทานสูตรที่ ๒

32. දුතියෙ සද්ධාති යාය සද්ධාය දානං දෙති, සා සද්ධා. හිරියන්ති යාය හිරියා දානං දෙති, සාව අධිප්පෙතා. කුසලඤ්ච දානන්ති අනවජ්ජඤ්ච දානං. දිවියන්ති දිවඞ්ගමං.

๓๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า สทฺธา ความว่า บุคคลให้ทานด้วยศรัทธาใด ศรัทธานั้น (ท่านประสงค์เอา) บทว่า หิริยํ ความว่า บุคคลให้ทานด้วยหิริใด ท่านประสงค์เอาหิรินั้นนั่นเทียว บทว่า กุสลญฺจ ทานํ ความว่า ทานที่ไม่มีโทษ บทว่า ทิวิยํ ความว่า เป็นไปเพื่อสวรรค์

3. දානවත්ථුසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาทานวัตถุสูตร

33. තතියෙ දානවත්ථූනීති දානකාරණානි. ඡන්දා දානං දෙතීති පෙමෙන දානං දෙති. දොසාති දොසෙන කුද්ධො හුත්වා යං අත්ථි, තං වෙගෙන ගණ්හිත්වා දෙති. මොහාති මොහෙන මූළ්හො දෙති. භයාති ගරහභයෙන වා අපායභයෙන වා, තස්ස තස්සෙව වා පන භයෙන දෙති. කුලවංසන්ති කුලපවෙණිං.

๓๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ทานวตฺถูนิ ความว่า เหตุแห่งการให้ทาน บทว่า ฉนฺทา ทานํ เทติ ความว่า ให้ทานเพราะความรัก บทว่า โทสา ความว่า เพราะความโกรธ คือโกรธแล้ว มีสิ่งใดอยู่ ก็หยิบฉวยสิ่งนั้นให้ไปโดยเร็ว บทว่า โมหา ความว่า เพราะความหลง คือเป็นผู้หลงใหลแล้วจึงให้ บทว่า ภยา ความว่า เพราะกลัวคำติเตียน หรือเพราะกลัวอบาย หรือว่าให้เพราะกลัวสิ่งนั้นๆ นั่นเอง บทว่า กุลวํสํ ความว่า ประเพณีของตระกูล

4. ඛෙත්තසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาเขตตสูตร

34. චතුත්ථෙ න මහප්ඵලං හොතීති ධඤ්ඤඵලෙන මහප්ඵලං න හොති. න මහස්සාදන්ති යම්පිස්ස ඵලං හොති, තස්ස අස්සාදො න මහා හොති මන්දස්සාදං න මධුරං. න ඵාතිසෙය්‍යන්ති සෙය්‍යාපිස්ස න හොති වුඩ්ඪි, තස්ස මහන්තං වීහිථම්භසන්නිවෙසං න හොතීති අත්ථො. උන්නාමනින්නාමීති ථලනින්නවසෙන විසමතලං. තත්ථ ථලෙ උදකං න සණ්ඨාති, නින්නෙ අතිබහු තිට්ඨති. පාසාණසක්ඛරිකන්ති පත්ථරිත්වා ඨිතපිට්ඨිපාසාණෙහි ච ඛුද්දකපාසාණෙහි ච සක්ඛරාහි ච සමන්නාගතං. ඌසරන්ති උබ්භින්නලොණං. න ච ගම්භීරසිතන්ති ථද්ධභූමිතාය ගම්භීරානුගතං, නඞ්ගලමග්ගං කත්වා කසිතුං න සක්කා හොති, උත්තානනඞ්ගලමග්ගමෙව හොති. න ආයසම්පන්නන්ති න උදකාගමනසම්පන්නං. න අපායසම්පන්නන්ති පච්ඡාභාගෙ උදකනිග්ගමනමග්ගසම්පන්නං න හොති. න මාතිකාසම්පන්නන්ති න ඛුද්දකමහන්තීහි උදකමාතිකාහි සම්පන්නං හොති[Pg.230]. න මරියාදසම්පන්නන්ති න කෙදාරමරියාදාහි සම්පන්නං. න මහප්ඵලන්තිආදීනි සබ්බානි විපාකඵලවසෙනෙව වෙදිතබ්බානි.

๓๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า น มหปฺผลํ โหติ ความว่า ไม่เป็นนาที่มีผลมากด้วยผลคือข้าวเปลือก บทว่า น มหสฺสาทํ ความว่า ผลใดของนานั้นมีอยู่ รสของผลนั้นก็ไม่โอชา มีรสน้อย ไม่หวาน บทว่า น ผาติเสยฺยํ ความว่า ความเจริญงอกงามของนานั้นก็ไม่มี อธิบายว่า การตั้งอยู่แห่งกอข้าวที่ใหญ่โตของนานั้นย่อมไม่มี บทว่า อุณฺณามนินฺนามี ความว่า มีพื้นที่ไม่สม่ำเสมอด้วยเป็นที่ดอนและที่ลุ่ม ในที่นั้น ณ ที่ดอน น้ำไม่ขัง ณ ที่ลุ่ม น้ำขังอยู่มากเกินไป บทว่า ปาสาณสกฺขริกํ ความว่า ประกอบด้วยแผ่นหินที่ตั้งแผ่อยู่ด้วย ด้วยก้อนหินน้อยๆ ด้วย และด้วยกรวดด้วย บทว่า อูสรํ ความว่า มีดินเค็มผุดขึ้น บทว่า น จ คมฺภีรสิตํ ความว่า เพราะเป็นพื้นที่แข็ง จึงไม่อาจทำรอยไถให้ลึกแล้วไถได้ ย่อมมีแต่รอยไถที่ตื้นๆ เท่านั้น บทว่า น อายสมฺปนฺนํ ความว่า ไม่สมบูรณ์ด้วยทางน้ำเข้า บทว่า น อปายสมฺปนฺนํ ความว่า ไม่สมบูรณ์ด้วยทางระบายน้ำออกในส่วนเบื้องหลัง บทว่า น มาติกาสมฺปนฺนํ ความว่า ไม่สมบูรณ์ด้วยเหมืองส่งน้ำน้อยใหญ่ บทว่า น มริยาทสมฺปนฺนํ ความว่า ไม่สมบูรณ์ด้วยคันนา บททั้งปวงมีบทว่า น มหปฺผลํ เป็นต้น พึงทราบโดยอำนาจแห่งวิบากผลนั่นเทียว

සම්පන්නෙති පරිපුණ්ණෙ සම්පත්තියුත්තෙ. පවුත්තා බීජසම්පදාති සම්පන්නං බීජං රොපිතං. දෙවෙ සම්පාදයන්තම්හීති දෙවෙ සම්මා වස්සන්තෙ. අනීතිසම්පදා හොතීති කීටකිමිආදිපාණකඊතියා අභාවො එකා සම්පදා හොති. විරූළ්හීති වඩ්ඪි දුතියා සම්පදා හොති. වෙපුල්ලන්ති විපුලභාවො තතියා සම්පදා හොති. ඵලන්ති පරිපුණ්ණඵලං චතුත්ථී සම්පදා හොති. සම්පන්නසීලෙසූති පරිපුණ්ණසීලෙසු. භොජනසම්පදාති සම්පන්නං විවිධභොජනං. සම්පදානන්ති තිවිධං කුසලසම්පදං. උපනෙතීති සා භොජනසම්පදා උපනයති. කස්මා? සම්පන්නඤ්හිස්ස තං කතං, යස්මාස්ස තං කතකම්මං සම්පන්නං පරිපුණ්ණන්ති අත්ථො. සම්පන්නත්ථූධාති සම්පන්නො අත්ථු ඉධ. විජ්ජාචරණසම්පන්නොති තීහි විජ්ජාහි ච පඤ්චදසහි චරණධම්මෙහි ච සමන්නාගතො. ලද්ධාති එවරූපො පුග්ගලො චිත්තස්ස සම්පදං අවෙකල්ලපරිපුණ්ණභාවං ලභිත්වා. කරොති කම්මසම්පදන්ති පරිපුණ්ණකම්මං කරොති. ලභති චත්ථසම්පදන්ති අත්ථඤ්ච පරිපුණ්ණං ලභති. දිට්ඨිසම්පදන්ති විපස්සනාදිට්ඨිං. මග්ගසම්පදන්ති සොතාපත්තිමග්ගං. යාති සම්පන්නමානසොති පරිපුණ්ණචිත්තො හුත්වා අරහත්තං යාති. සා හොති සබ්බසම්පදාති සා සබ්බදුක්ඛෙහි විමුත්ති සබ්බසම්පදා නාම හොතීති.

บทว่า สมฺปนฺเนติ ได้แก่ สมบูรณ์ ประกอบด้วยสมบัติ. บทว่า ปวุตฺตา พีชสมฺปทาติ ความว่า พืชที่สมบูรณ์อันเขาหว่านแล้ว. บทว่า เทเว สมฺปาทยนฺตมฺหีติ ความว่า เมื่อฝนตกต้องตามฤดูกาล. บทว่า อนีติสมฺปทา โหตีติ ความว่า ความไม่มีอันตรายจากสัตว์มีหนอนและแมลงเป็นต้น เป็นสมบัติอย่างหนึ่ง. บทว่า วิรูฬฺหีติ ความว่า ความเจริญงอกงาม เป็นสมบัติอย่างที่สอง. บทว่า เวปุลฺลนฺติ ความว่า ความไพบูลย์ เป็นสมบัติอย่างที่สาม. บทว่า ผลนฺติ ความว่า ผลที่บริบูรณ์ เป็นสมบัติอย่างที่สี่. บทว่า สมฺปนฺนสีเลสูติ ได้แก่ ในผู้มีศีลบริบูรณ์. บทว่า โภชนสมฺปทาติ ได้แก่ โภชนะนานาชนิดที่สมบูรณ์. บทว่า สมฺปทานนฺติ ได้แก่ กุศลสมบัติ ๓ อย่าง. บทว่า อุปเนตีติ ความว่า โภชนสมบัตินั้นย่อมนำมา. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะว่ากรรมที่สัตบุรุษนั้นทำแล้วเป็นกรรมที่สมบูรณ์ เพราะกรรมที่ท่านทำแล้วนั้นสมบูรณ์ บริบูรณ์ นี้เป็นเนื้อความ. บทว่า สมฺปนฺนตฺถูธาติ ความว่า วัตถุในศาสนานี้สมบูรณ์แล้ว. บทว่า วิชฺชาจรณสมฺปนฺโนติ ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยวิชชา ๓ และจรณธรรม ๑๕. บทว่า ลทฺธาติ ความว่า บุคคลเช่นนี้ได้ความสมบูรณ์แห่งจิต คือความไม่บกพร่อง ความบริบูรณ์แล้ว. บทว่า กโรติ กมฺมสมฺปทนฺติ ความว่า ย่อมทำกรรมที่บริบูรณ์. บทว่า ลภติ จตฺถสมฺปทนฺติ ความว่า ย่อมได้ประโยชน์ที่บริบูรณ์ด้วย. บทว่า ทิฏฺฐิสมฺปทนฺติ ได้แก่ วิปัสสนาทิฏฐิ. บทว่า มคฺคสมฺปทนฺติ ได้แก่ โสดาปัตติมรรค. บทว่า ยาติ สมฺปนฺนมานโสติ ความว่า มีจิตบริบูรณ์แล้ว ย่อมถึงอรหัตตผล. บทว่า สา โหติ สพฺพสมฺปทาติ ความว่า ความหลุดพ้นจากทุกข์ทั้งปวงนั้น ชื่อว่า สัพพสัมปทา (ความถึงพร้อมด้วยทุกสิ่ง).

5. දානූපපත්තිසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาทานูปปัตติสูตร

35. පඤ්චමෙ දානූපපත්තියොති දානපච්චයා උපපත්තියො. දහතීති ඨපෙති. අධිට්ඨාතීති තස්සෙව වෙවචනං. භාවෙතීති වඩ්ඪෙති. හීනෙ විමුත්තන්ති හීනෙසු පඤ්චසු කාමගුණෙසු විමුත්තං. උත්තරි අභාවිතන්ති තතො උත්තරිමග්ගඵලත්ථාය අභාවිතං. තත්‍රූපපත්තියා සංවත්තතීති යං ඨානං පත්ථෙත්වා කුසලං කතං, තත්ථ නිබ්බත්තනත්ථාය සංවත්තති. වීතරාගස්සාති මග්ගෙන වා සමුච්ඡින්නරාගස්ස සමාපත්තියා වා වික්ඛම්භිතරාගස්ස. දානමත්තෙනෙව හි බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තිතුං න සක්කා, දානං පන සමාධිවිපස්සනාචිත්තස්ස අලඞ්කාරපරිවාරං හොති. තතො දානෙන මුදුචිත්තො බ්‍රහ්මවිහාරෙ භාවෙත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තති. තෙන වුත්තං – ‘‘වීතරාගස්ස නො සරාගස්සා’’ති.

๓๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ทานูปปตฺติโยติ ได้แก่ อุปบัติทั้งหลายมีทานเป็นปัจจัย. บทว่า ทหตีติ ได้แก่ ย่อมตั้งไว้. บทว่า อธิฏฺฐาติ เป็นไวพจน์ของบทว่า ทหติ นั้นนั่นเอง. บทว่า ภาเวตีติ ได้แก่ ย่อมทำให้เจริญ. บทว่า หีเน วิมุตฺตนฺติ ได้แก่ น้อมไปในกามคุณ ๕ อันเลว. บทว่า อุตฺตริ อภาวิตนฺติ ได้แก่ ไม่ได้อบรมให้ยิ่งขึ้นไปกว่ากามคุณนั้นเพื่อมรรคผล. บทว่า ตตฺรูปปตฺติยา สํวตฺตตีติ ความว่า ปรารถนาสถานที่ใดแล้วทำกุศลไว้ ย่อมเป็นไปเพื่อบังเกิดในสถานที่นั้น. บทว่า วีตราคสฺสาติ ได้แก่ ผู้มีราคะอันตัดขาดแล้วด้วยมรรค หรือผู้มีราคะอันข่มไว้แล้วด้วยสมาบัติ. จริงอยู่ บุคคลไม่อาจบังเกิดในพรหมโลกได้ด้วยเพียงทานอย่างเดียว แต่ทานย่อมเป็นเครื่องประดับ เป็นบริวารของสมาธิจิตและวิปัสสนาจิต. เพราะเหตุนั้น บุคคลผู้มีจิตอ่อนโยนด้วยทานแล้ว เจริญพรหมวิหาร ย่อมบังเกิดในพรหมโลก. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "วีตราคสฺส โน สราคสฺส" (สำหรับผู้ปราศจากราคะ ไม่ใช่สำหรับผู้มีราคะ).

6. පුඤ්ඤකිරියවත්ථුසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาปุญญกิริยาวัตถุสูตร

36. ඡට්ඨෙ [Pg.231] පුඤ්ඤකිරියානි ච තානි තෙසං තෙසං ආනිසංසානං වත්ථූනි චාති පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි. දානාදීනඤ්හි ලක්ඛණෙ චිත්තං ඨපෙත්වා ‘‘එවරූපං නාම අම්හෙහි දානං දාතබ්බං, සීලං රක්ඛිතබ්බං, භාවනා භාවෙතබ්බා’’ති සත්තා පුඤ්ඤානි කරොන්ති. දානමෙව දානමයං, දානචෙතනාසු වා පුරිමචෙතනාතො නිප්ඵන්නා සන්නිට්ඨාපකචෙතනා දානමයං සීලාදීහි සීලමයාදීනි විය. සෙසද්වයෙසුපි එසෙව නයො. පරිත්තං කතං හොතීති ථොකං මන්දං කතං හොති. නාභිසම්භොතීති න නිප්ඵජ්ජති. අකතං හොතීති භාවනායයොගොයෙව අනාරද්ධො හොතීති අත්ථො. මනුස්සදොභග්‍යන්ති මනුස්සෙසු සම්පත්තිරහිතං පඤ්චවිධං නීචකුලං. උපපජ්ජතීති පටිසන්ධිවසෙන උපගච්ඡති, තත්ථ නිබ්බත්තතීති අත්ථො. මත්තසො කතන්ති පමාණෙන කතං, ථොකං න බහු. මනුස්සසොභග්‍යන්ති මනුස්සෙසු සුභගභාවං තිවිධකුලසම්පත්තිං. අධිමත්තන්ති අධිකප්පමාණං බලවං වා. අධිගණ්හන්තීති අභිභවිත්වා ගණ්හන්ති, විසිට්ඨතරා ජෙට්ඨකා හොන්තීති අත්ථො.

๓๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ ความว่า เป็นบุญญกิริยาด้วย และเป็นวัตถุแห่งอานิสงส์นั้นๆ ด้วย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ปุญญกิริยาวัตถุ. จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายตั้งจิตไว้ในลักษณะแห่งทานเป็นต้นแล้วย่อมทำบุญว่า "ทานชื่อเห็นปานนี้อันเราพึงให้, ศีลอันเราพึงรักษา, ภาวนาอันเราพึงเจริญ". ทานนั่นเองชื่อว่า ทานมัย หรือ สันนิฏฐาปกเจตนา (เจตนาที่ตัดสินใจ) อันสำเร็จมาจากปุพพเจตนา (เจตนาในเบื้องต้น) ในบรรดาทานเจตนาทั้งหลาย ชื่อว่า ทานมัย เหมือนสิ่งสำเร็จด้วยศิลาเป็นต้น ชื่อว่า ศีลมัย เป็นต้น. ในสองบทที่เหลือ (สีลมัย ภาวนามัย) ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า ปริตฺตํ กตํ โหตีติ ความว่า ทำไว้น้อย ทำไว้เล็กน้อย. บทว่า นาภิสมฺโภตีติ ความว่า ย่อมไม่สำเร็จ. บทว่า อกตํ โหตีติ ความว่า เป็นผู้ไม่ปรารภความเพียรในภาวนาเลย นี้เป็นเนื้อความ. บทว่า มนุสฺสโทภคฺยนฺติ ได้แก่ ตระกูลต่ำ ๕ อย่างที่ปราศจากสมบัติในหมู่มนุษย์. บทว่า อุปปชฺชตีติ ความว่า ย่อมเข้าถึงโดยอำนาจแห่งปฏิสนธิ คือย่อมบังเกิดในตระกูลต่ำนั้น นี้เป็นเนื้อความ. บทว่า มตฺตโส กตนฺติ ความว่า ทำไว้ตามประมาณ คือทำไว้น้อย ไม่มาก. บทว่า มนุสฺสโสภคฺยนฺติ ได้แก่ ความเป็นผู้มีโชคดีในหมู่มนุษย์ คือความถึงพร้อมแห่งตระกูล ๓ อย่าง. บทว่า อธิมตฺตนฺติ ได้แก่ มีประมาณยิ่ง หรือมีกำลัง. บทว่า อธิคณฺหนฺตีติ ความว่า ย่อมครอบงำถือเอา คือย่อมเป็นผู้ใหญ่ ผู้ประเสริฐกว่า นี้เป็นเนื้อความ.

7. සප්පුරිසදානසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาสัปปุริสทานสูตร

37. සත්තමෙ සුචින්ති පරිසුද්ධං වණ්ණසම්පන්නං දෙති. පණීතන්ති රසූපපන්නං. කාලෙනාති යුත්තපත්තකාලෙන. කප්පියන්ති යං කප්පියං, තං දෙති. විචෙය්‍ය දෙතීති ‘‘ඉමස්ස දින්නං මහප්ඵලං භවිස්සති, ඉමස්ස න මහප්ඵල’’න්ති එවං පටිග්ගාහකපරියෙසනවසෙන දානං වා පණිධායවසෙන දානං වා විචිනිත්වා දෙති.

๓๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า สุจินฺติ ความว่า ย่อมให้ของที่บริสุทธิ์ ถึงพร้อมด้วยสี. บทว่า ปณีตนฺติ ได้แก่ ของที่ถึงพร้อมด้วยรส. บทว่า กาเลนาติ ได้แก่ ในกาลอันควร. บทว่า กปฺปิยนฺติ ความว่า สิ่งใดเป็นของสมควร (แก่สมณะ) ย่อมให้สิ่งนั้น. บทว่า วิเจยฺย เทตีติ ความว่า ย่อมเลือกเฟ้นแล้วจึงให้ ด้วยการแสวงหาปฏิคาหก (ผู้รับ) ว่า "ทานที่ให้แก่บุคคลนี้จักมีผลมาก, ทานที่ให้แก่บุคคลนี้จักไม่มีผลมาก" ดังนี้ หรือเลือกเฟ้นทานวัตถุโดยตั้งใจให้เป็นของประณีตแล้วจึงให้.

8. සප්පුරිසසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาสัปปุริสสูตร

38. අට්ඨමෙ අත්ථායාති අත්ථත්ථාය. හිතාය සුඛායාති හිතත්ථාය සුඛත්ථාය. පුබ්බපෙතානන්ති පරලොකගතානං ඤාතීනං. ඉමස්මිං සුත්තෙ අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ චක්කවත්තිරාජානො බොධිසත්තා පච්චෙකබුද්ධා ලබ්භන්ති, බුද්ධකාලෙ බුද්ධා චෙව බුද්ධසාවකා ච. යථාවුත්තානඤ්හි එතෙසං අත්ථාය හිතාය සුඛාය සංවත්තන්ති. බහුන්නං වත අත්ථාය, සප්පඤ්ඤො ඝරමාවසන්ති සප්පඤ්ඤො ඝරෙ වසන්තො බහූනං වත අත්ථාය හොති. පුබ්බෙති පඨමෙව. පුබ්බෙකතමනුස්සරන්ති [Pg.232] මාතාපිතූනං පුබ්බකාරගුණෙ අනුස්සරන්තො. සහධම්මෙනාති සකාරණෙන පච්චයපූජනෙන පූජෙති. අපචෙ බ්‍රහ්මචාරයොති බ්‍රහ්මචාරිනො අපචයති, නීචවුත්තිතං නෙසං ආපජ්ජති. පෙසලොති පියසීලො.

๓๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อตฺถายาติ ได้แก่ เพื่อประโยชน์. บทว่า หิตาย สุขายาติ ได้แก่ เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุข. บทว่า ปุพฺพเปตานนฺติ ได้แก่ แก่ญาติผู้ล่วงลับไปสู่ปรโลก. ในสูตรนี้ เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่เสด็จอุบัติขึ้น ย่อมได้พระเจ้าจักรพรรดิ พระโพธิสัตว์ และพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย, ในพุทธกาล ย่อมได้พระพุทธเจ้าทั้งหลายและพระพุทธสาวกทั้งหลาย. จริงอยู่ บุคคลเหล่านั้นดังที่กล่าวแล้ว มีพระเจ้าจักรพรรดิและพระพุทธเจ้าเป็นต้น ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ชนเหล่านั้น (คือมารดาบิดาเป็นต้น). บทว่า พหูนํ วต อตฺถาย, สปฺปญฺโญ ฆรมาวสํ ความว่า ผู้มีปัญญาเมื่ออยู่ครองเรือน ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมากหนอ. บทว่า ปุพฺเพติ ได้แก่ ในเบื้องต้นทีเดียว. บทว่า ปุพฺเพกตมนุสฺสรํ ความว่า ระลึกถึงคุณที่มารดาบิดาได้ทำไว้ก่อน. บทว่า สหธมฺเมนาติ ความว่า ย่อมบูชาด้วยการบูชาด้วยปัจจัยอันมีเหตุผล. บทว่า อปเจ พฺรหฺมจาริโนติ ความว่า ย่อมนอบน้อมต่อพรหมจารีบุคคล คือย่อมถึงความเป็นผู้มีความประพฤติถ่อมตนต่อท่านเหล่านั้น. บทว่า เปสลาติ ได้แก่ ผู้มีศีลเป็นที่รัก.

9. අභිසන්දසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาอภิสันทสูตร

39. නවමෙ දානානීති චෙතනාදානානි. අග්ගඤ්ඤානීතිආදීනං අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව.

๓๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ทานานีติ ได้แก่ เจตนาทานทั้งหลาย. เนื้อความของบทมีอาทิว่า อคฺคญฺญานิ ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในเบื้องล่าง (ในอรรถกถาจตุกกนิบาต) นั่นเทียว.

10. දුච්චරිතවිපාකසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาทุจริตวิปากสูตร

40. දසමෙ පාණාතිපාතොති පාණාතිපාතචෙතනා. සබ්බලහුසොති සබ්බලහුකො. අප්පායුකසංවත්තනිකොති තෙන පරිත්තකෙන කම්මවිපාකෙන අප්පායුකො හොති, දින්නමත්තාය වා පටිසන්ධියා විලීයති මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛන්තමත්තෙ වා. එවරූපො හි න අඤ්ඤස්ස කස්සචි නිස්සන්දො, පාණාතිපාතස්සෙව ගතමග්ගො එසොති. භොගබ්‍යසනසංවත්තනිකොති යථා කාකණිකාමත්තම්පි හත්ථෙ න තිට්ඨති, එවං භොගබ්‍යසනං සංවත්තෙති. සපත්තවෙරසංවත්තනිකො හොතීති සහ සපත්තෙහි වෙරං සංවත්තෙති. තස්ස හි සපත්තා ච බහුකා හොන්ති. යො ච නං පස්සති, තස්මිං වෙරමෙව උප්පාදෙති න නිබ්බායති. එවරූපො හි පරස්ස රක්ඛිතගොපිතභණ්ඩෙ අපරාධස්ස නිස්සන්දො.

๔๐. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า ปาณาติปาต ได้แก่ ปาณาติปาตเจตนา. คำว่า เบาที่สุด ได้แก่ เบาที่สุด. คำว่า เป็นไปเพื่อมีอายุน้อย ได้แก่ ด้วยวิบากแห่งกรรมเล็กน้อยนั้น ย่อมเป็นผู้มีอายุน้อย พอให้ปฏิสนธิก็ย่อมสลายไป หรือพอออกจากครรภ์มารดาก็ย่อมสลายไป. จริงอยู่ ความมีอายุสั้นเช่นนี้ มิใช่ผลต่อเนื่องของกรรมอื่นใดเลย นี้เป็นทางไปของปาณาติบาตเท่านั้น. คำว่า เป็นไปเพื่อความพินาศแห่งโภคะ ได้แก่ ย่อมยังความพินาศแห่งโภคะให้เป็นไป เหมือนดังว่า แม้เพียงกากณึกหนึ่งก็ไม่ตั้งอยู่ในมือ. คำว่า เป็นไปเพื่อเวรแห่งศัตรู ได้แก่ ย่อมยังเวรกับเหล่าศัตรูให้เป็นไป. จริงอยู่ ศัตรูของผู้นั้นย่อมมีมาก และผู้ใดเห็นเขา ย่อมก่อเวรในผู้นั้น ไม่ระงับ. จริงอยู่ (การมีศัตรูมาก) เช่นนี้ เป็นผลต่อเนื่องของการประทุษร้ายในทรัพย์สินที่ผู้อื่นรักษาคุ้มครองไว้.

අභූතබ්භක්ඛානසංවත්තනිකො හොතීති අභූතෙන අබ්භක්ඛානං සංවත්තෙති, යෙන කෙනචි කතං තස්සෙව උපරි පතති. මිත්තෙහි භෙදනසංවත්තනිකොති මිත්තෙහි භෙදං සංවත්තෙති. යං යං මිත්තං කරොති, සො සො භිජ්ජතියෙව. අමනාපසද්දසංවත්තනිකොති අමනාපසද්දං සංවත්තෙති. යා සා වාචා කණ්ටකා කක්කසා කටුකා අභිසජ්ජනී මම්මච්ඡෙදිකා, ගතගතට්ඨානෙ තමෙව සුණාති, මනාපසද්දසවනං නාම න ලභති. එවරූපො ඵරුසවාචාය ගතමග්ගො නාම. අනාදෙය්‍යවාචාසංවත්තනිකොති අග්ගහෙතබ්බවචනතං සංවත්තෙති, ‘‘ත්වං කස්මා කථෙසි, කො හි තව වචනං ගහෙස්සතී’’ති වත්තබ්බතං ආපජ්ජති. අයං සම්ඵප්පලාපස්ස ගතමග්ගො. උම්මත්තකසංවත්තනිකො හොතීති උම්මත්තකභාවං [Pg.233] සංවත්තෙති. තෙන හි මනුස්සො උම්මත්තො වා ඛිත්තචිත්තො වා එළමූගො වා හොති. අයං සුරාපානස්ස නිස්සන්දො. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථිතන්ති.

คำว่า เป็นไปเพื่อการถูกกล่าวหาด้วยเรื่องไม่จริง ได้แก่ ย่อมยังการกล่าวหาด้วยเรื่องไม่จริงให้เป็นไป กรรมที่ใครๆ ทำไว้ ย่อมตกอยู่บนผู้นั้นนั่นเอง. คำว่า เป็นไปเพื่อการแตกจากมิตร ได้แก่ ย่อมยังการแตกจากมิตรให้เป็นไป คบมิตรคนใดๆ มิตรคนนั้นๆ ย่อมแตกไปนั่นเทียว. คำว่า เป็นไปเพื่อเสียงที่ไม่น่าพอใจ ได้แก่ ย่อมยังเสียงที่ไม่น่าพอใจให้เป็นไป วาจาใดที่เป็นดุจหนาม หยาบคาย เผ็ดร้อน เสียดแทง ตัดเยื่อใย ในที่ที่ไปแล้วๆ ย่อมได้ฟังแต่วาจานั้น ไม่ได้ฟังเสียงที่น่าพอใจเลย (ผล) เช่นนี้ ชื่อว่าเป็นทางไปของผรุสวาจา. คำว่า เป็นไปเพื่อวาจาที่ไม่มีใครเชื่อถือ ได้แก่ ย่อมยังความเป็นผู้มีวาจาที่ไม่มีใครเชื่อถือให้เป็นไป ย่อมถึงความเป็นผู้ที่ถูกกล่าวว่า "ท่านพูดทำไม ใครเล่าจักเชื่อถือคำของท่าน". นี้เป็นทางไปของสัมผัปปลาปะ. คำว่า เป็นไปเพื่อความเป็นบ้า ได้แก่ ย่อมยังความเป็นบ้าให้เป็นไป. จริงอยู่ เพราะกรรมนั้น มนุษย์ย่อมเป็นบ้า หรือมีจิตฟุ้งซ่าน หรือเป็นใบ้มีน้ำลายไหล. นี้เป็นผลต่อเนื่องของการดื่มสุรา. ในสูตรนี้ ทรงตรัสถึงวัฏฏะเท่านั้น.

දානවග්ගො චතුත්ථො.

ทานวรรคที่ ๔

5. උපොසථවග්ගො

๕. อุโบสถวรรค

4. වාසෙට්ඨසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาวาเสฏฐสูตร

44. පඤ්චමස්ස චතුත්ථෙ ඉමෙ චෙපි, වාසෙට්ඨ, මහාසාලාති පුරතො ඨිතෙ ද්වෙ සාලරුක්ඛෙ දස්සෙන්තො පරිකප්පොපමං ආහ. ඉදං වුත්තං හොති – ඉමෙ තාව මහාසාලා අචෙතනා. සචෙ එතෙපි සචෙතනා හුත්වා අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං උපොසථං උපවසෙය්‍යුං, එතෙසම්පි සො උපොසථවාසො දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය අස්ස. භූතෙ පන වත්තබ්බමෙව නත්ථීති.

๔๔. ในสูตรที่ ๔ แห่งวรรคที่ ๕ (พระผู้มีพระภาค) เมื่อทรงแสดงต้นสาละ ๒ ต้นที่ตั้งอยู่เบื้องหน้า จึงตรัสอุปมาโดยปริกัปว่า "ดูก่อนวาเสฏฐะ แม้ต้นสาละใหญ่เหล่านี้". ความหมายที่ตรัสไว้เป็นดังนี้: ต้นสาละใหญ่เหล่านี้ไม่มีเจตนา ถ้าแม้ต้นสาละเหล่านี้มีเจตนาแล้ว พึงรักษาอุโบสถอันประกอบด้วยองค์ ๘ การอยู่อุโบสถนั้น แม้ของต้นสาละเหล่านั้น ก็พึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุข ตลอดกาลนาน ส่วนในสัตว์ผู้มีชีวิตอยู่ ไม่ต้องพูดถึงเลย.

6. අනුරුද්ධසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาอนุรุทธสูตร

46. ඡට්ඨෙ යෙනායස්මා අනුරුද්ධොති තා කිර දෙවතා අත්තනො සම්පත්තිං ඔලොකෙත්වා ‘‘කිං නු ඛො නිස්සාය අයං සම්පත්ති අම්හෙහි ලද්ධා’’ති ආවජ්ජමානා ථෙරං දිස්වා ‘‘මයං අම්හාකං අය්‍යස්ස පුබ්බෙ චක්කවත්තිරජ්ජං කරොන්තස්ස පාදපරිචාරිකා හුත්වා තෙන දින්නොවාදෙ ඨත්වා ඉමං සම්පත්තිං ලභිම්හ, ගච්ඡාම ථෙරං ආනෙත්වා ඉමං සම්පත්තිං අනුභවිස්සාමා’’ති දිවා යෙනායස්මා අනුරුද්ධො තෙනුපසඞ්කමිංසු. තීසු ඨානෙසූති තීසු කාරණෙසු. ඨානසො පටිලභාමාති ඛණෙනෙව ලභාම. සරන්ති වචනසද්දං වා ගීතසද්දං වා ආභරණසද්දං වා. පීතා අස්සූතිආදීනි නීලා තාව ජාතා, පීතා භවිතුං න සක්ඛිස්සන්තීතිආදිනා නයෙන චින්තෙත්වා විතක්කෙති. තාපි ‘‘ඉදානි අය්‍යො අම්හාකං පීතභාවං ඉච්ඡති, ඉදානි ලොහිතභාව’’න්ති තාදිසාව අහෙසුං.

๔๖. ในสูตรที่ ๖ คำว่า เข้าไปหาท่านพระอนุรุทธะ... ความว่า ได้ยินว่า เทวดาเหล่านั้นแลดูสมบัติของตนแล้ว ใคร่ครวญว่า "สมบัตินี้ เราอาศัยอะไรหนอจึงได้มา" เมื่อเห็นพระเถระแล้ว (จึงคิดว่า) "พวกเราเคยเป็นบาทบริจาริกาของพระคุณเจ้าของเรา ผู้ทรงบำเพ็ญจักรวรรดิราชในกาลก่อน ตั้งอยู่ในโอวาทที่ท่านให้แล้ว จึงได้สมบัตินี้มา พวกเราไปกันเถิด นำพระเถระมาแล้ว จักเสวยสมบัตินี้" ในเวลากลางวัน จึงเข้าไปหาท่านพระอนุรุทธะยังที่ที่ท่านอยู่. คำว่า ในฐานะ ๓ ได้แก่ ในเหตุ ๓ ประการ. คำว่า ย่อมได้ตามฐานะ ได้แก่ ย่อมได้ในขณะนั้นนั่นเอง. คำว่า ย่อมเปล่งเสียง ได้แก่ เสียงพูด หรือเสียงเพลง หรือเสียงเครื่องประดับ. บทว่า ขอจงเป็นสีเหลือง เป็นต้น (พระเถระ) ตรึกนึกคิดโดยนัยเป็นต้นว่า "เทวดาเหล่านี้เกิดเป็นสีเขียวก่อน จักไม่สามารถเป็นสีเหลืองได้". แม้เทวดาเหล่านั้น (ก็รู้ว่า) "บัดนี้ พระคุณเจ้าปรารถนาความเป็นสีเหลืองของพวกเรา บัดนี้ ปรารถนาความเป็นสีแดง" ก็ได้เป็นเช่นนั้นๆ.

අච්ඡරං වාදෙසීති පාණිතලං වාදෙසි. පඤ්චඞ්ගිකස්සාති ආතතං, විතතං, ආතතවිතතං, ඝනං, සුසිරන්ති ඉමෙහි පඤ්චහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතස්ස. තත්ථ ආතතං නාම චම්මපරියොනද්ධෙසු භෙරිආදීසු එකතලතූරියං, විතතං නාම උභයතලං, ආතතවිතතං නාම සබ්බසො [Pg.234] පරියොනද්ධං, සුසිරං වංසාදි, ඝනං සම්මාදි. සුවිනීතස්සාති ආකඩ්ඪනසිථිලකරණාදීහි සමුච්ඡිතස්ස. සුප්පටිපතාළිතස්සාති පමාණෙ ඨිතභාවජානනත්ථං සුට්ඨු පටිපතාළිතස්ස. කුසලෙහි සුසමන්නාහතස්සාති යෙ වාදෙතුං කුසලා ඡෙකා, තෙහි වාදිතස්ස. වග්ගූති ඡෙකො සුන්දරො. රජනීයොති රඤ්ජෙතුං සමත්ථො. කමනීයොති කාමෙතබ්බයුත්තො. ඛමනීයොති වා පාඨො, දිවසම්පි සුය්‍යමානො ඛමතෙව, න නිබ්බින්දතීති අත්ථො. මදනීයොති මානමදපුරිසමදජනනො. ඉන්ද්‍රියානි ඔක්ඛිපීති ‘‘අසාරුප්පං ඉමා දෙවතා කරොන්තී’’ති ඉන්ද්‍රියානි හෙට්ඨා ඛිපි, න අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා ඔලොකෙසි. න ඛ්වය්‍යො අනුරුද්ධො සාදියතීති ‘‘මයං නච්චාම ගායාම, අය්‍යො පන අනුරුද්ධො න ඛො සාදියති, අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා න ඔලොකෙති, කිං මයං නච්චිත්වා වා ගායිත්වා වා කරිස්සාමා’’ති තත්ථෙව අන්තරධායිංසු. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති තාසං දෙවතානං ආනුභාවං දිස්වා ‘‘කතිහි නු ඛො ධම්මෙහි සමන්නාගතො මාතුගාමො මනාපකායිකෙ දෙවලොකෙ නිබ්බත්තතී’’ති ඉමමත්ථං පුච්ඡිතුං උපසඞ්කමි.

คำว่า ดีดนิ้ว ได้แก่ ดีดฝ่ามือ. คำว่า แห่งดนตรีประกอบด้วยองค์ ๕ ได้แก่ ประกอบด้วยองค์ ๕ เหล่านี้ คือ อาตตะ วิตตะ อาตตวิตตะ ฆนะ และสุสิระ. ในบรรดานั้น ชื่อว่า อาตตะ ได้แก่ เครื่องดนตรีหน้าเดียวมีกลองเป็นต้นที่หุ้มด้วยหนัง, ชื่อว่า วิตตะ ได้แก่ เครื่องดนตรีสองหน้า, ชื่อว่า อาตตวิตตะ ได้แก่ เครื่องดนตรีที่หุ้มโดยรอบ, สุสิระ ได้แก่ เครื่องดนตรีมีขลุ่ยเป็นต้น, ฆนะ ได้แก่ เครื่องดนตรีมีฉาบเป็นต้น. คำว่า ที่เทียบเสียงดีแล้ว ได้แก่ ที่ตั้งเสียงไว้ดีแล้วด้วยการดึง การหย่อน เป็นต้น. คำว่า ที่ประโคมดีแล้ว ได้แก่ ที่ประโคมดีแล้วเพื่อรู้ความเป็นผู้ตั้งอยู่ในประมาณ. คำว่า ที่ผู้ฉลาดบรรเลงดีแล้ว ได้แก่ ที่ผู้ฉลาดชำนาญในการบรรเลงได้บรรเลงแล้ว. คำว่า ไพเราะ ได้แก่ ดีงาม. คำว่า น่ารื่นรมย์ ได้แก่ สามารถทำให้ยินดีได้. คำว่า น่าใคร่ ได้แก่ ประกอบด้วยความเป็นสิ่งที่น่าปรารถนา. หรือมีบทว่า ขมนียะ ก็มี ความว่า แม้ฟังอยู่ตลอดวันก็ทนฟังได้ ไม่เบื่อหน่าย. คำว่า น่ามัวเมา ได้แก่ ทำให้เกิดมานะมทะและปุริสมทะ. คำว่า ทอดอินทรีย์ลง ได้แก่ (คิดว่า) "เทวดาเหล่านี้ทำสิ่งที่ไม่สมควร" จึงทอดอินทรีย์ลงเบื้องต่ำ ไม่ลืมตาแลดู. คำว่า พระคุณเจ้าอนุรุทธะไม่ยินดีเลย ความว่า (เทวดาคิดว่า) "พวกเราฟ้อนรำขับร้อง แต่พระคุณเจ้าอนุรุทธะไม่ยินดีเลย ไม่ลืมตาแลดู พวกเราจะฟ้อนรำหรือขับร้องไปทำไม" จึงอันตรธานไปในที่นั้นนั่นเอง. คำว่า เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค... ความว่า (พระอนุรุทธะ) เห็นอานุภาพของเทวดาเหล่านั้นแล้ว (จึงคิดว่า) "มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรมเท่าไรหนอ จึงบังเกิดในเทวโลกอันเป็นที่อยู่ของผู้มีกายอันน่าพอใจ" จึงเข้าไปเฝ้าเพื่อทูลถามเนื้อความนี้.

9-10. ඉධලොකිකසුත්තද්වයවණ්ණනා

๙-๑๐. อรรถกถาอิธโลกิกสูตร ๒ สูตร

49-50. නවමෙ අයං’ස ලොකො ආරද්ධො හොතීති අයමස්ස ලොකො ඉධලොකෙ කරණමත්තාය ආරද්ධත්තා පරිපුණ්ණත්තා ආරද්ධො හොති පරිපුණ්ණො. සොළසාකාරසම්පන්නාති සුත්තෙ වුත්තෙහි අට්ඨහි, ගාථාසු අට්ඨහීති සොළසහි ආකාරෙහි සමන්නාගතා, යානි වා අට්ඨඞ්ගානි පරම්පි තෙසු සමාදපෙතීති එවම්පි සොළසාකාරසම්පන්නාති එකෙ. සද්ධාසීලපඤ්ඤා පනෙත්ථ මිස්සිකා කථිතා. දසමං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස කථිතං. සබ්බසුත්තෙසු පන යං න වුත්තං, තං හෙට්ඨා ආගතනයත්තා උත්තානත්ථමෙවාති.

ในสูตรที่ ๙ บทว่า อายํ โลโก อารทฺโธ โหติ ความว่า โลกนี้ของมาตุคามนั้น ชื่อว่าปรารภแล้ว บริบูรณ์แล้ว เพราะเป็นผู้ปรารภแล้ว เพราะบริบูรณ์แล้วด้วยกิจที่พึงทำในโลกนี้. บทว่า โสฬสาการสมฺปนฺนา ความว่า ประกอบด้วยอาการ ๑๖ อย่าง คือ ด้วยอาการ ๘ อย่างที่ตรัสไว้ในสูตร และด้วยอาการ ๘ อย่างที่ตรัสไว้ในคาถาทั้งหลาย. หรืออาจารย์บางพวกกล่าวว่า ชื่อว่าผู้ประกอบด้วยอาการ ๑๖ อย่าง แม้อย่างนี้ว่า องค์ ๘ เหล่าใดมีอยู่ (มาตุคามนั้น) ย่อมให้ผู้อื่นสมาทานในองค์ ๘ เหล่านั้นด้วย. ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสศรัทธา ศีล และปัญญา คละเคล้ากัน. สูตรที่ ๑๐ ตรัสแก่ภิกษุสงฆ์. ส่วนเนื้อความใดที่มิได้กล่าวไว้ในอรรถกถาสูตรทั้งปวง เนื้อความนั้นมีอรรถตื้นอยู่แล้ว เพราะมีนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น.

උපොසථවග්ගො පඤ්චමො.

อุโปสถวรรคที่ ๕

පඨමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

ปฐมปัณณาสก์ จบ

2. දුතියපණ්ණාසකං

๒. ทุติยปัณณาสก์

(6) 1. ගොතමීවග්ගො

(๖) ๑. โคตมีวรรค

1. ගොතමීසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาโคตมีสูตร

51. ඡට්ඨස්ස [Pg.235] පඨමෙ සක්කෙසු විහරතීති පඨමගමනෙන ගන්ත්වා විහරති. මහාපජාපතීති පුත්තපජාය චෙව ධීතුපජාය ච මහන්තත්තා එවංලද්ධනාමා. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති භගවා කපිලපුරං ගන්ත්වා පඨමමෙව නන්දං පබ්බාජෙසි, සත්තමෙ දිවසෙ රාහුලකුමාරං. චුම්බටකකලහෙ (දී. නි. අට්ඨ. 2.331; සං. නි. අට්ඨ. 1.1.37) පන උභයනගරවාසිකෙසු යුද්ධත්ථාය නික්ඛන්තෙසු සත්ථා ගන්ත්වා තෙ රාජානො සඤ්ඤාපෙත්වා අත්තදණ්ඩසුත්තං (සු. නි. 941 ආදයො; මහානි. 170 ආදයො) කථෙසි. රාජානො පසීදිත්වා අඩ්ඪතියසතෙ අඩ්ඪතියසතෙ කුමාරෙ අදංසු, තානි පඤ්ච කුමාරසතානි සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජිංසු, අථ නෙසං පජාපතියො සාසනං පෙසෙත්වා අනභිරතිං උප්පාදයිංසු. සත්ථා තෙසං අනභිරතියා උප්පන්නභාවං ඤත්වා තෙ පඤ්චසතෙ දහරභික්ඛූ කුණාලදහං නෙත්වා අත්තනො කුණාලකාලෙ නිසින්නපුබ්බෙ පාසාණතලෙ නිසීදිත්වා කුණාලජාතකකථාය (ජා. 2.21.කුණාලජාතක) තෙසං අනභිරතිං විනොදෙත්වා සබ්බෙපි තෙ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාපෙසි, පුන මහාවනං ආනෙත්වා අරහත්තඵලෙති. තෙසං චිත්තජානනත්ථං පුනපි පජාපතියො සාසනං පහිණිංසු. තෙ ‘‘අභබ්බා මයං ඝරාවාසස්සා’’ති පටිසාසනං පහිණිංසු. තා ‘‘න දානි අම්හාකං ඝරං ගන්තුං යුත්තං, මහාපජාපතියා සන්තිකං ගන්ත්වා පබ්බජ්ජං අනුජානාපෙත්වා පබ්බජිස්සාමා’’ති පඤ්චසතාපි මහාපජාපතිං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘අය්‍යෙ, අම්හාකං පබ්බජ්ජං අනුජානාපෙථා’’ති ආහංසු. මහාපජාපතී තා ඉත්ථියො ගහෙත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි. සෙතච්ඡත්තස්ස හෙට්ඨා රඤ්ඤො පරිනිබ්බුතකාලෙ උපසඞ්කමීතිපි වදන්තියෙව.

๕๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๖ บทว่า สกฺเกสุ วิหรติ ความว่า เสด็จไปประทับอยู่ด้วยการเสด็จไปครั้งแรก. บทว่า มหาปชาปตี ความว่า ได้นามอย่างนี้เพราะความเป็นผู้มีพระโอรสและพระธิดามาก. บทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ ความว่า พระผู้มีพระภาคเสด็จไปกรุงกบิลพัสดุ์แล้ว ทรงให้นันทกุมารบรรพชาก่อนทีเดียว ในวันที่ ๗ ทรงให้ราหุลกุมารบรรพชา. ส่วนในคราววิวาทเรื่องหมอนรองพระเศียร เมื่อชาวเมืองทั้งสองออกไปเพื่อจะรบกัน พระศาสดาเสด็จไปแล้ว ทรงให้พระราชาเหล่านั้นเข้าพระทัยแล้ว ตรัสอัตตทัณฑสูตร. พระราชาทั้งหลายเลื่อมใสแล้ว ได้ถวายราชกุมารฝ่ายละ ๒๕๐ องค์. ราชกุมาร ๕๐๐ องค์เหล่านั้นได้บรรพชาในสำนักของพระศาสดา. ครั้งนั้น พระชายาของราชกุมารเหล่านั้นส่งข่าวไป ทำให้เกิดความไม่ยินดี. พระศาสดาทรงทราบความที่ความไม่ยินดีเกิดขึ้นแก่ภิกษุหนุ่ม ๕๐๐ รูปเหล่านั้น จึงทรงพาไปยังกุณาลทหะ ประทับนั่งบนแผ่นศิลาที่เคยประทับนั่งในกาลที่ทรงเป็นนกกด ทรงบรรเทาความไม่ยินดีของภิกษุเหล่านั้นด้วยกุณาลชาดกกถา แล้วทรงตั้งภิกษุทั้งหมดไว้ในโสดาปัตติผล. อีกครั้งหนึ่ง ทรงนำไปสู่ป่ามหาวันแล้วทรงตั้งไว้ในอรหัตผล. เพื่อจะทรงทราบจิตของภิกษุเหล่านั้น พระชายาจึงส่งข่าวไปอีก. ภิกษุเหล่านั้นส่งข่าวตอบไปว่า "พวกเราไม่ควรเพื่อฆราวาสแล้ว". หญิงเหล่านั้นคิดว่า "บัดนี้ ไม่ควรที่พวกเราจะกลับไปเรือน เราจะไปสู่สำนักของพระนางมหาปชาบดี ทูลขออนุญาตบรรพชาแล้วจักบวช" หญิงทั้ง ๕๐๐ คนจึงเข้าไปหาพระนางมหาปชาบดีแล้วกล่าวว่า "ข้าแต่พระแม่เจ้า ขอพระแม่เจ้าโปรดอนุญาตการบรรพชาแก่พวกหม่อมฉันด้วยเถิด". พระนางมหาปชาบดีทรงพาหญิงเหล่านั้นเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ณ ที่ประทับ. บางท่านก็กล่าวว่า พระนางเข้าไปเฝ้าในคราวที่พระราชาปรินิพพานภายใต้เศวตฉัตร.

අලං ගොතමි, මා තෙ රුච්චීති කස්මා පටික්ඛිපි, නනු සබ්බෙසම්පි බුද්ධානං චතස්සො පරිසා හොන්තීති? කාමං හොන්ති, කිලමෙත්වා පන අනෙකවාරං යාචිතෙ අනුඤ්ඤාතං පබ්බජ්ජං ‘‘දුක්ඛෙන ලද්ධා’’ති සම්මා පරිපාලෙස්සන්තීති ගරුං කත්වා අනුඤ්ඤාතුකාමො පටික්ඛිපි. පක්කාමීති පුන කපිලපුරමෙව පාවිසි. යථාභිරන්තං [Pg.236] විහරිත්වාති බොධනෙය්‍යසත්තානං උපනිස්සයං ඔලොකෙන්තො යථාජ්ඣාසයනෙ විහරිත්වා. චාරිකං පක්කාමීති මහාජනසඞ්ගහං කරොන්තො උත්තමාය බුද්ධසිරියා අනොපමෙන බුද්ධවිලාසෙන අතුරිතචාරිකං පක්කාමි.

ถามว่า เพราะเหตุไรจึงทรงห้ามว่า "อย่าเลย โคตมี เธออย่าพอใจเลย" ก็บริษัท ๔ ของพระพุทธเจ้าทั้งปวงย่อมมีมิใช่หรือ? ตอบว่า มีอยู่จริง แต่ทรงประสงค์จะทรงทำเรื่องให้หนักแล้วจึงอนุญาต จึงทรงห้ามเสีย ด้วยทรงดำริว่า "เมื่อเราลำบากแล้ว ถูกทูลขอหลายครั้งจึงอนุญาตการบรรพชา พวกนางจักรักษาไว้โดยชอบ ด้วยคิดว่า 'เราได้มาโดยยาก'". บทว่า ปกฺกามิ ความว่า เสด็จเข้าไปยังกรุงกบิลพัสดุ์อีก. บทว่า ยถาภิรนฺตํ วิหริตฺวา ความว่า ทรงตรวจดูอุปนิสัยของเวไนยสัตว์แล้ว ประทับอยู่ตามอัธยาศัย. บทว่า จาริกํ ปกฺกามิ ความว่า เสด็จจาริกไปโดยไม่รีบร้อน ด้วยพุทธสิริอันอุดม ด้วยพุทธวิลาศอันหาที่เปรียบมิได้ ทรงกระทำการสงเคราะห์มหาชน.

සම්බහුලාහි සාකියානීහි සද්ධින්ති අන්තොනිවෙසනම්හියෙව දසබලං උද්දිස්ස පබ්බජ්ජාවෙසං ගහෙත්වා පඤ්චසතා සාකියානියො පබ්බජ්ජාවෙසංයෙව ගාහාපෙත්වා සබ්බාහිපි තාහි සම්බහුලාහි සාකියානීහි සද්ධිං. චාරිකං පක්කාමීති ගමනං අභිනීහරි. ගමනාභිනීහරණකාලෙ පන තා සුඛුමාලා රාජිත්ථියො පදසා ගන්තුං න සක්ඛිස්සන්තීති සාකියකොලියරාජානො සොවණ්ණසිවිකායො උපට්ඨාපයිංසු. තා පන ‘‘යානෙ ආරුය්හ ගච්ඡන්තීති සත්ථරි අගාරවො කතො හොතී’’ති එකපණ්ණාසයොජනිකං පදසාව පටිපජ්ජිංසු. රාජානොපි පුරතො ච පච්ඡතො ච ආරක්ඛං සංවිදහාපෙත්වා තණ්ඩුලසප්පිතෙලාදීනං සකටානි පූරාපෙත්වා ‘‘ගතට්ඨානෙ ගතට්ඨානෙ ආහාරං පටියාදෙථා’’ති පුරිසෙ පෙසයිංසු. සූනෙහි පාදෙහීති තාසඤ්හි සුඛුමාලත්තා පාදෙසු එකො ඵොටො උට්ඨෙති, එකො භිජ්ජති. උභො පාදා කතකට්ඨිසම්පරිකිණ්ණා විය හුත්වා උද්ධුමාතා ජාතා. තෙන වුත්තං – ‘‘සූනෙහි පාදෙහී’’ති. බහිද්වාරකොට්ඨකෙති ද්වාරකොට්ඨකතො බහි. කස්මා පනෙවං ඨිතාති? එවං කිරස්සා අහොසි – ‘‘අහං තථාගතෙන අනනුඤ්ඤාතා සයමෙව පබ්බජ්ජාවෙසං අග්ගහෙසිං, එවං ගහිතභාවො ච පන මෙ සකලජම්බුදීපෙ පාකටො ජාතො. සචෙ සත්ථා පබ්බජ්ජං අනුජානාති, ඉච්චෙතං කුසලං. සචෙ පන නානුජානිස්සති, මහතී ගරහා භවිස්සතී’’ති විහාරං පවිසිතුං අසක්කොන්තී රොදමානාව අට්ඨාසි.

บทว่า สมฺพหุลาหิ สากิยานีหิ สทฺธึ ความว่า (พระนางมหาปชาบดี) ทรงครองเพศบรรพชิตอุทิศพระทศพลในพระราชนิเวศน์นั่นเอง แล้วให้เจ้าหญิงศากิยะ ๕๐๐ องค์ครองเพศบรรพชิตเช่นกัน พร้อมกับเจ้าหญิงศากิยะจำนวนมากเหล่านั้นทั้งหมด. บทว่า จาริกํ ปกฺกามิ ความว่า ทรงเริ่มออกเดินทาง. แต่ในเวลาที่เริ่มออกเดินทางนั้น พระเจ้าศากยะและโกลิยะทั้งหลายทรงดำริว่า "พระราชธิดาผู้สุขุมเหล่านั้นจักไม่สามารถเดินเท้าไปได้" จึงทรงจัดเตรียมวอทองคำไว้. แต่หญิงเหล่านั้นคิดว่า "การที่เราขึ้นยานไป ชื่อว่ากระทำการไม่เคารพในพระศาสดา" จึงได้เดินทางเท้าตลอดระยะทาง ๕๑ โยชน์. แม้พระราชาทั้งหลายก็ทรงจัดให้มีการอารักขาทั้งข้างหน้าและข้างหลัง ให้บรรทุกข้าวสาร เนยใส น้ำมัน เป็นต้นเต็มเกวียน แล้วส่งบุรุษไปสั่งว่า "พวกท่านจงเตรียมอาหารในที่ที่ไปถึงแล้วๆ". บทว่า สูเนหิ ปาเทหิ ความว่า เพราะความเป็นผู้สุขุมของหญิงเหล่านั้น ตุ่มพองหนึ่งเกิดขึ้นที่เท้า ตุ่มหนึ่งก็แตก. เท้าทั้งสองข้างบวมขึ้น เหมือนถูกห้อมล้อมด้วยเมล็ดมะกล่ำตาหนู. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "สูเนหิ ปาเทหิ" (ด้วยเท้าอันบวม). บทว่า พหิทฺวารโกฏฺฐเก ความว่า ภายนอกซุ้มประตู. ถามว่า ก็เพราะเหตุไรจึงประทับยืนอยู่อย่างนั้น? ตอบว่า ได้ยินว่า พระนางได้มีความคิดอย่างนี้ว่า "เรามิได้รับอนุญาตจากพระตถาคต ได้ถือเอาเพศบรรพชิตด้วยตนเอง, และการที่เราถือเอาเพศอย่างนี้ก็ปรากฏไปทั่วชมพูทวีป. ถ้าพระศาสดาจักทรงอนุญาตการบรรพชา ข้อนั้นเป็นการดี. แต่ถ้าจักไม่ทรงอนุญาต ก็จักเกิดการติเตียนอย่างใหญ่หลวง" ด้วยเหตุนี้ พระนางจึงไม่สามารถจะเข้าไปในวิหารได้ ได้แต่ประทับยืนกันแสงอยู่.

කිං නු ත්වං ගොතමීති කිං නු රාජකුලානං විපත්ති උප්පන්නා, කෙන ත්වං කාරණෙන එවං විවණ්ණභාවං පත්තා, සූනෙහි පාදෙහි…පෙ… ඨිතාති. අඤ්ඤෙනපි පරියායෙනාති අඤ්ඤෙනපි කාරණෙන. බහුකාරා, භන්තෙතිආදිනා තස්සා ගුණං කථෙත්වා පුන පබ්බජ්ජං යාචන්තො එවමාහ. සත්ථාපි ‘‘ඉත්ථියො නාම පරිත්තපඤ්ඤා, එකයාචිතමත්තෙන පබ්බජ්ජාය අනුඤ්ඤාතාය න මම සාසනං ගරුං කත්වා ගණ්හිස්සන්තී’’ති තික්ඛත්තුං පටික්ඛිපිත්වා ඉදානි ගරුං කත්වා ගාහාපෙතුකාමතාය සචෙ, ආනන්ද, මහාපජාපතී ගොතමී [Pg.237] අට්ඨ ගරුධම්මෙ පටිග්ගණ්හාති, සාව’ස්සා හොතු උපසම්පදාතිආදිමාහ. තත්ථ සාවස්සාති සා එව අස්සා පබ්බජ්ජාපි උපසම්පදාපි හොතු.

คำว่า 'กึ นุ ตฺวํ โคตมีติ' (โคตมีเอย มีเหตุอะไรหรือ) ความว่า ความวิบัติเกิดแก่ราชตระกูลหรือ เหตุไฉนเธอจึงมีผิวพรรณเศร้าหมองเช่นนี้ มีเท้าบวม...ยืนอยู่. คำว่า 'อญฺเญนปิ ปริยาเยนาติ' ความว่า โดยเหตุอื่นอีก. พระนางทูลแสดงคุณของพระองค์ด้วยคำเป็นต้นว่า 'พหุการา ภนฺเต' (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระนางเป็นผู้มีอุปการะมาก) แล้วทูลขอบรรพชาอีก จึงตรัสอย่างนี้. แม้พระศาสดาทรงดำริว่า 'สตรีทั้งหลายมีปัญญาน้อย เมื่อเราอนุญาตบรรพชาเพียงเพราะคำขอครั้งเดียว ก็จะไม่ทำความเคารพในศาสนาของเรา' จึงทรงปฏิเสธถึงสามครั้ง บัดนี้ ด้วยทรงมีพระประสงค์จะให้พวกเธอยอมรับโดยความเคารพ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'สเจ อานนฺท มหาปชาปตี โคตมี อฏฺฐ ครุธมฺเม ปฏิคฺคณฺหาติ, สาวสฺสา โหตุ อุปสมฺปทา' (ดูก่อนอานนท์ ถ้าพระนางมหาปชาบดีโคตมียอมรับครุธรรม ๘ ประการไซร้ การยอมรับนั้นแหละจงเป็นการอุปสมบทของพระนาง). ในคำเหล่านั้น คำว่า 'สาวสฺสา' ความว่า การยอมรับนั้นนั่นแหละ จงเป็นทั้งบรรพชาและอุปสมบทของพระนาง.

තදහූපසම්පන්නස්සාති තංදිවසං උපසම්පන්නස්ස. අභිවාදනං පච්චුට්ඨානං අඤ්ජලිකම්මං සාමීචිකම්මං කත්තබ්බන්ති ඔමානාතිමානෙ අකත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන අභිවාදනං, ආසනා පච්චුට්ඨාය පච්චුග්ගමනවසෙන පච්චුට්ඨානං, දසනඛෙ සමොධානෙත්වා අඤ්ජලිකම්මං, ආසනපඤ්ඤාපනබීජනාදිකං අනුච්ඡවිකකම්මසඞ්ඛාතං සාමීචිකම්මඤ්ච කතබ්බං. අභික්ඛුකෙ ආවාසෙති යත්ථ වසන්තියා අනන්තරායෙන ඔවාදත්ථාය උපසඞ්කමනට්ඨානෙ ඔවාදදායකො ආචරියො නත්ථි, අයං අභික්ඛුකො ආවාසො නාම. එවරූපෙ ආවාසෙ වස්සං න උපගන්තබ්බං. අන්වඩ්ඪමාසන්ති අනුපොසථිකං. ඔවාදූපසඞ්කමනන්ති ඔවාදත්ථාය උපසඞ්කමනං. දිට්ඨෙනාති චක්ඛුනා දිට්ඨෙන. සුතෙනාති සොතෙන සුතෙන. පරිසඞ්කායාති දිට්ඨසුතවසෙන පරිසඞ්කිතෙන. ගරුධම්මන්ති ගරුකං සඞ්ඝාදිසෙසාපත්තිං. පක්ඛමානත්තන්ති අනූනානි පන්නරස දිවසානි මානත්තං. ඡසු ධම්මෙසූති විකාලභොජනච්ඡට්ඨෙසු සික්ඛාපදෙසු. සික්ඛිතසික්ඛායාති එකසික්ඛම්පි අඛණ්ඩං කත්වා පූරිතසික්ඛාය. අක්කොසිතබ්බො පරිභාසිතබ්බොති දසන්නං අක්කොසවත්ථූනං අඤ්ඤතරෙන අක්කොසවත්ථුනා න අක්කොසිතබ්බො, භයූපදංසනාය යාය කායචි පරිභාසාය න පරිභාසිතබ්බො.

คำว่า 'ตทหูปสมฺปนฺนสฺสาติ' ความว่า แก่ภิกษุผู้บวชในวันนั้น. คำว่า 'อภิวาทนํ ปจฺจุฏฺฐานํ อญฺชลิกมฺมํ สามีจิกมฺมํ กตฺตพฺพนฺติ' ความว่า พึงกระทำการกราบไหว้ การลุกรับ การประนมมือ และสามีจิกรรม โดยไม่ทำความดูหมิ่นและความเย่อหยิ่ง คือ พึงทำการกราบไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์, การลุกรับ คือการลุกจากอาสนะโดยอาการลุกขึ้นต้อนรับ, การประนมมือ คือการประนมมือโดยจรดเล็บทั้งสิบ, และสามีจิกรรม อันได้แก่การกระทำที่สมควร มีการปูอาสนะและการพัดวี เป็นต้น. คำว่า 'อภิกฺขุเก อาวาเสติ' ความว่า ในอาวาสใด ไม่มีอาจารย์ผู้ให้โอวาทอยู่ในสถานที่ที่ภิกษุณีผู้อยู่จะพึงเข้าไปหาเพื่อรับโอวาทได้โดยไม่มีอันตราย อาวาสนี้ชื่อว่าอาวาสที่ไม่มีภิกษุ. ไม่พึงเข้าจำพรรษาในอาวาสเช่นนั้น. คำว่า 'อนฺวฑฺฒมาสนฺติ' ความว่า ทุกกึ่งเดือน (ทุกวันอุโบสถ). คำว่า 'โอวาทูปสงฺกมนนฺติ' ความว่า การเข้าไปเพื่อรับโอวาท. คำว่า 'ทิฏฺเฐนาติ' ความว่า ด้วยการเห็นด้วยตา. คำว่า 'สุเตนาติ' ความว่า ด้วยการได้ยินด้วยหู. คำว่า 'ปริสงฺกายาติ' ความว่า ด้วยความรังเกียจโดยอาศัยการเห็นและการได้ยิน. คำว่า 'ครุธมฺมนฺติ' ความว่า อาบัติสังฆาทิเสสอันเป็นโทษหนัก. คำว่า 'ปกฺขมานตฺตนฺติ' ความว่า มานัตตลอดสิบห้าวันมิได้หย่อน. คำว่า 'ฉสุ ธมฺเมสูติ' ความว่า ในสิกขาบททั้งหลายมีวิกาลโภชนสิกขาบทเป็นที่หก. คำว่า 'สิกฺขิตสิกฺขายาติ' ความว่า ผู้ได้บำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์โดยทำให้แม้สิกขาบทเดียวก็ไม่ขาด. คำว่า 'อกฺโกสิตพฺโพ ปริภาสิตพฺโพติ' ความว่า ไม่พึงด่าด้วยอักโกสวัตถุอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอักโกสวัตถุ ๑๐ ประการ, ไม่พึงบริภาษด้วยคำบริภาษอย่างใดอย่างหนึ่งเพื่อแสดงให้เกิดความกลัว.

ඔවටො භික්ඛුනීනං භික්ඛූසු වචනපථොති ඔවාදානුසාසනධම්මකථාසඞ්ඛාතො වචනපථො භික්ඛුනීනං භික්ඛූසු ඔවරිතො පිහිතො, න භික්ඛුනියා කොචි භික්ඛු ඔවදිතබ්බො අනුසාසිතබ්බො වා ‘‘භන්තෙ, පොරාණකත්ථෙරා ඉදං චීවරවත්තං පූරයිංසූ’’ති එවං පන පවෙණිවසෙන කථෙතුං වට්ටති. අනොවටො භික්ඛූනං භික්ඛුනීසු වචනපථොති භික්ඛූනං පන භික්ඛුනීසු වචනපථො අනිවාරිතො, යථාරුචි ඔවදිතුං අනුසාසිතුං ධම්මකථං කථෙතුන්ති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පනෙසා ගරුධම්මකථා සමන්තපාසාදිකාය විනයසංවණ්ණනාය (පාචි. අට්ඨ. 148) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා.

คำว่า 'โอวโฏ ภิกฺขุนีนํ ภิกฺขูสุ วจนปโถติ' ความว่า ช่องทางแห่งวาจา อันได้แก่ การให้โอวาท การพร่ำสอน การกล่าวธรรมกถา ของภิกษุณีทั้งหลายในภิกษุทั้งหลาย ถูกปิดกั้นแล้ว, ภิกษุณีไม่พึงให้โอวาท ไม่พึงพร่ำสอนภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง แต่ย่อมควรเพื่อจะกล่าวตามประเพณีได้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเถระในกาลก่อนได้บำเพ็ญจีวรวัตรนี้'. คำว่า 'อโนวโฏ ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนีสูติ' ความว่า ส่วนช่องทางแห่งวาจาของภิกษุทั้งหลายในภิกษุณีทั้งหลายไม่ได้ถูกห้ามไว้, (ภิกษุ) สามารถให้โอวาท พร่ำสอน กล่าวธรรมกถาได้ตามความพอใจ. นี้เป็นเนื้อความย่อในที่นี้ ส่วนโดยพิสดาร พึงทราบครุธรรมกถานี้ตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในสมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัยนั่นเทียว.

ඉමෙ පන අට්ඨ ගරුධම්මෙ සත්ථු සන්තිකෙ උග්ගහෙත්වා ථෙරෙන අත්තනො ආරොචියමානෙ සුත්වාව මහාපජාපතියා තාව මහන්තං දොමනස්සං ඛණෙන [Pg.238] පටිප්පස්සම්භි, අනොතත්තදහතො ආභතෙන සීතුදකස්ස ඝටසතෙන මත්ථකෙ පරිසිත්තා විය විගතපරිළාහා අත්තමනා හුත්වා ගරුධම්මපටිග්ගහණෙන උප්පන්නපීතිපාමොජ්ජං ආවිකරොන්තී සෙය්‍යථාපි, භන්තෙතිආදිකං උදානං උදානෙසි.

ส่วนพระนางมหาปชาบดี เมื่อได้สดับครุธรรม ๘ ประการนี้ ซึ่งพระเถระเรียนมาในสำนักของพระศาสดาแล้วกำลังบอกแก่ตน ความโทมนัสอันใหญ่หลวงก็ระงับไปในทันที, พระนางทรงปราศจากความเร่าร้อน มีพระทัยยินดี ราวกับถูกรดบนศีรษะด้วยน้ำเย็นร้อยหม้อที่นำมาจากสระอโนดาต, ขณะทรงแสดงความปิติปราโมทย์อันเกิดขึ้นด้วยการยอมรับครุธรรม จึงได้ทรงเปล่งอุทานเป็นต้นว่า 'เสยฺยถาปิ ภนฺเต' (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เปรียบเหมือน...).

කුම්භත්ථෙනකෙහීති කුම්භෙ දීපං ජාලෙත්වා තෙන ආලොකෙන පරඝරෙ භණ්ඩං විචිනිත්වා ථෙනකචොරෙහි. සෙතට්ඨිකා නාම රොගජාතීති එකො පාණකො නාළමජ්ඣගතං කණ්ඩං විජ්ඣති, යෙන විද්ධා කණ්ඩා නික්ඛන්තම්පි සාලිසීසං ඛීරං ගහෙතුං න සක්කොති. මඤ්ජිට්ඨිකා නාම රොගජාතීති උච්ඡූනං අන්තොරත්තභාවො.

คำว่า 'กุมฺภตฺเถนเกหีติ' ความว่า โดยโจรผู้ขโมยที่จุดประทีปในหม้อแล้วเลือกหาทรัพย์สินในเรือนของผู้อื่นด้วยแสงสว่างนั้น. คำว่า 'เสตฏฺฐิกา นาม โรคชาตีติ' ความว่า โรคชนิดหนึ่งชื่อเสตัฏฐิกา คือ แมลงชนิดหนึ่งเจาะลำต้นที่อยู่กลางปล้อง, รวงข้าวที่ถูกแมลงนั้นเจาะ แม้จะออกจากลำต้นแล้ว ก็ไม่สามารถรับน้ำนมได้. คำว่า 'มญฺชิฏฺฐิกา นาม โรคชาตีติ' ความว่า ความเป็นสีแดงภายในของต้นอ้อย.

මහතො තළාකස්ස පටිකච්චෙව ආළින්ති ඉමිනා පන එතමත්ථං දස්සෙති – යථා මහතො තළාකස්ස පාළියා අබද්ධායපි කිඤ්චි උදකං තිට්ඨතෙව, පඨමමෙව බද්ධාය පන යං අබද්ධපච්චයා න තිට්ඨෙය්‍ය, තම්පි තිට්ඨෙය්‍ය, එවමෙව යෙ ඉමෙ අනුප්පන්නෙ වත්ථුස්මිං පටිකච්චෙව අනතික්කමනත්ථාය ගරුධම්මා පඤ්ඤත්තා, තෙසු අපඤ්ඤත්තෙසු මාතුගාමස්ස පබ්බජිතත්තා පඤ්ච වස්සසතානි සද්ධම්මො තිට්ඨෙය්‍ය. පටිකච්චෙව පඤ්ඤත්තත්තා පන අපරානිපි පඤ්ච වස්සසතානි ඨස්සතීති එවං පඨමං වුත්තවස්සසහස්සමෙව ඨස්සති. වස්සසහස්සන්ති චෙතං පටිසම්භිදාපභෙදප්පත්තඛීණාසවානං වසෙනෙව වුත්තං, තතො පන උත්තරිපි සුක්ඛවිපස්සකඛීණාසවවසෙන වස්සසහස්සං, අනාගාමිවසෙන වස්සසහස්සං, සකදාගාමිවසෙන වස්සසහස්සං, සොතාපන්නවසෙන වස්සසහස්සන්ති එවං පඤ්චවස්සසහස්සානි පටිවෙධසද්ධම්මො ඨස්සති. පරියත්තිධම්මොපි තානියෙව. න හි පරියත්තියා අසති පටිවෙධො අත්ථි, නාපි පරියත්තියා සති පටිවෙධො න හොති. ලිඞ්ගං පන පරියත්තියා අන්තරහිතායපි චිරං පවත්තිස්සතීති.

ด้วยคำว่า 'มหโต ตฬากสฺส ปฏิกจฺเจว อาฬินฺติ' นี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอรรถนี้ว่า – เปรียบเหมือนสระใหญ่ แม้เมื่อยังไม่ได้สร้างคันกั้นน้ำ ก็ย่อมมีน้ำขังอยู่ได้บ้าง, แต่เมื่อสร้างคันกั้นไว้แต่แรก น้ำใดที่พึงไม่ขังอยู่เพราะเหตุที่ไม่มีคันกั้น แม้น้ำนั้นก็พึงขังอยู่ได้, ฉันใดก็ฉันนั้น, ครุธรรมเหล่านี้ใดที่เราบัญญัติไว้แต่แรกเพื่อมิให้ล่วงละเมิดในเมื่อเรื่องยังไม่เกิดขึ้น, หากครุธรรมเหล่านั้นมิได้ถูกบัญญัติไว้ พระสัทธรรมพึงดำรงอยู่ได้ห้าร้อยปีเพราะเหตุที่มาตุคามบวช. แต่เพราะได้บัญญัติไว้แต่แรก พระสัทธรรมจักดำรงอยู่ได้อีกห้าร้อยปี, ด้วยประการฉะนี้ พระสัทธรรมจักดำรงอยู่ได้เพียงหนึ่งพันปีตามที่ตรัสไว้ในเบื้องต้น. และคำว่า 'หนึ่งพันปี' นี้ ตรัสโดยอ้างอิงถึงพระขีณาสพผู้บรรลุปฏิสัมภิทา. แต่หลังจากนั้นไปอีก พระสัทธรรมจักดำรงอยู่ได้อีกหนึ่งพันปีโดยอ้างอิงถึงพระขีณาสพผู้เป็นสุกขวิปัสสก, อีกหนึ่งพันปีโดยอ้างอิงถึงพระอนาคามี, อีกหนึ่งพันปีโดยอ้างอิงถึงพระสกทาคามี, อีกหนึ่งพันปีโดยอ้างอิงถึงพระโสดาบัน, ด้วยประการฉะนี้ ปฏิเวธสัทธรรมจักดำรงอยู่ได้ห้าพันปี. แม้ปริยัติธรรมก็ดำรงอยู่ได้ตลอดกาลเพียงนั้น. จริงอยู่ เมื่อไม่มีปริยัติ ปฏิเวธก็ไม่มี, และเมื่อมีปริยัติ ปฏิเวธก็ย่อมมีได้. ส่วนเพศ (ของบรรพชิต) แม้เมื่อปริยัติอันตรธานไปแล้ว ก็ยังจะดำรงอยู่ได้อีกนาน.

2. ඔවාදසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาโอวาทสูตร

52. දුතියෙ බහුස්සුතොති ඉධ සකලස්සපි බුද්ධවචනස්ස වසෙන බහුස්සුතභාවො වෙදිතබ්බො. ගරුධම්මන්ති කායසංසග්ගං. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. භික්ඛුනොවාදකවිනිච්ඡයො පන සමන්තපාසාදිකාය (පාචි. අට්ඨ. 144 ආදයො) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

๕๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า พหุสฺสุโต ความว่า ในสูตรนี้ พึงทราบความเป็นผู้ได้สดับมากโดยนัยแห่งพระพุทธวจนะทั้งหมด บทว่า ครุธมฺมํ ได้แก่ กายสังสัคคะ นี้เป็นใจความย่อในสูตรนี้ ส่วนวินิจฉัยในภิกขุโนวาทกะ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา (อรรถกถาพระวินัย ปาจิตตีย์ หน้า 144 เป็นต้น) นั่นเทียว

3. සංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาสังขิตตสูตร

53. තතියෙ [Pg.239] සරාගායාති සරාගත්ථාය. විරාගායාති විරජ්ජනත්ථාය. සංයොගායාති වට්ටෙ සංයොගත්ථාය. විසංයොගායාති වට්ටෙ විසංයොගභාවත්ථාය. ආචයායාති වට්ටස්ස වඩ්ඪනත්ථාය. නො අපචයායාති න වට්ටවිද්ධංසනත්ථාය. දුබ්භරතායාති දුප්පොසනත්ථාය. නො සුභරතායාති න සුඛපොසනත්ථාය. ඉමස්මිං සුත්තෙ පඨමවාරෙන වට්ටං කථිතං, දුතියවාරෙන විවට්ටං කථිතං. ඉමිනා ච පන ඔවාදෙන ගොතමී අරහත්තං පත්තාති.

๕๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สราคาย ความว่า เพื่อความมีราคะ บทว่า วิราคาย ความว่า เพื่อความคลายกำหนัด บทว่า สํโยคาย ความว่า เพื่อความประกอบไว้ในวัฏฏะ บทว่า วิสํโยคาย ความว่า เพื่อความไม่ประกอบไว้ในวัฏฏะ บทว่า อาจยาย ความว่า เพื่อความพอกพูนวัฏฏะ บทว่า โน อปจยาย ความว่า ไม่เป็นไปเพื่อความทำลายวัฏฏะ บทว่า ทุพฺภรตาย ความว่า เพื่อความเป็นคนเลี้ยงยาก บทว่า โน สุภรตาย ความว่า ไม่เป็นไปเพื่อความเป็นคนเลี้ยงง่าย ในสูตรนี้ วาระแรกตรัสเรื่องวัฏฏะ วาระที่สองตรัสเรื่องวิวัฏฏะ ก็ด้วยโอวาทนี้ พระโคตมีเถรีได้บรรลุพระอรหัตแล้ว ดังนี้

4. දීඝජාණුසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาทีฆชาณุสูตร

54. චතුත්ථෙ බ්‍යග්ඝපජ්ජාති ඉදමස්ස පවෙණි නාම වසෙන ආලපනං. තස්ස හි පුබ්බපුරිසා බ්‍යග්ඝපථෙ ජාතාති තස්මිං කුලෙ මනුස්සා බ්‍යග්ඝපජ්ජාති වුච්චන්ති. ඉස්සත්ථෙනාති ඉස්සාසකම්මෙන. තත්‍රුපායායාති ‘‘ඉමස්මිං කාලෙ ඉදං නාම කාතුං වට්ටතී’’ති ජානනෙ උපායභූතාය. වුද්ධසීලිනොති වඩ්ඪිතසීලා වුද්ධසමාචාරා. ආයන්ති ආගමනං. නාච්චොගාළ්හන්ති නාතිමහන්තං. නාතිහීනන්ති නාතිකසිරං. පරියාදායාති ගහෙත්වා ඛෙපෙත්වා. තත්ථ යස්ස වයතො දිගුණො ආයො, තස්ස වයො ආයං පරියාදාතුං න සක්කොති.

๕๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า พฺยคฺฆปชฺช นี้เป็นคำร้องเรียกทีฆชาณุโกลิยบุตรนั้นโดยชื่อตามประเพณี อธิบายว่า บุรุษในสกุลก่อนของท่านเกิดในทางเสือผ่าน เพราะเหตุนั้น คนในสกุลนั้นจึงถูกเรียกว่า พยัคฆปัชชะ บทว่า อิสฺสตฺเถน ได้แก่ ด้วยศิลปะคือการยิงธนู บทว่า ตตฺรูปายาย ได้แก่ ด้วยปัญญาอันเป็นอุบายในการรู้ว่า "ในกาลนี้ ควรทำการชื่อนี้" บทว่า วุฑฺฒสีลิโน ได้แก่ ผู้มีศีลอันเจริญแล้ว มีสมาจารอันเจริญแล้ว บทว่า อายํ ได้แก่ รายรับ บทว่า นาจฺโจคาฬฺหํ ได้แก่ ไม่มากเกินไป บทว่า นาติหีนํ ได้แก่ ไม่น้อยเกินไป บทว่า ปริยาทาย ได้แก่ ถือเอาแล้ว ทำให้สิ้นไป ในบทนั้น กุลบุตรใดมีรายรับเป็นสองเท่าของรายจ่าย รายจ่ายของกุลบุตรนั้นย่อมไม่อาจครอบงำรายรับได้

‘‘චතුධා විභජෙ භොගෙ, පණ්ඩිතො ඝරමාවසං;

එකෙන භොගෙ භුඤ්ජෙය්‍ය, ද්වීහි කම්මං පයොජයෙ;

චතුත්ථඤ්ච නිධාපෙය්‍ය, ආපදාසු භවිස්සතී’’ති. (දී. නි. 3.265) –

"บัณฑิตผู้ครองเรือน พึงแบ่งโภคทรัพย์ออกเป็น ๔ ส่วน พึงใช้สอยโภคทรัพย์ด้วยส่วนหนึ่ง พึงประกอบการงานด้วยสองส่วน และพึงเก็บส่วนที่สี่ไว้ ด้วยคิดว่า 'จักมีไว้ในยามอันตราย' ดังนี้" (ที. นิ. ๓.๒๖๕)

එවං පටිපජ්ජතො පන වයො ආයං පරියාදාතුං න සක්කොතියෙව.

ก็เมื่อกุลบุตรปฏิบัติดังนี้ รายจ่ายย่อมไม่อาจครอบงำรายรับได้เลย

උදුම්බරඛාදීවාති යථා උදුම්බරානි ඛාදිතුකාමෙන පක්කෙ උදුම්බරරුක්ඛෙ චාලිතෙ එකප්පහාරෙනෙව බහූනි ඵලානි පතන්ති, සො ඛාදිතබ්බයුත්තකානි ඛාදිත්වා ඉතරානි බහුතරානි පහාය ගච්ඡති, එවමෙවං යො ආයතො වයං බහුතරං කත්වා විප්පකිරන්තො භොගෙ පරිභුඤ්ජති, සො ‘‘උදුම්බරඛාදිකංවායං කුලපුත්තො භොගෙ ඛාදතී’’ති වුච්චති. අජෙට්ඨමරණන්ති [Pg.240] අනායකමරණං. සමං ජීවිකං කප්පෙතීති සම්මා ජීවිකං කප්පෙති. සමජීවිතාති සමජීවිතාය ජීවිතා. අපායමුඛානීති විනාසස්ස ඨානානි.

บทว่า อุทุมฺพรขาทีว ความว่า เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการจะกินมะเดื่อ เมื่อเขย่าต้นมะเดื่อที่สุกแล้ว ผลมะเดื่อจำนวนมากย่อมร่วงหล่นลงมาในคราวเดียว เขากินผลที่ควรกินแล้ว ละทิ้งผลอื่นที่เหลือจำนวนมากไป ฉันใด บุคคลใดทำรายจ่ายให้มากกว่ารายรับ บริโภคโภคทรัพย์อย่างสุรุ่ยสุร่าย ฉันนั้นเหมือนกัน กุลบุตรนั้นย่อมถูกเรียกว่า "กุลบุตรนี้กินโภคทรัพย์เหมือนคนกินมะเดื่อ" บทว่า อเชฏฺฐมรณํ ได้แก่ การตายโดยไม่มีหัวหน้า บทว่า สมํ ชีวิกํ กปฺเปติ ความว่า ย่อมดำรงชีวิตโดยชอบ บทว่า สมชีวิตา ได้แก่ เป็นอยู่ด้วยการเลี้ยงชีพโดยชอบ บทว่า อปายมุขานิ ได้แก่ เหตุแห่งความพินาศ

උට්ඨාතා කම්මධෙය්‍යෙසූති කම්මකරණට්ඨානෙසු උට්ඨානවීරියසම්පන්නො. විධානවාති විදහනසම්පන්නො. සොත්ථානං සම්පරායිකන්ති සොත්ථිභූතං සම්පරායිකං. සච්චනාමෙනාති බුද්ධත්තායෙව බුද්ධොති එවං අවිතථනාමෙන. චාගො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති චාගො ච සෙසපුඤ්ඤඤ්ච පවඩ්ඪති. ඉමස්මිං සුත්තෙ සද්ධාදයො මිස්සකා කථිතා. පඤ්චමං උත්තානමෙව.

บทว่า อุฏฺฐาตา กมฺมเธยฺเยสุ ได้แก่ ผู้ถึงพร้อมด้วยความเพียรในการลุกขึ้นในฐานะที่ควรทำการงาน บทว่า วิธานวา ได้แก่ ผู้ถึงพร้อมด้วยการจัดการ บทว่า โสตฺถานํ สมฺปรายิกํ ได้แก่ ประโยชน์เกื้อกูลในสัมปรายภพอันเป็นเหตุแห่งความสวัสดี บทว่า สจฺจนาเมน ได้แก่ โดยพระนามที่ไม่ผิดพลาดอย่างนี้ว่า พุทฺโธ เพราะความเป็นผู้ตรัสรู้แล้วนั่นเทียว บทว่า จาโค ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ ความว่า ทั้งจาคะและบุญที่เหลือย่อมเจริญ ในสูตรนี้ ตรัสธรรมมีศรัทธาเป็นต้นคละกันไป สูตรที่ ๕ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

6. භයසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาภยสูตร

56. ඡට්ඨෙ ගබ්භොති ගබ්භවාසො. දිට්ඨධම්මිකාපීති සන්දිට්ඨිකා ගබ්භවාසසදිසා පුනපි මනුස්සගබ්භා. සම්පරායිකාපීති ඨපෙත්වා මනුස්සගබ්භෙ සෙසගබ්භා. උභයං එතෙ කාමා පවුච්චන්තීති භයඤ්ච දුක්ඛඤ්ච, භයඤ්ච රොගො ච, භයඤ්ච ගණ්ඩො ච, භයඤ්ච සල්ලඤ්ච, භයඤ්ච සඞ්ගො ච, භයඤ්ච පඞ්කො ච, භයඤ්ච ගබ්භො චාති එවං උභයං එතෙ කාමා පවුච්චන්ති. සාතරූපෙනාති කාමසුඛෙන. පලිපථන්ති වට්ටපලිපථං. අතික්කම්මාති ඉමස්මිං ඨානෙ විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අස්ස භික්ඛුනො අරහත්තප්පත්තභාවො ගහිතො. එවරූපං පජං ජාතිජරූපෙතං තීසු භවෙසු ඵන්දමානං අවෙක්ඛතීති සුත්තෙ වට්ටං කථෙත්වා ගාථාසු විවට්ටං කථිතන්ති. සත්තමට්ඨමානි උත්තානත්ථානෙව.

๕๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า คพฺโภ ได้แก่ การอยู่ในครรภ์ บทว่า ทิฏฺฐธมฺมิกาปิ ได้แก่ ครรภ์ของมนุษย์อีก ซึ่งเป็นสิ่งประจักษ์ เหมือนการอยู่ในครรภ์ บทว่า สมฺปรายิกาปิ ได้แก่ ครรภ์ที่เหลือ ยกเว้นครรภ์ของมนุษย์ บทว่า อุภยํ เอเต กามา ปวุจฺจนฺติ ความว่า ภัยและความทุกข์ ภัยและโรค ภัยและฝี ภัยและลูกศร ภัยและความข้อง ภัยและเปือกตม ภัยและการอยู่ในครรภ์ ทั้งสองอย่างนี้เรียกว่า กาม บทว่า สาตรูเปน ได้แก่ ด้วยกามสุข บทว่า ปลิปถํ ได้แก่ หนทางกันดารคือวัฏฏะ บทว่า อติกฺกมฺม ความว่า ในที่นี้ถือเอาความเป็นผู้บรรลุพระอรหัตของภิกษุนั้น โดยการเจริญวิปัสสนา บทว่า เอวรูปํ ปชํ ชาติชรูปตํ ตีสุ ภเวสุ ผนฺทมานํ อเวกฺขติ ความว่า ในพระสูตรตรัสเรื่องวัฏฏะแล้ว ในคาถาทั้งหลายตรัสเรื่องวิวัฏฏะ สูตรที่ ๗ และที่ ๘ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

9-10. පුග්ගලසුත්තද්වයවණ්ණනා

อรรถกถาปุคคลสูตร ๒ สูตร

59-60. නවමෙ උජුභූතොති කායවඞ්කාදීනං අභාවෙන උජුකො. පඤ්ඤාසීලසමාහිතොති පඤ්ඤාය ච සීලෙන ච සමන්නාගතො. යජමානානන්ති දානං දදන්තානං. පුඤ්ඤපෙක්ඛානන්ති පුඤ්ඤං ඔලොකෙන්තානං ගවෙසන්තානං[Pg.241]. ඔපධිකන්ති උපධිවිපාකං, ඔපධිභූතං ඨානං අප්පමාණං. දසමෙ සමුක්කට්ඨොති උක්කට්ඨො උත්තමො. සත්තානන්ති සබ්බසත්තානං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

ในสูตรที่ ๙ บทว่า อุชุภูโต ได้แก่ เป็นผู้ตรง เพราะไม่มีความคดทางกายเป็นต้น บทว่า ปญฺญาสีลสมาหิโต ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยปัญญาและศีล บทว่า ยชมานานํ ได้แก่ ของผู้ให้ทาน บทว่า ปุญฺญเปกฺขานํ ได้แก่ ของผู้แลดูบุญ แสวงหาบุญ บทว่า โอปธิกํ ได้แก่ มีอุปธิเป็นวิบาก, ฐานะที่เป็นอุปธิประมาณมิได้ ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า สมุกฺกฏฺโฐ ได้แก่ ประเสริฐ สูงสุด บทว่า สตฺตานํ ได้แก่ ของสัตว์ทั้งปวง บทที่เหลือในทุกแห่งมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ดังนี้

ගොතමීවග්ගො ඡට්ඨො.

โคตมีวรรคที่ ๖

(7) 2. භූමිචාලවග්ගො

(๗) ๒. ภูมิจาลวรรค

1. ඉච්ඡාසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาอิจฉาสูตร

61. සත්තමස්ස පඨමෙ පවිවිත්තස්සාති කායවිවෙකෙන විවිත්තස්ස. නිරායත්තවුත්තිනොති කත්ථචි අනායත්තවුත්තිනො විපස්සනාකම්මිකස්ස. ලාභායාති චතුපච්චයලාභාය. සොචී ච පරිදෙවී චාති සොකී ච පරිදෙවී ච. සොචිච්ච පරිදෙවිච්චාතිපි පාඨො. චුතො ච සද්ධම්මාති තංඛණංයෙව විපස්සනාසද්ධම්මා චුතො. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

๖๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๗ บทว่า ปวิวิตฺตสฺส ได้แก่ ผู้สงัดด้วยกายวิเวก บทว่า นิรายตฺตวุตฺติโน ได้แก่ ของผู้มีวิปัสสนาเป็นกิจ มีความเป็นอยู่ไม่ขึ้นกับสิ่งใด บทว่า ลาภาย ได้แก่ เพื่อลาภคือปัจจัย ๔ บทว่า โสจี จ ปริเทวี จ ได้แก่ เป็นผู้เศร้าโศกและเป็นผู้คร่ำครวญ อีกอย่างหนึ่งมีบทว่า โสจิจฺจ ปริเทวิจฺจา บทว่า จุโต จ สทฺธมฺมา ได้แก่ เคลื่อนจากสัทธรรมคือวิปัสสนาในขณะนั้นนั่นเอง ในสูตรนี้ ตรัสเรื่องวัฏฏะและวิวัฏฏะ

2. අලංසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาอลังสังสูตร

62. දුතියෙ අලං අත්තනො අලං පරෙසන්ති අත්තනො ච පරෙසඤ්ච හිතපටිපත්තියං සමත්ථො පරියත්තො අනුච්ඡවිකො. ඛිප්පනිසන්තීති ඛිප්පං උපධාරෙති, ඛන්ධධාතුආයතනාදීසු කථියමානෙසු තෙ ධම්මෙ ඛිප්පං ජානාතීති අත්ථො. ඉමස්මිං සුත්තෙ සමථවිපස්සනා කථිතා. පුග්ගලජ්ඣාසයෙන පන දෙසනාවිලාසෙන චෙතං මත්ථකතො පට්ඨාය හෙට්ඨා ඔතරන්තං කථිතන්ති.

๖๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อลํ อตฺตโน อลํ ปเรสํ ได้แก่ สามารถ เพียงพอ สมควรในการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น บทว่า ขิปฺปนิสนฺติ ความว่า ย่อมทรงจำได้เร็ว คือเมื่อท่านกล่าวถึงขันธ์ ธาตุ อายตนะเป็นต้น ย่อมรู้ธรรมเหล่านั้นได้เร็ว ในสูตรนี้ ตรัสสมถะและวิปัสสนา ก็ในสูตรนี้ ตรัสโดยลำดับจากเบื้องบนลงสู่เบื้องล่าง ด้วยอัธยาศัยของบุคคลและด้วยเทศนาวิลาส ดังนี้

3. සංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาสังขิตตสูตร

63. තතියෙ එවමෙවාති නික්කාරණෙනෙව. යථා වා අයං යාචති, එවමෙව. මොඝපුරිසාති මූළ්හපුරිසා තුච්ඡපුරිසා. අජ්ඣෙසන්තීති යාචන්ති. අනුබන්ධිතබ්බන්ති ඉරියාපථානුගමනෙන අනුබන්ධිතබ්බං මං න විජහිතබ්බං මඤ්ඤන්ති. ආජානනත්ථං අපසාදෙන්තො එවමාහ. එස කිර භික්ඛු ඔවාදෙ දින්නෙපි පමාදමෙව අනුයුඤ්ජති, ධම්මං සුත්වා තත්ථෙව වසති, සමණධම්මං කාතුං න ඉච්ඡති. තස්මා භගවා එවං අපසාදෙත්වා පුන යස්මා සො අරහත්තස්ස උපනිස්සයසම්පන්නො[Pg.242], තස්මා තං ඔවදන්තො තස්මාතිහ තෙ භික්ඛු එවං සික්ඛිතබ්බන්තිආදිමාහ. තත්ථ අජ්ඣත්තං මෙ චිත්තං ඨිතං භවිස්සති සුසණ්ඨිතං, න ච උප්පන්නා පාපකා අකුසලා ධම්මා චිත්තං පරියාදාය ඨස්සන්තීති ඉමිනා තාවස්ස ඔවාදෙන නියකජ්ඣත්තවසෙන චිත්තෙකග්ගතාමත්තො මූලසමාධි වුත්තො.

๖๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า เอวเมว ความว่า โดยไม่มีเหตุผลนั่นเทียว เหมือนอย่างที่ภิกษุรูปนี้ขอ ก็อย่างนั้นเหมือนกัน บทว่า โมฆปุริสา คือ บุรุษผู้มืดบอด บุรุษผู้ว่างเปล่า บทว่า อชฺเฌสนฺติ คือ ย่อมขอ บทว่า อนุพนฺธิตพฺพนฺติ คือ ย่อมสำคัญว่า เราเป็นผู้ที่เขาควรติดตามไปตามอิริยาบถ ไม่ควรละทิ้ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงติเตียนเพื่อให้รู้ จึงตรัสอย่างนี้ ได้ยินว่า ภิกษุรูปนั้น แม้เมื่อโอวาทอันเราให้แล้ว ก็ยังประกอบแต่ความประมาท ฟังธรรมแล้วก็อยู่เหมือนเดิม ไม่ปรารถนาจะทำสมณธรรม เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าครั้นทรงติเตียนอย่างนี้แล้ว แต่เพราะเหตุที่ภิกษุนั้นเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอุปนิสัยแห่งพระอรหัตอีก เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงสั่งสอนภิกษุนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตสฺมาติห เต ภิกฺขุ เอวํ สิกฺขิตพฺพํ (ดูก่อนภิกษุ เพราะเหตุนั้น เธอพึงศึกษาอย่างนี้ในธรรมวินัยนี้) ในบทเหล่านั้น ด้วยโอวาทนี้ว่า อชฺฌตฺตํ เม จิตฺตํ ฐิตํ ภวิสฺสติ สุสณฺฐิตํ, น จ อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสนฺติ (จิตของเราจักเป็นจิตตั้งมั่น ดำรงอยู่ด้วยดีในภายใน และอกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้ว จักไม่ครอบงำจิตตั้งอยู่ได้) พระองค์ตรัสถึงมูลสมาธิอันเป็นเพียงความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง โดยความเป็นไปในภายในของตนนั่นเอง แก่ภิกษุนั้นก่อน

තතො ‘‘එත්තකෙනෙව සන්තුට්ඨිං අනාපජ්ජිත්වා එවං සො සමාධි වඩ්ඪෙතබ්බො’’ති දස්සෙතුං යතො ඛො තෙ භික්ඛු අජ්ඣත්තං චිත්තං ඨිතං හොති සුසණ්ඨිතං, න ච උප්පන්නා පාපකා අකුසලා ධම්මා චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨන්ති, තතො තෙ භික්ඛු එවං සික්ඛිතබ්බං ‘‘මෙත්තා මෙ චෙතොවිමුත්ති භාවිතා භවිස්සති…පෙ… සුසමාරද්ධා’’ති එවමස්ස මෙත්තාවසෙන භාවනං වඩ්ඪෙත්වා පුන යතො ඛො තෙ භික්ඛු අයං සමාධි එවං භාවිතො හොති බහුලීකතො, තතො ත්වං භික්ඛු ඉමං සමාධිං සවිතක්කසවිචාරම්පි භාවෙය්‍යාසීතිආදි වුත්තං. තස්සත්ථො – යදා තෙ භික්ඛු අයං මූලසමාධි එවං මෙත්තාවසෙන භාවිතො හොති, තදා ත්වං තාවතකෙනපි තුට්ඨිං අනාපජ්ජිත්වාව ඉමං මූලසමාධිං අඤ්ඤෙසුපි ආරම්මණෙසු චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානානි පාපයමානො ‘‘සවිතක්කසවිචාරම්පී’’තිආදිනා නයෙන භාවෙය්‍යාසීති.

ต่อจากนั้น เพื่อจะทรงแสดงว่า “เธอไม่พึงถึงความสันโดษด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พึงเจริญสมาธินั้นอย่างนี้” จึงตรัสว่า ดูก่อนภิกษุ ในกาลใดแล จิตของเธอเป็นจิตตั้งมั่น ดำรงอยู่ด้วยดีในภายใน และอกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมไม่ครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ ในกาลนั้น เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เมตตาเจโตวิมุติของเรา จักเป็นธรรมอันเราเจริญแล้ว...ฯลฯ...ปรารภดีแล้ว’ ครั้นทรงให้ภิกษุนั้นเจริญภาวนาด้วยอำนาจเมตตาอย่างนี้แล้ว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ดูก่อนภิกษุ ในกาลใดแล สมาธินี้อันเธอเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้วอย่างนี้ ในกาลนั้น เธอพึงเจริญสมาธินี้แม้ที่ยังมีวิตกวิจาร ดังนี้ อธิบายความแห่งพระดำรัสนั้นว่า ดูก่อนภิกษุ ในกาลใด มูลสมาธินี้อันเธอเจริญแล้วด้วยอำนาจเมตตาอย่างนี้ ในกาลนั้น เธอไม่พึงถึงความสันโดษด้วยเหตุเพียงเท่านั้น ยังจตุตถฌานและปัญจกฌานให้ถึงพร้อมในอารมณ์อื่นๆ ด้วยมูลสมาธินี้ พึงเจริญโดยนัยเป็นต้นว่า ‘แม้ที่ยังมีวิตกวิจาร’ ดังนี้

එවං වත්වා ච පන අවසෙසබ්‍රහ්මවිහාරපුබ්බඞ්ගමම්පිස්ස අඤ්ඤෙසු ආරම්මණෙසු චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානභාවනං කරෙය්‍යාසීති දස්සෙන්තො යතො ඛො තෙ භික්ඛු අයං සමාධි එවං භාවිතො හොති සුභාවිතො, තතො තෙ භික්ඛු එවං සික්ඛිතබ්බං ‘‘කරුණා මෙ චෙතොවිමුත්තී’’තිආදිමාහ. එවං මෙත්තාපුබ්බඞ්ගමං චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානභාවනං දස්සෙත්වා පුන කායානුපස්සනාදිපුබ්බඞ්ගමං දස්සෙතුං යතො ඛො තෙ භික්ඛු අයං සමාධි එවං භාවිතො හොති සුභාවිතො, තතො තෙ භික්ඛු එවං සික්ඛිතබ්බං ‘‘කායෙ කායානුපස්සී’’තිආදිං වත්වා යතො ඛො තෙ භික්ඛු අයං සමාධි එවං භාවිතො හොති සුභාවිතො, තතො ත්වං භික්ඛු යෙන යෙනෙව ගග්ඝසීතිආදිමාහ. තත්ථ ගග්ඝසීති ගමිස්සසි. ඵාසුංයෙවාති ඉමිනා අරහත්තං දස්සෙති. අරහත්තප්පත්තො හි සබ්බිරියාපථෙසු ඵාසු විහරති නාම.

ครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงว่า “เธอพึงทำจตุตถฌานและปัญจกฌานภาวนา อันมีพรหมวิหารที่เหลือเป็นเบื้องหน้า ในอารมณ์อื่นๆ แก่ภิกษุนั้น” จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ดูก่อนภิกษุ ในกาลใดแล สมาธินี้อันเธอเจริญแล้ว เจริญดีแล้วอย่างนี้ ในกาลนั้น เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘กรุณาเจโตวิมุติของเรา...’ ครั้นทรงแสดงจตุตถฌานและปัญจกฌานภาวนาอันมีเมตตาเป็นเบื้องหน้าอย่างนี้แล้ว เพื่อจะทรงแสดง (ภาวนา) อันมีกายานุปัสสนาเป็นต้นเป็นเบื้องหน้าอีก จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ดูก่อนภิกษุ ในกาลใดแล สมาธินี้อันเธอเจริญแล้ว เจริญดีแล้วอย่างนี้ ในกาลนั้น เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราจักเป็นผู้พิจารณาเห็นกายในกายอยู่...’ แล้วตรัสคำเป็นต้นว่า ดูก่อนภิกษุ ในกาลใดแล สมาธินี้อันเธอเจริญแล้ว เจริญดีแล้วอย่างนี้ ในกาลนั้น เธอจักก้าวไปทางใดๆ... ในบทเหล่านั้น บทว่า คคฺฆสิ คือ จักไป ด้วยบทว่า ผาสุํเยว (ย่อมอยู่เป็นสุขทีเดียว) นี้ ทรงแสดงพระอรหัต ด้วยว่า ผู้บรรลุพระอรหัตแล้ว ชื่อว่าย่อมอยู่เป็นสุขในอิริยาบถทั้งปวง

4. ගයාසීසසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาคยาสีสสูตร

64. චතුත්ථෙ [Pg.243] එතදවොචාති අත්තනො පධානභූමියං උප්පන්නං විතක්කං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ආරොචෙතුං – ‘‘පුබ්බාහං, භික්ඛවෙ’’තිආදිවචනං අවොච. ඔභාසන්ති දිබ්බචක්ඛුඤාණොභාසං. ඤාණදස්සනන්ති දිබ්බචක්ඛුභූතං ඤාණසඞ්ඛාතං දස්සනං. සන්නිවුත්ථපුබ්බන්ති එකතො වසිතපුබ්බං. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ දිබ්බචක්ඛුඤාණං, ඉද්ධිවිධඤාණං, චෙතොපරියඤාණං, යථාකම්මුපගඤාණං, අනාගතංසඤාණං, පච්චුප්පන්නංසඤාණං, අතීතංසඤාණං, පුබ්බෙනිවාසඤාණන්ති ඉමානි තාව අට්ඨ ඤාණානි පාළියංයෙව ආගතානි, තෙහි පන සද්ධිං විපස්සනාඤාණානි චත්තාරි මග්ගඤාණානි, චත්තාරි ඵලඤාණානි, චත්තාරි පච්චවෙක්ඛණඤාණානි, චත්තාරි පටිසම්භිදාඤාණානි ඡ අසාධාරණඤාණානීති එතානි ඤාණානි සමොධානෙත්වා කථෙන්තෙන එවං ඉදං සුත්තං කථිතං නාම හොති.

๖๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า เอตทโวจ ความว่า พระองค์ตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในกาลก่อน...” เพื่อทรงประกาศวิตกที่เกิดขึ้นในสถานที่ทรงบำเพ็ญเพียรของพระองค์แก่ภิกษุสงฆ์ บทว่า โอภาสํ คือ โอภาสแห่งทิพพจักขุญาณ บทว่า ญาณทสฺสนํ คือ การเห็นที่เรียกว่าญาณ อันเป็นทิพพจักขุ บทว่า สนฺนิวุตฺถปุพฺพํ คือ เคยอยู่ร่วมกัน ก็ในสูตรนี้ ญาณ ๘ ประการเหล่านี้ คือ ทิพพจักขุญาณ อิทธิวิธญาณ เจโตปริยญาณ ยถากัมมูปคญาณ อนาคตังสญาณ ปัจจุปปันนังสญาณ อตีตังสญาณ และปุพเพนิวาสานุสสติญาณ มาในพระบาลีแล้วก่อน แต่เมื่อผู้กล่าวรวบรวมญาณเหล่านี้ คือ วิปัสสนาญาณทั้งหลาย มรรคญาณ ๔ ผลญาณ ๔ ปัจจเวกขณญาณ ๔ ปฏิสัมภิทาญาณ ๔ และอสาธารณญาณ ๖ เข้ากับญาณเหล่านั้นแล้วกล่าวอยู่ สูตรนี้จึงชื่อว่าอันท่านกล่าวดีแล้วอย่างนี้

5. අභිභායතනසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาอภิภายตนสูตร

65. පඤ්චමෙ අභිභායතනානීති අභිභවනකාරණානි. කිං අභිභවන්ති? පච්චනීකධම්මෙපි ආරම්මණානිපි. තානි හි පටිපක්ඛභාවෙන පච්චනීකධම්මෙ අභිභවන්ති, පුග්ගලස්ස ඤාණුත්තරියතාය ආරම්මණානි. අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤීතිආදීසු පන අජ්ඣත්තරූපෙ පරිකම්මවසෙන අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී නාම හොති. අජ්ඣත්තඤ්හි නීලපරිකම්මං කරොන්තො කෙසෙ වා පිත්තෙ වා අක්ඛිතාරකාය වා කරොති. පීතපරිකම්මං කරොන්තො මෙදෙ වා ඡවියා වා හත්ථතලපාදතලෙසු වා අක්ඛීනං පීතට්ඨානෙ වා කරොති. ලොහිතපරිකම්මං කරොන්තො මංසෙ වා ලොහිතෙ වා ජිව්හාය වා අක්ඛීනං රත්තට්ඨානෙ වා කරොති. ඔදාතපරිකම්මං කරොන්තො අට්ඨිම්හි වා දන්තෙ වා නඛෙ වා අක්ඛීනං සෙතට්ඨානෙ වා කරොති. තං පන සුනීලකං සුපීතකං සුලොහිතකං සුඔදාතං න හොති, අවිසුද්ධමෙව හොති.

๖๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อภิภายตนานิ คือ เหตุแห่งการครอบงำ ย่อมครอบงำอะไร? ย่อมครอบงำแม้ธรรมที่เป็นข้าศึก แม้อารมณ์ทั้งหลาย จริงอยู่ อภิภายตนะเหล่านั้นย่อมครอบงำธรรมที่เป็นข้าศึกโดยความเป็นปฏิปักษ์ และย่อมครอบงำอารมณ์ทั้งหลายเพราะความเป็นผู้มีญาณอันยอดเยี่ยมของบุคคล ส่วนในบทเป็นต้นว่า อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี บุคคลชื่อว่ามีรูปสัญญาในภายใน เพราะการบริกรรมในรูปภายใน จริงอยู่ ผู้ทำนีลบริกรรมในภายใน ย่อมทำในผมบ้าง ในดีบ้าง หรือในแก้วตาบ้าง ผู้ทำปีตบริกรรม ย่อมทำในมันข้นบ้าง ในผิวบ้าง ในฝ่ามือฝ่าเท้าบ้าง หรือในส่วนที่เป็นสีเหลืองของตาบ้าง ผู้ทำโลหิตบริกรรม ย่อมทำในเนื้อบ้าง ในเลือดบ้าง ในลิ้นบ้าง หรือในส่วนที่เป็นสีแดงของตาบ้าง ผู้ทำโอทาตบริกรรม ย่อมทำในกระดูกบ้าง ในฟันบ้าง ในเล็บบ้าง หรือในส่วนที่เป็นสีขาวของตาบ้าง แต่รูปนั้นย่อมไม่เป็นสีเขียวสนิท ไม่เป็นสีเหลืองสนิท ไม่เป็นสีแดงสนิท ไม่เป็นสีขาวสนิท แต่เป็นรูปที่ไม่บริสุทธิ์นั่นเอง

එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සතීති යස්සෙවං පරිකම්මං අජ්ඣත්තං උප්පන්නං හොති, නිමිත්තං පන බහිද්ධා, සො එවං අජ්ඣත්තං පරිකම්මස්ස බහිද්ධා ච අප්පනාය වසෙන ‘‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සතී’’ති වුච්චති. පරිත්තානීති අවඩ්ඪිතානි. සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානීති සුවණ්ණානි වා හොන්තු දුබ්බණ්ණානි වා, පරිත්තවසෙනෙව ඉදං අභිභායතනං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තානි අභිභුය්‍යාති යථා නාම සම්පන්නග්ගහණිකො කටච්ඡුමත්තං භත්තං ලභිත්වා ‘‘කිං එත්ථ භුඤ්ජිතබ්බං [Pg.244] අත්ථී’’ති සංකඩ්ඪිත්වා එකකබළමෙව කරොති, එවමෙව ඤාණුත්තරිකො පුග්ගලො විසදඤාණො ‘‘කිමෙත්ථ පරිත්තකෙ ආරම්මණෙ සමාපජ්ජිතබ්බං අත්ථි, නායං මම භාරො’’ති තානි රූපානි අභිභවිත්වා සමාපජ්ජති, සහ නිමිත්තුප්පාදෙනෙවෙත්ථ අප්පනං පාපෙතීති අත්ථො. ජානාමි පස්සාමීති ඉමිනා පනස්ස ආභොගො කථිතො. සො ච ඛො සමාපත්තිතො වුට්ඨිතස්ස, න අන්තොසමාපත්තියං. එවංසඤ්ඤී හොතීති ආභොගසඤ්ඤායපි ඣානසඤ්ඤායපි එවංසඤ්ඤී හොති. අභිභවනසඤ්ඤා හිස්ස අන්තොසමාපත්තියම්පි අත්ථි, ආභොගසඤ්ඤා පන සමාපත්තිතො වුට්ඨිතස්සෙව.

บทว่า "บุคคลผู้หนึ่งเห็นรูปทั้งหลายในภายนอก" ความว่า บุคคลใดมีบริกรรมเกิดขึ้นแล้วในภายในอย่างนี้ แต่นิมิตเกิดขึ้นในภายนอก บุคคลนั้นด้วยอำนาจแห่งบริกรรมในภายในและอัปปนาในภายนอกอย่างนี้ จึงถูกเรียกว่า "ผู้มีรูปสัญญาในภายใน ผู้หนึ่งเห็นรูปทั้งหลายในภายนอก" บทว่า "มีประมาณน้อย" ได้แก่ ที่ยังไม่ได้ทำให้เจริญ บทว่า "มีวรรณะดีและวรรณะทราม" ความว่า จะเป็นวรรณะดีหรือวรรณะทรามก็ตาม พึงทราบว่า อภิภายตนะนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยอำนาจแห่งอารมณ์มีประมาณน้อยนั่นเทียว บทว่า "ครอบงำรูปเหล่านั้น" เปรียบเหมือนคนบริโภคจุ ได้ข้าวประมาณทัพพีหนึ่งแล้วรวบเข้าทำเป็นคำเดียว ด้วยคิดว่า "ในข้าวประมาณเท่านี้ จะมีอะไรให้บริโภค" ฉันใด บุคคลผู้มีญาณยอดเยี่ยม มีญาณแจ่มใส ก็ฉันนั้น ด้วยคิดว่า "ในอารมณ์มีประมาณน้อยเท่านี้ จะมีอะไรให้เข้าสมาบัติ, นี้ไม่ใช่ภาระของเรา" ย่อมครอบงำรูปเหล่านั้นแล้วเข้าสมาบัติ อธิบายว่า ย่อมยังอัปปนาให้ถึงพร้อมกับการเกิดแห่งนิมิตในอารมณ์มีประมาณน้อยนี้นั่นเทียว ส่วนด้วยบทว่า "รู้ เห็น" นี้ พระองค์ตรัสถึงอาโภคะ (การน้อมใจ) ของโยคีบุคคลนั้น และอาโภคะนั้นย่อมมีแก่บุคคลผู้ออกจากสมาบัติแล้ว ไม่ใช่มีในภายในสมาบัติ บทว่า "เป็นผู้มีสัญญาอย่างนั้น" คือ ย่อมเป็นผู้มีสัญญาอย่างนั้น ทั้งด้วยอาโภคสัญญาและด้วยฌานสัญญา จริงอยู่ อภิภวนสัญญา (สัญญาคือการครอบงำ) ของโยคีนั้นมีอยู่แม้ในภายในสมาบัติ แต่อาโภคสัญญามีแก่บุคคลผู้ออกจากสมาบัติแล้วเท่านั้น

අප්පමාණානීති වඩ්ඪිතප්පමාණානි, මහන්තානීති අත්ථො. අභිභුය්‍යාති එත්ථ ච පන යථා මහග්ඝසො පුරිසො එකං භත්තවඩ්ඪිතකං ලභිත්වා ‘‘අඤ්ඤාපි හොතු, අඤ්ඤාපි හොතු, කිං එසා මය්හං කරිස්සතී’’ති න තං මහන්තතො පස්සති, එවමෙව ඤාණුත්තරො පුග්ගලො විසදඤාණො ‘‘කිං එත්ථ සමාපජ්ජිතබ්බං, නයිදං අප්පමාණං, න මය්හං චිත්තෙකග්ගතාකරණෙ භාරො අත්ථී’’ති අභිභවිත්වා සමාපජ්ජති, සහ නිමිත්තුප්පාදනෙවෙත්ථ අප්පනං පාපෙතීති අත්ථො.

บทว่า "ไม่มีประมาณ" ได้แก่ มีประมาณอันทำให้เจริญแล้ว อธิบายว่า มีขนาดใหญ่ ส่วนในบทว่า "ครอบงำ" นี้ เปรียบเหมือนบุรุษผู้บริโภคจุ ได้สำรับข้าวที่พูนขึ้นสำรับหนึ่งแล้ว ไม่เห็นว่าสำรับข้าวนั้นเป็นของใหญ่ ด้วยคิดว่า "จงมีอีกเถิด จงมีอีกเถิด สำรับนี้จะทำอะไรให้เราได้" ฉันใด บุคคลผู้มีญาณยอดเยี่ยม มีญาณแจ่มใส ก็ฉันนั้น ด้วยคิดว่า "ในอารมณ์นี้จะมีอะไรให้เข้าสมาบัติ, นี้หาใช่อารมณ์ไม่มีประมาณไม่, การทำจิตให้มีอารมณ์เป็นหนึ่งไม่ใช่ภาระของเรา" ย่อมครอบงำแล้วเข้าสมาบัติ อธิบายว่า ย่อมยังอัปปนาให้ถึงพร้อมกับการเกิดแห่งนิมิตในอารมณ์ไม่มีประมาณนี้นั่นเทียว

අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤීති අලාභිතාය වා අනත්ථිකතාය වා අජ්ඣත්තරූපෙ පරිකම්මසඤ්ඤාවිරහිතො.

บทว่า "ผู้ไม่มีรูปสัญญาในภายใน" คือ เป็นผู้ปราศจากบริกรรมสัญญาในอัชฌัตตรูป เพราะไม่ได้ หรือเพราะไม่ต้องการ

එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සතීති යස්ස පරිකම්මම්පි නිමිත්තම්පි බහිද්ධා උප්පන්නං, සො එවං බහිද්ධා පරිකම්මස්ස චෙව අප්පනාය ච වසෙන ‘‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සතී’’ති වුච්චති. සෙසමෙත්ථ චතුත්ථාභිභායතනෙ ච වුත්තනයමෙව. ඉමෙසු පන චතූසු පරිත්තං විතක්කචරිතවසෙන ආගතං, අප්පමාණං මොහචරිතවසෙන, සුවණ්ණං දොසචරිතවසෙන, දුබ්බණ්ණං රාගචරිතවසෙන. එතෙසඤ්හි එතානි සප්පායානි. සා ච නෙසං සප්පායතා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.43) චරියනිද්දෙසෙ වුත්තා.

บทว่า "บุคคลผู้หนึ่งเห็นรูปทั้งหลายในภายนอก" ความว่า บุคคลใดมีทั้งบริกรรมและนิมิตเกิดขึ้นในภายนอก บุคคลนั้นด้วยอำนาจแห่งบริกรรมและอัปปนาในภายนอกอย่างนี้ จึงถูกเรียกว่า "ผู้ไม่มีรูปสัญญาในภายใน ผู้หนึ่งเห็นรูปทั้งหลายในภายนอก" ส่วนที่เหลือในอภิภายตนะนี้ มีนัยดังที่กล่าวแล้วในอภิภายตนะที่ ๔ นั่นเทียว ก็ในอภิภายตนะ ๔ เหล่านี้ อารมณ์มีประมาณน้อย มาโดยอำนาจแห่งวิตกจริต, อารมณ์ไม่มีประมาณ มาโดยอำนาจแห่งโมหจริต, อารมณ์มีวรรณะดี มาโดยอำนาจแห่งโทสจริต, อารมณ์มีวรรณะทราม มาโดยอำนาจแห่งราคจริต จริงอยู่ อารมณ์เหล่านี้เป็นสัปปายะแก่บุคคลเหล่านั้น และความเป็นสัปปายะของอารมณ์เหล่านั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในจริยานิทเทส ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค

පඤ්චමඅභිභායතනාදීසු නීලානීති සබ්බසඞ්ගාහිකවසෙන වුත්තං. නීලවණ්ණානීති වණ්ණවසෙන. නීලනිදස්සනානීති නිදස්සනවසෙන. අපඤ්ඤායමානවිවරානි අසම්භින්නවණ්ණානි එකනීලානෙව හුත්වා දිස්සන්තීති වුත්තං හොති. නීලනිභාසානීති [Pg.245] ඉදං පන ඔභාසවසෙන වුත්තං, නීලොභාසානි නීලප්පභායුත්තානීති අත්ථො. එතෙන නෙසං සුවිසුද්ධතං දස්සෙති. විසුද්ධවණ්ණවසෙනෙව හි ඉමානි අභිභායතනානි වුත්තානි. ‘‘නීලකසිණං උග්ගණ්හන්තො නීලස්මිං නිමිත්තං ගණ්හාති පුප්ඵස්මිං වා වත්ථස්මිං වා වණ්ණධාතුයා වා’’තිආදිකං පනෙත්ථ කසිණකරණඤ්ච පරිකම්මඤ්ච අප්පනාවිධානඤ්ච සබ්බං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.55) විත්ථාරතො වුත්තමෙවාති.

ในอภิภายตนะที่ ๕ เป็นต้น บทว่า "สีเขียว" ท่านกล่าวโดยอำนาจแห่งการสงเคราะห์ทั้งหมด บทว่า "มีวรรณะเขียว" ท่านกล่าวโดยอำนาจแห่งวรรณะ บทว่า "ปรากฏเป็นสีเขียว" ท่านกล่าวโดยอำนาจแห่งการปรากฏ ท่านประสงค์จะกล่าวว่า ปรากฏเป็นสีเขียวล้วน มีช่องว่างไม่ปรากฏ มีวรรณะไม่ปะปนกัน ส่วนบทว่า "มีประกายดังสีเขียว" นี้ ท่านกล่าวโดยอำนาจแห่งโอภาส อธิบายว่า มีโอภาสสีเขียว ประกอบด้วยรัศมีสีเขียว ด้วยบทนี้ ท่านแสดงถึงความบริสุทธิ์อย่างยิ่งของอารมณ์เหล่านั้น จริงอยู่ อภิภายตนะเหล่านี้ ท่านกล่าวโดยอำนาจแห่งวรรณะที่บริสุทธิ์นั่นเทียว คำเป็นต้นว่า "ผู้เรียนกสิณสีเขียว ย่อมถือนิมิตในสิ่งสีเขียว คือในดอกไม้ หรือในผ้า หรือในวรรณธาตุ" ในอภิภายตนะนี้ ทั้งการทำกสิณ ทั้งบริกรรม และทั้งวิธีแห่งอัปปนา ทั้งหมดท่านกล่าวไว้โดยพิสดารในคัมภีร์วิสุทธิมรรคแล้วนั่นเทียว

6. විමොක්ඛසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาวิมอกขสูตร

66. විමොක්ඛාති කෙනට්ඨෙන විමොක්ඛා? අධිමුච්චනට්ඨෙන. කො පනායං අධිමුච්චනට්ඨො නාම? පච්චනීකධම්මෙහි ච සුට්ඨු මුච්චනට්ඨො, ආරම්මණෙ ච අභිරතිවසෙන සුට්ඨු මුච්චනට්ඨො, පිතුඅඞ්කෙ විස්සට්ඨඞ්ගපච්චඞ්ගස්ස දාරකස්ස සයනං විය අනිග්ගහිතභාවෙන නිරාසඞ්කතාය ආරම්මණෙ පවත්තීති වුත්තං හොති. අයං පනත්ථො පච්ඡිමෙ විමොක්ඛෙ නත්ථි, පුරිමෙසු විමොක්ඛෙසු අත්ථි.

๖๖. บทว่า "วิโมกข์" ชื่อว่าวิโมกข์ ด้วยอรรถว่าอย่างไร? ด้วยอรรถว่าอธิโมกข์ (การน้อมใจเชื่อ, การปลดปล่อย) ก็อรรถว่าอธิโมกข์นี้คืออะไร? คือ อรรถว่าหลุดพ้นดีจากธรรมที่เป็นข้าศึก และอรรถว่าปล่อยไปดีในอารมณ์ด้วยอำนาจแห่งความยินดียิ่ง ท่านประสงค์จะกล่าวว่า เป็นไปในอารมณ์โดยภาวะที่ไม่ถูกข่มไว้ ด้วยความไม่มีความระแวง เปรียบเหมือนการนอนของเด็กน้อยผู้ปล่อยอวัยวะน้อยใหญ่บนตักของบิดา แต่อรรถนี้ไม่มีในวิโมกข์สุดท้าย มีในวิโมกข์ก่อนๆ

රූපී රූපානි පස්සතීති එත්ථ අජ්ඣත්තං කෙසාදීසු නීලකසිණාදිවසෙන උප්පාදිතං රූපජ්ඣානං රූපං, තදස්සත්ථීති රූපී. බහිද්ධාපි නීලකසිණාදීනි රූපානි ඣානචක්ඛුනා පස්සති. ඉමිනා අජ්ඣත්තබහිද්ධවත්ථුකෙසු කසිණෙසු උප්පාදිතජ්ඣානස්ස පුග්ගලස්ස චත්තාරි රූපාවචරජ්ඣානානි දස්සිතානි. අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤීති අජ්ඣත්තං න රූපසඤ්ඤී, අත්තනො කෙසාදීසු අනුප්පාදිතරූපාවචරජ්ඣානොති අත්ථො. ඉමිනා බහිද්ධා පරිකම්මං කත්වා බහිද්ධාව උප්පාදිතජ්ඣානස්ස රූපාවචරජ්ඣානානි දස්සිතානි.

ในบทว่า "ผู้มีรูปฌาน ย่อมเห็นรูปทั้งหลาย" นี้ รูปฌานที่ทำให้เกิดขึ้นแล้วโดยนัยแห่งนีลกสิณเป็นต้นในส่วนภายในมีผมเป็นต้น ชื่อว่า รูป, รูปนั้นมีอยู่แก่บุคคลนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า รูปี (ผู้มีรูปฌาน) ย่อมเห็นรูปทั้งหลายมีนีลกสิณเป็นต้นแม้ในภายนอกด้วยฌานจักษุ ด้วยบทนี้ ท่านแสดงรูปาวจรฌาน ๔ ของบุคคลผู้มีฌานอันทำให้เกิดขึ้นแล้วในกสิณทั้งหลายที่มีวัตถุทั้งภายในและภายนอก บทว่า "ผู้ไม่มีรูปสัญญาในภายใน" คือ ไม่มีรูปสัญญาในภายใน อธิบายว่า เป็นผู้มีรูปาวจรฌานอันมิได้ทำให้เกิดขึ้นแล้วในส่วนของตนมีผมเป็นต้น ด้วยบทนี้ ท่านแสดงรูปาวจรฌานของบุคคลผู้ทำบริกรรมในภายนอกแล้วมีฌานอันทำให้เกิดขึ้นแล้วในภายนอกนั่นเทียว

සුභන්තෙව අධිමුත්තො හොතීති ඉමිනා සුවිසුද්ධෙසු නීලාදීසු වණ්ණකසිණෙසු ඣානානි දස්සිතානි. තත්ථ කිඤ්චාපි අන්තොඅප්පනාය ‘‘සුභ’’න්ති ආභොගො නත්ථි, යො පන සුවිසුද්ධං සුභං කසිණං ආරම්මණං කත්වා විහරති, සො යස්මා ‘‘සුභන්ති අධිමුත්තො හොතී’’ති වත්තබ්බතං ආපජ්ජති, තස්මා එවං දෙසනා කතා. පටිසම්භිදාමග්ගෙ පන –

ด้วยบทว่า "เป็นผู้น้อมใจไปในอารมณ์ที่งามโดยส่วนเดียว" นี้ ท่านแสดงฌานทั้งหลายในวรรณกสิณมีสีเขียวเป็นต้นที่บริสุทธิ์อย่างยิ่ง ในบทนั้น แม้ว่าในภายในอัปปนาจะไม่มีอาโภคะ (การน้อมใจ) ว่า "งาม" ก็ตาม แต่บุคคลใดทำกสิณที่งามและบริสุทธิ์อย่างยิ่งให้เป็นอารมณ์อยู่ บุคคลนั้น เพราะเหตุที่ย่อมถึงความที่ควรจะกล่าวได้ว่า "เป็นผู้น้อมใจไปว่า งาม" ฉะนั้น พระองค์จึงทรงกระทำเทศนาอย่างนี้ ส่วนในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรค (มีว่า) –

‘‘කථං සුභන්තෙව අධිමුත්තො හොතීති විමොක්ඛො? ඉධ භික්ඛු මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං …පෙ… විහරති. මෙත්තාය භාවිතත්තා සත්තා අප්පටිකූලා හොන්ති. කරුණාසහගතෙන…පෙ… මුදිතාසහගතෙන [Pg.246] …පෙ… උපෙක්ඛාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං…පෙ… විහරති. උපෙක්ඛාය භාවිතත්තා සත්තා අප්පටිකූලා හොන්ති. එවං සුභන්තෙව අධිමුත්තො හොතීති විමොක්ඛො’’ති (පටි. ම. 1.212) වුත්තං.

มีคำกล่าวไว้ (ในปฏิสัมภิทามรรค) ว่า 'วิโมกข์ชื่อว่าน้อมใจเชื่อว่างามเท่านั้น เป็นอย่างไร? ภิกษุในธรรมวินัยนี้ มีใจสหรคตด้วยเมตตา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่ง ...ฯลฯ... อยู่ เพราะเมตตาอันตนเจริญแล้ว สัตว์ทั้งหลายจึงไม่เป็นที่น่ารังเกียจ (ภิกษุ) มีใจสหรคตด้วยกรุณา ...ฯลฯ... มีใจสหรคตด้วยมุทิตา ...ฯลฯ... มีใจสหรคตด้วยอุเบกขา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่ง ...ฯลฯ... อยู่ เพราะอุเบกขาอันตนเจริญแล้ว สัตว์ทั้งหลายจึงไม่เป็นที่น่ารังเกียจ วิโมกข์ชื่อว่าน้อมใจเชื่อว่างามเท่านั้น เป็นอย่างนี้แล'

සබ්බසො රූපසඤ්ඤානන්තිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.276-277) වුත්තමෙව. අයං අට්ඨමො විමොක්ඛොති අයං චතුන්නං ඛන්ධානං සබ්බසො විස්සට්ඨත්තා විමුත්තත්තා අට්ඨමො උත්තමො විමොක්ඛො නාම.

ในคำเป็นต้นว่า สพฺพโส รูปสญฺญานํ คำใดที่ควรกล่าว คำนั้นท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคทั้งนั้น บทว่า อยํ อฏฺฐโม วิโมกฺโข ความว่า วิโมกข์นี้ชื่อว่าเป็นวิโมกข์ที่ ๘ อันสูงสุด เพราะสละและหลุดพ้นจากขันธ์ ๔ โดยสิ้นเชิง

7-8. අනරියවොහාරසුත්තවණ්ණනා

อรรถกถาอนริยวโอหารสูตรที่ ๗-๘

67-68. සත්තමෙ අනරියවොහාරාති න අරියකථා සදොසකථා. යාහි චෙතනාහි තෙ වොහාරෙ වොහරන්ති, තාසං එතං නාමං. අට්ඨමෙ වුත්තපටිපක්ඛනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

ในสูตรที่ ๗ บทว่า อนริยวโอหารา คือ ถ้อยคำที่ไม่ใช่ของพระอริยะ เป็นถ้อยคำที่มีโทษ บทนี้เป็นชื่อของเจตนาทั้งหลายที่บุคคลใช้กล่าวถ้อยคำเหล่านั้น ในสูตรที่ ๘ พึงทราบเนื้อความโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว

9. පරිසාසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาปริสาสูตร

69. නවමෙ ඛත්තියපරිසාති ඛත්තියානං පරිසානං සන්නිපාතො සමාගමො. එස නයො සබ්බත්ථ. අනෙකසතං ඛත්තියපරිසන්ති බිම්බිසාරසමාගම-ඤාතිසමාගම-ලිච්ඡවිසමාගමාදිසදිසං, අඤ්ඤෙසු චක්කවාළෙසුපි ලබ්භතෙව. සල්ලපිතපුබ්බන්ති ආලාපසල්ලාපො කතපුබ්බො. සාකච්ඡාති ධම්මසාකච්ඡාපි සමාපජ්ජිතපුබ්බා. යාදිසකො තෙසං වණ්ණොති තෙ ඔදාතාපි හොන්ති කාළාපි මඞ්ගුරච්ඡවීපි, සත්ථා සුවණ්ණවණ්ණො. ඉදං පන සණ්ඨානං පටිච්ච කථිතං. සණ්ඨානම්පි ච කෙවලං තෙසං පඤ්ඤායතියෙව. න පන භගවා මිලක්ඛසදිසො හොති, නාපි ආමුත්තමණිකුණ්ඩලො, බුද්ධවෙසෙනෙව නිසීදති. තෙපි අත්තනො සමානසණ්ඨානමෙව පස්සන්ති. යාදිසකො තෙසං සරොති තෙ ඡින්නස්සරාපි හොන්ති ගග්ගස්සරාපි කාකස්සරාපි, සත්ථා බ්‍රහ්මස්සරොව. ඉදං පන භාසන්තරං සන්ධාය කථිතං. සචෙපි හි සත්ථා රාජාසනෙ නිසින්නො කථෙති, ‘‘අජ්ජ රාජා මධුරෙන කථෙතී’’ති නෙසං හොති. කථෙත්වා පක්කන්තෙ පන භගවති පුන රාජානං ආගතං දිස්වා ‘‘කො නු ඛො අය’’න්ති වීමංසා උප්පජ්ජති. තත්ථ කො නු ඛො අයන්ති ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ ඉදානෙව මාගධභාසාය සීහළභාසාය මධුරෙන ආකාරෙන කථෙන්තො කො නු ඛො අයං අන්තරහිතො, කිං දෙවො උදාහු [Pg.247] මනුස්සො’’ති එවං වීමංසන්තාපි න ජානන්තීති අත්ථො. කිමත්ථං පනෙවං අජානන්තානං ධම්මං දෙසෙතීති? වාසනත්ථාය. එවං සුතොපි හි ධම්මො අනාගතෙ පච්චයො හොතීති අනාගතං පටිච්ච දෙසෙති. අනෙකසතං බ්‍රාහ්මණපරිසන්තිආදිනං සොණදණ්ඩසමාගමාදිවසෙන චෙව අඤ්ඤචක්කවාළවසෙන ච සම්භවො වෙදිතබ්බො.

๖๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ขตฺติยปริสา คือ การประชุม การชุมนุมกันของเหล่าบริษัทผู้เป็นกษัตริย์ นัยนี้พึงทราบในทุกบท บทว่า อเนกสตํ ขตฺติยปริสํ คือ บริษัทกษัตริย์ที่เสมอด้วยการประชุมของพระเจ้าพิมพิสาร การประชุมของพระญาติ การประชุมของเจ้าลิจฉวี เป็นต้น แม้ในจักรวาลอื่นก็มีได้เช่นกัน บทว่า สลฺลปิตปุพฺพํ คือ เคยมีการเจรจาปราศรัยกันมาก่อน บทว่า สากจฺฉา คือ เคยมีการสนทนาธรรมกันมาก่อน บทว่า ยาทิสโก เตสํ วณฺโณ ความว่า กษัตริย์เหล่านั้นมีผิวขาวบ้าง ผิวดำบ้าง ผิวสีคล้ำบ้าง ส่วนพระศาสดามีพระฉวีวรรณดุจทองคำ แต่คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงสัณฐาน (รูปร่าง) และสัณฐานของพระศาสดาก็ปรากฏแก่กษัตริย์เหล่านั้นเพียง (ว่าเหมือนสัณฐานของตน) เท่านั้น แต่พระผู้มีพระภาคไม่ได้มีลักษณะเหมือนคนมิลักขะ และไม่ได้ทรงกุณฑลแก้วมณี แต่ประทับนั่งด้วยเพศแห่งพระพุทธเจ้าเท่านั้น แม้กษัตริย์เหล่านั้นก็เห็น (พระองค์) มีสัณฐานเหมือนตน บทว่า ยาทิสโก เตสํ สโร ความว่า กษัตริย์เหล่านั้นมีเสียงขาดบ้าง เสียงแหบพร่าบ้าง เสียงเหมือนกาบ้าง ส่วนพระศาสดามีพระสุรเสียงดุจเสียงพรหม แต่คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงภาษาอื่น จริงอยู่ หากพระศาสดาประทับนั่งบนราชอาสน์ตรัสอยู่ กษัตริย์เหล่านั้นจะมีความคิดว่า 'วันนี้พระราชาตรัสด้วยเสียงไพเราะ' แต่เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วเสด็จหลีกไป เมื่อเห็นพระราชาเสด็จมาอีก ก็เกิดความสงสัยขึ้นว่า 'นี่ใครกันหนอ' ในบทนั้น บทว่า โก นุ โข อยํ มีความว่า 'ในที่นี้ เมื่อสักครู่นี้ ผู้ที่กล่าวด้วยภาษามคธ ภาษาลังกา ด้วยท่าทีอันไพเราะ แล้วหายตัวไปนี้ คือใครกันหนอ เป็นเทวดาหรือว่าเป็นมนุษย์' แม้จะสงสัยอยู่อย่างนี้ก็หารู้ไม่ (ถามว่า) ก็พระองค์ทรงแสดงธรรมแก่ผู้ที่ไม่รู้อย่างนี้เพื่อประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อประโยชน์แก่วาสนา (การอบรม) จริงอยู่ ธรรมที่ได้ฟังแล้วอย่างนี้ ย่อมเป็นปัจจัยในอนาคต เพราะฉะนั้น พระองค์จึงทรงแสดงโดยอาศัย (ประโยชน์ใน) อนาคต ในคำเป็นต้นว่า อเนกสตํ พฺราหฺมณปริสํ พึงทราบความมีได้โดยนัยแห่งการประชุมของโสณทัณฑพราหมณ์เป็นต้น และโดยนัยแห่งจักรวาลอื่น

10. භූමිචාලසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาภูมิจาลสูตร

70. දසමෙ නිසීදනන්ති ඉධ චම්මඛණ්ඩං අධිප්පෙතං. උදෙනං චෙතියන්ති උදෙනයක්ඛස්ස වසනට්ඨානෙ කතවිහාරො වුච්චති. ගොතමකාදීසුපි එසෙව නයො. භාවිතාති වඩ්ඪිතා. බහුලීකතාති පුනප්පුනං කතා. යානීකතාති යුත්තයානං විය කතා. වත්ථුකතාති පතිට්ඨානට්ඨෙන වත්ථු විය කතා. අනුට්ඨිතාති අධිට්ඨිතා. පරිචිතාති සමන්තතො චිතා සුවඩ්ඪිතා. සුසමාරද්ධාති සුට්ඨු සමාරද්ධා.

๗๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า นิสีทนํ ในที่นี้หมายถึงแผ่นหนัง บทว่า อุเทนํ เจติยํ หมายถึงวิหารที่สร้างขึ้นในที่อยู่ของอุเทนยักษ์ แม้ในโคตมกเจดีย์เป็นต้นก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า ภาวิตา คือ ทำให้เจริญ บทว่า พหุลีกตา คือ ทำให้มาก บทว่า ยานีกตา คือ ทำให้เหมือนยานที่เทียมแล้ว บทว่า วตฺถุกตา คือ ทำให้เหมือนเป็นที่ตั้งโดยความหมายว่าเป็นที่ประดิษฐาน บทว่า อนุฏฺฐิตา คือ ตั้งมั่นไว้ บทว่า ปริจิตา คือ สั่งสมไว้ดีแล้วโดยรอบ บทว่า สุสมารทฺธา คือ ปรารภดีแล้ว

ඉති අනියමෙන කථෙත්වා පුන නියමෙත්වා දස්සෙන්තො තථාගතස්ස ඛොතිආදිමාහ. එත්ථ කප්පන්ති ආයුකප්පං. තස්මිං තස්මිං කාලෙ යං මනුස්සානං ආයුප්පමාණං, තං පරිපුණ්ණං කරොන්තො තිට්ඨෙය්‍ය. කප්පාවසෙසං වාති ‘‘අප්පං වා භිය්‍යො’’ති වුත්තවස්සසතතො අතිරෙකං වා. මහාසීවත්ථෙරො පනාහ – ‘‘බුද්ධානං අට්ඨානෙ ගජ්ජිතං නාම නත්ථි, පුනප්පුනං සමාපජ්ජිත්වා මරණන්තිකවෙදනං වික්ඛම්භෙන්තො භද්දකප්පමෙව තිට්ඨෙය්‍ය. කස්මා පන න ඨිතොති? උපාදින්නකසරීරං නාම ඛණ්ඩිච්චාදීහි අභිභුය්‍යති, බුද්ධා ච ඛණ්ඩිච්චාදිභාවං අප්පත්වා පඤ්චමෙ ආයුකොට්ඨාසෙ බහුජනස්ස පියමනාපකාලෙයෙව පරිනිබ්බායන්ති. බුද්ධානුබුද්ධෙසු ච මහාසාවකෙසු පරිනිබ්බුතෙසු එකකෙනෙව ඛාණුකෙන විය ඨාතබ්බං හොති දහරසාමණෙරපරිවාරෙන වා, තතො ‘අහො බුද්ධානං පරිසා’ති හීළෙතබ්බතං ආපජ්ජෙය්‍ය. තස්මා න ඨිතො’’ති. එවං වුත්තෙපි යො පන වුච්චති ‘‘ආයුකප්පො’’ති, ඉදමෙව අට්ඨකථාය නියාමිතං.

ครั้นตรัสโดยไม่กำหนดอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงโดยกำหนดอีก จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตถาคตสฺส โข ในบทนั้น บทว่า กปฺปํ คือ อายุขัย ในกาลนั้นๆ ประมาณอายุของมนุษย์มีเท่าใด ก็พึงดำรงอยู่โดยทำประมาณอายุนั้นให้บริบูรณ์ บทว่า กปฺปาวเสสํ วา คือ หรือเกินกว่าร้อยปีที่ตรัสว่า 'เล็กน้อยหรือมากกว่า' แต่พระมหาศิวเถระกล่าวว่า 'การบันลือในสิ่งที่ไม่ใช่ฐานะของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่มี พระองค์พึงเข้าสมาบัติบ่อยๆ ข่มเวทนาที่จวนจะตาย ดำรงอยู่ตลอดภัทรกัปเท่านั้น (ถามว่า) ก็เหตุไรจึงไม่ดำรงอยู่? (ตอบว่า) สรีระที่มีอุปาทานเป็นปัจจัยย่อมถูกความฟันหักเป็นต้นครอบงำ และพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมปรินิพพานในส่วนที่ ๕ แห่งพระชนมายุ ในเวลาที่ยังเป็นที่รักที่พอใจของมหาชน โดยยังไม่ถึงความเป็นผู้มีฟันหักเป็นต้น และเมื่อพระมหาสาวกผู้ตรัสรู้ตามพระพุทธเจ้าปรินิพพานแล้ว ก็จะต้องประทับอยู่พระองค์เดียวดุจตอไม้ หรือมีภิกษุหนุ่มสามเณรน้อยเป็นบริวาร จากนั้นก็จะถึงความเป็นผู้ที่ถูกตำหนิว่า 'โอ้ บริษัทของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย' เพราะเหตุนั้นจึงไม่ดำรงอยู่' แม้เมื่อกล่าวอย่างนี้ คำที่กล่าวว่า 'อายุขัย' นี้เท่านั้นที่อรรถกถากำหนดไว้

යථා තං මාරෙන පරියුට්ඨිතචිත්තොති එත්ථ තන්ති නිපාතමත්තං, යථා මාරෙන පරියුට්ඨිතචිත්තො අජ්ඣොත්ථටචිත්තො අඤ්ඤොපි කොචි පුථුජ්ජනො පටිවිජ්ඣිතුං න සක්කුණෙය්‍ය, එවමෙව නාසක්ඛි පටිවිජ්ඣිතුන්ති අත්ථො. මාරො හි [Pg.248] යස්ස සබ්බෙන සබ්බං ද්වාදස විපල්ලාසා අප්පහීනා, තස්ස චිත්තං පරියුට්ඨාති. ථෙරස්ස ච චත්තාරො විපල්ලාසා අප්පහීනා, තෙනස්ස මාරො චිත්තං පරියුට්ඨාසි. සො පන චිත්තපරියුට්ඨානං කරොන්තො කිං කරොතීති? භෙරවං රූපාරම්මණං වා දස්සෙති, සද්දාරම්මණං වා සාවෙති. තතො සත්තා තං දිස්වා වා සුත්වා වා සතිං විස්සජ්ජෙත්වා විවටමුඛා හොන්ති, තෙසං මුඛෙන හත්ථං පවෙසෙත්වා හදයං මද්දති, තතො විසඤ්ඤාව හුත්වා තිට්ඨන්ති. ථෙරස්ස පනෙස මුඛෙ හත්ථං පවෙසෙතුං කිං සක්ඛිස්සති, භෙරවාරම්මණං පන දස්සෙසි. තං දිස්වා ථෙරො නිමිත්තොභාසං නප්පටිවිජ්ඣි. භගවා ජානන්තොයෙව කිමත්ථං යාව තතියං ආමන්තෙසීති? පරතො ‘‘තිට්ඨතු, භන්තෙ භගවා’’ති යාචිතෙ ‘‘තුය්හෙවෙතං දුක්කටං, තුය්හෙවෙතං අපරද්ධ’’න්ති දොසාරොපනෙන සො කතනුකරණත්ථං.

ในบทว่า `ยถา ตํ มาเรน ปริยุฏฺฐิตจิตฺโต` นี้ บทว่า `ตํ` เป็นเพียงนิบาต มีความหมายว่า ปุถุชนอื่นบางคนผู้มีจิตอันมารครอบงำแล้ว ถูกครอบงำแล้ว ไม่สามารถจะตรัสรู้ได้ฉันใด (พระอานนท์) ก็ไม่สามารถจะตรัสรู้ได้ฉันนั้น. จริงอยู่ มารย่อมครอบงำจิตของบุคคลใด ผู้ยังละวิปลาส ๑๒ ประการไม่ได้โดยประการทั้งปวง. ส่วนพระเถระ (อานนท์) ยังละวิปลาส ๔ ประการไม่ได้ ด้วยเหตุนั้น มารจึงครอบงำจิตของท่านได้. ก็เมื่อมารนั้นจะกระทำการครอบงำจิต ย่อมทำอย่างไร? คือ ย่อมแสดงรูปารมณ์ที่น่าสะพรึงกลัว หรือทำให้ได้ยินสัททารมณ์ (ที่น่าสะพรึงกลัว). ลำดับนั้น สัตว์ทั้งหลายเห็นหรือได้ฟังอารมณ์นั้นแล้ว ก็ปล่อยสติกลายเป็นผู้อ้าปากค้าง มารสอดมือเข้าไปทางปากของสัตว์เหล่านั้นแล้วบีบคั้นหัวใจ ลำดับนั้น สัตว์เหล่านั้นก็กลายเป็นผู้หมดสติยืนอยู่. ก็แต่มารนี้จะสามารถสอดมือเข้าทางปากของพระเถระได้อย่างไร แต่ก็ได้แสดงอารมณ์ที่น่าสะพรึงกลัว. พระเถระเห็นอารมณ์นั้นแล้ว จึงมิได้ตรัสรู้โอภาสนิมิต. (ถามว่า) ก็พระผู้มีพระภาคทั้งที่ทรงทราบอยู่ ตรัสบอก (นิมิต) ถึงสามครั้งเพื่อประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อทรงบรรเทาความโศกเศร้าด้วยการทรงกล่าวโทษในภายหลังว่า เมื่อเราถูกท่านทูลอาราธนาว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงอยู่เถิด" (ท่านกลับนิ่งเฉย) นั่นเป็นความผิดของเธอ นั่นเป็นความบกพร่องของเธอ.

මාරො පාපිමාති එත්ථ සත්තෙ අනත්ථෙ නියොජෙන්තො මාරෙතීති මාරො. පාපිමාති තස්සෙව වෙවචනං. සො හි පාපධම්මසමන්නාගතත්තා ‘‘පාපිමා’’ති වුච්චති. කණ්හො, අන්තකො, නමුචි, පමත්තබන්ධූතිපි තස්සෙව නාමානි. භාසිතා ඛො පනෙසාති අයඤ්හි භගවතො සම්බොධිපත්තියා අට්ඨමෙ සත්තාහෙ බොධිමණ්ඩෙයෙව ආගන්ත්වා ‘‘භගවා යදත්ථං තුම්හෙහි පාරමියො පූරිතා, සො වො අත්ථො අනුප්පත්තො, පටිවිද්ධං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං, කිං තෙ ලොකවිචාරණෙනා’’ති වත්වා යථා අජ්ජ, එවමෙව ‘‘පරිනිබ්බාතු දානි, භන්තෙ භගවා’’ති යාචි. භගවා චස්ස ‘‘න තාවාහ’’න්තිආදීනි වත්වා පටික්ඛිපි. තං සන්ධාය – ‘‘භාසිතා ඛො පනෙසා, භන්තෙ’’තිආදිමාහ.

ในบทว่า `มาโร ปาปิมา` นี้ ชื่อว่ามาร เพราะยังสัตว์ให้ถึงความตายโดยนำไปประกอบในสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์. บทว่า `ปาปิมา` เป็นไวพจน์ของมารนั่นเอง. จริงอยู่ มารนั้นถูกเรียกว่า "ปาปิมา" เพราะเป็นผู้ประกอบด้วยธรรมอันลามก. แม้ชื่อว่า กัณหะ, อันตกะ, นมุจี, ปมัตตพันธุ ก็เป็นชื่อของมารนั้นเช่นกัน. ส่วนในบทว่า `ภาสิตา โข ปเนสา` เป็นต้นนั้น มีเรื่องว่า ในสัปดาห์ที่แปดแห่งการตรัสรู้ของพระผู้มีพระภาค มารนี้ได้เข้าไปเฝ้า ณ โพธิมณฑลแล้วทูลว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พระองค์ทรงบำเพ็ญบารมีเพื่อประโยชน์ใด ประโยชน์นั้นพระองค์ก็ทรงบรรลุแล้ว สัพพัญญุตญาณก็ทรงแทงตลอดแล้ว จะมีประโยชน์อะไรแก่พระองค์ด้วยการเที่ยวไปในโลก" แล้วได้ทูลอาราธนาเหมือนอย่างวันนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดปรินิพพานในบัดนี้เถิด". และพระผู้มีพระภาคก็ได้ทรงปฏิเสธมารนั้นด้วยพระดำรัสเป็นต้นว่า "เราจักยังไม่..." พระอานนท์หมายถึงเรื่องนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็วาจานี้นั้น..."

තත්ථ වියත්තාති මග්ගවසෙන බ්‍යත්තා, තථෙව විනීතා, තථා විසාරදා. බහුස්සුතාති තෙපිටකවසෙන බහු සුතං එතෙසන්ති බහුස්සුතා. තමෙව ධම්මං ධාරෙන්තීති ධම්මධරා. අථ වා පරියත්තිබහුස්සුතා චෙව පටිවෙධබහුස්සුතා ච. පරියත්තිපටිවෙධධම්මානංයෙව ධාරණතො ධම්මධරාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නාති අරියධම්මස්ස අනුධම්මභූතං විපස්සනාධම්මං පටිපන්නා. සාමීචිප්පටිපන්නාති අනුච්ඡවිකපටිපදං පටිපන්නා. අනුධම්මචාරිනොති අනුධම්මං චරණසීලා. සකං ආචරියකන්ති අත්තනො ආචරියවාදං. ආචික්ඛිස්සන්තීතිආදීනි සබ්බානි අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනානි. සහධම්මෙනාති සහෙතුකෙන සකාරණෙන වචනෙන. සප්පාටිහාරියන්ති යාව නිය්‍යානිකං කත්වා ධම්මං දෙසෙස්සන්ති.

ในบทเหล่านั้น บทว่า `วิยตฺตา` คือ ฉลาดด้วยอำนาจแห่งมรรค, `วินีตา` คือ ได้รับการแนะนำแล้วด้วยอำนาจแห่งมรรคเช่นนั้น, `วิสารทา` คือ แกล้วกล้าด้วยอำนาจแห่งมรรคเช่นนั้น. บทว่า `พหุสฺสุตา` คือ ท่านเหล่านี้มีสุตะมากด้วยอำนาจแห่งพระไตรปิฎก เหตุนั้นจึงชื่อว่าพหูสูต. ชื่อว่า `ธมฺมธรา` เพราะทรงไว้ซึ่งธรรมนั้นนั่นเอง. อีกนัยหนึ่ง พึงเห็นความในบทนี้อย่างนี้ว่า ชื่อว่าธรรมธร เพราะทรงไว้ซึ่งปริยัติธรรมและปฏิเวธธรรมของท่านผู้เป็นพหูสูตในทางปริยัติและพหูสูตในทางปฏิเวธ. บทว่า `ธมฺมานุธมฺมปฏิปนฺนา` คือ ปฏิบัติวิปัสสนาธรรมอันเป็นธรรมสมควรแก่อริยธรรม. บทว่า `สามีจิปฏิปนฺนา` คือ ปฏิบัติข้อปฏิบัติที่สมควร. บทว่า `อนุธมฺมจาริโน` คือ มีปกติประพฤติธรรมสมควร. บทว่า `สกํ อาจริยกํ` คือ ลัทธิของอาจารย์ตน. บททั้งปวงมีอาทิว่า `อาจิกฺขิสฺสนฺติ` เป็นไวพจน์ของกันและกัน. บทว่า `สหธมฺเมน` คือ ด้วยถ้อยคำที่มีเหตุมีผล. บทว่า `สปฺปาฏิหาริยํ` คือ จักแสดงธรรมกระทำจนเป็นเครื่องนำออกจากทุกข์ได้.

බ්‍රහ්මචරියන්ති [Pg.249] සික්ඛාත්තයසඞ්ගහිතං සකලං සාසනබ්‍රහ්මචරියං. ඉද්ධන්ති සමිද්ධං ඣානස්සාදවසෙන. ඵීතන්ති වුද්ධිපත්තං සබ්බපාලිඵුල්ලං විය අභිඤ්ඤාසම්පත්තිවසෙන. විත්ථාරිකන්ති විත්ථතං තස්මිං තස්මිං දිසාභාගෙ පතිට්ඨිතවසෙන. බාහුජඤ්ඤන්ති බහූහි ඤාතං පටිවිද්ධං මහාජනාභිසමයවසෙන. පුථුභූතන්ති සබ්බාකාරෙන පුථුලභාවප්පත්තං. කථං? යාව දෙවමනුස්සෙහි සුප්පකාසිතන්ති, යත්තකා විඤ්ඤුජාතිකා දෙවා චෙව මනුස්සා ච අත්ථි, සබ්බෙහි සුට්ඨු පකාසිතන්ති අත්ථො. අප්පොස්සුක්කොති නිරාලයො. ත්වඤ්හි පාපිම අට්ඨමසත්තාහතො පට්ඨාය ‘‘පරිනිබ්බාතු දානි, භන්තෙ භගවා, පරිනිබ්බාතු සුගතො’’ති විරවන්තො ආහිණ්ඩිත්ථ. අජ්ජ දානි පට්ඨාය විගතුස්සාහො හොහි, මා මය්හං පරිනිබ්බානත්ථං වායාමං කරොහීති වදති.

บทว่า `พฺรหฺมจริยํ` ได้แก่ พรหมจรรย์ในพระศาสนาทั้งหมด อันสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓. บทว่า `อิทฺธํ` คือ สมบูรณ์ด้วยอำนาจแห่งความสุขในฌาน. บทว่า `ผีตํ` คือ ถึงความเจริญด้วยอำนาจแห่งความถึงพร้อมด้วยอภิญญา ดุจต้นไม้ที่ผลิดอกบานสะพรั่งทั้งต้น. บทว่า `วิตฺถาริกํ` คือ แผ่ไพศาลไป ด้วยอำนาจแห่งการตั้งมั่นอยู่ในทิศภาคนั้นๆ. บทว่า `พาหุชญฺญํ` คือ อันคนจำนวนมากรู้จัก, อันคนจำนวนมากตรัสรู้ตาม ด้วยอำนาจแห่งการตรัสรู้ของมหาชน. บทว่า `ปุถุภูตํ` คือ ถึงความเป็นสิ่งที่แผ่กว้างไปโดยอาการทั้งปวง. ถามว่า อย่างไร? ตอบว่า คือ `ยาว เทวมนุสฺเสหิ สุปฺปกาสิตํ` มีความว่า อันเทวดาและมนุษย์ผู้เป็นวิญญูชนเท่าที่มีอยู่ทั้งหมด ประกาศไว้ดีแล้ว. บทว่า `อปฺโปสฺสุกฺโก` คือ เป็นผู้ไม่มีความอาลัย. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) "ดูก่อนมารผู้มีบาป ท่านนับตั้งแต่สัปดาห์ที่แปดเป็นต้นมา ก็เที่ยวร้องคร่ำครวญว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดปรินิพพานในบัดนี้เถิด ขอพระสุคตโปรดปรินิพพานเถิด'. บัดนี้จำเดิมแต่วันนี้ไป ท่านจงเป็นผู้หมดความขวนขวายเถิด อย่าได้พยายามเพื่อการปรินิพพานของเราเลย".

සතො සම්පජානො ආයුසඞ්ඛාරං ඔස්සජ්ජීති සතිං සූපට්ඨිතං කත්වා ඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වා ආයුසඞ්ඛාරං විස්සජ්ජි පජහි. තත්ථ න භගවා හත්ථෙන ලෙඩ්ඩුං විය ආයුසඞ්ඛාරං ඔස්සජි, තෙමාසමත්තමෙව පන ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා තතො පරං න සමාපජ්ජිස්සාමීති චිත්තං උප්පාදෙසි. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ඔස්සජී’’ති. උස්සජීතිපි පාඨො. මහාභූමිචාලොති මහන්තො පථවීකම්පො. තදා කිර දසසහස්සී ලොකධාතු කම්පිත්ථ. භිංසනකොති භයජනකො. දෙවදුන්දුභියො ච ඵලිංසූති දෙවභෙරියො ඵලිංසු, දෙවො සුක්ඛගජ්ජිතං ගජ්ජි, අකාලවිජ්ජුලතා නිච්ඡරිංසු, ඛණිකවස්සං වස්සීති වුත්තං හොති.

บทว่า `สโต สมฺปชาโน อายุสงฺขารํ โอสฺสชฺชิ` ความว่า ทรงมีสติมั่นคงดีแล้ว ทรงกำหนดด้วยพระญาณแล้ว จึงทรงปล่อย ทรงละอายุสังขาร. ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงปลงอายุสังขารเหมือนทรงปล่อยก้อนดินด้วยพระหัตถ์ แต่ทรงเข้าผลสมาบัติตลอดสามเดือนเท่านั้น แล้วทรงทำจิตให้เกิดขึ้นว่า "หลังจากนี้ไป เราจักไม่เข้า (ผลสมาบัติ) อีก". ท่านกล่าวคำว่า `โอสฺสชิ` โดยหมายถึงการทำจิตให้เกิดขึ้นนั้น. บางแห่งก็มีบทว่า `อุสฺสชิ`. บทว่า `มหาภูมิจาโล` คือ แผ่นดินไหวครั้งใหญ่. ได้ยินว่า ในครั้งนั้น โลกธาตุหนึ่งหมื่นได้หวั่นไหว. บทว่า `ภึสนโก` คือ ทำให้เกิดความน่าสะพรึงกลัว. บทว่า `เทวทุนฺทุภิโย จ ผลิงฺสุ` ความว่า กลองทิพย์ทั้งหลายก็บันลือลั่น, เทพเจ้าบันดาลให้ฟ้าลั่นโดยไม่มีฝน, สายฟ้าแลบผิดฤดูกาลก็ปรากฏขึ้น, ฝนชั่วครู่ก็ตกลงมา.

උදානං උදානෙසීති කස්මා උදානෙසි? කොචි නාම වදෙය්‍ය ‘‘භගවා පච්ඡතො පච්ඡතො අනුබන්ධිත්වා ‘පරිනිබ්බාතු, භන්තෙ’ති උපද්දුතො භයෙන ආයුසඞ්ඛාරං විස්සජ්ජෙසී’’ති, තස්සොකාසො මා හොතු, භීතස්ස හි උදානං නාම නත්ථීති පීතිවෙගවිස්සට්ඨං උදානං උදානෙසි.

ในบทว่า `อุทานํ อุทาเนสิ` ถามว่า ทรงเปล่งอุทานทำไม? ตอบว่า เพื่อไม่ให้ใครๆ มีโอกาสกล่าวได้ว่า "พระผู้มีพระภาคทรงถูก (มาร) ติดตามรบกวนอยู่เนืองๆ ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอโปรดปรินิพพานเถิด' จึงทรงปลงอายุสังขารด้วยความกลัว". จริงอยู่ การเปล่งอุทานย่อมไม่มีแก่ผู้ที่หวาดกลัว (ดังนั้น) พระองค์จึงทรงเปล่งอุทานซึ่งเกิดจากแรงแห่งปีติ.

තත්ථ සබ්බෙසං සොණසිඞ්ගාලාදීනම්පි පච්චක්ඛභාවතො තුලිතං පරිච්ඡින්නන්ති තුලං. කිං තං? කාමාවචරකම්මං. න තුලං, න වා තුලං සදිසමස්ස අඤ්ඤං ලොකියං කම්මං අත්ථීති අතුලං. කිං තං? මහග්ගතකම්මං. අථ වා කාමාවචරං රූපාවචරං තුලං, අරූපාවචරං අතුලං. අප්පවිපාකං වා තුලං, බහුවිපාකං අතුලං. සම්භවන්ති සම්භවහෙතුභූතං, රාසිකාරකං පිණ්ඩකාරකන්ති [Pg.250] අත්ථො. භවසඞ්ඛාරන්ති පුනබ්භවසඞ්ඛාරණකං. අවස්සජීති විස්සජ්ජෙසි. මුනීති බුද්ධමුනි. අජ්ඣත්තරතොති නියකජ්ඣත්තරතො. සමාහිතොති උපචාරප්පනාසමාධිවසෙන සමාහිතො. අභින්දි කවචමිවාති කවචං විය අභින්දි. අත්තසම්භවන්ති අත්තනි සඤ්ජාතං කිලෙසං. ඉදං වුත්තං හොති – සවිපාකට්ඨෙන සම්භවං, භවාභිසඞ්ඛරණට්ඨෙන භවසඞ්ඛාරන්ති ච ලද්ධනාමං තුලාතුලසඞ්ඛාතං ලොකියකම්මඤ්ච ඔස්සජි, සඞ්ගාමසීසෙ මහායොධො කවචං විය අත්තසම්භවං කිලෙසඤ්ච අජ්ඣත්තරතො හුත්වා සමාහිතො හුත්වා අභින්දීති.

ในอุทานนั้น สิ่งที่ชั่งได้ กำหนดได้ เพราะเป็นสิ่งที่ประจักษ์แก่สัตว์ทั้งปวงมีสุนัขและสุนัขจิ้งจอกเป็นต้น ชื่อว่า ตุลํ. สิ่งนั้นคืออะไร? คือ กามาวจรกรรม. ชื่อว่า อตุลํ เพราะไม่ใช่สิ่งที่ชั่งได้ หรือเพราะไม่มีกรรมอื่นที่เป็นโลกิยะซึ่งจะเสมอเหมือนกรรมนั้น. สิ่งนั้นคืออะไร? คือ มหัคคตกรรม. อีกอย่างหนึ่ง กามาวจรกรรมและรูปาวจรกรรม ชื่อว่า ตุลํ, อรูปาวจรกรรม ชื่อว่า อตุลํ. หรือกรรมมีวิบากน้อย ชื่อว่า ตุลํ, กรรมมีวิบากมาก ชื่อว่า อตุลํ. บทว่า สมฺภวํ ความว่า เป็นเหตุแห่งความเกิด, ทำให้เป็นกอง, ทำให้เป็นกลุ่ม. บทว่า ภวสงฺขารํ คือ ปรุงแต่งภพใหม่. บทว่า อวสฺสชิ คือ ทรงสละแล้ว. บทว่า มุนิ คือ พระพุทธมุนี. บทว่า อชฺฌตฺตรโต คือ ยินดีในภายในของตน. บทว่า สมาหิโต คือ ตั้งมั่นแล้วด้วยอำนาจอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิ. บทว่า อภินฺทิ กวจมิว คือ ทำลายแล้วเหมือนเกราะ. บทว่า อตฺตสมฺภวํ คือ กิเลสที่เกิดขึ้นในตน. ความหมายที่กล่าวไว้มีดังนี้: พระองค์ทรงสละโลกิยกรรมอันได้ชื่อว่า สมฺภวํ เพราะมีวิบาก และได้ชื่อว่า ภวสงฺขารํ เพราะปรุงแต่งภพ ซึ่งเรียกว่า ตุลํ และ อตุลํ และทรงทำลายกิเลสอันเกิดในตน เหมือนนักรบผู้ยิ่งใหญ่ทำลายเกราะที่หัวสนามรบ โดยทรงเป็นผู้ยินดีในภายใน มีพระทัยตั้งมั่น.

අථ වා තුලන්ති තුලෙන්තො තීරෙන්තො. අතුලඤ්ච සම්භවන්ති නිබ්බානඤ්චෙව සම්භවඤ්ච. භවසඞ්ඛාරන්ති භවගාමිකම්මං. අවස්සජි මුනීති ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධා අනිච්චා, පඤ්චන්නං ඛන්ධානං නිරොධො නිබ්බානං නිච්ච’’න්තිආදිනා (පටි. ම. 3.37-38) නයෙන තුලයන්තො බුද්ධමුනි භවෙ ආදීනවං, නිබ්බානෙ ච ආනිසංසං දිස්වා තං ඛන්ධානං මූලභූතං භවසඞ්ඛාරං කම්මං ‘‘කම්මක්ඛයාය සංවත්තතී’’ති (ම. නි. 2.81; අ. නි. 4.232-233) එවං වුත්තෙන කම්මක්ඛයකරෙන අරියමග්ගෙන අවස්සජි. කථං? අජ්ඣත්තරතො සමාහිතො, අභින්දි කවචමිවත්තසම්භවං. සො හි විපස්සනාවසෙන අජ්ඣත්තරතො, සමථවසෙන සමාහිතොති එවං පුබ්බභාගතො පට්ඨාය සමථවිපස්සනාබලෙන කවචමිව අත්තභාවං පරියොනන්ධිත්වා ඨිතං, අත්තනි සම්භවත්තා ‘‘අත්තසම්භව’’න්ති ලද්ධනාමං සබ්බකිලෙසජාලං අභින්දි. කිලෙසාභාවෙන ච කතං කම්මං අප්පටිසන්ධිකත්තා අවස්සට්ඨං නාම හොතීති එවං කිලෙසප්පහානෙන කම්මං පජහි. පහීනකිලෙසස්ස ච භයං නාම නත්ථි, තස්මා අභීතොව ආයුසඞ්ඛාරං ඔස්සජ්ජි, අභීතභාවඤාපනත්ථඤ්ච උදානං උදානෙසීති වෙදිතබ්බො.

อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ตุลํ คือ ทรงชั่ง ทรงพิจารณา. บทว่า อตุลํ จ สมฺภวํ คือ พระนิพพานและภพ. บทว่า ภวสงฺขารํ คือ กรรมที่นำไปสู่ภพ. บทว่า อวสฺสชิ มุนิ คือ พระพุทธมุนีทรงชั่งด้วยนัยว่า "เบญจขันธ์ไม่เที่ยง, ความดับแห่งเบญจขันธ์คือนิพพานเป็นของเที่ยง" เป็นต้น ทรงเห็นโทษในภพและอานิสงส์ในพระนิพพานแล้ว จึงทรงสละกรรมอันเป็นภวสังขารซึ่งเป็นรากเหง้าของขันธ์นั้น ด้วยอริยมรรคอันทำให้สิ้นกรรมที่ตรัสไว้ว่า "ย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นกรรม". อย่างไร? ทรงยินดีในภายใน มีพระทัยตั้งมั่น ทรงทำลายกิเลสอันเกิดในตนเหมือนเกราะ. จริงอยู่ พระองค์ทรงยินดีในภายในด้วยอำนาจวิปัสสนา ทรงตั้งมั่นด้วยอำนาจสมถะ ด้วยประการฉะนี้ ตั้งแต่เบื้องต้นมา ทรงทำลายข่ายแห่งกิเลสทั้งปวงอันได้ชื่อว่า "อัตตสัมภวะ" เพราะเกิดขึ้นในตน ซึ่งหุ้มห่ออัตภาพไว้เหมือนเกราะ ด้วยกำลังแห่งสมถะและวิปัสสนา. และเพราะไม่มีกิเลส กรรมที่ทำแล้วจึงชื่อว่าสละแล้ว เพราะไม่ให้เกิดปฏิสนธิ ด้วยประการฉะนี้ พระองค์ทรงละกรรมได้ด้วยการละกิเลส. และภัยย่อมไม่มีแก่ผู้มีกิเลสอันละได้แล้ว เพราะฉะนั้น พระองค์จึงไม่ทรงหวาดกลัว ปลงอายุสังขาร และพึงทราบว่า ทรงเปล่งอุทานเพื่อประกาศความเป็นผู้ไม่หวาดกลัว.

යං මහාවාතාති යෙන සමයෙන යස්මිං වා සමයෙ මහාවාතා. වායන්තීති උපක්ඛෙපකවාතා නාම උට්ඨහන්ති, තෙ වායන්තා සට්ඨිසහස්සාධිකනවයොජනසතසහස්සබහලං උදකසන්ධාරකවාතං උපච්ඡින්දන්ති, තතො ආකාසෙ උදකං භස්සති, තස්මිං භස්සන්තෙ පථවී භස්සති, පුන වාතො අත්තනො බලෙන අන්තොධම්මකරණෙ විය උදකං ආබන්ධිත්වා ගණ්හාති, තතො උදකං උග්ගච්ඡති, තස්මිං උග්ගච්ඡන්තෙ පථවී උග්ගච්ඡති. එවං උදකං කම්පිතං [Pg.251] පථවිං කම්පෙති. එතඤ්ච කම්පනං යාවජ්ජකාලාපි හොතියෙව, බහුභාවෙන පන ඔගච්ඡනුග්ගච්ඡනං න පඤ්ඤායති.

บทว่า ยํ มหาวาตา คือ ในสมัยใด หรือในกาลใด มีลมใหญ่. บทว่า วายนฺติ คือ ลมชื่อว่าอุปักเขปกวาตะ (ลมพัดขึ้น) ย่อมเกิดขึ้น, ลมเหล่านั้นเมื่อพัดอยู่ ย่อมตัดลมที่รองรับน้ำซึ่งหนาเก้าแสนหกหมื่นโยชน์, เพราะเหตุนั้น น้ำในอากาศจึงตกลง, เมื่อน้ำนั้นตกลง แผ่นดินก็ตกลง, อีกครั้งหนึ่ง ลมย่อมผูกน้ำไว้ด้วยกำลังของตนเหมือนในธรรมกรก แล้วยึดไว้, แต่นั้น น้ำก็ลอยขึ้น, เมื่อน้ำนั้นลอยขึ้น แผ่นดินก็ลอยขึ้น. ด้วยประการฉะนี้ น้ำที่ไหวอยู่ ย่อมทำให้แผ่นดินไหว. และการไหวนี้ย่อมมีอยู่แม้จนถึงปัจจุบันกาล แต่เพราะมีปริมาณมาก การตกลงและการลอยขึ้นจึงไม่ปรากฏ.

මහිද්ධිකා මහානුභාවාති ඉජ්ඣනස්ස මහන්තතාය මහිද්ධිකා, අනුභවිතබ්බස්ස මහන්තතාය මහානුභාවා. පරිත්තාති දුබ්බලා. අප්පමාණාති බලවා. සො ඉමං පථවිං කම්පෙතීති සො ඉද්ධිං නිබ්බත්තෙත්වා සංවෙජෙන්තො මහාමොග්ගල්ලානො විය, වීමංසන්තො වා මහානාගත්ථෙරස්ස භාගිනෙය්‍යො සඞ්ඝරක්ඛිතසාමණෙරො විය පථවිං කම්පෙති. සඞ්කම්පෙතීති සමන්තතො කම්පෙති. සම්පකම්පෙතීති තස්සෙව වෙවචනං. ඉති ඉමෙසු අට්ඨසු පථවිකම්පෙසු පඨමො ධාතුකොපෙන, දුතියො ඉද්ධානුභාවෙන, තතියචතුත්ථා පුඤ්ඤතෙජෙන, පඤ්චමො ඤාණතෙජෙන, ඡට්ඨො සාධුකාරදානවසෙන, සත්තමො කාරුඤ්ඤසභාවෙන, අට්ඨමො ආරොදනෙන. මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමන්තෙ ච තතො නික්ඛමන්තෙ ච මහාසත්තෙ තස්ස පුඤ්ඤතෙජෙන පථවී අකම්පිත්ථ, අභිසම්බොධියං ඤාණතෙජාභිහතා හුත්වා අකම්පිත්ථ, ධම්මචක්කප්පවත්තනෙ සාධුකාරභාවසණ්ඨිතා සාධුකාරං දදමානා අකම්පිත්ථ, ආයුසඞ්ඛාරඔස්සජ්ජනෙ කාරුඤ්ඤසභාවසණ්ඨිතා චිත්තසඞ්ඛොභං අසහමානා අකම්පිත්ථ, පරිනිබ්බානෙ ආරොදනවෙගතුන්නා හුත්වා අකම්පිත්ථ. අයං පනත්ථො පථවිදෙවතාය වසෙන වෙදිතබ්බො. මහාභූතපථවියා පනෙතං නත්ථි අචෙතනත්තා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

บทว่า มหิทฺธิกา มหานุภาวา คือ ชื่อว่า มหิทฺธิกา เพราะความสำเร็จมีมาก, ชื่อว่า มหานุภาวา เพราะอานุภาพที่พึงเสวยมีมาก. บทว่า ปริตฺตา คือ มีกำลังน้อย. บทว่า อปฺปมาณา คือ มีกำลังมาก. บทว่า โส อิมํ ปถวึ กัมเปติ คือ ท่านผู้นั้นบันดาลฤทธิ์แล้วทำให้แผ่นดินไหว เหมือนพระมหาโมคคัลลานะผู้ทำให้ท้าวสักกะสังเวช หรือเหมือนสังฆรักขิตสามเณรหลานของพระมหานาคเถระผู้ต้องการทดลอง. บทว่า สงฺกมฺเปติ คือ ทำให้ไหวโดยรอบ. บทว่า สมฺปกมฺเปติ เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. ในบรรดาแผ่นดินไหว ๘ ประการนี้ ประการแรกเกิดเพราะธาตุกำเริบ, ประการที่สองเกิดด้วยอิทธานุภาพ, ประการที่สามและสี่เกิดด้วยบุญเตชานุภาพ, ประการที่ห้าเกิดด้วยญาณเตชานุภาพ, ประการที่หกเกิดด้วยการให้สาธุการ, ประการที่เจ็ดเกิดโดยสภาพแห่งกรุณา, ประการที่แปดเกิดด้วยการร้องไห้. เมื่อพระมหาสัตว์เสด็จลงสู่พระครรภ์พระมารดาและประสูติจากพระครรภ์นั้น แผ่นดินได้ไหวแล้วด้วยบุญเตชานุภาพของพระองค์, ในคราวตรัสรู้ แผ่นดินได้ไหวแล้วเพราะถูกกระทบด้วยญาณเตชานุภาพ, ในคราวทรงประกาศธรรมจักร แผ่นดินได้ไหวแล้วโดยตั้งอยู่ในสภาพให้สาธุการ คือให้สาธุการอยู่, ในคราวทรงปลงอายุสังขาร แผ่นดินได้ไหวแล้วโดยตั้งอยู่ในสภาพแห่งกรุณา ทนความหวั่นไหวแห่งจิตไม่ได้, ในคราวปรินิพพาน แผ่นดินได้ไหวแล้วเพราะถูกแรงแห่งการร้องไห้กระทบ. ส่วนความหมายนี้ พึงทราบโดยนัยแห่งปฐวีเทวดา. แต่สภาพนี้ไม่มีแก่มหาภูตรูปคือแผ่นดิน เพราะไม่มีเจตนา. เนื้อความที่เหลือในที่ทั้งปวงมีความหมายตื้นทั้งนั้น.

භූමිචාලවග්ගො සත්තමො.

ภูมิจาลวรรคที่ ๗

(8) 3. යමකවග්ගො

(๘) ๓. ยมกวรรค

1-2. සද්ධාසුත්තද්වයවණ්ණනා

อรรถกถาสัทธาสูตร ๒ สูตร

71-72. අට්ඨමස්ස පඨමෙ නො ච සීලවාති න සීලෙසු පරිපූරකාරී. සමන්තපාසාදිකොති සමන්තතො පසාදජනකො. සබ්බාකාරපරිපූරොති සබ්බෙහි සමණාකාරෙහි සමණධම්මකොට්ඨාසෙහි පරිපූරො. දුතියෙ සන්තාති පච්චනීකසන්තතාය සන්තා. විමොක්ඛාති පච්චනීකධම්මෙහි විමුත්තත්තා ච විමොක්ඛා.

๗๑-๗๒. ในสูตรที่หนึ่งแห่งวรรคที่แปด บทว่า โน จ สีลวา คือ ไม่เป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์. บทว่า สมนฺตปาสาทิโก คือ ทำให้เกิดความเลื่อมใสโดยรอบ. บทว่า สพฺพากาปริปูโร คือ บริบูรณ์ด้วยอาการของสมณะและส่วนแห่งธรรมของสมณะทั้งปวง. ในสูตรที่สอง บทว่า สนฺตา คือ ชื่อว่า สันตะ เพราะสงบจากกิเลสอันเป็นข้าศึก. บทว่า วิโมกฺขา คือ ชื่อว่า วิโมกข์ เพราะพ้นจากธรรมอันเป็นข้าศึก.

3-9. මරණස්සතිසුත්තද්වයාදිවණ්ණනා

อรรถกถามรณัสสติสูตร ๒ สูตร เป็นต้น

73-79. තතියෙ [Pg.252] භාවෙථ නොති භාවෙථ නු. සාසනන්ති අනුසිට්ඨි. ආසවානං ඛයායාති අරහත්තඵලත්ථාය. චතුත්ථෙ පතිහිතායාති පටිපන්නාය. සො මමස්ස අන්තරායොති සො මම ජීවිතන්තරායොපි, පුථුජ්ජනකාලකිරියං කරොන්තස්ස සග්ගන්තරායොපි මග්ගන්තරායොපි අස්ස. සත්ථකා වා මෙ වාතාති සත්ථං විය අඞ්ගමඞ්ගානි කන්තන්තීති සත්ථකා. පඤ්චමාදීනි වුත්තනයානෙව. නවමෙ සංසග්ගාරාමතාති පඤ්චවිධෙ සංසග්ගෙ ආරාමතා.

ในสูตรที่ ๓ บทว่า ภาเวถ โน ความว่า ภาเวถ นุ (ท่านทั้งหลายพึงเจริญหรือ) บทว่า สาสนํ ความว่า คำสั่งสอน บทว่า อาสวานํ ขยาย ความว่า เพื่ออรหัตผล ในสูตรที่ ๔ บทว่า ปฏิหิตาย ความว่า เมื่อถึงแล้ว บทว่า โส มมสฺส อนฺตราโย ความว่า สิ่งนั้นพึงเป็นอันตรายแก่ชีวิตของเราบ้าง พึงเป็นอันตรายแก่สวรรค์บ้าง พึงเป็นอันตรายแก่มรรคบ้าง แก่เราผู้กระทำการตายอย่างปุถุชน บทว่า สตฺถกา วา เม วาตา ความว่า (ลม) ชื่อว่าสัตถกะ เพราะตัดอวัยวะน้อยใหญ่ดุจศัสตรา สูตรที่ ๕ เป็นต้น มีนัยที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว ในสูตรที่ ๙ บทว่า สํสคฺคารามตา ความว่า ความยินดีในความคลุกคลี ๕ อย่าง

10. කුසීතාරම්භවත්ථුසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถากุสีตารัมภวัตถุสูตร

80. දසමෙ කුසීතවත්ථූනීති කුසීතස්ස අලසස්ස වත්ථූනි පතිට්ඨා, කොසජ්ජකාරණානීති අත්ථො. කම්මං කත්තබ්බං හොතීති චීවරවිචාරණාදිකම්මං කත්තබ්බං හොති. න වීරියං ආරභතීති දුවිධම්පි වීරියං නාරභති. අප්පත්තස්සාති ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලධම්මස්ස අප්පත්තස්ස පත්තියා. අනධිගතස්සාති තස්සෙව අනධිගතස්ස අධිගමත්ථාය. අසච්ඡිකතස්සාති තදෙව අසච්ඡිකතස්ස සච්ඡිකරණත්ථාය. ඉදං පඨමන්ති ඉදං ‘‘හන්දාහං නිපජ්ජාමී’’ති එවං ඔසීදනං පඨමං කුසීතවත්ථු. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. මාසාචිතකං මඤ්ඤෙති එත්ථ පන මාසාචිතං නාම තින්තමාසො. යථා තින්තමාසො ගරුකො හොති, එවං ගරුකොති අධිප්පායො. ගිලානා වුට්ඨිතො හොතීති ගිලානො හුත්වා පච්ඡා වුට්ඨිතො හොති. ආරම්භවත්ථූනීති වීරියකාරණානි. තෙසම්පි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

๘๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า กุสีตวตฺถูนิ ความว่า วัตถุเป็นที่ตั้งแห่งความเกียจคร้าน คือเป็นเหตุแห่งความเกียจคร้าน อธิบายว่า เป็นเหตุแห่งความเป็นผู้เกียจคร้าน บทว่า กมฺมํ กตฺตพฺพํ โหติ ความว่า การงานมีจีวรวิจารณกรรมเป็นต้นเป็นสิ่งที่พึงทำ บทว่า น วีริยํ อารภติ ความว่า ไม่ปรารภความเพียรแม้ทั้ง ๒ อย่าง บทว่า อปฺปตฺตสฺส ความว่า เพื่อถึงฌาน วิปัสสนา มรรค และผลที่ยังไม่ถึง บทว่า อนธิคตสฺส ความว่า เพื่อบรรลุธรรมนั้นนั่นแหละที่ยังไม่บรรลุ บทว่า อสจฺฉิกตสฺส ความว่า เพื่อทำให้แจ้งธรรมนั้นนั่นแหละที่ยังไม่ได้ทำให้แจ้ง บทว่า อิทํ ปฐมํ ความว่า การท้อถอยอย่างนี้ว่า 'เอาล่ะ เราจะนอน' นี้เป็นกุสีตวัตถุข้อที่ ๑ พึงทราบเนื้อความในทุกแห่งโดยนัยนี้ ส่วนในบทว่า มาสาจิตกํ มญฺเญ นี้ ชื่อว่า มาสาจิตะ ได้แก่ ถั่วแระที่ชุ่มน้ำ อธิบายว่า หนักเหมือนถั่วแระที่ชุ่มน้ำ บทว่า คิลานา วุฏฺฐิโต โหติ ความว่า ป่วยแล้วหายในภายหลัง บทว่า อารมฺภวตฺถูนิ ความว่า เหตุแห่งความเพียร พึงทราบเนื้อความของอารัมภวัตถุเหล่านั้นโดยนัยนี้เช่นกัน ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น

යමකවග්ගො අට්ඨමො.

ยมกวรรคที่ ๘

(9) 4. සතිවග්ගො

(๙) ๔. สติวรรค

1-2. සතිසම්පජඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා

อรรถกถาสติสัมปชัญญสูตรที่ ๑-๒

81-82. නවමස්ස පඨමං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. දුතියෙ සද්ධොති දුවිධාය සද්ධාය සමන්නාගතො. නො චුපසඞ්කමිතාති න උපට්ඨහති. නො [Pg.253] ච පරිපුච්ඡිතාති අත්ථානත්ථං කාරණාකාරණං පරිපුච්ඡිතා න හොති. සමන්නාගතොති සාමිඅත්ථෙ පච්චත්තං, සමන්නාගතස්සාති වුත්තං හොති. එකන්තපටිභානා තථාගතං ධම්මදෙසනා හොතීති තථාගතස්ස එකන්තපටිභානා ධම්මදෙසනා හොති, එකන්තෙනෙව පටිභාති උපට්ඨාතීති අත්ථො.

สูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๙ มีนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว ในสูตรที่ ๒ บทว่า สทฺโธ ความว่า ผู้ประกอบด้วยศรัทธา ๒ อย่าง บทว่า โน จุปสงฺกมิตา ความว่า ไม่เข้าไปบำรุง บทว่า โน จ ปริปุจฺฉิตา ความว่า ไม่เป็นผู้สอบถามถึงสิ่งที่เป็นประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ สิ่งที่เป็นเหตุและมิใช่เหตุ บทว่า สมนฺนาคโต เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถสามีสัมพันธะ มีความว่า ของผู้ประกอบพร้อมแล้ว บทว่า เอกนฺตปฏิภาณา ตถาคตํ ธมฺมเทสนา โหติ ความว่า ธรรมเทศนาของพระตถาคตย่อมมีปฏิภาณโดยส่วนเดียว อธิบายว่า ย่อมปรากฏโดยส่วนเดียวเท่านั้น

3. මූලකසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถามูลกสูตร

83. තතියෙ සබ්බෙ ධම්මාති පඤ්චක්ඛන්ධා. ඡන්දමූලකාති අජ්ඣාසයච්ඡන්දො කත්තුකම්‍යතාඡන්දො තං මූලං එතෙසන්ති ඡන්දමූලකා. මනසිකාරතො සම්භවන්තීති මනසිකාරසම්භවා. ඵස්සතො සමුදෙන්ති රාසී භවන්තීති ඵස්සසමුදයා. වෙදනාය සමොසරන්තීති වෙදනාසමොසරණා. සමාධි එතෙසං පමුඛොති සමාධිප්පමුඛා. ජෙට්ඨකට්ඨෙන සති අධිපති එතෙසන්ති සතාධිපතෙය්‍යා, සතිජෙට්ඨකාති අත්ථො. පඤ්ඤා උත්තරා එතෙසන්ති පඤ්ඤුත්තරා. විමුත්ති එව සාරො එතෙසන්ති විමුත්තිසාරා. එත්ථ ච ඡන්දමූලකාදයො චත්තාරොපි ලොකියා කථිතා, සෙසා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකාති.

๘๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สพฺเพ ธมฺมา ความว่า ขันธ์ ๕ บทว่า ฉนฺทมูลกา ความว่า อัชฌาสยฉันทะและกัตตุกัมยตาฉันทะนั้นเป็นมูลของธรรมเหล่านั้น เหตุนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงชื่อว่า ฉันทมูลกา (มีฉันทะเป็นมูล) ชื่อว่า มนสิการสมฺภวา เพราะเกิดขึ้นจากมนสิการ ชื่อว่า ผสฺสสมุทยา เพราะเกิดขึ้น ประชุมกันจากผัสสะ ชื่อว่า เวทนาสโมสรณา เพราะย่อมประชุมลงในเวทนา ชื่อว่า สมาธิปฺปมุขา เพราะสมาธิเป็นประมุขของธรรมเหล่านั้น ชื่อว่า สตาธิปเตยฺยา เพราะสติเป็นอธิบดีของธรรมเหล่านั้นโดยความเป็นใหญ่ อธิบายว่า มีสติเป็นใหญ่ ชื่อว่า ปญฺญุตฺตรา เพราะปัญญาเป็นธรรมยิ่งกว่าของธรรมเหล่านั้น ชื่อว่า วิมุตฺติสารา เพราะวิมุตติเท่านั้นเป็นสาระของธรรมเหล่านั้น และในธรรม ๘ อย่างนี้ ธรรม ๔ อย่างมีฉันทมูลกะเป็นต้น ตรัสว่าเป็นโลกิยะ ธรรมที่เหลือตรัสว่าเป็นโลกิยโลกุตตรมรรค

4. චොරසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาโจรสูตร

84. චතුත්ථෙ මහාචොරොති රජ්ජන්තරෙ දුබ්භිතුං සමත්ථො මහාචොරො. පරියාපජ්ජතීති පරියාදානං ගච්ඡති. න චිරට්ඨිතිකො හොතීති අද්ධානං පාලෙන්තො ඨාතුං න සක්කොති. අප්පහරන්තස්ස පහරතීති අත්තනො අවෙරිනෙ අප්පහරන්තෙ ගුණසම්පන්නෙ ච මහල්ලකෙ ච තරුණදාරකෙ ච අප්පහරිතබ්බයුත්තකෙ පහරති. අනවසෙසං ආදියතීති නිස්සෙසං ගණ්හාති. බ්‍යත්තචොරානඤ්හි ඉදං වත්තං – පරස්ස ද්වීසු සාටකෙසු එකො ගහෙතබ්බො, එකස්මිං සන්තෙ දුබ්බලං දත්වා ථිරො ගහෙතබ්බො. පුටභත්තතණ්ඩුලාදීසු එකං කොට්ඨාසං දත්වා එකො ගහෙතබ්බොති. අච්චාසන්නෙ කම්මං කරොතීති ගාමනිගමරාජධානීනං ආසන්නට්ඨානෙ චොරිකකම්මං කරොති. න ච නිධානකුසලො හොතීති යං ලද්ධං, තං දක්ඛිණෙය්‍යෙ නිදහිතුං ඡෙකො න හොති, පරලොකමග්ගං න සොධෙති.

๘๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า มหาโจโร ความว่า มหาโจรผู้สามารถเพื่อจะประทุษร้ายในแว่นแคว้น บทว่า ปริยาปชฺชติ ความว่า ย่อมถึงความสิ้นไป บทว่า น จิรฏฺฐิติโก โหติ ความว่า ไม่สามารถจะดำรงอยู่รักษากาลนานได้ บทว่า อปฺปหรนฺตสฺส ปหรติ ความว่า ย่อมประหารคนที่ไม่ใช่ศัตรูของตน ผู้ไม่ประหาร ผู้ถึงพร้อมด้วยคุณ คนแก่และเด็กหนุ่ม ผู้สมควรจะไม่ถูกประหาร บทว่า อนวเสสํ อาทิยติ ความว่า ย่อมถือเอาโดยไม่มีส่วนเหลือ ก็วัตรของโจรผู้ฉลาดนี้มีอยู่ว่า ในบรรดาผ้าสาฎก ๒ ผืนของผู้อื่น พึงเอามา ๑ ผืน เมื่อมีผืนเดียว พึงให้ผืนที่เก่าแล้วเอาผืนที่มั่นคงมา ในห่อข้าวสารเป็นต้น พึงให้ส่วนหนึ่งแล้วเอามาส่วนหนึ่ง บทว่า อจฺจาสนฺเน กมฺมํ กโรติ ความว่า ย่อมทำการโจรกรรมในที่ใกล้บ้าน นิคม และราชธานี บทว่า น จ นิธานกุสโล โหติ ความว่า ไม่ฉลาดที่จะฝังทรัพย์ที่ได้แล้วไว้ในทักขิไณยบุคคล ไม่ชำระทางไปสู่ปรโลก

5. සමණසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาสมณสูตร

85. පඤ්චමෙ [Pg.254] යං සමණෙනාති යං ගුණජාතං සමණෙන පත්තබ්බං. වුසීමතාති බ්‍රහ්මචරියවාසංවුතෙන. මුත්තො මොචෙමි බන්ධනාති අහං සබ්බබන්ධනෙහි මුත්තො හුත්වා මහාජනම්පි රාගාදිබන්ධනතො මොචෙමි. පරමදන්තොති අඤ්ඤෙන කෙනචි අසික්ඛාපිතො අචොදිතො සයම්භුඤාණෙන පටිවිජ්ඣිත්වා පරමදමථෙන දන්තත්තා පරමදන්තො නාම. පරිනිබ්බුතොති කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතො.

๘๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ยํ สมเณน ความว่า หมู่แห่งคุณชาติใดอันสมณะพึงถึง บทว่า วุสิมตา ความว่า ผู้สำรวมแล้วด้วยการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ บทว่า มุตฺโต โมเจมิ พนฺธนา ความว่า เราเป็นผู้หลุดพ้นแล้วจากเครื่องผูกทั้งปวง ย่อมเปลื้องมหาชนแม้จากเครื่องผูกคือราคะเป็นต้น บทว่า ปรมทนฺโต ความว่า ชื่อว่า ปรมทันตะ เพราะอันใครๆ อื่นไม่ได้ให้ศึกษา ไม่ได้ตักเตือน ทรงแทงตลอดด้วยพระสยัมภูญาณแล้ว ทรงฝึกแล้วด้วยการฝึกอันยอดเยี่ยม บทว่า ปรินิพฺพุโต ความว่า ปรินิพพานแล้วด้วยกิเลสปรินิพพาน

6. යසසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถายสสูตร

86. ඡට්ඨෙ මා ච මයා යසොති යසො ච මයා සද්ධිං මා ගඤ්ඡි. අකසිරලාභීති විපුලලාභී. සීලපඤ්ඤාණන්ති සීලඤ්චෙව ඤාණඤ්ච. සඞ්ගම්මාති සන්නිපතිත්වා. සමාගම්මාති සමාගන්ත්වා. සඞ්ගණිකවිහාරන්ති ගණසඞ්ගණිකවිහාරං. න හි නූනමෙති න හි නූන ඉමෙ. තථා හි පනමෙති තථා හි පන ඉමෙ. අඞ්ගුලිපතොදකෙහීති අඞ්ගුලිපතොදයට්ඨිං කත්වා විජ්ඣනෙන. සඤ්ජග්ඝන්තෙති මහාහසිතං හසන්තෙ. සංකීළන්තෙති කෙළිං කරොන්තෙ.

๘๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า มา จ มยา ยโส ความว่า ยศอย่าได้มาพร้อมกับเราเลย บทว่า อกสิรลาภี ความว่า ผู้มีลาภไพบูลย์ บทว่า สีลปญฺญาณํ ความว่า ทั้งศีลและญาณ บทว่า สงฺคมฺม ความว่า ประชุมกันแล้ว บทว่า สมาคมฺม ความว่า มาพร้อมกันแล้ว บทว่า สงฺคณิกวิหารํ ความว่า การอยู่ด้วยการคลุกคลีด้วยหมู่ พึงตัดบทว่า น หิ นูนเม เป็น น หิ นูน อิเม (ท่านผู้มีอายุเหล่านี้คงจะไม่ได้เป็นผู้ได้ตามความปรารถนาในเนกขัมมสุขนี้เป็นแน่) พึงตัดบทว่า ตถา หิ ปนเม เป็น ตถา หิ ปน อิเม (เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว ท่านผู้มีอายุเหล่านี้) บทว่า องฺคุลิปโตทเกหิ ความว่า ทำประตักคือนิ้วมือแล้วจี้กัน บทว่า สญฺชฆฺฆนฺเตหิ ความว่า ผู้หัวเราะเสียงดัง บทว่า สํกีฬนฺเตหิ ความว่า ผู้ทำการเล่นหัว

7. පත්තනිකුජ්ජනසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาปัตตนิกุชชนสูตร

87. සත්තමෙ නික්කුජ්ජෙය්‍යාති තෙන දින්නස්ස දෙය්‍යධම්මස්ස අප්පටිග්ගහණත්ථං පත්තනික්කුජ්ජනකම්මවාචාය නිකුජ්ජෙය්‍ය, න අධොමුඛඨපනෙන. අලාභායාති චතුන්නං පච්චයානං අලාභත්ථාය. අනත්ථායාති උපද්දවාය අවඩ්ඪියා. උක්කුජ්ජෙය්‍යාති උක්කුජ්ජනකම්මවාචාය උක්කුජ්ජෙය්‍ය.

๘๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า นิกฺกุชฺเชยฺย ความว่า พึงคว่ำบาตรด้วยกรรมวาจาคือการคว่ำบาตร เพื่อไม่รับไทยธรรมที่ทายกนั้นถวาย ไม่ใช่ด้วยการวางคว่ำหน้าลง บทว่า อลาภาย ความว่า เพื่อความไม่ได้ซึ่งปัจจัย ๔ บทว่า อนตฺถาย ความว่า เพื่ออุปัทวะ เพื่อความไม่เจริญ บทว่า อุกฺกุชฺเชยฺย ความว่า พึงหงายบาตรด้วยกรรมวาจาคือการหงายบาตร

8. අප්පසාදපවෙදනීයසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาอัปปสาทปเวทนียสูตร

88. අට්ඨමෙ අප්පසාදං පවෙදෙය්‍යුන්ති අප්පසන්නභාවං ජානාපෙය්‍යුං. අප්පසාදං පවෙදෙන්තෙන පන කිං කාතබ්බන්ති? නිසින්නාසනතො න උට්ඨාතබ්බං න වන්දිතබ්බං න පච්චුග්ගමනං කාතබ්බං, න දෙය්‍යධම්මො දාතබ්බො. අගොචරෙති පඤ්චවිධෙ අගොචරෙ.

๘๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อปฺปสาทํ ปเวเทยฺยุ ความว่า พึงทำให้รู้ถึงความไม่เลื่อมใส. ถามว่า ก็อันทายกผู้ประกาศความไม่เลื่อมใส พึงทำอะไร? ตอบว่า ไม่พึงลุกจากอาสนะที่นั่งแล้ว ไม่พึงไหว้ ไม่พึงทำการต้อนรับ ไม่พึงถวายเทยยธรรม. บทว่า อโคจเร ความว่า ในอโคจร ๕ อย่าง.

9. පටිසාරණීයසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาปฏิสารณียสูตร

89. නවමෙ [Pg.255] ධම්මිකඤ්ච ගිහිපටිස්සවන්ති ‘‘ඉමං තෙමාසං ඉධෙව වසිතබ්බ’’න්ති වුත්තො ‘‘එවං හොතූ’’තිආදිනා නයෙන පටිස්සවං. න සච්චාපෙතීති වුත්තං න සච්චං කරොති විසංවාදෙති.

๘๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ธมฺมิกญฺจ คิหิปฏิสฺสวํ คือ การรับคำของคฤหัสถ์อันประกอบด้วยธรรม (คือ) เมื่อเขาบอกว่า 'ตลอดไตรมาสนี้ พึงอยู่ในที่นี้เท่านั้น' ก็รับคำโดยนัยเป็นต้นว่า 'จงเป็นอย่างนั้นเถิด'. บทว่า น สจฺจาเปติ ความว่า ไม่ทำคำพูดให้เป็นจริง คือผิดคำพูด.

10. සම්මාවත්තනසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาสัมมาวัตตนสูตร

90. දසමෙ පච්චෙකට්ඨානෙති අධිපතිට්ඨානෙ ජෙට්ඨකට්ඨානෙ. තඤ්හි ජෙට්ඨකං කත්වා කිඤ්චි සඞ්ඝකම්මං කාතුං න ලභති. න ච තෙන මූලෙන වුට්ඨාපෙතබ්බොති තං මූලං කත්වා අබ්භානකම්මං කාතුං න ලභති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

๙๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ปจฺเจกฏฺฐาเน ความว่า ในตำแหน่งที่เป็นใหญ่ ในตำแหน่งที่เป็นประธาน. จริงอยู่ (สงฆ์) ทำภิกษุนั้นให้เป็นประธานแล้ว ย่อมไม่ควรเพื่อจะทำสังฆกรรมอะไรๆ. และบทว่า น เตน มูเลน วุฏฺฐาเปตพฺโพ ความว่า (สงฆ์) ทำภิกษุนั้นให้เป็นมูลแล้ว ย่อมไม่ควรเพื่อจะทำอัพภานกรรม. ความนอกนั้น ตื้นทั้งนั้นในทุกแห่ง.

සතිවග්ගො නවමො.

สติวรรคที่ ๙

(10) 5. සාමඤ්ඤවග්ගො

(๑๐) ๕. สามัญญวรรค

91. ඉතො පරං අථ ඛො බොජ්ඣා උපාසිකාතිආදීසු බොජ්ඣා උපාසිකා, සිරිමා උපාසිකා, පදුමා උපාසිකා, සුතනා උපාසිකා, මනුජා උපාසිකා, උත්තරා උපාසිකා, මුත්තා උපාසිකා, ඛෙමා උපාසිකා, රුචී උපාසිකා, චුන්දී රාජකුමාරී, බිම්බී උපාසිකා, සුමනා රාජකුමාරී, මල්ලිකා දෙවී, තිස්සා උපාසිකා, තිස්සාමාතා උපාසිකා, සොණා උපාසිකා, සොණාය මාතා උපාසිකා, කාණා උපාසිකා, කාණමාතා උපාසිකා, උත්තරා නන්දමාතා, විසාඛා මිගාරමාතා, ඛුජ්ජුත්තරා උපාසිකා, සාමාවතී උපාසිකා, සුප්පවාසා කොලියධීතා, සුප්පියා උපාසිකා, නකුලමාතා ගහපතානීති ඉමාසං එත්තකානං අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං උපොසථකම්මමෙව කථිතං. ඉච්ඡන්තෙන විත්ථාරෙත්වා කථෙතබ්බං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

๙๑. ต่อจากนี้ไป ในบทเป็นต้นว่า อถ โข โพชฺฌา อุปาสิกา พระผู้มีพระภาคตรัสถึงอุโบสถกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๘ เท่านั้น ของสตรีเหล่านี้ประมาณเท่านี้ คือ โพชฌาอุบาสิกา, สิริมาอุบาสิกา, ปทุมาอุบาสิกา, สุตนาอุบาสิกา, มนุชาอุบาสิกา, อุตตราอุบาสิกา, มุตตาอุบาสิกา, เขมาอุบาสิกา, รุจีอุบาสิกา, จุนทีราชกุมารี, พิมพีอุบาสิกา, สุมนาราชกุมารี, มัลลิกาเทวี, ติสสาอุบาสิกา, ติสสมาตาอุบาสิกา, โสณาอุบาสิกา, โสณายมาตาอุบาสิกา, กาณาอุบาสิกา, กาณมาตาอุบาสิกา, อุตตรานันทมาตา, วิสาขามิคารมาตา, ขุชชุตตราอุบาสิกา, สามาวดีอุบาสิกา, สุปปวาสาโกลิยธิดา, สุปปิยาอุบาสิกา, และนกุลมาตาคหปตานี. ผู้ประสงค์พึงขยายความแล้วกล่าว. เนื้อความที่เหลือในที่ทุกแห่งตื้นทั้งนั้น.

මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය

ในอรรถกถาอังคุตตรนิกาย ชื่อมโนรถปูรณี

අට්ඨකනිපාතස්ස සංවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาอัฏฐกนิบาต จบแล้ว

. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

ในอังคุตตรนิกาย

නවකනිපාත-අට්ඨකථා

อรรถกถานวกนิบาต

1. පඨමපණ්ණාසකං

๑. ปฐมปัณณาสก์

1. සම්බොධිවග්ගො

๑. สัมโพธิวรรค

1. සම්බොධිසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาสัมโพธิสูตร

1. නවකනිපාතස්ස [Pg.257] පඨමෙ සම්බොධිපක්ඛිකානන්ති චතුමග්ගසඞ්ඛාතස්ස සම්බොධිස්ස පක්ඛෙ භවානං, උපකාරකානන්ති අත්ථො. පාළියං ආගතෙ නව ධම්මෙ සන්ධායෙවං පුච්ඡති. කා උපනිසාති කො උපනිස්සයපච්චයො. අභිසල්ලෙඛන්තීති අභිසල්ලෙඛිකා. සමථවිපස්සනාචිත්තස්ස විවරණෙ සප්පායා උපකාරකාති චෙතොවිවරණසප්පායා. අප්පිච්ඡතං ආරබ්භ පවත්තා කථා අප්පිච්ඡකථා. සෙසෙසුපි එසෙව නයො.

๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งนวกนิบาต บทว่า สมฺโพธิปกฺขิกานํ ความว่า แห่งธรรมทั้งหลายที่เป็นไปในฝ่ายแห่งสัมโพธิ กล่าวคือมรรค ๔ เป็นธรรมอุปการะ. (พระผู้มีพระภาค) ทรงหมายถึงธรรม ๙ ประการที่มาในพระบาลีแล้วตรัสถามอย่างนี้. บทว่า กา อุปนิสา ความว่า อะไรเป็นอุปนิสสยปัจจัย. (ธรรมทั้งหลาย) ย่อมขัดเกลากิเลสอย่างยิ่ง เหตุนั้นจึงชื่อว่า อภิสัลเลขิกา. เป็นสัปปายะ เป็นอุปการะในการเปิดสมถวิปัสสนาจิต เหตุนั้นจึงชื่อว่า เจโตวิวรณสัปปายา. วาจาที่ปรารภความเป็นผู้มักน้อยเป็นไป ชื่อว่า อัปปิจฉกถา. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ.

අසුභා භාවෙතබ්බා රාගස්ස පහානායාති අයමත්ථො සාලිලායකොපමාය විභාවෙතබ්බො – එකො හි පුරිසො අසිතං ගහෙත්වා කොටිතො පට්ඨාය සාලික්ඛෙත්තෙ සාලියො ලායති. අථස්ස වතිං භින්දිත්වා ගාවො පවිසිංසු. සො අසිතං ඨපෙත්වා යට්ඨිං ආදාය තෙනෙව මග්ගෙන ගාවො නීහරිත්වා වතිං පාකතිකං කත්වා පුනපි අසිතං ආදාය සාලියො ලායි. එත්ථ සාලික්ඛෙත්තං විය බුද්ධසාසනං දට්ඨබ්බං, සාලිලායකො විය යොගාවචරො, අසිතං විය පඤ්ඤා, ලායනකාලො විය විපස්සනාය කම්මකරණකාලො, යට්ඨි විය අසුභකම්මට්ඨානං, වති විය සංවරො, වතිං භින්දිත්වා ගාවීනං පවිසනං විය සහසා අප්පටිසඞ්ඛාය පමාදං ආරබ්භ රාගස්ස උප්පජ්ජනං, අසිතං ඨපෙත්වා යට්ඨිං ආදාය පවිට්ඨමග්ගෙනෙව ගාවො නීහරිත්වා වතිං පටිපාකතිකං කත්වා පුන කොටිතො පට්ඨාය සාලිලායනං විය අසුභකම්මට්ඨානෙන රාගං වික්ඛම්භෙත්වා පුන විපස්සනාය කම්මං ආරභනකාලො. ඉමමත්ථං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘අසුභා භාවෙතබ්බා රාගස්ස පහානායා’’ති.

บทว่า อสุภา ภาเวตพฺพา ราคสฺส ปหานาย (พึงเจริญอสุภะเพื่อละราคะ) เนื้อความนี้พึงทำให้แจ่มแจ้งด้วยอุปมาด้วยคนเกี่ยวข้าวสาลี. จริงอยู่ บุรุษคนหนึ่งถือเคียวแล้ว เริ่มแต่ชายนา เกี่ยวข้าวสาลีในนาข้าวสาลี. ลำดับนั้น โคทั้งหลายทำลายคันนาของเขาแล้วเข้าไป. เขาจึงวางเคียว ถือไม้เท้า นำโคทั้งหลายออกทางนั้นนั่นแหละ ทำคันนาให้เป็นปกติแล้ว ถือเคียวเกี่ยวข้าวสาลีอีก. ในอุปมานั้น พึงเห็นพระพุทธศาสนาเหมือนนาข้าวสาลี, พึงเห็นโยคาวจรบุคคลเหมือนคนเกี่ยวข้าวสาลี, พึงเห็นปัญญาเหมือนเคียว, พึงเห็นกาลที่ทำกรรมฐานในวิปัสสนาเหมือนกาลที่เกี่ยว, พึงเห็นอสุภกรรมฐานเหมือนไม้เท้า, พึงเห็นความสังวรเหมือนคันนา, พึงเห็นการเกิดขึ้นแห่งราคะโดยปรารภความประมาท ไม่พิจารณาโดยพลัน เหมือนการเข้าไปแห่งโคทั้งหลายโดยทำลายคันนา, พึงเห็นกาลที่เริ่มกรรมในวิปัสสนาอีก โดยข่มราคะด้วยอสุภกรรมฐาน เหมือนการเกี่ยวข้าวสาลีเริ่มแต่ชายนาอีก โดยวางเคียวแล้วถือไม้เท้านำโคทั้งหลายออกทางที่เข้าไปนั่นแหละ ทำคันนาให้เป็นปกติอีก. พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเนื้อความนี้จึงตรัสว่า 'พึงเจริญอสุภะเพื่อละราคะ'.

තත්ථ [Pg.258] රාගස්සාති පඤ්චකාමගුණිකරාගස්ස. මෙත්තාති මෙත්තාකම්මට්ඨානං. බ්‍යාපාදස්ස පහානායාති වුත්තනයෙනෙව උප්පන්නස්ස කොපස්ස පජහනත්ථාය. ආනාපානස්සතීති සොළසවත්ථුකා ආනාපානස්සති. විතක්කුපච්ඡෙදායාති වුත්තනයෙනෙව උප්පන්නානං විතක්කානං උපච්ඡෙදනත්ථාය. අස්මිමානසමුග්ඝාතායාති අස්මීති උප්පජ්ජනකස්ස මානස්ස සමුග්ඝාතත්ථාය. අනත්තසඤ්ඤා සණ්ඨාතීති අනිච්චලක්ඛණෙ දිට්ඨෙ අනත්තලක්ඛණං දිට්ඨමෙව හොති. එතෙසු හි තීසු ලක්ඛණෙසු එකස්මිං දිට්ඨෙ ඉතරද්වයං දිට්ඨමෙව හොති. තෙන වුත්තං – ‘‘අනිච්චසඤ්ඤිනො, භික්ඛවෙ, අනත්තසඤ්ඤා සණ්ඨාතී’’ති. දිට්ඨෙව ධම්මෙ නිබ්බානන්ති දිට්ඨෙයෙව ධම්මෙ අපච්චයපරිනිබ්බානඤ්ච පාපුණාතීති ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ราคสฺส คือ แห่งราคะที่มีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์. บทว่า เมตฺตา คือ เมตตากรรมฐาน. ในบทว่า พฺยาปาทสฺส ปหานาย ความว่า เพื่อละความโกรธที่เกิดขึ้นแล้วโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ. บทว่า อานาปานสฺสติ คือ อานาปานสติมีวัตถุ ๑๖. ในบทว่า วิตกฺกุปจฺเฉทาย ความว่า เพื่อตัดวิตกที่เกิดขึ้นแล้วโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ. บทว่า อสฺมิมานสมุคฺฆาฏาย ความว่า เพื่อถอนมานะที่เกิดขึ้นว่า 'เรามีอยู่'. บทว่า อนตฺตสญฺญา สณฺฐาติ ความว่า เมื่อเห็นอนิจจลักษณะแล้ว อนัตตลักษณะก็เป็นอันเห็นแล้วนั่นแหละ. จริงอยู่ ในลักษณะ ๓ เหล่านี้ เมื่อเห็นลักษณะอย่างหนึ่งแล้ว ลักษณะอีก ๒ อย่างก็เป็นอันเห็นแล้วนั่นแหละ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อนัตตสัญญา ย่อมตั้งมั่นแก่ผู้มีอนิจจสัญญา'. บทว่า ทิฏฺเฐว ธมฺเม นิพฺพานํ ความว่า ย่อมถึงซึ่งอปัจจยปรินิพพานในทิฏฐธรรมนั่นเทียว. ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสวัฏฏะและวิวัฏฏะ.

2. නිස්සයසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถานิสสยสูตร

2. දුතියෙ නිස්සයසම්පන්නොති පතිට්ඨාසම්පන්නො. සද්ධන්ති ඔකප්පනසද්ධං. වීරියන්ති කායිකචෙතසිකවීරියං. යංසාති යං අස්ස. අරියාය පඤ්ඤායාති සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය. සඞ්ඛායාති ජානිත්වා. එකං පටිසෙවතීති සෙවිතබ්බයුත්තකං සෙවති. අධිවාසෙතීති අධිවාසෙතබ්බයුත්තකං අධිවාසෙති. පරිවජ්ජෙතීති පරිවජ්ජෙතබ්බයුත්තකං පරිවජ්ජෙති. විනොදෙතීති නීහරිතබ්බයුත්තකං නීහරති. එවං ඛො භික්ඛූති එවං ඛො භික්ඛු උග්ගහපරිපුච්ඡාවසෙන චෙව ධම්මවවත්ථානවසෙන ච පටිසෙවිතබ්බාදීනි සුප්පටිවිද්ධානි සුපච්චක්ඛානි කත්වා පටිසෙවන්තො අධිවාසෙන්තො පරිවජ්ජෙන්තො විනොදෙන්තො ච භික්ඛු නිස්සයසම්පන්නො නාම හොතීති.

๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า นิสฺสยสมฺปนฺโน ได้แก่ ผู้ถึงพร้อมด้วยที่พึ่งอาศัย. บทว่า สทฺธํ ได้แก่ โอกัปปนสัทธา (ความเชื่อที่หยั่งลงมั่น). บทว่า วีริยํ ได้แก่ ความเพียรทางกายและทางใจ. บทว่า ยํสา ตัดบทเป็น ยํ อสฺส. บทว่า อริยาย ปญฺญาย ได้แก่ ด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา. บทว่า สงฺขาย ได้แก่ รู้แล้ว. บทว่า เอกํ ปฏิเสวติ ได้แก่ ย่อมเสพสิ่งที่ควรเสพ. บทว่า อธิวาเสติ ได้แก่ ย่อมอดกลั้นสิ่งที่ควรอดกลั้น. บทว่า ปริวชฺเชติ ได้แก่ ย่อมเว้นสิ่งที่ควรเว้น. บทว่า วิโนเทติ ได้แก่ ย่อมบรรเทาสิ่งที่ควรบรรเทา. บทว่า เอวํ โข ภิกฺขู ความว่า ภิกษุทำสิ่งที่ควรเสพเป็นต้น ให้เป็นสิ่งที่แทงตลอดดีแล้ว ให้เป็นสิ่งที่ประจักษ์ดีแล้ว ด้วยอำนาจแห่งการเรียนและการสอบถาม และด้วยอำนาจแห่งการกำหนดธรรม อย่างนี้แล้ว เสพอยู่ อดกลั้นอยู่ เว้นอยู่ บรรเทาอยู่ จึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยที่พึ่งอาศัย.

3. මෙඝියසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาเมฆิยสูตร

3. තතියෙ චාලිකායන්ති එවංනාමකෙ නගරෙ. තං කිර චලමග්ගං නිස්සාය කතත්තා ඔලොකෙන්තානං චලමානං විය උපට්ඨාති, තස්මා චාලිකාති සඞ්ඛං ගතං. චාලියපබ්බතෙති සොපි පබ්බතො සබ්බසෙතත්තා කාළපක්ඛුපොසථෙ ඔලොකෙන්තානං චලමානො විය උපට්ඨාති, තස්මා චාලියපබ්බතොති වුත්තො. තත්ථ මහන්තං විහාරං කාරයිංසු. ඉති භගවා තං නගරං නිස්සාය චාලිකාපබ්බතමහාවිහාරෙ විහරති. ජන්තුගාමන්ති එවංනාමකං අපරම්පි තස්සෙව විහාරස්ස ගොචරගාමං. ජත්තුගාමන්තිපි [Pg.259] පඨන්ති. පධානත්ථිකස්සාති පධානකම්මිකස්ස. පධානායාති සමණධම්මකරණත්ථාය. ආගමෙහි තාවාති සත්ථා ථෙරස්ස වචනං සුත්වා උපධාරෙන්තො ‘‘න තාවස්ස ඤාණං පරිපක්ක’’න්ති ඤත්වා පටිබාහන්තො එවමාහ. එකකම්හි තාවාති ඉදං පනස්ස ‘‘එවමයං ගන්ත්වාපි කම්මෙ අනිප්ඵජ්ජමානෙ නිරාසඞ්කො හුත්වා පෙමවසෙන පුන ආගච්ඡිස්සතී’’ති චිත්තමද්දවජනනත්ථං ආහ. නත්ථි කිඤ්චි උත්තරි කරණීයන්ති චතූසු සච්චෙසු චතුන්නං කිච්චානං කතත්තා අඤ්ඤං උත්තරි කරණීයං නාම නත්ථි. කතස්ස වා පටිචයොති අධිගතස්ස වා පුන පටිචයොපි නත්ථි. න හි භාවිතමග්ගො පුන භාවීයති, න පහීනකිලෙසානං පුන පහානං අත්ථි. පධානන්ති ඛො, මෙඝිය, වදමානං කින්ති වදෙය්‍යාමාති ‘‘සමණධම්මං කරොමී’’ති තං වදමානං මයං අඤ්ඤං කිං නාම වදෙය්‍යාම.

๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า จาลิกายํ ได้แก่ ในเมืองชื่ออย่างนั้น. ได้ยินว่า เมืองนั้นสร้างอาศัยทางที่สั่นไหว จึงปรากฏแก่ผู้มองดูประดุจว่ากำลังสั่นไหวอยู่ เพราะเหตุนั้นจึงถึงการนับว่า จาลิกา. บทว่า จาลิยปพฺพเต ได้แก่ แม้ภูเขานั้นก็ปรากฏแก่ผู้มองดูในวันอุโบสถกาฬปักษ์ ประดุจว่ากำลังสั่นไหวอยู่ เพราะเป็นสีขาวล้วน เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า จาลิยบรรพต. ชนทั้งหลายได้สร้างมหาวิหารไว้ ณ ที่นั้น. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคอาศัยเมืองนั้น ประทับอยู่ที่มหาวิหาร ณ จาลิกบรรพต. บทว่า ชนฺตุคามํ ได้แก่ โคจรคามอีกแห่งหนึ่งของวิหารนั้นนั่นแหละ ชื่ออย่างนี้. อ่านว่า ชตฺตุคามํ ก็มี. บทว่า ปธานตฺถิกสฺส ได้แก่ ผู้มีความเพียรเป็นกิจ. บทว่า ปธานาย ได้แก่ เพื่อกระทำสมณธรรม. บทว่า อาคเมหิ ตาว ความว่า พระศาสดาทรงสดับคำของพระเถระแล้ว ทรงใคร่ครวญ ทรงทราบว่า "ญาณของเธอยังไม่แก่กล้า" จึงทรงห้าม ตรัสอย่างนี้. บทว่า เอกกมฺหิ ตาว ความว่า แต่พระดำรัสนี้ พระองค์ตรัสเพื่อทำจิตของเธอให้อ่อนโยน ด้วยทรงดำริว่า "เมื่อเธอไปแล้ว แม้ทำกรรมฐานไม่สำเร็จ ก็จะไม่มีความรังเกียจ กลับมาอีกด้วยอำนาจแห่งความรัก". บทว่า นตฺถิ กิญฺจิ อุตฺตริ กรณียนฺติ ความว่า เพราะกิจ ๔ ในสัจจะ ๔ อันเราทำเสร็จแล้ว กิจที่ควรทำยิ่งขึ้นไปอีกอย่างอื่นจึงไม่มี. บทว่า กตสฺส วา ปฏิจโย ได้แก่ หรือการสั่งสมสิ่งที่บรรลุแล้วอีกก็ไม่มี. จริงอยู่ มรรคที่อบรมแล้ว ย่อมไม่อบรมอีก, การละกิเลสที่ละได้แล้วอีก ย่อมไม่มี. บทว่า ปธานนฺติ โข เมฆิย วทมานํ กินฺติ วเทยฺยาม ความว่า เราจะพึงกล่าวคำอื่นอะไรแก่เธอผู้กล่าวอยู่ว่า "ข้าพระองค์จักทำสมณธรรม" เล่า.

දිවාවිහාරං නිසීදීති දිවාවිහාරත්ථාය නිසීදි. නිසීදන්තො ච යස්මිං මඞ්ගලසිලාපට්ටෙ පුබ්බෙ අනුපටිපාටියා පඤ්ච ජාතිසතානි රාජා හුත්වා උය්‍යානකීළිකං කීළන්තො තිවිධනාටකපරිවාරො නිසීදි, තස්මිංයෙව නිසීදි. අථස්ස නිසින්නකාලතො පට්ඨාය සමණභාවො ජහිතො විය අහොසි, රාජවෙසං ගහෙත්වා නාටකවරපරිවුතො සෙතච්ඡත්තස්ස හෙට්ඨා මහාරහෙ පල්ලඞ්කෙ නිසින්නො විය ජාතො. අථස්ස තං සම්පත්තිං අස්සාදයතො කාමවිතක්කො උදපාදි. සො තස්මිංයෙව ඛණෙ මහායොධෙහි ගහිතෙ ද්වෙ චොරෙ ආනෙත්වා පුරතො ඨපිතෙ විය අද්දස. තෙසු එකස්ස වධං ආණාපනවසෙනස්ස බ්‍යාපාදවිතක්කො උප්පජ්ජි, එකස්ස බන්ධනං ආණාපනවසෙන විහිංසාවිතක්කො. එවං සො ලතාජාලෙන රුක්ඛො විය මධුමක්ඛිකාහි මධුඝාතකො විය අකුසලවිතක්කෙහි පරික්ඛිත්තො අහොසි. තං සන්ධාය – අථ ඛො ආයස්මතො මෙඝියස්සාතිආදි වුත්තං. අන්වාසත්තාති අනුබද්ධා සම්පරිවාරිතා. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති එවං පාපවිතක්කෙහි සම්පරිකිණ්ණො කම්මට්ඨානං සප්පායං කාතුං අසක්කොන්තො ‘‘ඉදං වත දිස්වා දීඝදස්සී භගවා පටිසෙධෙසී’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘ඉදං කාරණං දසබලස්ස ආරොචෙස්සාමී’’ති නිසින්නාසනතො වුට්ඨාය යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි.

บทว่า ทิวาวิหารํ นิสีทิ ได้แก่ นั่งแล้วเพื่อพักผ่อนในเวลากลางวัน. และเมื่อนั่ง ก็ได้นั่งบนแผ่นศิลาอันเป็นมงคลนั้นนั่นแหละ ซึ่งในกาลก่อน พระราชาพระองค์หนึ่งเสวยพระชาติเป็นพระราชาติดต่อกันมา ๕๐๐ ชาติ เมื่อทรงเล่นอุทยานกีฬาก็ทรงนั่งแวดล้อมด้วยนักฟ้อน ๓ ประเภท. ลำดับนั้น ตั้งแต่เวลาที่ท่านนั่งลง สมณภาวะของท่านเป็นประดุจถูกละทิ้งไปแล้ว, ท่านกลายเป็นประดุจผู้ทรงเพศพระราชา แวดล้อมด้วยเหล่านักฟ้อนชั้นเลิศ ประทับนั่งบนบัลลังก์อันสมควรแก่ผู้ประเสริฐ ภายใต้เศวตฉัตร. ลำดับนั้น เมื่อท่านกำลังเพลิดเพลินสมบัตินั้น กามวิตกก็เกิดขึ้น. ในขณะนั้นเอง ท่านได้เห็นประดุจโจร ๒ คนที่ถูกมหาโยธาจับมานำมาวางไว้เบื้องหน้า. ในโจรสองคนนั้น พยาบาทวิตกเกิดขึ้นแก่ท่านด้วยอำนาจแห่งการสั่งให้ประหารโจรคนหนึ่ง, วิหิงสาวิตกเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการสั่งให้จองจำโจรอีกคนหนึ่ง. ท่านถูกอกุศลวิตกทั้งหลายแวดล้อมแล้ว เหมือนต้นไม้ถูกเครือเถาวัลย์รึงรัด หรือเหมือนคนทำลายรวงผึ้งถูกฝูงผึ้งรุมล้อม ฉันใดก็ฉันนั้น. ทรงหมายถึงเรื่องนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อถ โข อายสฺมโต เมฆิยสฺส. บทว่า อนฺวาสตฺตา ได้แก่ ติดตามแล้ว ถูกแวดล้อมแล้ว. บทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ ความว่า ท่านถูกบาปวิตกทั้งหลายครอบงำอย่างนี้ ไม่สามารถจะทำกรรมฐานที่สบายได้ จึงตระหนักว่า "โอหนอ พระผู้มีพระภาคผู้ทรงมีพระปรีชาเห็นการณ์ไกล ทรงเห็นเหตุนี้จึงได้ทรงห้ามเราไว้" แล้วดำริว่า "เราจักกราบทูลเหตุนี้แด่พระทศพล" จึงลุกจากอาสนะที่นั่งแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ.

4. නන්දකසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถานันทกสูตร

4. චතුත්ථෙ [Pg.260] උපට්ඨානසාලායන්ති භොජනසාලායං. යෙනුපට්ඨානසාලාති සත්ථා නන්දකත්ථෙරෙන මධුරස්සරෙන ආරද්ධාය ධම්මදෙසනාය සද්දං සුත්වා, ‘‘ආනන්ද, කො එසො උපට්ඨානසාලාය මධුරස්සරෙන ධම්මං දෙසෙතී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ධම්මකථිකනන්දකත්ථෙරස්ස අජ්ජ, භන්තෙ, වාරො’’ති සුත්වා ‘‘අතිමධුරං කත්වා, ආනන්ද, එසො භික්ඛු ධම්මං කථෙති, මයම්පි ගන්ත්වා සුණිස්සාමා’’ති වත්වා යෙනුපට්ඨානසාලා තෙනුපසඞ්කමි. බහිද්වාරකොට්ඨකෙ අට්ඨාසීති ඡබ්බණ්ණරස්මියො චීවරගබ්භෙ පටිච්ඡාදෙත්වා අඤ්ඤාතකවෙසෙන අට්ඨාසි. කථාපරියොසානං ආගමයමානොති ‘‘ඉදමවොචා’’ති ඉදං කථාවසානං උදික්ඛමානො ධම්මකථං සුණන්තො අට්ඨාසියෙව. අථායස්මා ආනන්දො නික්ඛන්තෙ පඨමෙ යාමෙ සත්ථු සඤ්ඤං අදාසි – ‘‘පඨමයාමො අතික්කන්තො, භන්තෙ, ථොකං විස්සමථා’’ති. සත්ථා තත්ථෙව අට්ඨාසි. අථායස්මා ආනන්දො මජ්ඣිමයාමෙපි නික්ඛන්තෙ, ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙ පකතියා ඛත්තියසුඛුමාලා, පුන බුද්ධසුඛුමාලාති පරමසුඛුමාලා, මජ්ඣිමයාමොපි අතික්කන්තො, මුහුත්තං විස්සමථා’’ති ආහ. සත්ථා තත්ථෙව අට්ඨාසි. තත්ථ ඨිතකස්සෙවස්ස අරුණග්ගං පඤ්ඤායිත්ථ. අරුණුග්ගමනඤ්ච ථෙරස්ස ‘‘ඉදමවොචා’’ති පාපෙත්වා කථාපරියොසානඤ්ච දසබලස්ස ඡබ්බණ්ණසරීරස්මිවිස්සජ්ජනඤ්ච එකප්පහාරෙනෙව අහොසි. අග්ගළං ආකොටෙසීති අග්ගනඛෙන ද්වාරකවාටං ආකොටෙසි.

๔. ในสูตรที่ ๔ คำว่า อุปัฏฐานสาลายํ (ในศาลาอุปัฏฐาน) หมายถึง ในโรงฉัน. คำว่า เยนุปัฏฐานสาลา (ศาลาอุปัฏฐานอยู่ในทิศใด) มีความว่า พระศาสดาทรงสดับเสียงธรรมเทศนาที่พระนันทกเถระเริ่มแสดงด้วยเสียงอันไพเราะแล้ว จึงตรัสถามว่า “อานนท์ ใครหนอนั้นแสดงธรรมด้วยเสียงอันไพเราะในศาลาอุปัฏฐาน” ครั้นทรงสดับว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วันนี้เป็นวาระของพระนันทกเถระผู้เป็นธรรมกถึก” จึงตรัสว่า “อานนท์ ภิกษุรูปนั้นแสดงธรรมได้ไพเราะยิ่งนัก แม้เราก็จะไปฟัง” แล้วเสด็จไปยังที่ตั้งของศาลาอุปัฏฐาน. คำว่า พหิทฺวารโกฏฺฐเก อฏฺฐาสิ (ได้ประทับยืนอยู่ที่ซุ้มประตูภายนอก) มีความว่า ทรงซ่อนฉัพพรรณรังสีไว้ในภายในจีวรแล้วประทับยืนในลักษณะของผู้ที่ไม่เป็นที่รู้จัก. คำว่า กถาปริโยสานํ อาคมยมาโน (ทรงรอคอยการจบลงแห่งพระธรรมเทศนา) มีความว่า ทรงประทับยืนฟังธรรมเทศนา พลางทรงคาดหวังการจบลงแห่งพระธรรมเทศนาว่า “อิทํ อโวจ” (พระเถระได้กล่าวคำนี้แล้ว). ครั้งนั้น เมื่อปฐมยามล่วงไปแล้ว ท่านพระอานนท์ได้ถวายสัญญาณแด่พระศาสดาว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ปฐมยามล่วงไปแล้ว ขอพระองค์โปรดพักผ่อนสักครู่เถิด”. พระศาสดาได้ประทับยืนอยู่ ณ ที่นั้นเอง. ครั้งนั้น แม้เมื่อมัชฌิมยามล่วงไปแล้ว ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ โดยปกติ พระองค์ทั้งหลายทรงเป็นผู้สุขุมาลชาติแห่งกษัตริย์ อีกทั้งยังทรงเป็นผู้สุขุมาลชาติแห่งพระพุทธเจ้า จึงทรงเป็นผู้สุขุมาลชาติอย่างยิ่ง แม้มัชฌิมยามก็ล่วงไปแล้ว ขอพระองค์โปรดพักผ่อนสักครู่เถิด”. พระศาสดาได้ประทับยืนอยู่ ณ ที่นั้นเอง. เมื่อพระองค์ประทับยืนอยู่ ณ ที่นั้นนั่นแหละ อรุณก็ปรากฏขึ้น. การขึ้นแห่งอรุณ, การจบลงแห่งพระธรรมเทศนาโดยที่พระเถระกล่าวถึงคำว่า “อิทํ อโวจ”, และการที่พระทศพลทรงเปล่งฉัพพรรณรังสีแห่งพระวรกาย ได้เกิดขึ้นพร้อมกันในคราวเดียว. คำว่า อคฺคลํ อาโกเฏสิ (ทรงเคาะลิ่มสลัก) มีความว่า ทรงเคาะบานประตูด้วยปลายพระนขา.

සාරජ්ජමානරූපොති හරායමානො ඔත්තප්පමානො. දොමනස්සසාරජ්ජං පනස්ස නත්ථි. එත්තකම්පි නො නප්පටිභාසෙය්‍යාති පටිසම්භිදාප්පත්තස්ස අප්පටිභානං නාම නත්ථි. එත්තකම්පි න කථෙය්‍යන්ති දස්සෙති. සාධු සාධූති ථෙරස්ස ධම්මදෙසනං සම්පහංසන්තො ආහ. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො ‘‘සුගහිතා ච තෙ ධම්මදෙසනා සුකථිතා චා’’ති. කුලපුත්තානන්ති ආචාරකුලපුත්තානඤ්චෙව ජාතිකුලපුත්තානඤ්ච. අරියො ච තුණ්හිභාවොති දුතියජ්ඣානසමාපත්තිං සන්ධායෙවමාහ. අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනායාති සඞ්ඛාරපරිග්ගහවිපස්සනාඤාණස්ස. චතුප්පාදකොති අස්සගොණගද්‍රභාදිකො. ඉදං වත්වාති ඉමං චතූහඞ්ගෙහි සමන්නාගතං ධම්මං කථයිත්වා. විහාරං පාවිසීති ගන්ධකුටිං පවිට්ඨො.

คำว่า สารชฺชมานรูโป (มีอาการประหม่า) หมายถึง มีความละอาย มีความเกรงกลัว. แต่ท่านไม่มีความประหม่าอันเกิดจากโทมนัส. คำว่า เอตฺตกํปิ โน นปฺปฏิภาเสยฺย (แม้เพียงเท่านี้ก็จะไม่แจ่มแจ้งแก่เรา) แสดงว่า สำหรับผู้ที่บรรลุปฏิสัมภิทาแล้ว ย่อมไม่มีสิ่งที่เรียกว่าการไม่แจ่มแจ้ง (คือปฏิภาณไหวพริบติดขัด). ท่านแสดงว่า แม้เพียงเท่านี้ก็จะไม่กล่าว. คำว่า สาธุ สาธุ (ดีละ ดีละ) พระศาสดาตรัสชมเชยธรรมเทศนาของพระเถระ. ในที่นี้มีความหมายว่า “ธรรมเทศนาของท่านเป็นสิ่งที่รับมาดีแล้วและกล่าวดีแล้ว”. คำว่า กุลปุตฺตานํ (แก่กุลบุตรทั้งหลาย) หมายถึง แก่อาจารกุลบุตร (ผู้เป็นกุลบุตรโดยความประพฤติ) และชาติกุลบุตร (ผู้เป็นกุลบุตรโดยชาติกำเนิด). คำว่า อริโย จ ตุณฺหิภาโว (และอริยมౌนภาพ) พระองค์ตรัสโดยทรงหมายถึงทุติยฌานสมาบัติ. คำว่า อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย (ด้วยอธิปัญญาธรรมวิปัสสนา) หมายถึง ด้วยวิปัสสนาญาณที่กำหนดสังขาร. คำว่า จตุปฺปาโท (สัตว์สี่เท้า) หมายถึง สัตว์มีม้า โค และลา เป็นต้น. คำว่า อิทํ วตฺวา (ครั้นตรัสคำนี้แล้ว) หมายถึง ครั้นตรัสธรรมนี้อันประกอบด้วยองค์ ๔ แล้ว. คำว่า วิหารํ ปาวิสิ (เสด็จเข้าสู่วิหาร) หมายถึง เสด็จเข้าสู่พระคันธกุฎี.

කාලෙන ධම්මස්සවනෙති කාලෙ කාලෙ ධම්මස්සවනස්මිං. ධම්මසාකච්ඡායාති පඤ්හකථාය. ගම්භීරං අත්ථපදන්ති ගම්භීරං ගුළ්හං රහස්සං අත්ථං. පඤ්ඤායාති [Pg.261] සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය. සම්මසනපටිවෙධපඤ්ඤාපි උග්ගහපරිපුච්ඡාපඤ්ඤාපි වට්ටතියෙව. පත්තො වා පජ්ජති වාති අරහත්තං පත්තො වා පාපුණිස්සති වාති එවං ගුණසම්භාවනාය සම්භාවෙති. අප්පත්තමානසාති අප්පත්තඅරහත්තා, අරහත්තං වා අප්පත්තං මානසං එතෙසන්තිපි අප්පත්තමානසා. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරන්ති එත්ථ දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරො ලොකියොපි වට්ටති ලොකුත්තරොපි.

คำว่า กาเลน ธมฺมสฺสวนํ (การฟังธรรมตามกาล) หมายถึง การฟังธรรมในกาลอันควร. คำว่า ธมฺมสากจฺฉาย (ด้วยการสนทนาธรรม) หมายถึง ด้วยการสนทนาปัญหา. คำว่า คมฺภีรํ อตฺถปทํ (บทแห่งอรรถอันลึกซึ้ง) หมายถึง อรรถอันลึกซึ้ง ซ่อนเร้น เป็นความลับ. คำว่า ปญฺญาย (ด้วยปัญญา) หมายถึง ด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา. แม้สัมมสนปัญญาและปฏิเวธปัญญา หรืออุคคหปัญญาและปริปุจฉาปัญญาก็ใช้ได้. คำว่า ปตฺโต วา ปชฺชติ วา (บรรลุแล้วหรือจักบรรลุ) หมายถึง บรรลุอรหัตตผลแล้ว หรือจักบรรลุ ดังนี้ เป็นการแสดงให้เห็นคุณธรรมที่เป็นไปได้. คำว่า อปฺปตฺตมานสา (ผู้มีใจยังไม่บรรลุ) หมายถึง ผู้ที่ยังไม่บรรลุอรหัตตผล หรืออีกนัยหนึ่ง ชนเหล่านี้มีใจที่ยังไม่บรรลุอรหัตตผล เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า อัปปัตตมานสา. ในคำว่า ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารํ (การอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน) นี้ ทิฏฐธรรมสุขวิหารที่เป็นโลกิยะก็ใช้ได้ ที่เป็นโลกุตตระก็ใช้ได้.

5. බලසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาพลสูตร

5. පඤ්චමෙ අවිජ්ජාකොසජ්ජසාවජ්ජඅස්සද්ධියෙසු අකම්පනතො පඤ්ඤාබලාදීනි දට්ඨබ්බානි. අකුසලසඞ්ඛාතාති අකුසලාති ඤාතා. එස නයො සබ්බත්ථ. නාලමරියාති අරියභාවං කාතුං අසමත්ථා, අරියානං වා අනනුච්ඡවිකා. වොදිට්ඨාති සුට්ඨු දිට්ඨා. වොචරිතාති මනොද්වාරෙ සමුදාචාරප්පත්තා. අත්ථිකස්සාති ධම්මදෙසනාය අත්ථිකස්ස. ආජීවිකාභයන්ති ජීවිතවුත්තිභයං. අසිලොකභයන්ති ගරහාභයං. පරිසාසාරජ්ජභයන්ති පරිසං පත්වා සාරජ්ජං ඔක්කමනභයං. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

๕. ในสูตรที่ ๕ พึงเห็นพละทั้งหลายมีปัญญาพละเป็นต้น โดยความเป็นธรรมที่ไม่หวั่นไหวในอวิชชา โกสัชชะ สาวัชชะ และอสัทธิยะ. คำว่า อกุสลสงฺขาตา (อันนับว่าเป็นอกุศล) หมายถึง อันรู้กันว่าเป็นอกุศล. นัยนี้พึงเห็นในทุกแห่ง. คำว่า นาลมริยา (ไม่สามารถเพื่อความเป็นอริยะ) หมายถึง ไม่สามารถเพื่อกระทำความเป็นอริยะ หรือไม่สมควรแก่พระอริยเจ้าทั้งหลาย. คำว่า โวทิฏฺฐา (อันเห็นดีแล้ว) หมายถึง อันเห็นเป็นอย่างดี. คำว่า โวจริตา (อันประพฤติทั่วแล้ว) หมายถึง ถึงความประพฤติเป็นไปในมโนทวาร. คำว่า อตฺถิกสฺส (แก่ผู้มีความต้องการ) หมายถึง แก่ผู้มีความต้องการธรรมเทศนา. คำว่า อาชีวิกาภยํ (ภัยเกี่ยวกับอาชีวะ) หมายถึง ภัยคือการดำรงชีวิต. คำว่า อสิโลกภยํ (ภัยคือการไม่สรรเสริญ) หมายถึง ภัยคือการติเตียน. คำว่า ปริสาสารชฺชภยํ (ภัยคือความประหม่าในบริษัท) หมายถึง ภัยคือการเข้าถึงความประหม่าเมื่อเข้าไปสู่บริษัท. ในสูตรนี้ ทรงแสดงวัฏฏะและวิวัฏฏะ.

6. සෙවනාසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาเสวนาสูตร

6. ඡට්ඨෙ ජීවිතපරික්ඛාරාති ජීවිතසම්භාරා. සමුදානෙතබ්බාති සමාහරිතබ්බා. කසිරෙන සමුදාගච්ඡන්තීති දුක්ඛෙන උප්පජ්ජන්ති. රත්තිභාගං වා දිවසභාගං වාති එත්ථ රත්තිභාගෙ ඤත්වා රත්තිභාගෙයෙව පක්කමිතබ්බං, රත්තිං චණ්ඩවාළාදිපරිපන්ථෙ සති අරුණුග්ගමනං ආගමෙතබ්බං. දිවසභාගෙ ඤත්වා දිවා පක්කමිතබ්බං, දිවා පරිපන්ථෙ සති සූරියත්ථඞ්ගමනං ආගමෙතබ්බං. සඞ්ඛාපීති සාමඤ්ඤත්ථස්ස භාවනාපාරිපූරිආගමනං ජානිත්වා. සො පුග්ගලොති පදස්ස පන ‘‘නානුබන්ධිතබ්බො’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. අනාපුච්ඡාති ඉධ පන තං පුග්ගලං අනාපුච්ඡා පක්කමිතබ්බන්ති අත්ථො. අපි පනුජ්ජමානෙනාති අපි නික්කඩ්ඪියමානෙන. එවරූපො හි පුග්ගලො සචෙපි දාරුකලාපසතං වා උදකඝටසතං වා වාලිකාඝටසතං වා දණ්ඩං ආරොපෙති, මා ඉධ වසීති නික්කඩ්ඪාපෙති වා, තං ඛමාපෙත්වාපි යාවජීවං සො අනුබන්ධිතබ්බොව, න විජහිතබ්බො.

๖. ในสูตรที่ ๖ คำว่า ชีวติปริกฺขารา (บริขารแห่งชีวิต) หมายถึง ปัจจัยเครื่องหล่อเลี้ยงชีวิต. คำว่า สมุทาเนตพฺพา (อันบุคคลพึงนำมา) หมายถึง อันบุคคลพึงรวบรวมมา. คำว่า กสิเรน สมุทาคจฺฉนฺติ (ย่อมเกิดขึ้นโดยยาก) หมายถึง ย่อมเกิดขึ้นด้วยความลำบาก. ในคำว่า รตฺติภาคํ วา ทิวสภาคํ วา (ในส่วนแห่งราตรีหรือในส่วนแห่งทิวา) นี้ มีความว่า เมื่อรู้ในส่วนแห่งราตรี ก็พึงหลีกไปในส่วนแห่งราตรีนั่นเอง แต่เมื่อมีภยันตรายมีสัตว์ร้ายเป็นต้นในเวลากลางคืน ก็พึงรอจนอรุณขึ้น. เมื่อรู้ในส่วนแห่งทิวา ก็พึงหลีกไปในเวลากลางวัน แต่เมื่อมีภยันตรายในเวลากลางวัน ก็พึงรอจนดวงอาทิตย์ตก. คำว่า สงฺขาปิ (ครั้นทราบแล้ว) หมายถึง ครั้นทราบความถึงพร้อมแห่งการเจริญประโยชน์ของสมณภาวะ. ส่วนบทว่า โส ปุคฺคโล (บุคคลนั้น) มีความสัมพันธ์กับคำว่า “นานุพนฺธิตพฺโพ” (ไม่พึงติดตาม). ส่วนในที่นี้ คำว่า อนาปุจฺฉา (ไม่ต้องบอกลา) มีความหมายว่า ไม่ต้องบอกลาบุคคลนั้นแล้วพึงหลีกไป. คำว่า อปิ ปนุชฺชมาเนน (แม้ถูกขับไล่) หมายถึง แม้ถูกฉุดกระชากออกไป. จริงอยู่ หากบุคคลเช่นนี้ (คือบุคคลที่ควรคบ) ลงโทษให้แบกฟืน ๑๐๐ เล่ม หรือหม้อน้ำ ๑๐๐ ใบ หรือหม้อทราย ๑๐๐ ใบ หรือขับไล่ว่า “ท่านอย่าอยู่ที่นี่” ก็พึงขอขมาท่านแล้วติดตามท่านไปตลอดชีวิต ไม่พึงละทิ้งเลย.

7. සුතවාසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาสุตวาสูตร

7. සත්තමෙ [Pg.262] පඤ්ච ඨානානි අජ්ඣාචරිතුන්ති පඤ්ච කාරණානි අතික්කමිතුං. පාණන්ති අන්තමසො කුන්ථකිපිල්ලිකං. අදින්නන්ති අන්තමසො තිණසලාකම්පි පරසන්තකං. ථෙය්‍යසඞ්ඛාතන්ති ථෙය්‍යචිත්තෙන. සන්නිධිකාරකං කාමෙ පරිභුඤ්ජිතුන්ති සන්නිධිං කත්වා ඨපෙත්වා වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙ පරිභුඤ්ජිතුං අභබ්බො. අකප්පියං කාමගුණං සන්ධායෙතං වුත්තං. බුද්ධං පච්චක්ඛාතුන්ති ‘‘න බුද්ධො අය’’න්ති එවං පටික්ඛිපිතුං. ධම්මාදීසුපි එසෙව නයො. එවං තාව අට්ඨකථාය ආගතං. පාළියං පන ඉමස්මිං සුත්තෙ අගතිගමනානි කථිතානි.

๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ปญฺจ ฏฺฐานานิ อชฺฌาจริตุํ ความว่า เพื่อจะล่วงละเมิดเหตุ ๕ ประการ. บทว่า ปาณํ ความว่า โดยที่สุดแม้ซึ่งมดดำมดแดง. บทว่า อทินฺนํ ความว่า โดยที่สุดแม้ซึ่งสลากหญ้าของผู้อื่น. บทว่า เถยฺยสงฺขาตํ ความว่า ด้วยจิตคิดจะลัก. บทว่า สนฺนิธิการกํ กาเม ปริภุญฺชิตุํ ความว่า ไม่ควรเพื่อจะทำการสะสมเก็บไว้แล้วบริโภควัตถุกามและกิเลสกาม. คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงกามคุณอันไม่สมควร. บทว่า พุทฺธํ ปจฺจกฺขาตุํ ความว่า เพื่อจะปฏิเสธอย่างนี้ว่า "ท่านผู้นี้ไม่ใช่พระพุทธเจ้า". แม้ในธรรมเป็นต้นก็นัยนี้แหละ. ข้อความมาในอรรถกถาอย่างนี้ก่อน. ส่วนในพระบาลี ในสูตรนี้ ทรงแสดงอคติคมนะทั้งหลายไว้.

8-10. සජ්ඣසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาสัชฌสูตรเป็นต้น (สูตรที่ ๘-๑๐)

8-10. අට්ඨමෙ බුද්ධාදීනං පච්චක්ඛානං කථිතං. නවමෙ පුථුජ්ජනෙන සද්ධිං ගහිතත්තා ‘‘ආහුනෙය්‍යා’’ති වුත්තං. දසමෙ ගොත්‍රභූති සොතාපත්තිමග්ගස්ස අනන්තරපච්චයෙන සිඛාපත්තබලවවිපස්සනාචිත්තෙන සමන්නාගතො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

ในสูตรที่ ๘ ทรงแสดงการบอกคืนพระพุทธเจ้าเป็นต้น. ในสูตรที่ ๙ เพราะทรงถือเอารวมกับปุถุชน จึงไม่ตรัสว่า "อาหุเนยฺยา". ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า โคตรภู คือ เป็นผู้ประกอบด้วยวิปัสสนาจิตมีกำลังที่ถึงยอด ซึ่งเป็นปัจจัยโดยอนันตรปัจจัยแก่โสดาปัตติมรรค. บทที่เหลือในที่ทั้งหมดมีเนื้อความตื้นทั้งนั้นแล.

සම්බොධවග්ගො පඨමො.

สัมโพธิวรรคที่ ๑ จบ.

2. සීහනාදවග්ගො

๒. สีหนาทวรรค

1. සීහනාදසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาสีหนาทสูตร

11. දුතියස්ස පඨමෙ යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති ‘‘සචෙ සත්ථා චාරිකං පක්කමිතුකාමො අස්ස, ඉමස්මිං කාලෙ පක්කමෙය්‍ය. හන්දාහං චාරිකං ගමනත්ථාය සත්ථාරං ආපුච්ඡාමී’’ති චින්තෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො උපසඞ්කමි. ආයස්මා මං, භන්තෙති සො කිර භික්ඛු ථෙරං මහතා භික්ඛුපරිවාරෙන ගච්ඡන්තං දිස්වා ‘‘ඉමෙ භික්ඛූ තථාගතං පහාය සාරිපුත්තං පරිවාරෙත්වා නික්ඛන්තා, ගමනවිච්ඡෙදමස්ස කරිස්සාමී’’ති අට්ඨානෙ කොපං බන්ධිත්වා එවමාහ. තත්ථ ආසජ්ජාති ඝට්ටෙත්වා. අප්පටිනිස්සජ්ජාති අක්ඛමාපෙත්වා අච්චයං අදෙසෙත්වා. කිස්මිං පන සො කාරණෙ ආඝාතං බන්ධීති? ථෙරස්ස කිර දසබලං වන්දිත්වා උට්ඨාය ගච්ඡතො චීවරකණ්ණො තස්ස සරීරං ඵුසි, වාතො පහරීතිපි වදන්ති. එත්තකෙන ආඝාතං බන්ධිත්වා ථෙරං මහතා පරිවාරෙන ගච්ඡන්තං දිස්වා උසූයමානො ‘‘ගමනවිච්ඡෙදමස්ස කරිස්සාමී’’ති එවමාහ. එහි ත්වං භික්ඛූති සත්ථා [Pg.263] තස්ස භික්ඛුනො වචනං සුත්වා ‘‘න තං භික්ඛු සාරිපුත්තො පහරීති වුත්තෙ, ‘භන්තෙ, තුම්හෙ අත්තනො අග්ගසාවකස්සෙව පක්ඛං වහථ, න මය්හ’න්ති මයි මනොපදොසං කත්වා අපායෙ නිබ්බත්තෙය්‍යා’’ති ඤත්වා ‘‘සාරිපුත්තං පක්කොසාපෙත්වා ඉමමත්ථං පුච්ඡිස්සාමී’’ති එකං භික්ඛුං ආමන්තෙත්වා එවමාහ. අවාපුරණං ආදායාති කුඤ්චිකං ගහෙත්වා. සීහනාදන්ති සෙට්ඨනාදං පමුඛනාදං අප්පටිවත්තියනාදං. එවං ද්වීහි මහාථෙරෙහි ආරොචිතො භික්ඛුසඞ්ඝො රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානානි පහාය සත්ථු සන්තිකං අගමාසි. ඛීයනධම්මන්ති කථාධම්මං.

๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ ในบทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ พึงทราบเนื้อความว่า พระเถระคิดว่า "ถ้าพระศาสดาจะทรงมีพระประสงค์จะเสด็จจาริกไป ก็พึงเสด็จไปในกาลนี้ เอาล่ะ เราจะทูลลาพระศาสดาเพื่อจาริกไป" ดังนี้แล้ว อันภิกษุสงฆ์แวดล้อม เข้าไปเฝ้าแล้ว. บทว่า อายสฺมา มํ ภนฺเต ความว่า ได้ยินว่า ภิกษุรูปนั้นเห็นพระเถระผู้ไปอยู่พร้อมด้วยบริวารคือภิกษุเป็นอันมากแล้ว ผูกความโกรธในเรื่องไม่เป็นเรื่องว่า "ภิกษุเหล่านี้ละพระตถาคตแล้ว แวดล้อมพระสารีบุตรออกไป เราจักทำการตัดรอนการไปของท่าน" ดังนี้แล้ว ได้กราบทูลอย่างนี้. ในบทนั้น บทว่า อาสชฺช คือ กระทบแล้ว. บทว่า อปฺปฏินิสฺสชฺช คือ ไม่ขอให้ยกโทษ ไม่แสดงโทษ. ก็ภิกษุนั้นผูกอาฆาตในเหตุอะไร? ได้ยินว่า เมื่อพระเถระถวายบังคมพระทศพลแล้วลุกขึ้นไปอยู่ ชายจีวรได้กระทบกายของภิกษุนั้น, บางพวกก็กล่าวว่า ลม (จากจีวร) ได้พัดถูก. เธอผูกอาฆาตด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล้ว เห็นพระเถระผู้ไปอยู่พร้อมด้วยบริวารเป็นอันมาก เกิดความริษยาขึ้น จึงกล่าวอย่างนี้ว่า "เราจักทำการตัดรอนการไปของท่าน". บทว่า เอหิ ตฺวํ ภิกฺขุ ความว่า พระศาสดาทรงสดับคำของภิกษุนั้นแล้ว ทรงทราบว่า "เมื่อเรากล่าวว่า 'ดูก่อนภิกษุ สารีบุตรไม่ได้ประหารเธอ' เธอจะทำความประทุษร้ายทางใจในเราว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์ทรงเข้าข้างพระอัครสาวกของพระองค์เท่านั้น ไม่ทรงเข้าข้างข้าพระองค์' แล้วพึงบังเกิดในอบาย" จึงทรงดำริว่า "เราจะให้เรียกสารีบุตรมาแล้วถามเรื่องนี้" ดังนี้แล้ว ตรัสเรียกภิกษุรูปหนึ่งมาแล้วตรัสอย่างนี้. บทว่า อวาปุรณํ อาทาย คือ ถือกุญแจแล้ว. บทว่า สีหนาทํ คือ การบันลือที่ประเสริฐ การบันลือที่เป็นประธาน การบันลือที่ใครๆ ให้กลับไม่ได้. ภิกษุสงฆ์ที่พระมหาเถระ ๒ รูปประกาศอย่างนี้แล้ว ละที่พักกลางคืนและที่พักกลางวันแล้ว ได้ไปยังสำนักของพระศาสดา. บทว่า ขียนธมฺมํ คือ สภาพที่เป็นถ้อยคำ.

ගූථගතන්ති ගූථමෙව. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. පථවීසමෙනාති අකුජ්ඣනට්ඨෙන පථවියා සමානෙන. න හි පථවී ‘‘මයි සුචිං නික්ඛිපන්තී’’ති සොමනස්සං කරොති, න ‘‘අසුචිං නික්ඛිපන්තී’’ති දොමනස්සං. මය්හම්පි එවරූපං චිත්තන්ති දස්සෙති. විපුලෙනාති අපරිත්තෙන. මහග්ගතෙනාති මහන්තභාවං ගතෙන. අප්පමාණෙනාති වඩ්ඪිතප්පමාණෙන. අවෙරෙනාති අකුසලවෙරපුග්ගලවෙරරහිතෙන. අබ්‍යාපජ්ඣෙනාති නිද්දුක්ඛෙන විගතදොමනස්සෙන. සො ඉධාති සො අනුපට්ඨිතකායානුපස්සනාසතිපට්ඨානො භික්ඛු එවං කරෙය්‍ය, මාදිසො කථං එවරූපං කරිස්සති, භන්තෙති පඨමං සීහනාදං නදි. එවං සබ්බත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා.

บทว่า คูถคตํ คือ อุจจาระนั่นเอง. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. บทว่า ปฐวีสเมน คือ (ด้วยจิต) เสมอด้วยแผ่นดิน โดยอรรถว่าไม่โกรธ. จริงอยู่ แผ่นดินย่อมไม่ทำความโสมนัสว่า "คนทั้งหลายทิ้งของสะอาดลงบนเรา" และไม่ทำความโทมนัสว่า "คนทั้งหลายทิ้งของไม่สะอาด". (พระเถระ) แสดงว่า "แม้จิตของข้าพระองค์ก็มีลักษณะเช่นนี้". บทว่า วิปุเลน คือ ไม่เล็กน้อย. บทว่า มหคฺคเตน คือ ถึงความเป็นใหญ่. บทว่า อปฺปมาเณน คือ มีประมาณอันเจริญแล้ว. บทว่า อเวเรน คือ ปราศจากเวรคืออกุศลและเวรคือบุคคล. บทว่า อพฺยาปชฺเฌน คือ ไม่มีทุกข์ ปราศจากโทมนัส. บทว่า โส อิธ ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุในศาสนานี้ที่ไม่มีกายานุปัสสนาสติปัฏฐานอันเข้าไปตั้งมั่นแล้ว พึงกระทำ (การกระทบกระทั่ง) เช่นนี้, แต่คนเช่นข้าพระองค์จะกระทำกรรมเช่นนี้ได้อย่างไร. (พระเถระ) ได้บันลือสีหนาทครั้งแรก (ดังนี้). พึงทราบการประกอบความในที่ทั้งหมดอย่างนี้.

රජොහරණන්ති රජසම්මජ්ජනචොළකං, පාදපුඤ්ඡන්ති, තස්සෙව නාමං. කළොපිහත්ථොති පච්ඡිහත්ථො උක්ඛලිහත්ථො වා. නන්තකවාසීති අන්තච්ඡින්නපිලොතිකවසනො. සූරතොති සුචිසීලො සොරච්චෙන සමන්නාගතො. සුදන්තොති සුට්ඨු දමථං උපගතො. සුවිනීතොති සුට්ඨු සික්ඛිතො. න කඤ්චි හිංසතීති විසාණාදීසු ගණ්හන්තම්පි පිට්ඨිං පරිමජ්ජන්තම්පි න කඤ්චි විහෙඨෙති. උසභඡින්නවිසාණසමෙනාති උසභස්ස ඡින්නවිසාණස්ස චිත්තසදිසෙන.

บทว่า รโชหรณํ คือ ผ้าสำหรับเช็ดธุลี, บทว่า ปาทปุญฺฉนํ เป็นชื่อของรโชหรณนั่นเอง. บทว่า กโฬปิหตฺโถ คือ มีตะกร้าในมือ หรือมีหม้อข้าวในมือ. บทว่า นนฺตกวาสี คือ ผู้นุ่งผ้าเก่าขาดชาย. บทว่า สูรโต คือ ผู้มีศีลสะอาด ประกอบด้วยความสงบเสงี่ยม. บทว่า สุทนฺโต คือ ผู้ถึงความฝึกตนดีแล้ว. บทว่า สุวินีโต คือ ผู้ศึกษาดีแล้ว. บทว่า น กญฺจิ หึสติ คือ ไม่เบียดเบียนใครๆ แม้ผู้ที่จับเขาเป็นต้น หรือผู้ที่ลูบหลัง. บทว่า อุสภฉินฺนวิสาณสเมน คือ (ด้วยจิต) เสมือนจิตของโคอุสภะผู้มีเขาหัก.

අට්ටීයෙය්‍යාති අට්ටො පීළිතො භවෙය්‍ය. හරායෙය්‍යාති ලජ්ජෙය්‍ය. ජිගුච්ඡෙය්‍යාති ජිගුච්ඡං ආපජ්ජෙය්‍ය.

บทว่า อฏฺฏิเยยฺย คือ พึงเป็นผู้อึดอัด ถูกเบียดเบียน. บทว่า หราเยยฺย คือ พึงละอาย. บทว่า ชิคุจฺเฉยฺย คือ พึงถึงความรังเกียจ.

මෙදකථාලිකන්ති මෙදකථාලිකා වුච්චති සූනකාරකෙහි යූසනික්ඛමනත්ථාය තත්ථ තත්ථ කතඡිද්දා ථාලිකා. පරිහරෙය්‍යාති මංසස්ස පූරෙත්වා [Pg.264] උක්ඛිපිත්වා ගච්ඡෙය්‍ය. ඡිද්දාවඡිද්දන්ති පරිත්තමහන්තෙහි ඡිද්දෙහි සමන්නාගතං. උග්ඝරන්තන්ති උපරිමුඛෙහි ඡිද්දෙහි නික්ඛමමානයූසං. පග්ඝරන්තන්ති අධොමුඛෙහි නික්ඛමමානයූසං. එවමස්ස සකලසරීරං යූසමක්ඛිතං භවෙය්‍ය. ඡිද්දාවඡිද්දන්ති නවහි වණමුඛෙහි පරිත්තමහන්ත ඡිද්දං. එවමෙත්ථ අට්ඨමනවමෙහි ද්වීහි අඞ්ගෙහි ථෙරො අත්තනො සරීරෙ නිච්ඡන්දරාගතං කථෙසි.

บทว่า เมทกถาลิกํ คือ ถาดที่พวกคนฆ่าสัตว์เจาะรูไว้ในที่นั้นๆ เพื่อให้น้ำเหลืองไหลออก เรียกว่า เมทกถาลิกา. บทว่า ปริหเรยฺย คือ พึงใส่เนื้อให้เต็มแล้วยกไป. บทว่า ฉิทฺทาวฉิทฺทํ คือ ประกอบด้วยรูน้อยใหญ่. บทว่า อุคฺฆรนฺตํ คือ มีน้ำเหลืองไหลออกจากรูที่มีปากอยู่เบื้องบน. บทว่า ปคฺฆรนฺตํ คือ มีน้ำเหลืองไหลออกจากรูที่มีปากอยู่เบื้องล่าง. กายทั้งหมดของบุรุษนั้นพึงเปรอะเปื้อนด้วยน้ำเหลืองอย่างนี้. บทว่า ฉิทฺทาวฉิทฺทํ คือ มีรูน้อยใหญ่จากปากแผลทั้ง ๙. ในข้อนี้ พระเถระได้กราบทูลถึงความที่ตนไม่มีฉันทราคะในร่างกายของตน ด้วยองค์ ๒ ประการ คือ องค์ที่ ๘ และที่ ๙ อย่างนี้.

අථ ඛො සො භික්ඛූති එවං ථෙරෙන නවහි කාරණෙහි සීහනාදෙ නදිතෙ අථ සො භික්ඛු. අච්චයොති අපරාධො. මං අච්චගමාති මං අතික්කම්ම අභිභවිත්වා පවත්තො. පතිග්ගණ්හතූති ඛමතු. ආයතිං සංවරායාති අනාගතෙ සංවරණත්ථාය, පුන එවරූපස්ස අපරාධස්ස අකරණත්ථාය. තග්ඝාති එකංසෙන. යථාධම්මං පටිකරොසීති යථා ධම්මො ඨිතො, තථෙව කරොසි, ඛමාපෙසීති වුත්තං හොති. තං තෙ මයං පටිග්ගණ්හාමාති තං තව අපරාධං මයං ඛමාම. වුද්ධිහෙසා භික්ඛු අරියස්ස විනයෙති එසා භික්ඛු අරියස්ස විනයෙ බුද්ධස්ස භගවතො සාසනෙ වුඩ්ඪි නාම. කතමා? අච්චයං අච්චයතො දිස්වා යථාධම්මං පටිකරිත්වා ආයතිං සංවරාපජ්ජනා. දෙසනං පන පුග්ගලාධිට්ඨානං කරොන්තො යො අච්චයං අච්චයතො දිස්වා යථාධම්මං පටිකරොති, ආයතිං සංවරං ආපජ්ජතීති ආහ. ඵලතීති සචෙ හි ථෙරො න ඛමෙය්‍ය, තස්ස භික්ඛුනො තත්ථෙව සත්තධා මුද්ධා ඵලෙය්‍ය. තස්මා භගවා එවමාහ. සචෙ මං සොති සචෙ මං අයං භික්ඛු ඛමාහීති එවං වදති. ඛමතු ච මෙ සොති අයම්පි චායස්මා මය්හං ඛමතූති එවං ථෙරො තස්ස අච්චයං පටිග්ගණ්හිත්වා සයම්පි තං සත්ථු සම්මුඛෙ ඛමාපෙසීති.

บทว่า อถ โข โส ภิกฺขูติ ความว่า เมื่อพระเถระบันลือสีหนาทด้วยเหตุ ๙ ประการอย่างนี้แล้ว ครั้งนั้น ภิกษุรูปนั้น. บทว่า อจฺจโย คือ ความผิด. บทว่า มํ อจฺจคมาติ ความว่า ความผิดได้ล่วงเกิน คือ ครอบงำข้าพเจ้าแล้วเกิดขึ้น. บทว่า ปฏิคฺคณฺหาตุ คือ ขอจงอดโทษ. บทว่า อายตึ สํวรายาติ ความว่า เพื่อความสังวรในอนาคต คือ เพื่อประโยชน์แก่การไม่กระทำความผิดเช่นนี้อีก. บทว่า ตคฺฆาติ คือ โดยส่วนเดียว. บทว่า ยถาธมฺมํ ปฏิกโรสีติ ความว่า ธรรมตั้งอยู่อย่างไร ท่านก็กระทำอย่างนั้น คือ ท่านให้ขอขมา ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. บทว่า ตํ เต มยํ ปฏิคฺคณฺหามาติ ความว่า พวกเราขออดโทษความผิดนั้นของท่าน. บทว่า วุฑฺฒิเหสา ภิกฺขุ อริยสฺส วินเยติ ความว่า ดูก่อนภิกษุ นี้ชื่อว่าเป็นความเจริญในวินัยของพระอริยะ คือ ในศาสนาของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า. (ความเจริญ) คืออะไร? คือ การเห็นโทษโดยความเป็นโทษแล้วกระทำคืนตามธรรม ถึงความสังวรต่อไป. แต่เมื่อทรงแสดงธรรมโดยอ้างถึงบุคคล จึงตรัสว่า ผู้ใดเห็นโทษโดยความเป็นโทษแล้วกระทำคืนตามธรรม ย่อมถึงความสังวรต่อไป. บทว่า ผลตีติ ความว่า ถ้าหากพระเถระไม่ยอมอดโทษ ศีรษะของภิกษุรูปนั้นพึงแตก ๗ เสี่ยงในที่นั้นนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอย่างนี้. บทว่า สเจ มํ โสติ ความว่า ถ้าภิกษุรูปนี้กล่าวกับเราอย่างนี้ว่า ขอท่านจงอดโทษ. บทว่า ขมตุ จ เม โสติ ความว่า แม้ท่านผู้มีอายุนี้ก็จงอดโทษให้แก่เราด้วยเถิด. ด้วยประการฉะนี้ พระเถระรับทราบโทษของภิกษุนั้นแล้ว แม้ตนเองก็ให้ภิกษุนั้นอดโทษให้ในเบื้องพระพักตร์ของพระศาสดา.

2. සඋපාදිසෙසසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาสอุปาทิเสสสูตร

12. දුතියෙ සඋපාදිසෙසන්ති සඋපාදානසෙසං. අනුපාදිසෙසන්ති උපාදානසෙසරහිතං නිග්ගහණං. මත්තසො කාරීති පමාණකාරී න පරිපූරකාරී. න තාවායං, සාරිපුත්ත, ධම්මපරියායො පටිභාසීති අප්පටිභානං නාම භගවතො නත්ථි, න තාවාහං ඉමං ධම්මපරියායං කථෙසින්ති අයං පනෙත්ථ අත්ථො. මායිමං ධම්මපරියායං සුත්වා පමාදං ආහරිංසූති ‘‘මයං කිර චතූහි අපායෙහි මුත්තා’’ති උපරි අරහත්තත්ථාය වීරියං අකරොන්තා මා පමාදං ආපජ්ජිංසු. පඤ්හාධිප්පායෙන භාසිතොති තයා පුච්ඡිතපඤ්හස්ස සභාවෙන [Pg.265] කථිතොති දස්සෙති. ඉමෙසං පන නවන්නං පුග්ගලානං භවෙසු ඡන්දරාගවිනොදනත්ථං එතමෙව අත්ථුප්පත්තිං කත්වා – ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, අප්පමත්තකොපි ගූථො දුග්ගන්ධො හොති, එවමෙව ඛො ඛ්වාහං, භික්ඛවෙ, අප්පමත්තකම්පි භවං න වණ්ණෙමි අන්තමසො අච්ඡරාසඞ්ඝාතමත්තම්පී’’ති ඉමං සුත්තං (අ. නි. 1.321) අභාසි. න කෙවලඤ්ච එතෙසංයෙව නවන්නං පුග්ගලානං ගති නිබද්ධා, යෙසං පන කුලානං තීණි සරණානි පඤ්ච සීලානි එකං සලාකභත්තං එකං පක්ඛියභත්තං එකං වස්සාවාසිකං එකා පොක්ඛරණී එකො ආවාසො, එවරූපානි නිබද්ධපුඤ්ඤානි අත්ථි. තෙසම්පි ගති නිබද්ධා, සොතාපන්නසදිසානෙව තානි කුලානි.

๑๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า สอุปาทิเสสนฺติ ได้แก่ ยังมีอุปาทานเหลืออยู่. บทว่า อนุปาทิเสสนฺติ ได้แก่ ปราศจากอุปาทานที่เหลืออยู่. บทว่า มตฺตโส การีติ คือ ผู้กระทำตามประมาณ ไม่ใช่ผู้กระทำให้บริบูรณ์. ในบทว่า น ตาวายํ, สาริปุตฺต, ธมฺมปริยาโย ปฏิภาสิ ความว่า อันว่าการไม่แจ่มแจ้ง (อัปปฏิภาณ) ย่อมไม่มีแก่พระผู้มีพระภาค อรรถในที่นี้คือ เรายังไม่ได้แสดงธรรมปริยายนี้. บทว่า มายิมํ ธมฺมปริยายํ สุตฺวา ปมาทํ อาหรึสูติ ความว่า ชนทั้งหลายอย่าได้ถึงความประมาทเพราะฟังธรรมปริยายนี้แล้ว (คิดว่า) "ได้ยินว่า พวกเราพ้นแล้วจากอบาย ๔" แล้วไม่ทำความเพียรเพื่อพระอรหัตผลในเบื้องสูงไป. บทว่า ปญฺหาธิปฺปาเยน ภาสิโตติ ทรงแสดงว่า ตรัสตามสภาวะของปัญหาที่ท่านทูลถาม. แต่เพื่อจะบรรเทาฉันทราคะในภพของบุคคล ๙ จำพวกนี้ จึงทรงทำเรื่องนี้ให้เป็นอัตถุปปัตติ (เหตุเกิดเรื่อง) แล้วตรัสพระสูตรนี้ (อํ.เอก. ๒๐/๗๕/๓๒๑) ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนอุจจาระแม้มีประมาณน้อยก็มีกลิ่นเหม็น ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่สรรเสริญภพแม้มีประมาณน้อย โดยที่สุดแม้เพียงชั่วลัดนิ้วมือ ฉันนั้น". และมิใช่แต่คติของบุคคล ๙ จำพวกนี้เท่านั้นที่แน่นอน แต่ตระกูลเหล่าใดมีบุญที่ทำเป็นประจำ เช่น สรณะ ๓ ศีล ๕ สลากภัต ๑ ปักขิยภัต ๑ วัสสาวาสิกพัสตร์ ๑ สระโบกขรณี ๑ อาวาส ๑ อยู่ คติของตระกูลเหล่านั้นก็แน่นอนเช่นกัน ตระกูลเหล่านั้นเป็นเช่นเดียวกับพระโสดาบันทีเดียว.

3. කොට්ඨිකසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาโกฏฐิกสูตร

13. තතියෙ දිට්ඨධම්මවෙදනීයන්ති ඉමස්මිං යෙවත්තභාවෙ විපච්චනකකම්මං. සම්පරායවෙදනීයන්ති දුතියෙ අත්තභාවෙ විපච්චනකකම්මං. සුඛවෙදනීයන්ති සුඛවෙදනාජනකකම්මං. දුක්ඛවෙදනීයන්ති දුක්ඛවෙදනාජනකකම්මං. පරිපක්කවෙදනීයන්ති ලද්ධවිපාකවාරං. අපරිපක්කවෙදනීයන්ති අලද්ධවිපාකවාරං. බහුවෙදනීයන්ති බහුවිපාකදායකං. අප්පවෙදනීයන්ති න බහුවිපාකදායකං. අවෙදනීයන්ති විපාකවෙදනාය අදායකං. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

๑๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ทิฏฺฐธมฺมเวทนียนฺติ ได้แก่ กรรมที่ให้ผลในอัตภาพนี้เอง. บทว่า สมฺปรายเวทนียนฺติ ได้แก่ กรรมที่ให้ผลในอัตภาพที่สอง. บทว่า สุขเวทนียนฺติ ได้แก่ กรรมที่ทำให้เกิดสุขเวทนา. บทว่า ทุกฺขเวทนียนฺติ ได้แก่ กรรมที่ทำให้เกิดทุกขเวทนา. บทว่า ปริปกฺกเวทนียนฺติ ได้แก่ (กรรม) ที่ได้รับวาระให้ผลแล้ว. บทว่า อปริปกฺกเวทนียนฺติ ได้แก่ (กรรม) ที่ยังไม่ได้รับวาระให้ผล. บทว่า พหุเวทนียนฺติ ได้แก่ (กรรม) ที่ให้วิบากมาก. บทว่า อปฺปเวทนียนฺติ ได้แก่ (กรรม) ที่ไม่ให้วิบากมาก. บทว่า อเวทนียนฺติ ได้แก่ (กรรม) ที่ไม่ให้วิปากเวทนา. ในพระสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะ.

4. සමිද්ධිසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาสมิทธิสูตร

14. චතුත්ථෙ සමිද්ධීති අත්තභාවසමිද්ධතාය එවංලද්ධනාමො ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකත්ථෙරො. කිමාරම්මණාති කිංපච්චයා. සඞ්කප්පවිතක්කාති සඞ්කප්පභූතා විතක්කා. නාමරූපාරම්මණාති නාමරූපපච්චයා. ඉමිනා චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධා භූතුපාදායරූපඤ්ච විතක්කානං පච්චයොති දස්සෙති. ක්ව නානත්තං ගච්ඡන්තීති කස්මිං ඨානෙ නානාසභාවතං වෙමත්තං ගච්ඡන්ති. ධාතුසූති රූපධාතුආදීසු. අඤ්ඤොයෙව හි රූපවිතක්කො, අඤ්ඤෙ සද්දවිතක්කාදයොති. ඵස්සසමුදයාති සම්පයුත්තඵස්සපච්චයා. වෙදනාසමොසරණාති තිස්සො වෙදනා සමොසරණා. එත්තකෙන කුසලාකුසලමිස්සකා කථිතා. සමාධිප්පමුඛාතිආදයො පන අපචයපක්ඛිකාති වෙදිතබ්බා. තත්ථ පුබ්බඞ්ගමට්ඨෙන ජෙට්ඨකට්ඨෙන වා සමාධි පමුඛං එතෙසන්ති සමාධිප්පමුඛා. ජෙට්ඨකකාරණට්ඨෙන සති අධිපතෙය්‍යා එතෙසන්ති සතාධිපතෙය්‍යා. මග්ගපඤ්ඤා උත්තරා එතෙසන්ති පඤ්ඤුත්තරා. ඵලවිමුත්තිං පත්වා සාරප්පත්තා හොන්තීති විමුත්තිසාරා. ආරම්මණවසෙන අමතං නිබ්බානං ඔගාහිත්වා [Pg.266] තත්ථ පතිට්ඨිතාති අමතොගධා. තෙන ච මා මඤ්ඤීති තෙන විස්සජ්ජනෙන ‘‘අහං අග්ගසාවකෙන පුච්ඡිතෙ පඤ්හෙ විස්සජ්ජෙසි’’න්ති මා මානං වා දප්පං වා අකාසි.

๑๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า สมิทฺธีติ คือ พระเถระผู้เป็นสัทธิวิหาริกของพระเถระ (พระสารีบุตร) ได้ชื่ออย่างนี้เพราะความสมบูรณ์แห่งอัตภาพ. บทว่า กิมาลมฺมณาติ คือ มีอะไรเป็นปัจจัย. บทว่า สงฺกปฺปวิตกฺกาติ คือ วิตกทั้งหลายที่กลายเป็นความดำริ. บทว่า นามรูปาลมฺมณาติ คือ มีนามรูปเป็นปัจจัย. ด้วยบทนี้ ท่านแสดงว่า อรูปขันธ์ ๔ และภูตรูปกับอุปาทายรูป เป็นปัจจัยของวิตกทั้งหลาย. บทว่า กฺว นานตฺตํ คจฺฉนฺตีติ คือ ย่อมถึงความเป็นสภาวะต่างๆ กัน ความแปลกกัน ในที่ไหน. บทว่า ธาตูสูติ คือ ในธาตุทั้งหลาย มีรูปธาตุเป็นต้น. จริงอยู่ รูปวิตกเป็นอย่างหนึ่ง ส่วนสัททวิตกเป็นต้นก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง. บทว่า ผสฺสสมุทยาติ คือ มีสัมปยุตตผัสเป็นปัจจัย. บทว่า เวทนาสโมสรณาติ คือ เวทนา ๓ เป็นที่ประชุมลง. ด้วยคำเพียงเท่านี้ ท่านกล่าวถึงวิตกที่เป็นกุศล อกุศล และที่ระคนกัน. ส่วนบททั้งหลายมีอาทิว่า สมาธิปฺปมุขา พึงทราบว่าเป็นฝ่ายอปจยะ (นิพพาน). ในบทเหล่านั้น สมาธิเป็นประมุขของวิตกเหล่านั้น ด้วยอรรถว่าเป็นตัวนำหน้า หรือด้วยอรรถว่าเป็นใหญ่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า สมาธิปฺปมุขา. สติเป็นอธิบดีของวิตกเหล่านั้น ด้วยอรรถว่าเป็นเหตุให้เป็นใหญ่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า สตาธิปเตยฺยา. มรรคปัญญาเป็นธรรมอันยิ่งกว่าวิตกเหล่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปญฺญุตฺตรา. วิตกเหล่านั้นถึงผลวิมุตติแล้วย่อมบรรลุถึงสภาวะที่เป็นสาระ เหตุนั้นจึงชื่อว่า วิมุตฺติสารา. วิตกเหล่านั้นหยั่งลงสู่อมตนิพพานโดยทางอารมณ์แล้วตั้งมั่นอยู่ในอมตนิพพานนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อมโตคธา. บทว่า เตน จ มา มญฺญีติ ความว่า ท่านอย่าได้เกิดมานะหรือความทะนงตนเพราะการตอบนั้นว่า "เราตอบปัญหาที่พระอัครสาวกถามได้แล้ว".

5-6. ගණ්ඩසුත්තාදිවණ්ණනා

๕-๖. อรรถกถาคัณฑสูตรเป็นต้น

15-16. පඤ්චමෙ තීණි චත්තාරි වස්සානි වස්සගණා, අනෙකෙ වස්සගණා උප්පන්නා අස්සාති අනෙකවස්සගණිකො. තස්සස්සූති තස්ස භවෙය්‍යුං. අභෙදනමුඛානීති න කෙනචි භින්දිත්වා කතානි, කෙවලං කම්මසමුට්ඨිතානෙව වණමුඛානි. ජෙගුච්ඡියංයෙවාති ජිගුච්ඡිතබ්බමෙව පටිකූලමෙව. චාතුමහාභූතිකස්සාති චතුමහාභූතමයස්ස. ඔදනකුම්මාසූපචයස්සාති ඔදනෙන චෙව කුම්මාසෙන ච උපචිතස්ස වඩ්ඪිතස්ස. අනිච්චුච්ඡාදනපරිමද්දනභෙදනවිද්ධංසනධම්මස්සාති හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චධම්මස්ස, දුග්ගන්ධවිඝාතත්ථාය තනුවිලෙපනෙන උච්ඡාදනධම්මස්ස, අඞ්ගපච්චඞ්ගාබාධවිනොදනත්ථාය ඛුද්දකසම්බාහනෙන පරිමද්දනධම්මස්ස, දහරකාලෙ වා ඌරූසු සයාපෙත්වා ගබ්භවාසෙන දුස්සණ්ඨිතානං තෙසං තෙසං අඞ්ගපච්චඞ්ගානං සණ්ඨානසම්පාදනත්ථං අඤ්ඡනපීළනාදිවසෙන පරිමද්දනධම්මස්ස, එවං පරිහරිතස්සාපි ච භෙදනවිද්ධංසනධම්මස්ස, භිජ්ජනවිකිරණසභාවස්සෙවාති අත්ථො. එත්ථ ච අනිච්චපදෙන චෙව භෙදනවිද්ධංසනපදෙහි චස්ස අත්ථඞ්ගමො කථිතො, සෙසෙහි සමුදයො. නිබ්බින්දථාති උක්කණ්ඨථ පජහථ ඉමං කායන්ති දස්සෙති. එවමිමස්මිං සුත්තෙ බලවවිපස්සනා කථිතා. ඡට්ඨං වුත්තනයමෙව. සඤ්ඤාසීසෙන පනෙත්ථ ඤාණමෙව කථිතං.

๑๕-๑๖. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ตีณิ จตฺตาริ วสฺสานิ วสฺสคณา, อเนเก วสฺสคณา อุปฺปนฺนา อสฺสาติ อเนกวสฺสคณิโก ความว่า การนับปี ๓ ปี ๔ ปี, การนับปีเป็นอันมาก เกิดขึ้นแล้วแก่ฝีนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่ามีอายุหลายปี. บทว่า ตสฺสสฺสูติ ความว่า พึงมีแก่ฝีนั้น. บทว่า อเภทนมุขานีติ ความว่า ปากแผลที่ใครๆ ไม่ได้ผ่าตัดทำไว้ เป็นแต่ปากแผลที่เกิดแต่กรรมอย่างเดียว. บทว่า เชคุจฺฉิยํเยวาติ ความว่า เป็นของน่ารังเกียจโดยส่วนเดียว เป็นของน่าเกลียดโดยส่วนเดียว. บทว่า จาตุมหาภูติกสฺสาติ ความว่า แห่งกายอันสำเร็จด้วยมหาภูตรูป ๔. บทว่า โอทนกุมฺมาสูปจยสฺสาติ ความว่า อันพอกพูนแล้ว เจริญแล้วด้วยข้าวสุกและขนมกุมมาส. บทว่า อนิจฺจุจฺฉาทนปริมทฺทนเภทนวิทฺธํสนธมฺมสฺสาติ ความว่า มีความไม่เที่ยงเป็นธรรมดา เพราะมีความเป็นแล้วไม่มี, มีการขัดสีเป็นธรรมดา ด้วยการลูบไล้บางๆ เพื่อกำจัดกลิ่นเหม็น, มีการนวดฟั้นเป็นธรรมดา ด้วยการนวดเบาๆ เพื่อบรรเทาความเจ็บปวดแห่งอวัยวะน้อยใหญ่, หรืออีกอย่างหนึ่ง มีการนวดฟั้นเป็นธรรมดา โดยการดึงการบีบเป็นต้น เพื่อทำรูปร่างแห่งอวัยวะน้อยใหญ่เหล่านั้นๆ ที่มีสัณฐานไม่ดีเพราะอยู่ในครรภ์ โดยให้นอนบนตักในวัยเด็ก, และแม้จะบริหารอย่างนี้ ก็ยังมีความแตกและความทำลายเป็นธรรมดา คือ มีความแตกและความกระจัดกระจายเป็นสภาพนั่นเอง. และในบทเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคตรัสความดับแห่งฝีนั้นด้วยบทว่า อนิจฺจ และด้วยบทว่า เภทนวิทฺธํสน, ตรัสสมุทัยด้วยบทที่เหลือ. บทว่า นิพฺพินฺทถาติ ทรงแสดงว่า ท่านทั้งหลายจงเบื่อหน่าย จงละกายนี้. ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสพลววิปัสสนาไว้อย่างนี้. สูตรที่ ๖ มีนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. ในสูตรที่ ๖ นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงญาณนั่นเอง โดยมีสัญญาเป็นประธาน.

7-8. කුලසුත්තාදිවණ්ණනා

๗-๘. อรรถกถากุลสูตรเป็นต้น

17-18. සත්තමෙ න මනාපෙන පච්චුට්ඨෙන්තීති මනවඩ්ඪනෙන මනං අල්ලීයනාකාරෙන ආසනා වුට්ඨාය පච්චුග්ගමනං න කරොන්ති. න මනාපෙන අභිවාදෙන්තීති න පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දන්ති. අසක්කච්චං දෙන්තීති අචිත්තීකාරෙන දෙන්ති. නො සක්කච්චන්ති සහත්ථා න දෙන්ති. න උපනිසීදන්ති ධම්මසවනායාති ‘‘ධම්මං සුණිස්සාමා’’ති න සමීපෙ නිසීදන්ති. න සුස්සූසන්තීති ඝටපිට්ඨෙ ආසිත්තඋදකං විය විවට්ටෙත්වා ගච්ඡති. අට්ඨමෙ වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන මෙත්තාභාවනං පක්ඛිපිත්වා නවඞ්ගසමන්නාගතොති වුත්තං.

๑๗-๑๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า น มนาเปน ปจฺจุฏฺเฐนฺตีติ ความว่า ไม่ทำการต้อนรับโดยลุกจากอาสนะด้วยอาการที่ทำให้ใจเจริญ ด้วยอาการที่ทำให้ใจยินดี. บทว่า น มนาเปน อภิวาเทนฺตีติ ความว่า ไม่ไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์. บทว่า อสกฺกจฺจํ เทนฺตีติ ความว่า ให้โดยไม่ทำไว้ในใจ. บทว่า โน สกฺกจฺจนฺติ ความว่า ไม่ให้ด้วยมือของตน. บทว่า น อุปนิสีทนฺติ ธมฺมสฺสวนายาติ ความว่า ไม่นั่งใกล้ด้วยคิดว่า "เราจักฟังธรรม". บทว่า น สุสฺสูสนฺตีติ ความว่า (คำสอน) ย่อมกลิ้งไป เหมือนน้ำที่รดลงบนหลังหม้อ. ในสูตรที่ ๘ พระผู้มีพระภาคทรงเพิ่มเมตตาภาวนาเข้าไปโดยอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ แล้วตรัสว่า นวงฺคสมนฺนาคโต.

9. දෙවතාසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาเทวตาสูตร

19. නවමෙ [Pg.267] විප්පටිසාරිනියොති විප්පටිසාරිතං මඞ්කුභාවං ආපජ්ජිම්හ. හීනං කායන්ති උපරිදෙවලොකං උපාදාය හෙට්ඨිමො හීනොති වුච්චති. නො ච ඛො යථාසත්ති යථාබලං සංවිභජිම්හාති අත්තනො සත්තියා ච බලස්ස ච අනුරූපෙන සීලවන්තානං සංවිභාගං කත්වා න භුඤ්ජිම්හා.

๑๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า วิปฺปฏิสารินิโยติ ความว่า เราถึงแล้วซึ่งความเดือดร้อนใจ ซึ่งความเป็นผู้เก้อเขิน. บทว่า หีนํ กายนฺติ ความว่า เทวโลกชั้นต่ำ อาศัยเทวโลกชั้นสูง จึงเรียกว่า "หีน" (ต่ำ). บทว่า โน จ โข ยถาสตฺติ ยถาพลํ สํวิภชิมฺหาติ ความว่า เราไม่ได้ทำการแบ่งปันแก่ท่านผู้มีศีลตามสมควรแก่กำลังและเรี่ยวแรงของตนแล้วบริโภค.

10. වෙලාමසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาเวฬามสูตร

20. දසමෙ අපි නු තෙ, ගහපති, කුලෙ දානං දීයතීති නයිදං භගවා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දානං සන්ධාය පුච්ඡති. සෙට්ඨිස්ස හි ඝරෙ භික්ඛුසඞ්ඝස්ස නිච්චං පණීතදානං දීයති, න තං සත්ථා න ජානාති. ලොකියමහාජනස්ස පන දිය්‍යමානදානං අත්ථි, තං ලූඛං හොති, සෙට්ඨිස්ස චිත්තං න පීණෙති. තං පුච්ඡාමීති පුච්ඡති. කණාජකන්ති සකුණ්ඩකභත්තං, සකුණ්ඩකෙහිපි කණිකතණ්ඩුලෙහෙව පක්කං. බිළඞ්ගදුතියන්ති කඤ්ජියදුතියං. අසක්කච්චං දෙතීති අසක්කරිත්වා දෙති. අචිත්තීකත්වාති අචිත්තීකාරෙන දක්ඛිණෙය්‍ය අගාරවෙන දෙති. අසහත්ථා දෙතීති සහත්ථෙන අදත්වා පරහත්ථෙන දෙති, ආණත්තිමත්තමෙව කරොතීති අත්ථො. අපවිද්ධං දෙතීති න නිරන්තරං දෙති, සංවච්ඡරිකං සොණ්ඩබලි විය හොති. අනාගමනදිට්ඨිකො දෙතීති න කම්මඤ්ච ඵලඤ්ච සද්දහිත්වා දෙති.

๒๐. ในสูตรที่ ๑๐ พระผู้มีพระภาคไม่ตรัสถามคำนี้ว่า "ดูก่อนคฤหบดี ทานในตระกูลของท่านยังมีอยู่หรือ" โดยทรงหมายถึงทานที่ถวายแก่ภิกษุสงฆ์. จริงอยู่ ในเรือนของเศรษฐี ทานอันประณีตย่อมถวายแก่ภิกษุสงฆ์เป็นนิตย์ พระศาสดามิใช่จะไม่ทรงทราบเรื่องนั้น. แต่ว่าทานที่ให้แก่ปุถุชนคนทั่วไปมีอยู่ ทานนั้นเป็นของเศร้าหมอง ไม่ทำให้จิตของเศรษฐีเอิบอิ่ม. พระองค์ตรัสถามด้วยทรงพระดำริว่า "เราจะถามถึงทานนั้น". บทว่า กณชกนฺติ คือ ข้าวสุกที่มีรำ หรือที่หุงด้วยข้าวสารหัก. บทว่า พิฬงฺคทุติยนฺติ คือ มีน้ำข้าวเป็นกับข้าวอย่างที่สอง. บทว่า อสกฺกจฺจํ เทตีติ คือ ให้โดยไม่เคารพ. บทว่า อจิตฺตีกตฺวาติ คือ ให้โดยไม่ทำไว้ในใจ ด้วยความไม่เคารพในทักขิไณยบุคคล. บทว่า อสหตฺถา เทตีติ คือ ไม่ให้ด้วยมือตน แต่ให้ด้วยมือผู้อื่น ความว่า ทำเพียงแค่สั่งเท่านั้น. บทว่า อปวิทฺธํ เทตีติ คือ ไม่ให้เป็นประจำ ทำเป็นรายปี เหมือนพลีกรรมของคนขี้เมา. บทว่า อนาคมนทิฏฺฐิโก เทตีติ คือ ไม่เชื่อกรรมและผลของกรรมแล้วให้.

යත්ථ යත්ථාති තීසු කුලසම්පදාසු යස්මිං යස්මිං කුලෙ. න උළාරාය භත්තභොගායාතිආදීසු නානග්ගරසසුගන්ධසාලිභොජනෙ උපනීතෙ චිත්තං න නමති, ‘‘හරථෙතං රොගවඩ්ඪන’’න්ති වත්වා යෙන වා තෙන වා ඩාකෙන සද්ධිං සකුණ්ඩකභත්තං අමතං විය සම්පියායමානො භුඤ්ජති. කාසිකාදීසු වරවත්ථෙසු උපනීතෙසු ‘‘හරථෙතානි නිවාසෙන්තස්ස පටිච්ඡාදෙතුම්පි න සක්කොන්ති, ගත්තෙසුපි න සණ්ඨහන්තී’’ති වත්වා නාළිකෙරසාටකමූලතචසදිසානි පන ථූලවත්ථානි ‘‘ඉමානි නිවාසෙන්තො නිවත්ථභාවම්පි ජානාති, පටිච්ඡාදෙතබ්බම්පි පටිච්ඡාදෙන්තී’’ති සම්පියායමානො නිවාසෙති. හත්ථියානඅස්සයානරථයානසුවණ්ණසිවිකාදීසු උපනීතෙසු ‘‘හරථෙතානි චලාචලානි, න සක්කා එත්ථ නිසීදිතු’’න්ති වත්වා ජජ්ජරරථකෙ උපනීතෙ ‘‘අයං නිච්චලො, එත්ථ සුඛං නිසීදිතු’’න්ති තං සාදියති. න උළාරෙසු පඤ්චසු කාමගුණෙසූති අලඞ්කතපටියත්තා රූපවතියො ඉත්ථියො [Pg.268] දිස්වා ‘‘යක්ඛිනියො මඤ්ඤෙ, එතා ඛාදිතුකාමා, කිං එතාහී’’ති යථාඵාසුකෙනෙව වීතිනාමෙති. න සුස්සූසන්තීති සොතුං න ඉච්ඡන්ති, න සද්දහන්තීති අත්ථො. න සොතං ඔදහන්තීති කථිතස්ස සවනත්ථං න සොතපසාදං ඔදහන්ති. සක්කච්චන්තිආදීනි වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බානි.

บทว่า ยตฺถ ยตฺถาติ คือ ในตระกูลใดๆ ในบรรดากุลสมบัติ ๓ อย่าง. ในบทว่า น อุฬาราย ภตฺตโภคาย เป็นต้น เมื่อมีผู้นำโภชนะคือข้าวสาลีมีกลิ่นหอม มีรสเลิศต่างๆ มาให้ จิตก็ไม่น้อมไป กล่าวว่า "จงเอาของนี้ไป มันเพิ่มโรค" แล้วบริโภคข้าวสุกมีรำพร้อมกับแกงอะไรก็ได้ด้วยความยินดีประดุจอมฤต. เมื่อมีผู้นำผ้าเนื้อดีจากแคว้นกาสีเป็นต้นมาให้ ก็กล่าวว่า "จงเอาผ้าเหล่านี้ไป มันไม่สามารถปกปิดร่างกายของผู้นุ่งห่มได้ ทั้งยังไม่ติดอยู่บนตัวด้วย" แต่กลับนุ่งห่มผ้าเนื้อหยาบที่เหมือนผ้าเปลือกมะพร้าวหรือเปลือกไม้ด้วยความยินดีว่า "ผ้านี้เมื่อนุ่งแล้วก็รู้ว่านุ่ง ทั้งยังปกปิดสิ่งที่ควรปกปิดได้". เมื่อมีผู้นำยานช้าง ยานม้า ยานรถ วอทองเป็นต้นมาให้ ก็กล่าวว่า "จงเอายานเหล่านี้ไป มันโคลงเคลง นั่งไม่ได้" แต่เมื่อมีผู้นำรถเก่าๆ มาให้ ก็ยินดีในรถนั้นว่า "รถคันนี้ไม่โคลงเคลง นั่งสบาย". บทว่า น อุฬาเรสุ ปญฺจสุ กามคุเณสูติ คือ เมื่อเห็นสตรีรูปงามที่ประดับตกแต่งแล้ว ก็คิดว่า "เห็นจะเป็นนางยักษิณี พวกนางอยากจะกินเรา จะมีประโยชน์อะไรด้วยนางเหล่านี้" แล้วก็ใช้ชีวิตอยู่ตามความผาสุก (เท่าที่มี). บทว่า น สุสฺสูสนฺตีติ คือ ไม่ปรารถนาจะฟัง ความว่า ไม่เชื่อถือ. บทว่า น โสตํ โอทหนฺตีติ คือ ไม่เงี่ยโสตประสาทเพื่อฟังคำที่กล่าว. บทว่า สกฺกจฺจํ เป็นต้น พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว.

වෙලාමොති ජාතිගොත්තරූපභොගසද්ධාපඤ්ඤාදීහි මරියාදවෙලං අතික්කන්තෙහි උළාරෙහි ගුණෙහි සමන්නාගතත්තා එවංලද්ධනාමො. සො එවරූපං දානං අදාසි මහාදානන්ති එත්ථ අයං අනුපුබ්බීකථා – සො කිර අතීතෙ බාරාණසියං පුරොහිතගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, වෙලාමකුමාරොතිස්ස නාමං අකංසු. සො සොළසවස්සකාලෙ බාරාණසිරාජකුමාරෙන සද්ධිං සිප්පුග්ගහණත්ථං තක්කසිලං අගමාසි. තෙ උභොපි දිසාපාමොක්ඛස්ස ආචරියස්ස සන්තිකෙ සිප්පං පට්ඨපයිංසු. යථා ච තෙ, එවං අඤ්ඤෙපි ජම්බුදීපෙ චතුරාසීතිසහස්සරාජකුමාරා. බොධිසත්තො අත්තනා ගහිතට්ඨානෙ පිට්ඨිආචරියො හුත්වා චතුරාසීති රාජකුමාරසහස්සානි සික්ඛාපෙති, සයම්පි සොළසවස්සෙහි ගහෙතබ්බසිප්පං තීහි වස්සෙහි උග්ගණ්හි. ආචරියො ‘‘වෙලාමකුමාරස්ස සිප්පං පගුණ’’න්ති ඤත්වා, ‘‘තාතා, වෙලාමො මයා ඤාතං සබ්බං ජානාති, තුම්හෙ සබ්බෙපි සමග්ගා ගන්ත්වා එතස්ස සන්තිකෙ සිප්පං උග්ගණ්හථා’’ති චතුරාසීති කුමාරසහස්සානි බොධිසත්තස්ස නිය්‍යාදෙසි.

คำว่า เวฬามะ ความว่า ท่านได้ชื่ออย่างนั้น เพราะประกอบด้วยคุณอันยิ่งใหญ่ ซึ่งก้าวล่วงขอบเขต คือ ชาติ โคตร รูป โภคะ ศรัทธา และปัญญา เป็นต้น ในคำว่า "ท่านได้ให้ทานเห็นปานนี้ คือมหาทาน" นั้น มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้ ได้ยินว่า ในอดีตกาล ท่านได้ถือปฏิสนธิในเรือนของปุโรหิตในกรุงพาราณสี ชนทั้งหลายได้ตั้งชื่อของท่านว่า เวฬามกุมาร เวฬามกุมารนั้น เมื่ออายุได้ ๑๖ ปี ได้ไปยังเมืองตักกศิลาพร้อมกับราชกุมารแห่งกรุงพาราณสี เพื่อเรียนศิลปะ ท่านทั้งสองนั้นได้เริ่มเรียนศิลปะในสำนักของอาจารย์ทิศาปาโมกข์ ท่านทั้งสองฉันใด ราชกุมารอื่นอีก ๘๔,๐๐๐ องค์ในชมพูทวีปก็ฉันนั้น พระโพธิสัตว์ได้เป็นอาจารย์ผู้ช่วยสอนราชกุมาร ๘๔,๐๐๐ องค์ในวิชาที่ตนเรียนแล้ว ส่วนพระองค์เองก็เรียนศิลปะที่พึงเรียนโดยใช้เวลา ๑๖ ปี จบได้ภายใน ๓ ปี อาจารย์ทราบว่า "ศิลปะของเวฬามกุมารคล่องแคล่วแล้ว" จึงกล่าวว่า "พ่อทั้งหลาย เวฬามะรู้ทุกอย่างที่เรารู้ พวกเธอทั้งหมดจงพร้อมใจกันไปเรียนศิลปะในสำนักของผู้นี้เถิด" แล้วได้มอบราชกุมาร ๘๔,๐๐๐ องค์แก่พระโพธิสัตว์

බොධිසත්තො ආචරියං වන්දිත්වා චතුරාසීති කුමාරසහස්සපරිවාරො නික්ඛමිත්වා එකං ආසන්නනගරං පත්වා නගරසාමිකං රාජකුමාරං උග්ගණ්හාපෙත්වා තස්ස සිප්පෙ පගුණෙ ජාතෙ තං තත්ථෙව නිවත්තෙසි. එතෙනුපායෙන චතුරාසීති නගරසහස්සානි ගන්ත්වා චතුරාසීතියා රාජකුමාරානං සිප්පං පගුණං කාරෙත්වා තස්මිං තස්මිං නගරෙ තං තං නිවත්තෙත්වා බාරාණසිරාජකුමාරං ආදාය බාරාණසිං පච්චාගඤ්ඡි. මනුස්සා කුමාරං පරියොසිතසිප්පං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චිංසු, වෙලාමස්ස පුරොහිතට්ඨානං අදංසු. තෙපි චතුරාසීතිසහස්සරාජකුමාරා සකෙසු සකෙසු රජ්ජෙසු අභිසෙකං පත්වා අනුසංවච්ඡරං බාරාණසිරඤ්ඤො උපට්ඨානං ආගච්ඡන්ති. තෙ රාජානං දිස්වා වෙලාමස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා, ‘‘ආචරිය, අම්හෙ රජ්ජෙසු පතිට්ඨිතා, වදෙය්‍යාථ යෙනත්ථො’’ති වත්වා ගච්ඡන්ති. තෙසං ගමනාගමනකාලෙ සකටසන්දමානිකගාවිගොණකුක්කුටසූකරාදයො ගණ්හන්තානං ජනපදො අතිවිය [Pg.269] උපද්දුතො හොති, මහාජනො සන්නිපතිත්වා රාජඞ්ගණෙ කන්දති.

พระโพธิสัตว์ไหว้อาจารย์แล้ว มีราชกุมาร ๘๔,๐๐๐ องค์เป็นบริวาร ออกเดินทางไป ถึงเมืองใกล้เมืองหนึ่ง ก็ให้ราชกุมารผู้เป็นเจ้าของเมืองนั้นเรียนศิลปะ เมื่อศิลปะของราชกุมารนั้นคล่องแคล่วแล้ว ก็ให้ราชกุมารนั้นกลับอยู่ที่เมืองนั้นนั่นเอง ด้วยอุบายนี้ พระโพธิสัตว์ได้ไปยังเมือง ๘๔,๐๐๐ เมือง ทำให้ศิลปะของราชกุมาร ๘๔,๐๐๐ องค์คล่องแคล่วแล้ว ให้ราชกุมารนั้นๆ กลับอยู่ในเมืองนั้นๆ แล้วจึงพาราชกุมารแห่งกรุงพาราณสีกลับมายังกรุงพาราณสี มนุษย์ทั้งหลายได้อภิเษกราชกุมารผู้เรียนศิลปะจบแล้วในราชสมบัติ และได้มอบตำแหน่งปุโรหิตแก่เวฬามพราหมณ์ แม้ราชกุมาร ๘๔,๐๐๐ องค์เหล่านั้น เมื่อได้อภิเษกในราชสมบัติของตนๆ แล้ว ก็พากันมาเฝ้าพระราชาแห่งกรุงพาราณสีทุกๆ ปี ราชกุมารเหล่านั้นครั้นเฝ้าพระราชาแล้ว ก็ไปยังสำนักของเวฬามพราหมณ์ กล่าวว่า "ท่านอาจารย์ พวกข้าพเจ้าตั้งมั่นอยู่ในราชสมบัติแล้ว ท่านประสงค์สิ่งใด โปรดบอกเถิด" แล้วก็กลับไป ในเวลาไปและมาของราชกุมารเหล่านั้น ชนบทถูกเบียดเบียนอย่างยิ่ง เพราะพวกเขาจับเอาเกวียน วอ โคนม โคผู้ ไก่ และสุกร เป็นต้น มหาชนจึงประชุมกันร้องไห้คร่ำครวญที่ลานหลวง

රාජා වෙලාමං පක්කොසිත්වා, ‘‘ආචරිය, උපද්දුතො ජනපදො, රාජානො ගමනාගමනකාලෙ මහාවිලොපං කරොන්ති, මනුස්සා සන්ධාරෙතුං න සක්කොන්ති, ජනපදපීළාය උපසමං එකං උපායං කරොථා’’ති. සාධු මහාරාජ, උපායං කරිස්සාමි, තුම්හාකං යත්තකෙන ජනපදෙන අත්ථො, තං පරිච්ඡින්දිත්වා ගණ්හථාති. රාජා තථා අකාසි. වෙලාමො චතුරාසීතියා රාජසහස්සානං ජනපදෙ විචාරෙත්වා චක්කනාභියං අරෙ විය රඤ්ඤො ජනපදස්මිං ඔරොපෙසි. තතො පට්ඨාය තෙ රාජානො ආගච්ඡන්තාපි ගච්ඡන්තාපි අත්තනො අත්තනො ජනපදෙනෙව සඤ්චරන්ති, අම්හාකං ජනපදොති විලොපං න කරොන්ති. රාජගාරවෙන රඤ්ඤො ජනපදම්පි න පීළෙන්ති. ජනපදා සන්නිසින්නා නිස්සද්දා නිරවා අහෙසුං. සබ්බෙ රාජානො හට්ඨතුට්ඨා ‘‘යෙන වො, ආචරිය, අත්ථො, තං අම්හාකං වදෙථා’’ති පවාරයිංසු.

พระราชาทรงเรียกเวฬามพราหมณ์มาแล้วตรัสว่า "ท่านอาจารย์ ชนบทถูกเบียดเบียน พระราชาทั้งหลายเมื่อไปมาก็ทำการปล้นครั้งใหญ่ มนุษย์ทั้งหลายไม่อาจทนได้ ขอท่านจงทำอุบายอย่างหนึ่งเพื่อระงับการเบียดเบียนชนบทเถิด" (เวฬามพราหมณ์ทูลว่า) "ดีแล้ว มหาราช ข้าพระองค์จักทำอุบาย พระองค์ทรงประสงค์ชนบทเพียงใด ขอจงทรงกำหนดแล้วยึดเอาชนบทนั้นเถิด" พระราชาได้ทรงทำเช่นนั้น เวฬามพราหมณ์จัดการชนบทของพระราชา ๘๔,๐๐๐ องค์แล้ว ได้จัดวางไว้ในชนบทของพระราชา (แห่งพาราณสี) ประดุจกำที่ดุมล้อ จำเดิมแต่นั้น พระราชาเหล่านั้นแม้เมื่อมาหรือไป ก็สัญจรไปโดยทางชนบทของตนๆ เท่านั้น ไม่ทำการปล้น (ด้วยคิดว่า) "นี่เป็นชนบทของเรา" ด้วยความเคารพในพระราชา (แห่งพาราณสี) พระราชาเหล่านั้นย่อมไม่เบียดเบียนแม้ชนบทของพระราชา ชนบททั้งหลายจึงสงบเรียบร้อย ไม่มีเสียงอื้ออึง ปราศจากเสียงร้องไห้ พระราชาทั้งปวงมีพระทัยเบิกบานยินดี ได้ปวารณาไว้ว่า "ท่านอาจารย์ ท่านประสงค์สิ่งใด โปรดบอกแก่พวกข้าพเจ้าเถิด"

වෙලාමො සීසංන්හාතො අත්තනො අන්තොනිවෙසනෙ සත්තරතනපරිපූරානං ගබ්භානං ද්වාරානි විවරාපෙත්වා යාව සත්තමා කුලපරිවට්ටා ඨපිතං ධනං ඔලොකෙත්වා ආයවයං උපධාරෙත්වා ‘‘මයා සකලජම්බුදීපං ඛොභෙන්තෙන දානං දාතුං වට්ටතී’’ති රඤ්ඤො ආරොචෙත්වා ගඞ්ගාතීරෙ ද්වාදසයොජනිකා උද්ධනපන්තියො කාරෙත්වා තස්මිං තස්මිං ඨානෙ සප්පිමධුඵාණිතතෙලතිලතණ්ඩුලාදීනං ඨපනත්ථාය මහාකොට්ඨාගාරානි පතිට්ඨාපෙත්වා ‘‘එකෙකස්මිං ඨානෙ එත්තකා එත්තකා ජනා සංවිදහථ, යංකිඤ්චි මනුස්සානං ලද්ධබ්බං නාම අත්ථි, තතො එකස්මිම්පි අසති මය්හං ආරොචෙය්‍යාථා’’ති මනුස්සෙ සංවිධාය ‘‘අසුකදිවසතො පට්ඨාය වෙලාමබ්‍රාහ්මණස්ස දානං භුඤ්ජන්තූ’’ති නගරෙ භෙරිං චරාපෙත්වා ‘‘දානග්ගං පරිනිට්ඨිත’’න්ති දානයුත්තෙහි ආරොචිතෙ සහස්සග්ඝනකං වත්ථං නිවාසෙත්වා පඤ්චසතග්ඝනකං එකංසං කත්වා සබ්බාලඞ්කාරභූසිතො දානවීමංසනත්ථාය ඵලිකවණ්ණස්ස උදකස්ස සුවණ්ණභිඞ්ගාරං පූරෙත්වා ‘‘ඉමස්මිං ලොකෙ සචෙ ඉමං දානං පටිග්ගහෙතුං යුත්තරූපා දක්ඛිණෙය්‍යපුග්ගලා අත්ථි, ඉදං උදකං නික්ඛමිත්වා පථවිං ගණ්හාතු. සචෙ නත්ථි, එවමෙව තිට්ඨතූ’’ති සච්චකිරියං කත්වා භිඞ්ගාරං අධොමුඛං අකාසි. උදකං ධමකරණෙන ගහිතං විය අහොසි. බොධිසත්තො ‘‘සුඤ්ඤො වත, භො, ජම්බුදීපො, එකපුග්ගලොපි දක්ඛිණං පටිග්ගහෙතුං යුත්තරූපො නත්ථී’’ති විප්පටිසාරං අකත්වා ‘‘සචෙ දායකස්ස [Pg.270] වසෙනායං දක්ඛිණා විසුජ්ඣිස්සති, උදකං නික්ඛමිත්වා පථවිං ගණ්හාතූ’’ති චින්තෙසි. ඵලිකවණ්ණසදිසං උදකං නික්ඛමිත්වා පථවිං ගණ්හි. ‘‘ඉදානි දානං දස්සාමී’’ති දානග්ගං පත්වා දානං ඔලොකෙත්වා යාගුවෙලාය යාගුං, ඛජ්ජකවෙලාය ඛජ්ජකං, භොජනවෙලාය භොජනං දාපෙසි. එතෙනෙව නීහාරෙන දිවසෙ දිවසෙ දානං දීයති.

เวฬามพราหมณ์อาบน้ำสระเกล้าแล้ว ให้เปิดประตูห้องในเรือนของตนที่เต็มด้วยรัตนะ ๗ ประการ ตรวจดูทรัพย์ที่เก็บไว้ถึง ๗ ชั่วตระกูล พิจารณารายรับรายจ่ายแล้ว (คิดว่า) "เราควรให้ทานโดยทำให้ชมพูทวีปทั้งสิ้นหวั่นไหว" ดังนี้ จึงกราบทูลพระราชาแล้ว ให้ทำเตาเรียงเป็นแถวยาว ๑๒ โยชน์ที่ริมฝั่งแม่น้ำคงคา ให้ตั้งฉางใหญ่ทั้งหลายในที่นั้นๆ เพื่อเก็บเนยใส น้ำผึ้ง น้ำอ้อย น้ำมัน งา และข้าวสาร เป็นต้น แล้วจัดแจงคนทั้งหลายว่า "ในแต่ละที่ พวกท่านจงจัดคนไว้เท่านี้ๆ สิ่งใดๆ ก็ตามที่มนุษย์พึงได้มีอยู่ หากในบรรดาสิ่งเหล่านั้นขาดไปแม้สักอย่างหนึ่ง พวกท่านพึงบอกแก่เรา" แล้วให้เที่ยวตีกลองประกาศในเมืองว่า "จำเดิมแต่วันโน้นไป ขอเชิญบริโภคทานของเวฬามพราหมณ์เถิด" เมื่อพวกเจ้าหน้าที่จัดทานแจ้งให้ทราบว่า "โรงทานสำเร็จแล้ว" (เวฬามพราหมณ์) นุ่งผ้ามีค่าหนึ่งพัน ห่มผ้ามีค่าห้าร้อยเฉวียงบ่า ประดับด้วยเครื่องอาภรณ์ทั้งปวง เพื่อจะตรวจสอบทาน จึงเติมน้ำมีสีดุจแก้วผลึกให้เต็มพระเต้าทอง แล้วทำสัจกิริยาว่า "ถ้าในโลกนี้มีทักขิไณยบุคคลผู้สมควรจะรับทานนี้อยู่ ขอน้ำนี้จงไหลออกจับแผ่นดิน ถ้าไม่มี ขอจงตั้งอยู่อย่างนั้นนั่นแหละ" แล้วได้คว่ำพระเต้าลง น้ำได้เป็นประดุจถูกธมกรกกรองไว้ พระโพธิสัตว์ไม่ทำความเดือดร้อนใจ (คิดว่า) "โอ ชมพูทวีปช่างว่างเปล่าหนอ บุคคลผู้สมควรจะรับทักษิณาสักคนหนึ่งก็ไม่มี" แล้วคิดต่อไปว่า "ถ้าทักษิณานี้จักบริสุทธิ์ได้ด้วยอำนาจของทายก ขอน้ำจงไหลออกจับแผ่นดินเถิด" น้ำที่มีสีดุจแก้วผลึกได้ไหลออกจับแผ่นดิน (พระโพธิสัตว์คิดว่า) "บัดนี้ เราจักให้ทาน" ดังนี้แล้ว จึงไปถึงโรงทาน ตรวจดูทานแล้ว ในเวลาข้าวยาคู ก็ให้ข้าวยาคู ในเวลาของขบเคี้ยว ก็ให้ของขบเคี้ยว ในเวลาโภชนะ ก็ให้โภชนะ ทานย่อมถูกให้ในทุกๆ วัน โดยทำนองนี้แหละ

තස්මිං ඛො පන දානග්ගෙ ‘‘ඉදං නාම අත්ථි, ඉදං නාම නත්ථී’’ති වත්තබ්බං නත්ථි. ඉදානි තං දානං එත්තකමත්තෙනෙව න නිට්ඨං ගමිස්සතීති රත්තසුවණ්ණං නීහරාපෙත්වා සුවණ්ණපාතියො කාරෙත්වා චතුරාසීතිසුවණ්ණපාතිසහස්සාදීනං අත්ථාය චතුරාසීතිරාජසහස්සානං සාසනං පහිණි. රාජානො ‘‘චිරස්සං වත මයං ආචරියෙන අනුග්ගහිතා’’ති සබ්බං සම්පාදෙත්වා පෙසෙසුං. දානෙ දිය්‍යමානෙයෙව සත්ත වස්සානි සත්ත මාසා අතික්කන්තා. අථ බ්‍රාහ්මණො ‘‘හිරඤ්ඤං භාජෙත්වා දානං දස්සාමී’’ති මහන්තෙ ඔකාසෙ දානං සජ්ජාපෙසි. සජ්ජාපෙත්වා චතුරාසීති සුවණ්ණපාතිසහස්සානි ආදිං කත්වා කොටිතො පට්ඨාය අදාසි.

ก็ในโรงทานนั้น ไม่มีคำที่ควรจะกล่าวว่า 'ของชื่อนี้มี ของชื่อนี้ไม่มี' (พราหมณ์คิดว่า) 'บัดนี้ ทานนั้นจักไม่สำเร็จลงด้วยของประมาณเท่านี้' จึงให้ขนทองคำแดงออกมา ให้ทำบาตรทองคำแล้ว ส่งสาส์นไปแก่พระราชา ๘๔,๐๐๐ พระองค์ เพื่อประโยชน์แก่บาตรทองคำ ๘๔,๐๐๐ ใบเป็นต้น พระราชาทั้งหลาย (ดำริว่า) 'โอหนอ เป็นเวลานานแล้วที่พวกเราได้รับการอนุเคราะห์จากท่านอาจารย์' ดังนี้แล้ว จึงจัดเตรียมทุกสิ่งส่งไป เมื่อทานกำลังถูกถวายอยู่นั่นเทียว ๗ ปี ๗ เดือนก็ล่วงไป ครั้งนั้น พราหมณ์ (คิดว่า) 'เราจักแบ่งทรัพย์แล้วให้ทาน' ดังนี้ จึงให้ตระเตรียมทานในสถานที่กว้างใหญ่ ครั้นตระเตรียมแล้ว ได้ถวาย (ทาน) โดยทำบาตรทองคำ ๘๔,๐๐๐ ใบให้เป็นเบื้องต้น เริ่มตั้งแต่ปลายแถวไป

තත්ථ රූපියපූරානීති රජතතට්ටිරජතඵාලරජතමාසකෙහි පූරානි. පාතියො පන ඛුද්දිකාති න සල්ලක්ඛෙතබ්බා, එකකරීසප්පමාණෙ භූමිභාගෙ චතස්සොව පාතියො ඨපයිංසු. පාතිමකුළං නවරතනං හොති, මුඛවට්ටිතො පට්ඨාය අට්ඨරතනං, පාතිමුඛවට්ටියා ඡයුත්තො ආජඤ්ඤරථො අනුපරියායති, දදමානො පාතියා බාහිරන්තෙන වග්ගවග්ගෙ පටිග්ගාහකෙ ඨපෙත්වා පඨමං පාතියා පක්ඛිත්තං දත්වා පච්ඡා සන්ධිසන්ධිතො වියොජෙත්වා පාතින්ති එවං චතුරාසීති පාතිසහස්සානි අදාසි. රූපියපාතිආදීසුපි එසෙව නයො. එත්ථපි ච සුවණ්ණපූරානීති සුවණ්ණතට්ටිසුවණ්ණඵාලසුවණ්ණමාසකෙහි පූරානි. හිරඤ්ඤපූරානීති සත්තවිධරතනපූරානි. සොවණ්ණාලඞ්කාරානීති සුවණ්ණාලඞ්කාරානි. කංසූපධාරණානීති රජතමයඛීරපටිච්ඡකානි. තාසං පන ධෙනූනං සිඞ්ගානි සුවණ්ණකොසකපරියොනද්ධානි අහෙසුං, ගීවාය සුමනදාමං පිළන්ධිංසු, චතූසු පාදෙසු නුපූරානි, පිට්ඨියං වරදුකූලං පාරුතං, කණ්ඨෙ සුවණ්ණඝණ්ටං බන්ධිංසු. වත්ථකොටිසහස්සානීති ලොකවොහාරතො වීසතිවත්ථයුගානි එකා කොටි[Pg.271], ඉධ පන දස සාටකාති වුත්තං. ඛොමසුඛුමානන්තිආදිම්හි ඛොමාදීසු යං යං සුඛුමං, තං තදෙව අදාසි. යානි පනෙතානි ඉත්ථිදානං උසභදානං මජ්ජදානං සමජ්ජාදානන්ති අදානසම්මතානි, තානිපි එස ‘‘වෙලාමස්ස දානමුඛෙ ඉදං නාම නත්ථී’’ති වචනපථං පච්ඡින්දිතුං පරිවාරත්ථාය අදාසි. නජ්ජො මඤ්ඤෙ විස්සන්දන්තීති නදියො විය විස්සන්දන්ති.

ในบทเหล่านั้น บทว่า 'รูปิยปูรานิ' (เต็มด้วยเงิน) คือ เต็มด้วยถาดเงิน แผ่นเงิน และมาสกเงิน ก็ไม่พึงกำหนดว่าบาตรทั้งหลายมีขนาดเล็ก ในพื้นที่ประมาณ ๑ กรีส เขาตั้งบาตรไว้เพียง ๔ ใบเท่านั้น ปากบาตรมีขนาด ๙ รตนะ (ศอก) ตั้งแต่ขอบปากลงมามีขนาด ๘ รตนะ ราชรถเทียมม้าอาชาไนย ๖ ตัววิ่งวนรอบขอบปากบาตรได้ ผู้ให้ทานให้ผู้รับทานยืนเป็นกลุ่มๆ ที่ขอบนอกของบาตร ให้ของที่ใส่ไว้ในบาตรใบแรกก่อน ภายหลังจึงแยกออกจากรอยต่อแล้วจึงให้บาตรไป ด้วยประการฉะนี้ ได้ให้บาตรไป ๘๔,๐๐๐ ใบ แม้ในบาตรเงินเป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน และในที่นี้ บทว่า 'สุวณฺณปูรานิ' (เต็มด้วยทอง) คือ เต็มด้วยถาดทอง แผ่นทอง และมาสกทอง บทว่า 'หิรญฺญปูรานิ' (เต็มด้วยทรัพย์) คือ เต็มด้วยรัตนะ ๗ ประการ บทว่า 'โสวณฺณาลṅฺการานิ' (เครื่องประดับทองคำ) คือ เครื่องประดับทองคำ บทว่า 'กํสูปธารณานิ' (ภาชนะสำริดสำหรับรองรับ) คือ ภาชนะสำหรับใส่น้ำนมทำด้วยเงิน ก็เขาของแม่โคนมเหล่านั้นหุ้มด้วยปลอกทองคำ ประดับพวงดอกไม้ที่คอ ที่เท้าทั้งสี่มีกำไลเท้า คลุมผ้าเนื้อดีบนหลัง ผูกกระดิ่งทองคำที่คอ บทว่า 'วตฺถโกฏิสหสฺสานิ' (ผ้าแสนโกฏิ) คือ ตามโวหารโลก ผ้า ๒๐ คู่ เป็น ๑ โกฏิ แต่ในที่นี้ท่านกล่าวว่า ผ้า ๑๐ ผืน เป็น ๑ โกฏิ ในบทว่า 'โขมสุขุมานํ' เป็นต้น ในบรรดาผ้าเปลือกไม้เป็นต้น ผ้าผืนใดๆ ละเอียด ก็ได้ให้แต่ผ้าผืนนั้นๆ ก็ทานเหล่าใดที่สมมติกันว่าไม่เป็นทาน คือ อิตถีทาน (การให้หญิง) อุสภทาน (การให้โคอุสภ) มัชชทาน (การให้น้ำเมา) และสมัชชทาน (การให้มหรสพ) แม้ทานเหล่านั้น พราหมณ์นี้ก็ได้ให้แล้ว เพื่อตัดทางแห่งคำพูดว่า 'ในโรงทานของเวฬามพราหมณ์ ของชื่อนี้ไม่มี' และเพื่อให้เป็นบริวาร บทว่า 'นชฺโช มญฺเญ วิสฺสนฺทนฺติ' (แม่น้ำไหลไปอยู่กระมัง) หมายความว่า ไหลไปประดุจแม่น้ำ

ඉමිනා සත්ථා වෙලාමස්ස දානං කථෙත්වා, ‘‘ගහපති, එතං මහාදානං නාඤ්ඤො අදාසි, අහං අදාසිං. එවරූපං පන දානං දදන්තොපි අහං පටිග්ගහෙතුං යුත්තරූපං පුග්ගලං නාලත්ථං, ත්වං මාදිසෙ බුද්ධෙ ලොකස්මිං දිට්ඨමානෙ දානං දදමානො කස්මා චින්තෙසී’’ති සෙට්ඨිස්ස දෙසනං වඩ්ඪෙන්තො සියා ඛො පන තෙතිආදිමාහ. නනු ච යානි තදා අහෙසුං රූපවෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණානි, තානි නිරුද්ධානි? කස්මා ‘‘අහං තෙන සමයෙන වෙලාමො බ්‍රාහ්මණො’’ති ආහාති? පවෙණියා අවිච්ඡින්නත්තා. තානි හි රූපාදීනි නිරුජ්ඣමානානි ඉමෙසං පච්චයෙ දත්වා නිරුද්ධානි අපරාපරං අවිච්ඡින්නං පවෙණිං ගහෙත්වා එවමාහ. න තං කොචි දක්ඛිණං සොධෙතීති කොචි සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා දෙවො වා මාරො වා උට්ඨාය තං දක්ඛිණං සොධෙතීති වත්තබ්බො නාහොසි. තඤ්හි දක්ඛිණං සොධෙන්තො උත්තමකොටියා බුද්ධො, හෙට්ඨිමකොටියා ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරසදිසො සාවකො සොධෙය්‍ය.

ด้วยบทนี้ พระศาสดาครั้นตรัสถึงทานของเวฬามพราหมณ์แล้ว เมื่อจะทรงเพิ่มพูนพระธรรมเทศนาแก่เศรษฐี จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'สิยา โข ปน เต' (ความสงสัยอาจจะมีแก่เธอ) ว่า 'ดูก่อนคฤหบดี มหาทานนี้ คนอื่นไม่ได้ให้ เราตถาคตได้ให้แล้ว แต่เมื่อเราให้ทานเช่นนี้อยู่ ก็มิได้พบบุคคลผู้สมควรจะรับเลย ส่วนท่าน เมื่อพระพุทธเจ้าเช่นเราปรากฏอยู่ในโลก เมื่อให้ทานอยู่ เหตุไรจึงคิดกังวล' (อาจมีคำถามว่า) ก็ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณเหล่าใด ได้มีแล้วในกาลนั้น ขันธ์เหล่านั้นก็ดับไปแล้วมิใช่หรือ เหตุไรพระองค์จึงตรัสว่า 'เราเป็นเวฬามพราหมณ์ในสมัยนั้น' (ตอบว่า) ตรัสอย่างนั้นเพราะความที่สายแห่งขันธ์ไม่ขาดสาย จริงอยู่ รูปเป็นต้นเหล่านั้น เมื่อกำลังดับไป ก็ได้ให้ปัจจัยแก่ขันธ์เหล่านี้แล้วจึงดับไป พระองค์ทรงถือเอาสายแห่งขันธ์ที่ไม่ขาดสายสืบๆ ต่อกันมา จึงตรัสอย่างนั้น บทว่า 'น ตํ โกจิ ทกฺขิณํ โสเธติ' (ไม่มีใครทำให้ทักษิณานั้นบริสุทธิ์ได้) หมายความว่า ไม่มีคำกล่าวว่า สมณะหรือพราหมณ์ หรือเทวดา หรือมารตนใดตนหนึ่ง ลุกขึ้นแล้วทำให้ทักษิณานั้นบริสุทธิ์ได้ จริงอยู่ ผู้ที่จะทำให้ทักษิณานั้นบริสุทธิ์ได้ อย่างสูงสุดคือพระพุทธเจ้า อย่างต่ำสุดคือพระสาวกผู้เช่นกับพระธรรมเสนาบดีสารีบุตรเถระ พึงทำให้บริสุทธิ์ได้

දිට්ඨිසම්පන්නන්ති දස්සනසම්පන්නං සොතාපන්නං. ඉදං තතො මහප්ඵලතරන්ති ඉදං සොතාපන්නස්ස දින්නදානං ලොකියමහාජනස්ස සත්තමාසාධිකානි සත්ත සංවච්ඡරානි එත්තකං හිරඤ්ඤසුවණ්ණං පරිච්චජන්තෙන දින්නදානතො මහප්ඵලං.

บทว่า 'ทิฏฺฐิสมฺปนฺนํ' (ผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ) หมายถึง พระโสดาบันผู้ถึงพร้อมด้วยทัสสนะ (คือโสดาปัตติมรรค) บทว่า 'อิทํ ตโต มหปฺผลตรํ' (ทานนี้มีผลมากกว่าทานนั้น) หมายความว่า ทานที่ถวายแก่พระโสดาบันนี้ มีผลมากกว่าทานที่มหาชนผู้เป็นโลกีย์สละเงินทองประมาณเท่านั้นตลอด ๗ ปีกับอีก ๗ เดือนถวาย

යො ච සතං දිට්ඨිසම්පන්නානන්ති එත්ථ එකස්ස සකදාගාමිස්ස වසෙන එකුත්තරසතං සොතාපන්නෙ කත්වා සොතාපන්නගණනා වෙදිතබ්බා. ඉමිනා උපායෙන සබ්බවාරෙසු හෙට්ඨා හෙට්ඨා ආගතෙ අනන්තරෙන සතගුණං කත්වා පුග්ගලගණනා වෙදිතබ්බා.

ในบทว่า 'โย จ สตํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺนานํ' (อนึ่ง ผู้ใดเลี้ยงดูผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ๑๐๐ ท่าน) นี้ พึงทราบการนับจำนวนพระโสดาบัน โดยทำพระโสดาบันให้เป็น ๑๐๑ ท่าน ด้วยสามารถแห่งพระสกทาคามี ๑ องค์ ด้วยอุบายนี้ ในวาระทั้งปวง พึงทราบการนับจำนวนบุคคล โดยทำบุคคลผู้มาในลำดับต่ำกว่าๆ ให้เป็น ๑๐๐ เท่าพร้อมกับบุคคล (ที่สูงกว่า) ในลำดับถัดไป

බුද්ධප්පමුඛන්ති එත්ථ සම්මාසම්බුද්ධං සඞ්ඝත්ථෙරං කත්වා නිසින්නො සඞ්ඝො බුද්ධප්පමුඛො සඞ්ඝොති වෙදිතබ්බො. චාතුද්දිසං සඞ්ඝං උද්දිස්සාති එත්ථ චාතුද්දිසං සඞ්ඝං උද්දිස්ස කතවිහාරො නාම යත්ථ චෙතියං පතිට්ඨිතං හොති, ධම්මස්සවනං කරීයති, චතූහි දිසාහි අනුදිසාහි ච භික්ඛූ ආගන්ත්වා අප්පටිපුච්ඡිත්වායෙව පාදෙ ධොවිත්වා කුඤ්චිකාය ද්වාරං විවරිත්වා සෙනාසනං පටිජග්ගිත්වා [Pg.272] වසිත්වා යථාඵාසුකං ගච්ඡන්ති. සො අන්තමසො චතුරතනියා පණ්ණසාලාපි හොතු, චාතුද්දිසං සඞ්ඝං උද්දිස්ස කතවිහාරොත්වෙව වුච්චති.

ในบทว่า 'พุทฺธปฺปมุขํ' (มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข) นี้ พึงทราบว่า หมู่สงฆ์ที่นั่งโดยมีพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นพระสังฆเถระ ชื่อว่าสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข ในบทว่า 'จาตุทฺทิสํ สํฆํ อุทฺทิสฺส' (อุทิศแก่สงฆ์จาตุรทิศ) นี้ วิหารที่สร้างอุทิศแก่สงฆ์จาตุรทิศ ชื่อว่าเป็นที่ซึ่งเจดีย์ประดิษฐานอยู่ มีการฟังธรรม ภิกษุทั้งหลายมาจากทิศทั้ง ๔ และทิศเฉียง โดยไม่ต้องขออนุญาตเลย ก็ล้างเท้าแล้ว เปิดประตูด้วยลูกกุญแจ ปัดกวาดเสนาสนะแล้วอยู่จำพรรษา แล้วไปยังที่ผาสุกตามปรารถนา วิหารนั้น แม้ที่สุดจะเป็นเพียงบรรณศาลาขนาด ๔ รตนะ (ศอก) ก็ตาม ก็เรียกว่าเป็นวิหารที่สร้างอุทิศแก่สงฆ์จาตุรทิศนั่นเอง

සරණං ගච්ඡෙය්‍යාති එත්ථ මග්ගෙනාගතං අනිවත්තනසරණං අධිප්පෙතං. අපරෙ පනාහු – අත්තානං නිය්‍යාදෙත්වා දින්නත්තා සරණාගමනං තතො මහප්ඵලතරන්ති වුත්තං. සික්ඛාපදානි සමාදියෙය්‍යාති පඤ්ච සීලානි ගණ්හෙය්‍ය. සීලම්පි මග්ගෙන ආගතං අනිවත්තනසීලමෙව කථිතං. අපරෙ පනාහු – සබ්බසත්තානං අභයදානස්ස දින්නත්තා සීලං තතො මහප්ඵලතරන්ති වුත්තං. ගන්ධොහනමත්තන්ති ගන්ධඌහනමත්තං, ද්වීහඞ්ගුලීහි ගණ්ඩපිණ්ඩං ගහෙත්වා උපසිඞ්ඝනමත්තං. අපරෙ පන ‘‘ගද්දොහනමත්ත’’න්ති පාළිං වත්වා ගාවියා එකවාරං ථනඅඤ්ඡනමත්තන්ති අත්ථං වදන්ති. මෙත්තචිත්තන්ති සබ්බසත්තානං හිතානුඵරණචිත්තං. තං පන අප්පනාවසෙනෙව ගහිතං. අනිච්චසඤ්ඤන්ති මග්ගස්ස අනන්තරපච්චයභාවෙන සිඛාපත්තබලවවිපස්සනං.

ในบทว่า สรณํ คจฺเฉยฺย นี้ ท่านประสงค์เอาสรณะที่ไม่กลับกำเริบอันมาแล้วด้วยมรรค. ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า เพราะเป็นการมอบตนถวาย การถึงสรณะจึงมีผลมากกว่านั้น ดังนี้. บทว่า สิกฺขาปทานิ สมาทิเยยฺย คือ พึงสมาทานศีล ๕. แม้ศีล ท่านก็กล่าวหมายถึงอวิวรรตนศีล (ศีลที่ไม่กลับกำเริบ) อันมาแล้วด้วยมรรคเท่านั้น. ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า เพราะเป็นการให้อภัยทานแก่สรรพสัตว์ ศีลจึงมีผลมากกว่านั้น ดังนี้. บทว่า คนฺโธหนมตฺตํ คือ ชั่วเวลาลูบไล้ของหอม หรือชั่วเวลาที่ใช้นิ้ว ๒ นิ้วหยิบก้อนของหอมขึ้นดม. ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวบาลีว่า คทฺโทหนมตฺตํ แล้วกล่าวอธิบายว่า ชั่วเวลาที่รีดนมโคครั้งหนึ่ง. บทว่า เมตฺตาจิตฺตํ คือ จิตที่แผ่ไปในประโยชน์เกื้อกูลแก่สรรพสัตว์. แต่จิตนั้นท่านถือเอาโดยอำนาจแห่งอัปปนาสมาธิ. บทว่า อนิจฺจสญฺญา คือ วิปัสสนาอันมีกำลังที่ถึงยอดแล้ว โดยเป็นอนันตรปัจจัยแก่มรรค.

උපමාතො පන ඉමානි දානාදීනි පුඤ්ඤානි එවං වෙදිතබ්බානි – සචෙපි හි ජම්බුදීපං භෙරිතලසදිසං සමතලං කත්වා කොටිතො පට්ඨාය පල්ලඞ්කෙ අත්ථරිත්වා අරියපුග්ගලෙ නිසීදාපෙය්‍ය, තත්ථ සොතාපන්නානං දස පන්තියො අස්සු, සකදාගාමීනං පඤ්ච, අනාගාමීනං අඩ්ඪතෙය්‍යා, ඛිණාසවානං දියඩ්ඪා, පච්චෙකබුද්ධානං එකා පන්ති භවෙය්‍ය, සම්මාසම්බුද්ධො එකකොව. එත්තකස්ස ජනස්ස දින්නදානතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස දින්නමෙව මහප්ඵලං. ඉතරං පන –

ส่วนบุญมีทานเป็นต้นเหล่านี้ พึงทราบโดยอุปมาดังนี้ คือ หากว่าบุคคลพึงทำชมพูทวีปให้ราบเรียบเสมอเหมือนหน้ากลอง แล้วปูลาดอาสนะตั้งแต่ขอบโดยรอบ ให้พระอริยบุคคลทั้งหลายนั่ง ในบรรดาพระอริยบุคคลเหล่านั้น พึงมีพระโสดาบัน ๑๐ แถว พระสกทาคามี ๕ แถว พระอนาคามี ๒ แถวครึ่ง พระขีณาสพ ๑ แถวครึ่ง พระปัจเจกพุทธเจ้าพึงมี ๑ แถว พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพึงมีพระองค์เดียว ทานที่ถวายแก่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเท่านั้น มีผลมากกว่าทานที่ถวายแก่ชนประมาณเท่านี้. ส่วนบุญนอกนี้...

‘‘විහාරදානං පණිපාතො, සික්ඛා මෙත්තාය භාවනා;

ඛයතො සම්මසන්තස්ස, කලං නාග්ඝති සොළසිං’’.

วิหารทาน การนอบน้อม (คือการถึงสรณะ) สิกขา (คือศีล) และการเจริญเมตตา (ทั้งหมดนี้) ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ ของผู้ที่พิจารณาเห็นความสิ้นไป

තෙනෙව භගවා පරිනිබ්බානසමයෙ ‘‘ධම්මානුධම්මප්පටිපත්ති අනුත්තරා පූජා’’ති ආහ. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

เพราะเหตุนั้นนั่นเอง พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสในเวลาปรินิพพานว่า "ธัมมานุธัมมปฏิบัติเป็นการบูชาอย่างยอดเยี่ยม" ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง ดังนี้แล.

සීහනාදවග්ගො දුතියො.

สีหนาทวรรคที่ ๒

3. සත්තාවාසවග්ගො

๓. สัตตาวาสวรรค

1. තිඨානසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาติฐานสูตร

21. තතියස්ස [Pg.273] පඨමෙ උත්තරකුරුකාති උත්තරකුරුවාසිනො. අධිග්ගණ්හන්තීති අධිභවන්ති, අධිකා විසිට්ඨා ජෙට්ඨකා හොන්ති. අමමාති නිත්තණ්හා. අට්ඨකථායං පන නිද්දුක්ඛාති වුත්තං. අපරිග්ගහාති ‘‘ඉදං මය්හ’’න්ති පරිග්ගහරහිතා. නියතායුකාති තෙසඤ්හි නිබද්ධං ආයු වස්සසහස්සමෙව, ගතිපි නිබද්ධා, තතො චවිත්වා සග්ගෙයෙව නිබ්බත්තන්ති. සතිමන්තොති දෙවතානඤ්හි එකන්තසුඛිතාය සති ථිරා න හොති, නෙරයිකානං එකන්තදුක්ඛිතාය. ඉමෙසං පන වොකිණ්ණසුඛදුක්ඛත්තා සති ථිරා හොති. ඉධ බ්‍රහ්මචරියවාසොති ජම්බුදීපෙ බුද්ධපච්චෙකබුද්ධානං උප්පජ්ජනතො අට්ඨඞ්ගිකමග්ගබ්‍රහ්මචරියවාසොපි ඉධෙව හොති.

๒๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ บทว่า อุตฺตรกุรุกา คือ ชาวอุตตรกุรุ. บทว่า อธิคฺคณฺหนฺติ คือ ย่อมครอบงำ คือ เป็นผู้ยิ่งกว่า เป็นผู้พิเศษ เป็นผู้ประเสริฐสุด. บทว่า อมมา คือ ไม่มีตัณหา. แต่ในอรรถกถากล่าวว่า ไม่มีทุกข์. บทว่า อปริคฺคหา คือ ปราศจากการยึดถือว่า "นี่ของเรา". บทว่า นิยตายุกา คือ มีอายุแน่นอน ด้วยว่าอายุของชาวอุตตรกุรุนั้นแน่นอน คือ ๑,๐๐๐ ปีเท่านั้น แม้คติก็แน่นอน คือ จุติจากอัตภาพนั้นแล้วย่อมบังเกิดในสวรรค์เท่านั้น. บทว่า สติมนฺโต คือ มีสติ. ด้วยว่าสติของเหล่าเทวดาย่อมไม่มั่นคง เพราะมีความสุขโดยส่วนเดียว, (สติ) ของเหล่าสัตว์นรก (ก็ไม่มั่นคง) เพราะมีความทุกข์โดยส่วนเดียว. แต่สติของชาวชมพูทวีปเหล่านี้ย่อมมั่นคง เพราะมีสุขและทุกข์ระคนกัน. บทว่า อิธ พฺรหฺมจริยวาโส คือ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในที่นี้. คือ เพราะพระพุทธเจ้าและพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายอุบัติขึ้นในชมพูทวีป การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์คืออริยมรรคมีองค์ ๘ จึงมีในชมพูทวีปนี้เท่านั้น.

2. අස්සඛළුඞ්කසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาอัสสขฬุงกสูตร

22. දුතියෙ ජවසම්පන්නොති පදජවෙන සම්පන්නො. න වණ්ණසම්පන්නොති න සරීරවණ්ණෙන සම්පන්නො. පුරිසඛළුඞ්කෙසු ජවසම්පන්නොති ඤාණජවෙන සම්පන්නො. න වණ්ණසම්පන්නොති න ගුණවණ්ණෙන සම්පන්නො. සෙසං පාළිනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. යඤ්හෙත්ථ වත්තබ්බං සියා, තං තිකනිපාතවණ්ණනායං වුත්තමෙව.

๒๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ชวสมฺปนฺโน คือ ถึงพร้อมด้วยความเร็วแห่งเท้า. บทว่า น วณฺณสมฺปนฺโน คือ ไม่ถึงพร้อมด้วยวรรณะแห่งสรีระ. ในบุรุษผู้ดุจม้าพยศ บทว่า ชวสมฺปนฺโน คือ ถึงพร้อมด้วยความเร็วแห่งญาณ. บทว่า น วณฺณสมฺปนฺโน คือ ไม่ถึงพร้อมด้วยวรรณะคือคุณ. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยแห่งบาลีเท่านั้น. สิ่งใดที่พึงกล่าวในสูตรนี้ สิ่งนั้นท่านกล่าวไว้แล้วในอรรถกถาติกนิบาตนั่นเทียว.

3. තණ්හාමූලකසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาตัณหามูลกสูตร

23. තතියෙ තණ්හං පටිච්චාති ද්වෙ තණ්හා එසනතණ්හා එසිතතණ්හා ච. යාය තණ්හාය අජපථසඞ්කුපථාදීනි පටිපජ්ජිත්වා භොගෙ එසති ගවෙසති, අයං එසනතණ්හා නාම. යා තෙසු එසිතෙසු ගවෙසිතෙසු පටිලද්ධෙසු තණ්හා, අයං එසිතතණ්හා නාම. ඉධ පන එසනතණ්හා දට්ඨබ්බා. පරියෙසනාති රූපාදිආරම්මණපරියෙසනා. සා හි එසනතණ්හාය සති හොති. ලාභොති රූපාදිආරම්මණපටිලාභො. සො හි පරියෙසනාය සති හොති.

๒๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ตณฺหํ ปฏิจฺจ คือ ตัณหามี ๒ อย่าง ได้แก่ เอสนาตัณหา (ตัณหาในการแสวงหา) และเอสิตตัณหา (ตัณหาในสิ่งที่แสวงหาได้แล้ว). ตัณหาใดที่บุคคลอาศัยแล้ว ดำเนินไปสู่ทางแพะ ทางหลัก เป็นต้น แสวงหา ค้นหาโภคะอยู่ ตัณหานี้ชื่อว่า เอสนาตัณหา. ตัณหาใดมีในโภคะเหล่านั้นที่แสวงหา ค้นหา ได้มาแล้ว ตัณหานี้ชื่อว่า เอสิตตัณหา. แต่ในที่นี้ พึงเห็นเอสนาตัณหา. บทว่า ปริเยสนา คือ การแสวงหาอารมณ์มีรูปเป็นต้น. ด้วยว่า การแสวงหานั้นย่อมมีเมื่อมีเอสนาตัณหา. บทว่า ลาโภ คือ การได้อารมณ์มีรูปเป็นต้น. ด้วยว่า การได้นั้นย่อมมีเมื่อมีการแสวงหา.

විනිච්ඡයො පන ඤාණතණ්හාදිට්ඨිවිතක්කවසෙන චතුබ්බිධො. තත්ථ ‘‘සුඛවිනිච්ඡයං ජඤ්ඤා, සුඛවිනිච්ඡයං ඤත්වා අජ්ඣත්තං සුඛමනුයුඤ්ජෙය්‍යා’’ති (ම. නි. 3.323) අයං ඤාණවිනිච්ඡයො[Pg.274]. ‘‘විනිච්ඡයාති ද්වෙ විනිච්ඡයා තණ්හාවිනිච්ඡයො ච දිට්ඨිවිනිච්ඡයො චා’’ති (මහානි. 102) එවං ආගතානි අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතානි තණ්හාවිනිච්ඡයො. ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො දිට්ඨිවිනිච්ඡයො. ‘‘ඡන්දො ඛො, දෙවානමින්ද, විතක්කනිදානො’’ති (දී. නි. 2.358) ඉමස්මිං පන සුත්තෙ ඉධ විනිච්ඡයොති වුත්තො විතක්කොයෙව ආගතො. ලාභං ලභිත්වා හි ඉට්ඨානිට්ඨං සුන්දරාසුන්දරං විතක්කෙනෙව විනිච්ඡිනන්ති ‘‘එත්තකං මෙ රූපාරම්මණත්ථාය භවිස්සති, එත්තකං සද්ධාරම්මණත්ථාය, එත්තකං මය්හං භවිස්සති, එත්තකං පරස්ස, එත්තකං පරිභුඤ්ජිස්සාමි, එත්තකං නිදහිස්සාමී’’ති. තෙන වුත්තං – ලාභං පටිච්ච විනිච්ඡයොති.

ส่วนวินิจฉัยมี ๔ อย่าง โดยอำนาจแห่งญาณ ตัณหา ทิฏฐิ และวิตก. ในวินิจฉัย ๔ อย่างนั้น วินิจฉัยที่ตรัสไว้ในพระบาลีว่า "พึงรู้จักสุขวินิจฉัย ครั้นรู้จักสุขวินิจฉัยแล้ว พึงประกอบเนืองๆ ซึ่งสุขภายใน" นี้คือ ญาณวินิจฉัย. ตัณหาวิจริต ๑๐๘ ที่มาแล้วอย่างนี้ว่า "วินิจฉัยมี ๒ อย่าง คือ ตัณหาวินิจฉัย และทิฏฐิวินิจฉัย" คือ ตัณหาวินิจฉัย. ทิฏฐิ ๖๒ คือ ทิฏฐิวินิจฉัย. แต่ในสูตรนี้ ที่ตรัสว่า "ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ ฉันทะเป็นแดนเกิดแห่งวิตก" วิตกที่ท่านเรียกว่า วินิจฉัย ในที่นี้เท่านั้นที่มาถึง. จริงอยู่ บุคคลได้ลาภแล้ว ย่อมวินิจฉัยสิ่งที่เป็นที่ปรารถนาและไม่เป็นที่ปรารถนา สิ่งที่สวยงามและไม่สวยงาม ด้วยวิตกนั่นเองว่า "เท่านี้จักมีแก่เราเพื่อเป็นรูปารมณ์ เท่านี้จักมีเพื่อเป็นสัททารมณ์ เท่านี้จักเป็นของเรา เท่านี้จักเป็นของผู้อื่น เท่านี้เราจักบริโภค เท่านี้เราจักเก็บไว้". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า วินิจฉัยอาศัยลาภ.

ඡන්දරාගොති එවං අකුසලවිතක්කෙන විතක්කිතෙ වත්ථුස්මිං දුබ්බලරාගො ච බලවරාගො ච උප්පජ්ජති. ඉදඤ්හි ඉධ ඡන්දොති දුබ්බලරාගස්සාධිවචනං. අජ්ඣොසානන්ති අහං මමන්ති බලවසන්නිට්ඨානං. පරිග්ගහොති තණ්හාදිට්ඨිවසෙන පරිග්ගහකරණං. මච්ඡරියන්ති පරෙහි සාධාරණභාවස්ස අසහනතා. තෙනෙවස්ස පොරාණා එවං වචනත්ථං වදන්ති – ‘‘ඉදං අච්ඡරියං මය්හමෙව හොතු, මා අඤ්ඤස්ස අච්ඡරියං හොතූති පවත්තත්තා මච්ඡරියන්ති වුච්චතී’’ති. ආරක්ඛොති ද්වාරපිදහනමඤ්ජූසාගොපනාදිවසෙන සුට්ඨු රක්ඛනං. අධිකරොතීති අධිකරණං, කාරණස්සෙතං නාමං. ආරක්ඛාධිකරණන්ති භාවනපුංසකං, ආරක්ඛාහෙතූති අත්ථො. දණ්ඩාදානාදීසු පරනිසෙධනත්ථං දණ්ඩස්ස ආදානං දණ්ඩාදානං. එකතො ධාරාදිනො සත්ථස්ස ආදානං සත්ථාදානං. කලහොති කායකලහොපි වාචාකලහොපි. පුරිමො විග්ගහො, පච්ඡිමො විවාදො (දී. නි. අට්ඨ. 2.103). තුවංතුවන්ති අගාරවවසෙන තුවංතුවංවචනං.

บทว่า ฉนฺทราโคติ ความว่า ราคะอย่างอ่อนและราคะอย่างแรงย่อมเกิดขึ้นในวัตถุที่ตรึกด้วยอกุศลวิตกอย่างนี้ จริงอยู่ ในพระสูตรนี้ คำว่า ฉันทะ นี้ เป็นชื่อของราคะอย่างอ่อน บทว่า อชฺโฌสานํ ได้แก่ การตัดสินใจอย่างแรงกล้าว่า เรา ของเรา บทว่า ปริคฺคโห ได้แก่ การยึดถือด้วยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิ บทว่า มจฺฉริยํ ได้แก่ ความทนไม่ได้ต่อความเป็นของสาธารณะกับคนอื่น เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์จึงกล่าวอรรถแห่งบทนั้นอย่างนี้ว่า “ชื่อว่ามัจฉริยะ เพราะเป็นไปว่า ‘ของอัศจรรย์นี้จงมีแก่เราผู้เดียวเถิด อย่าได้มีแก่ผู้อื่นเลย’ ดังนี้” บทว่า อารกฺโข ได้แก่ การรักษาอย่างดีด้วยการปิดประตู การดูแลหีบ เป็นต้น ชื่อว่า อธิกรณะ เพราะกระทำยิ่ง, นี้เป็นชื่อของเหตุ บทว่า อารกฺขาธิกรณํ เป็นภาวนปุงสกะ อธิบายว่า เพราะเหตุแห่งการอารักขา ในบทว่า ทณฺฑาทานาทิสุ ชื่อว่า ทัณฑาทานะ เพราะการถือท่อนไม้เพื่อห้ามผู้อื่น ชื่อว่า สัตถาทานะ เพราะการถือศัสตรามีคมข้างเดียวเป็นต้น บทว่า กลโห ได้แก่ การทะเลาะกันทางกายบ้าง การทะเลาะกันทางวาจาบ้าง การทะเลาะกันครั้งแรกชื่อว่า วิคคหะ, การทะเลาะกันครั้งหลังชื่อว่า วิวาทะ บทว่า ตุวํตุวํ ได้แก่ การพูดว่า “มึงๆ” ด้วยความไม่เคารพ

4. සත්තාවාසසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาสัตตาวาสสูตร

24. චතුත්ථෙ සත්තාවාසාති සත්තානං ආවාසා, වසනට්ඨානානීති අත්ථො. තත්ථ සුද්ධාවාසාපි සත්තාවාසොව, අසබ්බකාලිකත්තා පන න ගහිතා. සුද්ධාවාසා හි බුද්ධානං ඛන්ධාවාරට්ඨානසදිසා, අසඞ්ඛෙය්‍යකප්පෙ බුද්ධෙසු අනිබ්බත්තෙසු තං ඨානං සුඤ්ඤං හොති. ඉති අසබ්බකාලිකත්තා න ගහිතා. සෙසමෙත්ථ විඤ්ඤාණට්ඨිතීසු වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

๒๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า สตฺตาวาสา ความว่า ที่อยู่ของสัตว์ทั้งหลาย อธิบายว่า สถานที่อยู่ ในสัตตาวาสเหล่านั้น แม้สุทธาวาสก็เป็นสัตตาวาสเหมือนกัน แต่ท่านไม่ถือเอา เพราะไม่ได้มีอยู่ตลอดทุกกาล จริงอยู่ สุทธาวาสทั้งหลายเปรียบเหมือนสถานที่ตั้งค่ายของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เมื่อพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่เสด็จอุบัติขึ้นตลอดอสงไขยกัป สถานที่นั้นย่อมว่างเปล่า เพราะเหตุนี้ ท่านจึงไม่ถือเอา เพราะไม่ได้มีอยู่ตลอดทุกกาล ข้อความที่เหลือในสูตรนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในวิญญาณฐิติทั้งหลายนั่นเทียว

5. පඤ්ඤාසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาปัญญาสูตร

25. පඤ්චමෙ [Pg.275] යතොති යස්මිං කාලෙ. සුපරිචිතං හොතීති සුට්ඨු උපචිතං සුවඩ්ඪිතං හොති. කල්ලං වචනායාති යුත්තං වත්තුං. වීතරාගන්ති විගතරාගං. අසරාගධම්මන්ති න සරජ්ජනසභාවං. අනාවත්තිධම්මන්ති අනාවත්තනසභාවං අනිබ්බත්තාරහං, අප්පටිසන්ධිකභාවෙනෙව නිරුජ්ඣනසභාවන්ති අත්ථො. ඉමස්මිං සුත්තෙ ඛීණාසවොව කථිතො.

๒๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ยโต ความว่า ในกาลใด บทว่า สุปริจิตํ โหติ ความว่า สั่งสมไว้ดีแล้ว เจริญดีแล้ว บทว่า กลฺลํ วจนาย ความว่า สมควรเพื่อจะกล่าว บทว่า วีตราคํ ได้แก่ มีราคะไปปราศแล้ว บทว่า อสราคธมฺมํ ได้แก่ มีสภาพไม่กำหนัดยินดี บทว่า อนาวตฺติธมฺมํ ความว่า มีสภาพไม่กลับมาอีก ไม่ควรเพื่อจะเกิดขึ้น มีสภาพดับไปเพราะไม่มีการปฏิสนธินั่นเอง ในพระสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงพระขีณาสพเท่านั้น

6. සිලායූපසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาสิลายูปสูตร

26. ඡට්ඨෙ චන්දිකාපුත්තොති මාතු නාමවසෙන පඤ්ඤාතො චන්දිකාපුත්තත්ථෙරො. චෙතසා චිත්තං හොතීති චිත්තවාරපරියායෙන චිත්තවාරපරියායො චිතො වඩ්ඪිතො හොති. චෙතසා චිත්තං සුපරිචිතන්ති චිත්තවාරපරියායෙන චිත්තවාරපරියායො උපරූපරි සුචිතො සුවඩ්ඪිතො හොති. නෙවස්ස චිත්තං පරියාදියන්තීති තානි ආරම්මණානි තස්ස ඛීණාසවස්ස චිත්තුප්පාදං ගහෙත්වා ඛෙපෙත්වා ඨාතුං න සක්කොන්ති. අමිස්සීකතන්ති තානි ආරම්මණානි අනල්ලීනත්තා තෙහි අමිස්සීකතං. ආනෙඤ්ජප්පත්තන්ති අනිඤ්ජනභාවං නිප්ඵන්දනභාවං පත්තං.

๒๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า จนฺทิกาปุตฺโต ได้แก่ พระเถระชื่อว่าจันทิกาบุตร ผู้ปรากฏโดยชื่อของมารดา บทว่า เจตสา จิตฺตํ โหติ ความว่า วาระแห่งจิตอันท่านสั่งสมแล้ว เจริญแล้ว โดยวาระแห่งจิต บทว่า เจตสา จิตฺตํ สุปริจิตํ ความว่า วาระแห่งจิตอันท่านสั่งสมดีแล้ว เจริญดีแล้ว ยิ่งๆ ขึ้นไป โดยวาระแห่งจิต บทว่า เนวสฺส จิตฺตํ ปริยาทิยนฺติ ความว่า อารมณ์เหล่านั้นไม่อาจยึดถือ ครอบงำจิตตุปบาทของพระขีณาสพนั้นให้สิ้นไปแล้วตั้งอยู่ได้ บทว่า อมิสฺสีกตํ ได้แก่ ไม่ระคนด้วยอารมณ์เหล่านั้น เพราะไม่ติดข้องในอารมณ์เหล่านั้น บทว่า อาเนญฺชปฺปตฺตํ ได้แก่ ถึงแล้วซึ่งความไม่หวั่นไหว คือความไม่สั่นสะเทือน

සිලායූපොති සිලාථම්භො. සොළසකුක්කුකොති දීඝතො සොළසහත්ථො. හෙට්ඨානෙමඞ්ගමාති ආවාටස්ස හෙට්ඨාගතා. උපරි නෙමස්සාති උපරි ආවාටස්ස. සුනිඛාතත්තාති අයමුසලෙහි කොට්ටෙත්වා කොට්ටෙත්වා සුට්ඨු නිඛාතත්තා. එවමෙව ඛොති එත්ථ සිලායූපො විය ඛීණාසවො දට්ඨබ්බො, මහාවාතා විය ඡසු ද්වාරෙසු උප්පජ්ජනකා කිලෙසා, චතූහි දිසාහි ආගන්ත්වා වාතානං සිලායූපං චාලෙතුං අසමත්ථභාවො විය ඡසු ද්වාරෙසු උප්පජ්ජනකකිලෙසානං ඛීණාසවස්ස චිත්තං චාලෙතුං අසමත්ථභාවො වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ ඛීණාසවොව කථිතො.

บทว่า สิลายูโป ได้แก่ เสาหิน บทว่า โสฬสกุกฺกุโกติ ได้แก่ ยาว ๑๖ ศอก บทว่า เหฏฺฐาเนมงฺคมาติ ได้แก่ ฝังลงไปใต้หลุม บทว่า อุปริ เนมสฺสาติ ได้แก่ (โผล่) ขึ้นมาเหนือหลุม บทว่า สุนิขาตตฺตา ความว่า เพราะฝังไว้อย่างดี โดยการทุบแล้วทุบอีกด้วยสากเหล็ก ในข้อนี้ พึงเห็นพระขีณาสพเปรียบเหมือนเสาหิน ฉันนั้นเหมือนกัน พึงเห็นกิเลสที่เกิดขึ้นในทวาร ๖ เปรียบเหมือนลมใหญ่ พึงทราบความที่กิเลสซึ่งเกิดขึ้นในทวาร ๖ ไม่สามารถทำให้จิตของพระขีณาสพหวั่นไหวได้ เปรียบเหมือนความที่ลมทั้งหลายซึ่งพัดมาจาก ๔ ทิศ ไม่สามารถทำให้เสาหินหวั่นไหวได้ แม้ในพระสูตรนี้ ท่านก็กล่าวถึงพระขีณาสพเท่านั้น

7-8. වෙරසුත්තද්වයවණ්ණනා

อรรถกถาเวรสูตร ๒ สูตร (ที่ ๗-๘)

27-28. සත්තමෙ භයං වෙරං පසවතීති චිත්තුත්‍රාසභයඤ්ච පුග්ගලවෙරඤ්ච පටිලභති. චෙතසිකන්ති චිත්තනිස්සිතං. දුක්ඛන්ති කායවත්ථුකං. දොමනස්සන්ති [Pg.276] පටිඝසම්පයුත්තදුක්ඛං. ඉමස්මිං සුත්තෙ සොතාපත්තිමග්ගො කථිතො. අට්ඨමං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස කථිතං, ඉමස්මිං පන සොතාපන්නොව කථිතොති වුත්තං.

ในสูตรที่ ๗ บทว่า ภยํ เวรํ ปสวติ ความว่า ย่อมได้ภัยคือความหวาดสะดุ้งแห่งจิต และเวรคือบุคคล บทว่า เจตสิกํ ได้แก่ ทุกข์ที่อาศัยจิต บทว่า ทุกฺขํ ได้แก่ ทุกข์ที่มีกายวัตถุเป็นที่ตั้ง บทว่า โทมนสฺสํ ได้แก่ ทุกข์ที่สัมปยุตด้วยปฏิฆะ ในพระสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงโสดาปัตติมรรค สูตรที่ ๘ ท่านกล่าวแก่ภิกษุสงฆ์ แต่ในสูตรนี้ ท่านกล่าวว่ากล่าวถึงพระโสดาบันเท่านั้น

9. ආඝාතවත්ථුසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาอาฆาตวัตถุสูตร

29. නවමෙ ආඝාතවත්ථූනීති ආඝාතකාරණානි. ආඝාතං බන්ධතීති කොපං බන්ධති උප්පාදෙති.

๒๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อาฆาตวตฺถูนิ ได้แก่ เหตุแห่งความอาฆาต บทว่า อาฆาตํ พนฺธติ ความว่า ย่อมผูกความโกรธไว้ คือทำให้เกิดขึ้น

10-11. ආඝාතපටිවිනයසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาอาฆาตัปปฏิวินยสูตร เป็นต้น (ที่ ๑๐-๑๑)

30-31. දසමෙ ආඝාතපටිවිනයාති ආඝාතස්ස පටිවිනයකාරණානි. තං කුතෙත්ථ ලබ්භාති ‘‘තං අනත්ථචරණං මා අහොසී’’ති එතස්මිං පුග්ගලෙ කුතො ලබ්භා, කෙන කාරණෙන සක්කා ලද්ධුං, ‘‘පරො නාම පරස්ස අත්තනො චිත්තරුචියා අනත්ථං කරොතී’’ති එවං චින්තෙත්වා ආඝාතං පටිවිනෙති. අථ වා සචාහං කොපං කරෙය්‍යං, තං කොපකරණං එත්ථ පුග්ගලෙ කුතො ලබ්භා, කෙන කාරණෙන ලද්ධබ්බන්ති අත්ථො. කුතො ලාභාතිපි පාඨො. සචාහං එත්ථ කොපං කරෙය්‍යං, තස්මිං මෙ කොපකරණෙ කුතො ලාභා ලාභා, නාම කෙ සියුන්ති අත්ථො. ඉමස්මිඤ්ච අත්ථෙ තන්ති නිපාතමත්තමෙව හොති. එකාදසමෙ අනුපුබ්බනිරොධාති අනුපටිපාටිනිරොධා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อาฆาตปฺปฏิวินยา ได้แก่ เหตุแห่งการบรรเทาความอาฆาต บทว่า ตํ กุเตตฺถ ลพฺภา ความว่า “การประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์นั้น อย่าได้มีเลย” ดังนี้ จะพึงได้จากที่ไหนในบุคคลนี้, จะพึงได้ด้วยเหตุอะไร ย่อมบรรเทาความอาฆาตโดยคิดว่า “อันว่าคนอื่น ย่อมกระทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่คนอื่นตามความพอใจของตน” อีกอย่างหนึ่ง อธิบายว่า ถ้าเราพึงทำความโกรธตอบ การทำความโกรธตอบนั้น จะพึงได้จากที่ไหนในบุคคลนี้, จะพึงได้ด้วยเหตุอะไร แม้บทว่า กุโต ลาภา ก็มี อธิบายว่า ถ้าเราพึงทำความโกรธในบุคคลนี้ ในการทำความโกรธของเรานั้น จะมีประโยชน์อะไร, ประโยชน์อะไรเล่าจักมี และในอรรถนี้ บทว่า ตํ เป็นเพียงนิบาตเท่านั้น ในสูตรที่ ๑๑ บทว่า อนุปุพฺพนิโรธา ได้แก่ ความดับไปโดยลำดับ ข้อความที่เหลือในที่ทุกแห่งมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ดังนี้แล

සත්තාවාසවග්ගො තතියො.

สัตตาวาสวรรคที่ ๓

4. මහාවග්ගො

๔. มหาวรรค

1-2. අනුපුබ්බවිහාරසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาอนุปุพพวิหารสูตร เป็นต้น (ที่ ๑-๒)

32-33. චතුත්ථස්ස පඨමෙ අනුපුබ්බවිහාරාති අනුපටිපාටියා සමාපජ්ජිතබ්බවිහාරා. දුතියෙ යත්ථ කාමා නිරුජ්ඣන්තීති යස්මිං ඨානෙ කාමා වූපසම්මන්ති. නිරොධෙත්වාති අප්පටිවත්තෙ කත්වා. නිච්ඡාතාති තණ්හාදිට්ඨිච්ඡාතානං අභාවෙන නිච්ඡාතා. නිබ්බුතාති අත්තපරිතාපනකිලෙසානං අභාවෙන නිබ්බුතා. තිණ්ණාති කාමතො තිණ්ණා. පාරංගතාති කාමෙ පාරං ගතා. තදඞ්ගෙනාති තෙන ඣානඞ්ගෙන. එත්ථ කාමා නිරුජ්ඣන්තීති එත්ථ පඨමජ්ඣානෙ [Pg.277] කාමා නිරුජ්ඣන්ති. තෙ චාති යෙ පඨමජ්ඣානං සමාපජ්ජන්ති, තෙ කාමෙ නිරොධෙත්වා නිරොධෙත්වා විහරන්ති නාම. පඤ්ජලිකොති පග්ගහිතඅඤ්ජලිකො හුත්වා. පයිරුපාසෙය්‍යාති උපට්ඨාපෙය්‍ය. ඉමිනා උපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

ในสูตรที่ 1 แห่งวรรคที่ 4 บทว่า อนุปุพฺพวิหาราติ ความว่า วิหารธรรมที่พึงเข้าตามลำดับ. ในสูตรที่ 2 บทว่า ยตฺถ กามา นิรุชฺฌนฺตีติ ความว่า ในที่ใด กามทั้งหลายย่อมสงบระงับ. บทว่า นิโรเธตฺวาติ ความว่า กระทำให้ไม่กลับเกิดอีก. บทว่า นิจฺฉาตาติ ความว่า เป็นผู้หมดความหิว เพราะไม่มีความหิวคือตัณหาและทิฏฐิ. บทว่า นิพฺพุตาติ ความว่า เป็นผู้ดับแล้ว เพราะไม่มีกิเลสที่เผาลนตน. บทว่า ติณฺณาติ ความว่า ข้ามแล้วจากกาม. บทว่า ปารํคตาติ ความว่า ถึงฝั่งในกามทั้งหลาย. บทว่า ตทงฺเคน ความว่า ด้วยองค์ฌานนั้น. บทว่า เอตฺถ กามา นิรุชฺฌนฺตีติ ความว่า ในปฐมฌานนี้ กามทั้งหลายย่อมดับ. บทว่า เต จาติ ความว่า ชนเหล่าใดเข้าปฐมฌาน ชนเหล่านั้นชื่อว่าอยู่ด้วยการดับกาม. บทว่า ปญฺชลิโกติ ความว่า ประคองอัญชลีแล้ว. บทว่า ปยิรุาเสยฺยาติ ความว่า พึงเข้าไปรับใช้. พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงด้วยอุบายนี้.

3. නිබ්බානසුඛසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถานิพพานสุขสูตร

34. තතියෙ උදායීති ලාළුදායිත්ථෙරො. එතදෙව ඛ්වෙත්ථාති එතදෙව ඛො එත්ථ. කාමසහගතාති කාමනිස්සිතා. සමුදාචරන්තීති මනොද්වාරෙ සඤ්චරන්ති. ආබාධායාති ආබාධනාය පීළනාය. පරියායෙනාති කාරණෙන. එවං සබ්බවාරෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිං සුත්තෙ අවෙදයිතසුඛං නාම කථිතං.

๓๔. ในสูตรที่ 3 บทว่า อุทายีติ ได้แก่ พระกาฬุทายีเถระ. บทว่า เอตเทว ขฺเวตฺถาติ พึงตัดบทเป็น เอตเทว โข เอตฺถ. บทว่า กามสหคตาติ ความว่า อาศัยกาม. บทว่า สมุทาจรนฺตีติ ความว่า ย่อมเที่ยวไปในมโนทวาร. บทว่า อาพาธายาติ ความว่า เพื่อความเจ็บป่วย เพื่อความเบียดเบียน. บทว่า ปริยาเยนาติ ความว่า โดยเหตุ. พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งปวงอย่างนี้. ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงสุขชื่ออเวทยิตสุข.

4. ගාවීඋපමාසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาคาวีอุปมาสูตร

35. චතුත්ථෙ පබ්බතෙය්‍යාති පබ්බතචාරිනී. න සුප්පතිට්ඨිතං පතිට්ඨාපෙත්වාති යථා සුප්පතිට්ඨිතා හොති, එවං න පතිට්ඨාපෙත්වා. තං නිමිත්තන්ති තං පඨමජ්ඣානසඞ්ඛාතං නිමිත්තං. න ස්වාධිට්ඨිතං අධිට්ඨාතීති යථා සුට්ඨු අධිට්ඨිතං හොති, න එවං අධිට්ඨාති. අනභිහිංසමානොති අපොථෙන්තො අවිහෙඨෙන්තො. මුදු චිත්තං හොති කම්මඤ්ඤන්ති යථා විපස්සනාචිත්තං ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ මුදු කම්මක්ඛමං කම්මයොග්ගං හොති, එවමස්ස අභිඤ්ඤාපාදකං චතුත්ථජ්ඣානචිත්තං මුදු හොති කම්මඤ්ඤං. අප්පමාණො සමාධීති චතුබ්‍රහ්මවිහාරසමාධිපි මග්ගඵලසමාධිපි අප්පමාණො සමාධි නාම, ඉධ පන ‘‘අප්පමාණං අප්පමාණාරම්මණ’’න්ති ඉමිනා පරියායෙන සුප්පගුණසමාධි අප්පමාණසමාධීති දට්ඨබ්බො. සො අප්පමාණෙන සමාධිනා සුභාවිතෙනාති ඉමස්මිං ඨානෙ අයං භික්ඛු විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පත්තො. ඉදානි ඛීණාසවස්ස අභිඤ්ඤාපටිපාටිං දස්සෙන්තො යස්ස යස්ස චාතිආදිමාහ.

๓๕. ในสูตรที่ 4 บทว่า ปพฺพเตยฺยาติ ความว่า มีปกติเที่ยวไปบนภูเขา. บทว่า น สุปฺปติฏฺฐิตํ ปติฏฺฐาเปตฺวาติ ความว่า ไม่ตั้งไว้โดยประการที่ชื่อว่าตั้งไว้ดีแล้ว. บทว่า ตํ นิมิตฺตนฺติ ความว่า นิมิตนั้นที่ชื่อว่าปฐมฌาน. บทว่า น สฺวาธิฏฺฐิตํ อธิฏฺฐาตีติ ความว่า ไม่อธิษฐานโดยประการที่ชื่อว่าอธิษฐานดีแล้ว. บทว่า อนภิหึสมาโนติ ความว่า ไม่ทุบ ไม่เบียดเบียน. บทว่า มุทุ จิตฺตํ โหติ กมฺมญฺญนฺติ ความว่า เหมือนอย่างว่าวิปัสสนาจิตในขณะแห่งโลกุตตรมรรคย่อมอ่อน ควรแก่การงาน เหมาะแก่การงาน ฉันใด จิตตุตถฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญาของภิกษุนั้น ก็ย่อมอ่อน ควรแก่การงาน ฉันนั้น. บทว่า อปฺปมาโณ สมาธีติ ความว่า แม้สมาธิในพรหมวิหาร 4 แม้สมาธิในมรรคผล ชื่อว่าอัปปมาณสมาธิ แต่ในที่นี้ พึงเห็นว่า สมาธิที่เจริญดีแล้ว ชื่อว่าอัปปมาณสมาธิ โดยปริยายว่า "ไม่มีประมาณ มีอารมณ์ไม่มีประมาณ". บทว่า โส อปฺปมาเณน สมาธินา สุภาวิเตนาติ ความว่า ในที่นี้ ภิกษุนี้เจริญวิปัสสนาแล้ว บรรลุพระอรหัตแล้ว. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงลำดับแห่งอภิญญาของพระขีณาสพ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ยสฺส ยสฺส จ.

5. ඣානසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาฌานสูตร

36. පඤ්චමෙ ආසවානං ඛයන්ති අරහත්තං. යදෙව තත්ථ හොති රූපගතන්ති තස්මිං පඨමජ්ඣානක්ඛණෙ වත්ථුවසෙන වා චිත්තසමුට්ඨානිකාදිවසෙන වා යං රූපං නාම පවත්තති. වෙදනාගතාදීනි සම්පයුත්තවෙදනාදීනං වසෙන වෙදිතබ්බානි[Pg.278]. තෙ ධම්මෙති තෙ රූපාදයො පඤ්චක්ඛන්ධධම්මෙ. අනිච්චතොතිආදීසු හුත්වා අභාවාකාරෙන අනිච්චතො, පටිපීළනාකාරෙන දුක්ඛතො, රුජ්ජනාකාරෙන රොගතො, අන්තොදුස්සනට්ඨෙන ගණ්ඩතො, අනුපවිට්ඨට්ඨෙන අනුකන්තනට්ඨෙන ච සල්ලතො, දුක්ඛට්ඨෙන අඝතො, ආබාධනට්ඨෙන ආබාධතො, අසකට්ඨෙන පරතො, පලුජ්ජනට්ඨෙන පලොකතො, අස්සාමිකට්ඨෙන සුඤ්ඤතො, අවසවත්තනට්ඨෙන අනත්තතො. සමනුපස්සතීති බලවවිපස්සනාපඤ්ඤාය පස්සති.

๓๖. ในสูตรที่ 5 บทว่า อาสวานํ ขยนฺติ ได้แก่ พระอรหัต. บทว่า ยเทว ตตฺถ โหติ รูปคตนฺติ ความว่า รูปใดก็ตามที่เกิดขึ้นในขณะแห่งปฐมฌานนั้น โดยเป็นไปตามอำนาจของวัตถุ หรือโดยเป็นไปตามอำนาจของรูปที่เกิดจากจิตเป็นต้น. บทว่า เวทนาคตาทีนิ พึงทราบโดยเป็นไปตามอำนาจของสัมปยุตตเวทนาเป็นต้น. บทว่า เต ธมฺเมติ ความว่า ธรรมคือขันธ์ 5 มีรูปเป็นต้นเหล่านั้น. ในบทว่า อนิจฺจโต เป็นต้น พึงทราบความดังนี้: โดยความเป็นของไม่เที่ยง (อนิจฺจโต) เพราะมีสภาวะไม่ปรากฏหลังจากเกิดขึ้นแล้ว, โดยความเป็นทุกข์ (ทุกฺขโต) เพราะมีสภาวะถูกบีบคั้น, โดยความเป็นโรค (โรคโต) เพราะมีสภาวะเสียดแทง, โดยความเป็นฝี (คณฺฑโต) เพราะมีความหมายว่าเสื่อมทรามภายใน, โดยความเป็นลูกศร (สลฺลโต) เพราะมีความหมายว่าเข้าไปเสียบแทงและมีความหมายว่าเชือดเฉือน, โดยความเป็นสิ่งชั่วร้าย (อฆโต) เพราะมีความหมายว่าเป็นทุกข์, โดยความเป็นอาพาธ (อาพาธโต) เพราะมีความหมายว่าเบียดเบียน, โดยความเป็นของอื่น (ปรโต) เพราะมีความหมายว่าไม่ใช่ของตน, โดยความเป็นของผุพัง (ปโลกโต) เพราะมีความหมายว่าแตกสลาย, โดยความเป็นของว่าง (สุญฺญโต) เพราะมีความหมายว่าไม่มีเจ้าของ, โดยความเป็นอนัตตา (อนตฺตโต) เพราะมีความหมายว่าไม่อยู่ในอำนาจ. บทว่า สมนุปสฺสตีติ ความว่า ย่อมเห็นด้วยปัญญาคือวิปัสสนาอันมีกำลัง.

තෙහි ධම්මෙහීති තෙහි පඤ්චක්ඛන්ධධම්මෙහි. පටිවාපෙතීති නිබ්බානවසෙන නිවත්තෙති. අමතාය ධාතුයාති නිබ්බානධාතුයා. චිත්තං උපසංහරතීති ඤාණෙන ආනිසංසං දිස්වා ඔතාරෙති. සන්තන්ති පච්චනීකසන්තතාය සන්තං. පණීතන්ති අතප්පකං. සො තත්ථ ඨිතො ආසවානං ඛයං පාපුණාතීති සො තස්මිං පඨමජ්ඣානෙ ඨිතො තං බලවවිපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණාති. අපරො නයො – සො තෙහි ධම්මෙහීති යස්මා අනිච්චතොතිආදීසු අනිච්චතො පලොකතොති ද්වීහි පදෙහි අනිච්චලක්ඛණං කථිතං, දුක්ඛතොතිආදීහි ඡහි දුක්ඛලක්ඛණං, පරතො, සුඤ්ඤතො, අනත්තතොති තීහි අනත්තලක්ඛණං. තස්මා සො තෙහි එවං තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා දිට්ඨෙහි අන්තොසමාපත්තියං පඤ්චක්ඛන්ධධම්මෙහි. චිත්තං පටිවාපෙතීති චිත්තං පටිසංහරති මොචෙති අපනෙති. උපසංහරතීති විපස්සනාචිත්තං තාව සවනවසෙන ථුතිවසෙන පරියත්තිවසෙන පඤ්ඤත්තිවසෙන ච සන්තං නිබ්බානන්ති එවං අසඞ්ඛතාය අමතාය ධාතුයා උපසංහරති. මග්ගචිත්තං නිබ්බානං ආරම්මණකරණවසෙනෙව ‘‘එතං සන්තං එතං පණීත’’න්ති න එවං වදති. ඉමිනා පනාකාරෙන තං පටිවිජ්ඣන්තො තත්ථ චිත්තං උපසංහරතීති අත්ථො.

บทว่า เตหิ ธมฺเมหีติ ความว่า จากธรรมคือขันธ์ 5 เหล่านั้น. บทว่า ปฏิวาเปตีติ ความว่า ย่อมห้ามโดยเป็นไปตามอำนาจของนิพพาน. บทว่า อมตาย ธาตุยาติ ความว่า สู่พระนิพพานธาตุ. บทว่า จิตฺตํ อุปสํหรตีติ ความว่า เห็นอานิสงส์ด้วยญาณแล้วน้อมลงไป. บทว่า สนฺตนฺติ ความว่า สงบเพราะธรรมที่เป็นข้าศึกสงบแล้ว. บทว่า ปณีตนฺติ ความว่า ไม่ทำให้เดือดร้อน. บทว่า โส ตตฺถ ฐิโต อาสวานํ ขยํ ปาปุณาตีติ ความว่า ผู้นั้นตั้งอยู่ในปฐมฌานนั้น เจริญวิปัสสนาอันมีกำลังนั้นแล้ว ย่อมบรรลุพระอรหัต. อีกนัยหนึ่ง: บทว่า โส เตหิ ธมฺเมหิ ความว่า เพราะในบทว่า อนิจฺจโต เป็นต้น ท่านกล่าวอนิจจลักษณะด้วย 2 บท คือ อนิจฺจโต และ ปโลกโต, กล่าวทุกขลักษณะด้วย 6 บท มีบทว่า ทุกฺขโต เป็นต้น, กล่าวอนัตตลักษณะด้วย 3 บท คือ ปรโต, สุญฺญโต, อนตฺตโต. เพราะฉะนั้น ความว่า จากธรรมคือขันธ์ 5 ภายในสมาบัติ ที่เห็นแล้วโดยยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์อย่างนี้. บทว่า จิตฺตํ ปฏิวาเปตีติ ความว่า ย่อมนำจิตกลับ ปลดเปลื้อง นำออก. บทว่า อุปสํหรตีติ ความว่า ย่อมน้อมวิปัสสนาจิตเข้าไปสู่อมตธาตุอันเป็นอสังขตะ คือพระนิพพานอันสงบ โดยเป็นไปตามอำนาจแห่งการฟัง การสรรเสริญ ปริยัติ และบัญญัติ. ส่วนมรรคจิตเพียงแค่กระทำพระนิพพานให้เป็นอารมณ์เท่านั้น ไม่ได้กล่าวว่า "ธรรมนี้สงบ ธรรมนี้ประณีต" อย่างนี้. แต่มีความหมายว่า เมื่อแทงตลอดธรรมนั้นโดยอาการนี้ ย่อมน้อมจิตเข้าไปในธรรมนั้น.

සො තත්ථ ඨිතොති තස්සා තිලක්ඛණාරම්මණාය විපස්සනාය ඨිතො. ආසවානං ඛයං පාපුණාතීති අනුක්කමෙන චත්තාරො මග්ගෙ භාවෙත්වා අරහත්තං පාපුණාති. තෙනෙව ධම්මරාගෙනාති සමථවිපස්සනාධම්මෙ ඡන්දරාගෙන. ධම්මනන්දියාති තස්සෙව වෙවචනං. සමථවිපස්සනාසු හි සබ්බසො ඡන්දරාගං පරියාදාතුං සක්කොන්තො අරහත්තං පාපුණාති, අසක්කොන්තො අනාගාමී හොති.

บทว่า โส ตตฺถ ฐิโตติ ความว่า ตั้งอยู่ในวิปัสสนานั้นอันมีไตรลักษณ์เป็นอารมณ์. บทว่า อาสวานํ ขยํ ปาปุณาตีติ ความว่า เจริญมรรค 4 โดยลำดับแล้ว ย่อมบรรลุพระอรหัต. บทว่า เตเนว ธมฺมราเคน ความว่า ด้วยฉันทราคะในธรรมคือสมถะและวิปัสสนา. บทว่า ธมฺมนนฺทิยาติ เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. จริงอยู่ ผู้ที่สามารถละฉันทราคะในสมถะและวิปัสสนาได้โดยสิ้นเชิง ย่อมบรรลุพระอรหัต, ผู้ที่ไม่สามารถ ย่อมเป็นพระอนาคามี.

තිණපුරිසරූපකෙ [Pg.279] වාති තිණපොත්ථකරූපෙ වා. දූරෙ කණ්ඩෙ පාතෙතීති දූරෙපාතී. අවිරාධිතං විජ්ඣතීති අක්ඛණවෙධී. යදෙව තත්ථ හොති වෙදනාගතන්ති ඉධ රූපං න ගහිතං. කස්මා? සමතික්කන්තත්තා. අයඤ්හි හෙට්ඨා රූපාවචරජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා රූපං අතික්කමිත්වා අරූපාවචරසමාපත්තිං සමාපන්නොති සමථවසෙනාපි අනෙන රූපං සමතික්කන්තං, හෙට්ඨා රූපං සම්මසිත්වා තං අතික්කම්ම ඉදානි අරූපං සම්මසතීති විපස්සනාවසෙනාපි අනෙන රූපං අතික්කන්තං. ආරුප්පෙ පන සබ්බසොපි රූපං නත්ථීති තං සන්ධායපි රූපං න ගහිතං. අථ නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං කස්මා න ගහිතන්ති? සුඛුමත්තා. තස්මිඤ්හි චත්තාරොපි අරූපක්ඛන්ධා සුඛුමා න සම්මසනූපගා. තෙනෙවාහ – ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, යාවතා සඤ්ඤාසමාපත්ති තාවතා අඤ්ඤාපටිවෙධො’’ති. ඉදං වුත්තං හොති – යාවතා සචිත්තකසමාපත්ති නාම අත්ථි, තාවතා ඔළාරිකෙ ධම්මෙ සම්මසතො අඤ්ඤාපටිවෙධො හොති, අරහත්තං සම්පජ්ජති. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං පන සුඛුමත්තා සඤ්ඤාසමාපත්තීති න වුච්චති. ඣායීහෙතෙති ඣායීහි ඣානාභිරතෙහි එතානි. වුට්ඨහිත්වාති තතො සමාපත්තිතො වුට්ඨාය. සමක්ඛාතබ්බානීති සම්මා අක්ඛාතබ්බානි, ‘‘සන්තානි පණීතානී’’ති එවං කෙවලං ආචික්ඛිතබ්බානි ථොමෙතබ්බානි වණ්ණෙතබ්බානීති.

บทว่า Tiṇapurisarūpake vā ความว่า หรือในรูปหุ่นคนที่ทำด้วยหญ้า บทว่า Dūre kaṇḍe pātetīti dūrepātī ความว่า ย่อมยังลูกศรให้ตกไปในที่ไกล ฉะนั้นจึงชื่อว่า ทูเรปาตี บทว่า Avirādhitaṃ vijjhatīti akkhaṇavedhī ความว่า ย่อมยิงไม่พลาด ฉะนั้นจึงชื่อว่า อักขณเวที ในบทว่า Yadeva tattha hoti vedanāgataṃ นี้ ท่านไม่ถือเอารูป ถามว่า เพราะเหตุไร ตอบว่า เพราะก้าวล่วงเสียได้แล้ว จริงอยู่ พระโยคีนี้ในเบื้องต่ำเข้าสมาบัติคือรูปาวจรฌานแล้ว ก้าวล่วงรูปแล้ว จึงเข้าอรูปาวจรสมาบัติ ฉะนั้น แม้ด้วยอำนาจสมถะ พระโยคีนี้ก็ชื่อว่าก้าวล่วงรูปแล้ว และในเบื้องต่ำพิจารณารูปแล้ว ก้าวล่วงรูปนั้นแล้ว บัดนี้จึงพิจารณาอรูป ฉะนั้น แม้ด้วยอำนาจวิปัสสนา พระโยคีนี้ก็ชื่อว่าก้าวล่วงรูปแล้ว อีกอย่างหนึ่ง ในอรูปภพไม่มีรูปโดยประการทั้งปวงเลย ฉะนั้น แม้เมื่อทรงหมายถึงอรูปภพนั้น ก็ไม่ทรงถือเอารูป ถามว่า ก็เหตุไรจึงไม่ทรงถือเอาเนวสัญญานาสัญญายตนะ ตอบว่า เพราะเป็นธรรมที่ละเอียดสุขุม จริงอยู่ ในเนวสัญญานาสัญญายตนนั้น แม้อรูปขันธ์ทั้ง ๔ ก็ละเอียดสุขุม ไม่ควรแก่การพิจารณา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุนั้นแล สัญญาสมาบัติมีประมาณเท่าใด อัญญาปฏิเวธก็มีประมาณเท่านั้น” ความที่ตรัสไว้นี้มีว่า สมาบัติที่มีจิตชื่อว่ามีอยู่ประมาณเท่าใด อัญญาปฏิเวธย่อมมีแก่ผู้พิจารณาธรรมที่หยาบอยู่ประมาณเท่านั้น ย่อมสำเร็จเป็นพระอรหันต์ ส่วนเนวสัญญานาสัญญายตนะ เพราะเป็นธรรมที่ละเอียดสุขุม จึงไม่เรียกว่า สัญญาสมาบัติ บทว่า Jhāyīhi ete ความว่า ฌานสมาบัติเหล่านี้ (อันบุคคลผู้เป็น) ฌายี คือผู้ยินดีในฌาน (พึงกล่าว) บทว่า Vuṭṭhahitvā ความว่า ออกจากสมาบัตินั้นแล้ว บทว่า Samakkhātabbāni ความว่า พึงกล่าวโดยชอบ คือพึงบอก พึงสรรเสริญ พึงพรรณนาแต่เพียงว่า “เป็นธรรมที่สงบ เป็นธรรมที่ประณีต” ดังนี้

6. ආනන්දසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาอานันทสูตร

37. ඡට්ඨෙ සම්බාධෙති පඤ්චකාමගුණසම්බාධෙ. ඔකාසාධිගමොති ඔකාසස්ස අධිගමො. සත්තානං විසුද්ධියාති සත්තානං විසුද්ධිං පාපනත්ථාය. සමතික්කමායාති සමතික්කමනත්ථාය. අත්ථඞ්ගමායාති අත්ථං ගමනත්ථාය. ඤායස්ස අධිගමායාති සහවිපස්සනකස්ස මග්ගස්ස අධිගමනත්ථාය. නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියායාති අපච්චයනිබ්බානස්ස පච්චක්ඛකරණත්ථාය. තදෙව නාම චක්ඛුං භවිස්සතීති තඤ්ඤෙව පසාදචක්ඛු අසම්භින්නං භවිස්සති. තෙ රූපාති තදෙව රූපාරම්මණං ආපාථං ආගමිස්සති. තඤ්චායතනං නො පටිසංවෙදිස්සතීති තඤ්ච රූපායතනං න ජානිස්සති. සෙසෙසුපි එසෙව නයො.

๓๗. ในสูตรที่ ๖ บทว่า sambādhe ได้แก่ ในที่คับแคบคือเบญจกามคุณ บทว่า Okāsādhigamo ได้แก่ การได้โอกาส บทว่า Sattānaṃ visuddhiyā ความว่า เพื่อยังสัตว์ทั้งหลายให้ถึงความบริสุทธิ์ บทว่า Samatikkamāya ความว่า เพื่อก้าวล่วง บทว่า Atthaṅgamāya ความว่า เพื่อถึงความดับ บทว่า Ñāyassa adhigamāya ความว่า เพื่อบรรลุมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา บทว่า Nibbānassa sacchikiriyāya ความว่า เพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานอันไม่มีปัจจัยปรุงแต่ง บทว่า Tadeva nāma cakkhuṃ bhavissati ความว่า ปสาทจักขุนั่นแหละจักไม่แตกทำลาย บทว่า Te rūpā ความว่า รูปารมณ์นั่นแหละจักมาสู่คลอง บทว่า Tañcāyatanaṃ no paṭisaṃvedissatīti ความว่า และจักไม่รู้รูปายตนะนั้น แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน

උදායීති කාළුදායිත්ථෙරො. සඤ්ඤීමෙව නු ඛොති සචිත්තකොයෙව නු ඛො. මකාරො පදසන්ධිමත්තං. කිංසඤ්ඤීති කතරසඤ්ඤාය සඤ්ඤී හුත්වා. සබ්බසො [Pg.280] රූපසඤ්ඤානන්ති ඉදං කස්මා ගණ්හි, කිං පඨමජ්ඣානාදිසමඞ්ගිනො රූපාදිපටිසංවෙදනා හොතීති? න හොති, යාව පන කසිණරූපං ආරම්මණං හොති, තාව රූපං සමතික්කන්තං නාම න හොති. අසමතික්කන්තත්තා පච්චයො භවිතුං සක්ඛිස්සති. සමතික්කන්තත්තා පන තං නත්ථි නාම හොති, නත්ථිතාය පච්චයො භවිතුං න සක්කොතීති දස්සෙතුං ඉදමෙව ගණ්හි.

บทว่า Udāyī ได้แก่ พระกาฬุทายีเถระ บทว่า Saññīmeva nu kho ความว่า ผู้มีจิตนั่นแลหนอ (ย่อมไม่เสวยอารมณ์) ม-อักษร เป็นเพียงพยัญชนะสนธิ บทว่า Kiṃsaññī ความว่า เป็นผู้มีสัญญาด้วยสัญญาอะไร ถามว่า เหตุไรจึงทรงถือเอาคำว่า Sabbaso rūpasaññānaṃ นี้, การเสวยอารมณ์มีรูปเป็นต้นย่อมมีแก่ผู้เข้าปฐมฌานเป็นต้นมิใช่หรือ ตอบว่า ไม่มี, แต่ตราบใดที่กสิณรูปยังเป็นอารมณ์อยู่ ตราบนั้นก็ยังไม่ชื่อว่าก้าวล่วงรูปได้ เพราะยังก้าวล่วงไม่ได้ จึงสามารถเป็นปัจจัยได้ แต่เพราะก้าวล่วงได้แล้ว รูปนั้นจึงชื่อว่าไม่มี, เพราะไม่มีอยู่ จึงไม่สามารถเป็นปัจจัยได้, เพื่อแสดงความหมายนี้ จึงทรงถือเอาคำนี้เท่านั้น

ජටිලවාසිකාති ජටිලනගරවාසිනී. න චාභිනතොතිආදීසු රාගවසෙන න අභිනතො, දොසවසෙන න අපනතො. සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන කිලෙසෙ නිග්ගණ්හිත්වා වාරෙත්වා ඨිතො, කිලෙසානං පන ඡින්නන්තෙ උප්පන්නොති න සසඞ්ඛාරනිග්ගය්හවාරිතගතො. විමුත්තත්තා ඨිතොති කිලෙසෙහි විමුත්තත්තායෙව ඨිතො. ඨිතත්තා සන්තුසිතොති ඨිතත්තායෙව සන්තුට්ඨො නාම ජාතො. සන්තුසිතත්තා නො පරිතස්සතීති සන්තුට්ඨත්තායෙව පරිතාසං නාපජ්ජති. අයං, භන්තෙ ආනන්ද, සමාධි කිං ඵලොති ඉමිනා අයං ථෙරී තාලඵලඤ්ඤෙව ගහෙත්වා ‘‘ඉදං ඵලං කිං ඵලං නාමා’’ති පුච්ඡමානා විය අරහත්තඵලසමාධිං ගහෙත්වා ‘‘අයං, භන්තෙ ආනන්ද, සමාධි කිං ඵලො වුත්තො භගවතා’’ති පුච්ඡති. අඤ්ඤාඵලො වුත්තොති අඤ්ඤා වුච්චති අරහත්තං, අරහත්තඵලසමාධි නාමෙසො වුත්තො භගවතාති අත්ථො. එවංසඤ්ඤීපීති ඉමාය අරහත්තඵලසඤ්ඤාය සඤ්ඤීපි තදායතනං නො පටිසංවෙදෙතීති එවං ඉමස්මිං සුත්තෙ අරහත්තඵලසමාධි කථිතොති.

บทว่า Jaṭilavāsikā ได้แก่ ภิกษุณีผู้ชาวเมืองชฎิละ ในบทว่า Na cābhinato เป็นต้น ความว่า ไม่น้อมไปเพราะอำนาจราคะ ไม่เอนไปเพราะอำนาจโทสะ (จิต) ตั้งมั่นอยู่ได้เพราะข่มและห้ามกิเลสไว้ด้วยความเพียรพยายามอันมีสังขารเป็นปัจจัย, แต่ (สมาธินี้) เกิดขึ้นในที่สุดแห่งการตัดขาดกิเลส จึงไม่ใช่อารมณ์ที่ถึงได้ด้วยการข่มและห้ามอันมีสังขารเป็นปัจจัย บทว่า Vimuttattā ṭhito ความว่า ตั้งมั่นอยู่ได้ก็เพราะพ้นจากกิเลสแล้วนั่นเอง บทว่า Ṭhitattā santusito ความว่า เพราะตั้งมั่นอยู่นั่นเอง จึงเกิดเป็นผู้ที่ชื่อว่าสันโดษ บทว่า Santusitattā no paritassatīti ความว่า เพราะสันโดษนั่นเอง จึงไม่เดือดร้อนกระวนกระวาย ด้วยบทว่า Ayaṃ, bhante ānanda, samādhi kiṃ phalo นี้ พระเถรีนี้ถือเอาสมาธิอันเป็นผลแห่งพระอรหัตแล้วทูลถามว่า “ข้าแต่ท่านพระอานนท์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสสมาธินี้ว่ามีอะไรเป็นผล” เหมือนคนถือเอาผลตาลแล้วถามว่า “ผลไม้นี้ชื่อว่าผลอะไร” ในบทว่า Aññāphalo vutto นั้น อรหัตตผล ท่านเรียกว่า อัญญา, ความว่า พระผู้มีพระภาคตรัสสมาธินี้ว่าชื่อว่าสมาธิมีอรหัตตผลเป็นผล บทว่า Evaṃsaññīpi ความว่า แม้เป็นผู้มีสัญญาคืออรหัตตผลสัญญานี้ ก็ไม่เสวยอายตนะนั้น, ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรนี้ ท่านจึงกล่าวถึงสมาธิอันเป็นผลแห่งพระอรหัต

7. ලොකායතිකසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาโลกายติกสูตร

38. සත්තමෙ ලොකායතිකාති ලොකායතවාදකා. සතතන්ති සදා. සමිතන්ති නිරන්තරං. තිට්ඨතෙතන්ති තිට්ඨතු එතං, මා එතං පට්ඨපෙථ, කො වො එතෙන අත්ථො. ධම්මං වො බ්‍රාහ්මණා දෙසෙස්සාමීති අහං වො චතුසච්චධම්මං දෙසෙස්සාමි.

๓๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า lokāyatikā ได้แก่ พวกโลกายตวาท บทว่า Satataṃ ได้แก่ ทุกเมื่อ บทว่า Samitaṃ ได้แก่ ต่อเนื่องไม่ขาดสาย บทว่า Tiṭṭhatetaṃ ตัดบทเป็น tiṭṭhatu etaṃ (เรื่องนั้นจงยกไว้), พวกท่านอย่าได้ตั้งเรื่องนั้นขึ้นมาเลย, ประโยชน์อะไรของพวกท่านด้วยเรื่องนั้น บทว่า Dhammaṃ vo brāhmaṇā desessāmi ความว่า ดูก่อนพราหมณ์ทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมคืออริยสัจ ๔ แก่พวกท่าน

දළ්හධම්මොති දළ්හධනුං ගහෙත්වා ඨිතො. ධනුග්ගහොති ඉස්සාසො. දළ්හධනු නාම ද්විසහස්සථාමං වුච්චති. ද්විසහස්සථාමං නාම යස්ස ආරොපිතස්ස ජියාබද්ධො [Pg.281] ලොහසීසාදීනං භාරො දණ්ඩෙ ගහෙත්වා යාව කණ්ඩප්පමාණා උක්ඛිත්තස්ස පථවිතො මුච්චති. සික්ඛිතොති දස ද්වාදස වස්සානි ආචරියකුලෙ උග්ගහිතසිප්පො. කතහත්ථොති එකො සිප්පමෙව උග්ගණ්හාති, කතහත්ථො න හොති අයං පන කතහත්ථො චිණ්ණවසිභාවො. කතූපාසනොති රාජකුලාදීසු දස්සිතසිප්පො. ලහුකෙන අසනෙනාති අන්තො සුසිරං කත්වා තූලාදීහි පූරෙත්වා කතලක්ඛපරිකම්මෙන සල්ලහුකකණ්ඩෙන. එවං කතඤ්හි එකඋසභගාමී ද්වෙ උසභානිපි ගච්ඡති…පෙ… අට්ඨුසභගාමී සොළස උසභානිපි ගච්ඡති. අප්පකසිරෙනාති නිද්දුක්ඛෙන. අතිපාතෙය්‍යාති අතික්කමෙය්‍ය. ඉදං වුත්තං හොති – යථා සො ධනුග්ගහො තං විදත්ථිචතුරඞ්ගුලං ඡායං සීඝමෙව අතික්කාමෙති, එවං සකලචක්කවාළං සීඝං සීඝං අතික්කමනසමත්ථෙන ජවෙන සමන්නාගතො. සන්ධාවනිකායාති පදසා ධාවනෙන. එවමාහංසූති එවං වදන්ති.

บทว่า ทฬฺหธมฺโม คือ ผู้ยืนถือธนูอันแข็งแรง. บทว่า ธนุคฺคโห คือ นายขมังธนู. ธนูอันแข็งแรง ชื่อว่า ธนูมีกำลังสองพัน. ธนูมีกำลังสองพัน คือ ธนูใดที่ขึ้นสายแล้ว เมื่อเอาภาระ (น้ำหนัก) ของตะกั่วทองแดงเป็นต้นแขวนไว้ที่คันธนูแล้วยกขึ้นสูงประมาณเท่าลูกธนู สายธนูจะพ้นจากพื้นดิน. บทว่า สิกฺขิโต คือ ผู้เรียนศิลปะในตระกูลของอาจารย์สิ้น ๑๐ ปี ๑๒ ปี. บทว่า กตหตฺโถ คือ บางคนเรียนแต่ศิลปะอย่างเดียว ไม่ชำนาญ แต่ผู้นี้ชำนาญ มีวสีอันสั่งสมแล้ว. บทว่า กตูปาสโน คือ ผู้ได้แสดงศิลปะแล้วในราชตระกูลเป็นต้น. บทว่า ลหุเกน อสเนน คือ ด้วยลูกศรเบา คือ ลูกศรที่เบามาก ซึ่งทำปริกรรมคือเป้าไว้ โดยทำภายในให้กลวงแล้วบรรจุด้วยนุ่นเป็นต้น. จริงอยู่ ลูกศรที่ทำอย่างนี้ ย่อมไปได้อุสภะหนึ่งบ้าง สองอุสภะบ้าง...แปดอุสภะบ้าง สิบหกอุสภะบ้าง. บทว่า อปฺปกสิเรน คือ โดยไม่ลำบาก. บทว่า อติปาเตยฺย คือ พึงให้ล่วงไป. อธิบายว่า นายขมังธนูนั้น พึงยิงให้ล่วงเงาขนาดหนึ่งคืบสี่นิ้วไปได้โดยฉับพลันฉันใด ท่านก็สมบูรณ์ด้วยความเร็วที่สามารถล่วงจักรวาลทั้งสิ้นไปได้โดยฉับพลันฉันนั้น. บทว่า สนฺธาวนิกาย คือ ด้วยการวิ่งด้วยเท้า. บทว่า เอวมาหํสู คือ ย่อมกล่าวอย่างนี้.

8. දෙවාසුරසඞ්ගාමසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาเทวาสุรสงครามสูตร

39. අට්ඨමෙ සමුපබ්‍යූළ්හො අහොසීති පච්චුපට්ඨිතො අහොසි. සඞ්ගාමෙය්‍යාමාති සඞ්ගාමං කරෙය්‍යාම යුජ්ඣෙය්‍යාම. අපයිංසුයෙවාති පලායිංසුයෙව. උත්තරෙනාභිමුඛාති උත්තරාමුඛා හුත්වා. අභියන්තෙ වාති අනුබන්ධන්තියෙව. භීරුත්තානගතෙනාති භීරුත්තානං භයනිවාරණං පතිට්ඨානං ගතෙන. අකරණීයාති යුද්ධෙන කිඤ්චි අකත්තබ්බා. කස්මා පන නෙසං සඞ්ගාමො හොතීති? අසුරා හි පුබ්බෙ තාවතිංසවාසිනො, තෙ චිත්තපාටලියා පුප්ඵනකාලෙ දිබ්බපාරිච්ඡත්තකපුප්ඵං අනුස්සරන්ති. තතො උප්පන්නකොධා ‘‘ගණ්හථ දෙවෙ’’ති සම්මුඛසම්මුඛට්ඨානෙනෙව සිනෙරුං අභිරුහන්ති, දෙවාපි නික්ඛමන්ති. තෙසං ගොපාලකදාරකානං අඤ්ඤමඤ්ඤං දණ්ඩකෙහි පහරණසදිසං යුද්ධං හොති. සක්කො දෙවරාජා හෙට්ඨා පඤ්චසු ඨානෙසු ආරක්ඛං ඨපෙත්වා උපරි දෙවපුරං පරිවාරෙත්වා අත්තසදිසා වජිරහත්ථා පටිමා ඨපාපෙසි. අසුරා හෙට්ඨා පඤ්ච ඨානානි පටිබාහිත්වා අභිරුළ්හා ඉන්දපටිමායො දිස්වා නිවත්තිත්වා අසුරපුරමෙව ගච්ඡන්ති.

๓๙. ในสูตรที่ ๘ บทว่า สมุปพฺยูโฬฺห อโหสิ คือ ได้ปรากฏเฉพาะหน้าแล้ว. บทว่า สงฺคาเมยฺยาม คือ เราพึงทำสงคราม พึงรบ. บทว่า อปยึสุเยว คือ หนีไปแล้วนั่นเทียว. บทว่า อุตฺตเรนาภิมุขา คือ มีหน้ามุ่งสู่ทิศเหนือ. บทว่า อภิยนฺเต วา คือ ติดตามไปนั่นเทียว. บทว่า ภีรุตฺตานคเตน คือ ผู้ถึงที่พึ่ง คือการป้องกันภัย. บทว่า อกรณียา คือ ไม่พึงทำอะไรๆ ด้วยการรบ. ก็เพราะเหตุไร สงครามของพวกเขาจึงมี? คือ ในอดีต พวกอสูรเคยอยู่ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ เมื่อถึงคราวที่ต้นจิตรปาฏลีออกดอก พวกเขาก็ระลึกถึงดอกปาริฉัตรอันเป็นทิพย์. เพราะเหตุนั้น ความโกรธจึงเกิดขึ้น พวกเขาจึงขึ้นสู่ภูเขาสิเนรุโดยตั้งอยู่ตรงหน้าๆ กันพลางกล่าวว่า "จงจับพวกเทวดา" แม้พวกเทวดาก็ออกมา. การรบของพวกเขานั้น เหมือนเด็กเลี้ยงโคตีกันและกันด้วยท่อนไม้. ท้าวสักกะเทวราช ทรงวางการอารักขาไว้ในที่ ๕ แห่งเบื้องล่าง แล้วให้ล้อมเทวปุระเบื้องบนไว้ ให้ตั้งรูปเปรียบที่เหมือนพระองค์ ทรงถือวชิราวุธ. พวกอสูรห้ามที่ ๕ แห่งเบื้องล่างแล้วขึ้นไป เห็นรูปเปรียบของท้าวอินทร์แล้วก็กลับไปสู่อสูรปุระนั่นเอง.

දක්ඛිණෙනාභිමුඛාති දක්ඛිණාමුඛා හුත්වා. අපදං වධිත්වාති නිප්පදං නිරවසෙසං වධිත්වා. අදස්සනං ගතොති මාරොපි වට්ටපාදකං කත්වා රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානං [Pg.282] සමාපන්නස්ස චිත්තං ජානාති, තදෙව විපස්සනාපාදකං කත්වා සමාපන්නස්ස චිත්තං ජානාති. අරූපාවචරසමාපත්ති පන වට්ටපාදා වා හොතු විපස්සනාපාදා වා, තං සමාපන්නස්ස මාරො චිත්තං න ජානාති. තෙන වුත්තං – ‘‘අදස්සනං ගතො පාපිමතො’’ති.

บทว่า ทกฺขิเณนาภิมุขา คือ มีหน้ามุ่งสู่ทิศใต้. บทว่า อปทํ วธิตฺวา คือ ทำลายโดยไม่มีร่องรอย ไม่มีส่วนเหลือ. บทว่า อทสฺสนํ คโต คือ แม้มาร เมื่อทำ (ฌาน) ให้เป็นบาทแห่งวัฏฏะ ก็ย่อมรู้จิตของผู้เข้าถึงรูปาวจรจตุตถฌาน, แต่เมื่อทำฌานนั้นนั่นแหละให้เป็นบาทแห่งวิปัสสนาแล้วเข้าสมาบัติ มารย่อมรู้จิต (ของผู้เข้าสมาบัตินั้น). ส่วนอรูปาวจรสมาบัติ จะเป็นบาทแห่งวัฏฏะหรือเป็นบาทแห่งวิปัสสนาก็ตาม มารย่อมไม่รู้จิตของผู้เข้าสมาบัตินั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อทสฺสนํ คโต ปาปิมโต" (ไปพ้นจากสายตาของมารผู้มีบาป).

9. නාගසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถานาคสูตร

40. නවමෙ ආරඤ්ඤකස්සාති අරඤ්ඤවාසිනො. ගොචරපසුතස්සාති ගොචරග්ගහණත්ථාය ගච්ඡන්තස්ස. හත්ථිකලභාති මහන්තා මහන්තා නාගා. හත්ථිච්ඡාපාති තරුණපොතකා. ඔභග්ගොභග්ගන්ති නාමෙත්වා නාමෙත්වා ඨපිතං. ඔගාහං ඔතිණ්ණස්සාති ඔගාහිතබ්බත්තා ඔගාහන්ති ලද්ධනාමං උදකතිත්ථං ඔතිණ්ණස්ස. ඔගාහා උත්තිණ්ණස්සාති උදකතිත්ථතො උත්තිණ්ණස්ස. වූපකට්ඨොති වූපකට්ඨො හුත්වා. ඉදානි යස්මා දසබලස්ස හත්ථිනාගෙන කිච්චං නත්ථි, සාසනෙ පන තංසරික්ඛකං පුග්ගලං දස්සෙතුං ඉදමාහටං, තස්මා තං පුග්ගලං දස්සෙන්තො එවමෙව ඛොතිආදිමාහ.

๔๐. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อารญฺญกสฺส คือ ของผู้ที่อยู่ป่า. บทว่า โคจรปสุตสฺส คือ ของผู้ไปเพื่อหาอาหาร. บทว่า หตฺถิกลภา คือ ช้างใหญ่ๆ. บทว่า หตฺถิจฺฉาปา คือ ลูกช้างที่ยังเล็ก. บทว่า โอภคฺโคภคฺคํ คือ สิ่งที่น้อมลงๆ แล้วตั้งไว้. บทว่า โอคาหํ โอติณฺณสฺส คือ ของผู้ลงสู่ท่าน้ำที่ได้ชื่อว่า โอคาหะ เพราะเป็นที่อันบุคคลพึงหยั่งลง. บทว่า โอคาหา อุตฺติณฺณสฺส คือ ของผู้ขึ้นจากท่าน้ำ. บทว่า วูปกฏฺโฐ คือ เป็นผู้หลีกเร้นแล้ว. บัดนี้ เพราะพระทศพลไม่มีกิจที่จะต้องทำด้วยพญาช้าง แต่ในพระศาสนา พระองค์ทรงนำเรื่องนี้มาเพื่อแสดงถึงบุคคลที่เปรียบได้กับพญาช้างนั้น เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงบุคคลนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เอวเมว โข.

10. තපුස්සසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาตปุสสสูตร

41. දසමෙ මල්ලෙසූති මල්ලරට්ඨෙ. ඉධෙව තාව ත්වං, ආනන්ද, හොතීති ඉධ භගවා ‘‘තපුස්සගහපතිනො ඉධ ඨිතෙන ආනන්දෙන සද්ධිං කථාසල්ලාපො භවිස්සති, තතොනිදානං අහං මහන්තං ධම්මපරියායං දෙසෙස්සාමී’’ති ඤත්වා ආහ. උපසඞ්කමීති සො කිර භුත්තපාතරාසො ‘‘දසබලස්ස උපට්ඨානං ගමිස්සාමී’’ති නික්ඛමන්තො දූරතොව ථෙරං දිස්වා යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමි. පපාතො විය ඛායති, යදිදං නෙක්ඛම්මන්ති යමිදං පබ්බජ්ජාසඞ්ඛාතං නෙක්ඛම්මං, තං අම්හාකං මහාපපාතො විය ඔගාහිත්වා උපට්ඨාති. නෙක්ඛම්මෙ චිත්තං පක්ඛන්දතීති පබ්බජ්ජාය චිත්තං ආරම්මණවසෙන පක්ඛන්දති, තදෙව ආරම්මණං කත්වා පසීදති, තදෙව පතිට්ඨාති, පච්චනීකධම්මෙහි ච විමුච්චති. ‘එතං සන්ත’න්ති පස්සතොති එතං නෙක්ඛම්මං සන්තං විගතදරථපරිළාහන්ති එවං පස්සන්තානං භික්ඛූනං. බහුනා ජනෙන විසභාගොති තයිදං බහුනා මහාජනෙන සද්ධිං භික්ඛූනං විසභාගං, අසදිසන්ති අත්ථො.

๔๑. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า มลฺเลสุ คือ ในมัลลรัฐ. ในข้อนี้ พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า "ตปุสสคหบดีจะมีการสนทนาปราศรัยกับพระอานนท์ผู้ยืนอยู่ที่นี่, อาศัยเหตุนั้น เราจักแสดงธรรมปริยายอันยิ่งใหญ่" จึงตรัสว่า "อานนท์ เธอจงอยู่ที่นี่แหละ". บทว่า อุปสงฺกมิ คือ ได้ยินว่า คหบดีนั้น บริโภคอาหารเช้าแล้ว เมื่อจะออกไปโดยคิดว่า "เราจักไปอุปัฏฐากพระทศพล" ได้เห็นพระเถระแต่ไกล จึงเข้าไปหาท่านพระอานนท์. บทว่า ปปาโต วิย ขายติ ยทิทํ เนกฺขมฺมํ คือ เนกขัมมะนี้ใด ที่เรียกว่า บรรพชา, เนกขัมมะนั้น ปรากฏแก่พวกเราดุจเหวใหญ่ที่ต้องหยั่งลงไป. บทว่า เนกฺขมฺเม จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ คือ จิตย่อมแล่นเข้าไปในบรรพชาโดยความเป็นอารมณ์, คือทำบรรพชานั้นนั่นแหละให้เป็นอารมณ์แล้วย่อมเลื่อมใส, ย่อมตั้งมั่นอยู่ในบรรพชานั้นนั่นแหละ, และย่อมหลุดพ้นจากธรรมที่เป็นข้าศึก. บทว่า เอตํ สนฺตํติ ปสฺสโต คือ ของภิกษุทั้งหลายผู้เห็นอยู่อย่างนี้ว่า "เนกขัมมะนี้สงบระงับ ปราศจากความเดือดร้อนและความเร่าร้อน". บทว่า พหุนา ชเนน วิสภาโค ความว่า เนกขัมมะนั้น ไม่เหมือนกันกับมหาชนเป็นอันมาก, คือ ไม่เสมอกัน.

කථාපාභතන්ති කථාමූලං. තස්ස මය්හං, ආනන්ද, නෙක්ඛම්මෙ චිත්තං න පක්ඛන්දතීති තස්ස එවං විතක්කෙන්තස්සාපි මය්හං පබ්බජ්ජාය චිත්තං න ඔතරති. ‘‘එතං [Pg.283] සන්ත’’න්ති පස්සතොති ‘‘සාධු නෙක්ඛම්ම’’න්ති පරිවිතක්කනවසෙන ‘‘එතං නෙක්ඛම්මං සන්ත’’න්ති පස්සන්තස්සපි. අනාසෙවිතොති න ආසෙවිතො න ඵස්සිතො න සච්ඡිකතො. අධිගම්මාති අධිගන්ත්වා පත්වා සච්ඡිකත්වා. තමාසෙවෙය්‍යන්ති තං ආනිසංසං සෙවෙය්‍යං භජෙය්‍යං. යං මෙති යෙන කාරණෙන මය්හං. අධිගම්මාති අධිගන්ත්වා. ස්වාස්ස මෙ හොති ආබාධොති සො මය්හං ආබාධනට්ඨෙන ආබාධො හොති. අවිතක්කෙ චිත්තං න පක්ඛන්දතීති අවිතක්කවිචාරෙ දුතියජ්ඣානෙ ආරම්මණවසෙන චිත්තං න පක්ඛන්දති. විතක්කෙසූති විතක්කවිචාරෙසු. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

บทว่า กถาปาภตํ ได้แก่ ต้นเรื่อง. บทว่า ตสฺส มยฺหํ อานนฺท เนกฺขมฺเม จิตฺตํ น ปกฺขนฺทติ ความว่า แม้เมื่อตถาคตตรึกอยู่อย่างนั้น จิตก็ไม่หยั่งลงในบรรพชา. บทว่า เอตํ สนฺตํติ ปสฺสโต ความว่า แม้เมื่อเห็นอยู่ว่า เนกขัมมะนี้สงบ ด้วยอำนาจการตรึกไปว่า เนกขัมมะดี ดังนี้. บทว่า อนาเสวิโต คือ ไม่ได้เสพ ไม่ได้ถูกต้อง ไม่ได้ทำให้แจ้ง. บทว่า อธิคมฺมา คือ บรรลุแล้ว ถึงแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว. บทว่า ตมาเสเวยฺยํ คือ พึงเสพ พึงคบอานิสงส์นั้น. บทว่า ยํ เม คือ เพราะเหตุใด แก่เรา. บทว่า อธิคมฺมา คือ บรรลุแล้ว. บทว่า สฺวาสฺส เม โหติ อาพาโธ ความว่า ธรรมนั้นเป็นอาพาธแก่เรา เพราะมีความหมายว่าเบียดเบียน. บทว่า อวิตกฺเก จิตฺตํ น ปกฺขนฺทติ ความว่า จิตไม่แล่นไปในทุติยฌานอันไม่มีวิตกวิจาร ด้วยอำนาจอารมณ์. บทว่า วิตกฺเกสุ คือ ในวิตกและวิจาร. บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง.

මහාවග්ගො චතුත්ථො.

มหาวรรคที่ ๔

5. සාමඤ්ඤවග්ගො

๕. สามัญญวรรค

1. සම්බාධසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาสัมพาธสูตร

42. පඤ්චමස්ස පඨමෙ උදායීති කාළුදායිත්ථෙරො. අවිද්වාති අඤ්ඤාසි. භූරිමෙධසොති මහාපඤ්ඤො. යො ඣානමබුජ්ඣීති යො ඣානං අබුජ්ඣි. පටිලීනනිසභොති එකීභාවවසෙන පටිලීනො චෙව උත්තමට්ඨෙන ච නිසභො. මුනීති බුද්ධමුනි. පරියායෙනාති එකෙන කාරණෙන. කාමසම්බාධස්ස හි අභාවමත්තෙනෙව පඨමජ්ඣානං ඔකාසාධිගමො නාම, න සබ්බථා සබ්බං. තත්‍රාපත්ථි සම්බාධොති තස්මිම්පි පඨමජ්ඣානෙ සම්බාධො පටිපීළනං අත්ථියෙව. තත්‍රාපිත්ථීතිපි පාඨො. කිඤ්ච තත්ථ සම්බාධොති තස්මිං පන ඣානෙ කිං සම්බාධො නාම. අයමෙත්ථ සම්බාධොති අයං විතක්කවිචාරානං අනිරුද්ධභාවො සම්බාධො සංපීළා නාම. ඉමිනා උපායෙන සබ්බවාරෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. නිප්පරියායෙනාති න එකෙන කාරණෙන, අථ ඛො ආසවක්ඛයො නාම සබ්බසම්බාධානං පහීනත්තා සබ්බෙන සබ්බං ඔකාසාධිගමො නාමාති.

๔๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า อุทายิ ได้แก่ พระกาฬุทายีเถระ. บทว่า อวิทฺวา คือ ไม่รู้. บทว่า ภูริเมธโส คือ ผู้มีปัญญามาก. บทว่า โย ฌานมพุชฺฌิ คือ ผู้ใดรู้แจ้งฌาน. บทว่า ปฏิลีนนิสโภ คือ หลีกเร้นด้วยความเป็นผู้เดียว และเป็นบุรุษผู้ประเสริฐเพราะมีความหมายว่าสูงสุด. บทว่า มุนิ ได้แก่ พระพุทธมุนี. บทว่า ปริยาเยน คือ โดยเหตุอย่างหนึ่ง. จริงอยู่ ปฐมฌานชื่อว่าเป็นการได้โอกาส เพียงเพราะไม่มีความคับแคบคือาม ไม่ใช่เป็นการได้โอกาสโดยประการทั้งปวง. บทว่า ตตฺราปตฺถิ สมฺพาโธ ความว่า แม้ในปฐมฌานนั้น ก็ยังมีความคับแคบคือการเบียดเบียนอยู่. อีกอย่างหนึ่งมีบทว่า ตตฺราปิตฺถิ. บทว่า กิญฺจ ตตฺถ สมฺพาโธ ความว่า ก็อะไรเล่าชื่อว่าความคับแคบในฌานนั้น. บทว่า อยเมตฺถ สมฺพาโธ ความว่า ความที่วิตกวิจารยังไม่สงบระงับนี้ ชื่อว่าความคับแคบ ความเบียดเบียน. พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งปวงโดยนัยนี้. บทว่า นิปฺปริยาเยน คือ มิใช่โดยเหตุอย่างหนึ่ง แต่ความสิ้นอาสวะ ชื่อว่าเป็นการได้โอกาสโดยประการทั้งปวง เพราะละความคับแคบทั้งปวงได้.

2. කායසක්ඛිසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถากายสักขีสูตร

43. දුතියෙ [Pg.284] යථා යථා ච තදායතනන්ති යෙන යෙන කාරණෙන යෙන යෙනාකාරෙන තං පඨමජ්ඣානසඞ්ඛාතං ආයතනං හොති. තථා තථා නං කායෙන ඵුසිත්වා විහරතීති තෙන තෙන කාරණෙන තෙන තෙනාකාරෙන තං සමාපත්තිං සහජාතනාමකායෙන ඵුසිත්වා විහරති, සමාපජ්ජතීති අත්ථො. කායසක්ඛි වුත්තො භගවතා පරියායෙනාති යස්මා තෙන නාමාකායෙන පඨමජ්ඣානං සච්ඡිකතං, තස්මා ඉමිනා පරියායෙන කායසක්ඛි වුත්තො. නිප්පරියායෙනාති යත්තකං කායෙන සච්ඡිකාතබ්බං, සබ්බස්ස කතත්තා අයං නිප්පරියායෙන කායසක්ඛි නාම.

๔๓. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ยถา ยถา จ ตทายตนํ ความว่า อายตนะที่เรียกว่าปฐมฌานนั้น ย่อมมีได้โดยเหตุใดๆ โดยอาการใดๆ. บทว่า ตถา ตถา นํ กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ ความว่า ย่อมอยู่สัมผัสสมาบัตินั้นด้วยนามกายที่เกิดร่วมกัน โดยเหตุนั้นๆ โดยอาการนั้นๆ ความว่า ย่อมเข้าสมาบัตินั้น. บทว่า กายสกฺขี วุตฺโต ภควตา ปริยาเยน ความว่า เพราะเหตุที่ปฐมฌานอันบุคคลนั้นทำให้แจ้งแล้วด้วยนามกายนั้น ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรียกว่า กายสักขี โดยปริยายนี้. บทว่า นิปฺปริยาเยน ความว่า ธรรมที่พึงทำให้แจ้งด้วยกายมีประมาณเท่าใด เพราะธรรมทั้งหมดนั้นอันบุคคลนี้ทำได้แล้ว ฉะนั้น บุคคลนี้จึงชื่อว่า กายสักขี โดยนิปปริยาย.

3. පඤ්ඤාවිමුත්තසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาปัญญาวิมุตตสูตร

44. තතියෙ පඤ්ඤාය ච නං පජානාතීති තං පඨමජ්ඣානවිපස්සනාපඤ්ඤාය ජානාති. ඉධාපි පරියායනිප්පරියායා පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. යථා ච ඉධ, එවං ඉතො පරෙසුපි.

๔๔. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ปญฺญาย จ นํ ปชานาติ ความว่า ย่อมรู้ปฐมฌานนั้นด้วยวิปัสสนาปัญญา. แม้ในสูตรนี้ พึงทราบปริยายและนิปปริยายโดยนัยก่อนนั่นเอง. และพึงทราบในสูตรอื่นๆ ต่อจากนี้ไปเหมือนในสูตรนี้.

4. උභතොභාගවිමුත්තසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาอุภโตภาควิมุตตสูตร

45. චතුත්ථං උභයෙන වෙදිතබ්බං. එත්ථ ච උභතොභාගවිමුත්තොති උභතොභාගෙහි සමථවිපස්සනානං පච්චනීකකිලෙසෙහි විමුත්තො. පරියොසානෙ පන සමාපත්තියා රූපකායතො, අරියමග්ගෙන නාමකායතො විමුත්තොයෙව උභතොභාගවිමුත්තොති වෙදිතබ්බො.

๔๕. สูตรที่ ๔ พึงทราบโดยทั้งสองนัย. และในสูตรนี้ บทว่า อุภโตภาควิมุตฺโต คือ ผู้หลุดพ้นจากส่วนทั้งสอง คือจากกิเลสอันเป็นข้าศึกของสมถะและวิปัสสนา. แต่ในที่สุด พึงทราบว่า ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตตะ เพราะเป็นผู้หลุดพ้นแล้วจากรูปกายด้วยสมาบัติ และจากนามกายด้วยอริยมรรค.

5-10. සන්දිට්ඨිකධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා

๕-๑๐. อรรถกถาสันทิฏฐิกธัมมสูตร เป็นต้น

46-51. පඤ්චමාදීසු සන්දිට්ඨිකොති සයං පස්සිතබ්බකො. නිබ්බානන්ති කිලෙසනිබ්බානං. පරිනිබ්බානන්ති තස්සෙව වෙවචනං. තදඞ්ගනිබ්බානන්ති පඨමජ්ඣානාදිනා තෙන තෙන අඞ්ගෙන නිබ්බානං. දිට්ඨධම්මනිබ්බානන්ති ඉස්මිංයෙව අත්තභාවෙ නිබ්බානං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

ในสูตรที่ ๕ เป็นต้นไป บทว่า สนฺทิฏฺฐิโก คือ อันบุคคลพึงเห็นได้ด้วยตนเอง. บทว่า นิพฺพานํ ได้แก่ กิเลสนิพพาน. บทว่า ปรินิพฺพานํ เป็นไวพจน์ของนิพพานนั้นเอง. บทว่า ตทงฺคนิพฺพานํ ได้แก่ นิพพานด้วยองค์นั้นๆ มีปฐมฌานเป็นต้น. บทว่า ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ได้แก่ นิพพานในอัตภาพนี้เอง. บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง.

සාමඤ්ඤවග්ගො පඤ්චමො.

สามัญญวรรคที่ ๕

පඨමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

ปฐมปัณณาสก์ จบ.

2. දුතියපණ්ණාසකවණ්ණනා

๒. อรรถกถาทุติยปัณณาสก์

52. ඉතො [Pg.285] පරෙසු ඛෙමන්ති නිරුපද්දවං. ඛෙමප්පත්තොති ඛෙමභාවං පත්තො. සික්ඛාදුබ්බල්‍යානීති සික්ඛාය දුබ්බලභාවකරණානි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

๕๒. ในสูตรต่อจากนี้ไป บทว่า เขมํ คือ ไม่มีอุปัทวะ. บทว่า เขมปฺปตฺโต คือ ถึงแล้วซึ่งความเกษม. บทว่า สิกฺขาทุพฺพลฺยานิ คือ เหตุแห่งความอ่อนแอในสิกขา. บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง.

මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය

ในอรรถกถาอังคุตตรนิกาย ชื่อ มโนรถปูรณี

නවකනිපාතස්ස සංවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถานวกนิบาต จบ.

. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

ในอังคุตตรนิกาย

දසකනිපාත-අට්ඨකථා

อรรถกถาทสกนิบาต

1. පඨමපණ්ණාසකං

๑. ปฐมปัณณาสก์

1. ආනිසංසවග්ගො

๑. อานิสังสวรรค

1. කිමත්ථියසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถากิมัตถิยสูตร

1. දසකනිපාතස්ස [Pg.287] පඨමෙ කුසලානි සීලානීති අනවජ්ජසීලානි. අමඞ්කුභාවස්ස අවිප්පටිසාරස්ස අත්ථාය සංවත්තන්තීති අවිප්පටිසාරත්ථානි. සො නෙසං ආනිසංසොති අවිප්පටිසාරානිසංසානි. යථාභූතඤාණදස්සනත්ථොතිආදීසු යථාභූතඤාණදස්සනං නාම තරුණවිපස්සනා, නිබ්බිදා නාම බලවවිපස්සනා, විරාගො නාම මග්ගො, විමුත්ති නාම අරහත්තඵලං, ඤාණදස්සනං නාම පච්චවෙක්ඛණඤාණං. අග්ගාය පරෙන්තීති අරහත්තත්ථාය ගච්ඡන්ති.

๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งทสกนิบาต บทว่า กุสลานิ สีลานิ ได้แก่ ศีลที่ไม่มีโทษ. บทว่า อวิปฺปฏิสารตฺถานิ เพราะย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เดือดร้อน คือความไม่เก้อเขิน. บทว่า อวิปฺปฏิสารานิสํสานิ เพราะความไม่เดือดร้อนนั้นเป็นอานิสงส์ของศีลเหล่านั้น. ในบทว่า ยถาภูตญาณทสฺสนตฺโถ เป็นต้น ยถาภูตญาณทัสสนะ ชื่อว่า ตรุณวิปัสสนา, นิพพิทา ชื่อว่า พลววิปัสสนา, วิราคะ ชื่อว่า มรรค, วิมุตติ ชื่อว่า อรหัตตผล, ญาณทัสสนะ ชื่อว่า ปัจจเวกขณญาณ. บทว่า อคฺคาย ปเรนฺติ คือ ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์คืออรหัตตผล.

2. චෙතනාකරණීයසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาเจตนากรณียสูตร

2. දුතියෙ න චෙතනාය කරණීයන්ති න චෙතෙත්වා කප්පෙත්වා පකප්පෙත්වා කාතබ්බං. ධම්මතා එසාති ධම්මසභාවො එසො කාරණනියමො අයං. අභිසන්දෙන්තීති පවත්තෙන්ති. පරිපූරෙන්තීති පරිපුණ්ණං කරොන්ති. අපාරා පාරං ගමනායාති ඔරිමතීරභූතා තෙභූමකවට්ටා නිබ්බානපාරං ගමනත්ථාය.

๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า น เจตนาย กรณียํ คือ ไม่ต้องตั้งเจตนา ไม่ต้องดำริ ไม่ต้องตริตรองแล้วจึงทำ. บทว่า ธมฺมตา เอสา คือ นี้เป็นธรรมดา เป็นกฎแห่งเหตุ. บทว่า อภิสนฺเทนฺติ คือ ย่อมให้เป็นไป. บทว่า ปริปูเรนฺติ คือ ย่อมทำให้บริบูรณ์. บทว่า อปารา ปารํ คมนาย คือ เพื่อไปจากฝั่งนี้คือเตภูมิกวัฏฏ์ สู่ฝั่งโน้นคือนิพพาน.

3-5. උපනිසසුත්තත්තයවණ්ණනා

๓-๕. อรรถกถาอุปนิสสูตร ๓ สูตร

3-5. තතියෙ හතූපනිසොති හතකාරණො. චතුත්ථපඤ්චමෙසු ද්වීහි ථෙරෙහි කථිතභාවොව විසෙසො.

ในสูตรที่ ๓ บทว่า หตุปนิโส คือ มีเหตุอันถูกทำลายแล้ว. ในสูตรที่ ๔ และ ๕ มีความพิเศษเพียงว่า พระเถระ ๒ รูปเป็นผู้กล่าว.

6. සමාධිසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาสมาธิสูตร

6. ඡට්ඨෙ නෙව පථවියං පථවීසඤ්ඤී අස්සාති පථවිං ආරම්මණං කත්වා පථවීති එවං උප්පන්නාය සඤ්ඤාය සඤ්ඤී න භවෙය්‍ය. ආපාදීසුපි එසෙව [Pg.288] නයො. න ඉධලොකෙති ඉධලොකෙ උප්පජ්ජනකචතුක්කපඤ්චකජ්ඣානසඤ්ඤාය න සඤ්ඤී භවෙය්‍ය. න පරලොකෙති පරලොකෙ උප්පජ්ජනකචතුක්කපඤ්චකජ්ඣානසඤ්ඤාය න සඤ්ඤී භවෙය්‍ය. සඤ්ඤී ච පන අස්සාති අථ ච පනස්ස සමාපත්ති සවිතක්කසමාපත්තියෙව අස්සාති වුච්චති. එතං සන්තං එතං පණීතන්ති සන්තං සන්තන්ති අප්පෙත්වා නිසින්නස්ස දිවසම්පි චිත්තුප්පාදො ‘‘සන්තං සන්ත’’න්තෙව පවත්තති, පණීතං පණීතන්ති අප්පෙත්වා නිසින්නස්ස දිවසම්පි චිත්තුප්පාදො ‘‘පණීතං පණීත’’න්තෙව පවත්තති. යදිදං සබ්බසඞ්ඛාරසමථොති නිබ්බානං නිබ්බානන්ති අප්පෙත්වා නිසින්නස්ස දිවසම්පි චිත්තුප්පාදො ‘‘නිබ්බානං නිබ්බාන’’න්තෙව පවත්තතීති සබ්බම්පෙතං ඵලසමාපත්තිසමාධිං සන්ධාය වුත්තං.

๖. ในสูตรที่ ๖ ความว่า ไม่พึงเป็นผู้มีปฐวีสัญญาในปฐวีธาตุ คือ ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาด้วยสัญญาที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า 'ปฐวี' โดยทำปฐวีธาตุให้เป็นอารมณ์ แม้ในอาโปธาตุเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน ความว่า 'ในโลกนี้ก็ไม่มี' คือ ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาด้วยจตุกกฌานและปัญจกฌานสัญญาทั้งหลายที่เกิดขึ้นในโลกนี้ ความว่า 'ในโลกหน้าก็ไม่มี' คือ ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาด้วยจตุกกฌานและปัญจกฌานสัญญาทั้งหลายที่เกิดขึ้นในโลกหน้า ความว่า 'แต่พึงเป็นผู้มีสัญญา' คือ แต่ว่าสมาบัติของบุคคลนั้นพึงเป็นสวิตักกสมาบัติเท่านั้น ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ ความว่า 'ธรรมชาตินั่นสงบ ธรรมชาตินั่นประณีต' คือ สำหรับผู้ที่เข้าสมาบัติแล้วนั่งอยู่ด้วยมนสิการว่า 'สงบหนอ สงบหนอ' จิตตุปบาทตลอดทั้งวันก็ย่อมเป็นไปว่า 'สงบหนอ สงบหนอ' เท่านั้น สำหรับผู้ที่เข้าสมาบัติแล้วนั่งอยู่ด้วยมนสิการว่า 'ประณีตหนอ ประณีตหนอ' จิตตุปบาทตลอดทั้งวันก็ย่อมเป็นไปว่า 'ประณีตหนอ ประณีตหนอ' เท่านั้น ความว่า 'คือความสงบสังขารทั้งปวง ได้แก่นิพพาน' คือ สำหรับผู้ที่เข้าสมาบัติแล้วนั่งอยู่ด้วยมนสิการว่า 'นิพพานหนอ นิพพานหนอ' จิตตุปบาทตลอดทั้งวันก็ย่อมเป็นไปว่า 'นิพพานหนอ นิพพานหนอ' เท่านั้น คำทั้งหมดนี้ ท่านกล่าวหมายถึงผลสมาปัตติสมาธิ

7. සාරිපුත්තසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาสารีปุตตสูตร

7. සත්තමෙ සඤ්ඤී ච පනාහං, ආවුසො, තස්මිං සමයෙ අහොසින්ති, ආවුසො, තස්මිං සමයෙ අහං ‘‘භවනිරොධො නිබ්බාන’’න්ති ඉමාය ඵලසමාපත්තිසඤ්ඤාය සඤ්ඤී අහොසිං. සචිත්තකා මෙ සා සමාපත්ති අහොසීති පච්චවෙක්ඛණා කථිතා.

๗. ในสูตรที่ ๗ ความว่า 'ดูก่อนอาวุโส แต่ในสมัยนั้น ผมเป็นผู้มีสัญญา' คือ ดูก่อนอาวุโส ในสมัยนั้น ผมเป็นผู้มีสัญญาด้วยผลสมาปัตติสัญญานี้ว่า 'ความดับแห่งภพคือนิพพาน' ความว่า 'สมาบัตินั้นของผมเป็นสมาบัติที่มีจิต' ดังนี้ เป็นการกล่าวถึงปัจจเวกขณญาณ

8. ඣානසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาฌานสูตร

8. අට්ඨමෙ සමන්තපාසාදිකොති පසාදාවහානංයෙව කායකම්මාදීනං සබ්භාවතො සමන්තො පාසාදිකො. සබ්බාකාරපරිපූරොති සබ්බෙහි කාරණෙහි පරිපුණ්ණො.

๘. ในสูตรที่ ๘ ความว่า 'น่าเลื่อมใสในทุกด้าน' คือ น่าเลื่อมใสโดยรอบ เพราะความมีอยู่แห่งกายกรรมเป็นต้นอันนำมาซึ่งความเลื่อมใส ความว่า 'บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง' คือ บริบูรณ์ด้วยเหตุทั้งปวง

9. සන්තවිමොක්ඛසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาสันตวิโมกขสูตร

9. නවමෙ සන්තාති ආරම්මණසන්තතායපි අඞ්ගසන්තතායපි සන්තා. විමොක්ඛාති පච්චනීකධම්මෙහි විමුත්තත්තා ආරම්මණෙ ච නිරාසඞ්කභාවෙන සුට්ඨු මුත්තත්තා එවංලද්ධනාමා. අතික්කම්ම රූපෙති රූපජ්ඣානානි අතික්කමිත්වා පවත්තා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

๙. ในสูตรที่ ๙ ความว่า 'สงบ' คือ ชื่อว่าสงบ เพราะความที่อารมณ์สงบด้วย และเพราะความที่องค์ฌานสงบด้วย ความว่า 'วิโมกข์' คือ ได้ชื่ออย่างนี้ เพราะพ้นจากธรรมที่เป็นข้าศึก และเพราะพ้นดีแล้วในอารมณ์โดยไม่มีความกังวล ความว่า 'ก้าวล่วงรูป' คือ เป็นไปโดยก้าวล่วงรูปฌานทั้งหลาย ความว่า บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง

ආනිසංසවග්ගො පඨමො.

อานิสังสวรรคที่ ๑

2. නාථවග්ගො

๒. นาถวรรค

1. සෙනාසනසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาเสนาสนสูตร

11. දුතියස්ස [Pg.289] පඨමෙ පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතොති පඤ්චහි ගුණඞ්ගෙහි සමන්නාගතො. නාතිදූරං හොති නාච්චාසන්නන්ති යඤ්හි අතිදූරෙ හොති, පිණ්ඩාය චරිත්වා තත්ථ ගච්ඡන්තස්ස කායචිත්තදරථා හොති, තතො අනුප්පන්නං වා සමාධිං උප්පාදෙතුං උප්පන්නං වා ථිරං කාතුං න සක්කොති. අච්චාසන්නං බහුජනාකිණ්ණං හොති. චත්තාලීසඋසභමත්තෙ පන පදෙසෙ වසතං දූරාසන්නදොසවිමුත්තඤ්ච ගමනාගමනසම්පන්නං නාම හොති. දිවාඅප්පාකිණ්ණන්ති දිවසභාගෙ මහාජනෙන අනාකිණ්ණං.

๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ ความว่า 'ประกอบด้วยองค์ ๕' คือ ประกอบด้วยคุณลักษณะ ๕ ประการ ความว่า 'ไม่ไกลนัก ไม่ใกล้นัก' คือ จริงอยู่ เสนาสนะใดอยู่ไกลเกินไป เมื่อภิกษุเที่ยวบิณฑบาตแล้วไปยังเสนาสนะนั้น ย่อมมีความลำบากกายลำบากใจ เพราะเหตุนั้น จึงไม่สามารถทำสมาธิที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น หรือทำสมาธิที่เกิดขึ้นแล้วให้มั่นคงได้ เสนาสนะที่ใกล้เกินไป ย่อมพลุกพล่านด้วยคนจำนวนมาก ส่วนเสนาสนะที่อยู่ห่างประมาณ ๔๐ อุสภะ ชื่อว่าพ้นจากโทษคือไกลเกินไปและใกล้เกินไป และถึงพร้อมด้วยการไปการมา ความว่า 'ไม่พลุกพล่านในเวลากลางวัน' คือ ในเวลากลางวัน ไม่พลุกพล่านด้วยมหาชน

2. පඤ්චඞ්ගසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาปัจจังคสูตร

12. දුතියෙ කෙවලීති කෙවලෙහි සකලෙහි ගුණෙහි සමන්නාගතො. වුසිතවාති වුත්ථබ්‍රහ්මචරියවාසො. අසෙඛෙනාති අසෙඛධම්මපරියාපන්නෙන ලොකුත්තරෙන. සීලක්ඛන්ධෙනාති සීලරාසිනා. විමුත්තික්ඛන්ධෙනාති එත්ථ ඨපෙත්වා සීලාදයො තයො සෙසා ඵලධම්මා විමුත්ති නාම, විමුත්තිඤාණදස්සනං පච්චවෙක්ඛණඤාණං, තං ලොකියමෙව.

๑๒. ในสูตรที่ ๒ ความว่า 'ผู้สมบูรณ์' คือ ผู้ประกอบด้วยคุณธรรมทั้งปวง ทั้งหมด ความว่า 'ผู้อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว' คือ มีการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์อันจบสิ้นแล้ว ความว่า 'ด้วยธรรมของพระอเสขะ' คือ ด้วยโลกุตรธรรมอันนับเนื่องในธรรมของพระอเสขะ ความว่า 'ด้วยกองศีล' คือ ด้วยหมวดศีล ความว่า 'ด้วยกองวิมุตติ' คือ ในข้อนี้ ยกเว้นธรรม ๓ อย่างมีศีลเป็นต้นเสีย ธรรมที่เป็นผลที่เหลือชื่อว่าวิมุตติ, วิมุตติญาณทัสสนะ ได้แก่ ปัจจเวกขณญาณ, ญาณนั้นเป็นโลกิยะเท่านั้น

3-4. සංයොජනසුත්තාදිවණ්ණනා

๓-๔. อรรถกถาสังโยชนสูตรเป็นต้น

13-14. තතියෙ ඔරම්භාගියානීති හෙට්ඨාභාගියානි. උද්ධම්භාගියානීති උපරිභාගියානි. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථිතං. චතුත්ථෙ ඛිලවිනිබන්ධා පඤ්චකනිපාතෙ විත්ථාරිතායෙව. ආරොහපරිණාහෙනාති දීඝපුථුලන්තෙන.

๑๓-๑๔. ในสูตรที่ ๓ ความว่า 'โอรัมภาคิยสังโยชน์' คือ สังโยชน์อันเป็นส่วนเบื้องต่ำ ความว่า 'อุทธัมภาคิยสังโยชน์' คือ สังโยชน์อันเป็นส่วนเบื้องสูง ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงวัฏฏะเท่านั้น ในสูตรที่ ๔ เรื่องกิเลสดุจตะปูและเครื่องผูกใจ ท่านได้ขยายความไว้แล้วในปัญจกนิบาต ความว่า 'โดยส่วนสูงและส่วนกว้าง' คือ โดยส่วนยาวและส่วนหนา

5. අප්පමාදසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาอัปปมาทสูตร

15. පඤ්චමෙ එවමෙව ඛොති යථා සබ්බසත්තානං සම්මාසම්බුද්ධො අග්ගො, එවං සබ්බෙසං කුසලධම්මානං කාරාපකඅප්පමාදො අග්ගොති දට්ඨබ්බො. නනු චෙස ලොකියොව, කුසලධම්මා පන ලොකුත්තරාපි. අයඤ්ච කාමාවචරොව, කුසලධම්මා පන චතුභූමකා. කථමෙස තෙසං අග්ගොති? පටිලාභකත්තෙන. අප්පමාදෙන හි තෙ පටිලභන්ති, තස්මා සො තෙසං අග්ගො. තෙනෙව වුත්තං – සබ්බෙ තෙ අප්පමාදමූලකාති.

๑๕. ในสูตรที่ ๕ ความว่า 'ฉันนั้นเหมือนกันแล' คือ พึงเห็นว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นผู้เลิศกว่าสัตว์ทั้งปวงฉันใด อัปปมาทะที่ทำให้กุศลธรรมทั้งปวงสำเร็จ ก็เป็นธรรมที่เลิศกว่ากุศลธรรมทั้งปวงฉันนั้น ก็อัปปมาทธรรมนี้เป็นเพียงโลกิยะ แต่กุศลธรรมทั้งหลายเป็นโลกุตตระก็มี อัปปมาทธรรมนี้เป็นเพียงกามาวจร แต่กุศลธรรมทั้งหลายเป็นธรรม ๔ ภูมิ อัปปมาทธรรมนี้จะเลิศกว่ากุศลธรรมเหล่านั้นได้อย่างไร? ตอบว่า เลิศกว่าได้เพราะเป็นเหตุให้ได้มา จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายย่อมได้กุศลธรรมเหล่านั้นด้วยความไม่ประมาท เพราะฉะนั้น ความไม่ประมาทนั้นจึงเลิศกว่ากุศลธรรมเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'กุศลธรรมเหล่านั้นทั้งหมด มีความไม่ประมาทเป็นมูล'

ජඞ්ගලානන්ති [Pg.290] පථවිතලචාරීනං. පාණානන්ති සපාදකපාණානං. පදජාතානීති පදානි. සමොධානං ගච්ඡන්තීති ඔධානං පක්ඛෙපං ගච්ඡන්ති. අග්ගමක්ඛායතීති සෙට්ඨමක්ඛායති. යදිදං මහන්තත්තෙනාති මහන්තභාවෙන අග්ගමක්ඛායති, න ගුණග්ගෙනාති අත්ථො. වස්සිකන්ති සුමනපුප්ඵං. ඉදං කිර සුත්තං සුත්වා භාතියමහාරාජා වීමංසිතුකාමතාය එකස්මිං ගබ්භෙ චතුජාතිගන්ධෙහි පරිභණ්ඩං කත්වා සුගන්ධපුප්ඵානි ආහරාපෙත්වා එකස්ස සමුග්ගස්ස මජ්ඣෙ සුමනපුප්ඵමුට්ඨිං ඨපෙත්වා සෙසානි තස්ස සමන්තතො මුට්ඨිං කත්වා ඨපෙත්වා ද්වාරං පිධාය බහි නික්ඛන්තො. අථස්ස මුහුත්තං බහි වීතිනාමෙත්වා ද්වාරං විවරිත්වා පවිසන්තස්ස සබ්බපඨමං සුමනපුප්ඵගන්ධො ඝානං පහරි. සො මහාතලස්මිංයෙව මහාචෙතියාභිමුඛො නිපජ්ජිත්වා ‘‘වස්සිකං තෙසං අග්ගන්ති කථෙන්තෙන සුකථිතං සම්මාසම්බුද්ධෙනා’’ති චෙතියං වන්දි. ඛුද්දරාජානොති ඛුද්දකරාජානො. කූටරාජානොතිපි පාඨො.

บทว่า 'ของสัตว์ป่า' คือ ของสัตว์ที่เที่ยวไปบนพื้นดิน บทว่า 'ของสัตว์มีปราณ' คือ ของสัตว์มีเท้า บทว่า 'รอยเท้าชนิดต่างๆ' คือ รอยเท้าทั้งหลาย บทว่า 'ย่อมรวมลง' คือ ย่อมถึงการรวมเข้าไว้ บทว่า 'เรียกว่าเลิศ' คือ เรียกว่าประเสริฐ ความว่า 'เพราะความที่มันใหญ่' คือ เรียกว่าเลิศเพราะมีความใหญ่ แต่ไม่ได้เรียกว่าเลิศเพราะมีความเลิศด้วยคุณ บทว่า 'ดอกมะลิ' คือ ดอกพุด ได้ยินว่า มหาบพิตรพระนามว่าภาติยะ ทรงสดับพระสูตรนี้แล้ว มีพระประสงค์จะทดลอง จึงรับสั่งให้ตกแต่งห้องห้องหนึ่งด้วยของหอม ๔ ชนิด ให้นำดอกไม้หอมมา แล้วทรงวางดอกมะลิกำหนึ่งไว้ท่ามกลางตลับใบหนึ่ง วางดอกไม้ที่เหลือไว้โดยรอบดอกมะลินั้นเป็นกำๆ แล้วปิดประตูเสด็จออกไปข้างนอก ลำดับนั้น พระองค์ประทับอยู่ข้างนอกครู่หนึ่งแล้วทรงเปิดประตูเสด็จเข้าไป ในบรรดากลิ่นดอกไม้ทั้งหมด กลิ่นดอกมะลิได้กระทบพระนาสิกก่อน พระองค์บรรทมลงที่พื้นปราสาทชั้นบนนั่นเอง ผินพระพักตร์ไปทางมหาเจดีย์แล้วทรงนมัสการพระเจดีย์ว่า 'พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ตรัสว่า ดอกมะลิเป็นเลิศกว่าดอกไม้เหล่านั้น ตรัสดีแล้วหนอ' บทว่า 'พระราชาองค์น้อย' คือ พระราชาองค์เล็กๆ อีกอย่างหนึ่งมีบทว่า 'กูฏราชาโน' ก็มี

6. ආහුනෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาอาหุไนยสูตร

16. ඡට්ඨෙ ගොත්‍රභූති සිඛාපත්තවිපස්සනාභූතෙන නිබ්බානාරම්මණෙන ගොත්‍රභුඤාණෙන සමන්නාගතො.

๑๖. ในสูตรที่ ๖ ความว่า 'โคตรภูบุคคล' คือ บุคคลผู้ประกอบด้วยโคตรภูญาณ ซึ่งมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ อันเกิดจากวิปัสสนาที่ถึงจุดสูงสุด

7. පඨමනාථසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาปฐมนาถสูตร

17. සත්තමෙ සනාථාති සඤාතකා බහුඤාතිවග්ගා හුත්වා විහරථ. නාථං කරොන්තීති නාථකරණා, අත්තනො සනාථභාවකරා පතිට්ඨාකරාති අත්ථො. කල්‍යාණමිත්තොතිආදීසු සීලාදිගුණසම්පන්නා කල්‍යාණා මිත්තා අස්සාති කල්‍යාණමිත්තො. තෙවස්ස ඨානනිසජ්ජාදීසු සහ අයනතො සහායාති කල්‍යාණසහායො. චිත්තෙන චෙව කායෙන ච කල්‍යාණමිත්තෙසුයෙව සම්පවඞ්කො ඔණතොති කල්‍යාණසම්පවඞ්කො. සුවචො හොතීති සුඛෙන වත්තබ්බො හොති, සුඛෙන අනුසාසිතබ්බො. ඛමොති ගාළ්හෙන ඵරුසෙන කක්ඛළෙන වුත්තො ඛමති න කුප්පති. පදක්ඛිණග්ගාහී අනුසාසනින්ති යථා එකච්චො ඔවදියමානො වාමතො ගණ්හාති, පටිප්ඵරති වා, අස්සුණන්තො වා ගච්ඡති, එවං අකත්වා ‘‘ඔවදථ[Pg.291], භන්තෙ, අනුසාසථ, තුම්හෙසු අනොවදන්තෙසු කො අඤ්ඤො ඔවදිස්සතී’’ති පදක්ඛිණං ගණ්හාති.

๑๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า สนาถา ความว่า ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้มีญาติ มีหมู่ญาติมากอยู่เถิด. ชื่อว่า นาถกรณา เพราะกระทำที่พึ่ง อธิบายว่า กระทำความเป็นผู้มีที่พึ่งแก่ตน กระทำที่ตั้ง. ในบทว่า กลฺยาณมิตฺโต เป็นต้น ชื่อว่า กัลยาณมิตร เพราะภิกษุนั้นมีมิตรที่ดีงาม ผู้ถึงพร้อมด้วยคุณมีศีลเป็นต้น. มิตรที่ดีงามเหล่านั้นนั่นแหละ ชื่อว่า กัลยาณสหาย เพราะเป็นสหายคือไปด้วยกันในการยืนการนั่งเป็นต้นของภิกษุนั้น. ชื่อว่า กัลยาณสัมปวังกะ เพราะเป็นผู้น้อมไป คือโอนไปในกัลยาณมิตรทั้งหลายเท่านั้นด้วยจิตและด้วยกาย. บทว่า สุวโจ โหติ คือ เป็นผู้ที่ใครๆ พึงว่ากล่าวได้โดยง่าย พึงพร่ำสอนได้โดยง่าย. บทว่า ขโม คือ เมื่อถูกกล่าวด้วยคำที่หนักหน่วง หยาบคาย แข็งกระด้าง ก็ย่อมอดทน ไม่โกรธ. บทว่า ปทกฺขิณคฺคาหี อนุสาสนึ คือ เหมือนอย่างว่า บุคคลบางคนเมื่อถูกว่ากล่าวอยู่ ย่อมถือเอาโดยอาการที่ผิด หรือย่อมกระทบกระทั่ง หรือทำเป็นเหมือนไม่ได้ยินแล้วเดินไปเสีย, (ภิกษุนี้) ไม่ทำอย่างนั้น แต่ย่อมรับเอาโดยความเคารพว่า "ท่านผู้เจริญ ขอจงโอวาทเถิด ขอจงพร่ำสอนเถิด เมื่อท่านทั้งหลายไม่โอวาท ใครอื่นจักโอวาทเล่า".

උච්චාවචානීති උච්චනීචානි. කිංකරණීයානීති ‘‘කිං කරොමී’’ති එවං වත්වා කත්තබ්බකම්මානි. තත්ථ උච්චකම්මං නාම චීවරස්ස කරණං රජනං, චෙතියෙ සුධාකම්මං, උපොසථාගාරචෙතියඝරබොධිඝරෙසු කත්තබ්බකම්මන්ති එවමාදි. අවචකම්මං නාම පාදධොවනමක්ඛනාදිඛුද්දකකම්මං. තත්‍රූපායායාති තත්‍රුපගමනියාය. අලං කාතුන්ති කාතුං සමත්ථො හොති. අලං සංවිධාතුන්ති විචාරෙතුං සමත්ථො හොති.

บทว่า อุจฺจาวจานิ คือ กิจน้อยใหญ่. บทว่า กึกรณีชานิ คือ กรรมที่พึงทำโดยกล่าวว่า "ข้าพเจ้าจะทำอะไร". ในบรรดากิจเหล่านั้น ที่ชื่อว่า กิจใหญ่ ได้แก่ การทำจีวร การย้อมจีวร การฉาบปูนที่เจดีย์ กรรมที่พึงทำในโรงอุโบสถ เจติยฆระ โพธิฆระ เป็นต้น. ที่ชื่อว่า กิจเล็ก ได้แก่ กิจเล็กน้อยมีการล้างเท้า การทาน้ำมัน เป็นต้น. บทว่า ตตฺรูปายาย คือ ด้วยปัญญาเป็นเครื่องให้ถึงกิจนั้นๆ. บทว่า อลํ กาตุํ คือ ย่อมสามารถเพื่อจะทำ. บทว่า อลํ สํวิธาตุํ คือ ย่อมสามารถเพื่อจะจัดการ.

ධම්මෙ අස්ස කාමො සිනෙහොති ධම්මකාමො, තෙපිටකං බුද්ධවචනං පියායතීති අත්ථො. පියසමුදාහාරොති පරස්මිං කථෙන්තෙ සක්කච්චං සුණාති, සයඤ්ච පරෙසං දෙසෙතුකාමො හොතීති අත්ථො. අභිධම්මෙ අභිවිනයෙති එත්ථ ධම්මො අභිධම්මො, විනයො අභිවිනයොති චතුක්කං වෙදිතබ්බං. තත්ථ ධම්මොති සුත්තන්තපිටකං. අභිධම්මොති සත්ත පකරණානි. විනයොති උභතොවිභඞ්ගො. අභිවිනයොති ඛන්ධකපරිවාරා. අථ වා සුත්තන්තපිටකම්පි අභිධම්මපිටකම්පි ධම්මො එව, මග්ගඵලානි අභිධම්මො. සකලවිනයපිටකං විනයො, කිලෙසවූපසමකරණං අභිවිනයො. ඉති සබ්බස්මිම්පි එත්ථ ධම්මෙ ච අභිධම්මෙ ච විනයෙ ච අභිවිනයෙ ච උළාරපාමොජ්ජො හොතීති අත්ථො. කුසලෙසු ධම්මෙසූති කාරණත්ථෙ භුම්මං, චාතුභූමකකුසලධම්මකාරණා තෙසං අධිගමත්ථාය අනික්ඛිත්තධුරො හොතීති අත්ථො.

ชื่อว่า ธัมมกาโม เพราะมีความใคร่ ความรักในธรรม อธิบายว่า ย่อมรักพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎก. บทว่า ปิยสมุทาหาโร อธิบายว่า เมื่อผู้อื่นกล่าวอยู่ ย่อมฟังโดยเคารพ และตนเองก็เป็นผู้ใคร่จะแสดงแก่ผู้อื่น. ในบทว่า อภิธมฺเม อภิวินเย นี้ พึงทราบหมวด ๔ คือ ธรรม อภิธรรม วินัย อภิวินัย. ใน ๔ อย่างนั้น บทว่า ธมฺโม คือ สุตตันตปิฎก. บทว่า อภิธมฺโม คือ ปกรณ์ ๗. บทว่า วินโย คือ อุภโตวิภังค์. บทว่า อภิวินโย คือ ขันธกะและบริวาร. อีกอย่างหนึ่ง แม้สุตตันตปิฎกและอภิธรรมปิฎก ก็ชื่อว่า ธรรม, มรรคและผล ชื่อว่า อภิธรรม, วินัยปิฎกทั้งหมด ชื่อว่า วินัย, ธรรมเครื่องระงับกิเลส ชื่อว่า อภิวินัย. อธิบายว่า เพราะเหตุนั้น ในธรรม อภิธรรม วินัย และอภิวินัยทั้งหมดนี้ ย่อมเป็นผู้มีความปราโมทย์อย่างยิ่ง. บทว่า กุสเลสุ ธมฺเมสุ เป็นภูมิวิภัตติในอรรถว่าเหตุ อธิบายว่า เพราะเหตุแห่งกุศลธรรมในภูมิ ๔ จึงเป็นผู้ไม่ทอดธุระเพื่อบรรลุธรรมเหล่านั้น.

8. දුතියනාථසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาทุติยนาถสูตร

18. අට්ඨමෙ ථෙරානුකම්පිතස්සාති ථෙරෙහි ඔවාදානුසාසනිදානසමුස්සාහිතාය හිතඵරණාය අනුකම්පිතස්ස.

๑๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า เถรานุกมฺปิตสฺส คือ ผู้ที่พระเถระทั้งหลายอนุเคราะห์แล้ว ด้วยกรุณาอันเกิดจากการโอวาทและการพร่ำสอนเป็นเหตุชักจูง และแผ่ไปซึ่งประโยชน์เกื้อกูล.

9. පඨමඅරියාවාසසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาปฐมอริยวาสสูตร

19. නවමෙ අරියවාසාති අරියානං ආවාසො, තෙ ආවසිංසු ආවසන්ති ආවසිස්සන්තීති අරියාවාසා. යදරියාති යෙ වාසෙ අරියා.

๑๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อริยวาสา คือ ที่อยู่ของพระอริยเจ้าทั้งหลาย, ชื่อว่า อริยวาส เพราะพระอริยเจ้าทั้งหลายเคยอยู่ อยู่ และจักอยู่. บทว่า ยทริยา คือ พระอริยเจ้าทั้งหลายในที่อยู่เหล่าใด.

10. දුතියඅරියාවාසසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาทุติยอริยวาสสูตร

20. දසමං [Pg.292] යස්මා කුරුරට්ඨවාසිනො භික්ඛූ ගම්භීරපඤ්ඤාකාරකා යුත්තප්පයුත්තා, තස්මා යථා තෙසං දීඝනිකායාදීසු මහානිදානාදීනි කථිතානි, එවමිදම්පි ගම්භීරං සුඛුමං තිලක්ඛණාහතං සුත්තං තත්ථෙව අවොච. තත්ථ පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනොති පඤ්චහි අඞ්ගෙහි විප්පයුත්තො හුත්වා ඛීණාසවො අවසි වසති වසිස්සති. තස්මා අයං පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනතා අරියාවාසොති වුත්තො. එස නයො සබ්බත්ථ. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ඡළඞ්ගසමන්නාගතො හොතීති ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාය සමන්නාගතො හොති. ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා ධම්මා නාම කෙති? ඤාණාදයො. ‘‘ඤාණ’’න්ති වුත්තෙ කිරියතො චත්තාරි ඤාණසම්පයුත්තචිත්තානි ලබ්භන්ති, ‘‘සතතවිහාරො’’ති වුත්තෙ අට්ඨ මහාචිත්තානි, ‘‘රජ්ජනදුස්සනං නත්ථී’’ති වුත්තෙ දස චිත්තානි ලබ්භන්ති. සොමනස්සං ආසෙවනවසෙන ලබ්භති. සතාරක්ඛෙන චෙතසාති ඛීණාසවස්ස හි තීසු ද්වාරෙසු සබ්බකාලෙ සති ආරක්ඛකිච්චං සාධෙති. තෙනෙවස්ස චරතො ච තිට්ඨතො ච සුත්තස්ස ච ජාගරස්ස ච සතතං සමිතං ඤාණදස්සනං පච්චුපට්ඨිතං හොතීති වුච්චති.

๒๐. สูตรที่ ๑๐, เพราะเหตุที่ภิกษุชาวกุรุรัฐเป็นผู้มีปัญญาละเอียดลึกซึ้ง ประกอบความเพียรอยู่เสมอ ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสพระสูตรแม้สูตรนี้ซึ่งลึกซึ้ง ละเอียดอ่อน ประกอบด้วยไตรลักษณ์ ณ แคว้นกุรุนั้นเอง เหมือนดังที่ทรงแสดงมหานิทานสูตรเป็นต้นในทีฆนิกายเป็นต้นแก่ภิกษุเหล่านั้น. ในสูตรนั้น บทว่า ปญฺจงฺควิปฺปหีโน คือ พระขีณาสพเป็นผู้ปราศจากองค์ ๕ แล้ว เคยอยู่ อยู่ และจักอยู่. เพราะเหตุนั้น ความเป็นผู้ละองค์ ๕ ได้นี้ จึงตรัสเรียกว่า อริยวาส. นัยนี้พึงทราบในทุกแห่ง. บทว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ประกอบด้วยองค์ ๖ ด้วยประการอย่างนี้แล คือ เป็นผู้ประกอบด้วยอุเบกขาที่มีองค์ ๖. ธรรมชื่อว่าอุเบกขา มีองค์ ๖ เป็นไฉน? ได้แก่ ญาณเป็นต้น. เมื่อกล่าวว่า "ญาณ" ย่อมได้แก่ ญาณสัมปยุตตจิต ๔ ดวงโดยเป็นกิริยา, เมื่อกล่าวว่า "สตตวิหาร" ย่อมได้แก่มหากิริยาจิต ๘ ดวง, เมื่อกล่าวว่า "ไม่มีความยินดียินร้าย" ย่อมได้แก่จิต ๑๐ ดวง. โสมนัสย่อมได้ด้วยอำนาจแห่งการเสพ. บทว่า สตารกฺเขน เจตสา คือ ด้วยว่า สติย่อมทำกิจคือการรักษาในทวารทั้ง ๓ ของพระขีณาสพได้ตลอดกาล. เพราะเหตุนั้นเอง จึงกล่าวว่า ญาณทัสสนะของพระขีณาสพนั้นผู้เดินอยู่ก็ดี ยืนอยู่ก็ดี หลับอยู่ก็ดี ตื่นอยู่ก็ดี ย่อมปรากฏอยู่เนืองนิตย์เสมอ.

පුථුසමණබ්‍රාහ්මණානන්ති බහූනං සමණබ්‍රාහ්මණානං. එත්ථ සමණාති පබ්බජ්ජූපගතා, බ්‍රාහ්මණාති භොවාදිනො. පුථුපච්චෙකසච්චානීති බහූනි පාටෙක්කසච්චානි. ‘‘ඉදමෙව දස්සනං සච්චං, ඉදමෙව සච්ච’’න්ති එවං පාටියෙක්කං ගහිතානි බහූනි සච්චානීති අත්ථො. නුණ්ණානීති නීහටානි. පනුණ්ණානීති සුට්ඨු නීහටානි. චත්තානීති විස්සට්ඨානි. වන්තානීති වමිතානි. මුත්තානීති ඡින්නබන්ධනානි කතානි. පහීනානීති පජහිතානි. පටිනිස්සට්ඨානීති යථා න පුන චිත්තං ආරොහන්ති, එවං පටිනිස්සජ්ජිතානි. සබ්බානෙව තානි ගහිතග්ගහණස්ස විස්සට්ඨභාවවෙවචනානි.

บทว่า ปุถุสมณพฺราหฺมณานํ คือ แห่งสมณพราหมณ์จำนวนมาก. ในบทนี้ บทว่า สมณา คือ ผู้ถึงแล้วซึ่งบรรพชา, บทว่า พฺราหฺมณา คือ ผู้มีปกติกล่าวว่า "โภ". บทว่า ปุถุปจฺเจกสจฺจานิ คือ สัจจะเฉพาะตนจำนวนมาก อธิบายว่า สัจจะจำนวนมากที่ยึดถือกันโดยเฉพาะว่า "ทัสสนะนี้เท่านั้นจริง ทัสสนะนี้เท่านั้นจริง". บทว่า นุณฺณานิ คือ นำออกแล้ว. บทว่า ปนุณฺณานิ คือ นำออกดีแล้ว. บทว่า จตฺตานิ คือ สละแล้ว. บทว่า วนฺตานิ คือ คายแล้ว. บทว่า มุตฺตานิ คือ ทำให้มีเครื่องผูกอันตัดขาดแล้ว. บทว่า ปหีนานิ คือ ละแล้ว. บทว่า ปฏินิสฺสฏฺฐานิ คือ สละคืนแล้วโดยประการที่มันจะไม่กลับขึ้นสู่จิตได้อีก. บทเหล่านั้นทั้งหมดเป็นไวพจน์ของความเป็นผู้สละแล้วซึ่งการยึดถือสิ่งที่เคยยึดถือ.

සමවයසට්ඨෙසනොති එත්ථ අවයාති අනූනා, සට්ඨාති විස්සට්ඨා. සම්මා අවයා සට්ඨා එසනා අස්සාති සමවයසට්ඨෙසනො, සුට්ඨුවිස්සට්ඨසබ්බඑසනොති අත්ථො. රාගා චිත්තං විමුත්තන්තිආදීහි මග්ගස්ස කිච්චනිප්ඵත්ති කථිතා. රාගො මෙ පහීනොතිආදීහි පච්චවෙක්ඛණඵලං කථිතං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

ในบทว่า สมวยสฏฺเฐสโน นี้ บทว่า อวยา คือ ไม่หย่อน, บทว่า สฏฺฐา คือ สละแล้ว. ชื่อว่า สมวยสัฏเฐสนะ เพราะมีการแสวงหาอันไม่หย่อนและสละแล้วโดยชอบ อธิบายว่า เป็นผู้มีการแสวงหาทั้งปวงอันสละดีแล้ว. ด้วยบทว่า ราคา จิตฺตํ วิมุตฺตํ เป็นต้น ทรงแสดงความสำเร็จกิจของมรรค. ด้วยบทว่า ราโค เม ปหีโน เป็นต้น ทรงแสดงผลคือปัจจเวกขณญาณ. บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง.

නාථවග්ගො දුතියො.

นาถวรรคที่ ๒

3. මහාවග්ගො

๓. มหาวรรค

1. සීහනාදසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาสีหนาทสูตร

21. තතියස්ස [Pg.293] පඨමෙ විසමගතෙති විසමට්ඨානෙසු ගොචරෙසු ගතෙ. සඞ්ඝාතං ආපාදෙසින්ති ඝාතං වධං පාපෙසිං. තස්ස හි උස්සන්නතෙජතාය ඛුද්දකෙසු පාණෙසු අනුකම්පා හොති. තස්මා යෙ පටිසත්තුභාවෙන සණ්ඨාතුං සක්ඛිස්සන්ති, යෙ දුබ්බලා පලායිතුකාමා භවිස්සන්ති, තෙ පලායිස්සන්තීති සීහනාදං නදිත්වාව ගොචරාය පක්කමති. තථාගතස්සෙතං අධිවචනන්ති යදි හි සහනතාය හනනතාය ච සීහො, තථාගතො හි සබ්බානි ච ඉට්ඨානිට්ඨානි සහති, සබ්බපරප්පවාදිනො ච වාදානං නිම්මථනෙන හනති. ඉදමස්ස හොති සීහනාදස්මින්ති අයමස්ස සීහනාදො.

๒๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ บทว่า วิสมคเต คือ ไปแล้วในที่โคจรทั้งหลายอันเป็นที่ไม่สม่ำเสมอ. บทว่า สงฺฆาตํ อาปาเทสึ คือ ยังการฆ่า การประหารให้ถึงแล้ว. จริงอยู่ ราชสีห์นั้นเพราะมีเดชกล้าแข็ง จึงมีความอนุเคราะห์ในสัตว์เล็กๆ. เพราะเหตุนั้น (ราชสีห์คิดว่า) สัตว์เหล่าใดจักไม่อาจเพื่อจะตั้งอยู่โดยความเป็นข้าศึก สัตว์เหล่าใดอ่อนแอกว่า จักปรารถนาจะหนีไป สัตว์เหล่านั้นจักหนีไป ดังนี้ จึงบันลือสีหนาทแล้วนั่นเทียวหลีกไปเพื่อหาอาหาร. บทว่า ตถาคตสฺเสตํ อธิวจนํ (นี้เป็นชื่อของพระตถาคต) คือ หากว่า สัตว์ชื่อว่าสีหะ เพราะความอดทนและเพราะความกำจัด, จริงอยู่ พระตถาคตย่อมทรงอดทนต่ออารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาทั้งปวง และย่อมทรงกำจัดวาทะของปรัปวาทะทั้งปวงด้วยการข่มขี่. ในคำว่า อิทมสฺส โหติ สีหนาทสฺมึ นี้มีความว่า นี้เป็นสีหนาทของพระองค์.

තථාගතබලානීති අඤ්ඤෙහි අසාධාරණානි තථාගතස්සෙව බලානි. යථා වා පුබ්බබුද්ධානං බලානි පුඤ්ඤසම්පත්තියා ආගතානි, තථා ආගතබලානීතිපි අත්ථො. තත්ථ දුවිධං තථාගතස්ස බලං කායබලං ඤාණබලං. තෙසු කායබලං හත්ථිකුලානුසාරෙන වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං පොරාණෙහි –

บทว่า ตถาคตพลาลิ คือ พระกำลังทั้งหลายของพระตถาคตเท่านั้น ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น. หรืออีกอย่างหนึ่ง มีความหมายว่า พระกำลังทั้งหลายที่มาแล้ว เหมือนอย่างพระกำลังทั้งหลายของพระพุทธเจ้าในปางก่อนที่มาแล้วเพราะความถึงพร้อมแห่งบุญ. ในพระกำลังเหล่านั้น พระกำลังของพระตถาคตมี ๒ อย่าง คือ กายกำลัง ๑ ญาณกำลัง ๑. ในพระกำลัง ๒ อย่างนั้น กายกำลังพึงทราบตามลำดับตระกูลช้าง. จริงอยู่ คำนี้ท่านโบราณาจารย์กล่าวไว้ว่า –

‘‘කාලාවකඤ්ච ගඞ්ගෙය්‍යං, පණ්ඩරං තම්බපිඞ්ගලං;

ගන්ධමඞ්ගලහෙමඤ්ච, උපොසථඡද්දන්තිමෙ දසා’’ති.

“ช้างตระกูลกาฬาวกะ ๑ ตระกูลคงเคยยะ ๑ ตระกูลบัณฑระ ๑ ตระกูลตัมพะ ๑ ตระกูลปิงคละ ๑ ตระกูลคันธะ ๑ ตระกูลมังคละ ๑ ตระกูลเหมะ ๑ ตระกูลอุโบสถ ๑ และตระกูลฉัททันต์ ๑ เหล่านี้คือช้าง ๑๐ ตระกูล” ดังนี้.

ඉමානි දස හත්ථිකුලානි. තත්ථ කාලාවකන්ති පකතිහත්ථිකුලං දට්ඨබ්බං. යං දසන්නං පුරිසානං කායබලං, තං එකස්ස කාලාවකස්ස හත්ථිනො. යං දසන්නං කාලාවකානං බලං, තං එකස්ස ගඞ්ගෙය්‍යස්ස. යං දසන්නං ගඞ්ගෙය්‍යානං, තං එකස්ස පණ්ඩරස්ස. යං දසන්නං පණ්ඩරානං, තං එකස්ස තම්බස්ස. යං දසන්නං තම්බානං, තං එකස්ස පිඞ්ගලස්ස. යං දසන්නං පිඞ්ගලානං, තං එකස්ස ගන්ධහත්ථිනො. යං දසන්නං ගන්ධහත්ථීනං, තං එකස්ස මඞ්ගලස්ස. යං දසන්නං මඞ්ගලානං, තං එකස්ස හෙමස්ස. යං දසන්නං හෙමානං, තං එකස්ස උපොසථස්ස. යං දසන්නං උපොසථානං, තං එකස්ස ඡද්දන්තස්ස. යං දසන්නං ඡද්දන්තානං, තං එකස්ස තථාගතස්ස. නාරායනසඞ්ඝාතබලන්තිපි ඉදමෙව [Pg.294] වුච්චති. තදෙතං පකතිහත්ථිගණනාය හත්ථීනං කොටිසහස්සානං, පුරිසගණනාය දසන්නං පුරිසකොටිසහස්සානං බලං හොති. ඉදං තාව තථාගතස්ස කායබලං.

เหล่านี้คือช้าง ๑๐ ตระกูล. ในบรรดาช้างเหล่านั้น พึงทราบว่า ช้างตระกูลกาฬาวกะ คือช้างตระกูลปกติ. กำลังกายของบุรุษ ๑๐ คน เป็นกำลังของช้างกาฬาวกะ ๑ เชือก. กำลังของช้างกาฬาวกะ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างคงเคยยะ ๑ เชือก. กำลังของช้างคงเคยยะ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างบัณฑระ ๑ เชือก. กำลังของช้างบัณฑระ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างตัมพะ ๑ เชือก. กำลังของช้างตัมพะ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างปิงคละ ๑ เชือก. กำลังของช้างปิงคละ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างคันธะ ๑ เชือก. กำลังของช้างคันธะ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างมังคละ ๑ เชือก. กำลังของช้างมังคละ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างเหมะ ๑ เชือก. กำลังของช้างเหมะ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างอุโบสถ ๑ เชือก. กำลังของช้างอุโบสถ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างฉัททันต์ ๑ เชือก. กำลังของช้างฉัททันต์ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของพระตถาคต ๑ พระองค์. กำลังนี้แหละเรียกว่า นารายณสังฆาตพละ. กำลังนั้น เมื่อนับโดยจำนวนช้างปกติ ย่อมเป็นกำลังของช้าง ๑ พันโกฏิ, เมื่อนับโดยจำนวนบุรุษ ย่อมเป็นกำลังของบุรุษ ๑ หมื่นโกฏิ. นี้คือกายกำลังของพระตถาคตก่อน.

ඤාණබලං පන පාළියං තාව ආගතමෙව. දසබලඤාණං, මජ්ඣිමෙ ආගතං චතුවෙසාරජ්ජඤාණං, අට්ඨසු පරිසාසු අකම්පනඤාණං, චතුයොනිපරිච්ඡෙදඤාණං, පඤ්චගතිපරිච්ඡෙදඤාණං, සංයුත්තකෙ (සං. නි. 2.33) ආගතානි තෙසත්තති ඤාණානි සත්තසත්තති ඤාණානීති, එවං අඤ්ඤානිපි අනෙකානි ඤාණබලං නාම. ඉධාපි ඤාණබලමෙව අධිප්පෙතං. ඤාණඤ්හි අකම්පියට්ඨෙන උපත්ථම්භනට්ඨෙන ච බලන්ති වුත්තං.

ส่วนญาณกำลังนั้น มาในพระบาลีแล้วนั่นเทียว. คือ ทศพลญาณ, จตุเวสารัชชญาณที่มาในมัชฌิมนิกาย, อกัมปนญาณในบริษัท ๘, จตุโยนิปริจเฉทญาณ, ปัญจคติปริจเฉทญาณ, ญาณ ๗๓ และญาณ ๗๗ ที่มาในสังยุตตนิกาย (สํ. นิ. ๒.๓๓) ดังนี้, แม้ญาณอื่นๆ อีกมากมายอย่างนี้ ชื่อว่าญาณกำลัง. ในที่นี้ก็ประสงค์เอาญาณกำลังเท่านั้น. จริงอยู่ ญาณ ท่านเรียกว่า พละ เพราะมีความหมายว่าไม่หวั่นไหว และเพราะมีความหมายว่าค้ำจุน.

ආසභං ඨානන්ති සෙට්ඨට්ඨානං උත්තමට්ඨානං. ආසභා වා පුබ්බබුද්ධා, තෙසං ඨානන්ති අත්ථො. අපිච ගවසතජෙට්ඨකො උසභො, ගවසහස්සජෙට්ඨකො වසභො. වජසතජෙට්ඨකො වා උසභො, වජසහස්සජෙට්ඨකො වසභො. සබ්බගවසෙට්ඨො සබ්බපරිස්සයසහො සෙතො පාසාදිකො මහාභාරවහො අසනිසතසද්දෙහිපි අසම්පකම්පියො නිසභො, සො ඉධ උසභොති අධිප්පෙතො. ඉදම්පි හි තස්ස පරියායවචනං. උසභස්ස ඉදන්ති ආසභං. ඨානන්ති චතූහි පාදෙහි පථවිං උප්පීළෙත්වා අචලට්ඨානං. ඉදං පන ආසභං වියාති ආසභං. යථෙව හි නිසභසඞ්ඛාතො උසභො උසභබලෙන සමන්නාගතො චතූහි පාදෙහි පථවිං උප්පීළෙත්වා අචලට්ඨානෙන තිට්ඨති, එවං තථාගතොපි දසහි තථාගතබලෙහි සමන්නාගතො චතූහි වෙසාරජ්ජපාදෙහි අට්ඨපරිසපථවිං උප්පීළෙත්වා සදෙවකෙ ලොකෙ කෙනචි පච්චත්ථිකෙන පච්චාමිත්තෙන අකම්පියො අචලට්ඨානෙන තිට්ඨති. එවං තිට්ඨමානො ච තං ආසභං ඨානං පටිජානාති උපගච්ඡති න පච්චක්ඛාති අත්තනි ආරොපෙති. තෙන වුත්තං – ‘‘ආසභං ඨානං පටිජානාතී’’ති.

บทว่า อาสภํ ฐานํ คือ ฐานะอันประเสริฐ ฐานะอันสูงสุด. หรืออีกอย่างหนึ่ง พระพุทธเจ้าในปางก่อนชื่อว่าอาสภะ, ฐานะของพระพุทธเจ้าเหล่านั้น นี่คือความหมาย. อีกอย่างหนึ่ง โคที่เป็นใหญ่กว่าโค ๑๐๐ ตัว ชื่อว่า อุสภะ, โคที่เป็นใหญ่กว่าโค ๑,๐๐๐ ตัว ชื่อว่า วสภะ. หรือโคที่เป็นใหญ่กว่าโคในคอก ๑๐๐ คอก ชื่อว่า อุสภะ, โคที่เป็นใหญ่กว่าโคในคอก ๑,๐๐๐ คอก ชื่อว่า วสภะ. โคที่ประเสริฐกว่าโคทั้งปวง ทนต่อภยันตรายทั้งปวง มีสีขาว น่าเลื่อมใส แบกภาระหนักได้ ไม่หวั่นไหวแม้ด้วยเสียงอสุนีบาต ๑๐๐ ครั้ง ชื่อว่า นิสภะ, โคนิสภะนั้น ในที่นี้ประสงค์เอาว่า อุสภะ. จริงอยู่ คำนี้ก็เป็นชื่อที่ใช้แทนกันได้ของคำนั้น. ของแห่งอุสภะ ชื่อว่า อาสภะ. บทว่า ฐานํ คือ การยืนอย่างมั่นคงโดยใช้เท้าทั้ง ๔ ยันแผ่นดินไว้. ส่วนฐานะนี้เป็นประดุจของแห่งอาสภะ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อาสภะ. จริงอยู่ โคอุสภะที่เรียกว่านิสภะ ประกอบด้วยกำลังแห่งโคอุสภะ ใช้เท้าทั้ง ๔ ยันแผ่นดินไว้ ยืนอยู่ด้วยการยืนอย่างมั่นคง ฉันใด, พระตถาคตก็ฉันนั้นเหมือนกัน ทรงประกอบด้วยทศพลตถาคตญาณ ใช้พระบาทคือเวสารัชชญาณ ๔ ยันแผ่นดินคือบริษัท ๘ ไว้ ไม่ทรงหวั่นไหวเพราะปัจจัตถิกหรือปัจจามิตรคนใดคนหนึ่งในโลกพร้อมทั้งเทวโลก ประทับยืนอยู่ด้วยการยืนอย่างมั่นคง. และเมื่อประทับยืนอยู่อย่างนี้ ย่อมทรงปฏิญญา เข้าถึง ไม่ปฏิเสธ ทรงยกขึ้นไว้ในพระองค์ซึ่งฐานะอันประเสริฐนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ทรงปฏิญญาฐานะอันประเสริฐ”.

පරිසාසූති අට්ඨසු පරිසාසු. සීහනාදං නදතීති සෙට්ඨනාදං නදති, අභීතනාදං නදති, සීහනාදසදිසං වා නාදං නදති. තත්‍රායං උපමා – යථා සීහො සීහබලෙන සමන්නාගතො සබ්බත්ථ විසාරදො විගතලොමහංසො සීහනාදං නදති, එවං තථාගතසීහොපි තථාගතබලෙහි සමන්නාගතො අට්ඨසු පරිසාසු විසාරදො විගතලොමහංසො ‘‘ඉති [Pg.295] සක්කායො’’තිආදිනා නයෙන නානාවිධදෙසනාවිලාසසම්පන්නං සීහනාදං නදති. තෙන වුත්තං – ‘‘පරිසාසු සීහනාදං නදතී’’ති.

บทว่า ปริสาสุ คือ ในบริษัท ๘. บทว่า สีหนาทํ นทติ คือ ทรงเปล่งเสียงอันประเสริฐ, ทรงเปล่งเสียงอันไม่หวาดกลัว, หรือทรงเปล่งเสียงอันเสมอด้วยสีหนาท. ในเรื่องนั้น มีอุปมาดังนี้: ราชสีห์ผู้ประกอบด้วยกำลังแห่งราชสีห์ เป็นผู้แกล้วกล้าในทุกสถาน ปราศจากความขนพองสยองเกล้า บันลือสีหนาท ฉันใด, พระตถาคตผู้เป็นดุจราชสีห์ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ทรงประกอบด้วยพระตถาคตพล เป็นผู้แกล้วกล้าในบริษัท ๘ ปราศจากความขนพองสยองเกล้า ทรงเปล่งสีหนาทอันถึงพร้อมด้วยลีลาแห่งเทศนาอันมีประการต่างๆ โดยนัยเป็นต้นว่า “อย่างนี้คือสักกายะ”. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ทรงบันลือสีหนาทในบริษัททั้งหลาย”.

බ්‍රහ්මචක්කං පවත්තෙතීති එත්ථ බ්‍රහ්මන්ති සෙට්ඨං උත්තමං විසිට්ඨං. චක්කන්ති ධම්මචක්කං. තං පනෙතං දුවිධං හොති පටිවෙධඤාණඤ්චෙව දෙසනාඤාණඤ්ච. තත්ථ පඤ්ඤාපභාවිතං අත්තනො අරියඵලාවහං පටිවෙධඤාණං, කරුණාපභාවිතං සාවකානං අරියඵලාවහං දෙසනාඤාණං. තත්ථ පටිවෙධඤාණං උප්පජ්ජමානං උප්පන්නන්ති දුවිධං. තඤ්හි අභිනික්ඛමනතො යාව අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම. තුසිතභවනතො වා යාව මහාබොධිපල්ලඞ්කෙ අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම. දීපඞ්කරතො වා පට්ඨාය යාව අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම. දෙසනාඤාණම්පි පවත්තමානං පවත්තන්ති දුවිධං. තඤ්හි යාව අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤස්ස සොතාපත්තිමග්ගා පවත්තමානං, ඵලක්ඛණෙ පවත්තං නාම. තෙසු පටිවෙධඤාණං ලොකුත්තරං, දෙසනාඤාණං ලොකියං. උභයම්පි පනෙතං අඤ්ඤෙහි අසාධාරණං, බුද්ධානංයෙව ඔරසඤාණං.

ในบทว่า พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ นี้ บทว่า พฺรหฺมํ หมายถึง ประเสริฐ สูงสุด วิเศษ. บทว่า จกฺกํ หมายถึง ธรรมจักร. ก็ธรรมจักรนั้นมี ๒ อย่างคือ ปฏิเวธญาณและเทศนาญาณ. ในญาณ ๒ อย่างนั้น ญาณที่ปัญญาอบรมแล้ว นำมาซึ่งอริยผลแก่พระองค์เอง ชื่อว่าปฏิเวธญาณ, ญาณที่กรุณาอบรมแล้ว นำมาซึ่งอริยผลแก่พระสาวกทั้งหลาย ชื่อว่าเทศนาญาณ. ในญาณ ๒ อย่างนั้น ปฏิเวธญาณมี ๒ อย่างคือ ที่กำลังเกิดขึ้น และที่เกิดขึ้นแล้ว. จริงอยู่ ญาณนั้น ตั้งแต่เสด็จออกผนวชจนถึงอรหัตตมรรค ชื่อว่ากำลังเกิดขึ้น, ในขณะแห่งผล ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว. หรือตั้งแต่ภพดุสิตจนถึงอรหัตตมรรค ณ มหาโพธิบัลลังก์ ชื่อว่ากำลังเกิดขึ้น, ในขณะแห่งผล ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว. หรือจำเดิมแต่พระพุทธเจ้าทีปังกรจนถึงอรหัตตมรรค ชื่อว่ากำลังเกิดขึ้น, ในขณะแห่งผล ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว. แม้เทศนาญาณก็มี ๒ อย่างคือ ที่กำลังเป็นไป และที่เป็นไปแล้ว. จริงอยู่ ญาณนั้น จนถึงโสดาปัตติมรรคของท่านอัญญาโกณฑัญญะ ชื่อว่ากำลังเป็นไป, ในขณะแห่งผล ชื่อว่าเป็นไปแล้ว. ในญาณ ๒ อย่างนั้น ปฏิเวธญาณเป็นโลกุตตระ, เทศนาญาณเป็นโลกิยะ. ก็ญาณทั้งสองแม้นี้ ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น เป็นโอรสญาณของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น.

ඉදානි යෙහි දසහි බලෙහි සමන්නාගතො තථාගතො ආසභං ඨානං පටිජානාති, තානි විත්ථාරතො දස්සෙතුං කතමානි දස? ඉධ, භික්ඛවෙ, තථාගතො ඨානඤ්ච ඨානතොතිආදිමාහ. තත්ථ ඨානඤ්ච ඨානතොති කාරණඤ්ච කාරණතො. කාරණඤ්හි යස්මා තත්ථ ඵලං තිට්ඨති, තදායත්තවුත්තිතාය උප්පජ්ජති චෙව පවත්තති ච, තස්මා ඨානන්ති වුච්චති. තං භගවා ‘‘යෙ යෙ ධම්මා යෙසං යෙසං ධම්මානං හෙතූ පච්චයා උප්පාදාය, තං තං ඨානං. යෙ යෙ ධම්මා යෙසං යෙසං ධම්මානං න හෙතූ න පච්චයා උප්පාදාය, තං තං අට්ඨාන’’න්ති පජානන්තො ඨානඤ්ච ඨානතො අට්ඨානඤ්ච අට්ඨානතො යථාභූතං පජානාති. අභිධම්මෙ පනෙතං ‘‘තත්ථ කතමං තථාගතස්ස ඨානඤ්ච ඨානතො අට්ඨානඤ්ච අට්ඨානතො යථාභූතං ඤාණ’’න්තිආදිනා (විභ. 809) නයෙන විත්ථාරිතමෙව. යම්පීති යෙන ඤාණෙන. ඉදම්පි, භික්ඛවෙ, තථාගතස්සාති ඉදම්පි ඨානාට්ඨානඤාණං තථාගතස්ස තථාගතබලං නාම හොතීති අත්ථො. එවං සබ්බපදෙසු යොජනා වෙදිතබ්බා.

บัดนี้ พระตถาคตผู้ทรงประกอบด้วยพระพล ๑๐ ประการเหล่าใด ย่อมทรงปฏิญญาฐานะอันประเสริฐ เพื่อจะทรงแสดงพระพลเหล่านั้นโดยพิสดาร จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "กตมานิ ทส? อิธ ภิกฺขเว ตถาคโต ฐานญฺจ ฐานโต" (สิบอย่างคืออะไรบ้าง? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในกรณีนี้ ตถาคตย่อมรู้ฐานะโดยความเป็นฐานะ). ในบทเหล่านั้น บทว่า ฐานญฺจ ฐานโต หมายถึง เหตุโดยความเป็นเหตุ. จริงอยู่ เพราะเหตุที่ผลย่อมตั้งอยู่ในเหตุนั้น ย่อมเกิดขึ้นด้วย ย่อมเป็นไปด้วย เพราะมีความเป็นไปเนื่องด้วยเหตุนั้น ฉะนั้นจึงเรียกว่า ฐานะ. พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงทราบว่า "ธรรมเหล่าใดๆ เป็นเหตุเป็นปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าใดๆ, ธรรมนั้นๆ เป็นฐานะ (ของธรรมนั้นๆ). ธรรมเหล่าใดๆ ไม่เป็นเหตุไม่เป็นปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าใดๆ, ธรรมนั้นๆ เป็นอฐานะ (ของธรรมนั้นๆ)" จึงทรงทราบชัดฐานะโดยความเป็นฐานะ และอฐานะโดยความเป็นอฐานะ ตามความเป็นจริง. ก็เรื่องนี้ในพระอภิธรรม ท่านขยายความไว้แล้วโดยนัยเป็นต้นว่า "ตตฺถ กตมํ ตถาคตสฺส ฐานญฺจ ฐานโต อฐานญฺจ อฐานโต ยถาภูตํ ญาณํ" (ในบรรดาญาณเหล่านั้น ญาณที่รู้ฐานะโดยความเป็นฐานะ และอฐานะโดยความเป็นอฐานะ ตามความเป็นจริงของตถาคต เป็นอย่างไร). บทว่า ยมฺปิ หมายถึง ด้วยญาณใด. บทว่า อิทมฺปิ ภิกฺขเว ตถาคตสฺส มีอธิบายว่า แม้ฐานาฐานญาณนี้ ก็ชื่อว่าเป็นตถาคตพลของพระตถาคต. พึงทราบการประกอบความในบททั้งปวงอย่างนี้.

කම්මසමාදානානන්ති සමාදියිත්වා කතානං කුසලාකුසලකම්මානං, කම්මමෙව වා කම්මසමාදානං. ඨානසො හෙතුසොති පච්චයතො චෙව [Pg.296] හෙතුතො ච. තත්ථ ගතිඋපධිකාලපයොගා විපාකස්ස ඨානං, කම්මං හෙතු. ඉමස්ස පන ඤාණස්ස විත්ථාරකථා ‘‘අත්ථෙකච්චානි පාපකානි කම්මසමාදානානි ගතිසම්පත්තිපටිබාළ්හානි න විපච්චන්තී’’තිආදිනා (විභ. 810) නයෙන අභිධම්මෙ ආගතායෙව.

บทว่า กมฺมสมาทานานํ หมายถึง แห่งกุศลกรรมและอกุศลกรรมทั้งหลายที่บุคคลสมาทานแล้วกระทำ, หรือว่า กรรมนั่นแหละชื่อว่ากรรมสมาทาน. บทว่า ฐานโส เหุตุโส หมายถึง โดยความเป็นปัจจัยด้วย โดยความเป็นเหตุด้วย. ในสองอย่างนั้น คติ อุปธิ กาล และประโยค เป็นฐานะของวิบาก, กรรมเป็นเหตุ. ก็คำอธิบายโดยพิสดารแห่งญาณนี้ มาแล้วในพระอภิธรรมนั่นเทียวโดยนัยเป็นต้นว่า "อตฺเถกจฺจานิ ปาปกานิ กมฺมสมาทานานิ คติสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺติ" (กรรมสมาทานที่เป็นบาปบางอย่าง อันคติสมบัติห้ามกั้นไว้ ย่อมไม่ให้ผล).

සබ්බත්ථගාමිනින්ති සබ්බගතිගාමිනිඤ්ච අගතිගාමිනිඤ්ච. පටිපදන්ති මග්ගං. යථාභූතං පජානාතීති බහූසුපි මනුස්සෙසු එකමෙව පාණං ඝාතෙන්තෙසු ‘‘ඉමස්ස චෙතනා නිරයගාමිනී භවිස්සති, ඉමස්ස තිරච්ඡානයොනිගාමිනී’’ති ඉමිනා නයෙන එකවත්ථුස්මිම්පි කුසලාකුසලචෙතනාසඞ්ඛාතානං පටිපත්තීනං අවිපරීතතො සභාවං ජානාති. ඉමස්සපි ච ඤාණස්ස විත්ථාරකථා ‘‘තත්ථ කතමං තථාගතස්ස සබ්බත්ථගාමිනිං පටිපදං යථාභූතං ඤාණං? ඉධ තථාගතො අයං මග්ගො අයං පටිපදා නිරයගාමිනීති පජානාතී’’තිආදිනා (විභ. 811) නයෙන අභිධම්මෙ ආගතායෙව.

บทว่า สพฺพตฺถคามินึ หมายถึง (ปฏิปทา) ที่นำไปสู่คติทั้งปวงด้วย และที่นำไปสู่ที่ที่มิใช่คติ (คือพระนิพพาน) ด้วย. บทว่า ปฏิปทํ หมายถึง หนทาง. บทว่า ยถาภูตํ ปชานาติ หมายถึง แม้เมื่อมนุษย์จำนวนมากฆ่าสัตว์ตัวเดียวกัน ก็ทรงทราบสภาวะของปฏิปทาทั้งหลายอันได้แก่กุศลเจตนาและอกุศลเจตนาโดยไม่คลาดเคลื่อน แม้ในวัตถุเดียวกัน โดยนัยนี้ว่า "เจตนาของผู้นี้จักนำไปสู่นรก, เจตนาของผู้นี้จักนำไปสู่กำเนิดดิรัจฉาน". และคำอธิบายโดยพิสดารแห่งญาณนี้ ก็มาแล้วในพระอภิธรรมนั่นเทียวโดยนัยเป็นต้นว่า "ตตฺถ กตมํ ตถาคตสฺส สพฺพตฺถคามินึ ปฏิปทํ ยถาภูตํ ญาณํ? อิธ ตถาคโต อยํ มคฺโค อยํ ปฏิปทา นิรยคามินีติ ปชานาติ" (ในบรรดาญาณเหล่านั้น ญาณที่รู้ปฏิปทาอันนำไปสู่ที่ทั้งปวงตามความเป็นจริงของตถาคต เป็นอย่างไร? ในกรณีนี้ ตถาคตย่อมรู้ว่า หนทางนี้ ปฏิปทานี้ นำไปสู่นรก).

අනෙකධාතුන්ති චක්ඛුධාතුආදීහි කාමධාතුආදීහි වා ධාතූහි බහුධාතුං. නානාධාතුන්ති තාසංයෙව ධාතූනං විලක්ඛණතාය නානප්පකාරධාතුං. ලොකන්ති ඛන්ධායතනධාතුලොකං. යථාභූතං පජානාතීති තාසං ධාතූනං අවිපරීතතො සභාවං පටිවිජ්ඣති. ඉදම්පි ඤාණං ‘‘තත්ථ කතමං තථාගතස්ස අනෙකධාතුනානාධාතුලොකං යථාභූතං ඤාණං? ඉධ තථාගතො ඛන්ධනානත්තං පජානාතී’’තිආදිනා නයෙන අභිධම්මෙ විත්ථාරිතමෙව.

บทว่า อเนกธาตุ หมายถึง โลกมีธาตุมาก ด้วยธาตุทั้งหลายมีจักขุธาตุเป็นต้น หรือมีกามธาตุเป็นต้น. บทว่า นานาธาตุ หมายถึง โลกมีธาตุต่างๆ กัน เพราะความที่ธาตุเหล่านั้นนั่นแหละมีลักษณะต่างกัน. บทว่า โลกํ หมายถึง ขันธโลก อายตนโลก ธาตุโลก. บทว่า ยถาภูตํ ปชานาติ หมายถึง ย่อมแทงตลอดสภาวะของธาตุเหล่านั้นโดยไม่คลาดเคลื่อน. แม้ญาณนี้ ท่านก็ขยายความไว้แล้วในพระอภิธรรมนั่นเทียวโดยนัยเป็นต้นว่า "ตตฺถ กตมํ ตถาคตสฺส อเนกธาตุนานาธาตุโลกํ ยถาภูตํ ญาณํ? อิธ ตถาคโต ขนฺธนานตฺตํ ปชานาติ" (ในบรรดาญาณเหล่านั้น ญาณที่รู้โลกอันมีธาตุหลายอย่าง มีธาตุต่างๆ กัน ตามความเป็นจริงของตถาคต เป็นอย่างไร? ในกรณีนี้ ตถาคตย่อมรู้ความต่างกันแห่งขันธ์).

නානාධිමුත්තිකතන්ති හීනාදීහි අධිමුත්තීහි නානාධිමුත්තිකභාවං. ඉදම්පි ඤාණං ‘‘තත්ථ කතමං තථාගතස්ස සත්තානං නානාධිමුත්තිකතං යථාභූතං ඤාණං? ඉධ තථාගතො පජානාති සන්ති සත්තා හීනාධිමුත්තිකා’’තිආදිනා නයෙන අභිධම්මෙ විත්ථාරිතමෙව.

บทว่า นานาธิมุตฺติกตํ หมายถึง ภาวะที่สัตว์มีอธิมุติต่างๆ กัน ด้วยอธิมุติทั้งหลายมีอธิมุติอย่างเลวเป็นต้น. แม้ญาณนี้ ท่านก็ขยายความไว้แล้วในพระอภิธรรมนั่นเทียวโดยนัยเป็นต้นว่า "ตตฺถ กตมํ ตถาคตสฺส สตฺตานํ นานาธิมุตฺติกตํ ยถาภูตํ ญาณํ? อิธ ตถาคโต ปชานาติ สนฺติ สตฺตา หีนาธิมุตฺติกา" (ในบรรดาญาณเหล่านั้น ญาณที่รู้ภาวะที่สัตว์มีอธิมุติต่างๆ กัน ตามความเป็นจริงของตถาคต เป็นอย่างไร? ในกรณีนี้ ตถาคตย่อมรู้ว่า สัตว์ทั้งหลายผู้มีอธิมุติอย่างเลวมีอยู่).

පරසත්තානන්ති පධානසත්තානං. පරපුග්ගලානන්ති තතො අඤ්ඤෙසං හීනසත්තානං. එකත්ථමෙව වා එතං පදද්වයං, වෙනෙය්‍යවසෙන ද්විධා වුත්තං. ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තන්ති සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං පරභාවඤ්ච අපරභාවඤ්ච, වුද්ධිඤ්ච හානිඤ්චාති අත්ථො. ඉමස්සාපි ඤාණස්ස විත්ථාරකථා ‘‘තත්ථ කතමං තථාගතස්ස පරසත්තානං පරපුග්ගලානං ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තං යථාභූතං ඤාණං[Pg.297]? ඉධ තථාගතො සත්තානං ආසයං පජානාතී’’ති (විභ. 814) ආදිනා නයෙන අභිධම්මෙ ආගතායෙව.

บทว่า ปรสตฺตานํ หมายถึง แห่งสัตว์ผู้เป็นประธาน. บทว่า ปรปุคฺคลานํ หมายถึง แห่งสัตว์ที่เลวอื่นๆ นอกจากนั้น. หรือว่า บททั้งสองนี้มีความหมายอย่างเดียวกัน ท่านกล่าวไว้เป็น ๒ อย่างโดยอำนาจแห่งเวไนยสัตว์. บทว่า อินฺทฺริยปโรปริยตฺตํ มีอธิบายว่า ความแก่และความอ่อน ความเจริญและความเสื่อม แห่งอินทรีย์ทั้งหลายมีศรัทธาเป็นต้น. คำอธิบายโดยพิสดารแห่งญาณนี้ ก็มาแล้วในพระอภิธรรมนั่นเทียวโดยนัยเป็นต้นว่า "ตตฺถ กตมํ ตถาคตสฺส ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตํ ยถาภูตํ ญาณํ? อิธ ตถาคโต สตฺตานํ อาสยํ ปชานาติ" (ในบรรดาญาณเหล่านั้น ญาณที่รู้ความแก่และอ่อนแห่งอินทรีย์ของสัตว์อื่น บุคคลอื่น ตามความเป็นจริงของตถาคต เป็นอย่างไร? ในกรณีนี้ ตถาคตย่อมรู้อัธยาศัยของสัตว์ทั้งหลาย).

ඣානවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තීනන්ති පඨමාදීනං චතුන්නං ඣානානං, ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදීනං අට්ඨන්නං විමොක්ඛානං, සවිතක්කසවිචාරාදීනං තිණ්ණං සමාධීනං, පඨමජ්ඣානසමාපත්තිආදීනඤ්ච නවන්නං අනුපුබ්බසමාපත්තීනං. සංකිලෙසන්ති හානභාගියධම්මං. වොදානන්ති විසෙසභාගියධම්මං. වුට්ඨානන්ති ‘‘වොදානම්පි වුට්ඨානං, තම්හා තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨානම්පි වුට්ඨාන’’න්ති (විභ. 828) එවං වුත්තං පගුණජ්ඣානඤ්චෙව භවඞ්ගඵලසමාපත්තියො ච. හෙට්ඨිමං හෙට්ඨිමඤ්හි පගුණජ්ඣානං උපරිමස්ස උපරිමස්ස පදට්ඨානං හොති, තස්මා ‘‘වොදානම්පි වුට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. භවඞ්ගෙන පන සබ්බජ්ඣානෙහි වුට්ඨානං හොති, ඵලසමාපත්තියා නිරොධසමාපත්තිතො වුට්ඨානං හොති. තං සන්ධාය ච ‘‘තම්හා තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨානම්පි වුට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. ඉදම්පි ඤාණං ‘‘තත්ථ කතමං තථාගතස්ස ඣානවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තීනං සංකිලෙසං වොදානං වුට්ඨානං යථාභූතං ඤාණං? ඣායීති චත්තාරො ඣායී, අත්ථෙකච්චො ඣායී සම්පත්තිංයෙව සමානං විපත්තීති පච්චෙතී’’තිආදිනා (විභ. 828) නයෙන අභිධම්මෙ විත්ථාරිතමෙව. සබ්බඤාණානං විත්ථාරකථාය විනිච්ඡයො සම්මොහවිනොදනියා විභඞ්ගට්ඨකථාය වුත්තො, පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිදිබ්බචක්ඛුඤාණකථා විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරිතා, ආසවක්ඛයකථා හෙට්ඨා වුත්තායෙවාති.

คำว่า ฌานวิโมกขสมาธิสมาบัตตีนํ ได้แก่ ฌาน ๔ มีปฐมฌานเป็นต้น, วิโมกข์ ๘ มีอาทิว่า "รูปี รูปานิ ปสฺสติ", สมาธิ ๓ มีสวิตักกสวิจารสมาธิเป็นต้น, และอนุปุพพสมาบัติ ๙ มีปฐมฌานสมาบัติเป็นต้น. คำว่า สํกิเลสํ ได้แก่ หานภาคิยธรรม. คำว่า โวทานํ ได้แก่ วิเสสภาคิยธรรม. คำว่า วุฏฺฐานํ ได้แก่ ปคุณฌาน ภวังค์ และผลสมาบัติ ที่ตรัสไว้ในพระบาลีวิภังค์ว่า "โวทานก็ชื่อว่าวุฏฐาน, การออกจากสมาธินั้นๆ ก็ชื่อว่าวุฏฐาน". จริงอยู่ ปคุณฌานที่ต่ำกว่าๆ ย่อมเป็นปทัฏฐานของฌานที่สูงกว่าๆ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "โวทานก็ชื่อว่าวุฏฐาน". อนึ่ง การออกจากฌานทั้งปวงย่อมมีได้ด้วยภวังค์, การออกจากนิโรธสมาบัติย่อมมีได้ด้วยผลสมาบัติ. และทรงหมายถึงข้อนั้น จึงตรัสว่า "การออกจากสมาธินั้นๆ ก็ชื่อว่าวุฏฐาน". แม้ญาณนี้ พระองค์ก็ทรงแสดงไว้โดยพิสดารแล้วในอภิธรรม ด้วยนัยมีอาทิว่า "ในบรรดาญาณเหล่านั้น ญาณที่รู้สังกิเลส โวทาน และวุฏฐาน แห่งฌาน วิโมกข์ สมาธิ สมาบัติ ของพระตถาคต ตามความเป็นจริง เป็นไฉน? คำว่า ฌายี ได้แก่ ฌายี ๔, ฌายีบางคนในโลกนี้ ย่อมสำคัญสมบัติว่าเป็นวิบัติ". การวินิจฉัยในเรื่องที่แสดงญาณทั้งปวงโดยพิสดาร ท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์สัมโมหวิโนทนี อรรถกถาแห่งวิภังค์, เรื่องปุพเพนิวาสานุสสติญาณและทิพพจักขุญาณ ท่านแสดงไว้โดยพิสดารแล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค, ส่วนเรื่องอาสวักขยญาณ ได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว.

තත්ථ පරවාදීකථා හොති ‘‘දසබලඤාණං නාම පාටියෙක්කං ඤාණං නත්ථි, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සෙවායං පභෙදො’’ති. තං න තථා දට්ඨබ්බං. අඤ්ඤමෙව හි දසබලඤාණං, අඤ්ඤං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං. දසබලඤාණඤ්හි සකසකකිච්චමෙව ජානාති, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං තම්පි තතො අවසෙසම්පි ජානාති. දසබලඤාණෙසු හි පඨමං කාරණාකාරණමෙව ජානාති, දුතියං කම්මවිපාකන්තරමෙව, තතියං කම්මපරිච්ඡෙදමෙව, චතුත්ථං ධාතුනානත්තකාරණමෙව, පඤ්චමං සත්තානං අජ්ඣාසයාධිමුත්තිමෙව, ඡට්ඨං ඉන්ද්‍රියානං තික්ඛමුදුභාවමෙව, සත්තමං ඣානාදීහි සද්ධිං තෙසං සංකිලෙසාදිමෙව, අට්ඨමං පුබ්බෙනිවුත්ථක්ඛන්ධසන්තතිමෙව, නවමං සත්තානං චුතිපටිසන්ධිමෙව, දසමං සච්චපරිච්ඡෙදමෙව. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පන එතෙහි ජානිතබ්බඤ්ච තතො උත්තරිඤ්ච පජානාති, එතෙසං පන කිච්චං න සබ්බං කරොති. තඤ්හි ඣානං හුත්වා අප්පෙතුං [Pg.298] න සක්කොති, ඉද්ධි හුත්වා විකුබ්බිතුං න සක්කොති, මග්ගො හුත්වා කිලෙසෙ ඛෙපෙතුං න සක්කොති.

ในเรื่องนั้น มีคำของปรวาทีว่า "ญาณชื่อว่าทสพลญาณโดยเฉพาะไม่มี, นี้เป็นเพียงประเภทหนึ่งของสัพพัญญุตญาณเท่านั้น". ข้อนั้นไม่พึงเห็นอย่างนั้น. เพราะว่า ทสพลญาณเป็นอย่างหนึ่ง สัพพัญญุตญาณก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง. จริงอยู่ ทสพลญาณย่อมรู้เฉพาะกิจของตนๆ เท่านั้น, ส่วนสัพพัญญุตญาณย่อมรู้ทั้งกิจนั้นและกิจที่เหลือจากนั้น. จริงอยู่ ในบรรดาทสพลญาณ ญาณที่ ๑ ย่อมรู้เฉพาะเหตุและมิใช่เหตุ, ญาณที่ ๒ ย่อมรู้เฉพาะความแตกต่างแห่งกรรมและวิบาก, ญาณที่ ๓ ย่อมรู้เฉพาะการกำหนดกรรม, ญาณที่ ๔ ย่อมรู้เฉพาะเหตุแห่งความแตกต่างของธาตุ, ญาณที่ ๕ ย่อมรู้เฉพาะอัธยาศัยและอธิมุติของสัตว์ทั้งหลาย, ญาณที่ ๖ ย่อมรู้เฉพาะความแก่กล้าและอ่อนแห่งอินทรีย์, ญาณที่ ๗ ย่อมรู้เฉพาะสังกิเลสเป็นต้นของฌานเป็นต้นพร้อมกับฌานเป็นต้นเหล่านั้น, ญาณที่ ๘ ย่อมรู้เฉพาะความสืบต่อแห่งขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่ในภพก่อน, ญาณที่ ๙ ย่อมรู้เฉพาะจุติและปฏิสนธิของสัตว์ทั้งหลาย, ญาณที่ ๑๐ ย่อมรู้เฉพาะการกำหนดสัจจะ. ส่วนสัพพัญญุตญาณ ย่อมรู้ชัดทั้งสิ่งที่พึงรู้ได้ด้วยญาณเหล่านี้ และสิ่งที่ยิ่งไปกว่านั้น, แต่สัพพัญญุตญาณนั้น ไม่กระทำกิจทั้งหมดของญาณเหล่านี้. จริงอยู่ ญาณนั้นเป็นฌานแล้ว ไม่สามารถจะเพ่งได้, เป็นฤทธิ์แล้ว ไม่สามารถจะแสดงฤทธิ์ต่างๆ ได้, เป็นมรรคแล้ว ไม่สามารถจะทำลายกิเลสได้.

අපිච පරවාදී එවං පුච්ඡිතබ්බො ‘‘දසබලඤාණං නාමෙතං සවිතක්කසවිචාරං අවිතක්කවිචාරමත්තං අවිතක්කඅවිචාරං, කාමාවචරං රූපාවචරං අරූපාවචරං, ලොකියං ලොකුත්තර’’න්ති. ජානන්තො ‘‘පටිපාටියා සත්ත ඤාණානි සවිතක්කසවිචාරානී’’ති වක්ඛති, ‘‘තතො පරානි ද්වෙ අවිතක්කඅවිචාරානී’’ති වක්ඛති. ‘‘ආසවක්ඛයඤාණං සියා සවිතක්කසවිචාරං සියා අවිතක්කවිචාරමත්තං, සියා අවිතක්කඅවිචාර’’න්ති වක්ඛති. තථා ‘‘පටිපාටියා සත්ත කාමාවචරානි, තතො ද්වෙ රූපාවචරානි, අවසානෙ එකං ලොකුත්තර’’න්ති වක්ඛති. ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පන සවිතක්කසවිචාරමෙව ලොකියමෙවා’’ති වක්ඛති.

อีกอย่างหนึ่ง พึงถามปรวาทีอย่างนี้ว่า "ทสพลญาณนี้ เป็นสวิตักกสวิจาระ, เป็นอวิตักกวิจารมัตตะ, หรือเป็นอวิตักกอวิจาระ? เป็นกามาวจร, รูปาวจร, หรืออรูปาวจร? เป็นโลกิยะ หรือโลกุตตระ?". ผู้รู้ (ปรวาที) จะตอบว่า "ญาณ ๗ ดวงตามลำดับ เป็นสวิตักกสวิจาระ", จะตอบว่า "ญาณ ๒ ดวงถัดจากนั้น เป็นอวิตักกอวิจาระ". จะตอบว่า "อาสวักขยญาณ บางทีเป็นสวิตักกสวิจาระ, บางทีเป็นอวิตักกวิจารมัตตะ, บางทีเป็นอวิตักกอวิจาระ". เช่นเดียวกัน จะตอบว่า "ญาณ ๗ ดวงตามลำดับ เป็นกามาวจร, ๒ ดวงถัดจากนั้น เป็นรูปาวจร, ญาณดวงสุดท้าย เป็นโลกุตตระ". จะตอบว่า "ส่วนสัพพัญญุตญาณ เป็นสวิตักกสวิจาระเท่านั้น เป็นโลกิยะเท่านั้น".

එවමෙත්ථ අනුපදවණ්ණනං ඤත්වා ඉදානි යස්මා තථාගතො පඨමංයෙව ඨානාට්ඨානඤාණෙන වෙනෙය්‍යසත්තානං ආසවක්ඛයාධිගමස්ස චෙව අනධිගමස්ස ච ඨානාට්ඨානභූතං කිලෙසාවරණාභාවං පස්සති ලොකියසම්මාදිට්ඨිට්ඨානාදිදස්සනතො නියතමිච්ඡාදිට්ඨිට්ඨානාභාවදස්සනතො ච. අථ නෙසං කම්මවිපාකඤාණෙන විපාකාවරණාභාවං පස්සති තිහෙතුකප්පටිසන්ධිදස්සනතො, සබ්බත්ථගාමිනිපටිපදාඤාණෙන කම්මාවරණාභාවං පස්සති ආනන්තරියකම්මාභාවදස්සනතො. එවමනාවරණානං අනෙකධාතුනානාධාතුඤාණෙන අනුකූලධම්මදෙසනත්ථං චරියාවිසෙසං පස්සති ධාතුවෙමත්තදස්සනතො. අථ නෙසං නානාධිමුත්තිකතඤාණෙන අධිමුත්තිං පස්සති පයොගං අනාදියිත්වාපි අධිමුත්තිවසෙන ධම්මදෙසනත්ථං. අථෙවං දිට්ඨාධිමුත්තීනං යථාසත්ති යථාබලං ධම්මං දෙසෙතුං ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තිඤාණෙන ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තං පස්සති සද්ධාදීනං තික්ඛමුදුභාවදස්සනතො. එවං පරිඤ්ඤාතින්ද්‍රියපරොපරියත්තා පන තෙ සචෙ දූරෙ හොන්ති, අථ ඣානාදිඤාණෙන ඣානාදීසු වසීභූතත්තා ඉද්ධිවිසෙසෙන තෙ ඛිප්පං උපගච්ඡති. උපගන්ත්වා ච නෙසං පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණෙන පුබ්බජාතිභවං, දිබ්බචක්ඛානුභාවතො පත්තබ්බෙන චෙතොපරියඤාණෙන සම්පති චිත්තවිසෙසං පස්සන්තො ආසවක්ඛයඤාණානුභාවෙන ආසවක්ඛයගාමිනියා පටිපදාය විගතසම්මොහත්තා ආසවක්ඛයාය ධම්මං දෙසෙති. තස්මා ඉමිනානුක්කමෙන ඉමානි බලානි වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි.

ครั้นทราบการพรรณนาไปตามลำดับบทในเรื่องนี้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ พึงทราบว่า เพราะเหตุที่พระตถาคตทรงเห็นความไม่มีกิเลสอาวรณ์ อันเป็นฐานะและอฐานะแห่งการบรรลุและไม่บรรลุอาสวักขยญาณของเวไนยสัตว์ทั้งหลาย ด้วยฐานาฐานญาณก่อนทีเดียว เพราะทรงเห็นฐานะคือโลกิยสัมมาทิฏฐิเป็นต้น และเพราะทรงเห็นความไม่มีแห่งฐานะคือนิยตมิจฉาทิฏฐิ. ลำดับนั้น ทรงเห็นความไม่มีวิปากาวรณ์ของเวไนยสัตว์เหล่านั้น ด้วยกัมมวิปากญาณ เพราะทรงเห็นติเหตุกปฏิสนธิ, ทรงเห็นความไม่มีกรรมวรณ์ ด้วยสัพพัตถคามินีปฏิปทาญาณ เพราะทรงเห็นความไม่มีแห่งอนันตริยกรรม. เมื่อเวไนยสัตว์ไม่มีอาวรณ์อย่างนี้แล้ว ทรงเห็นจริยาพิเศษเพื่อแสดงธรรมที่เหมาะสม ด้วยอเนกธาตุนานาธาตุญาณ เพราะทรงเห็นความแตกต่างแห่งธาตุ. ลำดับนั้น ทรงเห็นอธิมุติของเวไนยสัตว์เหล่านั้น เพื่อแสดงธรรมโดยอาศัยอธิมุติ แม้เขายังไม่ประกอบความเพียร ด้วยนานาธิมุตติกญาณ. ลำดับนั้น เพื่อจะทรงแสดงธรรมแก่เวไนยสัตว์ผู้มีอธิมุติอันทรงเห็นแล้วอย่างนี้ ตามสติกำลัง ทรงเห็นความแก่กล้าและอ่อนแห่งอินทรีย์ ด้วยอินทริยปโรปริยัตติญาณ เพราะทรงเห็นความแก่กล้าและอ่อนแห่งอินทรีย์มีศรัทธาเป็นต้น. ก็เมื่อทรงกำหนดรู้อินทรีย์แก่กล้าและอ่อนอย่างนี้แล้ว หากเวไนยสัตว์เหล่านั้นอยู่ไกล, ลำดับนั้น เพราะทรงมีความชำนาญในฌานเป็นต้น ด้วยฌานาทิญาณ จึงเสด็จเข้าไปหาเวไนยสัตว์เหล่านั้นโดยเร็วพลันด้วยฤทธิ์พิเศษ. ครั้นเสด็จเข้าไปแล้ว ทรงเห็นภพชาติในอดีตของพวกเขาด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณ, ทรงเห็นความวิเศษแห่งจิตในปัจจุบันด้วยเจโตปริยญาณที่พึงได้มาด้วยอานุภาพแห่งทิพพจักขุญาณ, จึงทรงแสดงธรรมเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะ ด้วยอานุภาพแห่งอาสวักขยญาณ เพราะทรงปราศจากความหลงในปฏิปทาอันเป็นทางไปสู่ความสิ้นอาสวะ. เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า พระองค์ตรัสพระพลญาณเหล่านี้ไว้โดยลำดับดังนี้.

2. අධිවුත්තිපදසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาอธิวุตติปทสูตร

22. දුතියෙ [Pg.299] යෙ තෙ ධම්මාති යෙ තෙ දසබලඤාණං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණධම්මා. අධිවුත්තිපදානන්ති අධිවචනපදානං, ඛන්ධායතනධාතුධම්මානන්ති අත්ථො. අධිවුත්තියොති හි අධිවචනානි වුච්චන්ති, තෙසං යෙ පදභූතා දෙසනාය පදට්ඨානත්තා. අතීතා බුද්ධාපි හි එතෙ ධම්මෙ කථයිංසු, අනාගතාපි එතෙව කථයිස්සන්ති. තස්මා ඛන්ධාදයො අධිවුත්තිපදානි නාම. තෙසං අධිවුත්තිපදානං. අථ වා භූතමත්ථං අභිභවිත්වා යථාසභාවතො අග්ගහෙත්වා වත්තනතො අධිවුත්තියොති දිට්ඨියො වුච්චන්ති, අධිවුත්තීනං පදානි අධිවුත්තිපදානි, දිට්ඨිදීපකානි වචනානීති අත්ථො. තෙසං අධිවුත්තිපදානං දිට්ඨිවොහාරානං. අභිඤ්ඤා සච්ඡිකිරියායාති ජානිත්වා පච්චක්ඛකරණත්ථාය. විසාරදොති ඤාණසොමනස්සප්පත්තො. තත්ථාති තෙසු ධම්මෙසු තෙසං තෙසං තථා තථා ධම්මං දෙසෙතුන්ති තෙසං තෙසං දිට්ඨිගතිකානං වා ඉතරෙසං වා ආසයං ඤත්වා තථා තථා ධම්මං දෙසෙතුං. හීනං වා හීනන්ති ඤස්සතීති හීනං වා ධම්මං ‘‘හීනො ධම්මො’’ති ජානිස්සති. ඤාතෙය්‍යන්ති ඤාතබ්බං. දට්ඨෙය්‍යන්ති දට්ඨබ්බං. සච්ඡිකරෙය්‍යන්ති සච්ඡිකාතබ්බං. තත්ථ තත්ථ යථාභූතඤාණන්ති තෙසු තෙසු ධම්මෙසු යථාසභාවඤාණං. ඉමිනා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං දස්සෙති. එවං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං දස්සෙත්වා පුන දසබලඤාණං දස්සෙන්තො දසයිමානීතිආදිමාහ. දසබලඤාණම්පි හි තත්ථ තත්ථ යථාභූතඤාණමෙවාති.

๒๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า เย เต ธมฺมา ได้แก่ ธรรมคือทศพลญาณและสัพพัญญุตญาณเหล่าใด บทว่า อธิวุตฺติปทานํ ได้แก่ แห่งธรรมที่เป็นเหตุแห่งอธิวจนะ (บัญญัติทางถ้อยคำ) อธิบายว่า แห่งธรรมคือขันธ์ อายตนะ ธาตุ จริงอยู่ อธิวจนะทั้งหลาย ท่านเรียกว่า อธิวุตติ เพราะเป็นเหตุแห่งเทศนาที่เป็นมูลแห่งอธิวจนะเหล่านั้น จริงอยู่ แม้พระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ก็ได้ตรัสธรรมเหล่านี้ แม้ในอนาคต ก็จักตรัสธรรมเหล่านี้เหมือนกัน เพราะเหตุนั้น ขันธ์เป็นต้น ชื่อว่า อธิวุตติปทานิ (แห่งอธิวุตติปทานะเหล่านั้น) อีกอย่างหนึ่ง เพราะเป็นไปโดยครอบงำเนื้อความตามที่เป็นจริง ไม่ถือเอาตามสภาวะ ทิฏฐิทั้งหลาย ท่านจึงเรียกว่า อธิวุตติ บทแห่งอธิวุตติทั้งหลาย ชื่อว่า อธิวุตติปทานิ อธิบายว่า ถ้อยคำที่แสดงทิฏฐิ (แห่งอธิวุตติปทานะ คือโวหารที่แสดงทิฏฐิเหล่านั้น) บทว่า อภิญฺญา สจฺฉิกิริยาย ได้แก่ เพื่อรู้ยิ่งแล้วกระทำให้แจ้ง บทว่า วิสารโท ได้แก่ ผู้ถึงโสมนัสอันประกอบด้วยญาณ บทว่า ตตฺถ ได้แก่ ในธรรมเหล่านั้น บทว่า เตสํ เตสํ ตถา ตถา ธมฺมํ เทเสตุง ได้แก่ เพื่อทรงทราบอัธยาศัยของบุคคลผู้มีทิฏฐิอย่างนั้นๆ หรือของบุคคลนอกนั้นแล้ว ทรงแสดงธรรมโดยประการนั้นๆ บทว่า หีนํ วา หีนนฺติ ญสฺสติ ได้แก่ จักรู้ธรรมที่เลวว่า "เป็นธรรมเลว" บทว่า ญาเตยฺยํ ได้แก่ สิ่งที่พึงรู้ บทว่า ทฏฺเฐยฺยํ ได้แก่ สิ่งที่พึงเห็น บทว่า สจฺฉิกเรยฺยํ ได้แก่ สิ่งที่พึงทำให้แจ้ง บทว่า ตตฺถ ตตฺถ ยถาภูตญาณํ ได้แก่ ญาณตามสภาวะในธรรมนั้นๆ ด้วยบทนี้ ทรงแสดงสัพพัญญุตญาณ ครั้นทรงแสดงสัพพัญญุตญาณอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงทศพลญาณอีก จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ทสยิมานิ จริงอยู่ แม้ทศพลญาณ ก็เป็นยถาภูตญาณในธรรมนั้นๆ นั่นเอง

3. කායසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถากายสูตร

23. තතියෙ ආපන්නො හොති කඤ්චිදෙව දෙසන්ති කඤ්චි ආපත්තිකොට්ඨාසං ආපන්නො හොති. අනුවිච්චාති අනුපවිසිත්වා පරියොගාහෙත්වා. කායදුච්චරිතන්ති තිවිධං කායදුච්චරිතං. වචීදුච්චරිතන්ති චතුබ්බිධං වචීදුච්චරිතං. පාපිකා ඉස්සාති ලාමිකා උසූයා. පඤ්ඤාය දිස්වාති සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය පස්සිත්වා පස්සිත්වා පහාතබ්බා. ඉජ්ඣතීති සමිජ්ඣති. උපවාසස්සාති නිස්සාය උපසඞ්කමිත්වා වසන්තස්ස. අභිභුය්‍යාති අජ්ඣොත්ථරිත්වා [Pg.300] මද්දිත්වා. ඉරීයතීති වත්තති. ඉමස්මිං සුත්තෙ සහවිපස්සනාය මග්ගො කථිතො.

๒๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อาปนฺโน โหติ กญฺจิเทว เทสํ ได้แก่ ย่อมต้องส่วนแห่งอาบัติอย่างใดอย่างหนึ่ง บทว่า อนุวิจฺจ ได้แก่ เข้าไปแล้ว หยั่งลงแล้ว บทว่า กายทุจฺจริตํ ได้แก่ กายทุจริต ๓ อย่าง บทว่า วจีทุจฺจริตํ ได้แก่ วจีทุจริต ๔ อย่าง บทว่า ปาปิกา อิสฺสา ได้แก่ ความริษยาที่เลวทราม บทว่า ปญฺญาย ทิสฺวา ได้แก่ พึงละด้วยการเห็นแล้วเห็นเล่าด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา บทว่า อิชฺฌติ ได้แก่ ย่อมสำเร็จ บทว่า อุปวาสสฺส ได้แก่ ของผู้เข้าไปอาศัยอยู่ บทว่า อภิภุยฺย ได้แก่ ครอบงำแล้ว ย่ำยีแล้ว บทว่า อิรียติ ได้แก่ ย่อมเป็นไป ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา

4. මහාචුන්දසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถามหาจุนทสูตร

24. චතුත්ථෙ ජානාමිමං ධම්මන්ති ඉමිනා ඤාණවාදස්ස වදනාකාරො වුත්තො. භාවිතකායොම්හීතිආදීහි භාවනාවාදස්ස. තතියවාරෙ ද්වෙපි වාදා එකතො වුත්තා, තයොපි චෙතෙ අරහත්තමෙව පටිජානන්ති. අඩ්ඪවාදං වදෙය්‍යාති අඩ්ඪොහමස්මීති වාදං වදෙය්‍ය. උපනීහාතුන්ති නීහරිත්වා දාතුං.

๒๔. ในสูตรที่ ๔ ด้วยบทว่า ชานามิมํ ธมฺมํ นี้ ท่านกล่าวอาการพูดของญาณวาท (ผู้กล่าวด้วยญาณ) ด้วยบทเป็นต้นว่า ภาวิตกาโยมฺหิ ท่านกล่าว (อาการพูด) ของภาวนาวาท (ผู้กล่าวด้วยภาวนา) ในวาทะที่ ๓ ท่านกล่าววาทะทั้งสองรวมกัน และบุคคลทั้ง ๓ เหล่านั้น ย่อมปฏิญญาอรหัตตผลนั่นเอง บทว่า อฑฺฒวาทํ วเทยฺย ได้แก่ พึงกล่าวคำว่า "เราเป็นผู้มั่งคั่ง" บทว่า อุปนีหาตุํ ได้แก่ เพื่อนำออกให้

5. කසිණසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถากสิณสูตร

25. පඤ්චමෙ සකලට්ඨෙන කසිණානි, තදාරම්මණානං ධම්මානං ඛෙත්තට්ඨෙන අධිට්ඨානට්ඨෙන වා ආයතනානීති කසිණායතනානි. උද්ධන්ති උපරි ගගණතලාභිමුඛං. අධොති හෙට්ඨා භූමිතලාභිමුඛං. තිරියන්ති ඛෙත්තමණ්ඩලං විය සමන්තා පරිච්ඡින්දිත්වා. එකච්චො හි උද්ධමෙව කසිණං වඩ්ඪෙති, එකච්චො අධො, එකච්චො සමන්තතො. තෙන තෙන වා කාරණෙන එවං පසාරෙති ආලොකමිව රූපදස්සනකාමො. තෙන වුත්තං – ‘‘පථවීකසිණමෙකො සඤ්ජානාති උද්ධං අධො තිරිය’’න්ති. අද්වයන්ති ඉදං පන එකස්ස අඤ්ඤභාවානුපගමනත්ථං වුත්තං. යථා හි උදකං පවිට්ඨස්ස සබ්බදිසාසු උදකමෙව හොති න අඤ්ඤං, එවමෙව පථවීකසිණං පථවීකසිණමෙව හොති. නත්ථි තස්ස අඤ්ඤකසිණසම්භෙදොති. එසෙව නයො සබ්බත්ථ. අප්පමාණන්ති ඉදං තස්ස තස්ස ඵරණඅප්පමාණවසෙන වුත්තං. තඤ්හි චෙතසා ඵරන්තො සකලමෙව ඵරති, ‘‘අයමස්ස ආදි, ඉදං මජ්ඣ’’න්ති පමාණං න ගණ්හාති. විඤ්ඤාණකසිණන්ති චෙත්ථ කසිණුග්ඝාටිමාකාසෙ පවත්තවිඤ්ඤාණං. තත්ථ කසිණවසෙන කසිණුග්ඝාටිමාකාසෙ, කසිණුග්ඝාටිමාකාසවසෙන තත්ථ පවත්තවිඤ්ඤාණෙ උද්ධංඅධොතිරියතා වෙදිතබ්බා. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, කම්මට්ඨානභාවනානයෙන පනෙතානි පථවීකසිණාදීනි විත්ථාරතො විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.51 ආදයො) වුත්තානෙව.

๒๕. ในสูตรที่ ๕ ชื่อว่า กสิณ เพราะอรรถว่า ทั้งหมด ชื่อว่า อายตนะ เพราะอรรถว่าเป็นแดนเกิด หรือเพราะอรรถว่าเป็นที่ตั้งแห่งธรรมทั้งหลายที่มีกสิณนั้นเป็นอารมณ์ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า กสิณายตนะ บทว่า อุทฺธํ ได้แก่ มีหน้าจำเพาะพื้นท้องฟ้าเบื้องบน บทว่า อโธ ได้แก่ มีหน้าจำเพาะพื้นดินเบื้องล่าง บทว่า ติริยํ ได้แก่ กำหนดโดยรอบ เหมือนปริมณฑลแห่งนา จริงอยู่ โยคีบุคคลบางพวกย่อมเจริญกสิณในเบื้องบนเท่านั้น บางพวกในเบื้องล่าง บางพวกโดยรอบ หรือว่า ผู้ต้องการเห็นรูป ย่อมแผ่ไปอย่างนี้ด้วยเหตุนั้นๆ เหมือนแผ่แสงสว่าง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "บุคคลผู้หนึ่งย่อมจำได้หมายรู้ปฐวีกสิณ ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง" ส่วนคำว่า อทฺวยํ นี้ ท่านกล่าวเพื่อแสดงความไม่ถึงความเป็นอย่างอื่นของกสิณอย่างหนึ่ง จริงอยู่ เหมือนอย่างว่า สำหรับผู้ลงไปในน้ำ ย่อมมีแต่น้ำเท่านั้นในทิศทั้งปวง ไม่มีสิ่งอื่น ฉันใด ปฐวีกสิณก็เป็นปฐวีกสิณเท่านั้น ฉันนั้น ไม่มีการปะปนกับกสิณอื่นของปฐวีกสิณนั้น นัยนี้มีในทุกแห่ง คำว่า อปฺปมาณํ นี้ ท่านกล่าวโดยความหมายว่า การแผ่ไปแห่งกสิณนั้นๆ ไม่มีประมาณ จริงอยู่ ผู้แผ่กสิณนั้นไปด้วยใจ ย่อมแผ่ไปทั้งหมดทีเดียว ไม่ถือประมาณว่า "นี้เป็นเบื้องต้นของกสิณนี้ นี้เป็นท่ามกลาง" ในที่นี้ บทว่า วิญฺญาณกสิณํ ได้แก่ วิญญาณที่เกิดขึ้นในอากาศที่ได้จากการเพิกกสิณ ในวิญญาณกสิณนั้น พึงทราบความเป็นเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง ในอากาศที่ได้จากการเพิกกสิณโดยอำนาจแห่งกสิณ และในวิญญาณที่เกิดขึ้นในอากาศนั้นโดยอำนาจแห่งอากาศที่ได้จากการเพิกกสิณ นี้เป็นเนื้อความย่อในที่นี้ ส่วนปฐวีกสิณเป็นต้นเหล่านี้ ท่านกล่าวไว้โดยพิสดารแล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๑.๕๑ เป็นต้น) ตามนัยแห่งการเจริญกรรมฐาน

6. කාළීසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถากาฬีสูตร

26. ඡට්ඨෙ [Pg.301] කුමාරිපඤ්හෙසූති කුමාරීනං මාරධීතානං පුච්ඡාසු. අත්ථස්ස පත්තිං හදයස්ස සන්තින්ති ද්වීහිපි පදෙහි අරහත්තමෙව කථිතං. සෙනන්ති රාගාදිකිලෙසසෙනං. පියසාතරූපන්ති පියජාතිකෙසු ච සාතජාතිකෙසු ච වත්ථූසු උප්පජ්ජනතො එවංලද්ධනාමං. එකොහං ඣායං සුඛමනුබොධින්ති එවං කිලෙසසෙනං ජිනිත්වා අහං එකකොව ඣායන්තො සුඛං අනුබුජ්ඣිං සච්ඡිඅකාසිං. සක්ඛින්ති සක්ඛිභාවප්පත්තං ධම්මසක්ඛිං. න සම්පජ්ජති කෙනචි මෙති මය්හං කෙනචි සද්ධිං මිත්තධම්මො නාම නත්ථි. පථවීකසිණසමාපත්තිපරමා ඛො, භගිනි, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අත්ථොති අභිනිබ්බත්තෙසුන්ති පථවීකසිණසමාපත්තිපරමො උත්තමො අත්ථොති ගහෙත්වා අභිනිබ්බත්තෙසුං. යාවතා ඛො, භගිනි, පථවීකසිණසමාපත්තිපරමතාති යත්තකා පථවීකසිණසමාපත්තියා උත්තමකොටි. තදභිඤ්ඤාසි භගවාති තං භගවා අභිඤ්ඤාපඤ්ඤාය අභිඤ්ඤාසි. අස්සාදමද්දසාති සමුදයසච්චං අද්දස. ආදීනවමද්දසාති දුක්ඛසච්චං අද්දස. නිස්සරණමද්දසාති නිරොධසච්චං අද්දස. මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනමද්දසාති මග්ගසච්චං අද්දස. අත්ථස්ස පත්තීති එතෙසං චතුන්නං සච්චානං දිට්ඨත්තා අරහත්තසඞ්ඛාතස්ස අත්ථස්ස පත්ති, සබ්බදරථපරිළාහවූපසන්තතාය හදයස්ස සන්තීති.

๒๖. ในสูตรที่ ๖ ชื่อกุมาริปัญหา บทว่า กุมาริปัญเหสุ หมายถึง ในปัญหาทั้งหลายของธิดามารผู้เป็นนางกุมารี. บทว่า อตฺถสฺส ปตฺตึ หทยสฺส สนฺตึ ความว่า พระอรหัตผลนั่นเทียว อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วด้วยบททั้งสอง. บทว่า เสนา หมายถึง กองทัพกิเลสมีราคะเป็นต้น. บทว่า ปิยสาตรูปํ หมายถึง รูปอันน่ารักและน่าพอใจ ได้ชื่ออย่างนั้นเพราะเกิดขึ้นในวัตถุทั้งหลายอันมีสภาวะเป็นที่รักและมีสภาวะเป็นที่น่ายินดี. บทว่า เอโกหํ ฌายํ สุขมนุโพธึ ความว่า เราชนะเสนาคือกิเลสอย่างนี้แล้ว เป็นผู้เดียวเท่านั้น เพ่งพินิจอยู่ ได้รู้แจ้ง ได้ทำให้แจ้งซึ่งความสุข. บทว่า สกฺขึ หมายถึง ความเป็นสหายธรรม. บทว่า น สมฺปชฺชติ เกนจิ เม ความว่า ธรรมคือความเป็นมิตรกับใครๆ ของเรา ย่อมไม่มี. บทว่า ปถวีกสิณสมาปตฺติปรมา โข ภคินิ เอเก สมณพฺราหฺมณา อตฺโถติ อภินิพฺพตฺเตสุํ ความว่า สมณพราหมณ์บางพวกยึดถือว่า ปฐวีกสิณสมาบัติเป็นประโยชน์อย่างยิ่ง แล้วจึงบังเกิดขึ้น. บทว่า ยาวตา โข ภคินิ ปถวีกสิณสมาปตฺติปรมตา ความว่า ส่วนอย่างยิ่งแห่งปฐวีกสิณสมาบัติมีประมาณเท่าใด. บทว่า ตทภิญฺญาสิ ภควา ความว่า พระผู้มีพระภาคทรงรู้ยิ่งแล้วซึ่งส่วนอย่างยิ่งนั้น ด้วยปัญญาอันยิ่ง. บทว่า อสฺสาทมทฺทส หมายถึง ทรงเห็นสมุทัยสัจจะ. บทว่า อาทีนวมทฺทส หมายถึง ทรงเห็นทุกขสัจจะ. บทว่า นิสฺสรณมทฺทส หมายถึง ทรงเห็นนิโรธสัจจะ. บทว่า มคฺคามคฺคญาณทสฺสนมทฺทส หมายถึง ทรงเห็นมรรคสัจจะ. บทว่า อตฺถสฺส ปตฺติ ความว่า เพราะทรงเห็นสัจจะ ๔ เหล่านี้ จึงเป็นการบรรลุประโยชน์ กล่าวคือพระอรหัตผล, เพราะความสงบระงับจากความกระวนกระวายและความเร่าร้อนทั้งปวง จึงเป็นความสงบแห่งหทัย.

7. පඨමමහාපඤ්හසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาปฐมมหาปัญหาสูตร

27. සත්තමෙ අභිජානාථාති අභිජානිත්වා පච්චක්ඛං කත්වා විහරථ. අභිඤ්ඤායාති අභිජානිත්වා. ඉධාති ඉමාය. ධම්මදෙසනාය වා ධම්මදෙසනන්ති යදිදං සමණස්ස ගොතමස්ස ධම්මදෙසනාය සද්ධිං අම්හාකං ධම්මදෙසනං, අම්හාකං වා ධම්මදෙසනාය සද්ධිං සමණස්ස ගොතමස්ස ධම්මදෙසනං ආරබ්භ නානාකරණං වුච්චෙථ, තං කිං නාමාති වදන්ති. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. ඉති තෙ මජ්ඣෙ භින්නසුවණ්ණං විය සාසනෙන සද්ධිං අත්තනො ලද්ධිං වචනමත්තෙන සමධුරං ඨපයිංසු. නෙව අභිනන්දිංසූති ‘‘එවමෙත’’න්ති න සම්පටිච්ඡිංසු. නප්පටික්කොසිංසූති ‘‘න ඉදං එව’’න්ති නප්පටිසෙධෙසුං. කස්මා? තෙ කිර ‘‘තිත්ථියා නාම අන්ධසදිසා ජානිත්වා වා අජානිත්වා වා කථෙය්‍යු’’න්ති නාභිනන්දිංසු.

๒๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อภิชานาถ ความว่า ท่านทั้งหลายจงรู้ยิ่งแล้ว กระทำให้แจ้งแล้วอยู่เถิด. บทว่า อภิญฺญาย หมายถึง รู้ยิ่งแล้ว. บทว่า อิธ หมายถึง ในธรรมเทศนานี้. บทว่า ธมฺมเทสนาย วา ธมฺมเทสนํ ความว่า พวกเขากล่าวว่า "ความแตกต่างใดที่กล่าวปรารภธรรมเทศนาของเรากับธรรมเทศนาของพระสมณโคดม หรือธรรมเทศนาของพระสมณโคดมกับธรรมเทศนาของเรา ความแตกต่างนั้นชื่ออะไร?". แม้ในบทที่สอง ก็นัยนี้เหมือนกัน. ด้วยเหตุนี้ เดียรถีย์เหล่านั้นจึงวางลัทธิของตนไว้ให้มีระดับเสมอกันกับพระศาสนา เพียงด้วยคำพูด เหมือนทองคำที่แตกอยู่ตรงกลาง. บทว่า เนว อภินนฺทึสุ ความว่า ไม่ยอมรับว่า "เรื่องนี้เป็นอย่างนั้น". บทว่า นปฺปฏิโกสึสุ ความว่า ไม่ปฏิเสธว่า "เรื่องนี้ไม่เป็นอย่างนั้น". เพราะเหตุไร? ได้ยินว่า เดียรถีย์เหล่านั้นไม่พอใจ (เพราะคิดว่า) "พวกเดียรถีย์เป็นเหมือนคนบอด จะรู้หรือ ไม่รู้ ก็พึงกล่าวได้".

න [Pg.302] සම්පායිස්සන්තීති සම්පාදෙත්වා කථෙතුං න සක්ඛිස්සන්ති. උත්තරි ච විඝාතන්ති අසම්පාදනතො උත්තරිම්පි දුක්ඛං ආපජ්ජිස්සන්ති. සම්පාදෙත්වා කථෙතුං අසක්කොන්තානඤ්හි දුක්ඛං උප්පජ්ජති. යථා තං, භික්ඛවෙ, අවිසයස්මින්ති එත්ථ ච තන්ති නිපාතමත්තං. යථාති කාරණවචනං, යස්මා අවිසයෙ පඤ්හං පුච්ඡිතා හොන්තීති අත්ථො. ඉතො වා පන සුත්වාති ඉතො වා පන මම සාසනතො සුත්වා. ඉතොති තථාගතතොපි තථාගතසාවකතොපි. ආරාධෙය්‍යාති පරිතොසෙය්‍ය, අඤ්ඤථා ආරාධනං නාම නත්ථීති දස්සෙති.

บทว่า น สมฺปายิสฺสนฺติ ความว่า จักไม่สามารถทำให้สำเร็จแล้วกล่าวได้. บทว่า อุตฺตริ จ วิฆาตํ ความว่า เพราะไม่สามารถทำให้สำเร็จได้ ก็จักถึงความลำบากยิ่งขึ้นไป. จริงอยู่ ความลำบากย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ไม่สามารถทำให้สำเร็จแล้วกล่าวได้. ในบทว่า ยถา ตํ ภิกฺขเว อวิสยสฺมึ นี้ บทว่า ตํ เป็นเพียงนิบาต. บทว่า ยถา เป็นคำบอกเหตุ อธิบายว่า เพราะพวกเขาถูกถามปัญหาในเรื่องที่ไม่ใช่วิสัย. บทว่า อิโต วา ปน สุต์วา ความว่า หรืออีกอย่างหนึ่ง คือ ฟังจากศาสนาของเรา. บทว่า อิโต หมายถึง จากตถาคตบ้าง จากสาวกของตถาคตบ้าง. บทว่า อาราเธยฺย หมายถึง พึงทำให้ยินดี, แสดงว่า การทำให้ยินดีโดยประการอื่นย่อมไม่มี.

එකධම්මෙති එකස්මිං ධම්මෙ. ඉමිනා උද්දෙසො දස්සිතො. පරතො කතමස්මිං එකධම්මෙති ඉමිනා පඤ්හො දස්සිතො. සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකාති ඉදං පනෙත්ථ වෙය්‍යාකරණං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. සම්මා නිබ්බින්දමානොතිආදීසු පන සම්මා හෙතුනා නයෙන නිබ්බිදානුපස්සනාය නිබ්බින්දන්තො උක්කණ්ඨන්තො, විරාගානුපස්සනාය විරජ්ජන්තො, පටිසඞ්ඛානුපස්සනාය මුච්චනස්ස උපායං කත්වා විමුච්චමානො, අධිමොක්ඛවසෙන වා විමුච්චමානො සන්නිට්ඨානං කුරුමානොති අත්ථො. උදයබ්බයෙහි පරිච්ඡින්දිත්වා පුබ්බන්තාපරන්තදස්සනෙන සම්මා පරියන්තදස්සාවී. සම්මදත්ථං අභිසමෙච්චාති සම්මා සභාගත්ථං ඤාණෙන අභිසමාගන්ත්වා. දුක්ඛස්සන්තකරො හොතීති සකලවට්ටදුක්ඛස්ස පරියන්තං පරිවටුමං කරො හොති.

บทว่า เอกธมฺเม หมายถึง ในธรรมอย่างหนึ่ง. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงอุทเทส (หัวข้อ). ต่อจากนั้น ทรงแสดงปัญหาด้วยบทว่า กตมสฺมึ เอกธมฺเม. บทว่า สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา นี้เป็นไวยากรณ์ (คำอธิบาย) ในที่นี้. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. ส่วนในบทว่า สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน เป็นต้น อธิบายว่า ผู้เบื่อหน่าย ระอาอยู่ ด้วยนิพพิทานุปัสสนา โดยเหตุ โดยนัยโดยชอบ, ผู้คลายกำหนัดอยู่ ด้วยวิราคานุปัสสนา, ผู้หลุดพ้นอยู่ โดยกระทำอุบายแห่งความหลุดพ้นด้วยปฏิสังขานุปัสสนา, หรือผู้หลุดพ้นอยู่ด้วยอำนาจแห่งอธิโมกข์ ชื่อว่ากระทำการสันนิษฐาน. กำหนดด้วยความเกิดและความดับแล้ว เป็นผู้เห็นส่วนสุดโดยชอบ ด้วยการเห็นส่วนเบื้องต้นและส่วนเบื้องปลาย. บทว่า สมฺมทตฺถํ อภิสเมจฺจ หมายถึง รู้แจ้งแทงตลอดซึ่งอรรถตามสภาวะโดยชอบด้วยญาณ. บทว่า ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ หมายถึง เป็นผู้กระทำที่สุด กระทำที่สุดโดยรอบแห่งวัฏทุกข์ทั้งสิ้น.

සබ්බෙ සත්තාති කාමභවාදීසු එකවොකාරභවාදීසු ච සබ්බභවෙසු සබ්බෙ සත්තා. ආහාරට්ඨිතිකාති ආහාරතො ඨිති එතෙසන්ති ආහාරට්ඨිතිකා. ඉති සබ්බසත්තානම්පි ඨිතිහෙතු ආහාරො නාම එකො ධම්මො, තස්මිං එකධම්මෙ. නනු ච එවං සන්තෙ යං වුත්තං – ‘‘අසඤ්ඤසත්තා දෙවා අහෙතුකා අනාහාරා අඵස්සකා’’තිආදි (විභ. 1017), තං විරුජ්ඣතීති. න විරුජ්ඣති. තෙසඤ්හි ඣානං ආහාරො හොති. එවං සන්තෙපි ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ආහාරා’’ති (සං. නි. 2.11) ඉදං විරුජ්ඣතීති. ඉදම්පි න විරුජ්ඣති. එතස්මිඤ්හි සුත්තෙ නිප්පරියායෙන ආහාරලක්ඛණා ධම්මා ආහාරාති වුත්තා, ඉධ පන පරියායෙන පච්චයො ආහාරොති වුත්තො. සබ්බධම්මානඤ්හි පච්චයො ලද්ධුං වට්ටති. සො ච යං යං ඵලං ජනෙති, තං තං ආහරති නාම. තස්මා ආහාරොති වුච්චති. තෙනෙවාහ – ‘‘අවිජ්ජම්පාහං, භික්ඛවෙ, සාහාරං වදාමි, නො අනාහාරං. කො [Pg.303] ච, භික්ඛවෙ, අවිජ්ජාය ආහාරො? පඤ්ච නීවරණාතිස්ස වචනීය’’න්ති (අ. නි. 10.61). අයං ඉධ අධිප්පෙතො. එතස්මිඤ්හි පච්චයාහාරෙ ගහිතෙ පරියායාහාරොපි නිප්පරියායාහාරොපි සබ්බො ගහිතොව හොති.

บทว่า สพฺเพ สตฺตา หมายถึง สัตว์ทั้งปวงในภพทั้งปวง คือ ในกามภพเป็นต้น และในเอกโวการภพเป็นต้น. บทว่า อาหารฏฺฐิติกา หมายถึง ความดำรงอยู่ของสัตว์เหล่านั้นมีได้เพราะอาหาร เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาหารัฏฐิติกา. ด้วยเหตุนี้ ธรรมอย่างหนึ่งชื่อว่าอาหาร เป็นเหตุแห่งความดำรงอยู่ของสัตว์ทั้งปวง, ในธรรมอย่างหนึ่งนั้น. ก็เมื่อเป็นเช่นนั้น คำที่กล่าวไว้ว่า "อสัญญสัตตเทวดา ไม่มีเหตุ ไม่มีอาหาร ไม่มีผัสสะ" เป็นต้น (วิ. ๑๐๑๗) นั้น ย่อมขัดแย้งกันมิใช่หรือ? ไม่ขัดแย้ง. จริงอยู่ ฌานเป็นอาหารของอสัญญสัตตเทวดาเหล่านั้น. แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น คำว่า "ภิกษุทั้งหลาย อาหาร ๔ อย่างเหล่านี้" (สํ. นิ. ๒.๑๑) นี้ ก็ย่อมขัดแย้งกันมิใช่หรือ? แม้คำนี้ก็ไม่ขัดแย้ง. จริงอยู่ ในสูตรนั้น ธรรมทั้งหลายที่มีลักษณะเป็นอาหารโดยนิปปริยาย (โดยตรง) ถูกเรียกว่าอาหาร, แต่ในที่นี้ ปัจจัยถูกเรียกว่าอาหารโดยปริยาย (โดยอ้อม). จริงอยู่ ควรที่จะได้ปัจจัยของธรรมทั้งปวง. และปัจจัยนั้นย่อมยังผลใดๆ ให้เกิด, ชื่อว่าย่อมนำมาซึ่งผลนั้นๆ. เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่าอาหาร. ด้วยเหตุนั้นนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวแม้อวิชชาว่าเป็นสิ่งที่มีอาหาร มิใช่ไม่มีอาหาร. ภิกษุทั้งหลาย อะไรเล่าเป็นอาหารของอวิชชา? พึงตอบว่า นิวรณ์ ๕". (อาหารโดยปริยาย) นี้เป็นสิ่งที่ทรงประสงค์ในที่นี้. จริงอยู่ เมื่อปัจจยาหาร (อาหารคือปัจจัย) ถูกถือเอาแล้ว, ทั้งปริยายาหาร (อาหารโดยอ้อม) และนิปปริยายาหาร (อาหารโดยตรง) ทั้งหมดก็เป็นอันถูกถือเอาแล้วนั่นเอง.

තත්ථ අසඤ්ඤීභවෙ පච්චයාහාරො ලබ්භති. අනුප්පන්නෙ හි බුද්ධෙ තිත්ථායතනෙ පබ්බජිතා වායොකසිණෙ පරිකම්මං කත්වා චතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා තතො වුට්ඨාය ‘‘ධි චිත්තං, ධි වතෙතං චිත්තං, චිත්තස්ස නාම අභාවොයෙව සාධු. චිත්තඤ්හි නිස්සාය වධබන්ධාදිපච්චයං දුක්ඛං උප්පජ්ජති. චිත්තෙ අසති නත්ථෙත’’න්ති ඛන්තිං රුචිං උප්පාදෙත්වා අපරිහීනජ්ඣානා කාලං කත්වා අසඤ්ඤීභවෙ නිබ්බත්තන්ති. යො යස්ස ඉරියාපථො මනුස්සලොකෙ පණිහිතො අහොසි, සො තෙන ඉරියාපථෙන නිබ්බත්තිත්වා චිත්තරූපසදිසො හුත්වා පඤ්ච කප්පසතානි තිට්ඨති. එත්තකං අද්ධානං සයිතො විය හොති. එවරූපානම්පි සත්තානං පච්චයාහාරො ලබ්භති. තෙ හි යං ඣානං භාවෙත්වා නිබ්බත්තා, තදෙව නෙසං පච්චයො හොති. යථා ජියාවෙගෙන ඛිත්තසරො යාව ජියාවෙගො අත්ථි, තාව ගච්ඡති. එවං යාව ඣානපච්චයො අත්ථි, තාව තිට්ඨන්ති. තස්මිං නිට්ඨිතෙ ඛීණවෙගො විය සරො පතන්ති. චවනකාලෙ ච තෙසං සො රූපකායො අන්තරධායති, කාමාවචරසඤ්ඤා උප්පජ්ජති, තෙන සඤ්ඤුප්පාදෙන තෙ දෙවා තම්හා කායා චුතාති පඤ්ඤායන්ති.

บรรดาภพทั้งสองนั้น ในอสัญญีภพย่อมได้ปัจจยาหาร. จริงอยู่ ในกาลที่พระพุทธเจ้ายังไม่เสด็จอุบัติขึ้น ชนทั้งหลายผู้ออกบวชในสำนักของพวกเดียรถีย์ ทำบริกรรมในวาโยกสิณแล้ว ยังจตุตถฌานให้บังเกิดแล้ว ออกจากฌานนั้นแล้ว ยังความพอใจและความชอบใจให้เกิดขึ้นว่า "น่าติเตียนจิต, จิตนี้น่าติเตียนหนอ, ความไม่มีแห่งจิตนั่นแหละดี. เพราะอาศัยจิต ทุกข์มีความฆ่าและการจองจำเป็นต้นเป็นปัจจัย ย่อมเกิดขึ้น. เมื่อจิตไม่มี ทุกข์นี้ก็ไม่มี" ดังนี้แล้ว เป็นผู้มีฌานไม่เสื่อม ทำกาละแล้ว ย่อมบังเกิดในอสัญญีภพ. อิริยาบถใดของบุคคลใดตั้งไว้แล้วในมนุสสโลก บุคคลนั้นบังเกิดด้วยอิริยาบถนั้นแล้ว เป็นดุจรูปจิตรกรรม ดำรงอยู่ตลอด ๕๐๐ กัป. ตลอดกาลประมาณเท่านี้ เป็นประดุจหลับอยู่. แม้แก่สัตว์ผู้มีรูปอย่างนี้ ปัจจยาหารก็ย่อมมีได้. จริงอยู่ สัตว์เหล่านั้นเจริญฌานใดแล้วบังเกิด ฌานนั้นนั่นแหละเป็นปัจจัยของสัตว์เหล่านั้น. เปรียบเหมือนลูกศรที่ถูกยิงไปด้วยแรงแห่งสายธนู ย่อมไปได้ตราบเท่าที่แรงแห่งสายธนูยังมีอยู่ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน สัตว์เหล่านั้นย่อมดำรงอยู่ได้ตราบเท่าที่ปัจจัยคือฌานยังมีอยู่. เมื่อปัจจัยคือฌานนั้นสิ้นสุดลง ย่อมตกลงเหมือนลูกศรที่หมดแรง. และในเวลาจุติ รูปกายของสัตว์เหล่านั้นย่อมอันตรธานไป กามาวจรสัญญาเกิดขึ้น ด้วยการเกิดแห่งสัญญานั้น เทพเหล่านั้นจึงเป็นอันรู้กันว่าจุติจากกายนั้น.

යෙ පන තෙ නෙරයිකා නෙව වුට්ඨානඵලූපජීවී, න පුඤ්ඤඵලූපජීවීති වුත්තා, තෙසං කො ආහාරොති? තෙසං කම්මමෙව ආහාරො. කිං පඤ්ච ආහාරා අත්ථීති? පඤ්ච, න පඤ්චාති ඉදං න වත්තබ්බං, නනු ‘‘පච්චයො ආහාරො’’ති වුත්තමෙතං. තස්මා යෙන කම්මෙන නිරයෙ නිබ්බත්තන්ති, තදෙව තෙසං ඨිතිපච්චයත්තා ආහාරො හොති. යං සන්ධාය ඉදං වුත්තං – ‘‘න ච තාව කාලං කරොති, යාව න තං පාපකම්මං බ්‍යන්තී හොතී’’ති (ම. නි. 3.250, 268; අ. නි. 3.36).

ก็สัตว์นรกเหล่าใด ที่กล่าวไว้ว่า มิใช่ผู้ดำรงชีพด้วยผลแห่งความเพียร มิใช่ผู้ดำรงชีพด้วยผลแห่งบุญ, อะไรเป็นอาหารของสัตว์นรกเหล่านั้น? กรรมนั่นแหละเป็นอาหารของสัตว์นรกเหล่านั้น. ถามว่า อาหาร ๕ อย่างมีอยู่หรือ? ไม่พึงกล่าวคำนี้ว่า ๕ หรือ ไม่ใช่ ๕, ก็คำว่า "ปัจจัยเป็นอาหาร" นี้ เรากล่าวไว้แล้วมิใช่หรือ. เพราะฉะนั้น สัตว์นรกเหล่านั้นบังเกิดในนรกด้วยกรรมใด กรรมนั้นนั่นแหละเป็นอาหารของสัตว์นรกเหล่านั้น เพราะเป็นปัจจัยแห่งการดำรงอยู่. หมายเอาข้อนี้ จึงมีคำที่กล่าวไว้ว่า "สัตว์นั้นยังไม่ทำกาละตราบเท่าที่บาปกรรมนั้นยังไม่สิ้นสุด" ดังนี้.

කබළීකාරාහාරං ආරබ්භාපි චෙත්ථ විවාදො න කාතබ්බො. මුඛෙ උප්පජ්ජනඛෙළොපි හි තෙසං ආහාරකිච්චං සාධෙති. ඛෙළො හි නිරයෙ දුක්ඛවෙදනීයො හුත්වා පච්චයො හොති, සග්ගෙ සුඛවෙදනියො. ඉති කාමභවෙ නිප්පරියායෙන චත්තාරො ආහාරා, රූපාරූපභවෙසු ඨපෙත්වා අසඤ්ඤෙ [Pg.304] සෙසානං තයො, අසඤ්ඤානඤ්චෙව අවසෙසානඤ්ච පච්චයාහාරොති ඉමිනා ආකාරෙන සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකාති වෙදිතබ්බා. තත්ථ චත්තාරො ආහාරො යො වා පන කොචි පච්චයාහාරො දුක්ඛසච්චං, ආහාරසමුට්ඨාපිකා පුරිමතණ්හා සමුදයසච්චං, උභින්නං අප්පවත්ති නිරොධසච්චං, නිරොධප්පජානනා පඤ්ඤා මග්ගසච්චන්ති එවං චතුසච්චවසෙන සබ්බවාරෙසු යොජනා කාතබ්බා.

แม้ในเรื่องนี้ ไม่พึงทำการโต้เถียงปรารภกวฬิงการาหาร. จริงอยู่ แม้น้ำลายที่เกิดขึ้นในปากก็ย่อมสำเร็จกิจแห่งอาหารแก่สัตว์นรกเหล่านั้น. จริงอยู่ น้ำลายในนรกเป็นปัจจัยโดยเป็นเหตุแห่งทุกขเวทนา, ในสวรรค์เป็นปัจจัยโดยเป็นเหตุแห่งสุขเวทนา. เพราะฉะนั้น ในกามภพมีอาหาร ๔ อย่างโดยแน่นอน, ในรูปภพและอรูปภพ เว้นอสัญญีสัตว์เสีย สำหรับสัตว์ที่เหลือมีอาหาร ๓ อย่าง, สำหรับอสัญญีสัตว์และสัตว์ที่เหลือทั้งหลายมีปัจจยาหาร. พึงทราบว่า สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร ด้วยอาการอย่างนี้. ในบรรดาอาหารเหล่านั้น อาหาร ๔ อย่าง หรือปัจจยาหารอย่างใดอย่างหนึ่ง เป็นทุกขสัจ, ตัณหาในภพก่อนที่ยังอาหารให้เกิดขึ้น เป็นสมุทัยสัจ, ความไม่เป็นไปแห่งสัจจะทั้งสองนั้น เป็นนิโรธสัจ, ปัญญาที่รู้แจ้งนิโรธ เป็นมรรคสัจ. พึงประกอบโยชนาในวาระทั้งปวงด้วยอำนาจแห่งสัจจะ ๔ อย่างนี้.

8. දුතියමහාපඤ්හසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาทุติยมหาปัญหาสูตร

28. අට්ඨමෙ කජඞ්ගලායන්ති එවංනාමකෙ නගරෙ. කජඞ්ගලාති කජඞ්ගලාවාසිනො. මහාපඤ්හෙසූති මහන්තඅත්ථපරිග්ගාහකෙසු පඤ්හෙසු. යථා මෙත්ථ ඛායතීති යථා මෙ එත්ථ උපට්ඨාති. සම්මා සුභාවිතචිත්තොති හෙතුනා නයෙන සුට්ඨු භාවිතචිත්තො. එසො චෙව තස්ස අත්ථොති කිඤ්චාපි භගවතා ‘‘චත්තාරො ධම්මා’’තිආදයො පඤ්හා ‘‘චත්තාරො ආහාරා’’තිආදිනා නයෙන විස්සජ්ජිතා, යස්මා පන චතූසු ආහාරෙසු පරිඤ්ඤාතෙසු චත්තාරො සතිපට්ඨානා භාවිතා හොන්ති, තෙසු ච භාවිතෙසු චත්තාරො ආහාරා පරිඤ්ඤාතාව හොන්ති. තස්මා දෙසනාවිලාසෙන බ්‍යඤ්ජනමෙවෙත්ථ නානං, අත්ථො පන එකොයෙව. ඉන්ද්‍රියාදීසුපි එසෙව නයො. තෙන වුත්තං – ‘‘එසො චෙව තස්ස අත්ථො’’ති. අත්ථතො හි උභයම්පෙතං මජ්ඣෙ භින්නසුවණ්ණමිව හොති.

๒๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า กชังคลายํ ได้แก่ ในเมืองชื่ออย่างนี้. บทว่า กชังคลา ได้แก่ ชาวเมืองกชังคลา. บทว่า มหาปัญเหสุ ได้แก่ ในปัญหาทั้งหลายอันเป็นเครื่องกำหนดเนื้อความอันใหญ่หลวง. บทว่า ยถา เมตฺถ ขายติ ได้แก่ ปรากฏแก่ข้าพเจ้าในปัญหานี้อย่างใด. บทว่า สมฺมา สุภาวิตจิตฺโต ได้แก่ ผู้มีจิตอันอบรมดีแล้วโดยเหตุโดยนัย. บทว่า เอโส เจว ตสฺส อตฺโถ ความว่า แม้ว่าปัญหาทั้งหลายมี "ธรรม ๔ อย่าง" เป็นต้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงวิสัชนาแล้วโดยนัยมี "อาหาร ๔ อย่าง" เป็นต้น แต่เพราะเมื่ออาหาร ๔ อย่างเป็นสิ่งที่กำหนดรู้แล้ว สติปัฏฐาน ๔ ก็เป็นอันอบรมแล้ว และเมื่อสติปัฏฐาน ๔ เหล่านั้นอบรมแล้ว อาหาร ๔ อย่างก็เป็นอันกำหนดรู้แล้วนั่นเทียว. เพราะฉะนั้น ในที่นี้ พยัญชนะเท่านั้นต่างกันด้วยเทศนาวิลาส แต่อรรถเป็นอย่างเดียวกันนั่นเทียว. แม้ในอินทรีย์เป็นต้นก็นัยนี้แหละ. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "เนื้อความของธรรมนั้นก็เป็นอย่างนี้แหละ". จริงอยู่ โดยอรรถแล้ว ธรรมทั้งสองแม้นี้เป็นเหมือนทองคำที่ถูกแบ่งครึ่ง.

9. පඨමකොසලසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาปฐมโกสลสูตร

29. නවමෙ යාවතාති යත්තකා. කාසිකොසලාති කාසිකොසලජනපදා. අත්ථෙව අඤ්ඤථත්තන්ති ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං අත්ථියෙව. අත්ථි විපරිණාමොති මරණම්පි අත්ථියෙව. තස්මිම්පි නිබ්බින්දතීති තස්මිම්පි සම්පත්තිජාතෙ උක්කණ්ඨති. අග්ගෙ විරජ්ජතීති සම්පත්තියා අග්ගෙ කොසලරාජභාවෙ විරජ්ජති. පගෙව හීනස්මින්ති පඨමතරංයෙව හීනෙ ඉත්තරමනුස්සානං පඤ්ච කාමගුණජාතෙ.

๒๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ยาวตา ได้แก่ ประมาณเท่าใด. บทว่า กาสิโกสลา ได้แก่ ชนบทในแคว้นกาสีและแคว้นโกศล. บทว่า อตฺเถว อญฺญถตฺตํ ได้แก่ ความเป็นอย่างอื่นแห่งสิ่งที่ตั้งอยู่มีอยู่ทีเดียว. บทว่า อตฺถิ วิปริณาโม ได้แก่ แม้ความตายก็มีอยู่ทีเดียว. บทว่า ตสฺมึปิ นิพฺพินฺทติ ได้แก่ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในความเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสมบัตินั้น. บทว่า อคฺเค วิรัชฺชติ ได้แก่ ย่อมคลายกำหนัดในความเป็นพระราชาแห่งแคว้นโกศลอันเลิศด้วยสมบัติ. บทว่า ปเคว หีนสฺมึ ได้แก่ ย่อมคลายกำหนัดในกามคุณ ๕ อันเลวทรามของมนุษย์ผู้มีบุญน้อยก่อนทีเดียว.

මනොමයාති ඣානමනෙන නිබ්බත්තා. බාරාණසෙය්‍යකන්ති බාරාණසියං උප්පන්නං. තත්ථ කිර කප්පාසොපි මුදු, සුත්තකන්තිකායොපි තන්තවායාපි ඡෙකා, උදකම්පි සුචි සිනිද්ධං. උභතොභාගවිමට්ඨන්ති ද්වීසුපි පස්සෙසු මට්ඨං මුදු [Pg.305] සිනිද්ධං ඛායති. චතස්සො පටිපදා ලොකියලොකුත්තරමිස්සිකා කථිතා. සඤ්ඤාසු පඨමා කාමාවචරසඤ්ඤා, දුතියා රූපාවචරසඤ්ඤා, තතියා ලොකුත්තරසඤ්ඤා, චතුත්ථා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසඤ්ඤා. යස්මා පන සා සඤ්ඤා අග්ගාති ආගතා, තතො පරං සඤ්ඤාපඤ්ඤත්ති නාම නත්ථි, තස්මා අග්ගන්ති වුත්තා.

บทว่า มโนมยา ได้แก่ อันสำเร็จด้วยฌานจิต. บทว่า พาราณเสยฺยกํ ได้แก่ เกิดในเมืองพาราณสี. ได้ยินว่า ในเมืองนั้น แม้ฝ้ายก็นุ่ม, แม้หญิงปั่นด้ายและหญิงทอหูกก็ฉลาด, แม้น้ำก็สะอาดเกลี้ยงเกลา. บทว่า อุภโตภาควีมฏฺฐํ ได้แก่ ปรากฏว่าเกลี้ยงเกลา นุ่มนวล เรียบสนิททั้งสองด้าน. ปฏิปทา ๔ ที่ระคนด้วยโลกิยะและโลกุตตระ ท่านกล่าวไว้แล้ว. ในบรรดาสัญญา สัญญาที่หนึ่งเป็นกามาวจรสัญญา, สัญญาที่สองเป็นรูปาวจรสัญญา, สัญญาที่สามเป็นโลกุตตรสัญญา, สัญญาที่สี่เป็นอากิญจัญญายตนสัญญา. แต่เพราะสัญญานั้นมาในฐานะเป็นเลิศ, หลังจากนั้น บัญญัติว่าสัญญาไม่มี, เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่าเป็นเลิศ.

බාහිරකානන්ති සාසනතො බහිද්ධා පවත්තානං. නො චස්සං නො ච මෙ සියාති සචෙ අහං අතීතෙ න භවිස්සං, එතරහිපි මෙ අයං අත්තභාවො න සියා. න භවිස්සාමි න මෙ භවිස්සතීති සචෙපි අනාගතෙ න භවිස්සාමි, න ච මෙ කිඤ්චි පලිබොධජාතං භවිස්සති. අග්ගෙ විරජ්ජතීති උච්ඡෙදදිට්ඨියං විරජ්ජති. උච්ඡෙදදිට්ඨි හි ඉධ නිබ්බානස්ස සන්තතාය අග්ගන්ති ජාතා.

บทว่า พาหิรกานํ ได้แก่ ของชนผู้เป็นไปภายนอกพระศาสนา. บทว่า โน จสฺสํ โน จ เม สิยา ความว่า ถ้าเราไม่ได้มีแล้วในอดีต แม้ในบัดนี้ อัตภาพนี้ก็ไม่พึงมีแก่เรา. บทว่า น ภวิสฺสามิ น เม ภวิสฺสติ ความว่า แม้ถ้าเราจักไม่มีในอนาคต ความกังวลอะไรๆ ก็จักไม่มีแก่เรา. บทว่า อคฺเค วิรัชฺชติ ได้แก่ ย่อมคลายกำหนัดในอุจเฉททิฏฐิ. จริงอยู่ อุจเฉททิฏฐิในที่นี้เกิดขึ้นในฐานะเป็นเลิศ เพราะความที่ใกล้ต่อพระนิพพาน.

පරමත්ථවිසුද්ධින්ති උත්තමත්ථවිසුද්ධිං. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තියා එතං අධිවචනං. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනඤ්හි විපස්සනාපදට්ඨානත්තා අග්ගං නාම ජාතං, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං දීඝායුකත්තා. පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානන්ති ඉමස්මිඤ්ඤෙව අත්තභාවෙ පරමනිබ්බානං. අනුපාදා විමොක්ඛොති චතූහි උපාදානෙහි අග්ගහෙත්වා චිත්තස්ස විමොක්ඛො. අරහත්තස්සෙතං නාමං. පරිඤ්ඤන්ති සමතික්කමං. තත්ථ භගවා පඨමජ්ඣානෙන කාමානං පරිඤ්ඤං පඤ්ඤාපෙති, අරූපාවචරෙහි රූපානං පරිඤ්ඤං පඤ්ඤාපෙති, අනුපාදානිබ්බානෙන වෙදනානං පරිඤ්ඤං පඤ්ඤාපෙති. නිබ්බානඤ්හි සබ්බවෙදයිතප්පහානත්තා වෙදනානං පරිඤ්ඤා නාම. අනුපාදාපරිනිබ්බානන්ති අපච්චයපරිනිබ්බානං. ඉදං පන සුත්තං කථෙන්තො භගවා අනභිරතිපීළිතානි පඤ්ච භික්ඛුසතානි දිස්වා තෙසං අනභිරතිවිනොදනත්ථං කථෙසි. තෙපි අනභිරතිං විනොදෙත්වා දෙසනානුසාරෙන ඤාණං පෙසෙත්වා සොතාපන්නා හුත්වා අපරභාගෙ විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණිංසූති.

บทว่า ปรมตฺถวิสุทฺธึ ได้แก่ ความบริสุทธิ์แห่งประโยชน์อย่างยิ่ง. คำว่า ปรมตฺถวิสุทฺธิ นี้ เป็นชื่อของเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ. จริงอยู่ อากิญจัญญายตนะ ชื่อว่าเป็นเลิศ เพราะเป็นปทัฏฐานของวิปัสสนา, ส่วนเนวสัญญานาสัญญายตนะ ชื่อว่าเป็นเลิศ เพราะมีอายุยืน. บทว่า ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ได้แก่ พระนิพพานอย่างยิ่งในอัตภาพนี้แหละ. บทว่า อนุปาทา วิโมกฺโข ได้แก่ ความหลุดพ้นแห่งจิตเพราะไม่ยึดมั่นด้วยอุปาทาน ๔. คำนี้เป็นชื่อของพระอรหัต. บทว่า ปริญฺญํ ได้แก่ การก้าวล่วง. ในบรรดาปริญญาเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติปริญญา (การกำหนดรู้) ในกามทั้งหลายด้วยปฐมฌาน, ทรงบัญญัติปริญญาในรูปทั้งหลายด้วยอรูปาวจรฌาน, ทรงบัญญัติปริญญาในเวทนาทั้งหลายด้วยอนุปาทานิพพาน. จริงอยู่ พระนิพพานชื่อว่าเป็นปริญญาแห่งเวทนา เพราะละเวทนาทั้งปวงได้. บทว่า อนุปาทาปรินิพฺพานํ ได้แก่ ปรินิพพานที่ไม่มีปัจจัย. ก็แล เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ ทรงทอดพระเนตรเห็นภิกษุ ๕๐๐ รูป ผู้ถูกความไม่ยินดีเบียดเบียน จึงตรัสเพื่อบรรเทาความไม่ยินดีของภิกษุเหล่านั้น. แม้ภิกษุเหล่านั้นก็บรรเทาความไม่ยินดีแล้ว ส่งญาณไปตามกระแสพระธรรมเทศนา ได้เป็นพระโสดาบันแล้ว ในกาลต่อมา เจริญวิปัสสนาแล้ว ได้บรรลุพระอรหัต.

10. දුතියකොසලසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาทุติยโกสลสูตร

30. දසමෙ උය්‍යොධිකා නිවත්තො හොතීති යුද්ධතො නිවත්තො හොති. ලද්ධාධිප්පායොති මහාකොසලරඤ්ඤා කිර බිම්බිසාරස්ස ධීතරං දෙන්තෙන ද්වින්නං රජ්ජානං අන්තරෙ සතසහස්සුට්ඨානො කාසිගාමො නාම ධීතු දින්නො[Pg.306]. අජාතසත්තුනා පිතරි මාරිතෙ මාතාපිස්ස රඤ්ඤො වියොගසොකෙන නචිරස්සෙව මතා. තතො රාජා පසෙනදිකොසලො ‘‘අජාතසත්තුනා මාතාපිතරො මාරිතා, මම පිතු සන්තකො ගාමො’’ති තස්සත්ථාය අට්ටං කරොති, අජාතසත්තුපි ‘‘මම මාතු සන්තකො’’ති තස්ස ගාමස්සත්ථාය. ද්වෙපි මාතුලභාගිනෙය්‍යා චතුරඞ්ගිනිං සෙනං සන්නය්හිත්වා යුජ්ඣිංසු. තත්ථ පසෙනදිකොසලො ද්වෙ වාරෙ අජාතසත්තුනා පරාජිතො නගරමෙව පාවිසි. තතියවාරෙ ‘‘කථං නු ඛො මෙ ජයො භවෙය්‍යා’’ති උපස්සුතිවසෙන යුජ්ඣිතබ්බාකාරං ඤත්වා බ්‍යූහං රචයිත්වා උභොහි පස්සෙහි පරික්ඛිපිත්වා අජාතසත්තුං ගණ්හි. තාවදෙව ජයාධිප්පායස්ස ලද්ධත්තා ලද්ධාධිප්පායො නාම අහොසි.

๓๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อุยฺโยธิกา นิวตฺโต โหติ ความว่า กลับจากสงคราม. บทว่า ลทฺธาธิปฺปาโย ความว่า ได้ยินว่า พระเจ้ามหาโกศล เมื่อพระราชทานพระธิดาแก่พระเจ้าพิมพิสาร ได้พระราชทานหมู่บ้านชื่อกาสิคาม ซึ่งมีส่วยหนึ่งแสน ตั้งอยู่ระหว่างสองแคว้นแก่พระธิดา. เมื่อพระเจ้าอชาตศัตรูปลงพระชนม์พระบิดาแล้ว แม้พระมารดาของพระองค์ก็สิ้นพระชนม์ในไม่ช้าด้วยความโศกเศร้าเพราะการพลัดพรากจากพระราชา. ต่อมา พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงดำริว่า "อชาตศัตรูปลงพระชนม์พระมารดาและพระบิดาแล้ว หมู่บ้านนั้นเป็นของบิดาของเรา" จึงทรงฟ้องร้องเพื่อหมู่บ้านนั้น. แม้พระเจ้าอชาตศัตรูก็ทรงดำริว่า "เป็นของมารดาของเรา" (จึงทรงฟ้องร้อง) เพื่อหมู่บ้านนั้น. พระมาตุลาและพระภาคิไนยทั้งสองพระองค์ทรงรวบรวมกองทัพมีองค์ ๔ แล้วรบกัน. ในการรบนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงพ่ายแพ้แก่พระเจ้าอชาตศัตรูถึงสองครั้ง จึงเสด็จเข้าพระนครอย่างเดียว. ในครั้งที่สาม ทรงดำริว่า "ทำอย่างไรหนอ ชัยชนะจึงจะมีแก่เรา" ดังนี้แล้ว ทรงทราบวิธีการรบโดยการดักฟัง ทรงตั้งค่ายกลล้อมไว้ทั้งสองข้างแล้วจับพระเจ้าอชาตศัตรูได้. ในขณะนั้นเอง เพราะทรงบรรลุความประสงค์คือชัยชนะแล้ว จึงได้ชื่อว่าผู้บรรลุความประสงค์.

යෙන ආරාමො තෙන පායාසීති බහිනගරෙ ජයඛන්ධාවාරං නිවෙසෙත්වා ‘‘යාව නගරං අලඞ්කරොන්ති, තාව දසබලං වන්දිස්සාමි. නගරං පවිට්ඨකාලතො පට්ඨාය හි පපඤ්චො හොතී’’ති අමච්චගණපරිවුතො යෙනාරාමො තෙන පායාසි, ආරාමං පාවිසි. කස්මිං කාලෙ පාවිසීති? පිණ්ඩපාතප්පටික්කන්තානං භික්ඛූනං ඔවාදං දත්වා සම්මාසම්බුද්ධෙ ගන්ධකුටිං පවිට්ඨෙ භික්ඛුසඞ්ඝෙ ච ඔවාදං සම්පටිච්ඡිත්වා අත්තනො අත්තනො රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානානි ගතෙ. චඞ්කමන්තීති කස්මිං සමයෙ චඞ්කමන්ති? පණීතභොජනපච්චයස්ස ථිනමිද්ධස්ස විනොදනත්ථං, දිවා පධානිකා වා තෙ. තාදිසානඤ්හි පච්ඡාභත්තං චඞ්කමිත්වා න්හත්වා සරීරං උතුං ගාහාපෙත්වා නිසජ්ජ සමණධම්මං කරොන්තානං චිත්තං එකග්ගං හොති. යෙ තෙ භික්ඛූති සො කිර ‘‘කහං සත්ථා කහං සුගතොති පරිවෙණෙන පරිවෙණං ආගන්ත්වා පුච්ඡිත්වාව පවිසිස්සාමී’’ති විලොකෙන්තො අරඤ්ඤහත්ථී විය මහාචඞ්කමෙ චඞ්කමමානෙ පංසුකූලිකෙ භික්ඛූ දිස්වා තෙසං සන්තිකං අගමාසි. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. දස්සනකාමාති පස්සිතුකාමා. විහාරොති ගන්ධකුටිං සන්ධාය ආහංසු. අතරමානොති අතුරිතො, සණිකං පදපමාණට්ඨානෙ පදං නික්ඛිපන්තො වත්තං කත්වා සුසම්මට්ඨං මුත්තජාලසින්දුවාරසදිසං වාලුකං අවිනාසෙන්තොති අත්ථො. ආලින්දන්ති පමුඛං. අග්ගළන්ති කවාටං. උක්කාසිත්වාති උක්කාසිතසද්දං කත්වා. ආකොටෙහීති අග්ගනඛෙන ඊසකං කුඤ්චිකාඡිද්දසමීපෙ කොටෙහීති වුත්තං හොති. ද්වාරං කිර අතිඋපරි අමනුස්සා, අතිහෙට්ඨා දීඝජාතිකා කොටෙන්ති. තථා අකොටෙත්වා මජ්ඣෙ ඡිද්දසමීපෙ කොටෙතබ්බන්ති ඉදං ද්වාරකොටනවත්තන්ති [Pg.307] වදන්ති. විවරි භගවා ද්වාරන්ති න භගවා උට්ඨාය ද්වාරං විවරති, විවරතූති පන හත්ථං පසාරෙති. තතො ‘‘භගවා තුම්හෙහි අනෙකකප්පකොටීසු දානං දදමානෙහි න සහත්ථා ද්වාරවිවරණකම්මං කත’’න්ති සයමෙව ද්වාරං විවටං. තං පන යස්මා භගවතො මනෙන විවටං, තස්මා ‘‘විවරි භගවා ද්වාර’’න්ති වත්තුං වට්ටති.

บทว่า เยน อาราโม เตน ปายาสิ ความว่า (พระราชา) ทรงตั้งค่ายแห่งชัยชนะไว้นอกพระนครแล้วทรงดำริว่า "กว่าเขาจะประดับพระนคร เราจะไปเฝ้าพระทศพล เพราะตั้งแต่เวลาเข้าพระนครไปก็จะมีความเนิ่นช้า" จึงแวดล้อมด้วยหมู่เสนาอำมาตย์ เสด็จไปยังที่ตั้งของอาราม แล้วเสด็จเข้าสู่อาราม. ถามว่า เสด็จเข้าไปในเวลาไหน? ตอบว่า ในเวลาที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประทานโอวาทแก่ภิกษุทั้งหลายผู้กลับจากบิณฑบาตแล้วเสด็จเข้าสู่พระคันธกุฎี และหมู่ภิกษุรับโอวาทแล้วต่างก็ไปยังที่พักกลางคืนและที่พักกลางวันของตนๆ. บทว่า จงฺกมนฺติ (กำลังจงกรม) ถามว่า ท่านจงกรมในเวลาไหน? ตอบว่า ท่านจงกรมเพื่อบรรเทาถีนมิทธะอันมีโภชนะอันประณีตเป็นปัจจัย หรืออีกนัยหนึ่ง ภิกษุเหล่านั้นเป็นผู้มีความเพียรในเวลากลางวัน. จริงอยู่ จิตของภิกษุเช่นนั้นผู้จงกรมในเวลาหลังฉันภัตตาหารแล้ว อาบน้ำ ให้ร่างกายได้รับไออุ่น แล้วนั่งทำสมณธรรม ย่อมเป็นเอกัคคตา. บทว่า เย เต ภิกฺขู ความว่า ได้ยินว่า พระราชานั้นทรงดำริว่า "พระศาสดาประทับอยู่ที่ไหน พระสุคตประทับอยู่ที่ไหน" แล้วเสด็จจากบริเวณหนึ่งไปยังอีกบริเวณหนึ่ง พลางดำริว่า "เราถามแล้วจึงจักเข้าไป" เมื่อทอดพระเนตรอยู่ ได้ทอดพระเนตรเห็นภิกษุผู้ทรงผ้าบังสุกุล กำลังจงกรมอยู่ที่จงกรมใหญ่ ดุจช้างป่า จึงเสด็จเข้าไปใกล้ภิกษุเหล่านั้น. ท่านกล่าวคำนี้หมายถึงเรื่องนั้น. บทว่า ทสฺสนกามา แปลว่า มีความประสงค์จะเห็น. บทว่า วิหาโร ท่านกล่าวหมายถึงพระคันธกุฎี. บทว่า อตรมาโน ความว่า ไม่รีบร้อน ค่อยๆ วางเท้าลงในที่ประมาณเท่าฝ่าเท้า ทำวัตร ไม่ทำลายทรายที่เกลี่ยเรียบดี ดุจตาข่ายไข่มุกและดอกสিন্দুวาร. บทว่า อาฬินฺทํ ได้แก่ มุข. บทว่า อคฺคฬํ ได้แก่ บานประตู. บทว่า อุกฺกาสิตฺวา คือ ทำเสียงกระแอม. บทว่า อาโฏเฐหิ ท่านกล่าวหมายความว่า จงเคาะเบาๆ ด้วยปลายเล็บใกล้ๆ รูกุญแจ. ได้ยินว่า ที่บานประตูนั้น พวกอมนุษย์จะเคาะที่ส่วนบนสุด พวกสัตว์เลื้อยคลานจะเคาะที่ส่วนล่างสุด. ท่านกล่าวว่า ไม่เคาะเช่นนั้น แต่พึงเคาะตรงกลางใกล้ๆ รูกุญแจ นี้เป็นวัตรในการเคาะประตู. บทว่า วิวริ ภควา ทฺวารํ ความว่า พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงลุกขึ้นเปิดประตู แต่ทรงเหยียดพระหัตถ์ออกด้วยพระประสงค์ว่า "จงเปิดเถิด". ลำดับนั้น ประตูก็เปิดเอง ประหนึ่งจะกล่าวว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พระองค์ทั้งหลายผู้ทรงบำเพ็ญทานมาตลอดหลายแสนโกฏิกัปป์ ไม่เคยทรงทำการเปิดประตูด้วยพระหัตถ์ของพระองค์เอง". แต่เพราะประตูนั้นเปิดได้ด้วยพระมนัสของพระผู้มีพระภาค ฉะนั้นจึงควรกล่าวว่า "พระผู้มีพระภาคทรงเปิดประตู".

මෙත්තූපහාරන්ති මෙත්තාසම්පයුත්තං කායිකවාචසිකඋපහාරං. කතඤ්ඤුතන්ති අයඤ්හි රාජා පුබ්බෙ ථූලසරීරො අහොසි, දොණපාකං භුඤ්ජති. අථස්ස භගවා දිවසෙ දිවසෙ ථොකං ථොකං හාපනත්ථාය –

บทว่า เมตฺตูปหารํ ได้แก่ อุปการะทางกายและวาจาที่ประกอบด้วยเมตตา. บทว่า กตญฺญุตํ ความว่า จริงอยู่ พระราชานี้ในกาลก่อนมีพระวรกายอ้วนท้วน เสวยพระกระยาหารที่หุงด้วยข้าวสารหนึ่งทะนาน. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาค เพื่อจะให้พระองค์ลด (พระกระยาหาร) ลงทีละน้อยๆ ในแต่ละวัน (จึงตรัสว่า) –

‘‘මනුජස්ස සදා සතීමතො,මත්තං ජානතො ලද්ධභොජනෙ;

තනුකස්ස භවන්ති වෙදනා,සණිකං ජීරති ආයුපාලය’’න්ති. (සං. නි. 1.124) –

“มนุษย์ผู้มีสติทุกเมื่อ รู้จักประมาณในโภชนะที่ได้แล้ว เวทนาย่อมเบาบาง เขาย่อมแก่ช้า ครองอายุอยู่ได้นาน” ดังนี้. (สังยุตตนิกาย สคาถวรรค ๑.๑๒๔) –

ඉමං ඔවාදං අදාසි. සො ඉමස්මිං ඔවාදෙ ඨත්වා දිවසෙ දිවසෙ ථොකං ථොකං හාපෙත්වා අනුක්කමෙන නාළිකොදනපරමතාය සණ්ඨාසි, ගත්තානිපිස්ස තනූනි ථිරානි ජාතානි. තං භගවතා කතං උපකාරං සන්ධාය ‘‘කතඤ්ඤුතං ඛො අහං, භන්තෙ, කතවෙදිතං සම්පස්සමානො’’ති ආහ. අරියෙ ඤායෙති සහවිපස්සනකෙ මග්ගෙ. වුද්ධසීලොති වඩ්ඪිතසීලො. අරියසීලොති අපොථුජ්ජනිකෙහි සීලෙහි සමන්නාගතො. කුසලසීලොති අනවජ්ජෙහි සීලෙහි සමන්නාගතො. ආරඤ්ඤකොති ජායමානොපි අරඤ්ඤෙ ජාතො, අභිසම්බුජ්ඣමානොපි අරඤ්ඤෙ අභිසම්බුද්ධො, දෙවවිමානකප්පාය ගන්ධකුටියා වසන්තොපි අරඤ්ඤෙයෙව වසීති දස්සෙන්තො එවමාහ. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

ได้ประทานโอวาทนี้. พระเจ้าปเสนทิโกศลนั้น ครั้นตั้งอยู่ในโอวาทนี้แล้ว ก็ทรงลด (อาหาร) ลงทีละน้อยๆ ในแต่ละวัน โดยลำดับก็ทรงดำรงอยู่ได้ด้วยข้าวสุก (ที่หุงด้วยข้าวสาร) หนึ่งทะนานเป็นอย่างยิ่ง, พระวรกายทั้งหลายของพระองค์ก็ซูบผอมและมั่นคง. พระองค์ทรงหมายถึงอุปการะที่พระผู้มีพระภาคทรงกระทำนั้นแล้ว จึงได้ตรัสว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เล็งเห็นถึงความเป็นผู้กตัญญูและกตเวที". บทว่า อริเย ญาเย ความว่า ในมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา. บทว่า วุฑฺฒสีโล ความว่า ผู้มีศีลอันเจริญแล้ว. บทว่า อริยสีโล ความว่า ผู้ประกอบด้วยศีลทั้งหลายที่ไม่ใช่ของปุถุชน. บทว่า กุสลสีโล ความว่า ผู้ประกอบด้วยศีลทั้งหลายที่ไม่มีโทษ. บทว่า อารัญญโก ความว่า แม้เมื่อประสูติ ก็ประสูติในป่า, แม้เมื่อตรัสรู้ ก็ตรัสรู้ในป่า, แม้เมื่อประทับอยู่ในพระคันธกุฎีที่เปรียบด้วยวิมานของเทวดา ก็ประทับอยู่ในป่านั่นเอง เมื่อทรงแสดงความข้อนี้ จึงตรัสอย่างนี้. บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง.

මහාවග්ගො තතියො.

มหาวรรคที่ ๓

4. උපාලිවග්ගො

๔. อุปาลิวรรค

1. උපාලිසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาอุปาลิสูตร

31. චතුත්ථස්ස පඨමෙ සඞ්ඝසුට්ඨුතායාතිආදීසු සඞ්ඝසුට්ඨුතා නාම සඞ්ඝස්ස සුට්ඨුභාවො, ‘‘සුට්ඨු දෙවා’’ති ආගතට්ඨානෙ විය ‘‘සුට්ඨු, භන්තෙ’’ති [Pg.308] වචනසම්පටිච්ඡනභාවො. යො ච තථාගතස්ස වචනං සම්පටිච්ඡති, තස්ස තං දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය සංවත්තති. තස්මා සඞ්ඝස්ස ‘‘සුට්ඨු, භන්තෙ’’ති වචනසම්පටිච්ඡනත්ථං පඤ්ඤත්තං, අසම්පටිච්ඡනෙ ආදීනවං, සම්පටිච්ඡනෙ ආනිසංසං දස්සෙත්වා, න බලක්කාරෙන අභිභවිත්වාති එතමත්ථං ආවිකරොන්තො ආහ – සඞ්ඝසුට්ඨුතායාති. සඞ්ඝඵාසුතායාති සඞ්ඝස්ස ඵාසුභාවාය, සහජීවිතාය සුඛවිහාරත්ථායාති අත්ථො.

๓๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ ในบทเป็นต้นว่า สงฺฆสุฏฺฐุตาย, ชื่อว่า สังฆสุฏฐุตา ได้แก่ ความเป็นผู้ว่าง่ายของสงฆ์, เหมือนในที่มาว่า "ดีละ พระเจ้าข้า" คือความเป็นผู้รับพระดำรัสว่า "ดีละ พระพุทธเจ้าข้า". ก็บุคคลใดย่อมรับพระดำรัสของพระตถาคต, การรับพระดำรัสนั้นย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่บุคคลนั้นตลอดกาลนาน. เพราะฉะนั้น (สิกขาบท) อันพระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติแล้ว เพื่อให้สงฆ์รับพระดำรัสว่า "ดีละ พระพุทธเจ้าข้า" โดยทรงแสดงโทษในการไม่รับ และอานิสงส์ในการรับแล้ว, มิใช่ทรงข่มขี่ด้วยกำลัง, เมื่อทรงประกาศเนื้อความนี้ จึงตรัสว่า สงฺฆสุฏฺฐุตาย. บทว่า สงฺฆผาสุตาย ความว่า เพื่อความผาสุกของสงฆ์, เพื่อความเป็นอยู่ร่วมกัน, เพื่อประโยชน์แก่การอยู่เป็นสุข.

දුම්මඞ්කූනං පුග්ගලානං නිග්ගහායාති දුම්මඞ්කූනාම දුස්සීලපුග්ගලා, යෙ මඞ්කුතං ආපාදියමානාපි දුක්ඛෙන ආපජ්ජන්ති, වීතික්කමං කරොන්තා වා කත්වා වා න ලජ්ජන්ති, තෙසං නිග්ගහත්ථාය. තෙ හි සික්ඛාපදෙ අසති ‘‘කිං තුම්හෙහි දිට්ඨං, කිං සුතං, කිං අම්හෙහි කතං, කතමස්මිං වත්ථුස්මිං කතමං ආපත්තිං රොපෙත්වා අම්හෙ නිග්ගණ්හථා’’ති සඞ්ඝං විහෙඨෙය්‍යුං. සික්ඛාපදෙ පන සති තෙ සඞ්ඝො සික්ඛාපදං දස්සෙත්වා සහ ධම්මෙන නිග්ගහෙස්සති. තෙන වුත්තං – ‘‘දුම්මඞ්කූනං පුග්ගලානං නිග්ගහායා’’ති.

บทว่า ทุมฺมงฺกูนํ ปุคฺคลานํ นิคฺคหาย ความว่า ชื่อว่าบุคคลผู้ว่ายาก ได้แก่ บุคคลผู้ทุศีล, คือเหล่าชนที่แม้ถูกทำให้เก้อเขิน ก็ยังเก้อเขินได้โดยยาก, เมื่อกำลังทำการล่วงละเมิด หรือทำแล้ว ก็ไม่ละอาย, (ทรงบัญญัติสิกขาบท) เพื่อข่มบุคคลเหล่านั้น. จริงอยู่ เมื่อไม่มีสิกขาบท บุคคลเหล่านั้นก็จะพึงเบียดเบียนสงฆ์ว่า "พวกท่านเห็นอะไร, ได้ยินอะไร, พวกเราทำอะไร, พวกท่านปรับอาบัติอะไรในเรื่องไหน แล้วมาข่มพวกเรา". แต่เมื่อมีสิกขาบท สงฆ์ก็จะแสดงสิกขาบทแล้วข่มบุคคลเหล่านั้นโดยธรรม. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ทุมฺมงฺกูนํ ปุคฺคลานํ นิคฺคหาย".

පෙසලානන්ති පියසීලානං භික්ඛූනං ඵාසුවිහාරත්ථාය. පියසීලා හි භික්ඛූ කත්තබ්බාකත්තබ්බං සාවජ්ජානවජ්ජං වෙලං මරියාදඤ්ච අජානන්තා සික්ඛාත්තයපාරිපූරියා ඝටමානා කිලමන්ති, තෙ පන සාවජ්ජානවජ්ජං වෙලං මරියාදඤ්ච ඤත්වා සික්ඛාපාරිපූරියා ඝටමානා න කිලමන්ති. තෙන තෙසං සික්ඛාපදපඤ්ඤාපනං ඵාසුවිහාරාය සංවත්තතියෙව. යො වා දුම්මඞ්කූනං පුග්ගලානං නිග්ගහො, ස්වෙව තෙසං ඵාසුවිහාරො. දුස්සීලපුග්ගලෙ නිස්සාය හි උපොසථප්පවාරණා න තිට්ඨන්ති, සඞ්ඝකම්මානි නප්පවත්තන්ති, සාමග්ගී න හොති, භික්ඛූ අනෙකග්ගා උද්දෙසාදීසු අනුයුඤ්ජිතුං න සක්කොන්ති. දුස්සීලෙසු පන නිග්ගහිතෙසු සබ්බොපි අයං උපද්දවො න හොති, තතො පෙසලා භික්ඛූ ඵාසු විහරන්ති. එවං ‘‘පෙසලානං භික්ඛූනං ඵාසුවිහාරායා’’ති එත්ථ ද්විධා අත්ථො වෙදිතබ්බො.

บทว่า เปสลานํ ความว่า เพื่อประโยชน์แก่การอยู่เป็นสุขของภิกษุทั้งหลายผู้มีศีลเป็นที่รัก. จริงอยู่ ภิกษุทั้งหลายผู้มีศีลเป็นที่รัก เมื่อไม่รู้กิจที่ควรทำและไม่ควรทำ สิ่งที่มีโทษและไม่มีโทษ ขอบเขตและข้อกำหนด พากเพียรเพื่อความบริบูรณ์แห่งสิกขา ๓ ย่อมลำบาก, แต่ภิกษุเหล่านั้น เมื่อรู้สิ่งที่มีโทษและไม่มีโทษ ขอบเขตและข้อกำหนดแล้ว พากเพียรเพื่อความบริบูรณ์แห่งสิกขา ย่อมไม่ลำบาก. เพราะเหตุนั้น การบัญญัติสิกขาบทของภิกษุเหล่านั้น ย่อมเป็นไปเพื่อการอยู่เป็นสุขนั่นเทียว. อีกอย่างหนึ่ง การข่มบุคคลผู้ว่ายากนั่นแหละ คือการอยู่เป็นสุขของภิกษุเหล่านั้น. จริงอยู่ เพราะอาศัยบุคคลผู้ทุศีล อุโบสถและปวารณาจึงตั้งอยู่ไม่ได้, สังฆกรรมทั้งหลายย่อมไม่เป็นไป, ความสามัคคีย่อมไม่มี, ภิกษุทั้งหลายมีจิตไม่แน่วแน่ ไม่สามารถประกอบความเพียรในอุเทศเป็นต้นได้. แต่เมื่อบุคคลผู้ทุศีลถูกข่มแล้ว อุปัทวะทั้งหมดนี้ย่อมไม่มี, เพราะเหตุนั้น ภิกษุทั้งหลายผู้มีศีลเป็นที่รักจึงอยู่เป็นสุข. ในบทว่า เปสลานํ ภิกฺขูนํ ผาสุวิหาราย นี้ พึงทราบเนื้อความโดยสองนัยอย่างนี้.

දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානං සංවරායාති දිට්ඨධම්මිකා ආසවා නාම අසංවරෙ ඨිතෙන තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ පත්තබ්බා පාණිප්පහාරදණ්ඩප්පහාරසත්ථප්පහාරහත්ථච්ඡෙදපාදච්ඡෙදඅකිත්තිඅයසවිප්පටිසාරාදයො දුක්ඛවිසෙසො, තෙසං සංවරාය පිදහනාය ආගමනමග්ගථකනායාති අත්ථො. සම්පරායිකානන්ති සම්පරායිකා ආසවා නාම අසංවරෙ ඨිතෙන කතපාපකම්මමූලකා [Pg.309] සම්පරායෙ නරකාදීසු පත්තබ්බා දුක්ඛවිසෙසා, තෙසං පටිඝාතත්ථාය වූපසමත්ථාය.

บทว่า ทิฏฺฐธมฺมิกานํ อาสวานํ สํวราย ความว่า ชื่อว่าอาสวะในปัจจุบัน ได้แก่ ทุกข์พิเศษ คือ การประหารด้วยฝ่ามือ การประหารด้วยท่อนไม้ การประหารด้วยศัสตรา การตัดมือ การตัดเท้า ความไม่มีเกียรติ ความไม่มีบริวาร และความเดือดร้อนใจเป็นต้น อันบุคคลผู้ตั้งอยู่ในการไม่สำรวมจะพึงได้รับในอัตภาพนั้นนั่นเอง, (ทรงบัญญัติสิกขาบท) เพื่อสังวร เพื่อปิดกั้น เพื่อสกัดกั้นหนทางมาแห่งอาสวะเหล่านั้น. บทว่า สมฺปรายิกานํ ความว่า ชื่อว่าอาสวะในสัมปรายภพ ได้แก่ ทุกข์พิเศษมีบาปกรรมที่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในการไม่สำรวมทำไว้เป็นมูล อันจะพึงได้รับในนรกเป็นต้นในสัมปรายภพ, (ทรงบัญญัติสิกขาบท) เพื่อกำจัด เพื่อระงับทุกข์เหล่านั้น.

අප්පසන්නානන්ති සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා හි සති සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිං ඤත්වා වා, යථාපඤ්ඤත්තං පටිපජ්ජමානෙ භික්ඛූ දිස්වා වා, යෙපි අප්පසන්නා පණ්ඩිතමනුස්සා, තෙ ‘‘යානි වත ලොකෙ මහාජනස්ස රජ්ජනදුස්සනමුය්හනට්ඨානානි, තෙහි ඉමෙ සමණා ආරකා විරතා විහරන්ති, දුක්කරං වත කරොන්තී’’ති පසාදං ආපජ්ජන්ති විනයපිටකපොත්ථකං දිස්වා මිච්ඡාදිට්ඨිකතවෙදිබ්‍රාහ්මණා විය. තෙන වුත්තං – ‘‘අප්පසන්නානං පසාදායා’’ති.

บทว่า อปฺปสนฺนานํ ความว่า จริงอยู่ เมื่อมีการบัญญัติสิกขาบท, บัณฑิตชนทั้งหลายที่ยังไม่เลื่อมใส แม้เหล่าใด เมื่อได้รู้การบัญญัติสิกขาบท หรือได้เห็นภิกษุผู้ปฏิบัติตามที่ทรงบัญญัติไว้, บัณฑิตชนเหล่านั้นย่อมถึงความเลื่อมใสว่า "โอหนอ ที่ตั้งแห่งความกำหนัด ความประทุษร้าย และความหลงของมหาชนในโลกมีอยู่, สมณะเหล่านี้อยู่ห่างไกล เว้นขาดจากสิ่งเหล่านั้น, โอหนอ ท่านทำสิ่งที่ทำได้ยาก" เหมือนพราหมณ์ผู้เป็นมิจฉาทิฏฐิแต่รู้คุณ (ของผู้อื่น) ได้เห็นคัมภีร์พระวินัยปิฎก. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อปฺปสนฺนานํ ปสาทาย".

පසන්නානන්ති යෙපි සාසනෙ පසන්නා කුලපුත්තා, තෙපි සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිං වා ඤත්වා, යථාපඤ්ඤත්තං පටිපජ්ජමානෙ භික්ඛූ වා දිස්වා ‘‘අහො අය්‍යා දුක්කරං කරොන්ති, යෙ යාවජීවං එකභත්තා විනයසංවරං පාලෙන්තී’’ති භිය්‍යො භිය්‍යො පසීදන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘පසන්නානං භිය්‍යොභාවායා’’ති.

บทว่า ปสนฺนานํ ความว่า กุลบุตรทั้งหลายที่เลื่อมใสในพระศาสนาแล้ว แม้เหล่าใด, กุลบุตรเหล่านั้น เมื่อได้รู้การบัญญัติสิกขาบท หรือได้เห็นภิกษุทั้งหลายผู้ปฏิบัติตามที่ทรงบัญญัติไว้ ก็ย่อมเลื่อมใสยิ่งๆ ขึ้นไปว่า "โอ พระคุณเจ้าทั้งหลายทำสิ่งที่ทำได้ยาก, ท่านผู้ฉันหนเดียวและรักษาวินัยสังวรตลอดชีวิต". เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ปสนฺนานํ ภิยฺโยภาวาย".

සද්ධම්මට්ඨිතියාති තිවිධො සද්ධම්මො පරියත්තිසද්ධම්මො පටිපත්තිසද්ධම්මො අධිගමසද්ධම්මොති. තත්ථ සකලම්පි බුද්ධවචනං පරියත්තිසද්ධම්මො නාම. තෙරස ධුතගුණා චාරිත්තවාරිත්තසීලසමාධිවිපස්සනාති අයං පටිපත්තිසද්ධම්මො නාම. නවලොකුත්තරධම්මො අධිගමසද්ධම්මො නාම. සො සබ්බොපි යස්මා සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා සති භික්ඛූ සික්ඛාපදඤ්ච තස්ස විභඞ්ගඤ්ච තදත්ථජොතනත්ථං අඤ්ඤඤ්ච බුද්ධවචනං පරියාපුණන්ති, යථාපඤ්ඤත්තඤ්ච පටිපජ්ජමානා පටිපත්තිං පූරෙත්වා පටිපත්තියා අධිගන්තබ්බං ලොකුත්තරධම්මං අධිගච්ඡන්ති, තස්මා සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා සද්ධම්මො චිරට්ඨිතිකො හොති. තෙන වුත්තං – ‘‘සද්ධම්මට්ඨිතියා’’ති.

ในบทว่า สทฺธมฺมฏฺฐิติยา พระสัทธรรมมี ๓ อย่าง คือ ปริยัติสัทธรรม ปฏิบัติสัทธรรม และอธิคมสัทธรรม. ในสัทธรรม ๓ อย่างนั้น พระพุทธวจนะทั้งหมดชื่อว่าปริยัติสัทธรรม. ธุดงคคุณ ๑๓ จาริตตศีล วาริตตศีล สมาธิ และวิปัสสนา นี้ชื่อว่าปฏิบัติสัทธรรม. โลกุตรธรรม ๙ ชื่อว่าอธิคมสัทธรรม. ก็พระสัทธรรมทั้งหมดนั้น เพราะเหตุว่า เมื่อมีการบัญญัติสิกขาบท ภิกษุทั้งหลายย่อมเล่าเรียนสิกขาบท วิภังค์ของสิกขาบทนั้น และพระพุทธวจนะอื่นเพื่อประกาศเนื้อความนั้น และเมื่อปฏิบัติอยู่ตามที่ทรงบัญญัติไว้ บำเพ็ญข้อปฏิบัติให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมบรรลุโลกุตรธรรมอันพึงบรรลุได้ด้วยการปฏิบัติ เพราะฉะนั้น เพราะการบัญญัติสิกขาบท พระสัทธรรมจึงดำรงอยู่ได้นาน. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "เพื่อความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรม".

විනයානුග්ගහායාති සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා සති සංවරවිනයො, පහානවිනයො, සමථවිනයො, පඤ්ඤත්තිවිනයොති චතුබ්බිධො විනයො අනුග්ගහිතො හොති සූපත්ථම්භිතො. තෙන වුත්තං – ‘‘විනයානුග්ගහායා’’ති.

ในบทว่า วินยานุคฺคหายาติ ความว่า เมื่อมีการบัญญัติสิกขาบท วินัย ๔ อย่าง คือ สังวรวินัย ปหานวินัย สมถวินัย และปัญญัติวินัย ชื่อว่าเป็นอันทรงอนุเคราะห์ ทรงค้ำจุนไว้ดีแล้ว. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "เพื่ออนุเคราะห์พระวินัย".

2. පාතිමොක්ඛට්ඨපනාසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถาปาติโมกขัฏฐปนาสูตร

32. දුතියෙ පාරාජිකොති පාරාජිකාපත්තිං ආපන්නො. පාරාජිකකථා විප්පකතා හොතීති ‘‘අසුකපුග්ගලො පාරාජිකං ආපන්නො නු ඛො නො’’ති [Pg.310] එවං කථා ආරභිත්වා අනිට්ඨාපිතා හොති. එස නයො සබ්බත්ථ.

๓๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ปาราชิโก หมายถึง ต้องอาบัติปาราชิก. บทว่า ปาราชิกกถา วิปฺปกตา โหติ หมายถึง วาจาที่ปรารภขึ้นแล้วยังไม่เสร็จสิ้นว่า "บุคคลชื่อโน้นต้องอาบัติปาราชิกหนอ หรือไม่หนอ". นัยนี้พึงทราบในทุกแห่ง.

3. උබ්බාහිකාසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาอุพพาหิกาสูตร

33. තතියෙ උබ්බාහිකායාති සම්පත්තඅධිකරණං වූපසමෙතුං සඞ්ඝතො උබ්බාහිත්වා උද්ධරිත්වා ගහණත්ථාය. විනයෙ ඛො පන ඨිතො හොතීති විනයලක්ඛණෙ පතිට්ඨිතො හොති. අසංහීරොති න අඤ්ඤස්ස වචනමත්තෙනෙව අත්තනො ලද්ධිං විස්සජ්ජෙති. පටිබලොති කායබලෙනපි ඤාණබලෙනපි සමන්නාගතො. සඤ්ඤාපෙතුන්ති ජානාපෙතුං. පඤ්ඤාපෙතුන්ති සම්පජානාපෙතුං. නිජ්ඣාපෙතුන්ති ඔලොකාපෙතුං. පෙක්ඛතුන්ති පස්සාපෙතුං. පසාදෙතුන්ති සඤ්ජාතපසාදං කාතුං. අධිකරණන්ති විවාදාධිකරණාදිචතුබ්බිධං. අධිකරණසමුදයන්ති විවාදමූලාදිකං අධිකරණකාරකං. අධිකරණනිරොධන්ති අධිකරණානං වූපසමං. අධිකරණනිරොධගාමිනිං පටිපදන්ති සත්තවිධඅධිකරණසමථං.

๓๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อุพฺพาหิกาย หมายถึง เพื่อประโยชน์แก่การถือเอาโดยยกขึ้น ถอนขึ้นจากสงฆ์ เพื่อระงับอธิกรณ์ที่เกิดขึ้น. บทว่า วิยเน โข ปน ฐิโต โหติ หมายถึง ตั้งอยู่แล้วในลักษณะแห่งวินัย. บทว่า อสํหีโร หมายถึง ไม่สละลัทธิของตนเพียงด้วยคำพูดของผู้อื่น. บทว่า ปฏิพโล หมายถึง ถึงพร้อมด้วยกำลังกายและกำลังญาณ. บทว่า สญฺญาเปตุํ หมายถึง เพื่อให้รู้. บทว่า ปญฺญาเปตุํ หมายถึง เพื่อให้รู้ทั่ว. บทว่า นิชฺฌาเปตุํ หมายถึง เพื่อให้เพ่งดู. บทว่า เปกฺเขตุํ หมายถึง เพื่อให้พิจารณา. บทว่า ปสาเทตุํ หมายถึง เพื่อทำความเลื่อมใสที่เกิดขึ้นแล้ว. บทว่า อธิกรณํ หมายถึง อธิกรณ์ ๔ อย่าง มีวิวาทาธิกรณ์เป็นต้น. บทว่า อธิกรณสมุทยํ หมายถึง ธรรมอันเป็นเหตุแห่งอธิกรณ์ มีมูลแห่งวิวาเป็นต้น. บทว่า อธิกรณนิโรธํ หมายถึง ความระงับแห่งอธิกรณ์ทั้งหลาย. บทว่า อธิกรณนิโรธคามินึ ปฏิปทํ หมายถึง อธิกรณสมถะ ๗ อย่าง.

4. උපසම්පදාසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาอุปสัมปทาสูตร

34. චතුත්ථෙ අනභිරතින්ති උක්කණ්ඨිතභාවං. වූපකාසෙතුන්ති විනෙතුං. අධිසීලෙති උත්තමසීලෙ. චිත්තපඤ්ඤාසුපි එසෙව නයො.

๓๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า อนภิรตึ หมายถึง ความกระสัน. บทว่า วูปกาเสตุํ หมายถึง เพื่อบรรเทา. บทว่า อธิสีเล หมายถึง ในศีลอย่างยิ่ง. แม้ในอธิจิตและอธิปัญญา ก็นัยนี้เหมือนกัน.

7. සඞ්ඝභෙදසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาสังฆเภทสูตร

37. සත්තමෙ වත්ථූහීති කාරණෙහි. අවකස්සන්තීති පරිසං ආකඩ්ඪන්ති විජටෙන්ති එකමන්තං උස්සාරෙන්ති. අපකස්සන්තීති අතිවිය ආකඩ්ඪන්ති, යථා විසංසට්ඨා හොන්ති, එවං කරොන්ති. ආවෙනි කම්මානි කරොන්තීති විසුං සඞ්ඝකම්මානි කරොන්ති.

๓๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า วตฺถูหิ หมายถึง ด้วยเหตุทั้งหลาย. บทว่า อวกสฺสนฺติ หมายถึง ย่อมชักชวนบริษัท ย่อมสาง ย่อมให้เคลื่อนไป ณ ที่สมควร. บทว่า อปกสฺสนฺติ หมายถึง ย่อมชักชวนอย่างยิ่ง คือ ย่อมกระทำโดยประการที่ภิกษุเหล่านั้นเป็นผู้แยกกันอยู่. บทว่า อาเวณิ กมฺมานิ กโรนฺติ หมายถึง ย่อมทำสังฆกรรมแยกต่างหาก.

9-10. ආනන්දසුත්තද්වයවණ්ණනා

อรรถกถาอานันทสูตร ๒ สูตร (สูตรที่ ๙-๑๐)

39-40. නවමෙ කප්පට්ඨිකන්ති ආයුකප්පං නිරයම්හි ඨිතිකාරණං. කිබ්බිසං පසවතීති පාපං පටිලභති. ආපායිකොති අපායගමනීයො. නෙරයිකොති නිරයෙ නිබ්බත්තනකො. වග්ගරතොති භෙදරතො. යොගක්ඛෙමා [Pg.311] පධංසතීති යොගෙහි ඛෙමතො අරහත්තතො ධංසති විගච්ඡති. දසමෙ අනුග්ගහොති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස සඞ්ගහානුග්ගහො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

ในสูตรที่ ๙ บทว่า กปฺปฏฺฐิกํ หมายถึง เป็นเหตุให้ตั้งอยู่ในนรกตลอดอายุรกัป. บทว่า กิพฺพิสํ ปสวติ หมายถึง ย่อมได้บาป. บทว่า อาปายิโก หมายถึง ผู้ไปสู่อบาย. บทว่า เนรยิโก หมายถึง ผู้บังเกิดในนรก. บทว่า วคฺครโต หมายถึง ผู้ยินดีในการทำลายสงฆ์. บทว่า โยคกฺเขมา ปธํสติ หมายถึง ย่อมเสื่อม ย่อมคลาดจากพระอรหัตอันเป็นแดนเกษมจากโยคะ. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อนุคฺคโห หมายถึง การสงเคราะห์อนุเคราะห์กันและกัน. บทที่เหลือในทุกแห่งมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

උපාලිවග්ගො චතුත්ථො.

อุปาลิวรรคที่ ๔

5. අක්කොසවග්ගො

๕. อักโกสวรรค

4. කුසිනාරසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถากุสินาราสูตร

44. පඤ්චමස්ස චතුත්ථෙ කුසිනාරායන්ති එවංනාමකෙ නගරෙ. දෙවතානං අත්ථාය බලිං හරන්ති එත්ථාති බලිහරණො, තස්මිං බලිහරණෙ. අච්ඡිද්දෙන අප්පටිමංසෙනාතිආදීසු යෙන කෙනචිදෙව පහටො වා හොති, වෙජ්ජකම්මාදීනි වා කතානි, තස්ස කායසමාචාරො උපචිකාදීහි ඛායිතතාලපණ්ණං විය ඡිද්දො ච, පටිමසිතුං යත්ථ කත්ථචි ගහෙත්වා ආකඩ්ඪිතුං සක්කුණෙය්‍යතාය පටිමංසො ච හොති, විපරීතො අච්ඡිද්දො අප්පටිමංසො නාම. වචීසමාචාරො පන මුසාවාදඔමසවාදපෙසුඤ්ඤඅමූලකානුද්ධංසනාදීහි ඡිද්දො සප්පටිමංසො ච හොති, විපරීතො අච්ඡිද්දො අප්පටිමංසො. මෙත්තං නු ඛො මෙ චිත්තන්ති පලිබොධං ඡින්දිත්වා කම්මට්ඨානභාවනානුයොගෙන අධිගතං මෙ මෙත්තචිත්තං. අනාඝාතන්ති ආඝාතවිරහිතං, වික්ඛම්භනෙන විහතාඝාතන්ති අත්ථො. කත්ථ වුත්තන්ති ඉදං සික්ඛාපදං කිස්මිං නගරෙ වුත්තං.

๔๔. ในสูตรที่ ๔ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า กุสินารายํ หมายถึง ในเมืองชื่ออย่างนี้. ชนทั้งหลายนำพลีกรรมไปเพื่อเทวดาในที่นี้ เหตุนั้น ที่นี้จึงชื่อว่า พลิหรณะ, ในพลิหรณะนั้น. ในบทเป็นต้นว่า อจฺฉิทฺเทน อปฺปฏิสํเสน ความว่า ภิกษุถูกใครๆ ก็ตามประหารแล้วบ้าง หรือทำเวชกรรมเป็นต้นบ้าง กายสมาจารของภิกษุนั้นชื่อว่าเป็นช่อง เหมือนใบตาลที่ปลวกเป็นต้นกัดกิน และชื่อว่าเป็นที่ลูบคลำได้ เพราะอาจถูกจับดึงในที่ไหนๆ เพื่อลูบคลำได้, กายสมาจารที่ตรงกันข้าม ชื่อว่าไม่มีช่อง ไม่เป็นที่ลูบคลำได้. ส่วนวจีสมาจาร ชื่อว่าเป็นช่องและเป็นที่ลูบคลำได้ ด้วยมุสาวาท โอมสวาท เปสุญญะ และการใส่ร้ายโดยไม่มีมูล เป็นต้น, วจีสมาจารที่ตรงกันข้าม ชื่อว่าไม่มีช่อง ไม่เป็นที่ลูบคลำได้. บทว่า เมตฺตํ นุ โข เม จิตฺตํ หมายถึง เมตตาจิตอันเราบรรลุแล้ว โดยตัดปลิโพธ ด้วยการประกอบความเพียรในการเจริญกรรมฐาน. บทว่า อนาฆาตํ หมายถึง ปราศจากอาฆาต, อธิบายว่า มีอาฆาตอันข่มไว้แล้วด้วยวิกขัมภนปหาน. บทว่า กตฺถ วุตฺตํ หมายถึง สิกขาบทนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในเมืองไหน.

කාලෙන වක්ඛාමීතිආදීසු එකො එකං ඔකාසං කාරෙත්වා චොදෙන්තො කාලෙන වදති නාම. සඞ්ඝමජ්ඣෙ වා ගණමජ්ඣෙ වා සලාකග්ගයාගග්ගවිතක්කමාළකභික්ඛාචාරමග්ගආසනසාලාදීසු වා උපට්ඨාකෙහි පරිවාරිතක්ඛණෙ වා චොදෙන්තො අකාලෙන වදති නාම. තච්ඡෙන වදන්තො භූතෙන වදති නාම. ‘‘දහරමහල්ලකපරිසාවචරකපංසුකූලිකධම්මකථිකපතිරූපං තව ඉද’’න්ති වදන්තො ඵරුසෙන වදති නාම. කාරණනිස්සිතං පන කත්වා, ‘‘භන්තෙ මහල්ලකත්ථ, පරිසාවචරකත්ථ, පංසුකූලිකත්ථ, ධම්මකථිකත්ථපතිරූපං තුම්හාකමිද’’න්ති වදන්තො [Pg.312] සණ්හෙන වදති නාම. කාරණනිස්සිතං කත්වා වදන්තො අත්ථසංහිතෙන වදති නාම. මෙත්තචිත්තො වක්ඛාමි නො දොසන්තරොති මෙත්තචිත්තං පච්චුපට්ඨපෙත්වා වක්ඛාමි, න දුට්ඨචිත්තො හුත්වා.

ในบทเป็นต้นว่า กาเลน วกฺขามิ ความว่า ภิกษุรูปหนึ่งขอโอกาสต่อภิกษุอีกรูปหนึ่งแล้วโจท ชื่อว่ากล่าวโดยกาล. ภิกษุผู้โจทในท่ามกลางสงฆ์บ้าง ในท่ามกลางคณะบ้าง ในโรงสลากภัต โรงยาคู ศาลาที่ปรึกษา หนทางบิณฑบาต หรือโรงฉันเป็นต้นบ้าง หรือในขณะที่แวดล้อมด้วยอุปัฏฐากบ้าง ชื่อว่ากล่าวโดยอกาล. ผู้กล่าวด้วยคำสัตย์ ชื่อว่ากล่าวด้วยเรื่องจริง. ผู้กล่าวว่า "การกระทำนี้สมควรแก่ท่านผู้เป็นเด็ก ผู้เป็นเถระ ผู้เที่ยวไปในบริษัท ผู้ทรงผ้าบังสุกุล ผู้เป็นธรรมกถึกหรือ" ชื่อว่ากล่าวด้วยคำหยาบ. ส่วนผู้กล่าวอ้างเหตุแล้วกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านเป็นเถระ ท่านเป็นผู้เที่ยวไปในบริษัท ท่านเป็นผู้ทรงผ้าบังสุกุล ท่านเป็นธรรมกถึก การกระทำนี้สมควรแก่ท่านทั้งหลายหรือ" ชื่อว่ากล่าวด้วยคำอ่อนหวาน. ผู้กล่าวอ้างเหตุ ชื่อว่ากล่าวด้วยคำประกอบด้วยประโยชน์. บทว่า เมตฺตจิตฺโต วกฺขามิ โน โทสนฺตโร หมายถึง เราจักกล่าวโดยตั้งเมตตาจิตไว้เฉพาะหน้า ไม่เป็นผู้มีจิตถูกโทสะประทุษร้าย (แล้วกล่าว).

5. රාජන්තෙපුරප්පවෙසනසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาราชันเตปุรัปปเวสนสูตร

45. පඤ්චමෙ කතං වා කරිස්සන්ති වාති මෙථුනවීතික්කමං කරිංසු වා කරිස්සන්ති වා. රතනන්ති මණිරතනාදීසු යංකිඤ්චි. පත්ථෙතීති මාරෙතුං ඉච්ඡති. හත්ථිසම්බාධන්ති හත්ථීහි සම්බාධං. හත්ථිසම්මද්දන්ති වා පාඨො, තස්සත්ථො – හත්ථීහි සම්මද්දො එත්ථාති හත්ථිසම්මද්දං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. රජනීයානි රූපසද්දගන්ධරසඵොට්ඨබ්බානීති එතානි රාගජනකානි රූපාදීනි තත්ථ පරිපූරානි හොන්ති.

๔๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า กตํ วา กริสฺสนฺติ วา ความว่า ได้กระทำการล่วงละเมิดเมถุนธรรมแล้ว หรือ จักกระทำ. บทว่า รตนํ ได้แก่ รัตนะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดารัตนะทั้งหลายมีมณีรัตนะเป็นต้น. บทว่า ปตฺเถติ ความว่า ย่อมปรารถนาเพื่อจะฆ่า. บทว่า หตฺถิสมฺพาธํ ความว่า คับแคบด้วยช้างทั้งหลาย. หรือมีอีก पाठ (บาลี) หนึ่งว่า หตฺถิสมฺมทฺทํ อรรถของบทนั้นคือ การเหยียบย่ำด้วยช้างทั้งหลายมีอยู่ในที่นี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า หัตถิสัมมัททะ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า รชนียานิ รูปสทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพานิ ความว่า รูปเป็นต้นเหล่านี้อันเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด ย่อมบริบูรณ์ในที่นั้น.

6. සක්කසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาสักกสูตร

46. ඡට්ඨෙ සොකසභයෙති සොකෙන සභයෙ. සොකභයෙති වා පාඨො, අයමෙවත්ථො. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. යෙන කෙනචි කම්මට්ඨානෙනාති කසිවණිජ්ජාදිකම්මෙසු යෙන කෙනචි කම්මෙන. අනාපජ්ජ අකුසලන්ති කිඤ්චි අකුසලං අනාපජ්ජිත්වා. නිබ්බිසෙය්‍යාති උප්පාදෙය්‍ය ආචිනෙය්‍ය. දක්ඛොති ඡෙකො. උට්ඨානසම්පන්නොති උට්ඨානවීරියෙන සමන්නාගතො. අලං වචනායාති යුත්තො වචනාය. එකන්තසුඛප්පටිසංවෙදී විහරෙය්‍යාති එකන්තමෙව කායිකචෙතසිකසුඛං ඤාණෙන පටිසංවෙදෙන්තො විහරෙය්‍ය. අනිච්චාති හුත්වා අභාවතො. තුච්ඡාති සාරරහිතා. මුසාති නිච්චසුභසුඛා විය ඛායමානාපි තථා න හොන්තීති මුසා. මොසධම්මාති නස්සනසභාවා. තස්මා තෙ පටිච්ච දුක්ඛං උප්පජ්ජතීති සන්දස්සෙති. ඉධ පන වොති එත්ථ වො ති නිපාතමත්තං. අපණ්ණකං වා සොතාපන්නොති අවිරාධිතං එකංසෙන සොතාපන්නො වා හොති. සොපි ඣානං නිබ්බත්තෙති, බ්‍රහ්මලොකං වා ගන්ත්වා ඡසු වා කාමසග්ගෙසු එකන්තසුඛප්පටිසංවෙදී හුත්වා විහරෙය්‍ය. ඉමස්මිං සුත්තෙ සත්ථා අට්ඨඞ්ගුපොසථස්ස ගුණං කථෙසි.

๔๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า โสกสภเย ความว่า มีภัยเพราะความโศก. หรือมีอีก पाठ (บาลี) หนึ่งว่า โสกภเย ก็มีอรรถอย่างนี้เหมือนกัน. แม้ในบทที่สอง ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า เยน เกนจิ กมฺมฏฺฐาเนน ความว่า ด้วยกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากรรมทั้งหลายมีกสิกรรมและพานิชยกรรมเป็นต้น. บทว่า อนาปชฺช อกุสลํ ความว่า ไม่ต้องอาบัติอกุศลอย่างใดอย่างหนึ่ง. บทว่า นิพฺพิเสยฺย ความว่า พึงให้เกิด พึงสั่งสม. บทว่า ทกฺโข ความว่า ฉลาด. บทว่า อุฏฺฐานสมฺปนฺโน ความว่า ประกอบด้วยความเพียรเป็นเครื่องลุกขึ้น. บทว่า อลํ วจนาย ความว่า สมควรเพื่อจะกล่าว. บทว่า เอกนฺตสุขปฺปฏิสํเวที วิหเรยฺย ความว่า พึงอยู่เสวยกายิกสุขและเจตสิกสุขโดยส่วนเดียวด้วยญาณ. บทว่า อนิจฺจา ความว่า เพราะมีความเป็นแล้วกลับไม่มี. บทว่า ตุจฺฉา ความว่า ปราศจากสาระ. บทว่า มุสา ความว่า แม้ปรากฏประดุจเที่ยง งาม เป็นสุข ก็ไม่เป็นเช่นนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า มุสา (ของเท็จ). บทว่า โมสธมฺมา ความว่า มีความฉิบหายไปเป็น स्वभाव (สภาวะ). ทรงแสดงว่า เพราะฉะนั้น อาศัยโภคะเหล่านั้น ทุกข์จึงเกิดขึ้น. ในบทว่า อิธ ปน โว นี้ บทว่า โว เป็นเพียงนิบาต. บทว่า อปณฺณกํ วา โสตาปนฺโน ความว่า เป็นพระโสดาบันโดยส่วนเดียว ไม่ผิดพลาด. แม้พระโสดาบันนั้น ก็ให้ฌานเกิดขึ้น แล้วไปสู่พรหมโลก หรือไปสู่กามสวรรค์ ๖ ชั้น เป็นผู้เสวยสุขโดยส่วนเดียวอยู่ก็ได้. ในสูตรนี้ พระศาสดาตรัสคุณของอุโบสถที่ประกอบด้วยองค์ ๘.

7. මහාලිසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถามหาลิสูตร

47. සත්තමෙ [Pg.313] මිච්ඡාපණිහිතන්ති මිච්ඡා ඨපිතං. අධම්මචරියාවිසමචරියාති අකුසලකම්මපථවසෙන අධම්මචරියසඞ්ඛාතා විසමචරියා. කුසලකම්මපථවසෙන ඉතරා වෙදිතබ්බා. එවමිධ වට්ටමෙව කථිතං.

๔๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า มิจฺฉาปณิหิตํ ความว่า ตั้งไว้ผิด. บทว่า อธมฺมจริยาวิสมจริยา ความว่า วิสมจริยา (ความประพฤติไม่สม่ำเสมอ) ที่ชื่อว่า อธรรมจริยา (ความประพฤติไม่เป็นธรรม) ด้วยอำนาจแห่งอกุศลกรรมบถ. พึงทราบจริยาที่นอกเหนือจากนี้ (คือ ธรรมจริยาและสมจริยา) ด้วยอำนาจแห่งกุศลกรรมบถ. ในสูตรนี้ พระองค์ตรัสถึงวัฏฏะเท่านั้นอย่างนี้.

8. පබ්බජිතඅභිණ්හසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาปัพพชิตอภิณหสูตร

48. අට්ඨමෙ පබ්බජිතෙනාති ඝරාවාසං පහාය සාසනෙ පබ්බජ්ජං උපගතෙන. අභිණ්හන්ති අභික්ඛණං පුනප්පුනං, පච්චවෙක්ඛිතබ්බා ඔලොකෙතබ්බා සල්ලක්ඛෙතබ්බා. වෙවණ්ණියන්ති විවණ්ණභාවං. තං පනෙතං වෙවණ්ණියං දුවිධං හොති සරීරවෙවණ්ණියං පරික්ඛාරවෙවණ්ණියඤ්ච. තත්ථ කෙසමස්සුඔරොපනෙන සරීරවෙවණ්ණියං වෙදිතබ්බං. පුබ්බෙ පන නානාවිරාගානි සුඛුමවත්ථානි නිවාසෙත්වාපි නානග්ගරසභොජනං සුවණ්ණරජතභාජනෙසු භුඤ්ජිත්වාපි සිරිගබ්භෙ වරසයනාසනෙසු නිපජ්ජිත්වාපි නිසීදිත්වාපි සප්පිනවනීතාදීහි භෙසජ්ජං කත්වාපි පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය ඡින්නසඞ්ඝටිතකසාවරසපීතානි වත්ථානි නිවාසෙතබ්බානි, අයපත්තෙ වා මත්තිකපත්තෙ වා මිස්සකොදනො භුඤ්ජිතබ්බො, රුක්ඛමූලාදිසෙනාසනෙ මුඤ්ජතිණසන්ථරණාදීසු නිපජ්ජිතබ්බං, චම්මඛණ්ඩතට්ටිකාදීසු නිසීදිතබ්බං, පූතිමුත්තාදීහි භෙසජ්ජං කත්තබ්බං හොති. එවමෙත්ථ පරික්ඛාරවෙවණ්ණියං වෙදිතබ්බං. එවං පච්චවෙක්ඛතො කොපො ච මානො ච පහීයති.

๔๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ปพฺพชิเตน ความว่า อันบรรพชิตผู้ละฆราวาส เข้าถึงบรรพชาในพระศาสนาแล้ว. บทว่า อภิณฺหํ ความว่า เนืองๆ บ่อยๆ, บทว่า ปจฺจเวกฺขิตพฺพา ความว่า พึงพิจารณา พึงแลดู พึงกำหนดรู้. บทว่า เววณฺณิยํ ความว่า ความมีวรรณะแปรไป. ก็เววัณณิยะนั้นมี ๒ อย่าง คือ สรีรเววัณณิยะ (ความมีวรรณะแห่งสรีระแปรไป) และบริขารเววัณณิยะ (ความมีวรรณะแห่งบริขารแปรไป). ใน ๒ อย่างนั้น พึงทราบสรีรเววัณณิยะด้วยการปลงผมและหนวด. ส่วนในกาลก่อน (เมื่อเป็นคฤหัสถ์) แม้จะเคยนุ่งห่มผ้าเนื้อละเอียดที่ย้อมสีต่างๆ ฉันโภชนะมีรสเลิศต่างๆ ในภาชนะทองและเงิน นอนและนั่งบนที่นอนและที่นั่งอันประเสริฐในห้องอันเป็นสิริ ทำเภสัชด้วยเนยใสและเนยข้นเป็นต้น แต่จำเดิมแต่กาลที่บวชแล้ว พึงนุ่งห่มผ้าที่ตัดแล้ว เย็บติดกันแล้ว ย้อมด้วยน้ำฝาด, พึงฉันข้าวสุกที่ปนกันในบาตรเหล็กหรือบาตรดิน, พึงนอนบนเครื่องปูลาดมีหญ้ามุงกระต่ายเป็นต้นในเสนาสนะมีโคนไม้เป็นต้น, พึงนั่งบนหนังชิ้นและแคร่เป็นต้น, พึงทำเภสัชด้วยมูตรเน่าเป็นต้น. พึงทราบปริกขารเววัณณิยะในข้อนี้อย่างนี้. เมื่อภิกษุพิจารณาอยู่อย่างนี้ ย่อมละทั้งความโกรธและความถือตัวได้.

පරපටිබද්ධා මෙ ජීවිකාති මය්හං පරෙසු පටිබද්ධා පරායත්තා චතුපච්චයජීවිකාති. එවං පච්චවෙක්ඛතො හි ආජීවො පරිසුජ්ඣති, පිණ්ඩපාතො ච අපචිතො හොති, චතූසු පච්චයෙසු අපච්චවෙක්ඛිතපරිභොගො නාම න හොති. අඤ්ඤො මෙ ආකප්පො කරණීයොති යො ගිහීනං උරං අභිනීහරිත්වා ගීවං පග්ගහෙත්වා ලලිතෙනාකාරෙන අනියතපදවීතිහාරෙන ගමනාකප්පො හොති, තතො අඤ්ඤොව ආකප්පො මයා කරණීයො, සන්තින්ද්‍රියෙන සන්තමානසෙන යුගමත්තදස්සිනා විසමට්ඨානෙ උදකසකටෙනෙව මන්දමිතපදවීතිහාරෙන හුත්වා ගන්තබ්බන්ති පච්චවෙක්ඛිතබ්බං. එවං පච්චවෙක්ඛතො හි ඉරියාපථො සාරුප්පො හොති, තිස්සො සික්ඛා පරිපූරෙන්ති. කච්චිනුඛොති සලක්ඛණෙ නිපාතසමුදායො. අත්තාති චිත්තං. සීලතො න උපවදතීති [Pg.314] අපරිසුද්ධං තෙ සීලන්ති සීලපච්චයො න උපවදති. එවං පච්චවෙක්ඛතො හි අජ්ඣත්තං හිරී සමුට්ඨාති, සා තීසු ද්වාරෙසු සංවරං සාධෙති, තීසු ද්වාරෙසු සංවරො චතුපාරිසුද්ධිසීලං හොති, චතුපාරිසුද්ධිසීලෙ ඨිතො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං ගණ්හාති. අනුවිච්ච විඤ්ඤූ සබ්‍රහ්මචාරීති පණ්ඩිතා සබ්‍රහ්මචාරිනො අනුවිචාරෙත්වා. එවං පච්චවෙක්ඛතො හි බහිද්ධා ඔත්තප්පං සණ්ඨාති, තං තීසු ද්වාරෙසු සංවරං සාධෙතීති අනන්තරනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

บทว่า ปรปฏิพทฺธา เม ชีวิกา ความว่า การเลี้ยงชีพด้วยปัจจัย ๔ ของเรา เกี่ยวเนื่องในผู้อื่น ขึ้นอยู่กับผู้อื่น. จริงอยู่ เมื่อภิกษุพิจารณาอยู่อย่างนี้ อาชีวะย่อมบริสุทธิ์, บิณฑบาตก็เป็นอันเขาเคารพ, การบริโภคปัจจัย ๔ โดยไม่พิจารณาย่อมไม่มี. บทว่า อญฺโญ เม อากปฺโป กรณิโย ความว่า อาการกิริยาในการเดินของคฤหัสถ์ทั้งหลายที่แอ่นอก เชิดคอ มีท่าทางงาม มีการก้าวย่างไม่แน่นอนมีอยู่, เราพึงทำอาการกิริยาที่แตกต่างไปจากนั้น, พึงพิจารณาว่า พึงเป็นผู้มีอินทรีย์สงบ มีใจสงบ ทอดสายตาเพียงชั่วแอก มีการก้าวย่างที่วัดแล้วอย่างช้าๆ ดุจเกวียนบรรทุกน้ำในที่อันไม่สม่ำเสมอ แล้วจึงไป. จริงอยู่ เมื่อภิกษุพิจารณาอยู่อย่างนี้ อิริยาบถย่อมเหมาะสม, สิกขา ๓ ย่อมบริบูรณ์. บทว่า กจฺจินุโข เป็นหมู่แห่งนิบาตในอรรถว่า สังเกต. บทว่า อตฺตา ได้แก่ จิต. บทว่า สีลโต น อุปวทติ ความว่า ไม่ติเตียนเพราะเหตุแห่งศีลว่า ศีลของท่านไม่บริสุทธิ์. จริงอยู่ เมื่อภิกษุพิจารณาอยู่อย่างนี้ หิริย่อมเกิดขึ้นภายใน, หิรินั้นย่อมยังความสำรวมในทวาร ๓ ให้สำเร็จ, ความสำรวมในทวาร ๓ เป็นจตุปาริสุทธิศีล, ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในจตุปาริสุทธิศีล เจริญวิปัสสนาแล้ว ย่อมบรรลุพระอรหัต. บทว่า อนุวิจฺจ วิญฺญู สพฺรหฺมจารี ความว่า สพรหมจารีผู้เป็นบัณฑิตใคร่ครวญแล้ว. จริงอยู่ เมื่อภิกษุพิจารณาอยู่อย่างนี้ โอตตัปปะย่อมตั้งมั่นภายนอก, โอตตัปปะนั้นย่อมยังความสำรวมในทวาร ๓ ให้สำเร็จ ดังนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในลำดับก่อนนั่นเทียว.

නානාභාවො විනාභාවොති ජාතියා නානාභාවො, මරණෙන විනාභාවො. එවං පච්චවෙක්ඛතො හි තීසු ද්වාරෙසු අසංවුතාකාරො නාම න හොති, මරණස්සති සූපට්ඨිතා හොති. කම්මස්සකොම්හීතිආදීසු කම්මං මය්හං සකං අත්තනො සන්තකන්ති කම්මස්සකා. කම්මෙන දාතබ්බං ඵලං දායං, කම්මස්ස දායං කම්මදායං, තං ආදීයාමීති කම්මදායාදො. කම්මං මය්හං යොනි කාරණන්ති කම්මයොනි. කම්මං මය්හං බන්ධු ඤාතකොති කම්මබන්ධු. කම්මං මය්හං පටිසරණං පතිට්ඨාති කම්මපටිසරණො. තස්ස දායාදො භවිස්සාමීති තස්ස කම්මස්ස දායාදො තෙන දින්නඵලං පටිග්ගාහකො භවිස්සාමි. එවං කම්මස්සකතං පන පච්චවෙක්ඛතො පාපකරණං නාම න හොති. කථංභූතස්ස මෙ රත්තින්දිවා වීතිවත්තන්තීති කින්නු ඛො මෙ වත්තප්පටිපත්තිං කරොන්තස්ස, උදාහු අකරොන්තස්ස, බුද්ධවචනං සජ්ඣායන්තස්ස, උදාහු අසජ්ඣායන්තස්ස, යොනිසොමනසිකාරෙ කම්මං කරොන්තස්ස, උදාහු අකරොන්තස්සාති කථංභූතස්ස මෙ රත්තින්දිවා වීතිවත්තන්ති, පරිවත්තන්තීති අත්ථො. එවං පච්චවෙක්ඛතො හි අප්පමාදො පරිපූරති.

บทว่า นานาภาโว วินาภาโวติ ความว่า ความเป็นต่างๆ กันโดยชาติ ชื่อว่านานาภาวะ ความพลัดพรากโดยความตาย ชื่อว่าวินาภาวะ. จริงอยู่ เมื่อภิกษุพิจารณาอยู่อย่างนี้ อาการชื่อว่าความไม่สำรวมในทวาร ๓ ย่อมไม่มี, มรณสติย่อมตั้งมั่นดี. ในบทว่า กมฺมสฺสโกมฺหีติอาทีสุ บทว่า กมฺมสฺสกา ความว่า กรรมเป็นของตน เป็นสมบัติของตน. ผลอันกรรมจะพึงให้ ชื่อว่า ทายะ, ทายะของกรรม ชื่อว่า กัมมทายะ, เราย่อมรับเอากัมมทายะนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า กัมมทายาโท (ผู้รับทายาทของกรรม). กรรมเป็นกำเนิด เป็นเหตุของเรา เหตุนั้นจึงชื่อว่า กัมมโยนิ. กรรมเป็นเผ่าพันธุ์ เป็นญาติของเรา เหตุนั้นจึงชื่อว่า กัมมพันธุ. กรรมเป็นที่พึ่ง เป็นที่ตั้งของเรา เหตุนั้นจึงชื่อว่า กัมมปฏิสรโณ. บทว่า ตสฺส ทายาโท ภวิสฺสามิ ความว่า เราจักเป็นทายาท คือเป็นผู้รับผลที่กรรมนั้นให้. ก็เมื่อภิกษุพิจารณาความเป็นผู้มีกรรมเป็นของตนอยู่อย่างนี้ การทำบาปชื่อว่าย่อมไม่มี. บทว่า กถํภูตสฺส เม รตฺตินฺทิวา วีติวตฺตนฺติ ความว่า วันคืนล่วงไปๆ แก่เราผู้เป็นอย่างไรหนอ คือ แก่เราผู้ทำวัตรปฏิบัติอยู่ หรือว่าผู้ไม่ทำ, แก่เราผู้สาธยายพุทธวจนะอยู่ หรือว่าผู้ไม่สาธยาย, แก่เราผู้ทำการงานในโยนิโสมนสิการอยู่ หรือว่าผู้ไม่ทำ, วันคืนล่วงไปๆ เป็นไปแก่เราผู้เป็นอย่างไร. จริงอยู่ เมื่อภิกษุพิจารณาอยู่อย่างนี้ ความไม่ประมาทย่อมบริบูรณ์.

සුඤ්ඤාගාරෙ අභිරමාමීති විවිත්තොකාසෙ සබ්බිරියාපථෙසු එකකොව හුත්වා කච්චි නු ඛො අභිරමාමීති අත්ථො. එවං පච්චවෙක්ඛතො කායවිවෙකො පරිපූරති. උත්තරිමනුස්සධම්මොති උත්තරිමනුස්සානං උක්කට්ඨමනුස්සභූතානං ඣායීනඤ්චෙව අරියානඤ්ච ඣානාදිධම්මො, දසකුසලකම්මපථසඞ්ඛාතමනුස්සධම්මතො වා උත්තරිතරො විසිට්ඨතරො ධම්මො මෙ මම සන්තානෙ අත්ථි නු ඛො, සන්ති නු ඛොති අත්ථො. අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසොති මහග්ගතලොකුත්තරපඤ්ඤා පජානනට්ඨෙන ඤාණං, චක්ඛුනා දිට්ඨමිව ධම්මං පච්චක්ඛකරණතො දස්සනට්ඨෙන දස්සනන්ති ඤාණදස්සනං, අරියං විසුද්ධං උත්තමං ඤාණදස්සනන්ති [Pg.315] අරියඤාණදස්සනං, අලං පරියත්තකං කිලෙසවිද්ධංසනසමත්ථං අරියඤාණදස්සනමෙත්ථ, අස්ස වාති අලමරියඤාණදස්සනො, ඣානාදිභෙදො උත්තරිමනුස්සධම්මො අලමරියඤාණදස්සනො ච සො විසෙසො චාති අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසො. අථ වා තමෙව කිලෙසවිද්ධංසනසමත්ථං විසුද්ධං ඤාණදස්සනමෙව විසෙසොති අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසො වා. අධිගතොති පටිලද්ධො මෙ අත්ථි නු ඛො. සොහන්ති පටිලද්ධවිසෙසො සො අහං. පච්ඡිමෙ කාලෙති මරණමඤ්චෙ නිපන්නකාලෙ. පුට්ඨොති සබ්‍රහ්මචාරීහි අධිගතගුණවිසෙසං පුච්ඡිතො. න මඞ්කු භවිස්සාමීති පතිතක්ඛන්ධො නිත්තෙජො න හෙස්සාමීති. එවං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස හි මොඝකාලකිරියා නාම න හොති.

บทว่า สุญฺญาคาเร อภิรมามิ ความว่า เราเป็นผู้เดียวอยู่ในที่สงัดในอิริยาบถทั้งปวง ยินดีอยู่หรือหนอ. เมื่อภิกษุพิจารณาอยู่อย่างนี้ กายวิเวกย่อมบริบูรณ์. บทว่า อุตฺตริมนุสฺสธมฺโมติ ได้แก่ ฌานาธิธรรมของอุตตริมนุษย์ คือผู้เป็นมนุษย์อย่างยิ่ง ได้แก่ผู้ได้ฌานและพระอริยเจ้า, หรือธรรมที่ยวดยิ่งกว่า ประเสริฐกว่ามนุสสธรรมคือกุศลกรรมบถ ๑๐ มีอยู่ในสันดานของเราหรือไม่หนอ. บทว่า อลมริยญาณทสฺสนวิเสโสติ ปัญญาที่เป็นมหัคคตะและโลกุตตระ ชื่อว่าญาณ เพราะอรรถว่ารู้, ชื่อว่าทัสสนะ เพราะอรรถว่าเห็น คือทำให้แจ้งซึ่งธรรมเหมือนเห็นด้วยตา ชื่อว่าญาณทัสสนะ, ญาณทัสสนะที่บริสุทธิ์ ประเสริฐ ชื่อว่าอริยญาณทัสสนะ, อริยญาณทัสสนะที่เพียงพอ สามารถกำจัดกิเลสได้ มีอยู่ในธรรมนี้ หรือมีอยู่แก่ภิกษุนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อลามริยญาณทัสสนะ, อุตตริมนุสสธรรมมีฌานเป็นต้นนั้นเป็นอลมริยญาณทัสสนะด้วย เป็นวิเศษด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่า อลมริยญาณทัสสนวิเสส. อีกอย่างหนึ่ง ญาณทัสสนะที่บริสุทธิ์ สามารถกำจัดกิเลสได้นั่นแหละเป็นวิเศษ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อลมริยญาณทัสสนวิเสส. บทว่า อธิคโต ความว่า อันเราบรรลุแล้วมีอยู่หรือไม่หนอ. บทว่า โสหนฺติ เรานั้นผู้มีคุณวิเศษที่บรรลุแล้ว. บทว่า ปจฺฉิเม กาเล ความว่า ในกาลที่นอนอยู่บนเตียงมรณะ. บทว่า ปุฏฺโฐ ความว่า ถูกเพื่อนพรหมจารีถามถึงคุณวิเศษที่บรรลุแล้ว. บทว่า น มงฺกุ ภวิสฺสามิ ความว่า เราจักไม่เป็นผู้เก้อเขิน หมดสง่า. จริงอยู่ เมื่อภิกษุพิจารณาอยู่อย่างนี้ การทำกาลกิริยาโดยเปล่าประโยชน์ชื่อว่าย่อมไม่มี.

9-10. සරීරට්ඨධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා

๙-๑๐. อรรถกถาสรีรัฏฐธรรมสูตร เป็นต้น

49-50. නවමෙ පොනොබ්භවිකොති පුනබ්භවනිබ්බත්තකො. භවසඞ්ඛාරොති භවසඞ්ඛරණකම්මං. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථිතං. දසමෙ සීලබාහුසච්චවීරියසතිපඤ්ඤා ලොකියලොකුත්තරාමිස්සිකා කථිතා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

๔๙-๕๐. ในสูตรที่ ๙ บทว่า โปโนพฺภวิโก ได้แก่ กรรมที่ทำให้เกิดในภพใหม่. บทว่า ภวสงฺขาโร ได้แก่ กรรมที่ปรุงแต่งภพ. ในสูตรนี้ ตรัสไว้เฉพาะวัฏฏะเท่านั้น. ในสูตรที่ ๑๐ ตรัสศีล พาหุสัจจะ วิริยะ สติ ปัญญา ที่เจือด้วยโลกิยะและโลกุตตระ. บทที่เหลือในที่ทั้งปวงมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

අක්කොසවග්ගො පඤ්චමො.

อักโกสวรรคที่ ๕

පඨමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

ปฐมปัณณาสก์ จบ

2. දුතියපණ්ණාසකං

๒. ทุติยปัณณาสก์

(6) 1. සචිත්තවග්ගො

(๖) ๑. สจิตตวรรค

1-4. සචිත්තසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๔. อรรถกถาสจิตตสูตร เป็นต้น

51-54. දුතියස්ස [Pg.316] පඨමෙ සචිත්තපරියායකුසලොති අත්තනො චිත්තවාරකුසලො. රජන්ති ආගන්තුකඋපක්කිලෙසං. අඞ්ගණන්ති තත්ථජාතකඅඞ්ගකාළතිලකාදිං. ආසවානං ඛයායාති අරහත්තත්ථාය. තතියෙ පටිභානෙනාති වචනසණ්ඨානෙන. චතුත්ථෙ අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනායාති සඞ්ඛාරපරිග්ගාහකවිපස්සනාය.

๕๑-๕๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า สจิตฺตปริยายกุสโล ความว่า ฉลาดในวาระจิตของตน. บทว่า รชํ ได้แก่ อุปกิเลสที่เป็นอาคันตุกะ. บทว่า องฺคณํ ได้แก่ รอยย่น รอยคด ไฝดำ เป็นต้น ที่เกิดในที่นั้น. บทว่า อาสวานํ ขยาย ความว่า เพื่อประโยชน์แก่อรหัตตผล. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ปฏิภาเนน ความว่า ด้วยความไพเราะแห่งถ้อยคำ. ในสูตรที่ ๔ บทว่า อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย ความว่า ด้วยวิปัสสนาที่กำหนดสังขาร.

8. මූලකසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถามูลกสูตร

58. අට්ඨමෙ අමතොගධාති එත්ථ සඋපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු කථිතා, නිබ්බානපරියොසානාති එත්ථ අනුපාදිසෙසා. අනුපාදිසෙසං පත්තස්ස හි සබ්බෙ ධම්මා පරියොසානප්පත්තා නාම හොන්ති. සෙසපදානි හෙට්ඨා වුත්තත්ථානෙව.

๕๘. ในสูตรที่ ๘ ในบทว่า อมโตคธา นี้ ท่านกล่าวถึงสอุปาทิเสสนิพพานธาตุ, ในบทว่า นิพฺพานปริโยสานา นี้ ท่านกล่าวถึงอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ. จริงอยู่ ธรรมทั้งปวงของผู้ถึงอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ชื่อว่าถึงที่สุดแล้ว. บทที่เหลือมีเนื้อความดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว.

9. පබ්බජ්ජාසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาปัพพัชชาสูตร

59. නවමෙ තස්මාති යස්මා එවං අපරිචිතචිත්තස්ස සාමඤ්ඤත්ථො න සම්පජ්ජති, තස්මා. යථාපබ්බජ්ජාපරිචිතඤ්ච නො චිත්තං භවිස්සතීති යථා පබ්බජ්ජානුරූපෙන පරිචිතං. යෙ හි කෙචි පබ්බජන්ති නාම, සබ්බෙ තෙ අරහත්තං පත්ථෙත්වා. තස්මා යං චිත්තං අරහත්තාධිගමත්ථාය පරිචිතං වඩ්ඪිතං, තං යථාපබ්බජ්ජාපරිචිතං නාමාති වෙදිතබ්බං. එවරූපං පන චිත්තං භවිස්සතීති සික්ඛිතබ්බං. ලොකස්ස සමඤ්ච විසමඤ්චාති සත්තලොකස්ස සුචරිතදුච්චරිතානි. ලොකස්ස භවඤ්ච විභවඤ්චාති තස්ස වඩ්ඪිඤ්ච විනාසඤ්ච, තථා සම්පත්තිඤ්ච විපත්තිඤ්ච. ලොකස්ස සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්චාති පන සඞ්ඛාරලොකං සන්ධාය වුත්තං, ඛන්ධානං නිබ්බත්තිඤ්ච භෙදඤ්චාති අත්ථො.

๕๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่ประโยชน์แห่งสมณะย่อมไม่สำเร็จแก่ผู้มีจิตไม่คุ้นเคยอย่างนี้ ฉะนั้น. บทว่า ยถาปพฺพชฺชาปริจิตญฺจ โน จิตฺตํ ภวิสฺสตีติ ความว่า จิตของเราจักเป็นจิตที่คุ้นเคยสมควรแก่บรรพชา. จริงอยู่ ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งบวช ชนเหล่านั้นทั้งหมดปรารถนาอรหัตตผลแล้วจึงบวช. ฉะนั้น จิตใดอันบุคคลอบรมแล้ว เจริญแล้ว เพื่อประโยชน์แก่การบรรลุอรหัตตผล จิตนั้นพึงทราบว่า ชื่อว่าจิตที่คุ้นเคยสมควรแก่บรรพชา. พึงศึกษาว่า จิตเห็นปานนี้จักมี (แก่เรา). บทว่า โลกสฺส สมญฺจ วิสมญฺจ ได้แก่ สุจริตและทุจริตของสัตวโลก. บทว่า โลกสฺส ภวญฺจ วิภวญฺจ ได้แก่ ความเจริญและความเสื่อม คือความสมบัติและความวิบัติของสัตวโลกนั้น. ส่วนบทว่า โลกสฺส สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ ท่านกล่าวหมายถึงสังขารโลก ความว่า การเกิดขึ้นและความแตกดับของขันธ์ทั้งหลาย.

10. ගිරිමානන්දසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาคิริมานันทสูตร

60. දසමෙ [Pg.317] අනුකම්පං උපාදායාති ගිරිමානන්දත්ථෙරෙ අනුකම්පං පටිච්ච. චක්ඛුරොගොතිආදයො වත්ථුවසෙන වෙදිතබ්බා. නිබ්බත්තිතප්පසාදානඤ්හි රොගො නාම නත්ථි. කණ්ණරොගොති බහිකණ්ණෙ රොගො. පිනාසොති බහිනාසිකාය රොගො. නඛසාති නඛෙහි විලෙඛිතට්ඨානෙ රොගො. පිත්තසමුට්ඨානාති පිත්තසමුට්ඨිතා. තෙ කිර ද්වත්තිංස හොන්ති. සෙම්හසමුට්ඨානාදීසුපි එසෙව නයො. උතුපරිණාමජාති උතුපරිණාමෙන අච්චුණ්හාතිසීතෙන උප්පජ්ජනකරොගා. විසමපරිහාරජාති අතිචිරට්ඨානනිසජ්ජාදිනා විසමපරිහාරෙන ජාතා. ඔපක්කමිකාති වධබන්ධනාදිනා උපක්කමෙන ජාතා. කම්මවිපාකජාති බලවකම්මවිපාකසම්භූතා. සන්තන්ති රාගාදිසන්තතාය සන්තං. අතප්පකට්ඨෙන පණීතං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

๖๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า anukampaṃ upādāya ความว่า อาศัยความอนุเคราะห์ในพระคิริมานนทเถระ พึงทราบอาพาธมีจักขุโรคเป็นต้น โดยเป็นเรื่องที่เกิดขึ้น เพราะว่า โรคชื่อว่าย่อมไม่มีแก่ประสาทรูปที่กรรมทำให้เกิด บทว่า kaṇṇarogo คือ โรคที่ใบหูภายนอก บทว่า pināso คือ โรคที่จมูกภายนอก บทว่า nakhasā คือ โรคในที่อันเล็บขูดขีด บทว่า pittasamuṭṭhānā คือ อาพาธมีดีเป็นสมุฏฐาน ได้ยินว่า อาพาธเหล่านั้นมี ๓๒ อย่าง แม้ในอาพาธมีเสมหะเป็นสมุฏฐานเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน บทว่า utupariṇāmajā คือ โรคที่เกิดเพราะความแปรปรวนแห่งอุตุ คือร้อนเกินไป เย็นเกินไป บทว่า visamaparihārajā คือ อาพาธที่เกิดจากการบริหารไม่สม่ำเสมอ มีการยืนนานเกินไป นั่งนานเกินไปเป็นต้น บทว่า opakkamikā คือ อาพาธที่เกิดจากความพยายาม (ของผู้อื่น) มีการฆ่าและการจองจำเป็นต้น บทว่า kammavipākajā คือ อาพาธที่เกิดจากวิบากของกรรมที่มีกำลัง บทว่า santaṃ คือ สงบ เพราะความสงบราคะเป็นต้น ประณีต เพราะอรรถว่าไม่ทำให้เกิดความดิ้นรน บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นทั้งนั้นในทุกแห่ง

සචිත්තවග්ගො පඨමො.

สจิตตวรรคที่ ๑

(7) 2. යමකවග්ගො

(๗) ๒. ยมกวรรค

1. අවිජ්ජාසුත්තාදිවණ්ණනා

๑. อรรถกถาอวิชชาสูตรเป็นต้น

61-62. දුතියස්ස පඨමෙ සාහාරන්ති සපච්චයං. විජ්ජාවිමුත්තින්ති ඵලඤාණඤ්චෙව සෙසසම්පයුත්තධම්මෙ ච. බොජ්ඣඞ්ගාති මග්ගබොජ්ඣඞ්ගා. දුතියෙ භවතණ්හායාති භවපත්ථනාය. එවං ද්වීසුපි සුත්තෙසු වට්ටමෙව කථිතං, වට්ටඤ්චෙත්ථ පඨමෙ සුත්තෙ අවිජ්ජාමූලකං වට්ටං කථිතං, දුතියෙ තණ්හාමූලකං.

๖๑-๖๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า sāhāraṃ คือ มีปัจจัย บทว่า vijjāvimutti คือ ผลญาณและสัมปยุตตธรรมที่เหลือ บทว่า bojjhaṅgā คือ มรรคโพชฌงค์ ในสูตรที่ ๒ บทว่า bhavataṇhāya คือ เพราะความปรารถนาภพ ในสูตรทั้ง ๒ สูตรอย่างนี้ ตรัสไว้แต่วัฏฏะเท่านั้น และในสูตรทั้ง ๒ นั้น ในสูตรที่ ๑ ตรัสวัฏฏะมีอวิชชาเป็นมูล ในสูตรที่ ๒ ตรัสวัฏฏะมีตัณหาเป็นมูล

3-4. නිට්ඨඞ්ගතසුත්තාදිවණ්ණනා

๓-๔. อรรถกถานิฏฐังคตสูตรเป็นต้น

63-64. තතියෙ නිට්ඨං ගතාති නිබ්බෙමතිකා. ඉධ නිට්ඨාති ඉමස්මිංයෙව ලොකෙ පරිනිබ්බානං. ඉධ විහායාති ඉමං ලොකං විජහිත්වා සුද්ධාවාසබ්‍රහ්මලොකං. චතුත්ථෙ අවෙච්චප්පසන්නාති අචලප්පසාදෙන සම්පන්නා. සොතාපන්නාති අරියමග්ගසොතං ආපන්නා.

๖๓-๖๔. ในสูตรที่ ๓ บทว่า niṭṭhaṃ gatā คือ ผู้ไม่มีความสงสัย บทว่า idha niṭṭhā คือ ปรินิพพานในโลกนี้เอง บทว่า idha vihāya คือ ละโลกนี้แล้ว (ไปสู่) สุทธาวาสพรหมโลก ในสูตรที่ ๔ บทว่า aveccappasannā คือ ผู้สมบูรณ์ด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหว บทว่า sotāpannā คือ ผู้ถึงกระแสแห่งอริยมรรค

5-7. පඨමසුඛසුත්තාදිවණ්ණනා

๕-๗. อรรถกถาปฐมสุขสูตรเป็นต้น

65-67. පඤ්චමෙ [Pg.318] වට්ටමූලකං සුඛදුක්ඛං පුච්ඡිතං, ඡට්ඨෙ සාසනමූලකං. සත්තමෙ නළකපානන්ති අතීතෙ බොධිසත්තස්ස ඔවාදෙ ඨත්වා වානරයූථෙන නළෙහි උදකස්ස පීතට්ඨානෙ මාපිතත්තා එවංලද්ධනාමො නිගමො. තුණ්හීභූතං තුණ්හීභූතන්ති යං යං දිසං අනුවිලොකෙති, තත්ථ තත්ථ තුණ්හීභූතමෙව. අනුවිලොකෙත්වාති තතො තතො විලොකෙත්වා. පිට්ඨි මෙ ආගිලායතීති කස්මා ආගිලායති? භගවතො හි ඡ වස්සානි මහාපධානං පදහන්තස්ස මහන්තං කායදුක්ඛං අහොසි, අථස්ස අපරභාගෙ මහල්ලකකාලෙ පිට්ඨිවාතො උප්පජ්ජි. උපාදින්නකසරීරස්ස ඨානනිසජ්ජාදීහි අප්පමත්තකෙන ආබාධෙන න සක්කා කෙනචි භවිතුං. තං ගහෙත්වාපි ථෙරස්ස ඔකාසකරණත්ථං එවමාහ. සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤාපෙත්වා එකමන්තෙ පතිරූපට්ඨානෙ පඤ්ඤත්තස්ස කප්පියමඤ්චස්ස උපරි අත්ථරිත්වා.

๖๕-๖๗. ในสูตรที่ ๕ ทูลถามถึงสุขทุกข์มีวัฏฏะเป็นมูล ในสูตรที่ ๖ ทูลถามถึงสุขทุกข์มีพระศาสนาเป็นมูล ในสูตรที่ ๗ บทว่า naḷakapānaṃ คือ นิคมที่ได้ชื่ออย่างนั้น เพราะในอดีต พระโพธิสัตว์ทรงสร้างไว้ในที่ที่ฝูงวานรยืนอยู่ในโอวาทแล้วดื่มน้ำด้วยไม้อ้อ บทว่า tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtaṃ คือ ทรงตรวจดูทิศใดๆ ก็ทรงเห็นแต่นิ่งเงียบในทิศนั้นๆ บทว่า anuviloketvā คือ ทรงตรวจดูไปในที่นั้นๆ ในบทว่า piṭṭhi me āgilāyati นี้ มีคำถามว่า เพราะเหตุไรจึงประชวร ความจริง ทุกขเวทนาทางพระวรกายอย่างใหญ่หลวงได้มีแล้วแด่พระผู้มีพระภาค ผู้ทรงบำเพ็ญมหาปธานตลอด ๖ ปี ต่อมาในภายหลัง ในเวลาทรงพระชรา วาตาพาธในพระปฤษฎางค์ (หลัง) ได้เกิดขึ้นแก่พระองค์ ใครๆ ก็ไม่อาจจะไม่มีอาพาธแม้เพียงเล็กน้อยอันเกิดจากการยืนการนั่งเป็นต้นได้ สำหรับพระวรกายอันเป็นอุปาทินนกะนี้ แต่พระองค์ทรงยกเอาอาพาธนั้นขึ้นมาตรัสอย่างนี้ เพื่อทรงกระทำโอกาสแก่พระเถระ (พระเถระ) ปูผ้าสังฆาฏิลาดไว้เบื้องบนเตียงอันสมควรที่จัดไว้แล้วในที่สมควร ณ ที่ส่วนข้างหนึ่ง

9-10. කථාවත්ථුසුත්තද්වයවණ්ණනා

๙-๑๐. อรรถกถากถาวัตถุสูตร ๒ สูตร

69-70. නවමෙ තිරච්ඡානකථන්ති අනිය්‍යානිකත්තා සග්ගමොක්ඛමග්ගානං තිරච්ඡානභූතං කථං. තත්ථ රාජානං ආරබ්භ ‘‘මහාසම්මතො මන්ධාතා ධම්මාසොකො එවංමහානුභාවො’’තිආදිනා නයෙන පවත්තකථා රාජකථා. එස නයො චොරකථාදීසු. තෙසු ‘‘අසුකො රාජා අභිරූපො දස්සනීයො’’තිආදිනා ගෙහසිතකථාව තිරච්ඡානකථා හොති, ‘‘සොපි නාම එවංමහානුභාවො ඛයං ගතො’’ති එවං පවත්තා පන කම්මට්ඨානභාවෙ තිට්ඨති. චොරෙසුපි ‘‘මූලදෙවො එවංමහානුභාවො, මෙඝදෙවො එවංමහානුභාවො’’ති තෙසං කම්මං පටිච්ච ‘‘අහො සූරා’’ති ගෙහසිතකථාව තිරච්ඡානකථා. යුද්ධෙසුපි භාරතයුද්ධාදීසු ‘‘අසුකෙන අසුකො එවං මාරිතො එවං විද්ධො’’ති කම්මස්සාදවසෙනෙව කථා තිරච්ඡානකථා, ‘‘තෙපි නාම ඛයං ගතා’’ති එවං පවත්තා පන සබ්බත්ථ කම්මට්ඨානමෙව හොති. අපිච අන්නාදීසු ‘‘එවං වණ්ණවන්තං රසවන්තං ඵස්සසම්පන්නං ඛාදිම්හ භුඤ්ජිම්හ පිවිම්හ පරිභුඤ්ජිම්හා’’ති කාමරසස්සාදවසෙන කථෙතුං න වට්ටති, සාත්ථකං පන කත්වා ‘‘පුබ්බෙ එවං වණ්ණාදිසම්පන්නං අන්නං පානං වත්ථං යානං මාලං ගන්ධං සීලවන්තානං අදම්හ, චෙතියං පූජිම්හා’’ති කථෙතුං වට්ටති.

๖๙-๗๐. ในสูตรที่ ๙ บทว่า tiracchānakathā คือ ถ้อยคำที่เป็นขวางต่อทางสวรรค์และทางพระนิพพาน เพราะไม่เป็นทางออกจากทุกข์ ในบรรดาติรัจฉานกถานั้น คำที่ปรารภพระราชาแล้วเป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า "พระเจ้ามหาสัมมตะ พระเจ้ามันธาตุ พระเจ้าธรรมาโศก ทรงมีอานุภาพมากอย่างนี้" ชื่อว่า ราชกถา นัยนี้แมัในโจรกถาเป็นต้น ในเรื่องเหล่านั้น คำที่อาศัยเรือนเป็นต้นว่า "พระราชาพระองค์โน้นมีพระรูปงดงาม น่าทัศนา" เท่านั้น เป็นติรัจฉานกถา ส่วนคำที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า "ถึงพระราชาพระองค์นั้นผู้มีอานุภาพมากอย่างนั้น ก็ถึงความสิ้นไปแล้ว" ย่อมตั้งอยู่ในความเป็นกรรมฐาน แม้ในเรื่องโจร คำที่อาศัยเรือนเท่านั้นว่า "มูลเทวะมีอานุภาพมากอย่างนี้ เมฆเทวะมีอานุภาพมากอย่างนี้" ดังนี้แล้วอาศัยกรรมของโจรเหล่านั้นกล่าวว่า "โอ้ ช่างกล้าหาญจริง" เป็นติรัจฉานกถา แม้ในเรื่องการรบ ในภารตยุทธ์เป็นต้น คำพูดที่เกิดขึ้นโดยอำนาจความเพลิดเพลินในกรรมเท่านั้นว่า "คนโน้นฆ่าคนโน้นอย่างนี้ ยิงอย่างนี้" เป็นติรัจฉานกถา ส่วนคำที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า "ถึงคนเหล่านั้นก็ถึงความสิ้นไปแล้ว" ย่อมเป็นกรรมฐานเท่านั้นในทุกที่ อีกอย่างหนึ่ง ในเรื่องข้าวเป็นต้น ไม่ควรพูดโดยอำนาจความเพลิดเพลินในรสแห่งกามว่า "เราได้เคี้ยว ได้กิน ได้ดื่ม ได้ใช้สอยข้าวเป็นต้นที่มีสีสัน มีรส มีสัมผัสสมบูรณ์อย่างนี้" แต่กระทำให้มีประโยชน์แล้ว ควรพูดว่า "ในกาลก่อน เราได้ถวายข้าว น้ำ ผ้า ยาน ดอกไม้ ของหอม ที่สมบูรณ์ด้วยสีเป็นต้นอย่างนี้แก่ท่านผู้มีศีล, เราได้บูชาพระเจดีย์"

ඤාතිකථාදීසුපි ‘‘අම්හාකං ඤාතකා සූරා සමත්ථා’’ති වා ‘‘පුබ්බෙ මයං එවං විචිත්‍රෙහි යානෙහි විචරිම්හා’’ති වා අස්සාදවසෙන වත්තුං න වට්ටති[Pg.319], සාත්ථකං පන කත්වා ‘‘තෙපි නො ඤාතකා ඛයං ගතා’’ති වා ‘‘පුබ්බෙ මයං එවරූපා උපාහනා සඞ්ඝස්ස අදම්හා’’ති වා කථෙතබ්බං. ගාමකථාපි සුනිවිට්ඨදුන්නිවිට්ඨසුභික්ඛදුබ්භික්ඛාදිවසෙන වා ‘‘අසුකගාමවාසිනො සූරා සමත්ථා’’ති වා එවං අස්සාදවසෙනෙව න වට්ටති, සාත්ථකං පන කත්වා ‘‘සද්ධා පසන්නා’’ති වා ‘‘ඛයවයං ගතා’’ති වා වත්තුං වට්ටති. නිගමනගරජනපදකථාසුපි එසෙව නයො.

แม้ในเรื่องญาติเป็นต้น ไม่ควรพูดโดยอำนาจความเพลิดเพลินว่า "ญาติของเรากล้าหาญ สามารถ" หรือว่า "ในกาลก่อน พวกเราเที่ยวไปด้วยยานอันวิจิตรอย่างนี้" แต่กระทำให้มีประโยชน์แล้ว ควรพูดว่า "ถึงญาติเหล่านั้นของเราก็ถึงความสิ้นไปแล้ว" หรือว่า "ในกาลก่อน พวกเราได้ถวายรองเท้าเห็นปานนี้แก่สงฆ์" แม้เรื่องบ้าน ก็ไม่ควรพูดโดยอำนาจความเพลิดเพลินอย่างเดียว โดยนัยว่าตั้งอยู่ดี ตั้งอยู่ไม่ดี มีภิกษาหารดี มีภิกษาหารไม่ดีเป็นต้น หรือว่า "ชาวบ้านโน้นกล้าหาญ สามารถ" แต่กระทำให้มีประโยชน์แล้ว ควรพูดว่า "มีศรัทธา เลื่อมใส" หรือว่า "ถึงความสิ้นและความเสื่อมไปแล้ว" แม้ในเรื่องนิคม นคร และชนบท ก็นัยนี้เหมือนกัน

ඉත්ථිකථාපි වණ්ණසණ්ඨානාදීනි පටිච්ච අස්සාදවසෙන න වට්ටති, ‘‘සද්ධා පසන්නා ඛයං ගතා’’ති එවමෙව වට්ටති. සූරකථාපි ‘‘නන්දිමිත්තො නාම යොධො සූරො අහොසී’’ති අස්සාදවසෙනෙව න වට්ටති, ‘‘සද්ධො අහොසි ඛයං ගතො’’ති එවමෙව වට්ටති. සුරාකථන්ති පාළියං පන අනෙකවිධං මජ්ජකථං අස්සාදවසෙන කථෙතුං න වට්ටති, ආදීනවවසෙනෙව වත්තුං වට්ටති. විසිඛාකථාපි ‘‘අසුකවිසිඛා සුනිවිට්ඨා දුන්නිවිට්ඨා සූරා සමත්ථා’’ති අස්සාදවසෙනෙව න වට්ටති, ‘‘සද්ධා පසන්නා ඛයං ගතා’’ති වට්ටති. කුම්භට්ඨානකථා නාම කූටට්ඨානකථා උදකතිත්ථකථා වුච්චති (දී. නි. අට්ඨ. 1.17; ම. නි. අට්ඨ. 2.223; සං. නි. අට්ඨ. 3.5.1080). කුම්භදාසිකථා වා. සාපි ‘‘පාසාදිකා නච්චිතුං ගායිතුං ඡෙකා’’ති අස්සාදවසෙන න වට්ටති, ‘‘සද්ධා පසන්නා’’තිආදිනා නයෙනෙව වට්ටති.

แม้อิตถิกถา ก็ไม่ควรกล่าวโดยความเพลิดเพลินอาศัยวรรณะสัณฐานเป็นต้น ควรกล่าวอย่างนี้เท่านั้นว่า "มีศรัทธา เลื่อมใส ถึงความสิ้นไปแล้ว" แม้สูรกถา ก็ไม่ควรกล่าวโดยความเพลิดเพลินอย่างเดียวว่า "นักรบชื่อนันทิมิตรเป็นผู้กล้าหาญ" ควรกล่าวอย่างนี้เท่านั้นว่า "เป็นผู้มีศรัทธา ถึงความสิ้นไปแล้ว" ส่วนในบาลีว่า สุรากถา ไม่ควรกล่าวเรื่องของมึนเมาหลายชนิดโดยความเพลิดเพลิน ควรกล่าวโดยความเป็นโทษเท่านั้น แม้วิสิขากถา ก็ไม่ควรกล่าวโดยความเพลิดเพลินอย่างเดียวว่า "ทางสี่แพร่งชื่อโน้นตั้งอยู่ดี ตั้งอยู่ไม่ดี (คนที่นั่น) กล้าหาญ สามารถ" ควรกล่าวว่า "มีศรัทธา เลื่อมใส ถึงความสิ้นไปแล้ว" ชื่อว่ากุมภัฏฐานกถา ท่านเรียกว่า กุฏัฏฐานกถา (เรื่องสถานที่ทำหม้อ) หรือ อุทกติตถกถา (เรื่องท่านา) (ที.นิ.อ. 1/17; ม.นิ.อ. 2/223; สํ.นิ.อ. 3/5/1080) หรือ กุมภทาสิกถา (เรื่องนางทาสีของช่างหม้อ) แม้เรื่องนั้น ก็ไม่ควรกล่าวโดยความเพลิดเพลินว่า "น่าเลื่อมใส ฉลาดในการฟ้อนรำขับร้อง" ควรกล่าวโดยนัยเป็นต้นว่า "มีศรัทธา เลื่อมใส" เท่านั้น

පුබ්බපෙතකථා නාම අතීතඤාතිකථා. තත්ථ වත්තමානඤාතිකථාසදිසොව විනිච්ඡයො. නානත්තකථා නාම පුරිමපච්ඡිමකථාවිමුත්තා අවසෙසා නානාසභාවා තිරච්ඡානකථා. ලොකක්ඛායිකා නාම ‘‘අයං ලොකො කෙන නිම්මිතො? අසුකෙන නාම නිම්මිතො. කාකො සෙතො අට්ඨීනං සෙතත්තා, බලාකා රත්තා ලොහිතස්ස රත්තත්තා’’තිඑවමාදිකා ලොකායතවිතණ්ඩසල්ලාපකථා. සමුද්දක්ඛායිකා නාම කස්මා සමුද්දො සාගරොති. සාගරදෙවෙන ඛතත්තා සාගරො, ඛතො මෙති හත්ථමුද්දාය නිවෙදිතත්තා සමුද්දොතිඑවමාදිකා නිරත්ථකා සමුද්දක්ඛායනකථා. භවොති වුද්ධි, අභවොති හානි. ඉති භවො ඉති අභවොති යං වා තං වා නිරත්ථකකාරණං වත්වා පවත්තිතකථා ඉතිභවාභවකථා නාම.

ชื่อว่าปุพพเปตกถา คือเรื่องญาติที่ล่วงลับไปแล้ว ในเรื่องนั้น มีข้อวินิจฉัยเหมือนกับเรื่องญาติในปัจจุบัน ชื่อว่านานัตตกถา คือติรัจฉานกถาที่เหลือ ซึ่งพ้นจากเรื่องก่อนและเรื่องหลัง มีสภาวะต่างๆ ชื่อว่าโลกักขายิกา คือเรื่องสนทนาตามคัมภีร์โลกายตะและวิตัณฑะเป็นต้นอย่างนี้ว่า "โลกนี้ใครสร้าง? คนชื่อโน้นสร้าง กาสีขาวเพราะกระดูกสีขาว นกกระยางสีแดงเพราะเลือดสีแดง" ชื่อว่าสมุททักขายิกา คือเรื่องกล่าวถึงสมุทรที่ไร้ประโยชน์เป็นต้นอย่างนี้ว่า ทำไมสมุทรจึงชื่อว่าสาคร? ชื่อว่าสาครเพราะท้าวสาครขุด ชื่อว่าสมุทรเพราะแสดงด้วยมือว่าเราขุด ภวะคือความเจริญ อภวะคือความเสื่อม ชื่อว่าอิติภวาภวกถา คือเรื่องที่เกิดขึ้นเพราะกล่าวเหตุที่ไร้ประโยชน์อย่างใดอย่างหนึ่งว่า "อย่างนี้เจริญ อย่างนี้ไม่เจริญ"

තෙජසා තෙජන්ති අත්තනො තෙජසා තෙසං තෙජං. පරියාදියෙය්‍යාථාති ඛෙපෙත්වා ගහෙත්වා අභිභවෙය්‍යාථ. තත්‍රිදං වත්ථු – එකො පිණ්ඩපාතිකො [Pg.320] මහාථෙරං පුච්ඡි – ‘‘භන්තෙ, තෙජසා තෙජං පරියාදියමානා භික්ඛූ කිං කරොන්තී’’ති. ථෙරො ආහ – ආවුසො, කිඤ්චිදෙව ආතපෙ ඨපෙත්වා යථා ඡායා හෙට්ඨා න ඔතරති, උද්ධංයෙව ගච්ඡති තථා කරොන්ති. දසමෙ පාසංසානි ඨානානීති පසංසාවහානි කාරණානි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

บทว่า เตชสา เตชํ คือ เดชของตน (ครอบงำ) เดชของท่านเหล่านั้น (พระจันทร์พระอาทิตย์) บทว่า ปริยาทิเยยฺยาถ คือ พึงครอบงำโดยทำให้สิ้นไปแล้วถือเอา ในเรื่องนั้น มีเรื่องนี้ ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรรูปหนึ่งถามพระมหาเถระว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุทั้งหลายผู้ครอบงำเดชด้วยเดช ย่อมทำอะไร" พระเถระตอบว่า "ดูก่อนอาวุโส ท่านวางวัตถุอะไรสักอย่างไว้กลางแดด แล้วทำอย่างใด เงาไม่ทอดลงเบื้องล่าง แต่กลับขึ้นเบื้องบน, ท่านทำอย่างนั้น" ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ปาสํสานิ ฐานานิ คือ เหตุอันนำมาซึ่งความสรรเสริญ บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่งแล

යමකවග්ගො දුතියො.

ยมกวรรคที่ ๒

(8) 3. ආකඞ්ඛවග්ගො

(๘) ๓. อากังขวรรค

1. ආකඞ්ඛසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาอากังขสูตร

71. තතියස්ස පඨමෙ සම්පන්නසීලාති පරිපුණ්ණසීලා, සීලසමඞ්ගිනො වා හුත්වාති අත්ථො. තත්ථ ද්වීහි කාරණෙහි සම්පන්නසීලතා හොති සීලවිපත්තියා ච ආදීනවදස්සනෙන, සීලසම්පත්තියා ච ආනිසංසදස්සනෙන. තදුභයම්පි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.9, 21) විත්ථාරිතං. තත්ථ ‘‘සම්පන්නසීලා’’ති එත්තාවතා කිර භගවා චතුපාරිසුද්ධිසීලං උද්දිසිත්වා ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතා’’ති ඉමිනා තත්ථ ජෙට්ඨකසීලං විත්ථාරෙත්වා දස්සෙසීති දීපවිහාරවාසී සුමනත්ථෙරො ආහ. අන්තෙවාසිකො පනස්ස තෙපිටකචූළනාගත්ථෙරො ආහ – උභයත්ථපි පාතිමොක්ඛසංවරොව භගවතා වුත්තො. පාතිමොක්ඛසංවරොයෙව හි සීලං, ඉතරානි පන තීණි සීලන්ති වුත්තට්ඨානං අත්ථීති අනනුජානන්තො වත්වා ආහ – ඉන්ද්‍රියසංවරො නාම ඡද්වාරාරක්ඛාමත්තකමෙව, ආජීවපාරිසුද්ධි ධම්මෙන සමෙන පච්චයුප්පත්තිමත්තකං, පච්චයසන්නිස්සිතං පටිලද්ධපච්චයෙ ඉදමත්ථන්ති පච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුඤ්ජනමත්තකං. නිප්පරියායෙන පාතිමොක්ඛසංවරොව සීලං. යස්ස සො භින්නො, අයං සීසච්ඡින්නො විය පුරිසො හත්ථපාදෙ සෙසානි රක්ඛිස්සතීති න වත්තබ්බො. යස්ස පන සො අරොගො, අයං අච්ඡින්නසීසො විය පුරිසො ජීවිතං සෙසානි පුන පාකතිකානි කාතුං සක්කොති. තස්මා ‘‘සම්පන්නසීලා’’ති ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරං උද්දිසිත්වා ‘‘සම්පන්නපාතිමොක්ඛා’’ති තස්සෙව වෙවචනං වත්වා තං විත්ථාරෙත්වා දස්සෙන්තො පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතාතිආදිමාහ. තත්ථ පාතිමොක්ඛසංවරසංවුත්තාතිආදීනි වුත්තත්ථානෙව. ආකඞ්ඛෙය්‍ය චෙති [Pg.321] ඉදං කස්මා ආරද්ධන්ති? සීලානිසංසදස්සනත්ථං. සචෙපි අචිරපබ්බජිතානං වා දුප්පඤ්ඤානං වා එවමස්ස ‘‘භගවා ‘සීලං පූරෙථ සීලං පූරෙථා’ති වදති, කො නු ඛො සීලපූරණෙ ආනිසංසො, කො විසෙසො, කා වඩ්ඪී’’ති තෙසං දස ආනිසංසෙ දස්සෙතුං එවමාහ – ‘‘අප්පෙව නාම එතං සබ්‍රහ්මචාරීනං පියමනාපතාදිආසවක්ඛයපරියොසානං ආනිසංසං සුත්වාපි සීලං පරිපූරෙය්‍යු’’න්ති.

๗๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ บทว่า สมฺปนฺนสีลา มีความว่า เป็นผู้มีศีลบริบูรณ์ หรือเป็นผู้เพียบพร้อมด้วยศีล ในบทนั้น ความเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีลย่อมมีได้ด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ ด้วยการเห็นโทษในความวิบัติแห่งศีล และด้วยการเห็นอานิสงส์ในความสมบูรณ์แห่งศีล ทั้งสองอย่างนั้น ข้าพเจ้าได้ขยายความไว้แล้วในวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. 1/9, 21) ได้ยินว่า ในบทนั้น พระผู้มีพระภาคทรงยกจตุปาริสุทธิศีลขึ้นแสดงด้วยบทเพียงเท่านี้ว่า "สมฺปนฺนสีลา" แล้วทรงขยายแสดงศีลที่เป็นประธานในจตุปาริสุทธิศีลนั้นด้วยบทนี้ว่า "ปาติโมกฺขสํวรสํวุตา" ดังนี้ ท่านพระสุมนเถระผู้พำนักในทีปวิหารกล่าวไว้ ส่วนพระเตปิฏกจูฬนาคเถระผู้เป็นอันเตวาสิกของท่านกล่าวว่า พระผู้มีพระภาคตรัสปาฏิโมกขสังวรไว้ในทั้งสองแห่ง เพราะว่า ปาฏิโมกขสังวรเท่านั้นชื่อว่าศีล ส่วนศีล ๓ อย่างที่เหลือ ที่ที่ตรัสว่าชื่อว่าศีล มีอยู่หรือ ดังนี้ (ท่าน) ไม่ยอมรับ (มติของพระอุปัชฌาย์) จึงกล่าวว่า ชื่อว่าอินทรียสังวร คือเพียงการระวังทวาร ๖ อาชีวปาริสุทธิ คือเพียงการให้ปัจจัยเกิดขึ้นโดยธรรมโดยสม่ำเสมอ ปัจจยสันนิสสิตศีล คือเพียงการพิจารณาปัจจัยที่ได้มาแล้วว่า "มีประโยชน์อย่างนี้" แล้วบริโภค โดยไม่มีปริยาย ปาฏิโมกขสังวรเท่านั้นชื่อว่าศีล ภิกษุใดมีปาฏิโมกขสังวรนั้นขาดแล้ว ภิกษุนี้ไม่ควรกล่าวว่าจักรักษาศีลที่เหลือคือหัตถบาทได้ เหมือนบุรุษผู้มีศีรษะขาดแล้ว ส่วนภิกษุใดมีปาฏิโมกขสังวรนั้นไม่วิบัติ ภิกษุนี้ย่อมสามารถทำศีลที่เหลือให้เป็นปกติได้อีก เหมือนบุรุษผู้มีศีรษะไม่ขาดสามารถทำชีวิตให้เป็นปกติได้อีก เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคทรงยกปาฏิโมกขสังวรขึ้นแสดงด้วยบทนี้ว่า "สมฺปนฺนสีลา" แล้วตรัสไวพจน์ของบทนั้นว่า "สมฺปนฺนปาติโมกฺขา" เมื่อจะทรงขยายความนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ปาติโมกฺขสํวรสํวุตา" ในบทเหล่านั้น บทเป็นต้นว่า "ปาติโมกฺขสํวรสํวุตา" มีเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วทั้งนั้น ถามว่า เพราะเหตุไรจึงทรงปรารภบทนี้ว่า "อากงฺเขยฺย เจ"? ตอบว่า เพื่อทรงแสดงอานิสงส์ของศีล หากว่าภิกษุผู้บวชไม่นานหรือผู้มีปัญญาทรามจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า "พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'เธอทั้งหลายจงบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ เธอทั้งหลายจงบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์' ก็อานิสงส์ในการบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์คืออะไรหนอ ความพิเศษคืออะไร ความเจริญคืออะไร" เพื่อทรงแสดงอานิสงส์ ๑๐ ประการแก่ภิกษุเหล่านั้น จึงตรัสอย่างนี้ (พระประสงค์คือ) "บางทีภิกษุเหล่านั้นได้ฟังอานิสงส์นี้ซึ่งมีความเป็นที่รักที่พอใจของเพื่อนพรหมจารีเป็นต้น มีความสิ้นอาสวะเป็นที่สุดแล้ว ก็พึงบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์"

තත්ථ ආකඞ්ඛෙය්‍ය චෙති යදි ඉච්ඡෙය්‍ය. පියො චස්සන්ති පියචක්ඛූහි සම්පස්සිතබ්බො, සිනෙහුප්පත්තියා පදට්ඨානභූතො භවෙය්‍යං. මනාපොති තෙසං මනවඩ්ඪනකො, තෙසං වා මනෙන පත්තබ්බො, මෙත්තචිත්තෙන ඵරිතබ්බොති අත්ථො. ගරූති තෙසං ගරුට්ඨානියො පාසාණච්ඡත්තසදිසො. භාවනීයොති ‘‘අද්ධායමායස්මා ජානං ජානාති පස්සං පස්සතී’’ති එවං සම්භාවනීයො. සීලෙස්වෙවස්ස පරිපූරකාරීති චතුපාරිසුද්ධිසීලෙසුයෙව පරිපූරකාරී අස්ස, අනූනෙන ආකාරෙන සමන්නාගතො භවෙය්‍යාති වුත්තං හොති. අජ්ඣත්තං චෙතොසමථමනුයුත්තොති අත්තනො චිත්තසමථෙ යුත්තො. අනිරාකතජ්ඣානොති බහි අනීහටජ්ඣානො, අවිනාසිතජ්ඣානො වා. විපස්සනායාති සත්තවිධාය අනුපස්සනාය. බ්‍රූහෙතා සුඤ්ඤාගාරානන්ති වඩ්ඪෙතා සුඤ්ඤාගාරානං. එත්ථ ච සමථවිපස්සනාවසෙන කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා රත්තින්දිවං සුඤ්ඤාගාරං පවිසිත්වා නිසීදමානො භික්ඛු ‘‘බ්‍රූහෙතා සුඤ්ඤාගාරාන’’න්ති වෙදිතබ්බො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන ඉච්ඡන්තෙන මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය (ම. නි. අට්ඨ. 1.64 ආදයො) ආකඞ්ඛෙය්‍යසුත්තවණ්ණනාය ඔලොකෙතබ්බො.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อากงฺเขยฺย เจ ความว่า ถ้าหากพึงหวัง. บทว่า ปิโย จสฺสํ ความว่า พึงเป็นผู้ที่เขาเห็นด้วยดวงตาอันเป็นที่รัก พึงเป็นเหตุใกล้ให้เกิดความรัก. บทว่า มนาโป ความว่า เป็นผู้ทำใจของเพื่อนพรหมจารีเหล่านั้นให้เจริญ หรือว่าเป็นผู้ที่พวกเขาพึงเข้าถึงด้วยใจ อธิบายว่า พึงแผ่ไปได้ด้วยเมตตาจิต. บทว่า ครุ ความว่า เป็นที่ตั้งแห่งความเคารพของเพื่อนพรหมจารีเหล่านั้น เปรียบเหมือนฉัตรหิน. บทว่า ภาวนีโย ความว่า เป็นผู้ที่เขาพึงสรรเสริญอย่างนี้ว่า "แน่แท้ ท่านผู้มีอายุนี้ รู้สิ่งที่ควรรู้ เห็นสิ่งที่ควรเห็น". บทว่า สีเลสฺเววสฺส ปริปูรการี ความว่า พึงเป็นผู้ทำความบริบูรณ์ในจตุปาริสุทธิศีลเท่านั้น ท่านกล่าวว่า พึงเป็นผู้ประกอบด้วยอาการที่ไม่บกพร่อง. บทว่า อชฺฌตฺตํ เจโตสมถมนุยุตฺโต ความว่า เป็นผู้ประกอบในความสงบแห่งจิตของตน. บทว่า อนิรากตชฺฌาโน ความว่า เป็นผู้มีฌานที่ไม่ได้นำออกไปภายนอก หรือเป็นผู้มีฌานที่ไม่ถูกทำลาย. บทว่า วิปสฺสนาย ความว่า ด้วยอนุวิปัสสนา ๗ อย่าง. บทว่า พฺรูเหตา สุญฺญาคารานํ ความว่า เป็นผู้ทำเรือนว่างให้เจริญ. และในบทนี้ พึงทราบว่า ภิกษุผู้ถือเอากรรมฐานด้วยอำนาจสมถะและวิปัสสนา เข้าไปสู่เรือนว่าง นั่งอยู่ตลอดคืนและวัน ชื่อว่าเป็นผู้ทำเรือนว่างให้เจริญ. นี้เป็นเนื้อความย่อในที่นี้ ส่วนเนื้อความพิสดาร ผู้ที่ต้องการพึงดูในอรรถกถามัชฌิมนิกาย (ม. นิก. อฏฺฐ. ๑.๖๔ เป็นต้น) อรรถกถาอากังเขยยสูตร.

ලාභීති එත්ථ න භගවා ලාභනිමිත්තං සීලාදිපරිපූරණං කථෙති. භගවා හි ‘‘ඝාසෙසනං ඡින්නකථො, න වාචං පයුතං භණෙ’’ති (සු. නි. 716) එවං සාවකෙ ඔවදති. සො කථං ලාභනිමිත්තං සීලාදිපරිපූරණං කථෙය්‍ය. පුග්ගලජ්ඣාසයවසෙන පනෙතං වුත්තං. යෙසඤ්හි එවං අජ්ඣාසයො භවෙය්‍ය ‘‘සචෙ මයං චතූහි පච්චයෙහි න කිලමෙය්‍යාම, සීලානි පරිපූරෙතුං සක්කුණෙය්‍යාමා’’ති, තෙසං අජ්ඣාසයවසෙනෙවමාහ. අපිච සරසානිසංසො එස සීලස්ස යදිදං චත්තාරො පච්චයා නාම. තථා හි පණ්ඩිතමනුස්සා කොට්ඨාදීසු ඨපිතං නීහරිත්වා අත්තනාපි අපරිභුඤ්ජිත්වා සීලවන්තානං දෙන්තීති සීලස්ස සරසානිසංසදස්සනත්ථම්පෙතං වුත්තං.

ในบทว่า ลาภี นี้ พระผู้มีพระภาคไม่ได้ตรัสการทำศีลเป็นต้นให้บริบูรณ์โดยมีลาภเป็นเหตุ. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงสั่งสอนสาวกทั้งหลายอย่างนี้ว่า "พึงเป็นผู้มีวาจาที่ตัดขาดในการแสวงหาอาหาร ไม่พึงกล่าววาจาที่ประกอบ (ด้วยนิมิตเป็นต้น)" (สุ. นิ. ๗๑๖). พระองค์นั้นจะตรัสการทำศีลเป็นต้นให้บริบูรณ์โดยมีลาภเป็นเหตุได้อย่างไร. แต่คำนี้พระองค์ตรัสด้วยอำนาจอัธยาศัยของบุคคล. จริงอยู่ อัธยาศัยของภิกษุเหล่าใดพึงมีอย่างนี้ว่า "ถ้าพวกเราไม่ลำบากด้วยปัจจัย ๔ ก็จะสามารถทำศีลให้บริบูรณ์ได้" พระองค์ตรัสอย่างนี้ด้วยอำนาจอัธยาศัยของภิกษุเหล่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง ที่ชื่อว่าปัจจัย ๔ นี้ เป็นอานิสงส์อันมีรสของศีล. จริงอย่างนั้น บัณฑิตชนทั้งหลายนำสิ่งที่เก็บไว้ในฉางเป็นต้นออกมา แม้ตนเองก็ไม่บริโภค แต่ถวายแก่ผู้มีศีล เพราะฉะนั้น คำนี้พระองค์ตรัสเพื่อแสดงอานิสงส์อันมีรสของศีล.

තතියවාරෙ [Pg.322] යෙසාහන්ති යෙසං අහං. තෙසං තෙ කාරාති තෙසං දෙවානං වා මනුස්සානං වා තෙ මයි කතා පච්චයදානකාරා. මහප්ඵලා හොන්තු මහානිසංසාති ලොකියසුඛෙන ඵලභූතෙන මහප්ඵලා, ලොකුත්තරෙන මහානිසංසා. උභයං වා එතං එකත්ථමෙව. සීලාදිගුණයුත්තස්ස හි කටච්ඡුභික්ඛාපි පඤ්චරතනමත්තාය භූමියා පණ්ණසාලාපි කත්වා දින්නා අනෙකානි කප්පසහස්සානි දුග්ගතිවිනිපාතතො රක්ඛති, පරියොසානෙ ච අමතාය ධාතුයා පරිනිබ්බානස්ස පච්චයො හොති. ‘‘ඛීරොදනං අහමදාසි’’න්තිආදීනි (වි. ව. 413) චෙත්ථ වත්ථූනි. සකලමෙව වා පෙතවත්ථු විමානවත්ථු ච සාධකං.

ในวาระที่สาม บทว่า เยสาหํ คือ เยสํ อหํ. บทว่า เตสํ เต การา คือ การถวายปัจจัยที่เทวดาหรือมนุษย์เหล่านั้นทำแล้วในเรา. บทว่า มหปฺผลา โหนฺตุ มหานิสํสา คือ มีผลมากด้วยโลกิยสุขอันเป็นผล มีอานิสงส์ใหญ่ด้วยโลกุตรธรรม. หรือทั้งสองบทนี้มีความหมายอย่างเดียวกัน. จริงอยู่ แม้ภิกษาเพียงทัพพีเดียว หรือแม้กระท่อมใบไม้บนพื้นที่ประมาณ ๕ รัตนะ ที่บุคคลทำแล้วถวายแก่ผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ย่อมรักษาจากทุคติวินิบาตได้หลายพันกัปป์ และในที่สุดย่อมเป็นปัจจัยแห่งการปรินิพพานด้วยอมตธาตุ. เรื่องราวมีอาทิว่า "ข้าพเจ้าได้ถวายข้าวน้ำนม" (วิ. ว. ๔๑๓) เป็นตัวอย่างในเรื่องนี้. หรือเปตวัตถุและวิมานวัตถุทั้งหมดเป็นเครื่องยืนยัน.

චතුත්ථවාරෙ පෙතාති පෙච්චභවං ගතා. ඤාතීති සස්සුසසුරපක්ඛිකා. සාලොහිතාති එකලොහිතබද්ධා පිතිපිතාමහාදයො. කාලඞ්කතාති මතා. තෙසං තන්ති තෙසං තං මයි පසන්නචිත්තං, තං වා පසන්නෙන චිත්තෙන අනුස්සරණං. යස්ස හි භික්ඛුනො කාලකතො පිතා වා මාතා වා ‘‘අම්හාකං ඤාතකත්ථෙරො සීලවා කල්‍යාණධම්මො’’ති පසන්නචිත්තො හුත්වා තං භික්ඛුං අනුස්සරති, තස්ස සො චිත්තප්පසාදොපි තං අනුස්සරණමත්තම්පි මහප්ඵලං මහානිසංසමෙව හොති.

ในวาระที่สี่ บทว่า เปตา คือ ผู้ไปสู่ปรโลก. บทว่า ญาตี คือ ผู้เป็นฝ่ายแม่ยายและพ่อตา. บทว่า สาโลหิตา คือ ผู้เนื่องด้วยโลหิตเดียวกัน มีบิดาและปู่เป็นต้น. บทว่า กาลงฺกตา คือ ผู้ตายแล้ว. บทว่า เตสํ ตํ คือ จิตที่เลื่อมใสในเราของญาติเหล่านั้น หรือการระลึกถึงด้วยจิตที่เลื่อมใส. จริงอยู่ บิดาหรือมารดาผู้ล่วงลับไปแล้วของภิกษุรูปใด มีจิตเลื่อมใสระลึกถึงภิกษุนั้นว่า "พระเถระผู้เป็นญาติของเราเป็นผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม" ความเลื่อมใสแห่งจิตนั้น แม้เพียงการระลึกถึงนั้นของญาติผู้นั้น ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์ใหญ่ทีเดียว.

අරතිරතිසහොති නෙක්ඛම්මපටිපත්තියා අරතියා කාමගුණෙසු රතියා ච සහො අභිභවිතා අජ්ඣොත්ථරිතා. භයභෙරවසහොති එත්ථ භයං චිත්තුත්‍රාසොපි ආරම්මණම්පි, භෙරවං ආරම්මණමෙව.

บทว่า อรติรติสโห คือ เป็นผู้อดทน ครอบงำ ท่วมทับได้ซึ่งความไม่ยินดีในเนกขัมมปฏิปทาและความยินดีในกามคุณ. ในบทว่า ภยเภรวสโห นี้ ภยะ คือ ความหวาดสะดุ้งแห่งจิตบ้าง อารมณ์ (ที่น่ากลัว) บ้าง, เภรวะ คือ อารมณ์ (ที่น่ากลัว) เท่านั้น.

2. කණ්ටකසුත්තවණ්ණනා

๒. อรรถกถากัณฏกสูตร

72. දුතියෙ අභිඤ්ඤාතෙහීති ගගනමජ්ඣෙ පුණ්ණචන්දො විය සූරියො විය ඤාතෙහි පාකටෙහි. පරපුරායාති පරං වුච්චති පච්ඡිමභාගො, පුරාති පුරිමභාගො, පුරතො ධාවන්තෙන පච්ඡතො අනුබන්ධන්තෙන ච මහාපරිවාරෙනාති අත්ථො. කණ්ටකොති විජ්ඣනට්ඨෙන කණ්ටකො. විසූකදස්සනන්ති විසූකභූතං දස්සනං. මාතුගාමූපචාරොති මාතුගාමස්ස සමීපචාරිතා.

๗๒. ในสูตรที่สอง บทว่า อภิญฺญาเตหิ คือ ผู้ที่เขารู้จัก ปรากฏ เหมือนพระจันทร์เต็มดวงและพระอาทิตย์ในท่ามกลางท้องฟ้า. บทว่า ปรปุราย ความว่า ส่วนหลังเรียกว่า ปรํ, ส่วนหน้าเรียกว่า ปุรา, อธิบายว่า มีบริวารหมู่ใหญ่แวดล้อมวิ่งไปข้างหน้าและติดตามไปข้างหลัง. บทว่า กณฺฏโก คือ ชื่อว่า กณฺฏกะ เพราะมีความหมายว่าเสียดแทง. บทว่า วิสูกทสฺสนํ คือ ความเห็นที่เป็นข้าศึก (ดุจลูกศร). บทว่า มาตุคามูปจาโร คือ การประพฤติใกล้มาตุคาม.

3-4. ඉට්ඨධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා

๓-๔. อรรถกถาอิฏฐธัมมสูตรเป็นต้น

73-74. තතියෙ [Pg.323] වණ්ණොති සරීරවණ්ණො. ධම්මාති නව ලොකුත්තරධම්මා. චතුත්ථෙ අරියායාති අපොථුජ්ජනිකාය, සීලාදීහි මිස්සකත්තා එවං වුත්තං. සාරාදායී ච හොති වරදායීති සාරස්ස ච වරස්ස ච ආදායකො හොති. යො කායස්ස සාරො, යඤ්චස්ස වරං, තං ගණ්හාතීති අත්ථො.

๗๓-๗๔. ในสูตรที่สาม บทว่า วณฺโณ คือ สีผิวแห่งกาย. บทว่า ธมฺมา คือ โลกุตรธรรม ๙. ในสูตรที่สี่ บทว่า อริยาย คือ ไม่ใช่ของปุถุชน, ท่านกล่าวอย่างนี้เพราะระคนด้วยศีลเป็นต้น. บทว่า สาราทายี จ โหติ วรทายี คือ เป็นผู้ถือเอาสาระและสิ่งประเสริฐ. อธิบายว่า สิ่งใดเป็นสาระของกาย และสิ่งใดเป็นสิ่งประเสริฐของกายนั้น ย่อมถือเอาสิ่งนั้น.

5. මිගසාලාසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถามิคสาลาสสูตร

75. පඤ්චමස්ස ආදිම්හි තාව යං වත්තබ්බං, තං ඡක්කනිපාතෙ වුත්තමෙව. දුස්සීලො හොතීතිආදීසු පන දුස්සීලොති නිස්සීලො. චෙතොවිමුත්තින්ති ඵලසමාධිං. පඤ්ඤාවිමුත්තින්ති ඵලඤාණං. නප්පජානාතීති උග්ගහපරිපුච්ඡාවසෙන න ජානාති. දුස්සීල්‍යං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣතීති එත්ථ පඤ්ච දුස්සීල්‍යානි තාව සොතාපත්තිමග්ගෙන පහීයන්ති, දස අරහත්තමග්ගෙන. ඵලක්ඛණෙ තානි පහීනානි නාම හොන්ති. ඵලක්ඛණං සන්ධාය ඉධ ‘‘නිරුජ්ඣතී’’ති වුත්තං. පුථුජ්ජනස්ස සීලං පඤ්චහි කාරණෙහි භිජ්ජති පාරාජිකාපජ්ජනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානෙන තිත්ථියපක්ඛන්දනෙන අරහත්තෙන මරණෙනාති. තත්ථ පුරිමා තයො භාවනාපරිහානාය සංවත්තන්ති, චතුත්ථො වඩ්ඪියා, පඤ්චමො නෙව හානාය න වඩ්ඪියා. කථං පනෙතං අරහත්තෙන සීලං භිජ්ජතීති? පුථුජ්ජනස්ස හි සීලං අච්චන්තකුසලමෙව හොති, අරහත්තමග්ගො ච කුසලාකුසලකම්මක්ඛයාය සංවත්තතීති එවං තෙන තං භිජ්ජති. සවනෙනපි අකතං හොතීති සොතබ්බයුත්තකං අස්සුතං හොති. බාහුසච්චෙනපි අකතං හොතීති එත්ථ බාහුසච්චන්ති වීරියං. වීරියෙන කත්තබ්බයුත්තකං අකතං හොති, තස්ස අකතත්තා සග්ගතොපි මග්ගතොපි පරිහායති. දිට්ඨියාපි අප්පටිවිද්ධං හොතීති දිට්ඨියා පටිවිජ්ඣිතබ්බං අප්පටිවිද්ධං හොති අපච්චක්ඛකතං. සාමයිකම්පි විමුත්තිං න ලභතීති කාලානුකාලං ධම්මස්සවනං නිස්සාය පීතිපාමොජ්ජං න ලභති. හානාය පරෙතීති හානාය පවත්තති.

๗๕. ในเบื้องต้นแห่งสูตรที่ ๕ สิ่งที่ควรกล่าว ได้กล่าวไว้แล้วในฉักกนิบาต. ส่วนในบทว่า ทุสฺสีโล โหติ เป็นต้น บทว่า ทุสฺสีโล ได้แก่ ไม่มีศีล. บทว่า เจโตวิมุตฺตึ ได้แก่ ผลสมาธิ. บทว่า ปญฺญาวิมุตฺตึ ได้แก่ ผลญาณ. บทว่า นปฺปชานาติ คือ ไม่รู้ด้วยอำนาจแห่งการเรียนและการสอบถาม. ในบทว่า ทุสฺสีลฺยํ อปริเสสํ นิรุชฺฌติ ความเป็นผู้ทุศีล ๕ อย่าง ย่อมถูกละด้วยโสดาปัตติมรรคก่อน, ๑๐ อย่าง ถูกละด้วยอรหัตตมรรค. ในขณะแห่งผล ธรรมเหล่านั้นชื่อว่าอันบุคคลละได้แล้ว. ทรงหมายถึงขณะแห่งผล จึงตรัสในที่นี้ว่า "นิรุชฺฌติ" (ย่อมดับ). ศีลของปุถุชนย่อมขาดด้วยเหตุ ๕ ประการ คือ ด้วยการต้องอาบัติปาราชิก ด้วยการบอกคืนสิกขา ด้วยการเข้ารีตเดียรถีย์ ด้วยความเป็นพระอรหันต์ และด้วยความตาย. ในเหตุเหล่านั้น ๓ อย่างแรก ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมแห่งภาวนา, อย่างที่ ๔ ย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญ, อย่างที่ ๕ ไม่เป็นไปเพื่อความเสื่อมหรือความเจริญ. ก็ศีลนี้จะขาดด้วยความเป็นพระอรหันต์ได้อย่างไร? ตอบว่า เพราะศีลของปุถุชนเป็นกุศลอย่างยิ่ง, และอรหัตตมรรคย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นไปแห่งกุศลกรรมและอกุศลกรรม ด้วยเหตุนั้น ศีลนั้นจึงขาดไปด้วยอรหัตตมรรคนั้น. บทว่า สวเนนปิ อกตํ โหติ คือ ธรรมที่ควรฟังก็ไม่ได้ฟัง. ในบทว่า พาหุสจฺเจนปิ อกตํ โหติ นี้ บทว่า พาหุสจฺจํ ได้แก่ ความเพียร. กิจที่ควรทำด้วยความเพียรก็ไม่ได้ทำ, เพราะไม่ได้ทำกิจนั้น จึงเสื่อมจากสวรรค์และจากมรรค. บทว่า ทิฏฺฐิยาปิ อปฺปฏิวิทฺธํ โหติ คือ ธรรมที่ควรแทงตลอดด้วยปัญญาก็ไม่ได้แทงตลอด คือไม่ได้ทำให้ประจักษ์. บทว่า สามยิกมฺปิ วิมุตฺตึ น ลภติ คือ ไม่ได้ปีติปราโมทย์เพราะอาศัยการฟังธรรมตามกาล. บทว่า หานาย ปเรติ คือ ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม.

යථාභූතං පජානාතීති ‘‘සොතාපත්තිඵලං පත්වා පඤ්චවිධං දුස්සීල්‍යං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣතී’’ති උග්ගහපරිපුච්ඡාවසෙන ජානාති. තස්ස සවනෙනපි කතං හොතීති සොතබ්බයුත්තකං සුතං හොති. බාහුසච්චෙනපි කතං හොතීති [Pg.324] වීරියෙන කත්තබ්බයුත්තකං අන්තමසො දුබ්බලවිපස්සනාමත්තකම්පි කතං හොති. දිට්ඨියාපි සුප්පටිවිද්ධං හොතීති අන්තමසො ලොකියපඤ්ඤායපි පච්චයපටිවෙධො කතො හොති. ඉමස්ස හි පුග්ගලස්ස පඤ්ඤා සීලං පරිධොවති, සො පඤ්ඤාපරිධොතෙන විසෙසං පාපුණාති.

บทว่า ยถาภูตํ ปชานาติ คือ ย่อมรู้ด้วยอำนาจแห่งการเรียนและการสอบถามว่า "เมื่อบรรลุโสดาปัตติผลแล้ว ความเป็นผู้ทุศีล ๕ อย่างย่อมดับไปโดยไม่มีส่วนเหลือ". บทว่า ตสฺส สวเนนปิ กตํ โหติ คือ ธรรมที่ควรฟังก็ได้ฟังแล้ว. บทว่า พาหุสจฺเจนปิ กตํ โหติ คือ กิจที่ควรทำด้วยความเพียร อย่างน้อยที่สุดแม้เพียงวิปัสสนาที่อ่อนกำลังก็ได้ทำแล้ว. บทว่า ทิฏฺฐิยาปิ สุปฺปฏิวิทฺธํ โหติ คือ อย่างน้อยที่สุด แม้ด้วยโลกิยปัญญา การแทงตลอดปัจจัยก็ได้ทำแล้ว. จริงอยู่ ปัญญาของบุคคลนี้ย่อมชำระศีลให้บริสุทธิ์, บุคคลนั้นย่อมบรรลุคุณวิเศษด้วยศีลที่ปัญญาชำระแล้ว.

පමාණිකාති පුග්ගලෙසු පමාණග්ගාහකා. පමිණන්තීති පමෙතුං තුලෙතුං අරහන්ති. එකො හීනොති එකො ගුණෙහි හීනො. පණීතොති එකො ගුණෙහි පණීතො උත්තමො. තං හීති තං පමාණකරණං. අභික්කන්තතරොති සුන්දරතරො. පණීතතරොති උත්තමතරො. ධම්මසොතො නිබ්බහතීති සූරං හුත්වා පවත්තමානං විපස්සනාඤාණං නිබ්බහති, අරියභූමිං පාපෙති. තදන්තරං කො ජානෙය්‍යාති තං එවං කාරණං කො ජානෙය්‍ය. සීලවා හොතීති ලොකියසීලෙන සීලවා හොති. යත්ථස්ස තං සීලන්ති අරහත්තවිමුත්තිං පත්වා සීලං අපරිසෙසම්පි නිරුජ්ඣති නාම, තත්ථ යුත්ති වුත්තායෙව. ඉතො පරෙසු ද්වීසු අඞ්ගෙසු අනාගාමිඵලං විමුත්ති නාම, පඤ්චමෙ අරහත්තමෙව. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයානුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඡට්ඨං උත්තානත්ථමෙව.

บทว่า ปมาณิกา คือ ผู้ถือเอาประมาณในบุคคลทั้งหลาย. บทว่า ปมิณนฺติ คือ ย่อมควรเพื่อจะเทียบ เพื่อจะชั่ง. บทว่า เอโก หีโน คือ บุคคลหนึ่งเลวด้วยคุณธรรม. บทว่า ปณีโต คือ บุคคลหนึ่งประณีต คือสูงสุดด้วยคุณธรรม. บทว่า ตํ หิ คือ การกระทำประมาณนั้น. บทว่า อภิกฺกนฺตตโร คือ งดงามกว่า. บทว่า ปณีตตโร คือ ประณีตกว่า. บทว่า ธมฺมโสโต นิพฺพหติ คือ วิปัสสนาญาณที่เกิดขึ้นอย่างกล้าแข็งย่อมนำไป คือย่อมทำให้ถึงอริยภูมิ. บทว่า ตทนฺตรํ โก ชาเนยฺยาติ คือ ใครเล่าจะพึงรู้เหตุนั้นอย่างนี้. บทว่า สีลวา โหติ คือ เป็นผู้มีศีลด้วยโลกิยศีล. บทว่า ยตฺถสฺส ตํ สีลํ คือ เมื่อบรรลุอรหัตตวิมุตติแล้ว ศีลย่อมดับไปโดยไม่มีส่วนเหลือ, ยุติในเรื่องนั้นได้กล่าวไว้แล้ว. ในองค์ ๒ อย่างถัดจากนี้ไป อนาคามิผลชื่อว่าวิมุตติ, ในองค์ที่ ๕ อรหัตตผลนั่นแหละชื่อว่าวิมุตติ. เนื้อความที่เหลือในที่นี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. สูตรที่ ๖ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

7. කාකසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถากากสูตร

77. සත්තමෙ ධංසීති ගුණධංසකො. කස්සචි ගුණං අනාදියිත්වා හත්ථෙනපි ගහිතො තස්ස සීසෙපි වච්චං කරොති. පගබ්භොති පාගබ්භියෙන සමන්නාගතො. තින්තිණොති තින්තිණං වුච්චති තණ්හා, තාය සමන්නාගතො, ආසඞ්කාබහුලො වා. ලුද්දොති දාරුණො. අකාරුණිකොති නික්කාරුණිකො. දුබ්බලොති අබලො අප්පථාමො. ඔරවිතාති ඔරවයුත්තො ඔරවන්තො චරති. නෙචයිකොති නිචයකරො.

๗๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ธํสี คือ ผู้ทำลายคุณ. ไม่เอื้อเฟื้อคุณของใครๆ แม้ถูกจับด้วยมือ ก็ยังถ่ายอุจจาระแม้บนศีรษะของผู้นั้น. บทว่า ปคพฺโภ คือ ผู้ประกอบด้วยความกล้า. บทว่า ตินฺติโณ คือ ตัณหาเรียกว่าตินติณะ, เป็นผู้ประกอบด้วยตัณหานั้น หรือเป็นผู้มากด้วยความรังเกียจ. บทว่า ลุทฺโท คือ ผู้ดุร้าย. บทว่า อการุณิโก คือ ผู้ไม่มีความกรุณา. บทว่า ทุพฺพโล คือ ผู้ไม่มีกำลัง ไม่มีความเข้มแข็ง. บทว่า โอรวิตา คือ ผู้ประกอบด้วยการคร่ำครวญอย่างเลว เที่ยวคร่ำครวญอยู่. บทว่า เนจยิโก คือ ผู้ทำการไม่สะสม (บุญ).

9. ආඝාතවත්ථුසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาอาฆาตวัตถุสูตร

79. නවමෙ අට්ඨානෙති අකාරණෙ. සචිත්තකපවත්තියඤ්හි ‘‘අනත්ථං මෙ අචරී’’තිආදි කාරණං භවෙය්‍ය, ඛාණුපහටාදීසු තං නත්ථි. තස්මා තත්ථ ආඝාතො අට්ඨානෙ ආඝාතො නාම. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

๗๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อฏฺฐาเน คือ ในเหตุที่ไม่ใช่ฐานะ. จริงอยู่ ในความเป็นไปของสัตว์มีจิต เหตุเช่น "เขาได้ทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา" พึงมีได้, แต่ในกรณีถูกตอไม้กระทบเป็นต้น เหตุนั้นไม่มี. เพราะฉะนั้น ความอาฆาตในกรณีนี้นั้น ชื่อว่าความอาฆาตในเหตุที่ไม่ใช่ฐานะ. เนื้อความที่เหลือในทุกแห่งมีอรรถตื้นทั้งนั้น.

ආකඞ්ඛවග්ගො තතියො.

อากังขวรรคที่ ๓

(9) 4. ථෙරවග්ගො

(๙) ๔. เถรวรรค

1-3. වාහනසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๓. อรรถกถาวาหนสูตร เป็นต้น

81-83. චතුත්ථස්ස [Pg.325] පඨමෙ විමරියාදීකතෙනාති කිලෙසමරියාදං භින්දිත්වා විමරියාදං කතෙන. දුතියං උත්තානත්ථමෙව. තතියෙ නො ච පයිරුපාසිතාති න උපට්ඨාති.

๘๑-๘๓. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า วิมริยาทีกเตน คือ ผู้ทำลายขอบเขตแห่งกิเลส ทำให้ไม่มีขอบเขต. สูตรที่ ๒ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในสูตรที่ ๓ บทว่า โน จ ปยิรุปาสิตา คือ ไม่เข้าไปบำรุง.

4. බ්‍යාකරණසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาพยากรณสูตร

84. චතුත්ථෙ ඣායී සමාපත්තිකුසලොති ඣානෙහි ච සම්පන්නො සමාපත්තියඤ්ච ඡෙකො. ඉරීණන්ති තුච්ඡභාවං. විචිනන්ති ගුණවිචිනතං නිග්ගුණභාවං. අථ වා ඉරීණසඞ්ඛාතං අරඤ්ඤං විචිනසඞ්ඛාතං මහාගහනඤ්ච ආපන්නො විය හොති. අනයන්ති අවඩ්ඪිං. බ්‍යසනන්ති විනාසං. අනයබ්‍යසනන්ති අවඩ්ඪිවිනාසං. කිං නු ඛොති කෙන කාරණෙන.

๘๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ฌายี สมาปตฺติกุสโล คือ ผู้สมบูรณ์ด้วยฌานและฉลาดในสมาบัติ. บทว่า อิรีณํ คือ ความเป็นของว่างเปล่า. บทว่า วิสินํ คือ ความไม่พิจารณาเห็นคุณ ความไม่มีคุณ. อีกอย่างหนึ่ง เป็นเหมือนผู้เข้าถึงป่าชื่ออิรีณะและป่าทึบชื่อวิสินะ. บทว่า อนยํ คือ ความไม่เจริญ. บทว่า พฺยสนํ คือ ความพินาศ. บทว่า อนยพฺยสนํ คือ ความไม่เจริญและความพินาศ. บทว่า กึ นุ โข คือ เพราะเหตุไร.

5-6. කත්ථීසුත්තාදිවණ්ණනා

๕-๖. อรรถกถากัตถีสูตร เป็นต้น

85-86. පඤ්චමෙ කත්ථී හොති විකත්ථීති කත්ථනසීලො හොති විකත්ථනසීලො, විවටං කත්වා කථෙති. න සන්තතකාරීති න සතතකාරී. ඡට්ඨෙ අධිමානිකොති අනධිගතෙ අධිගතමානෙන සමන්නාගතො. අධිමානසච්චොති අධිගතමානමෙව සච්චතො වදති.

๘๕-๘๖. ในสูตรที่ ๕ บทว่า กตฺถี โหติ วิกตฺถี คือ เป็นผู้มีปกติโอ้อวด เป็นผู้มีปกติคุยโว, กล่าวเปิดเผย. บทว่า น สนฺตตการี คือ ไม่ใช่ผู้ทำต่อเนื่อง. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อธิมานิโก คือ ผู้ประกอบด้วยความสำคัญตนว่าบรรลุในสิ่งที่ยังไม่บรรลุ. บทว่า อธิมานสจฺโจ คือ กล่าวถึงความสำคัญตนว่าบรรลุนั้นนั่นแหละโดยความเป็นจริง.

7. නප්පියසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถานัปปิยสูตร

87. සත්තමෙ අධිකරණිකො හොතීති අධිකරණකාරකො හොති. න පියතායාති න පියභාවාය. න ගරුතායාති න ගරුභාවාය. න සාමඤ්ඤායාති න සමණධම්මභාවාය. න එකීභාවායාති න නිරන්තරභාවාය. ධම්මානං න නිසාමකජාතිකොති නවන්නං ලොකුත්තරධම්මානං න නිසාමනසභාවො න උපධාරණසභාවො. න පටිසල්ලානොති න පටිසල්ලීනො. සාඨෙය්‍යානීති සඨභාවො. කූටෙය්‍යානීති කූටභාවො. ජිම්හෙය්‍යානීති න උජුභාවා. වඞ්කෙය්‍යානීති වඞ්කභාවා.

๘๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อธิกรณิโก โหติ ความว่า เป็นผู้ก่ออธิกรณ์. บทว่า น ปิยตาย ความว่า ไม่เป็นไปเพื่อความเป็นที่รัก. บทว่า น ครุตาย ความว่า ไม่เป็นไปเพื่อความเป็นที่เคารพ. บทว่า น สามญฺญาย ความว่า ไม่เป็นไปเพื่อความเป็นสมณธรรม. บทว่า น เอกีภาวาย ความว่า ไม่เป็นไปเพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. บทว่า ธมฺมานํ น นิสามกชาติโกติ ความว่า ไม่เป็นผู้มีสภาวะคือการพิจารณา ไม่เป็นผู้มีสภาวะคือการทรงจำซึ่งโลกุตรธรรม ๙. บทว่า น ปฏิสลฺลาโน ความว่า ไม่เป็นผู้หลีกเร้น. บทว่า สาเฐยฺยานิ ความว่า ความเป็นคนโอ้อวด. บทว่า กูเฏยฺยานิ ความว่า ความเป็นคนโกง. บทว่า ชิมฺเหยฺยานิ ความว่า ความไม่เป็นคนตรง. บทว่า วงฺเกยฺยานิ ความว่า ความคด.

8. අක්කොසකසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถาอักโกสกสูตร

88. අට්ඨමෙ [Pg.326] අක්කොසකපරිභාසකො අරියූපවාදී සබ්‍රහ්මචාරිනන්ති එත්ථ සබ්‍රහ්මචාරිපදං අක්කොසකපරිභාසකපදෙහි යොජෙතබ්බං ‘‘අක්කොසකො සබ්‍රහ්මචාරීනං, පරිභාසකො සබ්‍රහ්මචාරීන’’න්ති. අරියානං පන ගුණෙ ඡින්දිස්සාමීති අන්තිමවත්ථුනා උපවදන්තො අරියූපවාදී නාම හොති. සද්ධම්මස්ස න වොදායන්තීති සික්ඛාත්තයසඞ්ඛාතා සාසනසද්ධම්මා අස්ස වොදානං න ගච්ඡන්ති. රොගාතඞ්කන්ති එත්ථ රොගොව කිච්ඡාජීවිතභාවකරණෙන ආතඞ්කොති වෙදිතබ්බො.

๘๘. ในสูตรที่ ๘ ในบทว่า อกฺโกสกปริภาสโก อริยูปวาที สพฺรหฺมจารินํ นี้ พึงประกอบบทว่า สพฺรหฺมจาริ กับบทว่า อกฺโกสก และ ปริภาสก ว่า "อกฺโกสโก สพฺรหฺมจารีนํ, ปริภาสโก สพฺรหฺมจารีนํ" (เป็นผู้ด่าเพื่อนพรหมจารี, เป็นผู้บริภาษเพื่อนพรหมจารี). ส่วนผู้ที่กล่าวโทษด้วยอันติมวัตถุว่า "เราจักตัดคุณของพระอริยะทั้งหลาย" ชื่อว่าเป็นผู้กล่าวตู่พระอริยะ. บทว่า สทฺธมฺมสฺส น โวทายนฺติ ความว่า สัทธรรมในพระศาสนา อันได้แก่สิกขา ๓ ย่อมไม่ถึงความผ่องแผ้วแก่ผู้นั้น. ในบทว่า โรคาตงฺกํ นี้ พึงทราบว่า โรคนั่นเองชื่อว่า อาตังณะ เพราะกระทำความเป็นอยู่ให้ลำบาก.

9. කොකාලිකසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาโกกาลิกสูตร

89. නවමෙ කොකාලිකො භික්ඛු යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති කොයං කොකාලිකො, කස්මා ච උපසඞ්කමි? අයං කිර කොකාලිකරට්ඨෙ කොකාලිකනගරෙ කොකාලිකසෙට්ඨිස්ස පුත්තො පබ්බජිත්වා පිතරා කාරිතෙ විහාරෙ වසති චූළකොකාලිකොති නාමෙන, න පන දෙවදත්තස්ස සිස්සො. සො හි බ්‍රාහ්මණපුත්තො මහාකොකාලිකො නාම. භගවති පන සාවත්ථියං විහරන්තෙ ද්වෙ අග්ගසාවකා පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං ජනපදචාරිකං චරමානා උපකට්ඨාය වස්සූපනායිකාය විවෙකවාසං වසිතුකාමා තෙ භික්ඛූ උය්‍යොජෙත්වා අත්තනො පත්තචීවරමාදාය තස්මිං ජනපදෙ තං නගරං පත්වා විහාරං අගමිංසු. තත්ථ නෙසං කොකාලිකො වත්තං අකාසි. තෙපි තෙන සද්ධිං සම්මොදිත්වා, ‘‘ආවුසො, මයං ඉධ තෙමාසං වසිස්සාම, මා නො කස්සචි ආරොචෙසී’’ති පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා වසිංසු. වසිත්වා පවාරණාදිවසෙ පවාරෙත්වා ‘‘ගච්ඡාම මයං, ආවුසො’’ති කොකාලිකං ආපුච්ඡිංසු. කොකාලිකො ‘‘අජ්ජ, ආවුසො, එකදිවසං වසිත්වා ස්වෙ ගමිස්සථා’’ති වත්වා දුතියදිවසෙ නගරං පවිසිත්වා මනුස්සෙ ආමන්තෙසි – ‘‘ආවුසො, තුම්හෙ ද්වෙ අග්ගසාවකෙ ඉධ ආගන්ත්වා වසමානෙපි න ජානාථ, න තෙ කොචි පච්චයෙනපි නිමන්තෙතී’’ති. නගරවාසිනො ‘‘කහං, භන්තෙ, ථෙරා, කස්මා නො නාරොචයිත්ථා’’ති? කිං, ආවුසො, ආරොචිතෙන, කිං න පස්සථ ද්වෙ භික්ඛූ ථෙරාසනෙ නිසීදන්තෙ, එතෙ අග්ගසාවකාති. තෙ ඛිප්පං සන්නිපතිත්වා සප්පිඵාණිතාදීනි චෙව චීවරදුස්සානි ච සංහරිංසු.

๘๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า โกกาลิโก ภิกฺขุ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ ความว่า โกกาลิกภิกษุนี้คือใคร และเข้าไปเฝ้าทำไม? ได้ยินว่า ภิกษุนี้เป็นบุตรของโกกาลิกเศรษฐี ในโกกาลิกนคร แคว้นโกกาลิกะ บวชแล้วอาศัยอยู่ในวิหารที่บิดาสร้างให้ มีชื่อว่า จูฬโกกาลิกะ, ไม่ใช่ศิษย์ของพระเทวทัต. ด้วยว่า ศิษย์ของพระเทวทัตนั้นเป็นบุตรพราหมณ์ ชื่อว่า มหาโกกาลิกะ. ก็เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี พระอัครสาวก ๒ องค์ พร้อมด้วยภิกษุประมาณ ๕๐๐ รูป เที่ยวจาริกไปในชนบท เมื่อวันเข้าพรรษาใกล้เข้ามา มีความประสงค์จะอยู่ในที่สงัด จึงส่งภิกษุเหล่านั้นไป แล้วถือเอาบาตรและจีวรของตน ไปถึงนครนั้นในชนบทนั้นแล้ว ได้เข้าไปยังวิหาร. ณ ที่นั้น โกกาลิกภิกษุได้ทำวัตรแก่ท่านทั้งสอง. แม้ท่านทั้งสองก็ปราศรัยกับโกกาลิกภิกษุนั้นแล้ว รับปฏิญญาว่า "อาวุโส เราทั้งสองจักอยู่ที่นี่ตลอด ๓ เดือน ท่านอย่าบอกการอยู่ของเราที่นี่แก่ใครๆ" แล้วจึงอยู่. ครั้นอยู่แล้ว ในวันปวารณา ได้ปวารณาแล้ว จึงบอกลากับโกกาลิกภิกษุว่า "อาวุโส เราทั้งสองจะไปละ". โกกาลิกภิกษุกล่าวว่า "อาวุโส วันนี้ขอท่านจงอยู่สักวันหนึ่ง พรุ่งนี้ค่อยไปเถิด" แล้วในวันที่สอง ได้เข้าไปในเมืองแล้วเรียกชาวบ้านมาว่า "อาวุโสทั้งหลาย ท่านทั้งหลายไม่รู้แม้ซึ่งพระอัครสาวก ๒ องค์มาอยู่ที่นี่ ไม่มีใครนิมนต์ท่านด้วยปัจจัยเลย". ชาวเมืองถามว่า "พระเถระอยู่ที่ไหน ขอรับ เหตุไรท่านจึงไม่บอกแก่พวกกระผม?". (โกกาลิกะตอบว่า) "อาวุโส จะมีประโยชน์อะไรด้วยการบอก ท่านไม่เห็นภิกษุ ๒ รูปนั่งอยู่บนเถราสนะหรือ ท่านเหล่านั้นคือพระอัครสาวก". ชนเหล่านั้นรีบประชุมกันแล้ว รวบรวมเนยใสและน้ำอ้อยเป็นต้น และผ้าสำหรับทำจีวร.

කොකාලිකො [Pg.327] චින්තෙසි – ‘‘පරමප්පිච්ඡා අග්ගසාවකා පයුත්තවාචාය උප්පන්නලාභං න සාදියිස්සන්ති, අසාදියන්තා ‘ආවාසිකස්ස දෙථා’ති වක්ඛන්තී’’ති තං ලාභං ගාහාපෙත්වා ථෙරානං සන්තිකං අගමාසි. ථෙරා දිස්වාව ‘‘ඉමෙ පච්චයා නෙව අම්හාකං, න කොකාලිකස්ස කප්පන්තී’’ති පටික්ඛිපිත්වා පක්කමිංසු. කොකාලිකො ‘‘කථඤ්හි නාම සයං අග්ගණ්හන්තා මය්හම්පි අදාපෙත්වා පක්කමිස්සන්තී’’ති ආඝාතං උප්පාදෙසි. තෙපි භගවතො සන්තිකං ගන්ත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා පුන අත්තනො පරිසං ආදාය ජනපදචාරිකං චරන්තා අනුපුබ්බෙන තස්මිං රට්ඨෙ තමෙව නගරං පච්චාගමිංසු. නාගරා ථෙරෙ සඤ්ජානිත්වා සහ පරික්ඛාරෙහි දානං සජ්ජෙත්වා නගරමජ්ඣෙ මණ්ඩපං කත්වා දානං අදංසු, ථෙරානඤ්ච පරික්ඛාරෙ උපනාමෙසුං. ථෙරා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස නිය්‍යාදයිංසු. තං දිස්වා කොකාලිකො චින්තෙසි – ‘‘ඉමෙ පුබ්බෙ අප්පිච්ඡා අහෙසුං, ඉදානි පාපිච්ඡා ජාතා, පුබ්බෙපි අප්පිච්ඡසන්තුට්ඨපවිවිත්තසදිසාව මඤ්ඤෙ’’ති ථෙරෙ උපසඞ්කමිත්වා, ‘‘ආවුසො, තුම්හෙ පුබ්බෙ අප්පිච්ඡා විය, ඉදානි පන පාපභික්ඛූ ජාතත්ථා’’ති වත්වා ‘‘මූලට්ඨානෙයෙව නෙසං පතිට්ඨං භින්දිස්සාමී’’ති තරමානරූපො නික්ඛමිත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි. අයමෙස කොකාලිකො, ඉමිනා ච කාරණෙන උපසඞ්කමීති වෙදිතබ්බො.

โกกาลิกภิกษุคิดว่า "พระอัครสาวกเป็นผู้มักน้อยอย่างยิ่ง จักไม่ยินดีลาภที่เกิดขึ้นด้วยวาจาอันประกอบด้วยนิมิตโอภาส เมื่อไม่ยินดี ก็จักกล่าวว่า 'ท่านทั้งหลายจงถวายแก่ภิกษุเจ้าอาวาสเถิด'" ดังนี้แล้ว จึงให้คนถือลาภนั้นไปสู่สำนักของพระเถระทั้งสอง. พระเถระทั้งสองเห็นเข้าเท่านั้น ก็ปฏิเสธว่า "ปัจจัยเหล่านี้ไม่สมควรแก่เราทั้งสอง และไม่สมควรแก่โกกาลิกภิกษุ" แล้วหลีกไป. โกกาลิกภิกษุผูกอาฆาตว่า "ทำไมหนอ ท่านเองไม่รับแล้ว ยังไม่ให้เขาถวายแก่เรา แล้วหลีกไปเสีย". แม้ท่านทั้งสองก็ไปสู่สำนักของพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว พาบริษัทของตนเที่ยวจาริกไปในชนบทอีก โดยลำดับได้กลับมาสู่นครนั้นเองในแคว้นนั้น. ชาวเมืองจำพระเถระได้ จึงจัดแจงทานพร้อมทั้งบริขาร สร้างมณฑปในท่ามกลางเมืองแล้วถวายทาน และได้น้อมถวายบริขารแก่พระเถระทั้งสอง. พระเถระทั้งสองได้มอบถวายแก่ภิกษุสงฆ์. โกกาลิกภิกษุเห็นดังนั้นจึงคิดว่า "ท่านเหล่านี้เมื่อก่อนเป็นผู้มักน้อย บัดนี้กลายเป็นผู้มีความปรารถนาลามกเสียแล้ว เราเข้าใจว่า แม้เมื่อก่อนท่านก็เป็นเช่นกับผู้มักน้อย สันโดษ และสงัด" ดังนี้แล้ว เข้าไปหาพระเถระทั้งสอง กล่าวว่า "อาวุโส เมื่อก่อนท่านเป็นเหมือนผู้มักน้อย แต่บัดนี้ท่านกลายเป็นภิกษุผู้ลามกเสียแล้ว" แล้วคิดว่า "เราจักทำลายที่พึ่งของท่านเหล่านี้ในที่อันเป็นต้นเหตุทีเดียว" ดังนี้แล้ว มีอาการรีบร้อน ออกไปแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ณ ที่ประทับ. พึงทราบว่า โกกาลิกภิกษุนี้คือผู้นี้ และได้เข้าไปเฝ้าด้วยเหตุนี้.

භගවා තං තුරිතතුරිතං ආගච්ඡන්තං දිස්වාව ආවජ්ජෙන්තො අඤ්ඤාසි ‘‘අයං අග්ගසාවකෙ අක්කොසිතුකාමො ආගතො, සක්කා නු ඛො පටිසෙධෙතු’’න්ති. තතො ‘‘න සක්කා පටිසෙධෙතුං, ථෙරෙසු අපරජ්ඣිත්වා ආගතො, එකංසෙන පන පදුමනිරයෙ නිබ්බත්තිස්සතී’’ති දිස්වා ‘‘සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානෙපි නාම ගරහන්තං සුත්වා න නිසෙධෙතී’’ති වාදමොචනත්ථං අරියූපවාදස්ස ච මහාසාවජ්ජභාවදස්සනත්ථං මා හෙවන්ති තික්ඛත්තුං පටිසෙධෙසි. තත්ථ මා හෙවන්ති මා එවං අභණි. සද්ධායිකොති සද්ධාය ආගමකරො පසාදාවහො, සද්ධාතබ්බවචනො වා. පච්චයිකොති පත්තියායිතබ්බවචනො.

พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นโกกาลิกภิกษุนั้นกำลังรีบมาโดยเร็วเท่านั้น เมื่อทรงพิจารณาก็ทรงทราบว่า "ภิกษุนี้มาด้วยความประสงค์จะด่าพระอัครสาวก จะสามารถห้ามได้หรือไม่หนอ". ลำดับนั้น ทรงเห็นว่า "ไม่สามารถจะห้ามได้ เขาประทุษร้ายในพระเถระทั้งสองมาแล้ว และจักบังเกิดในปทุมนรกโดยส่วนเดียวแน่นอน" และเพื่อเปลื้องวาทะว่า "ทรงได้ยินแม้คนติเตียนพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะแล้ว ก็ไม่ทรงห้าม" และเพื่อแสดงความเป็นกรรมมีโทษมากของการกล่าวตู่พระอริยะ จึงทรงห้ามถึง ๓ ครั้งว่า "อย่าเลย โกกาลิกะ". ในบทเหล่านั้น บทว่า มา เหวํ ความว่า ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนั้น. บทว่า สทฺธายิโก ความว่า เป็นผู้ทำที่ตั้งแห่งศรัทธา นำมาซึ่งความเลื่อมใส หรือมีวาจาอันบุคคลพึงเชื่อถือ. บทว่า ปจฺจยิโก ความว่า มีวาจาอันบุคคลพึงเชื่อถือ.

පක්කාමීති කම්මානුභාවෙන චොදියමානො පක්කාමි. ඔකාසකතඤ්හි කම්මං න සක්කා පටිබාහිතුං. අචිරපක්කන්තස්සාති පක්කන්තස්ස සතො නචිරෙනෙව. සබ්බො කායො ඵුටො අහොසීති කෙසග්ගමත්තම්පි ඔකාසං අවජ්ජෙත්වා සකලසරීරං අට්ඨීනි භින්දිත්වා උග්ගතාහි පීළකාහි අජ්ඣොත්ථටං [Pg.328] අහොසි. යස්මා පන බුද්ධානුභාවෙන තථාරූපං කම්මං බුද්ධානං සම්මුඛීභාවෙ විපාකං දාතුං න සක්කොති, දස්සනූපචාරෙ විජහිතමත්තෙ දෙති, තස්මා තස්ස අචිරපක්කන්තස්ස පීළකා උට්ඨහිංසු. කලායමත්තියොති චණකමත්තියො. බෙලුවසලාටුකමත්තියොති තරුණබෙලුවමත්තියො. පභිජ්ජිංසූති භිජ්ජිංසු. තාසු භින්නාසු සකලසරීරං පනසපක්කං විය අහොසි. සො පක්කෙන ගත්තෙන ජෙතවනද්වාරකොට්ඨකෙ විසගිලිතො මච්ඡො විය කදලිපත්තෙසු නිපජ්ජි. අථ ධම්මස්සවනත්ථං ආගතාගතා මනුස්සා ‘‘ධි කොකාලික, ධි කොකාලික, අයුත්තමකාසි, අත්තනොයෙව මුඛං නිස්සාය අනයබ්‍යසනං පත්තොසී’’ති ආහංසු. තෙසං සද්දං සුත්වා ආරක්ඛදෙවතා ධික්කාරමකංසු, ආරක්ඛදෙවතානං ආකාසදෙවතාති ඉමිනා උපායෙන යාව අකනිට්ඨභවනා එකධික්කාරො උදපාදි.

บทว่า Pakkāmi ความว่า ถูกอานุภาพแห่งกรรมของตนตักเตือนแล้ว จึงหลีกไป. จริงอยู่ กรรมที่ทำโอกาสไว้แล้ว (เพื่อจะให้ผล) ใครๆ ก็ไม่อาจห้ามได้. บทว่า Acirapakkantassa ความว่า เมื่อโกกาลิกะหลีกไปแล้วไม่นานนั่นเอง. บทว่า Sabbo kāyo phuṭo ahosi ความว่า ร่างกายทั้งหมดถูกตุ่มทั้งหลายที่ผุดขึ้นทำลายกระดูกปกคลุมแล้วทั่วทั้งสรรพางค์กาย โดยไม่เว้นแม้แต่ช่องว่างประมาณเท่าปลายเส้นผม. ก็เพราะว่า กรรมเช่นนั้นไม่อาจให้ผลในเบื้องพระพักตร์ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายได้ด้วยพุทธานุภาพ จะให้ผลต่อเมื่อพ้นจากระยะที่มองเห็นเท่านั้น เพราะฉะนั้น ตุ่มทั้งหลายจึงผุดขึ้นแก่โกกาลิกะผู้นั้นผู้หลีกไปไม่นาน. บทว่า Kalāyamattiyo คือ มีขนาดเท่าเมล็ดถั่วเขียว. บทว่า Beluvasalāṭukamattiyo คือ มีขนาดเท่าผลมะตูมอ่อน. บทว่า Pabhijjiṃsu คือ แตกแล้ว. เมื่อตุ่มเหล่านั้นแตกแล้ว สรรพางค์กายทั้งหมดได้เป็นประดุจผลขนุนสุก. โกกาลิกะผู้นั้นมีร่างกายที่สุกพอง นอนอยู่บนใบตองที่ซุ้มประตูพระเชตวัน เหมือนปลาที่กลืนยาพิษเข้าไป. ครั้งนั้น มนุษย์ทั้งหลายที่มาแล้วๆ เพื่อฟังธรรม ได้กล่าวว่า "น่าตำหนิ โกกาลิกะ, น่าตำหนิ โกกาลิกะ, ท่านทำสิ่งที่ไม่สมควรแล้ว, ท่านอาศัยปากของตนเองนั่นแหละ ถึงแล้วซึ่งความพินาศฉิบหาย". อารักขเทวดาได้ยินเสียงของมนุษย์เหล่านั้นแล้ว ก็ได้ทำการตำหนิ, (ต่อจาก) อารักขเทวดา (ก็เป็น) อากาศเทวดา ด้วยอุบายนี้ เสียงตำหนิได้เกิดขึ้นพร้อมกันจนถึงอกนิฏฐภพ.

තුරූති කොකාලිකස්ස උපජ්ඣායො තුරුත්ථෙරො නාම අනාගාමිඵලං වත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තො. සො භුම්මට්ඨදෙවතා ආදිං කත්වා ‘‘අයුත්තං කොකාලිකෙන කතං අග්ගසාවකෙ අන්තිමවත්ථුනා අබ්භාචික්ඛන්තෙනා’’ති පරම්පරාය බ්‍රහ්මලොකසම්පත්තං තං සද්දං සුත්වා ‘‘මා මය්හං පස්සන්තස්සෙව වරාකො නස්සි, ඔවදිස්සාමි නං ථෙරෙසු චිත්තප්පසාදත්ථායා’’ති ආගන්ත්වා තස්ස පුරතො අට්ඨාසි. තං සන්ධායෙතං වුත්තං – ‘‘තුරූ පච්චෙකබ්‍රහ්මා’’ති. පෙසලාති පියසීලා. කොසි ත්වං, ආවුසොති නිසින්නකොව කබරක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා එවමාහ. පස්ස යාවඤ්ච තෙ ඉදං අපරද්ධති යත්තකං තයා අපරද්ධං, අත්තනො නලාටෙ මහාගණ්ඩං අපස්සන්තො සාසපමත්තාය පීළකාය මං චොදෙතබ්බං මඤ්ඤසීති ආහ.

บทว่า Turū ความว่า พระอุปัชฌาย์ของโกกาลิกะ ชื่อว่าตุรุเถระ บรรลุอนาคามิผลแล้ว บังเกิดในพรหมโลก. ท้าวสหัมบดีพรหมนั้น ได้สดับเสียงนั้นที่มาถึงพรหมโลกโดยลำดับ ตั้งแต่ภุมมัฏฐเทวดาเป็นต้นไปว่า "โกกาลิกะผู้กล่าวตู่อัครสาวกด้วยอันติมวัตถุ ได้ทำสิ่งที่ไม่สมควรแล้ว" จึงดำริว่า "สัตว์ผู้เลวทรามนี้ อย่าได้พินาศไปต่อหน้าต่อตาเราเลย เราจักตักเตือนเขาเพื่อให้เกิดความเลื่อมใสในพระเถระทั้งหลาย" ดังนี้แล้ว จึงมาปรากฏกายยืนอยู่เบื้องหน้าของโกกาลิกะ. ทรงหมายถึงเรื่องนั้น จึงตรัสคำนี้ว่า "ตุรูปัจเจกพรหม". บทว่า Pesalā คือ ผู้มีศีลเป็นที่รัก. บทว่า Kosi tvaṃ, āvuso ความว่า (โกกาลิกะ) นั่งอยู่นั่นเอง ลืมตาที่ลายพร้อยขึ้นแล้ว กล่าวอย่างนี้. (โกกาลิกะ) กล่าวว่า "ท่านจงดูความผิดที่ท่านทำไว้นี้เถิด ท่านทำผิดไว้เพียงใด, ท่านไม่เห็นฝีใหญ่ที่หน้าผากของตนเอง กลับสำคัญว่าควรจะมาตักเตือนเราด้วยเรื่องตุ่มขนาดเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาด".

අථ නං ‘‘අදිට්ඨිප්පත්තො අයං කොකාලිකො, ගිලිතවිසො විය න කස්සචි වචනං න කරිස්සතී’’ති ඤත්වා පුරිසස්ස හීතිආදිමාහ. තත්ථ කුඨාරීති කුඨාරිසදිසා ඵරුසවාචා. ඡින්දතීති කුසලමූලසඞ්ඛාතෙ මූලෙයෙව නිකන්තති. නින්දියන්ති නින්දිතබ්බං දුස්සීලපුග්ගලං. පසංසතීති උත්තමත්ථෙ සම්භාවෙත්වා ඛීණාසවොති වදති. තං වා නින්දති යො පසංසියොති යො වා පසංසිතබ්බො ඛීණාසවො, තං අන්තිමවත්ථුනා චොදෙන්තො ‘‘දුස්සීලො අය’’න්ති වදති. විචිනාති මුඛෙන සො කලින්ති සො තං අපරාධං [Pg.329] මුඛෙන විචිනාති නාම. කලිනා තෙනාති තෙන අපරාධෙන සුඛං න වින්දති. නින්දියපසංසාය හි පසංසියනින්දාය ච සමකොව විපාකො.

ครั้งนั้น ท้าวสหัมบดีพรหมทรงทราบว่า "โกกาลิกะผู้นี้ถึงความเห็นผิดเสียแล้ว จักไม่ทำตามคำของผู้ใด เหมือนคนดื่มยาพิษ" จึงได้ตรัสคาถามีคำว่า purisassa hi เป็นต้น. ในคาถานั้น บทว่า kuṭhārī คือ วาจาหยาบอันเปรียบด้วยขวาน. บทว่า Chindati คือ ย่อมตัดที่รากเหง้าอันได้แก่กุศลมูลทีเดียว. บทว่า Nindiyaṃ คือ บุคคลผู้ทุศีลอันควรตำหนิ. บทว่า pasaṃsati คือ ยกย่องในอรรถอันสูงสุดแล้วกล่าวว่าเป็นพระขีณาสพ. บทว่า taṃ vā nindati yo pasaṃsiyo คือ หรือบุคคลใดเป็นพระขีณาสพผู้ควรสรรเสริญ, (เขา) โจทนาพระขีณาสพนั้นด้วยอันติมวัตถุแล้วกล่าวว่า "ผู้นี้เป็นคนทุศีล". บทว่า vicināti mukhena so kaliṃ คือ บุคคลนั้นชื่อว่าย่อมแสวงหาโทษนั้นด้วยปาก. บทว่า kalinā tena คือ เพราะโทษนั้น เขาย่อมไม่ประสบสุข. จริงอยู่ วิบากของการสรรเสริญคนที่ควรตำหนิ และการตำหนิคนที่ควรสรรเสริญ ย่อมเสมอกัน.

සබ්බස්සාපි සහාපි අත්තනාති සබ්බෙන සකෙන ධනෙනපි අත්තනාපි සද්ධිං යො අක්ඛෙසු ධනපරාජයො නාම, අයං අප්පමත්තකො අපරාධො. යො සුගතෙසූති යො පන සම්මග්ගතෙසු පුග්ගලෙසු චිත්තං දූසෙය්‍ය, අයං චිත්තපදොසොව තතො කලිතො මහන්තතරො කලි.

บทว่า Sabbassāpi sahāpi attanā ความว่า การพ่ายแพ้ทรัพย์สินในการพนันพร้อมทั้งทรัพย์สินของตนทั้งหมดและทั้งตนเอง ที่เรียกว่า ธนปราชัย นั้น, นี้เป็นโทษเพียงเล็กน้อย. บทว่า Yo sugatesu ความว่า ส่วนบุคคลใดพึงประทุษร้ายจิตในบุคคลผู้ไปดีแล้วทั้งหลาย, การประทุษร้ายจิตนี้แหละ เป็นโทษที่ใหญ่หลวงกว่าโทษนั้น.

ඉදානි තස්ස මහන්තතරභාවං දස්සෙන්තො සතං සහස්සානන්තිආදිමාහ. තත්ථ සතං සහස්සානන්ති නිරබ්බුදගණනාය සතසහස්සඤ්ච. ඡත්තිංසතීති අපරානි ඡත්තිංසති නිරබ්බුදානි. පඤ්ච චාති අබ්බුදගණනාය පඤ්ච අබ්බුදානි. යමරියගරහීති යං අරියෙ ගරහන්තො නිරයං උපපජ්ජති, තත්ථ එත්තකං ආයුප්පමාණන්ති අත්ථො.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความเป็นโทษที่ใหญ่หลวงกว่านั้น จึงตรัสคาถามีคำว่า sataṃ sahassānaṃ เป็นต้น. ในคาถานั้น บทว่า sataṃ sahassānaṃ คือ หนึ่งแสนโดยการนับแบบนิรัพพุทะ. บทว่า Chattiṃsati คือ นิรัพพุทะอีกสามสิบหก. บทว่า Pañca ca คือ อัพพุทะห้าโดยการนับแบบอัพพุทะ. บทว่า Yamariyagarahī ความว่า ผู้ติเตียนพระอริยเจ้า ย่อมเข้าถึงนรกใด, ในนรกนั้น มีประมาณอายุเท่านี้, นี้คือความหมาย.

කාලමකාසීති උපජ්ඣායෙ පක්කන්තෙ කාලං අකාසි. පදුමනිරයන්ති පාටියෙක්කො පදුමනිරයො නාම නත්ථි, අවීචිමහානිරයස්මිංයෙව පන පදුමගණනාය පච්චිතබ්බෙ එකස්මිං ඨානෙ නිබ්බත්ති.

บทว่า Kālamakāsi ความว่า เมื่อพระอุปัชฌาย์หลีกไปแล้ว ก็ได้ทำกาละ. ในบทว่า Padumanirayaṃ นี้, นรกชื่อปทุมะโดยเฉพาะไม่มี, แต่เป็นการบังเกิดในสถานที่แห่งหนึ่งในอเวจีมหานรกนั่นเอง ซึ่งเป็นที่ที่ต้องถูกเผาไหม้โดยการนับแบบปทุมะ.

වීසතිඛාරිකොති මාගධකෙන පත්ථෙන චත්තාරො පත්ථා, කොසලරට්ඨෙ එකො පත්ථො හොති. තෙන පත්ථෙන චත්තාරො පත්ථා ආළ්හකං, චත්තාරි ආළ්හකානි දොණං, චතුදොණා මානිකා, චතුමානිකා ඛාරී, තාය ඛාරියා වීසතිඛාරිකො. තිලවාහොති මාගධකානං සුඛුමතිලානං තිලසකටං. අබ්බුදො නිරයොති අබ්බුදො නාම පාටියෙක්කො නිරයො නත්ථි, අවීචිම්හියෙව පන අබ්බුදගණනාය පච්චිතබ්බට්ඨානස්සෙතං නාමං. නිරබ්බුදාදීසුපි එසෙව නයො.

บทว่า Vīsatikhāriko ความว่า สี่ปัตถะตามมาตราวัดของมคธ เป็นหนึ่งปัตถะในแคว้นโกศล. ด้วยปัตถะนั้น สี่ปัตถะเป็นหนึ่งอาฬหกะ, สี่อาฬหกะเป็นหนึ่งโทณะ, สี่โทณะเป็นหนึ่งมาณิกา, สี่มาณิกาเป็นหนึ่งขารี, ด้วยขารีนั้น (จึงเป็น) ยี่สิบขารี. บทว่า Tilavāho คือ เกวียนที่บรรทุกงาเมล็ดละเอียดของชาวมคธ. บทว่า Abbudo nirayo ความว่า นรกชื่ออัพพุทะโดยเฉพาะไม่มี, แต่เป็นชื่อของสถานที่ที่ต้องถูกเผาไหม้ในอเวจีนรกนั่นเอง โดยการนับแบบอัพพุทะ. แม้ในนิรัพพุทะเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน.

වස්සගණනාපි පනෙත්ථ එවං වෙදිතබ්බා – යථෙව හි සතං සතසහස්සානි කොටි හොති, එවං සතං සතසහස්සකොටියො පකොටි නාම හොති, සතං සතසහස්සපකොටියො කොටිපකොටි නාම, සතං සතසහස්සකොටිපකොටියො නහුතං, සතං සතසහස්සනහුතානි නින්නහුතං, සතං සතසහස්සනින්නහුතානි එකං අබ්බුදං, තතො වීසතිගුණං නිරබ්බුදං, එස නයො සබ්බත්ථාති. දසමං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

แม้การนับจำนวนปีในนรกเหล่านี้ พึงทราบอย่างนี้ คือ หนึ่งแสนแสน เป็นหนึ่งโกฏิ ฉันใด, หนึ่งแสนแสนโกฏิ ชื่อว่าหนึ่งปโกฏิ ฉันนั้น, หนึ่งแสนแสนปโกฏิ ชื่อว่าหนึ่งโกฏิปโกฏิ, หนึ่งแสนแสนโกฏิปโกฏิ เป็นหนึ่งนหุตะ, หนึ่งแสนแสนนหุตะ เป็นหนึ่งนินนหุตะ, หนึ่งแสนแสนนินนหุตะ เป็นหนึ่งอัพพุทะ. นิรัพพุทะ มีอายุเป็นยี่สิบเท่าของอัพพุทะนั้น. นัยนี้พึงเห็นในนรกทั้งหมด. สูตรที่สิบ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเอง. ส่วนที่เหลือ มีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง.

ථෙරවග්ගො චතුත්ථො.

เถรวรรคที่ ๔.

(10) 5. උපාලිවග්ගො

(๑๐) ๕. อุปาลิวรรค

1-2. කාමභොගීසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถากามโภคีสูตร เป็นต้น สูตรที่ ๑-๒.

91-92. පඤ්චමස්ස [Pg.330] පඨමෙ සාහසෙනාති සාහසියකම්මෙන. දුතියෙ භයානීති චිත්තුත්‍රාසභයානි. වෙරානීති අකුසලවෙරපුග්ගලවෙරානි. අරියො චස්ස ඤායොති සහ විපස්සනාය මග්ගො. ඉති ඉමස්මිං සති ඉදං හොතීති එවං ඉමස්මිං අවිජ්ජාදිකෙ කාරණෙ සති ඉදං සඞ්ඛාරාදිකං ඵලං හොති. ඉමස්සුප්පාදා ඉදං උප්පජ්ජතීති යො යස්ස සහජාතපච්චයො හොති, තස්ස උප්පාදා ඉතරං උප්පජ්ජති නාම. ඉමස්මිං අසතීති අවිජ්ජාදිකෙ කාරණෙ අසති සඞ්ඛාරාදිකං ඵලං න හොති. ඉමස්ස නිරොධාති කාරණස්ස අප්පවත්තියා ඵලස්ස අප්පවත්ති හොති.

ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า สาหเสน ความว่า ด้วยกรรมคือการข่มขี่. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ภยานิ ความว่า ภัยคือความหวาดสะดุ้งแห่งจิต. บทว่า เวรานิ ความว่า เวรคืออกุศลและเวรคือบุคคล. บทว่า อริโย จสฺส ญาโย ความว่า มรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา. บทว่า อิติ อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ ความว่า เมื่อเหตุนี้คืออวิชชาเป็นต้นมีอยู่ ผลนี้คือสังขารเป็นต้นจึงมี. บทว่า อิมสฺสุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชติ ความว่า ธรรมใดเป็นสหชาตปัจจัยของธรรมใด เพราะความเกิดขึ้นแห่งธรรมนั้น ธรรมอื่นจึงเกิดขึ้น. บทว่า อิมสฺมึ อสติ ความว่า เมื่อเหตุคืออวิชชาเป็นต้นไม่มี ผลคือสังขารเป็นต้นจึงไม่มี. บทว่า อิมสฺส นิโรธา ความว่า เพราะความไม่เป็นไปแห่งเหตุ ความไม่เป็นไปแห่งผลจึงมี.

3. කිංදිට්ඨිකසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถากิงทิฏฐิกสูตร

93. තතියෙ සණ්ඨාපෙසුන්ති ඉරියාපථම්පි වචනපථම්පි සණ්ඨාපෙසුං. අප්පසද්දවිනීතාති අප්පසද්දෙන මත්තභාණිනා සත්ථාරා විනීතා. පරතොඝොසපච්චයා වාති පරස්ස වා වචනකාරණා. චෙතයිතාති පකප්පිතා. මඞ්කුභූතාති දොමනස්සප්පත්තා නිත්තෙජා. පත්තක්ඛන්ධාති පතිතක්ඛන්ධා. සහධම්මෙනාති සහෙතුකෙන කාරණෙන වචනෙන.

๙๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สณฺฐเปสุํ ความว่า ได้ตั้งไว้ดีแล้วซึ่งอิริยาบถและวิถีแห่งวาจา. บทว่า อปฺปสทฺทวินีตา ความว่า อันพระศาสดาผู้มีปกติรับสั่งแต่พอประมาณด้วยเสียงน้อย ทรงแนะนำแล้ว. บทว่า ปรโตโฆสปจฺจยา วา ความว่า หรือเพราะเหตุคือคำพูดของผู้อื่น. บทว่า เจตยิตา ความว่า ถูกตักเตือนแล้ว. บทว่า มงฺกุภูตา ความว่า ถึงความเสียใจ หมดสง่าราศี. บทว่า ปตฺตขนฺธา ความว่า มีคอตก. บทว่า สหธมฺเมน ความว่า ด้วยถ้อยคำที่มีเหตุมีผล.

4. වජ්ජියමාහිතසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาวชิยมาหิตสูตร

94. චතුත්ථෙ වජ්ජියමාහිතොති එවංනාමකො. සබ්බං තපන්ති සබ්බමෙව දුක්කරකාරිකං. සබ්බං තපස්සින්ති සබ්බං තපනිස්සිතකං. ලූඛාජීවින්ති දුක්කරකාරිකජීවිකානුයොගං අනුයුත්තං. ගාරය්හන්ති ගරහිතබ්බයුත්තකං. පසංසියන්ති පසංසිතබ්බයුත්තකං. වෙනයිකොති සයං අවිනීතො අඤ්ඤෙහි විනෙතබ්බො. අපඤ්ඤත්තිකොති න කිඤ්චි පඤ්ඤාපෙතුං සක්කොති. අථ වා වෙනයිකොති සත්තවිනාසකො. අපඤ්ඤත්තිකොති අපච්චක්ඛං නිබ්බානං පඤ්ඤාපෙති, සයංකතාදීසු කිඤ්චි පඤ්ඤාපෙතුං න සක්කොති. න සො භගවා වෙනයිකොති සො භගවා එවං යාථාවතො ඤත්වා කුසලාකුසලං පඤ්ඤාපෙන්තො න අඤ්ඤෙන විනෙතබ්බො න අඤ්ඤසික්ඛිතො. යෙ ච ධම්මෙ උපාදාය සත්තො පඤ්ඤාපියති, තෙසං පඤ්ඤාපනතො න සත්තවිනාසකො, සුවිනීතො සුසික්ඛිතො සත්තවිනායකොති අත්ථො. තස්ස ච පඤ්ඤත්තියො [Pg.331] සපඤ්ඤත්තියොයෙවාති දස්සෙති. විමුත්තිං විමුච්චතො අකුසලා ධම්මාති මිච්ඡාදිට්ඨිසඞ්ඛාතං චිත්තස්ස අධිමුත්තිං අධිමුච්චතො අකුසලා ධම්මා වඩ්ඪන්ති නාම, තං සන්ධායෙතං වුත්තං. සාසනෙ පන චිත්තස්ස විමුත්තිසඞ්ඛාතො විමුත්ති කුසලානංයෙව පච්චයො හොති.

๙๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า วชฺชิยมาหิโต ความว่า ผู้มีชื่ออย่างนี้. บทว่า สพฺพํ ตปํ ความว่า ตบะที่ทำได้ยากทั้งหมดทีเดียว. บทว่า สพฺพํ ตปสฺสึ ความว่า ผู้ที่อาศัยตบะทั้งหมด. บทว่า ลูขาชีวึ ความว่า ผู้ประกอบเนืองๆ ซึ่งการประกอบการเลี้ยงชีพที่ทำได้ยาก. บทว่า คารยฺหํ ความว่า สิ่งที่ควรติเตียน. บทว่า ปสํสิยํ ความว่า สิ่งที่ควรสรรเสริญ. บทว่า เวนยิโก ความว่า ตนเองยังไม่ได้รับการแนะนำ จึงควรที่ผู้อื่นจะแนะนำ. บทว่า อปญฺญตฺติโก ความว่า ไม่สามารถบัญญัติอะไรๆ ได้. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า เวนยิโก ความว่า ผู้ทำลายสัตว์. บทว่า อปญฺญตฺติโก ความว่า บัญญัตินิพพานที่ยังไม่ประจักษ์, ไม่สามารถบัญญัติอะไรๆ ในกรรมที่ตนทำเป็นต้นได้. บทว่า น โส ภควา เวนยิโก ความว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เมื่อทรงทราบตามความเป็นจริงอย่างนี้แล้ว ทรงบัญญัติกุศลและอกุศลอยู่ จึงไม่ควรที่ผู้อื่นจะแนะนำ ไม่ได้ทรงศึกษาจากผู้อื่น. และเพราะทรงบัญญัติธรรมทั้งหลายที่อาศัยแล้วบัญญัติว่าสัตว์ จึงไม่ชื่อว่าผู้ทำลายสัตว์ แต่ทรงแนะนำดีแล้ว ทรงศึกษาดีแล้ว เป็นผู้นำสัตว์ อธิบายว่าดังนี้. และทรงแสดงว่า บัญญัติของพระองค์เป็นสบัญญัติ (มีบัญญัติ) ทั้งนั้น. บทว่า วิมุตฺตึ วิมุจฺจโต อกุสลา ธมฺมา ความว่า เมื่อบุคคลน้อมใจเชื่อความน้อมใจของจิตอันชื่อว่ามิจฉาทิฏฐิ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญ ท่านกล่าวคำนี้หมายถึงข้อนั้น. ส่วนในพระศาสนานี้ วิมุตติที่ชื่อว่าความหลุดพ้นแห่งจิต ย่อมเป็นปัจจัยแห่งกุศลธรรมทั้งหลายเท่านั้น.

5. උත්තියසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาอุตติยสูตร

95. පඤ්චමෙ තුණ්හී අහොසීති සත්තූපලද්ධියං ඨත්වා අපුච්ඡං පුච්ඡතීති තුණ්හී අහොසි. සබ්බසාමුක්කංසිකං වත මෙති මයා සබ්බපුච්ඡානං උත්තමපුච්ඡං පුච්ඡිතො සමණො ගොතමො සංසාදෙති නො විස්සජ්ජෙති, නූන න විසහති න සක්කොති විස්සජ්ජෙතුන්ති එවං පාපිකං දිට්ඨිං මා පටිලභීති. තදස්සාති තං එවං උප්පන්නං දිට්ඨිගතං භවෙය්‍ය. පච්චන්තිමන්ති යස්මා මජ්ඣිමදෙසෙ නගරස්ස උද්ධාපාදීනි ථිරානි වා හොන්තු දුබ්බලානි වා, සබ්බසො වා පන මා හොන්තු, චොරාසඞ්කා න හොති. තස්මා තං අග්ගහෙත්වා ‘‘පච්චන්තිමං නගර’’න්ති ආහ. දළ්හුද්ධාපන්ති ථිරපාකාරපාදං. දළ්හපාකාරතොරණන්ති ථිරපාකාරඤ්චෙව ථිරපිට්ඨිසඞ්ඝාටඤ්ච. එකද්වාරන්ති කස්මා ආහ? බහුද්වාරස්මිඤ්හි නගරෙ බහූහි පණ්ඩිතදොවාරිකෙහි භවිතබ්බං, එකද්වාරෙ එකොව වට්ටති. තථාගතස්ස ච පඤ්ඤාය අඤ්ඤො සදිසො නත්ථි. තස්මා සත්ථු පණ්ඩිතභාවස්ස ඔපම්මත්ථං එකංයෙව දොවාරිකං දස්සෙතුං ‘‘එකද්වාර’’න්ති ආහ. පණ්ඩිතොති පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතො. බ්‍යත්තොති වෙය්‍යත්තියෙන සමන්නාගතො. මෙධාවීති ඨානුප්පත්තියපඤ්ඤාසඞ්ඛාතාය මෙධාය සමන්නාගතො. අනුපරියායපථන්ති අනුපරියායනාමකං මග්ගං. පාකාරසන්ධින්ති ද්වින්නං ඉට්ඨකානං අපගතට්ඨානං. පාකාරවිවරන්ති පාකාරස්ස ඡින්නට්ඨානං. තදෙවෙතං පඤ්හන්ති තංයෙව ‘‘සස්සතො ලොකො’’තිආදිනා නයෙන පුට්ඨං ඨපනීයපඤ්හං පුනපි පුච්ඡි. සබ්බො ච තෙන ලොකොති සත්තූපලද්ධියංයෙව ඨත්වා අඤ්ඤෙනාකාරෙන පුච්ඡතීති දස්සෙති.

๙๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ตุณฺหี อโหสิ ความว่า ได้ทรงนิ่งเสีย ด้วยทรงดำริว่า (อุตติยะ) ยืนหยัดอยู่ในสัตตูปปัตติแล้วถามสิ่งที่ไม่ควรถาม. (ทรงนิ่งเสีย) ด้วยทรงดำริว่า ขอเขาอย่าได้ทิฏฐิอันลามกอย่างนี้ว่า "สมณโคดมถูกเราถามปัญหาอันสูงสุดกว่าปัญหาทั้งปวงแล้ว กลับนิ่งเฉย ไม่ตอบ ชะรอยว่าท่านคงไม่สามารถ คือไม่อาจจะตอบได้". บทว่า ตทสฺส ความว่า ทิฏฐิอันเกิดขึ้นแล้วอย่างนั้น พึงมีแก่เขา. บทว่า ปจฺจนฺติมํ ความว่า เพราะในมัชฌิมประเทศ เชิงเทินและกำแพงเป็นต้นของเมืองจะมั่นคงหรืออ่อนแอก็ตาม หรือโดยประการทั้งปวงจะไม่มีเลยก็ตาม ความระแวงโจรย่อมไม่มี. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงไม่ทรงถือเอาเมืองนั้น ตรัสว่า "ปจฺจนฺติมํ นครํ" (เมืองชายแดน). บทว่า ทฬฺหุทฺธาปํ ความว่า มีเชิงเทินมั่นคง. บทว่า ทฬฺหปาการโตรณํ ความว่า มีกำแพงมั่นคงและมีซุ้มประตูมั่นคง. ถามว่า เพราะเหตุไรจึงตรัสว่า เอกทฺวารํ (มีประตูเดียว)? ตอบว่า เพราะในเมืองที่มีประตูมาก พึงมีนายประตูผู้เป็นบัณฑิตจำนวนมาก, ในเมืองที่มีประตูเดียว นายประตูผู้เป็นบัณฑิตคนเดียวก็เพียงพอ. และไม่มีผู้อื่นเสมอเหมือนด้วยพระปัญญาของพระตถาคต. เพราะเหตุนั้น เพื่อเป็นอุปมาแห่งความเป็นบัณฑิตของพระศาสดา เพื่อทรงแสดงนายประตูเพียงคนเดียว จึงตรัสว่า "เอกทฺวารํ". บทว่า ปณฺฑิโต ความว่า ประกอบด้วยความเป็นบัณฑิต. บทว่า พฺยตฺโต ความว่า ประกอบด้วยความฉลาดในกิจนั้นๆ. บทว่า เมธาวี ความว่า ประกอบด้วยเมธาคือปัญญาที่เกิดขึ้นฉับพลัน. บทว่า อนุปริยายปถํ ความว่า หนทางชื่อว่าอนุปริยายะ (ทางเดินเลียบ). บทว่า ปาการสนฺธึ ความว่า ที่ที่อิฐสองก้อนแยกจากกัน. บทว่า ปาการวิวรํ ความว่า ที่ที่กำแพงขาด. บทว่า ตเทเวตํ ปญฺหํ ความว่า ได้ทูลถามปัญหาที่ควรยับยั้งไว้นั้นอีก ซึ่งถูกถามแล้วโดยนัยเป็นต้นว่า "โลกเที่ยง". และบทว่า สพฺโพ จ เตน โลโก ทรงแสดงว่า (อานนท์) ยืนหยัดอยู่ในสัตตูปปัตติเท่านั้นแล้วทูลถามโดยอาการอย่างอื่น.

6. කොකනුදසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาโกกนุทสูตร

96. ඡට්ඨෙ පුබ්බාපයමානොති පුබ්බසදිසානි නිරුදකානි කුරුමානො. ක්වෙත්ථ, ආවුසොති කො එත්ථ, ආවුසො. යාවතා, ආවුසො, දිට්ඨීති [Pg.332] යත්තිකා ද්වාසට්ඨිවිධාපි දිට්ඨි නාම අත්ථි. යාවතා දිට්ඨිට්ඨානන්ති ‘‘ඛන්ධාපි දිට්ඨිට්ඨානං, අවිජ්ජාපි, ඵස්සොපි, සඤ්ඤාපි, විතක්කොපි අයොනිසොමනසිකාරොපි, පාපමිත්තොපි, පරතොඝොසොපි දිට්ඨිට්ඨාන’’න්ති එවං යත්තකං අට්ඨවිධම්පි දිට්ඨිට්ඨානං දිට්ඨිකාරණං නාම අත්ථි. දිට්ඨාධිට්ඨානන්ති දිට්ඨීනං අධිට්ඨානං, අධිඨත්වා අධිභවිත්වා පවත්තාය දිට්ඨියා එතං නාමං. දිට්ඨිපරියුට්ඨානන්ති ‘‘කතමානි අට්ඨාරස දිට්ඨිපරියුට්ඨානානි? යා දිට්ඨි දිට්ඨිගතං දිට්ඨිගහනං දිට්ඨිකන්තාරං දිට්ඨිවිසූකං දිට්ඨිවිප්ඵන්දිතං දිට්ඨිසංයොජනං දිට්ඨිසල්ලං දිට්ඨිසම්බාධො දිට්ඨිපලිබොධො දිට්ඨිබන්ධනං දිට්ඨිපපාතො දිට්ඨානුසයො දිට්ඨිසන්තාපො දිට්ඨිපරිළාහො දිට්ඨිගන්ථො දිට්ඨුපාදානං දිට්ඨාභිනිවෙසො දිට්ඨිපරාමාසො. ඉමානි අට්ඨාරස දිට්ඨිපරියුට්ඨානානී’’ති එවං වුත්තං දිට්ඨිපරියුට්ඨානං. සමුට්ඨානන්ති දිට්ඨිට්ඨානස්සෙව වෙවචනං. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘ඛන්ධා පච්චයො දිට්ඨීනං උපාදාය සමුට්ඨානට්ඨෙනා’’ති (පටි. ම. 1.124) සබ්බං විත්ථාරෙතබ්බං. සොතාපත්තිමග්ගො පන දිට්ඨිසමුග්ඝාතො නාම සබ්බදිට්ඨීනං සමුග්ඝාතකත්තා. තමහන්ති තං සබ්බං අහං ජානාමි. ක්‍යාහං වක්ඛාමීති කිංකාරණා අහං වක්ඛාමි.

๙๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ปุพฺพาปยมาโน ความว่า ทำกายที่ไม่มีน้ำให้เหมือนเบื้องต้น บทว่า กฺเวตฺถ อาวุโส ตัดบทเป็น โก เอตฺถ อาวุโส (ท่านผู้มีอายุ ใครในที่นี้) บทว่า ยาวตา อาวุโส ทิฏฺฐิ ความว่า ทิฏฐิแม้ ๖๒ อย่างทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ชื่อว่าทิฏฐิ บทว่า ยาวตา ทิฏฺฐิฏฺฐานํ ความว่า ที่ตั้งแห่งทิฏฐิแม้ ๘ อย่างทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ คือ ที่ชื่อว่าเป็นเหตุแห่งทิฏฐิ ดังนี้ว่า "แม้ขันธ์ก็เป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ แม้อวิชชา แม้ผัสสะ แม้สัญญา แม้วิตก แม้อโยนิโสมนสิการ แม้ปาปมิตร แม้ปรโตโฆสะ ก็เป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ" บทว่า ทิฏฺฐาธิฏฺฐานํ ความว่า การตั้งมั่นแห่งทิฏฐิทั้งหลาย, นี้เป็นชื่อของทิฏฐิที่เกิดขึ้นโดยการตั้งมั่นครอบงำไว้ บทว่า ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานํ ความว่า กิเลสที่กลุ้มรุมคือทิฏฐิที่ตรัสไว้ดังนี้ว่า "กิเลสที่กลุ้มรุมคือทิฏฐิ ๑๘ อย่างเป็นไฉน? คือ ทิฏฐิใด ความเห็นผิด ป่าชัฏคือทิฏฐิ ทางกันดารคือทิฏฐิ ข้าศึกคือทิฏฐิ ความดิ้นรนคือทิฏฐิ สังโยชน์คือทิฏฐิ ลูกศรคือทิฏฐิ ความคับแคบคือทิฏฐิ เครื่องกังวลคือทิฏฐิ เครื่องผูกคือทิฏฐิ เหวคือทิฏฐิ อนุสัยคือทิฏฐิ ความเร่าร้อนคือทิฏฐิ ความแผดเผาคือทิฏฐิ ปมคือทิฏฐิ อุปาทานคือทิฏฐิ ความยึดมั่นคือทิฏฐิ การลูบคลำคือทิฏฐิ. เหล่านี้คือกิเลสที่กลุ้มรุมคือทิฏฐิ ๑๘ อย่าง" บทว่า สมุฏฺฐานํ เป็นไวพจน์ของบทว่า ทิฏฺฐิฏฺฐานํ นั่นเอง. จริงอยู่ พระองค์ตรัสไว้ว่า "ขันธ์เป็นปัจจัย เป็นเหตุให้ทิฏฐิทั้งหลายเกิดขึ้นเพราะอาศัยกัน" (ปฏิ.ม. ๑.๑๒๔) พึงขยายความทั้งหมด. ส่วนโสดาปัตติมรรค ชื่อว่าการถอนทิฏฐิ เพราะถอนทิฏฐิทั้งปวงได้. บทว่า ตมหํ ความว่า เรารู้ทิฏฐาธิฏฐานเป็นต้นทั้งหมดนั้น. บทว่า กฺยาหํ วกฺขามิ ความว่า เราจักกล่าวเพราะเหตุไร.

7-8. ආහුනෙය්‍යසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาอาหุเนยยสูตรเป็นต้น

97-98. සත්තමෙ සම්මාදිට්ඨිකොති යාථාවදිට්ඨිකො. අට්ඨමෙ අධිකරණසමුප්පාදවූපසමකුසලොති චතුන්නං අධිකරණානං මූලං ගහෙත්වා වූපසමෙන සමුප්පාදවූපසමකුසලො හොති.

ในสูตรที่ ๗ บทว่า สมฺมาทิฏฺฐิโก ความว่า ผู้มีความเห็นตามความเป็นจริง. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อธิกรณสมุปฺปาทวูปสมกุสโล ความว่า เป็นผู้ฉลาดในการเกิดขึ้นและระงับอธิกรณ์ โดยถือเอามูลแห่งอธิกรณ์ ๔ อย่างแล้วระงับเสีย.

9. උපාලිසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาอุบาลีสูตร

99. නවමෙ දුරභිසම්භවානීති සම්භවිතුං දුක්ඛානි දුස්සහානි, න සක්කා අප්පෙසක්ඛෙහි අජ්ඣොගාහිතුන්ති වුත්තං හොති. අරඤ්ඤවනපත්ථානීති අරඤ්ඤානි ච වනපත්ථානි ච. ආරඤ්ඤකඞ්ගනිප්ඵාදනෙන අරඤ්ඤානි, ගාමන්තං අතික්කමිත්වා මනුස්සානං අනුපචාරට්ඨානභාවෙන වනපත්ථානි. පන්තානීති පරියන්තානි අතිදූරානි. දුක්කරං පවිවෙකන්ති කායවිවෙකො දුක්කරො. දුරභිරමන්ති අභිරමිතුං න සුකරං. එකත්තෙති එකීභාවෙ. කිං දස්සෙති? කායවිවෙකෙ කතෙපි තත්ථ චිත්තං අභිරමාපෙතුං දුක්කරං. ද්වයංද්වයාරාමො හි අයං ලොකොති. හරන්ති මඤ්ඤෙති හරන්ති විය ඝසන්ති විය. මනොති චිත්තං. සමාධිං අලභමානස්සාති උපචාරසමාධිං වා අප්පනාසමාධිං වා අලභන්තස්ස[Pg.333]. කිං දස්සෙති? ඊදිසස්ස භික්ඛුනො තිණපණ්ණමිගාදිසද්දෙහි විවිධෙහි ච භීසනකෙහි වනානි චිත්තං වික්ඛිපන්ති මඤ්ඤෙති. සංසීදිස්සතීති කාමවිතක්කෙන සංසීදිස්සති. උප්ලවිස්සතීති බ්‍යාපාදවිහිංසාවිතක්කෙහි උද්ධං ප්ලවිස්සති.

๙๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ทุรภิสมฺภวานิ ความว่า เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นได้ยาก ทนได้ยาก, อธิบายว่า เป็นสิ่งที่ผู้มีศักดาน้อยไม่อาจหยั่งลงได้. บทว่า อรญฺญวนปตฺถานิ ความว่า ป่าและป่าชัฏ. ชื่อว่าป่า (อรัญญะ) เพราะทำให้องค์แห่งผู้ถืออยู่ป่าสำเร็จ, ชื่อว่าป่าชัฏ (วนปัตถะ) เพราะล่วงเลยเขตบ้านไป เป็นสถานที่ที่มนุษย์ไม่สัญจร. บทว่า ปนฺตานิ ความว่า ที่สุดแดน ไกลมาก. บทว่า ทุกฺกรํ ปวิเวกํ ความว่า กายวิเวกทำได้ยาก. บทว่า ทุรภิรมํ ความว่า ยินดีได้ไม่ง่าย. บทว่า เอกตฺเต ความว่า ในความเป็นผู้เดียว. (บทนี้) แสดงอะไร? แสดงว่า แม้เมื่อทำกายวิเวกแล้ว ก็ยังยากที่จะทำให้จิตยินดีในที่นั้นได้. เพราะว่าโลกนี้ยินดีในความเป็นคู่ๆ. บทว่า หรนฺติ มญฺเญ ความว่า ราวกับนำไป ราวกับกัดกิน. บทว่า มโน ความว่า จิต. บทว่า สมาธึ อลภมานสฺส ความว่า ของผู้ไม่ได้อุปจารสมาธิหรืออัปปนาสมาธิ. (บทนี้) แสดงอะไร? แสดงว่า ป่าทั้งหลายย่อมทำจิตของภิกษุเช่นนี้ให้ฟุ้งซ่าน ด้วยเสียงหญ้า ใบไม้ สัตว์ป่าเป็นต้น และด้วยอารมณ์ที่น่าสะพรึงกลัวต่างๆ. บทว่า สํสีทิสฺสติ ความว่า จักจมลงด้วยกามวิตก. บทว่า อุปฺลวิสฺสติ ความว่า จักลอยขึ้นเบื้องบนด้วยพยาบาทวิตกและวิหิงสาวิตก.

කණ්ණසංධොවිකන්ති කණ්ණෙ ධොවන්තෙන කීළිතබ්බං. පිට්ඨිසංධොවිකන්ති පිට්ඨිං ධොවන්තෙන කීළිතබ්බං. තත්ථ උදකං සොණ්ඩාය ගහෙත්වා ද්වීසු කණ්ණෙසු ආසිඤ්චනං කණ්ණසංධොවිකා නාම, පිට්ඨියං ආසිඤ්චනං පිට්ඨිසංධොවිකා නාම. ගාධං වින්දතීති පතිට්ඨං ලභති. කො චාහං කො ච හත්ථිනාගොති අහං කො, හත්ථිනාගො කො, අහම්පි තිරච්ඡානගතො, අයම්පි, මය්හම්පි චත්තාරො පාදා, ඉමස්සපි, නනු උභොපි මයං සමසමාති.

บทว่า กณฺณสํโธวิกํ ความว่า การละเล่นที่พึงเล่นโดยการล้างหู. บทว่า ปิฏฺฐิสํโธวิกํ ความว่า การละเล่นที่พึงเล่นโดยการล้างหลัง. ในการละเล่นสองอย่างนั้น การใช้งวงตักน้ำแล้วรดลงในหูทั้งสองข้าง ชื่อว่า กัณณสันโธวิกา, การรดลงบนหลัง ชื่อว่า ปิฏฐิสันโธวิกา. บทว่า คาธํ วินฺทติ ความว่า ย่อมได้ที่พึ่ง. บทว่า โก จาหํ โก จ หตฺถินาโค ความว่า เราคือใคร ช้างพลายคือใคร, แม้เราก็เป็นสัตว์ดิรัจฉาน แม้ช้างนี้ก็เป็นสัตว์ดิรัจฉาน, แม้เราก็มีเท้าสี่ แม้ช้างนี้ก็มีเท้าสี่, เราทั้งสองก็เสมอกันมิใช่หรือ.

වඞ්කකන්ති කුමාරකානං කීළනකං ඛුද්දකනඞ්ගලං. ඝටිකන්ති දීඝදණ්ඩකෙන රස්සදණ්ඩකං පහරණකීළං. මොක්ඛචිකන්ති සංපරිවත්තකකීළං, ආකාසෙ දණ්ඩකං ගහෙත්වා භූමියං වා සීසං ඨපෙත්වා හෙට්ඨුපරියභාවෙන පරිවත්තනකීළන්ති වුත්තං හොති. චිඞ්ගුලකන්ති තාලපණ්ණාදීහි කතං වාතප්පහාරෙන පරිබ්භමනචක්කං. පත්තාළ්හකං වුච්චති පණ්ණනාළි, තාය වාලුකාදීනි මිනන්තා කීළන්ති. රථකන්ති ඛුද්දකරථං. ධනුකන්ති ඛුද්දකධනුමෙව.

บทว่า วงฺกกํ ได้แก่ ไถเล็กๆ ซึ่งเป็นของเล่นของเด็กชาย. บทว่า ฆฏิกํ ได้แก่ การละเล่นตีไม้สั้นด้วยไม้ที่ยาว. บทว่า โมกฺขจิกํ ได้แก่ การละเล่นตีลังกา, อธิบายว่า การละเล่นหมุนตัวสลับบนล่าง โดยจับไม้ในอากาศ หรือวางศีรษะบนพื้น. บทว่า จิงฺคุลกํ ได้แก่ กงจักรเล็กๆ ที่ทำด้วยใบตาลเป็นต้น หมุนได้ด้วยแรงลม. บทว่า ปตฺตาฬฺหกํ ท่านเรียกว่า กระบอกใบไม้, พวกเด็กๆ เล่นตวงทรายเป็นต้นด้วยกระบอกใบไม้นั้น. บทว่า รถกํ ได้แก่ รถเล็กๆ. บทว่า ธนุกํ ได้แก่ คันธนูเล็กๆ นั่นเอง.

ඉධ ඛො පන වොති එත්ථ වොති නිපාතමත්තං, ඉධ ඛො පනාති අත්ථො. ඉඞ්ඝ ත්වං, උපාලි, සඞ්ඝෙ විහරාහීති එත්ථ ඉඞ්ඝාති චොදනත්ථෙ නිපාතො. තෙන ථෙරං සඞ්ඝමජ්ඣෙ විහාරත්ථාය චොදෙති, නාස්ස අරඤ්ඤවාසං අනුජානාති. කස්මා? අරඤ්ඤසෙනාසනෙ වසතො කිරස්ස වාසධුරමෙව පූරිස්සති, න ගන්ථධුරං. සඞ්ඝමජ්ඣෙ වසන්තො පන ද්වෙ ධුරානි පූරෙත්වා අරහත්තං පාපුණිස්සති, විනයපිටකෙ ච පාමොක්ඛො භවිස්සති. අථස්සාහං පරිසමජ්ඣෙ පුබ්බපත්ථනං පුබ්බාභිනීහාරඤ්ච කථෙත්වා ඉමං භික්ඛුං විනයධරානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙස්සාමීති ඉමමත්ථං පස්සමානො සත්ථා ථෙරස්ස අරඤ්ඤවාසං නානුජානීති. දසමං උත්තානත්ථමෙවාති.

ในบทว่า อิธ โข ปน โว นี้ บทว่า โว เป็นเพียงนิบาต, มีความหมายว่า อิธ โข ปน (ก็ในที่นี้). ในบทว่า อิงฺฆ ตฺวํ อุปาลิ สงฺเฆ วิหราหิ นี้ บทว่า อิงฺฆ เป็นนิบาตในอรรถว่าตักเตือน. ด้วยบทนั้น พระองค์ทรงตักเตือนพระเถระเพื่อให้อยู่ในท่ามกลางสงฆ์, ไม่ทรงอนุญาตการอยู่ป่าแก่ท่าน. เพราะเหตุไร? เพราะว่า เมื่อท่านอยู่ ณ เสนาสนะป่า ก็จักบำเพ็ญเพียงวาสธุระให้บริบูรณ์, คันถธุระจักไม่บริบูรณ์. แต่เมื่ออยู่ในท่ามกลางสงฆ์ จักบำเพ็ญธุระทั้งสองให้บริบูรณ์แล้วบรรลุพระอรหัต, และจักเป็นผู้เลิศในพระวินัยปิฎก. พระศาสดาทรงเล็งเห็นอรรถนี้ว่า "ครั้งนั้น เราจักกล่าวบุพพปัตถนาและบุพพาภินิหารของเธอในท่ามกลางบริษัท แล้วจักตั้งภิกษุนี้ไว้ในตำแหน่งเลิศกว่าภิกษุผู้ทรงวินัยทั้งหลาย" จึงไม่ทรงอนุญาตการอยู่ป่าแก่พระเถระ. สูตรที่ ๑๐ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

උපාලිවග්ගො පඤ්චමො.

อุบาลีวรรคที่ ๕

දුතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

ทุติยปัณณาสก์ จบ

3. තතියපණ්ණාසකං

๓. ตติยปัณณาสก์

(11) 1. සමණසඤ්ඤාවග්ගො

(๑๑) ๑. สมณสัญญาวรรค

1. සමණසඤ්ඤාසුත්තවණ්ණනා

๑. อรรถกถาสมณสัญญาสูตร

101. තතියස්ස [Pg.334] පඨමෙ සමණසඤ්ඤාති සමණානං උප්පජ්ජනකසඤ්ඤා. සන්තතකාරීති නිරන්තරකාරී. අබ්‍යාපජ්ඣොති නිද්දුක්ඛො. ඉදමත්ථංතිස්ස හොතීති ඉදමත්ථං ඉමෙ පච්චයාති එවමස්ස ජීවිතපරික්ඛාරෙසු හොති, පච්චවෙක්ඛිතපරිභොගං පරිභුඤ්ජතීති අත්ථො. දුතියං උත්තානත්ථමෙව.

๑๐๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งปัณณาสก์ที่ ๓ บทว่า สมณสญฺญา ความว่า สัญญาที่เกิดขึ้นแก่สมณะทั้งหลาย บทว่า สนฺตตการี ความว่า ผู้กระทำติดต่อกัน บทว่า อพฺยาปชฺโฌ ความว่า ผู้ไม่มีทุกข์ บทว่า อิทมตฺถํติสฺส โหติ ความว่า ปัจจัยเหล่านี้มีอรรถะอย่างนี้ คือมีประโยชน์อย่างนี้ แก่ภิกษุนั้นในชีวิตปริขารทั้งหลายอย่างนี้, อธิบายว่า ย่อมบริโภคปัจจัยที่พิจารณาแล้วจึงบริโภค สูตรที่ ๒ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

3. මිච්ඡත්තසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถามิจฉัตตสูตร

103. තතියෙ විරාධනා හොතීති සග්ගතො මග්ගතො ච විරජ්ඣනං හොති. නො ආරාධනාති න සම්පාදනා න පරිපූරකාරිතා හොති. පහොතීති පවත්තති.

๑๐๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า วิราธนา โหติ ความว่า ย่อมมีความคลาดเคลื่อนจากสวรรค์และมรรค บทว่า โน อาราธนา ความว่า ไม่มีการบำเพ็ญให้สำเร็จ ไม่มีการกระทำให้บริบูรณ์ บทว่า ปโหติ ความว่า ย่อมเป็นไป

4-5. බීජසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาพีชสูตรเป็นต้น สูตรที่ ๔-๕

104-105. චතුත්ථෙ යථාදිට්ඨි සමත්තං සමාදින්නන්ති දිට්ඨානුරූපෙන පරිපුණ්ණං සමාදින්නං සකලං ගහිතං. චෙතනාති තීසු ද්වාරෙසු නිබ්බත්තිතචෙතනාව ගහිතා. පත්ථනාති ‘‘එවරූපො සිය’’න්ති එවං පත්ථනා. පණිධීති ‘‘දෙවො වා භවිස්සාමි දෙවඤ්ඤතරො වා’’ති චිත්තට්ඨපනා. සඞ්ඛාරාති සම්පයුත්තකසඞ්ඛාරා. පඤ්චමෙ පුරෙචාරිකට්ඨෙන පුබ්බඞ්ගමා. අන්වදෙවාති තං අනුබන්ධමානමෙව.

๑๐๔-๑๐๕. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ยถาทิฏฺฐิ สมตฺตํ สมาทินฺนํ ความว่า ถือเอาทั้งหมดที่สมาทานไว้อย่างบริบูรณ์ตามสมควรแก่ทิฏฐิ บทว่า เจตนา ความว่า ทรงถือเอาเฉพาะเจตนาที่เกิดขึ้นในทวาร ๓ บทว่า ปตฺถนา ความว่า ความปรารถนาอย่างนี้ว่า 'ขอเราพึงเป็นผู้มีรูปอย่างนี้' บทว่า ปณิธิ ความว่า การตั้งจิตไว้ว่า 'เราจักเป็นเทวดาหรือเทวดาองค์ใดองค์หนึ่ง' บทว่า สงฺขารา ความว่า สัมปยุตตสังขาร ในสูตรที่ ๕ บทว่า ปุพฺพงฺคมา เพราะมีอรรถะว่าเป็นตัวนำหน้า บทว่า อนฺวเทวา ความว่า ติดตามอวิชชานั้นไปนั่นเอง

6. නිජ්ජරසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถานิชชรสูตร

106. ඡට්ඨෙ නිජ්ජරවත්ථූනීති නිජ්ජරකාරණානි. මිච්ඡාදිට්ඨි නිජ්ජිණ්ණා හොතීති අයං හෙට්ඨා විපස්සනායපි නිජ්ජිණ්ණා එව පහීනා. කස්මා පුන ගහිතාති? අසමුච්ඡින්නත්තා. විපස්සනාය හි කිඤ්චාපි නිජ්ජිණ්ණා, න පන සමුච්ඡින්නා. මග්ගො පන උප්පජ්ජිත්වා තං සමුච්ඡින්දති, න පුන වුට්ඨාතුං දෙති. තස්මා පුන ගහිතා. එවං සබ්බපදෙසු යොජෙතබ්බො. එත්ථ ච සම්මාවිමුත්තිපච්චයා චතුසට්ඨි ධම්මා භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්ති. කතමෙ චතුසට්ඨි? සොතාපත්තිමග්ගක්ඛණෙ අධිමොක්ඛට්ඨෙන [Pg.335] සද්ධින්ද්‍රියං පරිපූරති, පග්ගහට්ඨෙන වීරියින්ද්‍රියං, උපට්ඨානට්ඨෙන සතින්ද්‍රියං, අවික්ඛෙපට්ඨෙන සමාධින්ද්‍රියං, දස්සනට්ඨෙන පඤ්ඤින්ද්‍රියං පරිපූරෙති, විජානනට්ඨෙන මනින්ද්‍රියං, අභිනන්දනට්ඨෙන සොමනස්සින්ද්‍රියං, පවත්තසන්තතිආධිපතෙය්‍යට්ඨෙන ජීවිතින්ද්‍රියං පරිපූරති…පෙ… අරහත්තඵලක්ඛණෙ අධිමොක්ඛට්ඨෙන සද්ධින්ද්‍රියං…පෙ… පවත්තසන්තතිආධිපතෙය්‍යට්ඨෙන ජීවිතින්ද්‍රියං පරිපූරතීති එවං චතූසු ච මග්ගෙසු චතූසු ච ඵලෙසු අට්ඨට්ඨ හුත්වා චතුසට්ඨි ධම්මා පාරිපූරිං ගච්ඡන්ති.

๑๐๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า นิชฺชรวตฺถูนิ ความว่า เหตุแห่งการสลัดออก บทว่า มิจฺฉาทิฏฺฐิ นิชฺชิณฺณา โหติ ความว่า มิจฉาทิฏฐินี้ แม้ในเบื้องต้นก็ถูกขจัดแล้ว ละได้แล้วด้วยวิปัสสนา คำถามว่า เพราะเหตุไรจึงทรงถือเอาอีก? ตอบว่า เพราะยังไม่ได้ตัดขาดโดยสิ้นเชิง จริงอยู่ แม้มิจฉาทิฏฐิจะถูกขจัดด้วยวิปัสสนา แต่ก็ยังไม่ได้ตัดขาดโดยสิ้นเชิง ส่วนมรรคเมื่อเกิดขึ้นแล้ว ย่อมตัดขาดมิจฉาทิฏฐินั้น ไม่ให้เกิดขึ้นได้อีก เพราะเหตุนั้นจึงทรงถือเอาอีก พึงประกอบนัยนี้ในบททั้งปวงอย่างนี้ และในสูตรนี้ ธรรม ๖๔ ประการอันเป็นปัจจัยแห่งสัมมาวิมุตติ ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา ธรรม ๖๔ ประการคืออะไรบ้าง? ในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค สัทธินทรีย์ย่อมบริบูรณ์โดยอรรถว่าน้อมใจเชื่อ, วิริยินทรีย์โดยอรรถว่าประคองไว้, สตินทรีย์โดยอรรถว่าตั้งมั่น, สมาธินทรีย์โดยอรรถว่าไม่ฟุ้งซ่าน, ปัญญินทรีย์ย่อมบริบูรณ์โดยอรรถว่าเห็น, มนินทรีย์โดยอรรถว่ารู้แจ้ง, โสมนัสสินทรีย์โดยอรรถว่ายินดี, ชีวิตินทรีย์ย่อมบริบูรณ์โดยอรรถว่าเป็นใหญ่ในความสืบต่อแห่งความเป็นไป...ฯลฯ...ในขณะแห่งอรหัตตผล สัทธินทรีย์โดยอรรถว่าน้อมใจเชื่อ...ฯลฯ...ชีวิตินทรีย์ย่อมบริบูรณ์โดยอรรถว่าเป็นใหญ่ในความสืบต่อแห่งความเป็นไป อย่างนี้ ธรรม ๖๔ ประการ คือในมรรค ๔ และในผล ๔ อย่างละ ๘ ย่อมถึงความบริบูรณ์

7. ධොවනාසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาโธวนสูตร

107. සත්තමෙ ධොවනන්ති අට්ඨිධොවනං. තස්මිඤ්හි ජනපදෙ මනුස්සා ඤාතකෙ මතෙ න ඣාපෙන්ති, ආවාටං පන ඛණිත්වා භූමියං නිදහන්ති. අථ නෙසං පූතිභූතානං අට්ඨීනි නීහරිත්වා ධොවිත්වා පටිපාටියා උස්සාපෙත්වා ගන්ධමාලෙහි පූජෙත්වා ඨපෙන්ති. නක්ඛත්තෙ පත්තෙ තානි අට්ඨීනි ගහෙත්වා රොදන්ති පරිදෙවන්ති, තතො නක්ඛත්තං කීළන්ති.

๑๐๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า โธวนํ ได้แก่ การล้างกระดูก จริงอยู่ ในชนบทนั้น มนุษย์ทั้งหลายเมื่อญาติเสียชีวิตแล้วจะไม่เผา แต่จะขุดหลุมฝังไว้ในดิน ต่อมา เมื่อร่างเน่าเปื่อยแล้ว ก็จะนำกระดูกของญาติผู้ล่วงลับเหล่านั้นออกมาล้าง แล้วตั้งเรียงตามลำดับ บูชาด้วยของหอมและดอกไม้แล้วเก็บไว้ เมื่อถึงเทศกาลนักขัตฤกษ์ ก็จะนำกระดูกเหล่านั้นมาถือไว้ ร้องไห้รำพัน จากนั้นจึงเล่นนักขัตฤกษ์

8-10. තිකිච්ඡකසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาติกิจฉกสูตรเป็นต้น สูตรที่ ๘-๑๐

108-110. අට්ඨමෙ විරෙචනන්ති දොසනීහරණභෙසජ්ජං. විරිත්තා හොතීති නීහටා හොති පනුදිතා. නවමෙ වමනන්ති වමනකරණභෙසජ්ජං. දසමෙ නිද්ධමනීයාති නිද්ධමිතබ්බා. නිද්ධන්තාති නිද්ධමිතා.

๑๐๘-๑๑๐. ในสูตรที่ ๘ บทว่า วิเรจนํ ได้แก่ ยาที่นำโทษออก บทว่า วิริตฺตา โหติ ความว่า ถูกนำออกแล้ว ถูกกำจัดแล้ว ในสูตรที่ ๙ บทว่า วมนํ ได้แก่ ยาที่ทำให้สำรอก ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า นิทฺธมนียา ความว่า ธรรมที่พึงกำจัด บทว่า นิทฺธนฺตา ความว่า ถูกกำจัดแล้ว

11. පඨමඅසෙඛසුත්තවණ්ණනා

๑๑. อรรถกถาปฐมอเสขสูตร

111. එකාදසමෙ අඞ්ගපරිපූරණත්ථං සම්මාදිට්ඨියෙව සම්මාඤාණන්ති වුත්තා. එවමෙතෙ සබ්බෙපි අරහත්තඵලධම්මා අසෙඛා, අසෙඛස්ස පවත්තත්තා පච්චවෙක්ඛණඤාණම්පි අසෙඛන්ති වුත්තං.

๑๑๑. ในสูตรที่ ๑๑ เพื่อความบริบูรณ์แห่งองค์ ทรงเรียกสัมมาทิฏฐินั่นเองว่า สัมมาญาณ ธรรมเหล่านี้ทั้งหมดเป็นธรรมในอรหัตตผล เป็นธรรมของพระอเสขะอย่างนี้ เพราะเป็นไปแก่พระอเสขะ แม้ปัจจเวกขณญาณก็ตรัสเรียกว่า อเสขะ

12. දුතියඅසෙඛසුත්තවණ්ණනා

๑๒. อรรถกถาทุติยอเสขสูตร

112. ද්වාදසමෙ අසෙඛියාති අසෙඛායෙව, අසෙඛසන්තකා වා. ඉමිනා සුත්තෙන ඛීණාසවොව කථිතොති.

๑๑๒. ในสูตรที่ ๑๒ บทว่า อเสขิยา คือ ธรรมของพระอเสขะนั่นเอง หรือ ธรรมอันเป็นของพระอเสขะ ความว่า ด้วยสูตรนี้ ทรงตรัสถึงพระขีณาสพเท่านั้น

සමණසඤ්ඤාවග්ගො පඨමො.

สมณสัญญาวรรคที่ ๑

(12) 2. පච්චොරොහණිවග්ගො

(๑๒) ๒. ปัจโจโรหณิวรรค

1-2. අධම්මසුත්තද්වයවණ්ණනා

อรรถกถาอธรรมสูตร ๒ สูตรที่ ๑-๒

113-114. දුතියස්ස [Pg.336] පඨමෙ පාටියෙක්කං පුච්ඡා ච විස්සජ්ජනා ච කතා. දුතියෙ එකතොව.

๑๑๓-๑๑๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ ทรงกระทำคำถามและคำตอบไว้โดยเฉพาะ ในสูตรที่ ๒ ทรงกระทำไว้ในที่เดียวกัน

3. තතියඅධම්මසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถาตติยอธรรมสูตร

115. තතියෙ උද්දෙසං උද්දිසිත්වාති මාතිකං නික්ඛිපිත්වා. සත්ථු චෙව සංවණ්ණිතොති පඤ්චසු ඨානෙසු එතදග්ගෙ ඨපෙන්තෙන සත්ථාරා සංවණ්ණිතො. සම්භාවිතොති ගුණසම්භාවනාය සම්භාවිතො. පහොතීති සක්කොති. අතිසිත්වාති අතික්කමිත්වා. ජානං ජානාතීති ජානිතබ්බකං ජානාති. පස්සං පස්සතීති පස්සිතබ්බකං පස්සති. චක්ඛුභූතොති චක්ඛු විය භූතො ජාතො නිබ්බත්තො. ඤාණභූතොති ඤාණසභාවො. ධම්මභූතොති ධම්මසභාවො. බ්‍රහ්මභූතොති සෙට්ඨසභාවො. වත්තාති වත්තුං සමත්ථො. පවත්තාති පවත්තෙතුං සමත්ථො. අත්ථස්ස නින්නෙතාති අත්ථං නීහරිත්වා දස්සෙතා. යථා නො භගවාති යථා අම්හාකං භගවා බ්‍යාකරෙය්‍ය.

๑๑๕. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา ความว่า ทรงตั้งมาติกาไว้ บทว่า สตฺถุ เจว สํวณฺณิโต ความว่า พระศาสดาทรงสรรเสริญแล้ว โดยทรงตั้งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะในฐานะ ๕ แห่ง บทว่า สมฺภาวิโต ความว่า ทรงยกย่องด้วยการยกย่องคุณ บทว่า ปโหติ ความว่า ย่อมสามารถ บทว่า อติสิตฺวา ความว่า ก้าวล่วง บทว่า ชานํ ชานาติ ความว่า ย่อมรู้สิ่งที่ควรรู้ บทว่า ปสฺสํ ปสฺสติ ความว่า ย่อมเห็นสิ่งที่ควรเห็น บทว่า จกฺขุภูโต ความว่า เป็นแล้ว เกิดแล้ว บังเกิดแล้ว ดุจดวงตา บทว่า ญาณภูโต ความว่า มีสภาวะเป็นญาณ บทว่า ธมฺมภูโต ความว่า มีสภาวะเป็นธรรม บทว่า พฺรหฺมภูโต ความว่า มีสภาวะอันประเสริฐ บทว่า วตฺตา ความว่า สามารถเพื่อจะกล่าว บทว่า ปวตฺตา ความว่า สามารถเพื่อจะให้เป็นไป บทว่า อตฺถสฺส นินฺเนตา ความว่า ผู้นำออกซึ่งอรรถแล้วแสดง บทว่า ยถา โน ภควา ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราพึงทรงพยากรณ์ฉันใด

4. අජිතසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาอชิตสูตร

116. චතුත්ථෙ අජිතොති එවංනාමකො. චිත්තට්ඨානසතානීති චිත්තුප්පාදසතානි. යෙහීති යෙහි චිත්තට්ඨානසතෙහි අනුයුඤ්ජියමානා. උපාරද්ධාව ජානන්ති උපාරද්ධස්මාති විරද්ධා නිග්ගහිතා එවං ජානන්ති ‘‘විරද්ධා මයං, නිග්ගහිතා මයං, ආරොපිතො නො දොසො’’ති. පණ්ඩිතවත්ථූනීති පණ්ඩිතභාවත්ථාය කාරණානි.

๑๑๖. ในสูตรที่ ๔ บทว่า อชิโต ความว่า ผู้มีชื่ออย่างนี้ บทว่า จิตฺตฏฺฐานสตานิ ความว่า จิตตุปบาทร้อย บทว่า เยหิ ความว่า ถูกซักไซ้ด้วยจิตตัฏฐานร้อยเหล่าใด บทว่า อุปารทฺธาว ชานนฺติ อุปารทฺธสฺมา ความว่า ผู้พลาดแล้ว ถูกข่มแล้ว ย่อมรู้อย่างนี้ว่า 'พวกเราพลาดแล้ว พวกเราถูกข่มแล้ว โทษถูกยกขึ้นแก่พวกเราแล้ว' บทว่า ปณฺฑิตวตฺถูนิ ความว่า เหตุเพื่อความเป็นบัณฑิต

5-6. සඞ්ගාරවසුත්තාදිවණ්ණනා

อรรถกถาสังคารวสูตรเป็นต้น สูตรที่ ๕-๖

117-118. පඤ්චමෙ ඔරිමං තීරන්ති ලොකියං ඔරිමතීරං. පාරිමං තීරන්ති ලොකුත්තරං පාරිමතීරං. පාරගාමිනොති නිබ්බානගාමිනො. තීරමෙවානුධාවතීති සක්කායදිට්ඨිතීරංයෙව අනුධාවති. ධම්මෙ ධම්මානුවත්තිනොති සම්මා අක්ඛාතෙ නවවිධෙ ලොකුත්තරධම්මෙ අනුධම්මවත්තිනො, තස්ස ධම්මස්සානුච්ඡවිකාය සහසීලාය පුබ්බභාගපටිපත්තියා පවත්තමානා. මච්චුධෙය්‍යං [Pg.337] සුදුත්තරන්ති මච්චුනො ඨානභූතං තෙභූමකවට්ටං සුදුත්තරං තරිත්වා. පාරමෙස්සන්තීති නිබ්බානං පාපුණිස්සන්ති.

๑๑๗-๑๑๘. ในสูตรที่ ๕ บทว่า orimaṃ tīraṃ (ฝั่งนี้) คือ โลกิยธรรม ชื่อว่าฝั่งนี้. บทว่า pārimaṃ tīraṃ (ฝั่งโน้น) คือ โลกุตรธรรม ชื่อว่าฝั่งโน้น. บทว่า pāragāmino (ผู้ไปสู่ฝั่งโน้น) คือ ผู้ไปสู่พระนิพพาน. บทว่า tīramevānudhāvati (ย่อมแล่นไปตามฝั่ง) คือ ย่อมแล่นไปตามฝั่งคือสักกายทิฏฐิเท่านั้น. บทว่า dhamme dhammānuvattino (ผู้ประพฤติตามธรรมในธรรม) คือ ผู้ประพฤติตามธรรมในโลกุตรธรรม ๙ ประการที่ตรัสไว้ดีแล้ว เป็นไปอยู่ด้วยบุพภาคปฏิปทาพร้อมด้วยศีลอันสมควรแก่ธรรมนั้น. บทว่า maccudheyyaṃ suduttaraṃ (วัฏฏะอันเป็นที่ตั้งแห่งมัจจุที่ข้ามได้ยาก) คือ ข้ามวัฏฏะในภูมิ ๓ อันเป็นที่ตั้งแห่งมัจจุซึ่งข้ามได้ยากอย่างยิ่งแล้ว. บทว่า pāramessanti (จักถึงฝั่ง) คือ จักบรรลุพระนิพพาน.

ඔකා අනොකමාගම්මාති වට්ටතො විවට්ටං ආගම්ම. විවෙකෙ යත්ථ දූරමන්ති යස්මිං කායචිත්තඋපධිවිවෙකෙ දුරභිරමං, තත්‍රාභිරතිමිච්ඡෙය්‍ය. හිත්වා කාමෙති දුවිධෙපි කාමෙ පහාය. අකිඤ්චනොති නිප්පලිබොධො. ආදානපටිනිස්සගෙති ගහණපටිනිස්සග්ගසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ. අනුපාදාය යෙ රතාති චතූහි උපාදානෙහි කිඤ්චිපි අනුපාදියිත්වා යෙ අභිරතා. පරිනිබ්බුතාති තෙ අපච්චයපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතා නාමාති වෙදිතබ්බා. ඡට්ඨං භික්ඛූනං දෙසිතං.

บทว่า okā anokamāgamma (จากที่อาศัยมาสู่ที่ไม่อาศัย) คือ จากวัฏฏะมาสู่วิวัฏฏะ. บทว่า viveke yattha dūramaṃ (ในวิเวกที่ยินดีได้ยาก) คือ ในกายวิเวก จิตตวิเวก และอุปธิวิเวกใดที่ยินดีได้ยาก พึงปรารถนาความยินดีในวิเวกนั้น. บทว่า hitvā kāme (ละกามทั้งหลาย) คือ ละกามทั้ง ๒ อย่างแล้ว. บทว่า akiñcano (ไม่มีกังวล) คือ ไม่มีเครื่องผูกพัน. บทว่า ādānapaṭinissagge (ในการสละความยึดมั่น) คือ ในพระนิพพานอันชื่อว่าการสละความยึดมั่น. บทว่า anupādāya ye ratā (ท่านเหล่าใดยินดีแล้วโดยไม่ยึดมั่น) คือ ท่านเหล่าใดไม่ยึดมั่นอารมณ์อะไรๆ ด้วยอุปาทาน ๔ แล้วยินดียิ่ง. บทว่า parinibbutā (ปรินิพพานแล้ว) พึงทราบว่า ท่านเหล่านั้นชื่อว่าปรินิพพานแล้วด้วยอัปปัจจยปรินิพพาน. สูตรที่ ๖ ทรงแสดงแก่ภิกษุทั้งหลาย.

7-8. පච්චොරොහණීසුත්තද්වයවණ්ණනා

๗-๘. อรรถกถาปัจโจโรหณีสูตร ๒ สูตร

119-120. සත්තමෙ පච්චොරොහණීති පාපස්ස පච්චොරොහණං. පත්ථරිත්වාති සන්ථරිත්වා. අන්තරා ච වෙලං අන්තරා ච අග්‍යාගාරන්ති වාලිකාරාසිස්ස ච අග්ගිඅගාරස්ස ච අන්තරෙ. අට්ඨමං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දෙසිතං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

๑๑๙-๑๒๐. ในสูตรที่ ๗ บทว่า paccorohaṇī (การก้าวลง) คือ การก้าวลงจากบาป. บทว่า pattharitvā (ปูลาดแล้ว) คือ ปูลาดแล้ว. บทว่า antarā ca velaṃ antarā ca agyāgāraṃ (ในระหว่างหาดทรายและในระหว่างเรือนไฟ) คือ ในระหว่างกองทรายและเรือนไฟ. สูตรที่ ๘ ทรงแสดงแก่ภิกษุสงฆ์. ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น.

පච්චොරොහණිවග්ගො දුතියො.

ปัจโจโรหณีวรรคที่ ๒

(13) 3. පරිසුද්ධවග්ගවණ්ණනා

(๑๓) ๓. อรรถกถาปริสุทธวรรค

123. තතියස්ස පඨමෙ පරිසුද්ධාති නිම්මලා. පරියොදාතාති පභස්සරා. දුතියාදීනි උත්තානත්ථානෙවාති.

๑๒๓. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ บทว่า parisuddhā (บริสุทธิ์) คือ ไม่มีมลทิน. บทว่า pariyodātā (ผ่องแผ้ว) คือ ผ่องใส. สูตรที่ ๒ เป็นต้น มีความหมายตื้นทั้งนั้น.

පරිසුද්ධවග්ගො තතියො.

ปริสุทธวรรคที่ ๓

(14) 4. සාධුවග්ගවණ්ණනා

(๑๔) ๔. อรรถกถาสาธุวรรค

134. චතුත්ථස්ස පඨමෙ සාධුන්ති භද්දකං සිලිට්ඨකං. දුතියාදීනි උත්තානත්ථානෙවාති. අරියමග්ගවග්ගො උත්තානත්ථොයෙවාති.

๑๓๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า sādhuṃ (ดี) คือ ดี, เรียบร้อย. สูตรที่ ๒ เป็นต้น มีความหมายตื้นทั้งนั้น. อริยมรรควรรคมีความหมายตื้นทั้งนั้น.

සාධුවග්ගො චතුත්ථො.

สาธุวรรคที่ ๔

තතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

ตติยปัณณาสก์ จบ.

4. චතුත්ථපණ්ණාසකං

๔. จตุตถปัณณาสก์

155. චතුත්ථස්ස [Pg.338] පඨමාදීනි උත්තානත්ථානෙවාති.

๑๕๕. สูตรที่ ๑ เป็นต้น แห่งปัณณาสก์ที่ ๔ มีความหมายตื้นทั้งนั้น.

8. කම්මනිදානසුත්තවණ්ණනා

๘. อรรถกถากัมมนิทานสูตร

174. අට්ඨමෙ ලොභහෙතුකම්පීති පාණාතිපාතස්ස ලොභො උපනිස්සයකොටියා හෙතු හොති දොසමොහසම්පයුත්තොපි. ඉමිනා උපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

๑๗๔. ในสูตรที่ ๘ บทว่า lobhahetukaṃpi (มีโลภะเป็นเหตุ) คือ โลภะเป็นเหตุแห่งปาณาติบาตโดยเป็นอุปนิสัย แม้จะประกอบด้วยโทสะและโมหะ. พึงทราบความหมายในทุกแห่งโดยนัยนี้.

9. පරික්කමනසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาปริกขมนสูตร

175. නවමෙ පරික්කමනං හොතීති පරිවජ්ජනං හොති.

๑๗๕. ในสูตรที่ ๙ บทว่า parikkamanaṃ hoti (เป็นการหลีกไป) คือ เป็นการหลีกเลี่ยง.

10. චුන්දසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาจุนทสูตร

176. දසමෙ කම්මාරපුත්තස්සාති සුවණ්ණකාරපුත්තස්ස. කස්ස නො ත්වන්ති කස්ස නු ත්වං. පච්ඡාභූමකාති පච්ඡාභූමිවාසිකා. කමණ්ඩලුකාති කමණ්ඩලුධාරිනො. සෙවාලමාලිකාති සෙවාලමාලා විය ධාරෙන්ති. සෙවාලපටනිවාසිතාතිපි වුත්තමෙව. උදකොරොහකාති සායතතියකං උදකොරොහනානුයොගමනුයුත්තා. ආමසෙය්‍යාසීති හත්ථෙන පරිමජ්ජෙය්‍යාසි.

๑๗๖. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า kammāraputtassa (แห่งบุตรของนายช่าง) คือ แห่งบุตรของช่างทอง. บทว่า kassa no tvaṃ คือ kassa nu tvaṃ (ท่านเป็นศิษย์ของใคร). บทว่า pacchābhūmakā (ชาวปัจฉาภูมิ) คือ ผู้มีปกติอยู่ในปัจฉาภูมิ. บทว่า kamaṇḍalukā (ผู้ถือคนโทน้ำ) คือ ผู้ทรงไว้ซึ่งคนโทน้ำ. บทว่า sevālamālikā (ผู้มีพวงสาหร่าย) คือ ทรงไว้ดุจพวงสาหร่าย. มีคำกล่าวว่า ผู้นุ่งผ้าสาหร่าย ก็มี. บทว่า udakorohakā (ผู้ลงน้ำ) คือ ผู้ประกอบความเพียรในการลงน้ำวันละ ๓ ครั้ง. บทว่า āmaseyyāsi (พึงลูบคลำ) คือ พึงลูบคลำด้วยมือ.

11. ජාණුස්සොණිසුත්තවණ්ණනා

๑๑. อรรถกถาชาณุสโสณิสูตร

177. එකාදසමෙ උපකප්පතූති පාපුණාතු. ඨානෙති ඔකාසෙ. නො අට්ඨානෙති නො අනොකාසෙ. නෙරයිකානං ආහාරො නාම තත්ථ නිබ්බත්තනකම්මමෙව. තෙනෙව හි තෙ තත්ථ යාපෙන්ති. තිරච්ඡානයොනිකානං පන තිණපණ්ණාදිවසෙන ආහාරො වෙදිතබ්බො. මනුස්සානං ඔදනකුම්මාසාදිවසෙන, දෙවානං සුධාභොජනාදිවසෙන, පෙත්තිවෙසයිකානං ඛෙළසිඞ්ඝාණිකාදිවසෙන. යං වා පනස්ස ඉතො අනුප්පවෙච්ඡන්තීති යං තස්ස මිත්තාදයො ඉතො දදන්තා අනුපවෙසෙන්ති. පෙත්තිවෙසයිකා එව හි පරදත්තූපජීවිනො හොන්ති, න අඤ්ඤෙසං පරෙහි දින්නං [Pg.339] උපකප්පති. දායකොපි අනිප්ඵලොති යං සන්ධාය තං දානං දින්නං, තස්ස උපකප්පතු වා මා වා, දායකෙන පන න සක්කා නිප්ඵලෙන භවිතුං, දායකො තස්ස දානස්ස විපාකං ලභතියෙව.

๑๗๗. ในสูตรที่ ๑๑ บทว่า upakappatū (จงสำเร็จ) คือ จงถึง. บทว่า ṭhāne (ในฐานะ) คือ ในโอกาส. บทว่า no aṭṭhāne (ในอฐานะ) คือ ในมิใช่โอกาส. ชื่อว่าอาหารของสัตว์นรก คือ กรรมที่ทำให้เกิดในนรกนั้นเอง. เพราะสัตว์นรกเหล่านั้นย่อมยังอัตภาพให้เป็นไปในนรกนั้นด้วยกรรมนั้นนั่นแหละ. ส่วนอาหารของสัตว์ในกำเนิดดิรัจฉาน พึงทราบโดยเป็นหญ้าและใบไม้เป็นต้น, ของมนุษย์ทั้งหลายโดยเป็นข้าวสุกและขนมกุมมาสเป็นต้น, ของเทวดาทั้งหลายโดยเป็นสุธาโภชน์เป็นต้น, ของเปรตทั้งหลายโดยเป็นน้ำลายและน้ำมูกเป็นต้น. บทว่า yaṃ vā panassa ito anuppavecchanti (หรือที่ญาติมิตรส่งไปให้จากโลกนี้) คือ สิ่งใดที่มิตรเป็นต้นของเปรตนั้นให้ทานจากโลกนี้แล้วส่งไปให้. เพราะเปรตเท่านั้นเป็นผู้ดำรงชีพอยู่ได้ด้วยทานที่ผู้อื่นให้, ทานที่ผู้อื่นให้ย่อมไม่สำเร็จแก่สัตว์เหล่าอื่น. บทว่า dāyakopi anipphalo (แม้ทายกก็ไม่ไร้ผล) คือ ทานนั้นที่ให้แล้วโดยมุ่งหมายถึงผู้ใด จะสำเร็จแก่ผู้นั้นหรือไม่ก็ตาม แต่ทายกจะไร้ผลไม่ได้เลย, ทายกย่อมได้รับวิบากของทานนั้นแน่นอน.

අට්ඨානෙපි භවං ගොතමො පරිකප්පං වදතීති අනොකාසෙ උප්පන්නෙපි තස්මිං ඤාතකෙ භවං ගොතමො දානස්ස ඵලං පරිකප්පෙතියෙව පඤ්ඤාපෙතියෙවාති පුච්ඡති. බ්‍රාහ්මණස්ස හි ‘‘එවං දින්නස්ස දානස්ස ඵලං දායකො න ලභතී’’ති ලද්ධි. අථස්ස භගවා පඤ්හං පටිජානිත්වා ‘‘දායකො නාම යත්ථ කත්ථචි පුඤ්ඤඵලූපජීවිට්ඨානෙ නිබ්බත්තො දානස්ස ඵලං ලභතියෙවා’’ති දස්සෙතුං ඉධ බ්‍රාහ්මණාතිආදිමාහ. සො තත්ථ ලාභී හොතීති සො තත්ථ හත්ථියොනියං නිබ්බත්තොපි මඞ්ගලහත්ථිට්ඨානං පත්වා ලාභී හොති. අස්සාදීසුපි එසෙව නයො. සාධුවග්ගො උත්තානත්ථොයෙවාති.

บทว่า aṭṭhānepi bhavaṃ gotamo parikappaṃ vadati (แม้ในอฐานะ ท่านพระโคดมก็ตรัสถึงการกำหนด) คือ ทูลถามว่า "แม้เมื่อญาติผู้นั้นเกิดในอฐานะ ท่านพระโคดมก็ยังทรงกำหนด ยังทรงบัญญัติผลของทานไว้ทีเดียวหรือ". เพราะพราหมณ์มีความเห็นว่า "ทายกย่อมไม่ได้รับผลของทานที่ให้แล้วอย่างนี้". ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงรับรองปัญหานั้นแล้ว เพื่อจะทรงแสดงว่า "ชื่อว่าทายก เกิดในที่ใดที่หนึ่งอันเป็นที่เสวยผลบุญ ย่อมได้รับผลของทานแน่นอน" จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ดูก่อนพราหมณ์ ในกรณีนี้. บทว่า so tattha lābhī hoti (ผู้นั้นเป็นผู้ได้ลาภในที่นั้น) คือ ผู้นั้นแม้เกิดในกำเนิดช้างในที่นั้น ก็ถึงตำแหน่งช้างมงคล เป็นผู้ได้ลาภ. แม้ในกำเนิดม้าเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ. สาธุวรรคมีความหมายตื้นทั้งนั้น.

ජාණුස්සොණිවග්ගො දුතියො.

ชาณุสโสณิยวรรคที่ ๒

චතුත්ථපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං.

จตุตถปัณณาสก์ จบ.

(21) 1. කරජකායවග්ගො

(๒๑) ๑. กรกกายวรรค

211. පඤ්චමස්ස [Pg.340] පඨමාදීනි උත්තානත්ථානෙව.

๒๑๑. สูตรที่ ๑ เป็นต้น แห่งปัณณาสก์ที่ ๕ มีความหมายตื้นทั้งนั้น.

6. සංසප්පනීයසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาสังสัปปนียสูตร

216. ඡට්ඨෙ සංසප්පනීයපරියායං වො, භික්ඛවෙ, ධම්මපරියායන්ති සංසප්පනස්ස කාරණං දෙසනාසඞ්ඛාතං ධම්මදෙසනං. සංසප්පතීති තං කම්මං කරොන්තො ආසප්පති පරිසප්පති විප්ඵන්දති. ජිම්හා ගතීති තෙන කම්මෙන යං ගතිං ගමිස්සති, සා ජිම්හා හොති. ජිම්හුපපත්තීති තස්ස යං ගතිං උපපජ්ජිස්සති, සාපි ජිම්හාව හොති. සංසප්පජාතිකාති සංසප්පනසභාවා. භූතා භූතස්ස උපපත්ති හොතීති භූතස්මා සභාවතො විජ්ජමානකම්මා සත්තස්ස නිබ්බත්ති හොති. ඵස්සා ඵුසන්තීති විපාකඵස්සා ඵුසන්ති.

๒๑๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า saṃsappanīyapariyāyaṃ vo, bhikkhave, dhammapariyāyaṃ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมปริยายอันเป็นเหตุแห่งการเลื้อยคลานแก่เธอทั้งหลาย) คือ ธรรมเทศนาอันชื่อว่าเทศนาที่เป็นเหตุแห่งการเลื้อยคลานไป. บทว่า saṃsappati (ย่อมเลื้อยไป) คือ เมื่อทำกรรมนั้น ย่อมเลื้อยไป คลานไป ดิ้นรนไป. บทว่า jimhā gati (คติที่คด) คือ เขาจะไปสู่คติใดด้วยกรรมนั้น คตินั้นเป็นคติที่คด. บทว่า jimhupapatti (การเข้าถึงคติที่คด) คือ เขาจะเข้าถึงคติใด คตินั้นก็เป็นคติที่คดเช่นกัน. บทว่า saṃsappajātikā (มีชาติที่ต้องเลื้อยคลาน) คือ มีการเลื้อยคลานเป็นปกติ. บทว่า bhūtā bhūtassa upapatti hoti (ความอุบัติย่อมมีแก่สัตว์ผู้เป็นแล้ว) คือ ความบังเกิดของสัตว์ย่อมมีจากกรรมที่มีอยู่โดยสภาพที่เป็นจริง. บทว่า phassā phusanti (ผัสสะทั้งหลายย่อมถูกต้อง) คือ วิบากผัสสะย่อมถูกต้อง.

7-8. සඤ්චෙතනිකසුත්තද්වයවණ්ණනා

๗-๘. อรรถกถาสัญเจตนิยสูตร ๒ สูตร

217-218. සත්තමෙ සඤ්චෙතනිකානන්ති චෙතෙත්වා පකප්පෙත්වා කතානං. උපචිතානන්ති චිතානං වඩ්ඪිතානං. අප්පටිසංවෙදිත්වාති තෙසං කම්මානං විපාකං අවෙදියිත්වා. බ්‍යන්තීභාවන්ති විගතන්තභාවං තෙසං කම්මානං පරිච්ඡෙදපරිවටුමතාකරණං. තඤ්ච ඛො දිට්ඨෙව ධම්මෙති තඤ්ච ඛො විපාකං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං දිට්ඨෙව ධම්මෙ. උපපජ්ජන්ති උපපජ්ජවෙදනීයං අනන්තරෙ අත්තභාවෙ. අපරෙ වා පරියායෙති අපරපරියායවෙදනීයං පන සංසාරප්පවත්තෙ සති සහස්සිමෙපි අත්තභාවෙති. ඉමිනා ඉදං දස්සෙති ‘‘සංසාරප්පවත්තෙ පටිලද්ධවිපාකාරහකම්මෙ න විජ්ජති සො ජගතිප්පදෙසො, යත්ථ ඨිතො මුච්චෙය්‍ය පාපකම්මා’’ති. තිවිධාති තිප්පකාරා. කායකම්මන්තසන්දොසබ්‍යාපත්තීති කායකම්මන්තසඞ්ඛාතා විපත්ති. ඉමිනා නයෙන සබ්බපදානි වෙදිතබ්බානි. අට්ඨමෙ අපණ්ණකො මණීති සමන්තතො චතුරස්සො පාසකො.

ในสูตรที่ ๗ บทว่า สญฺเจตนิกานํ ได้แก่ กรรมที่จงใจ ประมวลมาทำ. บทว่า อุปจิตานํ ได้แก่ กรรมที่สั่งสมแล้ว ทำให้เจริญแล้ว. บทว่า อปฺปฏิสํเวทิตฺวา ความว่า ไม่ได้เสวยวิบากของกรรมเหล่านั้น. บทว่า พฺยนฺตีภาวํ ได้แก่ ความสิ้นสุด คือการกระทำให้กรรมเหล่านั้นมีขอบเขต มีที่สุด. บทว่า ตญฺจ โข ทิฏฺเฐว ธมฺเม ความว่า วิบากนั้นแล อันเป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรม (ย่อมให้ผล) ในทิฏฐธรรม (ปัจจุบัน) นั่นเทียว. บทว่า อุปปชฺชํ ได้แก่ อุปปัชชเวทนียกรรม (ย่อมให้ผล) ในอัตภาพถัดไปโดยไม่มีระหว่างคั่น. บทว่า อปเร วา ปริยาเย ได้แก่ ส่วนอปรปริยายเวทนียกรรม (ย่อมให้ผล) เมื่อสังสารวัฏยังเป็นไปอยู่ แม้ในอัตภาพที่พัน. ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความข้อนี้ว่า "เมื่อสังสารวัฏยังเป็นไปอยู่ กรรมที่ได้รับโอกาสให้ผลแล้วนั้น ไม่มีประเทศแห่งแผ่นดินใด ที่บุคคลผู้ตั้งอยู่แล้วจะพึงพ้นจากบาปกรรมได้". บทว่า ติวิธา ได้แก่ มี ๓ ประการ. บทว่า กายกมฺมนฺตสนฺโทสพฺยาปตฺติ ได้แก่ ความวิบัติที่ชื่อว่ากายกรรมอันมีโทษ. พึงทราบทุกบทตามนัยนี้. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อปณฺณโก มณิ ได้แก่ ลูกสกาที่เป็นสี่เหลี่ยมโดยรอบ.

9. කරජකායසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถากรัชกายสูตร

219. නවමෙ දුක්ඛස්සාති විපාකදුක්ඛස්ස, වට්ටදුක්ඛස්සෙව වා. ඉමස්මිං සුත්තෙ මණිඔපම්මං නත්ථි. එවං විගතාභිජ්ඣොති එවන්ති නිපාතමත්තං. යථා වා මෙත්තං [Pg.341] භාවෙන්තා විගතාභිජ්ඣා භවන්ති, එවං විගතාභිජ්ඣො. එවමස්ස විගතාභිජ්ඣතාදීහි නීවරණවික්ඛම්භනං දස්සෙත්වා ඉදානි අකුසලනිස්සරණානි කථෙන්තො මෙත්තාසහගතෙනාතිආදිමාහ. අප්පමාණන්ති අප්පමාණසත්තාරම්මණතාය චිණ්ණවසිතාය වා අප්පමාණං. පමාණකතං කම්මං නාම කාමාවචරකම්මං. න තං තත්‍රාවතිට්ඨතීති තං මහොඝො පරිත්තං උදකං විය අත්තනො ඔකාසං ගහෙත්වා ඨාතුං න සක්කොති, අථ ඛො නං ඔඝෙ පරිත්තං උදකං විය ඉදමෙව අප්පමාණං කම්මං අජ්ඣොත්ථරිත්වා අත්තනො විපාකං නිබ්බත්තෙති. දහරතග්ගෙති දහරකාලතො පට්ඨාය.

๒๑๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ทุกฺขสฺส ได้แก่ แห่งวิปากทุกข์ หรือแห่งวัฏฏทุกข์นั่นเทียว. ในสูตรนี้ ไม่มีอุปมาด้วยแก้วมณี. ในบทว่า เอวํ วิคตาภิชฺโฌ นี้ บทว่า เอวํ เป็นเพียงนิบาต. หรืออีกนัยหนึ่ง บุคคลผู้เจริญเมตตาย่อมเป็นผู้ปราศจากอภิชฌาฉันใด (อริยสาวกนี้) ก็เป็นผู้ปราศจากอภิชฌาฉันนั้น. ครั้นทรงแสดงการข่มนิวรณ์ของอริยสาวกนั้นด้วยความเป็นผู้ปราศจากอภิชฌาเป็นต้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะตรัสถึงธรรมเป็นเครื่องออกจากอกุศล จึงตรัสคำมีอาทิว่า เมตฺตาสหคเตน. บทว่า อปฺปมาณํ ชื่อว่าไม่มีประมาณ เพราะมีสัตว์ไม่มีประมาณเป็นอารมณ์ หรือเพราะมีความชำนาญอันได้สั่งสมไว้. กรรมที่ชื่อว่าทำพอประมาณ ได้แก่ กามาวจรกรรม. บทว่า น ตํ ตตฺราวติฏฺฐติ ความว่า กรรมนั้นไม่อาจจะยึดเอาโอกาสของตนตั้งอยู่ได้ เหมือนน้ำเล็กน้อยในห้วงน้ำใหญ่ ฉะนั้น, แต่ว่ากรรมที่ไม่มีประมาณนี้เองย่อมครอบงำกรรมนั้น แล้วให้วิบากของตนเกิดขึ้น. บทว่า ทหรตคฺเค ได้แก่ จำเดิมแต่เวลายังเป็นเด็กหนุ่ม.

නායං කායො ආදායගමනියොති ඉමං කායං ගහෙත්වා පරලොකං ගන්තුං නාම න සක්කාති අත්ථො. චිත්තන්තරොති චිත්තකාරණො, අථ වා චිත්තෙනෙව අන්තරිකො. එකස්සෙව හි චුතිචිත්තස්ස අනන්තරා දුතියෙ පටිසන්ධිචිත්තෙ දෙවො නාම හොති, නෙරයිකො නාම හොති, තිරච්ඡානගතො නාම හොති. පුරිමනයෙපි චිත්තෙන කාරණභූතෙන දෙවො නෙරයිකො වා හොතීති අත්ථො. සබ්බං තං ඉධ වෙදනීයන්ති දිට්ඨධම්මවෙදනීයකොට්ඨාසවනෙතං වුත්තං. න තං අනුගං භවිස්සතීති මෙත්තාය උපපජ්ජවෙදනීයභාවස්ස උපච්ඡින්නත්තා උපපජ්ජවෙදනීයවසෙන න අනුගතං භවිස්සති. ඉදං සොතාපන්නසකදාගාමිඅරියපුග්ගලානං පච්චවෙක්ඛණං වෙදිතබ්බං. අනාගාමිතායාති ඣානානාගාමිතාය. ඉධපඤ්ඤස්සාති ඉමස්මිං සාසනෙ පඤ්ඤා ඉධපඤ්ඤා නාම, සාසනචරිතාය අරියපඤ්ඤාය ඨිතස්ස අරියසාවකස්සාති අත්ථො. උත්තරිවිමුත්තින්ති අරහත්තං. දසමං උත්තානත්ථමෙවාති.

บทว่า นายํ กาโย อาทายคมนิโย ความว่า ชื่อว่าไม่อาจจะนำกายนี้ไปสู่ปรโลกได้. บทว่า จิตฺตนฺตโร ได้แก่ มีจิตเป็นเหตุ หรืออีกนัยหนึ่ง มีจิตคั่นอยู่เท่านั้น. จริงอยู่ ในลำดับแห่งจุติจิตดวงเดียวเท่านั้น เมื่อปฏิสนธิจิตดวงที่สองเกิดขึ้น ก็ชื่อว่าเป็นเทวดาบ้าง ชื่อว่าเป็นสัตว์นรกบ้าง ชื่อว่าเป็นสัตว์ดิรัจฉานบ้าง. แม้ในนัยก่อน ความว่า เป็นเทวดาหรือสัตว์นรกด้วยจิตที่เป็นเหตุ. บทว่า สพฺพํ ตํ อิธ เวทนียํ นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยส่วนแห่งทิฏฐธรรมเวทนียกรรม. บทว่า น ตํ อนุคํ ภวิสฺสติ ความว่า (กรรมนั้น) จักไม่ติดตามไปโดยเป็นอุปปัชชเวทนียกรรม เพราะความเป็นอุปปัชชเวทนียกรรมถูกตัดขาดแล้วด้วยเมตตา (ฌาน). พึงทราบว่า นี้เป็นการพิจารณาของพระอริยบุคคลคือพระโสดาบันและพระสกทาคามี. บทว่า อนาคามิตาย ได้แก่ เพื่อความเป็นอนาคามีด้วยฌาน. บทว่า อิธปญฺญสฺส ความว่า ปัญญาในศาสนานี้ชื่อว่าอิธปัญญา, (หมายถึง) ของพระอริยสาวกผู้ตั้งอยู่ด้วยอริยปัญญาอันเป็นไปในพระศาสนา. บทว่า อุตฺตริวิมุตฺตึ ได้แก่ พระอรหัตตผล. สูตรที่ ๑๐ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

කරජකායවග්ගො පඨමො.

กรัชกายวรรคที่ ๑

(22) 2. සාමඤ්ඤවග්ගවණ්ණනා

(๒๒) ๒. อรรถกถาสามัญญวรรค

221. දුතියස්ස පඨමං ආදිං කත්වා සබ්බා පෙය්‍යාලතන්ති උත්තානත්ථායෙවාති.

๒๒๑. เปยยาลนัยทั้งหมด ตั้งต้นแต่สูตรที่ ๑ ของวรรคที่ ๒ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය

ในอรรถกถาอังคุตตรนิกาย ชื่อมโนรถปูรณี

දසකනිපාතස්ස සංවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาแห่งทสกนิบาต จบแล้ว.

. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น.

අඞ්ගුත්තරනිකායෙ

ในอังคุตตรนิกาย

එකාදසකනිපාත-අට්ඨකථා

อรรถกถาเอกาทสกนิบาต

1. නිස්සයවග්ගො

๑. นิสสยวรรค

1-6. කිමත්ථියසුත්තාදිවණ්ණනා

๑-๖. อรรถกถากิมัตถิยสูตรเป็นต้น

1-6. එකාදසකනිපාතස්ස [Pg.343] පඨමාදීනි හෙට්ඨා වුත්තනයානෙව. කෙවලඤ්චෙත්ථ ආදිතො පඤ්චසු නිබ්බිදාවිරාගං ද්විධා භින්දිත්වා එකාදසඞ්ගානි කතානි. ඡට්ඨෙ සික්ඛාපච්චක්ඛානං අධිකං.

๑-๖. สูตรที่ ๑ เป็นต้นแห่งเอกาทสกนิบาต มีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. ก็แต่ว่า ในเอกาทสกนิบาตนี้ เฉพาะใน ๕ สูตรแรก ท่านได้จำแนกนิพพิทาและวิราคะออกเป็น ๒ ส่วน แล้วทำให้เป็นองค์ ๑๑. ในสูตรที่ ๖ มีเรื่องการบอกคืนสิกขาเพิ่มเข้ามา.

7-8. පඨමසඤ්ඤාසුත්තාදිවණ්ණනා

๗-๘. อรรถกถาปฐมสัญญาสูตรเป็นต้น

7-8. සත්තමෙ අත්ථෙන අත්ථොති අත්ථෙන සද්ධිමත්ථො. බ්‍යඤ්ජනෙන බ්‍යඤ්ජනන්ති බ්‍යඤ්ජනෙන සද්ධිං බ්‍යඤ්ජනං. සංසන්දිස්සතීති සම්පවත්තිස්සති. සමෙස්සතීති සමානං භවිස්සති. න විග්ගය්හිස්සතීති න විරජ්ඣිස්සති. අග්ගපදස්මින්ති නිබ්බානෙ. අට්ඨමෙ පච්චවෙක්ඛණා කථිතා.

๗-๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อตฺเถน อตฺโถ ได้แก่ อรรถกับอรรถ. บทว่า พฺยญฺชเนน พฺยญฺชนํ ได้แก่ พยัญชนะกับพยัญชนะ. บทว่า สํสนฺทิสฺสติ แปลว่า จักเป็นไปพร้อมกัน. บทว่า สเมสฺสติ แปลว่า จักเสมอกัน. บทว่า น วิคฺคยฺหิสฺสติ แปลว่า จักไม่ขัดแย้งกัน. บทว่า อคฺคปทสฺมึ ได้แก่ ในพระนิพพาน. ในสูตรที่ ๘ ท่านกล่าวถึงการพิจารณา.

9. සද්ධසුත්තවණ්ණනා

๙. อรรถกถาสัทธสูตร

9. නවමෙ දොණියා බද්ධොති යවසස්සදොණියා සමීපෙ බද්ධො. අන්තරං කරිත්වාති අබ්භන්තරෙ කත්වා. ඣායතීති චින්තෙති. පජ්ඣායතීති ඉතො චිතො ච නානප්පකාරකං ඣායති. නිජ්ඣායතීති නිරන්තරවසෙන නිබද්ධං ඣායති. පථවිම්පි නිස්සාය ඣායතීති සමාපත්තියං සනිකන්තිකවසෙනෙතං වුත්තං. සමාපත්තියඤ්හි සනිකන්තිකත්තා එස ඛළුඞ්කො නාම කතො. ආපාදීසුපි එසෙව නයො.

๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า โทณิยา พทฺโธ ได้แก่ โคที่ถูกผูกไว้ใกล้รางหญ้า. บทว่า อนฺตรํ กริตฺวา ได้แก่ กระทำไว้ในภายใน. บทว่า ฌายติ แปลว่า ย่อมคิด. บทว่า ปชฺฌายติ แปลว่า ย่อมเพ่งฌานมีประการต่างๆ จากทางโน้นทางนี้. บทว่า นิชฺฌายติ แปลว่า ย่อมเพ่งฌานอย่างต่อเนื่องโดยไม่มีระหว่างคั่น. บทว่า ปฐวึปิ นิสฺสาย ฌายติ นี้ ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งความติดใจในสมาบัติ. จริงอยู่ เพราะความติดใจในสมาบัติ บุคคลนี้จึงถูกเรียกว่าเป็นดุจตอไม้. แม้ในอาโปธาตุเป็นต้นก็นัยนี้เช่นกัน.

කථඤ්ච සද්ධ ආජානීයඣායිතං හොතීති කථං කාරණාකාරණං ජානන්තස්ස සින්ධවස්ස ඣායිතං හොති. යථා ඉණන්තිආදීසු ඉණසදිසං බන්ධනසදිසං ධනජානිසදිසං කලිසඞ්ඛාතමහාපරාධසදිසඤ්ච කත්වා අත්තනො අභිමුඛස්ස පතොදස්ස අජ්ඣොහරණසඞ්ඛාතං පතනං විපස්සතීති අත්ථො. නෙව පථවිං නිස්සාය ඣායතීති සමාපත්තිසුඛනිකන්තියා අභාවෙන පථවිආරම්මණාය [Pg.344] චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානසඤ්ඤාය න ඣායති, නියන්තියා අභාවෙනෙව සො ආජානීයො නාම හොතීති. ඣායති ච පනාති නිබ්බානාරම්මණාය ඵලසමාපත්තියා ඣායති. පථවියං පථවිසඤ්ඤා විභූතා හොතීති පථවාරම්මණෙ උප්පන්නා චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානසඤ්ඤා විභූතා පාකටා හොති. ‘‘විභූතා, භන්තෙ, රූපසඤ්ඤා අවිභූතා අට්ඨිකසඤ්ඤා’’ති ඉමස්මිඤ්හි සුත්තෙ සමතික්කමස්ස අත්ථිතාය විභූතතා වුත්තා, ඉධ පන විපස්සනාවසෙන අනිච්චදුක්ඛානත්තතො දිට්ඨත්තා විභූතා නාම ජාතා. ආපොසඤ්ඤාදීසුපි එසෙව නයො. එවමෙත්ථ හෙට්ඨා විය සමාපත්තිවසෙන සමතික්කමං අවත්වා විපස්සනාචාරවසෙන සමතික්කමො වුත්තො. එවං ඣායීති එවං විපස්සනාපටිපාටියා ආගන්ත්වා උප්පාදිතාය ඵලසමාපත්තියා ඣායන්තො.

คำว่า "อย่างไรเล่า การเพ่งของม้าอาชาไนยจึงชื่อว่าเป็นการเพ่งด้วยศรัทธา" ความว่า การเพ่งของม้าสินธพผู้รู้เหตุและมิใช่เหตุเป็นอย่างไร เหมือนอย่างในคำเป็นต้นว่า "หนี้" คือ กระทำ (ความทุกข์) ให้เป็นดุจหนี้ ดุจเครื่องผูก ดุจความเสื่อมแห่งทรัพย์ และดุจความผิดร้ายแรงที่เรียกว่ากาลี แล้วย่อมเห็นชัดซึ่งการตกลงมาแห่งปฏักที่อยู่ตรงหน้าตน อันเรียกว่าการนำเข้ามา นี้คืออรรถาธิบาย คำว่า "ไม่เพ่งอาศัยปฐพี" คือ เพราะไม่มีความกำหนัดยินดีในสมาบัติสุข จึงไม่เพ่งด้วยจตุกกฌานสัญญาและปัญจกฌานสัญญาที่มีปฐพีเป็นอารมณ์ เพราะไม่มีความกำหนัดยินดีนั่นแล ม้านั้นจึงชื่อว่าอาชาไนย ส่วนคำว่า "ย่อมเพ่ง" คือ ย่อมเพ่งด้วยผลสมาบัติมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ คำว่า "ปฐวีสัญญาในปฐวีกสิณปรากฏชัด" คือ จตุกกฌานสัญญาและปัญจกฌานสัญญาที่เกิดขึ้นในอารมณ์คือปฐวี ย่อมปรากฏชัดเจน จริงอยู่ ในพระสูตรนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปสัญญาปรากฏชัด อัฏฐิกสัญญาไม่ปรากฏชัด" ท่านกล่าวถึงความปรากฏชัดเพราะมีการก้าวล่วง แต่ในที่นี้ (ในสูตรนี้) ชื่อว่าปรากฏชัดเพราะเห็นโดยความเป็นอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ด้วยอำนาจวิปัสสนา แม้ในอาโปสัญญาเป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน ด้วยประการฉะนี้ ในพระสูตรนี้ ท่านไม่กล่าวการก้าวล่วงด้วยอำนาจสมาบัติเหมือนในพระสูตรก่อนๆ แต่กล่าวการก้าวล่วงด้วยอำนาจวิปัสสนาจาร คำว่า "ผู้เพ่งอย่างนี้" คือ ผู้เพ่งด้วยผลสมาบัติที่มาถึงแล้ว บังเกิดขึ้นแล้วโดยลำดับแห่งวิปัสสนาอย่างนี้

10. මොරනිවාපසුත්තවණ්ණනා

๑๐. อรรถกถาโมรนิวาปสูตร

10. දසමෙ අච්චන්තනිට්ඨොති අන්තං අතීතත්තා අච්චන්තසඞ්ඛාතං අවිනාසධම්මං නිබ්බානං නිට්ඨා අස්සාති අච්චන්තනිට්ඨො. ඉමිනා නයෙන සෙසපදානි වෙදිතබ්බානි. ජනෙතස්මින්ති ජනිතස්මිං, පජායාති අත්ථො. යෙ ගොත්තපටිසාරිනොති යෙ ජනා තස්මිං ගොත්තෙ පටිසරන්ති ‘‘අහං ගොතමො, අහං කස්සපො’’ති, තෙසු ලොකෙ ගොත්තපටිසාරීසු ඛත්තියො සෙට්ඨො. අනුමතා මයාති මම සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන සද්ධිං සංසන්දෙත්වා දෙසිතා මයා අනුඤ්ඤාතා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

๑๐. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า "อัจจันตนิฏโฐ" (ผู้มีที่จบอันยิ่ง) คือ เพราะก้าวล่วงที่สุดไปแล้ว พระนิพพานอันเป็นธรรมที่ไม่วินาศ ชื่อว่าอัจจันตะ (ส่วนยิ่ง) เป็นที่จบสิ้น (นิฏฐา) ของบุคคลนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อัจจันตนิฏโฐ พึงทราบ पद ที่เหลือด้วยนัยนี้ คำว่า "ชเนตสฺมึ" คือ ในหมู่สัตว์ที่เกิดแล้ว อธิบายว่า ในหมู่ประชา คำว่า "เย โคตฺตปฏิสาริโน" (ผู้ระลึกถึงโคตร) คือ ชนเหล่าใดระลึกถึงโคตรในหมู่สัตว์นั้นว่า "เราเป็นโคตมะ เราเป็นกัสสปะ" ในบรรดาผู้ระลึกถึงโคตรในโลกเหล่านั้น กษัตริย์ประเสริฐที่สุด คำว่า "อนุมาตา มยา" (อันเราอนุมานแล้ว) คือ (ธรรม) ที่เราแสดงแล้ว อนุญาตแล้ว โดยเทียบเคียงกับพระสัพพัญญุตญาณของเรา บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง ดังนี้แล

නිස්සයවග්ගො පඨමො.

นิสสยวรรคที่ ๑

2. අනුස්සතිවග්ගො

๒. อนุสสติวรรค

1-2. මහානාමසුත්තද්වයවණ්ණනා

๑-๒. อรรถกถามหานามสูตร ๒ สูตร

11-12. දුතියස්ස පඨමෙ නානාවිහාරෙහි විහරතන්ති ගිහීනං නිබද්ධො එකො විහාරො නාම නත්ථි, තස්මා අම්හාකං අනිබද්ධවිහාරෙන විහරන්තානං කෙන විහාරෙන කතරෙන නිබද්ධවිහාරෙන විහාතබ්බන්ති පුච්ඡති. ආරාධකොති සම්පාදකො පරිපූරකො. ධම්මසොතසමාපන්නො බුද්ධානුස්සතිං [Pg.345] භාවෙතීති ධම්මසොතසමාපන්නො හුත්වා බුද්ධානුස්සතිං භාවෙති. දුතියෙ ගිලානා වුට්ඨිතොති ගිලානො හුත්වා වුට්ඨිතො.

๑๑-๑๒. ในสูตรแรกแห่งวรรคที่ ๒ คำว่า "อยู่ด้วยวิหารธรรมต่างๆ" คือ สำหรับคฤหัสถ์ ไม่มีวิหารธรรมที่แน่นอนอย่างหนึ่ง เพราะฉะนั้น (จึงทูลถามว่า) "พวกข้าพระองค์ผู้อยู่ด้วยวิหารธรรมที่ไม่แน่นอน ควรจะอยู่ด้วยวิหารธรรมอะไร คือด้วยวิหารธรรมที่แน่นอนอันไหน" ดังนี้ คำว่า "อาราธโก" คือ ผู้ให้สำเร็จ ผู้ทำให้บริบูรณ์ คำว่า "ผู้ถึงกระแสธรรมแล้วย่อมเจริญพุทธานุสสติ" คือ เป็นผู้ถึงกระแสธรรมแล้วย่อมเจริญพุทธานุสสติ ในสูตรที่ ๒ คำว่า "หายจากไข้แล้ว" คือ เป็นไข้แล้วหาย

3. නන්දියසුත්තවණ්ණනා

๓. อรรถกถานันทิยสูตร

13. තතියෙ කල්‍යාණමිත්තෙති සුමිත්තෙ. එවමෙත්ථ කල්‍යාණමිත්තවසෙන සඞ්ඝානුස්සති කථිතා. කබළීකාරාහාරභක්ඛානන්ති කාමාවචරදෙවානං. අසමයවිමුත්තොති අසමයවිමුත්තියා විමුත්තො ඛීණාසවො.

๑๓. ในสูตรที่ ๓ คำว่า "กัลยาณมิตร" คือ สุมิตร (มิตรดี) ในสูตรนี้ ท่านกล่าวสังฆานุสสติโดยนัยแห่งกัลยาณมิตรอย่างนี้ คำว่า "ผู้บริโภกกวฬิงการาหาร" คือ (หมายถึง) เหล่ากามาวจรเทพ คำว่า "อสมยวิมุต" คือ พระขีณาสพผู้หลุดพ้นด้วยอสมยวิมุตติ (ความหลุดพ้นโดยไม่จำกัดกาล)

4. සුභූතිසුත්තවණ්ණනා

๔. อรรถกถาสุภูติสูตร

14. චතුත්ථෙ කො නාමායං සුභූතී භික්ඛූති ජානන්තොපි සත්ථා කථාසමුට්ඨාපනත්ථං පුච්ඡති. සුදත්තස්ස උපාසකස්ස පුත්තොති අනාථපිණ්ඩිකං සන්ධායාහ. අනාථපිණ්ඩිකස්ස හි පුත්තො අත්තනො චූළපිතු සන්තිකෙ පබ්බජිතො, අථ නං සුභූතිත්ථෙරො ආදාය සත්ථු සන්තිකං අගමාසි. සද්ධාපදානෙසූති සද්ධානං පුග්ගලානං අපදානෙසු ලක්ඛණෙසු.

๑๔. ในสูตรที่ ๔ พระศาสดาทรงทราบอยู่ก็ตรัสถามว่า "ภิกษุสุภูตินี้ชื่ออะไร" เพื่อจะทรงยกเรื่องขึ้นสนทนา คำว่า "บุตรของสุทัตตะอุบาสก" ท่านหมายถึงอนาถบิณฑิกเศรษฐี จริงอยู่ บุตรของอนาถบิณฑิกเศรษฐีบวชในสำนักของอาเล็กของตน ครั้งนั้น พระสุภูติเถระได้พาเธอไปเฝ้าพระศาสดา คำว่า "สัทธาปทาเนสุ" คือ ในลักษณะทั้งหลายอันเป็นเหตุ (อปทาน) ของบุคคลผู้มีศรัทธา

5. මෙත්තසුත්තවණ්ණනා

๕. อรรถกถาเมตตสูตร

15. පඤ්චමෙ සුඛං සුපතීති යථා සෙසජනා සම්පරිවත්තමානා කාකච්ඡමානා දුක්ඛං සුපන්ති, එවං අසුපිත්වා සුඛං සුපති. නිද්දං ඔක්කමන්තොපි සමාපත්තිං සමාපන්නො විය හොති. සුඛං පටිබුජ්ඣතීති යථා අඤ්ඤෙ නිත්ථුනන්තා විජම්භමානා සම්පරිවත්තන්තා දුක්ඛං පටිබුජ්ඣන්ති, එවං අප්පටිබුජ්ඣිත්වා විකසමානං විය පදුමං සුඛං නිබ්බිකාරො පටිබුජ්ඣති. න පාපකං සුපිනං පස්සතීති සුපිනං පස්සන්තොපි භද්දකමෙව සුපිනං පස්සති, චෙතියං වන්දන්තො විය පූජං කරොන්තො විය ච ධම්මං සුණන්තො විය ච හොති. යථා පනඤ්ඤෙ අත්තානං චොරෙහි සම්පරිවාරිතං විය වාළෙහි උපද්දුතං විය පපාතෙ පතන්තං විය ච පස්සන්ති, න එවං පාපකං සුපිනං පස්සති.

๑๕. ในสูตรที่ ๕ คำว่า "ย่อมหลับเป็นสุข" คือ ชนที่เหลือพลิกตัวไปมา ส่งเสียงเหมือนกา หลับเป็นทุกข์ฉันใด (ผู้นั้น) ไม่หลับอย่างนั้น แต่หลับเป็นสุข แม้เมื่อจะหลับ ก็เป็นเหมือนผู้เข้าสมาบัติ คำว่า "ย่อมตื่นเป็นสุข" คือ ชนเหล่าอื่นคร่ำครวญ บิดกาย พลิกตัวไปมา ตื่นเป็นทุกข์ฉันใด (ผู้นั้น) ไม่ตื่นอย่างนั้น แต่ตื่นเป็นสุข ไม่มีความแปรปรวน ดุจดอกบัวที่กำลังบาน คำว่า "ไม่ฝันร้าย" คือ แม้เมื่อฝัน ก็ฝันดีเท่านั้น คือเป็นเหมือนกำลังไหว้พระเจดีย์ เหมือนกำลังทำการบูชา หรือเหมือนกำลังฟังธรรม ส่วนชนเหล่าอื่นฝันเห็นตนเองถูกโจรล้อมบ้าง ถูกสัตว์ร้ายเบียดเบียนบ้าง ตกจากหน้าผาบ้างฉันใด (ผู้นั้น) ไม่ฝันร้ายอย่างนั้น

මනුස්සානං පියො හොතීති උරෙ ආමුක්කමුත්තාහාරො විය සීසෙ පිළන්ධිතමාලා විය ච මනුස්සානං පියො හොති මනාපො. අමනුස්සානං පියො හොතීති යථෙව මනුස්සානං, අමනුස්සානම්පි පියො හොති විසාඛත්ථෙරො විය. වත්ථු විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.258) මෙත්තාකම්මට්ඨානනිද්දෙසෙ විත්ථාරිතමෙව. දෙවතා රක්ඛන්තීති පුත්තමිව මාතාපිතරො දෙවතා රක්ඛන්ති. නාස්ස අග්ගි [Pg.346] වා විසං වා සත්ථං වා කමතීති මෙත්තාවිහාරිස්ස කායෙ උත්තරාය උපාසිකාය විය අග්ගි වා, සංයුත්තභාණකචූළසීවත්ථෙරස්සෙව විසං වා, සංකිච්චසාමණෙරස්සෙව සත්ථං වා න කමති නප්පවිසති, නාස්ස කායං විකොපෙතීති වුත්තං හොති. ධෙනුවත්ථුම්පි චෙත්ථ කථයන්ති. එකා කිර ධෙනු වච්ඡකස්ස ඛීරධාරං මුඤ්චමානා අට්ඨාසි. එකො ලුද්දකො ‘‘තං විජ්ඣිස්සාමී’’ති හත්ථෙන සම්පරිවත්තෙත්වා දීඝදණ්ඩං සත්තිං මුඤ්චි. සා තස්සා සරීරං ආහච්ච තාලපණ්ණං විය වට්ටමානා ගතා, නෙව උපචාරබලෙන න අප්පනාබලෙන, කෙවලං වච්ඡකෙ බලවහිතචිත්තතාය. එවං මහානුභාවා මෙත්තා.

คำว่า "เป็นที่รักของมนุษย์ทั้งหลาย" คือ เป็นที่รัก เป็นที่พอใจของมนุษย์ทั้งหลาย ดุจสร้อยมุกที่สวมไว้บนอก และดุจพวงมาลาที่ประดับไว้บนศีรษะ คำว่า "เป็นที่รักของอมนุษย์ทั้งหลาย" คือ เป็นที่รักของอมนุษย์ทั้งหลายด้วย เหมือนเป็นที่รักของมนุษย์ทั้งหลายฉันนั้น ดุจพระวิสาขเถระ เรื่องราวได้ขยายไว้แล้วในวิสุทธิมรรค ในเมตตากัมมัฏฐานนิทเทส คำว่า "เทวดาย่อมรักษา" คือ เทวดาย่อมรักษาเหมือนมารดาบิดารักษาบุตร คำว่า "ไฟ ยาพิษ หรือศัสตรา ย่อมไม่กล้ำกรายผู้นั้น" คือ ไฟไม่กล้ำกรายในกายของผู้มีเมตตาวิหาร เหมือนของนางอุตตราอุบาสิกา หรือยาพิษ (ไม่กล้ำกราย) เหมือนของพระจุลสีวเถระผู้ทรงสังยุตตนิกาย หรือศัสตรา (ไม่กล้ำกราย) เหมือนของสามเณรสังกิจจะ คือไม่เข้าไป ไม่ทำลายกายของผู้นั้น ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ ในเรื่องนี้ ท่านกล่าวถึงเรื่องแม่โคไว้ด้วย ได้ยินว่า แม่โคตัวหนึ่งยืนปล่อยกระแสน้ำนมให้ลูกน้อย นายพรานคนหนึ่งคิดว่า "เราจะยิงมัน" จึงเหวี่ยงหอกด้ามยาวไปด้วยมือ หอกนั้นกระทบกายของแม่โคนั้นแล้วก็ม้วนไปเหมือนใบตาล (ที่ไม่เข้า) มิใช่ด้วยกำลังอุปจารสมาธิ มิใช่ด้วยกำลังอัปปนาสมาธิ แต่เป็นเพียงเพราะมีจิตที่เปี่ยมด้วยความรักอย่างแรงกล้าในลูกน้อยเท่านั้น เมตตามีอานุภาพมากอย่างนี้

තුවටං චිත්තං සමාධියතීති මෙත්තාවිහාරිනො ඛිප්පමෙව චිත්තං සමාධියති, නත්ථි තස්ස දන්ධායිතත්තං. මුඛවණ්ණො විප්පසීදතීති බන්ධනා පවුත්තතාලපක්කං විය චස්ස විප්පසන්නවණ්ණං මුඛං හොති. අසම්මූළ්හො කාලං කරොතීති මෙත්තාවිහාරිනො සම්මොහමරණං නාම නත්ථි, අසම්මූළ්හො පන නිද්දං ඔක්කමන්තො විය කාලං කරොති. උත්තරි අප්පටිවිජ්ඣන්තොති මෙත්තාසමාපත්තිතො උත්තරි අරහත්තං අධිගන්තුං අසක්කොන්තො ඉතො චවිත්වා සුත්තප්පබුද්ධො විය බ්‍රහ්මලොකං උපපජ්ජතීති.

บทว่า จิตตั้งมั่นได้เร็ว (Tuvaṭaṃ cittaṃ samādhiyati) ความว่า จิตของผู้มีเมตตาวิหารย่อมตั้งมั่นได้เร็วพลันทีเดียว, ความที่จิตของท่านเชื่องช้าไม่มี. บทว่า สีหน้าผ่องใส (Mukhavaṇṇo vippasīdatīti) ความว่า ใบหน้าของท่านนั้นมีวรรณะผ่องใสเป็นพิเศษ ดุจผลตาลสุกที่หลุดจากขั้ว. บทว่า ไม่หลงทำกาละ (Asammūḷho kālaṃ karotīti) ความว่า การตายอย่างหลงใหลชื่อว่าไม่มีแก่ผู้มีเมตตาวิหาร, แต่ท่านไม่หลงใหลทำกาละ ดุจผู้เข้าถึงความหลับ. บทว่า เมื่อไม่แทงตลอดธรรมที่สูงขึ้นไป (Uttari appaṭivijjhantoti) ความว่า เมื่อไม่สามารถจะบรรลุพระอรหัตตผลที่สูงกว่าเมตตาสมาบัติได้, ครั้นจุติจากอัตภาพนี้แล้ว ย่อมเข้าถึงพรหมโลก ดุจคนหลับแล้วตื่นฉะนั้น.

6. අට්ඨකනාගරසුත්තවණ්ණනා

๖. อรรถกถาอัฏฐกนาครสูตร

16. ඡට්ඨෙ දසමොති ජාතිගොත්තවසෙන චෙව සාරපත්තකුලගණනාය ච දසමෙ ඨානෙ ගණීයති, තෙනස්ස දසමොත්වෙව නාමං ජාතං. අට්ඨකනාගරොති අට්ඨකනගරවාසී. කුක්කුටාරාමෙති කුක්කුටසෙට්ඨිනා කාරිතෙ ආරාමෙ.

๑๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ทสมะ (dasamo) ความว่า ท่านนับอยู่ในลำดับที่ ๑๐ ทั้งโดยชาติและโคตร และโดยการนับสกุลที่ถึงความเป็นสาระ เพราะเหตุนั้น ชื่อของท่านจึงเกิดขึ้นว่า ทสมะ นั่นเทียว. บทว่า อัฏฐกนาคระ (Aṭṭhakanāgaro) ความว่า ชาวเมืองอัฏฐกนคร. บทว่า ในกุกกุฏาราม (Kukkuṭārāmeti) ความว่า ในอารามที่กุกกุฏเศรษฐีให้สร้างไว้.

තෙන භගවතා…පෙ… සම්මදක්ඛාතොති එත්ථ අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – යො සො භගවා සමතිංස පාරමියො පූරෙත්වා සබ්බකිලෙසෙ භඤ්ජිත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො, තෙන භගවතා තෙසං තෙසං සත්තානං ආසයානුසයං ජානතා, හත්ථතලෙ ඨපිතං ආමලකං විය සබ්බඤෙය්‍යධම්මෙ පස්සතා, අපිච පුබ්බෙනිවාසාදීහි ජානතා, දිබ්බෙන චක්ඛුනා පස්සතා, තීහි වා විජ්ජාහි ඡහි වා පන අභිඤ්ඤාහි ජානතා, සබ්බත්ථ අප්පටිහතෙන සමන්තචක්ඛුනා පස්සතා, සබ්බධම්මජානනසමත්ථාය පඤ්ඤාය ජානතා, සබ්බසත්තානං චක්ඛුවිසයාතීතානි තිරොකුට්ටාදිගතානි චාපි [Pg.347] රූපානි අතිවිසුද්ධෙන මංසචක්ඛුනා වා පස්සතා, අත්තහිතසාධිකාය සමාධිපදට්ඨානාය පටිවෙධපඤ්ඤාය ජානතා, පරහිතසාධිකාය කරුණාපදට්ඨානාය දෙසනාපඤ්ඤාය පස්සතා, අන්තරායිකධම්මෙ වා ජානතා, නිය්‍යානිකධම්මෙ පස්සතා, අරීනං හතත්තා අරහතා, සම්මා සාමං සබ්බධම්මානං බුද්ධත්තා සම්මාසම්බුද්ධෙනාති එවං චතුවෙසාරජ්ජවසෙන චතූහි කාරණෙහි ථොමිතෙන අත්ථි නු ඛො එකො ධම්මො අක්ඛාතොති.

ในบทว่า เตน ภควตา…เป… สมฺมทกฺขาโต นี้ มีเนื้อความโดยย่อดังนี้: พระผู้มีพระภาคพระองค์ใด ทรงบำเพ็ญบารมี ๓๐ ถ้วน ทรงทำลายกิเลสทั้งปวงแล้ว ได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งพระสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม, พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงทราบอาสยะและอนุสัยของสัตว์เหล่านั้นๆ, ผู้ทรงเห็นเญยยธรรมทั้งปวงดุจมะขามป้อมที่วางไว้บนฝ่าพระหัตถ์, อีกอย่างหนึ่ง ผู้ทรงรู้ด้วยญาณมีปุพเพนิวาสานุสติญาณเป็นต้น, ผู้ทรงเห็นด้วยทิพยจักษุ, หรืออีกอย่างหนึ่ง ผู้ทรงรู้ด้วยวิชชา ๓ หรือด้วยอภิญญา ๖, ผู้ทรงเห็นด้วยสมันตจักษุอันไม่มีเครื่องขัดข้องในที่ทั้งปวง, ผู้ทรงรู้ด้วยปัญญาที่สามารถรู้ธรรมทั้งปวง, หรือผู้ทรงเห็นแม้ซึ่งรูปทั้งหลายอันล่วงวิสัยแห่งจักษุของสัตว์ทั้งปวง อันตั้งอยู่ในที่เช่นฟากฝาเป็นต้น ด้วยมังสจักษุอันบริสุทธิ์ยิ่ง, ผู้ทรงรู้ด้วยปฏิเวธปัญญาอันมีสมาธิเป็นเหตุใกล้ ซึ่งเป็นเครื่องให้สำเร็จประโยชน์ตน, ผู้ทรงเห็นด้วยเทศนาปัญญาอันมีกรุณาเป็นเหตุใกล้ ซึ่งเป็นเครื่องให้สำเร็จประโยชน์ผู้อื่น, หรือผู้ทรงรู้อันตรายิกธรรม, ผู้ทรงเห็นนิยยานิกธรรม, ผู้ทรงเป็นพระอรหันต์เพราะทรงกำจัดข้าศึกคือกิเลสได้, ผู้ทรงเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเพราะตรัสรู้ธรรมทั้งปวงโดยชอบด้วยพระองค์เอง, ด้วยเหตุ ๔ ประการโดยเวสารัชชญาณ ๔ อย่างนี้, ธรรมอย่างหนึ่งอันพระผู้มีพระภาคผู้ที่ข้าพระองค์สรรเสริญแล้วอย่างนี้ ตรัสไว้ดีแล้ว มีอยู่บ้างหรือไม่.

අභිසඞ්ඛතන්ති කතං උප්පාදිතං. අභිසඤ්චෙතයිතන්ති චෙතයිතං කප්පයිතං. සො තත්ථ ඨිතොති සො තස්මිං සමථවිපස්සනාධම්මෙ ඨිතො. ධම්මරාගෙන ධම්මනන්දියාති පදද්වයෙනපි සමථවිපස්සනාසු ඡන්දරාගො වුත්තො. සමථවිපස්සනාසු හි සබ්බෙන සබ්බං ඡන්දරාගං පරියාදියිතුං සක්කොන්තො අරහා හොති, අසක්කොන්තො අනාගාමී හොති. සො සමථවිපස්සනාසු ඡන්දරාගස්ස අප්පහීනත්තා චතුත්ථජ්ඣානචෙතනාය සුද්ධාවාසෙ නිබ්බත්තති. අයං ආචරියානං සමානත්ථකථා.

บทว่า อันกรรมปรุงแต่ง (Abhisaṅkhataṃ) คือ อันกระทำแล้ว, อันทำให้เกิดขึ้นแล้ว. บทว่า อันจงใจ (Abhisañcetayitaṃ) คือ อันคิดแล้ว, อันตกแต่งแล้ว. บทว่า ผู้นั้นดำรงอยู่ในธรรมนั้น (So tattha ṭhito) คือ ผู้นั้นดำรงอยู่ในสมถวิปัสสนาธรรมนั้น. แม้ด้วยบททั้งสองว่า ด้วยความรักในธรรม ด้วยความยินดีในธรรม (Dhammarāgena dhammanandiyā) ท่านกล่าวถึงฉันทราคะในสมถวิปัสสนา. จริงอยู่ ผู้ที่สามารถละฉันทราคะในสมถวิปัสสนาได้โดยสิ้นเชิง ย่อมเป็นพระอรหันต์, ผู้ไม่สามารถ ย่อมเป็นพระอนาคามี. พระอนาคามีนั้น เพราะยังละฉันทราคะในสมถวิปัสสนาไม่ได้ จึงบังเกิดในสุทธาวาสด้วยเจตนาในจตุตถฌาน. นี้เป็นคำอธิบายที่มีเนื้อความเสมอกันของพระอาจารย์ทั้งหลาย.

විතණ්ඩවාදී පනාහ – ‘‘තෙනෙව ධම්මරාගෙනාති වචනතො අකුසලෙන සුද්ධාවාසෙ නිබ්බත්තතී’’ති. සො ‘‘සුත්තං ආහරාහී’’ති වත්තබ්බො. අද්ධා අඤ්ඤං අපස්සන්තො ඉදමෙව ආහරිස්සති. තතො වත්තබ්බො ‘‘කිම්පනිදං සුත්තං නීතත්ථං, උදාහු නෙය්‍යත්ථ’’න්ති. අද්ධා ‘‘නීතත්ථ’’න්ති වක්ඛති. තතො වත්තබ්බො – එවං සන්තෙ අනාගාමිඵලත්ථිකෙන සමථවිපස්සනාසු ඡන්දරාගො කත්තබ්බො භවිස්සති, ඡන්දරාගෙ උප්පාදිතෙ අනාගාමිඵලං පටිලද්ධං භවිස්සති, මා ‘‘සුත්තං මෙ ලද්ධ’’න්ති යං වා තං වා දීපෙහි. පඤ්හං කථෙන්තෙන හි ආචරියස්ස සන්තිකෙ උග්ගහෙත්වා අත්ථරසං පටිවිජ්ඣිත්වා කථෙතුං වට්ටති. අකුසලෙන හි සග්ගෙ, කුසලෙන ච අපායෙ පටිසන්ධි නාම නත්ථි. වුත්තඤ්චෙතං භගවතා –

ส่วนนักวิตัณฑวาทีกล่าวว่า – “เพราะคำว่า ‘ด้วยความรักในธรรมนั้นนั่นเทียว’ (teneva dhammarāgenāti) บุคคลจึงบังเกิดในสุทธาวาสด้วยอกุศล”. ผู้นั้นพึงถูกกล่าวว่า “ท่านจงนำพระสูตรมา”. แน่นอนว่า เมื่อไม่เห็นพระสูตรอื่น เขาย่อมนำพระสูตรนี้มานั่นเอง. จากนั้น พึงกล่าวแก่เขาว่า “ก็พระสูตรนี้มีอรรถที่แนะนำไว้แล้ว (นีตัตถะ) หรือว่ามีอรรถที่ต้องนำไป (เนยยัตถะ)”. แน่นอนว่า เขาย่อมกล่าวว่า “มีอรรถที่แนะนำไว้แล้ว”. จากนั้น พึงกล่าวแก่เขาว่า – เมื่อเป็นเช่นนั้น ผู้ต้องการอนาคามิผลพึงกระทำฉันทราคะในสมถวิปัสสนา, เมื่อฉันทราคะเกิดขึ้นแล้ว อนาคามิผลก็จะพึงได้, ท่านอย่าแสดงเรื่องอะไรก็ได้โดยกล่าวว่า “ข้าพเจ้าได้พระสูตรแล้ว”. ด้วยว่า ผู้กล่าวแก้ปัญหา ควรเรียนในสำนักของอาจารย์แล้ว แทงตลอดรสแห่งอรรถ จึงจะควรกล่าว. จริงอยู่ การปฏิสนธิในสวรรค์ด้วยอกุศล และในอบายด้วยกุศลนั้นไม่มี. และพระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ไว้ว่า –

‘‘න, භික්ඛවෙ, ලොභජෙන කම්මෙන, දොසජෙන කම්මෙන, මොහජෙන කම්මෙන දෙවා පඤ්ඤායන්ති, මනුස්සා පඤ්ඤායන්ති, යා වා පනඤ්ඤාපි කාචි සුගතියො. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, ලොභජෙන කම්මෙන, දොසජෙන කම්මෙන, මොහජෙන කම්මෙන නිරයො පඤ්ඤායති, තිරච්ඡානයොනි පඤ්ඤායති, පෙත්තිවිසයො පඤ්ඤායති, යා වා පනඤ්ඤාපි කාචි දුග්ගතියො’’ති (අ. නි. 6.39) –

“ภิกษุทั้งหลาย เทวดาทั้งหลาย มนุษย์ทั้งหลาย หรือสุคติอื่นใดๆ ก็ตาม ย่อมไม่ปรากฏเพราะกรรมที่เกิดจากโลภะ กรรมที่เกิดจากโทสะ กรรมที่เกิดจากโมหะ. แต่ว่า ภิกษุทั้งหลาย นรก กำเนิดเดรัจฉาน เปรตวิสัย หรือทุคติอื่นใดๆ ก็ตาม ย่อมปรากฏเพราะกรรมที่เกิดจากโลภะ กรรมที่เกิดจากโทสะ กรรมที่เกิดจากโมหะ” (อํ. ฉกฺก. ๖.๓๙) –

එවං [Pg.348] සඤ්ඤාපෙතබ්බො. සචෙ සඤ්ජානාති, සඤ්ජානාතු. නො චෙ සඤ්ජානාති, ‘‘ගච්ඡ පාතොව විහාරං පවිසිත්වා යාගුං පිවා’’ති උය්‍යොජෙතබ්බො.

พึงให้เขารู้อย่างนี้. ถ้าเขารู้ ก็จงรู้ไป. ถ้าเขาไม่รู้ พึงส่งเขาไปว่า “ท่านจงไปเถิด เข้าไปสู่วิหารแต่เช้าตรู่แล้วดื่มข้าวยาคูเถิด”.

අයං ඛො, ගහපති, එකධම්මො අක්ඛාතොති එකං ධම්මං පුච්ඡිතෙන ‘‘අයම්පි එකධම්මො අක්ඛාතො, අයම්පි එකධම්මො අක්ඛාතො’’ති එවං පුච්ඡාවසෙන කථිතත්තා එකාදසපි ධම්මා එකධම්මො නාම කතො. අමතුප්පත්තිඅත්ථෙන වා සබ්බෙපි එකධම්මොති වත්තුං වට්ටති.

บทว่า คฤหบดี ธรรมอย่างหนึ่งนี้แล อันเรากล่าวแล้ว (Ayaṃ kho, gahapati, ekadhammo akkhāto) ความว่า เมื่อท่านถูกถามถึงธรรมอย่างหนึ่ง ได้ตอบโดยนัยแห่งคำถามว่า “แม้ธรรมนี้ก็เป็นธรรมอย่างหนึ่งที่เรากล่าวแล้ว, แม้ธรรมนี้ก็เป็นธรรมอย่างหนึ่งที่เรากล่าวแล้ว” ด้วยเหตุนี้ ธรรมแม้ทั้ง ๑๑ ประการ จึงถูกเรียกว่าเป็นธรรมอย่างหนึ่ง. หรืออีกอย่างหนึ่ง ควรจะกล่าวว่า ธรรมทั้งหมดเป็นธรรมอย่างหนึ่ง โดยอรรถว่าเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นแห่งอมตะ (พระนิพพาน).

නිධිමුඛං ගවෙසන්තොති නිධිං පරියෙසන්තො. සකිදෙවාති එකප්පයොගෙනෙව. කථං පන එකප්පයොගෙනෙව එකාදසන්නං නිධීනං අධිගමො හොතීති? ඉධෙකච්චො අරඤ්ඤෙ ජීවිතවුත්තිං ගවෙසමානො චරති. තමෙනං අඤ්ඤතරො අත්ථචරකො දිස්වා ‘‘කිං, භො, චරසී’’ති පුච්ඡති. සො ‘‘ජීවිතවුත්තිං පරියෙසාමී’’ති ආහ. ඉතරො ‘‘තෙන හි සම්ම ආගච්ඡ, එතං පාසාණං පවට්ටෙහී’’ති ආහ. සො තං පවට්ටෙත්වා උපරූපරිට්ඨිතා වා කුච්ඡියා කුච්ඡිං ආහච්ච ඨිතා වා එකාදස කුම්භියො පස්සති. එවං එකප්පයොගෙන එකාදසන්නං අධිගමො හොති.

บทว่า ผู้แสวงหาปากขุมทรัพย์ (Nidhimukhaṃ gavesanto) คือ ผู้ค้นหาขุมทรัพย์. บทว่า ในครั้งเดียวเท่านั้น (Sakidevāti) คือ ด้วยความพยายามเพียงครั้งเดียว. ก็การบรรลุขุมทรัพย์ ๑๑ แห่งด้วยความพยายามเพียงครั้งเดียวจะเป็นไปได้อย่างไร? ในโลกนี้ บุคคลคนหนึ่งเที่ยวแสวงหาเครื่องเลี้ยงชีพในป่า. บุคคลผู้หวังดีคนหนึ่งเห็นเขาแล้วจึงถามว่า “ท่านผู้เจริญ ท่านเที่ยวไปทำไม”. เขาตอบว่า “ข้าพเจ้าแสวงหาเครื่องเลี้ยงชีพ”. อีกคนหนึ่งจึงกล่าวว่า “ถ้าเช่นนั้น สหาย ท่านจงมา จงพลิกก้อนหินนี้เถิด”. เขาพลิกก้อนหินนั้นแล้ว ย่อมเห็นหม้อ ๑๑ ใบที่วางซ้อนๆ กันอยู่ หรือวางกระทบกันอยู่. การบรรลุธรรม ๑๑ ประการด้วยความพยายามเพียงครั้งเดียว ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้.

ආචරියධනං පරියෙසිස්සන්තීති අඤ්ඤතිත්ථියා හි යස්ස සන්තිකෙ සිප්පං උග්ගණ්හන්ති, තස්ස සිප්පුග්ගහණතො පුරෙ වා පච්ඡා වා අන්තරන්තරා වා ගෙහතො නීහරිත්වා ධනං දෙන්ති. යෙසං ගෙහෙ නත්ථි, තෙ ඤාතිසභාගතො පරියෙසන්ති. යෙසං තම්පි නත්ථි, තෙ සභාගතො පරියෙසන්ති. තථා අලභමානා භික්ඛම්පි චරිත්වා දෙන්තියෙව. තං සන්ධායෙතං වුත්තං.

บทว่า `Ācariyadhanaṃ pariyesissantīti` ความว่า จริงอยู่ พวกอัญเดียรถีย์ย่อมเรียนศิลปะในสำนักของอาจารย์ใด ก็ย่อมนำทรัพย์ออกจากเรือนให้แก่อาจารย์นั้น ก่อนแต่การเรียนศิลปะบ้าง ภายหลังบ้าง หรือในระหว่างๆ บ้าง ชนเหล่าใดไม่มีทรัพย์ในเรือน ชนเหล่านั้นย่อมแสวงหาจากญาติผู้มีส่วนเสมอกัน ชนเหล่าใดแม้ญาติผู้มีส่วนเสมอกันนั้นก็ไม่มี ชนเหล่านั้นย่อมแสวงหาจากผู้มีส่วนเสมอกัน เมื่อไม่ได้อย่างนั้น แม้เที่ยวภิกขาจารแล้วก็ให้เหมือนกัน ท่านกล่าวคำนี้หมายถึงการให้นั้น

කිං පනාහන්ති බාහිරකා තාව අනිය්‍යානිකෙපි සාසනෙ සිප්පමත්තදායකස්ස ධනං පරියෙසන්ති, අහං පන එවංවිධෙ නිය්‍යානිකසාසනෙ එකාදසවිධං අමතුප්පත්තිපටිපදං දෙසෙන්තස්ස ආචරියස්ස පූජං කිං න කරිස්සාමි, කරිස්සාමියෙවාති වදති. පච්චෙකං දුස්සයුගෙන අච්ඡාදෙසීති එකමෙකස්ස භික්ඛුනො එකෙකං දුස්සයුගං අදාසීති අත්ථො. සමුදාචාරවචනං පනෙත්ථ එවරූපං හොති, තස්මා අච්ඡාදෙසීති වුත්තං. පඤ්චසතං විහාරන්ති පඤ්චසතග්ඝනිකං පණ්ණසාලං කාරෙසීති අත්ථො.

บทว่า `Kiṃ panāhaṃ` ความว่า (เขา) กล่าวว่า "ก็เมื่อพวกคนภายนอกยังแสวงหาทรัพย์เพื่อให้อาจารย์ผู้ให้เพียงศิลปะ แม้ในศาสนาที่ไม่เป็นทางออกจากทุกข์ก่อน ส่วนเราเล่า ไฉนจะไม่กระทำการบูชาแก่อาจารย์ผู้แสดงปฏิปทาเพื่อบรรลุอมตธรรม ๑๑ ประการ ในศาสนาที่เป็นทางออกจากทุกข์เห็นปานนี้เล่า เราจักกระทำแน่นอน" บทว่า `Paccekaṃ dussayugena acchādesi` ความว่า ได้ถวายผ้าคู่หนึ่งๆ แก่ภิกษุแต่ละรูป คำที่เป็นสมุทาจารในบทนี้มีรูปอย่างนี้ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า `acchādesi` (ได้ให้ครอง) บทว่า `Pañcasataṃ vihāraṃ` ความว่า ได้ให้สร้างบรรณศาลา (กระท่อมใบไม้) มีราคา ๕๐๐

7. ගොපාලසුත්තවණ්ණනා

๗. อรรถกถาโคปาลสูตร

17. සත්තමෙ තිස්සො කථා එකනාළිකා චතුරස්සා නිසින්නවත්තිකාති. තත්ථ පාළිං වත්වා එකෙකස්ස පදස්ස අත්ථකථනං එකනාළිකා නාම[Pg.349]. අපණ්ඩිතගොපාලකං දස්සෙත්වා, අපණ්ඩිතභික්ඛුං දස්සෙත්වා, පණ්ඩිතගොපාලකං දස්සෙත්වා, පණ්ඩිතභික්ඛුං දස්සෙත්වාති චතුක්කං බන්ධිත්වා කථනං චතුරස්සා නාම. අපණ්ඩිතගොපාලකං දස්සෙත්වා පරියොසානගමනං, අපණ්ඩිතභික්ඛුං දස්සෙත්වා පරියොසානගමනං, පණ්ඩිතගොපාලකං දස්සෙත්වා පරියොසානගමනං, පණ්ඩිතභික්ඛුං දස්සෙත්වා පරියොසානගමනන්ති අයං නිසින්නවත්තිකා නාම. අයං ඉධ සබ්බාචරියානං ආචිණ්ණා.

๑๗. ในสูตรที่ ๗ มีวิธีพรรณนา ๓ อย่าง คือ เอกนาฬิกา จตุรัสสา และนิสินนวัตติกา บรรดาวิธีเหล่านั้น การกล่าวบาลีแล้วพรรณนาอรรถของแต่ละบท ชื่อว่า เอกนาฬิกา การแสดงคนเลี้ยงโคผู้โง่เขลา แสดงภิกษุผู้โง่เขลา แสดงคนเลี้ยงโคผู้ฉลาด แสดงภิกษุผู้ฉลาด ดังนี้ แล้วผูกเป็นหมวด ๔ กล่าว ชื่อว่า จตุรัสสา การแสดงคนเลี้ยงโคผู้โง่เขลาแล้วให้จบลง การแสดงภิกษุผู้โง่เขลาแล้วให้จบลง การแสดงคนเลี้ยงโคผู้ฉลาดแล้วให้จบลง การแสดงภิกษุผู้ฉลาดแล้วให้จบลง นี้ชื่อว่า นิสินนวัตติกา วิธีนี้เป็นวิธีที่อาจารย์ทั้งปวงในสูตรนี้ปฏิบัติกันมา

එකාදසහි, භික්ඛවෙ, අඞ්ගෙහීති එකාදසහි අගුණකොට්ඨාසෙහි. ගොගණන්ති ගොමණ්ඩලං. පරිහරිතුන්ති පරිග්ගහෙත්වා විචරිතුං. ඵාතිං කාතුන්ති වඩ්ඪිං ආපාදෙතුං. ඉධාති ඉමස්මිං ලොකෙ. න රූපඤ්ඤූ හොතීති ගණනතො වා වණ්ණතො වා රූපං න ජානාති. ගණනතො න ජානාති නාම අත්තනො ගුන්නං සතං වා සහස්සං වාති සඞ්ඛ්‍යං න ජානාති, සො ගාවීසු හටාසු වා පලාතාසු වා ගොගණං ගණෙත්වා ‘‘අජ්ජ එත්තකා න දිස්සන්තී’’ති ද්වෙ තීණි ගාමන්තරානි වා අටවිං වා විචරන්තො න පරියෙසති. අඤ්ඤෙසං ගාවීසු අත්තනො ගොගණං පවිට්ඨාසුපි ගොගණං ගණෙත්වා ‘‘ඉමා එත්තිකා ගාවො න අම්හාක’’න්ති යට්ඨියා පොථෙත්වා න නීහරති. තස්ස නට්ඨා ගාවියො නට්ඨාව හොන්ති. පරගාවියො ගහෙත්වා චරති. ගොසාමිකා දිස්වා ‘‘අයං එත්තකං කාලං අම්හාකං ධෙනූ දුහී’’ති තජ්ජෙත්වා අත්තනො ගාවියො ගහෙත්වා ගච්ඡන්ති. තස්ස ගොගණොපි පරිහායති, පඤ්ච ගොරසපරිභොගතොපි පරිබාහිරො හොති. වණ්ණතො න ජානාති නාම ‘‘එත්තිකා ගාවී සෙතා, එත්තිකා රත්තා, එත්තිකා කාළා, එත්තිකා ඔදාතා, එත්තිකා කබරා, එත්තිකා නීලා’’ති න ජානාති. සො ගාවීසු හටාසු වා පලාතාසු වා…පෙ… පඤ්චගොරසපරිභොගතොපි පරිබාහිරො හොති.

บทว่า `Ekādasahi, bhikkhave, aṅgehīti` ความว่า ด้วยส่วนประกอบที่เป็นโทษ ๑๑ ประการ บทว่า `Gogaṇanti` ได้แก่ ฝูงโค บทว่า `Pariharitunti` ได้แก่ เพื่อครอบครองแล้วเที่ยวไป บทว่า `Phātiṃ kātunti` ได้แก่ เพื่อให้ถึงความเจริญ บทว่า `Idhāti` ได้แก่ ในโลกนี้ บทว่า `Na rūpaññū hotīti` ความว่า ไม่รู้จักรูป คือ ไม่รู้จักโดยการนับ หรือโดยสี ที่ชื่อว่า ไม่รู้จักโดยการนับ คือ ไม่รู้จำนวนโคของตนว่าร้อยหนึ่งหรือพันหนึ่ง เมื่อโฝูงโคถูกขโมยไปบ้าง หนีไปบ้าง เขานับฝูงโคแล้วคิดว่า "วันนี้ไม่เห็นจำนวนเท่านี้" ก็ไม่เที่ยวแสวงหาไปตามหมู่บ้าน ๒-๓ แห่งหรือในป่า แม้เมื่อโคของคนอื่นเข้ามาในฝูงโคของตน เขานับฝูงโคแล้วคิดว่า "โคจำนวนเท่านี้ไม่ใช่ของเรา" ก็ไม่ใช้ไม้ตะพดตีแล้วไล่ออกไป โคที่หายไปของเขาก็หายไปเลย เขารับเอาโคของคนอื่นมาเลี้ยง เจ้าของโคเห็นเข้าก็ขู่ว่า "เจ้ารีดนมแม่โคของเราตลอดกาลเท่านี้" แล้วก็เอาโคของตนไป ฝูงโคของเขาก็เสื่อมไป และเขาก็เป็นผู้ห่างไกลจากการบริโภคโครส ๕ อย่าง ที่ชื่อว่า ไม่รู้จักโดยสี คือ ไม่รู้ว่า "โคสีขาวมีเท่านี้ โคสีแดงมีเท่านี้ โคสีดำมีเท่านี้ โคสีขาวผ่องมีเท่านี้ โคสีด่างมีเท่านี้ โคสีเขียวมีเท่านี้" เมื่อโคถูกขโมยไปบ้าง หนีไปบ้าง... (ละ)... เขาก็เป็นผู้ห่างไกลจากการบริโภคโครส ๕ อย่าง

න ලක්ඛණකුසලොති ගාවීනං සරීරෙ කතං ධනුසත්තිසූලාදිභෙදං ලක්ඛණං න ජානාති. සො ගාවීසු හටාසු වා පලාතාසු වා ‘‘අජ්ජ අසුකලක්ඛණා අසුකලක්ඛණා ච ගාවො න දිස්සන්තී’’ති…පෙ… පඤ්චගොරසපරිභොගතොපි පරිබාහිරො හොති.

บทว่า `Na lakkhaṇakusaloti` ความว่า ไม่รู้จักลักษณะเครื่องหมายต่างๆ เช่น เครื่องหมายรูปธนู รูปหอก หรือรูปหลาว เป็นต้น ที่ทำไว้บนร่างกายของโค เมื่อโคถูกขโมยไปบ้าง หนีไปบ้าง (ก็ไม่รู้ว่า) "วันนี้ไม่เห็นโคที่มีลักษณะอย่างนั้นๆ"... (ละ)... เขาก็เป็นผู้ห่างไกลจากการบริโภคโครส ๕ อย่าง

න ආසාටිකං හාරෙතාති ගුන්නං ඛාණුකණ්ටකාදීහි පහටට්ඨානෙසු වණො හොති. තත්ථ නීලමක්ඛිකා අණ්ඩකානි ඨපෙන්ති, තෙසං ආසාටිකාති නාමං. තානි දණ්ඩකෙන අපනෙත්වා භෙසජ්ජං දාතබ්බං හොති, බාලො ගොපාලකො තථා න කරොති. තෙන වුත්තං – ‘‘න ආසාටිකං හාරෙතා [Pg.350] හොතී’’ති. තස්ස ගුන්නං වණා වඩ්ඪන්ති, ගම්භීරා හොන්ති, පාණකා කුච්ඡිං පවිසන්ති, ගාවො ගෙලඤ්ඤාභිභූතා නෙව යාවදත්ථං තිණං ඛාදිතුං න පානීයං පාතුං සක්කොන්ති. තත්ථ ගුන්නං ඛීරං ඡිජ්ජති, ගොණානං ජවො හායති, උභයෙසම්පි ජීවිතන්තරායො හොති. එවමස්ස ගොගණොපි පරිහායති…පෙ… පඤ්චගොරසතොපි පරිබාහිරො හොති.

บทว่า `Na āsāṭikaṃ hāretāti` ความว่า ที่ร่างกายของโคซึ่งถูกตอหรือหนามเป็นต้นทิ่มแทงย่อมเกิดเป็นแผล ในแผลนั้น แมลงวันหัวเขียวย่อมวางไข่ ไข่ของพวกมันชื่อว่า อาสาฏิกา ควรจะใช้ไม้เล็กๆ เขี่ยไข่เหล่านั้นออกแล้วใส่ยาให้ แต่คนเลี้ยงโคผู้โง่เขลาย่อมไม่ทำเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า `na āsāṭikaṃ hāretā hotīti` (ไม่กำจัดไข่แมลงวัน) แผลของโคเหล่านั้นย่อมกำเริบ ลึกเข้าไป หนอนย่อมเข้าไปสู่ท้อง โคทั้งหลายถูกความเจ็บป่วยครอบงำ ย่อมไม่สามารถกินหญ้าหรือดื่มน้ำได้ตามต้องการ ในภาวะเช่นนั้น น้ำนมของแม่โคย่อมขาดหายไป ความเร็วของโคผู้ย่อมลดลง อันตรายแก่ชีวิตย่อมมีได้แม้แก่ทั้งสองฝ่าย ด้วยประการฉะนี้ ฝูงโคของเขาก็เสื่อมไป... (ละ)... เขาก็เป็นผู้ห่างไกลจากโครส ๕ อย่าง

න වණං පටිච්ඡාදෙතා හොතීති ගුන්නං වුත්තනයෙනෙව සඤ්ජාතො වණො භෙසජ්ජං දත්වා වාකෙන වා චීරකෙන වා බන්ධිත්වා පටිච්ඡාදෙතබ්බො හොති. බාලගොපාලකො තං න කරොති. අථස්ස ගුන්නං වණෙහි යූසා පග්ඝරන්ති, තා අඤ්ඤමඤ්ඤං නිඝංසන්ති. තෙන අඤ්ඤෙසම්පි වණා ජායන්ති. එවං ගාවො ගෙලඤ්ඤාභිභූතා නෙව යාවදත්ථං තිණානි ඛාදිතුං…පෙ… පරිබාහිරො හොති.

บทว่า `Na vaṇaṃ paṭicchādetā hotīti` ความว่า แผลที่เกิดขึ้นแก่โคโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล ควรใส่ยาแล้วพันด้วยเปลือกไม้หรือผ้าเก่าปิดไว้ แต่คนเลี้ยงโคผู้โง่เขลาย่อมไม่ทำเช่นนั้น ครั้งนั้น น้ำหนองย่อมไหลออกจากแผลของโคเหล่านั้น โคเหล่านั้นย่อมเสียดสีกันและกัน ด้วยเหตุนั้น แผลย่อมเกิดขึ้นแม้แก่โคตัวอื่นๆ ด้วยประการฉะนี้ โคทั้งหลายถูกความเจ็บป่วยครอบงำ ย่อมไม่สามารถกินหญ้าได้ตามต้องการ... (ละ)... เขาก็เป็นผู้ห่างไกล

න ධූමං කත්තා හොතීති අන්තොවස්සෙ ඩංසමකසාදීනං උස්සන්නකාලෙ ගොගණෙ වජං පවිට්ඨෙ තත්ථ තත්ථ ධූමො කාතබ්බො හොති. අපණ්ඩිතගොපාලකො තං න කරොති, ගොගණො සබ්බරත්තිං ඩංසාදීහි උපද්දුතො නිද්දං අලභිත්වා පුනදිවසෙ අරඤ්ඤෙ තත්ථ තත්ථ රුක්ඛමූලාදීසු නිපජ්ජිත්වා නිද්දායති. නෙව යාවදත්ථං තිණානි ඛාදිතුං…පෙ… පරිබාහිරො හොති.

บทว่า `Na dhūmaṃ kattā hotīti` ความว่า ในฤดูฝน เมื่อเหลือบและยุงเป็นต้นชุกชุม เมื่อฝูงโคเข้าคอกแล้ว ควรก่อควันไฟในที่นั้นๆ แต่คนเลี้ยงโคผู้ไม่ฉลาด ย่อมไม่ทำเช่นนั้น ฝูงโคถูกเหลือบเป็นต้นรบกวนตลอดคืน ไม่ได้หลับนอน พอวันรุ่งขึ้น ก็ไปนอนหลับตามโคนต้นไม้เป็นต้นในป่าในที่นั้นๆ ย่อมไม่สามารถกินหญ้าได้ตามต้องการ... (ละ)... เขาก็เป็นผู้ห่างไกล

න තිත්ථං ජානාතීති තිත්ථම්පි සමන්ති වා විසමන්ති වා සගාහන්ති වා නිග්ගාහන්ති වා න ජානාති. සො අතිත්ථෙන ගාවියො ඔතාරෙති. තාසං විසමතිත්ථෙ පාසාණාදීනි අක්කමන්තීනං පාදා භිජ්ජන්ති. සගාහං ගම්භීරං තිත්ථං ඔතිණ්ණෙ කුම්භීලාදයො ගාවො ගණ්හන්ති, ‘‘අජ්ජ එත්තිකා ගාවො නට්ඨා, අජ්ජ එත්තිකා’’ති වත්තබ්බතං ආපජ්ජන්ති. එවමස්ස ගො ගණොපි පරිහායති…පෙ… පඤ්චගොරසතොපි පරිබාහිරො හොති.

คำว่า 'ไม่รู้จักท่า' หมายความว่า ย่อมไม่รู้แม้ซึ่งท่า ว่าเรียบหรือไม่เรียบ ว่ามีสัตว์ร้ายหรือไม่มีสัตว์ร้าย. นายโคบาลนั้นย่อมต้อนฝูงโคลงในที่ไม่ใช่ท่า. เท้าของแม่โคเหล่านั้นที่เหยียบก้อนหินเป็นต้นในท่าที่ไม่เรียบ ย่อมแตก. เมื่อโคทั้งหลายลงไปสู่ท่าที่ลึกและมีสัตว์ร้าย สัตว์มีจระเข้เป็นต้นย่อมจับเอาโคเหล่านั้น, ย่อมถึงซึ่งความเป็นผู้ที่ถูกกล่าวว่า 'วันนี้โคหายไปเท่านี้, วันนี้ (หายไป) เท่านี้'. ด้วยประการฉะนี้ แม้ฝูงโคของนายโคบาลนั้นก็ย่อมเสื่อมไป...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้ห่างไกลจากโครสห้าอย่าง.

න පීතං ජානාතීති පීතම්පි අපීතම්පි න ජානාති. ගොපාලකෙන හි ‘‘ඉමාය ගාවියා පීතං, ඉමාය න පීතං, ඉමාය පානීයතිත්ථෙ ඔකාසො ලද්ධො, ඉමාය න ලද්ධො’’ති එවං පීතාපීතං ජානිතබ්බං හොති. අයං පන දිවසභාගෙ අරඤ්ඤෙ ගොගණං රක්ඛිත්වා ‘‘පානීයං පායෙස්සාමී’’ති නදිං වා තළාකං වා ඔගාහෙත්වා ගච්ඡති. තත්ථ මහාඋසභා ච අනුසභා ච බලවගාවියො ච දුබ්බලානි චෙව මහල්ලකානි ච ගොරූපානි සිඞ්ගෙහි [Pg.351] වා ඵාසුකාහි වා පහරිත්වා අත්තනො ඔකාසං කත්වා ඌරුප්පමාණං උදකං පවිසිත්වා යථාකාමං පිවන්ති. අවසෙසා ඔකාසං අලභමානා තීරෙ ඨත්වා කලලමිස්සකං උදකං පිවන්ති වා අපීතා එව වා හොන්ති. අථ සො ගොපාලකො පිට්ඨියං පහරිත්වා පුන අරඤ්ඤං පවෙසෙති. තත්ථ අපීතා ගාවියො පිපාසාය සුස්සමානා යාවදත්ථං තිණානි ඛාදිතුං න සක්කොන්ති. තත්ථ ගුන්නං ඛීරං ඡිජ්ජති. ගොණානං ජවො හායති…පෙ… පරිබාහිරො හොති.

คำว่า 'ไม่รู้โคที่ดื่มน้ำแล้ว' หมายความว่า ย่อมไม่รู้แม้ซึ่งโคที่ดื่มแล้วและยังไม่ดื่ม. ด้วยว่า นายโคบาลพึงรู้โคที่ดื่มแล้วและยังไม่ดื่มอย่างนี้ว่า 'แม่โคตัวนี้ดื่มแล้ว, ตัวนี้ยังไม่ดื่ม, ตัวนี้ได้โอกาสในท่าดื่มน้ำ, ตัวนี้ยังไม่ได้'. ส่วนนายโคบาลคนนี้ เลี้ยงฝูงโคในป่าในตอนกลางวันแล้ว ด้วยคิดว่า 'เราจะให้ดื่มน้ำ' จึงต้อนฝูงโคลงไปสู่แม่น้ำหรือสระ. ในที่นั้น โคอุสภะใหญ่ โคอุสภะรอง และแม่โคมีกำลังทั้งหลาย ย่อมขวิดโคที่อ่อนแอและโคแก่ทั้งหลายด้วยเขาหรือด้วยสีข้างแล้ว ทำโอกาสแก่ตน เข้าไปสู่น้ำประมาณต้นขา ดื่มตามความพอใจ. โคที่เหลือไม่ได้โอกาส ยืนอยู่ที่ฝั่ง ย่อมดื่มน้ำที่ระคนด้วยเปือกตมบ้าง หรือเป็นผู้ที่ยังไม่ได้ดื่มนั่นเทียวบ้าง. ครั้งนั้น นายโคบาลนั้นตีที่หลัง (ของโคเหล่านั้น) แล้วต้อนเข้าป่าไปอีก. ในป่านั้น แม่โคที่ยังไม่ได้ดื่มน้ำ กระหายน้ำอยู่ ย่อมไม่สามารถกินหญ้าได้ตามความต้องการ. ในกาลนั้น น้ำนมของแม่โคทั้งหลายย่อมขาดไป, กำลังของโคทั้งหลายย่อมเสื่อม...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้ห่างไกล.

න වීථිං ජානාතීති ‘‘අයං මග්ගො සමො ඛෙමො, අයං විසමො සාසඞ්කො සප්පටිභයො’’ති න ජානාති. සො සමං ඛෙමං මග්ගං වජ්ජෙත්වා ගොගණං ඉතරමග්ගං පටිපාදෙති. තත්ථ ගාවො සීහබ්‍යග්ඝාදීනං ගන්ධෙන චොරපරිස්සයෙන ච අභිභූතා භන්තමිගසප්පටිභාගා ගීවං උක්ඛිපිත්වා තිට්ඨන්ති, නෙව යාවදත්ථං තිණානි ඛාදන්ති, න පානීයං පිවන්ති. තත්ථ ගුන්නං ඛීරං ඡිජ්ජති…පෙ… පරිබාහිරො හොති.

คำว่า 'ไม่รู้จักทาง' หมายความว่า ย่อมไม่รู้ว่า 'ทางนี้เรียบ ปลอดภัย, ทางนี้ไม่เรียบ น่าหวาดเสียว มีภัยเฉพาะหน้า'. นายโคบาลนั้นเว้นทางที่เรียบและปลอดภัยเสีย ย่อมต้อนฝูงโคไปสู่ทางอื่น. ในทางนั้น โคทั้งหลายถูกครอบงำด้วยกลิ่นของสัตว์มีราชสีห์และเสือโคร่งเป็นต้น และด้วยภัยคือโจร มีส่วนเสมอด้วยเนื้อที่ตื่นตระหนก ชูคอขึ้นยืนอยู่, ย่อมไม่กินหญ้าตามความต้องการเลย, ย่อมไม่ดื่มน้ำ. ในกาลนั้น น้ำนมของแม่โคทั้งหลายย่อมขาดไป...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้ห่างไกล.

න ගොචරකුසලො හොතීති ගොපාලකෙන හි ගොචරකුසලෙන භවිතබ්බං, පඤ්චාහිකචාරො වා සත්තාහිකචාරො වා ජානිතබ්බො. එකදිසාය ගොගණං චාරෙත්වා පුනදිවසෙ තත්ථ න චාරෙතබ්බො. මහතා හි ගොගණෙන චිණ්ණට්ඨානං භෙරිතලං විය සුද්ධං හොති නිත්තිණං, උදකම්පි ආලුලීයති. තස්මා පඤ්චමෙ වා සත්තමෙ වා දිවසෙ පුන තත්ථ චාරෙතුං වට්ටති. එත්තකෙන හි තිණම්පි පටිවිරුහති, උදකම්පි පසීදති, අයං පන ඉමං පඤ්චාහිකචාරං වා සත්තාහිකචාරං වා න ජානාති, දිවසෙ දිවසෙ රක්ඛිතට්ඨානෙයෙව රක්ඛති. අථස්ස ගොගණො හරිතතිණං න ලභති, සුක්ඛතිණං ඛාදන්තො කලලමිස්සකං උදකං පිවති. තත්ථ ගුන්නං ඛීරං ඡිජ්ජති…පෙ… පරිබාහිරො හොති.

คำว่า 'ไม่ฉลาดในที่หากิน' หมายความว่า ด้วยว่า นายโคบาลพึงเป็นผู้ฉลาดในที่หากิน, พึงรู้จักการหมุนเวียนที่หากินทุก ๕ วัน หรือทุก ๗ วัน. เลี้ยงฝูงโคในทิศหนึ่งแล้ว ในวันรุ่งขึ้น ไม่พึงเลี้ยงในที่นั้น. ด้วยว่า สถานที่ที่ฝูงโคใหญ่หากินแล้ว ย่อมเตียนไม่มีหญ้า เหมือนหน้ากลอง, แม้น้ำก็ขุ่น. เพราะเหตุนั้น ในวันที่ ๕ หรือวันที่ ๗ ย่อมควรเพื่อจะเลี้ยงในที่นั้นอีก. ด้วยว่า โดยกาลเพียงเท่านี้ แม้หญ้าก็ย่อมงอกขึ้นอีก, แม้น้ำก็ย่อมใส. ส่วนนายโคบาลคนนี้ ย่อมไม่รู้จักการหมุนเวียนทุก ๕ วัน หรือทุก ๗ วันนี้, ย่อมเลี้ยงในที่ที่เคยเลี้ยงแล้วนั่นเทียวทุกๆ วัน. ครั้งนั้น ฝูงโคของเขา ย่อมไม่ได้หญ้าสด, กินหญ้าแห้ง ย่อมดื่มน้ำที่ระคนด้วยเปือกตม. ในกาลนั้น น้ำนมของแม่โคทั้งหลายย่อมขาดไป...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้ห่างไกล.

අනවසෙසදොහී ච හොතීති පණ්ඩිතගොපාලකෙන හි යාව වච්ඡකස්ස මංසලොහිතං සණ්ඨාති, තාව එකං ද්වෙ ථනෙ ඨපෙත්වා සාවසෙසදොහිනා භවිතබ්බං. අයං වච්ඡකස්ස කිඤ්චි අනවසෙසෙත්වා දුහති. ඛීරපකො වච්ඡො ඛීරපිපාසාය සුස්සති, සණ්ඨාතුං අසක්කොන්තො කම්පමානො මාතු පුරතො පතිත්වා කාලං කරොන්ති. මාතා පුත්තකං දිස්වා, ‘‘මය්හං පුත්තකො අත්තනො මාතුඛීරං පාතුං න ලභතී’’ති [Pg.352] පුත්තසොකෙන නෙව යාවදත්ථං තිණානි ඛාදිතුං න පානීයං පාතුං සක්කොති, ථනෙසු ඛීරං ඡිජ්ජති. එවමස්ස ගොගණොපි පරිහායති…පෙ… පඤ්චගොරසතොපි පරිබාහිරො හොති.

คำว่า 'และเป็นผู้รีดนมไม่ให้เหลือ' หมายความว่า ด้วยว่า อันนายโคบาลผู้ฉลาด ตราบเท่าที่เนื้อและเลือดของลูกโคยังตั้งอยู่ พึงเว้นเต้านมไว้เต้าหนึ่งหรือสองเต้า เป็นผู้รีดโดยให้มีส่วนเหลือ. นายโคบาลคนนี้ย่อมรีดนมโดยไม่เหลืออะไรไว้ให้ลูกโคเลย. ลูกโคที่ยังดื่มนม ย่อมหิวนมจนซูบผอม, ไม่สามารถทรงตัวอยู่ได้ สั่นเทา ล้มลงต่อหน้าแม่แล้วย่อมตาย. แม่โคเห็นลูกแล้ว ด้วยความโศกเศร้าถึงลูก (คิดว่า) 'ลูกของเราไม่ได้ดื่มน้ำนมของแม่ตน' ย่อมไม่สามารถกินหญ้าตามความต้องการ ไม่สามารถดื่มน้ำได้, น้ำนมในเต้าย่อมขาดไป. ด้วยประการฉะนี้ แม้ฝูงโคของนายโคบาลนั้นก็ย่อมเสื่อมไป...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้ห่างไกลจากโครสห้าอย่าง.

ගුන්නං පිතිට්ඨානං කරොන්තීති ගොපිතරො. ගාවො පරිණායන්ති යථාරුචිං ගහෙත්වා ගච්ඡන්තීති ගොපරිණායකා. තෙ න අතිරෙකපූජායාති පණ්ඩිතො හි ගොපාලකො එවරූපෙ උසභෙ අතිරෙකපූජාය පූජෙති, පණීතං ගොභත්තං දෙති, ගන්ධපඤ්චඞ්ගුලිකෙහි මණ්ඩෙති, මාලං පිළන්ධෙති, සිඞ්ගෙසු සුවණ්ණරජතකොසකෙ ච ධාරෙති, රත්තිං දීපං ජාලෙත්වා චෙලවිතානස්ස හෙට්ඨා සයාපෙති. අයං පන තතො එකසක්කාරම්පි න කරොති. උසභා අතිරෙකපූජං අලභමානා ගොගණං න රක්ඛන්ති, පරිස්සයං න වාරෙන්ති. එවමස්ස ගොගණොපි පරිහායති…පෙ… පඤ්චගොරසතොපි පරිබාහිරො හොති.

(โคอุสภะทั้งหลาย) ทำที่พึ่งพิงแก่โคทั้งหลาย เหตุนั้นจึงชื่อว่า โคปิตะ. (โคอุสภะทั้งหลาย) นำฝูงโคไป คือนำไปตามความพอใจ เหตุนั้นจึงชื่อว่า โคปริณายก. คำว่า 'ไม่บูชาโคเหล่านั้นโดยพิเศษ' หมายความว่า ด้วยว่า นายโคบาลผู้ฉลาด ย่อมบูชาโคอุสภะเห็นปานนี้ด้วยการบูชาอย่างยิ่ง, ย่อมให้ภัตตาหารสำหรับโคอันประณีต, ย่อมประดับด้วยเครื่องหอมที่ประทับด้วยนิ้วทั้งห้า, ย่อมให้สวมพวงมาลัย, และย่อมให้สวมปลอกทองและปลอกเงินที่เขา, ในเวลากลางคืน จุดประทีปแล้ว ย่อมให้หลับนอนภายใต้เพดานผ้า. ส่วนนายโคบาลคนนี้ ย่อมไม่กระทำสักการะแม้สักอย่างหนึ่งจากสักการะเหล่านั้น. โคอุสภะทั้งหลาย เมื่อไม่ได้การบูชาอย่างยิ่ง ย่อมไม่รักษาฝูงโค, ย่อมไม่ป้องกันภัย. ด้วยประการฉะนี้ แม้ฝูงโคของนายโคบาลนั้นก็ย่อมเสื่อมไป...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้ห่างไกลจากโครสห้าอย่าง.

ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ. න රූපඤ්ඤූ හොතීති ‘‘චත්තාරි මහාභූතානි චතුන්නඤ්ච මහාභූතානං උපාදායරූප’’න්ති එවං වුත්තං රූපං ද්වීහාකාරෙහි න ජානාති ගණනතො වා සමුට්ඨානතො වා. ගණනතො න ජානාති නාම – ‘‘චක්ඛායතනං සොතායතනං ඝානායතනං ජිව්හාකායරූපසද්දගන්ධරසඵොට්ඨබ්බායතනං, ඉත්ථින්ද්‍රියං පුරිසින්ද්‍රියං ජීවිතින්ද්‍රියං කායවිඤ්ඤත්ති වචීවිඤ්ඤත්ති ආකාසධාතු ආපොධාතු රූපස්ස ලහුතා, මුදුතා, කම්මඤ්ඤතා, උපචයො, සන්තති, ජරතා, රූපස්ස අනිච්චතා, කබළීකාරො ආහාරො’’ති (ධ. ස. 657-665) එවං පාළියා ආගතා පඤ්චවීසති රූපකොට්ඨාසාති න ජානාති. සෙය්‍යථාපි සො ගොපාලකො ගණනතො ගුන්නං රූපං න ජානාති, තථූපමො අයං භික්ඛු. සො ගණනතො රූපං අජානන්තො රූපං පරිග්ගහෙත්වා අරූපං වවත්ථපෙත්වා රූපාරූපං පරිග්ගහෙත්වා පච්චයං සල්ලක්ඛෙත්වා ලක්ඛණං ආරොපෙත්වා කම්මට්ඨානං මත්ථකං පාපෙතුං න සක්කොති. සො යථා තස්ස ගොපාලකස්ස ගොගණො න වඩ්ඪති, එවං ඉමස්මිං සාසනෙ සීලසමාධිවිපස්සනාමග්ගඵලනිබ්බානෙහි න වඩ්ඪති. යථා ච සො ගොපාලකො පඤ්චහි ගොරසෙහි පරිබාහිරො හොති, එවමෙවායං අසෙඛෙන සීලක්ඛන්ධෙන අසෙඛෙන සමාධිපඤ්ඤාවිමුත්ති විමුත්තිඤාණදස්සනක්ඛන්ධෙනාති පඤ්චහි ධම්මක්ඛන්ධෙහි පරිබාහිරො හොති.

คำว่า อิธ (ในศาสนานี้) คือ ในพระศาสนานี้ คำว่า ไม่เป็นผู้รู้จักรูป คือ ไม่รู้จักรูปที่กล่าวไว้อย่างนี้ว่า “มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔” โดยอาการ ๒ อย่าง คือ โดยการนับ หรือ โดยสมุฏฐาน ชื่อว่าไม่รู้จักโดยการนับ คือ ไม่รู้จักว่า “ส่วนแห่งรูป ๒๕ อย่างที่มาในพระบาลี (ธรรมสังคณี) อย่างนี้คือ จักขายตนะ โสตายตนะ ฆานายตนะ ชิวหายตนะ กายายตนะ รูปายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ, อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ กายวิญญัติ วจีวิญญัติ อากาสธาตุ, ลหุตา มุทุตา กัมมัญญตา อุปจยะ สันตติ ชรตา อนิจจตา แห่งรูป, กวฬิงการาหาร” เปรียบเหมือนคนเลี้ยงโคผู้นั้น ไม่รู้จักรูปของโคโดยการนับ ฉันใด ภิกษุนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น ภิกษุนั้นเมื่อไม่รู้จักรูปโดยการนับ จึงไม่สามารถกำหนดรูป กำหนดนาม กำหนดรูปนาม สังเกตปัจจัย ยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์ แล้วทำกรรมฐานให้ถึงที่สุดได้ ฝูงโคของคนเลี้ยงโคผู้นั้นไม่เจริญขึ้นฉันใด ภิกษุนั้นก็ไม่เจริญด้วยศีล สมาธิ วิปัสสนา มรรค ผล นิพพาน ในศาสนานี้ฉันนั้น และคนเลี้ยงโคผู้นั้นเป็นผู้ห่างไกลจากโครสห้าอย่างฉันใด ภิกษุนี้ก็เป็นผู้ห่างไกลจากธรรมขันธ์ ๕ คือ สีลขันธ์ สมาธิขันธ์ ปัญญขันธ์ วิมุตติขันธ์ และวิมุตติญาณทัสสนขันธ์ อันเป็นของพระอเสขะ ฉันนั้นเหมือนกัน

සමුට්ඨානතො [Pg.353] න ජානාති නාම – ‘‘එත්තකං රූපං එකසමුට්ඨානං, එත්තකං ද්විසමුට්ඨානං, එත්තකං තිසමුට්ඨානං, එත්තකං චතුසමුට්ඨානං, එත්තකං නකුතොචි සමුට්ඨාතී’’ති න ජානාති. සෙය්‍යථාපි සො ගොපාලකො වණ්ණතො ගුන්නං රූපං න ජානාති, තථූපමො අයං භික්ඛු. සො සමුට්ඨානතො රූපං අජානන්තො රූපං පරිග්ගහෙත්වා…පෙ… පරිබාහිරො හොති.

ชื่อว่าไม่รู้จักโดยสมุฏฐาน คือ ไม่รู้จักว่า “รูปเท่านี้มีสมุฏฐานเดียว รูปเท่านี้มีสองสมุฏฐาน รูปเท่านี้มีสามสมุฏฐาน รูปเท่านี้มีสี่สมุฏฐาน รูปเท่านี้ไม่ได้เกิดจากสมุฏฐานอะไรเลย” เปรียบเหมือนคนเลี้ยงโคผู้นั้น ไม่รู้จักรูปของโคโดยสีสัน ฉันใด ภิกษุนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น ภิกษุนั้นเมื่อไม่รู้จักรูปโดยสมุฏฐาน จึงกำหนดรูป... (ละ)... ย่อมเป็นผู้ห่างไกล

න ලක්ඛණකුසලො හොතීති ‘‘කම්මලක්ඛණො බාලො, කම්මලක්ඛණො පණ්ඩිතො’’ති එවං වුත්තං කුසලාකුසලකම්මං පණ්ඩිතබාලලක්ඛණන්ති න ජානාති. සො එවං අජානන්තො බාලෙ වජ්ජෙත්වා පණ්ඩිතෙ න සෙවති. බාලෙ වජ්ජෙත්වා පණ්ඩිතෙ අසෙවන්තො කප්පියාකප්පියං කුසලාකුසලං සාවජ්ජානවජ්ජං ගරුකලහුකං සතෙකිච්ඡාතෙකිච්ඡං කාරණාකාරණං න ජානාති. තං අජානන්තො කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා වඩ්ඪෙතුං න සක්කොති. සො යථා තස්ස ගොපාලකස්ස ගොගණො න වඩ්ඪති, එවං ඉමස්මිං සාසනෙ යථාවුත්තෙහි සීලාදීහි න වඩ්ඪති. සො ගොපාලකො විය ච පඤ්චහි ගොරසෙහි, පඤ්චහි ධම්මක්ඛන්ධෙහි පරිබාහිරො හොති.

คำว่า ไม่ฉลาดในลักษณะ คือ ไม่รู้จักกุศลกรรมและอกุศลกรรมที่กล่าวไว้อย่างนี้ว่า “คนพาลมีกรรมเป็นลักษณะ บัณฑิตมีกรรมเป็นลักษณะ” ว่าเป็นลักษณะของบัณฑิตและคนพาล ภิกษุนั้นเมื่อไม่รู้อย่างนี้ จึงไม่เว้นคนพาล ไม่คบบัณฑิต เมื่อไม่เว้นคนพาล ไม่คบบัณฑิต ย่อมไม่รู้จักสิ่งที่ควรและไม่ควร กุศลและอกุศล สิ่งที่มีโทษและไม่มีโทษ อาบัติหนักและเบา อาบัติที่แก้ไขได้และแก้ไขไม่ได้ เหตุและมิใช่เหตุ เมื่อไม่รู้สิ่งนั้น จึงรับเอากรรมฐานแล้วไม่สามารถทำให้เจริญได้ ฝูงโคของคนเลี้ยงโคผู้นั้นไม่เจริญขึ้นฉันใด ภิกษุนั้นก็ไม่เจริญด้วยศีลเป็นต้นตามที่กล่าวแล้วในศาสนานี้ฉันนั้น และเป็นผู้ห่างไกลจากโครส ๕ และธรรมขันธ์ ๕ เหมือนคนเลี้ยงโคผู้นั้น

න ආසාටිකං හාරෙතා හොතීති ‘‘උප්පන්නං කාමවිතක්ක’’න්ති එවං වුත්තෙ කාමවිතක්කාදයො න විනොදෙති. සො ඉමං අකුසලවිතක්කං ආසාටිකං අහාරෙත්වා විතක්කවසිකො හුත්වා විචරන්තො කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා වඩ්ඪෙතුං න සක්කොති. සො යථා තස්ස ගොපාලකස්ස…පෙ… පරිබාහිරො හොති.

คำว่า ไม่เป็นผู้กำจัดตัวเหลือบ คือ ไม่บรรเทากามวิตกเป็นต้นที่เกิดขึ้นตามที่ตรัสไว้ว่า “กามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว” ภิกษุนั้นไม่กำจัดอกุศลวิตกอันเป็นดุจตัวเหลือบนี้แล้ว ถูกวิตกครอบงำเที่ยวไป จึงรับเอากรรมฐานแล้วไม่สามารถทำให้เจริญได้ ภิกษุนั้นเป็นผู้ห่างไกล เหมือนคนเลี้ยงโคผู้นั้น... (ละ)...

න වණං පටිච්ඡාදෙතා හොතීති ‘‘චක්ඛුනා රූපං දිස්වා නිමිත්තග්ගාහී හොතී’’තිආදිනා නයෙන සබ්බාරම්මණෙසු නිමිත්තං ගණ්හන්තො යථා සො ගොපාලකො වණං න පටිච්ඡාදෙති, එවං සංවරං න සම්පාදෙති. සො විවටද්වාරො විචරන්තො කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා වඩ්ඪෙතුං න සක්කොති…පෙ… පරිබාහිරො හොති.

คำว่า ไม่เป็นผู้ปิดบังแผล คือ ภิกษุผู้ถือนิมิตในอารมณ์ทั้งปวงด้วยนัยเป็นต้นว่า “เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว เป็นผู้ถือนิมิต” ย่อมไม่ถึงความสำรวม เหมือนคนเลี้ยงโคผู้นั้นไม่ปิดบังแผล ฉันนั้น ภิกษุนั้นมีทวารเปิดโล่งเที่ยวไป จึงรับเอากรรมฐานแล้วไม่สามารถทำให้เจริญได้... (ละ)... ย่อมเป็นผู้ห่างไกล

න ධූමං කත්තා හොතීති සො ගොපාලකො ධූමං විය ධම්මදෙසනාධූමං න කරොති, ධම්මකථං වා සරභඤ්ඤං වා උපනිසින්නකකථං වා අනුමොදනං වා න කරොති, තතො නං මනුස්සා ‘‘බහුස්සුතො ගුණවා’’ති න ජානන්ති. තෙ ගුණාගුණං අජානන්තො චතූහි පච්චයෙහි සඞ්ගහං න කරොන්ති. සො පච්චයෙහි කිලමමානො බුද්ධවචනං සජ්ඣායං කාතුං වත්තපටිවත්තං පූරෙතුං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා වඩ්ඪෙතුං න සක්කොති…පෙ… පරිබාහිරො හොති.

คำว่า ไม่เป็นผู้ทำควัน คือ ไม่ทำควันคือธรรมเทศนา เหมือนคนเลี้ยงโคผู้นั้นไม่ทำควัน ไม่กล่าวธรรมกถา สรภัญญะ หรือกถาแก่ผู้ที่นั่งใกล้ หรืออนุโมทนา เพราะเหตุนั้น มนุษย์ทั้งหลายจึงไม่รู้จักภิกษุนั้นว่า “เป็นพหูสูต เป็นผู้มีคุณ” มนุษย์เหล่านั้นเมื่อไม่รู้คุณและโทษ จึงไม่สงเคราะห์ด้วยปัจจัย ๔ ภิกษุนั้นเมื่อลำบากด้วยปัจจัย จึงไม่สามารถทำการสาธยายพุทธวจนะ บำเพ็ญวัตรปฏิบัติให้เต็ม หรือรับเอากรรมฐานแล้วทำให้เจริญได้... (ละ)... ย่อมเป็นผู้ห่างไกล

න [Pg.354] තිත්ථං ජානාතීති තිත්ථභූතෙ බහුස්සුතභික්ඛූ න උපසඞ්කමති. අනුපසඞ්කමන්තො ‘‘ඉදං, භන්තෙ, බ්‍යඤ්ජනං කථං රොපෙතබ්බං? ඉමස්ස භාසිතස්ස කො අත්ථො? ඉමස්මිං ඨානෙ පාළි කිං වදති? ඉමස්මිං ඨානෙ අත්ථො කිං දීපෙතී’’ති එවං න පරිපුච්ඡති න පරිපඤ්හති, න ජානාපෙතීති අත්ථො. තස්ස තෙ එවං අපරිපුච්ඡිතා අවිවටඤ්චෙව න විවරන්ති, භාජෙත්වා න දස්සෙන්ති, අනුත්තානීකතඤ්ච න උත්තානිං කරොන්ති, අපාකටං න පාකටං කරොන්ති. අනෙකවිහිතෙසු ච කඞ්ඛාඨානියෙසු ධම්මෙසූති අනෙකවිධාසු කඞ්ඛාසු එකකඞ්ඛම්පි න පටිවිනොදෙන්ති. කඞ්ඛායෙව හි කඞ්ඛාඨානියා ධම්මා නාම. තත්ථ එකං කඞ්ඛම්පි න නීහරන්තීති අත්ථො. සො එවං බහුස්සුතතිත්ථං අනුපසඞ්කමිත්වා සකඞ්ඛො කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා වඩ්ඪෙතුං න සක්කොති. යථා වා සො ගොපාලකො තිත්ථං න ජානාති, එවං අයම්පි භික්ඛු ධම්මතිත්ථං න ජානාති. අජානන්තො අවිසයෙ පඤ්හං පුච්ඡති, ආභිධම්මිකං උපසඞ්කමිත්වා කප්පියාකප්පියං පුච්ඡති, විනයධරං උපසඞ්කමිත්වා රූපාරූපපරිච්ඡෙදං පුච්ඡති. තෙ අවිසයෙ පුට්ඨා කථෙතුං න සක්කොන්ති. සො අත්තනා සකඞ්ඛො කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා වඩ්ඪෙතුං න සක්කොති…පෙ… පරිබාහිරො හොති.

คำว่า ไม่รู้จักท่า คือ ไม่เข้าไปหาภิกษุผู้เป็นพหูสูตผู้เป็นดุจท่า เมื่อไม่เข้าไปหา ก็ไม่สอบถาม ไม่ไต่ถามว่า “ท่านขอรับ พยัญชนะนี้ควรประกอบอย่างไร? ภาษิตนี้มีความหมายว่าอย่างไร? ในที่นี้ พระบาลีกล่าวถึงอะไร? ในที่นี้ อรรถกถาแสดงความหมายว่าอย่างไร?” อธิบายว่า ไม่ทำให้ท่านแจ้ง เมื่อภิกษุนั้นไม่สอบถามอย่างนี้ ภิกษุเหล่านั้นก็ไม่เปิดเผยสิ่งที่ยังไม่เปิดเผย ไม่จำแนกแสดง สิ่งที่ยังไม่ตื้นก็ไม่ทำให้ตื้น สิ่งที่ยังไม่ปรากฏก็ไม่ทำให้ปรากฏ และไม่บรรเทาความสงสัยแม้แต่อย่างเดียวในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยมีประการต่างๆ จริงอยู่ ความสงสัยนั่นแหละชื่อว่าเป็นธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัย ในบรรดาความสงสัยเหล่านั้น ท่านก็ไม่นำความสงสัยออกแม้แต่อย่างเดียว นี้คือความหมาย ภิกษุนั้นเมื่อไม่เข้าไปหาท่าคือภิกษุผู้เป็นพหูสูตอย่างนี้ จึงมีความสงสัย รับเอากรรมฐานแล้วไม่สามารถทำให้เจริญได้ อีกอย่างหนึ่ง เหมือนคนเลี้ยงโคผู้นั้นไม่รู้จักท่า ฉันใด ภิกษุนี้ก็ไม่รู้จักท่าคือธรรมฉันนั้น เมื่อไม่รู้ ก็ถามปัญหาในเรื่องที่ไม่ใช่ขอบข่าย คือ เข้าไปหาพระอภิธรรมิกะแล้วถามถึงสิ่งที่ควรและไม่ควร เข้าไปหาพระวินัยธรแล้วถามถึงการกำหนดรูปนาม ท่านเหล่านั้นเมื่อถูกถามในเรื่องที่ไม่ใช่ขอบข่าย ก็ไม่สามารถจะกล่าวตอบได้ ภิกษุนั้นตนเองมีความสงสัย จึงรับเอากรรมฐานแล้วไม่สามารถทำให้เจริญได้... (ละ)... ย่อมเป็นผู้ห่างไกล

න පීතං ජානාතීති යථා සො ගොපාලකො පීතාපීතං න ජානාති, එවං ධම්මූපසඤ්හිතං පාමොජ්ජං න ජානාති න ලභති. සවනමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථුං නිස්සාය ආනිසංසං න වින්දති, ධම්මස්සවනග්ගං ගන්ත්වා සක්කච්චං න සුණාති, නිසින්නො නිද්දායති, කථං කථෙති, අඤ්ඤවිහිතකො හොති. සො සක්කච්චං ධම්මං අස්සුණන්තො කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා වඩ්ඪෙතුං න සක්කොති…පෙ… පරිබාහිරො හොති.

บทว่า น ปีตํ ชานาติ ความว่า คนเลี้ยงโคไม่รู้จักท่าน้ำที่โคดื่มแล้วและยังไม่ได้ดื่ม ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้น ย่อมไม่รู้ ไม่ได้ซึ่งความปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม อาศัยสวนมัยบุญญกิริยาวัตถุ ย่อมไม่ได้รับอานิสงส์ คือ ไปสู่โรงฟังธรรมแล้ว ไม่ฟังโดยเคารพ นั่งหลับ พูดคุย มีใจเป็นอื่น ภิกษุนั้นเมื่อไม่ฟังธรรมโดยเคารพ รับเอากรรมฐานแล้ว ไม่สามารถทำให้เจริญได้ ...ฯลฯ... ย่อมเป็นคนภายนอก

න වීථිං ජානාතීති සො ගොපාලකො මග්ගාමග්ගං විය ‘‘අයං ලොකියො, අයං ලොකුත්තරො’’ති අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං යථාභූතං නප්පජානාති. අජානන්තො ලොකියමග්ගෙ අභිනිවිසිත්වා ලොකුත්තරං නිබ්බත්තෙතුං න සක්කොති…පෙ… පරිබාහිරො හොති.

บทว่า น วีถึ ชานาติ ความว่า คนเลี้ยงโคนั้นไม่รู้จักทางและมิใช่ทาง ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้น ย่อมไม่รู้ชัดอริยมรรคมีองค์ ๘ ตามความเป็นจริงว่า "นี้เป็นโลกิยมรรค นี้เป็นโลกุตรมรรค" เมื่อไม่รู้ ก็จะน้อมใจไปในโลกิยมรรค ไม่สามารถทำให้โลกุตรมรรคเกิดขึ้นได้ ...ฯลฯ... ย่อมเป็นคนภายนอก

න ගොචරකුසලො හොතීති සො ගොපාලකො පඤ්චාහිකසත්තාහිකචාරෙ විය චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ ‘‘ඉමෙ ලොකියා, ඉමෙ ලොකුත්තරා’’ති යථාභූතං නප්පජානාති. අජානන්තො සුඛුමට්ඨානෙසු අත්තනො ඤාණං චරාපෙත්වා ලොකියසතිපට්ඨානෙ අභිනිවිසිත්වා ලොකුත්තරං නිබ්බත්තෙතුං න සක්කොති…පෙ… පරිබාහිරො හොති.

บทว่า น โคจรกุสโล โหติ ความว่า คนเลี้ยงโคนั้นไม่รู้จักที่หากินสับเปลี่ยนเวร ๕ วัน ๗ วัน ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้น ย่อมไม่รู้สติปัฏฐาน ๔ ตามความเป็นจริงว่า "เหล่านี้เป็นโลกิยสติปัฏฐาน เหล่านี้เป็นโลกุตรสติปัฏฐาน" เมื่อไม่รู้ ก็ไม่ปล่อยญาณของตนให้เที่ยวไปในฐานะอันสุขุม กลับน้อมใจไปในโลกิยสติปัฏฐาน ไม่สามารถทำให้โลกุตรสติปัฏฐานเกิดขึ้นได้ ...ฯลฯ... ย่อมเป็นคนภายนอก

අනවසෙසදොහී [Pg.355] හොතීති පටිග්ගහණෙ මත්තං අජානන්තො අනවසෙසං දුහති. නිද්දෙසවාරෙ පනස්ස අභිහට්ඨුං පවාරෙන්තීති අභිහරිත්වා පවාරෙන්ති. එත්ථ ද්වෙ අභිහාරා වාචාභිහාරො ච, පච්චයාභිහාරො ච. වාචාභිහාරො නාම මනුස්සා භික්ඛුස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘වදෙය්‍යාථ, භන්තෙ, යෙනත්ථො’’ති පවාරෙන්ති. පච්චයාභිහාරො නාම වත්ථාදීනි වා සප්පිනවනීතඵාණිතාදීනි වා ගහෙත්වා භික්ඛුස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘ගණ්හථ, භන්තෙ, යාවතකෙන අත්ථො’’ති වදන්ති. තත්‍ර භික්ඛු මත්තං න ජානාතීති භික්ඛු තෙසු පච්චයෙසු පමාණං න ජානාති. ‘‘දායකස්ස වසො වෙදිතබ්බො, දෙය්‍යධම්මස්ස වසො වෙදිතබ්බො, අත්තනො ථාමො වෙදිතබ්බො’’ති ඉමිනා නයෙන පමාණයුත්තකං අග්ගහෙත්වා යං ආහරන්ති, තං සබ්බං ගණ්හාතීති අත්ථො. මනුස්සා විප්පටිසාරිනො න පුන අභිහරිත්වා පවාරෙන්ති. සො පච්චයෙහි කිලමන්තො කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා වඩ්ඪෙතුං න සක්කොති…පෙ… පරිබාහිරො හොති.

บทว่า อนวเสสโทหี โหติ ความว่า ผู้ไม่รู้ประมาณในการรับ ชื่อว่ารีดไม่ให้เหลือ ส่วนในนิทเทสวารแห่งบทนั้น มีบทว่า อภิหฏฺฐุํ ปวาเรนฺติ คือ นำมาแล้วปวารณา ในบทนั้น อภิหารมี ๒ อย่าง คือ วาจาอภิหาร และ ปัจจยาภิหาร วาจาอภิหาร คือ มนุษย์ทั้งหลายไปสู่สำนักของภิกษุแล้วปวารณาว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านต้องการสิ่งใด โปรดบอกเถิด" ปัจจยาภิหาร คือ ถือเอาวัตถุมีผ้าเป็นต้น หรือเนยใส เนยข้น น้ำอ้อยเป็นต้น ไปสู่สำนักของภิกษุแล้วกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านต้องการประมาณเท่าใด โปรดรับไปเท่านั้นเถิด" ในปัจจัยเหล่านั้น บทว่า ภิกฺขุ มตฺตํ น ชานาติ คือ ภิกษุไม่รู้ประมาณในปัจจัยเหล่านั้น ความว่า ไม่รับเอาสิ่งที่สมควรแก่ประมาณโดยนัยนี้ว่า "พึงรู้กำลังของทายก พึงรู้กำลังของเทยยธรรม พึงรู้กำลังของตน" เขานำสิ่งใดมา ก็รับเอาสิ่งนั้นทั้งหมด มนุษย์ทั้งหลายเกิดความเดือดร้อนใจ จึงไม่นำมาปวารณาอีก ภิกษุนั้นลำบากด้วยปัจจัย รับเอากรรมฐานแล้ว ไม่สามารถทำให้เจริญได้ ...ฯลฯ... ย่อมเป็นคนภายนอก

තෙ න අතිරෙකපූජාය පූජෙතා හොතීති සො ගොපාලකො මහාඋසභෙ විය ථෙරෙ භික්ඛූ ඉමාය ආවි චෙව රහො ච මෙත්තාකායකම්මාදිකාය අතිරෙකපූජාය න පූජෙති. තතො ථෙරා ‘‘ඉමෙ අම්හෙසු ගරුචිත්තීකාරං න කරොන්තී’’ති නවකෙ භික්ඛූ ද්වීහි සඞ්ගහෙහි න සඞ්ගණ්හන්ති, නෙව ධම්මසඞ්ගහෙන සඞ්ගණ්හන්ති, න ආමිසසඞ්ගහෙන, චීවරෙන වා පත්තෙන වා පත්තපරියාපන්නෙන වා වසනට්ඨානෙන වා කිලමන්තෙපි නප්පටිජග්ගන්ති, පාළිං වා අට්ඨකථං වා ධම්මකථාබන්ධං වා ගුළ්හගන්ථං වා න සික්ඛාපෙන්ති. නවකා ථෙරානං සන්තිකා සබ්බසො ඉමෙ ද්වෙ සඞ්ගහෙ අලභමානා ඉමස්මිං සාසනෙ පතිට්ඨාතුං න සක්කොන්ති. යථා තස්ස ගොපාලකස්ස ගොගණො න වඩ්ඪති, එවං සීලාදීහි න වඩ්ඪන්ති. යථා ච සො ගොපාලකො පඤ්චහි ගොරසෙහි, එවං පඤ්චහි ධම්මක්ඛන්ධෙහි පරිබාහිරා හොන්ති. සුක්කපක්ඛො කණ්හපක්ඛෙ වුත්තවිපල්ලාසවසෙන යොජෙත්වා වෙදිතබ්බො.

บทว่า เต น อติเรกปูชาย ปูเชตา โหติ ความว่า คนเลี้ยงโคนั้นไม่บูชาโคอุสภะใหญ่เป็นพิเศษ ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้น ไม่บูชาพระเถระทั้งหลายด้วยอติเรกบูชา คือ เมตตากายกรรมเป็นต้น ทั้งในที่แจ้งและที่ลับ ลำดับนั้น พระเถระทั้งหลายคิดว่า "ภิกษุเหล่านี้ไม่กระทำความเคารพในพวกเรา" จึงไม่สงเคราะห์ภิกษุใหม่ด้วยสังคหะ ๒ อย่าง คือ ไม่สงเคราะห์ด้วยธรรมสังคหะ และไม่สงเคราะห์ด้วยอามิสสังคหะ แม้เมื่อลำบาก ก็ไม่ดูแลด้วยจีวร บาตร ของเนื่องในบาตร หรือเสนาสนะ ไม่สอนบาลี อรรถกถา ธรรมกถาที่สืบเนื่องกันมา หรือคัมภีร์ที่ลึกซึ้ง ภิกษุใหม่ทั้งหลายเมื่อไม่ได้สังคหะ ๒ อย่างนี้โดยประการทั้งปวงจากสำนักของพระเถระ ย่อมไม่สามารถตั้งอยู่ได้ในพระศาสนานี้ เหมือนฝูงโคของคนเลี้ยงโคนั้นไม่เจริญ ฉันใด ภิกษุใหม่ก็ไม่เจริญด้วยศีลเป็นต้น ฉันนั้น และเหมือนคนเลี้ยงโคนั้นเป็นคนภายนอกจากโครส ๕ ฉันใด ภิกษุใหม่ก็เป็นคนภายนอกจากธรรมขันธ์ ๕ ฉันนั้น พึงทราบว่า พึงประกอบสุกกปักษ์โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวไว้ในกัณหปักษ์

අනුස්සතිවග්ගො දුතියො.

อนุสสติวรรคที่ ๒

මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය

ในอรรถกถาแห่งอังคุตตรนิกาย ชื่อว่า มโนรถปูรณี

එකාදසකනිපාතස්ස සංවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

อรรถกถาพรรณนาเอกาทสกนิบาต จบแล้ว

නිගමනකථා

นิคมคาถา

එත්තාවතා [Pg.356] ච –

ด้วยคำเพียงเท่านี้แล

ආයාචිතො සුමතිනා ථෙරෙන භදන්තජොතිපාලෙන;

කඤ්චිපුරාදීසු මයා පුබ්බෙ සද්ධිං වසන්තෙන.

ข้าพเจ้าอันพระเถระผู้มีนามว่า พระโชติปาละผู้เจริญ ผู้มีปัญญาดี ผู้อยู่ร่วมกับข้าพเจ้าในกาลก่อนในเมืองกาญจีปุระเป็นต้น อาราธนาแล้ว

වරතම්බපණ්ණිදීපෙ මහාවිහාරම්හි වසනකාලෙපි;

පාකං ගතෙ විය දුමෙ වලඤ්ජමානම්හි සද්ධම්මෙ.

แม้ในกาลที่อยู่ ณ มหาวิหาร ในเกาะตัมพปัณณิอันประเสริฐ เมื่อพระสัทธรรมกำลังจะเสื่อมไป เหมือนต้นไม้ที่ถูกลมพัดจนใกล้จะโค่นล้ม

පාරං පිටකත්තයසාගරස්ස ගන්ත්වා ඨිතෙන සුමතිනා;

පරිසුද්ධාජීවෙනාභියාචිතො ජීවකෙනාපි.

และอันพระเถระผู้มีนามว่า ชีวกะ ผู้มีปัญญาดี มีอาชีวะบริสุทธิ์ ผู้ไปถึงฝั่งแห่งพระไตรปิฎกอันเปรียบดังสาครแล้วตั้งอยู่ ได้อาราธนาซ้ำอีก

ධම්මකථාය නිපුණපරමනිකායස්සට්ඨකථං ආරද්ධො;

යමහං චිරකාලට්ඨිතිමිච්ඡන්තො සාසනවරස්ස.

ข้าพเจ้าปรารถนาความดำรงอยู่สิ้นกาลนานแห่งพระศาสนาอันประเสริฐ จึงได้เริ่มรจนาอรรถกถาแห่งนิกายใหญ่ ซึ่งนักธรรมกถาทั้งหลายผู้มีปัญญาละเอียดอ่อนหาประมาณมิได้ได้พิจารณาไตร่ตรองไว้ดีแล้ว

සා හි මහාඅට්ඨකථාය සාරමාදාය නිට්ඨිතා එසා;

චතුනවුතිපරිමාණාය පාළියා භාණවාරෙහි.

อรรถกถานั้นแล ข้าพเจ้าถือเอาสาระจากมหาอรรถกถาแล้วรจนาเสร็จสิ้น ด้วยบาลีมีประมาณ ๙๔ ภาณวาร

සබ්බාගමසංවණ්ණනමනොරථො පූරිතො ච මෙ යස්මා;

එතාය මනොරථපූරණීති නාමං තතො අස්සා.

เพราะเหตุที่ความปรารถนาในใจของข้าพเจ้าที่จะพรรณนาอรรถกถาแห่งอาคมทั้งปวงบริบูรณ์แล้วด้วยอรรถกถานี้ เพราะเหตุนั้น อรรถกถานี้จึงมีชื่อว่า มโนรถปูรณี

එකූනසට්ඨිමත්තො විසුද්ධිමග්ගොපි භාණවාරෙහි;

අත්ථප්පකාසනත්ථාය ආගමානං කතො යස්මා.

เพราะเหตุที่แม้คัมภีร์วิสุทธิมรรคมีประมาณ ๕๙ ภาณวาร ข้าพเจ้าก็ได้รจนาไว้แล้วเพื่อประกาศเนื้อความแห่งอาคมทั้งหลาย

තස්මා තෙන සහායං ගාථාගණනානයෙන අට්ඨකථා;

තීහාධිකදියඩ්ඪසතං විඤ්ඤෙය්‍යා භාණවාරානං.

เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า อรรถกถานี้พร้อมกับคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้น มีภาณวาร ๑๕๐ ภาณวารกับอีก ๓ ภาณวาร โดยนัยแห่งการนับคาถา

තීහාධිකදියඩ්ඪසතප්පමාණමිති භාණවාරතො එසා;

සමයං පකාසයන්තී මහාවිහාරාධිවාසීනං.

อรรถกถานี้มีประมาณ ๑๕๐ ภาณวารกับอีก ๓ ภาณวารโดยภาณวาร ย่อมประกาศลัทธิของพระเถระผู้อยู่ในมหาวิหาร

මූලට්ඨකථාසාරං ආදාය මයා ඉමං කරොන්තෙන;

යං පුඤ්ඤමුපචිතං තෙන හොතු ලොකො සදා සුඛිතොති.

บุญใดที่ข้าพเจ้าผู้ถือเอาสาระในมูลอรรถกถาแล้วรจนาอรรถกถานี้ได้สั่งสมไว้ ด้วยบุญนั้น ขอโลกทั้งปวงจงมีความสุขทุกเมื่อเทอญ

පරමවිසුද්ධසද්ධාබුද්ධිවීරියප්පටිමණ්ඩිතෙන [Pg.357] සීලාචාරජ්ජවමද්දවාදිගුණසමුදයසමුදිතෙන සකසමයසමයන්තරගහනජ්ඣොගාහනසමත්ථෙන පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියසමන්නාගතෙන තිපිටකපරියත්තිප්පභෙදෙ සාට්ඨකථෙ සත්ථු සාසනෙ අප්පටිහතඤාණප්පභාවෙන මහාවෙය්‍යාකරණෙන කරණසම්පත්තිජනිතසුඛවිනිග්ගතමධුරොදාරවචනලාවණ්ණයුත්තෙන යුත්තමුත්තවාදිනා වාදීවරෙන මහාකවිනා පභින්නපටිසම්භිදාපරිවාරෙ ඡළභිඤ්ඤාදිප්පභෙදගුණප්පටිමණ්ඩිතෙ උත්තරිමනුස්සධම්මෙ සුප්පතිට්ඨිතබුද්ධීනං ථෙරානං ථෙරවංසප්පදීපානං මහාවිහාරවාසීනං වංසාලඞ්කාරභූතෙන සුවිපුලවිසුද්ධබුද්ධිනා බුද්ධඝොසොති ගරූහි ගහිතනාමධෙය්‍යෙන ථෙරෙන කතා අයං මනොරථපූරණී නාම අඞ්ගුත්තරනිකායට්ඨකථා –

อรรถกถาแห่งอังคุตตรนิกายนี้ ชื่อว่า มโนรถปูรณี อันพระเถระผู้ประดับด้วยศรัทธา ปัญญา และวิริยะอันบริสุทธิ์อย่างยิ่ง, ผู้สมบูรณ์ด้วยหมู่แห่งคุณ มีศีล อาจาระ อาชชวะ และมัททวะ เป็นต้น, ผู้สามารถหยั่งลงสู่ลัทธิของตนและลัทธิอื่นอันเป็นดุจป่าทึบได้, ผู้ประกอบด้วยความแจ่มแจ้งแห่งปัญญา, ผู้มีญาณอันไม่มีอะไรติดขัดในพระสัทธรรมคำสอนของพระศาสดาพร้อมทั้งอรรถกถา อันมีประเภทคือพระไตรปิฎกเป็นปริยัติ, ผู้เป็นมหาไวยากรณ์, ผู้ประกอบด้วยความไพเราะแห่งถ้อยคำอันไพเราะอ่อนหวานและชัดเจน ซึ่งเปล่งออกมาโดยง่าย อันเกิดจากความสมบูรณ์แห่งกรณ์, ผู้มีปกติกล่าวในสิ่งที่ควรกล่าวอย่างอิสระ, ผู้ประเสริฐกว่านักโต้วาทีทั้งหลาย, ผู้เป็นมหากวี, ผู้เป็นดุจเครื่องประดับแห่งวงศ์ของพระเถระทั้งหลายผู้มีปกติอยู่ในมหาวิหาร ผู้เป็นประทีปส่องวงศ์แห่งพระเถระ ผู้มีปัญญาตั้งมั่นดีแล้วในอุตตริมนุสสธรรม อันประดับด้วยคุณมีประเภทคืออภิญญา ๖ เป็นต้น มีปฏิสัมภิทาที่แตกฉานเป็นบริวาร, ผู้มีปัญญาอันบริสุทธิ์และไพบูลย์ยิ่ง, ผู้มีนามที่พระอาจารย์ทั้งหลายขนานให้ว่า "พุทธโฆสะ" ได้รจนาไว้

තාව තිට්ඨතු ලොකස්මිං, ලොකනිත්ථරණෙසිනං;

දස්සෙන්තී කුලපුත්තානං, නයං චිත්තවිසුද්ධියා.

ขอ(อรรถกถานี้)จงดำรงอยู่ในโลก ตลอดกาลเพียงนั้น, แสดงอยู่ซึ่งนัยเพื่อความบริสุทธิ์แห่งจิต แก่กุลบุตรทั้งหลายผู้แสวงหาทางข้ามพ้นจากโลก

යාව බුද්ධොති නාමම්පි, සුද්ධචිත්තස්ස තාදිනො;

ලොකම්හි ලොකජෙට්ඨස්ස, පවත්තති මහෙසිනොති.

ตราบใดที่แม้พระนามว่า 'พุทโธ' แห่งพระมหาสี ผู้ประเสริฐที่สุดในโลก ผู้มีพระทัยบริสุทธิ์ ผู้คงที่ ยังเป็นไปอยู่ในโลก

මනොරථපූරණී නාම

ชื่อว่า มโนรถปูรณี

අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථා සබ්බාකාරෙන නිට්ඨිතා.

อรรถกถาแห่งอังคุตตรนิกาย จบบริบูรณ์แล้วโดยประการทั้งปวง

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
. නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස. ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น අඞ්ගුත්තරනිකායෙ อังคุตตรนิกาย අට්ඨකනිපාත-අට්ඨකථා อรรถกถาอัฏฐกนิบาต 1. පඨමපණ්ණාසකං ๑. ปฐมปัณณาสก์ 1. මෙත්තාවග්ගො ๑. เมตตาวรรค 1. මෙත්තාසුත්තවණ්ණනා ๑. วรรณนาเมตตาสูตร 1. අට්ඨකනිපාතස්ස [Pg.193] පඨමෙ ආසෙවිතායාති ආදරෙන සෙවිතාය. භාවිතායාති වඩ්ඪිතාය. බහුලීකතායාති පුනප්පුනං කතාය. යානිකතායාති යුත්තයානසදිසකතාය. වත්ථුකතායාති පතිට්ඨානට්ඨෙන වත්ථු විය කතාය. අනුට්ඨිතායාති පච්චුපට්ඨිතාය. පරිචිතායාති සමන්තතො චිතාය උපචිතාය. සුසමාරද්ධායාති සුට්ඨු සමාරද්ධාය සුකතාය. ආනිසංසාති ගුණා. සුඛං සුපතීතිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං එකාදසකනිපාතෙ වක්ඛාම. ๑. ในพระสูตรแรกแห่งอัฏฐกนิบาต บทว่า อาเสวิตาย ได้แก่ อันเสพแล้วโดยเอื้อเฟื้อ บทว่า ภาวิตาย ได้แก่ อันทำให้เจริญแล้ว บทว่า พหุลีกตาย ได้แก่ อันกระทำแล้วบ่อยๆ บทว่า ยานิกตาย ได้แก่ อันกระทำให้เป็นดุจยานที่เทียมแล้ว บทว่า วัตถุกตาย ได้แก่ อันกระทำให้เป็นดุจที่ตั้ง โดยความหมายว่าเป็นที่ตั้งมั่น บทว่า อนุฏฺฐิตาย ได้แก่ อันตั้งมั่นแล้ว บทว่า ปริจิตาย ได้แก่ อันสั่งสมแล้ว อบรมแล้วโดยรอบ บทว่า สุสมารัทธาย ได้แก่ อันปรารภดีแล้ว กระทำดีแล้ว บทว่า อานิสํสา ได้แก่ คุณทั้งหลาย คำใดที่พึงกล่าวในบททั้งหลายมีอาทิว่า สุขํ สุปติ คำนั้นเราจักกล่าวในเอกาทสกนิบาต අප්පමාණන්ති ඵරණවසෙන අප්පමාණං. තනූ සංයොජනා හොන්ති, පස්සතො උපධික්ඛයන්ති මෙත්තාපදට්ඨානාය විපස්සනාය අනුක්කමෙන උපධික්ඛයසඞ්ඛාතං අරහත්තං පත්තස්ස දස සංයොජනා පහීයන්තීති අත්ථො. අථ වා තනූ සංයොජනා හොන්තීති පටිඝඤ්චෙව පටිඝසම්පයුත්තසංයොජනා ච තනුකා හොන්ති. පස්සතො උපධික්ඛයන්ති තෙසංයෙව කිලෙසූපධීනං ඛයසඞ්ඛාතං මෙත්තං අධිගමවසෙන පස්සන්තස්ස. කුසලී තෙන හොතීති තෙන මෙත්තායනෙන කුසලො හොති. සත්තසණ්ඩන්ති සත්තසඞ්ඛාතෙන සණ්ඩෙන සමන්නාගතං, සත්තභරිතන්ති අත්ථො. විජෙත්වාති අදණ්ඩෙන අසත්ථෙන ධම්මෙනෙව විජිනිත්වා. රාජිසයොති ඉසිසදිසා ධම්මිකරාජානො. යජමානාති දානානි දදමානා. අනුපරියගාති විචරිංසු. บทว่า อปฺปมาณํ ได้แก่ ไม่มีประมาณ โดยอำนาจแห่งการแผ่ไป ความว่า สังโยชน์ ๑๐ ย่อมเป็นอันบุคคลผู้ถึงอรหัตตผล อันนับว่าเป็นการสิ้นไปแห่งอุปธิ ละได้แล้วโดยลำดับ ด้วยวิปัสสนาอันมีเมตตาเป็นปทัฏฐาน อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ตนู สํโยชนา โหนฺติ ความว่า ปฏิฆะและสังโยชน์ที่สัมปยุตด้วยปฏิฆะย่อมเบาบางลง บทว่า ปสฺสโต อุปธิกฺขยํ ความว่า สำหรับบุคคลผู้เห็นเมตตาอันนับว่าเป็นการสิ้นไปแห่งกิเลสอุปธิเหล่านั้นนั่นเอง โดยอำนาจแห่งการบรรลุ บทว่า กุสลี เตน โหติ ความว่า เป็นผู้ฉลาดด้วยเหตุคือเมตตานั้น บทว่า สตฺตสณฺฑํ ได้แก่ ประกอบด้วยหมู่ อันนับได้ว่า ๗ อธิบายว่า เต็มด้วยสัตว์ บทว่า วิเชตฺวา ได้แก่ ชนะแล้วโดยธรรมนั่นเทียว โดยไม่ต้องใช้อาชญา ไม่ต้องใช้ศัสตรา บทว่า ราชิสโย ได้แก่ พระราชาผู้ทรงธรรม เปรียบดังฤๅษี บทว่า ยชมานา ได้แก่ ถวายทานทั้งหลายอยู่ บทว่า อนุปริยคา ได้แก่ เที่ยวไปแล้ว අස්සමෙධන්තිආදීසු පොරාණකරාජකාලෙ කිර සස්සමෙධං, පුරිසමෙධං, සම්මාපාසං, වාචාපෙය්‍යන්ති චත්තාරි සඞ්ගහවත්ථූනි අහෙසුං, යෙහි රාජානො [Pg.194] ලොකං සඞ්ගණ්හිංසු. තත්ථ නිප්ඵන්නසස්සතො දසමභාගග්ගහණං සස්සමෙධං නාම, සස්සසම්පාදනෙ මෙධාවිතාති අත්ථො. මහායොධානං ඡමාසිකං භත්තවෙතනානුප්පදානං පුරිසමෙධං නාම, පුරිසසඞ්ගණ්හනෙ මෙධාවිතාති අත්ථො. දලිද්දමනුස්සානං හත්ථතො ලෙඛං ගහෙත්වා තීණි වස්සානි විනා වඩ්ඪියා සහස්සද්විසහස්සමත්තධනානුප්පදානං සම්මාපාසං නාම. තඤ්හි සම්මා මනුස්සෙ පාසෙති හදයෙ බන්ධිත්වා විය ඨපෙති, තස්මා සම්මාපාසන්ති වුච්චති. ‘‘තාත, මාතුලා’’තිආදිනා නයෙන පන සණ්හවාචාභණනං වාචාපෙය්‍යං නාම, පියවාචාති අත්ථො. එවං චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි සඞ්ගහිතං රට්ඨං ඉද්ධඤ්චෙව හොති, ඵීතඤ්ච, බහුඅන්නපානං, ඛෙමං, නිරබ්බුදං. මනුස්සා මුදා මොදමානා උරෙ පුත්තෙ නච්චෙන්තා අපාරුතඝරා විහරන්ති. ඉදං ඝරද්වාරෙසු අග්ගළානං අභාවතො නිරග්ගළන්ති වුච්චති. අයං පොරාණිකා පවෙණි. ในบทว่า อสฺสเมธํ เป็นต้น ได้ยินว่า ในสมัยพระราชาโบราณ สังคหวัตถุ ๔ ประการ คือ สัสสเมธะ ปุริสเมธะ สัมมาปาสะ และวาจาเปยยะ ได้มีแล้ว ซึ่งพระราชาทั้งหลายทรงสงเคราะห์โลกด้วยสังคหวัตถุเหล่านั้น ในสังคหวัตถุเหล่านั้น การเก็บส่วนที่สิบจากข้าวกล้าที่สำเร็จผลแล้ว ชื่อว่า สัสสเมธะ อธิบายว่า ความเป็นผู้มีปัญญาในการทำให้ข้าวกล้าสมบูรณ์ การให้ข้าวและค่าจ้างแก่ยอดทหารทุกหกเดือน ชื่อว่า ปุริสเมธะ อธิบายว่า ความเป็นผู้มีปัญญาในการสงเคราะห์บุรุษ การให้ทรัพย์ประมาณหนึ่งพันหรือสองพันแก่คนยากจน โดยรับเอาลายมือไว้ แล้วไม่คิดดอกเบี้ยตลอดสามปี ชื่อว่า สัมมาปาสะ จริงอยู่ การให้ทรัพย์นั้นย่อมผูกมัดมนุษย์ไว้โดยชอบ คือตั้งไว้ประดุจผูกไว้ในหทัย ฉะนั้นจึงเรียกว่า สัมมาปาสะ ส่วนการกล่าววาจาอ่อนหวานโดยนัยมีอาทิว่า 'พ่อ ลุง' เป็นต้น ชื่อว่า วาจาเปยยะ อธิบายว่า ปิยวาจา แว่นแคว้นที่ได้รับการสงเคราะห์ด้วยสังคหวัตถุ ๔ ประการอย่างนี้ ย่อมเป็นแว่นแคว้นที่มั่งคั่งด้วย เจริญด้วย มีข้าวและน้ำมาก เกษม ปลอดภัยจากโจรผู้ร้าย มนุษย์ทั้งหลายต่างร่าเริงยินดี ให้บุตรฟ้อนรำอยู่บนอก อยู่กันอย่างเปิดประตูบ้าน การอยู่อย่างนี้เรียกว่า นิรัคคฬะ เพราะไม่มีลิ่มสลักที่ประตูเรือน นี้เป็นประเพณีโบราณ අපරභාගෙ පන ඔක්කාකරාජකාලෙ බ්‍රාහ්මණා ඉමානි චත්තාරි සඞ්ගහවත්ථූනි ඉමඤ්ච රට්ඨසම්පත්තිං පරිවත්තෙත්වා උද්ධංමූලකං කත්වා අස්සමෙධං පුරිසමෙධන්තිආදිකෙ පඤ්ච යඤ්ඤෙ නාම අකංසු. තෙසු අස්සමෙත්ථ මෙධන්ති වධෙන්තීති අස්සමෙධො. ද්වීහි පරියඤ්ඤෙහි යජිතබ්බස්ස එකවීසතියූපස්ස එකස්මිං පච්ඡිමදිවසෙයෙව සත්තනවුතිපඤ්චපසුසතඝාතභිංසනස්ස ඨපෙත්වා භූමිඤ්ච පුරිසෙ ච අවසෙසසබ්බවිභවදක්ඛිණස්ස යඤ්ඤස්සෙතං අධිවචනං. පුරිසමෙත්ථ මෙධන්තීති පුරිසමෙධො. චතූහි පරියඤ්ඤෙහි යජිතබ්බස්ස සද්ධිං භූමියා අස්සමෙධෙ වුත්තවිභවදක්ඛිණස්ස යඤ්ඤස්සෙතං අධිවචනං. සම්මමෙත්ථ පාසන්තීති සම්මාපාසො. දිවසෙ දිවසෙ යුගච්ඡිග්ගළෙ පවෙසනදණ්ඩකසඞ්ඛාතං සම්මං ඛිපිත්වා තස්ස පතිතොකාසෙ වෙදිං කත්වා සංහාරිමෙහි යූපාදීහි සරස්සතීනදියා නිමුග්ගොකාසතො පභුති පටිලොමං ගච්ඡන්තෙන යජිතබ්බස්ස සත්‍රයාගස්සෙතං අධිවචනං. වාජමෙත්ථ පිවන්තීති වාජපෙය්‍යො. එකෙන පරියඤ්ඤෙන සත්තරසහි පසූහි යජිතබ්බස්ස බෙලුවයූපස්ස සත්තරසකදක්ඛිණස්ස යඤ්ඤස්සෙතං අධිවචනං. නත්ථි එත්ථ අග්ගළාති නිරග්ගළො. නවහි පරියඤ්ඤෙහි යජිතබ්බස්ස සද්ධිං භූමියා ච පුරිසෙහි ච අස්සමෙධෙ වුත්තවිභවදක්ඛිණස්ස සබ්බමෙධපරියායනාමස්ස අස්සමෙධවිකප්පස්සෙතං අධිවචනං. แต่ในภายหลัง ในสมัยพระเจ้าโอกกากราช พวกพราหมณ์ได้เปลี่ยนแปลงสังคหวัตถุ ๔ ประการเหล่านี้และความสมบูรณ์ของแว่นแคว้นนี้ ทำให้กลับตาลปัตร แล้วได้กระทำยัญ ๕ ประการ ชื่อ อัสสเมธะ ปุริสเมธะ เป็นต้น ในยัญเหล่านั้น ยัญที่เขาฆ่าม้าในยัญนั้น ชื่อว่า อัสสเมธะ เป็นชื่อของยัญที่ต้องบูชาด้วยปริยัญ ๒ อย่าง มีหลักยัญ ๒๑ ต้น น่าสะพรึงกลัวด้วยการฆ่าสัตว์ ๕๙๗ ตัวในวันสุดท้ายวันเดียว และให้ทักษิณาเป็นสมบัติทั้งปวงที่เหลือ เว้นแผ่นดินและบุรุษ ยัญที่เขาฆ่าบุรุษในยัญนั้น ชื่อว่า ปุริสเมธะ เป็นชื่อของยัญที่ต้องบูชาด้วยปริยัญ ๔ อย่าง และให้ทักษิณาเป็นสมบัติที่กล่าวไว้ในอัสสเมธยัญพร้อมทั้งแผ่นดิน ยัญที่เขาทอดสัมมะในยัญนั้น ชื่อว่า สัมมาปาสะ เป็นชื่อของสัตตรยาคะที่ต้องบูชาโดยทอดสัมมะอันได้แก่ท่อนไม้สำหรับสอดในช่องแอกทุกๆ วัน แล้วทำเวทีในที่ที่สัมมะนั้นตกไป ด้วยหลักยัญเป็นต้นที่เคลื่อนที่ได้ โดยเดินทวนกระแสจากที่จมลงในแม่น้ำสรस्वती ยัญที่เขาดื่มวาชะในยัญนั้น ชื่อว่า วาชเปยยะ เป็นชื่อของยัญที่ต้องบูชาด้วยปริยัญ ๑ อย่าง ด้วยสัตว์ ๑๗ ตัว มีหลักยัญทำด้วยไม้มะตูม และให้ทักษิณาเป็นของ ๑๗ อย่าง ยัญที่ไม่มีลิ่มสลักในยัญนั้น ชื่อว่า นิรัคคฬะ เป็นชื่อของอัสสเมธวิกัป ซึ่งมีชื่อโดยปริยายว่า สัพพเมธะ ที่ต้องบูชาด้วยปริยัญ ๙ อย่าง และให้ทักษิณาเป็นสมบัติที่กล่าวไว้ในอัสสเมธยัญพร้อมทั้งแผ่นดินและบุรุษ කලම්පි [Pg.195] තෙ නානුභවන්ති සොළසින්ති තෙ සබ්බෙපි මහායාගා එකස්ස මෙත්තාචිත්තස්ස විපාකමහන්තතාය සොළසිං කලං න අග්ඝන්ති, සොළසමං භාගං න පාපුණන්තීති අත්ථො. න ජිනාතීති න අත්තනා පරස්ස ජානිං කරොති. න ජාපයෙති න පරෙන පරස්ස ජානිං කාරෙති. මෙත්තංසොති මෙත්තායමානචිත්තකොට්ඨාසො හුත්වා. සබ්බභූතානන්ති සබ්බසත්තෙසු. වෙරං තස්ස න කෙනචීති තස්ස කෙනචි සද්ධිං අකුසලවෙරං වා පුග්ගලවෙරං වා නත්ථි. บทว่า กลมฺปิ เต นานุภวนฺติ โสฬสึ ความว่า มหายัญเหล่านั้นแม้ทั้งหมด ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ คือไม่ถึงส่วนที่ ๑๖ แห่งเมตตาจิตดวงหนึ่ง เพราะความที่เมตตาจิตมีวิบากยิ่งใหญ่ บทว่า น ชินาติ คือ ตนเองไม่ทำความเสื่อมให้แก่ผู้อื่น บทว่า น ชาปเย คือ ไม่ใช้ให้ผู้อื่นทำความเสื่อมให้แก่ผู้อื่น บทว่า เมตฺตํโส คือ เป็นผู้มีส่วนแห่งจิตที่ประกอบด้วยเมตตา บทว่า สพฺพภูตานํ ได้แก่ ในสัตว์ทั้งปวง บทว่า เวรํ ตสฺส น เกนจิ คือ เวรที่เป็นอกุศลหรือเวรที่เป็นบุคคลกับใครๆ ย่อมไม่มีแก่บุคคลนั้น 2. පඤ්ඤාසුත්තවණ්ණනා ๒. วรรณนาปัญญาสูตร 2. දුතියෙ ආදිබ්‍රහ්මචරියිකායාති මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදිභූතාය. පඤ්ඤායාති විපස්සනාය. ගරුට්ඨානියන්ති ගාරවුප්පත්තිපච්චයභූතං ගරුභාවනීයං. තිබ්බන්ති බහලං. පරිපුච්ඡතීති අත්ථපාළිඅනුසන්ධිපුබ්බාපරං පුච්ඡති. පරිපඤ්හතීති පඤ්හං කරොති, ඉදඤ්චිදඤ්ච පටිපුච්ඡිස්සාමීති විතක්කෙති. ද්වයෙනාති දුවිධෙන. අනානාකථිකොති අනානත්තකථිකො හොති. අතිරච්ඡානකථිකොති නානාවිධං තිරච්ඡානකථං න කථෙති. අරියං වා තුණ්හීභාවන්ති අරියතුණ්හීභාවො නාම චතුත්ථජ්ඣානං, සෙසකම්මට්ඨානමනසිකාරොපි වට්ටති. ජානං ජානාතීති ජානිතබ්බකං ජානාති. පස්සං පස්සතීති පස්සිතබ්බකං පස්සති. පියත්තායාති පියභාවත්ථාය. ගරුත්තායාති ගරුභාවත්ථාය. භාවනායාති භාවනත්ථාය ගුණසම්භාවනාය වා. සාමඤ්ඤායාති සමණධම්මත්ථාය. එකීභාවායාති නිරන්තරභාවත්ථාය. ๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ādibrahmacariyikāya (โดยปัญญาอันเป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์) ได้แก่ เป็นเบื้องต้นแห่งมรรคพรหมจรรย์. บทว่า paññāya (ด้วยปัญญา) ได้แก่ ด้วยวิปัสสนา. บทว่า garuṭṭhāniyaṃ (อันควรแก่ความเคารพ) ได้แก่ เป็นเหตุแห่งความเคารพ อันบุคคลพึงทำให้เจริญโดยความเคารพ. บทว่า tibbaṃ (กล้า) ได้แก่ มีกำลังมาก. บทว่า paripucchati (ย่อมสอบถาม) ได้แก่ ย่อมสอบถามอรรถะ อนุสนธิแห่งบาลี และลำดับก่อนหลัง. บทว่า paripañhati (ย่อมไต่ถาม) ได้แก่ ย่อมตั้งปัญหา, ย่อมตรึกไปว่า เราจักสอบถามเนื้อความข้อนี้ๆ. บทว่า dvayena (โดย ๒ อย่าง) ได้แก่ โดย ๒ ประการ. บทว่า anānākathiko (ผู้ไม่กล่าวถ้อยคำต่างๆ) ได้แก่ เป็นผู้กล่าวถ้อยคำที่ไม่แตกต่างกัน. บทว่า atiracchānakathiko (ผู้ไม่กล่าวติรัจฉานกถา) ได้แก่ ไม่กล่าวติรัจฉานกถาต่างๆ. ในบทว่า ariyaṃ vā tuṇhībhāvaṃ (หรืออริยดุษณีภาพ) ชื่อว่าอริยดุษณีภาพ ได้แก่ จตุตถฌาน, แม้การมนสิการกรรมฐานที่เหลือ ก็สมควร. บทว่า jānaṃ jānāti (เมื่อรู้ ย่อมรู้) ได้แก่ ย่อมรู้สิ่งที่ควรรู้. บทว่า passaṃ passati (เมื่อเห็น ย่อมเห็น) ได้แก่ ย่อมเห็นสิ่งที่ควรเห็น. บทว่า piyattāya (เพื่อความเป็นที่รัก) ได้แก่ เพื่อความเป็นที่รัก. บทว่า garuttāya (เพื่อความหนักแน่น) ได้แก่ เพื่อความเป็นผู้ควรแก่ความเคารพ. บทว่า bhāvanāya (เพื่อความเจริญ) ได้แก่ เพื่อความเจริญ หรือเพื่อการยกย่องคุณ. บทว่า sāmaññāya (เพื่อความเป็นสมณะ) ได้แก่ เพื่อสมณธรรม. บทว่า ekībhāvāya (เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน) ได้แก่ เพื่อความเป็นไปโดยไม่มีระหว่างคั่น. 3-4. අප්පියසුත්තද්වයවණ්ණනා อรรถกถาอัปปิยสูตร ๒ สูตร (ที่ ๓-๔) 3-4. තතියෙ අප්පියපසංසීති අප්පියජනස්ස පසංසකො වණ්ණභාණී. පියගරහීති පියජනස්ස නින්දකො ගරහකො. චතුත්ථෙ අනවඤ්ඤත්තිකාමොති ‘‘අහො වත මං අඤ්ඤෙන අවජානෙය්‍යු’’න්ති අනවජානනකාමො. අකාලඤ්ඤූති කථාකාලං න ජානාති, අකාලෙ කථෙති. අසුචීති අසුචීහි කායකම්මාදීහි සමන්නාගතො. ในสูตรที่ ๓-๔. ในสูตรที่ ๓ บทว่า appiyapasaṃsī (ผู้สรรเสริญคนที่ไม่เป็นที่รัก) ได้แก่ เป็นผู้สรรเสริญ เป็นผู้กล่าวคุณของคนที่ไม่เป็นที่รัก. บทว่า piyagarahī (ผู้ติเตียนคนที่รัก) ได้แก่ เป็นผู้ติเตียน เป็นผู้ตำหนิคนที่เป็นที่รัก. ในสูตรที่ ๔ บทว่า anavaññattikāmo (ผู้ปรารถนาการไม่ถูกดูหมิ่น) ได้แก่ เป็นผู้ปรารถนาการไม่ถูกดูหมิ่นว่า "โอหนอ ขอผู้อื่นอย่าดูหมิ่นเราเลย". บทว่า akālaññū (ผู้ไม่รู้จักกาล) ได้แก่ ไม่รู้จักกาลที่จะพูด, ย่อมพูดในอกาล. บทว่า asuci (ผู้ไม่สะอาด) ได้แก่ เป็นผู้ประกอบด้วยกายกรรมเป็นต้นอันไม่สะอาด. 5. පඨමලොකධම්මසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาปฐมโลกธรรมสูตร 5. පඤ්චමෙ ලොකස්ස ධම්මාති ලොකධම්මා. එතෙහි මුත්තා නාම නත්ථි, බුද්ධානම්පි හොන්ති. තෙනෙවාහ – ලොකං අනුපරිවත්තන්තීති අනුබන්ධන්ති නප්පජහන්ති[Pg.196], ලොකතො න නිවත්තන්තීති අත්ථො. ලොකො ච අට්ඨ ලොකධම්මෙ අනුපරිවත්තතීති අයඤ්ච ලොකො එතෙ අනුබන්ධති න පජහති, තෙහි ධම්මෙහි න නිවත්තතීති අත්ථො. ๕. ในสูตรที่ ๕ ชื่อว่าโลกธรรม เพราะเป็นธรรมของโลก. สัตว์ที่พ้นจากธรรมเหล่านี้ไม่มี, แม้แก่พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็มี. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า lokaṃ anuparivattanti (ย่อมหมุนไปตามโลก) อธิบายว่า ย่อมติดตามไป ไม่ละ, ไม่กลับจากโลก. และบทว่า loko ca aṭṭha lokadhamme anuparivattati (และโลกย่อมหมุนไปตามโลกธรรม ๘ ประการ) อธิบายว่า แม้โลกนี้ก็ย่อมติดตามธรรมเหล่านี้ไป ไม่ละ, ไม่กลับจากธรรมเหล่านั้น. ලාභො අලාභොති ලාභෙ ආගතෙ අලාභො ආගතොයෙවාති වෙදිතබ්බො. අයසාදීසුපි එසෙව නයො. අවෙක්ඛති විපරිණාමධම්මෙති ‘‘විපරිණාමධම්මා ඉමෙ’’ති එවං අවෙක්ඛති. විධූපිතාති විධමිතා විද්ධංසිතා. පදඤ්ච ඤත්වාති නිබ්බානපදං ජානිත්වා. සම්මප්පජානාති භවස්ස පාරගූති භවස්ස පාරං ගතො නිප්ඵත්තිං මත්ථකං පත්තො, නිබ්බානපදං ඤත්වාව තං පාරං ගතභාවං සම්මප්පජානාතීති. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං. บทว่า lābho alābho (ลาภและความเสื่อมลาภ) พึงทราบว่า เมื่อลาภมาถึง ความเสื่อมลาภก็มาถึงแล้วนั่นเทียว. แม้ในอายสเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ. บทว่า avekkhati vipariṇāmadhamme (ย่อมพิจารณาเห็นธรรมที่แปรปรวนไป) ได้แก่ ย่อมพิจารณาว่า "ธรรมเหล่านี้มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา". บทว่า vidhūpitā (อันกำจัดแล้ว) ได้แก่ อันกำจัดแล้ว อันทำลายแล้ว. บทว่า padañca ñatvā (รู้บท) ได้แก่ รู้บทคือพระนิพพาน. บทว่า sammappajānāti bhavassa pāragū (ผู้ถึงฝั่งแห่งภพ ย่อมรู้ชัด) ได้แก่ เป็นผู้ถึงฝั่งแห่งภพ ถึงความสำเร็จ ถึงที่สุด, ครั้นรู้บทคือพระนิพพานแล้วนั่นเทียว ย่อมรู้ชัดซึ่งความเป็นผู้ถึงฝั่งนั้น. ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสวัฏฏะและวิวัฏฏะ. 6. දුතියලොකධම්මසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาทุติยโลกธรรมสูตร 6. ඡට්ඨෙ කො විසෙසොති කිං විසෙසකාරණං. කො අධිප්පයාසොති කො අධිකප්පයොගො. පරියාදායාති ගහෙත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා. ඉධාපි වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතං. ๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ko viseso (อะไรคือความพิเศษ) ได้แก่ อะไรเป็นเหตุแห่งความพิเศษ. บทว่า ko adhippayāso (อะไรคือความเพียรอย่างยิ่ง) ได้แก่ อะไรเป็นความเพียรอย่างยิ่ง. บทว่า pariyādāya (ถือเอา) ได้แก่ ถือเอาแล้ว ทำให้สำเร็จแล้ว. แม้ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสวัฏฏะและวิวัฏฏะนั่นเทียว. 7. දෙවදත්තවිපත්තිසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาเทวทัตตวิปัตติสูตร 7. සත්තමෙ අචිරපක්කන්තෙති සඞ්ඝං භින්දිත්වා න චිරපක්කන්තෙ. ආරබ්භාති ආගම්ම පටිච්ච සන්ධාය. අත්තවිපත්තින්ති අත්තනො විපත්තිං විපන්නාකාරං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. අභිභුය්‍යාති අභිභවිත්වා මද්දිත්වා. ๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า acirapakkante (เมื่อ...หลีกไปไม่นาน) ได้แก่ ทำสงฆ์ให้แตกแล้วหลีกไปไม่นาน. บทว่า ārabbha (ปรารภ) ได้แก่ อาศัย, ปรารภ, หมายถึง. บทว่า attavipattiṃ (ความวิบัติแห่งตน) ได้แก่ ความวิบัติของตน, อาการที่วิบัติ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. บทว่า abhibhuyya (ครอบงำ) ได้แก่ ครอบงำแล้ว, ย่ำยีแล้ว. 8. උත්තරවිපත්තිසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาอุตตรวิปัตติสูตร 8. අට්ඨමෙ වටජාලිකායන්ති එවංනාමකෙ විහාරෙ. සො කිර වටවනෙ නිවිට්ඨත්තා වටජාලිකාති සඞ්ඛං ගතො. පාතුරහොසීති ඉමමත්ථං දෙවරඤ්ඤො ආරොචෙස්සාමීති ගන්ත්වා පාකටො අහොසි. ආදිබ්‍රහ්මචරියකොති සික්ඛත්තයසඞ්ගහස්ස සකලසාසනබ්‍රහ්මචරියස්ස ආදිභූතො. ๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า vaṭajālikāyaṃ (ที่วฏชาลิกา) ได้แก่ ในวิหารชื่ออย่างนี้. ได้ยินว่า วิหารนั้นตั้งอยู่ในป่าไทร จึงถึงชื่อว่า วฏชาลิกา. บทว่า pāturahosi (ได้ปรากฏ) ได้แก่ ไปด้วยตั้งใจว่า "เราจักกราบทูลเนื้อความนี้แด่ท้าวเทวราช" แล้วได้ปรากฏ. บทว่า ādibrahmacariyako (เป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์) ได้แก่ เป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ในพระศาสนาทั้งสิ้น อันสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓. 9. නන්දසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถานันทสูตร 9. නවමෙ කුලපුත්තොති ජාතිකුලපුත්තො. බලවාති ථාමසම්පන්නො. පාසාදිකොති රූපසම්පත්තියා පසාදජනකො. තිබ්බරාගොති බහලරාගො. කිමඤ්ඤත්‍රාතිආදීසු අයමත්ථො – කිං අඤ්ඤෙන කාරණෙන [Pg.197] කථිතෙන, අයං නන්දො ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ ජාගරියමනුයුත්තො සතිසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතො, යෙහි නන්දො සක්කොති පරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං චරිතුං. සචෙ ඉමෙහි කාරණෙහි සමන්නාගතො නාභවිස්ස, න සක්කුණෙය්‍යාති. ඉතිහ තත්ථාති එවං තත්ථ. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථිතං. ๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า kulaputto (กุลบุตร) ได้แก่ กุลบุตรโดยชาติ. บทว่า balavā (มีกำลัง) ได้แก่ ผู้ถึงพร้อมด้วยกำลัง. บทว่า pāsādiko (น่าเลื่อมใส) ได้แก่ ผู้ก่อให้เกิดความเลื่อมใสด้วยรูปสมบัติ. บทว่า tibbarāgo (มีราคะกล้า) ได้แก่ ผู้มีราคะหนาแน่น. ในบทว่า kimaññatra เป็นต้น มีอรรถว่า จะมีประโยชน์อะไรด้วยเหตุอื่นที่กล่าวแล้ว, นันทะนี้เป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย เป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ ประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่ ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ, ซึ่งเป็นเหตุให้นันทะสามารถประพฤติพรหมจรรย์อันบริบูรณ์บริสุทธิ์ได้. หากว่าเขาไม่ประกอบด้วยเหตุเหล่านี้แล้ว ก็จะไม่สามารถ (ประพฤติพรหมจรรย์ได้). บทว่า itiha tattha (ในเรื่องนั้น) ได้แก่ อย่างนี้ในที่นั้น. ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสวัฏฏะเท่านั้น. 10. කාරණ්ඩවසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถากาฬัณฑวสูตร 10. දසමෙ අඤ්ඤෙනාඤ්ඤං පටිචරතීති අඤ්ඤෙන කාරණෙන වචනෙන වා අඤ්ඤං කාරණං වචනං වා පටිච්ඡාදෙති. බහිද්ධා කථං අපනාමෙතීති බාහිරතො අඤ්ඤං ආගන්තුකකථං ඔතාරෙති. අපනෙය්‍යෙසොති අපනෙය්‍යො නීහරිතබ්බො එස. සමණදූසීති සමණදූසකො. සමණපලාපොති වීහීසු වීහිපලාපො විය නිස්සාරතාය සමණෙසු සමණපලාපො. සමණකාරණ්ඩවොති සමණකචවරො. බහිද්ධා නාසෙන්තීති බහි නීහරන්ති. යවකරණෙති යවඛෙත්තෙ. ඵුණමානස්සාති උච්චෙ ඨානෙ ඨත්වා මහාවාතෙ ඔපුනියමානස්ස. අපසම්මජ්ජන්තීති සාරධඤ්ඤානං එකතො දුබ්බලධඤ්ඤානං එකතො කරණත්ථං පුනප්පුනං අපසම්මජ්ජන්ති, අපසම්මජ්ජනිසඞ්ඛාතෙන වාතග්ගාහිනා සුප්පෙන වා වත්ථෙන වා නීහරන්ති. දද්දරන්ති දද්දරසද්දං. ๑๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า aññenāññaṃ paṭicarati (ย่อมกลบเกลื่อนเรื่องอื่นด้วยเรื่องอื่น) ได้แก่ ย่อมปิดบังเหตุหรือคำอื่น ด้วยเหตุหรือคำอื่น. บทว่า bahiddhā kathaṃ apanāmeti (ย่อมนำเรื่องภายนอกเข้ามา) ได้แก่ ย่อมนำเรื่องจรอื่นจากภายนอกเข้ามา. บทว่า apaneyyeso (ผู้นี้พึงถูกนำออกไป) ได้แก่ ผู้นี้อันบุคคลพึงนำออกไป พึงนำออก. บทว่า samaṇadūsī (ผู้ประทุษร้ายสมณะ) ได้แก่ ผู้ประทุษร้ายสมณะ. บทว่า samaṇapalāpo (แกลบแห่งสมณะ) ได้แก่ เป็นสมณปลาปะในหมู่สมณะ เพราะความไม่มีสาระ เหมือนแกลบในข้าวเปลือก. บทว่า samaṇakāraṇḍavo (กาฝากแห่งสมณะ) ได้แก่ สมณะผู้เป็นดุจหยากเยื่อ. บทว่า bahiddhā nāsenti (ย่อมกำจัดออกไปภายนอก) ได้แก่ ย่อมนำออกไปภายนอก. บทว่า yavakaraṇe (ในนาข้าวบาร์เลย์) ได้แก่ ในนาข้าวบาร์เลย์. บทว่า phuṇamānassa (แห่งข้าวที่กำลังฝัด) ได้แก่ แห่งข้าวที่บุคคลยืนในที่สูงแล้วฝัดในลมแรง. บทว่า apasammajjanti (ย่อมกวาด) ได้แก่ ย่อมกวาดบ่อยๆ เพื่อทำข้าวเปลือกมีแก่นไว้รวมกัน และข้าวเปลือกที่อ่อนไว้รวมกัน, หรือย่อมนำออกด้วยกระด้งหรือผ้าที่รับลม อันเรียกว่าเครื่องกวาด. บทว่า daddaraṃ (เสียงดัง) ได้แก่ เสียงดังดัดดระ. සංවාසායන්ති සංවාසෙන අයං. විජානාථාති ජානෙය්‍යාථ. සන්තවාචොති සණ්හවාචො. ජනවතීති ජනමජ්ඣෙ. රහො කරොති කරණන්ති කරණං වුච්චති පාපකම්මං, තං රහො පටිච්ඡන්නො හුත්වා කරොති. සංසප්පී ච මුසාවාදීති සංසප්පිත්වා මුසාවාදී, මුසා භණන්තො සංසප්පති ඵන්දතීති අත්ථො. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථෙත්වා ගාථාසු වට්ටවිවට්ටං කථිතන්ති. บทว่า saṃvāsāya (เพื่อการอยู่ร่วม) ได้แก่ บุคคลนี้...ด้วยการอยู่ร่วมกัน. บทว่า vijānātha (ท่านทั้งหลายจงรู้) ได้แก่ ท่านทั้งหลายพึงรู้. บทว่า santavāco (ผู้มีวาจาสงบ) ได้แก่ ผู้มีวาจาละเอียดอ่อน. บทว่า janavati (ในที่ชุมนุมชน) ได้แก่ ในท่ามกลางหมู่ชน. ในบทว่า raho karoti karaṇaṃ (ย่อมทำการกระทำในที่ลับ) บาปกรรมเรียกว่า กรณะ, เขาเป็นผู้ปกปิดแล้ว ย่อมทำบาปกรรมนั้นในที่ลับ. บทว่า saṃsappī ca musāvādī (ผู้กล่าวเท็จอย่างกระสับกระส่าย) ได้แก่ เป็นผู้กล่าวเท็จอย่างกระสับกระส่าย, อธิบายว่า เมื่อกล่าวเท็จ ย่อมกระสับกระส่าย ย่อมสั่น. ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสวัฏฏะเท่านั้นแล้ว ในคาถาทั้งหลาย จึงตรัสวัฏฏะและวิวัฏฏะ. මෙත්තාවග්ගො පඨමො. เมตตาวรรคที่ ๑ 2. මහාවග්ගො ๒. มหาวรรค 1. වෙරඤ්ජසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาเวรัญชสูตร 11. දුතියස්ස පඨමෙ අභිවාදෙතීති එවමාදීනි න සමණො ගොතමොති එත්ථ වුත්තනකාරෙන යොජෙත්වා එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො [Pg.198] ‘‘න වන්දති නාසනා වුට්ඨාති, නාපි ‘ඉධ භොන්තො නිසීදන්තූ’ති එවං ආසනෙන වා නිමන්තෙතී’’ති. එත්ථ හි වා-සද්දො විභාවනෙ නාම අත්ථෙ ‘‘රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’තිආදීසු විය. එවං වත්වා අථ අත්තනො අභිවාදනාදීනි අකරොන්තං භගවන්තං දිස්වා ආහ – තයිදං, භො ගොතම, තථෙවාති. යං තං මයා සුතං, තං තථෙව, තං සවනඤ්ච මෙ දස්සනඤ්ච සංසන්දති සමෙති, අත්ථතො එකීභාවං ගච්ඡති. න හි භවං ගොතමො…පෙ… ආසනෙන වා නිමන්තෙතීති. එවං අත්තනා සුතං දිට්ඨෙන නිගමෙත්වා නින්දන්තො ආහ – තයිදං, භො ගොතම, න සම්පන්නමෙවාති තං අභිවාදනාදීනං අකරණං අයුත්තමෙවාති. ๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ พึงทราบเนื้อความในบทมีคำว่า อภิวาเทติ เป็นต้นนี้ โดยประกอบกับ น-อักษร ที่กล่าวไว้ในบทว่า น สมโณ โคตโม อย่างนี้ว่า “ไม่ไหว้ ไม่ลุกจากอาสนะ และไม่นิมนต์ด้วยอาสนะว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย เชิญนั่ง ณ ที่นี้’ ” จริงอยู่ ในบทนี้ วา-ศัพท์ เป็นไปในอรรถชื่อว่าวิภาวนา (การทำให้ปรากฏชัด) เหมือนในบทเป็นต้นว่า “รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง” ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ต่อมาได้เห็นพระผู้มีพระภาคผู้ไม่ทรงกระทำการอภิวาทเป็นต้นแก่ตน จึงกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านโคดมผู้เจริญ เรื่องนั้นเป็นอย่างนั้นเทียว” (คือ) เรื่องที่ข้าพเจ้าได้ฟังมานั้น เป็นอย่างนั้นเทียว การได้ฟังและการได้เห็นของข้าพเจ้าย่อมสอดคล้องกัน ย่อมเข้ากันได้ โดยอรรถแล้วย่อมถึงความเป็นอันเดียวกัน จริงอยู่ ท่านโคดมผู้เจริญ... (ละ)... ไม่นิมนต์ด้วยอาสนะเลย ครั้นสรุปเรื่องที่ตนได้ฟังมากับสิ่งที่ได้เห็นแล้วอย่างนี้ จึงติเตียนกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านโคดมผู้เจริญ เรื่องนั้นไม่สมควรเลย” คือ การไม่กระทำการอภิวาทเป็นต้นนั้น ไม่สมควรเลยทีเดียว අථස්ස භගවා අත්තුක්කංසනපරවම්භනදොසං අනුපගම්ම කරුණාසීතලෙන හදයෙන තං අඤ්ඤාණං විධමිත්වා යුත්තභාවං දස්සෙතුකාමො නාහං තං බ්‍රාහ්මණාතිආදිමාහ. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – අහං, බ්‍රාහ්මණ, අප්පටිහතෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණචක්ඛුනා ඔලොකෙන්තොපි තං පුග්ගලං එතස්මිං සදෙවකාදිභෙදෙ ලොකෙ න පස්සාමි, යමහං අභිවාදෙය්‍යං වා පච්චුට්ඨෙය්‍යං වා ආසනෙන වා නිමන්තෙය්‍යං. අනච්ඡරියං වා එතං, ස්වාහං අජ්ජ සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො එවරූපං නිපච්චාකාරාරහං පුග්ගලං න පස්සාමි. අපිච ඛො යදාපාහං සම්පතිජාතොව උත්තරෙන මුඛො සත්තපදවීතිහාරෙන ගන්ත්වා සකලං දසසහස්සිලොකධාතුං ඔලොකෙසිං, තදාපි එතස්මිං සදෙවකාදිභෙදෙ ලොකෙ තං පුග්ගලං න පස්සාමි, යමහං එවරූපං නිපච්චකාරං කරෙය්‍යං. අථ ඛො මං සොළසකප්පසහස්සායුකො ඛීණාසවමහාබ්‍රහ්මාපි අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා ‘‘ත්වං ලොකෙ මහාපුරිසො, ත්වං සදෙවකස්ස ලොකස්ස අග්ගො ච ජෙට්ඨො ච සෙට්ඨො ච, නත්ථි තයා උත්තරිතරො’’ති සඤ්ජාතසොමනස්සො පතිමානෙසි. තදාපි චාහං අත්තනා උත්තරිතරං අපස්සන්තො ආසභිං වාචං නිච්ඡාරෙසිං – ‘‘අග්ගොහමස්මි ලොකස්ස, ජෙට්ඨොහමස්මි ලොකස්ස, සෙට්ඨොහමස්මි ලොකස්සා’’ති. එවං සම්පතිජාතස්සාපි මය්හං අභිවාදනාදිරහො පුග්ගලො නත්ථි, ස්වාහං ඉදානි සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො කං අභිවාදෙය්‍යං. තස්මා ත්වං, බ්‍රාහ්මණ, මා තථාගතා එවරූපං පරමනිපච්චකාරං පත්ථයි. යඤ්හි, බ්‍රාහ්මණ, තථාගතො අභිවාදෙය්‍ය වා…පෙ… ආසනෙන වා නිමන්තෙය්‍ය, මුද්ධාපි තස්ස පුග්ගලස්ස රත්තිපරියොසානෙ පරිපාකසිථිලබන්ධනං වණ්ටා මුත්තතාලඵලං විය ගීවතො ඡිජ්ජිත්වා සහසාව භූමියං නිපතෙය්‍ය. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค ไม่เข้าถึงโทษคือการยกตนและข่มผู้อื่น มีพระประสงค์จะทรงกำจัดความไม่รู้นั้นด้วยพระหฤทัยอันเยือกเย็นด้วยพระกรุณา แล้วแสดงความเป็นผู้สมควร จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า “นาหํ ตํ พฺราหฺมณ” ในคำนั้น มีเนื้อความย่อดังนี้: ดูกรพราหมณ์ เราแม้ตรวจดูโลกพร้อมทั้งเทวโลกเป็นต้นนี้ ด้วยสัพพัญญุตญาณจักษุอันไม่มีสิ่งใดต้านทานได้ ก็ไม่เห็นบุคคลนั้น ซึ่งเราพึงไหว้ หรือพึงลุกรับ หรือพึงนิมนต์ด้วยอาสนะ ข้อนั้นไม่น่าอัศจรรย์เลย ที่เรานั้น บัดนี้บรรลุสัพพัญญุตญาณแล้ว ไม่เห็นบุคคลผู้ควรแก่การทำความนอบน้อมเช่นนี้ อีกอย่างหนึ่ง เมื่อเราเพิ่งประสูติ เสด็จดำเนินไปโดยย่างพระบาท ๗ ก้าว มีพระพักตร์มุ่งไปทางทิศเหนือ ได้ตรวจดูหมื่นโลกธาตุทั้งสิ้น แม้ในกาลนั้น ก็ไม่เห็นบุคคลนั้นในโลกพร้อมทั้งเทวโลกเป็นต้นนี้ ซึ่งเราพึงกระทำการนอบน้อมเช่นนี้ แต่ทว่า แม้พระมหาพรหมผู้เป็นขีณาสพ มีอายุหนึ่งหมื่นหกพันกัป ก็ประคองอัญชลี มีความโสมนัสเกิดขึ้น บูชาเราแล้วว่า “พระองค์เป็นมหาบุรุษในโลก พระองค์เป็นผู้เลิศ เป็นผู้เจริญ และเป็นผู้ประเสริฐกว่าโลกพร้อมทั้งเทวโลก ไม่มีใครยิ่งกว่าพระองค์” แม้ในกาลนั้น เราเมื่อไม่เห็นผู้ใดยิ่งกว่าตน จึงได้เปล่งอาสภิวาจาว่า “เราเป็นผู้เลิศแห่งโลก เราเป็นผู้เจริญแห่งโลก เราเป็นผู้ประเสริฐแห่งโลก” แม้เราผู้เพิ่งประสูติอย่างนี้ ก็ไม่มีบุคคลผู้ควรแก่การอภิวาทเป็นต้น เรานั้น บัดนี้บรรลุสัพพัญญุตญาณแล้ว จะพึงไหว้ใครเล่า เพราะเหตุนั้น ดูกรพราหมณ์ ท่านอย่าได้ปรารถนาการทำความนอบน้อมอย่างยิ่งเช่นนี้จากตถาคตเลย ดูกรพราหมณ์ จริงอยู่ บุคคลใดก็ตามที่ตถาคตพึงไหว้... (ละ)... หรือพึงนิมนต์ด้วยอาสนะ แม้ศีรษะของบุคคลนั้น ก็พึงขาดจากคอ ตกอยู่บนพื้นดินโดยพลัน ในที่สุดแห่งราตรี เหมือนผลตาลสุกที่ขั้วหลุดหล่นจากขั้วฉะนั้น එවං [Pg.199] වුත්තෙපි බ්‍රාහ්මණො දුප්පඤ්ඤතාය තථාගතස්ස ලොකජෙට්ඨභාවං අසල්ලක්ඛෙන්තො කෙවලං තං වචනං අසහමානො ආහ – අරසරූපො භවං ගොතමොති. අයං කිරස්ස අධිප්පායො – යං ලොකෙ අභිවාදනපච්චුට්ඨානඅඤ්ජලිකම්මසාමීචිකම්මං ‘‘සාමග්ගිරසො’’ති වුච්චති, තං භොතො ගොතමස්ස නත්ථි. තස්මා අරසරූපො භවං ගොතමො, අරසජාතිකො අරසසභාවොති. අථස්ස භගවා චිත්තමුදුභාවජනනත්ථං උජුවිපච්චනීකභාවං පරිහරන්තො අඤ්ඤථා තස්ස වචනස්ස අත්ථං අත්තනි සන්දස්සෙන්තො අත්ථි ඛ්වෙස, බ්‍රාහ්මණ, පරියායොතිආදිමාහ. แม้เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว พราหมณ์เพราะความเป็นผู้มีปัญญาทราม ไม่กำหนดรู้ความเป็นผู้เจริญที่สุดในโลกของพระตถาคต เพียงแต่ทนต่อพระดำรัสนั้นไม่ได้ จึงกล่าวว่า “ท่านโคดมเป็นผู้ไม่มีรส” ได้ยินว่า นี้เป็นความประสงค์ของพราหมณ์นั้น คือ สามีจิกรรม ได้แก่ การอภิวาท การลุกรับ การประนมมือในโลก อันบัณฑิตเรียกว่า “สามัคคีรส” รสนั้นไม่มีแก่ท่านโคดมผู้เจริญ เพราะเหตุนั้น ท่านโคดมจึงเป็นผู้ไม่มีรส เป็นผู้มีชาติหารสไม่ได้ มีสภาวะหารสไม่ได้ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เพื่อทรงทำให้จิตของพราหมณ์นั้นอ่อนโยน ทรงหลีกเลี่ยงความเป็นปฏิปักษ์โดยตรง ทรงแสดงเนื้อความแห่งคำพูดของพราหมณ์นั้นโดยปริยายอื่นในพระองค์ ได้ตรัสคำเป็นต้นว่า “ดูกรพราหมณ์ ปริยายนั้นมีอยู่แล” තත්ථ අත්ථි ඛ්වෙසාති අත්ථි ඛො එස. පරියායොති කාරණං. ඉදං වුත්තං හොති – අත්ථි ඛො, බ්‍රාහ්මණ, එතං කාරණං, යෙන කාරණෙන මං ‘‘අරසරූපො භවං ගොතමො’’ති වදමානො පුග්ගලො සම්මා වදෙය්‍ය, අවිතථවාදීති සඞ්ඛං ගච්ඡෙය්‍ය. කතමො පන සොති? යෙ තෙ, බ්‍රාහ්මණ, රූපරසා…පෙ… ඵොට්ඨබ්බරසා, තෙ තථාගතස්ස පහීනාති. කිං වුත්තං හොති? යෙ තෙ ජාතිවසෙන වා උපපත්තිවසෙන වා සෙට්ඨසම්මතානම්පි පුථුජ්ජනානං රූපාරම්මණාදීනි අස්සාදෙන්තානං අභිනන්දන්තානං රජ්ජන්තානං උප්පජ්ජන්ති කාමසුඛස්සාදසඞ්ඛාතා රූපරසා, සද්දරසා, ගන්ධරසා, රසරසා, ඵොට්ඨබ්බරසා, යෙ ඉමං ලොකං ගීවාය බන්ධිත්වා විය ආවිඤ්ඡන්ති, වත්ථාරම්මණාදිසාමග්ගියඤ්ච උප්පන්නත්තා සාමග්ගිරසාති වුච්චන්ති. තෙ සබ්බෙපි තථාගතස්ස පහීනා. ‘‘මය්හං පහීනා’’ති වත්තබ්බෙපි මමාකාරෙන අත්තානං අනුක්ඛිපන්තො ධම්මං දෙසෙති, දෙසනාවිලාසො වා එස තථාගතස්ස. ในบทเหล่านั้น บทว่า “อตฺถิ ขฺเวส” คือ “อตฺถิ โข เอส” (มีอยู่แล นั่น) บทว่า “ปริยาโย” คือ เหตุ ความหมายที่ทรงประสงค์ตรัสคืออย่างนี้: ดูกรพราหมณ์ เหตุนั้นมีอยู่จริง ซึ่งบุคคลผู้กล่าวถึงเราว่า “ท่านโคดมเป็นผู้ไม่มีรส” ด้วยเหตุนั้น พึงชื่อว่ากล่าวโดยชอบ พึงถึงการนับว่าเป็นผู้กล่าวคำไม่ผิดพลาด ก็เหตุนั้นเป็นไฉน? (คือ) ดูกรพราหมณ์ รูป-รส... (ละ)... โผฏฐัพพ-รส เหล่าใดมีอยู่ รสเหล่านั้นตถาคตละได้แล้ว ความหมายที่ทรงประสงค์ตรัสคืออะไร? (คือ) รูป-รส สัทท-รส คันธ-รส รส-รส โผฏฐัพพ-รส อันเรียกว่า การเสวยสุขในกาม ซึ่งเกิดขึ้นแก่ปุถุชนทั้งหลาย แม้ผู้ที่สมมติกันว่าเป็นผู้ประเสริฐโดยชาติหรือโดยกำเนิด ผู้อสาทะ เพลิดเพลิน กำหนัดยินดีในรูปารมณ์เป็นต้น รสเหล่านั้นซึ่งฉุดกระชากโลกนี้ไปประดุจผูกไว้ที่คอ และเพราะเกิดขึ้นในความพรั่งพร้อมแห่งวัตถุและอารมณ์เป็นต้น จึงเรียกว่า “สามัคคีรส” รสเหล่านั้นทั้งหมด ตถาคตละได้แล้ว แม้เมื่อควรจะตรัสว่า “เราละได้แล้ว” ก็ไม่ทรงยกพระองค์ด้วยอาการว่า “ของเรา” แต่ทรงแสดงธรรม หรือว่า นั่นเป็นเทศนาวิลาส (ความงดงามในการแสดงธรรม) ของพระตถาคต තත්ථ පහීනාති චිත්තසන්තානතො විගතා, පජහිතා වා. එතස්මිං පනත්ථෙ කරණෙ සාමිවචනං දට්ඨබ්බං. අරියමග්ගසත්ථෙන උච්ඡින්නං තණ්හාවිජ්ජාමයං මූලං එතෙසන්ති උච්ඡින්නමූලා. තාලවත්ථු විය නෙසං වත්ථු කතන්ති තාලාවත්ථුකතා. යථා හි තාලරුක්ඛං සමූලං උද්ධරිත්වා තස්ස වත්ථුමත්තෙ තස්මිං පදෙසෙ කතෙ න පුන තස්ස තාලස්ස උප්පත්ති පඤ්ඤායති, එවං අරියමග්ගසත්ථෙන සමූලෙ රූපාදිරසෙ උද්ධරිත්වා තෙසං පුබ්බෙ උප්පන්නපුබ්බභාවෙන වත්ථුමත්තෙ චිත්තසන්තානෙ කතෙ සබ්බෙපි තෙ තාලාවත්ථුකතාති වුච්චන්ති. අවිරුළ්හිධම්මත්තා වා මත්ථකච්ඡින්නතාලො විය කතාති තාලාවත්ථුකතා. යස්මා පන එවං තාලාවත්ථුකතා අනභාවංකතා හොන්ති[Pg.200], යථා නෙසං පච්ඡාභාවො න හොති, තථා කතා හොන්ති. තස්මා ආහ – අනභාවංකතාති. ආයතිං අනුප්පාදධම්මාති අනාගතෙ අනුප්පජ්ජනකසභාවා. ในบทเหล่านั้น บทว่า pahīna (อันพระองค์ทรงละแล้ว) คือ ปราศไปแล้วจากสันดานแห่งจิต หรือว่า อันพระองค์ทรงละแล้ว. อนึ่ง ในอรรถนั้น พึงเห็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งกรณะ. รากคือตัณหาและอวิชชา อันอริยมรรคคือศัสตราตัดขาดแล้ว ของรสมีรูปเป็นต้นเหล่านั้นมีอยู่ เพราะเหตุนั้น รสมีรูปเป็นต้นเหล่านั้นจึงชื่อว่า ucchinnamūlā (มีรากอันตัดขาดแล้ว). ที่ตั้งของรสมีรูปเป็นต้นเหล่านั้น อันพระองค์ทรงกระทำแล้วเหมือนดั่งพื้นที่ตั้งต้นตาล เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า tālāvatthukatā (อันพระองค์ทรงกระทำแล้วให้เป็นดั่งพื้นที่ตั้งต้นตาล). เปรียบเหมือนว่า บุคคลถอนต้นตาลพร้อมทั้งรากแล้ว กระทำเพียงพื้นที่ตั้งของต้นตาลนั้นไว้ในประเทศนั้นแล้ว การเกิดขึ้นของต้นตาลนั้นย่อมไม่ปรากฏอีก ฉันใด, ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อพระองค์ทรงถอนรสมีรูปเป็นต้นพร้อมทั้งรากด้วยอริยมรรคคือศัสตราแล้ว กระทำเพียงพื้นที่ตั้งในสันดานแห่งจิตโดยความเป็นสิ่งที่เคยเกิดขึ้นแล้วในกาลก่อนของรสมีรูปเป็นต้นเหล่านั้น รสมีรูปเป็นต้นเหล่านั้นทั้งหมด ก็ถูกเรียกว่า tālāvatthukatā. อีกอย่างหนึ่ง เพราะมีความไม่เจริญงอกงามเป็นธรรมดา จึงชื่อว่า tālāvatthukatā เพราะอันพระองค์ทรงกระทำแล้วเหมือนดั่งต้นตาลที่ถูกตัดยอด. อนึ่ง เพราะเหตุที่รสมีรูปเป็นต้นเหล่านั้น อันพระองค์ทรงกระทำแล้วให้เป็นดั่งพื้นที่ตั้งต้นตาลอย่างนี้ ย่อมเป็นสิ่งที่อันพระองค์ทรงกระทำแล้วให้ถึงความไม่มีอีก คือ ย่อมเป็นสิ่งที่อันพระองค์ทรงกระทำแล้วโดยประการที่ความมีในภายหลังของรสมีรูปเป็นต้นเหล่านั้นย่อมไม่มี. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า anabhāvaṃkatā (อันพระองค์ทรงกระทำแล้วให้ถึงความไม่มีอีก). บทว่า āyatiṃ anuppādadhammā (มีความไม่เกิดขึ้นในภายหน้าเป็นธรรมดา) คือ มีความไม่เกิดขึ้นในอนาคตเป็นสภาวะ. නො ච ඛො යං ත්වං සන්ධාය වදෙසීති යඤ්ච ඛො ත්වං සන්ධාය වදෙසි, සො පරියායො න හොති. නනු ච එවං වුත්තෙ යො බ්‍රාහ්මණෙන වුත්තො සාමග්ගිරසො, තස්ස අත්තනි විජ්ජමානතා අනුඤ්ඤාතා හොතීති? න හොති. යො හි නං සාමග්ගිරසං කාතුං භබ්බො හුත්වා න කරොති, සො තදභාවෙන අරසරූපොති වත්තබ්බතං අරහති. භගවා පන අභබ්බොව එතං කාතුං, තෙනස්ස කාරණෙ අභබ්බතං පකාසෙන්තො ආහ – ‘‘නො ච ඛො යං ත්වං සන්ධාය වදෙසී’’ති. යං පරියායං සන්ධාය ත්වං මං ‘‘අරසරූපො’’ති වදෙසි, සො අම්හෙසු නෙව වත්තබ්බොති. บทว่า No ca kho yaṃ tvaṃ sandhāya vadesi (ปริยายที่ท่านหมายถึงแล้วกล่าวนั้น หามิได้เลย) คือ ปริยายใดแลที่ท่านหมายถึงแล้วกล่าว ปริยายนั้นย่อมไม่มี (ในเรา). (ถามว่า) ก็เมื่อตรัสอย่างนี้แล้ว รสคือความสามัคคีที่พราหมณ์กล่าวแล้วนั้น ความมีอยู่แห่งรสนั้นในพระองค์ เป็นอันว่าทรงอนุญาตแล้วมิใช่หรือ? (ตอบว่า) หามิได้. ด้วยว่า บุคคลใดเป็นผู้สมควรเพื่อจะกระทำรสคือความสามัคคีนั้นแล้วไม่กระทำ บุคคลนั้นย่อมควรซึ่งความเป็นผู้ควรถูกเรียกว่าเป็นผู้ไม่มีรส เพราะความไม่มีแห่งรสนั้น. ส่วนพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ไม่สมควรเพื่อจะกระทำกิจนั้นเลย เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงประกาศความไม่สมควรในการกระทำกิจนั้นของพระองค์ จึงตรัสว่า no ca kho yaṃ tvaṃ sandhāya vadesi. (อธิบายว่า) ท่านหมายถึงปริยายใดแล้วกล่าวต่อเราว่า "เป็นผู้ไม่มีรส" ปริยายนั้นไม่ควรกล่าวในเราทั้งหลายเลย. එවං බ්‍රාහ්මණො අත්තනා අධිප්පෙතං අරසරූපතං ආරොපෙතුං අසක්කොන්තො අථාපරං නිබ්භොගො භවන්තිආදිමාහ. සබ්බපරියායෙසු චෙත්ථ වුත්තනයෙනෙව යොජනාක්කමං විදිත්වා සන්ධායභාසිතමත්ථං එවං වෙදිතබ්බං – බ්‍රාහ්මණො තදෙව වයොවුද්ධානං අභිවාදනාදිකම්මං ලොකෙ ‘‘සාමග්ගිපරිභොගො’’ති මඤ්ඤමානො තදභාවෙන ච භගවන්තං ‘‘නිබ්භොගො’’තිආදිමාහ. භගවා ච ය්වායං රූපාදීසු සත්තානං ඡන්දරාගපරිභොගො, තදභාවං අත්තනි සම්පස්සමානො අපරං පරියායමනුජානි. เมื่อพราหมณ์ไม่สามารถจะยกความเป็นผู้ไม่มีรสที่ตนประสงค์แล้วขึ้นกล่าวหาได้อย่างนี้ จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า nibbhogo bhavanti (ท่านเป็นผู้ไม่บริโภค) ในลำดับต่อไป. ในปริยายทั้งปวงในที่นี้ พึงทราบลำดับแห่งการประกอบความโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว แล้วพึงทราบอรรถที่ (ทั้งสองฝ่าย) หมายถึงแล้วกล่าวไว้อย่างนี้ว่า – พราหมณ์สำคัญอยู่ซึ่งกรรมคือการไหว้เป็นต้นแก่ผู้เจริญโดยวัยนั้นนั่นเทียวในโลกว่า "เป็นสามัคคีบริโภค" และเพราะความไม่มีแห่งสามัคคีบริโภคนั้น จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า nibbhogo ต่อพระผู้มีพระภาค. ส่วนพระผู้มีพระภาค เมื่อทรงเห็นแจ้งซึ่งความไม่มีแห่งฉันทราคบริโภคของสัตว์ทั้งหลายในอารมณ์มีรูปเป็นต้นนั้น ซึ่งมีอยู่ในพระองค์ จึงทรงอนุญาตปริยายอื่น. පුන බ්‍රාහ්මණො යං ලොකෙ වයොවුද්ධානං අභිවාදනාදිකුලසමුදාචාරකම්මං ලොකියා කරොන්ති, තස්ස අකිරියං සම්පස්සමානො භගවන්තං අකිරියවාදොති ආහ. භගවා පන යස්මා කායදුච්චරිතාදීනං අකිරියං වදති, තස්මා තං අකිරියවාදිතං අත්තනි සම්පස්සමානො අපරං පරියායමනුජානි. තත්ථ ඨපෙත්වා කායදුච්චරිතාදීනි අවසෙසා අකුසලා ධම්මා අනෙකවිහිතා පාපකා අකුසලා ධම්මාති වෙදිතබ්බා. อีกครั้งหนึ่ง พราหมณ์เห็นอยู่ซึ่งการไม่กระทำกรรมคือสมุทาจารของตระกูลมีการไหว้เป็นต้นแก่ผู้เจริญโดยวัยในโลก ซึ่งชาวโลกกระทำกัน จึงกล่าวต่อพระผู้มีพระภาคว่าเป็น akiriyavāda (ผู้กล่าวสอนว่าไม่ต้องทำ). ส่วนพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุที่พระองค์ตรัสสอนการไม่กระทำกายทุจริตเป็นต้น เพราะเหตุนั้น เมื่อทรงเห็นแจ้งความเป็นผู้มีวาทะว่าไม่ต้องทำนั้นในพระองค์ จึงทรงอนุญาตปริยายอื่น. ในบทเหล่านั้น พึงทราบว่า ยกกายทุจริตเป็นต้นเสียแล้ว อกุศลธรรมที่เหลือ ชื่อว่า อกุศลธรรมอันลามกมีประการต่างๆ. පුන බ්‍රාහ්මණො තදෙව අභිවාදනාදිකම්මං භගවති අපස්සන්තො ‘‘ඉමං ආගම්ම අයං ලොකතන්ති ලොකපවෙණී උච්ඡිජ්ජතී’’ති මඤ්ඤමානො භගවන්තං උච්ඡෙදවාදොති ආහ. භගවා පන යස්මා පඤ්චකාමගුණිකරාගස්ස චෙව අකුසලචිත්තද්වයසම්පයුත්තස්ස ච දොසස්ස අනාගාමිමග්ගෙන උච්ඡෙදං වදති, සබ්බාකුසලසම්භවස්ස පන මොහස්ස අරහත්තමග්ගෙන උච්ඡෙදං [Pg.201] වදති, ඨපෙත්වා තෙ තයො අවසෙසානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං යථානුරූපං චතූහි මග්ගෙහි උච්ඡෙදං වදති, තස්මා තං උච්ඡෙදවාදං අත්තනි සම්පස්සමානො අපරං පරියායමනුජානි. อีกครั้งหนึ่ง พราหมณ์เมื่อไม่เห็นกรรมคือการไหว้เป็นต้นนั้นนั่นเทียวในพระผู้มีพระภาค จึงสำคัญอยู่ว่า "เพราะอาศัยบุคคลนี้ ตันติแห่งโลก ประเพณีแห่งโลก ย่อมขาดสูญ" แล้วกล่าวต่อพระผู้มีพระภาคว่าเป็น ucchedavāda (ผู้มีวาทะว่าขาดสูญ). ส่วนพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุที่พระองค์ตรัสสอนความตัดขาดซึ่งราคะอันมีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์ และโทสะอันสัมปยุตด้วยอกุศลจิต ๒ ดวง ด้วยอนาคามิมรรค, อนึ่ง ตรัสสอนความตัดขาดซึ่งโมหะอันเป็นที่เกิดแห่งอกุศลทั้งปวงด้วยอรหัตตมรรค, ยกธรรม ๓ ประการนั้นเสียแล้ว ตรัสสอนความตัดขาดซึ่งอกุศลธรรมอันลามกที่เหลือด้วยมรรค ๔ ตามสมควร, เพราะเหตุนั้น เมื่อทรงเห็นแจ้งความเป็นผู้มีวาทะว่าด้วยความขาดสูญนั้นในพระองค์ จึงทรงอนุญาตปริยายอื่น. පුන බ්‍රාහ්මණො ‘‘ජිගුච්ඡති මඤ්ඤෙ සමණො ගොතමො ඉදං වයොවුද්ධානං අභිවාදනාදිකුලසමුදාචාරකම්මං, තෙන තං න කරොතී’’ති මඤ්ඤමානො භගවන්තං ජෙගුච්ඡීති ආහ. භගවා පන යස්මා ජිගුච්ඡති කායදුච්චරිතාදීහි, යානි කායවචීමනොදුච්චරිතානි චෙව යාව ච අකුසලානං ලාමකධම්මානං සමාපත්ති සමාපජ්ජනා සමඞ්ගිභාවො, තං සබ්බම්පි ගූථං විය මණ්ඩනකජාතිකො පුරිසො ජිගුච්ඡති හිරීයති, තස්මා තං ජෙගුච්ඡිතං අත්තනි සම්පස්සමානො අපරං පරියායමනුජානි. තත්ථ කායදුච්චරිතෙනාතිආදි කරණවචනං උපයොගත්ථෙ දට්ඨබ්බං. อีกครั้งหนึ่ง พราหมณ์สำคัญอยู่ว่า "ข้าพเจ้าเข้าใจว่า พระสมณโคดมรังเกียจกรรมคือสมุทาจารของตระกูลมีการไหว้เป็นต้นแก่ผู้เจริญโดยวัยนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่กระทำกรรมนั้น" แล้วกล่าวต่อพระผู้มีพระภาคว่าเป็น jegucchī (ผู้มักรังเกียจ). ส่วนพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุที่พระองค์ทรงรังเกียจกายทุจริตเป็นต้น คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต และตลอดจนการเข้าถึง การเข้าถึงพร้อม ความพรั่งพร้อมแห่งอกุศลธรรมอันลามกทั้งหลาย, พระองค์ทรงรังเกียจ ทรงละอายต่อบาปซึ่งธรรมทั้งหมดนั้น เหมือนบุรุษผู้ชอบแต่งตัวรังเกียจคูถ, เพราะเหตุนั้น เมื่อทรงเห็นแจ้งความเป็นผู้รังเกียจนั้นในพระองค์ จึงทรงอนุญาตปริยายอื่น. ในบทเหล่านั้น บทเป็นต้นว่า kāyaduccaritena เป็นกรณวจนะ พึงเห็นในอรรถแห่งอุปโยคะ. පුන බ්‍රාහ්මණො තදෙව අභිවාදනාදිකම්මං භගවති අපස්සන්තො ‘‘අයං ඉදං ලොකජෙට්ඨකකම්මං විනෙති විනාසෙති, අථ වා යස්මා එතං සාමීචිකම්මං න කරොති, තස්මා අයං විනෙතබ්බො නිග්ගණ්හිතබ්බො’’ති මඤ්ඤමානො භගවන්තං වෙනයිකොති ආහ. තත්‍රායං පදත්ථො – විනයතීති විනයො, විනාසෙතීති වුත්තං හොති. විනයො එව වෙනයිකො. විනයං වා අරහතීති වෙනයිකො, නිග්ගහං අරහතීති වුත්තං හොති. භගවා පන යස්මා රාගාදීනං විනයාය වූපසමාය ධම්මං දෙසෙති, තස්මා වෙනයිකො හොති. අයමෙව චෙත්ථ පදත්ථො – විනයාය ධම්මං දෙසෙතීති වෙනයිකො. විචිත්‍රා හි තද්ධිතවුත්ති. ස්වායං තං වෙනයිකභාවං අත්තනි සම්පස්සමානො අපරං පරියායමනුජානි. อีกครั้งหนึ่ง พราหมณ์เมื่อไม่เห็นกรรมคือการไหว้เป็นต้นนั้นนั่นเทียวในพระผู้มีพระภาค จึงสำคัญอยู่ว่า "ท่านผู้นี้ย่อมกำจัด ย่อมทำลายกรรมสำหรับผู้เป็นใหญ่ในโลกนี้, หรืออีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่ท่านไม่กระทำสามีจิกรรมนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านผู้นี้เป็นผู้ควรแนะนำ ควรข่ม" แล้วกล่าวต่อพระผู้มีพระภาคว่าเป็น venayika. ในบทนั้น มีอรรถแห่งบทดังนี้: ชื่อว่า vinaya เพราะย่อมกำจัด, เป็นอันกล่าวว่า ย่อมทำลาย. ผู้กำจัดนั่นเทียว ชื่อว่า venayika. หรืออีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า venayika เพราะย่อมควรซึ่งการแนะนำ, เป็นอันกล่าวว่า ย่อมควรซึ่งการข่ม. ส่วนพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุที่พระองค์ทรงแสดงธรรมเพื่อกำจัด เพื่อสงบระงับราคะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงทรงเป็น venayika. ในบทนี้ มีอรรถแห่งบทดังนี้เท่านั้น: ชื่อว่า venayika เพราะทรงแสดงธรรมเพื่อกำจัด. ด้วยว่า ความเป็นไปแห่งตัทธิตปัจจัยย่อมวิจิตร. พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เมื่อทรงเห็นแจ้งความเป็น venayika นั้นในพระองค์ จึงทรงอนุญาตปริยายอื่น. පුන බ්‍රාහ්මණො යස්මා අභිවාදනාදීනි සාමීචිකම්මානි කරොන්තා වයොවුද්ධෙ තොසෙන්ති හාසෙන්ති, අකරොන්තා පන තාපෙන්ති විහෙසෙන්ති දොමනස්සං නෙසං උප්පාදෙන්ති, භගවා ච තානි න කරොති, තස්මා ‘‘අයං වයොවුද්ධෙ තපතී’’ති මඤ්ඤමානො සප්පුරිසාචාරවිරහිතත්තා වා ‘‘කපණපුරිසො අය’’න්ති මඤ්ඤමානො භගවන්තං තපස්සීති ආහ. තත්‍රායං පදත්ථො – තපතීති තපො, රොසෙති විහෙසෙතීති අත්ථො. සාමීචිකම්මාකරණස්සෙතං අධිවචනං. තපො අස්ස අත්ථීති තපස්සී. දුතියෙ අත්ථවිකප්පෙ බ්‍යඤ්ජනානි අවිචාරෙත්වා ලොකෙ කපණපුරිසො තපස්සීති [Pg.202] වුච්චති. භගවා පන යෙ අකුසලා ධම්මා ලොකං තපනතො තපනීයානි වුච්චන්ති, තෙසං පහීනත්තා යස්මා තපස්සීති සඞ්ඛං ගතො. තස්මා තං තපස්සිතං අත්තනි සම්පස්සමානො අපරං පරියායමනුජානි. තත්‍රායං වචනත්ථො – තපන්තීති තපා, අකුසලධම්මානමෙතං අධිවචනං. තෙ තපෙ අස්සි නිරස්සි පහාසි විද්ධංසීති තපස්සී. อีกประการหนึ่ง พราหมณ์นั้นเข้าใจว่า เพราะว่าคนทั้งหลายผู้กระทำสามีจิกรรมมีการไหว้เป็นต้น ย่อมทำให้ผู้เจริญโดยวัยยินดี ชื่นชม แต่ผู้ไม่กระทำ ย่อมเบียดเบียน ทำให้เดือดร้อน ทำให้เกิดโทมนัสแก่ท่านเหล่านั้น และพระผู้มีพระภาคก็ไม่ทรงกระทำกรรมเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงเข้าใจว่า "ท่านผู้นี้เบียดเบียนผู้เจริญโดยวัย" หรือเข้าใจว่า "ท่านผู้นี้เป็นคนกำพร้า" เพราะความเป็นผู้เว้นจากอาจาระของสัตบุรุษ จึงกล่าวพระผู้มีพระภาคว่า เป็นตปัสสี. ในคำนั้น มีอรรถาธิบายบทดังนี้: ชื่อว่า ตปะ เพราะเบียดเบียน อธิบายว่า ย่อมเบียดเบียน ย่อมทำให้เดือดร้อน คำนี้เป็นชื่อของการไม่กระทำสามีจิกรรม ชื่อว่า ตปัสสี เพราะมีตปะนั้น. ในอรรถวิกัปที่สอง ไม่พิจารณาพยัญชนะ ในโลก คนกำพร้าเรียกว่า ตปัสสี. ส่วนพระผู้มีพระภาค เพราะอกุศลธรรมเหล่าใด ชื่อว่า ตปนียะ เพราะเบียดเบียนโลก และเพราะพระองค์ทรงละธรรมเหล่านั้นได้แล้ว จึงถึงการนับว่า เป็นตปัสสี. เพราะเหตุนั้น เมื่อทรงเห็นความเป็นตปัสสีนั้นในพระองค์ จึงทรงอนุญาตปริยายอื่น. ในคำนั้น มีวจนัตถะดังนี้: ชื่อว่า ตปะ เพราะย่อมเบียดเบียน คำนี้เป็นชื่อของอกุศลธรรมทั้งหลาย ชื่อว่า ตปัสสี เพราะกำจัด บรรเทา ละ ทำลาย ตปธรรมเหล่านั้นได้. පුන බ්‍රාහ්මණො තං අභිවාදනාදිකම්මං දෙවලොකගබ්භසම්පත්තියා දෙවලොකපටිසන්ධිපටිලාභාය සංවත්තතීති මඤ්ඤමානො භගවති චස්ස අභාවං දිස්වා භගවන්තං අපගබ්භොති ආහ. කොධවසෙන වා භගවතො මාතුකුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිග්ගහණෙ දොසං දස්සෙන්තොපි එවමාහ. තත්‍රායං වචනත්ථො – ගබ්භතො අපගතොති අපගබ්භො, අභබ්බො දෙවලොකූපපත්තිං පාපුණිතුන්ති අධිප්පායො. හීනො වා ගබ්භො අස්සාති අපගබ්භො. දෙවලොකගබ්භපරිබාහිරත්තා ආයතිං හීනගබ්භපටිලාභභාගීති. හීනො වාස්ස මාතුකුච්ඡිස්මිං ගබ්භවාසො අහොසීති අධිප්පායො. භගවතො පන යස්මා ආයතිං ගබ්භසෙය්‍යා අපගතා, තස්මා සො තං අපගබ්භතං අත්තනි සම්පස්සමානො අපරං පරියායමනුජානි. තත්‍ර ච යස්ස ඛො, බ්‍රාහ්මණ, ආයතිං ගබ්භසෙය්‍යා පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති පහීනාති එතෙසං පදානං එවමත්ථො දට්ඨබ්බො – ‘‘බ්‍රාහ්මණ, යස්ස පුග්ගලස්ස අනාගතෙ ගබ්භසෙය්‍යා පුනබ්භවෙ ච අභිනිබ්බත්ති අනුත්තරෙන මග්ගෙන විහතකාරණත්තා පහීනා. ගබ්භසෙය්‍යාගහණෙන චෙත්ථ ජලාබුජයොනි ගහිතා, පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තිග්ගහණෙන ඉතරා තිස්සො’’පි. อีกประการหนึ่ง พราหมณ์นั้นเข้าใจว่า สามีจิกรรมมีการไหว้เป็นต้นนั้น ย่อมเป็นไปเพื่อความสมบูรณ์แห่งครรภ์ในเทวโลก เพื่อการได้ปฏิสนธิในเทวโลก และเมื่อเห็นความไม่มีแห่งกรรมนั้นในพระผู้มีพระภาค จึงกล่าวพระผู้มีพระภาคว่า เป็นอปคัพภะ. หรือกล่าวอย่างนั้น แม้แสดงโทษในการถือปฏิสนธิในพระครรภ์ของพระมารดาของพระผู้มีพระภาคด้วยอำนาจความโกรธ. ในคำนั้น มีวจนัตถะดังนี้: ชื่อว่า อปคัพภะ เพราะปราศจากครรภ์ อธิบายว่า ไม่สมควรเพื่อจะถึงอุบัติในเทวโลก. หรือชื่อว่า อปคัพภะ เพราะมีครรภ์อันเลว เพราะเป็นภายนอกจากครรภ์ในเทวโลก ในอนาคตจึงมีส่วนแห่งการได้ครรภ์อันเลว. หรืออธิบายว่า การอยู่ในครรภ์ในพระครรภ์ของพระมารดาของท่านผู้นี้เลวทราม. ส่วนของพระผู้มีพระภาค เพราะการนอนในครรภ์ในอนาคตปราศไปแล้ว เพราะเหตุนั้น พระองค์เมื่อทรงเห็นความเป็นอปคัพภะนั้นในพระองค์ จึงทรงอนุญาตปริยายอื่น. และในคำนั้น พึงเห็นอรรถแห่งบทเหล่านี้ว่า "ดูก่อนพราหมณ์ การนอนในครรภ์ การบังเกิดในภพใหม่ในอนาคต ของบุคคลใดแล ละได้แล้ว" อย่างนี้ว่า "ดูก่อนพราหมณ์ การนอนในครรภ์ในอนาคต และการบังเกิดในภพใหม่ ของบุคคลใด ละได้แล้ว เพราะมีเหตุอันกำจัดแล้วด้วยมรรคอันยอดเยี่ยม". และในที่นี้ ด้วยการถือเอาคำว่า คัพภเสยยา จึงถือเอาชลาพุชโยนิ ด้วยการถือเอาคำว่า ปุนัพภวาภินิพพัตติ จึงถือเอาโยนิอีก ๓ ที่เหลือด้วย. අපිච ගබ්භස්ස සෙය්‍යා ගබ්භසෙය්‍යා. පුනබ්භවො එව අභිනිබ්බත්ති පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. යථා ච විඤ්ඤාණට්ඨිතීති වුත්තෙපි න විඤ්ඤාණතො අඤ්ඤා ඨිති අත්ථි, එවමිධාපි න ගබ්භතො අඤ්ඤා සෙය්‍යා වෙදිතබ්බා. අභිනිබ්බත්ති ච නාම යස්මා පුනබ්භවභූතාපි අපුනබ්භවභූතාපි අත්ථි, ඉධ ච පුනබ්භවභූතා අධිප්පෙතා, තස්මා වුත්තං – ‘‘පුනබ්භවො එව අභිනිබ්බත්ති පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තී’’ති. อีกอย่างหนึ่ง พึงเห็นอรรถในคำนี้อย่างนี้ว่า การนอนของทารกในครรภ์ ชื่อว่า คัพภเสยยา. การบังเกิดในภพใหม่นั่นแหละ คือการบังเกิด ชื่อว่า ปุนัพภวาภินิพพัตติ. และเปรียบเหมือนแม้เมื่อกล่าวว่า วิญญาณฐิติ ที่ตั้งอื่นจากวิญญาณย่อมไม่มี ฉันใด แม้ในที่นี้ก็ไม่พึงทราบการนอนอื่นจากทารกในครรภ์ ฉันนั้น. และชื่อว่า การบังเกิดนั้น เพราะมีการบังเกิดที่เป็นภพใหม่ก็มี ที่ไม่เป็นการบังเกิดในภพใหม่ก็มี และในที่นี้ ประสงค์เอาการบังเกิดที่เป็นภพใหม่ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "การบังเกิดในภพใหม่นั่นแหละ คือการบังเกิด ชื่อว่า ปุนัพภวาภินิพพัตติ". එවං ආගතකාලතො පට්ඨාය අරසරූපතාදීහි අට්ඨහි අක්කොසවත්ථූහි අක්කොසන්තම්පි බ්‍රාහ්මණං භගවා ධම්මිස්සරො ධම්මරාජා ධම්මසාමී තථාගතො අනුකම්පාය සීතලෙනෙව චක්ඛුනා බ්‍රාහ්මණං ඔලෙකෙන්තො යං ධම්මධාතුං පටිවිජ්ඣිත්වා දෙසනාවිලාසප්පත්තා නාම හොති, තස්සා [Pg.203] ධම්මධාතුයා සුප්පටිවිද්ධත්තා විගතවලාහකෙ නභෙ පුණ්ණචන්දො විය ච සරදකාලෙ සූරියො විය ච බ්‍රාහ්මණස්ස හදයන්ධකාරං විධමෙන්තො තානියෙව අක්කොසවත්ථූනි තෙන තෙන පරියායෙන අඤ්ඤථා දස්සෙත්වා පුනපි අත්තනො කරුණාවිප්ඵාරං අට්ඨහි ලොකධම්මෙහි අකම්පියභාවෙන පටිලද්ධතාදිගුණලක්ඛණං පථවිසමචිත්තතං අකුප්පධම්මතඤ්ච පකාසෙන්තො ‘‘අයං බ්‍රාහ්මණො කෙවලං පලිතසිරඛණ්ඩදන්තවලිත්තචතාදීහි අත්තනො වුද්ධභාවං සල්ලක්ඛෙති, නො ච ඛො ජානාති අත්තානං ජාතියා අනුගතං ජරාය අනුසටං බ්‍යාධිනො අධිභූතං මරණෙන අබ්භාහතං අජ්ජ මරිත්වා පුන ස්වෙව උත්තානසෙය්‍යදාරකභාවගමනීයං. මහන්තෙන ඛො පන උස්සාහෙන මම සන්තිකං ආගතො, තදස්ස ආගමනං සාත්ථකං හොතූ’’ති චින්තෙත්වා ඉමස්මිං ලොකෙ අත්තනො අප්පටිසමං පුරෙජාතභාවං දස්සෙන්තො සෙය්‍යථාපි, බ්‍රාහ්මණාතිආදිනා නයෙන බ්‍රාහ්මණස්ස ධම්මදෙසනං වඩ්ඪෙසි. พระผู้มีพระภาคผู้เป็นใหญ่ในธรรม เป็นธรรมราชา เป็นเจ้าของธรรม เป็นตถาคต ทรงทอดพระเนตรพราหมณ์ผู้ด่าอยู่ด้วยอักโกสวัตถุ ๘ ประการ มีความเป็นผู้ไม่มีรสเป็นต้น จำเดิมแต่กาลที่มาถึงอย่างนี้ ด้วยพระจักษุอันเยือกเย็นด้วยพระกรุณา, เพราะทรงแทงตลอดธรรมธาตุใดแล้ว ชื่อว่าย่อมถึงความงดงามในเทศนา และเพราะทรงแทงตลอดธรรมธาตุนั้นได้เป็นอย่างดี จึงทรงกำจัดความมืดในหทัยของพราหมณ์ ดุจพระจันทร์เต็มดวงในท้องฟ้าที่ปราศจากเมฆ และดุจพระอาทิตย์ในสมัยสารทกาล, ทรงแสดงอักโกสวัตถุเหล่านั้นนั่นแหละโดยปริยายนั้นๆ ให้เป็นอย่างอื่น และทรงประกาศอีกซึ่งการแผ่ไปแห่งพระกรุณาของพระองค์ ซึ่งลักษณะแห่งตาธิคุณอันได้แล้วด้วยความเป็นผู้ไม่หวั่นไหวด้วยโลกธรรม ๘ ซึ่งความเป็นผู้มีจิตเสมอด้วยแผ่นดิน และความเป็นผู้มีธรรมไม่กำเริบ, ทรงดำริว่า "พราหมณ์ผู้นี้กำหนดหมายความเป็นผู้ใหญ่ของตนเพียงแค่ด้วยความเป็นผู้มีผมหงอก ฟันหัก หนังเหี่ยวย่นเป็นต้น แต่หาได้รู้ไม่ว่า ตนอันชาติติดตามแล้ว อันชราพันรัดแล้ว อันพยาธิครอบงำแล้ว อันมรณะเบียดเบียนแล้ว วันนี้ตายแล้ว พรุ่งนี้ก็จะต้องไปสู่ความเป็นทารกนอนหงายอีก แต่ก็มาสู่สำนักของเราด้วยความอุตสาหะอย่างใหญ่หลวง ขอการมาของเขานั้นจงเป็นไปพร้อมด้วยประโยชน์เถิด" ดังนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงความเป็นผู้เกิดก่อนอันไม่มีใครเสมอเหมือนของพระองค์ในโลกนี้ จึงได้ทรงแสดงธรรมเทศนาแก่พราหมณ์ให้ยิ่งขึ้นไปโดยนัยมีอาทิว่า "ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือน...". තත්ථ සෙය්‍යථාපීතිආදීනං හෙට්ඨා වුතනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. අයං පන විසෙසො – හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව හි තෙ කුක්කුටපොතකා පක්ඛෙ විධුනන්තා තංඛණානුරූපං විරවන්තා නික්ඛමන්ති. එවං නික්ඛමන්තානඤ්ච තෙසං යො පඨමතරං නික්ඛමති, සො ජෙට්ඨොති වුච්චති. තස්මා භගවා තාය උපමාය අත්තනො ජෙට්ඨභාවං සාධෙතුකාමො බ්‍රාහ්මණං පුච්ඡති – යො නු ඛො තෙසං කුක්කුටච්ඡාපොතකානං…පෙ… කින්ති ස්වාස්ස වචනීයොති. තත්ථ කුක්කුටච්ඡාපකානන්ති කුක්කුටපොතකානං. කින්ති ස්වාස්ස වචනීයොති සො කින්ති වචනීයො අස්ස, කිං වත්තබ්බො භවෙය්‍ය ජෙට්ඨො වා කනිට්ඨො වාති. ในบทเหล่านั้น พึงทราบอรรถแห่งบทมีอาทิว่า "เสยฺยถาปิ" โดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. ส่วนนี้เป็นข้อพิเศษ: โดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นแหละ ลูกไก่เหล่านั้นสลัดปีกอยู่ ร้องเสียงสมควรแก่ขณะนั้น ย่อมออกมา. และในบรรดาลูกไก่เหล่านั้นที่ออกมาอย่างนั้น ตัวใดออกมาเป็นตัวแรก ตัวนั้นเรียกว่า ตัวพี่. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคทรงประสงค์จะยังความเป็นผู้เจริญที่สุดของพระองค์ให้สำเร็จด้วยอุปมานั้น จึงตรัสถามพราหมณ์ว่า "ในบรรดาลูกไก่เหล่านั้น... ควรจะเรียกว่าอะไร". ในบทนั้น บทว่า "กุกฺกุฏจฺฉาปกานํ" คือ "กุกฺกุฏโปตกานํ" (ของลูกไก่ทั้งหลาย). บทว่า "กินฺติ สฺวาสฺส วจนีโย" คือ ตัวนั้นควรจะเรียกว่าอะไร ควรจะกล่าวว่าอะไร ว่าตัวพี่ หรือว่าตัวน้อง. ‘‘ජෙට්ඨො’’තිස්ස, භො ගොතම, වචනීයොති, භො ගොතම, සො ජෙට්ඨො ඉති අස්ස වචනීයො. කස්මාති චෙ? සො හි නෙසං ජෙට්ඨොති, යස්මා සො නෙසං වුද්ධතරොති අත්ථො. අථස්ස භගවා ඔපම්මං සම්පටිපාදෙන්තො එවමෙව ඛොති ආහ, යථා සො කුක්කුටපොතකො, එවං අහම්පි. අවිජ්ජාගතාය පජායාති අවිජ්ජා වුච්චති අඤ්ඤාණං, තත්ථ ගතාය. පජායාති සත්තධිවචනමෙතං, අවිජ්ජාකොසස්ස අන්තො පවිට්ඨෙසු සත්තෙසූපි වුත්තං හොති. අණ්ඩභූතායාති අණ්ඩෙ භූතාය පජාතාය සඤ්ජාතාය. යථා හි අණ්ඩෙ නිබ්බත්තා එකච්චෙ සත්තා අණ්ඩභූතාති වුච්චන්ති, එවමයං [Pg.204] සබ්බාපි පජා අවිජ්ජණ්ඩකොසෙ නිබ්බත්තත්තා අණ්ඩභූතාති වුච්චති. පරියොනද්ධායාති තෙන අවිජ්ජණ්ඩකොසෙන සමන්තතො ඔනද්ධාය බද්ධාය වෙඨිතාය. අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලෙත්වාති තං අවිජ්ජාමයං අණ්ඩකොසං භින්දිත්වා. එකොව ලොකෙති සකලෙපි ලොකසන්නිවාසෙ අහමෙව එකො අදුතියො. අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධොති උත්තරරහිතං සබ්බසෙට්ඨං සම්මා සාමඤ්ච බොධිං, අථ වා පසත්ථං සුන්දරඤ්ච බොධිං. අරහත්තමග්ගඤාණස්සෙතං නාමං, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සාපි නාමමෙව. උභයම්පි වට්ටති. අඤ්ඤෙසං අරහත්තමග්ගො අනුත්තරා බොධි හොති, න හොතීති? න හොති. කස්මා? අසබ්බගුණදායකත්තා. තෙසඤ්හි කස්සචි අරහත්තමග්ගො අරහත්තඵලමෙව දෙති, කස්සචි තිස්සො විජ්ජා, කස්සචි ඡ අභිඤ්ඤා, කස්සචි චතස්සො පටිසම්භිදා, කස්සචි සාවකපාරමිඤාණං. පච්චෙකබුද්ධානම්පි පච්චෙකබොධිඤාණමෙව දෙති, බුද්ධානං පන සබ්බගුණසම්පත්තිං දෙති අභිසෙකො විය රඤ්ඤො සබ්බලොකිස්සරභාවං. තස්මා අඤ්ඤස්ස කස්සචිපි අනුත්තරා බොධි න හොතීති. අභිසම්බුද්ධොති අබ්භඤ්ඤාසිං පටිවිජ්ඣිං, පත්තොම්හි අධිගතොම්හීති වුත්තං හොති. บทว่า “เชฏฺโฐติสฺส โภ โคตม วจนีโย” ความว่า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ลูกไก่ตัวนั้นพึงถูกเรียกว่าเป็นตัวเจริญที่สุด ถ้าถามว่า เพราะเหตุไร? เพราะมันเป็นตัวเจริญที่สุดในบรรดาลูกไก่เหล่านั้น อธิบายว่า เพราะมันแก่กว่าลูกไก่เหล่านั้น ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงอุปมาให้สำเร็จ จึงตรัสว่า “เอวเมว โข” (ฉันใดก็ฉันนั้น) ความว่า ลูกไก่ตัวนั้นฉันใด เราก็ฉันนั้น บทว่า “อวิชฺชาคตาย ปชาย” ความว่า อวิชชา ได้แก่ ความไม่รู้, ในหมู่ประชาผู้เป็นไปในอวิชชานั้น บทว่า “ปชาย” นี้เป็นสัตตมีวิภัตติ หมายถึง ในหมู่สัตว์ทั้งหลายผู้เข้าไปอยู่ภายในแห่งกระเปาะคืออวิชชา บทว่า “อณฺฑภูตาย” ความว่า ผู้เกิดแล้ว บังเกิดแล้ว เกิดดีแล้วในฟองไข่ เหมือนอย่างว่า สัตว์บางพวกที่เกิดในฟองไข่เรียกว่า “อัณฑภูตะ” ฉันใด หมู่ประชาทั้งหมดนี้ก็เรียกว่า “อัณฑภูตะ” เพราะเกิดในกระเปาะคืออวิชชา ฉันนั้น บทว่า “ปริโยนทฺธาย” ความว่า อันกระเปาะคืออวิชชานั้นรัดรึงไว้ ผูกไว้ พันไว้โดยรอบ บทว่า “อวิชฺชณฺฑโกสํ ปทาเลตฺวา” ความว่า ทำลายกระเปาะคืออวิชชานั้น บทว่า “เอโกว โลเก” ความว่า ในโลกสันนิวาสทั้งสิ้น เราผู้เดียวเท่านั้น ไม่มีเพื่อนสอง บทว่า “อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ” ความว่า การตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง อันไม่มีสิ่งใดยิ่งกว่า ประเสริฐที่สุด หรืออีกนัยหนึ่ง การตรัสรู้อันน่าสรรเสริญ อันดีงาม นี้เป็นชื่อของอรหัตตมรรคญาณ และเป็นชื่อของสัพพัญญุตญาณด้วยก็ได้ ทั้งสองอย่างย่อมควร ถามว่า อรหัตตมรรคของผู้อื่นเป็นอนุตตรโพธิ (การตรัสรู้ที่ไม่มีสิ่งใดยิ่งกว่า) หรือไม่? ตอบว่า ไม่เป็น เพราะเหตุไร? เพราะไม่ให้คุณสมบัติทั้งปวง เพราะว่า อรหัตตมรรคของพระอริยบุคคลบางท่านย่อมให้อรหัตตผลเท่านั้น, ของบางท่านให้วิชชา 3, ของบางท่านให้อภิญญา 6, ของบางท่านให้ปฏิสัมภิทา 4, ของบางท่านให้สาวกบารมีญาณ แม้ของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ก็ให้เพียงปัจเจกโพธิญาณเท่านั้น ส่วนอรหัตตมรรคของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมให้ความถึงพร้อมแห่งคุณสมบัติทั้งปวง เหมือนการอภิเษกของพระราชาที่ให้ความเป็นใหญ่ในโลกทั้งปวง เพราะฉะนั้น อรหัตตมรรคของผู้อื่นใดๆ จึงไม่เป็นอนุตตรโพธิ บทว่า “อภิสมฺพุทฺโธ” หมายความว่า เรารู้ยิ่งแล้ว แทงตลอดแล้ว บรรลุแล้ว ถึงแล้ว ඉදානි යදෙතං භගවතා ‘‘එවමෙව ඛො’’තිආදිනා නයෙන වුත්තං ඔපම්මසම්පටිපාදනං, තං එවං අත්ථෙන සංසන්දිත්වා වෙදිතබ්බං – යථා හි තස්සා කුක්කුටියා අත්තනො අණ්ඩෙසු අධිසයනාදිතිවිධකිරියාකරණං, එවං බොධිපල්ලඞ්කෙ නිසින්නස්ස බොධිසත්තභූතස්ස භගවතො අත්තනො සන්තානෙ අනිච්චං, දුක්ඛං, අනත්තාති තිවිධානුපස්සනාකරණං. කුක්කුටියා තිවිධකිරියාසම්පාදනෙන අණ්ඩානං අපූතිභාවො විය බොධිසත්තභූතස්ස භගවතො තිවිධානුපස්සනාසම්පාදනෙන විපස්සනාඤාණස්ස අපරිහානි. කුක්කුටියා තිවිධකිරියාකරණෙන අණ්ඩානං අල්ලසිනෙහපරියාදානං විය බොධිසත්තභූතස්ස භගවතො තිවිධානුපස්සනාසම්පාදනෙන භවත්තයානුගතනිකන්තිසිනෙහපරියාදානං. කුක්කුටියා තිවිධකිරියාකරණෙන අණ්ඩකපාලානං තනුභාවො විය බොධිසත්තභූතස්ස භගවතො තිවිධානුපස්සනාසම්පාදනෙන අවිජ්ජණ්ඩකොසස්ස තනුභාවො, කුක්කුටියා තිවිධකිරියාකරණෙන කුක්කුටපොතකස්ස පාදනඛතුණ්ඩකානං ථද්ධඛරභාවො විය බොධිසත්තභූතස්ස භගවතො තිවිධානුපස්සනාසම්පාදනෙන විපස්සනාඤාණස්ස තික්ඛඛරවිප්පසන්නසූරභාවො. කුක්කුටියා තිවිධකිරියාකරණෙන කුක්කුටපොතකස්ස පරිණාමකාලො විය බොධිසත්තභූතස්ස [Pg.205] භගවතො තිවිධානුපස්සනාසම්පාදනෙන විපස්සනාඤාණස්ස පරිණාමකාලො වඩ්ඪිකාලො ගබ්භග්ගහණකාලො. කුක්කුටියා තිවිධකිරියාකරණෙන කුක්කුටපොතකස්ස පාදනඛසිඛාය වා මුඛතුණ්ඩකෙන වා අණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා පක්ඛෙ පප්ඵොටෙත්වා සොත්ථිනා අභිනිබ්භිදාකාලො විය භගවතො තිවිධානුපස්සනාසම්පාදනෙන විපස්සනාඤාණගබ්භං ගණ්හාපෙත්වා අනුපුබ්බාධිගතෙන අරහත්තමග්ගෙන අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා අභිඤ්ඤාපක්ඛෙ පප්ඵොටෙත්වා සොත්ථිනා සකලබුද්ධගුණසච්ඡිකතකාලො වෙදිතබ්බො. บัดนี้ การแสดงอุปมาอุปไมยที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยนัยมีอาทิว่า “เอวเมว โข” นั้น พึงทราบโดยเทียบเคียงกับอรรถะ (อุปไมย) ดังนี้ – การที่แม่ไก่ตัวนั้นกระทำกิริยา 3 อย่าง มีการนอนกกไข่ของตนเป็นต้น ฉันใด การที่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระโพธิสัตว์ ประทับนั่ง ณ โพธิบัลลังก์ ทรงกระทำไตรวิธานุปัสสนา คือ อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ในสันดานของพระองค์ ก็ฉันนั้น ความที่ฟองไข่ไม่เน่าเสีย เพราะแม่ไก่ทำกิริยา 3 อย่างให้สำเร็จ ฉันใด ความไม่เสื่อมแห่งวิปัสสนาญาณของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระโพธิสัตว์ เพราะทรงทำไตรวิธานุปัสสนาให้สำเร็จ ก็ฉันนั้น ความสิ้นไปแห่งยางเหนียวที่เปียกชื้นของฟองไข่ เพราะแม่ไก่ทำกิริยา 3 อย่าง ฉันใด ความสิ้นไปแห่งยางเหนียวคือกิเลสเครื่องข้องที่ติดตามไปในภพสาม ของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระโพธิสัตว์ เพราะทรงทำไตรวิธานุปัสสนาให้สำเร็จ ก็ฉันนั้น ความที่เปลือกไข่บางลง เพราะแม่ไก่ทำกิริยา 3 อย่าง ฉันใด ความที่กระเปาะคืออวิชชาบางลง ของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระโพธิสัตว์ เพราะทรงทำไตรวิธานุปัสสนาให้สำเร็จ ก็ฉันนั้น ความที่เล็บเท้าและจะงอยปากของลูกไก่แข็งและคมกล้า เพราะแม่ไก่ทำกิริยา 3 อย่าง ฉันใด ความที่วิปัสสนาญาณมีความแหลมคม กล้าแกร่ง ผ่องใส และองอาจ ของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระโพธิสัตว์ เพราะทรงทำไตรวิธานุปัสสนาให้สำเร็จ ก็ฉันนั้น เวลาที่ลูกไก่แก่กล้า เพราะแม่ไก่ทำกิริยา 3 อย่าง ฉันใด เวลาที่วิปัสสนาญาณแก่กล้า เวลาที่เจริญขึ้น เวลาที่ตั้งครรภ์คือมรรคญาณ ของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระโพธิสัตว์ เพราะทรงทำไตรวิธานุปัสสนาให้สำเร็จ ก็ฉันนั้น เวลาที่ลูกไก่ทำลายกระเปาะฟองไข่ด้วยปลายเล็บเท้าหรือจะงอยปากแล้ว สลัดปีกออกมาโดยสวัสดี เพราะแม่ไก่ทำกิริยา 3 อย่าง ฉันใด พึงทราบว่า เป็นเวลาที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำไตรวิธานุปัสสนาให้สำเร็จแล้ว ทรงให้วิปัสสนาญาณตั้งครรภ์คือมรรคญาณ แล้วทรงทำลายกระเปาะคืออวิชชาด้วยอรหัตตมรรคที่ทรงบรรลุตามลำดับ ทรงสลัดปีกคืออภิญญา แล้วทรงกระทำให้แจ้งซึ่งพุทธคุณทั้งปวงโดยสวัสดี ก็ฉันนั้น අහඤ්හි, බ්‍රාහ්මණ, ජෙට්ඨො සෙට්ඨො ලොකස්සාති, බ්‍රාහ්මණ, යථා තෙසං කුක්කුටපොතකානං පඨමතරං අණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා අභිනිබ්බත්තො කුක්කුටපොතකො ජෙට්ඨො හොති, එවං අවිජ්ජාගතාය පජාය තං අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා පඨමතරං අරියාය ජාතියා ජාතත්තා අහඤ්හි ජෙට්ඨො වුද්ධතමොති සඞ්ඛං ගතො, සබ්බගුණෙහි පන අප්පටිසමත්තා සෙට්ඨොති. บทว่า “อหญฺหิ พฺราหฺมณ เชฏฺโฐ เสฏฺโฐ โลกสฺส” ความว่า ดูก่อนพราหมณ์ ลูกไก่ที่ทำลายกระเปาะฟองไข่แล้วออกมาเป็นตัวแรกในบรรดาลูกไก่เหล่านั้น เป็นตัวเจริญที่สุด ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน เราทำลายกระเปาะคืออวิชชานั้นแล้ว เกิดก่อนด้วยอริยชาติในหมู่ประชาผู้เป็นไปในอวิชชา จึงนับได้ว่าเป็นผู้เจริญที่สุด คือแก่ที่สุด และเพราะไม่มีผู้ใดเสมอเหมือนด้วยคุณสมบัติทั้งปวง จึงนับได้ว่าเป็นผู้ประเสริฐที่สุด එවං භගවා අත්තනො අනුත්තරං ජෙට්ඨසෙට්ඨභාවං බ්‍රාහ්මණස්ස පකාසෙත්වා ඉදානි යාය පටිපදාය තං අධිගතො, තං පටිපදං පුබ්බභාගතො පභුති දස්සෙතුං ආරද්ධං ඛො පන මෙ, බ්‍රාහ්මණාතිආදිමාහ. තත්ථ ආරද්ධං ඛො පන මෙ, බ්‍රාහ්මණ, වීරියං අහොසීති, බ්‍රාහ්මණ, න මයා අයං අනුත්තරො ජෙට්ඨසෙට්ඨභාවො කුසීතෙන මුට්ඨස්සතිනා සාරද්ධකායෙන වික්ඛිත්තචිතෙන අධිගතො, අපිච ඛො තදධිගමාය ආරද්ධං ඛො පන මෙ වීරියං අහොසි. බොධිමණ්ඩෙ නිසින්නෙන මයා චතුසම්මප්පධානභෙදං වීරියං ආරද්ධං අහොසි, පග්ගහිතං අසිථිලප්පවත්තිතං. ආරද්ධත්තායෙව ච මෙ තං අසල්ලීනං අහොසි. න කෙවලඤ්ච වීරියමෙව, සතිපි මෙ ආරම්මණාභිමුඛභාවෙන උපට්ඨිතා අහොසි, උපට්ඨිතත්තායෙව ච අසම්මුට්ඨා. පස්සද්ධො කායො අසාරද්ධොති කායචිත්තප්පස්සද්ධිවසෙන කායොපි මෙ පස්සද්ධො අහොසි. තත්ථ යස්මා නාමකායෙ පස්සද්ධෙ රූපකායොපි පස්සද්ධොයෙව හොති, තස්මා ‘‘නාමකායො රූපකායො’’ති අවිසෙසෙත්වාව ‘‘පස්සද්ධො කායො’’ති වුත්තං. අසාරද්ධොති සො ච ඛො පස්සද්ධත්තායෙව අසාරද්ධො, විගතදරථොති වුත්තං හොති[Pg.206]. සමාහිතං චිත්තං එකග්ගන්ති චිත්තම්පි මෙ සම්මා ආහිතං සුට්ඨු ඨපිතං අප්පිතං විය අහොසි, සමාහිතත්තා එව ච එකග්ගං අචලං නිප්ඵන්දනන්ති. එත්තාවතා ඣානස්ස පුබ්බභාගපටිපදා කථිතා හොති. พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นทรงประกาศความเป็นผู้เจริญที่สุดและประเสริฐที่สุดอันไม่มีใครยิ่งกว่าของพระองค์แก่พราหมณ์อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงปฏิปทานั้นที่พระองค์ทรงบรรลุแล้วด้วยปฏิปทาใด ตั้งแต่ส่วนเบื้องต้นเป็นต้นไป จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'ดูก่อนพราหมณ์ ก็ความเพียรเราปรารภแล้ว' ในบทเหล่านั้น บทว่า 'ดูก่อนพราหมณ์ ก็ความเพียรเราปรารภแล้ว' ความว่า ดูก่อนพราหมณ์ เรามิได้บรรลุความเป็นผู้เจริญที่สุดและประเสริฐที่สุดอันไม่มีใครยิ่งกว่านี้ ด้วยความเป็นผู้เกียจคร้าน มีสติหลงลืม มีกายกระสับกระส่าย มีจิตฟุ้งซ่าน แต่โดยที่แท้ เพื่อบรรลุคุณนั้น ความเพียรเราปรารภแล้ว เมื่อเรานั่งอยู่ที่โพธิมณฑล ความเพียรอันจำแนกเป็นสัมมัปปธาน ๔ เราได้ปรารภแล้ว คือ ประคองไว้ ไม่หย่อนยาน และเพราะปรารภแล้วนั่นแล ความเพียรนั้นของเราจึงไม่ท้อถอย และมิใช่เพียงแต่ความเพียรเท่านั้น แม้สติของเราก็ตั้งมั่นโดยความเป็นธรรมมีอารมณ์เป็นเบื้องหน้า และเพราะตั้งมั่นนั่นแล จึงไม่หลงลืม บทว่า 'กายสงบระงับ ไม่กระสับกระส่าย' ความว่า แม้กายของเราก็สงบระงับแล้วด้วยอำนาจแห่งกายปัสสัทธิและจิตตปัสสัทธิ ในบทเหล่านั้น เพราะเมื่อนามกายสงบระงับ แม้รูปกายก็ย่อมสงบระงับด้วย ฉะนั้น ท่านจึงไม่ระบุโดยพิเศษว่า 'นามกาย รูปกาย' แต่ตรัสว่า 'กายสงบระงับ' บทว่า 'ไม่กระสับกระส่าย' ความว่า กายนั้นแลไม่กระสับกระส่ายเพราะสงบระงับนั่นเอง คือเป็นผู้มีความเดือดร้อนไปปราศแล้ว บทว่า 'จิตตั้งมั่นเป็นหนึ่ง' ความว่า แม้จิตของเราก็ตั้งไว้โดยชอบ ตั้งไว้ดีแล้ว ประหนึ่งแนบแน่น และเพราะตั้งมั่นนั่นแล จึงเป็นหนึ่ง ไม่หวั่นไหว ไม่เคลื่อนไหว ด้วยคำเพียงเท่านี้ เป็นอันว่าปฏิปทาในเบื้องต้นแห่งฌานเป็นอันตรัสไว้แล้ว ඉදානි ඉමාය පටිපදාය අධිගතං පඨමජ්ඣානං ආදිං කත්වා විජ්ජාත්තයපරියොසානං විසෙසං දස්සෙන්තො සො ඛො අහන්තිආදිමාහ. තත්ථ යං යාව විනිච්ඡයනයෙන වත්තබ්බං සියා, තං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.69) වුත්තමෙව. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงคุณวิเศษมีปฐมฌานที่ทรงบรรลุแล้วด้วยปฏิปทานี้เป็นต้น มีวิชชา ๓ เป็นที่สุด จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'เรานั้นแล' ในบทเหล่านั้น คำใดที่พึงกล่าวโดยนัยแห่งการวินิจฉัยเพียงใด คำนั้นข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค අයං ඛො මෙ, බ්‍රාහ්මණාතිආදීසු පන විජ්ජාති විදිතකරණට්ඨෙන විජ්ජා. කිං විදිතං කරොති? පුබ්බෙනිවාසං. අවිජ්ජාති තස්සෙව පුබ්බෙනිවාසස්ස අවිදිතකරණට්ඨෙන තප්පටිච්ඡාදකමොහො. තමොති ස්වෙව මොහො තප්පටිච්ඡාදකට්ඨෙන තමො නාම. ආලොකොති සා එව විජ්ජා ඔභාසකරණට්ඨෙන ආලොකොති. එත්ථ ච විජ්ජා අධිගතාති අත්ථො, සෙසං පසංසාවචනං. යොජනා පනෙත්ථ – අයං ඛො මෙ විජ්ජා අධිගතා, තස්ස මෙ අධිගතවිජ්ජස්ස අවිජ්ජා විහතා, විනට්ඨාති අත්ථො. කස්මා? යස්මා විජ්ජා උප්පන්නා. එස නයො ඉතරස්මිම්පි පදද්වයෙ. යථා තන්ති එත්ථ තන්ති නිපාතමත්තං. සතියා අවිප්පවාසෙන අප්පමත්තස්ස වීරියාතාපෙන ආතාපිනො කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛාතාය පහිතත්තස්ස පෙසිතත්තස්සාති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – යථා අප්පමත්තස්ස ආතාපිනො පහිතත්තස්ස විහරතො අවිජ්ජා විහඤ්ඤෙය්‍ය, විජ්ජා උප්පජ්ජෙය්‍ය තමො විහඤ්ඤෙය්‍ය, ආලොකො උප්පජ්ජෙය්‍ය, එවමෙව මම අවිජ්ජා විහතා, විජ්ජා උප්පන්නා, තමො විහතො, ආලොකො උප්පන්නො. එතස්ස මෙ පධානානුයොගස්ස අනුරූපමෙව ඵලං ලද්ධන්ති. ก็ในบทเป็นต้นว่า 'ดูก่อนพราหมณ์ วิชชานี้แล...ของเรา' บทว่า 'วิชฺชา' ชื่อว่าวิชชา เพราะอรรถว่ากระทำให้แจ้ง ถามว่ากระทำอะไรให้แจ้ง ตอบว่ากระทำปุพเพนิวาสให้แจ้ง บทว่า 'อวิชฺชา' ได้แก่โมหะที่ปกปิดปุพเพนิวาสนั้นนั่นแหละ เพราะอรรถว่าไม่กระทำให้แจ้ง บทว่า 'ตโม' ได้แก่โมหะนั่นเอง ชื่อว่าตมะ เพราะอรรถว่าปกปิด บทว่า 'อาโลโก' ได้แก่วิชชานั่นเอง ชื่อว่าอาโลกะ เพราะอรรถว่ากระทำแสงสว่าง และในบทนี้ มีเนื้อความว่า 'วิชชาอันเราบรรลุแล้ว' ที่เหลือเป็นคำสรรเสริญ การประกอบความในบทนี้พึงทราบอย่างนี้: วิชชานี้เราได้บรรลุแล้ว อวิชชาของเเราผู้มีวิชชาอันบรรลุแล้วนั้น ถูกกำจัดแล้ว คือพินาศไปแล้ว ถามว่า เพราะเหตุไร ตอบว่า เพราะวิชชาเกิดขึ้นแล้ว นัยนี้พึงเห็นในบทที่เหลืออีกสองบท ในบทว่า 'ยถา ตํ' นี้ บทว่า 'ตํ' เป็นเพียงนิบาต ความว่า สำหรับบุคคลผู้ไม่ประมาท คือผู้ไม่ปราศจากสติ มีความเพียรคือความเพียรที่เผากิเลส มีความเพียรเผากิเลส มีจิตส่งไปแล้ว คือมีจิตน้อมไปแล้ว เพราะไม่เยื่อใยในกายและชีวิต ความที่ท่านกล่าวไว้เป็นดังนี้: อวิชชาพึงถูกกำจัด วิชชาพึงเกิดขึ้น ความมืดพึงถูกกำจัด แสงสว่างพึงเกิดขึ้น แก่บุคคลผู้ไม่ประมาท มีความเพียรเผากิเลส มีจิตส่งไปแล้วอยู่ ฉันใด อวิชชาของเราก็ถูกกำจัดแล้ว วิชชาก็เกิดขึ้นแล้ว ความมืดก็ถูกกำจัดแล้ว แสงสว่างก็เกิดขึ้นแล้ว ฉันนั้นเหมือนกัน เราผู้ประกอบความเพียรนี้ ได้รับผลสมควรแล้ว අයං ඛො මෙ, බ්‍රාහ්මණ, පඨමා අභිනිබ්භිදා අහොසි කුක්කුටච්ඡාපකස්සෙව අණ්ඩකොසම්හාති අයං ඛො මම, බ්‍රාහ්මණ, පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණමුඛතුණ්ඩකෙන පුබ්බෙ නිවුත්ථඛන්ධප්පටිච්ඡාදකං අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා පඨමා අභිනිබ්භිදා පඨමා නික්ඛන්ති පඨමා අරියාජාති අහොසි කුක්කුටච්ඡාපකස්සෙව මුඛතුණ්ඩකෙන වා පාදනඛසිඛාය වා අණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා තම්හා අණ්ඩකොසම්හා අභිනිබ්භිදා නික්ඛන්ති කුක්කුටනිකායෙ පච්චාජාතීති. අයං තාව පුබ්බෙනිවාසකථායං නයො. บทว่า 'ดูก่อนพราหมณ์ นี้แลเป็นการทำลายออกมาครั้งแรกของเรา เหมือนการทำลายออกจากกะเปาะไข่ของลูกไก่' ความว่า ดูก่อนพราหมณ์ นี้เป็นการทำลายออกมาครั้งแรก การออกมาครั้งแรก การเกิดอย่างอริยะครั้งแรกของเรา ผู้ทำลายกะเปาะไข่คืออวิชชาที่ปกปิดขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่แล้วในกาลก่อน ด้วยจะงอยปากคือปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ได้เกิดขึ้นแล้ว เหมือนการทำลายออกมา การออกมา การเกิดในหมู่ไก่ของลูกไก่ ผู้ทำลายกะเปาะไข่ด้วยจะงอยปากหรือปลายเล็บเท้าแล้วออกจากกะเปาะไข่นั้น นี้เป็นนัยในปุพเพนิวาสกถา චුතුපපාතකථාය [Pg.207] පන විජ්ජාති දිබ්බචක්ඛුඤාණවිජ්ජා. අවිජ්ජාති චුතුපපාතප්පටිච්ඡාදිකා අවිජ්ජා. යථා පන පුබ්බෙනිවාසකථායං ‘‘පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණමුඛතුණ්ඩකෙන පුබ්බෙ නිවුත්ථක්ඛන්ධප්පටිච්ඡාදකං අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා’’ති වුත්තං, එවමිධ ‘‘චුතුපපාතඤාණමුඛතුණ්ඩකෙන චුතුපපාතප්පටිච්ඡාදකං අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා’’ති වත්තබ්බං. ก็ในจุตูปปาตกถา บทว่า 'วิชฺชา' ได้แก่ ทิพพจักขุญาณวิชชา บทว่า 'อวิชฺชา' ได้แก่ อวิชชาที่ปกปิดจุติและอุบัติ ก็แล ในปุพเพนิวาสกถา ท่านกล่าวไว้ว่า 'ทำลายกะเปาะไข่คืออวิชชาที่ปกปิดขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่แล้วในกาลก่อน ด้วยจะงอยปากคือปุพเพนิวาสานุสสติญาณ' ฉันใด ในจุตูปปาตกถานี้ ก็พึงกล่าวว่า 'ทำลายกะเปาะไข่คืออวิชชาที่ปกปิดจุติและอุบัติ ด้วยจะงอยปากคือจุตูปปาตญาณ' ฉันนั้น යං පනෙතං පච්චවෙක්ඛණඤාණපරිග්ගහිතං ආසවානං ඛයඤාණාධිගමං බ්‍රාහ්මණස්ස දස්සෙන්තො අයං ඛො මෙ, බ්‍රාහ්මණ, තතියා විජ්ජාතිආදිමාහ, තත්ථ විජ්ජාති අරහත්තමග්ගවිජ්ජා. අවිජ්ජාති චතුසච්චප්පටිච්ඡාදිකා අවිජ්ජා. අයං ඛො මෙ, බ්‍රාහ්මණ, තතියා අභිනිබ්භිදා අහොසීති එත්ථ අයං ඛො මම, බ්‍රාහ්මණ, ආසවානං ඛයඤාණමුඛතුණ්ඩකෙන චතුසච්චපටිච්ඡාදකං අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා තතියා අභිනිබ්භිදා තතියා නික්ඛන්ති තතියා අරියජාති අහොසි කුක්කුටච්ඡාපකස්සෙව මුඛතුණ්ඩකෙන වා පාදනඛසිඛාය වා අණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා තම්හා අණ්ඩකොසම්හා අභිනිබ්භිදා නික්ඛන්ති කුක්කුටනිකායෙ පච්චාජාතීති. ก็แล เมื่อจะทรงแสดงการบรรลุญาณในความสิ้นไปแห่งอาสวะ ซึ่งปัจจเวกขณญาณกำหนดรู้แล้วนั้นแก่พราหมณ์ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'ดูก่อนพราหมณ์ นี้แลเป็นวิชชาที่สามของเรา' ในบทเหล่านั้น บทว่า 'วิชฺชา' ได้แก่ อรหัตตมรรควิชชา บทว่า 'อวิชฺชา' ได้แก่ อวิชชาที่ปกปิดสัจจะ ๔ ในบทว่า 'ดูก่อนพราหมณ์ นี้แลเป็นการทำลายออกมาครั้งที่สามของเรา' ความว่า ดูก่อนพราหมณ์ นี้เป็นการทำลายออกมาครั้งที่สาม การออกมาครั้งที่สาม การเกิดอย่างอริยะครั้งที่สามของเรา ผู้ทำลายกะเปาะไข่คืออวิชชาที่ปกปิดสัจจะ ๔ ด้วยจะงอยปากคืออาสวักขยญาณ ได้เกิดขึ้นแล้ว เหมือนการทำลายออกมา การออกมา การเกิดในหมู่ไก่ของลูกไก่ ผู้ทำลายกะเปาะไข่ด้วยจะงอยปากหรือปลายเล็บเท้าแล้วออกจากกะเปาะไข่นั้น එත්තාවතා කිං දස්සෙසීති? සො හි, බ්‍රාහ්මණ, කුක්කුටච්ඡාපකො අණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා තතො නික්ඛමන්තො සකිමෙව ජායති, අහං පන පුබ්බෙනිවුත්ථක්ඛන්ධප්පටිච්ඡාදකං අවිජ්ජණ්ඩකොසං භින්දිත්වා පඨමං තාව පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණවිජ්ජාය ජාතො. තතො සත්තානං චුතිපටිසන්ධිප්පටිච්ඡාදකං අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා දුතියං දිබ්බචක්ඛුඤාණවිජ්ජාය ජාතො, පුන චතුසච්චප්පටිච්ඡාදකං අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා තතියං ආසවානං ඛයඤාණවිජ්ජාය ජාතො. එවං තීහි විජ්ජාහි තික්ඛත්තුං ජාතොම්හි. සා ච මෙ ජාති අරියා සුපරිසුද්ධාති ඉදං දස්සෙති. එවංදස්සෙන්තො ච පුබ්බෙනිවාසඤාණෙන අතීතංසඤාණං, දිබ්බචක්ඛුනා පච්චුප්පන්නානාගතංසඤාණං, ආසවක්ඛයෙන සකලලොකියලොකුත්තරගුණන්ති එවං තීහි විජ්ජාහි සබ්බෙපි සබ්බඤ්ඤුගුණෙ පකාසෙත්වා අත්තනො අරියාය ජාතියා ජෙට්ඨසෙට්ඨභාවං බ්‍රාහ්මණස්ස දස්සෙසි. ถามว่า ด้วยคำเพียงเท่านี้ ทรงแสดงอะไร ตอบว่า ดูก่อนพราหมณ์ อันที่จริง ลูกไก่นั้น ทำลายเปลือกไข่แล้ว ออกจากเปลือกไข่นั้น ย่อมเกิดเพียงครั้งเดียว แต่เราสิ ทำลายเปลือกไข่คืออวิชชาที่ปกปิดขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่ก่อนให้แตกแล้ว เกิดครั้งแรกด้วยวิชชาคือปุพเพนิวาสานุสสติญาณก่อน ต่อจากนั้น ทำลายเปลือกไข่คืออวิชชาที่ปกปิดจุติและปฏิสนธิของสัตว์ทั้งหลายแล้ว เกิดครั้งที่สองด้วยวิชชาคือทิพพจักขุญาณ อีกครั้งหนึ่ง ทำลายเปลือกไข่คืออวิชชาที่ปกปิดสัจจะ ๔ แล้ว เกิดครั้งที่สามด้วยวิชชาคือญาณในการสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ เราเกิดแล้ว ๓ ครั้ง ด้วยวิชชา ๓ ประการ และการเกิดของเรานั้นเป็นการเกิดอย่างประเสริฐ บริสุทธิ์ยิ่ง ดังนี้ พระองค์ทรงแสดงความข้อนี้ และเมื่อทรงแสดงอย่างนี้ ก็ทรงประกาศญาณในอดีตด้วยปุพเพนิวาสญาณ ทรงแสดงญาณในปัจจุบันและอนาคตด้วยทิพพจักขุญาณ ทรงประกาศคุณทั้งปวงทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระด้วยอาสวักขยญาณ ด้วยประการฉะนี้ พระองค์ทรงประกาศพระสัพพัญญุตคุณแม้ทั้งปวงด้วยวิชชา ๓ ประการแล้ว ได้ทรงแสดงความเป็นผู้เจริญที่สุดและประเสริฐที่สุดโดยชาติอันประเสริฐของพระองค์แก่พราหมณ์ එවං වුත්තෙ වෙරඤ්ජො බ්‍රාහ්මණොති එවං භගවතා ලොකානුකම්පකෙන බ්‍රාහ්මණං අනුකම්පමානෙන නිගුහිතබ්බෙපි අත්තනො අරියාය ජාතියා ජෙට්ඨසෙට්ඨභාවෙ විජ්ජාත්තයපකාසිකාය ධම්මදෙසනාය වුත්තෙ පීතිවිප්ඵාරපරිපුණ්ණගත්තචිත්තො වෙරඤ්ජො බ්‍රාහ්මණො තං භගවතො අරියාය ජාතියා ජෙට්ඨසෙට්ඨභාවං විදිත්වා ‘‘ඊදිසං නාමාහං සබ්බලොකජෙට්ඨං [Pg.208] සබ්බගුණසමන්නාගතං සබ්බඤ්ඤුං ‘අඤ්ඤෙසං අභිවාදනාදිකම්මං න කරොතී’ති අවචං, ධිරත්ථු වත, භො, අඤ්ඤාණ’’න්ති අත්තානං ගරහිත්වා ‘‘අයං දානි ලොකෙ අරියාය ජාතියා පුරෙජාතට්ඨෙන ජෙට්ඨො, සබ්බගුණෙහි අප්පටිසමට්ඨෙන සෙට්ඨො’’ති නිට්ඨං ගන්ත්වා භගවන්තං එතදවොච – ජෙට්ඨො භවං ගොතමො සෙට්ඨො භවං ගොතමොති. එවඤ්ච පන වත්වා පුන තං භගවතො ධම්මදෙසනං අබ්භනුමොදමානො අභික්කන්තං භො ගොතමාතිආදිමාහ. තං වුත්තත්ථමෙවාති. บทว่า 'ครั้นเมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว เวรัญชพราหมณ์...' ความว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคผู้ทรงอนุเคราะห์แก่โลก ทรงอนุเคราะห์พราหมณ์ ตรัสเทศนาธรรมที่ประกาศวิชชา ๓ ประการ แสดงความเป็นผู้เจริญที่สุดและประเสริฐที่สุดโดยชาติอันประเสริฐของพระองค์ แม้ในเรื่องที่ควรจะปกปิดไว้ ด้วยประการฉะนี้แล้ว เวรัญชพราหมณ์มีกายและจิตเต็มเปี่ยมแผ่ซ่านไปด้วยปีติ ทราบความที่พระผู้มีพระภาคทรงเป็นผู้เจริญที่สุดและประเสริฐที่สุดโดยชาติอันประเสริฐนั้นแล้ว ตำหนิตนเองว่า 'เราได้กล่าวถึงพระสัพพัญญูผู้ทรงเป็นใหญ่ที่สุดในโลกทั้งปวง ผู้เพียบพร้อมด้วยคุณทั้งปวง เห็นปานนี้ว่า 'ไม่กระทำการไหว้เป็นต้นแก่ผู้อื่น' โอ! น่าติเตียนหนอ ความไม่รู้' ดังนี้แล้ว จึงถึงความตกลงใจว่า 'บัดนี้ ท่านผู้นี้เป็นผู้เจริญที่สุดในโลก เพราะเกิดก่อนโดยชาติอันประเสริฐ เป็นผู้ประเสริฐที่สุด เพราะไม่มีผู้เสมอเหมือนด้วยคุณทั้งปวง' ดังนี้แล้ว ได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคว่า 'ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ท่านเป็นผู้เจริญที่สุด ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ท่านเป็นผู้ประเสริฐที่สุด' ดังนี้ และครั้นกราบทูลอย่างนี้แล้ว ก็อนุโมทนาธรรมเทศนานั้นของพระผู้มีพระภาคอีก จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก' ดังนี้ คำนั้นมีความหมายดังที่กล่าวแล้วนั่นแล 2. සීහසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาสีหสูตร 12. දුතියෙ අභිඤ්ඤාතාති ඤාතා පඤ්ඤාතා පාකටා. සන්ථාගාරෙති මහාජනස්ස විස්සමනත්ථාය කතෙ අගාරෙ. සා කිර සන්ථාගාරසාලා නගරමජ්ඣෙ අහොසි, චතූසු ඨානෙසු ඨිතානං පඤ්ඤායති, චතූහි දිසාහි ආගතමනුස්සා පඨමං තත්ථ විස්සමිත්වා පච්ඡා අත්තනො අත්තනො ඵාසුකට්ඨානං ගච්ඡන්ති. රාජකුලානං රජ්ජකිච්චසන්ථරණත්ථාය කතං අගාරන්තිපි වදන්තියෙව. තත්ථ හි නිසීදිත්වා ලිච්ඡවිරාජානො රජ්ජකිච්චං සන්ථරන්ති කරොන්ති විචාරෙන්ති. සන්නිසින්නාති තෙසං නිසීදනත්ථඤ්ඤෙව පඤ්ඤත්තෙසු මහාරහවරපච්චත්ථරණෙසු සමුස්සිතසෙතච්ඡත්තෙසු ආසනෙසු සන්නිසින්නා. අනෙකපරියායෙන බුද්ධස්ස වණ්ණං භාසන්තීති රාජකුලෙ කිච්චඤ්චෙව ලොකත්ථචරියඤ්ච විචාරෙත්වා අනෙකෙහි කාරණෙහි බුද්ධස්ස වණ්ණං භාසන්ති කථෙන්ති දීපෙන්ති. පණ්ඩිතා හි තෙ රාජානො සද්ධා පසන්නා සොතාපන්නාපි සකදාගාමිනොපි අනාගාමිනොපි අරියසාවකා, තෙ සබ්බෙපි ලොකියජටං ඡින්දිත්වා බුද්ධාදීනං තිණ්ණං රතනානං වණ්ණං භාසන්ති. තත්ථ තිවිධො බුද්ධවණ්ණො නාම චරියවණ්ණො, සරීරවණ්ණො, ගුණවණ්ණොති. තත්‍රිමෙ රාජානො චරියාය වණ්ණං ආරභිංසු – ‘‘දුක්කරං වත කතං සම්මාසම්බුද්ධෙන කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛෙය්‍යානි දස පාරමියො, දස උපපාරමියො, දස පරමත්ථපාරමියොති සමත්තිංස පාරමියො පූරෙන්තෙන, ඤාතත්ථචරියං, ලොකත්ථචරියං, බුද්ධචරියං මත්ථකං පාපෙත්වා පඤ්ච මහාපරිච්චාගෙ පරිච්චජන්තෙනා’’ති අඩ්ඪච්ඡක්කෙහි ජාතකසතෙහි බුද්ධවණ්ණං කථෙන්තා තුසිතභවනං පාපෙත්වා ඨපයිංසු. ๑๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า 'อภิญฺญาตา' ได้แก่ เป็นที่รู้จัก เป็นที่ปรากฏ เป็นที่เปิดเผย บทว่า 'สนฺถาคาเร' ได้แก่ ในศาลาที่สร้างไว้เพื่อเป็นที่พักผ่อนของมหาชน ได้ยินว่า สันถาคารศาลานั้นตั้งอยู่กลางเมือง ปรากฏแก่ผู้ที่ยืนอยู่ในที่ ๔ แห่ง มนุษย์ที่มาจาก ๔ ทิศ พักผ่อนในที่นั้นก่อน แล้วจึงไปยังที่พักสบายของตนๆ ในภายหลัง แม้ก็กล่าวกันว่า เป็นศาลาที่สร้างขึ้นเพื่อให้ราชตระกูลปรึกษาราชกิจ จริงอยู่ เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีประทับนั่งในที่นั้นแล้ว ทรงปรึกษา ทรงกระทำ ทรงวินิจฉัยราชกิจ บทว่า 'สนฺนิสินฺนา' ได้แก่ ประทับนั่งบนอาสนะที่มีเครื่องปูลาดอันประเสริฐมีค่ามาก มีเศวตฉัตรกั้นอยู่เบื้องบน ซึ่งจัดไว้เพื่อเป็นที่ประทับนั่งของกษัตริย์เหล่านั้นโดยเฉพาะ บทว่า 'อเนกปริยาเยน พุทฺธสฺส วณฺณํ ภาสนฺติ' ความว่า เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีนั้นทรงพิจารณากิจในราชตระกูลและจรณะเพื่อประโยชน์แก่โลกแล้ว ย่อมกล่าว สรรเสริญ แสดงคุณของพระพุทธเจ้าด้วยเหตุหลายประการ จริงอยู่ กษัตริย์เหล่านั้นเป็นบัณฑิต มีศรัทธา เลื่อมใส เป็นพระอริยสาวก ทั้งพระโสดาบัน ทั้งพระสกทาคามี ทั้งพระอนาคามี ท่านเหล่านั้นทั้งหมดตัดความรกชัฏทางโลกแล้ว ย่อมกล่าวสรรเสริญคุณของรัตนะ ๓ มีพระพุทธเจ้าเป็นต้น ในบรรดาคุณเหล่านั้น พุทธคุณมี ๓ อย่าง คือ จริยคุณ (คุณคือพระจริยาวัตร) สรีรคุณ (คุณคือพระสรีระ) และคุณวรรณ (คุณคือพระคุณธรรม) ในบรรดาคุณ ๓ อย่างนั้น กษัตริย์เหล่านี้ได้ปรารภสรรเสริญจริยคุณว่า 'โอ! พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงกระทำกิจที่ทำได้ยากหนอ ตลอดสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัปป์ ทรงบำเพ็ญบารมี ๓๐ ถ้วน คือ บารมี ๑๐ อุปบารมี ๑๐ ปรมัตถบารมี ๑๐ ทรงยังญาณัตถจริยา โลกัตถจริยา พุทธจริยา ให้ถึงที่สุด และทรงสละมหาบริจาค ๕ ประการ' ดังนี้ เมื่อกล่าวสรรเสริญพุทธคุณด้วยชาดก ๕๕๐ เรื่อง ก็กล่าวไปจนถึงชั้นดุสิตภพ ධම්මස්ස [Pg.209] වණ්ණං භාසන්තා පන ‘‘තෙන භගවතා ධම්මො දෙසිතො, නිකායතො පඤ්ච නිකායා, පිටකතො තීණි පිටකානි, අඞ්ගතො නව අඞ්ගානි, ඛන්ධතො චතුරාසීතිධම්මක්ඛන්ධසහස්සානී’’ති කොට්ඨාසවසෙන ධම්මගුණං කථයිංසු. ส่วนเมื่อกล่าวสรรเสริญพระธรรมคุณ ก็กล่าวถึงพระธรรมคุณโดยจำแนกเป็นส่วนๆ ว่า 'พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงแสดงไว้ โดยนิกาย มี ๕ นิกาย โดยปิฎก มี ๓ ปิฎก โดยองค์ มี ๙ องค์ โดยขันธ์ มี ๘๔,๐๐๐ พระธรรมขันธ์' ดังนี้ සඞ්ඝස්ස වණ්ණං භාසන්තා සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා ‘‘පටිලද්ධසද්ධා කුලපුත්තා භොගක්ඛන්ධඤ්චෙව ඤාතිපරිවට්ටඤ්ච පහාය සෙතච්ඡත්තං ඔපරජ්ජං සෙනාපතිසෙට්ඨිභණ්ඩාගාරිකට්ඨානන්තරාදීනි අගණෙත්වා නික්ඛම්ම සත්ථු වරසාසනෙ පබ්බජන්ති. සෙතච්ඡත්තං පහාය පබ්බජිතානං භද්දියරාජමහාකප්පිනපුක්කුසාතිආදීනං රාජපබ්බජිතානංයෙව බුද්ධකාලෙ අසීතිසහස්සානි අහෙසුං. අනෙකකොටිසතං ධනං පහාය පබ්බජිතානං පන යසකුලපුත්තසොණසෙට්ඨිපුත්තරට්ඨපාලකුලපුත්තාදීනං පරිච්ඡෙදො නත්ථි. එවරූපා ච එවරූපා ච කුලපුත්තා සත්ථු සාසනෙ පබ්බජන්තී’’ති පබ්බජ්ජාසඞ්ඛෙපවසෙන සඞ්ඝගුණෙ කථයිංසු. เมื่อกล่าวสรรเสริญพระสังฆคุณ ก็กล่าวถึงพระสังฆคุณโดยย่อว่าด้วยการบรรพชาว่า 'กุลบุตรทั้งหลายได้ศรัทธาเพราะได้ฟังธรรมเทศนาของพระศาสดาแล้ว ละกองโภคทรัพย์และวงศาคณาญาติ ไม่คำนึงถึงเศวตฉัตร ตำแหน่งอุปราช ตำแหน่งเสนาบดี เศรษฐี คลังสมบัติ และตำแหน่งอื่นๆ ออกบวชในพระศาสนาอันประเสริฐของพระศาสดา ในพุทธกาล มีเพียงกษัตริย์ที่ออกบวช เช่น พระเจ้าภัททิยะ พระเจ้ามหากัปปินะ พระเจ้าปุกกุสาติ เป็นต้น ซึ่งสละเศวตฉัตรแล้วออกบวช ก็มีถึงแปดหมื่นองค์ ส่วนผู้ที่สละทรัพย์หลายร้อยโกฏิแล้วออกบวช เช่น ยสกุลบุตร โสณเศรษฐีบุตร รัฏฐปาลกุลบุตร เป็นต้นนั้น ไม่มีประมาณ กุลบุตรเช่นนั้นๆ ย่อมบวชในพระศาสนาของพระศาสดา' ดังนี้ සීහො සෙනාපතීති එවංනාමකො සෙනාය අධිපති. වෙසාලියඤ්හි සත්ත සහස්සානි සත්ත සතානි සත්ත ච රාජානො. තෙ සබ්බෙපි සන්නිපතිත්වා සබ්බෙසං මනං ගහෙත්වා ‘‘රට්ඨං විචාරෙතුං සමත්ථං එකං විචිනථා’’ති විචිනන්තා සීහං රාජකුමාරං දිස්වා ‘‘අයං සක්ඛිස්සතී’’ති සන්නිට්ඨානං කත්වා තස්ස රත්තමණිවණ්ණං කම්බලපරියොනද්ධං සෙනාපතිච්ඡත්තං අදංසු. තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘සීහො සෙනාපතී’’ති. නිගණ්ඨසාවකොති නිගණ්ඨස්ස නාටපුත්තස්ස පච්චයදායකො උපට්ඨාකො. ජම්බුදීපතලස්මිඤ්හි තයො ජනා නිගණ්ඨානං අග්ගුපට්ඨාකා – නාළන්දායං, උපාලි ගහපති, කපිලපුරෙ වප්පො සක්කො, වෙසාලියං අයං සීහො සෙනාපතීති. නිසින්නො හොතීති සෙසරාජූනං පරිසාය අන්තරන්තරෙ ආසනානි පඤ්ඤාපයිංසු, සීහස්ස පන මජ්ඣෙ ඨානෙති තස්මිං පඤ්ඤත්තෙ මහාරහෙ රාජාසනෙ නිසින්නො හොති. නිස්සංසයන්ති නිබ්බිචිකිච්ඡං අද්ධා එකංසෙන, න හෙතෙ යස්ස වා තස්ස වා අප්පෙසක්ඛස්ස එවං අනෙකසතෙහි කාරණෙහි වණ්ණං භාසන්ති. คำว่า สีหเสนาบดี คือ ผู้มีนามอย่างนี้ เป็นใหญ่ในกองทัพ จริงอยู่ ในกรุงเวสาลี มีพระราชา ๗,๗๐๗ พระองค์ พระราชาทั้งหมดนั้นประชุมกันแล้ว ทรงเป็นที่พอพระทัยของทุกคน (จึงปรึกษากันว่า) "พวกท่านจงเลือกหาบุคคลหนึ่งผู้สามารถจะบริหารแว่นแคว้น" เมื่อเลือกหาอยู่ ได้เห็นสีหราชกุมาร จึงทรงลงความเห็นว่า "ผู้นี้จักสามารถ" แล้วได้ถวายฉัตรสำหรับตำแหน่งเสนาบดีซึ่งมีสีดุจแก้วมณีแดงอันผ้ากัมพลหุ้มแล้วแก่ท่าน อาศัยเรื่องนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สีหเสนาบดี" คำว่า นิครนถสาวก คือ เป็นผู้ถวายปัจจัย เป็นอุปัฏฐากของนิครนถ์นาฏบุตร จริงอยู่ ในพื้นชมพูทวีป ชน ๓ คนเป็นอัครอุปัฏฐากของพวกนิครนถ์ คือ ที่เมืองนาลันทา ได้แก่ อุบาลีคหบดี, ที่กรุงกบิลพัสดุ์ ได้แก่ วัปปศากยะ, ที่กรุงเวสาลี ได้แก่ สีหเสนาบดีผู้นี้ คำว่า นั่งแล้ว คือ (เจ้าหน้าที่) ปูลาดอาสนะไว้ในระหว่างๆ แห่งบริษัทของพระราชาที่เหลือ ส่วนของสีหเสนาบดี (ปูลาดอาสนะ) ไว้ในที่ท่ามกลาง (ท่าน) นั่งแล้วบนราชอาสน์อันมีค่ามากที่เขาปูลาดไว้แล้วนั้น คำว่า ไม่ต้องสงสัย คือ ไม่มีความสงสัย โดยแน่นอนส่วนเดียว เพราะว่า เจ้าลิจฉวีเหล่านั้นย่อมไม่กล่าวคุณของคนมีศักดิ์น้อยคนใดคนหนึ่งด้วยเหตุหลายร้อยอย่างนี้ යෙන නිගණ්ඨො නාටපුත්තො තෙනුපසඞ්කමීති නිගණ්ඨො කිර නාටපුත්තො ‘‘සචායං සීහො කස්සචිදෙව සමණස්ස ගොතමස්ස වණ්ණං කථෙන්තස්ස සුත්වා සමණං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිස්සති, මය්හං පරිහානි භවිස්සතී’’ති [Pg.210] චින්තෙත්වා පඨමතරංයෙව සීහං සෙනාපතිං එතදවොච – ‘‘සෙනාපති ඉමස්මිං ලොකෙ ‘අහං බුද්ධො අහං බුද්ධො’ති බහූ විචරන්ති. සචෙ ත්වං කස්සචි දස්සනාය උපසඞ්කමිතුකාමො අහොසි, මං පුච්ඡෙය්‍යාසි. අහං තෙ යුත්තට්ඨානං පෙසෙස්සාමි, අයුත්තට්ඨානතො නිවාරෙස්සාමී’’ති. සො තං කථං අනුස්සරිත්වා ‘‘සචෙ මං පෙසෙස්සති, ගමිස්සාමි. නො චෙ, න ගමිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා යෙන නිගණ්ඨො නාටපුත්තො, තෙනුපසඞ්කමි. ความว่า เข้าไปหานิครนถ์นาฏบุตร ณ ที่นั้น คือ ได้ยินว่า นิครนถ์นาฏบุตรคิดแล้วว่า "ถ้าสีหะผู้นี้ฟังคำของใครก็ตามที่กล่าวคุณของพระสมณโคดมแล้ว จักเข้าไปเฝ้าพระสมณโคดมเพื่อจะพบเห็น ความเสื่อมจักมีแก่เรา" จึงได้กล่าวคำนี้กะสีหเสนาบดีในเบื้องต้นทีเดียวว่า "เสนาบดี ในโลกนี้ คนจำนวนมากเที่ยวพูดว่า 'เราเป็นพุทธะ เราเป็นพุทธะ' ถ้าท่านปรารถนาจะเข้าไปหาใครเพื่อจะพบเห็น พึงถามเรา เราจักส่งท่านไปยังที่อันสมควร จักห้ามท่านจากที่ไม่สมควร" ท่านสีหเสนาบดีนั้นระลึกถึงคำนั้นแล้วคิดว่า "ถ้าท่านจักส่งเราไป เราจักไป ถ้าไม่ส่ง เราจักไม่ไป" จึงเข้าไปหานิครนถ์นาฏบุตร ณ ที่นั้น අථස්ස වචනං සුත්වා නිගණ්ඨො මහාපබ්බතෙන විය බලවසොකෙන ඔත්ථටො ‘‘යත්ථ දානිස්සාහං ගමනං න ඉච්ඡාමි, තත්ථෙව ගන්තුකාමො ජාතො, හතොහමස්මී’’ති අනත්තමනො හුත්වා ‘‘පටිබාහනුපායමස්ස කරිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා කිං පන ත්වන්තිආදිමාහ. එවං වදන්තො විචරන්තං ගොණං දණ්ඩෙන පහරන්තො විය ජලමානං පදීපං නිබ්බාපෙන්තො විය භත්තභරිතං පත්තං නික්කුජ්ජන්තො විය ච සීහස්ස උප්පන්නපීතිං විනාසෙසි. ගමියාභිසඞ්ඛාරොති හත්ථියානාදීනං යොජාපනගන්ධමාලාදිග්ගහණවසෙන පවත්තො පයොගො. සො පටිප්පස්සම්භීති සො වූපසන්තො. ครั้งนั้น นิครนถ์ฟังคำของท่านแล้ว ถูกความโศกอย่างแรงกล้าครอบงำราวกับถูกภูเขาใหญ่ทับ เป็นผู้ไม่พอใจ (คิดว่า) "บัดนี้ เราไม่ปรารถนาการไปของเขาในที่ใด เขากลับเป็นผู้ใคร่จะไปในที่นั้นนั่นเทียว เราถูกทำลายแล้ว" จึงคิดว่า "เราจักทำอุบายห้ามปรามแก่เขา" แล้วกล่าวคำมีอาทิว่า "ก็ท่านเล่า..." เมื่อกล่าวอย่างนี้ ได้ทำลายปีติที่เกิดขึ้นแล้วของสีหเสนาบดี ราวกับคนตีโคที่กำลังเดินอยู่ด้วยท่อนไม้ ราวกับคนดับประทีปที่กำลังลุกโพลงอยู่ และราวกับคนคว่ำบาตรที่เต็มด้วยภัต คำว่า อภิสังขารคือความตั้งใจจะไป คือ ความพยายามที่เกิดขึ้นโดยนัยแห่งการเทียมยานมีช้างเป็นต้น และการถือเอาของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น คำว่า อภิสังขารนั้นระงับไปแล้ว คือ อภิสังขารนั้นสงบระงับแล้ว දුතියම්පි ඛොති දුතියවාරම්පි. ඉමස්මිඤ්ච වාරෙ බුද්ධස්ස වණ්ණං භාසන්තා තුසිතභවනතො පට්ඨාය යාව මහාබොධිපල්ලඞ්කා දසබලස්ස හෙට්ඨා පාදතලෙහි උපරි කෙසග්ගෙහි පරිච්ඡින්දිත්වා ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණඅසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනබ්‍යාමප්පභානං වසෙන සරීරවණ්ණං කථයිංසු. ධම්මස්ස වණ්ණං භාසන්තා ‘‘එකපදෙපි එකබ්‍යඤ්ජනෙපි අවඛලිතං නාම නත්ථී’’ති සුකථිතවසෙනෙව ධම්මගුණං කථයිංසු. සඞ්ඝස්ස වණ්ණං භාසන්තා ‘‘එවරූපං යසසිරිවිභවං පහාය සත්ථු සාසනෙ පබ්බජිතා න කොසජ්ජපකතිකා හොන්ති, තෙරසසු පන ධුතඞ්ගගුණෙසු පරිපූරකාරිනො හුත්වා සත්තසු අනුපස්සනාසු කම්මං කරොන්ති, අට්ඨතිංසාරම්මණවිභත්තියො වළඤ්ජෙන්තී’’ති පටිපදාවසෙන සඞ්ඝගුණෙ කථයිංසු. คำว่า แม้ครั้งที่สอง คือ แม้ในวาระที่สอง และในวาระนี้ (เจ้าลิจฉวี) เมื่อกล่าวคุณของพระพุทธเจ้า ได้กล่าวคุณแห่งพระสรีระ โดยกำหนดด้วยฝ่าพระบาทในเบื้องต่ำ ด้วยปลายพระเกศาในเบื้องบน ตั้งแต่ภพดุสิตจนถึงมหาโพธิบัลลังก์ของพระทศพล โดยนัยแห่งมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ อนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ และพระพยามประภา เมื่อกล่าวคุณของพระธรรม ได้กล่าวพระธรรมคุณโดยนัยแห่งความเป็นธรรมที่ตรัสไว้ดีแล้วนั่นเทียวว่า "ชื่อว่าความผิดพลาด แม้ในบทเดียว แม้ในพยัญชนะเดียว ย่อมไม่มี" เมื่อกล่าวคุณของพระสงฆ์ ได้กล่าวพระสังฆคุณโดยนัยแห่งข้อปฏิบัติว่า "ท่านทั้งหลายละยศ สิริ และสมบัติเช่นนี้แล้ว บวชในศาสนาของพระศาสดา ไม่เป็นผู้มีปกติเกียจคร้าน แต่เป็นผู้ทำธุดงคคุณ ๑๓ ประการให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมกระทำกรรมในอนุวิปัสสนา ๗ ประการ ย่อมใช้สอยวิภัตติแห่งอารมณ์ ๓๘ ประการ" තතියවාරෙ පන බුද්ධස්ස වණ්ණං භාසමානා ‘‘ඉතිපි සො භගවා’’ති සුත්තන්තපරියායෙනෙව බුද්ධගුණෙ කථයිංසු, ‘‘ස්වාක්ඛාතො භගවතා ධම්මො’’තිආදිනා සුත්තන්තපරියායෙනෙව ධම්මගුණෙ, ‘‘සුප්පටිපන්නො භගවතො [Pg.211] සාවකසඞ්ඝො’’තිආදිනා සුත්තන්තපරියායෙනෙව සඞ්ඝගුණෙ ච කථයිංසු. තතො සීහො චින්තෙසි – ‘‘ඉමෙසඤ්ච ලිච්ඡවිරාජකුමාරානං තතියදිවසතො පට්ඨාය බුද්ධධම්මසඞ්ඝගුණෙ කථෙන්තානං මුඛං නප්පහොති, අද්ධා අනොමගුණෙන සමන්නාගතා සො භගවා, ඉමං දානි උප්පන්නං පීතිං අවිජහිත්වාව අහං අජ්ජ සම්මාසම්බුද්ධං පස්සිස්සාමී’’ති. අථස්ස ‘‘කිං හි මෙ කරිස්සන්ති නිගණ්ඨා’’ති විතක්කො උදපාදි. තත්ථ කිං හි මෙ කරිස්සන්තීති කිං නාම මය්හං නිගණ්ඨා කරිස්සන්ති. අපලොකිතා වා අනපලොකිතා වාති ආපුච්ඡිතා වා අනාපුච්ඡිතා වා. න හි මෙ තෙ ආපුච්ඡිතා යානවාහනසම්පත්තිං, න ච ඉස්සරියවිසෙසං දස්සන්ති, නාපි අනාපුච්ඡිතා හරිස්සන්ති, අඵලං එතෙසං ආපුච්ඡනන්ති අධිප්පායො. ส่วนในวาระที่สาม (เจ้าลิจฉวี) เมื่อกล่าวคุณของพระพุทธเจ้า ได้กล่าวพระพุทธคุณโดยนัยแห่งพระสูตรว่า "อิติปิ โส ภควา" นั่นเทียว, (ได้กล่าว) พระธรรมคุณโดยนัยแห่งพระสูตรมีอาทิว่า "สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม", และ (ได้กล่าว) พระสังฆคุณโดยนัยแห่งพระสูตรมีอาทิว่า "สุปฺปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ" ลำดับนั้น สีหเสนาบดีคิดว่า "แม้เจ้าลิจฉวิราชกุมารเหล่านี้ ตั้งแต่วันที่สาม เมื่อกล่าวคุณของพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ปากก็ยังไม่เพียงพอ (ที่จะพรรณนาให้สิ้นสุดได้) แน่นอน พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นทรงประกอบด้วยคุณอันไม่ทราม บัดนี้ เราจักไม่ละปีติที่เกิดขึ้นแล้วนี้เลย วันนี้ เราจักไปเฝ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าให้ได้" ครั้งนั้น ความวิตกเกิดขึ้นแก่ท่านว่า "พวกนิครนถ์จักทำอะไรแก่เราได้" ในบทเหล่านั้น บทว่า "พวกนิครนถ์จักทำอะไรแก่เราได้" คือ พวกนิครนถ์จักทำอะไรแก่เราได้ (ไม่ว่า) จะบอกกล่าวหรือไม่บอกกล่าว จะขออนุญาตหรือไม่ขออนุญาต เพราะว่า เมื่อเราขออนุญาตแล้ว พวกเขาก็ไม่ได้จะให้สมบัติคือยานพาหนะ และความเป็นใหญ่พิเศษอะไรแก่เรา และเมื่อไม่ขออนุญาต พวกเขาก็ไม่ได้จะริบ (สิ่งเหล่านั้น) ไป การขออนุญาตพวกเขานั้นไม่มีผล นี้เป็นความหมาย වෙසාලියා නිය්‍යාසීති යථා හි ගිම්හකාලෙ දෙවෙ වුට්ඨෙ උදකං සන්දමානං නදිං ඔතරිත්වා ථොකමෙව ගන්ත්වා තිට්ඨති නප්පවත්තති, එවං සීහස්ස පඨමදිවසෙ ‘‘දසබලං පස්සිස්සාමී’’ති උප්පන්නාය පීතියා නිගණ්ඨෙන පටිබාහිතකාලො. යථාපි දුතියදිවසෙ දෙවෙ වුට්ඨෙ උදකං සන්දමානං නදිං ඔතරිත්වා ථොකං ගන්ත්වා වාලිකාපුඤ්ජං පහරිත්වා අප්පවත්තං හොති, එවං සීහස්ස දුතියදිවසෙ ‘‘දසබලං පස්සිස්සාමී’’ති උප්පන්නාය පීතියා නිගණ්ඨෙන පටිබාහිතකාලො. යථා තතියදිවසෙ දෙවෙ වුට්ඨෙ උදකං සන්දමානං නදිං ඔතරිත්වා පුරාණපණ්ණසුක්ඛදණ්ඩකට්ඨකචවරාදීනි පරිකඩ්ඪන්තං වාලිකාපුඤ්ජං භින්දිත්වා සමුද්දනින්නමෙව හොති, එවං සීහො තතියදිවසෙ තිණ්ණං වත්ථූනං ගුණකථං සුත්වා උප්පන්නෙ පීතිපාමොජ්ජෙ ‘‘අඵලා නිගණ්ඨා නිප්ඵලා නිගණ්ඨා, කිං මෙ ඉමෙ කරිස්සන්ති, ගමිස්සාමහං සත්ථුසන්තික’’න්ති මනං අභිනීහරිත්වා වෙසාලියා නිය්‍යාසි. නිය්‍යන්තො ච ‘‘චිරස්සාහං දසබලස්ස සන්තිකං ගන්තුකාමො ජාතො, න ඛො පන මෙ යුත්තං අඤ්ඤාතකවෙසෙන ගන්තු’’න්ති ‘‘යෙකෙචි දසබලස්ස සන්තිකං ගන්තුකාමා, සබ්බෙ නික්ඛමන්තූ’’ති ඝොසනං කාරෙත්වා පඤ්චරථසතානි යොජාපෙත්වා උත්තමරථෙ ඨිතො තෙහි චෙව පඤ්චහි රථසතෙහි මහතියා ච පරිසාය පරිවුතො ගන්ධපුප්ඵචුණ්ණවාසාදීනි ගාහාපෙත්වා නිය්‍යාසි. දිවා දිවස්සාති දිවසස්ස ච දිවා, මජ්ඣන්හිකෙ අතික්කන්තමත්තෙ. ในคำว่า เวสาลิยา นิยฺยาสิ (เสด็จออกจากเมืองเวสาลี) นั้น มีอรรถาธิบายดังนี้ เปรียบเหมือนในฤดูร้อน เมื่อฝนตก น้ำที่ไหลหลากลงสู่แม่น้ำ ไปได้เพียงเล็กน้อยแล้วก็หยุดนิ่ง ไม่ไหลต่อไป ฉันใด กาลที่ปีติของสีหเสนาบดีซึ่งเกิดขึ้นว่า 'เราจักไปเฝ้าพระทศพล' ถูกพวกนิครนถ์ห้ามไว้ในวันแรก ก็ฉันนั้น เปรียบเหมือนในวันที่สอง เมื่อฝนตก น้ำที่ไหลหลากลงสู่แม่น้ำ ไปได้เล็กน้อย กระทบกองทรายแล้วก็ไม่ไหลไป ฉันใด กาลที่ปีติของสีหเสนาบดีซึ่งเกิดขึ้นว่า 'เราจักไปเฝ้าพระทศพล' ถูกพวกนิครนถ์ห้ามไว้ในวันที่สอง ก็ฉันนั้น เปรียบเหมือนในวันที่สาม เมื่อฝนตก น้ำที่ไหลหลากลงสู่แม่น้ำ พัดพาเอาใบไม้เก่า กิ่งไม้แห้ง ขยะ เป็นต้นไป ทำลายกองทราย มุ่งหน้าสู่มหาสมุทรอย่างเดียว ฉันใด สีหเสนาบดีในวันที่สาม ได้ฟังคุณกถาของรัตนะ ๓ แล้ว เมื่อปีติปราโมทย์เกิดขึ้น จึงน้อมใจไปว่า 'พวกนิครนถ์ไร้ผล พวกนิครนถ์ไม่มีผล พวกนี้จะทำอะไรเราได้ เราจักไปสู่สำนักของพระศาสดา' แล้วจึงออกจากเมืองเวสาลี และขณะที่ออกไปนั้น ได้คิดว่า 'เราปรารถนาจะไปสู่สำนักของพระทศพลมานานแล้ว แต่การที่เราจะไปด้วยเพศที่ไม่มีใครรู้จัก ไม่สมควรเลย' ดังนี้แล้ว จึงให้ประกาศว่า 'ใครก็ตามที่ปรารถนาจะไปสู่สำนักของพระทศพล จงออกมากันทั้งหมดเถิด' แล้วให้เทียมรถ ๕๐๐ คัน ประทับยืนบนรถที่ดีเลิศ แวดล้อมด้วยรถ ๕๐๐ คันนั้นและบริษัทเป็นอันมาก ให้ถือของหอม ดอกไม้ จุณ และเครื่องอบ เป็นต้น แล้วเสด็จออกไป คำว่า ทิวา ทิวสฺสา คือ ในเวลากลางวันของวันนั้น เมื่อเวลาเที่ยงวันล่วงไปแล้ว යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති ආරාමං පවිසන්තො දූරතොව අසීති-අනුබ්‍යඤ්ජන-බ්‍යාමප්පභා-ද්වත්තිංස-මහාපුරිසලක්ඛණානි ඡබ්බණ්ණඝනබුද්ධරස්මියො ච දිස්වා ‘‘එවරූපං නාම පුරිසං එවං ආසන්නෙ වසන්තං එත්තකං කාලං නාද්දසං, වඤ්චිතො [Pg.212] වතම්හි, අලාභා වත මෙ’’ති චින්තෙත්වා මහානිධිං දිස්වා දලිද්දපුරිසො විය සඤ්ජාතපීතිපාමොජ්ජො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි. ධම්මස්ස චානුධම්මං බ්‍යාකරොන්තීති භොතා ගොතමෙන වුත්තකාරණස්ස අනුකාරණං කථෙන්ති. කාරණවචනො හෙත්ථ ධම්මසද්දො ‘‘හෙතුම්හි ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා’’තිආදීසු (විභ. 720) විය. කාරණන්ති චෙත්ථ තථාපවත්තස්ස සද්දස්ස අත්ථො අධිප්පෙතො තස්ස පවත්තිහෙතුභාවතො. අත්ථප්පයුත්තො හි සද්දප්පයොගො. අනුකාරණන්ති එසො එව පරෙහි තථා වුච්චමානො. සහධම්මිකො වාදානුවාදොති. පරෙහි වුත්තකාරණෙහි සකාරණො හුත්වා තුම්හාකං වාදො වා තතො පරං තස්ස අනුවාදො වා කොචි අප්පමත්තකොපි විඤ්ඤූහි ගරහිතබ්බං ඨානං කාරණං න ආගච්ඡති. ඉදං වුත්තං හොති – කිං සබ්බාකාරෙනපි තව වාදෙ ගාරය්හං කාරණං නත්ථීති. අනබ්භක්ඛාතුකාමාති න අභූතෙන වත්තුකාමා. අත්ථි සීහපරියායොතිආදීනං අත්ථො වෙරඤ්ජකණ්ඩෙ ආගතනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. පරමෙන අස්සාසෙනාති චතුමග්ගචතුඵලසඞ්ඛාතෙන උත්තමෙන. අස්සාසාය ධම්මං දෙසෙමීති අස්සාසනත්ථාය සන්ථම්භනත්ථාය ධම්මං දෙසෙමි. ඉති භගවා අට්ඨහඞ්ගෙහි සීහස්ස සෙනාපතිස්ස ධම්මං දෙසෙසි. ในคำว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ (เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ) นั้น มีอรรถาธิบายว่า เมื่อเข้าไปสู่อาราม ได้เห็นพระอนุพยัญชนะ ๘๐ พระพยามประภา พระมหาปุริสลักษณะ ๓๒ และพระพุทธรัศมี ๖ ประการอันหนาทึบแต่ไกล จึงคิดว่า 'บุรุษผู้มีรูปเช่นนี้ ประทับอยู่ใกล้ถึงเพียงนี้ แต่เรากลับไม่ได้เห็นมานานถึงเพียงนี้ หนอ เราถูกหลอกแล้วหนอ ไม่เป็นลาภของเราเลยหนอ' ดังนี้แล้ว เกิดปีติปราโมทย์เหมือนบุรุษเข็ญใจได้เห็นขุมทรัพย์ใหญ่ จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ คำว่า ปรเมน อสฺสาเสน (ด้วยความอุ่นใจอย่างยิ่ง) ได้แก่ ด้วยความอุ่นใจอันสูงสุด อันนับเนื่องด้วยมรรค ๔ ผล ๔ คำว่า อสฺสาสาย ธมฺมํ เทเสมิ (เราแสดงธรรมเพื่อความอุ่นใจ) หมายความว่า เราแสดงธรรมเพื่อความอุ่นใจ เพื่อความมั่นคง ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงธรรมแก่สีหเสนาบดีด้วยองค์ ๘ ประการ අනුවිච්චකාරන්ති අනුවිදිත්වා චින්තෙත්වා තුලයිත්වා කත්තබ්බං කරොහීති වුත්තං හොති. සාධු හොතීති සුන්දරො හොති. තුම්හාදිසස්මිඤ්හි මං දිස්වා මං සරණං ගච්ඡන්තෙ නිගණ්ඨං දිස්වා නිගණ්ඨං සරණං ගච්ඡන්තෙ ‘‘කිං අයං සීහො දිට්ඨදිට්ඨමෙව සරණං ගච්ඡතී’’ති ගරහා උප්පජ්ජති, තස්මා අනුවිච්චකාරො තුම්හාදිසානං සාධූති දස්සෙති. පටාකං පරිහරෙය්‍යුන්ති තෙ කිර එවරූපං සාවකං ලභිත්වා ‘‘අසුකො නාම රාජා වා රාජමහාමත්තො වා සෙට්ඨි වා අම්හාකං සරණං ගතො සාවකො ජාතො’’ති පටාකං උක්ඛිපිත්වා නගරෙ ඝොසෙන්තා ආහිණ්ඩන්ති. කස්මා? එවං නො මහන්තභාවො ආවිභවිස්සතීති ච. සචෙ පනස්ස ‘‘කිමහං එතෙසං සරණං ගතො’’ති විප්පටිසාරො උප්පජ්ජෙය්‍ය, තම්පි සො ‘‘එතෙසං මෙ සරණගතභාවං බහූ ජානන්ති, දුක්ඛං ඉදානි පටිනිවත්තිතු’’න්ති විනොදෙත්වා න පටික්කමිස්සතීති ච. තෙනාහ – ‘‘පටාකං පරිහරෙය්‍යු’’න්ති. ඔපානභූතන්ති පටියත්තඋදපානො විය ඨිතං. කුලන්ති තව නිවෙසනං. දාතබ්බං මඤ්ඤෙය්‍යාසීති පුබ්බෙ දසපි වීසතිපි සට්ඨිපි ජනෙ ආගතෙ දිස්වා [Pg.213] නත්ථීති අවත්වා දෙසි, ඉදානි මං සරණං ගතකාරණමත්තෙනෙව මා ඉමෙසං දෙය්‍යධම්මං උපච්ඡින්දි. සම්පත්තානඤ්හි දාතබ්බමෙවාති ඔවදි. සුතං මෙතං, භන්තෙති කුතො සුතන්ති? නිගණ්ඨානං සන්තිකා. තෙ කිර කුලඝරෙසු එවං පකාසෙන්ති ‘‘මයං යස්ස කස්සචි සම්පත්තස්ස දාතබ්බන්ති වදාම, සමණො පන ගොතමො ‘මය්හමෙව දානං දාතබ්බං නාඤ්ඤෙසං, මය්හමෙව සාවකානං දානං දාතබ්බං, නාඤ්ඤෙසං සාවකානං, මය්හමෙව දින්නං දානං මහප්ඵලං, නාඤ්ඤෙසං, මය්හමෙව සාවකානං දින්නං මහප්ඵලං, නාඤ්ඤෙස’න්ති එවං වදතී’’ති. තං සන්ධාය අයං ‘‘සුතං මෙත’’න්ති ආහ. ในคำว่า อนุวิจฺจการํ (การทำหลังจากไตร่ตรอง) นั้น หมายความว่า ท่านจงรู้ จงคิด จงไตร่ตรองแล้วจึงทำสิ่งที่ควรทำ คำว่า สาธุ โหติ (เป็นการดี) หมายถึง เป็นการดีงาม เพราะสำหรับผู้เช่นท่าน เมื่อเห็นเราแล้วถึงเราเป็นสรณะ เมื่อเห็นนิครนถ์แล้วถึงนิครนถ์เป็นสรณะ คำครหาก็จะเกิดขึ้นว่า 'ทำไมสีหเสนาบดีนี้เห็นใครก็ถึงคนนั้นเป็นสรณะไปหมด' เพราะฉะนั้น พระองค์จึงทรงแสดงว่า การทำหลังจากไตร่ตรองเป็นการดีสำหรับผู้เช่นท่าน คำว่า ปฏากํ ปริหเรยฺยุํ (พวกเขาพึงเชิญธงไป) หมายความว่า ได้ยินว่า พวกนิครนถ์นั้น เมื่อได้สาวกเช่นนี้แล้ว ก็จะยกธงขึ้นเที่ยวประกาศในเมืองว่า 'พระราชา พระมหาอำมาตย์ หรือเศรษฐีชื่อโน้น ได้ถึงเราเป็นสรณะ เป็นสาวกของเราแล้ว' ทำไมจึงทำเช่นนั้น? ก็เพราะคิดว่า 'ด้วยวิธีนี้ ความเป็นผู้ยิ่งใหญ่ของเราจักปรากฏ' และอีกอย่างหนึ่ง หากความเดือดร้อนใจจะเกิดขึ้นแก่สาวกนั้นว่า 'ทำไมเราจึงถึงคนพวกนี้เป็นสรณะ' เขาก็จะบรรเทาความเดือดร้อนใจนั้นเสียได้ด้วยคิดว่า 'คนจำนวนมากรู้ว่าเราถึงคนพวกนี้เป็นสรณะแล้ว บัดนี้เป็นการยากที่จะกลับคำ' แล้วก็จะไม่ถอยกลับ ด้วยเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า 'พวกเขาพึงเชิญธงไป' คำว่า โอปานภูตํ (เป็นดุจบ่อน้ำ) หมายถึง ตั้งอยู่เหมือนบ่อน้ำที่เตรียมไว้ คำว่า กุลํ (ตระกูล) หมายถึง บ้านของท่าน คำว่า ทาตพฺพํ มญฺเญยฺยาสิ (พึงเข้าใจว่าพึงให้) หมายความว่า พระองค์ทรงแนะนำว่า 'ในกาลก่อน เมื่อคนมา ๑๐ คนบ้าง ๒๐ คนบ้าง ๖๐ คนบ้าง ท่านเห็นแล้วก็ให้ ไม่เคยกล่าวว่าไม่มี บัดนี้ เพียงเหตุว่าท่านถึงเราเป็นสรณะแล้ว ก็อย่าได้ตัดไทยธรรมของพวกนิครนถ์เหล่านั้นเสีย เพราะของที่ควรให้แก่ผู้มาถึงแล้วเป็นสิ่งที่พึงให้ทีเดียว' ในคำว่า สุตํ เมตํ ภนฺเต (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เรื่องนี้ข้าพระองค์ได้ฟังมาแล้ว) มีคำถามว่า ได้ฟังมาจากไหน? คำตอบคือ ได้ฟังมาจากสำนักของพวกนิครนถ์ ได้ยินว่า พวกนิครนถ์นั้นประกาศในบ้านของตระกูลอุปัฏฐากอย่างนี้ว่า 'พวกเรากล่าวว่า พึงให้แก่ใครก็ได้ที่มาถึง แต่พระสมณโคดมกลับกล่าวว่า 'พึงให้ทานแก่เราเท่านั้น ไม่พึงให้แก่คนอื่น พึงให้ทานแก่สาวกของเราเท่านั้น ไม่พึงให้แก่สาวกของคนอื่น ทานที่ให้แก่เราเท่านั้นมีผลมาก (ทานที่ให้) แก่คนอื่นไม่มีผลมาก ทานที่ให้แก่สาวกของเราเท่านั้นมีผลมาก (ทานที่ให้) แก่สาวกของคนอื่นไม่มีผลมาก' ดังนี้' สีหเสนาบดีอ้างถึงเรื่องนั้นจึงกราบทูลว่า 'เรื่องนี้ข้าพระองค์ได้ฟังมาแล้ว' අනුපුබ්බිං කථන්ති දානානන්තරං සීලං, සීලානන්තරං සග්ගං, සග්ගානන්තරං මග්ගන්ති එවං අනුපටිපාටිකථං. තත්ථ දානකථන්ති ඉදං දානං නාම සුඛානං නිදානං, සම්පත්තීනං මූලං, භොගානං පතිට්ඨා, විසමගතස්ස තාණං ලෙණං ගති පරායණං, ඉධලොකපරලොකෙසු දානසදිසො අවස්සයො පතිට්ඨා ආරම්මණං තාණං ලෙණං ගති පරායණං නත්ථි. ඉදඤ්හි අවස්සයට්ඨෙන රතනමයසීහාසනසදිසං, පතිට්ඨානට්ඨෙන මහාපථවීසදිසං, ආරම්මණට්ඨෙන ආලම්බනරජ්ජුසදිසං. ඉදඤ්හි දුක්ඛනිත්ථරණට්ඨෙන නාවා, සමස්සාසනට්ඨෙන සඞ්ගාමසූරො, භයපරිත්තාණට්ඨෙන සුසඞ්ඛතනගරං, මච්ඡෙරමලාදීහි අනුපලිත්තට්ඨෙන පදුමං, තෙසං නිදහනට්ඨෙන අග්ගි, දුරාසදට්ඨෙන ආසිවිසො, අසන්තාසනට්ඨෙන සීහො, බලවන්තට්ඨෙන හත්ථී, අභිමඞ්ගලසම්මතට්ඨෙන සෙතවසභො, ඛෙමන්තභූමිසම්පාපනට්ඨෙන වලාහකො අස්සරාජා. දානං නාමෙතං මයා ගතමග්ගො, මය්හෙසො වංසො, මයා දස පාරමියො පූරෙන්තෙන වෙලාමමහායඤ්ඤො, මහාගොවින්දමහායඤ්ඤො, මහාසුදස්සනමහායඤ්ඤො, වෙස්සන්තරමහායඤ්ඤොති, අනෙකමහායඤ්ඤා පවත්තිතා, සසභූතෙන ජලිතඅග්ගික්ඛන්ධෙ අත්තානං නිය්‍යාදෙන්තෙන සම්පත්තයාචකානං චිත්තං ගහිතං. දානඤ්හි ලොකෙ සක්කසම්පත්තිං දෙති මාරසම්පත්තිං බ්‍රහ්මසම්පත්තිං, චක්කවත්තිසම්පත්තිං, සාවකපාරමීඤාණං, පච්චෙකබොධිඤාණං, අභිසම්බොධිඤාණං දෙතීති එවමාදිදානගුණප්පටිසංයුත්තං කථං. อนุปุพพิกถา คือ ถ้อยคำที่กล่าวตามลำดับอย่างนี้ว่า หลังจากทานคือศีล หลังจากศีลคือสวรรค์ หลังจากสวรรค์คือมรรค ในบรรดาถ้อยคำเหล่านั้น ในทานกถา (มีวินิจฉัยดังนี้) ทานนี้ชื่อว่าเป็นเหตุแห่งความสุขทั้งหลาย เป็นรากเหง้าแห่งสมบัติทั้งหลาย เป็นที่ตั้งแห่งโภคะทั้งหลาย เป็นที่ต้านทาน ที่หลีกเร้น ที่ไป ที่พึ่งพิง ของผู้ถึงความวิบัติ ในโลกนี้และโลกหน้า ที่พึ่งอาศัย ที่ตั้ง ที่ยึดเหนี่ยว ที่ต้านทาน ที่หลีกเร้น ที่ไป ที่พึ่งพิง ที่เสมอด้วยทาน ไม่มี. จริงอยู่ ทานนี้ โดยความหมายว่าเป็นที่พึ่งอาศัย จึงเปรียบด้วยราชอาสน์แก้ว โดยความหมายว่าเป็นที่ตั้ง จึงเปรียบด้วยมหาปฐพี โดยความหมายว่าเป็นที่ยึดเหนี่ยว จึงเปรียบด้วยเชือกสำหรับยึด. จริงอยู่ ทานนี้ โดยความหมายว่าเป็นเครื่องข้ามพ้นทุกข์ จึงเปรียบด้วยเรือ โดยความหมายว่าเป็นเครื่องให้เบาใจ จึงเปรียบด้วยวีรบุรุษในสนามรบ โดยความหมายว่าเป็นเครื่องป้องกันภัย จึงเปรียบด้วยนครที่สร้างไว้อย่างดี โดยความหมายว่าไม่แปดเปื้อนด้วยมลทินคือความตระหนี่เป็นต้น จึงเปรียบด้วยดอกบัว โดยความหมายว่าเป็นเครื่องเผาผลาญมลทินเหล่านั้น จึงเปรียบด้วยไฟ โดยความหมายว่าเป็นสิ่งที่เข้าใกล้ได้ยาก จึงเปรียบด้วยอสรพิษ โดยความหมายว่าไม่ทำให้หวาดสะดุ้ง จึงเปรียบด้วยราชสีห์ โดยความหมายว่ามีกำลังมาก จึงเปรียบด้วยช้าง โดยความหมายว่าเป็นสิ่งที่สมมติกันว่าเป็นมงคลอย่างยิ่ง จึงเปรียบด้วยโคอุสภะเผือก โดยความหมายว่าเป็นเครื่องให้ถึงภูมิอันเกษม จึงเปรียบด้วยม้าพลาหกอัศวราช. ทานนี้ชื่อว่าเป็นทางที่เราไปแล้ว นี้เป็นวงศ์ของเรา เราผู้บำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการ ได้ให้มหายัญเป็นอันมากเป็นไปแล้ว คือ เวลามมหายัญ มหาโควินทมหายัญ มหาสุทัสสนมหายัญ และเวสสันดรมหายัญ เมื่อเป็นกระต่าย เราสละตนในกองไฟที่ลุกโชน ได้ยึดถือจิตของยาจกผู้มาถึงแล้ว. จริงอยู่ ทานในโลกย่อมให้สักกสมบัติ มารสมบัติ พรหมสมบัติ จักรพรรดิสมบัติ สาวกบารมีญาณ ปัจเจกโพธิญาณ และอภิสัมโพธิญาณ (พระองค์ตรัส) ถ้อยคำที่ประกอบด้วยคุณของทานมีประการดังนี้เป็นต้น. යස්මා පන දානං දෙන්තො සීලං සමාදාතුං සක්කොති, තස්මා තදනන්තරං සීලකථං කථෙසි. සීලකථන්ති සීලං නාමෙතං අවස්සයො පතිට්ඨා ආරම්මණං තාණං ලෙණං ගති පරායණං. සීලං නාමෙතං මම වංසො[Pg.214], අහං සඞ්ඛපාලනාගරාජකාලෙ භූරිදත්තනාගරාජකාලෙ චම්පෙය්‍යනාගරාජකාලෙ සීලවරාජකාලෙ මාතුපොසකහත්ථිරාජකාලෙ ඡද්දන්තහත්ථිරාජකාලෙති අනන්තෙසු අත්තභාවෙසු සීලං පරිපූරෙසිං. ඉධලොකපරලොකසම්පත්තීනඤ්හි සීලසදිසො අවස්සයො පතිට්ඨා ආරම්මණං තාණං ලෙණං ගති පරායණං නත්ථි, සීලාලඞ්කාරසදිසො අලඞ්කාරො නත්ථි, සීලපුප්ඵසදිසං පුප්ඵං නත්ථි, සීලගන්ධසදිසො ගන්ධො නත්ථි. සීලාලඞ්කාරෙන හි අලඞ්කතං සීලගන්ධානුලිත්තං සදෙවකොපි ලොකො ඔලොකෙන්තො තිත්තිං න ගච්ඡතීති එවමාදිසීලගුණප්පටිසංයුත්තං කථං. ก็เพราะเหตุว่า ผู้ให้ทานย่อมสามารถสมาทานศีลได้ เพราะเหตุนั้น หลังจากนั้น พระองค์จึงตรัสสีลกถา. ในสีลกถา (มีวินิจฉัยดังนี้) ศีลนี้ชื่อว่าเป็นที่พึ่งอาศัย ที่ตั้ง ที่ยึดเหนี่ยว ที่ต้านทาน ที่หลีกเร้น ที่ไป ที่พึ่งพิง. ศีลนี้ชื่อว่าเป็นวงศ์ของเรา เราได้บำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์แล้วในอัตภาพอันไม่มีที่สุดทั้งหลาย คือ ในกาลที่เป็นสังขปาลนาคราช ในกาลที่เป็นภูริทัตตนาคราช ในกาลที่เป็นจัมเปยยนาคราช ในกาลที่เป็นสีลวราช ในกาลที่เป็นช้างผู้เลี้ยงดูมารดา และในกาลที่เป็นฉัททันตราช. จริงอยู่ สำหรับสมบัติในโลกนี้และโลกหน้า ที่พึ่งอาศัย ที่ตั้ง ที่ยึดเหนี่ยว ที่ต้านทาน ที่หลีกเร้น ที่ไป ที่พึ่งพิง ที่เสมอด้วยศีล ไม่มี, เครื่องประดับที่เสมอด้วยศีล ไม่มี, ดอกไม้ที่เสมอด้วยศีล ไม่มี, ของหอมที่เสมอด้วยศีล ไม่มี. จริงอยู่ โลกพร้อมทั้งเทวดา แม้มองดูบุคคลผู้ประดับด้วยเครื่องประดับคือศีล ลูบไล้ด้วยของหอมคือศีล ก็ไม่ถึงความอิ่ม (พระองค์ตรัส) ถ้อยคำที่ประกอบด้วยคุณของศีลมีประการดังนี้เป็นต้น. ‘‘ඉදං පන සීලං නිස්සාය අයං සග්ගො ලබ්භතී’’ති දස්සෙතුං සීලානන්තරං සග්ගකථං කථෙසි. සග්ගකථන්ති ‘‘අයං සග්ගො නාම ඉට්ඨො කන්තො මනාපො, නිච්චමෙත්ථ කීළා, නිච්චං සම්පත්තියො ලබ්භන්ති, චාතුමහාරාජිකා දෙවා නවුතිවස්සසතසහස්සානි දිබ්බසුඛං දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවන්ති, තාවතිංසා තිස්සො ච වස්සකොටියො සට්ඨි ච වස්සසතසහස්සානී’’ති එවමාදිසග්ගගුණප්පටිසංයුත්තං කථං. සග්ගසම්පත්තිං කථයන්තානඤ්හි බුද්ධානං මුඛං නප්පහොති. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘අනෙකපරියායෙන ඛ්වාහං, භික්ඛවෙ, සග්ගකථං කථෙය්‍ය’’න්තිආදි (ම. නි. 3.255). เพื่อทรงแสดงว่า 'ก็อาศัยศีลนี้ สวรรค์นี้ย่อมเป็นสิ่งที่บุคคลได้' พระองค์จึงตรัสสวรรคกถาหลังจากสีลกถา. ในสวรรคกถา (มีวินิจฉัยดังนี้) 'สวรรค์นี้ชื่อว่าเป็นที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ในสวรรค์นี้ การเล่นเป็นนิจ สมบัติทั้งหลายย่อมเป็นสิ่งที่บุคคลได้เป็นนิจ เทวดาชั้นจาตุมหาราชิกา ย่อมเสวยทิพยสุข ทิพยสมบัติ ตลอดเก้าล้านปี, (เทวดาชั้น) ดาวดึงส์ (ย่อมเสวย) ตลอดสามโกฏิปีและหกล้านปี' (พระองค์ตรัส) ถ้อยคำที่ประกอบด้วยคุณของสวรรค์มีประการดังนี้เป็นต้น. จริงอยู่ พระโอษฐ์ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ตรัสถึงสวรรคสมบัติ ย่อมไม่เพียงพอ. แม้พระดำรัสนี้ก็ตรัสไว้แล้วว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราพึงกล่าวสวรรคกถาโดยปริยายเป็นอันมาก' เป็นต้น. එවං සග්ගකථාය පලොභෙත්වා පන හත්ථිං අලඞ්කරිත්වා තස්ස සොණ්ඩං ඡින්දන්තො විය ‘‘අයම්පි සග්ගො අනිච්චො අද්ධුවො, න එත්ථ ඡන්දරාගො කත්තබ්බො’’ති දස්සනත්ථං ‘‘අප්පස්සාදා කාමා බහුදුක්ඛා බහුපායාසා, ආදීනවො එත්ථ භිය්‍යො’’තිආදිනා (ම. නි. 1.235-236; 2.42) නයෙන කාමානං ආදීනවං ඔකාරං සංකිලෙසං කථෙසි. තත්ථ ආදීනවොති දොසො. ඔකාරොති අවකාරො ලාමකභාවො. සංකිලෙසොති තෙහි සත්තානං සංසාරෙ සංකිලිස්සනං. යථාහ – ‘‘සංකිලිස්සන්ති වත, භො, සත්තා’’ති (ම. නි. 2.351). ก็ครั้นทรงล่อด้วยสวรรคกถาอย่างนี้แล้ว ราวกับบุคคลประดับช้างแล้วตัดงวงของมัน เพื่อทรงแสดงว่า 'แม้สวรรค์นี้ก็ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ฉันทราคะไม่ควรกระทำในสวรรค์นี้' พระองค์จึงตรัสโทษ ความต่ำทราม และความเศร้าหมองของกามทั้งหลาย โดยนัยมีอาทิว่า 'กามทั้งหลายมีความยินดีน้อย มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก โทษในกามนี้มีมากกว่า'. ในบทเหล่านั้น บทว่า อาทีนวะ คือ โทษ. บทว่า โอการะ คือ อวการะ ความเป็นของเลวทราม. บทว่า สังกิเลส คือ ความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลายในสงสารเพราะกามเหล่านั้น. ดังที่ตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนท่านผู้เจริญ สัตว์ทั้งหลายย่อมเศร้าหมองหนอ'. එවං කාමාදීනවෙන තජ්ජෙත්වා නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසං පකාසෙසි. කල්ලචිත්තන්ති අරොගචිත්තං. සාමුක්කංසිකාති සාමං උක්කංසිකා අත්තනායෙව උද්ධරිත්වා ගහිතා, සයම්භුඤාණෙන දිට්ඨා අසාධාරණා අඤ්ඤෙසන්ති අත්ථො. කා පන සාති? අරියසච්චදෙසනා. තෙනෙවාහ – දුක්ඛං සමුදයං නිරොධං මග්ගන්ති. විරජං වීතමලන්ති රාගරජාදීනං අභාවා විරජං, රාගමලාදීනං [Pg.215] විගතත්තා වීතමලං. ධම්මචක්ඛුන්ති ඉධ සොතාපත්තිමග්ගො අධිප්පෙතො. තස්ස උප්පත්තිආකාරදස්සනත්ථං යංකිඤ්චි සමුදයධම්මං සබ්බං තං නිරොධධම්මන්ති ආහ. තඤ්හි නිරොධං ආරම්මණං කත්වා කිච්චවසෙන එවං සබ්බසඞ්ඛතං පටිවිජ්ඣන්තං උප්පජ්ජති. දිට්ඨො අරියසච්චධම්මො එතෙනාති දිට්ඨධම්මො. එස නයො සෙසෙසුපි. තිණ්ණා විචිකිච්ඡා අනෙනාති තිණ්ණවිචිකිච්ඡො. විගතා කථංකථා අස්සාති විගතකථංකථො. විසාරජ්ජං පත්තොති වෙසාරජ්ජප්පත්තො. කත්ථ? සත්ථුසාසනෙ. නාස්ස පරො පච්චයො, න පරං සද්ධාය එත්ථ වත්තතීති අපරප්පච්චයො. ทรงขู่ด้วยโทษในกามอย่างนี้แล้ว ทรงประกาศอานิสงส์ในเนกขัมมะ. บทว่า กัลลจิตตัง คือ มีจิตไม่มีโรค. บทว่า สามุกกังสิกา มีความหมายว่า ที่พระองค์ทรงยกขึ้นเอง ทรงนำออกแล้วถือเอาด้วยพระองค์เอง ที่ทรงเห็นแล้วด้วยสยัมภูญาณ ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น. ก็เทศนานั้นคืออะไร? คือ อริยสัจจเทศนา. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค. บทว่า วิรชัง วีตมลัง คือ ปราศจากธุลี เพราะไม่มีธุลีคือราคะเป็นต้น, ปราศจากมลทิน เพราะมลทินคือราคะเป็นต้นไปปราศแล้ว. ในบทว่า ธรรมจักขุ นี้ ประสงค์เอาโสดาปัตติมรรค. เพื่อทรงแสดงอาการเกิดขึ้นแห่งโสดาปัตติมรรคนั้น จึงตรัสว่า 'สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งปวงมีความดับไปเป็นธรรมดา'. จริงอยู่ โสดาปัตติมรรคนั้น ทำนิโรธให้เป็นอารมณ์แล้ว ย่อมเกิดขึ้นโดยแทงตลอดสังขตธรรมทั้งปวงอย่างนี้โดยอำนาจแห่งกิจ. อริยสัจธรรมอันท่านผู้นี้เห็นแล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า ทิฏฐธรรม. นัยนี้แม้ในบทที่เหลือก็เช่นกัน. ความสงสัยอันท่านผู้นี้ข้ามได้แล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า ติณณวิจิกิจโฉ. ความสงสัยว่าอย่างไรหนอของท่านผู้นี้ไปปราศแล้ว เหตุนั้นจึงชื่อว่า วิคตกถังกโถ. ถึงแล้วซึ่งความเป็นผู้แกล้วกล้า เหตุนั้นจึงชื่อว่า เวสารัชชัปปัตโต. (ถึงแล้ว) ในที่ไหน? ในศาสนาของพระศาสดา. ปัจจัยคือผู้อื่นไม่มีแก่ท่านผู้นี้, ไม่เป็นไปในศาสนานี้โดยเชื่อผู้อื่น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อปรปัจจโย. පවත්තමංසන්ති පකතියා පවත්තං කප්පියමංසං මූලං ගහෙත්වා අන්තරාපණෙ පරියෙසාහීති අධිප්පායො. සම්බහුලා නිගණ්ඨාති පඤ්චසතමත්තා නිගණ්ඨා. ථූලං පසුන්ති ථූලං මහාසරීරං ගොකණ්ණමහිංසසූකරසඞ්ඛාතං පසුං. උද්දිස්සකතන්ති අත්තානං උද්දිසිත්වා කතං, මාරිතන්ති අත්ථො. පටිච්චකම්මන්ති ස්වායං තං මංසං පටිච්ච තං පාණවධකම්මං ඵුසති. තඤ්හි අකුසලං උපඩ්ඪං දායකස්ස, උපඩ්ඪං පටිග්ගාහකස්ස හොතීති නෙසං ලද්ධි. අපරො නයො – පටිච්චකම්මන්ති අත්තානං පටිච්චකතං. අථ වා පටිච්චකම්මන්ති නිමිත්තකම්මස්සෙතං අධිවචනං, තං පටිච්චකම්මං එත්ථ අත්ථීති මංසම්පි පටිච්චකම්මන්ති වුත්තං. උපකණ්ණකෙති කණ්ණමූලෙ. අලන්ති පටික්ඛෙපවචනං, කිං ඉමිනාති අත්ථො. න ච පනෙතෙති එතෙ ආයස්මන්තො දීඝරත්තං අවණ්ණකාමා හුත්වා අවණ්ණං භාසන්තාපි අබ්භාචික්ඛන්තා න ජිරිදන්ති, අබ්භක්ඛානස්ස අන්තං න ගච්ඡන්තීති අත්ථො. අථ වා ලජ්ජනත්ථෙ ඉදං ජිරිදන්තීති පදං දට්ඨබ්බං, න ලජ්ජන්තීති අත්ථො. บทว่า ปวตฺตมํสํ ความว่า ท่านจงถือเอาราคาแล้วแสวงหาเนื้อที่สมควรซึ่งมีอยู่โดยปกติในตลาด บทว่า สมฺพหุลา นิगणฺฐา คือ พวกนิครนถ์ประมาณ ๕๐๐ คน บทว่า ถูลํ ปสุํ คือ สัตว์สี่เท้าที่เรียกว่า โค กระบือ หรือสุกร ซึ่งอ้วนพี มีร่างกายใหญ่โต บทว่า อุทฺทิสฺสกตํ คือ เนื้อที่เขาทำ คือฆ่าเจาะจงตน อธิบายว่า ที่เขาฆ่าแล้ว บทว่า ปฏิจฺจกมฺมํ คือ พระสมณโคดมนั้นอาศัยเนื้อนั้น ย่อมต้องกรรมคือการฆ่าสัตว์นั้น ลัทธิของพวกนิครนถ์เหล่านั้นมีอยู่ว่า อกุศลกรรมนั้นเป็นของทายกครึ่งหนึ่ง เป็นของผู้รับครึ่งหนึ่ง อีกนัยหนึ่ง บทว่า ปฏิจฺจกมฺมํ คือ กรรมที่ทำเจาะจงตน อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ปฏิจฺจกมฺมํ นี้เป็นชื่อของนิมิตตกรรม กรรมที่อาศัยนิมิตนั้นมีอยู่ในเนื้อนี้ เพราะเหตุนั้น แม้เนื้อก็เรียกว่า ปฏิจฺจกมฺมํ บทว่า อุปกณฺณเก คือ ที่ใกล้หู บทว่า อลํ เป็นคำปฏิเสธ อธิบายว่า จะมีประโยชน์อะไรด้วยคำนี้ บทว่า น จ ปเนเต อธิบายว่า ท่านผู้มีอายุเหล่านั้น ปรารถนาสิ่งที่ไม่ใช่คุณประโยชน์ตลอดกาลนาน แม้กล่าวติเตียนและกล่าวตู่ ก็ไม่ถึงที่สุด คือไม่ถึงที่สุดแห่งการกล่าวตู่ อีกอย่างหนึ่ง พึงเห็นบทว่า ชิริทนฺติ นี้ในอรรถว่า ละอาย อธิบายว่า ย่อมไม่ละอาย 3. අස්සාජානීයසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาอาชานียสูตร 13. තතියෙ අඞ්ගෙහීති ගුණඞ්ගෙහි. තස්සං දිසායං ජාතො හොතීති තස්සං සින්ධුනදීතීරදිසායං ජාතො හොති. අඤ්ඤෙපි භද්‍රා අස්සාජානීයා තත්ථෙව ජායන්ති. අල්ලං වා සුක්ඛං වාති අල්ලතිණං වා සුක්ඛතිණං වා. නාඤ්ඤෙ අස්සෙ උබ්බෙජෙතාති අඤ්ඤෙ අස්සෙ න උබ්බෙජෙති න පහරති න ඩංසති න කලහං කරොති. සාඨෙය්‍යානීති සඨභාවො. කූටෙය්‍යානීති කූටභාවො. ජිම්හෙය්‍යානීති ජිම්හභාවො. වඞ්කෙය්‍යානීති වඞ්කභාවා. ඉච්චස්ස චතූහිපි පදෙහි අසික්ඛිතභාවොව කථිතො[Pg.216]. වාහීති වහනසභාවො දින්නොවාදපටිකරො. යාව ජීවිතමරණපරියාදානාති යාව ජීවිතස්ස මරණෙන පරියොසානා. සක්කච්චං පරිභුඤ්ජතීති අමතං විය පච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුඤ්ජති. පුරිසථාමෙනාතිආදීසු ඤාණථාමාදයො කථිතා. සණ්ඨානන්ති ඔසක්කනං පටිප්පස්සද්ධි. ๑๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อํเคหิ คือ ด้วยคุณสมบัติ บทว่า ตสฺสํ ทิสายํ ชาโต โหติ คือ เกิดในทิศคือฝั่งแม่น้ำสินธุนั้น แม้เหล่าม้าอาชาไนยพันธุ์ดีเหล่าอื่นก็เกิดในที่นั้นนั่นเอง บทว่า อลฺลํ วา สุกฺขํ วา คือ หญ้าสดหรือหญ้าแห้ง บทว่า นาญฺเญ อสฺเส อุพฺเพเชตา คือ ไม่ทำให้ม้าเหล่าอื่นตกใจ ไม่ดีด ไม่กัด ไม่ทำความทะเลาะ บทว่า สาเฐยฺยานิ คือ ความโอ้อวด บทว่า กูเฏยฺยานิ คือ ความคดโกง บทว่า ชิมฺเหยฺยานิ คือ ความไม่ซื่อตรง บทว่า วงฺเกยฺยานิ คือ ความคด ด้วยบททั้ง ๔ นี้ ท่านกล่าวถึงความเป็นม้าที่ยังไม่ได้รับการฝึกฝนเท่านั้น บทว่า วาหี คือ มีสภาพนำไป เป็นผู้ทำตามโอวาทที่ได้รับ บทว่า ยาว ชีวตมรณปริยาทานา คือ ตราบเท่าที่ชีวิตจะสิ้นสุดลงด้วยความตาย บทว่า สกฺกจฺจํ ปริภุญฺชติ คือ พิจารณาแล้วจึงบริโภคประหนึ่งว่าเป็นอมฤต ในบทมีอาทิว่า ปุริสถาเมน ท่านกล่าวถึงกำลังคือญาณเป็นต้น บทว่า สณฺฐานํ คือ การถอยกลับ ความสงบระงับ 4. අස්සඛළුඞ්කසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาอัสสขฬุงกสูตร 14. චතුත්ථෙ ‘‘පෙහී’’ති වුත්තොති ‘‘ගච්ඡා’’ති වුත්තො. පිට්ඨිතො රථං පවත්තෙතීති ඛන්ධට්ඨිකෙන යුගං උප්පීළිත්වා පච්ඡිමභාගෙන රථං පවට්ටෙන්තො ඔසක්කති. පච්ඡා ලඞ්ඝති, කුබ්බරං හනතීති ද්වෙ පච්ඡිමපාදෙ උක්ඛිපිත්වා තෙහි පහරිත්වා රථකුබ්බරං භින්දති. තිදණ්ඩං භඤ්ජතීති රථස්ස පුරතො තයො දණ්ඩකා හොන්ති, තෙ භඤ්ජති. රථීසාය සත්ථිං උස්සජ්ජිත්වාති සීසං නාමෙත්වා යුගං භූමියං පාතෙත්වා සත්ථිනා රථීසං පහරිත්වා. අජ්ඣොමද්දතීති ද්වීහි පුරිමපාදෙහි ඊසං මද්දන්තො තිට්ඨති. උබ්බටුමං රථං කරොතීති ථලං වා කණ්ඩකට්ඨානං වා රථං ආරොපෙති. අනාදියිත්වාති අමනසිකත්වා අගණිත්වා. මුඛාධානන්ති මුඛඨපනත්ථාය දින්නං අයසඞ්ඛලිකං. ඛීලට්ඨායීති චත්තාරො පාදෙ ථම්භෙ විය නිච්චලං ඨපෙත්වා ඛීලට්ඨානසදිසෙන ඨානෙන තිට්ඨති. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථිතං. ๑๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า เปหีติ วุตฺโต คือ ถูกบอกว่า "จงไป" บทว่า ปิฏฺฐิโต รถํ ปวตฺเตติ คือ ใช้กระดูกสันหลังดันแอกให้รถเคลื่อนไปข้างหลัง คือถอยกลับ บทว่า ปจฺฉา ลงฺฆติ, กุพฺพรํ หนติ คือ ยกเท้าหลังทั้งสองขึ้นแล้วดีดด้วยเท้าทั้งสองนั้น ทำลายกงล้อรถ บทว่า ติทณฺฑํ ภญฺชติ คือ ข้างหน้ารถมีไม้ค้ำ ๓ อัน มันก็หักไม้ค้ำเหล่านั้น บทว่า รถีสาย สตฺถึ อุสฺสชฺชิตฺวา คือ ก้มศีรษะลง ทำให้แอกตกลงบนพื้นดิน แล้วใช้ขาดีดเพลารถ บทว่า อชฺโฌมทฺทติ คือ ยืนเหยียบเพลารถด้วยเท้าหน้าทั้งสอง บทว่า อุพฺพฏุมํ รถํ กโรติ คือ นำรถขึ้นไปยังที่ดอนหรือที่มีหนาม บทว่า อนาทิยิตฺวา คือ ไม่ใส่ใจ ไม่นับถือ บทว่า มุขาธานํ คือ เครื่องเหล็กที่ใส่ไว้ในปากเพื่อให้หยุด บทว่า ขีลฏฺฐายี คือ วางเท้าทั้งสี่ไว้ไม่หวั่นไหวเหมือนเสาหลัก แล้วยืนด้วยอาการที่เหมือนหลักที่ปักไว้ ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงวัฏฏะเท่านั้น 5. මලසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถามลสูตร 15. පඤ්චමෙ අසජ්ඣායමලාති උග්ගහිතමන්තානං අසජ්ඣායකරණං මලං නාම හොති. අනුට්ඨානමලා ඝරාති උට්ඨානවීරියාභාවො ඝරානං මලං නාම. වණ්ණස්සාති සරීරවණ්ණස්ස. රක්ඛතොති යංකිඤ්චි අත්තනො සන්තකං රක්ඛන්තස්ස. අවිජ්ජා පරමං මලන්ති තතො සෙසාකුසලධම්මමලතො අට්ඨසු ඨානෙසු අඤ්ඤාණභූතා වට්ටමූලසඞ්ඛාතා බහලන්ධකාරඅවිජ්ජා පරමං මලං. තතො හි මලතරං නාම නත්ථි. ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ වට්ටමෙව කථිතං. ๑๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อสชฺฌายมลา คือ การไม่สาธยายมนต์ที่เรียนมาแล้ว ชื่อว่าเป็นมลทิน บทว่า อนุฏฺฐานมลา ฆรา คือ ความไม่มีความหมั่นเพียร ชื่อว่าเป็นมลทินของเรือน บทว่า วณฺณสฺส คือ แห่งวรรณะแห่งสรีระ บทว่า รกฺขโต คือ ของผู้ที่รักษาสิ่งของอะไรๆ ที่เป็นของตน บทว่า อวิชฺชา ปรมํ มลํ คือ อวิชชาอันเป็นความไม่รู้ในฐานะ ๘ อย่าง ซึ่งเป็นรากเหง้าของวัฏฏะ เปรียบดังความมืดมิดอันหนาทึบ เป็นมลทินอย่างยิ่ง ยิ่งกว่ามลทินคืออกุศลธรรมที่เหลือ จริงอยู่ มลทินที่ยิ่งกว่าอวิชชานั้นไม่มี แม้ในสูตรนี้ ท่านก็กล่าวถึงวัฏฏะเท่านั้น 6. දූතෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาทูเตยยสูตร 16. ඡට්ඨෙ දූතෙය්‍යන්ති දූතකම්මං. ගන්තුමරහතීති තං දූතෙය්‍යසඞ්ඛාතං සාසනං ධාරෙත්වා හරිතුං අරහති. සොතාති යො තං අස්ස සාසනං දෙති[Pg.217], තස්ස සොතා. සාවෙතාති තං උග්ගණ්හිත්වා ‘‘ඉදං නාම තුම්හෙහි වුත්ත’’න්ති පටිසාවෙතා. උග්ගහෙතාති සුග්ගහිතං කත්වා උග්ගහෙතා. ධාරෙතාති සුධාරිතං කත්වා ධාරෙතා. විඤ්ඤාති අත්ථානත්ථස්ස අත්ථං ජානිතා. විඤ්ඤාපෙතාති පරං විජානාපෙතා. සහිතා සහිතස්සාති ඉදං සහිතං, ඉදං අසහිතන්ති එවං සහිතාසහිතස්ස කුසලො, උපගතානුපගතෙසු ඡෙකො සාසනං ආරොචෙන්තො සහිතං සල්ලක්ඛෙත්වා ආරොචෙති. න බ්‍යථතීති වෙධති න ඡම්භති. අසන්දිද්ධන්ති නිස්සන්දෙහං විගතසංසයං. පුච්ඡිතොති පඤ්හත්ථාය පුච්ඡිතො. ๑๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ทูเตยฺยํ คือ กิจของทูต บทว่า คนฺตุมรหติ คือ ย่อมควรที่จะทรงจำสาส์นอันชื่อว่าทูตกิจนั้นแล้วนำไป บทว่า โสตา คือ ผู้ใดมอบสาส์นนั้นแก่ทูต, (ทูตนั้น) เป็นผู้ฟังของผู้นั้น บทว่า สาเวตา คือ เรียนสาส์นนั้นแล้ว สามารถบอกกลับได้ว่า "สาส์นชื่อนี้ ท่านได้กล่าวไว้" บทว่า อุคฺคเหตา คือ เรียนมาดีแล้ว จึงเป็นผู้เรียนได้ บทว่า ธาเรตา คือ ทรงจำไว้ดีแล้ว จึงเป็นผู้ทรงจำได้ บทว่า วิญฺญาตา คือ เป็นผู้รู้ความหมายของสิ่งที่เป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์ บทว่า วิญฺญาเปตา คือ สามารถทำให้ผู้อื่นรู้ได้ บทว่า สหิตาสหิตสฺส คือ เป็นผู้ฉลาดในเรื่องที่สอดคล้องและไม่สอดคล้องว่า "เรื่องนี้สอดคล้อง, เรื่องนี้ไม่สอดคล้อง" เป็นผู้เชี่ยวชาญในเรื่องที่เป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์ เมื่อจะบอกสาส์น ก็กำหนดเนื้อความที่เป็นประโยชน์แล้วจึงบอก บทว่า น พฺยถติ คือ ไม่หวั่นไหว ไม่สะทกสะท้าน บทว่า อสนฺทิทฺธํ คือ ไม่มีความสงสัย ปราศจากความสงสัย บทว่า ปุจฺฉิโต คือ เมื่อถูกถามเพื่อต้องการคำตอบ 7-8. බන්ධනසුත්තද්වයවණ්ණනා อรรถกถาพันธนสูตร ๒ สูตร 17-18. සත්තමෙ රුණ්ණෙනාති රුදිතෙන. ආකප්පෙනාති නිවාසනපාරුපනාදිනා විධානෙන. වනභඞ්ගෙනාති වනතො භඤ්ජිත්වා ආහටෙන පුප්ඵඵලාදිපණ්ණාකාරෙන. අට්ඨමෙපි එසෙව නයො. ในสูตรที่ ๗ บทว่า รุณฺเณน คือ ด้วยการร้องไห้ บทว่า อากปฺเปน คือ ด้วยการจัดการมีนุ่งห่มเป็นต้น บทว่า วนภงฺเคน คือ ด้วยเครื่องบรรณาการมีดอกไม้และผลไม้เป็นต้นที่หักนำมาจากป่า แม้ในสูตรที่ ๘ ก็นัยนี้เช่นกัน 9. පහාරාදසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาปหาราทสูตร 19. නවමෙ පහාරාදොති එවංනාමකො. අසුරින්දොති අසුරජෙට්ඨකො. අසුරෙසු හි වෙපචිත්ති රාහු පහාරාදොති ඉමෙ තයො ජෙට්ඨකා. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති දසබලස්ස අභිසම්බුද්ධදිවසතො පට්ඨාය ‘‘අජ්ජ ගමිස්සාමි ස්වෙ ගමිස්සාමී’’ති එකාදස වස්සානි අතික්කමිත්වා ද්වාදසමෙ වස්සෙ සත්ථු වෙරඤ්ජායං වසනකාලෙ ‘‘සම්මාසම්බුද්ධස්ස සන්තිකං ගමිස්සාමී’’ති චිත්තං උප්පාදෙත්වා ‘‘මම ‘අජ්ජ ස්වෙ’ති ද්වාදස වස්සානි ජාතානි, හන්දාහං ඉදානෙව ගච්ඡාමී’’ති තඞ්ඛණංයෙව අසුරගණපරිවුතො අසුරභවනා නික්ඛමිත්වා දිවා දිවස්ස යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි, එකමන්තං අට්ඨාසීති සො කිර ‘‘තථාගතං පඤ්හං පුච්ඡිත්වා එව ධම්මං සුණිස්සාමී’’ති ආගතො, තථාගතස්ස පන දිට්ඨකාලතො පට්ඨාය බුද්ධගාරවෙන පුච්ඡිතුං අසක්කොන්තො අපි සත්ථාරං වන්දිත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. තතො සත්ථා චින්තෙසි – ‘‘අයං පහාරාදො මයි අකථෙන්තෙ පඨමතරං කථෙතුං න සක්ඛිස්සති, චිණ්ණවසිට්ඨානෙයෙව නං කථාසමුට්ඨාපනත්ථං එකං පඤ්හං පුච්ඡිස්සාමී’’ති. ๑๙. ในสูตรที่ ๙ คำว่า ปหาราโท คือ ผู้มีชื่ออย่างนี้ คำว่า อสุรินโท คือ ผู้เป็นใหญ่แห่งอสูร จริงอยู่ ในเหล่าอสูรนั้น อสูรชื่อเวปจิตติ อสูรชื่อราหู และอสูรชื่อปหาราทะ ๓ ตนนี้เป็นใหญ่ บทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ ความว่า (ปหาราทะอสูร) ตั้งแต่วันตรัสรู้ของพระทศพล คิดว่า 'วันนี้จักไป พรุ่งนี้จักไป' ล่วงไป ๑๑ ปี ในปีที่ ๑๒ เมื่อพระศาสดาประทับอยู่ที่เมืองเวรัญชา ได้ยังจิตให้เกิดขึ้นว่า 'จักไปยังสำนักของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า' แล้วคิดว่า 'เวลา ๑๒ ปีเกิดขึ้นแก่เราผู้คิดว่า วันนี้ พรุ่งนี้ เอาล่ะ เราจักไปในบัดนี้แหละ' ดังนี้แล้ว ในขณะนั้นเอง อันหมู่คณะอสูรแวดล้อม ออกจากภพอสูรในเวลากลางวัน เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ได้ยินว่า ปหาราทะอสูรนั้นมาด้วยคิดว่า 'ทูลถามปัญหากะพระตถาคตแล้วจึงจักฟังธรรม' แต่ตั้งแต่เวลาที่ได้เห็นพระตถาคต ก็ไม่สามารถจะทูลถามได้ด้วยความเคารพในพระพุทธเจ้า ได้แต่ถวายบังคมพระศาสดาแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ลำดับนั้น พระศาสดาทรงพระดำริว่า 'ปหาราทะนี้ เมื่อเราไม่พูดก่อน ก็จักไม่สามารถพูดก่อนได้ เราจักถามปัญหาสักข้อหนึ่งกะเขาในเรื่องที่คุ้นเคย เพื่อจะทรงยกเรื่องขึ้นสนทนา' අථ [Pg.218] නං පුච්ඡන්තො අපි පන පහාරාදාතිආදිමාහ. තත්ථ අභිරමන්තීති රතිං වින්දන්ති, අනුක්කණ්ඨමානා වසන්තීති අත්ථො. සො ‘‘පරිචිණ්ණට්ඨානෙයෙව මං භගවා පුච්ඡතී’’ති අත්තමනො හුත්වා අභිරමන්ති, භන්තෙති ආහ. අනුපුබ්බනින්නොතිආදීනි සබ්බානි අනුපටිපාටියා නින්නභාවස්ස වෙවචනානි. න ආයතකෙනෙව පපාතොති න ඡින්නතටමහාසොබ්භො විය ආදිතොව පපාතො. සො හි තීරතො පට්ඨාය එකඞ්ගුලද්වඞ්ගුලවිදත්ථිරතනයට්ඨිඋසභඅඩ්ඪගාවුතගාවුතඅඩ්ඪයොජනාදිවසෙන ගම්භීරො හුත්වා ගච්ඡන්තො සිනෙරුපාදමූලෙ චතුරාසීතියොජනසහස්සගම්භීරො හුත්වා ඨිතොති දස්සෙති. ลำดับนั้น เมื่อจะตรัสถามเขา จึงตรัสคำมีอาทิว่า ปหาราทะ ในบทเหล่านั้น บทว่า อภิรมนฺติ คือ ย่อมได้ความยินดี ความว่า ย่อมอยู่โดยไม่เดือดร้อน ปหาราทะอสูรนั้นมีใจยินดีว่า 'พระผู้มีพระภาคตรัสถามเราในเรื่องที่คุ้นเคยทีเดียว' จึงทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ (เหล่าอสูร) ย่อมยินดี' บททั้งปวงมีอาทิว่า อนุบุพฺพนินฺโน เป็นไวพจน์ของภาวะที่ลาดไปโดยลำดับ บทว่า น อายตเกเนว ปปาโต คือ ไม่ลาดชันดิ่งลงไปทีเดียวเหมือนเหวใหญ่มีตลิ่งขาด ท่านแสดงว่า มหาสมุทรนั้นลึกลงไปโดยลำดับตั้งแต่ฝั่ง คือ ลึก ๑ องคุลี ๒ องคุลี ๑ คืบ ๑ ศอก ๑ วา ๑ อุสภะ กึ่งคาวุต ๑ คาวุต กึ่งโยชน์ เป็นต้น ไปจนถึงเชิงเขาสิเนรุ จึงลึก ๘๔,๐๐๐ โยชน์ ඨිතධම්මොති ඨිතසභාවො. කුණපෙනාති යෙන කෙනචි හත්ථිඅස්සාදීනං කළෙවරෙන. ථලං උස්සාරෙතීති හත්ථෙන ගහෙත්වා විය වීචිපහාරෙනෙව ථලං ඛිපති. บทว่า ฐิตธมฺโม คือ มีสภาวะตั้งมั่น บทว่า กุณเปน คือ ด้วยซากศพอย่างใดอย่างหนึ่งแห่งช้างและม้าเป็นต้น บทว่า ถลํ อุสฺสาเรติ คือ ย่อมซัดขึ้นสู่บกด้วยการซัดของคลื่นนั่นเอง ราวกับจับด้วยมือ ගඞ්ගායමුනාති ඉධ ඨත්වා ඉමාසං නදීනං උප්පත්තිකථං කථෙතුං වට්ටති. අයං තාව ජම්බුදීපො දසසහස්සයොජනපරිමාණො, තත්ථ චතුසහස්සයොජනපරිමාණො පදෙසො උදකෙන අජ්ඣොත්ථටො මහාසමුද්දොති සඞ්ඛං ගතො, තිසහස්සයොජනප්පමාණෙ මනුස්සා වසන්ති, තිසහස්සයොජනප්පමාණෙ හිමවා පතිට්ඨිතො උබ්බෙධෙන පඤ්චයොජනසතිකො චතුරාසීතිකූටසහස්සපටිමණ්ඩිතො සමන්තතො සන්දමානපඤ්චසතනදීවිචිත්තො, යත්ථ ආයාමවිත්ථාරෙන ච ගම්භීරතො ච පණ්ණාසපණ්ණාසයොජනා දියඩ්ඪයොජනසතපරිමණ්ඩලා අනොතත්තදහො කණ්ණමුණ්ඩදහො රථකාරදහො ඡද්දන්තදහො කුණාලදහො මන්දාකිනිදහො සීහප්පපාතදහොති සත්ත මහාසරා පතිට්ඨහන්ති. ในบทว่า คงฺคายมุนา เป็นต้นนี้ ควรจะกล่าวถึงเรื่องการเกิดขึ้นของแม่น้ำเหล่านี้ ก่อนอื่น ชมพูทวีปนี้มีปริมณฑล ๑๐,๐๐๐ โยชน์ ในชมพูทวีปนั้น พื้นที่ประมาณ ๔,๐๐๐ โยชน์ถูกน้ำท่วมทับ ถึงการนับว่ามหาสมุทร มนุษย์อาศัยอยู่ในพื้นที่ประมาณ ๓,๐๐๐ โยชน์ ภูเขาหิมพานต์ตั้งอยู่ในพื้นที่ประมาณ ๓,๐๐๐ โยชน์ สูง ๕๐๐ โยชน์ ประดับด้วยยอดเขา ๘๔,๐๐๐ ยอด วิจิตรด้วยแม่น้ำ ๕๐๐ สายที่ไหลไปโดยรอบ ในภูเขาหิมพานต์นั้น มีสระใหญ่ ๗ สระ คือ สระอโนดาต สระกัณณมุณฑะ สระรถการะ สระฉัททันต์ สระกุณาละ สระมันทากินี และสระสีหัปปปาตะ ตั้งอยู่ ซึ่งแต่ละสระยาว ๕๐ โยชน์ กว้าง ๕๐ โยชน์ ลึก ๕๐ โยชน์ และมีปริมณฑล ๑๕๐ โยชน์ තෙසු අනොතත්තො සුදස්සනකූටං චිත්තකූටං කාළකූටං ගන්ධමාදනකූටං කෙලාසකූටන්ති ඉමෙහි පඤ්චහි පබ්බතෙහි පරික්ඛිත්තො. තත්ථ සුදස්සනකූටං සොවණ්ණමයං ද්වියොජනසතුබ්බෙධං අන්තොවඞ්කං කාකමුඛසණ්ඨානං තමෙව සරං පටිච්ඡාදෙත්වා තිට්ඨති, චිත්තකූටං සබ්බරතනමයං, කාළකූටං අඤ්ජනමයං, ගන්ධමාදනකූටං සානුමයං අබ්භන්තරෙ මුග්ගවණ්ණං, මූලගන්ධො සාරගන්ධො ඵෙග්ගුගන්ධො තචගන්ධො පපටිකාගන්ධො රසගන්ධො පත්තගන්ධො පුප්ඵගන්ධො ඵලගන්ධො [Pg.219] ගන්ධගන්ධොති ඉමෙහි දසහි ගන්ධෙහි උස්සන්නං, නානප්පකාරඔසධසඤ්ඡන්නං කාළපක්ඛඋපොසථදිවසෙ ආදිත්තමිව අඞ්ගාරං ජලන්තං තිට්ඨති, කෙලාසකූටං රජතමයං. සබ්බානි සුදස්සනෙන සමානුබ්බෙධසණ්ඨානානි තමෙව සරං පටිච්ඡාදෙත්වා ඨිතානි. තානි සබ්බානි දෙවානුභාවෙන නාගානුභාවෙන ච වස්සන්ති, නදියො චෙතෙසු සන්දන්ති. තං සබ්බම්පි උදකං අනොතත්තමෙව පවිසති. චන්දිමසූරියා දක්ඛිණෙන වා උත්තරෙන වා ගච්ඡන්තා පබ්බතන්තරෙන තත්ථ ඔභාසං කරොන්ති, උජුං ගච්ඡන්තා න කරොන්ති. තෙනෙවස්ස අනොතත්තො තිසඞ්ඛා උදපාදි. ในสระเหล่านั้น สระอโนดาตถูกแวดล้อมด้วยภูเขา ๕ ลูกเหล่านี้ คือ สุทัสสนกูฏ จิตตกูฏ กาฬกูฏ คันธมาทนกูฏ และเกลาสกูฏ ในบรรดาภูเขาเหล่านั้น สุทัสสนกูฏเป็นทอง สูง ๒๐๐ โยชน์ โค้งเข้าข้างใน มีสัณฐานเหมือนปากกา ปกคลุมสระนั้นตั้งอยู่ จิตตกูฏเป็นแก้วทุกชนิด กาฬกูฏเป็นพลวง คันธมาทนกูฏเป็นมโนศิลา ภายในมีสีเหมือนถั่วเขียว อบอวลด้วยกลิ่น ๑๐ อย่างเหล่านี้ คือ กลิ่นราก กลิ่นแก่น กลิ่นกระพี้ กลิ่นเปลือก กลิ่นสะเก็ด กลิ่นยาง กลิ่นใบ กลิ่นดอก กลิ่นผล และกลิ่นของหอม ปกคลุมด้วยโอสถนานาชนิด ในวันอุโบสถข้างแรม ย่อมลุกโพลงเหมือนถ่านเพลิงที่ลุกโชนตั้งอยู่ เกลาสกูฏเป็นเงิน ภูเขาทั้งหมดมีความสูงและสัณฐานเสมอกับภูเขาสุทัสสนะ ปกคลุมสระนั้นตั้งอยู่ ภูเขาทั้งหมดนั้นดำรงอยู่ได้ด้วยอานุภาพของเทวดาและด้วยอานุภาพของนาค และแม่น้ำทั้งหลายก็ไหลไปในภูเขาเหล่านั้น น้ำทั้งหมดนั้นย่อมไหลเข้าสู่สระอโนดาตเท่านั้น พระจันทร์และพระอาทิตย์เมื่อโคจรไปทางทิศใต้หรือทิศเหนือ ย่อมส่องแสงในระหว่างภูเขาเหล่านั้น เมื่อโคจรไปตรงๆ ย่อมไม่ส่องแสง ด้วยเหตุนั้นเอง ชื่อว่า 'อโนดาต' จึงเกิดขึ้นแก่สระนั้น තත්ථ මනොහරසිලාතලානි නිම්මච්ඡකච්ඡපානි ඵලිකසදිසනිම්මලොදකානි න්හානතිත්ථානි සුපටියත්තානි හොන්ති, යෙසු බුද්ධා ඛීණාසවා ච පච්චෙකබුද්ධා ච ඉද්ධිමන්තා ච ඉසයො න්හායන්ති, දෙවයක්ඛාදයො උදකකීළං කීළන්ති. ในสระนั้น มีพื้นศิลาที่น่ารื่นรมย์ มีน้ำใสสะอาดเหมือนแก้วผลึก ไม่มีปลาและเต่า ท่าสำหรับอาบน้ำก็ถูกจัดเตรียมไว้อย่างดี ในท่าอาบน้ำเหล่านั้น พระพุทธเจ้า พระขีณาสพ พระปัจเจกพุทธเจ้า และฤาษีผู้มีฤทธิ์ทั้งหลายย่อมสรงสนาน เทวดาและยักษ์เป็นต้นย่อมเล่นน้ำกัน තස්ස චතූසු පස්සෙසු සීහමුඛං, හත්ථිමුඛං, අස්සමුඛං, උසභමුඛන්ති චත්තාරි මුඛානි හොන්ති, යෙහි චතස්සො නදියො සන්දන්ති. සීහමුඛෙන නික්ඛන්තනදීතීරෙ සීහා බහුතරා හොන්ති, හත්ථිමුඛාදීහි හත්ථිඅස්සඋසභා. පුරත්ථිමදිසතො නික්ඛන්තනදී අනොතත්තං තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා ඉතරා තිස්සො නදියො අනුපගම්ම පාචීනහිමවන්තෙනෙව අමනුස්සපථං ගන්ත්වා මහාසමුද්දං පවිසති. පච්ඡිමදිසතො ච උත්තරදිසතො ච නික්ඛන්තනදියොපි තථෙව පදක්ඛිණං කත්වා පච්ඡිමහිමවන්තෙනෙව උත්තරහිමවන්තෙනෙව ච අමනුස්සපථං ගන්ත්වා මහාසමුද්දං පවිසන්ති. දක්ඛිණමුඛතො නික්ඛන්තනදී පන තං තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා උත්තරෙන උජුකං පාසාණපිට්ඨෙනෙව සට්ඨි යොජනානි ගන්ත්වා පබ්බතං පහරිත්වා උට්ඨාය පරික්ඛෙපෙන තිගාවුතප්පමාණා උදකධාරා හුත්වා ආකාසෙන සට්ඨි යොජනානි ගන්ත්වා තියග්ගළෙ නාම පාසාණෙ පතිතා, පාසාණො උදකධාරාවෙගෙන භින්නො. තත්ථ පඤ්ඤාසයොජනප්පමාණා තියග්ගළා නාම මහාපොක්ඛරණී ජාතා, පොක්ඛරණියා කූලං භින්දිත්වා පාසාණං පවිසිත්වා සට්ඨි යොජනානි ගතා. තතො ඝනපථවිං භින්දිත්වා උම්මඞ්ගෙන සට්ඨි යොජනානි ගන්ත්වා ගිඤ්ඣං නාම තිරච්ඡානපබ්බතං පහරිත්වා හත්ථතලෙ පඤ්චඞ්ගුලිසදිසා පඤ්ච ධාරා හුත්වා පවත්තති. සා [Pg.220] තික්ඛත්තුං අනොතත්තං පදක්ඛිණං කත්වා ගතට්ඨානෙ ආවත්තගඞ්ගාති වුච්චති. උජුකං පාසාණපිට්ඨෙන සට්ඨි යොජනානි ගතට්ඨානෙ කණ්හගඞ්ගා, ආකාසෙන සට්ඨි යොජනානි ගතට්ඨානෙ ආකාසගඞ්ගා, තියග්ගළපාසාණෙ පඤ්ඤාසයොජනොකාසෙ ඨිතා තියග්ගළපොක්ඛරණී, කූලං භින්දිත්වා පාසාණං පවිසිත්වා සට්ඨි යොජනානි ගතට්ඨානෙ බහලගඞ්ගාති, උමඞ්ගෙන සට්ඨි යොජනානි ගතට්ඨානෙ උමඞ්ගගඞ්ගාති වුච්චති. විඤ්ඣං නාම තිරච්ඡානපබ්බතං පහරිත්වා පඤ්ච ධාරා හුත්වා පවත්තනට්ඨානෙ පන ගඞ්ගා, යමුනා, අචිරවතී, සරභූ, මහීති පඤ්ච සඞ්ඛං ගතා. එවමෙතා පඤ්ච මහානදියො හිමවන්තතො පවත්තන්තීති වෙදිතබ්බා. ที่ข้างทั้งสี่ของสระอโนดาตนั้น มีปาก ๔ แห่ง คือ ปากสิงห์ ปากช้าง ปากม้า และปากโคอุสภ ซึ่งเป็นที่ที่แม่น้ำ ๔ สายไหลออกไป ที่ฝั่งแม่น้ำซึ่งไหลออกจากปากสิงห์มีสิงโตเป็นจำนวนมาก ที่ฝั่งแม่น้ำซึ่งไหลออกจากปากช้างเป็นต้นก็มีช้าง ม้า และโคอุสภเป็นจำนวนมาก แม่น้ำที่ไหลออกจากทิศตะวันออก ทำประทักษิณสระอโนดาต ๓ ครั้งแล้ว ไม่เข้าไปใกล้แม่น้ำอีก ๓ สาย ไหลไปสู่ทางที่ไม่ใช่มนุษย์โดยป่าหิมพานต์ด้านทิศตะวันออกเท่านั้น แล้วไหลลงสู่มหาสมุทร แม้แม่น้ำที่ไหลออกจากทิศตะวันตกและทิศเหนือ ก็ทำประทักษิณเช่นนั้นเหมือนกัน แล้วไหลไปสู่ทางที่ไม่ใช่มนุษย์โดยป่าหิมพานต์ด้านทิศตะวันตกและทิศเหนือตามลำดับ แล้วไหลลงสู่มหาสมุทร ส่วนแม่น้ำที่ไหลออกจากปากด้านทิศใต้ ทำประทักษิณสระนั้น ๓ ครั้งแล้ว ไหลตรงไปทางทิศเหนือตามพื้นศิลาเท่านั้นเป็นระยะทาง ๖๐ โยชน์ กระทบภูเขาแล้วพุ่งขึ้น เป็นสายน้ำมีปริมณฑลประมาณ ๓ คาวุต ลอยไปในอากาศ ๖๐ โยชน์ ตกลงบนศิลาชื่อติยัคคฬะ ศิลานั้นแตกด้วยแรงของสายน้ำ ณ ที่นั้น เกิดสระโบกขรณีใหญ่ชื่อติยัคคฬา มีขนาด ๕๐ โยชน์ (สายน้ำนั้น) ทำลายฝั่งสระโบกขรณีแล้วไหลเข้าไปในศิลาเป็นระยะทาง ๖๐ โยชน์ จากนั้น ทำลายแผ่นดินหนาทึบ ไหลไปโดยอุโมงค์ ๖๐ โยชน์ กระทบภูเขาที่ทอดขวางชื่อคิชฌะ แล้วเป็น ๕ สาย เหมือนนิ้วมือ ๕ นิ้วบนฝ่ามือ แล้วไหลไป แม่น้ำนั้น ในที่ที่ทำประทักษิณสระอโนดาต ๓ ครั้งแล้วไหลไป เรียกว่า อาวฏฺฏคงคา ในที่ที่ไหลตรงไปตามพื้นศิลา ๖๐ โยชน์ เรียกว่า กัณหคงคา ในที่ที่ลอยไปในอากาศ ๖๐ โยชน์ เรียกว่า อากาสคงคา (สายน้ำ) ที่ตั้งอยู่ในพื้นที่ ๕๐ โยชน์บนศิลาติยัคคฬะ เรียกว่า ติยัคคฬโบกขรณี ในที่ที่ทำลายฝั่งแล้วไหลเข้าไปในศิลา ๖๐ โยชน์ เรียกว่า พหลคงคา ในที่ที่ไหลไปโดยอุโมงค์ ๖๐ โยชน์ เรียกว่า อุมังคคงคา ส่วนในที่ที่กระทบภูเขาที่ทอดขวางชื่อวิญฌะ แล้วเป็น ๕ สายไหลไป ถึงการนับเป็น ๕ คือ คงคา ยมุนา อจิรวดี สรภู มหี พึงทราบว่า แม่น้ำใหญ่ ๕ สายเหล่านี้ ย่อมไหลไปจากป่าหิมพานต์ ด้วยประการฉะนี้ සවන්තියොති යා කාචි සවමානා ගච්ඡන්තී මහානදියො වා කුන්නදියො වා. අප්පෙන්තීති අල්ලීයන්ති ඔසරන්ති. ධාරාති වුට්ඨිධාරා. පූරත්තන්ති පුණ්ණභාවො. මහාසමුද්දස්ස හි අයං ධම්මතා – ‘‘ඉමස්මිං කාලෙ දෙවො මන්දො ජාතො, ජාලක්ඛිපාදීනි ආදාය මච්ඡකච්ඡපෙ ගණ්හිස්සාමා’’ති වා ‘‘ඉමස්මිං කාලෙ මහන්තා වුට්ඨි, ලභිස්සාම නු ඛො පිට්ඨිපසාරණට්ඨාන’’න්ති වා වත්තුං න සක්කා. පඨමකප්පිකකාලතො පට්ඨාය හි යං සිනෙරුමෙඛලං ආහච්ච උදකං ඨිතං, තතො එකඞ්ගුලමත්තම්පි උදකං නෙව හෙට්ඨා ඔසීදති, න උද්ධං උත්තරති. එකරසොති අසම්භින්නරසො. บทว่า สวนฺติโย ได้แก่ แม่น้ำใหญ่หรือแม่น้ำน้อยสายใดสายหนึ่งที่กำลังไหลไป บทว่า อปฺเปนฺติ ได้แก่ ย่อมไหลไปรวมกัน ย่อมไหลลงไป บทว่า ธารา ได้แก่ สายฝน บทว่า ปูรตฺตํ ได้แก่ ความเต็ม ก็ธรรมดาของมหาสมุทรนี้เป็นอย่างนี้ คือ ไม่สามารถจะกล่าวได้ว่า "ในกาลนี้ ฝนตกน้อย เราจักถือเอาเครื่องมือมีข่ายและแหเป็นต้นไปจับปลาและเต่า" ดังนี้บ้าง หรือ "ในกาลนี้ ฝนตกหนัก เราจักได้ที่ตากหลังบ้างหนอ" ดังนี้บ้าง ก็จำเดิมแต่กาลปฐมกัป น้ำที่กระทบขอบเขาสิเนรุตั้งอยู่ ณ ที่ใด น้ำแม้น้อยประมาณองคุลีหนึ่งจากที่นั้น ย่อมไม่ลดลงไปข้างล่างเลย และไม่ขึ้นไปข้างบน บทว่า เอกรโส ได้แก่ มีรสไม่เจือปน මුත්තාති ඛුද්දකමහන්තවට්ටදීඝාදිභෙදා අනෙකවිධා. මණීති රත්තනීලාදිභෙදො අනෙකවිධො. වෙළුරියොති වංසවණ්ණසිරීසපුප්ඵවණ්ණාදිභෙදො අනෙකවිධො. සඞ්ඛොති දක්ඛිණාවට්ටතම්බකුච්ඡිකධමනසඞ්ඛාදිභෙදො අනෙකවිධො. සිලාති සෙතකාළමුග්ගවණ්ණාදිභෙදො අනෙකවිධා. පවාළන්ති ඛුද්දකමහන්තරත්තඝනරත්තාදිභෙදං අනෙකවිධං. මසාරගල්ලන්ති කබරමණි. නාගාති ඌමිපිට්ඨවාසිනොපි විමානට්ඨකා නාගාපි. บทว่า มุตฺตา ได้แก่ ไข่มุกมีหลายชนิด มีความแตกต่างกันคือ ขนาดเล็ก ขนาดใหญ่ กลม ยาว เป็นต้น บทว่า มณิ ได้แก่ แก้วมณีมีหลายชนิด มีความแตกต่างกันคือ สีแดง สีน้ำเงิน เป็นต้น บทว่า เวฬุริโย ได้แก่ แก้วไพฑูรย์มีหลายชนิด มีความแตกต่างกันคือ สีเหมือนหน่อไม้ สีเหมือนดอกซึก เป็นต้น บทว่า สงฺโข ได้แก่ สังข์มีหลายชนิด มีความแตกต่างกันคือ สังข์ทักษิณาวรรต สังข์ท้องแดง สังข์สำหรับเป่า เป็นต้น บทว่า สิลา ได้แก่ ศิลา (แก้วผลึก) มีหลายชนิด มีความแตกต่างกันคือ สีขาว สีดำ สีเหมือนถั่วเขียว เป็นต้น บทว่า ปวาฬํ ได้แก่ ประการังมีหลายชนิด มีความแตกต่างกันคือ ขนาดเล็ก ขนาดใหญ่ สีแดง สีแดงเข้ม เป็นต้น บทว่า มสารคลฺลํ ได้แก่ แก้วลาย (แก้วประพาศ) บทว่า นาคา ได้แก่ แม้พวกนาคที่อาศัยอยู่บนหลังคลื่น และพวกนาคที่อยู่ในวิมาน අට්ඨ පහාරාදාති සත්ථා අට්ඨපි ධම්මෙ වත්තුං සක්කොති, සොළසපි බාත්තිංසපි චතුසට්ඨිපි සහස්සම්පි, පහාරාදෙන පන අට්ඨ කථිතා, අහම්පි තෙහෙව සරික්ඛකෙ කත්වා කථෙස්සාමීති චින්තෙත්වා එවමාහ. අනුපුබ්බසික්ඛාතිආදීසු අනුපුබ්බසික්ඛාය තිස්සො සික්ඛා ගහිතා, අනුපුබ්බකිරියාය තෙරස ධුතඞ්ගානි, අනුපුබ්බපටිපදාය සත්ත අනුපස්සනා අට්ඨාරස මහාවිපස්සනා අට්ඨතිංස ආරම්මණවිභත්තියො සත්තතිංස බොධපක්ඛියධම්මා[Pg.221]. න ආයතකෙනෙව අඤ්ඤාපටිවෙධොති මණ්ඩූකස්ස උප්පතිත්වා ගමනං විය ආදිතොව සීලපූරණාදිං අකත්වා අරහත්තප්පටිවෙධො නාම නත්ථි, පටිපාටියා පන සීලසමාධිපඤ්ඤායො පූරෙත්වාව සක්කා අරහත්තං පත්තුන්ති අත්ථො. ในคำว่า อฏฺฐ ปหาราท เป็นต้น พระศาสดาสามารถตรัสธรรมะ (สิ่งน่าอัศจรรย์) ๘ อย่างก็ได้ ๑๖ อย่างก็ได้ ๓๒ อย่างก็ได้ ๖๔ อย่างก็ได้ หรือแม้กระทั่งพันอย่างก็ได้ แต่ว่าปหาราทะกล่าวไว้ ๘ อย่าง (พระองค์จึง) ทรงดำริว่า "แม้เราก็จะทำธรรมะที่เปรียบได้กับธรรมะ ๘ อย่างนั้นแล้วจักแสดง" ดังนี้แล้วจึงตรัสอย่างนี้ ในคำว่า อนุปุพฺพสิกฺขา เป็นต้น ด้วยอนุปุพพสิกขา ทรงถือเอาสิกขา ๓ ด้วยอนุปุพพกิริยา ทรงถือเอาธุดงค์ ๑๓ ด้วยอนุปุพพปฏิปทา ทรงถือเอาอนุปัสสนา ๗ มหาวิปัสสนา ๑๘ อารัมมณวิภัตติ ๓๘ และโพธิปักขิยธรรม ๓๗ บทว่า น อายตเกเนว อญฺญาปฏิเวโธ ความว่า การแทงตลอดอรหัตผลโดยไม่ทำการบำเพ็ญศีลเป็นต้นให้บริบูรณ์ตั้งแต่แรก เหมือนการไปโดยการกระโดดของกบนั้น ย่อมไม่มี แต่โดยลำดับแล้ว บำเพ็ญศีล สมาธิ ปัญญาให้บริบูรณ์เท่านั้น จึงจะสามารถบรรลุอรหัตผลได้ นี้เป็นความหมาย ආරකාවාති දූරෙයෙව. න තෙන නිබ්බානධාතුයා ඌනත්තං වා පූරත්තං වාති අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යෙපි කප්පෙ බුද්ධෙසු අනුප්පන්නෙසු එකසත්තොපි පරිනිබ්බාතුං න සක්කොති, තදාපි ‘‘තුච්ඡා නිබ්බානධාතූ’’ති න සක්කා වත්තුං. බුද්ධකාලෙ ච පන එකෙකස්මිං සමාගමෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යාපි සත්තා අමතං ආරාධෙන්ති, තදාපි න සක්කා වත්තුං – ‘‘පූරා නිබ්බානධාතූ’’ති. บทว่า อารกาวา ได้แก่ อยู่ไกลทีเดียว บทว่า น เตน นิพฺพานธาตุยา อูนตฺตํ วา ปูรตฺตํ วา ความว่า แม้ในกัปอันนับไม่ถ้วน เมื่อพระพุทธเจ้าทั้งหลายยังไม่เสด็จอุบัติขึ้น แม้สัตว์คนหนึ่งก็ไม่สามารถปรินิพพานได้ ถึงกระนั้น ก็ไม่สามารถกล่าวได้ว่า "นิพพานธาตุว่างเปล่า" ส่วนในพุทธกาล ในการประชุมแต่ละครั้ง สัตว์ทั้งหลายแม้ที่นับไม่ถ้วน ย่อมยังอมตนิพพานให้สำเร็จ ถึงกระนั้น ก็ไม่สามารถกล่าวได้ว่า "นิพพานธาตุเต็ม" 10. උපොසථසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาอุโปสถสูตร 20. දසමෙ නිසින්නො හොතීති උපොසථකරණත්ථාය උපාසිකාය රතනපාසාදෙ නිසින්නො. නිසජ්ජ පන භික්ඛූනං චිත්තානි ඔලොකෙන්තො එකං දුස්සීලපුග්ගලං දිස්වා ‘‘සචාහං ඉමස්මිං පුග්ගලෙ නිසින්නෙයෙව පාතිමොක්ඛං උද්දිසිස්සාමි, සත්තධා තස්ස මුද්ධා ඵලිස්සතී’’ති තස්ස අනුකම්පාය තුණ්හීයෙව අහොසි. අභික්කන්තාති අතික්කන්තා පරික්ඛීණා. උද්ධස්තෙ අරුණෙති උග්ගතෙ අරුණසීසෙ. නන්දිමුඛියාති තුට්ඨමුඛියා. අපරිසුද්ධා, ආනන්ද, පරිසාති ‘‘අසුකපුග්ගලො අපරිසුද්ධො’’ති අවත්වා ‘‘අපරිසුද්ධා, ආනන්ද, පරිසා’’ති ආහ. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ๒๐. ในสูตรที่ 10 บทว่า `นิสินฺโน โหติ` (ประทับนั่งแล้ว) หมายความว่า ประทับนั่งในปราสาทแก้วของอุบาสิกาเพื่อทรงกระทำอุโบสถ ครั้นประทับนั่งแล้ว ทรงตรวจดูจิตของภิกษุทั้งหลาย ทอดพระเนตรเห็นบุคคลผู้ทุศีลคนหนึ่ง จึงทรงดำริว่า "ถ้าเราพึงแสดงปาฏิโมกข์ทั้งที่บุคคลนี้ยังนั่งอยู่นี่แหละ ศีรษะของเขาจะแตกเป็น 7 เสี่ยง" ด้วยความอนุเคราะห์ต่อบุคคลนั้น จึงได้ทรงนิ่งเสีย บทว่า `อภิกฺกนฺตา` หมายถึง ล่วงไปแล้ว สิ้นไปแล้ว บทว่า `อุทฺธสฺเต อรุเณ` หมายถึง เมื่ออรุณขึ้น บทว่า `นนฺทิมุขิยา` หมายถึง มีใบหน้าผ่องใส บทว่า `อปริสุทฺธา อานนฺท ปริสา` (ดูก่อนอานนท์ บริษัทไม่บริสุทธิ์) คือ ไม่ตรัสว่า "บุคคลชื่อโน้นไม่บริสุทธิ์" แต่ตรัสว่า "ดูก่อนอานนท์ บริษัทไม่บริสุทธิ์" ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง මහාවග්ගො දුතියො. มหาวรรคที่ 2 3. ගහපතිවග්ගො ๓. คหปติวรรค 1. පඨමඋග්ගසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาปฐมอุคคสูตร 21. තතියස්ස පඨමෙ පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදීති තස්ස කිර ඝරෙ පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං පඤ්ච ආසනසතානි නිච්චං පඤ්ඤත්තානෙව හොන්ති, තෙසු අඤ්ඤතරස්මිං ආසනෙ නිසීදි. තං සුණාහීති තෙ සුණාහි, තං වා අට්ඨවිධං අච්ඡරියධම්මං සුණාහි. චිත්තං පසීදීති ‘‘බුද්ධො නු ඛො න බුද්ධො නු ඛො’’ති විතක්කමත්තම්පි න උප්පජ්ජි, අයමෙව බුද්ධොති චිත්තුප්පාදො පසන්නො අනාවිලො අහොසි. සකානි වා ඤාතිකුලානීති අත්තනො යාපනමත්තං ධනං [Pg.222] ගහෙත්වා ඤාතිඝරානි ගච්ඡතු. කස්ස වො දම්මීති කතරපුරිසස්ස තුම්හෙ දදාමි, ආරොචෙථ මෙ අත්තනො අධිප්පායං. අප්පටිවිභත්තාති ‘‘එත්තකං දස්සාමි එත්තකං න දස්සාමි, ඉදං දස්සාමි ඉදං න දස්සාමී’’ති චිත්තං උප්පාදෙන්තෙන හි පටිවිභත්තා නාම හොති, මය්හං පන න එවං. අථ ඛො සඞ්ඝිකා විය ගණසන්තකා විය ච සීලවන්තෙහි සද්ධිං සාධාරණායෙව. සක්කච්චංයෙව පයිරුපාසාමීති සහත්ථා උපට්ඨහාමි, චිත්තීකාරෙන උපසඞ්කමාමි. ๒๑. ในสูตรที่ 1 แห่งวรรคที่ 3 บทว่า `ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ` (นั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้) ความว่า ได้ยินว่า ในเรือนของท่านอุคคคหบดีนั้น อาสนะ 500 ที่สำหรับภิกษุ 500 รูป ย่อมถูกปูลาดไว้เป็นนิตย์ ท่านจึงนั่งบนอาสนะใดอาสนะหนึ่งในบรรดาอาสนะเหล่านั้น บทว่า `ตํ สุณาหิ` (จงฟังธรรมนั้น) หมายถึง จงฟังธรรมเหล่านั้น หรือจงฟังธรรมอันน่าอัศจรรย์ 8 ประการนั้น บทว่า `จิตฺตํ ปสีทิ` (จิตเลื่อมใสแล้ว) หมายถึง แม้เพียงความวิตกก็มิได้เกิดขึ้นว่า "เป็นพระพุทธเจ้าหนอ หรือมิใช่พระพุทธเจ้าหนอ" แต่ความเกิดขึ้นแห่งจิตว่า "ท่านผู้นี้แหละคือพระพุทธเจ้า" ได้เป็นไปอย่างผ่องใส ไม่ขุ่นมัว บทว่า `สทานิ วา ญาติกุลานิ` (หรือตระกูลญาติของตน) หมายถึง จงถือเอาทรัพย์เพียงเพื่อยังชีพแล้วไปสู่เรือนของญาติเถิด บทว่า `กสฺส โว ทมฺมิ` (เราจะให้พวกท่านแก่ใคร) หมายถึง เราจะให้พวกท่านแก่บุรุษคนไหน ขอจงบอกความประสงค์ของตนแก่เราเถิด บทว่า `อปฺปฏิวิภตฺตา` (มิได้แบ่งแยก) หมายถึง บุคคลผู้ยังจิตให้เกิดขึ้นว่า "เราจะให้เท่านี้ จะไม่ให้เท่านี้ เราจะให้สิ่งนี้ จะไม่ให้สิ่งนี้" ชื่อว่าได้แบ่งแยกแล้ว แต่สำหรับเราหาเป็นเช่นนั้นไม่ ที่แท้แล้ว โภคทรัพย์ของเราเป็นของสาธารณะแก่ท่านผู้มีศีล เหมือนเป็นของสงฆ์ หรือเหมือนเป็นของหมู่คณะ บทว่า `สกฺกจฺจํเยว ปยิรุปาสามิ` (เราย่อมอุปัฏฐากโดยเคารพทีเดียว) หมายถึง เราอุปัฏฐากด้วยมือของตน เข้าไปหาด้วยความเคารพ අනච්ඡරියං ඛො පන මං, භන්තෙති, භන්තෙ, යං මං දෙවතා උපසඞ්කමිත්වා එවං ආරොචෙන්ති, ඉදං න අච්ඡරියං. යං පනාහං තතොනිදානං චිත්තස්ස උණ්ණතිං නාභිජානාමි, තං එව අච්ඡරියන්ති වදති. සාධු සාධු, භික්ඛූති එත්ථ කිඤ්චාපි භික්ඛුං ආමන්තෙති, උපාසකස්සෙව පන වෙය්‍යාකරණසම්පහංසනෙ එස සාධුකාරොති වෙදිතබ්බො. บทว่า `อนจฺฉริยํ โข ปน มํ ภนฺเต` (ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้อนี้ไม่น่าอัศจรรย์สำหรับข้าพเจ้าเลย) หมายความว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การที่เทวดาเข้ามาหาแล้วบอกแก่ข้าพเจ้าอย่างนี้ ข้อนี้ไม่น่าอัศจรรย์ แต่การที่ข้าพเจ้าไม่รู้สึกถึงความฟูขึ้นแห่งจิต อันมีเรื่องนั้นเป็นเหตุ ข้อนั้นต่างหากที่น่าอัศจรรย์ ดังนี้ ในบทว่า `สาธุ สาธุ ภิกฺขุ` (ดีละ ดีละ ภิกษุ) นี้ แม้พระผู้มีพระภาคจะตรัสเรียกภิกษุ แต่พึงทราบว่า การประทานสาธุการนี้เป็นการยังอุบาสกให้ร่าเริงในการพยากรณ์นั้นเอง 2. දුතියඋග්ගසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาทุติยอุคคสูตร 22. දුතියෙ නාගවනෙති තස්ස කිර සෙට්ඨිනො නාගවනං නාම උය්‍යානං, සො තත්ථ පුරෙභත්තං ගන්ධමාලාදීනි ගාහාපෙත්වා උය්‍යානකීළිකං කීළිතුකාමො ගන්ත්වා පරිචාරියමානො භගවන්තං අද්දස. සහ දස්සනෙනෙවස්ස පුරිමනයෙනෙව චිත්තං පසීදි, සුරාපානෙන ච උප්පන්නමන්දො තඞ්ඛණංයෙව පහීයි. තං සන්ධායෙවමාහ. ඔණොජෙසින්ති උදකං හත්ථෙ පාතෙත්වා අදාසිං. අසුකොති අමුකො. සමචිත්තොව දෙමීති ‘‘ඉමස්ස ථොකං, ඉමස්ස බහුක’’න්ති එවං චිත්තනානත්තං න කරොමි, දෙය්‍යධම්මං පන එකසදිසං කරොමීති දස්සෙති. ආරොචෙන්තීති ආකාසෙ ඨත්වා ආරොචෙන්ති. නත්ථි තං සංයොජනන්ති ඉමිනා උපාසකො අත්තනො අනාගාමිඵලං බ්‍යාකරොති. ๒๒. ในสูตรที่ 2 บทว่า `นาควเน` (ในนาควัน) ความว่า ได้ยินว่า เศรษฐีนั้นมีอุทยานชื่อนาควัน เขาให้คนนำเครื่องหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้นไปในเวลาเช้า มีความประสงค์จะเล่นกีฬาในอุทยาน จึงไปที่นั่น ขณะกำลังเพลิดเพลินอยู่ ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้า พอได้เห็นเท่านั้น จิตของเขาก็เลื่อมใสโดยนัยก่อน และความเมาที่เกิดจากการดื่มสุราก็หายไปในขณะนั้นเอง ท่านหมายถึงเรื่องนั้นจึงกล่าวอย่างนี้ บทว่า `โอโณเชสึ` หมายถึง ได้หลั่งน้ำลงในพระหัตถ์ถวายแล้ว บทว่า `อสุโก` หมายถึง คนโน้น บทว่า `สมจิตฺโตว เทมิ` (เรามีจิตสม่ำเสมอให้) ท่านแสดงความหมายว่า เราไม่ทำความแตกต่างแห่งจิตว่า "แก่คนนี้น้อย แก่คนนี้มาก" แต่เราทำเทยยธรรมให้เสมอกัน บทว่า `อาโรเจนฺติ` (ย่อมบอก) หมายถึง ยืนอยู่ในอากาศแล้วบอก บทว่า `นตฺถิ ตํ สํโยชนํ` (สังโยชน์นั้นไม่มี) ด้วยบทนี้ อุบาสกย่อมพยากรณ์อนาคามิผลของตน 3. පඨමහත්ථකසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาปฐมหัตถกสูตร 23. තතියෙ හත්ථකො ආළවකොති භගවතා ආළවකයක්ඛස්ස හත්ථතො හත්ථෙහි සම්පටිච්ඡිතත්තා හත්ථකොති ලද්ධනාමො රාජකුමාරො. සීලවාති පඤ්චසීලදසසීලෙන සීලවා. චාගවාති චාගසම්පන්නො. කච්චිත්ථ, භන්තෙති, භන්තෙ, කච්චි එත්ථ භගවතො බ්‍යාකරණට්ඨානෙ. අප්පිච්ඡොති අධිගමප්පිච්ඡතාය අප්පිච්ඡො. ๒๓. ในสูตรที่ 3 บทว่า `หตฺถโก อาฬวโก` (หัตถกะชาวเมืองอาฬวี) คือ ราชกุมารผู้ได้นามว่า "หัตถกะ" เพราะพระผู้มีพระภาคทรงรับไว้ด้วยพระหัตถ์จากมือของอาฬวกยักษ์ บทว่า `สีลวา` (ผู้มีศีล) คือ มีศีลด้วยศีล 5 และศีล 10 บทว่า `จาควา` (ผู้มีการบริจาค) คือ ถึงพร้อมด้วยการบริจาค บทว่า `กจฺจิตฺถ ภนฺเต` (ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ... บ้างหรือไม่) หมายถึง ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในที่แห่งการพยากรณ์ของพระผู้มีพระภาคนี้ ... บ้างหรือไม่ บทว่า `อปฺปิจฺโฉ` (เป็นผู้มักน้อย) คือ เป็นผู้มักน้อยเพราะความไม่ปรารถนาในคุณที่บรรลุแล้ว 4. දුතියහත්ථකසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาทุติยหัตถกสูตร 24. චතුත්ථෙ [Pg.223] පඤ්චමත්තෙහි උපාසකසතෙහීති සොතාපන්නසකදාගාමීනංයෙව අරියසාවකඋපාසකානං පඤ්චහි සතෙහි පරිවුතො භුත්තපාතරාසො ගන්ධමාලවිලෙපෙනචුණ්ණානි ගහෙත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි. සඞ්ගහවත්ථූනීති සඞ්ගණ්හනකාරණානි. තෙහාහන්ති තෙහි අහං. තං දානෙන සඞ්ගණ්හාමීති නඞ්ගලබලිබද්දභත්තබීජාදීනි චෙව ගන්ධමාලමූලාදීනි ච දත්වා සඞ්ගණ්හාමි. පෙය්‍යවජ්ජෙනාති අම්ම, තාත, භාතර, භගිනීතිආදිකෙන කණ්ණසුඛෙන මුදුකෙන පියවචනෙන සඞ්ගණ්හාමි. අත්ථචරියායාති ‘‘ඉමස්ස දානෙන වා පියවචනෙන වා කිච්චං නත්ථි, අත්ථචරියාය සඞ්ගණ්හිතබ්බයුත්තකො අය’’න්ති ඤත්වා උප්පන්නකිච්චනිත්ථරණසඞ්ඛාතාය අත්ථචරියාය සඞ්ගණ්හාමි. සමානත්තතායාති ‘‘ඉමස්ස දානාදීහි කිච්චං නත්ථි, සමානත්තතාය සඞ්ගණ්හිතබ්බො අය’’න්ති එකතො ඛාදනපිවනනිසජ්ජාදීහි අත්තනා සමානං කත්වා සඞ්ගණ්හාමි. දලිද්දස්ස ඛො නො තථා සොතබ්බං මඤ්ඤන්තීති දලිද්දස්ස කිඤ්චි දාතුං වා කාතුං වා අසක්කොන්තස්ස, යථා දලිද්දස්ස නො තථා සොතබ්බං මඤ්ඤන්ති, මම පන සොතබ්බං මඤ්ඤන්ති, දින්නොවාදෙ තිට්ඨන්ති, න මෙ අනුසාසනිං අතික්කමිතබ්බං මඤ්ඤන්ති. යොනි ඛො ත්‍යායන්ති උපායො ඛො තෙ අයං. ඉමෙසු පන ද්වීසුපි සුත්තෙසු සත්ථාරා සීලචාගපඤ්ඤා මිස්සකා කථිතාති වෙදිතබ්බා. ๒๔. ในสูตรที่ 4 บทว่า `ปญฺจมตฺเตหิ อุปาสกสเตหิ` (กับอุบาสกประมาณ 500 คน) หมายถึง แวดล้อมด้วยอริยสาวกอุบาสกผู้เป็นพระโสดาบันและพระสกทาคามี 500 คน ฉันภัตตาหารเช้าแล้ว ถือเครื่องหอม ระเบียบดอกไม้ และเครื่องลูบไล้ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ บทว่า `สงฺคหวตฺถูนิ` (สังคหวัตถุ) คือ เหตุแห่งการสงเคราะห์ บทว่า `เตหาหํ` คือ เรา...ด้วยสังคหวัตถุเหล่านั้น บทว่า `ตํ ทาเนน สงฺคณฺหามิ` (เราสงเคราะห์ชนนั้นด้วยทาน) หมายถึง เราให้สิ่งของมีไถ โคผู้ ข้าว และพืชพันธุ์เป็นต้น และเครื่องหอม ระเบียบดอกไม้ และของมีค่าเป็นต้น แล้วสงเคราะห์ บทว่า `เปยฺยวชฺเชน` (ด้วยวาจาอันเป็นที่รัก) หมายถึง เราสงเคราะห์ด้วยวาจาอันเป็นที่รัก อ่อนหวาน น่าฟัง เช่น แม่ พ่อ พี่ชาย น้องสาว เป็นต้น บทว่า `อตฺถจริยาย` (ด้วยการประพฤติประโยชน์) หมายถึง เมื่อรู้ว่า "ผู้นี้ไม่มีกิจด้วยทานหรือวาจาอันเป็นที่รัก เขาเป็นผู้สมควรจะสงเคราะห์ด้วยอัตถจริยา" จึงสงเคราะห์ด้วยอัตถจริยาอันได้แก่การช่วยทำกิจที่เกิดขึ้นให้สำเร็จ บทว่า `สมานตฺตตาย` (ด้วยการวางตนเสมอ) หมายถึง เมื่อรู้ว่า "ผู้นี้ไม่มีกิจด้วยทานเป็นต้น เขาเป็นผู้ควรสงเคราะห์ด้วยการวางตนเสมอ" จึงทำให้เสมอกับตนด้วยการกิน ดื่ม นั่ง เป็นต้น ร่วมกัน แล้วสงเคราะห์ บทว่า `ทลิทฺทสฺส โข โน ตถา โสตพฺพํ มญฺญนฺติ` (คนทั้งหลายย่อมไม่สำคัญถ้อยคำของคนจนว่าควรฟังเช่นนั้น) หมายถึง คนทั้งหลายย่อมไม่สำคัญถ้อยคำของคนจนผู้ไม่สามารถจะให้หรือทำอะไรได้ว่าควรฟัง เหมือนอย่างที่ไม่สำคัญถ้อยคำของคนจน แต่สำหรับเรา เขาย่อมสำคัญว่าควรฟัง ย่อมตั้งอยู่ในโอวาทที่ให้แล้ว ย่อมไม่สำคัญว่าควรล่วงเกินคำสอนของเรา บทว่า `โยนิ โข ตฺยายํ` คือ นี้เป็นอุบายอันแยบคายของท่าน แต่ในสูตรทั้งสองนี้ พึงทราบว่า พระศาสดาทรงแสดงศีล จาคะ และปัญญา ทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ 5-6. මහානාමසුත්තාදිවණ්ණනා อรรถกถามหานามสูตร เป็นต้น สูตรที่ 5-6 25-26. පඤ්චමෙ අත්ථූපපරික්ඛිතා හොතීති අත්ථානත්ථං කාරණාකාරණං උපපරික්ඛිතා හොති. ඡට්ඨෙ සද්ධාසීලචාගා මිස්සකා කථිතා. ในสูตรที่ 5 บทว่า `อตฺถูปปริกฺขิตา โหติ` (ย่อมเป็นผู้พิจารณาเห็นประโยชน์) หมายถึง เป็นผู้พิจารณาเห็นสิ่งที่เป็นประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ สิ่งที่เป็นเหตุและมิใช่เหตุ ในสูตรที่ 6 ทรงแสดงศรัทธา ศีล และจาคะ ทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ 7. පඨමබලසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาปฐมพลสูตร 27. සත්තමෙ උජ්ඣත්තිබලාති උජ්ඣානබලා. බාලානඤ්හි ‘‘යං අසුකො ඉදඤ්චිදඤ්ච ආහ, මං සො ආහ, න අඤ්ඤ’’න්ති එවං උජ්ඣානමෙව බලං. නිජ්ඣත්තිබලාති ‘‘න ඉදං එවං, එවං නාමෙත’’න්ති අත්ථානත්ථනිජ්ඣාපනංයෙව බලං. පටිසඞ්ඛානබලාති පච්චවෙක්ඛණබලා. ඛන්තිබලාති අධිවාසනබලා. ๒๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อุชฺฌตฺติพลา คือ ผู้มีกำลังคือการเพ่งโทษ เพราะว่าของคนพาลทั้งหลาย การเพ่งโทษอย่างนี้นั่นแหละเป็นกำลังว่า 'คนโน้นได้พูดเรื่องนั้นๆ เขาพูดกะเรา ไม่ได้พูดกะคนอื่น' บทว่า นิชฺฌตฺติพลา คือ การพินิจเนื้อความและมิใช่เนื้อความว่า 'เรื่องนี้ไม่เป็นอย่างนี้ เรื่องนี้ชื่อว่าเป็นอย่างนี้' นั่นแหละเป็นกำลัง บทว่า ปฏิสงฺขานพลา คือ ผู้มีกำลังคือการพิจารณา บทว่า ขนฺติพลา คือ ผู้มีกำลังคือความอดทน 8. දුතියබලසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาพลสูตรที่ ๒ 28. අට්ඨමෙ [Pg.224] බලානීති ඤාණබලානි. ආසවානං ඛයං පටිජානාතීති අරහත්තං පටිජානාති. අනිච්චතොති හුත්වා අභාවාකාරෙන. යථාභූතන්ති යථාසභාවතො. සම්මප්පඤ්ඤායාති සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය. අඞ්ගාරකාසූපමාති සන්තාපනට්ඨෙන අඞ්ගාරකාසුයා උපමිතා ඉමෙ කාමාති. විවෙකනින්නන්ති ඵලසමාපත්තිවසෙන නිබ්බානනින්නං. විවෙකට්ඨන්ති කිලෙසෙහි වජ්ජිතං දූරීභූතං වා. නෙක්ඛම්මාභිරතන්ති පබ්බජ්ජාභිරතං. බ්‍යන්තිභූතන්ති විගතන්තභූතං එකදෙසෙනාපි අනල්ලීනං විසංයුත්තං විසංසට්ඨං. ආසවට්ඨානියෙහීති සම්පයොගවසෙන ආසවානං කාරණභූතෙහි, කිලෙසධම්මෙහීති අත්ථො. අථ වා බ්‍යන්තිභූතන්ති විගතවායන්ති අත්ථො. කුතො? සබ්බසො ආසවට්ඨානියෙහි ධම්මෙහි, සබ්බෙහි තෙභූමකධම්මෙහීති අත්ථො. ඉමස්මිං සුත්තෙ අරියමග්ගො ලොකියලොකුත්තරො කථිතො. ๒๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า พลานิ คือ ญาณพลทั้งหลาย บทว่า อาสวานํ ขยํ ปฏิชานาติ คือ ย่อมปฏิญาณอรหัตตผล บทว่า อนิจฺจโต คือ โดยอาการที่เป็นของมีแล้วกลับไม่มี บทว่า ยถาภูตํ คือ ตามสภาวะ บทว่า สมฺมปฺปญฺญาย คือ ด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา บทว่า องฺคารกาสูปมา คือ ชื่อว่ากามทั้งหลายเหล่านี้ ท่านอุปมาด้วยหลุมถ่านเพลิง เพราะมีความหมายว่าทำให้เร่าร้อน บทว่า วิเวกนินฺนํ คือ น้อมไปในพระนิพพานด้วยอำนาจแห่งผลสมาบัติ บทว่า วิเวกฏฺฐํ คือ อันเว้นแล้วจากกิเลสทั้งหลาย หรือว่าห่างไกลจากกิเลส บทว่า เนกฺขมฺมาภิรตํ คือ ผู้ยินดีแล้วในบรรพชา บทว่า พฺยนฺติภูตํ คือ เป็นผู้มีที่สุดไปปราศแล้ว ไม่พัวพัน ไม่ประกอบ ไม่ระคน แม้โดยส่วนเดียว บทว่า อาสวฏฺฐานิเยหิ ความว่า จากธรรมที่เป็นกิเลสอันเป็นเหตุแห่งอาสวะทั้งหลายด้วยอำนาจแห่งสัมปโยคะ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า พฺยนฺติภูตํ ความว่า ไปปราศแล้ว จากอะไร? ความว่า จากธรรมทั้งปวงอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะ คือจากเตภูมิกธรรมทั้งปวงโดยประการทั้งปวง ในสูตรนี้ พระอริยมรรคที่เป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว 9. අක්ඛණසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาอักขณสูตร 29. නවමෙ ඛණෙ කිච්චානි කරොතීති ඛණකිච්චො, ඔකාසං ලභිත්වාව කිච්චානි කරොතීති අත්ථො. ධම්මොති චතුසච්චධම්මො. ඔපසමිකොති කිලෙසූපසමාවහො. පරිනිබ්බායිකොති කිලෙසපරිනිබ්බානකරො. චතුමග්ගඤාණසඞ්ඛාතං සම්බොධිං ගච්ඡති සම්පාපුණාතීති සම්බොධගාමී. දීඝායුකං දෙවනිකායන්ති ඉදං අසඤ්ඤං දෙවනිකායං සන්ධාය වුත්තං. අවිඤ්ඤාතාරෙසූති අතිවිය අවිඤ්ඤූසු. ๒๙. ในสูตรที่ ๙ ชื่อว่า ขณกิจฺโจ เพราะย่อมทำกิจทั้งหลายในขณะ ความว่า ได้โอกาสแล้วจึงทำกิจทั้งหลาย บทว่า ธมฺโม คือ จตุสัจจธรรม บทว่า โอปสมิโก คือ นำมาซึ่งความสงบแห่งกิเลส บทว่า ปรินิพฺพายิโก คือ กระทำซึ่งความปรินิพพานแห่งกิเลส ชื่อว่า สมฺโพธคามี เพราะย่อมถึง ย่อมบรรลุสัมโพธิญาณอันนับเนื่องด้วยมรรคญาณ ๔ บทว่า ทีฆายุกํ เทวนิกายํ ดังนี้ คำนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงหมู่เทพชั้นอสัญญี บทว่า อวิญฺญาตาเรสุ คือ ในหมู่ผู้ไม่รู้แจ้งอย่างยิ่ง සුප්පවෙදිතෙති සුකථිතෙ. අන්තරායිකාති අන්තරායකරා. ඛණො වෙ මා උපච්චගාති අයං ලද්ධො ඛණො මා අතික්කමි. ඉධ චෙව නං විරාධෙතීති සචෙ කොචි පමත්තචාරී ඉධ ඉමං ඛණං ලභිත්වාපි සද්ධම්මස්ස නියාමතං අරියමග්ගං විරාධෙති න සම්පාදෙති. අතීතත්ථොති හාපිතත්ථො. චිරත්තං අනුතපිස්සතීති චිරරත්තං සොචිස්සති. යථා හි ‘‘අසුකට්ඨානෙ භණ්ඩං සමුප්පන්න’’න්ති සුත්වා එකො වාණිජො න ගච්ඡෙය්‍ය, අඤ්ඤෙ ගන්ත්වා ගණ්හෙය්‍යුං, තෙසං තං අට්ඨගුණම්පි දසගුණම්පි භවෙය්‍ය. අථ ඉතරො ‘‘මම අත්ථො අතික්කන්තො’’ති අනුතපෙය්‍ය, එවං යො ඉධ ඛණං ලභිත්වා අප්පටිපජ්ජන්තො සද්ධම්මස්ස නියාමතං විරාධෙති, සො අයං වාණිජොව අතීතත්ථො [Pg.225] චිරං අනුතපිස්සති සොචිස්සති. කිඤ්ච භිය්‍යො අවිජ්ජානිවුතොති තථා. පච්චවිදුන්ති පටිවිජ්ඣිංසු. සංවරාති සීලසංවරා. මාරධෙය්‍යපරානුගෙති මාරධෙය්‍යසඞ්ඛාතං සංසාරං අනුගතෙ. පාරඞ්ගතාති නිබ්බානං ගතා. යෙ පත්තා ආසවක්ඛයන්ති යෙ අරහත්තං පත්තා. එවමිධ ගාථාසු වට්ටවිවට්ටං කථිතං. บทว่า สุปฺปเวทิเต คือ อันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว บทว่า อนฺตรายิกา คือ กระทำอันตราย บทว่า ขโณ เว มา อุปจฺจคา คือ ขณะนี้ที่ได้แล้ว ขออย่าได้ล่วงเลยไป บทว่า อิธ เจว นํ วิราเธติ คือ ถ้าว่า บุคคลผู้ประพฤติประมาทบางคนในศาสนานี้ แม้ได้ขณะนี้แล้ว ยังพลาด ไม่ทำให้สำเร็จซึ่งพระอริยมรรคอันเป็นนิยามแห่งสัทธรรม บทว่า อตีตตฺโถ คือ ผู้มีประโยชน์อันเสื่อมแล้ว บทว่า จิรตฺตํ อนุตปิสฺสติ คือ ย่อมเศร้าโศกตลอดกาลนาน เปรียบเหมือนว่า พ่อค้าคนหนึ่งได้ฟังว่า 'สินค้าเกิดขึ้นแล้วในที่โน้น' แล้วไม่ไป พ่อค้าเหล่าอื่นไปแล้วย่อมถือเอา สินค้านั้นพึงเป็น ๘ เท่าบ้าง ๑๐ เท่าบ้างแก่พ่อค้าเหล่านั้น ครั้งนั้น พ่อค้าอีกคนหนึ่งพึงเดือดร้อนใจว่า 'ประโยชน์ของเราล่วงเลยไปแล้ว' ฉันใด ผู้ใดในศาสนานี้ ได้ขณะแล้วไม่ปฏิบัติ ย่อมพลาดจากนิยามแห่งสัทธรรม ผู้นั้นเป็นผู้มีประโยชน์ล่วงเลยไปแล้วเหมือนพ่อค้านั้น ย่อมเดือดร้อนใจ ย่อมเศร้าโศกตลอดกาลนาน ฉันนั้น ยิ่งไปกว่านั้น บทว่า อวิชฺชานิวุโต ก็เป็นเช่นนั้น บทว่า ปจฺจวิทุํ คือ ได้แทงตลอดแล้ว บทว่า สํวรา คือ สังวรคือศีล บทว่า มารเธยฺยปรานุเค คือ ในหมู่สัตว์ผู้ไปตามสังสารวัฏอันนับเนื่องว่าเป็นแดนแห่งมาร บทว่า ปารงฺคตา คือ ถึงแล้วซึ่งพระนิพพาน บทว่า เย ปตฺตา อาสวกฺขยํ คือ ชนเหล่าใดบรรลุอรหัตตผลแล้ว วัฏฏะและวิวัฏฏะ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วในคาถาทั้งหลายในที่นี้ ด้วยประการฉะนี้ 10. අනුරුද්ධමහාවිතක්කසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาอนุรุทธมหาวิตักกสูตร 30. දසමෙ චෙතීසූති චෙතිනාමකානං රාජූනං නිවාසට්ඨානත්තා එවංලද්ධවොහාරෙ රට්ඨෙ. පාචීනවංසදායෙති දසබලස්ස වසනට්ඨානතො පාචීනදිසාය ඨිතෙ වංසදායෙ නීලොභාසෙහි වෙළූහි සඤ්ඡන්නෙ අරඤ්ඤෙ. එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදීති ථෙරො කිර පබ්බජිත්වා පඨමඅන්තොවස්සම්හියෙව සමාපත්තිලාභී හුත්වා සහස්සලොකධාතුදස්සනසමත්ථං දිබ්බචක්ඛුඤාණං උප්පාදෙසි. සො සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා එවමාහ – ‘‘ඉධාහං, ආවුසො සාරිපුත්ත, දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන සහස්සලොකං ඔලොකෙමි. ආරද්ධං ඛො පන මෙ වීරියං අසල්ලීනං, උපට්ඨිතා සති අසම්මුට්ඨා, පස්සද්ධො කායො අසාරද්ධො, සමාහිතං චිත්තං එකග්ගං. අථ ච පන මෙ අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං න විමුච්චතී’’ති. අථ නං ථෙරො ආහ – ‘‘යං ඛො තෙ, ආවුසො අනුරුද්ධ, එවං හොති ‘අහං දිබ්බෙන චක්ඛුනා…පෙ… ඔලොකෙමී’ති, ඉදං තෙ මානස්මිං. යම්පි තෙ, ආවුසො, අනුරුද්ධ එවං හොති ‘ආරද්ධං ඛො පන මෙ වීරියං…පෙ… එකග්ග’න්ති, ඉදං තෙ උද්ධච්චස්මිං. යම්පි තෙ, ආවුසො අනුරුද්ධ, එවං හොති ‘අථ ච පන මෙ අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං න විමුච්චතී’ති, ඉදං තෙ කුක්කුච්චස්මිං. සාධු වතායස්මා අනුරුද්ධො ඉමෙ තයො ධම්මෙ පහාය ඉමෙ තයො ධම්මෙ අමනසිකරිත්වා අමතාය ධාතුයා චිත්තං උපසංහරතූ’’ති එවමස්ස ථෙරො කම්මට්ඨානං කථෙසි. සො කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා සත්ථාරං ආපුච්ඡිත්වා චෙතිරට්ඨං ගන්ත්වා සමණධම්මං කරොන්තො අට්ඨමාසං චඞ්කමෙන වීතිනාමෙසි. සො පධානවෙගනිම්මථිතත්තා කිලන්තකායො එකස්ස වෙළුගුම්බස්ස හෙට්ඨා නිසීදි. අථස්සායං එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි, එස මහාපුරිසවිතක්කො උප්පජ්ජීති අත්ථො. ๓๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า เจตีสุ คือ ในแคว้นที่ได้ชื่ออย่างนั้น เพราะเป็นที่ประทับของพระราชาทั้งหลายผู้มีพระนามว่าเจติ บทว่า ปาจีนวํสทาเย คือ ในป่าที่ตั้งอยู่ในทิศตะวันออก จากที่ประทับของพระทศพล อันเป็นป่าไผ่ที่ปกคลุมดีแล้วด้วยต้นไผ่ที่มีสีเขียวสด บทว่า เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ คือ ได้ยินว่า พระเถระบวชแล้ว ในภายในพรรษาแรกนั่นเอง ได้เป็นผู้ได้สมาบัติ ได้ยังทิพพจักขุญาณอันสามารถเพื่อจะเห็นโลกธาตุพันหนึ่งให้เกิดขึ้นแล้ว ท่านไปสู่สำนักของพระสารีบุตรเถระแล้ว ได้กล่าวอย่างนี้ว่า – “ดูก่อนอาวุโสสารีบุตร ในศาสนานี้ ข้าพเจ้าย่อมเล็งดูโลกธาตุพันหนึ่งด้วยทิพพจักขุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์ ก็แหละ วิริยะของข้าพเจ้าปรารภแล้ว ไม่ย่อหย่อน สติตั้งมั่น ไม่หลงลืม กายสงบระงับ ไม่กระสับกระส่าย จิตตั้งมั่น เป็นเอกัคคตา แต่ถึงกระนั้น จิตของข้าพเจ้าก็ยังไม่หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น” ครั้งนั้น พระเถระได้กล่าวกะท่านว่า – “การที่ท่านเป็นอย่างนี้ว่า ‘ข้าพเจ้าย่อมเล็งดู...ด้วยทิพพจักขุ...’ นี้เป็นมานะของท่าน การที่ท่านเป็นอย่างนี้ว่า ‘ก็แหละ วิริยะของข้าพเจ้าปรารภแล้ว...เป็นเอกัคคตา’ นี้เป็นอุทธัจจะของท่าน การที่ท่านเป็นอย่างนี้ว่า ‘แต่ถึงกระนั้น จิตของข้าพเจ้าก็ยังไม่หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น’ นี้เป็นกุกกุจจะของท่าน ดีละ ท่านอนุรุทธะ ขอท่านจงละธรรม ๓ ประการนี้ ไม่ใส่ใจธรรม ๓ ประการนี้ แล้วน้อมจิตเข้าไปในอมตธาตุเถิด” พระเถระได้บอกกรรมฐานแก่ท่านอย่างนี้ ท่านรับกรรมฐานแล้ว ทูลลาพระศาสดา ไปยังเจติรัฐ กระทำสมณธรรม ได้ยังเวลา ๘ เดือนให้ล่วงไปด้วยการจงกรม ท่านมีกายเหนื่อยล้าเพราะถูกความเพียรบีบคั้น จึงนั่งลงที่โคนกอไผ่กอหนึ่ง ครั้งนั้น ปริวิตกแห่งใจอย่างนี้ได้เกิดขึ้นแก่ท่าน ความว่า มหาปุริสวิตกนี้เกิดขึ้นแล้ว අප්පිච්ඡස්සාති [Pg.226] එත්ථ පච්චයප්පිච්ඡො, අධිගමප්පිච්ඡො, පරියත්තිඅප්පිච්ඡො, ධුතඞ්ගප්පිච්ඡොති චත්තාරො අප්පිච්ඡා. තත්ථ පච්චයප්පිච්ඡො බහුං දෙන්තෙ අප්පං ගණ්හාති, අප්පං දෙන්තෙ අප්පතරං ගණ්හාති, න අනවසෙසග්ගාහී හොති. අධිගමප්පිච්ඡො මජ්ඣන්තිකත්ථෙරො විය අත්තනො අධිගමං අඤ්ඤෙසං ජානිතුං න දෙති. පරියත්තිඅප්පිච්ඡො තෙපිටකොපි සමානො න බහුස්සුතභාවං ජානාපෙතුකාමො හොති සාකෙතතිස්සත්ථෙරො විය. ධුතඞ්ගප්පිච්ඡො ධුතඞ්ගපරිහරණභාවං අඤ්ඤෙසං ජානිතුං න දෙති ද්වෙභාතිකත්ථෙරෙසු ජෙට්ඨත්ථෙරො විය. වත්ථු විසුද්ධිමග්ගෙ කථිතං. අයං ධම්මොති එවං සන්තගුණනිගුහනෙන ච පටිග්ගහණෙ මත්තඤ්ඤුතාය ච අප්පිච්ඡස්ස පුග්ගලස්ස අයං නවලොකුත්තරධම්මො සම්පජ්ජති, නො මහිච්ඡස්ස. එවං සබ්බත්ථ යොජෙතබ්බං. ในบทว่า Appicchassa นั้น อัปปิจฉบุคคลมี ๔ จำพวก คือ ปัจจยัปปิจฉะ (ผู้มักน้อยในปัจจัย) อธิคมัปปิจฉะ (ผู้มักน้อยในอธิคม) ปริยัตตัปปิจฉะ (ผู้มักน้อยในปริยัติ) และธุตังคัปปิจฉะ (ผู้มักน้อยในธุดงค์) ในอัปปิจฉบุคคล ๔ จำพวกนั้น ปัจจยัปปิจฉะ คือ เมื่อเขาถวายมาก ก็รับแต่น้อย เมื่อเขาถวายน้อย ก็รับแต่น้อยกว่านั้น ไม่เป็นผู้รับจนหมดสิ้น อธิคมัปปิจฉะ คือ ไม่ยอมให้ผู้อื่นรู้คุณวิเศษที่ตนบรรลุ เหมือนพระมัชฌันติกเถระ ปริยัตตัปปิจฉะ คือ แม้เป็นผู้ทรงพระไตรปิฎก ก็ไม่ปรารถนาจะประกาศความเป็นพหูสูตของตน เหมือนพระสาเกตติสสเถระ ธุตังคัปปิจฉะ คือ ไม่ยอมให้ผู้อื่นรู้ถึงการสมาทานธุดงค์ของตน เหมือนพระเถระผู้เป็นพี่ชายในบรรดาพระเถระสองพี่น้อง เรื่องราวมีกล่าวไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค บทว่า อयं ธมฺโม ความว่า โลกุตรธรรม ๙ ประการนี้ ย่อมสำเร็จแก่บุคคลผู้มักน้อย ด้วยการปกปิดคุณที่มีอยู่ และด้วยความเป็นผู้รู้ประมาณในการรับอย่างนี้ ไม่สำเร็จแก่ผู้มักใหญ่ใฝ่สูง พึงประกอบความอย่างนี้ในทุกแห่ง සන්තුට්ඨස්සාති චතූසු පච්චයෙසු තීහි සන්තොසෙහි සන්තුට්ඨස්ස. පවිවිත්තස්සාති කායචිත්තඋපධිවිවෙකෙහි විවිත්තස්ස. තත්ථ කායවිවෙකො නාම ගණසඞ්ගණිකං විනොදෙත්වා ආරම්භවත්ථුවසෙන එකීභාවො. එකීභාවමත්තෙනෙව කම්මං න නිප්ඵජ්ජතීති කසිණපරිකම්මං කත්වා අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙති, අයං චිත්තවිවෙකො නාම. සමාපත්තිමත්තෙනෙව කම්මං න නිප්ඵජ්ජතීති ඣානං පාදකං කත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසිත්වා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණාති, අයං සබ්බාකාරතො උපධිවිවෙකො නාම. තෙනාහ භගවා – ‘‘කායවිවෙකො ච විවෙකට්ඨකායානං නෙක්ඛම්මාභිරතානං, චිත්තවිවෙකො ච පරිසුද්ධචිත්තානං පරමවොදානප්පත්තානං, උපධිවිවෙකො ච නිරුපධීනං පුග්ගලානං විසඞ්ඛාරගතාන’’න්ති (මහානි. 7, 49). บทว่า สนฺตุฏฺฐสฺส ได้แก่ ผู้สันโดษด้วยสันโดษ ๓ ประการในปัจจัย ๔ บทว่า ปวิวิตฺตสฺส ได้แก่ ผู้สงัดด้วยกายวิเวก จิตตวิเวก และอุปธิวิเวก ในวิเวก ๓ อย่างนั้น กายวิเวก ได้แก่ การเป็นผู้เดียวโดยกำจัดความคลุกคลีด้วยหมู่คณะ ด้วยอำนาจแห่งอารัมภวัตถุ (คิดว่า) กิจยังไม่สำเร็จเพียงด้วยความเป็นผู้เดียว จึงทำกสิณบริกรรมแล้วให้สมาบัติ ๘ เกิดขึ้น นี้ชื่อว่า จิตตวิเวก (คิดว่า) กิจยังไม่สำเร็จเพียงด้วยสมาบัติ จึงทำฌานให้เป็นบาทแล้วพิจารณาสังขาร บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลาย นี้ชื่อว่า อุปธิวิเวก โดยประการทั้งปวง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "กายวิเวกย่อมมีแก่ผู้มีกายตั้งอยู่ในวิเวก ผู้ยินดีในเนกขัมมะ, จิตตวิเวกย่อมมีแก่ผู้มีจิตบริสุทธิ์ ผู้ถึงความผ่องใสอย่างยิ่ง, อุปธิวิเวกย่อมมีแก่บุคคลผู้ไม่มีอุปธิ ผู้ถึงแล้วซึ่งวิสังขาร" ดังนี้ (มหานิ. ๗, ๔๙) සඞ්ගණිකාරාමස්සාති ගණසඞ්ගණිකාය චෙව කිලෙසසඞ්ගණිකාය ච රතස්ස. ආරද්ධවීරියස්සාති කායිකචෙතසිකවීරියවසෙන ආරද්ධවීරියස්ස. උපට්ඨිතස්සතිස්සාති චතුසතිපට්ඨානවසෙන උපට්ඨිතස්සතිස්ස. සමාහිතස්සාති එකග්ගචිත්තස්ස. පඤ්ඤවතොති කම්මස්සකතපඤ්ඤාය පඤ්ඤවතො. บทว่า สงฺคณิการามสฺส ได้แก่ ผู้ยินดีในการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ และยินดีในการคลุกคลีด้วยกิเลส บทว่า อารทฺธวีริยสฺส ได้แก่ ผู้มีความเพียรปรารภแล้วด้วยอำนาจแห่งกายิกวิริยะและเจตสิกวิริยะ บทว่า อุปฏฺฐิตสฺสตึสฺส ได้แก่ ผู้มีสติตั้งมั่นแล้วด้วยอำนาจแห่งสติปัฏฐาน ๔ บทว่า สมาหิตสฺส ได้แก่ ผู้มีจิตเป็นเอกัคคตา บทว่า ปญฺญวโต ได้แก่ ผู้มีปัญญาด้วยกัมมัสสกตาปัญญา සාධු සාධූති ථෙරස්ස විතක්කං සම්පහංසෙන්තො එවමාහ. ඉමං අට්ඨමන්ති සත්ත නිධී ලද්ධපුරිසස්ස අට්ඨමං දෙන්තො විය, සත්ත මණිරතනානි, සත්ත හත්ථිරතනානි, සත්ත අස්සරතනානි ලද්ධපුරිසස්ස අට්ඨමං දෙන්තො විය සත්ත මහාපුරිසවිතක්කෙ විතක්කෙත්වා ඨිතස්ස අට්ඨමං ආචික්ඛන්තො එවමාහ. නිප්පපඤ්චාරාමස්සාති [Pg.227] තණ්හාමානදිට්ඨිපපඤ්චරහිතත්තා නිප්පපඤ්චසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානපදෙ අභිරතස්ස. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං. පපඤ්චාරාමස්සාති යථාවුත්තෙසු පපඤ්චෙසු අභිරතස්ස. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං. (พระผู้มีพระภาค) ตรัสว่า "สาธุ สาธุ" ดังนี้ ทรงยังวิตกของพระเถระให้ร่าเริงแล้ว ได้ตรัสอย่างนี้ (ตรัสว่า) "ข้อที่แปดนี้" ดังนี้ เหมือนประทานขุมทรัพย์ที่แปดแก่บุรุษผู้ได้ขุมทรัพย์เจ็ดขุม หรือเหมือนประทานมณีรัตนะที่แปด หัตถีรัตนะที่แปด อัสสรัตนะที่แปด แก่บุรุษผู้ได้รัตนะเจ็ดอย่างนั้นแล้ว ทรงแสดงมหาปุริสวิตกข้อที่แปดแก่พระเถระผู้ดำรงอยู่หลังจากตรึกมหาปุริสวิตกเจ็ดข้อแล้ว จึงตรัสอย่างนี้ บทว่า นิปฺปปญฺจารามสฺส ได้แก่ ผู้ยินดียิ่งในสภาวะคือนิพพาน อันชื่อว่า นิปปปัญจะ เพราะปราศจากปปัญจธรรมคือตัณหา มานะ และทิฏฐิ บทที่เหลือ (คือ นิปฺปปญฺจรติโน) เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า ปปญฺจารามสฺส ได้แก่ ผู้ยินดียิ่งในปปัญจธรรมทั้งหลายที่กล่าวแล้ว บทที่เหลือ (คือ ปปญฺจรติโน) เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง යතොති යදා. තතොති තදා. නානාරත්තානන්ති නිලපීතලොහිතොදාතවණ්ණෙහි නානාරජනෙහි රත්තානං. පංසුකූලන්ති තෙවීසතියා ඛෙත්තෙසු ඨිතපංසුකූලචීවරං. ඛායිස්සතීති යථා තස්ස පුබ්බණ්හසමයාදීසු යස්මිං සමයෙ යං ඉච්ඡති, තස්මිං සමයෙ තං පාරුපන්තස්ස සො දුස්සකරණ්ඩකො මනාපො හුත්වා ඛායති, එවං තුය්හම්පි චීවරසන්තොසමහාඅරියවංසෙන තුට්ඨස්ස විහරතො පංසුකූලචීවරං ඛායිස්සති උපට්ඨහිස්සති. රතියාති රතිඅත්ථාය. අපරිතස්සායාති තණ්හාදිට්ඨිපරිතස්සනාහි අපරිතස්සනත්ථාය. ඵාසුවිහාරායාති සුඛවිහාරත්ථාය. ඔක්කමනාය නිබ්බානස්සාති අමතං නිබ්බානං ඔතරණත්ථාය. บทว่า ยโต คือ ยทา (ในกาลใด) บทว่า ตโต คือ ตทา (ในกาลนั้น) บทว่า นานารตฺตานํ ได้แก่ ผ้าที่ย้อมด้วยสีย้อมต่างๆ คือ สีเขียว สีเหลือง สีแดง และสีขาว บทว่า ปํสุกูลํ ได้แก่ ผ้าบังสุกุลจีวรที่ตั้งอยู่ในเขต ๒๓ แห่ง บทว่า ขายิสฺสติ ความว่า หีบผ้าของคหบดีนั้นย่อมปรากฏเป็นที่น่าพอใจแก่เขาผู้ซึ่งปรารถนาผ้าใดในเวลาใดเวลาหนึ่ง มีเวลาเช้าเป็นต้น แล้วนุ่งห่มผ้าผืนนั้นในเวลานั้น ฉันใด แม้ท่านก็ฉันนั้น เมื่อท่านอยู่ด้วยความยินดีด้วยจีวรสันโดษอันเป็นอริยวงศ์ใหญ่ ผ้าบังสุกุลจีวรก็จะปรากฏขึ้น บทว่า รติยา คือ เพื่อความยินดี บทว่า อปริตสฺสาย คือ เพื่อความไม่เดือดร้อนด้วยความเดือดร้อนคือตัณหาและทิฏฐิ บทว่า ผาสุวิหาราย คือ เพื่อการอยู่เป็นสุข บทว่า โอกฺกมนาย นิพฺพานสฺส คือ เพื่อหยั่งลงสู่อมตนิพพาน පිණ්ඩියාලොපභොජනන්ති ගාමනිගමරාජධානීසු ජඞ්ඝාබලං නිස්සාය ඝරපටිපාටියා චරන්තෙන ලද්ධපිණ්ඩියාලොපභොජනං. ඛායිස්සතීති තස්ස ගහපතිනො නානග්ගරසභොජනං විය උපට්ඨහිස්සති. සන්තුට්ඨස්ස විහරතොති පිණ්ඩපාතසන්තොසමහාඅරියවංසෙන සන්තුට්ඨස්ස විහරතො. රුක්ඛමූලසෙනාසනං ඛායිස්සතීති තස්ස ගහපතිනො තෙභූමකපාසාදෙ ගන්ධකුසුමවාසසුගන්ධං කූටාගාරං විය රුක්ඛමූලං උපට්ඨහිස්සති. සන්තුට්ඨස්සාති සෙනාසනසන්තොසමහාඅරියවංසෙන සන්තුට්ඨස්ස. තිණසන්ථාරකොති තිණෙහි වා පණ්ණෙහි වා භූමියං වා ඵලකපාසාණතලානි වා අඤ්ඤතරස්මිං සන්ථතසන්ථතො. පූතිමුත්තන්ති යංකිඤ්චි මුත්තං. තඞ්ඛණෙ ගහිතම්පි පූතිමුත්තමෙව වුච්චති දුග්ගන්ධත්තා. සන්තුට්ඨස්ස විහරතොති ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරසන්තොසෙන සන්තුට්ඨස්ස විහරතො. บทว่า ปิณฺฑิยาโลปโภชนํ ได้แก่ โภชนะคือคำข้าวที่ได้มาด้วยการเที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับตรอกในบ้าน นิคม และราชธานี โดยอาศัยกำลังแข้ง บทว่า ขายิสฺสติ คือ จักปรากฏประดุจโภชนะอันมีรสเลิศต่างๆ ของคหบดีนั้น บทว่า สนฺตุฏฺฐสฺส วิหรโต คือ แก่ผู้ที่อยู่ด้วยความสันโดษด้วยปิณฑปาตสันโดษอันเป็นอริยวงศ์ใหญ่ บทว่า รุกฺขมูลเสนาสนํ ขายิสฺสติ คือ โคนไม้จักปรากฏประดุจกูฏาคารในปราสาทสามชั้นของคหบดีนั้น ซึ่งมีกลิ่นหอมด้วยเครื่องอบคือของหอมและดอกไม้ บทว่า สนฺตุฏฺฐสฺส คือ แก่ผู้สันโดษด้วยเสนาสนสันโดษอันเป็นอริยวงศ์ใหญ่ บทว่า ติณสนฺถารโก คือ เครื่องปูลาดที่ปูลาดด้วยหญ้าหรือใบไม้ บนพื้นดิน หรือบนแผ่นกระดาน แผ่นหิน หรือบนสิ่งอื่นสิ่งใดสิ่งหนึ่ง บทว่า ปูติมุตฺตํ ได้แก่ มูตรอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้จะเก็บในขณะนั้น ก็เรียกว่า ปูติมูตร (มูตรเน่า) นั่นเอง เพราะมีกลิ่นเหม็น บทว่า สนฺตุฏฺฐสฺส วิหรโต คือ แก่ผู้ที่อยู่ด้วยความสันโดษในคิลานปัจจัยเภสัชชบริขาร ඉති භගවා චතූසු ඨානෙසු අරහත්තං පක්ඛිපන්තො කම්මට්ඨානං කථෙත්වා ‘‘කතරසෙනාසනෙ නු ඛො වසන්තස්ස කම්මට්ඨානං සප්පායං භවිස්සතී’’ති ආවජ්ජෙන්තො ‘‘තස්මිඤ්ඤෙව වසන්තස්සා’’ති ඤත්වා තෙන හි ත්වං, අනුරුද්ධාතිආදිමාහ. පවිවිත්තස්ස විහරතොති තීහි විවෙකෙහි විවිත්තස්ස විහරන්තස්ස. උය්‍යොජනිකපටිසංයුත්තන්ති උය්‍යොජනිකෙහෙව වචනෙහි පටිසංයුත්තං, තෙසං උපට්ඨානගමනකංයෙවාති අත්ථො. පපඤ්චනිරොධෙති නිබ්බානපදෙ[Pg.228]. පක්ඛන්දතීති ආරම්මණකරණවසෙන පක්ඛන්දති. පසීදතීතිආදීසුපි ආරම්මණවසෙනෙව පසීදනසන්තිට්ඨනමුච්චනා වෙදිතබ්බා. ඉති භගවා චෙතිරට්ඨෙ පාචීනවංසදායෙ ආයස්මතො අනුරුද්ධස්ස කථිතෙ අට්ඨ මහාපුරිසවිතක්කෙ පුන භෙසකළාවනමහාවිහාරෙ නිසීදිත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස විත්ථාරෙන කථෙසි. ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงบรรจุอรหัตตผลไว้ในฐานะ ๔ อย่าง ตรัสบอกกรรมฐานแล้ว ทรงพิจารณาว่า 'เมื่ออนุรุทธะอยู่ ณ เสนาสนะไหนหนอ กรรมฐานจึงจักเป็นสัปปายะ' ทรงทราบว่า 'เมื่อเธออยู่ในเสนาสนะนั้นนั่นแหละ' จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'ดูก่อนอนุรุทธะ ถ้าอย่างนั้น เธอ...' บทว่า ปวิวิตฺตสฺส วิหรโต ความว่า แก่ผู้อยู่ผู้สงัดแล้วด้วยวิเวก ๓ บทว่า อุยฺโยชนิกปฏิสํยุตฺตํ ความว่า ประกอบแล้วด้วยถ้อยคำที่เป็นไปเพื่อการส่งกลับนั่นเทียว อธิบายว่า คือกิริยาแห่งการไปอุปัฏฐากของชนเหล่านั้นนั่นเอง บทว่า ปปญฺจนิโรเธ ความว่า ในบทคือพระนิพพาน บทว่า ปกฺขนฺทติ ความว่า ย่อมแล่นไปโดยกระทำ (พระนิพพาน) ให้เป็นอารมณ์ แม้ในบทเป็นต้นว่า ปสีทติ พึงทราบความเลื่อมใส ความตั้งมั่น และความน้อมไป โดยความเป็นอารมณ์นั่นเทียว ดังนี้ มหาปุริสวิตก ๘ ประการ ที่พระผู้มีพระภาคตรัสแก่ท่านพระอนุรุทธะ ณ ป่าไผ่ฝั่งตะวันออก ในเจติยรัฐ (พระผู้มีพระภาค) ประทับนั่ง ณ เภสกฬาวันมหาวิหารอีกครั้งหนึ่ง แล้วได้ตรัสแก่ภิกษุสงฆ์โดยพิสดาร මනොමයෙනාති මනෙන නිබ්බත්තිතකායොපි මනොමයොති වුච්චති මනෙන ගතකායොපි, ඉධ මනෙන ගතකායං සන්ධායෙවමාහ. යථා මෙ අහු සඞ්කප්පොති යථා මය්හං විතක්කො අහොසි, තතො උත්තරි අට්ඨමං මහාපුරිසවිතක්කං දස්සෙන්තො තතො උත්තරිං දෙසයි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. บทว่า มโนมเยน ความว่า แม้กายที่ใจสร้างขึ้น ก็เรียกว่า มโนมัย แม้กายที่ไปได้ด้วยใจ (ก็เรียกว่า มโนมัย) ในที่นี้ พระองค์ทรงหมายเอากายที่ไปได้ด้วยใจ จึงตรัสอย่างนี้ บทว่า ยถา เม อหุ สงฺกปฺโป ความว่า ความดำริได้มีแล้วแก่เราฉันใด เมื่อจะทรงแสดงมหาปุริสวิตกข้อที่ ๘ ให้ยิ่งขึ้นไปกว่านั้น จึงทรงแสดงให้ยิ่งขึ้นไปกว่านั้น เนื้อความที่เหลือในทุกแห่ง ตื้นทั้งนั้น ดังนี้แล ගහපතිවග්ගො තතියො. คหปติวรรค ที่ ๓ 4. දානවග්ගො ๔. ทานวรรค 1. පඨමදානසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาทานสูตรที่ ๑ 31. චතුත්ථස්ස පඨමෙ ආසජ්ජ දානං දෙතීති පත්වා දානං දෙති. ආගතං දිස්වා තං මුහුත්තංයෙව නිසීදාපෙත්වා සක්කාරං කත්වා දානං දෙති, දස්සාමීති න කිලමෙති. භයාති ‘‘අයං අදායකො අකාරකො’’ති ගරහභයා, අපායභයා වා. අදාසි මෙති මය්හං පුබ්බෙ එස ඉදං නාම අදාසීති දෙති. දස්සති මෙති අනාගතෙ ඉදං නාම දස්සතීති දෙති. සාහු දානන්ති දානං නාම සාධු සුන්දරං බුද්ධාදීහි පණ්ඩිතෙහි පසත්ථන්ති දෙති. චිත්තාලඞ්කාරචිත්තපරික්ඛාරත්ථං දානං දෙතීති සමථවිපස්සනාචිත්තස්ස අලඞ්කාරත්ථඤ්චෙව පරික්ඛාරත්ථඤ්ච දෙති. දානඤ්හි චිත්තං මුදුං කරොති. යෙන ලද්ධො, සො ‘‘ලද්ධං මෙ’’ති මුදුචිත්තො හොති. යෙන දින්නං, සොපි ‘‘දින්නං මයා’’ති මුදුචිත්තො හොති. ඉති උභින්නං චිත්තං මුදුං කරොති. තෙනෙව ‘‘අදන්තදමන’’න්ති වුච්චති. යථාහ – ๓๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า อาสชฺช ทานํ เทติ ความว่า ให้ทานเพราะ (ปฏิคาหก) มาถึง เห็นผู้มาถึงแล้ว ให้นั่งในขณะนั้นนั่นเอง ทำสักการะแล้วจึงให้ทาน ไม่ทำให้ลำบากว่า 'จักให้' บทว่า ภยา ความว่า เพราะกลัวคำติเตียนว่า 'ผู้นี้ไม่ให้ ไม่ทำ (กุศล)' หรือเพราะกลัวอบาย บทว่า อทาสิ เม ความว่า ให้ทานด้วยคิดว่า 'ในกาลก่อน ผู้นี้ได้ให้สิ่งชื่อนี้แก่เรา' บทว่า ทสฺสติ เม ความว่า ให้ทานด้วยคิดว่า 'ในอนาคต เขาจักให้สิ่งชื่อนี้แก่เรา' บทว่า สาหุ ทานํ ความว่า ให้ทานด้วยคิดว่า 'ชื่อว่าทานเป็นสิ่งที่ดีงาม อันบัณฑิตทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นสรรเสริญแล้ว' บทว่า จิตฺตาลํการจิตฺตปริกฺขารตฺถํ ทานํ เทติ ความว่า ให้เพื่อเป็นเครื่องประดับและเพื่อเป็นบริขารแห่งสมถวิปัสสนาจิต จริงอยู่ ทานย่อมกระทำจิตให้อ่อนโยน ผู้ใดได้รับแล้ว ผู้นั้นย่อมมีจิตอ่อนโยนว่า 'เราได้รับแล้ว' แม้ผู้ใดให้แล้ว ผู้นั้นก็มีจิตอ่อนโยนว่า 'เราให้แล้ว' ด้วยประการฉะนี้ ทานย่อมกระทำจิตของคนทั้งสองฝ่ายให้อ่อนโยน เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ทานจึงถูกเรียกว่า 'เป็นเครื่องฝึกผู้ที่ยังไม่ได้ฝึก' ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า – ‘‘අදන්තදමනං [Pg.229] දානං, අදානං දන්තදූසකං; දානෙන පියවාචාය, උන්නමන්ති නමන්ති චා’’ති. ทานเป็นเครื่องฝึกผู้ที่ยังไม่ได้ฝึก การไม่ให้เป็นเครื่องประทุษร้ายผู้ที่ฝึกแล้ว ชนทั้งหลายย่อมเจริญขึ้นและนอบน้อมด้วยทานและปิยวาจา ඉමෙසු පන අට්ඨසු දානෙසු චිත්තාලඞ්කාරදානමෙව උත්තමන්ති. ก็ในทาน ๘ ประการนี้ ทานเพื่อเป็นเครื่องประดับจิตเท่านั้นเป็นทานอันสูงสุด ดังนี้แล 2. දුතියදානසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาทานสูตรที่ ๒ 32. දුතියෙ සද්ධාති යාය සද්ධාය දානං දෙති, සා සද්ධා. හිරියන්ති යාය හිරියා දානං දෙති, සාව අධිප්පෙතා. කුසලඤ්ච දානන්ති අනවජ්ජඤ්ච දානං. දිවියන්ති දිවඞ්ගමං. ๓๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า สทฺธา ความว่า บุคคลให้ทานด้วยศรัทธาใด ศรัทธานั้น (ท่านประสงค์เอา) บทว่า หิริยํ ความว่า บุคคลให้ทานด้วยหิริใด ท่านประสงค์เอาหิรินั้นนั่นเทียว บทว่า กุสลญฺจ ทานํ ความว่า ทานที่ไม่มีโทษ บทว่า ทิวิยํ ความว่า เป็นไปเพื่อสวรรค์ 3. දානවත්ථුසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาทานวัตถุสูตร 33. තතියෙ දානවත්ථූනීති දානකාරණානි. ඡන්දා දානං දෙතීති පෙමෙන දානං දෙති. දොසාති දොසෙන කුද්ධො හුත්වා යං අත්ථි, තං වෙගෙන ගණ්හිත්වා දෙති. මොහාති මොහෙන මූළ්හො දෙති. භයාති ගරහභයෙන වා අපායභයෙන වා, තස්ස තස්සෙව වා පන භයෙන දෙති. කුලවංසන්ති කුලපවෙණිං. ๓๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ทานวตฺถูนิ ความว่า เหตุแห่งการให้ทาน บทว่า ฉนฺทา ทานํ เทติ ความว่า ให้ทานเพราะความรัก บทว่า โทสา ความว่า เพราะความโกรธ คือโกรธแล้ว มีสิ่งใดอยู่ ก็หยิบฉวยสิ่งนั้นให้ไปโดยเร็ว บทว่า โมหา ความว่า เพราะความหลง คือเป็นผู้หลงใหลแล้วจึงให้ บทว่า ภยา ความว่า เพราะกลัวคำติเตียน หรือเพราะกลัวอบาย หรือว่าให้เพราะกลัวสิ่งนั้นๆ นั่นเอง บทว่า กุลวํสํ ความว่า ประเพณีของตระกูล 4. ඛෙත්තසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาเขตตสูตร 34. චතුත්ථෙ න මහප්ඵලං හොතීති ධඤ්ඤඵලෙන මහප්ඵලං න හොති. න මහස්සාදන්ති යම්පිස්ස ඵලං හොති, තස්ස අස්සාදො න මහා හොති මන්දස්සාදං න මධුරං. න ඵාතිසෙය්‍යන්ති සෙය්‍යාපිස්ස න හොති වුඩ්ඪි, තස්ස මහන්තං වීහිථම්භසන්නිවෙසං න හොතීති අත්ථො. උන්නාමනින්නාමීති ථලනින්නවසෙන විසමතලං. තත්ථ ථලෙ උදකං න සණ්ඨාති, නින්නෙ අතිබහු තිට්ඨති. පාසාණසක්ඛරිකන්ති පත්ථරිත්වා ඨිතපිට්ඨිපාසාණෙහි ච ඛුද්දකපාසාණෙහි ච සක්ඛරාහි ච සමන්නාගතං. ඌසරන්ති උබ්භින්නලොණං. න ච ගම්භීරසිතන්ති ථද්ධභූමිතාය ගම්භීරානුගතං, නඞ්ගලමග්ගං කත්වා කසිතුං න සක්කා හොති, උත්තානනඞ්ගලමග්ගමෙව හොති. න ආයසම්පන්නන්ති න උදකාගමනසම්පන්නං. න අපායසම්පන්නන්ති පච්ඡාභාගෙ උදකනිග්ගමනමග්ගසම්පන්නං න හොති. න මාතිකාසම්පන්නන්ති න ඛුද්දකමහන්තීහි උදකමාතිකාහි සම්පන්නං හොති[Pg.230]. න මරියාදසම්පන්නන්ති න කෙදාරමරියාදාහි සම්පන්නං. න මහප්ඵලන්තිආදීනි සබ්බානි විපාකඵලවසෙනෙව වෙදිතබ්බානි. ๓๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า น มหปฺผลํ โหติ ความว่า ไม่เป็นนาที่มีผลมากด้วยผลคือข้าวเปลือก บทว่า น มหสฺสาทํ ความว่า ผลใดของนานั้นมีอยู่ รสของผลนั้นก็ไม่โอชา มีรสน้อย ไม่หวาน บทว่า น ผาติเสยฺยํ ความว่า ความเจริญงอกงามของนานั้นก็ไม่มี อธิบายว่า การตั้งอยู่แห่งกอข้าวที่ใหญ่โตของนานั้นย่อมไม่มี บทว่า อุณฺณามนินฺนามี ความว่า มีพื้นที่ไม่สม่ำเสมอด้วยเป็นที่ดอนและที่ลุ่ม ในที่นั้น ณ ที่ดอน น้ำไม่ขัง ณ ที่ลุ่ม น้ำขังอยู่มากเกินไป บทว่า ปาสาณสกฺขริกํ ความว่า ประกอบด้วยแผ่นหินที่ตั้งแผ่อยู่ด้วย ด้วยก้อนหินน้อยๆ ด้วย และด้วยกรวดด้วย บทว่า อูสรํ ความว่า มีดินเค็มผุดขึ้น บทว่า น จ คมฺภีรสิตํ ความว่า เพราะเป็นพื้นที่แข็ง จึงไม่อาจทำรอยไถให้ลึกแล้วไถได้ ย่อมมีแต่รอยไถที่ตื้นๆ เท่านั้น บทว่า น อายสมฺปนฺนํ ความว่า ไม่สมบูรณ์ด้วยทางน้ำเข้า บทว่า น อปายสมฺปนฺนํ ความว่า ไม่สมบูรณ์ด้วยทางระบายน้ำออกในส่วนเบื้องหลัง บทว่า น มาติกาสมฺปนฺนํ ความว่า ไม่สมบูรณ์ด้วยเหมืองส่งน้ำน้อยใหญ่ บทว่า น มริยาทสมฺปนฺนํ ความว่า ไม่สมบูรณ์ด้วยคันนา บททั้งปวงมีบทว่า น มหปฺผลํ เป็นต้น พึงทราบโดยอำนาจแห่งวิบากผลนั่นเทียว සම්පන්නෙති පරිපුණ්ණෙ සම්පත්තියුත්තෙ. පවුත්තා බීජසම්පදාති සම්පන්නං බීජං රොපිතං. දෙවෙ සම්පාදයන්තම්හීති දෙවෙ සම්මා වස්සන්තෙ. අනීතිසම්පදා හොතීති කීටකිමිආදිපාණකඊතියා අභාවො එකා සම්පදා හොති. විරූළ්හීති වඩ්ඪි දුතියා සම්පදා හොති. වෙපුල්ලන්ති විපුලභාවො තතියා සම්පදා හොති. ඵලන්ති පරිපුණ්ණඵලං චතුත්ථී සම්පදා හොති. සම්පන්නසීලෙසූති පරිපුණ්ණසීලෙසු. භොජනසම්පදාති සම්පන්නං විවිධභොජනං. සම්පදානන්ති තිවිධං කුසලසම්පදං. උපනෙතීති සා භොජනසම්පදා උපනයති. කස්මා? සම්පන්නඤ්හිස්ස තං කතං, යස්මාස්ස තං කතකම්මං සම්පන්නං පරිපුණ්ණන්ති අත්ථො. සම්පන්නත්ථූධාති සම්පන්නො අත්ථු ඉධ. විජ්ජාචරණසම්පන්නොති තීහි විජ්ජාහි ච පඤ්චදසහි චරණධම්මෙහි ච සමන්නාගතො. ලද්ධාති එවරූපො පුග්ගලො චිත්තස්ස සම්පදං අවෙකල්ලපරිපුණ්ණභාවං ලභිත්වා. කරොති කම්මසම්පදන්ති පරිපුණ්ණකම්මං කරොති. ලභති චත්ථසම්පදන්ති අත්ථඤ්ච පරිපුණ්ණං ලභති. දිට්ඨිසම්පදන්ති විපස්සනාදිට්ඨිං. මග්ගසම්පදන්ති සොතාපත්තිමග්ගං. යාති සම්පන්නමානසොති පරිපුණ්ණචිත්තො හුත්වා අරහත්තං යාති. සා හොති සබ්බසම්පදාති සා සබ්බදුක්ඛෙහි විමුත්ති සබ්බසම්පදා නාම හොතීති. บทว่า สมฺปนฺเนติ ได้แก่ สมบูรณ์ ประกอบด้วยสมบัติ. บทว่า ปวุตฺตา พีชสมฺปทาติ ความว่า พืชที่สมบูรณ์อันเขาหว่านแล้ว. บทว่า เทเว สมฺปาทยนฺตมฺหีติ ความว่า เมื่อฝนตกต้องตามฤดูกาล. บทว่า อนีติสมฺปทา โหตีติ ความว่า ความไม่มีอันตรายจากสัตว์มีหนอนและแมลงเป็นต้น เป็นสมบัติอย่างหนึ่ง. บทว่า วิรูฬฺหีติ ความว่า ความเจริญงอกงาม เป็นสมบัติอย่างที่สอง. บทว่า เวปุลฺลนฺติ ความว่า ความไพบูลย์ เป็นสมบัติอย่างที่สาม. บทว่า ผลนฺติ ความว่า ผลที่บริบูรณ์ เป็นสมบัติอย่างที่สี่. บทว่า สมฺปนฺนสีเลสูติ ได้แก่ ในผู้มีศีลบริบูรณ์. บทว่า โภชนสมฺปทาติ ได้แก่ โภชนะนานาชนิดที่สมบูรณ์. บทว่า สมฺปทานนฺติ ได้แก่ กุศลสมบัติ ๓ อย่าง. บทว่า อุปเนตีติ ความว่า โภชนสมบัตินั้นย่อมนำมา. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะว่ากรรมที่สัตบุรุษนั้นทำแล้วเป็นกรรมที่สมบูรณ์ เพราะกรรมที่ท่านทำแล้วนั้นสมบูรณ์ บริบูรณ์ นี้เป็นเนื้อความ. บทว่า สมฺปนฺนตฺถูธาติ ความว่า วัตถุในศาสนานี้สมบูรณ์แล้ว. บทว่า วิชฺชาจรณสมฺปนฺโนติ ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยวิชชา ๓ และจรณธรรม ๑๕. บทว่า ลทฺธาติ ความว่า บุคคลเช่นนี้ได้ความสมบูรณ์แห่งจิต คือความไม่บกพร่อง ความบริบูรณ์แล้ว. บทว่า กโรติ กมฺมสมฺปทนฺติ ความว่า ย่อมทำกรรมที่บริบูรณ์. บทว่า ลภติ จตฺถสมฺปทนฺติ ความว่า ย่อมได้ประโยชน์ที่บริบูรณ์ด้วย. บทว่า ทิฏฺฐิสมฺปทนฺติ ได้แก่ วิปัสสนาทิฏฐิ. บทว่า มคฺคสมฺปทนฺติ ได้แก่ โสดาปัตติมรรค. บทว่า ยาติ สมฺปนฺนมานโสติ ความว่า มีจิตบริบูรณ์แล้ว ย่อมถึงอรหัตตผล. บทว่า สา โหติ สพฺพสมฺปทาติ ความว่า ความหลุดพ้นจากทุกข์ทั้งปวงนั้น ชื่อว่า สัพพสัมปทา (ความถึงพร้อมด้วยทุกสิ่ง). 5. දානූපපත්තිසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาทานูปปัตติสูตร 35. පඤ්චමෙ දානූපපත්තියොති දානපච්චයා උපපත්තියො. දහතීති ඨපෙති. අධිට්ඨාතීති තස්සෙව වෙවචනං. භාවෙතීති වඩ්ඪෙති. හීනෙ විමුත්තන්ති හීනෙසු පඤ්චසු කාමගුණෙසු විමුත්තං. උත්තරි අභාවිතන්ති තතො උත්තරිමග්ගඵලත්ථාය අභාවිතං. තත්‍රූපපත්තියා සංවත්තතීති යං ඨානං පත්ථෙත්වා කුසලං කතං, තත්ථ නිබ්බත්තනත්ථාය සංවත්තති. වීතරාගස්සාති මග්ගෙන වා සමුච්ඡින්නරාගස්ස සමාපත්තියා වා වික්ඛම්භිතරාගස්ස. දානමත්තෙනෙව හි බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තිතුං න සක්කා, දානං පන සමාධිවිපස්සනාචිත්තස්ස අලඞ්කාරපරිවාරං හොති. තතො දානෙන මුදුචිත්තො බ්‍රහ්මවිහාරෙ භාවෙත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තති. තෙන වුත්තං – ‘‘වීතරාගස්ස නො සරාගස්සා’’ති. ๓๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ทานูปปตฺติโยติ ได้แก่ อุปบัติทั้งหลายมีทานเป็นปัจจัย. บทว่า ทหตีติ ได้แก่ ย่อมตั้งไว้. บทว่า อธิฏฺฐาติ เป็นไวพจน์ของบทว่า ทหติ นั้นนั่นเอง. บทว่า ภาเวตีติ ได้แก่ ย่อมทำให้เจริญ. บทว่า หีเน วิมุตฺตนฺติ ได้แก่ น้อมไปในกามคุณ ๕ อันเลว. บทว่า อุตฺตริ อภาวิตนฺติ ได้แก่ ไม่ได้อบรมให้ยิ่งขึ้นไปกว่ากามคุณนั้นเพื่อมรรคผล. บทว่า ตตฺรูปปตฺติยา สํวตฺตตีติ ความว่า ปรารถนาสถานที่ใดแล้วทำกุศลไว้ ย่อมเป็นไปเพื่อบังเกิดในสถานที่นั้น. บทว่า วีตราคสฺสาติ ได้แก่ ผู้มีราคะอันตัดขาดแล้วด้วยมรรค หรือผู้มีราคะอันข่มไว้แล้วด้วยสมาบัติ. จริงอยู่ บุคคลไม่อาจบังเกิดในพรหมโลกได้ด้วยเพียงทานอย่างเดียว แต่ทานย่อมเป็นเครื่องประดับ เป็นบริวารของสมาธิจิตและวิปัสสนาจิต. เพราะเหตุนั้น บุคคลผู้มีจิตอ่อนโยนด้วยทานแล้ว เจริญพรหมวิหาร ย่อมบังเกิดในพรหมโลก. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "วีตราคสฺส โน สราคสฺส" (สำหรับผู้ปราศจากราคะ ไม่ใช่สำหรับผู้มีราคะ). 6. පුඤ්ඤකිරියවත්ථුසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาปุญญกิริยาวัตถุสูตร 36. ඡට්ඨෙ [Pg.231] පුඤ්ඤකිරියානි ච තානි තෙසං තෙසං ආනිසංසානං වත්ථූනි චාති පුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි. දානාදීනඤ්හි ලක්ඛණෙ චිත්තං ඨපෙත්වා ‘‘එවරූපං නාම අම්හෙහි දානං දාතබ්බං, සීලං රක්ඛිතබ්බං, භාවනා භාවෙතබ්බා’’ති සත්තා පුඤ්ඤානි කරොන්ති. දානමෙව දානමයං, දානචෙතනාසු වා පුරිමචෙතනාතො නිප්ඵන්නා සන්නිට්ඨාපකචෙතනා දානමයං සීලාදීහි සීලමයාදීනි විය. සෙසද්වයෙසුපි එසෙව නයො. පරිත්තං කතං හොතීති ථොකං මන්දං කතං හොති. නාභිසම්භොතීති න නිප්ඵජ්ජති. අකතං හොතීති භාවනායයොගොයෙව අනාරද්ධො හොතීති අත්ථො. මනුස්සදොභග්‍යන්ති මනුස්සෙසු සම්පත්තිරහිතං පඤ්චවිධං නීචකුලං. උපපජ්ජතීති පටිසන්ධිවසෙන උපගච්ඡති, තත්ථ නිබ්බත්තතීති අත්ථො. මත්තසො කතන්ති පමාණෙන කතං, ථොකං න බහු. මනුස්සසොභග්‍යන්ති මනුස්සෙසු සුභගභාවං තිවිධකුලසම්පත්තිං. අධිමත්තන්ති අධිකප්පමාණං බලවං වා. අධිගණ්හන්තීති අභිභවිත්වා ගණ්හන්ති, විසිට්ඨතරා ජෙට්ඨකා හොන්තීති අත්ථො. ๓๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ ความว่า เป็นบุญญกิริยาด้วย และเป็นวัตถุแห่งอานิสงส์นั้นๆ ด้วย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ปุญญกิริยาวัตถุ. จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายตั้งจิตไว้ในลักษณะแห่งทานเป็นต้นแล้วย่อมทำบุญว่า "ทานชื่อเห็นปานนี้อันเราพึงให้, ศีลอันเราพึงรักษา, ภาวนาอันเราพึงเจริญ". ทานนั่นเองชื่อว่า ทานมัย หรือ สันนิฏฐาปกเจตนา (เจตนาที่ตัดสินใจ) อันสำเร็จมาจากปุพพเจตนา (เจตนาในเบื้องต้น) ในบรรดาทานเจตนาทั้งหลาย ชื่อว่า ทานมัย เหมือนสิ่งสำเร็จด้วยศิลาเป็นต้น ชื่อว่า ศีลมัย เป็นต้น. ในสองบทที่เหลือ (สีลมัย ภาวนามัย) ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า ปริตฺตํ กตํ โหตีติ ความว่า ทำไว้น้อย ทำไว้เล็กน้อย. บทว่า นาภิสมฺโภตีติ ความว่า ย่อมไม่สำเร็จ. บทว่า อกตํ โหตีติ ความว่า เป็นผู้ไม่ปรารภความเพียรในภาวนาเลย นี้เป็นเนื้อความ. บทว่า มนุสฺสโทภคฺยนฺติ ได้แก่ ตระกูลต่ำ ๕ อย่างที่ปราศจากสมบัติในหมู่มนุษย์. บทว่า อุปปชฺชตีติ ความว่า ย่อมเข้าถึงโดยอำนาจแห่งปฏิสนธิ คือย่อมบังเกิดในตระกูลต่ำนั้น นี้เป็นเนื้อความ. บทว่า มตฺตโส กตนฺติ ความว่า ทำไว้ตามประมาณ คือทำไว้น้อย ไม่มาก. บทว่า มนุสฺสโสภคฺยนฺติ ได้แก่ ความเป็นผู้มีโชคดีในหมู่มนุษย์ คือความถึงพร้อมแห่งตระกูล ๓ อย่าง. บทว่า อธิมตฺตนฺติ ได้แก่ มีประมาณยิ่ง หรือมีกำลัง. บทว่า อธิคณฺหนฺตีติ ความว่า ย่อมครอบงำถือเอา คือย่อมเป็นผู้ใหญ่ ผู้ประเสริฐกว่า นี้เป็นเนื้อความ. 7. සප්පුරිසදානසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาสัปปุริสทานสูตร 37. සත්තමෙ සුචින්ති පරිසුද්ධං වණ්ණසම්පන්නං දෙති. පණීතන්ති රසූපපන්නං. කාලෙනාති යුත්තපත්තකාලෙන. කප්පියන්ති යං කප්පියං, තං දෙති. විචෙය්‍ය දෙතීති ‘‘ඉමස්ස දින්නං මහප්ඵලං භවිස්සති, ඉමස්ස න මහප්ඵල’’න්ති එවං පටිග්ගාහකපරියෙසනවසෙන දානං වා පණිධායවසෙන දානං වා විචිනිත්වා දෙති. ๓๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า สุจินฺติ ความว่า ย่อมให้ของที่บริสุทธิ์ ถึงพร้อมด้วยสี. บทว่า ปณีตนฺติ ได้แก่ ของที่ถึงพร้อมด้วยรส. บทว่า กาเลนาติ ได้แก่ ในกาลอันควร. บทว่า กปฺปิยนฺติ ความว่า สิ่งใดเป็นของสมควร (แก่สมณะ) ย่อมให้สิ่งนั้น. บทว่า วิเจยฺย เทตีติ ความว่า ย่อมเลือกเฟ้นแล้วจึงให้ ด้วยการแสวงหาปฏิคาหก (ผู้รับ) ว่า "ทานที่ให้แก่บุคคลนี้จักมีผลมาก, ทานที่ให้แก่บุคคลนี้จักไม่มีผลมาก" ดังนี้ หรือเลือกเฟ้นทานวัตถุโดยตั้งใจให้เป็นของประณีตแล้วจึงให้. 8. සප්පුරිසසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาสัปปุริสสูตร 38. අට්ඨමෙ අත්ථායාති අත්ථත්ථාය. හිතාය සුඛායාති හිතත්ථාය සුඛත්ථාය. පුබ්බපෙතානන්ති පරලොකගතානං ඤාතීනං. ඉමස්මිං සුත්තෙ අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ චක්කවත්තිරාජානො බොධිසත්තා පච්චෙකබුද්ධා ලබ්භන්ති, බුද්ධකාලෙ බුද්ධා චෙව බුද්ධසාවකා ච. යථාවුත්තානඤ්හි එතෙසං අත්ථාය හිතාය සුඛාය සංවත්තන්ති. බහුන්නං වත අත්ථාය, සප්පඤ්ඤො ඝරමාවසන්ති සප්පඤ්ඤො ඝරෙ වසන්තො බහූනං වත අත්ථාය හොති. පුබ්බෙති පඨමෙව. පුබ්බෙකතමනුස්සරන්ති [Pg.232] මාතාපිතූනං පුබ්බකාරගුණෙ අනුස්සරන්තො. සහධම්මෙනාති සකාරණෙන පච්චයපූජනෙන පූජෙති. අපචෙ බ්‍රහ්මචාරයොති බ්‍රහ්මචාරිනො අපචයති, නීචවුත්තිතං නෙසං ආපජ්ජති. පෙසලොති පියසීලො. ๓๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อตฺถายาติ ได้แก่ เพื่อประโยชน์. บทว่า หิตาย สุขายาติ ได้แก่ เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุข. บทว่า ปุพฺพเปตานนฺติ ได้แก่ แก่ญาติผู้ล่วงลับไปสู่ปรโลก. ในสูตรนี้ เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่เสด็จอุบัติขึ้น ย่อมได้พระเจ้าจักรพรรดิ พระโพธิสัตว์ และพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย, ในพุทธกาล ย่อมได้พระพุทธเจ้าทั้งหลายและพระพุทธสาวกทั้งหลาย. จริงอยู่ บุคคลเหล่านั้นดังที่กล่าวแล้ว มีพระเจ้าจักรพรรดิและพระพุทธเจ้าเป็นต้น ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ชนเหล่านั้น (คือมารดาบิดาเป็นต้น). บทว่า พหูนํ วต อตฺถาย, สปฺปญฺโญ ฆรมาวสํ ความว่า ผู้มีปัญญาเมื่ออยู่ครองเรือน ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ชนเป็นอันมากหนอ. บทว่า ปุพฺเพติ ได้แก่ ในเบื้องต้นทีเดียว. บทว่า ปุพฺเพกตมนุสฺสรํ ความว่า ระลึกถึงคุณที่มารดาบิดาได้ทำไว้ก่อน. บทว่า สหธมฺเมนาติ ความว่า ย่อมบูชาด้วยการบูชาด้วยปัจจัยอันมีเหตุผล. บทว่า อปเจ พฺรหฺมจาริโนติ ความว่า ย่อมนอบน้อมต่อพรหมจารีบุคคล คือย่อมถึงความเป็นผู้มีความประพฤติถ่อมตนต่อท่านเหล่านั้น. บทว่า เปสลาติ ได้แก่ ผู้มีศีลเป็นที่รัก. 9. අභිසන්දසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาอภิสันทสูตร 39. නවමෙ දානානීති චෙතනාදානානි. අග්ගඤ්ඤානීතිආදීනං අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. ๓๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ทานานีติ ได้แก่ เจตนาทานทั้งหลาย. เนื้อความของบทมีอาทิว่า อคฺคญฺญานิ ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในเบื้องล่าง (ในอรรถกถาจตุกกนิบาต) นั่นเทียว. 10. දුච්චරිතවිපාකසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาทุจริตวิปากสูตร 40. දසමෙ පාණාතිපාතොති පාණාතිපාතචෙතනා. සබ්බලහුසොති සබ්බලහුකො. අප්පායුකසංවත්තනිකොති තෙන පරිත්තකෙන කම්මවිපාකෙන අප්පායුකො හොති, දින්නමත්තාය වා පටිසන්ධියා විලීයති මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛන්තමත්තෙ වා. එවරූපො හි න අඤ්ඤස්ස කස්සචි නිස්සන්දො, පාණාතිපාතස්සෙව ගතමග්ගො එසොති. භොගබ්‍යසනසංවත්තනිකොති යථා කාකණිකාමත්තම්පි හත්ථෙ න තිට්ඨති, එවං භොගබ්‍යසනං සංවත්තෙති. සපත්තවෙරසංවත්තනිකො හොතීති සහ සපත්තෙහි වෙරං සංවත්තෙති. තස්ස හි සපත්තා ච බහුකා හොන්ති. යො ච නං පස්සති, තස්මිං වෙරමෙව උප්පාදෙති න නිබ්බායති. එවරූපො හි පරස්ස රක්ඛිතගොපිතභණ්ඩෙ අපරාධස්ස නිස්සන්දො. ๔๐. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า ปาณาติปาต ได้แก่ ปาณาติปาตเจตนา. คำว่า เบาที่สุด ได้แก่ เบาที่สุด. คำว่า เป็นไปเพื่อมีอายุน้อย ได้แก่ ด้วยวิบากแห่งกรรมเล็กน้อยนั้น ย่อมเป็นผู้มีอายุน้อย พอให้ปฏิสนธิก็ย่อมสลายไป หรือพอออกจากครรภ์มารดาก็ย่อมสลายไป. จริงอยู่ ความมีอายุสั้นเช่นนี้ มิใช่ผลต่อเนื่องของกรรมอื่นใดเลย นี้เป็นทางไปของปาณาติบาตเท่านั้น. คำว่า เป็นไปเพื่อความพินาศแห่งโภคะ ได้แก่ ย่อมยังความพินาศแห่งโภคะให้เป็นไป เหมือนดังว่า แม้เพียงกากณึกหนึ่งก็ไม่ตั้งอยู่ในมือ. คำว่า เป็นไปเพื่อเวรแห่งศัตรู ได้แก่ ย่อมยังเวรกับเหล่าศัตรูให้เป็นไป. จริงอยู่ ศัตรูของผู้นั้นย่อมมีมาก และผู้ใดเห็นเขา ย่อมก่อเวรในผู้นั้น ไม่ระงับ. จริงอยู่ (การมีศัตรูมาก) เช่นนี้ เป็นผลต่อเนื่องของการประทุษร้ายในทรัพย์สินที่ผู้อื่นรักษาคุ้มครองไว้. අභූතබ්භක්ඛානසංවත්තනිකො හොතීති අභූතෙන අබ්භක්ඛානං සංවත්තෙති, යෙන කෙනචි කතං තස්සෙව උපරි පතති. මිත්තෙහි භෙදනසංවත්තනිකොති මිත්තෙහි භෙදං සංවත්තෙති. යං යං මිත්තං කරොති, සො සො භිජ්ජතියෙව. අමනාපසද්දසංවත්තනිකොති අමනාපසද්දං සංවත්තෙති. යා සා වාචා කණ්ටකා කක්කසා කටුකා අභිසජ්ජනී මම්මච්ඡෙදිකා, ගතගතට්ඨානෙ තමෙව සුණාති, මනාපසද්දසවනං නාම න ලභති. එවරූපො ඵරුසවාචාය ගතමග්ගො නාම. අනාදෙය්‍යවාචාසංවත්තනිකොති අග්ගහෙතබ්බවචනතං සංවත්තෙති, ‘‘ත්වං කස්මා කථෙසි, කො හි තව වචනං ගහෙස්සතී’’ති වත්තබ්බතං ආපජ්ජති. අයං සම්ඵප්පලාපස්ස ගතමග්ගො. උම්මත්තකසංවත්තනිකො හොතීති උම්මත්තකභාවං [Pg.233] සංවත්තෙති. තෙන හි මනුස්සො උම්මත්තො වා ඛිත්තචිත්තො වා එළමූගො වා හොති. අයං සුරාපානස්ස නිස්සන්දො. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථිතන්ති. คำว่า เป็นไปเพื่อการถูกกล่าวหาด้วยเรื่องไม่จริง ได้แก่ ย่อมยังการกล่าวหาด้วยเรื่องไม่จริงให้เป็นไป กรรมที่ใครๆ ทำไว้ ย่อมตกอยู่บนผู้นั้นนั่นเอง. คำว่า เป็นไปเพื่อการแตกจากมิตร ได้แก่ ย่อมยังการแตกจากมิตรให้เป็นไป คบมิตรคนใดๆ มิตรคนนั้นๆ ย่อมแตกไปนั่นเทียว. คำว่า เป็นไปเพื่อเสียงที่ไม่น่าพอใจ ได้แก่ ย่อมยังเสียงที่ไม่น่าพอใจให้เป็นไป วาจาใดที่เป็นดุจหนาม หยาบคาย เผ็ดร้อน เสียดแทง ตัดเยื่อใย ในที่ที่ไปแล้วๆ ย่อมได้ฟังแต่วาจานั้น ไม่ได้ฟังเสียงที่น่าพอใจเลย (ผล) เช่นนี้ ชื่อว่าเป็นทางไปของผรุสวาจา. คำว่า เป็นไปเพื่อวาจาที่ไม่มีใครเชื่อถือ ได้แก่ ย่อมยังความเป็นผู้มีวาจาที่ไม่มีใครเชื่อถือให้เป็นไป ย่อมถึงความเป็นผู้ที่ถูกกล่าวว่า "ท่านพูดทำไม ใครเล่าจักเชื่อถือคำของท่าน". นี้เป็นทางไปของสัมผัปปลาปะ. คำว่า เป็นไปเพื่อความเป็นบ้า ได้แก่ ย่อมยังความเป็นบ้าให้เป็นไป. จริงอยู่ เพราะกรรมนั้น มนุษย์ย่อมเป็นบ้า หรือมีจิตฟุ้งซ่าน หรือเป็นใบ้มีน้ำลายไหล. นี้เป็นผลต่อเนื่องของการดื่มสุรา. ในสูตรนี้ ทรงตรัสถึงวัฏฏะเท่านั้น. දානවග්ගො චතුත්ථො. ทานวรรคที่ ๔ 5. උපොසථවග්ගො ๕. อุโบสถวรรค 4. වාසෙට්ඨසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาวาเสฏฐสูตร 44. පඤ්චමස්ස චතුත්ථෙ ඉමෙ චෙපි, වාසෙට්ඨ, මහාසාලාති පුරතො ඨිතෙ ද්වෙ සාලරුක්ඛෙ දස්සෙන්තො පරිකප්පොපමං ආහ. ඉදං වුත්තං හොති – ඉමෙ තාව මහාසාලා අචෙතනා. සචෙ එතෙපි සචෙතනා හුත්වා අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං උපොසථං උපවසෙය්‍යුං, එතෙසම්පි සො උපොසථවාසො දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය අස්ස. භූතෙ පන වත්තබ්බමෙව නත්ථීති. ๔๔. ในสูตรที่ ๔ แห่งวรรคที่ ๕ (พระผู้มีพระภาค) เมื่อทรงแสดงต้นสาละ ๒ ต้นที่ตั้งอยู่เบื้องหน้า จึงตรัสอุปมาโดยปริกัปว่า "ดูก่อนวาเสฏฐะ แม้ต้นสาละใหญ่เหล่านี้". ความหมายที่ตรัสไว้เป็นดังนี้: ต้นสาละใหญ่เหล่านี้ไม่มีเจตนา ถ้าแม้ต้นสาละเหล่านี้มีเจตนาแล้ว พึงรักษาอุโบสถอันประกอบด้วยองค์ ๘ การอยู่อุโบสถนั้น แม้ของต้นสาละเหล่านั้น ก็พึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุข ตลอดกาลนาน ส่วนในสัตว์ผู้มีชีวิตอยู่ ไม่ต้องพูดถึงเลย. 6. අනුරුද්ධසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาอนุรุทธสูตร 46. ඡට්ඨෙ යෙනායස්මා අනුරුද්ධොති තා කිර දෙවතා අත්තනො සම්පත්තිං ඔලොකෙත්වා ‘‘කිං නු ඛො නිස්සාය අයං සම්පත්ති අම්හෙහි ලද්ධා’’ති ආවජ්ජමානා ථෙරං දිස්වා ‘‘මයං අම්හාකං අය්‍යස්ස පුබ්බෙ චක්කවත්තිරජ්ජං කරොන්තස්ස පාදපරිචාරිකා හුත්වා තෙන දින්නොවාදෙ ඨත්වා ඉමං සම්පත්තිං ලභිම්හ, ගච්ඡාම ථෙරං ආනෙත්වා ඉමං සම්පත්තිං අනුභවිස්සාමා’’ති දිවා යෙනායස්මා අනුරුද්ධො තෙනුපසඞ්කමිංසු. තීසු ඨානෙසූති තීසු කාරණෙසු. ඨානසො පටිලභාමාති ඛණෙනෙව ලභාම. සරන්ති වචනසද්දං වා ගීතසද්දං වා ආභරණසද්දං වා. පීතා අස්සූතිආදීනි නීලා තාව ජාතා, පීතා භවිතුං න සක්ඛිස්සන්තීතිආදිනා නයෙන චින්තෙත්වා විතක්කෙති. තාපි ‘‘ඉදානි අය්‍යො අම්හාකං පීතභාවං ඉච්ඡති, ඉදානි ලොහිතභාව’’න්ති තාදිසාව අහෙසුං. ๔๖. ในสูตรที่ ๖ คำว่า เข้าไปหาท่านพระอนุรุทธะ... ความว่า ได้ยินว่า เทวดาเหล่านั้นแลดูสมบัติของตนแล้ว ใคร่ครวญว่า "สมบัตินี้ เราอาศัยอะไรหนอจึงได้มา" เมื่อเห็นพระเถระแล้ว (จึงคิดว่า) "พวกเราเคยเป็นบาทบริจาริกาของพระคุณเจ้าของเรา ผู้ทรงบำเพ็ญจักรวรรดิราชในกาลก่อน ตั้งอยู่ในโอวาทที่ท่านให้แล้ว จึงได้สมบัตินี้มา พวกเราไปกันเถิด นำพระเถระมาแล้ว จักเสวยสมบัตินี้" ในเวลากลางวัน จึงเข้าไปหาท่านพระอนุรุทธะยังที่ที่ท่านอยู่. คำว่า ในฐานะ ๓ ได้แก่ ในเหตุ ๓ ประการ. คำว่า ย่อมได้ตามฐานะ ได้แก่ ย่อมได้ในขณะนั้นนั่นเอง. คำว่า ย่อมเปล่งเสียง ได้แก่ เสียงพูด หรือเสียงเพลง หรือเสียงเครื่องประดับ. บทว่า ขอจงเป็นสีเหลือง เป็นต้น (พระเถระ) ตรึกนึกคิดโดยนัยเป็นต้นว่า "เทวดาเหล่านี้เกิดเป็นสีเขียวก่อน จักไม่สามารถเป็นสีเหลืองได้". แม้เทวดาเหล่านั้น (ก็รู้ว่า) "บัดนี้ พระคุณเจ้าปรารถนาความเป็นสีเหลืองของพวกเรา บัดนี้ ปรารถนาความเป็นสีแดง" ก็ได้เป็นเช่นนั้นๆ. අච්ඡරං වාදෙසීති පාණිතලං වාදෙසි. පඤ්චඞ්ගිකස්සාති ආතතං, විතතං, ආතතවිතතං, ඝනං, සුසිරන්ති ඉමෙහි පඤ්චහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතස්ස. තත්ථ ආතතං නාම චම්මපරියොනද්ධෙසු භෙරිආදීසු එකතලතූරියං, විතතං නාම උභයතලං, ආතතවිතතං නාම සබ්බසො [Pg.234] පරියොනද්ධං, සුසිරං වංසාදි, ඝනං සම්මාදි. සුවිනීතස්සාති ආකඩ්ඪනසිථිලකරණාදීහි සමුච්ඡිතස්ස. සුප්පටිපතාළිතස්සාති පමාණෙ ඨිතභාවජානනත්ථං සුට්ඨු පටිපතාළිතස්ස. කුසලෙහි සුසමන්නාහතස්සාති යෙ වාදෙතුං කුසලා ඡෙකා, තෙහි වාදිතස්ස. වග්ගූති ඡෙකො සුන්දරො. රජනීයොති රඤ්ජෙතුං සමත්ථො. කමනීයොති කාමෙතබ්බයුත්තො. ඛමනීයොති වා පාඨො, දිවසම්පි සුය්‍යමානො ඛමතෙව, න නිබ්බින්දතීති අත්ථො. මදනීයොති මානමදපුරිසමදජනනො. ඉන්ද්‍රියානි ඔක්ඛිපීති ‘‘අසාරුප්පං ඉමා දෙවතා කරොන්තී’’ති ඉන්ද්‍රියානි හෙට්ඨා ඛිපි, න අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා ඔලොකෙසි. න ඛ්වය්‍යො අනුරුද්ධො සාදියතීති ‘‘මයං නච්චාම ගායාම, අය්‍යො පන අනුරුද්ධො න ඛො සාදියති, අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා න ඔලොකෙති, කිං මයං නච්චිත්වා වා ගායිත්වා වා කරිස්සාමා’’ති තත්ථෙව අන්තරධායිංසු. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති තාසං දෙවතානං ආනුභාවං දිස්වා ‘‘කතිහි නු ඛො ධම්මෙහි සමන්නාගතො මාතුගාමො මනාපකායිකෙ දෙවලොකෙ නිබ්බත්තතී’’ති ඉමමත්ථං පුච්ඡිතුං උපසඞ්කමි. คำว่า ดีดนิ้ว ได้แก่ ดีดฝ่ามือ. คำว่า แห่งดนตรีประกอบด้วยองค์ ๕ ได้แก่ ประกอบด้วยองค์ ๕ เหล่านี้ คือ อาตตะ วิตตะ อาตตวิตตะ ฆนะ และสุสิระ. ในบรรดานั้น ชื่อว่า อาตตะ ได้แก่ เครื่องดนตรีหน้าเดียวมีกลองเป็นต้นที่หุ้มด้วยหนัง, ชื่อว่า วิตตะ ได้แก่ เครื่องดนตรีสองหน้า, ชื่อว่า อาตตวิตตะ ได้แก่ เครื่องดนตรีที่หุ้มโดยรอบ, สุสิระ ได้แก่ เครื่องดนตรีมีขลุ่ยเป็นต้น, ฆนะ ได้แก่ เครื่องดนตรีมีฉาบเป็นต้น. คำว่า ที่เทียบเสียงดีแล้ว ได้แก่ ที่ตั้งเสียงไว้ดีแล้วด้วยการดึง การหย่อน เป็นต้น. คำว่า ที่ประโคมดีแล้ว ได้แก่ ที่ประโคมดีแล้วเพื่อรู้ความเป็นผู้ตั้งอยู่ในประมาณ. คำว่า ที่ผู้ฉลาดบรรเลงดีแล้ว ได้แก่ ที่ผู้ฉลาดชำนาญในการบรรเลงได้บรรเลงแล้ว. คำว่า ไพเราะ ได้แก่ ดีงาม. คำว่า น่ารื่นรมย์ ได้แก่ สามารถทำให้ยินดีได้. คำว่า น่าใคร่ ได้แก่ ประกอบด้วยความเป็นสิ่งที่น่าปรารถนา. หรือมีบทว่า ขมนียะ ก็มี ความว่า แม้ฟังอยู่ตลอดวันก็ทนฟังได้ ไม่เบื่อหน่าย. คำว่า น่ามัวเมา ได้แก่ ทำให้เกิดมานะมทะและปุริสมทะ. คำว่า ทอดอินทรีย์ลง ได้แก่ (คิดว่า) "เทวดาเหล่านี้ทำสิ่งที่ไม่สมควร" จึงทอดอินทรีย์ลงเบื้องต่ำ ไม่ลืมตาแลดู. คำว่า พระคุณเจ้าอนุรุทธะไม่ยินดีเลย ความว่า (เทวดาคิดว่า) "พวกเราฟ้อนรำขับร้อง แต่พระคุณเจ้าอนุรุทธะไม่ยินดีเลย ไม่ลืมตาแลดู พวกเราจะฟ้อนรำหรือขับร้องไปทำไม" จึงอันตรธานไปในที่นั้นนั่นเอง. คำว่า เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค... ความว่า (พระอนุรุทธะ) เห็นอานุภาพของเทวดาเหล่านั้นแล้ว (จึงคิดว่า) "มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรมเท่าไรหนอ จึงบังเกิดในเทวโลกอันเป็นที่อยู่ของผู้มีกายอันน่าพอใจ" จึงเข้าไปเฝ้าเพื่อทูลถามเนื้อความนี้. 9-10. ඉධලොකිකසුත්තද්වයවණ්ණනා ๙-๑๐. อรรถกถาอิธโลกิกสูตร ๒ สูตร 49-50. නවමෙ අයං’ස ලොකො ආරද්ධො හොතීති අයමස්ස ලොකො ඉධලොකෙ කරණමත්තාය ආරද්ධත්තා පරිපුණ්ණත්තා ආරද්ධො හොති පරිපුණ්ණො. සොළසාකාරසම්පන්නාති සුත්තෙ වුත්තෙහි අට්ඨහි, ගාථාසු අට්ඨහීති සොළසහි ආකාරෙහි සමන්නාගතා, යානි වා අට්ඨඞ්ගානි පරම්පි තෙසු සමාදපෙතීති එවම්පි සොළසාකාරසම්පන්නාති එකෙ. සද්ධාසීලපඤ්ඤා පනෙත්ථ මිස්සිකා කථිතා. දසමං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස කථිතං. සබ්බසුත්තෙසු පන යං න වුත්තං, තං හෙට්ඨා ආගතනයත්තා උත්තානත්ථමෙවාති. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อายํ โลโก อารทฺโธ โหติ ความว่า โลกนี้ของมาตุคามนั้น ชื่อว่าปรารภแล้ว บริบูรณ์แล้ว เพราะเป็นผู้ปรารภแล้ว เพราะบริบูรณ์แล้วด้วยกิจที่พึงทำในโลกนี้. บทว่า โสฬสาการสมฺปนฺนา ความว่า ประกอบด้วยอาการ ๑๖ อย่าง คือ ด้วยอาการ ๘ อย่างที่ตรัสไว้ในสูตร และด้วยอาการ ๘ อย่างที่ตรัสไว้ในคาถาทั้งหลาย. หรืออาจารย์บางพวกกล่าวว่า ชื่อว่าผู้ประกอบด้วยอาการ ๑๖ อย่าง แม้อย่างนี้ว่า องค์ ๘ เหล่าใดมีอยู่ (มาตุคามนั้น) ย่อมให้ผู้อื่นสมาทานในองค์ ๘ เหล่านั้นด้วย. ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสศรัทธา ศีล และปัญญา คละเคล้ากัน. สูตรที่ ๑๐ ตรัสแก่ภิกษุสงฆ์. ส่วนเนื้อความใดที่มิได้กล่าวไว้ในอรรถกถาสูตรทั้งปวง เนื้อความนั้นมีอรรถตื้นอยู่แล้ว เพราะมีนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น. උපොසථවග්ගො පඤ්චමො. อุโปสถวรรคที่ ๕ පඨමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං. ปฐมปัณณาสก์ จบ 2. දුතියපණ්ණාසකං ๒. ทุติยปัณณาสก์ (6) 1. ගොතමීවග්ගො (๖) ๑. โคตมีวรรค 1. ගොතමීසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาโคตมีสูตร 51. ඡට්ඨස්ස [Pg.235] පඨමෙ සක්කෙසු විහරතීති පඨමගමනෙන ගන්ත්වා විහරති. මහාපජාපතීති පුත්තපජාය චෙව ධීතුපජාය ච මහන්තත්තා එවංලද්ධනාමා. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති භගවා කපිලපුරං ගන්ත්වා පඨමමෙව නන්දං පබ්බාජෙසි, සත්තමෙ දිවසෙ රාහුලකුමාරං. චුම්බටකකලහෙ (දී. නි. අට්ඨ. 2.331; සං. නි. අට්ඨ. 1.1.37) පන උභයනගරවාසිකෙසු යුද්ධත්ථාය නික්ඛන්තෙසු සත්ථා ගන්ත්වා තෙ රාජානො සඤ්ඤාපෙත්වා අත්තදණ්ඩසුත්තං (සු. නි. 941 ආදයො; මහානි. 170 ආදයො) කථෙසි. රාජානො පසීදිත්වා අඩ්ඪතියසතෙ අඩ්ඪතියසතෙ කුමාරෙ අදංසු, තානි පඤ්ච කුමාරසතානි සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජිංසු, අථ නෙසං පජාපතියො සාසනං පෙසෙත්වා අනභිරතිං උප්පාදයිංසු. සත්ථා තෙසං අනභිරතියා උප්පන්නභාවං ඤත්වා තෙ පඤ්චසතෙ දහරභික්ඛූ කුණාලදහං නෙත්වා අත්තනො කුණාලකාලෙ නිසින්නපුබ්බෙ පාසාණතලෙ නිසීදිත්වා කුණාලජාතකකථාය (ජා. 2.21.කුණාලජාතක) තෙසං අනභිරතිං විනොදෙත්වා සබ්බෙපි තෙ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාපෙසි, පුන මහාවනං ආනෙත්වා අරහත්තඵලෙති. තෙසං චිත්තජානනත්ථං පුනපි පජාපතියො සාසනං පහිණිංසු. තෙ ‘‘අභබ්බා මයං ඝරාවාසස්සා’’ති පටිසාසනං පහිණිංසු. තා ‘‘න දානි අම්හාකං ඝරං ගන්තුං යුත්තං, මහාපජාපතියා සන්තිකං ගන්ත්වා පබ්බජ්ජං අනුජානාපෙත්වා පබ්බජිස්සාමා’’ති පඤ්චසතාපි මහාපජාපතිං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘අය්‍යෙ, අම්හාකං පබ්බජ්ජං අනුජානාපෙථා’’ති ආහංසු. මහාපජාපතී තා ඉත්ථියො ගහෙත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි. සෙතච්ඡත්තස්ස හෙට්ඨා රඤ්ඤො පරිනිබ්බුතකාලෙ උපසඞ්කමීතිපි වදන්තියෙව. ๕๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๖ บทว่า สกฺเกสุ วิหรติ ความว่า เสด็จไปประทับอยู่ด้วยการเสด็จไปครั้งแรก. บทว่า มหาปชาปตี ความว่า ได้นามอย่างนี้เพราะความเป็นผู้มีพระโอรสและพระธิดามาก. บทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ ความว่า พระผู้มีพระภาคเสด็จไปกรุงกบิลพัสดุ์แล้ว ทรงให้นันทกุมารบรรพชาก่อนทีเดียว ในวันที่ ๗ ทรงให้ราหุลกุมารบรรพชา. ส่วนในคราววิวาทเรื่องหมอนรองพระเศียร เมื่อชาวเมืองทั้งสองออกไปเพื่อจะรบกัน พระศาสดาเสด็จไปแล้ว ทรงให้พระราชาเหล่านั้นเข้าพระทัยแล้ว ตรัสอัตตทัณฑสูตร. พระราชาทั้งหลายเลื่อมใสแล้ว ได้ถวายราชกุมารฝ่ายละ ๒๕๐ องค์. ราชกุมาร ๕๐๐ องค์เหล่านั้นได้บรรพชาในสำนักของพระศาสดา. ครั้งนั้น พระชายาของราชกุมารเหล่านั้นส่งข่าวไป ทำให้เกิดความไม่ยินดี. พระศาสดาทรงทราบความที่ความไม่ยินดีเกิดขึ้นแก่ภิกษุหนุ่ม ๕๐๐ รูปเหล่านั้น จึงทรงพาไปยังกุณาลทหะ ประทับนั่งบนแผ่นศิลาที่เคยประทับนั่งในกาลที่ทรงเป็นนกกด ทรงบรรเทาความไม่ยินดีของภิกษุเหล่านั้นด้วยกุณาลชาดกกถา แล้วทรงตั้งภิกษุทั้งหมดไว้ในโสดาปัตติผล. อีกครั้งหนึ่ง ทรงนำไปสู่ป่ามหาวันแล้วทรงตั้งไว้ในอรหัตผล. เพื่อจะทรงทราบจิตของภิกษุเหล่านั้น พระชายาจึงส่งข่าวไปอีก. ภิกษุเหล่านั้นส่งข่าวตอบไปว่า "พวกเราไม่ควรเพื่อฆราวาสแล้ว". หญิงเหล่านั้นคิดว่า "บัดนี้ ไม่ควรที่พวกเราจะกลับไปเรือน เราจะไปสู่สำนักของพระนางมหาปชาบดี ทูลขออนุญาตบรรพชาแล้วจักบวช" หญิงทั้ง ๕๐๐ คนจึงเข้าไปหาพระนางมหาปชาบดีแล้วกล่าวว่า "ข้าแต่พระแม่เจ้า ขอพระแม่เจ้าโปรดอนุญาตการบรรพชาแก่พวกหม่อมฉันด้วยเถิด". พระนางมหาปชาบดีทรงพาหญิงเหล่านั้นเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ณ ที่ประทับ. บางท่านก็กล่าวว่า พระนางเข้าไปเฝ้าในคราวที่พระราชาปรินิพพานภายใต้เศวตฉัตร. අලං ගොතමි, මා තෙ රුච්චීති කස්මා පටික්ඛිපි, නනු සබ්බෙසම්පි බුද්ධානං චතස්සො පරිසා හොන්තීති? කාමං හොන්ති, කිලමෙත්වා පන අනෙකවාරං යාචිතෙ අනුඤ්ඤාතං පබ්බජ්ජං ‘‘දුක්ඛෙන ලද්ධා’’ති සම්මා පරිපාලෙස්සන්තීති ගරුං කත්වා අනුඤ්ඤාතුකාමො පටික්ඛිපි. පක්කාමීති පුන කපිලපුරමෙව පාවිසි. යථාභිරන්තං [Pg.236] විහරිත්වාති බොධනෙය්‍යසත්තානං උපනිස්සයං ඔලොකෙන්තො යථාජ්ඣාසයනෙ විහරිත්වා. චාරිකං පක්කාමීති මහාජනසඞ්ගහං කරොන්තො උත්තමාය බුද්ධසිරියා අනොපමෙන බුද්ධවිලාසෙන අතුරිතචාරිකං පක්කාමි. ถามว่า เพราะเหตุไรจึงทรงห้ามว่า "อย่าเลย โคตมี เธออย่าพอใจเลย" ก็บริษัท ๔ ของพระพุทธเจ้าทั้งปวงย่อมมีมิใช่หรือ? ตอบว่า มีอยู่จริง แต่ทรงประสงค์จะทรงทำเรื่องให้หนักแล้วจึงอนุญาต จึงทรงห้ามเสีย ด้วยทรงดำริว่า "เมื่อเราลำบากแล้ว ถูกทูลขอหลายครั้งจึงอนุญาตการบรรพชา พวกนางจักรักษาไว้โดยชอบ ด้วยคิดว่า 'เราได้มาโดยยาก'". บทว่า ปกฺกามิ ความว่า เสด็จเข้าไปยังกรุงกบิลพัสดุ์อีก. บทว่า ยถาภิรนฺตํ วิหริตฺวา ความว่า ทรงตรวจดูอุปนิสัยของเวไนยสัตว์แล้ว ประทับอยู่ตามอัธยาศัย. บทว่า จาริกํ ปกฺกามิ ความว่า เสด็จจาริกไปโดยไม่รีบร้อน ด้วยพุทธสิริอันอุดม ด้วยพุทธวิลาศอันหาที่เปรียบมิได้ ทรงกระทำการสงเคราะห์มหาชน. සම්බහුලාහි සාකියානීහි සද්ධින්ති අන්තොනිවෙසනම්හියෙව දසබලං උද්දිස්ස පබ්බජ්ජාවෙසං ගහෙත්වා පඤ්චසතා සාකියානියො පබ්බජ්ජාවෙසංයෙව ගාහාපෙත්වා සබ්බාහිපි තාහි සම්බහුලාහි සාකියානීහි සද්ධිං. චාරිකං පක්කාමීති ගමනං අභිනීහරි. ගමනාභිනීහරණකාලෙ පන තා සුඛුමාලා රාජිත්ථියො පදසා ගන්තුං න සක්ඛිස්සන්තීති සාකියකොලියරාජානො සොවණ්ණසිවිකායො උපට්ඨාපයිංසු. තා පන ‘‘යානෙ ආරුය්හ ගච්ඡන්තීති සත්ථරි අගාරවො කතො හොතී’’ති එකපණ්ණාසයොජනිකං පදසාව පටිපජ්ජිංසු. රාජානොපි පුරතො ච පච්ඡතො ච ආරක්ඛං සංවිදහාපෙත්වා තණ්ඩුලසප්පිතෙලාදීනං සකටානි පූරාපෙත්වා ‘‘ගතට්ඨානෙ ගතට්ඨානෙ ආහාරං පටියාදෙථා’’ති පුරිසෙ පෙසයිංසු. සූනෙහි පාදෙහීති තාසඤ්හි සුඛුමාලත්තා පාදෙසු එකො ඵොටො උට්ඨෙති, එකො භිජ්ජති. උභො පාදා කතකට්ඨිසම්පරිකිණ්ණා විය හුත්වා උද්ධුමාතා ජාතා. තෙන වුත්තං – ‘‘සූනෙහි පාදෙහී’’ති. බහිද්වාරකොට්ඨකෙති ද්වාරකොට්ඨකතො බහි. කස්මා පනෙවං ඨිතාති? එවං කිරස්සා අහොසි – ‘‘අහං තථාගතෙන අනනුඤ්ඤාතා සයමෙව පබ්බජ්ජාවෙසං අග්ගහෙසිං, එවං ගහිතභාවො ච පන මෙ සකලජම්බුදීපෙ පාකටො ජාතො. සචෙ සත්ථා පබ්බජ්ජං අනුජානාති, ඉච්චෙතං කුසලං. සචෙ පන නානුජානිස්සති, මහතී ගරහා භවිස්සතී’’ති විහාරං පවිසිතුං අසක්කොන්තී රොදමානාව අට්ඨාසි. บทว่า สมฺพหุลาหิ สากิยานีหิ สทฺธึ ความว่า (พระนางมหาปชาบดี) ทรงครองเพศบรรพชิตอุทิศพระทศพลในพระราชนิเวศน์นั่นเอง แล้วให้เจ้าหญิงศากิยะ ๕๐๐ องค์ครองเพศบรรพชิตเช่นกัน พร้อมกับเจ้าหญิงศากิยะจำนวนมากเหล่านั้นทั้งหมด. บทว่า จาริกํ ปกฺกามิ ความว่า ทรงเริ่มออกเดินทาง. แต่ในเวลาที่เริ่มออกเดินทางนั้น พระเจ้าศากยะและโกลิยะทั้งหลายทรงดำริว่า "พระราชธิดาผู้สุขุมเหล่านั้นจักไม่สามารถเดินเท้าไปได้" จึงทรงจัดเตรียมวอทองคำไว้. แต่หญิงเหล่านั้นคิดว่า "การที่เราขึ้นยานไป ชื่อว่ากระทำการไม่เคารพในพระศาสดา" จึงได้เดินทางเท้าตลอดระยะทาง ๕๑ โยชน์. แม้พระราชาทั้งหลายก็ทรงจัดให้มีการอารักขาทั้งข้างหน้าและข้างหลัง ให้บรรทุกข้าวสาร เนยใส น้ำมัน เป็นต้นเต็มเกวียน แล้วส่งบุรุษไปสั่งว่า "พวกท่านจงเตรียมอาหารในที่ที่ไปถึงแล้วๆ". บทว่า สูเนหิ ปาเทหิ ความว่า เพราะความเป็นผู้สุขุมของหญิงเหล่านั้น ตุ่มพองหนึ่งเกิดขึ้นที่เท้า ตุ่มหนึ่งก็แตก. เท้าทั้งสองข้างบวมขึ้น เหมือนถูกห้อมล้อมด้วยเมล็ดมะกล่ำตาหนู. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "สูเนหิ ปาเทหิ" (ด้วยเท้าอันบวม). บทว่า พหิทฺวารโกฏฺฐเก ความว่า ภายนอกซุ้มประตู. ถามว่า ก็เพราะเหตุไรจึงประทับยืนอยู่อย่างนั้น? ตอบว่า ได้ยินว่า พระนางได้มีความคิดอย่างนี้ว่า "เรามิได้รับอนุญาตจากพระตถาคต ได้ถือเอาเพศบรรพชิตด้วยตนเอง, และการที่เราถือเอาเพศอย่างนี้ก็ปรากฏไปทั่วชมพูทวีป. ถ้าพระศาสดาจักทรงอนุญาตการบรรพชา ข้อนั้นเป็นการดี. แต่ถ้าจักไม่ทรงอนุญาต ก็จักเกิดการติเตียนอย่างใหญ่หลวง" ด้วยเหตุนี้ พระนางจึงไม่สามารถจะเข้าไปในวิหารได้ ได้แต่ประทับยืนกันแสงอยู่. කිං නු ත්වං ගොතමීති කිං නු රාජකුලානං විපත්ති උප්පන්නා, කෙන ත්වං කාරණෙන එවං විවණ්ණභාවං පත්තා, සූනෙහි පාදෙහි…පෙ… ඨිතාති. අඤ්ඤෙනපි පරියායෙනාති අඤ්ඤෙනපි කාරණෙන. බහුකාරා, භන්තෙතිආදිනා තස්සා ගුණං කථෙත්වා පුන පබ්බජ්ජං යාචන්තො එවමාහ. සත්ථාපි ‘‘ඉත්ථියො නාම පරිත්තපඤ්ඤා, එකයාචිතමත්තෙන පබ්බජ්ජාය අනුඤ්ඤාතාය න මම සාසනං ගරුං කත්වා ගණ්හිස්සන්තී’’ති තික්ඛත්තුං පටික්ඛිපිත්වා ඉදානි ගරුං කත්වා ගාහාපෙතුකාමතාය සචෙ, ආනන්ද, මහාපජාපතී ගොතමී [Pg.237] අට්ඨ ගරුධම්මෙ පටිග්ගණ්හාති, සාව’ස්සා හොතු උපසම්පදාතිආදිමාහ. තත්ථ සාවස්සාති සා එව අස්සා පබ්බජ්ජාපි උපසම්පදාපි හොතු. คำว่า 'กึ นุ ตฺวํ โคตมีติ' (โคตมีเอย มีเหตุอะไรหรือ) ความว่า ความวิบัติเกิดแก่ราชตระกูลหรือ เหตุไฉนเธอจึงมีผิวพรรณเศร้าหมองเช่นนี้ มีเท้าบวม...ยืนอยู่. คำว่า 'อญฺเญนปิ ปริยาเยนาติ' ความว่า โดยเหตุอื่นอีก. พระนางทูลแสดงคุณของพระองค์ด้วยคำเป็นต้นว่า 'พหุการา ภนฺเต' (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระนางเป็นผู้มีอุปการะมาก) แล้วทูลขอบรรพชาอีก จึงตรัสอย่างนี้. แม้พระศาสดาทรงดำริว่า 'สตรีทั้งหลายมีปัญญาน้อย เมื่อเราอนุญาตบรรพชาเพียงเพราะคำขอครั้งเดียว ก็จะไม่ทำความเคารพในศาสนาของเรา' จึงทรงปฏิเสธถึงสามครั้ง บัดนี้ ด้วยทรงมีพระประสงค์จะให้พวกเธอยอมรับโดยความเคารพ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'สเจ อานนฺท มหาปชาปตี โคตมี อฏฺฐ ครุธมฺเม ปฏิคฺคณฺหาติ, สาวสฺสา โหตุ อุปสมฺปทา' (ดูก่อนอานนท์ ถ้าพระนางมหาปชาบดีโคตมียอมรับครุธรรม ๘ ประการไซร้ การยอมรับนั้นแหละจงเป็นการอุปสมบทของพระนาง). ในคำเหล่านั้น คำว่า 'สาวสฺสา' ความว่า การยอมรับนั้นนั่นแหละ จงเป็นทั้งบรรพชาและอุปสมบทของพระนาง. තදහූපසම්පන්නස්සාති තංදිවසං උපසම්පන්නස්ස. අභිවාදනං පච්චුට්ඨානං අඤ්ජලිකම්මං සාමීචිකම්මං කත්තබ්බන්ති ඔමානාතිමානෙ අකත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන අභිවාදනං, ආසනා පච්චුට්ඨාය පච්චුග්ගමනවසෙන පච්චුට්ඨානං, දසනඛෙ සමොධානෙත්වා අඤ්ජලිකම්මං, ආසනපඤ්ඤාපනබීජනාදිකං අනුච්ඡවිකකම්මසඞ්ඛාතං සාමීචිකම්මඤ්ච කතබ්බං. අභික්ඛුකෙ ආවාසෙති යත්ථ වසන්තියා අනන්තරායෙන ඔවාදත්ථාය උපසඞ්කමනට්ඨානෙ ඔවාදදායකො ආචරියො නත්ථි, අයං අභික්ඛුකො ආවාසො නාම. එවරූපෙ ආවාසෙ වස්සං න උපගන්තබ්බං. අන්වඩ්ඪමාසන්ති අනුපොසථිකං. ඔවාදූපසඞ්කමනන්ති ඔවාදත්ථාය උපසඞ්කමනං. දිට්ඨෙනාති චක්ඛුනා දිට්ඨෙන. සුතෙනාති සොතෙන සුතෙන. පරිසඞ්කායාති දිට්ඨසුතවසෙන පරිසඞ්කිතෙන. ගරුධම්මන්ති ගරුකං සඞ්ඝාදිසෙසාපත්තිං. පක්ඛමානත්තන්ති අනූනානි පන්නරස දිවසානි මානත්තං. ඡසු ධම්මෙසූති විකාලභොජනච්ඡට්ඨෙසු සික්ඛාපදෙසු. සික්ඛිතසික්ඛායාති එකසික්ඛම්පි අඛණ්ඩං කත්වා පූරිතසික්ඛාය. අක්කොසිතබ්බො පරිභාසිතබ්බොති දසන්නං අක්කොසවත්ථූනං අඤ්ඤතරෙන අක්කොසවත්ථුනා න අක්කොසිතබ්බො, භයූපදංසනාය යාය කායචි පරිභාසාය න පරිභාසිතබ්බො. คำว่า 'ตทหูปสมฺปนฺนสฺสาติ' ความว่า แก่ภิกษุผู้บวชในวันนั้น. คำว่า 'อภิวาทนํ ปจฺจุฏฺฐานํ อญฺชลิกมฺมํ สามีจิกมฺมํ กตฺตพฺพนฺติ' ความว่า พึงกระทำการกราบไหว้ การลุกรับ การประนมมือ และสามีจิกรรม โดยไม่ทำความดูหมิ่นและความเย่อหยิ่ง คือ พึงทำการกราบไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์, การลุกรับ คือการลุกจากอาสนะโดยอาการลุกขึ้นต้อนรับ, การประนมมือ คือการประนมมือโดยจรดเล็บทั้งสิบ, และสามีจิกรรม อันได้แก่การกระทำที่สมควร มีการปูอาสนะและการพัดวี เป็นต้น. คำว่า 'อภิกฺขุเก อาวาเสติ' ความว่า ในอาวาสใด ไม่มีอาจารย์ผู้ให้โอวาทอยู่ในสถานที่ที่ภิกษุณีผู้อยู่จะพึงเข้าไปหาเพื่อรับโอวาทได้โดยไม่มีอันตราย อาวาสนี้ชื่อว่าอาวาสที่ไม่มีภิกษุ. ไม่พึงเข้าจำพรรษาในอาวาสเช่นนั้น. คำว่า 'อนฺวฑฺฒมาสนฺติ' ความว่า ทุกกึ่งเดือน (ทุกวันอุโบสถ). คำว่า 'โอวาทูปสงฺกมนนฺติ' ความว่า การเข้าไปเพื่อรับโอวาท. คำว่า 'ทิฏฺเฐนาติ' ความว่า ด้วยการเห็นด้วยตา. คำว่า 'สุเตนาติ' ความว่า ด้วยการได้ยินด้วยหู. คำว่า 'ปริสงฺกายาติ' ความว่า ด้วยความรังเกียจโดยอาศัยการเห็นและการได้ยิน. คำว่า 'ครุธมฺมนฺติ' ความว่า อาบัติสังฆาทิเสสอันเป็นโทษหนัก. คำว่า 'ปกฺขมานตฺตนฺติ' ความว่า มานัตตลอดสิบห้าวันมิได้หย่อน. คำว่า 'ฉสุ ธมฺเมสูติ' ความว่า ในสิกขาบททั้งหลายมีวิกาลโภชนสิกขาบทเป็นที่หก. คำว่า 'สิกฺขิตสิกฺขายาติ' ความว่า ผู้ได้บำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์โดยทำให้แม้สิกขาบทเดียวก็ไม่ขาด. คำว่า 'อกฺโกสิตพฺโพ ปริภาสิตพฺโพติ' ความว่า ไม่พึงด่าด้วยอักโกสวัตถุอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอักโกสวัตถุ ๑๐ ประการ, ไม่พึงบริภาษด้วยคำบริภาษอย่างใดอย่างหนึ่งเพื่อแสดงให้เกิดความกลัว. ඔවටො භික්ඛුනීනං භික්ඛූසු වචනපථොති ඔවාදානුසාසනධම්මකථාසඞ්ඛාතො වචනපථො භික්ඛුනීනං භික්ඛූසු ඔවරිතො පිහිතො, න භික්ඛුනියා කොචි භික්ඛු ඔවදිතබ්බො අනුසාසිතබ්බො වා ‘‘භන්තෙ, පොරාණකත්ථෙරා ඉදං චීවරවත්තං පූරයිංසූ’’ති එවං පන පවෙණිවසෙන කථෙතුං වට්ටති. අනොවටො භික්ඛූනං භික්ඛුනීසු වචනපථොති භික්ඛූනං පන භික්ඛුනීසු වචනපථො අනිවාරිතො, යථාරුචි ඔවදිතුං අනුසාසිතුං ධම්මකථං කථෙතුන්ති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පනෙසා ගරුධම්මකථා සමන්තපාසාදිකාය විනයසංවණ්ණනාය (පාචි. අට්ඨ. 148) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. คำว่า 'โอวโฏ ภิกฺขุนีนํ ภิกฺขูสุ วจนปโถติ' ความว่า ช่องทางแห่งวาจา อันได้แก่ การให้โอวาท การพร่ำสอน การกล่าวธรรมกถา ของภิกษุณีทั้งหลายในภิกษุทั้งหลาย ถูกปิดกั้นแล้ว, ภิกษุณีไม่พึงให้โอวาท ไม่พึงพร่ำสอนภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง แต่ย่อมควรเพื่อจะกล่าวตามประเพณีได้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเถระในกาลก่อนได้บำเพ็ญจีวรวัตรนี้'. คำว่า 'อโนวโฏ ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนีสูติ' ความว่า ส่วนช่องทางแห่งวาจาของภิกษุทั้งหลายในภิกษุณีทั้งหลายไม่ได้ถูกห้ามไว้, (ภิกษุ) สามารถให้โอวาท พร่ำสอน กล่าวธรรมกถาได้ตามความพอใจ. นี้เป็นเนื้อความย่อในที่นี้ ส่วนโดยพิสดาร พึงทราบครุธรรมกถานี้ตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในสมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัยนั่นเทียว. ඉමෙ පන අට්ඨ ගරුධම්මෙ සත්ථු සන්තිකෙ උග්ගහෙත්වා ථෙරෙන අත්තනො ආරොචියමානෙ සුත්වාව මහාපජාපතියා තාව මහන්තං දොමනස්සං ඛණෙන [Pg.238] පටිප්පස්සම්භි, අනොතත්තදහතො ආභතෙන සීතුදකස්ස ඝටසතෙන මත්ථකෙ පරිසිත්තා විය විගතපරිළාහා අත්තමනා හුත්වා ගරුධම්මපටිග්ගහණෙන උප්පන්නපීතිපාමොජ්ජං ආවිකරොන්තී සෙය්‍යථාපි, භන්තෙතිආදිකං උදානං උදානෙසි. ส่วนพระนางมหาปชาบดี เมื่อได้สดับครุธรรม ๘ ประการนี้ ซึ่งพระเถระเรียนมาในสำนักของพระศาสดาแล้วกำลังบอกแก่ตน ความโทมนัสอันใหญ่หลวงก็ระงับไปในทันที, พระนางทรงปราศจากความเร่าร้อน มีพระทัยยินดี ราวกับถูกรดบนศีรษะด้วยน้ำเย็นร้อยหม้อที่นำมาจากสระอโนดาต, ขณะทรงแสดงความปิติปราโมทย์อันเกิดขึ้นด้วยการยอมรับครุธรรม จึงได้ทรงเปล่งอุทานเป็นต้นว่า 'เสยฺยถาปิ ภนฺเต' (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เปรียบเหมือน...). කුම්භත්ථෙනකෙහීති කුම්භෙ දීපං ජාලෙත්වා තෙන ආලොකෙන පරඝරෙ භණ්ඩං විචිනිත්වා ථෙනකචොරෙහි. සෙතට්ඨිකා නාම රොගජාතීති එකො පාණකො නාළමජ්ඣගතං කණ්ඩං විජ්ඣති, යෙන විද්ධා කණ්ඩා නික්ඛන්තම්පි සාලිසීසං ඛීරං ගහෙතුං න සක්කොති. මඤ්ජිට්ඨිකා නාම රොගජාතීති උච්ඡූනං අන්තොරත්තභාවො. คำว่า 'กุมฺภตฺเถนเกหีติ' ความว่า โดยโจรผู้ขโมยที่จุดประทีปในหม้อแล้วเลือกหาทรัพย์สินในเรือนของผู้อื่นด้วยแสงสว่างนั้น. คำว่า 'เสตฏฺฐิกา นาม โรคชาตีติ' ความว่า โรคชนิดหนึ่งชื่อเสตัฏฐิกา คือ แมลงชนิดหนึ่งเจาะลำต้นที่อยู่กลางปล้อง, รวงข้าวที่ถูกแมลงนั้นเจาะ แม้จะออกจากลำต้นแล้ว ก็ไม่สามารถรับน้ำนมได้. คำว่า 'มญฺชิฏฺฐิกา นาม โรคชาตีติ' ความว่า ความเป็นสีแดงภายในของต้นอ้อย. මහතො තළාකස්ස පටිකච්චෙව ආළින්ති ඉමිනා පන එතමත්ථං දස්සෙති – යථා මහතො තළාකස්ස පාළියා අබද්ධායපි කිඤ්චි උදකං තිට්ඨතෙව, පඨමමෙව බද්ධාය පන යං අබද්ධපච්චයා න තිට්ඨෙය්‍ය, තම්පි තිට්ඨෙය්‍ය, එවමෙව යෙ ඉමෙ අනුප්පන්නෙ වත්ථුස්මිං පටිකච්චෙව අනතික්කමනත්ථාය ගරුධම්මා පඤ්ඤත්තා, තෙසු අපඤ්ඤත්තෙසු මාතුගාමස්ස පබ්බජිතත්තා පඤ්ච වස්සසතානි සද්ධම්මො තිට්ඨෙය්‍ය. පටිකච්චෙව පඤ්ඤත්තත්තා පන අපරානිපි පඤ්ච වස්සසතානි ඨස්සතීති එවං පඨමං වුත්තවස්සසහස්සමෙව ඨස්සති. වස්සසහස්සන්ති චෙතං පටිසම්භිදාපභෙදප්පත්තඛීණාසවානං වසෙනෙව වුත්තං, තතො පන උත්තරිපි සුක්ඛවිපස්සකඛීණාසවවසෙන වස්සසහස්සං, අනාගාමිවසෙන වස්සසහස්සං, සකදාගාමිවසෙන වස්සසහස්සං, සොතාපන්නවසෙන වස්සසහස්සන්ති එවං පඤ්චවස්සසහස්සානි පටිවෙධසද්ධම්මො ඨස්සති. පරියත්තිධම්මොපි තානියෙව. න හි පරියත්තියා අසති පටිවෙධො අත්ථි, නාපි පරියත්තියා සති පටිවෙධො න හොති. ලිඞ්ගං පන පරියත්තියා අන්තරහිතායපි චිරං පවත්තිස්සතීති. ด้วยคำว่า 'มหโต ตฬากสฺส ปฏิกจฺเจว อาฬินฺติ' นี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอรรถนี้ว่า – เปรียบเหมือนสระใหญ่ แม้เมื่อยังไม่ได้สร้างคันกั้นน้ำ ก็ย่อมมีน้ำขังอยู่ได้บ้าง, แต่เมื่อสร้างคันกั้นไว้แต่แรก น้ำใดที่พึงไม่ขังอยู่เพราะเหตุที่ไม่มีคันกั้น แม้น้ำนั้นก็พึงขังอยู่ได้, ฉันใดก็ฉันนั้น, ครุธรรมเหล่านี้ใดที่เราบัญญัติไว้แต่แรกเพื่อมิให้ล่วงละเมิดในเมื่อเรื่องยังไม่เกิดขึ้น, หากครุธรรมเหล่านั้นมิได้ถูกบัญญัติไว้ พระสัทธรรมพึงดำรงอยู่ได้ห้าร้อยปีเพราะเหตุที่มาตุคามบวช. แต่เพราะได้บัญญัติไว้แต่แรก พระสัทธรรมจักดำรงอยู่ได้อีกห้าร้อยปี, ด้วยประการฉะนี้ พระสัทธรรมจักดำรงอยู่ได้เพียงหนึ่งพันปีตามที่ตรัสไว้ในเบื้องต้น. และคำว่า 'หนึ่งพันปี' นี้ ตรัสโดยอ้างอิงถึงพระขีณาสพผู้บรรลุปฏิสัมภิทา. แต่หลังจากนั้นไปอีก พระสัทธรรมจักดำรงอยู่ได้อีกหนึ่งพันปีโดยอ้างอิงถึงพระขีณาสพผู้เป็นสุกขวิปัสสก, อีกหนึ่งพันปีโดยอ้างอิงถึงพระอนาคามี, อีกหนึ่งพันปีโดยอ้างอิงถึงพระสกทาคามี, อีกหนึ่งพันปีโดยอ้างอิงถึงพระโสดาบัน, ด้วยประการฉะนี้ ปฏิเวธสัทธรรมจักดำรงอยู่ได้ห้าพันปี. แม้ปริยัติธรรมก็ดำรงอยู่ได้ตลอดกาลเพียงนั้น. จริงอยู่ เมื่อไม่มีปริยัติ ปฏิเวธก็ไม่มี, และเมื่อมีปริยัติ ปฏิเวธก็ย่อมมีได้. ส่วนเพศ (ของบรรพชิต) แม้เมื่อปริยัติอันตรธานไปแล้ว ก็ยังจะดำรงอยู่ได้อีกนาน. 2. ඔවාදසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาโอวาทสูตร 52. දුතියෙ බහුස්සුතොති ඉධ සකලස්සපි බුද්ධවචනස්ස වසෙන බහුස්සුතභාවො වෙදිතබ්බො. ගරුධම්මන්ති කායසංසග්ගං. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. භික්ඛුනොවාදකවිනිච්ඡයො පන සමන්තපාසාදිකාය (පාචි. අට්ඨ. 144 ආදයො) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ๕๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า พหุสฺสุโต ความว่า ในสูตรนี้ พึงทราบความเป็นผู้ได้สดับมากโดยนัยแห่งพระพุทธวจนะทั้งหมด บทว่า ครุธมฺมํ ได้แก่ กายสังสัคคะ นี้เป็นใจความย่อในสูตรนี้ ส่วนวินิจฉัยในภิกขุโนวาทกะ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์สมันตปาสาทิกา (อรรถกถาพระวินัย ปาจิตตีย์ หน้า 144 เป็นต้น) นั่นเทียว 3. සංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาสังขิตตสูตร 53. තතියෙ [Pg.239] සරාගායාති සරාගත්ථාය. විරාගායාති විරජ්ජනත්ථාය. සංයොගායාති වට්ටෙ සංයොගත්ථාය. විසංයොගායාති වට්ටෙ විසංයොගභාවත්ථාය. ආචයායාති වට්ටස්ස වඩ්ඪනත්ථාය. නො අපචයායාති න වට්ටවිද්ධංසනත්ථාය. දුබ්භරතායාති දුප්පොසනත්ථාය. නො සුභරතායාති න සුඛපොසනත්ථාය. ඉමස්මිං සුත්තෙ පඨමවාරෙන වට්ටං කථිතං, දුතියවාරෙන විවට්ටං කථිතං. ඉමිනා ච පන ඔවාදෙන ගොතමී අරහත්තං පත්තාති. ๕๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สราคาย ความว่า เพื่อความมีราคะ บทว่า วิราคาย ความว่า เพื่อความคลายกำหนัด บทว่า สํโยคาย ความว่า เพื่อความประกอบไว้ในวัฏฏะ บทว่า วิสํโยคาย ความว่า เพื่อความไม่ประกอบไว้ในวัฏฏะ บทว่า อาจยาย ความว่า เพื่อความพอกพูนวัฏฏะ บทว่า โน อปจยาย ความว่า ไม่เป็นไปเพื่อความทำลายวัฏฏะ บทว่า ทุพฺภรตาย ความว่า เพื่อความเป็นคนเลี้ยงยาก บทว่า โน สุภรตาย ความว่า ไม่เป็นไปเพื่อความเป็นคนเลี้ยงง่าย ในสูตรนี้ วาระแรกตรัสเรื่องวัฏฏะ วาระที่สองตรัสเรื่องวิวัฏฏะ ก็ด้วยโอวาทนี้ พระโคตมีเถรีได้บรรลุพระอรหัตแล้ว ดังนี้ 4. දීඝජාණුසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาทีฆชาณุสูตร 54. චතුත්ථෙ බ්‍යග්ඝපජ්ජාති ඉදමස්ස පවෙණි නාම වසෙන ආලපනං. තස්ස හි පුබ්බපුරිසා බ්‍යග්ඝපථෙ ජාතාති තස්මිං කුලෙ මනුස්සා බ්‍යග්ඝපජ්ජාති වුච්චන්ති. ඉස්සත්ථෙනාති ඉස්සාසකම්මෙන. තත්‍රුපායායාති ‘‘ඉමස්මිං කාලෙ ඉදං නාම කාතුං වට්ටතී’’ති ජානනෙ උපායභූතාය. වුද්ධසීලිනොති වඩ්ඪිතසීලා වුද්ධසමාචාරා. ආයන්ති ආගමනං. නාච්චොගාළ්හන්ති නාතිමහන්තං. නාතිහීනන්ති නාතිකසිරං. පරියාදායාති ගහෙත්වා ඛෙපෙත්වා. තත්ථ යස්ස වයතො දිගුණො ආයො, තස්ස වයො ආයං පරියාදාතුං න සක්කොති. ๕๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า พฺยคฺฆปชฺช นี้เป็นคำร้องเรียกทีฆชาณุโกลิยบุตรนั้นโดยชื่อตามประเพณี อธิบายว่า บุรุษในสกุลก่อนของท่านเกิดในทางเสือผ่าน เพราะเหตุนั้น คนในสกุลนั้นจึงถูกเรียกว่า พยัคฆปัชชะ บทว่า อิสฺสตฺเถน ได้แก่ ด้วยศิลปะคือการยิงธนู บทว่า ตตฺรูปายาย ได้แก่ ด้วยปัญญาอันเป็นอุบายในการรู้ว่า "ในกาลนี้ ควรทำการชื่อนี้" บทว่า วุฑฺฒสีลิโน ได้แก่ ผู้มีศีลอันเจริญแล้ว มีสมาจารอันเจริญแล้ว บทว่า อายํ ได้แก่ รายรับ บทว่า นาจฺโจคาฬฺหํ ได้แก่ ไม่มากเกินไป บทว่า นาติหีนํ ได้แก่ ไม่น้อยเกินไป บทว่า ปริยาทาย ได้แก่ ถือเอาแล้ว ทำให้สิ้นไป ในบทนั้น กุลบุตรใดมีรายรับเป็นสองเท่าของรายจ่าย รายจ่ายของกุลบุตรนั้นย่อมไม่อาจครอบงำรายรับได้ ‘‘චතුධා විභජෙ භොගෙ, පණ්ඩිතො ඝරමාවසං; එකෙන භොගෙ භුඤ්ජෙය්‍ය, ද්වීහි කම්මං පයොජයෙ; චතුත්ථඤ්ච නිධාපෙය්‍ය, ආපදාසු භවිස්සතී’’ති. (දී. නි. 3.265) – "บัณฑิตผู้ครองเรือน พึงแบ่งโภคทรัพย์ออกเป็น ๔ ส่วน พึงใช้สอยโภคทรัพย์ด้วยส่วนหนึ่ง พึงประกอบการงานด้วยสองส่วน และพึงเก็บส่วนที่สี่ไว้ ด้วยคิดว่า 'จักมีไว้ในยามอันตราย' ดังนี้" (ที. นิ. ๓.๒๖๕) එවං පටිපජ්ජතො පන වයො ආයං පරියාදාතුං න සක්කොතියෙව. ก็เมื่อกุลบุตรปฏิบัติดังนี้ รายจ่ายย่อมไม่อาจครอบงำรายรับได้เลย උදුම්බරඛාදීවාති යථා උදුම්බරානි ඛාදිතුකාමෙන පක්කෙ උදුම්බරරුක්ඛෙ චාලිතෙ එකප්පහාරෙනෙව බහූනි ඵලානි පතන්ති, සො ඛාදිතබ්බයුත්තකානි ඛාදිත්වා ඉතරානි බහුතරානි පහාය ගච්ඡති, එවමෙවං යො ආයතො වයං බහුතරං කත්වා විප්පකිරන්තො භොගෙ පරිභුඤ්ජති, සො ‘‘උදුම්බරඛාදිකංවායං කුලපුත්තො භොගෙ ඛාදතී’’ති වුච්චති. අජෙට්ඨමරණන්ති [Pg.240] අනායකමරණං. සමං ජීවිකං කප්පෙතීති සම්මා ජීවිකං කප්පෙති. සමජීවිතාති සමජීවිතාය ජීවිතා. අපායමුඛානීති විනාසස්ස ඨානානි. บทว่า อุทุมฺพรขาทีว ความว่า เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการจะกินมะเดื่อ เมื่อเขย่าต้นมะเดื่อที่สุกแล้ว ผลมะเดื่อจำนวนมากย่อมร่วงหล่นลงมาในคราวเดียว เขากินผลที่ควรกินแล้ว ละทิ้งผลอื่นที่เหลือจำนวนมากไป ฉันใด บุคคลใดทำรายจ่ายให้มากกว่ารายรับ บริโภคโภคทรัพย์อย่างสุรุ่ยสุร่าย ฉันนั้นเหมือนกัน กุลบุตรนั้นย่อมถูกเรียกว่า "กุลบุตรนี้กินโภคทรัพย์เหมือนคนกินมะเดื่อ" บทว่า อเชฏฺฐมรณํ ได้แก่ การตายโดยไม่มีหัวหน้า บทว่า สมํ ชีวิกํ กปฺเปติ ความว่า ย่อมดำรงชีวิตโดยชอบ บทว่า สมชีวิตา ได้แก่ เป็นอยู่ด้วยการเลี้ยงชีพโดยชอบ บทว่า อปายมุขานิ ได้แก่ เหตุแห่งความพินาศ උට්ඨාතා කම්මධෙය්‍යෙසූති කම්මකරණට්ඨානෙසු උට්ඨානවීරියසම්පන්නො. විධානවාති විදහනසම්පන්නො. සොත්ථානං සම්පරායිකන්ති සොත්ථිභූතං සම්පරායිකං. සච්චනාමෙනාති බුද්ධත්තායෙව බුද්ධොති එවං අවිතථනාමෙන. චාගො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪතීති චාගො ච සෙසපුඤ්ඤඤ්ච පවඩ්ඪති. ඉමස්මිං සුත්තෙ සද්ධාදයො මිස්සකා කථිතා. පඤ්චමං උත්තානමෙව. บทว่า อุฏฺฐาตา กมฺมเธยฺเยสุ ได้แก่ ผู้ถึงพร้อมด้วยความเพียรในการลุกขึ้นในฐานะที่ควรทำการงาน บทว่า วิธานวา ได้แก่ ผู้ถึงพร้อมด้วยการจัดการ บทว่า โสตฺถานํ สมฺปรายิกํ ได้แก่ ประโยชน์เกื้อกูลในสัมปรายภพอันเป็นเหตุแห่งความสวัสดี บทว่า สจฺจนาเมน ได้แก่ โดยพระนามที่ไม่ผิดพลาดอย่างนี้ว่า พุทฺโธ เพราะความเป็นผู้ตรัสรู้แล้วนั่นเทียว บทว่า จาโค ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ ความว่า ทั้งจาคะและบุญที่เหลือย่อมเจริญ ในสูตรนี้ ตรัสธรรมมีศรัทธาเป็นต้นคละกันไป สูตรที่ ๕ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น 6. භයසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาภยสูตร 56. ඡට්ඨෙ ගබ්භොති ගබ්භවාසො. දිට්ඨධම්මිකාපීති සන්දිට්ඨිකා ගබ්භවාසසදිසා පුනපි මනුස්සගබ්භා. සම්පරායිකාපීති ඨපෙත්වා මනුස්සගබ්භෙ සෙසගබ්භා. උභයං එතෙ කාමා පවුච්චන්තීති භයඤ්ච දුක්ඛඤ්ච, භයඤ්ච රොගො ච, භයඤ්ච ගණ්ඩො ච, භයඤ්ච සල්ලඤ්ච, භයඤ්ච සඞ්ගො ච, භයඤ්ච පඞ්කො ච, භයඤ්ච ගබ්භො චාති එවං උභයං එතෙ කාමා පවුච්චන්ති. සාතරූපෙනාති කාමසුඛෙන. පලිපථන්ති වට්ටපලිපථං. අතික්කම්මාති ඉමස්මිං ඨානෙ විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අස්ස භික්ඛුනො අරහත්තප්පත්තභාවො ගහිතො. එවරූපං පජං ජාතිජරූපෙතං තීසු භවෙසු ඵන්දමානං අවෙක්ඛතීති සුත්තෙ වට්ටං කථෙත්වා ගාථාසු විවට්ටං කථිතන්ති. සත්තමට්ඨමානි උත්තානත්ථානෙව. ๕๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า คพฺโภ ได้แก่ การอยู่ในครรภ์ บทว่า ทิฏฺฐธมฺมิกาปิ ได้แก่ ครรภ์ของมนุษย์อีก ซึ่งเป็นสิ่งประจักษ์ เหมือนการอยู่ในครรภ์ บทว่า สมฺปรายิกาปิ ได้แก่ ครรภ์ที่เหลือ ยกเว้นครรภ์ของมนุษย์ บทว่า อุภยํ เอเต กามา ปวุจฺจนฺติ ความว่า ภัยและความทุกข์ ภัยและโรค ภัยและฝี ภัยและลูกศร ภัยและความข้อง ภัยและเปือกตม ภัยและการอยู่ในครรภ์ ทั้งสองอย่างนี้เรียกว่า กาม บทว่า สาตรูเปน ได้แก่ ด้วยกามสุข บทว่า ปลิปถํ ได้แก่ หนทางกันดารคือวัฏฏะ บทว่า อติกฺกมฺม ความว่า ในที่นี้ถือเอาความเป็นผู้บรรลุพระอรหัตของภิกษุนั้น โดยการเจริญวิปัสสนา บทว่า เอวรูปํ ปชํ ชาติชรูปตํ ตีสุ ภเวสุ ผนฺทมานํ อเวกฺขติ ความว่า ในพระสูตรตรัสเรื่องวัฏฏะแล้ว ในคาถาทั้งหลายตรัสเรื่องวิวัฏฏะ สูตรที่ ๗ และที่ ๘ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น 9-10. පුග්ගලසුත්තද්වයවණ්ණනා อรรถกถาปุคคลสูตร ๒ สูตร 59-60. නවමෙ උජුභූතොති කායවඞ්කාදීනං අභාවෙන උජුකො. පඤ්ඤාසීලසමාහිතොති පඤ්ඤාය ච සීලෙන ච සමන්නාගතො. යජමානානන්ති දානං දදන්තානං. පුඤ්ඤපෙක්ඛානන්ති පුඤ්ඤං ඔලොකෙන්තානං ගවෙසන්තානං[Pg.241]. ඔපධිකන්ති උපධිවිපාකං, ඔපධිභූතං ඨානං අප්පමාණං. දසමෙ සමුක්කට්ඨොති උක්කට්ඨො උත්තමො. සත්තානන්ති සබ්බසත්තානං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อุชุภูโต ได้แก่ เป็นผู้ตรง เพราะไม่มีความคดทางกายเป็นต้น บทว่า ปญฺญาสีลสมาหิโต ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยปัญญาและศีล บทว่า ยชมานานํ ได้แก่ ของผู้ให้ทาน บทว่า ปุญฺญเปกฺขานํ ได้แก่ ของผู้แลดูบุญ แสวงหาบุญ บทว่า โอปธิกํ ได้แก่ มีอุปธิเป็นวิบาก, ฐานะที่เป็นอุปธิประมาณมิได้ ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า สมุกฺกฏฺโฐ ได้แก่ ประเสริฐ สูงสุด บทว่า สตฺตานํ ได้แก่ ของสัตว์ทั้งปวง บทที่เหลือในทุกแห่งมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ดังนี้ ගොතමීවග්ගො ඡට්ඨො. โคตมีวรรคที่ ๖ (7) 2. භූමිචාලවග්ගො (๗) ๒. ภูมิจาลวรรค 1. ඉච්ඡාසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาอิจฉาสูตร 61. සත්තමස්ස පඨමෙ පවිවිත්තස්සාති කායවිවෙකෙන විවිත්තස්ස. නිරායත්තවුත්තිනොති කත්ථචි අනායත්තවුත්තිනො විපස්සනාකම්මිකස්ස. ලාභායාති චතුපච්චයලාභාය. සොචී ච පරිදෙවී චාති සොකී ච පරිදෙවී ච. සොචිච්ච පරිදෙවිච්චාතිපි පාඨො. චුතො ච සද්ධම්මාති තංඛණංයෙව විපස්සනාසද්ධම්මා චුතො. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං. ๖๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๗ บทว่า ปวิวิตฺตสฺส ได้แก่ ผู้สงัดด้วยกายวิเวก บทว่า นิรายตฺตวุตฺติโน ได้แก่ ของผู้มีวิปัสสนาเป็นกิจ มีความเป็นอยู่ไม่ขึ้นกับสิ่งใด บทว่า ลาภาย ได้แก่ เพื่อลาภคือปัจจัย ๔ บทว่า โสจี จ ปริเทวี จ ได้แก่ เป็นผู้เศร้าโศกและเป็นผู้คร่ำครวญ อีกอย่างหนึ่งมีบทว่า โสจิจฺจ ปริเทวิจฺจา บทว่า จุโต จ สทฺธมฺมา ได้แก่ เคลื่อนจากสัทธรรมคือวิปัสสนาในขณะนั้นนั่นเอง ในสูตรนี้ ตรัสเรื่องวัฏฏะและวิวัฏฏะ 2. අලංසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาอลังสังสูตร 62. දුතියෙ අලං අත්තනො අලං පරෙසන්ති අත්තනො ච පරෙසඤ්ච හිතපටිපත්තියං සමත්ථො පරියත්තො අනුච්ඡවිකො. ඛිප්පනිසන්තීති ඛිප්පං උපධාරෙති, ඛන්ධධාතුආයතනාදීසු කථියමානෙසු තෙ ධම්මෙ ඛිප්පං ජානාතීති අත්ථො. ඉමස්මිං සුත්තෙ සමථවිපස්සනා කථිතා. පුග්ගලජ්ඣාසයෙන පන දෙසනාවිලාසෙන චෙතං මත්ථකතො පට්ඨාය හෙට්ඨා ඔතරන්තං කථිතන්ති. ๖๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อลํ อตฺตโน อลํ ปเรสํ ได้แก่ สามารถ เพียงพอ สมควรในการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น บทว่า ขิปฺปนิสนฺติ ความว่า ย่อมทรงจำได้เร็ว คือเมื่อท่านกล่าวถึงขันธ์ ธาตุ อายตนะเป็นต้น ย่อมรู้ธรรมเหล่านั้นได้เร็ว ในสูตรนี้ ตรัสสมถะและวิปัสสนา ก็ในสูตรนี้ ตรัสโดยลำดับจากเบื้องบนลงสู่เบื้องล่าง ด้วยอัธยาศัยของบุคคลและด้วยเทศนาวิลาส ดังนี้ 3. සංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาสังขิตตสูตร 63. තතියෙ එවමෙවාති නික්කාරණෙනෙව. යථා වා අයං යාචති, එවමෙව. මොඝපුරිසාති මූළ්හපුරිසා තුච්ඡපුරිසා. අජ්ඣෙසන්තීති යාචන්ති. අනුබන්ධිතබ්බන්ති ඉරියාපථානුගමනෙන අනුබන්ධිතබ්බං මං න විජහිතබ්බං මඤ්ඤන්ති. ආජානනත්ථං අපසාදෙන්තො එවමාහ. එස කිර භික්ඛු ඔවාදෙ දින්නෙපි පමාදමෙව අනුයුඤ්ජති, ධම්මං සුත්වා තත්ථෙව වසති, සමණධම්මං කාතුං න ඉච්ඡති. තස්මා භගවා එවං අපසාදෙත්වා පුන යස්මා සො අරහත්තස්ස උපනිස්සයසම්පන්නො[Pg.242], තස්මා තං ඔවදන්තො තස්මාතිහ තෙ භික්ඛු එවං සික්ඛිතබ්බන්තිආදිමාහ. තත්ථ අජ්ඣත්තං මෙ චිත්තං ඨිතං භවිස්සති සුසණ්ඨිතං, න ච උප්පන්නා පාපකා අකුසලා ධම්මා චිත්තං පරියාදාය ඨස්සන්තීති ඉමිනා තාවස්ස ඔවාදෙන නියකජ්ඣත්තවසෙන චිත්තෙකග්ගතාමත්තො මූලසමාධි වුත්තො. ๖๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า เอวเมว ความว่า โดยไม่มีเหตุผลนั่นเทียว เหมือนอย่างที่ภิกษุรูปนี้ขอ ก็อย่างนั้นเหมือนกัน บทว่า โมฆปุริสา คือ บุรุษผู้มืดบอด บุรุษผู้ว่างเปล่า บทว่า อชฺเฌสนฺติ คือ ย่อมขอ บทว่า อนุพนฺธิตพฺพนฺติ คือ ย่อมสำคัญว่า เราเป็นผู้ที่เขาควรติดตามไปตามอิริยาบถ ไม่ควรละทิ้ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงติเตียนเพื่อให้รู้ จึงตรัสอย่างนี้ ได้ยินว่า ภิกษุรูปนั้น แม้เมื่อโอวาทอันเราให้แล้ว ก็ยังประกอบแต่ความประมาท ฟังธรรมแล้วก็อยู่เหมือนเดิม ไม่ปรารถนาจะทำสมณธรรม เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าครั้นทรงติเตียนอย่างนี้แล้ว แต่เพราะเหตุที่ภิกษุนั้นเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอุปนิสัยแห่งพระอรหัตอีก เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงสั่งสอนภิกษุนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตสฺมาติห เต ภิกฺขุ เอวํ สิกฺขิตพฺพํ (ดูก่อนภิกษุ เพราะเหตุนั้น เธอพึงศึกษาอย่างนี้ในธรรมวินัยนี้) ในบทเหล่านั้น ด้วยโอวาทนี้ว่า อชฺฌตฺตํ เม จิตฺตํ ฐิตํ ภวิสฺสติ สุสณฺฐิตํ, น จ อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสนฺติ (จิตของเราจักเป็นจิตตั้งมั่น ดำรงอยู่ด้วยดีในภายใน และอกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้ว จักไม่ครอบงำจิตตั้งอยู่ได้) พระองค์ตรัสถึงมูลสมาธิอันเป็นเพียงความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง โดยความเป็นไปในภายในของตนนั่นเอง แก่ภิกษุนั้นก่อน තතො ‘‘එත්තකෙනෙව සන්තුට්ඨිං අනාපජ්ජිත්වා එවං සො සමාධි වඩ්ඪෙතබ්බො’’ති දස්සෙතුං යතො ඛො තෙ භික්ඛු අජ්ඣත්තං චිත්තං ඨිතං හොති සුසණ්ඨිතං, න ච උප්පන්නා පාපකා අකුසලා ධම්මා චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨන්ති, තතො තෙ භික්ඛු එවං සික්ඛිතබ්බං ‘‘මෙත්තා මෙ චෙතොවිමුත්ති භාවිතා භවිස්සති…පෙ… සුසමාරද්ධා’’ති එවමස්ස මෙත්තාවසෙන භාවනං වඩ්ඪෙත්වා පුන යතො ඛො තෙ භික්ඛු අයං සමාධි එවං භාවිතො හොති බහුලීකතො, තතො ත්වං භික්ඛු ඉමං සමාධිං සවිතක්කසවිචාරම්පි භාවෙය්‍යාසීතිආදි වුත්තං. තස්සත්ථො – යදා තෙ භික්ඛු අයං මූලසමාධි එවං මෙත්තාවසෙන භාවිතො හොති, තදා ත්වං තාවතකෙනපි තුට්ඨිං අනාපජ්ජිත්වාව ඉමං මූලසමාධිං අඤ්ඤෙසුපි ආරම්මණෙසු චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානානි පාපයමානො ‘‘සවිතක්කසවිචාරම්පී’’තිආදිනා නයෙන භාවෙය්‍යාසීති. ต่อจากนั้น เพื่อจะทรงแสดงว่า “เธอไม่พึงถึงความสันโดษด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พึงเจริญสมาธินั้นอย่างนี้” จึงตรัสว่า ดูก่อนภิกษุ ในกาลใดแล จิตของเธอเป็นจิตตั้งมั่น ดำรงอยู่ด้วยดีในภายใน และอกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมไม่ครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ ในกาลนั้น เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เมตตาเจโตวิมุติของเรา จักเป็นธรรมอันเราเจริญแล้ว...ฯลฯ...ปรารภดีแล้ว’ ครั้นทรงให้ภิกษุนั้นเจริญภาวนาด้วยอำนาจเมตตาอย่างนี้แล้ว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ดูก่อนภิกษุ ในกาลใดแล สมาธินี้อันเธอเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้วอย่างนี้ ในกาลนั้น เธอพึงเจริญสมาธินี้แม้ที่ยังมีวิตกวิจาร ดังนี้ อธิบายความแห่งพระดำรัสนั้นว่า ดูก่อนภิกษุ ในกาลใด มูลสมาธินี้อันเธอเจริญแล้วด้วยอำนาจเมตตาอย่างนี้ ในกาลนั้น เธอไม่พึงถึงความสันโดษด้วยเหตุเพียงเท่านั้น ยังจตุตถฌานและปัญจกฌานให้ถึงพร้อมในอารมณ์อื่นๆ ด้วยมูลสมาธินี้ พึงเจริญโดยนัยเป็นต้นว่า ‘แม้ที่ยังมีวิตกวิจาร’ ดังนี้ එවං වත්වා ච පන අවසෙසබ්‍රහ්මවිහාරපුබ්බඞ්ගමම්පිස්ස අඤ්ඤෙසු ආරම්මණෙසු චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානභාවනං කරෙය්‍යාසීති දස්සෙන්තො යතො ඛො තෙ භික්ඛු අයං සමාධි එවං භාවිතො හොති සුභාවිතො, තතො තෙ භික්ඛු එවං සික්ඛිතබ්බං ‘‘කරුණා මෙ චෙතොවිමුත්තී’’තිආදිමාහ. එවං මෙත්තාපුබ්බඞ්ගමං චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානභාවනං දස්සෙත්වා පුන කායානුපස්සනාදිපුබ්බඞ්ගමං දස්සෙතුං යතො ඛො තෙ භික්ඛු අයං සමාධි එවං භාවිතො හොති සුභාවිතො, තතො තෙ භික්ඛු එවං සික්ඛිතබ්බං ‘‘කායෙ කායානුපස්සී’’තිආදිං වත්වා යතො ඛො තෙ භික්ඛු අයං සමාධි එවං භාවිතො හොති සුභාවිතො, තතො ත්වං භික්ඛු යෙන යෙනෙව ගග්ඝසීතිආදිමාහ. තත්ථ ගග්ඝසීති ගමිස්සසි. ඵාසුංයෙවාති ඉමිනා අරහත්තං දස්සෙති. අරහත්තප්පත්තො හි සබ්බිරියාපථෙසු ඵාසු විහරති නාම. ครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงว่า “เธอพึงทำจตุตถฌานและปัญจกฌานภาวนา อันมีพรหมวิหารที่เหลือเป็นเบื้องหน้า ในอารมณ์อื่นๆ แก่ภิกษุนั้น” จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ดูก่อนภิกษุ ในกาลใดแล สมาธินี้อันเธอเจริญแล้ว เจริญดีแล้วอย่างนี้ ในกาลนั้น เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘กรุณาเจโตวิมุติของเรา...’ ครั้นทรงแสดงจตุตถฌานและปัญจกฌานภาวนาอันมีเมตตาเป็นเบื้องหน้าอย่างนี้แล้ว เพื่อจะทรงแสดง (ภาวนา) อันมีกายานุปัสสนาเป็นต้นเป็นเบื้องหน้าอีก จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ดูก่อนภิกษุ ในกาลใดแล สมาธินี้อันเธอเจริญแล้ว เจริญดีแล้วอย่างนี้ ในกาลนั้น เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราจักเป็นผู้พิจารณาเห็นกายในกายอยู่...’ แล้วตรัสคำเป็นต้นว่า ดูก่อนภิกษุ ในกาลใดแล สมาธินี้อันเธอเจริญแล้ว เจริญดีแล้วอย่างนี้ ในกาลนั้น เธอจักก้าวไปทางใดๆ... ในบทเหล่านั้น บทว่า คคฺฆสิ คือ จักไป ด้วยบทว่า ผาสุํเยว (ย่อมอยู่เป็นสุขทีเดียว) นี้ ทรงแสดงพระอรหัต ด้วยว่า ผู้บรรลุพระอรหัตแล้ว ชื่อว่าย่อมอยู่เป็นสุขในอิริยาบถทั้งปวง 4. ගයාසීසසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาคยาสีสสูตร 64. චතුත්ථෙ [Pg.243] එතදවොචාති අත්තනො පධානභූමියං උප්පන්නං විතක්කං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ආරොචෙතුං – ‘‘පුබ්බාහං, භික්ඛවෙ’’තිආදිවචනං අවොච. ඔභාසන්ති දිබ්බචක්ඛුඤාණොභාසං. ඤාණදස්සනන්ති දිබ්බචක්ඛුභූතං ඤාණසඞ්ඛාතං දස්සනං. සන්නිවුත්ථපුබ්බන්ති එකතො වසිතපුබ්බං. ඉමස්මිං පන සුත්තෙ දිබ්බචක්ඛුඤාණං, ඉද්ධිවිධඤාණං, චෙතොපරියඤාණං, යථාකම්මුපගඤාණං, අනාගතංසඤාණං, පච්චුප්පන්නංසඤාණං, අතීතංසඤාණං, පුබ්බෙනිවාසඤාණන්ති ඉමානි තාව අට්ඨ ඤාණානි පාළියංයෙව ආගතානි, තෙහි පන සද්ධිං විපස්සනාඤාණානි චත්තාරි මග්ගඤාණානි, චත්තාරි ඵලඤාණානි, චත්තාරි පච්චවෙක්ඛණඤාණානි, චත්තාරි පටිසම්භිදාඤාණානි ඡ අසාධාරණඤාණානීති එතානි ඤාණානි සමොධානෙත්වා කථෙන්තෙන එවං ඉදං සුත්තං කථිතං නාම හොති. ๖๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า เอตทโวจ ความว่า พระองค์ตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในกาลก่อน...” เพื่อทรงประกาศวิตกที่เกิดขึ้นในสถานที่ทรงบำเพ็ญเพียรของพระองค์แก่ภิกษุสงฆ์ บทว่า โอภาสํ คือ โอภาสแห่งทิพพจักขุญาณ บทว่า ญาณทสฺสนํ คือ การเห็นที่เรียกว่าญาณ อันเป็นทิพพจักขุ บทว่า สนฺนิวุตฺถปุพฺพํ คือ เคยอยู่ร่วมกัน ก็ในสูตรนี้ ญาณ ๘ ประการเหล่านี้ คือ ทิพพจักขุญาณ อิทธิวิธญาณ เจโตปริยญาณ ยถากัมมูปคญาณ อนาคตังสญาณ ปัจจุปปันนังสญาณ อตีตังสญาณ และปุพเพนิวาสานุสสติญาณ มาในพระบาลีแล้วก่อน แต่เมื่อผู้กล่าวรวบรวมญาณเหล่านี้ คือ วิปัสสนาญาณทั้งหลาย มรรคญาณ ๔ ผลญาณ ๔ ปัจจเวกขณญาณ ๔ ปฏิสัมภิทาญาณ ๔ และอสาธารณญาณ ๖ เข้ากับญาณเหล่านั้นแล้วกล่าวอยู่ สูตรนี้จึงชื่อว่าอันท่านกล่าวดีแล้วอย่างนี้ 5. අභිභායතනසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาอภิภายตนสูตร 65. පඤ්චමෙ අභිභායතනානීති අභිභවනකාරණානි. කිං අභිභවන්ති? පච්චනීකධම්මෙපි ආරම්මණානිපි. තානි හි පටිපක්ඛභාවෙන පච්චනීකධම්මෙ අභිභවන්ති, පුග්ගලස්ස ඤාණුත්තරියතාය ආරම්මණානි. අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤීතිආදීසු පන අජ්ඣත්තරූපෙ පරිකම්මවසෙන අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී නාම හොති. අජ්ඣත්තඤ්හි නීලපරිකම්මං කරොන්තො කෙසෙ වා පිත්තෙ වා අක්ඛිතාරකාය වා කරොති. පීතපරිකම්මං කරොන්තො මෙදෙ වා ඡවියා වා හත්ථතලපාදතලෙසු වා අක්ඛීනං පීතට්ඨානෙ වා කරොති. ලොහිතපරිකම්මං කරොන්තො මංසෙ වා ලොහිතෙ වා ජිව්හාය වා අක්ඛීනං රත්තට්ඨානෙ වා කරොති. ඔදාතපරිකම්මං කරොන්තො අට්ඨිම්හි වා දන්තෙ වා නඛෙ වා අක්ඛීනං සෙතට්ඨානෙ වා කරොති. තං පන සුනීලකං සුපීතකං සුලොහිතකං සුඔදාතං න හොති, අවිසුද්ධමෙව හොති. ๖๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อภิภายตนานิ คือ เหตุแห่งการครอบงำ ย่อมครอบงำอะไร? ย่อมครอบงำแม้ธรรมที่เป็นข้าศึก แม้อารมณ์ทั้งหลาย จริงอยู่ อภิภายตนะเหล่านั้นย่อมครอบงำธรรมที่เป็นข้าศึกโดยความเป็นปฏิปักษ์ และย่อมครอบงำอารมณ์ทั้งหลายเพราะความเป็นผู้มีญาณอันยอดเยี่ยมของบุคคล ส่วนในบทเป็นต้นว่า อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี บุคคลชื่อว่ามีรูปสัญญาในภายใน เพราะการบริกรรมในรูปภายใน จริงอยู่ ผู้ทำนีลบริกรรมในภายใน ย่อมทำในผมบ้าง ในดีบ้าง หรือในแก้วตาบ้าง ผู้ทำปีตบริกรรม ย่อมทำในมันข้นบ้าง ในผิวบ้าง ในฝ่ามือฝ่าเท้าบ้าง หรือในส่วนที่เป็นสีเหลืองของตาบ้าง ผู้ทำโลหิตบริกรรม ย่อมทำในเนื้อบ้าง ในเลือดบ้าง ในลิ้นบ้าง หรือในส่วนที่เป็นสีแดงของตาบ้าง ผู้ทำโอทาตบริกรรม ย่อมทำในกระดูกบ้าง ในฟันบ้าง ในเล็บบ้าง หรือในส่วนที่เป็นสีขาวของตาบ้าง แต่รูปนั้นย่อมไม่เป็นสีเขียวสนิท ไม่เป็นสีเหลืองสนิท ไม่เป็นสีแดงสนิท ไม่เป็นสีขาวสนิท แต่เป็นรูปที่ไม่บริสุทธิ์นั่นเอง එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සතීති යස්සෙවං පරිකම්මං අජ්ඣත්තං උප්පන්නං හොති, නිමිත්තං පන බහිද්ධා, සො එවං අජ්ඣත්තං පරිකම්මස්ස බහිද්ධා ච අප්පනාය වසෙන ‘‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සතී’’ති වුච්චති. පරිත්තානීති අවඩ්ඪිතානි. සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානීති සුවණ්ණානි වා හොන්තු දුබ්බණ්ණානි වා, පරිත්තවසෙනෙව ඉදං අභිභායතනං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. තානි අභිභුය්‍යාති යථා නාම සම්පන්නග්ගහණිකො කටච්ඡුමත්තං භත්තං ලභිත්වා ‘‘කිං එත්ථ භුඤ්ජිතබ්බං [Pg.244] අත්ථී’’ති සංකඩ්ඪිත්වා එකකබළමෙව කරොති, එවමෙව ඤාණුත්තරිකො පුග්ගලො විසදඤාණො ‘‘කිමෙත්ථ පරිත්තකෙ ආරම්මණෙ සමාපජ්ජිතබ්බං අත්ථි, නායං මම භාරො’’ති තානි රූපානි අභිභවිත්වා සමාපජ්ජති, සහ නිමිත්තුප්පාදෙනෙවෙත්ථ අප්පනං පාපෙතීති අත්ථො. ජානාමි පස්සාමීති ඉමිනා පනස්ස ආභොගො කථිතො. සො ච ඛො සමාපත්තිතො වුට්ඨිතස්ස, න අන්තොසමාපත්තියං. එවංසඤ්ඤී හොතීති ආභොගසඤ්ඤායපි ඣානසඤ්ඤායපි එවංසඤ්ඤී හොති. අභිභවනසඤ්ඤා හිස්ස අන්තොසමාපත්තියම්පි අත්ථි, ආභොගසඤ්ඤා පන සමාපත්තිතො වුට්ඨිතස්සෙව. บทว่า "บุคคลผู้หนึ่งเห็นรูปทั้งหลายในภายนอก" ความว่า บุคคลใดมีบริกรรมเกิดขึ้นแล้วในภายในอย่างนี้ แต่นิมิตเกิดขึ้นในภายนอก บุคคลนั้นด้วยอำนาจแห่งบริกรรมในภายในและอัปปนาในภายนอกอย่างนี้ จึงถูกเรียกว่า "ผู้มีรูปสัญญาในภายใน ผู้หนึ่งเห็นรูปทั้งหลายในภายนอก" บทว่า "มีประมาณน้อย" ได้แก่ ที่ยังไม่ได้ทำให้เจริญ บทว่า "มีวรรณะดีและวรรณะทราม" ความว่า จะเป็นวรรณะดีหรือวรรณะทรามก็ตาม พึงทราบว่า อภิภายตนะนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยอำนาจแห่งอารมณ์มีประมาณน้อยนั่นเทียว บทว่า "ครอบงำรูปเหล่านั้น" เปรียบเหมือนคนบริโภคจุ ได้ข้าวประมาณทัพพีหนึ่งแล้วรวบเข้าทำเป็นคำเดียว ด้วยคิดว่า "ในข้าวประมาณเท่านี้ จะมีอะไรให้บริโภค" ฉันใด บุคคลผู้มีญาณยอดเยี่ยม มีญาณแจ่มใส ก็ฉันนั้น ด้วยคิดว่า "ในอารมณ์มีประมาณน้อยเท่านี้ จะมีอะไรให้เข้าสมาบัติ, นี้ไม่ใช่ภาระของเรา" ย่อมครอบงำรูปเหล่านั้นแล้วเข้าสมาบัติ อธิบายว่า ย่อมยังอัปปนาให้ถึงพร้อมกับการเกิดแห่งนิมิตในอารมณ์มีประมาณน้อยนี้นั่นเทียว ส่วนด้วยบทว่า "รู้ เห็น" นี้ พระองค์ตรัสถึงอาโภคะ (การน้อมใจ) ของโยคีบุคคลนั้น และอาโภคะนั้นย่อมมีแก่บุคคลผู้ออกจากสมาบัติแล้ว ไม่ใช่มีในภายในสมาบัติ บทว่า "เป็นผู้มีสัญญาอย่างนั้น" คือ ย่อมเป็นผู้มีสัญญาอย่างนั้น ทั้งด้วยอาโภคสัญญาและด้วยฌานสัญญา จริงอยู่ อภิภวนสัญญา (สัญญาคือการครอบงำ) ของโยคีนั้นมีอยู่แม้ในภายในสมาบัติ แต่อาโภคสัญญามีแก่บุคคลผู้ออกจากสมาบัติแล้วเท่านั้น අප්පමාණානීති වඩ්ඪිතප්පමාණානි, මහන්තානීති අත්ථො. අභිභුය්‍යාති එත්ථ ච පන යථා මහග්ඝසො පුරිසො එකං භත්තවඩ්ඪිතකං ලභිත්වා ‘‘අඤ්ඤාපි හොතු, අඤ්ඤාපි හොතු, කිං එසා මය්හං කරිස්සතී’’ති න තං මහන්තතො පස්සති, එවමෙව ඤාණුත්තරො පුග්ගලො විසදඤාණො ‘‘කිං එත්ථ සමාපජ්ජිතබ්බං, නයිදං අප්පමාණං, න මය්හං චිත්තෙකග්ගතාකරණෙ භාරො අත්ථී’’ති අභිභවිත්වා සමාපජ්ජති, සහ නිමිත්තුප්පාදනෙවෙත්ථ අප්පනං පාපෙතීති අත්ථො. บทว่า "ไม่มีประมาณ" ได้แก่ มีประมาณอันทำให้เจริญแล้ว อธิบายว่า มีขนาดใหญ่ ส่วนในบทว่า "ครอบงำ" นี้ เปรียบเหมือนบุรุษผู้บริโภคจุ ได้สำรับข้าวที่พูนขึ้นสำรับหนึ่งแล้ว ไม่เห็นว่าสำรับข้าวนั้นเป็นของใหญ่ ด้วยคิดว่า "จงมีอีกเถิด จงมีอีกเถิด สำรับนี้จะทำอะไรให้เราได้" ฉันใด บุคคลผู้มีญาณยอดเยี่ยม มีญาณแจ่มใส ก็ฉันนั้น ด้วยคิดว่า "ในอารมณ์นี้จะมีอะไรให้เข้าสมาบัติ, นี้หาใช่อารมณ์ไม่มีประมาณไม่, การทำจิตให้มีอารมณ์เป็นหนึ่งไม่ใช่ภาระของเรา" ย่อมครอบงำแล้วเข้าสมาบัติ อธิบายว่า ย่อมยังอัปปนาให้ถึงพร้อมกับการเกิดแห่งนิมิตในอารมณ์ไม่มีประมาณนี้นั่นเทียว අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤීති අලාභිතාය වා අනත්ථිකතාය වා අජ්ඣත්තරූපෙ පරිකම්මසඤ්ඤාවිරහිතො. บทว่า "ผู้ไม่มีรูปสัญญาในภายใน" คือ เป็นผู้ปราศจากบริกรรมสัญญาในอัชฌัตตรูป เพราะไม่ได้ หรือเพราะไม่ต้องการ එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සතීති යස්ස පරිකම්මම්පි නිමිත්තම්පි බහිද්ධා උප්පන්නං, සො එවං බහිද්ධා පරිකම්මස්ස චෙව අප්පනාය ච වසෙන ‘‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සතී’’ති වුච්චති. සෙසමෙත්ථ චතුත්ථාභිභායතනෙ ච වුත්තනයමෙව. ඉමෙසු පන චතූසු පරිත්තං විතක්කචරිතවසෙන ආගතං, අප්පමාණං මොහචරිතවසෙන, සුවණ්ණං දොසචරිතවසෙන, දුබ්බණ්ණං රාගචරිතවසෙන. එතෙසඤ්හි එතානි සප්පායානි. සා ච නෙසං සප්පායතා විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.43) චරියනිද්දෙසෙ වුත්තා. บทว่า "บุคคลผู้หนึ่งเห็นรูปทั้งหลายในภายนอก" ความว่า บุคคลใดมีทั้งบริกรรมและนิมิตเกิดขึ้นในภายนอก บุคคลนั้นด้วยอำนาจแห่งบริกรรมและอัปปนาในภายนอกอย่างนี้ จึงถูกเรียกว่า "ผู้ไม่มีรูปสัญญาในภายใน ผู้หนึ่งเห็นรูปทั้งหลายในภายนอก" ส่วนที่เหลือในอภิภายตนะนี้ มีนัยดังที่กล่าวแล้วในอภิภายตนะที่ ๔ นั่นเทียว ก็ในอภิภายตนะ ๔ เหล่านี้ อารมณ์มีประมาณน้อย มาโดยอำนาจแห่งวิตกจริต, อารมณ์ไม่มีประมาณ มาโดยอำนาจแห่งโมหจริต, อารมณ์มีวรรณะดี มาโดยอำนาจแห่งโทสจริต, อารมณ์มีวรรณะทราม มาโดยอำนาจแห่งราคจริต จริงอยู่ อารมณ์เหล่านี้เป็นสัปปายะแก่บุคคลเหล่านั้น และความเป็นสัปปายะของอารมณ์เหล่านั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในจริยานิทเทส ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค පඤ්චමඅභිභායතනාදීසු නීලානීති සබ්බසඞ්ගාහිකවසෙන වුත්තං. නීලවණ්ණානීති වණ්ණවසෙන. නීලනිදස්සනානීති නිදස්සනවසෙන. අපඤ්ඤායමානවිවරානි අසම්භින්නවණ්ණානි එකනීලානෙව හුත්වා දිස්සන්තීති වුත්තං හොති. නීලනිභාසානීති [Pg.245] ඉදං පන ඔභාසවසෙන වුත්තං, නීලොභාසානි නීලප්පභායුත්තානීති අත්ථො. එතෙන නෙසං සුවිසුද්ධතං දස්සෙති. විසුද්ධවණ්ණවසෙනෙව හි ඉමානි අභිභායතනානි වුත්තානි. ‘‘නීලකසිණං උග්ගණ්හන්තො නීලස්මිං නිමිත්තං ගණ්හාති පුප්ඵස්මිං වා වත්ථස්මිං වා වණ්ණධාතුයා වා’’තිආදිකං පනෙත්ථ කසිණකරණඤ්ච පරිකම්මඤ්ච අප්පනාවිධානඤ්ච සබ්බං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.55) විත්ථාරතො වුත්තමෙවාති. ในอภิภายตนะที่ ๕ เป็นต้น บทว่า "สีเขียว" ท่านกล่าวโดยอำนาจแห่งการสงเคราะห์ทั้งหมด บทว่า "มีวรรณะเขียว" ท่านกล่าวโดยอำนาจแห่งวรรณะ บทว่า "ปรากฏเป็นสีเขียว" ท่านกล่าวโดยอำนาจแห่งการปรากฏ ท่านประสงค์จะกล่าวว่า ปรากฏเป็นสีเขียวล้วน มีช่องว่างไม่ปรากฏ มีวรรณะไม่ปะปนกัน ส่วนบทว่า "มีประกายดังสีเขียว" นี้ ท่านกล่าวโดยอำนาจแห่งโอภาส อธิบายว่า มีโอภาสสีเขียว ประกอบด้วยรัศมีสีเขียว ด้วยบทนี้ ท่านแสดงถึงความบริสุทธิ์อย่างยิ่งของอารมณ์เหล่านั้น จริงอยู่ อภิภายตนะเหล่านี้ ท่านกล่าวโดยอำนาจแห่งวรรณะที่บริสุทธิ์นั่นเทียว คำเป็นต้นว่า "ผู้เรียนกสิณสีเขียว ย่อมถือนิมิตในสิ่งสีเขียว คือในดอกไม้ หรือในผ้า หรือในวรรณธาตุ" ในอภิภายตนะนี้ ทั้งการทำกสิณ ทั้งบริกรรม และทั้งวิธีแห่งอัปปนา ทั้งหมดท่านกล่าวไว้โดยพิสดารในคัมภีร์วิสุทธิมรรคแล้วนั่นเทียว 6. විමොක්ඛසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาวิมอกขสูตร 66. විමොක්ඛාති කෙනට්ඨෙන විමොක්ඛා? අධිමුච්චනට්ඨෙන. කො පනායං අධිමුච්චනට්ඨො නාම? පච්චනීකධම්මෙහි ච සුට්ඨු මුච්චනට්ඨො, ආරම්මණෙ ච අභිරතිවසෙන සුට්ඨු මුච්චනට්ඨො, පිතුඅඞ්කෙ විස්සට්ඨඞ්ගපච්චඞ්ගස්ස දාරකස්ස සයනං විය අනිග්ගහිතභාවෙන නිරාසඞ්කතාය ආරම්මණෙ පවත්තීති වුත්තං හොති. අයං පනත්ථො පච්ඡිමෙ විමොක්ඛෙ නත්ථි, පුරිමෙසු විමොක්ඛෙසු අත්ථි. ๖๖. บทว่า "วิโมกข์" ชื่อว่าวิโมกข์ ด้วยอรรถว่าอย่างไร? ด้วยอรรถว่าอธิโมกข์ (การน้อมใจเชื่อ, การปลดปล่อย) ก็อรรถว่าอธิโมกข์นี้คืออะไร? คือ อรรถว่าหลุดพ้นดีจากธรรมที่เป็นข้าศึก และอรรถว่าปล่อยไปดีในอารมณ์ด้วยอำนาจแห่งความยินดียิ่ง ท่านประสงค์จะกล่าวว่า เป็นไปในอารมณ์โดยภาวะที่ไม่ถูกข่มไว้ ด้วยความไม่มีความระแวง เปรียบเหมือนการนอนของเด็กน้อยผู้ปล่อยอวัยวะน้อยใหญ่บนตักของบิดา แต่อรรถนี้ไม่มีในวิโมกข์สุดท้าย มีในวิโมกข์ก่อนๆ රූපී රූපානි පස්සතීති එත්ථ අජ්ඣත්තං කෙසාදීසු නීලකසිණාදිවසෙන උප්පාදිතං රූපජ්ඣානං රූපං, තදස්සත්ථීති රූපී. බහිද්ධාපි නීලකසිණාදීනි රූපානි ඣානචක්ඛුනා පස්සති. ඉමිනා අජ්ඣත්තබහිද්ධවත්ථුකෙසු කසිණෙසු උප්පාදිතජ්ඣානස්ස පුග්ගලස්ස චත්තාරි රූපාවචරජ්ඣානානි දස්සිතානි. අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤීති අජ්ඣත්තං න රූපසඤ්ඤී, අත්තනො කෙසාදීසු අනුප්පාදිතරූපාවචරජ්ඣානොති අත්ථො. ඉමිනා බහිද්ධා පරිකම්මං කත්වා බහිද්ධාව උප්පාදිතජ්ඣානස්ස රූපාවචරජ්ඣානානි දස්සිතානි. ในบทว่า "ผู้มีรูปฌาน ย่อมเห็นรูปทั้งหลาย" นี้ รูปฌานที่ทำให้เกิดขึ้นแล้วโดยนัยแห่งนีลกสิณเป็นต้นในส่วนภายในมีผมเป็นต้น ชื่อว่า รูป, รูปนั้นมีอยู่แก่บุคคลนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า รูปี (ผู้มีรูปฌาน) ย่อมเห็นรูปทั้งหลายมีนีลกสิณเป็นต้นแม้ในภายนอกด้วยฌานจักษุ ด้วยบทนี้ ท่านแสดงรูปาวจรฌาน ๔ ของบุคคลผู้มีฌานอันทำให้เกิดขึ้นแล้วในกสิณทั้งหลายที่มีวัตถุทั้งภายในและภายนอก บทว่า "ผู้ไม่มีรูปสัญญาในภายใน" คือ ไม่มีรูปสัญญาในภายใน อธิบายว่า เป็นผู้มีรูปาวจรฌานอันมิได้ทำให้เกิดขึ้นแล้วในส่วนของตนมีผมเป็นต้น ด้วยบทนี้ ท่านแสดงรูปาวจรฌานของบุคคลผู้ทำบริกรรมในภายนอกแล้วมีฌานอันทำให้เกิดขึ้นแล้วในภายนอกนั่นเทียว සුභන්තෙව අධිමුත්තො හොතීති ඉමිනා සුවිසුද්ධෙසු නීලාදීසු වණ්ණකසිණෙසු ඣානානි දස්සිතානි. තත්ථ කිඤ්චාපි අන්තොඅප්පනාය ‘‘සුභ’’න්ති ආභොගො නත්ථි, යො පන සුවිසුද්ධං සුභං කසිණං ආරම්මණං කත්වා විහරති, සො යස්මා ‘‘සුභන්ති අධිමුත්තො හොතී’’ති වත්තබ්බතං ආපජ්ජති, තස්මා එවං දෙසනා කතා. පටිසම්භිදාමග්ගෙ පන – ด้วยบทว่า "เป็นผู้น้อมใจไปในอารมณ์ที่งามโดยส่วนเดียว" นี้ ท่านแสดงฌานทั้งหลายในวรรณกสิณมีสีเขียวเป็นต้นที่บริสุทธิ์อย่างยิ่ง ในบทนั้น แม้ว่าในภายในอัปปนาจะไม่มีอาโภคะ (การน้อมใจ) ว่า "งาม" ก็ตาม แต่บุคคลใดทำกสิณที่งามและบริสุทธิ์อย่างยิ่งให้เป็นอารมณ์อยู่ บุคคลนั้น เพราะเหตุที่ย่อมถึงความที่ควรจะกล่าวได้ว่า "เป็นผู้น้อมใจไปว่า งาม" ฉะนั้น พระองค์จึงทรงกระทำเทศนาอย่างนี้ ส่วนในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรค (มีว่า) – ‘‘කථං සුභන්තෙව අධිමුත්තො හොතීති විමොක්ඛො? ඉධ භික්ඛු මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං …පෙ… විහරති. මෙත්තාය භාවිතත්තා සත්තා අප්පටිකූලා හොන්ති. කරුණාසහගතෙන…පෙ… මුදිතාසහගතෙන [Pg.246] …පෙ… උපෙක්ඛාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං…පෙ… විහරති. උපෙක්ඛාය භාවිතත්තා සත්තා අප්පටිකූලා හොන්ති. එවං සුභන්තෙව අධිමුත්තො හොතීති විමොක්ඛො’’ති (පටි. ම. 1.212) වුත්තං. มีคำกล่าวไว้ (ในปฏิสัมภิทามรรค) ว่า 'วิโมกข์ชื่อว่าน้อมใจเชื่อว่างามเท่านั้น เป็นอย่างไร? ภิกษุในธรรมวินัยนี้ มีใจสหรคตด้วยเมตตา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่ง ...ฯลฯ... อยู่ เพราะเมตตาอันตนเจริญแล้ว สัตว์ทั้งหลายจึงไม่เป็นที่น่ารังเกียจ (ภิกษุ) มีใจสหรคตด้วยกรุณา ...ฯลฯ... มีใจสหรคตด้วยมุทิตา ...ฯลฯ... มีใจสหรคตด้วยอุเบกขา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่ง ...ฯลฯ... อยู่ เพราะอุเบกขาอันตนเจริญแล้ว สัตว์ทั้งหลายจึงไม่เป็นที่น่ารังเกียจ วิโมกข์ชื่อว่าน้อมใจเชื่อว่างามเท่านั้น เป็นอย่างนี้แล' සබ්බසො රූපසඤ්ඤානන්තිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.276-277) වුත්තමෙව. අයං අට්ඨමො විමොක්ඛොති අයං චතුන්නං ඛන්ධානං සබ්බසො විස්සට්ඨත්තා විමුත්තත්තා අට්ඨමො උත්තමො විමොක්ඛො නාම. ในคำเป็นต้นว่า สพฺพโส รูปสญฺญานํ คำใดที่ควรกล่าว คำนั้นท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคทั้งนั้น บทว่า อยํ อฏฺฐโม วิโมกฺโข ความว่า วิโมกข์นี้ชื่อว่าเป็นวิโมกข์ที่ ๘ อันสูงสุด เพราะสละและหลุดพ้นจากขันธ์ ๔ โดยสิ้นเชิง 7-8. අනරියවොහාරසුත්තවණ්ණනා อรรถกถาอนริยวโอหารสูตรที่ ๗-๘ 67-68. සත්තමෙ අනරියවොහාරාති න අරියකථා සදොසකථා. යාහි චෙතනාහි තෙ වොහාරෙ වොහරන්ති, තාසං එතං නාමං. අට්ඨමෙ වුත්තපටිපක්ඛනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อนริยวโอหารา คือ ถ้อยคำที่ไม่ใช่ของพระอริยะ เป็นถ้อยคำที่มีโทษ บทนี้เป็นชื่อของเจตนาทั้งหลายที่บุคคลใช้กล่าวถ้อยคำเหล่านั้น ในสูตรที่ ๘ พึงทราบเนื้อความโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว 9. පරිසාසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาปริสาสูตร 69. නවමෙ ඛත්තියපරිසාති ඛත්තියානං පරිසානං සන්නිපාතො සමාගමො. එස නයො සබ්බත්ථ. අනෙකසතං ඛත්තියපරිසන්ති බිම්බිසාරසමාගම-ඤාතිසමාගම-ලිච්ඡවිසමාගමාදිසදිසං, අඤ්ඤෙසු චක්කවාළෙසුපි ලබ්භතෙව. සල්ලපිතපුබ්බන්ති ආලාපසල්ලාපො කතපුබ්බො. සාකච්ඡාති ධම්මසාකච්ඡාපි සමාපජ්ජිතපුබ්බා. යාදිසකො තෙසං වණ්ණොති තෙ ඔදාතාපි හොන්ති කාළාපි මඞ්ගුරච්ඡවීපි, සත්ථා සුවණ්ණවණ්ණො. ඉදං පන සණ්ඨානං පටිච්ච කථිතං. සණ්ඨානම්පි ච කෙවලං තෙසං පඤ්ඤායතියෙව. න පන භගවා මිලක්ඛසදිසො හොති, නාපි ආමුත්තමණිකුණ්ඩලො, බුද්ධවෙසෙනෙව නිසීදති. තෙපි අත්තනො සමානසණ්ඨානමෙව පස්සන්ති. යාදිසකො තෙසං සරොති තෙ ඡින්නස්සරාපි හොන්ති ගග්ගස්සරාපි කාකස්සරාපි, සත්ථා බ්‍රහ්මස්සරොව. ඉදං පන භාසන්තරං සන්ධාය කථිතං. සචෙපි හි සත්ථා රාජාසනෙ නිසින්නො කථෙති, ‘‘අජ්ජ රාජා මධුරෙන කථෙතී’’ති නෙසං හොති. කථෙත්වා පක්කන්තෙ පන භගවති පුන රාජානං ආගතං දිස්වා ‘‘කො නු ඛො අය’’න්ති වීමංසා උප්පජ්ජති. තත්ථ කො නු ඛො අයන්ති ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ ඉදානෙව මාගධභාසාය සීහළභාසාය මධුරෙන ආකාරෙන කථෙන්තො කො නු ඛො අයං අන්තරහිතො, කිං දෙවො උදාහු [Pg.247] මනුස්සො’’ති එවං වීමංසන්තාපි න ජානන්තීති අත්ථො. කිමත්ථං පනෙවං අජානන්තානං ධම්මං දෙසෙතීති? වාසනත්ථාය. එවං සුතොපි හි ධම්මො අනාගතෙ පච්චයො හොතීති අනාගතං පටිච්ච දෙසෙති. අනෙකසතං බ්‍රාහ්මණපරිසන්තිආදිනං සොණදණ්ඩසමාගමාදිවසෙන චෙව අඤ්ඤචක්කවාළවසෙන ච සම්භවො වෙදිතබ්බො. ๖๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ขตฺติยปริสา คือ การประชุม การชุมนุมกันของเหล่าบริษัทผู้เป็นกษัตริย์ นัยนี้พึงทราบในทุกบท บทว่า อเนกสตํ ขตฺติยปริสํ คือ บริษัทกษัตริย์ที่เสมอด้วยการประชุมของพระเจ้าพิมพิสาร การประชุมของพระญาติ การประชุมของเจ้าลิจฉวี เป็นต้น แม้ในจักรวาลอื่นก็มีได้เช่นกัน บทว่า สลฺลปิตปุพฺพํ คือ เคยมีการเจรจาปราศรัยกันมาก่อน บทว่า สากจฺฉา คือ เคยมีการสนทนาธรรมกันมาก่อน บทว่า ยาทิสโก เตสํ วณฺโณ ความว่า กษัตริย์เหล่านั้นมีผิวขาวบ้าง ผิวดำบ้าง ผิวสีคล้ำบ้าง ส่วนพระศาสดามีพระฉวีวรรณดุจทองคำ แต่คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงสัณฐาน (รูปร่าง) และสัณฐานของพระศาสดาก็ปรากฏแก่กษัตริย์เหล่านั้นเพียง (ว่าเหมือนสัณฐานของตน) เท่านั้น แต่พระผู้มีพระภาคไม่ได้มีลักษณะเหมือนคนมิลักขะ และไม่ได้ทรงกุณฑลแก้วมณี แต่ประทับนั่งด้วยเพศแห่งพระพุทธเจ้าเท่านั้น แม้กษัตริย์เหล่านั้นก็เห็น (พระองค์) มีสัณฐานเหมือนตน บทว่า ยาทิสโก เตสํ สโร ความว่า กษัตริย์เหล่านั้นมีเสียงขาดบ้าง เสียงแหบพร่าบ้าง เสียงเหมือนกาบ้าง ส่วนพระศาสดามีพระสุรเสียงดุจเสียงพรหม แต่คำนี้ท่านกล่าวหมายถึงภาษาอื่น จริงอยู่ หากพระศาสดาประทับนั่งบนราชอาสน์ตรัสอยู่ กษัตริย์เหล่านั้นจะมีความคิดว่า 'วันนี้พระราชาตรัสด้วยเสียงไพเราะ' แต่เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วเสด็จหลีกไป เมื่อเห็นพระราชาเสด็จมาอีก ก็เกิดความสงสัยขึ้นว่า 'นี่ใครกันหนอ' ในบทนั้น บทว่า โก นุ โข อยํ มีความว่า 'ในที่นี้ เมื่อสักครู่นี้ ผู้ที่กล่าวด้วยภาษามคธ ภาษาลังกา ด้วยท่าทีอันไพเราะ แล้วหายตัวไปนี้ คือใครกันหนอ เป็นเทวดาหรือว่าเป็นมนุษย์' แม้จะสงสัยอยู่อย่างนี้ก็หารู้ไม่ (ถามว่า) ก็พระองค์ทรงแสดงธรรมแก่ผู้ที่ไม่รู้อย่างนี้เพื่อประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อประโยชน์แก่วาสนา (การอบรม) จริงอยู่ ธรรมที่ได้ฟังแล้วอย่างนี้ ย่อมเป็นปัจจัยในอนาคต เพราะฉะนั้น พระองค์จึงทรงแสดงโดยอาศัย (ประโยชน์ใน) อนาคต ในคำเป็นต้นว่า อเนกสตํ พฺราหฺมณปริสํ พึงทราบความมีได้โดยนัยแห่งการประชุมของโสณทัณฑพราหมณ์เป็นต้น และโดยนัยแห่งจักรวาลอื่น 10. භූමිචාලසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาภูมิจาลสูตร 70. දසමෙ නිසීදනන්ති ඉධ චම්මඛණ්ඩං අධිප්පෙතං. උදෙනං චෙතියන්ති උදෙනයක්ඛස්ස වසනට්ඨානෙ කතවිහාරො වුච්චති. ගොතමකාදීසුපි එසෙව නයො. භාවිතාති වඩ්ඪිතා. බහුලීකතාති පුනප්පුනං කතා. යානීකතාති යුත්තයානං විය කතා. වත්ථුකතාති පතිට්ඨානට්ඨෙන වත්ථු විය කතා. අනුට්ඨිතාති අධිට්ඨිතා. පරිචිතාති සමන්තතො චිතා සුවඩ්ඪිතා. සුසමාරද්ධාති සුට්ඨු සමාරද්ධා. ๗๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า นิสีทนํ ในที่นี้หมายถึงแผ่นหนัง บทว่า อุเทนํ เจติยํ หมายถึงวิหารที่สร้างขึ้นในที่อยู่ของอุเทนยักษ์ แม้ในโคตมกเจดีย์เป็นต้นก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า ภาวิตา คือ ทำให้เจริญ บทว่า พหุลีกตา คือ ทำให้มาก บทว่า ยานีกตา คือ ทำให้เหมือนยานที่เทียมแล้ว บทว่า วตฺถุกตา คือ ทำให้เหมือนเป็นที่ตั้งโดยความหมายว่าเป็นที่ประดิษฐาน บทว่า อนุฏฺฐิตา คือ ตั้งมั่นไว้ บทว่า ปริจิตา คือ สั่งสมไว้ดีแล้วโดยรอบ บทว่า สุสมารทฺธา คือ ปรารภดีแล้ว ඉති අනියමෙන කථෙත්වා පුන නියමෙත්වා දස්සෙන්තො තථාගතස්ස ඛොතිආදිමාහ. එත්ථ කප්පන්ති ආයුකප්පං. තස්මිං තස්මිං කාලෙ යං මනුස්සානං ආයුප්පමාණං, තං පරිපුණ්ණං කරොන්තො තිට්ඨෙය්‍ය. කප්පාවසෙසං වාති ‘‘අප්පං වා භිය්‍යො’’ති වුත්තවස්සසතතො අතිරෙකං වා. මහාසීවත්ථෙරො පනාහ – ‘‘බුද්ධානං අට්ඨානෙ ගජ්ජිතං නාම නත්ථි, පුනප්පුනං සමාපජ්ජිත්වා මරණන්තිකවෙදනං වික්ඛම්භෙන්තො භද්දකප්පමෙව තිට්ඨෙය්‍ය. කස්මා පන න ඨිතොති? උපාදින්නකසරීරං නාම ඛණ්ඩිච්චාදීහි අභිභුය්‍යති, බුද්ධා ච ඛණ්ඩිච්චාදිභාවං අප්පත්වා පඤ්චමෙ ආයුකොට්ඨාසෙ බහුජනස්ස පියමනාපකාලෙයෙව පරිනිබ්බායන්ති. බුද්ධානුබුද්ධෙසු ච මහාසාවකෙසු පරිනිබ්බුතෙසු එකකෙනෙව ඛාණුකෙන විය ඨාතබ්බං හොති දහරසාමණෙරපරිවාරෙන වා, තතො ‘අහො බුද්ධානං පරිසා’ති හීළෙතබ්බතං ආපජ්ජෙය්‍ය. තස්මා න ඨිතො’’ති. එවං වුත්තෙපි යො පන වුච්චති ‘‘ආයුකප්පො’’ති, ඉදමෙව අට්ඨකථාය නියාමිතං. ครั้นตรัสโดยไม่กำหนดอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงโดยกำหนดอีก จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตถาคตสฺส โข ในบทนั้น บทว่า กปฺปํ คือ อายุขัย ในกาลนั้นๆ ประมาณอายุของมนุษย์มีเท่าใด ก็พึงดำรงอยู่โดยทำประมาณอายุนั้นให้บริบูรณ์ บทว่า กปฺปาวเสสํ วา คือ หรือเกินกว่าร้อยปีที่ตรัสว่า 'เล็กน้อยหรือมากกว่า' แต่พระมหาศิวเถระกล่าวว่า 'การบันลือในสิ่งที่ไม่ใช่ฐานะของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่มี พระองค์พึงเข้าสมาบัติบ่อยๆ ข่มเวทนาที่จวนจะตาย ดำรงอยู่ตลอดภัทรกัปเท่านั้น (ถามว่า) ก็เหตุไรจึงไม่ดำรงอยู่? (ตอบว่า) สรีระที่มีอุปาทานเป็นปัจจัยย่อมถูกความฟันหักเป็นต้นครอบงำ และพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมปรินิพพานในส่วนที่ ๕ แห่งพระชนมายุ ในเวลาที่ยังเป็นที่รักที่พอใจของมหาชน โดยยังไม่ถึงความเป็นผู้มีฟันหักเป็นต้น และเมื่อพระมหาสาวกผู้ตรัสรู้ตามพระพุทธเจ้าปรินิพพานแล้ว ก็จะต้องประทับอยู่พระองค์เดียวดุจตอไม้ หรือมีภิกษุหนุ่มสามเณรน้อยเป็นบริวาร จากนั้นก็จะถึงความเป็นผู้ที่ถูกตำหนิว่า 'โอ้ บริษัทของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย' เพราะเหตุนั้นจึงไม่ดำรงอยู่' แม้เมื่อกล่าวอย่างนี้ คำที่กล่าวว่า 'อายุขัย' นี้เท่านั้นที่อรรถกถากำหนดไว้ යථා තං මාරෙන පරියුට්ඨිතචිත්තොති එත්ථ තන්ති නිපාතමත්තං, යථා මාරෙන පරියුට්ඨිතචිත්තො අජ්ඣොත්ථටචිත්තො අඤ්ඤොපි කොචි පුථුජ්ජනො පටිවිජ්ඣිතුං න සක්කුණෙය්‍ය, එවමෙව නාසක්ඛි පටිවිජ්ඣිතුන්ති අත්ථො. මාරො හි [Pg.248] යස්ස සබ්බෙන සබ්බං ද්වාදස විපල්ලාසා අප්පහීනා, තස්ස චිත්තං පරියුට්ඨාති. ථෙරස්ස ච චත්තාරො විපල්ලාසා අප්පහීනා, තෙනස්ස මාරො චිත්තං පරියුට්ඨාසි. සො පන චිත්තපරියුට්ඨානං කරොන්තො කිං කරොතීති? භෙරවං රූපාරම්මණං වා දස්සෙති, සද්දාරම්මණං වා සාවෙති. තතො සත්තා තං දිස්වා වා සුත්වා වා සතිං විස්සජ්ජෙත්වා විවටමුඛා හොන්ති, තෙසං මුඛෙන හත්ථං පවෙසෙත්වා හදයං මද්දති, තතො විසඤ්ඤාව හුත්වා තිට්ඨන්ති. ථෙරස්ස පනෙස මුඛෙ හත්ථං පවෙසෙතුං කිං සක්ඛිස්සති, භෙරවාරම්මණං පන දස්සෙසි. තං දිස්වා ථෙරො නිමිත්තොභාසං නප්පටිවිජ්ඣි. භගවා ජානන්තොයෙව කිමත්ථං යාව තතියං ආමන්තෙසීති? පරතො ‘‘තිට්ඨතු, භන්තෙ භගවා’’ති යාචිතෙ ‘‘තුය්හෙවෙතං දුක්කටං, තුය්හෙවෙතං අපරද්ධ’’න්ති දොසාරොපනෙන සො කතනුකරණත්ථං. ในบทว่า `ยถา ตํ มาเรน ปริยุฏฺฐิตจิตฺโต` นี้ บทว่า `ตํ` เป็นเพียงนิบาต มีความหมายว่า ปุถุชนอื่นบางคนผู้มีจิตอันมารครอบงำแล้ว ถูกครอบงำแล้ว ไม่สามารถจะตรัสรู้ได้ฉันใด (พระอานนท์) ก็ไม่สามารถจะตรัสรู้ได้ฉันนั้น. จริงอยู่ มารย่อมครอบงำจิตของบุคคลใด ผู้ยังละวิปลาส ๑๒ ประการไม่ได้โดยประการทั้งปวง. ส่วนพระเถระ (อานนท์) ยังละวิปลาส ๔ ประการไม่ได้ ด้วยเหตุนั้น มารจึงครอบงำจิตของท่านได้. ก็เมื่อมารนั้นจะกระทำการครอบงำจิต ย่อมทำอย่างไร? คือ ย่อมแสดงรูปารมณ์ที่น่าสะพรึงกลัว หรือทำให้ได้ยินสัททารมณ์ (ที่น่าสะพรึงกลัว). ลำดับนั้น สัตว์ทั้งหลายเห็นหรือได้ฟังอารมณ์นั้นแล้ว ก็ปล่อยสติกลายเป็นผู้อ้าปากค้าง มารสอดมือเข้าไปทางปากของสัตว์เหล่านั้นแล้วบีบคั้นหัวใจ ลำดับนั้น สัตว์เหล่านั้นก็กลายเป็นผู้หมดสติยืนอยู่. ก็แต่มารนี้จะสามารถสอดมือเข้าทางปากของพระเถระได้อย่างไร แต่ก็ได้แสดงอารมณ์ที่น่าสะพรึงกลัว. พระเถระเห็นอารมณ์นั้นแล้ว จึงมิได้ตรัสรู้โอภาสนิมิต. (ถามว่า) ก็พระผู้มีพระภาคทั้งที่ทรงทราบอยู่ ตรัสบอก (นิมิต) ถึงสามครั้งเพื่อประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อทรงบรรเทาความโศกเศร้าด้วยการทรงกล่าวโทษในภายหลังว่า เมื่อเราถูกท่านทูลอาราธนาว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงอยู่เถิด" (ท่านกลับนิ่งเฉย) นั่นเป็นความผิดของเธอ นั่นเป็นความบกพร่องของเธอ. මාරො පාපිමාති එත්ථ සත්තෙ අනත්ථෙ නියොජෙන්තො මාරෙතීති මාරො. පාපිමාති තස්සෙව වෙවචනං. සො හි පාපධම්මසමන්නාගතත්තා ‘‘පාපිමා’’ති වුච්චති. කණ්හො, අන්තකො, නමුචි, පමත්තබන්ධූතිපි තස්සෙව නාමානි. භාසිතා ඛො පනෙසාති අයඤ්හි භගවතො සම්බොධිපත්තියා අට්ඨමෙ සත්තාහෙ බොධිමණ්ඩෙයෙව ආගන්ත්වා ‘‘භගවා යදත්ථං තුම්හෙහි පාරමියො පූරිතා, සො වො අත්ථො අනුප්පත්තො, පටිවිද්ධං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං, කිං තෙ ලොකවිචාරණෙනා’’ති වත්වා යථා අජ්ජ, එවමෙව ‘‘පරිනිබ්බාතු දානි, භන්තෙ භගවා’’ති යාචි. භගවා චස්ස ‘‘න තාවාහ’’න්තිආදීනි වත්වා පටික්ඛිපි. තං සන්ධාය – ‘‘භාසිතා ඛො පනෙසා, භන්තෙ’’තිආදිමාහ. ในบทว่า `มาโร ปาปิมา` นี้ ชื่อว่ามาร เพราะยังสัตว์ให้ถึงความตายโดยนำไปประกอบในสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์. บทว่า `ปาปิมา` เป็นไวพจน์ของมารนั่นเอง. จริงอยู่ มารนั้นถูกเรียกว่า "ปาปิมา" เพราะเป็นผู้ประกอบด้วยธรรมอันลามก. แม้ชื่อว่า กัณหะ, อันตกะ, นมุจี, ปมัตตพันธุ ก็เป็นชื่อของมารนั้นเช่นกัน. ส่วนในบทว่า `ภาสิตา โข ปเนสา` เป็นต้นนั้น มีเรื่องว่า ในสัปดาห์ที่แปดแห่งการตรัสรู้ของพระผู้มีพระภาค มารนี้ได้เข้าไปเฝ้า ณ โพธิมณฑลแล้วทูลว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พระองค์ทรงบำเพ็ญบารมีเพื่อประโยชน์ใด ประโยชน์นั้นพระองค์ก็ทรงบรรลุแล้ว สัพพัญญุตญาณก็ทรงแทงตลอดแล้ว จะมีประโยชน์อะไรแก่พระองค์ด้วยการเที่ยวไปในโลก" แล้วได้ทูลอาราธนาเหมือนอย่างวันนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดปรินิพพานในบัดนี้เถิด". และพระผู้มีพระภาคก็ได้ทรงปฏิเสธมารนั้นด้วยพระดำรัสเป็นต้นว่า "เราจักยังไม่..." พระอานนท์หมายถึงเรื่องนั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็วาจานี้นั้น..." තත්ථ වියත්තාති මග්ගවසෙන බ්‍යත්තා, තථෙව විනීතා, තථා විසාරදා. බහුස්සුතාති තෙපිටකවසෙන බහු සුතං එතෙසන්ති බහුස්සුතා. තමෙව ධම්මං ධාරෙන්තීති ධම්මධරා. අථ වා පරියත්තිබහුස්සුතා චෙව පටිවෙධබහුස්සුතා ච. පරියත්තිපටිවෙධධම්මානංයෙව ධාරණතො ධම්මධරාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නාති අරියධම්මස්ස අනුධම්මභූතං විපස්සනාධම්මං පටිපන්නා. සාමීචිප්පටිපන්නාති අනුච්ඡවිකපටිපදං පටිපන්නා. අනුධම්මචාරිනොති අනුධම්මං චරණසීලා. සකං ආචරියකන්ති අත්තනො ආචරියවාදං. ආචික්ඛිස්සන්තීතිආදීනි සබ්බානි අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනානි. සහධම්මෙනාති සහෙතුකෙන සකාරණෙන වචනෙන. සප්පාටිහාරියන්ති යාව නිය්‍යානිකං කත්වා ධම්මං දෙසෙස්සන්ති. ในบทเหล่านั้น บทว่า `วิยตฺตา` คือ ฉลาดด้วยอำนาจแห่งมรรค, `วินีตา` คือ ได้รับการแนะนำแล้วด้วยอำนาจแห่งมรรคเช่นนั้น, `วิสารทา` คือ แกล้วกล้าด้วยอำนาจแห่งมรรคเช่นนั้น. บทว่า `พหุสฺสุตา` คือ ท่านเหล่านี้มีสุตะมากด้วยอำนาจแห่งพระไตรปิฎก เหตุนั้นจึงชื่อว่าพหูสูต. ชื่อว่า `ธมฺมธรา` เพราะทรงไว้ซึ่งธรรมนั้นนั่นเอง. อีกนัยหนึ่ง พึงเห็นความในบทนี้อย่างนี้ว่า ชื่อว่าธรรมธร เพราะทรงไว้ซึ่งปริยัติธรรมและปฏิเวธธรรมของท่านผู้เป็นพหูสูตในทางปริยัติและพหูสูตในทางปฏิเวธ. บทว่า `ธมฺมานุธมฺมปฏิปนฺนา` คือ ปฏิบัติวิปัสสนาธรรมอันเป็นธรรมสมควรแก่อริยธรรม. บทว่า `สามีจิปฏิปนฺนา` คือ ปฏิบัติข้อปฏิบัติที่สมควร. บทว่า `อนุธมฺมจาริโน` คือ มีปกติประพฤติธรรมสมควร. บทว่า `สกํ อาจริยกํ` คือ ลัทธิของอาจารย์ตน. บททั้งปวงมีอาทิว่า `อาจิกฺขิสฺสนฺติ` เป็นไวพจน์ของกันและกัน. บทว่า `สหธมฺเมน` คือ ด้วยถ้อยคำที่มีเหตุมีผล. บทว่า `สปฺปาฏิหาริยํ` คือ จักแสดงธรรมกระทำจนเป็นเครื่องนำออกจากทุกข์ได้. බ්‍රහ්මචරියන්ති [Pg.249] සික්ඛාත්තයසඞ්ගහිතං සකලං සාසනබ්‍රහ්මචරියං. ඉද්ධන්ති සමිද්ධං ඣානස්සාදවසෙන. ඵීතන්ති වුද්ධිපත්තං සබ්බපාලිඵුල්ලං විය අභිඤ්ඤාසම්පත්තිවසෙන. විත්ථාරිකන්ති විත්ථතං තස්මිං තස්මිං දිසාභාගෙ පතිට්ඨිතවසෙන. බාහුජඤ්ඤන්ති බහූහි ඤාතං පටිවිද්ධං මහාජනාභිසමයවසෙන. පුථුභූතන්ති සබ්බාකාරෙන පුථුලභාවප්පත්තං. කථං? යාව දෙවමනුස්සෙහි සුප්පකාසිතන්ති, යත්තකා විඤ්ඤුජාතිකා දෙවා චෙව මනුස්සා ච අත්ථි, සබ්බෙහි සුට්ඨු පකාසිතන්ති අත්ථො. අප්පොස්සුක්කොති නිරාලයො. ත්වඤ්හි පාපිම අට්ඨමසත්තාහතො පට්ඨාය ‘‘පරිනිබ්බාතු දානි, භන්තෙ භගවා, පරිනිබ්බාතු සුගතො’’ති විරවන්තො ආහිණ්ඩිත්ථ. අජ්ජ දානි පට්ඨාය විගතුස්සාහො හොහි, මා මය්හං පරිනිබ්බානත්ථං වායාමං කරොහීති වදති. บทว่า `พฺรหฺมจริยํ` ได้แก่ พรหมจรรย์ในพระศาสนาทั้งหมด อันสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓. บทว่า `อิทฺธํ` คือ สมบูรณ์ด้วยอำนาจแห่งความสุขในฌาน. บทว่า `ผีตํ` คือ ถึงความเจริญด้วยอำนาจแห่งความถึงพร้อมด้วยอภิญญา ดุจต้นไม้ที่ผลิดอกบานสะพรั่งทั้งต้น. บทว่า `วิตฺถาริกํ` คือ แผ่ไพศาลไป ด้วยอำนาจแห่งการตั้งมั่นอยู่ในทิศภาคนั้นๆ. บทว่า `พาหุชญฺญํ` คือ อันคนจำนวนมากรู้จัก, อันคนจำนวนมากตรัสรู้ตาม ด้วยอำนาจแห่งการตรัสรู้ของมหาชน. บทว่า `ปุถุภูตํ` คือ ถึงความเป็นสิ่งที่แผ่กว้างไปโดยอาการทั้งปวง. ถามว่า อย่างไร? ตอบว่า คือ `ยาว เทวมนุสฺเสหิ สุปฺปกาสิตํ` มีความว่า อันเทวดาและมนุษย์ผู้เป็นวิญญูชนเท่าที่มีอยู่ทั้งหมด ประกาศไว้ดีแล้ว. บทว่า `อปฺโปสฺสุกฺโก` คือ เป็นผู้ไม่มีความอาลัย. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) "ดูก่อนมารผู้มีบาป ท่านนับตั้งแต่สัปดาห์ที่แปดเป็นต้นมา ก็เที่ยวร้องคร่ำครวญว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดปรินิพพานในบัดนี้เถิด ขอพระสุคตโปรดปรินิพพานเถิด'. บัดนี้จำเดิมแต่วันนี้ไป ท่านจงเป็นผู้หมดความขวนขวายเถิด อย่าได้พยายามเพื่อการปรินิพพานของเราเลย". සතො සම්පජානො ආයුසඞ්ඛාරං ඔස්සජ්ජීති සතිං සූපට්ඨිතං කත්වා ඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වා ආයුසඞ්ඛාරං විස්සජ්ජි පජහි. තත්ථ න භගවා හත්ථෙන ලෙඩ්ඩුං විය ආයුසඞ්ඛාරං ඔස්සජි, තෙමාසමත්තමෙව පන ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා තතො පරං න සමාපජ්ජිස්සාමීති චිත්තං උප්පාදෙසි. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ඔස්සජී’’ති. උස්සජීතිපි පාඨො. මහාභූමිචාලොති මහන්තො පථවීකම්පො. තදා කිර දසසහස්සී ලොකධාතු කම්පිත්ථ. භිංසනකොති භයජනකො. දෙවදුන්දුභියො ච ඵලිංසූති දෙවභෙරියො ඵලිංසු, දෙවො සුක්ඛගජ්ජිතං ගජ්ජි, අකාලවිජ්ජුලතා නිච්ඡරිංසු, ඛණිකවස්සං වස්සීති වුත්තං හොති. บทว่า `สโต สมฺปชาโน อายุสงฺขารํ โอสฺสชฺชิ` ความว่า ทรงมีสติมั่นคงดีแล้ว ทรงกำหนดด้วยพระญาณแล้ว จึงทรงปล่อย ทรงละอายุสังขาร. ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงปลงอายุสังขารเหมือนทรงปล่อยก้อนดินด้วยพระหัตถ์ แต่ทรงเข้าผลสมาบัติตลอดสามเดือนเท่านั้น แล้วทรงทำจิตให้เกิดขึ้นว่า "หลังจากนี้ไป เราจักไม่เข้า (ผลสมาบัติ) อีก". ท่านกล่าวคำว่า `โอสฺสชิ` โดยหมายถึงการทำจิตให้เกิดขึ้นนั้น. บางแห่งก็มีบทว่า `อุสฺสชิ`. บทว่า `มหาภูมิจาโล` คือ แผ่นดินไหวครั้งใหญ่. ได้ยินว่า ในครั้งนั้น โลกธาตุหนึ่งหมื่นได้หวั่นไหว. บทว่า `ภึสนโก` คือ ทำให้เกิดความน่าสะพรึงกลัว. บทว่า `เทวทุนฺทุภิโย จ ผลิงฺสุ` ความว่า กลองทิพย์ทั้งหลายก็บันลือลั่น, เทพเจ้าบันดาลให้ฟ้าลั่นโดยไม่มีฝน, สายฟ้าแลบผิดฤดูกาลก็ปรากฏขึ้น, ฝนชั่วครู่ก็ตกลงมา. උදානං උදානෙසීති කස්මා උදානෙසි? කොචි නාම වදෙය්‍ය ‘‘භගවා පච්ඡතො පච්ඡතො අනුබන්ධිත්වා ‘පරිනිබ්බාතු, භන්තෙ’ති උපද්දුතො භයෙන ආයුසඞ්ඛාරං විස්සජ්ජෙසී’’ති, තස්සොකාසො මා හොතු, භීතස්ස හි උදානං නාම නත්ථීති පීතිවෙගවිස්සට්ඨං උදානං උදානෙසි. ในบทว่า `อุทานํ อุทาเนสิ` ถามว่า ทรงเปล่งอุทานทำไม? ตอบว่า เพื่อไม่ให้ใครๆ มีโอกาสกล่าวได้ว่า "พระผู้มีพระภาคทรงถูก (มาร) ติดตามรบกวนอยู่เนืองๆ ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอโปรดปรินิพพานเถิด' จึงทรงปลงอายุสังขารด้วยความกลัว". จริงอยู่ การเปล่งอุทานย่อมไม่มีแก่ผู้ที่หวาดกลัว (ดังนั้น) พระองค์จึงทรงเปล่งอุทานซึ่งเกิดจากแรงแห่งปีติ. තත්ථ සබ්බෙසං සොණසිඞ්ගාලාදීනම්පි පච්චක්ඛභාවතො තුලිතං පරිච්ඡින්නන්ති තුලං. කිං තං? කාමාවචරකම්මං. න තුලං, න වා තුලං සදිසමස්ස අඤ්ඤං ලොකියං කම්මං අත්ථීති අතුලං. කිං තං? මහග්ගතකම්මං. අථ වා කාමාවචරං රූපාවචරං තුලං, අරූපාවචරං අතුලං. අප්පවිපාකං වා තුලං, බහුවිපාකං අතුලං. සම්භවන්ති සම්භවහෙතුභූතං, රාසිකාරකං පිණ්ඩකාරකන්ති [Pg.250] අත්ථො. භවසඞ්ඛාරන්ති පුනබ්භවසඞ්ඛාරණකං. අවස්සජීති විස්සජ්ජෙසි. මුනීති බුද්ධමුනි. අජ්ඣත්තරතොති නියකජ්ඣත්තරතො. සමාහිතොති උපචාරප්පනාසමාධිවසෙන සමාහිතො. අභින්දි කවචමිවාති කවචං විය අභින්දි. අත්තසම්භවන්ති අත්තනි සඤ්ජාතං කිලෙසං. ඉදං වුත්තං හොති – සවිපාකට්ඨෙන සම්භවං, භවාභිසඞ්ඛරණට්ඨෙන භවසඞ්ඛාරන්ති ච ලද්ධනාමං තුලාතුලසඞ්ඛාතං ලොකියකම්මඤ්ච ඔස්සජි, සඞ්ගාමසීසෙ මහායොධො කවචං විය අත්තසම්භවං කිලෙසඤ්ච අජ්ඣත්තරතො හුත්වා සමාහිතො හුත්වා අභින්දීති. ในอุทานนั้น สิ่งที่ชั่งได้ กำหนดได้ เพราะเป็นสิ่งที่ประจักษ์แก่สัตว์ทั้งปวงมีสุนัขและสุนัขจิ้งจอกเป็นต้น ชื่อว่า ตุลํ. สิ่งนั้นคืออะไร? คือ กามาวจรกรรม. ชื่อว่า อตุลํ เพราะไม่ใช่สิ่งที่ชั่งได้ หรือเพราะไม่มีกรรมอื่นที่เป็นโลกิยะซึ่งจะเสมอเหมือนกรรมนั้น. สิ่งนั้นคืออะไร? คือ มหัคคตกรรม. อีกอย่างหนึ่ง กามาวจรกรรมและรูปาวจรกรรม ชื่อว่า ตุลํ, อรูปาวจรกรรม ชื่อว่า อตุลํ. หรือกรรมมีวิบากน้อย ชื่อว่า ตุลํ, กรรมมีวิบากมาก ชื่อว่า อตุลํ. บทว่า สมฺภวํ ความว่า เป็นเหตุแห่งความเกิด, ทำให้เป็นกอง, ทำให้เป็นกลุ่ม. บทว่า ภวสงฺขารํ คือ ปรุงแต่งภพใหม่. บทว่า อวสฺสชิ คือ ทรงสละแล้ว. บทว่า มุนิ คือ พระพุทธมุนี. บทว่า อชฺฌตฺตรโต คือ ยินดีในภายในของตน. บทว่า สมาหิโต คือ ตั้งมั่นแล้วด้วยอำนาจอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิ. บทว่า อภินฺทิ กวจมิว คือ ทำลายแล้วเหมือนเกราะ. บทว่า อตฺตสมฺภวํ คือ กิเลสที่เกิดขึ้นในตน. ความหมายที่กล่าวไว้มีดังนี้: พระองค์ทรงสละโลกิยกรรมอันได้ชื่อว่า สมฺภวํ เพราะมีวิบาก และได้ชื่อว่า ภวสงฺขารํ เพราะปรุงแต่งภพ ซึ่งเรียกว่า ตุลํ และ อตุลํ และทรงทำลายกิเลสอันเกิดในตน เหมือนนักรบผู้ยิ่งใหญ่ทำลายเกราะที่หัวสนามรบ โดยทรงเป็นผู้ยินดีในภายใน มีพระทัยตั้งมั่น. අථ වා තුලන්ති තුලෙන්තො තීරෙන්තො. අතුලඤ්ච සම්භවන්ති නිබ්බානඤ්චෙව සම්භවඤ්ච. භවසඞ්ඛාරන්ති භවගාමිකම්මං. අවස්සජි මුනීති ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධා අනිච්චා, පඤ්චන්නං ඛන්ධානං නිරොධො නිබ්බානං නිච්ච’’න්තිආදිනා (පටි. ම. 3.37-38) නයෙන තුලයන්තො බුද්ධමුනි භවෙ ආදීනවං, නිබ්බානෙ ච ආනිසංසං දිස්වා තං ඛන්ධානං මූලභූතං භවසඞ්ඛාරං කම්මං ‘‘කම්මක්ඛයාය සංවත්තතී’’ති (ම. නි. 2.81; අ. නි. 4.232-233) එවං වුත්තෙන කම්මක්ඛයකරෙන අරියමග්ගෙන අවස්සජි. කථං? අජ්ඣත්තරතො සමාහිතො, අභින්දි කවචමිවත්තසම්භවං. සො හි විපස්සනාවසෙන අජ්ඣත්තරතො, සමථවසෙන සමාහිතොති එවං පුබ්බභාගතො පට්ඨාය සමථවිපස්සනාබලෙන කවචමිව අත්තභාවං පරියොනන්ධිත්වා ඨිතං, අත්තනි සම්භවත්තා ‘‘අත්තසම්භව’’න්ති ලද්ධනාමං සබ්බකිලෙසජාලං අභින්දි. කිලෙසාභාවෙන ච කතං කම්මං අප්පටිසන්ධිකත්තා අවස්සට්ඨං නාම හොතීති එවං කිලෙසප්පහානෙන කම්මං පජහි. පහීනකිලෙසස්ස ච භයං නාම නත්ථි, තස්මා අභීතොව ආයුසඞ්ඛාරං ඔස්සජ්ජි, අභීතභාවඤාපනත්ථඤ්ච උදානං උදානෙසීති වෙදිතබ්බො. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ตุลํ คือ ทรงชั่ง ทรงพิจารณา. บทว่า อตุลํ จ สมฺภวํ คือ พระนิพพานและภพ. บทว่า ภวสงฺขารํ คือ กรรมที่นำไปสู่ภพ. บทว่า อวสฺสชิ มุนิ คือ พระพุทธมุนีทรงชั่งด้วยนัยว่า "เบญจขันธ์ไม่เที่ยง, ความดับแห่งเบญจขันธ์คือนิพพานเป็นของเที่ยง" เป็นต้น ทรงเห็นโทษในภพและอานิสงส์ในพระนิพพานแล้ว จึงทรงสละกรรมอันเป็นภวสังขารซึ่งเป็นรากเหง้าของขันธ์นั้น ด้วยอริยมรรคอันทำให้สิ้นกรรมที่ตรัสไว้ว่า "ย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นกรรม". อย่างไร? ทรงยินดีในภายใน มีพระทัยตั้งมั่น ทรงทำลายกิเลสอันเกิดในตนเหมือนเกราะ. จริงอยู่ พระองค์ทรงยินดีในภายในด้วยอำนาจวิปัสสนา ทรงตั้งมั่นด้วยอำนาจสมถะ ด้วยประการฉะนี้ ตั้งแต่เบื้องต้นมา ทรงทำลายข่ายแห่งกิเลสทั้งปวงอันได้ชื่อว่า "อัตตสัมภวะ" เพราะเกิดขึ้นในตน ซึ่งหุ้มห่ออัตภาพไว้เหมือนเกราะ ด้วยกำลังแห่งสมถะและวิปัสสนา. และเพราะไม่มีกิเลส กรรมที่ทำแล้วจึงชื่อว่าสละแล้ว เพราะไม่ให้เกิดปฏิสนธิ ด้วยประการฉะนี้ พระองค์ทรงละกรรมได้ด้วยการละกิเลส. และภัยย่อมไม่มีแก่ผู้มีกิเลสอันละได้แล้ว เพราะฉะนั้น พระองค์จึงไม่ทรงหวาดกลัว ปลงอายุสังขาร และพึงทราบว่า ทรงเปล่งอุทานเพื่อประกาศความเป็นผู้ไม่หวาดกลัว. යං මහාවාතාති යෙන සමයෙන යස්මිං වා සමයෙ මහාවාතා. වායන්තීති උපක්ඛෙපකවාතා නාම උට්ඨහන්ති, තෙ වායන්තා සට්ඨිසහස්සාධිකනවයොජනසතසහස්සබහලං උදකසන්ධාරකවාතං උපච්ඡින්දන්ති, තතො ආකාසෙ උදකං භස්සති, තස්මිං භස්සන්තෙ පථවී භස්සති, පුන වාතො අත්තනො බලෙන අන්තොධම්මකරණෙ විය උදකං ආබන්ධිත්වා ගණ්හාති, තතො උදකං උග්ගච්ඡති, තස්මිං උග්ගච්ඡන්තෙ පථවී උග්ගච්ඡති. එවං උදකං කම්පිතං [Pg.251] පථවිං කම්පෙති. එතඤ්ච කම්පනං යාවජ්ජකාලාපි හොතියෙව, බහුභාවෙන පන ඔගච්ඡනුග්ගච්ඡනං න පඤ්ඤායති. บทว่า ยํ มหาวาตา คือ ในสมัยใด หรือในกาลใด มีลมใหญ่. บทว่า วายนฺติ คือ ลมชื่อว่าอุปักเขปกวาตะ (ลมพัดขึ้น) ย่อมเกิดขึ้น, ลมเหล่านั้นเมื่อพัดอยู่ ย่อมตัดลมที่รองรับน้ำซึ่งหนาเก้าแสนหกหมื่นโยชน์, เพราะเหตุนั้น น้ำในอากาศจึงตกลง, เมื่อน้ำนั้นตกลง แผ่นดินก็ตกลง, อีกครั้งหนึ่ง ลมย่อมผูกน้ำไว้ด้วยกำลังของตนเหมือนในธรรมกรก แล้วยึดไว้, แต่นั้น น้ำก็ลอยขึ้น, เมื่อน้ำนั้นลอยขึ้น แผ่นดินก็ลอยขึ้น. ด้วยประการฉะนี้ น้ำที่ไหวอยู่ ย่อมทำให้แผ่นดินไหว. และการไหวนี้ย่อมมีอยู่แม้จนถึงปัจจุบันกาล แต่เพราะมีปริมาณมาก การตกลงและการลอยขึ้นจึงไม่ปรากฏ. මහිද්ධිකා මහානුභාවාති ඉජ්ඣනස්ස මහන්තතාය මහිද්ධිකා, අනුභවිතබ්බස්ස මහන්තතාය මහානුභාවා. පරිත්තාති දුබ්බලා. අප්පමාණාති බලවා. සො ඉමං පථවිං කම්පෙතීති සො ඉද්ධිං නිබ්බත්තෙත්වා සංවෙජෙන්තො මහාමොග්ගල්ලානො විය, වීමංසන්තො වා මහානාගත්ථෙරස්ස භාගිනෙය්‍යො සඞ්ඝරක්ඛිතසාමණෙරො විය පථවිං කම්පෙති. සඞ්කම්පෙතීති සමන්තතො කම්පෙති. සම්පකම්පෙතීති තස්සෙව වෙවචනං. ඉති ඉමෙසු අට්ඨසු පථවිකම්පෙසු පඨමො ධාතුකොපෙන, දුතියො ඉද්ධානුභාවෙන, තතියචතුත්ථා පුඤ්ඤතෙජෙන, පඤ්චමො ඤාණතෙජෙන, ඡට්ඨො සාධුකාරදානවසෙන, සත්තමො කාරුඤ්ඤසභාවෙන, අට්ඨමො ආරොදනෙන. මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමන්තෙ ච තතො නික්ඛමන්තෙ ච මහාසත්තෙ තස්ස පුඤ්ඤතෙජෙන පථවී අකම්පිත්ථ, අභිසම්බොධියං ඤාණතෙජාභිහතා හුත්වා අකම්පිත්ථ, ධම්මචක්කප්පවත්තනෙ සාධුකාරභාවසණ්ඨිතා සාධුකාරං දදමානා අකම්පිත්ථ, ආයුසඞ්ඛාරඔස්සජ්ජනෙ කාරුඤ්ඤසභාවසණ්ඨිතා චිත්තසඞ්ඛොභං අසහමානා අකම්පිත්ථ, පරිනිබ්බානෙ ආරොදනවෙගතුන්නා හුත්වා අකම්පිත්ථ. අයං පනත්ථො පථවිදෙවතාය වසෙන වෙදිතබ්බො. මහාභූතපථවියා පනෙතං නත්ථි අචෙතනත්තා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. บทว่า มหิทฺธิกา มหานุภาวา คือ ชื่อว่า มหิทฺธิกา เพราะความสำเร็จมีมาก, ชื่อว่า มหานุภาวา เพราะอานุภาพที่พึงเสวยมีมาก. บทว่า ปริตฺตา คือ มีกำลังน้อย. บทว่า อปฺปมาณา คือ มีกำลังมาก. บทว่า โส อิมํ ปถวึ กัมเปติ คือ ท่านผู้นั้นบันดาลฤทธิ์แล้วทำให้แผ่นดินไหว เหมือนพระมหาโมคคัลลานะผู้ทำให้ท้าวสักกะสังเวช หรือเหมือนสังฆรักขิตสามเณรหลานของพระมหานาคเถระผู้ต้องการทดลอง. บทว่า สงฺกมฺเปติ คือ ทำให้ไหวโดยรอบ. บทว่า สมฺปกมฺเปติ เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. ในบรรดาแผ่นดินไหว ๘ ประการนี้ ประการแรกเกิดเพราะธาตุกำเริบ, ประการที่สองเกิดด้วยอิทธานุภาพ, ประการที่สามและสี่เกิดด้วยบุญเตชานุภาพ, ประการที่ห้าเกิดด้วยญาณเตชานุภาพ, ประการที่หกเกิดด้วยการให้สาธุการ, ประการที่เจ็ดเกิดโดยสภาพแห่งกรุณา, ประการที่แปดเกิดด้วยการร้องไห้. เมื่อพระมหาสัตว์เสด็จลงสู่พระครรภ์พระมารดาและประสูติจากพระครรภ์นั้น แผ่นดินได้ไหวแล้วด้วยบุญเตชานุภาพของพระองค์, ในคราวตรัสรู้ แผ่นดินได้ไหวแล้วเพราะถูกกระทบด้วยญาณเตชานุภาพ, ในคราวทรงประกาศธรรมจักร แผ่นดินได้ไหวแล้วโดยตั้งอยู่ในสภาพให้สาธุการ คือให้สาธุการอยู่, ในคราวทรงปลงอายุสังขาร แผ่นดินได้ไหวแล้วโดยตั้งอยู่ในสภาพแห่งกรุณา ทนความหวั่นไหวแห่งจิตไม่ได้, ในคราวปรินิพพาน แผ่นดินได้ไหวแล้วเพราะถูกแรงแห่งการร้องไห้กระทบ. ส่วนความหมายนี้ พึงทราบโดยนัยแห่งปฐวีเทวดา. แต่สภาพนี้ไม่มีแก่มหาภูตรูปคือแผ่นดิน เพราะไม่มีเจตนา. เนื้อความที่เหลือในที่ทั้งปวงมีความหมายตื้นทั้งนั้น. භූමිචාලවග්ගො සත්තමො. ภูมิจาลวรรคที่ ๗ (8) 3. යමකවග්ගො (๘) ๓. ยมกวรรค 1-2. සද්ධාසුත්තද්වයවණ්ණනා อรรถกถาสัทธาสูตร ๒ สูตร 71-72. අට්ඨමස්ස පඨමෙ නො ච සීලවාති න සීලෙසු පරිපූරකාරී. සමන්තපාසාදිකොති සමන්තතො පසාදජනකො. සබ්බාකාරපරිපූරොති සබ්බෙහි සමණාකාරෙහි සමණධම්මකොට්ඨාසෙහි පරිපූරො. දුතියෙ සන්තාති පච්චනීකසන්තතාය සන්තා. විමොක්ඛාති පච්චනීකධම්මෙහි විමුත්තත්තා ච විමොක්ඛා. ๗๑-๗๒. ในสูตรที่หนึ่งแห่งวรรคที่แปด บทว่า โน จ สีลวา คือ ไม่เป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์. บทว่า สมนฺตปาสาทิโก คือ ทำให้เกิดความเลื่อมใสโดยรอบ. บทว่า สพฺพากาปริปูโร คือ บริบูรณ์ด้วยอาการของสมณะและส่วนแห่งธรรมของสมณะทั้งปวง. ในสูตรที่สอง บทว่า สนฺตา คือ ชื่อว่า สันตะ เพราะสงบจากกิเลสอันเป็นข้าศึก. บทว่า วิโมกฺขา คือ ชื่อว่า วิโมกข์ เพราะพ้นจากธรรมอันเป็นข้าศึก. 3-9. මරණස්සතිසුත්තද්වයාදිවණ්ණනා อรรถกถามรณัสสติสูตร ๒ สูตร เป็นต้น 73-79. තතියෙ [Pg.252] භාවෙථ නොති භාවෙථ නු. සාසනන්ති අනුසිට්ඨි. ආසවානං ඛයායාති අරහත්තඵලත්ථාය. චතුත්ථෙ පතිහිතායාති පටිපන්නාය. සො මමස්ස අන්තරායොති සො මම ජීවිතන්තරායොපි, පුථුජ්ජනකාලකිරියං කරොන්තස්ස සග්ගන්තරායොපි මග්ගන්තරායොපි අස්ස. සත්ථකා වා මෙ වාතාති සත්ථං විය අඞ්ගමඞ්ගානි කන්තන්තීති සත්ථකා. පඤ්චමාදීනි වුත්තනයානෙව. නවමෙ සංසග්ගාරාමතාති පඤ්චවිධෙ සංසග්ගෙ ආරාමතා. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ภาเวถ โน ความว่า ภาเวถ นุ (ท่านทั้งหลายพึงเจริญหรือ) บทว่า สาสนํ ความว่า คำสั่งสอน บทว่า อาสวานํ ขยาย ความว่า เพื่ออรหัตผล ในสูตรที่ ๔ บทว่า ปฏิหิตาย ความว่า เมื่อถึงแล้ว บทว่า โส มมสฺส อนฺตราโย ความว่า สิ่งนั้นพึงเป็นอันตรายแก่ชีวิตของเราบ้าง พึงเป็นอันตรายแก่สวรรค์บ้าง พึงเป็นอันตรายแก่มรรคบ้าง แก่เราผู้กระทำการตายอย่างปุถุชน บทว่า สตฺถกา วา เม วาตา ความว่า (ลม) ชื่อว่าสัตถกะ เพราะตัดอวัยวะน้อยใหญ่ดุจศัสตรา สูตรที่ ๕ เป็นต้น มีนัยที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว ในสูตรที่ ๙ บทว่า สํสคฺคารามตา ความว่า ความยินดีในความคลุกคลี ๕ อย่าง 10. කුසීතාරම්භවත්ථුසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถากุสีตารัมภวัตถุสูตร 80. දසමෙ කුසීතවත්ථූනීති කුසීතස්ස අලසස්ස වත්ථූනි පතිට්ඨා, කොසජ්ජකාරණානීති අත්ථො. කම්මං කත්තබ්බං හොතීති චීවරවිචාරණාදිකම්මං කත්තබ්බං හොති. න වීරියං ආරභතීති දුවිධම්පි වීරියං නාරභති. අප්පත්තස්සාති ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලධම්මස්ස අප්පත්තස්ස පත්තියා. අනධිගතස්සාති තස්සෙව අනධිගතස්ස අධිගමත්ථාය. අසච්ඡිකතස්සාති තදෙව අසච්ඡිකතස්ස සච්ඡිකරණත්ථාය. ඉදං පඨමන්ති ඉදං ‘‘හන්දාහං නිපජ්ජාමී’’ති එවං ඔසීදනං පඨමං කුසීතවත්ථු. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. මාසාචිතකං මඤ්ඤෙති එත්ථ පන මාසාචිතං නාම තින්තමාසො. යථා තින්තමාසො ගරුකො හොති, එවං ගරුකොති අධිප්පායො. ගිලානා වුට්ඨිතො හොතීති ගිලානො හුත්වා පච්ඡා වුට්ඨිතො හොති. ආරම්භවත්ථූනීති වීරියකාරණානි. තෙසම්පි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ๘๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า กุสีตวตฺถูนิ ความว่า วัตถุเป็นที่ตั้งแห่งความเกียจคร้าน คือเป็นเหตุแห่งความเกียจคร้าน อธิบายว่า เป็นเหตุแห่งความเป็นผู้เกียจคร้าน บทว่า กมฺมํ กตฺตพฺพํ โหติ ความว่า การงานมีจีวรวิจารณกรรมเป็นต้นเป็นสิ่งที่พึงทำ บทว่า น วีริยํ อารภติ ความว่า ไม่ปรารภความเพียรแม้ทั้ง ๒ อย่าง บทว่า อปฺปตฺตสฺส ความว่า เพื่อถึงฌาน วิปัสสนา มรรค และผลที่ยังไม่ถึง บทว่า อนธิคตสฺส ความว่า เพื่อบรรลุธรรมนั้นนั่นแหละที่ยังไม่บรรลุ บทว่า อสจฺฉิกตสฺส ความว่า เพื่อทำให้แจ้งธรรมนั้นนั่นแหละที่ยังไม่ได้ทำให้แจ้ง บทว่า อิทํ ปฐมํ ความว่า การท้อถอยอย่างนี้ว่า 'เอาล่ะ เราจะนอน' นี้เป็นกุสีตวัตถุข้อที่ ๑ พึงทราบเนื้อความในทุกแห่งโดยนัยนี้ ส่วนในบทว่า มาสาจิตกํ มญฺเญ นี้ ชื่อว่า มาสาจิตะ ได้แก่ ถั่วแระที่ชุ่มน้ำ อธิบายว่า หนักเหมือนถั่วแระที่ชุ่มน้ำ บทว่า คิลานา วุฏฺฐิโต โหติ ความว่า ป่วยแล้วหายในภายหลัง บทว่า อารมฺภวตฺถูนิ ความว่า เหตุแห่งความเพียร พึงทราบเนื้อความของอารัมภวัตถุเหล่านั้นโดยนัยนี้เช่นกัน ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น යමකවග්ගො අට්ඨමො. ยมกวรรคที่ ๘ (9) 4. සතිවග්ගො (๙) ๔. สติวรรค 1-2. සතිසම්පජඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා อรรถกถาสติสัมปชัญญสูตรที่ ๑-๒ 81-82. නවමස්ස පඨමං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. දුතියෙ සද්ධොති දුවිධාය සද්ධාය සමන්නාගතො. නො චුපසඞ්කමිතාති න උපට්ඨහති. නො [Pg.253] ච පරිපුච්ඡිතාති අත්ථානත්ථං කාරණාකාරණං පරිපුච්ඡිතා න හොති. සමන්නාගතොති සාමිඅත්ථෙ පච්චත්තං, සමන්නාගතස්සාති වුත්තං හොති. එකන්තපටිභානා තථාගතං ධම්මදෙසනා හොතීති තථාගතස්ස එකන්තපටිභානා ධම්මදෙසනා හොති, එකන්තෙනෙව පටිභාති උපට්ඨාතීති අත්ථො. สูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๙ มีนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว ในสูตรที่ ๒ บทว่า สทฺโธ ความว่า ผู้ประกอบด้วยศรัทธา ๒ อย่าง บทว่า โน จุปสงฺกมิตา ความว่า ไม่เข้าไปบำรุง บทว่า โน จ ปริปุจฺฉิตา ความว่า ไม่เป็นผู้สอบถามถึงสิ่งที่เป็นประโยชน์และมิใช่ประโยชน์ สิ่งที่เป็นเหตุและมิใช่เหตุ บทว่า สมนฺนาคโต เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถสามีสัมพันธะ มีความว่า ของผู้ประกอบพร้อมแล้ว บทว่า เอกนฺตปฏิภาณา ตถาคตํ ธมฺมเทสนา โหติ ความว่า ธรรมเทศนาของพระตถาคตย่อมมีปฏิภาณโดยส่วนเดียว อธิบายว่า ย่อมปรากฏโดยส่วนเดียวเท่านั้น 3. මූලකසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถามูลกสูตร 83. තතියෙ සබ්බෙ ධම්මාති පඤ්චක්ඛන්ධා. ඡන්දමූලකාති අජ්ඣාසයච්ඡන්දො කත්තුකම්‍යතාඡන්දො තං මූලං එතෙසන්ති ඡන්දමූලකා. මනසිකාරතො සම්භවන්තීති මනසිකාරසම්භවා. ඵස්සතො සමුදෙන්ති රාසී භවන්තීති ඵස්සසමුදයා. වෙදනාය සමොසරන්තීති වෙදනාසමොසරණා. සමාධි එතෙසං පමුඛොති සමාධිප්පමුඛා. ජෙට්ඨකට්ඨෙන සති අධිපති එතෙසන්ති සතාධිපතෙය්‍යා, සතිජෙට්ඨකාති අත්ථො. පඤ්ඤා උත්තරා එතෙසන්ති පඤ්ඤුත්තරා. විමුත්ති එව සාරො එතෙසන්ති විමුත්තිසාරා. එත්ථ ච ඡන්දමූලකාදයො චත්තාරොපි ලොකියා කථිතා, සෙසා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකාති. ๘๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สพฺเพ ธมฺมา ความว่า ขันธ์ ๕ บทว่า ฉนฺทมูลกา ความว่า อัชฌาสยฉันทะและกัตตุกัมยตาฉันทะนั้นเป็นมูลของธรรมเหล่านั้น เหตุนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงชื่อว่า ฉันทมูลกา (มีฉันทะเป็นมูล) ชื่อว่า มนสิการสมฺภวา เพราะเกิดขึ้นจากมนสิการ ชื่อว่า ผสฺสสมุทยา เพราะเกิดขึ้น ประชุมกันจากผัสสะ ชื่อว่า เวทนาสโมสรณา เพราะย่อมประชุมลงในเวทนา ชื่อว่า สมาธิปฺปมุขา เพราะสมาธิเป็นประมุขของธรรมเหล่านั้น ชื่อว่า สตาธิปเตยฺยา เพราะสติเป็นอธิบดีของธรรมเหล่านั้นโดยความเป็นใหญ่ อธิบายว่า มีสติเป็นใหญ่ ชื่อว่า ปญฺญุตฺตรา เพราะปัญญาเป็นธรรมยิ่งกว่าของธรรมเหล่านั้น ชื่อว่า วิมุตฺติสารา เพราะวิมุตติเท่านั้นเป็นสาระของธรรมเหล่านั้น และในธรรม ๘ อย่างนี้ ธรรม ๔ อย่างมีฉันทมูลกะเป็นต้น ตรัสว่าเป็นโลกิยะ ธรรมที่เหลือตรัสว่าเป็นโลกิยโลกุตตรมรรค 4. චොරසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาโจรสูตร 84. චතුත්ථෙ මහාචොරොති රජ්ජන්තරෙ දුබ්භිතුං සමත්ථො මහාචොරො. පරියාපජ්ජතීති පරියාදානං ගච්ඡති. න චිරට්ඨිතිකො හොතීති අද්ධානං පාලෙන්තො ඨාතුං න සක්කොති. අප්පහරන්තස්ස පහරතීති අත්තනො අවෙරිනෙ අප්පහරන්තෙ ගුණසම්පන්නෙ ච මහල්ලකෙ ච තරුණදාරකෙ ච අප්පහරිතබ්බයුත්තකෙ පහරති. අනවසෙසං ආදියතීති නිස්සෙසං ගණ්හාති. බ්‍යත්තචොරානඤ්හි ඉදං වත්තං – පරස්ස ද්වීසු සාටකෙසු එකො ගහෙතබ්බො, එකස්මිං සන්තෙ දුබ්බලං දත්වා ථිරො ගහෙතබ්බො. පුටභත්තතණ්ඩුලාදීසු එකං කොට්ඨාසං දත්වා එකො ගහෙතබ්බොති. අච්චාසන්නෙ කම්මං කරොතීති ගාමනිගමරාජධානීනං ආසන්නට්ඨානෙ චොරිකකම්මං කරොති. න ච නිධානකුසලො හොතීති යං ලද්ධං, තං දක්ඛිණෙය්‍යෙ නිදහිතුං ඡෙකො න හොති, පරලොකමග්ගං න සොධෙති. ๘๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า มหาโจโร ความว่า มหาโจรผู้สามารถเพื่อจะประทุษร้ายในแว่นแคว้น บทว่า ปริยาปชฺชติ ความว่า ย่อมถึงความสิ้นไป บทว่า น จิรฏฺฐิติโก โหติ ความว่า ไม่สามารถจะดำรงอยู่รักษากาลนานได้ บทว่า อปฺปหรนฺตสฺส ปหรติ ความว่า ย่อมประหารคนที่ไม่ใช่ศัตรูของตน ผู้ไม่ประหาร ผู้ถึงพร้อมด้วยคุณ คนแก่และเด็กหนุ่ม ผู้สมควรจะไม่ถูกประหาร บทว่า อนวเสสํ อาทิยติ ความว่า ย่อมถือเอาโดยไม่มีส่วนเหลือ ก็วัตรของโจรผู้ฉลาดนี้มีอยู่ว่า ในบรรดาผ้าสาฎก ๒ ผืนของผู้อื่น พึงเอามา ๑ ผืน เมื่อมีผืนเดียว พึงให้ผืนที่เก่าแล้วเอาผืนที่มั่นคงมา ในห่อข้าวสารเป็นต้น พึงให้ส่วนหนึ่งแล้วเอามาส่วนหนึ่ง บทว่า อจฺจาสนฺเน กมฺมํ กโรติ ความว่า ย่อมทำการโจรกรรมในที่ใกล้บ้าน นิคม และราชธานี บทว่า น จ นิธานกุสโล โหติ ความว่า ไม่ฉลาดที่จะฝังทรัพย์ที่ได้แล้วไว้ในทักขิไณยบุคคล ไม่ชำระทางไปสู่ปรโลก 5. සමණසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาสมณสูตร 85. පඤ්චමෙ [Pg.254] යං සමණෙනාති යං ගුණජාතං සමණෙන පත්තබ්බං. වුසීමතාති බ්‍රහ්මචරියවාසංවුතෙන. මුත්තො මොචෙමි බන්ධනාති අහං සබ්බබන්ධනෙහි මුත්තො හුත්වා මහාජනම්පි රාගාදිබන්ධනතො මොචෙමි. පරමදන්තොති අඤ්ඤෙන කෙනචි අසික්ඛාපිතො අචොදිතො සයම්භුඤාණෙන පටිවිජ්ඣිත්වා පරමදමථෙන දන්තත්තා පරමදන්තො නාම. පරිනිබ්බුතොති කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතො. ๘๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ยํ สมเณน ความว่า หมู่แห่งคุณชาติใดอันสมณะพึงถึง บทว่า วุสิมตา ความว่า ผู้สำรวมแล้วด้วยการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ บทว่า มุตฺโต โมเจมิ พนฺธนา ความว่า เราเป็นผู้หลุดพ้นแล้วจากเครื่องผูกทั้งปวง ย่อมเปลื้องมหาชนแม้จากเครื่องผูกคือราคะเป็นต้น บทว่า ปรมทนฺโต ความว่า ชื่อว่า ปรมทันตะ เพราะอันใครๆ อื่นไม่ได้ให้ศึกษา ไม่ได้ตักเตือน ทรงแทงตลอดด้วยพระสยัมภูญาณแล้ว ทรงฝึกแล้วด้วยการฝึกอันยอดเยี่ยม บทว่า ปรินิพฺพุโต ความว่า ปรินิพพานแล้วด้วยกิเลสปรินิพพาน 6. යසසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถายสสูตร 86. ඡට්ඨෙ මා ච මයා යසොති යසො ච මයා සද්ධිං මා ගඤ්ඡි. අකසිරලාභීති විපුලලාභී. සීලපඤ්ඤාණන්ති සීලඤ්චෙව ඤාණඤ්ච. සඞ්ගම්මාති සන්නිපතිත්වා. සමාගම්මාති සමාගන්ත්වා. සඞ්ගණිකවිහාරන්ති ගණසඞ්ගණිකවිහාරං. න හි නූනමෙති න හි නූන ඉමෙ. තථා හි පනමෙති තථා හි පන ඉමෙ. අඞ්ගුලිපතොදකෙහීති අඞ්ගුලිපතොදයට්ඨිං කත්වා විජ්ඣනෙන. සඤ්ජග්ඝන්තෙති මහාහසිතං හසන්තෙ. සංකීළන්තෙති කෙළිං කරොන්තෙ. ๘๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า มา จ มยา ยโส ความว่า ยศอย่าได้มาพร้อมกับเราเลย บทว่า อกสิรลาภี ความว่า ผู้มีลาภไพบูลย์ บทว่า สีลปญฺญาณํ ความว่า ทั้งศีลและญาณ บทว่า สงฺคมฺม ความว่า ประชุมกันแล้ว บทว่า สมาคมฺม ความว่า มาพร้อมกันแล้ว บทว่า สงฺคณิกวิหารํ ความว่า การอยู่ด้วยการคลุกคลีด้วยหมู่ พึงตัดบทว่า น หิ นูนเม เป็น น หิ นูน อิเม (ท่านผู้มีอายุเหล่านี้คงจะไม่ได้เป็นผู้ได้ตามความปรารถนาในเนกขัมมสุขนี้เป็นแน่) พึงตัดบทว่า ตถา หิ ปนเม เป็น ตถา หิ ปน อิเม (เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว ท่านผู้มีอายุเหล่านี้) บทว่า องฺคุลิปโตทเกหิ ความว่า ทำประตักคือนิ้วมือแล้วจี้กัน บทว่า สญฺชฆฺฆนฺเตหิ ความว่า ผู้หัวเราะเสียงดัง บทว่า สํกีฬนฺเตหิ ความว่า ผู้ทำการเล่นหัว 7. පත්තනිකුජ්ජනසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาปัตตนิกุชชนสูตร 87. සත්තමෙ නික්කුජ්ජෙය්‍යාති තෙන දින්නස්ස දෙය්‍යධම්මස්ස අප්පටිග්ගහණත්ථං පත්තනික්කුජ්ජනකම්මවාචාය නිකුජ්ජෙය්‍ය, න අධොමුඛඨපනෙන. අලාභායාති චතුන්නං පච්චයානං අලාභත්ථාය. අනත්ථායාති උපද්දවාය අවඩ්ඪියා. උක්කුජ්ජෙය්‍යාති උක්කුජ්ජනකම්මවාචාය උක්කුජ්ජෙය්‍ය. ๘๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า นิกฺกุชฺเชยฺย ความว่า พึงคว่ำบาตรด้วยกรรมวาจาคือการคว่ำบาตร เพื่อไม่รับไทยธรรมที่ทายกนั้นถวาย ไม่ใช่ด้วยการวางคว่ำหน้าลง บทว่า อลาภาย ความว่า เพื่อความไม่ได้ซึ่งปัจจัย ๔ บทว่า อนตฺถาย ความว่า เพื่ออุปัทวะ เพื่อความไม่เจริญ บทว่า อุกฺกุชฺเชยฺย ความว่า พึงหงายบาตรด้วยกรรมวาจาคือการหงายบาตร 8. අප්පසාදපවෙදනීයසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาอัปปสาทปเวทนียสูตร 88. අට්ඨමෙ අප්පසාදං පවෙදෙය්‍යුන්ති අප්පසන්නභාවං ජානාපෙය්‍යුං. අප්පසාදං පවෙදෙන්තෙන පන කිං කාතබ්බන්ති? නිසින්නාසනතො න උට්ඨාතබ්බං න වන්දිතබ්බං න පච්චුග්ගමනං කාතබ්බං, න දෙය්‍යධම්මො දාතබ්බො. අගොචරෙති පඤ්චවිධෙ අගොචරෙ. ๘๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อปฺปสาทํ ปเวเทยฺยุ ความว่า พึงทำให้รู้ถึงความไม่เลื่อมใส. ถามว่า ก็อันทายกผู้ประกาศความไม่เลื่อมใส พึงทำอะไร? ตอบว่า ไม่พึงลุกจากอาสนะที่นั่งแล้ว ไม่พึงไหว้ ไม่พึงทำการต้อนรับ ไม่พึงถวายเทยยธรรม. บทว่า อโคจเร ความว่า ในอโคจร ๕ อย่าง. 9. පටිසාරණීයසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาปฏิสารณียสูตร 89. නවමෙ [Pg.255] ධම්මිකඤ්ච ගිහිපටිස්සවන්ති ‘‘ඉමං තෙමාසං ඉධෙව වසිතබ්බ’’න්ති වුත්තො ‘‘එවං හොතූ’’තිආදිනා නයෙන පටිස්සවං. න සච්චාපෙතීති වුත්තං න සච්චං කරොති විසංවාදෙති. ๘๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ธมฺมิกญฺจ คิหิปฏิสฺสวํ คือ การรับคำของคฤหัสถ์อันประกอบด้วยธรรม (คือ) เมื่อเขาบอกว่า 'ตลอดไตรมาสนี้ พึงอยู่ในที่นี้เท่านั้น' ก็รับคำโดยนัยเป็นต้นว่า 'จงเป็นอย่างนั้นเถิด'. บทว่า น สจฺจาเปติ ความว่า ไม่ทำคำพูดให้เป็นจริง คือผิดคำพูด. 10. සම්මාවත්තනසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาสัมมาวัตตนสูตร 90. දසමෙ පච්චෙකට්ඨානෙති අධිපතිට්ඨානෙ ජෙට්ඨකට්ඨානෙ. තඤ්හි ජෙට්ඨකං කත්වා කිඤ්චි සඞ්ඝකම්මං කාතුං න ලභති. න ච තෙන මූලෙන වුට්ඨාපෙතබ්බොති තං මූලං කත්වා අබ්භානකම්මං කාතුං න ලභති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති. ๙๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ปจฺเจกฏฺฐาเน ความว่า ในตำแหน่งที่เป็นใหญ่ ในตำแหน่งที่เป็นประธาน. จริงอยู่ (สงฆ์) ทำภิกษุนั้นให้เป็นประธานแล้ว ย่อมไม่ควรเพื่อจะทำสังฆกรรมอะไรๆ. และบทว่า น เตน มูเลน วุฏฺฐาเปตพฺโพ ความว่า (สงฆ์) ทำภิกษุนั้นให้เป็นมูลแล้ว ย่อมไม่ควรเพื่อจะทำอัพภานกรรม. ความนอกนั้น ตื้นทั้งนั้นในทุกแห่ง. සතිවග්ගො නවමො. สติวรรคที่ ๙ (10) 5. සාමඤ්ඤවග්ගො (๑๐) ๕. สามัญญวรรค 91. ඉතො පරං අථ ඛො බොජ්ඣා උපාසිකාතිආදීසු බොජ්ඣා උපාසිකා, සිරිමා උපාසිකා, පදුමා උපාසිකා, සුතනා උපාසිකා, මනුජා උපාසිකා, උත්තරා උපාසිකා, මුත්තා උපාසිකා, ඛෙමා උපාසිකා, රුචී උපාසිකා, චුන්දී රාජකුමාරී, බිම්බී උපාසිකා, සුමනා රාජකුමාරී, මල්ලිකා දෙවී, තිස්සා උපාසිකා, තිස්සාමාතා උපාසිකා, සොණා උපාසිකා, සොණාය මාතා උපාසිකා, කාණා උපාසිකා, කාණමාතා උපාසිකා, උත්තරා නන්දමාතා, විසාඛා මිගාරමාතා, ඛුජ්ජුත්තරා උපාසිකා, සාමාවතී උපාසිකා, සුප්පවාසා කොලියධීතා, සුප්පියා උපාසිකා, නකුලමාතා ගහපතානීති ඉමාසං එත්තකානං අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං උපොසථකම්මමෙව කථිතං. ඉච්ඡන්තෙන විත්ථාරෙත්වා කථෙතබ්බං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. ๙๑. ต่อจากนี้ไป ในบทเป็นต้นว่า อถ โข โพชฺฌา อุปาสิกา พระผู้มีพระภาคตรัสถึงอุโบสถกรรมที่ประกอบด้วยองค์ ๘ เท่านั้น ของสตรีเหล่านี้ประมาณเท่านี้ คือ โพชฌาอุบาสิกา, สิริมาอุบาสิกา, ปทุมาอุบาสิกา, สุตนาอุบาสิกา, มนุชาอุบาสิกา, อุตตราอุบาสิกา, มุตตาอุบาสิกา, เขมาอุบาสิกา, รุจีอุบาสิกา, จุนทีราชกุมารี, พิมพีอุบาสิกา, สุมนาราชกุมารี, มัลลิกาเทวี, ติสสาอุบาสิกา, ติสสมาตาอุบาสิกา, โสณาอุบาสิกา, โสณายมาตาอุบาสิกา, กาณาอุบาสิกา, กาณมาตาอุบาสิกา, อุตตรานันทมาตา, วิสาขามิคารมาตา, ขุชชุตตราอุบาสิกา, สามาวดีอุบาสิกา, สุปปวาสาโกลิยธิดา, สุปปิยาอุบาสิกา, และนกุลมาตาคหปตานี. ผู้ประสงค์พึงขยายความแล้วกล่าว. เนื้อความที่เหลือในที่ทุกแห่งตื้นทั้งนั้น. මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය ในอรรถกถาอังคุตตรนิกาย ชื่อมโนรถปูรณี අට්ඨකනිපාතස්ස සංවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาอัฏฐกนิบาต จบแล้ว . නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස. ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น අඞ්ගුත්තරනිකායෙ ในอังคุตตรนิกาย නවකනිපාත-අට්ඨකථා อรรถกถานวกนิบาต 1. පඨමපණ්ණාසකං ๑. ปฐมปัณณาสก์ 1. සම්බොධිවග්ගො ๑. สัมโพธิวรรค 1. සම්බොධිසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาสัมโพธิสูตร 1. නවකනිපාතස්ස [Pg.257] පඨමෙ සම්බොධිපක්ඛිකානන්ති චතුමග්ගසඞ්ඛාතස්ස සම්බොධිස්ස පක්ඛෙ භවානං, උපකාරකානන්ති අත්ථො. පාළියං ආගතෙ නව ධම්මෙ සන්ධායෙවං පුච්ඡති. කා උපනිසාති කො උපනිස්සයපච්චයො. අභිසල්ලෙඛන්තීති අභිසල්ලෙඛිකා. සමථවිපස්සනාචිත්තස්ස විවරණෙ සප්පායා උපකාරකාති චෙතොවිවරණසප්පායා. අප්පිච්ඡතං ආරබ්භ පවත්තා කථා අප්පිච්ඡකථා. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งนวกนิบาต บทว่า สมฺโพธิปกฺขิกานํ ความว่า แห่งธรรมทั้งหลายที่เป็นไปในฝ่ายแห่งสัมโพธิ กล่าวคือมรรค ๔ เป็นธรรมอุปการะ. (พระผู้มีพระภาค) ทรงหมายถึงธรรม ๙ ประการที่มาในพระบาลีแล้วตรัสถามอย่างนี้. บทว่า กา อุปนิสา ความว่า อะไรเป็นอุปนิสสยปัจจัย. (ธรรมทั้งหลาย) ย่อมขัดเกลากิเลสอย่างยิ่ง เหตุนั้นจึงชื่อว่า อภิสัลเลขิกา. เป็นสัปปายะ เป็นอุปการะในการเปิดสมถวิปัสสนาจิต เหตุนั้นจึงชื่อว่า เจโตวิวรณสัปปายา. วาจาที่ปรารภความเป็นผู้มักน้อยเป็นไป ชื่อว่า อัปปิจฉกถา. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. අසුභා භාවෙතබ්බා රාගස්ස පහානායාති අයමත්ථො සාලිලායකොපමාය විභාවෙතබ්බො – එකො හි පුරිසො අසිතං ගහෙත්වා කොටිතො පට්ඨාය සාලික්ඛෙත්තෙ සාලියො ලායති. අථස්ස වතිං භින්දිත්වා ගාවො පවිසිංසු. සො අසිතං ඨපෙත්වා යට්ඨිං ආදාය තෙනෙව මග්ගෙන ගාවො නීහරිත්වා වතිං පාකතිකං කත්වා පුනපි අසිතං ආදාය සාලියො ලායි. එත්ථ සාලික්ඛෙත්තං විය බුද්ධසාසනං දට්ඨබ්බං, සාලිලායකො විය යොගාවචරො, අසිතං විය පඤ්ඤා, ලායනකාලො විය විපස්සනාය කම්මකරණකාලො, යට්ඨි විය අසුභකම්මට්ඨානං, වති විය සංවරො, වතිං භින්දිත්වා ගාවීනං පවිසනං විය සහසා අප්පටිසඞ්ඛාය පමාදං ආරබ්භ රාගස්ස උප්පජ්ජනං, අසිතං ඨපෙත්වා යට්ඨිං ආදාය පවිට්ඨමග්ගෙනෙව ගාවො නීහරිත්වා වතිං පටිපාකතිකං කත්වා පුන කොටිතො පට්ඨාය සාලිලායනං විය අසුභකම්මට්ඨානෙන රාගං වික්ඛම්භෙත්වා පුන විපස්සනාය කම්මං ආරභනකාලො. ඉමමත්ථං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘අසුභා භාවෙතබ්බා රාගස්ස පහානායා’’ති. บทว่า อสุภา ภาเวตพฺพา ราคสฺส ปหานาย (พึงเจริญอสุภะเพื่อละราคะ) เนื้อความนี้พึงทำให้แจ่มแจ้งด้วยอุปมาด้วยคนเกี่ยวข้าวสาลี. จริงอยู่ บุรุษคนหนึ่งถือเคียวแล้ว เริ่มแต่ชายนา เกี่ยวข้าวสาลีในนาข้าวสาลี. ลำดับนั้น โคทั้งหลายทำลายคันนาของเขาแล้วเข้าไป. เขาจึงวางเคียว ถือไม้เท้า นำโคทั้งหลายออกทางนั้นนั่นแหละ ทำคันนาให้เป็นปกติแล้ว ถือเคียวเกี่ยวข้าวสาลีอีก. ในอุปมานั้น พึงเห็นพระพุทธศาสนาเหมือนนาข้าวสาลี, พึงเห็นโยคาวจรบุคคลเหมือนคนเกี่ยวข้าวสาลี, พึงเห็นปัญญาเหมือนเคียว, พึงเห็นกาลที่ทำกรรมฐานในวิปัสสนาเหมือนกาลที่เกี่ยว, พึงเห็นอสุภกรรมฐานเหมือนไม้เท้า, พึงเห็นความสังวรเหมือนคันนา, พึงเห็นการเกิดขึ้นแห่งราคะโดยปรารภความประมาท ไม่พิจารณาโดยพลัน เหมือนการเข้าไปแห่งโคทั้งหลายโดยทำลายคันนา, พึงเห็นกาลที่เริ่มกรรมในวิปัสสนาอีก โดยข่มราคะด้วยอสุภกรรมฐาน เหมือนการเกี่ยวข้าวสาลีเริ่มแต่ชายนาอีก โดยวางเคียวแล้วถือไม้เท้านำโคทั้งหลายออกทางที่เข้าไปนั่นแหละ ทำคันนาให้เป็นปกติอีก. พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเนื้อความนี้จึงตรัสว่า 'พึงเจริญอสุภะเพื่อละราคะ'. තත්ථ [Pg.258] රාගස්සාති පඤ්චකාමගුණිකරාගස්ස. මෙත්තාති මෙත්තාකම්මට්ඨානං. බ්‍යාපාදස්ස පහානායාති වුත්තනයෙනෙව උප්පන්නස්ස කොපස්ස පජහනත්ථාය. ආනාපානස්සතීති සොළසවත්ථුකා ආනාපානස්සති. විතක්කුපච්ඡෙදායාති වුත්තනයෙනෙව උප්පන්නානං විතක්කානං උපච්ඡෙදනත්ථාය. අස්මිමානසමුග්ඝාතායාති අස්මීති උප්පජ්ජනකස්ස මානස්ස සමුග්ඝාතත්ථාය. අනත්තසඤ්ඤා සණ්ඨාතීති අනිච්චලක්ඛණෙ දිට්ඨෙ අනත්තලක්ඛණං දිට්ඨමෙව හොති. එතෙසු හි තීසු ලක්ඛණෙසු එකස්මිං දිට්ඨෙ ඉතරද්වයං දිට්ඨමෙව හොති. තෙන වුත්තං – ‘‘අනිච්චසඤ්ඤිනො, භික්ඛවෙ, අනත්තසඤ්ඤා සණ්ඨාතී’’ති. දිට්ඨෙව ධම්මෙ නිබ්බානන්ති දිට්ඨෙයෙව ධම්මෙ අපච්චයපරිනිබ්බානඤ්ච පාපුණාතීති ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං. ในบทเหล่านั้น บทว่า ราคสฺส คือ แห่งราคะที่มีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์. บทว่า เมตฺตา คือ เมตตากรรมฐาน. ในบทว่า พฺยาปาทสฺส ปหานาย ความว่า เพื่อละความโกรธที่เกิดขึ้นแล้วโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ. บทว่า อานาปานสฺสติ คือ อานาปานสติมีวัตถุ ๑๖. ในบทว่า วิตกฺกุปจฺเฉทาย ความว่า เพื่อตัดวิตกที่เกิดขึ้นแล้วโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ. บทว่า อสฺมิมานสมุคฺฆาฏาย ความว่า เพื่อถอนมานะที่เกิดขึ้นว่า 'เรามีอยู่'. บทว่า อนตฺตสญฺญา สณฺฐาติ ความว่า เมื่อเห็นอนิจจลักษณะแล้ว อนัตตลักษณะก็เป็นอันเห็นแล้วนั่นแหละ. จริงอยู่ ในลักษณะ ๓ เหล่านี้ เมื่อเห็นลักษณะอย่างหนึ่งแล้ว ลักษณะอีก ๒ อย่างก็เป็นอันเห็นแล้วนั่นแหละ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อนัตตสัญญา ย่อมตั้งมั่นแก่ผู้มีอนิจจสัญญา'. บทว่า ทิฏฺเฐว ธมฺเม นิพฺพานํ ความว่า ย่อมถึงซึ่งอปัจจยปรินิพพานในทิฏฐธรรมนั่นเทียว. ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสวัฏฏะและวิวัฏฏะ. 2. නිස්සයසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถานิสสยสูตร 2. දුතියෙ නිස්සයසම්පන්නොති පතිට්ඨාසම්පන්නො. සද්ධන්ති ඔකප්පනසද්ධං. වීරියන්ති කායිකචෙතසිකවීරියං. යංසාති යං අස්ස. අරියාය පඤ්ඤායාති සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය. සඞ්ඛායාති ජානිත්වා. එකං පටිසෙවතීති සෙවිතබ්බයුත්තකං සෙවති. අධිවාසෙතීති අධිවාසෙතබ්බයුත්තකං අධිවාසෙති. පරිවජ්ජෙතීති පරිවජ්ජෙතබ්බයුත්තකං පරිවජ්ජෙති. විනොදෙතීති නීහරිතබ්බයුත්තකං නීහරති. එවං ඛො භික්ඛූති එවං ඛො භික්ඛු උග්ගහපරිපුච්ඡාවසෙන චෙව ධම්මවවත්ථානවසෙන ච පටිසෙවිතබ්බාදීනි සුප්පටිවිද්ධානි සුපච්චක්ඛානි කත්වා පටිසෙවන්තො අධිවාසෙන්තො පරිවජ්ජෙන්තො විනොදෙන්තො ච භික්ඛු නිස්සයසම්පන්නො නාම හොතීති. ๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า นิสฺสยสมฺปนฺโน ได้แก่ ผู้ถึงพร้อมด้วยที่พึ่งอาศัย. บทว่า สทฺธํ ได้แก่ โอกัปปนสัทธา (ความเชื่อที่หยั่งลงมั่น). บทว่า วีริยํ ได้แก่ ความเพียรทางกายและทางใจ. บทว่า ยํสา ตัดบทเป็น ยํ อสฺส. บทว่า อริยาย ปญฺญาย ได้แก่ ด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา. บทว่า สงฺขาย ได้แก่ รู้แล้ว. บทว่า เอกํ ปฏิเสวติ ได้แก่ ย่อมเสพสิ่งที่ควรเสพ. บทว่า อธิวาเสติ ได้แก่ ย่อมอดกลั้นสิ่งที่ควรอดกลั้น. บทว่า ปริวชฺเชติ ได้แก่ ย่อมเว้นสิ่งที่ควรเว้น. บทว่า วิโนเทติ ได้แก่ ย่อมบรรเทาสิ่งที่ควรบรรเทา. บทว่า เอวํ โข ภิกฺขู ความว่า ภิกษุทำสิ่งที่ควรเสพเป็นต้น ให้เป็นสิ่งที่แทงตลอดดีแล้ว ให้เป็นสิ่งที่ประจักษ์ดีแล้ว ด้วยอำนาจแห่งการเรียนและการสอบถาม และด้วยอำนาจแห่งการกำหนดธรรม อย่างนี้แล้ว เสพอยู่ อดกลั้นอยู่ เว้นอยู่ บรรเทาอยู่ จึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยที่พึ่งอาศัย. 3. මෙඝියසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาเมฆิยสูตร 3. තතියෙ චාලිකායන්ති එවංනාමකෙ නගරෙ. තං කිර චලමග්ගං නිස්සාය කතත්තා ඔලොකෙන්තානං චලමානං විය උපට්ඨාති, තස්මා චාලිකාති සඞ්ඛං ගතං. චාලියපබ්බතෙති සොපි පබ්බතො සබ්බසෙතත්තා කාළපක්ඛුපොසථෙ ඔලොකෙන්තානං චලමානො විය උපට්ඨාති, තස්මා චාලියපබ්බතොති වුත්තො. තත්ථ මහන්තං විහාරං කාරයිංසු. ඉති භගවා තං නගරං නිස්සාය චාලිකාපබ්බතමහාවිහාරෙ විහරති. ජන්තුගාමන්ති එවංනාමකං අපරම්පි තස්සෙව විහාරස්ස ගොචරගාමං. ජත්තුගාමන්තිපි [Pg.259] පඨන්ති. පධානත්ථිකස්සාති පධානකම්මිකස්ස. පධානායාති සමණධම්මකරණත්ථාය. ආගමෙහි තාවාති සත්ථා ථෙරස්ස වචනං සුත්වා උපධාරෙන්තො ‘‘න තාවස්ස ඤාණං පරිපක්ක’’න්ති ඤත්වා පටිබාහන්තො එවමාහ. එකකම්හි තාවාති ඉදං පනස්ස ‘‘එවමයං ගන්ත්වාපි කම්මෙ අනිප්ඵජ්ජමානෙ නිරාසඞ්කො හුත්වා පෙමවසෙන පුන ආගච්ඡිස්සතී’’ති චිත්තමද්දවජනනත්ථං ආහ. නත්ථි කිඤ්චි උත්තරි කරණීයන්ති චතූසු සච්චෙසු චතුන්නං කිච්චානං කතත්තා අඤ්ඤං උත්තරි කරණීයං නාම නත්ථි. කතස්ස වා පටිචයොති අධිගතස්ස වා පුන පටිචයොපි නත්ථි. න හි භාවිතමග්ගො පුන භාවීයති, න පහීනකිලෙසානං පුන පහානං අත්ථි. පධානන්ති ඛො, මෙඝිය, වදමානං කින්ති වදෙය්‍යාමාති ‘‘සමණධම්මං කරොමී’’ති තං වදමානං මයං අඤ්ඤං කිං නාම වදෙය්‍යාම. ๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า จาลิกายํ ได้แก่ ในเมืองชื่ออย่างนั้น. ได้ยินว่า เมืองนั้นสร้างอาศัยทางที่สั่นไหว จึงปรากฏแก่ผู้มองดูประดุจว่ากำลังสั่นไหวอยู่ เพราะเหตุนั้นจึงถึงการนับว่า จาลิกา. บทว่า จาลิยปพฺพเต ได้แก่ แม้ภูเขานั้นก็ปรากฏแก่ผู้มองดูในวันอุโบสถกาฬปักษ์ ประดุจว่ากำลังสั่นไหวอยู่ เพราะเป็นสีขาวล้วน เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า จาลิยบรรพต. ชนทั้งหลายได้สร้างมหาวิหารไว้ ณ ที่นั้น. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคอาศัยเมืองนั้น ประทับอยู่ที่มหาวิหาร ณ จาลิกบรรพต. บทว่า ชนฺตุคามํ ได้แก่ โคจรคามอีกแห่งหนึ่งของวิหารนั้นนั่นแหละ ชื่ออย่างนี้. อ่านว่า ชตฺตุคามํ ก็มี. บทว่า ปธานตฺถิกสฺส ได้แก่ ผู้มีความเพียรเป็นกิจ. บทว่า ปธานาย ได้แก่ เพื่อกระทำสมณธรรม. บทว่า อาคเมหิ ตาว ความว่า พระศาสดาทรงสดับคำของพระเถระแล้ว ทรงใคร่ครวญ ทรงทราบว่า "ญาณของเธอยังไม่แก่กล้า" จึงทรงห้าม ตรัสอย่างนี้. บทว่า เอกกมฺหิ ตาว ความว่า แต่พระดำรัสนี้ พระองค์ตรัสเพื่อทำจิตของเธอให้อ่อนโยน ด้วยทรงดำริว่า "เมื่อเธอไปแล้ว แม้ทำกรรมฐานไม่สำเร็จ ก็จะไม่มีความรังเกียจ กลับมาอีกด้วยอำนาจแห่งความรัก". บทว่า นตฺถิ กิญฺจิ อุตฺตริ กรณียนฺติ ความว่า เพราะกิจ ๔ ในสัจจะ ๔ อันเราทำเสร็จแล้ว กิจที่ควรทำยิ่งขึ้นไปอีกอย่างอื่นจึงไม่มี. บทว่า กตสฺส วา ปฏิจโย ได้แก่ หรือการสั่งสมสิ่งที่บรรลุแล้วอีกก็ไม่มี. จริงอยู่ มรรคที่อบรมแล้ว ย่อมไม่อบรมอีก, การละกิเลสที่ละได้แล้วอีก ย่อมไม่มี. บทว่า ปธานนฺติ โข เมฆิย วทมานํ กินฺติ วเทยฺยาม ความว่า เราจะพึงกล่าวคำอื่นอะไรแก่เธอผู้กล่าวอยู่ว่า "ข้าพระองค์จักทำสมณธรรม" เล่า. දිවාවිහාරං නිසීදීති දිවාවිහාරත්ථාය නිසීදි. නිසීදන්තො ච යස්මිං මඞ්ගලසිලාපට්ටෙ පුබ්බෙ අනුපටිපාටියා පඤ්ච ජාතිසතානි රාජා හුත්වා උය්‍යානකීළිකං කීළන්තො තිවිධනාටකපරිවාරො නිසීදි, තස්මිංයෙව නිසීදි. අථස්ස නිසින්නකාලතො පට්ඨාය සමණභාවො ජහිතො විය අහොසි, රාජවෙසං ගහෙත්වා නාටකවරපරිවුතො සෙතච්ඡත්තස්ස හෙට්ඨා මහාරහෙ පල්ලඞ්කෙ නිසින්නො විය ජාතො. අථස්ස තං සම්පත්තිං අස්සාදයතො කාමවිතක්කො උදපාදි. සො තස්මිංයෙව ඛණෙ මහායොධෙහි ගහිතෙ ද්වෙ චොරෙ ආනෙත්වා පුරතො ඨපිතෙ විය අද්දස. තෙසු එකස්ස වධං ආණාපනවසෙනස්ස බ්‍යාපාදවිතක්කො උප්පජ්ජි, එකස්ස බන්ධනං ආණාපනවසෙන විහිංසාවිතක්කො. එවං සො ලතාජාලෙන රුක්ඛො විය මධුමක්ඛිකාහි මධුඝාතකො විය අකුසලවිතක්කෙහි පරික්ඛිත්තො අහොසි. තං සන්ධාය – අථ ඛො ආයස්මතො මෙඝියස්සාතිආදි වුත්තං. අන්වාසත්තාති අනුබද්ධා සම්පරිවාරිතා. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති එවං පාපවිතක්කෙහි සම්පරිකිණ්ණො කම්මට්ඨානං සප්පායං කාතුං අසක්කොන්තො ‘‘ඉදං වත දිස්වා දීඝදස්සී භගවා පටිසෙධෙසී’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘ඉදං කාරණං දසබලස්ස ආරොචෙස්සාමී’’ති නිසින්නාසනතො වුට්ඨාය යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි. บทว่า ทิวาวิหารํ นิสีทิ ได้แก่ นั่งแล้วเพื่อพักผ่อนในเวลากลางวัน. และเมื่อนั่ง ก็ได้นั่งบนแผ่นศิลาอันเป็นมงคลนั้นนั่นแหละ ซึ่งในกาลก่อน พระราชาพระองค์หนึ่งเสวยพระชาติเป็นพระราชาติดต่อกันมา ๕๐๐ ชาติ เมื่อทรงเล่นอุทยานกีฬาก็ทรงนั่งแวดล้อมด้วยนักฟ้อน ๓ ประเภท. ลำดับนั้น ตั้งแต่เวลาที่ท่านนั่งลง สมณภาวะของท่านเป็นประดุจถูกละทิ้งไปแล้ว, ท่านกลายเป็นประดุจผู้ทรงเพศพระราชา แวดล้อมด้วยเหล่านักฟ้อนชั้นเลิศ ประทับนั่งบนบัลลังก์อันสมควรแก่ผู้ประเสริฐ ภายใต้เศวตฉัตร. ลำดับนั้น เมื่อท่านกำลังเพลิดเพลินสมบัตินั้น กามวิตกก็เกิดขึ้น. ในขณะนั้นเอง ท่านได้เห็นประดุจโจร ๒ คนที่ถูกมหาโยธาจับมานำมาวางไว้เบื้องหน้า. ในโจรสองคนนั้น พยาบาทวิตกเกิดขึ้นแก่ท่านด้วยอำนาจแห่งการสั่งให้ประหารโจรคนหนึ่ง, วิหิงสาวิตกเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งการสั่งให้จองจำโจรอีกคนหนึ่ง. ท่านถูกอกุศลวิตกทั้งหลายแวดล้อมแล้ว เหมือนต้นไม้ถูกเครือเถาวัลย์รึงรัด หรือเหมือนคนทำลายรวงผึ้งถูกฝูงผึ้งรุมล้อม ฉันใดก็ฉันนั้น. ทรงหมายถึงเรื่องนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อถ โข อายสฺมโต เมฆิยสฺส. บทว่า อนฺวาสตฺตา ได้แก่ ติดตามแล้ว ถูกแวดล้อมแล้ว. บทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ ความว่า ท่านถูกบาปวิตกทั้งหลายครอบงำอย่างนี้ ไม่สามารถจะทำกรรมฐานที่สบายได้ จึงตระหนักว่า "โอหนอ พระผู้มีพระภาคผู้ทรงมีพระปรีชาเห็นการณ์ไกล ทรงเห็นเหตุนี้จึงได้ทรงห้ามเราไว้" แล้วดำริว่า "เราจักกราบทูลเหตุนี้แด่พระทศพล" จึงลุกจากอาสนะที่นั่งแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ. 4. නන්දකසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถานันทกสูตร 4. චතුත්ථෙ [Pg.260] උපට්ඨානසාලායන්ති භොජනසාලායං. යෙනුපට්ඨානසාලාති සත්ථා නන්දකත්ථෙරෙන මධුරස්සරෙන ආරද්ධාය ධම්මදෙසනාය සද්දං සුත්වා, ‘‘ආනන්ද, කො එසො උපට්ඨානසාලාය මධුරස්සරෙන ධම්මං දෙසෙතී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ධම්මකථිකනන්දකත්ථෙරස්ස අජ්ජ, භන්තෙ, වාරො’’ති සුත්වා ‘‘අතිමධුරං කත්වා, ආනන්ද, එසො භික්ඛු ධම්මං කථෙති, මයම්පි ගන්ත්වා සුණිස්සාමා’’ති වත්වා යෙනුපට්ඨානසාලා තෙනුපසඞ්කමි. බහිද්වාරකොට්ඨකෙ අට්ඨාසීති ඡබ්බණ්ණරස්මියො චීවරගබ්භෙ පටිච්ඡාදෙත්වා අඤ්ඤාතකවෙසෙන අට්ඨාසි. කථාපරියොසානං ආගමයමානොති ‘‘ඉදමවොචා’’ති ඉදං කථාවසානං උදික්ඛමානො ධම්මකථං සුණන්තො අට්ඨාසියෙව. අථායස්මා ආනන්දො නික්ඛන්තෙ පඨමෙ යාමෙ සත්ථු සඤ්ඤං අදාසි – ‘‘පඨමයාමො අතික්කන්තො, භන්තෙ, ථොකං විස්සමථා’’ති. සත්ථා තත්ථෙව අට්ඨාසි. අථායස්මා ආනන්දො මජ්ඣිමයාමෙපි නික්ඛන්තෙ, ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙ පකතියා ඛත්තියසුඛුමාලා, පුන බුද්ධසුඛුමාලාති පරමසුඛුමාලා, මජ්ඣිමයාමොපි අතික්කන්තො, මුහුත්තං විස්සමථා’’ති ආහ. සත්ථා තත්ථෙව අට්ඨාසි. තත්ථ ඨිතකස්සෙවස්ස අරුණග්ගං පඤ්ඤායිත්ථ. අරුණුග්ගමනඤ්ච ථෙරස්ස ‘‘ඉදමවොචා’’ති පාපෙත්වා කථාපරියොසානඤ්ච දසබලස්ස ඡබ්බණ්ණසරීරස්මිවිස්සජ්ජනඤ්ච එකප්පහාරෙනෙව අහොසි. අග්ගළං ආකොටෙසීති අග්ගනඛෙන ද්වාරකවාටං ආකොටෙසි. ๔. ในสูตรที่ ๔ คำว่า อุปัฏฐานสาลายํ (ในศาลาอุปัฏฐาน) หมายถึง ในโรงฉัน. คำว่า เยนุปัฏฐานสาลา (ศาลาอุปัฏฐานอยู่ในทิศใด) มีความว่า พระศาสดาทรงสดับเสียงธรรมเทศนาที่พระนันทกเถระเริ่มแสดงด้วยเสียงอันไพเราะแล้ว จึงตรัสถามว่า “อานนท์ ใครหนอนั้นแสดงธรรมด้วยเสียงอันไพเราะในศาลาอุปัฏฐาน” ครั้นทรงสดับว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วันนี้เป็นวาระของพระนันทกเถระผู้เป็นธรรมกถึก” จึงตรัสว่า “อานนท์ ภิกษุรูปนั้นแสดงธรรมได้ไพเราะยิ่งนัก แม้เราก็จะไปฟัง” แล้วเสด็จไปยังที่ตั้งของศาลาอุปัฏฐาน. คำว่า พหิทฺวารโกฏฺฐเก อฏฺฐาสิ (ได้ประทับยืนอยู่ที่ซุ้มประตูภายนอก) มีความว่า ทรงซ่อนฉัพพรรณรังสีไว้ในภายในจีวรแล้วประทับยืนในลักษณะของผู้ที่ไม่เป็นที่รู้จัก. คำว่า กถาปริโยสานํ อาคมยมาโน (ทรงรอคอยการจบลงแห่งพระธรรมเทศนา) มีความว่า ทรงประทับยืนฟังธรรมเทศนา พลางทรงคาดหวังการจบลงแห่งพระธรรมเทศนาว่า “อิทํ อโวจ” (พระเถระได้กล่าวคำนี้แล้ว). ครั้งนั้น เมื่อปฐมยามล่วงไปแล้ว ท่านพระอานนท์ได้ถวายสัญญาณแด่พระศาสดาว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ปฐมยามล่วงไปแล้ว ขอพระองค์โปรดพักผ่อนสักครู่เถิด”. พระศาสดาได้ประทับยืนอยู่ ณ ที่นั้นเอง. ครั้งนั้น แม้เมื่อมัชฌิมยามล่วงไปแล้ว ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ โดยปกติ พระองค์ทั้งหลายทรงเป็นผู้สุขุมาลชาติแห่งกษัตริย์ อีกทั้งยังทรงเป็นผู้สุขุมาลชาติแห่งพระพุทธเจ้า จึงทรงเป็นผู้สุขุมาลชาติอย่างยิ่ง แม้มัชฌิมยามก็ล่วงไปแล้ว ขอพระองค์โปรดพักผ่อนสักครู่เถิด”. พระศาสดาได้ประทับยืนอยู่ ณ ที่นั้นเอง. เมื่อพระองค์ประทับยืนอยู่ ณ ที่นั้นนั่นแหละ อรุณก็ปรากฏขึ้น. การขึ้นแห่งอรุณ, การจบลงแห่งพระธรรมเทศนาโดยที่พระเถระกล่าวถึงคำว่า “อิทํ อโวจ”, และการที่พระทศพลทรงเปล่งฉัพพรรณรังสีแห่งพระวรกาย ได้เกิดขึ้นพร้อมกันในคราวเดียว. คำว่า อคฺคลํ อาโกเฏสิ (ทรงเคาะลิ่มสลัก) มีความว่า ทรงเคาะบานประตูด้วยปลายพระนขา. සාරජ්ජමානරූපොති හරායමානො ඔත්තප්පමානො. දොමනස්සසාරජ්ජං පනස්ස නත්ථි. එත්තකම්පි නො නප්පටිභාසෙය්‍යාති පටිසම්භිදාප්පත්තස්ස අප්පටිභානං නාම නත්ථි. එත්තකම්පි න කථෙය්‍යන්ති දස්සෙති. සාධු සාධූති ථෙරස්ස ධම්මදෙසනං සම්පහංසන්තො ආහ. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො ‘‘සුගහිතා ච තෙ ධම්මදෙසනා සුකථිතා චා’’ති. කුලපුත්තානන්ති ආචාරකුලපුත්තානඤ්චෙව ජාතිකුලපුත්තානඤ්ච. අරියො ච තුණ්හිභාවොති දුතියජ්ඣානසමාපත්තිං සන්ධායෙවමාහ. අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනායාති සඞ්ඛාරපරිග්ගහවිපස්සනාඤාණස්ස. චතුප්පාදකොති අස්සගොණගද්‍රභාදිකො. ඉදං වත්වාති ඉමං චතූහඞ්ගෙහි සමන්නාගතං ධම්මං කථයිත්වා. විහාරං පාවිසීති ගන්ධකුටිං පවිට්ඨො. คำว่า สารชฺชมานรูโป (มีอาการประหม่า) หมายถึง มีความละอาย มีความเกรงกลัว. แต่ท่านไม่มีความประหม่าอันเกิดจากโทมนัส. คำว่า เอตฺตกํปิ โน นปฺปฏิภาเสยฺย (แม้เพียงเท่านี้ก็จะไม่แจ่มแจ้งแก่เรา) แสดงว่า สำหรับผู้ที่บรรลุปฏิสัมภิทาแล้ว ย่อมไม่มีสิ่งที่เรียกว่าการไม่แจ่มแจ้ง (คือปฏิภาณไหวพริบติดขัด). ท่านแสดงว่า แม้เพียงเท่านี้ก็จะไม่กล่าว. คำว่า สาธุ สาธุ (ดีละ ดีละ) พระศาสดาตรัสชมเชยธรรมเทศนาของพระเถระ. ในที่นี้มีความหมายว่า “ธรรมเทศนาของท่านเป็นสิ่งที่รับมาดีแล้วและกล่าวดีแล้ว”. คำว่า กุลปุตฺตานํ (แก่กุลบุตรทั้งหลาย) หมายถึง แก่อาจารกุลบุตร (ผู้เป็นกุลบุตรโดยความประพฤติ) และชาติกุลบุตร (ผู้เป็นกุลบุตรโดยชาติกำเนิด). คำว่า อริโย จ ตุณฺหิภาโว (และอริยมౌนภาพ) พระองค์ตรัสโดยทรงหมายถึงทุติยฌานสมาบัติ. คำว่า อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย (ด้วยอธิปัญญาธรรมวิปัสสนา) หมายถึง ด้วยวิปัสสนาญาณที่กำหนดสังขาร. คำว่า จตุปฺปาโท (สัตว์สี่เท้า) หมายถึง สัตว์มีม้า โค และลา เป็นต้น. คำว่า อิทํ วตฺวา (ครั้นตรัสคำนี้แล้ว) หมายถึง ครั้นตรัสธรรมนี้อันประกอบด้วยองค์ ๔ แล้ว. คำว่า วิหารํ ปาวิสิ (เสด็จเข้าสู่วิหาร) หมายถึง เสด็จเข้าสู่พระคันธกุฎี. කාලෙන ධම්මස්සවනෙති කාලෙ කාලෙ ධම්මස්සවනස්මිං. ධම්මසාකච්ඡායාති පඤ්හකථාය. ගම්භීරං අත්ථපදන්ති ගම්භීරං ගුළ්හං රහස්සං අත්ථං. පඤ්ඤායාති [Pg.261] සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය. සම්මසනපටිවෙධපඤ්ඤාපි උග්ගහපරිපුච්ඡාපඤ්ඤාපි වට්ටතියෙව. පත්තො වා පජ්ජති වාති අරහත්තං පත්තො වා පාපුණිස්සති වාති එවං ගුණසම්භාවනාය සම්භාවෙති. අප්පත්තමානසාති අප්පත්තඅරහත්තා, අරහත්තං වා අප්පත්තං මානසං එතෙසන්තිපි අප්පත්තමානසා. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරන්ති එත්ථ දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරො ලොකියොපි වට්ටති ලොකුත්තරොපි. คำว่า กาเลน ธมฺมสฺสวนํ (การฟังธรรมตามกาล) หมายถึง การฟังธรรมในกาลอันควร. คำว่า ธมฺมสากจฺฉาย (ด้วยการสนทนาธรรม) หมายถึง ด้วยการสนทนาปัญหา. คำว่า คมฺภีรํ อตฺถปทํ (บทแห่งอรรถอันลึกซึ้ง) หมายถึง อรรถอันลึกซึ้ง ซ่อนเร้น เป็นความลับ. คำว่า ปญฺญาย (ด้วยปัญญา) หมายถึง ด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา. แม้สัมมสนปัญญาและปฏิเวธปัญญา หรืออุคคหปัญญาและปริปุจฉาปัญญาก็ใช้ได้. คำว่า ปตฺโต วา ปชฺชติ วา (บรรลุแล้วหรือจักบรรลุ) หมายถึง บรรลุอรหัตตผลแล้ว หรือจักบรรลุ ดังนี้ เป็นการแสดงให้เห็นคุณธรรมที่เป็นไปได้. คำว่า อปฺปตฺตมานสา (ผู้มีใจยังไม่บรรลุ) หมายถึง ผู้ที่ยังไม่บรรลุอรหัตตผล หรืออีกนัยหนึ่ง ชนเหล่านี้มีใจที่ยังไม่บรรลุอรหัตตผล เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า อัปปัตตมานสา. ในคำว่า ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารํ (การอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน) นี้ ทิฏฐธรรมสุขวิหารที่เป็นโลกิยะก็ใช้ได้ ที่เป็นโลกุตตระก็ใช้ได้. 5. බලසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาพลสูตร 5. පඤ්චමෙ අවිජ්ජාකොසජ්ජසාවජ්ජඅස්සද්ධියෙසු අකම්පනතො පඤ්ඤාබලාදීනි දට්ඨබ්බානි. අකුසලසඞ්ඛාතාති අකුසලාති ඤාතා. එස නයො සබ්බත්ථ. නාලමරියාති අරියභාවං කාතුං අසමත්ථා, අරියානං වා අනනුච්ඡවිකා. වොදිට්ඨාති සුට්ඨු දිට්ඨා. වොචරිතාති මනොද්වාරෙ සමුදාචාරප්පත්තා. අත්ථිකස්සාති ධම්මදෙසනාය අත්ථිකස්ස. ආජීවිකාභයන්ති ජීවිතවුත්තිභයං. අසිලොකභයන්ති ගරහාභයං. පරිසාසාරජ්ජභයන්ති පරිසං පත්වා සාරජ්ජං ඔක්කමනභයං. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං. ๕. ในสูตรที่ ๕ พึงเห็นพละทั้งหลายมีปัญญาพละเป็นต้น โดยความเป็นธรรมที่ไม่หวั่นไหวในอวิชชา โกสัชชะ สาวัชชะ และอสัทธิยะ. คำว่า อกุสลสงฺขาตา (อันนับว่าเป็นอกุศล) หมายถึง อันรู้กันว่าเป็นอกุศล. นัยนี้พึงเห็นในทุกแห่ง. คำว่า นาลมริยา (ไม่สามารถเพื่อความเป็นอริยะ) หมายถึง ไม่สามารถเพื่อกระทำความเป็นอริยะ หรือไม่สมควรแก่พระอริยเจ้าทั้งหลาย. คำว่า โวทิฏฺฐา (อันเห็นดีแล้ว) หมายถึง อันเห็นเป็นอย่างดี. คำว่า โวจริตา (อันประพฤติทั่วแล้ว) หมายถึง ถึงความประพฤติเป็นไปในมโนทวาร. คำว่า อตฺถิกสฺส (แก่ผู้มีความต้องการ) หมายถึง แก่ผู้มีความต้องการธรรมเทศนา. คำว่า อาชีวิกาภยํ (ภัยเกี่ยวกับอาชีวะ) หมายถึง ภัยคือการดำรงชีวิต. คำว่า อสิโลกภยํ (ภัยคือการไม่สรรเสริญ) หมายถึง ภัยคือการติเตียน. คำว่า ปริสาสารชฺชภยํ (ภัยคือความประหม่าในบริษัท) หมายถึง ภัยคือการเข้าถึงความประหม่าเมื่อเข้าไปสู่บริษัท. ในสูตรนี้ ทรงแสดงวัฏฏะและวิวัฏฏะ. 6. සෙවනාසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาเสวนาสูตร 6. ඡට්ඨෙ ජීවිතපරික්ඛාරාති ජීවිතසම්භාරා. සමුදානෙතබ්බාති සමාහරිතබ්බා. කසිරෙන සමුදාගච්ඡන්තීති දුක්ඛෙන උප්පජ්ජන්ති. රත්තිභාගං වා දිවසභාගං වාති එත්ථ රත්තිභාගෙ ඤත්වා රත්තිභාගෙයෙව පක්කමිතබ්බං, රත්තිං චණ්ඩවාළාදිපරිපන්ථෙ සති අරුණුග්ගමනං ආගමෙතබ්බං. දිවසභාගෙ ඤත්වා දිවා පක්කමිතබ්බං, දිවා පරිපන්ථෙ සති සූරියත්ථඞ්ගමනං ආගමෙතබ්බං. සඞ්ඛාපීති සාමඤ්ඤත්ථස්ස භාවනාපාරිපූරිආගමනං ජානිත්වා. සො පුග්ගලොති පදස්ස පන ‘‘නානුබන්ධිතබ්බො’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. අනාපුච්ඡාති ඉධ පන තං පුග්ගලං අනාපුච්ඡා පක්කමිතබ්බන්ති අත්ථො. අපි පනුජ්ජමානෙනාති අපි නික්කඩ්ඪියමානෙන. එවරූපො හි පුග්ගලො සචෙපි දාරුකලාපසතං වා උදකඝටසතං වා වාලිකාඝටසතං වා දණ්ඩං ආරොපෙති, මා ඉධ වසීති නික්කඩ්ඪාපෙති වා, තං ඛමාපෙත්වාපි යාවජීවං සො අනුබන්ධිතබ්බොව, න විජහිතබ්බො. ๖. ในสูตรที่ ๖ คำว่า ชีวติปริกฺขารา (บริขารแห่งชีวิต) หมายถึง ปัจจัยเครื่องหล่อเลี้ยงชีวิต. คำว่า สมุทาเนตพฺพา (อันบุคคลพึงนำมา) หมายถึง อันบุคคลพึงรวบรวมมา. คำว่า กสิเรน สมุทาคจฺฉนฺติ (ย่อมเกิดขึ้นโดยยาก) หมายถึง ย่อมเกิดขึ้นด้วยความลำบาก. ในคำว่า รตฺติภาคํ วา ทิวสภาคํ วา (ในส่วนแห่งราตรีหรือในส่วนแห่งทิวา) นี้ มีความว่า เมื่อรู้ในส่วนแห่งราตรี ก็พึงหลีกไปในส่วนแห่งราตรีนั่นเอง แต่เมื่อมีภยันตรายมีสัตว์ร้ายเป็นต้นในเวลากลางคืน ก็พึงรอจนอรุณขึ้น. เมื่อรู้ในส่วนแห่งทิวา ก็พึงหลีกไปในเวลากลางวัน แต่เมื่อมีภยันตรายในเวลากลางวัน ก็พึงรอจนดวงอาทิตย์ตก. คำว่า สงฺขาปิ (ครั้นทราบแล้ว) หมายถึง ครั้นทราบความถึงพร้อมแห่งการเจริญประโยชน์ของสมณภาวะ. ส่วนบทว่า โส ปุคฺคโล (บุคคลนั้น) มีความสัมพันธ์กับคำว่า “นานุพนฺธิตพฺโพ” (ไม่พึงติดตาม). ส่วนในที่นี้ คำว่า อนาปุจฺฉา (ไม่ต้องบอกลา) มีความหมายว่า ไม่ต้องบอกลาบุคคลนั้นแล้วพึงหลีกไป. คำว่า อปิ ปนุชฺชมาเนน (แม้ถูกขับไล่) หมายถึง แม้ถูกฉุดกระชากออกไป. จริงอยู่ หากบุคคลเช่นนี้ (คือบุคคลที่ควรคบ) ลงโทษให้แบกฟืน ๑๐๐ เล่ม หรือหม้อน้ำ ๑๐๐ ใบ หรือหม้อทราย ๑๐๐ ใบ หรือขับไล่ว่า “ท่านอย่าอยู่ที่นี่” ก็พึงขอขมาท่านแล้วติดตามท่านไปตลอดชีวิต ไม่พึงละทิ้งเลย. 7. සුතවාසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาสุตวาสูตร 7. සත්තමෙ [Pg.262] පඤ්ච ඨානානි අජ්ඣාචරිතුන්ති පඤ්ච කාරණානි අතික්කමිතුං. පාණන්ති අන්තමසො කුන්ථකිපිල්ලිකං. අදින්නන්ති අන්තමසො තිණසලාකම්පි පරසන්තකං. ථෙය්‍යසඞ්ඛාතන්ති ථෙය්‍යචිත්තෙන. සන්නිධිකාරකං කාමෙ පරිභුඤ්ජිතුන්ති සන්නිධිං කත්වා ඨපෙත්වා වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙ පරිභුඤ්ජිතුං අභබ්බො. අකප්පියං කාමගුණං සන්ධායෙතං වුත්තං. බුද්ධං පච්චක්ඛාතුන්ති ‘‘න බුද්ධො අය’’න්ති එවං පටික්ඛිපිතුං. ධම්මාදීසුපි එසෙව නයො. එවං තාව අට්ඨකථාය ආගතං. පාළියං පන ඉමස්මිං සුත්තෙ අගතිගමනානි කථිතානි. ๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ปญฺจ ฏฺฐานานิ อชฺฌาจริตุํ ความว่า เพื่อจะล่วงละเมิดเหตุ ๕ ประการ. บทว่า ปาณํ ความว่า โดยที่สุดแม้ซึ่งมดดำมดแดง. บทว่า อทินฺนํ ความว่า โดยที่สุดแม้ซึ่งสลากหญ้าของผู้อื่น. บทว่า เถยฺยสงฺขาตํ ความว่า ด้วยจิตคิดจะลัก. บทว่า สนฺนิธิการกํ กาเม ปริภุญฺชิตุํ ความว่า ไม่ควรเพื่อจะทำการสะสมเก็บไว้แล้วบริโภควัตถุกามและกิเลสกาม. คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงกามคุณอันไม่สมควร. บทว่า พุทฺธํ ปจฺจกฺขาตุํ ความว่า เพื่อจะปฏิเสธอย่างนี้ว่า "ท่านผู้นี้ไม่ใช่พระพุทธเจ้า". แม้ในธรรมเป็นต้นก็นัยนี้แหละ. ข้อความมาในอรรถกถาอย่างนี้ก่อน. ส่วนในพระบาลี ในสูตรนี้ ทรงแสดงอคติคมนะทั้งหลายไว้. 8-10. සජ්ඣසුත්තාදිවණ්ණනා อรรถกถาสัชฌสูตรเป็นต้น (สูตรที่ ๘-๑๐) 8-10. අට්ඨමෙ බුද්ධාදීනං පච්චක්ඛානං කථිතං. නවමෙ පුථුජ්ජනෙන සද්ධිං ගහිතත්තා ‘‘ආහුනෙය්‍යා’’ති වුත්තං. දසමෙ ගොත්‍රභූති සොතාපත්තිමග්ගස්ස අනන්තරපච්චයෙන සිඛාපත්තබලවවිපස්සනාචිත්තෙන සමන්නාගතො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. ในสูตรที่ ๘ ทรงแสดงการบอกคืนพระพุทธเจ้าเป็นต้น. ในสูตรที่ ๙ เพราะทรงถือเอารวมกับปุถุชน จึงไม่ตรัสว่า "อาหุเนยฺยา". ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า โคตรภู คือ เป็นผู้ประกอบด้วยวิปัสสนาจิตมีกำลังที่ถึงยอด ซึ่งเป็นปัจจัยโดยอนันตรปัจจัยแก่โสดาปัตติมรรค. บทที่เหลือในที่ทั้งหมดมีเนื้อความตื้นทั้งนั้นแล. සම්බොධවග්ගො පඨමො. สัมโพธิวรรคที่ ๑ จบ. 2. සීහනාදවග්ගො ๒. สีหนาทวรรค 1. සීහනාදසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาสีหนาทสูตร 11. දුතියස්ස පඨමෙ යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති ‘‘සචෙ සත්ථා චාරිකං පක්කමිතුකාමො අස්ස, ඉමස්මිං කාලෙ පක්කමෙය්‍ය. හන්දාහං චාරිකං ගමනත්ථාය සත්ථාරං ආපුච්ඡාමී’’ති චින්තෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො උපසඞ්කමි. ආයස්මා මං, භන්තෙති සො කිර භික්ඛු ථෙරං මහතා භික්ඛුපරිවාරෙන ගච්ඡන්තං දිස්වා ‘‘ඉමෙ භික්ඛූ තථාගතං පහාය සාරිපුත්තං පරිවාරෙත්වා නික්ඛන්තා, ගමනවිච්ඡෙදමස්ස කරිස්සාමී’’ති අට්ඨානෙ කොපං බන්ධිත්වා එවමාහ. තත්ථ ආසජ්ජාති ඝට්ටෙත්වා. අප්පටිනිස්සජ්ජාති අක්ඛමාපෙත්වා අච්චයං අදෙසෙත්වා. කිස්මිං පන සො කාරණෙ ආඝාතං බන්ධීති? ථෙරස්ස කිර දසබලං වන්දිත්වා උට්ඨාය ගච්ඡතො චීවරකණ්ණො තස්ස සරීරං ඵුසි, වාතො පහරීතිපි වදන්ති. එත්තකෙන ආඝාතං බන්ධිත්වා ථෙරං මහතා පරිවාරෙන ගච්ඡන්තං දිස්වා උසූයමානො ‘‘ගමනවිච්ඡෙදමස්ස කරිස්සාමී’’ති එවමාහ. එහි ත්වං භික්ඛූති සත්ථා [Pg.263] තස්ස භික්ඛුනො වචනං සුත්වා ‘‘න තං භික්ඛු සාරිපුත්තො පහරීති වුත්තෙ, ‘භන්තෙ, තුම්හෙ අත්තනො අග්ගසාවකස්සෙව පක්ඛං වහථ, න මය්හ’න්ති මයි මනොපදොසං කත්වා අපායෙ නිබ්බත්තෙය්‍යා’’ති ඤත්වා ‘‘සාරිපුත්තං පක්කොසාපෙත්වා ඉමමත්ථං පුච්ඡිස්සාමී’’ති එකං භික්ඛුං ආමන්තෙත්වා එවමාහ. අවාපුරණං ආදායාති කුඤ්චිකං ගහෙත්වා. සීහනාදන්ති සෙට්ඨනාදං පමුඛනාදං අප්පටිවත්තියනාදං. එවං ද්වීහි මහාථෙරෙහි ආරොචිතො භික්ඛුසඞ්ඝො රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානානි පහාය සත්ථු සන්තිකං අගමාසි. ඛීයනධම්මන්ති කථාධම්මං. ๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ ในบทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ พึงทราบเนื้อความว่า พระเถระคิดว่า "ถ้าพระศาสดาจะทรงมีพระประสงค์จะเสด็จจาริกไป ก็พึงเสด็จไปในกาลนี้ เอาล่ะ เราจะทูลลาพระศาสดาเพื่อจาริกไป" ดังนี้แล้ว อันภิกษุสงฆ์แวดล้อม เข้าไปเฝ้าแล้ว. บทว่า อายสฺมา มํ ภนฺเต ความว่า ได้ยินว่า ภิกษุรูปนั้นเห็นพระเถระผู้ไปอยู่พร้อมด้วยบริวารคือภิกษุเป็นอันมากแล้ว ผูกความโกรธในเรื่องไม่เป็นเรื่องว่า "ภิกษุเหล่านี้ละพระตถาคตแล้ว แวดล้อมพระสารีบุตรออกไป เราจักทำการตัดรอนการไปของท่าน" ดังนี้แล้ว ได้กราบทูลอย่างนี้. ในบทนั้น บทว่า อาสชฺช คือ กระทบแล้ว. บทว่า อปฺปฏินิสฺสชฺช คือ ไม่ขอให้ยกโทษ ไม่แสดงโทษ. ก็ภิกษุนั้นผูกอาฆาตในเหตุอะไร? ได้ยินว่า เมื่อพระเถระถวายบังคมพระทศพลแล้วลุกขึ้นไปอยู่ ชายจีวรได้กระทบกายของภิกษุนั้น, บางพวกก็กล่าวว่า ลม (จากจีวร) ได้พัดถูก. เธอผูกอาฆาตด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล้ว เห็นพระเถระผู้ไปอยู่พร้อมด้วยบริวารเป็นอันมาก เกิดความริษยาขึ้น จึงกล่าวอย่างนี้ว่า "เราจักทำการตัดรอนการไปของท่าน". บทว่า เอหิ ตฺวํ ภิกฺขุ ความว่า พระศาสดาทรงสดับคำของภิกษุนั้นแล้ว ทรงทราบว่า "เมื่อเรากล่าวว่า 'ดูก่อนภิกษุ สารีบุตรไม่ได้ประหารเธอ' เธอจะทำความประทุษร้ายทางใจในเราว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์ทรงเข้าข้างพระอัครสาวกของพระองค์เท่านั้น ไม่ทรงเข้าข้างข้าพระองค์' แล้วพึงบังเกิดในอบาย" จึงทรงดำริว่า "เราจะให้เรียกสารีบุตรมาแล้วถามเรื่องนี้" ดังนี้แล้ว ตรัสเรียกภิกษุรูปหนึ่งมาแล้วตรัสอย่างนี้. บทว่า อวาปุรณํ อาทาย คือ ถือกุญแจแล้ว. บทว่า สีหนาทํ คือ การบันลือที่ประเสริฐ การบันลือที่เป็นประธาน การบันลือที่ใครๆ ให้กลับไม่ได้. ภิกษุสงฆ์ที่พระมหาเถระ ๒ รูปประกาศอย่างนี้แล้ว ละที่พักกลางคืนและที่พักกลางวันแล้ว ได้ไปยังสำนักของพระศาสดา. บทว่า ขียนธมฺมํ คือ สภาพที่เป็นถ้อยคำ. ගූථගතන්ති ගූථමෙව. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. පථවීසමෙනාති අකුජ්ඣනට්ඨෙන පථවියා සමානෙන. න හි පථවී ‘‘මයි සුචිං නික්ඛිපන්තී’’ති සොමනස්සං කරොති, න ‘‘අසුචිං නික්ඛිපන්තී’’ති දොමනස්සං. මය්හම්පි එවරූපං චිත්තන්ති දස්සෙති. විපුලෙනාති අපරිත්තෙන. මහග්ගතෙනාති මහන්තභාවං ගතෙන. අප්පමාණෙනාති වඩ්ඪිතප්පමාණෙන. අවෙරෙනාති අකුසලවෙරපුග්ගලවෙරරහිතෙන. අබ්‍යාපජ්ඣෙනාති නිද්දුක්ඛෙන විගතදොමනස්සෙන. සො ඉධාති සො අනුපට්ඨිතකායානුපස්සනාසතිපට්ඨානො භික්ඛු එවං කරෙය්‍ය, මාදිසො කථං එවරූපං කරිස්සති, භන්තෙති පඨමං සීහනාදං නදි. එවං සබ්බත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා. บทว่า คูถคตํ คือ อุจจาระนั่นเอง. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แหละ. บทว่า ปฐวีสเมน คือ (ด้วยจิต) เสมอด้วยแผ่นดิน โดยอรรถว่าไม่โกรธ. จริงอยู่ แผ่นดินย่อมไม่ทำความโสมนัสว่า "คนทั้งหลายทิ้งของสะอาดลงบนเรา" และไม่ทำความโทมนัสว่า "คนทั้งหลายทิ้งของไม่สะอาด". (พระเถระ) แสดงว่า "แม้จิตของข้าพระองค์ก็มีลักษณะเช่นนี้". บทว่า วิปุเลน คือ ไม่เล็กน้อย. บทว่า มหคฺคเตน คือ ถึงความเป็นใหญ่. บทว่า อปฺปมาเณน คือ มีประมาณอันเจริญแล้ว. บทว่า อเวเรน คือ ปราศจากเวรคืออกุศลและเวรคือบุคคล. บทว่า อพฺยาปชฺเฌน คือ ไม่มีทุกข์ ปราศจากโทมนัส. บทว่า โส อิธ ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุในศาสนานี้ที่ไม่มีกายานุปัสสนาสติปัฏฐานอันเข้าไปตั้งมั่นแล้ว พึงกระทำ (การกระทบกระทั่ง) เช่นนี้, แต่คนเช่นข้าพระองค์จะกระทำกรรมเช่นนี้ได้อย่างไร. (พระเถระ) ได้บันลือสีหนาทครั้งแรก (ดังนี้). พึงทราบการประกอบความในที่ทั้งหมดอย่างนี้. රජොහරණන්ති රජසම්මජ්ජනචොළකං, පාදපුඤ්ඡන්ති, තස්සෙව නාමං. කළොපිහත්ථොති පච්ඡිහත්ථො උක්ඛලිහත්ථො වා. නන්තකවාසීති අන්තච්ඡින්නපිලොතිකවසනො. සූරතොති සුචිසීලො සොරච්චෙන සමන්නාගතො. සුදන්තොති සුට්ඨු දමථං උපගතො. සුවිනීතොති සුට්ඨු සික්ඛිතො. න කඤ්චි හිංසතීති විසාණාදීසු ගණ්හන්තම්පි පිට්ඨිං පරිමජ්ජන්තම්පි න කඤ්චි විහෙඨෙති. උසභඡින්නවිසාණසමෙනාති උසභස්ස ඡින්නවිසාණස්ස චිත්තසදිසෙන. บทว่า รโชหรณํ คือ ผ้าสำหรับเช็ดธุลี, บทว่า ปาทปุญฺฉนํ เป็นชื่อของรโชหรณนั่นเอง. บทว่า กโฬปิหตฺโถ คือ มีตะกร้าในมือ หรือมีหม้อข้าวในมือ. บทว่า นนฺตกวาสี คือ ผู้นุ่งผ้าเก่าขาดชาย. บทว่า สูรโต คือ ผู้มีศีลสะอาด ประกอบด้วยความสงบเสงี่ยม. บทว่า สุทนฺโต คือ ผู้ถึงความฝึกตนดีแล้ว. บทว่า สุวินีโต คือ ผู้ศึกษาดีแล้ว. บทว่า น กญฺจิ หึสติ คือ ไม่เบียดเบียนใครๆ แม้ผู้ที่จับเขาเป็นต้น หรือผู้ที่ลูบหลัง. บทว่า อุสภฉินฺนวิสาณสเมน คือ (ด้วยจิต) เสมือนจิตของโคอุสภะผู้มีเขาหัก. අට්ටීයෙය්‍යාති අට්ටො පීළිතො භවෙය්‍ය. හරායෙය්‍යාති ලජ්ජෙය්‍ය. ජිගුච්ඡෙය්‍යාති ජිගුච්ඡං ආපජ්ජෙය්‍ය. บทว่า อฏฺฏิเยยฺย คือ พึงเป็นผู้อึดอัด ถูกเบียดเบียน. บทว่า หราเยยฺย คือ พึงละอาย. บทว่า ชิคุจฺเฉยฺย คือ พึงถึงความรังเกียจ. මෙදකථාලිකන්ති මෙදකථාලිකා වුච්චති සූනකාරකෙහි යූසනික්ඛමනත්ථාය තත්ථ තත්ථ කතඡිද්දා ථාලිකා. පරිහරෙය්‍යාති මංසස්ස පූරෙත්වා [Pg.264] උක්ඛිපිත්වා ගච්ඡෙය්‍ය. ඡිද්දාවඡිද්දන්ති පරිත්තමහන්තෙහි ඡිද්දෙහි සමන්නාගතං. උග්ඝරන්තන්ති උපරිමුඛෙහි ඡිද්දෙහි නික්ඛමමානයූසං. පග්ඝරන්තන්ති අධොමුඛෙහි නික්ඛමමානයූසං. එවමස්ස සකලසරීරං යූසමක්ඛිතං භවෙය්‍ය. ඡිද්දාවඡිද්දන්ති නවහි වණමුඛෙහි පරිත්තමහන්ත ඡිද්දං. එවමෙත්ථ අට්ඨමනවමෙහි ද්වීහි අඞ්ගෙහි ථෙරො අත්තනො සරීරෙ නිච්ඡන්දරාගතං කථෙසි. บทว่า เมทกถาลิกํ คือ ถาดที่พวกคนฆ่าสัตว์เจาะรูไว้ในที่นั้นๆ เพื่อให้น้ำเหลืองไหลออก เรียกว่า เมทกถาลิกา. บทว่า ปริหเรยฺย คือ พึงใส่เนื้อให้เต็มแล้วยกไป. บทว่า ฉิทฺทาวฉิทฺทํ คือ ประกอบด้วยรูน้อยใหญ่. บทว่า อุคฺฆรนฺตํ คือ มีน้ำเหลืองไหลออกจากรูที่มีปากอยู่เบื้องบน. บทว่า ปคฺฆรนฺตํ คือ มีน้ำเหลืองไหลออกจากรูที่มีปากอยู่เบื้องล่าง. กายทั้งหมดของบุรุษนั้นพึงเปรอะเปื้อนด้วยน้ำเหลืองอย่างนี้. บทว่า ฉิทฺทาวฉิทฺทํ คือ มีรูน้อยใหญ่จากปากแผลทั้ง ๙. ในข้อนี้ พระเถระได้กราบทูลถึงความที่ตนไม่มีฉันทราคะในร่างกายของตน ด้วยองค์ ๒ ประการ คือ องค์ที่ ๘ และที่ ๙ อย่างนี้. අථ ඛො සො භික්ඛූති එවං ථෙරෙන නවහි කාරණෙහි සීහනාදෙ නදිතෙ අථ සො භික්ඛු. අච්චයොති අපරාධො. මං අච්චගමාති මං අතික්කම්ම අභිභවිත්වා පවත්තො. පතිග්ගණ්හතූති ඛමතු. ආයතිං සංවරායාති අනාගතෙ සංවරණත්ථාය, පුන එවරූපස්ස අපරාධස්ස අකරණත්ථාය. තග්ඝාති එකංසෙන. යථාධම්මං පටිකරොසීති යථා ධම්මො ඨිතො, තථෙව කරොසි, ඛමාපෙසීති වුත්තං හොති. තං තෙ මයං පටිග්ගණ්හාමාති තං තව අපරාධං මයං ඛමාම. වුද්ධිහෙසා භික්ඛු අරියස්ස විනයෙති එසා භික්ඛු අරියස්ස විනයෙ බුද්ධස්ස භගවතො සාසනෙ වුඩ්ඪි නාම. කතමා? අච්චයං අච්චයතො දිස්වා යථාධම්මං පටිකරිත්වා ආයතිං සංවරාපජ්ජනා. දෙසනං පන පුග්ගලාධිට්ඨානං කරොන්තො යො අච්චයං අච්චයතො දිස්වා යථාධම්මං පටිකරොති, ආයතිං සංවරං ආපජ්ජතීති ආහ. ඵලතීති සචෙ හි ථෙරො න ඛමෙය්‍ය, තස්ස භික්ඛුනො තත්ථෙව සත්තධා මුද්ධා ඵලෙය්‍ය. තස්මා භගවා එවමාහ. සචෙ මං සොති සචෙ මං අයං භික්ඛු ඛමාහීති එවං වදති. ඛමතු ච මෙ සොති අයම්පි චායස්මා මය්හං ඛමතූති එවං ථෙරො තස්ස අච්චයං පටිග්ගණ්හිත්වා සයම්පි තං සත්ථු සම්මුඛෙ ඛමාපෙසීති. บทว่า อถ โข โส ภิกฺขูติ ความว่า เมื่อพระเถระบันลือสีหนาทด้วยเหตุ ๙ ประการอย่างนี้แล้ว ครั้งนั้น ภิกษุรูปนั้น. บทว่า อจฺจโย คือ ความผิด. บทว่า มํ อจฺจคมาติ ความว่า ความผิดได้ล่วงเกิน คือ ครอบงำข้าพเจ้าแล้วเกิดขึ้น. บทว่า ปฏิคฺคณฺหาตุ คือ ขอจงอดโทษ. บทว่า อายตึ สํวรายาติ ความว่า เพื่อความสังวรในอนาคต คือ เพื่อประโยชน์แก่การไม่กระทำความผิดเช่นนี้อีก. บทว่า ตคฺฆาติ คือ โดยส่วนเดียว. บทว่า ยถาธมฺมํ ปฏิกโรสีติ ความว่า ธรรมตั้งอยู่อย่างไร ท่านก็กระทำอย่างนั้น คือ ท่านให้ขอขมา ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. บทว่า ตํ เต มยํ ปฏิคฺคณฺหามาติ ความว่า พวกเราขออดโทษความผิดนั้นของท่าน. บทว่า วุฑฺฒิเหสา ภิกฺขุ อริยสฺส วินเยติ ความว่า ดูก่อนภิกษุ นี้ชื่อว่าเป็นความเจริญในวินัยของพระอริยะ คือ ในศาสนาของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า. (ความเจริญ) คืออะไร? คือ การเห็นโทษโดยความเป็นโทษแล้วกระทำคืนตามธรรม ถึงความสังวรต่อไป. แต่เมื่อทรงแสดงธรรมโดยอ้างถึงบุคคล จึงตรัสว่า ผู้ใดเห็นโทษโดยความเป็นโทษแล้วกระทำคืนตามธรรม ย่อมถึงความสังวรต่อไป. บทว่า ผลตีติ ความว่า ถ้าหากพระเถระไม่ยอมอดโทษ ศีรษะของภิกษุรูปนั้นพึงแตก ๗ เสี่ยงในที่นั้นนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอย่างนี้. บทว่า สเจ มํ โสติ ความว่า ถ้าภิกษุรูปนี้กล่าวกับเราอย่างนี้ว่า ขอท่านจงอดโทษ. บทว่า ขมตุ จ เม โสติ ความว่า แม้ท่านผู้มีอายุนี้ก็จงอดโทษให้แก่เราด้วยเถิด. ด้วยประการฉะนี้ พระเถระรับทราบโทษของภิกษุนั้นแล้ว แม้ตนเองก็ให้ภิกษุนั้นอดโทษให้ในเบื้องพระพักตร์ของพระศาสดา. 2. සඋපාදිසෙසසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาสอุปาทิเสสสูตร 12. දුතියෙ සඋපාදිසෙසන්ති සඋපාදානසෙසං. අනුපාදිසෙසන්ති උපාදානසෙසරහිතං නිග්ගහණං. මත්තසො කාරීති පමාණකාරී න පරිපූරකාරී. න තාවායං, සාරිපුත්ත, ධම්මපරියායො පටිභාසීති අප්පටිභානං නාම භගවතො නත්ථි, න තාවාහං ඉමං ධම්මපරියායං කථෙසින්ති අයං පනෙත්ථ අත්ථො. මායිමං ධම්මපරියායං සුත්වා පමාදං ආහරිංසූති ‘‘මයං කිර චතූහි අපායෙහි මුත්තා’’ති උපරි අරහත්තත්ථාය වීරියං අකරොන්තා මා පමාදං ආපජ්ජිංසු. පඤ්හාධිප්පායෙන භාසිතොති තයා පුච්ඡිතපඤ්හස්ස සභාවෙන [Pg.265] කථිතොති දස්සෙති. ඉමෙසං පන නවන්නං පුග්ගලානං භවෙසු ඡන්දරාගවිනොදනත්ථං එතමෙව අත්ථුප්පත්තිං කත්වා – ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, අප්පමත්තකොපි ගූථො දුග්ගන්ධො හොති, එවමෙව ඛො ඛ්වාහං, භික්ඛවෙ, අප්පමත්තකම්පි භවං න වණ්ණෙමි අන්තමසො අච්ඡරාසඞ්ඝාතමත්තම්පී’’ති ඉමං සුත්තං (අ. නි. 1.321) අභාසි. න කෙවලඤ්ච එතෙසංයෙව නවන්නං පුග්ගලානං ගති නිබද්ධා, යෙසං පන කුලානං තීණි සරණානි පඤ්ච සීලානි එකං සලාකභත්තං එකං පක්ඛියභත්තං එකං වස්සාවාසිකං එකා පොක්ඛරණී එකො ආවාසො, එවරූපානි නිබද්ධපුඤ්ඤානි අත්ථි. තෙසම්පි ගති නිබද්ධා, සොතාපන්නසදිසානෙව තානි කුලානි. ๑๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า สอุปาทิเสสนฺติ ได้แก่ ยังมีอุปาทานเหลืออยู่. บทว่า อนุปาทิเสสนฺติ ได้แก่ ปราศจากอุปาทานที่เหลืออยู่. บทว่า มตฺตโส การีติ คือ ผู้กระทำตามประมาณ ไม่ใช่ผู้กระทำให้บริบูรณ์. ในบทว่า น ตาวายํ, สาริปุตฺต, ธมฺมปริยาโย ปฏิภาสิ ความว่า อันว่าการไม่แจ่มแจ้ง (อัปปฏิภาณ) ย่อมไม่มีแก่พระผู้มีพระภาค อรรถในที่นี้คือ เรายังไม่ได้แสดงธรรมปริยายนี้. บทว่า มายิมํ ธมฺมปริยายํ สุตฺวา ปมาทํ อาหรึสูติ ความว่า ชนทั้งหลายอย่าได้ถึงความประมาทเพราะฟังธรรมปริยายนี้แล้ว (คิดว่า) "ได้ยินว่า พวกเราพ้นแล้วจากอบาย ๔" แล้วไม่ทำความเพียรเพื่อพระอรหัตผลในเบื้องสูงไป. บทว่า ปญฺหาธิปฺปาเยน ภาสิโตติ ทรงแสดงว่า ตรัสตามสภาวะของปัญหาที่ท่านทูลถาม. แต่เพื่อจะบรรเทาฉันทราคะในภพของบุคคล ๙ จำพวกนี้ จึงทรงทำเรื่องนี้ให้เป็นอัตถุปปัตติ (เหตุเกิดเรื่อง) แล้วตรัสพระสูตรนี้ (อํ.เอก. ๒๐/๗๕/๓๒๑) ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนอุจจาระแม้มีประมาณน้อยก็มีกลิ่นเหม็น ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่สรรเสริญภพแม้มีประมาณน้อย โดยที่สุดแม้เพียงชั่วลัดนิ้วมือ ฉันนั้น". และมิใช่แต่คติของบุคคล ๙ จำพวกนี้เท่านั้นที่แน่นอน แต่ตระกูลเหล่าใดมีบุญที่ทำเป็นประจำ เช่น สรณะ ๓ ศีล ๕ สลากภัต ๑ ปักขิยภัต ๑ วัสสาวาสิกพัสตร์ ๑ สระโบกขรณี ๑ อาวาส ๑ อยู่ คติของตระกูลเหล่านั้นก็แน่นอนเช่นกัน ตระกูลเหล่านั้นเป็นเช่นเดียวกับพระโสดาบันทีเดียว. 3. කොට්ඨිකසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาโกฏฐิกสูตร 13. තතියෙ දිට්ඨධම්මවෙදනීයන්ති ඉමස්මිං යෙවත්තභාවෙ විපච්චනකකම්මං. සම්පරායවෙදනීයන්ති දුතියෙ අත්තභාවෙ විපච්චනකකම්මං. සුඛවෙදනීයන්ති සුඛවෙදනාජනකකම්මං. දුක්ඛවෙදනීයන්ති දුක්ඛවෙදනාජනකකම්මං. පරිපක්කවෙදනීයන්ති ලද්ධවිපාකවාරං. අපරිපක්කවෙදනීයන්ති අලද්ධවිපාකවාරං. බහුවෙදනීයන්ති බහුවිපාකදායකං. අප්පවෙදනීයන්ති න බහුවිපාකදායකං. අවෙදනීයන්ති විපාකවෙදනාය අදායකං. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං. ๑๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ทิฏฺฐธมฺมเวทนียนฺติ ได้แก่ กรรมที่ให้ผลในอัตภาพนี้เอง. บทว่า สมฺปรายเวทนียนฺติ ได้แก่ กรรมที่ให้ผลในอัตภาพที่สอง. บทว่า สุขเวทนียนฺติ ได้แก่ กรรมที่ทำให้เกิดสุขเวทนา. บทว่า ทุกฺขเวทนียนฺติ ได้แก่ กรรมที่ทำให้เกิดทุกขเวทนา. บทว่า ปริปกฺกเวทนียนฺติ ได้แก่ (กรรม) ที่ได้รับวาระให้ผลแล้ว. บทว่า อปริปกฺกเวทนียนฺติ ได้แก่ (กรรม) ที่ยังไม่ได้รับวาระให้ผล. บทว่า พหุเวทนียนฺติ ได้แก่ (กรรม) ที่ให้วิบากมาก. บทว่า อปฺปเวทนียนฺติ ได้แก่ (กรรม) ที่ไม่ให้วิบากมาก. บทว่า อเวทนียนฺติ ได้แก่ (กรรม) ที่ไม่ให้วิปากเวทนา. ในพระสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะ. 4. සමිද්ධිසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาสมิทธิสูตร 14. චතුත්ථෙ සමිද්ධීති අත්තභාවසමිද්ධතාය එවංලද්ධනාමො ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකත්ථෙරො. කිමාරම්මණාති කිංපච්චයා. සඞ්කප්පවිතක්කාති සඞ්කප්පභූතා විතක්කා. නාමරූපාරම්මණාති නාමරූපපච්චයා. ඉමිනා චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධා භූතුපාදායරූපඤ්ච විතක්කානං පච්චයොති දස්සෙති. ක්ව නානත්තං ගච්ඡන්තීති කස්මිං ඨානෙ නානාසභාවතං වෙමත්තං ගච්ඡන්ති. ධාතුසූති රූපධාතුආදීසු. අඤ්ඤොයෙව හි රූපවිතක්කො, අඤ්ඤෙ සද්දවිතක්කාදයොති. ඵස්සසමුදයාති සම්පයුත්තඵස්සපච්චයා. වෙදනාසමොසරණාති තිස්සො වෙදනා සමොසරණා. එත්තකෙන කුසලාකුසලමිස්සකා කථිතා. සමාධිප්පමුඛාතිආදයො පන අපචයපක්ඛිකාති වෙදිතබ්බා. තත්ථ පුබ්බඞ්ගමට්ඨෙන ජෙට්ඨකට්ඨෙන වා සමාධි පමුඛං එතෙසන්ති සමාධිප්පමුඛා. ජෙට්ඨකකාරණට්ඨෙන සති අධිපතෙය්‍යා එතෙසන්ති සතාධිපතෙය්‍යා. මග්ගපඤ්ඤා උත්තරා එතෙසන්ති පඤ්ඤුත්තරා. ඵලවිමුත්තිං පත්වා සාරප්පත්තා හොන්තීති විමුත්තිසාරා. ආරම්මණවසෙන අමතං නිබ්බානං ඔගාහිත්වා [Pg.266] තත්ථ පතිට්ඨිතාති අමතොගධා. තෙන ච මා මඤ්ඤීති තෙන විස්සජ්ජනෙන ‘‘අහං අග්ගසාවකෙන පුච්ඡිතෙ පඤ්හෙ විස්සජ්ජෙසි’’න්ති මා මානං වා දප්පං වා අකාසි. ๑๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า สมิทฺธีติ คือ พระเถระผู้เป็นสัทธิวิหาริกของพระเถระ (พระสารีบุตร) ได้ชื่ออย่างนี้เพราะความสมบูรณ์แห่งอัตภาพ. บทว่า กิมาลมฺมณาติ คือ มีอะไรเป็นปัจจัย. บทว่า สงฺกปฺปวิตกฺกาติ คือ วิตกทั้งหลายที่กลายเป็นความดำริ. บทว่า นามรูปาลมฺมณาติ คือ มีนามรูปเป็นปัจจัย. ด้วยบทนี้ ท่านแสดงว่า อรูปขันธ์ ๔ และภูตรูปกับอุปาทายรูป เป็นปัจจัยของวิตกทั้งหลาย. บทว่า กฺว นานตฺตํ คจฺฉนฺตีติ คือ ย่อมถึงความเป็นสภาวะต่างๆ กัน ความแปลกกัน ในที่ไหน. บทว่า ธาตูสูติ คือ ในธาตุทั้งหลาย มีรูปธาตุเป็นต้น. จริงอยู่ รูปวิตกเป็นอย่างหนึ่ง ส่วนสัททวิตกเป็นต้นก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง. บทว่า ผสฺสสมุทยาติ คือ มีสัมปยุตตผัสเป็นปัจจัย. บทว่า เวทนาสโมสรณาติ คือ เวทนา ๓ เป็นที่ประชุมลง. ด้วยคำเพียงเท่านี้ ท่านกล่าวถึงวิตกที่เป็นกุศล อกุศล และที่ระคนกัน. ส่วนบททั้งหลายมีอาทิว่า สมาธิปฺปมุขา พึงทราบว่าเป็นฝ่ายอปจยะ (นิพพาน). ในบทเหล่านั้น สมาธิเป็นประมุขของวิตกเหล่านั้น ด้วยอรรถว่าเป็นตัวนำหน้า หรือด้วยอรรถว่าเป็นใหญ่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า สมาธิปฺปมุขา. สติเป็นอธิบดีของวิตกเหล่านั้น ด้วยอรรถว่าเป็นเหตุให้เป็นใหญ่ เหตุนั้นจึงชื่อว่า สตาธิปเตยฺยา. มรรคปัญญาเป็นธรรมอันยิ่งกว่าวิตกเหล่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปญฺญุตฺตรา. วิตกเหล่านั้นถึงผลวิมุตติแล้วย่อมบรรลุถึงสภาวะที่เป็นสาระ เหตุนั้นจึงชื่อว่า วิมุตฺติสารา. วิตกเหล่านั้นหยั่งลงสู่อมตนิพพานโดยทางอารมณ์แล้วตั้งมั่นอยู่ในอมตนิพพานนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อมโตคธา. บทว่า เตน จ มา มญฺญีติ ความว่า ท่านอย่าได้เกิดมานะหรือความทะนงตนเพราะการตอบนั้นว่า "เราตอบปัญหาที่พระอัครสาวกถามได้แล้ว". 5-6. ගණ්ඩසුත්තාදිවණ්ණනා ๕-๖. อรรถกถาคัณฑสูตรเป็นต้น 15-16. පඤ්චමෙ තීණි චත්තාරි වස්සානි වස්සගණා, අනෙකෙ වස්සගණා උප්පන්නා අස්සාති අනෙකවස්සගණිකො. තස්සස්සූති තස්ස භවෙය්‍යුං. අභෙදනමුඛානීති න කෙනචි භින්දිත්වා කතානි, කෙවලං කම්මසමුට්ඨිතානෙව වණමුඛානි. ජෙගුච්ඡියංයෙවාති ජිගුච්ඡිතබ්බමෙව පටිකූලමෙව. චාතුමහාභූතිකස්සාති චතුමහාභූතමයස්ස. ඔදනකුම්මාසූපචයස්සාති ඔදනෙන චෙව කුම්මාසෙන ච උපචිතස්ස වඩ්ඪිතස්ස. අනිච්චුච්ඡාදනපරිමද්දනභෙදනවිද්ධංසනධම්මස්සාති හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චධම්මස්ස, දුග්ගන්ධවිඝාතත්ථාය තනුවිලෙපනෙන උච්ඡාදනධම්මස්ස, අඞ්ගපච්චඞ්ගාබාධවිනොදනත්ථාය ඛුද්දකසම්බාහනෙන පරිමද්දනධම්මස්ස, දහරකාලෙ වා ඌරූසු සයාපෙත්වා ගබ්භවාසෙන දුස්සණ්ඨිතානං තෙසං තෙසං අඞ්ගපච්චඞ්ගානං සණ්ඨානසම්පාදනත්ථං අඤ්ඡනපීළනාදිවසෙන පරිමද්දනධම්මස්ස, එවං පරිහරිතස්සාපි ච භෙදනවිද්ධංසනධම්මස්ස, භිජ්ජනවිකිරණසභාවස්සෙවාති අත්ථො. එත්ථ ච අනිච්චපදෙන චෙව භෙදනවිද්ධංසනපදෙහි චස්ස අත්ථඞ්ගමො කථිතො, සෙසෙහි සමුදයො. නිබ්බින්දථාති උක්කණ්ඨථ පජහථ ඉමං කායන්ති දස්සෙති. එවමිමස්මිං සුත්තෙ බලවවිපස්සනා කථිතා. ඡට්ඨං වුත්තනයමෙව. සඤ්ඤාසීසෙන පනෙත්ථ ඤාණමෙව කථිතං. ๑๕-๑๖. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ตีณิ จตฺตาริ วสฺสานิ วสฺสคณา, อเนเก วสฺสคณา อุปฺปนฺนา อสฺสาติ อเนกวสฺสคณิโก ความว่า การนับปี ๓ ปี ๔ ปี, การนับปีเป็นอันมาก เกิดขึ้นแล้วแก่ฝีนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่ามีอายุหลายปี. บทว่า ตสฺสสฺสูติ ความว่า พึงมีแก่ฝีนั้น. บทว่า อเภทนมุขานีติ ความว่า ปากแผลที่ใครๆ ไม่ได้ผ่าตัดทำไว้ เป็นแต่ปากแผลที่เกิดแต่กรรมอย่างเดียว. บทว่า เชคุจฺฉิยํเยวาติ ความว่า เป็นของน่ารังเกียจโดยส่วนเดียว เป็นของน่าเกลียดโดยส่วนเดียว. บทว่า จาตุมหาภูติกสฺสาติ ความว่า แห่งกายอันสำเร็จด้วยมหาภูตรูป ๔. บทว่า โอทนกุมฺมาสูปจยสฺสาติ ความว่า อันพอกพูนแล้ว เจริญแล้วด้วยข้าวสุกและขนมกุมมาส. บทว่า อนิจฺจุจฺฉาทนปริมทฺทนเภทนวิทฺธํสนธมฺมสฺสาติ ความว่า มีความไม่เที่ยงเป็นธรรมดา เพราะมีความเป็นแล้วไม่มี, มีการขัดสีเป็นธรรมดา ด้วยการลูบไล้บางๆ เพื่อกำจัดกลิ่นเหม็น, มีการนวดฟั้นเป็นธรรมดา ด้วยการนวดเบาๆ เพื่อบรรเทาความเจ็บปวดแห่งอวัยวะน้อยใหญ่, หรืออีกอย่างหนึ่ง มีการนวดฟั้นเป็นธรรมดา โดยการดึงการบีบเป็นต้น เพื่อทำรูปร่างแห่งอวัยวะน้อยใหญ่เหล่านั้นๆ ที่มีสัณฐานไม่ดีเพราะอยู่ในครรภ์ โดยให้นอนบนตักในวัยเด็ก, และแม้จะบริหารอย่างนี้ ก็ยังมีความแตกและความทำลายเป็นธรรมดา คือ มีความแตกและความกระจัดกระจายเป็นสภาพนั่นเอง. และในบทเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคตรัสความดับแห่งฝีนั้นด้วยบทว่า อนิจฺจ และด้วยบทว่า เภทนวิทฺธํสน, ตรัสสมุทัยด้วยบทที่เหลือ. บทว่า นิพฺพินฺทถาติ ทรงแสดงว่า ท่านทั้งหลายจงเบื่อหน่าย จงละกายนี้. ในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสพลววิปัสสนาไว้อย่างนี้. สูตรที่ ๖ มีนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. ในสูตรที่ ๖ นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงญาณนั่นเอง โดยมีสัญญาเป็นประธาน. 7-8. කුලසුත්තාදිවණ්ණනා ๗-๘. อรรถกถากุลสูตรเป็นต้น 17-18. සත්තමෙ න මනාපෙන පච්චුට්ඨෙන්තීති මනවඩ්ඪනෙන මනං අල්ලීයනාකාරෙන ආසනා වුට්ඨාය පච්චුග්ගමනං න කරොන්ති. න මනාපෙන අභිවාදෙන්තීති න පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දන්ති. අසක්කච්චං දෙන්තීති අචිත්තීකාරෙන දෙන්ති. නො සක්කච්චන්ති සහත්ථා න දෙන්ති. න උපනිසීදන්ති ධම්මසවනායාති ‘‘ධම්මං සුණිස්සාමා’’ති න සමීපෙ නිසීදන්ති. න සුස්සූසන්තීති ඝටපිට්ඨෙ ආසිත්තඋදකං විය විවට්ටෙත්වා ගච්ඡති. අට්ඨමෙ වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන මෙත්තාභාවනං පක්ඛිපිත්වා නවඞ්ගසමන්නාගතොති වුත්තං. ๑๗-๑๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า น มนาเปน ปจฺจุฏฺเฐนฺตีติ ความว่า ไม่ทำการต้อนรับโดยลุกจากอาสนะด้วยอาการที่ทำให้ใจเจริญ ด้วยอาการที่ทำให้ใจยินดี. บทว่า น มนาเปน อภิวาเทนฺตีติ ความว่า ไม่ไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์. บทว่า อสกฺกจฺจํ เทนฺตีติ ความว่า ให้โดยไม่ทำไว้ในใจ. บทว่า โน สกฺกจฺจนฺติ ความว่า ไม่ให้ด้วยมือของตน. บทว่า น อุปนิสีทนฺติ ธมฺมสฺสวนายาติ ความว่า ไม่นั่งใกล้ด้วยคิดว่า "เราจักฟังธรรม". บทว่า น สุสฺสูสนฺตีติ ความว่า (คำสอน) ย่อมกลิ้งไป เหมือนน้ำที่รดลงบนหลังหม้อ. ในสูตรที่ ๘ พระผู้มีพระภาคทรงเพิ่มเมตตาภาวนาเข้าไปโดยอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ แล้วตรัสว่า นวงฺคสมนฺนาคโต. 9. දෙවතාසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาเทวตาสูตร 19. නවමෙ [Pg.267] විප්පටිසාරිනියොති විප්පටිසාරිතං මඞ්කුභාවං ආපජ්ජිම්හ. හීනං කායන්ති උපරිදෙවලොකං උපාදාය හෙට්ඨිමො හීනොති වුච්චති. නො ච ඛො යථාසත්ති යථාබලං සංවිභජිම්හාති අත්තනො සත්තියා ච බලස්ස ච අනුරූපෙන සීලවන්තානං සංවිභාගං කත්වා න භුඤ්ජිම්හා. ๑๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า วิปฺปฏิสารินิโยติ ความว่า เราถึงแล้วซึ่งความเดือดร้อนใจ ซึ่งความเป็นผู้เก้อเขิน. บทว่า หีนํ กายนฺติ ความว่า เทวโลกชั้นต่ำ อาศัยเทวโลกชั้นสูง จึงเรียกว่า "หีน" (ต่ำ). บทว่า โน จ โข ยถาสตฺติ ยถาพลํ สํวิภชิมฺหาติ ความว่า เราไม่ได้ทำการแบ่งปันแก่ท่านผู้มีศีลตามสมควรแก่กำลังและเรี่ยวแรงของตนแล้วบริโภค. 10. වෙලාමසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาเวฬามสูตร 20. දසමෙ අපි නු තෙ, ගහපති, කුලෙ දානං දීයතීති නයිදං භගවා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දානං සන්ධාය පුච්ඡති. සෙට්ඨිස්ස හි ඝරෙ භික්ඛුසඞ්ඝස්ස නිච්චං පණීතදානං දීයති, න තං සත්ථා න ජානාති. ලොකියමහාජනස්ස පන දිය්‍යමානදානං අත්ථි, තං ලූඛං හොති, සෙට්ඨිස්ස චිත්තං න පීණෙති. තං පුච්ඡාමීති පුච්ඡති. කණාජකන්ති සකුණ්ඩකභත්තං, සකුණ්ඩකෙහිපි කණිකතණ්ඩුලෙහෙව පක්කං. බිළඞ්ගදුතියන්ති කඤ්ජියදුතියං. අසක්කච්චං දෙතීති අසක්කරිත්වා දෙති. අචිත්තීකත්වාති අචිත්තීකාරෙන දක්ඛිණෙය්‍ය අගාරවෙන දෙති. අසහත්ථා දෙතීති සහත්ථෙන අදත්වා පරහත්ථෙන දෙති, ආණත්තිමත්තමෙව කරොතීති අත්ථො. අපවිද්ධං දෙතීති න නිරන්තරං දෙති, සංවච්ඡරිකං සොණ්ඩබලි විය හොති. අනාගමනදිට්ඨිකො දෙතීති න කම්මඤ්ච ඵලඤ්ච සද්දහිත්වා දෙති. ๒๐. ในสูตรที่ ๑๐ พระผู้มีพระภาคไม่ตรัสถามคำนี้ว่า "ดูก่อนคฤหบดี ทานในตระกูลของท่านยังมีอยู่หรือ" โดยทรงหมายถึงทานที่ถวายแก่ภิกษุสงฆ์. จริงอยู่ ในเรือนของเศรษฐี ทานอันประณีตย่อมถวายแก่ภิกษุสงฆ์เป็นนิตย์ พระศาสดามิใช่จะไม่ทรงทราบเรื่องนั้น. แต่ว่าทานที่ให้แก่ปุถุชนคนทั่วไปมีอยู่ ทานนั้นเป็นของเศร้าหมอง ไม่ทำให้จิตของเศรษฐีเอิบอิ่ม. พระองค์ตรัสถามด้วยทรงพระดำริว่า "เราจะถามถึงทานนั้น". บทว่า กณชกนฺติ คือ ข้าวสุกที่มีรำ หรือที่หุงด้วยข้าวสารหัก. บทว่า พิฬงฺคทุติยนฺติ คือ มีน้ำข้าวเป็นกับข้าวอย่างที่สอง. บทว่า อสกฺกจฺจํ เทตีติ คือ ให้โดยไม่เคารพ. บทว่า อจิตฺตีกตฺวาติ คือ ให้โดยไม่ทำไว้ในใจ ด้วยความไม่เคารพในทักขิไณยบุคคล. บทว่า อสหตฺถา เทตีติ คือ ไม่ให้ด้วยมือตน แต่ให้ด้วยมือผู้อื่น ความว่า ทำเพียงแค่สั่งเท่านั้น. บทว่า อปวิทฺธํ เทตีติ คือ ไม่ให้เป็นประจำ ทำเป็นรายปี เหมือนพลีกรรมของคนขี้เมา. บทว่า อนาคมนทิฏฺฐิโก เทตีติ คือ ไม่เชื่อกรรมและผลของกรรมแล้วให้. යත්ථ යත්ථාති තීසු කුලසම්පදාසු යස්මිං යස්මිං කුලෙ. න උළාරාය භත්තභොගායාතිආදීසු නානග්ගරසසුගන්ධසාලිභොජනෙ උපනීතෙ චිත්තං න නමති, ‘‘හරථෙතං රොගවඩ්ඪන’’න්ති වත්වා යෙන වා තෙන වා ඩාකෙන සද්ධිං සකුණ්ඩකභත්තං අමතං විය සම්පියායමානො භුඤ්ජති. කාසිකාදීසු වරවත්ථෙසු උපනීතෙසු ‘‘හරථෙතානි නිවාසෙන්තස්ස පටිච්ඡාදෙතුම්පි න සක්කොන්ති, ගත්තෙසුපි න සණ්ඨහන්තී’’ති වත්වා නාළිකෙරසාටකමූලතචසදිසානි පන ථූලවත්ථානි ‘‘ඉමානි නිවාසෙන්තො නිවත්ථභාවම්පි ජානාති, පටිච්ඡාදෙතබ්බම්පි පටිච්ඡාදෙන්තී’’ති සම්පියායමානො නිවාසෙති. හත්ථියානඅස්සයානරථයානසුවණ්ණසිවිකාදීසු උපනීතෙසු ‘‘හරථෙතානි චලාචලානි, න සක්කා එත්ථ නිසීදිතු’’න්ති වත්වා ජජ්ජරරථකෙ උපනීතෙ ‘‘අයං නිච්චලො, එත්ථ සුඛං නිසීදිතු’’න්ති තං සාදියති. න උළාරෙසු පඤ්චසු කාමගුණෙසූති අලඞ්කතපටියත්තා රූපවතියො ඉත්ථියො [Pg.268] දිස්වා ‘‘යක්ඛිනියො මඤ්ඤෙ, එතා ඛාදිතුකාමා, කිං එතාහී’’ති යථාඵාසුකෙනෙව වීතිනාමෙති. න සුස්සූසන්තීති සොතුං න ඉච්ඡන්ති, න සද්දහන්තීති අත්ථො. න සොතං ඔදහන්තීති කථිතස්ස සවනත්ථං න සොතපසාදං ඔදහන්ති. සක්කච්චන්තිආදීනි වුත්තවිපරියායෙන වෙදිතබ්බානි. บทว่า ยตฺถ ยตฺถาติ คือ ในตระกูลใดๆ ในบรรดากุลสมบัติ ๓ อย่าง. ในบทว่า น อุฬาราย ภตฺตโภคาย เป็นต้น เมื่อมีผู้นำโภชนะคือข้าวสาลีมีกลิ่นหอม มีรสเลิศต่างๆ มาให้ จิตก็ไม่น้อมไป กล่าวว่า "จงเอาของนี้ไป มันเพิ่มโรค" แล้วบริโภคข้าวสุกมีรำพร้อมกับแกงอะไรก็ได้ด้วยความยินดีประดุจอมฤต. เมื่อมีผู้นำผ้าเนื้อดีจากแคว้นกาสีเป็นต้นมาให้ ก็กล่าวว่า "จงเอาผ้าเหล่านี้ไป มันไม่สามารถปกปิดร่างกายของผู้นุ่งห่มได้ ทั้งยังไม่ติดอยู่บนตัวด้วย" แต่กลับนุ่งห่มผ้าเนื้อหยาบที่เหมือนผ้าเปลือกมะพร้าวหรือเปลือกไม้ด้วยความยินดีว่า "ผ้านี้เมื่อนุ่งแล้วก็รู้ว่านุ่ง ทั้งยังปกปิดสิ่งที่ควรปกปิดได้". เมื่อมีผู้นำยานช้าง ยานม้า ยานรถ วอทองเป็นต้นมาให้ ก็กล่าวว่า "จงเอายานเหล่านี้ไป มันโคลงเคลง นั่งไม่ได้" แต่เมื่อมีผู้นำรถเก่าๆ มาให้ ก็ยินดีในรถนั้นว่า "รถคันนี้ไม่โคลงเคลง นั่งสบาย". บทว่า น อุฬาเรสุ ปญฺจสุ กามคุเณสูติ คือ เมื่อเห็นสตรีรูปงามที่ประดับตกแต่งแล้ว ก็คิดว่า "เห็นจะเป็นนางยักษิณี พวกนางอยากจะกินเรา จะมีประโยชน์อะไรด้วยนางเหล่านี้" แล้วก็ใช้ชีวิตอยู่ตามความผาสุก (เท่าที่มี). บทว่า น สุสฺสูสนฺตีติ คือ ไม่ปรารถนาจะฟัง ความว่า ไม่เชื่อถือ. บทว่า น โสตํ โอทหนฺตีติ คือ ไม่เงี่ยโสตประสาทเพื่อฟังคำที่กล่าว. บทว่า สกฺกจฺจํ เป็นต้น พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว. වෙලාමොති ජාතිගොත්තරූපභොගසද්ධාපඤ්ඤාදීහි මරියාදවෙලං අතික්කන්තෙහි උළාරෙහි ගුණෙහි සමන්නාගතත්තා එවංලද්ධනාමො. සො එවරූපං දානං අදාසි මහාදානන්ති එත්ථ අයං අනුපුබ්බීකථා – සො කිර අතීතෙ බාරාණසියං පුරොහිතගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, වෙලාමකුමාරොතිස්ස නාමං අකංසු. සො සොළසවස්සකාලෙ බාරාණසිරාජකුමාරෙන සද්ධිං සිප්පුග්ගහණත්ථං තක්කසිලං අගමාසි. තෙ උභොපි දිසාපාමොක්ඛස්ස ආචරියස්ස සන්තිකෙ සිප්පං පට්ඨපයිංසු. යථා ච තෙ, එවං අඤ්ඤෙපි ජම්බුදීපෙ චතුරාසීතිසහස්සරාජකුමාරා. බොධිසත්තො අත්තනා ගහිතට්ඨානෙ පිට්ඨිආචරියො හුත්වා චතුරාසීති රාජකුමාරසහස්සානි සික්ඛාපෙති, සයම්පි සොළසවස්සෙහි ගහෙතබ්බසිප්පං තීහි වස්සෙහි උග්ගණ්හි. ආචරියො ‘‘වෙලාමකුමාරස්ස සිප්පං පගුණ’’න්ති ඤත්වා, ‘‘තාතා, වෙලාමො මයා ඤාතං සබ්බං ජානාති, තුම්හෙ සබ්බෙපි සමග්ගා ගන්ත්වා එතස්ස සන්තිකෙ සිප්පං උග්ගණ්හථා’’ති චතුරාසීති කුමාරසහස්සානි බොධිසත්තස්ස නිය්‍යාදෙසි. คำว่า เวฬามะ ความว่า ท่านได้ชื่ออย่างนั้น เพราะประกอบด้วยคุณอันยิ่งใหญ่ ซึ่งก้าวล่วงขอบเขต คือ ชาติ โคตร รูป โภคะ ศรัทธา และปัญญา เป็นต้น ในคำว่า "ท่านได้ให้ทานเห็นปานนี้ คือมหาทาน" นั้น มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้ ได้ยินว่า ในอดีตกาล ท่านได้ถือปฏิสนธิในเรือนของปุโรหิตในกรุงพาราณสี ชนทั้งหลายได้ตั้งชื่อของท่านว่า เวฬามกุมาร เวฬามกุมารนั้น เมื่ออายุได้ ๑๖ ปี ได้ไปยังเมืองตักกศิลาพร้อมกับราชกุมารแห่งกรุงพาราณสี เพื่อเรียนศิลปะ ท่านทั้งสองนั้นได้เริ่มเรียนศิลปะในสำนักของอาจารย์ทิศาปาโมกข์ ท่านทั้งสองฉันใด ราชกุมารอื่นอีก ๘๔,๐๐๐ องค์ในชมพูทวีปก็ฉันนั้น พระโพธิสัตว์ได้เป็นอาจารย์ผู้ช่วยสอนราชกุมาร ๘๔,๐๐๐ องค์ในวิชาที่ตนเรียนแล้ว ส่วนพระองค์เองก็เรียนศิลปะที่พึงเรียนโดยใช้เวลา ๑๖ ปี จบได้ภายใน ๓ ปี อาจารย์ทราบว่า "ศิลปะของเวฬามกุมารคล่องแคล่วแล้ว" จึงกล่าวว่า "พ่อทั้งหลาย เวฬามะรู้ทุกอย่างที่เรารู้ พวกเธอทั้งหมดจงพร้อมใจกันไปเรียนศิลปะในสำนักของผู้นี้เถิด" แล้วได้มอบราชกุมาร ๘๔,๐๐๐ องค์แก่พระโพธิสัตว์ බොධිසත්තො ආචරියං වන්දිත්වා චතුරාසීති කුමාරසහස්සපරිවාරො නික්ඛමිත්වා එකං ආසන්නනගරං පත්වා නගරසාමිකං රාජකුමාරං උග්ගණ්හාපෙත්වා තස්ස සිප්පෙ පගුණෙ ජාතෙ තං තත්ථෙව නිවත්තෙසි. එතෙනුපායෙන චතුරාසීති නගරසහස්සානි ගන්ත්වා චතුරාසීතියා රාජකුමාරානං සිප්පං පගුණං කාරෙත්වා තස්මිං තස්මිං නගරෙ තං තං නිවත්තෙත්වා බාරාණසිරාජකුමාරං ආදාය බාරාණසිං පච්චාගඤ්ඡි. මනුස්සා කුමාරං පරියොසිතසිප්පං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චිංසු, වෙලාමස්ස පුරොහිතට්ඨානං අදංසු. තෙපි චතුරාසීතිසහස්සරාජකුමාරා සකෙසු සකෙසු රජ්ජෙසු අභිසෙකං පත්වා අනුසංවච්ඡරං බාරාණසිරඤ්ඤො උපට්ඨානං ආගච්ඡන්ති. තෙ රාජානං දිස්වා වෙලාමස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා, ‘‘ආචරිය, අම්හෙ රජ්ජෙසු පතිට්ඨිතා, වදෙය්‍යාථ යෙනත්ථො’’ති වත්වා ගච්ඡන්ති. තෙසං ගමනාගමනකාලෙ සකටසන්දමානිකගාවිගොණකුක්කුටසූකරාදයො ගණ්හන්තානං ජනපදො අතිවිය [Pg.269] උපද්දුතො හොති, මහාජනො සන්නිපතිත්වා රාජඞ්ගණෙ කන්දති. พระโพธิสัตว์ไหว้อาจารย์แล้ว มีราชกุมาร ๘๔,๐๐๐ องค์เป็นบริวาร ออกเดินทางไป ถึงเมืองใกล้เมืองหนึ่ง ก็ให้ราชกุมารผู้เป็นเจ้าของเมืองนั้นเรียนศิลปะ เมื่อศิลปะของราชกุมารนั้นคล่องแคล่วแล้ว ก็ให้ราชกุมารนั้นกลับอยู่ที่เมืองนั้นนั่นเอง ด้วยอุบายนี้ พระโพธิสัตว์ได้ไปยังเมือง ๘๔,๐๐๐ เมือง ทำให้ศิลปะของราชกุมาร ๘๔,๐๐๐ องค์คล่องแคล่วแล้ว ให้ราชกุมารนั้นๆ กลับอยู่ในเมืองนั้นๆ แล้วจึงพาราชกุมารแห่งกรุงพาราณสีกลับมายังกรุงพาราณสี มนุษย์ทั้งหลายได้อภิเษกราชกุมารผู้เรียนศิลปะจบแล้วในราชสมบัติ และได้มอบตำแหน่งปุโรหิตแก่เวฬามพราหมณ์ แม้ราชกุมาร ๘๔,๐๐๐ องค์เหล่านั้น เมื่อได้อภิเษกในราชสมบัติของตนๆ แล้ว ก็พากันมาเฝ้าพระราชาแห่งกรุงพาราณสีทุกๆ ปี ราชกุมารเหล่านั้นครั้นเฝ้าพระราชาแล้ว ก็ไปยังสำนักของเวฬามพราหมณ์ กล่าวว่า "ท่านอาจารย์ พวกข้าพเจ้าตั้งมั่นอยู่ในราชสมบัติแล้ว ท่านประสงค์สิ่งใด โปรดบอกเถิด" แล้วก็กลับไป ในเวลาไปและมาของราชกุมารเหล่านั้น ชนบทถูกเบียดเบียนอย่างยิ่ง เพราะพวกเขาจับเอาเกวียน วอ โคนม โคผู้ ไก่ และสุกร เป็นต้น มหาชนจึงประชุมกันร้องไห้คร่ำครวญที่ลานหลวง රාජා වෙලාමං පක්කොසිත්වා, ‘‘ආචරිය, උපද්දුතො ජනපදො, රාජානො ගමනාගමනකාලෙ මහාවිලොපං කරොන්ති, මනුස්සා සන්ධාරෙතුං න සක්කොන්ති, ජනපදපීළාය උපසමං එකං උපායං කරොථා’’ති. සාධු මහාරාජ, උපායං කරිස්සාමි, තුම්හාකං යත්තකෙන ජනපදෙන අත්ථො, තං පරිච්ඡින්දිත්වා ගණ්හථාති. රාජා තථා අකාසි. වෙලාමො චතුරාසීතියා රාජසහස්සානං ජනපදෙ විචාරෙත්වා චක්කනාභියං අරෙ විය රඤ්ඤො ජනපදස්මිං ඔරොපෙසි. තතො පට්ඨාය තෙ රාජානො ආගච්ඡන්තාපි ගච්ඡන්තාපි අත්තනො අත්තනො ජනපදෙනෙව සඤ්චරන්ති, අම්හාකං ජනපදොති විලොපං න කරොන්ති. රාජගාරවෙන රඤ්ඤො ජනපදම්පි න පීළෙන්ති. ජනපදා සන්නිසින්නා නිස්සද්දා නිරවා අහෙසුං. සබ්බෙ රාජානො හට්ඨතුට්ඨා ‘‘යෙන වො, ආචරිය, අත්ථො, තං අම්හාකං වදෙථා’’ති පවාරයිංසු. พระราชาทรงเรียกเวฬามพราหมณ์มาแล้วตรัสว่า "ท่านอาจารย์ ชนบทถูกเบียดเบียน พระราชาทั้งหลายเมื่อไปมาก็ทำการปล้นครั้งใหญ่ มนุษย์ทั้งหลายไม่อาจทนได้ ขอท่านจงทำอุบายอย่างหนึ่งเพื่อระงับการเบียดเบียนชนบทเถิด" (เวฬามพราหมณ์ทูลว่า) "ดีแล้ว มหาราช ข้าพระองค์จักทำอุบาย พระองค์ทรงประสงค์ชนบทเพียงใด ขอจงทรงกำหนดแล้วยึดเอาชนบทนั้นเถิด" พระราชาได้ทรงทำเช่นนั้น เวฬามพราหมณ์จัดการชนบทของพระราชา ๘๔,๐๐๐ องค์แล้ว ได้จัดวางไว้ในชนบทของพระราชา (แห่งพาราณสี) ประดุจกำที่ดุมล้อ จำเดิมแต่นั้น พระราชาเหล่านั้นแม้เมื่อมาหรือไป ก็สัญจรไปโดยทางชนบทของตนๆ เท่านั้น ไม่ทำการปล้น (ด้วยคิดว่า) "นี่เป็นชนบทของเรา" ด้วยความเคารพในพระราชา (แห่งพาราณสี) พระราชาเหล่านั้นย่อมไม่เบียดเบียนแม้ชนบทของพระราชา ชนบททั้งหลายจึงสงบเรียบร้อย ไม่มีเสียงอื้ออึง ปราศจากเสียงร้องไห้ พระราชาทั้งปวงมีพระทัยเบิกบานยินดี ได้ปวารณาไว้ว่า "ท่านอาจารย์ ท่านประสงค์สิ่งใด โปรดบอกแก่พวกข้าพเจ้าเถิด" වෙලාමො සීසංන්හාතො අත්තනො අන්තොනිවෙසනෙ සත්තරතනපරිපූරානං ගබ්භානං ද්වාරානි විවරාපෙත්වා යාව සත්තමා කුලපරිවට්ටා ඨපිතං ධනං ඔලොකෙත්වා ආයවයං උපධාරෙත්වා ‘‘මයා සකලජම්බුදීපං ඛොභෙන්තෙන දානං දාතුං වට්ටතී’’ති රඤ්ඤො ආරොචෙත්වා ගඞ්ගාතීරෙ ද්වාදසයොජනිකා උද්ධනපන්තියො කාරෙත්වා තස්මිං තස්මිං ඨානෙ සප්පිමධුඵාණිතතෙලතිලතණ්ඩුලාදීනං ඨපනත්ථාය මහාකොට්ඨාගාරානි පතිට්ඨාපෙත්වා ‘‘එකෙකස්මිං ඨානෙ එත්තකා එත්තකා ජනා සංවිදහථ, යංකිඤ්චි මනුස්සානං ලද්ධබ්බං නාම අත්ථි, තතො එකස්මිම්පි අසති මය්හං ආරොචෙය්‍යාථා’’ති මනුස්සෙ සංවිධාය ‘‘අසුකදිවසතො පට්ඨාය වෙලාමබ්‍රාහ්මණස්ස දානං භුඤ්ජන්තූ’’ති නගරෙ භෙරිං චරාපෙත්වා ‘‘දානග්ගං පරිනිට්ඨිත’’න්ති දානයුත්තෙහි ආරොචිතෙ සහස්සග්ඝනකං වත්ථං නිවාසෙත්වා පඤ්චසතග්ඝනකං එකංසං කත්වා සබ්බාලඞ්කාරභූසිතො දානවීමංසනත්ථාය ඵලිකවණ්ණස්ස උදකස්ස සුවණ්ණභිඞ්ගාරං පූරෙත්වා ‘‘ඉමස්මිං ලොකෙ සචෙ ඉමං දානං පටිග්ගහෙතුං යුත්තරූපා දක්ඛිණෙය්‍යපුග්ගලා අත්ථි, ඉදං උදකං නික්ඛමිත්වා පථවිං ගණ්හාතු. සචෙ නත්ථි, එවමෙව තිට්ඨතූ’’ති සච්චකිරියං කත්වා භිඞ්ගාරං අධොමුඛං අකාසි. උදකං ධමකරණෙන ගහිතං විය අහොසි. බොධිසත්තො ‘‘සුඤ්ඤො වත, භො, ජම්බුදීපො, එකපුග්ගලොපි දක්ඛිණං පටිග්ගහෙතුං යුත්තරූපො නත්ථී’’ති විප්පටිසාරං අකත්වා ‘‘සචෙ දායකස්ස [Pg.270] වසෙනායං දක්ඛිණා විසුජ්ඣිස්සති, උදකං නික්ඛමිත්වා පථවිං ගණ්හාතූ’’ති චින්තෙසි. ඵලිකවණ්ණසදිසං උදකං නික්ඛමිත්වා පථවිං ගණ්හි. ‘‘ඉදානි දානං දස්සාමී’’ති දානග්ගං පත්වා දානං ඔලොකෙත්වා යාගුවෙලාය යාගුං, ඛජ්ජකවෙලාය ඛජ්ජකං, භොජනවෙලාය භොජනං දාපෙසි. එතෙනෙව නීහාරෙන දිවසෙ දිවසෙ දානං දීයති. เวฬามพราหมณ์อาบน้ำสระเกล้าแล้ว ให้เปิดประตูห้องในเรือนของตนที่เต็มด้วยรัตนะ ๗ ประการ ตรวจดูทรัพย์ที่เก็บไว้ถึง ๗ ชั่วตระกูล พิจารณารายรับรายจ่ายแล้ว (คิดว่า) "เราควรให้ทานโดยทำให้ชมพูทวีปทั้งสิ้นหวั่นไหว" ดังนี้ จึงกราบทูลพระราชาแล้ว ให้ทำเตาเรียงเป็นแถวยาว ๑๒ โยชน์ที่ริมฝั่งแม่น้ำคงคา ให้ตั้งฉางใหญ่ทั้งหลายในที่นั้นๆ เพื่อเก็บเนยใส น้ำผึ้ง น้ำอ้อย น้ำมัน งา และข้าวสาร เป็นต้น แล้วจัดแจงคนทั้งหลายว่า "ในแต่ละที่ พวกท่านจงจัดคนไว้เท่านี้ๆ สิ่งใดๆ ก็ตามที่มนุษย์พึงได้มีอยู่ หากในบรรดาสิ่งเหล่านั้นขาดไปแม้สักอย่างหนึ่ง พวกท่านพึงบอกแก่เรา" แล้วให้เที่ยวตีกลองประกาศในเมืองว่า "จำเดิมแต่วันโน้นไป ขอเชิญบริโภคทานของเวฬามพราหมณ์เถิด" เมื่อพวกเจ้าหน้าที่จัดทานแจ้งให้ทราบว่า "โรงทานสำเร็จแล้ว" (เวฬามพราหมณ์) นุ่งผ้ามีค่าหนึ่งพัน ห่มผ้ามีค่าห้าร้อยเฉวียงบ่า ประดับด้วยเครื่องอาภรณ์ทั้งปวง เพื่อจะตรวจสอบทาน จึงเติมน้ำมีสีดุจแก้วผลึกให้เต็มพระเต้าทอง แล้วทำสัจกิริยาว่า "ถ้าในโลกนี้มีทักขิไณยบุคคลผู้สมควรจะรับทานนี้อยู่ ขอน้ำนี้จงไหลออกจับแผ่นดิน ถ้าไม่มี ขอจงตั้งอยู่อย่างนั้นนั่นแหละ" แล้วได้คว่ำพระเต้าลง น้ำได้เป็นประดุจถูกธมกรกกรองไว้ พระโพธิสัตว์ไม่ทำความเดือดร้อนใจ (คิดว่า) "โอ ชมพูทวีปช่างว่างเปล่าหนอ บุคคลผู้สมควรจะรับทักษิณาสักคนหนึ่งก็ไม่มี" แล้วคิดต่อไปว่า "ถ้าทักษิณานี้จักบริสุทธิ์ได้ด้วยอำนาจของทายก ขอน้ำจงไหลออกจับแผ่นดินเถิด" น้ำที่มีสีดุจแก้วผลึกได้ไหลออกจับแผ่นดิน (พระโพธิสัตว์คิดว่า) "บัดนี้ เราจักให้ทาน" ดังนี้แล้ว จึงไปถึงโรงทาน ตรวจดูทานแล้ว ในเวลาข้าวยาคู ก็ให้ข้าวยาคู ในเวลาของขบเคี้ยว ก็ให้ของขบเคี้ยว ในเวลาโภชนะ ก็ให้โภชนะ ทานย่อมถูกให้ในทุกๆ วัน โดยทำนองนี้แหละ තස්මිං ඛො පන දානග්ගෙ ‘‘ඉදං නාම අත්ථි, ඉදං නාම නත්ථී’’ති වත්තබ්බං නත්ථි. ඉදානි තං දානං එත්තකමත්තෙනෙව න නිට්ඨං ගමිස්සතීති රත්තසුවණ්ණං නීහරාපෙත්වා සුවණ්ණපාතියො කාරෙත්වා චතුරාසීතිසුවණ්ණපාතිසහස්සාදීනං අත්ථාය චතුරාසීතිරාජසහස්සානං සාසනං පහිණි. රාජානො ‘‘චිරස්සං වත මයං ආචරියෙන අනුග්ගහිතා’’ති සබ්බං සම්පාදෙත්වා පෙසෙසුං. දානෙ දිය්‍යමානෙයෙව සත්ත වස්සානි සත්ත මාසා අතික්කන්තා. අථ බ්‍රාහ්මණො ‘‘හිරඤ්ඤං භාජෙත්වා දානං දස්සාමී’’ති මහන්තෙ ඔකාසෙ දානං සජ්ජාපෙසි. සජ්ජාපෙත්වා චතුරාසීති සුවණ්ණපාතිසහස්සානි ආදිං කත්වා කොටිතො පට්ඨාය අදාසි. ก็ในโรงทานนั้น ไม่มีคำที่ควรจะกล่าวว่า 'ของชื่อนี้มี ของชื่อนี้ไม่มี' (พราหมณ์คิดว่า) 'บัดนี้ ทานนั้นจักไม่สำเร็จลงด้วยของประมาณเท่านี้' จึงให้ขนทองคำแดงออกมา ให้ทำบาตรทองคำแล้ว ส่งสาส์นไปแก่พระราชา ๘๔,๐๐๐ พระองค์ เพื่อประโยชน์แก่บาตรทองคำ ๘๔,๐๐๐ ใบเป็นต้น พระราชาทั้งหลาย (ดำริว่า) 'โอหนอ เป็นเวลานานแล้วที่พวกเราได้รับการอนุเคราะห์จากท่านอาจารย์' ดังนี้แล้ว จึงจัดเตรียมทุกสิ่งส่งไป เมื่อทานกำลังถูกถวายอยู่นั่นเทียว ๗ ปี ๗ เดือนก็ล่วงไป ครั้งนั้น พราหมณ์ (คิดว่า) 'เราจักแบ่งทรัพย์แล้วให้ทาน' ดังนี้ จึงให้ตระเตรียมทานในสถานที่กว้างใหญ่ ครั้นตระเตรียมแล้ว ได้ถวาย (ทาน) โดยทำบาตรทองคำ ๘๔,๐๐๐ ใบให้เป็นเบื้องต้น เริ่มตั้งแต่ปลายแถวไป තත්ථ රූපියපූරානීති රජතතට්ටිරජතඵාලරජතමාසකෙහි පූරානි. පාතියො පන ඛුද්දිකාති න සල්ලක්ඛෙතබ්බා, එකකරීසප්පමාණෙ භූමිභාගෙ චතස්සොව පාතියො ඨපයිංසු. පාතිමකුළං නවරතනං හොති, මුඛවට්ටිතො පට්ඨාය අට්ඨරතනං, පාතිමුඛවට්ටියා ඡයුත්තො ආජඤ්ඤරථො අනුපරියායති, දදමානො පාතියා බාහිරන්තෙන වග්ගවග්ගෙ පටිග්ගාහකෙ ඨපෙත්වා පඨමං පාතියා පක්ඛිත්තං දත්වා පච්ඡා සන්ධිසන්ධිතො වියොජෙත්වා පාතින්ති එවං චතුරාසීති පාතිසහස්සානි අදාසි. රූපියපාතිආදීසුපි එසෙව නයො. එත්ථපි ච සුවණ්ණපූරානීති සුවණ්ණතට්ටිසුවණ්ණඵාලසුවණ්ණමාසකෙහි පූරානි. හිරඤ්ඤපූරානීති සත්තවිධරතනපූරානි. සොවණ්ණාලඞ්කාරානීති සුවණ්ණාලඞ්කාරානි. කංසූපධාරණානීති රජතමයඛීරපටිච්ඡකානි. තාසං පන ධෙනූනං සිඞ්ගානි සුවණ්ණකොසකපරියොනද්ධානි අහෙසුං, ගීවාය සුමනදාමං පිළන්ධිංසු, චතූසු පාදෙසු නුපූරානි, පිට්ඨියං වරදුකූලං පාරුතං, කණ්ඨෙ සුවණ්ණඝණ්ටං බන්ධිංසු. වත්ථකොටිසහස්සානීති ලොකවොහාරතො වීසතිවත්ථයුගානි එකා කොටි[Pg.271], ඉධ පන දස සාටකාති වුත්තං. ඛොමසුඛුමානන්තිආදිම්හි ඛොමාදීසු යං යං සුඛුමං, තං තදෙව අදාසි. යානි පනෙතානි ඉත්ථිදානං උසභදානං මජ්ජදානං සමජ්ජාදානන්ති අදානසම්මතානි, තානිපි එස ‘‘වෙලාමස්ස දානමුඛෙ ඉදං නාම නත්ථී’’ති වචනපථං පච්ඡින්දිතුං පරිවාරත්ථාය අදාසි. නජ්ජො මඤ්ඤෙ විස්සන්දන්තීති නදියො විය විස්සන්දන්ති. ในบทเหล่านั้น บทว่า 'รูปิยปูรานิ' (เต็มด้วยเงิน) คือ เต็มด้วยถาดเงิน แผ่นเงิน และมาสกเงิน ก็ไม่พึงกำหนดว่าบาตรทั้งหลายมีขนาดเล็ก ในพื้นที่ประมาณ ๑ กรีส เขาตั้งบาตรไว้เพียง ๔ ใบเท่านั้น ปากบาตรมีขนาด ๙ รตนะ (ศอก) ตั้งแต่ขอบปากลงมามีขนาด ๘ รตนะ ราชรถเทียมม้าอาชาไนย ๖ ตัววิ่งวนรอบขอบปากบาตรได้ ผู้ให้ทานให้ผู้รับทานยืนเป็นกลุ่มๆ ที่ขอบนอกของบาตร ให้ของที่ใส่ไว้ในบาตรใบแรกก่อน ภายหลังจึงแยกออกจากรอยต่อแล้วจึงให้บาตรไป ด้วยประการฉะนี้ ได้ให้บาตรไป ๘๔,๐๐๐ ใบ แม้ในบาตรเงินเป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน และในที่นี้ บทว่า 'สุวณฺณปูรานิ' (เต็มด้วยทอง) คือ เต็มด้วยถาดทอง แผ่นทอง และมาสกทอง บทว่า 'หิรญฺญปูรานิ' (เต็มด้วยทรัพย์) คือ เต็มด้วยรัตนะ ๗ ประการ บทว่า 'โสวณฺณาลṅฺการานิ' (เครื่องประดับทองคำ) คือ เครื่องประดับทองคำ บทว่า 'กํสูปธารณานิ' (ภาชนะสำริดสำหรับรองรับ) คือ ภาชนะสำหรับใส่น้ำนมทำด้วยเงิน ก็เขาของแม่โคนมเหล่านั้นหุ้มด้วยปลอกทองคำ ประดับพวงดอกไม้ที่คอ ที่เท้าทั้งสี่มีกำไลเท้า คลุมผ้าเนื้อดีบนหลัง ผูกกระดิ่งทองคำที่คอ บทว่า 'วตฺถโกฏิสหสฺสานิ' (ผ้าแสนโกฏิ) คือ ตามโวหารโลก ผ้า ๒๐ คู่ เป็น ๑ โกฏิ แต่ในที่นี้ท่านกล่าวว่า ผ้า ๑๐ ผืน เป็น ๑ โกฏิ ในบทว่า 'โขมสุขุมานํ' เป็นต้น ในบรรดาผ้าเปลือกไม้เป็นต้น ผ้าผืนใดๆ ละเอียด ก็ได้ให้แต่ผ้าผืนนั้นๆ ก็ทานเหล่าใดที่สมมติกันว่าไม่เป็นทาน คือ อิตถีทาน (การให้หญิง) อุสภทาน (การให้โคอุสภ) มัชชทาน (การให้น้ำเมา) และสมัชชทาน (การให้มหรสพ) แม้ทานเหล่านั้น พราหมณ์นี้ก็ได้ให้แล้ว เพื่อตัดทางแห่งคำพูดว่า 'ในโรงทานของเวฬามพราหมณ์ ของชื่อนี้ไม่มี' และเพื่อให้เป็นบริวาร บทว่า 'นชฺโช มญฺเญ วิสฺสนฺทนฺติ' (แม่น้ำไหลไปอยู่กระมัง) หมายความว่า ไหลไปประดุจแม่น้ำ ඉමිනා සත්ථා වෙලාමස්ස දානං කථෙත්වා, ‘‘ගහපති, එතං මහාදානං නාඤ්ඤො අදාසි, අහං අදාසිං. එවරූපං පන දානං දදන්තොපි අහං පටිග්ගහෙතුං යුත්තරූපං පුග්ගලං නාලත්ථං, ත්වං මාදිසෙ බුද්ධෙ ලොකස්මිං දිට්ඨමානෙ දානං දදමානො කස්මා චින්තෙසී’’ති සෙට්ඨිස්ස දෙසනං වඩ්ඪෙන්තො සියා ඛො පන තෙතිආදිමාහ. නනු ච යානි තදා අහෙසුං රූපවෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණානි, තානි නිරුද්ධානි? කස්මා ‘‘අහං තෙන සමයෙන වෙලාමො බ්‍රාහ්මණො’’ති ආහාති? පවෙණියා අවිච්ඡින්නත්තා. තානි හි රූපාදීනි නිරුජ්ඣමානානි ඉමෙසං පච්චයෙ දත්වා නිරුද්ධානි අපරාපරං අවිච්ඡින්නං පවෙණිං ගහෙත්වා එවමාහ. න තං කොචි දක්ඛිණං සොධෙතීති කොචි සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා දෙවො වා මාරො වා උට්ඨාය තං දක්ඛිණං සොධෙතීති වත්තබ්බො නාහොසි. තඤ්හි දක්ඛිණං සොධෙන්තො උත්තමකොටියා බුද්ධො, හෙට්ඨිමකොටියා ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරසදිසො සාවකො සොධෙය්‍ය. ด้วยบทนี้ พระศาสดาครั้นตรัสถึงทานของเวฬามพราหมณ์แล้ว เมื่อจะทรงเพิ่มพูนพระธรรมเทศนาแก่เศรษฐี จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'สิยา โข ปน เต' (ความสงสัยอาจจะมีแก่เธอ) ว่า 'ดูก่อนคฤหบดี มหาทานนี้ คนอื่นไม่ได้ให้ เราตถาคตได้ให้แล้ว แต่เมื่อเราให้ทานเช่นนี้อยู่ ก็มิได้พบบุคคลผู้สมควรจะรับเลย ส่วนท่าน เมื่อพระพุทธเจ้าเช่นเราปรากฏอยู่ในโลก เมื่อให้ทานอยู่ เหตุไรจึงคิดกังวล' (อาจมีคำถามว่า) ก็ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณเหล่าใด ได้มีแล้วในกาลนั้น ขันธ์เหล่านั้นก็ดับไปแล้วมิใช่หรือ เหตุไรพระองค์จึงตรัสว่า 'เราเป็นเวฬามพราหมณ์ในสมัยนั้น' (ตอบว่า) ตรัสอย่างนั้นเพราะความที่สายแห่งขันธ์ไม่ขาดสาย จริงอยู่ รูปเป็นต้นเหล่านั้น เมื่อกำลังดับไป ก็ได้ให้ปัจจัยแก่ขันธ์เหล่านี้แล้วจึงดับไป พระองค์ทรงถือเอาสายแห่งขันธ์ที่ไม่ขาดสายสืบๆ ต่อกันมา จึงตรัสอย่างนั้น บทว่า 'น ตํ โกจิ ทกฺขิณํ โสเธติ' (ไม่มีใครทำให้ทักษิณานั้นบริสุทธิ์ได้) หมายความว่า ไม่มีคำกล่าวว่า สมณะหรือพราหมณ์ หรือเทวดา หรือมารตนใดตนหนึ่ง ลุกขึ้นแล้วทำให้ทักษิณานั้นบริสุทธิ์ได้ จริงอยู่ ผู้ที่จะทำให้ทักษิณานั้นบริสุทธิ์ได้ อย่างสูงสุดคือพระพุทธเจ้า อย่างต่ำสุดคือพระสาวกผู้เช่นกับพระธรรมเสนาบดีสารีบุตรเถระ พึงทำให้บริสุทธิ์ได้ දිට්ඨිසම්පන්නන්ති දස්සනසම්පන්නං සොතාපන්නං. ඉදං තතො මහප්ඵලතරන්ති ඉදං සොතාපන්නස්ස දින්නදානං ලොකියමහාජනස්ස සත්තමාසාධිකානි සත්ත සංවච්ඡරානි එත්තකං හිරඤ්ඤසුවණ්ණං පරිච්චජන්තෙන දින්නදානතො මහප්ඵලං. บทว่า 'ทิฏฺฐิสมฺปนฺนํ' (ผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ) หมายถึง พระโสดาบันผู้ถึงพร้อมด้วยทัสสนะ (คือโสดาปัตติมรรค) บทว่า 'อิทํ ตโต มหปฺผลตรํ' (ทานนี้มีผลมากกว่าทานนั้น) หมายความว่า ทานที่ถวายแก่พระโสดาบันนี้ มีผลมากกว่าทานที่มหาชนผู้เป็นโลกีย์สละเงินทองประมาณเท่านั้นตลอด ๗ ปีกับอีก ๗ เดือนถวาย යො ච සතං දිට්ඨිසම්පන්නානන්ති එත්ථ එකස්ස සකදාගාමිස්ස වසෙන එකුත්තරසතං සොතාපන්නෙ කත්වා සොතාපන්නගණනා වෙදිතබ්බා. ඉමිනා උපායෙන සබ්බවාරෙසු හෙට්ඨා හෙට්ඨා ආගතෙ අනන්තරෙන සතගුණං කත්වා පුග්ගලගණනා වෙදිතබ්බා. ในบทว่า 'โย จ สตํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺนานํ' (อนึ่ง ผู้ใดเลี้ยงดูผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ ๑๐๐ ท่าน) นี้ พึงทราบการนับจำนวนพระโสดาบัน โดยทำพระโสดาบันให้เป็น ๑๐๑ ท่าน ด้วยสามารถแห่งพระสกทาคามี ๑ องค์ ด้วยอุบายนี้ ในวาระทั้งปวง พึงทราบการนับจำนวนบุคคล โดยทำบุคคลผู้มาในลำดับต่ำกว่าๆ ให้เป็น ๑๐๐ เท่าพร้อมกับบุคคล (ที่สูงกว่า) ในลำดับถัดไป බුද්ධප්පමුඛන්ති එත්ථ සම්මාසම්බුද්ධං සඞ්ඝත්ථෙරං කත්වා නිසින්නො සඞ්ඝො බුද්ධප්පමුඛො සඞ්ඝොති වෙදිතබ්බො. චාතුද්දිසං සඞ්ඝං උද්දිස්සාති එත්ථ චාතුද්දිසං සඞ්ඝං උද්දිස්ස කතවිහාරො නාම යත්ථ චෙතියං පතිට්ඨිතං හොති, ධම්මස්සවනං කරීයති, චතූහි දිසාහි අනුදිසාහි ච භික්ඛූ ආගන්ත්වා අප්පටිපුච්ඡිත්වායෙව පාදෙ ධොවිත්වා කුඤ්චිකාය ද්වාරං විවරිත්වා සෙනාසනං පටිජග්ගිත්වා [Pg.272] වසිත්වා යථාඵාසුකං ගච්ඡන්ති. සො අන්තමසො චතුරතනියා පණ්ණසාලාපි හොතු, චාතුද්දිසං සඞ්ඝං උද්දිස්ස කතවිහාරොත්වෙව වුච්චති. ในบทว่า 'พุทฺธปฺปมุขํ' (มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข) นี้ พึงทราบว่า หมู่สงฆ์ที่นั่งโดยมีพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นพระสังฆเถระ ชื่อว่าสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข ในบทว่า 'จาตุทฺทิสํ สํฆํ อุทฺทิสฺส' (อุทิศแก่สงฆ์จาตุรทิศ) นี้ วิหารที่สร้างอุทิศแก่สงฆ์จาตุรทิศ ชื่อว่าเป็นที่ซึ่งเจดีย์ประดิษฐานอยู่ มีการฟังธรรม ภิกษุทั้งหลายมาจากทิศทั้ง ๔ และทิศเฉียง โดยไม่ต้องขออนุญาตเลย ก็ล้างเท้าแล้ว เปิดประตูด้วยลูกกุญแจ ปัดกวาดเสนาสนะแล้วอยู่จำพรรษา แล้วไปยังที่ผาสุกตามปรารถนา วิหารนั้น แม้ที่สุดจะเป็นเพียงบรรณศาลาขนาด ๔ รตนะ (ศอก) ก็ตาม ก็เรียกว่าเป็นวิหารที่สร้างอุทิศแก่สงฆ์จาตุรทิศนั่นเอง සරණං ගච්ඡෙය්‍යාති එත්ථ මග්ගෙනාගතං අනිවත්තනසරණං අධිප්පෙතං. අපරෙ පනාහු – අත්තානං නිය්‍යාදෙත්වා දින්නත්තා සරණාගමනං තතො මහප්ඵලතරන්ති වුත්තං. සික්ඛාපදානි සමාදියෙය්‍යාති පඤ්ච සීලානි ගණ්හෙය්‍ය. සීලම්පි මග්ගෙන ආගතං අනිවත්තනසීලමෙව කථිතං. අපරෙ පනාහු – සබ්බසත්තානං අභයදානස්ස දින්නත්තා සීලං තතො මහප්ඵලතරන්ති වුත්තං. ගන්ධොහනමත්තන්ති ගන්ධඌහනමත්තං, ද්වීහඞ්ගුලීහි ගණ්ඩපිණ්ඩං ගහෙත්වා උපසිඞ්ඝනමත්තං. අපරෙ පන ‘‘ගද්දොහනමත්ත’’න්ති පාළිං වත්වා ගාවියා එකවාරං ථනඅඤ්ඡනමත්තන්ති අත්ථං වදන්ති. මෙත්තචිත්තන්ති සබ්බසත්තානං හිතානුඵරණචිත්තං. තං පන අප්පනාවසෙනෙව ගහිතං. අනිච්චසඤ්ඤන්ති මග්ගස්ස අනන්තරපච්චයභාවෙන සිඛාපත්තබලවවිපස්සනං. ในบทว่า สรณํ คจฺเฉยฺย นี้ ท่านประสงค์เอาสรณะที่ไม่กลับกำเริบอันมาแล้วด้วยมรรค. ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า เพราะเป็นการมอบตนถวาย การถึงสรณะจึงมีผลมากกว่านั้น ดังนี้. บทว่า สิกฺขาปทานิ สมาทิเยยฺย คือ พึงสมาทานศีล ๕. แม้ศีล ท่านก็กล่าวหมายถึงอวิวรรตนศีล (ศีลที่ไม่กลับกำเริบ) อันมาแล้วด้วยมรรคเท่านั้น. ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า เพราะเป็นการให้อภัยทานแก่สรรพสัตว์ ศีลจึงมีผลมากกว่านั้น ดังนี้. บทว่า คนฺโธหนมตฺตํ คือ ชั่วเวลาลูบไล้ของหอม หรือชั่วเวลาที่ใช้นิ้ว ๒ นิ้วหยิบก้อนของหอมขึ้นดม. ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวบาลีว่า คทฺโทหนมตฺตํ แล้วกล่าวอธิบายว่า ชั่วเวลาที่รีดนมโคครั้งหนึ่ง. บทว่า เมตฺตาจิตฺตํ คือ จิตที่แผ่ไปในประโยชน์เกื้อกูลแก่สรรพสัตว์. แต่จิตนั้นท่านถือเอาโดยอำนาจแห่งอัปปนาสมาธิ. บทว่า อนิจฺจสญฺญา คือ วิปัสสนาอันมีกำลังที่ถึงยอดแล้ว โดยเป็นอนันตรปัจจัยแก่มรรค. උපමාතො පන ඉමානි දානාදීනි පුඤ්ඤානි එවං වෙදිතබ්බානි – සචෙපි හි ජම්බුදීපං භෙරිතලසදිසං සමතලං කත්වා කොටිතො පට්ඨාය පල්ලඞ්කෙ අත්ථරිත්වා අරියපුග්ගලෙ නිසීදාපෙය්‍ය, තත්ථ සොතාපන්නානං දස පන්තියො අස්සු, සකදාගාමීනං පඤ්ච, අනාගාමීනං අඩ්ඪතෙය්‍යා, ඛිණාසවානං දියඩ්ඪා, පච්චෙකබුද්ධානං එකා පන්ති භවෙය්‍ය, සම්මාසම්බුද්ධො එකකොව. එත්තකස්ස ජනස්ස දින්නදානතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස දින්නමෙව මහප්ඵලං. ඉතරං පන – ส่วนบุญมีทานเป็นต้นเหล่านี้ พึงทราบโดยอุปมาดังนี้ คือ หากว่าบุคคลพึงทำชมพูทวีปให้ราบเรียบเสมอเหมือนหน้ากลอง แล้วปูลาดอาสนะตั้งแต่ขอบโดยรอบ ให้พระอริยบุคคลทั้งหลายนั่ง ในบรรดาพระอริยบุคคลเหล่านั้น พึงมีพระโสดาบัน ๑๐ แถว พระสกทาคามี ๕ แถว พระอนาคามี ๒ แถวครึ่ง พระขีณาสพ ๑ แถวครึ่ง พระปัจเจกพุทธเจ้าพึงมี ๑ แถว พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพึงมีพระองค์เดียว ทานที่ถวายแก่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเท่านั้น มีผลมากกว่าทานที่ถวายแก่ชนประมาณเท่านี้. ส่วนบุญนอกนี้... ‘‘විහාරදානං පණිපාතො, සික්ඛා මෙත්තාය භාවනා; ඛයතො සම්මසන්තස්ස, කලං නාග්ඝති සොළසිං’’. วิหารทาน การนอบน้อม (คือการถึงสรณะ) สิกขา (คือศีล) และการเจริญเมตตา (ทั้งหมดนี้) ย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ ของผู้ที่พิจารณาเห็นความสิ้นไป තෙනෙව භගවා පරිනිබ්බානසමයෙ ‘‘ධම්මානුධම්මප්පටිපත්ති අනුත්තරා පූජා’’ති ආහ. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. เพราะเหตุนั้นนั่นเอง พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสในเวลาปรินิพพานว่า "ธัมมานุธัมมปฏิบัติเป็นการบูชาอย่างยอดเยี่ยม" ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง ดังนี้แล. සීහනාදවග්ගො දුතියො. สีหนาทวรรคที่ ๒ 3. සත්තාවාසවග්ගො ๓. สัตตาวาสวรรค 1. තිඨානසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาติฐานสูตร 21. තතියස්ස [Pg.273] පඨමෙ උත්තරකුරුකාති උත්තරකුරුවාසිනො. අධිග්ගණ්හන්තීති අධිභවන්ති, අධිකා විසිට්ඨා ජෙට්ඨකා හොන්ති. අමමාති නිත්තණ්හා. අට්ඨකථායං පන නිද්දුක්ඛාති වුත්තං. අපරිග්ගහාති ‘‘ඉදං මය්හ’’න්ති පරිග්ගහරහිතා. නියතායුකාති තෙසඤ්හි නිබද්ධං ආයු වස්සසහස්සමෙව, ගතිපි නිබද්ධා, තතො චවිත්වා සග්ගෙයෙව නිබ්බත්තන්ති. සතිමන්තොති දෙවතානඤ්හි එකන්තසුඛිතාය සති ථිරා න හොති, නෙරයිකානං එකන්තදුක්ඛිතාය. ඉමෙසං පන වොකිණ්ණසුඛදුක්ඛත්තා සති ථිරා හොති. ඉධ බ්‍රහ්මචරියවාසොති ජම්බුදීපෙ බුද්ධපච්චෙකබුද්ධානං උප්පජ්ජනතො අට්ඨඞ්ගිකමග්ගබ්‍රහ්මචරියවාසොපි ඉධෙව හොති. ๒๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ บทว่า อุตฺตรกุรุกา คือ ชาวอุตตรกุรุ. บทว่า อธิคฺคณฺหนฺติ คือ ย่อมครอบงำ คือ เป็นผู้ยิ่งกว่า เป็นผู้พิเศษ เป็นผู้ประเสริฐสุด. บทว่า อมมา คือ ไม่มีตัณหา. แต่ในอรรถกถากล่าวว่า ไม่มีทุกข์. บทว่า อปริคฺคหา คือ ปราศจากการยึดถือว่า "นี่ของเรา". บทว่า นิยตายุกา คือ มีอายุแน่นอน ด้วยว่าอายุของชาวอุตตรกุรุนั้นแน่นอน คือ ๑,๐๐๐ ปีเท่านั้น แม้คติก็แน่นอน คือ จุติจากอัตภาพนั้นแล้วย่อมบังเกิดในสวรรค์เท่านั้น. บทว่า สติมนฺโต คือ มีสติ. ด้วยว่าสติของเหล่าเทวดาย่อมไม่มั่นคง เพราะมีความสุขโดยส่วนเดียว, (สติ) ของเหล่าสัตว์นรก (ก็ไม่มั่นคง) เพราะมีความทุกข์โดยส่วนเดียว. แต่สติของชาวชมพูทวีปเหล่านี้ย่อมมั่นคง เพราะมีสุขและทุกข์ระคนกัน. บทว่า อิธ พฺรหฺมจริยวาโส คือ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในที่นี้. คือ เพราะพระพุทธเจ้าและพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายอุบัติขึ้นในชมพูทวีป การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์คืออริยมรรคมีองค์ ๘ จึงมีในชมพูทวีปนี้เท่านั้น. 2. අස්සඛළුඞ්කසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาอัสสขฬุงกสูตร 22. දුතියෙ ජවසම්පන්නොති පදජවෙන සම්පන්නො. න වණ්ණසම්පන්නොති න සරීරවණ්ණෙන සම්පන්නො. පුරිසඛළුඞ්කෙසු ජවසම්පන්නොති ඤාණජවෙන සම්පන්නො. න වණ්ණසම්පන්නොති න ගුණවණ්ණෙන සම්පන්නො. සෙසං පාළිනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. යඤ්හෙත්ථ වත්තබ්බං සියා, තං තිකනිපාතවණ්ණනායං වුත්තමෙව. ๒๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ชวสมฺปนฺโน คือ ถึงพร้อมด้วยความเร็วแห่งเท้า. บทว่า น วณฺณสมฺปนฺโน คือ ไม่ถึงพร้อมด้วยวรรณะแห่งสรีระ. ในบุรุษผู้ดุจม้าพยศ บทว่า ชวสมฺปนฺโน คือ ถึงพร้อมด้วยความเร็วแห่งญาณ. บทว่า น วณฺณสมฺปนฺโน คือ ไม่ถึงพร้อมด้วยวรรณะคือคุณ. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยแห่งบาลีเท่านั้น. สิ่งใดที่พึงกล่าวในสูตรนี้ สิ่งนั้นท่านกล่าวไว้แล้วในอรรถกถาติกนิบาตนั่นเทียว. 3. තණ්හාමූලකසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาตัณหามูลกสูตร 23. තතියෙ තණ්හං පටිච්චාති ද්වෙ තණ්හා එසනතණ්හා එසිතතණ්හා ච. යාය තණ්හාය අජපථසඞ්කුපථාදීනි පටිපජ්ජිත්වා භොගෙ එසති ගවෙසති, අයං එසනතණ්හා නාම. යා තෙසු එසිතෙසු ගවෙසිතෙසු පටිලද්ධෙසු තණ්හා, අයං එසිතතණ්හා නාම. ඉධ පන එසනතණ්හා දට්ඨබ්බා. පරියෙසනාති රූපාදිආරම්මණපරියෙසනා. සා හි එසනතණ්හාය සති හොති. ලාභොති රූපාදිආරම්මණපටිලාභො. සො හි පරියෙසනාය සති හොති. ๒๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ตณฺหํ ปฏิจฺจ คือ ตัณหามี ๒ อย่าง ได้แก่ เอสนาตัณหา (ตัณหาในการแสวงหา) และเอสิตตัณหา (ตัณหาในสิ่งที่แสวงหาได้แล้ว). ตัณหาใดที่บุคคลอาศัยแล้ว ดำเนินไปสู่ทางแพะ ทางหลัก เป็นต้น แสวงหา ค้นหาโภคะอยู่ ตัณหานี้ชื่อว่า เอสนาตัณหา. ตัณหาใดมีในโภคะเหล่านั้นที่แสวงหา ค้นหา ได้มาแล้ว ตัณหานี้ชื่อว่า เอสิตตัณหา. แต่ในที่นี้ พึงเห็นเอสนาตัณหา. บทว่า ปริเยสนา คือ การแสวงหาอารมณ์มีรูปเป็นต้น. ด้วยว่า การแสวงหานั้นย่อมมีเมื่อมีเอสนาตัณหา. บทว่า ลาโภ คือ การได้อารมณ์มีรูปเป็นต้น. ด้วยว่า การได้นั้นย่อมมีเมื่อมีการแสวงหา. විනිච්ඡයො පන ඤාණතණ්හාදිට්ඨිවිතක්කවසෙන චතුබ්බිධො. තත්ථ ‘‘සුඛවිනිච්ඡයං ජඤ්ඤා, සුඛවිනිච්ඡයං ඤත්වා අජ්ඣත්තං සුඛමනුයුඤ්ජෙය්‍යා’’ති (ම. නි. 3.323) අයං ඤාණවිනිච්ඡයො[Pg.274]. ‘‘විනිච්ඡයාති ද්වෙ විනිච්ඡයා තණ්හාවිනිච්ඡයො ච දිට්ඨිවිනිච්ඡයො චා’’ති (මහානි. 102) එවං ආගතානි අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතානි තණ්හාවිනිච්ඡයො. ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො දිට්ඨිවිනිච්ඡයො. ‘‘ඡන්දො ඛො, දෙවානමින්ද, විතක්කනිදානො’’ති (දී. නි. 2.358) ඉමස්මිං පන සුත්තෙ ඉධ විනිච්ඡයොති වුත්තො විතක්කොයෙව ආගතො. ලාභං ලභිත්වා හි ඉට්ඨානිට්ඨං සුන්දරාසුන්දරං විතක්කෙනෙව විනිච්ඡිනන්ති ‘‘එත්තකං මෙ රූපාරම්මණත්ථාය භවිස්සති, එත්තකං සද්ධාරම්මණත්ථාය, එත්තකං මය්හං භවිස්සති, එත්තකං පරස්ස, එත්තකං පරිභුඤ්ජිස්සාමි, එත්තකං නිදහිස්සාමී’’ති. තෙන වුත්තං – ලාභං පටිච්ච විනිච්ඡයොති. ส่วนวินิจฉัยมี ๔ อย่าง โดยอำนาจแห่งญาณ ตัณหา ทิฏฐิ และวิตก. ในวินิจฉัย ๔ อย่างนั้น วินิจฉัยที่ตรัสไว้ในพระบาลีว่า "พึงรู้จักสุขวินิจฉัย ครั้นรู้จักสุขวินิจฉัยแล้ว พึงประกอบเนืองๆ ซึ่งสุขภายใน" นี้คือ ญาณวินิจฉัย. ตัณหาวิจริต ๑๐๘ ที่มาแล้วอย่างนี้ว่า "วินิจฉัยมี ๒ อย่าง คือ ตัณหาวินิจฉัย และทิฏฐิวินิจฉัย" คือ ตัณหาวินิจฉัย. ทิฏฐิ ๖๒ คือ ทิฏฐิวินิจฉัย. แต่ในสูตรนี้ ที่ตรัสว่า "ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ ฉันทะเป็นแดนเกิดแห่งวิตก" วิตกที่ท่านเรียกว่า วินิจฉัย ในที่นี้เท่านั้นที่มาถึง. จริงอยู่ บุคคลได้ลาภแล้ว ย่อมวินิจฉัยสิ่งที่เป็นที่ปรารถนาและไม่เป็นที่ปรารถนา สิ่งที่สวยงามและไม่สวยงาม ด้วยวิตกนั่นเองว่า "เท่านี้จักมีแก่เราเพื่อเป็นรูปารมณ์ เท่านี้จักมีเพื่อเป็นสัททารมณ์ เท่านี้จักเป็นของเรา เท่านี้จักเป็นของผู้อื่น เท่านี้เราจักบริโภค เท่านี้เราจักเก็บไว้". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า วินิจฉัยอาศัยลาภ. ඡන්දරාගොති එවං අකුසලවිතක්කෙන විතක්කිතෙ වත්ථුස්මිං දුබ්බලරාගො ච බලවරාගො ච උප්පජ්ජති. ඉදඤ්හි ඉධ ඡන්දොති දුබ්බලරාගස්සාධිවචනං. අජ්ඣොසානන්ති අහං මමන්ති බලවසන්නිට්ඨානං. පරිග්ගහොති තණ්හාදිට්ඨිවසෙන පරිග්ගහකරණං. මච්ඡරියන්ති පරෙහි සාධාරණභාවස්ස අසහනතා. තෙනෙවස්ස පොරාණා එවං වචනත්ථං වදන්ති – ‘‘ඉදං අච්ඡරියං මය්හමෙව හොතු, මා අඤ්ඤස්ස අච්ඡරියං හොතූති පවත්තත්තා මච්ඡරියන්ති වුච්චතී’’ති. ආරක්ඛොති ද්වාරපිදහනමඤ්ජූසාගොපනාදිවසෙන සුට්ඨු රක්ඛනං. අධිකරොතීති අධිකරණං, කාරණස්සෙතං නාමං. ආරක්ඛාධිකරණන්ති භාවනපුංසකං, ආරක්ඛාහෙතූති අත්ථො. දණ්ඩාදානාදීසු පරනිසෙධනත්ථං දණ්ඩස්ස ආදානං දණ්ඩාදානං. එකතො ධාරාදිනො සත්ථස්ස ආදානං සත්ථාදානං. කලහොති කායකලහොපි වාචාකලහොපි. පුරිමො විග්ගහො, පච්ඡිමො විවාදො (දී. නි. අට්ඨ. 2.103). තුවංතුවන්ති අගාරවවසෙන තුවංතුවංවචනං. บทว่า ฉนฺทราโคติ ความว่า ราคะอย่างอ่อนและราคะอย่างแรงย่อมเกิดขึ้นในวัตถุที่ตรึกด้วยอกุศลวิตกอย่างนี้ จริงอยู่ ในพระสูตรนี้ คำว่า ฉันทะ นี้ เป็นชื่อของราคะอย่างอ่อน บทว่า อชฺโฌสานํ ได้แก่ การตัดสินใจอย่างแรงกล้าว่า เรา ของเรา บทว่า ปริคฺคโห ได้แก่ การยึดถือด้วยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิ บทว่า มจฺฉริยํ ได้แก่ ความทนไม่ได้ต่อความเป็นของสาธารณะกับคนอื่น เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์จึงกล่าวอรรถแห่งบทนั้นอย่างนี้ว่า “ชื่อว่ามัจฉริยะ เพราะเป็นไปว่า ‘ของอัศจรรย์นี้จงมีแก่เราผู้เดียวเถิด อย่าได้มีแก่ผู้อื่นเลย’ ดังนี้” บทว่า อารกฺโข ได้แก่ การรักษาอย่างดีด้วยการปิดประตู การดูแลหีบ เป็นต้น ชื่อว่า อธิกรณะ เพราะกระทำยิ่ง, นี้เป็นชื่อของเหตุ บทว่า อารกฺขาธิกรณํ เป็นภาวนปุงสกะ อธิบายว่า เพราะเหตุแห่งการอารักขา ในบทว่า ทณฺฑาทานาทิสุ ชื่อว่า ทัณฑาทานะ เพราะการถือท่อนไม้เพื่อห้ามผู้อื่น ชื่อว่า สัตถาทานะ เพราะการถือศัสตรามีคมข้างเดียวเป็นต้น บทว่า กลโห ได้แก่ การทะเลาะกันทางกายบ้าง การทะเลาะกันทางวาจาบ้าง การทะเลาะกันครั้งแรกชื่อว่า วิคคหะ, การทะเลาะกันครั้งหลังชื่อว่า วิวาทะ บทว่า ตุวํตุวํ ได้แก่ การพูดว่า “มึงๆ” ด้วยความไม่เคารพ 4. සත්තාවාසසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาสัตตาวาสสูตร 24. චතුත්ථෙ සත්තාවාසාති සත්තානං ආවාසා, වසනට්ඨානානීති අත්ථො. තත්ථ සුද්ධාවාසාපි සත්තාවාසොව, අසබ්බකාලිකත්තා පන න ගහිතා. සුද්ධාවාසා හි බුද්ධානං ඛන්ධාවාරට්ඨානසදිසා, අසඞ්ඛෙය්‍යකප්පෙ බුද්ධෙසු අනිබ්බත්තෙසු තං ඨානං සුඤ්ඤං හොති. ඉති අසබ්බකාලිකත්තා න ගහිතා. සෙසමෙත්ථ විඤ්ඤාණට්ඨිතීසු වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ๒๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า สตฺตาวาสา ความว่า ที่อยู่ของสัตว์ทั้งหลาย อธิบายว่า สถานที่อยู่ ในสัตตาวาสเหล่านั้น แม้สุทธาวาสก็เป็นสัตตาวาสเหมือนกัน แต่ท่านไม่ถือเอา เพราะไม่ได้มีอยู่ตลอดทุกกาล จริงอยู่ สุทธาวาสทั้งหลายเปรียบเหมือนสถานที่ตั้งค่ายของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เมื่อพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่เสด็จอุบัติขึ้นตลอดอสงไขยกัป สถานที่นั้นย่อมว่างเปล่า เพราะเหตุนี้ ท่านจึงไม่ถือเอา เพราะไม่ได้มีอยู่ตลอดทุกกาล ข้อความที่เหลือในสูตรนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในวิญญาณฐิติทั้งหลายนั่นเทียว 5. පඤ්ඤාසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาปัญญาสูตร 25. පඤ්චමෙ [Pg.275] යතොති යස්මිං කාලෙ. සුපරිචිතං හොතීති සුට්ඨු උපචිතං සුවඩ්ඪිතං හොති. කල්ලං වචනායාති යුත්තං වත්තුං. වීතරාගන්ති විගතරාගං. අසරාගධම්මන්ති න සරජ්ජනසභාවං. අනාවත්තිධම්මන්ති අනාවත්තනසභාවං අනිබ්බත්තාරහං, අප්පටිසන්ධිකභාවෙනෙව නිරුජ්ඣනසභාවන්ති අත්ථො. ඉමස්මිං සුත්තෙ ඛීණාසවොව කථිතො. ๒๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ยโต ความว่า ในกาลใด บทว่า สุปริจิตํ โหติ ความว่า สั่งสมไว้ดีแล้ว เจริญดีแล้ว บทว่า กลฺลํ วจนาย ความว่า สมควรเพื่อจะกล่าว บทว่า วีตราคํ ได้แก่ มีราคะไปปราศแล้ว บทว่า อสราคธมฺมํ ได้แก่ มีสภาพไม่กำหนัดยินดี บทว่า อนาวตฺติธมฺมํ ความว่า มีสภาพไม่กลับมาอีก ไม่ควรเพื่อจะเกิดขึ้น มีสภาพดับไปเพราะไม่มีการปฏิสนธินั่นเอง ในพระสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงพระขีณาสพเท่านั้น 6. සිලායූපසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาสิลายูปสูตร 26. ඡට්ඨෙ චන්දිකාපුත්තොති මාතු නාමවසෙන පඤ්ඤාතො චන්දිකාපුත්තත්ථෙරො. චෙතසා චිත්තං හොතීති චිත්තවාරපරියායෙන චිත්තවාරපරියායො චිතො වඩ්ඪිතො හොති. චෙතසා චිත්තං සුපරිචිතන්ති චිත්තවාරපරියායෙන චිත්තවාරපරියායො උපරූපරි සුචිතො සුවඩ්ඪිතො හොති. නෙවස්ස චිත්තං පරියාදියන්තීති තානි ආරම්මණානි තස්ස ඛීණාසවස්ස චිත්තුප්පාදං ගහෙත්වා ඛෙපෙත්වා ඨාතුං න සක්කොන්ති. අමිස්සීකතන්ති තානි ආරම්මණානි අනල්ලීනත්තා තෙහි අමිස්සීකතං. ආනෙඤ්ජප්පත්තන්ති අනිඤ්ජනභාවං නිප්ඵන්දනභාවං පත්තං. ๒๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า จนฺทิกาปุตฺโต ได้แก่ พระเถระชื่อว่าจันทิกาบุตร ผู้ปรากฏโดยชื่อของมารดา บทว่า เจตสา จิตฺตํ โหติ ความว่า วาระแห่งจิตอันท่านสั่งสมแล้ว เจริญแล้ว โดยวาระแห่งจิต บทว่า เจตสา จิตฺตํ สุปริจิตํ ความว่า วาระแห่งจิตอันท่านสั่งสมดีแล้ว เจริญดีแล้ว ยิ่งๆ ขึ้นไป โดยวาระแห่งจิต บทว่า เนวสฺส จิตฺตํ ปริยาทิยนฺติ ความว่า อารมณ์เหล่านั้นไม่อาจยึดถือ ครอบงำจิตตุปบาทของพระขีณาสพนั้นให้สิ้นไปแล้วตั้งอยู่ได้ บทว่า อมิสฺสีกตํ ได้แก่ ไม่ระคนด้วยอารมณ์เหล่านั้น เพราะไม่ติดข้องในอารมณ์เหล่านั้น บทว่า อาเนญฺชปฺปตฺตํ ได้แก่ ถึงแล้วซึ่งความไม่หวั่นไหว คือความไม่สั่นสะเทือน සිලායූපොති සිලාථම්භො. සොළසකුක්කුකොති දීඝතො සොළසහත්ථො. හෙට්ඨානෙමඞ්ගමාති ආවාටස්ස හෙට්ඨාගතා. උපරි නෙමස්සාති උපරි ආවාටස්ස. සුනිඛාතත්තාති අයමුසලෙහි කොට්ටෙත්වා කොට්ටෙත්වා සුට්ඨු නිඛාතත්තා. එවමෙව ඛොති එත්ථ සිලායූපො විය ඛීණාසවො දට්ඨබ්බො, මහාවාතා විය ඡසු ද්වාරෙසු උප්පජ්ජනකා කිලෙසා, චතූහි දිසාහි ආගන්ත්වා වාතානං සිලායූපං චාලෙතුං අසමත්ථභාවො විය ඡසු ද්වාරෙසු උප්පජ්ජනකකිලෙසානං ඛීණාසවස්ස චිත්තං චාලෙතුං අසමත්ථභාවො වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ ඛීණාසවොව කථිතො. บทว่า สิลายูโป ได้แก่ เสาหิน บทว่า โสฬสกุกฺกุโกติ ได้แก่ ยาว ๑๖ ศอก บทว่า เหฏฺฐาเนมงฺคมาติ ได้แก่ ฝังลงไปใต้หลุม บทว่า อุปริ เนมสฺสาติ ได้แก่ (โผล่) ขึ้นมาเหนือหลุม บทว่า สุนิขาตตฺตา ความว่า เพราะฝังไว้อย่างดี โดยการทุบแล้วทุบอีกด้วยสากเหล็ก ในข้อนี้ พึงเห็นพระขีณาสพเปรียบเหมือนเสาหิน ฉันนั้นเหมือนกัน พึงเห็นกิเลสที่เกิดขึ้นในทวาร ๖ เปรียบเหมือนลมใหญ่ พึงทราบความที่กิเลสซึ่งเกิดขึ้นในทวาร ๖ ไม่สามารถทำให้จิตของพระขีณาสพหวั่นไหวได้ เปรียบเหมือนความที่ลมทั้งหลายซึ่งพัดมาจาก ๔ ทิศ ไม่สามารถทำให้เสาหินหวั่นไหวได้ แม้ในพระสูตรนี้ ท่านก็กล่าวถึงพระขีณาสพเท่านั้น 7-8. වෙරසුත්තද්වයවණ්ණනා อรรถกถาเวรสูตร ๒ สูตร (ที่ ๗-๘) 27-28. සත්තමෙ භයං වෙරං පසවතීති චිත්තුත්‍රාසභයඤ්ච පුග්ගලවෙරඤ්ච පටිලභති. චෙතසිකන්ති චිත්තනිස්සිතං. දුක්ඛන්ති කායවත්ථුකං. දොමනස්සන්ති [Pg.276] පටිඝසම්පයුත්තදුක්ඛං. ඉමස්මිං සුත්තෙ සොතාපත්තිමග්ගො කථිතො. අට්ඨමං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස කථිතං, ඉමස්මිං පන සොතාපන්නොව කථිතොති වුත්තං. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ภยํ เวรํ ปสวติ ความว่า ย่อมได้ภัยคือความหวาดสะดุ้งแห่งจิต และเวรคือบุคคล บทว่า เจตสิกํ ได้แก่ ทุกข์ที่อาศัยจิต บทว่า ทุกฺขํ ได้แก่ ทุกข์ที่มีกายวัตถุเป็นที่ตั้ง บทว่า โทมนสฺสํ ได้แก่ ทุกข์ที่สัมปยุตด้วยปฏิฆะ ในพระสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงโสดาปัตติมรรค สูตรที่ ๘ ท่านกล่าวแก่ภิกษุสงฆ์ แต่ในสูตรนี้ ท่านกล่าวว่ากล่าวถึงพระโสดาบันเท่านั้น 9. ආඝාතවත්ථුසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาอาฆาตวัตถุสูตร 29. නවමෙ ආඝාතවත්ථූනීති ආඝාතකාරණානි. ආඝාතං බන්ධතීති කොපං බන්ධති උප්පාදෙති. ๒๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อาฆาตวตฺถูนิ ได้แก่ เหตุแห่งความอาฆาต บทว่า อาฆาตํ พนฺธติ ความว่า ย่อมผูกความโกรธไว้ คือทำให้เกิดขึ้น 10-11. ආඝාතපටිවිනයසුත්තාදිවණ්ණනා อรรถกถาอาฆาตัปปฏิวินยสูตร เป็นต้น (ที่ ๑๐-๑๑) 30-31. දසමෙ ආඝාතපටිවිනයාති ආඝාතස්ස පටිවිනයකාරණානි. තං කුතෙත්ථ ලබ්භාති ‘‘තං අනත්ථචරණං මා අහොසී’’ති එතස්මිං පුග්ගලෙ කුතො ලබ්භා, කෙන කාරණෙන සක්කා ලද්ධුං, ‘‘පරො නාම පරස්ස අත්තනො චිත්තරුචියා අනත්ථං කරොතී’’ති එවං චින්තෙත්වා ආඝාතං පටිවිනෙති. අථ වා සචාහං කොපං කරෙය්‍යං, තං කොපකරණං එත්ථ පුග්ගලෙ කුතො ලබ්භා, කෙන කාරණෙන ලද්ධබ්බන්ති අත්ථො. කුතො ලාභාතිපි පාඨො. සචාහං එත්ථ කොපං කරෙය්‍යං, තස්මිං මෙ කොපකරණෙ කුතො ලාභා ලාභා, නාම කෙ සියුන්ති අත්ථො. ඉමස්මිඤ්ච අත්ථෙ තන්ති නිපාතමත්තමෙව හොති. එකාදසමෙ අනුපුබ්බනිරොධාති අනුපටිපාටිනිරොධා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อาฆาตปฺปฏิวินยา ได้แก่ เหตุแห่งการบรรเทาความอาฆาต บทว่า ตํ กุเตตฺถ ลพฺภา ความว่า “การประพฤติสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์นั้น อย่าได้มีเลย” ดังนี้ จะพึงได้จากที่ไหนในบุคคลนี้, จะพึงได้ด้วยเหตุอะไร ย่อมบรรเทาความอาฆาตโดยคิดว่า “อันว่าคนอื่น ย่อมกระทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่คนอื่นตามความพอใจของตน” อีกอย่างหนึ่ง อธิบายว่า ถ้าเราพึงทำความโกรธตอบ การทำความโกรธตอบนั้น จะพึงได้จากที่ไหนในบุคคลนี้, จะพึงได้ด้วยเหตุอะไร แม้บทว่า กุโต ลาภา ก็มี อธิบายว่า ถ้าเราพึงทำความโกรธในบุคคลนี้ ในการทำความโกรธของเรานั้น จะมีประโยชน์อะไร, ประโยชน์อะไรเล่าจักมี และในอรรถนี้ บทว่า ตํ เป็นเพียงนิบาตเท่านั้น ในสูตรที่ ๑๑ บทว่า อนุปุพฺพนิโรธา ได้แก่ ความดับไปโดยลำดับ ข้อความที่เหลือในที่ทุกแห่งมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ดังนี้แล සත්තාවාසවග්ගො තතියො. สัตตาวาสวรรคที่ ๓ 4. මහාවග්ගො ๔. มหาวรรค 1-2. අනුපුබ්බවිහාරසුත්තාදිවණ්ණනා อรรถกถาอนุปุพพวิหารสูตร เป็นต้น (ที่ ๑-๒) 32-33. චතුත්ථස්ස පඨමෙ අනුපුබ්බවිහාරාති අනුපටිපාටියා සමාපජ්ජිතබ්බවිහාරා. දුතියෙ යත්ථ කාමා නිරුජ්ඣන්තීති යස්මිං ඨානෙ කාමා වූපසම්මන්ති. නිරොධෙත්වාති අප්පටිවත්තෙ කත්වා. නිච්ඡාතාති තණ්හාදිට්ඨිච්ඡාතානං අභාවෙන නිච්ඡාතා. නිබ්බුතාති අත්තපරිතාපනකිලෙසානං අභාවෙන නිබ්බුතා. තිණ්ණාති කාමතො තිණ්ණා. පාරංගතාති කාමෙ පාරං ගතා. තදඞ්ගෙනාති තෙන ඣානඞ්ගෙන. එත්ථ කාමා නිරුජ්ඣන්තීති එත්ථ පඨමජ්ඣානෙ [Pg.277] කාමා නිරුජ්ඣන්ති. තෙ චාති යෙ පඨමජ්ඣානං සමාපජ්ජන්ති, තෙ කාමෙ නිරොධෙත්වා නිරොධෙත්වා විහරන්ති නාම. පඤ්ජලිකොති පග්ගහිතඅඤ්ජලිකො හුත්වා. පයිරුපාසෙය්‍යාති උපට්ඨාපෙය්‍ය. ඉමිනා උපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ในสูตรที่ 1 แห่งวรรคที่ 4 บทว่า อนุปุพฺพวิหาราติ ความว่า วิหารธรรมที่พึงเข้าตามลำดับ. ในสูตรที่ 2 บทว่า ยตฺถ กามา นิรุชฺฌนฺตีติ ความว่า ในที่ใด กามทั้งหลายย่อมสงบระงับ. บทว่า นิโรเธตฺวาติ ความว่า กระทำให้ไม่กลับเกิดอีก. บทว่า นิจฺฉาตาติ ความว่า เป็นผู้หมดความหิว เพราะไม่มีความหิวคือตัณหาและทิฏฐิ. บทว่า นิพฺพุตาติ ความว่า เป็นผู้ดับแล้ว เพราะไม่มีกิเลสที่เผาลนตน. บทว่า ติณฺณาติ ความว่า ข้ามแล้วจากกาม. บทว่า ปารํคตาติ ความว่า ถึงฝั่งในกามทั้งหลาย. บทว่า ตทงฺเคน ความว่า ด้วยองค์ฌานนั้น. บทว่า เอตฺถ กามา นิรุชฺฌนฺตีติ ความว่า ในปฐมฌานนี้ กามทั้งหลายย่อมดับ. บทว่า เต จาติ ความว่า ชนเหล่าใดเข้าปฐมฌาน ชนเหล่านั้นชื่อว่าอยู่ด้วยการดับกาม. บทว่า ปญฺชลิโกติ ความว่า ประคองอัญชลีแล้ว. บทว่า ปยิรุาเสยฺยาติ ความว่า พึงเข้าไปรับใช้. พึงทราบเนื้อความในที่ทั้งปวงด้วยอุบายนี้. 3. නිබ්බානසුඛසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถานิพพานสุขสูตร 34. තතියෙ උදායීති ලාළුදායිත්ථෙරො. එතදෙව ඛ්වෙත්ථාති එතදෙව ඛො එත්ථ. කාමසහගතාති කාමනිස්සිතා. සමුදාචරන්තීති මනොද්වාරෙ සඤ්චරන්ති. ආබාධායාති ආබාධනාය පීළනාය. පරියායෙනාති කාරණෙන. එවං සබ්බවාරෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිං සුත්තෙ අවෙදයිතසුඛං නාම කථිතං. ๓๔. ในสูตรที่ 3 บทว่า อุทายีติ ได้แก่ พระกาฬุทายีเถระ. บทว่า เอตเทว ขฺเวตฺถาติ พึงตัดบทเป็น เอตเทว โข เอตฺถ. บทว่า กามสหคตาติ ความว่า อาศัยกาม. บทว่า สมุทาจรนฺตีติ ความว่า ย่อมเที่ยวไปในมโนทวาร. บทว่า อาพาธายาติ ความว่า เพื่อความเจ็บป่วย เพื่อความเบียดเบียน. บทว่า ปริยาเยนาติ ความว่า โดยเหตุ. พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งปวงอย่างนี้. ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงสุขชื่ออเวทยิตสุข. 4. ගාවීඋපමාසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาคาวีอุปมาสูตร 35. චතුත්ථෙ පබ්බතෙය්‍යාති පබ්බතචාරිනී. න සුප්පතිට්ඨිතං පතිට්ඨාපෙත්වාති යථා සුප්පතිට්ඨිතා හොති, එවං න පතිට්ඨාපෙත්වා. තං නිමිත්තන්ති තං පඨමජ්ඣානසඞ්ඛාතං නිමිත්තං. න ස්වාධිට්ඨිතං අධිට්ඨාතීති යථා සුට්ඨු අධිට්ඨිතං හොති, න එවං අධිට්ඨාති. අනභිහිංසමානොති අපොථෙන්තො අවිහෙඨෙන්තො. මුදු චිත්තං හොති කම්මඤ්ඤන්ති යථා විපස්සනාචිත්තං ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ මුදු කම්මක්ඛමං කම්මයොග්ගං හොති, එවමස්ස අභිඤ්ඤාපාදකං චතුත්ථජ්ඣානචිත්තං මුදු හොති කම්මඤ්ඤං. අප්පමාණො සමාධීති චතුබ්‍රහ්මවිහාරසමාධිපි මග්ගඵලසමාධිපි අප්පමාණො සමාධි නාම, ඉධ පන ‘‘අප්පමාණං අප්පමාණාරම්මණ’’න්ති ඉමිනා පරියායෙන සුප්පගුණසමාධි අප්පමාණසමාධීති දට්ඨබ්බො. සො අප්පමාණෙන සමාධිනා සුභාවිතෙනාති ඉමස්මිං ඨානෙ අයං භික්ඛු විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පත්තො. ඉදානි ඛීණාසවස්ස අභිඤ්ඤාපටිපාටිං දස්සෙන්තො යස්ස යස්ස චාතිආදිමාහ. ๓๕. ในสูตรที่ 4 บทว่า ปพฺพเตยฺยาติ ความว่า มีปกติเที่ยวไปบนภูเขา. บทว่า น สุปฺปติฏฺฐิตํ ปติฏฺฐาเปตฺวาติ ความว่า ไม่ตั้งไว้โดยประการที่ชื่อว่าตั้งไว้ดีแล้ว. บทว่า ตํ นิมิตฺตนฺติ ความว่า นิมิตนั้นที่ชื่อว่าปฐมฌาน. บทว่า น สฺวาธิฏฺฐิตํ อธิฏฺฐาตีติ ความว่า ไม่อธิษฐานโดยประการที่ชื่อว่าอธิษฐานดีแล้ว. บทว่า อนภิหึสมาโนติ ความว่า ไม่ทุบ ไม่เบียดเบียน. บทว่า มุทุ จิตฺตํ โหติ กมฺมญฺญนฺติ ความว่า เหมือนอย่างว่าวิปัสสนาจิตในขณะแห่งโลกุตตรมรรคย่อมอ่อน ควรแก่การงาน เหมาะแก่การงาน ฉันใด จิตตุตถฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญาของภิกษุนั้น ก็ย่อมอ่อน ควรแก่การงาน ฉันนั้น. บทว่า อปฺปมาโณ สมาธีติ ความว่า แม้สมาธิในพรหมวิหาร 4 แม้สมาธิในมรรคผล ชื่อว่าอัปปมาณสมาธิ แต่ในที่นี้ พึงเห็นว่า สมาธิที่เจริญดีแล้ว ชื่อว่าอัปปมาณสมาธิ โดยปริยายว่า "ไม่มีประมาณ มีอารมณ์ไม่มีประมาณ". บทว่า โส อปฺปมาเณน สมาธินา สุภาวิเตนาติ ความว่า ในที่นี้ ภิกษุนี้เจริญวิปัสสนาแล้ว บรรลุพระอรหัตแล้ว. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงลำดับแห่งอภิญญาของพระขีณาสพ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ยสฺส ยสฺส จ. 5. ඣානසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาฌานสูตร 36. පඤ්චමෙ ආසවානං ඛයන්ති අරහත්තං. යදෙව තත්ථ හොති රූපගතන්ති තස්මිං පඨමජ්ඣානක්ඛණෙ වත්ථුවසෙන වා චිත්තසමුට්ඨානිකාදිවසෙන වා යං රූපං නාම පවත්තති. වෙදනාගතාදීනි සම්පයුත්තවෙදනාදීනං වසෙන වෙදිතබ්බානි[Pg.278]. තෙ ධම්මෙති තෙ රූපාදයො පඤ්චක්ඛන්ධධම්මෙ. අනිච්චතොතිආදීසු හුත්වා අභාවාකාරෙන අනිච්චතො, පටිපීළනාකාරෙන දුක්ඛතො, රුජ්ජනාකාරෙන රොගතො, අන්තොදුස්සනට්ඨෙන ගණ්ඩතො, අනුපවිට්ඨට්ඨෙන අනුකන්තනට්ඨෙන ච සල්ලතො, දුක්ඛට්ඨෙන අඝතො, ආබාධනට්ඨෙන ආබාධතො, අසකට්ඨෙන පරතො, පලුජ්ජනට්ඨෙන පලොකතො, අස්සාමිකට්ඨෙන සුඤ්ඤතො, අවසවත්තනට්ඨෙන අනත්තතො. සමනුපස්සතීති බලවවිපස්සනාපඤ්ඤාය පස්සති. ๓๖. ในสูตรที่ 5 บทว่า อาสวานํ ขยนฺติ ได้แก่ พระอรหัต. บทว่า ยเทว ตตฺถ โหติ รูปคตนฺติ ความว่า รูปใดก็ตามที่เกิดขึ้นในขณะแห่งปฐมฌานนั้น โดยเป็นไปตามอำนาจของวัตถุ หรือโดยเป็นไปตามอำนาจของรูปที่เกิดจากจิตเป็นต้น. บทว่า เวทนาคตาทีนิ พึงทราบโดยเป็นไปตามอำนาจของสัมปยุตตเวทนาเป็นต้น. บทว่า เต ธมฺเมติ ความว่า ธรรมคือขันธ์ 5 มีรูปเป็นต้นเหล่านั้น. ในบทว่า อนิจฺจโต เป็นต้น พึงทราบความดังนี้: โดยความเป็นของไม่เที่ยง (อนิจฺจโต) เพราะมีสภาวะไม่ปรากฏหลังจากเกิดขึ้นแล้ว, โดยความเป็นทุกข์ (ทุกฺขโต) เพราะมีสภาวะถูกบีบคั้น, โดยความเป็นโรค (โรคโต) เพราะมีสภาวะเสียดแทง, โดยความเป็นฝี (คณฺฑโต) เพราะมีความหมายว่าเสื่อมทรามภายใน, โดยความเป็นลูกศร (สลฺลโต) เพราะมีความหมายว่าเข้าไปเสียบแทงและมีความหมายว่าเชือดเฉือน, โดยความเป็นสิ่งชั่วร้าย (อฆโต) เพราะมีความหมายว่าเป็นทุกข์, โดยความเป็นอาพาธ (อาพาธโต) เพราะมีความหมายว่าเบียดเบียน, โดยความเป็นของอื่น (ปรโต) เพราะมีความหมายว่าไม่ใช่ของตน, โดยความเป็นของผุพัง (ปโลกโต) เพราะมีความหมายว่าแตกสลาย, โดยความเป็นของว่าง (สุญฺญโต) เพราะมีความหมายว่าไม่มีเจ้าของ, โดยความเป็นอนัตตา (อนตฺตโต) เพราะมีความหมายว่าไม่อยู่ในอำนาจ. บทว่า สมนุปสฺสตีติ ความว่า ย่อมเห็นด้วยปัญญาคือวิปัสสนาอันมีกำลัง. තෙහි ධම්මෙහීති තෙහි පඤ්චක්ඛන්ධධම්මෙහි. පටිවාපෙතීති නිබ්බානවසෙන නිවත්තෙති. අමතාය ධාතුයාති නිබ්බානධාතුයා. චිත්තං උපසංහරතීති ඤාණෙන ආනිසංසං දිස්වා ඔතාරෙති. සන්තන්ති පච්චනීකසන්තතාය සන්තං. පණීතන්ති අතප්පකං. සො තත්ථ ඨිතො ආසවානං ඛයං පාපුණාතීති සො තස්මිං පඨමජ්ඣානෙ ඨිතො තං බලවවිපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණාති. අපරො නයො – සො තෙහි ධම්මෙහීති යස්මා අනිච්චතොතිආදීසු අනිච්චතො පලොකතොති ද්වීහි පදෙහි අනිච්චලක්ඛණං කථිතං, දුක්ඛතොතිආදීහි ඡහි දුක්ඛලක්ඛණං, පරතො, සුඤ්ඤතො, අනත්තතොති තීහි අනත්තලක්ඛණං. තස්මා සො තෙහි එවං තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා දිට්ඨෙහි අන්තොසමාපත්තියං පඤ්චක්ඛන්ධධම්මෙහි. චිත්තං පටිවාපෙතීති චිත්තං පටිසංහරති මොචෙති අපනෙති. උපසංහරතීති විපස්සනාචිත්තං තාව සවනවසෙන ථුතිවසෙන පරියත්තිවසෙන පඤ්ඤත්තිවසෙන ච සන්තං නිබ්බානන්ති එවං අසඞ්ඛතාය අමතාය ධාතුයා උපසංහරති. මග්ගචිත්තං නිබ්බානං ආරම්මණකරණවසෙනෙව ‘‘එතං සන්තං එතං පණීත’’න්ති න එවං වදති. ඉමිනා පනාකාරෙන තං පටිවිජ්ඣන්තො තත්ථ චිත්තං උපසංහරතීති අත්ථො. บทว่า เตหิ ธมฺเมหีติ ความว่า จากธรรมคือขันธ์ 5 เหล่านั้น. บทว่า ปฏิวาเปตีติ ความว่า ย่อมห้ามโดยเป็นไปตามอำนาจของนิพพาน. บทว่า อมตาย ธาตุยาติ ความว่า สู่พระนิพพานธาตุ. บทว่า จิตฺตํ อุปสํหรตีติ ความว่า เห็นอานิสงส์ด้วยญาณแล้วน้อมลงไป. บทว่า สนฺตนฺติ ความว่า สงบเพราะธรรมที่เป็นข้าศึกสงบแล้ว. บทว่า ปณีตนฺติ ความว่า ไม่ทำให้เดือดร้อน. บทว่า โส ตตฺถ ฐิโต อาสวานํ ขยํ ปาปุณาตีติ ความว่า ผู้นั้นตั้งอยู่ในปฐมฌานนั้น เจริญวิปัสสนาอันมีกำลังนั้นแล้ว ย่อมบรรลุพระอรหัต. อีกนัยหนึ่ง: บทว่า โส เตหิ ธมฺเมหิ ความว่า เพราะในบทว่า อนิจฺจโต เป็นต้น ท่านกล่าวอนิจจลักษณะด้วย 2 บท คือ อนิจฺจโต และ ปโลกโต, กล่าวทุกขลักษณะด้วย 6 บท มีบทว่า ทุกฺขโต เป็นต้น, กล่าวอนัตตลักษณะด้วย 3 บท คือ ปรโต, สุญฺญโต, อนตฺตโต. เพราะฉะนั้น ความว่า จากธรรมคือขันธ์ 5 ภายในสมาบัติ ที่เห็นแล้วโดยยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์อย่างนี้. บทว่า จิตฺตํ ปฏิวาเปตีติ ความว่า ย่อมนำจิตกลับ ปลดเปลื้อง นำออก. บทว่า อุปสํหรตีติ ความว่า ย่อมน้อมวิปัสสนาจิตเข้าไปสู่อมตธาตุอันเป็นอสังขตะ คือพระนิพพานอันสงบ โดยเป็นไปตามอำนาจแห่งการฟัง การสรรเสริญ ปริยัติ และบัญญัติ. ส่วนมรรคจิตเพียงแค่กระทำพระนิพพานให้เป็นอารมณ์เท่านั้น ไม่ได้กล่าวว่า "ธรรมนี้สงบ ธรรมนี้ประณีต" อย่างนี้. แต่มีความหมายว่า เมื่อแทงตลอดธรรมนั้นโดยอาการนี้ ย่อมน้อมจิตเข้าไปในธรรมนั้น. සො තත්ථ ඨිතොති තස්සා තිලක්ඛණාරම්මණාය විපස්සනාය ඨිතො. ආසවානං ඛයං පාපුණාතීති අනුක්කමෙන චත්තාරො මග්ගෙ භාවෙත්වා අරහත්තං පාපුණාති. තෙනෙව ධම්මරාගෙනාති සමථවිපස්සනාධම්මෙ ඡන්දරාගෙන. ධම්මනන්දියාති තස්සෙව වෙවචනං. සමථවිපස්සනාසු හි සබ්බසො ඡන්දරාගං පරියාදාතුං සක්කොන්තො අරහත්තං පාපුණාති, අසක්කොන්තො අනාගාමී හොති. บทว่า โส ตตฺถ ฐิโตติ ความว่า ตั้งอยู่ในวิปัสสนานั้นอันมีไตรลักษณ์เป็นอารมณ์. บทว่า อาสวานํ ขยํ ปาปุณาตีติ ความว่า เจริญมรรค 4 โดยลำดับแล้ว ย่อมบรรลุพระอรหัต. บทว่า เตเนว ธมฺมราเคน ความว่า ด้วยฉันทราคะในธรรมคือสมถะและวิปัสสนา. บทว่า ธมฺมนนฺทิยาติ เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. จริงอยู่ ผู้ที่สามารถละฉันทราคะในสมถะและวิปัสสนาได้โดยสิ้นเชิง ย่อมบรรลุพระอรหัต, ผู้ที่ไม่สามารถ ย่อมเป็นพระอนาคามี. තිණපුරිසරූපකෙ [Pg.279] වාති තිණපොත්ථකරූපෙ වා. දූරෙ කණ්ඩෙ පාතෙතීති දූරෙපාතී. අවිරාධිතං විජ්ඣතීති අක්ඛණවෙධී. යදෙව තත්ථ හොති වෙදනාගතන්ති ඉධ රූපං න ගහිතං. කස්මා? සමතික්කන්තත්තා. අයඤ්හි හෙට්ඨා රූපාවචරජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා රූපං අතික්කමිත්වා අරූපාවචරසමාපත්තිං සමාපන්නොති සමථවසෙනාපි අනෙන රූපං සමතික්කන්තං, හෙට්ඨා රූපං සම්මසිත්වා තං අතික්කම්ම ඉදානි අරූපං සම්මසතීති විපස්සනාවසෙනාපි අනෙන රූපං අතික්කන්තං. ආරුප්පෙ පන සබ්බසොපි රූපං නත්ථීති තං සන්ධායපි රූපං න ගහිතං. අථ නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං කස්මා න ගහිතන්ති? සුඛුමත්තා. තස්මිඤ්හි චත්තාරොපි අරූපක්ඛන්ධා සුඛුමා න සම්මසනූපගා. තෙනෙවාහ – ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, යාවතා සඤ්ඤාසමාපත්ති තාවතා අඤ්ඤාපටිවෙධො’’ති. ඉදං වුත්තං හොති – යාවතා සචිත්තකසමාපත්ති නාම අත්ථි, තාවතා ඔළාරිකෙ ධම්මෙ සම්මසතො අඤ්ඤාපටිවෙධො හොති, අරහත්තං සම්පජ්ජති. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං පන සුඛුමත්තා සඤ්ඤාසමාපත්තීති න වුච්චති. ඣායීහෙතෙති ඣායීහි ඣානාභිරතෙහි එතානි. වුට්ඨහිත්වාති තතො සමාපත්තිතො වුට්ඨාය. සමක්ඛාතබ්බානීති සම්මා අක්ඛාතබ්බානි, ‘‘සන්තානි පණීතානී’’ති එවං කෙවලං ආචික්ඛිතබ්බානි ථොමෙතබ්බානි වණ්ණෙතබ්බානීති. บทว่า Tiṇapurisarūpake vā ความว่า หรือในรูปหุ่นคนที่ทำด้วยหญ้า บทว่า Dūre kaṇḍe pātetīti dūrepātī ความว่า ย่อมยังลูกศรให้ตกไปในที่ไกล ฉะนั้นจึงชื่อว่า ทูเรปาตี บทว่า Avirādhitaṃ vijjhatīti akkhaṇavedhī ความว่า ย่อมยิงไม่พลาด ฉะนั้นจึงชื่อว่า อักขณเวที ในบทว่า Yadeva tattha hoti vedanāgataṃ นี้ ท่านไม่ถือเอารูป ถามว่า เพราะเหตุไร ตอบว่า เพราะก้าวล่วงเสียได้แล้ว จริงอยู่ พระโยคีนี้ในเบื้องต่ำเข้าสมาบัติคือรูปาวจรฌานแล้ว ก้าวล่วงรูปแล้ว จึงเข้าอรูปาวจรสมาบัติ ฉะนั้น แม้ด้วยอำนาจสมถะ พระโยคีนี้ก็ชื่อว่าก้าวล่วงรูปแล้ว และในเบื้องต่ำพิจารณารูปแล้ว ก้าวล่วงรูปนั้นแล้ว บัดนี้จึงพิจารณาอรูป ฉะนั้น แม้ด้วยอำนาจวิปัสสนา พระโยคีนี้ก็ชื่อว่าก้าวล่วงรูปแล้ว อีกอย่างหนึ่ง ในอรูปภพไม่มีรูปโดยประการทั้งปวงเลย ฉะนั้น แม้เมื่อทรงหมายถึงอรูปภพนั้น ก็ไม่ทรงถือเอารูป ถามว่า ก็เหตุไรจึงไม่ทรงถือเอาเนวสัญญานาสัญญายตนะ ตอบว่า เพราะเป็นธรรมที่ละเอียดสุขุม จริงอยู่ ในเนวสัญญานาสัญญายตนนั้น แม้อรูปขันธ์ทั้ง ๔ ก็ละเอียดสุขุม ไม่ควรแก่การพิจารณา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุนั้นแล สัญญาสมาบัติมีประมาณเท่าใด อัญญาปฏิเวธก็มีประมาณเท่านั้น” ความที่ตรัสไว้นี้มีว่า สมาบัติที่มีจิตชื่อว่ามีอยู่ประมาณเท่าใด อัญญาปฏิเวธย่อมมีแก่ผู้พิจารณาธรรมที่หยาบอยู่ประมาณเท่านั้น ย่อมสำเร็จเป็นพระอรหันต์ ส่วนเนวสัญญานาสัญญายตนะ เพราะเป็นธรรมที่ละเอียดสุขุม จึงไม่เรียกว่า สัญญาสมาบัติ บทว่า Jhāyīhi ete ความว่า ฌานสมาบัติเหล่านี้ (อันบุคคลผู้เป็น) ฌายี คือผู้ยินดีในฌาน (พึงกล่าว) บทว่า Vuṭṭhahitvā ความว่า ออกจากสมาบัตินั้นแล้ว บทว่า Samakkhātabbāni ความว่า พึงกล่าวโดยชอบ คือพึงบอก พึงสรรเสริญ พึงพรรณนาแต่เพียงว่า “เป็นธรรมที่สงบ เป็นธรรมที่ประณีต” ดังนี้ 6. ආනන්දසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาอานันทสูตร 37. ඡට්ඨෙ සම්බාධෙති පඤ්චකාමගුණසම්බාධෙ. ඔකාසාධිගමොති ඔකාසස්ස අධිගමො. සත්තානං විසුද්ධියාති සත්තානං විසුද්ධිං පාපනත්ථාය. සමතික්කමායාති සමතික්කමනත්ථාය. අත්ථඞ්ගමායාති අත්ථං ගමනත්ථාය. ඤායස්ස අධිගමායාති සහවිපස්සනකස්ස මග්ගස්ස අධිගමනත්ථාය. නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියායාති අපච්චයනිබ්බානස්ස පච්චක්ඛකරණත්ථාය. තදෙව නාම චක්ඛුං භවිස්සතීති තඤ්ඤෙව පසාදචක්ඛු අසම්භින්නං භවිස්සති. තෙ රූපාති තදෙව රූපාරම්මණං ආපාථං ආගමිස්සති. තඤ්චායතනං නො පටිසංවෙදිස්සතීති තඤ්ච රූපායතනං න ජානිස්සති. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. ๓๗. ในสูตรที่ ๖ บทว่า sambādhe ได้แก่ ในที่คับแคบคือเบญจกามคุณ บทว่า Okāsādhigamo ได้แก่ การได้โอกาส บทว่า Sattānaṃ visuddhiyā ความว่า เพื่อยังสัตว์ทั้งหลายให้ถึงความบริสุทธิ์ บทว่า Samatikkamāya ความว่า เพื่อก้าวล่วง บทว่า Atthaṅgamāya ความว่า เพื่อถึงความดับ บทว่า Ñāyassa adhigamāya ความว่า เพื่อบรรลุมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา บทว่า Nibbānassa sacchikiriyāya ความว่า เพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานอันไม่มีปัจจัยปรุงแต่ง บทว่า Tadeva nāma cakkhuṃ bhavissati ความว่า ปสาทจักขุนั่นแหละจักไม่แตกทำลาย บทว่า Te rūpā ความว่า รูปารมณ์นั่นแหละจักมาสู่คลอง บทว่า Tañcāyatanaṃ no paṭisaṃvedissatīti ความว่า และจักไม่รู้รูปายตนะนั้น แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน උදායීති කාළුදායිත්ථෙරො. සඤ්ඤීමෙව නු ඛොති සචිත්තකොයෙව නු ඛො. මකාරො පදසන්ධිමත්තං. කිංසඤ්ඤීති කතරසඤ්ඤාය සඤ්ඤී හුත්වා. සබ්බසො [Pg.280] රූපසඤ්ඤානන්ති ඉදං කස්මා ගණ්හි, කිං පඨමජ්ඣානාදිසමඞ්ගිනො රූපාදිපටිසංවෙදනා හොතීති? න හොති, යාව පන කසිණරූපං ආරම්මණං හොති, තාව රූපං සමතික්කන්තං නාම න හොති. අසමතික්කන්තත්තා පච්චයො භවිතුං සක්ඛිස්සති. සමතික්කන්තත්තා පන තං නත්ථි නාම හොති, නත්ථිතාය පච්චයො භවිතුං න සක්කොතීති දස්සෙතුං ඉදමෙව ගණ්හි. บทว่า Udāyī ได้แก่ พระกาฬุทายีเถระ บทว่า Saññīmeva nu kho ความว่า ผู้มีจิตนั่นแลหนอ (ย่อมไม่เสวยอารมณ์) ม-อักษร เป็นเพียงพยัญชนะสนธิ บทว่า Kiṃsaññī ความว่า เป็นผู้มีสัญญาด้วยสัญญาอะไร ถามว่า เหตุไรจึงทรงถือเอาคำว่า Sabbaso rūpasaññānaṃ นี้, การเสวยอารมณ์มีรูปเป็นต้นย่อมมีแก่ผู้เข้าปฐมฌานเป็นต้นมิใช่หรือ ตอบว่า ไม่มี, แต่ตราบใดที่กสิณรูปยังเป็นอารมณ์อยู่ ตราบนั้นก็ยังไม่ชื่อว่าก้าวล่วงรูปได้ เพราะยังก้าวล่วงไม่ได้ จึงสามารถเป็นปัจจัยได้ แต่เพราะก้าวล่วงได้แล้ว รูปนั้นจึงชื่อว่าไม่มี, เพราะไม่มีอยู่ จึงไม่สามารถเป็นปัจจัยได้, เพื่อแสดงความหมายนี้ จึงทรงถือเอาคำนี้เท่านั้น ජටිලවාසිකාති ජටිලනගරවාසිනී. න චාභිනතොතිආදීසු රාගවසෙන න අභිනතො, දොසවසෙන න අපනතො. සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන කිලෙසෙ නිග්ගණ්හිත්වා වාරෙත්වා ඨිතො, කිලෙසානං පන ඡින්නන්තෙ උප්පන්නොති න සසඞ්ඛාරනිග්ගය්හවාරිතගතො. විමුත්තත්තා ඨිතොති කිලෙසෙහි විමුත්තත්තායෙව ඨිතො. ඨිතත්තා සන්තුසිතොති ඨිතත්තායෙව සන්තුට්ඨො නාම ජාතො. සන්තුසිතත්තා නො පරිතස්සතීති සන්තුට්ඨත්තායෙව පරිතාසං නාපජ්ජති. අයං, භන්තෙ ආනන්ද, සමාධි කිං ඵලොති ඉමිනා අයං ථෙරී තාලඵලඤ්ඤෙව ගහෙත්වා ‘‘ඉදං ඵලං කිං ඵලං නාමා’’ති පුච්ඡමානා විය අරහත්තඵලසමාධිං ගහෙත්වා ‘‘අයං, භන්තෙ ආනන්ද, සමාධි කිං ඵලො වුත්තො භගවතා’’ති පුච්ඡති. අඤ්ඤාඵලො වුත්තොති අඤ්ඤා වුච්චති අරහත්තං, අරහත්තඵලසමාධි නාමෙසො වුත්තො භගවතාති අත්ථො. එවංසඤ්ඤීපීති ඉමාය අරහත්තඵලසඤ්ඤාය සඤ්ඤීපි තදායතනං නො පටිසංවෙදෙතීති එවං ඉමස්මිං සුත්තෙ අරහත්තඵලසමාධි කථිතොති. บทว่า Jaṭilavāsikā ได้แก่ ภิกษุณีผู้ชาวเมืองชฎิละ ในบทว่า Na cābhinato เป็นต้น ความว่า ไม่น้อมไปเพราะอำนาจราคะ ไม่เอนไปเพราะอำนาจโทสะ (จิต) ตั้งมั่นอยู่ได้เพราะข่มและห้ามกิเลสไว้ด้วยความเพียรพยายามอันมีสังขารเป็นปัจจัย, แต่ (สมาธินี้) เกิดขึ้นในที่สุดแห่งการตัดขาดกิเลส จึงไม่ใช่อารมณ์ที่ถึงได้ด้วยการข่มและห้ามอันมีสังขารเป็นปัจจัย บทว่า Vimuttattā ṭhito ความว่า ตั้งมั่นอยู่ได้ก็เพราะพ้นจากกิเลสแล้วนั่นเอง บทว่า Ṭhitattā santusito ความว่า เพราะตั้งมั่นอยู่นั่นเอง จึงเกิดเป็นผู้ที่ชื่อว่าสันโดษ บทว่า Santusitattā no paritassatīti ความว่า เพราะสันโดษนั่นเอง จึงไม่เดือดร้อนกระวนกระวาย ด้วยบทว่า Ayaṃ, bhante ānanda, samādhi kiṃ phalo นี้ พระเถรีนี้ถือเอาสมาธิอันเป็นผลแห่งพระอรหัตแล้วทูลถามว่า “ข้าแต่ท่านพระอานนท์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสสมาธินี้ว่ามีอะไรเป็นผล” เหมือนคนถือเอาผลตาลแล้วถามว่า “ผลไม้นี้ชื่อว่าผลอะไร” ในบทว่า Aññāphalo vutto นั้น อรหัตตผล ท่านเรียกว่า อัญญา, ความว่า พระผู้มีพระภาคตรัสสมาธินี้ว่าชื่อว่าสมาธิมีอรหัตตผลเป็นผล บทว่า Evaṃsaññīpi ความว่า แม้เป็นผู้มีสัญญาคืออรหัตตผลสัญญานี้ ก็ไม่เสวยอายตนะนั้น, ด้วยประการฉะนี้ ในสูตรนี้ ท่านจึงกล่าวถึงสมาธิอันเป็นผลแห่งพระอรหัต 7. ලොකායතිකසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาโลกายติกสูตร 38. සත්තමෙ ලොකායතිකාති ලොකායතවාදකා. සතතන්ති සදා. සමිතන්ති නිරන්තරං. තිට්ඨතෙතන්ති තිට්ඨතු එතං, මා එතං පට්ඨපෙථ, කො වො එතෙන අත්ථො. ධම්මං වො බ්‍රාහ්මණා දෙසෙස්සාමීති අහං වො චතුසච්චධම්මං දෙසෙස්සාමි. ๓๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า lokāyatikā ได้แก่ พวกโลกายตวาท บทว่า Satataṃ ได้แก่ ทุกเมื่อ บทว่า Samitaṃ ได้แก่ ต่อเนื่องไม่ขาดสาย บทว่า Tiṭṭhatetaṃ ตัดบทเป็น tiṭṭhatu etaṃ (เรื่องนั้นจงยกไว้), พวกท่านอย่าได้ตั้งเรื่องนั้นขึ้นมาเลย, ประโยชน์อะไรของพวกท่านด้วยเรื่องนั้น บทว่า Dhammaṃ vo brāhmaṇā desessāmi ความว่า ดูก่อนพราหมณ์ทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมคืออริยสัจ ๔ แก่พวกท่าน දළ්හධම්මොති දළ්හධනුං ගහෙත්වා ඨිතො. ධනුග්ගහොති ඉස්සාසො. දළ්හධනු නාම ද්විසහස්සථාමං වුච්චති. ද්විසහස්සථාමං නාම යස්ස ආරොපිතස්ස ජියාබද්ධො [Pg.281] ලොහසීසාදීනං භාරො දණ්ඩෙ ගහෙත්වා යාව කණ්ඩප්පමාණා උක්ඛිත්තස්ස පථවිතො මුච්චති. සික්ඛිතොති දස ද්වාදස වස්සානි ආචරියකුලෙ උග්ගහිතසිප්පො. කතහත්ථොති එකො සිප්පමෙව උග්ගණ්හාති, කතහත්ථො න හොති අයං පන කතහත්ථො චිණ්ණවසිභාවො. කතූපාසනොති රාජකුලාදීසු දස්සිතසිප්පො. ලහුකෙන අසනෙනාති අන්තො සුසිරං කත්වා තූලාදීහි පූරෙත්වා කතලක්ඛපරිකම්මෙන සල්ලහුකකණ්ඩෙන. එවං කතඤ්හි එකඋසභගාමී ද්වෙ උසභානිපි ගච්ඡති…පෙ… අට්ඨුසභගාමී සොළස උසභානිපි ගච්ඡති. අප්පකසිරෙනාති නිද්දුක්ඛෙන. අතිපාතෙය්‍යාති අතික්කමෙය්‍ය. ඉදං වුත්තං හොති – යථා සො ධනුග්ගහො තං විදත්ථිචතුරඞ්ගුලං ඡායං සීඝමෙව අතික්කාමෙති, එවං සකලචක්කවාළං සීඝං සීඝං අතික්කමනසමත්ථෙන ජවෙන සමන්නාගතො. සන්ධාවනිකායාති පදසා ධාවනෙන. එවමාහංසූති එවං වදන්ති. บทว่า ทฬฺหธมฺโม คือ ผู้ยืนถือธนูอันแข็งแรง. บทว่า ธนุคฺคโห คือ นายขมังธนู. ธนูอันแข็งแรง ชื่อว่า ธนูมีกำลังสองพัน. ธนูมีกำลังสองพัน คือ ธนูใดที่ขึ้นสายแล้ว เมื่อเอาภาระ (น้ำหนัก) ของตะกั่วทองแดงเป็นต้นแขวนไว้ที่คันธนูแล้วยกขึ้นสูงประมาณเท่าลูกธนู สายธนูจะพ้นจากพื้นดิน. บทว่า สิกฺขิโต คือ ผู้เรียนศิลปะในตระกูลของอาจารย์สิ้น ๑๐ ปี ๑๒ ปี. บทว่า กตหตฺโถ คือ บางคนเรียนแต่ศิลปะอย่างเดียว ไม่ชำนาญ แต่ผู้นี้ชำนาญ มีวสีอันสั่งสมแล้ว. บทว่า กตูปาสโน คือ ผู้ได้แสดงศิลปะแล้วในราชตระกูลเป็นต้น. บทว่า ลหุเกน อสเนน คือ ด้วยลูกศรเบา คือ ลูกศรที่เบามาก ซึ่งทำปริกรรมคือเป้าไว้ โดยทำภายในให้กลวงแล้วบรรจุด้วยนุ่นเป็นต้น. จริงอยู่ ลูกศรที่ทำอย่างนี้ ย่อมไปได้อุสภะหนึ่งบ้าง สองอุสภะบ้าง...แปดอุสภะบ้าง สิบหกอุสภะบ้าง. บทว่า อปฺปกสิเรน คือ โดยไม่ลำบาก. บทว่า อติปาเตยฺย คือ พึงให้ล่วงไป. อธิบายว่า นายขมังธนูนั้น พึงยิงให้ล่วงเงาขนาดหนึ่งคืบสี่นิ้วไปได้โดยฉับพลันฉันใด ท่านก็สมบูรณ์ด้วยความเร็วที่สามารถล่วงจักรวาลทั้งสิ้นไปได้โดยฉับพลันฉันนั้น. บทว่า สนฺธาวนิกาย คือ ด้วยการวิ่งด้วยเท้า. บทว่า เอวมาหํสู คือ ย่อมกล่าวอย่างนี้. 8. දෙවාසුරසඞ්ගාමසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาเทวาสุรสงครามสูตร 39. අට්ඨමෙ සමුපබ්‍යූළ්හො අහොසීති පච්චුපට්ඨිතො අහොසි. සඞ්ගාමෙය්‍යාමාති සඞ්ගාමං කරෙය්‍යාම යුජ්ඣෙය්‍යාම. අපයිංසුයෙවාති පලායිංසුයෙව. උත්තරෙනාභිමුඛාති උත්තරාමුඛා හුත්වා. අභියන්තෙ වාති අනුබන්ධන්තියෙව. භීරුත්තානගතෙනාති භීරුත්තානං භයනිවාරණං පතිට්ඨානං ගතෙන. අකරණීයාති යුද්ධෙන කිඤ්චි අකත්තබ්බා. කස්මා පන නෙසං සඞ්ගාමො හොතීති? අසුරා හි පුබ්බෙ තාවතිංසවාසිනො, තෙ චිත්තපාටලියා පුප්ඵනකාලෙ දිබ්බපාරිච්ඡත්තකපුප්ඵං අනුස්සරන්ති. තතො උප්පන්නකොධා ‘‘ගණ්හථ දෙවෙ’’ති සම්මුඛසම්මුඛට්ඨානෙනෙව සිනෙරුං අභිරුහන්ති, දෙවාපි නික්ඛමන්ති. තෙසං ගොපාලකදාරකානං අඤ්ඤමඤ්ඤං දණ්ඩකෙහි පහරණසදිසං යුද්ධං හොති. සක්කො දෙවරාජා හෙට්ඨා පඤ්චසු ඨානෙසු ආරක්ඛං ඨපෙත්වා උපරි දෙවපුරං පරිවාරෙත්වා අත්තසදිසා වජිරහත්ථා පටිමා ඨපාපෙසි. අසුරා හෙට්ඨා පඤ්ච ඨානානි පටිබාහිත්වා අභිරුළ්හා ඉන්දපටිමායො දිස්වා නිවත්තිත්වා අසුරපුරමෙව ගච්ඡන්ති. ๓๙. ในสูตรที่ ๘ บทว่า สมุปพฺยูโฬฺห อโหสิ คือ ได้ปรากฏเฉพาะหน้าแล้ว. บทว่า สงฺคาเมยฺยาม คือ เราพึงทำสงคราม พึงรบ. บทว่า อปยึสุเยว คือ หนีไปแล้วนั่นเทียว. บทว่า อุตฺตเรนาภิมุขา คือ มีหน้ามุ่งสู่ทิศเหนือ. บทว่า อภิยนฺเต วา คือ ติดตามไปนั่นเทียว. บทว่า ภีรุตฺตานคเตน คือ ผู้ถึงที่พึ่ง คือการป้องกันภัย. บทว่า อกรณียา คือ ไม่พึงทำอะไรๆ ด้วยการรบ. ก็เพราะเหตุไร สงครามของพวกเขาจึงมี? คือ ในอดีต พวกอสูรเคยอยู่ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ เมื่อถึงคราวที่ต้นจิตรปาฏลีออกดอก พวกเขาก็ระลึกถึงดอกปาริฉัตรอันเป็นทิพย์. เพราะเหตุนั้น ความโกรธจึงเกิดขึ้น พวกเขาจึงขึ้นสู่ภูเขาสิเนรุโดยตั้งอยู่ตรงหน้าๆ กันพลางกล่าวว่า "จงจับพวกเทวดา" แม้พวกเทวดาก็ออกมา. การรบของพวกเขานั้น เหมือนเด็กเลี้ยงโคตีกันและกันด้วยท่อนไม้. ท้าวสักกะเทวราช ทรงวางการอารักขาไว้ในที่ ๕ แห่งเบื้องล่าง แล้วให้ล้อมเทวปุระเบื้องบนไว้ ให้ตั้งรูปเปรียบที่เหมือนพระองค์ ทรงถือวชิราวุธ. พวกอสูรห้ามที่ ๕ แห่งเบื้องล่างแล้วขึ้นไป เห็นรูปเปรียบของท้าวอินทร์แล้วก็กลับไปสู่อสูรปุระนั่นเอง. දක්ඛිණෙනාභිමුඛාති දක්ඛිණාමුඛා හුත්වා. අපදං වධිත්වාති නිප්පදං නිරවසෙසං වධිත්වා. අදස්සනං ගතොති මාරොපි වට්ටපාදකං කත්වා රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානං [Pg.282] සමාපන්නස්ස චිත්තං ජානාති, තදෙව විපස්සනාපාදකං කත්වා සමාපන්නස්ස චිත්තං ජානාති. අරූපාවචරසමාපත්ති පන වට්ටපාදා වා හොතු විපස්සනාපාදා වා, තං සමාපන්නස්ස මාරො චිත්තං න ජානාති. තෙන වුත්තං – ‘‘අදස්සනං ගතො පාපිමතො’’ති. บทว่า ทกฺขิเณนาภิมุขา คือ มีหน้ามุ่งสู่ทิศใต้. บทว่า อปทํ วธิตฺวา คือ ทำลายโดยไม่มีร่องรอย ไม่มีส่วนเหลือ. บทว่า อทสฺสนํ คโต คือ แม้มาร เมื่อทำ (ฌาน) ให้เป็นบาทแห่งวัฏฏะ ก็ย่อมรู้จิตของผู้เข้าถึงรูปาวจรจตุตถฌาน, แต่เมื่อทำฌานนั้นนั่นแหละให้เป็นบาทแห่งวิปัสสนาแล้วเข้าสมาบัติ มารย่อมรู้จิต (ของผู้เข้าสมาบัตินั้น). ส่วนอรูปาวจรสมาบัติ จะเป็นบาทแห่งวัฏฏะหรือเป็นบาทแห่งวิปัสสนาก็ตาม มารย่อมไม่รู้จิตของผู้เข้าสมาบัตินั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อทสฺสนํ คโต ปาปิมโต" (ไปพ้นจากสายตาของมารผู้มีบาป). 9. නාගසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถานาคสูตร 40. නවමෙ ආරඤ්ඤකස්සාති අරඤ්ඤවාසිනො. ගොචරපසුතස්සාති ගොචරග්ගහණත්ථාය ගච්ඡන්තස්ස. හත්ථිකලභාති මහන්තා මහන්තා නාගා. හත්ථිච්ඡාපාති තරුණපොතකා. ඔභග්ගොභග්ගන්ති නාමෙත්වා නාමෙත්වා ඨපිතං. ඔගාහං ඔතිණ්ණස්සාති ඔගාහිතබ්බත්තා ඔගාහන්ති ලද්ධනාමං උදකතිත්ථං ඔතිණ්ණස්ස. ඔගාහා උත්තිණ්ණස්සාති උදකතිත්ථතො උත්තිණ්ණස්ස. වූපකට්ඨොති වූපකට්ඨො හුත්වා. ඉදානි යස්මා දසබලස්ස හත්ථිනාගෙන කිච්චං නත්ථි, සාසනෙ පන තංසරික්ඛකං පුග්ගලං දස්සෙතුං ඉදමාහටං, තස්මා තං පුග්ගලං දස්සෙන්තො එවමෙව ඛොතිආදිමාහ. ๔๐. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อารญฺญกสฺส คือ ของผู้ที่อยู่ป่า. บทว่า โคจรปสุตสฺส คือ ของผู้ไปเพื่อหาอาหาร. บทว่า หตฺถิกลภา คือ ช้างใหญ่ๆ. บทว่า หตฺถิจฺฉาปา คือ ลูกช้างที่ยังเล็ก. บทว่า โอภคฺโคภคฺคํ คือ สิ่งที่น้อมลงๆ แล้วตั้งไว้. บทว่า โอคาหํ โอติณฺณสฺส คือ ของผู้ลงสู่ท่าน้ำที่ได้ชื่อว่า โอคาหะ เพราะเป็นที่อันบุคคลพึงหยั่งลง. บทว่า โอคาหา อุตฺติณฺณสฺส คือ ของผู้ขึ้นจากท่าน้ำ. บทว่า วูปกฏฺโฐ คือ เป็นผู้หลีกเร้นแล้ว. บัดนี้ เพราะพระทศพลไม่มีกิจที่จะต้องทำด้วยพญาช้าง แต่ในพระศาสนา พระองค์ทรงนำเรื่องนี้มาเพื่อแสดงถึงบุคคลที่เปรียบได้กับพญาช้างนั้น เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงบุคคลนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เอวเมว โข. 10. තපුස්සසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาตปุสสสูตร 41. දසමෙ මල්ලෙසූති මල්ලරට්ඨෙ. ඉධෙව තාව ත්වං, ආනන්ද, හොතීති ඉධ භගවා ‘‘තපුස්සගහපතිනො ඉධ ඨිතෙන ආනන්දෙන සද්ධිං කථාසල්ලාපො භවිස්සති, තතොනිදානං අහං මහන්තං ධම්මපරියායං දෙසෙස්සාමී’’ති ඤත්වා ආහ. උපසඞ්කමීති සො කිර භුත්තපාතරාසො ‘‘දසබලස්ස උපට්ඨානං ගමිස්සාමී’’ති නික්ඛමන්තො දූරතොව ථෙරං දිස්වා යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමි. පපාතො විය ඛායති, යදිදං නෙක්ඛම්මන්ති යමිදං පබ්බජ්ජාසඞ්ඛාතං නෙක්ඛම්මං, තං අම්හාකං මහාපපාතො විය ඔගාහිත්වා උපට්ඨාති. නෙක්ඛම්මෙ චිත්තං පක්ඛන්දතීති පබ්බජ්ජාය චිත්තං ආරම්මණවසෙන පක්ඛන්දති, තදෙව ආරම්මණං කත්වා පසීදති, තදෙව පතිට්ඨාති, පච්චනීකධම්මෙහි ච විමුච්චති. ‘එතං සන්ත’න්ති පස්සතොති එතං නෙක්ඛම්මං සන්තං විගතදරථපරිළාහන්ති එවං පස්සන්තානං භික්ඛූනං. බහුනා ජනෙන විසභාගොති තයිදං බහුනා මහාජනෙන සද්ධිං භික්ඛූනං විසභාගං, අසදිසන්ති අත්ථො. ๔๑. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า มลฺเลสุ คือ ในมัลลรัฐ. ในข้อนี้ พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า "ตปุสสคหบดีจะมีการสนทนาปราศรัยกับพระอานนท์ผู้ยืนอยู่ที่นี่, อาศัยเหตุนั้น เราจักแสดงธรรมปริยายอันยิ่งใหญ่" จึงตรัสว่า "อานนท์ เธอจงอยู่ที่นี่แหละ". บทว่า อุปสงฺกมิ คือ ได้ยินว่า คหบดีนั้น บริโภคอาหารเช้าแล้ว เมื่อจะออกไปโดยคิดว่า "เราจักไปอุปัฏฐากพระทศพล" ได้เห็นพระเถระแต่ไกล จึงเข้าไปหาท่านพระอานนท์. บทว่า ปปาโต วิย ขายติ ยทิทํ เนกฺขมฺมํ คือ เนกขัมมะนี้ใด ที่เรียกว่า บรรพชา, เนกขัมมะนั้น ปรากฏแก่พวกเราดุจเหวใหญ่ที่ต้องหยั่งลงไป. บทว่า เนกฺขมฺเม จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ คือ จิตย่อมแล่นเข้าไปในบรรพชาโดยความเป็นอารมณ์, คือทำบรรพชานั้นนั่นแหละให้เป็นอารมณ์แล้วย่อมเลื่อมใส, ย่อมตั้งมั่นอยู่ในบรรพชานั้นนั่นแหละ, และย่อมหลุดพ้นจากธรรมที่เป็นข้าศึก. บทว่า เอตํ สนฺตํติ ปสฺสโต คือ ของภิกษุทั้งหลายผู้เห็นอยู่อย่างนี้ว่า "เนกขัมมะนี้สงบระงับ ปราศจากความเดือดร้อนและความเร่าร้อน". บทว่า พหุนา ชเนน วิสภาโค ความว่า เนกขัมมะนั้น ไม่เหมือนกันกับมหาชนเป็นอันมาก, คือ ไม่เสมอกัน. කථාපාභතන්ති කථාමූලං. තස්ස මය්හං, ආනන්ද, නෙක්ඛම්මෙ චිත්තං න පක්ඛන්දතීති තස්ස එවං විතක්කෙන්තස්සාපි මය්හං පබ්බජ්ජාය චිත්තං න ඔතරති. ‘‘එතං [Pg.283] සන්ත’’න්ති පස්සතොති ‘‘සාධු නෙක්ඛම්ම’’න්ති පරිවිතක්කනවසෙන ‘‘එතං නෙක්ඛම්මං සන්ත’’න්ති පස්සන්තස්සපි. අනාසෙවිතොති න ආසෙවිතො න ඵස්සිතො න සච්ඡිකතො. අධිගම්මාති අධිගන්ත්වා පත්වා සච්ඡිකත්වා. තමාසෙවෙය්‍යන්ති තං ආනිසංසං සෙවෙය්‍යං භජෙය්‍යං. යං මෙති යෙන කාරණෙන මය්හං. අධිගම්මාති අධිගන්ත්වා. ස්වාස්ස මෙ හොති ආබාධොති සො මය්හං ආබාධනට්ඨෙන ආබාධො හොති. අවිතක්කෙ චිත්තං න පක්ඛන්දතීති අවිතක්කවිචාරෙ දුතියජ්ඣානෙ ආරම්මණවසෙන චිත්තං න පක්ඛන්දති. විතක්කෙසූති විතක්කවිචාරෙසු. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. บทว่า กถาปาภตํ ได้แก่ ต้นเรื่อง. บทว่า ตสฺส มยฺหํ อานนฺท เนกฺขมฺเม จิตฺตํ น ปกฺขนฺทติ ความว่า แม้เมื่อตถาคตตรึกอยู่อย่างนั้น จิตก็ไม่หยั่งลงในบรรพชา. บทว่า เอตํ สนฺตํติ ปสฺสโต ความว่า แม้เมื่อเห็นอยู่ว่า เนกขัมมะนี้สงบ ด้วยอำนาจการตรึกไปว่า เนกขัมมะดี ดังนี้. บทว่า อนาเสวิโต คือ ไม่ได้เสพ ไม่ได้ถูกต้อง ไม่ได้ทำให้แจ้ง. บทว่า อธิคมฺมา คือ บรรลุแล้ว ถึงแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว. บทว่า ตมาเสเวยฺยํ คือ พึงเสพ พึงคบอานิสงส์นั้น. บทว่า ยํ เม คือ เพราะเหตุใด แก่เรา. บทว่า อธิคมฺมา คือ บรรลุแล้ว. บทว่า สฺวาสฺส เม โหติ อาพาโธ ความว่า ธรรมนั้นเป็นอาพาธแก่เรา เพราะมีความหมายว่าเบียดเบียน. บทว่า อวิตกฺเก จิตฺตํ น ปกฺขนฺทติ ความว่า จิตไม่แล่นไปในทุติยฌานอันไม่มีวิตกวิจาร ด้วยอำนาจอารมณ์. บทว่า วิตกฺเกสุ คือ ในวิตกและวิจาร. บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง. මහාවග්ගො චතුත්ථො. มหาวรรคที่ ๔ 5. සාමඤ්ඤවග්ගො ๕. สามัญญวรรค 1. සම්බාධසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาสัมพาธสูตร 42. පඤ්චමස්ස පඨමෙ උදායීති කාළුදායිත්ථෙරො. අවිද්වාති අඤ්ඤාසි. භූරිමෙධසොති මහාපඤ්ඤො. යො ඣානමබුජ්ඣීති යො ඣානං අබුජ්ඣි. පටිලීනනිසභොති එකීභාවවසෙන පටිලීනො චෙව උත්තමට්ඨෙන ච නිසභො. මුනීති බුද්ධමුනි. පරියායෙනාති එකෙන කාරණෙන. කාමසම්බාධස්ස හි අභාවමත්තෙනෙව පඨමජ්ඣානං ඔකාසාධිගමො නාම, න සබ්බථා සබ්බං. තත්‍රාපත්ථි සම්බාධොති තස්මිම්පි පඨමජ්ඣානෙ සම්බාධො පටිපීළනං අත්ථියෙව. තත්‍රාපිත්ථීතිපි පාඨො. කිඤ්ච තත්ථ සම්බාධොති තස්මිං පන ඣානෙ කිං සම්බාධො නාම. අයමෙත්ථ සම්බාධොති අයං විතක්කවිචාරානං අනිරුද්ධභාවො සම්බාධො සංපීළා නාම. ඉමිනා උපායෙන සබ්බවාරෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. නිප්පරියායෙනාති න එකෙන කාරණෙන, අථ ඛො ආසවක්ඛයො නාම සබ්බසම්බාධානං පහීනත්තා සබ්බෙන සබ්බං ඔකාසාධිගමො නාමාති. ๔๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า อุทายิ ได้แก่ พระกาฬุทายีเถระ. บทว่า อวิทฺวา คือ ไม่รู้. บทว่า ภูริเมธโส คือ ผู้มีปัญญามาก. บทว่า โย ฌานมพุชฺฌิ คือ ผู้ใดรู้แจ้งฌาน. บทว่า ปฏิลีนนิสโภ คือ หลีกเร้นด้วยความเป็นผู้เดียว และเป็นบุรุษผู้ประเสริฐเพราะมีความหมายว่าสูงสุด. บทว่า มุนิ ได้แก่ พระพุทธมุนี. บทว่า ปริยาเยน คือ โดยเหตุอย่างหนึ่ง. จริงอยู่ ปฐมฌานชื่อว่าเป็นการได้โอกาส เพียงเพราะไม่มีความคับแคบคือาม ไม่ใช่เป็นการได้โอกาสโดยประการทั้งปวง. บทว่า ตตฺราปตฺถิ สมฺพาโธ ความว่า แม้ในปฐมฌานนั้น ก็ยังมีความคับแคบคือการเบียดเบียนอยู่. อีกอย่างหนึ่งมีบทว่า ตตฺราปิตฺถิ. บทว่า กิญฺจ ตตฺถ สมฺพาโธ ความว่า ก็อะไรเล่าชื่อว่าความคับแคบในฌานนั้น. บทว่า อยเมตฺถ สมฺพาโธ ความว่า ความที่วิตกวิจารยังไม่สงบระงับนี้ ชื่อว่าความคับแคบ ความเบียดเบียน. พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งปวงโดยนัยนี้. บทว่า นิปฺปริยาเยน คือ มิใช่โดยเหตุอย่างหนึ่ง แต่ความสิ้นอาสวะ ชื่อว่าเป็นการได้โอกาสโดยประการทั้งปวง เพราะละความคับแคบทั้งปวงได้. 2. කායසක්ඛිසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถากายสักขีสูตร 43. දුතියෙ [Pg.284] යථා යථා ච තදායතනන්ති යෙන යෙන කාරණෙන යෙන යෙනාකාරෙන තං පඨමජ්ඣානසඞ්ඛාතං ආයතනං හොති. තථා තථා නං කායෙන ඵුසිත්වා විහරතීති තෙන තෙන කාරණෙන තෙන තෙනාකාරෙන තං සමාපත්තිං සහජාතනාමකායෙන ඵුසිත්වා විහරති, සමාපජ්ජතීති අත්ථො. කායසක්ඛි වුත්තො භගවතා පරියායෙනාති යස්මා තෙන නාමාකායෙන පඨමජ්ඣානං සච්ඡිකතං, තස්මා ඉමිනා පරියායෙන කායසක්ඛි වුත්තො. නිප්පරියායෙනාති යත්තකං කායෙන සච්ඡිකාතබ්බං, සබ්බස්ස කතත්තා අයං නිප්පරියායෙන කායසක්ඛි නාම. ๔๓. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ยถา ยถา จ ตทายตนํ ความว่า อายตนะที่เรียกว่าปฐมฌานนั้น ย่อมมีได้โดยเหตุใดๆ โดยอาการใดๆ. บทว่า ตถา ตถา นํ กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ ความว่า ย่อมอยู่สัมผัสสมาบัตินั้นด้วยนามกายที่เกิดร่วมกัน โดยเหตุนั้นๆ โดยอาการนั้นๆ ความว่า ย่อมเข้าสมาบัตินั้น. บทว่า กายสกฺขี วุตฺโต ภควตา ปริยาเยน ความว่า เพราะเหตุที่ปฐมฌานอันบุคคลนั้นทำให้แจ้งแล้วด้วยนามกายนั้น ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรียกว่า กายสักขี โดยปริยายนี้. บทว่า นิปฺปริยาเยน ความว่า ธรรมที่พึงทำให้แจ้งด้วยกายมีประมาณเท่าใด เพราะธรรมทั้งหมดนั้นอันบุคคลนี้ทำได้แล้ว ฉะนั้น บุคคลนี้จึงชื่อว่า กายสักขี โดยนิปปริยาย. 3. පඤ්ඤාවිමුත්තසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาปัญญาวิมุตตสูตร 44. තතියෙ පඤ්ඤාය ච නං පජානාතීති තං පඨමජ්ඣානවිපස්සනාපඤ්ඤාය ජානාති. ඉධාපි පරියායනිප්පරියායා පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. යථා ච ඉධ, එවං ඉතො පරෙසුපි. ๔๔. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ปญฺญาย จ นํ ปชานาติ ความว่า ย่อมรู้ปฐมฌานนั้นด้วยวิปัสสนาปัญญา. แม้ในสูตรนี้ พึงทราบปริยายและนิปปริยายโดยนัยก่อนนั่นเอง. และพึงทราบในสูตรอื่นๆ ต่อจากนี้ไปเหมือนในสูตรนี้. 4. උභතොභාගවිමුත්තසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาอุภโตภาควิมุตตสูตร 45. චතුත්ථං උභයෙන වෙදිතබ්බං. එත්ථ ච උභතොභාගවිමුත්තොති උභතොභාගෙහි සමථවිපස්සනානං පච්චනීකකිලෙසෙහි විමුත්තො. පරියොසානෙ පන සමාපත්තියා රූපකායතො, අරියමග්ගෙන නාමකායතො විමුත්තොයෙව උභතොභාගවිමුත්තොති වෙදිතබ්බො. ๔๕. สูตรที่ ๔ พึงทราบโดยทั้งสองนัย. และในสูตรนี้ บทว่า อุภโตภาควิมุตฺโต คือ ผู้หลุดพ้นจากส่วนทั้งสอง คือจากกิเลสอันเป็นข้าศึกของสมถะและวิปัสสนา. แต่ในที่สุด พึงทราบว่า ชื่อว่าอุภโตภาควิมุตตะ เพราะเป็นผู้หลุดพ้นแล้วจากรูปกายด้วยสมาบัติ และจากนามกายด้วยอริยมรรค. 5-10. සන්දිට්ඨිකධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා ๕-๑๐. อรรถกถาสันทิฏฐิกธัมมสูตร เป็นต้น 46-51. පඤ්චමාදීසු සන්දිට්ඨිකොති සයං පස්සිතබ්බකො. නිබ්බානන්ති කිලෙසනිබ්බානං. පරිනිබ්බානන්ති තස්සෙව වෙවචනං. තදඞ්ගනිබ්බානන්ති පඨමජ්ඣානාදිනා තෙන තෙන අඞ්ගෙන නිබ්බානං. දිට්ඨධම්මනිබ්බානන්ති ඉස්මිංයෙව අත්තභාවෙ නිබ්බානං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. ในสูตรที่ ๕ เป็นต้นไป บทว่า สนฺทิฏฺฐิโก คือ อันบุคคลพึงเห็นได้ด้วยตนเอง. บทว่า นิพฺพานํ ได้แก่ กิเลสนิพพาน. บทว่า ปรินิพฺพานํ เป็นไวพจน์ของนิพพานนั้นเอง. บทว่า ตทงฺคนิพฺพานํ ได้แก่ นิพพานด้วยองค์นั้นๆ มีปฐมฌานเป็นต้น. บทว่า ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ได้แก่ นิพพานในอัตภาพนี้เอง. บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง. සාමඤ්ඤවග්ගො පඤ්චමො. สามัญญวรรคที่ ๕ පඨමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං. ปฐมปัณณาสก์ จบ. 2. දුතියපණ්ණාසකවණ්ණනා ๒. อรรถกถาทุติยปัณณาสก์ 52. ඉතො [Pg.285] පරෙසු ඛෙමන්ති නිරුපද්දවං. ඛෙමප්පත්තොති ඛෙමභාවං පත්තො. සික්ඛාදුබ්බල්‍යානීති සික්ඛාය දුබ්බලභාවකරණානි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. ๕๒. ในสูตรต่อจากนี้ไป บทว่า เขมํ คือ ไม่มีอุปัทวะ. บทว่า เขมปฺปตฺโต คือ ถึงแล้วซึ่งความเกษม. บทว่า สิกฺขาทุพฺพลฺยานิ คือ เหตุแห่งความอ่อนแอในสิกขา. บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง. මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය ในอรรถกถาอังคุตตรนิกาย ชื่อ มโนรถปูรณี නවකනිපාතස්ස සංවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถานวกนิบาต จบ. . නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස. ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น අඞ්ගුත්තරනිකායෙ ในอังคุตตรนิกาย දසකනිපාත-අට්ඨකථා อรรถกถาทสกนิบาต 1. පඨමපණ්ණාසකං ๑. ปฐมปัณณาสก์ 1. ආනිසංසවග්ගො ๑. อานิสังสวรรค 1. කිමත්ථියසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถากิมัตถิยสูตร 1. දසකනිපාතස්ස [Pg.287] පඨමෙ කුසලානි සීලානීති අනවජ්ජසීලානි. අමඞ්කුභාවස්ස අවිප්පටිසාරස්ස අත්ථාය සංවත්තන්තීති අවිප්පටිසාරත්ථානි. සො නෙසං ආනිසංසොති අවිප්පටිසාරානිසංසානි. යථාභූතඤාණදස්සනත්ථොතිආදීසු යථාභූතඤාණදස්සනං නාම තරුණවිපස්සනා, නිබ්බිදා නාම බලවවිපස්සනා, විරාගො නාම මග්ගො, විමුත්ති නාම අරහත්තඵලං, ඤාණදස්සනං නාම පච්චවෙක්ඛණඤාණං. අග්ගාය පරෙන්තීති අරහත්තත්ථාය ගච්ඡන්ති. ๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งทสกนิบาต บทว่า กุสลานิ สีลานิ ได้แก่ ศีลที่ไม่มีโทษ. บทว่า อวิปฺปฏิสารตฺถานิ เพราะย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เดือดร้อน คือความไม่เก้อเขิน. บทว่า อวิปฺปฏิสารานิสํสานิ เพราะความไม่เดือดร้อนนั้นเป็นอานิสงส์ของศีลเหล่านั้น. ในบทว่า ยถาภูตญาณทสฺสนตฺโถ เป็นต้น ยถาภูตญาณทัสสนะ ชื่อว่า ตรุณวิปัสสนา, นิพพิทา ชื่อว่า พลววิปัสสนา, วิราคะ ชื่อว่า มรรค, วิมุตติ ชื่อว่า อรหัตตผล, ญาณทัสสนะ ชื่อว่า ปัจจเวกขณญาณ. บทว่า อคฺคาย ปเรนฺติ คือ ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์คืออรหัตตผล. 2. චෙතනාකරණීයසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาเจตนากรณียสูตร 2. දුතියෙ න චෙතනාය කරණීයන්ති න චෙතෙත්වා කප්පෙත්වා පකප්පෙත්වා කාතබ්බං. ධම්මතා එසාති ධම්මසභාවො එසො කාරණනියමො අයං. අභිසන්දෙන්තීති පවත්තෙන්ති. පරිපූරෙන්තීති පරිපුණ්ණං කරොන්ති. අපාරා පාරං ගමනායාති ඔරිමතීරභූතා තෙභූමකවට්ටා නිබ්බානපාරං ගමනත්ථාය. ๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า น เจตนาย กรณียํ คือ ไม่ต้องตั้งเจตนา ไม่ต้องดำริ ไม่ต้องตริตรองแล้วจึงทำ. บทว่า ธมฺมตา เอสา คือ นี้เป็นธรรมดา เป็นกฎแห่งเหตุ. บทว่า อภิสนฺเทนฺติ คือ ย่อมให้เป็นไป. บทว่า ปริปูเรนฺติ คือ ย่อมทำให้บริบูรณ์. บทว่า อปารา ปารํ คมนาย คือ เพื่อไปจากฝั่งนี้คือเตภูมิกวัฏฏ์ สู่ฝั่งโน้นคือนิพพาน. 3-5. උපනිසසුත්තත්තයවණ්ණනා ๓-๕. อรรถกถาอุปนิสสูตร ๓ สูตร 3-5. තතියෙ හතූපනිසොති හතකාරණො. චතුත්ථපඤ්චමෙසු ද්වීහි ථෙරෙහි කථිතභාවොව විසෙසො. ในสูตรที่ ๓ บทว่า หตุปนิโส คือ มีเหตุอันถูกทำลายแล้ว. ในสูตรที่ ๔ และ ๕ มีความพิเศษเพียงว่า พระเถระ ๒ รูปเป็นผู้กล่าว. 6. සමාධිසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาสมาธิสูตร 6. ඡට්ඨෙ නෙව පථවියං පථවීසඤ්ඤී අස්සාති පථවිං ආරම්මණං කත්වා පථවීති එවං උප්පන්නාය සඤ්ඤාය සඤ්ඤී න භවෙය්‍ය. ආපාදීසුපි එසෙව [Pg.288] නයො. න ඉධලොකෙති ඉධලොකෙ උප්පජ්ජනකචතුක්කපඤ්චකජ්ඣානසඤ්ඤාය න සඤ්ඤී භවෙය්‍ය. න පරලොකෙති පරලොකෙ උප්පජ්ජනකචතුක්කපඤ්චකජ්ඣානසඤ්ඤාය න සඤ්ඤී භවෙය්‍ය. සඤ්ඤී ච පන අස්සාති අථ ච පනස්ස සමාපත්ති සවිතක්කසමාපත්තියෙව අස්සාති වුච්චති. එතං සන්තං එතං පණීතන්ති සන්තං සන්තන්ති අප්පෙත්වා නිසින්නස්ස දිවසම්පි චිත්තුප්පාදො ‘‘සන්තං සන්ත’’න්තෙව පවත්තති, පණීතං පණීතන්ති අප්පෙත්වා නිසින්නස්ස දිවසම්පි චිත්තුප්පාදො ‘‘පණීතං පණීත’’න්තෙව පවත්තති. යදිදං සබ්බසඞ්ඛාරසමථොති නිබ්බානං නිබ්බානන්ති අප්පෙත්වා නිසින්නස්ස දිවසම්පි චිත්තුප්පාදො ‘‘නිබ්බානං නිබ්බාන’’න්තෙව පවත්තතීති සබ්බම්පෙතං ඵලසමාපත්තිසමාධිං සන්ධාය වුත්තං. ๖. ในสูตรที่ ๖ ความว่า ไม่พึงเป็นผู้มีปฐวีสัญญาในปฐวีธาตุ คือ ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาด้วยสัญญาที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า 'ปฐวี' โดยทำปฐวีธาตุให้เป็นอารมณ์ แม้ในอาโปธาตุเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน ความว่า 'ในโลกนี้ก็ไม่มี' คือ ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาด้วยจตุกกฌานและปัญจกฌานสัญญาทั้งหลายที่เกิดขึ้นในโลกนี้ ความว่า 'ในโลกหน้าก็ไม่มี' คือ ไม่พึงเป็นผู้มีสัญญาด้วยจตุกกฌานและปัญจกฌานสัญญาทั้งหลายที่เกิดขึ้นในโลกหน้า ความว่า 'แต่พึงเป็นผู้มีสัญญา' คือ แต่ว่าสมาบัติของบุคคลนั้นพึงเป็นสวิตักกสมาบัติเท่านั้น ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ ความว่า 'ธรรมชาตินั่นสงบ ธรรมชาตินั่นประณีต' คือ สำหรับผู้ที่เข้าสมาบัติแล้วนั่งอยู่ด้วยมนสิการว่า 'สงบหนอ สงบหนอ' จิตตุปบาทตลอดทั้งวันก็ย่อมเป็นไปว่า 'สงบหนอ สงบหนอ' เท่านั้น สำหรับผู้ที่เข้าสมาบัติแล้วนั่งอยู่ด้วยมนสิการว่า 'ประณีตหนอ ประณีตหนอ' จิตตุปบาทตลอดทั้งวันก็ย่อมเป็นไปว่า 'ประณีตหนอ ประณีตหนอ' เท่านั้น ความว่า 'คือความสงบสังขารทั้งปวง ได้แก่นิพพาน' คือ สำหรับผู้ที่เข้าสมาบัติแล้วนั่งอยู่ด้วยมนสิการว่า 'นิพพานหนอ นิพพานหนอ' จิตตุปบาทตลอดทั้งวันก็ย่อมเป็นไปว่า 'นิพพานหนอ นิพพานหนอ' เท่านั้น คำทั้งหมดนี้ ท่านกล่าวหมายถึงผลสมาปัตติสมาธิ 7. සාරිපුත්තසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาสารีปุตตสูตร 7. සත්තමෙ සඤ්ඤී ච පනාහං, ආවුසො, තස්මිං සමයෙ අහොසින්ති, ආවුසො, තස්මිං සමයෙ අහං ‘‘භවනිරොධො නිබ්බාන’’න්ති ඉමාය ඵලසමාපත්තිසඤ්ඤාය සඤ්ඤී අහොසිං. සචිත්තකා මෙ සා සමාපත්ති අහොසීති පච්චවෙක්ඛණා කථිතා. ๗. ในสูตรที่ ๗ ความว่า 'ดูก่อนอาวุโส แต่ในสมัยนั้น ผมเป็นผู้มีสัญญา' คือ ดูก่อนอาวุโส ในสมัยนั้น ผมเป็นผู้มีสัญญาด้วยผลสมาปัตติสัญญานี้ว่า 'ความดับแห่งภพคือนิพพาน' ความว่า 'สมาบัตินั้นของผมเป็นสมาบัติที่มีจิต' ดังนี้ เป็นการกล่าวถึงปัจจเวกขณญาณ 8. ඣානසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาฌานสูตร 8. අට්ඨමෙ සමන්තපාසාදිකොති පසාදාවහානංයෙව කායකම්මාදීනං සබ්භාවතො සමන්තො පාසාදිකො. සබ්බාකාරපරිපූරොති සබ්බෙහි කාරණෙහි පරිපුණ්ණො. ๘. ในสูตรที่ ๘ ความว่า 'น่าเลื่อมใสในทุกด้าน' คือ น่าเลื่อมใสโดยรอบ เพราะความมีอยู่แห่งกายกรรมเป็นต้นอันนำมาซึ่งความเลื่อมใส ความว่า 'บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง' คือ บริบูรณ์ด้วยเหตุทั้งปวง 9. සන්තවිමොක්ඛසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาสันตวิโมกขสูตร 9. නවමෙ සන්තාති ආරම්මණසන්තතායපි අඞ්ගසන්තතායපි සන්තා. විමොක්ඛාති පච්චනීකධම්මෙහි විමුත්තත්තා ආරම්මණෙ ච නිරාසඞ්කභාවෙන සුට්ඨු මුත්තත්තා එවංලද්ධනාමා. අතික්කම්ම රූපෙති රූපජ්ඣානානි අතික්කමිත්වා පවත්තා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. ๙. ในสูตรที่ ๙ ความว่า 'สงบ' คือ ชื่อว่าสงบ เพราะความที่อารมณ์สงบด้วย และเพราะความที่องค์ฌานสงบด้วย ความว่า 'วิโมกข์' คือ ได้ชื่ออย่างนี้ เพราะพ้นจากธรรมที่เป็นข้าศึก และเพราะพ้นดีแล้วในอารมณ์โดยไม่มีความกังวล ความว่า 'ก้าวล่วงรูป' คือ เป็นไปโดยก้าวล่วงรูปฌานทั้งหลาย ความว่า บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง ආනිසංසවග්ගො පඨමො. อานิสังสวรรคที่ ๑ 2. නාථවග්ගො ๒. นาถวรรค 1. සෙනාසනසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาเสนาสนสูตร 11. දුතියස්ස [Pg.289] පඨමෙ පඤ්චඞ්ගසමන්නාගතොති පඤ්චහි ගුණඞ්ගෙහි සමන්නාගතො. නාතිදූරං හොති නාච්චාසන්නන්ති යඤ්හි අතිදූරෙ හොති, පිණ්ඩාය චරිත්වා තත්ථ ගච්ඡන්තස්ස කායචිත්තදරථා හොති, තතො අනුප්පන්නං වා සමාධිං උප්පාදෙතුං උප්පන්නං වා ථිරං කාතුං න සක්කොති. අච්චාසන්නං බහුජනාකිණ්ණං හොති. චත්තාලීසඋසභමත්තෙ පන පදෙසෙ වසතං දූරාසන්නදොසවිමුත්තඤ්ච ගමනාගමනසම්පන්නං නාම හොති. දිවාඅප්පාකිණ්ණන්ති දිවසභාගෙ මහාජනෙන අනාකිණ්ණං. ๑๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ ความว่า 'ประกอบด้วยองค์ ๕' คือ ประกอบด้วยคุณลักษณะ ๕ ประการ ความว่า 'ไม่ไกลนัก ไม่ใกล้นัก' คือ จริงอยู่ เสนาสนะใดอยู่ไกลเกินไป เมื่อภิกษุเที่ยวบิณฑบาตแล้วไปยังเสนาสนะนั้น ย่อมมีความลำบากกายลำบากใจ เพราะเหตุนั้น จึงไม่สามารถทำสมาธิที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น หรือทำสมาธิที่เกิดขึ้นแล้วให้มั่นคงได้ เสนาสนะที่ใกล้เกินไป ย่อมพลุกพล่านด้วยคนจำนวนมาก ส่วนเสนาสนะที่อยู่ห่างประมาณ ๔๐ อุสภะ ชื่อว่าพ้นจากโทษคือไกลเกินไปและใกล้เกินไป และถึงพร้อมด้วยการไปการมา ความว่า 'ไม่พลุกพล่านในเวลากลางวัน' คือ ในเวลากลางวัน ไม่พลุกพล่านด้วยมหาชน 2. පඤ්චඞ්ගසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาปัจจังคสูตร 12. දුතියෙ කෙවලීති කෙවලෙහි සකලෙහි ගුණෙහි සමන්නාගතො. වුසිතවාති වුත්ථබ්‍රහ්මචරියවාසො. අසෙඛෙනාති අසෙඛධම්මපරියාපන්නෙන ලොකුත්තරෙන. සීලක්ඛන්ධෙනාති සීලරාසිනා. විමුත්තික්ඛන්ධෙනාති එත්ථ ඨපෙත්වා සීලාදයො තයො සෙසා ඵලධම්මා විමුත්ති නාම, විමුත්තිඤාණදස්සනං පච්චවෙක්ඛණඤාණං, තං ලොකියමෙව. ๑๒. ในสูตรที่ ๒ ความว่า 'ผู้สมบูรณ์' คือ ผู้ประกอบด้วยคุณธรรมทั้งปวง ทั้งหมด ความว่า 'ผู้อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว' คือ มีการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์อันจบสิ้นแล้ว ความว่า 'ด้วยธรรมของพระอเสขะ' คือ ด้วยโลกุตรธรรมอันนับเนื่องในธรรมของพระอเสขะ ความว่า 'ด้วยกองศีล' คือ ด้วยหมวดศีล ความว่า 'ด้วยกองวิมุตติ' คือ ในข้อนี้ ยกเว้นธรรม ๓ อย่างมีศีลเป็นต้นเสีย ธรรมที่เป็นผลที่เหลือชื่อว่าวิมุตติ, วิมุตติญาณทัสสนะ ได้แก่ ปัจจเวกขณญาณ, ญาณนั้นเป็นโลกิยะเท่านั้น 3-4. සංයොජනසුත්තාදිවණ්ණනා ๓-๔. อรรถกถาสังโยชนสูตรเป็นต้น 13-14. තතියෙ ඔරම්භාගියානීති හෙට්ඨාභාගියානි. උද්ධම්භාගියානීති උපරිභාගියානි. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථිතං. චතුත්ථෙ ඛිලවිනිබන්ධා පඤ්චකනිපාතෙ විත්ථාරිතායෙව. ආරොහපරිණාහෙනාති දීඝපුථුලන්තෙන. ๑๓-๑๔. ในสูตรที่ ๓ ความว่า 'โอรัมภาคิยสังโยชน์' คือ สังโยชน์อันเป็นส่วนเบื้องต่ำ ความว่า 'อุทธัมภาคิยสังโยชน์' คือ สังโยชน์อันเป็นส่วนเบื้องสูง ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงวัฏฏะเท่านั้น ในสูตรที่ ๔ เรื่องกิเลสดุจตะปูและเครื่องผูกใจ ท่านได้ขยายความไว้แล้วในปัญจกนิบาต ความว่า 'โดยส่วนสูงและส่วนกว้าง' คือ โดยส่วนยาวและส่วนหนา 5. අප්පමාදසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาอัปปมาทสูตร 15. පඤ්චමෙ එවමෙව ඛොති යථා සබ්බසත්තානං සම්මාසම්බුද්ධො අග්ගො, එවං සබ්බෙසං කුසලධම්මානං කාරාපකඅප්පමාදො අග්ගොති දට්ඨබ්බො. නනු චෙස ලොකියොව, කුසලධම්මා පන ලොකුත්තරාපි. අයඤ්ච කාමාවචරොව, කුසලධම්මා පන චතුභූමකා. කථමෙස තෙසං අග්ගොති? පටිලාභකත්තෙන. අප්පමාදෙන හි තෙ පටිලභන්ති, තස්මා සො තෙසං අග්ගො. තෙනෙව වුත්තං – සබ්බෙ තෙ අප්පමාදමූලකාති. ๑๕. ในสูตรที่ ๕ ความว่า 'ฉันนั้นเหมือนกันแล' คือ พึงเห็นว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นผู้เลิศกว่าสัตว์ทั้งปวงฉันใด อัปปมาทะที่ทำให้กุศลธรรมทั้งปวงสำเร็จ ก็เป็นธรรมที่เลิศกว่ากุศลธรรมทั้งปวงฉันนั้น ก็อัปปมาทธรรมนี้เป็นเพียงโลกิยะ แต่กุศลธรรมทั้งหลายเป็นโลกุตตระก็มี อัปปมาทธรรมนี้เป็นเพียงกามาวจร แต่กุศลธรรมทั้งหลายเป็นธรรม ๔ ภูมิ อัปปมาทธรรมนี้จะเลิศกว่ากุศลธรรมเหล่านั้นได้อย่างไร? ตอบว่า เลิศกว่าได้เพราะเป็นเหตุให้ได้มา จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายย่อมได้กุศลธรรมเหล่านั้นด้วยความไม่ประมาท เพราะฉะนั้น ความไม่ประมาทนั้นจึงเลิศกว่ากุศลธรรมเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'กุศลธรรมเหล่านั้นทั้งหมด มีความไม่ประมาทเป็นมูล' ජඞ්ගලානන්ති [Pg.290] පථවිතලචාරීනං. පාණානන්ති සපාදකපාණානං. පදජාතානීති පදානි. සමොධානං ගච්ඡන්තීති ඔධානං පක්ඛෙපං ගච්ඡන්ති. අග්ගමක්ඛායතීති සෙට්ඨමක්ඛායති. යදිදං මහන්තත්තෙනාති මහන්තභාවෙන අග්ගමක්ඛායති, න ගුණග්ගෙනාති අත්ථො. වස්සිකන්ති සුමනපුප්ඵං. ඉදං කිර සුත්තං සුත්වා භාතියමහාරාජා වීමංසිතුකාමතාය එකස්මිං ගබ්භෙ චතුජාතිගන්ධෙහි පරිභණ්ඩං කත්වා සුගන්ධපුප්ඵානි ආහරාපෙත්වා එකස්ස සමුග්ගස්ස මජ්ඣෙ සුමනපුප්ඵමුට්ඨිං ඨපෙත්වා සෙසානි තස්ස සමන්තතො මුට්ඨිං කත්වා ඨපෙත්වා ද්වාරං පිධාය බහි නික්ඛන්තො. අථස්ස මුහුත්තං බහි වීතිනාමෙත්වා ද්වාරං විවරිත්වා පවිසන්තස්ස සබ්බපඨමං සුමනපුප්ඵගන්ධො ඝානං පහරි. සො මහාතලස්මිංයෙව මහාචෙතියාභිමුඛො නිපජ්ජිත්වා ‘‘වස්සිකං තෙසං අග්ගන්ති කථෙන්තෙන සුකථිතං සම්මාසම්බුද්ධෙනා’’ති චෙතියං වන්දි. ඛුද්දරාජානොති ඛුද්දකරාජානො. කූටරාජානොතිපි පාඨො. บทว่า 'ของสัตว์ป่า' คือ ของสัตว์ที่เที่ยวไปบนพื้นดิน บทว่า 'ของสัตว์มีปราณ' คือ ของสัตว์มีเท้า บทว่า 'รอยเท้าชนิดต่างๆ' คือ รอยเท้าทั้งหลาย บทว่า 'ย่อมรวมลง' คือ ย่อมถึงการรวมเข้าไว้ บทว่า 'เรียกว่าเลิศ' คือ เรียกว่าประเสริฐ ความว่า 'เพราะความที่มันใหญ่' คือ เรียกว่าเลิศเพราะมีความใหญ่ แต่ไม่ได้เรียกว่าเลิศเพราะมีความเลิศด้วยคุณ บทว่า 'ดอกมะลิ' คือ ดอกพุด ได้ยินว่า มหาบพิตรพระนามว่าภาติยะ ทรงสดับพระสูตรนี้แล้ว มีพระประสงค์จะทดลอง จึงรับสั่งให้ตกแต่งห้องห้องหนึ่งด้วยของหอม ๔ ชนิด ให้นำดอกไม้หอมมา แล้วทรงวางดอกมะลิกำหนึ่งไว้ท่ามกลางตลับใบหนึ่ง วางดอกไม้ที่เหลือไว้โดยรอบดอกมะลินั้นเป็นกำๆ แล้วปิดประตูเสด็จออกไปข้างนอก ลำดับนั้น พระองค์ประทับอยู่ข้างนอกครู่หนึ่งแล้วทรงเปิดประตูเสด็จเข้าไป ในบรรดากลิ่นดอกไม้ทั้งหมด กลิ่นดอกมะลิได้กระทบพระนาสิกก่อน พระองค์บรรทมลงที่พื้นปราสาทชั้นบนนั่นเอง ผินพระพักตร์ไปทางมหาเจดีย์แล้วทรงนมัสการพระเจดีย์ว่า 'พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ตรัสว่า ดอกมะลิเป็นเลิศกว่าดอกไม้เหล่านั้น ตรัสดีแล้วหนอ' บทว่า 'พระราชาองค์น้อย' คือ พระราชาองค์เล็กๆ อีกอย่างหนึ่งมีบทว่า 'กูฏราชาโน' ก็มี 6. ආහුනෙය්‍යසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาอาหุไนยสูตร 16. ඡට්ඨෙ ගොත්‍රභූති සිඛාපත්තවිපස්සනාභූතෙන නිබ්බානාරම්මණෙන ගොත්‍රභුඤාණෙන සමන්නාගතො. ๑๖. ในสูตรที่ ๖ ความว่า 'โคตรภูบุคคล' คือ บุคคลผู้ประกอบด้วยโคตรภูญาณ ซึ่งมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ อันเกิดจากวิปัสสนาที่ถึงจุดสูงสุด 7. පඨමනාථසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาปฐมนาถสูตร 17. සත්තමෙ සනාථාති සඤාතකා බහුඤාතිවග්ගා හුත්වා විහරථ. නාථං කරොන්තීති නාථකරණා, අත්තනො සනාථභාවකරා පතිට්ඨාකරාති අත්ථො. කල්‍යාණමිත්තොතිආදීසු සීලාදිගුණසම්පන්නා කල්‍යාණා මිත්තා අස්සාති කල්‍යාණමිත්තො. තෙවස්ස ඨානනිසජ්ජාදීසු සහ අයනතො සහායාති කල්‍යාණසහායො. චිත්තෙන චෙව කායෙන ච කල්‍යාණමිත්තෙසුයෙව සම්පවඞ්කො ඔණතොති කල්‍යාණසම්පවඞ්කො. සුවචො හොතීති සුඛෙන වත්තබ්බො හොති, සුඛෙන අනුසාසිතබ්බො. ඛමොති ගාළ්හෙන ඵරුසෙන කක්ඛළෙන වුත්තො ඛමති න කුප්පති. පදක්ඛිණග්ගාහී අනුසාසනින්ති යථා එකච්චො ඔවදියමානො වාමතො ගණ්හාති, පටිප්ඵරති වා, අස්සුණන්තො වා ගච්ඡති, එවං අකත්වා ‘‘ඔවදථ[Pg.291], භන්තෙ, අනුසාසථ, තුම්හෙසු අනොවදන්තෙසු කො අඤ්ඤො ඔවදිස්සතී’’ති පදක්ඛිණං ගණ්හාති. ๑๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า สนาถา ความว่า ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้มีญาติ มีหมู่ญาติมากอยู่เถิด. ชื่อว่า นาถกรณา เพราะกระทำที่พึ่ง อธิบายว่า กระทำความเป็นผู้มีที่พึ่งแก่ตน กระทำที่ตั้ง. ในบทว่า กลฺยาณมิตฺโต เป็นต้น ชื่อว่า กัลยาณมิตร เพราะภิกษุนั้นมีมิตรที่ดีงาม ผู้ถึงพร้อมด้วยคุณมีศีลเป็นต้น. มิตรที่ดีงามเหล่านั้นนั่นแหละ ชื่อว่า กัลยาณสหาย เพราะเป็นสหายคือไปด้วยกันในการยืนการนั่งเป็นต้นของภิกษุนั้น. ชื่อว่า กัลยาณสัมปวังกะ เพราะเป็นผู้น้อมไป คือโอนไปในกัลยาณมิตรทั้งหลายเท่านั้นด้วยจิตและด้วยกาย. บทว่า สุวโจ โหติ คือ เป็นผู้ที่ใครๆ พึงว่ากล่าวได้โดยง่าย พึงพร่ำสอนได้โดยง่าย. บทว่า ขโม คือ เมื่อถูกกล่าวด้วยคำที่หนักหน่วง หยาบคาย แข็งกระด้าง ก็ย่อมอดทน ไม่โกรธ. บทว่า ปทกฺขิณคฺคาหี อนุสาสนึ คือ เหมือนอย่างว่า บุคคลบางคนเมื่อถูกว่ากล่าวอยู่ ย่อมถือเอาโดยอาการที่ผิด หรือย่อมกระทบกระทั่ง หรือทำเป็นเหมือนไม่ได้ยินแล้วเดินไปเสีย, (ภิกษุนี้) ไม่ทำอย่างนั้น แต่ย่อมรับเอาโดยความเคารพว่า "ท่านผู้เจริญ ขอจงโอวาทเถิด ขอจงพร่ำสอนเถิด เมื่อท่านทั้งหลายไม่โอวาท ใครอื่นจักโอวาทเล่า". උච්චාවචානීති උච්චනීචානි. කිංකරණීයානීති ‘‘කිං කරොමී’’ති එවං වත්වා කත්තබ්බකම්මානි. තත්ථ උච්චකම්මං නාම චීවරස්ස කරණං රජනං, චෙතියෙ සුධාකම්මං, උපොසථාගාරචෙතියඝරබොධිඝරෙසු කත්තබ්බකම්මන්ති එවමාදි. අවචකම්මං නාම පාදධොවනමක්ඛනාදිඛුද්දකකම්මං. තත්‍රූපායායාති තත්‍රුපගමනියාය. අලං කාතුන්ති කාතුං සමත්ථො හොති. අලං සංවිධාතුන්ති විචාරෙතුං සමත්ථො හොති. บทว่า อุจฺจาวจานิ คือ กิจน้อยใหญ่. บทว่า กึกรณีชานิ คือ กรรมที่พึงทำโดยกล่าวว่า "ข้าพเจ้าจะทำอะไร". ในบรรดากิจเหล่านั้น ที่ชื่อว่า กิจใหญ่ ได้แก่ การทำจีวร การย้อมจีวร การฉาบปูนที่เจดีย์ กรรมที่พึงทำในโรงอุโบสถ เจติยฆระ โพธิฆระ เป็นต้น. ที่ชื่อว่า กิจเล็ก ได้แก่ กิจเล็กน้อยมีการล้างเท้า การทาน้ำมัน เป็นต้น. บทว่า ตตฺรูปายาย คือ ด้วยปัญญาเป็นเครื่องให้ถึงกิจนั้นๆ. บทว่า อลํ กาตุํ คือ ย่อมสามารถเพื่อจะทำ. บทว่า อลํ สํวิธาตุํ คือ ย่อมสามารถเพื่อจะจัดการ. ධම්මෙ අස්ස කාමො සිනෙහොති ධම්මකාමො, තෙපිටකං බුද්ධවචනං පියායතීති අත්ථො. පියසමුදාහාරොති පරස්මිං කථෙන්තෙ සක්කච්චං සුණාති, සයඤ්ච පරෙසං දෙසෙතුකාමො හොතීති අත්ථො. අභිධම්මෙ අභිවිනයෙති එත්ථ ධම්මො අභිධම්මො, විනයො අභිවිනයොති චතුක්කං වෙදිතබ්බං. තත්ථ ධම්මොති සුත්තන්තපිටකං. අභිධම්මොති සත්ත පකරණානි. විනයොති උභතොවිභඞ්ගො. අභිවිනයොති ඛන්ධකපරිවාරා. අථ වා සුත්තන්තපිටකම්පි අභිධම්මපිටකම්පි ධම්මො එව, මග්ගඵලානි අභිධම්මො. සකලවිනයපිටකං විනයො, කිලෙසවූපසමකරණං අභිවිනයො. ඉති සබ්බස්මිම්පි එත්ථ ධම්මෙ ච අභිධම්මෙ ච විනයෙ ච අභිවිනයෙ ච උළාරපාමොජ්ජො හොතීති අත්ථො. කුසලෙසු ධම්මෙසූති කාරණත්ථෙ භුම්මං, චාතුභූමකකුසලධම්මකාරණා තෙසං අධිගමත්ථාය අනික්ඛිත්තධුරො හොතීති අත්ථො. ชื่อว่า ธัมมกาโม เพราะมีความใคร่ ความรักในธรรม อธิบายว่า ย่อมรักพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎก. บทว่า ปิยสมุทาหาโร อธิบายว่า เมื่อผู้อื่นกล่าวอยู่ ย่อมฟังโดยเคารพ และตนเองก็เป็นผู้ใคร่จะแสดงแก่ผู้อื่น. ในบทว่า อภิธมฺเม อภิวินเย นี้ พึงทราบหมวด ๔ คือ ธรรม อภิธรรม วินัย อภิวินัย. ใน ๔ อย่างนั้น บทว่า ธมฺโม คือ สุตตันตปิฎก. บทว่า อภิธมฺโม คือ ปกรณ์ ๗. บทว่า วินโย คือ อุภโตวิภังค์. บทว่า อภิวินโย คือ ขันธกะและบริวาร. อีกอย่างหนึ่ง แม้สุตตันตปิฎกและอภิธรรมปิฎก ก็ชื่อว่า ธรรม, มรรคและผล ชื่อว่า อภิธรรม, วินัยปิฎกทั้งหมด ชื่อว่า วินัย, ธรรมเครื่องระงับกิเลส ชื่อว่า อภิวินัย. อธิบายว่า เพราะเหตุนั้น ในธรรม อภิธรรม วินัย และอภิวินัยทั้งหมดนี้ ย่อมเป็นผู้มีความปราโมทย์อย่างยิ่ง. บทว่า กุสเลสุ ธมฺเมสุ เป็นภูมิวิภัตติในอรรถว่าเหตุ อธิบายว่า เพราะเหตุแห่งกุศลธรรมในภูมิ ๔ จึงเป็นผู้ไม่ทอดธุระเพื่อบรรลุธรรมเหล่านั้น. 8. දුතියනාථසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาทุติยนาถสูตร 18. අට්ඨමෙ ථෙරානුකම්පිතස්සාති ථෙරෙහි ඔවාදානුසාසනිදානසමුස්සාහිතාය හිතඵරණාය අනුකම්පිතස්ස. ๑๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า เถรานุกมฺปิตสฺส คือ ผู้ที่พระเถระทั้งหลายอนุเคราะห์แล้ว ด้วยกรุณาอันเกิดจากการโอวาทและการพร่ำสอนเป็นเหตุชักจูง และแผ่ไปซึ่งประโยชน์เกื้อกูล. 9. පඨමඅරියාවාසසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาปฐมอริยวาสสูตร 19. නවමෙ අරියවාසාති අරියානං ආවාසො, තෙ ආවසිංසු ආවසන්ති ආවසිස්සන්තීති අරියාවාසා. යදරියාති යෙ වාසෙ අරියා. ๑๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อริยวาสา คือ ที่อยู่ของพระอริยเจ้าทั้งหลาย, ชื่อว่า อริยวาส เพราะพระอริยเจ้าทั้งหลายเคยอยู่ อยู่ และจักอยู่. บทว่า ยทริยา คือ พระอริยเจ้าทั้งหลายในที่อยู่เหล่าใด. 10. දුතියඅරියාවාසසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาทุติยอริยวาสสูตร 20. දසමං [Pg.292] යස්මා කුරුරට්ඨවාසිනො භික්ඛූ ගම්භීරපඤ්ඤාකාරකා යුත්තප්පයුත්තා, තස්මා යථා තෙසං දීඝනිකායාදීසු මහානිදානාදීනි කථිතානි, එවමිදම්පි ගම්භීරං සුඛුමං තිලක්ඛණාහතං සුත්තං තත්ථෙව අවොච. තත්ථ පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනොති පඤ්චහි අඞ්ගෙහි විප්පයුත්තො හුත්වා ඛීණාසවො අවසි වසති වසිස්සති. තස්මා අයං පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනතා අරියාවාසොති වුත්තො. එස නයො සබ්බත්ථ. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ඡළඞ්ගසමන්නාගතො හොතීති ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාය සමන්නාගතො හොති. ඡළඞ්ගුපෙක්ඛා ධම්මා නාම කෙති? ඤාණාදයො. ‘‘ඤාණ’’න්ති වුත්තෙ කිරියතො චත්තාරි ඤාණසම්පයුත්තචිත්තානි ලබ්භන්ති, ‘‘සතතවිහාරො’’ති වුත්තෙ අට්ඨ මහාචිත්තානි, ‘‘රජ්ජනදුස්සනං නත්ථී’’ති වුත්තෙ දස චිත්තානි ලබ්භන්ති. සොමනස්සං ආසෙවනවසෙන ලබ්භති. සතාරක්ඛෙන චෙතසාති ඛීණාසවස්ස හි තීසු ද්වාරෙසු සබ්බකාලෙ සති ආරක්ඛකිච්චං සාධෙති. තෙනෙවස්ස චරතො ච තිට්ඨතො ච සුත්තස්ස ච ජාගරස්ස ච සතතං සමිතං ඤාණදස්සනං පච්චුපට්ඨිතං හොතීති වුච්චති. ๒๐. สูตรที่ ๑๐, เพราะเหตุที่ภิกษุชาวกุรุรัฐเป็นผู้มีปัญญาละเอียดลึกซึ้ง ประกอบความเพียรอยู่เสมอ ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสพระสูตรแม้สูตรนี้ซึ่งลึกซึ้ง ละเอียดอ่อน ประกอบด้วยไตรลักษณ์ ณ แคว้นกุรุนั้นเอง เหมือนดังที่ทรงแสดงมหานิทานสูตรเป็นต้นในทีฆนิกายเป็นต้นแก่ภิกษุเหล่านั้น. ในสูตรนั้น บทว่า ปญฺจงฺควิปฺปหีโน คือ พระขีณาสพเป็นผู้ปราศจากองค์ ๕ แล้ว เคยอยู่ อยู่ และจักอยู่. เพราะเหตุนั้น ความเป็นผู้ละองค์ ๕ ได้นี้ จึงตรัสเรียกว่า อริยวาส. นัยนี้พึงทราบในทุกแห่ง. บทว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ประกอบด้วยองค์ ๖ ด้วยประการอย่างนี้แล คือ เป็นผู้ประกอบด้วยอุเบกขาที่มีองค์ ๖. ธรรมชื่อว่าอุเบกขา มีองค์ ๖ เป็นไฉน? ได้แก่ ญาณเป็นต้น. เมื่อกล่าวว่า "ญาณ" ย่อมได้แก่ ญาณสัมปยุตตจิต ๔ ดวงโดยเป็นกิริยา, เมื่อกล่าวว่า "สตตวิหาร" ย่อมได้แก่มหากิริยาจิต ๘ ดวง, เมื่อกล่าวว่า "ไม่มีความยินดียินร้าย" ย่อมได้แก่จิต ๑๐ ดวง. โสมนัสย่อมได้ด้วยอำนาจแห่งการเสพ. บทว่า สตารกฺเขน เจตสา คือ ด้วยว่า สติย่อมทำกิจคือการรักษาในทวารทั้ง ๓ ของพระขีณาสพได้ตลอดกาล. เพราะเหตุนั้นเอง จึงกล่าวว่า ญาณทัสสนะของพระขีณาสพนั้นผู้เดินอยู่ก็ดี ยืนอยู่ก็ดี หลับอยู่ก็ดี ตื่นอยู่ก็ดี ย่อมปรากฏอยู่เนืองนิตย์เสมอ. පුථුසමණබ්‍රාහ්මණානන්ති බහූනං සමණබ්‍රාහ්මණානං. එත්ථ සමණාති පබ්බජ්ජූපගතා, බ්‍රාහ්මණාති භොවාදිනො. පුථුපච්චෙකසච්චානීති බහූනි පාටෙක්කසච්චානි. ‘‘ඉදමෙව දස්සනං සච්චං, ඉදමෙව සච්ච’’න්ති එවං පාටියෙක්කං ගහිතානි බහූනි සච්චානීති අත්ථො. නුණ්ණානීති නීහටානි. පනුණ්ණානීති සුට්ඨු නීහටානි. චත්තානීති විස්සට්ඨානි. වන්තානීති වමිතානි. මුත්තානීති ඡින්නබන්ධනානි කතානි. පහීනානීති පජහිතානි. පටිනිස්සට්ඨානීති යථා න පුන චිත්තං ආරොහන්ති, එවං පටිනිස්සජ්ජිතානි. සබ්බානෙව තානි ගහිතග්ගහණස්ස විස්සට්ඨභාවවෙවචනානි. บทว่า ปุถุสมณพฺราหฺมณานํ คือ แห่งสมณพราหมณ์จำนวนมาก. ในบทนี้ บทว่า สมณา คือ ผู้ถึงแล้วซึ่งบรรพชา, บทว่า พฺราหฺมณา คือ ผู้มีปกติกล่าวว่า "โภ". บทว่า ปุถุปจฺเจกสจฺจานิ คือ สัจจะเฉพาะตนจำนวนมาก อธิบายว่า สัจจะจำนวนมากที่ยึดถือกันโดยเฉพาะว่า "ทัสสนะนี้เท่านั้นจริง ทัสสนะนี้เท่านั้นจริง". บทว่า นุณฺณานิ คือ นำออกแล้ว. บทว่า ปนุณฺณานิ คือ นำออกดีแล้ว. บทว่า จตฺตานิ คือ สละแล้ว. บทว่า วนฺตานิ คือ คายแล้ว. บทว่า มุตฺตานิ คือ ทำให้มีเครื่องผูกอันตัดขาดแล้ว. บทว่า ปหีนานิ คือ ละแล้ว. บทว่า ปฏินิสฺสฏฺฐานิ คือ สละคืนแล้วโดยประการที่มันจะไม่กลับขึ้นสู่จิตได้อีก. บทเหล่านั้นทั้งหมดเป็นไวพจน์ของความเป็นผู้สละแล้วซึ่งการยึดถือสิ่งที่เคยยึดถือ. සමවයසට්ඨෙසනොති එත්ථ අවයාති අනූනා, සට්ඨාති විස්සට්ඨා. සම්මා අවයා සට්ඨා එසනා අස්සාති සමවයසට්ඨෙසනො, සුට්ඨුවිස්සට්ඨසබ්බඑසනොති අත්ථො. රාගා චිත්තං විමුත්තන්තිආදීහි මග්ගස්ස කිච්චනිප්ඵත්ති කථිතා. රාගො මෙ පහීනොතිආදීහි පච්චවෙක්ඛණඵලං කථිතං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. ในบทว่า สมวยสฏฺเฐสโน นี้ บทว่า อวยา คือ ไม่หย่อน, บทว่า สฏฺฐา คือ สละแล้ว. ชื่อว่า สมวยสัฏเฐสนะ เพราะมีการแสวงหาอันไม่หย่อนและสละแล้วโดยชอบ อธิบายว่า เป็นผู้มีการแสวงหาทั้งปวงอันสละดีแล้ว. ด้วยบทว่า ราคา จิตฺตํ วิมุตฺตํ เป็นต้น ทรงแสดงความสำเร็จกิจของมรรค. ด้วยบทว่า ราโค เม ปหีโน เป็นต้น ทรงแสดงผลคือปัจจเวกขณญาณ. บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง. නාථවග්ගො දුතියො. นาถวรรคที่ ๒ 3. මහාවග්ගො ๓. มหาวรรค 1. සීහනාදසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาสีหนาทสูตร 21. තතියස්ස [Pg.293] පඨමෙ විසමගතෙති විසමට්ඨානෙසු ගොචරෙසු ගතෙ. සඞ්ඝාතං ආපාදෙසින්ති ඝාතං වධං පාපෙසිං. තස්ස හි උස්සන්නතෙජතාය ඛුද්දකෙසු පාණෙසු අනුකම්පා හොති. තස්මා යෙ පටිසත්තුභාවෙන සණ්ඨාතුං සක්ඛිස්සන්ති, යෙ දුබ්බලා පලායිතුකාමා භවිස්සන්ති, තෙ පලායිස්සන්තීති සීහනාදං නදිත්වාව ගොචරාය පක්කමති. තථාගතස්සෙතං අධිවචනන්ති යදි හි සහනතාය හනනතාය ච සීහො, තථාගතො හි සබ්බානි ච ඉට්ඨානිට්ඨානි සහති, සබ්බපරප්පවාදිනො ච වාදානං නිම්මථනෙන හනති. ඉදමස්ස හොති සීහනාදස්මින්ති අයමස්ස සීහනාදො. ๒๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ บทว่า วิสมคเต คือ ไปแล้วในที่โคจรทั้งหลายอันเป็นที่ไม่สม่ำเสมอ. บทว่า สงฺฆาตํ อาปาเทสึ คือ ยังการฆ่า การประหารให้ถึงแล้ว. จริงอยู่ ราชสีห์นั้นเพราะมีเดชกล้าแข็ง จึงมีความอนุเคราะห์ในสัตว์เล็กๆ. เพราะเหตุนั้น (ราชสีห์คิดว่า) สัตว์เหล่าใดจักไม่อาจเพื่อจะตั้งอยู่โดยความเป็นข้าศึก สัตว์เหล่าใดอ่อนแอกว่า จักปรารถนาจะหนีไป สัตว์เหล่านั้นจักหนีไป ดังนี้ จึงบันลือสีหนาทแล้วนั่นเทียวหลีกไปเพื่อหาอาหาร. บทว่า ตถาคตสฺเสตํ อธิวจนํ (นี้เป็นชื่อของพระตถาคต) คือ หากว่า สัตว์ชื่อว่าสีหะ เพราะความอดทนและเพราะความกำจัด, จริงอยู่ พระตถาคตย่อมทรงอดทนต่ออารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาทั้งปวง และย่อมทรงกำจัดวาทะของปรัปวาทะทั้งปวงด้วยการข่มขี่. ในคำว่า อิทมสฺส โหติ สีหนาทสฺมึ นี้มีความว่า นี้เป็นสีหนาทของพระองค์. තථාගතබලානීති අඤ්ඤෙහි අසාධාරණානි තථාගතස්සෙව බලානි. යථා වා පුබ්බබුද්ධානං බලානි පුඤ්ඤසම්පත්තියා ආගතානි, තථා ආගතබලානීතිපි අත්ථො. තත්ථ දුවිධං තථාගතස්ස බලං කායබලං ඤාණබලං. තෙසු කායබලං හත්ථිකුලානුසාරෙන වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං පොරාණෙහි – บทว่า ตถาคตพลาลิ คือ พระกำลังทั้งหลายของพระตถาคตเท่านั้น ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น. หรืออีกอย่างหนึ่ง มีความหมายว่า พระกำลังทั้งหลายที่มาแล้ว เหมือนอย่างพระกำลังทั้งหลายของพระพุทธเจ้าในปางก่อนที่มาแล้วเพราะความถึงพร้อมแห่งบุญ. ในพระกำลังเหล่านั้น พระกำลังของพระตถาคตมี ๒ อย่าง คือ กายกำลัง ๑ ญาณกำลัง ๑. ในพระกำลัง ๒ อย่างนั้น กายกำลังพึงทราบตามลำดับตระกูลช้าง. จริงอยู่ คำนี้ท่านโบราณาจารย์กล่าวไว้ว่า – ‘‘කාලාවකඤ්ච ගඞ්ගෙය්‍යං, පණ්ඩරං තම්බපිඞ්ගලං; ගන්ධමඞ්ගලහෙමඤ්ච, උපොසථඡද්දන්තිමෙ දසා’’ති. “ช้างตระกูลกาฬาวกะ ๑ ตระกูลคงเคยยะ ๑ ตระกูลบัณฑระ ๑ ตระกูลตัมพะ ๑ ตระกูลปิงคละ ๑ ตระกูลคันธะ ๑ ตระกูลมังคละ ๑ ตระกูลเหมะ ๑ ตระกูลอุโบสถ ๑ และตระกูลฉัททันต์ ๑ เหล่านี้คือช้าง ๑๐ ตระกูล” ดังนี้. ඉමානි දස හත්ථිකුලානි. තත්ථ කාලාවකන්ති පකතිහත්ථිකුලං දට්ඨබ්බං. යං දසන්නං පුරිසානං කායබලං, තං එකස්ස කාලාවකස්ස හත්ථිනො. යං දසන්නං කාලාවකානං බලං, තං එකස්ස ගඞ්ගෙය්‍යස්ස. යං දසන්නං ගඞ්ගෙය්‍යානං, තං එකස්ස පණ්ඩරස්ස. යං දසන්නං පණ්ඩරානං, තං එකස්ස තම්බස්ස. යං දසන්නං තම්බානං, තං එකස්ස පිඞ්ගලස්ස. යං දසන්නං පිඞ්ගලානං, තං එකස්ස ගන්ධහත්ථිනො. යං දසන්නං ගන්ධහත්ථීනං, තං එකස්ස මඞ්ගලස්ස. යං දසන්නං මඞ්ගලානං, තං එකස්ස හෙමස්ස. යං දසන්නං හෙමානං, තං එකස්ස උපොසථස්ස. යං දසන්නං උපොසථානං, තං එකස්ස ඡද්දන්තස්ස. යං දසන්නං ඡද්දන්තානං, තං එකස්ස තථාගතස්ස. නාරායනසඞ්ඝාතබලන්තිපි ඉදමෙව [Pg.294] වුච්චති. තදෙතං පකතිහත්ථිගණනාය හත්ථීනං කොටිසහස්සානං, පුරිසගණනාය දසන්නං පුරිසකොටිසහස්සානං බලං හොති. ඉදං තාව තථාගතස්ස කායබලං. เหล่านี้คือช้าง ๑๐ ตระกูล. ในบรรดาช้างเหล่านั้น พึงทราบว่า ช้างตระกูลกาฬาวกะ คือช้างตระกูลปกติ. กำลังกายของบุรุษ ๑๐ คน เป็นกำลังของช้างกาฬาวกะ ๑ เชือก. กำลังของช้างกาฬาวกะ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างคงเคยยะ ๑ เชือก. กำลังของช้างคงเคยยะ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างบัณฑระ ๑ เชือก. กำลังของช้างบัณฑระ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างตัมพะ ๑ เชือก. กำลังของช้างตัมพะ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างปิงคละ ๑ เชือก. กำลังของช้างปิงคละ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างคันธะ ๑ เชือก. กำลังของช้างคันธะ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างมังคละ ๑ เชือก. กำลังของช้างมังคละ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างเหมะ ๑ เชือก. กำลังของช้างเหมะ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างอุโบสถ ๑ เชือก. กำลังของช้างอุโบสถ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างฉัททันต์ ๑ เชือก. กำลังของช้างฉัททันต์ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของพระตถาคต ๑ พระองค์. กำลังนี้แหละเรียกว่า นารายณสังฆาตพละ. กำลังนั้น เมื่อนับโดยจำนวนช้างปกติ ย่อมเป็นกำลังของช้าง ๑ พันโกฏิ, เมื่อนับโดยจำนวนบุรุษ ย่อมเป็นกำลังของบุรุษ ๑ หมื่นโกฏิ. นี้คือกายกำลังของพระตถาคตก่อน. ඤාණබලං පන පාළියං තාව ආගතමෙව. දසබලඤාණං, මජ්ඣිමෙ ආගතං චතුවෙසාරජ්ජඤාණං, අට්ඨසු පරිසාසු අකම්පනඤාණං, චතුයොනිපරිච්ඡෙදඤාණං, පඤ්චගතිපරිච්ඡෙදඤාණං, සංයුත්තකෙ (සං. නි. 2.33) ආගතානි තෙසත්තති ඤාණානි සත්තසත්තති ඤාණානීති, එවං අඤ්ඤානිපි අනෙකානි ඤාණබලං නාම. ඉධාපි ඤාණබලමෙව අධිප්පෙතං. ඤාණඤ්හි අකම්පියට්ඨෙන උපත්ථම්භනට්ඨෙන ච බලන්ති වුත්තං. ส่วนญาณกำลังนั้น มาในพระบาลีแล้วนั่นเทียว. คือ ทศพลญาณ, จตุเวสารัชชญาณที่มาในมัชฌิมนิกาย, อกัมปนญาณในบริษัท ๘, จตุโยนิปริจเฉทญาณ, ปัญจคติปริจเฉทญาณ, ญาณ ๗๓ และญาณ ๗๗ ที่มาในสังยุตตนิกาย (สํ. นิ. ๒.๓๓) ดังนี้, แม้ญาณอื่นๆ อีกมากมายอย่างนี้ ชื่อว่าญาณกำลัง. ในที่นี้ก็ประสงค์เอาญาณกำลังเท่านั้น. จริงอยู่ ญาณ ท่านเรียกว่า พละ เพราะมีความหมายว่าไม่หวั่นไหว และเพราะมีความหมายว่าค้ำจุน. ආසභං ඨානන්ති සෙට්ඨට්ඨානං උත්තමට්ඨානං. ආසභා වා පුබ්බබුද්ධා, තෙසං ඨානන්ති අත්ථො. අපිච ගවසතජෙට්ඨකො උසභො, ගවසහස්සජෙට්ඨකො වසභො. වජසතජෙට්ඨකො වා උසභො, වජසහස්සජෙට්ඨකො වසභො. සබ්බගවසෙට්ඨො සබ්බපරිස්සයසහො සෙතො පාසාදිකො මහාභාරවහො අසනිසතසද්දෙහිපි අසම්පකම්පියො නිසභො, සො ඉධ උසභොති අධිප්පෙතො. ඉදම්පි හි තස්ස පරියායවචනං. උසභස්ස ඉදන්ති ආසභං. ඨානන්ති චතූහි පාදෙහි පථවිං උප්පීළෙත්වා අචලට්ඨානං. ඉදං පන ආසභං වියාති ආසභං. යථෙව හි නිසභසඞ්ඛාතො උසභො උසභබලෙන සමන්නාගතො චතූහි පාදෙහි පථවිං උප්පීළෙත්වා අචලට්ඨානෙන තිට්ඨති, එවං තථාගතොපි දසහි තථාගතබලෙහි සමන්නාගතො චතූහි වෙසාරජ්ජපාදෙහි අට්ඨපරිසපථවිං උප්පීළෙත්වා සදෙවකෙ ලොකෙ කෙනචි පච්චත්ථිකෙන පච්චාමිත්තෙන අකම්පියො අචලට්ඨානෙන තිට්ඨති. එවං තිට්ඨමානො ච තං ආසභං ඨානං පටිජානාති උපගච්ඡති න පච්චක්ඛාති අත්තනි ආරොපෙති. තෙන වුත්තං – ‘‘ආසභං ඨානං පටිජානාතී’’ති. บทว่า อาสภํ ฐานํ คือ ฐานะอันประเสริฐ ฐานะอันสูงสุด. หรืออีกอย่างหนึ่ง พระพุทธเจ้าในปางก่อนชื่อว่าอาสภะ, ฐานะของพระพุทธเจ้าเหล่านั้น นี่คือความหมาย. อีกอย่างหนึ่ง โคที่เป็นใหญ่กว่าโค ๑๐๐ ตัว ชื่อว่า อุสภะ, โคที่เป็นใหญ่กว่าโค ๑,๐๐๐ ตัว ชื่อว่า วสภะ. หรือโคที่เป็นใหญ่กว่าโคในคอก ๑๐๐ คอก ชื่อว่า อุสภะ, โคที่เป็นใหญ่กว่าโคในคอก ๑,๐๐๐ คอก ชื่อว่า วสภะ. โคที่ประเสริฐกว่าโคทั้งปวง ทนต่อภยันตรายทั้งปวง มีสีขาว น่าเลื่อมใส แบกภาระหนักได้ ไม่หวั่นไหวแม้ด้วยเสียงอสุนีบาต ๑๐๐ ครั้ง ชื่อว่า นิสภะ, โคนิสภะนั้น ในที่นี้ประสงค์เอาว่า อุสภะ. จริงอยู่ คำนี้ก็เป็นชื่อที่ใช้แทนกันได้ของคำนั้น. ของแห่งอุสภะ ชื่อว่า อาสภะ. บทว่า ฐานํ คือ การยืนอย่างมั่นคงโดยใช้เท้าทั้ง ๔ ยันแผ่นดินไว้. ส่วนฐานะนี้เป็นประดุจของแห่งอาสภะ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อาสภะ. จริงอยู่ โคอุสภะที่เรียกว่านิสภะ ประกอบด้วยกำลังแห่งโคอุสภะ ใช้เท้าทั้ง ๔ ยันแผ่นดินไว้ ยืนอยู่ด้วยการยืนอย่างมั่นคง ฉันใด, พระตถาคตก็ฉันนั้นเหมือนกัน ทรงประกอบด้วยทศพลตถาคตญาณ ใช้พระบาทคือเวสารัชชญาณ ๔ ยันแผ่นดินคือบริษัท ๘ ไว้ ไม่ทรงหวั่นไหวเพราะปัจจัตถิกหรือปัจจามิตรคนใดคนหนึ่งในโลกพร้อมทั้งเทวโลก ประทับยืนอยู่ด้วยการยืนอย่างมั่นคง. และเมื่อประทับยืนอยู่อย่างนี้ ย่อมทรงปฏิญญา เข้าถึง ไม่ปฏิเสธ ทรงยกขึ้นไว้ในพระองค์ซึ่งฐานะอันประเสริฐนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ทรงปฏิญญาฐานะอันประเสริฐ”. පරිසාසූති අට්ඨසු පරිසාසු. සීහනාදං නදතීති සෙට්ඨනාදං නදති, අභීතනාදං නදති, සීහනාදසදිසං වා නාදං නදති. තත්‍රායං උපමා – යථා සීහො සීහබලෙන සමන්නාගතො සබ්බත්ථ විසාරදො විගතලොමහංසො සීහනාදං නදති, එවං තථාගතසීහොපි තථාගතබලෙහි සමන්නාගතො අට්ඨසු පරිසාසු විසාරදො විගතලොමහංසො ‘‘ඉති [Pg.295] සක්කායො’’තිආදිනා නයෙන නානාවිධදෙසනාවිලාසසම්පන්නං සීහනාදං නදති. තෙන වුත්තං – ‘‘පරිසාසු සීහනාදං නදතී’’ති. บทว่า ปริสาสุ คือ ในบริษัท ๘. บทว่า สีหนาทํ นทติ คือ ทรงเปล่งเสียงอันประเสริฐ, ทรงเปล่งเสียงอันไม่หวาดกลัว, หรือทรงเปล่งเสียงอันเสมอด้วยสีหนาท. ในเรื่องนั้น มีอุปมาดังนี้: ราชสีห์ผู้ประกอบด้วยกำลังแห่งราชสีห์ เป็นผู้แกล้วกล้าในทุกสถาน ปราศจากความขนพองสยองเกล้า บันลือสีหนาท ฉันใด, พระตถาคตผู้เป็นดุจราชสีห์ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ทรงประกอบด้วยพระตถาคตพล เป็นผู้แกล้วกล้าในบริษัท ๘ ปราศจากความขนพองสยองเกล้า ทรงเปล่งสีหนาทอันถึงพร้อมด้วยลีลาแห่งเทศนาอันมีประการต่างๆ โดยนัยเป็นต้นว่า “อย่างนี้คือสักกายะ”. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ทรงบันลือสีหนาทในบริษัททั้งหลาย”. බ්‍රහ්මචක්කං පවත්තෙතීති එත්ථ බ්‍රහ්මන්ති සෙට්ඨං උත්තමං විසිට්ඨං. චක්කන්ති ධම්මචක්කං. තං පනෙතං දුවිධං හොති පටිවෙධඤාණඤ්චෙව දෙසනාඤාණඤ්ච. තත්ථ පඤ්ඤාපභාවිතං අත්තනො අරියඵලාවහං පටිවෙධඤාණං, කරුණාපභාවිතං සාවකානං අරියඵලාවහං දෙසනාඤාණං. තත්ථ පටිවෙධඤාණං උප්පජ්ජමානං උප්පන්නන්ති දුවිධං. තඤ්හි අභිනික්ඛමනතො යාව අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම. තුසිතභවනතො වා යාව මහාබොධිපල්ලඞ්කෙ අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම. දීපඞ්කරතො වා පට්ඨාය යාව අරහත්තමග්ගා උප්පජ්ජමානං, ඵලක්ඛණෙ උප්පන්නං නාම. දෙසනාඤාණම්පි පවත්තමානං පවත්තන්ති දුවිධං. තඤ්හි යාව අඤ්ඤාසිකොණ්ඩඤ්ඤස්ස සොතාපත්තිමග්ගා පවත්තමානං, ඵලක්ඛණෙ පවත්තං නාම. තෙසු පටිවෙධඤාණං ලොකුත්තරං, දෙසනාඤාණං ලොකියං. උභයම්පි පනෙතං අඤ්ඤෙහි අසාධාරණං, බුද්ධානංයෙව ඔරසඤාණං. ในบทว่า พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ นี้ บทว่า พฺรหฺมํ หมายถึง ประเสริฐ สูงสุด วิเศษ. บทว่า จกฺกํ หมายถึง ธรรมจักร. ก็ธรรมจักรนั้นมี ๒ อย่างคือ ปฏิเวธญาณและเทศนาญาณ. ในญาณ ๒ อย่างนั้น ญาณที่ปัญญาอบรมแล้ว นำมาซึ่งอริยผลแก่พระองค์เอง ชื่อว่าปฏิเวธญาณ, ญาณที่กรุณาอบรมแล้ว นำมาซึ่งอริยผลแก่พระสาวกทั้งหลาย ชื่อว่าเทศนาญาณ. ในญาณ ๒ อย่างนั้น ปฏิเวธญาณมี ๒ อย่างคือ ที่กำลังเกิดขึ้น และที่เกิดขึ้นแล้ว. จริงอยู่ ญาณนั้น ตั้งแต่เสด็จออกผนวชจนถึงอรหัตตมรรค ชื่อว่ากำลังเกิดขึ้น, ในขณะแห่งผล ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว. หรือตั้งแต่ภพดุสิตจนถึงอรหัตตมรรค ณ มหาโพธิบัลลังก์ ชื่อว่ากำลังเกิดขึ้น, ในขณะแห่งผล ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว. หรือจำเดิมแต่พระพุทธเจ้าทีปังกรจนถึงอรหัตตมรรค ชื่อว่ากำลังเกิดขึ้น, ในขณะแห่งผล ชื่อว่าเกิดขึ้นแล้ว. แม้เทศนาญาณก็มี ๒ อย่างคือ ที่กำลังเป็นไป และที่เป็นไปแล้ว. จริงอยู่ ญาณนั้น จนถึงโสดาปัตติมรรคของท่านอัญญาโกณฑัญญะ ชื่อว่ากำลังเป็นไป, ในขณะแห่งผล ชื่อว่าเป็นไปแล้ว. ในญาณ ๒ อย่างนั้น ปฏิเวธญาณเป็นโลกุตตระ, เทศนาญาณเป็นโลกิยะ. ก็ญาณทั้งสองแม้นี้ ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น เป็นโอรสญาณของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น. ඉදානි යෙහි දසහි බලෙහි සමන්නාගතො තථාගතො ආසභං ඨානං පටිජානාති, තානි විත්ථාරතො දස්සෙතුං කතමානි දස? ඉධ, භික්ඛවෙ, තථාගතො ඨානඤ්ච ඨානතොතිආදිමාහ. තත්ථ ඨානඤ්ච ඨානතොති කාරණඤ්ච කාරණතො. කාරණඤ්හි යස්මා තත්ථ ඵලං තිට්ඨති, තදායත්තවුත්තිතාය උප්පජ්ජති චෙව පවත්තති ච, තස්මා ඨානන්ති වුච්චති. තං භගවා ‘‘යෙ යෙ ධම්මා යෙසං යෙසං ධම්මානං හෙතූ පච්චයා උප්පාදාය, තං තං ඨානං. යෙ යෙ ධම්මා යෙසං යෙසං ධම්මානං න හෙතූ න පච්චයා උප්පාදාය, තං තං අට්ඨාන’’න්ති පජානන්තො ඨානඤ්ච ඨානතො අට්ඨානඤ්ච අට්ඨානතො යථාභූතං පජානාති. අභිධම්මෙ පනෙතං ‘‘තත්ථ කතමං තථාගතස්ස ඨානඤ්ච ඨානතො අට්ඨානඤ්ච අට්ඨානතො යථාභූතං ඤාණ’’න්තිආදිනා (විභ. 809) නයෙන විත්ථාරිතමෙව. යම්පීති යෙන ඤාණෙන. ඉදම්පි, භික්ඛවෙ, තථාගතස්සාති ඉදම්පි ඨානාට්ඨානඤාණං තථාගතස්ස තථාගතබලං නාම හොතීති අත්ථො. එවං සබ්බපදෙසු යොජනා වෙදිතබ්බා. บัดนี้ พระตถาคตผู้ทรงประกอบด้วยพระพล ๑๐ ประการเหล่าใด ย่อมทรงปฏิญญาฐานะอันประเสริฐ เพื่อจะทรงแสดงพระพลเหล่านั้นโดยพิสดาร จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "กตมานิ ทส? อิธ ภิกฺขเว ตถาคโต ฐานญฺจ ฐานโต" (สิบอย่างคืออะไรบ้าง? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในกรณีนี้ ตถาคตย่อมรู้ฐานะโดยความเป็นฐานะ). ในบทเหล่านั้น บทว่า ฐานญฺจ ฐานโต หมายถึง เหตุโดยความเป็นเหตุ. จริงอยู่ เพราะเหตุที่ผลย่อมตั้งอยู่ในเหตุนั้น ย่อมเกิดขึ้นด้วย ย่อมเป็นไปด้วย เพราะมีความเป็นไปเนื่องด้วยเหตุนั้น ฉะนั้นจึงเรียกว่า ฐานะ. พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงทราบว่า "ธรรมเหล่าใดๆ เป็นเหตุเป็นปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าใดๆ, ธรรมนั้นๆ เป็นฐานะ (ของธรรมนั้นๆ). ธรรมเหล่าใดๆ ไม่เป็นเหตุไม่เป็นปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าใดๆ, ธรรมนั้นๆ เป็นอฐานะ (ของธรรมนั้นๆ)" จึงทรงทราบชัดฐานะโดยความเป็นฐานะ และอฐานะโดยความเป็นอฐานะ ตามความเป็นจริง. ก็เรื่องนี้ในพระอภิธรรม ท่านขยายความไว้แล้วโดยนัยเป็นต้นว่า "ตตฺถ กตมํ ตถาคตสฺส ฐานญฺจ ฐานโต อฐานญฺจ อฐานโต ยถาภูตํ ญาณํ" (ในบรรดาญาณเหล่านั้น ญาณที่รู้ฐานะโดยความเป็นฐานะ และอฐานะโดยความเป็นอฐานะ ตามความเป็นจริงของตถาคต เป็นอย่างไร). บทว่า ยมฺปิ หมายถึง ด้วยญาณใด. บทว่า อิทมฺปิ ภิกฺขเว ตถาคตสฺส มีอธิบายว่า แม้ฐานาฐานญาณนี้ ก็ชื่อว่าเป็นตถาคตพลของพระตถาคต. พึงทราบการประกอบความในบททั้งปวงอย่างนี้. කම්මසමාදානානන්ති සමාදියිත්වා කතානං කුසලාකුසලකම්මානං, කම්මමෙව වා කම්මසමාදානං. ඨානසො හෙතුසොති පච්චයතො චෙව [Pg.296] හෙතුතො ච. තත්ථ ගතිඋපධිකාලපයොගා විපාකස්ස ඨානං, කම්මං හෙතු. ඉමස්ස පන ඤාණස්ස විත්ථාරකථා ‘‘අත්ථෙකච්චානි පාපකානි කම්මසමාදානානි ගතිසම්පත්තිපටිබාළ්හානි න විපච්චන්තී’’තිආදිනා (විභ. 810) නයෙන අභිධම්මෙ ආගතායෙව. บทว่า กมฺมสมาทานานํ หมายถึง แห่งกุศลกรรมและอกุศลกรรมทั้งหลายที่บุคคลสมาทานแล้วกระทำ, หรือว่า กรรมนั่นแหละชื่อว่ากรรมสมาทาน. บทว่า ฐานโส เหุตุโส หมายถึง โดยความเป็นปัจจัยด้วย โดยความเป็นเหตุด้วย. ในสองอย่างนั้น คติ อุปธิ กาล และประโยค เป็นฐานะของวิบาก, กรรมเป็นเหตุ. ก็คำอธิบายโดยพิสดารแห่งญาณนี้ มาแล้วในพระอภิธรรมนั่นเทียวโดยนัยเป็นต้นว่า "อตฺเถกจฺจานิ ปาปกานิ กมฺมสมาทานานิ คติสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺติ" (กรรมสมาทานที่เป็นบาปบางอย่าง อันคติสมบัติห้ามกั้นไว้ ย่อมไม่ให้ผล). සබ්බත්ථගාමිනින්ති සබ්බගතිගාමිනිඤ්ච අගතිගාමිනිඤ්ච. පටිපදන්ති මග්ගං. යථාභූතං පජානාතීති බහූසුපි මනුස්සෙසු එකමෙව පාණං ඝාතෙන්තෙසු ‘‘ඉමස්ස චෙතනා නිරයගාමිනී භවිස්සති, ඉමස්ස තිරච්ඡානයොනිගාමිනී’’ති ඉමිනා නයෙන එකවත්ථුස්මිම්පි කුසලාකුසලචෙතනාසඞ්ඛාතානං පටිපත්තීනං අවිපරීතතො සභාවං ජානාති. ඉමස්සපි ච ඤාණස්ස විත්ථාරකථා ‘‘තත්ථ කතමං තථාගතස්ස සබ්බත්ථගාමිනිං පටිපදං යථාභූතං ඤාණං? ඉධ තථාගතො අයං මග්ගො අයං පටිපදා නිරයගාමිනීති පජානාතී’’තිආදිනා (විභ. 811) නයෙන අභිධම්මෙ ආගතායෙව. บทว่า สพฺพตฺถคามินึ หมายถึง (ปฏิปทา) ที่นำไปสู่คติทั้งปวงด้วย และที่นำไปสู่ที่ที่มิใช่คติ (คือพระนิพพาน) ด้วย. บทว่า ปฏิปทํ หมายถึง หนทาง. บทว่า ยถาภูตํ ปชานาติ หมายถึง แม้เมื่อมนุษย์จำนวนมากฆ่าสัตว์ตัวเดียวกัน ก็ทรงทราบสภาวะของปฏิปทาทั้งหลายอันได้แก่กุศลเจตนาและอกุศลเจตนาโดยไม่คลาดเคลื่อน แม้ในวัตถุเดียวกัน โดยนัยนี้ว่า "เจตนาของผู้นี้จักนำไปสู่นรก, เจตนาของผู้นี้จักนำไปสู่กำเนิดดิรัจฉาน". และคำอธิบายโดยพิสดารแห่งญาณนี้ ก็มาแล้วในพระอภิธรรมนั่นเทียวโดยนัยเป็นต้นว่า "ตตฺถ กตมํ ตถาคตสฺส สพฺพตฺถคามินึ ปฏิปทํ ยถาภูตํ ญาณํ? อิธ ตถาคโต อยํ มคฺโค อยํ ปฏิปทา นิรยคามินีติ ปชานาติ" (ในบรรดาญาณเหล่านั้น ญาณที่รู้ปฏิปทาอันนำไปสู่ที่ทั้งปวงตามความเป็นจริงของตถาคต เป็นอย่างไร? ในกรณีนี้ ตถาคตย่อมรู้ว่า หนทางนี้ ปฏิปทานี้ นำไปสู่นรก). අනෙකධාතුන්ති චක්ඛුධාතුආදීහි කාමධාතුආදීහි වා ධාතූහි බහුධාතුං. නානාධාතුන්ති තාසංයෙව ධාතූනං විලක්ඛණතාය නානප්පකාරධාතුං. ලොකන්ති ඛන්ධායතනධාතුලොකං. යථාභූතං පජානාතීති තාසං ධාතූනං අවිපරීතතො සභාවං පටිවිජ්ඣති. ඉදම්පි ඤාණං ‘‘තත්ථ කතමං තථාගතස්ස අනෙකධාතුනානාධාතුලොකං යථාභූතං ඤාණං? ඉධ තථාගතො ඛන්ධනානත්තං පජානාතී’’තිආදිනා නයෙන අභිධම්මෙ විත්ථාරිතමෙව. บทว่า อเนกธาตุ หมายถึง โลกมีธาตุมาก ด้วยธาตุทั้งหลายมีจักขุธาตุเป็นต้น หรือมีกามธาตุเป็นต้น. บทว่า นานาธาตุ หมายถึง โลกมีธาตุต่างๆ กัน เพราะความที่ธาตุเหล่านั้นนั่นแหละมีลักษณะต่างกัน. บทว่า โลกํ หมายถึง ขันธโลก อายตนโลก ธาตุโลก. บทว่า ยถาภูตํ ปชานาติ หมายถึง ย่อมแทงตลอดสภาวะของธาตุเหล่านั้นโดยไม่คลาดเคลื่อน. แม้ญาณนี้ ท่านก็ขยายความไว้แล้วในพระอภิธรรมนั่นเทียวโดยนัยเป็นต้นว่า "ตตฺถ กตมํ ตถาคตสฺส อเนกธาตุนานาธาตุโลกํ ยถาภูตํ ญาณํ? อิธ ตถาคโต ขนฺธนานตฺตํ ปชานาติ" (ในบรรดาญาณเหล่านั้น ญาณที่รู้โลกอันมีธาตุหลายอย่าง มีธาตุต่างๆ กัน ตามความเป็นจริงของตถาคต เป็นอย่างไร? ในกรณีนี้ ตถาคตย่อมรู้ความต่างกันแห่งขันธ์). නානාධිමුත්තිකතන්ති හීනාදීහි අධිමුත්තීහි නානාධිමුත්තිකභාවං. ඉදම්පි ඤාණං ‘‘තත්ථ කතමං තථාගතස්ස සත්තානං නානාධිමුත්තිකතං යථාභූතං ඤාණං? ඉධ තථාගතො පජානාති සන්ති සත්තා හීනාධිමුත්තිකා’’තිආදිනා නයෙන අභිධම්මෙ විත්ථාරිතමෙව. บทว่า นานาธิมุตฺติกตํ หมายถึง ภาวะที่สัตว์มีอธิมุติต่างๆ กัน ด้วยอธิมุติทั้งหลายมีอธิมุติอย่างเลวเป็นต้น. แม้ญาณนี้ ท่านก็ขยายความไว้แล้วในพระอภิธรรมนั่นเทียวโดยนัยเป็นต้นว่า "ตตฺถ กตมํ ตถาคตสฺส สตฺตานํ นานาธิมุตฺติกตํ ยถาภูตํ ญาณํ? อิธ ตถาคโต ปชานาติ สนฺติ สตฺตา หีนาธิมุตฺติกา" (ในบรรดาญาณเหล่านั้น ญาณที่รู้ภาวะที่สัตว์มีอธิมุติต่างๆ กัน ตามความเป็นจริงของตถาคต เป็นอย่างไร? ในกรณีนี้ ตถาคตย่อมรู้ว่า สัตว์ทั้งหลายผู้มีอธิมุติอย่างเลวมีอยู่). පරසත්තානන්ති පධානසත්තානං. පරපුග්ගලානන්ති තතො අඤ්ඤෙසං හීනසත්තානං. එකත්ථමෙව වා එතං පදද්වයං, වෙනෙය්‍යවසෙන ද්විධා වුත්තං. ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තන්ති සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං පරභාවඤ්ච අපරභාවඤ්ච, වුද්ධිඤ්ච හානිඤ්චාති අත්ථො. ඉමස්සාපි ඤාණස්ස විත්ථාරකථා ‘‘තත්ථ කතමං තථාගතස්ස පරසත්තානං පරපුග්ගලානං ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තං යථාභූතං ඤාණං[Pg.297]? ඉධ තථාගතො සත්තානං ආසයං පජානාතී’’ති (විභ. 814) ආදිනා නයෙන අභිධම්මෙ ආගතායෙව. บทว่า ปรสตฺตานํ หมายถึง แห่งสัตว์ผู้เป็นประธาน. บทว่า ปรปุคฺคลานํ หมายถึง แห่งสัตว์ที่เลวอื่นๆ นอกจากนั้น. หรือว่า บททั้งสองนี้มีความหมายอย่างเดียวกัน ท่านกล่าวไว้เป็น ๒ อย่างโดยอำนาจแห่งเวไนยสัตว์. บทว่า อินฺทฺริยปโรปริยตฺตํ มีอธิบายว่า ความแก่และความอ่อน ความเจริญและความเสื่อม แห่งอินทรีย์ทั้งหลายมีศรัทธาเป็นต้น. คำอธิบายโดยพิสดารแห่งญาณนี้ ก็มาแล้วในพระอภิธรรมนั่นเทียวโดยนัยเป็นต้นว่า "ตตฺถ กตมํ ตถาคตสฺส ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตํ ยถาภูตํ ญาณํ? อิธ ตถาคโต สตฺตานํ อาสยํ ปชานาติ" (ในบรรดาญาณเหล่านั้น ญาณที่รู้ความแก่และอ่อนแห่งอินทรีย์ของสัตว์อื่น บุคคลอื่น ตามความเป็นจริงของตถาคต เป็นอย่างไร? ในกรณีนี้ ตถาคตย่อมรู้อัธยาศัยของสัตว์ทั้งหลาย). ඣානවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තීනන්ති පඨමාදීනං චතුන්නං ඣානානං, ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදීනං අට්ඨන්නං විමොක්ඛානං, සවිතක්කසවිචාරාදීනං තිණ්ණං සමාධීනං, පඨමජ්ඣානසමාපත්තිආදීනඤ්ච නවන්නං අනුපුබ්බසමාපත්තීනං. සංකිලෙසන්ති හානභාගියධම්මං. වොදානන්ති විසෙසභාගියධම්මං. වුට්ඨානන්ති ‘‘වොදානම්පි වුට්ඨානං, තම්හා තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨානම්පි වුට්ඨාන’’න්ති (විභ. 828) එවං වුත්තං පගුණජ්ඣානඤ්චෙව භවඞ්ගඵලසමාපත්තියො ච. හෙට්ඨිමං හෙට්ඨිමඤ්හි පගුණජ්ඣානං උපරිමස්ස උපරිමස්ස පදට්ඨානං හොති, තස්මා ‘‘වොදානම්පි වුට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. භවඞ්ගෙන පන සබ්බජ්ඣානෙහි වුට්ඨානං හොති, ඵලසමාපත්තියා නිරොධසමාපත්තිතො වුට්ඨානං හොති. තං සන්ධාය ච ‘‘තම්හා තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨානම්පි වුට්ඨාන’’න්ති වුත්තං. ඉදම්පි ඤාණං ‘‘තත්ථ කතමං තථාගතස්ස ඣානවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තීනං සංකිලෙසං වොදානං වුට්ඨානං යථාභූතං ඤාණං? ඣායීති චත්තාරො ඣායී, අත්ථෙකච්චො ඣායී සම්පත්තිංයෙව සමානං විපත්තීති පච්චෙතී’’තිආදිනා (විභ. 828) නයෙන අභිධම්මෙ විත්ථාරිතමෙව. සබ්බඤාණානං විත්ථාරකථාය විනිච්ඡයො සම්මොහවිනොදනියා විභඞ්ගට්ඨකථාය වුත්තො, පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිදිබ්බචක්ඛුඤාණකථා විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරිතා, ආසවක්ඛයකථා හෙට්ඨා වුත්තායෙවාති. คำว่า ฌานวิโมกขสมาธิสมาบัตตีนํ ได้แก่ ฌาน ๔ มีปฐมฌานเป็นต้น, วิโมกข์ ๘ มีอาทิว่า "รูปี รูปานิ ปสฺสติ", สมาธิ ๓ มีสวิตักกสวิจารสมาธิเป็นต้น, และอนุปุพพสมาบัติ ๙ มีปฐมฌานสมาบัติเป็นต้น. คำว่า สํกิเลสํ ได้แก่ หานภาคิยธรรม. คำว่า โวทานํ ได้แก่ วิเสสภาคิยธรรม. คำว่า วุฏฺฐานํ ได้แก่ ปคุณฌาน ภวังค์ และผลสมาบัติ ที่ตรัสไว้ในพระบาลีวิภังค์ว่า "โวทานก็ชื่อว่าวุฏฐาน, การออกจากสมาธินั้นๆ ก็ชื่อว่าวุฏฐาน". จริงอยู่ ปคุณฌานที่ต่ำกว่าๆ ย่อมเป็นปทัฏฐานของฌานที่สูงกว่าๆ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "โวทานก็ชื่อว่าวุฏฐาน". อนึ่ง การออกจากฌานทั้งปวงย่อมมีได้ด้วยภวังค์, การออกจากนิโรธสมาบัติย่อมมีได้ด้วยผลสมาบัติ. และทรงหมายถึงข้อนั้น จึงตรัสว่า "การออกจากสมาธินั้นๆ ก็ชื่อว่าวุฏฐาน". แม้ญาณนี้ พระองค์ก็ทรงแสดงไว้โดยพิสดารแล้วในอภิธรรม ด้วยนัยมีอาทิว่า "ในบรรดาญาณเหล่านั้น ญาณที่รู้สังกิเลส โวทาน และวุฏฐาน แห่งฌาน วิโมกข์ สมาธิ สมาบัติ ของพระตถาคต ตามความเป็นจริง เป็นไฉน? คำว่า ฌายี ได้แก่ ฌายี ๔, ฌายีบางคนในโลกนี้ ย่อมสำคัญสมบัติว่าเป็นวิบัติ". การวินิจฉัยในเรื่องที่แสดงญาณทั้งปวงโดยพิสดาร ท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์สัมโมหวิโนทนี อรรถกถาแห่งวิภังค์, เรื่องปุพเพนิวาสานุสสติญาณและทิพพจักขุญาณ ท่านแสดงไว้โดยพิสดารแล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค, ส่วนเรื่องอาสวักขยญาณ ได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเทียว. තත්ථ පරවාදීකථා හොති ‘‘දසබලඤාණං නාම පාටියෙක්කං ඤාණං නත්ථි, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සෙවායං පභෙදො’’ති. තං න තථා දට්ඨබ්බං. අඤ්ඤමෙව හි දසබලඤාණං, අඤ්ඤං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං. දසබලඤාණඤ්හි සකසකකිච්චමෙව ජානාති, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං තම්පි තතො අවසෙසම්පි ජානාති. දසබලඤාණෙසු හි පඨමං කාරණාකාරණමෙව ජානාති, දුතියං කම්මවිපාකන්තරමෙව, තතියං කම්මපරිච්ඡෙදමෙව, චතුත්ථං ධාතුනානත්තකාරණමෙව, පඤ්චමං සත්තානං අජ්ඣාසයාධිමුත්තිමෙව, ඡට්ඨං ඉන්ද්‍රියානං තික්ඛමුදුභාවමෙව, සත්තමං ඣානාදීහි සද්ධිං තෙසං සංකිලෙසාදිමෙව, අට්ඨමං පුබ්බෙනිවුත්ථක්ඛන්ධසන්තතිමෙව, නවමං සත්තානං චුතිපටිසන්ධිමෙව, දසමං සච්චපරිච්ඡෙදමෙව. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පන එතෙහි ජානිතබ්බඤ්ච තතො උත්තරිඤ්ච පජානාති, එතෙසං පන කිච්චං න සබ්බං කරොති. තඤ්හි ඣානං හුත්වා අප්පෙතුං [Pg.298] න සක්කොති, ඉද්ධි හුත්වා විකුබ්බිතුං න සක්කොති, මග්ගො හුත්වා කිලෙසෙ ඛෙපෙතුං න සක්කොති. ในเรื่องนั้น มีคำของปรวาทีว่า "ญาณชื่อว่าทสพลญาณโดยเฉพาะไม่มี, นี้เป็นเพียงประเภทหนึ่งของสัพพัญญุตญาณเท่านั้น". ข้อนั้นไม่พึงเห็นอย่างนั้น. เพราะว่า ทสพลญาณเป็นอย่างหนึ่ง สัพพัญญุตญาณก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง. จริงอยู่ ทสพลญาณย่อมรู้เฉพาะกิจของตนๆ เท่านั้น, ส่วนสัพพัญญุตญาณย่อมรู้ทั้งกิจนั้นและกิจที่เหลือจากนั้น. จริงอยู่ ในบรรดาทสพลญาณ ญาณที่ ๑ ย่อมรู้เฉพาะเหตุและมิใช่เหตุ, ญาณที่ ๒ ย่อมรู้เฉพาะความแตกต่างแห่งกรรมและวิบาก, ญาณที่ ๓ ย่อมรู้เฉพาะการกำหนดกรรม, ญาณที่ ๔ ย่อมรู้เฉพาะเหตุแห่งความแตกต่างของธาตุ, ญาณที่ ๕ ย่อมรู้เฉพาะอัธยาศัยและอธิมุติของสัตว์ทั้งหลาย, ญาณที่ ๖ ย่อมรู้เฉพาะความแก่กล้าและอ่อนแห่งอินทรีย์, ญาณที่ ๗ ย่อมรู้เฉพาะสังกิเลสเป็นต้นของฌานเป็นต้นพร้อมกับฌานเป็นต้นเหล่านั้น, ญาณที่ ๘ ย่อมรู้เฉพาะความสืบต่อแห่งขันธ์ที่เคยอาศัยอยู่ในภพก่อน, ญาณที่ ๙ ย่อมรู้เฉพาะจุติและปฏิสนธิของสัตว์ทั้งหลาย, ญาณที่ ๑๐ ย่อมรู้เฉพาะการกำหนดสัจจะ. ส่วนสัพพัญญุตญาณ ย่อมรู้ชัดทั้งสิ่งที่พึงรู้ได้ด้วยญาณเหล่านี้ และสิ่งที่ยิ่งไปกว่านั้น, แต่สัพพัญญุตญาณนั้น ไม่กระทำกิจทั้งหมดของญาณเหล่านี้. จริงอยู่ ญาณนั้นเป็นฌานแล้ว ไม่สามารถจะเพ่งได้, เป็นฤทธิ์แล้ว ไม่สามารถจะแสดงฤทธิ์ต่างๆ ได้, เป็นมรรคแล้ว ไม่สามารถจะทำลายกิเลสได้. අපිච පරවාදී එවං පුච්ඡිතබ්බො ‘‘දසබලඤාණං නාමෙතං සවිතක්කසවිචාරං අවිතක්කවිචාරමත්තං අවිතක්කඅවිචාරං, කාමාවචරං රූපාවචරං අරූපාවචරං, ලොකියං ලොකුත්තර’’න්ති. ජානන්තො ‘‘පටිපාටියා සත්ත ඤාණානි සවිතක්කසවිචාරානී’’ති වක්ඛති, ‘‘තතො පරානි ද්වෙ අවිතක්කඅවිචාරානී’’ති වක්ඛති. ‘‘ආසවක්ඛයඤාණං සියා සවිතක්කසවිචාරං සියා අවිතක්කවිචාරමත්තං, සියා අවිතක්කඅවිචාර’’න්ති වක්ඛති. තථා ‘‘පටිපාටියා සත්ත කාමාවචරානි, තතො ද්වෙ රූපාවචරානි, අවසානෙ එකං ලොකුත්තර’’න්ති වක්ඛති. ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පන සවිතක්කසවිචාරමෙව ලොකියමෙවා’’ති වක්ඛති. อีกอย่างหนึ่ง พึงถามปรวาทีอย่างนี้ว่า "ทสพลญาณนี้ เป็นสวิตักกสวิจาระ, เป็นอวิตักกวิจารมัตตะ, หรือเป็นอวิตักกอวิจาระ? เป็นกามาวจร, รูปาวจร, หรืออรูปาวจร? เป็นโลกิยะ หรือโลกุตตระ?". ผู้รู้ (ปรวาที) จะตอบว่า "ญาณ ๗ ดวงตามลำดับ เป็นสวิตักกสวิจาระ", จะตอบว่า "ญาณ ๒ ดวงถัดจากนั้น เป็นอวิตักกอวิจาระ". จะตอบว่า "อาสวักขยญาณ บางทีเป็นสวิตักกสวิจาระ, บางทีเป็นอวิตักกวิจารมัตตะ, บางทีเป็นอวิตักกอวิจาระ". เช่นเดียวกัน จะตอบว่า "ญาณ ๗ ดวงตามลำดับ เป็นกามาวจร, ๒ ดวงถัดจากนั้น เป็นรูปาวจร, ญาณดวงสุดท้าย เป็นโลกุตตระ". จะตอบว่า "ส่วนสัพพัญญุตญาณ เป็นสวิตักกสวิจาระเท่านั้น เป็นโลกิยะเท่านั้น". එවමෙත්ථ අනුපදවණ්ණනං ඤත්වා ඉදානි යස්මා තථාගතො පඨමංයෙව ඨානාට්ඨානඤාණෙන වෙනෙය්‍යසත්තානං ආසවක්ඛයාධිගමස්ස චෙව අනධිගමස්ස ච ඨානාට්ඨානභූතං කිලෙසාවරණාභාවං පස්සති ලොකියසම්මාදිට්ඨිට්ඨානාදිදස්සනතො නියතමිච්ඡාදිට්ඨිට්ඨානාභාවදස්සනතො ච. අථ නෙසං කම්මවිපාකඤාණෙන විපාකාවරණාභාවං පස්සති තිහෙතුකප්පටිසන්ධිදස්සනතො, සබ්බත්ථගාමිනිපටිපදාඤාණෙන කම්මාවරණාභාවං පස්සති ආනන්තරියකම්මාභාවදස්සනතො. එවමනාවරණානං අනෙකධාතුනානාධාතුඤාණෙන අනුකූලධම්මදෙසනත්ථං චරියාවිසෙසං පස්සති ධාතුවෙමත්තදස්සනතො. අථ නෙසං නානාධිමුත්තිකතඤාණෙන අධිමුත්තිං පස්සති පයොගං අනාදියිත්වාපි අධිමුත්තිවසෙන ධම්මදෙසනත්ථං. අථෙවං දිට්ඨාධිමුත්තීනං යථාසත්ති යථාබලං ධම්මං දෙසෙතුං ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තිඤාණෙන ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තං පස්සති සද්ධාදීනං තික්ඛමුදුභාවදස්සනතො. එවං පරිඤ්ඤාතින්ද්‍රියපරොපරියත්තා පන තෙ සචෙ දූරෙ හොන්ති, අථ ඣානාදිඤාණෙන ඣානාදීසු වසීභූතත්තා ඉද්ධිවිසෙසෙන තෙ ඛිප්පං උපගච්ඡති. උපගන්ත්වා ච නෙසං පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණෙන පුබ්බජාතිභවං, දිබ්බචක්ඛානුභාවතො පත්තබ්බෙන චෙතොපරියඤාණෙන සම්පති චිත්තවිසෙසං පස්සන්තො ආසවක්ඛයඤාණානුභාවෙන ආසවක්ඛයගාමිනියා පටිපදාය විගතසම්මොහත්තා ආසවක්ඛයාය ධම්මං දෙසෙති. තස්මා ඉමිනානුක්කමෙන ඉමානි බලානි වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි. ครั้นทราบการพรรณนาไปตามลำดับบทในเรื่องนี้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ พึงทราบว่า เพราะเหตุที่พระตถาคตทรงเห็นความไม่มีกิเลสอาวรณ์ อันเป็นฐานะและอฐานะแห่งการบรรลุและไม่บรรลุอาสวักขยญาณของเวไนยสัตว์ทั้งหลาย ด้วยฐานาฐานญาณก่อนทีเดียว เพราะทรงเห็นฐานะคือโลกิยสัมมาทิฏฐิเป็นต้น และเพราะทรงเห็นความไม่มีแห่งฐานะคือนิยตมิจฉาทิฏฐิ. ลำดับนั้น ทรงเห็นความไม่มีวิปากาวรณ์ของเวไนยสัตว์เหล่านั้น ด้วยกัมมวิปากญาณ เพราะทรงเห็นติเหตุกปฏิสนธิ, ทรงเห็นความไม่มีกรรมวรณ์ ด้วยสัพพัตถคามินีปฏิปทาญาณ เพราะทรงเห็นความไม่มีแห่งอนันตริยกรรม. เมื่อเวไนยสัตว์ไม่มีอาวรณ์อย่างนี้แล้ว ทรงเห็นจริยาพิเศษเพื่อแสดงธรรมที่เหมาะสม ด้วยอเนกธาตุนานาธาตุญาณ เพราะทรงเห็นความแตกต่างแห่งธาตุ. ลำดับนั้น ทรงเห็นอธิมุติของเวไนยสัตว์เหล่านั้น เพื่อแสดงธรรมโดยอาศัยอธิมุติ แม้เขายังไม่ประกอบความเพียร ด้วยนานาธิมุตติกญาณ. ลำดับนั้น เพื่อจะทรงแสดงธรรมแก่เวไนยสัตว์ผู้มีอธิมุติอันทรงเห็นแล้วอย่างนี้ ตามสติกำลัง ทรงเห็นความแก่กล้าและอ่อนแห่งอินทรีย์ ด้วยอินทริยปโรปริยัตติญาณ เพราะทรงเห็นความแก่กล้าและอ่อนแห่งอินทรีย์มีศรัทธาเป็นต้น. ก็เมื่อทรงกำหนดรู้อินทรีย์แก่กล้าและอ่อนอย่างนี้แล้ว หากเวไนยสัตว์เหล่านั้นอยู่ไกล, ลำดับนั้น เพราะทรงมีความชำนาญในฌานเป็นต้น ด้วยฌานาทิญาณ จึงเสด็จเข้าไปหาเวไนยสัตว์เหล่านั้นโดยเร็วพลันด้วยฤทธิ์พิเศษ. ครั้นเสด็จเข้าไปแล้ว ทรงเห็นภพชาติในอดีตของพวกเขาด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณ, ทรงเห็นความวิเศษแห่งจิตในปัจจุบันด้วยเจโตปริยญาณที่พึงได้มาด้วยอานุภาพแห่งทิพพจักขุญาณ, จึงทรงแสดงธรรมเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะ ด้วยอานุภาพแห่งอาสวักขยญาณ เพราะทรงปราศจากความหลงในปฏิปทาอันเป็นทางไปสู่ความสิ้นอาสวะ. เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า พระองค์ตรัสพระพลญาณเหล่านี้ไว้โดยลำดับดังนี้. 2. අධිවුත්තිපදසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาอธิวุตติปทสูตร 22. දුතියෙ [Pg.299] යෙ තෙ ධම්මාති යෙ තෙ දසබලඤාණං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණධම්මා. අධිවුත්තිපදානන්ති අධිවචනපදානං, ඛන්ධායතනධාතුධම්මානන්ති අත්ථො. අධිවුත්තියොති හි අධිවචනානි වුච්චන්ති, තෙසං යෙ පදභූතා දෙසනාය පදට්ඨානත්තා. අතීතා බුද්ධාපි හි එතෙ ධම්මෙ කථයිංසු, අනාගතාපි එතෙව කථයිස්සන්ති. තස්මා ඛන්ධාදයො අධිවුත්තිපදානි නාම. තෙසං අධිවුත්තිපදානං. අථ වා භූතමත්ථං අභිභවිත්වා යථාසභාවතො අග්ගහෙත්වා වත්තනතො අධිවුත්තියොති දිට්ඨියො වුච්චන්ති, අධිවුත්තීනං පදානි අධිවුත්තිපදානි, දිට්ඨිදීපකානි වචනානීති අත්ථො. තෙසං අධිවුත්තිපදානං දිට්ඨිවොහාරානං. අභිඤ්ඤා සච්ඡිකිරියායාති ජානිත්වා පච්චක්ඛකරණත්ථාය. විසාරදොති ඤාණසොමනස්සප්පත්තො. තත්ථාති තෙසු ධම්මෙසු තෙසං තෙසං තථා තථා ධම්මං දෙසෙතුන්ති තෙසං තෙසං දිට්ඨිගතිකානං වා ඉතරෙසං වා ආසයං ඤත්වා තථා තථා ධම්මං දෙසෙතුං. හීනං වා හීනන්ති ඤස්සතීති හීනං වා ධම්මං ‘‘හීනො ධම්මො’’ති ජානිස්සති. ඤාතෙය්‍යන්ති ඤාතබ්බං. දට්ඨෙය්‍යන්ති දට්ඨබ්බං. සච්ඡිකරෙය්‍යන්ති සච්ඡිකාතබ්බං. තත්ථ තත්ථ යථාභූතඤාණන්ති තෙසු තෙසු ධම්මෙසු යථාසභාවඤාණං. ඉමිනා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං දස්සෙති. එවං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං දස්සෙත්වා පුන දසබලඤාණං දස්සෙන්තො දසයිමානීතිආදිමාහ. දසබලඤාණම්පි හි තත්ථ තත්ථ යථාභූතඤාණමෙවාති. ๒๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า เย เต ธมฺมา ได้แก่ ธรรมคือทศพลญาณและสัพพัญญุตญาณเหล่าใด บทว่า อธิวุตฺติปทานํ ได้แก่ แห่งธรรมที่เป็นเหตุแห่งอธิวจนะ (บัญญัติทางถ้อยคำ) อธิบายว่า แห่งธรรมคือขันธ์ อายตนะ ธาตุ จริงอยู่ อธิวจนะทั้งหลาย ท่านเรียกว่า อธิวุตติ เพราะเป็นเหตุแห่งเทศนาที่เป็นมูลแห่งอธิวจนะเหล่านั้น จริงอยู่ แม้พระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ก็ได้ตรัสธรรมเหล่านี้ แม้ในอนาคต ก็จักตรัสธรรมเหล่านี้เหมือนกัน เพราะเหตุนั้น ขันธ์เป็นต้น ชื่อว่า อธิวุตติปทานิ (แห่งอธิวุตติปทานะเหล่านั้น) อีกอย่างหนึ่ง เพราะเป็นไปโดยครอบงำเนื้อความตามที่เป็นจริง ไม่ถือเอาตามสภาวะ ทิฏฐิทั้งหลาย ท่านจึงเรียกว่า อธิวุตติ บทแห่งอธิวุตติทั้งหลาย ชื่อว่า อธิวุตติปทานิ อธิบายว่า ถ้อยคำที่แสดงทิฏฐิ (แห่งอธิวุตติปทานะ คือโวหารที่แสดงทิฏฐิเหล่านั้น) บทว่า อภิญฺญา สจฺฉิกิริยาย ได้แก่ เพื่อรู้ยิ่งแล้วกระทำให้แจ้ง บทว่า วิสารโท ได้แก่ ผู้ถึงโสมนัสอันประกอบด้วยญาณ บทว่า ตตฺถ ได้แก่ ในธรรมเหล่านั้น บทว่า เตสํ เตสํ ตถา ตถา ธมฺมํ เทเสตุง ได้แก่ เพื่อทรงทราบอัธยาศัยของบุคคลผู้มีทิฏฐิอย่างนั้นๆ หรือของบุคคลนอกนั้นแล้ว ทรงแสดงธรรมโดยประการนั้นๆ บทว่า หีนํ วา หีนนฺติ ญสฺสติ ได้แก่ จักรู้ธรรมที่เลวว่า "เป็นธรรมเลว" บทว่า ญาเตยฺยํ ได้แก่ สิ่งที่พึงรู้ บทว่า ทฏฺเฐยฺยํ ได้แก่ สิ่งที่พึงเห็น บทว่า สจฺฉิกเรยฺยํ ได้แก่ สิ่งที่พึงทำให้แจ้ง บทว่า ตตฺถ ตตฺถ ยถาภูตญาณํ ได้แก่ ญาณตามสภาวะในธรรมนั้นๆ ด้วยบทนี้ ทรงแสดงสัพพัญญุตญาณ ครั้นทรงแสดงสัพพัญญุตญาณอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงทศพลญาณอีก จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ทสยิมานิ จริงอยู่ แม้ทศพลญาณ ก็เป็นยถาภูตญาณในธรรมนั้นๆ นั่นเอง 3. කායසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถากายสูตร 23. තතියෙ ආපන්නො හොති කඤ්චිදෙව දෙසන්ති කඤ්චි ආපත්තිකොට්ඨාසං ආපන්නො හොති. අනුවිච්චාති අනුපවිසිත්වා පරියොගාහෙත්වා. කායදුච්චරිතන්ති තිවිධං කායදුච්චරිතං. වචීදුච්චරිතන්ති චතුබ්බිධං වචීදුච්චරිතං. පාපිකා ඉස්සාති ලාමිකා උසූයා. පඤ්ඤාය දිස්වාති සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය පස්සිත්වා පස්සිත්වා පහාතබ්බා. ඉජ්ඣතීති සමිජ්ඣති. උපවාසස්සාති නිස්සාය උපසඞ්කමිත්වා වසන්තස්ස. අභිභුය්‍යාති අජ්ඣොත්ථරිත්වා [Pg.300] මද්දිත්වා. ඉරීයතීති වත්තති. ඉමස්මිං සුත්තෙ සහවිපස්සනාය මග්ගො කථිතො. ๒๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อาปนฺโน โหติ กญฺจิเทว เทสํ ได้แก่ ย่อมต้องส่วนแห่งอาบัติอย่างใดอย่างหนึ่ง บทว่า อนุวิจฺจ ได้แก่ เข้าไปแล้ว หยั่งลงแล้ว บทว่า กายทุจฺจริตํ ได้แก่ กายทุจริต ๓ อย่าง บทว่า วจีทุจฺจริตํ ได้แก่ วจีทุจริต ๔ อย่าง บทว่า ปาปิกา อิสฺสา ได้แก่ ความริษยาที่เลวทราม บทว่า ปญฺญาย ทิสฺวา ได้แก่ พึงละด้วยการเห็นแล้วเห็นเล่าด้วยมรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา บทว่า อิชฺฌติ ได้แก่ ย่อมสำเร็จ บทว่า อุปวาสสฺส ได้แก่ ของผู้เข้าไปอาศัยอยู่ บทว่า อภิภุยฺย ได้แก่ ครอบงำแล้ว ย่ำยีแล้ว บทว่า อิรียติ ได้แก่ ย่อมเป็นไป ในสูตรนี้ ท่านกล่าวถึงมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา 4. මහාචුන්දසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถามหาจุนทสูตร 24. චතුත්ථෙ ජානාමිමං ධම්මන්ති ඉමිනා ඤාණවාදස්ස වදනාකාරො වුත්තො. භාවිතකායොම්හීතිආදීහි භාවනාවාදස්ස. තතියවාරෙ ද්වෙපි වාදා එකතො වුත්තා, තයොපි චෙතෙ අරහත්තමෙව පටිජානන්ති. අඩ්ඪවාදං වදෙය්‍යාති අඩ්ඪොහමස්මීති වාදං වදෙය්‍ය. උපනීහාතුන්ති නීහරිත්වා දාතුං. ๒๔. ในสูตรที่ ๔ ด้วยบทว่า ชานามิมํ ธมฺมํ นี้ ท่านกล่าวอาการพูดของญาณวาท (ผู้กล่าวด้วยญาณ) ด้วยบทเป็นต้นว่า ภาวิตกาโยมฺหิ ท่านกล่าว (อาการพูด) ของภาวนาวาท (ผู้กล่าวด้วยภาวนา) ในวาทะที่ ๓ ท่านกล่าววาทะทั้งสองรวมกัน และบุคคลทั้ง ๓ เหล่านั้น ย่อมปฏิญญาอรหัตตผลนั่นเอง บทว่า อฑฺฒวาทํ วเทยฺย ได้แก่ พึงกล่าวคำว่า "เราเป็นผู้มั่งคั่ง" บทว่า อุปนีหาตุํ ได้แก่ เพื่อนำออกให้ 5. කසිණසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถากสิณสูตร 25. පඤ්චමෙ සකලට්ඨෙන කසිණානි, තදාරම්මණානං ධම්මානං ඛෙත්තට්ඨෙන අධිට්ඨානට්ඨෙන වා ආයතනානීති කසිණායතනානි. උද්ධන්ති උපරි ගගණතලාභිමුඛං. අධොති හෙට්ඨා භූමිතලාභිමුඛං. තිරියන්ති ඛෙත්තමණ්ඩලං විය සමන්තා පරිච්ඡින්දිත්වා. එකච්චො හි උද්ධමෙව කසිණං වඩ්ඪෙති, එකච්චො අධො, එකච්චො සමන්තතො. තෙන තෙන වා කාරණෙන එවං පසාරෙති ආලොකමිව රූපදස්සනකාමො. තෙන වුත්තං – ‘‘පථවීකසිණමෙකො සඤ්ජානාති උද්ධං අධො තිරිය’’න්ති. අද්වයන්ති ඉදං පන එකස්ස අඤ්ඤභාවානුපගමනත්ථං වුත්තං. යථා හි උදකං පවිට්ඨස්ස සබ්බදිසාසු උදකමෙව හොති න අඤ්ඤං, එවමෙව පථවීකසිණං පථවීකසිණමෙව හොති. නත්ථි තස්ස අඤ්ඤකසිණසම්භෙදොති. එසෙව නයො සබ්බත්ථ. අප්පමාණන්ති ඉදං තස්ස තස්ස ඵරණඅප්පමාණවසෙන වුත්තං. තඤ්හි චෙතසා ඵරන්තො සකලමෙව ඵරති, ‘‘අයමස්ස ආදි, ඉදං මජ්ඣ’’න්ති පමාණං න ගණ්හාති. විඤ්ඤාණකසිණන්ති චෙත්ථ කසිණුග්ඝාටිමාකාසෙ පවත්තවිඤ්ඤාණං. තත්ථ කසිණවසෙන කසිණුග්ඝාටිමාකාසෙ, කසිණුග්ඝාටිමාකාසවසෙන තත්ථ පවත්තවිඤ්ඤාණෙ උද්ධංඅධොතිරියතා වෙදිතබ්බා. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, කම්මට්ඨානභාවනානයෙන පනෙතානි පථවීකසිණාදීනි විත්ථාරතො විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.51 ආදයො) වුත්තානෙව. ๒๕. ในสูตรที่ ๕ ชื่อว่า กสิณ เพราะอรรถว่า ทั้งหมด ชื่อว่า อายตนะ เพราะอรรถว่าเป็นแดนเกิด หรือเพราะอรรถว่าเป็นที่ตั้งแห่งธรรมทั้งหลายที่มีกสิณนั้นเป็นอารมณ์ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า กสิณายตนะ บทว่า อุทฺธํ ได้แก่ มีหน้าจำเพาะพื้นท้องฟ้าเบื้องบน บทว่า อโธ ได้แก่ มีหน้าจำเพาะพื้นดินเบื้องล่าง บทว่า ติริยํ ได้แก่ กำหนดโดยรอบ เหมือนปริมณฑลแห่งนา จริงอยู่ โยคีบุคคลบางพวกย่อมเจริญกสิณในเบื้องบนเท่านั้น บางพวกในเบื้องล่าง บางพวกโดยรอบ หรือว่า ผู้ต้องการเห็นรูป ย่อมแผ่ไปอย่างนี้ด้วยเหตุนั้นๆ เหมือนแผ่แสงสว่าง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "บุคคลผู้หนึ่งย่อมจำได้หมายรู้ปฐวีกสิณ ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง" ส่วนคำว่า อทฺวยํ นี้ ท่านกล่าวเพื่อแสดงความไม่ถึงความเป็นอย่างอื่นของกสิณอย่างหนึ่ง จริงอยู่ เหมือนอย่างว่า สำหรับผู้ลงไปในน้ำ ย่อมมีแต่น้ำเท่านั้นในทิศทั้งปวง ไม่มีสิ่งอื่น ฉันใด ปฐวีกสิณก็เป็นปฐวีกสิณเท่านั้น ฉันนั้น ไม่มีการปะปนกับกสิณอื่นของปฐวีกสิณนั้น นัยนี้มีในทุกแห่ง คำว่า อปฺปมาณํ นี้ ท่านกล่าวโดยความหมายว่า การแผ่ไปแห่งกสิณนั้นๆ ไม่มีประมาณ จริงอยู่ ผู้แผ่กสิณนั้นไปด้วยใจ ย่อมแผ่ไปทั้งหมดทีเดียว ไม่ถือประมาณว่า "นี้เป็นเบื้องต้นของกสิณนี้ นี้เป็นท่ามกลาง" ในที่นี้ บทว่า วิญฺญาณกสิณํ ได้แก่ วิญญาณที่เกิดขึ้นในอากาศที่ได้จากการเพิกกสิณ ในวิญญาณกสิณนั้น พึงทราบความเป็นเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง ในอากาศที่ได้จากการเพิกกสิณโดยอำนาจแห่งกสิณ และในวิญญาณที่เกิดขึ้นในอากาศนั้นโดยอำนาจแห่งอากาศที่ได้จากการเพิกกสิณ นี้เป็นเนื้อความย่อในที่นี้ ส่วนปฐวีกสิณเป็นต้นเหล่านี้ ท่านกล่าวไว้โดยพิสดารแล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. ๑.๕๑ เป็นต้น) ตามนัยแห่งการเจริญกรรมฐาน 6. කාළීසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถากาฬีสูตร 26. ඡට්ඨෙ [Pg.301] කුමාරිපඤ්හෙසූති කුමාරීනං මාරධීතානං පුච්ඡාසු. අත්ථස්ස පත්තිං හදයස්ස සන්තින්ති ද්වීහිපි පදෙහි අරහත්තමෙව කථිතං. සෙනන්ති රාගාදිකිලෙසසෙනං. පියසාතරූපන්ති පියජාතිකෙසු ච සාතජාතිකෙසු ච වත්ථූසු උප්පජ්ජනතො එවංලද්ධනාමං. එකොහං ඣායං සුඛමනුබොධින්ති එවං කිලෙසසෙනං ජිනිත්වා අහං එකකොව ඣායන්තො සුඛං අනුබුජ්ඣිං සච්ඡිඅකාසිං. සක්ඛින්ති සක්ඛිභාවප්පත්තං ධම්මසක්ඛිං. න සම්පජ්ජති කෙනචි මෙති මය්හං කෙනචි සද්ධිං මිත්තධම්මො නාම නත්ථි. පථවීකසිණසමාපත්තිපරමා ඛො, භගිනි, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අත්ථොති අභිනිබ්බත්තෙසුන්ති පථවීකසිණසමාපත්තිපරමො උත්තමො අත්ථොති ගහෙත්වා අභිනිබ්බත්තෙසුං. යාවතා ඛො, භගිනි, පථවීකසිණසමාපත්තිපරමතාති යත්තකා පථවීකසිණසමාපත්තියා උත්තමකොටි. තදභිඤ්ඤාසි භගවාති තං භගවා අභිඤ්ඤාපඤ්ඤාය අභිඤ්ඤාසි. අස්සාදමද්දසාති සමුදයසච්චං අද්දස. ආදීනවමද්දසාති දුක්ඛසච්චං අද්දස. නිස්සරණමද්දසාති නිරොධසච්චං අද්දස. මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනමද්දසාති මග්ගසච්චං අද්දස. අත්ථස්ස පත්තීති එතෙසං චතුන්නං සච්චානං දිට්ඨත්තා අරහත්තසඞ්ඛාතස්ස අත්ථස්ස පත්ති, සබ්බදරථපරිළාහවූපසන්තතාය හදයස්ස සන්තීති. ๒๖. ในสูตรที่ ๖ ชื่อกุมาริปัญหา บทว่า กุมาริปัญเหสุ หมายถึง ในปัญหาทั้งหลายของธิดามารผู้เป็นนางกุมารี. บทว่า อตฺถสฺส ปตฺตึ หทยสฺส สนฺตึ ความว่า พระอรหัตผลนั่นเทียว อันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้วด้วยบททั้งสอง. บทว่า เสนา หมายถึง กองทัพกิเลสมีราคะเป็นต้น. บทว่า ปิยสาตรูปํ หมายถึง รูปอันน่ารักและน่าพอใจ ได้ชื่ออย่างนั้นเพราะเกิดขึ้นในวัตถุทั้งหลายอันมีสภาวะเป็นที่รักและมีสภาวะเป็นที่น่ายินดี. บทว่า เอโกหํ ฌายํ สุขมนุโพธึ ความว่า เราชนะเสนาคือกิเลสอย่างนี้แล้ว เป็นผู้เดียวเท่านั้น เพ่งพินิจอยู่ ได้รู้แจ้ง ได้ทำให้แจ้งซึ่งความสุข. บทว่า สกฺขึ หมายถึง ความเป็นสหายธรรม. บทว่า น สมฺปชฺชติ เกนจิ เม ความว่า ธรรมคือความเป็นมิตรกับใครๆ ของเรา ย่อมไม่มี. บทว่า ปถวีกสิณสมาปตฺติปรมา โข ภคินิ เอเก สมณพฺราหฺมณา อตฺโถติ อภินิพฺพตฺเตสุํ ความว่า สมณพราหมณ์บางพวกยึดถือว่า ปฐวีกสิณสมาบัติเป็นประโยชน์อย่างยิ่ง แล้วจึงบังเกิดขึ้น. บทว่า ยาวตา โข ภคินิ ปถวีกสิณสมาปตฺติปรมตา ความว่า ส่วนอย่างยิ่งแห่งปฐวีกสิณสมาบัติมีประมาณเท่าใด. บทว่า ตทภิญฺญาสิ ภควา ความว่า พระผู้มีพระภาคทรงรู้ยิ่งแล้วซึ่งส่วนอย่างยิ่งนั้น ด้วยปัญญาอันยิ่ง. บทว่า อสฺสาทมทฺทส หมายถึง ทรงเห็นสมุทัยสัจจะ. บทว่า อาทีนวมทฺทส หมายถึง ทรงเห็นทุกขสัจจะ. บทว่า นิสฺสรณมทฺทส หมายถึง ทรงเห็นนิโรธสัจจะ. บทว่า มคฺคามคฺคญาณทสฺสนมทฺทส หมายถึง ทรงเห็นมรรคสัจจะ. บทว่า อตฺถสฺส ปตฺติ ความว่า เพราะทรงเห็นสัจจะ ๔ เหล่านี้ จึงเป็นการบรรลุประโยชน์ กล่าวคือพระอรหัตผล, เพราะความสงบระงับจากความกระวนกระวายและความเร่าร้อนทั้งปวง จึงเป็นความสงบแห่งหทัย. 7. පඨමමහාපඤ්හසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาปฐมมหาปัญหาสูตร 27. සත්තමෙ අභිජානාථාති අභිජානිත්වා පච්චක්ඛං කත්වා විහරථ. අභිඤ්ඤායාති අභිජානිත්වා. ඉධාති ඉමාය. ධම්මදෙසනාය වා ධම්මදෙසනන්ති යදිදං සමණස්ස ගොතමස්ස ධම්මදෙසනාය සද්ධිං අම්හාකං ධම්මදෙසනං, අම්හාකං වා ධම්මදෙසනාය සද්ධිං සමණස්ස ගොතමස්ස ධම්මදෙසනං ආරබ්භ නානාකරණං වුච්චෙථ, තං කිං නාමාති වදන්ති. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. ඉති තෙ මජ්ඣෙ භින්නසුවණ්ණං විය සාසනෙන සද්ධිං අත්තනො ලද්ධිං වචනමත්තෙන සමධුරං ඨපයිංසු. නෙව අභිනන්දිංසූති ‘‘එවමෙත’’න්ති න සම්පටිච්ඡිංසු. නප්පටික්කොසිංසූති ‘‘න ඉදං එව’’න්ති නප්පටිසෙධෙසුං. කස්මා? තෙ කිර ‘‘තිත්ථියා නාම අන්ධසදිසා ජානිත්වා වා අජානිත්වා වා කථෙය්‍යු’’න්ති නාභිනන්දිංසු. ๒๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อภิชานาถ ความว่า ท่านทั้งหลายจงรู้ยิ่งแล้ว กระทำให้แจ้งแล้วอยู่เถิด. บทว่า อภิญฺญาย หมายถึง รู้ยิ่งแล้ว. บทว่า อิธ หมายถึง ในธรรมเทศนานี้. บทว่า ธมฺมเทสนาย วา ธมฺมเทสนํ ความว่า พวกเขากล่าวว่า "ความแตกต่างใดที่กล่าวปรารภธรรมเทศนาของเรากับธรรมเทศนาของพระสมณโคดม หรือธรรมเทศนาของพระสมณโคดมกับธรรมเทศนาของเรา ความแตกต่างนั้นชื่ออะไร?". แม้ในบทที่สอง ก็นัยนี้เหมือนกัน. ด้วยเหตุนี้ เดียรถีย์เหล่านั้นจึงวางลัทธิของตนไว้ให้มีระดับเสมอกันกับพระศาสนา เพียงด้วยคำพูด เหมือนทองคำที่แตกอยู่ตรงกลาง. บทว่า เนว อภินนฺทึสุ ความว่า ไม่ยอมรับว่า "เรื่องนี้เป็นอย่างนั้น". บทว่า นปฺปฏิโกสึสุ ความว่า ไม่ปฏิเสธว่า "เรื่องนี้ไม่เป็นอย่างนั้น". เพราะเหตุไร? ได้ยินว่า เดียรถีย์เหล่านั้นไม่พอใจ (เพราะคิดว่า) "พวกเดียรถีย์เป็นเหมือนคนบอด จะรู้หรือ ไม่รู้ ก็พึงกล่าวได้". න [Pg.302] සම්පායිස්සන්තීති සම්පාදෙත්වා කථෙතුං න සක්ඛිස්සන්ති. උත්තරි ච විඝාතන්ති අසම්පාදනතො උත්තරිම්පි දුක්ඛං ආපජ්ජිස්සන්ති. සම්පාදෙත්වා කථෙතුං අසක්කොන්තානඤ්හි දුක්ඛං උප්පජ්ජති. යථා තං, භික්ඛවෙ, අවිසයස්මින්ති එත්ථ ච තන්ති නිපාතමත්තං. යථාති කාරණවචනං, යස්මා අවිසයෙ පඤ්හං පුච්ඡිතා හොන්තීති අත්ථො. ඉතො වා පන සුත්වාති ඉතො වා පන මම සාසනතො සුත්වා. ඉතොති තථාගතතොපි තථාගතසාවකතොපි. ආරාධෙය්‍යාති පරිතොසෙය්‍ය, අඤ්ඤථා ආරාධනං නාම නත්ථීති දස්සෙති. บทว่า น สมฺปายิสฺสนฺติ ความว่า จักไม่สามารถทำให้สำเร็จแล้วกล่าวได้. บทว่า อุตฺตริ จ วิฆาตํ ความว่า เพราะไม่สามารถทำให้สำเร็จได้ ก็จักถึงความลำบากยิ่งขึ้นไป. จริงอยู่ ความลำบากย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ไม่สามารถทำให้สำเร็จแล้วกล่าวได้. ในบทว่า ยถา ตํ ภิกฺขเว อวิสยสฺมึ นี้ บทว่า ตํ เป็นเพียงนิบาต. บทว่า ยถา เป็นคำบอกเหตุ อธิบายว่า เพราะพวกเขาถูกถามปัญหาในเรื่องที่ไม่ใช่วิสัย. บทว่า อิโต วา ปน สุต์วา ความว่า หรืออีกอย่างหนึ่ง คือ ฟังจากศาสนาของเรา. บทว่า อิโต หมายถึง จากตถาคตบ้าง จากสาวกของตถาคตบ้าง. บทว่า อาราเธยฺย หมายถึง พึงทำให้ยินดี, แสดงว่า การทำให้ยินดีโดยประการอื่นย่อมไม่มี. එකධම්මෙති එකස්මිං ධම්මෙ. ඉමිනා උද්දෙසො දස්සිතො. පරතො කතමස්මිං එකධම්මෙති ඉමිනා පඤ්හො දස්සිතො. සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකාති ඉදං පනෙත්ථ වෙය්‍යාකරණං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. සම්මා නිබ්බින්දමානොතිආදීසු පන සම්මා හෙතුනා නයෙන නිබ්බිදානුපස්සනාය නිබ්බින්දන්තො උක්කණ්ඨන්තො, විරාගානුපස්සනාය විරජ්ජන්තො, පටිසඞ්ඛානුපස්සනාය මුච්චනස්ස උපායං කත්වා විමුච්චමානො, අධිමොක්ඛවසෙන වා විමුච්චමානො සන්නිට්ඨානං කුරුමානොති අත්ථො. උදයබ්බයෙහි පරිච්ඡින්දිත්වා පුබ්බන්තාපරන්තදස්සනෙන සම්මා පරියන්තදස්සාවී. සම්මදත්ථං අභිසමෙච්චාති සම්මා සභාගත්ථං ඤාණෙන අභිසමාගන්ත්වා. දුක්ඛස්සන්තකරො හොතීති සකලවට්ටදුක්ඛස්ස පරියන්තං පරිවටුමං කරො හොති. บทว่า เอกธมฺเม หมายถึง ในธรรมอย่างหนึ่ง. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงอุทเทส (หัวข้อ). ต่อจากนั้น ทรงแสดงปัญหาด้วยบทว่า กตมสฺมึ เอกธมฺเม. บทว่า สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา นี้เป็นไวยากรณ์ (คำอธิบาย) ในที่นี้. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. ส่วนในบทว่า สมฺมา นิพฺพินฺทมาโน เป็นต้น อธิบายว่า ผู้เบื่อหน่าย ระอาอยู่ ด้วยนิพพิทานุปัสสนา โดยเหตุ โดยนัยโดยชอบ, ผู้คลายกำหนัดอยู่ ด้วยวิราคานุปัสสนา, ผู้หลุดพ้นอยู่ โดยกระทำอุบายแห่งความหลุดพ้นด้วยปฏิสังขานุปัสสนา, หรือผู้หลุดพ้นอยู่ด้วยอำนาจแห่งอธิโมกข์ ชื่อว่ากระทำการสันนิษฐาน. กำหนดด้วยความเกิดและความดับแล้ว เป็นผู้เห็นส่วนสุดโดยชอบ ด้วยการเห็นส่วนเบื้องต้นและส่วนเบื้องปลาย. บทว่า สมฺมทตฺถํ อภิสเมจฺจ หมายถึง รู้แจ้งแทงตลอดซึ่งอรรถตามสภาวะโดยชอบด้วยญาณ. บทว่า ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ หมายถึง เป็นผู้กระทำที่สุด กระทำที่สุดโดยรอบแห่งวัฏทุกข์ทั้งสิ้น. සබ්බෙ සත්තාති කාමභවාදීසු එකවොකාරභවාදීසු ච සබ්බභවෙසු සබ්බෙ සත්තා. ආහාරට්ඨිතිකාති ආහාරතො ඨිති එතෙසන්ති ආහාරට්ඨිතිකා. ඉති සබ්බසත්තානම්පි ඨිතිහෙතු ආහාරො නාම එකො ධම්මො, තස්මිං එකධම්මෙ. නනු ච එවං සන්තෙ යං වුත්තං – ‘‘අසඤ්ඤසත්තා දෙවා අහෙතුකා අනාහාරා අඵස්සකා’’තිආදි (විභ. 1017), තං විරුජ්ඣතීති. න විරුජ්ඣති. තෙසඤ්හි ඣානං ආහාරො හොති. එවං සන්තෙපි ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ආහාරා’’ති (සං. නි. 2.11) ඉදං විරුජ්ඣතීති. ඉදම්පි න විරුජ්ඣති. එතස්මිඤ්හි සුත්තෙ නිප්පරියායෙන ආහාරලක්ඛණා ධම්මා ආහාරාති වුත්තා, ඉධ පන පරියායෙන පච්චයො ආහාරොති වුත්තො. සබ්බධම්මානඤ්හි පච්චයො ලද්ධුං වට්ටති. සො ච යං යං ඵලං ජනෙති, තං තං ආහරති නාම. තස්මා ආහාරොති වුච්චති. තෙනෙවාහ – ‘‘අවිජ්ජම්පාහං, භික්ඛවෙ, සාහාරං වදාමි, නො අනාහාරං. කො [Pg.303] ච, භික්ඛවෙ, අවිජ්ජාය ආහාරො? පඤ්ච නීවරණාතිස්ස වචනීය’’න්ති (අ. නි. 10.61). අයං ඉධ අධිප්පෙතො. එතස්මිඤ්හි පච්චයාහාරෙ ගහිතෙ පරියායාහාරොපි නිප්පරියායාහාරොපි සබ්බො ගහිතොව හොති. บทว่า สพฺเพ สตฺตา หมายถึง สัตว์ทั้งปวงในภพทั้งปวง คือ ในกามภพเป็นต้น และในเอกโวการภพเป็นต้น. บทว่า อาหารฏฺฐิติกา หมายถึง ความดำรงอยู่ของสัตว์เหล่านั้นมีได้เพราะอาหาร เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาหารัฏฐิติกา. ด้วยเหตุนี้ ธรรมอย่างหนึ่งชื่อว่าอาหาร เป็นเหตุแห่งความดำรงอยู่ของสัตว์ทั้งปวง, ในธรรมอย่างหนึ่งนั้น. ก็เมื่อเป็นเช่นนั้น คำที่กล่าวไว้ว่า "อสัญญสัตตเทวดา ไม่มีเหตุ ไม่มีอาหาร ไม่มีผัสสะ" เป็นต้น (วิ. ๑๐๑๗) นั้น ย่อมขัดแย้งกันมิใช่หรือ? ไม่ขัดแย้ง. จริงอยู่ ฌานเป็นอาหารของอสัญญสัตตเทวดาเหล่านั้น. แม้เมื่อเป็นเช่นนั้น คำว่า "ภิกษุทั้งหลาย อาหาร ๔ อย่างเหล่านี้" (สํ. นิ. ๒.๑๑) นี้ ก็ย่อมขัดแย้งกันมิใช่หรือ? แม้คำนี้ก็ไม่ขัดแย้ง. จริงอยู่ ในสูตรนั้น ธรรมทั้งหลายที่มีลักษณะเป็นอาหารโดยนิปปริยาย (โดยตรง) ถูกเรียกว่าอาหาร, แต่ในที่นี้ ปัจจัยถูกเรียกว่าอาหารโดยปริยาย (โดยอ้อม). จริงอยู่ ควรที่จะได้ปัจจัยของธรรมทั้งปวง. และปัจจัยนั้นย่อมยังผลใดๆ ให้เกิด, ชื่อว่าย่อมนำมาซึ่งผลนั้นๆ. เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่าอาหาร. ด้วยเหตุนั้นนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวแม้อวิชชาว่าเป็นสิ่งที่มีอาหาร มิใช่ไม่มีอาหาร. ภิกษุทั้งหลาย อะไรเล่าเป็นอาหารของอวิชชา? พึงตอบว่า นิวรณ์ ๕". (อาหารโดยปริยาย) นี้เป็นสิ่งที่ทรงประสงค์ในที่นี้. จริงอยู่ เมื่อปัจจยาหาร (อาหารคือปัจจัย) ถูกถือเอาแล้ว, ทั้งปริยายาหาร (อาหารโดยอ้อม) และนิปปริยายาหาร (อาหารโดยตรง) ทั้งหมดก็เป็นอันถูกถือเอาแล้วนั่นเอง. තත්ථ අසඤ්ඤීභවෙ පච්චයාහාරො ලබ්භති. අනුප්පන්නෙ හි බුද්ධෙ තිත්ථායතනෙ පබ්බජිතා වායොකසිණෙ පරිකම්මං කත්වා චතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා තතො වුට්ඨාය ‘‘ධි චිත්තං, ධි වතෙතං චිත්තං, චිත්තස්ස නාම අභාවොයෙව සාධු. චිත්තඤ්හි නිස්සාය වධබන්ධාදිපච්චයං දුක්ඛං උප්පජ්ජති. චිත්තෙ අසති නත්ථෙත’’න්ති ඛන්තිං රුචිං උප්පාදෙත්වා අපරිහීනජ්ඣානා කාලං කත්වා අසඤ්ඤීභවෙ නිබ්බත්තන්ති. යො යස්ස ඉරියාපථො මනුස්සලොකෙ පණිහිතො අහොසි, සො තෙන ඉරියාපථෙන නිබ්බත්තිත්වා චිත්තරූපසදිසො හුත්වා පඤ්ච කප්පසතානි තිට්ඨති. එත්තකං අද්ධානං සයිතො විය හොති. එවරූපානම්පි සත්තානං පච්චයාහාරො ලබ්භති. තෙ හි යං ඣානං භාවෙත්වා නිබ්බත්තා, තදෙව නෙසං පච්චයො හොති. යථා ජියාවෙගෙන ඛිත්තසරො යාව ජියාවෙගො අත්ථි, තාව ගච්ඡති. එවං යාව ඣානපච්චයො අත්ථි, තාව තිට්ඨන්ති. තස්මිං නිට්ඨිතෙ ඛීණවෙගො විය සරො පතන්ති. චවනකාලෙ ච තෙසං සො රූපකායො අන්තරධායති, කාමාවචරසඤ්ඤා උප්පජ්ජති, තෙන සඤ්ඤුප්පාදෙන තෙ දෙවා තම්හා කායා චුතාති පඤ්ඤායන්ති. บรรดาภพทั้งสองนั้น ในอสัญญีภพย่อมได้ปัจจยาหาร. จริงอยู่ ในกาลที่พระพุทธเจ้ายังไม่เสด็จอุบัติขึ้น ชนทั้งหลายผู้ออกบวชในสำนักของพวกเดียรถีย์ ทำบริกรรมในวาโยกสิณแล้ว ยังจตุตถฌานให้บังเกิดแล้ว ออกจากฌานนั้นแล้ว ยังความพอใจและความชอบใจให้เกิดขึ้นว่า "น่าติเตียนจิต, จิตนี้น่าติเตียนหนอ, ความไม่มีแห่งจิตนั่นแหละดี. เพราะอาศัยจิต ทุกข์มีความฆ่าและการจองจำเป็นต้นเป็นปัจจัย ย่อมเกิดขึ้น. เมื่อจิตไม่มี ทุกข์นี้ก็ไม่มี" ดังนี้แล้ว เป็นผู้มีฌานไม่เสื่อม ทำกาละแล้ว ย่อมบังเกิดในอสัญญีภพ. อิริยาบถใดของบุคคลใดตั้งไว้แล้วในมนุสสโลก บุคคลนั้นบังเกิดด้วยอิริยาบถนั้นแล้ว เป็นดุจรูปจิตรกรรม ดำรงอยู่ตลอด ๕๐๐ กัป. ตลอดกาลประมาณเท่านี้ เป็นประดุจหลับอยู่. แม้แก่สัตว์ผู้มีรูปอย่างนี้ ปัจจยาหารก็ย่อมมีได้. จริงอยู่ สัตว์เหล่านั้นเจริญฌานใดแล้วบังเกิด ฌานนั้นนั่นแหละเป็นปัจจัยของสัตว์เหล่านั้น. เปรียบเหมือนลูกศรที่ถูกยิงไปด้วยแรงแห่งสายธนู ย่อมไปได้ตราบเท่าที่แรงแห่งสายธนูยังมีอยู่ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน สัตว์เหล่านั้นย่อมดำรงอยู่ได้ตราบเท่าที่ปัจจัยคือฌานยังมีอยู่. เมื่อปัจจัยคือฌานนั้นสิ้นสุดลง ย่อมตกลงเหมือนลูกศรที่หมดแรง. และในเวลาจุติ รูปกายของสัตว์เหล่านั้นย่อมอันตรธานไป กามาวจรสัญญาเกิดขึ้น ด้วยการเกิดแห่งสัญญานั้น เทพเหล่านั้นจึงเป็นอันรู้กันว่าจุติจากกายนั้น. යෙ පන තෙ නෙරයිකා නෙව වුට්ඨානඵලූපජීවී, න පුඤ්ඤඵලූපජීවීති වුත්තා, තෙසං කො ආහාරොති? තෙසං කම්මමෙව ආහාරො. කිං පඤ්ච ආහාරා අත්ථීති? පඤ්ච, න පඤ්චාති ඉදං න වත්තබ්බං, නනු ‘‘පච්චයො ආහාරො’’ති වුත්තමෙතං. තස්මා යෙන කම්මෙන නිරයෙ නිබ්බත්තන්ති, තදෙව තෙසං ඨිතිපච්චයත්තා ආහාරො හොති. යං සන්ධාය ඉදං වුත්තං – ‘‘න ච තාව කාලං කරොති, යාව න තං පාපකම්මං බ්‍යන්තී හොතී’’ති (ම. නි. 3.250, 268; අ. නි. 3.36). ก็สัตว์นรกเหล่าใด ที่กล่าวไว้ว่า มิใช่ผู้ดำรงชีพด้วยผลแห่งความเพียร มิใช่ผู้ดำรงชีพด้วยผลแห่งบุญ, อะไรเป็นอาหารของสัตว์นรกเหล่านั้น? กรรมนั่นแหละเป็นอาหารของสัตว์นรกเหล่านั้น. ถามว่า อาหาร ๕ อย่างมีอยู่หรือ? ไม่พึงกล่าวคำนี้ว่า ๕ หรือ ไม่ใช่ ๕, ก็คำว่า "ปัจจัยเป็นอาหาร" นี้ เรากล่าวไว้แล้วมิใช่หรือ. เพราะฉะนั้น สัตว์นรกเหล่านั้นบังเกิดในนรกด้วยกรรมใด กรรมนั้นนั่นแหละเป็นอาหารของสัตว์นรกเหล่านั้น เพราะเป็นปัจจัยแห่งการดำรงอยู่. หมายเอาข้อนี้ จึงมีคำที่กล่าวไว้ว่า "สัตว์นั้นยังไม่ทำกาละตราบเท่าที่บาปกรรมนั้นยังไม่สิ้นสุด" ดังนี้. කබළීකාරාහාරං ආරබ්භාපි චෙත්ථ විවාදො න කාතබ්බො. මුඛෙ උප්පජ්ජනඛෙළොපි හි තෙසං ආහාරකිච්චං සාධෙති. ඛෙළො හි නිරයෙ දුක්ඛවෙදනීයො හුත්වා පච්චයො හොති, සග්ගෙ සුඛවෙදනියො. ඉති කාමභවෙ නිප්පරියායෙන චත්තාරො ආහාරා, රූපාරූපභවෙසු ඨපෙත්වා අසඤ්ඤෙ [Pg.304] සෙසානං තයො, අසඤ්ඤානඤ්චෙව අවසෙසානඤ්ච පච්චයාහාරොති ඉමිනා ආකාරෙන සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකාති වෙදිතබ්බා. තත්ථ චත්තාරො ආහාරො යො වා පන කොචි පච්චයාහාරො දුක්ඛසච්චං, ආහාරසමුට්ඨාපිකා පුරිමතණ්හා සමුදයසච්චං, උභින්නං අප්පවත්ති නිරොධසච්චං, නිරොධප්පජානනා පඤ්ඤා මග්ගසච්චන්ති එවං චතුසච්චවසෙන සබ්බවාරෙසු යොජනා කාතබ්බා. แม้ในเรื่องนี้ ไม่พึงทำการโต้เถียงปรารภกวฬิงการาหาร. จริงอยู่ แม้น้ำลายที่เกิดขึ้นในปากก็ย่อมสำเร็จกิจแห่งอาหารแก่สัตว์นรกเหล่านั้น. จริงอยู่ น้ำลายในนรกเป็นปัจจัยโดยเป็นเหตุแห่งทุกขเวทนา, ในสวรรค์เป็นปัจจัยโดยเป็นเหตุแห่งสุขเวทนา. เพราะฉะนั้น ในกามภพมีอาหาร ๔ อย่างโดยแน่นอน, ในรูปภพและอรูปภพ เว้นอสัญญีสัตว์เสีย สำหรับสัตว์ที่เหลือมีอาหาร ๓ อย่าง, สำหรับอสัญญีสัตว์และสัตว์ที่เหลือทั้งหลายมีปัจจยาหาร. พึงทราบว่า สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร ด้วยอาการอย่างนี้. ในบรรดาอาหารเหล่านั้น อาหาร ๔ อย่าง หรือปัจจยาหารอย่างใดอย่างหนึ่ง เป็นทุกขสัจ, ตัณหาในภพก่อนที่ยังอาหารให้เกิดขึ้น เป็นสมุทัยสัจ, ความไม่เป็นไปแห่งสัจจะทั้งสองนั้น เป็นนิโรธสัจ, ปัญญาที่รู้แจ้งนิโรธ เป็นมรรคสัจ. พึงประกอบโยชนาในวาระทั้งปวงด้วยอำนาจแห่งสัจจะ ๔ อย่างนี้. 8. දුතියමහාපඤ්හසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาทุติยมหาปัญหาสูตร 28. අට්ඨමෙ කජඞ්ගලායන්ති එවංනාමකෙ නගරෙ. කජඞ්ගලාති කජඞ්ගලාවාසිනො. මහාපඤ්හෙසූති මහන්තඅත්ථපරිග්ගාහකෙසු පඤ්හෙසු. යථා මෙත්ථ ඛායතීති යථා මෙ එත්ථ උපට්ඨාති. සම්මා සුභාවිතචිත්තොති හෙතුනා නයෙන සුට්ඨු භාවිතචිත්තො. එසො චෙව තස්ස අත්ථොති කිඤ්චාපි භගවතා ‘‘චත්තාරො ධම්මා’’තිආදයො පඤ්හා ‘‘චත්තාරො ආහාරා’’තිආදිනා නයෙන විස්සජ්ජිතා, යස්මා පන චතූසු ආහාරෙසු පරිඤ්ඤාතෙසු චත්තාරො සතිපට්ඨානා භාවිතා හොන්ති, තෙසු ච භාවිතෙසු චත්තාරො ආහාරා පරිඤ්ඤාතාව හොන්ති. තස්මා දෙසනාවිලාසෙන බ්‍යඤ්ජනමෙවෙත්ථ නානං, අත්ථො පන එකොයෙව. ඉන්ද්‍රියාදීසුපි එසෙව නයො. තෙන වුත්තං – ‘‘එසො චෙව තස්ස අත්ථො’’ති. අත්ථතො හි උභයම්පෙතං මජ්ඣෙ භින්නසුවණ්ණමිව හොති. ๒๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า กชังคลายํ ได้แก่ ในเมืองชื่ออย่างนี้. บทว่า กชังคลา ได้แก่ ชาวเมืองกชังคลา. บทว่า มหาปัญเหสุ ได้แก่ ในปัญหาทั้งหลายอันเป็นเครื่องกำหนดเนื้อความอันใหญ่หลวง. บทว่า ยถา เมตฺถ ขายติ ได้แก่ ปรากฏแก่ข้าพเจ้าในปัญหานี้อย่างใด. บทว่า สมฺมา สุภาวิตจิตฺโต ได้แก่ ผู้มีจิตอันอบรมดีแล้วโดยเหตุโดยนัย. บทว่า เอโส เจว ตสฺส อตฺโถ ความว่า แม้ว่าปัญหาทั้งหลายมี "ธรรม ๔ อย่าง" เป็นต้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงวิสัชนาแล้วโดยนัยมี "อาหาร ๔ อย่าง" เป็นต้น แต่เพราะเมื่ออาหาร ๔ อย่างเป็นสิ่งที่กำหนดรู้แล้ว สติปัฏฐาน ๔ ก็เป็นอันอบรมแล้ว และเมื่อสติปัฏฐาน ๔ เหล่านั้นอบรมแล้ว อาหาร ๔ อย่างก็เป็นอันกำหนดรู้แล้วนั่นเทียว. เพราะฉะนั้น ในที่นี้ พยัญชนะเท่านั้นต่างกันด้วยเทศนาวิลาส แต่อรรถเป็นอย่างเดียวกันนั่นเทียว. แม้ในอินทรีย์เป็นต้นก็นัยนี้แหละ. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "เนื้อความของธรรมนั้นก็เป็นอย่างนี้แหละ". จริงอยู่ โดยอรรถแล้ว ธรรมทั้งสองแม้นี้เป็นเหมือนทองคำที่ถูกแบ่งครึ่ง. 9. පඨමකොසලසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาปฐมโกสลสูตร 29. නවමෙ යාවතාති යත්තකා. කාසිකොසලාති කාසිකොසලජනපදා. අත්ථෙව අඤ්ඤථත්තන්ති ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං අත්ථියෙව. අත්ථි විපරිණාමොති මරණම්පි අත්ථියෙව. තස්මිම්පි නිබ්බින්දතීති තස්මිම්පි සම්පත්තිජාතෙ උක්කණ්ඨති. අග්ගෙ විරජ්ජතීති සම්පත්තියා අග්ගෙ කොසලරාජභාවෙ විරජ්ජති. පගෙව හීනස්මින්ති පඨමතරංයෙව හීනෙ ඉත්තරමනුස්සානං පඤ්ච කාමගුණජාතෙ. ๒๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ยาวตา ได้แก่ ประมาณเท่าใด. บทว่า กาสิโกสลา ได้แก่ ชนบทในแคว้นกาสีและแคว้นโกศล. บทว่า อตฺเถว อญฺญถตฺตํ ได้แก่ ความเป็นอย่างอื่นแห่งสิ่งที่ตั้งอยู่มีอยู่ทีเดียว. บทว่า อตฺถิ วิปริณาโม ได้แก่ แม้ความตายก็มีอยู่ทีเดียว. บทว่า ตสฺมึปิ นิพฺพินฺทติ ได้แก่ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในความเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสมบัตินั้น. บทว่า อคฺเค วิรัชฺชติ ได้แก่ ย่อมคลายกำหนัดในความเป็นพระราชาแห่งแคว้นโกศลอันเลิศด้วยสมบัติ. บทว่า ปเคว หีนสฺมึ ได้แก่ ย่อมคลายกำหนัดในกามคุณ ๕ อันเลวทรามของมนุษย์ผู้มีบุญน้อยก่อนทีเดียว. මනොමයාති ඣානමනෙන නිබ්බත්තා. බාරාණසෙය්‍යකන්ති බාරාණසියං උප්පන්නං. තත්ථ කිර කප්පාසොපි මුදු, සුත්තකන්තිකායොපි තන්තවායාපි ඡෙකා, උදකම්පි සුචි සිනිද්ධං. උභතොභාගවිමට්ඨන්ති ද්වීසුපි පස්සෙසු මට්ඨං මුදු [Pg.305] සිනිද්ධං ඛායති. චතස්සො පටිපදා ලොකියලොකුත්තරමිස්සිකා කථිතා. සඤ්ඤාසු පඨමා කාමාවචරසඤ්ඤා, දුතියා රූපාවචරසඤ්ඤා, තතියා ලොකුත්තරසඤ්ඤා, චතුත්ථා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසඤ්ඤා. යස්මා පන සා සඤ්ඤා අග්ගාති ආගතා, තතො පරං සඤ්ඤාපඤ්ඤත්ති නාම නත්ථි, තස්මා අග්ගන්ති වුත්තා. บทว่า มโนมยา ได้แก่ อันสำเร็จด้วยฌานจิต. บทว่า พาราณเสยฺยกํ ได้แก่ เกิดในเมืองพาราณสี. ได้ยินว่า ในเมืองนั้น แม้ฝ้ายก็นุ่ม, แม้หญิงปั่นด้ายและหญิงทอหูกก็ฉลาด, แม้น้ำก็สะอาดเกลี้ยงเกลา. บทว่า อุภโตภาควีมฏฺฐํ ได้แก่ ปรากฏว่าเกลี้ยงเกลา นุ่มนวล เรียบสนิททั้งสองด้าน. ปฏิปทา ๔ ที่ระคนด้วยโลกิยะและโลกุตตระ ท่านกล่าวไว้แล้ว. ในบรรดาสัญญา สัญญาที่หนึ่งเป็นกามาวจรสัญญา, สัญญาที่สองเป็นรูปาวจรสัญญา, สัญญาที่สามเป็นโลกุตตรสัญญา, สัญญาที่สี่เป็นอากิญจัญญายตนสัญญา. แต่เพราะสัญญานั้นมาในฐานะเป็นเลิศ, หลังจากนั้น บัญญัติว่าสัญญาไม่มี, เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่าเป็นเลิศ. බාහිරකානන්ති සාසනතො බහිද්ධා පවත්තානං. නො චස්සං නො ච මෙ සියාති සචෙ අහං අතීතෙ න භවිස්සං, එතරහිපි මෙ අයං අත්තභාවො න සියා. න භවිස්සාමි න මෙ භවිස්සතීති සචෙපි අනාගතෙ න භවිස්සාමි, න ච මෙ කිඤ්චි පලිබොධජාතං භවිස්සති. අග්ගෙ විරජ්ජතීති උච්ඡෙදදිට්ඨියං විරජ්ජති. උච්ඡෙදදිට්ඨි හි ඉධ නිබ්බානස්ස සන්තතාය අග්ගන්ති ජාතා. บทว่า พาหิรกานํ ได้แก่ ของชนผู้เป็นไปภายนอกพระศาสนา. บทว่า โน จสฺสํ โน จ เม สิยา ความว่า ถ้าเราไม่ได้มีแล้วในอดีต แม้ในบัดนี้ อัตภาพนี้ก็ไม่พึงมีแก่เรา. บทว่า น ภวิสฺสามิ น เม ภวิสฺสติ ความว่า แม้ถ้าเราจักไม่มีในอนาคต ความกังวลอะไรๆ ก็จักไม่มีแก่เรา. บทว่า อคฺเค วิรัชฺชติ ได้แก่ ย่อมคลายกำหนัดในอุจเฉททิฏฐิ. จริงอยู่ อุจเฉททิฏฐิในที่นี้เกิดขึ้นในฐานะเป็นเลิศ เพราะความที่ใกล้ต่อพระนิพพาน. පරමත්ථවිසුද්ධින්ති උත්තමත්ථවිසුද්ධිං. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තියා එතං අධිවචනං. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනඤ්හි විපස්සනාපදට්ඨානත්තා අග්ගං නාම ජාතං, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං දීඝායුකත්තා. පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානන්ති ඉමස්මිඤ්ඤෙව අත්තභාවෙ පරමනිබ්බානං. අනුපාදා විමොක්ඛොති චතූහි උපාදානෙහි අග්ගහෙත්වා චිත්තස්ස විමොක්ඛො. අරහත්තස්සෙතං නාමං. පරිඤ්ඤන්ති සමතික්කමං. තත්ථ භගවා පඨමජ්ඣානෙන කාමානං පරිඤ්ඤං පඤ්ඤාපෙති, අරූපාවචරෙහි රූපානං පරිඤ්ඤං පඤ්ඤාපෙති, අනුපාදානිබ්බානෙන වෙදනානං පරිඤ්ඤං පඤ්ඤාපෙති. නිබ්බානඤ්හි සබ්බවෙදයිතප්පහානත්තා වෙදනානං පරිඤ්ඤා නාම. අනුපාදාපරිනිබ්බානන්ති අපච්චයපරිනිබ්බානං. ඉදං පන සුත්තං කථෙන්තො භගවා අනභිරතිපීළිතානි පඤ්ච භික්ඛුසතානි දිස්වා තෙසං අනභිරතිවිනොදනත්ථං කථෙසි. තෙපි අනභිරතිං විනොදෙත්වා දෙසනානුසාරෙන ඤාණං පෙසෙත්වා සොතාපන්නා හුත්වා අපරභාගෙ විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණිංසූති. บทว่า ปรมตฺถวิสุทฺธึ ได้แก่ ความบริสุทธิ์แห่งประโยชน์อย่างยิ่ง. คำว่า ปรมตฺถวิสุทฺธิ นี้ เป็นชื่อของเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ. จริงอยู่ อากิญจัญญายตนะ ชื่อว่าเป็นเลิศ เพราะเป็นปทัฏฐานของวิปัสสนา, ส่วนเนวสัญญานาสัญญายตนะ ชื่อว่าเป็นเลิศ เพราะมีอายุยืน. บทว่า ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ได้แก่ พระนิพพานอย่างยิ่งในอัตภาพนี้แหละ. บทว่า อนุปาทา วิโมกฺโข ได้แก่ ความหลุดพ้นแห่งจิตเพราะไม่ยึดมั่นด้วยอุปาทาน ๔. คำนี้เป็นชื่อของพระอรหัต. บทว่า ปริญฺญํ ได้แก่ การก้าวล่วง. ในบรรดาปริญญาเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติปริญญา (การกำหนดรู้) ในกามทั้งหลายด้วยปฐมฌาน, ทรงบัญญัติปริญญาในรูปทั้งหลายด้วยอรูปาวจรฌาน, ทรงบัญญัติปริญญาในเวทนาทั้งหลายด้วยอนุปาทานิพพาน. จริงอยู่ พระนิพพานชื่อว่าเป็นปริญญาแห่งเวทนา เพราะละเวทนาทั้งปวงได้. บทว่า อนุปาทาปรินิพฺพานํ ได้แก่ ปรินิพพานที่ไม่มีปัจจัย. ก็แล เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสพระสูตรนี้ ทรงทอดพระเนตรเห็นภิกษุ ๕๐๐ รูป ผู้ถูกความไม่ยินดีเบียดเบียน จึงตรัสเพื่อบรรเทาความไม่ยินดีของภิกษุเหล่านั้น. แม้ภิกษุเหล่านั้นก็บรรเทาความไม่ยินดีแล้ว ส่งญาณไปตามกระแสพระธรรมเทศนา ได้เป็นพระโสดาบันแล้ว ในกาลต่อมา เจริญวิปัสสนาแล้ว ได้บรรลุพระอรหัต. 10. දුතියකොසලසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาทุติยโกสลสูตร 30. දසමෙ උය්‍යොධිකා නිවත්තො හොතීති යුද්ධතො නිවත්තො හොති. ලද්ධාධිප්පායොති මහාකොසලරඤ්ඤා කිර බිම්බිසාරස්ස ධීතරං දෙන්තෙන ද්වින්නං රජ්ජානං අන්තරෙ සතසහස්සුට්ඨානො කාසිගාමො නාම ධීතු දින්නො[Pg.306]. අජාතසත්තුනා පිතරි මාරිතෙ මාතාපිස්ස රඤ්ඤො වියොගසොකෙන නචිරස්සෙව මතා. තතො රාජා පසෙනදිකොසලො ‘‘අජාතසත්තුනා මාතාපිතරො මාරිතා, මම පිතු සන්තකො ගාමො’’ති තස්සත්ථාය අට්ටං කරොති, අජාතසත්තුපි ‘‘මම මාතු සන්තකො’’ති තස්ස ගාමස්සත්ථාය. ද්වෙපි මාතුලභාගිනෙය්‍යා චතුරඞ්ගිනිං සෙනං සන්නය්හිත්වා යුජ්ඣිංසු. තත්ථ පසෙනදිකොසලො ද්වෙ වාරෙ අජාතසත්තුනා පරාජිතො නගරමෙව පාවිසි. තතියවාරෙ ‘‘කථං නු ඛො මෙ ජයො භවෙය්‍යා’’ති උපස්සුතිවසෙන යුජ්ඣිතබ්බාකාරං ඤත්වා බ්‍යූහං රචයිත්වා උභොහි පස්සෙහි පරික්ඛිපිත්වා අජාතසත්තුං ගණ්හි. තාවදෙව ජයාධිප්පායස්ස ලද්ධත්තා ලද්ධාධිප්පායො නාම අහොසි. ๓๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อุยฺโยธิกา นิวตฺโต โหติ ความว่า กลับจากสงคราม. บทว่า ลทฺธาธิปฺปาโย ความว่า ได้ยินว่า พระเจ้ามหาโกศล เมื่อพระราชทานพระธิดาแก่พระเจ้าพิมพิสาร ได้พระราชทานหมู่บ้านชื่อกาสิคาม ซึ่งมีส่วยหนึ่งแสน ตั้งอยู่ระหว่างสองแคว้นแก่พระธิดา. เมื่อพระเจ้าอชาตศัตรูปลงพระชนม์พระบิดาแล้ว แม้พระมารดาของพระองค์ก็สิ้นพระชนม์ในไม่ช้าด้วยความโศกเศร้าเพราะการพลัดพรากจากพระราชา. ต่อมา พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงดำริว่า "อชาตศัตรูปลงพระชนม์พระมารดาและพระบิดาแล้ว หมู่บ้านนั้นเป็นของบิดาของเรา" จึงทรงฟ้องร้องเพื่อหมู่บ้านนั้น. แม้พระเจ้าอชาตศัตรูก็ทรงดำริว่า "เป็นของมารดาของเรา" (จึงทรงฟ้องร้อง) เพื่อหมู่บ้านนั้น. พระมาตุลาและพระภาคิไนยทั้งสองพระองค์ทรงรวบรวมกองทัพมีองค์ ๔ แล้วรบกัน. ในการรบนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงพ่ายแพ้แก่พระเจ้าอชาตศัตรูถึงสองครั้ง จึงเสด็จเข้าพระนครอย่างเดียว. ในครั้งที่สาม ทรงดำริว่า "ทำอย่างไรหนอ ชัยชนะจึงจะมีแก่เรา" ดังนี้แล้ว ทรงทราบวิธีการรบโดยการดักฟัง ทรงตั้งค่ายกลล้อมไว้ทั้งสองข้างแล้วจับพระเจ้าอชาตศัตรูได้. ในขณะนั้นเอง เพราะทรงบรรลุความประสงค์คือชัยชนะแล้ว จึงได้ชื่อว่าผู้บรรลุความประสงค์. යෙන ආරාමො තෙන පායාසීති බහිනගරෙ ජයඛන්ධාවාරං නිවෙසෙත්වා ‘‘යාව නගරං අලඞ්කරොන්ති, තාව දසබලං වන්දිස්සාමි. නගරං පවිට්ඨකාලතො පට්ඨාය හි පපඤ්චො හොතී’’ති අමච්චගණපරිවුතො යෙනාරාමො තෙන පායාසි, ආරාමං පාවිසි. කස්මිං කාලෙ පාවිසීති? පිණ්ඩපාතප්පටික්කන්තානං භික්ඛූනං ඔවාදං දත්වා සම්මාසම්බුද්ධෙ ගන්ධකුටිං පවිට්ඨෙ භික්ඛුසඞ්ඝෙ ච ඔවාදං සම්පටිච්ඡිත්වා අත්තනො අත්තනො රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානානි ගතෙ. චඞ්කමන්තීති කස්මිං සමයෙ චඞ්කමන්ති? පණීතභොජනපච්චයස්ස ථිනමිද්ධස්ස විනොදනත්ථං, දිවා පධානිකා වා තෙ. තාදිසානඤ්හි පච්ඡාභත්තං චඞ්කමිත්වා න්හත්වා සරීරං උතුං ගාහාපෙත්වා නිසජ්ජ සමණධම්මං කරොන්තානං චිත්තං එකග්ගං හොති. යෙ තෙ භික්ඛූති සො කිර ‘‘කහං සත්ථා කහං සුගතොති පරිවෙණෙන පරිවෙණං ආගන්ත්වා පුච්ඡිත්වාව පවිසිස්සාමී’’ති විලොකෙන්තො අරඤ්ඤහත්ථී විය මහාචඞ්කමෙ චඞ්කමමානෙ පංසුකූලිකෙ භික්ඛූ දිස්වා තෙසං සන්තිකං අගමාසි. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. දස්සනකාමාති පස්සිතුකාමා. විහාරොති ගන්ධකුටිං සන්ධාය ආහංසු. අතරමානොති අතුරිතො, සණිකං පදපමාණට්ඨානෙ පදං නික්ඛිපන්තො වත්තං කත්වා සුසම්මට්ඨං මුත්තජාලසින්දුවාරසදිසං වාලුකං අවිනාසෙන්තොති අත්ථො. ආලින්දන්ති පමුඛං. අග්ගළන්ති කවාටං. උක්කාසිත්වාති උක්කාසිතසද්දං කත්වා. ආකොටෙහීති අග්ගනඛෙන ඊසකං කුඤ්චිකාඡිද්දසමීපෙ කොටෙහීති වුත්තං හොති. ද්වාරං කිර අතිඋපරි අමනුස්සා, අතිහෙට්ඨා දීඝජාතිකා කොටෙන්ති. තථා අකොටෙත්වා මජ්ඣෙ ඡිද්දසමීපෙ කොටෙතබ්බන්ති ඉදං ද්වාරකොටනවත්තන්ති [Pg.307] වදන්ති. විවරි භගවා ද්වාරන්ති න භගවා උට්ඨාය ද්වාරං විවරති, විවරතූති පන හත්ථං පසාරෙති. තතො ‘‘භගවා තුම්හෙහි අනෙකකප්පකොටීසු දානං දදමානෙහි න සහත්ථා ද්වාරවිවරණකම්මං කත’’න්ති සයමෙව ද්වාරං විවටං. තං පන යස්මා භගවතො මනෙන විවටං, තස්මා ‘‘විවරි භගවා ද්වාර’’න්ති වත්තුං වට්ටති. บทว่า เยน อาราโม เตน ปายาสิ ความว่า (พระราชา) ทรงตั้งค่ายแห่งชัยชนะไว้นอกพระนครแล้วทรงดำริว่า "กว่าเขาจะประดับพระนคร เราจะไปเฝ้าพระทศพล เพราะตั้งแต่เวลาเข้าพระนครไปก็จะมีความเนิ่นช้า" จึงแวดล้อมด้วยหมู่เสนาอำมาตย์ เสด็จไปยังที่ตั้งของอาราม แล้วเสด็จเข้าสู่อาราม. ถามว่า เสด็จเข้าไปในเวลาไหน? ตอบว่า ในเวลาที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประทานโอวาทแก่ภิกษุทั้งหลายผู้กลับจากบิณฑบาตแล้วเสด็จเข้าสู่พระคันธกุฎี และหมู่ภิกษุรับโอวาทแล้วต่างก็ไปยังที่พักกลางคืนและที่พักกลางวันของตนๆ. บทว่า จงฺกมนฺติ (กำลังจงกรม) ถามว่า ท่านจงกรมในเวลาไหน? ตอบว่า ท่านจงกรมเพื่อบรรเทาถีนมิทธะอันมีโภชนะอันประณีตเป็นปัจจัย หรืออีกนัยหนึ่ง ภิกษุเหล่านั้นเป็นผู้มีความเพียรในเวลากลางวัน. จริงอยู่ จิตของภิกษุเช่นนั้นผู้จงกรมในเวลาหลังฉันภัตตาหารแล้ว อาบน้ำ ให้ร่างกายได้รับไออุ่น แล้วนั่งทำสมณธรรม ย่อมเป็นเอกัคคตา. บทว่า เย เต ภิกฺขู ความว่า ได้ยินว่า พระราชานั้นทรงดำริว่า "พระศาสดาประทับอยู่ที่ไหน พระสุคตประทับอยู่ที่ไหน" แล้วเสด็จจากบริเวณหนึ่งไปยังอีกบริเวณหนึ่ง พลางดำริว่า "เราถามแล้วจึงจักเข้าไป" เมื่อทอดพระเนตรอยู่ ได้ทอดพระเนตรเห็นภิกษุผู้ทรงผ้าบังสุกุล กำลังจงกรมอยู่ที่จงกรมใหญ่ ดุจช้างป่า จึงเสด็จเข้าไปใกล้ภิกษุเหล่านั้น. ท่านกล่าวคำนี้หมายถึงเรื่องนั้น. บทว่า ทสฺสนกามา แปลว่า มีความประสงค์จะเห็น. บทว่า วิหาโร ท่านกล่าวหมายถึงพระคันธกุฎี. บทว่า อตรมาโน ความว่า ไม่รีบร้อน ค่อยๆ วางเท้าลงในที่ประมาณเท่าฝ่าเท้า ทำวัตร ไม่ทำลายทรายที่เกลี่ยเรียบดี ดุจตาข่ายไข่มุกและดอกสিন্দুวาร. บทว่า อาฬินฺทํ ได้แก่ มุข. บทว่า อคฺคฬํ ได้แก่ บานประตู. บทว่า อุกฺกาสิตฺวา คือ ทำเสียงกระแอม. บทว่า อาโฏเฐหิ ท่านกล่าวหมายความว่า จงเคาะเบาๆ ด้วยปลายเล็บใกล้ๆ รูกุญแจ. ได้ยินว่า ที่บานประตูนั้น พวกอมนุษย์จะเคาะที่ส่วนบนสุด พวกสัตว์เลื้อยคลานจะเคาะที่ส่วนล่างสุด. ท่านกล่าวว่า ไม่เคาะเช่นนั้น แต่พึงเคาะตรงกลางใกล้ๆ รูกุญแจ นี้เป็นวัตรในการเคาะประตู. บทว่า วิวริ ภควา ทฺวารํ ความว่า พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงลุกขึ้นเปิดประตู แต่ทรงเหยียดพระหัตถ์ออกด้วยพระประสงค์ว่า "จงเปิดเถิด". ลำดับนั้น ประตูก็เปิดเอง ประหนึ่งจะกล่าวว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พระองค์ทั้งหลายผู้ทรงบำเพ็ญทานมาตลอดหลายแสนโกฏิกัปป์ ไม่เคยทรงทำการเปิดประตูด้วยพระหัตถ์ของพระองค์เอง". แต่เพราะประตูนั้นเปิดได้ด้วยพระมนัสของพระผู้มีพระภาค ฉะนั้นจึงควรกล่าวว่า "พระผู้มีพระภาคทรงเปิดประตู". මෙත්තූපහාරන්ති මෙත්තාසම්පයුත්තං කායිකවාචසිකඋපහාරං. කතඤ්ඤුතන්ති අයඤ්හි රාජා පුබ්බෙ ථූලසරීරො අහොසි, දොණපාකං භුඤ්ජති. අථස්ස භගවා දිවසෙ දිවසෙ ථොකං ථොකං හාපනත්ථාය – บทว่า เมตฺตูปหารํ ได้แก่ อุปการะทางกายและวาจาที่ประกอบด้วยเมตตา. บทว่า กตญฺญุตํ ความว่า จริงอยู่ พระราชานี้ในกาลก่อนมีพระวรกายอ้วนท้วน เสวยพระกระยาหารที่หุงด้วยข้าวสารหนึ่งทะนาน. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาค เพื่อจะให้พระองค์ลด (พระกระยาหาร) ลงทีละน้อยๆ ในแต่ละวัน (จึงตรัสว่า) – ‘‘මනුජස්ස සදා සතීමතො,මත්තං ජානතො ලද්ධභොජනෙ; තනුකස්ස භවන්ති වෙදනා,සණිකං ජීරති ආයුපාලය’’න්ති. (සං. නි. 1.124) – “มนุษย์ผู้มีสติทุกเมื่อ รู้จักประมาณในโภชนะที่ได้แล้ว เวทนาย่อมเบาบาง เขาย่อมแก่ช้า ครองอายุอยู่ได้นาน” ดังนี้. (สังยุตตนิกาย สคาถวรรค ๑.๑๒๔) – ඉමං ඔවාදං අදාසි. සො ඉමස්මිං ඔවාදෙ ඨත්වා දිවසෙ දිවසෙ ථොකං ථොකං හාපෙත්වා අනුක්කමෙන නාළිකොදනපරමතාය සණ්ඨාසි, ගත්තානිපිස්ස තනූනි ථිරානි ජාතානි. තං භගවතා කතං උපකාරං සන්ධාය ‘‘කතඤ්ඤුතං ඛො අහං, භන්තෙ, කතවෙදිතං සම්පස්සමානො’’ති ආහ. අරියෙ ඤායෙති සහවිපස්සනකෙ මග්ගෙ. වුද්ධසීලොති වඩ්ඪිතසීලො. අරියසීලොති අපොථුජ්ජනිකෙහි සීලෙහි සමන්නාගතො. කුසලසීලොති අනවජ්ජෙහි සීලෙහි සමන්නාගතො. ආරඤ්ඤකොති ජායමානොපි අරඤ්ඤෙ ජාතො, අභිසම්බුජ්ඣමානොපි අරඤ්ඤෙ අභිසම්බුද්ධො, දෙවවිමානකප්පාය ගන්ධකුටියා වසන්තොපි අරඤ්ඤෙයෙව වසීති දස්සෙන්තො එවමාහ. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. ได้ประทานโอวาทนี้. พระเจ้าปเสนทิโกศลนั้น ครั้นตั้งอยู่ในโอวาทนี้แล้ว ก็ทรงลด (อาหาร) ลงทีละน้อยๆ ในแต่ละวัน โดยลำดับก็ทรงดำรงอยู่ได้ด้วยข้าวสุก (ที่หุงด้วยข้าวสาร) หนึ่งทะนานเป็นอย่างยิ่ง, พระวรกายทั้งหลายของพระองค์ก็ซูบผอมและมั่นคง. พระองค์ทรงหมายถึงอุปการะที่พระผู้มีพระภาคทรงกระทำนั้นแล้ว จึงได้ตรัสว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เล็งเห็นถึงความเป็นผู้กตัญญูและกตเวที". บทว่า อริเย ญาเย ความว่า ในมรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา. บทว่า วุฑฺฒสีโล ความว่า ผู้มีศีลอันเจริญแล้ว. บทว่า อริยสีโล ความว่า ผู้ประกอบด้วยศีลทั้งหลายที่ไม่ใช่ของปุถุชน. บทว่า กุสลสีโล ความว่า ผู้ประกอบด้วยศีลทั้งหลายที่ไม่มีโทษ. บทว่า อารัญญโก ความว่า แม้เมื่อประสูติ ก็ประสูติในป่า, แม้เมื่อตรัสรู้ ก็ตรัสรู้ในป่า, แม้เมื่อประทับอยู่ในพระคันธกุฎีที่เปรียบด้วยวิมานของเทวดา ก็ประทับอยู่ในป่านั่นเอง เมื่อทรงแสดงความข้อนี้ จึงตรัสอย่างนี้. บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง. මහාවග්ගො තතියො. มหาวรรคที่ ๓ 4. උපාලිවග්ගො ๔. อุปาลิวรรค 1. උපාලිසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาอุปาลิสูตร 31. චතුත්ථස්ස පඨමෙ සඞ්ඝසුට්ඨුතායාතිආදීසු සඞ්ඝසුට්ඨුතා නාම සඞ්ඝස්ස සුට්ඨුභාවො, ‘‘සුට්ඨු දෙවා’’ති ආගතට්ඨානෙ විය ‘‘සුට්ඨු, භන්තෙ’’ති [Pg.308] වචනසම්පටිච්ඡනභාවො. යො ච තථාගතස්ස වචනං සම්පටිච්ඡති, තස්ස තං දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය සංවත්තති. තස්මා සඞ්ඝස්ස ‘‘සුට්ඨු, භන්තෙ’’ති වචනසම්පටිච්ඡනත්ථං පඤ්ඤත්තං, අසම්පටිච්ඡනෙ ආදීනවං, සම්පටිච්ඡනෙ ආනිසංසං දස්සෙත්වා, න බලක්කාරෙන අභිභවිත්වාති එතමත්ථං ආවිකරොන්තො ආහ – සඞ්ඝසුට්ඨුතායාති. සඞ්ඝඵාසුතායාති සඞ්ඝස්ස ඵාසුභාවාය, සහජීවිතාය සුඛවිහාරත්ථායාති අත්ථො. ๓๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ ในบทเป็นต้นว่า สงฺฆสุฏฺฐุตาย, ชื่อว่า สังฆสุฏฐุตา ได้แก่ ความเป็นผู้ว่าง่ายของสงฆ์, เหมือนในที่มาว่า "ดีละ พระเจ้าข้า" คือความเป็นผู้รับพระดำรัสว่า "ดีละ พระพุทธเจ้าข้า". ก็บุคคลใดย่อมรับพระดำรัสของพระตถาคต, การรับพระดำรัสนั้นย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่บุคคลนั้นตลอดกาลนาน. เพราะฉะนั้น (สิกขาบท) อันพระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติแล้ว เพื่อให้สงฆ์รับพระดำรัสว่า "ดีละ พระพุทธเจ้าข้า" โดยทรงแสดงโทษในการไม่รับ และอานิสงส์ในการรับแล้ว, มิใช่ทรงข่มขี่ด้วยกำลัง, เมื่อทรงประกาศเนื้อความนี้ จึงตรัสว่า สงฺฆสุฏฺฐุตาย. บทว่า สงฺฆผาสุตาย ความว่า เพื่อความผาสุกของสงฆ์, เพื่อความเป็นอยู่ร่วมกัน, เพื่อประโยชน์แก่การอยู่เป็นสุข. දුම්මඞ්කූනං පුග්ගලානං නිග්ගහායාති දුම්මඞ්කූනාම දුස්සීලපුග්ගලා, යෙ මඞ්කුතං ආපාදියමානාපි දුක්ඛෙන ආපජ්ජන්ති, වීතික්කමං කරොන්තා වා කත්වා වා න ලජ්ජන්ති, තෙසං නිග්ගහත්ථාය. තෙ හි සික්ඛාපදෙ අසති ‘‘කිං තුම්හෙහි දිට්ඨං, කිං සුතං, කිං අම්හෙහි කතං, කතමස්මිං වත්ථුස්මිං කතමං ආපත්තිං රොපෙත්වා අම්හෙ නිග්ගණ්හථා’’ති සඞ්ඝං විහෙඨෙය්‍යුං. සික්ඛාපදෙ පන සති තෙ සඞ්ඝො සික්ඛාපදං දස්සෙත්වා සහ ධම්මෙන නිග්ගහෙස්සති. තෙන වුත්තං – ‘‘දුම්මඞ්කූනං පුග්ගලානං නිග්ගහායා’’ති. บทว่า ทุมฺมงฺกูนํ ปุคฺคลานํ นิคฺคหาย ความว่า ชื่อว่าบุคคลผู้ว่ายาก ได้แก่ บุคคลผู้ทุศีล, คือเหล่าชนที่แม้ถูกทำให้เก้อเขิน ก็ยังเก้อเขินได้โดยยาก, เมื่อกำลังทำการล่วงละเมิด หรือทำแล้ว ก็ไม่ละอาย, (ทรงบัญญัติสิกขาบท) เพื่อข่มบุคคลเหล่านั้น. จริงอยู่ เมื่อไม่มีสิกขาบท บุคคลเหล่านั้นก็จะพึงเบียดเบียนสงฆ์ว่า "พวกท่านเห็นอะไร, ได้ยินอะไร, พวกเราทำอะไร, พวกท่านปรับอาบัติอะไรในเรื่องไหน แล้วมาข่มพวกเรา". แต่เมื่อมีสิกขาบท สงฆ์ก็จะแสดงสิกขาบทแล้วข่มบุคคลเหล่านั้นโดยธรรม. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ทุมฺมงฺกูนํ ปุคฺคลานํ นิคฺคหาย". පෙසලානන්ති පියසීලානං භික්ඛූනං ඵාසුවිහාරත්ථාය. පියසීලා හි භික්ඛූ කත්තබ්බාකත්තබ්බං සාවජ්ජානවජ්ජං වෙලං මරියාදඤ්ච අජානන්තා සික්ඛාත්තයපාරිපූරියා ඝටමානා කිලමන්ති, තෙ පන සාවජ්ජානවජ්ජං වෙලං මරියාදඤ්ච ඤත්වා සික්ඛාපාරිපූරියා ඝටමානා න කිලමන්ති. තෙන තෙසං සික්ඛාපදපඤ්ඤාපනං ඵාසුවිහාරාය සංවත්තතියෙව. යො වා දුම්මඞ්කූනං පුග්ගලානං නිග්ගහො, ස්වෙව තෙසං ඵාසුවිහාරො. දුස්සීලපුග්ගලෙ නිස්සාය හි උපොසථප්පවාරණා න තිට්ඨන්ති, සඞ්ඝකම්මානි නප්පවත්තන්ති, සාමග්ගී න හොති, භික්ඛූ අනෙකග්ගා උද්දෙසාදීසු අනුයුඤ්ජිතුං න සක්කොන්ති. දුස්සීලෙසු පන නිග්ගහිතෙසු සබ්බොපි අයං උපද්දවො න හොති, තතො පෙසලා භික්ඛූ ඵාසු විහරන්ති. එවං ‘‘පෙසලානං භික්ඛූනං ඵාසුවිහාරායා’’ති එත්ථ ද්විධා අත්ථො වෙදිතබ්බො. บทว่า เปสลานํ ความว่า เพื่อประโยชน์แก่การอยู่เป็นสุขของภิกษุทั้งหลายผู้มีศีลเป็นที่รัก. จริงอยู่ ภิกษุทั้งหลายผู้มีศีลเป็นที่รัก เมื่อไม่รู้กิจที่ควรทำและไม่ควรทำ สิ่งที่มีโทษและไม่มีโทษ ขอบเขตและข้อกำหนด พากเพียรเพื่อความบริบูรณ์แห่งสิกขา ๓ ย่อมลำบาก, แต่ภิกษุเหล่านั้น เมื่อรู้สิ่งที่มีโทษและไม่มีโทษ ขอบเขตและข้อกำหนดแล้ว พากเพียรเพื่อความบริบูรณ์แห่งสิกขา ย่อมไม่ลำบาก. เพราะเหตุนั้น การบัญญัติสิกขาบทของภิกษุเหล่านั้น ย่อมเป็นไปเพื่อการอยู่เป็นสุขนั่นเทียว. อีกอย่างหนึ่ง การข่มบุคคลผู้ว่ายากนั่นแหละ คือการอยู่เป็นสุขของภิกษุเหล่านั้น. จริงอยู่ เพราะอาศัยบุคคลผู้ทุศีล อุโบสถและปวารณาจึงตั้งอยู่ไม่ได้, สังฆกรรมทั้งหลายย่อมไม่เป็นไป, ความสามัคคีย่อมไม่มี, ภิกษุทั้งหลายมีจิตไม่แน่วแน่ ไม่สามารถประกอบความเพียรในอุเทศเป็นต้นได้. แต่เมื่อบุคคลผู้ทุศีลถูกข่มแล้ว อุปัทวะทั้งหมดนี้ย่อมไม่มี, เพราะเหตุนั้น ภิกษุทั้งหลายผู้มีศีลเป็นที่รักจึงอยู่เป็นสุข. ในบทว่า เปสลานํ ภิกฺขูนํ ผาสุวิหาราย นี้ พึงทราบเนื้อความโดยสองนัยอย่างนี้. දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානං සංවරායාති දිට්ඨධම්මිකා ආසවා නාම අසංවරෙ ඨිතෙන තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ පත්තබ්බා පාණිප්පහාරදණ්ඩප්පහාරසත්ථප්පහාරහත්ථච්ඡෙදපාදච්ඡෙදඅකිත්තිඅයසවිප්පටිසාරාදයො දුක්ඛවිසෙසො, තෙසං සංවරාය පිදහනාය ආගමනමග්ගථකනායාති අත්ථො. සම්පරායිකානන්ති සම්පරායිකා ආසවා නාම අසංවරෙ ඨිතෙන කතපාපකම්මමූලකා [Pg.309] සම්පරායෙ නරකාදීසු පත්තබ්බා දුක්ඛවිසෙසා, තෙසං පටිඝාතත්ථාය වූපසමත්ථාය. บทว่า ทิฏฺฐธมฺมิกานํ อาสวานํ สํวราย ความว่า ชื่อว่าอาสวะในปัจจุบัน ได้แก่ ทุกข์พิเศษ คือ การประหารด้วยฝ่ามือ การประหารด้วยท่อนไม้ การประหารด้วยศัสตรา การตัดมือ การตัดเท้า ความไม่มีเกียรติ ความไม่มีบริวาร และความเดือดร้อนใจเป็นต้น อันบุคคลผู้ตั้งอยู่ในการไม่สำรวมจะพึงได้รับในอัตภาพนั้นนั่นเอง, (ทรงบัญญัติสิกขาบท) เพื่อสังวร เพื่อปิดกั้น เพื่อสกัดกั้นหนทางมาแห่งอาสวะเหล่านั้น. บทว่า สมฺปรายิกานํ ความว่า ชื่อว่าอาสวะในสัมปรายภพ ได้แก่ ทุกข์พิเศษมีบาปกรรมที่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในการไม่สำรวมทำไว้เป็นมูล อันจะพึงได้รับในนรกเป็นต้นในสัมปรายภพ, (ทรงบัญญัติสิกขาบท) เพื่อกำจัด เพื่อระงับทุกข์เหล่านั้น. අප්පසන්නානන්ති සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා හි සති සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිං ඤත්වා වා, යථාපඤ්ඤත්තං පටිපජ්ජමානෙ භික්ඛූ දිස්වා වා, යෙපි අප්පසන්නා පණ්ඩිතමනුස්සා, තෙ ‘‘යානි වත ලොකෙ මහාජනස්ස රජ්ජනදුස්සනමුය්හනට්ඨානානි, තෙහි ඉමෙ සමණා ආරකා විරතා විහරන්ති, දුක්කරං වත කරොන්තී’’ති පසාදං ආපජ්ජන්ති විනයපිටකපොත්ථකං දිස්වා මිච්ඡාදිට්ඨිකතවෙදිබ්‍රාහ්මණා විය. තෙන වුත්තං – ‘‘අප්පසන්නානං පසාදායා’’ති. บทว่า อปฺปสนฺนานํ ความว่า จริงอยู่ เมื่อมีการบัญญัติสิกขาบท, บัณฑิตชนทั้งหลายที่ยังไม่เลื่อมใส แม้เหล่าใด เมื่อได้รู้การบัญญัติสิกขาบท หรือได้เห็นภิกษุผู้ปฏิบัติตามที่ทรงบัญญัติไว้, บัณฑิตชนเหล่านั้นย่อมถึงความเลื่อมใสว่า "โอหนอ ที่ตั้งแห่งความกำหนัด ความประทุษร้าย และความหลงของมหาชนในโลกมีอยู่, สมณะเหล่านี้อยู่ห่างไกล เว้นขาดจากสิ่งเหล่านั้น, โอหนอ ท่านทำสิ่งที่ทำได้ยาก" เหมือนพราหมณ์ผู้เป็นมิจฉาทิฏฐิแต่รู้คุณ (ของผู้อื่น) ได้เห็นคัมภีร์พระวินัยปิฎก. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อปฺปสนฺนานํ ปสาทาย". පසන්නානන්ති යෙපි සාසනෙ පසන්නා කුලපුත්තා, තෙපි සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිං වා ඤත්වා, යථාපඤ්ඤත්තං පටිපජ්ජමානෙ භික්ඛූ වා දිස්වා ‘‘අහො අය්‍යා දුක්කරං කරොන්ති, යෙ යාවජීවං එකභත්තා විනයසංවරං පාලෙන්තී’’ති භිය්‍යො භිය්‍යො පසීදන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘පසන්නානං භිය්‍යොභාවායා’’ති. บทว่า ปสนฺนานํ ความว่า กุลบุตรทั้งหลายที่เลื่อมใสในพระศาสนาแล้ว แม้เหล่าใด, กุลบุตรเหล่านั้น เมื่อได้รู้การบัญญัติสิกขาบท หรือได้เห็นภิกษุทั้งหลายผู้ปฏิบัติตามที่ทรงบัญญัติไว้ ก็ย่อมเลื่อมใสยิ่งๆ ขึ้นไปว่า "โอ พระคุณเจ้าทั้งหลายทำสิ่งที่ทำได้ยาก, ท่านผู้ฉันหนเดียวและรักษาวินัยสังวรตลอดชีวิต". เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ปสนฺนานํ ภิยฺโยภาวาย". සද්ධම්මට්ඨිතියාති තිවිධො සද්ධම්මො පරියත්තිසද්ධම්මො පටිපත්තිසද්ධම්මො අධිගමසද්ධම්මොති. තත්ථ සකලම්පි බුද්ධවචනං පරියත්තිසද්ධම්මො නාම. තෙරස ධුතගුණා චාරිත්තවාරිත්තසීලසමාධිවිපස්සනාති අයං පටිපත්තිසද්ධම්මො නාම. නවලොකුත්තරධම්මො අධිගමසද්ධම්මො නාම. සො සබ්බොපි යස්මා සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා සති භික්ඛූ සික්ඛාපදඤ්ච තස්ස විභඞ්ගඤ්ච තදත්ථජොතනත්ථං අඤ්ඤඤ්ච බුද්ධවචනං පරියාපුණන්ති, යථාපඤ්ඤත්තඤ්ච පටිපජ්ජමානා පටිපත්තිං පූරෙත්වා පටිපත්තියා අධිගන්තබ්බං ලොකුත්තරධම්මං අධිගච්ඡන්ති, තස්මා සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා සද්ධම්මො චිරට්ඨිතිකො හොති. තෙන වුත්තං – ‘‘සද්ධම්මට්ඨිතියා’’ති. ในบทว่า สทฺธมฺมฏฺฐิติยา พระสัทธรรมมี ๓ อย่าง คือ ปริยัติสัทธรรม ปฏิบัติสัทธรรม และอธิคมสัทธรรม. ในสัทธรรม ๓ อย่างนั้น พระพุทธวจนะทั้งหมดชื่อว่าปริยัติสัทธรรม. ธุดงคคุณ ๑๓ จาริตตศีล วาริตตศีล สมาธิ และวิปัสสนา นี้ชื่อว่าปฏิบัติสัทธรรม. โลกุตรธรรม ๙ ชื่อว่าอธิคมสัทธรรม. ก็พระสัทธรรมทั้งหมดนั้น เพราะเหตุว่า เมื่อมีการบัญญัติสิกขาบท ภิกษุทั้งหลายย่อมเล่าเรียนสิกขาบท วิภังค์ของสิกขาบทนั้น และพระพุทธวจนะอื่นเพื่อประกาศเนื้อความนั้น และเมื่อปฏิบัติอยู่ตามที่ทรงบัญญัติไว้ บำเพ็ญข้อปฏิบัติให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมบรรลุโลกุตรธรรมอันพึงบรรลุได้ด้วยการปฏิบัติ เพราะฉะนั้น เพราะการบัญญัติสิกขาบท พระสัทธรรมจึงดำรงอยู่ได้นาน. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "เพื่อความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรม". විනයානුග්ගහායාති සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා සති සංවරවිනයො, පහානවිනයො, සමථවිනයො, පඤ්ඤත්තිවිනයොති චතුබ්බිධො විනයො අනුග්ගහිතො හොති සූපත්ථම්භිතො. තෙන වුත්තං – ‘‘විනයානුග්ගහායා’’ති. ในบทว่า วินยานุคฺคหายาติ ความว่า เมื่อมีการบัญญัติสิกขาบท วินัย ๔ อย่าง คือ สังวรวินัย ปหานวินัย สมถวินัย และปัญญัติวินัย ชื่อว่าเป็นอันทรงอนุเคราะห์ ทรงค้ำจุนไว้ดีแล้ว. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "เพื่ออนุเคราะห์พระวินัย". 2. පාතිමොක්ඛට්ඨපනාසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถาปาติโมกขัฏฐปนาสูตร 32. දුතියෙ පාරාජිකොති පාරාජිකාපත්තිං ආපන්නො. පාරාජිකකථා විප්පකතා හොතීති ‘‘අසුකපුග්ගලො පාරාජිකං ආපන්නො නු ඛො නො’’ති [Pg.310] එවං කථා ආරභිත්වා අනිට්ඨාපිතා හොති. එස නයො සබ්බත්ථ. ๓๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ปาราชิโก หมายถึง ต้องอาบัติปาราชิก. บทว่า ปาราชิกกถา วิปฺปกตา โหติ หมายถึง วาจาที่ปรารภขึ้นแล้วยังไม่เสร็จสิ้นว่า "บุคคลชื่อโน้นต้องอาบัติปาราชิกหนอ หรือไม่หนอ". นัยนี้พึงทราบในทุกแห่ง. 3. උබ්බාහිකාසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาอุพพาหิกาสูตร 33. තතියෙ උබ්බාහිකායාති සම්පත්තඅධිකරණං වූපසමෙතුං සඞ්ඝතො උබ්බාහිත්වා උද්ධරිත්වා ගහණත්ථාය. විනයෙ ඛො පන ඨිතො හොතීති විනයලක්ඛණෙ පතිට්ඨිතො හොති. අසංහීරොති න අඤ්ඤස්ස වචනමත්තෙනෙව අත්තනො ලද්ධිං විස්සජ්ජෙති. පටිබලොති කායබලෙනපි ඤාණබලෙනපි සමන්නාගතො. සඤ්ඤාපෙතුන්ති ජානාපෙතුං. පඤ්ඤාපෙතුන්ති සම්පජානාපෙතුං. නිජ්ඣාපෙතුන්ති ඔලොකාපෙතුං. පෙක්ඛතුන්ති පස්සාපෙතුං. පසාදෙතුන්ති සඤ්ජාතපසාදං කාතුං. අධිකරණන්ති විවාදාධිකරණාදිචතුබ්බිධං. අධිකරණසමුදයන්ති විවාදමූලාදිකං අධිකරණකාරකං. අධිකරණනිරොධන්ති අධිකරණානං වූපසමං. අධිකරණනිරොධගාමිනිං පටිපදන්ති සත්තවිධඅධිකරණසමථං. ๓๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อุพฺพาหิกาย หมายถึง เพื่อประโยชน์แก่การถือเอาโดยยกขึ้น ถอนขึ้นจากสงฆ์ เพื่อระงับอธิกรณ์ที่เกิดขึ้น. บทว่า วิยเน โข ปน ฐิโต โหติ หมายถึง ตั้งอยู่แล้วในลักษณะแห่งวินัย. บทว่า อสํหีโร หมายถึง ไม่สละลัทธิของตนเพียงด้วยคำพูดของผู้อื่น. บทว่า ปฏิพโล หมายถึง ถึงพร้อมด้วยกำลังกายและกำลังญาณ. บทว่า สญฺญาเปตุํ หมายถึง เพื่อให้รู้. บทว่า ปญฺญาเปตุํ หมายถึง เพื่อให้รู้ทั่ว. บทว่า นิชฺฌาเปตุํ หมายถึง เพื่อให้เพ่งดู. บทว่า เปกฺเขตุํ หมายถึง เพื่อให้พิจารณา. บทว่า ปสาเทตุํ หมายถึง เพื่อทำความเลื่อมใสที่เกิดขึ้นแล้ว. บทว่า อธิกรณํ หมายถึง อธิกรณ์ ๔ อย่าง มีวิวาทาธิกรณ์เป็นต้น. บทว่า อธิกรณสมุทยํ หมายถึง ธรรมอันเป็นเหตุแห่งอธิกรณ์ มีมูลแห่งวิวาเป็นต้น. บทว่า อธิกรณนิโรธํ หมายถึง ความระงับแห่งอธิกรณ์ทั้งหลาย. บทว่า อธิกรณนิโรธคามินึ ปฏิปทํ หมายถึง อธิกรณสมถะ ๗ อย่าง. 4. උපසම්පදාසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาอุปสัมปทาสูตร 34. චතුත්ථෙ අනභිරතින්ති උක්කණ්ඨිතභාවං. වූපකාසෙතුන්ති විනෙතුං. අධිසීලෙති උත්තමසීලෙ. චිත්තපඤ්ඤාසුපි එසෙව නයො. ๓๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า อนภิรตึ หมายถึง ความกระสัน. บทว่า วูปกาเสตุํ หมายถึง เพื่อบรรเทา. บทว่า อธิสีเล หมายถึง ในศีลอย่างยิ่ง. แม้ในอธิจิตและอธิปัญญา ก็นัยนี้เหมือนกัน. 7. සඞ්ඝභෙදසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาสังฆเภทสูตร 37. සත්තමෙ වත්ථූහීති කාරණෙහි. අවකස්සන්තීති පරිසං ආකඩ්ඪන්ති විජටෙන්ති එකමන්තං උස්සාරෙන්ති. අපකස්සන්තීති අතිවිය ආකඩ්ඪන්ති, යථා විසංසට්ඨා හොන්ති, එවං කරොන්ති. ආවෙනි කම්මානි කරොන්තීති විසුං සඞ්ඝකම්මානි කරොන්ති. ๓๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า วตฺถูหิ หมายถึง ด้วยเหตุทั้งหลาย. บทว่า อวกสฺสนฺติ หมายถึง ย่อมชักชวนบริษัท ย่อมสาง ย่อมให้เคลื่อนไป ณ ที่สมควร. บทว่า อปกสฺสนฺติ หมายถึง ย่อมชักชวนอย่างยิ่ง คือ ย่อมกระทำโดยประการที่ภิกษุเหล่านั้นเป็นผู้แยกกันอยู่. บทว่า อาเวณิ กมฺมานิ กโรนฺติ หมายถึง ย่อมทำสังฆกรรมแยกต่างหาก. 9-10. ආනන්දසුත්තද්වයවණ්ණනා อรรถกถาอานันทสูตร ๒ สูตร (สูตรที่ ๙-๑๐) 39-40. නවමෙ කප්පට්ඨිකන්ති ආයුකප්පං නිරයම්හි ඨිතිකාරණං. කිබ්බිසං පසවතීති පාපං පටිලභති. ආපායිකොති අපායගමනීයො. නෙරයිකොති නිරයෙ නිබ්බත්තනකො. වග්ගරතොති භෙදරතො. යොගක්ඛෙමා [Pg.311] පධංසතීති යොගෙහි ඛෙමතො අරහත්තතො ධංසති විගච්ඡති. දසමෙ අනුග්ගහොති අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස සඞ්ගහානුග්ගහො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. ในสูตรที่ ๙ บทว่า กปฺปฏฺฐิกํ หมายถึง เป็นเหตุให้ตั้งอยู่ในนรกตลอดอายุรกัป. บทว่า กิพฺพิสํ ปสวติ หมายถึง ย่อมได้บาป. บทว่า อาปายิโก หมายถึง ผู้ไปสู่อบาย. บทว่า เนรยิโก หมายถึง ผู้บังเกิดในนรก. บทว่า วคฺครโต หมายถึง ผู้ยินดีในการทำลายสงฆ์. บทว่า โยคกฺเขมา ปธํสติ หมายถึง ย่อมเสื่อม ย่อมคลาดจากพระอรหัตอันเป็นแดนเกษมจากโยคะ. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อนุคฺคโห หมายถึง การสงเคราะห์อนุเคราะห์กันและกัน. บทที่เหลือในทุกแห่งมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. උපාලිවග්ගො චතුත්ථො. อุปาลิวรรคที่ ๔ 5. අක්කොසවග්ගො ๕. อักโกสวรรค 4. කුසිනාරසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถากุสินาราสูตร 44. පඤ්චමස්ස චතුත්ථෙ කුසිනාරායන්ති එවංනාමකෙ නගරෙ. දෙවතානං අත්ථාය බලිං හරන්ති එත්ථාති බලිහරණො, තස්මිං බලිහරණෙ. අච්ඡිද්දෙන අප්පටිමංසෙනාතිආදීසු යෙන කෙනචිදෙව පහටො වා හොති, වෙජ්ජකම්මාදීනි වා කතානි, තස්ස කායසමාචාරො උපචිකාදීහි ඛායිතතාලපණ්ණං විය ඡිද්දො ච, පටිමසිතුං යත්ථ කත්ථචි ගහෙත්වා ආකඩ්ඪිතුං සක්කුණෙය්‍යතාය පටිමංසො ච හොති, විපරීතො අච්ඡිද්දො අප්පටිමංසො නාම. වචීසමාචාරො පන මුසාවාදඔමසවාදපෙසුඤ්ඤඅමූලකානුද්ධංසනාදීහි ඡිද්දො සප්පටිමංසො ච හොති, විපරීතො අච්ඡිද්දො අප්පටිමංසො. මෙත්තං නු ඛො මෙ චිත්තන්ති පලිබොධං ඡින්දිත්වා කම්මට්ඨානභාවනානුයොගෙන අධිගතං මෙ මෙත්තචිත්තං. අනාඝාතන්ති ආඝාතවිරහිතං, වික්ඛම්භනෙන විහතාඝාතන්ති අත්ථො. කත්ථ වුත්තන්ති ඉදං සික්ඛාපදං කිස්මිං නගරෙ වුත්තං. ๔๔. ในสูตรที่ ๔ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า กุสินารายํ หมายถึง ในเมืองชื่ออย่างนี้. ชนทั้งหลายนำพลีกรรมไปเพื่อเทวดาในที่นี้ เหตุนั้น ที่นี้จึงชื่อว่า พลิหรณะ, ในพลิหรณะนั้น. ในบทเป็นต้นว่า อจฺฉิทฺเทน อปฺปฏิสํเสน ความว่า ภิกษุถูกใครๆ ก็ตามประหารแล้วบ้าง หรือทำเวชกรรมเป็นต้นบ้าง กายสมาจารของภิกษุนั้นชื่อว่าเป็นช่อง เหมือนใบตาลที่ปลวกเป็นต้นกัดกิน และชื่อว่าเป็นที่ลูบคลำได้ เพราะอาจถูกจับดึงในที่ไหนๆ เพื่อลูบคลำได้, กายสมาจารที่ตรงกันข้าม ชื่อว่าไม่มีช่อง ไม่เป็นที่ลูบคลำได้. ส่วนวจีสมาจาร ชื่อว่าเป็นช่องและเป็นที่ลูบคลำได้ ด้วยมุสาวาท โอมสวาท เปสุญญะ และการใส่ร้ายโดยไม่มีมูล เป็นต้น, วจีสมาจารที่ตรงกันข้าม ชื่อว่าไม่มีช่อง ไม่เป็นที่ลูบคลำได้. บทว่า เมตฺตํ นุ โข เม จิตฺตํ หมายถึง เมตตาจิตอันเราบรรลุแล้ว โดยตัดปลิโพธ ด้วยการประกอบความเพียรในการเจริญกรรมฐาน. บทว่า อนาฆาตํ หมายถึง ปราศจากอาฆาต, อธิบายว่า มีอาฆาตอันข่มไว้แล้วด้วยวิกขัมภนปหาน. บทว่า กตฺถ วุตฺตํ หมายถึง สิกขาบทนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในเมืองไหน. කාලෙන වක්ඛාමීතිආදීසු එකො එකං ඔකාසං කාරෙත්වා චොදෙන්තො කාලෙන වදති නාම. සඞ්ඝමජ්ඣෙ වා ගණමජ්ඣෙ වා සලාකග්ගයාගග්ගවිතක්කමාළකභික්ඛාචාරමග්ගආසනසාලාදීසු වා උපට්ඨාකෙහි පරිවාරිතක්ඛණෙ වා චොදෙන්තො අකාලෙන වදති නාම. තච්ඡෙන වදන්තො භූතෙන වදති නාම. ‘‘දහරමහල්ලකපරිසාවචරකපංසුකූලිකධම්මකථිකපතිරූපං තව ඉද’’න්ති වදන්තො ඵරුසෙන වදති නාම. කාරණනිස්සිතං පන කත්වා, ‘‘භන්තෙ මහල්ලකත්ථ, පරිසාවචරකත්ථ, පංසුකූලිකත්ථ, ධම්මකථිකත්ථපතිරූපං තුම්හාකමිද’’න්ති වදන්තො [Pg.312] සණ්හෙන වදති නාම. කාරණනිස්සිතං කත්වා වදන්තො අත්ථසංහිතෙන වදති නාම. මෙත්තචිත්තො වක්ඛාමි නො දොසන්තරොති මෙත්තචිත්තං පච්චුපට්ඨපෙත්වා වක්ඛාමි, න දුට්ඨචිත්තො හුත්වා. ในบทเป็นต้นว่า กาเลน วกฺขามิ ความว่า ภิกษุรูปหนึ่งขอโอกาสต่อภิกษุอีกรูปหนึ่งแล้วโจท ชื่อว่ากล่าวโดยกาล. ภิกษุผู้โจทในท่ามกลางสงฆ์บ้าง ในท่ามกลางคณะบ้าง ในโรงสลากภัต โรงยาคู ศาลาที่ปรึกษา หนทางบิณฑบาต หรือโรงฉันเป็นต้นบ้าง หรือในขณะที่แวดล้อมด้วยอุปัฏฐากบ้าง ชื่อว่ากล่าวโดยอกาล. ผู้กล่าวด้วยคำสัตย์ ชื่อว่ากล่าวด้วยเรื่องจริง. ผู้กล่าวว่า "การกระทำนี้สมควรแก่ท่านผู้เป็นเด็ก ผู้เป็นเถระ ผู้เที่ยวไปในบริษัท ผู้ทรงผ้าบังสุกุล ผู้เป็นธรรมกถึกหรือ" ชื่อว่ากล่าวด้วยคำหยาบ. ส่วนผู้กล่าวอ้างเหตุแล้วกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านเป็นเถระ ท่านเป็นผู้เที่ยวไปในบริษัท ท่านเป็นผู้ทรงผ้าบังสุกุล ท่านเป็นธรรมกถึก การกระทำนี้สมควรแก่ท่านทั้งหลายหรือ" ชื่อว่ากล่าวด้วยคำอ่อนหวาน. ผู้กล่าวอ้างเหตุ ชื่อว่ากล่าวด้วยคำประกอบด้วยประโยชน์. บทว่า เมตฺตจิตฺโต วกฺขามิ โน โทสนฺตโร หมายถึง เราจักกล่าวโดยตั้งเมตตาจิตไว้เฉพาะหน้า ไม่เป็นผู้มีจิตถูกโทสะประทุษร้าย (แล้วกล่าว). 5. රාජන්තෙපුරප්පවෙසනසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาราชันเตปุรัปปเวสนสูตร 45. පඤ්චමෙ කතං වා කරිස්සන්ති වාති මෙථුනවීතික්කමං කරිංසු වා කරිස්සන්ති වා. රතනන්ති මණිරතනාදීසු යංකිඤ්චි. පත්ථෙතීති මාරෙතුං ඉච්ඡති. හත්ථිසම්බාධන්ති හත්ථීහි සම්බාධං. හත්ථිසම්මද්දන්ති වා පාඨො, තස්සත්ථො – හත්ථීහි සම්මද්දො එත්ථාති හත්ථිසම්මද්දං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. රජනීයානි රූපසද්දගන්ධරසඵොට්ඨබ්බානීති එතානි රාගජනකානි රූපාදීනි තත්ථ පරිපූරානි හොන්ති. ๔๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า กตํ วา กริสฺสนฺติ วา ความว่า ได้กระทำการล่วงละเมิดเมถุนธรรมแล้ว หรือ จักกระทำ. บทว่า รตนํ ได้แก่ รัตนะอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดารัตนะทั้งหลายมีมณีรัตนะเป็นต้น. บทว่า ปตฺเถติ ความว่า ย่อมปรารถนาเพื่อจะฆ่า. บทว่า หตฺถิสมฺพาธํ ความว่า คับแคบด้วยช้างทั้งหลาย. หรือมีอีก पाठ (บาลี) หนึ่งว่า หตฺถิสมฺมทฺทํ อรรถของบทนั้นคือ การเหยียบย่ำด้วยช้างทั้งหลายมีอยู่ในที่นี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า หัตถิสัมมัททะ. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า รชนียานิ รูปสทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพานิ ความว่า รูปเป็นต้นเหล่านี้อันเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด ย่อมบริบูรณ์ในที่นั้น. 6. සක්කසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาสักกสูตร 46. ඡට්ඨෙ සොකසභයෙති සොකෙන සභයෙ. සොකභයෙති වා පාඨො, අයමෙවත්ථො. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. යෙන කෙනචි කම්මට්ඨානෙනාති කසිවණිජ්ජාදිකම්මෙසු යෙන කෙනචි කම්මෙන. අනාපජ්ජ අකුසලන්ති කිඤ්චි අකුසලං අනාපජ්ජිත්වා. නිබ්බිසෙය්‍යාති උප්පාදෙය්‍ය ආචිනෙය්‍ය. දක්ඛොති ඡෙකො. උට්ඨානසම්පන්නොති උට්ඨානවීරියෙන සමන්නාගතො. අලං වචනායාති යුත්තො වචනාය. එකන්තසුඛප්පටිසංවෙදී විහරෙය්‍යාති එකන්තමෙව කායිකචෙතසිකසුඛං ඤාණෙන පටිසංවෙදෙන්තො විහරෙය්‍ය. අනිච්චාති හුත්වා අභාවතො. තුච්ඡාති සාරරහිතා. මුසාති නිච්චසුභසුඛා විය ඛායමානාපි තථා න හොන්තීති මුසා. මොසධම්මාති නස්සනසභාවා. තස්මා තෙ පටිච්ච දුක්ඛං උප්පජ්ජතීති සන්දස්සෙති. ඉධ පන වොති එත්ථ වො ති නිපාතමත්තං. අපණ්ණකං වා සොතාපන්නොති අවිරාධිතං එකංසෙන සොතාපන්නො වා හොති. සොපි ඣානං නිබ්බත්තෙති, බ්‍රහ්මලොකං වා ගන්ත්වා ඡසු වා කාමසග්ගෙසු එකන්තසුඛප්පටිසංවෙදී හුත්වා විහරෙය්‍ය. ඉමස්මිං සුත්තෙ සත්ථා අට්ඨඞ්ගුපොසථස්ස ගුණං කථෙසි. ๔๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า โสกสภเย ความว่า มีภัยเพราะความโศก. หรือมีอีก पाठ (บาลี) หนึ่งว่า โสกภเย ก็มีอรรถอย่างนี้เหมือนกัน. แม้ในบทที่สอง ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า เยน เกนจิ กมฺมฏฺฐาเนน ความว่า ด้วยกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากรรมทั้งหลายมีกสิกรรมและพานิชยกรรมเป็นต้น. บทว่า อนาปชฺช อกุสลํ ความว่า ไม่ต้องอาบัติอกุศลอย่างใดอย่างหนึ่ง. บทว่า นิพฺพิเสยฺย ความว่า พึงให้เกิด พึงสั่งสม. บทว่า ทกฺโข ความว่า ฉลาด. บทว่า อุฏฺฐานสมฺปนฺโน ความว่า ประกอบด้วยความเพียรเป็นเครื่องลุกขึ้น. บทว่า อลํ วจนาย ความว่า สมควรเพื่อจะกล่าว. บทว่า เอกนฺตสุขปฺปฏิสํเวที วิหเรยฺย ความว่า พึงอยู่เสวยกายิกสุขและเจตสิกสุขโดยส่วนเดียวด้วยญาณ. บทว่า อนิจฺจา ความว่า เพราะมีความเป็นแล้วกลับไม่มี. บทว่า ตุจฺฉา ความว่า ปราศจากสาระ. บทว่า มุสา ความว่า แม้ปรากฏประดุจเที่ยง งาม เป็นสุข ก็ไม่เป็นเช่นนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า มุสา (ของเท็จ). บทว่า โมสธมฺมา ความว่า มีความฉิบหายไปเป็น स्वभाव (สภาวะ). ทรงแสดงว่า เพราะฉะนั้น อาศัยโภคะเหล่านั้น ทุกข์จึงเกิดขึ้น. ในบทว่า อิธ ปน โว นี้ บทว่า โว เป็นเพียงนิบาต. บทว่า อปณฺณกํ วา โสตาปนฺโน ความว่า เป็นพระโสดาบันโดยส่วนเดียว ไม่ผิดพลาด. แม้พระโสดาบันนั้น ก็ให้ฌานเกิดขึ้น แล้วไปสู่พรหมโลก หรือไปสู่กามสวรรค์ ๖ ชั้น เป็นผู้เสวยสุขโดยส่วนเดียวอยู่ก็ได้. ในสูตรนี้ พระศาสดาตรัสคุณของอุโบสถที่ประกอบด้วยองค์ ๘. 7. මහාලිසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถามหาลิสูตร 47. සත්තමෙ [Pg.313] මිච්ඡාපණිහිතන්ති මිච්ඡා ඨපිතං. අධම්මචරියාවිසමචරියාති අකුසලකම්මපථවසෙන අධම්මචරියසඞ්ඛාතා විසමචරියා. කුසලකම්මපථවසෙන ඉතරා වෙදිතබ්බා. එවමිධ වට්ටමෙව කථිතං. ๔๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า มิจฺฉาปณิหิตํ ความว่า ตั้งไว้ผิด. บทว่า อธมฺมจริยาวิสมจริยา ความว่า วิสมจริยา (ความประพฤติไม่สม่ำเสมอ) ที่ชื่อว่า อธรรมจริยา (ความประพฤติไม่เป็นธรรม) ด้วยอำนาจแห่งอกุศลกรรมบถ. พึงทราบจริยาที่นอกเหนือจากนี้ (คือ ธรรมจริยาและสมจริยา) ด้วยอำนาจแห่งกุศลกรรมบถ. ในสูตรนี้ พระองค์ตรัสถึงวัฏฏะเท่านั้นอย่างนี้. 8. පබ්බජිතඅභිණ්හසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาปัพพชิตอภิณหสูตร 48. අට්ඨමෙ පබ්බජිතෙනාති ඝරාවාසං පහාය සාසනෙ පබ්බජ්ජං උපගතෙන. අභිණ්හන්ති අභික්ඛණං පුනප්පුනං, පච්චවෙක්ඛිතබ්බා ඔලොකෙතබ්බා සල්ලක්ඛෙතබ්බා. වෙවණ්ණියන්ති විවණ්ණභාවං. තං පනෙතං වෙවණ්ණියං දුවිධං හොති සරීරවෙවණ්ණියං පරික්ඛාරවෙවණ්ණියඤ්ච. තත්ථ කෙසමස්සුඔරොපනෙන සරීරවෙවණ්ණියං වෙදිතබ්බං. පුබ්බෙ පන නානාවිරාගානි සුඛුමවත්ථානි නිවාසෙත්වාපි නානග්ගරසභොජනං සුවණ්ණරජතභාජනෙසු භුඤ්ජිත්වාපි සිරිගබ්භෙ වරසයනාසනෙසු නිපජ්ජිත්වාපි නිසීදිත්වාපි සප්පිනවනීතාදීහි භෙසජ්ජං කත්වාපි පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය ඡින්නසඞ්ඝටිතකසාවරසපීතානි වත්ථානි නිවාසෙතබ්බානි, අයපත්තෙ වා මත්තිකපත්තෙ වා මිස්සකොදනො භුඤ්ජිතබ්බො, රුක්ඛමූලාදිසෙනාසනෙ මුඤ්ජතිණසන්ථරණාදීසු නිපජ්ජිතබ්බං, චම්මඛණ්ඩතට්ටිකාදීසු නිසීදිතබ්බං, පූතිමුත්තාදීහි භෙසජ්ජං කත්තබ්බං හොති. එවමෙත්ථ පරික්ඛාරවෙවණ්ණියං වෙදිතබ්බං. එවං පච්චවෙක්ඛතො කොපො ච මානො ච පහීයති. ๔๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ปพฺพชิเตน ความว่า อันบรรพชิตผู้ละฆราวาส เข้าถึงบรรพชาในพระศาสนาแล้ว. บทว่า อภิณฺหํ ความว่า เนืองๆ บ่อยๆ, บทว่า ปจฺจเวกฺขิตพฺพา ความว่า พึงพิจารณา พึงแลดู พึงกำหนดรู้. บทว่า เววณฺณิยํ ความว่า ความมีวรรณะแปรไป. ก็เววัณณิยะนั้นมี ๒ อย่าง คือ สรีรเววัณณิยะ (ความมีวรรณะแห่งสรีระแปรไป) และบริขารเววัณณิยะ (ความมีวรรณะแห่งบริขารแปรไป). ใน ๒ อย่างนั้น พึงทราบสรีรเววัณณิยะด้วยการปลงผมและหนวด. ส่วนในกาลก่อน (เมื่อเป็นคฤหัสถ์) แม้จะเคยนุ่งห่มผ้าเนื้อละเอียดที่ย้อมสีต่างๆ ฉันโภชนะมีรสเลิศต่างๆ ในภาชนะทองและเงิน นอนและนั่งบนที่นอนและที่นั่งอันประเสริฐในห้องอันเป็นสิริ ทำเภสัชด้วยเนยใสและเนยข้นเป็นต้น แต่จำเดิมแต่กาลที่บวชแล้ว พึงนุ่งห่มผ้าที่ตัดแล้ว เย็บติดกันแล้ว ย้อมด้วยน้ำฝาด, พึงฉันข้าวสุกที่ปนกันในบาตรเหล็กหรือบาตรดิน, พึงนอนบนเครื่องปูลาดมีหญ้ามุงกระต่ายเป็นต้นในเสนาสนะมีโคนไม้เป็นต้น, พึงนั่งบนหนังชิ้นและแคร่เป็นต้น, พึงทำเภสัชด้วยมูตรเน่าเป็นต้น. พึงทราบปริกขารเววัณณิยะในข้อนี้อย่างนี้. เมื่อภิกษุพิจารณาอยู่อย่างนี้ ย่อมละทั้งความโกรธและความถือตัวได้. පරපටිබද්ධා මෙ ජීවිකාති මය්හං පරෙසු පටිබද්ධා පරායත්තා චතුපච්චයජීවිකාති. එවං පච්චවෙක්ඛතො හි ආජීවො පරිසුජ්ඣති, පිණ්ඩපාතො ච අපචිතො හොති, චතූසු පච්චයෙසු අපච්චවෙක්ඛිතපරිභොගො නාම න හොති. අඤ්ඤො මෙ ආකප්පො කරණීයොති යො ගිහීනං උරං අභිනීහරිත්වා ගීවං පග්ගහෙත්වා ලලිතෙනාකාරෙන අනියතපදවීතිහාරෙන ගමනාකප්පො හොති, තතො අඤ්ඤොව ආකප්පො මයා කරණීයො, සන්තින්ද්‍රියෙන සන්තමානසෙන යුගමත්තදස්සිනා විසමට්ඨානෙ උදකසකටෙනෙව මන්දමිතපදවීතිහාරෙන හුත්වා ගන්තබ්බන්ති පච්චවෙක්ඛිතබ්බං. එවං පච්චවෙක්ඛතො හි ඉරියාපථො සාරුප්පො හොති, තිස්සො සික්ඛා පරිපූරෙන්ති. කච්චිනුඛොති සලක්ඛණෙ නිපාතසමුදායො. අත්තාති චිත්තං. සීලතො න උපවදතීති [Pg.314] අපරිසුද්ධං තෙ සීලන්ති සීලපච්චයො න උපවදති. එවං පච්චවෙක්ඛතො හි අජ්ඣත්තං හිරී සමුට්ඨාති, සා තීසු ද්වාරෙසු සංවරං සාධෙති, තීසු ද්වාරෙසු සංවරො චතුපාරිසුද්ධිසීලං හොති, චතුපාරිසුද්ධිසීලෙ ඨිතො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං ගණ්හාති. අනුවිච්ච විඤ්ඤූ සබ්‍රහ්මචාරීති පණ්ඩිතා සබ්‍රහ්මචාරිනො අනුවිචාරෙත්වා. එවං පච්චවෙක්ඛතො හි බහිද්ධා ඔත්තප්පං සණ්ඨාති, තං තීසු ද්වාරෙසු සංවරං සාධෙතීති අනන්තරනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. บทว่า ปรปฏิพทฺธา เม ชีวิกา ความว่า การเลี้ยงชีพด้วยปัจจัย ๔ ของเรา เกี่ยวเนื่องในผู้อื่น ขึ้นอยู่กับผู้อื่น. จริงอยู่ เมื่อภิกษุพิจารณาอยู่อย่างนี้ อาชีวะย่อมบริสุทธิ์, บิณฑบาตก็เป็นอันเขาเคารพ, การบริโภคปัจจัย ๔ โดยไม่พิจารณาย่อมไม่มี. บทว่า อญฺโญ เม อากปฺโป กรณิโย ความว่า อาการกิริยาในการเดินของคฤหัสถ์ทั้งหลายที่แอ่นอก เชิดคอ มีท่าทางงาม มีการก้าวย่างไม่แน่นอนมีอยู่, เราพึงทำอาการกิริยาที่แตกต่างไปจากนั้น, พึงพิจารณาว่า พึงเป็นผู้มีอินทรีย์สงบ มีใจสงบ ทอดสายตาเพียงชั่วแอก มีการก้าวย่างที่วัดแล้วอย่างช้าๆ ดุจเกวียนบรรทุกน้ำในที่อันไม่สม่ำเสมอ แล้วจึงไป. จริงอยู่ เมื่อภิกษุพิจารณาอยู่อย่างนี้ อิริยาบถย่อมเหมาะสม, สิกขา ๓ ย่อมบริบูรณ์. บทว่า กจฺจินุโข เป็นหมู่แห่งนิบาตในอรรถว่า สังเกต. บทว่า อตฺตา ได้แก่ จิต. บทว่า สีลโต น อุปวทติ ความว่า ไม่ติเตียนเพราะเหตุแห่งศีลว่า ศีลของท่านไม่บริสุทธิ์. จริงอยู่ เมื่อภิกษุพิจารณาอยู่อย่างนี้ หิริย่อมเกิดขึ้นภายใน, หิรินั้นย่อมยังความสำรวมในทวาร ๓ ให้สำเร็จ, ความสำรวมในทวาร ๓ เป็นจตุปาริสุทธิศีล, ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในจตุปาริสุทธิศีล เจริญวิปัสสนาแล้ว ย่อมบรรลุพระอรหัต. บทว่า อนุวิจฺจ วิญฺญู สพฺรหฺมจารี ความว่า สพรหมจารีผู้เป็นบัณฑิตใคร่ครวญแล้ว. จริงอยู่ เมื่อภิกษุพิจารณาอยู่อย่างนี้ โอตตัปปะย่อมตั้งมั่นภายนอก, โอตตัปปะนั้นย่อมยังความสำรวมในทวาร ๓ ให้สำเร็จ ดังนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในลำดับก่อนนั่นเทียว. නානාභාවො විනාභාවොති ජාතියා නානාභාවො, මරණෙන විනාභාවො. එවං පච්චවෙක්ඛතො හි තීසු ද්වාරෙසු අසංවුතාකාරො නාම න හොති, මරණස්සති සූපට්ඨිතා හොති. කම්මස්සකොම්හීතිආදීසු කම්මං මය්හං සකං අත්තනො සන්තකන්ති කම්මස්සකා. කම්මෙන දාතබ්බං ඵලං දායං, කම්මස්ස දායං කම්මදායං, තං ආදීයාමීති කම්මදායාදො. කම්මං මය්හං යොනි කාරණන්ති කම්මයොනි. කම්මං මය්හං බන්ධු ඤාතකොති කම්මබන්ධු. කම්මං මය්හං පටිසරණං පතිට්ඨාති කම්මපටිසරණො. තස්ස දායාදො භවිස්සාමීති තස්ස කම්මස්ස දායාදො තෙන දින්නඵලං පටිග්ගාහකො භවිස්සාමි. එවං කම්මස්සකතං පන පච්චවෙක්ඛතො පාපකරණං නාම න හොති. කථංභූතස්ස මෙ රත්තින්දිවා වීතිවත්තන්තීති කින්නු ඛො මෙ වත්තප්පටිපත්තිං කරොන්තස්ස, උදාහු අකරොන්තස්ස, බුද්ධවචනං සජ්ඣායන්තස්ස, උදාහු අසජ්ඣායන්තස්ස, යොනිසොමනසිකාරෙ කම්මං කරොන්තස්ස, උදාහු අකරොන්තස්සාති කථංභූතස්ස මෙ රත්තින්දිවා වීතිවත්තන්ති, පරිවත්තන්තීති අත්ථො. එවං පච්චවෙක්ඛතො හි අප්පමාදො පරිපූරති. บทว่า นานาภาโว วินาภาโวติ ความว่า ความเป็นต่างๆ กันโดยชาติ ชื่อว่านานาภาวะ ความพลัดพรากโดยความตาย ชื่อว่าวินาภาวะ. จริงอยู่ เมื่อภิกษุพิจารณาอยู่อย่างนี้ อาการชื่อว่าความไม่สำรวมในทวาร ๓ ย่อมไม่มี, มรณสติย่อมตั้งมั่นดี. ในบทว่า กมฺมสฺสโกมฺหีติอาทีสุ บทว่า กมฺมสฺสกา ความว่า กรรมเป็นของตน เป็นสมบัติของตน. ผลอันกรรมจะพึงให้ ชื่อว่า ทายะ, ทายะของกรรม ชื่อว่า กัมมทายะ, เราย่อมรับเอากัมมทายะนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า กัมมทายาโท (ผู้รับทายาทของกรรม). กรรมเป็นกำเนิด เป็นเหตุของเรา เหตุนั้นจึงชื่อว่า กัมมโยนิ. กรรมเป็นเผ่าพันธุ์ เป็นญาติของเรา เหตุนั้นจึงชื่อว่า กัมมพันธุ. กรรมเป็นที่พึ่ง เป็นที่ตั้งของเรา เหตุนั้นจึงชื่อว่า กัมมปฏิสรโณ. บทว่า ตสฺส ทายาโท ภวิสฺสามิ ความว่า เราจักเป็นทายาท คือเป็นผู้รับผลที่กรรมนั้นให้. ก็เมื่อภิกษุพิจารณาความเป็นผู้มีกรรมเป็นของตนอยู่อย่างนี้ การทำบาปชื่อว่าย่อมไม่มี. บทว่า กถํภูตสฺส เม รตฺตินฺทิวา วีติวตฺตนฺติ ความว่า วันคืนล่วงไปๆ แก่เราผู้เป็นอย่างไรหนอ คือ แก่เราผู้ทำวัตรปฏิบัติอยู่ หรือว่าผู้ไม่ทำ, แก่เราผู้สาธยายพุทธวจนะอยู่ หรือว่าผู้ไม่สาธยาย, แก่เราผู้ทำการงานในโยนิโสมนสิการอยู่ หรือว่าผู้ไม่ทำ, วันคืนล่วงไปๆ เป็นไปแก่เราผู้เป็นอย่างไร. จริงอยู่ เมื่อภิกษุพิจารณาอยู่อย่างนี้ ความไม่ประมาทย่อมบริบูรณ์. සුඤ්ඤාගාරෙ අභිරමාමීති විවිත්තොකාසෙ සබ්බිරියාපථෙසු එකකොව හුත්වා කච්චි නු ඛො අභිරමාමීති අත්ථො. එවං පච්චවෙක්ඛතො කායවිවෙකො පරිපූරති. උත්තරිමනුස්සධම්මොති උත්තරිමනුස්සානං උක්කට්ඨමනුස්සභූතානං ඣායීනඤ්චෙව අරියානඤ්ච ඣානාදිධම්මො, දසකුසලකම්මපථසඞ්ඛාතමනුස්සධම්මතො වා උත්තරිතරො විසිට්ඨතරො ධම්මො මෙ මම සන්තානෙ අත්ථි නු ඛො, සන්ති නු ඛොති අත්ථො. අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසොති මහග්ගතලොකුත්තරපඤ්ඤා පජානනට්ඨෙන ඤාණං, චක්ඛුනා දිට්ඨමිව ධම්මං පච්චක්ඛකරණතො දස්සනට්ඨෙන දස්සනන්ති ඤාණදස්සනං, අරියං විසුද්ධං උත්තමං ඤාණදස්සනන්ති [Pg.315] අරියඤාණදස්සනං, අලං පරියත්තකං කිලෙසවිද්ධංසනසමත්ථං අරියඤාණදස්සනමෙත්ථ, අස්ස වාති අලමරියඤාණදස්සනො, ඣානාදිභෙදො උත්තරිමනුස්සධම්මො අලමරියඤාණදස්සනො ච සො විසෙසො චාති අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසො. අථ වා තමෙව කිලෙසවිද්ධංසනසමත්ථං විසුද්ධං ඤාණදස්සනමෙව විසෙසොති අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසො වා. අධිගතොති පටිලද්ධො මෙ අත්ථි නු ඛො. සොහන්ති පටිලද්ධවිසෙසො සො අහං. පච්ඡිමෙ කාලෙති මරණමඤ්චෙ නිපන්නකාලෙ. පුට්ඨොති සබ්‍රහ්මචාරීහි අධිගතගුණවිසෙසං පුච්ඡිතො. න මඞ්කු භවිස්සාමීති පතිතක්ඛන්ධො නිත්තෙජො න හෙස්සාමීති. එවං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස හි මොඝකාලකිරියා නාම න හොති. บทว่า สุญฺญาคาเร อภิรมามิ ความว่า เราเป็นผู้เดียวอยู่ในที่สงัดในอิริยาบถทั้งปวง ยินดีอยู่หรือหนอ. เมื่อภิกษุพิจารณาอยู่อย่างนี้ กายวิเวกย่อมบริบูรณ์. บทว่า อุตฺตริมนุสฺสธมฺโมติ ได้แก่ ฌานาธิธรรมของอุตตริมนุษย์ คือผู้เป็นมนุษย์อย่างยิ่ง ได้แก่ผู้ได้ฌานและพระอริยเจ้า, หรือธรรมที่ยวดยิ่งกว่า ประเสริฐกว่ามนุสสธรรมคือกุศลกรรมบถ ๑๐ มีอยู่ในสันดานของเราหรือไม่หนอ. บทว่า อลมริยญาณทสฺสนวิเสโสติ ปัญญาที่เป็นมหัคคตะและโลกุตตระ ชื่อว่าญาณ เพราะอรรถว่ารู้, ชื่อว่าทัสสนะ เพราะอรรถว่าเห็น คือทำให้แจ้งซึ่งธรรมเหมือนเห็นด้วยตา ชื่อว่าญาณทัสสนะ, ญาณทัสสนะที่บริสุทธิ์ ประเสริฐ ชื่อว่าอริยญาณทัสสนะ, อริยญาณทัสสนะที่เพียงพอ สามารถกำจัดกิเลสได้ มีอยู่ในธรรมนี้ หรือมีอยู่แก่ภิกษุนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อลามริยญาณทัสสนะ, อุตตริมนุสสธรรมมีฌานเป็นต้นนั้นเป็นอลมริยญาณทัสสนะด้วย เป็นวิเศษด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่า อลมริยญาณทัสสนวิเสส. อีกอย่างหนึ่ง ญาณทัสสนะที่บริสุทธิ์ สามารถกำจัดกิเลสได้นั่นแหละเป็นวิเศษ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อลมริยญาณทัสสนวิเสส. บทว่า อธิคโต ความว่า อันเราบรรลุแล้วมีอยู่หรือไม่หนอ. บทว่า โสหนฺติ เรานั้นผู้มีคุณวิเศษที่บรรลุแล้ว. บทว่า ปจฺฉิเม กาเล ความว่า ในกาลที่นอนอยู่บนเตียงมรณะ. บทว่า ปุฏฺโฐ ความว่า ถูกเพื่อนพรหมจารีถามถึงคุณวิเศษที่บรรลุแล้ว. บทว่า น มงฺกุ ภวิสฺสามิ ความว่า เราจักไม่เป็นผู้เก้อเขิน หมดสง่า. จริงอยู่ เมื่อภิกษุพิจารณาอยู่อย่างนี้ การทำกาลกิริยาโดยเปล่าประโยชน์ชื่อว่าย่อมไม่มี. 9-10. සරීරට්ඨධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා ๙-๑๐. อรรถกถาสรีรัฏฐธรรมสูตร เป็นต้น 49-50. නවමෙ පොනොබ්භවිකොති පුනබ්භවනිබ්බත්තකො. භවසඞ්ඛාරොති භවසඞ්ඛරණකම්මං. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටමෙව කථිතං. දසමෙ සීලබාහුසච්චවීරියසතිපඤ්ඤා ලොකියලොකුත්තරාමිස්සිකා කථිතා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. ๔๙-๕๐. ในสูตรที่ ๙ บทว่า โปโนพฺภวิโก ได้แก่ กรรมที่ทำให้เกิดในภพใหม่. บทว่า ภวสงฺขาโร ได้แก่ กรรมที่ปรุงแต่งภพ. ในสูตรนี้ ตรัสไว้เฉพาะวัฏฏะเท่านั้น. ในสูตรที่ ๑๐ ตรัสศีล พาหุสัจจะ วิริยะ สติ ปัญญา ที่เจือด้วยโลกิยะและโลกุตตระ. บทที่เหลือในที่ทั้งปวงมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. අක්කොසවග්ගො පඤ්චමො. อักโกสวรรคที่ ๕ පඨමපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං. ปฐมปัณณาสก์ จบ 2. දුතියපණ්ණාසකං ๒. ทุติยปัณณาสก์ (6) 1. සචිත්තවග්ගො (๖) ๑. สจิตตวรรค 1-4. සචිත්තසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๔. อรรถกถาสจิตตสูตร เป็นต้น 51-54. දුතියස්ස [Pg.316] පඨමෙ සචිත්තපරියායකුසලොති අත්තනො චිත්තවාරකුසලො. රජන්ති ආගන්තුකඋපක්කිලෙසං. අඞ්ගණන්ති තත්ථජාතකඅඞ්ගකාළතිලකාදිං. ආසවානං ඛයායාති අරහත්තත්ථාය. තතියෙ පටිභානෙනාති වචනසණ්ඨානෙන. චතුත්ථෙ අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනායාති සඞ්ඛාරපරිග්ගාහකවිපස්සනාය. ๕๑-๕๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า สจิตฺตปริยายกุสโล ความว่า ฉลาดในวาระจิตของตน. บทว่า รชํ ได้แก่ อุปกิเลสที่เป็นอาคันตุกะ. บทว่า องฺคณํ ได้แก่ รอยย่น รอยคด ไฝดำ เป็นต้น ที่เกิดในที่นั้น. บทว่า อาสวานํ ขยาย ความว่า เพื่อประโยชน์แก่อรหัตตผล. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ปฏิภาเนน ความว่า ด้วยความไพเราะแห่งถ้อยคำ. ในสูตรที่ ๔ บทว่า อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย ความว่า ด้วยวิปัสสนาที่กำหนดสังขาร. 8. මූලකසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถามูลกสูตร 58. අට්ඨමෙ අමතොගධාති එත්ථ සඋපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු කථිතා, නිබ්බානපරියොසානාති එත්ථ අනුපාදිසෙසා. අනුපාදිසෙසං පත්තස්ස හි සබ්බෙ ධම්මා පරියොසානප්පත්තා නාම හොන්ති. සෙසපදානි හෙට්ඨා වුත්තත්ථානෙව. ๕๘. ในสูตรที่ ๘ ในบทว่า อมโตคธา นี้ ท่านกล่าวถึงสอุปาทิเสสนิพพานธาตุ, ในบทว่า นิพฺพานปริโยสานา นี้ ท่านกล่าวถึงอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ. จริงอยู่ ธรรมทั้งปวงของผู้ถึงอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ชื่อว่าถึงที่สุดแล้ว. บทที่เหลือมีเนื้อความดังที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. 9. පබ්බජ්ජාසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาปัพพัชชาสูตร 59. නවමෙ තස්මාති යස්මා එවං අපරිචිතචිත්තස්ස සාමඤ්ඤත්ථො න සම්පජ්ජති, තස්මා. යථාපබ්බජ්ජාපරිචිතඤ්ච නො චිත්තං භවිස්සතීති යථා පබ්බජ්ජානුරූපෙන පරිචිතං. යෙ හි කෙචි පබ්බජන්ති නාම, සබ්බෙ තෙ අරහත්තං පත්ථෙත්වා. තස්මා යං චිත්තං අරහත්තාධිගමත්ථාය පරිචිතං වඩ්ඪිතං, තං යථාපබ්බජ්ජාපරිචිතං නාමාති වෙදිතබ්බං. එවරූපං පන චිත්තං භවිස්සතීති සික්ඛිතබ්බං. ලොකස්ස සමඤ්ච විසමඤ්චාති සත්තලොකස්ස සුචරිතදුච්චරිතානි. ලොකස්ස භවඤ්ච විභවඤ්චාති තස්ස වඩ්ඪිඤ්ච විනාසඤ්ච, තථා සම්පත්තිඤ්ච විපත්තිඤ්ච. ලොකස්ස සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්චාති පන සඞ්ඛාරලොකං සන්ධාය වුත්තං, ඛන්ධානං නිබ්බත්තිඤ්ච භෙදඤ්චාති අත්ථො. ๕๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่ประโยชน์แห่งสมณะย่อมไม่สำเร็จแก่ผู้มีจิตไม่คุ้นเคยอย่างนี้ ฉะนั้น. บทว่า ยถาปพฺพชฺชาปริจิตญฺจ โน จิตฺตํ ภวิสฺสตีติ ความว่า จิตของเราจักเป็นจิตที่คุ้นเคยสมควรแก่บรรพชา. จริงอยู่ ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งบวช ชนเหล่านั้นทั้งหมดปรารถนาอรหัตตผลแล้วจึงบวช. ฉะนั้น จิตใดอันบุคคลอบรมแล้ว เจริญแล้ว เพื่อประโยชน์แก่การบรรลุอรหัตตผล จิตนั้นพึงทราบว่า ชื่อว่าจิตที่คุ้นเคยสมควรแก่บรรพชา. พึงศึกษาว่า จิตเห็นปานนี้จักมี (แก่เรา). บทว่า โลกสฺส สมญฺจ วิสมญฺจ ได้แก่ สุจริตและทุจริตของสัตวโลก. บทว่า โลกสฺส ภวญฺจ วิภวญฺจ ได้แก่ ความเจริญและความเสื่อม คือความสมบัติและความวิบัติของสัตวโลกนั้น. ส่วนบทว่า โลกสฺส สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ ท่านกล่าวหมายถึงสังขารโลก ความว่า การเกิดขึ้นและความแตกดับของขันธ์ทั้งหลาย. 10. ගිරිමානන්දසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาคิริมานันทสูตร 60. දසමෙ [Pg.317] අනුකම්පං උපාදායාති ගිරිමානන්දත්ථෙරෙ අනුකම්පං පටිච්ච. චක්ඛුරොගොතිආදයො වත්ථුවසෙන වෙදිතබ්බා. නිබ්බත්තිතප්පසාදානඤ්හි රොගො නාම නත්ථි. කණ්ණරොගොති බහිකණ්ණෙ රොගො. පිනාසොති බහිනාසිකාය රොගො. නඛසාති නඛෙහි විලෙඛිතට්ඨානෙ රොගො. පිත්තසමුට්ඨානාති පිත්තසමුට්ඨිතා. තෙ කිර ද්වත්තිංස හොන්ති. සෙම්හසමුට්ඨානාදීසුපි එසෙව නයො. උතුපරිණාමජාති උතුපරිණාමෙන අච්චුණ්හාතිසීතෙන උප්පජ්ජනකරොගා. විසමපරිහාරජාති අතිචිරට්ඨානනිසජ්ජාදිනා විසමපරිහාරෙන ජාතා. ඔපක්කමිකාති වධබන්ධනාදිනා උපක්කමෙන ජාතා. කම්මවිපාකජාති බලවකම්මවිපාකසම්භූතා. සන්තන්ති රාගාදිසන්තතාය සන්තං. අතප්පකට්ඨෙන පණීතං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. ๖๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า anukampaṃ upādāya ความว่า อาศัยความอนุเคราะห์ในพระคิริมานนทเถระ พึงทราบอาพาธมีจักขุโรคเป็นต้น โดยเป็นเรื่องที่เกิดขึ้น เพราะว่า โรคชื่อว่าย่อมไม่มีแก่ประสาทรูปที่กรรมทำให้เกิด บทว่า kaṇṇarogo คือ โรคที่ใบหูภายนอก บทว่า pināso คือ โรคที่จมูกภายนอก บทว่า nakhasā คือ โรคในที่อันเล็บขูดขีด บทว่า pittasamuṭṭhānā คือ อาพาธมีดีเป็นสมุฏฐาน ได้ยินว่า อาพาธเหล่านั้นมี ๓๒ อย่าง แม้ในอาพาธมีเสมหะเป็นสมุฏฐานเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน บทว่า utupariṇāmajā คือ โรคที่เกิดเพราะความแปรปรวนแห่งอุตุ คือร้อนเกินไป เย็นเกินไป บทว่า visamaparihārajā คือ อาพาธที่เกิดจากการบริหารไม่สม่ำเสมอ มีการยืนนานเกินไป นั่งนานเกินไปเป็นต้น บทว่า opakkamikā คือ อาพาธที่เกิดจากความพยายาม (ของผู้อื่น) มีการฆ่าและการจองจำเป็นต้น บทว่า kammavipākajā คือ อาพาธที่เกิดจากวิบากของกรรมที่มีกำลัง บทว่า santaṃ คือ สงบ เพราะความสงบราคะเป็นต้น ประณีต เพราะอรรถว่าไม่ทำให้เกิดความดิ้นรน บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นทั้งนั้นในทุกแห่ง සචිත්තවග්ගො පඨමො. สจิตตวรรคที่ ๑ (7) 2. යමකවග්ගො (๗) ๒. ยมกวรรค 1. අවිජ්ජාසුත්තාදිවණ්ණනා ๑. อรรถกถาอวิชชาสูตรเป็นต้น 61-62. දුතියස්ස පඨමෙ සාහාරන්ති සපච්චයං. විජ්ජාවිමුත්තින්ති ඵලඤාණඤ්චෙව සෙසසම්පයුත්තධම්මෙ ච. බොජ්ඣඞ්ගාති මග්ගබොජ්ඣඞ්ගා. දුතියෙ භවතණ්හායාති භවපත්ථනාය. එවං ද්වීසුපි සුත්තෙසු වට්ටමෙව කථිතං, වට්ටඤ්චෙත්ථ පඨමෙ සුත්තෙ අවිජ්ජාමූලකං වට්ටං කථිතං, දුතියෙ තණ්හාමූලකං. ๖๑-๖๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า sāhāraṃ คือ มีปัจจัย บทว่า vijjāvimutti คือ ผลญาณและสัมปยุตตธรรมที่เหลือ บทว่า bojjhaṅgā คือ มรรคโพชฌงค์ ในสูตรที่ ๒ บทว่า bhavataṇhāya คือ เพราะความปรารถนาภพ ในสูตรทั้ง ๒ สูตรอย่างนี้ ตรัสไว้แต่วัฏฏะเท่านั้น และในสูตรทั้ง ๒ นั้น ในสูตรที่ ๑ ตรัสวัฏฏะมีอวิชชาเป็นมูล ในสูตรที่ ๒ ตรัสวัฏฏะมีตัณหาเป็นมูล 3-4. නිට්ඨඞ්ගතසුත්තාදිවණ්ණනා ๓-๔. อรรถกถานิฏฐังคตสูตรเป็นต้น 63-64. තතියෙ නිට්ඨං ගතාති නිබ්බෙමතිකා. ඉධ නිට්ඨාති ඉමස්මිංයෙව ලොකෙ පරිනිබ්බානං. ඉධ විහායාති ඉමං ලොකං විජහිත්වා සුද්ධාවාසබ්‍රහ්මලොකං. චතුත්ථෙ අවෙච්චප්පසන්නාති අචලප්පසාදෙන සම්පන්නා. සොතාපන්නාති අරියමග්ගසොතං ආපන්නා. ๖๓-๖๔. ในสูตรที่ ๓ บทว่า niṭṭhaṃ gatā คือ ผู้ไม่มีความสงสัย บทว่า idha niṭṭhā คือ ปรินิพพานในโลกนี้เอง บทว่า idha vihāya คือ ละโลกนี้แล้ว (ไปสู่) สุทธาวาสพรหมโลก ในสูตรที่ ๔ บทว่า aveccappasannā คือ ผู้สมบูรณ์ด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหว บทว่า sotāpannā คือ ผู้ถึงกระแสแห่งอริยมรรค 5-7. පඨමසුඛසුත්තාදිවණ්ණනා ๕-๗. อรรถกถาปฐมสุขสูตรเป็นต้น 65-67. පඤ්චමෙ [Pg.318] වට්ටමූලකං සුඛදුක්ඛං පුච්ඡිතං, ඡට්ඨෙ සාසනමූලකං. සත්තමෙ නළකපානන්ති අතීතෙ බොධිසත්තස්ස ඔවාදෙ ඨත්වා වානරයූථෙන නළෙහි උදකස්ස පීතට්ඨානෙ මාපිතත්තා එවංලද්ධනාමො නිගමො. තුණ්හීභූතං තුණ්හීභූතන්ති යං යං දිසං අනුවිලොකෙති, තත්ථ තත්ථ තුණ්හීභූතමෙව. අනුවිලොකෙත්වාති තතො තතො විලොකෙත්වා. පිට්ඨි මෙ ආගිලායතීති කස්මා ආගිලායති? භගවතො හි ඡ වස්සානි මහාපධානං පදහන්තස්ස මහන්තං කායදුක්ඛං අහොසි, අථස්ස අපරභාගෙ මහල්ලකකාලෙ පිට්ඨිවාතො උප්පජ්ජි. උපාදින්නකසරීරස්ස ඨානනිසජ්ජාදීහි අප්පමත්තකෙන ආබාධෙන න සක්කා කෙනචි භවිතුං. තං ගහෙත්වාපි ථෙරස්ස ඔකාසකරණත්ථං එවමාහ. සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤාපෙත්වා එකමන්තෙ පතිරූපට්ඨානෙ පඤ්ඤත්තස්ස කප්පියමඤ්චස්ස උපරි අත්ථරිත්වා. ๖๕-๖๗. ในสูตรที่ ๕ ทูลถามถึงสุขทุกข์มีวัฏฏะเป็นมูล ในสูตรที่ ๖ ทูลถามถึงสุขทุกข์มีพระศาสนาเป็นมูล ในสูตรที่ ๗ บทว่า naḷakapānaṃ คือ นิคมที่ได้ชื่ออย่างนั้น เพราะในอดีต พระโพธิสัตว์ทรงสร้างไว้ในที่ที่ฝูงวานรยืนอยู่ในโอวาทแล้วดื่มน้ำด้วยไม้อ้อ บทว่า tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtaṃ คือ ทรงตรวจดูทิศใดๆ ก็ทรงเห็นแต่นิ่งเงียบในทิศนั้นๆ บทว่า anuviloketvā คือ ทรงตรวจดูไปในที่นั้นๆ ในบทว่า piṭṭhi me āgilāyati นี้ มีคำถามว่า เพราะเหตุไรจึงประชวร ความจริง ทุกขเวทนาทางพระวรกายอย่างใหญ่หลวงได้มีแล้วแด่พระผู้มีพระภาค ผู้ทรงบำเพ็ญมหาปธานตลอด ๖ ปี ต่อมาในภายหลัง ในเวลาทรงพระชรา วาตาพาธในพระปฤษฎางค์ (หลัง) ได้เกิดขึ้นแก่พระองค์ ใครๆ ก็ไม่อาจจะไม่มีอาพาธแม้เพียงเล็กน้อยอันเกิดจากการยืนการนั่งเป็นต้นได้ สำหรับพระวรกายอันเป็นอุปาทินนกะนี้ แต่พระองค์ทรงยกเอาอาพาธนั้นขึ้นมาตรัสอย่างนี้ เพื่อทรงกระทำโอกาสแก่พระเถระ (พระเถระ) ปูผ้าสังฆาฏิลาดไว้เบื้องบนเตียงอันสมควรที่จัดไว้แล้วในที่สมควร ณ ที่ส่วนข้างหนึ่ง 9-10. කථාවත්ථුසුත්තද්වයවණ්ණනා ๙-๑๐. อรรถกถากถาวัตถุสูตร ๒ สูตร 69-70. නවමෙ තිරච්ඡානකථන්ති අනිය්‍යානිකත්තා සග්ගමොක්ඛමග්ගානං තිරච්ඡානභූතං කථං. තත්ථ රාජානං ආරබ්භ ‘‘මහාසම්මතො මන්ධාතා ධම්මාසොකො එවංමහානුභාවො’’තිආදිනා නයෙන පවත්තකථා රාජකථා. එස නයො චොරකථාදීසු. තෙසු ‘‘අසුකො රාජා අභිරූපො දස්සනීයො’’තිආදිනා ගෙහසිතකථාව තිරච්ඡානකථා හොති, ‘‘සොපි නාම එවංමහානුභාවො ඛයං ගතො’’ති එවං පවත්තා පන කම්මට්ඨානභාවෙ තිට්ඨති. චොරෙසුපි ‘‘මූලදෙවො එවංමහානුභාවො, මෙඝදෙවො එවංමහානුභාවො’’ති තෙසං කම්මං පටිච්ච ‘‘අහො සූරා’’ති ගෙහසිතකථාව තිරච්ඡානකථා. යුද්ධෙසුපි භාරතයුද්ධාදීසු ‘‘අසුකෙන අසුකො එවං මාරිතො එවං විද්ධො’’ති කම්මස්සාදවසෙනෙව කථා තිරච්ඡානකථා, ‘‘තෙපි නාම ඛයං ගතා’’ති එවං පවත්තා පන සබ්බත්ථ කම්මට්ඨානමෙව හොති. අපිච අන්නාදීසු ‘‘එවං වණ්ණවන්තං රසවන්තං ඵස්සසම්පන්නං ඛාදිම්හ භුඤ්ජිම්හ පිවිම්හ පරිභුඤ්ජිම්හා’’ති කාමරසස්සාදවසෙන කථෙතුං න වට්ටති, සාත්ථකං පන කත්වා ‘‘පුබ්බෙ එවං වණ්ණාදිසම්පන්නං අන්නං පානං වත්ථං යානං මාලං ගන්ධං සීලවන්තානං අදම්හ, චෙතියං පූජිම්හා’’ති කථෙතුං වට්ටති. ๖๙-๗๐. ในสูตรที่ ๙ บทว่า tiracchānakathā คือ ถ้อยคำที่เป็นขวางต่อทางสวรรค์และทางพระนิพพาน เพราะไม่เป็นทางออกจากทุกข์ ในบรรดาติรัจฉานกถานั้น คำที่ปรารภพระราชาแล้วเป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า "พระเจ้ามหาสัมมตะ พระเจ้ามันธาตุ พระเจ้าธรรมาโศก ทรงมีอานุภาพมากอย่างนี้" ชื่อว่า ราชกถา นัยนี้แมัในโจรกถาเป็นต้น ในเรื่องเหล่านั้น คำที่อาศัยเรือนเป็นต้นว่า "พระราชาพระองค์โน้นมีพระรูปงดงาม น่าทัศนา" เท่านั้น เป็นติรัจฉานกถา ส่วนคำที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า "ถึงพระราชาพระองค์นั้นผู้มีอานุภาพมากอย่างนั้น ก็ถึงความสิ้นไปแล้ว" ย่อมตั้งอยู่ในความเป็นกรรมฐาน แม้ในเรื่องโจร คำที่อาศัยเรือนเท่านั้นว่า "มูลเทวะมีอานุภาพมากอย่างนี้ เมฆเทวะมีอานุภาพมากอย่างนี้" ดังนี้แล้วอาศัยกรรมของโจรเหล่านั้นกล่าวว่า "โอ้ ช่างกล้าหาญจริง" เป็นติรัจฉานกถา แม้ในเรื่องการรบ ในภารตยุทธ์เป็นต้น คำพูดที่เกิดขึ้นโดยอำนาจความเพลิดเพลินในกรรมเท่านั้นว่า "คนโน้นฆ่าคนโน้นอย่างนี้ ยิงอย่างนี้" เป็นติรัจฉานกถา ส่วนคำที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า "ถึงคนเหล่านั้นก็ถึงความสิ้นไปแล้ว" ย่อมเป็นกรรมฐานเท่านั้นในทุกที่ อีกอย่างหนึ่ง ในเรื่องข้าวเป็นต้น ไม่ควรพูดโดยอำนาจความเพลิดเพลินในรสแห่งกามว่า "เราได้เคี้ยว ได้กิน ได้ดื่ม ได้ใช้สอยข้าวเป็นต้นที่มีสีสัน มีรส มีสัมผัสสมบูรณ์อย่างนี้" แต่กระทำให้มีประโยชน์แล้ว ควรพูดว่า "ในกาลก่อน เราได้ถวายข้าว น้ำ ผ้า ยาน ดอกไม้ ของหอม ที่สมบูรณ์ด้วยสีเป็นต้นอย่างนี้แก่ท่านผู้มีศีล, เราได้บูชาพระเจดีย์" ඤාතිකථාදීසුපි ‘‘අම්හාකං ඤාතකා සූරා සමත්ථා’’ති වා ‘‘පුබ්බෙ මයං එවං විචිත්‍රෙහි යානෙහි විචරිම්හා’’ති වා අස්සාදවසෙන වත්තුං න වට්ටති[Pg.319], සාත්ථකං පන කත්වා ‘‘තෙපි නො ඤාතකා ඛයං ගතා’’ති වා ‘‘පුබ්බෙ මයං එවරූපා උපාහනා සඞ්ඝස්ස අදම්හා’’ති වා කථෙතබ්බං. ගාමකථාපි සුනිවිට්ඨදුන්නිවිට්ඨසුභික්ඛදුබ්භික්ඛාදිවසෙන වා ‘‘අසුකගාමවාසිනො සූරා සමත්ථා’’ති වා එවං අස්සාදවසෙනෙව න වට්ටති, සාත්ථකං පන කත්වා ‘‘සද්ධා පසන්නා’’ති වා ‘‘ඛයවයං ගතා’’ති වා වත්තුං වට්ටති. නිගමනගරජනපදකථාසුපි එසෙව නයො. แม้ในเรื่องญาติเป็นต้น ไม่ควรพูดโดยอำนาจความเพลิดเพลินว่า "ญาติของเรากล้าหาญ สามารถ" หรือว่า "ในกาลก่อน พวกเราเที่ยวไปด้วยยานอันวิจิตรอย่างนี้" แต่กระทำให้มีประโยชน์แล้ว ควรพูดว่า "ถึงญาติเหล่านั้นของเราก็ถึงความสิ้นไปแล้ว" หรือว่า "ในกาลก่อน พวกเราได้ถวายรองเท้าเห็นปานนี้แก่สงฆ์" แม้เรื่องบ้าน ก็ไม่ควรพูดโดยอำนาจความเพลิดเพลินอย่างเดียว โดยนัยว่าตั้งอยู่ดี ตั้งอยู่ไม่ดี มีภิกษาหารดี มีภิกษาหารไม่ดีเป็นต้น หรือว่า "ชาวบ้านโน้นกล้าหาญ สามารถ" แต่กระทำให้มีประโยชน์แล้ว ควรพูดว่า "มีศรัทธา เลื่อมใส" หรือว่า "ถึงความสิ้นและความเสื่อมไปแล้ว" แม้ในเรื่องนิคม นคร และชนบท ก็นัยนี้เหมือนกัน ඉත්ථිකථාපි වණ්ණසණ්ඨානාදීනි පටිච්ච අස්සාදවසෙන න වට්ටති, ‘‘සද්ධා පසන්නා ඛයං ගතා’’ති එවමෙව වට්ටති. සූරකථාපි ‘‘නන්දිමිත්තො නාම යොධො සූරො අහොසී’’ති අස්සාදවසෙනෙව න වට්ටති, ‘‘සද්ධො අහොසි ඛයං ගතො’’ති එවමෙව වට්ටති. සුරාකථන්ති පාළියං පන අනෙකවිධං මජ්ජකථං අස්සාදවසෙන කථෙතුං න වට්ටති, ආදීනවවසෙනෙව වත්තුං වට්ටති. විසිඛාකථාපි ‘‘අසුකවිසිඛා සුනිවිට්ඨා දුන්නිවිට්ඨා සූරා සමත්ථා’’ති අස්සාදවසෙනෙව න වට්ටති, ‘‘සද්ධා පසන්නා ඛයං ගතා’’ති වට්ටති. කුම්භට්ඨානකථා නාම කූටට්ඨානකථා උදකතිත්ථකථා වුච්චති (දී. නි. අට්ඨ. 1.17; ම. නි. අට්ඨ. 2.223; සං. නි. අට්ඨ. 3.5.1080). කුම්භදාසිකථා වා. සාපි ‘‘පාසාදිකා නච්චිතුං ගායිතුං ඡෙකා’’ති අස්සාදවසෙන න වට්ටති, ‘‘සද්ධා පසන්නා’’තිආදිනා නයෙනෙව වට්ටති. แม้อิตถิกถา ก็ไม่ควรกล่าวโดยความเพลิดเพลินอาศัยวรรณะสัณฐานเป็นต้น ควรกล่าวอย่างนี้เท่านั้นว่า "มีศรัทธา เลื่อมใส ถึงความสิ้นไปแล้ว" แม้สูรกถา ก็ไม่ควรกล่าวโดยความเพลิดเพลินอย่างเดียวว่า "นักรบชื่อนันทิมิตรเป็นผู้กล้าหาญ" ควรกล่าวอย่างนี้เท่านั้นว่า "เป็นผู้มีศรัทธา ถึงความสิ้นไปแล้ว" ส่วนในบาลีว่า สุรากถา ไม่ควรกล่าวเรื่องของมึนเมาหลายชนิดโดยความเพลิดเพลิน ควรกล่าวโดยความเป็นโทษเท่านั้น แม้วิสิขากถา ก็ไม่ควรกล่าวโดยความเพลิดเพลินอย่างเดียวว่า "ทางสี่แพร่งชื่อโน้นตั้งอยู่ดี ตั้งอยู่ไม่ดี (คนที่นั่น) กล้าหาญ สามารถ" ควรกล่าวว่า "มีศรัทธา เลื่อมใส ถึงความสิ้นไปแล้ว" ชื่อว่ากุมภัฏฐานกถา ท่านเรียกว่า กุฏัฏฐานกถา (เรื่องสถานที่ทำหม้อ) หรือ อุทกติตถกถา (เรื่องท่านา) (ที.นิ.อ. 1/17; ม.นิ.อ. 2/223; สํ.นิ.อ. 3/5/1080) หรือ กุมภทาสิกถา (เรื่องนางทาสีของช่างหม้อ) แม้เรื่องนั้น ก็ไม่ควรกล่าวโดยความเพลิดเพลินว่า "น่าเลื่อมใส ฉลาดในการฟ้อนรำขับร้อง" ควรกล่าวโดยนัยเป็นต้นว่า "มีศรัทธา เลื่อมใส" เท่านั้น පුබ්බපෙතකථා නාම අතීතඤාතිකථා. තත්ථ වත්තමානඤාතිකථාසදිසොව විනිච්ඡයො. නානත්තකථා නාම පුරිමපච්ඡිමකථාවිමුත්තා අවසෙසා නානාසභාවා තිරච්ඡානකථා. ලොකක්ඛායිකා නාම ‘‘අයං ලොකො කෙන නිම්මිතො? අසුකෙන නාම නිම්මිතො. කාකො සෙතො අට්ඨීනං සෙතත්තා, බලාකා රත්තා ලොහිතස්ස රත්තත්තා’’තිඑවමාදිකා ලොකායතවිතණ්ඩසල්ලාපකථා. සමුද්දක්ඛායිකා නාම කස්මා සමුද්දො සාගරොති. සාගරදෙවෙන ඛතත්තා සාගරො, ඛතො මෙති හත්ථමුද්දාය නිවෙදිතත්තා සමුද්දොතිඑවමාදිකා නිරත්ථකා සමුද්දක්ඛායනකථා. භවොති වුද්ධි, අභවොති හානි. ඉති භවො ඉති අභවොති යං වා තං වා නිරත්ථකකාරණං වත්වා පවත්තිතකථා ඉතිභවාභවකථා නාම. ชื่อว่าปุพพเปตกถา คือเรื่องญาติที่ล่วงลับไปแล้ว ในเรื่องนั้น มีข้อวินิจฉัยเหมือนกับเรื่องญาติในปัจจุบัน ชื่อว่านานัตตกถา คือติรัจฉานกถาที่เหลือ ซึ่งพ้นจากเรื่องก่อนและเรื่องหลัง มีสภาวะต่างๆ ชื่อว่าโลกักขายิกา คือเรื่องสนทนาตามคัมภีร์โลกายตะและวิตัณฑะเป็นต้นอย่างนี้ว่า "โลกนี้ใครสร้าง? คนชื่อโน้นสร้าง กาสีขาวเพราะกระดูกสีขาว นกกระยางสีแดงเพราะเลือดสีแดง" ชื่อว่าสมุททักขายิกา คือเรื่องกล่าวถึงสมุทรที่ไร้ประโยชน์เป็นต้นอย่างนี้ว่า ทำไมสมุทรจึงชื่อว่าสาคร? ชื่อว่าสาครเพราะท้าวสาครขุด ชื่อว่าสมุทรเพราะแสดงด้วยมือว่าเราขุด ภวะคือความเจริญ อภวะคือความเสื่อม ชื่อว่าอิติภวาภวกถา คือเรื่องที่เกิดขึ้นเพราะกล่าวเหตุที่ไร้ประโยชน์อย่างใดอย่างหนึ่งว่า "อย่างนี้เจริญ อย่างนี้ไม่เจริญ" තෙජසා තෙජන්ති අත්තනො තෙජසා තෙසං තෙජං. පරියාදියෙය්‍යාථාති ඛෙපෙත්වා ගහෙත්වා අභිභවෙය්‍යාථ. තත්‍රිදං වත්ථු – එකො පිණ්ඩපාතිකො [Pg.320] මහාථෙරං පුච්ඡි – ‘‘භන්තෙ, තෙජසා තෙජං පරියාදියමානා භික්ඛූ කිං කරොන්තී’’ති. ථෙරො ආහ – ආවුසො, කිඤ්චිදෙව ආතපෙ ඨපෙත්වා යථා ඡායා හෙට්ඨා න ඔතරති, උද්ධංයෙව ගච්ඡති තථා කරොන්ති. දසමෙ පාසංසානි ඨානානීති පසංසාවහානි කාරණානි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. บทว่า เตชสา เตชํ คือ เดชของตน (ครอบงำ) เดชของท่านเหล่านั้น (พระจันทร์พระอาทิตย์) บทว่า ปริยาทิเยยฺยาถ คือ พึงครอบงำโดยทำให้สิ้นไปแล้วถือเอา ในเรื่องนั้น มีเรื่องนี้ ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรรูปหนึ่งถามพระมหาเถระว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุทั้งหลายผู้ครอบงำเดชด้วยเดช ย่อมทำอะไร" พระเถระตอบว่า "ดูก่อนอาวุโส ท่านวางวัตถุอะไรสักอย่างไว้กลางแดด แล้วทำอย่างใด เงาไม่ทอดลงเบื้องล่าง แต่กลับขึ้นเบื้องบน, ท่านทำอย่างนั้น" ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ปาสํสานิ ฐานานิ คือ เหตุอันนำมาซึ่งความสรรเสริญ บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่งแล යමකවග්ගො දුතියො. ยมกวรรคที่ ๒ (8) 3. ආකඞ්ඛවග්ගො (๘) ๓. อากังขวรรค 1. ආකඞ්ඛසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาอากังขสูตร 71. තතියස්ස පඨමෙ සම්පන්නසීලාති පරිපුණ්ණසීලා, සීලසමඞ්ගිනො වා හුත්වාති අත්ථො. තත්ථ ද්වීහි කාරණෙහි සම්පන්නසීලතා හොති සීලවිපත්තියා ච ආදීනවදස්සනෙන, සීලසම්පත්තියා ච ආනිසංසදස්සනෙන. තදුභයම්පි විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.9, 21) විත්ථාරිතං. තත්ථ ‘‘සම්පන්නසීලා’’ති එත්තාවතා කිර භගවා චතුපාරිසුද්ධිසීලං උද්දිසිත්වා ‘‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතා’’ති ඉමිනා තත්ථ ජෙට්ඨකසීලං විත්ථාරෙත්වා දස්සෙසීති දීපවිහාරවාසී සුමනත්ථෙරො ආහ. අන්තෙවාසිකො පනස්ස තෙපිටකචූළනාගත්ථෙරො ආහ – උභයත්ථපි පාතිමොක්ඛසංවරොව භගවතා වුත්තො. පාතිමොක්ඛසංවරොයෙව හි සීලං, ඉතරානි පන තීණි සීලන්ති වුත්තට්ඨානං අත්ථීති අනනුජානන්තො වත්වා ආහ – ඉන්ද්‍රියසංවරො නාම ඡද්වාරාරක්ඛාමත්තකමෙව, ආජීවපාරිසුද්ධි ධම්මෙන සමෙන පච්චයුප්පත්තිමත්තකං, පච්චයසන්නිස්සිතං පටිලද්ධපච්චයෙ ඉදමත්ථන්ති පච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුඤ්ජනමත්තකං. නිප්පරියායෙන පාතිමොක්ඛසංවරොව සීලං. යස්ස සො භින්නො, අයං සීසච්ඡින්නො විය පුරිසො හත්ථපාදෙ සෙසානි රක්ඛිස්සතීති න වත්තබ්බො. යස්ස පන සො අරොගො, අයං අච්ඡින්නසීසො විය පුරිසො ජීවිතං සෙසානි පුන පාකතිකානි කාතුං සක්කොති. තස්මා ‘‘සම්පන්නසීලා’’ති ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරං උද්දිසිත්වා ‘‘සම්පන්නපාතිමොක්ඛා’’ති තස්සෙව වෙවචනං වත්වා තං විත්ථාරෙත්වා දස්සෙන්තො පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතාතිආදිමාහ. තත්ථ පාතිමොක්ඛසංවරසංවුත්තාතිආදීනි වුත්තත්ථානෙව. ආකඞ්ඛෙය්‍ය චෙති [Pg.321] ඉදං කස්මා ආරද්ධන්ති? සීලානිසංසදස්සනත්ථං. සචෙපි අචිරපබ්බජිතානං වා දුප්පඤ්ඤානං වා එවමස්ස ‘‘භගවා ‘සීලං පූරෙථ සීලං පූරෙථා’ති වදති, කො නු ඛො සීලපූරණෙ ආනිසංසො, කො විසෙසො, කා වඩ්ඪී’’ති තෙසං දස ආනිසංසෙ දස්සෙතුං එවමාහ – ‘‘අප්පෙව නාම එතං සබ්‍රහ්මචාරීනං පියමනාපතාදිආසවක්ඛයපරියොසානං ආනිසංසං සුත්වාපි සීලං පරිපූරෙය්‍යු’’න්ති. ๗๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ บทว่า สมฺปนฺนสีลา มีความว่า เป็นผู้มีศีลบริบูรณ์ หรือเป็นผู้เพียบพร้อมด้วยศีล ในบทนั้น ความเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีลย่อมมีได้ด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ ด้วยการเห็นโทษในความวิบัติแห่งศีล และด้วยการเห็นอานิสงส์ในความสมบูรณ์แห่งศีล ทั้งสองอย่างนั้น ข้าพเจ้าได้ขยายความไว้แล้วในวิสุทธิมรรค (วิสุทธิ. 1/9, 21) ได้ยินว่า ในบทนั้น พระผู้มีพระภาคทรงยกจตุปาริสุทธิศีลขึ้นแสดงด้วยบทเพียงเท่านี้ว่า "สมฺปนฺนสีลา" แล้วทรงขยายแสดงศีลที่เป็นประธานในจตุปาริสุทธิศีลนั้นด้วยบทนี้ว่า "ปาติโมกฺขสํวรสํวุตา" ดังนี้ ท่านพระสุมนเถระผู้พำนักในทีปวิหารกล่าวไว้ ส่วนพระเตปิฏกจูฬนาคเถระผู้เป็นอันเตวาสิกของท่านกล่าวว่า พระผู้มีพระภาคตรัสปาฏิโมกขสังวรไว้ในทั้งสองแห่ง เพราะว่า ปาฏิโมกขสังวรเท่านั้นชื่อว่าศีล ส่วนศีล ๓ อย่างที่เหลือ ที่ที่ตรัสว่าชื่อว่าศีล มีอยู่หรือ ดังนี้ (ท่าน) ไม่ยอมรับ (มติของพระอุปัชฌาย์) จึงกล่าวว่า ชื่อว่าอินทรียสังวร คือเพียงการระวังทวาร ๖ อาชีวปาริสุทธิ คือเพียงการให้ปัจจัยเกิดขึ้นโดยธรรมโดยสม่ำเสมอ ปัจจยสันนิสสิตศีล คือเพียงการพิจารณาปัจจัยที่ได้มาแล้วว่า "มีประโยชน์อย่างนี้" แล้วบริโภค โดยไม่มีปริยาย ปาฏิโมกขสังวรเท่านั้นชื่อว่าศีล ภิกษุใดมีปาฏิโมกขสังวรนั้นขาดแล้ว ภิกษุนี้ไม่ควรกล่าวว่าจักรักษาศีลที่เหลือคือหัตถบาทได้ เหมือนบุรุษผู้มีศีรษะขาดแล้ว ส่วนภิกษุใดมีปาฏิโมกขสังวรนั้นไม่วิบัติ ภิกษุนี้ย่อมสามารถทำศีลที่เหลือให้เป็นปกติได้อีก เหมือนบุรุษผู้มีศีรษะไม่ขาดสามารถทำชีวิตให้เป็นปกติได้อีก เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคทรงยกปาฏิโมกขสังวรขึ้นแสดงด้วยบทนี้ว่า "สมฺปนฺนสีลา" แล้วตรัสไวพจน์ของบทนั้นว่า "สมฺปนฺนปาติโมกฺขา" เมื่อจะทรงขยายความนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ปาติโมกฺขสํวรสํวุตา" ในบทเหล่านั้น บทเป็นต้นว่า "ปาติโมกฺขสํวรสํวุตา" มีเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วทั้งนั้น ถามว่า เพราะเหตุไรจึงทรงปรารภบทนี้ว่า "อากงฺเขยฺย เจ"? ตอบว่า เพื่อทรงแสดงอานิสงส์ของศีล หากว่าภิกษุผู้บวชไม่นานหรือผู้มีปัญญาทรามจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า "พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'เธอทั้งหลายจงบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ เธอทั้งหลายจงบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์' ก็อานิสงส์ในการบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์คืออะไรหนอ ความพิเศษคืออะไร ความเจริญคืออะไร" เพื่อทรงแสดงอานิสงส์ ๑๐ ประการแก่ภิกษุเหล่านั้น จึงตรัสอย่างนี้ (พระประสงค์คือ) "บางทีภิกษุเหล่านั้นได้ฟังอานิสงส์นี้ซึ่งมีความเป็นที่รักที่พอใจของเพื่อนพรหมจารีเป็นต้น มีความสิ้นอาสวะเป็นที่สุดแล้ว ก็พึงบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์" තත්ථ ආකඞ්ඛෙය්‍ය චෙති යදි ඉච්ඡෙය්‍ය. පියො චස්සන්ති පියචක්ඛූහි සම්පස්සිතබ්බො, සිනෙහුප්පත්තියා පදට්ඨානභූතො භවෙය්‍යං. මනාපොති තෙසං මනවඩ්ඪනකො, තෙසං වා මනෙන පත්තබ්බො, මෙත්තචිත්තෙන ඵරිතබ්බොති අත්ථො. ගරූති තෙසං ගරුට්ඨානියො පාසාණච්ඡත්තසදිසො. භාවනීයොති ‘‘අද්ධායමායස්මා ජානං ජානාති පස්සං පස්සතී’’ති එවං සම්භාවනීයො. සීලෙස්වෙවස්ස පරිපූරකාරීති චතුපාරිසුද්ධිසීලෙසුයෙව පරිපූරකාරී අස්ස, අනූනෙන ආකාරෙන සමන්නාගතො භවෙය්‍යාති වුත්තං හොති. අජ්ඣත්තං චෙතොසමථමනුයුත්තොති අත්තනො චිත්තසමථෙ යුත්තො. අනිරාකතජ්ඣානොති බහි අනීහටජ්ඣානො, අවිනාසිතජ්ඣානො වා. විපස්සනායාති සත්තවිධාය අනුපස්සනාය. බ්‍රූහෙතා සුඤ්ඤාගාරානන්ති වඩ්ඪෙතා සුඤ්ඤාගාරානං. එත්ථ ච සමථවිපස්සනාවසෙන කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා රත්තින්දිවං සුඤ්ඤාගාරං පවිසිත්වා නිසීදමානො භික්ඛු ‘‘බ්‍රූහෙතා සුඤ්ඤාගාරාන’’න්ති වෙදිතබ්බො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන ඉච්ඡන්තෙන මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය (ම. නි. අට්ඨ. 1.64 ආදයො) ආකඞ්ඛෙය්‍යසුත්තවණ්ණනාය ඔලොකෙතබ්බො. ในบทเหล่านั้น บทว่า อากงฺเขยฺย เจ ความว่า ถ้าหากพึงหวัง. บทว่า ปิโย จสฺสํ ความว่า พึงเป็นผู้ที่เขาเห็นด้วยดวงตาอันเป็นที่รัก พึงเป็นเหตุใกล้ให้เกิดความรัก. บทว่า มนาโป ความว่า เป็นผู้ทำใจของเพื่อนพรหมจารีเหล่านั้นให้เจริญ หรือว่าเป็นผู้ที่พวกเขาพึงเข้าถึงด้วยใจ อธิบายว่า พึงแผ่ไปได้ด้วยเมตตาจิต. บทว่า ครุ ความว่า เป็นที่ตั้งแห่งความเคารพของเพื่อนพรหมจารีเหล่านั้น เปรียบเหมือนฉัตรหิน. บทว่า ภาวนีโย ความว่า เป็นผู้ที่เขาพึงสรรเสริญอย่างนี้ว่า "แน่แท้ ท่านผู้มีอายุนี้ รู้สิ่งที่ควรรู้ เห็นสิ่งที่ควรเห็น". บทว่า สีเลสฺเววสฺส ปริปูรการี ความว่า พึงเป็นผู้ทำความบริบูรณ์ในจตุปาริสุทธิศีลเท่านั้น ท่านกล่าวว่า พึงเป็นผู้ประกอบด้วยอาการที่ไม่บกพร่อง. บทว่า อชฺฌตฺตํ เจโตสมถมนุยุตฺโต ความว่า เป็นผู้ประกอบในความสงบแห่งจิตของตน. บทว่า อนิรากตชฺฌาโน ความว่า เป็นผู้มีฌานที่ไม่ได้นำออกไปภายนอก หรือเป็นผู้มีฌานที่ไม่ถูกทำลาย. บทว่า วิปสฺสนาย ความว่า ด้วยอนุวิปัสสนา ๗ อย่าง. บทว่า พฺรูเหตา สุญฺญาคารานํ ความว่า เป็นผู้ทำเรือนว่างให้เจริญ. และในบทนี้ พึงทราบว่า ภิกษุผู้ถือเอากรรมฐานด้วยอำนาจสมถะและวิปัสสนา เข้าไปสู่เรือนว่าง นั่งอยู่ตลอดคืนและวัน ชื่อว่าเป็นผู้ทำเรือนว่างให้เจริญ. นี้เป็นเนื้อความย่อในที่นี้ ส่วนเนื้อความพิสดาร ผู้ที่ต้องการพึงดูในอรรถกถามัชฌิมนิกาย (ม. นิก. อฏฺฐ. ๑.๖๔ เป็นต้น) อรรถกถาอากังเขยยสูตร. ලාභීති එත්ථ න භගවා ලාභනිමිත්තං සීලාදිපරිපූරණං කථෙති. භගවා හි ‘‘ඝාසෙසනං ඡින්නකථො, න වාචං පයුතං භණෙ’’ති (සු. නි. 716) එවං සාවකෙ ඔවදති. සො කථං ලාභනිමිත්තං සීලාදිපරිපූරණං කථෙය්‍ය. පුග්ගලජ්ඣාසයවසෙන පනෙතං වුත්තං. යෙසඤ්හි එවං අජ්ඣාසයො භවෙය්‍ය ‘‘සචෙ මයං චතූහි පච්චයෙහි න කිලමෙය්‍යාම, සීලානි පරිපූරෙතුං සක්කුණෙය්‍යාමා’’ති, තෙසං අජ්ඣාසයවසෙනෙවමාහ. අපිච සරසානිසංසො එස සීලස්ස යදිදං චත්තාරො පච්චයා නාම. තථා හි පණ්ඩිතමනුස්සා කොට්ඨාදීසු ඨපිතං නීහරිත්වා අත්තනාපි අපරිභුඤ්ජිත්වා සීලවන්තානං දෙන්තීති සීලස්ස සරසානිසංසදස්සනත්ථම්පෙතං වුත්තං. ในบทว่า ลาภี นี้ พระผู้มีพระภาคไม่ได้ตรัสการทำศีลเป็นต้นให้บริบูรณ์โดยมีลาภเป็นเหตุ. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงสั่งสอนสาวกทั้งหลายอย่างนี้ว่า "พึงเป็นผู้มีวาจาที่ตัดขาดในการแสวงหาอาหาร ไม่พึงกล่าววาจาที่ประกอบ (ด้วยนิมิตเป็นต้น)" (สุ. นิ. ๗๑๖). พระองค์นั้นจะตรัสการทำศีลเป็นต้นให้บริบูรณ์โดยมีลาภเป็นเหตุได้อย่างไร. แต่คำนี้พระองค์ตรัสด้วยอำนาจอัธยาศัยของบุคคล. จริงอยู่ อัธยาศัยของภิกษุเหล่าใดพึงมีอย่างนี้ว่า "ถ้าพวกเราไม่ลำบากด้วยปัจจัย ๔ ก็จะสามารถทำศีลให้บริบูรณ์ได้" พระองค์ตรัสอย่างนี้ด้วยอำนาจอัธยาศัยของภิกษุเหล่านั้น. อีกอย่างหนึ่ง ที่ชื่อว่าปัจจัย ๔ นี้ เป็นอานิสงส์อันมีรสของศีล. จริงอย่างนั้น บัณฑิตชนทั้งหลายนำสิ่งที่เก็บไว้ในฉางเป็นต้นออกมา แม้ตนเองก็ไม่บริโภค แต่ถวายแก่ผู้มีศีล เพราะฉะนั้น คำนี้พระองค์ตรัสเพื่อแสดงอานิสงส์อันมีรสของศีล. තතියවාරෙ [Pg.322] යෙසාහන්ති යෙසං අහං. තෙසං තෙ කාරාති තෙසං දෙවානං වා මනුස්සානං වා තෙ මයි කතා පච්චයදානකාරා. මහප්ඵලා හොන්තු මහානිසංසාති ලොකියසුඛෙන ඵලභූතෙන මහප්ඵලා, ලොකුත්තරෙන මහානිසංසා. උභයං වා එතං එකත්ථමෙව. සීලාදිගුණයුත්තස්ස හි කටච්ඡුභික්ඛාපි පඤ්චරතනමත්තාය භූමියා පණ්ණසාලාපි කත්වා දින්නා අනෙකානි කප්පසහස්සානි දුග්ගතිවිනිපාතතො රක්ඛති, පරියොසානෙ ච අමතාය ධාතුයා පරිනිබ්බානස්ස පච්චයො හොති. ‘‘ඛීරොදනං අහමදාසි’’න්තිආදීනි (වි. ව. 413) චෙත්ථ වත්ථූනි. සකලමෙව වා පෙතවත්ථු විමානවත්ථු ච සාධකං. ในวาระที่สาม บทว่า เยสาหํ คือ เยสํ อหํ. บทว่า เตสํ เต การา คือ การถวายปัจจัยที่เทวดาหรือมนุษย์เหล่านั้นทำแล้วในเรา. บทว่า มหปฺผลา โหนฺตุ มหานิสํสา คือ มีผลมากด้วยโลกิยสุขอันเป็นผล มีอานิสงส์ใหญ่ด้วยโลกุตรธรรม. หรือทั้งสองบทนี้มีความหมายอย่างเดียวกัน. จริงอยู่ แม้ภิกษาเพียงทัพพีเดียว หรือแม้กระท่อมใบไม้บนพื้นที่ประมาณ ๕ รัตนะ ที่บุคคลทำแล้วถวายแก่ผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ย่อมรักษาจากทุคติวินิบาตได้หลายพันกัปป์ และในที่สุดย่อมเป็นปัจจัยแห่งการปรินิพพานด้วยอมตธาตุ. เรื่องราวมีอาทิว่า "ข้าพเจ้าได้ถวายข้าวน้ำนม" (วิ. ว. ๔๑๓) เป็นตัวอย่างในเรื่องนี้. หรือเปตวัตถุและวิมานวัตถุทั้งหมดเป็นเครื่องยืนยัน. චතුත්ථවාරෙ පෙතාති පෙච්චභවං ගතා. ඤාතීති සස්සුසසුරපක්ඛිකා. සාලොහිතාති එකලොහිතබද්ධා පිතිපිතාමහාදයො. කාලඞ්කතාති මතා. තෙසං තන්ති තෙසං තං මයි පසන්නචිත්තං, තං වා පසන්නෙන චිත්තෙන අනුස්සරණං. යස්ස හි භික්ඛුනො කාලකතො පිතා වා මාතා වා ‘‘අම්හාකං ඤාතකත්ථෙරො සීලවා කල්‍යාණධම්මො’’ති පසන්නචිත්තො හුත්වා තං භික්ඛුං අනුස්සරති, තස්ස සො චිත්තප්පසාදොපි තං අනුස්සරණමත්තම්පි මහප්ඵලං මහානිසංසමෙව හොති. ในวาระที่สี่ บทว่า เปตา คือ ผู้ไปสู่ปรโลก. บทว่า ญาตี คือ ผู้เป็นฝ่ายแม่ยายและพ่อตา. บทว่า สาโลหิตา คือ ผู้เนื่องด้วยโลหิตเดียวกัน มีบิดาและปู่เป็นต้น. บทว่า กาลงฺกตา คือ ผู้ตายแล้ว. บทว่า เตสํ ตํ คือ จิตที่เลื่อมใสในเราของญาติเหล่านั้น หรือการระลึกถึงด้วยจิตที่เลื่อมใส. จริงอยู่ บิดาหรือมารดาผู้ล่วงลับไปแล้วของภิกษุรูปใด มีจิตเลื่อมใสระลึกถึงภิกษุนั้นว่า "พระเถระผู้เป็นญาติของเราเป็นผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม" ความเลื่อมใสแห่งจิตนั้น แม้เพียงการระลึกถึงนั้นของญาติผู้นั้น ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์ใหญ่ทีเดียว. අරතිරතිසහොති නෙක්ඛම්මපටිපත්තියා අරතියා කාමගුණෙසු රතියා ච සහො අභිභවිතා අජ්ඣොත්ථරිතා. භයභෙරවසහොති එත්ථ භයං චිත්තුත්‍රාසොපි ආරම්මණම්පි, භෙරවං ආරම්මණමෙව. บทว่า อรติรติสโห คือ เป็นผู้อดทน ครอบงำ ท่วมทับได้ซึ่งความไม่ยินดีในเนกขัมมปฏิปทาและความยินดีในกามคุณ. ในบทว่า ภยเภรวสโห นี้ ภยะ คือ ความหวาดสะดุ้งแห่งจิตบ้าง อารมณ์ (ที่น่ากลัว) บ้าง, เภรวะ คือ อารมณ์ (ที่น่ากลัว) เท่านั้น. 2. කණ්ටකසුත්තවණ්ණනා ๒. อรรถกถากัณฏกสูตร 72. දුතියෙ අභිඤ්ඤාතෙහීති ගගනමජ්ඣෙ පුණ්ණචන්දො විය සූරියො විය ඤාතෙහි පාකටෙහි. පරපුරායාති පරං වුච්චති පච්ඡිමභාගො, පුරාති පුරිමභාගො, පුරතො ධාවන්තෙන පච්ඡතො අනුබන්ධන්තෙන ච මහාපරිවාරෙනාති අත්ථො. කණ්ටකොති විජ්ඣනට්ඨෙන කණ්ටකො. විසූකදස්සනන්ති විසූකභූතං දස්සනං. මාතුගාමූපචාරොති මාතුගාමස්ස සමීපචාරිතා. ๗๒. ในสูตรที่สอง บทว่า อภิญฺญาเตหิ คือ ผู้ที่เขารู้จัก ปรากฏ เหมือนพระจันทร์เต็มดวงและพระอาทิตย์ในท่ามกลางท้องฟ้า. บทว่า ปรปุราย ความว่า ส่วนหลังเรียกว่า ปรํ, ส่วนหน้าเรียกว่า ปุรา, อธิบายว่า มีบริวารหมู่ใหญ่แวดล้อมวิ่งไปข้างหน้าและติดตามไปข้างหลัง. บทว่า กณฺฏโก คือ ชื่อว่า กณฺฏกะ เพราะมีความหมายว่าเสียดแทง. บทว่า วิสูกทสฺสนํ คือ ความเห็นที่เป็นข้าศึก (ดุจลูกศร). บทว่า มาตุคามูปจาโร คือ การประพฤติใกล้มาตุคาม. 3-4. ඉට්ඨධම්මසුත්තාදිවණ්ණනා ๓-๔. อรรถกถาอิฏฐธัมมสูตรเป็นต้น 73-74. තතියෙ [Pg.323] වණ්ණොති සරීරවණ්ණො. ධම්මාති නව ලොකුත්තරධම්මා. චතුත්ථෙ අරියායාති අපොථුජ්ජනිකාය, සීලාදීහි මිස්සකත්තා එවං වුත්තං. සාරාදායී ච හොති වරදායීති සාරස්ස ච වරස්ස ච ආදායකො හොති. යො කායස්ස සාරො, යඤ්චස්ස වරං, තං ගණ්හාතීති අත්ථො. ๗๓-๗๔. ในสูตรที่สาม บทว่า วณฺโณ คือ สีผิวแห่งกาย. บทว่า ธมฺมา คือ โลกุตรธรรม ๙. ในสูตรที่สี่ บทว่า อริยาย คือ ไม่ใช่ของปุถุชน, ท่านกล่าวอย่างนี้เพราะระคนด้วยศีลเป็นต้น. บทว่า สาราทายี จ โหติ วรทายี คือ เป็นผู้ถือเอาสาระและสิ่งประเสริฐ. อธิบายว่า สิ่งใดเป็นสาระของกาย และสิ่งใดเป็นสิ่งประเสริฐของกายนั้น ย่อมถือเอาสิ่งนั้น. 5. මිගසාලාසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถามิคสาลาสสูตร 75. පඤ්චමස්ස ආදිම්හි තාව යං වත්තබ්බං, තං ඡක්කනිපාතෙ වුත්තමෙව. දුස්සීලො හොතීතිආදීසු පන දුස්සීලොති නිස්සීලො. චෙතොවිමුත්තින්ති ඵලසමාධිං. පඤ්ඤාවිමුත්තින්ති ඵලඤාණං. නප්පජානාතීති උග්ගහපරිපුච්ඡාවසෙන න ජානාති. දුස්සීල්‍යං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣතීති එත්ථ පඤ්ච දුස්සීල්‍යානි තාව සොතාපත්තිමග්ගෙන පහීයන්ති, දස අරහත්තමග්ගෙන. ඵලක්ඛණෙ තානි පහීනානි නාම හොන්ති. ඵලක්ඛණං සන්ධාය ඉධ ‘‘නිරුජ්ඣතී’’ති වුත්තං. පුථුජ්ජනස්ස සීලං පඤ්චහි කාරණෙහි භිජ්ජති පාරාජිකාපජ්ජනෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානෙන තිත්ථියපක්ඛන්දනෙන අරහත්තෙන මරණෙනාති. තත්ථ පුරිමා තයො භාවනාපරිහානාය සංවත්තන්ති, චතුත්ථො වඩ්ඪියා, පඤ්චමො නෙව හානාය න වඩ්ඪියා. කථං පනෙතං අරහත්තෙන සීලං භිජ්ජතීති? පුථුජ්ජනස්ස හි සීලං අච්චන්තකුසලමෙව හොති, අරහත්තමග්ගො ච කුසලාකුසලකම්මක්ඛයාය සංවත්තතීති එවං තෙන තං භිජ්ජති. සවනෙනපි අකතං හොතීති සොතබ්බයුත්තකං අස්සුතං හොති. බාහුසච්චෙනපි අකතං හොතීති එත්ථ බාහුසච්චන්ති වීරියං. වීරියෙන කත්තබ්බයුත්තකං අකතං හොති, තස්ස අකතත්තා සග්ගතොපි මග්ගතොපි පරිහායති. දිට්ඨියාපි අප්පටිවිද්ධං හොතීති දිට්ඨියා පටිවිජ්ඣිතබ්බං අප්පටිවිද්ධං හොති අපච්චක්ඛකතං. සාමයිකම්පි විමුත්තිං න ලභතීති කාලානුකාලං ධම්මස්සවනං නිස්සාය පීතිපාමොජ්ජං න ලභති. හානාය පරෙතීති හානාය පවත්තති. ๗๕. ในเบื้องต้นแห่งสูตรที่ ๕ สิ่งที่ควรกล่าว ได้กล่าวไว้แล้วในฉักกนิบาต. ส่วนในบทว่า ทุสฺสีโล โหติ เป็นต้น บทว่า ทุสฺสีโล ได้แก่ ไม่มีศีล. บทว่า เจโตวิมุตฺตึ ได้แก่ ผลสมาธิ. บทว่า ปญฺญาวิมุตฺตึ ได้แก่ ผลญาณ. บทว่า นปฺปชานาติ คือ ไม่รู้ด้วยอำนาจแห่งการเรียนและการสอบถาม. ในบทว่า ทุสฺสีลฺยํ อปริเสสํ นิรุชฺฌติ ความเป็นผู้ทุศีล ๕ อย่าง ย่อมถูกละด้วยโสดาปัตติมรรคก่อน, ๑๐ อย่าง ถูกละด้วยอรหัตตมรรค. ในขณะแห่งผล ธรรมเหล่านั้นชื่อว่าอันบุคคลละได้แล้ว. ทรงหมายถึงขณะแห่งผล จึงตรัสในที่นี้ว่า "นิรุชฺฌติ" (ย่อมดับ). ศีลของปุถุชนย่อมขาดด้วยเหตุ ๕ ประการ คือ ด้วยการต้องอาบัติปาราชิก ด้วยการบอกคืนสิกขา ด้วยการเข้ารีตเดียรถีย์ ด้วยความเป็นพระอรหันต์ และด้วยความตาย. ในเหตุเหล่านั้น ๓ อย่างแรก ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมแห่งภาวนา, อย่างที่ ๔ ย่อมเป็นไปเพื่อความเจริญ, อย่างที่ ๕ ไม่เป็นไปเพื่อความเสื่อมหรือความเจริญ. ก็ศีลนี้จะขาดด้วยความเป็นพระอรหันต์ได้อย่างไร? ตอบว่า เพราะศีลของปุถุชนเป็นกุศลอย่างยิ่ง, และอรหัตตมรรคย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นไปแห่งกุศลกรรมและอกุศลกรรม ด้วยเหตุนั้น ศีลนั้นจึงขาดไปด้วยอรหัตตมรรคนั้น. บทว่า สวเนนปิ อกตํ โหติ คือ ธรรมที่ควรฟังก็ไม่ได้ฟัง. ในบทว่า พาหุสจฺเจนปิ อกตํ โหติ นี้ บทว่า พาหุสจฺจํ ได้แก่ ความเพียร. กิจที่ควรทำด้วยความเพียรก็ไม่ได้ทำ, เพราะไม่ได้ทำกิจนั้น จึงเสื่อมจากสวรรค์และจากมรรค. บทว่า ทิฏฺฐิยาปิ อปฺปฏิวิทฺธํ โหติ คือ ธรรมที่ควรแทงตลอดด้วยปัญญาก็ไม่ได้แทงตลอด คือไม่ได้ทำให้ประจักษ์. บทว่า สามยิกมฺปิ วิมุตฺตึ น ลภติ คือ ไม่ได้ปีติปราโมทย์เพราะอาศัยการฟังธรรมตามกาล. บทว่า หานาย ปเรติ คือ ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม. යථාභූතං පජානාතීති ‘‘සොතාපත්තිඵලං පත්වා පඤ්චවිධං දුස්සීල්‍යං අපරිසෙසං නිරුජ්ඣතී’’ති උග්ගහපරිපුච්ඡාවසෙන ජානාති. තස්ස සවනෙනපි කතං හොතීති සොතබ්බයුත්තකං සුතං හොති. බාහුසච්චෙනපි කතං හොතීති [Pg.324] වීරියෙන කත්තබ්බයුත්තකං අන්තමසො දුබ්බලවිපස්සනාමත්තකම්පි කතං හොති. දිට්ඨියාපි සුප්පටිවිද්ධං හොතීති අන්තමසො ලොකියපඤ්ඤායපි පච්චයපටිවෙධො කතො හොති. ඉමස්ස හි පුග්ගලස්ස පඤ්ඤා සීලං පරිධොවති, සො පඤ්ඤාපරිධොතෙන විසෙසං පාපුණාති. บทว่า ยถาภูตํ ปชานาติ คือ ย่อมรู้ด้วยอำนาจแห่งการเรียนและการสอบถามว่า "เมื่อบรรลุโสดาปัตติผลแล้ว ความเป็นผู้ทุศีล ๕ อย่างย่อมดับไปโดยไม่มีส่วนเหลือ". บทว่า ตสฺส สวเนนปิ กตํ โหติ คือ ธรรมที่ควรฟังก็ได้ฟังแล้ว. บทว่า พาหุสจฺเจนปิ กตํ โหติ คือ กิจที่ควรทำด้วยความเพียร อย่างน้อยที่สุดแม้เพียงวิปัสสนาที่อ่อนกำลังก็ได้ทำแล้ว. บทว่า ทิฏฺฐิยาปิ สุปฺปฏิวิทฺธํ โหติ คือ อย่างน้อยที่สุด แม้ด้วยโลกิยปัญญา การแทงตลอดปัจจัยก็ได้ทำแล้ว. จริงอยู่ ปัญญาของบุคคลนี้ย่อมชำระศีลให้บริสุทธิ์, บุคคลนั้นย่อมบรรลุคุณวิเศษด้วยศีลที่ปัญญาชำระแล้ว. පමාණිකාති පුග්ගලෙසු පමාණග්ගාහකා. පමිණන්තීති පමෙතුං තුලෙතුං අරහන්ති. එකො හීනොති එකො ගුණෙහි හීනො. පණීතොති එකො ගුණෙහි පණීතො උත්තමො. තං හීති තං පමාණකරණං. අභික්කන්තතරොති සුන්දරතරො. පණීතතරොති උත්තමතරො. ධම්මසොතො නිබ්බහතීති සූරං හුත්වා පවත්තමානං විපස්සනාඤාණං නිබ්බහති, අරියභූමිං පාපෙති. තදන්තරං කො ජානෙය්‍යාති තං එවං කාරණං කො ජානෙය්‍ය. සීලවා හොතීති ලොකියසීලෙන සීලවා හොති. යත්ථස්ස තං සීලන්ති අරහත්තවිමුත්තිං පත්වා සීලං අපරිසෙසම්පි නිරුජ්ඣති නාම, තත්ථ යුත්ති වුත්තායෙව. ඉතො පරෙසු ද්වීසු අඞ්ගෙසු අනාගාමිඵලං විමුත්ති නාම, පඤ්චමෙ අරහත්තමෙව. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයානුසාරෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඡට්ඨං උත්තානත්ථමෙව. บทว่า ปมาณิกา คือ ผู้ถือเอาประมาณในบุคคลทั้งหลาย. บทว่า ปมิณนฺติ คือ ย่อมควรเพื่อจะเทียบ เพื่อจะชั่ง. บทว่า เอโก หีโน คือ บุคคลหนึ่งเลวด้วยคุณธรรม. บทว่า ปณีโต คือ บุคคลหนึ่งประณีต คือสูงสุดด้วยคุณธรรม. บทว่า ตํ หิ คือ การกระทำประมาณนั้น. บทว่า อภิกฺกนฺตตโร คือ งดงามกว่า. บทว่า ปณีตตโร คือ ประณีตกว่า. บทว่า ธมฺมโสโต นิพฺพหติ คือ วิปัสสนาญาณที่เกิดขึ้นอย่างกล้าแข็งย่อมนำไป คือย่อมทำให้ถึงอริยภูมิ. บทว่า ตทนฺตรํ โก ชาเนยฺยาติ คือ ใครเล่าจะพึงรู้เหตุนั้นอย่างนี้. บทว่า สีลวา โหติ คือ เป็นผู้มีศีลด้วยโลกิยศีล. บทว่า ยตฺถสฺส ตํ สีลํ คือ เมื่อบรรลุอรหัตตวิมุตติแล้ว ศีลย่อมดับไปโดยไม่มีส่วนเหลือ, ยุติในเรื่องนั้นได้กล่าวไว้แล้ว. ในองค์ ๒ อย่างถัดจากนี้ไป อนาคามิผลชื่อว่าวิมุตติ, ในองค์ที่ ๕ อรหัตตผลนั่นแหละชื่อว่าวิมุตติ. เนื้อความที่เหลือในที่นี้ พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. สูตรที่ ๖ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. 7. කාකසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถากากสูตร 77. සත්තමෙ ධංසීති ගුණධංසකො. කස්සචි ගුණං අනාදියිත්වා හත්ථෙනපි ගහිතො තස්ස සීසෙපි වච්චං කරොති. පගබ්භොති පාගබ්භියෙන සමන්නාගතො. තින්තිණොති තින්තිණං වුච්චති තණ්හා, තාය සමන්නාගතො, ආසඞ්කාබහුලො වා. ලුද්දොති දාරුණො. අකාරුණිකොති නික්කාරුණිකො. දුබ්බලොති අබලො අප්පථාමො. ඔරවිතාති ඔරවයුත්තො ඔරවන්තො චරති. නෙචයිකොති නිචයකරො. ๗๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ธํสี คือ ผู้ทำลายคุณ. ไม่เอื้อเฟื้อคุณของใครๆ แม้ถูกจับด้วยมือ ก็ยังถ่ายอุจจาระแม้บนศีรษะของผู้นั้น. บทว่า ปคพฺโภ คือ ผู้ประกอบด้วยความกล้า. บทว่า ตินฺติโณ คือ ตัณหาเรียกว่าตินติณะ, เป็นผู้ประกอบด้วยตัณหานั้น หรือเป็นผู้มากด้วยความรังเกียจ. บทว่า ลุทฺโท คือ ผู้ดุร้าย. บทว่า อการุณิโก คือ ผู้ไม่มีความกรุณา. บทว่า ทุพฺพโล คือ ผู้ไม่มีกำลัง ไม่มีความเข้มแข็ง. บทว่า โอรวิตา คือ ผู้ประกอบด้วยการคร่ำครวญอย่างเลว เที่ยวคร่ำครวญอยู่. บทว่า เนจยิโก คือ ผู้ทำการไม่สะสม (บุญ). 9. ආඝාතවත්ථුසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาอาฆาตวัตถุสูตร 79. නවමෙ අට්ඨානෙති අකාරණෙ. සචිත්තකපවත්තියඤ්හි ‘‘අනත්ථං මෙ අචරී’’තිආදි කාරණං භවෙය්‍ය, ඛාණුපහටාදීසු තං නත්ථි. තස්මා තත්ථ ආඝාතො අට්ඨානෙ ආඝාතො නාම. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. ๗๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อฏฺฐาเน คือ ในเหตุที่ไม่ใช่ฐานะ. จริงอยู่ ในความเป็นไปของสัตว์มีจิต เหตุเช่น "เขาได้ทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา" พึงมีได้, แต่ในกรณีถูกตอไม้กระทบเป็นต้น เหตุนั้นไม่มี. เพราะฉะนั้น ความอาฆาตในกรณีนี้นั้น ชื่อว่าความอาฆาตในเหตุที่ไม่ใช่ฐานะ. เนื้อความที่เหลือในทุกแห่งมีอรรถตื้นทั้งนั้น. ආකඞ්ඛවග්ගො තතියො. อากังขวรรคที่ ๓ (9) 4. ථෙරවග්ගො (๙) ๔. เถรวรรค 1-3. වාහනසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๓. อรรถกถาวาหนสูตร เป็นต้น 81-83. චතුත්ථස්ස [Pg.325] පඨමෙ විමරියාදීකතෙනාති කිලෙසමරියාදං භින්දිත්වා විමරියාදං කතෙන. දුතියං උත්තානත්ථමෙව. තතියෙ නො ච පයිරුපාසිතාති න උපට්ඨාති. ๘๑-๘๓. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า วิมริยาทีกเตน คือ ผู้ทำลายขอบเขตแห่งกิเลส ทำให้ไม่มีขอบเขต. สูตรที่ ๒ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ในสูตรที่ ๓ บทว่า โน จ ปยิรุปาสิตา คือ ไม่เข้าไปบำรุง. 4. බ්‍යාකරණසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาพยากรณสูตร 84. චතුත්ථෙ ඣායී සමාපත්තිකුසලොති ඣානෙහි ච සම්පන්නො සමාපත්තියඤ්ච ඡෙකො. ඉරීණන්ති තුච්ඡභාවං. විචිනන්ති ගුණවිචිනතං නිග්ගුණභාවං. අථ වා ඉරීණසඞ්ඛාතං අරඤ්ඤං විචිනසඞ්ඛාතං මහාගහනඤ්ච ආපන්නො විය හොති. අනයන්ති අවඩ්ඪිං. බ්‍යසනන්ති විනාසං. අනයබ්‍යසනන්ති අවඩ්ඪිවිනාසං. කිං නු ඛොති කෙන කාරණෙන. ๘๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ฌายี สมาปตฺติกุสโล คือ ผู้สมบูรณ์ด้วยฌานและฉลาดในสมาบัติ. บทว่า อิรีณํ คือ ความเป็นของว่างเปล่า. บทว่า วิสินํ คือ ความไม่พิจารณาเห็นคุณ ความไม่มีคุณ. อีกอย่างหนึ่ง เป็นเหมือนผู้เข้าถึงป่าชื่ออิรีณะและป่าทึบชื่อวิสินะ. บทว่า อนยํ คือ ความไม่เจริญ. บทว่า พฺยสนํ คือ ความพินาศ. บทว่า อนยพฺยสนํ คือ ความไม่เจริญและความพินาศ. บทว่า กึ นุ โข คือ เพราะเหตุไร. 5-6. කත්ථීසුත්තාදිවණ්ණනා ๕-๖. อรรถกถากัตถีสูตร เป็นต้น 85-86. පඤ්චමෙ කත්ථී හොති විකත්ථීති කත්ථනසීලො හොති විකත්ථනසීලො, විවටං කත්වා කථෙති. න සන්තතකාරීති න සතතකාරී. ඡට්ඨෙ අධිමානිකොති අනධිගතෙ අධිගතමානෙන සමන්නාගතො. අධිමානසච්චොති අධිගතමානමෙව සච්චතො වදති. ๘๕-๘๖. ในสูตรที่ ๕ บทว่า กตฺถี โหติ วิกตฺถี คือ เป็นผู้มีปกติโอ้อวด เป็นผู้มีปกติคุยโว, กล่าวเปิดเผย. บทว่า น สนฺตตการี คือ ไม่ใช่ผู้ทำต่อเนื่อง. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อธิมานิโก คือ ผู้ประกอบด้วยความสำคัญตนว่าบรรลุในสิ่งที่ยังไม่บรรลุ. บทว่า อธิมานสจฺโจ คือ กล่าวถึงความสำคัญตนว่าบรรลุนั้นนั่นแหละโดยความเป็นจริง. 7. නප්පියසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถานัปปิยสูตร 87. සත්තමෙ අධිකරණිකො හොතීති අධිකරණකාරකො හොති. න පියතායාති න පියභාවාය. න ගරුතායාති න ගරුභාවාය. න සාමඤ්ඤායාති න සමණධම්මභාවාය. න එකීභාවායාති න නිරන්තරභාවාය. ධම්මානං න නිසාමකජාතිකොති නවන්නං ලොකුත්තරධම්මානං න නිසාමනසභාවො න උපධාරණසභාවො. න පටිසල්ලානොති න පටිසල්ලීනො. සාඨෙය්‍යානීති සඨභාවො. කූටෙය්‍යානීති කූටභාවො. ජිම්හෙය්‍යානීති න උජුභාවා. වඞ්කෙය්‍යානීති වඞ්කභාවා. ๘๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อธิกรณิโก โหติ ความว่า เป็นผู้ก่ออธิกรณ์. บทว่า น ปิยตาย ความว่า ไม่เป็นไปเพื่อความเป็นที่รัก. บทว่า น ครุตาย ความว่า ไม่เป็นไปเพื่อความเป็นที่เคารพ. บทว่า น สามญฺญาย ความว่า ไม่เป็นไปเพื่อความเป็นสมณธรรม. บทว่า น เอกีภาวาย ความว่า ไม่เป็นไปเพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. บทว่า ธมฺมานํ น นิสามกชาติโกติ ความว่า ไม่เป็นผู้มีสภาวะคือการพิจารณา ไม่เป็นผู้มีสภาวะคือการทรงจำซึ่งโลกุตรธรรม ๙. บทว่า น ปฏิสลฺลาโน ความว่า ไม่เป็นผู้หลีกเร้น. บทว่า สาเฐยฺยานิ ความว่า ความเป็นคนโอ้อวด. บทว่า กูเฏยฺยานิ ความว่า ความเป็นคนโกง. บทว่า ชิมฺเหยฺยานิ ความว่า ความไม่เป็นคนตรง. บทว่า วงฺเกยฺยานิ ความว่า ความคด. 8. අක්කොසකසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถาอักโกสกสูตร 88. අට්ඨමෙ [Pg.326] අක්කොසකපරිභාසකො අරියූපවාදී සබ්‍රහ්මචාරිනන්ති එත්ථ සබ්‍රහ්මචාරිපදං අක්කොසකපරිභාසකපදෙහි යොජෙතබ්බං ‘‘අක්කොසකො සබ්‍රහ්මචාරීනං, පරිභාසකො සබ්‍රහ්මචාරීන’’න්ති. අරියානං පන ගුණෙ ඡින්දිස්සාමීති අන්තිමවත්ථුනා උපවදන්තො අරියූපවාදී නාම හොති. සද්ධම්මස්ස න වොදායන්තීති සික්ඛාත්තයසඞ්ඛාතා සාසනසද්ධම්මා අස්ස වොදානං න ගච්ඡන්ති. රොගාතඞ්කන්ති එත්ථ රොගොව කිච්ඡාජීවිතභාවකරණෙන ආතඞ්කොති වෙදිතබ්බො. ๘๘. ในสูตรที่ ๘ ในบทว่า อกฺโกสกปริภาสโก อริยูปวาที สพฺรหฺมจารินํ นี้ พึงประกอบบทว่า สพฺรหฺมจาริ กับบทว่า อกฺโกสก และ ปริภาสก ว่า "อกฺโกสโก สพฺรหฺมจารีนํ, ปริภาสโก สพฺรหฺมจารีนํ" (เป็นผู้ด่าเพื่อนพรหมจารี, เป็นผู้บริภาษเพื่อนพรหมจารี). ส่วนผู้ที่กล่าวโทษด้วยอันติมวัตถุว่า "เราจักตัดคุณของพระอริยะทั้งหลาย" ชื่อว่าเป็นผู้กล่าวตู่พระอริยะ. บทว่า สทฺธมฺมสฺส น โวทายนฺติ ความว่า สัทธรรมในพระศาสนา อันได้แก่สิกขา ๓ ย่อมไม่ถึงความผ่องแผ้วแก่ผู้นั้น. ในบทว่า โรคาตงฺกํ นี้ พึงทราบว่า โรคนั่นเองชื่อว่า อาตังณะ เพราะกระทำความเป็นอยู่ให้ลำบาก. 9. කොකාලිකසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาโกกาลิกสูตร 89. නවමෙ කොකාලිකො භික්ඛු යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති කොයං කොකාලිකො, කස්මා ච උපසඞ්කමි? අයං කිර කොකාලිකරට්ඨෙ කොකාලිකනගරෙ කොකාලිකසෙට්ඨිස්ස පුත්තො පබ්බජිත්වා පිතරා කාරිතෙ විහාරෙ වසති චූළකොකාලිකොති නාමෙන, න පන දෙවදත්තස්ස සිස්සො. සො හි බ්‍රාහ්මණපුත්තො මහාකොකාලිකො නාම. භගවති පන සාවත්ථියං විහරන්තෙ ද්වෙ අග්ගසාවකා පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං ජනපදචාරිකං චරමානා උපකට්ඨාය වස්සූපනායිකාය විවෙකවාසං වසිතුකාමා තෙ භික්ඛූ උය්‍යොජෙත්වා අත්තනො පත්තචීවරමාදාය තස්මිං ජනපදෙ තං නගරං පත්වා විහාරං අගමිංසු. තත්ථ නෙසං කොකාලිකො වත්තං අකාසි. තෙපි තෙන සද්ධිං සම්මොදිත්වා, ‘‘ආවුසො, මයං ඉධ තෙමාසං වසිස්සාම, මා නො කස්සචි ආරොචෙසී’’ති පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා වසිංසු. වසිත්වා පවාරණාදිවසෙ පවාරෙත්වා ‘‘ගච්ඡාම මයං, ආවුසො’’ති කොකාලිකං ආපුච්ඡිංසු. කොකාලිකො ‘‘අජ්ජ, ආවුසො, එකදිවසං වසිත්වා ස්වෙ ගමිස්සථා’’ති වත්වා දුතියදිවසෙ නගරං පවිසිත්වා මනුස්සෙ ආමන්තෙසි – ‘‘ආවුසො, තුම්හෙ ද්වෙ අග්ගසාවකෙ ඉධ ආගන්ත්වා වසමානෙපි න ජානාථ, න තෙ කොචි පච්චයෙනපි නිමන්තෙතී’’ති. නගරවාසිනො ‘‘කහං, භන්තෙ, ථෙරා, කස්මා නො නාරොචයිත්ථා’’ති? කිං, ආවුසො, ආරොචිතෙන, කිං න පස්සථ ද්වෙ භික්ඛූ ථෙරාසනෙ නිසීදන්තෙ, එතෙ අග්ගසාවකාති. තෙ ඛිප්පං සන්නිපතිත්වා සප්පිඵාණිතාදීනි චෙව චීවරදුස්සානි ච සංහරිංසු. ๘๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า โกกาลิโก ภิกฺขุ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ ความว่า โกกาลิกภิกษุนี้คือใคร และเข้าไปเฝ้าทำไม? ได้ยินว่า ภิกษุนี้เป็นบุตรของโกกาลิกเศรษฐี ในโกกาลิกนคร แคว้นโกกาลิกะ บวชแล้วอาศัยอยู่ในวิหารที่บิดาสร้างให้ มีชื่อว่า จูฬโกกาลิกะ, ไม่ใช่ศิษย์ของพระเทวทัต. ด้วยว่า ศิษย์ของพระเทวทัตนั้นเป็นบุตรพราหมณ์ ชื่อว่า มหาโกกาลิกะ. ก็เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี พระอัครสาวก ๒ องค์ พร้อมด้วยภิกษุประมาณ ๕๐๐ รูป เที่ยวจาริกไปในชนบท เมื่อวันเข้าพรรษาใกล้เข้ามา มีความประสงค์จะอยู่ในที่สงัด จึงส่งภิกษุเหล่านั้นไป แล้วถือเอาบาตรและจีวรของตน ไปถึงนครนั้นในชนบทนั้นแล้ว ได้เข้าไปยังวิหาร. ณ ที่นั้น โกกาลิกภิกษุได้ทำวัตรแก่ท่านทั้งสอง. แม้ท่านทั้งสองก็ปราศรัยกับโกกาลิกภิกษุนั้นแล้ว รับปฏิญญาว่า "อาวุโส เราทั้งสองจักอยู่ที่นี่ตลอด ๓ เดือน ท่านอย่าบอกการอยู่ของเราที่นี่แก่ใครๆ" แล้วจึงอยู่. ครั้นอยู่แล้ว ในวันปวารณา ได้ปวารณาแล้ว จึงบอกลากับโกกาลิกภิกษุว่า "อาวุโส เราทั้งสองจะไปละ". โกกาลิกภิกษุกล่าวว่า "อาวุโส วันนี้ขอท่านจงอยู่สักวันหนึ่ง พรุ่งนี้ค่อยไปเถิด" แล้วในวันที่สอง ได้เข้าไปในเมืองแล้วเรียกชาวบ้านมาว่า "อาวุโสทั้งหลาย ท่านทั้งหลายไม่รู้แม้ซึ่งพระอัครสาวก ๒ องค์มาอยู่ที่นี่ ไม่มีใครนิมนต์ท่านด้วยปัจจัยเลย". ชาวเมืองถามว่า "พระเถระอยู่ที่ไหน ขอรับ เหตุไรท่านจึงไม่บอกแก่พวกกระผม?". (โกกาลิกะตอบว่า) "อาวุโส จะมีประโยชน์อะไรด้วยการบอก ท่านไม่เห็นภิกษุ ๒ รูปนั่งอยู่บนเถราสนะหรือ ท่านเหล่านั้นคือพระอัครสาวก". ชนเหล่านั้นรีบประชุมกันแล้ว รวบรวมเนยใสและน้ำอ้อยเป็นต้น และผ้าสำหรับทำจีวร. කොකාලිකො [Pg.327] චින්තෙසි – ‘‘පරමප්පිච්ඡා අග්ගසාවකා පයුත්තවාචාය උප්පන්නලාභං න සාදියිස්සන්ති, අසාදියන්තා ‘ආවාසිකස්ස දෙථා’ති වක්ඛන්තී’’ති තං ලාභං ගාහාපෙත්වා ථෙරානං සන්තිකං අගමාසි. ථෙරා දිස්වාව ‘‘ඉමෙ පච්චයා නෙව අම්හාකං, න කොකාලිකස්ස කප්පන්තී’’ති පටික්ඛිපිත්වා පක්කමිංසු. කොකාලිකො ‘‘කථඤ්හි නාම සයං අග්ගණ්හන්තා මය්හම්පි අදාපෙත්වා පක්කමිස්සන්තී’’ති ආඝාතං උප්පාදෙසි. තෙපි භගවතො සන්තිකං ගන්ත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා පුන අත්තනො පරිසං ආදාය ජනපදචාරිකං චරන්තා අනුපුබ්බෙන තස්මිං රට්ඨෙ තමෙව නගරං පච්චාගමිංසු. නාගරා ථෙරෙ සඤ්ජානිත්වා සහ පරික්ඛාරෙහි දානං සජ්ජෙත්වා නගරමජ්ඣෙ මණ්ඩපං කත්වා දානං අදංසු, ථෙරානඤ්ච පරික්ඛාරෙ උපනාමෙසුං. ථෙරා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස නිය්‍යාදයිංසු. තං දිස්වා කොකාලිකො චින්තෙසි – ‘‘ඉමෙ පුබ්බෙ අප්පිච්ඡා අහෙසුං, ඉදානි පාපිච්ඡා ජාතා, පුබ්බෙපි අප්පිච්ඡසන්තුට්ඨපවිවිත්තසදිසාව මඤ්ඤෙ’’ති ථෙරෙ උපසඞ්කමිත්වා, ‘‘ආවුසො, තුම්හෙ පුබ්බෙ අප්පිච්ඡා විය, ඉදානි පන පාපභික්ඛූ ජාතත්ථා’’ති වත්වා ‘‘මූලට්ඨානෙයෙව නෙසං පතිට්ඨං භින්දිස්සාමී’’ති තරමානරූපො නික්ඛමිත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි. අයමෙස කොකාලිකො, ඉමිනා ච කාරණෙන උපසඞ්කමීති වෙදිතබ්බො. โกกาลิกภิกษุคิดว่า "พระอัครสาวกเป็นผู้มักน้อยอย่างยิ่ง จักไม่ยินดีลาภที่เกิดขึ้นด้วยวาจาอันประกอบด้วยนิมิตโอภาส เมื่อไม่ยินดี ก็จักกล่าวว่า 'ท่านทั้งหลายจงถวายแก่ภิกษุเจ้าอาวาสเถิด'" ดังนี้แล้ว จึงให้คนถือลาภนั้นไปสู่สำนักของพระเถระทั้งสอง. พระเถระทั้งสองเห็นเข้าเท่านั้น ก็ปฏิเสธว่า "ปัจจัยเหล่านี้ไม่สมควรแก่เราทั้งสอง และไม่สมควรแก่โกกาลิกภิกษุ" แล้วหลีกไป. โกกาลิกภิกษุผูกอาฆาตว่า "ทำไมหนอ ท่านเองไม่รับแล้ว ยังไม่ให้เขาถวายแก่เรา แล้วหลีกไปเสีย". แม้ท่านทั้งสองก็ไปสู่สำนักของพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว พาบริษัทของตนเที่ยวจาริกไปในชนบทอีก โดยลำดับได้กลับมาสู่นครนั้นเองในแคว้นนั้น. ชาวเมืองจำพระเถระได้ จึงจัดแจงทานพร้อมทั้งบริขาร สร้างมณฑปในท่ามกลางเมืองแล้วถวายทาน และได้น้อมถวายบริขารแก่พระเถระทั้งสอง. พระเถระทั้งสองได้มอบถวายแก่ภิกษุสงฆ์. โกกาลิกภิกษุเห็นดังนั้นจึงคิดว่า "ท่านเหล่านี้เมื่อก่อนเป็นผู้มักน้อย บัดนี้กลายเป็นผู้มีความปรารถนาลามกเสียแล้ว เราเข้าใจว่า แม้เมื่อก่อนท่านก็เป็นเช่นกับผู้มักน้อย สันโดษ และสงัด" ดังนี้แล้ว เข้าไปหาพระเถระทั้งสอง กล่าวว่า "อาวุโส เมื่อก่อนท่านเป็นเหมือนผู้มักน้อย แต่บัดนี้ท่านกลายเป็นภิกษุผู้ลามกเสียแล้ว" แล้วคิดว่า "เราจักทำลายที่พึ่งของท่านเหล่านี้ในที่อันเป็นต้นเหตุทีเดียว" ดังนี้แล้ว มีอาการรีบร้อน ออกไปแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ณ ที่ประทับ. พึงทราบว่า โกกาลิกภิกษุนี้คือผู้นี้ และได้เข้าไปเฝ้าด้วยเหตุนี้. භගවා තං තුරිතතුරිතං ආගච්ඡන්තං දිස්වාව ආවජ්ජෙන්තො අඤ්ඤාසි ‘‘අයං අග්ගසාවකෙ අක්කොසිතුකාමො ආගතො, සක්කා නු ඛො පටිසෙධෙතු’’න්ති. තතො ‘‘න සක්කා පටිසෙධෙතුං, ථෙරෙසු අපරජ්ඣිත්වා ආගතො, එකංසෙන පන පදුමනිරයෙ නිබ්බත්තිස්සතී’’ති දිස්වා ‘‘සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානෙපි නාම ගරහන්තං සුත්වා න නිසෙධෙතී’’ති වාදමොචනත්ථං අරියූපවාදස්ස ච මහාසාවජ්ජභාවදස්සනත්ථං මා හෙවන්ති තික්ඛත්තුං පටිසෙධෙසි. තත්ථ මා හෙවන්ති මා එවං අභණි. සද්ධායිකොති සද්ධාය ආගමකරො පසාදාවහො, සද්ධාතබ්බවචනො වා. පච්චයිකොති පත්තියායිතබ්බවචනො. พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นโกกาลิกภิกษุนั้นกำลังรีบมาโดยเร็วเท่านั้น เมื่อทรงพิจารณาก็ทรงทราบว่า "ภิกษุนี้มาด้วยความประสงค์จะด่าพระอัครสาวก จะสามารถห้ามได้หรือไม่หนอ". ลำดับนั้น ทรงเห็นว่า "ไม่สามารถจะห้ามได้ เขาประทุษร้ายในพระเถระทั้งสองมาแล้ว และจักบังเกิดในปทุมนรกโดยส่วนเดียวแน่นอน" และเพื่อเปลื้องวาทะว่า "ทรงได้ยินแม้คนติเตียนพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะแล้ว ก็ไม่ทรงห้าม" และเพื่อแสดงความเป็นกรรมมีโทษมากของการกล่าวตู่พระอริยะ จึงทรงห้ามถึง ๓ ครั้งว่า "อย่าเลย โกกาลิกะ". ในบทเหล่านั้น บทว่า มา เหวํ ความว่า ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนั้น. บทว่า สทฺธายิโก ความว่า เป็นผู้ทำที่ตั้งแห่งศรัทธา นำมาซึ่งความเลื่อมใส หรือมีวาจาอันบุคคลพึงเชื่อถือ. บทว่า ปจฺจยิโก ความว่า มีวาจาอันบุคคลพึงเชื่อถือ. පක්කාමීති කම්මානුභාවෙන චොදියමානො පක්කාමි. ඔකාසකතඤ්හි කම්මං න සක්කා පටිබාහිතුං. අචිරපක්කන්තස්සාති පක්කන්තස්ස සතො නචිරෙනෙව. සබ්බො කායො ඵුටො අහොසීති කෙසග්ගමත්තම්පි ඔකාසං අවජ්ජෙත්වා සකලසරීරං අට්ඨීනි භින්දිත්වා උග්ගතාහි පීළකාහි අජ්ඣොත්ථටං [Pg.328] අහොසි. යස්මා පන බුද්ධානුභාවෙන තථාරූපං කම්මං බුද්ධානං සම්මුඛීභාවෙ විපාකං දාතුං න සක්කොති, දස්සනූපචාරෙ විජහිතමත්තෙ දෙති, තස්මා තස්ස අචිරපක්කන්තස්ස පීළකා උට්ඨහිංසු. කලායමත්තියොති චණකමත්තියො. බෙලුවසලාටුකමත්තියොති තරුණබෙලුවමත්තියො. පභිජ්ජිංසූති භිජ්ජිංසු. තාසු භින්නාසු සකලසරීරං පනසපක්කං විය අහොසි. සො පක්කෙන ගත්තෙන ජෙතවනද්වාරකොට්ඨකෙ විසගිලිතො මච්ඡො විය කදලිපත්තෙසු නිපජ්ජි. අථ ධම්මස්සවනත්ථං ආගතාගතා මනුස්සා ‘‘ධි කොකාලික, ධි කොකාලික, අයුත්තමකාසි, අත්තනොයෙව මුඛං නිස්සාය අනයබ්‍යසනං පත්තොසී’’ති ආහංසු. තෙසං සද්දං සුත්වා ආරක්ඛදෙවතා ධික්කාරමකංසු, ආරක්ඛදෙවතානං ආකාසදෙවතාති ඉමිනා උපායෙන යාව අකනිට්ඨභවනා එකධික්කාරො උදපාදි. บทว่า Pakkāmi ความว่า ถูกอานุภาพแห่งกรรมของตนตักเตือนแล้ว จึงหลีกไป. จริงอยู่ กรรมที่ทำโอกาสไว้แล้ว (เพื่อจะให้ผล) ใครๆ ก็ไม่อาจห้ามได้. บทว่า Acirapakkantassa ความว่า เมื่อโกกาลิกะหลีกไปแล้วไม่นานนั่นเอง. บทว่า Sabbo kāyo phuṭo ahosi ความว่า ร่างกายทั้งหมดถูกตุ่มทั้งหลายที่ผุดขึ้นทำลายกระดูกปกคลุมแล้วทั่วทั้งสรรพางค์กาย โดยไม่เว้นแม้แต่ช่องว่างประมาณเท่าปลายเส้นผม. ก็เพราะว่า กรรมเช่นนั้นไม่อาจให้ผลในเบื้องพระพักตร์ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายได้ด้วยพุทธานุภาพ จะให้ผลต่อเมื่อพ้นจากระยะที่มองเห็นเท่านั้น เพราะฉะนั้น ตุ่มทั้งหลายจึงผุดขึ้นแก่โกกาลิกะผู้นั้นผู้หลีกไปไม่นาน. บทว่า Kalāyamattiyo คือ มีขนาดเท่าเมล็ดถั่วเขียว. บทว่า Beluvasalāṭukamattiyo คือ มีขนาดเท่าผลมะตูมอ่อน. บทว่า Pabhijjiṃsu คือ แตกแล้ว. เมื่อตุ่มเหล่านั้นแตกแล้ว สรรพางค์กายทั้งหมดได้เป็นประดุจผลขนุนสุก. โกกาลิกะผู้นั้นมีร่างกายที่สุกพอง นอนอยู่บนใบตองที่ซุ้มประตูพระเชตวัน เหมือนปลาที่กลืนยาพิษเข้าไป. ครั้งนั้น มนุษย์ทั้งหลายที่มาแล้วๆ เพื่อฟังธรรม ได้กล่าวว่า "น่าตำหนิ โกกาลิกะ, น่าตำหนิ โกกาลิกะ, ท่านทำสิ่งที่ไม่สมควรแล้ว, ท่านอาศัยปากของตนเองนั่นแหละ ถึงแล้วซึ่งความพินาศฉิบหาย". อารักขเทวดาได้ยินเสียงของมนุษย์เหล่านั้นแล้ว ก็ได้ทำการตำหนิ, (ต่อจาก) อารักขเทวดา (ก็เป็น) อากาศเทวดา ด้วยอุบายนี้ เสียงตำหนิได้เกิดขึ้นพร้อมกันจนถึงอกนิฏฐภพ. තුරූති කොකාලිකස්ස උපජ්ඣායො තුරුත්ථෙරො නාම අනාගාමිඵලං වත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තො. සො භුම්මට්ඨදෙවතා ආදිං කත්වා ‘‘අයුත්තං කොකාලිකෙන කතං අග්ගසාවකෙ අන්තිමවත්ථුනා අබ්භාචික්ඛන්තෙනා’’ති පරම්පරාය බ්‍රහ්මලොකසම්පත්තං තං සද්දං සුත්වා ‘‘මා මය්හං පස්සන්තස්සෙව වරාකො නස්සි, ඔවදිස්සාමි නං ථෙරෙසු චිත්තප්පසාදත්ථායා’’ති ආගන්ත්වා තස්ස පුරතො අට්ඨාසි. තං සන්ධායෙතං වුත්තං – ‘‘තුරූ පච්චෙකබ්‍රහ්මා’’ති. පෙසලාති පියසීලා. කොසි ත්වං, ආවුසොති නිසින්නකොව කබරක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා එවමාහ. පස්ස යාවඤ්ච තෙ ඉදං අපරද්ධති යත්තකං තයා අපරද්ධං, අත්තනො නලාටෙ මහාගණ්ඩං අපස්සන්තො සාසපමත්තාය පීළකාය මං චොදෙතබ්බං මඤ්ඤසීති ආහ. บทว่า Turū ความว่า พระอุปัชฌาย์ของโกกาลิกะ ชื่อว่าตุรุเถระ บรรลุอนาคามิผลแล้ว บังเกิดในพรหมโลก. ท้าวสหัมบดีพรหมนั้น ได้สดับเสียงนั้นที่มาถึงพรหมโลกโดยลำดับ ตั้งแต่ภุมมัฏฐเทวดาเป็นต้นไปว่า "โกกาลิกะผู้กล่าวตู่อัครสาวกด้วยอันติมวัตถุ ได้ทำสิ่งที่ไม่สมควรแล้ว" จึงดำริว่า "สัตว์ผู้เลวทรามนี้ อย่าได้พินาศไปต่อหน้าต่อตาเราเลย เราจักตักเตือนเขาเพื่อให้เกิดความเลื่อมใสในพระเถระทั้งหลาย" ดังนี้แล้ว จึงมาปรากฏกายยืนอยู่เบื้องหน้าของโกกาลิกะ. ทรงหมายถึงเรื่องนั้น จึงตรัสคำนี้ว่า "ตุรูปัจเจกพรหม". บทว่า Pesalā คือ ผู้มีศีลเป็นที่รัก. บทว่า Kosi tvaṃ, āvuso ความว่า (โกกาลิกะ) นั่งอยู่นั่นเอง ลืมตาที่ลายพร้อยขึ้นแล้ว กล่าวอย่างนี้. (โกกาลิกะ) กล่าวว่า "ท่านจงดูความผิดที่ท่านทำไว้นี้เถิด ท่านทำผิดไว้เพียงใด, ท่านไม่เห็นฝีใหญ่ที่หน้าผากของตนเอง กลับสำคัญว่าควรจะมาตักเตือนเราด้วยเรื่องตุ่มขนาดเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาด". අථ නං ‘‘අදිට්ඨිප්පත්තො අයං කොකාලිකො, ගිලිතවිසො විය න කස්සචි වචනං න කරිස්සතී’’ති ඤත්වා පුරිසස්ස හීතිආදිමාහ. තත්ථ කුඨාරීති කුඨාරිසදිසා ඵරුසවාචා. ඡින්දතීති කුසලමූලසඞ්ඛාතෙ මූලෙයෙව නිකන්තති. නින්දියන්ති නින්දිතබ්බං දුස්සීලපුග්ගලං. පසංසතීති උත්තමත්ථෙ සම්භාවෙත්වා ඛීණාසවොති වදති. තං වා නින්දති යො පසංසියොති යො වා පසංසිතබ්බො ඛීණාසවො, තං අන්තිමවත්ථුනා චොදෙන්තො ‘‘දුස්සීලො අය’’න්ති වදති. විචිනාති මුඛෙන සො කලින්ති සො තං අපරාධං [Pg.329] මුඛෙන විචිනාති නාම. කලිනා තෙනාති තෙන අපරාධෙන සුඛං න වින්දති. නින්දියපසංසාය හි පසංසියනින්දාය ච සමකොව විපාකො. ครั้งนั้น ท้าวสหัมบดีพรหมทรงทราบว่า "โกกาลิกะผู้นี้ถึงความเห็นผิดเสียแล้ว จักไม่ทำตามคำของผู้ใด เหมือนคนดื่มยาพิษ" จึงได้ตรัสคาถามีคำว่า purisassa hi เป็นต้น. ในคาถานั้น บทว่า kuṭhārī คือ วาจาหยาบอันเปรียบด้วยขวาน. บทว่า Chindati คือ ย่อมตัดที่รากเหง้าอันได้แก่กุศลมูลทีเดียว. บทว่า Nindiyaṃ คือ บุคคลผู้ทุศีลอันควรตำหนิ. บทว่า pasaṃsati คือ ยกย่องในอรรถอันสูงสุดแล้วกล่าวว่าเป็นพระขีณาสพ. บทว่า taṃ vā nindati yo pasaṃsiyo คือ หรือบุคคลใดเป็นพระขีณาสพผู้ควรสรรเสริญ, (เขา) โจทนาพระขีณาสพนั้นด้วยอันติมวัตถุแล้วกล่าวว่า "ผู้นี้เป็นคนทุศีล". บทว่า vicināti mukhena so kaliṃ คือ บุคคลนั้นชื่อว่าย่อมแสวงหาโทษนั้นด้วยปาก. บทว่า kalinā tena คือ เพราะโทษนั้น เขาย่อมไม่ประสบสุข. จริงอยู่ วิบากของการสรรเสริญคนที่ควรตำหนิ และการตำหนิคนที่ควรสรรเสริญ ย่อมเสมอกัน. සබ්බස්සාපි සහාපි අත්තනාති සබ්බෙන සකෙන ධනෙනපි අත්තනාපි සද්ධිං යො අක්ඛෙසු ධනපරාජයො නාම, අයං අප්පමත්තකො අපරාධො. යො සුගතෙසූති යො පන සම්මග්ගතෙසු පුග්ගලෙසු චිත්තං දූසෙය්‍ය, අයං චිත්තපදොසොව තතො කලිතො මහන්තතරො කලි. บทว่า Sabbassāpi sahāpi attanā ความว่า การพ่ายแพ้ทรัพย์สินในการพนันพร้อมทั้งทรัพย์สินของตนทั้งหมดและทั้งตนเอง ที่เรียกว่า ธนปราชัย นั้น, นี้เป็นโทษเพียงเล็กน้อย. บทว่า Yo sugatesu ความว่า ส่วนบุคคลใดพึงประทุษร้ายจิตในบุคคลผู้ไปดีแล้วทั้งหลาย, การประทุษร้ายจิตนี้แหละ เป็นโทษที่ใหญ่หลวงกว่าโทษนั้น. ඉදානි තස්ස මහන්තතරභාවං දස්සෙන්තො සතං සහස්සානන්තිආදිමාහ. තත්ථ සතං සහස්සානන්ති නිරබ්බුදගණනාය සතසහස්සඤ්ච. ඡත්තිංසතීති අපරානි ඡත්තිංසති නිරබ්බුදානි. පඤ්ච චාති අබ්බුදගණනාය පඤ්ච අබ්බුදානි. යමරියගරහීති යං අරියෙ ගරහන්තො නිරයං උපපජ්ජති, තත්ථ එත්තකං ආයුප්පමාණන්ති අත්ථො. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความเป็นโทษที่ใหญ่หลวงกว่านั้น จึงตรัสคาถามีคำว่า sataṃ sahassānaṃ เป็นต้น. ในคาถานั้น บทว่า sataṃ sahassānaṃ คือ หนึ่งแสนโดยการนับแบบนิรัพพุทะ. บทว่า Chattiṃsati คือ นิรัพพุทะอีกสามสิบหก. บทว่า Pañca ca คือ อัพพุทะห้าโดยการนับแบบอัพพุทะ. บทว่า Yamariyagarahī ความว่า ผู้ติเตียนพระอริยเจ้า ย่อมเข้าถึงนรกใด, ในนรกนั้น มีประมาณอายุเท่านี้, นี้คือความหมาย. කාලමකාසීති උපජ්ඣායෙ පක්කන්තෙ කාලං අකාසි. පදුමනිරයන්ති පාටියෙක්කො පදුමනිරයො නාම නත්ථි, අවීචිමහානිරයස්මිංයෙව පන පදුමගණනාය පච්චිතබ්බෙ එකස්මිං ඨානෙ නිබ්බත්ති. บทว่า Kālamakāsi ความว่า เมื่อพระอุปัชฌาย์หลีกไปแล้ว ก็ได้ทำกาละ. ในบทว่า Padumanirayaṃ นี้, นรกชื่อปทุมะโดยเฉพาะไม่มี, แต่เป็นการบังเกิดในสถานที่แห่งหนึ่งในอเวจีมหานรกนั่นเอง ซึ่งเป็นที่ที่ต้องถูกเผาไหม้โดยการนับแบบปทุมะ. වීසතිඛාරිකොති මාගධකෙන පත්ථෙන චත්තාරො පත්ථා, කොසලරට්ඨෙ එකො පත්ථො හොති. තෙන පත්ථෙන චත්තාරො පත්ථා ආළ්හකං, චත්තාරි ආළ්හකානි දොණං, චතුදොණා මානිකා, චතුමානිකා ඛාරී, තාය ඛාරියා වීසතිඛාරිකො. තිලවාහොති මාගධකානං සුඛුමතිලානං තිලසකටං. අබ්බුදො නිරයොති අබ්බුදො නාම පාටියෙක්කො නිරයො නත්ථි, අවීචිම්හියෙව පන අබ්බුදගණනාය පච්චිතබ්බට්ඨානස්සෙතං නාමං. නිරබ්බුදාදීසුපි එසෙව නයො. บทว่า Vīsatikhāriko ความว่า สี่ปัตถะตามมาตราวัดของมคธ เป็นหนึ่งปัตถะในแคว้นโกศล. ด้วยปัตถะนั้น สี่ปัตถะเป็นหนึ่งอาฬหกะ, สี่อาฬหกะเป็นหนึ่งโทณะ, สี่โทณะเป็นหนึ่งมาณิกา, สี่มาณิกาเป็นหนึ่งขารี, ด้วยขารีนั้น (จึงเป็น) ยี่สิบขารี. บทว่า Tilavāho คือ เกวียนที่บรรทุกงาเมล็ดละเอียดของชาวมคธ. บทว่า Abbudo nirayo ความว่า นรกชื่ออัพพุทะโดยเฉพาะไม่มี, แต่เป็นชื่อของสถานที่ที่ต้องถูกเผาไหม้ในอเวจีนรกนั่นเอง โดยการนับแบบอัพพุทะ. แม้ในนิรัพพุทะเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. වස්සගණනාපි පනෙත්ථ එවං වෙදිතබ්බා – යථෙව හි සතං සතසහස්සානි කොටි හොති, එවං සතං සතසහස්සකොටියො පකොටි නාම හොති, සතං සතසහස්සපකොටියො කොටිපකොටි නාම, සතං සතසහස්සකොටිපකොටියො නහුතං, සතං සතසහස්සනහුතානි නින්නහුතං, සතං සතසහස්සනින්නහුතානි එකං අබ්බුදං, තතො වීසතිගුණං නිරබ්බුදං, එස නයො සබ්බත්ථාති. දසමං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. แม้การนับจำนวนปีในนรกเหล่านี้ พึงทราบอย่างนี้ คือ หนึ่งแสนแสน เป็นหนึ่งโกฏิ ฉันใด, หนึ่งแสนแสนโกฏิ ชื่อว่าหนึ่งปโกฏิ ฉันนั้น, หนึ่งแสนแสนปโกฏิ ชื่อว่าหนึ่งโกฏิปโกฏิ, หนึ่งแสนแสนโกฏิปโกฏิ เป็นหนึ่งนหุตะ, หนึ่งแสนแสนนหุตะ เป็นหนึ่งนินนหุตะ, หนึ่งแสนแสนนินนหุตะ เป็นหนึ่งอัพพุทะ. นิรัพพุทะ มีอายุเป็นยี่สิบเท่าของอัพพุทะนั้น. นัยนี้พึงเห็นในนรกทั้งหมด. สูตรที่สิบ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในเบื้องต่ำนั่นเอง. ส่วนที่เหลือ มีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง. ථෙරවග්ගො චතුත්ථො. เถรวรรคที่ ๔. (10) 5. උපාලිවග්ගො (๑๐) ๕. อุปาลิวรรค 1-2. කාමභොගීසුත්තාදිවණ්ණනා อรรถกถากามโภคีสูตร เป็นต้น สูตรที่ ๑-๒. 91-92. පඤ්චමස්ස [Pg.330] පඨමෙ සාහසෙනාති සාහසියකම්මෙන. දුතියෙ භයානීති චිත්තුත්‍රාසභයානි. වෙරානීති අකුසලවෙරපුග්ගලවෙරානි. අරියො චස්ස ඤායොති සහ විපස්සනාය මග්ගො. ඉති ඉමස්මිං සති ඉදං හොතීති එවං ඉමස්මිං අවිජ්ජාදිකෙ කාරණෙ සති ඉදං සඞ්ඛාරාදිකං ඵලං හොති. ඉමස්සුප්පාදා ඉදං උප්පජ්ජතීති යො යස්ස සහජාතපච්චයො හොති, තස්ස උප්පාදා ඉතරං උප්පජ්ජති නාම. ඉමස්මිං අසතීති අවිජ්ජාදිකෙ කාරණෙ අසති සඞ්ඛාරාදිකං ඵලං න හොති. ඉමස්ස නිරොධාති කාරණස්ස අප්පවත්තියා ඵලස්ස අප්පවත්ති හොති. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๕ บทว่า สาหเสน ความว่า ด้วยกรรมคือการข่มขี่. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ภยานิ ความว่า ภัยคือความหวาดสะดุ้งแห่งจิต. บทว่า เวรานิ ความว่า เวรคืออกุศลและเวรคือบุคคล. บทว่า อริโย จสฺส ญาโย ความว่า มรรคพร้อมด้วยวิปัสสนา. บทว่า อิติ อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ ความว่า เมื่อเหตุนี้คืออวิชชาเป็นต้นมีอยู่ ผลนี้คือสังขารเป็นต้นจึงมี. บทว่า อิมสฺสุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชติ ความว่า ธรรมใดเป็นสหชาตปัจจัยของธรรมใด เพราะความเกิดขึ้นแห่งธรรมนั้น ธรรมอื่นจึงเกิดขึ้น. บทว่า อิมสฺมึ อสติ ความว่า เมื่อเหตุคืออวิชชาเป็นต้นไม่มี ผลคือสังขารเป็นต้นจึงไม่มี. บทว่า อิมสฺส นิโรธา ความว่า เพราะความไม่เป็นไปแห่งเหตุ ความไม่เป็นไปแห่งผลจึงมี. 3. කිංදිට්ඨිකසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถากิงทิฏฐิกสูตร 93. තතියෙ සණ්ඨාපෙසුන්ති ඉරියාපථම්පි වචනපථම්පි සණ්ඨාපෙසුං. අප්පසද්දවිනීතාති අප්පසද්දෙන මත්තභාණිනා සත්ථාරා විනීතා. පරතොඝොසපච්චයා වාති පරස්ස වා වචනකාරණා. චෙතයිතාති පකප්පිතා. මඞ්කුභූතාති දොමනස්සප්පත්තා නිත්තෙජා. පත්තක්ඛන්ධාති පතිතක්ඛන්ධා. සහධම්මෙනාති සහෙතුකෙන කාරණෙන වචනෙන. ๙๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สณฺฐเปสุํ ความว่า ได้ตั้งไว้ดีแล้วซึ่งอิริยาบถและวิถีแห่งวาจา. บทว่า อปฺปสทฺทวินีตา ความว่า อันพระศาสดาผู้มีปกติรับสั่งแต่พอประมาณด้วยเสียงน้อย ทรงแนะนำแล้ว. บทว่า ปรโตโฆสปจฺจยา วา ความว่า หรือเพราะเหตุคือคำพูดของผู้อื่น. บทว่า เจตยิตา ความว่า ถูกตักเตือนแล้ว. บทว่า มงฺกุภูตา ความว่า ถึงความเสียใจ หมดสง่าราศี. บทว่า ปตฺตขนฺธา ความว่า มีคอตก. บทว่า สหธมฺเมน ความว่า ด้วยถ้อยคำที่มีเหตุมีผล. 4. වජ්ජියමාහිතසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาวชิยมาหิตสูตร 94. චතුත්ථෙ වජ්ජියමාහිතොති එවංනාමකො. සබ්බං තපන්ති සබ්බමෙව දුක්කරකාරිකං. සබ්බං තපස්සින්ති සබ්බං තපනිස්සිතකං. ලූඛාජීවින්ති දුක්කරකාරිකජීවිකානුයොගං අනුයුත්තං. ගාරය්හන්ති ගරහිතබ්බයුත්තකං. පසංසියන්ති පසංසිතබ්බයුත්තකං. වෙනයිකොති සයං අවිනීතො අඤ්ඤෙහි විනෙතබ්බො. අපඤ්ඤත්තිකොති න කිඤ්චි පඤ්ඤාපෙතුං සක්කොති. අථ වා වෙනයිකොති සත්තවිනාසකො. අපඤ්ඤත්තිකොති අපච්චක්ඛං නිබ්බානං පඤ්ඤාපෙති, සයංකතාදීසු කිඤ්චි පඤ්ඤාපෙතුං න සක්කොති. න සො භගවා වෙනයිකොති සො භගවා එවං යාථාවතො ඤත්වා කුසලාකුසලං පඤ්ඤාපෙන්තො න අඤ්ඤෙන විනෙතබ්බො න අඤ්ඤසික්ඛිතො. යෙ ච ධම්මෙ උපාදාය සත්තො පඤ්ඤාපියති, තෙසං පඤ්ඤාපනතො න සත්තවිනාසකො, සුවිනීතො සුසික්ඛිතො සත්තවිනායකොති අත්ථො. තස්ස ච පඤ්ඤත්තියො [Pg.331] සපඤ්ඤත්තියොයෙවාති දස්සෙති. විමුත්තිං විමුච්චතො අකුසලා ධම්මාති මිච්ඡාදිට්ඨිසඞ්ඛාතං චිත්තස්ස අධිමුත්තිං අධිමුච්චතො අකුසලා ධම්මා වඩ්ඪන්ති නාම, තං සන්ධායෙතං වුත්තං. සාසනෙ පන චිත්තස්ස විමුත්තිසඞ්ඛාතො විමුත්ති කුසලානංයෙව පච්චයො හොති. ๙๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า วชฺชิยมาหิโต ความว่า ผู้มีชื่ออย่างนี้. บทว่า สพฺพํ ตปํ ความว่า ตบะที่ทำได้ยากทั้งหมดทีเดียว. บทว่า สพฺพํ ตปสฺสึ ความว่า ผู้ที่อาศัยตบะทั้งหมด. บทว่า ลูขาชีวึ ความว่า ผู้ประกอบเนืองๆ ซึ่งการประกอบการเลี้ยงชีพที่ทำได้ยาก. บทว่า คารยฺหํ ความว่า สิ่งที่ควรติเตียน. บทว่า ปสํสิยํ ความว่า สิ่งที่ควรสรรเสริญ. บทว่า เวนยิโก ความว่า ตนเองยังไม่ได้รับการแนะนำ จึงควรที่ผู้อื่นจะแนะนำ. บทว่า อปญฺญตฺติโก ความว่า ไม่สามารถบัญญัติอะไรๆ ได้. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า เวนยิโก ความว่า ผู้ทำลายสัตว์. บทว่า อปญฺญตฺติโก ความว่า บัญญัตินิพพานที่ยังไม่ประจักษ์, ไม่สามารถบัญญัติอะไรๆ ในกรรมที่ตนทำเป็นต้นได้. บทว่า น โส ภควา เวนยิโก ความว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เมื่อทรงทราบตามความเป็นจริงอย่างนี้แล้ว ทรงบัญญัติกุศลและอกุศลอยู่ จึงไม่ควรที่ผู้อื่นจะแนะนำ ไม่ได้ทรงศึกษาจากผู้อื่น. และเพราะทรงบัญญัติธรรมทั้งหลายที่อาศัยแล้วบัญญัติว่าสัตว์ จึงไม่ชื่อว่าผู้ทำลายสัตว์ แต่ทรงแนะนำดีแล้ว ทรงศึกษาดีแล้ว เป็นผู้นำสัตว์ อธิบายว่าดังนี้. และทรงแสดงว่า บัญญัติของพระองค์เป็นสบัญญัติ (มีบัญญัติ) ทั้งนั้น. บทว่า วิมุตฺตึ วิมุจฺจโต อกุสลา ธมฺมา ความว่า เมื่อบุคคลน้อมใจเชื่อความน้อมใจของจิตอันชื่อว่ามิจฉาทิฏฐิ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญ ท่านกล่าวคำนี้หมายถึงข้อนั้น. ส่วนในพระศาสนานี้ วิมุตติที่ชื่อว่าความหลุดพ้นแห่งจิต ย่อมเป็นปัจจัยแห่งกุศลธรรมทั้งหลายเท่านั้น. 5. උත්තියසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาอุตติยสูตร 95. පඤ්චමෙ තුණ්හී අහොසීති සත්තූපලද්ධියං ඨත්වා අපුච්ඡං පුච්ඡතීති තුණ්හී අහොසි. සබ්බසාමුක්කංසිකං වත මෙති මයා සබ්බපුච්ඡානං උත්තමපුච්ඡං පුච්ඡිතො සමණො ගොතමො සංසාදෙති නො විස්සජ්ජෙති, නූන න විසහති න සක්කොති විස්සජ්ජෙතුන්ති එවං පාපිකං දිට්ඨිං මා පටිලභීති. තදස්සාති තං එවං උප්පන්නං දිට්ඨිගතං භවෙය්‍ය. පච්චන්තිමන්ති යස්මා මජ්ඣිමදෙසෙ නගරස්ස උද්ධාපාදීනි ථිරානි වා හොන්තු දුබ්බලානි වා, සබ්බසො වා පන මා හොන්තු, චොරාසඞ්කා න හොති. තස්මා තං අග්ගහෙත්වා ‘‘පච්චන්තිමං නගර’’න්ති ආහ. දළ්හුද්ධාපන්ති ථිරපාකාරපාදං. දළ්හපාකාරතොරණන්ති ථිරපාකාරඤ්චෙව ථිරපිට්ඨිසඞ්ඝාටඤ්ච. එකද්වාරන්ති කස්මා ආහ? බහුද්වාරස්මිඤ්හි නගරෙ බහූහි පණ්ඩිතදොවාරිකෙහි භවිතබ්බං, එකද්වාරෙ එකොව වට්ටති. තථාගතස්ස ච පඤ්ඤාය අඤ්ඤො සදිසො නත්ථි. තස්මා සත්ථු පණ්ඩිතභාවස්ස ඔපම්මත්ථං එකංයෙව දොවාරිකං දස්සෙතුං ‘‘එකද්වාර’’න්ති ආහ. පණ්ඩිතොති පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතො. බ්‍යත්තොති වෙය්‍යත්තියෙන සමන්නාගතො. මෙධාවීති ඨානුප්පත්තියපඤ්ඤාසඞ්ඛාතාය මෙධාය සමන්නාගතො. අනුපරියායපථන්ති අනුපරියායනාමකං මග්ගං. පාකාරසන්ධින්ති ද්වින්නං ඉට්ඨකානං අපගතට්ඨානං. පාකාරවිවරන්ති පාකාරස්ස ඡින්නට්ඨානං. තදෙවෙතං පඤ්හන්ති තංයෙව ‘‘සස්සතො ලොකො’’තිආදිනා නයෙන පුට්ඨං ඨපනීයපඤ්හං පුනපි පුච්ඡි. සබ්බො ච තෙන ලොකොති සත්තූපලද්ධියංයෙව ඨත්වා අඤ්ඤෙනාකාරෙන පුච්ඡතීති දස්සෙති. ๙๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ตุณฺหี อโหสิ ความว่า ได้ทรงนิ่งเสีย ด้วยทรงดำริว่า (อุตติยะ) ยืนหยัดอยู่ในสัตตูปปัตติแล้วถามสิ่งที่ไม่ควรถาม. (ทรงนิ่งเสีย) ด้วยทรงดำริว่า ขอเขาอย่าได้ทิฏฐิอันลามกอย่างนี้ว่า "สมณโคดมถูกเราถามปัญหาอันสูงสุดกว่าปัญหาทั้งปวงแล้ว กลับนิ่งเฉย ไม่ตอบ ชะรอยว่าท่านคงไม่สามารถ คือไม่อาจจะตอบได้". บทว่า ตทสฺส ความว่า ทิฏฐิอันเกิดขึ้นแล้วอย่างนั้น พึงมีแก่เขา. บทว่า ปจฺจนฺติมํ ความว่า เพราะในมัชฌิมประเทศ เชิงเทินและกำแพงเป็นต้นของเมืองจะมั่นคงหรืออ่อนแอก็ตาม หรือโดยประการทั้งปวงจะไม่มีเลยก็ตาม ความระแวงโจรย่อมไม่มี. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงไม่ทรงถือเอาเมืองนั้น ตรัสว่า "ปจฺจนฺติมํ นครํ" (เมืองชายแดน). บทว่า ทฬฺหุทฺธาปํ ความว่า มีเชิงเทินมั่นคง. บทว่า ทฬฺหปาการโตรณํ ความว่า มีกำแพงมั่นคงและมีซุ้มประตูมั่นคง. ถามว่า เพราะเหตุไรจึงตรัสว่า เอกทฺวารํ (มีประตูเดียว)? ตอบว่า เพราะในเมืองที่มีประตูมาก พึงมีนายประตูผู้เป็นบัณฑิตจำนวนมาก, ในเมืองที่มีประตูเดียว นายประตูผู้เป็นบัณฑิตคนเดียวก็เพียงพอ. และไม่มีผู้อื่นเสมอเหมือนด้วยพระปัญญาของพระตถาคต. เพราะเหตุนั้น เพื่อเป็นอุปมาแห่งความเป็นบัณฑิตของพระศาสดา เพื่อทรงแสดงนายประตูเพียงคนเดียว จึงตรัสว่า "เอกทฺวารํ". บทว่า ปณฺฑิโต ความว่า ประกอบด้วยความเป็นบัณฑิต. บทว่า พฺยตฺโต ความว่า ประกอบด้วยความฉลาดในกิจนั้นๆ. บทว่า เมธาวี ความว่า ประกอบด้วยเมธาคือปัญญาที่เกิดขึ้นฉับพลัน. บทว่า อนุปริยายปถํ ความว่า หนทางชื่อว่าอนุปริยายะ (ทางเดินเลียบ). บทว่า ปาการสนฺธึ ความว่า ที่ที่อิฐสองก้อนแยกจากกัน. บทว่า ปาการวิวรํ ความว่า ที่ที่กำแพงขาด. บทว่า ตเทเวตํ ปญฺหํ ความว่า ได้ทูลถามปัญหาที่ควรยับยั้งไว้นั้นอีก ซึ่งถูกถามแล้วโดยนัยเป็นต้นว่า "โลกเที่ยง". และบทว่า สพฺโพ จ เตน โลโก ทรงแสดงว่า (อานนท์) ยืนหยัดอยู่ในสัตตูปปัตติเท่านั้นแล้วทูลถามโดยอาการอย่างอื่น. 6. කොකනුදසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาโกกนุทสูตร 96. ඡට්ඨෙ පුබ්බාපයමානොති පුබ්බසදිසානි නිරුදකානි කුරුමානො. ක්වෙත්ථ, ආවුසොති කො එත්ථ, ආවුසො. යාවතා, ආවුසො, දිට්ඨීති [Pg.332] යත්තිකා ද්වාසට්ඨිවිධාපි දිට්ඨි නාම අත්ථි. යාවතා දිට්ඨිට්ඨානන්ති ‘‘ඛන්ධාපි දිට්ඨිට්ඨානං, අවිජ්ජාපි, ඵස්සොපි, සඤ්ඤාපි, විතක්කොපි අයොනිසොමනසිකාරොපි, පාපමිත්තොපි, පරතොඝොසොපි දිට්ඨිට්ඨාන’’න්ති එවං යත්තකං අට්ඨවිධම්පි දිට්ඨිට්ඨානං දිට්ඨිකාරණං නාම අත්ථි. දිට්ඨාධිට්ඨානන්ති දිට්ඨීනං අධිට්ඨානං, අධිඨත්වා අධිභවිත්වා පවත්තාය දිට්ඨියා එතං නාමං. දිට්ඨිපරියුට්ඨානන්ති ‘‘කතමානි අට්ඨාරස දිට්ඨිපරියුට්ඨානානි? යා දිට්ඨි දිට්ඨිගතං දිට්ඨිගහනං දිට්ඨිකන්තාරං දිට්ඨිවිසූකං දිට්ඨිවිප්ඵන්දිතං දිට්ඨිසංයොජනං දිට්ඨිසල්ලං දිට්ඨිසම්බාධො දිට්ඨිපලිබොධො දිට්ඨිබන්ධනං දිට්ඨිපපාතො දිට්ඨානුසයො දිට්ඨිසන්තාපො දිට්ඨිපරිළාහො දිට්ඨිගන්ථො දිට්ඨුපාදානං දිට්ඨාභිනිවෙසො දිට්ඨිපරාමාසො. ඉමානි අට්ඨාරස දිට්ඨිපරියුට්ඨානානී’’ති එවං වුත්තං දිට්ඨිපරියුට්ඨානං. සමුට්ඨානන්ති දිට්ඨිට්ඨානස්සෙව වෙවචනං. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘ඛන්ධා පච්චයො දිට්ඨීනං උපාදාය සමුට්ඨානට්ඨෙනා’’ති (පටි. ම. 1.124) සබ්බං විත්ථාරෙතබ්බං. සොතාපත්තිමග්ගො පන දිට්ඨිසමුග්ඝාතො නාම සබ්බදිට්ඨීනං සමුග්ඝාතකත්තා. තමහන්ති තං සබ්බං අහං ජානාමි. ක්‍යාහං වක්ඛාමීති කිංකාරණා අහං වක්ඛාමි. ๙๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ปุพฺพาปยมาโน ความว่า ทำกายที่ไม่มีน้ำให้เหมือนเบื้องต้น บทว่า กฺเวตฺถ อาวุโส ตัดบทเป็น โก เอตฺถ อาวุโส (ท่านผู้มีอายุ ใครในที่นี้) บทว่า ยาวตา อาวุโส ทิฏฺฐิ ความว่า ทิฏฐิแม้ ๖๒ อย่างทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ชื่อว่าทิฏฐิ บทว่า ยาวตา ทิฏฺฐิฏฺฐานํ ความว่า ที่ตั้งแห่งทิฏฐิแม้ ๘ อย่างทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ คือ ที่ชื่อว่าเป็นเหตุแห่งทิฏฐิ ดังนี้ว่า "แม้ขันธ์ก็เป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ แม้อวิชชา แม้ผัสสะ แม้สัญญา แม้วิตก แม้อโยนิโสมนสิการ แม้ปาปมิตร แม้ปรโตโฆสะ ก็เป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ" บทว่า ทิฏฺฐาธิฏฺฐานํ ความว่า การตั้งมั่นแห่งทิฏฐิทั้งหลาย, นี้เป็นชื่อของทิฏฐิที่เกิดขึ้นโดยการตั้งมั่นครอบงำไว้ บทว่า ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานํ ความว่า กิเลสที่กลุ้มรุมคือทิฏฐิที่ตรัสไว้ดังนี้ว่า "กิเลสที่กลุ้มรุมคือทิฏฐิ ๑๘ อย่างเป็นไฉน? คือ ทิฏฐิใด ความเห็นผิด ป่าชัฏคือทิฏฐิ ทางกันดารคือทิฏฐิ ข้าศึกคือทิฏฐิ ความดิ้นรนคือทิฏฐิ สังโยชน์คือทิฏฐิ ลูกศรคือทิฏฐิ ความคับแคบคือทิฏฐิ เครื่องกังวลคือทิฏฐิ เครื่องผูกคือทิฏฐิ เหวคือทิฏฐิ อนุสัยคือทิฏฐิ ความเร่าร้อนคือทิฏฐิ ความแผดเผาคือทิฏฐิ ปมคือทิฏฐิ อุปาทานคือทิฏฐิ ความยึดมั่นคือทิฏฐิ การลูบคลำคือทิฏฐิ. เหล่านี้คือกิเลสที่กลุ้มรุมคือทิฏฐิ ๑๘ อย่าง" บทว่า สมุฏฺฐานํ เป็นไวพจน์ของบทว่า ทิฏฺฐิฏฺฐานํ นั่นเอง. จริงอยู่ พระองค์ตรัสไว้ว่า "ขันธ์เป็นปัจจัย เป็นเหตุให้ทิฏฐิทั้งหลายเกิดขึ้นเพราะอาศัยกัน" (ปฏิ.ม. ๑.๑๒๔) พึงขยายความทั้งหมด. ส่วนโสดาปัตติมรรค ชื่อว่าการถอนทิฏฐิ เพราะถอนทิฏฐิทั้งปวงได้. บทว่า ตมหํ ความว่า เรารู้ทิฏฐาธิฏฐานเป็นต้นทั้งหมดนั้น. บทว่า กฺยาหํ วกฺขามิ ความว่า เราจักกล่าวเพราะเหตุไร. 7-8. ආහුනෙය්‍යසුත්තාදිවණ්ණනා อรรถกถาอาหุเนยยสูตรเป็นต้น 97-98. සත්තමෙ සම්මාදිට්ඨිකොති යාථාවදිට්ඨිකො. අට්ඨමෙ අධිකරණසමුප්පාදවූපසමකුසලොති චතුන්නං අධිකරණානං මූලං ගහෙත්වා වූපසමෙන සමුප්පාදවූපසමකුසලො හොති. ในสูตรที่ ๗ บทว่า สมฺมาทิฏฺฐิโก ความว่า ผู้มีความเห็นตามความเป็นจริง. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อธิกรณสมุปฺปาทวูปสมกุสโล ความว่า เป็นผู้ฉลาดในการเกิดขึ้นและระงับอธิกรณ์ โดยถือเอามูลแห่งอธิกรณ์ ๔ อย่างแล้วระงับเสีย. 9. උපාලිසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาอุบาลีสูตร 99. නවමෙ දුරභිසම්භවානීති සම්භවිතුං දුක්ඛානි දුස්සහානි, න සක්කා අප්පෙසක්ඛෙහි අජ්ඣොගාහිතුන්ති වුත්තං හොති. අරඤ්ඤවනපත්ථානීති අරඤ්ඤානි ච වනපත්ථානි ච. ආරඤ්ඤකඞ්ගනිප්ඵාදනෙන අරඤ්ඤානි, ගාමන්තං අතික්කමිත්වා මනුස්සානං අනුපචාරට්ඨානභාවෙන වනපත්ථානි. පන්තානීති පරියන්තානි අතිදූරානි. දුක්කරං පවිවෙකන්ති කායවිවෙකො දුක්කරො. දුරභිරමන්ති අභිරමිතුං න සුකරං. එකත්තෙති එකීභාවෙ. කිං දස්සෙති? කායවිවෙකෙ කතෙපි තත්ථ චිත්තං අභිරමාපෙතුං දුක්කරං. ද්වයංද්වයාරාමො හි අයං ලොකොති. හරන්ති මඤ්ඤෙති හරන්ති විය ඝසන්ති විය. මනොති චිත්තං. සමාධිං අලභමානස්සාති උපචාරසමාධිං වා අප්පනාසමාධිං වා අලභන්තස්ස[Pg.333]. කිං දස්සෙති? ඊදිසස්ස භික්ඛුනො තිණපණ්ණමිගාදිසද්දෙහි විවිධෙහි ච භීසනකෙහි වනානි චිත්තං වික්ඛිපන්ති මඤ්ඤෙති. සංසීදිස්සතීති කාමවිතක්කෙන සංසීදිස්සති. උප්ලවිස්සතීති බ්‍යාපාදවිහිංසාවිතක්කෙහි උද්ධං ප්ලවිස්සති. ๙๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ทุรภิสมฺภวานิ ความว่า เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นได้ยาก ทนได้ยาก, อธิบายว่า เป็นสิ่งที่ผู้มีศักดาน้อยไม่อาจหยั่งลงได้. บทว่า อรญฺญวนปตฺถานิ ความว่า ป่าและป่าชัฏ. ชื่อว่าป่า (อรัญญะ) เพราะทำให้องค์แห่งผู้ถืออยู่ป่าสำเร็จ, ชื่อว่าป่าชัฏ (วนปัตถะ) เพราะล่วงเลยเขตบ้านไป เป็นสถานที่ที่มนุษย์ไม่สัญจร. บทว่า ปนฺตานิ ความว่า ที่สุดแดน ไกลมาก. บทว่า ทุกฺกรํ ปวิเวกํ ความว่า กายวิเวกทำได้ยาก. บทว่า ทุรภิรมํ ความว่า ยินดีได้ไม่ง่าย. บทว่า เอกตฺเต ความว่า ในความเป็นผู้เดียว. (บทนี้) แสดงอะไร? แสดงว่า แม้เมื่อทำกายวิเวกแล้ว ก็ยังยากที่จะทำให้จิตยินดีในที่นั้นได้. เพราะว่าโลกนี้ยินดีในความเป็นคู่ๆ. บทว่า หรนฺติ มญฺเญ ความว่า ราวกับนำไป ราวกับกัดกิน. บทว่า มโน ความว่า จิต. บทว่า สมาธึ อลภมานสฺส ความว่า ของผู้ไม่ได้อุปจารสมาธิหรืออัปปนาสมาธิ. (บทนี้) แสดงอะไร? แสดงว่า ป่าทั้งหลายย่อมทำจิตของภิกษุเช่นนี้ให้ฟุ้งซ่าน ด้วยเสียงหญ้า ใบไม้ สัตว์ป่าเป็นต้น และด้วยอารมณ์ที่น่าสะพรึงกลัวต่างๆ. บทว่า สํสีทิสฺสติ ความว่า จักจมลงด้วยกามวิตก. บทว่า อุปฺลวิสฺสติ ความว่า จักลอยขึ้นเบื้องบนด้วยพยาบาทวิตกและวิหิงสาวิตก. කණ්ණසංධොවිකන්ති කණ්ණෙ ධොවන්තෙන කීළිතබ්බං. පිට්ඨිසංධොවිකන්ති පිට්ඨිං ධොවන්තෙන කීළිතබ්බං. තත්ථ උදකං සොණ්ඩාය ගහෙත්වා ද්වීසු කණ්ණෙසු ආසිඤ්චනං කණ්ණසංධොවිකා නාම, පිට්ඨියං ආසිඤ්චනං පිට්ඨිසංධොවිකා නාම. ගාධං වින්දතීති පතිට්ඨං ලභති. කො චාහං කො ච හත්ථිනාගොති අහං කො, හත්ථිනාගො කො, අහම්පි තිරච්ඡානගතො, අයම්පි, මය්හම්පි චත්තාරො පාදා, ඉමස්සපි, නනු උභොපි මයං සමසමාති. บทว่า กณฺณสํโธวิกํ ความว่า การละเล่นที่พึงเล่นโดยการล้างหู. บทว่า ปิฏฺฐิสํโธวิกํ ความว่า การละเล่นที่พึงเล่นโดยการล้างหลัง. ในการละเล่นสองอย่างนั้น การใช้งวงตักน้ำแล้วรดลงในหูทั้งสองข้าง ชื่อว่า กัณณสันโธวิกา, การรดลงบนหลัง ชื่อว่า ปิฏฐิสันโธวิกา. บทว่า คาธํ วินฺทติ ความว่า ย่อมได้ที่พึ่ง. บทว่า โก จาหํ โก จ หตฺถินาโค ความว่า เราคือใคร ช้างพลายคือใคร, แม้เราก็เป็นสัตว์ดิรัจฉาน แม้ช้างนี้ก็เป็นสัตว์ดิรัจฉาน, แม้เราก็มีเท้าสี่ แม้ช้างนี้ก็มีเท้าสี่, เราทั้งสองก็เสมอกันมิใช่หรือ. වඞ්කකන්ති කුමාරකානං කීළනකං ඛුද්දකනඞ්ගලං. ඝටිකන්ති දීඝදණ්ඩකෙන රස්සදණ්ඩකං පහරණකීළං. මොක්ඛචිකන්ති සංපරිවත්තකකීළං, ආකාසෙ දණ්ඩකං ගහෙත්වා භූමියං වා සීසං ඨපෙත්වා හෙට්ඨුපරියභාවෙන පරිවත්තනකීළන්ති වුත්තං හොති. චිඞ්ගුලකන්ති තාලපණ්ණාදීහි කතං වාතප්පහාරෙන පරිබ්භමනචක්කං. පත්තාළ්හකං වුච්චති පණ්ණනාළි, තාය වාලුකාදීනි මිනන්තා කීළන්ති. රථකන්ති ඛුද්දකරථං. ධනුකන්ති ඛුද්දකධනුමෙව. บทว่า วงฺกกํ ได้แก่ ไถเล็กๆ ซึ่งเป็นของเล่นของเด็กชาย. บทว่า ฆฏิกํ ได้แก่ การละเล่นตีไม้สั้นด้วยไม้ที่ยาว. บทว่า โมกฺขจิกํ ได้แก่ การละเล่นตีลังกา, อธิบายว่า การละเล่นหมุนตัวสลับบนล่าง โดยจับไม้ในอากาศ หรือวางศีรษะบนพื้น. บทว่า จิงฺคุลกํ ได้แก่ กงจักรเล็กๆ ที่ทำด้วยใบตาลเป็นต้น หมุนได้ด้วยแรงลม. บทว่า ปตฺตาฬฺหกํ ท่านเรียกว่า กระบอกใบไม้, พวกเด็กๆ เล่นตวงทรายเป็นต้นด้วยกระบอกใบไม้นั้น. บทว่า รถกํ ได้แก่ รถเล็กๆ. บทว่า ธนุกํ ได้แก่ คันธนูเล็กๆ นั่นเอง. ඉධ ඛො පන වොති එත්ථ වොති නිපාතමත්තං, ඉධ ඛො පනාති අත්ථො. ඉඞ්ඝ ත්වං, උපාලි, සඞ්ඝෙ විහරාහීති එත්ථ ඉඞ්ඝාති චොදනත්ථෙ නිපාතො. තෙන ථෙරං සඞ්ඝමජ්ඣෙ විහාරත්ථාය චොදෙති, නාස්ස අරඤ්ඤවාසං අනුජානාති. කස්මා? අරඤ්ඤසෙනාසනෙ වසතො කිරස්ස වාසධුරමෙව පූරිස්සති, න ගන්ථධුරං. සඞ්ඝමජ්ඣෙ වසන්තො පන ද්වෙ ධුරානි පූරෙත්වා අරහත්තං පාපුණිස්සති, විනයපිටකෙ ච පාමොක්ඛො භවිස්සති. අථස්සාහං පරිසමජ්ඣෙ පුබ්බපත්ථනං පුබ්බාභිනීහාරඤ්ච කථෙත්වා ඉමං භික්ඛුං විනයධරානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙස්සාමීති ඉමමත්ථං පස්සමානො සත්ථා ථෙරස්ස අරඤ්ඤවාසං නානුජානීති. දසමං උත්තානත්ථමෙවාති. ในบทว่า อิธ โข ปน โว นี้ บทว่า โว เป็นเพียงนิบาต, มีความหมายว่า อิธ โข ปน (ก็ในที่นี้). ในบทว่า อิงฺฆ ตฺวํ อุปาลิ สงฺเฆ วิหราหิ นี้ บทว่า อิงฺฆ เป็นนิบาตในอรรถว่าตักเตือน. ด้วยบทนั้น พระองค์ทรงตักเตือนพระเถระเพื่อให้อยู่ในท่ามกลางสงฆ์, ไม่ทรงอนุญาตการอยู่ป่าแก่ท่าน. เพราะเหตุไร? เพราะว่า เมื่อท่านอยู่ ณ เสนาสนะป่า ก็จักบำเพ็ญเพียงวาสธุระให้บริบูรณ์, คันถธุระจักไม่บริบูรณ์. แต่เมื่ออยู่ในท่ามกลางสงฆ์ จักบำเพ็ญธุระทั้งสองให้บริบูรณ์แล้วบรรลุพระอรหัต, และจักเป็นผู้เลิศในพระวินัยปิฎก. พระศาสดาทรงเล็งเห็นอรรถนี้ว่า "ครั้งนั้น เราจักกล่าวบุพพปัตถนาและบุพพาภินิหารของเธอในท่ามกลางบริษัท แล้วจักตั้งภิกษุนี้ไว้ในตำแหน่งเลิศกว่าภิกษุผู้ทรงวินัยทั้งหลาย" จึงไม่ทรงอนุญาตการอยู่ป่าแก่พระเถระ. สูตรที่ ๑๐ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. උපාලිවග්ගො පඤ්චමො. อุบาลีวรรคที่ ๕ දුතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං. ทุติยปัณณาสก์ จบ 3. තතියපණ්ණාසකං ๓. ตติยปัณณาสก์ (11) 1. සමණසඤ්ඤාවග්ගො (๑๑) ๑. สมณสัญญาวรรค 1. සමණසඤ්ඤාසුත්තවණ්ණනා ๑. อรรถกถาสมณสัญญาสูตร 101. තතියස්ස [Pg.334] පඨමෙ සමණසඤ්ඤාති සමණානං උප්පජ්ජනකසඤ්ඤා. සන්තතකාරීති නිරන්තරකාරී. අබ්‍යාපජ්ඣොති නිද්දුක්ඛො. ඉදමත්ථංතිස්ස හොතීති ඉදමත්ථං ඉමෙ පච්චයාති එවමස්ස ජීවිතපරික්ඛාරෙසු හොති, පච්චවෙක්ඛිතපරිභොගං පරිභුඤ්ජතීති අත්ථො. දුතියං උත්තානත්ථමෙව. ๑๐๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งปัณณาสก์ที่ ๓ บทว่า สมณสญฺญา ความว่า สัญญาที่เกิดขึ้นแก่สมณะทั้งหลาย บทว่า สนฺตตการี ความว่า ผู้กระทำติดต่อกัน บทว่า อพฺยาปชฺโฌ ความว่า ผู้ไม่มีทุกข์ บทว่า อิทมตฺถํติสฺส โหติ ความว่า ปัจจัยเหล่านี้มีอรรถะอย่างนี้ คือมีประโยชน์อย่างนี้ แก่ภิกษุนั้นในชีวิตปริขารทั้งหลายอย่างนี้, อธิบายว่า ย่อมบริโภคปัจจัยที่พิจารณาแล้วจึงบริโภค สูตรที่ ๒ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น 3. මිච්ඡත්තසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถามิจฉัตตสูตร 103. තතියෙ විරාධනා හොතීති සග්ගතො මග්ගතො ච විරජ්ඣනං හොති. නො ආරාධනාති න සම්පාදනා න පරිපූරකාරිතා හොති. පහොතීති පවත්තති. ๑๐๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า วิราธนา โหติ ความว่า ย่อมมีความคลาดเคลื่อนจากสวรรค์และมรรค บทว่า โน อาราธนา ความว่า ไม่มีการบำเพ็ญให้สำเร็จ ไม่มีการกระทำให้บริบูรณ์ บทว่า ปโหติ ความว่า ย่อมเป็นไป 4-5. බීජසුත්තාදිවණ්ණනා อรรถกถาพีชสูตรเป็นต้น สูตรที่ ๔-๕ 104-105. චතුත්ථෙ යථාදිට්ඨි සමත්තං සමාදින්නන්ති දිට්ඨානුරූපෙන පරිපුණ්ණං සමාදින්නං සකලං ගහිතං. චෙතනාති තීසු ද්වාරෙසු නිබ්බත්තිතචෙතනාව ගහිතා. පත්ථනාති ‘‘එවරූපො සිය’’න්ති එවං පත්ථනා. පණිධීති ‘‘දෙවො වා භවිස්සාමි දෙවඤ්ඤතරො වා’’ති චිත්තට්ඨපනා. සඞ්ඛාරාති සම්පයුත්තකසඞ්ඛාරා. පඤ්චමෙ පුරෙචාරිකට්ඨෙන පුබ්බඞ්ගමා. අන්වදෙවාති තං අනුබන්ධමානමෙව. ๑๐๔-๑๐๕. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ยถาทิฏฺฐิ สมตฺตํ สมาทินฺนํ ความว่า ถือเอาทั้งหมดที่สมาทานไว้อย่างบริบูรณ์ตามสมควรแก่ทิฏฐิ บทว่า เจตนา ความว่า ทรงถือเอาเฉพาะเจตนาที่เกิดขึ้นในทวาร ๓ บทว่า ปตฺถนา ความว่า ความปรารถนาอย่างนี้ว่า 'ขอเราพึงเป็นผู้มีรูปอย่างนี้' บทว่า ปณิธิ ความว่า การตั้งจิตไว้ว่า 'เราจักเป็นเทวดาหรือเทวดาองค์ใดองค์หนึ่ง' บทว่า สงฺขารา ความว่า สัมปยุตตสังขาร ในสูตรที่ ๕ บทว่า ปุพฺพงฺคมา เพราะมีอรรถะว่าเป็นตัวนำหน้า บทว่า อนฺวเทวา ความว่า ติดตามอวิชชานั้นไปนั่นเอง 6. නිජ්ජරසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถานิชชรสูตร 106. ඡට්ඨෙ නිජ්ජරවත්ථූනීති නිජ්ජරකාරණානි. මිච්ඡාදිට්ඨි නිජ්ජිණ්ණා හොතීති අයං හෙට්ඨා විපස්සනායපි නිජ්ජිණ්ණා එව පහීනා. කස්මා පුන ගහිතාති? අසමුච්ඡින්නත්තා. විපස්සනාය හි කිඤ්චාපි නිජ්ජිණ්ණා, න පන සමුච්ඡින්නා. මග්ගො පන උප්පජ්ජිත්වා තං සමුච්ඡින්දති, න පුන වුට්ඨාතුං දෙති. තස්මා පුන ගහිතා. එවං සබ්බපදෙසු යොජෙතබ්බො. එත්ථ ච සම්මාවිමුත්තිපච්චයා චතුසට්ඨි ධම්මා භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්ති. කතමෙ චතුසට්ඨි? සොතාපත්තිමග්ගක්ඛණෙ අධිමොක්ඛට්ඨෙන [Pg.335] සද්ධින්ද්‍රියං පරිපූරති, පග්ගහට්ඨෙන වීරියින්ද්‍රියං, උපට්ඨානට්ඨෙන සතින්ද්‍රියං, අවික්ඛෙපට්ඨෙන සමාධින්ද්‍රියං, දස්සනට්ඨෙන පඤ්ඤින්ද්‍රියං පරිපූරෙති, විජානනට්ඨෙන මනින්ද්‍රියං, අභිනන්දනට්ඨෙන සොමනස්සින්ද්‍රියං, පවත්තසන්තතිආධිපතෙය්‍යට්ඨෙන ජීවිතින්ද්‍රියං පරිපූරති…පෙ… අරහත්තඵලක්ඛණෙ අධිමොක්ඛට්ඨෙන සද්ධින්ද්‍රියං…පෙ… පවත්තසන්තතිආධිපතෙය්‍යට්ඨෙන ජීවිතින්ද්‍රියං පරිපූරතීති එවං චතූසු ච මග්ගෙසු චතූසු ච ඵලෙසු අට්ඨට්ඨ හුත්වා චතුසට්ඨි ධම්මා පාරිපූරිං ගච්ඡන්ති. ๑๐๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า นิชฺชรวตฺถูนิ ความว่า เหตุแห่งการสลัดออก บทว่า มิจฺฉาทิฏฺฐิ นิชฺชิณฺณา โหติ ความว่า มิจฉาทิฏฐินี้ แม้ในเบื้องต้นก็ถูกขจัดแล้ว ละได้แล้วด้วยวิปัสสนา คำถามว่า เพราะเหตุไรจึงทรงถือเอาอีก? ตอบว่า เพราะยังไม่ได้ตัดขาดโดยสิ้นเชิง จริงอยู่ แม้มิจฉาทิฏฐิจะถูกขจัดด้วยวิปัสสนา แต่ก็ยังไม่ได้ตัดขาดโดยสิ้นเชิง ส่วนมรรคเมื่อเกิดขึ้นแล้ว ย่อมตัดขาดมิจฉาทิฏฐินั้น ไม่ให้เกิดขึ้นได้อีก เพราะเหตุนั้นจึงทรงถือเอาอีก พึงประกอบนัยนี้ในบททั้งปวงอย่างนี้ และในสูตรนี้ ธรรม ๖๔ ประการอันเป็นปัจจัยแห่งสัมมาวิมุตติ ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา ธรรม ๖๔ ประการคืออะไรบ้าง? ในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค สัทธินทรีย์ย่อมบริบูรณ์โดยอรรถว่าน้อมใจเชื่อ, วิริยินทรีย์โดยอรรถว่าประคองไว้, สตินทรีย์โดยอรรถว่าตั้งมั่น, สมาธินทรีย์โดยอรรถว่าไม่ฟุ้งซ่าน, ปัญญินทรีย์ย่อมบริบูรณ์โดยอรรถว่าเห็น, มนินทรีย์โดยอรรถว่ารู้แจ้ง, โสมนัสสินทรีย์โดยอรรถว่ายินดี, ชีวิตินทรีย์ย่อมบริบูรณ์โดยอรรถว่าเป็นใหญ่ในความสืบต่อแห่งความเป็นไป...ฯลฯ...ในขณะแห่งอรหัตตผล สัทธินทรีย์โดยอรรถว่าน้อมใจเชื่อ...ฯลฯ...ชีวิตินทรีย์ย่อมบริบูรณ์โดยอรรถว่าเป็นใหญ่ในความสืบต่อแห่งความเป็นไป อย่างนี้ ธรรม ๖๔ ประการ คือในมรรค ๔ และในผล ๔ อย่างละ ๘ ย่อมถึงความบริบูรณ์ 7. ධොවනාසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาโธวนสูตร 107. සත්තමෙ ධොවනන්ති අට්ඨිධොවනං. තස්මිඤ්හි ජනපදෙ මනුස්සා ඤාතකෙ මතෙ න ඣාපෙන්ති, ආවාටං පන ඛණිත්වා භූමියං නිදහන්ති. අථ නෙසං පූතිභූතානං අට්ඨීනි නීහරිත්වා ධොවිත්වා පටිපාටියා උස්සාපෙත්වා ගන්ධමාලෙහි පූජෙත්වා ඨපෙන්ති. නක්ඛත්තෙ පත්තෙ තානි අට්ඨීනි ගහෙත්වා රොදන්ති පරිදෙවන්ති, තතො නක්ඛත්තං කීළන්ති. ๑๐๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า โธวนํ ได้แก่ การล้างกระดูก จริงอยู่ ในชนบทนั้น มนุษย์ทั้งหลายเมื่อญาติเสียชีวิตแล้วจะไม่เผา แต่จะขุดหลุมฝังไว้ในดิน ต่อมา เมื่อร่างเน่าเปื่อยแล้ว ก็จะนำกระดูกของญาติผู้ล่วงลับเหล่านั้นออกมาล้าง แล้วตั้งเรียงตามลำดับ บูชาด้วยของหอมและดอกไม้แล้วเก็บไว้ เมื่อถึงเทศกาลนักขัตฤกษ์ ก็จะนำกระดูกเหล่านั้นมาถือไว้ ร้องไห้รำพัน จากนั้นจึงเล่นนักขัตฤกษ์ 8-10. තිකිච්ඡකසුත්තාදිවණ්ණනා อรรถกถาติกิจฉกสูตรเป็นต้น สูตรที่ ๘-๑๐ 108-110. අට්ඨමෙ විරෙචනන්ති දොසනීහරණභෙසජ්ජං. විරිත්තා හොතීති නීහටා හොති පනුදිතා. නවමෙ වමනන්ති වමනකරණභෙසජ්ජං. දසමෙ නිද්ධමනීයාති නිද්ධමිතබ්බා. නිද්ධන්තාති නිද්ධමිතා. ๑๐๘-๑๑๐. ในสูตรที่ ๘ บทว่า วิเรจนํ ได้แก่ ยาที่นำโทษออก บทว่า วิริตฺตา โหติ ความว่า ถูกนำออกแล้ว ถูกกำจัดแล้ว ในสูตรที่ ๙ บทว่า วมนํ ได้แก่ ยาที่ทำให้สำรอก ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า นิทฺธมนียา ความว่า ธรรมที่พึงกำจัด บทว่า นิทฺธนฺตา ความว่า ถูกกำจัดแล้ว 11. පඨමඅසෙඛසුත්තවණ්ණනා ๑๑. อรรถกถาปฐมอเสขสูตร 111. එකාදසමෙ අඞ්ගපරිපූරණත්ථං සම්මාදිට්ඨියෙව සම්මාඤාණන්ති වුත්තා. එවමෙතෙ සබ්බෙපි අරහත්තඵලධම්මා අසෙඛා, අසෙඛස්ස පවත්තත්තා පච්චවෙක්ඛණඤාණම්පි අසෙඛන්ති වුත්තං. ๑๑๑. ในสูตรที่ ๑๑ เพื่อความบริบูรณ์แห่งองค์ ทรงเรียกสัมมาทิฏฐินั่นเองว่า สัมมาญาณ ธรรมเหล่านี้ทั้งหมดเป็นธรรมในอรหัตตผล เป็นธรรมของพระอเสขะอย่างนี้ เพราะเป็นไปแก่พระอเสขะ แม้ปัจจเวกขณญาณก็ตรัสเรียกว่า อเสขะ 12. දුතියඅසෙඛසුත්තවණ්ණනා ๑๒. อรรถกถาทุติยอเสขสูตร 112. ද්වාදසමෙ අසෙඛියාති අසෙඛායෙව, අසෙඛසන්තකා වා. ඉමිනා සුත්තෙන ඛීණාසවොව කථිතොති. ๑๑๒. ในสูตรที่ ๑๒ บทว่า อเสขิยา คือ ธรรมของพระอเสขะนั่นเอง หรือ ธรรมอันเป็นของพระอเสขะ ความว่า ด้วยสูตรนี้ ทรงตรัสถึงพระขีณาสพเท่านั้น සමණසඤ්ඤාවග්ගො පඨමො. สมณสัญญาวรรคที่ ๑ (12) 2. පච්චොරොහණිවග්ගො (๑๒) ๒. ปัจโจโรหณิวรรค 1-2. අධම්මසුත්තද්වයවණ්ණනා อรรถกถาอธรรมสูตร ๒ สูตรที่ ๑-๒ 113-114. දුතියස්ස [Pg.336] පඨමෙ පාටියෙක්කං පුච්ඡා ච විස්සජ්ජනා ච කතා. දුතියෙ එකතොව. ๑๑๓-๑๑๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ ทรงกระทำคำถามและคำตอบไว้โดยเฉพาะ ในสูตรที่ ๒ ทรงกระทำไว้ในที่เดียวกัน 3. තතියඅධම්මසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถาตติยอธรรมสูตร 115. තතියෙ උද්දෙසං උද්දිසිත්වාති මාතිකං නික්ඛිපිත්වා. සත්ථු චෙව සංවණ්ණිතොති පඤ්චසු ඨානෙසු එතදග්ගෙ ඨපෙන්තෙන සත්ථාරා සංවණ්ණිතො. සම්භාවිතොති ගුණසම්භාවනාය සම්භාවිතො. පහොතීති සක්කොති. අතිසිත්වාති අතික්කමිත්වා. ජානං ජානාතීති ජානිතබ්බකං ජානාති. පස්සං පස්සතීති පස්සිතබ්බකං පස්සති. චක්ඛුභූතොති චක්ඛු විය භූතො ජාතො නිබ්බත්තො. ඤාණභූතොති ඤාණසභාවො. ධම්මභූතොති ධම්මසභාවො. බ්‍රහ්මභූතොති සෙට්ඨසභාවො. වත්තාති වත්තුං සමත්ථො. පවත්තාති පවත්තෙතුං සමත්ථො. අත්ථස්ස නින්නෙතාති අත්ථං නීහරිත්වා දස්සෙතා. යථා නො භගවාති යථා අම්හාකං භගවා බ්‍යාකරෙය්‍ය. ๑๑๕. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา ความว่า ทรงตั้งมาติกาไว้ บทว่า สตฺถุ เจว สํวณฺณิโต ความว่า พระศาสดาทรงสรรเสริญแล้ว โดยทรงตั้งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะในฐานะ ๕ แห่ง บทว่า สมฺภาวิโต ความว่า ทรงยกย่องด้วยการยกย่องคุณ บทว่า ปโหติ ความว่า ย่อมสามารถ บทว่า อติสิตฺวา ความว่า ก้าวล่วง บทว่า ชานํ ชานาติ ความว่า ย่อมรู้สิ่งที่ควรรู้ บทว่า ปสฺสํ ปสฺสติ ความว่า ย่อมเห็นสิ่งที่ควรเห็น บทว่า จกฺขุภูโต ความว่า เป็นแล้ว เกิดแล้ว บังเกิดแล้ว ดุจดวงตา บทว่า ญาณภูโต ความว่า มีสภาวะเป็นญาณ บทว่า ธมฺมภูโต ความว่า มีสภาวะเป็นธรรม บทว่า พฺรหฺมภูโต ความว่า มีสภาวะอันประเสริฐ บทว่า วตฺตา ความว่า สามารถเพื่อจะกล่าว บทว่า ปวตฺตา ความว่า สามารถเพื่อจะให้เป็นไป บทว่า อตฺถสฺส นินฺเนตา ความว่า ผู้นำออกซึ่งอรรถแล้วแสดง บทว่า ยถา โน ภควา ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราพึงทรงพยากรณ์ฉันใด 4. අජිතසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาอชิตสูตร 116. චතුත්ථෙ අජිතොති එවංනාමකො. චිත්තට්ඨානසතානීති චිත්තුප්පාදසතානි. යෙහීති යෙහි චිත්තට්ඨානසතෙහි අනුයුඤ්ජියමානා. උපාරද්ධාව ජානන්ති උපාරද්ධස්මාති විරද්ධා නිග්ගහිතා එවං ජානන්ති ‘‘විරද්ධා මයං, නිග්ගහිතා මයං, ආරොපිතො නො දොසො’’ති. පණ්ඩිතවත්ථූනීති පණ්ඩිතභාවත්ථාය කාරණානි. ๑๑๖. ในสูตรที่ ๔ บทว่า อชิโต ความว่า ผู้มีชื่ออย่างนี้ บทว่า จิตฺตฏฺฐานสตานิ ความว่า จิตตุปบาทร้อย บทว่า เยหิ ความว่า ถูกซักไซ้ด้วยจิตตัฏฐานร้อยเหล่าใด บทว่า อุปารทฺธาว ชานนฺติ อุปารทฺธสฺมา ความว่า ผู้พลาดแล้ว ถูกข่มแล้ว ย่อมรู้อย่างนี้ว่า 'พวกเราพลาดแล้ว พวกเราถูกข่มแล้ว โทษถูกยกขึ้นแก่พวกเราแล้ว' บทว่า ปณฺฑิตวตฺถูนิ ความว่า เหตุเพื่อความเป็นบัณฑิต 5-6. සඞ්ගාරවසුත්තාදිවණ්ණනා อรรถกถาสังคารวสูตรเป็นต้น สูตรที่ ๕-๖ 117-118. පඤ්චමෙ ඔරිමං තීරන්ති ලොකියං ඔරිමතීරං. පාරිමං තීරන්ති ලොකුත්තරං පාරිමතීරං. පාරගාමිනොති නිබ්බානගාමිනො. තීරමෙවානුධාවතීති සක්කායදිට්ඨිතීරංයෙව අනුධාවති. ධම්මෙ ධම්මානුවත්තිනොති සම්මා අක්ඛාතෙ නවවිධෙ ලොකුත්තරධම්මෙ අනුධම්මවත්තිනො, තස්ස ධම්මස්සානුච්ඡවිකාය සහසීලාය පුබ්බභාගපටිපත්තියා පවත්තමානා. මච්චුධෙය්‍යං [Pg.337] සුදුත්තරන්ති මච්චුනො ඨානභූතං තෙභූමකවට්ටං සුදුත්තරං තරිත්වා. පාරමෙස්සන්තීති නිබ්බානං පාපුණිස්සන්ති. ๑๑๗-๑๑๘. ในสูตรที่ ๕ บทว่า orimaṃ tīraṃ (ฝั่งนี้) คือ โลกิยธรรม ชื่อว่าฝั่งนี้. บทว่า pārimaṃ tīraṃ (ฝั่งโน้น) คือ โลกุตรธรรม ชื่อว่าฝั่งโน้น. บทว่า pāragāmino (ผู้ไปสู่ฝั่งโน้น) คือ ผู้ไปสู่พระนิพพาน. บทว่า tīramevānudhāvati (ย่อมแล่นไปตามฝั่ง) คือ ย่อมแล่นไปตามฝั่งคือสักกายทิฏฐิเท่านั้น. บทว่า dhamme dhammānuvattino (ผู้ประพฤติตามธรรมในธรรม) คือ ผู้ประพฤติตามธรรมในโลกุตรธรรม ๙ ประการที่ตรัสไว้ดีแล้ว เป็นไปอยู่ด้วยบุพภาคปฏิปทาพร้อมด้วยศีลอันสมควรแก่ธรรมนั้น. บทว่า maccudheyyaṃ suduttaraṃ (วัฏฏะอันเป็นที่ตั้งแห่งมัจจุที่ข้ามได้ยาก) คือ ข้ามวัฏฏะในภูมิ ๓ อันเป็นที่ตั้งแห่งมัจจุซึ่งข้ามได้ยากอย่างยิ่งแล้ว. บทว่า pāramessanti (จักถึงฝั่ง) คือ จักบรรลุพระนิพพาน. ඔකා අනොකමාගම්මාති වට්ටතො විවට්ටං ආගම්ම. විවෙකෙ යත්ථ දූරමන්ති යස්මිං කායචිත්තඋපධිවිවෙකෙ දුරභිරමං, තත්‍රාභිරතිමිච්ඡෙය්‍ය. හිත්වා කාමෙති දුවිධෙපි කාමෙ පහාය. අකිඤ්චනොති නිප්පලිබොධො. ආදානපටිනිස්සගෙති ගහණපටිනිස්සග්ගසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ. අනුපාදාය යෙ රතාති චතූහි උපාදානෙහි කිඤ්චිපි අනුපාදියිත්වා යෙ අභිරතා. පරිනිබ්බුතාති තෙ අපච්චයපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බුතා නාමාති වෙදිතබ්බා. ඡට්ඨං භික්ඛූනං දෙසිතං. บทว่า okā anokamāgamma (จากที่อาศัยมาสู่ที่ไม่อาศัย) คือ จากวัฏฏะมาสู่วิวัฏฏะ. บทว่า viveke yattha dūramaṃ (ในวิเวกที่ยินดีได้ยาก) คือ ในกายวิเวก จิตตวิเวก และอุปธิวิเวกใดที่ยินดีได้ยาก พึงปรารถนาความยินดีในวิเวกนั้น. บทว่า hitvā kāme (ละกามทั้งหลาย) คือ ละกามทั้ง ๒ อย่างแล้ว. บทว่า akiñcano (ไม่มีกังวล) คือ ไม่มีเครื่องผูกพัน. บทว่า ādānapaṭinissagge (ในการสละความยึดมั่น) คือ ในพระนิพพานอันชื่อว่าการสละความยึดมั่น. บทว่า anupādāya ye ratā (ท่านเหล่าใดยินดีแล้วโดยไม่ยึดมั่น) คือ ท่านเหล่าใดไม่ยึดมั่นอารมณ์อะไรๆ ด้วยอุปาทาน ๔ แล้วยินดียิ่ง. บทว่า parinibbutā (ปรินิพพานแล้ว) พึงทราบว่า ท่านเหล่านั้นชื่อว่าปรินิพพานแล้วด้วยอัปปัจจยปรินิพพาน. สูตรที่ ๖ ทรงแสดงแก่ภิกษุทั้งหลาย. 7-8. පච්චොරොහණීසුත්තද්වයවණ්ණනා ๗-๘. อรรถกถาปัจโจโรหณีสูตร ๒ สูตร 119-120. සත්තමෙ පච්චොරොහණීති පාපස්ස පච්චොරොහණං. පත්ථරිත්වාති සන්ථරිත්වා. අන්තරා ච වෙලං අන්තරා ච අග්‍යාගාරන්ති වාලිකාරාසිස්ස ච අග්ගිඅගාරස්ස ච අන්තරෙ. අට්ඨමං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දෙසිතං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. ๑๑๙-๑๒๐. ในสูตรที่ ๗ บทว่า paccorohaṇī (การก้าวลง) คือ การก้าวลงจากบาป. บทว่า pattharitvā (ปูลาดแล้ว) คือ ปูลาดแล้ว. บทว่า antarā ca velaṃ antarā ca agyāgāraṃ (ในระหว่างหาดทรายและในระหว่างเรือนไฟ) คือ ในระหว่างกองทรายและเรือนไฟ. สูตรที่ ๘ ทรงแสดงแก่ภิกษุสงฆ์. ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น. පච්චොරොහණිවග්ගො දුතියො. ปัจโจโรหณีวรรคที่ ๒ (13) 3. පරිසුද්ධවග්ගවණ්ණනා (๑๓) ๓. อรรถกถาปริสุทธวรรค 123. තතියස්ස පඨමෙ පරිසුද්ධාති නිම්මලා. පරියොදාතාති පභස්සරා. දුතියාදීනි උත්තානත්ථානෙවාති. ๑๒๓. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ บทว่า parisuddhā (บริสุทธิ์) คือ ไม่มีมลทิน. บทว่า pariyodātā (ผ่องแผ้ว) คือ ผ่องใส. สูตรที่ ๒ เป็นต้น มีความหมายตื้นทั้งนั้น. පරිසුද්ධවග්ගො තතියො. ปริสุทธวรรคที่ ๓ (14) 4. සාධුවග්ගවණ්ණනා (๑๔) ๔. อรรถกถาสาธุวรรค 134. චතුත්ථස්ස පඨමෙ සාධුන්ති භද්දකං සිලිට්ඨකං. දුතියාදීනි උත්තානත්ථානෙවාති. අරියමග්ගවග්ගො උත්තානත්ථොයෙවාති. ๑๓๔. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๔ บทว่า sādhuṃ (ดี) คือ ดี, เรียบร้อย. สูตรที่ ๒ เป็นต้น มีความหมายตื้นทั้งนั้น. อริยมรรควรรคมีความหมายตื้นทั้งนั้น. සාධුවග්ගො චතුත්ථො. สาธุวรรคที่ ๔ තතියපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං. ตติยปัณณาสก์ จบ. 4. චතුත්ථපණ්ණාසකං ๔. จตุตถปัณณาสก์ 155. චතුත්ථස්ස [Pg.338] පඨමාදීනි උත්තානත්ථානෙවාති. ๑๕๕. สูตรที่ ๑ เป็นต้น แห่งปัณณาสก์ที่ ๔ มีความหมายตื้นทั้งนั้น. 8. කම්මනිදානසුත්තවණ්ණනා ๘. อรรถกถากัมมนิทานสูตร 174. අට්ඨමෙ ලොභහෙතුකම්පීති පාණාතිපාතස්ස ලොභො උපනිස්සයකොටියා හෙතු හොති දොසමොහසම්පයුත්තොපි. ඉමිනා උපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ๑๗๔. ในสูตรที่ ๘ บทว่า lobhahetukaṃpi (มีโลภะเป็นเหตุ) คือ โลภะเป็นเหตุแห่งปาณาติบาตโดยเป็นอุปนิสัย แม้จะประกอบด้วยโทสะและโมหะ. พึงทราบความหมายในทุกแห่งโดยนัยนี้. 9. පරික්කමනසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาปริกขมนสูตร 175. නවමෙ පරික්කමනං හොතීති පරිවජ්ජනං හොති. ๑๗๕. ในสูตรที่ ๙ บทว่า parikkamanaṃ hoti (เป็นการหลีกไป) คือ เป็นการหลีกเลี่ยง. 10. චුන්දසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาจุนทสูตร 176. දසමෙ කම්මාරපුත්තස්සාති සුවණ්ණකාරපුත්තස්ස. කස්ස නො ත්වන්ති කස්ස නු ත්වං. පච්ඡාභූමකාති පච්ඡාභූමිවාසිකා. කමණ්ඩලුකාති කමණ්ඩලුධාරිනො. සෙවාලමාලිකාති සෙවාලමාලා විය ධාරෙන්ති. සෙවාලපටනිවාසිතාතිපි වුත්තමෙව. උදකොරොහකාති සායතතියකං උදකොරොහනානුයොගමනුයුත්තා. ආමසෙය්‍යාසීති හත්ථෙන පරිමජ්ජෙය්‍යාසි. ๑๗๖. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า kammāraputtassa (แห่งบุตรของนายช่าง) คือ แห่งบุตรของช่างทอง. บทว่า kassa no tvaṃ คือ kassa nu tvaṃ (ท่านเป็นศิษย์ของใคร). บทว่า pacchābhūmakā (ชาวปัจฉาภูมิ) คือ ผู้มีปกติอยู่ในปัจฉาภูมิ. บทว่า kamaṇḍalukā (ผู้ถือคนโทน้ำ) คือ ผู้ทรงไว้ซึ่งคนโทน้ำ. บทว่า sevālamālikā (ผู้มีพวงสาหร่าย) คือ ทรงไว้ดุจพวงสาหร่าย. มีคำกล่าวว่า ผู้นุ่งผ้าสาหร่าย ก็มี. บทว่า udakorohakā (ผู้ลงน้ำ) คือ ผู้ประกอบความเพียรในการลงน้ำวันละ ๓ ครั้ง. บทว่า āmaseyyāsi (พึงลูบคลำ) คือ พึงลูบคลำด้วยมือ. 11. ජාණුස්සොණිසුත්තවණ්ණනා ๑๑. อรรถกถาชาณุสโสณิสูตร 177. එකාදසමෙ උපකප්පතූති පාපුණාතු. ඨානෙති ඔකාසෙ. නො අට්ඨානෙති නො අනොකාසෙ. නෙරයිකානං ආහාරො නාම තත්ථ නිබ්බත්තනකම්මමෙව. තෙනෙව හි තෙ තත්ථ යාපෙන්ති. තිරච්ඡානයොනිකානං පන තිණපණ්ණාදිවසෙන ආහාරො වෙදිතබ්බො. මනුස්සානං ඔදනකුම්මාසාදිවසෙන, දෙවානං සුධාභොජනාදිවසෙන, පෙත්තිවෙසයිකානං ඛෙළසිඞ්ඝාණිකාදිවසෙන. යං වා පනස්ස ඉතො අනුප්පවෙච්ඡන්තීති යං තස්ස මිත්තාදයො ඉතො දදන්තා අනුපවෙසෙන්ති. පෙත්තිවෙසයිකා එව හි පරදත්තූපජීවිනො හොන්ති, න අඤ්ඤෙසං පරෙහි දින්නං [Pg.339] උපකප්පති. දායකොපි අනිප්ඵලොති යං සන්ධාය තං දානං දින්නං, තස්ස උපකප්පතු වා මා වා, දායකෙන පන න සක්කා නිප්ඵලෙන භවිතුං, දායකො තස්ස දානස්ස විපාකං ලභතියෙව. ๑๗๗. ในสูตรที่ ๑๑ บทว่า upakappatū (จงสำเร็จ) คือ จงถึง. บทว่า ṭhāne (ในฐานะ) คือ ในโอกาส. บทว่า no aṭṭhāne (ในอฐานะ) คือ ในมิใช่โอกาส. ชื่อว่าอาหารของสัตว์นรก คือ กรรมที่ทำให้เกิดในนรกนั้นเอง. เพราะสัตว์นรกเหล่านั้นย่อมยังอัตภาพให้เป็นไปในนรกนั้นด้วยกรรมนั้นนั่นแหละ. ส่วนอาหารของสัตว์ในกำเนิดดิรัจฉาน พึงทราบโดยเป็นหญ้าและใบไม้เป็นต้น, ของมนุษย์ทั้งหลายโดยเป็นข้าวสุกและขนมกุมมาสเป็นต้น, ของเทวดาทั้งหลายโดยเป็นสุธาโภชน์เป็นต้น, ของเปรตทั้งหลายโดยเป็นน้ำลายและน้ำมูกเป็นต้น. บทว่า yaṃ vā panassa ito anuppavecchanti (หรือที่ญาติมิตรส่งไปให้จากโลกนี้) คือ สิ่งใดที่มิตรเป็นต้นของเปรตนั้นให้ทานจากโลกนี้แล้วส่งไปให้. เพราะเปรตเท่านั้นเป็นผู้ดำรงชีพอยู่ได้ด้วยทานที่ผู้อื่นให้, ทานที่ผู้อื่นให้ย่อมไม่สำเร็จแก่สัตว์เหล่าอื่น. บทว่า dāyakopi anipphalo (แม้ทายกก็ไม่ไร้ผล) คือ ทานนั้นที่ให้แล้วโดยมุ่งหมายถึงผู้ใด จะสำเร็จแก่ผู้นั้นหรือไม่ก็ตาม แต่ทายกจะไร้ผลไม่ได้เลย, ทายกย่อมได้รับวิบากของทานนั้นแน่นอน. අට්ඨානෙපි භවං ගොතමො පරිකප්පං වදතීති අනොකාසෙ උප්පන්නෙපි තස්මිං ඤාතකෙ භවං ගොතමො දානස්ස ඵලං පරිකප්පෙතියෙව පඤ්ඤාපෙතියෙවාති පුච්ඡති. බ්‍රාහ්මණස්ස හි ‘‘එවං දින්නස්ස දානස්ස ඵලං දායකො න ලභතී’’ති ලද්ධි. අථස්ස භගවා පඤ්හං පටිජානිත්වා ‘‘දායකො නාම යත්ථ කත්ථචි පුඤ්ඤඵලූපජීවිට්ඨානෙ නිබ්බත්තො දානස්ස ඵලං ලභතියෙවා’’ති දස්සෙතුං ඉධ බ්‍රාහ්මණාතිආදිමාහ. සො තත්ථ ලාභී හොතීති සො තත්ථ හත්ථියොනියං නිබ්බත්තොපි මඞ්ගලහත්ථිට්ඨානං පත්වා ලාභී හොති. අස්සාදීසුපි එසෙව නයො. සාධුවග්ගො උත්තානත්ථොයෙවාති. บทว่า aṭṭhānepi bhavaṃ gotamo parikappaṃ vadati (แม้ในอฐานะ ท่านพระโคดมก็ตรัสถึงการกำหนด) คือ ทูลถามว่า "แม้เมื่อญาติผู้นั้นเกิดในอฐานะ ท่านพระโคดมก็ยังทรงกำหนด ยังทรงบัญญัติผลของทานไว้ทีเดียวหรือ". เพราะพราหมณ์มีความเห็นว่า "ทายกย่อมไม่ได้รับผลของทานที่ให้แล้วอย่างนี้". ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงรับรองปัญหานั้นแล้ว เพื่อจะทรงแสดงว่า "ชื่อว่าทายก เกิดในที่ใดที่หนึ่งอันเป็นที่เสวยผลบุญ ย่อมได้รับผลของทานแน่นอน" จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ดูก่อนพราหมณ์ ในกรณีนี้. บทว่า so tattha lābhī hoti (ผู้นั้นเป็นผู้ได้ลาภในที่นั้น) คือ ผู้นั้นแม้เกิดในกำเนิดช้างในที่นั้น ก็ถึงตำแหน่งช้างมงคล เป็นผู้ได้ลาภ. แม้ในกำเนิดม้าเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ. สาธุวรรคมีความหมายตื้นทั้งนั้น. ජාණුස්සොණිවග්ගො දුතියො. ชาณุสโสณิยวรรคที่ ๒ චතුත්ථපණ්ණාසකං නිට්ඨිතං. จตุตถปัณณาสก์ จบ. (21) 1. කරජකායවග්ගො (๒๑) ๑. กรกกายวรรค 211. පඤ්චමස්ස [Pg.340] පඨමාදීනි උත්තානත්ථානෙව. ๒๑๑. สูตรที่ ๑ เป็นต้น แห่งปัณณาสก์ที่ ๕ มีความหมายตื้นทั้งนั้น. 6. සංසප්පනීයසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาสังสัปปนียสูตร 216. ඡට්ඨෙ සංසප්පනීයපරියායං වො, භික්ඛවෙ, ධම්මපරියායන්ති සංසප්පනස්ස කාරණං දෙසනාසඞ්ඛාතං ධම්මදෙසනං. සංසප්පතීති තං කම්මං කරොන්තො ආසප්පති පරිසප්පති විප්ඵන්දති. ජිම්හා ගතීති තෙන කම්මෙන යං ගතිං ගමිස්සති, සා ජිම්හා හොති. ජිම්හුපපත්තීති තස්ස යං ගතිං උපපජ්ජිස්සති, සාපි ජිම්හාව හොති. සංසප්පජාතිකාති සංසප්පනසභාවා. භූතා භූතස්ස උපපත්ති හොතීති භූතස්මා සභාවතො විජ්ජමානකම්මා සත්තස්ස නිබ්බත්ති හොති. ඵස්සා ඵුසන්තීති විපාකඵස්සා ඵුසන්ති. ๒๑๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า saṃsappanīyapariyāyaṃ vo, bhikkhave, dhammapariyāyaṃ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมปริยายอันเป็นเหตุแห่งการเลื้อยคลานแก่เธอทั้งหลาย) คือ ธรรมเทศนาอันชื่อว่าเทศนาที่เป็นเหตุแห่งการเลื้อยคลานไป. บทว่า saṃsappati (ย่อมเลื้อยไป) คือ เมื่อทำกรรมนั้น ย่อมเลื้อยไป คลานไป ดิ้นรนไป. บทว่า jimhā gati (คติที่คด) คือ เขาจะไปสู่คติใดด้วยกรรมนั้น คตินั้นเป็นคติที่คด. บทว่า jimhupapatti (การเข้าถึงคติที่คด) คือ เขาจะเข้าถึงคติใด คตินั้นก็เป็นคติที่คดเช่นกัน. บทว่า saṃsappajātikā (มีชาติที่ต้องเลื้อยคลาน) คือ มีการเลื้อยคลานเป็นปกติ. บทว่า bhūtā bhūtassa upapatti hoti (ความอุบัติย่อมมีแก่สัตว์ผู้เป็นแล้ว) คือ ความบังเกิดของสัตว์ย่อมมีจากกรรมที่มีอยู่โดยสภาพที่เป็นจริง. บทว่า phassā phusanti (ผัสสะทั้งหลายย่อมถูกต้อง) คือ วิบากผัสสะย่อมถูกต้อง. 7-8. සඤ්චෙතනිකසුත්තද්වයවණ්ණනා ๗-๘. อรรถกถาสัญเจตนิยสูตร ๒ สูตร 217-218. සත්තමෙ සඤ්චෙතනිකානන්ති චෙතෙත්වා පකප්පෙත්වා කතානං. උපචිතානන්ති චිතානං වඩ්ඪිතානං. අප්පටිසංවෙදිත්වාති තෙසං කම්මානං විපාකං අවෙදියිත්වා. බ්‍යන්තීභාවන්ති විගතන්තභාවං තෙසං කම්මානං පරිච්ඡෙදපරිවටුමතාකරණං. තඤ්ච ඛො දිට්ඨෙව ධම්මෙති තඤ්ච ඛො විපාකං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං දිට්ඨෙව ධම්මෙ. උපපජ්ජන්ති උපපජ්ජවෙදනීයං අනන්තරෙ අත්තභාවෙ. අපරෙ වා පරියායෙති අපරපරියායවෙදනීයං පන සංසාරප්පවත්තෙ සති සහස්සිමෙපි අත්තභාවෙති. ඉමිනා ඉදං දස්සෙති ‘‘සංසාරප්පවත්තෙ පටිලද්ධවිපාකාරහකම්මෙ න විජ්ජති සො ජගතිප්පදෙසො, යත්ථ ඨිතො මුච්චෙය්‍ය පාපකම්මා’’ති. තිවිධාති තිප්පකාරා. කායකම්මන්තසන්දොසබ්‍යාපත්තීති කායකම්මන්තසඞ්ඛාතා විපත්ති. ඉමිනා නයෙන සබ්බපදානි වෙදිතබ්බානි. අට්ඨමෙ අපණ්ණකො මණීති සමන්තතො චතුරස්සො පාසකො. ในสูตรที่ ๗ บทว่า สญฺเจตนิกานํ ได้แก่ กรรมที่จงใจ ประมวลมาทำ. บทว่า อุปจิตานํ ได้แก่ กรรมที่สั่งสมแล้ว ทำให้เจริญแล้ว. บทว่า อปฺปฏิสํเวทิตฺวา ความว่า ไม่ได้เสวยวิบากของกรรมเหล่านั้น. บทว่า พฺยนฺตีภาวํ ได้แก่ ความสิ้นสุด คือการกระทำให้กรรมเหล่านั้นมีขอบเขต มีที่สุด. บทว่า ตญฺจ โข ทิฏฺเฐว ธมฺเม ความว่า วิบากนั้นแล อันเป็นทิฏฐธรรมเวทนียกรรม (ย่อมให้ผล) ในทิฏฐธรรม (ปัจจุบัน) นั่นเทียว. บทว่า อุปปชฺชํ ได้แก่ อุปปัชชเวทนียกรรม (ย่อมให้ผล) ในอัตภาพถัดไปโดยไม่มีระหว่างคั่น. บทว่า อปเร วา ปริยาเย ได้แก่ ส่วนอปรปริยายเวทนียกรรม (ย่อมให้ผล) เมื่อสังสารวัฏยังเป็นไปอยู่ แม้ในอัตภาพที่พัน. ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความข้อนี้ว่า "เมื่อสังสารวัฏยังเป็นไปอยู่ กรรมที่ได้รับโอกาสให้ผลแล้วนั้น ไม่มีประเทศแห่งแผ่นดินใด ที่บุคคลผู้ตั้งอยู่แล้วจะพึงพ้นจากบาปกรรมได้". บทว่า ติวิธา ได้แก่ มี ๓ ประการ. บทว่า กายกมฺมนฺตสนฺโทสพฺยาปตฺติ ได้แก่ ความวิบัติที่ชื่อว่ากายกรรมอันมีโทษ. พึงทราบทุกบทตามนัยนี้. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อปณฺณโก มณิ ได้แก่ ลูกสกาที่เป็นสี่เหลี่ยมโดยรอบ. 9. කරජකායසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถากรัชกายสูตร 219. නවමෙ දුක්ඛස්සාති විපාකදුක්ඛස්ස, වට්ටදුක්ඛස්සෙව වා. ඉමස්මිං සුත්තෙ මණිඔපම්මං නත්ථි. එවං විගතාභිජ්ඣොති එවන්ති නිපාතමත්තං. යථා වා මෙත්තං [Pg.341] භාවෙන්තා විගතාභිජ්ඣා භවන්ති, එවං විගතාභිජ්ඣො. එවමස්ස විගතාභිජ්ඣතාදීහි නීවරණවික්ඛම්භනං දස්සෙත්වා ඉදානි අකුසලනිස්සරණානි කථෙන්තො මෙත්තාසහගතෙනාතිආදිමාහ. අප්පමාණන්ති අප්පමාණසත්තාරම්මණතාය චිණ්ණවසිතාය වා අප්පමාණං. පමාණකතං කම්මං නාම කාමාවචරකම්මං. න තං තත්‍රාවතිට්ඨතීති තං මහොඝො පරිත්තං උදකං විය අත්තනො ඔකාසං ගහෙත්වා ඨාතුං න සක්කොති, අථ ඛො නං ඔඝෙ පරිත්තං උදකං විය ඉදමෙව අප්පමාණං කම්මං අජ්ඣොත්ථරිත්වා අත්තනො විපාකං නිබ්බත්තෙති. දහරතග්ගෙති දහරකාලතො පට්ඨාය. ๒๑๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ทุกฺขสฺส ได้แก่ แห่งวิปากทุกข์ หรือแห่งวัฏฏทุกข์นั่นเทียว. ในสูตรนี้ ไม่มีอุปมาด้วยแก้วมณี. ในบทว่า เอวํ วิคตาภิชฺโฌ นี้ บทว่า เอวํ เป็นเพียงนิบาต. หรืออีกนัยหนึ่ง บุคคลผู้เจริญเมตตาย่อมเป็นผู้ปราศจากอภิชฌาฉันใด (อริยสาวกนี้) ก็เป็นผู้ปราศจากอภิชฌาฉันนั้น. ครั้นทรงแสดงการข่มนิวรณ์ของอริยสาวกนั้นด้วยความเป็นผู้ปราศจากอภิชฌาเป็นต้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะตรัสถึงธรรมเป็นเครื่องออกจากอกุศล จึงตรัสคำมีอาทิว่า เมตฺตาสหคเตน. บทว่า อปฺปมาณํ ชื่อว่าไม่มีประมาณ เพราะมีสัตว์ไม่มีประมาณเป็นอารมณ์ หรือเพราะมีความชำนาญอันได้สั่งสมไว้. กรรมที่ชื่อว่าทำพอประมาณ ได้แก่ กามาวจรกรรม. บทว่า น ตํ ตตฺราวติฏฺฐติ ความว่า กรรมนั้นไม่อาจจะยึดเอาโอกาสของตนตั้งอยู่ได้ เหมือนน้ำเล็กน้อยในห้วงน้ำใหญ่ ฉะนั้น, แต่ว่ากรรมที่ไม่มีประมาณนี้เองย่อมครอบงำกรรมนั้น แล้วให้วิบากของตนเกิดขึ้น. บทว่า ทหรตคฺเค ได้แก่ จำเดิมแต่เวลายังเป็นเด็กหนุ่ม. නායං කායො ආදායගමනියොති ඉමං කායං ගහෙත්වා පරලොකං ගන්තුං නාම න සක්කාති අත්ථො. චිත්තන්තරොති චිත්තකාරණො, අථ වා චිත්තෙනෙව අන්තරිකො. එකස්සෙව හි චුතිචිත්තස්ස අනන්තරා දුතියෙ පටිසන්ධිචිත්තෙ දෙවො නාම හොති, නෙරයිකො නාම හොති, තිරච්ඡානගතො නාම හොති. පුරිමනයෙපි චිත්තෙන කාරණභූතෙන දෙවො නෙරයිකො වා හොතීති අත්ථො. සබ්බං තං ඉධ වෙදනීයන්ති දිට්ඨධම්මවෙදනීයකොට්ඨාසවනෙතං වුත්තං. න තං අනුගං භවිස්සතීති මෙත්තාය උපපජ්ජවෙදනීයභාවස්ස උපච්ඡින්නත්තා උපපජ්ජවෙදනීයවසෙන න අනුගතං භවිස්සති. ඉදං සොතාපන්නසකදාගාමිඅරියපුග්ගලානං පච්චවෙක්ඛණං වෙදිතබ්බං. අනාගාමිතායාති ඣානානාගාමිතාය. ඉධපඤ්ඤස්සාති ඉමස්මිං සාසනෙ පඤ්ඤා ඉධපඤ්ඤා නාම, සාසනචරිතාය අරියපඤ්ඤාය ඨිතස්ස අරියසාවකස්සාති අත්ථො. උත්තරිවිමුත්තින්ති අරහත්තං. දසමං උත්තානත්ථමෙවාති. บทว่า นายํ กาโย อาทายคมนิโย ความว่า ชื่อว่าไม่อาจจะนำกายนี้ไปสู่ปรโลกได้. บทว่า จิตฺตนฺตโร ได้แก่ มีจิตเป็นเหตุ หรืออีกนัยหนึ่ง มีจิตคั่นอยู่เท่านั้น. จริงอยู่ ในลำดับแห่งจุติจิตดวงเดียวเท่านั้น เมื่อปฏิสนธิจิตดวงที่สองเกิดขึ้น ก็ชื่อว่าเป็นเทวดาบ้าง ชื่อว่าเป็นสัตว์นรกบ้าง ชื่อว่าเป็นสัตว์ดิรัจฉานบ้าง. แม้ในนัยก่อน ความว่า เป็นเทวดาหรือสัตว์นรกด้วยจิตที่เป็นเหตุ. บทว่า สพฺพํ ตํ อิธ เวทนียํ นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยส่วนแห่งทิฏฐธรรมเวทนียกรรม. บทว่า น ตํ อนุคํ ภวิสฺสติ ความว่า (กรรมนั้น) จักไม่ติดตามไปโดยเป็นอุปปัชชเวทนียกรรม เพราะความเป็นอุปปัชชเวทนียกรรมถูกตัดขาดแล้วด้วยเมตตา (ฌาน). พึงทราบว่า นี้เป็นการพิจารณาของพระอริยบุคคลคือพระโสดาบันและพระสกทาคามี. บทว่า อนาคามิตาย ได้แก่ เพื่อความเป็นอนาคามีด้วยฌาน. บทว่า อิธปญฺญสฺส ความว่า ปัญญาในศาสนานี้ชื่อว่าอิธปัญญา, (หมายถึง) ของพระอริยสาวกผู้ตั้งอยู่ด้วยอริยปัญญาอันเป็นไปในพระศาสนา. บทว่า อุตฺตริวิมุตฺตึ ได้แก่ พระอรหัตตผล. สูตรที่ ๑๐ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. කරජකායවග්ගො පඨමො. กรัชกายวรรคที่ ๑ (22) 2. සාමඤ්ඤවග්ගවණ්ණනා (๒๒) ๒. อรรถกถาสามัญญวรรค 221. දුතියස්ස පඨමං ආදිං කත්වා සබ්බා පෙය්‍යාලතන්ති උත්තානත්ථායෙවාති. ๒๒๑. เปยยาลนัยทั้งหมด ตั้งต้นแต่สูตรที่ ๑ ของวรรคที่ ๒ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය ในอรรถกถาอังคุตตรนิกาย ชื่อมโนรถปูรณี දසකනිපාතස්ස සංවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาแห่งทสกนิบาต จบแล้ว. . නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස. ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น. අඞ්ගුත්තරනිකායෙ ในอังคุตตรนิกาย එකාදසකනිපාත-අට්ඨකථා อรรถกถาเอกาทสกนิบาต 1. නිස්සයවග්ගො ๑. นิสสยวรรค 1-6. කිමත්ථියසුත්තාදිවණ්ණනා ๑-๖. อรรถกถากิมัตถิยสูตรเป็นต้น 1-6. එකාදසකනිපාතස්ස [Pg.343] පඨමාදීනි හෙට්ඨා වුත්තනයානෙව. කෙවලඤ්චෙත්ථ ආදිතො පඤ්චසු නිබ්බිදාවිරාගං ද්විධා භින්දිත්වා එකාදසඞ්ගානි කතානි. ඡට්ඨෙ සික්ඛාපච්චක්ඛානං අධිකං. ๑-๖. สูตรที่ ๑ เป็นต้นแห่งเอกาทสกนิบาต มีนัยดังที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. ก็แต่ว่า ในเอกาทสกนิบาตนี้ เฉพาะใน ๕ สูตรแรก ท่านได้จำแนกนิพพิทาและวิราคะออกเป็น ๒ ส่วน แล้วทำให้เป็นองค์ ๑๑. ในสูตรที่ ๖ มีเรื่องการบอกคืนสิกขาเพิ่มเข้ามา. 7-8. පඨමසඤ්ඤාසුත්තාදිවණ්ණනා ๗-๘. อรรถกถาปฐมสัญญาสูตรเป็นต้น 7-8. සත්තමෙ අත්ථෙන අත්ථොති අත්ථෙන සද්ධිමත්ථො. බ්‍යඤ්ජනෙන බ්‍යඤ්ජනන්ති බ්‍යඤ්ජනෙන සද්ධිං බ්‍යඤ්ජනං. සංසන්දිස්සතීති සම්පවත්තිස්සති. සමෙස්සතීති සමානං භවිස්සති. න විග්ගය්හිස්සතීති න විරජ්ඣිස්සති. අග්ගපදස්මින්ති නිබ්බානෙ. අට්ඨමෙ පච්චවෙක්ඛණා කථිතා. ๗-๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อตฺเถน อตฺโถ ได้แก่ อรรถกับอรรถ. บทว่า พฺยญฺชเนน พฺยญฺชนํ ได้แก่ พยัญชนะกับพยัญชนะ. บทว่า สํสนฺทิสฺสติ แปลว่า จักเป็นไปพร้อมกัน. บทว่า สเมสฺสติ แปลว่า จักเสมอกัน. บทว่า น วิคฺคยฺหิสฺสติ แปลว่า จักไม่ขัดแย้งกัน. บทว่า อคฺคปทสฺมึ ได้แก่ ในพระนิพพาน. ในสูตรที่ ๘ ท่านกล่าวถึงการพิจารณา. 9. සද්ධසුත්තවණ්ණනා ๙. อรรถกถาสัทธสูตร 9. නවමෙ දොණියා බද්ධොති යවසස්සදොණියා සමීපෙ බද්ධො. අන්තරං කරිත්වාති අබ්භන්තරෙ කත්වා. ඣායතීති චින්තෙති. පජ්ඣායතීති ඉතො චිතො ච නානප්පකාරකං ඣායති. නිජ්ඣායතීති නිරන්තරවසෙන නිබද්ධං ඣායති. පථවිම්පි නිස්සාය ඣායතීති සමාපත්තියං සනිකන්තිකවසෙනෙතං වුත්තං. සමාපත්තියඤ්හි සනිකන්තිකත්තා එස ඛළුඞ්කො නාම කතො. ආපාදීසුපි එසෙව නයො. ๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า โทณิยา พทฺโธ ได้แก่ โคที่ถูกผูกไว้ใกล้รางหญ้า. บทว่า อนฺตรํ กริตฺวา ได้แก่ กระทำไว้ในภายใน. บทว่า ฌายติ แปลว่า ย่อมคิด. บทว่า ปชฺฌายติ แปลว่า ย่อมเพ่งฌานมีประการต่างๆ จากทางโน้นทางนี้. บทว่า นิชฺฌายติ แปลว่า ย่อมเพ่งฌานอย่างต่อเนื่องโดยไม่มีระหว่างคั่น. บทว่า ปฐวึปิ นิสฺสาย ฌายติ นี้ ท่านกล่าวไว้โดยอำนาจแห่งความติดใจในสมาบัติ. จริงอยู่ เพราะความติดใจในสมาบัติ บุคคลนี้จึงถูกเรียกว่าเป็นดุจตอไม้. แม้ในอาโปธาตุเป็นต้นก็นัยนี้เช่นกัน. කථඤ්ච සද්ධ ආජානීයඣායිතං හොතීති කථං කාරණාකාරණං ජානන්තස්ස සින්ධවස්ස ඣායිතං හොති. යථා ඉණන්තිආදීසු ඉණසදිසං බන්ධනසදිසං ධනජානිසදිසං කලිසඞ්ඛාතමහාපරාධසදිසඤ්ච කත්වා අත්තනො අභිමුඛස්ස පතොදස්ස අජ්ඣොහරණසඞ්ඛාතං පතනං විපස්සතීති අත්ථො. නෙව පථවිං නිස්සාය ඣායතීති සමාපත්තිසුඛනිකන්තියා අභාවෙන පථවිආරම්මණාය [Pg.344] චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානසඤ්ඤාය න ඣායති, නියන්තියා අභාවෙනෙව සො ආජානීයො නාම හොතීති. ඣායති ච පනාති නිබ්බානාරම්මණාය ඵලසමාපත්තියා ඣායති. පථවියං පථවිසඤ්ඤා විභූතා හොතීති පථවාරම්මණෙ උප්පන්නා චතුක්කපඤ්චකජ්ඣානසඤ්ඤා විභූතා පාකටා හොති. ‘‘විභූතා, භන්තෙ, රූපසඤ්ඤා අවිභූතා අට්ඨිකසඤ්ඤා’’ති ඉමස්මිඤ්හි සුත්තෙ සමතික්කමස්ස අත්ථිතාය විභූතතා වුත්තා, ඉධ පන විපස්සනාවසෙන අනිච්චදුක්ඛානත්තතො දිට්ඨත්තා විභූතා නාම ජාතා. ආපොසඤ්ඤාදීසුපි එසෙව නයො. එවමෙත්ථ හෙට්ඨා විය සමාපත්තිවසෙන සමතික්කමං අවත්වා විපස්සනාචාරවසෙන සමතික්කමො වුත්තො. එවං ඣායීති එවං විපස්සනාපටිපාටියා ආගන්ත්වා උප්පාදිතාය ඵලසමාපත්තියා ඣායන්තො. คำว่า "อย่างไรเล่า การเพ่งของม้าอาชาไนยจึงชื่อว่าเป็นการเพ่งด้วยศรัทธา" ความว่า การเพ่งของม้าสินธพผู้รู้เหตุและมิใช่เหตุเป็นอย่างไร เหมือนอย่างในคำเป็นต้นว่า "หนี้" คือ กระทำ (ความทุกข์) ให้เป็นดุจหนี้ ดุจเครื่องผูก ดุจความเสื่อมแห่งทรัพย์ และดุจความผิดร้ายแรงที่เรียกว่ากาลี แล้วย่อมเห็นชัดซึ่งการตกลงมาแห่งปฏักที่อยู่ตรงหน้าตน อันเรียกว่าการนำเข้ามา นี้คืออรรถาธิบาย คำว่า "ไม่เพ่งอาศัยปฐพี" คือ เพราะไม่มีความกำหนัดยินดีในสมาบัติสุข จึงไม่เพ่งด้วยจตุกกฌานสัญญาและปัญจกฌานสัญญาที่มีปฐพีเป็นอารมณ์ เพราะไม่มีความกำหนัดยินดีนั่นแล ม้านั้นจึงชื่อว่าอาชาไนย ส่วนคำว่า "ย่อมเพ่ง" คือ ย่อมเพ่งด้วยผลสมาบัติมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ คำว่า "ปฐวีสัญญาในปฐวีกสิณปรากฏชัด" คือ จตุกกฌานสัญญาและปัญจกฌานสัญญาที่เกิดขึ้นในอารมณ์คือปฐวี ย่อมปรากฏชัดเจน จริงอยู่ ในพระสูตรนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปสัญญาปรากฏชัด อัฏฐิกสัญญาไม่ปรากฏชัด" ท่านกล่าวถึงความปรากฏชัดเพราะมีการก้าวล่วง แต่ในที่นี้ (ในสูตรนี้) ชื่อว่าปรากฏชัดเพราะเห็นโดยความเป็นอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ด้วยอำนาจวิปัสสนา แม้ในอาโปสัญญาเป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน ด้วยประการฉะนี้ ในพระสูตรนี้ ท่านไม่กล่าวการก้าวล่วงด้วยอำนาจสมาบัติเหมือนในพระสูตรก่อนๆ แต่กล่าวการก้าวล่วงด้วยอำนาจวิปัสสนาจาร คำว่า "ผู้เพ่งอย่างนี้" คือ ผู้เพ่งด้วยผลสมาบัติที่มาถึงแล้ว บังเกิดขึ้นแล้วโดยลำดับแห่งวิปัสสนาอย่างนี้ 10. මොරනිවාපසුත්තවණ්ණනා ๑๐. อรรถกถาโมรนิวาปสูตร 10. දසමෙ අච්චන්තනිට්ඨොති අන්තං අතීතත්තා අච්චන්තසඞ්ඛාතං අවිනාසධම්මං නිබ්බානං නිට්ඨා අස්සාති අච්චන්තනිට්ඨො. ඉමිනා නයෙන සෙසපදානි වෙදිතබ්බානි. ජනෙතස්මින්ති ජනිතස්මිං, පජායාති අත්ථො. යෙ ගොත්තපටිසාරිනොති යෙ ජනා තස්මිං ගොත්තෙ පටිසරන්ති ‘‘අහං ගොතමො, අහං කස්සපො’’ති, තෙසු ලොකෙ ගොත්තපටිසාරීසු ඛත්තියො සෙට්ඨො. අනුමතා මයාති මම සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන සද්ධිං සංසන්දෙත්වා දෙසිතා මයා අනුඤ්ඤාතා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති. ๑๐. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า "อัจจันตนิฏโฐ" (ผู้มีที่จบอันยิ่ง) คือ เพราะก้าวล่วงที่สุดไปแล้ว พระนิพพานอันเป็นธรรมที่ไม่วินาศ ชื่อว่าอัจจันตะ (ส่วนยิ่ง) เป็นที่จบสิ้น (นิฏฐา) ของบุคคลนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อัจจันตนิฏโฐ พึงทราบ पद ที่เหลือด้วยนัยนี้ คำว่า "ชเนตสฺมึ" คือ ในหมู่สัตว์ที่เกิดแล้ว อธิบายว่า ในหมู่ประชา คำว่า "เย โคตฺตปฏิสาริโน" (ผู้ระลึกถึงโคตร) คือ ชนเหล่าใดระลึกถึงโคตรในหมู่สัตว์นั้นว่า "เราเป็นโคตมะ เราเป็นกัสสปะ" ในบรรดาผู้ระลึกถึงโคตรในโลกเหล่านั้น กษัตริย์ประเสริฐที่สุด คำว่า "อนุมาตา มยา" (อันเราอนุมานแล้ว) คือ (ธรรม) ที่เราแสดงแล้ว อนุญาตแล้ว โดยเทียบเคียงกับพระสัพพัญญุตญาณของเรา บทที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่ง ดังนี้แล නිස්සයවග්ගො පඨමො. นิสสยวรรคที่ ๑ 2. අනුස්සතිවග්ගො ๒. อนุสสติวรรค 1-2. මහානාමසුත්තද්වයවණ්ණනා ๑-๒. อรรถกถามหานามสูตร ๒ สูตร 11-12. දුතියස්ස පඨමෙ නානාවිහාරෙහි විහරතන්ති ගිහීනං නිබද්ධො එකො විහාරො නාම නත්ථි, තස්මා අම්හාකං අනිබද්ධවිහාරෙන විහරන්තානං කෙන විහාරෙන කතරෙන නිබද්ධවිහාරෙන විහාතබ්බන්ති පුච්ඡති. ආරාධකොති සම්පාදකො පරිපූරකො. ධම්මසොතසමාපන්නො බුද්ධානුස්සතිං [Pg.345] භාවෙතීති ධම්මසොතසමාපන්නො හුත්වා බුද්ධානුස්සතිං භාවෙති. දුතියෙ ගිලානා වුට්ඨිතොති ගිලානො හුත්වා වුට්ඨිතො. ๑๑-๑๒. ในสูตรแรกแห่งวรรคที่ ๒ คำว่า "อยู่ด้วยวิหารธรรมต่างๆ" คือ สำหรับคฤหัสถ์ ไม่มีวิหารธรรมที่แน่นอนอย่างหนึ่ง เพราะฉะนั้น (จึงทูลถามว่า) "พวกข้าพระองค์ผู้อยู่ด้วยวิหารธรรมที่ไม่แน่นอน ควรจะอยู่ด้วยวิหารธรรมอะไร คือด้วยวิหารธรรมที่แน่นอนอันไหน" ดังนี้ คำว่า "อาราธโก" คือ ผู้ให้สำเร็จ ผู้ทำให้บริบูรณ์ คำว่า "ผู้ถึงกระแสธรรมแล้วย่อมเจริญพุทธานุสสติ" คือ เป็นผู้ถึงกระแสธรรมแล้วย่อมเจริญพุทธานุสสติ ในสูตรที่ ๒ คำว่า "หายจากไข้แล้ว" คือ เป็นไข้แล้วหาย 3. නන්දියසුත්තවණ්ණනා ๓. อรรถกถานันทิยสูตร 13. තතියෙ කල්‍යාණමිත්තෙති සුමිත්තෙ. එවමෙත්ථ කල්‍යාණමිත්තවසෙන සඞ්ඝානුස්සති කථිතා. කබළීකාරාහාරභක්ඛානන්ති කාමාවචරදෙවානං. අසමයවිමුත්තොති අසමයවිමුත්තියා විමුත්තො ඛීණාසවො. ๑๓. ในสูตรที่ ๓ คำว่า "กัลยาณมิตร" คือ สุมิตร (มิตรดี) ในสูตรนี้ ท่านกล่าวสังฆานุสสติโดยนัยแห่งกัลยาณมิตรอย่างนี้ คำว่า "ผู้บริโภกกวฬิงการาหาร" คือ (หมายถึง) เหล่ากามาวจรเทพ คำว่า "อสมยวิมุต" คือ พระขีณาสพผู้หลุดพ้นด้วยอสมยวิมุตติ (ความหลุดพ้นโดยไม่จำกัดกาล) 4. සුභූතිසුත්තවණ්ණනා ๔. อรรถกถาสุภูติสูตร 14. චතුත්ථෙ කො නාමායං සුභූතී භික්ඛූති ජානන්තොපි සත්ථා කථාසමුට්ඨාපනත්ථං පුච්ඡති. සුදත්තස්ස උපාසකස්ස පුත්තොති අනාථපිණ්ඩිකං සන්ධායාහ. අනාථපිණ්ඩිකස්ස හි පුත්තො අත්තනො චූළපිතු සන්තිකෙ පබ්බජිතො, අථ නං සුභූතිත්ථෙරො ආදාය සත්ථු සන්තිකං අගමාසි. සද්ධාපදානෙසූති සද්ධානං පුග්ගලානං අපදානෙසු ලක්ඛණෙසු. ๑๔. ในสูตรที่ ๔ พระศาสดาทรงทราบอยู่ก็ตรัสถามว่า "ภิกษุสุภูตินี้ชื่ออะไร" เพื่อจะทรงยกเรื่องขึ้นสนทนา คำว่า "บุตรของสุทัตตะอุบาสก" ท่านหมายถึงอนาถบิณฑิกเศรษฐี จริงอยู่ บุตรของอนาถบิณฑิกเศรษฐีบวชในสำนักของอาเล็กของตน ครั้งนั้น พระสุภูติเถระได้พาเธอไปเฝ้าพระศาสดา คำว่า "สัทธาปทาเนสุ" คือ ในลักษณะทั้งหลายอันเป็นเหตุ (อปทาน) ของบุคคลผู้มีศรัทธา 5. මෙත්තසුත්තවණ්ණනා ๕. อรรถกถาเมตตสูตร 15. පඤ්චමෙ සුඛං සුපතීති යථා සෙසජනා සම්පරිවත්තමානා කාකච්ඡමානා දුක්ඛං සුපන්ති, එවං අසුපිත්වා සුඛං සුපති. නිද්දං ඔක්කමන්තොපි සමාපත්තිං සමාපන්නො විය හොති. සුඛං පටිබුජ්ඣතීති යථා අඤ්ඤෙ නිත්ථුනන්තා විජම්භමානා සම්පරිවත්තන්තා දුක්ඛං පටිබුජ්ඣන්ති, එවං අප්පටිබුජ්ඣිත්වා විකසමානං විය පදුමං සුඛං නිබ්බිකාරො පටිබුජ්ඣති. න පාපකං සුපිනං පස්සතීති සුපිනං පස්සන්තොපි භද්දකමෙව සුපිනං පස්සති, චෙතියං වන්දන්තො විය පූජං කරොන්තො විය ච ධම්මං සුණන්තො විය ච හොති. යථා පනඤ්ඤෙ අත්තානං චොරෙහි සම්පරිවාරිතං විය වාළෙහි උපද්දුතං විය පපාතෙ පතන්තං විය ච පස්සන්ති, න එවං පාපකං සුපිනං පස්සති. ๑๕. ในสูตรที่ ๕ คำว่า "ย่อมหลับเป็นสุข" คือ ชนที่เหลือพลิกตัวไปมา ส่งเสียงเหมือนกา หลับเป็นทุกข์ฉันใด (ผู้นั้น) ไม่หลับอย่างนั้น แต่หลับเป็นสุข แม้เมื่อจะหลับ ก็เป็นเหมือนผู้เข้าสมาบัติ คำว่า "ย่อมตื่นเป็นสุข" คือ ชนเหล่าอื่นคร่ำครวญ บิดกาย พลิกตัวไปมา ตื่นเป็นทุกข์ฉันใด (ผู้นั้น) ไม่ตื่นอย่างนั้น แต่ตื่นเป็นสุข ไม่มีความแปรปรวน ดุจดอกบัวที่กำลังบาน คำว่า "ไม่ฝันร้าย" คือ แม้เมื่อฝัน ก็ฝันดีเท่านั้น คือเป็นเหมือนกำลังไหว้พระเจดีย์ เหมือนกำลังทำการบูชา หรือเหมือนกำลังฟังธรรม ส่วนชนเหล่าอื่นฝันเห็นตนเองถูกโจรล้อมบ้าง ถูกสัตว์ร้ายเบียดเบียนบ้าง ตกจากหน้าผาบ้างฉันใด (ผู้นั้น) ไม่ฝันร้ายอย่างนั้น මනුස්සානං පියො හොතීති උරෙ ආමුක්කමුත්තාහාරො විය සීසෙ පිළන්ධිතමාලා විය ච මනුස්සානං පියො හොති මනාපො. අමනුස්සානං පියො හොතීති යථෙව මනුස්සානං, අමනුස්සානම්පි පියො හොති විසාඛත්ථෙරො විය. වත්ථු විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.258) මෙත්තාකම්මට්ඨානනිද්දෙසෙ විත්ථාරිතමෙව. දෙවතා රක්ඛන්තීති පුත්තමිව මාතාපිතරො දෙවතා රක්ඛන්ති. නාස්ස අග්ගි [Pg.346] වා විසං වා සත්ථං වා කමතීති මෙත්තාවිහාරිස්ස කායෙ උත්තරාය උපාසිකාය විය අග්ගි වා, සංයුත්තභාණකචූළසීවත්ථෙරස්සෙව විසං වා, සංකිච්චසාමණෙරස්සෙව සත්ථං වා න කමති නප්පවිසති, නාස්ස කායං විකොපෙතීති වුත්තං හොති. ධෙනුවත්ථුම්පි චෙත්ථ කථයන්ති. එකා කිර ධෙනු වච්ඡකස්ස ඛීරධාරං මුඤ්චමානා අට්ඨාසි. එකො ලුද්දකො ‘‘තං විජ්ඣිස්සාමී’’ති හත්ථෙන සම්පරිවත්තෙත්වා දීඝදණ්ඩං සත්තිං මුඤ්චි. සා තස්සා සරීරං ආහච්ච තාලපණ්ණං විය වට්ටමානා ගතා, නෙව උපචාරබලෙන න අප්පනාබලෙන, කෙවලං වච්ඡකෙ බලවහිතචිත්තතාය. එවං මහානුභාවා මෙත්තා. คำว่า "เป็นที่รักของมนุษย์ทั้งหลาย" คือ เป็นที่รัก เป็นที่พอใจของมนุษย์ทั้งหลาย ดุจสร้อยมุกที่สวมไว้บนอก และดุจพวงมาลาที่ประดับไว้บนศีรษะ คำว่า "เป็นที่รักของอมนุษย์ทั้งหลาย" คือ เป็นที่รักของอมนุษย์ทั้งหลายด้วย เหมือนเป็นที่รักของมนุษย์ทั้งหลายฉันนั้น ดุจพระวิสาขเถระ เรื่องราวได้ขยายไว้แล้วในวิสุทธิมรรค ในเมตตากัมมัฏฐานนิทเทส คำว่า "เทวดาย่อมรักษา" คือ เทวดาย่อมรักษาเหมือนมารดาบิดารักษาบุตร คำว่า "ไฟ ยาพิษ หรือศัสตรา ย่อมไม่กล้ำกรายผู้นั้น" คือ ไฟไม่กล้ำกรายในกายของผู้มีเมตตาวิหาร เหมือนของนางอุตตราอุบาสิกา หรือยาพิษ (ไม่กล้ำกราย) เหมือนของพระจุลสีวเถระผู้ทรงสังยุตตนิกาย หรือศัสตรา (ไม่กล้ำกราย) เหมือนของสามเณรสังกิจจะ คือไม่เข้าไป ไม่ทำลายกายของผู้นั้น ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ ในเรื่องนี้ ท่านกล่าวถึงเรื่องแม่โคไว้ด้วย ได้ยินว่า แม่โคตัวหนึ่งยืนปล่อยกระแสน้ำนมให้ลูกน้อย นายพรานคนหนึ่งคิดว่า "เราจะยิงมัน" จึงเหวี่ยงหอกด้ามยาวไปด้วยมือ หอกนั้นกระทบกายของแม่โคนั้นแล้วก็ม้วนไปเหมือนใบตาล (ที่ไม่เข้า) มิใช่ด้วยกำลังอุปจารสมาธิ มิใช่ด้วยกำลังอัปปนาสมาธิ แต่เป็นเพียงเพราะมีจิตที่เปี่ยมด้วยความรักอย่างแรงกล้าในลูกน้อยเท่านั้น เมตตามีอานุภาพมากอย่างนี้ තුවටං චිත්තං සමාධියතීති මෙත්තාවිහාරිනො ඛිප්පමෙව චිත්තං සමාධියති, නත්ථි තස්ස දන්ධායිතත්තං. මුඛවණ්ණො විප්පසීදතීති බන්ධනා පවුත්තතාලපක්කං විය චස්ස විප්පසන්නවණ්ණං මුඛං හොති. අසම්මූළ්හො කාලං කරොතීති මෙත්තාවිහාරිනො සම්මොහමරණං නාම නත්ථි, අසම්මූළ්හො පන නිද්දං ඔක්කමන්තො විය කාලං කරොති. උත්තරි අප්පටිවිජ්ඣන්තොති මෙත්තාසමාපත්තිතො උත්තරි අරහත්තං අධිගන්තුං අසක්කොන්තො ඉතො චවිත්වා සුත්තප්පබුද්ධො විය බ්‍රහ්මලොකං උපපජ්ජතීති. บทว่า จิตตั้งมั่นได้เร็ว (Tuvaṭaṃ cittaṃ samādhiyati) ความว่า จิตของผู้มีเมตตาวิหารย่อมตั้งมั่นได้เร็วพลันทีเดียว, ความที่จิตของท่านเชื่องช้าไม่มี. บทว่า สีหน้าผ่องใส (Mukhavaṇṇo vippasīdatīti) ความว่า ใบหน้าของท่านนั้นมีวรรณะผ่องใสเป็นพิเศษ ดุจผลตาลสุกที่หลุดจากขั้ว. บทว่า ไม่หลงทำกาละ (Asammūḷho kālaṃ karotīti) ความว่า การตายอย่างหลงใหลชื่อว่าไม่มีแก่ผู้มีเมตตาวิหาร, แต่ท่านไม่หลงใหลทำกาละ ดุจผู้เข้าถึงความหลับ. บทว่า เมื่อไม่แทงตลอดธรรมที่สูงขึ้นไป (Uttari appaṭivijjhantoti) ความว่า เมื่อไม่สามารถจะบรรลุพระอรหัตตผลที่สูงกว่าเมตตาสมาบัติได้, ครั้นจุติจากอัตภาพนี้แล้ว ย่อมเข้าถึงพรหมโลก ดุจคนหลับแล้วตื่นฉะนั้น. 6. අට්ඨකනාගරසුත්තවණ්ණනා ๖. อรรถกถาอัฏฐกนาครสูตร 16. ඡට්ඨෙ දසමොති ජාතිගොත්තවසෙන චෙව සාරපත්තකුලගණනාය ච දසමෙ ඨානෙ ගණීයති, තෙනස්ස දසමොත්වෙව නාමං ජාතං. අට්ඨකනාගරොති අට්ඨකනගරවාසී. කුක්කුටාරාමෙති කුක්කුටසෙට්ඨිනා කාරිතෙ ආරාමෙ. ๑๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ทสมะ (dasamo) ความว่า ท่านนับอยู่ในลำดับที่ ๑๐ ทั้งโดยชาติและโคตร และโดยการนับสกุลที่ถึงความเป็นสาระ เพราะเหตุนั้น ชื่อของท่านจึงเกิดขึ้นว่า ทสมะ นั่นเทียว. บทว่า อัฏฐกนาคระ (Aṭṭhakanāgaro) ความว่า ชาวเมืองอัฏฐกนคร. บทว่า ในกุกกุฏาราม (Kukkuṭārāmeti) ความว่า ในอารามที่กุกกุฏเศรษฐีให้สร้างไว้. තෙන භගවතා…පෙ… සම්මදක්ඛාතොති එත්ථ අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – යො සො භගවා සමතිංස පාරමියො පූරෙත්වා සබ්බකිලෙසෙ භඤ්ජිත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො, තෙන භගවතා තෙසං තෙසං සත්තානං ආසයානුසයං ජානතා, හත්ථතලෙ ඨපිතං ආමලකං විය සබ්බඤෙය්‍යධම්මෙ පස්සතා, අපිච පුබ්බෙනිවාසාදීහි ජානතා, දිබ්බෙන චක්ඛුනා පස්සතා, තීහි වා විජ්ජාහි ඡහි වා පන අභිඤ්ඤාහි ජානතා, සබ්බත්ථ අප්පටිහතෙන සමන්තචක්ඛුනා පස්සතා, සබ්බධම්මජානනසමත්ථාය පඤ්ඤාය ජානතා, සබ්බසත්තානං චක්ඛුවිසයාතීතානි තිරොකුට්ටාදිගතානි චාපි [Pg.347] රූපානි අතිවිසුද්ධෙන මංසචක්ඛුනා වා පස්සතා, අත්තහිතසාධිකාය සමාධිපදට්ඨානාය පටිවෙධපඤ්ඤාය ජානතා, පරහිතසාධිකාය කරුණාපදට්ඨානාය දෙසනාපඤ්ඤාය පස්සතා, අන්තරායිකධම්මෙ වා ජානතා, නිය්‍යානිකධම්මෙ පස්සතා, අරීනං හතත්තා අරහතා, සම්මා සාමං සබ්බධම්මානං බුද්ධත්තා සම්මාසම්බුද්ධෙනාති එවං චතුවෙසාරජ්ජවසෙන චතූහි කාරණෙහි ථොමිතෙන අත්ථි නු ඛො එකො ධම්මො අක්ඛාතොති. ในบทว่า เตน ภควตา…เป… สมฺมทกฺขาโต นี้ มีเนื้อความโดยย่อดังนี้: พระผู้มีพระภาคพระองค์ใด ทรงบำเพ็ญบารมี ๓๐ ถ้วน ทรงทำลายกิเลสทั้งปวงแล้ว ได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งพระสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม, พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงทราบอาสยะและอนุสัยของสัตว์เหล่านั้นๆ, ผู้ทรงเห็นเญยยธรรมทั้งปวงดุจมะขามป้อมที่วางไว้บนฝ่าพระหัตถ์, อีกอย่างหนึ่ง ผู้ทรงรู้ด้วยญาณมีปุพเพนิวาสานุสติญาณเป็นต้น, ผู้ทรงเห็นด้วยทิพยจักษุ, หรืออีกอย่างหนึ่ง ผู้ทรงรู้ด้วยวิชชา ๓ หรือด้วยอภิญญา ๖, ผู้ทรงเห็นด้วยสมันตจักษุอันไม่มีเครื่องขัดข้องในที่ทั้งปวง, ผู้ทรงรู้ด้วยปัญญาที่สามารถรู้ธรรมทั้งปวง, หรือผู้ทรงเห็นแม้ซึ่งรูปทั้งหลายอันล่วงวิสัยแห่งจักษุของสัตว์ทั้งปวง อันตั้งอยู่ในที่เช่นฟากฝาเป็นต้น ด้วยมังสจักษุอันบริสุทธิ์ยิ่ง, ผู้ทรงรู้ด้วยปฏิเวธปัญญาอันมีสมาธิเป็นเหตุใกล้ ซึ่งเป็นเครื่องให้สำเร็จประโยชน์ตน, ผู้ทรงเห็นด้วยเทศนาปัญญาอันมีกรุณาเป็นเหตุใกล้ ซึ่งเป็นเครื่องให้สำเร็จประโยชน์ผู้อื่น, หรือผู้ทรงรู้อันตรายิกธรรม, ผู้ทรงเห็นนิยยานิกธรรม, ผู้ทรงเป็นพระอรหันต์เพราะทรงกำจัดข้าศึกคือกิเลสได้, ผู้ทรงเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเพราะตรัสรู้ธรรมทั้งปวงโดยชอบด้วยพระองค์เอง, ด้วยเหตุ ๔ ประการโดยเวสารัชชญาณ ๔ อย่างนี้, ธรรมอย่างหนึ่งอันพระผู้มีพระภาคผู้ที่ข้าพระองค์สรรเสริญแล้วอย่างนี้ ตรัสไว้ดีแล้ว มีอยู่บ้างหรือไม่. අභිසඞ්ඛතන්ති කතං උප්පාදිතං. අභිසඤ්චෙතයිතන්ති චෙතයිතං කප්පයිතං. සො තත්ථ ඨිතොති සො තස්මිං සමථවිපස්සනාධම්මෙ ඨිතො. ධම්මරාගෙන ධම්මනන්දියාති පදද්වයෙනපි සමථවිපස්සනාසු ඡන්දරාගො වුත්තො. සමථවිපස්සනාසු හි සබ්බෙන සබ්බං ඡන්දරාගං පරියාදියිතුං සක්කොන්තො අරහා හොති, අසක්කොන්තො අනාගාමී හොති. සො සමථවිපස්සනාසු ඡන්දරාගස්ස අප්පහීනත්තා චතුත්ථජ්ඣානචෙතනාය සුද්ධාවාසෙ නිබ්බත්තති. අයං ආචරියානං සමානත්ථකථා. บทว่า อันกรรมปรุงแต่ง (Abhisaṅkhataṃ) คือ อันกระทำแล้ว, อันทำให้เกิดขึ้นแล้ว. บทว่า อันจงใจ (Abhisañcetayitaṃ) คือ อันคิดแล้ว, อันตกแต่งแล้ว. บทว่า ผู้นั้นดำรงอยู่ในธรรมนั้น (So tattha ṭhito) คือ ผู้นั้นดำรงอยู่ในสมถวิปัสสนาธรรมนั้น. แม้ด้วยบททั้งสองว่า ด้วยความรักในธรรม ด้วยความยินดีในธรรม (Dhammarāgena dhammanandiyā) ท่านกล่าวถึงฉันทราคะในสมถวิปัสสนา. จริงอยู่ ผู้ที่สามารถละฉันทราคะในสมถวิปัสสนาได้โดยสิ้นเชิง ย่อมเป็นพระอรหันต์, ผู้ไม่สามารถ ย่อมเป็นพระอนาคามี. พระอนาคามีนั้น เพราะยังละฉันทราคะในสมถวิปัสสนาไม่ได้ จึงบังเกิดในสุทธาวาสด้วยเจตนาในจตุตถฌาน. นี้เป็นคำอธิบายที่มีเนื้อความเสมอกันของพระอาจารย์ทั้งหลาย. විතණ්ඩවාදී පනාහ – ‘‘තෙනෙව ධම්මරාගෙනාති වචනතො අකුසලෙන සුද්ධාවාසෙ නිබ්බත්තතී’’ති. සො ‘‘සුත්තං ආහරාහී’’ති වත්තබ්බො. අද්ධා අඤ්ඤං අපස්සන්තො ඉදමෙව ආහරිස්සති. තතො වත්තබ්බො ‘‘කිම්පනිදං සුත්තං නීතත්ථං, උදාහු නෙය්‍යත්ථ’’න්ති. අද්ධා ‘‘නීතත්ථ’’න්ති වක්ඛති. තතො වත්තබ්බො – එවං සන්තෙ අනාගාමිඵලත්ථිකෙන සමථවිපස්සනාසු ඡන්දරාගො කත්තබ්බො භවිස්සති, ඡන්දරාගෙ උප්පාදිතෙ අනාගාමිඵලං පටිලද්ධං භවිස්සති, මා ‘‘සුත්තං මෙ ලද්ධ’’න්ති යං වා තං වා දීපෙහි. පඤ්හං කථෙන්තෙන හි ආචරියස්ස සන්තිකෙ උග්ගහෙත්වා අත්ථරසං පටිවිජ්ඣිත්වා කථෙතුං වට්ටති. අකුසලෙන හි සග්ගෙ, කුසලෙන ච අපායෙ පටිසන්ධි නාම නත්ථි. වුත්තඤ්චෙතං භගවතා – ส่วนนักวิตัณฑวาทีกล่าวว่า – “เพราะคำว่า ‘ด้วยความรักในธรรมนั้นนั่นเทียว’ (teneva dhammarāgenāti) บุคคลจึงบังเกิดในสุทธาวาสด้วยอกุศล”. ผู้นั้นพึงถูกกล่าวว่า “ท่านจงนำพระสูตรมา”. แน่นอนว่า เมื่อไม่เห็นพระสูตรอื่น เขาย่อมนำพระสูตรนี้มานั่นเอง. จากนั้น พึงกล่าวแก่เขาว่า “ก็พระสูตรนี้มีอรรถที่แนะนำไว้แล้ว (นีตัตถะ) หรือว่ามีอรรถที่ต้องนำไป (เนยยัตถะ)”. แน่นอนว่า เขาย่อมกล่าวว่า “มีอรรถที่แนะนำไว้แล้ว”. จากนั้น พึงกล่าวแก่เขาว่า – เมื่อเป็นเช่นนั้น ผู้ต้องการอนาคามิผลพึงกระทำฉันทราคะในสมถวิปัสสนา, เมื่อฉันทราคะเกิดขึ้นแล้ว อนาคามิผลก็จะพึงได้, ท่านอย่าแสดงเรื่องอะไรก็ได้โดยกล่าวว่า “ข้าพเจ้าได้พระสูตรแล้ว”. ด้วยว่า ผู้กล่าวแก้ปัญหา ควรเรียนในสำนักของอาจารย์แล้ว แทงตลอดรสแห่งอรรถ จึงจะควรกล่าว. จริงอยู่ การปฏิสนธิในสวรรค์ด้วยอกุศล และในอบายด้วยกุศลนั้นไม่มี. และพระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ไว้ว่า – ‘‘න, භික්ඛවෙ, ලොභජෙන කම්මෙන, දොසජෙන කම්මෙන, මොහජෙන කම්මෙන දෙවා පඤ්ඤායන්ති, මනුස්සා පඤ්ඤායන්ති, යා වා පනඤ්ඤාපි කාචි සුගතියො. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, ලොභජෙන කම්මෙන, දොසජෙන කම්මෙන, මොහජෙන කම්මෙන නිරයො පඤ්ඤායති, තිරච්ඡානයොනි පඤ්ඤායති, පෙත්තිවිසයො පඤ්ඤායති, යා වා පනඤ්ඤාපි කාචි දුග්ගතියො’’ති (අ. නි. 6.39) – “ภิกษุทั้งหลาย เทวดาทั้งหลาย มนุษย์ทั้งหลาย หรือสุคติอื่นใดๆ ก็ตาม ย่อมไม่ปรากฏเพราะกรรมที่เกิดจากโลภะ กรรมที่เกิดจากโทสะ กรรมที่เกิดจากโมหะ. แต่ว่า ภิกษุทั้งหลาย นรก กำเนิดเดรัจฉาน เปรตวิสัย หรือทุคติอื่นใดๆ ก็ตาม ย่อมปรากฏเพราะกรรมที่เกิดจากโลภะ กรรมที่เกิดจากโทสะ กรรมที่เกิดจากโมหะ” (อํ. ฉกฺก. ๖.๓๙) – එවං [Pg.348] සඤ්ඤාපෙතබ්බො. සචෙ සඤ්ජානාති, සඤ්ජානාතු. නො චෙ සඤ්ජානාති, ‘‘ගච්ඡ පාතොව විහාරං පවිසිත්වා යාගුං පිවා’’ති උය්‍යොජෙතබ්බො. พึงให้เขารู้อย่างนี้. ถ้าเขารู้ ก็จงรู้ไป. ถ้าเขาไม่รู้ พึงส่งเขาไปว่า “ท่านจงไปเถิด เข้าไปสู่วิหารแต่เช้าตรู่แล้วดื่มข้าวยาคูเถิด”. අයං ඛො, ගහපති, එකධම්මො අක්ඛාතොති එකං ධම්මං පුච්ඡිතෙන ‘‘අයම්පි එකධම්මො අක්ඛාතො, අයම්පි එකධම්මො අක්ඛාතො’’ති එවං පුච්ඡාවසෙන කථිතත්තා එකාදසපි ධම්මා එකධම්මො නාම කතො. අමතුප්පත්තිඅත්ථෙන වා සබ්බෙපි එකධම්මොති වත්තුං වට්ටති. บทว่า คฤหบดี ธรรมอย่างหนึ่งนี้แล อันเรากล่าวแล้ว (Ayaṃ kho, gahapati, ekadhammo akkhāto) ความว่า เมื่อท่านถูกถามถึงธรรมอย่างหนึ่ง ได้ตอบโดยนัยแห่งคำถามว่า “แม้ธรรมนี้ก็เป็นธรรมอย่างหนึ่งที่เรากล่าวแล้ว, แม้ธรรมนี้ก็เป็นธรรมอย่างหนึ่งที่เรากล่าวแล้ว” ด้วยเหตุนี้ ธรรมแม้ทั้ง ๑๑ ประการ จึงถูกเรียกว่าเป็นธรรมอย่างหนึ่ง. หรืออีกอย่างหนึ่ง ควรจะกล่าวว่า ธรรมทั้งหมดเป็นธรรมอย่างหนึ่ง โดยอรรถว่าเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นแห่งอมตะ (พระนิพพาน). නිධිමුඛං ගවෙසන්තොති නිධිං පරියෙසන්තො. සකිදෙවාති එකප්පයොගෙනෙව. කථං පන එකප්පයොගෙනෙව එකාදසන්නං නිධීනං අධිගමො හොතීති? ඉධෙකච්චො අරඤ්ඤෙ ජීවිතවුත්තිං ගවෙසමානො චරති. තමෙනං අඤ්ඤතරො අත්ථචරකො දිස්වා ‘‘කිං, භො, චරසී’’ති පුච්ඡති. සො ‘‘ජීවිතවුත්තිං පරියෙසාමී’’ති ආහ. ඉතරො ‘‘තෙන හි සම්ම ආගච්ඡ, එතං පාසාණං පවට්ටෙහී’’ති ආහ. සො තං පවට්ටෙත්වා උපරූපරිට්ඨිතා වා කුච්ඡියා කුච්ඡිං ආහච්ච ඨිතා වා එකාදස කුම්භියො පස්සති. එවං එකප්පයොගෙන එකාදසන්නං අධිගමො හොති. บทว่า ผู้แสวงหาปากขุมทรัพย์ (Nidhimukhaṃ gavesanto) คือ ผู้ค้นหาขุมทรัพย์. บทว่า ในครั้งเดียวเท่านั้น (Sakidevāti) คือ ด้วยความพยายามเพียงครั้งเดียว. ก็การบรรลุขุมทรัพย์ ๑๑ แห่งด้วยความพยายามเพียงครั้งเดียวจะเป็นไปได้อย่างไร? ในโลกนี้ บุคคลคนหนึ่งเที่ยวแสวงหาเครื่องเลี้ยงชีพในป่า. บุคคลผู้หวังดีคนหนึ่งเห็นเขาแล้วจึงถามว่า “ท่านผู้เจริญ ท่านเที่ยวไปทำไม”. เขาตอบว่า “ข้าพเจ้าแสวงหาเครื่องเลี้ยงชีพ”. อีกคนหนึ่งจึงกล่าวว่า “ถ้าเช่นนั้น สหาย ท่านจงมา จงพลิกก้อนหินนี้เถิด”. เขาพลิกก้อนหินนั้นแล้ว ย่อมเห็นหม้อ ๑๑ ใบที่วางซ้อนๆ กันอยู่ หรือวางกระทบกันอยู่. การบรรลุธรรม ๑๑ ประการด้วยความพยายามเพียงครั้งเดียว ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้. ආචරියධනං පරියෙසිස්සන්තීති අඤ්ඤතිත්ථියා හි යස්ස සන්තිකෙ සිප්පං උග්ගණ්හන්ති, තස්ස සිප්පුග්ගහණතො පුරෙ වා පච්ඡා වා අන්තරන්තරා වා ගෙහතො නීහරිත්වා ධනං දෙන්ති. යෙසං ගෙහෙ නත්ථි, තෙ ඤාතිසභාගතො පරියෙසන්ති. යෙසං තම්පි නත්ථි, තෙ සභාගතො පරියෙසන්ති. තථා අලභමානා භික්ඛම්පි චරිත්වා දෙන්තියෙව. තං සන්ධායෙතං වුත්තං. บทว่า `Ācariyadhanaṃ pariyesissantīti` ความว่า จริงอยู่ พวกอัญเดียรถีย์ย่อมเรียนศิลปะในสำนักของอาจารย์ใด ก็ย่อมนำทรัพย์ออกจากเรือนให้แก่อาจารย์นั้น ก่อนแต่การเรียนศิลปะบ้าง ภายหลังบ้าง หรือในระหว่างๆ บ้าง ชนเหล่าใดไม่มีทรัพย์ในเรือน ชนเหล่านั้นย่อมแสวงหาจากญาติผู้มีส่วนเสมอกัน ชนเหล่าใดแม้ญาติผู้มีส่วนเสมอกันนั้นก็ไม่มี ชนเหล่านั้นย่อมแสวงหาจากผู้มีส่วนเสมอกัน เมื่อไม่ได้อย่างนั้น แม้เที่ยวภิกขาจารแล้วก็ให้เหมือนกัน ท่านกล่าวคำนี้หมายถึงการให้นั้น කිං පනාහන්ති බාහිරකා තාව අනිය්‍යානිකෙපි සාසනෙ සිප්පමත්තදායකස්ස ධනං පරියෙසන්ති, අහං පන එවංවිධෙ නිය්‍යානිකසාසනෙ එකාදසවිධං අමතුප්පත්තිපටිපදං දෙසෙන්තස්ස ආචරියස්ස පූජං කිං න කරිස්සාමි, කරිස්සාමියෙවාති වදති. පච්චෙකං දුස්සයුගෙන අච්ඡාදෙසීති එකමෙකස්ස භික්ඛුනො එකෙකං දුස්සයුගං අදාසීති අත්ථො. සමුදාචාරවචනං පනෙත්ථ එවරූපං හොති, තස්මා අච්ඡාදෙසීති වුත්තං. පඤ්චසතං විහාරන්ති පඤ්චසතග්ඝනිකං පණ්ණසාලං කාරෙසීති අත්ථො. บทว่า `Kiṃ panāhaṃ` ความว่า (เขา) กล่าวว่า "ก็เมื่อพวกคนภายนอกยังแสวงหาทรัพย์เพื่อให้อาจารย์ผู้ให้เพียงศิลปะ แม้ในศาสนาที่ไม่เป็นทางออกจากทุกข์ก่อน ส่วนเราเล่า ไฉนจะไม่กระทำการบูชาแก่อาจารย์ผู้แสดงปฏิปทาเพื่อบรรลุอมตธรรม ๑๑ ประการ ในศาสนาที่เป็นทางออกจากทุกข์เห็นปานนี้เล่า เราจักกระทำแน่นอน" บทว่า `Paccekaṃ dussayugena acchādesi` ความว่า ได้ถวายผ้าคู่หนึ่งๆ แก่ภิกษุแต่ละรูป คำที่เป็นสมุทาจารในบทนี้มีรูปอย่างนี้ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า `acchādesi` (ได้ให้ครอง) บทว่า `Pañcasataṃ vihāraṃ` ความว่า ได้ให้สร้างบรรณศาลา (กระท่อมใบไม้) มีราคา ๕๐๐ 7. ගොපාලසුත්තවණ්ණනා ๗. อรรถกถาโคปาลสูตร 17. සත්තමෙ තිස්සො කථා එකනාළිකා චතුරස්සා නිසින්නවත්තිකාති. තත්ථ පාළිං වත්වා එකෙකස්ස පදස්ස අත්ථකථනං එකනාළිකා නාම[Pg.349]. අපණ්ඩිතගොපාලකං දස්සෙත්වා, අපණ්ඩිතභික්ඛුං දස්සෙත්වා, පණ්ඩිතගොපාලකං දස්සෙත්වා, පණ්ඩිතභික්ඛුං දස්සෙත්වාති චතුක්කං බන්ධිත්වා කථනං චතුරස්සා නාම. අපණ්ඩිතගොපාලකං දස්සෙත්වා පරියොසානගමනං, අපණ්ඩිතභික්ඛුං දස්සෙත්වා පරියොසානගමනං, පණ්ඩිතගොපාලකං දස්සෙත්වා පරියොසානගමනං, පණ්ඩිතභික්ඛුං දස්සෙත්වා පරියොසානගමනන්ති අයං නිසින්නවත්තිකා නාම. අයං ඉධ සබ්බාචරියානං ආචිණ්ණා. ๑๗. ในสูตรที่ ๗ มีวิธีพรรณนา ๓ อย่าง คือ เอกนาฬิกา จตุรัสสา และนิสินนวัตติกา บรรดาวิธีเหล่านั้น การกล่าวบาลีแล้วพรรณนาอรรถของแต่ละบท ชื่อว่า เอกนาฬิกา การแสดงคนเลี้ยงโคผู้โง่เขลา แสดงภิกษุผู้โง่เขลา แสดงคนเลี้ยงโคผู้ฉลาด แสดงภิกษุผู้ฉลาด ดังนี้ แล้วผูกเป็นหมวด ๔ กล่าว ชื่อว่า จตุรัสสา การแสดงคนเลี้ยงโคผู้โง่เขลาแล้วให้จบลง การแสดงภิกษุผู้โง่เขลาแล้วให้จบลง การแสดงคนเลี้ยงโคผู้ฉลาดแล้วให้จบลง การแสดงภิกษุผู้ฉลาดแล้วให้จบลง นี้ชื่อว่า นิสินนวัตติกา วิธีนี้เป็นวิธีที่อาจารย์ทั้งปวงในสูตรนี้ปฏิบัติกันมา එකාදසහි, භික්ඛවෙ, අඞ්ගෙහීති එකාදසහි අගුණකොට්ඨාසෙහි. ගොගණන්ති ගොමණ්ඩලං. පරිහරිතුන්ති පරිග්ගහෙත්වා විචරිතුං. ඵාතිං කාතුන්ති වඩ්ඪිං ආපාදෙතුං. ඉධාති ඉමස්මිං ලොකෙ. න රූපඤ්ඤූ හොතීති ගණනතො වා වණ්ණතො වා රූපං න ජානාති. ගණනතො න ජානාති නාම අත්තනො ගුන්නං සතං වා සහස්සං වාති සඞ්ඛ්‍යං න ජානාති, සො ගාවීසු හටාසු වා පලාතාසු වා ගොගණං ගණෙත්වා ‘‘අජ්ජ එත්තකා න දිස්සන්තී’’ති ද්වෙ තීණි ගාමන්තරානි වා අටවිං වා විචරන්තො න පරියෙසති. අඤ්ඤෙසං ගාවීසු අත්තනො ගොගණං පවිට්ඨාසුපි ගොගණං ගණෙත්වා ‘‘ඉමා එත්තිකා ගාවො න අම්හාක’’න්ති යට්ඨියා පොථෙත්වා න නීහරති. තස්ස නට්ඨා ගාවියො නට්ඨාව හොන්ති. පරගාවියො ගහෙත්වා චරති. ගොසාමිකා දිස්වා ‘‘අයං එත්තකං කාලං අම්හාකං ධෙනූ දුහී’’ති තජ්ජෙත්වා අත්තනො ගාවියො ගහෙත්වා ගච්ඡන්ති. තස්ස ගොගණොපි පරිහායති, පඤ්ච ගොරසපරිභොගතොපි පරිබාහිරො හොති. වණ්ණතො න ජානාති නාම ‘‘එත්තිකා ගාවී සෙතා, එත්තිකා රත්තා, එත්තිකා කාළා, එත්තිකා ඔදාතා, එත්තිකා කබරා, එත්තිකා නීලා’’ති න ජානාති. සො ගාවීසු හටාසු වා පලාතාසු වා…පෙ… පඤ්චගොරසපරිභොගතොපි පරිබාහිරො හොති. บทว่า `Ekādasahi, bhikkhave, aṅgehīti` ความว่า ด้วยส่วนประกอบที่เป็นโทษ ๑๑ ประการ บทว่า `Gogaṇanti` ได้แก่ ฝูงโค บทว่า `Pariharitunti` ได้แก่ เพื่อครอบครองแล้วเที่ยวไป บทว่า `Phātiṃ kātunti` ได้แก่ เพื่อให้ถึงความเจริญ บทว่า `Idhāti` ได้แก่ ในโลกนี้ บทว่า `Na rūpaññū hotīti` ความว่า ไม่รู้จักรูป คือ ไม่รู้จักโดยการนับ หรือโดยสี ที่ชื่อว่า ไม่รู้จักโดยการนับ คือ ไม่รู้จำนวนโคของตนว่าร้อยหนึ่งหรือพันหนึ่ง เมื่อโฝูงโคถูกขโมยไปบ้าง หนีไปบ้าง เขานับฝูงโคแล้วคิดว่า "วันนี้ไม่เห็นจำนวนเท่านี้" ก็ไม่เที่ยวแสวงหาไปตามหมู่บ้าน ๒-๓ แห่งหรือในป่า แม้เมื่อโคของคนอื่นเข้ามาในฝูงโคของตน เขานับฝูงโคแล้วคิดว่า "โคจำนวนเท่านี้ไม่ใช่ของเรา" ก็ไม่ใช้ไม้ตะพดตีแล้วไล่ออกไป โคที่หายไปของเขาก็หายไปเลย เขารับเอาโคของคนอื่นมาเลี้ยง เจ้าของโคเห็นเข้าก็ขู่ว่า "เจ้ารีดนมแม่โคของเราตลอดกาลเท่านี้" แล้วก็เอาโคของตนไป ฝูงโคของเขาก็เสื่อมไป และเขาก็เป็นผู้ห่างไกลจากการบริโภคโครส ๕ อย่าง ที่ชื่อว่า ไม่รู้จักโดยสี คือ ไม่รู้ว่า "โคสีขาวมีเท่านี้ โคสีแดงมีเท่านี้ โคสีดำมีเท่านี้ โคสีขาวผ่องมีเท่านี้ โคสีด่างมีเท่านี้ โคสีเขียวมีเท่านี้" เมื่อโคถูกขโมยไปบ้าง หนีไปบ้าง... (ละ)... เขาก็เป็นผู้ห่างไกลจากการบริโภคโครส ๕ อย่าง න ලක්ඛණකුසලොති ගාවීනං සරීරෙ කතං ධනුසත්තිසූලාදිභෙදං ලක්ඛණං න ජානාති. සො ගාවීසු හටාසු වා පලාතාසු වා ‘‘අජ්ජ අසුකලක්ඛණා අසුකලක්ඛණා ච ගාවො න දිස්සන්තී’’ති…පෙ… පඤ්චගොරසපරිභොගතොපි පරිබාහිරො හොති. บทว่า `Na lakkhaṇakusaloti` ความว่า ไม่รู้จักลักษณะเครื่องหมายต่างๆ เช่น เครื่องหมายรูปธนู รูปหอก หรือรูปหลาว เป็นต้น ที่ทำไว้บนร่างกายของโค เมื่อโคถูกขโมยไปบ้าง หนีไปบ้าง (ก็ไม่รู้ว่า) "วันนี้ไม่เห็นโคที่มีลักษณะอย่างนั้นๆ"... (ละ)... เขาก็เป็นผู้ห่างไกลจากการบริโภคโครส ๕ อย่าง න ආසාටිකං හාරෙතාති ගුන්නං ඛාණුකණ්ටකාදීහි පහටට්ඨානෙසු වණො හොති. තත්ථ නීලමක්ඛිකා අණ්ඩකානි ඨපෙන්ති, තෙසං ආසාටිකාති නාමං. තානි දණ්ඩකෙන අපනෙත්වා භෙසජ්ජං දාතබ්බං හොති, බාලො ගොපාලකො තථා න කරොති. තෙන වුත්තං – ‘‘න ආසාටිකං හාරෙතා [Pg.350] හොතී’’ති. තස්ස ගුන්නං වණා වඩ්ඪන්ති, ගම්භීරා හොන්ති, පාණකා කුච්ඡිං පවිසන්ති, ගාවො ගෙලඤ්ඤාභිභූතා නෙව යාවදත්ථං තිණං ඛාදිතුං න පානීයං පාතුං සක්කොන්ති. තත්ථ ගුන්නං ඛීරං ඡිජ්ජති, ගොණානං ජවො හායති, උභයෙසම්පි ජීවිතන්තරායො හොති. එවමස්ස ගොගණොපි පරිහායති…පෙ… පඤ්චගොරසතොපි පරිබාහිරො හොති. บทว่า `Na āsāṭikaṃ hāretāti` ความว่า ที่ร่างกายของโคซึ่งถูกตอหรือหนามเป็นต้นทิ่มแทงย่อมเกิดเป็นแผล ในแผลนั้น แมลงวันหัวเขียวย่อมวางไข่ ไข่ของพวกมันชื่อว่า อาสาฏิกา ควรจะใช้ไม้เล็กๆ เขี่ยไข่เหล่านั้นออกแล้วใส่ยาให้ แต่คนเลี้ยงโคผู้โง่เขลาย่อมไม่ทำเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า `na āsāṭikaṃ hāretā hotīti` (ไม่กำจัดไข่แมลงวัน) แผลของโคเหล่านั้นย่อมกำเริบ ลึกเข้าไป หนอนย่อมเข้าไปสู่ท้อง โคทั้งหลายถูกความเจ็บป่วยครอบงำ ย่อมไม่สามารถกินหญ้าหรือดื่มน้ำได้ตามต้องการ ในภาวะเช่นนั้น น้ำนมของแม่โคย่อมขาดหายไป ความเร็วของโคผู้ย่อมลดลง อันตรายแก่ชีวิตย่อมมีได้แม้แก่ทั้งสองฝ่าย ด้วยประการฉะนี้ ฝูงโคของเขาก็เสื่อมไป... (ละ)... เขาก็เป็นผู้ห่างไกลจากโครส ๕ อย่าง න වණං පටිච්ඡාදෙතා හොතීති ගුන්නං වුත්තනයෙනෙව සඤ්ජාතො වණො භෙසජ්ජං දත්වා වාකෙන වා චීරකෙන වා බන්ධිත්වා පටිච්ඡාදෙතබ්බො හොති. බාලගොපාලකො තං න කරොති. අථස්ස ගුන්නං වණෙහි යූසා පග්ඝරන්ති, තා අඤ්ඤමඤ්ඤං නිඝංසන්ති. තෙන අඤ්ඤෙසම්පි වණා ජායන්ති. එවං ගාවො ගෙලඤ්ඤාභිභූතා නෙව යාවදත්ථං තිණානි ඛාදිතුං…පෙ… පරිබාහිරො හොති. บทว่า `Na vaṇaṃ paṭicchādetā hotīti` ความว่า แผลที่เกิดขึ้นแก่โคโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล ควรใส่ยาแล้วพันด้วยเปลือกไม้หรือผ้าเก่าปิดไว้ แต่คนเลี้ยงโคผู้โง่เขลาย่อมไม่ทำเช่นนั้น ครั้งนั้น น้ำหนองย่อมไหลออกจากแผลของโคเหล่านั้น โคเหล่านั้นย่อมเสียดสีกันและกัน ด้วยเหตุนั้น แผลย่อมเกิดขึ้นแม้แก่โคตัวอื่นๆ ด้วยประการฉะนี้ โคทั้งหลายถูกความเจ็บป่วยครอบงำ ย่อมไม่สามารถกินหญ้าได้ตามต้องการ... (ละ)... เขาก็เป็นผู้ห่างไกล න ධූමං කත්තා හොතීති අන්තොවස්සෙ ඩංසමකසාදීනං උස්සන්නකාලෙ ගොගණෙ වජං පවිට්ඨෙ තත්ථ තත්ථ ධූමො කාතබ්බො හොති. අපණ්ඩිතගොපාලකො තං න කරොති, ගොගණො සබ්බරත්තිං ඩංසාදීහි උපද්දුතො නිද්දං අලභිත්වා පුනදිවසෙ අරඤ්ඤෙ තත්ථ තත්ථ රුක්ඛමූලාදීසු නිපජ්ජිත්වා නිද්දායති. නෙව යාවදත්ථං තිණානි ඛාදිතුං…පෙ… පරිබාහිරො හොති. บทว่า `Na dhūmaṃ kattā hotīti` ความว่า ในฤดูฝน เมื่อเหลือบและยุงเป็นต้นชุกชุม เมื่อฝูงโคเข้าคอกแล้ว ควรก่อควันไฟในที่นั้นๆ แต่คนเลี้ยงโคผู้ไม่ฉลาด ย่อมไม่ทำเช่นนั้น ฝูงโคถูกเหลือบเป็นต้นรบกวนตลอดคืน ไม่ได้หลับนอน พอวันรุ่งขึ้น ก็ไปนอนหลับตามโคนต้นไม้เป็นต้นในป่าในที่นั้นๆ ย่อมไม่สามารถกินหญ้าได้ตามต้องการ... (ละ)... เขาก็เป็นผู้ห่างไกล න තිත්ථං ජානාතීති තිත්ථම්පි සමන්ති වා විසමන්ති වා සගාහන්ති වා නිග්ගාහන්ති වා න ජානාති. සො අතිත්ථෙන ගාවියො ඔතාරෙති. තාසං විසමතිත්ථෙ පාසාණාදීනි අක්කමන්තීනං පාදා භිජ්ජන්ති. සගාහං ගම්භීරං තිත්ථං ඔතිණ්ණෙ කුම්භීලාදයො ගාවො ගණ්හන්ති, ‘‘අජ්ජ එත්තිකා ගාවො නට්ඨා, අජ්ජ එත්තිකා’’ති වත්තබ්බතං ආපජ්ජන්ති. එවමස්ස ගො ගණොපි පරිහායති…පෙ… පඤ්චගොරසතොපි පරිබාහිරො හොති. คำว่า 'ไม่รู้จักท่า' หมายความว่า ย่อมไม่รู้แม้ซึ่งท่า ว่าเรียบหรือไม่เรียบ ว่ามีสัตว์ร้ายหรือไม่มีสัตว์ร้าย. นายโคบาลนั้นย่อมต้อนฝูงโคลงในที่ไม่ใช่ท่า. เท้าของแม่โคเหล่านั้นที่เหยียบก้อนหินเป็นต้นในท่าที่ไม่เรียบ ย่อมแตก. เมื่อโคทั้งหลายลงไปสู่ท่าที่ลึกและมีสัตว์ร้าย สัตว์มีจระเข้เป็นต้นย่อมจับเอาโคเหล่านั้น, ย่อมถึงซึ่งความเป็นผู้ที่ถูกกล่าวว่า 'วันนี้โคหายไปเท่านี้, วันนี้ (หายไป) เท่านี้'. ด้วยประการฉะนี้ แม้ฝูงโคของนายโคบาลนั้นก็ย่อมเสื่อมไป...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้ห่างไกลจากโครสห้าอย่าง. න පීතං ජානාතීති පීතම්පි අපීතම්පි න ජානාති. ගොපාලකෙන හි ‘‘ඉමාය ගාවියා පීතං, ඉමාය න පීතං, ඉමාය පානීයතිත්ථෙ ඔකාසො ලද්ධො, ඉමාය න ලද්ධො’’ති එවං පීතාපීතං ජානිතබ්බං හොති. අයං පන දිවසභාගෙ අරඤ්ඤෙ ගොගණං රක්ඛිත්වා ‘‘පානීයං පායෙස්සාමී’’ති නදිං වා තළාකං වා ඔගාහෙත්වා ගච්ඡති. තත්ථ මහාඋසභා ච අනුසභා ච බලවගාවියො ච දුබ්බලානි චෙව මහල්ලකානි ච ගොරූපානි සිඞ්ගෙහි [Pg.351] වා ඵාසුකාහි වා පහරිත්වා අත්තනො ඔකාසං කත්වා ඌරුප්පමාණං උදකං පවිසිත්වා යථාකාමං පිවන්ති. අවසෙසා ඔකාසං අලභමානා තීරෙ ඨත්වා කලලමිස්සකං උදකං පිවන්ති වා අපීතා එව වා හොන්ති. අථ සො ගොපාලකො පිට්ඨියං පහරිත්වා පුන අරඤ්ඤං පවෙසෙති. තත්ථ අපීතා ගාවියො පිපාසාය සුස්සමානා යාවදත්ථං තිණානි ඛාදිතුං න සක්කොන්ති. තත්ථ ගුන්නං ඛීරං ඡිජ්ජති. ගොණානං ජවො හායති…පෙ… පරිබාහිරො හොති. คำว่า 'ไม่รู้โคที่ดื่มน้ำแล้ว' หมายความว่า ย่อมไม่รู้แม้ซึ่งโคที่ดื่มแล้วและยังไม่ดื่ม. ด้วยว่า นายโคบาลพึงรู้โคที่ดื่มแล้วและยังไม่ดื่มอย่างนี้ว่า 'แม่โคตัวนี้ดื่มแล้ว, ตัวนี้ยังไม่ดื่ม, ตัวนี้ได้โอกาสในท่าดื่มน้ำ, ตัวนี้ยังไม่ได้'. ส่วนนายโคบาลคนนี้ เลี้ยงฝูงโคในป่าในตอนกลางวันแล้ว ด้วยคิดว่า 'เราจะให้ดื่มน้ำ' จึงต้อนฝูงโคลงไปสู่แม่น้ำหรือสระ. ในที่นั้น โคอุสภะใหญ่ โคอุสภะรอง และแม่โคมีกำลังทั้งหลาย ย่อมขวิดโคที่อ่อนแอและโคแก่ทั้งหลายด้วยเขาหรือด้วยสีข้างแล้ว ทำโอกาสแก่ตน เข้าไปสู่น้ำประมาณต้นขา ดื่มตามความพอใจ. โคที่เหลือไม่ได้โอกาส ยืนอยู่ที่ฝั่ง ย่อมดื่มน้ำที่ระคนด้วยเปือกตมบ้าง หรือเป็นผู้ที่ยังไม่ได้ดื่มนั่นเทียวบ้าง. ครั้งนั้น นายโคบาลนั้นตีที่หลัง (ของโคเหล่านั้น) แล้วต้อนเข้าป่าไปอีก. ในป่านั้น แม่โคที่ยังไม่ได้ดื่มน้ำ กระหายน้ำอยู่ ย่อมไม่สามารถกินหญ้าได้ตามความต้องการ. ในกาลนั้น น้ำนมของแม่โคทั้งหลายย่อมขาดไป, กำลังของโคทั้งหลายย่อมเสื่อม...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้ห่างไกล. න වීථිං ජානාතීති ‘‘අයං මග්ගො සමො ඛෙමො, අයං විසමො සාසඞ්කො සප්පටිභයො’’ති න ජානාති. සො සමං ඛෙමං මග්ගං වජ්ජෙත්වා ගොගණං ඉතරමග්ගං පටිපාදෙති. තත්ථ ගාවො සීහබ්‍යග්ඝාදීනං ගන්ධෙන චොරපරිස්සයෙන ච අභිභූතා භන්තමිගසප්පටිභාගා ගීවං උක්ඛිපිත්වා තිට්ඨන්ති, නෙව යාවදත්ථං තිණානි ඛාදන්ති, න පානීයං පිවන්ති. තත්ථ ගුන්නං ඛීරං ඡිජ්ජති…පෙ… පරිබාහිරො හොති. คำว่า 'ไม่รู้จักทาง' หมายความว่า ย่อมไม่รู้ว่า 'ทางนี้เรียบ ปลอดภัย, ทางนี้ไม่เรียบ น่าหวาดเสียว มีภัยเฉพาะหน้า'. นายโคบาลนั้นเว้นทางที่เรียบและปลอดภัยเสีย ย่อมต้อนฝูงโคไปสู่ทางอื่น. ในทางนั้น โคทั้งหลายถูกครอบงำด้วยกลิ่นของสัตว์มีราชสีห์และเสือโคร่งเป็นต้น และด้วยภัยคือโจร มีส่วนเสมอด้วยเนื้อที่ตื่นตระหนก ชูคอขึ้นยืนอยู่, ย่อมไม่กินหญ้าตามความต้องการเลย, ย่อมไม่ดื่มน้ำ. ในกาลนั้น น้ำนมของแม่โคทั้งหลายย่อมขาดไป...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้ห่างไกล. න ගොචරකුසලො හොතීති ගොපාලකෙන හි ගොචරකුසලෙන භවිතබ්බං, පඤ්චාහිකචාරො වා සත්තාහිකචාරො වා ජානිතබ්බො. එකදිසාය ගොගණං චාරෙත්වා පුනදිවසෙ තත්ථ න චාරෙතබ්බො. මහතා හි ගොගණෙන චිණ්ණට්ඨානං භෙරිතලං විය සුද්ධං හොති නිත්තිණං, උදකම්පි ආලුලීයති. තස්මා පඤ්චමෙ වා සත්තමෙ වා දිවසෙ පුන තත්ථ චාරෙතුං වට්ටති. එත්තකෙන හි තිණම්පි පටිවිරුහති, උදකම්පි පසීදති, අයං පන ඉමං පඤ්චාහිකචාරං වා සත්තාහිකචාරං වා න ජානාති, දිවසෙ දිවසෙ රක්ඛිතට්ඨානෙයෙව රක්ඛති. අථස්ස ගොගණො හරිතතිණං න ලභති, සුක්ඛතිණං ඛාදන්තො කලලමිස්සකං උදකං පිවති. තත්ථ ගුන්නං ඛීරං ඡිජ්ජති…පෙ… පරිබාහිරො හොති. คำว่า 'ไม่ฉลาดในที่หากิน' หมายความว่า ด้วยว่า นายโคบาลพึงเป็นผู้ฉลาดในที่หากิน, พึงรู้จักการหมุนเวียนที่หากินทุก ๕ วัน หรือทุก ๗ วัน. เลี้ยงฝูงโคในทิศหนึ่งแล้ว ในวันรุ่งขึ้น ไม่พึงเลี้ยงในที่นั้น. ด้วยว่า สถานที่ที่ฝูงโคใหญ่หากินแล้ว ย่อมเตียนไม่มีหญ้า เหมือนหน้ากลอง, แม้น้ำก็ขุ่น. เพราะเหตุนั้น ในวันที่ ๕ หรือวันที่ ๗ ย่อมควรเพื่อจะเลี้ยงในที่นั้นอีก. ด้วยว่า โดยกาลเพียงเท่านี้ แม้หญ้าก็ย่อมงอกขึ้นอีก, แม้น้ำก็ย่อมใส. ส่วนนายโคบาลคนนี้ ย่อมไม่รู้จักการหมุนเวียนทุก ๕ วัน หรือทุก ๗ วันนี้, ย่อมเลี้ยงในที่ที่เคยเลี้ยงแล้วนั่นเทียวทุกๆ วัน. ครั้งนั้น ฝูงโคของเขา ย่อมไม่ได้หญ้าสด, กินหญ้าแห้ง ย่อมดื่มน้ำที่ระคนด้วยเปือกตม. ในกาลนั้น น้ำนมของแม่โคทั้งหลายย่อมขาดไป...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้ห่างไกล. අනවසෙසදොහී ච හොතීති පණ්ඩිතගොපාලකෙන හි යාව වච්ඡකස්ස මංසලොහිතං සණ්ඨාති, තාව එකං ද්වෙ ථනෙ ඨපෙත්වා සාවසෙසදොහිනා භවිතබ්බං. අයං වච්ඡකස්ස කිඤ්චි අනවසෙසෙත්වා දුහති. ඛීරපකො වච්ඡො ඛීරපිපාසාය සුස්සති, සණ්ඨාතුං අසක්කොන්තො කම්පමානො මාතු පුරතො පතිත්වා කාලං කරොන්ති. මාතා පුත්තකං දිස්වා, ‘‘මය්හං පුත්තකො අත්තනො මාතුඛීරං පාතුං න ලභතී’’ති [Pg.352] පුත්තසොකෙන නෙව යාවදත්ථං තිණානි ඛාදිතුං න පානීයං පාතුං සක්කොති, ථනෙසු ඛීරං ඡිජ්ජති. එවමස්ස ගොගණොපි පරිහායති…පෙ… පඤ්චගොරසතොපි පරිබාහිරො හොති. คำว่า 'และเป็นผู้รีดนมไม่ให้เหลือ' หมายความว่า ด้วยว่า อันนายโคบาลผู้ฉลาด ตราบเท่าที่เนื้อและเลือดของลูกโคยังตั้งอยู่ พึงเว้นเต้านมไว้เต้าหนึ่งหรือสองเต้า เป็นผู้รีดโดยให้มีส่วนเหลือ. นายโคบาลคนนี้ย่อมรีดนมโดยไม่เหลืออะไรไว้ให้ลูกโคเลย. ลูกโคที่ยังดื่มนม ย่อมหิวนมจนซูบผอม, ไม่สามารถทรงตัวอยู่ได้ สั่นเทา ล้มลงต่อหน้าแม่แล้วย่อมตาย. แม่โคเห็นลูกแล้ว ด้วยความโศกเศร้าถึงลูก (คิดว่า) 'ลูกของเราไม่ได้ดื่มน้ำนมของแม่ตน' ย่อมไม่สามารถกินหญ้าตามความต้องการ ไม่สามารถดื่มน้ำได้, น้ำนมในเต้าย่อมขาดไป. ด้วยประการฉะนี้ แม้ฝูงโคของนายโคบาลนั้นก็ย่อมเสื่อมไป...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้ห่างไกลจากโครสห้าอย่าง. ගුන්නං පිතිට්ඨානං කරොන්තීති ගොපිතරො. ගාවො පරිණායන්ති යථාරුචිං ගහෙත්වා ගච්ඡන්තීති ගොපරිණායකා. තෙ න අතිරෙකපූජායාති පණ්ඩිතො හි ගොපාලකො එවරූපෙ උසභෙ අතිරෙකපූජාය පූජෙති, පණීතං ගොභත්තං දෙති, ගන්ධපඤ්චඞ්ගුලිකෙහි මණ්ඩෙති, මාලං පිළන්ධෙති, සිඞ්ගෙසු සුවණ්ණරජතකොසකෙ ච ධාරෙති, රත්තිං දීපං ජාලෙත්වා චෙලවිතානස්ස හෙට්ඨා සයාපෙති. අයං පන තතො එකසක්කාරම්පි න කරොති. උසභා අතිරෙකපූජං අලභමානා ගොගණං න රක්ඛන්ති, පරිස්සයං න වාරෙන්ති. එවමස්ස ගොගණොපි පරිහායති…පෙ… පඤ්චගොරසතොපි පරිබාහිරො හොති. (โคอุสภะทั้งหลาย) ทำที่พึ่งพิงแก่โคทั้งหลาย เหตุนั้นจึงชื่อว่า โคปิตะ. (โคอุสภะทั้งหลาย) นำฝูงโคไป คือนำไปตามความพอใจ เหตุนั้นจึงชื่อว่า โคปริณายก. คำว่า 'ไม่บูชาโคเหล่านั้นโดยพิเศษ' หมายความว่า ด้วยว่า นายโคบาลผู้ฉลาด ย่อมบูชาโคอุสภะเห็นปานนี้ด้วยการบูชาอย่างยิ่ง, ย่อมให้ภัตตาหารสำหรับโคอันประณีต, ย่อมประดับด้วยเครื่องหอมที่ประทับด้วยนิ้วทั้งห้า, ย่อมให้สวมพวงมาลัย, และย่อมให้สวมปลอกทองและปลอกเงินที่เขา, ในเวลากลางคืน จุดประทีปแล้ว ย่อมให้หลับนอนภายใต้เพดานผ้า. ส่วนนายโคบาลคนนี้ ย่อมไม่กระทำสักการะแม้สักอย่างหนึ่งจากสักการะเหล่านั้น. โคอุสภะทั้งหลาย เมื่อไม่ได้การบูชาอย่างยิ่ง ย่อมไม่รักษาฝูงโค, ย่อมไม่ป้องกันภัย. ด้วยประการฉะนี้ แม้ฝูงโคของนายโคบาลนั้นก็ย่อมเสื่อมไป...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้ห่างไกลจากโครสห้าอย่าง. ඉධාති ඉමස්මිං සාසනෙ. න රූපඤ්ඤූ හොතීති ‘‘චත්තාරි මහාභූතානි චතුන්නඤ්ච මහාභූතානං උපාදායරූප’’න්ති එවං වුත්තං රූපං ද්වීහාකාරෙහි න ජානාති ගණනතො වා සමුට්ඨානතො වා. ගණනතො න ජානාති නාම – ‘‘චක්ඛායතනං සොතායතනං ඝානායතනං ජිව්හාකායරූපසද්දගන්ධරසඵොට්ඨබ්බායතනං, ඉත්ථින්ද්‍රියං පුරිසින්ද්‍රියං ජීවිතින්ද්‍රියං කායවිඤ්ඤත්ති වචීවිඤ්ඤත්ති ආකාසධාතු ආපොධාතු රූපස්ස ලහුතා, මුදුතා, කම්මඤ්ඤතා, උපචයො, සන්තති, ජරතා, රූපස්ස අනිච්චතා, කබළීකාරො ආහාරො’’ති (ධ. ස. 657-665) එවං පාළියා ආගතා පඤ්චවීසති රූපකොට්ඨාසාති න ජානාති. සෙය්‍යථාපි සො ගොපාලකො ගණනතො ගුන්නං රූපං න ජානාති, තථූපමො අයං භික්ඛු. සො ගණනතො රූපං අජානන්තො රූපං පරිග්ගහෙත්වා අරූපං වවත්ථපෙත්වා රූපාරූපං පරිග්ගහෙත්වා පච්චයං සල්ලක්ඛෙත්වා ලක්ඛණං ආරොපෙත්වා කම්මට්ඨානං මත්ථකං පාපෙතුං න සක්කොති. සො යථා තස්ස ගොපාලකස්ස ගොගණො න වඩ්ඪති, එවං ඉමස්මිං සාසනෙ සීලසමාධිවිපස්සනාමග්ගඵලනිබ්බානෙහි න වඩ්ඪති. යථා ච සො ගොපාලකො පඤ්චහි ගොරසෙහි පරිබාහිරො හොති, එවමෙවායං අසෙඛෙන සීලක්ඛන්ධෙන අසෙඛෙන සමාධිපඤ්ඤාවිමුත්ති විමුත්තිඤාණදස්සනක්ඛන්ධෙනාති පඤ්චහි ධම්මක්ඛන්ධෙහි පරිබාහිරො හොති. คำว่า อิธ (ในศาสนานี้) คือ ในพระศาสนานี้ คำว่า ไม่เป็นผู้รู้จักรูป คือ ไม่รู้จักรูปที่กล่าวไว้อย่างนี้ว่า “มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔” โดยอาการ ๒ อย่าง คือ โดยการนับ หรือ โดยสมุฏฐาน ชื่อว่าไม่รู้จักโดยการนับ คือ ไม่รู้จักว่า “ส่วนแห่งรูป ๒๕ อย่างที่มาในพระบาลี (ธรรมสังคณี) อย่างนี้คือ จักขายตนะ โสตายตนะ ฆานายตนะ ชิวหายตนะ กายายตนะ รูปายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ, อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์ กายวิญญัติ วจีวิญญัติ อากาสธาตุ, ลหุตา มุทุตา กัมมัญญตา อุปจยะ สันตติ ชรตา อนิจจตา แห่งรูป, กวฬิงการาหาร” เปรียบเหมือนคนเลี้ยงโคผู้นั้น ไม่รู้จักรูปของโคโดยการนับ ฉันใด ภิกษุนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น ภิกษุนั้นเมื่อไม่รู้จักรูปโดยการนับ จึงไม่สามารถกำหนดรูป กำหนดนาม กำหนดรูปนาม สังเกตปัจจัย ยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์ แล้วทำกรรมฐานให้ถึงที่สุดได้ ฝูงโคของคนเลี้ยงโคผู้นั้นไม่เจริญขึ้นฉันใด ภิกษุนั้นก็ไม่เจริญด้วยศีล สมาธิ วิปัสสนา มรรค ผล นิพพาน ในศาสนานี้ฉันนั้น และคนเลี้ยงโคผู้นั้นเป็นผู้ห่างไกลจากโครสห้าอย่างฉันใด ภิกษุนี้ก็เป็นผู้ห่างไกลจากธรรมขันธ์ ๕ คือ สีลขันธ์ สมาธิขันธ์ ปัญญขันธ์ วิมุตติขันธ์ และวิมุตติญาณทัสสนขันธ์ อันเป็นของพระอเสขะ ฉันนั้นเหมือนกัน සමුට්ඨානතො [Pg.353] න ජානාති නාම – ‘‘එත්තකං රූපං එකසමුට්ඨානං, එත්තකං ද්විසමුට්ඨානං, එත්තකං තිසමුට්ඨානං, එත්තකං චතුසමුට්ඨානං, එත්තකං නකුතොචි සමුට්ඨාතී’’ති න ජානාති. සෙය්‍යථාපි සො ගොපාලකො වණ්ණතො ගුන්නං රූපං න ජානාති, තථූපමො අයං භික්ඛු. සො සමුට්ඨානතො රූපං අජානන්තො රූපං පරිග්ගහෙත්වා…පෙ… පරිබාහිරො හොති. ชื่อว่าไม่รู้จักโดยสมุฏฐาน คือ ไม่รู้จักว่า “รูปเท่านี้มีสมุฏฐานเดียว รูปเท่านี้มีสองสมุฏฐาน รูปเท่านี้มีสามสมุฏฐาน รูปเท่านี้มีสี่สมุฏฐาน รูปเท่านี้ไม่ได้เกิดจากสมุฏฐานอะไรเลย” เปรียบเหมือนคนเลี้ยงโคผู้นั้น ไม่รู้จักรูปของโคโดยสีสัน ฉันใด ภิกษุนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น ภิกษุนั้นเมื่อไม่รู้จักรูปโดยสมุฏฐาน จึงกำหนดรูป... (ละ)... ย่อมเป็นผู้ห่างไกล න ලක්ඛණකුසලො හොතීති ‘‘කම්මලක්ඛණො බාලො, කම්මලක්ඛණො පණ්ඩිතො’’ති එවං වුත්තං කුසලාකුසලකම්මං පණ්ඩිතබාලලක්ඛණන්ති න ජානාති. සො එවං අජානන්තො බාලෙ වජ්ජෙත්වා පණ්ඩිතෙ න සෙවති. බාලෙ වජ්ජෙත්වා පණ්ඩිතෙ අසෙවන්තො කප්පියාකප්පියං කුසලාකුසලං සාවජ්ජානවජ්ජං ගරුකලහුකං සතෙකිච්ඡාතෙකිච්ඡං කාරණාකාරණං න ජානාති. තං අජානන්තො කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා වඩ්ඪෙතුං න සක්කොති. සො යථා තස්ස ගොපාලකස්ස ගොගණො න වඩ්ඪති, එවං ඉමස්මිං සාසනෙ යථාවුත්තෙහි සීලාදීහි න වඩ්ඪති. සො ගොපාලකො විය ච පඤ්චහි ගොරසෙහි, පඤ්චහි ධම්මක්ඛන්ධෙහි පරිබාහිරො හොති. คำว่า ไม่ฉลาดในลักษณะ คือ ไม่รู้จักกุศลกรรมและอกุศลกรรมที่กล่าวไว้อย่างนี้ว่า “คนพาลมีกรรมเป็นลักษณะ บัณฑิตมีกรรมเป็นลักษณะ” ว่าเป็นลักษณะของบัณฑิตและคนพาล ภิกษุนั้นเมื่อไม่รู้อย่างนี้ จึงไม่เว้นคนพาล ไม่คบบัณฑิต เมื่อไม่เว้นคนพาล ไม่คบบัณฑิต ย่อมไม่รู้จักสิ่งที่ควรและไม่ควร กุศลและอกุศล สิ่งที่มีโทษและไม่มีโทษ อาบัติหนักและเบา อาบัติที่แก้ไขได้และแก้ไขไม่ได้ เหตุและมิใช่เหตุ เมื่อไม่รู้สิ่งนั้น จึงรับเอากรรมฐานแล้วไม่สามารถทำให้เจริญได้ ฝูงโคของคนเลี้ยงโคผู้นั้นไม่เจริญขึ้นฉันใด ภิกษุนั้นก็ไม่เจริญด้วยศีลเป็นต้นตามที่กล่าวแล้วในศาสนานี้ฉันนั้น และเป็นผู้ห่างไกลจากโครส ๕ และธรรมขันธ์ ๕ เหมือนคนเลี้ยงโคผู้นั้น න ආසාටිකං හාරෙතා හොතීති ‘‘උප්පන්නං කාමවිතක්ක’’න්ති එවං වුත්තෙ කාමවිතක්කාදයො න විනොදෙති. සො ඉමං අකුසලවිතක්කං ආසාටිකං අහාරෙත්වා විතක්කවසිකො හුත්වා විචරන්තො කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා වඩ්ඪෙතුං න සක්කොති. සො යථා තස්ස ගොපාලකස්ස…පෙ… පරිබාහිරො හොති. คำว่า ไม่เป็นผู้กำจัดตัวเหลือบ คือ ไม่บรรเทากามวิตกเป็นต้นที่เกิดขึ้นตามที่ตรัสไว้ว่า “กามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว” ภิกษุนั้นไม่กำจัดอกุศลวิตกอันเป็นดุจตัวเหลือบนี้แล้ว ถูกวิตกครอบงำเที่ยวไป จึงรับเอากรรมฐานแล้วไม่สามารถทำให้เจริญได้ ภิกษุนั้นเป็นผู้ห่างไกล เหมือนคนเลี้ยงโคผู้นั้น... (ละ)... න වණං පටිච්ඡාදෙතා හොතීති ‘‘චක්ඛුනා රූපං දිස්වා නිමිත්තග්ගාහී හොතී’’තිආදිනා නයෙන සබ්බාරම්මණෙසු නිමිත්තං ගණ්හන්තො යථා සො ගොපාලකො වණං න පටිච්ඡාදෙති, එවං සංවරං න සම්පාදෙති. සො විවටද්වාරො විචරන්තො කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා වඩ්ඪෙතුං න සක්කොති…පෙ… පරිබාහිරො හොති. คำว่า ไม่เป็นผู้ปิดบังแผล คือ ภิกษุผู้ถือนิมิตในอารมณ์ทั้งปวงด้วยนัยเป็นต้นว่า “เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว เป็นผู้ถือนิมิต” ย่อมไม่ถึงความสำรวม เหมือนคนเลี้ยงโคผู้นั้นไม่ปิดบังแผล ฉันนั้น ภิกษุนั้นมีทวารเปิดโล่งเที่ยวไป จึงรับเอากรรมฐานแล้วไม่สามารถทำให้เจริญได้... (ละ)... ย่อมเป็นผู้ห่างไกล න ධූමං කත්තා හොතීති සො ගොපාලකො ධූමං විය ධම්මදෙසනාධූමං න කරොති, ධම්මකථං වා සරභඤ්ඤං වා උපනිසින්නකකථං වා අනුමොදනං වා න කරොති, තතො නං මනුස්සා ‘‘බහුස්සුතො ගුණවා’’ති න ජානන්ති. තෙ ගුණාගුණං අජානන්තො චතූහි පච්චයෙහි සඞ්ගහං න කරොන්ති. සො පච්චයෙහි කිලමමානො බුද්ධවචනං සජ්ඣායං කාතුං වත්තපටිවත්තං පූරෙතුං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා වඩ්ඪෙතුං න සක්කොති…පෙ… පරිබාහිරො හොති. คำว่า ไม่เป็นผู้ทำควัน คือ ไม่ทำควันคือธรรมเทศนา เหมือนคนเลี้ยงโคผู้นั้นไม่ทำควัน ไม่กล่าวธรรมกถา สรภัญญะ หรือกถาแก่ผู้ที่นั่งใกล้ หรืออนุโมทนา เพราะเหตุนั้น มนุษย์ทั้งหลายจึงไม่รู้จักภิกษุนั้นว่า “เป็นพหูสูต เป็นผู้มีคุณ” มนุษย์เหล่านั้นเมื่อไม่รู้คุณและโทษ จึงไม่สงเคราะห์ด้วยปัจจัย ๔ ภิกษุนั้นเมื่อลำบากด้วยปัจจัย จึงไม่สามารถทำการสาธยายพุทธวจนะ บำเพ็ญวัตรปฏิบัติให้เต็ม หรือรับเอากรรมฐานแล้วทำให้เจริญได้... (ละ)... ย่อมเป็นผู้ห่างไกล න [Pg.354] තිත්ථං ජානාතීති තිත්ථභූතෙ බහුස්සුතභික්ඛූ න උපසඞ්කමති. අනුපසඞ්කමන්තො ‘‘ඉදං, භන්තෙ, බ්‍යඤ්ජනං කථං රොපෙතබ්බං? ඉමස්ස භාසිතස්ස කො අත්ථො? ඉමස්මිං ඨානෙ පාළි කිං වදති? ඉමස්මිං ඨානෙ අත්ථො කිං දීපෙතී’’ති එවං න පරිපුච්ඡති න පරිපඤ්හති, න ජානාපෙතීති අත්ථො. තස්ස තෙ එවං අපරිපුච්ඡිතා අවිවටඤ්චෙව න විවරන්ති, භාජෙත්වා න දස්සෙන්ති, අනුත්තානීකතඤ්ච න උත්තානිං කරොන්ති, අපාකටං න පාකටං කරොන්ති. අනෙකවිහිතෙසු ච කඞ්ඛාඨානියෙසු ධම්මෙසූති අනෙකවිධාසු කඞ්ඛාසු එකකඞ්ඛම්පි න පටිවිනොදෙන්ති. කඞ්ඛායෙව හි කඞ්ඛාඨානියා ධම්මා නාම. තත්ථ එකං කඞ්ඛම්පි න නීහරන්තීති අත්ථො. සො එවං බහුස්සුතතිත්ථං අනුපසඞ්කමිත්වා සකඞ්ඛො කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා වඩ්ඪෙතුං න සක්කොති. යථා වා සො ගොපාලකො තිත්ථං න ජානාති, එවං අයම්පි භික්ඛු ධම්මතිත්ථං න ජානාති. අජානන්තො අවිසයෙ පඤ්හං පුච්ඡති, ආභිධම්මිකං උපසඞ්කමිත්වා කප්පියාකප්පියං පුච්ඡති, විනයධරං උපසඞ්කමිත්වා රූපාරූපපරිච්ඡෙදං පුච්ඡති. තෙ අවිසයෙ පුට්ඨා කථෙතුං න සක්කොන්ති. සො අත්තනා සකඞ්ඛො කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා වඩ්ඪෙතුං න සක්කොති…පෙ… පරිබාහිරො හොති. คำว่า ไม่รู้จักท่า คือ ไม่เข้าไปหาภิกษุผู้เป็นพหูสูตผู้เป็นดุจท่า เมื่อไม่เข้าไปหา ก็ไม่สอบถาม ไม่ไต่ถามว่า “ท่านขอรับ พยัญชนะนี้ควรประกอบอย่างไร? ภาษิตนี้มีความหมายว่าอย่างไร? ในที่นี้ พระบาลีกล่าวถึงอะไร? ในที่นี้ อรรถกถาแสดงความหมายว่าอย่างไร?” อธิบายว่า ไม่ทำให้ท่านแจ้ง เมื่อภิกษุนั้นไม่สอบถามอย่างนี้ ภิกษุเหล่านั้นก็ไม่เปิดเผยสิ่งที่ยังไม่เปิดเผย ไม่จำแนกแสดง สิ่งที่ยังไม่ตื้นก็ไม่ทำให้ตื้น สิ่งที่ยังไม่ปรากฏก็ไม่ทำให้ปรากฏ และไม่บรรเทาความสงสัยแม้แต่อย่างเดียวในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยมีประการต่างๆ จริงอยู่ ความสงสัยนั่นแหละชื่อว่าเป็นธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัย ในบรรดาความสงสัยเหล่านั้น ท่านก็ไม่นำความสงสัยออกแม้แต่อย่างเดียว นี้คือความหมาย ภิกษุนั้นเมื่อไม่เข้าไปหาท่าคือภิกษุผู้เป็นพหูสูตอย่างนี้ จึงมีความสงสัย รับเอากรรมฐานแล้วไม่สามารถทำให้เจริญได้ อีกอย่างหนึ่ง เหมือนคนเลี้ยงโคผู้นั้นไม่รู้จักท่า ฉันใด ภิกษุนี้ก็ไม่รู้จักท่าคือธรรมฉันนั้น เมื่อไม่รู้ ก็ถามปัญหาในเรื่องที่ไม่ใช่ขอบข่าย คือ เข้าไปหาพระอภิธรรมิกะแล้วถามถึงสิ่งที่ควรและไม่ควร เข้าไปหาพระวินัยธรแล้วถามถึงการกำหนดรูปนาม ท่านเหล่านั้นเมื่อถูกถามในเรื่องที่ไม่ใช่ขอบข่าย ก็ไม่สามารถจะกล่าวตอบได้ ภิกษุนั้นตนเองมีความสงสัย จึงรับเอากรรมฐานแล้วไม่สามารถทำให้เจริญได้... (ละ)... ย่อมเป็นผู้ห่างไกล න පීතං ජානාතීති යථා සො ගොපාලකො පීතාපීතං න ජානාති, එවං ධම්මූපසඤ්හිතං පාමොජ්ජං න ජානාති න ලභති. සවනමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථුං නිස්සාය ආනිසංසං න වින්දති, ධම්මස්සවනග්ගං ගන්ත්වා සක්කච්චං න සුණාති, නිසින්නො නිද්දායති, කථං කථෙති, අඤ්ඤවිහිතකො හොති. සො සක්කච්චං ධම්මං අස්සුණන්තො කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා වඩ්ඪෙතුං න සක්කොති…පෙ… පරිබාහිරො හොති. บทว่า น ปีตํ ชานาติ ความว่า คนเลี้ยงโคไม่รู้จักท่าน้ำที่โคดื่มแล้วและยังไม่ได้ดื่ม ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้น ย่อมไม่รู้ ไม่ได้ซึ่งความปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม อาศัยสวนมัยบุญญกิริยาวัตถุ ย่อมไม่ได้รับอานิสงส์ คือ ไปสู่โรงฟังธรรมแล้ว ไม่ฟังโดยเคารพ นั่งหลับ พูดคุย มีใจเป็นอื่น ภิกษุนั้นเมื่อไม่ฟังธรรมโดยเคารพ รับเอากรรมฐานแล้ว ไม่สามารถทำให้เจริญได้ ...ฯลฯ... ย่อมเป็นคนภายนอก න වීථිං ජානාතීති සො ගොපාලකො මග්ගාමග්ගං විය ‘‘අයං ලොකියො, අයං ලොකුත්තරො’’ති අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං යථාභූතං නප්පජානාති. අජානන්තො ලොකියමග්ගෙ අභිනිවිසිත්වා ලොකුත්තරං නිබ්බත්තෙතුං න සක්කොති…පෙ… පරිබාහිරො හොති. บทว่า น วีถึ ชานาติ ความว่า คนเลี้ยงโคนั้นไม่รู้จักทางและมิใช่ทาง ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้น ย่อมไม่รู้ชัดอริยมรรคมีองค์ ๘ ตามความเป็นจริงว่า "นี้เป็นโลกิยมรรค นี้เป็นโลกุตรมรรค" เมื่อไม่รู้ ก็จะน้อมใจไปในโลกิยมรรค ไม่สามารถทำให้โลกุตรมรรคเกิดขึ้นได้ ...ฯลฯ... ย่อมเป็นคนภายนอก න ගොචරකුසලො හොතීති සො ගොපාලකො පඤ්චාහිකසත්තාහිකචාරෙ විය චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ ‘‘ඉමෙ ලොකියා, ඉමෙ ලොකුත්තරා’’ති යථාභූතං නප්පජානාති. අජානන්තො සුඛුමට්ඨානෙසු අත්තනො ඤාණං චරාපෙත්වා ලොකියසතිපට්ඨානෙ අභිනිවිසිත්වා ලොකුත්තරං නිබ්බත්තෙතුං න සක්කොති…පෙ… පරිබාහිරො හොති. บทว่า น โคจรกุสโล โหติ ความว่า คนเลี้ยงโคนั้นไม่รู้จักที่หากินสับเปลี่ยนเวร ๕ วัน ๗ วัน ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้น ย่อมไม่รู้สติปัฏฐาน ๔ ตามความเป็นจริงว่า "เหล่านี้เป็นโลกิยสติปัฏฐาน เหล่านี้เป็นโลกุตรสติปัฏฐาน" เมื่อไม่รู้ ก็ไม่ปล่อยญาณของตนให้เที่ยวไปในฐานะอันสุขุม กลับน้อมใจไปในโลกิยสติปัฏฐาน ไม่สามารถทำให้โลกุตรสติปัฏฐานเกิดขึ้นได้ ...ฯลฯ... ย่อมเป็นคนภายนอก අනවසෙසදොහී [Pg.355] හොතීති පටිග්ගහණෙ මත්තං අජානන්තො අනවසෙසං දුහති. නිද්දෙසවාරෙ පනස්ස අභිහට්ඨුං පවාරෙන්තීති අභිහරිත්වා පවාරෙන්ති. එත්ථ ද්වෙ අභිහාරා වාචාභිහාරො ච, පච්චයාභිහාරො ච. වාචාභිහාරො නාම මනුස්සා භික්ඛුස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘වදෙය්‍යාථ, භන්තෙ, යෙනත්ථො’’ති පවාරෙන්ති. පච්චයාභිහාරො නාම වත්ථාදීනි වා සප්පිනවනීතඵාණිතාදීනි වා ගහෙත්වා භික්ඛුස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘ගණ්හථ, භන්තෙ, යාවතකෙන අත්ථො’’ති වදන්ති. තත්‍ර භික්ඛු මත්තං න ජානාතීති භික්ඛු තෙසු පච්චයෙසු පමාණං න ජානාති. ‘‘දායකස්ස වසො වෙදිතබ්බො, දෙය්‍යධම්මස්ස වසො වෙදිතබ්බො, අත්තනො ථාමො වෙදිතබ්බො’’ති ඉමිනා නයෙන පමාණයුත්තකං අග්ගහෙත්වා යං ආහරන්ති, තං සබ්බං ගණ්හාතීති අත්ථො. මනුස්සා විප්පටිසාරිනො න පුන අභිහරිත්වා පවාරෙන්ති. සො පච්චයෙහි කිලමන්තො කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා වඩ්ඪෙතුං න සක්කොති…පෙ… පරිබාහිරො හොති. บทว่า อนวเสสโทหี โหติ ความว่า ผู้ไม่รู้ประมาณในการรับ ชื่อว่ารีดไม่ให้เหลือ ส่วนในนิทเทสวารแห่งบทนั้น มีบทว่า อภิหฏฺฐุํ ปวาเรนฺติ คือ นำมาแล้วปวารณา ในบทนั้น อภิหารมี ๒ อย่าง คือ วาจาอภิหาร และ ปัจจยาภิหาร วาจาอภิหาร คือ มนุษย์ทั้งหลายไปสู่สำนักของภิกษุแล้วปวารณาว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านต้องการสิ่งใด โปรดบอกเถิด" ปัจจยาภิหาร คือ ถือเอาวัตถุมีผ้าเป็นต้น หรือเนยใส เนยข้น น้ำอ้อยเป็นต้น ไปสู่สำนักของภิกษุแล้วกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านต้องการประมาณเท่าใด โปรดรับไปเท่านั้นเถิด" ในปัจจัยเหล่านั้น บทว่า ภิกฺขุ มตฺตํ น ชานาติ คือ ภิกษุไม่รู้ประมาณในปัจจัยเหล่านั้น ความว่า ไม่รับเอาสิ่งที่สมควรแก่ประมาณโดยนัยนี้ว่า "พึงรู้กำลังของทายก พึงรู้กำลังของเทยยธรรม พึงรู้กำลังของตน" เขานำสิ่งใดมา ก็รับเอาสิ่งนั้นทั้งหมด มนุษย์ทั้งหลายเกิดความเดือดร้อนใจ จึงไม่นำมาปวารณาอีก ภิกษุนั้นลำบากด้วยปัจจัย รับเอากรรมฐานแล้ว ไม่สามารถทำให้เจริญได้ ...ฯลฯ... ย่อมเป็นคนภายนอก තෙ න අතිරෙකපූජාය පූජෙතා හොතීති සො ගොපාලකො මහාඋසභෙ විය ථෙරෙ භික්ඛූ ඉමාය ආවි චෙව රහො ච මෙත්තාකායකම්මාදිකාය අතිරෙකපූජාය න පූජෙති. තතො ථෙරා ‘‘ඉමෙ අම්හෙසු ගරුචිත්තීකාරං න කරොන්තී’’ති නවකෙ භික්ඛූ ද්වීහි සඞ්ගහෙහි න සඞ්ගණ්හන්ති, නෙව ධම්මසඞ්ගහෙන සඞ්ගණ්හන්ති, න ආමිසසඞ්ගහෙන, චීවරෙන වා පත්තෙන වා පත්තපරියාපන්නෙන වා වසනට්ඨානෙන වා කිලමන්තෙපි නප්පටිජග්ගන්ති, පාළිං වා අට්ඨකථං වා ධම්මකථාබන්ධං වා ගුළ්හගන්ථං වා න සික්ඛාපෙන්ති. නවකා ථෙරානං සන්තිකා සබ්බසො ඉමෙ ද්වෙ සඞ්ගහෙ අලභමානා ඉමස්මිං සාසනෙ පතිට්ඨාතුං න සක්කොන්ති. යථා තස්ස ගොපාලකස්ස ගොගණො න වඩ්ඪති, එවං සීලාදීහි න වඩ්ඪන්ති. යථා ච සො ගොපාලකො පඤ්චහි ගොරසෙහි, එවං පඤ්චහි ධම්මක්ඛන්ධෙහි පරිබාහිරා හොන්ති. සුක්කපක්ඛො කණ්හපක්ඛෙ වුත්තවිපල්ලාසවසෙන යොජෙත්වා වෙදිතබ්බො. บทว่า เต น อติเรกปูชาย ปูเชตา โหติ ความว่า คนเลี้ยงโคนั้นไม่บูชาโคอุสภะใหญ่เป็นพิเศษ ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้น ไม่บูชาพระเถระทั้งหลายด้วยอติเรกบูชา คือ เมตตากายกรรมเป็นต้น ทั้งในที่แจ้งและที่ลับ ลำดับนั้น พระเถระทั้งหลายคิดว่า "ภิกษุเหล่านี้ไม่กระทำความเคารพในพวกเรา" จึงไม่สงเคราะห์ภิกษุใหม่ด้วยสังคหะ ๒ อย่าง คือ ไม่สงเคราะห์ด้วยธรรมสังคหะ และไม่สงเคราะห์ด้วยอามิสสังคหะ แม้เมื่อลำบาก ก็ไม่ดูแลด้วยจีวร บาตร ของเนื่องในบาตร หรือเสนาสนะ ไม่สอนบาลี อรรถกถา ธรรมกถาที่สืบเนื่องกันมา หรือคัมภีร์ที่ลึกซึ้ง ภิกษุใหม่ทั้งหลายเมื่อไม่ได้สังคหะ ๒ อย่างนี้โดยประการทั้งปวงจากสำนักของพระเถระ ย่อมไม่สามารถตั้งอยู่ได้ในพระศาสนานี้ เหมือนฝูงโคของคนเลี้ยงโคนั้นไม่เจริญ ฉันใด ภิกษุใหม่ก็ไม่เจริญด้วยศีลเป็นต้น ฉันนั้น และเหมือนคนเลี้ยงโคนั้นเป็นคนภายนอกจากโครส ๕ ฉันใด ภิกษุใหม่ก็เป็นคนภายนอกจากธรรมขันธ์ ๕ ฉันนั้น พึงทราบว่า พึงประกอบสุกกปักษ์โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวไว้ในกัณหปักษ์ අනුස්සතිවග්ගො දුතියො. อนุสสติวรรคที่ ๒ මනොරථපූරණියා අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථාය ในอรรถกถาแห่งอังคุตตรนิกาย ชื่อว่า มโนรถปูรณี එකාදසකනිපාතස්ස සංවණ්ණනා නිට්ඨිතා. อรรถกถาพรรณนาเอกาทสกนิบาต จบแล้ว නිගමනකථා นิคมคาถา එත්තාවතා [Pg.356] ච – ด้วยคำเพียงเท่านี้แล ආයාචිතො සුමතිනා ථෙරෙන භදන්තජොතිපාලෙන; කඤ්චිපුරාදීසු මයා පුබ්බෙ සද්ධිං වසන්තෙන. ข้าพเจ้าอันพระเถระผู้มีนามว่า พระโชติปาละผู้เจริญ ผู้มีปัญญาดี ผู้อยู่ร่วมกับข้าพเจ้าในกาลก่อนในเมืองกาญจีปุระเป็นต้น อาราธนาแล้ว වරතම්බපණ්ණිදීපෙ මහාවිහාරම්හි වසනකාලෙපි; පාකං ගතෙ විය දුමෙ වලඤ්ජමානම්හි සද්ධම්මෙ. แม้ในกาลที่อยู่ ณ มหาวิหาร ในเกาะตัมพปัณณิอันประเสริฐ เมื่อพระสัทธรรมกำลังจะเสื่อมไป เหมือนต้นไม้ที่ถูกลมพัดจนใกล้จะโค่นล้ม පාරං පිටකත්තයසාගරස්ස ගන්ත්වා ඨිතෙන සුමතිනා; පරිසුද්ධාජීවෙනාභියාචිතො ජීවකෙනාපි. และอันพระเถระผู้มีนามว่า ชีวกะ ผู้มีปัญญาดี มีอาชีวะบริสุทธิ์ ผู้ไปถึงฝั่งแห่งพระไตรปิฎกอันเปรียบดังสาครแล้วตั้งอยู่ ได้อาราธนาซ้ำอีก ධම්මකථාය නිපුණපරමනිකායස්සට්ඨකථං ආරද්ධො; යමහං චිරකාලට්ඨිතිමිච්ඡන්තො සාසනවරස්ස. ข้าพเจ้าปรารถนาความดำรงอยู่สิ้นกาลนานแห่งพระศาสนาอันประเสริฐ จึงได้เริ่มรจนาอรรถกถาแห่งนิกายใหญ่ ซึ่งนักธรรมกถาทั้งหลายผู้มีปัญญาละเอียดอ่อนหาประมาณมิได้ได้พิจารณาไตร่ตรองไว้ดีแล้ว සා හි මහාඅට්ඨකථාය සාරමාදාය නිට්ඨිතා එසා; චතුනවුතිපරිමාණාය පාළියා භාණවාරෙහි. อรรถกถานั้นแล ข้าพเจ้าถือเอาสาระจากมหาอรรถกถาแล้วรจนาเสร็จสิ้น ด้วยบาลีมีประมาณ ๙๔ ภาณวาร සබ්බාගමසංවණ්ණනමනොරථො පූරිතො ච මෙ යස්මා; එතාය මනොරථපූරණීති නාමං තතො අස්සා. เพราะเหตุที่ความปรารถนาในใจของข้าพเจ้าที่จะพรรณนาอรรถกถาแห่งอาคมทั้งปวงบริบูรณ์แล้วด้วยอรรถกถานี้ เพราะเหตุนั้น อรรถกถานี้จึงมีชื่อว่า มโนรถปูรณี එකූනසට්ඨිමත්තො විසුද්ධිමග්ගොපි භාණවාරෙහි; අත්ථප්පකාසනත්ථාය ආගමානං කතො යස්මා. เพราะเหตุที่แม้คัมภีร์วิสุทธิมรรคมีประมาณ ๕๙ ภาณวาร ข้าพเจ้าก็ได้รจนาไว้แล้วเพื่อประกาศเนื้อความแห่งอาคมทั้งหลาย තස්මා තෙන සහායං ගාථාගණනානයෙන අට්ඨකථා; තීහාධිකදියඩ්ඪසතං විඤ්ඤෙය්‍යා භාණවාරානං. เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า อรรถกถานี้พร้อมกับคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้น มีภาณวาร ๑๕๐ ภาณวารกับอีก ๓ ภาณวาร โดยนัยแห่งการนับคาถา තීහාධිකදියඩ්ඪසතප්පමාණමිති භාණවාරතො එසා; සමයං පකාසයන්තී මහාවිහාරාධිවාසීනං. อรรถกถานี้มีประมาณ ๑๕๐ ภาณวารกับอีก ๓ ภาณวารโดยภาณวาร ย่อมประกาศลัทธิของพระเถระผู้อยู่ในมหาวิหาร මූලට්ඨකථාසාරං ආදාය මයා ඉමං කරොන්තෙන; යං පුඤ්ඤමුපචිතං තෙන හොතු ලොකො සදා සුඛිතොති. บุญใดที่ข้าพเจ้าผู้ถือเอาสาระในมูลอรรถกถาแล้วรจนาอรรถกถานี้ได้สั่งสมไว้ ด้วยบุญนั้น ขอโลกทั้งปวงจงมีความสุขทุกเมื่อเทอญ පරමවිසුද්ධසද්ධාබුද්ධිවීරියප්පටිමණ්ඩිතෙන [Pg.357] සීලාචාරජ්ජවමද්දවාදිගුණසමුදයසමුදිතෙන සකසමයසමයන්තරගහනජ්ඣොගාහනසමත්ථෙන පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියසමන්නාගතෙන තිපිටකපරියත්තිප්පභෙදෙ සාට්ඨකථෙ සත්ථු සාසනෙ අප්පටිහතඤාණප්පභාවෙන මහාවෙය්‍යාකරණෙන කරණසම්පත්තිජනිතසුඛවිනිග්ගතමධුරොදාරවචනලාවණ්ණයුත්තෙන යුත්තමුත්තවාදිනා වාදීවරෙන මහාකවිනා පභින්නපටිසම්භිදාපරිවාරෙ ඡළභිඤ්ඤාදිප්පභෙදගුණප්පටිමණ්ඩිතෙ උත්තරිමනුස්සධම්මෙ සුප්පතිට්ඨිතබුද්ධීනං ථෙරානං ථෙරවංසප්පදීපානං මහාවිහාරවාසීනං වංසාලඞ්කාරභූතෙන සුවිපුලවිසුද්ධබුද්ධිනා බුද්ධඝොසොති ගරූහි ගහිතනාමධෙය්‍යෙන ථෙරෙන කතා අයං මනොරථපූරණී නාම අඞ්ගුත්තරනිකායට්ඨකථා – อรรถกถาแห่งอังคุตตรนิกายนี้ ชื่อว่า มโนรถปูรณี อันพระเถระผู้ประดับด้วยศรัทธา ปัญญา และวิริยะอันบริสุทธิ์อย่างยิ่ง, ผู้สมบูรณ์ด้วยหมู่แห่งคุณ มีศีล อาจาระ อาชชวะ และมัททวะ เป็นต้น, ผู้สามารถหยั่งลงสู่ลัทธิของตนและลัทธิอื่นอันเป็นดุจป่าทึบได้, ผู้ประกอบด้วยความแจ่มแจ้งแห่งปัญญา, ผู้มีญาณอันไม่มีอะไรติดขัดในพระสัทธรรมคำสอนของพระศาสดาพร้อมทั้งอรรถกถา อันมีประเภทคือพระไตรปิฎกเป็นปริยัติ, ผู้เป็นมหาไวยากรณ์, ผู้ประกอบด้วยความไพเราะแห่งถ้อยคำอันไพเราะอ่อนหวานและชัดเจน ซึ่งเปล่งออกมาโดยง่าย อันเกิดจากความสมบูรณ์แห่งกรณ์, ผู้มีปกติกล่าวในสิ่งที่ควรกล่าวอย่างอิสระ, ผู้ประเสริฐกว่านักโต้วาทีทั้งหลาย, ผู้เป็นมหากวี, ผู้เป็นดุจเครื่องประดับแห่งวงศ์ของพระเถระทั้งหลายผู้มีปกติอยู่ในมหาวิหาร ผู้เป็นประทีปส่องวงศ์แห่งพระเถระ ผู้มีปัญญาตั้งมั่นดีแล้วในอุตตริมนุสสธรรม อันประดับด้วยคุณมีประเภทคืออภิญญา ๖ เป็นต้น มีปฏิสัมภิทาที่แตกฉานเป็นบริวาร, ผู้มีปัญญาอันบริสุทธิ์และไพบูลย์ยิ่ง, ผู้มีนามที่พระอาจารย์ทั้งหลายขนานให้ว่า "พุทธโฆสะ" ได้รจนาไว้ තාව තිට්ඨතු ලොකස්මිං, ලොකනිත්ථරණෙසිනං; දස්සෙන්තී කුලපුත්තානං, නයං චිත්තවිසුද්ධියා. ขอ(อรรถกถานี้)จงดำรงอยู่ในโลก ตลอดกาลเพียงนั้น, แสดงอยู่ซึ่งนัยเพื่อความบริสุทธิ์แห่งจิต แก่กุลบุตรทั้งหลายผู้แสวงหาทางข้ามพ้นจากโลก යාව බුද්ධොති නාමම්පි, සුද්ධචිත්තස්ස තාදිනො; ලොකම්හි ලොකජෙට්ඨස්ස, පවත්තති මහෙසිනොති. ตราบใดที่แม้พระนามว่า 'พุทโธ' แห่งพระมหาสี ผู้ประเสริฐที่สุดในโลก ผู้มีพระทัยบริสุทธิ์ ผู้คงที่ ยังเป็นไปอยู่ในโลก මනොරථපූරණී නාම ชื่อว่า มโนรถปูรณี අඞ්ගුත්තරනිකාය-අට්ඨකථා සබ්බාකාරෙන නිට්ඨිතා. อรรถกถาแห่งอังคุตตรนิกาย จบบริบูรณ์แล้วโดยประการทั้งปวง
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi