. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා.

Aṅguttaranikāye

අංගුත්තර නිකායෙහි

Aṭṭhakanipāta-aṭṭhakathā

අට්ඨක නිපාත අටුවාව

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

1. ප්‍රථම පණ්ණාසකය

1. Mettāvaggo

1. මෙත්තා වර්ගය

1. Mettāsuttavaṇṇanā

1. මෙත්තා සූත්‍ර වර්ණනාව

1. Aṭṭhakanipātassa [Pg.193] paṭhame āsevitāyāti ādarena sevitāya. Bhāvitāyāti vaḍḍhitāya. Bahulīkatāyāti punappunaṃ katāya. Yānikatāyāti yuttayānasadisakatāya. Vatthukatāyāti patiṭṭhānaṭṭhena vatthu viya katāya. Anuṭṭhitāyāti paccupaṭṭhitāya. Paricitāyāti samantato citāya upacitāya. Susamāraddhāyāti suṭṭhu samāraddhāya sukatāya. Ānisaṃsāti guṇā. Sukhaṃ supatītiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ ekādasakanipāte vakkhāma.

1. අට්ඨක නිපාතයේ පළමු සූත්‍රයෙහි: 'ආසේවිතාය' යනු ගෞරවයෙන් සේවනය කරන ලද යන්නයි. 'භාවිතාය' යනු වඩවන ලද යන්නයි. 'බහුලීකතාය' යනු නැවත නැවත කරන ලද යන්නයි. 'යානිකතාය' යනු සකස් කරන ලද වාහනයක් (රථයක්) මෙන් ප්‍රගුණ කරන ලද යන්නයි. 'වත්ථුකතාය' යනු පිහිටක් වන අර්ථයෙන් ස්ථානයක් (පදනමක්) මෙන් කරන ලද යන්නයි. 'අනුට්ඨිතාය' යනු මැනවින් එළඹ සිටි (පිහිටුවන ලද) යන්නයි. 'පරිචිතාය' යනු හාත්පසින් පුහුණු කරන ලද හෙවත් රැස් කරන ලද යන්නයි. 'සුසමාරද්ධාය' යනු මැනවින් ආරම්භ කරන ලද හෙවත් මැනවින් කරන ලද යන්නයි. 'ආනිසංසා' යනු ගුණාංගයන් ය. 'සුවසේ නිදයි' යනාදියෙහි යම් කිවයුත්තක් වේ නම්, එය ඒකාදසක නිපාතයෙහි විස්තර කරන්නෙමු.

Appamāṇanti pharaṇavasena appamāṇaṃ. Tanū saṃyojanā honti, passato upadhikkhayanti mettāpadaṭṭhānāya vipassanāya anukkamena upadhikkhayasaṅkhātaṃ arahattaṃ pattassa dasa saṃyojanā pahīyantīti attho. Atha vā tanū saṃyojanā hontīti paṭighañceva paṭighasampayuttasaṃyojanā ca tanukā honti. Passato upadhikkhayanti tesaṃyeva kilesūpadhīnaṃ khayasaṅkhātaṃ mettaṃ adhigamavasena passantassa. Kusalī tena hotīti tena mettāyanena kusalo hoti. Sattasaṇḍanti sattasaṅkhātena saṇḍena samannāgataṃ, sattabharitanti attho. Vijetvāti adaṇḍena asatthena dhammeneva vijinitvā. Rājisayoti isisadisā dhammikarājāno. Yajamānāti dānāni dadamānā. Anupariyagāti vicariṃsu.

‘අප්පමාණං’ යනු පැතිරවීමේ වශයෙන් ප්‍රමාණයක් නොමැති යන්නයි. ‘තනු සංයෝජනා හොන්ති පස්සතෝ උපධික්ඛයං’ යනු මෙත්තා පදට්ඨාන කොට ඇති විපස්සනාව මඟින් පිළිවෙළින් උපධි ක්ෂය වීම නම් වූ අර්හත් ඵලයට පත් වූ තැනැත්තාට දස සංයෝජනයෝ ප්‍රහීණ වෙති යනු අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම්, ‘තනු සංයෝජනා හොන්ති’ යනු ක්‍රෝධය සහ ක්‍රෝධය හා සම්ප්‍රයුක්ත සංයෝජනයෝ තුනී වෙති යන්නයි. ‘පස්සතෝ උපධික්ඛයං’ යනු කෙලෙස් උපධීන්ගේ ක්ෂය වීම නම් වූ මෙත් වැඩීම ලැබීමේ වශයෙන් දකින්නාට යන්නයි. ‘කුසලී තේන හෝති’ යනු ඒ මෙත් වැඩීමෙන් කුසල් ඇත්තේ වෙයි. ‘සත්තසණ්ඩං’ යනු සත්ත්ව සමූහයාගෙන් යුක්ත වූ, එනම් සත්ත්වයන්ගෙන් පිරී පවතින යන අර්ථයයි. ‘විජේත්වා’ යනු දණ්ඩෙන් හා ආයුධයෙන් තොරව ධර්මයෙන්ම දිනා යන්නයි. ‘රාජිසයෝ’ යනු සෘෂිවරුන් හා සමාන වූ ධාර්මික රජවරු ය. ‘යජමානා’ යනු දානමානාදිය පිරිනමමින් යන්නයි. ‘අනුපරියාගා’ යනු සැරිසැරූහ.

Assamedhantiādīsu porāṇakarājakāle kira sassamedhaṃ, purisamedhaṃ, sammāpāsaṃ, vācāpeyyanti cattāri saṅgahavatthūni ahesuṃ, yehi rājāno [Pg.194] lokaṃ saṅgaṇhiṃsu. Tattha nipphannasassato dasamabhāgaggahaṇaṃ sassamedhaṃ nāma, sassasampādane medhāvitāti attho. Mahāyodhānaṃ chamāsikaṃ bhattavetanānuppadānaṃ purisamedhaṃ nāma, purisasaṅgaṇhane medhāvitāti attho. Daliddamanussānaṃ hatthato lekhaṃ gahetvā tīṇi vassāni vinā vaḍḍhiyā sahassadvisahassamattadhanānuppadānaṃ sammāpāsaṃ nāma. Tañhi sammā manusse pāseti hadaye bandhitvā viya ṭhapeti, tasmā sammāpāsanti vuccati. ‘‘Tāta, mātulā’’tiādinā nayena pana saṇhavācābhaṇanaṃ vācāpeyyaṃ nāma, piyavācāti attho. Evaṃ catūhi saṅgahavatthūhi saṅgahitaṃ raṭṭhaṃ iddhañceva hoti, phītañca, bahuannapānaṃ, khemaṃ, nirabbudaṃ. Manussā mudā modamānā ure putte naccentā apārutagharā viharanti. Idaṃ gharadvāresu aggaḷānaṃ abhāvato niraggaḷanti vuccati. Ayaṃ porāṇikā paveṇi.

‘අස්සමේධං’ යනාදියෙහි: අතීත රජ දවස ‘සස්සමේධ’, ‘පුරිසමේධ’, ‘සම්මාපාස’, ‘වාචාපෙය්‍ය’ යන සතර සංග්‍රහ වස්තූන් පැවති බව කියැවේ, රජවරුන් ලෝකයාට සංග්‍රහ කළේ ඒවායිනි. එහි ‘සස්සමේධ’ යනු අස්වැන්නෙන් දහයෙන් එකක් බදු ලෙස ගැනීමයි; ධාන්‍ය සම්පාදනයෙහි ඇති දක්ෂ බව යනු එහි අර්ථයයි. මහා යෝධයන්ට මාස හයකට ප්‍රමාණවත් ආහාර හා වැටුප් දීම ‘පුරිසමේධ’ නම් වේ; සේවක පුරුෂයන් සංග්‍රහ කිරීමෙහි ඇති දක්ෂ බව යනු එහි අර්ථයයි. දිළිඳු මිනිසුන්ගෙන් අත්සනක් හෝ ලේඛනයක් ගෙන වසර තුනක් පොලී රහිතව දහසක දෙදහසක පමණ මුදලක් දීම ‘සම්මාපාස’ නම් වේ. එය මිනිසුන්ගේ හදවත් බැඳ තබන්නාක් මෙන් වන බැවින් ‘සම්මාපාස’ යයි කියනු ලැබේ. ‘පියාණෙනි, මාමණ්ඩියනි’ ආදී මෘදු වචනයෙන් කතා කිරීම ‘වාචාපෙය්‍ය’ නම් වේ; එනම් ප්‍රිය වචනයයි. මෙලෙස සතර සංග්‍රහ වස්තුවෙන් සංග්‍රහ කරන ලද රට සමෘද්ධිමත් වෙයි, ආහාර පානයෙන් පිරී පවතියි, නිර්භය වෙයි, පීඩා රහිත වෙයි. මිනිසුන් ප්‍රීතියෙන් යුතුව දරුවන් නටවමින් තම නිවෙස්වල දොරවල් විවෘතව තබාගෙන වෙසෙති. නිවෙස්වල අගුල් නොමැති බැවින් මෙය ‘නිරග්ගළ’ (අගුල් රහිත) යයි කියනු ලැබේ. මෙය පැරණි සම්ප්‍රදායයි.

Aparabhāge pana okkākarājakāle brāhmaṇā imāni cattāri saṅgahavatthūni imañca raṭṭhasampattiṃ parivattetvā uddhaṃmūlakaṃ katvā assamedhaṃ purisamedhantiādike pañca yaññe nāma akaṃsu. Tesu assamettha medhanti vadhentīti assamedho. Dvīhi pariyaññehi yajitabbassa ekavīsatiyūpassa ekasmiṃ pacchimadivaseyeva sattanavutipañcapasusataghātabhiṃsanassa ṭhapetvā bhūmiñca purise ca avasesasabbavibhavadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ. Purisamettha medhantīti purisamedho. Catūhi pariyaññehi yajitabbassa saddhiṃ bhūmiyā assamedhe vuttavibhavadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ. Sammamettha pāsantīti sammāpāso. Divase divase yugacchiggaḷe pavesanadaṇḍakasaṅkhātaṃ sammaṃ khipitvā tassa patitokāse vediṃ katvā saṃhārimehi yūpādīhi sarassatīnadiyā nimuggokāsato pabhuti paṭilomaṃ gacchantena yajitabbassa satrayāgassetaṃ adhivacanaṃ. Vājamettha pivantīti vājapeyyo. Ekena pariyaññena sattarasahi pasūhi yajitabbassa beluvayūpassa sattarasakadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ. Natthi ettha aggaḷāti niraggaḷo. Navahi pariyaññehi yajitabbassa saddhiṃ bhūmiyā ca purisehi ca assamedhe vuttavibhavadakkhiṇassa sabbamedhapariyāyanāmassa assamedhavikappassetaṃ adhivacanaṃ.

පසු කලෙක ඔක්කාක රජුගේ කාලයේදී බමුණන් මෙම සතර සංග්‍රහ වස්තූන් සහ රාජ්‍ය සමෘද්ධිය පෙරළා, සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් කොට ‘අස්සමේධ’, ‘පුරිසමේධ’ ආදී පස් මහා යාගයන් බවට පත් කළහ. එහි අශ්වයන් මරන (යාග කරන) බැවින් ‘අස්සමේධ’ නම් වේ. මෙය සතුන් සිය ගණනක් මරා කරන, පූජා ස්තම්භ 21කින් යුත්, සියලු ධනය දන් දීමක් ලෙසින් හැඳින්වෙන බියකරු යාගයකි. මිනිසුන් මරා යාග කරන බැවින් ‘පුරිසමේධ’ නම් වේ. ‘සම්මාපාස’ යනු වියගසක සිදුරට දමන දණ්ඩ (සම්ම) වීසි කොට එය වැටෙන තැන වේදිකාවක් තනා සරස්වතී නදිය දිගේ කරන දීර්ඝ යාගයකි. මන්ත්‍රවලින් පූජා කළ ගිතෙල් මීපැණි බොන බැවින් එය ‘වාජපෙය්‍ය’ නම් වේ. අගුල් නොමැති බැවින් ‘නිරග්ගළ’ නම් වන අතර, එය සතුන් මැරීම සඳහා කරනු ලබන අතිශය බියකරු පූජා ක්‍රමයකි.

Kalampi [Pg.195] te nānubhavanti soḷasinti te sabbepi mahāyāgā ekassa mettācittassa vipākamahantatāya soḷasiṃ kalaṃ na agghanti, soḷasamaṃ bhāgaṃ na pāpuṇantīti attho. Na jinātīti na attanā parassa jāniṃ karoti. Na jāpayeti na parena parassa jāniṃ kāreti. Mettaṃsoti mettāyamānacittakoṭṭhāso hutvā. Sabbabhūtānanti sabbasattesu. Veraṃ tassa na kenacīti tassa kenaci saddhiṃ akusalaveraṃ vā puggalaveraṃ vā natthi.

‘කලම්පි තේ නානුභවන්ති සෝළසිං’ යනු ඒ සියලු මහා යාගයන් එක් මෙත් සිතක මහත් වූ විපාකයට සසඳන කල දහසයෙන් පංගුවක් තරම්වත් නොවටිනා බවයි. ‘න ජිනාති’ යනු තමා විසින් අන් අයට පරාජයක් හෝ හානියක් සිදු නොකිරීමයි. ‘න ජාපයේති’ යනු අන් ලවා අන් අයට හානි සිදු නොකරවීමයි. ‘මෙත්තංසෝ’ යනු මෙත් වැඩූ සිතේ කොටසක් ඇත්තෙකු වීමයි. ‘සබ්බභූතානං’ යනු සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි යන්නයි. ‘වේරං තස්ස න කේනචී’ යනු ඔහුට කිසිවෙකු සමඟ අකුසල වෛරයක් හෝ පුද්ගල වෛරයක් නොමැති බවයි.

2. Paññāsuttavaṇṇanā

2. පඤ්ඤා සූත්‍ර වර්ණනාව

2. Dutiye ādibrahmacariyikāyāti maggabrahmacariyassa ādibhūtāya. Paññāyāti vipassanāya. Garuṭṭhāniyanti gāravuppattipaccayabhūtaṃ garubhāvanīyaṃ. Tibbanti bahalaṃ. Paripucchatīti atthapāḷianusandhipubbāparaṃ pucchati. Paripañhatīti pañhaṃ karoti, idañcidañca paṭipucchissāmīti vitakketi. Dvayenāti duvidhena. Anānākathikoti anānattakathiko hoti. Atiracchānakathikoti nānāvidhaṃ tiracchānakathaṃ na katheti. Ariyaṃ vā tuṇhībhāvanti ariyatuṇhībhāvo nāma catutthajjhānaṃ, sesakammaṭṭhānamanasikāropi vaṭṭati. Jānaṃ jānātīti jānitabbakaṃ jānāti. Passaṃ passatīti passitabbakaṃ passati. Piyattāyāti piyabhāvatthāya. Garuttāyāti garubhāvatthāya. Bhāvanāyāti bhāvanatthāya guṇasambhāvanāya vā. Sāmaññāyāti samaṇadhammatthāya. Ekībhāvāyāti nirantarabhāvatthāya.

2. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි: ‘ආදිබ්‍රහ්මචරියිකාය’ යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවට පදනම (ආරම්භය) වූ යන්නයි. ‘පඤ්ඤාය’ යනු විපස්සනා ප්‍රඥාවෙනි. ‘ගරුට්ඨානියං’ යනු ගෞරවය ඉපදවීමට හේතු වූ හෙවත් ගුරු කොට සැලකිය යුතු වූ යන්නයි. ‘තිබ්බං’ යනු බලවත් වූ (ඝන වූ) යන්නයි. ‘පරිපුච්ඡති’ යනු අර්ථය, පාළි අනුසන්ධිය සහ පූර්වාපර සබඳතාව විමසයි. ‘පරිපඤ්හති’ යනු ප්‍රශ්න කරයි, ‘මේ මේ දේ නැවත විමසන්නෙමි’ යි සිතයි. ‘ද්වයේන’ යනු දෙයාකාරයකින්. ‘අනානාකථිකෝ’ යනු අසම්බන්ධ කතා නොකරන්නෙකි. ‘අතිරච්ඡානකථිකෝ’ යනු විවිධ වූ තිරිසන් කතා (නිශ්ඵල කතා) නොකියන්නෙකි. ‘අරියං වා තුණ්හීභාවං’ යනු ආර්ය නිහඬතාව හෙවත් සිවුවැනි දැහැනයි; සෙසු කමටහන් මෙනෙහි කිරීම ද මෙයට ඇතුළත් වේ. ‘ජානං ජානාති’ යනු දතයුත්ත දනියි. ‘පස්සං පස්සති’ යනු දැකිය යුත්ත දකියි. ‘පියත්ථාය’ යනු ප්‍රිය බව පිණිසයි. ‘ගරුත්තාය’ යනු ගෞරවය පිණිසයි. ‘භාවනාය’ යනු ගුණ වැඩීම හෝ පුහුණු කිරීම පිණිසයි. ‘සාමඤ්ඤාය’ යනු ශ්‍රමණ ධර්මය පිණිසයි. ‘ඒකීභාවාය’ යනු නිරන්තර බව පිණිසයි.

3-4. Appiyasuttadvayavaṇṇanā

3-4. අප්පිය සූත්‍ර ද්වය වර්ණනාව

3-4. Tatiye appiyapasaṃsīti appiyajanassa pasaṃsako vaṇṇabhāṇī. Piyagarahīti piyajanassa nindako garahako. Catutthe anavaññattikāmoti ‘‘aho vata maṃ aññena avajāneyyu’’nti anavajānanakāmo. Akālaññūti kathākālaṃ na jānāti, akāle katheti. Asucīti asucīhi kāyakammādīhi samannāgato.

3-4. තෙවන සූත්‍රයෙහි: 'අප්පියපසංසී' යනු අපි‍්‍රය පුද්ගලයා පසසන්නා වූ, ඔහුගේ ගුණ ගයන්නා වූ තැනැත්තා ය. 'පියගරහී' යනු පි‍්‍රය පුද්ගලයාට නින්දා කරන්නා වූ, ගරහන්නා වූ තැනැත්තා ය. සිව්වන සූත්‍රයෙහි: 'අනවඤ්ඤත්තිකාමෝ' යනු 'අහෝ! අන්‍යයෝ මට අවමන් නොකරත්වා' යි අවමන් නොලැබීමට කැමති තැනැත්තා ය. 'අකාලඤ්ඤූ' යනු කථා කළ යුතු කාලය නොදන්නා, අකාලයෙහි කථා කරන තැනැත්තා ය. 'අසුචී' යනු අශුද්ධ වූ කාය කර්මාදියෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ය.

5. Paṭhamalokadhammasuttavaṇṇanā

5. පළමු ලෝකධර්ම සූත්‍ර වර්ණනාව යි.

5. Pañcame lokassa dhammāti lokadhammā. Etehi muttā nāma natthi, buddhānampi honti. Tenevāha – lokaṃ anuparivattantīti anubandhanti nappajahanti[Pg.196], lokato na nivattantīti attho. Loko ca aṭṭha lokadhamme anuparivattatīti ayañca loko ete anubandhati na pajahati, tehi dhammehi na nivattatīti attho.

5. පස්වන සූත්‍රයෙහි: ලෝකයාගේ ධර්මතාවන් බැවින් 'ලෝකධම්මා' නම් වේ. මේවායින් මිදුණු සත්වයෙක් නම් නැත, බුදුවරුන්ට ද මේවා ඇති වේ. එබැවින් 'ලෝකය අනුව පවතිත්' (ලෝකං අනුපරිවත්තන්ති) යැයි වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම් අනුබද්ධව පවතින බවත්, අත් නොහරින බවත්, ලෝකයෙන් ඉවත් නොවන බවත් ය. 'ලෝකය ද අෂ්ට ලෝකධර්මයන් අනුව පවතී' (ලෝකෝ ච අට්ඨ ලෝකධම්මේ අනුපරිවත්තති) යන්නෙහි අර්ථය නම්, මේ ලෝකය ද එම ධර්මයන් අනුගමනය කරන බවත්, ඒවා අත් නොහරින බවත්, එම ධර්මයන්ගෙන් බැහැර නොවන බවත් ය.

Lābho alābhoti lābhe āgate alābho āgatoyevāti veditabbo. Ayasādīsupi eseva nayo. Avekkhati vipariṇāmadhammeti ‘‘vipariṇāmadhammā ime’’ti evaṃ avekkhati. Vidhūpitāti vidhamitā viddhaṃsitā. Padañca ñatvāti nibbānapadaṃ jānitvā. Sammappajānāti bhavassa pāragūti bhavassa pāraṃ gato nipphattiṃ matthakaṃ patto, nibbānapadaṃ ñatvāva taṃ pāraṃ gatabhāvaṃ sammappajānātīti. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

'ලාභෝ අලාභෝ' යන්නෙහි ලාභයක් පැමිණි කල්හි අලාභය ද පැමිණියේම යැයි දත යුතුය. අයස ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'අවෙක්ඛති විපරිණාමධම්මේ' යනු 'මේවා වෙනස්වන සුළු ස්වභාවයෙන් යුක්ත ය' මෙසේ මෙනෙහි කරයි යන්නයි. 'විධූපිතා' යනු විනාශ කරන ලද, සුන්බුන් කරන ලද යන්නයි. 'පදඤ්ච ඤත්වා' යනු නිර්වාණ පදය දැනගෙන යන්නයි. 'සම්මප්පජානාති භවස්ස පාරගූ' යනු භවයේ එතෙරට ගිය, අවසානයට පත් වූ තැනැත්තා නිර්වාණ පදය දැනගෙනම ඒ එතෙරට ගිය බව මැනවින් දැනගනියි යන්නයි. මෙම සූත්‍රයෙහි වට්ටය (සංසාරය) සහ විවට්ටය (නිර්වාණය) දේශනා කරන ලදී.

6. Dutiyalokadhammasuttavaṇṇanā

6. දෙවන ලෝකධර්ම සූත්‍ර වර්ණනාව යි.

6. Chaṭṭhe ko visesoti kiṃ visesakāraṇaṃ. Ko adhippayāsoti ko adhikappayogo. Pariyādāyāti gahetvā pariniṭṭhapetvā. Idhāpi vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ.

6. හයවන සූත්‍රයෙහි: 'කෝ විසේසෝ' යනු විශේෂ වූ හේතුව කුමක්ද යන්නයි. 'කෝ අධිප්පායෝ' යනු කුමන අධික ප්‍රයෝගයක්ද යන්නයි. 'පරියාදායා' යනු ග්‍රහණය කර අවසන් කොට යන්නයි. මෙහි ද වට්ටය සහ විවට්ටයම දේශනා කරන ලදී.

7. Devadattavipattisuttavaṇṇanā

7. දේවදත්ත විපත්ති සූත්‍ර වර්ණනාව යි.

7. Sattame acirapakkanteti saṅghaṃ bhinditvā na cirapakkante. Ārabbhāti āgamma paṭicca sandhāya. Attavipattinti attano vipattiṃ vipannākāraṃ. Sesapadesupi eseva nayo. Abhibhuyyāti abhibhavitvā madditvā.

7. හත්වන සූත්‍රයෙහි: 'අචිරපක්කන්තේ' යනු සංඝයා භේද කොට නික්ම ගොස් වැඩි කල් නොගිය කල්හි යන්නයි. 'ආරබ්භ' යනු ඇසුරු කොට, පටිච්ච කොට, අරමුණු කොට යන්නයි. 'අත්තවිපත්තිං' යනු තමාගේ විපත්තිය හෙවත් විපන්න ආකාරය යි. සෙසු පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'අභිභුය්‍ය' යනු මැඩ පවත්වා, යටපත් කොට යන්නයි.

8. Uttaravipattisuttavaṇṇanā

8. උත්තර විපත්ති සූත්‍ර වර්ණනාව යි.

8. Aṭṭhame vaṭajālikāyanti evaṃnāmake vihāre. So kira vaṭavane niviṭṭhattā vaṭajālikāti saṅkhaṃ gato. Pāturahosīti imamatthaṃ devarañño ārocessāmīti gantvā pākaṭo ahosi. Ādibrahmacariyakoti sikkhattayasaṅgahassa sakalasāsanabrahmacariyassa ādibhūto.

8. අටවන සූත්‍රයෙහි: 'වටජාලිකායං' යනු එම නම ඇති විහාරයෙහි ය. එම විහාරය නුග වනයක පිහිටි බැවින් 'වටජාලිකා' යන නමට පත් වූ බව කියවේ. 'පාතුරහෝසි' යනු මෙම කරුණ දෙව්රජුට (ශක්‍රයාට) දන්වන්නෙමියි ගොස් ප්‍රකට විය යන්නයි. 'ආදිබ්‍රහ්මචරියකෝ' යනු ත්‍රිශික්ෂා සංග්‍රහයෙන් යුත් සකල ශාසන බ්‍රහ්මචර්යාවට ආදිකාලීන වූ යන්නයි.

9. Nandasuttavaṇṇanā

9. නන්ද සූත්‍ර වර්ණනාව යි.

9. Navame kulaputtoti jātikulaputto. Balavāti thāmasampanno. Pāsādikoti rūpasampattiyā pasādajanako. Tibbarāgoti bahalarāgo. Kimaññatrātiādīsu ayamattho – kiṃ aññena kāraṇena [Pg.197] kathitena, ayaṃ nando indriyesu guttadvāro bhojane mattaññū jāgariyamanuyutto satisampajaññena samannāgato, yehi nando sakkoti paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carituṃ. Sace imehi kāraṇehi samannāgato nābhavissa, na sakkuṇeyyāti. Itiha tatthāti evaṃ tattha. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitaṃ.

9. නවවන සූත්‍රයෙහි: 'කුලපුත්තෝ' යනු උතුම් කුලයක උපන් පුත්‍රයා ය. 'බලවා' යනු ශක්තියෙන් සම්පන්න වූ යන්නයි. 'පාසාදිකෝ' යනු රූප සම්පත්තියෙන් පැහැදීම ඇති කරන්නා වූ යන්නයි. 'තිබ්බරාගෝ' යනු තදබල රාගයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'කිමඤ්ඤත්‍ර' යනාදී පදයන්හි අර්ථය මෙසේ ය - 'වෙනත් කවර කරුණක් කීමෙන් පලක් ද? මේ නන්ද තෙමේ ඉඳුරන්හි වැසූ දොරටු ඇත්තෙකි, භෝජනයෙහි පමණ දන්නෙකි, නිදි වැරීමෙහි යෙදුණෙකි, සති සම්පජඤ්ඤයෙන් යුක්ත වූවෙකි. යම් හෙයකින් නන්ද තෙමේ පිරිපුන් හා පිරිසිදු බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරීමට සමර්ථ වන්නේ ද, ඉදින් මේ කරුණුවලින් යුක්ත නොවූයේ නම් එයට සමර්ථ නොවන්නේ ය' යනුයි. 'ඉතිහ තත්ථ' යනු එසේ එහි යන්නයි. මෙම සූත්‍රයෙහි වට්ටය (සංසාරය) පමණක් දේශනා කරන ලදී.

10. Kāraṇḍavasuttavaṇṇanā

10. කාරණ්ඩව සූත්‍ර වර්ණනාව යි.

10. Dasame aññenāññaṃ paṭicaratīti aññena kāraṇena vacanena vā aññaṃ kāraṇaṃ vacanaṃ vā paṭicchādeti. Bahiddhā kathaṃ apanāmetīti bāhirato aññaṃ āgantukakathaṃ otāreti. Apaneyyesoti apaneyyo nīharitabbo esa. Samaṇadūsīti samaṇadūsako. Samaṇapalāpoti vīhīsu vīhipalāpo viya nissāratāya samaṇesu samaṇapalāpo. Samaṇakāraṇḍavoti samaṇakacavaro. Bahiddhā nāsentīti bahi nīharanti. Yavakaraṇeti yavakhette. Phuṇamānassāti ucce ṭhāne ṭhatvā mahāvāte opuniyamānassa. Apasammajjantīti sāradhaññānaṃ ekato dubbaladhaññānaṃ ekato karaṇatthaṃ punappunaṃ apasammajjanti, apasammajjanisaṅkhātena vātaggāhinā suppena vā vatthena vā nīharanti. Daddaranti daddarasaddaṃ.

10. දසවන සූත්‍රයෙහි: 'අඤ්ඤේනඤ්ඤං පටිචරති' යනු වෙනත් කරුණකින් හෝ වචනයකින් සැබෑ කරුණ හෝ වචනය වසා තබයි යන්නයි. 'බහිද්ධා කථං අපනාමේති' යනු පිටතින් වෙනත් අගන්තුක කථාවක් මතු කරයි යන්නයි. 'අපනෙය්‍යෝ' යනු ඉවත් කළ යුතු, බැහැර කළ යුතු තැනැත්තා ය. 'සමණදූසී' යනු ශ්‍රමණයන් දූෂණය කරන්නා ය. 'සමණපලාපෝ' යනු වී වගාවක බොල් වී මෙන් නිස්සාර බැවින් ශ්‍රමණයන් අතර සිටින බොල් වූ ශ්‍රමණයා ය. 'සමණකාරණ්ඩවෝ' යනු ශ්‍රමණ කසළ ය. 'බහිද්ධා නාසෙන්ති' යනු පිටතට නෙරපා දමති යන්නයි. 'යවකරණේ' යනු යව කෙතෙහි ය. 'ඵුණමානස්ස' යනු උස් තැනක සිට දැඩි සුළඟේ පොළනු ලබන විට යන්නයි. 'අපසම්මජ්ජන්ති' යනු හරවත් ධාන්‍ය එක් දෙසකට ද, නිස්සාර ධාන්‍ය එක් දෙසකට ද කරනු පිණිස නැවත නැවතත් පවිත්‍ර කරති (පොළති); සුළඟ අල්ලන කුල්ලෙන් හෝ රෙදිකඩකින් ඉවත් කරති යන්නයි. 'දද්දරං' යනු දඩ-දඩ යන ශබ්දය යි.

Saṃvāsāyanti saṃvāsena ayaṃ. Vijānāthāti jāneyyātha. Santavācoti saṇhavāco. Janavatīti janamajjhe. Raho karoti karaṇanti karaṇaṃ vuccati pāpakammaṃ, taṃ raho paṭicchanno hutvā karoti. Saṃsappī ca musāvādīti saṃsappitvā musāvādī, musā bhaṇanto saṃsappati phandatīti attho. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathetvā gāthāsu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti.

'සංවාසාය' යනු එක්ව විසීමෙන් මේ තැනැත්තා (හඳුනාගත හැකිය) යන්නයි. 'විජානාථ' යනු දැනගනිත්වා යන්නයි. 'සන්තවාචෝ' යනු මෘදු මොළොක් වචන ඇති තැනැත්තා ය. 'ජනවති' යනු මිනිසුන් මැද යන්නයි. 'රහෝ කරෝති කරණං' යන මෙහි 'කරණ' යනු පාප කර්මයයි, එය රහසේ සැඟවී සිට කරයි යන්නයි. 'සංසප්පී ච මුසාවාදී' යනු සැලෙමින් බොරු කියන තැනැත්තා ය; බොරු කියමින් සැලෙන බවත්, වෙව්ලන බවත් අර්ථය යි. මෙම සූත්‍රයෙහි වට්ටය (සංසාරය) පමණක් දේශනා කොට, ගාථාවලදී වට්ටය හා විවට්ටය (නිර්වාණය) දේශනා කරන ලදී.

Mettāvaggo paṭhamo.

පළමුවන මෙත්තා වර්ගය නිමාවට පත් විය.

2. Mahāvaggo

2. මහා වර්ගය.

1. Verañjasuttavaṇṇanā

1. වේරඤ්ජ සූත්‍ර වර්ණනාව යි.

11. Dutiyassa paṭhame abhivādetīti evamādīni na samaṇo gotamoti ettha vuttanakārena yojetvā evamettha attho veditabbo [Pg.198] ‘‘na vandati nāsanā vuṭṭhāti, nāpi ‘idha bhonto nisīdantū’ti evaṃ āsanena vā nimantetī’’ti. Ettha hi vā-saddo vibhāvane nāma atthe ‘‘rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’tiādīsu viya. Evaṃ vatvā atha attano abhivādanādīni akarontaṃ bhagavantaṃ disvā āha – tayidaṃ, bho gotama, tathevāti. Yaṃ taṃ mayā sutaṃ, taṃ tatheva, taṃ savanañca me dassanañca saṃsandati sameti, atthato ekībhāvaṃ gacchati. Na hi bhavaṃ gotamo…pe… āsanena vā nimantetīti. Evaṃ attanā sutaṃ diṭṭhena nigametvā nindanto āha – tayidaṃ, bho gotama, na sampannamevāti taṃ abhivādanādīnaṃ akaraṇaṃ ayuttamevāti.

11. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි: 'අභිවාදේති' යනාදී පද, 'න සමණෝ ගෝතමෝ' යන මෙහි වදාළ 'න' කාරය හා යොදා මෙසේ අර්ථය දත යුතුය: 'නමස්කාර නොකරයි, අසුනෙන් නැගී නොසිටියි, 'පින්වතුනි මෙහි වැඩ හිඳින්න' යැයි අසුනෙන් හෝ ආරාධනා නොකරයි' යනුයි. මෙහි 'වා' ශබ්දය 'රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා' යනාදී තන්හි මෙන් ස්වභාවය විවරණය කිරීමේ අර්ථයෙහි වැටේ. මෙසේ පවසා, පසුව තමන්ට වැඳීම් ආදිය නොකරන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක 'භවත් ගෝතමයන් වහන්ස, එය එසේමය' යි කීවේය. 'මා විසින් යමක් අසන ලද ද, එය එසේමය, එම ඇසීම සහ මාගේ දැකීම එකඟ වේ, සැසඳේ, අර්ථයෙන් එක් බවට පත් වේ' යන්නයි. 'භවත් ගෝතමයන් වහන්සේ... පෙ... අසුනෙන් හෝ ආරාධනා නොකරයි' යනුයි. මෙසේ තමා ඇසූ දෙය දුටු දෙයින් තහවුරු කොට නින්දා කරමින් 'භවත් ගෝතමයන් වහන්ස, එය සම්පූර්ණ (සුදුසු) නැත' යි වැඳීම් ආදිය නොකිරීම නුසුදුසු බව පැවසීය.

Athassa bhagavā attukkaṃsanaparavambhanadosaṃ anupagamma karuṇāsītalena hadayena taṃ aññāṇaṃ vidhamitvā yuttabhāvaṃ dassetukāmo nāhaṃ taṃ brāhmaṇātiādimāha. Tatrāyaṃ saṅkhepattho – ahaṃ, brāhmaṇa, appaṭihatena sabbaññutaññāṇacakkhunā olokentopi taṃ puggalaṃ etasmiṃ sadevakādibhede loke na passāmi, yamahaṃ abhivādeyyaṃ vā paccuṭṭheyyaṃ vā āsanena vā nimanteyyaṃ. Anacchariyaṃ vā etaṃ, svāhaṃ ajja sabbaññutaṃ patto evarūpaṃ nipaccākārārahaṃ puggalaṃ na passāmi. Apica kho yadāpāhaṃ sampatijātova uttarena mukho sattapadavītihārena gantvā sakalaṃ dasasahassilokadhātuṃ olokesiṃ, tadāpi etasmiṃ sadevakādibhede loke taṃ puggalaṃ na passāmi, yamahaṃ evarūpaṃ nipaccakāraṃ kareyyaṃ. Atha kho maṃ soḷasakappasahassāyuko khīṇāsavamahābrahmāpi añjaliṃ paggahetvā ‘‘tvaṃ loke mahāpuriso, tvaṃ sadevakassa lokassa aggo ca jeṭṭho ca seṭṭho ca, natthi tayā uttaritaro’’ti sañjātasomanasso patimānesi. Tadāpi cāhaṃ attanā uttaritaraṃ apassanto āsabhiṃ vācaṃ nicchāresiṃ – ‘‘aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa, seṭṭhohamasmi lokassā’’ti. Evaṃ sampatijātassāpi mayhaṃ abhivādanādiraho puggalo natthi, svāhaṃ idāni sabbaññutaṃ patto kaṃ abhivādeyyaṃ. Tasmā tvaṃ, brāhmaṇa, mā tathāgatā evarūpaṃ paramanipaccakāraṃ patthayi. Yañhi, brāhmaṇa, tathāgato abhivādeyya vā…pe… āsanena vā nimanteyya, muddhāpi tassa puggalassa rattipariyosāne paripākasithilabandhanaṃ vaṇṭā muttatālaphalaṃ viya gīvato chijjitvā sahasāva bhūmiyaṃ nipateyya.

ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන්ව උසස් කොට සැලකීම හෝ අන්‍යයන් හෙළා දැකීම යන දෝෂයන්ට හසු නොවී, කරුණාවෙන් සිසිල් වූ හදවතින් යුතුව, එම වේරංජ බ්‍රාහ්මණයාගේ නොදැනුවත්කම දුරු කරමින් සුදුසු තත්ත්වය පෙන්වා දෙනු කැමති වූ සේක. ඒ සඳහා උන්වහන්සේ 'බ්‍රාහ්මණය, මම එබඳු පුද්ගලයෙකු නොදකිමි' යනාදී ප්‍රකාශය වදාළ සේක. එහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙසේය: 'බ්‍රාහ්මණය, මම කිසිදු බාධාවකින් තොර වූ සර්වඥතා ඥානය නමැති ඇසින් බලන කල්හි පවා, දෙවියන් සහිත වූ මේ ලෝකයෙහි මා විසින් වැඳුම් පිදුම් කළ යුතු, දැක හුනස්නෙන් නැගී සිටිය යුතු හෝ ආසනයකින් ආරාධනා කළ යුතු එබඳු පුද්ගලයෙකු නොදකිමි. එය පුදුමයක් නොවේ. සර්වඥතා ඥානයට පත් වූ අද දවසෙහි පමණක් නොව, මා උපන් සැණින් උතුරු දිශාවට අභිමුඛව පියවර හතක් ගොස් මුළු දසදහසක් ලෝකධාතුව දෙස බලන විට ද, දෙවියන් සහිත වූ මේ ලෝකයෙහි මා විසින් එබඳු ගෞරවයක් දැක්විය යුතු පුද්ගලයෙකු දුටුවේ නැත. එසමයෙහි කල්ප දහසයදහසක් ආයුෂ ඇති, රහතන් වහන්සේ නමක් වූ මහා බ්‍රහ්මයා පවා දොහොත් මුදුන් දී නමස්කාර කරමින් - ඔබ වහන්සේ දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි මහා පුරුෂයාණන්ය, ඔබ වහන්සේ අග්‍රය, ජ්‍යෙෂ්ඨය, ශ්‍රේෂ්ඨය. ඔබ වහන්සේට වඩා උසස් කෙනෙකු නැත - යනුවෙන් මහත් වූ සොම්නසින් යුතුව ගෞරව කළේය. එකල්හි ද මම මට වඩා උසස් කෙනෙකු නොදැක - මම ලෝකයට අග්‍ර වෙමි, මම ලෝකයට ජ්‍යෙෂ්ඨ වෙමි, මම ලෝකයට ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි - යනුවෙන් අභීත වචන වදාළෙමි. මෙසේ උපන් සැණින් වූ මට පවා වැඳුම් පිදුම් කිරීමට සුදුසු කෙනෙකු නොවූයේ නම්, දැන් සර්වඥතා ඥානයට පත් වූ මම කාට නම් වඳින්නෙම්ද? එබැවින් බ්‍රාහ්මණය, තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙන් මෙබඳු වූ අතිමහත් ගෞරවයක් බලාපොරොත්තු නොවන්න. මන්දයත් බ්‍රාහ්මණය, ඉදින් තථාගතයන් වහන්සේ යමෙකුට වඳින්නේ නම් හෝ ආසනයකින් ආරාධනා කරන්නේ නම්, රැය අවසානයේ නටුවෙන් ගිලිහී වැටෙන ඉදුණු තල් ගෙඩියක් මෙන් ඒ පුද්ගලයාගේ හිස ද ගෙලෙන් සිඳී වහාම පොළොව මත පතිත වන්නේය.'

Evaṃ [Pg.199] vuttepi brāhmaṇo duppaññatāya tathāgatassa lokajeṭṭhabhāvaṃ asallakkhento kevalaṃ taṃ vacanaṃ asahamāno āha – arasarūpo bhavaṃ gotamoti. Ayaṃ kirassa adhippāyo – yaṃ loke abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammasāmīcikammaṃ ‘‘sāmaggiraso’’ti vuccati, taṃ bhoto gotamassa natthi. Tasmā arasarūpo bhavaṃ gotamo, arasajātiko arasasabhāvoti. Athassa bhagavā cittamudubhāvajananatthaṃ ujuvipaccanīkabhāvaṃ pariharanto aññathā tassa vacanassa atthaṃ attani sandassento atthi khvesa, brāhmaṇa, pariyāyotiādimāha.

මෙසේ වදාළ නමුදු, වේරංජ බ්‍රාහ්මණයා තමාගේ අඥානකම නිසා තථාගතයන් වහන්සේගේ ලෝක ජ්‍යෙෂ්ඨත්වය වටහා නොගෙන, හුදෙක් එම වචනය ඉවසාගත නොහැකිව 'භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ රසයක් නැති කෙනෙකි (අරසරූප)' යි පැවසීය. ඔහුගේ අදහස වූයේ මෙයයි: ලෝකයෙහි වැඩිහිටියන්ට වැඳීම, දැක හුනස්නෙන් නැගී සිටීම, ඇඳිලි බැඳ වැඳීම වැනි සාමීචි කර්ම 'සාමග්ගි රසය' ලෙස හැඳින්වේ. භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ තුළ එය නැත. එබැවින් උන්වහන්සේ රසයක් නැති කෙනෙකි යන්නයි. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බ්‍රාහ්මණයාගේ සිත මෘදු කරනු පිණිසත්, සෘජු විරුද්ධත්වයක් ඇති වීම වළක්වනු පිණිසත්, එම වචනයෙහි අර්ථය වෙනත් ආකාරයකින් තමන් වහන්සේ කෙරෙහි දක්වමින් 'බ්‍රාහ්මණය, යම් ආකාරයකින් මා රසයක් නැති කෙනෙකු යැයි කෙනෙකු පවසන්නේ නම්, එය නිවැරදි විය හැකි කරුණක් (පරියාය) ඇත' යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක.

Tattha atthi khvesāti atthi kho esa. Pariyāyoti kāraṇaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – atthi kho, brāhmaṇa, etaṃ kāraṇaṃ, yena kāraṇena maṃ ‘‘arasarūpo bhavaṃ gotamo’’ti vadamāno puggalo sammā vadeyya, avitathavādīti saṅkhaṃ gaccheyya. Katamo pana soti? Ye te, brāhmaṇa, rūparasā…pe… phoṭṭhabbarasā, te tathāgatassa pahīnāti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Ye te jātivasena vā upapattivasena vā seṭṭhasammatānampi puthujjanānaṃ rūpārammaṇādīni assādentānaṃ abhinandantānaṃ rajjantānaṃ uppajjanti kāmasukhassādasaṅkhātā rūparasā, saddarasā, gandharasā, rasarasā, phoṭṭhabbarasā, ye imaṃ lokaṃ gīvāya bandhitvā viya āviñchanti, vatthārammaṇādisāmaggiyañca uppannattā sāmaggirasāti vuccanti. Te sabbepi tathāgatassa pahīnā. ‘‘Mayhaṃ pahīnā’’ti vattabbepi mamākārena attānaṃ anukkhipanto dhammaṃ deseti, desanāvilāso vā esa tathāgatassa.

එහි 'අත්ථි ඛ්වේස' යනු 'අත්ථි ඛො එස' යන්නයි. 'පරියාය' යනු හේතුවයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි: 'බ්‍රාහ්මණය, යම් හේතුවක් නිසා මා රසයක් නැති කෙනෙකි යි පවසන පුද්ගලයෙකු නිවැරදි දෙයක් පවසන්නෙකු ලෙස ද, සත්‍යවාදියෙකු ලෙස ද හැඳින්විය හැකිද, එබඳු හේතුවක් ඇත. ඒ කුමක්ද? බ්‍රාහ්මණය, රූප රස ආදී වූ යම් පංචකාම රසයන් ඇද්ද, ඒවා තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ප්‍රහීණ කර ඇත.' මෙහි අදහස කුමක්ද? උපතින් හෝ සම්මතයෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි සැලකෙන, රූප ආදී අරමුණුවල ඇලී ගැලී සතුටු වන පෘථග්ජනයන් තුළ හටගන්නා වූ, කාම සැපය නමැති යම් රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස සහ ස්පර්ශ රසයන් ඇද්ද, මේ ලෝකය ගෙලෙන් බැඳ ඇදගන්නාක් වැනි වූ ඒ සියලු රසයන් තථාගතයන් වහන්සේ සම්පූර්ණයෙන් අත්හැර ඇත. වස්තු සහ අරමුණු ආදියේ සමගියෙන් හටගන්නා බැවින් මේවා 'සාමග්ගි රස' ලෙස හැඳින්වේ. ඒ සියල්ල තථාගතයන් වහන්සේ ප්‍රහීණ කළ සේක. 'මා විසින් ප්‍රහීණ කරන ලදී' යි පැවසිය යුතු වුවත්, 'මම' යන අහංකාරයෙන් තමා උසස් කොට නොදක්වමින් උන්වහන්සේ ධර්මය දේශනා කළ සේක. මෙය තථාගතයන් වහන්සේගේ දේශනා විලාසයයි.

Tattha pahīnāti cittasantānato vigatā, pajahitā vā. Etasmiṃ panatthe karaṇe sāmivacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Ariyamaggasatthena ucchinnaṃ taṇhāvijjāmayaṃ mūlaṃ etesanti ucchinnamūlā. Tālavatthu viya nesaṃ vatthu katanti tālāvatthukatā. Yathā hi tālarukkhaṃ samūlaṃ uddharitvā tassa vatthumatte tasmiṃ padese kate na puna tassa tālassa uppatti paññāyati, evaṃ ariyamaggasatthena samūle rūpādirase uddharitvā tesaṃ pubbe uppannapubbabhāvena vatthumatte cittasantāne kate sabbepi te tālāvatthukatāti vuccanti. Aviruḷhidhammattā vā matthakacchinnatālo viya katāti tālāvatthukatā. Yasmā pana evaṃ tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā honti[Pg.200], yathā nesaṃ pacchābhāvo na hoti, tathā katā honti. Tasmā āha – anabhāvaṃkatāti. Āyatiṃ anuppādadhammāti anāgate anuppajjanakasabhāvā.

එහි 'පහීනා' යනු සිතෙහි සන්තතියෙන් ඉවත් වූ හෝ අත්හරින ලද යන්නයි. ආර්ය මාර්ගය නමැති ආයුධයෙන් තණ්හාව සහ අවිද්‍යාව නමැති මුල් සිඳ දමා ඇති බැවින් ඒවා 'උච්ඡින්නමූල' නම් වේ. තල් ගසක් උදුරා දැමූ පසු එම ස්ථානය මෙන් කර ඇති බැවින් 'තාලාවත්ථුකතා' නම් වේ. යම් සේ මුල් සහිතව තල් ගසක් උදුරා දැමූ පසු එම ස්ථානයේ නැවත තල් ගසක් හට නොගන්නේද, එලෙසම ආර්ය මාර්ගය නමැති ආයුධයෙන් මුල් සහිතවම රූප ආදී රසයන් උදුරා දමා, පෙර පැවති ස්වභාවය පමණක් සිතෙහි ඉතිරි කර ඇති බැවින් ඒවා 'තාලාවත්ථුකතා' ලෙස හැඳින්වේ. නැවත හට නොගන්නා ස්වභාවය නිසා, කරටිය කැපූ තල් ගසක් මෙන් කර ඇති බැවින් ද 'තාලාවත්ථුකතා' නම් වේ. මෙසේ තාලාවත්ථුකත කරන ලද බැවින් ඒවා නැවත ඇති නොවන (අනභාවංකතා) තත්ත්වයට පත් වේ. එබැවින් 'අනභාවංකතා' යැයි වදාරන ලදී. 'ආයතිං අනුප්පාදධම්මා' යනු මතු කිසි කලෙකත් හට නොගන්නා ස්වභාවයයි.

No ca kho yaṃ tvaṃ sandhāya vadesīti yañca kho tvaṃ sandhāya vadesi, so pariyāyo na hoti. Nanu ca evaṃ vutte yo brāhmaṇena vutto sāmaggiraso, tassa attani vijjamānatā anuññātā hotīti? Na hoti. Yo hi naṃ sāmaggirasaṃ kātuṃ bhabbo hutvā na karoti, so tadabhāvena arasarūpoti vattabbataṃ arahati. Bhagavā pana abhabbova etaṃ kātuṃ, tenassa kāraṇe abhabbataṃ pakāsento āha – ‘‘no ca kho yaṃ tvaṃ sandhāya vadesī’’ti. Yaṃ pariyāyaṃ sandhāya tvaṃ maṃ ‘‘arasarūpo’’ti vadesi, so amhesu neva vattabboti.

බ්‍රාහ්මණයා අදහස් කළ ආකාරයේ හේතුව (පරියාය) මෙහි නැත යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, බ්‍රාහ්මණයා පැවසූ සාමීචි රසය තමන් වහන්සේ තුළ නැති බව පිළිගැනීමක් නොවේ. යමෙකු එම සාමීචි කර්ම කිරීමට සුදුස්සෙකුව සිටියදී එය නොකරන්නේ නම්, ඔහුට රසයක් නැති කෙනෙකැයි කීම සුදුසුය. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එබඳු දේ කිරීමට කොහෙත්ම නුසුදුසු (අභබ්බ) බැවින්, තමන් වහන්සේ තුළ පවතින ඒ අසමත්කම පෙන්වමින් 'ඔබ ඔය අදහස් කරන හේතුව මෙහි නැත' යි වදාළ සේක. 'ඔබ මා රසයක් නැති කෙනෙකැයි කීවේ යම් කරුණක් අරභයා ද, එම කරුණ අප කෙරෙහි ප්‍රකාශ නොකළ යුත්තකි' යනු මෙහි අභිප්‍රායයි.

Evaṃ brāhmaṇo attanā adhippetaṃ arasarūpataṃ āropetuṃ asakkonto athāparaṃ nibbhogo bhavantiādimāha. Sabbapariyāyesu cettha vuttanayeneva yojanākkamaṃ viditvā sandhāyabhāsitamatthaṃ evaṃ veditabbaṃ – brāhmaṇo tadeva vayovuddhānaṃ abhivādanādikammaṃ loke ‘‘sāmaggiparibhogo’’ti maññamāno tadabhāvena ca bhagavantaṃ ‘‘nibbhogo’’tiādimāha. Bhagavā ca yvāyaṃ rūpādīsu sattānaṃ chandarāgaparibhogo, tadabhāvaṃ attani sampassamāno aparaṃ pariyāyamanujāni.

මෙසේ බ්‍රාහ්මණයා තමා අදහස් කළ ආකාරයේ 'රසයක් නැති බව' බුදුන් වහන්සේ කෙරෙහි පැටවීමට නොහැකි වී, ඉන්පසු 'භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ පරිභෝගයක් නැති (නිබ්භෝග) කෙනෙකි' යනාදී වශයෙන් තවත් කරුණක් පැවසීය. මේ සියලු අවස්ථාවලදී පෙර පරිදිම යෙදුම් ක්‍රමය වටහාගත යුතුය. බ්‍රාහ්මණයා ලෝකයෙහි වැඩිහිටියන්ට කරන වැඳුම් පිදුම් ආදිය ම 'සාමග්ගි පරිභෝගය' ලෙස සලකා, එය නොකරන බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට 'නිබ්භෝග' යැයි පැවසීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද රූප ආදී අරමුණුවල සත්ත්වයන් තුළ පවතින යම් ඡන්දරාග පරිභෝගයක් ඇද්ද, එම පරිභෝගය තමන් වහන්සේ තුළ නොමැති බව දැක, වෙනත් අර්ථයකින් එම වචනය පිළිගත් සේක.

Puna brāhmaṇo yaṃ loke vayovuddhānaṃ abhivādanādikulasamudācārakammaṃ lokiyā karonti, tassa akiriyaṃ sampassamāno bhagavantaṃ akiriyavādoti āha. Bhagavā pana yasmā kāyaduccaritādīnaṃ akiriyaṃ vadati, tasmā taṃ akiriyavāditaṃ attani sampassamāno aparaṃ pariyāyamanujāni. Tattha ṭhapetvā kāyaduccaritādīni avasesā akusalā dhammā anekavihitā pāpakā akusalā dhammāti veditabbā.

නැවතත් බ්‍රාහ්මණයා, ලෝකයා විසින් වයෝවෘද්ධ අයට කරනු ලබන වැඳීම් පිදීම් ආදි යම් කුල සිරිත් සමූහයක් ලෝකවාසීන් විසින් කරනු ලබයි ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය නොකරන බව දැක, උන්වහන්සේ 'අකිරියවාදියෙක්' යයි පැවසීය. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කාය දුශ්චරිතාදිය නොකිරීම (අකිරිය) ගැන වදාරන බැවින්, තමන් වහන්සේ තුළ පවත්නා එම අකිරියවාදී ගුණය සලකා වෙනත් අයුරකින් එය පිළිගත්හ. එහිදී කාය දුශ්චරිතාදිය හැර ඉතිරි සියලු අකුසල ධර්මයන් ද විවිධ වූ ලාමක අකුසල ධර්මයන් ලෙස දත යුතුය.

Puna brāhmaṇo tadeva abhivādanādikammaṃ bhagavati apassanto ‘‘imaṃ āgamma ayaṃ lokatanti lokapaveṇī ucchijjatī’’ti maññamāno bhagavantaṃ ucchedavādoti āha. Bhagavā pana yasmā pañcakāmaguṇikarāgassa ceva akusalacittadvayasampayuttassa ca dosassa anāgāmimaggena ucchedaṃ vadati, sabbākusalasambhavassa pana mohassa arahattamaggena ucchedaṃ [Pg.201] vadati, ṭhapetvā te tayo avasesānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ yathānurūpaṃ catūhi maggehi ucchedaṃ vadati, tasmā taṃ ucchedavādaṃ attani sampassamāno aparaṃ pariyāyamanujāni.

නැවතත් බ්‍රාහ්මණයා එම වැඳීම් පිදීම් ආදි කටයුතුම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි නොදැක, "මෙය නිසා මේ ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ ලෝක සම්ප්‍රදාය හා ලෝක පරම්පරාව සිඳලයි" යනුවෙන් සිතා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'උච්ඡේදවාදියෙක්' යයි පැවසීය. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පංචකාම ගුණයන් කෙරෙහි ඇති රාගය ද, අකුසල් සිත් දෙක හා සම්ප්‍රයුක්ත ද්වේෂය ද අනාගාමී මාර්ගයෙන් සිඳලීම (උච්ඡේදය) ගැන වදාරන බැවින් ද, සියලු අකුසලයන්ට මුල් වන මෝහය අරිහත් මාර්ගයෙන් සිඳලීම ගැන වදාරන බැවින් ද, එම ක්ලේශයන් තිදෙනා හැර සෙසු ලාමක අකුසල ධර්මයන් සිව්මඟින් උචිත පරිදි සිඳලීම ගැන වදාරන බැවින් ද, තමන් වහන්සේ තුළ ඇති එම උච්ඡේද භාවය සලකා වෙනත් අයුරකින් එය පිළිගත්හ.

Puna brāhmaṇo ‘‘jigucchati maññe samaṇo gotamo idaṃ vayovuddhānaṃ abhivādanādikulasamudācārakammaṃ, tena taṃ na karotī’’ti maññamāno bhagavantaṃ jegucchīti āha. Bhagavā pana yasmā jigucchati kāyaduccaritādīhi, yāni kāyavacīmanoduccaritāni ceva yāva ca akusalānaṃ lāmakadhammānaṃ samāpatti samāpajjanā samaṅgibhāvo, taṃ sabbampi gūthaṃ viya maṇḍanakajātiko puriso jigucchati hirīyati, tasmā taṃ jegucchitaṃ attani sampassamāno aparaṃ pariyāyamanujāni. Tattha kāyaduccaritenātiādi karaṇavacanaṃ upayogatthe daṭṭhabbaṃ.

නැවතත් බ්‍රාහ්මණයා, "ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ වයෝවෘද්ධ අයට කරනු ලබන වැඳීම් පිදීම් ආදි මේ කුල සිරිත් පිළිකුල් කරන්නේ යයි සිතමි, ඒ නිසා උන්වහන්සේ එය නොකරති" යි සිතා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'ජේගුච්ඡී' (පිළිකුල් කරන්නෙක්) යයි පැවසීය. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කාය දුශ්චරිතාදිය පිළිකුල් කරන බැවින් ද, ශරීරය හැඩගන්වන ස්වභාවය ඇති පුද්ගලයෙකු අසූචි පිළිකුල් කරන්නා සේ සියලු කාය, වචී, මනෝ දුශ්චරිතයන් ද, ලාමක අකුසල ධර්මයන්ට පැමිණීම හා එක්වීම ද පිළිකුල් කරන හා ලජ්ජා වන බැවින් ද, තමන් වහන්සේ තුළ පවත්නා එම පිළිකුල් කරන ස්වභාවය සලකා වෙනත් අයුරකින් එය පිළිගත්හ. මෙහි 'කාය දුශ්චරිතයෙන්' (කර්ම විභක්තිය වෙනුවට කරණ විභක්තිය යෙදී ඇත) යන්නෙහි අර්ථය 'කාය දුශ්චරිතය' ලෙස දත යුතුය.

Puna brāhmaṇo tadeva abhivādanādikammaṃ bhagavati apassanto ‘‘ayaṃ idaṃ lokajeṭṭhakakammaṃ vineti vināseti, atha vā yasmā etaṃ sāmīcikammaṃ na karoti, tasmā ayaṃ vinetabbo niggaṇhitabbo’’ti maññamāno bhagavantaṃ venayikoti āha. Tatrāyaṃ padattho – vinayatīti vinayo, vināsetīti vuttaṃ hoti. Vinayo eva venayiko. Vinayaṃ vā arahatīti venayiko, niggahaṃ arahatīti vuttaṃ hoti. Bhagavā pana yasmā rāgādīnaṃ vinayāya vūpasamāya dhammaṃ deseti, tasmā venayiko hoti. Ayameva cettha padattho – vinayāya dhammaṃ desetīti venayiko. Vicitrā hi taddhitavutti. Svāyaṃ taṃ venayikabhāvaṃ attani sampassamāno aparaṃ pariyāyamanujāni.

නැවතත් බ්‍රාහ්මණයා එම වැඳීම් පිදීම් ආදි කටයුතුම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි නොදැක, "මේ ශ්‍රමණ ගෞතමයා ලෝකයේ වැඩිහිටියන්ට කළ යුතු මේ උතුම් කාර්යය විනාශ කරයි, නැතහොත් මේ ගරුබුහුමන් නොකරන බැවින් මොහු හික්මවිය යුතුය, මර්ධනය කළ යුතුය" යි සිතා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට 'වේනයික' යයි පැවසීය. එහි පද අර්ථය නම්: විනාශ කරයි යන අර්ථයෙන් 'විනය' නම් වේ, වේනයික යනු ද එයමයි. නැතහොත් හික්මවීමට (මර්ධනයට) සුදුසු යන අර්ථයෙන් වේනයික නම් වේ. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රාගාදිය විනයනය කිරීම (දුරු කිරීම) හා සංසිඳවීම සඳහා දහම් දෙසන බැවින් 'වේනයික' නම් වන සේක. මෙහි පද අර්ථය ද මෙයමයි: විනයනය සඳහා දහම් දෙසන බැවින් 'වේනයික' නම් වේ. තද්ධිත ප්‍රත්‍යයන්ගේ යෙදීම විවිධ ස්වභාව ගනී. තමන් වහන්සේ තුළ පවත්නා එම වේනයික භාවය සලකා වෙනත් අයුරකින් එය පිළිගත්හ.

Puna brāhmaṇo yasmā abhivādanādīni sāmīcikammāni karontā vayovuddhe tosenti hāsenti, akarontā pana tāpenti vihesenti domanassaṃ nesaṃ uppādenti, bhagavā ca tāni na karoti, tasmā ‘‘ayaṃ vayovuddhe tapatī’’ti maññamāno sappurisācāravirahitattā vā ‘‘kapaṇapuriso aya’’nti maññamāno bhagavantaṃ tapassīti āha. Tatrāyaṃ padattho – tapatīti tapo, roseti vihesetīti attho. Sāmīcikammākaraṇassetaṃ adhivacanaṃ. Tapo assa atthīti tapassī. Dutiye atthavikappe byañjanāni avicāretvā loke kapaṇapuriso tapassīti [Pg.202] vuccati. Bhagavā pana ye akusalā dhammā lokaṃ tapanato tapanīyāni vuccanti, tesaṃ pahīnattā yasmā tapassīti saṅkhaṃ gato. Tasmā taṃ tapassitaṃ attani sampassamāno aparaṃ pariyāyamanujāni. Tatrāyaṃ vacanattho – tapantīti tapā, akusaladhammānametaṃ adhivacanaṃ. Te tape assi nirassi pahāsi viddhaṃsīti tapassī.

නැවතත් බ්‍රාහ්මණයා, වැඩිහිටියන්ට වැඳීම් පිදීම් ආදි ගරුබුහුමන් කරන්නන් ඔවුන්ව සතුටු කරන හා ප්‍රීතිමත් කරන බවත්, ඒවා නොකරන්නන් ඔවුන්ව තවන (පීඩාවට පත් කරන) හා දොම්නස උපදවන බවත් සලකා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒවා නොකරන බැවින් "මොහු වැඩිහිටියන්ව තවයි" යනුවෙන් සිතා හෝ, සත්පුරුෂාචාරයෙන් තොර බැවින් "මොහු අසරණ (නපුරු) මිනිසෙකි" යි සිතා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට 'තපස්වී' යයි පැවසීය. එහි අර්ථය නම්: 'තවයි' (පීඩා කරයි) යන අරුතින් 'තප' නම් වේ. ගරුබුහුමන් නොකිරීමට මෙය නමකි. එවැනි පීඩාවක් ඇති බැවින් 'තපස්වී' නම් වේ. දෙවන අර්ථ විග්‍රහයේදී, ලෝකයෙහි අසරණ (පිළිසරණක් නැති) පුද්ගලයාට ද 'තපස්වී' යයි කියනු ලැබේ. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලෝකය තවන (පිළිස්සීමට පත් කරන) බැවින් 'තපනීය' යයි කියනු ලබන යම් අකුසල ධර්මයන් වේ ද, ඒවා ප්‍රහීණ කළ බැවින් 'තපස්වී' යන නාමයට පැමිණි සේක. තමන් වහන්සේ තුළ ඇති එම තපස්වී ගුණය සලකා වෙනත් අයුරකින් එය පිළිගත්හ. එහි වචන අර්ථය නම්: තවයි යන අරුතින් 'තප' නම් වේ, එය අකුසල ධර්මයන්ට නමකි. ඒ අකුසලයන් නැසූ හෙයින් 'තපස්වී' නම් වේ.

Puna brāhmaṇo taṃ abhivādanādikammaṃ devalokagabbhasampattiyā devalokapaṭisandhipaṭilābhāya saṃvattatīti maññamāno bhagavati cassa abhāvaṃ disvā bhagavantaṃ apagabbhoti āha. Kodhavasena vā bhagavato mātukucchismiṃ paṭisandhiggahaṇe dosaṃ dassentopi evamāha. Tatrāyaṃ vacanattho – gabbhato apagatoti apagabbho, abhabbo devalokūpapattiṃ pāpuṇitunti adhippāyo. Hīno vā gabbho assāti apagabbho. Devalokagabbhaparibāhirattā āyatiṃ hīnagabbhapaṭilābhabhāgīti. Hīno vāssa mātukucchismiṃ gabbhavāso ahosīti adhippāyo. Bhagavato pana yasmā āyatiṃ gabbhaseyyā apagatā, tasmā so taṃ apagabbhataṃ attani sampassamāno aparaṃ pariyāyamanujāni. Tatra ca yassa kho, brāhmaṇa, āyatiṃ gabbhaseyyā punabbhavābhinibbatti pahīnāti etesaṃ padānaṃ evamattho daṭṭhabbo – ‘‘brāhmaṇa, yassa puggalassa anāgate gabbhaseyyā punabbhave ca abhinibbatti anuttarena maggena vihatakāraṇattā pahīnā. Gabbhaseyyāgahaṇena cettha jalābujayoni gahitā, punabbhavābhinibbattiggahaṇena itarā tisso’’pi.

නැවතත් බ්‍රාහ්මණයා, වැඳීම් පිදීම් ආදිය දෙව්ලොව උපත ලැබීමට (දේවගර්භ සම්පත්තියට) හේතු වන බව සලකා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි ඒවා නොමැති බව දැක උන්වහන්සේට 'අපගබ්භ' යයි පැවසීය. නැතහොත් ක්‍රෝධයෙන් යුතුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මව්කුසක පිළිසිඳ ගැනීම පිළිබඳ දෝෂ දක්වමින් ද මෙසේ පැවසීය. එහි අර්ථය නම්: දෙව්ලොව උපතින් තොර වූයේ 'අපගබ්භ' නම් වේ, දෙව්ලොව උපතක් ලැබීමට නුසුදුසු යන්න මෙහි අදහසයි. නැතහොත් ලාමක උපතක් ඇති බැවින් 'අපගබ්භ' නම් වේ. දෙව්ලොව උපතින් බැහැර වූ බැවින් මතු ලාමක උපතක් ලබන්නෙක් යන්න එහි වචන අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම් උන්වහන්සේගේ මව්කුසක වාසය කිරීම ලාමක එකක් විය යන අදහසයි. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මතු මව්කුසක සැතපීමක් නොමැති බැවින්, තමන් වහන්සේ තුළ ඇති එම 'අපගබ්භ' භාවය සලකා වෙනත් අයුරකින් එය පිළිගත්හ. එහි "බ්‍රාහ්මණය, යමෙකුට මතු මව්කුසක සැතපීම හා නැවත භවයක ඉපදීම ප්‍රහීණ වී ද" යන පදයන්හි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: "බ්‍රාහ්මණය, යම් පුද්ගලයෙකුට අනාගතයෙහි මව්කුසක සැතපීම ද, නැවත භවයක ඉපදීම ද අනුත්තර මාර්ගයෙන් නැසූ බැවින් ප්‍රහීණ වී ද (ඔහු අපගබ්භ නම් වේ)." මෙහි 'ගබ්භසෙය්‍යා' යන්නෙන් ජලාබුජ යෝනිය ද, 'පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති' යන්නෙන් සෙසු යෝනි තුන ද (අණ්ඩජ, සංසේදජ, ඕපපාතික) ගැනේ.

Apica gabbhassa seyyā gabbhaseyyā. Punabbhavo eva abhinibbatti punabbhavābhinibbattīti evamettha attho daṭṭhabbo. Yathā ca viññāṇaṭṭhitīti vuttepi na viññāṇato aññā ṭhiti atthi, evamidhāpi na gabbhato aññā seyyā veditabbā. Abhinibbatti ca nāma yasmā punabbhavabhūtāpi apunabbhavabhūtāpi atthi, idha ca punabbhavabhūtā adhippetā, tasmā vuttaṃ – ‘‘punabbhavo eva abhinibbatti punabbhavābhinibbattī’’ti.

තවද, ගැබෙහි සැතපීම 'ගබ්භසෙය්‍යා' නම් වේ. නැවත භවයක වීමම 'අභිනිබ්බත්ති' (පැවැත්ම) නම් වේ. 'විඤ්ඤාණට්ඨිති' කී කල විඤ්ඤාණයෙන් තොරව වෙනත් පැවැත්මක් නැත්තා සේ, මෙහි ද ගැබෙන් තොරව වෙනත් සැතපීමක් නැත. 'අභිනිබ්බත්ති' යන්න නැවත භවයක් ලෙස හෝ නැවත භවයක් නොවන ලෙස ද විය හැකි වුවත්, මෙහිදී අදහස් කළේ නැවත භවයක උපත ලැබීමයි. එබැවින් 'නැවත භවයක වීමම අභිනිබ්බත්ති' යයි කියන ලදී.

Evaṃ āgatakālato paṭṭhāya arasarūpatādīhi aṭṭhahi akkosavatthūhi akkosantampi brāhmaṇaṃ bhagavā dhammissaro dhammarājā dhammasāmī tathāgato anukampāya sītaleneva cakkhunā brāhmaṇaṃ olekento yaṃ dhammadhātuṃ paṭivijjhitvā desanāvilāsappattā nāma hoti, tassā [Pg.203] dhammadhātuyā suppaṭividdhattā vigatavalāhake nabhe puṇṇacando viya ca saradakāle sūriyo viya ca brāhmaṇassa hadayandhakāraṃ vidhamento tāniyeva akkosavatthūni tena tena pariyāyena aññathā dassetvā punapi attano karuṇāvipphāraṃ aṭṭhahi lokadhammehi akampiyabhāvena paṭiladdhatādiguṇalakkhaṇaṃ pathavisamacittataṃ akuppadhammatañca pakāsento ‘‘ayaṃ brāhmaṇo kevalaṃ palitasirakhaṇḍadantavalittacatādīhi attano vuddhabhāvaṃ sallakkheti, no ca kho jānāti attānaṃ jātiyā anugataṃ jarāya anusaṭaṃ byādhino adhibhūtaṃ maraṇena abbhāhataṃ ajja maritvā puna sveva uttānaseyyadārakabhāvagamanīyaṃ. Mahantena kho pana ussāhena mama santikaṃ āgato, tadassa āgamanaṃ sātthakaṃ hotū’’ti cintetvā imasmiṃ loke attano appaṭisamaṃ purejātabhāvaṃ dassento seyyathāpi, brāhmaṇātiādinā nayena brāhmaṇassa dhammadesanaṃ vaḍḍhesi.

මෙසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩම කළ දින සිට, වැඩිහිටියන්ට ගරු නොකිරීම ආදී වූ අසභ්‍ය කරුණු අටකින් යුත් ආක්‍රෝශ වස්තූන්ගෙන් ආක්‍රෝශ කළා වූ ඒ බ්‍රාහ්මණයා දෙස, ධර්මයට අධිපති වූ, ධර්මරාජ වූ, ධර්මයේ ස්වාමියා වූ, තථාගත වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කරුණාවෙන් යුතුව ශීතල වූ නේත්‍රයකින් (සර්වඥතා ඥාන නේත්‍රයෙන්) බලමින්, යම් ධර්ම ධාතුවක් ප්‍රතිවේධ කර (අවබෝධ කර) දේශනා විලාසයට පැමිණි සේක් ද, ඒ ධර්ම ධාතුව මැනවින් අවබෝධ කරගත් බැවින්, වලාවන්ගෙන් තොර ආකාශයෙහි පුන්සඳ මෙන් ද, ශරත් කාලයෙහි සූර්යයා මෙන් ද බ්‍රාහ්මණයාගේ හෘදයෙහි පැවති මෝහය නැමති අන්ධකාරය දුරු කරමින්, ඒ ආක්‍රෝශ වස්තූන්ම ඒ ඒ පරියාය මගින් අන්‍යාකාරයකින් දක්වා, නැවතත් තමන් වහන්සේගේ කරුණා මහිමය ද, අටලෝ දහමෙන් කම්පා නොවන ස්වභාවයෙන් යුත් තාදී ගුණ ලක්ෂණ ද, පෘථිවිය හා සමාන වූ සිත ද, ක්‍රෝධ නොකරන ස්වභාවය ද ප්‍රකාශ කරමින්, “මේ බ්‍රාහ්මණයා හුදෙක් හිස කෙස් පැසීම, දත් වැටීම, සම රැළි වැටීම ආදියෙන් තමාගේ වයසින් මුහුකුරා ගිය බව පමණක් සලකයි. නමුත් තමා ජාතියෙන් ලුහුබඳින ලද, ජරාවෙන් වෙළන ලද, ව්‍යාධියෙන් මඩන ලද, මරණයෙන් පහර දෙන ලද බවත්, අද මිය ගොස් හෙට නැවතත් උඩුකුරුව වැතිරී සිටින බිළිඳු බවට පත්වන බවත් ඔහු නොදන්නේය. ඔහු මහත් වෙහෙසක් දරා මා වෙත පැමිණියේය. ඔහුගේ ඒ පැමිණීම සාර්ථක වේවා” යි සිතා, මේ ලෝකයෙහි තමන් වහන්සේගේ අසමසම ජ්‍යෙෂ්ඨත්වය දක්වමින් “සෙය්‍යථාපි බ්‍රාහ්මණ” යනාදී ක්‍රමයෙන් බ්‍රාහ්මණයාට ධර්ම දේශනාව පවත්වන ලදී.

Tattha seyyathāpītiādīnaṃ heṭṭhā vutanayeneva attho veditabbo. Ayaṃ pana viseso – heṭṭhā vuttanayeneva hi te kukkuṭapotakā pakkhe vidhunantā taṃkhaṇānurūpaṃ viravantā nikkhamanti. Evaṃ nikkhamantānañca tesaṃ yo paṭhamataraṃ nikkhamati, so jeṭṭhoti vuccati. Tasmā bhagavā tāya upamāya attano jeṭṭhabhāvaṃ sādhetukāmo brāhmaṇaṃ pucchati – yo nu kho tesaṃ kukkuṭacchāpotakānaṃ…pe… kinti svāssa vacanīyoti. Tattha kukkuṭacchāpakānanti kukkuṭapotakānaṃ. Kinti svāssa vacanīyoti so kinti vacanīyo assa, kiṃ vattabbo bhaveyya jeṭṭho vā kaniṭṭho vāti.

එහි “සෙය්‍යථාපි” යනාදී පදවල අර්ථය කලින් සඳහන් කළ ආකාරයටම දත යුතුය. මෙහි විශේෂත්වය නම්, කලින් කී පරිදිම ඒ කුකුළු පැටවුන් පියාපත් ගසමින්, ඒ අවස්ථාවට අනුකූලව හඬ නගමින් පිටතට එති. මෙසේ පිටතට එන ඔවුන් අතරින් යමෙක් පළමුවෙන්ම පිටතට එන්නේ ද, ඔහු “වැඩිමලා” (ජ්‍යෙෂ්ඨයා) යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ උපමාවෙන් තමන් වහන්සේගේ ජ්‍යෙෂ්ඨත්වය තහවුරු කරනු කැමතිව, “ඒ කුකුළු පැටවුන් අතරින්... ඔහුට කුමක් යැයි කිව යුතු ද?” යනුවෙන් බ්‍රාහ්මණයාගෙන් විමසූ සේක. එහි “කුක්කුටච්ඡාපකානං” යනු කුකුළු පැටවුන්ටය. “කින්ති ස්වාස්ස වචනීයෝ” යනු ඔහුට කුමක් කිව යුතු ද? එනම් ඔහු වැඩිමලා ද බාලයා ද යනුවෙන් කුමක් කිව යුතු වන්නේ ද යන්නයි.

‘‘Jeṭṭho’’tissa, bho gotama, vacanīyoti, bho gotama, so jeṭṭho iti assa vacanīyo. Kasmāti ce? So hi nesaṃ jeṭṭhoti, yasmā so nesaṃ vuddhataroti attho. Athassa bhagavā opammaṃ sampaṭipādento evameva khoti āha, yathā so kukkuṭapotako, evaṃ ahampi. Avijjāgatāya pajāyāti avijjā vuccati aññāṇaṃ, tattha gatāya. Pajāyāti sattadhivacanametaṃ, avijjākosassa anto paviṭṭhesu sattesūpi vuttaṃ hoti. Aṇḍabhūtāyāti aṇḍe bhūtāya pajātāya sañjātāya. Yathā hi aṇḍe nibbattā ekacce sattā aṇḍabhūtāti vuccanti, evamayaṃ [Pg.204] sabbāpi pajā avijjaṇḍakose nibbattattā aṇḍabhūtāti vuccati. Pariyonaddhāyāti tena avijjaṇḍakosena samantato onaddhāya baddhāya veṭhitāya. Avijjaṇḍakosaṃ padāletvāti taṃ avijjāmayaṃ aṇḍakosaṃ bhinditvā. Ekova loketi sakalepi lokasannivāse ahameva eko adutiyo. Anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti uttararahitaṃ sabbaseṭṭhaṃ sammā sāmañca bodhiṃ, atha vā pasatthaṃ sundarañca bodhiṃ. Arahattamaggañāṇassetaṃ nāmaṃ, sabbaññutaññāṇassāpi nāmameva. Ubhayampi vaṭṭati. Aññesaṃ arahattamaggo anuttarā bodhi hoti, na hotīti? Na hoti. Kasmā? Asabbaguṇadāyakattā. Tesañhi kassaci arahattamaggo arahattaphalameva deti, kassaci tisso vijjā, kassaci cha abhiññā, kassaci catasso paṭisambhidā, kassaci sāvakapāramiñāṇaṃ. Paccekabuddhānampi paccekabodhiñāṇameva deti, buddhānaṃ pana sabbaguṇasampattiṃ deti abhiseko viya rañño sabbalokissarabhāvaṃ. Tasmā aññassa kassacipi anuttarā bodhi na hotīti. Abhisambuddhoti abbhaññāsiṃ paṭivijjhiṃ, pattomhi adhigatomhīti vuttaṃ hoti.

“භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, ඔහු වැඩිමලා යැයි කිව යුතුය” යනුවෙන් බ්‍රාහ්මණයා පැවසූ විට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ උපමාව තහවුරු කරමින් “බ්‍රාහ්මණය, එසේමයි” යනුවෙන් වදාළ සේක. ඒ කුකුළු පැටවා යම් සේ වැඩිමලා වේ ද, එසේම මම ද (වැඩිමලා වෙමි). “අවිජ්ජාගතයා පජායා” යන්නෙහි අවිද්‍යාව යනු නොදැනීමයි. එහි පැමිණි යන්නෙන් සත්ව ප්‍රජාව අදහස් වේ. අවිද්‍යා නැමති බිත්තර කටුව තුළට පිවිස සිටින සත්වයන් ගැන මෙහි කියැවේ. “අණ්ඩභූතායා” යනු බිත්තරයෙහි උපන් හෙවත් හටගත් යන්නයි. යම් සේ බිත්තරයක උපන් ඇතැම් සත්වයන් අණ්ඩභූත යැයි කියනු ලැබේ ද, එසේම මේ මුළු සත්ව ප්‍රජාවම අවිද්‍යා නැමති බිත්තර කටුව තුළ උපන් බැවින් අණ්ඩභූත යැයි කියනු ලැබේ. “පරියොනද්ධායා” යනු ඒ අවිද්‍යා නැමති බිත්තර කටුවෙන් හාත්පසින්ම වට වූ, බැඳුණු හෙවත් වෙළනු ලැබූ යන්නයි. “අවිජ්ජණ්ඩකෝසං පදාලෙත්වා” යනු ඒ අවිද්‍යාමය බිත්තර කටුව බිඳ දමා යන්නයි. “එකෝව ලෝකේ” යනු මුළු සත්ව ලෝකයෙහිම මම තනිවම, දෙවැන්නෙකු නොමැතිව අසමසම වීමයි. “අනුත්තරං සම්මා සම්බෝධිං අභිසම්බුද්ධෝ” යනු උතුම් වූ, සියල්ලටම වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, මැනවින් තමන් වහන්සේම අවබෝධ කරගත් චතුරාර්ය සත්‍යය නැමති අරිහත් මග ඥානයයි. මෙය අරිහත් මග ඥානයට මෙන්ම සර්වඥතා ඥානයට ද නමකි. මේ දෙකම මෙහිදී යෝග්‍ය වේ. අන්‍යයන්ගේ (ශ්‍රාවකයන්ගේ) අරිහත් මග අනුත්තර බෝධිය නොවේ ද? නැත, එය අනුත්තර බෝධිය නොවේ. ඒ මන්ද යත්, එය සියලු ගුණ සම්පත්තීන් ලබා නොදෙන බැවිනි. සැබවින්ම ඔවුන් අතරින් ඇතැමෙකුට අරිහත් මාර්ගය මගින් අරිහත් ඵලය පමණක් ද, ඇතැමෙකුට ත්‍රිවිද්‍යාවන් ද, ඇතැමෙකුට සවැදෑරුම් අභිඥාවන් ද, ඇතැමෙකුට සිව්පිළිසිඹියා මගින් ද, ඇතැමෙකුට ශ්‍රාවක පාරමී ඥානය ද ලබා දෙයි. පසේබුදුන් වහන්සේලාට ද පසේබුදු ඥානය පමණක් ලබා දෙයි. එහෙත් බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ අරිහත් මාර්ගය වනාහි රජෙකුගේ අභිෂේකය මුළු ලොවටම අධිපති බව ලබා දෙන්නාක් මෙන්, සියලු ගුණ සම්පත්තීන් ලබා දෙයි. එබැවින් අන් කිසිවෙකුගේ අරිහත් මාර්ගය අනුත්තර බෝධිය නොවේ. “අභිසම්බුද්ධෝ” යනු විශිෂ්ට ඥානයෙන් අවබෝධ කළෙමි, ප්‍රතිවේධ කළෙමි, පැමිණියෙමි හෙවත් ලබා ගත්තෙමි යන්නයි.

Idāni yadetaṃ bhagavatā ‘‘evameva kho’’tiādinā nayena vuttaṃ opammasampaṭipādanaṃ, taṃ evaṃ atthena saṃsanditvā veditabbaṃ – yathā hi tassā kukkuṭiyā attano aṇḍesu adhisayanāditividhakiriyākaraṇaṃ, evaṃ bodhipallaṅke nisinnassa bodhisattabhūtassa bhagavato attano santāne aniccaṃ, dukkhaṃ, anattāti tividhānupassanākaraṇaṃ. Kukkuṭiyā tividhakiriyāsampādanena aṇḍānaṃ apūtibhāvo viya bodhisattabhūtassa bhagavato tividhānupassanāsampādanena vipassanāñāṇassa aparihāni. Kukkuṭiyā tividhakiriyākaraṇena aṇḍānaṃ allasinehapariyādānaṃ viya bodhisattabhūtassa bhagavato tividhānupassanāsampādanena bhavattayānugatanikantisinehapariyādānaṃ. Kukkuṭiyā tividhakiriyākaraṇena aṇḍakapālānaṃ tanubhāvo viya bodhisattabhūtassa bhagavato tividhānupassanāsampādanena avijjaṇḍakosassa tanubhāvo, kukkuṭiyā tividhakiriyākaraṇena kukkuṭapotakassa pādanakhatuṇḍakānaṃ thaddhakharabhāvo viya bodhisattabhūtassa bhagavato tividhānupassanāsampādanena vipassanāñāṇassa tikkhakharavippasannasūrabhāvo. Kukkuṭiyā tividhakiriyākaraṇena kukkuṭapotakassa pariṇāmakālo viya bodhisattabhūtassa [Pg.205] bhagavato tividhānupassanāsampādanena vipassanāñāṇassa pariṇāmakālo vaḍḍhikālo gabbhaggahaṇakālo. Kukkuṭiyā tividhakiriyākaraṇena kukkuṭapotakassa pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā pakkhe papphoṭetvā sotthinā abhinibbhidākālo viya bhagavato tividhānupassanāsampādanena vipassanāñāṇagabbhaṃ gaṇhāpetvā anupubbādhigatena arahattamaggena avijjaṇḍakosaṃ padāletvā abhiññāpakkhe papphoṭetvā sotthinā sakalabuddhaguṇasacchikatakālo veditabbo.

දැන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් "එසේම ය" යනාදී නයින් වදාළ ඒ උපමා සැසඳීම, අර්ථය සමඟ මෙසේ ගලපා දත යුතුය. එනම්, ඒ කිරිකුකුළිය විසින් තම බිත්තර පිරිමැදීම හා උණුසුම් කිරීම ආදී ත්‍රිවිධ ක්‍රියාවන් සිදු කරන්නාක් මෙන්, බෝධි පර්යංකයේ වැඩසිටි බෝධිසත්ව වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද තම සන්තානයෙහි අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම වශයෙන් ත්‍රිවිධ අනුපස්සනාවන් සිදු කිරීම දත යුතුය. කුකුළියගේ ඒ ත්‍රිවිධ ක්‍රියාවන් නිසා බිත්තර නරක් නොවීම මෙන්, බෝධිසත්ව වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ත්‍රිවිධ අනුපස්සනාවන් සම්පූර්ණ වීමෙන් විදර්ශනා ඥානය පිරිහී නොයෑම දත යුතුය. කුකුළියගේ ත්‍රිවිධ ක්‍රියාවන් නිසා බිත්තරවල තෙතමනය වියළී යන්නාක් මෙන්, බෝධිසත්ව වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ත්‍රිවිධ අනුපස්සනාවන් සම්පූර්ණ වීමෙන් භවත්‍රයෙහිම පවතින තෘෂ්ණා නැමැති තෙතමනය වියළී ගිය බව දත යුතුය. කුකුළියගේ ත්‍රිවිධ ක්‍රියාවන් නිසා බිත්තර කටුව තුනී වන්නාක් මෙන්, බෝධිසත්ව වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ත්‍රිවිධ අනුපස්සනාවන් සම්පූර්ණ වීමෙන් අවිද්‍යා නැමැති බිත්තර කටුව තුනී වූ බව දත යුතුය. කුකුළියගේ ත්‍රිවිධ ක්‍රියාවන් නිසා කුකුළු පැටවාගේ නිය අග හා හොට අග ශක්තිමත් වන්නාක් මෙන්, බෝධිසත්ව වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ත්‍රිවිධ අනුපස්සනාවන් සම්පූර්ණ වීමෙන් විදර්ශනා ඥානය තියුණු, පිරිසිදු හා විදාරණය කරන සුළු (සූර) වූ බව දත යුතුය. කුකුළියගේ ත්‍රිවිධ ක්‍රියාවන් නිසා කුකුළු පැටවා මේරූ කාලය මෙන්, බෝධිසත්ව වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ත්‍රිවිධ අනුපස්සනාවන් සම්පූර්ණ වීමෙන් විදර්ශනා ඥානය මේරූ කාලය, වැඩුණු කාලය හා මාර්ග ඥානය ලැබීමට සූදානම් කාලය දත යුතුය. කුකුළියගේ ත්‍රිවිධ ක්‍රියාවන් නිසා කුකුළු පැටවා නිය අගින් හෝ හොට අගින් බිත්තර කටුව බිඳ දමා, පියාපත් ගසා සුවසේ පිටතට එන කාලය මෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ත්‍රිවිධ අනුපස්සනාවන් සම්පූර්ණ කිරීමෙන් විදර්ශනා ඥාන ගර්භය ඇති කොට, පිළිවෙළින් ලත් අර්හත් මාර්ගයෙන් අවිද්‍යා නැමැති බිත්තර කටුව බිඳ දමා, අභිඥා නැමැති පියාපත් ගසා සුවසේ සකල බුද්ධ ගුණයන් සාක්ෂාත් කළ බව දත යුතුය.

Ahañhi, brāhmaṇa, jeṭṭho seṭṭho lokassāti, brāhmaṇa, yathā tesaṃ kukkuṭapotakānaṃ paṭhamataraṃ aṇḍakosaṃ padāletvā abhinibbatto kukkuṭapotako jeṭṭho hoti, evaṃ avijjāgatāya pajāya taṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā paṭhamataraṃ ariyāya jātiyā jātattā ahañhi jeṭṭho vuddhatamoti saṅkhaṃ gato, sabbaguṇehi pana appaṭisamattā seṭṭhoti.

"බ්‍රාහ්මණය, මමම ලොවට වැඩිමහල් වෙමි, ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි" යනු: බ්‍රාහ්මණය, ඒ කුකුළු පැටවුන් අතරින් යම් පැටවෙක් පළමුව බිත්තර කටුව බිඳගෙන බිහි වේ ද, ඔහු වැඩිමහල් (ජ්‍යෙෂ්ඨ) වන්නාක් මෙන්, අවිද්‍යාවෙන් වැසුණු සත්ව ප්‍රජාව අතරින් ඒ අවිද්‍යා නැමැති බිත්තර කටුව බිඳ දමා, පළමුව ආර්ය ජාතියෙහි උපන් බැවින් මමම ලොවට ජ්‍යෙෂ්ඨ වූයෙමි, වෘද්ධතම යන සංඛ්‍යාවට පත්වූයෙමි. සියලු ලෝකෝත්තර ගුණයන්ගෙන් අසමසම බැවින් ශ්‍රේෂ්ඨ යන සංඛ්‍යාවට ද පත්වූයෙමි.

Evaṃ bhagavā attano anuttaraṃ jeṭṭhaseṭṭhabhāvaṃ brāhmaṇassa pakāsetvā idāni yāya paṭipadāya taṃ adhigato, taṃ paṭipadaṃ pubbabhāgato pabhuti dassetuṃ āraddhaṃ kho pana me, brāhmaṇātiādimāha. Tattha āraddhaṃ kho pana me, brāhmaṇa, vīriyaṃ ahosīti, brāhmaṇa, na mayā ayaṃ anuttaro jeṭṭhaseṭṭhabhāvo kusītena muṭṭhassatinā sāraddhakāyena vikkhittacitena adhigato, apica kho tadadhigamāya āraddhaṃ kho pana me vīriyaṃ ahosi. Bodhimaṇḍe nisinnena mayā catusammappadhānabhedaṃ vīriyaṃ āraddhaṃ ahosi, paggahitaṃ asithilappavattitaṃ. Āraddhattāyeva ca me taṃ asallīnaṃ ahosi. Na kevalañca vīriyameva, satipi me ārammaṇābhimukhabhāvena upaṭṭhitā ahosi, upaṭṭhitattāyeva ca asammuṭṭhā. Passaddho kāyo asāraddhoti kāyacittappassaddhivasena kāyopi me passaddho ahosi. Tattha yasmā nāmakāye passaddhe rūpakāyopi passaddhoyeva hoti, tasmā ‘‘nāmakāyo rūpakāyo’’ti avisesetvāva ‘‘passaddho kāyo’’ti vuttaṃ. Asāraddhoti so ca kho passaddhattāyeva asāraddho, vigatadarathoti vuttaṃ hoti[Pg.206]. Samāhitaṃ cittaṃ ekagganti cittampi me sammā āhitaṃ suṭṭhu ṭhapitaṃ appitaṃ viya ahosi, samāhitattā eva ca ekaggaṃ acalaṃ nipphandananti. Ettāvatā jhānassa pubbabhāgapaṭipadā kathitā hoti.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේගේ අනුත්තර ජ්‍යෙෂ්ඨ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය බ්‍රාහ්මණයාට ප්‍රකාශ කොට, දැන් යම් පිළිවෙතකින් එය ලබාගත්තේද, ඒ පිළිවෙත මුල සිට පෙන්වීමට "බ්‍රාහ්මණය, මා විසින් වීර්යය ආරම්භ කරන ලදී" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "බ්‍රාහ්මණය, මා විසින් වීර්යය ආරම්භ කරන ලදී" යනු, බ්‍රාහ්මණය, මා විසින් මේ අනුත්තර ජ්‍යෙෂ්ඨ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය ලබන ලද්දේ අලසව, මුළා වූ සිහියෙන්, දාහ සහිත කයින් හෝ වික්ෂිප්ත වූ සිතින් නොවේ. එසේ වුවත්, එය ලබාගැනීම සඳහා මා විසින් වීර්යය ආරම්භ කරන ලදී. බෝධි මණ්ඩපයේ වැඩසිටි මා විසින් සතර සම්‍යක් ප්‍රධාන වීර්යය ආරම්භ කරන ලදී, එය මැනවින් ප්‍රගුණ කළ, නොපසුබටව පවත්වන ලද්දකි. ආරම්භ කළ බැවින්ම මාගේ ඒ වීර්යය පසුබට නොවන (අසල්ලීන) එකක් විය. වීර්යය පමණක් නොව, මාගේ සිහිය ද අරමුණ කෙරෙහි අභිමුඛව මැනවින් පිහිටා තිබුණි. පිහිටා තිබූ බැවින්ම එය මුළා නොවන සිහියක් විය. "කය සන්සුන් විය, නොදැවුණි" යනු, කාය සහ චිත්ත පස්සද්ධිය නිසා මාගේ කය ද සන්සුන් විය. එහි නාම කය (වේදනාදී කොටස්) සන්සුන් වූ විට රූප කය ද සන්සුන් වන බැවින්, විශේෂ කොට නොදක්වා "කය සන්සුන් විය" යැයි වදාරන ලදී. "නොදැවුණි" යනු සන්සුන් වූ බැවින්ම පීඩාවන්ගෙන් තොර වූ බවයි. "සිත සමාහිත විය, එකඟ විය" යනු, මාගේ සිත ද මැනවින් සමාධිගත විය, මැනවින් පිහිටුවන ලදී. සමාහිත වූ බැවින්ම ඒ සිත එකඟ විය, නොසැලෙන සුළු විය. මෙපමණකින් ධ්‍යානයට පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව පවසන ලදී.

Idāni imāya paṭipadāya adhigataṃ paṭhamajjhānaṃ ādiṃ katvā vijjāttayapariyosānaṃ visesaṃ dassento so kho ahantiādimāha. Tattha yaṃ yāva vinicchayanayena vattabbaṃ siyā, taṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.69) vuttameva.

දැන් මෙම පිළිවෙතින් ලබාගත් ප්‍රථම ධ්‍යානය ආදිකොට ත්‍රිවිද්‍යාවන් කෙළවර කොට ඇති සුවිශේෂී ගුණයන් පෙන්වීමට "ඒ මම..." යනාදිය වදාළ සේක. එහි විනිශ්චය ක්‍රමයෙන් පවසන යමක් වේ නම්, එය විසුද්ධි මාර්ගයෙහි පවසන ලද්දේමය.

Ayaṃ kho me, brāhmaṇātiādīsu pana vijjāti viditakaraṇaṭṭhena vijjā. Kiṃ viditaṃ karoti? Pubbenivāsaṃ. Avijjāti tasseva pubbenivāsassa aviditakaraṇaṭṭhena tappaṭicchādakamoho. Tamoti sveva moho tappaṭicchādakaṭṭhena tamo nāma. Ālokoti sā eva vijjā obhāsakaraṇaṭṭhena ālokoti. Ettha ca vijjā adhigatāti attho, sesaṃ pasaṃsāvacanaṃ. Yojanā panettha – ayaṃ kho me vijjā adhigatā, tassa me adhigatavijjassa avijjā vihatā, vinaṭṭhāti attho. Kasmā? Yasmā vijjā uppannā. Esa nayo itarasmimpi padadvaye. Yathā tanti ettha tanti nipātamattaṃ. Satiyā avippavāsena appamattassa vīriyātāpena ātāpino kāye ca jīvite ca anapekkhātāya pahitattassa pesitattassāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avijjā vihaññeyya, vijjā uppajjeyya tamo vihaññeyya, āloko uppajjeyya, evameva mama avijjā vihatā, vijjā uppannā, tamo vihato, āloko uppanno. Etassa me padhānānuyogassa anurūpameva phalaṃ laddhanti.

"බ්‍රාහ්මණය, මෙය මට..." යනාදියෙහි "විද්‍යාව" යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස දැනගන්නා අර්ථයෙන් විද්‍යාවයි. කුමක් දැනගන්නේ ද? පූර්වේනිවාසානුස්මෘතියයි (පෙර විසූ කඳ පිළිවෙළයි). "අවිද්‍යාව" යනු එම පූර්වේනිවාසානුස්මෘතියම දැනගත නොහැකි වන සේ වසා සිටින මෝහයයි. "තමස" (අඳුර) යනු එම වසාගන්නා අර්ථයෙන් මෝහයටම නමකි. "ආලෝකය" යනු ආලෝකය පතුරුවන අර්ථයෙන් එම විද්‍යාවටම නමකි. මෙහි "විද්‍යාව ලබාගන්නා ලදී" යනු අර්ථයයි; ඉතිරි පද ප්‍රශංසා වචන වේ. මෙහි සම්බන්ධය මෙසේ දත යුතුය: "මා විසින් මේ විද්‍යාව ලබන ලදී, විද්‍යාව ලැබූ මාගේ අවිද්‍යාව දුරු විය, විනාශ විය" යනු අර්ථයයි. ඒ මන්ද? විද්‍යාව උපන් බැවිනි. සෙසු පද දෙකෙහි ද (තමස දුරු විය, ආලෝකය උපන්නේය) ක්‍රමය මෙයම වේ. "යථා තං" යන්නෙහි "තං" යනු නිපාතයකි. සිහියෙන් යුතුව, අප්‍රමාදීව, කෙලෙස් තවන වීර්යයෙන් යුතුව, කය හා ජීවිතය කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් නැතිව, නිවනට යොමු කළ සිතින් යුත් තැනැත්තාට යන අර්ථයයි. මෙයින් පවසන ලද්දේ මෙයයි: "යම් සේ අප්‍රමාදීව, කෙලෙස් තවන වීර්යයෙන් යුතුව, නිවනට යොමු කළ සිතින් යුතුව වසන්නාට අවිද්‍යාව දුරු වේ ද, විද්‍යාව උපදී ද, අඳුර දුරු වී ආලෝකය උපදී ද, එසේම මාගේ ද අවිද්‍යාව දුරු විය, විද්‍යාව උපන්නී ය, අඳුර දුරු විය, ආලෝකය උපන්නේ ය. මාගේ මේ ප්‍රධාන වීර්යයට අනුරූප වූ ඵලයම ලැබුණි" යන්නයි.

Ayaṃ kho me, brāhmaṇa, paṭhamā abhinibbhidā ahosi kukkuṭacchāpakasseva aṇḍakosamhāti ayaṃ kho mama, brāhmaṇa, pubbenivāsānussatiñāṇamukhatuṇḍakena pubbe nivutthakhandhappaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā paṭhamā abhinibbhidā paṭhamā nikkhanti paṭhamā ariyājāti ahosi kukkuṭacchāpakasseva mukhatuṇḍakena vā pādanakhasikhāya vā aṇḍakosaṃ padāletvā tamhā aṇḍakosamhā abhinibbhidā nikkhanti kukkuṭanikāye paccājātīti. Ayaṃ tāva pubbenivāsakathāyaṃ nayo.

බ්‍රාහ්මණය, බිත්තර කටුව බිඳගෙන එළියට එන කුකුළු පැටවෙකු මෙන්, මෙය මාගේ ප්‍රථම බිඳීම (අවිද්‍යාවෙන් මිදීම) විය. බ්‍රාහ්මණය, එනම් මාගේ පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥානය නමැති හොටයෙන්, පෙර විසූ ඛන්ධයන් වසා සිටි අවිද්‍යාව නමැති බිත්තර කටුව බිඳ දැමීමෙන් වූ මාගේ ඒ ප්‍රථම බිඳීමය, ප්‍රථම නික්මීමය, ආර්යත්වයට පත්වීම නමැති ප්‍රථම ආර්ය ජාතිය විය. එය කුකුළු පැටවෙකු සිය හොටයෙන් හෝ පියුම් නිය අගින් හෝ බිත්තර කටුව පලා ඒ බිත්තර කටුවෙන් නික්මීම මෙන් ද, කුකුළු වර්ගයා අතර උපත ලැබීම මෙන් ද වේ. පූර්වේනිවාසානුස්සති කථාවෙහි ක්‍රමය මෙසේය.

Cutupapātakathāya [Pg.207] pana vijjāti dibbacakkhuñāṇavijjā. Avijjāti cutupapātappaṭicchādikā avijjā. Yathā pana pubbenivāsakathāyaṃ ‘‘pubbenivāsānussatiñāṇamukhatuṇḍakena pubbe nivutthakkhandhappaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā’’ti vuttaṃ, evamidha ‘‘cutupapātañāṇamukhatuṇḍakena cutupapātappaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā’’ti vattabbaṃ.

චුතූපපාත කථාවෙහි වනාහි 'විජ්ජා' යනු දිව්‍ය චක්ෂු ඥාන විද්‍යාවයි. 'අවිජ්ජා' යනු සත්ත්වයන්ගේ චුතිය හා උප්පත්තිය වසා සිටින අවිද්‍යාවයි. පූර්වේනිවාසානුස්සති කථාවෙහි 'පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥානය නමැති හොටයෙන් පෙර විසූ ඛන්ධයන් වසා සිටි අවිද්‍යා බිත්තර කටුව බිඳ දමා' යැයි යම් සේ පවසන ලද්දේ ද, මෙහිදී ද 'චුතූපපාත ඥානය නමැති හොටයෙන් චුතිය හා උප්පත්තිය වසා සිටි අවිද්‍යා බිත්තර කටුව බිඳ දමා' යැයි කිව යුතුය.

Yaṃ panetaṃ paccavekkhaṇañāṇapariggahitaṃ āsavānaṃ khayañāṇādhigamaṃ brāhmaṇassa dassento ayaṃ kho me, brāhmaṇa, tatiyā vijjātiādimāha, tattha vijjāti arahattamaggavijjā. Avijjāti catusaccappaṭicchādikā avijjā. Ayaṃ kho me, brāhmaṇa, tatiyā abhinibbhidā ahosīti ettha ayaṃ kho mama, brāhmaṇa, āsavānaṃ khayañāṇamukhatuṇḍakena catusaccapaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā tatiyā abhinibbhidā tatiyā nikkhanti tatiyā ariyajāti ahosi kukkuṭacchāpakasseva mukhatuṇḍakena vā pādanakhasikhāya vā aṇḍakosaṃ padāletvā tamhā aṇḍakosamhā abhinibbhidā nikkhanti kukkuṭanikāye paccājātīti.

ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයෙන් පිරිසිඳ ගන්නා ලද ආශ්‍රවක්ෂයකර ඥානය ලබා ගැනීම බ්‍රාහ්මණයාට පෙන්වා දෙමින් 'බ්‍රාහ්මණය, මෙය මාගේ තුන්වන විද්‍යාවයි' යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක. එහි 'විද්‍යාව' යනු අර්හත් මාර්ග ඥාන විද්‍යාවයි. 'අවිද්‍යාව' යනු චතුරාර්ය සත්‍යය වසා සිටින අවිද්‍යාවයි. 'බ්‍රාහ්මණය, මෙය මාගේ තුන්වන බිඳීම විය' යන මෙහි අර්ථය නම්, බ්‍රාහ්මණය, මාගේ ආශ්‍රවක්ෂයකර ඥානය නමැති හොටයෙන් චතුරාර්ය සත්‍යය වසා සිටි අවිද්‍යා බිත්තර කටුව බිඳ දැමීමෙන් වූ තුන්වන බිඳීමය, තුන්වන නික්මීමය, තුන්වන ආර්ය ජාතිය විය. එය කුකුළු පැටවෙකු සිය හොටයෙන් හෝ පියුම් නිය අගින් හෝ බිත්තර කටුව පලා ඒ බිත්තර කටුවෙන් නික්මී කුකුළු වර්ගයා අතර උපත ලැබීම වැනිය.

Ettāvatā kiṃ dassesīti? So hi, brāhmaṇa, kukkuṭacchāpako aṇḍakosaṃ padāletvā tato nikkhamanto sakimeva jāyati, ahaṃ pana pubbenivutthakkhandhappaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ bhinditvā paṭhamaṃ tāva pubbenivāsānussatiñāṇavijjāya jāto. Tato sattānaṃ cutipaṭisandhippaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā dutiyaṃ dibbacakkhuñāṇavijjāya jāto, puna catusaccappaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā tatiyaṃ āsavānaṃ khayañāṇavijjāya jāto. Evaṃ tīhi vijjāhi tikkhattuṃ jātomhi. Sā ca me jāti ariyā suparisuddhāti idaṃ dasseti. Evaṃdassento ca pubbenivāsañāṇena atītaṃsañāṇaṃ, dibbacakkhunā paccuppannānāgataṃsañāṇaṃ, āsavakkhayena sakalalokiyalokuttaraguṇanti evaṃ tīhi vijjāhi sabbepi sabbaññuguṇe pakāsetvā attano ariyāya jātiyā jeṭṭhaseṭṭhabhāvaṃ brāhmaṇassa dassesi.

මෙපමණකින් කුමක් පෙන්වයිද? බ්‍රාහ්මණය, ඒ කුකුළු පැටවා බිත්තර කටුව බිඳ ඉන් නික්මෙන විට එක් වරක්ම උපදියි. එහෙත් මම වනාහි පෙර විසූ ඛන්ධයන් වසා සිටි අවිද්‍යා බිත්තර කටුව බිඳ පළමුව පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥාන විද්‍යාවෙන් උපන්නෙමි. ඉන්පසු සත්ත්වයන්ගේ චුත වීම හා උපත වසා සිටි අවිද්‍යා බිත්තර කටුව බිඳ දෙවනුව දිව්‍ය චක්ෂු ඥාන විද්‍යාවෙන් උපන්නෙමි. නැවතත් චතුරාර්ය සත්‍යය වසා සිටි අවිද්‍යා බිත්තර කටුව බිඳ තෙවනුව ආශ්‍රවක්ෂයකර ඥාන විද්‍යාවෙන් උපන්නෙමි. මෙසේ විද්‍යාවන් තුනකින් තුන් වරක් උපන්නෙමි. මාගේ ඒ ජාතිය ආර්ය වූවකි, අතිශයින්ම පිරිසිදු වූවකි යන්න මෙයින් පෙන්වා දෙයි. මෙසේ පෙන්වා දෙමින් පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥානයෙන් අතීතය පිළිබඳ ඥානය ද, දිව්‍ය චක්ෂුසින් වර්තමාන හා අනාගතය පිළිබඳ ඥානය ද, ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීමෙන් සියලු ලෞකික ලෝකෝත්තර ගුණයන් ද යන මෙසේ ත්‍රිවිද්‍යාවන්ගෙන් සියලු සර්වඥතා ගුණයන් ප්‍රකාශ කොට, තමන් වහන්සේගේ ආර්ය ජාතියෙන් (උපතින්) ලොවට ජ්‍යෙෂ්ඨ හා ශ්‍රේෂ්ඨ බව බ්‍රාහ්මණයාට පෙන්වා දුන් සේක.

Evaṃ vutte verañjo brāhmaṇoti evaṃ bhagavatā lokānukampakena brāhmaṇaṃ anukampamānena niguhitabbepi attano ariyāya jātiyā jeṭṭhaseṭṭhabhāve vijjāttayapakāsikāya dhammadesanāya vutte pītivipphāraparipuṇṇagattacitto verañjo brāhmaṇo taṃ bhagavato ariyāya jātiyā jeṭṭhaseṭṭhabhāvaṃ viditvā ‘‘īdisaṃ nāmāhaṃ sabbalokajeṭṭhaṃ [Pg.208] sabbaguṇasamannāgataṃ sabbaññuṃ ‘aññesaṃ abhivādanādikammaṃ na karotī’ti avacaṃ, dhiratthu vata, bho, aññāṇa’’nti attānaṃ garahitvā ‘‘ayaṃ dāni loke ariyāya jātiyā purejātaṭṭhena jeṭṭho, sabbaguṇehi appaṭisamaṭṭhena seṭṭho’’ti niṭṭhaṃ gantvā bhagavantaṃ etadavoca – jeṭṭho bhavaṃ gotamo seṭṭho bhavaṃ gotamoti. Evañca pana vatvā puna taṃ bhagavato dhammadesanaṃ abbhanumodamāno abhikkantaṃ bho gotamātiādimāha. Taṃ vuttatthamevāti.

මෙසේ වදාළ කල්හි වේරංජ බ්‍රාහ්මණයා යනු, ලෝකානුකම්පාවෙන් යුත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් බ්‍රාහ්මණයාට අනුකම්පා කරමින්, රහසිගතව තබාගත යුතු වූ ද තමන් වහන්සේගේ ආර්ය ජාතියේ ජ්‍යෙෂ්ඨ ශ්‍රේෂ්ඨ බව ත්‍රිවිද්‍යාවන් ප්‍රකාශ කරන ධර්ම දේශනාවෙන් වදාළ කල්හි, පීතියෙන් පිරී ගිය ශරීරයක් හා සිතක් ඇති වේරංජ බ්‍රාහ්මණයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඒ ආර්ය ජාතියේ ජ්‍යෙෂ්ඨ හා ශ්‍රේෂ්ඨ බව දැනගෙන මෙසේ සිතීය: 'මෙබඳු වූ, මුළු ලොවටම ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ, සියලු ගුණයෙන් සමන්විත වූ සර්වඥයන් වහන්සේට "අන්‍යයන්ට වැඳීම් ආදිය නොකරයි" කියා මම කීවෙමි. අහෝ, මගේ නොදැනුවත්කම නින්දිතය' කියා තමාටම ගර්හා කරගෙන, 'දැන් ඉතින් මේ ගෞතමයන් වහන්සේ ලෝකයෙහි ආර්ය ජාතියෙන් ප්‍රථමයෙන් උපන් බැවින් ජ්‍යෙෂ්ඨ වෙති, සියලු ගුණයෙන් අසමසම බැවින් ශ්‍රේෂ්ඨ වෙති' යි තීරණයකට පැමිණ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ කීවේය: 'භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ ජ්‍යෙෂ්ඨය, භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ ශ්‍රේෂ්ඨය.' මෙසේ කියා නැවතත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඒ ධර්ම දේශනාව අතිශයින් අනුමෝදන් වෙමින් 'භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ, ඉතා මැනවි' ආදී වශයෙන් පැවසීය. එහි අර්ථය පෙර කී පරිදිම වේ. පළමුවන සූත්‍රයේ වර්ණනාව මෙතෙකින් නිම විය.

2. Sīhasuttavaṇṇanā

2. සීහ සූත්‍ර වර්ණනාව

12. Dutiye abhiññātāti ñātā paññātā pākaṭā. Santhāgāreti mahājanassa vissamanatthāya kate agāre. Sā kira santhāgārasālā nagaramajjhe ahosi, catūsu ṭhānesu ṭhitānaṃ paññāyati, catūhi disāhi āgatamanussā paṭhamaṃ tattha vissamitvā pacchā attano attano phāsukaṭṭhānaṃ gacchanti. Rājakulānaṃ rajjakiccasantharaṇatthāya kataṃ agārantipi vadantiyeva. Tattha hi nisīditvā licchavirājāno rajjakiccaṃ santharanti karonti vicārenti. Sannisinnāti tesaṃ nisīdanatthaññeva paññattesu mahārahavarapaccattharaṇesu samussitasetacchattesu āsanesu sannisinnā. Anekapariyāyena buddhassa vaṇṇaṃ bhāsantīti rājakule kiccañceva lokatthacariyañca vicāretvā anekehi kāraṇehi buddhassa vaṇṇaṃ bhāsanti kathenti dīpenti. Paṇḍitā hi te rājāno saddhā pasannā sotāpannāpi sakadāgāminopi anāgāminopi ariyasāvakā, te sabbepi lokiyajaṭaṃ chinditvā buddhādīnaṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ vaṇṇaṃ bhāsanti. Tattha tividho buddhavaṇṇo nāma cariyavaṇṇo, sarīravaṇṇo, guṇavaṇṇoti. Tatrime rājāno cariyāya vaṇṇaṃ ārabhiṃsu – ‘‘dukkaraṃ vata kataṃ sammāsambuddhena kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkheyyāni dasa pāramiyo, dasa upapāramiyo, dasa paramatthapāramiyoti samattiṃsa pāramiyo pūrentena, ñātatthacariyaṃ, lokatthacariyaṃ, buddhacariyaṃ matthakaṃ pāpetvā pañca mahāpariccāge pariccajantenā’’ti aḍḍhacchakkehi jātakasatehi buddhavaṇṇaṃ kathentā tusitabhavanaṃ pāpetvā ṭhapayiṃsu.

12. දෙවන සූත්‍රයෙහි: 'අභිඤ්ඤාතා' යනු දන්නා ලද, ප්‍රසිද්ධ වූ, ප්‍රකට වූ යන්නයි. 'සන්ථාගාරයෙහි' යනු මහා ජනයාට විවේක ගැනීම පිණිස කරන ලද ශාලාවෙහිය. ඒ සන්ථාගාර ශාලාව නගරය මැද තිබූ බවත්, සතර දිශාවෙන්ම සිටින්නන්ට පෙනෙන බවත් කියනු ලැබේ. සතර දිශාවෙන් එන මිනිස්සු පළමුව එහි විවේක ගෙන පසුව තමන්ට පහසු ස්ථානයන් කරා යති. රාජ කුලයන්ගේ රාජ්‍ය කටයුතු සාකච්ඡා කිරීම සඳහා කළ ශාලාව යැයි ද කියනු ලැබේ. එහි හිඳගෙන ලිච්ඡවී රජවරු රාජ්‍ය කටයුතු සාකච්ඡා කරති, කරවති, විමසති. 'සන්නිසින්නා' යනු ඔවුන්ට වාඩි වීම පිණිසම පනවන ලද, මහඟු ඇතිරිලි ඇති, සේසත් ඔසවන ලද ආසනයන්හි මැනවින් වාඩි වී සිටින්නෝ යන්නයි. 'අනේක පරියායෙන් බුදුන්ගේ ගුණ කියති' යනු රජ මැදුරේ කළ යුතු කටයුතු සහ ලෝක වැඩ පිණිස කළ යුතු දෑ විමසා බලා, බොහෝ කරුණුවලින් බුදුන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරති, පවසති, පෙන්වා දෙති යන්නයි. ඒ රජවරු පණ්ඩිතයෝය, ශ්‍රද්ධාවන්තයෝය, පැහැදුණාහුය. ඔවුන් අතර සෝවාන්, සකෘදාගාමී, අනාගාමී වූ ආර්ය ශ්‍රාවකයෝ ද සිටිති. ඔවුන් සැවොම ලෞකික බැඳීම් සිඳ බුද්ධාදී රත්නත්‍රයේ ගුණ වර්ණනා කරති. එහි බුදුගුණ යනු චර්යා ගුණය, ශරීර ගුණය සහ ශීල සමාධි ආදී ගුණ වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. එහිදී මේ රජවරු චර්යා ගුණය වර්ණනා කිරීමට පටන් ගත්හ: 'සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් කල්ප ලක්ෂයකට අධික වූ සතර අසංඛ්‍යයක් මුළුල්ලේ දස පාරමී, දස උප පාරමී, දස පරමත්ථ පාරමී වශයෙන් සමතිස් පෙරුම් පුරා, ඥාතීන් වෙනුවෙන් හැසිරීම (ඥාතත්ථ චර්යාව), ලොව වෙනුවෙන් හැසිරීම (ලෝකත්ථ චර්යාව), බුදු බව පිණිස හැසිරීම (බුද්ධත්ථ චර්යාව) යන මේවා මස්තකප්‍රාප්ත කොට, පංච මහා පරිත්‍යාගයන් සිදු කරමින් සැබවින්ම කළ නොහැකි දෙයක් කරන ලද්දේය' යි සයසිය පණහක් පමණ ජාතක කථාවලින් බුදුගුණ කියමින්, තුසිත භවනය දක්වා විස්තර කළහ.

Dhammassa [Pg.209] vaṇṇaṃ bhāsantā pana ‘‘tena bhagavatā dhammo desito, nikāyato pañca nikāyā, piṭakato tīṇi piṭakāni, aṅgato nava aṅgāni, khandhato caturāsītidhammakkhandhasahassānī’’ti koṭṭhāsavasena dhammaguṇaṃ kathayiṃsu.

ධර්මයේ ගුණ පවසන්නාහු වනාහි 'ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ධර්මය දේශනා කරන ලදී. එය නිකාය වශයෙන් පංච නිකායකි, පිටක වශයෙන් තුන් පිටකයකි, අංග වශයෙන් නව අංගයකි, ඛන්ධ වශයෙන් අසූ හතර දහසක් ධර්මස්කන්ධයෝ වෙති' යි මෙසේ කොටස් වශයෙන් ධර්මයේ ගුණ පැවසුවෝය.

Saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsantā satthu dhammadesanaṃ sutvā ‘‘paṭiladdhasaddhā kulaputtā bhogakkhandhañceva ñātiparivaṭṭañca pahāya setacchattaṃ oparajjaṃ senāpatiseṭṭhibhaṇḍāgārikaṭṭhānantarādīni agaṇetvā nikkhamma satthu varasāsane pabbajanti. Setacchattaṃ pahāya pabbajitānaṃ bhaddiyarājamahākappinapukkusātiādīnaṃ rājapabbajitānaṃyeva buddhakāle asītisahassāni ahesuṃ. Anekakoṭisataṃ dhanaṃ pahāya pabbajitānaṃ pana yasakulaputtasoṇaseṭṭhiputtaraṭṭhapālakulaputtādīnaṃ paricchedo natthi. Evarūpā ca evarūpā ca kulaputtā satthu sāsane pabbajantī’’ti pabbajjāsaṅkhepavasena saṅghaguṇe kathayiṃsu.

සංඝයා වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරන ලිච්ඡවී රජවරුන්ගෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කොට, ඒ කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව ඇති කරගත් කුලපුත්‍රයෝ භෝග සම්පත් හා නෑ පිරිවර අතහැර, සේසත්, යුවරාජ තනතුරු, සේනාපති, සිටු සහ භාණ්ඩාගාරික වැනි උසස් නිලතල ද නොසලකා, ගිහිගෙයින් නික්ම ශාස්තෘන් වහන්සේගේ උතුම් ශාසනයෙහි පැවිදි වෙති. සේසත් අතහැර පැවිදි වූ භද්දිය රජු, මහා කප්පින රජු, පුක්කුසාති රජු ආදී රජ පරපුරෙන් පැමිණි පැවිදි වූවෝම බුද්ධ කාලයේදී අසූ හතර දහසක් වූහ. කෝටි සිය ගණන් ධනය අතහැර පැවිදි වූ යස කුලපුත්‍රයා, සෝණ සිටු පුත්‍රයා, රට්ඨපාල කුලපුත්‍රයා ආදීන්ගේ සංඛ්‍යාව මෙතෙකැයි ප්‍රමාණ කළ නොහැකිය. මෙබඳු වූ කුලපුත්‍රයන් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පැවිදි වන බව පවසමින්, පැවිද්දේ සංක්ෂේපය මඟින් සංඝ ගුණයන් ප්‍රකාශ කළහ.

Sīho senāpatīti evaṃnāmako senāya adhipati. Vesāliyañhi satta sahassāni satta satāni satta ca rājāno. Te sabbepi sannipatitvā sabbesaṃ manaṃ gahetvā ‘‘raṭṭhaṃ vicāretuṃ samatthaṃ ekaṃ vicinathā’’ti vicinantā sīhaṃ rājakumāraṃ disvā ‘‘ayaṃ sakkhissatī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā tassa rattamaṇivaṇṇaṃ kambalapariyonaddhaṃ senāpaticchattaṃ adaṃsu. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘sīho senāpatī’’ti. Nigaṇṭhasāvakoti nigaṇṭhassa nāṭaputtassa paccayadāyako upaṭṭhāko. Jambudīpatalasmiñhi tayo janā nigaṇṭhānaṃ aggupaṭṭhākā – nāḷandāyaṃ, upāli gahapati, kapilapure vappo sakko, vesāliyaṃ ayaṃ sīho senāpatīti. Nisinno hotīti sesarājūnaṃ parisāya antarantare āsanāni paññāpayiṃsu, sīhassa pana majjhe ṭhāneti tasmiṃ paññatte mahārahe rājāsane nisinno hoti. Nissaṃsayanti nibbicikicchaṃ addhā ekaṃsena, na hete yassa vā tassa vā appesakkhassa evaṃ anekasatehi kāraṇehi vaṇṇaṃ bhāsanti.

'සීහ සේනාපති' යනු සීහ යන නම ඇති සේනාවේ අධිපතියාය. විශාලා මහනුවර ලිච්ඡවී රජවරු හත්දහස් හත්සිය හත් දෙනෙක් (7707) සිටියහ. ඔවුන් සියල්ලෝම රැස්ව, සැමගේ එකඟතාවයෙන් රට පාලනය කිරීමට සමර්ථ අයෙකු සොයන්නැයි සම්මත කරගෙන, පිරික්සා බලද්දී සීහ රාජකුමාරයා දැක, 'මොහු එයට සමර්ථ වනු ඇතැයි' තීරණය කොට, ඔහුට රතු මැණික් පැහැති කම්බලයකින් වට කරන ලද සේනාපති ධුරයට හිමි සේසත පිරිනැමූහ. එය අරභයා 'සීහ සේනාපති' යැයි කියනු ලැබේ. 'නිගණ්ඨ ශ්‍රාවකයෙක්' යනු නිගණ්ඨ නාටපුත්තට සිව්පසයෙන් උපස්ථාන කරන දායකයෙකි. දඹදිව් තලයෙහි නිගණ්ඨයන්ගේ ප්‍රධාන උපස්ථායකයෝ තිදෙනෙක් වූහ. එනම්, නාලන්දාවේ උපාලි ගෘහපතියා, කිඹුල්වත්පුර වප්ප ශාක්‍යයා සහ විශාලාවේ මෙම සීහ සේනාපතිය. 'හිඳගෙන සිටියි' යනු සෙසු රජවරුන්ගේ පිරිස අතර අතරතුර අසුන් පනවා තිබූ නමුත්, සීහ සේනාපති වෙනුවෙන් මධ්‍යයෙහි පනවන ලද මහාර්ඝ වූ රාජ ආසනයක ඔහු හිඳගෙන සිටීමයි. 'නිසැකවම' යනු කිසිදු සැකයකින් තොරව ඒකාන්තයෙන්ම යන්නයි. මෙම ලිච්ඡවී රජවරු යම් කිසි අල්ප පිනැති අයෙකුගේ ගුණ මෙසේ සිය ගණන් කරුණුවලින් වර්ණනා නොකරන්නාහ.

Yena nigaṇṭho nāṭaputto tenupasaṅkamīti nigaṇṭho kira nāṭaputto ‘‘sacāyaṃ sīho kassacideva samaṇassa gotamassa vaṇṇaṃ kathentassa sutvā samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissati, mayhaṃ parihāni bhavissatī’’ti [Pg.210] cintetvā paṭhamataraṃyeva sīhaṃ senāpatiṃ etadavoca – ‘‘senāpati imasmiṃ loke ‘ahaṃ buddho ahaṃ buddho’ti bahū vicaranti. Sace tvaṃ kassaci dassanāya upasaṅkamitukāmo ahosi, maṃ puccheyyāsi. Ahaṃ te yuttaṭṭhānaṃ pesessāmi, ayuttaṭṭhānato nivāressāmī’’ti. So taṃ kathaṃ anussaritvā ‘‘sace maṃ pesessati, gamissāmi. No ce, na gamissāmī’’ti cintetvā yena nigaṇṭho nāṭaputto, tenupasaṅkami.

නිගණ්ඨ නාටපුත්ත සිටි තැනට පැමිණියේය යනු, නිගණ්ඨ නාටපුත්ත මෙසේ සිතුවේය: "ඉදින් මෙම සීහ සේනාපතියා යම් අයෙකු ශ්‍රමණ ගෝතමයන්ගේ ගුණ කියනු අසා, ශ්‍රමණ ගෝතමයන් දැකීමට යන්නේ නම්, එයින් මට විශාල හානියක් වනු ඇත." මෙසේ සිතූ ඔහු පළමුවෙන්ම සීහ සේනාපතියාට මෙසේ කීවේය: "සේනාපතිය, මෙලොව 'මම බුදු වෙමි, මම බුදු වෙමි' යි බොහෝ දෙනා පවසමින් සැරිසරති. ඉදින් ඔබ යම් අයෙකු දැකීමට යාමට කැමති නම්, මුලින් මගෙන් විමසන්න. මම ඔබට සුදුසු ස්ථානවලට යන්නට අනුබල දෙන්නෙමි, නුසුදුසු ස්ථානවලට යාම වළක්වන්නෙමි." සීහ සේනාපතියා එම වචනය සිහිපත් කොට, "ඉදින් ඔහු මා යවන්නේ නම් යන්නෙමි, නැතහොත් නොයන්නෙමි" යි සිතා නිගණ්ඨ නාටපුත්ත වෙත ගියේය.

Athassa vacanaṃ sutvā nigaṇṭho mahāpabbatena viya balavasokena otthaṭo ‘‘yattha dānissāhaṃ gamanaṃ na icchāmi, tattheva gantukāmo jāto, hatohamasmī’’ti anattamano hutvā ‘‘paṭibāhanupāyamassa karissāmī’’ti cintetvā kiṃ pana tvantiādimāha. Evaṃ vadanto vicarantaṃ goṇaṃ daṇḍena paharanto viya jalamānaṃ padīpaṃ nibbāpento viya bhattabharitaṃ pattaṃ nikkujjanto viya ca sīhassa uppannapītiṃ vināsesi. Gamiyābhisaṅkhāroti hatthiyānādīnaṃ yojāpanagandhamālādiggahaṇavasena pavatto payogo. So paṭippassambhīti so vūpasanto.

ඉන්පසු ඔහුගේ වචනය අසා නිගණ්ඨයා මහා පර්වතයකින් තෙරපුණාක් මෙන් බලවත් ශෝකයකින් වැසී ගියේය. "දැන් මා යාමට අකමැති තැනටම මොහු යාමට කැමති වී තිබේ, මම විනාශ වුණෙමි" යි නොසතුටු සිතින් යුතුව, "මොහු වැළැක්වීමේ උපක්‍රමයක් කරන්නෙමි" යි සිතා 'කිං පන ත්වං' ආදී වචන පැවසීය. මෙසේ පවසන නිගණ්ඨයා, නිදැල්ලේ යන ගොනෙකුට දණ්ඩකින් පහර දෙන්නාක් මෙන් ද, දැල්වෙන පහනක් නිවන්නාක් මෙන් ද, ආහාරයෙන් පිරුණු පාත්‍රයක් උඩුයටිකුරු කරන්නාක් මෙන් ද, සීහ සේනාපතියා තුළ හටගත් ප්‍රීතිය විනාශ කළේය. 'ගමියාභිසංඛාරෝ' යනු ඇතුන් ආදී යානාවන් සූදානම් කිරීම, සුවඳ විලවුන් හා මල් ආදිය රැගෙන යාම සඳහා කළ සියලු සූදානම් වීම්ය. 'සෝ පටිප්පස්සම්භි' යනු එම ගමන සඳහා වූ උත්සාහය සංසිඳී ගියේය යන්නයි.

Dutiyampi khoti dutiyavārampi. Imasmiñca vāre buddhassa vaṇṇaṃ bhāsantā tusitabhavanato paṭṭhāya yāva mahābodhipallaṅkā dasabalassa heṭṭhā pādatalehi upari kesaggehi paricchinditvā dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītianubyañjanabyāmappabhānaṃ vasena sarīravaṇṇaṃ kathayiṃsu. Dhammassa vaṇṇaṃ bhāsantā ‘‘ekapadepi ekabyañjanepi avakhalitaṃ nāma natthī’’ti sukathitavaseneva dhammaguṇaṃ kathayiṃsu. Saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsantā ‘‘evarūpaṃ yasasirivibhavaṃ pahāya satthu sāsane pabbajitā na kosajjapakatikā honti, terasasu pana dhutaṅgaguṇesu paripūrakārino hutvā sattasu anupassanāsu kammaṃ karonti, aṭṭhatiṃsārammaṇavibhattiyo vaḷañjentī’’ti paṭipadāvasena saṅghaguṇe kathayiṃsu.

'දුතියම්පි ඛෝ' යනු දෙවන වරටත් යන්නයි. මෙම වාරයේදී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරන ලිච්ඡවීහු, තුසිත භවනයේ සිට මහා බෝධි පර්යංකය දක්වා දසබලයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී දේහය යටිපතුල්වල සිට කෙස් කළඹ දක්වා පිරික්සා බලමින්, දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණ, අසූවක් අනුව්‍යඤ්ජන සහ බ්‍යමප්‍රභා රශ්මි මාලාවන්හි අනුසාරයෙන් ශරීර ශෝභාව වර්ණනා කළහ. ධර්මයේ ගුණ වර්ණනා කරමින්, "එක් පදයක හෝ එක් අකුරක පවා කිසිදු දෝෂයක් නැතැයි" පවසමින් මැනවින් දේශනා කරන ලද ධර්මයේ ගුණයන් වර්ණනා කළහ. සංඝයාගේ ගුණ පවසමින්, "මොවුන් මෙබඳු වූ යසස හා ශ්‍රී විභූතිය අතහැර ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පැවිදි වී අලස ස්වභාවයක් ඇත්තෝ නොවෙති, දහතුන් වැදෑරුම් ධුතාංග ගුණයන් සම්පූර්ණ කරන්නෝ වී, සත් වැදෑරුම් අනුපස්සනාවන්හි යෙදෙමින් තිස් අට වැදෑරුම් කර්මස්ථාන අරමුණු පරිශීලනය කරති" යි පිළිවෙත් මාර්ගය මඟින් සංඝ ගුණයන් වර්ණනා කළහ.

Tatiyavāre pana buddhassa vaṇṇaṃ bhāsamānā ‘‘itipi so bhagavā’’ti suttantapariyāyeneva buddhaguṇe kathayiṃsu, ‘‘svākkhāto bhagavatā dhammo’’tiādinā suttantapariyāyeneva dhammaguṇe, ‘‘suppaṭipanno bhagavato [Pg.211] sāvakasaṅgho’’tiādinā suttantapariyāyeneva saṅghaguṇe ca kathayiṃsu. Tato sīho cintesi – ‘‘imesañca licchavirājakumārānaṃ tatiyadivasato paṭṭhāya buddhadhammasaṅghaguṇe kathentānaṃ mukhaṃ nappahoti, addhā anomaguṇena samannāgatā so bhagavā, imaṃ dāni uppannaṃ pītiṃ avijahitvāva ahaṃ ajja sammāsambuddhaṃ passissāmī’’ti. Athassa ‘‘kiṃ hi me karissanti nigaṇṭhā’’ti vitakko udapādi. Tattha kiṃ hi me karissantīti kiṃ nāma mayhaṃ nigaṇṭhā karissanti. Apalokitā vā anapalokitā vāti āpucchitā vā anāpucchitā vā. Na hi me te āpucchitā yānavāhanasampattiṃ, na ca issariyavisesaṃ dassanti, nāpi anāpucchitā harissanti, aphalaṃ etesaṃ āpucchananti adhippāyo.

තුන්වන වාරයේදී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරන ලිච්ඡවීහු 'ඉතිපි සෝ භගවා' යන සූත්‍ර දේශනා ක්‍රමයටම බුදුගුණ ප්‍රකාශ කළහ. 'ස්වාක්ඛාතෝ භගවතා ධම්මෝ' යනාදී සූත්‍ර ක්‍රමයට ධර්ම ගුණ ද, 'සුප්පටිපන්නෝ භගවතෝ සාවකසංඝෝ' යනාදී සූත්‍ර ක්‍රමයට සංඝ ගුණ ද ප්‍රකාශ කළහ. එකල්හි සීහ සේනාපති මෙසේ සිතුවේය: "තුන්වන දිනයේ සිට බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ යන රත්නත්‍රයේ ගුණ පවසන මෙම ලිච්ඡවී රජකුමාරවරුන්ගේ ප්‍රශංසා වචන පවා ප්‍රමාණවත් නොවේ. ඒකාන්තයෙන්ම ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අපරිමිත ගුණයෙන් යුක්ත වන්නාහ. දැන් උපන් මෙම ප්‍රීතිය අත්නොහැරම මම අද සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේව දැක ගන්නෙමි." ඉන්පසු, "නිගණ්ඨයෝ මට කුමක් කරත්ද?" යන කල්පනාව ඔහු තුළ ඇති විය. එහි අදහස නම්, අවසර ගෙන හෝ නොගෙන ගියත් නිගණ්ඨයන් මට කුමක් නම් කළ හැකිද? ඔවුන් මට යාන වාහන සම්පත් හෝ කිසිදු බලයක් ලබා නොදෙන්නාහ, ගිය පමණින් ඒවා උදුරා ගැනීමට ද ඔවුන්ට නොහැකිය. එබැවින් ඔවුන්ගෙන් විමසීම නිෂ්ඵල බව ඔහුගේ අදහස විය.

Vesāliyā niyyāsīti yathā hi gimhakāle deve vuṭṭhe udakaṃ sandamānaṃ nadiṃ otaritvā thokameva gantvā tiṭṭhati nappavattati, evaṃ sīhassa paṭhamadivase ‘‘dasabalaṃ passissāmī’’ti uppannāya pītiyā nigaṇṭhena paṭibāhitakālo. Yathāpi dutiyadivase deve vuṭṭhe udakaṃ sandamānaṃ nadiṃ otaritvā thokaṃ gantvā vālikāpuñjaṃ paharitvā appavattaṃ hoti, evaṃ sīhassa dutiyadivase ‘‘dasabalaṃ passissāmī’’ti uppannāya pītiyā nigaṇṭhena paṭibāhitakālo. Yathā tatiyadivase deve vuṭṭhe udakaṃ sandamānaṃ nadiṃ otaritvā purāṇapaṇṇasukkhadaṇḍakaṭṭhakacavarādīni parikaḍḍhantaṃ vālikāpuñjaṃ bhinditvā samuddaninnameva hoti, evaṃ sīho tatiyadivase tiṇṇaṃ vatthūnaṃ guṇakathaṃ sutvā uppanne pītipāmojje ‘‘aphalā nigaṇṭhā nipphalā nigaṇṭhā, kiṃ me ime karissanti, gamissāmahaṃ satthusantika’’nti manaṃ abhinīharitvā vesāliyā niyyāsi. Niyyanto ca ‘‘cirassāhaṃ dasabalassa santikaṃ gantukāmo jāto, na kho pana me yuttaṃ aññātakavesena gantu’’nti ‘‘yekeci dasabalassa santikaṃ gantukāmā, sabbe nikkhamantū’’ti ghosanaṃ kāretvā pañcarathasatāni yojāpetvā uttamarathe ṭhito tehi ceva pañcahi rathasatehi mahatiyā ca parisāya parivuto gandhapupphacuṇṇavāsādīni gāhāpetvā niyyāsi. Divā divassāti divasassa ca divā, majjhanhike atikkantamatte.

‘වෙසාලියෙන් පිටත්ව ගියේය’ යන්නෙහි විස්තරය මෙසේය: ගිම්හාන කාලයේ වැසි වැටුණු කල්හි ගලා යන ජලය ගඟට බැස ස්වල්ප දුරක් ගොස් නතර වන්නාක් මෙන්, ගලා නොයන්නාක් මෙන්, සීහ සේනාපතියාට පළමු දිනයේ “දසබලයන් වහන්සේව දකින්නෙමි” යි ඇති වූ ප්‍රීතිය නිගණ්ඨයා විසින් වළක්වන ලද අවස්ථාව එසේ තේරුම් ගත යුතුය. දෙවන දිනයේ වැසි වැටුණු කල්හි ගලා යන ජලය ගඟට බැස ස්වල්ප දුරක් ගොස් වැලි ගොඩක වැදී නතර වන්නාක් මෙන්, සීහ සේනාපතියාට දෙවන දිනයේ “දසබලයන් වහන්සේව දකින්නෙමි” යි ඇති වූ ප්‍රීතිය නිගණ්ඨයා විසින් වළක්වන ලද අවස්ථාව ද එසේම තේරුම් ගත යුතුය. තුන්වන දිනයේ වැසි වැටුණු කල්හි ගලා යන ජලය ගඟට බැස පරණ කොළ, වියළි දඬු, කසළ ආදිය ඇදගෙන වැලි කන්ද බිඳගෙන මුහුද දෙසටම ගලා යන්නාක් මෙන්, සීහ සේනාපතියා තුන්වන දිනයේ තෙරුවන්ගේ ගුණකතා අසා ඇති වූ ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යයෙන් යුතුව “නිගණ්ඨයෝ නිෂ්ඵලයහ, නිගණ්ඨයෝ ප්‍රයෝජනයක් රහිතයහ, මොවුන් මට කුමක් කරත්ද? මම ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත යන්නෙමි” යි සිත මෙහෙයවා වෙසාලියෙන් නික්ම ගියේය. නික්ම යන ඔහු “මම බොහෝ කලක සිට දසබලයන් වහන්සේ වෙත යනු කැමැත්තෙන් සිටියෙමි, එහෙත් අප්‍රකට වෙස් ගෙන යාම මට සුදුසු නැත” යි සිතා, “යමෙක් දසබලයන් වහන්සේ වෙත යනු කැමතිද, ඒ සියල්ලෝම නික්මෙත්වා” යි අණබෙර යවා, රථ පන්සියයක් සරසා, උතුම් රථයක නැගී ඒ රථ පන්සියය හා මහත් පිරිස පිරිවරාගෙන, සුවඳ මල් හා සුවඳ කුඩු ආදිය ගෙන්වාගෙන නික්මුණේය. ‘දිවා දිවස්ස’ යනු දහවල් කාලයේ, මධ්‍යහ්නය ඉක්ම ගිය පමණින්මය.

Yena bhagavā tenupasaṅkamīti ārāmaṃ pavisanto dūratova asīti-anubyañjana-byāmappabhā-dvattiṃsa-mahāpurisalakkhaṇāni chabbaṇṇaghanabuddharasmiyo ca disvā ‘‘evarūpaṃ nāma purisaṃ evaṃ āsanne vasantaṃ ettakaṃ kālaṃ nāddasaṃ, vañcito [Pg.212] vatamhi, alābhā vata me’’ti cintetvā mahānidhiṃ disvā daliddapuriso viya sañjātapītipāmojjo yena bhagavā tenupasaṅkami. Dhammassa cānudhammaṃ byākarontīti bhotā gotamena vuttakāraṇassa anukāraṇaṃ kathenti. Kāraṇavacano hettha dhammasaddo ‘‘hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu (vibha. 720) viya. Kāraṇanti cettha tathāpavattassa saddassa attho adhippeto tassa pavattihetubhāvato. Atthappayutto hi saddappayogo. Anukāraṇanti eso eva parehi tathā vuccamāno. Sahadhammiko vādānuvādoti. Parehi vuttakāraṇehi sakāraṇo hutvā tumhākaṃ vādo vā tato paraṃ tassa anuvādo vā koci appamattakopi viññūhi garahitabbaṃ ṭhānaṃ kāraṇaṃ na āgacchati. Idaṃ vuttaṃ hoti – kiṃ sabbākārenapi tava vāde gārayhaṃ kāraṇaṃ natthīti. Anabbhakkhātukāmāti na abhūtena vattukāmā. Atthi sīhapariyāyotiādīnaṃ attho verañjakaṇḍe āgatanayeneva veditabbo. Paramena assāsenāti catumaggacatuphalasaṅkhātena uttamena. Assāsāya dhammaṃ desemīti assāsanatthāya santhambhanatthāya dhammaṃ desemi. Iti bhagavā aṭṭhahaṅgehi sīhassa senāpatissa dhammaṃ desesi.

‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනක වැඩ සිටි සේක්ද, එතැනට ගියේය’ යන්නෙහි අර්ථය නම්: ආරාමයට ඇතුළු වන විටම දුරදීම අසූවක් අනුව්‍යඤ්ජන, ව්‍යාමප්‍රභා (බඹයක් පමණ පැතිරෙන රැස්), තිස් දෙකක් මහා පුරුෂ ලක්ෂණ සහ සවනක් ඝන බුද්ධ රශ්මි මාලාවන් දැක, “මෙබඳු ශ්‍රේෂ්ඨ පුරුෂයෙකු මෙතරම් සමීපයේ වාසය කරද්දී මෙතෙක් කල් මා නොදැක්කේය, සැබවින්ම මම රැවටුනෙමි, මට මහත් අලාභයකි” යි සිතා, මහා නිධානයක් දුටු දිළිඳු මිනිසෙකු මෙන් හටගත් මහත් ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යයෙන් යුතුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණියේය. ‘ධර්මයට අනුකූලව ධර්මය ප්‍රකාශ කරති’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ වදාළ කරුණට අනුකූලව කරුණු දක්වන බවයි. මෙහි ‘ධම්ම’ ශබ්දය හේතුව යන අර්ථයෙන් යෙදී ඇත. ‘පරම අස්වැසිල්ලෙන්’ යනු සතර මඟ සතර ඵල සංඛ්‍යාත උතුම් සැනසීමෙනි. ‘අස්වැසිල්ල සඳහා ධර්මය දේශනා කරමි’ යනු සැනසීම පිණිස හා ධර්මයෙහි ස්ථාවර භාවය පිණිස දේශනා කිරීමයි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අංග අටකින් යුක්තව සීහ සේනාපතියාට ධර්ම දේශනා කළ සේක.

Anuviccakāranti anuviditvā cintetvā tulayitvā kattabbaṃ karohīti vuttaṃ hoti. Sādhu hotīti sundaro hoti. Tumhādisasmiñhi maṃ disvā maṃ saraṇaṃ gacchante nigaṇṭhaṃ disvā nigaṇṭhaṃ saraṇaṃ gacchante ‘‘kiṃ ayaṃ sīho diṭṭhadiṭṭhameva saraṇaṃ gacchatī’’ti garahā uppajjati, tasmā anuviccakāro tumhādisānaṃ sādhūti dasseti. Paṭākaṃ parihareyyunti te kira evarūpaṃ sāvakaṃ labhitvā ‘‘asuko nāma rājā vā rājamahāmatto vā seṭṭhi vā amhākaṃ saraṇaṃ gato sāvako jāto’’ti paṭākaṃ ukkhipitvā nagare ghosentā āhiṇḍanti. Kasmā? Evaṃ no mahantabhāvo āvibhavissatīti ca. Sace panassa ‘‘kimahaṃ etesaṃ saraṇaṃ gato’’ti vippaṭisāro uppajjeyya, tampi so ‘‘etesaṃ me saraṇagatabhāvaṃ bahū jānanti, dukkhaṃ idāni paṭinivattitu’’nti vinodetvā na paṭikkamissatīti ca. Tenāha – ‘‘paṭākaṃ parihareyyu’’nti. Opānabhūtanti paṭiyattaudapāno viya ṭhitaṃ. Kulanti tava nivesanaṃ. Dātabbaṃ maññeyyāsīti pubbe dasapi vīsatipi saṭṭhipi jane āgate disvā [Pg.213] natthīti avatvā desi, idāni maṃ saraṇaṃ gatakāraṇamatteneva mā imesaṃ deyyadhammaṃ upacchindi. Sampattānañhi dātabbamevāti ovadi. Sutaṃ metaṃ, bhanteti kuto sutanti? Nigaṇṭhānaṃ santikā. Te kira kulagharesu evaṃ pakāsenti ‘‘mayaṃ yassa kassaci sampattassa dātabbanti vadāma, samaṇo pana gotamo ‘mayhameva dānaṃ dātabbaṃ nāññesaṃ, mayhameva sāvakānaṃ dānaṃ dātabbaṃ, nāññesaṃ sāvakānaṃ, mayhameva dinnaṃ dānaṃ mahapphalaṃ, nāññesaṃ, mayhameva sāvakānaṃ dinnaṃ mahapphalaṃ, nāññesa’nti evaṃ vadatī’’ti. Taṃ sandhāya ayaṃ ‘‘sutaṃ meta’’nti āha.

‘විමසා බලා කටයුතු කිරීම’ යනු මැනවින් දැන, සිතා, බුද්ධියෙන් කිරා බලා කළ යුත්ත කරන්නැයි කීවා වේ. ‘එය යහපත්ය’ යනු එය උතුම් බවයි. ඔබ වැනි ප්‍රකට පුද්ගලයන් මා දැක මා සරණ යන විට හෝ නිගණ්ඨයෙකු දැක නිගණ්ඨයෙකු සරණ යන විට “මේ සීහ සේනාපතියා දුටු දුටු දේ සරණ යන්නේ ඇයිද?” යි ගැරහීමක් ඇති විය හැක, එබැවින් විමසා බලා කටයුතු කිරීම ඔබ වැන්නන්ට යහපත් බව දක්වයි. ‘ධජයක් මෙන් ඔසවාගෙන යන්නාහුය’ යනු, ඒ නිගණ්ඨයෝ මෙබඳු ශ්‍රාවකයෙකු ලැබූ විට “අසවල් රජු හෝ රජ ඇමතියා හෝ සිටුවරයා අප සරණ ගිය ශ්‍රාවකයෙකු විය” යැයි ධජයක් ඔසවා නගරයේ අණබෙර යවමින් සැරිසරති. ඒ මන්ද? මෙසේ කිරීමෙන් අපගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය ප්‍රකට වේ යැයි සිතාය. තවද, යම් හෙයකින් “මම ඇයි මොවුන් සරණ ගියේ?” යි ඔහුට පසුතැවිල්ලක් ඇති වුවහොත්, “මම මොවුන් සරණ ගිය බව බොහෝ දෙනා දනිති, දැන් ඉන් ඉවත් වීම ලැජ්ජාවකි, දුෂ්කරය” යි සිතා ඔහු ඉවත් නොවන නිසාය. එබැවින් ‘ධජයක් මෙන් ඔසවාගෙන යන්නාහුය’ යි වදාළහ. ‘පැන් පොකුණක් බඳු’ යනු පිළියෙළ කරන ලද ළිඳක් මෙනි. ‘කුලය’ යනු ඔබගේ නිවසයි. ‘දීම සුදුසු යැයි සිතන්න’ යනු පෙර දස දෙනෙකු, විසි දෙනෙකු හෝ සැට දෙනෙකු පැමිණි කල්හි “නැත” යි නොකියා දන් දුන්නාක් මෙන්, දැන් මා සරණ ගිය පමණින්ම මොවුන්ට දෙන දානය නතර නොකරන්න, පැමිණි අයට දීමම සුදුසු යැයි අවවාද කළ සේක. “ස්වාමීනි, මම මෙය අසා ඇත්තෙමි” යන්නෙහි, කාගෙන් ඇසුවේද? නිගණ්ඨයන්ගෙනි. ඔවුන් දායකයන්ගේ නිවෙස්වල මෙසේ පවසති: “අපි නම් පැමිණි ඕනෑම අයෙකුට දිය යුතු යැයි කියමු, නමුත් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් පවසන්නේ මටම දිය යුතුය, අන් අයට නොදිය යුතුය, මගේ ශ්‍රාවකයන්ටම දිය යුතුය, අන් අයගේ ශ්‍රාවකයන්ට නොදිය යුතුය, මට දෙන දානයම මහා පිනකි, අන් අයට දෙන දානය මහා පිනක් නොවේ” යනුවෙනි. එය අරමුණු කරගෙන සීහ සේනාපතියා “මම මෙය අසා ඇත්තෙමි” යි පැවසීය.

Anupubbiṃ kathanti dānānantaraṃ sīlaṃ, sīlānantaraṃ saggaṃ, saggānantaraṃ magganti evaṃ anupaṭipāṭikathaṃ. Tattha dānakathanti idaṃ dānaṃ nāma sukhānaṃ nidānaṃ, sampattīnaṃ mūlaṃ, bhogānaṃ patiṭṭhā, visamagatassa tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ, idhalokaparalokesu dānasadiso avassayo patiṭṭhā ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ natthi. Idañhi avassayaṭṭhena ratanamayasīhāsanasadisaṃ, patiṭṭhānaṭṭhena mahāpathavīsadisaṃ, ārammaṇaṭṭhena ālambanarajjusadisaṃ. Idañhi dukkhanittharaṇaṭṭhena nāvā, samassāsanaṭṭhena saṅgāmasūro, bhayaparittāṇaṭṭhena susaṅkhatanagaraṃ, maccheramalādīhi anupalittaṭṭhena padumaṃ, tesaṃ nidahanaṭṭhena aggi, durāsadaṭṭhena āsiviso, asantāsanaṭṭhena sīho, balavantaṭṭhena hatthī, abhimaṅgalasammataṭṭhena setavasabho, khemantabhūmisampāpanaṭṭhena valāhako assarājā. Dānaṃ nāmetaṃ mayā gatamaggo, mayheso vaṃso, mayā dasa pāramiyo pūrentena velāmamahāyañño, mahāgovindamahāyañño, mahāsudassanamahāyañño, vessantaramahāyaññoti, anekamahāyaññā pavattitā, sasabhūtena jalitaaggikkhandhe attānaṃ niyyādentena sampattayācakānaṃ cittaṃ gahitaṃ. Dānañhi loke sakkasampattiṃ deti mārasampattiṃ brahmasampattiṃ, cakkavattisampattiṃ, sāvakapāramīñāṇaṃ, paccekabodhiñāṇaṃ, abhisambodhiñāṇaṃ detīti evamādidānaguṇappaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ.

අනුපූර්ව කථාව යනු දානයට පසුව සීලය ද, සීලයට පසුව ස්වර්ගය ද, ස්වර්ගයට පසුව මාර්ගය (මග) ද වශයෙන් මෙසේ අනුපිළිවෙලින් පවත්වන දේශනාවයි. එහි දාන කථාව නම් - මෙම දානය සැපයට හේතුවයි, සම්පත්වල මූලයයි, භෝග සම්පත්වල පිහිටයි, විපතට පත්වූවන්ට රැකවරණයයි, ආරක්ෂාවයි, ගතියයි, පරායනයයි. මෙලොව පරලොව දෙක්හි ම දානය වැනි පිහිටක්, ආධාරයක්, අරමුණක්, රැකවරණයක්, ආරක්ෂාවක්, ගතියක් හෝ පරායනයක් තවත් නැත. මෙය පිහිටක් (ආධාරයක්) වන බැවින් රත්නමය සිංහාසනයක් බඳු ය, පදනමක් වන බැවින් මහා පොළොව බඳු ය, අල්ලා ගැනීමට උපකාර වන බැවින් රුකුල් ලණුවක් බඳු ය. මෙය දුකින් එතෙර කරන බැවින් නැවක් බඳු ය, අස්වැසිල්ලක් ලබා දෙන බැවින් යුධ පිටියේ වීරයෙකු බඳු ය, බියෙන් රකින බැවින් මැනවින් සකස් කළ නගරයක් බඳු ය, මසුරුකම් ආදී කිලිටිවලින් නොතැවරෙන බැවින් පද්මයක් බඳු ය, ඒ කෙලෙස් දවන බැවින් ගින්නක් බඳු ය, ළඟා වීමට අපහසු බැවින් විෂඝෝර සර්පයෙකු බඳු ය, බියක් ඇති නොකරන බැවින් සිංහයෙකු බඳු ය, බලවත් බැවින් හස්තියෙකු බඳු ය, අතිශයින් මංගල සම්මත බැවින් සුදු වෘෂභ රාජයෙකු බඳු ය, ක්ෂේම භූමියට (නිවනට) පමුණුවන බැවින් වලාහක අශ්ව රාජයා බඳු ය. මෙම දානය මා විසින් ගමන් කළ මාර්ගයයි, මෙය මාගේ වංශයයි. දස පාරමිතා පුරන්නා වූ මා විසින් වේලාම මහා යාගය, මහා ගෝවින්ද මහා යාගය, මහා සුදස්සන මහා යාගය, වෙස්සන්තර මහා යාගය ආදී වශයෙන් බොහෝ මහා යාගයන් පවත්වන ලදී. සාවක (සස) ජාතකයේ දී ඇවිලෙන ගිනි කඳට තම ශරීරය පූජා කරමින් පැමිණි යාචකයාගේ (ශක්‍රයාගේ) සිත දිනා ගන්නා ලදී. දානය ලෝකයෙහි ශක්‍ර සම්පත්තිය, මාර සම්පත්තිය, බ්‍රහ්ම සම්පත්තිය, සක්විති සම්පත්තිය, ශ්‍රාවක පාරමී ඥානය, පසේබුදු ඥානය සහ අභිසම්බෝධි ඥානය ලබා දෙයි. මෙසේ දානයේ ගුණ හා සම්බන්ධ කථාව දේශනා කළ සේක.

Yasmā pana dānaṃ dento sīlaṃ samādātuṃ sakkoti, tasmā tadanantaraṃ sīlakathaṃ kathesi. Sīlakathanti sīlaṃ nāmetaṃ avassayo patiṭṭhā ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ. Sīlaṃ nāmetaṃ mama vaṃso[Pg.214], ahaṃ saṅkhapālanāgarājakāle bhūridattanāgarājakāle campeyyanāgarājakāle sīlavarājakāle mātuposakahatthirājakāle chaddantahatthirājakāleti anantesu attabhāvesu sīlaṃ paripūresiṃ. Idhalokaparalokasampattīnañhi sīlasadiso avassayo patiṭṭhā ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ natthi, sīlālaṅkārasadiso alaṅkāro natthi, sīlapupphasadisaṃ pupphaṃ natthi, sīlagandhasadiso gandho natthi. Sīlālaṅkārena hi alaṅkataṃ sīlagandhānulittaṃ sadevakopi loko olokento tittiṃ na gacchatīti evamādisīlaguṇappaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ.

නමුත් යම් හෙයකින් දන් දෙන තැනැත්තාට සීලය සමාදන් වීමට හැකි වන්නේ ද, එබැවින් දාන කථාවට පසුව සීල කථාව දේශනා කළ සේක. සීල කථාව නම් - සීලය යනු පිහිටයි, පදනමයි, අරමුණයි, රැකවරණයයි, ආරක්ෂාවයි, ගතියයි, පරායනයයි. මේ සීලය මාගේ වංශයයි. මම සංඛපාල නාගරාජව, භූරිදත්ත නාගරාජව, චම්පෙය්‍ය නාගරාජව, සීලව රාජව, මාතුපෝසක හස්තිරාජව, ඡද්දන්ත හස්තිරාජව සිටි සමයෙහි ආදී වශයෙන් අනන්ත වූ ආත්ම භවයන්හි සීලය පරිපූර්ණ කළෙමි. මෙලොව පරලොව සම්පත් සඳහා සීලය වැනි පිහිටක්, පදනමක්, අරමුණක්, රැකවරණයක්, ආරක්ෂාවක්, ගතියක් හෝ පරායනයක් තවත් නැත. සීලය වැනි අලංකාරයක් නැත, සීලය වැනි මලක් නැත, සීලය වැනි සුවඳක් නැත. සීල නැමති අලංකාරයෙන් සැරසුණු, සීල සුවඳ තැවරුණු පුද්ගලයා දෙස දෙවියන් සහිත ලෝකයා කොතෙක් බලා සිටියත් තෘප්තිමත් නොවේ. මෙසේ සීලයේ ගුණ හා සම්බන්ධ කථාව දේශනා කළ සේක.

‘‘Idaṃ pana sīlaṃ nissāya ayaṃ saggo labbhatī’’ti dassetuṃ sīlānantaraṃ saggakathaṃ kathesi. Saggakathanti ‘‘ayaṃ saggo nāma iṭṭho kanto manāpo, niccamettha kīḷā, niccaṃ sampattiyo labbhanti, cātumahārājikā devā navutivassasatasahassāni dibbasukhaṃ dibbasampattiṃ anubhavanti, tāvatiṃsā tisso ca vassakoṭiyo saṭṭhi ca vassasatasahassānī’’ti evamādisaggaguṇappaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ. Saggasampattiṃ kathayantānañhi buddhānaṃ mukhaṃ nappahoti. Vuttampi cetaṃ – ‘‘anekapariyāyena khvāhaṃ, bhikkhave, saggakathaṃ katheyya’’ntiādi (ma. ni. 3.255).

'මේ සීලය නිසා මෙම ස්වර්ගය ලැබිය හැකිය' යන බව පෙන්වා දීම පිණිස සීල කථාවට පසුව ස්වර්ග කථාව දේශනා කළ සේක. ස්වර්ග කථාව නම් - 'මෙම ස්වර්ගය ඉතා ඉෂ්ට වූ, කාන්ත වූ, මනාප වූ දෙයකි; එහි නිරන්තරයෙන් කෙළි සෙල්ලම් පවතී, නිරන්තරයෙන් සම්පත් ලැබේ; චාතුම්මහාරාජික දෙවියෝ වසර ලක්ෂ අනූවක් දිව්‍ය සැප හා දිව්‍ය සම්පත් අනුභව කරති; තව්තිසා වැසි දෙවියෝ වසර කෝටි තුනක් හා ලක්ෂ හැටක් (සැප අනුභව කරති)' ආදී වශයෙන් ස්වර්ගයේ ගුණයන් සම්බන්ධ කථාව දේශනා කළ සේක. ස්වර්ග සම්පත්තිය වර්ණනා කරන බුදුවරුන්ගේ මුඛය (කාලය) ප්‍රමාණවත් නොවේ. 'මහණෙනි, මම බොහෝ ක්‍රමවලින් ස්වර්ග කථාව දේශනා කරන්නෙමි' යි පවසා ඇත්තේ ද එබැවිනි.

Evaṃ saggakathāya palobhetvā pana hatthiṃ alaṅkaritvā tassa soṇḍaṃ chindanto viya ‘‘ayampi saggo anicco addhuvo, na ettha chandarāgo kattabbo’’ti dassanatthaṃ ‘‘appassādā kāmā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo’’tiādinā (ma. ni. 1.235-236; 2.42) nayena kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ kathesi. Tattha ādīnavoti doso. Okāroti avakāro lāmakabhāvo. Saṃkilesoti tehi sattānaṃ saṃsāre saṃkilissanaṃ. Yathāha – ‘‘saṃkilissanti vata, bho, sattā’’ti (ma. ni. 2.351).

මෙසේ ස්වර්ග කථාවෙන් පොළඹවා, පසුව ඇතෙකු අලංකාර කර පසුව උගේ හොඬවැල කපන්නාක් මෙන්, 'මේ ස්වර්ගය ද අනිත්‍ය ය, අස්ථිර ය, මෙහි ඡන්දරාගයක් ඇති කර නොගත යුතු ය' යන බව පෙන්වා දීම පිණිස 'කාමයෝ අල්ප ආශ්වාද ඇත්තාහ, බොහෝ දුක් ඇත්තාහ, බොහෝ වෙහෙස ඇත්තාහ, මෙහි ආදීනවය ම වැඩිය' යන ආදී ක්‍රමයෙන් කාමයන්ගේ ආදීනවය (දෝෂය), පහත් බව සහ කෙලෙස් සහිත බව දේශනා කළ සේක. එහි 'ආදීනව' යනු දෝෂයයි. 'ඕකාර' යනු පහත් ස්වභාවයයි. 'සංකිලෙස' යනු ඒ කාමයන් නිසා සත්ත්වයන් සංසාරයෙහි කෙලෙසීමයි. 'පින්වත්නි, සත්ත්වයන් ඒකාන්තයෙන් ම කෙලෙසුණාහු ය' යි වදාළේ එබැවිනි.

Evaṃ kāmādīnavena tajjetvā nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi. Kallacittanti arogacittaṃ. Sāmukkaṃsikāti sāmaṃ ukkaṃsikā attanāyeva uddharitvā gahitā, sayambhuñāṇena diṭṭhā asādhāraṇā aññesanti attho. Kā pana sāti? Ariyasaccadesanā. Tenevāha – dukkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ magganti. Virajaṃ vītamalanti rāgarajādīnaṃ abhāvā virajaṃ, rāgamalādīnaṃ [Pg.215] vigatattā vītamalaṃ. Dhammacakkhunti idha sotāpattimaggo adhippeto. Tassa uppattiākāradassanatthaṃ yaṃkiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti āha. Tañhi nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena evaṃ sabbasaṅkhataṃ paṭivijjhantaṃ uppajjati. Diṭṭho ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo. Esa nayo sesesupi. Tiṇṇā vicikicchā anenāti tiṇṇavicikiccho. Vigatā kathaṃkathā assāti vigatakathaṃkatho. Visārajjaṃ pattoti vesārajjappatto. Kattha? Satthusāsane. Nāssa paro paccayo, na paraṃ saddhāya ettha vattatīti aparappaccayo.

මෙසේ කාමයන්ගේ ආදීනව පවසා බිය ගන්වා, නෛෂ්ක්‍රම්‍යයෙහි (නික්මීමෙහි) ආනිසංස ප්‍රකාශ කළ සේක. 'කල්ල චිත්ත' යනු (නීවරණාදී) රෝග නැති සිතයි. 'සාමුක්කංසිකා' යනු අන් අයට අසාධාරණ වූ, තමන් වහන්සේ ම ස්වයම්භූ ඥානයෙන් තෝරාගෙන අවබෝධ කරගත් දේශනාවයි. ඒ කවර දේශනාවක් ද? ඒ ආර්ය සත්‍ය දේශනාවයි. එබැවින් ම 'දුක්ඛ, සමුදය, නිරෝධ, මාර්ග' යන සතර පවසා ඇත. 'විරජං වීතමලං' යනු රාගාදී රජස් (දූවිලි) නැති බැවින් 'විරජ' ද, රාගාදී මල (කිලුටු) පහ වූ බැවින් 'වීතමල' ද වේ. 'ධර්ම චක්ෂුස' යන්නෙන් මෙහි සෝතාපත්ති මාර්ගය අදහස් කෙරේ. එහි උත්පත්ති ආකාරය පෙන්වීමට 'යම් කිසිවක් හටගන්නා ස්වභාවය ඇත් ද, ඒ සියල්ල නිරෝධය වන (නැති වන) ස්වභාවය ඇත්තේ ය' යි වදාළ සේක. එය නිරෝධය (නිවන) අරමුණු කරගෙන කෘත්‍ය වශයෙන් සියලු සංඛත ධර්මයන් විනිවිද දකිමින් උපදී. මෙම පුද්ගලයා විසින් ආර්ය සත්‍ය ධර්මය දකින ලද්දේ ද, එබැවින් ඔහු 'දිට්ඨධම්ම' නම් වේ. සෙසු පදයන්හි ද ක්‍රමය මෙසේ ම ය. මොහු විසින් සැකය තරණය කරන ලද්දේ ද, එබැවින් ඔහු 'තිණ්ණවිචිකිච්ඡ' නම් වේ. මොහුගේ 'මෙසේ ද? එසේ ද?' යන කථා පවතින සැකය පහ වූයේ ද, එබැවින් 'විගතකථංකථ' නම් වේ. විශාරද බවට (ඥානයට) පත් වූයේ ද, එබැවින් 'වෙසාරජ්ජප්පත්ත' නම් වේ. කොහි දී ද? ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි ය. මොහුට මෙහි දී අන් අයගේ මග පෙන්වීමක් (සැක හැරවීමට) අවශ්‍ය නොවේ, අන් අය කෙරෙහි විශ්වාසය තබා පමණක් කටයුතු නොකරයි, එබැවින් 'අපරප්පච්චය' නම් වේ.

Pavattamaṃsanti pakatiyā pavattaṃ kappiyamaṃsaṃ mūlaṃ gahetvā antarāpaṇe pariyesāhīti adhippāyo. Sambahulā nigaṇṭhāti pañcasatamattā nigaṇṭhā. Thūlaṃ pasunti thūlaṃ mahāsarīraṃ gokaṇṇamahiṃsasūkarasaṅkhātaṃ pasuṃ. Uddissakatanti attānaṃ uddisitvā kataṃ, māritanti attho. Paṭiccakammanti svāyaṃ taṃ maṃsaṃ paṭicca taṃ pāṇavadhakammaṃ phusati. Tañhi akusalaṃ upaḍḍhaṃ dāyakassa, upaḍḍhaṃ paṭiggāhakassa hotīti nesaṃ laddhi. Aparo nayo – paṭiccakammanti attānaṃ paṭiccakataṃ. Atha vā paṭiccakammanti nimittakammassetaṃ adhivacanaṃ, taṃ paṭiccakammaṃ ettha atthīti maṃsampi paṭiccakammanti vuttaṃ. Upakaṇṇaketi kaṇṇamūle. Alanti paṭikkhepavacanaṃ, kiṃ imināti attho. Na ca paneteti ete āyasmanto dīgharattaṃ avaṇṇakāmā hutvā avaṇṇaṃ bhāsantāpi abbhācikkhantā na jiridanti, abbhakkhānassa antaṃ na gacchantīti attho. Atha vā lajjanatthe idaṃ jiridantīti padaṃ daṭṭhabbaṃ, na lajjantīti attho.

‘පවත්තමංසං’ යනු ප්‍රකෘතියෙන්ම සිදුවන, කැප වූ මස් මිල දී ගැනීම සඳහා වෙළඳපොළෙහි සොයනු යන්න අදහසයි. ‘සම්බහුලා නිගණ්ඨා’ යනු පන්සියයක් පමණ වූ නිගණ්ඨයන්ය. ‘ථූලං පසුං’ යනු ගෝණ, මී හරක් හා ඌරන් වැනි මහත් ශරීර ඇති ස්ථූල සතුන්ය. ‘උද්දිස්සකතං’ යනු තමන් උදෙසාම කරන ලද හෙවත් මරන ලද යන අර්ථයයි. ‘පටිච්චකම්මං’ යනු එම ගෞතම ශ්‍රමණයන් වහන්සේ එම මස් අනුභව කිරීම නිසා එම ප්‍රාණඝාත අකුසලයට හවුල් වන බවයි. එම අකුසලයෙහි අඩක් දායකයාටත්, අඩක් ප්‍රතිග්‍රාහකයාටත් හිමි වන බව ඔවුන්ගේ මතයයි. තවත් ක්‍රමයක් නම් - ‘පටිච්චකම්මං’ යනු තමන් නිසා කරන ලද දෙයයි. නැතහොත් ‘පටිච්චකම්මං’ යනු යම් හේතුවක් නිසා කරන ලද ක්‍රියාවකට නමකි. එම ක්‍රියාව මෙහි පවතින බැවින් මස් සඳහා ද ‘පටිච්චකම්මං’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘උපකණ්ණකේ’ යනු කන් මුලෙහිදීය. ‘අලං’ යනු ප්‍රතික්ෂේප කරන වචනයකි, ‘මීට වඩා කුමටද’ යනු එහි අර්ථයයි. ‘න ච පනේතේ’ යනු මෙම ආයුෂ්මත්හු බොහෝ කලක් අගුණ කැමතිව අගුණ පවසමින් චෝදනා කළත් එයින් වෙහෙසට පත් නොවෙති, එනම් චෝදනාවෙහි කෙළවරකට නොයති යන්නයි. නැතහොත් ‘ජිරිදන්ති’ යන පදය ලජ්ජාව යන අර්ථයෙන් ගත යුතුය, එනම් ඔවුහු ලජ්ජා නොවෙති යන්නයි.

3. Assājānīyasuttavaṇṇanā

3. අස්සාජානීය සූත්‍ර වර්ණනාව

13. Tatiye aṅgehīti guṇaṅgehi. Tassaṃ disāyaṃ jāto hotīti tassaṃ sindhunadītīradisāyaṃ jāto hoti. Aññepi bhadrā assājānīyā tattheva jāyanti. Allaṃ vā sukkhaṃ vāti allatiṇaṃ vā sukkhatiṇaṃ vā. Nāññe asse ubbejetāti aññe asse na ubbejeti na paharati na ḍaṃsati na kalahaṃ karoti. Sāṭheyyānīti saṭhabhāvo. Kūṭeyyānīti kūṭabhāvo. Jimheyyānīti jimhabhāvo. Vaṅkeyyānīti vaṅkabhāvā. Iccassa catūhipi padehi asikkhitabhāvova kathito[Pg.216]. Vāhīti vahanasabhāvo dinnovādapaṭikaro. Yāva jīvitamaraṇapariyādānāti yāva jīvitassa maraṇena pariyosānā. Sakkaccaṃ paribhuñjatīti amataṃ viya paccavekkhitvā paribhuñjati. Purisathāmenātiādīsu ñāṇathāmādayo kathitā. Saṇṭhānanti osakkanaṃ paṭippassaddhi.

13. තෙවන සූත්‍රයෙහි; ‘අංගෙහි’ යනු ගුණාංගයන්ගෙනි. ‘තස්සං දිසායං ජාතෝ හෝති’ යනු එම සින්ධු නදී තීරයෙහි උපන් බවයි. සැබවින්ම අනෙක් උදාර ආජානීය අශ්වයෝ ද එහිම උපදිති. ‘අල්ලං වා සුක්ඛං වා’ යනු අමු තණ හෝ වියළි තණ ය. ‘නාඤ්ඤේ අස්සේ උබ්බේජේතා’ යනු අනෙක් අශ්වයන් තැතිගන්වන්නේ නැත, පහර දෙන්නේ නැත, සපා කන්නේ හෝ කලහ කරන්නේ නැත. ‘සාඨෙය්‍යානි’ යනු කපටි බවයි. ‘කූටෙය්‍යානි’ යනු වංචනික බවයි. ‘ජිම්හෙය්‍යානි’ යනු කුටිල බවයි. ‘වංකෙය්‍යානි’ යනු වක්‍ර බවයි. මෙම පද සතරින්ම අශ්වයාගේ නොහික්මුණු බව කියැවේ. ‘වාහී’ යනු බර උසුලන ස්වභාවය ඇති, දුන් අවවාද පිළිපදින බවයි. ‘යාව ජීවිතමරණපරියාදානා’ යනු ජීවිතය මරණයෙන් කෙළවර වන තෙක්ය. ‘සක්කච්චං පරිභුඤ්ජති’ යනු අමෘතයක් මෙන් මැනවින් සලකා බලා පරිභෝජනය කිරීමයි. ‘පුරිසථාමේනා’ යනාදියෙන් ඥාන ශක්තිය ආදිය කියැවේ. ‘සණ්ඨානං’ යනු පසුබෑම සන්සිඳීමයි.

4. Assakhaḷuṅkasuttavaṇṇanā

4. අස්සඛළුංක සූත්‍ර වර්ණනාව

14. Catutthe ‘‘pehī’’ti vuttoti ‘‘gacchā’’ti vutto. Piṭṭhito rathaṃ pavattetīti khandhaṭṭhikena yugaṃ uppīḷitvā pacchimabhāgena rathaṃ pavaṭṭento osakkati. Pacchā laṅghati, kubbaraṃ hanatīti dve pacchimapāde ukkhipitvā tehi paharitvā rathakubbaraṃ bhindati. Tidaṇḍaṃ bhañjatīti rathassa purato tayo daṇḍakā honti, te bhañjati. Rathīsāya satthiṃ ussajjitvāti sīsaṃ nāmetvā yugaṃ bhūmiyaṃ pātetvā satthinā rathīsaṃ paharitvā. Ajjhomaddatīti dvīhi purimapādehi īsaṃ maddanto tiṭṭhati. Ubbaṭumaṃ rathaṃ karotīti thalaṃ vā kaṇḍakaṭṭhānaṃ vā rathaṃ āropeti. Anādiyitvāti amanasikatvā agaṇitvā. Mukhādhānanti mukhaṭhapanatthāya dinnaṃ ayasaṅkhalikaṃ. Khīlaṭṭhāyīti cattāro pāde thambhe viya niccalaṃ ṭhapetvā khīlaṭṭhānasadisena ṭhānena tiṭṭhati. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitaṃ.

14. හතරවන සූත්‍රයෙහි; ‘පේහී’ යැයි කී විට ‘යව’ යැයි කීවේ වෙයි. ‘පිට්ඨිතෝ රථං පවත්තේති’ යනු කරපටියෙන් වියගහ තද කර පසුපස කොටසින් රථය පවත්වමින් පසුබසින බවයි. ‘පච්ඡා ලංඝති, කුබ්බරං හනති’ යනු පසුපස පාද දෙක ඔසවා ඒවායින් පහර දී රිය සකෙහි දැවයට හානි කිරීමයි. ‘තිදණ්ඩං භඤ්ජති’ යනු රථයට ඉදිරියෙන් ඇති දඬු තුන බිඳ දැමීමයි. ‘රථීසාය සත්ථිං උස්සජ්ජිත්වා’ යනු හිස නමා වියගහ බිම වට්ටා, කලවයෙන් රිය හීසට පහර දී මිරිකීමයි. ‘අජ්ඣෝමද්දති’ යනු ඉදිරි පාද දෙකෙන් රිය හීස පාගාගෙන සිටීමයි. ‘උබ්බටුමං රථං කරෝති’ යනු රථය ගොඩබිමකට හෝ කටු සහිත තැනකට ඇදගෙන යාමයි. ‘අනාදියිත්වා’ යනු මෙනෙහි නොකොට, නොසලකා හැරය. ‘මුඛාධානං’ යනු මුඛයෙහි තැබීම පිණිස දුන් යකඩ කටකලයයි. ‘ඛීලට්ඨායී’ යනු කකුල් හතරම කණුවක් මෙන් නිශ්චලව තබාගෙන කණුවක් මෙන් සිටීමයි. මෙම සූත්‍රයෙහි වෘත්තය (සංසාරය) ගැනම කියැවිණි.

5. Malasuttavaṇṇanā

5. මල සූත්‍ර වර්ණනාව

15. Pañcame asajjhāyamalāti uggahitamantānaṃ asajjhāyakaraṇaṃ malaṃ nāma hoti. Anuṭṭhānamalā gharāti uṭṭhānavīriyābhāvo gharānaṃ malaṃ nāma. Vaṇṇassāti sarīravaṇṇassa. Rakkhatoti yaṃkiñci attano santakaṃ rakkhantassa. Avijjā paramaṃ malanti tato sesākusaladhammamalato aṭṭhasu ṭhānesu aññāṇabhūtā vaṭṭamūlasaṅkhātā bahalandhakāraavijjā paramaṃ malaṃ. Tato hi malataraṃ nāma natthi. Imasmimpi sutte vaṭṭameva kathitaṃ.

15. පස්වන සූත්‍රයෙහි; ‘අසජ්ඣායමලා’ යනු ඉගෙන ගත් මන්ත්‍ර නැවත සජ්ඣායනා නොකිරීම කිලිටකි. ‘අනුට්ඨානමලා ඝරා’ යනු උත්සාහය හා වීර්යය නොමැති වීම නිවෙස්වලට කිලිටකි. ‘වණ්ණස්ස’ යනු ශරීර වර්ණයටයි. ‘රක්ඛතෝ’ යනු තමා සතු යම් වස්තුවක් රකින්නාටයි. ‘අවිජ්ජා පරමං මලං’ යනු සෙසු අකුසල ධර්ම කිලිටුවලට වඩා අට ස්ථානයන්හි පවතින නොදැනීම වූ, සංසාර මූලය වූ මහා අන්ධකාරයක් වැනි අවිද්‍යාව උතුම්ම කිලිටයි. ඊට වඩා වැඩි කිලිටක් නැත. මෙම සූත්‍රයෙහි ද සංසාර වෘත්තය ගැනම කියැවිණි.

6. Dūteyyasuttavaṇṇanā

6. දූතෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව

16. Chaṭṭhe dūteyyanti dūtakammaṃ. Gantumarahatīti taṃ dūteyyasaṅkhātaṃ sāsanaṃ dhāretvā harituṃ arahati. Sotāti yo taṃ assa sāsanaṃ deti[Pg.217], tassa sotā. Sāvetāti taṃ uggaṇhitvā ‘‘idaṃ nāma tumhehi vutta’’nti paṭisāvetā. Uggahetāti suggahitaṃ katvā uggahetā. Dhāretāti sudhāritaṃ katvā dhāretā. Viññāti atthānatthassa atthaṃ jānitā. Viññāpetāti paraṃ vijānāpetā. Sahitā sahitassāti idaṃ sahitaṃ, idaṃ asahitanti evaṃ sahitāsahitassa kusalo, upagatānupagatesu cheko sāsanaṃ ārocento sahitaṃ sallakkhetvā āroceti. Na byathatīti vedhati na chambhati. Asandiddhanti nissandehaṃ vigatasaṃsayaṃ. Pucchitoti pañhatthāya pucchito.

16. හයවන සූත්‍රයෙහි; ‘දූතෙය්‍යං’ යනු දූත මෙහෙවරයි. ‘ගන්තුමරහති’ යනු එම දූත පණිවුඩය දරාගෙන ගොස් දීමට සුදුසු බවයි. ‘සෝතා’ යනු තමාට පණිවුඩය දෙන තැනැත්තාට සවන් දෙන්නෙකි. ‘සාවේතා’ යනු එම පණිවුඩය උගෙන ‘මෙසේ ඔබ කීවා’ යැයි නැවත පවසන්නායි. ‘උග්ගහේතා’ යනු මැනවින් උගන්නායි. ‘ධාරේතා’ යනු මැනවින් ධාරණය කරගන්නායි. ‘විඤ්ඤාතා’ යනු එහි අර්ථය හා අනර්ථය දන්නායි. ‘විඤ්ඤාපේතා’ යනු අන්‍යයන්ට දන්වන්නායි. ‘සහිතා සහිතස්ස’ යනු ගැලපෙන සහ නොගැලපෙන දේ ගැන දන්නා වූ, අභිවෘද්ධියට හේතු වන සහ නොවන දේ ගැන දක්ෂ වූයේ, පණිවුඩය සැල කරන කල්හි ප්‍රයෝජනවත් අර්ථය සලකා බලා පවසයි. ‘න බ්‍යථති’ යනු කම්පා නොවේ, තැති නොගනී. ‘අසන්දිද්ධං’ යනු සැක රහිතව ය. ‘පුච්ඡිතෝ’ යනු ප්‍රශ්නයක් විමසූ කල්හි ය.

7-8. Bandhanasuttadvayavaṇṇanā

7-8. බන්ධන සූත්‍ර යුගලයේ වර්ණනාව

17-18. Sattame ruṇṇenāti ruditena. Ākappenāti nivāsanapārupanādinā vidhānena. Vanabhaṅgenāti vanato bhañjitvā āhaṭena pupphaphalādipaṇṇākārena. Aṭṭhamepi eseva nayo.

17-18. හත්වන සූත්‍රයෙහි; ‘රුණ්ණේන’ යනු හැඬීමෙනි. ‘ආකප්පේන’ යනු ඇඳීම පැලඳීම ආදි ඉරියව්වලිනි. ‘වනභංගෙන’ යනු වනයෙන් නෙලාගෙන ආ මල් පලතුරු ආදි පඬුරු මගිනි. අටවන සූත්‍රයෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

9. Pahārādasuttavaṇṇanā

9. පහාරාද සූත්‍ර වර්ණනාව

19. Navame pahārādoti evaṃnāmako. Asurindoti asurajeṭṭhako. Asuresu hi vepacitti rāhu pahārādoti ime tayo jeṭṭhakā. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti dasabalassa abhisambuddhadivasato paṭṭhāya ‘‘ajja gamissāmi sve gamissāmī’’ti ekādasa vassāni atikkamitvā dvādasame vasse satthu verañjāyaṃ vasanakāle ‘‘sammāsambuddhassa santikaṃ gamissāmī’’ti cittaṃ uppādetvā ‘‘mama ‘ajja sve’ti dvādasa vassāni jātāni, handāhaṃ idāneva gacchāmī’’ti taṅkhaṇaṃyeva asuragaṇaparivuto asurabhavanā nikkhamitvā divā divassa yena bhagavā tenupasaṅkami, ekamantaṃ aṭṭhāsīti so kira ‘‘tathāgataṃ pañhaṃ pucchitvā eva dhammaṃ suṇissāmī’’ti āgato, tathāgatassa pana diṭṭhakālato paṭṭhāya buddhagāravena pucchituṃ asakkonto api satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Tato satthā cintesi – ‘‘ayaṃ pahārādo mayi akathente paṭhamataraṃ kathetuṃ na sakkhissati, ciṇṇavasiṭṭhāneyeva naṃ kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ ekaṃ pañhaṃ pucchissāmī’’ti.

19. නවවැනි සූත්‍රයෙහි, 'පහාරාද' යනු ඒ නම ඇති අසුරයාය. 'අසුරින්ද' යනු අසුරයන්ට අධිපති වූ තැනැත්තාය. අසුරයන් අතර වේපචිත්ති, රාහු සහ පහාරාද යන මොවුහු තිදෙනා ප්‍රධානියෝ වෙති. 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනක වැඩසිටි සේක් ද, එතැනට පැමිණියේය' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත් වූ දින සිට 'අද යන්නෙමි, හෙට යන්නෙමි' යි සිතමින් වසර එකොළහක් ඉක්මවා, දොළොස්වන වසරේ බුදුරජාණන් වහන්සේ වේරංජායෙහි වැඩවසන කාලයෙහි, 'සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ හමුවීමට යන්නෙමි' යි සිතක් උපදවා, 'අද හෙට යැයි සිතමින් වසර දොළොසක් ගත විය, එබැවින් මම දැන්ම යන්නෙමි' යි සිතා ඒ මොහොතේම අසුර සමූහයා පිරිවරා අසුර භවනයෙන් නික්ම, දහවල් කාලයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණ එකත්පසක සිටියේය. ඔහු පැමිණියේ 'තථාගතයන් වහන්සේගෙන් ප්‍රශ්න විචාරා ධර්මය අසන්නෙමි' යන අදහසින් වුවද, තථාගතයන් වහන්සේ දුටු මොහොතේ සිට බුද්ධ ගෞරවය නිසා ප්‍රශ්න ඇසීමට නොහැකිව, බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඳ එකත්පසක සිටියේය. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක: "මේ පහාරාද අසුරයා මා කතා නොකළහොත් පළමුව කතා කිරීමට අපොහොසත් වනු ඇත. එබැවින් ඔහුට හුරුපුරුදු විෂයක් ගැන ප්‍රශ්නයක් අසා ඔහු සමඟ සාකච්ඡාව ආරම්භ කරන්නෙමි."

Atha [Pg.218] naṃ pucchanto api pana pahārādātiādimāha. Tattha abhiramantīti ratiṃ vindanti, anukkaṇṭhamānā vasantīti attho. So ‘‘pariciṇṇaṭṭhāneyeva maṃ bhagavā pucchatī’’ti attamano hutvā abhiramanti, bhanteti āha. Anupubbaninnotiādīni sabbāni anupaṭipāṭiyā ninnabhāvassa vevacanāni. Na āyatakeneva papātoti na chinnataṭamahāsobbho viya āditova papāto. So hi tīrato paṭṭhāya ekaṅguladvaṅgulavidatthiratanayaṭṭhiusabhaaḍḍhagāvutagāvutaaḍḍhayojanādivasena gambhīro hutvā gacchanto sinerupādamūle caturāsītiyojanasahassagambhīro hutvā ṭhitoti dasseti.

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගෙන් ප්‍රශ්න කරමින් 'පහාරාදය' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'අභිරමන්ති' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ සතුටක් ලබන බවයි, එනම් නොකලකිරී වාසය කරන බවයි. ඔහු ද "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මා හුරුපුරුදු කරුණක් ගැනම මගෙන් විචාරන සේක" යි සතුටු වී "ස්වාමීනි, (අසුරයෝ) සතුටු වෙති" යි පැවසීය. 'අනුපුබ්බනින්නෝ' (අනුපිළිවෙළින් බෑවුම් සහිත වූ) යනාදී සියලු වචන අනුපිළිවෙළින් බෑවුම් සහිත ස්වභාවයට සමාන පද වේ. 'න ආයතකේනේව පපාතෝ' යනු එකවරම ඇති වූ ප්‍රපාතයක් නොවන බවයි, එනම් කපා දැමූ ඉවුරක් සහිත මහා වළක් මෙන් ආරම්භයේ සිටම ප්‍රපාතයක් නොවන බවයි. එය වෙරළේ සිට ඇඟිල්ලක්, ඇඟිලි දෙකක්, වියතක්, රියනක්, යෂ්ටියක්, උසභයක්, ගාවුත් භාගයක්, ගාවුතයක්, යොදුන් භාගයක් ආදී වශයෙන් ක්‍රමයෙන් ගැඹුරු වෙමින් ගොස්, මහමෙර පාමුලදී යොදුන් අසූහාරදහසක් ගැඹුරට පවතින බව මෙයින් දක්වයි.

Ṭhitadhammoti ṭhitasabhāvo. Kuṇapenāti yena kenaci hatthiassādīnaṃ kaḷevarena. Thalaṃ ussāretīti hatthena gahetvā viya vīcipahāreneva thalaṃ khipati.

'ඨිතධම්මෝ' යනු ස්ථාවර ස්වභාවයයි. 'කුණපේන' යනු ඇතෙකුගේ හෝ අශ්වයෙකුගේ වැනි යම්කිසි සිරුරු කොටසකි. 'තලං උස්සාරේති' යනු අතින් ගෙන දමන්නාක් මෙන් රළ පහරින්ම ගොඩබිමට විසි කිරීමයි.

Gaṅgāyamunāti idha ṭhatvā imāsaṃ nadīnaṃ uppattikathaṃ kathetuṃ vaṭṭati. Ayaṃ tāva jambudīpo dasasahassayojanaparimāṇo, tattha catusahassayojanaparimāṇo padeso udakena ajjhotthaṭo mahāsamuddoti saṅkhaṃ gato, tisahassayojanappamāṇe manussā vasanti, tisahassayojanappamāṇe himavā patiṭṭhito ubbedhena pañcayojanasatiko caturāsītikūṭasahassapaṭimaṇḍito samantato sandamānapañcasatanadīvicitto, yattha āyāmavitthārena ca gambhīrato ca paṇṇāsapaṇṇāsayojanā diyaḍḍhayojanasataparimaṇḍalā anotattadaho kaṇṇamuṇḍadaho rathakāradaho chaddantadaho kuṇāladaho mandākinidaho sīhappapātadahoti satta mahāsarā patiṭṭhahanti.

'ගංගා යමුනා' යන්නෙහිදී මේ ගංගාවල උපත පිළිබඳ කතාව පැවසීම සුදුසුය. මේ දඹදිව වනාහි යොදුන් දසදහසක් ප්‍රමාණ වේ. එහි යොදුන් හාරදහසක ප්‍රදේශයක් ජලයෙන් වැසී ඇති අතර එය මහා සමුද්‍රය ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. යොදුන් තුන්දහසක ප්‍රමාණයක මිනිස්සු වාසය කරති. ඉතිරි යොදුන් තුන්දහසක ප්‍රමාණයෙහි හිමාලය පිහිටා ඇත. එය උසින් යොදුන් පන්සියයක් වන අතර කූට (මුදුන්) අසූහාරදහසකින් අලංකාරවත් වී ඇත. හාත්පසින් ගලා යන ගංගා පන්සියයකින් එය විචිත්‍රවත් වේ. එහි දිගින්, පළලින් හා ගැඹුරින් යොදුන් පනහ බැගින් වූ, වටප්‍රමාණය යොදුන් එකසිය පනහක් වූ අනවතත්ත විල, කණ්ණමුණ්ඩ විල, රථකාර විල, ඡද්දන්ත විල, කුණාල විල, මන්දාකිනී විල සහ සීහප්පපාත විල යන මහා විල් සත පිහිටා තිබේ.

Tesu anotatto sudassanakūṭaṃ cittakūṭaṃ kāḷakūṭaṃ gandhamādanakūṭaṃ kelāsakūṭanti imehi pañcahi pabbatehi parikkhitto. Tattha sudassanakūṭaṃ sovaṇṇamayaṃ dviyojanasatubbedhaṃ antovaṅkaṃ kākamukhasaṇṭhānaṃ tameva saraṃ paṭicchādetvā tiṭṭhati, cittakūṭaṃ sabbaratanamayaṃ, kāḷakūṭaṃ añjanamayaṃ, gandhamādanakūṭaṃ sānumayaṃ abbhantare muggavaṇṇaṃ, mūlagandho sāragandho pheggugandho tacagandho papaṭikāgandho rasagandho pattagandho pupphagandho phalagandho [Pg.219] gandhagandhoti imehi dasahi gandhehi ussannaṃ, nānappakāraosadhasañchannaṃ kāḷapakkhauposathadivase ādittamiva aṅgāraṃ jalantaṃ tiṭṭhati, kelāsakūṭaṃ rajatamayaṃ. Sabbāni sudassanena samānubbedhasaṇṭhānāni tameva saraṃ paṭicchādetvā ṭhitāni. Tāni sabbāni devānubhāvena nāgānubhāvena ca vassanti, nadiyo cetesu sandanti. Taṃ sabbampi udakaṃ anotattameva pavisati. Candimasūriyā dakkhiṇena vā uttarena vā gacchantā pabbatantarena tattha obhāsaṃ karonti, ujuṃ gacchantā na karonti. Tenevassa anotatto tisaṅkhā udapādi.

එම විල් අතරින් අනවතත්ත විල සුදස්සන කූටය, චිත්ත කූටය, කාළ කූටය, ගන්ධමාදන කූටය සහ කේලාස කූටය යන පර්වත පහෙන් වටවී ඇත. එහි සුදස්සන කූටය රන්මමය, යොදුන් දෙසියයක් උසය, ඇතුළට නැමුණු කපුටු හොටක හැඩය ඇති අතර එය විල වසාගෙන පවතී. චිත්ත කූටය සර්ව රත්නමය වේ. කාළ කූටය අංජන (කළු) මය වේ. ගන්ධමාදන කූටය තලාවන්ගෙන් යුක්තය, ඇතුළත මුං ඇට පැහැතිය. එය මූල ගන්ධය, සාර ගන්ධය, ඵෙග්ගු ගන්ධය, තච ගන්ධය, පපටිකා ගන්ධය, රස ගන්ධය, පත්ත ගන්ධය, පුප්ඵ ගන්ධය, ඵල ගන්ධය සහ ගන්ධ ගන්ධය යන දස වැදෑරුම් සුවඳින් යුක්තය. නොයෙක් ප්‍රකාර ඖෂධ පැළෑටිවලින් වැසුණු එය කළුවර පක්ෂයේ උපෝසථ දිනවලදී ඇවිලෙන අඟුරු මෙන් බබළමින් පවතී. කේලාස කූටය රිදීමය වේ. මේ සියලු පර්වත සුදස්සන පර්වතයට සමාන උසකින් හා හැඩයකින් යුක්තව එම විල වසාගෙන පිහිටා ඇත. ඒ සියල්ල දේව ආනුභාවයෙන් හා නාග ආනුභාවයෙන් පවතින අතර, එම පර්වතවලින් ගංගා ගලා එයි. ඒ සියලු ජලය අනවතත්ත විලටම ඇතුළු වේ. චන්ද්‍රයා සහ සූර්යයා දකුණු දිශාවෙන් හෝ උතුරු දිශාවෙන් ගමන් කරන විට පර්වත අතරින් එහි ආලෝකය පතිත කරති. ඍජුව ගමන් කරන විට ආලෝකය පතිත නොවේ. එබැවින් ඊට 'අනවතත්ත' (හිරු රැසින් රත් නොවූ) යන නම ලැබුණි.

Tattha manoharasilātalāni nimmacchakacchapāni phalikasadisanimmalodakāni nhānatitthāni supaṭiyattāni honti, yesu buddhā khīṇāsavā ca paccekabuddhā ca iddhimantā ca isayo nhāyanti, devayakkhādayo udakakīḷaṃ kīḷanti.

එහි මනොඥ වූ ශිලා තලාවෝ වෙති. මසුන් හා ඉබ්බන්ගෙන් තොර වූ, ස්ඵටිකයක් බඳු නිර්මල ජලය ඇති, මැනවින් සකස් කරන ලද ස්නානය කරන තොටුපළවල් එහි ඇත. බුදුරජාණන් වහන්සේලා, රහතන් වහන්සේලා, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා සහ සෘද්ධිමත් ඉෂිවරු එහි ස්නානය කරති. දෙවියෝ සහ යක්ෂයෝ ආදීහු එහි දිය කෙළියෙහි යෙදෙති.

Tassa catūsu passesu sīhamukhaṃ, hatthimukhaṃ, assamukhaṃ, usabhamukhanti cattāri mukhāni honti, yehi catasso nadiyo sandanti. Sīhamukhena nikkhantanadītīre sīhā bahutarā honti, hatthimukhādīhi hatthiassausabhā. Puratthimadisato nikkhantanadī anotattaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā itarā tisso nadiyo anupagamma pācīnahimavanteneva amanussapathaṃ gantvā mahāsamuddaṃ pavisati. Pacchimadisato ca uttaradisato ca nikkhantanadiyopi tatheva padakkhiṇaṃ katvā pacchimahimavanteneva uttarahimavanteneva ca amanussapathaṃ gantvā mahāsamuddaṃ pavisanti. Dakkhiṇamukhato nikkhantanadī pana taṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā uttarena ujukaṃ pāsāṇapiṭṭheneva saṭṭhi yojanāni gantvā pabbataṃ paharitvā uṭṭhāya parikkhepena tigāvutappamāṇā udakadhārā hutvā ākāsena saṭṭhi yojanāni gantvā tiyaggaḷe nāma pāsāṇe patitā, pāsāṇo udakadhārāvegena bhinno. Tattha paññāsayojanappamāṇā tiyaggaḷā nāma mahāpokkharaṇī jātā, pokkharaṇiyā kūlaṃ bhinditvā pāsāṇaṃ pavisitvā saṭṭhi yojanāni gatā. Tato ghanapathaviṃ bhinditvā ummaṅgena saṭṭhi yojanāni gantvā giñjhaṃ nāma tiracchānapabbataṃ paharitvā hatthatale pañcaṅgulisadisā pañca dhārā hutvā pavattati. Sā [Pg.220] tikkhattuṃ anotattaṃ padakkhiṇaṃ katvā gataṭṭhāne āvattagaṅgāti vuccati. Ujukaṃ pāsāṇapiṭṭhena saṭṭhi yojanāni gataṭṭhāne kaṇhagaṅgā, ākāsena saṭṭhi yojanāni gataṭṭhāne ākāsagaṅgā, tiyaggaḷapāsāṇe paññāsayojanokāse ṭhitā tiyaggaḷapokkharaṇī, kūlaṃ bhinditvā pāsāṇaṃ pavisitvā saṭṭhi yojanāni gataṭṭhāne bahalagaṅgāti, umaṅgena saṭṭhi yojanāni gataṭṭhāne umaṅgagaṅgāti vuccati. Viñjhaṃ nāma tiracchānapabbataṃ paharitvā pañca dhārā hutvā pavattanaṭṭhāne pana gaṅgā, yamunā, aciravatī, sarabhū, mahīti pañca saṅkhaṃ gatā. Evametā pañca mahānadiyo himavantato pavattantīti veditabbā.

එම අනවතප්ත විලෙහි සතර දිශාවන්හි සිංහ මුඛය, හස්ති මුඛය, අශ්ව මුඛය සහ වෘෂභ මුඛය යනුවෙන් මුඛ සතරක් පිහිටා ඇත. ඒවායින් ගංගාවෝ සතර දෙනෙක් ගලා බසිති. සිංහ මුඛයෙන් නික්මෙන ගංගා තීරයෙහි සිංහයෝ බහුලව වෙසෙති. හස්ති මුඛය ආදියෙන් නික්මෙන ගංගා තීරයන්හි හස්තීන්, අශ්වයන් හා වෘෂභයන් බහුලව වෙසෙති. නැගෙනහිර දිශාවෙන් නික්මෙන ගංගාව අනවතප්ත විල වටා තෙවරක් පැදකුණු කොට, සෙසු ගංගා තුන සමග එක් නොවී පූර්ව හිමාලය ඔස්සේම අමනුෂ්‍ය පථයට ගොස් මහා සමුද්‍රයට පිවිසෙයි. බටහිර දිශාවෙන් සහ උතුරු දිශාවෙන් නික්මෙන ගංගාවෝ ද එලෙසම විල පැදකුණු කොට බටහිර හිමාලය හා උතුරු හිමාලය ඔස්සේම අමනුෂ්‍ය පථයට ගොස් මහා සමුද්‍රයට පිවිසෙති. දකුණු මුඛයෙන් නික්මෙන ගංගාව වනාහි, එම විල තෙවරක් පැදකුණු කොට උතුරු දෙසට ඍජුවම ගල් තලාව මතින් යොදුන් හැටක් ගොස්, පර්වතයක වැදී ඉහළට නැගී වටප්‍රමාණයෙන් ගාවුත් තුනක් පමණ වූ ජල ධාරාවක් වී අහසින් යොදුන් හැටක් ගොස් තියග්ගළ නම් ගල් තලාවට පතිත වෙයි. එම ජල ධාරාවේ වේගය නිසා ඒ ගල් තලාව බිඳී ගියේය. එහි යොදුන් පනහක් පමණ වූ තියග්ගළා නම් මහා පොකුණක් හටගත්තේය. එම පොකුණේ ඉවුර බිඳගෙන ගල් තලාව තුළට වැදී යොදුන් හැටක් ගමන් කළාය. ඉන්පසු ඝන පොළොව බිඳගෙන උමගක් ඔස්සේ යොදුන් හැටක් ගොස් විඤ්ඣ නම් තිරශ්චීන පර්වතයෙහි වැදී, අල්ලේ ඇඟිලි පහක් මෙන් ජල ධාරා පහක්ව ගලා බසී. එය අනවතප්ත විල තෙවරක් පැදකුණු කරමින් ගිය ස්ථානයේදී ‘ආවත්ත ගංගාව’ නමින් හැඳින්වේ. ඍජුව ගල් තලාව මත යොදුන් හැටක් ගිය තැන ‘කණ්හ ගංගාව’ යැයි ද, අහසින් යොදුන් හැටක් ගිය තැන ‘ආකාශ ගංගාව’ යැයි ද, තියග්ගළ පර්වතයේ යොදුන් පනහක ප්‍රදේශයක රැඳී ඇති තැන ‘තියග්ගළ පොකුණ’ යැයි ද, ඉවුර බිඳගෙන ගල් තලාව තුළට වැදී යොදුන් හැටක් ගිය තැන ‘බහල ගංගාව’ යැයි ද, උමගින් යොදුන් හැටක් ගිය තැන ‘උම්මග්ග ගංගාව’ යැයි ද හැඳින්වේ. විඤ්ඣ නම් පර්වතයේ වැදී පස් ආකාරයකට බෙදී ගලා යන තැන ගංගා, යමුනා, අචිරවතී, සරභූ සහ මහී යනුවෙන් මහා ගංගා පහක් ලෙස ප්‍රකට වේ. මෙසේ මෙම මහා ගංගා පහ හිමාලයෙන් ඇරඹී ගලා බසින බව දත යුතුය.

Savantiyoti yā kāci savamānā gacchantī mahānadiyo vā kunnadiyo vā. Appentīti allīyanti osaranti. Dhārāti vuṭṭhidhārā. Pūrattanti puṇṇabhāvo. Mahāsamuddassa hi ayaṃ dhammatā – ‘‘imasmiṃ kāle devo mando jāto, jālakkhipādīni ādāya macchakacchape gaṇhissāmā’’ti vā ‘‘imasmiṃ kāle mahantā vuṭṭhi, labhissāma nu kho piṭṭhipasāraṇaṭṭhāna’’nti vā vattuṃ na sakkā. Paṭhamakappikakālato paṭṭhāya hi yaṃ sinerumekhalaṃ āhacca udakaṃ ṭhitaṃ, tato ekaṅgulamattampi udakaṃ neva heṭṭhā osīdati, na uddhaṃ uttarati. Ekarasoti asambhinnaraso.

‘සවන්තියෝ’ යනු යම්කිසි ගලා බසින්නා වූ මහා ගංගා හෝ කුඩා ගංගාවෝය. ‘අප්පෙන්ති’ යනු එක්වෙති, හමුවෙති යන්නයි. ‘ධාරා’ යනු වැසි ධාරාය. ‘පූරත්තං’ යනු පූර්ණ බව හෙවත් පිරුණු ස්වභාවයයි. මහා සමුද්‍රයේ ස්වභාවය නම්, “මේ කාලයේ වැස්ස අඩුය, දැල් ආදිය රැගෙන ගොස් මසුන් හා ඉබ්බන් අල්ලමු”යි කීමට හෝ “මේ කාලයේ මහ වැසි වසී, (පිට පිට රැළි එන බැවින්) පිට පළල් කරගෙන සිටීමට තැනක් ලැබේවිදැයි” කීමට නොහැකි වීමයි. ලෝකයේ ආරම්භයේ සිට මහා මේරු පර්වතයේ බෑවුම ස්පර්ශ කරමින් යම් ජල මට්ටමක් පැවතියේ ද, එතැන් සිට අඟලක් තරම්වත් ජලය පහළට නොබසී, ඉහළට ද මතු නොවේ. ‘ඒකරසෝ’ යනු (ලුණු රස පමණක් ඇති) නොමිශ්‍ර වූ රසක් ඇති බවයි.

Muttāti khuddakamahantavaṭṭadīghādibhedā anekavidhā. Maṇīti rattanīlādibhedo anekavidho. Veḷuriyoti vaṃsavaṇṇasirīsapupphavaṇṇādibhedo anekavidho. Saṅkhoti dakkhiṇāvaṭṭatambakucchikadhamanasaṅkhādibhedo anekavidho. Silāti setakāḷamuggavaṇṇādibhedo anekavidhā. Pavāḷanti khuddakamahantarattaghanarattādibhedaṃ anekavidhaṃ. Masāragallanti kabaramaṇi. Nāgāti ūmipiṭṭhavāsinopi vimānaṭṭhakā nāgāpi.

‘මුත්තා’ යනු කුඩා, විශාල, වටකුරු, දිගටි ආදී වශයෙන් වූ නේක විධ මුතුය. ‘මණී’ යනු රතු මැණික්, නිල් මැණික් ආදී නේක විධ මැණික් වර්ගයි. ‘වේළුරිය’ යනු උණ දළු පැහැති, කිණිහිරියා මල් පැහැති ආදී වූ විවිධ වෛරෝඩි මැණික්ය. ‘සංඛ’ යනු දක්ෂිණාවර්ත හක්බෙල්ලන්, රතු කුසැති හක්බෙල්ලන්, පිඹින හක්බෙල්ලන් ආදී නේක විධ හක්බෙල්ලන්ය. ‘සිලා’ යනු සුදු පැහැති, කළු පැහැති, මුං ඇට පැහැති ආදී වූ නේක විධ පළිඟු ගල්ය. ‘පවාළං’ යනු කුඩා, මහා, රතු, තද රතු ආදී නේක විධ පබළුය. ‘මසාරගල්ල’ යනු වෛවර්ණ මැණික් වර්ගයකි. ‘නාගා’ යනු රළ මතුපිට වසන නාගයන් මෙන්ම විමානවල වසන නාගයන් ද වේ.

Aṭṭha pahārādāti satthā aṭṭhapi dhamme vattuṃ sakkoti, soḷasapi bāttiṃsapi catusaṭṭhipi sahassampi, pahārādena pana aṭṭha kathitā, ahampi teheva sarikkhake katvā kathessāmīti cintetvā evamāha. Anupubbasikkhātiādīsu anupubbasikkhāya tisso sikkhā gahitā, anupubbakiriyāya terasa dhutaṅgāni, anupubbapaṭipadāya satta anupassanā aṭṭhārasa mahāvipassanā aṭṭhatiṃsa ārammaṇavibhattiyo sattatiṃsa bodhapakkhiyadhammā[Pg.221]. Na āyatakeneva aññāpaṭivedhoti maṇḍūkassa uppatitvā gamanaṃ viya āditova sīlapūraṇādiṃ akatvā arahattappaṭivedho nāma natthi, paṭipāṭiyā pana sīlasamādhipaññāyo pūretvāva sakkā arahattaṃ pattunti attho.

‘අට්ඨ පහාරාදා’ යනාදී ප්‍රකාශයෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේ කරුණු අටක් ද, දහසයක් ද, තිස් දෙකක් ද, හැට හතරක් ද, දහසක් ද දේශනා කිරීමට සමර්ථ වන සේක. එහෙත් පහාරාද අසුරේන්ද්‍රයා කරුණු අටක් පැවසූ බැවින්, මම ද ඒවාට සමාන කරුණු අටක්ම දේශනා කරන්නෙමියි සිතා මෙසේ වදාළ සේක. අනුපූර්ව ශික්ෂා ආදියෙහි, අනුපූර්ව ශික්ෂාවෙන් ශික්ෂා තුනක් ද, අනුපූර්ව ක්‍රියාවෙන් ධුතාංග දහතුනක් ද, අනුපූර්ව ප්‍රතිපදාවෙන් අනුපස්සනා හතක්, මහා විපස්සනා දහඅටක්, අරමුණු විභාග තිස් අටක් සහ බොධිපක්ඛිය ධර්ම තිස් හතක් ද විග්‍රහ කෙරේ. ‘න ආයතකෙනෙව අඤ්ඤාපටිවෙධෝ’ යනු මැඩියකු උඩ පැන යන්නාක් මෙන් ආරම්භයේදීම සීල පූර්ණය ආදිය නොකොට රහත් බව අවබෝධ කර ගැනීමක් නැත යන්නයි. පිළිවෙළින් සීල, සමාධි, ප්‍රඥා පූර්ණය කොටම රහත් බවට පැමිණිය හැකි බව මෙහි අදහසයි.

Ārakāvāti dūreyeva. Na tena nibbānadhātuyā ūnattaṃ vā pūrattaṃ vāti asaṅkhyeyyepi kappe buddhesu anuppannesu ekasattopi parinibbātuṃ na sakkoti, tadāpi ‘‘tucchā nibbānadhātū’’ti na sakkā vattuṃ. Buddhakāle ca pana ekekasmiṃ samāgame asaṅkhyeyyāpi sattā amataṃ ārādhenti, tadāpi na sakkā vattuṃ – ‘‘pūrā nibbānadhātū’’ti.

‘ආරකාවා’ යනු දුරින්ම යන්නයි. ‘න තෙන නිබ්බානධාතුයා ඌනත්තං වා පූරත්තං වා’ යනු අසංඛ්‍ය කල්ප ගණන් බුදුවරුන් පහළ නොවන කල්හි එකදු සත්වයෙක් හෝ පිරිනිවන් නොපායි; එසමයෙහි ‘නිවන් ධාතුව හිස්ය’යි කීමට නොහැකිය. බුද්ධ කාලයෙහි එකම ධර්ම සමාගමකදී අසංඛ්‍ය සංඛ්‍යාත සත්වයෝ අමා නිවන් පසක් කරති; එකල්හි ද ‘නිවන් ධාතුව පිරී ඇතැයි’ කීමට නොහැකිය.

10. Uposathasuttavaṇṇanā

10. උපෝසථ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

20. Dasame nisinno hotīti uposathakaraṇatthāya upāsikāya ratanapāsāde nisinno. Nisajja pana bhikkhūnaṃ cittāni olokento ekaṃ dussīlapuggalaṃ disvā ‘‘sacāhaṃ imasmiṃ puggale nisinneyeva pātimokkhaṃ uddisissāmi, sattadhā tassa muddhā phalissatī’’ti tassa anukampāya tuṇhīyeva ahosi. Abhikkantāti atikkantā parikkhīṇā. Uddhaste aruṇeti uggate aruṇasīse. Nandimukhiyāti tuṭṭhamukhiyā. Aparisuddhā, ānanda, parisāti ‘‘asukapuggalo aparisuddho’’ti avatvā ‘‘aparisuddhā, ānanda, parisā’’ti āha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

20. දසවන සූත්‍රයෙහි ‘නිසින්නෝ හෝති’ යනු උපෝසථය කිරීම පිණිස විසාඛා මහෝපාසිකාවගේ රත්න ප්‍රාසාදයෙහි වැඩ සිටි බවයි. වැඩ සිටිමින් භික්ෂූන්ගේ සිත් බලන ශාස්තෘන් වහන්සේ, එක් දුස්සීල පුද්ගලයකු දැක “මම මේ පුද්ගලයා මෙහි සිටියදීම ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදෙසන්නෙම් නම්, මොහුගේ හිස සත් කඩකට පැළෙන්නේය”යි සිතා ඔහු කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් නිශ්ශබ්දවම සිටි සේක. ‘අභික්කන්තා’ යනු ඉක්ම ගිය හෙවත් ගෙවී ගිය යන්නයි. ‘උද්ධස්තෙ අරුණෙ’ යනු අරුණෝදය උදා වූ කල්හිය. ‘නන්දිමුඛියා’ යනු ප්‍රසන්න හෙවත් සතුටු පිරි මුහුණක් ඇති බවයි. ‘අපරිසුද්ධා ආනන්ද පරිසා’ යනුවෙන් “අසවල් පුද්ගලයා අපිරිසිදුය”යි කෙළින්ම නොකියා “ආනන්දය, පිරිස අපිරිසිදුය”යි වදාළ සේක. සෙසු සියලු පදයන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

Mahāvaggo dutiyo.

දෙවන මහා වග්ගයයි.

3. Gahapativaggo

3. ගහපති වග්ගය.

1. Paṭhamauggasuttavaṇṇanā

1. ප්‍රථම උග්ග සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

21. Tatiyassa paṭhame paññatte āsane nisīdīti tassa kira ghare pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ pañca āsanasatāni niccaṃ paññattāneva honti, tesu aññatarasmiṃ āsane nisīdi. Taṃ suṇāhīti te suṇāhi, taṃ vā aṭṭhavidhaṃ acchariyadhammaṃ suṇāhi. Cittaṃ pasīdīti ‘‘buddho nu kho na buddho nu kho’’ti vitakkamattampi na uppajji, ayameva buddhoti cittuppādo pasanno anāvilo ahosi. Sakāni vā ñātikulānīti attano yāpanamattaṃ dhanaṃ [Pg.222] gahetvā ñātigharāni gacchatu. Kassa vo dammīti katarapurisassa tumhe dadāmi, ārocetha me attano adhippāyaṃ. Appaṭivibhattāti ‘‘ettakaṃ dassāmi ettakaṃ na dassāmi, idaṃ dassāmi idaṃ na dassāmī’’ti cittaṃ uppādentena hi paṭivibhattā nāma hoti, mayhaṃ pana na evaṃ. Atha kho saṅghikā viya gaṇasantakā viya ca sīlavantehi saddhiṃ sādhāraṇāyeva. Sakkaccaṃyeva payirupāsāmīti sahatthā upaṭṭhahāmi, cittīkārena upasaṅkamāmi.

21. තෙවන වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි’ (පණවන ලද ආසනයෙහි හිඳගත්තේය) යන්නෙහි විනිශ්චය මෙසේ දත යුතුය. ඒ උග්ග නම් ගෘහපතියාගේ නිවසෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා පන්සිය නමක් සඳහා ආසන පන්සියයක් නිතරම පණවා තිබූ බව කියැවේ. ඔහු ඒ ආසන අතුරින් එක්තරා ආසනයක හිඳගත්තේය. ‘තං සුණාහි’ යනු ඒ අට වැදගත් ආශ්චර්ය ධර්මයන් අසන්න යන අර්ථයයි. ‘චිත්තං පසීදි’ යන්නෙන් ‘මෙතුමා බුදුන් වහන්සේද නැද්ද’ යන සැකයක් හෝ විතර්කයක් පවා හට නොගෙන, ‘මෙතුමාම බුදුන් වහන්සේය’ යන පැහැදුණු, නොකැලඹුණු සිතක් ඇති වූ බව කියැවේ. ‘සකානි වා ඥාතිකුලානි’ යනු තමාගේ යැපීම සඳහා පමණක් ධනය ගෙන සෙසු ධනය ඥාතීන්ගේ නිවෙස්වලට රැගෙන යන්න යන්නයි. ‘කස්ස වො දම්මි’ යනු කුමන පුරුෂයෙකුට ඔබව දෙම්දැයි විමසමින්, ‘ඔබගේ කැමැත්ත මට කියන්න, මම මෙපමණක් දෙන්නෙමි, මෙපමණක් නොදෙන්නෙමි’ කියා සිතන තැනැත්තා වෙන් කොට සලකන්නෙකි. මට නම් එවැනි සිතක් නැත. ඒ ධනය සංඝික දේපළක් මෙන් හෝ ගණ සන්තක දේපළක් මෙන් සිල්වතුන් සමඟ පොදුවේ පරිහරණය කරන්නක්මය. ‘සක්කච්චංයෙව පයිරුපාසාමි’ යනු මම ස්වහස්තයෙන්ම උපස්ථාන කරමි, ගෞරව සම්ප්‍රයුක්තව ඇසුරු කරමි යන්නයි.

Anacchariyaṃ kho pana maṃ, bhanteti, bhante, yaṃ maṃ devatā upasaṅkamitvā evaṃ ārocenti, idaṃ na acchariyaṃ. Yaṃ panāhaṃ tatonidānaṃ cittassa uṇṇatiṃ nābhijānāmi, taṃ eva acchariyanti vadati. Sādhu sādhu, bhikkhūti ettha kiñcāpi bhikkhuṃ āmanteti, upāsakasseva pana veyyākaraṇasampahaṃsane esa sādhukāroti veditabbo.

‘අනච්ඡරියං ඛො පන මං භන්තෙ’ යනු ‘ස්වාමීනි, දේවතාවන් මා වෙත පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්මය ස්වාක්ඛාතය (මැනවින් දේශනා කරන ලද්දකි) කියා පවසන එක මට පුදුමයක් නොවේ. එහෙත් ඒ හේතුවෙන් මාගේ සිතේ යම්කිසි උඩඟු බවක් ඇති නොවන්නේද, එයම පුදුමයකි’ කියා පවසයි. ‘සාධු සාධු භික්ඛු’ යන මෙහි භික්ෂුවකට අමතා වදාළත්, උග්ග උපාසකයාගේ ඒ ප්‍රකාශය අනුමත කරමින් ප්‍රීතිය ඇති කිරීම සඳහා කළ සාධුකාරයක් ලෙස දත යුතුය.

2. Dutiyauggasuttavaṇṇanā

2. දෙවන උග්ග සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

22. Dutiye nāgavaneti tassa kira seṭṭhino nāgavanaṃ nāma uyyānaṃ, so tattha purebhattaṃ gandhamālādīni gāhāpetvā uyyānakīḷikaṃ kīḷitukāmo gantvā paricāriyamāno bhagavantaṃ addasa. Saha dassanenevassa purimanayeneva cittaṃ pasīdi, surāpānena ca uppannamando taṅkhaṇaṃyeva pahīyi. Taṃ sandhāyevamāha. Oṇojesinti udakaṃ hatthe pātetvā adāsiṃ. Asukoti amuko. Samacittova demīti ‘‘imassa thokaṃ, imassa bahuka’’nti evaṃ cittanānattaṃ na karomi, deyyadhammaṃ pana ekasadisaṃ karomīti dasseti. Ārocentīti ākāse ṭhatvā ārocenti. Natthi taṃ saṃyojananti iminā upāsako attano anāgāmiphalaṃ byākaroti.

22. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘නාගවනෙ’ යනු ඒ සිටුවරයාගේ ‘නාගවන’ නම් උද්‍යානයයි. ඔහු පෙරබත් වේලෙහි සුවඳ විලවුන් ආදිය රැගෙන උද්‍යාන ක්‍රීඩාව සඳහා ගොස් එහි සතුටින් වසන අතරතුර භාග්‍යවතුන් වහන්සේව දුටුවේය. උන්වහන්සේ දුටු සැණින්ම පෙර ක්‍රමයටම ඔහුගේ සිත පැහැදුණි. මත්පැන් පානය නිසා ඇති වූ මත්ගතියද ඒ මොහොතේම පහව ගියේය. එය අරමුණු කරගෙන ‘සහ දස්සනෙනෙව’ ආදිය පැවසීය. ‘ඕණොජේසිං’ යනු අතපැන් වත්කොට පූජා කළෙමි යන්නයි. ‘අසුකො’ යනු මෙනම් වූ තැනැත්තා යන්නයි. ‘සමචිත්තොව දෙමි’ යන්නෙන් මොහුට ස්වල්පයක්, මොහුට බොහෝ සෙයින් කියා සිතේ වෙනසක් නොකොට, දිය යුතු දේ එක හා සමානව දෙන්නෙමි යන්න දක්වයි. ‘ආරොචෙන්ති’ යනු ආකාශයේ සිට පවසති යන්නයි. ‘නත්ථි තං සංයෝජනං’ යන්නෙන් ඒ උපාසකයා තමා ලැබූ අනාගාමී ඵලය ප්‍රකාශ කරයි.

3. Paṭhamahatthakasuttavaṇṇanā

3. පළමු හත්ථක සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

23. Tatiye hatthako āḷavakoti bhagavatā āḷavakayakkhassa hatthato hatthehi sampaṭicchitattā hatthakoti laddhanāmo rājakumāro. Sīlavāti pañcasīladasasīlena sīlavā. Cāgavāti cāgasampanno. Kaccittha, bhanteti, bhante, kacci ettha bhagavato byākaraṇaṭṭhāne. Appicchoti adhigamappicchatāya appiccho.

23. තෙවන සූත්‍රයෙහි ‘හත්ථකො ආළවකො’ යනු ආළවක යක්ෂයාගේ අතින් බුදුන් වහන්සේ තම ශ්‍රී හස්තයෙන් පිළිගත් නිසා ‘හත්ථක’ යන නම ලැබූ රාජකුමාරයාය. ‘සීලවා’ යනු පංචසීල හා දසසීලයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තාය. ‘චාගවා’ යනු ත්‍යාගී බවින් යුක්ත තැනැත්තාය. ‘කච්චිත්ථ භන්තෙ’ යනු ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ ඒ ප්‍රකාශයෙහි අර්ථය කුමක්ද? ‘අප්පිච්ඡො’ යනු තමා ලැබූ අධිගමයන් ගැන පවා අල්පේච්ඡ වූ බැවින් අල්පේච්ඡ නම් වේ.

4. Dutiyahatthakasuttavaṇṇanā

4. දෙවන හත්ථක සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

24. Catutthe [Pg.223] pañcamattehi upāsakasatehīti sotāpannasakadāgāmīnaṃyeva ariyasāvakaupāsakānaṃ pañcahi satehi parivuto bhuttapātarāso gandhamālavilepenacuṇṇāni gahetvā yena bhagavā tenupasaṅkami. Saṅgahavatthūnīti saṅgaṇhanakāraṇāni. Tehāhanti tehi ahaṃ. Taṃ dānena saṅgaṇhāmīti naṅgalabalibaddabhattabījādīni ceva gandhamālamūlādīni ca datvā saṅgaṇhāmi. Peyyavajjenāti amma, tāta, bhātara, bhaginītiādikena kaṇṇasukhena mudukena piyavacanena saṅgaṇhāmi. Atthacariyāyāti ‘‘imassa dānena vā piyavacanena vā kiccaṃ natthi, atthacariyāya saṅgaṇhitabbayuttako aya’’nti ñatvā uppannakiccanittharaṇasaṅkhātāya atthacariyāya saṅgaṇhāmi. Samānattatāyāti ‘‘imassa dānādīhi kiccaṃ natthi, samānattatāya saṅgaṇhitabbo aya’’nti ekato khādanapivananisajjādīhi attanā samānaṃ katvā saṅgaṇhāmi. Daliddassa kho no tathā sotabbaṃ maññantīti daliddassa kiñci dātuṃ vā kātuṃ vā asakkontassa, yathā daliddassa no tathā sotabbaṃ maññanti, mama pana sotabbaṃ maññanti, dinnovāde tiṭṭhanti, na me anusāsaniṃ atikkamitabbaṃ maññanti. Yoni kho tyāyanti upāyo kho te ayaṃ. Imesu pana dvīsupi suttesu satthārā sīlacāgapaññā missakā kathitāti veditabbā.

24. හතරවන සූත්‍රයෙහි ‘පඤ්චමත්තෙහි උපාසකසතෙහි’ යනු සෝතාපන්න සහ සකෘදාගාමී වූ අරිය ශ්‍රාවක උපාසකයන් පන්සිය දෙනෙකු පිරිවරා ගෙන, උදෑසන ආහාරය ගෙන සුවඳ මල් හා විලවුන් රැගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණි බවයි. ‘සංගහවත්ථූනි’ යනු අන්‍යන් තමා වෙත දිනා ගන්නා කරුණුයි. ‘තේහාහං’ යනු ඒ කරුණු මගින් මම (උපකාර කරමි) යන්නයි. ‘තං දානෙන සංගණ්හාමි’ යනු නගුල්, ගවයන්, බීජ සහ ආහාර මෙන්ම සුවඳ මල් ආදිය දී අන්‍යන්ට සංග්‍රහ කරමි යන්නයි. ‘පෙය්‍යවජ්ජෙන’ යනු මව, පියා, සහෝදරයා, සහෝදරිය ආදී වශයෙන් කනට මිහිරි, මෘදු, ප්‍රිය වචනයෙන් සංග්‍රහ කරමි යන්නයි. ‘අත්ථචරියාය’ යනු ‘මොහුට දානයෙන් හෝ ප්‍රිය වචනයෙන් වැඩක් නැත, මොහුට අවශ්‍ය වනුයේ ඔහුගේ යම් කාර්යයකට උදව් කිරීමෙන් කරනු ලබන සංග්‍රහයකි’ කියා දැනගෙන, ඔහුගේ කටයුතු සාර්ථක කර දීමෙන් සංග්‍රහ කරමි යන්නයි. ‘සමානත්තතාය’ යනු ‘මොහුට දානය ආදියෙන් ඵලක් නැත, මොහුට අවශ්‍ය තමා හා සමාන ලෙස සලකන බව පෙන්වීමෙන් කරනු ලබන සංග්‍රහයකි’ කියා සලකා එක්ව ආහාර ගැනීම, හිඳීම ආදියෙන් තමා හා සමාන කොට සංග්‍රහ කරමි යන්නයි. ‘දලිද්දස්ස ඛො නො තථා සොතබ්බං මඤ්ඤන්ති’ යනු කිසිවක් දීමට හෝ කිරීමට නොහැකි දිළින්දෙකුගේ වචනය කිසිවෙකු අහන්නේ නැත, එහෙත් මාගේ වචනය ඔවුන් අසති, මා දෙන අවවාදයෙහි පිහිටති, මාගේ අනුශාසනාව ඉක්මවා යාමට නොසිතති යන්නයි. ‘යොනි ඛො ත්‍යායං’ යනු මෙය උපායශීලී ක්‍රමයකි. මේ සූත්‍ර දෙකෙහිම බුදුන් වහන්සේ ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ශීල, ත්‍යාග, ප්‍රඥා දේශනා කර ඇති බව දත යුතුය.

5-6. Mahānāmasuttādivaṇṇanā

5-6. මහානාම සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

25-26. Pañcame atthūpaparikkhitā hotīti atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ upaparikkhitā hoti. Chaṭṭhe saddhāsīlacāgā missakā kathitā.

25-26. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘අත්ථූපපරික්ඛිතා හොති’ යනු යහපත හා අයහපත, හේතුව සහ අහේතුව මැනවින් විමසා බලන සුලු බවයි. හයවන සූත්‍රයෙහි ශ්‍රද්ධා, ශීල, ත්‍යාග මිශ්‍රව දේශනා කරන ලදී.

7. Paṭhamabalasuttavaṇṇanā

7. පළමු බල සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

27. Sattame ujjhattibalāti ujjhānabalā. Bālānañhi ‘‘yaṃ asuko idañcidañca āha, maṃ so āha, na añña’’nti evaṃ ujjhānameva balaṃ. Nijjhattibalāti ‘‘na idaṃ evaṃ, evaṃ nāmeta’’nti atthānatthanijjhāpanaṃyeva balaṃ. Paṭisaṅkhānabalāti paccavekkhaṇabalā. Khantibalāti adhivāsanabalā.

27. හත්වන සූත්‍රයෙහි ‘උජ්ඣත්තිබලා’ යනු අන්‍යන්ට දොස් පැවරීමේ හෝ පහත් කර බැලීමේ බලයයි. අඥාන මිනිසුන් ‘අසවලා මට මෙසේ කීවා’ යයි පවසමින් අන්‍යන්ට දොස් නැගීමම තම ශක්තිය කොට ගනිති. ‘නිජ්ඣත්තිබලා’ යනු ‘මෙය මෙසේ නොවේ, මෙය මෙසේමය’ කියා අර්ථය හා අනර්ථය වටහා දීමේ බලයයි. ‘පටිසංඛානබලා’ යනු නැවත නැවත සිතා බැලීමේ (ප්‍රත්‍යවේක්ෂා) බලයයි. ‘ඛන්තිබලා’ යනු ඉවසීමේ (අධිවාසනා) බලයයි.

8. Dutiyabalasuttavaṇṇanā

8. දෙවන බල සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

28. Aṭṭhame [Pg.224] balānīti ñāṇabalāni. Āsavānaṃ khayaṃ paṭijānātīti arahattaṃ paṭijānāti. Aniccatoti hutvā abhāvākārena. Yathābhūtanti yathāsabhāvato. Sammappaññāyāti sahavipassanāya maggapaññāya. Aṅgārakāsūpamāti santāpanaṭṭhena aṅgārakāsuyā upamitā ime kāmāti. Vivekaninnanti phalasamāpattivasena nibbānaninnaṃ. Vivekaṭṭhanti kilesehi vajjitaṃ dūrībhūtaṃ vā. Nekkhammābhiratanti pabbajjābhirataṃ. Byantibhūtanti vigatantabhūtaṃ ekadesenāpi anallīnaṃ visaṃyuttaṃ visaṃsaṭṭhaṃ. Āsavaṭṭhāniyehīti sampayogavasena āsavānaṃ kāraṇabhūtehi, kilesadhammehīti attho. Atha vā byantibhūtanti vigatavāyanti attho. Kuto? Sabbaso āsavaṭṭhāniyehi dhammehi, sabbehi tebhūmakadhammehīti attho. Imasmiṃ sutte ariyamaggo lokiyalokuttaro kathito.

28. අටවන සූත්‍රයෙහි ‘බලානි’ යනු ඥාන බලයන්ය. ‘ආසවානං ඛයං පටිජානාති’ යනු අර්හත් ඵලය ලත් බව පිළිගැනීමයි. ‘අනිච්චතො’ යනු ඇති වී නැති වී යන ස්වභාවයෙනි. ‘යථාභූතං’ යනු සැබෑ ස්වභාවය පරිදිය. ‘සම්මප්පඤ්ඤාය’ යනු විපස්සනා සහ මග්ග ප්‍රඥාවෙනි. ‘අංගාරකාසූපමා’ යනු දවනු ලබන අර්ථයෙන් කාමයන් ගිනි අඟුරු වළකට උපමා කරන ලදී. ‘විවෙකනින්නං’ යනු ඵල සමාවත්ති වශයෙන් නිවනට නැඹුරු වූ බවයි. ‘විවෙකට්ඨං’ යනු කෙලෙසුන්ගෙන් දුරු වූ හෝ වෙන් වූ බවයි. ‘නෙක්ඛම්මාභිරතං’ යනු පැවිදි බවෙහි ඇලුණු බවයි. ‘බ්‍යන්තිභූතං’ යනු තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ වූ, කිසිදු ලෙසකින් කෙලෙසුන්හි නොඇලුණු, විසංයුක්ත වූ බවයි. ‘ආසවට්ඨානියෙහි’ යනු ආශ්‍රවයන්ට හේතු වන්නා වූ කෙලෙස් ධර්මයන්ගෙන් යන්නයි. එසේත් නැතහොත් ‘බ්‍යන්තිභූතං’ යනු තෘෂ්ණාවෙන් තොර වූ බවයි. කෙසේ හෝ වේවා, සකලවිධ ත්‍රෛභූමක ධර්මයන්ගෙන් කෙලෙස එක් වන්නද? මේ සූත්‍රයෙහි ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වූ ආර්ය මාර්ගය ගැන දේශනා කරන ලදී.

9. Akkhaṇasuttavaṇṇanā

9. අක්ඛණ සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

29. Navame khaṇe kiccāni karotīti khaṇakicco, okāsaṃ labhitvāva kiccāni karotīti attho. Dhammoti catusaccadhammo. Opasamikoti kilesūpasamāvaho. Parinibbāyikoti kilesaparinibbānakaro. Catumaggañāṇasaṅkhātaṃ sambodhiṃ gacchati sampāpuṇātīti sambodhagāmī. Dīghāyukaṃ devanikāyanti idaṃ asaññaṃ devanikāyaṃ sandhāya vuttaṃ. Aviññātāresūti ativiya aviññūsu.

29. නවවන සූත්‍රයේ; සුදුසු අවස්ථාවකදී කළයුතු කටයුතු කරන බැවින් ‘ඛණකිච්ච’ (අවස්ථාවට අනුකූල කටයුතු ඇත්තා) නම් වේ. එනම් අවස්ථාවක් ලද සැණින් කටයුතු කරන්නේ යන අර්ථයයි. ‘ධම්මො’ යනු සතර සත්‍ය ධර්මයයි. ‘ඕපසමිකො’ යනු ක්ලේශයන්ගේ සංසිඳීම ගෙන දෙන යන්නයි. ‘පරිනිබ්බායිකො’ යනු ක්ලේශයන්ගේ පරිනිර්වාණය (සම්පූර්ණ නැති කිරීම) සිදු කරන යන්නයි. සතර මඟ ඥානය නම් වූ සම්බෝධියට පැමිණෙන බැවින් ‘සම්බෝධගාමී’ නම් වේ. ‘දීඝායුකං දේවනිකායං’ යන්නෙන් මෙහි අසඤ්ඤසත්ත දේව නිකාය (බ්‍රහ්ම ලෝකය) අදහස් කරන ලදී. ‘අවිඤ්ඤාතාරේසු’ යනු සතර සත්‍ය ධර්මය පිළිබඳ ඉතාමත්ම අවිද්‍යාමාන වූවන් (නොදන්නවුන්) අතරෙහි යන්නයි.

Suppavediteti sukathite. Antarāyikāti antarāyakarā. Khaṇo ve mā upaccagāti ayaṃ laddho khaṇo mā atikkami. Idha ceva naṃ virādhetīti sace koci pamattacārī idha imaṃ khaṇaṃ labhitvāpi saddhammassa niyāmataṃ ariyamaggaṃ virādheti na sampādeti. Atītatthoti hāpitattho. Cirattaṃ anutapissatīti cirarattaṃ socissati. Yathā hi ‘‘asukaṭṭhāne bhaṇḍaṃ samuppanna’’nti sutvā eko vāṇijo na gaccheyya, aññe gantvā gaṇheyyuṃ, tesaṃ taṃ aṭṭhaguṇampi dasaguṇampi bhaveyya. Atha itaro ‘‘mama attho atikkanto’’ti anutapeyya, evaṃ yo idha khaṇaṃ labhitvā appaṭipajjanto saddhammassa niyāmataṃ virādheti, so ayaṃ vāṇijova atītattho [Pg.225] ciraṃ anutapissati socissati. Kiñca bhiyyo avijjānivutoti tathā. Paccavidunti paṭivijjhiṃsu. Saṃvarāti sīlasaṃvarā. Māradheyyaparānugeti māradheyyasaṅkhātaṃ saṃsāraṃ anugate. Pāraṅgatāti nibbānaṃ gatā. Ye pattā āsavakkhayanti ye arahattaṃ pattā. Evamidha gāthāsu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

‘සුප්පවේදිතේ’ යනු මැනවින් දේශනා කරන ලද යන්නයි. ‘අන්තරායිකා’ යනු අන්තරාය පමුණුවන දේවල්ය. ‘ඛණෝ වේ මා උපච්චගා’ යනු ලැබූ මේ බුද්ධෝත්පාද නවම ක්ෂණය ඉක්මවා නොයවා යන්නයි. ‘ඉධ චේනං විරාධේති’ යනු යම්කිසි ප්‍රමාද වූවෙක් මේ ශාසනයෙහි මෙවැනි ක්ෂණයක් ලබාගෙනත් සද්ධර්මයේ නියත බව වූ ආර්ය මාර්ගය වරදවා ගනී නම්, සම්පූර්ණ කර නොගනී නම් යන්නයි. ‘අතීතත්ථෝ’ යනු පිරිහුණු අර්ථ (යහපත) ඇත්තේ යන්නයි. ‘චිරත්තං අනුතපිස්සති’ යනු බොහෝ කලක් ශෝක කරනු ඇත යන්නයි. එනම්: ‘අසවල් ස්ථානයෙහි වෙළඳ භාණ්ඩ රැස්ව තිබේ’ යයි අසා එක් මෝඩ වෙළෙන්දෙක් එහි නොගියත්, අන් දක්ෂ වෙළෙන්දෝ එහි ගොස් එම භාණ්ඩ ලබා ගනිත්ද, ඔවුන්ට එයින් අට ගුණයක හෝ දස ගුණයක ලාභයක් ලැබේද, එවිට අර අනෙක් වෙළෙන්දා ‘මට හිමිවිය යුතු දේ මග හැරුණි’ යයි පසුව තැවෙන්නා සේම, යමෙක් මෙහිදී මේ උතුම් අවස්ථාව ලබාගෙනත් පිළිවෙත් නොපුරා සද්ධර්මයේ නියමය වූ ආර්ය මාර්ගය වරදවා ගනීද, ඔහු අර වෙළෙන්දා මෙන් පිරිහුණු යහපත ඇත්තෙකු වී බොහෝ කලක් පසුව තැවෙනු ඇත, ශෝක කරනු ඇත යන අර්ථයයි. තවද ‘අවිජ්ජානිවුතෝ’ යනු අවිද්‍යාවෙන් වැසුණු යන්නයි. ‘පච්චවිදුං’ යනු අවබෝධ කරගත්තාහුය. ‘සංවරා’ යනු සීල සංවරයයි. ‘මාරධෙය්‍යපරානුගේ’ යනු මාරයාගේ විෂය වූ සංසාරය අනුව යන්නවුන් යන්නයි. ‘පාරංගතා’ යනු නිවනට පැමිණියාහුය. ‘යේ පත්තා ආසවක්ඛයං’ යනු යම් කෙනෙක් අර්හත් ඵලයට පැමිණියාහුද යන්නයි. මෙසේ මෙහි ගාථාවන් මගින් වට්ටය (සංසාරය) සහ විවට්ටය (නිවන) දේශනා කරන ලදී.

10. Anuruddhamahāvitakkasuttavaṇṇanā

10. අනුරුද්ධ මහා විතක්ක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

30. Dasame cetīsūti cetināmakānaṃ rājūnaṃ nivāsaṭṭhānattā evaṃladdhavohāre raṭṭhe. Pācīnavaṃsadāyeti dasabalassa vasanaṭṭhānato pācīnadisāya ṭhite vaṃsadāye nīlobhāsehi veḷūhi sañchanne araññe. Evaṃ cetaso parivitakko udapādīti thero kira pabbajitvā paṭhamaantovassamhiyeva samāpattilābhī hutvā sahassalokadhātudassanasamatthaṃ dibbacakkhuñāṇaṃ uppādesi. So sāriputtattherassa santikaṃ gantvā evamāha – ‘‘idhāhaṃ, āvuso sāriputta, dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena sahassalokaṃ olokemi. Āraddhaṃ kho pana me vīriyaṃ asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, passaddho kāyo asāraddho, samāhitaṃ cittaṃ ekaggaṃ. Atha ca pana me anupādāya āsavehi cittaṃ na vimuccatī’’ti. Atha naṃ thero āha – ‘‘yaṃ kho te, āvuso anuruddha, evaṃ hoti ‘ahaṃ dibbena cakkhunā…pe… olokemī’ti, idaṃ te mānasmiṃ. Yampi te, āvuso, anuruddha evaṃ hoti ‘āraddhaṃ kho pana me vīriyaṃ…pe… ekagga’nti, idaṃ te uddhaccasmiṃ. Yampi te, āvuso anuruddha, evaṃ hoti ‘atha ca pana me anupādāya āsavehi cittaṃ na vimuccatī’ti, idaṃ te kukkuccasmiṃ. Sādhu vatāyasmā anuruddho ime tayo dhamme pahāya ime tayo dhamme amanasikaritvā amatāya dhātuyā cittaṃ upasaṃharatū’’ti evamassa thero kammaṭṭhānaṃ kathesi. So kammaṭṭhānaṃ gahetvā satthāraṃ āpucchitvā cetiraṭṭhaṃ gantvā samaṇadhammaṃ karonto aṭṭhamāsaṃ caṅkamena vītināmesi. So padhānaveganimmathitattā kilantakāyo ekassa veḷugumbassa heṭṭhā nisīdi. Athassāyaṃ evaṃ cetaso parivitakko udapādi, esa mahāpurisavitakko uppajjīti attho.

30. දසවන සූත්‍රයේ; ‘චේතීසු’ යනු චේති නම් රජවරුන්ගේ වාසස්ථානය වූ බැවින් එනමින් හඳුන්වන රටෙහි යන්නයි. ‘පාචීනවංසදායේ’ යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි තැන සිට නැගෙනහිර දිශාවෙහි පිහිටි, නිල් පැහැයෙන් බබළන උණ පඳුරුවලින් ගහන වූ වනයෙහි යන්නයි. ‘ඒවං චේතසෝ පරිවිතක්කෝ උදපාදි’ යනු අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ පැවිදි වී පළමු වස් කාලය තුළදීම සමාපත්ති ලාභී වී, ලෝකධාතු දහසක් දැකීමට සමර්ථ වූ දිව්‍ය චක්ෂුර් ඥානය උපදවා ගත්හ. උන්වහන්සේ සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ වෙත ගොස් මෙසේ පැවසුවහ: ‘ඇවැත්නි සාරිපුත්තයෙනි, මම පිරිසිදු වූ මිනිස් ඇස ඉක්මවා ගිය දිව්‍යමය වූ ඇසින් ලෝකධාතු දහසක් බලමි. මාගේ වීර්යය අචලව ආරම්භ කරන ලදී. සිහිය මැනවින් පිහිටා ඇත. කය සැහැල්ලුය, සිත එකඟය. එසේ වුවත් උපාදානයෙන් තොරව ආශ්‍රවයන්ගෙන් මාගේ සිත නිදහස් නොවේ’ යයි පැවසූහ. එවිට සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: ‘ඇවැත්නි අනුරුද්ධයෙනි, ඔබ “මම දිව්‍යමය ඇසින් බලමි” යයි සිතීම ඔබේ මානයයි. “මාගේ වීර්යය ආරම්භ කරන ලදී... සිත එකඟය” යයි සිතීම ඔබේ උද්ධච්චයයි (නොසන්සුන් බවයි). “එසේ වුවත් මාගේ සිත නිදහස් නොවේ” යයි සිතීම ඔබේ කුක්කුච්චයයි (පසුතැවීමයි). එබැවින් අනුරුද්ධ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ මේ ධර්මතා තුන අතහැර, මේ ධර්මතා තුන මෙනෙහි නොකර, අමෘත ධාතුව (නිවන) කෙරෙහි සිත යොමු කරන්නේ නම් ඉතා මැනවි’ යයි කමටහන් වදාළහ. උන්වහන්සේ එම කමටහන් ගෙන බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් අවසර ගෙන චේති රටට ගොස් ශ්‍රමණ ධර්මය පුරමින් අඩමසක් සක්මන් කරමින් කාලය ගත කළහ. උන්වහන්සේ වීර්යයෙහි වේගයෙන් පීඩිත වූ ශරීරයක් ඇත්තෙකු වී වෙහෙසට පත්ව එක් උණ පඳුරක් යට වැඩසිටියහ. එකල්හි උන්වහන්සේට මෙවැනි සිතුවිල්ලක් ඇති විය; එනම් ‘මෙය මහා පුරුෂයෙකුගේ සිතුවිල්ලකි’ යන්නයි.

Appicchassāti [Pg.226] ettha paccayappiccho, adhigamappiccho, pariyattiappiccho, dhutaṅgappicchoti cattāro appicchā. Tattha paccayappiccho bahuṃ dente appaṃ gaṇhāti, appaṃ dente appataraṃ gaṇhāti, na anavasesaggāhī hoti. Adhigamappiccho majjhantikatthero viya attano adhigamaṃ aññesaṃ jānituṃ na deti. Pariyattiappiccho tepiṭakopi samāno na bahussutabhāvaṃ jānāpetukāmo hoti sāketatissatthero viya. Dhutaṅgappiccho dhutaṅgapariharaṇabhāvaṃ aññesaṃ jānituṃ na deti dvebhātikattheresu jeṭṭhatthero viya. Vatthu visuddhimagge kathitaṃ. Ayaṃ dhammoti evaṃ santaguṇaniguhanena ca paṭiggahaṇe mattaññutāya ca appicchassa puggalassa ayaṃ navalokuttaradhammo sampajjati, no mahicchassa. Evaṃ sabbattha yojetabbaṃ.

‘අප්පිච්ඡස්සා’ යන්නෙහි ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙහි ලද පමණින් සතුටු වන (පච්චයප්පිච්ඡ), අධිගමයන් (මඟඵල) ලැබූවත් ඒවා සැඟවීමට කැමති (අධිගමප්පිච්ඡ), පර්යප්තියෙහි ප්‍රවීණ වුවත් ඒ බව හඟවන්නට අකැමැති (පරියත්තිඅප්පිච්ඡ) සහ ධුතාංග සමාදන් වී සිටියත් ඒ බව අන් අයට නොදක්වන (ධුතංගප්පිච්ඡ) වශයෙන් සිව්වැදෑරුම් ‘අප්පිච්ඡ’ පුද්ගලයෝ වෙති. එහි පච්චයප්පිච්ඡ තැනැත්තා බොහෝ දේ දෙන විට ස්වල්පයක් ගනී, ස්වල්පයක් දෙන විට ඉතා ස්වල්පයක් ගනී, සියල්ලම ලබාගන්නෙකු නොවේ. අධිගමප්පිච්ඡ තැනැත්තා මජ්ඣන්තික තෙරුන් මෙන් තම අධිගමයන් අන් අයට දැනගන්නට ඉඩ නොදෙයි. පරියත්තිඅප්පිච්ඡ තැනැත්තා තෙපිටකධරයෙකු වුවත් සාකේත තිස්ස තෙරුන් මෙන් තමාගේ උගත්කම ප්‍රකට කිරීමට අකැමැති වෙයි. ධුතංගප්පිච්ඡ තැනැත්තා දෙබෑයන් අතර වැඩිමහල් තෙරුන් මෙන් තමා ධුතාංග රකින බව අන් අයට පෙන්වීමට උත්සාහ නොකරයි. මෙම කථා වස්තුව විශුද්ධි මාර්ගයෙහි දක්වා ඇත. ‘අයං ධම්මෝ’ යනු මෙසේ ඇති ගුණ සැඟවීමෙන් සහ ප්‍රත්‍ය ලැබීමේදී පමණ දැන කටයුතු කරන ලද අල්පේච්ඡ පුද්ගලයාට මේ නව ලෝකෝත්තර ධර්මය සිද්ධ වේ, මහිච්ඡ (මහත් ආශා ඇත්තාට) පුද්ගලයාට එය සිදු නොවේ. මෙසේ සෑම තැනකදීම යොදාගත යුතුය.

Santuṭṭhassāti catūsu paccayesu tīhi santosehi santuṭṭhassa. Pavivittassāti kāyacittaupadhivivekehi vivittassa. Tattha kāyaviveko nāma gaṇasaṅgaṇikaṃ vinodetvā ārambhavatthuvasena ekībhāvo. Ekībhāvamatteneva kammaṃ na nipphajjatīti kasiṇaparikammaṃ katvā aṭṭha samāpattiyo nibbatteti, ayaṃ cittaviveko nāma. Samāpattimatteneva kammaṃ na nipphajjatīti jhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasitvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇāti, ayaṃ sabbākārato upadhiviveko nāma. Tenāha bhagavā – ‘‘kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ, cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ, upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatāna’’nti (mahāni. 7, 49).

‘සන්තුට්ඨස්සා’ යනු සිවුපසයෙහි තුන් වැදෑරුම් සතුටින් (සන්තෝෂයෙන්) යුක්ත වූ තැනැත්තාට යන්නයි. ‘පවිවිත්තස්සා’ යනු කාය, චිත්ත සහ උපධි විවේකයන්ගෙන් වෙන්වූ තැනැත්තාට යන්නයි. එහි ‘කාය විවේකය’ යනු පිරිසගෙන් වෙන්ව හුදෙකලාව වාසය කිරීමයි. හුදෙකලා වූ පමණින්ම මහණ දම් පිරෙන්නේ නැතැයි සිතා කසිණ පරිකර්ම කොට අෂ්ට සමාපත්තීන් උපදවා ගැනීම ‘චිත්ත විවේකය’ නම් වේ. සමාපත්තීන් ලැබූ පමණින්ම කටයුතු අවසන් නොවේ යයි සිතා ධ්‍යානය පාදක කොට සංස්කාර ධර්මයන් විදර්ශනා කොට පටිසම්භිදාවන් සමඟ අර්හත් ඵලයට පැමිණීම සෑම අයුරින්ම වූ ‘උපධි විවේකය’ නම් වේ. ඒ නිසාම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: ‘කාමයන්ගෙන් වෙන්වීමෙහි ඇලුනු, විවේකයෙහි පිහිටි කය ඇති අයගේ කාය විවේකයද, පිරිසිදු සිත් ඇති පරම පාරිශුද්ධියට පැමිණි අයගේ චිත්ත විවේකයද, උපධි රහිත වූ සංස්කාරයන්ගෙන් තොරවූවන්ගේ උපධි විවේකයද’ වශයෙන් විවේක තුනකි.

Saṅgaṇikārāmassāti gaṇasaṅgaṇikāya ceva kilesasaṅgaṇikāya ca ratassa. Āraddhavīriyassāti kāyikacetasikavīriyavasena āraddhavīriyassa. Upaṭṭhitassatissāti catusatipaṭṭhānavasena upaṭṭhitassatissa. Samāhitassāti ekaggacittassa. Paññavatoti kammassakatapaññāya paññavato.

‘සංගණිකාරාමස්සා’ යනු පිරිස සමඟ එක්වී සිටීමෙහි සහ කෙලෙස් සමඟ එක්වීමෙහි ඇලුනු තැනැත්තාට යන්නයි. ‘ආරද්ධවීරියස්සා’ යනු කායික හා චෛතසික වීර්යයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තාට යන්නයි. ‘උපට්ඨිතසතිස්සා’ යනු සතර සතිපට්ඨානයන් මගින් මැනවින් පිහිටුවන ලද සිහිය ඇති තැනැත්තාට යන්නයි. ‘සමාහිතස්සා’ යනු එකඟ වූ සිතක් ඇති තැනැත්තාට යන්නයි. ‘පඤ්ඤවතෝ’ යනු කර්මය ස්වකීය කරගත් ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තාට යන්නයි.

Sādhu sādhūti therassa vitakkaṃ sampahaṃsento evamāha. Imaṃ aṭṭhamanti satta nidhī laddhapurisassa aṭṭhamaṃ dento viya, satta maṇiratanāni, satta hatthiratanāni, satta assaratanāni laddhapurisassa aṭṭhamaṃ dento viya satta mahāpurisavitakke vitakketvā ṭhitassa aṭṭhamaṃ ācikkhanto evamāha. Nippapañcārāmassāti [Pg.227] taṇhāmānadiṭṭhipapañcarahitattā nippapañcasaṅkhāte nibbānapade abhiratassa. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. Papañcārāmassāti yathāvuttesu papañcesu abhiratassa. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ.

"සාධු සාධු" යි පවසා අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේගේ විතර්කය (සිතුවිල්ල) සතුටු කරවමින් මෙසේ වදාළ සේක. "මෙම අටවැන්න" යනු නිධන් සතක් ලත් පුරුෂයෙකුට අටවැනි නිධනයක් දෙන්නාක් මෙන් ද, මැණික් රත්න සතක්, ඇත් රත්න සතක්, අස් රත්න සතක් ලැබූ පුරුෂයෙකුට අටවැන්නක් දෙන්නාක් මෙන් ද, මහාපුරුෂ විතර්ක සතක් සිතා සිටි උන්වහන්සේට අටවැනි මහාපුරුෂ විතර්කය පවසමින් මෙසේ වදාළ සේක. "නිප්පපඤ්චාරාමස්ස" යනු තණ්හා, මාන, දිට්ඨි යන ප්‍රපංචයන්ගෙන් තොර වූ බැවින් නිප්පපඤ්ච යැයි කියනු ලබන නිවන් පදයෙහි ඇලී වාසය කරන්නා හට යන්නයි. අනෙක් පදය ද (නිප්පපඤ්චරතස්ස) එයටම සමාන අර්ථ ඇත්තකි. "පපඤ්චාරාමස්ස" යනු ඉහත කී ප්‍රපංචයන්හි ඇලී වාසය කරන්නා හට යන්නයි. අනෙක් පදය ද එයටම වේවචනයකි.

Yatoti yadā. Tatoti tadā. Nānārattānanti nilapītalohitodātavaṇṇehi nānārajanehi rattānaṃ. Paṃsukūlanti tevīsatiyā khettesu ṭhitapaṃsukūlacīvaraṃ. Khāyissatīti yathā tassa pubbaṇhasamayādīsu yasmiṃ samaye yaṃ icchati, tasmiṃ samaye taṃ pārupantassa so dussakaraṇḍako manāpo hutvā khāyati, evaṃ tuyhampi cīvarasantosamahāariyavaṃsena tuṭṭhassa viharato paṃsukūlacīvaraṃ khāyissati upaṭṭhahissati. Ratiyāti ratiatthāya. Aparitassāyāti taṇhādiṭṭhiparitassanāhi aparitassanatthāya. Phāsuvihārāyāti sukhavihāratthāya. Okkamanāya nibbānassāti amataṃ nibbānaṃ otaraṇatthāya.

"යතෝ" යනු යම් කලකදී යන්නයි. "තතෝ" යනු එකල්හි යන්නයි. "නානාරත්තානං" යනු නිල්, කහ, රතු, සුදු යන විවිධ වර්ණ ඇති නොයෙක් සායම්වලින් සායම් කරන ලද යන්නයි. "පංසුකූලං" යනු ස්ථාන විසිතුනක පවතින පාංශුකූල සිවුරුයි. "ඛායිස්සති" යනු යම් සේ ඔහු පෙරවරු කාලාදියෙහි යම් වස්ත්‍රයක් කැමති වන්නේද, එකල්හි එය පෙරවා ගන්නා ඔහුට ඒ වස්ත්‍ර මංජුසාව සිත්කලු ලෙස පෙනේද, එමෙන්ම සිවුරු සන්තෝෂය නම් වූ මහා ආර්ය වංශයෙහි පිහිටා සතුටින් වාසය කරන ඔබට ද පාංශුකූල සිවුර මනෝඥව වැටහෙන්නේය, උපස්ථාන වන්නේය. "රතියා" යනු සතුට පිණිසයි. "අපරිතස්සාය" යනු තණ්හා හා දිට්ඨි නිසා ඇති වන තැතිගැනීම් (පරිතැවීම්) වලින් තොර වීම පිණිසයි. "ඵාසුවිහාරාය" යනු සුවසේ වාසය කිරීම පිණිසයි. "ඔක්කමනාය නිබ්බානස්ස" යනු අමෘත මහා නිවනට බැසගැනීම පිණිසයි.

Piṇḍiyālopabhojananti gāmanigamarājadhānīsu jaṅghābalaṃ nissāya gharapaṭipāṭiyā carantena laddhapiṇḍiyālopabhojanaṃ. Khāyissatīti tassa gahapatino nānaggarasabhojanaṃ viya upaṭṭhahissati. Santuṭṭhassa viharatoti piṇḍapātasantosamahāariyavaṃsena santuṭṭhassa viharato. Rukkhamūlasenāsanaṃ khāyissatīti tassa gahapatino tebhūmakapāsāde gandhakusumavāsasugandhaṃ kūṭāgāraṃ viya rukkhamūlaṃ upaṭṭhahissati. Santuṭṭhassāti senāsanasantosamahāariyavaṃsena santuṭṭhassa. Tiṇasanthārakoti tiṇehi vā paṇṇehi vā bhūmiyaṃ vā phalakapāsāṇatalāni vā aññatarasmiṃ santhatasanthato. Pūtimuttanti yaṃkiñci muttaṃ. Taṅkhaṇe gahitampi pūtimuttameva vuccati duggandhattā. Santuṭṭhassa viharatoti gilānapaccayabhesajjaparikkhārasantosena santuṭṭhassa viharato.

"පිණ්ඩියාලෝපභෝජනං" යනු ගම් නියම්ගම් හා රාජධානිවල පා බලයෙන් ගෙපිළිවෙළින් හැසිරෙන්නා වූ පැවිද්දා විසින් ලබන ලද පිණ්ඩපාත භෝජනයයි. "ඛායිස්සති" යනු එම ගෘහපතියාට නානාවිධ ප්‍රණීත රසැති භෝජනයක් මෙන් වැටහෙන්නේය යන්නයි. "සන්තුට්ඨස්ස විහරතෝ" යනු පිණ්ඩපාත සන්තෝෂය නම් වූ මහා ආර්ය වංශයෙහි පිහිටා සතුටින් වාසය කරන්නා හට යන්නයි. "රුක්ඛමූලසේනාසනං ඛායිස්සති" යනු එම ගෘහපතියාට තෙමහල් ප්‍රාසාදයක සුවඳ මල්වලින් සුවඳවත් කරන ලද කූටාගාරයක් මෙන් රුක්මූලය වැටහෙන්නේය යන්නයි. "සන්තුට්ඨස්ස" යනු සේනාසන සන්තෝෂය නම් වූ මහා ආර්ය වංශයෙන් සතුටු වූ තැනැත්තා හට යන්නයි. "තිණසන්ථාරකෝ" යනු තණකොළ හෝ කොළ හෝ බිමෙහි හෝ ලෑලි හෝ ගල්තලා හෝ මතුයෙහි අතුරන ලද අතිරීමකි. "පූතිමුත්තං" යනු යම් කිසි මුත්‍රයකි. එය දුර්ගන්ධ සහිත බැවින් ගත් මොහොතේ වුවද පූතිමුත්ත (පිළුණු මුත්‍ර) යැයි කියනු ලැබේ. "සන්තුට්ඨස්ස විහරතෝ" යනු ගිලානපච්චය භේසජ්ජ පරික්ඛාර සන්තෝෂයෙන් සතුටු වී වාසය කරන තැනැත්තා හට යන්නයි.

Iti bhagavā catūsu ṭhānesu arahattaṃ pakkhipanto kammaṭṭhānaṃ kathetvā ‘‘katarasenāsane nu kho vasantassa kammaṭṭhānaṃ sappāyaṃ bhavissatī’’ti āvajjento ‘‘tasmiññeva vasantassā’’ti ñatvā tena hi tvaṃ, anuruddhātiādimāha. Pavivittassa viharatoti tīhi vivekehi vivittassa viharantassa. Uyyojanikapaṭisaṃyuttanti uyyojanikeheva vacanehi paṭisaṃyuttaṃ, tesaṃ upaṭṭhānagamanakaṃyevāti attho. Papañcanirodheti nibbānapade[Pg.228]. Pakkhandatīti ārammaṇakaraṇavasena pakkhandati. Pasīdatītiādīsupi ārammaṇavaseneva pasīdanasantiṭṭhanamuccanā veditabbā. Iti bhagavā cetiraṭṭhe pācīnavaṃsadāye āyasmato anuruddhassa kathite aṭṭha mahāpurisavitakke puna bhesakaḷāvanamahāvihāre nisīditvā bhikkhusaṅghassa vitthārena kathesi.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්ථාන සතරකදී අර්හත් ඵලය පවසමින් කර්මස්ථානය වදාරා, "කවර සේනාසනයක වාසය කරන අනුරුද්ධයන්ට කර්මස්ථානය යෝග්‍ය වන්නේද?" යි ආවර්ජනය කරමින්, "එම ස්ථානයෙහිම (පාචීනවංස මිගදායෙහිම) වසන්නා වූ" උන්වහන්සේට එය සුදුසු බව දැන, "එසේ නම් අනුරුද්ධය" යනාදිය වදාළ සේක. "පවිවිත්තස්ස විහරතෝ" යනු ත්‍රිවිධ විවේකයෙන් යුක්තව වාසය කරන්නා වූ තැනැත්තා හට යන්නයි. "උය්‍යෝජනික පටිසංයුත්තං" යනු උනන්දු කරවන වචනවලින් යුක්ත වූ, ඔවුන්ගේ පැමිණීම හා උපස්ථානය පිණිස යෑම යන අර්ථයයි. "පපඤ්චනිරෝධේ" යනු නිවන් පදයෙහි යන්නයි. "පක්ඛන්දති" යනු අරමුණු කිරීම් වශයෙන් පිවිසෙයි. "පසීදති" යනාදී තැන්හි ද අරමුණු වශයෙන්ම පැහැදීම, මනාකොට පිහිටීම හා මිදීම දත යුතුය. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ චේතී රට පාචීනවංස මිගදායෙහිදී ආයුෂ්මත් අනුරුද්ධයන් වහන්සේට වදාළ අට මහාපුරුෂ විතර්ක, පසුව භේසකළාවන මහා විහාරයෙහි වැඩ සිටිමින් භික්ෂු සංඝයාට විස්තර වශයෙන් වදාළ සේක.

Manomayenāti manena nibbattitakāyopi manomayoti vuccati manena gatakāyopi, idha manena gatakāyaṃ sandhāyevamāha. Yathā me ahu saṅkappoti yathā mayhaṃ vitakko ahosi, tato uttari aṭṭhamaṃ mahāpurisavitakkaṃ dassento tato uttariṃ desayi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

"මනෝමයේන" යනු සිතින් උපදවන ලද කය ද මනෝමය යැයි කියනු ලැබේ, සිතින් යන කය ද එසේම කියනු ලැබේ. මෙහිදී සිතින් (මනෝමය බලයෙන්) යන කය අදහස් කරමින් මෙසේ වදාළ සේක. "යථා මේ අහු සංකප්පෝ" යනු යම් සේ මාගේ විතර්කය (කල්පනාව) වූයේද යන්නයි. ඉන් මත්තෙහි අටවැනි මහාපුරුෂ විතර්කය දක්වමින් ඊට වඩා වැඩි යමක් වදාළ සේක. සෙසු පද සෑම තැනකම පැහැදිලිය.

Gahapativaggo tatiyo.

තුන්වැනි ගහපති වර්ගයයි.

4. Dānavaggo

4. දාන වර්ගය.

1. Paṭhamadānasuttavaṇṇanā

1. පළමු දාන සූත්‍ර වර්ණනාව.

31. Catutthassa paṭhame āsajja dānaṃ detīti patvā dānaṃ deti. Āgataṃ disvā taṃ muhuttaṃyeva nisīdāpetvā sakkāraṃ katvā dānaṃ deti, dassāmīti na kilameti. Bhayāti ‘‘ayaṃ adāyako akārako’’ti garahabhayā, apāyabhayā vā. Adāsi meti mayhaṃ pubbe esa idaṃ nāma adāsīti deti. Dassati meti anāgate idaṃ nāma dassatīti deti. Sāhu dānanti dānaṃ nāma sādhu sundaraṃ buddhādīhi paṇḍitehi pasatthanti deti. Cittālaṅkāracittaparikkhāratthaṃ dānaṃ detīti samathavipassanācittassa alaṅkāratthañceva parikkhāratthañca deti. Dānañhi cittaṃ muduṃ karoti. Yena laddho, so ‘‘laddhaṃ me’’ti muducitto hoti. Yena dinnaṃ, sopi ‘‘dinnaṃ mayā’’ti muducitto hoti. Iti ubhinnaṃ cittaṃ muduṃ karoti. Teneva ‘‘adantadamana’’nti vuccati. Yathāha –

31. සිව්වැනි වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි; "ආසජ්ජ දානං දේති" යනු ලාභීන් පැමිණි කල්හි දානය දෙයි යන්නයි. පැමිණි අය දැක ඒ මොහොතේම හිඳුවා සත්කාර කොට දානය දෙයි, "දෙන්නෙමි" යි පවසා ඔවුන් වෙහෙසට පත් නොකරයි. "භයා" යනු "මොහු දානය නොදෙන්නෙකි, පින් නොකරන්නෙකි" යන ගර්හා භය නිසා හෝ අපාය භය නිසා හෝ යන්නයි. "අදාසි මේ" යනු "මොහු මීට පෙර මට මෙවැනි දෙයක් දුන්නේය" යන අදහසින් දෙයි. "දස්සති මේ" යනු "මොහු මතු අනාගතයේ මට මෙවැනි දෙයක් දෙනු ඇත" යන අදහසින් දෙයි. "සාහු දානං" යනු දානය යනු යහපත්ය, උතුම්ය, බුද්ධාදී පණ්ඩිතයන් විසින් පසසන ලද්දකැයි සිතා දෙයි. "චිත්තාලංකාර චිත්තපරික්ඛාරත්ථං දානං දේති" යනු සමථ විපස්සනා සිත්හි අලංකාරය පිණිස ද උපකරණ පිණිස ද දානය දෙයි. දානය සිත මෘදු කරයි. යමෙක් ලැබුවේද ඔහු සතුටු සිතැත්තේ වෙයි. යමෙක් දුන්නේද ඔහු ද "මම දුන්නෙමි" යි මෘදු සිතැත්තේ වෙයි. මෙසේ දෙදෙනාගේම සිත මෘදු කරයි. එබැවින් "අදන්තදමන" (නොදැමුණු අය දමනය කරන්නා) යැයි කියනු ලැබේ. එය මෙසේ වදාළහ -

‘‘Adantadamanaṃ [Pg.229] dānaṃ, adānaṃ dantadūsakaṃ;

Dānena piyavācāya, unnamanti namanti cā’’ti.

"දානය නොදැමුණු අය දමනය කරන්නකි, නොදීම (අදානය) දැමුණු අයවද දූෂණය කරයි. දානයෙන් හා ප්‍රිය වචනයෙන් සත්වයෝ උසස් වෙති, අවනත ද වෙති."

Imesu pana aṭṭhasu dānesu cittālaṅkāradānameva uttamanti.

මෙසේ මෙම දාන අට අතරින් සිතේ අලංකාරය සඳහා දෙන දානයම උත්තම වේ.

2. Dutiyadānasuttavaṇṇanā

2. දෙවැනි දාන සූත්‍ර වර්ණනාව.

32. Dutiye saddhāti yāya saddhāya dānaṃ deti, sā saddhā. Hiriyanti yāya hiriyā dānaṃ deti, sāva adhippetā. Kusalañca dānanti anavajjañca dānaṃ. Diviyanti divaṅgamaṃ.

32. දෙවැන්නෙහි; "සද්ධා" යනු යම් ශ්‍රද්ධාවකින් දානය දෙයිද එයයි. "හිරියං" යනු යම් හිරියකින් දානය දෙයිද එයම අදහස් කරන ලදී. "කුසලඤ්ච දානං" යනු නිවැරදි (නිර්දෝෂී) දානයයි. "දිවියං" යනු ස්වර්ගයට මග පෙන්වන යන්නයි.

3. Dānavatthusuttavaṇṇanā

3. දානවස්තු සූත්‍ර වර්ණනාව.

33. Tatiye dānavatthūnīti dānakāraṇāni. Chandā dānaṃ detīti pemena dānaṃ deti. Dosāti dosena kuddho hutvā yaṃ atthi, taṃ vegena gaṇhitvā deti. Mohāti mohena mūḷho deti. Bhayāti garahabhayena vā apāyabhayena vā, tassa tasseva vā pana bhayena deti. Kulavaṃsanti kulapaveṇiṃ.

33. තෙවැන්නෙහි; "දානවත්තූනි" යනු දානය දීමට හේතූන්ය. "ඡන්දා දානං දේති" යනු ප්‍රේමය (කැමැත්ත) නිසා දානය දෙයි. "දෝසා" යනු කෝපයට පත් වී වහා යමක් දෙයි. "මෝහා" යනු මුළා වී දෙයි. "භයා" යනු ගර්හා භයෙන්, අපාය භයෙන් හෝ යම් බියක් නිසා දෙයි. "කුලවංසං" යනු පරම්පරා චාරිත්‍රයයි.

4. Khettasuttavaṇṇanā

4. ක්ෂේත්‍ර සූත්‍ර වර්ණනාව.

34. Catutthe na mahapphalaṃ hotīti dhaññaphalena mahapphalaṃ na hoti. Na mahassādanti yampissa phalaṃ hoti, tassa assādo na mahā hoti mandassādaṃ na madhuraṃ. Na phātiseyyanti seyyāpissa na hoti vuḍḍhi, tassa mahantaṃ vīhithambhasannivesaṃ na hotīti attho. Unnāmaninnāmīti thalaninnavasena visamatalaṃ. Tattha thale udakaṃ na saṇṭhāti, ninne atibahu tiṭṭhati. Pāsāṇasakkharikanti pattharitvā ṭhitapiṭṭhipāsāṇehi ca khuddakapāsāṇehi ca sakkharāhi ca samannāgataṃ. Ūsaranti ubbhinnaloṇaṃ. Na ca gambhīrasitanti thaddhabhūmitāya gambhīrānugataṃ, naṅgalamaggaṃ katvā kasituṃ na sakkā hoti, uttānanaṅgalamaggameva hoti. Na āyasampannanti na udakāgamanasampannaṃ. Na apāyasampannanti pacchābhāge udakaniggamanamaggasampannaṃ na hoti. Na mātikāsampannanti na khuddakamahantīhi udakamātikāhi sampannaṃ hoti[Pg.230]. Na mariyādasampannanti na kedāramariyādāhi sampannaṃ. Na mahapphalantiādīni sabbāni vipākaphalavaseneva veditabbāni.

34. හතරවන සූත්‍රයෙහි, 'මහත් ඵල නැත්තේය' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ධාන්‍ය අස්වැන්නෙන් ලැබෙන මහත් වූ ඵලයක් නොවන බවයි. 'මහත් ආස්වාදයක් නැත්තේය' යනු එම ගසෙහි යම් ඵලයක් හටගත්තද, එහි ආස්වාදය මහත් නොවන බවයි; එය අල්ප ආස්වාදයක් ඇති, මිහිරි නොවන දෙයකි. 'වෘද්ධියක් නැත්තේය' යනු එම ගසෙහි උසස් බවක් හෝ වැඩීමක් සිදු නොවන බවයි; එම ධාන්‍ය ගසෙහි මහත් වූ දියුණුවක් හෝ ශක්තිමත් ව පිහිටීමක් ඇති නොවන බව අර්ථයයි. 'උස් පහත් වූ' යනු උස් බිම් හා මිටි බිම් වශයෙන් අසමාන වූ තලයයි. එහි උස් බිමෙහි ජලය නොරඳයි, මිටි බිමෙහි ජලය අතිශයින් වැඩියෙන් පවතියි. 'ගල් හා බොරළු සහිත' යනු පැතිර පවතින තට්ටු ගල්වලින් ද, කුඩා ගල් කැබලිවලින් හා බොරළුවලින් ද යුක්ත වූ බිමයි. 'ලුණු සහිත වූ' යනු ලුණු මතු වූ බිමයි. 'ගැඹුරට සීසෑ නොහැකි' යනු පොළොව තද බැවින් ගැඹුරට යන පරිදි නගුල් ඉරි ඇඳ සීසෑමට නොහැකි බවයි, එහි ඇත්තේ නොගැඹුරු නගුල් ඉරි පමණි. 'ආය සම්පන්න නොවන' යනු ජලය ඇතුළු වන මඟ සම්පූර්ණ නොවන බවයි. 'අපාය සම්පන්න නොවන' යනු පසුව ජලය පිටවන මඟ සම්පූර්ණ නොවන බවයි. 'මතෘකා (ඇළවේලි) සම්පන්න නොවන' යනු කුඩා හෝ විශාල ජල ඇළවේලිවලින් යුක්ත නොවන බවයි. 'සීමා (නියර) සම්පන්න නොවන' යනු කුඹුරු නියරවලින් යුක්ත නොවන බවයි. 'මහත් ඵල නැත' යනාදී සියලු පද විපාක ඵල වශයෙන්ම දත යුතුය.

Sampanneti paripuṇṇe sampattiyutte. Pavuttā bījasampadāti sampannaṃ bījaṃ ropitaṃ. Deve sampādayantamhīti deve sammā vassante. Anītisampadā hotīti kīṭakimiādipāṇakaītiyā abhāvo ekā sampadā hoti. Virūḷhīti vaḍḍhi dutiyā sampadā hoti. Vepullanti vipulabhāvo tatiyā sampadā hoti. Phalanti paripuṇṇaphalaṃ catutthī sampadā hoti. Sampannasīlesūti paripuṇṇasīlesu. Bhojanasampadāti sampannaṃ vividhabhojanaṃ. Sampadānanti tividhaṃ kusalasampadaṃ. Upanetīti sā bhojanasampadā upanayati. Kasmā? Sampannañhissa taṃ kataṃ, yasmāssa taṃ katakammaṃ sampannaṃ paripuṇṇanti attho. Sampannatthūdhāti sampanno atthu idha. Vijjācaraṇasampannoti tīhi vijjāhi ca pañcadasahi caraṇadhammehi ca samannāgato. Laddhāti evarūpo puggalo cittassa sampadaṃ avekallaparipuṇṇabhāvaṃ labhitvā. Karoti kammasampadanti paripuṇṇakammaṃ karoti. Labhati catthasampadanti atthañca paripuṇṇaṃ labhati. Diṭṭhisampadanti vipassanādiṭṭhiṃ. Maggasampadanti sotāpattimaggaṃ. Yāti sampannamānasoti paripuṇṇacitto hutvā arahattaṃ yāti. Sā hoti sabbasampadāti sā sabbadukkhehi vimutti sabbasampadā nāma hotīti.

'සම්පන්න' යනු පරිපූර්ණ වූ, සමෘද්ධියෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'වපුරන ලද බීජ සම්පත්තිය' යනු යහපත් බීජ රෝපණය කිරීමයි. 'වැසි දේවයා මනා කොට වසින කල්හි' යනු වැස්ස නිසි පරිදි වසින විටයි. 'ඊති (උවදුරු) රහිත සම්පත්තිය' යනු පණුවන්, කෘමීන් ආදී සතුන්ගෙන් වන පීඩා නොමැති වීම නමැති පළමු සම්පත්තියයි. 'විරූළ්හිය' යනු වැඩීම නමැති දෙවන සම්පත්තියයි. 'වේපුල්ලය' යනු විශාල බවට පත්වීම නමැති තෙවන සම්පත්තියයි. 'ඵලය' යනු පරිපූර්ණ ඵලය නමැති සිව්වන සම්පත්තියයි. 'සීල සම්පන්නයන් කෙරෙහි' යනු පරිපූර්ණ සීලයක් ඇති පුද්ගලයන් කෙරෙහි යන්නයි. 'භෝජන සම්පත්තිය' යනු සම්පූර්ණ වූ විවිධ භෝජනයන්ය. 'සම්පදාන' යනු ත්‍රිවිධ කුසල සම්පත්තියයි. 'උපනෙති' යනු එම භෝජන සම්පත්තිය ළඟා කර දෙයි. කුමක් නිසාද? ඔහු විසින් කරන ලද එම කර්මය පරිපූර්ණ බැවිනි. 'සම්පන්න වස්තුව මෙහි වේවා' යනු මෙහි වස්තුව සම්පූර්ණ වේවා යන්නයි. 'විද්‍යාචරණ සම්පන්න' යනු ත්‍රිවිද්‍යාවන්ගෙන් හා පසළොස් චරණ ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. 'ලබා' යනු මෙබඳු පුද්ගලයා සිතේ නොඅඩු පරිපූර්ණ බව ලබා යන්නයි. 'කර්ම සම්පත්තිය සිදු කරයි' යනු පරිපූර්ණ කර්මයක් කරයි යන්නයි. 'අර්ථ සම්පත්තිය ලබයි' යනු පරිපූර්ණ අර්ථයක් ලබයි යන්නයි. 'දිට්ඨි සම්පත්තිය' යනු විපස්සනා දෘෂ්ටියයි. 'මග්ග සම්පත්තිය' යනු සෝතාපත්ති මාර්ගයයි. 'සම්පන්න මනසින් යුතුව යයි' යනු පරිපූර්ණ වූ සිතින් යුතුව අරහත් ඵලයට පැමිණෙයි යන්නයි. 'එය සියලු සම්පත්ති වේ' යනු සියලු දුකින් මිදීම නම් වූ එම විමුක්තිය සියලු සම්පත්තිය වන්නේය යන්නයි.

5. Dānūpapattisuttavaṇṇanā

5. දානූපපත්ති සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

35. Pañcame dānūpapattiyoti dānapaccayā upapattiyo. Dahatīti ṭhapeti. Adhiṭṭhātīti tasseva vevacanaṃ. Bhāvetīti vaḍḍheti. Hīne vimuttanti hīnesu pañcasu kāmaguṇesu vimuttaṃ. Uttari abhāvitanti tato uttarimaggaphalatthāya abhāvitaṃ. Tatrūpapattiyā saṃvattatīti yaṃ ṭhānaṃ patthetvā kusalaṃ kataṃ, tattha nibbattanatthāya saṃvattati. Vītarāgassāti maggena vā samucchinnarāgassa samāpattiyā vā vikkhambhitarāgassa. Dānamatteneva hi brahmaloke nibbattituṃ na sakkā, dānaṃ pana samādhivipassanācittassa alaṅkāraparivāraṃ hoti. Tato dānena muducitto brahmavihāre bhāvetvā brahmaloke nibbattati. Tena vuttaṃ – ‘‘vītarāgassa no sarāgassā’’ti.

35. පස්වන සූත්‍රයෙහි, 'දාන උපපත්ති' යනු දානය හේතුවෙන් ලබන උත්පත්ති කර්මයන්ය. 'දහති' යනු පිහිටුවයි. 'අධිට්ඨාති' යනු ඒ පදයේම පර්යාය වචනයකි. 'භාවේති' යනු වර්ධනය කරයි. 'හීන දෙයෙහි විමුක්ත වූ' යනු හීන වූ පංච කාම ගුණයන්හි ඇලුණු යන්නයි. 'මතු මත්තෙහි නොවඩන ලද' යනු එයින් මතු මාර්ග ඵල අත්පත් කර ගැනීම පිණිස නොවඩන ලද යන්නයි. 'එහි උත්පත්තිය පිණිස පවතියි' යනු යම් ස්ථානයක් පතමින් කුසල් කරන ලද්දේ ද, එහි ඉපදීම පිණිස හේතු වෙයි යන්නයි. 'වීතරාගී තැනැත්තාට' යනු මාර්ගයෙන් රාගය සහමුලින් ප්‍රහීණ කළ හෝ සමාපත්තියෙන් රාගය යටපත් කළ තැනැත්තාට යන්නයි. සැබැවින්ම දානයෙන් පමණක්ම බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි ඉපදිය නොහැකිය, එහෙත් දානය සමාධි හා විපස්සනා සිතෙහි ආභරණයක් හා පිරිවාරයක් වෙයි. එම දානය නිසා මෘදු වූ සිතැති පුද්ගලයා බ්‍රහ්ම විහරණයන් වඩා බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපදියි. එබැවින් "රාගය නැති තැනැත්තාට මිස රාගය ඇති තැනැත්තාට නොවේ" යයි වදාරන ලදී.

6. Puññakiriyavatthusuttavaṇṇanā

6. පුණ්‍යක්‍රියාවස්තු සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

36. Chaṭṭhe [Pg.231] puññakiriyāni ca tāni tesaṃ tesaṃ ānisaṃsānaṃ vatthūni cāti puññakiriyavatthūni. Dānādīnañhi lakkhaṇe cittaṃ ṭhapetvā ‘‘evarūpaṃ nāma amhehi dānaṃ dātabbaṃ, sīlaṃ rakkhitabbaṃ, bhāvanā bhāvetabbā’’ti sattā puññāni karonti. Dānameva dānamayaṃ, dānacetanāsu vā purimacetanāto nipphannā sanniṭṭhāpakacetanā dānamayaṃ sīlādīhi sīlamayādīni viya. Sesadvayesupi eseva nayo. Parittaṃ kataṃ hotīti thokaṃ mandaṃ kataṃ hoti. Nābhisambhotīti na nipphajjati. Akataṃ hotīti bhāvanāyayogoyeva anāraddho hotīti attho. Manussadobhagyanti manussesu sampattirahitaṃ pañcavidhaṃ nīcakulaṃ. Upapajjatīti paṭisandhivasena upagacchati, tattha nibbattatīti attho. Mattaso katanti pamāṇena kataṃ, thokaṃ na bahu. Manussasobhagyanti manussesu subhagabhāvaṃ tividhakulasampattiṃ. Adhimattanti adhikappamāṇaṃ balavaṃ vā. Adhigaṇhantīti abhibhavitvā gaṇhanti, visiṭṭhatarā jeṭṭhakā hontīti attho.

36. හයවන සූත්‍රයෙහි, කුසල් ක්‍රියාවන් ද වන, ඒ ඒ ආනිශංසයන්ට හේතු (වස්තු) ද වන බැවින් 'පුණ්‍යක්‍රියාවස්තු' නම් වේ. දානාදියෙහි ලක්ෂණයෙහි සිත පිහිටුවා "අප විසින් මෙබඳු දානයක් දිය යුතුය, සීලයක් රැකිය යුතුය, භාවනාවක් වැඩිය යුතුය" යයි සත්ත්වයෝ පින් කරති. දානයම 'දානමය' නම් වේ. නැතහොත් දාන චේතනාවන් අතර මුල් චේතනාවෙන් නිපන්, අවසන් තීරණය ගන්නා වූ චේතනාව දානමය නම් වේ. ඉතිරි දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'පරිත්තව කරන ලදී' යනු ස්වල්ප වශයෙන්, මඳ වශයෙන් කරන ලදී යන්නයි. 'නොපැමිණෙයි' යනු සාර්ථක නොවේ යන්නයි. 'නොකරන ලදී' යනු භාවනාවෙහි යෙදීම ආරම්භ නොකරන ලදී යන අර්ථයයි. 'මනුෂ්‍ය අභාග්‍යය' යනු මනුෂ්‍යයන් අතර සම්පත්වලින් තොර වූ පස් වැදෑරුම් නීච කුලයන්ය. 'උපදියි' යනු ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් පැමිණෙයි, එහි උපදියි යන අර්ථයයි. 'ප්‍රමාණවත් ලෙස කරන ලදී' යනු පමණක් ඇතිව කරන ලදී, ස්වල්පයකි, බොහෝ නොවේ. 'මනුෂ්‍ය සෝභාග්‍යය' යනු මනුෂ්‍යයන් අතර වාසනාවන්ත බව හෙවත් තෙවැදෑරුම් කුල සම්පත්තියයි. 'අධිමාත්‍ර' යනු අධික ප්‍රමාණය වූ හෝ බලවත් වූ යන්නයි. 'අභිභවා යති' යනු යටපත් කොට ගනිති, එනම් විශේෂයෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ වූ නායකයෝ වෙති යන අර්ථයයි.

7. Sappurisadānasuttavaṇṇanā

7. සප්පුරිසදාන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

37. Sattame sucinti parisuddhaṃ vaṇṇasampannaṃ deti. Paṇītanti rasūpapannaṃ. Kālenāti yuttapattakālena. Kappiyanti yaṃ kappiyaṃ, taṃ deti. Viceyya detīti ‘‘imassa dinnaṃ mahapphalaṃ bhavissati, imassa na mahapphala’’nti evaṃ paṭiggāhakapariyesanavasena dānaṃ vā paṇidhāyavasena dānaṃ vā vicinitvā deti.

37. හත්වන සූත්‍රයෙහි, 'ශුචි' යනු පිරිසිදු වූ, වර්ණ සම්පන්න වූ වස්තුව දෙයි. 'ප්‍රණීත' යනු රසවත් වූ වස්තුවයි. 'කාලයෙන්' යනු සුදුසු වූ කාලයෙහි යන්නයි. 'කැප දෙය' යනු සංඝයාට යම් වස්තුවක් කැප ද, එය දෙයි. 'විමසා බලා දෙයි' යනු "මොහුට දුන් කළ මහත් ඵල ලැබෙයි, මොහුට දුන් කළ මහත් ඵල නොලැබෙයි" යනුවෙන් ප්‍රතිග්‍රාහකයා සෙවීම් වශයෙන් හෝ උසස් චේතනාවෙන් දාන වස්තුව තෝරා බේරා දෙයි.

8. Sappurisasuttavaṇṇanā

8. සප්පුරිස සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

38. Aṭṭhame atthāyāti atthatthāya. Hitāya sukhāyāti hitatthāya sukhatthāya. Pubbapetānanti paralokagatānaṃ ñātīnaṃ. Imasmiṃ sutte anuppanne buddhe cakkavattirājāno bodhisattā paccekabuddhā labbhanti, buddhakāle buddhā ceva buddhasāvakā ca. Yathāvuttānañhi etesaṃ atthāya hitāya sukhāya saṃvattanti. Bahunnaṃ vata atthāya, sappañño gharamāvasanti sappañño ghare vasanto bahūnaṃ vata atthāya hoti. Pubbeti paṭhameva. Pubbekatamanussaranti [Pg.232] mātāpitūnaṃ pubbakāraguṇe anussaranto. Sahadhammenāti sakāraṇena paccayapūjanena pūjeti. Apace brahmacārayoti brahmacārino apacayati, nīcavuttitaṃ nesaṃ āpajjati. Pesaloti piyasīlo.

38. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'අර්ථය පිණිස' යනු යහපත පිණිසයි. 'හිත සුව පිණිස' යනු යහපත හා සැපය පිණිසයි. 'පෙර මියගියවුන්ට' යනු පරලොව ගිය ඥාතීන්ට යන්නයි. මෙම සූත්‍රයෙහි බුදුවරයෙකු පහළ නොවූ කාලයක සක්විති රජවරු, බෝධිසත්ත්වවරු සහ පසේබුදුවරයෝ මෙහි අර්ථය පිණිස වෙති. බුද්ධ කාලයෙහි බුදුවරුන් හා බුද්ධ ශ්‍රාවකයන් ඒ සඳහා වෙති. සැබැවින්ම ඉහත සඳහන් කළ උතුමෝ ඒ මවුපියන්ගේ අර්ථය, හිතසුව පිණිස පවතිති. 'බොහෝ දෙනාගේ අර්ථය පිණිස පණ්ඩිතයා ගෘහ වාසය කරයි' යනු පණ්ඩිතයා ගෙදර වසමින් සැබැවින්ම බොහෝ දෙනාගේ යහපත පිණිසම සිටියි. 'පෙර' යනු පළමුවෙන්ම යන්නයි. 'පෙර කළ දෑ සිහි කරමින්' යනු මවුපියන් පෙර කළ ගුණෝපකාරයන් නැවත නැවත සිහි කරමින් යන්නයි. 'සහධම්මෙන' යනු හේතු යුක්තව, සිව්පස පූජාවෙන් පිදුම් කරයි. 'බ්‍රහ්මචාරීන්ට ගරු කරයි' යනු උතුම් හැසිරීම් ඇති උතුමන්ට ගරු බුහුමන් දක්වයි, ඔවුන් ඉදිරියෙහි යටහත් පහත් බවට පැමිණෙයි. 'පේසල' යනු ප්‍රිය වූ සීලයක් ඇති පුද්ගලයන්ටයි.

9. Abhisandasuttavaṇṇanā

9. අභිසන්ද සූත්‍ර වර්ණනාව (නිර්දේශය).

39. Navame dānānīti cetanādānāni. Aggaññānītiādīnaṃ attho heṭṭhā vuttoyeva.

39. නවවන සූත්‍රයෙහි 'දානානි' යනු චේතනා දානයන්ය. 'අග්ගඤ්ඤානි' යනාදී පදවල අර්ථය මීට පෙර (චතුක්ක නිපාත වර්ණනාවෙහි) පවසන ලද්දේමය.

10. Duccaritavipākasuttavaṇṇanā

10. දුශ්චරිත විපාක සූත්‍ර වර්ණනාව.

40. Dasame pāṇātipātoti pāṇātipātacetanā. Sabbalahusoti sabbalahuko. Appāyukasaṃvattanikoti tena parittakena kammavipākena appāyuko hoti, dinnamattāya vā paṭisandhiyā vilīyati mātukucchito nikkhantamatte vā. Evarūpo hi na aññassa kassaci nissando, pāṇātipātasseva gatamaggo esoti. Bhogabyasanasaṃvattanikoti yathā kākaṇikāmattampi hatthe na tiṭṭhati, evaṃ bhogabyasanaṃ saṃvatteti. Sapattaverasaṃvattaniko hotīti saha sapattehi veraṃ saṃvatteti. Tassa hi sapattā ca bahukā honti. Yo ca naṃ passati, tasmiṃ verameva uppādeti na nibbāyati. Evarūpo hi parassa rakkhitagopitabhaṇḍe aparādhassa nissando.

40. දසවන සූත්‍රයෙහි 'පාණාතිපාතෝ' යනු ප්‍රාණාතිපාත චේතනාවයි. 'සබ්බලහුසෝ' යනු (කර්ම විපාක අතුරින්) සැහැල්ලුම විපාකයයි. 'අප්පායුකසංවත්තනිකෝ' යනු ඒ අල්ප වූ කර්ම විපාකය හේතුවෙන් ආයුෂ කෙටි වෙයි. ප්‍රතිසන්ධිය ලබන අවස්ථාවේම හෝ මව් කුසින් බිහි වූ සැනින්ම හෝ ජීවිතය විනාශයට පත් වෙයි. මෙබඳු ආයුෂ කෙටි වීම අන් කිසිවක ප්‍රතිඵලයක් නොව, එය ප්‍රාණාතිපාත කර්මයේම නියමිත විපාක මාර්ගයයි. 'භෝගබ්‍යසනසංවත්තනිකෝ' යනු අතේ තිබෙන ඉතා සුළු වස්තුවක් පවා ඉතිරි නොවන පරිදි සම්පත් විනාශ වීමට හේතු වෙයි. 'සපත්තවේරසංවත්තනිකෝ හෝති' යනු සතුරන් සමඟ වෛරය ඇති කිරීමට හේතු වෙයි. එවැනි පුද්ගලයාට සතුරෝ බොහෝ වෙති. ඔහු දකින සෑම කෙනෙකු තුළම ඔහු කෙරෙහි වෛරයක් මිස ප්‍රසාදයක් හට නොගනී. මෙවැනි තත්ත්වයන් අනුන් විසින් ආරක්ෂා කරන ලද වස්තූන් කෙරෙහි කළ වරදෙහි (කාමමිථ්‍යාචාරයෙහි) ප්‍රතිඵල වේ.

Abhūtabbhakkhānasaṃvattaniko hotīti abhūtena abbhakkhānaṃ saṃvatteti, yena kenaci kataṃ tasseva upari patati. Mittehi bhedanasaṃvattanikoti mittehi bhedaṃ saṃvatteti. Yaṃ yaṃ mittaṃ karoti, so so bhijjatiyeva. Amanāpasaddasaṃvattanikoti amanāpasaddaṃ saṃvatteti. Yā sā vācā kaṇṭakā kakkasā kaṭukā abhisajjanī mammacchedikā, gatagataṭṭhāne tameva suṇāti, manāpasaddasavanaṃ nāma na labhati. Evarūpo pharusavācāya gatamaggo nāma. Anādeyyavācāsaṃvattanikoti aggahetabbavacanataṃ saṃvatteti, ‘‘tvaṃ kasmā kathesi, ko hi tava vacanaṃ gahessatī’’ti vattabbataṃ āpajjati. Ayaṃ samphappalāpassa gatamaggo. Ummattakasaṃvattaniko hotīti ummattakabhāvaṃ [Pg.233] saṃvatteti. Tena hi manusso ummatto vā khittacitto vā eḷamūgo vā hoti. Ayaṃ surāpānassa nissando. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitanti.

'අභූතබ්භක්ඛානසංවත්තනිකෝ හෝති' යනු අසත්‍ය චෝදනා ලැබීමට හේතු වෙයි. වෙනත් අයෙකු කළ වරදක් පවා තමා පිට පැටවෙයි. 'මිත්තේහි භේදනසංවත්තනිකෝ' යනු මිතුරන් බිඳවීමට හේතු වෙයි. ඔහු යම් යම් මිතුරන් ඇති කරගත්තද, ඒ සෑම මිතුරෙකුම ඔහුගෙන් වෙන් වී යයි. 'අමනාපසද්දසංවත්තනිකෝ' යනු අකමැති ශබ්ද ඇසීමට හේතු වෙයි. කටු වැනි රළු වූ ද, කටුක වූ ද, අනුන් පෙළන සුළු වූ ද, හෘදය සිදුරු කරන සුළු වූ ද යම් වචනයක් වේද, ඔහු යන යන තැන අසන්නට ලැබෙන්නේ එවැනි වචනමය. කිසි කලක මනාප ශබ්ද ඇසීමට නොලැබෙයි. මෙය පරුෂ වචනයේ විපාකයයි. 'අනාදෙය්‍යවාචාසංවත්තනිකෝ' යනු පිළිගත නොහැකි වචන ඇත්තෙකු වීමට හේතු වෙයි. "ඔබ කුමට පවසන්නෙහිද? කවුද ඔබගේ වචන පිළිගන්නේ?" යනුවෙන් නින්දාවට ලක් වෙයි. මෙය සම්ඵප්ප්‍රලාපයේ (හිස් වචනයේ) විපාකයයි. 'උම්මත්තකසංවත්තනිකෝ හෝති' යනු උමතු බවට පත් වීමට හේතු වෙයි. එයින් මිනිසා උමතු වූවෙකු හෝ විසිරුණු සිත් ඇත්තෙකු හෝ කෙළ තොලු වූවෙකු හෝ වෙයි. මෙය සුරාපානයේ විපාකයයි. මේ සූත්‍රයෙහි සංසාර වෘත්තය පිළිබඳවම පමණක් වදාරන ලදී.

Dānavaggo catuttho.

සිව්වන දාන වර්ගයයි.

5. Uposathavaggo

5. උපෝසථ වර්ගය.

4. Vāseṭṭhasuttavaṇṇanā

4. වාසෙට්ඨ සූත්‍ර වර්ණනාව.

44. Pañcamassa catutthe ime cepi, vāseṭṭha, mahāsālāti purato ṭhite dve sālarukkhe dassento parikappopamaṃ āha. Idaṃ vuttaṃ hoti – ime tāva mahāsālā acetanā. Sace etepi sacetanā hutvā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavaseyyuṃ, etesampi so uposathavāso dīgharattaṃ hitāya sukhāya assa. Bhūte pana vattabbameva natthīti.

44. පස්වන වර්ගයෙහි සිව්වන සූත්‍රයෙහි 'ඉමේ චේපි වාසෙට්ඨ මහාසාලා' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි තිබූ සල් ගස් දෙකක් දක්වමින් උපකල්පිත උපමාවක් වදාළ සේක. මෙහි අදහස මෙයයි: "වාසෙට්ඨය, මුලින්ම මේ මහා සල් ගස් දෙක අචේතනිකය. ඉදින් මොවුන්ට පවා චේතනාවක් තිබී අෂ්ටාංග සමන්නාගත උපෝසථය රැක්කේ නම්, එය මොවුන්ට පවා දීර්ඝ කාලයක් හිතසුව පිණිස වන්නේය. එසේ නම් චේතනා සහිත සත්වයන් ගැන කිව යුතුම කුමක්ද?" යනු මෙහි අදහසයි.

6. Anuruddhasuttavaṇṇanā

6. අනුරුද්ධ සූත්‍ර වර්ණනාව.

46. Chaṭṭhe yenāyasmā anuruddhoti tā kira devatā attano sampattiṃ oloketvā ‘‘kiṃ nu kho nissāya ayaṃ sampatti amhehi laddhā’’ti āvajjamānā theraṃ disvā ‘‘mayaṃ amhākaṃ ayyassa pubbe cakkavattirajjaṃ karontassa pādaparicārikā hutvā tena dinnovāde ṭhatvā imaṃ sampattiṃ labhimha, gacchāma theraṃ ānetvā imaṃ sampattiṃ anubhavissāmā’’ti divā yenāyasmā anuruddho tenupasaṅkamiṃsu. Tīsu ṭhānesūti tīsu kāraṇesu. Ṭhānaso paṭilabhāmāti khaṇeneva labhāma. Saranti vacanasaddaṃ vā gītasaddaṃ vā ābharaṇasaddaṃ vā. Pītā assūtiādīni nīlā tāva jātā, pītā bhavituṃ na sakkhissantītiādinā nayena cintetvā vitakketi. Tāpi ‘‘idāni ayyo amhākaṃ pītabhāvaṃ icchati, idāni lohitabhāva’’nti tādisāva ahesuṃ.

46. සයවන සූත්‍රයෙහි 'යේනායස්මා අනුරුද්ධෝ' යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: ඒ දෙවඟනෝ තමන්ගේ සම්පත්තිය දෙස බලා, "අප මේ සම්පත්තිය ලබන්නට කුමක් උපකාරී වීද?" යයි සලකා බලන්නෝ අනුරුද්ධ තෙරුන් දැක, "අපි අපගේ ස්වාමීන් වහන්සේ පෙර සක්විති රජකම් කළ කාලයෙහි පාදපරිචාරිකාවන් වී, උන්වහන්සේ දුන් අවවාදයෙහි පිහිටා මේ සම්පත්තිය ලැබුවෙමු. අපි තෙරුන් වහන්සේ වෙත ගොස් උන්වහන්සේට මේ සම්පත්තිය විඳින්නට සලස්වමු" යයි කතිකා කරගත්තෝය. පසුව දහවල් කාලයෙහි ආයුෂ්මත් අනුරුද්ධයන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණියහ. 'තීසු ඨානේසූ' යනු කරුණු තුනකදීය. 'ඨානසෝ පටිලභාමා' යනු ක්ෂණයකින්ම (කැමති වූ සැණින්ම) ලබමු යන්නයි. 'සරන්ති' යනු වචන ශබ්දය, ගීත ශබ්දය හෝ ආභරණවල ශබ්දයයි. 'පීතා අස්සූ' යනාදී පදවලින් කියවෙන්නේ, තමන් නිල් පැහැයෙන් ඉපිද සිටියත්, තෙරුන් වහන්සේ කැමති නම් කහ පැහැ වීමට මොහොතක්වත් ප්‍රමාද නොවන බවයි. ඒ දෙවඟනෝ "දැන් ස්වාමීන් වහන්සේ අප කහ පැහැයෙන් සිටිනවාට කැමතිය, දැන් රතු පැහැයෙන් සිටිනවාට කැමතිය" යයි සිතා ඒ ඒ පැහැයන්ගෙන් යුක්ත වූහ.

Accharaṃ vādesīti pāṇitalaṃ vādesi. Pañcaṅgikassāti ātataṃ, vitataṃ, ātatavitataṃ, ghanaṃ, susiranti imehi pañcahi aṅgehi samannāgatassa. Tattha ātataṃ nāma cammapariyonaddhesu bheriādīsu ekatalatūriyaṃ, vitataṃ nāma ubhayatalaṃ, ātatavitataṃ nāma sabbaso [Pg.234] pariyonaddhaṃ, susiraṃ vaṃsādi, ghanaṃ sammādi. Suvinītassāti ākaḍḍhanasithilakaraṇādīhi samucchitassa. Suppaṭipatāḷitassāti pamāṇe ṭhitabhāvajānanatthaṃ suṭṭhu paṭipatāḷitassa. Kusalehi susamannāhatassāti ye vādetuṃ kusalā chekā, tehi vāditassa. Vaggūti cheko sundaro. Rajanīyoti rañjetuṃ samattho. Kamanīyoti kāmetabbayutto. Khamanīyoti vā pāṭho, divasampi suyyamāno khamateva, na nibbindatīti attho. Madanīyoti mānamadapurisamadajanano. Indriyāni okkhipīti ‘‘asāruppaṃ imā devatā karontī’’ti indriyāni heṭṭhā khipi, na akkhīni ummīletvā olokesi. Na khvayyo anuruddho sādiyatīti ‘‘mayaṃ naccāma gāyāma, ayyo pana anuruddho na kho sādiyati, akkhīni ummīletvā na oloketi, kiṃ mayaṃ naccitvā vā gāyitvā vā karissāmā’’ti tattheva antaradhāyiṃsu. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti tāsaṃ devatānaṃ ānubhāvaṃ disvā ‘‘katihi nu kho dhammehi samannāgato mātugāmo manāpakāyike devaloke nibbattatī’’ti imamatthaṃ pucchituṃ upasaṅkami.

'අච්ඡරං වාදේසි' යනු අත්ලෙන් ශබ්ද කිරීමයි (අත්පුඩි ගැසීමයි). 'පඤ්චංගිකස්සා' යනු අංග පහකින් යුත් තූර්ය වාද්‍යයයි. එහි 'ආතත' යනු එක් පැත්තක් සම්වලින් වැසූ බෙර ආදියයි, 'විතත' යනු දෙපැත්තම සම්වලින් වැසූ බෙර ආදියයි, 'ආතතවිතත' යනු සම්පූර්ණයෙන්ම සම්වලින් වට කළ වාද්‍ය භාණ්ඩයි, 'සුසිර' යනු වංශ (වේණූ) ආදියයි, 'ඝන' යනු තාලම්පට ආදියයි. 'සුවිනීතස්සා' යනු මැනවින් සකස් කර වාදනය කරන ලද යන්නයි. 'සුප්පටිපතාළිතස්සා' යනු ප්‍රමාණය දැන මැනවින් වයන ලද යන්නයි. 'කුසලේහි සුසමන්නාහතස්සා' යනු වැයීමෙහි දක්ෂ වූවන් විසින් වයන ලද යන්නයි. 'වග්ගූ' යනු මනහර වූ යන්නයි. 'රජනීයෝ' යනු ඇලුම් කරවීමට සමර්ථ වූ යන්නයි. 'කමනීයෝ' යනු ප්‍රිය වීමට සුදුසු වූ යන්නයි. 'ඛමනීයෝ' කියාද පාඨයක් ඇත, එහි තේරුම දවස පුරා ඇසුවත් එපා නොවන (කලකිරීමක් ඇති නොවන) බවයි. 'මදනීයෝ' යනු මදය හා මාන්නය උපදවන සුළු යන්නයි. 'ඉන්ද්‍රියානි ඔක්ඛිපි' යනු "මේ දෙවඟනෝ නොමනා දෙයක් කරති" යයි සලකා උන්වහන්සේ ඉන්ද්‍රියයන් යටට යොමු කළ සේක (බිමට නෙත් යොමා ගත්හ). ඇස් හැර නොබැලූ සේක. 'න ඛ්වය්‍යෝ අනුරුද්ධෝ සාදියතී' යනු "අපි නැටුවත්, ගැයුවත් අනුරුද්ධ ස්වාමීන් වහන්සේ එය සතුටින් පිළිගන්නේ නැත, ඇස් හැර බලන්නේවත් නැත, එබැවින් අප නටා ගැයීමෙන් පලක් නැත" යයි සිතා එතැනම අතුරුදන් වූහ. 'යේන භගවා තේනුපසංකමි' යනු ඒ දෙවඟනන්ගේ ආනුභාවය දැක "කොපමණ ගුණධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ මාතෘගාමික තොමෝ මනාපකායික දේව ලෝකයෙහි උපදියිද?" යන මේ කාරණය විමසීම සඳහා බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත පැමිණි බවයි.

9-10. Idhalokikasuttadvayavaṇṇanā

9-10. ඉධලෝකික සූත්‍ර දෙකෙහි වර්ණනාව.

49-50. Navame ayaṃ’sa loko āraddho hotīti ayamassa loko idhaloke karaṇamattāya āraddhattā paripuṇṇattā āraddho hoti paripuṇṇo. Soḷasākārasampannāti sutte vuttehi aṭṭhahi, gāthāsu aṭṭhahīti soḷasahi ākārehi samannāgatā, yāni vā aṭṭhaṅgāni parampi tesu samādapetīti evampi soḷasākārasampannāti eke. Saddhāsīlapaññā panettha missikā kathitā. Dasamaṃ bhikkhusaṅghassa kathitaṃ. Sabbasuttesu pana yaṃ na vuttaṃ, taṃ heṭṭhā āgatanayattā uttānatthamevāti.

49-50. නවවන සූත්‍රයෙහි 'අයං’ස ලෝකෝ ආරද්ධෝ හෝති' යනු මෙලොව කටයුතු නිසි පරිදි සිදු කරන බැවින් හා සම්පූර්ණ කරන බැවින් උත්සාහවත් වූ හෝ පරිපූර්ණ වූ ලෝකයක් බවට පත් වෙයි. 'සෝළසාකාරසම්පන්නා' යනු සූත්‍රයෙහි වදාළ අංග අට සහ ගාථාවන්හි වදාළ අංග අට වශයෙන් ආකාර දහසයකින් යුක්ත වූ යන්නයි. ඇතැම් අය පවසන්නේ තමා තුළ ඇති අංග අටෙහි අන් අයවද සමාදන් කරවන බැවින් ආකාර දහසයකින් යුක්ත වන බවයි. මෙහි ශ්‍රද්ධා, සීල, ප්‍රඥා යන ගුණාංග මිශ්‍රව පවසන ලදී. දසවන සූත්‍රය භික්ෂු සංඝයාට වදාරන ලද්දකි. සියලු සූත්‍රයන්හි යමක් පැහැදිලිව පවසා නැත්නම්, එය මීට පෙර පැවති ක්‍රමය අනුව පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

Uposathavaggo pañcamo.

පස්වන උපෝසථ වර්ගයයි.

Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

පළමුවන පණ්ණාසකය නිම විය.

2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ

2. දෙවන පණ්ණාසකය.

(6) 1. Gotamīvaggo

(6) 1. ගෝතමී වර්ගය.

1. Gotamīsuttavaṇṇanā

1. ගෝතමී සූත්‍ර වර්ණනාව.

51. Chaṭṭhassa [Pg.235] paṭhame sakkesu viharatīti paṭhamagamanena gantvā viharati. Mahāpajāpatīti puttapajāya ceva dhītupajāya ca mahantattā evaṃladdhanāmā. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti bhagavā kapilapuraṃ gantvā paṭhamameva nandaṃ pabbājesi, sattame divase rāhulakumāraṃ. Cumbaṭakakalahe (dī. ni. aṭṭha. 2.331; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.37) pana ubhayanagaravāsikesu yuddhatthāya nikkhantesu satthā gantvā te rājāno saññāpetvā attadaṇḍasuttaṃ (su. ni. 941 ādayo; mahāni. 170 ādayo) kathesi. Rājāno pasīditvā aḍḍhatiyasate aḍḍhatiyasate kumāre adaṃsu, tāni pañca kumārasatāni satthu santike pabbajiṃsu, atha nesaṃ pajāpatiyo sāsanaṃ pesetvā anabhiratiṃ uppādayiṃsu. Satthā tesaṃ anabhiratiyā uppannabhāvaṃ ñatvā te pañcasate daharabhikkhū kuṇāladahaṃ netvā attano kuṇālakāle nisinnapubbe pāsāṇatale nisīditvā kuṇālajātakakathāya (jā. 2.21.kuṇālajātaka) tesaṃ anabhiratiṃ vinodetvā sabbepi te sotāpattiphale patiṭṭhāpesi, puna mahāvanaṃ ānetvā arahattaphaleti. Tesaṃ cittajānanatthaṃ punapi pajāpatiyo sāsanaṃ pahiṇiṃsu. Te ‘‘abhabbā mayaṃ gharāvāsassā’’ti paṭisāsanaṃ pahiṇiṃsu. Tā ‘‘na dāni amhākaṃ gharaṃ gantuṃ yuttaṃ, mahāpajāpatiyā santikaṃ gantvā pabbajjaṃ anujānāpetvā pabbajissāmā’’ti pañcasatāpi mahāpajāpatiṃ upasaṅkamitvā ‘‘ayye, amhākaṃ pabbajjaṃ anujānāpethā’’ti āhaṃsu. Mahāpajāpatī tā itthiyo gahetvā yena bhagavā tenupasaṅkami. Setacchattassa heṭṭhā rañño parinibbutakāle upasaṅkamītipi vadantiyeva.

51. හයවන වර්ගයේ ප්‍රථම සූත්‍රයෙහි ‘සක්කේසු විහරති’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ පළමුව වැඩම කිරීමෙන් (එහි) වාසය කරන බවයි. ‘මහාපජාපතී’ යනු පුත්‍ර ප්‍රජාව හා දියණියන් ප්‍රජාවගේ විශාලත්වය නිසා ඒ නම ලද්දීය. ‘යෙන භගවා තේනුපසංකමි’ යනු, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කපිලවස්තු පුරයට වැඩම කොට පළමුවෙන්ම නන්ද කුමරු පැවිදි කරවූහ; හත්වන දිනයේදී රාහුල කුමරු පැවිදි කරවූහ. ජල ප්‍රශ්නයක් මුල් කරගෙන (ශීර්ෂාධාරක රණ්ඩුවක් නිසා) නගර දෙකේම (කපිලවස්තු හා කෝලිය) වැසියන් යුද්ධයට සැරසී නික්මුණු කල්හි, ශාස්තෘන් වහන්සේ එහි වැඩම කොට ඒ රජවරුන් හට කරුණු වටහා දී ‘අත්තදණ්ඩ සූත්‍රය’ දේශනා කළහ. රජවරු පැහැදී දෙපසින්ම කුමාරවරු දෙසිය පනහ බැගින් (පන්සියයක්) පූජා කළහ. ඒ කුමාරවරු පන්සියයම ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වූහ. ඉන්පසු ඔවුන්ගේ පැරණි බිරින්දෑවරු පණිවිඩ එවමින් ඔවුන් තුළ ශාසනයෙහි නොඇල්මක් (අනභිරතියක්) ඇති කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ නොඇල්ම හටගත් බව දැන ඒ පන්සියයක් තරුණ භික්ෂූන් කුණාල විල වෙත කැඳවාගෙන ගොස්, තමන් වහන්සේ පෙර කුණාල පක්ෂියෙකුව සිටි කාලයේ වැඩසිටි ගල්තලාව මත හිඳ ‘කුණාල ජාතකය’ දේශනා කොට ඔවුන්ගේ නොඇල්ම දුරු කර සියල්ලන්ම සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටුවූහ. නැවත මහා වනයට කැඳවාගෙන විත් අර්හත් ඵලයෙහි පිහිටුවූහ. ඔවුන්ගේ සිත් දැනගනු පිණිස නැවතත් බිරින්දෑවරු පණිවිඩ යැවූහ. “අපි ගිහි ගෙයි වාසය කිරීමට නුසුදුස්සෝ වෙමු” යි ඔවුහු පෙරලා පණිවිඩ එවූහ. එවිට ඒ කාන්තාවෝ, “දැන් අපට අනුන්ගේ ගෙවල්වලට යෑම නුසුදුසුය. මහාපජාපතී ගෝතමිය වෙත ගොස් පැවිද්දට අවසර ගෙන පැවිදි වන්නෙමු” යි සිතා මහාපජාපතී ගෝතමිය වෙත ගොස්, “ආර්යාවනි, අපට පැවිදි වීමට අවසර ලබා දෙන්න” යි කීහ. මහාපජාපතී ගෝතමිය ඒ කාන්තාවන් කැඳවාගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණියාය. සුද්ධෝදන රජු පිරිනිවන් පෑ කල්හි ඇය පැමිණි බවද කියනු ලැබේ.

Alaṃ gotami, mā te ruccīti kasmā paṭikkhipi, nanu sabbesampi buddhānaṃ catasso parisā hontīti? Kāmaṃ honti, kilametvā pana anekavāraṃ yācite anuññātaṃ pabbajjaṃ ‘‘dukkhena laddhā’’ti sammā paripālessantīti garuṃ katvā anuññātukāmo paṭikkhipi. Pakkāmīti puna kapilapurameva pāvisi. Yathābhirantaṃ [Pg.236] viharitvāti bodhaneyyasattānaṃ upanissayaṃ olokento yathājjhāsayane viharitvā. Cārikaṃ pakkāmīti mahājanasaṅgahaṃ karonto uttamāya buddhasiriyā anopamena buddhavilāsena aturitacārikaṃ pakkāmi.

“ගෝතමිය, එය එපා, එය රුචි නොකරන්න” යි කියා (පැවිද්ද) ප්‍රතික්ෂේප කළේ ඇයි? සියලු බුදුවරුන්ට සිව්වනක් පිරිස සිටිනවා නේද? (ප්‍රශ්නයකි). ඔව්, සිටිති. නමුත් දුක් මහන්සි වී කිහිප වරක් ආයාචනා කළ පසු ලැබෙන පැවිද්ද “දුක සේ ලබා ගත්තක්” ලෙස සලකා මැනවින් ආරක්ෂා කරනු ඇතැයි සිතා, එය ගෞරවාන්විතව (වගකීමක් ඇතිව) ලබා දීමට කැමති වූ නිසා ශාස්තෘන් වහන්සේ එසේ ප්‍රතික්ෂේප කළහ. ‘පක්කාමි’ යනු නැවත කපිලවස්තු පුරයටම ඇතුළු වූහ. ‘යථාභිරන්තං විහරිත්වා’ යනු අවබෝධය ලැබීමට සුදුසු සත්ත්වයන්ගේ උපනිශ්‍රය බලමින් කැමැත්ත පරිදි වාසය කොට, ‘චාරිකං පක්කාමි’ යනු මහා ජනයාට සංග්‍රහ කරමින් උතුම් බුදු සිරියෙන් හා අසමසම බුදු විලාසයෙන් යුතුව හදිසි නොවූ (අතුරිත) චාරිකාවෙහි වැඩම කළහ.

Sambahulāhi sākiyānīhi saddhinti antonivesanamhiyeva dasabalaṃ uddissa pabbajjāvesaṃ gahetvā pañcasatā sākiyāniyo pabbajjāvesaṃyeva gāhāpetvā sabbāhipi tāhi sambahulāhi sākiyānīhi saddhiṃ. Cārikaṃ pakkāmīti gamanaṃ abhinīhari. Gamanābhinīharaṇakāle pana tā sukhumālā rājitthiyo padasā gantuṃ na sakkhissantīti sākiyakoliyarājāno sovaṇṇasivikāyo upaṭṭhāpayiṃsu. Tā pana ‘‘yāne āruyha gacchantīti satthari agāravo kato hotī’’ti ekapaṇṇāsayojanikaṃ padasāva paṭipajjiṃsu. Rājānopi purato ca pacchato ca ārakkhaṃ saṃvidahāpetvā taṇḍulasappitelādīnaṃ sakaṭāni pūrāpetvā ‘‘gataṭṭhāne gataṭṭhāne āhāraṃ paṭiyādethā’’ti purise pesayiṃsu. Sūnehi pādehīti tāsañhi sukhumālattā pādesu eko phoṭo uṭṭheti, eko bhijjati. Ubho pādā katakaṭṭhisamparikiṇṇā viya hutvā uddhumātā jātā. Tena vuttaṃ – ‘‘sūnehi pādehī’’ti. Bahidvārakoṭṭhaketi dvārakoṭṭhakato bahi. Kasmā panevaṃ ṭhitāti? Evaṃ kirassā ahosi – ‘‘ahaṃ tathāgatena ananuññātā sayameva pabbajjāvesaṃ aggahesiṃ, evaṃ gahitabhāvo ca pana me sakalajambudīpe pākaṭo jāto. Sace satthā pabbajjaṃ anujānāti, iccetaṃ kusalaṃ. Sace pana nānujānissati, mahatī garahā bhavissatī’’ti vihāraṃ pavisituṃ asakkontī rodamānāva aṭṭhāsi.

බොහෝ ශාක්‍ය කාන්තාවන් සමඟ යනු, රජමාලිගය තුළදීම දසබලයන් වහන්සේ උදෙසා පැවිදි වෙස් ගෙන, එම පන්සියයක් ශාක්‍ය කාන්තාවන්ද පැවිදි වෙස් ගන්වා ඔවුන් සමඟ චාරිකාවෙහි නික්මුණු බවයි. චාරිකාව ආරම්භ කරන විට, ඒ සුකොමල රජ කුමරියන්ට පයින් යන්නට නොහැකි වනු ඇතැයි සිතා ශාක්‍ය හා කෝලිය රජවරු රන් සිවිකා පිළියෙළ කර දුන්හ. එහෙත් ඔවුහු “රියක නැගී යෑම ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි දක්වන අගෞරවයකි” යි සිතා යොදුන් පනස් එකක මග පයින්ම වැඩියහ. රජවරුද ඉදිරියෙන් හා පිටුපසින් ආරක්ෂාව සලසා, සහල්, ගිතෙල්, තෙල් ආදිය පිරවූ කරත්ත යවා “ළඟාවන සෑම තැනකම ආහාර පිළියෙළ කරන්නැ” යි පුරුෂයන් පිටත් කළහ. ‘සූනේහි පාදේහි’ යනු, ඔවුන්ගේ සුකොමල බව නිසා පාදවල එක බිබිලක් හටගනී, එකක් පිපිරෙයි. දෙපාම කටකැටි (කටකට්ඨි) ඇටවලින් පිරුණාක් මෙන් ඉදිමී ගියේය. එබැවින් ‘ඉදිමුණු පාදවලින්’ යැයි කියන ලදී. ‘බහිද්වාරකෝට්ඨකේ’ යනු දොරටුවෙන් පිටතයි. ඇයි එසේ සිටියේ? ඇයට මෙවැනි අදහසක් ඇති විය: “මම තථාගතයන් වහන්සේගේ අවසරයකින් තොරව තනිවම පැවිදි වෙස් ගත්තෙමි. මා මෙසේ පැවිදි වෙස් ගත් බව මුළු දඹදිව පුරාම ප්‍රකට විය. ඉදින් ශාස්තෘන් වහන්සේ පැවිද්දට අවසර දෙන්නේ නම් එය යහපති. ඉදින් අවසර නොදෙන්නේ නම් විශාල නින්දාවක් වනු ඇත.” එබැවින් විහාරයට ඇතුළු වීමට නොහැකිව හඬමින් දොරටුව අසල සිටියාය.

Kiṃ nu tvaṃ gotamīti kiṃ nu rājakulānaṃ vipatti uppannā, kena tvaṃ kāraṇena evaṃ vivaṇṇabhāvaṃ pattā, sūnehi pādehi…pe… ṭhitāti. Aññenapi pariyāyenāti aññenapi kāraṇena. Bahukārā, bhantetiādinā tassā guṇaṃ kathetvā puna pabbajjaṃ yācanto evamāha. Satthāpi ‘‘itthiyo nāma parittapaññā, ekayācitamattena pabbajjāya anuññātāya na mama sāsanaṃ garuṃ katvā gaṇhissantī’’ti tikkhattuṃ paṭikkhipitvā idāni garuṃ katvā gāhāpetukāmatāya sace, ānanda, mahāpajāpatī gotamī [Pg.237] aṭṭha garudhamme paṭiggaṇhāti, sāva’ssā hotu upasampadātiādimāha. Tattha sāvassāti sā eva assā pabbajjāpi upasampadāpi hotu.

“ගෝතමිය, කුමක්ද?” යන්නෙන් විමසුවේ රජකුලයට විපතක් සිදුවීද? කුමන හේතුවක් නිසා මෙසේ විවර්ණ වී ඉදිමුණු පාද ඇතිව සිටින්නෙහිද? යනුවෙනි. ‘අඤ්ඤේනපි පරියායේන’ යනු වෙනත් කරුණකින්ද, එනම් “ස්වාමීනි, ඇය බොහෝ උපකාර ඇත්තීය” යනාදී වශයෙන් ඇයගේ ගුණ කියා නැවත පැවිද්ද ඉල්ලා සිටි අවස්ථාවයි. ශාස්තෘන් වහන්සේද “ස්ත්‍රීහු නම් මඳ ප්‍රඥා ඇත්තෝය. එක් වරක් ඉල්ලූ පමණින් පැවිද්ද දුනහොත් මාගේ ශාසනය ගෞරවයෙන් නොදරනු ඇත” යි සිතා තුන් වරක් ප්‍රතික්ෂේප කර, දැන් එය බරපතල වගකීමක් ලෙස පිළිගැන්වීමට කැමති බැවින් “ආනන්දය, ඉදින් මහාපජාපතී ගෝතමිය අෂ්ට ගරුධර්ම පිළිගන්නේ නම්, එයම ඇයගේ පැවිද්ද හා උපසම්පදාව වේවා” යි වදාළහ. එහි ‘සාවස්සා’ යනු එයම ඇයගේ පැවිද්ද හා උපසම්පදාව වේ යන්නයි.

Tadahūpasampannassāti taṃdivasaṃ upasampannassa. Abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ añjalikammaṃ sāmīcikammaṃ kattabbanti omānātimāne akatvā pañcapatiṭṭhitena abhivādanaṃ, āsanā paccuṭṭhāya paccuggamanavasena paccuṭṭhānaṃ, dasanakhe samodhānetvā añjalikammaṃ, āsanapaññāpanabījanādikaṃ anucchavikakammasaṅkhātaṃ sāmīcikammañca katabbaṃ. Abhikkhuke āvāseti yattha vasantiyā anantarāyena ovādatthāya upasaṅkamanaṭṭhāne ovādadāyako ācariyo natthi, ayaṃ abhikkhuko āvāso nāma. Evarūpe āvāse vassaṃ na upagantabbaṃ. Anvaḍḍhamāsanti anuposathikaṃ. Ovādūpasaṅkamananti ovādatthāya upasaṅkamanaṃ. Diṭṭhenāti cakkhunā diṭṭhena. Sutenāti sotena sutena. Parisaṅkāyāti diṭṭhasutavasena parisaṅkitena. Garudhammanti garukaṃ saṅghādisesāpattiṃ. Pakkhamānattanti anūnāni pannarasa divasāni mānattaṃ. Chasu dhammesūti vikālabhojanacchaṭṭhesu sikkhāpadesu. Sikkhitasikkhāyāti ekasikkhampi akhaṇḍaṃ katvā pūritasikkhāya. Akkositabbo paribhāsitabboti dasannaṃ akkosavatthūnaṃ aññatarena akkosavatthunā na akkositabbo, bhayūpadaṃsanāya yāya kāyaci paribhāsāya na paribhāsitabbo.

‘එදින උපසම්පදා වූ තැනැත්තාට’ (තදහුපසම්පන්නස්සාති) යනු එදිනම උපසම්පදා වූ තැනැත්තාට යන්නයි. වැඳීම (අභිවාදන), හුනස්නෙන් නැගී සිටීම (පච්චුට්ඨාන), දොහොත් මුදුන් දී වැඳීම (අඤ්ජලිකම්ම) සහ ගෞරව දැක්වීම (සාමීචිකම්ම) කළ යුතුය යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, හීන මානය හෝ අධි මානය ඇති කර නොගෙන පංචපතිට්ඨිතයෙන් (අත් දෙක, දණහිස් දෙක සහ නළල බිම තබා) වැඳීම ද, අසුනින් නැගී සිට පෙරගමන් කිරීමෙන් උපහාර දැක්වීම ද, ඇඟිලි දහය එක්කොට දොහොත් මුදුන් දී වැඳීම ද, අසුන් පැනවීම හා පවන් සැලීම ආදී සුදුසු කටයුතු සංඛ්‍යාත සාමීචි කර්මය ද කළ යුතු බවයි. ‘භික්ෂූන් නොමැති ආරාමයක’ (අභික්ඛුකේ ආවාසෙ) යනු යම් ආරාමයක වසන භික්ෂුණියකට අන්තරායක් රහිතව අවවාද ලබාගැනීම පිණිස එළඹිය හැකි ස්ථානයක අවවාද දෙන ආචාර්යවරයෙකු නොමැති ද, එය භික්ෂූන් නොමැති ආරාමය නමි. මෙවැනි ආරාමයක වස් නොවැසිය යුතුය. ‘අඩ මසක් පාසා’ (අන්වඩ්ඪමාසං) යනු සෑම පෝය දිනකම යන්නයි. ‘අවවාද පිණිස එළඹීම’ (ඔවාදූපසංකමනං) යනු අවවාද ලබාගැනීම සඳහා පැමිණීමයි. ‘දුටු දෙයින්’ (දිට්ඨේන) යනු ඇසින් දුටු දෙයෙනි. ‘ඇසූ දෙයින්’ (සුතේන) යනු කනින් ඇසූ දෙයෙනි. ‘සැකයෙන්’ (පරිසංකාය) යනු දැකීම හා ඇසීම පදනම් කරගෙන සැක කිරීමෙනි. ‘ගරු ධර්මය’ (ගරුධම්මං) යනු බරපතළ වූ සංඝාදිසේස ඇවතයි. ‘පක්ෂ මානත’ (පක්ඛමානත්තං) යනු අඩුවක් නැති දින පහළොවක් මුළුල්ලේ පුරන මානතයි. ‘ධර්ම සයෙහි’ (ඡසු ධම්මේසු) යනු විකාල භෝජනය සවැන්න කොට ඇති ශික්ෂා පදයන්හිය. ‘හික්මුණු ශික්ෂා ඇති’ (සික්ඛිතසික්ඛාය) යනු එකදු ශික්ෂා පදයක් හෝ නොකඩා සම්පූර්ණ කරන ලද ශික්ෂා ඇති තැනැත්තියයි. ‘ආක්‍රෝශ නොකළ යුතුය, පරිභව නොකළ යුතුය’ (අක්කෝසිතබ්බෝ පරිභාසිතබ්බෝ) යනු දස වැදෑරුම් ආක්‍රෝශ වස්තූන්ගෙන් කිසිදු කරුණකින් ආක්‍රෝශ නොකළ යුතු බවත්, බිය ගැන්වීම සඳහා කරන කිසිදු පරිභවයකින් පරිභව නොකළ යුතු බවත්ය.

Ovaṭo bhikkhunīnaṃ bhikkhūsu vacanapathoti ovādānusāsanadhammakathāsaṅkhāto vacanapatho bhikkhunīnaṃ bhikkhūsu ovarito pihito, na bhikkhuniyā koci bhikkhu ovaditabbo anusāsitabbo vā ‘‘bhante, porāṇakattherā idaṃ cīvaravattaṃ pūrayiṃsū’’ti evaṃ pana paveṇivasena kathetuṃ vaṭṭati. Anovaṭo bhikkhūnaṃ bhikkhunīsu vacanapathoti bhikkhūnaṃ pana bhikkhunīsu vacanapatho anivārito, yathāruci ovadituṃ anusāsituṃ dhammakathaṃ kathetunti ayamettha saṅkhepo, vitthārato panesā garudhammakathā samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya (pāci. aṭṭha. 148) vuttanayeneva veditabbā.

‘භික්ෂුණීන් විසින් භික්ෂූන් විෂයෙහි වචන පථය වසන ලද්දේය’ (ඕවටෝ භික්ඛුනීනං භික්ඛූසු වචනපථෝ) යනු අවවාද අනුශාසනා හා ධර්ම කථා සංඛ්‍යාත වචන පථය භික්ෂුණීන් විසින් භික්ෂූන් කෙරෙහි වසන ලද්දේය, පියවන ලද්දේය යන්නයි. භික්ෂුණියක විසින් කිසිදු භික්ෂුවකට අවවාද නොකළ යුතුය, අනුශාසනා නොකළ යුතුය. එහෙත් ‘ස්වාමීනී, අතීතයේ වැඩ විසූ මහා තෙරවරුන් වහන්සේලා මෙම සිවුරු වත් සම්පූර්ණ කළහ’ යනුවෙන් පරම්පරාගත ක්‍රමය අනුව පැවසීම වටී. ‘භික්ෂූන් විසින් භික්ෂුණීන් විෂයෙහි වචන පථය නොවසන ලද්දේය’ (අනෝවටෝ භික්ඛූනං භික්ඛුනීසු වචනපථෝ) යනු භික්ෂූන් වහන්සේලාට භික්ෂුණීන් කෙරෙහි රිසි පරිදි අවවාද කිරීමට, අනුශාසනා කිරීමට හා ධර්ම කථා පැවසීමට ඇති වචන පථය වැළැක්වීමක් නැති බවයි. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර වශයෙන් මෙම ගරුධර්ම කථාව සමන්තපාසාදිකා විනය අටුවාවේ වදාළ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

Ime pana aṭṭha garudhamme satthu santike uggahetvā therena attano ārociyamāne sutvāva mahāpajāpatiyā tāva mahantaṃ domanassaṃ khaṇena [Pg.238] paṭippassambhi, anotattadahato ābhatena sītudakassa ghaṭasatena matthake parisittā viya vigatapariḷāhā attamanā hutvā garudhammapaṭiggahaṇena uppannapītipāmojjaṃ āvikarontī seyyathāpi, bhantetiādikaṃ udānaṃ udānesi.

ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ විසින් ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි උගෙන තමන්ට පවසන ලද මේ ගරු ධර්ම අට අසා මාත්‍රයකින් මහා ප්‍රජාපතී ගෝතමියගේ මහත් වූ දොම්නස ක්ෂණයකින් සංසිඳුණි. අනවතප්ත විලෙන් ගෙනෙන ලද සිසිල් ජලය පිරවූ කළ සියයකින් හිස නෑවූවාක් මෙන් දැවිල්ල දුරු වී සතුටු සිත් ඇතිව, ගරු ධර්ම පිළිගැනීමෙන් උපන් ප්‍රීති ප්‍රමෝදය ප්‍රකාශ කරමින් ‘ස්වාමීනී, යම් සේ...’ යනාදී වශයෙන් උදන් ඇනූහ.

Kumbhatthenakehīti kumbhe dīpaṃ jāletvā tena ālokena paraghare bhaṇḍaṃ vicinitvā thenakacorehi. Setaṭṭhikā nāma rogajātīti eko pāṇako nāḷamajjhagataṃ kaṇḍaṃ vijjhati, yena viddhā kaṇḍā nikkhantampi sālisīsaṃ khīraṃ gahetuṃ na sakkoti. Mañjiṭṭhikā nāma rogajātīti ucchūnaṃ antorattabhāvo.

‘කුම්භත්ථේනකයන්’ (කුම්භත්ථේනකේහි) යනු කළයක පහනක් දල්වා එම ආලෝකයෙන් මෙරමා ගෙවල්වල බඩු සොයා සොරකම් කරන සොරුන්ය. ‘සේතට්ඨිකා නම් රෝගය’ යනු එක්තරා පණුවෙක් දණ්ඩ මැද පවතින හරය සිදුරු කරයි, එමගින් විදින ලද දණ්ඩෙන් නික්මුණු හැල් කරලට කිරි වදින්නට නොහැකි වෙයි. ‘මංජිට්ඨිකා නම් රෝගය’ යනු උක් ගස් ඇතුළත රතු පැහැ වීමයි.

Mahato taḷākassa paṭikacceva āḷinti iminā pana etamatthaṃ dasseti – yathā mahato taḷākassa pāḷiyā abaddhāyapi kiñci udakaṃ tiṭṭhateva, paṭhamameva baddhāya pana yaṃ abaddhapaccayā na tiṭṭheyya, tampi tiṭṭheyya, evameva ye ime anuppanne vatthusmiṃ paṭikacceva anatikkamanatthāya garudhammā paññattā, tesu apaññattesu mātugāmassa pabbajitattā pañca vassasatāni saddhammo tiṭṭheyya. Paṭikacceva paññattattā pana aparānipi pañca vassasatāni ṭhassatīti evaṃ paṭhamaṃ vuttavassasahassameva ṭhassati. Vassasahassanti cetaṃ paṭisambhidāpabhedappattakhīṇāsavānaṃ vaseneva vuttaṃ, tato pana uttaripi sukkhavipassakakhīṇāsavavasena vassasahassaṃ, anāgāmivasena vassasahassaṃ, sakadāgāmivasena vassasahassaṃ, sotāpannavasena vassasahassanti evaṃ pañcavassasahassāni paṭivedhasaddhammo ṭhassati. Pariyattidhammopi tāniyeva. Na hi pariyattiyā asati paṭivedho atthi, nāpi pariyattiyā sati paṭivedho na hoti. Liṅgaṃ pana pariyattiyā antarahitāyapi ciraṃ pavattissatīti.

‘මහත් වූ තලාවක (වැවක) කලින්ම නියර බැඳීම’ (මහතෝ තළාකස්ස පටිකච්චේව ආළිං) යන මෙයින් පෙන්වා දෙන්නේ - යම් සේ මහත් වැවක වැටිය නොබැඳි විට ද යම් ජල ප්‍රමාණයක් රැඳී පවතී ද, කලින්ම වැටිය බැඳි විට ජලය නොරැඳෙන්නට ඇති හේතු ඉවත් වී ජලය රැඳෙන්නේ ද, එලෙසම කරුණු (වැරදි) ඇති වීමට පෙරම වැරදි සිදු නොවනු පිණිස යම් ගරු ධර්ම පැනවූයේ ද, ඒවා නොපැනවූයේ නම් මාතුගාමයා පැවිදි වීම නිසා සද්ධර්මය වසර පන්සියයක් පමණක් පවතිනු ඇත. කලින්ම පැනවූ බැවින් තවත් වසර පන්සියයක් පවතිනු ඇත. මෙලෙස මුලින් වදාළ වසර දහසම පවතිනු ඇත. වසර දහසක් (වස්සසහස්සං) යන්න වදාරන ලද්දේ පටිසම්භිදාප්‍රභේදප්‍රාප්ත රහතන් වහන්සේලා අනුවය. ඉන් පසුව ශුෂ්ක විපස්සක රහතන් වහන්සේලා අනුව වසර දහසක් ද, අනාගාමී උතුමන් අනුව වසර දහසක් ද, සකෘදාගාමී උතුමන් අනුව වසර දහසක් ද, සෝවාන් උතුමන් අනුව වසර දහසක් ද වශයෙන් වසර පන්දහසක් ප්‍රතිවේධ සද්ධර්මය පවතිනු ඇත. පර්යාප්ති ධර්මය ද එපමණම කාලයක් පවතිනු ඇත. පර්යාප්තිය නොමැති කල්හි ප්‍රතිවේධයක් නැත, පර්යාප්තිය ඇති කල්හි ප්‍රතිවේධය ඇති නොවන්නේ නොවේ. පර්යාප්තිය අතුරුදන් වුව ද පැවිදි ලිංගය (වෙස් ලකුණු) බොහෝ කලක් පවතිනු ඇත.

2. Ovādasuttavaṇṇanā

2. අවවාද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

52. Dutiye bahussutoti idha sakalassapi buddhavacanassa vasena bahussutabhāvo veditabbo. Garudhammanti kāyasaṃsaggaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Bhikkhunovādakavinicchayo pana samantapāsādikāya (pāci. aṭṭha. 144 ādayo) vuttanayeneva veditabbo.

52. දෙවන සූත්‍රයෙහි: ‘බහුශ්‍රැත’ (බහුස්සුතෝ) යනු මෙහි සකල බුද්ධ වචනයම උගත් බව දත යුතුය. ‘ගරුධර්මය’ (ගරුධම්මං) යනු කායසංසර්ගයයි. මෙහි සංක්ෂේපය මෙයයි. භික්ෂුණී අවවාදක විනිශ්චය සමන්තපාසාදිකා අටුවාවේ වදාළ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

3. Saṃkhittasuttavaṇṇanā

3. සංඛිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

53. Tatiye [Pg.239] sarāgāyāti sarāgatthāya. Virāgāyāti virajjanatthāya. Saṃyogāyāti vaṭṭe saṃyogatthāya. Visaṃyogāyāti vaṭṭe visaṃyogabhāvatthāya. Ācayāyāti vaṭṭassa vaḍḍhanatthāya. No apacayāyāti na vaṭṭaviddhaṃsanatthāya. Dubbharatāyāti dupposanatthāya. No subharatāyāti na sukhaposanatthāya. Imasmiṃ sutte paṭhamavārena vaṭṭaṃ kathitaṃ, dutiyavārena vivaṭṭaṃ kathitaṃ. Iminā ca pana ovādena gotamī arahattaṃ pattāti.

53. තෙවන සූත්‍රයෙහි: ‘සරාගාය’ යනු රාගය ඇති වීම පිණිසය. ‘විරාගාය’ යනු නොඇල්ම පිණිසය. ‘සංයෝගාය’ යනු වටයේ බැඳීම පිණිසය. ‘විසංයෝගාය’ යනු වටයෙන් මිදීම පිණිසය. ‘ආචයාය’ යනු වටය වැඩීම පිණිසය. ‘නො අපචයාය’ යනු වටය විනාශ කිරීම පිණිස නොවේ. ‘දුබ්භරතාය’ යනු පෝෂණය කිරීමට අපහසු බව පිණිසය. ‘නො සුභරතාය’ යනු පහසුවෙන් පෝෂණය කළ හැකි බව පිණිස නොවේ. මෙම සූත්‍රයෙහි පළමු වාරයෙන් සංසාර වෘත්තය වදාරන ලද අතර, දෙවන වාරයෙන් විවෘත්තය (නිවන) වදාරන ලදී. මෙම අවවාදය අසා මහා ප්‍රජාපතී ගෝතමිය අර්හත්වයට පත් වූවාය.

4. Dīghajāṇusuttavaṇṇanā

4. දීඝජාණු සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

54. Catutthe byagghapajjāti idamassa paveṇi nāma vasena ālapanaṃ. Tassa hi pubbapurisā byagghapathe jātāti tasmiṃ kule manussā byagghapajjāti vuccanti. Issatthenāti issāsakammena. Tatrupāyāyāti ‘‘imasmiṃ kāle idaṃ nāma kātuṃ vaṭṭatī’’ti jānane upāyabhūtāya. Vuddhasīlinoti vaḍḍhitasīlā vuddhasamācārā. Āyanti āgamanaṃ. Nāccogāḷhanti nātimahantaṃ. Nātihīnanti nātikasiraṃ. Pariyādāyāti gahetvā khepetvā. Tattha yassa vayato diguṇo āyo, tassa vayo āyaṃ pariyādātuṃ na sakkoti.

54. සිව්වන සූත්‍රයෙහි: ‘බ්‍යග්ඝපජ්ජ’ යනු මොහුගේ පරම්පරාගත නාමයෙන් කරන ඇමතුමකි. මොහුගේ පූර්ව පුරුෂයන් ව්‍යාඝ්‍රයන් යන මාවතක උපන් බැවින් එම කුලයේ මිනිසුන්ට ‘බ්‍යග්ඝපජ්ජ’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘ඉස්සත්ථේන’ යනු දුනු ශිල්පයෙනි. ‘තත්‍රූපයාය’ යනු ‘මේ කාලයෙහි මෙබඳු දෙයක් කළ යුතුය’ යනුවෙන් දන්නා වූ උපායඥානයයි. ‘වුද්ධසීලිනෝ’ යනු වැඩුණු සීලයක් හා වැඩුණු ආචාර සමාචාර ඇති අයයි. ‘ආය’ යනු ලැබෙන ධනයයි. ‘නාච්චෝගාළ්හං’ යනු පමණට වඩා වැඩි නොවීමයි. ‘නාතිහීනං’ යනු පමණට වඩා අඩු නොවීමයි. ‘පරියාදාය’ යනු ගෙන වියදම් කිරීමයි. එහිදී යම් පුරුෂයෙකුගේ වියදමට වඩා දෙගුණයක ආදායමක් ඇත්නම්, ඔහුගේ වියදමට ආදායම ඉක්මවා යා නොහැකිය.

‘‘Catudhā vibhaje bhoge, paṇḍito gharamāvasaṃ;

Ekena bhoge bhuñjeyya, dvīhi kammaṃ payojaye;

Catutthañca nidhāpeyya, āpadāsu bhavissatī’’ti. (dī. ni. 3.265) –

‘‘ගෘහස්ථ ජීවිතයක් ගත කරන පණ්ඩිතයා තම ධනය සතර කොටසකට බෙදා ගත යුතුය. එක් කොටසකින් තමාගේ පරිභෝජනය කළ යුතුය. කොටස් දෙකකින් තම කර්මාන්ත (ව්‍යාපාර) කටයුතු මෙහෙයවිය යුතුය. සතරවන කොටස අනාගතයේදී ඇතිවන විපත්වලදී ප්‍රයෝජනයට ගැනීම සඳහා තැන්පත් කර තැබිය යුතුය.’’ (දී. නි. 3.265)

Evaṃ paṭipajjato pana vayo āyaṃ pariyādātuṃ na sakkotiyeva.

මෙසේ පිළිපදින්නා වූ තැනැත්තාගේ වැය වන ධනයට, ඔහුගේ ආදායම ඉක්මවා යෑමට (අභිබවා යෑමට) කිසිසේත්ම නොහැකිය.

Udumbarakhādīvāti yathā udumbarāni khāditukāmena pakke udumbararukkhe cālite ekappahāreneva bahūni phalāni patanti, so khāditabbayuttakāni khāditvā itarāni bahutarāni pahāya gacchati, evamevaṃ yo āyato vayaṃ bahutaraṃ katvā vippakiranto bhoge paribhuñjati, so ‘‘udumbarakhādikaṃvāyaṃ kulaputto bhoge khādatī’’ti vuccati. Ajeṭṭhamaraṇanti [Pg.240] anāyakamaraṇaṃ. Samaṃ jīvikaṃ kappetīti sammā jīvikaṃ kappeti. Samajīvitāti samajīvitāya jīvitā. Apāyamukhānīti vināsassa ṭhānāni.

‘උදුම්බරඛාදීව’ (දිඹුල් කන්නා මෙන්) යනු, යම් අයෙක් දිඹුල් කෑමට කැමතිව ඉදුණු දිඹුල් ගසක් සොලවා එකවරම බොහෝ ඵල බිම හෙළා, ඉන් කෑමට සුදුසු දේ පමණක් කා, ඉතිරි ඉතා බොහෝ පලයන් අතහැර දමා යන්නාක් මෙනි. එසේම, යම් අයෙක් ආදායමට වඩා වැඩි වියදමක් කරමින් ධනය විසුරුවා හරිමින් භෝග පරිභෝජනය කරයි ද, ඔහු ‘දිඹුල් කන්නෙකු මෙන් භෝග පරිභෝජනය කරන කුලපුත්‍රයෙකැයි’ කියනු ලැබේ. ‘අජෙට්ඨමරණං’ යනු නායකයෙකු නොමැති මරණයයි. ‘සමං ජීවිකං කප්පේති’ යනු මැනවින් ජීවිකාව පවත්වයි යන්නයි. ‘සමජීවිතා’ යනු යහපත් දිවි පැවැත්මෙන් යුක්ත වීමයි. ‘අපායමුඛානි’ යනු විනාශයට කරුණු වේ.

Uṭṭhātā kammadheyyesūti kammakaraṇaṭṭhānesu uṭṭhānavīriyasampanno. Vidhānavāti vidahanasampanno. Sotthānaṃ samparāyikanti sotthibhūtaṃ samparāyikaṃ. Saccanāmenāti buddhattāyeva buddhoti evaṃ avitathanāmena. Cāgo puññaṃ pavaḍḍhatīti cāgo ca sesapuññañca pavaḍḍhati. Imasmiṃ sutte saddhādayo missakā kathitā. Pañcamaṃ uttānameva.

‘උට්ඨාතා කම්මධෙය්‍යෙසු’ යනු කටයුතු කිරීමේදී උට්ඨාන වීර්යයෙන් යුක්ත වීමයි. ‘විධානවා’ යනු මනා සංවිධානයෙන් හා කළමනාකරණයෙන් යුක්ත වීමයි. ‘සොත්ථානං සම්පරායිකං’ යනු පරලොව සැපතට හේතුවන යහපතයි. ‘සච්චනාමේන’ යනු සත්‍ය අවබෝධ කළ බැවින්ම බුදුන් වහන්සේට කියනු ලබන අවිපරීත (සැබෑ) නාමයයි. ‘චාගෝ පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති’ යනු ත්‍යාගය හා සෙසු පින් දහම් වැඩෙන බවයි. මෙම සූත්‍රයෙහි ශ්‍රද්ධාදී ධර්මයන් මිශ්‍රව දේශනා කරන ලදී. පස්වන සූත්‍රයෙහි අර්ථය ඉතා පැහැදිලිය.

6. Bhayasuttavaṇṇanā

6. භය සූත්‍ර වර්ණනාව

56. Chaṭṭhe gabbhoti gabbhavāso. Diṭṭhadhammikāpīti sandiṭṭhikā gabbhavāsasadisā punapi manussagabbhā. Samparāyikāpīti ṭhapetvā manussagabbhe sesagabbhā. Ubhayaṃ ete kāmā pavuccantīti bhayañca dukkhañca, bhayañca rogo ca, bhayañca gaṇḍo ca, bhayañca sallañca, bhayañca saṅgo ca, bhayañca paṅko ca, bhayañca gabbho cāti evaṃ ubhayaṃ ete kāmā pavuccanti. Sātarūpenāti kāmasukhena. Palipathanti vaṭṭapalipathaṃ. Atikkammāti imasmiṃ ṭhāne vipassanaṃ vaḍḍhetvā assa bhikkhuno arahattappattabhāvo gahito. Evarūpaṃ pajaṃ jātijarūpetaṃ tīsu bhavesu phandamānaṃ avekkhatīti sutte vaṭṭaṃ kathetvā gāthāsu vivaṭṭaṃ kathitanti. Sattamaṭṭhamāni uttānatthāneva.

56. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘ගබ්භෝ’ යනු මවුකුස වාසය කිරීමයි. ‘දිට්ඨධම්මිකාපි’ යනු වර්තමානයෙහි දක්නට ලැබෙන මවුකුස පිළිසිඳ ගැනීම වැනි වූ නැවත මනුෂ්‍ය කුසක ඉපදීමයි. ‘සම්පරායිකාපි’ යනු මනුෂ්‍ය කුස හැර සෙසු භවයන්හි උපත ලැබීමයි. ‘උභයං ඒතේ කාමා පවුච්චන්ති’ යනු බිය හා දුක ද, බිය හා රෝගය ද, බිය හා ගෙඩිය ද, බිය හා හුල ද, බිය හා ඇලීම (සංග) ද, බිය හා මඩ (පංක) ද, බිය හා ගැබ ද යන මේ දෙවැදෑරුම් දේම කාමයෝ යයි කියනු ලැබේ. ‘සාතරූපේන’ යනු කාම සැපයෙනි. ‘පලිපථං’ යනු සංසාර මාර්ගයයි. ‘අතික්කම්ම’ යනු මෙම ස්ථානයෙහි විදර්ශනාව වඩා එම භික්ෂුව අර්හත්ත්වයට පත්වීම අදහස් කෙරේ. මෙවැනි වූ ජාති ජරාවන්ගෙන් යුක්ත වූ, භවත්‍රයෙහි වෙව්ලන්නා වූ සත්වයා දෙස බලයි. මෙසේ සූත්‍රයෙහි සංසාරය (වෘත්තය) දේශනා කොට ගාථාවලින් නිවන (විවෘත්තය) දේශනා කරන ලදී. සත්වන හා අටවන සූත්‍රයන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

9-10. Puggalasuttadvayavaṇṇanā

9-10. පුද්ගල සූත්‍ර ද්වය වර්ණනාව

59-60. Navame ujubhūtoti kāyavaṅkādīnaṃ abhāvena ujuko. Paññāsīlasamāhitoti paññāya ca sīlena ca samannāgato. Yajamānānanti dānaṃ dadantānaṃ. Puññapekkhānanti puññaṃ olokentānaṃ gavesantānaṃ[Pg.241]. Opadhikanti upadhivipākaṃ, opadhibhūtaṃ ṭhānaṃ appamāṇaṃ. Dasame samukkaṭṭhoti ukkaṭṭho uttamo. Sattānanti sabbasattānaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

59-60. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘උජුභූතෝ’ යනු කයින් වන ඇදකිරීම් ආදිය නොමැති බැවින් ඍජු (අවංක) වූ යන්නයි. ‘පඤ්ඤාසීලසමාහිතෝ’ යනු ප්‍රඥාවෙන් හා සීලයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. ‘යජමානානං’ යනු දන් දෙන්නා වූ තැනැත්තන්ගේ යන්නයි. ‘පුඤ්ඤපෙක්ඛානං’ යනු පින සොයන්නා වූ, පින දෙස බලන්නා වූ යන්නයි. ‘ඕපධිකං’ යනු උපධි විපාක සහිත වූ, උපධි ස්වරූපී ස්ථානය අප්‍රමාණ බවයි. දසවන සූත්‍රයෙහි ‘සමුක්කට්ඨෝ’ යනු උත්කෘෂ්ට වූ හෙවත් උතුම් වූ යන්නයි. ‘සත්තානං’ යනු සියලු සත්වයන්ගේ යන්නයි. සෙසු සියලු තැන්හි අර්ථය පැහැදිලිය. දසවන සූත්‍රයෙහි වර්ණනාව මෙතෙකින් නිමවා ඇත.

Gotamīvaggo chaṭṭho.

හයවන ගෝතමී වර්ගයයි.

(7) 2. Bhūmicālavaggo

(7) 2. භූමිචාල වර්ගය

1. Icchāsuttavaṇṇanā

1. ඉච්ඡා සූත්‍ර වර්ණනාව

61. Sattamassa paṭhame pavivittassāti kāyavivekena vivittassa. Nirāyattavuttinoti katthaci anāyattavuttino vipassanākammikassa. Lābhāyāti catupaccayalābhāya. Socī ca paridevī cāti sokī ca paridevī ca. Socicca parideviccātipi pāṭho. Cuto ca saddhammāti taṃkhaṇaṃyeva vipassanāsaddhammā cuto. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

61. සත්වන වර්ගයෙහි පළමු සූත්‍රයෙහි ‘පවිවිත්තස්ස’ යනු කාය විවේකයෙන් යුක්තව වෙන් වූ තැනැත්තාගේ යන්නයි. ‘නිරායත්තවුත්තීනෝ’ යනු කිසිදු අරමුණක බැඳීමක් නැති විදර්ශනා වඩන භික්ෂුවගේ යන්නයි. ‘ලාභාය’ යනු සිව්පසය ලැබීම සඳහාය. ‘සෝචී ච පරිදේවී ච’ යනු සෝකය හා වැලපීමයි. ‘සෝචිච්ච පරිදේවිච්චා’ කියා ද පාඨයක් ඇත. ‘චුතෝ සද්ධම්මා’ යනු ඒ මොහොතේම විදර්ශනා සද්ධර්මයෙන් ගිලිහුණේය යන්නයි. මෙම සූත්‍රයෙහි සංසාරය (වට්ට) හා නිවන (විවට්ට) දේශනා කරන ලදී.

2. Alaṃsuttavaṇṇanā

2. අලං සූත්‍ර වර්ණනාව

62. Dutiye alaṃ attano alaṃ paresanti attano ca paresañca hitapaṭipattiyaṃ samattho pariyatto anucchaviko. Khippanisantīti khippaṃ upadhāreti, khandhadhātuāyatanādīsu kathiyamānesu te dhamme khippaṃ jānātīti attho. Imasmiṃ sutte samathavipassanā kathitā. Puggalajjhāsayena pana desanāvilāsena cetaṃ matthakato paṭṭhāya heṭṭhā otarantaṃ kathitanti.

62. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘අලං අත්තනෝ අලං පරේසං’ යනු තමාගේත් අනුන්ගේත් යහපත පිණිස පිළිපැදීමට දක්ෂ වූ, සමර්ථ වූ, සුදුසු වූ යන්නයි. ‘ඛිප්පානිසන්තී’ යනු වහා වටහා ගනී යන්නයි; එනම් ඛන්ධ, ධාතු, ආයතන ආදිය දේශනා කරන කල්හි එම ධර්මයන් වහා හඳුනා ගනී යන්නයි. මෙම සූත්‍රයෙහි සමථ හා විදර්ශනා දේශනා කරන ලදී. පුද්ගලයාගේ අභිලාෂය හා දේශනා විලාසය අනුව මෙය ඉහළ සිට පහළට ගලා එන සේ දේශනා කරන ලදී.

3. Saṃkhittasuttavaṇṇanā

3. සංඛිත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

63. Tatiye evamevāti nikkāraṇeneva. Yathā vā ayaṃ yācati, evameva. Moghapurisāti mūḷhapurisā tucchapurisā. Ajjhesantīti yācanti. Anubandhitabbanti iriyāpathānugamanena anubandhitabbaṃ maṃ na vijahitabbaṃ maññanti. Ājānanatthaṃ apasādento evamāha. Esa kira bhikkhu ovāde dinnepi pamādameva anuyuñjati, dhammaṃ sutvā tattheva vasati, samaṇadhammaṃ kātuṃ na icchati. Tasmā bhagavā evaṃ apasādetvā puna yasmā so arahattassa upanissayasampanno[Pg.242], tasmā taṃ ovadanto tasmātiha te bhikkhu evaṃ sikkhitabbantiādimāha. Tattha ajjhattaṃ me cittaṃ ṭhitaṃ bhavissati susaṇṭhitaṃ, na ca uppannā pāpakā akusalā dhammā cittaṃ pariyādāya ṭhassantīti iminā tāvassa ovādena niyakajjhattavasena cittekaggatāmatto mūlasamādhi vutto.

63. තෙවන සූත්‍රයෙහි ‘ඒවමේව’ යනු කිසිදු හේතුවක් නොමැතිව යන්නයි. එසේත් නැතහොත් මේ භික්ෂුව යදින ආකාරයටමය. ‘මෝඝපුරිසා’ යනු මුළා වූ තැනැත්තෝ හෙවත් ගුණධර්මවලින් හිස් වූ මිනිස්සුය. ‘අජ්ඣේසන්ති’ යනු අයදිති යන්නයි. ‘අනුබන්ධිතබ්බං’ යනු ඉරියව් අනුගමනය කරමින් මා පස්සෙන් පැමිණිය යුතුය, මා අත් නොහළ යුතුය කියා ඔවුන් සිතති. ඔවුන්ට අවබෝධ කරවීම සඳහා ඔවුන්ව ගර්හාවට පත් කරමින් මෙසේ වදාළ සේක. මේ භික්ෂුව අවවාද දුන් කල්හි පවා ප්‍රමාදයටම යොමු වෙයි, ධර්මය අසා එලෙසම වසයි, මහණ දම් පිරීමට කැමති නැත. එබැවින් භගවත් බුදුන් වහන්සේ ඔහුට එසේ දොස් පවරා, නැවත ඔහු අර්හත්ත්වයට පත්වීමට උපනිශ්‍රය සම්පන්න බැවින් ඔහුට අවවාද කරමින් ‘තස්මාතිහ තේ භික්ඛු ඒවං සික්ඛිතබ්බං’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘මගේ සිත ආධ්‍යාත්මිකව පිහිටන්නේය, මනාකොට පිහිටන්නේය, උපන් අකුසල ධර්මයන් සිත මැඩගෙන නොසිටින්නේය’ යන මෙයින් පළමුව ඔහුට අවවාද වශයෙන් තමාගේ ආධ්‍යාත්මය අනුව සිතේ එකඟතාව පමණක් වූ මූල සමාධිය වදාරන ලදී.

Tato ‘‘ettakeneva santuṭṭhiṃ anāpajjitvā evaṃ so samādhi vaḍḍhetabbo’’ti dassetuṃ yato kho te bhikkhu ajjhattaṃ cittaṃ ṭhitaṃ hoti susaṇṭhitaṃ, na ca uppannā pāpakā akusalā dhammā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti, tato te bhikkhu evaṃ sikkhitabbaṃ ‘‘mettā me cetovimutti bhāvitā bhavissati…pe… susamāraddhā’’ti evamassa mettāvasena bhāvanaṃ vaḍḍhetvā puna yato kho te bhikkhu ayaṃ samādhi evaṃ bhāvito hoti bahulīkato, tato tvaṃ bhikkhu imaṃ samādhiṃ savitakkasavicārampi bhāveyyāsītiādi vuttaṃ. Tassattho – yadā te bhikkhu ayaṃ mūlasamādhi evaṃ mettāvasena bhāvito hoti, tadā tvaṃ tāvatakenapi tuṭṭhiṃ anāpajjitvāva imaṃ mūlasamādhiṃ aññesupi ārammaṇesu catukkapañcakajjhānāni pāpayamāno ‘‘savitakkasavicārampī’’tiādinā nayena bhāveyyāsīti.

ඉන්පසු ‘මෙපමණකින් පමණක් සතුටු නොවී මෙසේ එම සමාධිය වර්ධනය කළ යුතුය’ කියා දැක්වීම පිණිස ‘මහණ, යම් විටක තොපගේ සිත ආධ්‍යාත්මිකව පිහිටන්නේද, මනාකොට පිහිටන්නේද, උපන් අකුසල ධර්මයන් සිත මැඩගෙන නොසිටින්නේද, එවිට මහණ තොප විසින් මෙසේ හික්මිය යුතුය. එනම්, මාගේ මෙත්තා චේතෝවිමුක්තිය වඩන ලද්දී වන්නීය...පෙ... මනාව ආරම්භ කරන ලද්දී වන්නීය’ යනුවෙන් මෙසේ ඔහුට මෙත්තා වශයෙන් භාවනාව වර්ධනය කරවා, නැවත ‘මහණ, යම් විටක මේ සමාධිය මෙසේ වඩන ලද්දේ, බහුල කරන ලද්දේ වෙයිද, එවිට මහණ තොප සවිතක්ක සවිචාර සහිතව ද මෙම සමාධිය වැඩිය යුතුය’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම් - මහණ, යම් කලෙක තොපට මෙම මූල සමාධිය මෙත්තා වශයෙන් මෙසේ වඩන ලද්දේ වෙයිද, එකල්හි තොප එපමණකින්ම සතුටට පත් නොවී මෙම මූල සමාධිය සෙසු අරමුණුවලදී ද සතරවන හා පස්වන ධ්‍යානයන්ට පමුණුවමින් ‘සවිතක්ක සවිචාර සහිතව ද’ යන ක්‍රමයෙන් වැඩිය යුතුය යන්නයි.

Evaṃ vatvā ca pana avasesabrahmavihārapubbaṅgamampissa aññesu ārammaṇesu catukkapañcakajjhānabhāvanaṃ kareyyāsīti dassento yato kho te bhikkhu ayaṃ samādhi evaṃ bhāvito hoti subhāvito, tato te bhikkhu evaṃ sikkhitabbaṃ ‘‘karuṇā me cetovimuttī’’tiādimāha. Evaṃ mettāpubbaṅgamaṃ catukkapañcakajjhānabhāvanaṃ dassetvā puna kāyānupassanādipubbaṅgamaṃ dassetuṃ yato kho te bhikkhu ayaṃ samādhi evaṃ bhāvito hoti subhāvito, tato te bhikkhu evaṃ sikkhitabbaṃ ‘‘kāye kāyānupassī’’tiādiṃ vatvā yato kho te bhikkhu ayaṃ samādhi evaṃ bhāvito hoti subhāvito, tato tvaṃ bhikkhu yena yeneva gagghasītiādimāha. Tattha gagghasīti gamissasi. Phāsuṃyevāti iminā arahattaṃ dasseti. Arahattappatto hi sabbiriyāpathesu phāsu viharati nāma.

මෙසේ වදාරා, නැවත ඒ භික්ෂුවට ඉතිරි බ්‍රහ්මවිහාරයන් පෙරටු කරගත් සතරවන හා පස්වන ධ්‍යාන භාවනාවන් අනෙකුත් අරමුණුවල ද වැඩිය යුතු බව පෙන්වා දීම පිණිස, ‘මහණෙනි, යම් කලෙක නුඹේ මේ සමාධිය මෙසේ වඩන ලද්දේ වෙයිද, මැනවින් වඩන ලද්දේ වෙයිද, එවිට මහණෙනි, නුඹ මෙසේ හික්මිය යුතුය, එනම් කරුණා චේතෝවිමුක්තිය මට ඇත’ යනාදිය වදාළ සේක. මෙසේ මෙත්තා සහගගත සතරවන හා පස්වන ධ්‍යාන භාවනාව පෙන්වා දී, නැවත කායානුපස්සනාව ආදිය පෙරටු කරගත් භාවනාව පෙන්වනු පිණිස, ‘මහණෙනි, යම් කලෙක නුඹේ මේ සමාධිය මෙසේ වඩන ලද්දේ, මැනවින් වඩන ලද්දේ වෙයිද, එවිට මහණෙනි, නුඹ මෙසේ හික්මිය යුතුය, එනම් කයෙහි කායානුපස්සීව වසන්නෙමි’ යනාදිය වදාරා, ‘මහණෙනි, යම් කලෙක නුඹේ මේ සමාධිය මෙසේ මැනවින් වඩන ලද්දේ වන්නේද, එවිට මහණෙනි, නුඹ යම් යම් තැනකට යන්නෙහිද...’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘ගග්ඝසි’ යනු ‘යන්නෙහිය’ (ළඟා වන්නෙහිය) යන අර්ථයයි. ‘ඵාසුංයේව’ යන්නෙන් අර්හත් ඵලය පෙන්වා දෙයි. මන්දයත්, අර්හත් ඵලයට පත් වූ භික්ෂුව සියලු ඉරියව්වලදී සුවසේ වාසය කරන බැවිනි.

4. Gayāsīsasuttavaṇṇanā

4. ගයාසීස සූත්‍ර වර්ණනාව

64. Catutthe [Pg.243] etadavocāti attano padhānabhūmiyaṃ uppannaṃ vitakkaṃ bhikkhusaṅghassa ārocetuṃ – ‘‘pubbāhaṃ, bhikkhave’’tiādivacanaṃ avoca. Obhāsanti dibbacakkhuñāṇobhāsaṃ. Ñāṇadassananti dibbacakkhubhūtaṃ ñāṇasaṅkhātaṃ dassanaṃ. Sannivutthapubbanti ekato vasitapubbaṃ. Imasmiṃ pana sutte dibbacakkhuñāṇaṃ, iddhividhañāṇaṃ, cetopariyañāṇaṃ, yathākammupagañāṇaṃ, anāgataṃsañāṇaṃ, paccuppannaṃsañāṇaṃ, atītaṃsañāṇaṃ, pubbenivāsañāṇanti imāni tāva aṭṭha ñāṇāni pāḷiyaṃyeva āgatāni, tehi pana saddhiṃ vipassanāñāṇāni cattāri maggañāṇāni, cattāri phalañāṇāni, cattāri paccavekkhaṇañāṇāni, cattāri paṭisambhidāñāṇāni cha asādhāraṇañāṇānīti etāni ñāṇāni samodhānetvā kathentena evaṃ idaṃ suttaṃ kathitaṃ nāma hoti.

64. හතරවැන්නෙහි ‘එතදවොච’ යනු තමන් වහන්සේ ප්‍රධාන වීර්යය කළ ස්ථානයෙහි (කමටහන් වැඩූ භූමියෙහි) උපන් විතර්කය භික්ෂු සංඝයාට දැනුම් දීම පිණිස ‘මහණෙනි, මම පෙර...’ යනාදී වචනය වදාළ සේක. ‘ඕභාසං’ යනු දිව්‍ය චක්ෂුර් ඥානය නමැති ආලෝකයයි. ‘ඤාණදස්සනං’ යනු දිව්‍ය චක්ෂුර්භූත වූ, ඥානය යැයි කියනු ලබන දැකීමයි. ‘සන්නිවුත්ථපුබ්බං’ යනු පෙර එකට වාසය කළ බවයි. මෙම සූත්‍රයෙහි දිව්‍ය චක්ෂුර් ඥානය, ඉද්ධිවිධ ඥානය, චේතෝපරිය ඥානය, යථාකම්මූපග ඥානය, අනාගතංශ ඥානය, ප්‍රත්‍යුත්පන්නංශ ඥානය, අතීතංශ ඥානය සහ පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥානය යන මෙම අට වැදෑරුම් ඥානයන් පාලියෙහිම සඳහන් වේ. එම ඥානයන් සමඟ විපස්සනා ඥාන නවය, මග්ග ඥාන සතර, ඵල ඥාන සතර, පච්චවෙක්ඛණ ඥාන සතර, පටිසම්භිදා ඥාන සතර සහ අසාධාරණ ඥාන හය යන මේ සියලු ඥානයන් එක්කොට විස්තර කරන්නා විසින් මෙම සූත්‍රය මැනවින් විස්තර කරන ලද්දේ නම් වෙයි.

5. Abhibhāyatanasuttavaṇṇanā

5. අභිභායතන සූත්‍ර වර්ණනාව

65. Pañcame abhibhāyatanānīti abhibhavanakāraṇāni. Kiṃ abhibhavanti? Paccanīkadhammepi ārammaṇānipi. Tāni hi paṭipakkhabhāvena paccanīkadhamme abhibhavanti, puggalassa ñāṇuttariyatāya ārammaṇāni. Ajjhattaṃ rūpasaññītiādīsu pana ajjhattarūpe parikammavasena ajjhattaṃ rūpasaññī nāma hoti. Ajjhattañhi nīlaparikammaṃ karonto kese vā pitte vā akkhitārakāya vā karoti. Pītaparikammaṃ karonto mede vā chaviyā vā hatthatalapādatalesu vā akkhīnaṃ pītaṭṭhāne vā karoti. Lohitaparikammaṃ karonto maṃse vā lohite vā jivhāya vā akkhīnaṃ rattaṭṭhāne vā karoti. Odātaparikammaṃ karonto aṭṭhimhi vā dante vā nakhe vā akkhīnaṃ setaṭṭhāne vā karoti. Taṃ pana sunīlakaṃ supītakaṃ sulohitakaṃ suodātaṃ na hoti, avisuddhameva hoti.

65. පස්වැන්නෙහි ‘අභිභායතනානි’ යනු මැඩපැවැත්වීමේ හේතුන්ය. කුමක් මැඩපවත්වයිද? පටහැනි ධර්මයන් (නීවරණ ආදිය) මෙන්ම අරමුණුද මැඩපවත්වයි. එම ධ්‍යානයෝ ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් යටපත් කරති, පුද්ගලයාගේ ඥානයෙහි උත්තරීතර භාවය නිසා අරමුණුවල ස්වභාවයද යටපත් කරති. ‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී’ යනාදී තැන්හි ඇතුළත රූපයෙහි පරිකර්ම කිරීම් වශයෙන් ‘ආධ්‍යාත්මිකව රූප සංඥා ඇති තැනැත්තා’ නම් වේ. ආධ්‍යාත්මිකව නිල් කසිණ පරිකර්ම කරන්නා කෙස්වල හෝ පිතෙහි හෝ ඇසේ කළු ඉංගිරියාවෙහි එය කරයි. රන්වන් (කහ) පරිකර්මය කරන්නා මේද තෙල්වල හෝ සමෙහි හෝ අත්ල හා පතුල්වල හෝ ඇස්වල කහ පැහැති තැන්වල එය කරයි. රතු පරිකර්මය කරන්නා මස්වල හෝ ලේවල හෝ දිවෙහි හෝ ඇස්වල රතු පැහැති තැන්වල එය කරයි. සුදු පරිකර්මය කරන්නා ඇටවල හෝ දත්වල හෝ නියපොතුවල හෝ ඇස්වල සුදු පැහැති තැන්වල එය කරයි. එම ආධ්‍යාත්මික රූපය ඉතා නිල්, ඉතා කහ, ඉතා රතු හෝ ඉතා සුදු නොවන අතර, එය අතිශයින්ම පිරිසිදු (විශුද්ධ) වූවක් පමණක් වෙයි.

Eko bahiddhā rūpāni passatīti yassevaṃ parikammaṃ ajjhattaṃ uppannaṃ hoti, nimittaṃ pana bahiddhā, so evaṃ ajjhattaṃ parikammassa bahiddhā ca appanāya vasena ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passatī’’ti vuccati. Parittānīti avaḍḍhitāni. Suvaṇṇadubbaṇṇānīti suvaṇṇāni vā hontu dubbaṇṇāni vā, parittavaseneva idaṃ abhibhāyatanaṃ vuttanti veditabbaṃ. Tāni abhibhuyyāti yathā nāma sampannaggahaṇiko kaṭacchumattaṃ bhattaṃ labhitvā ‘‘kiṃ ettha bhuñjitabbaṃ [Pg.244] atthī’’ti saṃkaḍḍhitvā ekakabaḷameva karoti, evameva ñāṇuttariko puggalo visadañāṇo ‘‘kimettha parittake ārammaṇe samāpajjitabbaṃ atthi, nāyaṃ mama bhāro’’ti tāni rūpāni abhibhavitvā samāpajjati, saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetīti attho. Jānāmi passāmīti iminā panassa ābhogo kathito. So ca kho samāpattito vuṭṭhitassa, na antosamāpattiyaṃ. Evaṃsaññī hotīti ābhogasaññāyapi jhānasaññāyapi evaṃsaññī hoti. Abhibhavanasaññā hissa antosamāpattiyampi atthi, ābhogasaññā pana samāpattito vuṭṭhitasseva.

‘එක් අයෙක් පිටත රූප දකියි’ යනු යමෙකුට පරිකර්මය ඇතුළත උපදීද, නමුත් නිමිත්ත පිටත උපදීද, ඔහු මෙසේ ඇතුළත පරිකර්මය හා පිටත අර්පණාව (ධ්‍යානය) හේතුවෙන් ‘ඇතුළත රූප සංඥා ඇතිව පිටත රූප දකියි’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘පරිත්තානි’ යනු නොවැඩූ (ස්වල්ප) අරමුණුය. ‘සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි’ යනු රූපය සුන්දර වුවත් අසුන්දර වුවත්, ස්වල්ප වූ අරමුණු වශයෙන් මෙම අභිභායතනය වදාරන ලද බව දත යුතුය. ‘තානි අභිභුය්‍ය’ යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: යම්සේ හොඳ ආහාර රුචියක් ඇති පුද්ගලයෙකුට ස්වල්ප වූ බත් හැන්දක් ලැබුණු විට ‘මෙහි අනුභව කිරීමට කුමක් තිබේද?’ කියා එය එක බත් පිඬක් කොට අනුභව කරයිද, එසේම උසස් ඥානයක් හා පිරිසිදු වැටහීමක් ඇති පුද්ගලයා ‘මෙම ස්වල්ප වූ අරමුණෙහි සමවැදීමට අසීරු කුමක්ද, මෙය මට බරක් නොවේ’ යැයි සිතා එම රූපයන් යටපත් කොට ධ්‍යානයට සමවදී. නිමිත්ත පහළ වීමත් සමඟම මෙහි අර්පණාවට පමුණුවයි යන්න අර්ථයයි. ‘ජානාමි පස්සාමි’ යන්නෙන් ඔහුගේ ආභෝගය (මනසිකාරය) කියවේ. එය සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි තැනැත්තාට ඇති වන්නකි, සමාපත්තිය ඇතුළතදී නොවේ. ‘එවංසඤ්ඤී හෝති’ යන්නෙන් ආභෝග සංඥාවෙන් මෙන්ම ධ්‍යාන සංඥාවෙන්ද එවැනි සංඥාවක් ඇති බව කියවේ. මැඩපැවැත්වීමේ (අභිභවන) සංඥාව සමාපත්තිය ඇතුළතද පවතින අතර, ආභෝග සංඥාව පවතින්නේ සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි විට පමණි.

Appamāṇānīti vaḍḍhitappamāṇāni, mahantānīti attho. Abhibhuyyāti ettha ca pana yathā mahagghaso puriso ekaṃ bhattavaḍḍhitakaṃ labhitvā ‘‘aññāpi hotu, aññāpi hotu, kiṃ esā mayhaṃ karissatī’’ti na taṃ mahantato passati, evameva ñāṇuttaro puggalo visadañāṇo ‘‘kiṃ ettha samāpajjitabbaṃ, nayidaṃ appamāṇaṃ, na mayhaṃ cittekaggatākaraṇe bhāro atthī’’ti abhibhavitvā samāpajjati, saha nimittuppādanevettha appanaṃ pāpetīti attho.

‘අප්පමාණානි’ යනු වැඩූ ප්‍රමාණයන් ඇති, මහත් වූ අරමුණුය යන්න අර්ථයයි. මෙහි ‘අභිභුය්‍ය’ යන්නට උදාහරණයක් නම්, බොහෝ ආහාර අනුභව කරන මිනිසෙකුට එක් බත් බඳුනක් ලැබුණු විට, ‘තව තිබුණත් කමක් නැත, මෙය මට කුමක් කරාවිද?’ කියා එය මහත් වූවක් ලෙස නොදකියි. එමෙන්ම උසස් ඥානය ඇති පිරිසිදු වැටහීමක් සහිත පුද්ගලයා ‘මෙහි සමවැදීමට ඇති අපහසුව කුමක්ද, මෙය අප්‍රමාණ වූවක් නොවේ, සිතේ ඒකාග්‍රතාව ඇති කිරීමට මෙය මට බරක් නොවේ’ යැයි සිතා අරමුණ යටපත් කොට සමවදී. නිමිත්ත පහළ වීමත් සමඟම මෙහි අර්පණාවට පමුණුවයි යන්න අර්ථයයි.

Ajjhattaṃ arūpasaññīti alābhitāya vā anatthikatāya vā ajjhattarūpe parikammasaññāvirahito.

‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී’ යනු (ආධ්‍යාත්මික රූපයක්) නොලැබීම නිසා හෝ අවශ්‍යතාවක් නැති නිසා හෝ ආධ්‍යාත්මික රූපයෙහි පරිකර්ම සංඥාවෙන් තොර වීමයි.

Eko bahiddhā rūpāni passatīti yassa parikammampi nimittampi bahiddhā uppannaṃ, so evaṃ bahiddhā parikammassa ceva appanāya ca vasena ‘‘ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passatī’’ti vuccati. Sesamettha catutthābhibhāyatane ca vuttanayameva. Imesu pana catūsu parittaṃ vitakkacaritavasena āgataṃ, appamāṇaṃ mohacaritavasena, suvaṇṇaṃ dosacaritavasena, dubbaṇṇaṃ rāgacaritavasena. Etesañhi etāni sappāyāni. Sā ca nesaṃ sappāyatā visuddhimagge (visuddhi. 1.43) cariyaniddese vuttā.

‘එක් අයෙක් පිටත රූප දකියි’ යනු යමෙකුට පරිකර්මය මෙන්ම නිමිත්තද පිටත උපදීද, ඔහු මෙසේ පිටත පරිකර්මය හා අර්පණාව (ධ්‍යානය) හේතුවෙන් ‘ඇතුළත රූප සංඥා රහිතව පිටත රූප දකියි’ යැයි කියනු ලැබේ. මෙහි ඉතිරි කොටස සතරවන අභිභායතනයෙහි කියූ නයින්ම දත යුතුය. මෙම සතරෙහි පරිත්ත (ස්වල්ප) අරමුණ විතර්ක චරිත ඇත්තන් උදෙසාද, අප්පමාණ අරමුණ මෝහ චරිත ඇත්තන් උදෙසාද, සුභ වර්ණ අරමුණ ද්වේෂ චරිත ඇත්තන් උදෙසාද, දුර්වර්ණ අරමුණ රාග චරිත ඇත්තන් උදෙසාද වදාරන ලදී. මන්දයත් ඔවුන්ට ඒවා සුදුසු (සප්පාය) බැවිනි. ඔවුන්ට ඇති එම සුදුසු බව විසුද්ධිමග්ගයෙහි චරියනිද්දේසයෙහි දක්වා ඇත.

Pañcamaabhibhāyatanādīsu nīlānīti sabbasaṅgāhikavasena vuttaṃ. Nīlavaṇṇānīti vaṇṇavasena. Nīlanidassanānīti nidassanavasena. Apaññāyamānavivarāni asambhinnavaṇṇāni ekanīlāneva hutvā dissantīti vuttaṃ hoti. Nīlanibhāsānīti [Pg.245] idaṃ pana obhāsavasena vuttaṃ, nīlobhāsāni nīlappabhāyuttānīti attho. Etena nesaṃ suvisuddhataṃ dasseti. Visuddhavaṇṇavaseneva hi imāni abhibhāyatanāni vuttāni. ‘‘Nīlakasiṇaṃ uggaṇhanto nīlasmiṃ nimittaṃ gaṇhāti pupphasmiṃ vā vatthasmiṃ vā vaṇṇadhātuyā vā’’tiādikaṃ panettha kasiṇakaraṇañca parikammañca appanāvidhānañca sabbaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.55) vitthārato vuttamevāti.

පස්වන අභිභායතනය ආදියේදී ‘නීලානි’ (නිල් වූ) යන මෙම වචනය සියලු අරමුණු ඇතුළත් වන පරිදි පවසන ලදී. ‘නීලවණ්ණානි’ යනු නිල් පැහැයේ ස්වභාවයෙන් පවසන ලද්දකි. ‘නීලදස්සනානි’ යනු පෙනෙන ස්වභාවයෙන් පවසන ලද්දකි. සිදුරු නොපෙනෙන, මිශ්‍ර නොවූ වර්ණ ඇති, ඒකාන්තයෙන්ම නිල් පැහැය වී පෙනෙයි යන අදහසින් පවසන ලදී. ‘නීලනිභාසානි’ යනු ආලෝකයේ ස්වභාවයෙන් පවසන ලද්දකි. නිල් පැහැති ආලෝකය ඇති, නිල් පැහැති ප්‍රභාවෙන් යුක්ත වූ යන අරුත් දෙයි. මෙයින් එම අරමුණුවල ඉතා පිරිසිදු බව දක්වයි. ඒකාන්තයෙන්ම මෙම අභිභායතනයන් පිරිසිදු වර්ණයේ ස්වභාවයෙන්ම පවසන ලදී. "නීල කසිණය වඩන තැනැත්තා නිල් පැහැති අරමුණෙහි නිමිත්ත ගනියි, එනම් මලෙහි හෝ වස්ත්‍රයෙහි හෝ වර්ණ ධාතුවෙහි හෝ" යනාදී වශයෙන් කසිණ පිළියෙළ කිරීම, පරිකර්මය සහ අප්පනා විධානය යන සියල්ල විසුද්ධිමාර්ගයෙහි විස්තරාත්මකව පවසන ලදී.

6. Vimokkhasuttavaṇṇanā

6. විමොක්ඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

66. Vimokkhāti kenaṭṭhena vimokkhā? Adhimuccanaṭṭhena. Ko panāyaṃ adhimuccanaṭṭho nāma? Paccanīkadhammehi ca suṭṭhu muccanaṭṭho, ārammaṇe ca abhirativasena suṭṭhu muccanaṭṭho, pituaṅke vissaṭṭhaṅgapaccaṅgassa dārakassa sayanaṃ viya aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya ārammaṇe pavattīti vuttaṃ hoti. Ayaṃ panattho pacchime vimokkhe natthi, purimesu vimokkhesu atthi.

66. ‘විමොක්ඛ’ යනු කිනම් අර්ථයකින් විමොක්ඛ නම් වේද? ‘අධිමුච්චන’ (අරමුණෙහි බැසගන්නා) යන අර්ථයෙනි. මේ අධිමුච්චන අර්ථය යනු කුමක්ද? ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මැනවින් මිදීම යන අර්ථය ද, අරමුණෙහි ඇලීමෙන් මැනවින් බැසගැනීම යන අර්ථය ද වේ. පියෙකුගේ ඇකයේ අවයව ලිහිල්ව තබාගෙන සිටින දරුවෙකුගේ සැතපීම මෙන්, මැඩපැවැත්වීමක් නොමැති බැවින් සැකයකින් තොරව අරමුණෙහි පවතී යන අර්ථය මෙයින් අදහස් වේ. මෙම අර්ථය අවසාන විමොක්ඛයෙහි නැත, පෙර විමොක්ඛයන්හි ඇත.

Rūpī rūpāni passatīti ettha ajjhattaṃ kesādīsu nīlakasiṇādivasena uppāditaṃ rūpajjhānaṃ rūpaṃ, tadassatthīti rūpī. Bahiddhāpi nīlakasiṇādīni rūpāni jhānacakkhunā passati. Iminā ajjhattabahiddhavatthukesu kasiṇesu uppāditajjhānassa puggalassa cattāri rūpāvacarajjhānāni dassitāni. Ajjhattaṃ arūpasaññīti ajjhattaṃ na rūpasaññī, attano kesādīsu anuppāditarūpāvacarajjhānoti attho. Iminā bahiddhā parikammaṃ katvā bahiddhāva uppāditajjhānassa rūpāvacarajjhānāni dassitāni.

‘රූපී රූපාලි පස්සති’ යන්නෙහි තමාගේ කෙස් ආදියෙහි නිල් කසිණ ආදී වශයෙන් උපදවා ගත් රූපාවචර ධ්‍යානය ‘රූප’ නම් වේ. එම ධ්‍යානය ඔහුට ඇති බැවින් ‘රූපී’ නම් වේ. බාහිර නිල් කසිණ ආදී රූපයන් ද ධ්‍යාන චක්ඛුයෙන් බලයි. මෙයින් ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වස්තූන් අරමුණු කරගත් කසිණයන්හි උපදවන ලද ධ්‍යාන ඇති පුද්ගලයාගේ රූපාවචර ධ්‍යාන සතර දක්වන ලදී. ‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී’ යනු ආධ්‍යාත්මිකව රූප සංඥාවක් නැති, එනම් තමාගේ කෙස් ආදියෙහි රූපාවචර ධ්‍යාන උපදවා නොගත් යන අර්ථයයි. මෙයින් බාහිරව පරිකර්ම කොට බාහිරවම උපදවන ලද ධ්‍යාන ඇති පුද්ගලයාගේ රූපාවචර ධ්‍යාන දක්වන ලදී.

Subhanteva adhimutto hotīti iminā suvisuddhesu nīlādīsu vaṇṇakasiṇesu jhānāni dassitāni. Tattha kiñcāpi antoappanāya ‘‘subha’’nti ābhogo natthi, yo pana suvisuddhaṃ subhaṃ kasiṇaṃ ārammaṇaṃ katvā viharati, so yasmā ‘‘subhanti adhimutto hotī’’ti vattabbataṃ āpajjati, tasmā evaṃ desanā katā. Paṭisambhidāmagge pana –

‘සුභන්තේව අධිමුත්තෝ හෝති’ යන්නෙන් ඉතා පිරිසිදු නිල් ආදී වර්ණ කසිණයන්හි ධ්‍යාන දක්වන ලදී. එහිදී අප්පනා සමාධිය තුළ ‘සුභ’ යැයි මෙනෙහි කිරීමක් නැතත්, යමෙක් ඉතා පිරිසිදු වූ සුභ කසිණ අරමුණෙහි බැසගන්නේද, ඔහු ‘සුභ යැයි අධිමුක්ත වූයේ’ යැයි කියනු ලබන බැවින් මෙලෙස දේශනා කරන ලදී. පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි නම් –

‘‘Kathaṃ subhanteva adhimutto hotīti vimokkho? Idha bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ …pe… viharati. Mettāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti. Karuṇāsahagatena…pe… muditāsahagatena [Pg.246] …pe… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ…pe… viharati. Upekkhāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti. Evaṃ subhanteva adhimutto hotīti vimokkho’’ti (paṭi. ma. 1.212) vuttaṃ.

"කෙසේ නම් සුභ යැයි අධිමුක්ත වේද යන විමොක්ඛය කුමක්ද? මෙහි මහණ තෙම මෙත්තා සහගත සිතින් එක් දිශාවක්... පතුරුවා වාසය කරයි. මෙත්තාව වැඩූ බැවින් සත්වයෝ අප්‍රතිකූල (පිළිකුල් නොවන) වෙති. කරුණා සහගත... මුදිතා සහගත... උපේක්ඛා සහගත සිතින් එක් දිශාවක්... පතුරුවා වාසය කරයි. උපේක්ඛාව වැඩූ බැවින් සත්වයෝ අප්‍රතිකූල වෙති. මෙසේ ‘සුභන්තේව අධිමුත්තෝ හෝති’ නම් වූ විමොක්ඛය වේ" යැයි පවසන ලදී.

Sabbaso rūpasaññānantiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.276-277) vuttameva. Ayaṃ aṭṭhamo vimokkhoti ayaṃ catunnaṃ khandhānaṃ sabbaso vissaṭṭhattā vimuttattā aṭṭhamo uttamo vimokkho nāma.

‘සබ්බසෝ රූපසඤ්ඤානං’ යනාදියෙහි කිවයුතු යමක් වේද, එය විසුද්ධිමාර්ගයෙහි පවසන ලද්දේමය. ‘අයං අට්ඨමෝ විමොක්ඛෝ’ යනු සතරක් වූ ස්කන්ධයන්ගෙන් සර්වප්‍රකාරයෙන්ම මිදුණු බැවින් හා නිදහස් වූ බැවින් මෙය අටවන උතුම් විමොක්ඛය නම් වේ.

7-8. Anariyavohārasuttavaṇṇanā

7-8. අනරියවෝහාර සූත්‍ර වර්ණනාව

67-68. Sattame anariyavohārāti na ariyakathā sadosakathā. Yāhi cetanāhi te vohāre voharanti, tāsaṃ etaṃ nāmaṃ. Aṭṭhame vuttapaṭipakkhanayena attho veditabbo.

67-68. සත්වන සූත්‍රයෙහි ‘අනරියවෝහාර’ යනු ආර්ය කථා නොවන, දොස් සහිත කථායි. යම් චේතනාවන්ගෙන් එම ව්‍යවහාරයන් පවසන්නේද, මෙය එම චේතනාවන්ගේ නාමයකි. අටවන සූත්‍රයෙහි පෙර කියන ලද කරුණුවලට විරුද්ධ පක්ෂය වශයෙන් අර්ථය දත යුතුය.

9. Parisāsuttavaṇṇanā

9. පරිසා සූත්‍ර වර්ණනාව

69. Navame khattiyaparisāti khattiyānaṃ parisānaṃ sannipāto samāgamo. Esa nayo sabbattha. Anekasataṃ khattiyaparisanti bimbisārasamāgama-ñātisamāgama-licchavisamāgamādisadisaṃ, aññesu cakkavāḷesupi labbhateva. Sallapitapubbanti ālāpasallāpo katapubbo. Sākacchāti dhammasākacchāpi samāpajjitapubbā. Yādisako tesaṃ vaṇṇoti te odātāpi honti kāḷāpi maṅguracchavīpi, satthā suvaṇṇavaṇṇo. Idaṃ pana saṇṭhānaṃ paṭicca kathitaṃ. Saṇṭhānampi ca kevalaṃ tesaṃ paññāyatiyeva. Na pana bhagavā milakkhasadiso hoti, nāpi āmuttamaṇikuṇḍalo, buddhaveseneva nisīdati. Tepi attano samānasaṇṭhānameva passanti. Yādisako tesaṃ saroti te chinnassarāpi honti gaggassarāpi kākassarāpi, satthā brahmassarova. Idaṃ pana bhāsantaraṃ sandhāya kathitaṃ. Sacepi hi satthā rājāsane nisinno katheti, ‘‘ajja rājā madhurena kathetī’’ti nesaṃ hoti. Kathetvā pakkante pana bhagavati puna rājānaṃ āgataṃ disvā ‘‘ko nu kho aya’’nti vīmaṃsā uppajjati. Tattha ko nu kho ayanti ‘‘imasmiṃ ṭhāne idāneva māgadhabhāsāya sīhaḷabhāsāya madhurena ākārena kathento ko nu kho ayaṃ antarahito, kiṃ devo udāhu [Pg.247] manusso’’ti evaṃ vīmaṃsantāpi na jānantīti attho. Kimatthaṃ panevaṃ ajānantānaṃ dhammaṃ desetīti? Vāsanatthāya. Evaṃ sutopi hi dhammo anāgate paccayo hotīti anāgataṃ paṭicca deseti. Anekasataṃ brāhmaṇaparisantiādinaṃ soṇadaṇḍasamāgamādivasena ceva aññacakkavāḷavasena ca sambhavo veditabbo.

69. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘ඛත්තියපරිසා’ යනු ක්ෂත්‍රියයන්ගේ පිරිස්වල රැස්වීම හෙවත් සමාගමයයි. මෙය සෑම තැනකටම අදාළ ක්‍රමයයි. ‘අනේකසතං ඛත්තියපරිසං’ යනු බිම්බිසාර රජුගේ සමාගමය, ඥාති සමාගමය, ලිච්ඡවී සමාගමය වැනි වූ ක්ෂත්‍රිය පිරිස් වෙතය. මෙය අනෙකුත් සක්වළවලද සිදු වේ. ‘සල්ලපිතපුබ්බං’ යනු පෙර කථාබස් කරන ලද බවයි. ‘සාකච්ඡා’ යනු ධර්ම සාකච්ඡාවට ද එළඹි බවයි. ‘යාදිසකෝ තේසං වණ්ණෝ’ යනු ඔවුන් සුදු පැහැති ද, කළු පැහැති ද, තඹ පැහැති ද වෙති. ශාස්තෘන් වහන්සේ රන්වන් පැහැති වන සේක. මෙය රූප ස්වභාවය අනුව පවසන ලද්දකි. එම පිරිස්වලට ශාස්තෘන් වහන්සේගේ රූපය ඔවුන්ගේම රූපයක ස්වභාවයෙන් පමණක් පෙනෙයි. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනචාරියෙකු වැනි නොවන සේක, මැණික් එබ්බවූ කුණ්ඩලාභරණ ද නොපළඳින සේක. බුද්ධ වේශයෙන්ම වැඩ හිඳින සේක. ඔවුහු ද තමන්ට සමාන රූපයක්ම දකිති. ‘යාදිසකෝ තේසං සරෝ’ යනු ඔවුන්ගේ හඬ කැඩුණු හඬවල්, රළු හඬවල් හෝ කපුටු හඬවල් විය හැකිය. ශාස්තෘන් වහන්සේ බ්‍රහ්ම ස්වර ඇති සේක. මෙය විවිධ භාෂාවන් අරමුණු කොට පවසන ලද්දකි. ශාස්තෘන් වහන්සේ රජ අසුනක හිඳ දේශනා කළත්, "අද රජතුමා මිහිරි හඬින් කථා කරයි" යන හැඟීම ඔවුන්ට ඇති වේ. දේශනා කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කළ පසු, නැවත රජු පැමිණි කල්හි, "මේ කවුද?" යන විමසීම ඇති වේ. එහි ‘කෝ නු ඛෝ අයං’ යනු "මෙහි දැනුදු මාගධී භාෂාවෙන් හෝ සිංහල භාෂාවෙන් හෝ මිහිරි ලෙස කථා කොට අතුරුදන් වූයේ කවුද? දෙවියෙක්ද මිනිසෙක්ද?" යනාදී වශයෙන් විමසූවත් හඳුනාගත නොහැකි බවයි. මෙලෙස හඳුනා නොගන්නා අයට ධර්මය දේශනා කරන්නේ කුමන ප්‍රයෝජනයක් සඳහාද? වාසනා ගුණයක් ඇති කිරීම පිණිසයි. මෙසේ ඇසූ ධර්මය අනාගතයේදී මාර්ග ඵල ලැබීමට උපකාරයක් වන බැවින් අනාගතය අරමුණු කරගෙන දේශනා කරන සේක. ‘අනේකසතං බ්‍රාහ්මණපරිසං’ යනාදියෙහි සෝණදණ්ඩ බමුණාගේ සමාගමය ආදී වශයෙන් ද අනෙකුත් සක්වළවල් අනුව ද එහි පැවැත්ම දත යුතුය.

10. Bhūmicālasuttavaṇṇanā

10. භූමිචාල සූත්‍ර වර්ණනාව

70. Dasame nisīdananti idha cammakhaṇḍaṃ adhippetaṃ. Udenaṃ cetiyanti udenayakkhassa vasanaṭṭhāne katavihāro vuccati. Gotamakādīsupi eseva nayo. Bhāvitāti vaḍḍhitā. Bahulīkatāti punappunaṃ katā. Yānīkatāti yuttayānaṃ viya katā. Vatthukatāti patiṭṭhānaṭṭhena vatthu viya katā. Anuṭṭhitāti adhiṭṭhitā. Paricitāti samantato citā suvaḍḍhitā. Susamāraddhāti suṭṭhu samāraddhā.

70. දසවන සූත්‍රයෙහි ‘නිසීදනං’ යන්නෙන් මෙහි සම් කැබැල්ලක් (අසුනක්) අදහස් කෙරේ. ‘උදේනං චේතියං’ යනු උදේන නම් යක්ෂයා විසූ ස්ථානයෙහි කළ විහාරයට කියනු ලැබේ. ගෝතමක ආදී චෛත්‍යයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘භාවිතා’ යනු වඩන ලද බවයි. ‘බහුලීකතා’ යනු නැවත නැවත කරන ලද බවයි. ‘යානීකතා’ යනු යෙදූ වාහනයක් මෙන් කරන ලද බවයි. ‘වත්ථුකතා’ යනු පිහිටන අර්ථයෙන් පදනමක් මෙන් කරන ලද බවයි. ‘අනුට්ඨිතා’ යනු මැනවින් අධිෂ්ඨාන කරන ලද බවයි. ‘පරිචිතා’ යනු හාත්පසින් වඩන ලද බවයි. ‘සුසමාරද්ධා’ යනු මැනවින් ආරම්භ කරන ලද බවයි.

Iti aniyamena kathetvā puna niyametvā dassento tathāgatassa khotiādimāha. Ettha kappanti āyukappaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ kāle yaṃ manussānaṃ āyuppamāṇaṃ, taṃ paripuṇṇaṃ karonto tiṭṭheyya. Kappāvasesaṃ vāti ‘‘appaṃ vā bhiyyo’’ti vuttavassasatato atirekaṃ vā. Mahāsīvatthero panāha – ‘‘buddhānaṃ aṭṭhāne gajjitaṃ nāma natthi, punappunaṃ samāpajjitvā maraṇantikavedanaṃ vikkhambhento bhaddakappameva tiṭṭheyya. Kasmā pana na ṭhitoti? Upādinnakasarīraṃ nāma khaṇḍiccādīhi abhibhuyyati, buddhā ca khaṇḍiccādibhāvaṃ appatvā pañcame āyukoṭṭhāse bahujanassa piyamanāpakāleyeva parinibbāyanti. Buddhānubuddhesu ca mahāsāvakesu parinibbutesu ekakeneva khāṇukena viya ṭhātabbaṃ hoti daharasāmaṇeraparivārena vā, tato ‘aho buddhānaṃ parisā’ti hīḷetabbataṃ āpajjeyya. Tasmā na ṭhito’’ti. Evaṃ vuttepi yo pana vuccati ‘‘āyukappo’’ti, idameva aṭṭhakathāya niyāmitaṃ.

මෙසේ අනියමිතව දේශනා කොට, නැවත නියම වශයෙන් දක්වනු පිණිස 'තථාගතස්ස ඛො' යනාදිය වදාළ සේක. මෙහි 'කප්පං' යනු ආයු කල්පයයි. ඒ ඒ කාලයෙහි මනුෂ්‍යයන්ගේ යම් ආයු ප්‍රමාණයක් ඇද්ද, එය සම්පූර්ණ කරමින් වැඩසිටිය හැක. 'කප්පාවසෙසං වා' යනු 'අල්පයක් හෝ වැඩිපුර' යයි වදාළ වර්ෂ සියයකට වඩා වැඩි කාලයකි. මහාසීව තෙරුන් වහන්සේ පවසනුයේ "බුදුවරුන්ගේ අස්ථානයෙහි ගර්ජනා කිරීමක් නැත, නැවත නැවතත් සමාපත්තිවලට සමවැද මරණාන්තික වේදනාවන් යටපත් කරමින් මුළු භද්‍ර කල්පයම වුවද වැඩසිටිය හැක" යනුවෙනි. එසේ නම් කුමක් නිසා වැඩනොසිටියේද? පඤ්චස්කන්ධ සංඛ්‍යාත ශරීරය දත් වැටීමාදියෙන් පීඩා විඳියි. බුදුවරු දත් වැටීමාදියට පත් නොවී පස්වන ආයු කොටසේදී, බොහෝ ජනයාට ප්‍රියමනාප කාලයේදීම පිරිනිවන් පාති. තවද බුද්ධානුබුද්ධ මහා ශ්‍රාවකයන් පිරිනිවන් පෑ කල්හි, උන්වහන්සේ පමණක් ගසක කොටයක් මෙන් හුදකලා විය යුතුය, නැතහොත් තරුණ සාමණේරයන් පිරිවරාගෙන සිටීමට සිදුවෙයි. එවිට 'අහෝ බුදුවරුන්ගේ පිරිස' යැයි නින්දාවට පත්වීමට ඉඩ ඇත. එබැවින් වැඩනොසිටි සේක. මෙසේ වදාළ ද, අටුවාවෙහි 'ආයු කල්පය' යන්නම නියම කොට දක්වා ඇත.

Yathā taṃ mārena pariyuṭṭhitacittoti ettha tanti nipātamattaṃ, yathā mārena pariyuṭṭhitacitto ajjhotthaṭacitto aññopi koci puthujjano paṭivijjhituṃ na sakkuṇeyya, evameva nāsakkhi paṭivijjhitunti attho. Māro hi [Pg.248] yassa sabbena sabbaṃ dvādasa vipallāsā appahīnā, tassa cittaṃ pariyuṭṭhāti. Therassa ca cattāro vipallāsā appahīnā, tenassa māro cittaṃ pariyuṭṭhāsi. So pana cittapariyuṭṭhānaṃ karonto kiṃ karotīti? Bheravaṃ rūpārammaṇaṃ vā dasseti, saddārammaṇaṃ vā sāveti. Tato sattā taṃ disvā vā sutvā vā satiṃ vissajjetvā vivaṭamukhā honti, tesaṃ mukhena hatthaṃ pavesetvā hadayaṃ maddati, tato visaññāva hutvā tiṭṭhanti. Therassa panesa mukhe hatthaṃ pavesetuṃ kiṃ sakkhissati, bheravārammaṇaṃ pana dassesi. Taṃ disvā thero nimittobhāsaṃ nappaṭivijjhi. Bhagavā jānantoyeva kimatthaṃ yāva tatiyaṃ āmantesīti? Parato ‘‘tiṭṭhatu, bhante bhagavā’’ti yācite ‘‘tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tuyhevetaṃ aparaddha’’nti dosāropanena so katanukaraṇatthaṃ.

'යථා තං මාරේන පරියුට්ඨිතචිත්තො' යන්නෙහි 'තං' යන්න නිපාත මාත්‍රයකි. මාරයා විසින් යටපත් කරන ලද සිත ඇති අන්‍ය යම් පෘථග්ජනයෙකුට අවබෝධ කරගත නොහැකි වන්නා සේ, එලෙසම ආනන්ද තෙරුන්ටද අවබෝධ කරගත නොහැකි වූයේය යනු අර්ථයයි. මාරයා විසින් යමෙකුගේ සර්වප්‍රකාරයෙන්ම දොළොස් විපල්ලාසයන් ප්‍රහීණ කර නැතිද, ඔහුගේ සිත මැඩපවත්වයි. තෙරුන් වහන්සේටද විපල්ලාස සතරක් ප්‍රහීණ වී නොතිබුණි, එබැවින් මාරයා උන්වහන්සේගේ සිත මැඩපැවැත්වීය. මාරයා එසේ කරන්නේ කෙසේද? භයානක රූප අරමුණු පෙන්වයි, නැතහොත් ශබ්ද අරමුණු ඇස්සවයි. එවිට සත්ත්වයෝ එය දැක හෝ අසා සිහිය මුළා වී කට ඇරගෙන සිටිති. ඔවුන්ගේ කටින් අත දමා හෘදය මිරිකයි, එවිට ඔවුහු සිහිමුළා වී සිටිති. තෙරුන් වහන්සේගේ මුඛයට අත දැමීමට මාරයාට නොහැකි වුවත්, භයානක අරමුණු පෙන්වීය. එය දැක තෙරුන් වහන්සේ නිමිත්ත හා ආලෝකය අවබෝධ කර නොගත්හ. බුදුරජාණන් වහන්සේ දැන දැනම තුන් වරක් ඇමතුවේ කුමකටද? පසුව 'ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටින සේක්වා' යි අයැදින කල්හි, "එය ඔබගේම වරදකි, ඔබගේම අතපසුවීමකි" යි දොස් පැවරීමෙන් උන්වහන්සේගේ ශෝකය තුනී කිරීම සඳහා තුන්වරක් ඇමතූ සේක.

Māro pāpimāti ettha satte anatthe niyojento māretīti māro. Pāpimāti tasseva vevacanaṃ. So hi pāpadhammasamannāgatattā ‘‘pāpimā’’ti vuccati. Kaṇho, antako, namuci, pamattabandhūtipi tasseva nāmāni. Bhāsitā kho panesāti ayañhi bhagavato sambodhipattiyā aṭṭhame sattāhe bodhimaṇḍeyeva āgantvā ‘‘bhagavā yadatthaṃ tumhehi pāramiyo pūritā, so vo attho anuppatto, paṭividdhaṃ sabbaññutaññāṇaṃ, kiṃ te lokavicāraṇenā’’ti vatvā yathā ajja, evameva ‘‘parinibbātu dāni, bhante bhagavā’’ti yāci. Bhagavā cassa ‘‘na tāvāha’’ntiādīni vatvā paṭikkhipi. Taṃ sandhāya – ‘‘bhāsitā kho panesā, bhante’’tiādimāha.

'මාරො පාපිමා' යන්නෙහි සත්ත්වයන් අනර්ථයෙහි යොදවමින්, ගුණ ධර්ම නසන බැවින් 'මාර' නම් වේ. 'පාපිමා' යනු එම පදයටම පර්යාය පදයකි. ඔහු ලාමක ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් 'පාපිමා' යයි කියනු ලැබේ. කාළ, අන්තක, නමුචි, පමත්තබන්ධු යනුද ඔහුගේම නම් වේ. 'භාසිතා ඛො පනේසා' යනු, බුදුරජාණන් වහන්සේ බුද්ධත්වය ලබා අටවන සතියේ බෝධි මණ්ඩපයේදීම මාරයා පැමිණ, "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, යම් අර්ථයක් සඳහා ඔබ වහන්සේ පාරමිතා පිරූ සේක්ද, ඒ අර්ථය සිද්ධ විය, සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කරන ලදී, ලෝකයෙහි හැසිරීමෙන් ඇති ඵලය කිමද?" යි පවසා අද මෙන්ම එදත් "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැන් පිරිනිවන් පාන සේක්වා" යි අයැද සිටියේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ "මම එසේ නොකරමි" යනාදිය වදාරා එය ප්‍රතික්ෂේප කළ සේක. එය අරභයා 'භාසිතා ඛො පනේසා භන්තේ' යනාදිය වදාළ සේක.

Tattha viyattāti maggavasena byattā, tatheva vinītā, tathā visāradā. Bahussutāti tepiṭakavasena bahu sutaṃ etesanti bahussutā. Tameva dhammaṃ dhārentīti dhammadharā. Atha vā pariyattibahussutā ceva paṭivedhabahussutā ca. Pariyattipaṭivedhadhammānaṃyeva dhāraṇato dhammadharāti evamettha attho daṭṭhabbo. Dhammānudhammappaṭipannāti ariyadhammassa anudhammabhūtaṃ vipassanādhammaṃ paṭipannā. Sāmīcippaṭipannāti anucchavikapaṭipadaṃ paṭipannā. Anudhammacārinoti anudhammaṃ caraṇasīlā. Sakaṃ ācariyakanti attano ācariyavādaṃ. Ācikkhissantītiādīni sabbāni aññamaññavevacanāni. Sahadhammenāti sahetukena sakāraṇena vacanena. Sappāṭihāriyanti yāva niyyānikaṃ katvā dhammaṃ desessanti.

එහි 'වියත්තා' යනු මාර්ගඥානය නිසා දක්ෂ වූ, එසේම විනීත වූ හා විශාරද වූ යන්නයි. 'බහුස්සුතා' යනු ත්‍රිපිටකය පිළිබඳ බහුශ්‍රැතභාවයක් ඇති බැවින් බහුශ්‍රැතයෝය. එම ධර්මයම දරන බැවින් 'ධම්මධරා' නම් වෙති. එසේ නැතහොත් පර්යාප්ති බහුශ්‍රැත හා ප්‍රතිවේධ බහුශ්‍රැත යන දෙපිරිසම, පර්යාප්ති හා ප්‍රතිවේධ ධර්මයන් දරන බැවින් 'ධම්මධරා' නම් වන බව මෙහි අර්ථයයි. 'ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නා' යනු ආර්ය ධර්මයට අනුකූල වූ විදර්ශනා මාර්ගයෙහි පිළිපන් අයයි. 'සාමීචිප්පටිපන්නා' යනු සුදුසු පිළිවෙතෙහි පිළිපන් අයයි. 'අනුධම්මචාරිනො' යනු අනුකූල ධර්මයන්හි හැසිරෙන ස්වභාවය ඇති අයයි. 'සකං ආචරියකං' යනු තමාගේ ආචාර්යවාදයයි. 'ආචික්ඛිස්සන්ති' යනාදී සියලු පද එකිනෙකට පර්යාය පද වේ. 'සහධම්මේන' යනු හේතු සහිත වූ, කරුණු සහිත වූ වචනයෙනි. 'සප්පාටිහාරියං' යනු යම් තාක් නිවන කරා මෙහෙයවන ධර්මය දේශනා කරන්නේද ඒ තාක්ය.

Brahmacariyanti [Pg.249] sikkhāttayasaṅgahitaṃ sakalaṃ sāsanabrahmacariyaṃ. Iddhanti samiddhaṃ jhānassādavasena. Phītanti vuddhipattaṃ sabbapāliphullaṃ viya abhiññāsampattivasena. Vitthārikanti vitthataṃ tasmiṃ tasmiṃ disābhāge patiṭṭhitavasena. Bāhujaññanti bahūhi ñātaṃ paṭividdhaṃ mahājanābhisamayavasena. Puthubhūtanti sabbākārena puthulabhāvappattaṃ. Kathaṃ? Yāva devamanussehi suppakāsitanti, yattakā viññujātikā devā ceva manussā ca atthi, sabbehi suṭṭhu pakāsitanti attho. Appossukkoti nirālayo. Tvañhi pāpima aṭṭhamasattāhato paṭṭhāya ‘‘parinibbātu dāni, bhante bhagavā, parinibbātu sugato’’ti viravanto āhiṇḍittha. Ajja dāni paṭṭhāya vigatussāho hohi, mā mayhaṃ parinibbānatthaṃ vāyāmaṃ karohīti vadati.

'බ්‍රහ්මචරියං' යනු ශික්ෂාත්‍රයෙහි සංගෘහිත වූ මුළු ශාසන බ්‍රහ්මචර්යාවයි. 'ඉද්ධං' යනු ධ්‍යාන සැපයෙහි සමෘද්ධිමත් වීමයි. 'ඵීතං' යනු මුළුමනින්ම පිපුණු ගසක් මෙන් අභිඥා සම්පත්වලින් දියුණුවට පත්වීමයි. 'විත්ථාරිකං' යනු ඒ ඒ දිශාවන්හි පිහිටි බැවින් පතළ වූ යන්නයි. 'බාහුජඤ්ඤං' යනු බොහෝ දෙනා විසින් දන්නා ලද, මහජන අවබෝධය නිසා පසක් කරන ලද යන්නයි. 'පුථුභූතං' යනු සියලු ආකාරයෙන්ම පැතිරුණු බවට පත්වීමයි. එය කෙසේද? දෙවි මිනිසුන් විසින් මැනවින් ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ යනු කොතෙක් නම් නුවණැති දෙවි මිනිස්සු ඇද්ද, ඒ සියල්ලන් විසින්ම මැනවින් පවසන ලද්දේය යනු අර්ථයයි. 'අප්පොස්සුක්කො' යනු නිරාලය වීමයි. "පවිටු මාරය, ඔබ අටවන සතියේ සිට 'ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැන් පිරිනිවන් පාන සේක්වා, සුගතයන් වහන්සේ පිරිනිවන් පාන සේක්වා' යි හඬ නගමින් ඇවිද්දෙහිය. අද සිට උත්සාහ රහිත වව, මාගේ පිරිනිවීම සඳහා තවදුරටත් වෙහෙස නොවව" යි වදාරන සේක.

Sato sampajāno āyusaṅkhāraṃ ossajjīti satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā ñāṇena paricchinditvā āyusaṅkhāraṃ vissajji pajahi. Tattha na bhagavā hatthena leḍḍuṃ viya āyusaṅkhāraṃ ossaji, temāsamattameva pana phalasamāpattiṃ samāpajjitvā tato paraṃ na samāpajjissāmīti cittaṃ uppādesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ossajī’’ti. Ussajītipi pāṭho. Mahābhūmicāloti mahanto pathavīkampo. Tadā kira dasasahassī lokadhātu kampittha. Bhiṃsanakoti bhayajanako. Devadundubhiyo ca phaliṃsūti devabheriyo phaliṃsu, devo sukkhagajjitaṃ gajji, akālavijjulatā nicchariṃsu, khaṇikavassaṃ vassīti vuttaṃ hoti.

'සතො සම්පජානො ආයුසංඛාරං ඔස්සජ්ජි' යනු මැනවින් පිහිටි සිහියෙන් යුතුව, ඥානයෙන් පිරිසිඳ දැක ආයු සංස්කාරය අත්හළේය යන්නයි. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අතින් කැටයක් අතහරින්නාක් මෙන් ආයු සංස්කාරය අත්නොහළ සේක. එහෙත් මාස තුනක් පමණක් ඵලසමාපත්තියට සමවැදී, ඉන් පසුව සම නොවදින්නෙමි යි සිතක් උපදවා ගත්හ. එය අරභයා 'ඔස්සජ්ජි' යයි වදාරන ලදී. 'උස්සජ්ජි' යන්නද පාඨයකි. 'මහාභූමිචාලො' යනු මහා පොළොව කම්පා වීමයි. එකල දසදහසක් ලෝක ධාතුවම කම්පා වූයේල. 'භීංසනකො' යනු බිය ජනක වූ යන්නයි. 'දේවදුන්දුභියො ච ඵලිංසු' යනු දිව්‍ය බෙර හඬ නිකුත් වූහ, අහසෙහි නිශ්ශබ්ද ගර්ජනා ඇතිවිය, අකාල විදුලි වැල් නික්මුණි, මොහොතක් වැසි වැසුණි යනු මෙහි අදහසයි.

Udānaṃ udānesīti kasmā udānesi? Koci nāma vadeyya ‘‘bhagavā pacchato pacchato anubandhitvā ‘parinibbātu, bhante’ti upadduto bhayena āyusaṅkhāraṃ vissajjesī’’ti, tassokāso mā hotu, bhītassa hi udānaṃ nāma natthīti pītivegavissaṭṭhaṃ udānaṃ udānesi.

“උදානයක් උදා කළේය” යන්න කුමන හේතුවක් නිසා වදාළේ ද? කිසියම් පුද්ගලයෙකු මෙසේ පැවසිය හැකිය: “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිටුපසින් ලුහුබඳිමින් ‘ස්වාමීනි, පිරිනිවන් පානු මැනව’යි පීඩා කිරීම නිසා, භය හේතුවෙන් ආයු සංස්කාරය අත්හළ සේක” කියා ය. ඔහුට එවැනි අවස්ථාවක් (කරුණක්) නොලැබෙනු පිණිසත්, භය ඇති වූවෙකුට උදානයක් පහළ නොවන බැවිනුත්, පීති වේගයෙන් මුදාහළ ඒ උදානය උදා කළ සේක.

Tattha sabbesaṃ soṇasiṅgālādīnampi paccakkhabhāvato tulitaṃ paricchinnanti tulaṃ. Kiṃ taṃ? Kāmāvacarakammaṃ. Na tulaṃ, na vā tulaṃ sadisamassa aññaṃ lokiyaṃ kammaṃ atthīti atulaṃ. Kiṃ taṃ? Mahaggatakammaṃ. Atha vā kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ tulaṃ, arūpāvacaraṃ atulaṃ. Appavipākaṃ vā tulaṃ, bahuvipākaṃ atulaṃ. Sambhavanti sambhavahetubhūtaṃ, rāsikārakaṃ piṇḍakārakanti [Pg.250] attho. Bhavasaṅkhāranti punabbhavasaṅkhāraṇakaṃ. Avassajīti vissajjesi. Munīti buddhamuni. Ajjhattaratoti niyakajjhattarato. Samāhitoti upacārappanāsamādhivasena samāhito. Abhindi kavacamivāti kavacaṃ viya abhindi. Attasambhavanti attani sañjātaṃ kilesaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – savipākaṭṭhena sambhavaṃ, bhavābhisaṅkharaṇaṭṭhena bhavasaṅkhāranti ca laddhanāmaṃ tulātulasaṅkhātaṃ lokiyakammañca ossaji, saṅgāmasīse mahāyodho kavacaṃ viya attasambhavaṃ kilesañca ajjhattarato hutvā samāhito hutvā abhindīti.

එහි සියලු බල්ලන්, හිවලුන් ආදීන්ට පවා ප්‍රත්‍යක්ෂ බැවින් පිරිසිඳින ලද (මනින ලද) දෙය ‘තුල’ නම් වේ. ඒ කුමක් ද? කාමාවචර කර්මයයි. මැනිය නොහැකි බැවින් හෝ එයට සමාන වූ වෙනත් ලෞකික කර්මයක් නැති බැවින් ‘අතුල’ නම් වේ. ඒ කුමක් ද? මහග්ගත කර්මයයි. එසේත් නැතිනම් කාමාවචර හා රූපාවචර කර්මය ‘තුල’ වන අතර, අරූපාවචර කර්මය ‘අතුල’ වේ. නැතහොත් අල්ප විපාක ඇති කර්මය ‘තුල’ ද, මහා විපාක ඇති කර්මය ‘අතුල’ ද වේ. ‘සම්භවං’ යනු උත්පත්තියට හේතු වූ දෙයයි. ‘භව සංස්කාර’ යනු නැවත භවයක් සකස් කරන්නා වූ, රැස් කරන්නා වූ, පිඬු කරන්නා වූ යන අර්ථයයි. ‘අවස්සජි’ යනු අත්හළේය යන්නයි. ‘මුනි’ යනු බුද්ධ මුනිවරයා ය. ‘අජ්ඣත්තරතො’ යනු තමා තුළ පවතින ආත්මභාවය පිළිබඳ ධර්මයන්හි ඇලුනු බවයි. ‘සමාහිතො’ යනු උපචාර හා අප්පනා සමාධි වශයෙන් සමාහිත වූ බවයි. ‘අභින්දි කවචමිව’ යනු සන්නාහයක් මෙන් බින්දේය යන්නයි. ‘අත්තසම්භවං’ යනු තමා තුළ උපන් කෙලෙස්ය. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි – විපාක සහිත අර්ථයෙන් ‘සම්භව’ නම් වූ ද, භවය සකස් කරන අර්ථයෙන් ‘භව සංස්කාර’ නම් වූ ද, තුල හා අතුල වශයෙන් හඳුන්වනු ලබන ලෞකික කර්මයන් අත්හළ සේක. මහා යෝධයෙකු යුධ බිමේ දී සන්නාහය බිඳලන්නාක් මෙන්, තමා කෙරෙහි ඇලුනු සමාහිත වූවෙකු වී තමා තුළ උපන් කෙලෙස් බිඳ දැමූ සේක යන්න අර්ථයයි.

Atha vā tulanti tulento tīrento. Atulañca sambhavanti nibbānañceva sambhavañca. Bhavasaṅkhāranti bhavagāmikammaṃ. Avassaji munīti ‘‘pañcakkhandhā aniccā, pañcannaṃ khandhānaṃ nirodho nibbānaṃ nicca’’ntiādinā (paṭi. ma. 3.37-38) nayena tulayanto buddhamuni bhave ādīnavaṃ, nibbāne ca ānisaṃsaṃ disvā taṃ khandhānaṃ mūlabhūtaṃ bhavasaṅkhāraṃ kammaṃ ‘‘kammakkhayāya saṃvattatī’’ti (ma. ni. 2.81; a. ni. 4.232-233) evaṃ vuttena kammakkhayakarena ariyamaggena avassaji. Kathaṃ? Ajjhattarato samāhito, abhindi kavacamivattasambhavaṃ. So hi vipassanāvasena ajjhattarato, samathavasena samāhitoti evaṃ pubbabhāgato paṭṭhāya samathavipassanābalena kavacamiva attabhāvaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ, attani sambhavattā ‘‘attasambhava’’nti laddhanāmaṃ sabbakilesajālaṃ abhindi. Kilesābhāvena ca kataṃ kammaṃ appaṭisandhikattā avassaṭṭhaṃ nāma hotīti evaṃ kilesappahānena kammaṃ pajahi. Pahīnakilesassa ca bhayaṃ nāma natthi, tasmā abhītova āyusaṅkhāraṃ ossajji, abhītabhāvañāpanatthañca udānaṃ udānesīti veditabbo.

නැතහොත් ‘තුලං’ යනු කිරා බලමින් හෝ විමසමින් යන්නයි. ‘අතුලඤ්ච සම්භවං’ යනු නිවන හා භවයයි. ‘භව සංස්කාර’ යනු භවයට පමුණුවන කර්මයයි. ‘අවස්සජි මුනි’ යනු “පංචස්කන්ධය අනිත්‍යය, පංචස්කන්ධයන්ගේ නිරෝධය වූ නිවන නිත්‍යය” ආදී ක්‍රමයෙන් විමසන්නා වූ බුද්ධ මුනිවරයා, භවයෙහි ආදීනව ද නිවනෙහි ආනිසංස ද දැක, ඒ ස්කන්ධයන්ට මූලික වූ භව සංස්කාර කර්මය “කර්ම ක්ෂය කිරීම පිණිස පවතියි” යනුවෙන් වදාළ කර්ම ක්ෂය කරන්නා වූ ආර්ය මාර්ගයෙන් අත්හළ සේක. කෙසේ ද? තමා කෙරෙහි ඇලුනු සමාහිත වූයේ, සන්නාහයක් මෙන් තමා තුළ උපන් කෙලෙස් බින්දේය. උන්වහන්සේ විදර්ශනා වශයෙන් තමා කෙරෙහි ඇලුනු, සමථ වශයෙන් සමාහිත වූ බැවින්, මෙසේ පූර්වභාගයේ පටන් සමථ විදර්ශනා බලයෙන් සන්නාහයක් මෙන් ආත්මභාවය වෙළාගෙන සිටි, තමා තුළ උපන් බැවින් ‘අත්තසම්භව’ නම් වූ සියලු කෙලෙස් ජාලය බින්දේය. කෙලෙස් නැති බැවින් කරන ලද කර්මය ප්‍රතිසන්ධියක් ඇති නොකරන නිසා ‘අත්හළ දෙයක්’ නම් වේ. මෙසේ කෙලෙස් ප්‍රහාණය කිරීමෙන් කර්මය අත්හළ සේක. ප්‍රහීණ කළ කෙලෙස් ඇති තැනැත්තාට භයක් නම් නැත, එබැවින් නිර්භයව ම ආයු සංස්කාරය අත්හළ සේක. තමන් වහන්සේගේ නිර්භීතභාවය දැක්වීම පිණිස උදානය උදා කළ බව දත යුතුය.

Yaṃ mahāvātāti yena samayena yasmiṃ vā samaye mahāvātā. Vāyantīti upakkhepakavātā nāma uṭṭhahanti, te vāyantā saṭṭhisahassādhikanavayojanasatasahassabahalaṃ udakasandhārakavātaṃ upacchindanti, tato ākāse udakaṃ bhassati, tasmiṃ bhassante pathavī bhassati, puna vāto attano balena antodhammakaraṇe viya udakaṃ ābandhitvā gaṇhāti, tato udakaṃ uggacchati, tasmiṃ uggacchante pathavī uggacchati. Evaṃ udakaṃ kampitaṃ [Pg.251] pathaviṃ kampeti. Etañca kampanaṃ yāvajjakālāpi hotiyeva, bahubhāvena pana ogacchanuggacchanaṃ na paññāyati.

‘යං මහාවාතා’ යනු යම් කලෙක මහා වාතයන් (හමයි ද යන්නයි). ‘වායන්ති’ යනු උක්ඛේපක නම් වූ වාතයන් හටගනී. ඒ වාතයන් හමන කල්හි හැට දහසකට වැඩි නව ලක්ෂයක් යොදුන් ඝනකම ඇති ජලය දරා සිටින වාත ස්තරය සිඳලයි. එවිට අහසේ ජලය පහළට වැටෙයි. ඒ ජලය වැටෙන විට පෘථිවිය ද පහළට වැටෙයි. නැවත වාතය තමාගේ බලයෙන් පෙරහන් කෙන්ඩියක් තුළ මෙන් ජලය බැඳ ගනියි. එවිට ජලය ඉහළට නගියි. ජලය ඉහළ නගින විට පෘථිවිය ද ඉහළ නගියි. මෙසේ කම්පනය වන ජලය පෘථිවිය ද කම්පනය කරවයි. මෙම කම්පනය වර්තමාන කාලය දක්වා ම සිදු වේ, නමුත් විශාල බැවින් පහළ වැටීම හා ඉහළ නැගීම ප්‍රකට නොවේ.

Mahiddhikā mahānubhāvāti ijjhanassa mahantatāya mahiddhikā, anubhavitabbassa mahantatāya mahānubhāvā. Parittāti dubbalā. Appamāṇāti balavā. So imaṃ pathaviṃ kampetīti so iddhiṃ nibbattetvā saṃvejento mahāmoggallāno viya, vīmaṃsanto vā mahānāgattherassa bhāgineyyo saṅgharakkhitasāmaṇero viya pathaviṃ kampeti. Saṅkampetīti samantato kampeti. Sampakampetīti tasseva vevacanaṃ. Iti imesu aṭṭhasu pathavikampesu paṭhamo dhātukopena, dutiyo iddhānubhāvena, tatiyacatutthā puññatejena, pañcamo ñāṇatejena, chaṭṭho sādhukāradānavasena, sattamo kāruññasabhāvena, aṭṭhamo ārodanena. Mātukucchiṃ okkamante ca tato nikkhamante ca mahāsatte tassa puññatejena pathavī akampittha, abhisambodhiyaṃ ñāṇatejābhihatā hutvā akampittha, dhammacakkappavattane sādhukārabhāvasaṇṭhitā sādhukāraṃ dadamānā akampittha, āyusaṅkhāraossajjane kāruññasabhāvasaṇṭhitā cittasaṅkhobhaṃ asahamānā akampittha, parinibbāne ārodanavegatunnā hutvā akampittha. Ayaṃ panattho pathavidevatāya vasena veditabbo. Mahābhūtapathaviyā panetaṃ natthi acetanattā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

‘මහිද්ධිකා මහානුභාවා’ යනු සෘද්ධියෙහි මහත් බව නිසා ‘මහිද්ධික’ ද, අනුභව කළ යුතු අධිපතිබවෙහි මහත් බව නිසා ‘මහානුභාව’ ද වේ. ‘පරිත්තා’ යනු දුබල වූවන්ය. ‘අප්පමාණා’ යනු බලවත් වූවන්ය. ‘සො ඉමං පථවිං කම්පේති’ යනු ඒ සෘද්ධිය උපදවා (සක් දෙවිඳුන්) සංවේගයට පත් කරවන මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් මෙන් හෝ, සෘද්ධි බලය විමසා බලන මහානාග තෙරුන්ගේ බෑණනුවන් වූ සංඝරක්ඛිත සාමණේරයන් මෙන් පෘථිවිය කම්පනය කරයි. ‘සංකම්පේති’ යනු හාත්පසින් කම්පනය කරයි. ‘සම්පකම්පේති’ යනු එහි ම පර්යාය පදයකි. මෙසේ මෙම අට වැදෑරුම් භූමි කම්පාවන් අතරින් පළමුවැන්න (ධාතු කෝපයෙන්) ද, දෙවැන්න සෘද්ධි ආනුභාවයෙන් ද, තුන්වන හා හතරවන කම්පනයන් පින් තේජසින් ද, පස්වැන්න ඥාන තේජසින් ද, හයවැන්න සාධුකාර දීමෙන් ද, හත්වැන්න කරුණා ස්වභාවයෙන් ද, අටවැන්න හැඬීමෙන් ද වේ. මහා සත්ත්වයා මවුකුස පිළිසිඳ ගන්නා කල්හි ද, ඉන් නික්මෙන කල්හි ද උන්වහන්සේගේ පින් බලයෙන් පොළොව කම්පනය විය. අභිසම්බෝධිය ලැබීමේ දී අර්හත් මාර්ග ඥාන තේජසින් පහර ලැබූවක් මෙන් පොළොව කම්පනය විය. දම්සක් පැවතුම් දේශනාවේ දී සාධුකාර දෙන ස්වභාවයෙන් යුක්තව පොළොව සාධුකාර දෙමින් කම්පනය විය. ආයු සංස්කාරය අත්හරින කල්හි කරුණා ස්වභාවයෙහි පිහිටා, සිතෙහි ඇති වූ කම්පනය දරාගත නොහැකිව පොළොව කම්පනය විය. පිරිනිවන් පෑමේ දී හැඬීමේ වේගයෙන් පෙළී පොළොව කම්පනය විය. මෙම අර්ථය පෘථිවියට අධිගෘහිත දේවතාවාගේ බලයෙන් සිදු වන්නක් ලෙස දත යුතුය. මහා භූත පෘථිවිය අචේතනික බැවින් එයට එවැනි චේතනාමය ස්වභාවයක් නැත. ඉතිරි කොටස සෑම තැනක ම පැහැදිලි අර්ථ සහිත ය.

Bhūmicālavaggo sattamo.

සත්වන භූමිචාල වර්ගයයි.

(8) 3. Yamakavaggo

(8) 3. යමක වර්ගය

1-2. Saddhāsuttadvayavaṇṇanā

1-2. සද්ධා සූත්‍ර ද්වයෙහි වර්ණනාවයි

71-72. Aṭṭhamassa paṭhame no ca sīlavāti na sīlesu paripūrakārī. Samantapāsādikoti samantato pasādajanako. Sabbākāraparipūroti sabbehi samaṇākārehi samaṇadhammakoṭṭhāsehi paripūro. Dutiye santāti paccanīkasantatāya santā. Vimokkhāti paccanīkadhammehi vimuttattā ca vimokkhā.

71-72. අටවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘නො ච සීලවා’ යනු සීලයන්හි පූර්ණ කරන්නෙකු නොවන බවයි. ‘සමන්තපාසාදිකො’ යනු හාත්පසින් පැහැදීම ඇති කරන්නා ය. ‘සබ්බාකාරපරිපූරො’ යනු සියලු ශ්‍රමණ ස්වභාවයන්ගෙන් හා ශ්‍රමණ ධර්ම කොට්ඨාසයන්ගෙන් පූර්ණ වූ බවයි. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘සන්තා’ යනු ප්‍රතිපක්ෂ කෙලෙස්වලින් ශාන්ත වූ බැවින් ‘සන්ත’ නම් වූවෝ ය. ‘විමොක්ඛා’ යනු ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් ‘විමොක්ඛ’ නම් වූවෝ ය.

3-9. Maraṇassatisuttadvayādivaṇṇanā

3-9. මරණස්සති සූත්‍ර ද්වය ආදියේ වර්ණනාවයි

73-79. Tatiye [Pg.252] bhāvetha noti bhāvetha nu. Sāsananti anusiṭṭhi. Āsavānaṃ khayāyāti arahattaphalatthāya. Catutthe patihitāyāti paṭipannāya. So mamassa antarāyoti so mama jīvitantarāyopi, puthujjanakālakiriyaṃ karontassa saggantarāyopi maggantarāyopi assa. Satthakā vā me vātāti satthaṃ viya aṅgamaṅgāni kantantīti satthakā. Pañcamādīni vuttanayāneva. Navame saṃsaggārāmatāti pañcavidhe saṃsagge ārāmatā.

73-79. තුන්වන සූත්‍රයෙහි ‘භාවේථ නො’ යනු වඩන්නහු ද යන්නයි. ‘සාසනං’ යනු අනුශාසනාවයි. ‘ආසවානං ඛයාය’ යනු අර්හත් ඵලය පිණිසයි. හතරවන සූත්‍රයෙහි ‘පටිහිතාය’ යනු පිළිපන් කල්හි යන්නයි. ‘සො මමස්ස අන්තරායො’ යනු එය මගේ ජීවිත අන්තරායක් ද, පෘථග්ජනයෙකු ලෙස මියයන මට ස්වර්ග අන්තරායක් හා මාර්ග අන්තරායක් ද විය හැකිය යන්නයි. ‘සත්ථකා වා මෙ වාතා’ යනු ආයුධයක් මෙන් අඟපසඟ සිඳලන බැවින් ‘සත්ථක’ නම් වේ. පස්වන ආදී සූත්‍ර වදාළ ක්‍රමයට ම වේ. නවවන සූත්‍රයෙහි ‘සංසග්ගාරාමතා’ යනු පස් වැදෑරුම් සංසර්ගයෙහි ඇලුණු බවයි.

10. Kusītārambhavatthusuttavaṇṇanā

10. කුසීතාරම්භ වත්ථු සූත්‍ර වර්ණනාවයි

80. Dasame kusītavatthūnīti kusītassa alasassa vatthūni patiṭṭhā, kosajjakāraṇānīti attho. Kammaṃ kattabbaṃ hotīti cīvaravicāraṇādikammaṃ kattabbaṃ hoti. Na vīriyaṃ ārabhatīti duvidhampi vīriyaṃ nārabhati. Appattassāti jhānavipassanāmaggaphaladhammassa appattassa pattiyā. Anadhigatassāti tasseva anadhigatassa adhigamatthāya. Asacchikatassāti tadeva asacchikatassa sacchikaraṇatthāya. Idaṃ paṭhamanti idaṃ ‘‘handāhaṃ nipajjāmī’’ti evaṃ osīdanaṃ paṭhamaṃ kusītavatthu. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo. Māsācitakaṃ maññeti ettha pana māsācitaṃ nāma tintamāso. Yathā tintamāso garuko hoti, evaṃ garukoti adhippāyo. Gilānā vuṭṭhito hotīti gilāno hutvā pacchā vuṭṭhito hoti. Ārambhavatthūnīti vīriyakāraṇāni. Tesampi imināva nayena attho veditabbo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

80. දසවන සූත්‍රයෙහි, 'කුසීතවත්ථූනි' යනු අලස පුද්ගලයාගේ කරුණු හෙවත් කම්මැලිකමට (කුසීත භාවයට) පිහිට වන කරුණු යන අර්ථයයි. 'කම්මං කත්තබ්බං හෝති' යනු සිවුරු පිළියෙළ කිරීම් ආදී කටයුතු කළ යුතුව තිබීමයි. 'න වීරියං ආරභති' යනු කායික හා චෛතසික යන දෙවැදෑරුම් වීර්යයම ආරම්භ නොකිරීමයි. 'අප්පත්තස්ස' යනු තවමත් පැමිණ නොමැති ධ්‍යාන, විපස්සනා, මාර්ග හා ඵල ධර්මයන් ලබා ගැනීම පිණිසයි. 'අනධිගතස්ස' යනු අවබෝධ කර නොගත් එම ධර්මයන්ම අවබෝධ කරගැනීම පිණිසයි. 'අසච්ඡිකතස්ස' යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ කර නොගත් එම ධර්මයන්ම ප්‍රත්‍යක්ෂ කරගැනීම පිණිසයි. 'ඉදං පඨමං' යනු 'දැන් මම නිදාගනිමි' යනාදී වශයෙන් වන පසුබෑම (සැතපීම) පළමු කුසීත වස්තුවයි. මේ ක්‍රමයෙන් සෑම තැනම අර්ථ දත යුතුය. 'මාසාචිතකං මඤ්ඤේ' යන්නෙහි 'මාසාචිත' යනු ජලයෙන් පෙඟුණු මෑ ඇටයි. තෙත් වූ මෑ ඇට බර වන්නාක් මෙන් ශරීරය බර වේ යන අදහසයි. 'ගිලානා වුට්ඨිතෝ හෝති' යනු ගිලන්ව සිට පසුව සුවය ලැබූ තැනැත්තායි. 'ආරම්භවත්ථූනි' යනු වීර්යය ආරම්භ කිරීමට හේතු වන කරුණුයි. ඒ සඳහා ද මෙම ක්‍රමයෙන්ම අර්ථ දත යුතුය. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලිය.

Yamakavaggo aṭṭhamo.

අටවන යමක වර්ගයයි.

(9) 4. Sativaggo

(9) 4. සති වර්ගය.

1-2. Satisampajaññasuttavaṇṇanā

1-2. සතිසම්පජඤ්ඤ සූත්‍ර වර්ණනාව

81-82. Navamassa paṭhamaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Dutiye saddhoti duvidhāya saddhāya samannāgato. No cupasaṅkamitāti na upaṭṭhahati. No [Pg.253] ca paripucchitāti atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ paripucchitā na hoti. Samannāgatoti sāmiatthe paccattaṃ, samannāgatassāti vuttaṃ hoti. Ekantapaṭibhānā tathāgataṃ dhammadesanā hotīti tathāgatassa ekantapaṭibhānā dhammadesanā hoti, ekanteneva paṭibhāti upaṭṭhātīti attho.

81-82. නවවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රය යට කියන ලද ක්‍රමයම වේ. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'සද්ධෝ' යනු දෙවැදෑරුම් ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයායි. 'නෝ චුපසංකමිතා' යනු (කල්‍යාණ මිත්‍රයන් වෙත) එළඹ උපස්ථාන නොකරන්නායි. 'නෝ ච පරිපුච්ඡිතා' යනු වැඩ-අවැඩ හෝ කරුණු-අකරුණු පිළිබඳව විමසන්නෙකු නොවීමයි. 'සමන්නාගතෝ' යනු සාමි අර්ථයෙහි (සමන්නාගතස්ස - යුක්ත වූවහුගේ යන අර්ථයෙහි) යෙදුණු ප්‍රථමා විභක්ති රූපයකි. 'ඒකන්තපටිභානා තථාගතං ධම්මදේසනා හෝති' යනු තථාගතයන් වහන්සේට ඒකාන්තයෙන්ම වැටහෙන (ප්‍රතිභානය වන) ධර්ම දේශනාවන් වෙයි, එනම් ධර්මය ඒකාන්තයෙන්ම වැටහෙයි යන අර්ථයයි.

3. Mūlakasuttavaṇṇanā

3. මූලක සූත්‍ර වර්ණනාව

83. Tatiye sabbe dhammāti pañcakkhandhā. Chandamūlakāti ajjhāsayacchando kattukamyatāchando taṃ mūlaṃ etesanti chandamūlakā. Manasikārato sambhavantīti manasikārasambhavā. Phassato samudenti rāsī bhavantīti phassasamudayā. Vedanāya samosarantīti vedanāsamosaraṇā. Samādhi etesaṃ pamukhoti samādhippamukhā. Jeṭṭhakaṭṭhena sati adhipati etesanti satādhipateyyā, satijeṭṭhakāti attho. Paññā uttarā etesanti paññuttarā. Vimutti eva sāro etesanti vimuttisārā. Ettha ca chandamūlakādayo cattāropi lokiyā kathitā, sesā lokiyalokuttaramissakāti.

83. තෙවන සූත්‍රයෙහි 'සබ්බේ ධම්මා' යනු පංචස්කන්ධයයි. 'ඡන්දමූලකා' යනු අධ්‍යාශය සහ යමක් කිරීමට ඇති කැමැත්ත (කත්තුකම්‍යතා ඡන්දය) මුල් කරගත් බැවින් ඡන්දමූලක නම් වේ. මනසිකාරය නිසා හටගන්නා බැවින් 'මනසිකාරසම්භවා' නම් වේ. ස්පර්ශය නිසා එක් රැස් වන (රාශි වන) බැවින් 'ඵස්සසමුදයා' නම් වේ. වේදනාවෙහි එක්වන (සංගමය වන) බැවින් 'වේදනාසමෝසරණා' නම් වේ. සමාධිය ප්‍රධාන කොට පවතින බැවින් 'සමාධිප්පමුඛා' නම් වේ. ශ්‍රේෂ්ඨ යන අර්ථයෙන් සතිය අධිපති (ප්‍රමුඛ) බැවින් 'සතාධිපතෙය්‍යා' නම් වේ; සතිය ශ්‍රේෂ්ඨ කොට ඇත්තෝ යන අර්ථයයි. ප්‍රඥාව උත්තරීතර (අග්‍ර) කොට ඇති බැවින් 'පඤ්ඤුත්තරා' නම් වේ. අර්හත් ඵල විමුක්තියම සාරය කොට ඇති බැවින් 'විමුත්තිසාරා' නම් වේ. මෙහි ඡන්දමූලක ආදී කරුණු හතරම ලෞකික ධර්ම ලෙසත්, ඉතිරි කරුණු හතර ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මිශ්‍රව දේශනා කරන ලදී.

4. Corasuttavaṇṇanā

4. චෝර සූත්‍ර වර්ණනාව

84. Catutthe mahācoroti rajjantare dubbhituṃ samattho mahācoro. Pariyāpajjatīti pariyādānaṃ gacchati. Na ciraṭṭhitiko hotīti addhānaṃ pālento ṭhātuṃ na sakkoti. Appaharantassa paharatīti attano averine appaharante guṇasampanne ca mahallake ca taruṇadārake ca appaharitabbayuttake paharati. Anavasesaṃ ādiyatīti nissesaṃ gaṇhāti. Byattacorānañhi idaṃ vattaṃ – parassa dvīsu sāṭakesu eko gahetabbo, ekasmiṃ sante dubbalaṃ datvā thiro gahetabbo. Puṭabhattataṇḍulādīsu ekaṃ koṭṭhāsaṃ datvā eko gahetabboti. Accāsanne kammaṃ karotīti gāmanigamarājadhānīnaṃ āsannaṭṭhāne corikakammaṃ karoti. Na ca nidhānakusalo hotīti yaṃ laddhaṃ, taṃ dakkhiṇeyye nidahituṃ cheko na hoti, paralokamaggaṃ na sodheti.

84. හතරවන සූත්‍රයෙහි 'මහාචෝරෝ' යනු රාජ්‍යයක් ඇතුළත විනාශයක් කිරීමට සමර්ථ වූ මහා සොරෙකි. 'පරියාපජ්ජති' යනු විනාශයට හෙවත් අවසානයට පත් වේ. 'න චිරට්ඨිතිකෝ හෝති' යනු දීර්ඝ කාලයක් රැකී සිටීමට අසමත් වීමයි. 'අප්පහරන්තස්ස පහරති' යනු තමාට පහර නොදෙන සතුරන්ට මෙන්ම, පහර නොදිය යුතු ගුණවත් මහණ බමුණන්ට ද, මහල්ලන්ට හා කුඩා දරුවන්ට ද පහර දීමයි. 'අනවසේසං ආදියති' යනු කිසිවක් ඉතිරි නොකර සියල්ලම පැහැර ගැනීමයි. දක්ෂ සොරෙකුගේ සිරිත මෙයයි - අනුන්ගේ වස්ත්‍ර දෙකක් තිබේ නම් ඉන් එකක් ගත යුතුය, එකක් තිබේ නම් දිරූ වස්ත්‍රය දී අලුත් වස්ත්‍රය ගත යුතුය. බත් මුල්, සහල් ආදියෙන් කොටසක් තබා කොටසක් ගත යුතුය. 'අච්චාසන්නෙ කම්මං කරොති' යනු ගම්, නියම්ගම් හෝ අගනුවරට ඉතා ආසන්න තැනක සොරකම් කිරීමයි. 'න ච නිධානකුසලෝ හෝති' යනු තමාට ලැබුණු දේ දක්ෂිණෙය්‍ය පුද්ගලයන් කෙරෙහි තැන්පත් කිරීමට (පින් කිරීමට) දක්ෂ නොවීමයි, හෙවත් පරලොව මග පිරිසිදු කර නොගැනීමයි.

5. Samaṇasuttavaṇṇanā

5. සමණ සූත්‍ර වර්ණනාව

85. Pañcame [Pg.254] yaṃ samaṇenāti yaṃ guṇajātaṃ samaṇena pattabbaṃ. Vusīmatāti brahmacariyavāsaṃvutena. Mutto mocemi bandhanāti ahaṃ sabbabandhanehi mutto hutvā mahājanampi rāgādibandhanato mocemi. Paramadantoti aññena kenaci asikkhāpito acodito sayambhuñāṇena paṭivijjhitvā paramadamathena dantattā paramadanto nāma. Parinibbutoti kilesaparinibbānena parinibbuto.

85. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'යං සමණේන' යනු ශ්‍රමණයෙකු විසින් පැමිණිය යුතු යම් ගුණ විශේෂයකි. 'වුසීමතා' යනු බ්‍රහ්මචර්යාව වාසය කොට සංවර වූ තැනැත්තා විසිනි. 'මුත්තෝ මෝචේමි බන්ධනා' යනු මම සියලු බැඳීම්වලින් මිදී අන් ජනයා ද රාගාදී බැඳීම්වලින් මුදවමි යන්නයි. 'පරමදන්තෝ' යනු අන් කිසිවෙකුගේ ඉගැන්වීමක් හෝ මෙහෙයවීමක් නොමැතිව ස්වයම්භූ ඥානයෙන් අවබෝධ කරගෙන උතුම් දමනයෙන් දමනය වූ බැවින් පරමදන්ත නම් වේ. 'පරිනිබ්බුතෝ' යනු ක්ලේශ පරිනිර්වාණයෙන් නිවුණු බවයි.

6. Yasasuttavaṇṇanā

6. යස සූත්‍ර වර්ණනාව

86. Chaṭṭhe mā ca mayā yasoti yaso ca mayā saddhiṃ mā gañchi. Akasiralābhīti vipulalābhī. Sīlapaññāṇanti sīlañceva ñāṇañca. Saṅgammāti sannipatitvā. Samāgammāti samāgantvā. Saṅgaṇikavihāranti gaṇasaṅgaṇikavihāraṃ. Na hi nūnameti na hi nūna ime. Tathā hi panameti tathā hi pana ime. Aṅgulipatodakehīti aṅgulipatodayaṭṭhiṃ katvā vijjhanena. Sañjagghanteti mahāhasitaṃ hasante. Saṃkīḷanteti keḷiṃ karonte.

86. හයවන සූත්‍රයෙහි 'මා ච මයා යසෝ' යනු මා සමඟ කීර්තිය හෝ පිරිවර නොපැමිණේවා යන්නයි. 'අකසිරලාභී' යනු අපහසුවකින් තොරව විපුල ලාභ ලබන්නායි. 'සීලපඤ්ඤාණං' යනු ශීලය හා ප්‍රඥාවයි. 'සංගම්ම' යනු රැස්වී යන්නයි. 'සමාගම්ම' යනු එක්වී යන්නයි. 'සංගණිකවිහාරං' යනු පිරිස සමඟ එක්ව වාසය කිරීමයි. 'නහි නූනමේ' යනු 'නහි නූන ඉමේ' ලෙස පද බෙදිය යුතුය; මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේලා නික්ඛම්ම සුඛය (ධ්‍යාන සැපය) රිසි සේ ලබන්නෝ නොවෙත් යන්නයි. 'තථා හි පනමේ' යනු 'තථා හි පන ඉමේ' ලෙස පද බෙදිය යුතුය; එසේ නික්ඛම්ම සුඛය ලබන බැවින්ම මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේලා (එසේ ක්‍රීඩා නොකරති). 'අංගුලිපතෝදකේහි' යනු ඇඟිල්ලෙන් ඇනීමෙන් (කවටකම් කිරීමෙන්). 'සංජග්ඝන්තේ' යනු මහ හඬින් සිනාසීමයි. 'සංකීළන්තේ' යනු කෙළි සෙල්ලම් කිරීමයි.

7. Pattanikujjanasuttavaṇṇanā

7. පත්තනික්කුජ්ජන සූත්‍ර වර්ණනාව

87. Sattame nikkujjeyyāti tena dinnassa deyyadhammassa appaṭiggahaṇatthaṃ pattanikkujjanakammavācāya nikujjeyya, na adhomukhaṭhapanena. Alābhāyāti catunnaṃ paccayānaṃ alābhatthāya. Anatthāyāti upaddavāya avaḍḍhiyā. Ukkujjeyyāti ukkujjanakammavācāya ukkujjeyya.

87. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'නික්කුජ්ජෙය්‍ය' යනු දායකයා දෙන දානය පිළි නොගැනීම පිණිස පාත්‍රය මුන් හරවා තැබීමේ කර්මවාක්‍යය මගින් පාත්‍රය මුන් හරවා තැබිය යුතුය; මුහුණ බිමට හරවා තැබීමෙන් නොවේ. 'අලාභාය' යනු සතර පසය නොලැබීම පිණිසයි. 'අනත්ථාය' යනු විපත හා අභිවෘද්ධියක් නොවීම පිණිසයි. 'උක්කුජ්ජෙය්‍ය' යනු පාත්‍රය උඩුකුරු කිරීමේ කර්මවාක්‍යය මගින් පාත්‍රය නැවත පිළිගැනීමයි.

8. Appasādapavedanīyasuttavaṇṇanā

8. අප්පසාදපවේදනීය සූත්‍ර වර්ණනාව

88. Aṭṭhame appasādaṃ pavedeyyunti appasannabhāvaṃ jānāpeyyuṃ. Appasādaṃ pavedentena pana kiṃ kātabbanti? Nisinnāsanato na uṭṭhātabbaṃ na vanditabbaṃ na paccuggamanaṃ kātabbaṃ, na deyyadhammo dātabbo. Agocareti pañcavidhe agocare.

88. අටවන සූත්‍රයෙහි 'අප්පසාදං පවේදෙය්‍යුං' යනු නොපැහැදීම දැනුම් දීමයි. නොපැහැදීම ප්‍රකාශ කරන්නා විසින් කුමක් කළ යුතුද? අසුනෙන් නැගී නොසිටිය යුතුය, වැඳීම හෝ පෙරගමන් කිරීම නොකළ යුතුය, දිය යුතු දෙය (දානය) නොදිය යුතුය. 'අගෝචරේ' යනු පස් වැදෑරුම් අගෝචර ස්ථානයන්හිය.

9. Paṭisāraṇīyasuttavaṇṇanā

9. පටිසාරණීය සූත්‍ර වර්ණනාව

89. Navame [Pg.255] dhammikañca gihipaṭissavanti ‘‘imaṃ temāsaṃ idheva vasitabba’’nti vutto ‘‘evaṃ hotū’’tiādinā nayena paṭissavaṃ. Na saccāpetīti vuttaṃ na saccaṃ karoti visaṃvādeti.

89. නවවන සූත්‍රයෙහි 'ධම්මිකඤ්ච ගිහිප්පටිස්සවං' යනු 'මේ වස් තුන් මාසයෙහි මෙහිම වැඩ සිටිය යුතුය' යැයි පැවසූ විට 'එසේ වේවා' යනාදී වශයෙන් වූ පොරොන්දුවයි. 'න සච්චාපේති' යනු පැවසූ දේ සැබෑ නොකිරීම හෙවත් පොරොන්දුව කඩ කිරීමයි.

10. Sammāvattanasuttavaṇṇanā

10. සම්මාවත්තන සූත්‍ර වර්ණනාව

90. Dasame paccekaṭṭhāneti adhipatiṭṭhāne jeṭṭhakaṭṭhāne. Tañhi jeṭṭhakaṃ katvā kiñci saṅghakammaṃ kātuṃ na labhati. Na ca tena mūlena vuṭṭhāpetabboti taṃ mūlaṃ katvā abbhānakammaṃ kātuṃ na labhati. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

90. දසවන සූත්‍රයෙහි 'පච්චේකට්ඨානේ' යනු අධිපති හෝ ප්‍රධානත්වයක් ඇති ස්ථානයෙහිය. එවැනි (තස්සපාපිය්‍යසිකා කර්මය කළ) භික්ෂුවක ප්‍රධාන කොට ගෙන කිසිදු සඟකමක් නොකළ යුතුය. 'න ච තේන මූලේන වුට්ඨාපේතබ්බෝ' යනු එම භික්ෂුව මුල් කරගෙන (හෙවත් ඔහු වෙනුවෙන්) අබ්භාන කර්මය නොකළ යුතුය. ඉතිරි කොටස සෑම තැනම පැහැදිලිය.

Sativaggo navamo.

නවවන සති වර්ගයයි.

(10) 5. Sāmaññavaggo

(10) 5. සාමඤ්ඤ වර්ගය

91. Ito paraṃ atha kho bojjhā upāsikātiādīsu bojjhā upāsikā, sirimā upāsikā, padumā upāsikā, sutanā upāsikā, manujā upāsikā, uttarā upāsikā, muttā upāsikā, khemā upāsikā, rucī upāsikā, cundī rājakumārī, bimbī upāsikā, sumanā rājakumārī, mallikā devī, tissā upāsikā, tissāmātā upāsikā, soṇā upāsikā, soṇāya mātā upāsikā, kāṇā upāsikā, kāṇamātā upāsikā, uttarā nandamātā, visākhā migāramātā, khujjuttarā upāsikā, sāmāvatī upāsikā, suppavāsā koliyadhītā, suppiyā upāsikā, nakulamātā gahapatānīti imāsaṃ ettakānaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathakammameva kathitaṃ. Icchantena vitthāretvā kathetabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

91. මීට පසුව 'අථ ඛො බොජ්ඣා උපාසිකා' යනාදී තැන්හි, බොජ්ඣා උපාසිකාව, සිරිමා උපාසිකාව, පදුමා උපාසිකාව, සුතනා උපාසිකාව, මනුජා උපාසිකාව, උත්තරා උපාසිකාව, මුත්තා උපාසිකාව, ඛේමා උපාසිකාව, රුචී උපාසිකාව, චුන්දී රාජකුමාරිය, බිම්බී උපාසිකාව, සුමනා රාජකුමාරිය, මල්ලිකා දේවිය, තිස්සා උපාසිකාව, තිස්සමාතා උපාසිකාව, සෝණා උපාසිකාව, සෝණාගේ මව වූ උපාසිකාව, කාණා උපාසිකාව, කාණාගේ මව වූ උපාසිකාව, උත්තරා නන්දමාතා උපාසිකාව, විසාඛා මිගාරමාතා උපාසිකාව, ඛුජ්ජුත්තරා උපාසිකාව, සාමාවතී උපාසිකාව, කෝලිය දියණිය වූ සුප්පවාසා, සුප්පියා උපාසිකාව, නකුලමාතා ගෘහපතිනිය යන මොවුන්ගේ අෂ්ටාංග සමන්නාගත උපෝසථ කර්මය ම පවසන ලදි. කැමති අය විසින් මෙය විස්තර සහිතව දේශනා කළ යුතුය. ඉතිරි කොටස් සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

Manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

අංගුත්තර නිකාය අටුවාව වූ මනෝරථපූරණියෙහි;

Aṭṭhakanipātassa saṃvaṇṇanā niṭṭhitā.

අට්ඨක නිපාත වර්ණනාව නිමවා ලන ලදි.

. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා!

Aṅguttaranikāye

අංගුත්තර නිකායෙහි;

Navakanipāta-aṭṭhakathā

නවක නිපාත අටුවාව;

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

1. ප්‍රථම පණ්ණාසකය;

1. Sambodhivaggo

1. සම්බෝධි වර්ගය;

1. Sambodhisuttavaṇṇanā

1. සම්බෝධි සූත්‍ර වර්ණනාව;

1. Navakanipātassa [Pg.257] paṭhame sambodhipakkhikānanti catumaggasaṅkhātassa sambodhissa pakkhe bhavānaṃ, upakārakānanti attho. Pāḷiyaṃ āgate nava dhamme sandhāyevaṃ pucchati. Kā upanisāti ko upanissayapaccayo. Abhisallekhantīti abhisallekhikā. Samathavipassanācittassa vivaraṇe sappāyā upakārakāti cetovivaraṇasappāyā. Appicchataṃ ārabbha pavattā kathā appicchakathā. Sesesupi eseva nayo.

1. නවක නිපාතයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'සම්බොධිපක්ඛිකානං' යනු සතර මාර්ග සංඛ්‍යාත සම්බෝධියට පක්ෂ වූ, උපකාරී වන්නා වූ යන අර්ථයයි. පාලියෙහි එන ධර්ම නවයක් අරභයා මෙසේ විමසයි. 'කා උපනිසා' යනු කිනම් උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයක්ද? යන්නයි. කෙලෙස් අතිශයින් තුනී කරන බැවින් 'අභිසල්ලේඛිකා' නම් වේ. සමථ විදර්ශනා සිත් විවෘත වීමට හිතකර බැවින්, උපකාරී වන බැවින් 'චේතොවිවරණසප්පායා' නම් වේ. අල්පේච්ඡතාව අරභයා පවත්වන කතාව 'අප්පිච්ඡකථා' නම් වේ. සෙසු පදයන්හි ද මේ නයම වේ.

Asubhā bhāvetabbā rāgassa pahānāyāti ayamattho sālilāyakopamāya vibhāvetabbo – eko hi puriso asitaṃ gahetvā koṭito paṭṭhāya sālikkhette sāliyo lāyati. Athassa vatiṃ bhinditvā gāvo pavisiṃsu. So asitaṃ ṭhapetvā yaṭṭhiṃ ādāya teneva maggena gāvo nīharitvā vatiṃ pākatikaṃ katvā punapi asitaṃ ādāya sāliyo lāyi. Ettha sālikkhettaṃ viya buddhasāsanaṃ daṭṭhabbaṃ, sālilāyako viya yogāvacaro, asitaṃ viya paññā, lāyanakālo viya vipassanāya kammakaraṇakālo, yaṭṭhi viya asubhakammaṭṭhānaṃ, vati viya saṃvaro, vatiṃ bhinditvā gāvīnaṃ pavisanaṃ viya sahasā appaṭisaṅkhāya pamādaṃ ārabbha rāgassa uppajjanaṃ, asitaṃ ṭhapetvā yaṭṭhiṃ ādāya paviṭṭhamaggeneva gāvo nīharitvā vatiṃ paṭipākatikaṃ katvā puna koṭito paṭṭhāya sālilāyanaṃ viya asubhakammaṭṭhānena rāgaṃ vikkhambhetvā puna vipassanāya kammaṃ ārabhanakālo. Imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘asubhā bhāvetabbā rāgassa pahānāyā’’ti.

'අසුභා භාවෙතබ්බා රාගස්ස පහානාය' යන මෙහි අර්ථය වී කපන්නෙකුගේ උපමාවෙන් පැහැදිලි කළ යුතුය - එක්තරා පුරුෂයෙක් දැකැත්තක් ගෙන කෙළවරක සිට වී කුඹුරක වී කපයි. එකල්හි වැට බිඳගෙන ගවයෝ ඇතුළු වූහ. ඔහු දැකැත්ත පසෙක තබා කෙවිටක් ගෙන ඒ ඇතුළු වූ මගින්ම ගවයන් පන්නා දමා වැට යථා තත්ත්වයට පත් කර නැවතත් දැකැත්ත ගෙන වී කැපීය. මෙහි වී කුඹුර මෙන් බුදු සසුන දත යුතුය, වී කපන්නා මෙන් යෝගාවචරයා දත යුතුය, දැකැත්ත මෙන් ප්‍රඥාව දත යුතුය, වී කපන කාලය මෙන් විදර්ශනා කර්මස්ථාන වඩන කාලය දත යුතුය, කෙවිට මෙන් අසුභ කර්මස්ථානය දත යුතුය, වැට මෙන් සංවරය දත යුතුය, වැට බිඳ ගවයන් ඇතුළු වීම මෙන් නොසැලකිලිමත්කම නිසා හදිසියේ රාගය ඉපදීම දත යුතුය, දැකැත්ත තබා කෙවිට ගෙන ඇතුළු වූ මගින්ම ගවයන් පන්නා වැට නැවත සකසා නැවත වී කැපීම මෙන් අසුභ කර්මස්ථානයෙන් රාගය යටපත් කර නැවත විදර්ශනා කර්මස්ථානය ආරම්භ කරන කාලය දත යුතුය. මෙම අර්ථය අරභයා 'රාගය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස අසුභය වැඩිය යුතුය' යැයි වදාරන ලදි.

Tattha [Pg.258] rāgassāti pañcakāmaguṇikarāgassa. Mettāti mettākammaṭṭhānaṃ. Byāpādassa pahānāyāti vuttanayeneva uppannassa kopassa pajahanatthāya. Ānāpānassatīti soḷasavatthukā ānāpānassati. Vitakkupacchedāyāti vuttanayeneva uppannānaṃ vitakkānaṃ upacchedanatthāya. Asmimānasamugghātāyāti asmīti uppajjanakassa mānassa samugghātatthāya. Anattasaññā saṇṭhātīti aniccalakkhaṇe diṭṭhe anattalakkhaṇaṃ diṭṭhameva hoti. Etesu hi tīsu lakkhaṇesu ekasmiṃ diṭṭhe itaradvayaṃ diṭṭhameva hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘aniccasaññino, bhikkhave, anattasaññā saṇṭhātī’’ti. Diṭṭheva dhamme nibbānanti diṭṭheyeva dhamme apaccayaparinibbānañca pāpuṇātīti imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

එහි 'රාගස්ස' යනු පංච කාමගුණික රාගයටයි. 'මෙත්තා' යනු මෙත්තා කර්මස්ථානයයි. 'බ්‍යාපාදස්ස පහානාය' යනු වදාළ ක්‍රමයෙන්ම උපන් ක්‍රෝධය අත්හැරීම පිණිසයි. 'ආනාපානස්සති' යනු දහසය වස්තුවකින් යුත් ආනාපානසතියයි. 'විතක්කුපච්ඡේදාය' යනු වදාළ ක්‍රමයෙන්ම උපන් විතර්කයන් සිඳලීම පිණිසයි. 'අස්මිමානසමුග්ඝාටාය' යනු 'මම වෙමි' යි උපදින මානය උදුරා දැමීම පිණිසයි. 'අනත්තසඤ්ඤා සණ්ඨාති' යනු අනිත්‍ය ලක්ෂණය දුටු විට අනාත්ම ලක්ෂණය දකින ලද්දක්ම වෙයි. මේ ලක්ෂණ තුනෙන් එකක් දුටු විට අනෙක් දෙක දකින ලද්දක්ම වේ. එබැවින් 'මහණෙනි, අනිත්‍ය සංඥාව ඇත්තාට අනාත්ම සංඥාව පිහිටයි' යැයි වදාරන ලදි. 'දිට්ඨෙව ධම්මෙ නිබ්බානං' යනු මෙලොවදීම අනුපාදිශේෂ පරිනිබ්බානයට ද පැමිණෙයි යන අර්ථයයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි වෘත්ත (සංසාරය) සහ විවෘත්ත (නිවන) දේශනා කරන ලදි.

2. Nissayasuttavaṇṇanā

2. නිස්සය සූත්‍ර වර්ණනාව;

2. Dutiye nissayasampannoti patiṭṭhāsampanno. Saddhanti okappanasaddhaṃ. Vīriyanti kāyikacetasikavīriyaṃ. Yaṃsāti yaṃ assa. Ariyāya paññāyāti sahavipassanāya maggapaññāya. Saṅkhāyāti jānitvā. Ekaṃ paṭisevatīti sevitabbayuttakaṃ sevati. Adhivāsetīti adhivāsetabbayuttakaṃ adhivāseti. Parivajjetīti parivajjetabbayuttakaṃ parivajjeti. Vinodetīti nīharitabbayuttakaṃ nīharati. Evaṃ kho bhikkhūti evaṃ kho bhikkhu uggahaparipucchāvasena ceva dhammavavatthānavasena ca paṭisevitabbādīni suppaṭividdhāni supaccakkhāni katvā paṭisevanto adhivāsento parivajjento vinodento ca bhikkhu nissayasampanno nāma hotīti.

2. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'නිස්සයසම්පන්නො' යනු පිහිට ඇති තැනැත්තායි. 'සද්ධං' යනු තැන්පත් වූ ශ්‍රද්ධාවයි. 'වීරියං' යනු කායික හා චෛතසික වීර්යයයි. 'යංසා' යනු 'යං අස්ස' යන්නයි. 'අරියාය පඤ්ඤාය' යනු විදර්ශනාව හා යුක්ත වූ මාර්ග ප්‍රඥාවයි. 'සංඛාය' යනු දැනගෙනය. 'එකං පටිසෙවති' යනු පරිභෝජනයට සුදුසු දෑ පරිභෝජනය කරයි. 'අධිවාසෙති' යනු ඉවසිය යුතු දෑ ඉවසයි. 'පරිවජ්ජෙති' යනු බැහැර කළ යුතු දෑ බැහැර කරයි. 'විනොදෙති' යනු දුරු කළ යුතු දෑ දුරු කරයි. 'ඒවං ඛො භික්ඛූ' යනු මෙසේ ඉගෙනීම හා විමසීමෙන් ද ධර්මය වෙන් කර හඳුනාගැනීමෙන් ද පරිභෝජනය කළ යුතු දෑ පිළිබඳව මනාව අවබෝධ කරගෙන, පරිභෝජනය කරමින්, ඉවසමින්, බැහැර කරමින් හා දුරු කරමින් වෙසෙන මහණ තෙමේ නිස්සය සම්පන්න නම් වේ යන්නයි.

3. Meghiyasuttavaṇṇanā

3. මේඝිය සූත්‍ර වර්ණනාව;

3. Tatiye cālikāyanti evaṃnāmake nagare. Taṃ kira calamaggaṃ nissāya katattā olokentānaṃ calamānaṃ viya upaṭṭhāti, tasmā cālikāti saṅkhaṃ gataṃ. Cāliyapabbateti sopi pabbato sabbasetattā kāḷapakkhuposathe olokentānaṃ calamāno viya upaṭṭhāti, tasmā cāliyapabbatoti vutto. Tattha mahantaṃ vihāraṃ kārayiṃsu. Iti bhagavā taṃ nagaraṃ nissāya cālikāpabbatamahāvihāre viharati. Jantugāmanti evaṃnāmakaṃ aparampi tasseva vihārassa gocaragāmaṃ. Jattugāmantipi [Pg.259] paṭhanti. Padhānatthikassāti padhānakammikassa. Padhānāyāti samaṇadhammakaraṇatthāya. Āgamehi tāvāti satthā therassa vacanaṃ sutvā upadhārento ‘‘na tāvassa ñāṇaṃ paripakka’’nti ñatvā paṭibāhanto evamāha. Ekakamhi tāvāti idaṃ panassa ‘‘evamayaṃ gantvāpi kamme anipphajjamāne nirāsaṅko hutvā pemavasena puna āgacchissatī’’ti cittamaddavajananatthaṃ āha. Natthi kiñci uttari karaṇīyanti catūsu saccesu catunnaṃ kiccānaṃ katattā aññaṃ uttari karaṇīyaṃ nāma natthi. Katassa vā paṭicayoti adhigatassa vā puna paṭicayopi natthi. Na hi bhāvitamaggo puna bhāvīyati, na pahīnakilesānaṃ puna pahānaṃ atthi. Padhānanti kho, meghiya, vadamānaṃ kinti vadeyyāmāti ‘‘samaṇadhammaṃ karomī’’ti taṃ vadamānaṃ mayaṃ aññaṃ kiṃ nāma vadeyyāma.

3. තෙවන සූත්‍රයෙහි, 'චාලිකායං' යනු එනමින් යුත් නගරයයි. එය සෙලවෙන ගින්නක් (calaṃ aggiṃ) ඇසුරු කොට පිහිටුවා ඇති බැවින් බලන්නන්ට සෙලවෙන්නාක් මෙන් පෙනේ, එබැවින් 'චාලිකා' යන නමට පැමිණියේය. 'චාලිය පබ්බතේ' යනු එම පර්වතයද සම්පූර්ණයෙන්ම සුදු පැහැති බැවින් කළුවර පක්ෂයේ උපෝසථ දිනයන්හි බලන්නන්ට සෙලවෙන්නාක් මෙන් පෙනේ, එබැවින් 'චාලිය පර්වතය' යැයි කියනු ලැබේ. එහි විශාල විහාරයක් කරවූහ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම නගරය ඇසුරු කොට චාලිකා පර්වත මහා විහාරයෙහි වැඩවසන සේක. 'ජන්තුගාමං' යනු එම විහාරයේම පිණ්ඩපාතය සඳහා වූ තවත් ගමක නමකි. 'ජත්තුගාම' කියාද කියවති. 'පධානත්ථිකස්ස' යනු මහණදම් පිරීමේ යෙදෙන්නාට යන්නයි. 'පධානාය' යනු මහණදම් පිරීම පිණිසයි. 'ආගමේහි තාව' යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ තෙරුන්ගේ වචනය අසා සලකා බලමින් 'මොහුගේ ඥානය තවම මෝරා නැතැ'යි දැන වළක්වමින් මෙසේ වදාළ සේක. 'එකකම්හි තාව' යන්නෙන් මෙසේ ඔහු ගියද කටයුත්ත සාර්ථක නොවූ කල්හි සැකයක් නැතිව සෙනෙහස නිසා නැවත එනු ඇතැයි සිතා සිත මෘදු කරනු පිණිස වදාළ සේක. 'නත්ථි කිඤ්චි උත්තරි කරණීයං' යනු සතර සත්‍යයන් පිළිබඳ සතර කෘත්‍යයන් නිම කළ බැවින් තවත් කළ යුතු උසස් දෙයක් නැත යන්නයි. 'කතස්ස වා පටිචයෝ' යනු ලැබූ මාර්ග කෘත්‍යයෙහි නැවත රැස් කිරීමක් නැත යන්නයි. මන්දයත් වඩා නිම කළ මාර්ගය නැවත නොවඩන බැවිනි, ප්‍රහීණ කළ ක්ලේශයන් නැවත ප්‍රහීණ කිරීමක් නැත. 'පධානන්ති ඛො මේඝිය වදමානං කිංති වදෙය්‍යාම' යනු 'මහණදම් පුරමි'යි පවසන ඔබට අප වෙන කුමක් පවසමුද? යන්නයි.

Divāvihāraṃ nisīdīti divāvihāratthāya nisīdi. Nisīdanto ca yasmiṃ maṅgalasilāpaṭṭe pubbe anupaṭipāṭiyā pañca jātisatāni rājā hutvā uyyānakīḷikaṃ kīḷanto tividhanāṭakaparivāro nisīdi, tasmiṃyeva nisīdi. Athassa nisinnakālato paṭṭhāya samaṇabhāvo jahito viya ahosi, rājavesaṃ gahetvā nāṭakavaraparivuto setacchattassa heṭṭhā mahārahe pallaṅke nisinno viya jāto. Athassa taṃ sampattiṃ assādayato kāmavitakko udapādi. So tasmiṃyeva khaṇe mahāyodhehi gahite dve core ānetvā purato ṭhapite viya addasa. Tesu ekassa vadhaṃ āṇāpanavasenassa byāpādavitakko uppajji, ekassa bandhanaṃ āṇāpanavasena vihiṃsāvitakko. Evaṃ so latājālena rukkho viya madhumakkhikāhi madhughātako viya akusalavitakkehi parikkhitto ahosi. Taṃ sandhāya – atha kho āyasmato meghiyassātiādi vuttaṃ. Anvāsattāti anubaddhā samparivāritā. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti evaṃ pāpavitakkehi samparikiṇṇo kammaṭṭhānaṃ sappāyaṃ kātuṃ asakkonto ‘‘idaṃ vata disvā dīghadassī bhagavā paṭisedhesī’’ti sallakkhetvā ‘‘idaṃ kāraṇaṃ dasabalassa ārocessāmī’’ti nisinnāsanato vuṭṭhāya yena bhagavā tenupasaṅkami.

'දිවාවිහාරං නිසීදි' යනු දහවල් කාලය ගත කිරීම සඳහා හිඳගත්තේය යන්නයි. හිඳගන්නා කල්හි, පෙර අඛණ්ඩව ආත්ම පන්සියයක් රජ වී උයන් කෙළියෙහි යෙදෙමින් තුන් වර්ගයක නළු පිරිස පිරිවරා යම් මංගල ශිලා පටලයක වැඩසිටියේද, එහිම හිඳගත්තේය. එකල්හි ඔහු හිඳගත් මොහොතේ පටන් මහණකම අත්හළාක් මෙන් විය; රජ වෙස් ගෙන උතුම් නළු පිරිස පිරිවරා සේසත් යට මහඟු පලඟක වැඩසිටින්නාක් මෙන් විය. එවිට එම සම්පත්තිය විඳින ඔහුට කාම විතර්කයෝ ඇති වූහ. ඒ මොහොතේම මහා යෝධයන් විසින් අල්ලාගෙන එනු ලැබ තම ඉදිරියෙහි තබන ලද සොරුන් දෙදෙනෙකු දුටුවාක් මෙන් විය. ඔවුන්ගෙන් එක් අයෙකු මැරවීමට අණ කිරීමේ අයුරින් ඔහුට ව්‍යාපාද විතර්කය ඇති විය, අනෙකා බැඳ තැබීමට අණ කිරීමේ අයුරින් විහිංසා විතර්කය ඇති විය. මෙසේ ඔහු වැල් ජාලයකින් එතුණු ගසක් මෙන්ද, මී මැස්සන් විසින් වට කරන ලද මී වද කඩන්නෙකු මෙන්ද අකුසල විතර්කයන්ගෙන් වට විය. එය අරභයා 'අථ ඛො ආයස්මතො මේඝියස්ස' යනාදිය වදාරන ලදී. 'අන්වාසත්තා' යනු ලුහුබැඳ ආ, පිරිවරන ලද යන්නයි. 'යේන භගවා තේනුපසංකමි' යනු මෙසේ පාපී විතර්කයන්ගෙන් වට වී කර්මස්ථානය මැනවින් කර ගැනීමට නොහැකිව, 'සත්තකයටම මෙය දැක දීර්ඝදර්ශී වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මා වැළැක්වූ සේකැ'යි සලකා 'මේ කරුණ දසබලයන් වහන්සේට දන්වන්නෙමි'යි හිඳ සිටි අසුනින් නැගිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණියේය.

4. Nandakasuttavaṇṇanā

4. නන්දක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

4. Catutthe [Pg.260] upaṭṭhānasālāyanti bhojanasālāyaṃ. Yenupaṭṭhānasālāti satthā nandakattherena madhurassarena āraddhāya dhammadesanāya saddaṃ sutvā, ‘‘ānanda, ko eso upaṭṭhānasālāya madhurassarena dhammaṃ desetī’’ti pucchitvā ‘‘dhammakathikanandakattherassa ajja, bhante, vāro’’ti sutvā ‘‘atimadhuraṃ katvā, ānanda, eso bhikkhu dhammaṃ katheti, mayampi gantvā suṇissāmā’’ti vatvā yenupaṭṭhānasālā tenupasaṅkami. Bahidvārakoṭṭhake aṭṭhāsīti chabbaṇṇarasmiyo cīvaragabbhe paṭicchādetvā aññātakavesena aṭṭhāsi. Kathāpariyosānaṃ āgamayamānoti ‘‘idamavocā’’ti idaṃ kathāvasānaṃ udikkhamāno dhammakathaṃ suṇanto aṭṭhāsiyeva. Athāyasmā ānando nikkhante paṭhame yāme satthu saññaṃ adāsi – ‘‘paṭhamayāmo atikkanto, bhante, thokaṃ vissamathā’’ti. Satthā tattheva aṭṭhāsi. Athāyasmā ānando majjhimayāmepi nikkhante, ‘‘bhante, tumhe pakatiyā khattiyasukhumālā, puna buddhasukhumālāti paramasukhumālā, majjhimayāmopi atikkanto, muhuttaṃ vissamathā’’ti āha. Satthā tattheva aṭṭhāsi. Tattha ṭhitakassevassa aruṇaggaṃ paññāyittha. Aruṇuggamanañca therassa ‘‘idamavocā’’ti pāpetvā kathāpariyosānañca dasabalassa chabbaṇṇasarīrasmivissajjanañca ekappahāreneva ahosi. Aggaḷaṃ ākoṭesīti agganakhena dvārakavāṭaṃ ākoṭesi.

4. සිව්වන සූත්‍රයෙහි, 'උපට්ඨානසාලායං' යනු භෝජන ශාලාවෙහි යන්නයි. 'යේනුපට්ඨානසාලා' යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ නන්දක තෙරුන් වහන්සේ විසින් මිහිරි හඬින් ආරම්භ කරන ලද ධර්ම දේශනාවේ හඬ අසා, 'ආනන්දය, උපස්ථාන ශාලාවෙහි මේ මිහිරි හඬින් ධර්මය දේශනා කරන්නේ කවුද?' යැයි විමසා, 'ස්වාමීනි, අද ධර්ම කථික නන්දක තෙරුන්ගේ වාරයයි' කියා අසා, 'ආනන්දය, මේ භික්ෂුව ඉතා මිහිරි ලෙස ධර්මය දේශනා කරයි, අපිත් ගොස් අසමු' යැයි වදාරා උපස්ථාන ශාලාව තිබූ තැනට වැඩම කළ සේක. 'බහිද්වාරකොට්ඨකේ අට්ඨාසි' යනු සවනක් රැස් සිවුර ඇතුළත සඟවාගෙන නොපෙනෙන ස්වරූපයකින් වැඩසිටියහ යන්නයි. 'කථාපරියෝසානං ආගමයමානෝ' යනු 'ඉදමවෝච' යන කතාවේ අවසානය බලාපොරොත්තුවෙන් ධර්ම කථාව අසමින් එලෙසම වැඩසිටි සේක. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රථම යාමය ඉක්ම ගිය කල්හි ශාස්තෘන් වහන්සේට 'ස්වාමීනි, ප්‍රථම යාමය ඉක්ම ගියේය, ස්වල්පයක් විවේක ගන්නා සේක්වා'යි දන්වා සිටියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ එතැනම වැඩසිටි සේක. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ මධ්‍යම යාමයද ඉක්ම ගිය පසු, 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ ස්වභාවයෙන්ම ක්ෂත්‍රිය සුකුමාර වන සේක, බුද්ධ සුකුමාර ද වන බැවින් පරම සුකුමාර වන සේක. මධ්‍යම යාමයද ඉක්ම ගියේය, මොහොතක් විවේක ගන්නා සේක්වා'යි පැවසූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ එතැනම වැඩසිටි සේක. එහි වැඩසිටින උන්වහන්සේට අරුණාලෝකය පෙනුණි. අරුණ උදාවීමත්, තෙරුන් වහන්සේ 'ඉදමවෝච' කියා දේශනාව අවසන් කිරීමත්, දසබලයන් වහන්සේගේ සිරුරෙන් සවනක් රැස් විහිදීමත් යන මේ සියල්ල එකවරම සිදු විය. 'අග්ගළං ආකෝටේති' යනු නිය අගින් දොරට තට්ටු කළහ යන්නයි.

Sārajjamānarūpoti harāyamāno ottappamāno. Domanassasārajjaṃ panassa natthi. Ettakampi no nappaṭibhāseyyāti paṭisambhidāppattassa appaṭibhānaṃ nāma natthi. Ettakampi na katheyyanti dasseti. Sādhu sādhūti therassa dhammadesanaṃ sampahaṃsanto āha. Ayañhettha attho ‘‘sugahitā ca te dhammadesanā sukathitā cā’’ti. Kulaputtānanti ācārakulaputtānañceva jātikulaputtānañca. Ariyo ca tuṇhibhāvoti dutiyajjhānasamāpattiṃ sandhāyevamāha. Adhipaññādhammavipassanāyāti saṅkhārapariggahavipassanāñāṇassa. Catuppādakoti assagoṇagadrabhādiko. Idaṃ vatvāti imaṃ catūhaṅgehi samannāgataṃ dhammaṃ kathayitvā. Vihāraṃ pāvisīti gandhakuṭiṃ paviṭṭho.

'සාරජ්ජමානරූපෝ' යනු ලැජ්ජාවට හා බියට පත් වූ ස්වභාවයයි. එහෙත් ඔහුට දෝමනස්සයෙන් ඇති වූ ලැජ්ජාවක් නැත. 'එත්තකම්පි නෝ නප්පටභාසෙය්‍ය' යනු පටිසම්භිදාලාභීන්ට වැටහීමක් නොමැති වීමක් නැත යන්නයි. මෙපමණක් හෝ කතා නොකරන්නේය යන අර්ථය පෙන්වයි. 'සාධු සාධු' යනු තෙරුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව ගැන සතුටු වෙමින් වදාළ සේක. මෙහි අර්ථය නම් 'ඔබේ ධර්ම දේශනාව මැනවින් ග්‍රහණය කර ඇත, මැනවින් දේශනා කරන ලදී' යන්නයි. 'කුලපුත්තානං' යනු ආචාර ශීලයෙන් යුත් කුලපුත්‍රයන්ට මෙන්ම උපතින්ම වූ කුලපුත්‍රයන්ට ද යන්නයි. 'අරියෝ ච තුණ්හිභාවෝ' යනු දෙවන ධ්‍යාන සමාපත්තිය අරභයා වදාළ සේක. 'අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනාය' යනු සංස්කාරයන් පිරිසිඳ දකින විපස්සනා ඥානයටයි. 'චතුප්පාදකෝ' යනු අශ්ව, ගව, කොටළු ආදී සතුන්ය. 'ඉදං වත්වා' යනු අංග සතරකින් යුත් මේ ධර්මය දේශනා කොට යන්නයි. 'විහාරං පාවිසි' යනු ගන්ධකුටියට වැඩම කළ සේක යන්නයි.

Kālena dhammassavaneti kāle kāle dhammassavanasmiṃ. Dhammasākacchāyāti pañhakathāya. Gambhīraṃ atthapadanti gambhīraṃ guḷhaṃ rahassaṃ atthaṃ. Paññāyāti [Pg.261] sahavipassanāya maggapaññāya. Sammasanapaṭivedhapaññāpi uggahaparipucchāpaññāpi vaṭṭatiyeva. Patto vā pajjati vāti arahattaṃ patto vā pāpuṇissati vāti evaṃ guṇasambhāvanāya sambhāveti. Appattamānasāti appattaarahattā, arahattaṃ vā appattaṃ mānasaṃ etesantipi appattamānasā. Diṭṭhadhammasukhavihāranti ettha diṭṭhadhammasukhavihāro lokiyopi vaṭṭati lokuttaropi.

කාලේන ධම්මස්සවනේ යනු සුදුසු කලෙහි ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීමයි. ධම්මසාකච්ඡායාති යනු ප්‍රශ්න කථා කිරීමයි. ගම්භීරං අත්ථපදන්ති යනු ගැඹුරු වූ, ගුප්ත වූ, රහසිගත වූ අර්ථයයි. පඤ්ඤායාති යනු විදර්ශනාව හා සහිත වූ මාර්ග ප්‍රඥාවෙනි. සම්මසන පටිවේධ ප්‍රඥාව මෙන්ම උග්ගහ පරිපුච්ඡා ප්‍රඥාව ද මෙහිලා සුදුසුමය. පත්තෝ වා පජ්ජති වා යනු අර්හත් ඵලයට පත් වූයේ හෝ පත්වන්නේ හෝ වේ යනුවෙන් මෙසේ ගුණාන්විත භාවයෙන් පසසයි. අප්පත්තමානසාති යනු අර්හත් ඵලයට පත් නොවූවෝ හෝ ඔවුනට අර්හත් ඵලයට පත් නොවූ සිතක් ඇත්තාහු යන අර්ථයෙන් අප්පත්තමානස නම් වෙති. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරන්ති මෙහි ලෞකික දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරය මෙන්ම ලෝකෝත්තර දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරය ද සුදුසු වේ.

5. Balasuttavaṇṇanā

5. බල සූත්‍ර වර්ණනාව

5. Pañcame avijjākosajjasāvajjaassaddhiyesu akampanato paññābalādīni daṭṭhabbāni. Akusalasaṅkhātāti akusalāti ñātā. Esa nayo sabbattha. Nālamariyāti ariyabhāvaṃ kātuṃ asamatthā, ariyānaṃ vā ananucchavikā. Vodiṭṭhāti suṭṭhu diṭṭhā. Vocaritāti manodvāre samudācārappattā. Atthikassāti dhammadesanāya atthikassa. Ājīvikābhayanti jīvitavuttibhayaṃ. Asilokabhayanti garahābhayaṃ. Parisāsārajjabhayanti parisaṃ patvā sārajjaṃ okkamanabhayaṃ. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

5. පස්වන සූත්‍රයෙහි අවිද්‍යාව, කුසීතකම, සාවද්‍ය බව සහ අශ්‍රද්ධාව යන අකුසලයන් නිසා කම්පා නොවන බැවින් ප්‍රඥා බල ආදිය දත යුතුය. අකුසලසංඛාතාති යනු අකුසල් ලෙස දන්නා ලද යන්නයි. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය. නාලමරියාති යනු ආර්ය භාවය ඇති කිරීමට අසමර්ථ වූ හෝ ආර්යයන් වහන්සේලාට නුසුදුසු වූ යන්නයි. වෝදිට්ඨාති යනු මැනවින් දක්නා ලද්දාවූ යන්නයි. වෝචරිතාති යනු මනෝද්වාරයෙහි පුරුදු කරන ලද්දාවූ යන්නයි. අත්ථිකස්සාති යනු ධර්ම දේශනාව කෙරෙහි කැමැත්ත ඇත්තාට යන්නයි. ආජීවිකාභයන්ති යනු ජීවිකාව පිළිබඳ බියයි. අසිලෝකභයන්ති යනු නින්දා අපහාස පිළිබඳ බියයි. පරිසාසාරජ්ජභයන්ති යනු පිරිස මැදට පැමිණි කල ඇතිවන තැතිගැනීමේ බියයි. මේ සූත්‍රයෙහි වෘත්තය හා විවෘත්තය (සංසාරය හා නිවන) දේශනා කරන ලදී.

6. Sevanāsuttavaṇṇanā

6. සේවනා සූත්‍ර වර්ණනාව

6. Chaṭṭhe jīvitaparikkhārāti jīvitasambhārā. Samudānetabbāti samāharitabbā. Kasirena samudāgacchantīti dukkhena uppajjanti. Rattibhāgaṃ vā divasabhāgaṃ vāti ettha rattibhāge ñatvā rattibhāgeyeva pakkamitabbaṃ, rattiṃ caṇḍavāḷādiparipanthe sati aruṇuggamanaṃ āgametabbaṃ. Divasabhāge ñatvā divā pakkamitabbaṃ, divā paripanthe sati sūriyatthaṅgamanaṃ āgametabbaṃ. Saṅkhāpīti sāmaññatthassa bhāvanāpāripūriāgamanaṃ jānitvā. So puggaloti padassa pana ‘‘nānubandhitabbo’’ti iminā sambandho. Anāpucchāti idha pana taṃ puggalaṃ anāpucchā pakkamitabbanti attho. Api panujjamānenāti api nikkaḍḍhiyamānena. Evarūpo hi puggalo sacepi dārukalāpasataṃ vā udakaghaṭasataṃ vā vālikāghaṭasataṃ vā daṇḍaṃ āropeti, mā idha vasīti nikkaḍḍhāpeti vā, taṃ khamāpetvāpi yāvajīvaṃ so anubandhitabbova, na vijahitabbo.

6. හයවන සූත්‍රයෙහි ජීවිතපරික්ඛාරාති යනු ජීවිත පැවැත්මට අවශ්‍ය උපකරණය. සමුදානේතබ්බාති යනු මැනවින් රැස් කළ යුතුය. කසිරේන සමුදාගච්ඡන්තීති යනු දුකසේ උපදින්නාහුය. රත්තිභාගං වා දිවසභාගං වා යන්නෙහි රාත්‍රී භාගයෙහි බව දැන රාත්‍රියෙහිම පිටත් විය යුතුය. රාත්‍රියෙහි සැඩ මෘගාදී උපද්‍රව ඇත්නම් අරුණෝදය තෙක් බලා සිටිය යුතුය. දහවල් කාලයෙහි බව දැන දහවල් කාලයෙහි පිටත් විය යුතුය. දහවල් කාලයෙහි උපද්‍රව ඇත්නම් හිරු බැස යන තෙක් බලා සිටිය යුතුය. සංඛාපීති යනු ශ්‍රමණ ධර්මයේ අර්ථය වැඩීමෙන් පරිපූර්ණත්වයට පත්වීම දැනගෙනය. 'සෝ පුග්ගලෝ' යන පදය 'නානුබන්ධිතබ්බෝ' යන පදය හා සම්බන්ධ කළ යුතුය. අනාපුච්ඡාති මෙහිලා එම පුද්ගලයාගෙන් නොවිමසාම පිටත් විය යුතු යන අර්ථයයි. අපි පනුජ්ජමානේනාති යනු ඉවතට ඇද දමනු ලැබුවත් යන අර්ථයයි. මෙබඳු පුද්ගලයෙකු ඉදින් දර මිටි සියයක් හෝ ජල කළ සියයක් හෝ වැලි කළ සියයක් දණ්ඩක් ලෙස පමුණුවන්නේ නම්, 'මෙහි නොවසව'යි ඉවතට ඇද දමන්නේ නම්, ඔහු කෙරෙහි ක්ෂමාව ඉල්ලා හෝ ජීවිතාන්තය දක්වා ඔහු අනුව යා යුතුමය, අත් නොහළ යුතුය.

7. Sutavāsuttavaṇṇanā

7. සුතවා සූත්‍ර වර්ණනාව

7. Sattame [Pg.262] pañca ṭhānāni ajjhācaritunti pañca kāraṇāni atikkamituṃ. Pāṇanti antamaso kunthakipillikaṃ. Adinnanti antamaso tiṇasalākampi parasantakaṃ. Theyyasaṅkhātanti theyyacittena. Sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjitunti sannidhiṃ katvā ṭhapetvā vatthukāmakilesakāme paribhuñjituṃ abhabbo. Akappiyaṃ kāmaguṇaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Buddhaṃ paccakkhātunti ‘‘na buddho aya’’nti evaṃ paṭikkhipituṃ. Dhammādīsupi eseva nayo. Evaṃ tāva aṭṭhakathāya āgataṃ. Pāḷiyaṃ pana imasmiṃ sutte agatigamanāni kathitāni.

7. හත්වන සූත්‍රයෙහි පඤ්ච ඨානානි අජ්ඣාචරිතුන්ති යනු කරුණු පහක් ඉක්මවා යාමයි. පාණන්ති යනු ඉතා කුඩා කූඹියෙකු පවා වේ. අදින්නන්ති යනු සොර සිතින් අන් සතු වූ තණ පතක් පවා ගැනීමයි. තෙය්‍යසංඛාතන්ති යනු සොර සිතින් යුක්තවය. සන්නිධිකාරකං කාමේ පරිභුඤ්ජිතුන්ති යනු රැස් කර තබා වස්තු කාම හා ක්ලේශ කාමයන් පරිභෝජනය කිරීමට අභව්‍ය වේ යනුවෙන් මෙසේ ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සඳහා ධර්මය ආදියෙහි ද අකැප වූ කාමගුණයන් අරභයා පවසන ලදී. බුද්ධං පච්චක්ඛාතුන්ති යනු 'මොහු බුදුන් නොවේ' යයි මෙසේ බුදුන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමටය. ධර්මය ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. අටුවාවෙහි මෙසේ පැමිණ ඇත. පාළියෙහි වනාහි මේ සූත්‍රයෙහි අගතිගාමී වීම් දේශනා කරන ලදී.

8-10. Sajjhasuttādivaṇṇanā

8-10. සජ්ඣ සූත්‍ර ආදී වර්ණනාව

8-10. Aṭṭhame buddhādīnaṃ paccakkhānaṃ kathitaṃ. Navame puthujjanena saddhiṃ gahitattā ‘‘āhuneyyā’’ti vuttaṃ. Dasame gotrabhūti sotāpattimaggassa anantarapaccayena sikhāpattabalavavipassanācittena samannāgato. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

8-10. අටවන සූත්‍රයෙහි බුද්ධාදීන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීම දේශනා කරන ලදී. නවවන සූත්‍රයෙහි පෘථග්ජනයන් හා සමඟ ගන්නා ලද බැවින් 'ආහුනෙය්‍ය' යයි වදාරා නැත. දසවන සූත්‍රයෙහි ගෝත්‍රභූති යනු සෝතාපත්ති මාර්ගයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වූ, උච්චතම අවස්ථාවට පත් ප්‍රබල විදර්ශනා සිතින් යුක්ත වූ පුද්ගලයාය. සෙසු සියලු තැන්හි අර්ථය පැහැදිලිමය.

Sambodhavaggo paṭhamo.

පළමුවන සම්බෝධි වර්ගයයි.

2. Sīhanādavaggo

2. සීහනාද වර්ගය

1. Sīhanādasuttavaṇṇanā

1. සීහනාද සූත්‍ර වර්ණනාව

11. Dutiyassa paṭhame yena bhagavā tenupasaṅkamīti ‘‘sace satthā cārikaṃ pakkamitukāmo assa, imasmiṃ kāle pakkameyya. Handāhaṃ cārikaṃ gamanatthāya satthāraṃ āpucchāmī’’ti cintetvā bhikkhusaṅghaparivuto upasaṅkami. Āyasmā maṃ, bhanteti so kira bhikkhu theraṃ mahatā bhikkhuparivārena gacchantaṃ disvā ‘‘ime bhikkhū tathāgataṃ pahāya sāriputtaṃ parivāretvā nikkhantā, gamanavicchedamassa karissāmī’’ti aṭṭhāne kopaṃ bandhitvā evamāha. Tattha āsajjāti ghaṭṭetvā. Appaṭinissajjāti akkhamāpetvā accayaṃ adesetvā. Kismiṃ pana so kāraṇe āghātaṃ bandhīti? Therassa kira dasabalaṃ vanditvā uṭṭhāya gacchato cīvarakaṇṇo tassa sarīraṃ phusi, vāto paharītipi vadanti. Ettakena āghātaṃ bandhitvā theraṃ mahatā parivārena gacchantaṃ disvā usūyamāno ‘‘gamanavicchedamassa karissāmī’’ti evamāha. Ehi tvaṃ bhikkhūti satthā [Pg.263] tassa bhikkhuno vacanaṃ sutvā ‘‘na taṃ bhikkhu sāriputto paharīti vutte, ‘bhante, tumhe attano aggasāvakasseva pakkhaṃ vahatha, na mayha’nti mayi manopadosaṃ katvā apāye nibbatteyyā’’ti ñatvā ‘‘sāriputtaṃ pakkosāpetvā imamatthaṃ pucchissāmī’’ti ekaṃ bhikkhuṃ āmantetvā evamāha. Avāpuraṇaṃ ādāyāti kuñcikaṃ gahetvā. Sīhanādanti seṭṭhanādaṃ pamukhanādaṃ appaṭivattiyanādaṃ. Evaṃ dvīhi mahātherehi ārocito bhikkhusaṅgho rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni pahāya satthu santikaṃ agamāsi. Khīyanadhammanti kathādhammaṃ.

11. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'යේන භගවා තේනුපසංකමි' යන්නෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: 'ඉදින් ශාස්තෘන් වහන්සේ චාරිකාවේ වැඩම කිරීමට කැමති වන්නේ නම්, මේ කාලයෙහි වැඩම කරනු ඇත. මම දැන් චාරිකාවේ වැඩම කරනු පිණිස ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් අවසර ඉල්ලමි' යයි සිතා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන එළඹියේය. 'ආයස්මා මං භන්තේ' යනු, ඒ භික්ෂුව මහත් වූ පිරිවර සහිතව වඩින සැරියුත් මහා තෙරුන් වහන්සේ දැක, 'මේ භික්ෂූන් තථාගතයන් වහන්සේ අත්හැර සැරියුත් තෙරුන් පිරිවරාගෙන නික්මුණාහුය, මොහුගේ ගමන නවත්වන්නෙමි' යයි අස්ථානයෙහි ක්‍රෝධය බැඳ මෙසේ පැවසීය. එහි ආසජ්ජාති යනු ගැටී, අප්පටිනිස්සජ්ජාති යනු සමාව නොගෙන, වරද ප්‍රකාශ නොකොට යන්නයි. ඔහු කුමන හේතුවක් නිසා වෛර බැන්දේ ද? දසබලයන් වහන්සේට වැඳ නැගී වඩින තෙරුන් වහන්සේගේ සිවුරු කොණ ඒ භික්ෂුවගේ ශරීරයෙහි ස්පර්ශ විය, සිවුරේ සුළඟ වැදුණේ යයි ද කියති. මෙපමණකින් වෛර බැඳ, මහත් පිරිවරින් වඩින තෙරුන් දැක ඊර්ෂ්‍යාවෙන් 'මොහුගේ ගමන නවත්වන්නෙමි' යි මෙසේ පැවසීය. 'ඒහි ත්වං භික්ඛු' යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ භික්ෂුවගේ වචනය අසා, 'මහණ, සැරියුත් තෙරුන් ඔබට පහර දුන්නේ නැතැයි කී කල්හි, "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ ඔබගේ අග්‍රශ්‍රාවකයාගේම පක්ෂය ගනිති, මාගේ පක්ෂය නොගනිති" යයි මා කෙරෙහි සිත දූෂ්‍ය කරගෙන අපායෙහි උපදින්නේය' යනුවෙන් දැන, 'සැරියුත් තෙරුන් කැඳවා මේ කරුණ විමසමි' යයි එක් භික්ෂුවක් අමතා මෙසේ වදාළ සේක. අවාපුරණං ආදායාති යනු යතුර ගෙන, සීහනාදන්ති යනු ශ්‍රේෂ්ඨ නාදය, ප්‍රධාන නාදය, අන්‍යයන්ට වැළැක්විය නොහැකි නාදයයි. මෙසේ මහා තෙරුන් වහන්සේලා දෙනම (මුගලන් හා ආනන්ද තෙරුන්) විසින් දැනුම් දෙන ලද භික්ෂු සංඝයා තමන් සිටි තැන් අත්හැර ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයට පැමිණියහ. ඛීයනධම්මන්ති යනු කථා ස්වභාවයයි.

Gūthagatanti gūthameva. Sesesupi eseva nayo. Pathavīsamenāti akujjhanaṭṭhena pathaviyā samānena. Na hi pathavī ‘‘mayi suciṃ nikkhipantī’’ti somanassaṃ karoti, na ‘‘asuciṃ nikkhipantī’’ti domanassaṃ. Mayhampi evarūpaṃ cittanti dasseti. Vipulenāti aparittena. Mahaggatenāti mahantabhāvaṃ gatena. Appamāṇenāti vaḍḍhitappamāṇena. Averenāti akusalaverapuggalaverarahitena. Abyāpajjhenāti niddukkhena vigatadomanassena. So idhāti so anupaṭṭhitakāyānupassanāsatipaṭṭhāno bhikkhu evaṃ kareyya, mādiso kathaṃ evarūpaṃ karissati, bhanteti paṭhamaṃ sīhanādaṃ nadi. Evaṃ sabbattha yojanā veditabbā.

"ගූථගතං" යනු අසූචියයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම දත යුතුයි. "පථවීසමේන" යනු ක්‍රෝධ නොකරන අර්ථයෙන් පොළොව හා සමාන වූ යන්නයි. සැබැවින්ම පොළොව "මා කෙරෙහි පිරිසිදු දෙයක් දමති" යි සතුටු නොවේ, "අපිරිසිදු දෙයක් දමති" යි අමනාප ද නොවේ. "මගේ සිත ද මෙබඳු ය" යන්න මෙයින් පෙන්වා දෙයි. "විපුලේන" යනු කුඩා නොවන (මහත් වූ) බැවිනි. "මහග්ගතේන" යනු මහත් භාවයට පැමිණි බැවිනි. "අප්පමාණේන" යනු වර්ධනය වූ ප්‍රමාණය ඇති බැවිනි. "අවේරේන" යනු අකුසල වෛරයෙන් හා පුද්ගල වෛරයෙන් තොර වූ බැවිනි. "අබ්‍යාපජ්ජේන" යනු දුක් රහිත වූ, පහ වූ දොම්නස් ඇති බැවිනි. "සො ඉධ" යනු එබඳු වූ, කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානය එළඹ සිටි සිහියෙන් තොර වූ මහණෙකු මෙසේ කරන්නේය. "ස්වාමීනි, මා වැනි (සතිපට්ඨානයෙහි සිටින) අයෙක් කෙසේ නම් මෙබන්දක් කරන්නේද?" යැයි පළමු සිංහනාදය පැවැත්වීය. සියලු තැන්හි මෙසේ යෝජනාව දත යුතුය.

Rajoharaṇanti rajasammajjanacoḷakaṃ, pādapuñchanti, tasseva nāmaṃ. Kaḷopihatthoti pacchihattho ukkhalihattho vā. Nantakavāsīti antacchinnapilotikavasano. Sūratoti sucisīlo soraccena samannāgato. Sudantoti suṭṭhu damathaṃ upagato. Suvinītoti suṭṭhu sikkhito. Na kañci hiṃsatīti visāṇādīsu gaṇhantampi piṭṭhiṃ parimajjantampi na kañci viheṭheti. Usabhachinnavisāṇasamenāti usabhassa chinnavisāṇassa cittasadisena.

"රජෝහරණං" යනු දූවිලි පිසදමන රෙදි කඩයි, "පාදපුඤ්ඡනං" යනු ද එම පදයටම නමකි. "කළෝපිහත්ථො" යනු කුඩයක් හෝ බඳුනක් අතින් ගත් අයෙකි. "නන්තකවාසී" යනු දාර සිඳුණු වැරහැලි රෙදි අඳින්නා ය. "සූරතෝ" යනු පිරිසිදු සීලයෙන් හා සන්සුන් බවෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. "සුදන්තෝ" යනු මනාව දමනයට පැමිණි තැනැත්තායි. "සුවිනීතෝ" යනු මනාව හික්මුණු තැනැත්තායි. "න කඤ්චි හිංසති" යනු අං ආදියෙන් අල්ලන විට හෝ පිට පිරිමදින විට හෝ කිසිවෙකුට හිංසා නොකරන බවයි. "උසභඡින්නවිසාණසමේන" යනු අං කැඩුණු ගොනෙකුගේ සිත බඳු නිහතමානී සිතකින් යුක්තව යන්නයි.

Aṭṭīyeyyāti aṭṭo pīḷito bhaveyya. Harāyeyyāti lajjeyya. Jiguccheyyāti jigucchaṃ āpajjeyya.

"අට්ඨීයෙය්‍ය" යනු පීඩාවට පත්වීමයි. "හරායෙය්‍ය" යනු ලැජ්ජාවට පත්වීමයි. "ජිගුච්ඡෙය්‍ය" යනු පිළිකුල් කිරීමයි.

Medakathālikanti medakathālikā vuccati sūnakārakehi yūsanikkhamanatthāya tattha tattha katachiddā thālikā. Parihareyyāti maṃsassa pūretvā [Pg.264] ukkhipitvā gaccheyya. Chiddāvachiddanti parittamahantehi chiddehi samannāgataṃ. Uggharantanti uparimukhehi chiddehi nikkhamamānayūsaṃ. Paggharantanti adhomukhehi nikkhamamānayūsaṃ. Evamassa sakalasarīraṃ yūsamakkhitaṃ bhaveyya. Chiddāvachiddanti navahi vaṇamukhehi parittamahanta chiddaṃ. Evamettha aṭṭhamanavamehi dvīhi aṅgehi thero attano sarīre nicchandarāgataṃ kathesi.

"මේදකථාලිකං" යනු මස් පිසින්නන් විසින් මස් යුෂ පිටවීම සඳහා තැනින් තැන සිදුරු කරන ලද මස් සැළියට කියන නමකි. "පරිහරෙය්‍ය" යනු මස්වලින් පුරවා ඔසවාගෙන යාමයි. "ඡිද්දාවඡිද්දං" යනු කුඩා හා මහත් සිදුරුවලින් යුක්ත වූ යන්නයි. "උග්ඝරන්තං" යනු ඉහළින් ඇති සිදුරුවලින් වැගිරෙන යුෂයයි. "පග්ඝරන්තං" යනු පහළින් ඇති සිදුරුවලින් වැගිරෙන යුෂයයි. එවිට ඔහුගේ මුළු සිරුරම යුෂයෙන් තැවරෙන්නේය. "ඡිද්දාවඡිද්දං" යනු නව ද්වාරයන්ගෙන් යුත් කුඩා මහත් සිදුරු ඇති බවයි. මෙසේ මෙහි අටවැනි හා නවවැනි අංගයන්ගෙන් තෙරුන් වහන්සේ තම සිරුර කෙරෙහි ඇති නොඇලෙන සුළු බව (නිච්ඡන්දරාගතාව) ප්‍රකාශ කළහ.

Atha kho so bhikkhūti evaṃ therena navahi kāraṇehi sīhanāde nadite atha so bhikkhu. Accayoti aparādho. Maṃ accagamāti maṃ atikkamma abhibhavitvā pavatto. Patiggaṇhatūti khamatu. Āyatiṃ saṃvarāyāti anāgate saṃvaraṇatthāya, puna evarūpassa aparādhassa akaraṇatthāya. Tagghāti ekaṃsena. Yathādhammaṃ paṭikarosīti yathā dhammo ṭhito, tatheva karosi, khamāpesīti vuttaṃ hoti. Taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāmāti taṃ tava aparādhaṃ mayaṃ khamāma. Vuddhihesā bhikkhu ariyassa vinayeti esā bhikkhu ariyassa vinaye buddhassa bhagavato sāsane vuḍḍhi nāma. Katamā? Accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaritvā āyatiṃ saṃvarāpajjanā. Desanaṃ pana puggalādhiṭṭhānaṃ karonto yo accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaroti, āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjatīti āha. Phalatīti sace hi thero na khameyya, tassa bhikkhuno tattheva sattadhā muddhā phaleyya. Tasmā bhagavā evamāha. Sace maṃ soti sace maṃ ayaṃ bhikkhu khamāhīti evaṃ vadati. Khamatu ca me soti ayampi cāyasmā mayhaṃ khamatūti evaṃ thero tassa accayaṃ paṭiggaṇhitvā sayampi taṃ satthu sammukhe khamāpesīti.

"අථ ඛො සො භික්ඛූ" යනු මෙසේ තෙරුන් වහන්සේ කරුණු නවයකින් සිංහනාද කළ කල්හි ඒ මහණා ය. "අච්චයො" යනු වරදයි. "මං අච්චාගමා" යනු මා ඉක්මවා යමින් මට පීඩා කරමින් පැවති බවයි. "පටිග්ගණ්හතු" යනු ඉවසනු මැනවි යන්නයි. "ආයතිං සංවරාය" යනු මතු පාලනය වීම පිණිසත්, නැවත මෙබඳු වරදක් නොකිරීම පිණිසත් ය. "තග්ඝ" යනු ඒකාන්තයෙන්ම යන්නයි. "යථාධම්මං පටිකරොසි" යනු ධර්මයෙහි පිහිටි පරිදිම පිළියම් කරයි, ක්ෂමා කරවා ගනියි යන අර්ථයයි. "තං තෙ මයං පටිග්ගණ්හාම" යනු ඔබගේ ඒ වරදට අපි සමාව දෙමු යන්නයි. "වුද්ධිහේසා භික්ඛු අරියස්ස විනයේ" යනු මහණ, මෙය ආර්ය විනයෙහි එනම් භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි දියුණුවක්ම වේ. ඒ කවරක්ද? වරද වරදක් ලෙස දැක ධර්මානුකූලව පිළියම් කොට මත්තෙහි සංවර වීමට පැමිණීමයි. දේශනාව පුද්ගලාධිෂ්ඨාන වශයෙන් කරමින් "යමෙක් වරද වරදක් ලෙස දැක ධර්මානුකූලව පිළියම් කරයිද, මත්තෙහි සංවරයට පැමිණෙයිද" යැයි වදාළහ. "ඵලති" යන්නෙහි තේරුම නම්, ඉදින් තෙරුන් වහන්සේ සමාව නොදුන්නේ නම්, ඒ මහණාගේ හිස එතැනම සත් කඩකට පැලෙන්නේය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ. "සචේ මං සො" යනු ඉදින් මේ මහණා මට සමාවන්නැයි පවසන්නේ නම් යන්නයි. "ඛමතු ච මේ සො" යනු මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ ද මට සමාව දෙත්වා යැයි පවසමින් තෙරුන් වහන්සේ ඔහුගේ වරද පිළිගෙන තමන් වහන්සේ ද ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි ඔහුගෙන් සමාව ඉල්ලා සිටියහ.

2. Saupādisesasuttavaṇṇanā

2. සඋපාදිසේස සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

12. Dutiye saupādisesanti saupādānasesaṃ. Anupādisesanti upādānasesarahitaṃ niggahaṇaṃ. Mattaso kārīti pamāṇakārī na paripūrakārī. Na tāvāyaṃ, sāriputta, dhammapariyāyo paṭibhāsīti appaṭibhānaṃ nāma bhagavato natthi, na tāvāhaṃ imaṃ dhammapariyāyaṃ kathesinti ayaṃ panettha attho. Māyimaṃ dhammapariyāyaṃ sutvā pamādaṃ āhariṃsūti ‘‘mayaṃ kira catūhi apāyehi muttā’’ti upari arahattatthāya vīriyaṃ akarontā mā pamādaṃ āpajjiṃsu. Pañhādhippāyena bhāsitoti tayā pucchitapañhassa sabhāvena [Pg.265] kathitoti dasseti. Imesaṃ pana navannaṃ puggalānaṃ bhavesu chandarāgavinodanatthaṃ etameva atthuppattiṃ katvā – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, appamattakopi gūtho duggandho hoti, evameva kho khvāhaṃ, bhikkhave, appamattakampi bhavaṃ na vaṇṇemi antamaso accharāsaṅghātamattampī’’ti imaṃ suttaṃ (a. ni. 1.321) abhāsi. Na kevalañca etesaṃyeva navannaṃ puggalānaṃ gati nibaddhā, yesaṃ pana kulānaṃ tīṇi saraṇāni pañca sīlāni ekaṃ salākabhattaṃ ekaṃ pakkhiyabhattaṃ ekaṃ vassāvāsikaṃ ekā pokkharaṇī eko āvāso, evarūpāni nibaddhapuññāni atthi. Tesampi gati nibaddhā, sotāpannasadisāneva tāni kulāni.

12. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි; "සඋපාදිසේසං" යනු උපාදාන ශේෂයක් සහිත බවයි. "අනුපාදිසේසං" යනු උපාදාන ශේෂයක් රහිත නිග්‍රහණයයි. "මත්තසො කාරී" යනු ප්‍රමාණයක් ඇතිව කරන්නා මිස පූර්ණව කරන්නා නොවේ. "න තාවායං, සාරිපුත්ත, ධම්මපරියායො පටිභාසි" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට අවබෝධ නොවන දෙයක් නැත, "මම තවම මේ ධර්ම පර්යාය දේශනා නොකළෙමි" යන්න මෙහි අර්ථයයි. "මා යිමං ධම්මපරියායං සුත්වා පමාදං ආහරිංසු" යනු "අපි සතර අපායෙන් මිදුණෙමු" යැයි සිතා මතු රහත් ඵලය පිණිස වීර්යය නොකර ප්‍රමාදයට පත් නොවේවා යන අදහසිනි. "පඤ්හාධිප්පායේන භාසිතෝ" යනු ඔබ විමසූ ප්‍රශ්නයේ ස්වභාවය අනුව දේශනා කරන ලද බව පෙන්වයි. මේ පුද්ගලයන් නව දෙනාගේ භවයන්හි ඇති ඇල්ම දුරු කිරීම පිණිස මෙම කරුණම නිමිත්ත කොටගෙන - "මහණෙනි, අල්ප වූ ද අසූචිය දුගඳ හමන්නක් වන්නා සේම, මහණෙනි, මම ඉතා අල්ප වූ ද ඇසිපිය හෙළන මාත්‍රයක වූ ද භවය වර්ණනා නොකරමි" යැයි මෙම සූත්‍රය වදාළ සේක. තවද මේ නව පුද්ගලයන්ගේ පමණක් නොව, යම් පවුලක තිසරණ පන්සිල් ඇත්ද, නිරන්තරයෙන් සලාක බත්, පක්ෂික බත්, වස් වසන කාලයේ සිවුරු පූජා, පොකුණු, ආවාස පූජා ආදී නිරන්තර පින්කම් ඇත්තන්ගේ ද ගතිය නියත වේ. එම පවුල් සෝවාන් වූවන් හා සමානමය.

3. Koṭṭhikasuttavaṇṇanā

3. කෝට්ඨික සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

13. Tatiye diṭṭhadhammavedanīyanti imasmiṃ yevattabhāve vipaccanakakammaṃ. Samparāyavedanīyanti dutiye attabhāve vipaccanakakammaṃ. Sukhavedanīyanti sukhavedanājanakakammaṃ. Dukkhavedanīyanti dukkhavedanājanakakammaṃ. Paripakkavedanīyanti laddhavipākavāraṃ. Aparipakkavedanīyanti aladdhavipākavāraṃ. Bahuvedanīyanti bahuvipākadāyakaṃ. Appavedanīyanti na bahuvipākadāyakaṃ. Avedanīyanti vipākavedanāya adāyakaṃ. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

13. තෙවැනි සූත්‍රයෙහි; "දිට්ඨධම්මවේදනීයං" යනු මේ ආත්මයේදීම විපාක දෙන කර්මයයි. "සම්පරායවේදනීයං" යනු දෙවැනි ආත්මයේදී විපාක දෙන කර්මයයි. "සුඛවේදනීයං" යනු සැප වේදනාව උපදවන කර්මයයි. "දුක්ඛවේදනීයං" යනු දුක් වේදනාව උපදවන කර්මයයි. "පරිපක්කවේදනීයං" යනු විපාක දීමට වාරය පැමිණි කර්මයයි. "අපරිපක්කවේදනීයං" යනු විපාක දීමට වාරය නොපැමිණි කර්මයයි. "බහුවේදනීයං" යනු බොහෝ විපාක දෙන කර්මයයි. "අප්පවේදනීයං" යනු බොහෝ විපාක නොදෙන කර්මයයි. "අවේදනීයං" යනු විපාක වශයෙන් වේදනාවක් ලබා නොදෙන කර්මයයි. මෙම සූත්‍රයෙහි වෘත්තය (සංසාරය) සහ විවෘත්තය (නිවන) දේශනා කරන ලදී.

4. Samiddhisuttavaṇṇanā

4. සමිද්ධි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

14. Catutthe samiddhīti attabhāvasamiddhatāya evaṃladdhanāmo therassa saddhivihārikatthero. Kimārammaṇāti kiṃpaccayā. Saṅkappavitakkāti saṅkappabhūtā vitakkā. Nāmarūpārammaṇāti nāmarūpapaccayā. Iminā cattāro arūpakkhandhā bhūtupādāyarūpañca vitakkānaṃ paccayoti dasseti. Kva nānattaṃ gacchantīti kasmiṃ ṭhāne nānāsabhāvataṃ vemattaṃ gacchanti. Dhātusūti rūpadhātuādīsu. Aññoyeva hi rūpavitakko, aññe saddavitakkādayoti. Phassasamudayāti sampayuttaphassapaccayā. Vedanāsamosaraṇāti tisso vedanā samosaraṇā. Ettakena kusalākusalamissakā kathitā. Samādhippamukhātiādayo pana apacayapakkhikāti veditabbā. Tattha pubbaṅgamaṭṭhena jeṭṭhakaṭṭhena vā samādhi pamukhaṃ etesanti samādhippamukhā. Jeṭṭhakakāraṇaṭṭhena sati adhipateyyā etesanti satādhipateyyā. Maggapaññā uttarā etesanti paññuttarā. Phalavimuttiṃ patvā sārappattā hontīti vimuttisārā. Ārammaṇavasena amataṃ nibbānaṃ ogāhitvā [Pg.266] tattha patiṭṭhitāti amatogadhā. Tena ca mā maññīti tena vissajjanena ‘‘ahaṃ aggasāvakena pucchite pañhe vissajjesi’’nti mā mānaṃ vā dappaṃ vā akāsi.

14. හතරවන සූත්‍රයෙහි, 'සමිද්ධි' යනු තමන්ගේ අත්බැවෙහි (රූපයෙහි) සම්පත්තිය නිසා එම නම ලත් ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික (එක්ව වාසය කරන) ස්ථවිරයන් වහන්සේය. 'කිමාරම්මණා' යනු කුමන ප්‍රත්‍යයකින්ද යන්නයි. 'සංකප්පවිතක්කා' යනු සංකල්ප ස්වභාවයෙන් යුත් විතර්කයෝය. 'නාමරූපාරම්මණා' යනු නාමරූප ප්‍රත්‍යය කරගත් යන්නයි. මෙයින් නාමස්කන්ධ හතරක් සහ මහාභූත හා උපාදාය රූපයන් විතර්කයන්ගේ ප්‍රත්‍යය වන බව දක්වයි. 'ක්ව නානත්තං ගච්ඡන්ති' යනු කිනම් ස්ථානයකදී නානාවිධ ස්වභාවයට හෙවත් විවිධත්වයට පැමිණෙන්නේද යන්නයි. 'ධාතූසු' යනු රූප ධාතු ආදියෙහිදීය. රූප විතර්කය එක් ආකාරයකි, ශබ්ද විතර්ක ආදිය තවත් ආකාරයකි. 'ඵස්සසමුදයා' යනු සම්ප්‍රයුක්ත ස්පර්ශය ප්‍රත්‍යය කරගත් බවයි. 'වේදනාසමෝසරණා' යනු වේදනා තුනක් එක්තැන් වන තැනයි. මෙපමණකින් කුසල් අකුසල් මිශ්‍ර වූ විතර්කයන් ගැන කියන ලදී. 'සමාධිප්පමුඛා' ආදී පාඨයන් අපචය (නිවන) පසෙහි පවතින බව දත යුතුය. එහි පෙරටුගාමී අර්ථයෙන් හෝ ප්‍රධාන අර්ථයෙන් සමාධිය මුල් වන බැවින් 'සමාධිප්පමුඛා' නම් වේ. ප්‍රධානත්වය දීමේ අර්ථයෙන් සතිය අධිපති වන බැවින් 'සතාධිපතෙය්‍යා' නම් වේ. මාර්ග ප්‍රඥාව උත්තරීතර වන බැවින් 'පඤ්ඤුත්තරා' නම් වේ. ඵල විමුක්තියට පැමිණ සාරවත් බවට පත් වන බැවින් 'විමුත්තිසාරා' නම් වේ. අරමුණු වශයෙන් අමෘත වූ නිර්වාණයට බැසගෙන එහි පිහිටන බැවින් 'අමතෝගධා' නම් වේ. 'තේන ච මා මඤ්ඤි' යනු ඒ පිළිතුරු දීමෙන් "මම අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේ ඇසූ ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු දුන්නෙමි" යි මානයක් හෝ උඩඟුකමක් ඇති කර නොගන්න යන අර්ථයයි.

5-6. Gaṇḍasuttādivaṇṇanā

5-6. ගණ්ඩ සූත්‍රය ආදියෙහි වර්ණනාවයි.

15-16. Pañcame tīṇi cattāri vassāni vassagaṇā, aneke vassagaṇā uppannā assāti anekavassagaṇiko. Tassassūti tassa bhaveyyuṃ. Abhedanamukhānīti na kenaci bhinditvā katāni, kevalaṃ kammasamuṭṭhitāneva vaṇamukhāni. Jegucchiyaṃyevāti jigucchitabbameva paṭikūlameva. Cātumahābhūtikassāti catumahābhūtamayassa. odanakummāsūpacayassāti odanena ceva kummāsena ca upacitassa vaḍḍhitassa. Aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammassāti hutvā abhāvaṭṭhena aniccadhammassa, duggandhavighātatthāya tanuvilepanena ucchādanadhammassa, aṅgapaccaṅgābādhavinodanatthāya khuddakasambāhanena parimaddanadhammassa, daharakāle vā ūrūsu sayāpetvā gabbhavāsena dussaṇṭhitānaṃ tesaṃ tesaṃ aṅgapaccaṅgānaṃ saṇṭhānasampādanatthaṃ añchanapīḷanādivasena parimaddanadhammassa, evaṃ pariharitassāpi ca bhedanaviddhaṃsanadhammassa, bhijjanavikiraṇasabhāvassevāti attho. Ettha ca aniccapadena ceva bhedanaviddhaṃsanapadehi cassa atthaṅgamo kathito, sesehi samudayo. Nibbindathāti ukkaṇṭhatha pajahatha imaṃ kāyanti dasseti. Evamimasmiṃ sutte balavavipassanā kathitā. Chaṭṭhaṃ vuttanayameva. Saññāsīsena panettha ñāṇameva kathitaṃ.

15-16. පස්වන සූත්‍රයෙහි, වසර තුනක්, හතරක් හෝ බොහෝ වසර ගණනාවක් පුරා හටගෙන තිබූ බැවින් 'අනේකවස්සගණිකෝ' නම් වේ. 'තස්සස්සු' යනු එම ශරීරය නැමති ගෙඩියට විය හැකිය යන්නයි. 'අභේදනමුඛානි' යනු කිසිවකු විසින් කපා කරන ලද ඒවා නොව, හුදෙක් කර්මයෙන් හටගත් තුවාල මුඛයන්ය. 'ජේගුච්ඡියංයේව' යනු පිළිකුල් කළ යුතු ම, අපුල උපදවන ම දෙයකි. 'චාතුමහාභූතිකස්ස' යනු සතර මහා භූතයන්ගෙන් සැදුණු යන්නයි. 'ඕදනකුම්මාසූපචයස්ස' යනු බත් හා කොල්ලු හෝ කැවිලි ආදියෙන් වැඩුණු පෝෂණය වූ යන්නයි. 'අනිච්චුච්ඡාදනපරිමද්දනභේදනවිද්ධංසනධම්මස්ස' යනු හටගෙන නැති වී යන බැවින් අනිත්‍ය ධර්මයක් වූ, දුගඳ නැති කිරීම සඳහා සිහින් ආලේපන හා ඉලීම අවශ්‍ය වූ, අවයවයන්ගේ වේදනා නැති කිරීම පිණිස පිරිමැදීම හා සම්බාහනය කළ යුතු ස්වභාවය ඇති බවයි. නොහොත් කුඩා කල මව් කුසෙහි සිටීම නිසා වැරදි ලෙස පිහිටි ඒ ඒ අවයවයන් නිවැරදි හැඩයට පත් කර ගැනීම සඳහා ඇදීම හා පිරිමැදීම ආදිය කළ යුතු ස්වභාවය ඇති බවයි. මෙසේ රැකබලා ගත්තද බිඳී යන, විනාශ වන ස්වභාවය ඇති, බිඳෙන හා විසිරෙන ස්වභාවයම ඇත්තේය යන අර්ථයයි. මෙහිදී 'අනිච්ච' පදයෙන් හා 'භේදනවිද්ධංසන' පදවලින් ශරීරයෙහි විනාශය පවසන ලද අතර, සෙසු පදවලින් එහි සමුදය (හටගැනීම) පවසන ලදී. 'නිබ්බින්දථ' යනු මේ ශරීරය පිළිබඳව කළකිරෙන්න, මෙය අත්හරින්න යන්නයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රයෙහි බලවත් විදර්ශනාව පවසන ලදී. හයවන සූත්‍රය ද පෙර කී ක්‍රමයම වේ. එහි සංඥාව මුල් කරගෙන විදර්ශනා ඥානයම පවසන ලදී.

7-8. Kulasuttādivaṇṇanā

7-8. කුල සූත්‍රය ආදියෙහි වර්ණනාවයි.

17-18. Sattame na manāpena paccuṭṭhentīti manavaḍḍhanena manaṃ allīyanākārena āsanā vuṭṭhāya paccuggamanaṃ na karonti. Na manāpena abhivādentīti na pañcapatiṭṭhitena vandanti. Asakkaccaṃ dentīti acittīkārena denti. No sakkaccanti sahatthā na denti. Na upanisīdanti dhammasavanāyāti ‘‘dhammaṃ suṇissāmā’’ti na samīpe nisīdanti. Na sussūsantīti ghaṭapiṭṭhe āsittaudakaṃ viya vivaṭṭetvā gacchati. Aṭṭhame veneyyajjhāsayavasena mettābhāvanaṃ pakkhipitvā navaṅgasamannāgatoti vuttaṃ.

17-18. හත්වන සූත්‍රයෙහි, 'න මනාපේන පච්චුට්ඨේන්ති' යනු සිත ප්‍රබෝධවත් වන හෝ සිත ඇලෙන ආකාරයෙන් අසුනෙන් නැගිට පෙරගමන් නොකරති යන්නයි. 'න මනාපේන අභිවාදේන්ති' යනු පංචප්‍රතිෂ්ඨාවෙන් යුතුව වන්දනා නොකරති. 'අසක්කච්චං දෙන්ති' යනු නොසැලකිලිමත් ලෙස (ගෞරවයකින් තොරව) දන් දෙති. 'නෝ සක්කච්චං' යනු තමන්ගේ අතින් ම නොදෙති. 'න උපනිසීදන්ති ධම්මසවනාය' යනු "ධර්මය අසන්නෙමු" යි සිතා අසලින් වාඩි නොවන බවයි. 'න සුස්සූසන්ති' යනු කළයක් පිටතට වත් කළ ජලය මෙන් ගලා (පෙරළී) යන බවයි (සිතට නොගන්නා බවයි). අටවන සූත්‍රයෙහි විනේය ජනයාගේ අදහස් අනුව මෙත්තා භාවනාව ඇතුළත් කර නව අංගයකින් සමන්විත යැයි කියන ලදී.

9. Devatāsuttavaṇṇanā

9. දේවතා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

19. Navame [Pg.267] vippaṭisāriniyoti vippaṭisāritaṃ maṅkubhāvaṃ āpajjimha. Hīnaṃ kāyanti uparidevalokaṃ upādāya heṭṭhimo hīnoti vuccati. No ca kho yathāsatti yathābalaṃ saṃvibhajimhāti attano sattiyā ca balassa ca anurūpena sīlavantānaṃ saṃvibhāgaṃ katvā na bhuñjimhā.

19. නවවන සූත්‍රයෙහි, 'විප්පටිසාරිනියෝ' යනු පසුතැවීමට හා මලානික බවට පැමිණියෙමු යන්නයි. 'හීනං කායං' යනු ඉහළ දෙව්ලොවට සාපේක්ෂව පහළ දෙව්ලොව 'හීන' (පහත්) යැයි කියනු ලැබේ. 'නෝ ච ඛෝ යථාසත්ති යථාබලං සංවිභජිම්හා' යනු තමන්ගේ ශක්තියට හා බලයට අනුකූලව සිල්වතුන්ට බෙදා දීමක් (දන් දීමක්) නොකළෙමු යන්නයි.

10. Velāmasuttavaṇṇanā

10. වේලාම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

20. Dasame api nu te, gahapati, kule dānaṃ dīyatīti nayidaṃ bhagavā bhikkhusaṅghassa dānaṃ sandhāya pucchati. Seṭṭhissa hi ghare bhikkhusaṅghassa niccaṃ paṇītadānaṃ dīyati, na taṃ satthā na jānāti. Lokiyamahājanassa pana diyyamānadānaṃ atthi, taṃ lūkhaṃ hoti, seṭṭhissa cittaṃ na pīṇeti. Taṃ pucchāmīti pucchati. Kaṇājakanti sakuṇḍakabhattaṃ, sakuṇḍakehipi kaṇikataṇḍuleheva pakkaṃ. Biḷaṅgadutiyanti kañjiyadutiyaṃ. Asakkaccaṃ detīti asakkaritvā deti. Acittīkatvāti acittīkārena dakkhiṇeyya agāravena deti. Asahatthā detīti sahatthena adatvā parahatthena deti, āṇattimattameva karotīti attho. Apaviddhaṃ detīti na nirantaraṃ deti, saṃvaccharikaṃ soṇḍabali viya hoti. Anāgamanadiṭṭhiko detīti na kammañca phalañca saddahitvā deti.

20. දසවන සූත්‍රයෙහි, "ගෘහපතිය, ඔබගේ නිවසෙහි දන් දෙනු ලබන්නේද?" යන මෙම ප්‍රශ්නය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා උදෙසා දෙනු ලබන දානය අරභයා විමසූවක් නොවේ. මන්දයත් අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමාගේ නිවසෙහි භික්ෂු සංඝයා උදෙසා නිරන්තරයෙන් ප්‍රණීත දානය පිරිනමනු ලබන බව ශාස්තෘන් වහන්සේ දන්නා සේක. එහෙත් ලෞකික මහා ජනයා උදෙසා දෙනු ලබන දානයක් ඇත, එය ඉතා රළු එකකි, එය සිටුතුමාගේ සිත සතුටු නොකරයි. "එම දානය පිළිබඳව විමසමි" යි සිතා විමසූ සේක. 'කණාජකං' යනු සහල් කුඩු සහිත (සහල් කැබලි සහිත) බත්ය, සහල් කුඩු සහිත සහල්වලින් ම පිසින ලද බත්ය. 'බිළංගදුතියං' යනු කැඳ දෙවැන්න කොට ඇති (කැඳ සමඟ ඇති) ආහාරයයි. 'අසක්කච්චං දේති' යනු ගෞරවයක් නොමැතිව දෙයි යන්නයි. 'අචිත්තීකත්වා' යනු සිතෙහි නොතබා දක්ඛිණෙය්‍ය පුද්ගලයන්ට අගෞරවයෙන් දෙයි යන්නයි. 'අසහත්ථා දේති' යනු තමන්ගේ අතින් නොදී අන් අයගේ අතින් දෙයි, හුදෙක් නියෝග කිරීමක් පමණක් කරයි යන අර්ථයයි. 'අපවිද්ධං දේති' යනු නිරන්තරයෙන් නොදෙයි, වාර්ෂිකව සුරාසොඬුන් බිලි පූජා පවත්වන්නාක් මෙන් (කලාතුරකින්) දෙයි. 'අනාගමනදිට්ඨිකෝ දේති' යනු කර්මය හා කර්ම ඵලය විශ්වාස නොකර දෙයි යන්නයි.

Yattha yatthāti tīsu kulasampadāsu yasmiṃ yasmiṃ kule. Na uḷārāya bhattabhogāyātiādīsu nānaggarasasugandhasālibhojane upanīte cittaṃ na namati, ‘‘harathetaṃ rogavaḍḍhana’’nti vatvā yena vā tena vā ḍākena saddhiṃ sakuṇḍakabhattaṃ amataṃ viya sampiyāyamāno bhuñjati. Kāsikādīsu varavatthesu upanītesu ‘‘harathetāni nivāsentassa paṭicchādetumpi na sakkonti, gattesupi na saṇṭhahantī’’ti vatvā nāḷikerasāṭakamūlatacasadisāni pana thūlavatthāni ‘‘imāni nivāsento nivatthabhāvampi jānāti, paṭicchādetabbampi paṭicchādentī’’ti sampiyāyamāno nivāseti. Hatthiyānaassayānarathayānasuvaṇṇasivikādīsu upanītesu ‘‘harathetāni calācalāni, na sakkā ettha nisīditu’’nti vatvā jajjararathake upanīte ‘‘ayaṃ niccalo, ettha sukhaṃ nisīditu’’nti taṃ sādiyati. Na uḷāresu pañcasu kāmaguṇesūti alaṅkatapaṭiyattā rūpavatiyo itthiyo [Pg.268] disvā ‘‘yakkhiniyo maññe, etā khāditukāmā, kiṃ etāhī’’ti yathāphāsukeneva vītināmeti. Na sussūsantīti sotuṃ na icchanti, na saddahantīti attho. Na sotaṃ odahantīti kathitassa savanatthaṃ na sotapasādaṃ odahanti. Sakkaccantiādīni vuttavipariyāyena veditabbāni.

‘‘යත්ථ යත්ථ’’ යන්නෙන් කුල සම්පත්තීන් තුනෙන් යම් යම් කුලයක යන්න අදහස් වේ. ‘‘න උළාරාය භත්තභෝගාය’’ යනාදී තැන්වල අතිශයින් ප්‍රණීත වූ, සුවඳවත් වූ ඇල් හාලේ බත් පිළිගැන්වූ කල්හි සිත එහි නොඇලෙයි. ‘‘මෙය ඉවත් කරන්න, මෙය රෝග වර්ධනය කරන්නකි’’ යි පවසා, යම්කිසි පලා වර්ගයක් සමඟ කුඩු සහිත බත් අමෘතයක් මෙන් ඉතා කැමැත්තෙන් අනුභව කරයි. කාසි සළු ආදී උතුම් වස්ත්‍ර පිළිගැන්වූ විට, ‘‘මේවා ඉවත් කරන්න, මේවා අඳින්නාගේ ශරීරය වසා ගැනීමටවත් ප්‍රමාණවත් නොවේ, ශරීරයේ රැඳෙන්නෙත් නැත’’ යි පවසා, පොල් කෙඳිවලින් කළ රළු වස්ත්‍ර මෙන් වූ ගන රෙදි ‘‘මේවා ඇඳි විට ඇඳි බවක් දැනෙයි, වසා ගත යුතු තැන් ද මැනවින් වැසෙයි’’ යි මහත් කැමැත්තෙන් පරිහරණය කරයි. ඇතුන්, අසුන්, රථ හා රන් සිවිගෙවල් ආදිය පිළිගැන්වූ විට, ‘‘මේවා ඉවත් කරන්න, මේවා චලනය වන සුළුය, මෙහි වාඩි වී සිටිය නොහැකිය’’ යි පවසා, දිරාගිය රථයක් පමුණුවන ලද කල්හි, ‘‘මෙය නොසෙල්වෙයි, මෙහි පහසුවෙන් වාඩි වී සිටිය හැකිය’’ යි එය පිළිගනියි. ‘‘න උළාරේසු පඤ්චසු කාමගුණේසු’’ යනු, මැනවින් අලංකාර වූ රූමත් ස්ත්‍රීන් දැක, ‘‘මොවුන් යක්ෂණියන් යැයි සිතමි, මොවුන් මා කෑමට කැමතිය, මොවුන්ගෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද?’’ යි සිතා තමාට පහසු පරිදි කාලය ගත කරයි. ‘‘න සුස්සූසන්ති’’ යනු ඇසීමට අකමැති වීමයි, නැතහොත් විශ්වාස නොකිරීමයි. ‘‘න සෝතං ඕදහන්ති’’ යනු පවසන දේ ඇසීම සඳහා ශ්‍රවණේන්ද්‍රිය යොමු නොකිරීමයි. ‘‘සක්කච්චං’’ යනාදිය කලින් සඳහන් කළ ක්‍රමයට ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථයෙන් වටහා ගත යුතුය.

Velāmoti jātigottarūpabhogasaddhāpaññādīhi mariyādavelaṃ atikkantehi uḷārehi guṇehi samannāgatattā evaṃladdhanāmo. So evarūpaṃ dānaṃ adāsi mahādānanti ettha ayaṃ anupubbīkathā – so kira atīte bārāṇasiyaṃ purohitagehe paṭisandhiṃ gaṇhi, velāmakumārotissa nāmaṃ akaṃsu. So soḷasavassakāle bārāṇasirājakumārena saddhiṃ sippuggahaṇatthaṃ takkasilaṃ agamāsi. Te ubhopi disāpāmokkhassa ācariyassa santike sippaṃ paṭṭhapayiṃsu. Yathā ca te, evaṃ aññepi jambudīpe caturāsītisahassarājakumārā. Bodhisatto attanā gahitaṭṭhāne piṭṭhiācariyo hutvā caturāsīti rājakumārasahassāni sikkhāpeti, sayampi soḷasavassehi gahetabbasippaṃ tīhi vassehi uggaṇhi. Ācariyo ‘‘velāmakumārassa sippaṃ paguṇa’’nti ñatvā, ‘‘tātā, velāmo mayā ñātaṃ sabbaṃ jānāti, tumhe sabbepi samaggā gantvā etassa santike sippaṃ uggaṇhathā’’ti caturāsīti kumārasahassāni bodhisattassa niyyādesi.

වේලාම යනු ජාතිය, ගෝත්‍රය, රූපය, භෝග සම්පත්, ශ්‍රද්ධාව හා ප්‍රඥාව ආදියෙන් සාමාන්‍ය සීමාව ඉක්මවා ගිය උදාර ගුණාංගවලින් සමන්විත වූ බැවින් එම නම ලැබූ තැනැත්තායි. ‘‘ඔහු මෙබඳු වූ දානයක්, එනම් මහා දානයක් දුන්නේය’’ යන මෙහි අනුපිළිවෙළ කතාව මෙසේය: ඔහු අතීතයේ බරණැස පුරෝහිත නිවසක පිළිසිඳ ගත්තේය. ඔහුට වේලාම කුමාරයා යැයි නම් තැබූහ. ඔහු සොළොස් හැවිරිදි වියේදී බරණැස රජකුමාරයා සමඟ ශිල්ප හැදෑරීම පිණිස තක්සලාවට ගියේය. ඔවුන් දෙදෙනාම දිසාපාමොක් ආචාර්යවරයා වෙතින් ශිල්ප හැදෑරීම ආරම්භ කළහ. ඔවුන් මෙන්ම දඹදිව අසූහාරදහසක් රජකුමාරවරු ද එහි ශිල්ප හැදෑරූහ. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ තමන් උගත් දේ පිළිබඳව ආචාර්යවරයාට සහාය වන සහකාර ගුරුවරයෙකු වී අසූහාරදහසක් රජකුමාරවරුන්ට ශිල්ප ඉගැන්වූහ. තමන් වහන්සේ ද වසර දහසයකින් උගත යුතු ශිල්ප වසර තුනකින් උගත්හ. ආචාර්යවරයා ‘‘වේලාම කුමාරයා ශිල්පයෙහි පරතෙරට පත්ව ඇතැයි’’ දැන, ‘‘දරුවෙනි, වේලාම මා දන්නා සියල්ල දනී, ඔබ සැම ද එකඟව ඔහු වෙත ගොස් ශිල්ප හදාරන්න’’ යැයි පවසා අසූහාරදහසක් කුමාරවරුන් බෝධිසත්වයන්ට භාර කළේය.

Bodhisatto ācariyaṃ vanditvā caturāsīti kumārasahassaparivāro nikkhamitvā ekaṃ āsannanagaraṃ patvā nagarasāmikaṃ rājakumāraṃ uggaṇhāpetvā tassa sippe paguṇe jāte taṃ tattheva nivattesi. Etenupāyena caturāsīti nagarasahassāni gantvā caturāsītiyā rājakumārānaṃ sippaṃ paguṇaṃ kāretvā tasmiṃ tasmiṃ nagare taṃ taṃ nivattetvā bārāṇasirājakumāraṃ ādāya bārāṇasiṃ paccāgañchi. Manussā kumāraṃ pariyositasippaṃ rajje abhisiñciṃsu, velāmassa purohitaṭṭhānaṃ adaṃsu. Tepi caturāsītisahassarājakumārā sakesu sakesu rajjesu abhisekaṃ patvā anusaṃvaccharaṃ bārāṇasirañño upaṭṭhānaṃ āgacchanti. Te rājānaṃ disvā velāmassa santikaṃ gantvā, ‘‘ācariya, amhe rajjesu patiṭṭhitā, vadeyyātha yenattho’’ti vatvā gacchanti. Tesaṃ gamanāgamanakāle sakaṭasandamānikagāvigoṇakukkuṭasūkarādayo gaṇhantānaṃ janapado ativiya [Pg.269] upadduto hoti, mahājano sannipatitvā rājaṅgaṇe kandati.

බෝධිසත්වයන් වහන්සේ ආචාර්යවරයාට වැඳ, අසූහාරදහසක් කුමාරවරුන් පිරිවරාගෙන නික්ම ගොස්, සමීප නගරයකට පැමිණ එම නගරයේ අධිපති රජකුමාරයාට ශිල්ප උගන්වා, ඔහු ශිල්පයෙහි දක්ෂ වූ පසු ඔහු එතැනම නතර කරවූහ. මේ ක්‍රමයෙන් අසූහාරදහසක් නගරවලට ගොස්, අසූහාරදහසක් රජකුමාරවරුන්ට ශිල්ප උගන්වා නිම කර, ඒ ඒ නගරවල ඔවුන් නතර කරවා, බරණැස රජකුමාරයා ද කැටුව බරණැසට පැමිණියහ. මිනිස්සු ශිල්ප නිම කළ කුමාරයා රාජ්‍යයෙහි අභිෂේක කරවා, වේලාම හට පුරෝහිත තනතුර ලබා දුන්හ. ඒ අසූහාරදහසක් රජකුමාරවරු ද තම තමන්ගේ රාජ්‍යයන්හි අභිෂේක ලබා සෑම වසරකම බරණැස් රජු බැහැදැකීමට පැමිණෙති. ඔවුහු රජු දැක වේලාම වෙත ගොස්, ‘‘ගුරුතුමනි, අපි රාජ්‍යයන්හි පිහිටියෙමු, ඔබට අවශ්‍ය කුමක්දැයි පවසන්න’’ යැයි කියා නික්ම යති. ඔවුන්ගේ ඒ ගමන් බිමන් වලදී කරත්ත, සිවිගෙවල්, එළදෙනුන්, ගවයන්, කුකුළන් හා ඌරන් ආදිය පැහැර ගන්නා බැවින් ජනපදය අතිශයින් පීඩාවට පත් විය. එවිට මහජනයා රැස්ව රජමැදුර ඉදිරිපිට හඬා වැලපුණහ.

Rājā velāmaṃ pakkositvā, ‘‘ācariya, upadduto janapado, rājāno gamanāgamanakāle mahāvilopaṃ karonti, manussā sandhāretuṃ na sakkonti, janapadapīḷāya upasamaṃ ekaṃ upāyaṃ karothā’’ti. Sādhu mahārāja, upāyaṃ karissāmi, tumhākaṃ yattakena janapadena attho, taṃ paricchinditvā gaṇhathāti. Rājā tathā akāsi. Velāmo caturāsītiyā rājasahassānaṃ janapade vicāretvā cakkanābhiyaṃ are viya rañño janapadasmiṃ oropesi. Tato paṭṭhāya te rājāno āgacchantāpi gacchantāpi attano attano janapadeneva sañcaranti, amhākaṃ janapadoti vilopaṃ na karonti. Rājagāravena rañño janapadampi na pīḷenti. Janapadā sannisinnā nissaddā niravā ahesuṃ. Sabbe rājāno haṭṭhatuṭṭhā ‘‘yena vo, ācariya, attho, taṃ amhākaṃ vadethā’’ti pavārayiṃsu.

රජු වේලාම කැඳවා, ‘‘ගුරුතුමනි, ජනපදය පීඩාවට පත්ව ඇත. රජවරුන්ගේ ගමන් බිමන් වලදී මහත් විනාශයක් සිදු වෙයි. මිනිසුන්ට එය දරාගත නොහැකිය. ජනපද පීඩාව සංසිඳවීමට උපායක් යොදන්න’’ යැයි කීවේය. ‘‘මහරජතුමනි, යහපතකි, මම උපායක් යොදන්නම්. ඔබට කොපමණ ජනපද ප්‍රමාණයක් අවශ්‍යදැයි වෙන් කර ගන්න’’ යැයි කීවේය. රජු එසේ කළේය. වේලාම අසූහාරදහසක් රජවරුන්ගේ ජනපද විමසා බලා, රෝදයක නිබියෙහි අර සවි කර ඇති සේ රජුගේ ජනපදය මධ්‍යයෙහි තබා සෙසු ජනපද සකස් කළේය. එතැන් පටන් ඒ රජවරුන් පැමිණෙන විට හෝ යන විට තම තමන්ගේ ජනපද හරහාම ගමන් කළහ. ‘‘මෙය අපගේම ජනපදය’’ යැයි සිතා කොල්ලකෑම් නොකළහ. රජු කෙරෙහි වූ ගෞරවය නිසා රජුගේ ජනපදයට ද පීඩා නොකළහ. එවිට ජනපද වැසියෝ සන්සුන් වූහ, කලබල හා කෑකෝ ගැසීම් නැති විය. සියලු රජවරු ද සතුටට පත්ව, ‘‘ගුරුතුමනි, ඔබට අවශ්‍ය යමක් ඇත්නම් අපට පවසන්න’’ යැයි ආරාධනා කළහ.

Velāmo sīsaṃnhāto attano antonivesane sattaratanaparipūrānaṃ gabbhānaṃ dvārāni vivarāpetvā yāva sattamā kulaparivaṭṭā ṭhapitaṃ dhanaṃ oloketvā āyavayaṃ upadhāretvā ‘‘mayā sakalajambudīpaṃ khobhentena dānaṃ dātuṃ vaṭṭatī’’ti rañño ārocetvā gaṅgātīre dvādasayojanikā uddhanapantiyo kāretvā tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne sappimadhuphāṇitatelatilataṇḍulādīnaṃ ṭhapanatthāya mahākoṭṭhāgārāni patiṭṭhāpetvā ‘‘ekekasmiṃ ṭhāne ettakā ettakā janā saṃvidahatha, yaṃkiñci manussānaṃ laddhabbaṃ nāma atthi, tato ekasmimpi asati mayhaṃ āroceyyāthā’’ti manusse saṃvidhāya ‘‘asukadivasato paṭṭhāya velāmabrāhmaṇassa dānaṃ bhuñjantū’’ti nagare bheriṃ carāpetvā ‘‘dānaggaṃ pariniṭṭhita’’nti dānayuttehi ārocite sahassagghanakaṃ vatthaṃ nivāsetvā pañcasatagghanakaṃ ekaṃsaṃ katvā sabbālaṅkārabhūsito dānavīmaṃsanatthāya phalikavaṇṇassa udakassa suvaṇṇabhiṅgāraṃ pūretvā ‘‘imasmiṃ loke sace imaṃ dānaṃ paṭiggahetuṃ yuttarūpā dakkhiṇeyyapuggalā atthi, idaṃ udakaṃ nikkhamitvā pathaviṃ gaṇhātu. Sace natthi, evameva tiṭṭhatū’’ti saccakiriyaṃ katvā bhiṅgāraṃ adhomukhaṃ akāsi. Udakaṃ dhamakaraṇena gahitaṃ viya ahosi. Bodhisatto ‘‘suñño vata, bho, jambudīpo, ekapuggalopi dakkhiṇaṃ paṭiggahetuṃ yuttarūpo natthī’’ti vippaṭisāraṃ akatvā ‘‘sace dāyakassa [Pg.270] vasenāyaṃ dakkhiṇā visujjhissati, udakaṃ nikkhamitvā pathaviṃ gaṇhātū’’ti cintesi. Phalikavaṇṇasadisaṃ udakaṃ nikkhamitvā pathaviṃ gaṇhi. ‘‘Idāni dānaṃ dassāmī’’ti dānaggaṃ patvā dānaṃ oloketvā yāguvelāya yāguṃ, khajjakavelāya khajjakaṃ, bhojanavelāya bhojanaṃ dāpesi. Eteneva nīhārena divase divase dānaṃ dīyati.

වේලාම බ්‍රාහ්මණයා හිස පටන් ස්නානය කොට පිරිසිදු වී, තමාගේ නිවසෙහි සත් රුවනින් පිරුණු ගබඩාවන්හි දොරවල් විවෘත කරවා, පරම්පරා හතක් දක්වා තැන්පත් කර තිබූ ධනය දෙස බලා, එහි ක්ෂය වීම හා විනාශ වීම මෙනෙහි කොට, "මා විසින් මුළු දඹදිවම කැලඹෙන අයුරින් මහා දානයක් දිය යුතුය"යි සිතා, රජුට දන්වා ගංගා තීරයෙහි යොදුන් දොළසක් මානයේ උදුන් පෙළක් කරවා, ඒ ඒ තැන්වල ගිතෙල්, මීපැණි, උක්සකුරු, තෙල්, තල, සහල් ආදිය තැන්පත් කිරීම සඳහා මහා ගබඩා කරවා, "එක් එක් ස්ථානයෙහි මෙපමණ මෙපමණ පිරිසක් කටයුතු සම්පාදනය කරව්, මිනිසුන්ට ලැබිය යුතු යම් කිසිවක් ඇද්ද, එයින් එකක් හෝ අඩු වුවහොත් මට දන්වව්" යැයි මිනිසුන් යොදවා, "අසවල් දින සිට වේලාම බ්‍රාහ්මණයාගේ දානය භුක්ති විඳිත්වා"යි නුවර බෙර පතිරවා, "දාන ශාලාවෙහි වැඩ කටයුතු නිමවා ඇතැ"යි දානයෙහි නියුක්ත වූවන් දැන්වූ කල්හි, දහසක් වටිනා වස්ත්‍රයක් හැඳ, පන්සියයක් වටිනා වස්ත්‍රයක් ඒකාංශ කොට පොරවා, සියලු ආභරණයෙන් සැරසී, දානය පරීක්ෂා කරනු පිණිස පළිඟු පැහැති ජලයෙන් රන් කෙණ්ඩියක් පුරවා, "මේ ලෝකයෙහි මේ දානය පිළිගැනීමට සුදුසු දක්ෂිණෙය්‍ය පුද්ගලයන් ඇත්නම්, මේ පැන් පිටතට ගලා ගොස් පොළොවට වැටේවා! ඉදින් නැත්නම් එලෙසම තිබේවා!"යි සච්චකිරියාවක් (සත්‍ය ක්‍රියාවක්) කොට කෙණ්ඩිය යටිකුරු කළේය. ජලය ධම්මකරකයකින් අල්ලා ගත්තාක් මෙන් (නොගලා) තිබුණි. එවිට බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ, "භවත්නි, දඹදිව ඇත්තෙන්ම හිස්ය, මගේ දක්ෂිණාව පිළිගැනීමට සුදුසු එකදු පුද්ගලයෙක්වත් නැතැ"යි පසුතැවිලි නොවී, "ඉදින් දායකයාගේ බලයෙන් මේ දක්ෂිණාව විශුද්ධ වන්නේ නම්, ජලය පිටතට ගලා ගොස් පොළොවට වැටේවා!"යි සිතූහ. එවිට පළිඟු පැහැති ජලය පිටතට ගලා ගොස් පොළොවට පතිත විය. "දැන් මම දානය දෙන්නෙමි"යි දාන ශාලාවට ගොස් දානය දෙස බලා, කැඳ වේලාවට කැඳ ද, කැවිලි වේලාවට කැවිලි ද, භෝජන වේලාවට භෝජනය ද දන් දුන්නේය. මෙලෙසින් දිනපතා දානය දෙන ලදී.

Tasmiṃ kho pana dānagge ‘‘idaṃ nāma atthi, idaṃ nāma natthī’’ti vattabbaṃ natthi. Idāni taṃ dānaṃ ettakamatteneva na niṭṭhaṃ gamissatīti rattasuvaṇṇaṃ nīharāpetvā suvaṇṇapātiyo kāretvā caturāsītisuvaṇṇapātisahassādīnaṃ atthāya caturāsītirājasahassānaṃ sāsanaṃ pahiṇi. Rājāno ‘‘cirassaṃ vata mayaṃ ācariyena anuggahitā’’ti sabbaṃ sampādetvā pesesuṃ. Dāne diyyamāneyeva satta vassāni satta māsā atikkantā. Atha brāhmaṇo ‘‘hiraññaṃ bhājetvā dānaṃ dassāmī’’ti mahante okāse dānaṃ sajjāpesi. Sajjāpetvā caturāsīti suvaṇṇapātisahassāni ādiṃ katvā koṭito paṭṭhāya adāsi.

එම දාන ශාලාවෙහි "මෙය ඇත, මෙය නැත"යි කිවයුත්තක් නොවීය. දැන් ඒ දානය මෙපමණ කාලයකින් පමණක් නිම නොවේ යැයි සිතා රත්රන් ගෙන්වා රන් තැටි කරවා, අසූහතර දහසක් රන් තැටි ආදිය බෙදා දීම සඳහා රජවරුන් අසූහතර දහසකට පණිවුඩ යැවීය. රජවරු "බොහෝ කලකට පසු අපගේ ආචාර්යයන් වහන්සේ අපට අනුග්‍රහ කළහ"යි පවසමින් සියල්ල සම්පාදනය කොට එවූහ. දානය දෙන අතරතුරම වසර හතක් සහ මාස හතක් ගත විය. ඉන්පසු බ්‍රාහ්මණයා "රන් රිදී බෙදා දී දානය දෙන්නෙමි"යි මහා ස්ථානයක දානය පිළියෙළ කරවීය. එසේ පිළියෙළ කරවා අසූහතර දහසක් රන් තැටි ආදිය පටන් කෙළවර දක්වා බෙදා දුන්නේය.

Tattha rūpiyapūrānīti rajatataṭṭirajataphālarajatamāsakehi pūrāni. Pātiyo pana khuddikāti na sallakkhetabbā, ekakarīsappamāṇe bhūmibhāge catassova pātiyo ṭhapayiṃsu. Pātimakuḷaṃ navaratanaṃ hoti, mukhavaṭṭito paṭṭhāya aṭṭharatanaṃ, pātimukhavaṭṭiyā chayutto ājaññaratho anupariyāyati, dadamāno pātiyā bāhirantena vaggavagge paṭiggāhake ṭhapetvā paṭhamaṃ pātiyā pakkhittaṃ datvā pacchā sandhisandhito viyojetvā pātinti evaṃ caturāsīti pātisahassāni adāsi. Rūpiyapātiādīsupi eseva nayo. Etthapi ca suvaṇṇapūrānīti suvaṇṇataṭṭisuvaṇṇaphālasuvaṇṇamāsakehi pūrāni. Hiraññapūrānīti sattavidharatanapūrāni. Sovaṇṇālaṅkārānīti suvaṇṇālaṅkārāni. Kaṃsūpadhāraṇānīti rajatamayakhīrapaṭicchakāni. Tāsaṃ pana dhenūnaṃ siṅgāni suvaṇṇakosakapariyonaddhāni ahesuṃ, gīvāya sumanadāmaṃ piḷandhiṃsu, catūsu pādesu nupūrāni, piṭṭhiyaṃ varadukūlaṃ pārutaṃ, kaṇṭhe suvaṇṇaghaṇṭaṃ bandhiṃsu. Vatthakoṭisahassānīti lokavohārato vīsativatthayugāni ekā koṭi[Pg.271], idha pana dasa sāṭakāti vuttaṃ. Khomasukhumānantiādimhi khomādīsu yaṃ yaṃ sukhumaṃ, taṃ tadeva adāsi. Yāni panetāni itthidānaṃ usabhadānaṃ majjadānaṃ samajjādānanti adānasammatāni, tānipi esa ‘‘velāmassa dānamukhe idaṃ nāma natthī’’ti vacanapathaṃ pacchindituṃ parivāratthāya adāsi. Najjo maññe vissandantīti nadiyo viya vissandanti.

එහි 'රූපියපූරානි' යනු රිදී තැටි, රිදී පළඟ හා රිදී මස්සන්ගෙන් පිරුණු බවයි. රිදී තැටි කුඩා යැයි නොසිතිය යුතුය, එක් කරීසයක (අමුණක) පමණ භූමි ප්‍රමාණයක තැබුවේ තැටි හතරක් පමණි. තැටියක මුවවිට රියන් නවයක් විය, එහි මතුපිට විෂ්කම්භය රියන් අටක් විය, තැටියේ මුවවිට මත ආජාන්‍ය අසුන් යෙදූ රථයක් ගමන් කළ හැකිය. දානය දෙන කල්හි තැටියේ පිටත කෙළවරේ කණ්ඩායම් වශයෙන් පිළිගන්නන් රඳවා, පළමු තැටියෙහි බහා තිබූ දෑ දී, පසුව සන්ධිවලින් වෙන් කොට අසූහතර දහසක් තැටි දුන්නේය. රිදී තැටි ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහි 'සුවණ්ණපූරානි' යනු රන් තැටි, රන් පළඟ හා රන් මස්සන්ගෙන් පිරුණු බවයි. 'හිරඤ්ඤපූරානි' යනු සත් වැදෑරුම් රත්නයෙන් පිරුණු බවයි. 'සෝවණ්ණාලංකාරානි' යනු රන් ආභරණය. 'කංසූපධාරණානි' යනු රිදියෙන් කළ කිරි බඳුන්ය. ඒ දෙනුන්ගේ අං රන් කොපු වලින් වසා තිබුණි, ගෙලෙහි සමන් මල් මාලා පැළඳවූහ, පා හතරෙහි නූපුර බැන්දහ, පිට මත වටිනා දුකුළ වස්ත්‍ර පොරවා තිබුණි, ගෙලෙහි රන් මිණි බැන්දහ. 'වත්ථකෝටිසහස්සානි' යන්නෙහි ලෝක ව්‍යවහාරයට අනුව වස්ත්‍ර යුගල විස්සක් එක් කෝටියක් වුවද, මෙහි වස්ත්‍ර දහයක් එක් කෝටියක් ලෙස දක්වා ඇත. 'ඛෝමසුඛුමානං' ආදියේදී කෝම රටේ උපන් වස්ත්‍ර ආදියෙන් යම් යම් සියුම් වස්ත්‍ර ඇද්ද, ඒවාම දුන්නේය. ස්ත්‍රී දානය, වෘෂභ දානය, මත්පැන් දානය, නැටුම් ගැයුම් සහිත දානය යන අදාන (නොදිය යුතු දෑ) ලෙස සම්මත යම් දාන ඇද්ද, ඒවා පවා මේ වේලාම බ්‍රාහ්මණයා "වේලාමගේ දාන ශාලාවෙහි මේ නම ඇති දෙය නැත" යන වචනය නැති කිරීම සඳහාත් පිරිවර පිණිසත් දුන්නේය. 'නජ්ජෝ මඤ්ඤේ විස්සන්දන්ති' යනු ගංගාවන් මෙන් ගලා ගියේය යන්නයි.

Iminā satthā velāmassa dānaṃ kathetvā, ‘‘gahapati, etaṃ mahādānaṃ nāñño adāsi, ahaṃ adāsiṃ. Evarūpaṃ pana dānaṃ dadantopi ahaṃ paṭiggahetuṃ yuttarūpaṃ puggalaṃ nālatthaṃ, tvaṃ mādise buddhe lokasmiṃ diṭṭhamāne dānaṃ dadamāno kasmā cintesī’’ti seṭṭhissa desanaṃ vaḍḍhento siyā kho pana tetiādimāha. Nanu ca yāni tadā ahesuṃ rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇāni, tāni niruddhāni? Kasmā ‘‘ahaṃ tena samayena velāmo brāhmaṇo’’ti āhāti? Paveṇiyā avicchinnattā. Tāni hi rūpādīni nirujjhamānāni imesaṃ paccaye datvā niruddhāni aparāparaṃ avicchinnaṃ paveṇiṃ gahetvā evamāha. Na taṃ koci dakkhiṇaṃ sodhetīti koci samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā uṭṭhāya taṃ dakkhiṇaṃ sodhetīti vattabbo nāhosi. Tañhi dakkhiṇaṃ sodhento uttamakoṭiyā buddho, heṭṭhimakoṭiyā dhammasenāpatisāriputtattherasadiso sāvako sodheyya.

මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ වේලාමගේ දානය වදාරා, "ගෘහපතිය, ඒ මහා දානය අන් කිසිවෙකු දුන්නේ නැත, මමම දුන්නෙමි. එබඳු දානයක් දුන් නමුත් මම එය පිළිගැනීමට සුදුසු පුද්ගලයෙකු නොලැබුවෙමි, ඔබ මා වැනි බුදු කෙනෙකු ලෝකයෙහි වැඩ සිටිනු දැක දැක දානය දෙන කල්හි ඇයි එසේ සිතුවේ?"යි සිටුවරයාගේ දේශනාව වර්ධනය කරමින් "සියා ඛෝ පන තේ" යනාදිය වදාළ සේක. "එකල තිබූ රූප, වේදනා, සඤ්ඤා, සංඛාර, විඤ්ඤාණ යන ස්කන්ධයන් නිරුද්ධ වී ගියේ නොවේද? එසේ නම් 'ඒ කාලයෙහි වේලාම බ්‍රාහ්මණයා වූයේ මමයි' කියා වදාළේ ඇයි?" යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුර මෙයයි: ස්කන්ධ පරම්පරාව අවිච්ඡින්නව (නොකැඩී) පවතින බැවිනි. ඒ රූප ආදී ස්කන්ධයන් නිරුද්ධ වීමේදී වර්තමාන ස්කන්ධයන්ට ප්‍රත්‍යයන් ලබා දී නිරුද්ධ වූ බැවින්, අනුපිළිවෙළින් නොසිඳුණු ඒ පරම්පරාව ගෙන එසේ වදාළ සේක. 'න තං කෝචි දක්ඛිණං සෝධේති' යනු යම් මහණෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් හෝ දෙවියෙක් හෝ මාරයෙක් හෝ ඉදිරිපත් වී ඒ දක්ෂිණාව පිරිසිදු කරයි කියා කිව නොහැකි විය. ඒ දක්ෂිණාව පිරිසිදු කිරීමට උත්තම පක්ෂයෙන් බුදු කෙනෙකුටත්, අවම පක්ෂයෙන් ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත තෙරුන් වැනි ශ්‍රාවකයෙකුටත් හැකියාව තිබේ.

Diṭṭhisampannanti dassanasampannaṃ sotāpannaṃ. Idaṃ tato mahapphalataranti idaṃ sotāpannassa dinnadānaṃ lokiyamahājanassa sattamāsādhikāni satta saṃvaccharāni ettakaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ pariccajantena dinnadānato mahapphalaṃ.

'දිට්ඨිසම්පන්නං' යනු දර්ශන සම්පන්න වූ සෝවාන් පුද්ගලයාය. 'ඉදං තතෝ මහප්ඵලතරං' යනු ලෝකී මහා ජනයාට වසර හතක් හා මාස හතක් තිස්සේ මෙපමණ රන් රිදී පරිත්‍යාග කරමින් දුන් දානයට වඩා, සෝවාන් පුද්ගලයෙකුට දෙන මේ දානය මහත්ඵල වන බවයි.

Yo ca sataṃ diṭṭhisampannānanti ettha ekassa sakadāgāmissa vasena ekuttarasataṃ sotāpanne katvā sotāpannagaṇanā veditabbā. Iminā upāyena sabbavāresu heṭṭhā heṭṭhā āgate anantarena sataguṇaṃ katvā puggalagaṇanā veditabbā.

"යෝ ච සතං දිට්ඨිසම්පන්නානං" යන මෙහි, එක් සකෘදාගාමී පුද්ගලයෙකුගේ අනුපාතය අනුව සෝතාපන්න පුද්ගලයන් එකසිය එක් දෙනෙකු කොට සෝතාපන්න පුද්ගල සංඛ්‍යාව දත යුතුය. මෙම ක්‍රමයෙන් සියලු වාරයන්හි යටින් දක්වන ලද පුද්ගලයන් ඊළඟට කියවුණු පුද්ගලයන් හා සමඟ සිය ගුණයකින් වැඩි කොට පුද්ගල සංඛ්‍යාව දත යුතුය.

Buddhappamukhanti ettha sammāsambuddhaṃ saṅghattheraṃ katvā nisinno saṅgho buddhappamukho saṅghoti veditabbo. Cātuddisaṃ saṅghaṃ uddissāti ettha cātuddisaṃ saṅghaṃ uddissa katavihāro nāma yattha cetiyaṃ patiṭṭhitaṃ hoti, dhammassavanaṃ karīyati, catūhi disāhi anudisāhi ca bhikkhū āgantvā appaṭipucchitvāyeva pāde dhovitvā kuñcikāya dvāraṃ vivaritvā senāsanaṃ paṭijaggitvā [Pg.272] vasitvā yathāphāsukaṃ gacchanti. So antamaso caturataniyā paṇṇasālāpi hotu, cātuddisaṃ saṅghaṃ uddissa katavihārotveva vuccati.

"බුද්ධප්පමුඛං" යන මෙහි, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සංඝ ස්ථවිරයන් කොට (ප්‍රධාන කොට) වැඩසිටින සංඝයා "බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝයා" යැයි දත යුතුය. "සතර දිගින් වඩින සංඝයා උදෙසා" යන්නෙහි, සතර දිගින් වඩින සංඝයා උදෙසා කරවන ලද විහාරය නම් යම් තැනක චෛත්‍යයක් පිහිටා තිබේද, ධර්ම ශ්‍රවණය කරනු ලැබේද, සතර දිශාවෙන් හා අනුදිශාවන්ගෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩම කොට කිසිවකුගෙන් විමසීමක් පවා නොකරම පා සෝදා, යතුරු කැබැල්ලෙන් දොර හැර, සේනාසන පිරිසිදු කොට එහි වාසය කර, පහසුව පරිදි වඩින්නේද එවැනි විහාරයකි. එය අන්තිම වශයෙන් රියන් හතරක් පමණ වූ කොළ සෙවිලි කළ පැලක් වුවද, එය "සතර දිගින් වඩින සංඝයා උදෙසා කළ විහාරය" යනුවෙන් ම කියනු ලැබේ.

Saraṇaṃ gaccheyyāti ettha maggenāgataṃ anivattanasaraṇaṃ adhippetaṃ. Apare panāhu – attānaṃ niyyādetvā dinnattā saraṇāgamanaṃ tato mahapphalataranti vuttaṃ. Sikkhāpadāni samādiyeyyāti pañca sīlāni gaṇheyya. Sīlampi maggena āgataṃ anivattanasīlameva kathitaṃ. Apare panāhu – sabbasattānaṃ abhayadānassa dinnattā sīlaṃ tato mahapphalataranti vuttaṃ. Gandhohanamattanti gandhaūhanamattaṃ, dvīhaṅgulīhi gaṇḍapiṇḍaṃ gahetvā upasiṅghanamattaṃ. Apare pana ‘‘gaddohanamatta’’nti pāḷiṃ vatvā gāviyā ekavāraṃ thanaañchanamattanti atthaṃ vadanti. Mettacittanti sabbasattānaṃ hitānupharaṇacittaṃ. Taṃ pana appanāvaseneva gahitaṃ. Aniccasaññanti maggassa anantarapaccayabhāvena sikhāpattabalavavipassanaṃ.

"සරණං ගච්ඡෙය්‍ය" යන මෙහි මාර්ගඥානයත් සමඟ ලැබෙන, කිසි කලෙක ආපසු නොහැරෙන සරණාගමනය අදහස් කෙරේ. තවත් ආචාර්යවරු පවසන්නේ තමා තෙරුවන්ට පූජා කොට (ආත්ම සන්නිර්යාතනයෙන්) දෙන ලද සරණාගමනය ඊට වඩා මහත්ඵල බවයි. "සික්ඛාපදානි සමාදියෙය්‍ය" යනු පංච ශීලය සමාදන් වීමයි. මෙහි ශීලය ලෙස දක්වා ඇත්තේ ද මාර්ගයෙන් පැමිණි නොසැලෙන (ආර්ය) ශීලයමය. තවත් ආචාර්යවරු පවසන්නේ සියලු සත්වයන්ට අභයදානය දෙන බැවින් එම ශීලය ඊට වඩා මහත්ඵල බවයි. "ගන්ධෝහනමත්තං" යනු ඇඟිලි දෙකකින් සුවඳ පිඬක් ගෙන ආඝ්‍රාණය කරන මාත්‍රයක් වූ ඉතා සුළු කාලයයි. තවත් සමහරු "ගද්දෝහනමත්තං" ලෙස පාඨය ගෙන, එළදෙනකගේ තනෙන් එක් වරක් කිරි දොවන මාත්‍රයක් වූ කාලය යැයි අර්ථ පවසති. "මෙත්තාචිත්තං" යනු සියලු සත්වයන් කෙරෙහි හිතෛෂීව පැතිරෙන සිතයි. එය මෙහිදී අර්පණා ධ්‍යාන මට්ටමෙන් ම ගන්නා ලදී. "අනිච්චසඤ්ඤා" යනු මාර්ගයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයක් වන බැවින් මුදුන්පත් වූ බලවත් විපස්සනා ඥානයයි.

Upamāto pana imāni dānādīni puññāni evaṃ veditabbāni – sacepi hi jambudīpaṃ bheritalasadisaṃ samatalaṃ katvā koṭito paṭṭhāya pallaṅke attharitvā ariyapuggale nisīdāpeyya, tattha sotāpannānaṃ dasa pantiyo assu, sakadāgāmīnaṃ pañca, anāgāmīnaṃ aḍḍhateyyā, khiṇāsavānaṃ diyaḍḍhā, paccekabuddhānaṃ ekā panti bhaveyya, sammāsambuddho ekakova. Ettakassa janassa dinnadānato sammāsambuddhassa dinnameva mahapphalaṃ. Itaraṃ pana –

උපමාවකින් නම් දානාදී වූ මේ පින් මෙසේ දත යුතුය - ඉදින් ජම්බුද්වීපය බෙර ඇසක් මෙන් සමතලා කොට, කෙළවරක සිට පල්ලක්ක පනවා ආර්ය පුද්ගලයන් වැඩ හිඳුවන්නේ නම්, එහි සෝතාපන්නයන්ගේ පේළි දසයක් ද, සකෘදාගාමීන්ගේ පේළි පහක් ද, අනාගාමීන්ගේ පේළි දෙකහමාරක් ද, රහතන් වහන්සේලාගේ පේළි එකහමාරක් ද, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ එක් පේළියක් ද වන්නේය, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ එක් නමක් පමණක් වන්නේය. මේ සා විශාල ආර්ය පිරිසකට දෙන දානයට වඩා සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට දෙන දානය ම මහත්ඵල වේ. අනෙක් කරුණ නම් -

‘‘Vihāradānaṃ paṇipāto, sikkhā mettāya bhāvanā;

Khayato sammasantassa, kalaṃ nāgghati soḷasiṃ’’.

"විහාර දානය, තෙරුවන් සරණ යෑම, ශික්ෂා පද රැකීම, මෙත් වැඩීම යන මේවා, අනිත්‍යය මෙනෙහි කරන්නා වූ (විපස්සනා වඩන) පුද්ගලයාගේ පිනෙන් දහසයෙන් පංගුවක් තරම්වත් අගය නොකෙරේ."

Teneva bhagavā parinibbānasamaye ‘‘dhammānudhammappaṭipatti anuttarā pūjā’’ti āha. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

එහෙයින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පාන සමයෙහි "ධර්මානුධර්ම ප්‍රතිපත්තිය උතුම්ම පූජාවයි" වදාළ සේක. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. මෙයින් දසවන සූත්‍රයේ විවරණය නිම විය.

Sīhanādavaggo dutiyo.

දෙවන සීහනාද වර්ගයයි.

3. Sattāvāsavaggo

3. සත්තාවාස වර්ගය

1. Tiṭhānasuttavaṇṇanā

1. තෘතීය වර්ගයේ තිට්ඨාන සූත්‍ර වර්ණනාව

21. Tatiyassa [Pg.273] paṭhame uttarakurukāti uttarakuruvāsino. Adhiggaṇhantīti adhibhavanti, adhikā visiṭṭhā jeṭṭhakā honti. Amamāti nittaṇhā. Aṭṭhakathāyaṃ pana niddukkhāti vuttaṃ. Apariggahāti ‘‘idaṃ mayha’’nti pariggaharahitā. Niyatāyukāti tesañhi nibaddhaṃ āyu vassasahassameva, gatipi nibaddhā, tato cavitvā saggeyeva nibbattanti. Satimantoti devatānañhi ekantasukhitāya sati thirā na hoti, nerayikānaṃ ekantadukkhitāya. Imesaṃ pana vokiṇṇasukhadukkhattā sati thirā hoti. Idha brahmacariyavāsoti jambudīpe buddhapaccekabuddhānaṃ uppajjanato aṭṭhaṅgikamaggabrahmacariyavāsopi idheva hoti.

21. තුන්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, "උත්තරකුරුකා" යනු උත්තරකුරු දිවයිනේ වසන්නෝය. "අධිගණ්හන්ති" යනු අබිබවා යන්නෝය, එනම් ඔවුන් අධික වූ, විශිෂ්ට වූ, ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ ගුණ ඇත්තෝ වෙති. "අමමා" යනු තෘෂ්ණා රහිත වූවෝය. අටුවාවෙහි "දුක් රහිත" යැයි ද කියන ලදී. "අපරිග්ගහා" යනු "මෙය මගේය" කියා අයිති කර ගැනීමක් (විවාහ ආදිය) නැත්තෝය. "නියතායුකා" යන්නෙහි අර්ථය නම්, ඔවුන්ගේ ආයුෂ නියත වශයෙන්ම අවුරුදු දහසකි, ගතිය ද නියතය, එනම් එතැනින් චුත වී දෙව්ලොවම උපදිති. "සතිමන්තෝ" යන්නෙහි, දෙවියන්ට ඒකාන්ත සැප ඇති බැවින් සිහිය ස්ථාවර නොවේ, නිරිසතුන්ට ඒකාන්ත දුක් ඇති බැවින් සිහිය ස්ථාවර නොවේ. මොවුන්ට (ජම්බුද්වීපවාසීන්ට) සැප දුක් මිශ්‍රව පවතින බැවින් සිහිය ස්ථාවර වේ. "ඉධ බ්‍රහ්මචරියවාසෝ" යනු බුදු-පසේබුදුන් වහන්සේලා ජම්බුද්වීපයෙහි උපදින බැවින් ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය සංඛ්‍යාත බ්‍රහ්මචරියාව මෙහිම පවතී.

2. Assakhaḷuṅkasuttavaṇṇanā

2. අස්සඛළුංක සූත්‍ර වර්ණනාව

22. Dutiye javasampannoti padajavena sampanno. Na vaṇṇasampannoti na sarīravaṇṇena sampanno. Purisakhaḷuṅkesu javasampannoti ñāṇajavena sampanno. Na vaṇṇasampannoti na guṇavaṇṇena sampanno. Sesaṃ pāḷinayeneva veditabbaṃ. Yañhettha vattabbaṃ siyā, taṃ tikanipātavaṇṇanāyaṃ vuttameva.

22. දෙවන සූත්‍රයෙහි "ජවසම්පන්නෝ" යනු වේගයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තාය. අශ්වයන් සම්බන්ධයෙන් එය පාදයේ වේගයයි. "න වණ්ණසම්පන්නෝ" යනු ශරීර වර්ණයෙන් යුක්ත නොවන බවයි. පුරුෂයන් සම්බන්ධයෙන් "ජවසම්පන්න" යනු ප්‍රඥාවේ වේගයෙන් යුක්ත වීමයි. "න වණ්ණසම්පන්න" යනු ගුණ නමැති වර්ණයෙන් (පරිපූර්ණත්වයෙන්) යුක්ත නොවීමයි. ඉතිරිය පාළි ක්‍රමයෙන් ම දත යුතුය. මෙහි යමක් කිව යුතු වේ නම්, එය තික නිපාත වර්ණනාවෙහි කියන ලද්දේමය.

3. Taṇhāmūlakasuttavaṇṇanā

3. තණ්හාමූලක සූත්‍ර වර්ණනාව

23. Tatiye taṇhaṃ paṭiccāti dve taṇhā esanataṇhā esitataṇhā ca. Yāya taṇhāya ajapathasaṅkupathādīni paṭipajjitvā bhoge esati gavesati, ayaṃ esanataṇhā nāma. Yā tesu esitesu gavesitesu paṭiladdhesu taṇhā, ayaṃ esitataṇhā nāma. Idha pana esanataṇhā daṭṭhabbā. Pariyesanāti rūpādiārammaṇapariyesanā. Sā hi esanataṇhāya sati hoti. Lābhoti rūpādiārammaṇapaṭilābho. So hi pariyesanāya sati hoti.

23. තුන්වන සූත්‍රයෙහි "තණ්හං පටිච්ච" යන්නෙහි ඒෂණා තෘෂ්ණාව හා ඒෂිත තෘෂ්ණාව යැයි තෘෂ්ණා දෙකකි. යම් තෘෂ්ණාවකින් විවිධ දුෂ්කර මාවත්වල යමින් භෝගයන් සොයයි ද, එය ඒෂණා තෘෂ්ණාවයි. එසේ සොයා ලබා ගත් ලාභයන් කෙරෙහි යම් තෘෂ්ණාවක් ඇති වේ ද, එය ඒෂිත තෘෂ්ණාවයි. මෙහිදී ඒෂණා තෘෂ්ණාව අදහස් වේ. "පරියෙසනා" යනු රූප ආදී ආරම්මණයන් සෙවීමයි. එය ඒෂණා තෘෂ්ණාව ඇති කල්හි සිදු වේ. "ලාභෝ" යනු රූප ආදී ආරම්මණයන් ලැබීමයි. එය සෙවීම ඇති කල්හි සිදු වේ.

Vinicchayo pana ñāṇataṇhādiṭṭhivitakkavasena catubbidho. Tattha ‘‘sukhavinicchayaṃ jaññā, sukhavinicchayaṃ ñatvā ajjhattaṃ sukhamanuyuñjeyyā’’ti (ma. ni. 3.323) ayaṃ ñāṇavinicchayo[Pg.274]. ‘‘Vinicchayāti dve vinicchayā taṇhāvinicchayo ca diṭṭhivinicchayo cā’’ti (mahāni. 102) evaṃ āgatāni aṭṭhasatataṇhāvicaritāni taṇhāvinicchayo. Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo diṭṭhivinicchayo. ‘‘Chando kho, devānaminda, vitakkanidāno’’ti (dī. ni. 2.358) imasmiṃ pana sutte idha vinicchayoti vutto vitakkoyeva āgato. Lābhaṃ labhitvā hi iṭṭhāniṭṭhaṃ sundarāsundaraṃ vitakkeneva vinicchinanti ‘‘ettakaṃ me rūpārammaṇatthāya bhavissati, ettakaṃ saddhārammaṇatthāya, ettakaṃ mayhaṃ bhavissati, ettakaṃ parassa, ettakaṃ paribhuñjissāmi, ettakaṃ nidahissāmī’’ti. Tena vuttaṃ – lābhaṃ paṭicca vinicchayoti.

විනිශ්චය යනු ඥානය, තෘෂ්ණාව, දෘෂ්ටිය හා විතර්කය වසයෙන් සිව් වැදෑරුම් වේ. එහි "සැපය පිළිබඳ විනිශ්චය දැන, එය අවබෝධ කොට අධ්‍යාත්මික සැපයෙහි යෙදිය යුතුය" යනු ඥාන විනිශ්චයයි. "විනිශ්චයන්" යනු තෘෂ්ණා විනිශ්චය හා දෘෂ්ටි විනිශ්චය යන දෙකයි. එකසිය අටක් වූ තෘෂ්ණා විචරිතයන් තෘෂ්ණා විනිශ්චය ලෙසත්, හැට දෙකක් වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටි, දෘෂ්ටි විනිශ්චය ලෙසත් හැඳින්වේ. නමුත් මෙම සූත්‍රයෙහි (සක්කපඤ්හ සූත්‍රයෙහි මෙන්) එන විනිශ්චය යනු විතර්කයම වේ. මන්ද යත්, ලාභ ලැබීමෙන් පසු එය යහපත් ද අයහපත් ද කියා විතර්කයෙන්ම විනිශ්චය කරති. "මේ තරම් ප්‍රමාණයක් මගේ රූප සැපත සඳහා වේ, මේ තරම් ප්‍රමාණයක් ශබ්ද සැපත සඳහා වේ, මේ තරම් මට වේ, මේ තරම් අනෙකාට වේ, මේ තරම් මම පරිභෝජනය කරමි, මේ තරම් මම ඉතිරි කරමි" යනුවෙන් විනිශ්චය කරති. එහෙයින් "ලාභය නිසා විනිශ්චය ඇති වේ" යැයි කියන ලදී.

Chandarāgoti evaṃ akusalavitakkena vitakkite vatthusmiṃ dubbalarāgo ca balavarāgo ca uppajjati. Idañhi idha chandoti dubbalarāgassādhivacanaṃ. Ajjhosānanti ahaṃ mamanti balavasanniṭṭhānaṃ. Pariggahoti taṇhādiṭṭhivasena pariggahakaraṇaṃ. Macchariyanti parehi sādhāraṇabhāvassa asahanatā. Tenevassa porāṇā evaṃ vacanatthaṃ vadanti – ‘‘idaṃ acchariyaṃ mayhameva hotu, mā aññassa acchariyaṃ hotūti pavattattā macchariyanti vuccatī’’ti. Ārakkhoti dvārapidahanamañjūsāgopanādivasena suṭṭhu rakkhanaṃ. Adhikarotīti adhikaraṇaṃ, kāraṇassetaṃ nāmaṃ. Ārakkhādhikaraṇanti bhāvanapuṃsakaṃ, ārakkhāhetūti attho. Daṇḍādānādīsu paranisedhanatthaṃ daṇḍassa ādānaṃ daṇḍādānaṃ. Ekato dhārādino satthassa ādānaṃ satthādānaṃ. Kalahoti kāyakalahopi vācākalahopi. Purimo viggaho, pacchimo vivādo (dī. ni. aṭṭha. 2.103). Tuvaṃtuvanti agāravavasena tuvaṃtuvaṃvacanaṃ.

ඡන්දරාගය යනු මෙසේ අකුසල විතර්කයන්ගෙන් සිතන ලද වස්තුවක දුබල රාගය සහ බලවත් රාගය උපදී. මෙහි 'ඡන්ද' යනු දුබල රාගයට නමකි. 'අජ්ඣොසාන' යනු 'මම ය, මාගේ ය' යන බලවත් තීරණයයි. 'පරිග්ගහ' යනු තණ්හාව සහ දෘෂ්ටිය හේතුවෙන් අයිති කර ගැනීමයි. 'මච්ඡරිය' යනු අන් අය සමඟ පොදු බව ඉවසා සිටිය නොහැකි බවයි. එබැවිනි පැරැන්නෝ මෙසේ අර්ථ කියති – 'මේ ආශ්චර්යය මටම වේවා, අන් අයට මෙය ආශ්චර්යයක් නොවේවා' යන පවත්නා බැවින් මසුරුකම යැයි කියනු ලැබේ. 'ආරක්ඛ' යනු දොරවල් වැසීම, පෙට්ටි ආදිය ආරක්ෂා කිරීම මගින් මනාව රැක ගැනීමයි. 'අධිකරණ' යනු හේතුවට නමකි. 'ආරක්ඛාධිකරණ' යනු ආරක්ෂා කිරීම නමැති හේතුවෙන් යනු අර්ථයයි. 'දණ්ඩදාන' යනාදියෙහි අන්‍යයන් වැළැක්වීම සඳහා දණ්ඩ (පහර දෙන ලී) ගැනීම 'දණ්ඩදාන' නම් වේ. එක් පැත්තක මුවහත ඇති කඩු ආදී ආයුධ ගැනීම 'සත්ථදාන' නම් වේ. 'කලහ' යනු කායික කලහය මෙන්ම වාචසික කලහයයි. පළමු වැන්න (කායික එක) 'විග්ගහ' නම් වේ, දෙවැන්න (වාචසික එක) 'විවාද' නම් වේ. 'තුවංතුවං' යනු අගෞරවය නිසා 'තෝ තෝ' යැයි කීමයි.

4. Sattāvāsasuttavaṇṇanā

4. සත්තාවාස සූත්‍ර වර්ණනාව

24. Catutthe sattāvāsāti sattānaṃ āvāsā, vasanaṭṭhānānīti attho. Tattha suddhāvāsāpi sattāvāsova, asabbakālikattā pana na gahitā. Suddhāvāsā hi buddhānaṃ khandhāvāraṭṭhānasadisā, asaṅkheyyakappe buddhesu anibbattesu taṃ ṭhānaṃ suññaṃ hoti. Iti asabbakālikattā na gahitā. Sesamettha viññāṇaṭṭhitīsu vuttanayeneva veditabbaṃ.

24. හතරවන සූත්‍රයෙහි 'සත්තාවාසා' යනු සත්ත්වයන්ගේ වාසස්ථාන, වසන ස්ථාන යනු අර්ථයයි. එහි සුද්ධාවාසයන් ද සත්ත්ව වාසස්ථානම වුවත්, සෑම කල්හිම නොපවතින බැවින් මෙහි නොගන්නා ලදී. සැබවින්ම සුද්ධාවාසයෝ බුදුවරුන්ගේ කඳවුරු (නවාතැන්) බඳු වෙති. අසංඛ්‍ය කල්ප ගණනක් බුදුවරුන් පහළ නොවන කල්හි ඒ ස්ථාන හිස්ව පවතී. මෙසේ සෑම කල්හිම නොපවතින බැවින් ඒවා ගනු නොලැබේ. මෙහි ඉතිරි කරුණු විඤ්ඤාණට්ඨිතිවල කියන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය.

5. Paññāsuttavaṇṇanā

5. පඤ්ඤා සූත්‍ර වර්ණනාව

25. Pañcame [Pg.275] yatoti yasmiṃ kāle. Suparicitaṃ hotīti suṭṭhu upacitaṃ suvaḍḍhitaṃ hoti. Kallaṃ vacanāyāti yuttaṃ vattuṃ. Vītarāganti vigatarāgaṃ. Asarāgadhammanti na sarajjanasabhāvaṃ. Anāvattidhammanti anāvattanasabhāvaṃ anibbattārahaṃ, appaṭisandhikabhāveneva nirujjhanasabhāvanti attho. Imasmiṃ sutte khīṇāsavova kathito.

25. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'යතො' යනු යම් කාලයක යන්නයි. 'සුපරිචිතං හෝති' යනු මනාව රැස් කරන ලද, මනාව වඩන ලද යන්නයි. 'කල්ලං වචනාය' යනු කීමට සුදුසු යන්නයි. 'වීතරාගං' යනු පහ වූ රාගය ඇති බවයි. 'අසජ්ජනසභාවං' යනු ඇලෙන ස්වභාවයක් නැති බවයි. 'අනාවත්තිධම්මං' යනු නැවත නොඑන ස්වභාවය ඇති, නැවත ඉපදීමට නුසුදුසු, ප්‍රතිසන්ධියක් නොමැති බැවින්ම නිරුද්ධ වන ස්වභාවය ඇති යනු අර්ථයයි. මේ සූත්‍රයෙහි රහතන් වහන්සේ ගැනම කියන ලදී.

6. Silāyūpasuttavaṇṇanā

6. සිලායූප සූත්‍ර වර්ණනාව

26. Chaṭṭhe candikāputtoti mātu nāmavasena paññāto candikāputtatthero. Cetasā cittaṃ hotīti cittavārapariyāyena cittavārapariyāyo cito vaḍḍhito hoti. Cetasā cittaṃ suparicitanti cittavārapariyāyena cittavārapariyāyo uparūpari sucito suvaḍḍhito hoti. Nevassa cittaṃ pariyādiyantīti tāni ārammaṇāni tassa khīṇāsavassa cittuppādaṃ gahetvā khepetvā ṭhātuṃ na sakkonti. Amissīkatanti tāni ārammaṇāni anallīnattā tehi amissīkataṃ. Āneñjappattanti aniñjanabhāvaṃ nipphandanabhāvaṃ pattaṃ.

26. හයවන සූත්‍රයෙහි 'චන්දිකාපුත්ත' යනු මවගේ නමින් ප්‍රසිද්ධ වූ චන්දිකා නම් කාන්තාවගේ පුත් වූ ස්ථවිරයන් වහන්සේය. 'චේතසා චිත්තං හෝති' යනු සිත් පරම්පරා වශයෙන් සිත රැස් කරන ලද, වඩන ලද යන්නයි. 'චේතසා චිත්තං සුපරිචිතං' යනු සිත් පරම්පරා වශයෙන් සිත නැවත නැවත මනාව රැස් කරන ලද, මනාව වඩන ලද යන්නයි. 'නේවස්ස චිත්තං පරියාදියන්ති' යනු ඒ අරමුණු එම රහතන් වහන්සේගේ සිත ග්‍රහණය කර ගෙන යටපත් කර සිටීමට සමත් නොවේ යන්නයි. 'අමිස්සීකතං' යනු ඒ අරමුණුවල නොඇලෙන බැවින් ඒවා සමඟ මිශ්‍ර නොවූ බවයි. 'ආනෙඤ්ජප්පත්තං' යනු කම්පා නොවන බවට, නිශ්චල බවට පත් වූ යන්නයි.

Silāyūpoti silāthambho. Soḷasakukkukoti dīghato soḷasahattho. Heṭṭhānemaṅgamāti āvāṭassa heṭṭhāgatā. Upari nemassāti upari āvāṭassa. Sunikhātattāti ayamusalehi koṭṭetvā koṭṭetvā suṭṭhu nikhātattā. Evameva khoti ettha silāyūpo viya khīṇāsavo daṭṭhabbo, mahāvātā viya chasu dvāresu uppajjanakā kilesā, catūhi disāhi āgantvā vātānaṃ silāyūpaṃ cāletuṃ asamatthabhāvo viya chasu dvāresu uppajjanakakilesānaṃ khīṇāsavassa cittaṃ cāletuṃ asamatthabhāvo veditabbo. Imasmimpi sutte khīṇāsavova kathito.

'සිලායූපො' යනු ගල් ටැඹයි. 'සොළසකුක්කුකො' යනු දිගින් දහසය රියනක් වූ යන්නයි. 'හෙට්ඨානේමංගමා' යනු වළේ යටට ගිය යන්නයි. 'උපරි නේමස්සා' යනු වළේ මතුපිටට ආ යන්නයි. 'සුනිඛාතත්තා' යනු යකඩ මුගුරුවලින් තළා තළා මනාව සිටුවන ලද බැවිනි. මෙහි ගල් ටැඹ මෙන් රහතන් වහන්සේ දත යුතුය. මහා සුළඟ මෙන් සය දොරින් උපදින කෙලෙස් දත යුතුය. සිව් දිගින් එන සුළඟට ගල් ටැඹ සෙලවිය නොහැකි සේම, සය දොරින් උපදින කෙලෙස්වලට රහතන් වහන්සේගේ සිත සෙලවීමට නොහැකි බව දත යුතුය. මේ සූත්‍රයෙහි ද රහතන් වහන්සේ ගැනම කියන ලදී.

7-8. Verasuttadvayavaṇṇanā

7-8. වේර සූත්‍ර දෙකෙහි වර්ණනාව

27-28. Sattame bhayaṃ veraṃ pasavatīti cittutrāsabhayañca puggalaverañca paṭilabhati. Cetasikanti cittanissitaṃ. Dukkhanti kāyavatthukaṃ. Domanassanti [Pg.276] paṭighasampayuttadukkhaṃ. Imasmiṃ sutte sotāpattimaggo kathito. Aṭṭhamaṃ bhikkhusaṅghassa kathitaṃ, imasmiṃ pana sotāpannova kathitoti vuttaṃ.

27-28. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'භයං වේරං පසවති' යනු සිතේ තැතිගැනීම වන බිය සහ පුද්ගල වෛරය ලබයි යන්නයි. 'චේතසිකං' යනු සිත ඇසුරු කළ බවයි. 'දුක්ඛං' යනු කාය ප්‍රසාදය ඇසුරු කළ දුකයි. 'දෝමනස්සං' යනු පටිඝය හා සම්ප්‍රයුක්ත දුකයි. මේ සූත්‍රයෙහි සෝතාපත්ති මාර්ගය ගැන කියන ලදී. අටවන සූත්‍රය භික්ෂු සංඝයාට දේශනා කරන ලදී. මෙහිදී සෝවාන් පුද්ගලයා ගැනම කියන ලදැයි පැවසේ.

9. Āghātavatthusuttavaṇṇanā

9. ආඝාතවත්ථු සූත්‍ර වර්ණනාව

29. Navame āghātavatthūnīti āghātakāraṇāni. Āghātaṃ bandhatīti kopaṃ bandhati uppādeti.

29. නවවන සූත්‍රයෙහි 'ආඝාතවත්ථූනි' යනු වෛර බැඳීමට හේතූන්ය. 'ආඝාතං බන්ධති' යනු ක්‍රෝධය බඳියි, උපදවයි යන්නයි.

10-11. Āghātapaṭivinayasuttādivaṇṇanā

10-11. ආඝාතපටිවිනය සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

30-31. Dasame āghātapaṭivinayāti āghātassa paṭivinayakāraṇāni. Taṃ kutettha labbhāti ‘‘taṃ anatthacaraṇaṃ mā ahosī’’ti etasmiṃ puggale kuto labbhā, kena kāraṇena sakkā laddhuṃ, ‘‘paro nāma parassa attano cittaruciyā anatthaṃ karotī’’ti evaṃ cintetvā āghātaṃ paṭivineti. Atha vā sacāhaṃ kopaṃ kareyyaṃ, taṃ kopakaraṇaṃ ettha puggale kuto labbhā, kena kāraṇena laddhabbanti attho. Kuto lābhātipi pāṭho. Sacāhaṃ ettha kopaṃ kareyyaṃ, tasmiṃ me kopakaraṇe kuto lābhā lābhā, nāma ke siyunti attho. Imasmiñca atthe tanti nipātamattameva hoti. Ekādasame anupubbanirodhāti anupaṭipāṭinirodhā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

30-31. දහවන සූත්‍රයෙහි 'ආඝාතපටිවිනයා' යනු වෛරය දුරු කිරීමේ හේතූන්ය. 'තං කුතෙත්ථ ලබ්භා' යනු 'ඒ අනර්ථය සිදු නොවේවා' යයි ඒ පුද්ගලයා කෙරෙහි කොහෙන් ලැබිය හැකිද, කිනම් හේතුවකින් ලැබිය හැකිද? 'අන්‍යයා නම් තමාගේ සිතැඟි පරිදි අන්‍යයාට අනර්ථයක් කරන්නේය' යයි මෙසේ සිතා වෛරය දුරු කරයි. නැතහොත් මම ක්‍රෝධ කළහොත් ඒ ක්‍රෝධය මේ පුද්ගලයා කෙරෙහි කොහෙන් ලැබේද, කිනම් හේතුවකින් ලැබිය යුතුද යනු අර්ථයයි. 'කුතො ලාභා' කියා ද පාඨයක් ඇත. මම මෙහි ක්‍රෝධ කළහොත්, මාගේ ඒ ක්‍රෝධ කිරීමෙන් කුමන ලාභයක්ද, කවරෙකුට (ලාභයක්) වන්නේද යනු අර්ථයයි. මේ අර්ථයෙහි 'තං' යන්න නිපාත මාත්‍රයකි. එකොළොස්වන සූත්‍රයෙහි 'අනුපුබ්බනිරෝධා' යනු අනුපිළිවෙලින් නිරුද්ධ වීමයි. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

Sattāvāsavaggo tatiyo.

තෙවන සත්තාවාස වර්ගයයි.

4. Mahāvaggo

4. මහා වර්ගය

1-2. Anupubbavihārasuttādivaṇṇanā

1-2. අනුපුබ්බවිහාර සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාව

32-33. Catutthassa paṭhame anupubbavihārāti anupaṭipāṭiyā samāpajjitabbavihārā. Dutiye yattha kāmā nirujjhantīti yasmiṃ ṭhāne kāmā vūpasammanti. Nirodhetvāti appaṭivatte katvā. Nicchātāti taṇhādiṭṭhicchātānaṃ abhāvena nicchātā. Nibbutāti attaparitāpanakilesānaṃ abhāvena nibbutā. Tiṇṇāti kāmato tiṇṇā. Pāraṃgatāti kāme pāraṃ gatā. Tadaṅgenāti tena jhānaṅgena. Ettha kāmā nirujjhantīti ettha paṭhamajjhāne [Pg.277] kāmā nirujjhanti. Te cāti ye paṭhamajjhānaṃ samāpajjanti, te kāme nirodhetvā nirodhetvā viharanti nāma. Pañjalikoti paggahitaañjaliko hutvā. Payirupāseyyāti upaṭṭhāpeyya. Iminā upāyena sabbattha attho veditabbo.

32-33. හතරවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'අනුපුබ්බවිහාරා' යනු අනුපිළිවෙලින් සමාපත්තිවලට සමවැදී වාසය කිරීම්ය. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'යත්ථ කාමා නිරුජ්ඣන්ති' යනු යම් තැනක කාමයන් සංසිඳෙන්නේද යන්නයි. 'නිරොධෙත්වා' යනු නැවත නොවනා සේ කර යන්නයි. 'නිච්ඡාතා' යනු තණ්හා දෘෂ්ටි නමැති බඩගින්න නැති බැවින් බඩගිනි නැත්තෝය. 'නිබ්බුතා' යනු තමා පීඩාවට පත් කරන කෙලෙස් නැති බැවින් නිවුණෝය. 'තිණ්ණා' යනු කාමයන්ගෙන් එතෙර වූවෝය. 'පාරංගතා' යනු කාමයන්හි එතෙර වෙරළට ගියෝය. 'තදංගෙන' යනු ඒ ධ්‍යාන අංගයෙනි. 'එත්ථ කාමා නිරුජ්ඣන්ති' යනු මේ ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි කාමයෝ නිරුද්ධ වෙති. 'තේ ච' යනු යම් කෙනෙක් ප්‍රථම ධ්‍යානයට සමවදිත් ද, ඔවුහු කාමයන් නිරුද්ධ කර වාසය කරති යන්නයි. 'පඤ්ජලිකො' යනු දොහොත් මුදුන් දී වැඳගත් තැනැත්තෙකු වී යන්නයි. 'පයිරුපාසෙය්‍ය' යනු උපස්ථාන කරන්නේය යන්නයි. මේ ක්‍රමයෙන් සෑම තැනකම අර්ථ දත යුතුය.

3. Nibbānasukhasuttavaṇṇanā

3. නිබ්බානසුඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

34. Tatiye udāyīti lāḷudāyitthero. Etadeva khvetthāti etadeva kho ettha. Kāmasahagatāti kāmanissitā. Samudācarantīti manodvāre sañcaranti. Ābādhāyāti ābādhanāya pīḷanāya. Pariyāyenāti kāraṇena. Evaṃ sabbavāresu attho veditabbo. Imasmiṃ sutte avedayitasukhaṃ nāma kathitaṃ.

34. තෙවන සූත්‍රයෙහි ‘උදායී’ යනු ලාළුදායී තෙරුන් වහන්සේය. ‘එතදේව ඛ්වෙත්ථ’ යනු ‘එතදේව ඛො එත්ථ’ යන පද බෙදීමයි. ‘කාමසහගතා’ යනු කාම ගුණයන් ඇසුරු කළ (කාම නිශ්‍රිත) යන්නයි. ‘සමුදාචරන්ති’ යනු මනෝ ද්වාරයෙහි හැසිරෙති (පවතිති) යන්නයි. ‘ආබාධාය’ යනු පීඩාව පිණිසයි. ‘පරියායෙන’ යනු කාරණයෙනි. මෙලෙස සියලු වාරයන්හි අර්ථය දත යුතුය. මෙම සූත්‍රයෙහි අභිප්‍රාය වී ඇත්තේ අවේදයිත සුඛය (විඳීමක් නැති සැපය) පිළිබඳවයි.

4. Gāvīupamāsuttavaṇṇanā

4. ගාවී උපමා සූත්‍ර වර්ණනාව (දෙනකගේ උපමාව සහිත සූත්‍රයේ විස්තරය)

35. Catutthe pabbateyyāti pabbatacārinī. Na suppatiṭṭhitaṃ patiṭṭhāpetvāti yathā suppatiṭṭhitā hoti, evaṃ na patiṭṭhāpetvā. Taṃ nimittanti taṃ paṭhamajjhānasaṅkhātaṃ nimittaṃ. Na svādhiṭṭhitaṃ adhiṭṭhātīti yathā suṭṭhu adhiṭṭhitaṃ hoti, na evaṃ adhiṭṭhāti. Anabhihiṃsamānoti apothento aviheṭhento. Mudu cittaṃ hoti kammaññanti yathā vipassanācittaṃ lokuttaramaggakkhaṇe mudu kammakkhamaṃ kammayoggaṃ hoti, evamassa abhiññāpādakaṃ catutthajjhānacittaṃ mudu hoti kammaññaṃ. Appamāṇo samādhīti catubrahmavihārasamādhipi maggaphalasamādhipi appamāṇo samādhi nāma, idha pana ‘‘appamāṇaṃ appamāṇārammaṇa’’nti iminā pariyāyena suppaguṇasamādhi appamāṇasamādhīti daṭṭhabbo. So appamāṇena samādhinā subhāvitenāti imasmiṃ ṭhāne ayaṃ bhikkhu vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ patto. Idāni khīṇāsavassa abhiññāpaṭipāṭiṃ dassento yassa yassa cātiādimāha.

35. සිව්වන සූත්‍රයෙහි ‘පබ්බතෙය්‍යා’ යනු පර්වතයන්හි හැසිරෙන (එළදෙන) යන්නයි. ‘න සුප්පතිට්ඨිතං පතිට්ඨාපෙත්වා’ යනු යම් සේ මැනවින් පිහිටුවීමක් වේද, එසේ මැනවින් නොපිහිටුවා යන්නයි. ‘තං නිමිත්තං’ යනු එම ප්‍රථම ධ්‍යානය සංඛ්‍යාත නිමිත්තයි. ‘න ස්වාධිට්ඨිතං අධිට්ඨාති’ යනු යම් සේ මැනවින් අධිෂ්ඨාන කරන්නේද, එසේ මැනවින් අධිෂ්ඨාන නොකරයි යන්නයි. ‘අනභිහිංසමානො’ යනු පීඩාවට පත් නොකරමින් (වෙහෙස නොකරමින්) යන්නයි. ‘මුදු චිත්තං හෝති කම්මඤ්ඤං’ යනු යම් සේ විදර්ශනා සිත ලෝකෝත්තර මාර්ග ක්ෂණයෙහි මෘදු වූ ද, කටයුත්තට සුදුසු වූ ද (කර්මක්ෂම) වේද, එලෙසම මොහුගේ අභිඥාවට පාදක වන සිව්වන ධ්‍යාන සිත මෘදු හා කර්මක්ෂම වේ. ‘අප්පමාණො සමාධි’ යනු සතර බ්‍රහ්ම විහාර සමාධිය ද මාර්ග ඵල සමාධිය ද ‘අප්‍රමාණ සමාධි’ නම් වේ. මෙහිලා ‘අප්‍රමාණ වූ ආරම්මණයන් ඇති’ යන අර්ථයෙන් මැනවින් පුහුණු කළ සමාධිය අප්‍රමාණ සමාධිය ලෙස දත යුතුය. ‘සො අප්පමාණෙන සමාධිනා සුභාවිතෙන’ යන මෙතැනදී මෙම භික්ෂුව විදර්ශනාව වඩා අර්හත්වයට පැමිණියේය. දැන් ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේගේ අභිඥා පිළිවෙළ දක්වමින් ‘යස්ස යස්ස ච’ යනාදිය වදාළ සේක.

5. Jhānasuttavaṇṇanā

5. ධ්‍යාන සූත්‍ර වර්ණනාව

36. Pañcame āsavānaṃ khayanti arahattaṃ. Yadeva tattha hoti rūpagatanti tasmiṃ paṭhamajjhānakkhaṇe vatthuvasena vā cittasamuṭṭhānikādivasena vā yaṃ rūpaṃ nāma pavattati. Vedanāgatādīni sampayuttavedanādīnaṃ vasena veditabbāni[Pg.278]. Te dhammeti te rūpādayo pañcakkhandhadhamme. Aniccatotiādīsu hutvā abhāvākārena aniccato, paṭipīḷanākārena dukkhato, rujjanākārena rogato, antodussanaṭṭhena gaṇḍato, anupaviṭṭhaṭṭhena anukantanaṭṭhena ca sallato, dukkhaṭṭhena aghato, ābādhanaṭṭhena ābādhato, asakaṭṭhena parato, palujjanaṭṭhena palokato, assāmikaṭṭhena suññato, avasavattanaṭṭhena anattato. Samanupassatīti balavavipassanāpaññāya passati.

36. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘ආසවානං ඛයං’ යනු අර්හත් ඵලයයි. ‘යදේව තත්ථ හෝති රූපගතං’ යනු එම ප්‍රථම ධ්‍යාන ක්ෂණයෙහි වස්තු වශයෙන් හෝ චිත්තසමුට්ඨානික රූප ආදී වශයෙන් හෝ පවත්නා යම් රූපයක් වේද එයයි. ‘වේදනාගත’ ආදිය සම්ප්‍රයුක්ත වේදනා ආදියේ වශයෙන් දත යුතුය. ‘තේ ධම්මේ’ යනු එම රූප ආදී පංචස්කන්ධ ධර්මයන්ය. ‘අනිච්චතො’ යනාදී තන්හි - හටගෙන නැතිවී යන අර්ථයෙන් අනිත්‍ය වශයෙනුත්, පෙළෙන අර්ථයෙන් දුක් වශයෙනුත්, වේදනා දෙන බැවින් රෝග වශයෙනුත්, ඇතුළත නරක් වන බැවින් ගෙඩියක් (අර්ශස් ගෙඩියක්) වශයෙනුත්, ඇතුළට ඇනෙන හා කපා දමන බැවින් හීයක් (ශල්‍යයක්) වශයෙනුත්, දුක් සහගත බැවින් අඝ (පීඩා) වශයෙනුත්, පීඩා කරන බැවින් ආබාධ වශයෙනුත්, තමාගේ නොවන බැවින් පර (අන්‍ය) වශයෙනුත්, බිඳී යන බැවින් පලෝක (විනාශ වන) වශයෙනුත්, හිමිකරුවෙකු නැති බැවින් ශූන්‍ය වශයෙනුත්, වසඟයෙහි පැවැත්විය නොහැකි බැවින් අනාත්ම වශයෙනුත් දකියි. ‘සමනුපස්සති’ යනු බලවත් විදර්ශනා ප්‍රඥාවෙන් දකියි යන්නයි.

Tehi dhammehīti tehi pañcakkhandhadhammehi. Paṭivāpetīti nibbānavasena nivatteti. Amatāya dhātuyāti nibbānadhātuyā. Cittaṃ upasaṃharatīti ñāṇena ānisaṃsaṃ disvā otāreti. Santanti paccanīkasantatāya santaṃ. Paṇītanti atappakaṃ. So tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇātīti so tasmiṃ paṭhamajjhāne ṭhito taṃ balavavipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇāti. Aparo nayo – so tehi dhammehīti yasmā aniccatotiādīsu aniccato palokatoti dvīhi padehi aniccalakkhaṇaṃ kathitaṃ, dukkhatotiādīhi chahi dukkhalakkhaṇaṃ, parato, suññato, anattatoti tīhi anattalakkhaṇaṃ. Tasmā so tehi evaṃ tilakkhaṇaṃ āropetvā diṭṭhehi antosamāpattiyaṃ pañcakkhandhadhammehi. Cittaṃ paṭivāpetīti cittaṃ paṭisaṃharati moceti apaneti. Upasaṃharatīti vipassanācittaṃ tāva savanavasena thutivasena pariyattivasena paññattivasena ca santaṃ nibbānanti evaṃ asaṅkhatāya amatāya dhātuyā upasaṃharati. Maggacittaṃ nibbānaṃ ārammaṇakaraṇavaseneva ‘‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇīta’’nti na evaṃ vadati. Iminā panākārena taṃ paṭivijjhanto tattha cittaṃ upasaṃharatīti attho.

‘තේහි ධම්මේහි’ යනු එම පංචස්කන්ධ ධර්මයන්ගෙනි. ‘පටිවාපේති’ යනු නිවන් අරමුණු කොට (සිත) ඉවත් කරවයි. ‘අමතාය ධාතුයා’ යනු නිවන් ධාතුව කෙරෙහිය. ‘චිත්තං උපසංහරති’ යනු ඥානයෙන් ආනිසංස දැක (සිත එහි) පමුණුවයි. ‘සන්තං’ යනු ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් සංසිඳුණු බැවින් ශාන්තය. ‘පණීතං’ යනු තෘප්තිමත් නොවන (උතුම් වූ) බැවින් ප්‍රණීතය. ‘සො තත්ථ ඨිතො ආසවානං ඛයං පාපුණාති’ යනු ඔහු එම ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි පිහිටා, එම බලවත් විදර්ශනාව වඩා අර්හත්වයට පැමිණෙයි. තවත් ක්‍රමයක් නම් - ‘සො තේහි ධම්මේහි’ යනාදියේ ‘අනිච්චතො’ හා ‘පලෝකතො’ යන පද දෙකෙන් අනිත්‍ය ලක්ෂණය ද, ‘දුක්ඛතො’ ආදී පද හයකින් දුක්ඛ ලක්ෂණය ද, ‘පරතො’, ‘සුඤ්ඤතො’, ‘අනත්තතො’ යන පද තුනෙන් අනාත්ම ලක්ෂණය ද කියැවේ. එබැවින් ඔහු එම පංචස්කන්ධ ධර්මයන් කෙරෙහි මෙලෙස තිලකුණු ආරෝපණය කර දැක, සමාපත්තිය තුළ වූ පංචස්කන්ධ ධර්මයන්ගෙන් සිත මුදවා ගනියි, ඉවත් කරවයි. ‘උපසංහරති’ යනු විදර්ශනා සිත ඇසීම, පැසසීම, ඉගෙනීම හා ප්‍රඥප්තිය තුළින් ‘නිවන ශාන්තය’ යැයි මෙලෙස අසංඛත වූ අමෘත ධාතුවට පමුණුවයි. මාර්ග චිත්තය නිවන අරමුණු කරන විට ‘මෙය ශාන්තය, මෙය ප්‍රණීතය’ කියා වචනයෙන් ප්‍රකාශ නොකරයි. එහෙත් මෙම ආකාරයෙන් එය ප්‍රත්‍යක්ෂ කරමින් එහි සිත පමුණුවන බව අර්ථයයි.

So tattha ṭhitoti tassā tilakkhaṇārammaṇāya vipassanāya ṭhito. Āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇātīti anukkamena cattāro magge bhāvetvā arahattaṃ pāpuṇāti. Teneva dhammarāgenāti samathavipassanādhamme chandarāgena. Dhammanandiyāti tasseva vevacanaṃ. Samathavipassanāsu hi sabbaso chandarāgaṃ pariyādātuṃ sakkonto arahattaṃ pāpuṇāti, asakkonto anāgāmī hoti.

‘සො තත්ථ ඨිතො’ යනු එම ත්‍රිලක්ෂණ අරමුණු කරගත් විදර්ශනාවෙහි පිහිටා යන්නයි. ‘ආසවානං ඛයං පාපුණාති’ යනු අනුපිළිවෙලින් සතර මාර්ගයන් වඩා අර්හත්වයට පැමිණෙයි යන්නයි. ‘තෙනේව ධම්මරාගේන’ යනු සමථ විදර්ශනා ධර්මයන් කෙරෙහි ඇති ඡන්ද රාගයෙනි. ‘ධම්මනන්දියා’ යනු එයටම පර්යාය වචනයකි. සමථ විදර්ශනාවන්හි සියලු ආකාරයෙන් ඡන්ද රාගය ක්ෂය කිරීමට සමත් වන්නා අර්හත්වයට පැමිණෙයි, එසේ නොහැකි වන්නා අනාගාමී වෙයි.

Tiṇapurisarūpake [Pg.279] vāti tiṇapotthakarūpe vā. Dūre kaṇḍe pātetīti dūrepātī. Avirādhitaṃ vijjhatīti akkhaṇavedhī. Yadeva tattha hoti vedanāgatanti idha rūpaṃ na gahitaṃ. Kasmā? Samatikkantattā. Ayañhi heṭṭhā rūpāvacarajjhānaṃ samāpajjitvā rūpaṃ atikkamitvā arūpāvacarasamāpattiṃ samāpannoti samathavasenāpi anena rūpaṃ samatikkantaṃ, heṭṭhā rūpaṃ sammasitvā taṃ atikkamma idāni arūpaṃ sammasatīti vipassanāvasenāpi anena rūpaṃ atikkantaṃ. Āruppe pana sabbasopi rūpaṃ natthīti taṃ sandhāyapi rūpaṃ na gahitaṃ. Atha nevasaññānāsaññāyatanaṃ kasmā na gahitanti? Sukhumattā. Tasmiñhi cattāropi arūpakkhandhā sukhumā na sammasanūpagā. Tenevāha – ‘‘iti kho, bhikkhave, yāvatā saññāsamāpatti tāvatā aññāpaṭivedho’’ti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yāvatā sacittakasamāpatti nāma atthi, tāvatā oḷārike dhamme sammasato aññāpaṭivedho hoti, arahattaṃ sampajjati. Nevasaññānāsaññāyatanaṃ pana sukhumattā saññāsamāpattīti na vuccati. Jhāyīheteti jhāyīhi jhānābhiratehi etāni. Vuṭṭhahitvāti tato samāpattito vuṭṭhāya. Samakkhātabbānīti sammā akkhātabbāni, ‘‘santāni paṇītānī’’ti evaṃ kevalaṃ ācikkhitabbāni thometabbāni vaṇṇetabbānīti.

‘තිණපුරිස රූපකේ වා’ යනු තණකොළවලින් සාදන ලද රූපයකට යන්නයි. ‘දූරේ කණ්ඩේ පාතේති’ යනු දුරට විදින්නා (දූරේපාතී) යන්නයි. නොවැරදී විදිනුයේ ‘අක්ඛණවේධී’ නම් වේ. ‘යදේව තත්ථ හෝති වේදනාගතං’ යන මෙහි රූපය ගෙන නැත. ඒ මන්ද? (රූපය) ඉක්මවා ඇති බැවිනි. මොහු කලින් රූපාවචර ධ්‍යානයට සම වැදී රූපය ඉක්මවා අරූපාවචර සමාපත්තියට පැමිණි බැවින් සමථය මගින් ද රූපය ඉක්මවා ඇත. කලින් රූපය මෙනෙහි කොට එය ඉක්මවා දැන් අරූපය (නාමය) මෙනෙහි කරන බැවින් විදර්ශනාව මගින් ද රූපය ඉක්මවා ඇත. තවද අරූප ලෝකයෙහි කොහෙත්ම රූපයක් නැති බැවින් ඒ අර්ථයෙන් ද රූපය මෙහි ගෙන නැත. එසේ නම් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය නොගත්තේ මන්ද? ඉතා සියුම් බැවිනි. එහි අරූප ස්කන්ධ සතරම විදර්ශනාවට හසු නොවන තරම් ඉතා සියුම්ය. එබැවින් “මහණෙනි, යම්තාක් සංඥා සමාපත්තියක් වේද, ඒ තාක් අර්හත් ඵල අවබෝධය (අඥා ප්‍රතිවේධය) පවතී” යැයි වදාළ සේක. මෙයින් අදහස් වන්නේ - සිත සහිත වූ (සචිත්තක) සමාපත්තියක් යම්තාක් වේද, ඒ තාක් ඖදාරික ධර්මයන් මෙනෙහි කරන්නාට අර්හත් ඵල අවබෝධය ඇතිවන බවත් අර්හත් ඵලය ලැබෙන බවත්ය. නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය වනාහි ඉතා සියුම් බැවින් ‘සංඥා සමාපත්තිය’ ලෙස හඳුන්වනු නොලැබේ. ‘ඣායීහේතේ’ යනු ධ්‍යානයෙහි ඇලුනු ධ්‍යානලාභීන් විසින් මේවා (හඳුන්වනු ලැබේ). ‘වුට්ඨහිත්වා’ යනු එම සමාපත්තියෙන් නැගී සිට යන්නයි. ‘සමක්ඛාතබ්බානි’ යනු මැනවින් පැවසිය යුතු යන්නයි. එනම් “ශාන්තය, ප්‍රණීතය” යනාදී වශයෙන් හුදෙක් ප්‍රකාශ කළ යුතුය, පැසසිය යුතුය, වර්ණනා කළ යුතුය යන්නයි.

6. Ānandasuttavaṇṇanā

6. ආනන්ද සූත්‍ර වර්ණනාව

37. Chaṭṭhe sambādheti pañcakāmaguṇasambādhe. Okāsādhigamoti okāsassa adhigamo. Sattānaṃ visuddhiyāti sattānaṃ visuddhiṃ pāpanatthāya. Samatikkamāyāti samatikkamanatthāya. Atthaṅgamāyāti atthaṃ gamanatthāya. Ñāyassa adhigamāyāti sahavipassanakassa maggassa adhigamanatthāya. Nibbānassa sacchikiriyāyāti apaccayanibbānassa paccakkhakaraṇatthāya. Tadeva nāma cakkhuṃ bhavissatīti taññeva pasādacakkhu asambhinnaṃ bhavissati. Te rūpāti tadeva rūpārammaṇaṃ āpāthaṃ āgamissati. Tañcāyatanaṃ no paṭisaṃvedissatīti tañca rūpāyatanaṃ na jānissati. Sesesupi eseva nayo.

37. හයවන සූත්‍රයෙහි; 'සම්බාධෙ' යනු පංචකාම ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ සම්බාධයෙහි (ගැටීමෙහි) ය. 'ඕකාසාධිගමෝ' යනු අර්හත් ඵලය ලබා ගැනීම සඳහා අවකාශය සැලසීමයි. 'සත්තානං විසුද්ධියා' යනු සත්ත්වයන් කෙලෙසුන්ගෙන් පිරිසිදු වීම වූ නිවන කරා පැමිණවීම පිණිසයි. 'සමතික්කමාය' යනු මැනවින් ඉක්මවා යාම පිණිසයි. 'අත්ථංගමාය' යනු නැති වී යාම (නිරුද්ධ වීම) පිණිසයි. 'ඤායස්ස අධිගමාය' යනු විදර්ශනාව සහිත වූ මාර්ගය ලබා ගැනීම පිණිසයි. 'නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය' යනු හේතු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් තොර වූ නිවන ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම පිණිසයි. 'තදෙව නාම චක්ඛුං භවිස්සති' යනු එම ප්‍රඥා චක්ෂුසම (නොබිඳී) පවතිනු ඇත යන්නයි. 'තේ රූපා' යනු එම රූපාරම්මණයම හමුවට පැමිණෙනු ඇත යන්නයි. 'තඤ්චායතනං නෝ පටිසංවෙදිස්සති' යනු ඒ රූප ආයතනය (සිතින්) නොදැනෙන්නේය යන්නයි. සෙසු පදයන්හි ද ක්‍රමය මෙයම වේ.

Udāyīti kāḷudāyitthero. Saññīmeva nu khoti sacittakoyeva nu kho. Makāro padasandhimattaṃ. Kiṃsaññīti katarasaññāya saññī hutvā. Sabbaso [Pg.280] rūpasaññānanti idaṃ kasmā gaṇhi, kiṃ paṭhamajjhānādisamaṅgino rūpādipaṭisaṃvedanā hotīti? Na hoti, yāva pana kasiṇarūpaṃ ārammaṇaṃ hoti, tāva rūpaṃ samatikkantaṃ nāma na hoti. Asamatikkantattā paccayo bhavituṃ sakkhissati. Samatikkantattā pana taṃ natthi nāma hoti, natthitāya paccayo bhavituṃ na sakkotīti dassetuṃ idameva gaṇhi.

'උදායී' යනු කාලුදායී තෙරුන් වහන්සේයි. 'සඤ්ඤීමෙව නු ඛෝ' යනු සිත සහිත වූවෙක්ම ද යන්නයි. 'ම' කාරය පද සන්ධියක් පමණි. 'කිංසඤ්ඤී' යනු කවර සංඥාවකින් යුක්තව ද යන්නයි. 'සබ්බසෝ රූපසඤ්ඤානං' යන්න කුමක් හෙයින් ගත්තේද? ප්‍රථම ධ්‍යානාදියට පැමිණි තැනැත්තාට රූපාරම්මණාදිය දැනෙන්නේ නොවේද? නැත, එය එසේ නොවේ. යම් තාක් කසිණ රූපය අරමුණු වේද, ඒ තාක් රූපය සම්පූර්ණයෙන් ඉක්මවන ලද්දක් නොවේ. ඉක්මවා නොගිය බැවින් එය අරමුණක් වීමට ප්‍රත්‍ය විය හැකිය. රූපය සම්පූර්ණයෙන් ඉක්මවා ගිය විට එය නැති වූවක් බඳුය, නැති බැවින් ප්‍රත්‍ය වීමට නොහැකිය යන්න පෙන්වීම පිණිස මෙයම (සබ්බසෝ රූපසඤ්ඤානං යන්න) වදාරන ලදී.

Jaṭilavāsikāti jaṭilanagaravāsinī. Na cābhinatotiādīsu rāgavasena na abhinato, dosavasena na apanato. Sasaṅkhārena sappayogena kilese niggaṇhitvā vāretvā ṭhito, kilesānaṃ pana chinnante uppannoti na sasaṅkhāraniggayhavāritagato. Vimuttattā ṭhitoti kilesehi vimuttattāyeva ṭhito. Ṭhitattā santusitoti ṭhitattāyeva santuṭṭho nāma jāto. Santusitattā no paritassatīti santuṭṭhattāyeva paritāsaṃ nāpajjati. Ayaṃ, bhante ānanda, samādhi kiṃ phaloti iminā ayaṃ therī tālaphalaññeva gahetvā ‘‘idaṃ phalaṃ kiṃ phalaṃ nāmā’’ti pucchamānā viya arahattaphalasamādhiṃ gahetvā ‘‘ayaṃ, bhante ānanda, samādhi kiṃ phalo vutto bhagavatā’’ti pucchati. Aññāphalo vuttoti aññā vuccati arahattaṃ, arahattaphalasamādhi nāmeso vutto bhagavatāti attho. Evaṃsaññīpīti imāya arahattaphalasaññāya saññīpi tadāyatanaṃ no paṭisaṃvedetīti evaṃ imasmiṃ sutte arahattaphalasamādhi kathitoti.

'ජටිලවාසිකා' යනු ජටිල නුවර වැසි තෙරණියයි. 'න චාභිනතෝ' ආදී පදයන්හි, රාගය නිසා ඇලුණේ නැත, ද්වේෂය නිසා ඉවත් වූයේ නැත. වීර්යයෙන් හා ප්‍රයෝගයෙන් කෙලෙසුන් මර්දනය කරමින් හෝ වළක්වමින් සිටින අවස්ථාවක් නොව, කෙලෙසුන් සිඳී ගිය කෙළවර හටගත් බැවින් එය 'න සසංඛාරනිග්ගය්හවාරිතගතෝ' (වීර්යයෙන් කෙලෙස් මර්දනය කර අත්පත් කරගත්තක් නොවේ) නම් වේ. 'විමුත්තත්තා ඨිතෝ' යනු කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු බැවින්ම ස්ථාවරව පිහිටියේ යන්නයි. 'ඨිතත්තා සන්තුසිතෝ' යනු ස්ථාවර වූ බැවින්ම සතුටට (සන්තෝෂයට) පත් වූයේ යන්නයි. 'සන්තුසිතත්තා නෝ පරිතස්සති' යනු සතුටු වූ බැවින්ම කිසිදු තැති ගැනීමකට හෝ තෘෂ්ණාවකට පත් නොවේ. 'අයං භන්තේ ආනන්ද සමාධි කිං ඵලෝ' යන මෙයින්, මෙම තෙරණිය තල් ගෙඩියක් අතට ගෙන "මේ ඵලය කුමන ඵලයක්ද?" කියා විමසන්නාක් මෙන් අර්හත් ඵල සමාධිය අරමුණු කොට ගෙන, "ස්වාමීනි ආනන්දයෙනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙම සමාධිය කිනම් ඵලයක් ඇති එකක් ලෙස වදාරන ලද්දේ දැයි" විමසයි. 'අඤ්ඤාඵලෝ වුත්තෝ' යනු මෙහි 'අඤ්ඤා' යන්නෙන් අර්හත් ඵලය කියැවේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය අර්හත් ඵල සමාධිය යැයි වදාරන ලද බව අර්ථයයි. 'ඒවංසඤ්ඤීපි' යනු මෙම අර්හත් ඵල සංඥාවෙන් යුක්තව සිටියත් ඒ ආයතනය (රූපය) නොදැනෙන්නේය යන්නයි. මෙලෙස මෙම සූත්‍රයෙහි අර්හත් ඵල සමාධිය ගැන කියැවේ.

7. Lokāyatikasuttavaṇṇanā

7. ලෝකායතික සූත්‍ර වර්ණනාව

38. Sattame lokāyatikāti lokāyatavādakā. Satatanti sadā. Samitanti nirantaraṃ. Tiṭṭhatetanti tiṭṭhatu etaṃ, mā etaṃ paṭṭhapetha, ko vo etena attho. Dhammaṃ vo brāhmaṇā desessāmīti ahaṃ vo catusaccadhammaṃ desessāmi.

38. සත්වන සූත්‍රයෙහි; 'ලෝකායතිකා' යනු ලෝකායත ශාස්ත්‍රය පවසන්නන්ය. 'සතතං' යනු සැමකල්හි ය. 'සමිතං' යනු නිරන්තරයෙන්ම ය. 'තිට්ඨතේතං' යනු මෙය පවතිත්වා (නතර වේවා), මෙය ඉදිරිපත් නොකරන්න, මෙයින් ඔබට ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? 'ධම්මං වෝ බ්‍රාහ්මණා දේසෙස්සාමි' යනු බ්‍රාහ්මණයෙනි, මම ඔබට චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය දේශනා කරමි යන්නයි.

Daḷhadhammoti daḷhadhanuṃ gahetvā ṭhito. Dhanuggahoti issāso. Daḷhadhanu nāma dvisahassathāmaṃ vuccati. Dvisahassathāmaṃ nāma yassa āropitassa jiyābaddho [Pg.281] lohasīsādīnaṃ bhāro daṇḍe gahetvā yāva kaṇḍappamāṇā ukkhittassa pathavito muccati. Sikkhitoti dasa dvādasa vassāni ācariyakule uggahitasippo. Katahatthoti eko sippameva uggaṇhāti, katahattho na hoti ayaṃ pana katahattho ciṇṇavasibhāvo. Katūpāsanoti rājakulādīsu dassitasippo. Lahukena asanenāti anto susiraṃ katvā tūlādīhi pūretvā katalakkhaparikammena sallahukakaṇḍena. Evaṃ katañhi ekausabhagāmī dve usabhānipi gacchati…pe… aṭṭhusabhagāmī soḷasa usabhānipi gacchati. Appakasirenāti niddukkhena. Atipāteyyāti atikkameyya. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā so dhanuggaho taṃ vidatthicaturaṅgulaṃ chāyaṃ sīghameva atikkāmeti, evaṃ sakalacakkavāḷaṃ sīghaṃ sīghaṃ atikkamanasamatthena javena samannāgato. Sandhāvanikāyāti padasā dhāvanena. Evamāhaṃsūti evaṃ vadanti.

'දළ්හධම්මෝ' යනු ශක්තිමත් දුන්නක් ගෙන සිටින්නා වූ තැනැත්තායි. 'ධනුග්ගහො' යනු දුනු ශිල්පියායි. පල් දෙදහසක ශක්තිය ඇති දුන්න 'දළ්හධනු' නම් වේ. පල් දෙදහසක ශක්තිය ඇති දුන්නක් නම්, ලෝහ තැටි ආදියෙහි බර දුන්නෙහි රඳවා හී තලයේ ප්‍රමාණයට ඇද අත්හළ විට පොළොවෙන් මිදී යන (ඈතට විදින) දුන්නයි. 'සික්ඛිතෝ' යනු දස දොළොස් වසරක් ගුරු කුලයෙහි හිඳ ශිල්ප උගත් තැනැත්තායි. 'කතහත්ථෝ' යනු ඇතමෙක් ශිල්පය පමණක් උගත්ත ද අත්දැකීම් සහිත දක්ෂයෙක් (කතහත්ථ) නොවේ; එහෙත් මොහු පුහුණුවෙන් වසීභාවයට පැමිණි දක්ෂයෙකි. 'කටූපාසනෝ' යනු රජවාසල ආදියෙහි ශිල්ප දක්වන ලද තැනැත්තායි. 'ලහුකේන ආසනේන' යනු ඇතුළත සිදුරු කර පුළුන් ආදිය පුරවා, ඉලක්කය මැනවින් සකස් කර තනන ලද සැහැල්ලු හීයකිනි. මෙලෙස සකස් කළ හීයක් එක් උසභයක්, උසභ දෙකක්... අට උසභයක්, සොළොස් උසභයක් දක්වා වුව ද යයි. 'අප්පකසිරේන' යනු පහසුවෙන් (දුකක් රහිතව) ය. 'අතිපාතෙය්‍ය' යනු ඉක්මවා යන්නේය යන්නයි. මින් අදහස් කළේ මෙයයි - ඒ දුනු ශිල්පියා වියතක් හා අඟල් හතරක් පමණ වූ සෙවණැල්ලක් යම් සේ වේගයෙන් ඉක්මවා යන්නේ ද, එලෙසම මුළු සක්වළම වේගයෙන් ඉක්මවා යාමට සමත් ජවයකින් යුක්ත වූවෙක් යන්නයි. 'සන්ධාවනිකාය' යනු පයින් දිවීමෙනි. 'ඒවමාහංසු' යනු මෙලෙස පවසති යන්නයි.

8. Devāsurasaṅgāmasuttavaṇṇanā

8. දේවාසූර සංග්‍රාම සූත්‍ර වර්ණනාව

39. Aṭṭhame samupabyūḷho ahosīti paccupaṭṭhito ahosi. Saṅgāmeyyāmāti saṅgāmaṃ kareyyāma yujjheyyāma. Apayiṃsuyevāti palāyiṃsuyeva. Uttarenābhimukhāti uttarāmukhā hutvā. Abhiyante vāti anubandhantiyeva. Bhīruttānagatenāti bhīruttānaṃ bhayanivāraṇaṃ patiṭṭhānaṃ gatena. Akaraṇīyāti yuddhena kiñci akattabbā. Kasmā pana nesaṃ saṅgāmo hotīti? Asurā hi pubbe tāvatiṃsavāsino, te cittapāṭaliyā pupphanakāle dibbapāricchattakapupphaṃ anussaranti. Tato uppannakodhā ‘‘gaṇhatha deve’’ti sammukhasammukhaṭṭhāneneva sineruṃ abhiruhanti, devāpi nikkhamanti. Tesaṃ gopālakadārakānaṃ aññamaññaṃ daṇḍakehi paharaṇasadisaṃ yuddhaṃ hoti. Sakko devarājā heṭṭhā pañcasu ṭhānesu ārakkhaṃ ṭhapetvā upari devapuraṃ parivāretvā attasadisā vajirahatthā paṭimā ṭhapāpesi. Asurā heṭṭhā pañca ṭhānāni paṭibāhitvā abhiruḷhā indapaṭimāyo disvā nivattitvā asurapurameva gacchanti.

39. අටවන සූත්‍රයෙහි; 'සමුපබ්‍යූළ්හෝ අහෝසි' යනු ඉදිරිපත් වූයේ (සූදානම් වූයේ) යන්නයි. 'සංගාමෙය්‍යාම' යනු සංග්‍රාම කරමු, යුද්ධ කරමු යන්නයි. 'අපයිංසුයේව' යනු පලා ගියහ යන්නයි. 'උත්තරේනාභිමුඛා' යනු උතුරු දිශාවට මුහුණ ලා ය. 'අභියන්තේව' යනු ලුහුබඳින්නාහුමය. 'භීරුත්තානගතේන' යනු බිය වැළැක්වීම පිණිස වූ තමාගේ පිහිට ස්ථානයට පැමිණීමෙනි. 'අකරණීයා' යනු යුද්ධයෙන් කිසිවක් නොකළ හැකිය යන්නයි. ඔවුන් අතර සංග්‍රාමයක් ඇති වන්නේ කුමක් හෙයින් ද? අසුරයෝ පෙර තව්තිසා වැසියෝ වූහ. ඔවුහු චිත්‍රපාටලී ගස මල් පිපෙන කාලයේදී දිව්‍යමය පාරිච්ඡත්තක මල් සිහි කරති. ඉන් හටගත් කෝපයෙන් "දෙවියන් අල්ලා ගනිවු" යැයි පවසා එකිනෙකා හමුවෙමින්ම මහා මේරු පර්වතයට නගිති. දෙවියෝ ද පිටත් වෙති. ඔවුන්ගේ එම යුද්ධය ගව පාලක දරුවන් එකිනෙකාට දඬු කැබලිවලින් ගසා ගන්නාක් වැනි ය. ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා පහළ ස්ථාන පහක ආරක්ෂාව යොදවා, ඉහළ දිව්‍ය පුරය පිරිවරා තමා හා සමාන වජ්‍රායුධ අතින් ගත් ශක්‍ර රූප පිහිටෙවූයේය. අසුරයෝ පහළ ස්ථාන පහ මැඩගෙන ඉහළට නැඟ, ඒ ශක්‍ර රූප දැක ආපසු හැරී අසුර පුරයටම යති.

Dakkhiṇenābhimukhāti dakkhiṇāmukhā hutvā. Apadaṃ vadhitvāti nippadaṃ niravasesaṃ vadhitvā. Adassanaṃ gatoti māropi vaṭṭapādakaṃ katvā rūpāvacaracatutthajjhānaṃ [Pg.282] samāpannassa cittaṃ jānāti, tadeva vipassanāpādakaṃ katvā samāpannassa cittaṃ jānāti. Arūpāvacarasamāpatti pana vaṭṭapādā vā hotu vipassanāpādā vā, taṃ samāpannassa māro cittaṃ na jānāti. Tena vuttaṃ – ‘‘adassanaṃ gato pāpimato’’ti.

'දක්ඛිණේනාභිමුඛා' යනු දකුණු දිශාවට මුහුණ ලා ය. 'අපදං වධිත්වා' යනු කිසිදු සලකුණක් හෝ ශේෂයක් ඉතිරි නොවන සේ විනාශ කර ය. 'අදස්සනං ගතෝ' යනු මාරයා වුව ද වෘත්ත (සංසාර) පාදක කරගත් රූපාවචර චතුර්ථ ධ්‍යානයට සමවැදුණු තැනැත්තාගේ සිත දනී. එහෙත් අරූපාවචර සමාපත්තිය වෘත්ත පාදක වුව ද, විදර්ශනා පාදක වුව ද එයට සමවැදුණු තැනැත්තාගේ සිත මාරයා නොදනී. ඒ හෙයින් "පාපිෂ්ඨ මාරයාට නොපෙනී ගියේය" යයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාරන ලදී.

9. Nāgasuttavaṇṇanā

9. නාග සූත්‍ර වර්ණනාව

40. Navame āraññakassāti araññavāsino. Gocarapasutassāti gocaraggahaṇatthāya gacchantassa. Hatthikalabhāti mahantā mahantā nāgā. Hatthicchāpāti taruṇapotakā. Obhaggobhagganti nāmetvā nāmetvā ṭhapitaṃ. Ogāhaṃ otiṇṇassāti ogāhitabbattā ogāhanti laddhanāmaṃ udakatitthaṃ otiṇṇassa. Ogāhā uttiṇṇassāti udakatitthato uttiṇṇassa. Vūpakaṭṭhoti vūpakaṭṭho hutvā. Idāni yasmā dasabalassa hatthināgena kiccaṃ natthi, sāsane pana taṃsarikkhakaṃ puggalaṃ dassetuṃ idamāhaṭaṃ, tasmā taṃ puggalaṃ dassento evameva khotiādimāha.

40. නවවැනි සූත්‍රයෙහි ‘ආරඤ්ඤකස්ස’ යනු වනයෙහි වසන්නා වූ යන්නයි. ‘ගෝචරපසුතස්ස’ යනු ගොදුරු (ආහාර) සෙවීම පිණිස යන්නා වූ යන්නයි. ‘හත්ථිකලභා’ යනු ඉතා විශාල වූ හස්තීහුය. ‘හත්ථිච්ඡාපා’ යනු ළපටි හස්ති පෝතකයෝය. ‘ඕභග්ගෝභග්ගං’ යනු නවන ලදුව තබන ලද යන්නයි. ‘ඕගාහං ඕතිණ්ණස්ස’ යනු බැසීමට සුදුසු බැවින් ‘ඕගාහ’ යන නම ලත් ජල තොටකට බැසගත් යන්නයි. ‘ඕගාහා උත්තිණ්ණස්ස’ යනු ජල තොටින් ගොඩට පිවිසි යන්නයි. ‘වූපකට්ඨෝ’ යනු වෙන් වූයේ (හුදෙකලා වූයේ) යන අර්ථයයි. දැන්, දසබලයන් වහන්සේට හස්ති රාජයෙකුගෙන් ඉටු කරගත යුතු කාරියක් නැතත්, ශාසනයෙහි එවැනි (උතුම්) පුද්ගලයෙකු දැක්වීම පිණිස ‘යස්මිං භික්ඛවේ සමයේ ආරඤ්ඤකනාගස්ස’ යනාදී මේ වචන ගෙන එන ලදී. එබැවින් එම පුද්ගලයා දැක්වීමට ‘ඒවමේව ඛෝ’ යනාදිය වදාළ සේක.

10. Tapussasuttavaṇṇanā

10. තපුස්ස සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

41. Dasame mallesūti mallaraṭṭhe. Idheva tāva tvaṃ, ānanda, hotīti idha bhagavā ‘‘tapussagahapatino idha ṭhitena ānandena saddhiṃ kathāsallāpo bhavissati, tatonidānaṃ ahaṃ mahantaṃ dhammapariyāyaṃ desessāmī’’ti ñatvā āha. Upasaṅkamīti so kira bhuttapātarāso ‘‘dasabalassa upaṭṭhānaṃ gamissāmī’’ti nikkhamanto dūratova theraṃ disvā yenāyasmā ānando tenupasaṅkami. Papāto viya khāyati, yadidaṃ nekkhammanti yamidaṃ pabbajjāsaṅkhātaṃ nekkhammaṃ, taṃ amhākaṃ mahāpapāto viya ogāhitvā upaṭṭhāti. Nekkhamme cittaṃ pakkhandatīti pabbajjāya cittaṃ ārammaṇavasena pakkhandati, tadeva ārammaṇaṃ katvā pasīdati, tadeva patiṭṭhāti, paccanīkadhammehi ca vimuccati. ‘Etaṃ santa’nti passatoti etaṃ nekkhammaṃ santaṃ vigatadarathapariḷāhanti evaṃ passantānaṃ bhikkhūnaṃ. Bahunā janena visabhāgoti tayidaṃ bahunā mahājanena saddhiṃ bhikkhūnaṃ visabhāgaṃ, asadisanti attho.

41. දසවැනි සූත්‍රයෙහි ‘මල්ලේසු’ යනු මල්ල රටෙහි යන්නයි. ‘ඉධේව තාව ත්වං ආනන්ද හෝති’ යන්නෙහි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘තපුස්ස ගෘහපතියා මෙහි සිටින ආනන්ද තෙරුන් සමඟ කථාසල්ලාපයක නිරත වනු ඇත, එම කරුණ නිමිත්තෙන් මම මහා ධර්ම පර්යායයක් දේශනා කරන්නෙමි’ යි දැනගෙන මෙය වදාළ සේක. ‘උපසංකමී’ යනු ඒ තපුස්ස ගෘහපතියා උදෑසන ආහාරය ගෙන ‘දසබලයන් වහන්සේ බැහැදැකීමට යන්නෙමි’ යි නික්මෙන්නේ, දුරදීම තෙරුන් වහන්සේ දැක ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණියේය. ‘පපාතෝ විය ඛායති යදිදං නෙක්ඛම්මං’ යනු පැවිදි බව නම් වූ යම් මේ නෙක්ඛම්මයක් වේද, එය අපට (ගිහියන්ට) මහත් ප්‍රපාතයකට බසින්නාක් මෙන් වැටහෙයි. ‘නෙක්ඛම්මේ චිත්තං පක්ඛන්දති’ යනු පැවිදි බව කෙරෙහි සිත අරමුණු වශයෙන් පැන නගියි, එයම අරමුණු කොට පහදියි, එහිම පිහිටයි, ප්‍රතිපක්ෂ අකුසල ධර්මයන්ගෙන් මිදෙයි. ‘ඒතං සන්තං’ යනු මේ නෙක්ඛම්මය ශාන්තය, දාහයක් (පීඩාවක්) නැති දෙයකැයි මෙසේ දකින්නා වූ භික්ෂූන්ට යන්නයි. ‘බහුනා ජනේන විසභාගෝ’ යනු භික්ෂූන්ගේ (ඒ අදහස) බොහෝ මහාජනයා සමඟ අසමාන වූවකි, සමාන නොවන දෙයකැයි අර්ථයයි.

Kathāpābhatanti kathāmūlaṃ. Tassa mayhaṃ, ānanda, nekkhamme cittaṃ na pakkhandatīti tassa evaṃ vitakkentassāpi mayhaṃ pabbajjāya cittaṃ na otarati. ‘‘Etaṃ [Pg.283] santa’’nti passatoti ‘‘sādhu nekkhamma’’nti parivitakkanavasena ‘‘etaṃ nekkhammaṃ santa’’nti passantassapi. Anāsevitoti na āsevito na phassito na sacchikato. Adhigammāti adhigantvā patvā sacchikatvā. Tamāseveyyanti taṃ ānisaṃsaṃ seveyyaṃ bhajeyyaṃ. Yaṃ meti yena kāraṇena mayhaṃ. Adhigammāti adhigantvā. Svāssa me hoti ābādhoti so mayhaṃ ābādhanaṭṭhena ābādho hoti. Avitakke cittaṃ na pakkhandatīti avitakkavicāre dutiyajjhāne ārammaṇavasena cittaṃ na pakkhandati. Vitakkesūti vitakkavicāresu. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

‘කථාපාභතං’ යනු කතාවට මුල පිරීමයි. ‘තස්ස මය්හං ආනන්ද නෙක්ඛම්මේ චිත්තං න පක්ඛන්දති’ යනු එසේ කල්පනා කරන මාගේ සිත පැවිදි බවට ඇතුළු නොවේ යන්නයි. ‘ඒතං සන්තන්ති පස්සතෝ’ යනු ‘නෙක්ඛම්මය යහපති’ කියා කල්පනා කිරීම් වශයෙන් ‘මේ නෙක්ඛම්මය ශාන්තය’ කියා දකින්නාට ද යන්නයි. ‘අනාසේවිතෝ’ යනු පුරුදු නොකළ, ස්පර්ශ නොකළ, සාක්ෂාත් නොකළ යන්නයි. ‘අතිගම්ම’ (අධිගම්ම) යනු පැමිණ, ලබාගෙන, සාක්ෂාත් කොට යන්නයි. ‘තමාසේවෙය්‍යං’ යනු පැවිදි බවේ ආනිසංසය සේවනය කරන්නෙමි, භජනය කරන්නෙමි යන්නයි. ‘යං මේ’ යනු යම් කරුණක් නිසා මට යන්නයි. ‘අධිගම්ම’ යනු අවබෝධ කොටගෙන යන්නයි. ‘ස්වාස්ස මේ හෝති ආබාධෝ’ යනු කාමයන් හා බැඳුණු ඒ සංඥා මනසිකාරයන් පැවතීම පීඩාකාරී අර්ථයෙන් මට ‘ආබාධයක්’ (රෝගයක්) වෙයි යන්නයි. ‘අවිතක්කේ චිත්තං න පක්ඛන්දති’ යනු විතර්ක විචාර රහිත වූ දෙවැනි ධ්‍යානයෙහි අරමුණු වශයෙන් සිත ඇතුළු නොවේ යන්නයි. ‘විතක්කේසු’ යනු විතර්ක විචාරයන් කෙරෙහි යන්නයි. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

Mahāvaggo catuttho.

හතරවන මහා වර්ගයයි.

5. Sāmaññavaggo

5. සාමඤ්ඤ වර්ගය

1. Sambādhasuttavaṇṇanā

1. සම්බාධ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

42. Pañcamassa paṭhame udāyīti kāḷudāyitthero. Avidvāti aññāsi. Bhūrimedhasoti mahāpañño. Yo jhānamabujjhīti yo jhānaṃ abujjhi. Paṭilīnanisabhoti ekībhāvavasena paṭilīno ceva uttamaṭṭhena ca nisabho. Munīti buddhamuni. Pariyāyenāti ekena kāraṇena. Kāmasambādhassa hi abhāvamatteneva paṭhamajjhānaṃ okāsādhigamo nāma, na sabbathā sabbaṃ. Tatrāpatthi sambādhoti tasmimpi paṭhamajjhāne sambādho paṭipīḷanaṃ atthiyeva. Tatrāpitthītipi pāṭho. Kiñca tattha sambādhoti tasmiṃ pana jhāne kiṃ sambādho nāma. Ayamettha sambādhoti ayaṃ vitakkavicārānaṃ aniruddhabhāvo sambādho saṃpīḷā nāma. Iminā upāyena sabbavāresu attho veditabbo. Nippariyāyenāti na ekena kāraṇena, atha kho āsavakkhayo nāma sabbasambādhānaṃ pahīnattā sabbena sabbaṃ okāsādhigamo nāmāti.

42. පස්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘උදායී’ යනු කාලුදායී තෙරුන් වහන්සේය. ‘අවිද්වා’ යනු නොදත් (අඥාන) යන්නයි. ‘භූරිමේධසෝ’ යනු මහා ප්‍රඥාවන්තයා යන්නයි. ‘යෝ ඣානමබුජ්ඣි’ යනු යම් පුද්ගලයෙක් ධ්‍යානය අවබෝධ කළේ ද යන්නයි. ‘පටිලීනනිසභෝ’ යනු ඒකීභාවය (විවේකය) නිසා හුදෙකලා වූ ද, උත්තම අර්ථයෙන් වෘෂභයෙකු වැනි වූ ද යන්නයි. ‘මුනී’ යනු බුද්ධ මුණිවරයා යන්නයි. ‘පරියායේන’ යනු එක්තරා කරුණක් නිසාය. කාමයන්ගෙන් වන පීඩාව (සම්බාධය) නැති වීම පමණකින්ම ප්‍රථම ධ්‍යානය ‘ඕකාසාධිගම’ (අවකාශයක් ලැබීම) යැයි කියනු ලැබේ, එය සෑම අයුරින්ම සම්පූර්ණ වූවක් නොවේ. ‘තත්‍රාපත්ථි සම්බාධෝ’ යනු ඒ ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි ද පීඩාව (සම්බාධය) පවතින්නේමය. ‘තත්‍රාපිත්ථි’ කියා ද පාඨයක් පවතී. ‘කිංච තත්ථ සම්බාධෝ’ යනු ඒ ධ්‍යානයෙහි සම්බාධය නම් කුමක්ද? ‘අයමෙත්ථ සම්බාධෝ’ යනු විතර්ක විචාරයන් නිරුද්ධ නොවීම සම්බාධය හෙවත් පීඩාව නම් වෙයි. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු තැන්හි අර්ථය දත යුතුය. ‘නිප්පරියායේන’ යනු එක්තරා කරුණක් නිසා පමණක් නොව, සැබවින්ම ආශ්‍රවයන් ක්ෂය වීම සියලු පීඩාවන් දුරු වූ බැවින් සම්පූර්ණයෙන්ම ‘ඕකාසාධිගම’ (නිදහස ලැබීම) නම් වෙයි.

2. Kāyasakkhisuttavaṇṇanā

2. කායසක්ඛි සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

43. Dutiye [Pg.284] yathā yathā ca tadāyatananti yena yena kāraṇena yena yenākārena taṃ paṭhamajjhānasaṅkhātaṃ āyatanaṃ hoti. Tathā tathā naṃ kāyena phusitvā viharatīti tena tena kāraṇena tena tenākārena taṃ samāpattiṃ sahajātanāmakāyena phusitvā viharati, samāpajjatīti attho. Kāyasakkhi vutto bhagavatā pariyāyenāti yasmā tena nāmākāyena paṭhamajjhānaṃ sacchikataṃ, tasmā iminā pariyāyena kāyasakkhi vutto. Nippariyāyenāti yattakaṃ kāyena sacchikātabbaṃ, sabbassa katattā ayaṃ nippariyāyena kāyasakkhi nāma.

43. දෙවැනි සූත්‍රයෙහි ‘යථා යථා ච තදායතනං’ යනු යම් යම් කරුණකින්, යම් යම් ආකාරයකින් ඒ ප්‍රථම ධ්‍යානය නම් වූ ආයතනය (තත්ත්වය) වේද යන්නයි. ‘තථා තථා නං කායේන ඵුසිත්වා විහරති’ යනු ඒ ඒ කරුණෙන්, ඒ ඒ ආකාරයෙන් එම සමාපත්තිය සහජාත නාමකය (සිත හා චෛතසික) මගින් ස්පර්ශ කොට (ලබාගෙන) වාසය කරයි, සමාපත්තිවලට සමවදියි යන අර්ථයයි. ‘කායසක්ඛි වුත්තෝ භගවතා පරියායේන’ යනු යම් හෙයකින් ඒ නාමකය මගින් ප්‍රථම ධ්‍යානය සාක්ෂාත් කරන ලද්දේ ද, එබැවින් මේ පර්යායයෙන් ‘කායසක්ඛි’ (කය සාක්ෂි කොට ඇත්තා) යැයි වදාරන ලදී. ‘නිප්පරියායේන’ යනු කයින් සාක්ෂාත් කළ යුතු යම් පමණක් ධර්ම ඇද්ද, ඒ සියල්ල කළ බැවින් මොහු සැබෑ ලෙසම (නිප්පර්යාය වශයෙන්) ‘කායසක්ඛි’ නම් වේ.

3. Paññāvimuttasuttavaṇṇanā

3. පඤ්ඤාවිමුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

44. Tatiye paññāya ca naṃ pajānātīti taṃ paṭhamajjhānavipassanāpaññāya jānāti. Idhāpi pariyāyanippariyāyā purimanayeneva veditabbā. Yathā ca idha, evaṃ ito paresupi.

44. තෙවැනි සූත්‍රයෙහි ‘පඤ්ඤාය ච නං පජානාති’ යනු ඒ ප්‍රථම ධ්‍යානය විපස්සනා ප්‍රඥාවෙන් දැනගනියි යන්නයි. මෙහි ද පර්යාය හා නිප්පර්යාය අර්ථ කලින් කී ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. මෙහි යම් සේද, මෙතැන් සිට ඉදිරි සූත්‍රවල ද එසේමය.

4. Ubhatobhāgavimuttasuttavaṇṇanā

4. උභතෝභාගවිමුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

45. Catutthaṃ ubhayena veditabbaṃ. Ettha ca ubhatobhāgavimuttoti ubhatobhāgehi samathavipassanānaṃ paccanīkakilesehi vimutto. Pariyosāne pana samāpattiyā rūpakāyato, ariyamaggena nāmakāyato vimuttoyeva ubhatobhāgavimuttoti veditabbo.

45. සිව්වැනි සූත්‍රය (පර්යාය හා නිප්පර්යාය) යන දෙයාකාරයෙන්ම දත යුතුය. මෙහි ‘උභතෝභාගවිමුත්තෝ’ යනු සමථ හා විපස්සනාවන්ට ප්‍රතිපක්ෂ ක්ලේශයන්ගෙන් යන දෙඅංශයෙන්ම මිදුණු තැනැත්තායි. අවසානයේදී නම්, සමාපත්තිය මගින් රූප කයෙන් ද, ආර්ය මාර්ගය මගින් නාම කයෙන් ද මිදුණු තැනැත්තා ‘උභතෝභාගවිමුත්ත’ යැයි දත යුතුය.

5-10. Sandiṭṭhikadhammasuttādivaṇṇanā

5-10. සන්දිට්ඨිකධම්ම සූත්‍ර ආදී වර්ණනාවයි.

46-51. Pañcamādīsu sandiṭṭhikoti sayaṃ passitabbako. Nibbānanti kilesanibbānaṃ. Parinibbānanti tasseva vevacanaṃ. Tadaṅganibbānanti paṭhamajjhānādinā tena tena aṅgena nibbānaṃ. Diṭṭhadhammanibbānanti ismiṃyeva attabhāve nibbānaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

46-51. පස්වැනි ආදී සූත්‍රවල, ‘සන්දිට්ඨිකෝ’ යනු තමා විසින්ම දැකිය යුතු වූ යන්නයි. ‘නිබ්බානං’ යනු ක්ලේශයන්ගේ නිවීමයි. ‘පරිනිබ්බානං’ යනු එයටම තවත් නමකි. ‘තදංගනිබ්බානං’ යනු ප්‍රථම ධ්‍යානාදී ඒ ඒ අංගයන් මගින් ලබන නිවීමයි. ‘දිට්ඨධම්මනිබ්බානං’ යනු මේ ආත්මභාවයේදීම ලබන නිවනයි. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකදීම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

Sāmaññavaggo pañcamo.

පස්වන සාමඤ්ඤ වර්ගයයි.

Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

පළමු පන්නාසකය නිම විය.

2. Dutiyapaṇṇāsakavaṇṇanā

2. දෙවැනි පන්නාසක වර්ණනාවයි.

52. Ito [Pg.285] paresu khemanti nirupaddavaṃ. Khemappattoti khemabhāvaṃ patto. Sikkhādubbalyānīti sikkhāya dubbalabhāvakaraṇāni. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

52. මීට පසුව එන සූත්‍රවල ‘ඛේමං’ යනු උපද්‍රව රහිත බවයි. ‘ඛේමප්පත්තෝ’ යනු නිර්භය භාවයට පත් වූ යන්නයි. ‘සික්ඛාදුබ්බල්‍යානී’ යනු ශික්ෂාව දුර්වල කරන කරුණුයි. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකදීම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. මෙය අවසානයයි.

Manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

මනෝරථපූරණී නම් වූ අංගුත්තර නිකාය අට්ඨකථාවෙහි,

Navakanipātassa saṃvaṇṇanā niṭṭhitā.

නවක නිපාත වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා!

Aṅguttaranikāye

අංගුත්තර නිකායෙහි

Dasakanipāta-aṭṭhakathā

දසක නිපාත අට්ඨකථාව

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

1. ප්‍රථම පණ්ණාසකය

1. Ānisaṃsavaggo

1. ආනිසංස වර්ගය

1. Kimatthiyasuttavaṇṇanā

1. කිමත්ථිය සූත්‍ර වර්ණනාව

1. Dasakanipātassa [Pg.287] paṭhame kusalāni sīlānīti anavajjasīlāni. Amaṅkubhāvassa avippaṭisārassa atthāya saṃvattantīti avippaṭisāratthāni. So nesaṃ ānisaṃsoti avippaṭisārānisaṃsāni. Yathābhūtañāṇadassanatthotiādīsu yathābhūtañāṇadassanaṃ nāma taruṇavipassanā, nibbidā nāma balavavipassanā, virāgo nāma maggo, vimutti nāma arahattaphalaṃ, ñāṇadassanaṃ nāma paccavekkhaṇañāṇaṃ. Aggāya parentīti arahattatthāya gacchanti.

1. දසක නිපාතයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'කුසලානි සීලානි' යනු නිවැරදි (අනවද්‍ය) සීලයන්ය. මලානික නොවන බව (මුහුණ අඳුරු නොවීම) සහ පසුතැවිලි නොවීම පිණිස පවතින බැවින් 'අවිප්පටිසාරත්ථ' නම් වේ. එය (පසුතැවිලි නොවීම) එම සීලයන්ගේ ආනිසංසය වන බැවින් 'අවිප්පටිසාරානිසංස' නම් වේ. 'යථාභූතඤාණදස්සනත්ථෝ' යනාදී තැන්හි යථාභූතඤාණදස්සනය යනු තරුණ (මුල් අවධියේ) විදර්ශනාවයි, නිබ්බිදාව යනු බලවත් විදර්ශනාවයි, විරාගය යනු මාර්ගයයි, විමුක්තිය යනු අර්හත් ඵලයයි, ඥාණදර්ශනය යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයයි. 'අග්ගාය පරෙන්ති' යනු අර්හත් ඵලය පිණිස පවතිත් (ගමන් කරත්) යන්නයි.

2. Cetanākaraṇīyasuttavaṇṇanā

2. චේතනාකරණීය සූත්‍ර වර්ණනාව

2. Dutiye na cetanāya karaṇīyanti na cetetvā kappetvā pakappetvā kātabbaṃ. Dhammatā esāti dhammasabhāvo eso kāraṇaniyamo ayaṃ. Abhisandentīti pavattenti. Paripūrentīti paripuṇṇaṃ karonti. Apārā pāraṃ gamanāyāti orimatīrabhūtā tebhūmakavaṭṭā nibbānapāraṃ gamanatthāya.

2. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'න චේතනාය කරණීයං' යනු චේතනාවෙන්, කල්පනා කර හෝ සැලසුම් කර කළ යුතු දෙයක් නොවන බවයි. 'ධම්මතා ඒසා' යනු මෙය ධර්ම ස්වභාවයයි, මෙය හේතු නියමයයි. 'අභිසන්දෙන්ති' යනු පවත්වති (ගලා යති). 'පරිපූරෙන්ති' යනු සම්පූර්ණ කරති. 'අපාරා පාරං ගමනාය' යනු මෙතෙර නම් වූ ත්‍රෛභූමක වට්ටයෙන් (සංසාරයෙන්) නිවන නම් වූ එතෙරට පැමිණීම පිණිසයි.

3-5. Upanisasuttattayavaṇṇanā

3-5. උපනිස සූත්‍ර තුනේ වර්ණනාව

3-5. Tatiye hatūpanisoti hatakāraṇo. Catutthapañcamesu dvīhi therehi kathitabhāvova viseso.

3-5. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'හතූපනිසෝ' යනු විනාශ වූ හේතු ඇති බවයි. හතරවන සහ පස්වන සූත්‍රයන්හි සැරියුත් මාහිමියන් සහ ආනන්ද මාහිමියන් යන තෙරුන් වහන්සේලා දෙනම විසින් දේශනා කර තිබීම පමණක් විශේෂයකි.

6. Samādhisuttavaṇṇanā

6. සමාධි සූත්‍ර වර්ණනාව

6. Chaṭṭhe neva pathaviyaṃ pathavīsaññī assāti pathaviṃ ārammaṇaṃ katvā pathavīti evaṃ uppannāya saññāya saññī na bhaveyya. Āpādīsupi eseva [Pg.288] nayo. Na idhaloketi idhaloke uppajjanakacatukkapañcakajjhānasaññāya na saññī bhaveyya. Na paraloketi paraloke uppajjanakacatukkapañcakajjhānasaññāya na saññī bhaveyya. Saññī ca pana assāti atha ca panassa samāpatti savitakkasamāpattiyeva assāti vuccati. Etaṃ santaṃ etaṃ paṇītanti santaṃ santanti appetvā nisinnassa divasampi cittuppādo ‘‘santaṃ santa’’nteva pavattati, paṇītaṃ paṇītanti appetvā nisinnassa divasampi cittuppādo ‘‘paṇītaṃ paṇīta’’nteva pavattati. Yadidaṃ sabbasaṅkhārasamathoti nibbānaṃ nibbānanti appetvā nisinnassa divasampi cittuppādo ‘‘nibbānaṃ nibbāna’’nteva pavattatīti sabbampetaṃ phalasamāpattisamādhiṃ sandhāya vuttaṃ.

6. හයවන සූත්‍රයෙහි 'පෘථිවියෙහි පෘථිවි සංඥා ඇත්තෙකු නොවිය යුතුය' යනු පෘථිවිය අරමුණු කරගෙන 'පෘථිවිය' යැයි උපදින සංඥාවෙන් යුක්ත නොවිය යුතු බවයි. ආපෝ ධාතුව ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'න ඉධලෝකේ' යනු මෙලොව උපදින චතුර්ථ හෝ පඤ්චම ධ්‍යාන සංඥාවෙන් සංඥා ඇත්තෙකු නොවිය යුතුය. 'න පරලෝකේ' යනු පරලොවෙහි උපදින චතුර්ථ හෝ පඤ්චම ධ්‍යාන සංඥාවෙන් සංඥා ඇත්තෙකු නොවිය යුතුය. 'සඤ්ඤී ච පන අස්ස' යනු එහෙත් ඔහුට එම සමාපත්තිය තිබිය යුතුය, එය විතර්ක සහිත සමාපත්තියක්ම විය යුතු බව පැවසේ. 'ඒතං සන්තං ඒතං පණීතං' යනු 'ශාන්තය, ශාන්තය' කියා සමවැදී සිටින්නාට මුළු දවස පුරාම 'ශාන්තය, ශාන්තය' යනුවෙන් සිත පවතී. 'ප්‍රණීතය, ප්‍රණීතය' කියා සමවැදී සිටින්නාට මුළු දවස පුරාම 'ප්‍රණීතය, ප්‍රණීතය' යනුවෙන් සිත පවතී. 'යදිදං සබ්බසංඛාරසමථෝ' යනු 'නිවන නිවන' කියා සමවැදී සිටින්නාට දවස පුරාම 'නිවන නිවන' යනුවෙන් සිත පවතින බවයි. මේ සියල්ල වදාරන ලද්දේ ඵලසමාපත්ති සමාධිය අරමුණු කරගෙනය.

7. Sāriputtasuttavaṇṇanā

7. සාරිපුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

7. Sattame saññī ca panāhaṃ, āvuso, tasmiṃ samaye ahosinti, āvuso, tasmiṃ samaye ahaṃ ‘‘bhavanirodho nibbāna’’nti imāya phalasamāpattisaññāya saññī ahosiṃ. Sacittakā me sā samāpatti ahosīti paccavekkhaṇā kathitā.

7. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'ඇවැත්නි, එකල මම සංඥා ඇත්තෙකු වීමි' යනු 'ඇවැත්නි, එකල මම භව නිරෝධය නිවනයි යන මෙම ඵලසමාපත්ති සංඥාවෙන් යුක්ත වීමි' යන්නයි. 'මගේ එම සමාපත්තිය සිත සහිත වූවකි' යන්නෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය දක්වන ලදී.

8. Jhānasuttavaṇṇanā

8. ධ්‍යාන සූත්‍ර වර්ණනාව

8. Aṭṭhame samantapāsādikoti pasādāvahānaṃyeva kāyakammādīnaṃ sabbhāvato samanto pāsādiko. Sabbākāraparipūroti sabbehi kāraṇehi paripuṇṇo.

8. අටවන සූත්‍රයෙහි 'සමන්තපාසාදිකෝ' යනු සෑම අතින්ම ප්‍රසාදය එළවන්නා වූ කායකර්මාදිය ඇති බැවින් 'සමන්තපාසාදික' නම් වේ. 'සබ්බාකාරපරිපූරෝ' යනු සියලු හේතූන්ගෙන් පරිපූර්ණ වූ බවයි.

9. Santavimokkhasuttavaṇṇanā

9. සන්තවිමොක්ඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

9. Navame santāti ārammaṇasantatāyapi aṅgasantatāyapi santā. Vimokkhāti paccanīkadhammehi vimuttattā ārammaṇe ca nirāsaṅkabhāvena suṭṭhu muttattā evaṃladdhanāmā. Atikkamma rūpeti rūpajjhānāni atikkamitvā pavattā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

9. නවවන සූත්‍රයෙහි 'සන්තා' යනු අරමුණෙහි ශාන්ත බව නිසා හෝ අංගයන්ගේ ශාන්ත බව නිසා 'ශාන්ත' නම් වේ. 'විමොක්ඛා' යනු ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් ද, අරමුණෙහි සැකයකින් තොරව හොඳින් මිදුණු බැවින් ද මෙම නම ලැබී ඇත. 'අතික්කම්ම රූපේ' යනු රූපාවචර ධ්‍යානයන් ඉක්මවා පවතින බවයි. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

Ānisaṃsavaggo paṭhamo.

පළමු ආනිසංස වර්ගයයි.

2. Nāthavaggo

2. නාථ වර්ගය

1. Senāsanasuttavaṇṇanā

1. සේනාසන සූත්‍ර වර්ණනාව

11. Dutiyassa [Pg.289] paṭhame pañcaṅgasamannāgatoti pañcahi guṇaṅgehi samannāgato. Nātidūraṃ hoti nāccāsannanti yañhi atidūre hoti, piṇḍāya caritvā tattha gacchantassa kāyacittadarathā hoti, tato anuppannaṃ vā samādhiṃ uppādetuṃ uppannaṃ vā thiraṃ kātuṃ na sakkoti. Accāsannaṃ bahujanākiṇṇaṃ hoti. Cattālīsausabhamatte pana padese vasataṃ dūrāsannadosavimuttañca gamanāgamanasampannaṃ nāma hoti. Divāappākiṇṇanti divasabhāge mahājanena anākiṇṇaṃ.

11. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'පඤ්චංගසමන්නාගතෝ' යනු ගුණාංග පහකින් සමන්විත වූ බවයි. 'ඉතා දුර නොවූ ඉතා ලඟ නොවූ' යන මෙහි, යම් සේනාසනයක් ඉතා දුර වූ විට පිණ්ඩපාතය පිණිස හැසිර එහි යන භික්ෂුවට කායික හා මානසික ක්ලාන්තය ඇතිවේ. ඒ හේතුවෙන් නූපන් සමාධිය උපදවන්නට හෝ උපන් සමාධිය ස්ථාවර කරන්නට නොහැකි වේ. ඉතා සමීප වූ සේනාසනය බොහෝ ජනයාගෙන් ගැවසී ගත්තේ වෙයි. උසභ හතළිහක් පමණ ප්‍රමාණයේ ජීවත් වන්නන්ට දුර හෝ ලඟ යන දෝෂයන්ගෙන් තොරව ගමනාගමනයෙන් යුක්ත සේනාසනය 'ගමනාගමනසම්පන්න' නම් වේ. 'දිවාඅප්පාකිණ්ණං' යනු දහවල් කාලයෙහි මහා ජනයාගෙන් තොර වූ බවයි.

2. Pañcaṅgasuttavaṇṇanā

2. පඤ්චංග සූත්‍ර වර්ණනාව

12. Dutiye kevalīti kevalehi sakalehi guṇehi samannāgato. Vusitavāti vutthabrahmacariyavāso. Asekhenāti asekhadhammapariyāpannena lokuttarena. Sīlakkhandhenāti sīlarāsinā. Vimuttikkhandhenāti ettha ṭhapetvā sīlādayo tayo sesā phaladhammā vimutti nāma, vimuttiñāṇadassanaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ, taṃ lokiyameva.

12. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'කේවලී' යනු සියලුම ගුණයන්ගෙන් සම්පූර්ණ වූ බවයි. 'වුසිතවා' යනු වාසය කර නිම කළ බ්‍රහ්මචරියාව ඇත්තා වූ බවයි. 'අසේඛේන' යනු අශෛක්ෂ ධර්මයන්ට අයත් වූ ලෝකෝත්තර වූ බවයි. 'සීලක්ඛන්ධේන' යනු සීල රාශියෙනි. 'විමුක්තික්ඛන්ධේන' යන්නෙහි සීල ආදී ධර්ම තුන හැර ඉතිරි ඵල ධර්මයන් විමුක්තිය නම් වේ. විමුක්ති ඥාණදර්ශනය යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයයි, එය ලෞකික ධර්මයක්මය.

3-4. Saṃyojanasuttādivaṇṇanā

3-4. සංයෝජන ආදී සූත්‍ර වර්ණනාව

13-14. Tatiye orambhāgiyānīti heṭṭhābhāgiyāni. Uddhambhāgiyānīti uparibhāgiyāni. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitaṃ. Catutthe khilavinibandhā pañcakanipāte vitthāritāyeva. Ārohapariṇāhenāti dīghaputhulantena.

13-14. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'ඕරම්භාගියානි' යනු පහළ (කාම) භවයට අයත් වූ දේවල්ය. 'උද්ධම්භාගියානි' යනු ඉහළ (රූප, අරූප) භවයන්ට අයත් වූ දේවල්ය. මෙම සූත්‍රයෙහි වට්ටය (සංසාරය) ගැනම පවසන ලදී. හතරවන සහ පස්වන සූත්‍රයන්හි 'ඛිල' සහ 'විනිබන්ධ' ගැන පඤ්චක නිපාතයෙහි විස්තර කර ඇත. 'ආරෝහපරිණාහේන' යනු උසින් හා වටප්‍රමාණයෙනි.

5. Appamādasuttavaṇṇanā

5. අප්‍රමාද සූත්‍ර වර්ණනාව

15. Pañcame evameva khoti yathā sabbasattānaṃ sammāsambuddho aggo, evaṃ sabbesaṃ kusaladhammānaṃ kārāpakaappamādo aggoti daṭṭhabbo. Nanu cesa lokiyova, kusaladhammā pana lokuttarāpi. Ayañca kāmāvacarova, kusaladhammā pana catubhūmakā. Kathamesa tesaṃ aggoti? Paṭilābhakattena. Appamādena hi te paṭilabhanti, tasmā so tesaṃ aggo. Teneva vuttaṃ – sabbe te appamādamūlakāti.

15. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'ඒවමේව ඛෝ' යනු යම් සේ සියලු සත්වයන්ට සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ අග්‍ර වන්නාක් මෙන්, එලෙසම සියලු කුසල ධර්මයන් සිදු කරවන්නා වූ අප්‍රමාදය අග්‍ර බව දත යුතුය. 'මෙය ලෞකික දෙයක් පමණක් නේද, එහෙත් කුසල ධර්මයන් ලෝකෝත්තර ද වේ, අප්‍රමාදය කාමාවචරය, කුසල ධර්මයන් සිවුභූමිකය, එවැනි කලක එය අග්‍ර වන්නේ කෙසේද?' යත්: එය ලබා දෙන (ප්‍රතිලාභ) ස්වභාවය නිසාය. අප්‍රමාදය නිසා එම ධර්මයන් ලබන බැවින් එය ඔවුන්ට අග්‍ර වේ. එබැවින් 'ඒ සියල්ල අප්‍රමාදය මූලික කොට ඇත්තේය' යැයි වදාරන ලදී.

Jaṅgalānanti [Pg.290] pathavitalacārīnaṃ. Pāṇānanti sapādakapāṇānaṃ. Padajātānīti padāni. Samodhānaṃ gacchantīti odhānaṃ pakkhepaṃ gacchanti. Aggamakkhāyatīti seṭṭhamakkhāyati. Yadidaṃ mahantattenāti mahantabhāvena aggamakkhāyati, na guṇaggenāti attho. Vassikanti sumanapupphaṃ. Idaṃ kira suttaṃ sutvā bhātiyamahārājā vīmaṃsitukāmatāya ekasmiṃ gabbhe catujātigandhehi paribhaṇḍaṃ katvā sugandhapupphāni āharāpetvā ekassa samuggassa majjhe sumanapupphamuṭṭhiṃ ṭhapetvā sesāni tassa samantato muṭṭhiṃ katvā ṭhapetvā dvāraṃ pidhāya bahi nikkhanto. Athassa muhuttaṃ bahi vītināmetvā dvāraṃ vivaritvā pavisantassa sabbapaṭhamaṃ sumanapupphagandho ghānaṃ pahari. So mahātalasmiṃyeva mahācetiyābhimukho nipajjitvā ‘‘vassikaṃ tesaṃ agganti kathentena sukathitaṃ sammāsambuddhenā’’ti cetiyaṃ vandi. Khuddarājānoti khuddakarājāno. Kūṭarājānotipi pāṭho.

‘ජංගලානං’ යනු පොළොව මතුපිට හැසිරෙන්නන් පිළිබඳවයි. ‘පාණානං’ යනු පාද සහිත සත්ත්වයන් පිළිබඳවයි. ‘පදජාතානි’ යනු පා සටහන් (පියවර) යන්නයි. ‘සමෝධානං ගච්ඡන්ති’ යනු එක්රැස් වීමකට (ඇතුළත් වීමට) පැමිණෙති යන්නයි. ‘අග්ගමක්ඛායති’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි කියනු ලැබේ. ‘යදිදං මහන්තත්තේන’ යනු විශාලත්වය නිසා ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි කියනු ලබන අතර ගුණයෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි නොකියනු ලැබේ යනු අර්ථයයි. ‘වස්සිකං’ යනු සමන් මල් ය. මේ සූත්‍රය අසා භාතිය මහාරාජයා පරීක්ෂා කරනු කැමැත්තෙන්, එක් ගර්භයක (කාමරයක) සිවුජාති ගන්ධයෙන් ආලේප කොට, සුවඳැති මල් ගෙන්වාගෙන එක් මල් වට්ටියක් මැද සමන් මල් මිටක් තබා, ඉතිරි මල් ඒ අවට මිටි වශයෙන් තබා, දොර වසා පිටතට ගියේය. ඉක්බිති මොහොතක් පිටත ගත කොට දොර හැර ඇතුළු වන විට, සියලු මල්වලට වඩා ප්‍රථමයෙන් සමන් මල් සුවඳ ඝාණ ප්‍රසාදයට (නැසිකිලට) වැදුණි. ඒ රජතුමා මහා ප්‍රාසාද තලයේම මහා චෛත්‍යය දෙසට අභිමුඛව වැතිර, “සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ‘ඒ මල් අතර සමන් මල් අග්‍ර වේ’ යයි පවසමින් මැනවින් දේශනා කරන ලදී” යයි පවසා චෛත්‍යයට වැන්දේය. ‘ඛුද්දරාජානො’ යනු කුඩා රජවරු ය. ‘කූටරාජානො’ යනුවෙන් ද පාඨයක් පවතී.

6. Āhuneyyasuttavaṇṇanā

6. ආහුනෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

16. Chaṭṭhe gotrabhūti sikhāpattavipassanābhūtena nibbānārammaṇena gotrabhuñāṇena samannāgato.

16. හයවැනි සූත්‍රයේ ‘ගෝත්‍රභූ’ යනු අග්‍රප්‍රාප්ත විදර්ශනාවෙන් යුත්, නිවන් අරමුණු කොට ගත් ගෝත්‍රභූ ඥානයෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයායි.

7. Paṭhamanāthasuttavaṇṇanā

7. පළමු නාථ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

17. Sattame sanāthāti sañātakā bahuñātivaggā hutvā viharatha. Nāthaṃ karontīti nāthakaraṇā, attano sanāthabhāvakarā patiṭṭhākarāti attho. Kalyāṇamittotiādīsu sīlādiguṇasampannā kalyāṇā mittā assāti kalyāṇamitto. Tevassa ṭhānanisajjādīsu saha ayanato sahāyāti kalyāṇasahāyo. Cittena ceva kāyena ca kalyāṇamittesuyeva sampavaṅko oṇatoti kalyāṇasampavaṅko. Suvaco hotīti sukhena vattabbo hoti, sukhena anusāsitabbo. Khamoti gāḷhena pharusena kakkhaḷena vutto khamati na kuppati. Padakkhiṇaggāhī anusāsaninti yathā ekacco ovadiyamāno vāmato gaṇhāti, paṭippharati vā, assuṇanto vā gacchati, evaṃ akatvā ‘‘ovadatha[Pg.291], bhante, anusāsatha, tumhesu anovadantesu ko añño ovadissatī’’ti padakkhiṇaṃ gaṇhāti.

17. හත්වැනි සූත්‍රයේ ‘සනාථා’ යනු නෑයන් සහිත වූ, බොහෝ නෑ පිරිස් ඇතිව වාසය කරව් යන්නයි. ‘නාථං කරොන්ති’ යනු පිළිසරණක් කරගන්නා බැවින් ‘නාථකරණ’ නම් වේ, එනම් තමාට පිළිසරණක් කරගන්නා වූ, පිහිටක් කරගන්නා වූ යනු අර්ථයයි. ‘කල්‍යාණමිත්තො’ යනාදී තන්හි, සීලාදී ගුණයෙන් යුත් යහපත් මිතුරන් ඇත්තේ යම් භික්ෂුවකට ද ඔහු ‘කල්‍යාණමිත්‍ර’ නම් වේ. ඔහුම එම භික්ෂුවගේ සිටීම, හිඳීම ආදියේදී සහාය වන බැවින් ‘කල්‍යාණ සහාය’ නම් වේ. සිතින් හා කයින් කල්‍යාණ මිතුරන් කෙරෙහිම නැමුණේ ‘කල්‍යාණ සම්පවංක’ නම් වේ. ‘සුවචො හෝති’ යනු පහසුවෙන් කථා කළ හැකි, පහසුවෙන් අනුශාසනා කළ හැකි වූවෙකි. ‘ඛමෝ’ යනු දැඩි වූ, රළු වූ, කර්කශ වූ වචනයෙන් කී කල්හි ද ඉවසන, කෝප නොවන තැනැත්තායි. ‘පදක්ඛිණග්ගාහී අනුසාසනිං’ යනු, යම්සේ ඇතැම් අය අවවාද කරන කල්හි එය වැරදි ලෙස ගනිත් ද, නැතහොත් ප්‍රතිවිරෝධී වෙත් ද, නැතහොත් නෑසුණාක් මෙන් යත් ද, එසේ නොකර “ස්වාමීනි, අවවාද කළ මැනව, අනුශාසනා කළ මැනව, ඔබ වහන්සේලා අවවාද නොකරන්නේ නම් වෙන කවුරුන් අවවාද කරත් ද?” යනුවෙන් පවසා එම අනුශාසනාව ගෞරවයෙන් පිළිගැනීමයි.

Uccāvacānīti uccanīcāni. Kiṃkaraṇīyānīti ‘‘kiṃ karomī’’ti evaṃ vatvā kattabbakammāni. Tattha uccakammaṃ nāma cīvarassa karaṇaṃ rajanaṃ, cetiye sudhākammaṃ, uposathāgāracetiyagharabodhigharesu kattabbakammanti evamādi. Avacakammaṃ nāma pādadhovanamakkhanādikhuddakakammaṃ. Tatrūpāyāyāti tatrupagamaniyāya. Alaṃ kātunti kātuṃ samattho hoti. Alaṃ saṃvidhātunti vicāretuṃ samattho hoti.

‘උච්චාවචානි’ යනු උස් පහත් (මහත් හා කුඩා) වූ කටයුතුයි. ‘කිංකරණීයානි’ යනු “කුමක් කරම්දැ”යි මෙසේ පවසා කටයුතු කළ යුතු ක්‍රියාවන්ය. එහි ‘උච්ච කර්ම’ නම් සිවුරු මැසීම, පඬු පෙවීම, චෛත්‍යයේ හුණු පිරියම් කිරීම, උපෝසථාගාර, චෛත්‍ය ඝර, බෝධි ඝර ආදියේ කළ යුතු පිළිදැගුම් කටයුතු ආදියයි. ‘අවච කර්ම’ නම් පා සේදීම, තෙල් ගෑම වැනි කුඩා කටයුතුයි. ‘තත්‍රූපයායා’ යනු ඒ ඒ කටයුතු සිදුකිරීමේ ක්‍රමෝපායයන් මගින් යන්නයි. ‘අලං කාතුං’ යනු කිරීමට සමර්ථ වේ යන්නයි. ‘අලං සංවිධාතුං’ යනු විධිමත් කිරීමට (සංවිධානය කිරීමට) සමර්ථ වේ යන්නයි.

Dhamme assa kāmo sinehoti dhammakāmo, tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ piyāyatīti attho. Piyasamudāhāroti parasmiṃ kathente sakkaccaṃ suṇāti, sayañca paresaṃ desetukāmo hotīti attho. Abhidhamme abhivinayeti ettha dhammo abhidhammo, vinayo abhivinayoti catukkaṃ veditabbaṃ. Tattha dhammoti suttantapiṭakaṃ. Abhidhammoti satta pakaraṇāni. Vinayoti ubhatovibhaṅgo. Abhivinayoti khandhakaparivārā. Atha vā suttantapiṭakampi abhidhammapiṭakampi dhammo eva, maggaphalāni abhidhammo. Sakalavinayapiṭakaṃ vinayo, kilesavūpasamakaraṇaṃ abhivinayo. Iti sabbasmimpi ettha dhamme ca abhidhamme ca vinaye ca abhivinaye ca uḷārapāmojjo hotīti attho. Kusalesu dhammesūti kāraṇatthe bhummaṃ, cātubhūmakakusaladhammakāraṇā tesaṃ adhigamatthāya anikkhittadhuro hotīti attho.

ධර්මය කෙරෙහි ඔහුට කැමැත්තක් හෝ ආදරයක් පවතී ද ඔහු ‘ධර්මකාම’ නම් වේ, එනම් ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයට ප්‍රිය කරයි යනු අර්ථයයි. ‘පිය සමුදාහාරො’ යනු අන් අය දේශනා කරන විට ගෞරවයෙන් අසන, තමා ද අන් අයට දේශනා කිරීමට කැමති වූ තැනැත්තා යනු අර්ථයයි. ‘අභිධම්මෙ අභිවිනයෙ’ යන මෙහි ධර්මය, අභිධර්මය, විනය, අභිවිනය යන සතර දත යුතුය. එහි ‘ධර්මය’ යනු සූත්‍ර පිටකයයි. ‘අභිධර්මය’ යනු සප්ත ප්‍රකරණයයි. ‘විනය’ යනු උභතෝ විභංගයයි. ‘අභිවිනය’ යනු ඛන්ධක හා පරිවාරයි. එසේත් නැතහොත් සූත්‍ර පිටකය හා අභිධර්ම පිටකය යන දෙකම ‘ධර්මය’ වන අතර මාර්ග ඵලයන් ‘අභිධර්මය’ වේ. සකල විනය පිටකයම ‘විනය’ වන අතර කෙලෙස් සන්සිඳවීමේ හේතුව ‘අභිවිනය’ වේ. මෙසේ මේ සියලු ධර්ම, අභිධර්ම, විනය හා අභිවිනය යන කරුණුවලදී මහත් වූ ප්‍රමෝදයක් (ප්‍රීතියක්) ඇති වේ යනු අර්ථයයි. ‘කුසලෙසු ධම්මෙසු’ යනු හේතු අර්ථයෙහි සප්තමී විභක්තියයි. සිවුභූමික කුසල් දහම් යන හේතුව නිසා ඒවා ලබාගැනීම පිණිස අත්නොහළ වීර්යය ඇත්තේ වේ යනු අර්ථයයි.

8. Dutiyanāthasuttavaṇṇanā

8. දෙවැනි නාථ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

18. Aṭṭhame therānukampitassāti therehi ovādānusāsanidānasamussāhitāya hitapharaṇāya anukampitassa.

18. අටවැනි සූත්‍රයේ ‘ථේරානුකම්පිතස්ස’ යනු මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා විසින් අවවාද අනුශාසනා දීමෙන් උත්සාහවත් කරවන ලද, හිතසුව පතුරුවන අනුකම්පාවෙන් රැකවරණය ලද තැනැත්තා පිළිබඳවයි.

9. Paṭhamaariyāvāsasuttavaṇṇanā

9. පළමු අරියවාස සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

19. Navame ariyavāsāti ariyānaṃ āvāso, te āvasiṃsu āvasanti āvasissantīti ariyāvāsā. Yadariyāti ye vāse ariyā.

19. නවවැනි සූත්‍රයේ ‘අරියවාස’ යනු ආර්යයන්ගේ වාසස්ථානයි. ඔවුන් එහි විසූහ, වසති, වසන්නාහ යන අර්ථයෙන් ‘අරියවාස’ නම් වේ. ආර්යයන් වසන වාසස්ථාන ‘අරියවාස’ නම් වේ.

10. Dutiyaariyāvāsasuttavaṇṇanā

10. දෙවැනි අරියවාස සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

20. Dasamaṃ [Pg.292] yasmā kururaṭṭhavāsino bhikkhū gambhīrapaññākārakā yuttappayuttā, tasmā yathā tesaṃ dīghanikāyādīsu mahānidānādīni kathitāni, evamidampi gambhīraṃ sukhumaṃ tilakkhaṇāhataṃ suttaṃ tattheva avoca. Tattha pañcaṅgavippahīnoti pañcahi aṅgehi vippayutto hutvā khīṇāsavo avasi vasati vasissati. Tasmā ayaṃ pañcaṅgavippahīnatā ariyāvāsoti vutto. Esa nayo sabbattha. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu chaḷaṅgasamannāgato hotīti chaḷaṅgupekkhāya samannāgato hoti. Chaḷaṅgupekkhā dhammā nāma keti? Ñāṇādayo. ‘‘Ñāṇa’’nti vutte kiriyato cattāri ñāṇasampayuttacittāni labbhanti, ‘‘satatavihāro’’ti vutte aṭṭha mahācittāni, ‘‘rajjanadussanaṃ natthī’’ti vutte dasa cittāni labbhanti. Somanassaṃ āsevanavasena labbhati. Satārakkhena cetasāti khīṇāsavassa hi tīsu dvāresu sabbakāle sati ārakkhakiccaṃ sādheti. Tenevassa carato ca tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṃ samitaṃ ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ hotīti vuccati.

20. දසවැනි සූත්‍රය: යම් හෙයකින් කුරු රට වැසි භික්ෂූන් වහන්සේලා ගැඹුරු ප්‍රඥාවෙන් යුත් ප්‍රශ්න විචාරන්නාහු ද, සතිපට්ඨාන භාවනාවෙහි නිරත වූවාහු ද, එබැවින් ඔවුන් හට දීඝ නිකායාදියෙහි මහා නිදාන සූත්‍ර ආදිය දේශනා කළාක් මෙන්, ගැඹුරු වූ සූක්ෂ්ම වූ ත්‍රිලක්ෂණය ඇතුළත් මෙම සූත්‍රය ද එහිදීම දේශනා කරන ලදී. එහි ‘පඤ්චංගවිප්පහීනො’ යනු පංච අංගයන්ගෙන් වෙන් වූ රහතන් වහන්සේ (කලින්) විසූහ, (දැන්) වසති, (මතු ද) වසන්නාහ. එබැවින් මේ පංචාංග ප්‍රහාණය ‘අරියවාස’ ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. මේ ක්‍රමය සියලු තන්හි දත යුතුය. ‘එවං ඛො භික්ඛවෙ භික්ඛු ඡළංගසමන්නාගතො හොති’ යනු සවැදෑරුම් උපේක්ෂාවෙන් යුක්ත වේ යන්නයි. සවැදෑරුම් උපේක්ෂා ධර්ම මොනවාද? ඥානය ආදියයි. ‘ඥානය’ යයි කී කල්හි මහා ක්‍රියා සිතින් උපදින ඥාන සම්පයුක්ත සිත් හතරක් ලැබෙන අතර, ‘සතත විහාරී’ යයි කී කල්හි අට මහා ක්‍රියා සිත් ද, ‘රජ්ජන දුස්සනං නත්ථි’ (ඇලීමක් හෝ ගැටීමක් නැත) යයි කී කල්හි මහා ක්‍රියා අට, හසිතොප්පාද හා වොට්ඨපන වශයෙන් සිත් දහයක් ලැබෙති. සෝමනස්සය ආසේවන වශයෙන් ලැබේ. ‘සතාරක්ඛෙන චෙතසා’ යන්නෙහි අර්ථය: රහතන් වහන්සේගේ ද්වාරත්‍රයෙහි හැම කල්හිම සිහිය ආරක්ෂාව සිදු කරයි. එබැවින්ම උන්වහන්සේ ඇවිදින විට, සිටගෙන සිටින විට, නිදා සිටින විට හා අවදියෙන් සිටින විට නිරන්තරයෙන්ම ඥාන දර්ශනය පවතින බව කියනු ලැබේ.

Puthusamaṇabrāhmaṇānanti bahūnaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ. Ettha samaṇāti pabbajjūpagatā, brāhmaṇāti bhovādino. Puthupaccekasaccānīti bahūni pāṭekkasaccāni. ‘‘Idameva dassanaṃ saccaṃ, idameva sacca’’nti evaṃ pāṭiyekkaṃ gahitāni bahūni saccānīti attho. Nuṇṇānīti nīhaṭāni. Panuṇṇānīti suṭṭhu nīhaṭāni. Cattānīti vissaṭṭhāni. Vantānīti vamitāni. Muttānīti chinnabandhanāni katāni. Pahīnānīti pajahitāni. Paṭinissaṭṭhānīti yathā na puna cittaṃ ārohanti, evaṃ paṭinissajjitāni. Sabbāneva tāni gahitaggahaṇassa vissaṭṭhabhāvavevacanāni.

‘පෘථු සමණබ්‍රාහ්මණානං’ යනු බොහෝ වූ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ යන්නයි. මෙහි ‘සමණ’ යනු පැවිදි බවට පත් වූවෝ ය, ‘බ්‍රාහ්මණ’ යනු භෝවාදීහු (බ්‍රාහ්මණයෝ) ය. ‘පෘථු පච්චේක සච්චානී’ යනු බොහෝ වූ වෙන් වෙන් සත්‍යයන් ය. ‘මේ දර්ශනයම සත්‍යය, මෙයම සත්‍යය’ යනුවෙන් මෙසේ වෙන් වෙන් වශයෙන් ගන්නා ලද බොහෝ සත්‍යයන් (දෘෂ්ටි) යනු අර්ථයයි. ‘නුණ්ණානි’ යනු බැහැර කරන ලද්දෝ ය. ‘පනුණ්ණානි’ යනු මැනවින් බැහැර කරන ලද්දෝ ය. ‘චත්තානි’ යනු අත්හරින ලද්දෝ ය. ‘වන්තානි’ යනු වමාරා දමන ලද්දෝ ය. ‘මුත්තානි’ යනු බැඳීම් සිඳලන ලද්දෝ ය. ‘පහීනානි’ යනු ප්‍රහීණ කරන ලද්දෝ ය. ‘පටිනිස්සට්ඨානි’ යනු නැවත සිතට ඇතුළු නොවන පරිදි අත්හරින ලද්දෝ ය. මේ සියලු පදයන්ම, කලින් ගන්නා ලද මිථ්‍යා දෘෂ්ටි අත්හැර දැමීමේ අර්ථය සඳහා යෙදෙන පර්යාය වචනයෝ ය.

Samavayasaṭṭhesanoti ettha avayāti anūnā, saṭṭhāti vissaṭṭhā. Sammā avayā saṭṭhā esanā assāti samavayasaṭṭhesano, suṭṭhuvissaṭṭhasabbaesanoti attho. Rāgā cittaṃ vimuttantiādīhi maggassa kiccanipphatti kathitā. Rāgo me pahīnotiādīhi paccavekkhaṇaphalaṃ kathitaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

‘සමවයසට්ඨේසනෝ’ යන්නෙහි ‘අවයා’ යනු අඩු නැති (සමතුලිත) ය, ‘සට්ඨා’ යනු අත්හරින ලද ය. මැනවින් සමතුලිතව සියලු සෙවීම් (ඒසනා) අත්හරින ලද බැවින් ‘සමවයසට්ඨේසනෝ’ නම් වේ. සියලු සෙවීම් මැනවින් අත්හළේ යනු අර්ථයයි. ‘රාගා චිත්තං විමුත්තං’ යනාදියෙන් මාර්ගයේ කෘත්‍යය නිමවීම පවසන ලදී. ‘රාගෝ මේ පහීනෝ’ යනාදියෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය හා ඒ ඇසුරින් ලැබෙන ඵලය පවසන ලදී. සෙසු සියලු තන්හි අර්ථය පැහැදිලි ය.

Nāthavaggo dutiyo.

දෙවන නාථ වර්ගයයි.

3. Mahāvaggo

3. මහා වර්ගය.

1. Sīhanādasuttavaṇṇanā

1. සීහනාද සූත්‍ර වර්ණනාව.

21. Tatiyassa [Pg.293] paṭhame visamagateti visamaṭṭhānesu gocaresu gate. Saṅghātaṃ āpādesinti ghātaṃ vadhaṃ pāpesiṃ. Tassa hi ussannatejatāya khuddakesu pāṇesu anukampā hoti. Tasmā ye paṭisattubhāvena saṇṭhātuṃ sakkhissanti, ye dubbalā palāyitukāmā bhavissanti, te palāyissantīti sīhanādaṃ naditvāva gocarāya pakkamati. Tathāgatassetaṃ adhivacananti yadi hi sahanatāya hananatāya ca sīho, tathāgato hi sabbāni ca iṭṭhāniṭṭhāni sahati, sabbaparappavādino ca vādānaṃ nimmathanena hanati. Idamassa hoti sīhanādasminti ayamassa sīhanādo.

21. තෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, ‘විසමගතේ’ යනු විෂම වූ ස්ථානයන්හි (ගොදුරු බිම්වල) හැසිරෙන කල්හි යන්නයි. ‘සංඝාතං ආපාදේසිං’ යනු මරණයට පත් කළෙමි යන්නයි. ඒ සිංහ රාජයාට තම තේජස අධික බැවින් කුඩා සතුන් කෙරෙහි අනුකම්පාවක් ඇති වේ. එබැවින් යම් සතුන් තමාට විරුද්ධව සිටීමට සමත් නොවන්නේ ද, දුර්වල වූ පලා යාමට කැමති වන්නාහු ද, ඔවුන් පලා යත්වායි සිතා සිංහ නාද පවත්වාම ගොදුරු සොයා නික්මෙයි. ‘තථාගතස්සේතං අධිවචනං’ යන්නෙහි තේරුම නම්, ඉවසන අර්ථයෙන් හා නසන අර්ථයෙන් ‘සීහ’ (සිංහ) නම් වේ නම්, තථාගතයන් වහන්සේ ද සියලු ඉෂ්ට අනිෂ්ට අරමුණු ඉවසන (සහනය කරන) බැවින් ද, සියලු පරවාද මථනය කර නසන බැවින් ද (සිංහ නම් වන සේක). පිරිස මැද කරන මේ ධර්ම දේශනාව උන්වහන්සේගේ සීහනාදය (සිංහ නාදය) වෙයි.

Tathāgatabalānīti aññehi asādhāraṇāni tathāgatasseva balāni. Yathā vā pubbabuddhānaṃ balāni puññasampattiyā āgatāni, tathā āgatabalānītipi attho. Tattha duvidhaṃ tathāgatassa balaṃ kāyabalaṃ ñāṇabalaṃ. Tesu kāyabalaṃ hatthikulānusārena veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ porāṇehi –

‘තථාගත බලානී’ යනු අන්‍යන් හා සාධාරණ නොවන, තථාගතයන් වහන්සේටම ආවේණික වූ බලයන් ය. එසේම පූර්ව බුදුවරුන්ගේ බලයන් පුණ්‍ය සම්පත්තියෙන් පැමිණියාක් මෙන්, එසේම ලැබුණු බලයන් යනු ද අර්ථයයි. එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ බලය කාය බලය හා ඥාන බලය යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. ඉන් කාය බලය හස්ති කුලයන්ගේ අනුපිළිවෙළින් දත යුතුය. ඒ පිළිබඳව පුරාණාචාරීන් වහන්සේලා මෙසේ වදාළහ -

‘‘Kālāvakañca gaṅgeyyaṃ, paṇḍaraṃ tambapiṅgalaṃ;

Gandhamaṅgalahemañca, uposathachaddantime dasā’’ti.

‘කාලාවක, ගංගෙය්‍ය, පණ්ඩර, තම්බ, පිංගල, ගන්ධ, මංගල, හේම, උපෝසථ හා ඡද්දන්ත යන මොහු දස හස්ති කුලයෝ වෙති.’

Imāni dasa hatthikulāni. Tattha kālāvakanti pakatihatthikulaṃ daṭṭhabbaṃ. Yaṃ dasannaṃ purisānaṃ kāyabalaṃ, taṃ ekassa kālāvakassa hatthino. Yaṃ dasannaṃ kālāvakānaṃ balaṃ, taṃ ekassa gaṅgeyyassa. Yaṃ dasannaṃ gaṅgeyyānaṃ, taṃ ekassa paṇḍarassa. Yaṃ dasannaṃ paṇḍarānaṃ, taṃ ekassa tambassa. Yaṃ dasannaṃ tambānaṃ, taṃ ekassa piṅgalassa. Yaṃ dasannaṃ piṅgalānaṃ, taṃ ekassa gandhahatthino. Yaṃ dasannaṃ gandhahatthīnaṃ, taṃ ekassa maṅgalassa. Yaṃ dasannaṃ maṅgalānaṃ, taṃ ekassa hemassa. Yaṃ dasannaṃ hemānaṃ, taṃ ekassa uposathassa. Yaṃ dasannaṃ uposathānaṃ, taṃ ekassa chaddantassa. Yaṃ dasannaṃ chaddantānaṃ, taṃ ekassa tathāgatassa. Nārāyanasaṅghātabalantipi idameva [Pg.294] vuccati. Tadetaṃ pakatihatthigaṇanāya hatthīnaṃ koṭisahassānaṃ, purisagaṇanāya dasannaṃ purisakoṭisahassānaṃ balaṃ hoti. Idaṃ tāva tathāgatassa kāyabalaṃ.

මේ දස හස්ති කුලයෝ ය. එහි ‘කාලාවක’ යනු සාමාන්‍ය හස්ති කුලය ලෙස දත යුතුය. මධ්‍යම පුරුෂයන් දස දෙනෙකුගේ යම් කාය බලයක් ඇද්ද, එය එක් කාලාවක ඇතෙකුගේ බලයයි. කාලාවක ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් ගංගෙය්‍ය ඇතෙකුගේ බලයයි. ගංගෙය්‍ය ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් පණ්ඩර ඇතෙකුගේ බලයයි. පණ්ඩර ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් තම්බ ඇතෙකුගේ බලයයි. තම්බ ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් පිංගල ඇතෙකුගේ බලයයි. පිංගල ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් ගන්ධ හස්තියෙකුගේ බලයයි. ගන්ධ හස්තීන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් මංගල ඇතෙකුගේ බලයයි. මංගල ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් හේම ඇතෙකුගේ බලයයි. හේම ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් උපෝසථ ඇතෙකුගේ බලයයි. උපෝසථ ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් ඡද්දන්ත ඇතෙකුගේ බලයයි. ඡද්දන්ත ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය එක් තථාගතයන් වහන්සේගේ කාය බලයයි. මෙයටම ‘නාරායණ සංඝාත බලය’ යැයි ද කියනු ලැබේ. එය සාමාන්‍ය ඇතුන්ගේ ගණනින් ඇතුන් කෝටි දහසකගේ ද, පුරුෂයන්ගේ ගණනින් පුරුෂයන් කෝටි දසදහසකගේ ද බලය වෙයි. මෙය තථාගතයන් වහන්සේගේ කාය බලයයි.

Ñāṇabalaṃ pana pāḷiyaṃ tāva āgatameva. Dasabalañāṇaṃ, majjhime āgataṃ catuvesārajjañāṇaṃ, aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇaṃ, catuyoniparicchedañāṇaṃ, pañcagatiparicchedañāṇaṃ, saṃyuttake (saṃ. ni. 2.33) āgatāni tesattati ñāṇāni sattasattati ñāṇānīti, evaṃ aññānipi anekāni ñāṇabalaṃ nāma. Idhāpi ñāṇabalameva adhippetaṃ. Ñāṇañhi akampiyaṭṭhena upatthambhanaṭṭhena ca balanti vuttaṃ.

ඥාන බලය වනාහි පාළියෙහි සඳහන්ව ඇත. දසබල ඥානය, මජ්ඣිම නිකායෙහි එන චතුර්වේසාරජ්ජ ඥානය, අෂ්ට පරිෂද්හි අකම්පිතව සිටීමේ ඥානය, චතුර්යෝනි පරිච්ඡේද ඥානය, පංචගති පරිච්ඡේද ඥානය, සංයුත්ත නිකායෙහි එන හැත්තෑ තුන් (73) ඥානයන් හා හැත්තෑ හතක් (77) වූ ඥානයන් යනාදී වශයෙන් වෙනත් බොහෝ ඥානයෝ ‘ඥාන බලය’ නම් වෙති. මෙහි ද ඥාන බලයම අදහස් කරන ලදී. ඥානය අකම්පිත බැවින් ද, උපස්ථම්භක වන බැවින් ද ‘බල’ යැයි කියනු ලැබේ.

Āsabhaṃ ṭhānanti seṭṭhaṭṭhānaṃ uttamaṭṭhānaṃ. Āsabhā vā pubbabuddhā, tesaṃ ṭhānanti attho. Apica gavasatajeṭṭhako usabho, gavasahassajeṭṭhako vasabho. Vajasatajeṭṭhako vā usabho, vajasahassajeṭṭhako vasabho. Sabbagavaseṭṭho sabbaparissayasaho seto pāsādiko mahābhāravaho asanisatasaddehipi asampakampiyo nisabho, so idha usabhoti adhippeto. Idampi hi tassa pariyāyavacanaṃ. Usabhassa idanti āsabhaṃ. Ṭhānanti catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā acalaṭṭhānaṃ. Idaṃ pana āsabhaṃ viyāti āsabhaṃ. Yatheva hi nisabhasaṅkhāto usabho usabhabalena samannāgato catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā acalaṭṭhānena tiṭṭhati, evaṃ tathāgatopi dasahi tathāgatabalehi samannāgato catūhi vesārajjapādehi aṭṭhaparisapathaviṃ uppīḷetvā sadevake loke kenaci paccatthikena paccāmittena akampiyo acalaṭṭhānena tiṭṭhati. Evaṃ tiṭṭhamāno ca taṃ āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti upagacchati na paccakkhāti attani āropeti. Tena vuttaṃ – ‘‘āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānātī’’ti.

‘ආසභං ඨානං’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානය හෙවත් උත්තම ස්ථානයයි. එසේත් නැතහොත් පූර්ව බුදුවරු ‘ආසභ’ නම් වෙති, ඔවුන්ගේ ස්ථානය යනු අර්ථයයි. තවද ගවයන් සියයකට අධිපති ගවයා ‘උසභ’ නම් වේ, ගවයන් දහසකට අධිපති ගවයා ‘වසභ’ නම් වේ. ගව ගාල් සියයකට අධිපති ගවයා ‘උසභ’ ද, දහසකට අධිපති ගවයා ‘වසභ’ ද වේ. සියලු ගවයන්ට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, සියලු උවදුරු ඉවසන, සුදු පැහැති, ප්‍රසාදජනක, මහත් බර දරන, සියයක අකුණු හඬින් වුවද කම්පා කළ නොහැකි ගවයා ‘නිසභ’ නම් වේ. මෙහි ‘උසභ’ යන්නෙන් අදහස් කළේ ඒ නිසභයා ය. එය එම පදයේම පර්යාය වචනයකි. උසභයා සතු දෙය ‘ආසභ’ නම් වේ. ‘ඨානං’ යනු පාද සතරින් පොළොව මැනවින් තද කරමින් නොසැලී සිටීමයි. මෙම තත්ත්වය ආසභයාගේ සිටීමට සමාන බැවින් ‘ආසභ’ නම් වේ. යම් සේ නිසභ නම් වූ උසභ රාජයා උසභ බලයෙන් යුක්තව පා සතරින් පොළොව තද කර අකම්පිතව සිටී ද, එසේම තථාගතයන් වහන්සේ ද දස තථාගත බලයෙන් යුක්තව සතර වේසාරජ්ජ ඥාන නමැති පාදයන්ගෙන් අෂ්ට පරිෂද් නමැති පොළොව තද කර, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි කිසිදු සතුරෙකු විසින් සැලිය නොහැකිව අකම්පිතව සිටින සේක. එසේ වැඩසිටිමින් උන්වහන්සේ ඒ ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානය පිළිගන්නා සේක, එයට පැමිණෙන සේක, එය ප්‍රතික්ෂේප නොකරන සේක, තමා තුළ පිහිටුවා ගන්නා සේක. එබැවින් ‘ආසභං ඨානං පටිජානාති’ යැයි වදාරන ලදී.

Parisāsūti aṭṭhasu parisāsu. Sīhanādaṃ nadatīti seṭṭhanādaṃ nadati, abhītanādaṃ nadati, sīhanādasadisaṃ vā nādaṃ nadati. Tatrāyaṃ upamā – yathā sīho sīhabalena samannāgato sabbattha visārado vigatalomahaṃso sīhanādaṃ nadati, evaṃ tathāgatasīhopi tathāgatabalehi samannāgato aṭṭhasu parisāsu visārado vigatalomahaṃso ‘‘iti [Pg.295] sakkāyo’’tiādinā nayena nānāvidhadesanāvilāsasampannaṃ sīhanādaṃ nadati. Tena vuttaṃ – ‘‘parisāsu sīhanādaṃ nadatī’’ti.

‘පරිසාසූ’ යනු අෂ්ට පරිෂද්හි යන්නයි. ‘සීහනාදං නදති’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ නාද පවත්වයි, නිර්භීත නාද පවත්වයි, සිංහ නාදයකට බඳු වූ නාද පවත්වයි. එහි උපමාව මෙයයි: යම් සේ සිංහයා සිංහ බලයෙන් යුක්තව සෑම තන්හි විශාරදව, ලොමුඩැහැ ගැනීම් රහිතව සිංහ නාද පවත්වයි ද, එසේම තථාගත සිංහයාණෝ ද තථාගත බලයන්ගෙන් යුක්තව අෂ්ට පරිෂද්හි විශාරදව, ලොමුඩැහැ ගැනීම් රහිතව ‘මෙය සක්කාය දෘෂ්ටියයි’ යනාදී වශයෙන් නන්විධ දේශනා විලාසයෙන් යුත් සිංහ නාද පවත්වන සේක. එබැවින් ‘පරිසාසු සීහනාදං නදති’ යැයි වදාරන ලදී.

Brahmacakkaṃ pavattetīti ettha brahmanti seṭṭhaṃ uttamaṃ visiṭṭhaṃ. Cakkanti dhammacakkaṃ. Taṃ panetaṃ duvidhaṃ hoti paṭivedhañāṇañceva desanāñāṇañca. Tattha paññāpabhāvitaṃ attano ariyaphalāvahaṃ paṭivedhañāṇaṃ, karuṇāpabhāvitaṃ sāvakānaṃ ariyaphalāvahaṃ desanāñāṇaṃ. Tattha paṭivedhañāṇaṃ uppajjamānaṃ uppannanti duvidhaṃ. Tañhi abhinikkhamanato yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Tusitabhavanato vā yāva mahābodhipallaṅke arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Dīpaṅkarato vā paṭṭhāya yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Desanāñāṇampi pavattamānaṃ pavattanti duvidhaṃ. Tañhi yāva aññāsikoṇḍaññassa sotāpattimaggā pavattamānaṃ, phalakkhaṇe pavattaṃ nāma. Tesu paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ, desanāñāṇaṃ lokiyaṃ. Ubhayampi panetaṃ aññehi asādhāraṇaṃ, buddhānaṃyeva orasañāṇaṃ.

"බ්‍රහ්මචක්කං පවත්තෙතී" යන්නෙහි 'බ්‍රහ්ම' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, උත්තම වූ, විශිෂ්ට වූ යන්නයි. 'චක්ක' යනු ධර්ම චක්‍රයයි. එය පටිවේධ ඥානය සහ දේශනා ඥානය යැයි දෙවදෑරුම් වේ. එහිදී ප්‍රඥාවෙන් පෝෂිත වූ, තමන් වහන්සේට ආර්ය ඵලය ලබා දෙන ඥානය පටිවේධ ඥානයයි. මහා කරුණාවෙන් පෝෂිත වූ, ශ්‍රාවකයන්ට ආර්ය ඵලය ලබා දෙන ඥානය දේශනා ඥානයයි. එහි පටිවේධ ඥානය උපදින (උප්පජ්ජමාන) සහ උපන් (උප්පන්න) වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. අභිනිෂ්ක්‍රමණය කළ තැන් සිට අර්හත් මාර්ගය දක්වා වූයේ උපදින ඥානය වන අතර, ඵල ක්ෂණයේදී එය උපන් ඥානය නම් වේ. එසේත් නැතිනම් තුසිත භවයේ සිට මහා බෝධි පර්යංකයෙහි අර්හත් මාර්ගය දක්වා වූයේ උපදින ඥානය වන අතර, ඵල ක්ෂණයේදී උපන් ඥානය නම් වේ. එසේත් නැතිනම් දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාද මූලයේ සිට අර්හත් මාර්ගය දක්වා වූයේ උපදින ඥානය වන අතර, ඵල ක්ෂණයේදී උපන් ඥානය නම් වේ. දේශනා ඥානය ද පවත්වන (පවත්තමාන) සහ පැවැත්වූ (පවත්ත) වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. අඤ්ඤා කොණ්ඩඤ්ඤ හිමියන්ගේ සෝතාපත්ති මාර්ගය දක්වා එය පවත්වන ඥානය වන අතර, ඵල ක්ෂණයේදී පැවැත්වූ ඥානය නම් වේ. මෙයින් පටිවේධ ඥානය ලෝකෝත්තර වන අතර, දේශනා ඥානය ලෞකික වේ. මේ දෙකම අන් අයට අසාධාරණ වූ, බුදුවරුන්ටම පමණක් ආවේණික වූ ඥානයන් වේ.

Idāni yehi dasahi balehi samannāgato tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, tāni vitthārato dassetuṃ katamāni dasa? Idha, bhikkhave, tathāgato ṭhānañca ṭhānatotiādimāha. Tattha ṭhānañca ṭhānatoti kāraṇañca kāraṇato. Kāraṇañhi yasmā tattha phalaṃ tiṭṭhati, tadāyattavuttitāya uppajjati ceva pavattati ca, tasmā ṭhānanti vuccati. Taṃ bhagavā ‘‘ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ hetū paccayā uppādāya, taṃ taṃ ṭhānaṃ. Ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ na hetū na paccayā uppādāya, taṃ taṃ aṭṭhāna’’nti pajānanto ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti. Abhidhamme panetaṃ ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ ñāṇa’’ntiādinā (vibha. 809) nayena vitthāritameva. Yampīti yena ñāṇena. Idampi, bhikkhave, tathāgatassāti idampi ṭhānāṭṭhānañāṇaṃ tathāgatassa tathāgatabalaṃ nāma hotīti attho. Evaṃ sabbapadesu yojanā veditabbā.

දැන් යම් දස බලයකින් යුක්ත වූ තථාගතයන් වහන්සේ ශ්‍රේෂ්ඨ වූ (ආසභ) තත්ත්වය ප්‍රකාශ කරන සේක් ද, ඒවා විස්තර වශයෙන් දැක්වීම පිණිස "මහණෙනි, ඒ දස බල කවරේද? මහණෙනි, මෙහි තථාගතයන් වහන්සේ ස්ථානය ස්ථානයක් ලෙස ද..." යනාදිය වදාළහ. එහි "ස්ථානය ස්ථානයක් ලෙස" යනු හේතුව හේතුවක් ලෙස දැන ගැනීමයි. මක්නිසාද යත්, ඵලය එම හේතුව මත රැඳී පවතින බැවින් ද, එයට යටත්ව ඉපදීම හා පැවැත්ම සිදුවන බැවින් ද එය 'ස්ථානය' (තැන) යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "යම් යම් ධර්මයන් යම් යම් ධර්මයන්ගේ ඉපදීම පිණිස ජනක හේතු හා උපස්ථම්භක ප්‍රත්‍ය වේ නම්, එය ඒ ධර්මයේ ස්ථානයයි. යම් යම් ධර්මයන් යම් යම් ධර්මයන්ගේ ඉපදීම පිණිස හේතු ප්‍රත්‍ය නොවේ නම්, එය අස්ථානයයි" ලෙස දැන ගනිමින් ස්ථානය ස්ථානය ලෙස ද අස්ථානය අස්ථානය ලෙස ද තත්ත්වාකාරයෙන් දැන ගන්නා සේක. අභිධර්මයෙහි ද මෙය "එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ ස්ථානය ස්ථානය ලෙස ද අස්ථානය අස්ථානය ලෙස ද දැනගන්නා තත්ත්වාකාර ඥානය කවරේද?" යනාදී ක්‍රමයෙන් විස්තර කර ඇත. "යම්පි" යනු යම් ඥානයකින් යන්නයි. "මහණෙනි, මෙය ද තථාගතයන් වහන්සේගේ" යනු මෙම ස්ථානාස්ථාන ඥානය ද තථාගතයන් වහන්සේගේ තථාගත බලය නම් වේ යන්නයි. සියලු පදයන්හි මෙලෙසම යෝජනාව දත යුතුය.

Kammasamādānānanti samādiyitvā katānaṃ kusalākusalakammānaṃ, kammameva vā kammasamādānaṃ. Ṭhānaso hetusoti paccayato ceva [Pg.296] hetuto ca. Tattha gatiupadhikālapayogā vipākassa ṭhānaṃ, kammaṃ hetu. Imassa pana ñāṇassa vitthārakathā ‘‘atthekaccāni pāpakāni kammasamādānāni gatisampattipaṭibāḷhāni na vipaccantī’’tiādinā (vibha. 810) nayena abhidhamme āgatāyeva.

"කම්මසමාදානානං" යනු සමාදන් වී කරන ලද කුසල් අකුසල් කර්මයන්ට හෝ කර්මයම කර්ම සමාදානය යන්නට නමකි. "ස්ථානසෝ හේතුසෝ" යනු ප්‍රත්‍ය වශයෙන් සහ ජනක හේතු වශයෙන් යන්නයි. එහි ගති, උපධි, කාල සහ ප්‍රයෝග යනු විපාකය පිණිස වන ස්ථානය (නිමිත්ත) වන අතර, කර්මය හේතුවයි. මෙම ඥානය පිළිබඳ විස්තර කථාව "ඇතැම් අකුසල් කර්ම සමාදානයෝ ගති සම්පත්තිය නිසා විපාක නොදෙති" යනාදී ක්‍රමයෙන් අභිධර්මයෙහි සඳහන්ව ඇත.

Sabbatthagāmininti sabbagatigāminiñca agatigāminiñca. Paṭipadanti maggaṃ. Yathābhūtaṃ pajānātīti bahūsupi manussesu ekameva pāṇaṃ ghātentesu ‘‘imassa cetanā nirayagāminī bhavissati, imassa tiracchānayonigāminī’’ti iminā nayena ekavatthusmimpi kusalākusalacetanāsaṅkhātānaṃ paṭipattīnaṃ aviparītato sabhāvaṃ jānāti. Imassapi ca ñāṇassa vitthārakathā ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa sabbatthagāminiṃ paṭipadaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ? Idha tathāgato ayaṃ maggo ayaṃ paṭipadā nirayagāminīti pajānātī’’tiādinā (vibha. 811) nayena abhidhamme āgatāyeva.

"සබ්බත්ථගාමිනිං" යනු සියලු ගති කරා පමුණුවන සහ ගති රහිත නිවන කරා පමුණුවන යන අර්ථයයි. "පටිපදං" යනු මාර්ගයයි. "තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගනියි" යනු බොහෝ මිනිසුන් එක් ප්‍රාණියකු මරන කල්හි පවා, "මොහුගේ චේතනාව නිරයගාමී වේ, මොහුගේ චේතනාව තිරිසන් යෝනිගාමී වේ" යනාදී ක්‍රමයෙන් එක් වස්තුවකදී පවා කුසල් අකුසල් චේතනා සංඛ්‍යාත පිළිවෙත්වල ස්වභාවය අවිපරීතව දැන ගැනීමයි. මේ ඥානය පිළිබඳ විස්තර කථාව "එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ සියලු තැන් කරා පමුණුවන පිළිවෙත පිළිබඳ තත්ත්වාකාර ඥානය කවරේද? මෙහි තථාගතයන් වහන්සේ මෙම මාර්ගය, මෙම පිළිවෙත නිරයගාමී වේ යැයි දැන ගනිති" යනාදී ක්‍රමයෙන් අභිධර්මයෙහි සඳහන් වේ.

Anekadhātunti cakkhudhātuādīhi kāmadhātuādīhi vā dhātūhi bahudhātuṃ. Nānādhātunti tāsaṃyeva dhātūnaṃ vilakkhaṇatāya nānappakāradhātuṃ. Lokanti khandhāyatanadhātulokaṃ. Yathābhūtaṃ pajānātīti tāsaṃ dhātūnaṃ aviparītato sabhāvaṃ paṭivijjhati. Idampi ñāṇaṃ ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa anekadhātunānādhātulokaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ? Idha tathāgato khandhanānattaṃ pajānātī’’tiādinā nayena abhidhamme vitthāritameva.

"අනේකධාතුං" යනු චක්ඛු ධාතු ආදී වශයෙන් හෝ කාම ධාතු ආදී වශයෙන් වූ බොහෝ ධාතූන්ය. "නානාධාතුං" යනු එම ධාතූන්ගේම විවිධ ලක්ෂණ නිසා වූ නානාප්‍රකාර ධාතූන්ය. "ලෝකං" යනු ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු සංඛ්‍යාත ලෝකයයි. "තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගනියි" යනු එම ධාතූන්ගේ ස්වභාවය නිවැරදිව අවබෝධ කර ගැනීමයි. මේ ඥානය ද "එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ අනේක ධාතු නානා ධාතු ලෝකය පිළිබඳ තත්ත්වාකාර ඥානය කවරේද? මෙහි තථාගතයන් වහන්සේ ස්කන්ධයන්ගේ විවිධත්වය දැන ගනිති" යනාදී ක්‍රමයෙන් අභිධර්මයෙහි විස්තර කර ඇත.

Nānādhimuttikatanti hīnādīhi adhimuttīhi nānādhimuttikabhāvaṃ. Idampi ñāṇaṃ ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa sattānaṃ nānādhimuttikataṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ? Idha tathāgato pajānāti santi sattā hīnādhimuttikā’’tiādinā nayena abhidhamme vitthāritameva.

"නානාධිමුත්තිකතං" යනු හීන ආදී වූ අධිමුක්තීන් (අදහස්/නැඹුරුවීම්) අනුව සත්ත්වයන්ගේ විවිධ අධිමුක්තීන් ඇති බවයි. මේ ඥානය ද "එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ සත්ත්වයන්ගේ විවිධ අධිමුක්තීන් පිළිබඳ තත්ත්වාකාර ඥානය කවරේද? මෙහි තථාගතයන් වහන්සේ හීන අධිමුක්ති ඇති සත්ත්වයන් සිටිති යැයි දැන ගනිති" යනාදී ක්‍රමයෙන් අභිධර්මයෙහි විස්තර කර ඇත.

Parasattānanti padhānasattānaṃ. Parapuggalānanti tato aññesaṃ hīnasattānaṃ. Ekatthameva vā etaṃ padadvayaṃ, veneyyavasena dvidhā vuttaṃ. Indriyaparopariyattanti saddhādīnaṃ indriyānaṃ parabhāvañca aparabhāvañca, vuddhiñca hāniñcāti attho. Imassāpi ñāṇassa vitthārakathā ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa parasattānaṃ parapuggalānaṃ indriyaparopariyattaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ[Pg.297]? Idha tathāgato sattānaṃ āsayaṃ pajānātī’’ti (vibha. 814) ādinā nayena abhidhamme āgatāyeva.

"පරසත්තානං" යනු ප්‍රධාන සත්ත්වයන්ගේය. "පරපුග්ගලානං" යනු ඔවුන්ට වඩා වෙනස් වූ හීන සත්ත්වයන්ගේය. එසේත් නැතිනම් මේ පද දෙකම එකම අර්ථය දෙන අතර, වෙනෙය්‍ය ජනයාගේ අනුසාරයෙන් දෙවැදෑරුම්ව වදාරන ලද්දකි. "ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්තං" යනු ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ මෝරා ඇති බව (පරභාවය) සහ මෝරා නැති බව (අපරභාවය) හෙවත් වර්ධනය සහ පිරිහීම යන අර්ථයයි. මේ ඥානය පිළිබඳ විස්තර කථාව ද "එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ පරසත්ත්වයන්ගේ හා පරපුද්ගලයන්ගේ ඉන්ද්‍රියයන්ගේ මෝරා ඇති නැති බව පිළිබඳ තත්ත්වාකාර ඥානය කවරේද? මෙහි තථාගතයන් වහන්සේ සත්ත්වයන්ගේ ආශය දැන ගනිති" යනාදී ක්‍රමයෙන් අභිධර්මයෙහි සඳහන් වේ.

Jhānavimokkhasamādhisamāpattīnanti paṭhamādīnaṃ catunnaṃ jhānānaṃ, ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnaṃ aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ, savitakkasavicārādīnaṃ tiṇṇaṃ samādhīnaṃ, paṭhamajjhānasamāpattiādīnañca navannaṃ anupubbasamāpattīnaṃ. Saṃkilesanti hānabhāgiyadhammaṃ. Vodānanti visesabhāgiyadhammaṃ. Vuṭṭhānanti ‘‘vodānampi vuṭṭhānaṃ, tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhāna’’nti (vibha. 828) evaṃ vuttaṃ paguṇajjhānañceva bhavaṅgaphalasamāpattiyo ca. Heṭṭhimaṃ heṭṭhimañhi paguṇajjhānaṃ uparimassa uparimassa padaṭṭhānaṃ hoti, tasmā ‘‘vodānampi vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Bhavaṅgena pana sabbajjhānehi vuṭṭhānaṃ hoti, phalasamāpattiyā nirodhasamāpattito vuṭṭhānaṃ hoti. Taṃ sandhāya ca ‘‘tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Idampi ñāṇaṃ ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ saṃkilesaṃ vodānaṃ vuṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ? Jhāyīti cattāro jhāyī, atthekacco jhāyī sampattiṃyeva samānaṃ vipattīti paccetī’’tiādinā (vibha. 828) nayena abhidhamme vitthāritameva. Sabbañāṇānaṃ vitthārakathāya vinicchayo sammohavinodaniyā vibhaṅgaṭṭhakathāya vutto, pubbenivāsānussatidibbacakkhuñāṇakathā visuddhimagge vitthāritā, āsavakkhayakathā heṭṭhā vuttāyevāti.

‘ධ්‍යාන, විමෝක්ෂ, සමාධි සහ සමාපත්ති’ යන්නෙන් ප්‍රථමධ්‍යානාදී වූ සතර ධ්‍යානයන් ද, ‘රූපී වූයේ රූපයන් දකියි’ යනාදී අෂ්ට විමෝක්ෂයන් ද, සවිතක්ක සවිචාරාදී වූ ත්‍රිවිධ සමාධීන් ද, ප්‍රථමධ්‍යාන සමාපත්තියේ පටන් අනුපූර්ව සමාපත්ති නවය ද අදහස් වේ. ‘සංකිලෙස’ යනු හානභාගීය (පිරිහීමට පක්ෂපාතී) ධර්මයන් ය. ‘වෝදාන’ යනු විශේෂභාගීය (පිරිසිදු භාවයට පක්ෂපාතී) ධර්මයන් ය. ‘වුට්ඨාන’ යනු ‘වෝදානය ද වුට්ඨාන (නැගී සිටීම) නම් වේ, ඒ ඒ සමාධියෙන් නැගී සිටීම ද වුට්ඨාන නම් වේ’ යයි මෙසේ වදාරන ලද පරිදි, පුහුණු කරන ලද ධ්‍යානයන් ද භවාංග සහ ඵල සමාපත්තියෙන් නැගී සිටීම ද වේ. පහළ පහළ මට්ටමේ මනාව පුහුණු කරන ලද ධ්‍යානය ඉහළ ඉහළ ධ්‍යානයන් ලැබීමට පදට්ඨාන (ආසන්න හේතුව) වෙයි, එබැවින් ‘වෝදානය ද වුට්ඨාන නම් වේ’ යයි වදාරන ලදී. භවාංග සිත මගින් සියලු ධ්‍යානයන්ගෙන් නැගී සිටීම සිදු වේ, ඵල සමාපත්තිය මගින් නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී සිටීම සිදු වේ. එය අරභයා ‘ඒ ඒ සමාධියෙන් නැගී සිටීම ද වුට්ඨාන නම් වේ’ යයි වදාරන ලදී. මෙම ඥානය ද ‘එහි තථාගතයන් වහන්සේගේ ධ්‍යාන, විමෝක්ෂ, සමාධි සහ සමාපත්තීන්ගේ සංකිලේශය, වෝදානය සහ වුට්ඨානය පිළිබඳ යථාභූත ඥානය කවරේ ද? ධ්‍යාන වඩන්නා වූ පුද්ගලයන් සතර දෙනෙකි...’ යනාදී ක්‍රමයෙන් අභිධර්මයේ (විභංග ප්‍රකරණයේ) විස්තර කර ඇත්තේමය. සියලු ඥානයන් පිළිබඳ විස්තරාත්මක විනිශ්චය සම්මෝහවිනෝදනී නම් වූ විභංග අට්ඨකථාවෙහි වදාරන ලදී. පූර්වේනිවාසානුස්සති සහ දිබ්බචක්ඛු ඥාන පිළිබඳ විස්තරය විසුද්ධිමග්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. ආසවක්ඛය ඥාන කථාව පෙර සඳහන් කරන ලදී. මෙසේ දත යුතුය.

Tattha paravādīkathā hoti ‘‘dasabalañāṇaṃ nāma pāṭiyekkaṃ ñāṇaṃ natthi, sabbaññutaññāṇassevāyaṃ pabhedo’’ti. Taṃ na tathā daṭṭhabbaṃ. Aññameva hi dasabalañāṇaṃ, aññaṃ sabbaññutaññāṇaṃ. Dasabalañāṇañhi sakasakakiccameva jānāti, sabbaññutaññāṇaṃ tampi tato avasesampi jānāti. Dasabalañāṇesu hi paṭhamaṃ kāraṇākāraṇameva jānāti, dutiyaṃ kammavipākantarameva, tatiyaṃ kammaparicchedameva, catutthaṃ dhātunānattakāraṇameva, pañcamaṃ sattānaṃ ajjhāsayādhimuttimeva, chaṭṭhaṃ indriyānaṃ tikkhamudubhāvameva, sattamaṃ jhānādīhi saddhiṃ tesaṃ saṃkilesādimeva, aṭṭhamaṃ pubbenivutthakkhandhasantatimeva, navamaṃ sattānaṃ cutipaṭisandhimeva, dasamaṃ saccaparicchedameva. Sabbaññutaññāṇaṃ pana etehi jānitabbañca tato uttariñca pajānāti, etesaṃ pana kiccaṃ na sabbaṃ karoti. Tañhi jhānaṃ hutvā appetuṃ [Pg.298] na sakkoti, iddhi hutvā vikubbituṃ na sakkoti, maggo hutvā kilese khepetuṃ na sakkoti.

එහිලා පරවාදීන්ගේ මෙවැනි මතයක් වෙයි: ‘දසබල ඥානය නමින් වෙන් වූ ඥානයක් නැත, මෙය සර්වඥතා ඥානයේම ප්‍රභේදයකි’ යනුයි. එය එසේ නොසලකා ගත යුතුය. දසබල ඥානය යනු එකකි, සර්වඥතා ඥානය යනු වෙනත් එකකි. දසබල ඥානය මගින් තමන්ට අදාළ කෘත්‍යය (විෂය පථය) පමණක් දනියි. සර්වඥතා ඥානය මගින් එය ද, එයින් ඉතිරි දේ ද දනියි. දසබල ඥානයන් අතුරින් පළමුවැන්නෙන් හේතු සහ අහේතු පමණක් දනියි, දෙවැන්නෙන් කර්ම විපාකයන්ගේ වෙනස පමණක් දනියි, තෙවැන්නෙන් සර්වත්‍රගාමිනී පටිපදාව (සෑම තැනටම යන මග) පමණක් දනියි, සිවුවැන්නෙන් ධාතූන්ගේ නානාත්වය පමණක් දනියි, පස්වැන්නෙන් සත්ත්වයන්ගේ අධිමුක්තිය (අදහස්) පමණක් දනියි, හයවැන්නෙන් ඉන්ද්‍රියයන්ගේ මෝරා ඇති බව හෝ නොමැති බව පමණක් දනියි, හත්වැන්නෙන් ධ්‍යානාදිය සමග ඒවායේ සංකිලේශාදිය පමණක් දනියි, අටවැන්නෙන් පෙර විසූ ස්කන්ධ පරම්පරාව පමණක් දනියි, නවවැන්නෙන් සත්ත්වයන්ගේ චුති-උප්පත්ති පමණක් දනියි, දසවැන්නෙන් චතුරාර්ය සත්‍යය පමණක් පිරිසිඳ දනියි. සර්වඥතා ඥානයෙන් වනාහි මේවායින් දත යුතු දේ ද, එයින් ඔබ්බෙහි වූ දේ ද දනියි. එහෙත් සර්වඥතා ඥානය මගින් මේ ඥානයන්ගේ සියලු කෘත්‍යයන් සිදු කළ නොහැක. සර්වඥතා ඥානයට ධ්‍යානයක් වී සමවැදීමට නොහැකිය, සෘද්ධියක් වී විපර්යාසයන් කිරීමට නොහැකිය, මාර්ගයක් වී කෙලෙස් ක්ෂය කිරීමට නොහැකිය. මෙසේ කිව යුතුය.

Apica paravādī evaṃ pucchitabbo ‘‘dasabalañāṇaṃ nāmetaṃ savitakkasavicāraṃ avitakkavicāramattaṃ avitakkaavicāraṃ, kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ, lokiyaṃ lokuttara’’nti. Jānanto ‘‘paṭipāṭiyā satta ñāṇāni savitakkasavicārānī’’ti vakkhati, ‘‘tato parāni dve avitakkaavicārānī’’ti vakkhati. ‘‘Āsavakkhayañāṇaṃ siyā savitakkasavicāraṃ siyā avitakkavicāramattaṃ, siyā avitakkaavicāra’’nti vakkhati. Tathā ‘‘paṭipāṭiyā satta kāmāvacarāni, tato dve rūpāvacarāni, avasāne ekaṃ lokuttara’’nti vakkhati. ‘‘Sabbaññutaññāṇaṃ pana savitakkasavicārameva lokiyamevā’’ti vakkhati.

තවද පරවාදියාගෙන් මෙසේ ඇසිය යුතුය: ‘මේ දසබල ඥානය සවිතක්ක සවිචාර ද, අවිතක්ක විචාරමත්ත ද, අවිතක්ක අවිචාර ද? කාමාවචර ද, රූපාවචර ද, අරූපාවචර ද? ලෞකික ද, ලෝකෝත්තර ද?’ කියාය. පිළිතුරු දන්නා තැනැත්තා ‘පිළිවෙළින් ඥාන සතක් සවිතක්ක සවිචාර වේ’ යයි පවසනු ඇත. ‘එයින් පසු ඥාන දෙක අවිතක්ක අවිචාර වේ’ යයි පවසනු ඇත. ‘ආසවක්ඛය ඥානය සවිතක්ක සවිචාර ද විය හැකිය, අවිතක්ක විචාරමත්ත ද විය හැකිය, අවිතක්ක අවිචාර ද විය හැකිය’ යයි පවසනු ඇත. එසේම ‘පිළිවෙළින් සතක් කාමාවචර වේ, ඉන්පසු දෙකක් රූපාවචර වේ, අවසානයේ එකක් ලෝකෝත්තර වේ’ යයි පවසනු ඇත. ‘සර්වඥතා ඥානය වනාහි සවිතක්ක සවිචාරම වේ, ලෞකිකම වේ’ යයි පවසනු ඇත.

Evamettha anupadavaṇṇanaṃ ñatvā idāni yasmā tathāgato paṭhamaṃyeva ṭhānāṭṭhānañāṇena veneyyasattānaṃ āsavakkhayādhigamassa ceva anadhigamassa ca ṭhānāṭṭhānabhūtaṃ kilesāvaraṇābhāvaṃ passati lokiyasammādiṭṭhiṭṭhānādidassanato niyatamicchādiṭṭhiṭṭhānābhāvadassanato ca. Atha nesaṃ kammavipākañāṇena vipākāvaraṇābhāvaṃ passati tihetukappaṭisandhidassanato, sabbatthagāminipaṭipadāñāṇena kammāvaraṇābhāvaṃ passati ānantariyakammābhāvadassanato. Evamanāvaraṇānaṃ anekadhātunānādhātuñāṇena anukūladhammadesanatthaṃ cariyāvisesaṃ passati dhātuvemattadassanato. Atha nesaṃ nānādhimuttikatañāṇena adhimuttiṃ passati payogaṃ anādiyitvāpi adhimuttivasena dhammadesanatthaṃ. Athevaṃ diṭṭhādhimuttīnaṃ yathāsatti yathābalaṃ dhammaṃ desetuṃ indriyaparopariyattiñāṇena indriyaparopariyattaṃ passati saddhādīnaṃ tikkhamudubhāvadassanato. Evaṃ pariññātindriyaparopariyattā pana te sace dūre honti, atha jhānādiñāṇena jhānādīsu vasībhūtattā iddhivisesena te khippaṃ upagacchati. Upagantvā ca nesaṃ pubbenivāsānussatiñāṇena pubbajātibhavaṃ, dibbacakkhānubhāvato pattabbena cetopariyañāṇena sampati cittavisesaṃ passanto āsavakkhayañāṇānubhāvena āsavakkhayagāminiyā paṭipadāya vigatasammohattā āsavakkhayāya dhammaṃ deseti. Tasmā iminānukkamena imāni balāni vuttānīti veditabbāni.

මෙසේ මෙහි පද විවරණය දැනගෙන; දැන් තථාගතයන් වහන්සේ යම් හෙයකින් ලෞකික සම්මා දිට්ඨිය තිබීම හෝ නියත මිච්ඡා දිට්ඨිය නොමැති වීම නිරීක්ෂණය කිරීමෙන් ප්‍රථමයෙන්ම ස්ථානාස්ථාන ඥානය මගින් වින්ෙනය සත්ත්වයන්ගේ ආසවක්ඛය (ක්ලෙශයන් ක්ෂය කිරීම) ලැබීමට හෝ නොලැබීමට හේතු වන ක්ලේශ ආවරණ නොමැති බව දකින සේක. ඉන්පසු ඔවුන්ගේ ත්‍රිහේතුක ප්‍රතිසන්ධිය දැකීමෙන් කර්මවිපාක ඥානය මගින් විපාක ආවරණ නොමැති බව දකින සේක. ආනන්තර්ය කර්ම නොමැති බව දැකීමෙන් සර්වත්‍රගාමිනී පටිපදා ඥානය මගින් කර්ම ආවරණ නොමැති බව දකින සේක. මෙසේ ආවරණ රහිත වූවන්ට අනුකූල ධර්ම දේශනා කරනු පිණිස ධාතූන්ගේ වෙනස්කම් දැකීමෙන් අනේකධාතු නානාධාතු ඥානය මගින් ඔවුන්ගේ චරිත ස්වභාවයන් දකින සේක. ඉන්පසු එම සත්ත්වයන්ගේ නානාධිමුත්තිකතා ඥානය මගින් අභිලාෂයන් බලා, ප්‍රයෝගයකින් තොරව වුවද ඔවුන්ගේ අදහස්වලට අනුකූලව ධර්මය දේශනා කරනු පිණිස අධිමුක්තිය දකින සේක. මෙසේ අභිලාෂයන් දුටු සත්ත්වයන්ට තම ශක්ති ප්‍රමාණයට අනුව ධර්මය දේශනා කරනු පිණිස ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ මෝරා ඇති බව හෝ නොමැති බව ඉන්ද්‍රිය පරෝපරියත්ත ඥානයෙන් දකින සේක. මෙසේ ඉන්ද්‍රියයන් පිළිබඳ දැනගත් සත්ත්වයන් ඉදින් දුරස්තරව සිටින්නේ නම්, ධ්‍යානාදී ඥානයෙන් ධ්‍යානයන්හි වසීභාවයට පත් බැවින් සෘද්ධි විශේෂයෙන් ඔවුන් වෙත වහා වැඩම කරන සේක. වැඩම කොට ඔවුන්ගේ පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥානයෙන් පෙර ජාති ද, දිබ්බචක්ඛු ආනුභාවයෙන් ලැබිය යුතු චේතෝපරිය ඥානයෙන් වර්තමාන චිත්ත ස්වභාවය ද දකිමින්, ආසවක්ඛය ඥාන ආනුභාවයෙන් ආසවයන් ක්ෂය කරන මගෙහි මුළාවෙන් තොර බැවින් ආසවයන් ක්ෂය කිරීම පිණිස ධර්මය දේශනා කරන සේක. එබැවින් මෙම අනුපිළිවෙළින් මෙම බලයන් වදාරන ලදැයි දත යුතුය.

2. Adhivuttipadasuttavaṇṇanā

2. අධිවුත්තිපද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

22. Dutiye [Pg.299] ye te dhammāti ye te dasabalañāṇaṃ sabbaññutaññāṇadhammā. Adhivuttipadānanti adhivacanapadānaṃ, khandhāyatanadhātudhammānanti attho. Adhivuttiyoti hi adhivacanāni vuccanti, tesaṃ ye padabhūtā desanāya padaṭṭhānattā. Atītā buddhāpi hi ete dhamme kathayiṃsu, anāgatāpi eteva kathayissanti. Tasmā khandhādayo adhivuttipadāni nāma. Tesaṃ adhivuttipadānaṃ. Atha vā bhūtamatthaṃ abhibhavitvā yathāsabhāvato aggahetvā vattanato adhivuttiyoti diṭṭhiyo vuccanti, adhivuttīnaṃ padāni adhivuttipadāni, diṭṭhidīpakāni vacanānīti attho. Tesaṃ adhivuttipadānaṃ diṭṭhivohārānaṃ. Abhiññā sacchikiriyāyāti jānitvā paccakkhakaraṇatthāya. Visāradoti ñāṇasomanassappatto. Tatthāti tesu dhammesu tesaṃ tesaṃ tathā tathā dhammaṃ desetunti tesaṃ tesaṃ diṭṭhigatikānaṃ vā itaresaṃ vā āsayaṃ ñatvā tathā tathā dhammaṃ desetuṃ. Hīnaṃ vā hīnanti ñassatīti hīnaṃ vā dhammaṃ ‘‘hīno dhammo’’ti jānissati. Ñāteyyanti ñātabbaṃ. Daṭṭheyyanti daṭṭhabbaṃ. Sacchikareyyanti sacchikātabbaṃ. Tattha tattha yathābhūtañāṇanti tesu tesu dhammesu yathāsabhāvañāṇaṃ. Iminā sabbaññutaññāṇaṃ dasseti. Evaṃ sabbaññutaññāṇaṃ dassetvā puna dasabalañāṇaṃ dassento dasayimānītiādimāha. Dasabalañāṇampi hi tattha tattha yathābhūtañāṇamevāti.

22. දෙවන සූත්‍රයෙහි, 'යම් ඒ ධර්ම කෙනෙක්' (යේ තේ ධම්මා) යනු යම් ඒ දසබල ඥාන හා සර්වඥතා ඥාන ධර්මයන් ය. 'අධිවුත්ති පදානං' යනු නාම පැනවීම්වලට (අධිවචන පදයන්ට) හේතු වූ ස්කන්ධ, ආයතන හා ධාතු ධර්මයන් යනු අර්ථයයි. අධිවචනයෝ (නාම පැනවීම්) 'අධිවුත්ති' යැයි කියනු ලැබේ. දේශනාවට පදනම වන බැවින් ඒවාට හේතු වූ ඒ ස්කන්ධ ආදිය පදයන් නම් වේ. සැබවින්ම අතීත බුදුවරු ද මේ ධර්මයන්ම වදාළහ, අනාගත බුදුවරු ද මේවාම වදාරන්නාහ. එබැවින් ඒ ස්කන්ධ ආදිය 'අධිවුත්ති පද' නම් වේ. නැතහොත්, පවතින සත්‍ය අර්ථය යටපත් කර, ස්වභාවය පරිදි ග්‍රහණය නොකර පවතින බැවින් මිථ්‍යා දෘෂ්ටි 'අධිවුත්ති' යැයි කියනු ලැබේ. ඒ දෘෂ්ටීන්ගේ පද (ප්‍රකාශ කරන වචන) 'අධිවුත්ති පද' වන අතර ඒවා දෘෂ්ටිය ප්‍රකාශ කරන වචන යනු අර්ථයයි. 'අභිඤ්ඤා සච්ඡිකිරියාය' යනු දැනගෙන ප්‍රත්‍යක්ෂ කරනු පිණිසයි. 'විසාරද' යනු ඥානය හා සෝමනස්සයට පත් වූ තැනැත්තායි. 'එහි' යනු ඒ ධර්මයන් කෙරෙහි ය. ඒ ඒ දෘෂ්ටි ගත්තවුන්ගේ හෝ අනෙක් අයගේ අදහස් දැන ඒ ඒ අයුරින් ධර්මය දේශනා කරනු පිණිසයි. හීන ධර්මය ද 'හීන ධර්මයක්' ලෙස දැනගනු ඇත. දත යුතු දේ දත යුතුය, දැකිය යුතු දේ දැකිය යුතුය, ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ යුතු දේ ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ යුතුය. ඒ ඒ තැන්හි ඇති තත්ත්වාකාර ඥානය යනු ඒ ඒ ධර්මයන් කෙරෙහි ඇති ස්වභාව ඥානයයි. මෙයින් සර්වඥතා ඥානය දක්වයි. මෙසේ සර්වඥතා ඥානය දක්වා නැවත දසබල ඥානය දක්වනු කැමැති ව 'දස ඉමානි' යනාදිය වදාළ සේක. සැබවින්ම දසබල ඥානය ද ඒ ඒ තැන්හි ඇති තත්ත්වාකාර ඥානයම වේ.

3. Kāyasuttavaṇṇanā

3. කාය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

23. Tatiye āpanno hoti kañcideva desanti kañci āpattikoṭṭhāsaṃ āpanno hoti. Anuviccāti anupavisitvā pariyogāhetvā. Kāyaduccaritanti tividhaṃ kāyaduccaritaṃ. Vacīduccaritanti catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ. Pāpikā issāti lāmikā usūyā. Paññāya disvāti sahavipassanāya maggapaññāya passitvā passitvā pahātabbā. Ijjhatīti samijjhati. Upavāsassāti nissāya upasaṅkamitvā vasantassa. Abhibhuyyāti ajjhottharitvā [Pg.300] madditvā. Irīyatīti vattati. Imasmiṃ sutte sahavipassanāya maggo kathito.

23. තුන්වන සූත්‍රයෙහි, 'යම් දේශනාවකට (පැත්තකට) පැමිණෙයි' යනු යම් ඇවැත් සමූහයකට පැමිණෙයි යන්නයි. 'අනුවිච්ච' යනු විමසා බලා බැසගෙනයි. කාය දුශ්චරිතය යනු තෙවැදෑරුම් කාය දුශ්චරිතයයි. වචී දුශ්චරිතය යනු සිවු වැදෑරුම් වචී දුශ්චරිතයයි. පාපිෂ්ඨ ඊර්ෂ්‍යාව යනු ලාමක වූ ඊර්ෂ්‍යාවයි. 'ප්‍රඥාවෙන් දැක' යනු විදර්ශනාව සහිත වූ මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් දැක දැක ප්‍රහීණ කළ යුතුය. 'ඉජ්ඣති' යනු සමෘද්ධිමත් වෙයි. 'උපවාසස්ස' යනු ඇසුරු කර පැමිණ වසන්නා හටයි. 'අභිභුය්‍ය' යනු යටපත් කර මර්ධනය කරමිනි. 'ඉරීයති' යනු පවතියි යන්නයි. මෙම සූත්‍රයෙහි විදර්ශනාව සහිත මාර්ගය වදාරන ලදී.

4. Mahācundasuttavaṇṇanā

4. මහා චුන්ද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

24. Catutthe jānāmimaṃ dhammanti iminā ñāṇavādassa vadanākāro vutto. Bhāvitakāyomhītiādīhi bhāvanāvādassa. Tatiyavāre dvepi vādā ekato vuttā, tayopi cete arahattameva paṭijānanti. Aḍḍhavādaṃ vadeyyāti aḍḍhohamasmīti vādaṃ vadeyya. Upanīhātunti nīharitvā dātuṃ.

24. සිව්වන සූත්‍රයෙහි 'මම මේ ධර්මය දනිමි' යන්නෙන් ඥානවාදය පවසන ආකාරය කියවේ. 'භාවිතකායෝම්හි' (මම වඩන ලද කය ඇත්තෙක්මි) යනාදියෙන් භාවනා වාදය පවසන ආකාරය දක්වයි. තෙවන වාරයෙහි වාද දෙකම එකට වදාරන ලදී. මේ තිදෙනාම අරහත්වයම පිළිගනිති (ප්‍රකාශ කරති). 'අඪ්ඪවාදං වදෙය්‍ය' යනු 'මම ධනවතෙක්මි' යි පවසන්නාක් මෙනි. 'උපනීහාතුං' යනු ඉදිරිපත් කර දෙනු පිණිසයි.

5. Kasiṇasuttavaṇṇanā

5. කසිණ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

25. Pañcame sakalaṭṭhena kasiṇāni, tadārammaṇānaṃ dhammānaṃ khettaṭṭhena adhiṭṭhānaṭṭhena vā āyatanānīti kasiṇāyatanāni. Uddhanti upari gagaṇatalābhimukhaṃ. Adhoti heṭṭhā bhūmitalābhimukhaṃ. Tiriyanti khettamaṇḍalaṃ viya samantā paricchinditvā. Ekacco hi uddhameva kasiṇaṃ vaḍḍheti, ekacco adho, ekacco samantato. Tena tena vā kāraṇena evaṃ pasāreti ālokamiva rūpadassanakāmo. Tena vuttaṃ – ‘‘pathavīkasiṇameko sañjānāti uddhaṃ adho tiriya’’nti. Advayanti idaṃ pana ekassa aññabhāvānupagamanatthaṃ vuttaṃ. Yathā hi udakaṃ paviṭṭhassa sabbadisāsu udakameva hoti na aññaṃ, evameva pathavīkasiṇaṃ pathavīkasiṇameva hoti. Natthi tassa aññakasiṇasambhedoti. Eseva nayo sabbattha. Appamāṇanti idaṃ tassa tassa pharaṇaappamāṇavasena vuttaṃ. Tañhi cetasā pharanto sakalameva pharati, ‘‘ayamassa ādi, idaṃ majjha’’nti pamāṇaṃ na gaṇhāti. Viññāṇakasiṇanti cettha kasiṇugghāṭimākāse pavattaviññāṇaṃ. Tattha kasiṇavasena kasiṇugghāṭimākāse, kasiṇugghāṭimākāsavasena tattha pavattaviññāṇe uddhaṃadhotiriyatā veditabbā. Ayamettha saṅkhepo, kammaṭṭhānabhāvanānayena panetāni pathavīkasiṇādīni vitthārato visuddhimagge (visuddhi. 1.51 ādayo) vuttāneva.

25. පස්වන සූත්‍රයෙහි සකල (සම්පූර්ණ) යන අර්ථයෙන් 'කසිණ' නම් වේ. ඒ කසිණ ප්‍රඥප්තිය අරමුණු කරන ධර්මයන්ගේ වැඩෙන බිම හෝ පිහිටන ස්ථානය යන අර්ථයෙන් 'ආයතන' නම් වන බැවින් 'කසිණායතන' නම් වේ. 'උද්ධං' යනු ඉහළ අහස දෙසටයි. 'අධෝ' යනු පහළ පොළොව දෙසටයි. 'තිරියං' යනු කුඹුරු මණ්ඩලයක් මෙන් අවට පිරිසිඳ ගැනීමයි. මක්නිසාද යත්, සමහර යෝගියෙක් ඉහළටම කසිණය වඩයි, සමහරෙක් පහළටම, සමහරෙක් අවටට වඩයි. නැතහොත් ඒ ඒ හේතු නිසා, රූප දැකීමට කැමැති අයෙක් ආලෝකය පතුරුවන්නාක් මෙන් පතුරුවයි. එබැවින් 'එක් අයෙක් පඨවි කසිණය උඩ, යට, හරහට පතුරුවා දැනගනී' යයි වදාරන ලදී. 'අද්වයං' (දෙකක් නොවන) යන්න වදාළේ එක් කසිණයක් තවත් කසිණයක ස්වභාවයට පත් නොවන බව දැක්වීමටයි. ජලයට බැසගත් අයකුට සෑම දිසාවකම ජලයම පෙනෙන්නාක් මෙන්, පඨවි කසිණයෙහි ද පඨවි කසිණයම පවතී, එහි වෙනත් කසිණයක මිශ්‍ර වීමක් නැත. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමය දත යුතුය. 'අප්පමාණං' යනු ඒ ඒ කසිණය පැතිරවීමේ අප්‍රමාණ බව නිසා වදාරන ලද්දකි. සිතින් පතුරුවන්නා මුළු කසිණයම පතුරුවන අතර, 'මෙය මෙහි මුලයි, මෙය මෙහි මැදයි' කියා ප්‍රමාණයක් නොගනී. මෙහි 'විඤ්ඤාණ කසිණය' යනු කසිණය ඉවත් කළ පසු ලබන ආකාශයෙහි පවතින විඤ්ඤාණයයි. එහි කසිණය ඉවත් කළ ආකාශය අනුව හා එහි පවතින විඤ්ඤාණය අනුව ඉහළ, පහළ හා හරහට පැතිරීම දත යුතුය. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. කර්මස්ථාන භාවනා ක්‍රමය අනුව පඨවි කසිණ ආදිය විසුද්ධිමාර්ගයෙහි විස්තරාත්මකව වදාරා ඇත.

6. Kāḷīsuttavaṇṇanā

6. කාලී සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

26. Chaṭṭhe [Pg.301] kumāripañhesūti kumārīnaṃ māradhītānaṃ pucchāsu. Atthassa pattiṃ hadayassa santinti dvīhipi padehi arahattameva kathitaṃ. Senanti rāgādikilesasenaṃ. Piyasātarūpanti piyajātikesu ca sātajātikesu ca vatthūsu uppajjanato evaṃladdhanāmaṃ. Ekohaṃ jhāyaṃ sukhamanubodhinti evaṃ kilesasenaṃ jinitvā ahaṃ ekakova jhāyanto sukhaṃ anubujjhiṃ sacchiakāsiṃ. Sakkhinti sakkhibhāvappattaṃ dhammasakkhiṃ. Na sampajjati kenaci meti mayhaṃ kenaci saddhiṃ mittadhammo nāma natthi. Pathavīkasiṇasamāpattiparamā kho, bhagini, eke samaṇabrāhmaṇā atthoti abhinibbattesunti pathavīkasiṇasamāpattiparamo uttamo atthoti gahetvā abhinibbattesuṃ. Yāvatā kho, bhagini, pathavīkasiṇasamāpattiparamatāti yattakā pathavīkasiṇasamāpattiyā uttamakoṭi. Tadabhiññāsi bhagavāti taṃ bhagavā abhiññāpaññāya abhiññāsi. Assādamaddasāti samudayasaccaṃ addasa. Ādīnavamaddasāti dukkhasaccaṃ addasa. Nissaraṇamaddasāti nirodhasaccaṃ addasa. Maggāmaggañāṇadassanamaddasāti maggasaccaṃ addasa. Atthassa pattīti etesaṃ catunnaṃ saccānaṃ diṭṭhattā arahattasaṅkhātassa atthassa patti, sabbadarathapariḷāhavūpasantatāya hadayassa santīti.

26. හයවන සූත්‍රයෙහි, 'කුමාරි පඤ්හේසු' යනු මාර දූවරුන් වූ කුමාරිකාවන්ගේ ප්‍රශ්නවලදී යන්නයි. 'අර්ථයට පැමිණීම' සහ 'හදවතේ ශාන්තිය' යන පද දෙකෙන්ම අරහත්වයම වදාරන ලදී. 'සේනං' යනු රාගාදී කෙලෙස් සේනාවයි. 'පියසාතරූප' යනු ප්‍රිය උපදවන හා සතුට දනවන වස්තූන් කෙරෙහි උපදින බැවින් ලැබුණු නමකි. 'මම තනිවම ධ්‍යාන වඩමින් සැපය අවබෝධ කළෙමි' යනු මෙසේ කෙලෙස් සේනාව ජයගෙන මම තනිවම ධ්‍යාන වඩමින් සැපය අවබෝධ කළෙමි, ප්‍රත්‍යක්ෂ කළෙමි යන්නයි. 'සක්ඛිං' යනු සාක්ෂි (මිත්‍ර) බවට පත් ධර්ම මිත්‍රත්වයයි. 'මට කිසිවෙකු සමඟ සම්බන්ධයක් නැත' යනු මට කිසිවෙකු සමඟ මිත්‍ර ධර්මයක් නැත යන්නයි. 'නංගිය, ඇතැම් ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ පඨවි කසිණ සමාපත්තිය උතුම්ම අර්ථය (නිවන) ලෙස ගෙන එහි උපත ලබති' යනු පඨවි කසිණ සමාපත්තිය උතුම්ම අර්ථය ලෙස ගෙන එය උපදවා ගත්හ යන්නයි. 'නංගිය, යම් තාක් පඨවි කසිණ සමාපත්තියේ උත්තරීතර සීමාවක් ඇත්ද', භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය විශිෂ්ට ප්‍රඥාවෙන් දැනගත් සේක. ආශ්වාදය දුටුවේය යනු සමුදය සත්‍යය දුටුවේය. ආදීනව දුටුවේය යනු දුක්ඛ සත්‍යය දුටුවේය. නිස්සරණය දුටුවේය යනු නිරෝධ සත්‍යය දුටුවේය. මාර්ගාමාර්ග ඥානදර්ශනය දුටුවේය යනු මාර්ග සත්‍යය දුටුවේය. අර්ථයට පැමිණීම යනු මේ සතර සත්‍යයන් දැකීම නිසා අරහත්වය නැමැති අර්ථයට පැමිණීමයි. සියලු දැවිලි තැවිලි සංසිඳුණු බැවින් හදවතේ ශාන්තිය ඇති වේ.

7. Paṭhamamahāpañhasuttavaṇṇanā

7. පළමු මහා පඤ්හ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

27. Sattame abhijānāthāti abhijānitvā paccakkhaṃ katvā viharatha. Abhiññāyāti abhijānitvā. Idhāti imāya. Dhammadesanāya vā dhammadesananti yadidaṃ samaṇassa gotamassa dhammadesanāya saddhiṃ amhākaṃ dhammadesanaṃ, amhākaṃ vā dhammadesanāya saddhiṃ samaṇassa gotamassa dhammadesanaṃ ārabbha nānākaraṇaṃ vuccetha, taṃ kiṃ nāmāti vadanti. Dutiyapadepi eseva nayo. Iti te majjhe bhinnasuvaṇṇaṃ viya sāsanena saddhiṃ attano laddhiṃ vacanamattena samadhuraṃ ṭhapayiṃsu. Neva abhinandiṃsūti ‘‘evameta’’nti na sampaṭicchiṃsu. Nappaṭikkosiṃsūti ‘‘na idaṃ eva’’nti nappaṭisedhesuṃ. Kasmā? Te kira ‘‘titthiyā nāma andhasadisā jānitvā vā ajānitvā vā katheyyu’’nti nābhinandiṃsu.

27. සත්වැනි සූත්‍රයෙහි; ‘abhijānāthāti’ යනු මහා ප්‍රඥාවෙන් දැන, ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට වාසය කරවු යන අර්ථයයි. ‘abhiññāyāti’ යනු දැනගෙන යන්නයි. ‘idhāti’ යනු මෙම ධර්ම දේශනාවෙහිය. ‘dhammadesanāya vā dhammadesananti’ යනු ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව සමඟ අපගේ ධර්ම දේශනාව හෝ, අපගේ ධර්ම දේශනාව සමඟ ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අරභයා යම් විශේෂත්වයක් කියනු ලැබේද, එය කුමක්දැයි පවසති. දෙවැනි පදයෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙසේ ඒ තීර්ථකයෝ පිරිස මැද බිඳුණු රන් මෙන්, තථාගත ශාසනය සමඟ තමන්ගේ ලබ්ධිය වචන මාත්‍රයකින් සමාන කොට තැබූහ. ‘neva abhinandiṃsūti’ යනු ‘මෙය මෙසේම යැයි’ පිළි නොගත්තාහුය. ‘nappaṭikkosiṃsūti’ යනු ‘මෙය මෙසේ නොවේ යැයි’ ප්‍රතික්ෂේප නොකළාහුය. ඒ මන්ද? ඒ තීර්ථකයෝ අන්ධයන් හා සමාන බැවින්, දැන හෝ නොදැන යමක් පවසනු ඇතැයි සලකා ඔවුහු එය සතුටින් පිළි නොගත්තාහුය.

Na [Pg.302] sampāyissantīti sampādetvā kathetuṃ na sakkhissanti. Uttari ca vighātanti asampādanato uttarimpi dukkhaṃ āpajjissanti. Sampādetvā kathetuṃ asakkontānañhi dukkhaṃ uppajjati. Yathā taṃ, bhikkhave, avisayasminti ettha ca tanti nipātamattaṃ. Yathāti kāraṇavacanaṃ, yasmā avisaye pañhaṃ pucchitā hontīti attho. Ito vā pana sutvāti ito vā pana mama sāsanato sutvā. Itoti tathāgatatopi tathāgatasāvakatopi. Ārādheyyāti paritoseyya, aññathā ārādhanaṃ nāma natthīti dasseti.

‘na sampāyissantīti’ යනු සම්පූර්ණ කොට ප්‍රකාශ කිරීමට සමත් නොවන්නාහුය යන්නයි. ‘uttari ca vighātanti’ යනු කරුණු සම්පූර්ණ කිරීමට නොහැකි වීමෙන් තවදුරටත් දුකට පත්වන්නාහුය යන්නයි. කරුණු සම්පූර්ණ කොට පැවසීමට නොහැකි වන්නවුන්ට දුක උපදී. ‘yathā taṃ, bhikkhave, avisayasminti’ යන්නෙහි ‘taṃ’ යනු නිපාත මාත්‍රයකි. ‘yathā’ යනු හේතුව දක්වන වචනයකි; එනම් විෂය නොවන කරුණකදී ප්‍රශ්න විමසන ලද බැවින් යන අර්ථයයි. ‘ito vā pana sutvāti’ යනු මෙතැනින් හෝ එනම් මාගේ ශාසනයෙන් හෝ අසා යන්නයි. ‘itoti’ යනු තථාගතයන් වහන්සේගෙන් හෝ තථාගත ශ්‍රාවකයන්ගෙන් හෝ යන්නයි. ‘ārādheyyāti’ යනු සතුටු කරන්නේය යන්නයි; වෙනත් ආකාරයකින් සතුටු කිරීමක් නැති බව මෙයින් දක්වයි.

Ekadhammeti ekasmiṃ dhamme. Iminā uddeso dassito. Parato katamasmiṃ ekadhammeti iminā pañho dassito. Sabbe sattā āhāraṭṭhitikāti idaṃ panettha veyyākaraṇaṃ. Sesesupi eseva nayo. Sammā nibbindamānotiādīsu pana sammā hetunā nayena nibbidānupassanāya nibbindanto ukkaṇṭhanto, virāgānupassanāya virajjanto, paṭisaṅkhānupassanāya muccanassa upāyaṃ katvā vimuccamāno, adhimokkhavasena vā vimuccamāno sanniṭṭhānaṃ kurumānoti attho. Udayabbayehi paricchinditvā pubbantāparantadassanena sammā pariyantadassāvī. Sammadatthaṃ abhisameccāti sammā sabhāgatthaṃ ñāṇena abhisamāgantvā. Dukkhassantakaro hotīti sakalavaṭṭadukkhassa pariyantaṃ parivaṭumaṃ karo hoti.

‘ekadhammeti’ යනු එක් ධර්මයක යන්නයි. මෙයින් උද්දේශය (කෙටි හැඳින්වීම) දක්වන ලදී. පසුව එන ‘katamasmiṃ ekadhammeti’ යන්නෙන් ප්‍රශ්නය දක්වන ලදී. ‘sabbe sattā āhāraṭṭhitikāti’ යනු මෙහි විවරණයයි. සෙසු පදවල ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘sammā nibbindamānoti’ ආදී පදවල; ‘sammā’ යනු මනා වූ හේතු ප්‍රත්‍ය ක්‍රමයෙන්, ‘nibbidānupassanāya’ නිබ්බිදානුපස්සනා ඥානයෙන් කලකිරෙමින්, ‘virāgānupassanāya’ විරාගානුපස්සනාවෙන් ඇල්ම දුරු කරමින්, ‘paṭisaṅkhānupassanāya’ පටිසංඛානුපස්සනාවෙන් මිදීමේ උපක්‍රම යොදා මිදෙමින් හෝ අධිමොක්ඛ (තීරණාත්මක විශ්වාසය) වශයෙන් මිදෙමින් නිශ්චයකට පැමිණීම යන අර්ථයයි. උදයව්‍යය (හටගැනීම හා විනාශය) මගින් පිරිසිඳ දැක, පූර්වාන්ත හා අපරාන්ත දැකීමෙන් මනා කොට කෙළවර දක්නා සුලු වූයේ ‘sammadatthaṃ abhisameccāti’ මනා කොට ස්වභාව අර්ථය ප්‍රඥාවෙන් අවබෝධ කොටගෙන යන්නයි. ‘dukkhassantakaro hotīti’ යනු මුළු වෘත්ත දුකෙහි කෙළවර කරන්නා වේ.

Sabbe sattāti kāmabhavādīsu ekavokārabhavādīsu ca sabbabhavesu sabbe sattā. Āhāraṭṭhitikāti āhārato ṭhiti etesanti āhāraṭṭhitikā. Iti sabbasattānampi ṭhitihetu āhāro nāma eko dhammo, tasmiṃ ekadhamme. Nanu ca evaṃ sante yaṃ vuttaṃ – ‘‘asaññasattā devā ahetukā anāhārā aphassakā’’tiādi (vibha. 1017), taṃ virujjhatīti. Na virujjhati. Tesañhi jhānaṃ āhāro hoti. Evaṃ santepi ‘‘cattārome, bhikkhave, āhārā’’ti (saṃ. ni. 2.11) idaṃ virujjhatīti. Idampi na virujjhati. Etasmiñhi sutte nippariyāyena āhāralakkhaṇā dhammā āhārāti vuttā, idha pana pariyāyena paccayo āhāroti vutto. Sabbadhammānañhi paccayo laddhuṃ vaṭṭati. So ca yaṃ yaṃ phalaṃ janeti, taṃ taṃ āharati nāma. Tasmā āhāroti vuccati. Tenevāha – ‘‘avijjampāhaṃ, bhikkhave, sāhāraṃ vadāmi, no anāhāraṃ. Ko [Pg.303] ca, bhikkhave, avijjāya āhāro? Pañca nīvaraṇātissa vacanīya’’nti (a. ni. 10.61). Ayaṃ idha adhippeto. Etasmiñhi paccayāhāre gahite pariyāyāhāropi nippariyāyāhāropi sabbo gahitova hoti.

‘sabbe sattāti’ යනු කාම භව ආදී සියලු භවයන්හි සහ ඒකවෝකාර භව ආදී සියලු භවයන්හි වසන සියලු සත්වයෝය. ‘āhāraṭṭhitikāti’ යනු ආහාරය නිසා මොවුන්ගේ පැවැත්ම ඇති බැවින් ආහාරට්ඨිතික නම් වේ. මෙසේ සියලු සත්වයන්ගේ පැවැත්මට හේතුව ‘ආහාරය’ නම් වූ එක් ධර්මයකි. එම එක් ධර්මයෙහි මෙසේ ප්‍රශ්නයක් මතු විය හැකිය; එනම් ‘අසඤ්ඤ සත්ව දෙවියෝ අහේතුකව, ආහාර රහිතව, ස්පර්ශ රහිතව වසති’ යන දේශනාව මෙයට පටහැනි නොවේද? එය පටහැනි නොවේ. ඔවුන්ට ධ්‍යානයම ආහාරය වේ. එසේ වුවත් ‘මහණෙනි, මේ ආහාර සතරකි’ යන දේශනාව මෙයට පටහැනි නොවේද? එය ද පටහැනි නොවේ. එම සූත්‍රයෙහි අනුපරියාය වශයෙන් (ඍජුව) ආහාර ලක්ෂණ ඇති ධර්මයන් ආහාර ලෙස දක්වා ඇත. නමුත් මෙහි පරියාය වශයෙන් (ප්‍රත්‍ය යන අර්ථයෙන්) ප්‍රත්‍යය ආහාරය ලෙස දක්වා ඇත. සියලු ධර්මයන්ට ප්‍රත්‍යයක් තිබිය යුතුය. එම ප්‍රත්‍යය යම් යම් ඵලයක් ජනනය කරයිද, එය එම ඵලය ‘ආහරණය’ කරන්නේ නම් වේ. එබැවින් එය ආහාරයයි කියනු ලැබේ. එහෙයින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි, අවිද්‍යාව ආහාර සහිතව පවතින බව පවසමි, ආහාර රහිතව නොවේ. අවිද්‍යාවේ ආහාරය කුමක්ද? පංච නීවරණයෝ යැයි පැවසිය යුතුය’ ලෙස වදාළ සේක. මෙහි අදහස් කරන්නේ එම පරියාය ආහාරයයි. මෙම ප්‍රත්‍ය ආහාරය ගත් විට පරියාය ආහාර හා අපරියාය ආහාර යන සියල්ලම ගන්නා ලද්දේ වෙයි.

Tattha asaññībhave paccayāhāro labbhati. Anuppanne hi buddhe titthāyatane pabbajitā vāyokasiṇe parikammaṃ katvā catutthajjhānaṃ nibbattetvā tato vuṭṭhāya ‘‘dhi cittaṃ, dhi vatetaṃ cittaṃ, cittassa nāma abhāvoyeva sādhu. Cittañhi nissāya vadhabandhādipaccayaṃ dukkhaṃ uppajjati. Citte asati nattheta’’nti khantiṃ ruciṃ uppādetvā aparihīnajjhānā kālaṃ katvā asaññībhave nibbattanti. Yo yassa iriyāpatho manussaloke paṇihito ahosi, so tena iriyāpathena nibbattitvā cittarūpasadiso hutvā pañca kappasatāni tiṭṭhati. Ettakaṃ addhānaṃ sayito viya hoti. Evarūpānampi sattānaṃ paccayāhāro labbhati. Te hi yaṃ jhānaṃ bhāvetvā nibbattā, tadeva nesaṃ paccayo hoti. Yathā jiyāvegena khittasaro yāva jiyāvego atthi, tāva gacchati. Evaṃ yāva jhānapaccayo atthi, tāva tiṭṭhanti. Tasmiṃ niṭṭhite khīṇavego viya saro patanti. Cavanakāle ca tesaṃ so rūpakāyo antaradhāyati, kāmāvacarasaññā uppajjati, tena saññuppādena te devā tamhā kāyā cutāti paññāyanti.

එහි අසඤ්ඤ භවයෙහි ද ප්‍රත්‍ය ආහාරය ලැබේ. බුදුවරුන් පහළ නොවූ කාලවල තීර්ථක ආයතනවල පැවිදි වූවෝ වායෝ කසිණය පරිකර්ම කොට සතරවන දැහැන උපදවා, එයින් නැගී සිට ‘සිතට නින්දා වේවා, සිත නැති බවම යහපති; සිත නිසාම මැරුම් කෑම, බැඳුම් ලැබීම ආදී දුක් උපදී; සිත නැති කල්හි මෙය නැත’ යනුවෙන් කැමැත්ත උපදවා, පිරිහීමට පත් නොවූ ධ්‍යාන සහිතව කළුරිය කොට අසඤ්ඤ භවයෙහි උපදිති. මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි ඔහු යම් ඉරියව්වක සිටියේද, එම ඉරියව්වෙන්ම එහි උපදී. ඔහු එහි සිත්තම් රූපයක් මෙන් කල්ප පන්සියයක් පවතී. ඒ තාක් කාලයක් නිදා සිටින්නෙකු මෙන් වෙයි. මෙවැනි සත්වයන්ට ද ප්‍රත්‍ය ආහාරය ලැබේ. ඔවුන් යම් ධ්‍යානයක් වඩා උපන්නේද, එයම ඔවුන්ට ප්‍රත්‍යය (ආහාරය) වේ. දුන්නෙන් විදි හීයක් දුනු දියේ වේගය ඇති තාක් දුරට යන්නාක් මෙන්, ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය ඇති තාක් ඔවුහු එහි පවතිති. එය අවසන් වූ විට වේගය ගෙවුණු හීයක් මෙන් චුත වෙති. ඔවුන් චුත වන විට එම රූප කය අතුරුදහන් වී, කාමාවචර සංඥාව උපදී. එම සංඥාව ඉපදීමෙන් ඒ දෙවියන් එම කයින් චුත වූ බව දැනගත හැකිය.

Ye pana te nerayikā neva vuṭṭhānaphalūpajīvī, na puññaphalūpajīvīti vuttā, tesaṃ ko āhāroti? Tesaṃ kammameva āhāro. Kiṃ pañca āhārā atthīti? Pañca, na pañcāti idaṃ na vattabbaṃ, nanu ‘‘paccayo āhāro’’ti vuttametaṃ. Tasmā yena kammena niraye nibbattanti, tadeva tesaṃ ṭhitipaccayattā āhāro hoti. Yaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ – ‘‘na ca tāva kālaṃ karoti, yāva na taṃ pāpakammaṃ byantī hotī’’ti (ma. ni. 3.250, 268; a. ni. 3.36).

නිරයගාමී සත්වයන් සම්බන්ධයෙන් ‘ඔවුහු උත්සාහයේ ඵලයෙන් හෝ පින් පලයෙන් ජීවත් වන්නෝ නොවෙති’ යැයි පවසා ඇති බැවින්, ඔවුන්ගේ ආහාරය කුමක්ද? ඔවුන්ගේ කර්මයම ආහාරය වේ. ආහාර පහක් තිබේද යන්න ගැන ‘පහක් හෝ පහක් නොවේ’ යැයි මෙහිදී නොකිය යුතුය; මන්ද ‘ප්‍රත්‍යය ආහාරය’ යැයි පවසා ඇති බැවිනි. එබැවින් යම් කර්මයකින් නිරයෙහි උපදිත්ද, එම කර්මයම ඔවුන්ගේ පැවැත්මට ප්‍රත්‍ය වන බැවින් ආහාරය වේ. ‘යම් තාක් ඒ පාප කර්මය ගෙවී නොයන්නේද, ඒ තාක් ඔහු මරණයට පත් නොවේ’ යැයි වදාළේ මෙය අරභයාය.

Kabaḷīkārāhāraṃ ārabbhāpi cettha vivādo na kātabbo. Mukhe uppajjanakheḷopi hi tesaṃ āhārakiccaṃ sādheti. Kheḷo hi niraye dukkhavedanīyo hutvā paccayo hoti, sagge sukhavedaniyo. Iti kāmabhave nippariyāyena cattāro āhārā, rūpārūpabhavesu ṭhapetvā asaññe [Pg.304] sesānaṃ tayo, asaññānañceva avasesānañca paccayāhāroti iminā ākārena sabbe sattā āhāraṭṭhitikāti veditabbā. Tattha cattāro āhāro yo vā pana koci paccayāhāro dukkhasaccaṃ, āhārasamuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayasaccaṃ, ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ, nirodhappajānanā paññā maggasaccanti evaṃ catusaccavasena sabbavāresu yojanā kātabbā.

මෙම කබලීකාර ආහාරය සම්බන්ධයෙන් ද මෙහි විවාද නොකළ යුතුය. මන්ද යත්, නිරයෙහි උපන් සත්ත්වයන්ට ඔවුන්ගේ මුඛයෙහි උපදින කෙළ පවා ආහාර කෘත්‍යය සාධනය කරන බැවිනි. එම කෙළ නිරයෙහි දී දුක් වේදනා විඳීමට හේතුවක් (ප්‍රත්‍යයක්) වන අතර, ස්වර්ගයෙහි දී සැප වේදනා විඳීමට හේතුවක් වේ. මෙලෙස කාම භවයෙහි ප්‍රධාන වශයෙන් ආහාර සතරක් පවතින අතර, රූප හා අරූප භවයන්හි අසඤ්ඤ සත්ත්වයන් හැර සෙසු සත්ත්වයන්ට ආහාර තුනක් පවතී. අසඤ්ඤ සත්ත්වයන්ට හා සෙසු සියලු සත්ත්වයන්ට ප්‍රත්‍යය ආහාරය පවතින බැවින්, මෙලෙස සියලු සත්ත්වයන් ආහාරය නිසා පවතින්නන් (ආහාරට්ඨිතිකා) බව දත යුතුය. එහි සතර ආහාරය හෝ යම් ප්‍රත්‍යය ආහාරයක් වේ ද එය දුක්ඛ සත්‍යයයි; එම ආහාර උපදවන පූර්ව තණ්හාව සමුදය සත්‍යයයි; මේ දෙදෙනාගේම නොපැවැත්ම නිරෝධ සත්‍යයයි; නිරෝධය මැනවින් අවබෝධ කරගන්නා වූ ප්‍රඥාව මාර්ග සත්‍යයයි. මෙලෙස සතර සත්‍යය අනුව සියලු වාරයන්හි අර්ථ සම්බන්ධය (යෝජනාව) කළ යුතුය.

8. Dutiyamahāpañhasuttavaṇṇanā

8. දුතිය මහාපඤ්හ සූත්‍ර වණ්ණනාව

28. Aṭṭhame kajaṅgalāyanti evaṃnāmake nagare. Kajaṅgalāti kajaṅgalāvāsino. Mahāpañhesūti mahantaatthapariggāhakesu pañhesu. Yathā mettha khāyatīti yathā me ettha upaṭṭhāti. Sammā subhāvitacittoti hetunā nayena suṭṭhu bhāvitacitto. Eso ceva tassa atthoti kiñcāpi bhagavatā ‘‘cattāro dhammā’’tiādayo pañhā ‘‘cattāro āhārā’’tiādinā nayena vissajjitā, yasmā pana catūsu āhāresu pariññātesu cattāro satipaṭṭhānā bhāvitā honti, tesu ca bhāvitesu cattāro āhārā pariññātāva honti. Tasmā desanāvilāsena byañjanamevettha nānaṃ, attho pana ekoyeva. Indriyādīsupi eseva nayo. Tena vuttaṃ – ‘‘eso ceva tassa attho’’ti. Atthato hi ubhayampetaṃ majjhe bhinnasuvaṇṇamiva hoti.

28. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'කජංගලායං' යනු එම නම ඇති නගරයෙහි ය. 'කජංගලා' යනු කජංගල නගරයෙහි වාසය කරන අයයි. 'මහාපඤ්ඤේසු' යනු මහා අර්ථයන් ග්‍රහණය කරගන්නා වූ ප්‍රශ්නයන්හි ය. 'යථා මෙත්ත ඛායති' යනු යම් ලෙසකින් මට මෙහි වැටහෙන්නේ ද (යන්නයි). 'සම්මා සුභාවිත චිත්තො' යනු නිසි හේතු ක්‍රමයෙන් මැනවින් වඩන ලද සිත් ඇත්තා ය. 'එසො චෙව තස්ස අත්ථො' යනු, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් 'සතර ධර්මයෝ' ආදී වශයෙන් ප්‍රශ්න පනවා 'සතර ආහාර' ආදී ක්‍රමයෙන් විසඳන ලද නමුත්, යම් හෙයකින් සතර ආහාරයන් පිරිසිඳ දන්නා කල්හි සතර සතිපට්ඨානයන් වඩන ලද්දේ වන්නේ ද, එම සතිපට්ඨානයන් වැඩූ කල්හි සතර ආහාරයන් පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේම වන්නේ ද, එබැවින් දේශනා විලාසය අනුව මෙහි වචනවල වෙනසක් තිබුණ ද අර්ථය එකමය. ඉන්ද්‍රිය ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයමය. එබැවින් 'එසො චෙව තස්ස අත්ථො' (එයම මෙහි අර්ථයයි) යනුවෙන් වදාරන ලදී. අර්ථ වශයෙන් ගත් කල දේශනා දෙකම මැදින් කඩන ලද රන් කැබැල්ලක් මෙන් (එකම වටිනාකමකින් යුක්ත) වේ.

9. Paṭhamakosalasuttavaṇṇanā

9. පඨම කෝසල සූත්‍ර වණ්ණනාව

29. Navame yāvatāti yattakā. Kāsikosalāti kāsikosalajanapadā. Attheva aññathattanti ṭhitassa aññathattaṃ atthiyeva. Atthi vipariṇāmoti maraṇampi atthiyeva. Tasmimpi nibbindatīti tasmimpi sampattijāte ukkaṇṭhati. Agge virajjatīti sampattiyā agge kosalarājabhāve virajjati. Pageva hīnasminti paṭhamataraṃyeva hīne ittaramanussānaṃ pañca kāmaguṇajāte.

29. නවවන සූත්‍රයෙහි, 'යාවතා' යනු යම් තාක් ද යන්නයි. 'කාසිකෝසලා' යනු කාසි හා කෝසල ජනපදයන් ය. 'අත්ථෙව අඤ්ඤථත්තං' යනු පවත්නා වූ ස්වභාවයේ වෙනස් වීමක් ඇත්තේමය යන්නයි. 'අත්ථි විපරිණාමො' යනු මරණය ද ඇත්තේමය යන්නයි. 'තස්මිම්පි නිබ්බින්දති' යනු ඒ ලැබී ඇති කෝසල රාජ්‍ය සම්පත්තිය කෙරෙහි පවා කලකිරෙයි. 'අග්ගේ විරජ්ජති' යනු උසස් වූ කෝසල රාජ්‍ය සම්පත්තියෙහි පවා නොඇලෙයි. 'පගේව හීනස්මිං' යනු අල්ප පිනක් ඇති මිනිසුන්ගේ පහත් වූ පංච කාම ගුණයන් කෙරෙහි ඊටත් වඩා පළමුවෙන්ම (කලින්ම) නොඇලෙයි.

Manomayāti jhānamanena nibbattā. Bārāṇaseyyakanti bārāṇasiyaṃ uppannaṃ. Tattha kira kappāsopi mudu, suttakantikāyopi tantavāyāpi chekā, udakampi suci siniddhaṃ. Ubhatobhāgavimaṭṭhanti dvīsupi passesu maṭṭhaṃ mudu [Pg.305] siniddhaṃ khāyati. Catasso paṭipadā lokiyalokuttaramissikā kathitā. Saññāsu paṭhamā kāmāvacarasaññā, dutiyā rūpāvacarasaññā, tatiyā lokuttarasaññā, catutthā ākiñcaññāyatanasaññā. Yasmā pana sā saññā aggāti āgatā, tato paraṃ saññāpaññatti nāma natthi, tasmā agganti vuttā.

'මනෝමයා' යනු ධ්‍යාන සිතින් උපන් බවයි. 'බාරාණසෙය්‍යකං' යනු බරණැස් නුවර නිපදවන ලද රෙදි ය. එහි කපු ද ඉතා මෘදු බවත්, නූල් කටින්නියන් හා වියන්නන් ද ඉතා දක්ෂ බවත්, ජලය ද පිරිසිදු මෙන්ම සිනිඳු බවත් කියනු ලැබේ. එබැවින් 'උභතෝභාග විමට්ඨං' යනු දෙපසින්ම ඉතා මෘදු හා සිනිඳු බව පෙනෙන බවයි. ලෞකික හා ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර වූ ප්‍රතිපදා සතරක් මෙහි කියන ලදී. සංඥා අතරින් පළමුවැන්න කාමාවචර සංඥාවයි, දෙවැන්න රූපාවචර සංඥාවයි, තෙවැන්න ලෝකෝත්තර සංඥාවයි, සතරවැන්න ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සංඥාවයි. යම් හෙයකින් එම සංඥාව 'අග්‍ර' (උතුම්) ලෙස දේශනා කර ඇති බැවින් ද, ඉන් පසුව වෙනත් සංඥා පැනවීමක් නැති බැවින් ද එය 'අග්‍ර' යැයි කියනු ලැබේ.

Bāhirakānanti sāsanato bahiddhā pavattānaṃ. No cassaṃ no ca me siyāti sace ahaṃ atīte na bhavissaṃ, etarahipi me ayaṃ attabhāvo na siyā. Na bhavissāmi na me bhavissatīti sacepi anāgate na bhavissāmi, na ca me kiñci palibodhajātaṃ bhavissati. Agge virajjatīti ucchedadiṭṭhiyaṃ virajjati. Ucchedadiṭṭhi hi idha nibbānassa santatāya agganti jātā.

'බාහිරකානං' යනු ශාසනයෙන් පිටත පවත්නා දෘෂ්ටි ඇත්තන්ගේ ය. 'නො චස්සං නො ච මෙ සියා' යනු ඉදින් මම අතීතයෙහි නොවූයෙම් නම්, දැන් මට මේ ආත්මභාවය නොවන්නේය. 'න භවිස්සාමි න මෙ භවිස්සති' යනු ඉදින් මම අනාගතයෙහි නොවන්නෙම් නම්, මට කිසිදු කරදරයක් නොවන්නේය. 'අග්ගේ විරජ්ජති' යනු උච්ඡේද දෘෂ්ටියෙහි නොඇලෙයි. මක්නිසාද යත්, මෙහි උච්ඡේද දෘෂ්ටිය නිවනට ආසන්න බැවින් 'අග්‍ර' ලෙස සලකා ඇත.

Paramatthavisuddhinti uttamatthavisuddhiṃ. Nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā etaṃ adhivacanaṃ. Ākiñcaññāyatanañhi vipassanāpadaṭṭhānattā aggaṃ nāma jātaṃ, nevasaññānāsaññāyatanaṃ dīghāyukattā. Paramadiṭṭhadhammanibbānanti imasmiññeva attabhāve paramanibbānaṃ. Anupādā vimokkhoti catūhi upādānehi aggahetvā cittassa vimokkho. Arahattassetaṃ nāmaṃ. Pariññanti samatikkamaṃ. Tattha bhagavā paṭhamajjhānena kāmānaṃ pariññaṃ paññāpeti, arūpāvacarehi rūpānaṃ pariññaṃ paññāpeti, anupādānibbānena vedanānaṃ pariññaṃ paññāpeti. Nibbānañhi sabbavedayitappahānattā vedanānaṃ pariññā nāma. Anupādāparinibbānanti apaccayaparinibbānaṃ. Idaṃ pana suttaṃ kathento bhagavā anabhiratipīḷitāni pañca bhikkhusatāni disvā tesaṃ anabhirativinodanatthaṃ kathesi. Tepi anabhiratiṃ vinodetvā desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā sotāpannā hutvā aparabhāge vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇiṃsūti.

'පරමත්ථවිසුද්ධිං' යනු උතුම් වූ පිරිසිදු බවයි. මෙය නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තියට නමකි. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය විදර්ශනාවට ආසන්න හේතුවක් වන බැවින් 'අග්‍ර' ලෙස හැඳින්වේ. නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය දීර්ඝායුෂ ඇති බැවින් අග්‍ර ලෙස හැඳින්වේ. 'පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානං' යනු මේ ආත්මභාවයේදීම ලබන උතුම් නිවනයි. 'අනුපාදා විමොක්ඛො' යනු සතර උපාදානයන්ගෙන් ග්‍රහණය නොකොට සිත මිදීමයි. මෙය අර්හත් ඵලයට නමකි. 'පරිඤ්ඤං' යනු ඉක්මවා යාම (පහ කිරීම) යි. එහි දී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් කාමයන් පිරිසිඳ දැකීම පනවන සේක, අරූපාවචර ධ්‍යානයන්ගෙන් රූපයන් පිරිසිඳ දැකීම පනවන සේක, අනුපාදා නිවනින් වේදනාවන් පිරිසිඳ දැකීම පනවන සේක. මක්නිසාද යත්, නිවන යනු සියලු වේදනාවන් ප්‍රහීණය වීම බැවින් එය වේදනාවන් පිරිසිඳ දැකීම නම් වේ. 'අනුපාදා පරිනිබ්බානං' යනු ප්‍රත්‍ය රහිත වූ පරිනිර්වාණයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රය දේශනා කළේ අනභිරතියෙන් (අසන්තෝෂයෙන්) පෙළුණු පන්සියයක් භික්ෂූන් දැක ඔවුන්ගේ එම අනභිරතිය දුරු කරනු පිණිසය. එම භික්ෂූහු ද අනභිරතිය දුරු කර දේශනා ක්‍රමයට අනුව ඥානය මෙහෙයවා සෝවාන් වී, පසුව විදර්ශනා වඩා අර්හත් භාවයට පැමිණියහ.

10. Dutiyakosalasuttavaṇṇanā

10. දුතිය කෝසල සූත්‍ර වණ්ණනාව

30. Dasame uyyodhikā nivatto hotīti yuddhato nivatto hoti. Laddhādhippāyoti mahākosalaraññā kira bimbisārassa dhītaraṃ dentena dvinnaṃ rajjānaṃ antare satasahassuṭṭhāno kāsigāmo nāma dhītu dinno[Pg.306]. Ajātasattunā pitari mārite mātāpissa rañño viyogasokena nacirasseva matā. Tato rājā pasenadikosalo ‘‘ajātasattunā mātāpitaro māritā, mama pitu santako gāmo’’ti tassatthāya aṭṭaṃ karoti, ajātasattupi ‘‘mama mātu santako’’ti tassa gāmassatthāya. Dvepi mātulabhāgineyyā caturaṅginiṃ senaṃ sannayhitvā yujjhiṃsu. Tattha pasenadikosalo dve vāre ajātasattunā parājito nagarameva pāvisi. Tatiyavāre ‘‘kathaṃ nu kho me jayo bhaveyyā’’ti upassutivasena yujjhitabbākāraṃ ñatvā byūhaṃ racayitvā ubhohi passehi parikkhipitvā ajātasattuṃ gaṇhi. Tāvadeva jayādhippāyassa laddhattā laddhādhippāyo nāma ahosi.

30. දසවන සූත්‍රයෙහි, 'උය්‍යෝධිකා නිවත්තො හෝති' යනු යුද්ධයෙන් පස්සට හැරුණේ (නැවතුණේ) වේ යන්නයි. 'ලද්ධාධිප්පායො' යන්නෙහි අදහස මෙයයි: මහා කෝසල රජතුමා බිම්බිසාර රජුට තම දියණිය පාවා දෙන විට රටවල් දෙක අතර පිහිටි ලක්ෂයක් ආදායම ලැබෙන 'කාසිගාම' නම් ගම දියණියට තෑගි කළ බව කියැවේ. අජාසත් රජු විසින් තම පියා (බිම්බිසාර) මරා දැමූ පසු, මව ද රජු කෙරෙහි වූ වියෝග ශෝකයෙන් නොබෝ කලකින් මිය ගියාය. ඉන්පසු පසේනදී කෝසල රජතුමා 'අජාසත් විසින් මගේ මව්පියන් මරා දමන ලදී, මේ ගම මගේ පියා සතු එකකි' යි සිතා ඒ ගම වෙනුවෙන් නඩු කළේය. අජාසත් රජු ද 'මෙය මගේ මව සතු එකකි' යි සිතා ඒ වෙනුවෙන් සටන් කළේය. මෙලෙස මාමා සහ බෑණා යන දෙදෙනාම සිව් රඟ සේනා පිරිවරා යුද්ධ කළහ. එහි දී පසේනදී කෝසල රජතුමා දෙවතාවක්ම අජාසත් රජු අතින් පරාජය වී නුවරටම වැදුණේය. තුන්වන වර 'මට ජය ලැබෙන්නේ කෙසේද?' යි රහසින් කරුණු සොයා යුද්ධ කළ යුතු ආකාරය දැනගෙන, සකට ව්‍යුහය සකස් කර දෙපසින්ම වට කොට අජාසත් රජු අල්ලා ගත්තේය. එවෙලේම ජයග්‍රහණය කිරීමේ අභිප්‍රාය ඉටු වූ බැවින් ඔහු 'ලද්ධාධිප්පායො' (අදහස ඉටු කරගත් තැනැත්තා) නම් විය.

Yena ārāmo tena pāyāsīti bahinagare jayakhandhāvāraṃ nivesetvā ‘‘yāva nagaraṃ alaṅkaronti, tāva dasabalaṃ vandissāmi. Nagaraṃ paviṭṭhakālato paṭṭhāya hi papañco hotī’’ti amaccagaṇaparivuto yenārāmo tena pāyāsi, ārāmaṃ pāvisi. Kasmiṃ kāle pāvisīti? Piṇḍapātappaṭikkantānaṃ bhikkhūnaṃ ovādaṃ datvā sammāsambuddhe gandhakuṭiṃ paviṭṭhe bhikkhusaṅghe ca ovādaṃ sampaṭicchitvā attano attano rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni gate. Caṅkamantīti kasmiṃ samaye caṅkamanti? Paṇītabhojanapaccayassa thinamiddhassa vinodanatthaṃ, divā padhānikā vā te. Tādisānañhi pacchābhattaṃ caṅkamitvā nhatvā sarīraṃ utuṃ gāhāpetvā nisajja samaṇadhammaṃ karontānaṃ cittaṃ ekaggaṃ hoti. Ye te bhikkhūti so kira ‘‘kahaṃ satthā kahaṃ sugatoti pariveṇena pariveṇaṃ āgantvā pucchitvāva pavisissāmī’’ti vilokento araññahatthī viya mahācaṅkame caṅkamamāne paṃsukūlike bhikkhū disvā tesaṃ santikaṃ agamāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Dassanakāmāti passitukāmā. Vihāroti gandhakuṭiṃ sandhāya āhaṃsu. Ataramānoti aturito, saṇikaṃ padapamāṇaṭṭhāne padaṃ nikkhipanto vattaṃ katvā susammaṭṭhaṃ muttajālasinduvārasadisaṃ vālukaṃ avināsentoti attho. Ālindanti pamukhaṃ. Aggaḷanti kavāṭaṃ. Ukkāsitvāti ukkāsitasaddaṃ katvā. Ākoṭehīti agganakhena īsakaṃ kuñcikāchiddasamīpe koṭehīti vuttaṃ hoti. Dvāraṃ kira atiupari amanussā, atiheṭṭhā dīghajātikā koṭenti. Tathā akoṭetvā majjhe chiddasamīpe koṭetabbanti idaṃ dvārakoṭanavattanti [Pg.307] vadanti. Vivari bhagavā dvāranti na bhagavā uṭṭhāya dvāraṃ vivarati, vivaratūti pana hatthaṃ pasāreti. Tato ‘‘bhagavā tumhehi anekakappakoṭīsu dānaṃ dadamānehi na sahatthā dvāravivaraṇakammaṃ kata’’nti sayameva dvāraṃ vivaṭaṃ. Taṃ pana yasmā bhagavato manena vivaṭaṃ, tasmā ‘‘vivari bhagavā dvāra’’nti vattuṃ vaṭṭati.

'යම් තැනක ආරාමය ඇත්ද ඒ දෙසට ගියේය' යනු - නගරයෙන් බැහැරව ජය කඳවුර පිහිටුවා, 'යම් තාක් නගරය අලංකාර කරද්ද, ඒ තාක් දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඳපුදා ගනිමි. නගරයට ඇතුළු වූ තැන් සිට ප්‍රමාදය (පපංච) ඇතිවේ' යැයි සිතා අමාත්‍ය පිරිස පිරිවරා ආරාමය වෙත ගොස් ඇතුළු විය. කිනම් වේලාවක ඇතුළු වූයේද? පිණ්ඩපාතයෙන් වැළකී ආ භික්ෂූන් වහන්සේලාට අවවාද දී සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ගඳකිළියට වැඩම කළ පසුත්, භික්ෂූන් වහන්සේලා එම අවවාද පිළිගෙන තම තමන්ගේ දිවා රෑ විවේක ස්ථානවලට වැඩම කළ පසුත්ය. 'සක්මන් කරති' යනු කිනම් වේලාවක සක්මන් කරත්ද? ප්‍රණීත භෝජනය නිසා ඇති වන නිදිමත දුරු කරනු පිණිස හෝ ඔවුහු දහවල් කාලයෙහි වීර්යය වඩන භික්ෂූන් වන බැවින් සක්මන් කරති. දන් වැළඳීමෙන් පසු සක්මන් කොට, ශරීරය සෝදා විවේක ගෙන, වාඩි වී මහණ දම් පුරන එවැනි භික්ෂූන්ගේ සිත ඒකාග්‍ර වෙයි. 'ඒ භික්ෂූහු' යනු - ඒ රජතුමා 'ශාස්තෘන් වහන්සේ කොහිද? සුගතයන් වහන්සේ කොහිද?' කියා සොයමින් පිරිවෙන් පිරිවෙන් පාසා විමසමින් යද්දී, වනයේ ඇතුන් මෙන් මහා සක්මනෙහි සක්මන් කරන පාංශුකූලික භික්ෂූන් දැක ඔවුන් වෙත ගියේය. එය අරභයා මෙය පවසන ලදී. 'දැකීමට කැමති' යනු දර්ශනය කිරීමට රිසිව යන්නයි. 'විහාරය' යනු ගඳකිළිය අරභයා පවසන ලද්දකි. 'කලබල නොවී' යනු නොකලබලව, සෙමින් පා පියවර තබමින්, මැනවින් අතුගා දැමූ මුතු දැලක් හෝ ඉද්ද මල් බඳු වූ වැලි තලාව නොනසමින් යෑමයි. 'ආලින්දය' යනු දොරටුව ඉදිරිපස කොටසයි. 'අගුල' යනු දොර පියනයි. 'කැස්සක් ඇති කොට' යනු කැස්සක ශබ්දය නැගීමයි. 'තට්ටු කරව' යනු ඇඟිලි නියපොත්තෙන් යතුරු හිදැස අසලින් මඳක් තට්ටු කරන්න යන්නයි. දොරේ ඉහළ කෙළවරේ අමනුෂ්‍යයෝත්, පහළ කෙළවරේ සර්පයෝත් තට්ටු කරන බැවින්, එසේ නොකොට මැද යතුරු හිදැස අසල තට්ටු කළ යුතුය යන මෙය දොරට තට්ටු කිරීමේ වතාවත යැයි කියනු ලැබේ. 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දොර විවෘත කළ සේක' යනු උන්වහන්සේ නැගිට දොර විවෘත කිරීම නොව, 'විවෘත වේවා'යි සිතා අත දිගු කිරීමයි. එවිට 'බුදුරජාණන් වහන්ස, අනන්ත කල්ප කෝටි ගණනක් දන් දුන් ඔබවහන්සේගේ දෑතින් දොර විවෘත කිරීමේ කාර්යය නොකළ යුතුය'යි පවසන්නාක් මෙන් දොර ඉබේම විවෘත විය. එය බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සිතින් සිදු වූ බැවින් 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දොර විවෘත කළ සේක'යි පැවසීම සුදුසුය.

Mettūpahāranti mettāsampayuttaṃ kāyikavācasikaupahāraṃ. Kataññutanti ayañhi rājā pubbe thūlasarīro ahosi, doṇapākaṃ bhuñjati. Athassa bhagavā divase divase thokaṃ thokaṃ hāpanatthāya –

'මෙත්තූපහාර' යනු මෙත්තාවෙන් යුත් කායික හා වාචසික උපහාරයයි. 'කෘතඥතාව' යනු - මේ රජතුමා පෙර ඉතා ස්ථුල ශරීරයක් ඇතිව සිටි අතර ද්‍රෝණයක් (දළ වශයෙන් බත් නැළි හතරක්) පමණ බත් අනුභව කළේය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට දිනපතා ආහාරය ස්වල්පය බැගින් අඩු කරනු පිණිස -

‘‘Manujassa sadā satīmato,Mattaṃ jānato laddhabhojane;

Tanukassa bhavanti vedanā,Saṇikaṃ jīrati āyupālaya’’nti. (saṃ. ni. 1.124) –

'සෑම කල්හිම සිහි බුද්ධියෙන් යුතුව, ලත් භෝජනයෙහි ප්‍රමාණය දන්නා මිනිසාගේ වේදනාවෝ (කයේ බර බව ආදිය) තුනී වෙති. ආයුෂය රකිමින් සෙමින් ආහාර දිරවයි'

Imaṃ ovādaṃ adāsi. So imasmiṃ ovāde ṭhatvā divase divase thokaṃ thokaṃ hāpetvā anukkamena nāḷikodanaparamatāya saṇṭhāsi, gattānipissa tanūni thirāni jātāni. Taṃ bhagavatā kataṃ upakāraṃ sandhāya ‘‘kataññutaṃ kho ahaṃ, bhante, kataveditaṃ sampassamāno’’ti āha. Ariye ñāyeti sahavipassanake magge. Vuddhasīloti vaḍḍhitasīlo. Ariyasīloti apothujjanikehi sīlehi samannāgato. Kusalasīloti anavajjehi sīlehi samannāgato. Āraññakoti jāyamānopi araññe jāto, abhisambujjhamānopi araññe abhisambuddho, devavimānakappāya gandhakuṭiyā vasantopi araññeyeva vasīti dassento evamāha. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

යන මෙම අවවාදය වදාළ සේක. රජතුමා ඒ අවවාදයේ පිහිටා දිනපතා ආහාරය ස්වල්පය බැගින් අඩු කරමින්, ක්‍රමයෙන් බත් නැළියක් පමණක් අනුභව කරන තත්ත්වයට පත් විය. ඔහුගේ සිරුරද වැහැරී ශක්තිමත් විය. බුදුරජාණන් වහන්සේ කළ ඒ උපකාරය අරභයා රජතුමා 'ස්වාමීනි, මම කෘතඥතා පූර්වකව ඒ කළ ගුණ සිහි කරමින්' යැයි පැවසීය. 'ආර්ය න්‍යාය' යනු විදර්ශනාව සහිත මාර්ගයයි. 'වෘද්ධ ශීල' යනු වර්ධනය කරන ලද ශීලයයි. 'ආර්ය ශීල' යනු පෘථග්ජනයන් සතු නොවන ආර්යයන් සතු ශීලයෙන් යුක්ත වීමයි. 'කුසල ශීල' යනු නිවැරදි වූ ශීලයෙන් යුක්ත වීමයි. 'ආරණ්‍යක' යනු උපතින් වනයේ උපන් බැවිනුත්, බුදු වීමේදී වනයේදී බුදු වූ බැවිනුත්, දෙව් විමනක් බඳු ගඳකිළියක වැඩ සිටියද වනයෙහිම වසන්නාක් බඳු අරුතින් පවසන ලද්දකි. ඉතිරිය සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ සහිතයි.

Mahāvaggo tatiyo.

තුන්වන මහා වග්ගයයි.

4. Upālivaggo

4. උපාලි වග්ගය

1. Upālisuttavaṇṇanā

1. උපාලි සූත්‍ර වර්ණනාව

31. Catutthassa paṭhame saṅghasuṭṭhutāyātiādīsu saṅghasuṭṭhutā nāma saṅghassa suṭṭhubhāvo, ‘‘suṭṭhu devā’’ti āgataṭṭhāne viya ‘‘suṭṭhu, bhante’’ti [Pg.308] vacanasampaṭicchanabhāvo. Yo ca tathāgatassa vacanaṃ sampaṭicchati, tassa taṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattati. Tasmā saṅghassa ‘‘suṭṭhu, bhante’’ti vacanasampaṭicchanatthaṃ paññattaṃ, asampaṭicchane ādīnavaṃ, sampaṭicchane ānisaṃsaṃ dassetvā, na balakkārena abhibhavitvāti etamatthaṃ āvikaronto āha – saṅghasuṭṭhutāyāti. Saṅghaphāsutāyāti saṅghassa phāsubhāvāya, sahajīvitāya sukhavihāratthāyāti attho.

31. හතරවන වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'සංඝසුට්ඨුතාය' යනාදී පදවල: 'සංඝසුට්ඨුතා' යනු සංඝයාගේ මනා පැවැත්මයි. 'දේවයන් වහන්ස, යහපති' යැයි පවසන තැනක මෙන්, 'ස්වාමීනි, යහපති' කියා බුදු වදන පිළිගන්නා ස්වභාවයයි. යමෙක් තථාගතයන් වහන්සේගේ වචනය පිළිගන්නේද, එය ඔහුට දීර්ඝ කාලයක් හිතසුව පිණිස පවතියි. එබැවින් 'ස්වාමීනි, යහපති' කියා සංඝයා බුදු වදන පිළිගැනීම පිණිසත්, එසේ නොපිළිගැනීමේ ආදීනව හා පිළිගැනීමේ ආනිසංස පෙන්වා දීම පිණිසත් විනය පනවන ලදී. එය බලහත්කාරයෙන් යටපත් කර පැනවූවක් නොවන බව පැහැදිලි කරමින් 'සංඝසුට්ඨුතාය' යැයි වදාළ සේක. 'සංඝඵාසුතාය' යනු සංඝයාගේ පහසුව පිණිස, සහජීවනය පිණිස සහ සුවසේ විසීම පිණිස යන්න අර්ථයයි.

Dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyāti dummaṅkūnāma dussīlapuggalā, ye maṅkutaṃ āpādiyamānāpi dukkhena āpajjanti, vītikkamaṃ karontā vā katvā vā na lajjanti, tesaṃ niggahatthāya. Te hi sikkhāpade asati ‘‘kiṃ tumhehi diṭṭhaṃ, kiṃ sutaṃ, kiṃ amhehi kataṃ, katamasmiṃ vatthusmiṃ katamaṃ āpattiṃ ropetvā amhe niggaṇhathā’’ti saṅghaṃ viheṭheyyuṃ. Sikkhāpade pana sati te saṅgho sikkhāpadaṃ dassetvā saha dhammena niggahessati. Tena vuttaṃ – ‘‘dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyā’’ti.

'ලජ්ජා නැති පුද්ගලයන්ගේ නිග්‍රහය පිණිස' යන්නෙහි: 'දුම්මංකු' (ලජ්ජා නැති) පුද්ගලයන් යනු දුස්සීල පුද්ගලයෝය. ඔවුන් වරදක් පෙන්වා ලජ්ජාවට පත් කළද එයින් පීඩාවට පත් නොවන, වරද කරන විට හෝ කළ පසු ලජ්ජා නොවන අය වෙති. ඔවුන්ගේ නිග්‍රහය පිණිස මෙය පනවන ලදී. මන්ද, ශික්ෂා පදයක් නොමැති කල්හි ඔවුහු 'ඔබ දුටුවේ කුමක්ද? ඇසුවේ කුමක්ද? අප කළේ කුමක්ද? කිනම් කරුණක් මත කිනම් ඇවතක් පනවා අපට නිග්‍රහ කරන්නේද?' යැයි පවසමින් සංඝයා වෙහෙසවති. ශික්ෂා පදයක් ඇති කල්හි සංඝයා ඒ ශික්ෂා පදය පෙන්වා ධර්මානුකූලව ඔවුන්ට නිග්‍රහ කරති. එබැවින් 'ලජ්ජා නැති පුද්ගලයන්ගේ නිග්‍රහය පිණිස' යැයි වදාරන ලදී.

Pesalānanti piyasīlānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihāratthāya. Piyasīlā hi bhikkhū kattabbākattabbaṃ sāvajjānavajjaṃ velaṃ mariyādañca ajānantā sikkhāttayapāripūriyā ghaṭamānā kilamanti, te pana sāvajjānavajjaṃ velaṃ mariyādañca ñatvā sikkhāpāripūriyā ghaṭamānā na kilamanti. Tena tesaṃ sikkhāpadapaññāpanaṃ phāsuvihārāya saṃvattatiyeva. Yo vā dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggaho, sveva tesaṃ phāsuvihāro. Dussīlapuggale nissāya hi uposathappavāraṇā na tiṭṭhanti, saṅghakammāni nappavattanti, sāmaggī na hoti, bhikkhū anekaggā uddesādīsu anuyuñjituṃ na sakkonti. Dussīlesu pana niggahitesu sabbopi ayaṃ upaddavo na hoti, tato pesalā bhikkhū phāsu viharanti. Evaṃ ‘‘pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāyā’’ti ettha dvidhā attho veditabbo.

'පේසල' යනු සිල්වත් භික්ෂූන්ගේ සුව විහරණය පිණිසයි. සිල්වත් භික්ෂූහු කළ යුතු හා නොකළ යුතු දේ, නිවැරදි හා වැරදි දේ, ශික්ෂා පදයන්ගේ සීමාවන් නොදැන ත්‍රිවිධ ශික්ෂාව පිරීමට වෙහෙසෙද්දී පීඩාවට පත්වෙති. නමුත් එම සීමාවන් හා වැරදි නිවැරදි දේ දැන ශික්ෂාවන් සම්පූර්ණ කිරීමට උත්සාහ කරද්දී ඔවුහු පීඩාවට පත් නොවෙති. එබැවින් ශික්ෂා පද පැනවීම ඔවුන්ගේ පහසුව පිණිසම පවතියි. එසේත් නැතිනම් ලජ්ජා නැති පුද්ගලයන් නිග්‍රහ කිරීමම ඔවුන්ගේ සුව විහරණයයි. මන්ද දුස්සීලයන් නිසා උපෝසථ පවාරණ නිසි ලෙස සිදු නොවේ, සංඝ කර්ම සිදු නොවේ, සමගිය නැති වේ, භික්ෂූන්ට සිත එකඟ කරගෙන ඉගෙනීම් කටයුතුවල නිරත විය නොහැක. දුස්සීලයන් නිග්‍රහ කළ විට ඒ සියලු උපද්‍රව නැති වන අතර සිල්වත් භික්ෂූහු සුවසේ වසති. මෙසේ 'පේසල භික්ෂූන්ගේ සුව විහරණය පිණිස' යන්නෙහි අර්ථය දෙපරිදිව දත යුතුය.

Diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāyāti diṭṭhadhammikā āsavā nāma asaṃvare ṭhitena tasmiṃyeva attabhāve pattabbā pāṇippahāradaṇḍappahārasatthappahārahatthacchedapādacchedaakittiayasavippaṭisārādayo dukkhaviseso, tesaṃ saṃvarāya pidahanāya āgamanamaggathakanāyāti attho. Samparāyikānanti samparāyikā āsavā nāma asaṃvare ṭhitena katapāpakammamūlakā [Pg.309] samparāye narakādīsu pattabbā dukkhavisesā, tesaṃ paṭighātatthāya vūpasamatthāya.

'දිට්ඨධම්මිකානං ආසවානං සංවරාය' යනු මෙලොව වශයෙන් විඳීමට සිදුවන ආශ්‍රවයන් (හෙවත් බිය හා පීඩා) සංවර කරගැනීම පිණිසයි. 'දිට්ඨධම්මික ආශ්‍රව' නම් අසංවරව සිටින පුද්ගලයා විසින් මේ ආත්මභාවයේදීම අත්විඳීමට සිදුවන අත්ලෙන් පහරදීම්, දඬුමුගුරු වලින් පහරදීම්, අවිආයුධවලින් පහරදීම්, අත් පා සිඳීම්, අපකීර්තිය, අගෞරවය හා පසුතැවිල්ල ආදී වූ විශේෂ දුක් වේ. ඒවා සංවර කරගැනීම පිණිස, වැළැක්වීම පිණිස හා ඉදිරියට ඒවා පැමිණෙන මාර්ගය අවහිර කිරීම පිණිස යනු මෙහි අර්ථයයි. 'සම්පරායිකානං' යනු පරලොව වශයෙන් විඳීමට සිදුවන ආශ්‍රවයන්ය. 'සම්පරායික ආශ්‍රව' නම් අසංවරව සිටින පුද්ගලයා විසින් කරන ලද අකුසල් කර්මයන් මුල් කරගෙන පරලොවදී නිරය ආදියෙහි අත්විඳීමට සිදුවන විශේෂ දුක් වේ. ඒවා වැළැක්වීම පිණිස හා සංසිඳවීම පිණිස යනු අර්ථයයි.

Appasannānanti sikkhāpadapaññattiyā hi sati sikkhāpadapaññattiṃ ñatvā vā, yathāpaññattaṃ paṭipajjamāne bhikkhū disvā vā, yepi appasannā paṇḍitamanussā, te ‘‘yāni vata loke mahājanassa rajjanadussanamuyhanaṭṭhānāni, tehi ime samaṇā ārakā viratā viharanti, dukkaraṃ vata karontī’’ti pasādaṃ āpajjanti vinayapiṭakapotthakaṃ disvā micchādiṭṭhikatavedibrāhmaṇā viya. Tena vuttaṃ – ‘‘appasannānaṃ pasādāyā’’ti.

'අප්පසන්නානං' යනු ශික්ෂාපද පැනවීමක් ඇති කල්හි, එම ශික්ෂාපද පැනවීම පිළිබඳ දැන හෝ පනවන ලද පරිදි පිළිපදින භික්ෂූන් වහන්සේලා දැක හෝ, මෙතෙක් ශාසනය කෙරෙහි නොපැහැදුණු යම් නුවණැති මිනිසුන් වෙත්ද, ඔවුහු 'ඒකාන්තයෙන්ම ලෝකවාසී මහා ජනයාගේ ඇලීමට, ගැටීමට හා මුළාවීමට හේතු වන කරුණු මොනවාද, මේ ශ්‍රමණයන් වහන්සේලා ඒවායින් බැහැරව වෙන්ව වෙසෙති, සැබවින්ම මොවුහු කළ නොහැකි දුෂ්කර දෙයක් කරති' යි වටහාගෙන පැහැදීමට පත්වෙති. එය මිථ්‍යාදෘෂ්ටික බ්‍රාහ්මණයන් විනය පිටක පොත් වහන්සේ දැක පැහැදීමක් ඇති කරගත්තාක් වැනි ය. එබැවින් 'අප්පසන්නානං පසාදාය' (නොපැහැදුණවුන්ගේ පැහැදීම පිණිස) යැයි වදාරන ලදී.

Pasannānanti yepi sāsane pasannā kulaputtā, tepi sikkhāpadapaññattiṃ vā ñatvā, yathāpaññattaṃ paṭipajjamāne bhikkhū vā disvā ‘‘aho ayyā dukkaraṃ karonti, ye yāvajīvaṃ ekabhattā vinayasaṃvaraṃ pālentī’’ti bhiyyo bhiyyo pasīdanti. Tena vuttaṃ – ‘‘pasannānaṃ bhiyyobhāvāyā’’ti.

'පසන්නානං' යනු ශාසනය කෙරෙහි පැහැදුණු යම් කුලපුත්‍රයෝ වෙත්ද, ඔවුහු ද ශික්ෂාපද පැනවීම පිළිබඳ දැන හෝ පනවන ලද පරිදි පිළිපදින භික්ෂූන් වහන්සේලා දැක හෝ, 'අහෝ! මේ ආර්යයන් වහන්සේලා ජීවිතාන්තය දක්වාම එක වේලක් වළඳමින් විනය සංවරය ආරක්ෂා කරමින් කළ නොහැකි දුෂ්කර දෙයක් කරති' යි සිතා වඩ වඩාත් පැහැදෙති. එබැවින් 'පසන්නානං භිය්‍යෝභාවාය' (පැහැදුණවුන්ගේ වැඩීම පිණිස) යැයි වදාරන ලදී.

Saddhammaṭṭhitiyāti tividho saddhammo pariyattisaddhammo paṭipattisaddhammo adhigamasaddhammoti. Tattha sakalampi buddhavacanaṃ pariyattisaddhammo nāma. Terasa dhutaguṇā cārittavārittasīlasamādhivipassanāti ayaṃ paṭipattisaddhammo nāma. Navalokuttaradhammo adhigamasaddhammo nāma. So sabbopi yasmā sikkhāpadapaññattiyā sati bhikkhū sikkhāpadañca tassa vibhaṅgañca tadatthajotanatthaṃ aññañca buddhavacanaṃ pariyāpuṇanti, yathāpaññattañca paṭipajjamānā paṭipattiṃ pūretvā paṭipattiyā adhigantabbaṃ lokuttaradhammaṃ adhigacchanti, tasmā sikkhāpadapaññattiyā saddhammo ciraṭṭhitiko hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘saddhammaṭṭhitiyā’’ti.

'සද්ධම්මට්ඨිතියා' යනු සද්ධර්මය පවතිනු පිණිසයි. සද්ධර්මය පරියත්ති සද්ධර්මය, පටිපත්ති සද්ධර්මය හා අධිගම සද්ධර්මය යැයි තෙවැදෑරුම් වේ. එහිදී සමස්ත බුද්ධ වචනයම පරියත්ති සද්ධර්මය නම් වේ. තේළස ධුතාංග, චාරිත්‍ර වාරිත්‍ර සීලය, සමාධිය හා විපස්සනාව පටිපත්ති සද්ධර්මය නම් වේ. නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මය අධිගම සද්ධර්මය නම් වේ. ශික්ෂාපද පැනවීමක් ඇති කල්හි භික්ෂූන් වහන්සේලා ශික්ෂාපදත්, එහි විභංගයත්, එහි අර්ථය පැහැදිලි කරනු පිණිස අනෙකුත් බුද්ධ වචනයත් හදාරන බැවින් ද, පනවන ලද පරිදි පිළිපදිමින් පටිපත්තිය සම්පූර්ණ කොට එමඟින් ලැබිය යුතු ලෝකෝත්තර ධර්මය අවබෝධ කරන බැවින් ද, ශික්ෂාපද පැනවීම නිසා සද්ධර්මය බොහෝ කල් පවතියි. එබැවින් 'සද්ධම්මට්ඨිතියා' යැයි වදාරන ලදී.

Vinayānuggahāyāti sikkhāpadapaññattiyā sati saṃvaravinayo, pahānavinayo, samathavinayo, paññattivinayoti catubbidho vinayo anuggahito hoti sūpatthambhito. Tena vuttaṃ – ‘‘vinayānuggahāyā’’ti.

'විනයානුග්ගහාය' යනු ශික්ෂාපද පැනවීම ඇති කල්හි සංවර විනය, පහාන විනය, සමථ විනය හා පඤ්ඤත්ති විනය යන සිව්වැදෑරුම් විනයට අනුග්‍රහයක් හෙවත් මනා උපස්ථම්භකයක් ඇති වේ. එබැවින් 'විනයානුග්ගහාය' යැයි වදාරන ලදී.

2. Pātimokkhaṭṭhapanāsuttavaṇṇanā

2. පාතිමොක්ඛට්ඨපනා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

32. Dutiye pārājikoti pārājikāpattiṃ āpanno. Pārājikakathā vippakatā hotīti ‘‘asukapuggalo pārājikaṃ āpanno nu kho no’’ti [Pg.310] evaṃ kathā ārabhitvā aniṭṭhāpitā hoti. Esa nayo sabbattha.

32. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'පාරාජිකෝ' යනු පාරාජිකා ඇවැතකට පැමිණි තැනැත්තායි. 'පාරාජිකකථා විප්පකතා හෝති' යනු 'අසවල් පුද්ගලයා පාරාජිකා ඇවැතට පැමිණියේද නැද්ද' යන කතාව ආරම්භ කොට නිම නොකළ බවයි. සියලු ස්ථානයන්හි නය (ක්‍රමය) මෙසේම වේ.

3. Ubbāhikāsuttavaṇṇanā

3. උබ්බාහිකා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

33. Tatiye ubbāhikāyāti sampattaadhikaraṇaṃ vūpasametuṃ saṅghato ubbāhitvā uddharitvā gahaṇatthāya. Vinaye kho pana ṭhito hotīti vinayalakkhaṇe patiṭṭhito hoti. Asaṃhīroti na aññassa vacanamatteneva attano laddhiṃ vissajjeti. Paṭibaloti kāyabalenapi ñāṇabalenapi samannāgato. Saññāpetunti jānāpetuṃ. Paññāpetunti sampajānāpetuṃ. Nijjhāpetunti olokāpetuṃ. Pekkhatunti passāpetuṃ. Pasādetunti sañjātapasādaṃ kātuṃ. Adhikaraṇanti vivādādhikaraṇādicatubbidhaṃ. Adhikaraṇasamudayanti vivādamūlādikaṃ adhikaraṇakārakaṃ. Adhikaraṇanirodhanti adhikaraṇānaṃ vūpasamaṃ. Adhikaraṇanirodhagāminiṃ paṭipadanti sattavidhaadhikaraṇasamathaṃ.

33. තෙවන සූත්‍රයෙහි 'උබ්බාහිකාය' යනු පැමිණි අධිකරණය සංසිඳවීම පිණිස සංඝයා කෙරෙන් වෙන් කොට උපුටා ගනු පිණිසයි. 'විනයේ ඛෝ පන ඨිතෝ හෝති' යනු විනය ලක්ෂණයන්හි පිහිටා සිටින බවයි. 'අසංහීරෝ' යනු අන්‍යයෙකුගේ වචනය පමණකින් තම නිවැරදි මතය අත් නොහරින්නායි. 'පටිබලෝ' යනු කාය බලයෙන් හා ඥාන බලයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. 'සඤ්ඤාපේතුං' යනු දැනුම් දීමටයි. 'පඤ්ඤාපේතුං' යනු මනාව අවබෝධ කරවීමටයි. 'නිජ්ඣාපේතුං' යනු කරුණු පෙන්වා දීමටයි. 'පෙක්ඛේතුං' යනු දැකීමට සැලැස්වීමටයි. 'පසාදේතුං' යනු පහදවා ගැනීමටයි. 'අධිකරණං' යනු විවාදාධිකරණ ආදී සතර වැදෑරුම් අධිකරණයයි. 'අධිකරණසමුදයං' යනු විවාද මූල ආදී අධිකරණයට හේතු වන කරුණුයි. 'අධිකරණනිරෝධං' යනු අධිකරණයන් සංසිඳවීමයි. 'අධිකරණනිරෝධගාමිනිං පටිපදං' යනු සප්තවිධ අධිකරණ සමථයන්ය.

4. Upasampadāsuttavaṇṇanā

4. උපසම්පදා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

34. Catutthe anabhiratinti ukkaṇṭhitabhāvaṃ. Vūpakāsetunti vinetuṃ. Adhisīleti uttamasīle. Cittapaññāsupi eseva nayo.

34. හතරවන සූත්‍රයෙහි 'අනභිරතිං' යනු නොඇලෙන බව හෙවත් උකටලී බවයි. 'වූපකාසේතුං' යනු එය දුරු කිරීමටයි. 'අධිසීලේ' යනු උත්තම සීලයෙහි යන්නයි. චිත්ත හා ප්‍රඥා යන පදවලදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

7. Saṅghabhedasuttavaṇṇanā

7. සංඝභේද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

37. Sattame vatthūhīti kāraṇehi. Avakassantīti parisaṃ ākaḍḍhanti vijaṭenti ekamantaṃ ussārenti. Apakassantīti ativiya ākaḍḍhanti, yathā visaṃsaṭṭhā honti, evaṃ karonti. Āveni kammāni karontīti visuṃ saṅghakammāni karonti.

37. සත්වන සූත්‍රයෙහි 'වත්ථූහි' යනු කරුණු වලිනි. 'අවකස්සන්ති' යනු පිරිස ඇදගනිති, වෙන් කරති, එක් පැත්තකට පමුණුවති. 'අපකස්සන්ති' යනු ඉතා තදින් තමන් වෙත ඇදගනිති, වෙනම සිටින පරිදි කටයුතු කරති. 'ආවේනිකම්මානි කරොන්ති' යනු වෙන්වූ සංඝ කර්ම සිදු කිරීමයි.

9-10. Ānandasuttadvayavaṇṇanā

9-10. ආනන්ද සූත්‍ර ද්වයේ වර්ණනාවයි.

39-40. Navame kappaṭṭhikanti āyukappaṃ nirayamhi ṭhitikāraṇaṃ. Kibbisaṃ pasavatīti pāpaṃ paṭilabhati. Āpāyikoti apāyagamanīyo. Nerayikoti niraye nibbattanako. Vaggaratoti bhedarato. Yogakkhemā [Pg.311] padhaṃsatīti yogehi khemato arahattato dhaṃsati vigacchati. Dasame anuggahoti aññamaññassa saṅgahānuggaho. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

39-40. නවවන සූත්‍රයෙහි 'කප්පට්ඨිකං' යනු ආයු කල්පයක් මුළුල්ලේ නිරයෙහි පැවතීමට හේතු වන බවයි. 'කිබ්බිසං පසවති' යනු පව් රැස් කරගන්නා බවයි. 'ආපායිකෝ' යනු අපායගාමී වන බවයි. 'නේරයිකෝ' යනු නිරයෙහි උපදින බවයි. 'වග්ගරතෝ' යනු භේදයෙහි හෙවත් බෙදීමෙහි ඇලුණු බවයි. 'යෝගක්ඛේමා පධංසති' යනු යෝගයන්ගෙන් මිදුණු අරහත් ඵලයෙන් පිරිහෙන බවයි. දසවන සූත්‍රයෙහි 'අනුග්ගහෝ' යනු අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් කරගන්නා වූ සංග්‍රහයයි. සෙසු පද සියල්ලෙහි අර්ථය පැහැදිලිය.

Upālivaggo catuttho.

සතරවන උපාලි වර්ගයයි.

5. Akkosavaggo

5. අක්කෝස වර්ගයයි.

4. Kusinārasuttavaṇṇanā

4. කුසිනාර සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

44. Pañcamassa catutthe kusinārāyanti evaṃnāmake nagare. Devatānaṃ atthāya baliṃ haranti etthāti baliharaṇo, tasmiṃ baliharaṇe. Acchiddena appaṭimaṃsenātiādīsu yena kenacideva pahaṭo vā hoti, vejjakammādīni vā katāni, tassa kāyasamācāro upacikādīhi khāyitatālapaṇṇaṃ viya chiddo ca, paṭimasituṃ yattha katthaci gahetvā ākaḍḍhituṃ sakkuṇeyyatāya paṭimaṃso ca hoti, viparīto acchiddo appaṭimaṃso nāma. Vacīsamācāro pana musāvādaomasavādapesuññaamūlakānuddhaṃsanādīhi chiddo sappaṭimaṃso ca hoti, viparīto acchiddo appaṭimaṃso. Mettaṃ nu kho me cittanti palibodhaṃ chinditvā kammaṭṭhānabhāvanānuyogena adhigataṃ me mettacittaṃ. Anāghātanti āghātavirahitaṃ, vikkhambhanena vihatāghātanti attho. Kattha vuttanti idaṃ sikkhāpadaṃ kismiṃ nagare vuttaṃ.

44. පස්වන වර්ගයේ හතරවන සූත්‍රයෙහි 'කුසිනාරායං' යනු එම නම ඇති නගරයෙහි යන්නයි. 'බලිහරණෝ' යනු දෙවියන් උදෙසා බලි පුද පූජා පවත්වන වනයයි. 'අච්ඡිද්දේන අප්පටිමංසේන' ආදී පදවලදී, යම් අයෙකු විසින් පහර දෙනු ලැබුවද හෝ වෙදකම් ආදිය කරනු ලැබුවද, එම භික්ෂුවගේ කාය සමාචාරය (කයෙහි හැසිරීම) වේයන් කෑ තල් කොළයක් මෙන් සිදුරු සහිත වුවහොත් හෝ ඕනෑම තැනකින් අල්ලා ඇදීමට හැකි පරිදි ලිහිල් (සප්පටිමංස) වුවහොත් එය දෝෂ සහිතයි. ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ කයෙහි හැසිරීම 'අච්ඡිද්ද' (සිදුරු රහිත) හා 'අප්පටිමංස' (ඇදීමට නොහැකි/දැඩි) නම් වේ. වචී සමාචාරය ද මුසාවාද, ඵරුසාවාච, පෙසුඤ්ඤාවාච ආදියෙන් සිදුරු සහිත හා ලිහිල් විය හැකිය. ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ වචී සමාචාරය සිදුරු රහිත හා දැඩි වේ. 'මෙත්තං නු ඛෝ මේ චිත්තං' යනු පලිබෝධ සිඳ දමා කර්මස්ථාන භාවනාවේ යෙදීමෙන් මා විසින් ලබන ලද මේ මෙත්තා චිත්තයයි. 'අනාඝාතං' යනු අමනාපයක් හෝ වෛරයක් නැති බවයි, එනම් විෂ්කම්භන ප්‍රහාණයෙන් වෛරය දුරු කරන ලද බවයි. 'කත්ථ වුත්තං' යනු මෙම ශික්ෂාපදය කිනම් නගරයකදී වදාරන ලද්දක්ද යන්නයි.

Kālena vakkhāmītiādīsu eko ekaṃ okāsaṃ kāretvā codento kālena vadati nāma. Saṅghamajjhe vā gaṇamajjhe vā salākaggayāgaggavitakkamāḷakabhikkhācāramaggaāsanasālādīsu vā upaṭṭhākehi parivāritakkhaṇe vā codento akālena vadati nāma. Tacchena vadanto bhūtena vadati nāma. ‘‘Daharamahallakaparisāvacarakapaṃsukūlikadhammakathikapatirūpaṃ tava ida’’nti vadanto pharusena vadati nāma. Kāraṇanissitaṃ pana katvā, ‘‘bhante mahallakattha, parisāvacarakattha, paṃsukūlikattha, dhammakathikatthapatirūpaṃ tumhākamida’’nti vadanto [Pg.312] saṇhena vadati nāma. Kāraṇanissitaṃ katvā vadanto atthasaṃhitena vadati nāma. Mettacitto vakkhāmi no dosantaroti mettacittaṃ paccupaṭṭhapetvā vakkhāmi, na duṭṭhacitto hutvā.

‘කාලේන වක්ඛාමී’ යනාදී තැන්හි, එක් භික්ෂුවක් තවත් භික්ෂුවකගෙන් අවසර ගෙන චෝදනා කරයි නම්, එය සුදුසු කාලයෙහි කතා කිරීම නම් වේ. සංඝයා මැද හෝ ගණයා මැද හෝ සලාක දන් ශාලා, කැඳ දන් ශාලා, කථා මණ්ඩප, පිඬු සිඟා වඩින මාර්ග හා අසන ශාලා ආදියෙහි දී හෝ උපස්ථායකයන් පිරිවරා සිටින අවස්ථාවක චෝදනා කරයි නම්, එය අකාලයෙහි (නොකල්හි) කතා කිරීම නම් වේ. සත්‍යයෙන් යුතුව පවසන්නේ නම් එය සත්‍යය කතා කිරීම වේ. “ඇවැත්නි, මහල්ල, පිරිස් මැද හැසිරෙන්න, පාංශුකූලිකය, ධර්ම කථිකය, මෙය තොපට සුදුසු ද?” යනුවෙන් පවසන්නේ පරුෂ බසින් කතා කිරීම නම් වේ. කරුණු සහිතව, “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ වෘද්ධය, පිරිස් මැද හැසිරෙන්නෙකි, පාංශුකූලිකයෙකි, ධර්ම කථිකයෙකි, මෙය ඔබ වහන්සේට සුදුසු ද?” යනුවෙන් පවසන්නේ මෘදු බසින් කතා කිරීම නම් වේ. කරුණු සහිතව පවසන්නේ අර්ථවත් බසින් කතා කිරීම නම් වේ. ‘මෙත්තාචිත්තො වක්ඛාමි නො දොසන්තරො’ යනු මෙත් සිත පෙරදැරිව පවසමි, ද්වේෂ සහගත සිතින් නොපවසමි යන්නයි.

5. Rājantepurappavesanasuttavaṇṇanā

5. රජුගේ අන්තඃපුරයට ඇතුළු වීම පිළිබඳ සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

45. Pañcame kataṃ vā karissanti vāti methunavītikkamaṃ kariṃsu vā karissanti vā. Ratananti maṇiratanādīsu yaṃkiñci. Patthetīti māretuṃ icchati. Hatthisambādhanti hatthīhi sambādhaṃ. Hatthisammaddanti vā pāṭho, tassattho – hatthīhi sammaddo etthāti hatthisammaddaṃ. Sesesupi eseva nayo. Rajanīyāni rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbānīti etāni rāgajanakāni rūpādīni tattha paripūrāni honti.

45. පස්වන සූත්‍රයෙහි, ‘කතං වා කරිස්සන්ති වා’ යනු මෛථුන ධර්මයෙහි හැසිරුණා හෝ හැසිරෙන්නා වූ යන්නයි. ‘රතනං’ යනු මිණි රන් ආදියෙන් කිසිවකි. ‘පත්ථේති’ යනු මරන්නට කැමති වෙයි. ‘හත්ථිසම්බාධං’ යනු ඇතුන්ගෙන් ගහණ වූ (තදබද වූ) යන්නයි. ‘හත්ථිසම්මද්දං’ යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය - ඇතුන් විසින් මඩිනු ලබන තැන යන්නයි. ඉතිරි (අශ්ව ආදී) පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘රජනීයානි රූපසද්දගන්ධරසඵොට්ඨබ්බානි’ යනු රාගය උපදවන ඒ රූප ආදිය එහි (රජ මාලිගයෙහි) පිරී පවතී යන්නයි.

6. Sakkasuttavaṇṇanā

6. ශක්‍ර සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

46. Chaṭṭhe sokasabhayeti sokena sabhaye. Sokabhayeti vā pāṭho, ayamevattho. Dutiyapadepi eseva nayo. Yena kenaci kammaṭṭhānenāti kasivaṇijjādikammesu yena kenaci kammena. Anāpajja akusalanti kiñci akusalaṃ anāpajjitvā. Nibbiseyyāti uppādeyya ācineyya. Dakkhoti cheko. Uṭṭhānasampannoti uṭṭhānavīriyena samannāgato. Alaṃ vacanāyāti yutto vacanāya. Ekantasukhappaṭisaṃvedī vihareyyāti ekantameva kāyikacetasikasukhaṃ ñāṇena paṭisaṃvedento vihareyya. Aniccāti hutvā abhāvato. Tucchāti sārarahitā. Musāti niccasubhasukhā viya khāyamānāpi tathā na hontīti musā. Mosadhammāti nassanasabhāvā. Tasmā te paṭicca dukkhaṃ uppajjatīti sandasseti. Idha pana voti ettha vo ti nipātamattaṃ. Apaṇṇakaṃ vā sotāpannoti avirādhitaṃ ekaṃsena sotāpanno vā hoti. Sopi jhānaṃ nibbatteti, brahmalokaṃ vā gantvā chasu vā kāmasaggesu ekantasukhappaṭisaṃvedī hutvā vihareyya. Imasmiṃ sutte satthā aṭṭhaṅguposathassa guṇaṃ kathesi.

46. හයවන සූත්‍රයෙහි, ‘සොකසභයෙ’ යනු ශෝකය නිසා ඇතිවන බිය සහිත වූ යන්නයි. ‘සොකභයෙ’ යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇති අතර අර්ථය මෙයම වේ. දෙවන පදයෙහි (මරණසභයෙ) ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘යෙන කෙනචි කම්මට්ඨානෙන’ යනු ගොවිතැන්, වෙළඳාම් ආදී කර්මාන්ත අතුරින් යම් කර්මාන්තයකින් යන්නයි. ‘අනාපජ්ජ අකුසලං’ යනු කිසිදු අකුසලයකට නොපැමිණ යන්නයි. ‘නිබ්බිසෙය්‍ය’ යනු උපදවා ගන්නේය, රැස් කරන්නේය යන්නයි. ‘දක්ඛො’ යනු දක්ෂ වූ (දැඩි) යන්නයි. ‘උට්ඨානසම්පන්නො’ යනු උට්ඨාන වීර්යයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. ‘අලං වචනාය’ යනු කතා කිරීමට සුදුසු වූ යන්නයි. ‘එකන්තසුඛප්පටිසංවෙදී විහරෙය්‍ය’ යනු නියත වශයෙන්ම කායික හා චෛතසික සැපය ඥානයෙන් විඳිමින් වෙසෙන්නේය යන්නයි. ‘අනිච්චා’ යනු හටගෙන නැතිව යන බැවිනි. ‘තුච්ඡා’ යනු (සාරයෙන් තොර වූ) හිස් වූ යන්නයි. ‘මුසා’ යනු නිත්‍ය වූ, ශුභ වූ, සුඛ වූ ලෙස පෙනුන ද එසේ නොවන බැවින් මුසා නම් වේ. ‘මොසධම්මා’ යනු විනාශ වන ස්වභාවය ඇති යන්නයි. එබැවින් ඒවා ප්‍රත්‍ය කොට දුක උපදී යන්න මෙයින් දක්වයි. ‘ඉධ පන වො’ යන්නෙහි ‘වො’ යනු නිපාත මාත්‍රයකි. ‘අපණ්ණකං වා සොතාපන්නො’ යනු නොවරදවාම නියත වශයෙන්ම සෝවාන් වූවෙක් වේ යන්නයි. ඔහු ධ්‍යාන උපදවා බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි හෝ කම්සැප ඇති දිව්‍ය ලෝක හයෙහි හෝ උපත ලබා ඒකාන්ත සැප විඳිමින් වෙසෙන්නේය. මෙම සූත්‍රයෙහි ශාස්තෘන් වහන්සේ අෂ්ටාංග උපෝසථ සීලයෙහි ගුණ වදාළ සේක.

7. Mahālisuttavaṇṇanā

7. මහාලි සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

47. Sattame [Pg.313] micchāpaṇihitanti micchā ṭhapitaṃ. Adhammacariyāvisamacariyāti akusalakammapathavasena adhammacariyasaṅkhātā visamacariyā. Kusalakammapathavasena itarā veditabbā. Evamidha vaṭṭameva kathitaṃ.

47. හත්වන සූත්‍රයෙහි, ‘මිච්ඡාපණිහිතං’ යනු වැරදි ලෙස තබන ලද යන්නයි. ‘අධම්මචරියා විසමචරියා’ යනු දස අකුසල කර්මපථයන්ගේ වශයෙන් අධර්ම චර්යා යැයි කියනු ලබන විෂම හැසිරීම් ය. දස කුසල කර්මපථයන්ගේ වශයෙන් අනෙක් (ධර්ම චර්යා, සම චර්යා) දත යුතුය. මෙසේ මෙහි වෘත්තයම (සංසාර පැවැත්මම) පවසන ලදි.

8. Pabbajitaabhiṇhasuttavaṇṇanā

8. පබ්බජිත අභිණ්හ සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

48. Aṭṭhame pabbajitenāti gharāvāsaṃ pahāya sāsane pabbajjaṃ upagatena. Abhiṇhanti abhikkhaṇaṃ punappunaṃ, paccavekkhitabbā oloketabbā sallakkhetabbā. Vevaṇṇiyanti vivaṇṇabhāvaṃ. Taṃ panetaṃ vevaṇṇiyaṃ duvidhaṃ hoti sarīravevaṇṇiyaṃ parikkhāravevaṇṇiyañca. Tattha kesamassuoropanena sarīravevaṇṇiyaṃ veditabbaṃ. Pubbe pana nānāvirāgāni sukhumavatthāni nivāsetvāpi nānaggarasabhojanaṃ suvaṇṇarajatabhājanesu bhuñjitvāpi sirigabbhe varasayanāsanesu nipajjitvāpi nisīditvāpi sappinavanītādīhi bhesajjaṃ katvāpi pabbajitakālato paṭṭhāya chinnasaṅghaṭitakasāvarasapītāni vatthāni nivāsetabbāni, ayapatte vā mattikapatte vā missakodano bhuñjitabbo, rukkhamūlādisenāsane muñjatiṇasantharaṇādīsu nipajjitabbaṃ, cammakhaṇḍataṭṭikādīsu nisīditabbaṃ, pūtimuttādīhi bhesajjaṃ kattabbaṃ hoti. Evamettha parikkhāravevaṇṇiyaṃ veditabbaṃ. Evaṃ paccavekkhato kopo ca māno ca pahīyati.

48. අටවන සූත්‍රයෙහි, ‘පබ්බජිතෙන’ යනු ගිහිගෙය අතහැර ශාසනයෙහි පැවිදි බවට පත් වූ තැනැත්තා විසිනි. ‘අභිණ්හං’ යනු නිතර නිතර යන්නයි. ‘පච්චවෙක්ඛිතබ්බා’ යනු බැලිය යුතුය, මෙනෙහි කළ යුතුය යන්නයි. ‘වෙවණ්ණියං’ යනු පැහැය වෙනස් වූ ස්වභාවයයි. එම වර්ණ විපර්යාසය (වෙනස් වූ ස්වභාවය) ශරීර වෙවණ්ණිය හා පිරිකර වෙවණ්ණිය යනුවෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එහි කෙස් රවුල් බෑමෙන් ශරීරයෙහි වර්ණ විපර්යාසය දත යුතුය. පෙර ගිහි කල නානාවිධ වූ සියුම් වස්ත්‍ර හැඳ, රන් රිදී බඳුන්වල ප්‍රණීත ආහාර අනුභව කොට, සිරිගැබෙහි උතුම් යහන් හා ආසනවල සැතපී හා හිඳ, ගිතෙල් වෙඬරු ආදියෙන් බෙහෙත් ද කොට, පැවිදි වූ දා සිට සිඳින ලද හා මසන ලද කසට පැහැ ගැන්වූ වස්ත්‍ර හැඳිය යුතුය, යකඩ පාත්‍රයක හෝ මැටි පාත්‍රයක මිශ්‍ර වූ ආහාර අනුභව කළ යුතුය, රුක්මුල් ආදී සේනාසනවල මාන තණ ඇතිරිලි ආදියෙහි සැතපිය යුතුය, සම් කැබලි හා පැදුරු ආදියෙහි හිඳිය යුතුය, පූතිමුත්ත (මුත්‍රා බෙහෙත්) ආදියෙන් බෙහෙත් කළ යුතුය. මෙසේ මෙහි පිරිකරයන්ගේ වර්ණ විපර්යාසය දත යුතුය. මෙසේ මෙනෙහි කරන්නාට ක්‍රෝධය හා මානය දුරු වේ.

Parapaṭibaddhā me jīvikāti mayhaṃ paresu paṭibaddhā parāyattā catupaccayajīvikāti. Evaṃ paccavekkhato hi ājīvo parisujjhati, piṇḍapāto ca apacito hoti, catūsu paccayesu apaccavekkhitaparibhogo nāma na hoti. Añño me ākappo karaṇīyoti yo gihīnaṃ uraṃ abhinīharitvā gīvaṃ paggahetvā lalitenākārena aniyatapadavītihārena gamanākappo hoti, tato aññova ākappo mayā karaṇīyo, santindriyena santamānasena yugamattadassinā visamaṭṭhāne udakasakaṭeneva mandamitapadavītihārena hutvā gantabbanti paccavekkhitabbaṃ. Evaṃ paccavekkhato hi iriyāpatho sāruppo hoti, tisso sikkhā paripūrenti. Kaccinukhoti salakkhaṇe nipātasamudāyo. Attāti cittaṃ. Sīlato na upavadatīti [Pg.314] aparisuddhaṃ te sīlanti sīlapaccayo na upavadati. Evaṃ paccavekkhato hi ajjhattaṃ hirī samuṭṭhāti, sā tīsu dvāresu saṃvaraṃ sādheti, tīsu dvāresu saṃvaro catupārisuddhisīlaṃ hoti, catupārisuddhisīle ṭhito vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ gaṇhāti. Anuvicca viññū sabrahmacārīti paṇḍitā sabrahmacārino anuvicāretvā. Evaṃ paccavekkhato hi bahiddhā ottappaṃ saṇṭhāti, taṃ tīsu dvāresu saṃvaraṃ sādhetīti anantaranayeneva veditabbaṃ.

‘පරප්පටිබද්ධා මෙ ජීවිකා’ යනු මාගේ සිව්පසයෙන් දිවි පැවැත්ම අනුන් කෙරෙහි බැඳී පවතී, අනුන් යටතේ පවතී යන්නයි. මෙසේ මෙනෙහි කරන්නාගේ ආජීවය පිරිසිදු වේ, පිණ්ඩපාතය ගරුකටයුතු (මෙනෙහි කරන ලද) වේ, සිව්පසය මෙනෙහි නොකොට පරිභෝග කිරීමක් සිදු නොවේ. ‘අඤ්ඤො මෙ ආකප්පො කරණීයො’ යනු ගිහියන් පපුව ඉදිරියට නෙරා, ගෙල ඔසවා, සැහැල්ලු ආකාරයෙන් හා අනිශ්චිත පියවර තබමින් යන ගමනට වඩා වෙනස් වූ ඉරියව්වක් මා විසින් කළ යුතුය යන්නයි. ශාන්ත ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන් හා ශාන්ත මනසින් යුතුව, වියගහක පමණ දුර බලමින්, නොසම බිමක යන පැන් කරත්තයක් මෙන් සෙමින් මනින ලද පියවර තබමින් යා යුතුය කියා මෙනෙහි කළ යුතුය. මෙසේ මෙනෙහි කරන්නාගේ ඉරියව්ව සුදුසු වේ, ශික්ෂා තුන සම්පූර්ණ වේ. ‘අත්තා’ යනු සිතයි. ‘සීලතො න උපවදති’ යනු ‘ඔබේ සීලය අපිරිසිදුයි’ කියා සීලය හේතු කොට ගෙන තමාට චෝදනා නොකරයි යන්නයි. මෙසේ මෙනෙහි කරන්නාට තමා තුළ ලජ්ජාව (හිරි) උපදී, එය ද්වාර තුනෙහි සංවරය ඇති කරයි, ද්වාර තුනෙහි සංවරය චතුපාරිශුද්ධි සීලයයි. චතුපාරිශුද්ධි සීලයෙහි පිහිටා විදර්ශනා වඩා අර්හත් ඵලය ලබා ගනියි. ‘අනුවිච්ච විඤ්ඤූ සබ්‍රහ්මචාරී’ යනු පණ්ඩිත වූ සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා පරීක්ෂා කොට (නොචෝදනා කරති) යන්නයි. මෙසේ මෙනෙහි කරන්නාට බාහිරව භය (ඔතප්) පිහිටයි, එය ද්වාර තුනෙහි සංවරය සාධනය කරයි යනුවෙන් මීට පෙර කී ක්‍රමය අනුවම දත යුතුය.

Nānābhāvo vinābhāvoti jātiyā nānābhāvo, maraṇena vinābhāvo. Evaṃ paccavekkhato hi tīsu dvāresu asaṃvutākāro nāma na hoti, maraṇassati sūpaṭṭhitā hoti. Kammassakomhītiādīsu kammaṃ mayhaṃ sakaṃ attano santakanti kammassakā. Kammena dātabbaṃ phalaṃ dāyaṃ, kammassa dāyaṃ kammadāyaṃ, taṃ ādīyāmīti kammadāyādo. Kammaṃ mayhaṃ yoni kāraṇanti kammayoni. Kammaṃ mayhaṃ bandhu ñātakoti kammabandhu. Kammaṃ mayhaṃ paṭisaraṇaṃ patiṭṭhāti kammapaṭisaraṇo. Tassa dāyādo bhavissāmīti tassa kammassa dāyādo tena dinnaphalaṃ paṭiggāhako bhavissāmi. Evaṃ kammassakataṃ pana paccavekkhato pāpakaraṇaṃ nāma na hoti. Kathaṃbhūtassa me rattindivā vītivattantīti kinnu kho me vattappaṭipattiṃ karontassa, udāhu akarontassa, buddhavacanaṃ sajjhāyantassa, udāhu asajjhāyantassa, yonisomanasikāre kammaṃ karontassa, udāhu akarontassāti kathaṃbhūtassa me rattindivā vītivattanti, parivattantīti attho. Evaṃ paccavekkhato hi appamādo paripūrati.

“නානාභාවෝ විනාභාවෝ” යනු ඉපදීම නිසා ස්වභාවයෙන්ම වෙනස් වීම සහ මරණය නිසා වෙන් වීමයි. මෙසේ මෙනෙහි කරන මහණෙකුට තෙදොරෙහි (කය, වචනය, සිත) අසංවර බවක් ඇති නොවේ, මරණානුස්සතිය මැනවින් පිහිටයි. “කම්මස්සකෝම්හි” යනාදී තැන්වල කර්මය මා සතු දෙය බැවින් ‘කම්මස්සක’ නම් වේ. කර්මය විසින් දිය යුතු විපාකය උරුමය බැවින් ‘කම්මදාය’ නම් වේ, එය උරුම කරගන්නා බැවින් ‘කම්මදායාද’ වේ. කර්මය මාගේ උත්පත්ති ස්ථානය (හේතුව) බැවින් ‘කම්මයෝනි’ නම් වේ. කර්මය මාගේ ඥාතියා බැවින් ‘කම්මබන්ධු’ නම් වේ. කර්මය මාගේ පිළිසරණ (පිහිට) බැවින් ‘කම්මපටිසරණ’ නම් වේ. එම කර්මයේ දායාදවන්තයා වන්නෙමි යනු එම කර්මය විසින් දෙනු ලබන විපාක පිළිගන්නා තැනැත්තා වන්නෙමි යන්නයි. මෙසේ කර්මය තමා සතු බව මෙනෙහි කරන්නා හට පව්කම් සිදු කිරීමක් සිදු නොවේ. “කිනු මගේ දිවා රාත්‍රීන් ගෙවී යන්නේද” යනු මා වත් පිළිවෙත් පුරන්නේද නැද්ද, බුද්ධ වචනය සජ්ඣායනය කරන්නේද නැද්ද, යෝනිසෝමනසිකාරයෙන් යුක්තව කටයුතු කරන්නේද නැද්ද යනුවෙන් මෙනෙහි කරමින් මාගේ දිවා රාත්‍රීන් කෙසේ ගෙවී යන්නේද යන්නයි. මෙසේ මෙනෙහි කරන්නා තුළ අප්‍රමාදය සම්පූර්ණ වේ.

Suññāgāre abhiramāmīti vivittokāse sabbiriyāpathesu ekakova hutvā kacci nu kho abhiramāmīti attho. Evaṃ paccavekkhato kāyaviveko paripūrati. Uttarimanussadhammoti uttarimanussānaṃ ukkaṭṭhamanussabhūtānaṃ jhāyīnañceva ariyānañca jhānādidhammo, dasakusalakammapathasaṅkhātamanussadhammato vā uttaritaro visiṭṭhataro dhammo me mama santāne atthi nu kho, santi nu khoti attho. Alamariyañāṇadassanavisesoti mahaggatalokuttarapaññā pajānanaṭṭhena ñāṇaṃ, cakkhunā diṭṭhamiva dhammaṃ paccakkhakaraṇato dassanaṭṭhena dassananti ñāṇadassanaṃ, ariyaṃ visuddhaṃ uttamaṃ ñāṇadassananti [Pg.315] ariyañāṇadassanaṃ, alaṃ pariyattakaṃ kilesaviddhaṃsanasamatthaṃ ariyañāṇadassanamettha, assa vāti alamariyañāṇadassano, jhānādibhedo uttarimanussadhammo alamariyañāṇadassano ca so viseso cāti alamariyañāṇadassanaviseso. Atha vā tameva kilesaviddhaṃsanasamatthaṃ visuddhaṃ ñāṇadassanameva visesoti alamariyañāṇadassanaviseso vā. Adhigatoti paṭiladdho me atthi nu kho. Sohanti paṭiladdhaviseso so ahaṃ. Pacchime kāleti maraṇamañce nipannakāle. Puṭṭhoti sabrahmacārīhi adhigataguṇavisesaṃ pucchito. Na maṅku bhavissāmīti patitakkhandho nittejo na hessāmīti. Evaṃ paccavekkhantassa hi moghakālakiriyā nāma na hoti.

“හිස් භවනයක (විවේකී ස්ථානයක) මම ඇලී වෙසෙමි” යන්නෙන් විවේකී ස්ථානයක සියලු ඉරියව්වලදී තනිව සිටිමින් සැබවින්ම සතුටින් වෙසෙන්නේද යන අර්ථයයි. මෙසේ මෙනෙහි කරන්නාට කාය විවේකය සම්පූර්ණ වේ. “උත්තරීමනුස්සධර්ම” යනු අග්‍ර මනුෂ්‍යයන් වූ ධ්‍යානලාභීන්ගේ සහ ආර්යයන්ගේ ධ්‍යානාදී ධර්මයන්ය, නොහොත් දස කුසල කර්මපථ සංඛ්‍යාත මනුෂ්‍ය ධර්මයට වඩා උසස් වූ විශිෂ්ට ධර්මයක් මාගේ සන්තානයෙහි තිබේද යන අර්ථයයි. “අලමරියඤාණදස්සනවිසේස” යනු මහග්ගත ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාව අවබෝධ කර ගැනීමේ අර්ථයෙන් ‘ඥානය’ ද, ඇසින් දුටුවාක් මෙන් ධර්මය ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමේ අර්ථයෙන් ‘දර්ශනය’ ද වන බැවින් ‘ඥානදර්ශනය’ නම් වේ. පිරිසිදු උතුම් ඥානදර්ශනය ආර්ය ඥානදර්ශනයයි. කෙලෙස් නැසීමට සමත් ඒ ආර්ය ඥානදර්ශනය සහ ධ්‍යානාදී ප්‍රභේද සහිත උත්තරීමනුස්සධර්මය එම විශේෂයයි. “අධිගතෝ” යනු මා විසින් ලබන ලද්දේද යන්නයි. “සෝහං” යනු ඒ විශේෂ ගුණයන් ලැබූ මමයි. “පශ්චිම කාලයේදී” යනු මරණ මංචකයෙහි වැතිර සිටින කාලයයි. සබ්‍රහ්මචාරීන් විසින් ලැබූ ගුණාංග ගැන විමසූ විට මුහුණ මැලවී ගිය, තේජසක් නැති අයෙකු නොවන්නෙමි යන්නයි. මෙසේ මෙනෙහි කරන්නා හට හිස් කාලයක් ගතකොට මියයෑමක් සිදු නොවේ.

9-10. Sarīraṭṭhadhammasuttādivaṇṇanā

9-10. ශරීරට්ඨධම්ම සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

49-50. Navame ponobbhavikoti punabbhavanibbattako. Bhavasaṅkhāroti bhavasaṅkharaṇakammaṃ. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitaṃ. Dasame sīlabāhusaccavīriyasatipaññā lokiyalokuttarāmissikā kathitā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

49-50. නවවැනි සූත්‍රයේ “පෝනොබ්භවික” යනු නැවත භවයක් උපදවන සුළු වූ යන්නයි. “භව සංඛාර” යනු භවය සකස් කරන්නා වූ කර්මයයි. මෙම සූත්‍රයෙහි වට්ටය (සංසාරය) ගැනම කියන ලදී. දසවැනි සූත්‍රයෙහි ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍රිත ශීලය, බහුශ්‍රැත භාවය, වීර්යය, ස්මෘතිය සහ ප්‍රඥාව පවසන ලදී. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

Akkosavaggo pañcamo.

පස්වැනි අක්කෝස වර්ගයයි.

Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

ප්‍රථම පණ්ණාසකය නිමාවට පත් විය.

2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ

2. දෙවැනි පණ්ණාසකය.

(6) 1. Sacittavaggo

(6) 1. සචිත්ත වර්ගය.

1-4. Sacittasuttādivaṇṇanā

1-4. සචිත්ත සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

51-54. Dutiyassa [Pg.316] paṭhame sacittapariyāyakusaloti attano cittavārakusalo. Rajanti āgantukaupakkilesaṃ. Aṅgaṇanti tatthajātakaaṅgakāḷatilakādiṃ. Āsavānaṃ khayāyāti arahattatthāya. Tatiye paṭibhānenāti vacanasaṇṭhānena. Catutthe adhipaññādhammavipassanāyāti saṅkhārapariggāhakavipassanāya.

51-54. දෙවැනි පණ්ණාසකයේ පළමු සූත්‍රයෙහි “සචිත්තපරියායකුසල” යනු තමාගේම සිත් පැවැත්මෙහි දක්ෂ වූ යන්නයි. “රජ” යනු ආගන්තුක උපක්ලේශයන්ය. “අංගණ” යනු සිරුරෙහි හටගත් කැලැල්, ලප ආදියයි. “ආසවක්ඛයාය” යනු අර්හත් ඵලය පිණිසයි. තෙවැනි සූත්‍රයෙහි “පටිභානේන” යනු වචන ප්‍රකාශ කිරීමේ විලාසයෙනි. සිව්වැනි සූත්‍රයෙහි “අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනාය” යනු සංස්කාරයන් ග්‍රහණය කරගන්නා විපස්සනා ඥානයයි.

8. Mūlakasuttavaṇṇanā

8. මූලක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

58. Aṭṭhame amatogadhāti ettha saupādisesā nibbānadhātu kathitā, nibbānapariyosānāti ettha anupādisesā. Anupādisesaṃ pattassa hi sabbe dhammā pariyosānappattā nāma honti. Sesapadāni heṭṭhā vuttatthāneva.

58. අටවැනි සූත්‍රයෙහි “අමතෝගධ” යන්නෙන් සඋපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුව පවසන ලදී. “නිබ්බානපරියෝසාන” යන්නෙන් අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුව පවසන ලදී. මක්නිසාද යත්, අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවට පැමිණි තැනැත්තා හට සියලු ධර්මයන් අවසානයට (පරම නිෂ්ඨාවට) පත් වූවෝ වෙති. ඉතිරි පදයන් යට කියන ලද අර්ථ ඇත්තාහුමය.

9. Pabbajjāsuttavaṇṇanā

9. පබ්බජ්ජා සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

59. Navame tasmāti yasmā evaṃ aparicitacittassa sāmaññattho na sampajjati, tasmā. Yathāpabbajjāparicitañca no cittaṃ bhavissatīti yathā pabbajjānurūpena paricitaṃ. Ye hi keci pabbajanti nāma, sabbe te arahattaṃ patthetvā. Tasmā yaṃ cittaṃ arahattādhigamatthāya paricitaṃ vaḍḍhitaṃ, taṃ yathāpabbajjāparicitaṃ nāmāti veditabbaṃ. Evarūpaṃ pana cittaṃ bhavissatīti sikkhitabbaṃ. Lokassa samañca visamañcāti sattalokassa sucaritaduccaritāni. Lokassa bhavañca vibhavañcāti tassa vaḍḍhiñca vināsañca, tathā sampattiñca vipattiñca. Lokassa samudayañca atthaṅgamañcāti pana saṅkhāralokaṃ sandhāya vuttaṃ, khandhānaṃ nibbattiñca bhedañcāti attho.

59. නවවැනි සූත්‍රයෙහි “තස්මා” යනු යම් හෙයකින් මෙසේ පුහුණු නොකළ සිත් ඇති තැනැත්තා හට ශ්‍රමණ ඵලය සම්පූර්ණ නොවේද, ඒ නිසාය. “පැවිද්දට අනුරූපව පුහුණු කළ සිතක් ඇති වන්නේය” යනු පැවිද්දට ගැළපෙන පරිදි පුහුණු කරන ලද්දකි. මහණ වන කවුරුන් වුවද ඒ සියල්ලෝම අර්හත් ඵලය ප්‍රාර්ථනා කරමින් මහණ වෙති. එබැවින් අර්හත් ඵලය ලැබීම පිණිස යම් සිතක් පුහුණු කරන ලද්දේද, වඩන ලද්දේද එය “යථාපබ්බජ්ජාපරිචිත” (පැවිද්දට අනුරූපව පුහුණු කළ) යැයි දත යුතුය. මෙබඳු සිතක් ඇති කරගනිමි යැයි හික්මිය යුතුය. ලෝකයෙහි “සම සහ විෂම” යනු සත්ත්ව ලෝකයාගේ සුචරිත සහ දුශ්චරිතයන්ය. ලෝකයෙහි “භව සහ විභව” යනු එම ලෝකයාගේ දියුණුව හා පිරිහීමයි, එනම් සම්පත්තිය සහ විපත්තියයි. ලෝකයාගේ “සමුදය සහ අත්ථංගම” යන්නෙන් සංස්කාර ලෝකය අරභයා පවසන ලදී. එහි අර්ථය නම් ස්කන්ධයන්ගේ ඉපදීම සහ බිඳී යාමයි.

10. Girimānandasuttavaṇṇanā

10. ගිරිමානන්ද සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

60. Dasame [Pg.317] anukampaṃ upādāyāti girimānandatthere anukampaṃ paṭicca. Cakkhurogotiādayo vatthuvasena veditabbā. Nibbattitappasādānañhi rogo nāma natthi. Kaṇṇarogoti bahikaṇṇe rogo. Pināsoti bahināsikāya rogo. Nakhasāti nakhehi vilekhitaṭṭhāne rogo. Pittasamuṭṭhānāti pittasamuṭṭhitā. Te kira dvattiṃsa honti. Semhasamuṭṭhānādīsupi eseva nayo. Utupariṇāmajāti utupariṇāmena accuṇhātisītena uppajjanakarogā. Visamaparihārajāti aticiraṭṭhānanisajjādinā visamaparihārena jātā. Opakkamikāti vadhabandhanādinā upakkamena jātā. Kammavipākajāti balavakammavipākasambhūtā. Santanti rāgādisantatāya santaṃ. Atappakaṭṭhena paṇītaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

60. දසවැනි සූත්‍රයෙහි “අනුකම්පාව පෙරදැරිව” යනු ගිරිමානන්ද තෙරුන් කෙරෙහි අනුකම්පාව නිසාය. “ඇස් රෝග” යනාදිය රෝගයන්ට ආධාරක වූ වස්තූන්ගේ (ශරීර අවයවයන්ගේ) වශයෙන් දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, කර්මයෙන් හටගත් ප්‍රසාද රූපයන්ට රෝග නැත. “කන් රෝග” යනු කනෙහි පිටත ඇති වන රෝගයි. “පීනස” යනු නාසයේ පිටත ඇති වන රෝගයි. “නඛසා” යනු නියපොතුවලින් හීරීම නිසා ඇති වන රෝගයි. “පිත්තසමුට්ඨාන” යනු පිත නිසා හටගන්නා රෝගයි. ඒවා තිස් දෙවෑදෑරුම් වන බව කියැවේ. සෙම් ආදියෙන් හටගන්නා රෝගවලදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. “ඍතුපරිණාමජ” යනු ඍතු විපර්යාසයෙන් (අධික ශීත හෝ උෂ්ණත්වයෙන්) හටගන්නා රෝගයි. “විසමපරිහාරජ” යනු අධික ලෙස සිටගෙන සිටීම හෝ වාඩිවී සිටීම වැනි වැරදි ඉරියව් පවත්වා ගැනීමෙන් හටගන්නා රෝගයි. “ඕපක්කමික” යනු පහරදීම් හෝ බැඳීම් වැනි අන්‍යයන්ගේ උපක්‍රම නිසා හටගන්නා රෝගයි. “කම්මවිපාකජ” යනු බලවත් අකුසල් කර්මයන්ගේ විපාක වශයෙන් හටගත් රෝගයන්ය. “සන්ත” යනු රාගාදී කෙලෙස් නිවී ඇති බැවින් ශාන්ත වූවකි. තෘප්තිමත් නොවන අර්ථයෙන් එය “ප්‍රණීත” වේ. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

Sacittavaggo paṭhamo.

පළමු සචිත්ත වර්ගයයි.

(7) 2. Yamakavaggo

(7) 2. යමක වර්ගය.

1. Avijjāsuttādivaṇṇanā

1. අවිජ්ජා සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

61-62. Dutiyassa paṭhame sāhāranti sapaccayaṃ. Vijjāvimuttinti phalañāṇañceva sesasampayuttadhamme ca. Bojjhaṅgāti maggabojjhaṅgā. Dutiye bhavataṇhāyāti bhavapatthanāya. Evaṃ dvīsupi suttesu vaṭṭameva kathitaṃ, vaṭṭañcettha paṭhame sutte avijjāmūlakaṃ vaṭṭaṃ kathitaṃ, dutiye taṇhāmūlakaṃ.

61-62. දෙවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයේ 'සාහාරං' යනු ප්‍රත්‍ය සහිත (හේතු සහිත) වූ යන්නයි. 'විජ්ජාවිමුත්තිං' යනු ඵල ඥානය හා ඉතිරි සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ය. 'බොජ්ඣංගා' යනු මාර්ග බොජ්ඣංගයන් ය. දෙවන සූත්‍රයේ 'භවතණ්හායා' යනු භවය ප්‍රාර්ථනා කිරීමයි. මෙසේ මෙම සූත්‍ර දෙකෙහිම වෘත්තය (සංසාර චක්‍රය) ගැනම කියැවුණි. එහිදී පළමු සූත්‍රයේ අවිද්‍යාව මුල් වූ වෘත්තය ද, දෙවන සූත්‍රයේ තණ්හාව මුල් වූ වෘත්තය ද ප්‍රකාශ කරන ලදී.

3-4. Niṭṭhaṅgatasuttādivaṇṇanā

3-4. නිට්ඨංගත සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

63-64. Tatiye niṭṭhaṃ gatāti nibbematikā. Idha niṭṭhāti imasmiṃyeva loke parinibbānaṃ. Idha vihāyāti imaṃ lokaṃ vijahitvā suddhāvāsabrahmalokaṃ. Catutthe aveccappasannāti acalappasādena sampannā. Sotāpannāti ariyamaggasotaṃ āpannā.

63-64. තෙවන සූත්‍රයේ 'නිට්ඨංගතා' යනු සැක රහිත වූ යන්නයි. 'ඉධ නිට්ඨා' යනු මේ ලෝකයෙහිම පිරිනිවන් පෑමයි. 'ඉධ විහාය' යනු මේ ලෝකය අත්හැර ශුද්ධාවාස බ්‍රහ්ම ලෝකයට යාමයි. සිව්වන සූත්‍රයේ 'අවෙච්චප්පසන්නා' යනු නොසැලෙන ප්‍රසාදයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'සෝතාපන්නා' යනු ආර්ය මාර්ගය නැමති සැඩ පහරට පිවිසි යන්නයි.

5-7. Paṭhamasukhasuttādivaṇṇanā

5-7. පළමු සුඛ සූත්‍ර ආදියේ වර්ණනාවයි.

65-67. Pañcame [Pg.318] vaṭṭamūlakaṃ sukhadukkhaṃ pucchitaṃ, chaṭṭhe sāsanamūlakaṃ. Sattame naḷakapānanti atīte bodhisattassa ovāde ṭhatvā vānarayūthena naḷehi udakassa pītaṭṭhāne māpitattā evaṃladdhanāmo nigamo. Tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtanti yaṃ yaṃ disaṃ anuviloketi, tattha tattha tuṇhībhūtameva. Anuviloketvāti tato tato viloketvā. Piṭṭhi me āgilāyatīti kasmā āgilāyati? Bhagavato hi cha vassāni mahāpadhānaṃ padahantassa mahantaṃ kāyadukkhaṃ ahosi, athassa aparabhāge mahallakakāle piṭṭhivāto uppajji. Upādinnakasarīrassa ṭhānanisajjādīhi appamattakena ābādhena na sakkā kenaci bhavituṃ. Taṃ gahetvāpi therassa okāsakaraṇatthaṃ evamāha. Saṅghāṭiṃ paññāpetvā ekamante patirūpaṭṭhāne paññattassa kappiyamañcassa upari attharitvā.

65-67. පස්වන සූත්‍රයෙහි වෘත්තය (සංසාරය) මුල් කරගත් සැප දුක් ගැන විමසන ලදී. හයවැන්නෙහි ශාසනය මුල් කරගත් සැප දුක් ගැන විමසයි. හත්වැන්නෙහි 'නළකපාන' යනු අතීතයේ බෝසත් වඳුරු රජුගේ අවවාදයෙහි පිහිටා වඳුරු රැළ බට දඬු මගින් පැන් පානය කළ ස්ථානයෙහි නිර්මාණය වූ බැවින් ඒ නම ලැබූ නියම් ගමයි. 'තුණ්හීභූතං තුණහීභූතං' යනු යම් යම් දිසාවක් බලන්නේ ද, ඒ ඒ දිසාවෙහි නිශ්ශබ්ද වූ බවයි. 'අනුවිලෝකෙත්වා' යනු ඒ ඒ දෙස බලා යන්නයි. 'පිට්ඨි මේ ආගිලායති' (මාගේ පිට රිදෙයි) යන්නෙහි ඇයි රිදෙන්නේ? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සය වසක් මුළුල්ලේ මහා ප්‍රධන් වීර්යය වඩන කල්හි උන්වහන්සේට මහත් වූ කායික දුක් ඇති විය. පසුව උන්වහන්සේට මහලු වියේදී කොන්දේ වාත අමාරුවක් ඇති විය. උපාදින්නක ශරීරයකට හිටගෙන සිටීම, වාඩි වී සිටීම ආදිය නිසා ඇති වන සුළු ආබාධයකින් තොරව සිටිය නොහැක. ඒ අමාරුව ගැන පවසමින් වුවද සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේට අවස්ථාව ලබා දීම සඳහා මෙසේ වදාළ සේක. 'සංඝාටිය පනවා' යනු සුදුසු එක් පසෙක පනවන ලද කැප වූ ඇඳක් මත සඟළ සිවුර එළා යන්නයි.

9-10. Kathāvatthusuttadvayavaṇṇanā

9-10. කථාවත්ථු සූත්‍ර දෙකෙහි වර්ණනාවයි.

69-70. Navame tiracchānakathanti aniyyānikattā saggamokkhamaggānaṃ tiracchānabhūtaṃ kathaṃ. Tattha rājānaṃ ārabbha ‘‘mahāsammato mandhātā dhammāsoko evaṃmahānubhāvo’’tiādinā nayena pavattakathā rājakathā. Esa nayo corakathādīsu. Tesu ‘‘asuko rājā abhirūpo dassanīyo’’tiādinā gehasitakathāva tiracchānakathā hoti, ‘‘sopi nāma evaṃmahānubhāvo khayaṃ gato’’ti evaṃ pavattā pana kammaṭṭhānabhāve tiṭṭhati. Coresupi ‘‘mūladevo evaṃmahānubhāvo, meghadevo evaṃmahānubhāvo’’ti tesaṃ kammaṃ paṭicca ‘‘aho sūrā’’ti gehasitakathāva tiracchānakathā. Yuddhesupi bhāratayuddhādīsu ‘‘asukena asuko evaṃ mārito evaṃ viddho’’ti kammassādavaseneva kathā tiracchānakathā, ‘‘tepi nāma khayaṃ gatā’’ti evaṃ pavattā pana sabbattha kammaṭṭhānameva hoti. Apica annādīsu ‘‘evaṃ vaṇṇavantaṃ rasavantaṃ phassasampannaṃ khādimha bhuñjimha pivimha paribhuñjimhā’’ti kāmarasassādavasena kathetuṃ na vaṭṭati, sātthakaṃ pana katvā ‘‘pubbe evaṃ vaṇṇādisampannaṃ annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālaṃ gandhaṃ sīlavantānaṃ adamha, cetiyaṃ pūjimhā’’ti kathetuṃ vaṭṭati.

69-70. නවවන සූත්‍රයේ 'තිරච්ඡානකථා' යනු (සසරින්) නික්මීමට හේතු නොවන බැවින් ස්වර්ග මෝක්ෂ මාර්ගයන්ට හරස්ව පවතින කතාවයි. එහි රජවරුන් අරභයා "මහාසම්මත, මන්ධාතු, ධර්මාශෝක රජවරු මෙබඳු මහානුභාව සම්පන්න වූහ" ආදී වශයෙන් පවත්වන කතාව 'රාජකථා' නම් වේ. සොරකථා ආදියේදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ඒ අතර "අසවල් රජු ඉතා රූමත් ය, දැකීමට ප්‍රියජනක ය" ආදී වශයෙන් ගෘහශ්‍රිතව පවත්වන කතාවම තිරශ්චීන කතාවක් වෙයි. එහෙත් "එබඳු මහානුභාව සම්පන්න වූ ඒ රජු පවා විනාශයට පත් විය" යනුවෙන් පවත්වන කතාව කර්මස්ථානයක් ලෙස පවතී. සොරුන් ගැන ද "මූලදේව මෙබඳු මහානුභාව සම්පන්න ය" කියා ඔවුන්ගේ ක්‍රියාවන් අරභයා "අහෝ නිර්භීතයෝ" යැයි පවසන ගෘහශ්‍රිත කතාවම තිරශ්චීන කතාවයි. යුද්ධ ගැන ද භාරත යුද්ධ ආදියේදී "අසවලා විසින් අසවලා මෙසේ මරන ලදී" ආදී වශයෙන් එම ක්‍රියාවන්හි ආශ්වාදය විඳිමින් කරන කතාව තිරශ්චීන කතාවයි. "ඔවුන් ද විනාශයට පත් වූහ" යනුවෙන් පවත්වන කතාව සෑම තැනකදීම කර්මස්ථානයක්ම වෙයි. තවද ආහාර පාන ආදිය ගැන "මෙසේ වර්ණවත් වූ, රසවත් වූ ආහාර අනුභව කළෙමු" යැයි කාම ආශ්වාදයෙන් කථා කිරීම සුදුසු නැත. එය අර්ථවත් කරමින් "පෙර මෙබඳු වර්ණාදියෙන් යුත් ආහාර, පාන, වස්ත්‍ර ආදිය සිල්වතුන්ට දුන්නෙමු" යැයි පැවසීම සුදුසුය.

Ñātikathādīsupi ‘‘amhākaṃ ñātakā sūrā samatthā’’ti vā ‘‘pubbe mayaṃ evaṃ vicitrehi yānehi vicarimhā’’ti vā assādavasena vattuṃ na vaṭṭati[Pg.319], sātthakaṃ pana katvā ‘‘tepi no ñātakā khayaṃ gatā’’ti vā ‘‘pubbe mayaṃ evarūpā upāhanā saṅghassa adamhā’’ti vā kathetabbaṃ. Gāmakathāpi suniviṭṭhadunniviṭṭhasubhikkhadubbhikkhādivasena vā ‘‘asukagāmavāsino sūrā samatthā’’ti vā evaṃ assādavaseneva na vaṭṭati, sātthakaṃ pana katvā ‘‘saddhā pasannā’’ti vā ‘‘khayavayaṃ gatā’’ti vā vattuṃ vaṭṭati. Nigamanagarajanapadakathāsupi eseva nayo.

ඥාති කතා ආදියේදී ද "අපේ නෑයෝ නිර්භීතය, දක්ෂය" කියා හෝ "පෙර අපි මෙබඳු විසිතුරු යානාවලින් හැසිරුණෙමු" කියා හෝ ආශ්වාදයෙන් පැවසීම සුදුසු නැත. එය අර්ථවත් කරමින් "අපේ ඒ නෑයෝ ද විනාශයට පත් වූහ" කියා හෝ "පෙර අපි මෙබඳු වහන් සංඝයාට දුන්නෙමු" කියා හෝ කිව යුතුය. ග්‍රාම කතා ද හොඳින් පිහිටි හෝ නරක ලෙස පිහිටි බව, සුභික්ෂ හෝ දුර්භික්ෂ බව ආදියෙන් හෝ "අසවල් ගමේ වැසියෝ නිර්භීතය, දක්ෂය" කියා ආශ්වාදය පිණිසම කථා කිරීම සුදුසු නැත. එය අර්ථවත් කරමින් "ඔවුහු ශ්‍රද්ධාවන්තය, ප්‍රසන්නය" කියා හෝ "විනාශයට පත් වූහ" කියා හෝ පැවසීම සුදුසුය. නියම්ගම්, නගර හා ජනපද කතාවල ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

Itthikathāpi vaṇṇasaṇṭhānādīni paṭicca assādavasena na vaṭṭati, ‘‘saddhā pasannā khayaṃ gatā’’ti evameva vaṭṭati. Sūrakathāpi ‘‘nandimitto nāma yodho sūro ahosī’’ti assādavaseneva na vaṭṭati, ‘‘saddho ahosi khayaṃ gato’’ti evameva vaṭṭati. Surākathanti pāḷiyaṃ pana anekavidhaṃ majjakathaṃ assādavasena kathetuṃ na vaṭṭati, ādīnavavaseneva vattuṃ vaṭṭati. Visikhākathāpi ‘‘asukavisikhā suniviṭṭhā dunniviṭṭhā sūrā samatthā’’ti assādavaseneva na vaṭṭati, ‘‘saddhā pasannā khayaṃ gatā’’ti vaṭṭati. Kumbhaṭṭhānakathā nāma kūṭaṭṭhānakathā udakatitthakathā vuccati (dī. ni. aṭṭha. 1.17; ma. ni. aṭṭha. 2.223; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.1080). Kumbhadāsikathā vā. Sāpi ‘‘pāsādikā naccituṃ gāyituṃ chekā’’ti assādavasena na vaṭṭati, ‘‘saddhā pasannā’’tiādinā nayeneva vaṭṭati.

ස්ත්‍රී කතාව ද රූප ස්වභාවය ආදිය අරභයා ආශ්වාදයෙන් පැවසීම සුදුසු නැත. "ශ්‍රද්ධාවන්තය, මිය ගියහ" ආදී වශයෙන් පැවසීමම සුදුසුය. වීර කතා ද "නන්දිමිත්ත නම් යෝධයා වීරයෙක් විය" ආදී වශයෙන් ආශ්වාදය පිණිසම කථා කිරීම සුදුසු නැත. "ඔහු ශ්‍රද්ධාවන්ත විය, මිය ගියේය" කියා පැවසීමම සුදුසුය. පාළියෙහි එන 'සුරාකථා' යන්නෙහිදී විවිධ මත්පැන් පිළිබඳ කතාව ආශ්වාදයෙන් කීමට සුදුසු නැත, එහි ආදීනව පැවසීමම සුදුසුය. වීථි කතාවල ද "අසවල් වීථිය හොඳින් පිහිටා ඇත" ආදී වශයෙන් ආශ්වාදයෙන් කථා කිරීම සුදුසු නැත. "ශ්‍රද්ධාවන්තය, මිය ගියහ" කියා පැවසීම සුදුසුය. 'කුම්භට්ඨාන කථා' යනු හට්ඨි කතාව හෝ දිය තොටවල් පිළිබඳ කතාවයි. එසේත් නැත්නම් 'කුම්භදාසි කථා' (කලගෙඩි උසුලන දාසියන්ගේ කතාව) යන්නයි. එය ද "ඕ තොමෝ ප්‍රසාදජනක ය, නැටීමට ගැයීමට දක්ෂ ය" කියා ආශ්වාදයෙන් කීම සුදුසු නැත. "ශ්‍රද්ධාවන්තය, ප්‍රසන්නය" ආදී ක්‍රමයෙන්ම පැවසීම සුදුසුය.

Pubbapetakathā nāma atītañātikathā. Tattha vattamānañātikathāsadisova vinicchayo. Nānattakathā nāma purimapacchimakathāvimuttā avasesā nānāsabhāvā tiracchānakathā. Lokakkhāyikā nāma ‘‘ayaṃ loko kena nimmito? Asukena nāma nimmito. Kāko seto aṭṭhīnaṃ setattā, balākā rattā lohitassa rattattā’’tievamādikā lokāyatavitaṇḍasallāpakathā. Samuddakkhāyikā nāma kasmā samuddo sāgaroti. Sāgaradevena khatattā sāgaro, khato meti hatthamuddāya niveditattā samuddotievamādikā niratthakā samuddakkhāyanakathā. Bhavoti vuddhi, abhavoti hāni. Iti bhavo iti abhavoti yaṃ vā taṃ vā niratthakakāraṇaṃ vatvā pavattitakathā itibhavābhavakathā nāma.

'පුබ්බපේත කථා' යනු මියගිය ඥාතීන් පිළිබඳ කතාවයි. එහිදී වර්තමාන ඥාති කතාවලට සමාන වූ නිගමනයක්ම දත යුතුය. 'නානාත්ත කථා' යනු පෙර පසුව කියන ලද කතාවලින් බැහැර වූ ඉතිරි විවිධ ස්වභාව ඇති තිරශ්චීන කතාය. 'ලෝකක්ඛායිකා' යනු "මේ ලෝකය කවුරුන් විසින් මවන ලද්දක්ද? අසවලා විසින් මවන ලද්දකි. කපුටා සුදු පාටය, ඒ ඇට සුදු නිසාය. කොකා රතු පාටය, ඒ ලේ රතු නිසාය" ආදී වශයෙන් වන ලෝකායත හා විතණ්ඩ කතාය. 'සමුද්දක්ඛායිකා' යනු "සමුද්‍රයට සාගරය යැයි කියන්නේ ඇයි?" කියා ඇසූ කල, "සාගර දෙවියා විසින් හෑරූ බැවින් සාගරය නම් වේ, මා විසින් හාරන ලදී කියා අතින් පෙන්වූ බැවින් සමුද්‍රය නම් වේ" ආදී වශයෙන් වන හරසුන් වූ සමුද්‍රය පිළිබඳ කතාය. 'භව' යනු වර්ධනයයි, 'අභව' යනු පිරිහීමයි. "මෙසේ දියුණුවෙයි, මෙසේ පිරිහෙයි" කියා යම් හෝ අර්ථ විරහිත හේතුවක් පවසමින් පවත්වන කතාව 'ඉතිභවාභව කථා' නම් වේ.

Tejasā tejanti attano tejasā tesaṃ tejaṃ. Pariyādiyeyyāthāti khepetvā gahetvā abhibhaveyyātha. Tatridaṃ vatthu – eko piṇḍapātiko [Pg.320] mahātheraṃ pucchi – ‘‘bhante, tejasā tejaṃ pariyādiyamānā bhikkhū kiṃ karontī’’ti. Thero āha – āvuso, kiñcideva ātape ṭhapetvā yathā chāyā heṭṭhā na otarati, uddhaṃyeva gacchati tathā karonti. Dasame pāsaṃsāni ṭhānānīti pasaṃsāvahāni kāraṇāni. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

තේජසින් තේජස (යන්නෙහි අර්ථය) තමන්ගේ තේජසින් ඔවුන්ගේ (සූර්ය චන්ද්‍රයන්ගේ) තේජසයි. ‘පරියාදියෙය්‍යාථ’ යනු එම තේජස ක්ෂය කොට, ගෙන මැඩපැවැත්විය යුතුය යන්නයි. එහි මෙම කථා පුවත වෙයි – එක් පිණ්ඩපාතික ස්වාමීන් වහන්සේ කෙනෙක් මහා තෙරණුවන්ගෙන් මෙසේ විමසූහ: ‘ස්වාමීනී, තේජසින් තේජස යටපත් කරන භික්ෂූන් වහන්සේලා කුමක් කරත්ද?’ තෙරණුවෝ මෙසේ වදාළහ: ‘ඇවැත්නි, කිසියම් වස්තුවක් අව්වේ තබා, එහි සෙවනැල්ල පහළට නොවැටී ඉහළටම යන අයුරින් (ඍද්ධි බලයෙන්) ක්‍රියා කරති.’ දසවැනි සූත්‍රයේ ‘පාසංසානි ඨානානි’ යනු ප්‍රශංසා සහගත හේතූන්ය. සෙසු සියලු තන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

Yamakavaggo dutiyo.

දෙවන යමක වර්ගයයි.

(8) 3. Ākaṅkhavaggo

(8) 3. ආකංඛ වර්ගය

1. Ākaṅkhasuttavaṇṇanā

1. ආකංඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

71. Tatiyassa paṭhame sampannasīlāti paripuṇṇasīlā, sīlasamaṅgino vā hutvāti attho. Tattha dvīhi kāraṇehi sampannasīlatā hoti sīlavipattiyā ca ādīnavadassanena, sīlasampattiyā ca ānisaṃsadassanena. Tadubhayampi visuddhimagge (visuddhi. 1.9, 21) vitthāritaṃ. Tattha ‘‘sampannasīlā’’ti ettāvatā kira bhagavā catupārisuddhisīlaṃ uddisitvā ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvutā’’ti iminā tattha jeṭṭhakasīlaṃ vitthāretvā dassesīti dīpavihāravāsī sumanatthero āha. Antevāsiko panassa tepiṭakacūḷanāgatthero āha – ubhayatthapi pātimokkhasaṃvarova bhagavatā vutto. Pātimokkhasaṃvaroyeva hi sīlaṃ, itarāni pana tīṇi sīlanti vuttaṭṭhānaṃ atthīti ananujānanto vatvā āha – indriyasaṃvaro nāma chadvārārakkhāmattakameva, ājīvapārisuddhi dhammena samena paccayuppattimattakaṃ, paccayasannissitaṃ paṭiladdhapaccaye idamatthanti paccavekkhitvā paribhuñjanamattakaṃ. Nippariyāyena pātimokkhasaṃvarova sīlaṃ. Yassa so bhinno, ayaṃ sīsacchinno viya puriso hatthapāde sesāni rakkhissatīti na vattabbo. Yassa pana so arogo, ayaṃ acchinnasīso viya puriso jīvitaṃ sesāni puna pākatikāni kātuṃ sakkoti. Tasmā ‘‘sampannasīlā’’ti iminā pātimokkhasaṃvaraṃ uddisitvā ‘‘sampannapātimokkhā’’ti tasseva vevacanaṃ vatvā taṃ vitthāretvā dassento pātimokkhasaṃvarasaṃvutātiādimāha. Tattha pātimokkhasaṃvarasaṃvuttātiādīni vuttatthāneva. Ākaṅkheyya ceti [Pg.321] idaṃ kasmā āraddhanti? Sīlānisaṃsadassanatthaṃ. Sacepi acirapabbajitānaṃ vā duppaññānaṃ vā evamassa ‘‘bhagavā ‘sīlaṃ pūretha sīlaṃ pūrethā’ti vadati, ko nu kho sīlapūraṇe ānisaṃso, ko viseso, kā vaḍḍhī’’ti tesaṃ dasa ānisaṃse dassetuṃ evamāha – ‘‘appeva nāma etaṃ sabrahmacārīnaṃ piyamanāpatādiāsavakkhayapariyosānaṃ ānisaṃsaṃ sutvāpi sīlaṃ paripūreyyu’’nti.

71. තුන්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘සම්පන්නසීලා’ යනු පිරිපුන් සිල් ඇති, නොහොත් සීලයෙන් සමන්විත වූ යනු අර්ථයයි. එහි කරුණු දෙකක් නිසා ශීල සම්පන්න බව ඇති වෙයි: ශීල විපත්තියෙහි ආදීනව දැකීමෙන් සහ ශීල සම්පත්තියෙහි ආනිසංස දැකීමෙනි. ඒ කරුණු දෙකම විසුද්ධිමාර්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. එහි ‘සම්පන්නසීලා’ යන මෙපමණකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ චතුපාරිශුද්ධි ශීලය දක්වා, ‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතා’ යන්නෙන් එහි ප්‍රධාන ශීලය විස්තර කළ බව දීපවිහාරවාසී සුමන තෙරණුවෝ පැවසූහ. උන්වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය තේපිටක චූළනාග තෙරණුවෝ මෙසේ වදාළහ: ‘මෙම ස්ථාන දෙකෙහිම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළේ පාතිමොක්ඛ සංවරයමය. මක්නිසාද යත් පාතිමොක්ඛ සංවරයම ශීලය වන බැවිනි. සෙසු තුන ශීලය යැයි වදාළ තැනක් තිබේද?’ යැයි පවසා උන්වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: ‘ඉන්ද්‍රිය සංවරය යනු ද්වාර හය ආරක්ෂා කිරීම පමණකි; ආජීව පාරිශුද්ධිය යනු ධර්මානුකූලව ප්‍රත්‍ය ලබා ගැනීම පමණකි; ප්‍රත්‍ය සන්නිශ්‍රිත ශීලය යනු ලැබුණු ප්‍රත්‍යයන් මෙලෙස ප්‍රයෝජනවත් වේ යැයි මෙනෙහි කොට පරිභෝජනය කිරීම පමණකි. නිරායාසයෙන්ම පාතිමොක්ඛ සංවරයම ශීලයයි. යමෙකුගේ එම ශීලය බිඳී ඇත්නම්, ඔහු හිස සිඳුණු මිනිසෙකු අත්පා ආරක්ෂා කරන්නේ යැයි කිව නොහැකි වැනිය. යමෙකුගේ එම ශීලය සුරැකිව පවතී නම්, ඔහු හිස නොසිඳුණු මිනිසෙකු මෙන් සෙසු දෑ නැවත ප්‍රකෘතිමත් කිරීමට සමත් වෙයි.’ එබැවින් ‘සම්පන්නසීලා’ යන්නෙන් පාතිමොක්ඛ සංවරයම දක්වා, ‘සම්පන්නපාතිමොක්ඛා’ යන්නෙන් එයටම පර්යාය නාමයක් කියා, එය විස්තර කරමින් ‘පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතා’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි එම පදවල අර්ථ පෙර කී පරිදිම වේ. ‘ආකංඛෙය්‍ය ච’ යන්න කුමක් සඳහා ආරම්භ කළේද? ශීලයේ ආනිසංස දැක්වීම සඳහාය. අලුතින් පැවිදි වූ හෝ අල්ප ප්‍රඥා ඇති භික්ෂූන්ට ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශීලය පුරන්න යැයි වදාරති, ශීලය පිරීමෙහි ඇති ආනිසංසය කුමක්ද, විශේෂය කුමක්ද, දියුණුව කුමක්දැයි’ සිතෙන්නට පුළුවන. ඔවුන්ට ආනිසංස දසය දැක්වීම පිණිස ‘සබ්‍රහ්මචාරීන්ට ප්‍රිය මනාප වීම ආදී ආශ්‍රවක්ෂය දක්වා වූ ආනිසංස අසා හෝ ශීලය සම්පූර්ණ කරත්වා’ යන අදහසින් මෙසේ වදාළ සේක.

Tattha ākaṅkheyya ceti yadi iccheyya. Piyo cassanti piyacakkhūhi sampassitabbo, sinehuppattiyā padaṭṭhānabhūto bhaveyyaṃ. Manāpoti tesaṃ manavaḍḍhanako, tesaṃ vā manena pattabbo, mettacittena pharitabboti attho. Garūti tesaṃ garuṭṭhāniyo pāsāṇacchattasadiso. Bhāvanīyoti ‘‘addhāyamāyasmā jānaṃ jānāti passaṃ passatī’’ti evaṃ sambhāvanīyo. Sīlesvevassa paripūrakārīti catupārisuddhisīlesuyeva paripūrakārī assa, anūnena ākārena samannāgato bhaveyyāti vuttaṃ hoti. Ajjhattaṃ cetosamathamanuyuttoti attano cittasamathe yutto. Anirākatajjhānoti bahi anīhaṭajjhāno, avināsitajjhāno vā. Vipassanāyāti sattavidhāya anupassanāya. Brūhetā suññāgārānanti vaḍḍhetā suññāgārānaṃ. Ettha ca samathavipassanāvasena kammaṭṭhānaṃ gahetvā rattindivaṃ suññāgāraṃ pavisitvā nisīdamāno bhikkhu ‘‘brūhetā suññāgārāna’’nti veditabbo. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana icchantena majjhimanikāyaṭṭhakathāya (ma. ni. aṭṭha. 1.64 ādayo) ākaṅkheyyasuttavaṇṇanāya oloketabbo.

එහි ‘ආකංඛෙය්‍ය ච’ යනු ඉදින් කැමති වන්නේ නම් යන්නයි. ‘පියෝ චස්සං’ යනු ප්‍රිය ඇසින් බැලිය යුතු වූ, සෙනෙහස ඇතිවීමට හේතු වූ තැනැත්තෙකු විය යුතුය යන්නයි. ‘මනාපෝ’ යනු ඔවුන්ගේ සිත වඩවන්නා වූ, නැතහොත් ඔවුන්ගේ සිතින් පැමිණිය යුතු වූ, මෙත් සිතින් පැතිරිය යුතු වූ යනු අර්ථයයි. ‘ගරූ’ යනු ඔවුන්ට ගුරුස්ථානයෙහි සිටින, ශෛලමය කුඩයක් වැනි වූ (නොසැලෙන) තැනැත්තායි. ‘භාවනීයෝ’ යනු ‘ඒකාන්තයෙන්ම මේ ආයුෂ්මතුන් දත යුත්ත දනී, දැකිය යුත්ත දකී’ යනුවෙන් ගරු කළ යුතු වූ යන්නයි. ‘සීලෙස්වේවස්ස පරිපූරකාරී’ යනු චතුපාරිශුද්ධි ශීලයන්හිම පිරිපුන් ලෙස පිළිපදින්නෙකු විය යුතුය, අඩුවක් නොමැතිව සමන්විත විය යුතුය යන්නයි. ‘අජ්ඣත්තං චේතොසමථමනුයුත්තෝ’ යනු තමාගේ සිතේ සමාධියෙහි යෙදුණු යන්නයි. ‘අනිරාකතජ්ඣානෝ’ යනු බැහැර නොකළ හෝ විනාශ නොකළ ධ්‍යාන ඇති යන්නයි. ‘විපස්සනායා’ යනු සත් වැදෑරුම් අනුපස්සනාවන් සඳහාය. ‘බ්‍රූහේතා සුඤ්ඤාගාරානං’ යනු ශුන්‍යාගාර වඩවන්නා වූ යන්නයි. මෙහි සමථ විපස්සනා වශයෙන් කමටහන් ගෙන රැය දහවල ශුන්‍යාගාරයට වැදී වෙසෙන භික්ෂුව ‘ශුන්‍යාගාර වඩවන්නා’ ලෙස දත යුතුය. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර වශයෙන් කැමති අය මජ්ඣිම නිකාය අටුවාවෙහි ආකංඛෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව බැලිය යුතුය.

Lābhīti ettha na bhagavā lābhanimittaṃ sīlādiparipūraṇaṃ katheti. Bhagavā hi ‘‘ghāsesanaṃ chinnakatho, na vācaṃ payutaṃ bhaṇe’’ti (su. ni. 716) evaṃ sāvake ovadati. So kathaṃ lābhanimittaṃ sīlādiparipūraṇaṃ katheyya. Puggalajjhāsayavasena panetaṃ vuttaṃ. Yesañhi evaṃ ajjhāsayo bhaveyya ‘‘sace mayaṃ catūhi paccayehi na kilameyyāma, sīlāni paripūretuṃ sakkuṇeyyāmā’’ti, tesaṃ ajjhāsayavasenevamāha. Apica sarasānisaṃso esa sīlassa yadidaṃ cattāro paccayā nāma. Tathā hi paṇḍitamanussā koṭṭhādīsu ṭhapitaṃ nīharitvā attanāpi aparibhuñjitvā sīlavantānaṃ dentīti sīlassa sarasānisaṃsadassanatthampetaṃ vuttaṃ.

‘ලාභී’ යන්නෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලාභය අරමුණු කොට ශීලාදිය පිරීම ගැන වදාරන්නේ නැත. මක්නිසාද යත් ‘ආහාර සෙවීමෙහි කථා බහ අත්හැර, නුසුදුසු වදන් ප්‍රයෝග නොකරන්න’ යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශ්‍රාවකයන්ට අවවාද කරන බැවිනි. එසේ තිබියදී උන්වහන්සේ ලාභය උදෙසා ශීලය පිරීම ගැන කෙසේ වදාරන්නද? මෙය පුද්ගලයන්ගේ අදහස් (අජ්ඣාසය) අනුව වදාරන ලද්දකි. ‘ඉදින් අපට සතර පසයෙන් වෙහෙසක් නොවන්නේ නම් ශීලය පිරීමට හැකි වනු ඇතැයි’ යමෙකුට අදහසක් පවතී නම්, ඔවුන්ගේ අදහස අනුව මෙසේ වදාළහ. තවද සතර පසය ලැබීම යනු ශීලයේම ස්වභාවික ආනිසංසයකි. පණ්ඩිත මනුෂ්‍යයෝ අටු ආදියෙහි තැන්පත් ධාන්‍ය ඉවතට ගෙන තමන් පරිභෝජනය නොකර ශීලවන්තයන්ට පූජා කරති. මෙසේ ශීලයේ ආනිසංස දැක්වීම පිණිස මෙය වදාරන ලදී.

Tatiyavāre [Pg.322] yesāhanti yesaṃ ahaṃ. Tesaṃ te kārāti tesaṃ devānaṃ vā manussānaṃ vā te mayi katā paccayadānakārā. Mahapphalā hontu mahānisaṃsāti lokiyasukhena phalabhūtena mahapphalā, lokuttarena mahānisaṃsā. Ubhayaṃ vā etaṃ ekatthameva. Sīlādiguṇayuttassa hi kaṭacchubhikkhāpi pañcaratanamattāya bhūmiyā paṇṇasālāpi katvā dinnā anekāni kappasahassāni duggativinipātato rakkhati, pariyosāne ca amatāya dhātuyā parinibbānassa paccayo hoti. ‘‘Khīrodanaṃ ahamadāsi’’ntiādīni (vi. va. 413) cettha vatthūni. Sakalameva vā petavatthu vimānavatthu ca sādhakaṃ.

තුන්වන වාරයෙහි ‘යෙසාහං’ යනු ‘යෙසං අහං’ (යමෙකුගේ මම) යන්නයි. ‘තේසං තේ කාරා’ යනු එම දෙවි මිනිසුන් විසින් මට කරන ලද ප්‍රත්‍ය දානමය පුණ්‍යකර්මයන්ය. ‘මහප්ඵලා හොන්තු මහානිසංසා’ යනු අනුභව කළ පලයක් බඳු වූ ලෞකික සැපයෙන් මහත් ඵල ද, ලෝකෝත්තර සැපයෙන් මහත් ආනිසංස ද වෙත්වා යන්නයි. එසේත් නැතිනම් මේ පද දෙකම එකම අර්ථය දෙයි. ශීලාදී ගුණයෙන් යුක්ත තැනැත්තාට හැන්දක පමණ දානයක් හෝ පස් රියනක් පමණ පොළොවක පන්සලක් සාදා දීම හෝ කල්ප දහස් ගණනක් දුගතියෙන් ආරක්ෂා කරයි, අවසානයෙහි නිවනට ප්‍රත්‍ය වෙයි. ‘ඛීරෝදනං අහමදාසිං’ යනාදී කථා පුවත් මෙහි සාක්ෂි වේ. සමස්ත පේත වස්තුව හා විමාන වස්තුවම මෙයට සාධක වේ.

Catutthavāre petāti peccabhavaṃ gatā. Ñātīti sassusasurapakkhikā. Sālohitāti ekalohitabaddhā pitipitāmahādayo. Kālaṅkatāti matā. Tesaṃ tanti tesaṃ taṃ mayi pasannacittaṃ, taṃ vā pasannena cittena anussaraṇaṃ. Yassa hi bhikkhuno kālakato pitā vā mātā vā ‘‘amhākaṃ ñātakatthero sīlavā kalyāṇadhammo’’ti pasannacitto hutvā taṃ bhikkhuṃ anussarati, tassa so cittappasādopi taṃ anussaraṇamattampi mahapphalaṃ mahānisaṃsameva hoti.

හතරවන වාරයේදී, 'පේතා' යනු පරලොවට හෙවත් ප්‍රේත ලෝකයට ගියවුන්ය. 'ඤාතී' යනු මවගේ හෝ පියාගේ පාර්ශවයෙන් වූ නෑයන්ය. 'සාලෝහිතා' යනු එකම ලේ සම්බන්ධයක් ඇති පියා සහ මුත්තණුවන් ආදීන්ය. 'කාලංකතා' යනු මියගියවුන්ය. 'තේසං තං' යනු මා කෙරෙහි පැහැදුණු සිත ඇති ඒ නෑයන්ගේ ඒ සිතිවිල්ලයි, එසේත් නැතිනම් පැහැදුණු සිතින් යුතුව ඔවුන් අනුස්මරණය කිරීමයි. යම් මහණෙකුගේ මියගිය පියෙකු හෝ මවක හෝ "අපගේ නෑ වූ ස්වාමීන් වහන්සේ සිල්වත්ය, යහපත් ගුණධර්ම ඇති කෙනෙකි" යි පැහැදුණු සිතින් යුතුව ඒ මහණෙකුව අනුස්මරණය කරයිද, ඒ නෑයාගේ ඒ සිතේ පැහැදීමත්, ඒ අනුස්මරණය කිරීම පමණකුත් මහත් ඵල මහානිසංසම වන්නේය.

Aratiratisahoti nekkhammapaṭipattiyā aratiyā kāmaguṇesu ratiyā ca saho abhibhavitā ajjhottharitā. Bhayabheravasahoti ettha bhayaṃ cittutrāsopi ārammaṇampi, bheravaṃ ārammaṇameva.

'අරතිරතිසහො' යනු නෙක්ඛම්ම ප්‍රතිපත්තියෙහි (මහණදම් පිරීමෙහි) ඇති වන නොඇල්ම (අරති) සහ කාමගුණයන් කෙරෙහි ඇති ඇල්ම (රති) යන දෙකම මැඩපවත්වන, යටපත් කරන, ඉවසන තැනැත්තායි. 'භයභේරවසහො' යන මෙහි 'භය' යනු සිතේ ඇති වන තැතිගැනීම මෙන්ම බිය උපදවන අරමුණද වේ. 'භේරව' යනු බිය උපදවන අරමුණම වේ.

2. Kaṇṭakasuttavaṇṇanā

2. කණ්ටක සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

72. Dutiye abhiññātehīti gaganamajjhe puṇṇacando viya sūriyo viya ñātehi pākaṭehi. Parapurāyāti paraṃ vuccati pacchimabhāgo, purāti purimabhāgo, purato dhāvantena pacchato anubandhantena ca mahāparivārenāti attho. Kaṇṭakoti vijjhanaṭṭhena kaṇṭako. Visūkadassananti visūkabhūtaṃ dassanaṃ. Mātugāmūpacāroti mātugāmassa samīpacāritā.

72. දෙවන සූත්‍රයෙහි, 'අභිඤ්ඤාතේහි' යනු අහස මැද පූර්ණ චන්ද්‍රයා මෙන්ද සූර්යයා මෙන්ද ප්‍රකට වූ, ප්‍රසිද්ධ වූ යන අර්ථයයි. 'පරපුරායා' යන්නෙහි පසු පස කොටස 'පර' ලෙසද, පෙරටු කොටස 'පුරා' ලෙසද හැඳින්වේ; එනම් ඉදිරියෙන් දුවන සහ පසුපසින් ලුහුබඳින විශාල පිරිවරක් ඇති බව මෙයින් අදහස් කෙරේ. 'කණ්ටකෝ' යනු ඇනෙන සුළු බැවින් 'කටුව' නම් වේ. 'විසූකදස්සනං' යනු ශාසනයට කටුවක් වැනි වූ ප්‍රතිවිරුද්ධ දර්ශනයයි. 'මාතුගාමූපචාරො' යනු ස්ත්‍රීන් සමීපයේ හැසිරීමයි.

3-4. Iṭṭhadhammasuttādivaṇṇanā

3-4. ඉට්ඨධම්ම සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

73-74. Tatiye [Pg.323] vaṇṇoti sarīravaṇṇo. Dhammāti nava lokuttaradhammā. Catutthe ariyāyāti apothujjanikāya, sīlādīhi missakattā evaṃ vuttaṃ. Sārādāyī ca hoti varadāyīti sārassa ca varassa ca ādāyako hoti. Yo kāyassa sāro, yañcassa varaṃ, taṃ gaṇhātīti attho.

73-74. තුන්වන සූත්‍රයෙහි, 'වණ්ණො' යනු ශරීර වර්ණයයි. 'ධම්මා' යනු නව ලොකුත්තර ධර්මයන්ය. හතරවන සූත්‍රයෙහි, 'අරියාය' යනු පෘථග්ජනයන්ට අයත් නොවන බැවින් සීලාදී ගුණයන් හා මිශ්‍ර වූ බැවින් එසේ පවසන ලදී. 'සාරාදායී ච හෝති වරදායී' යනු උතුම් ගුණයන් (සාරය) සහ කැමති විය යුතු ගුණයන් ලබාගන්නා තැනැත්තා වීමයි. එම ආර්ය පෘද්ගලයාට අයත් යම් සාරයක් හා යම් උතුම් ගුණයක් ඇද්ද, එය ඔහු ලබාගනී යන අර්ථයයි.

5. Migasālāsuttavaṇṇanā

5. මිගසාලා සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

75. Pañcamassa ādimhi tāva yaṃ vattabbaṃ, taṃ chakkanipāte vuttameva. Dussīlo hotītiādīsu pana dussīloti nissīlo. Cetovimuttinti phalasamādhiṃ. Paññāvimuttinti phalañāṇaṃ. Nappajānātīti uggahaparipucchāvasena na jānāti. Dussīlyaṃ aparisesaṃ nirujjhatīti ettha pañca dussīlyāni tāva sotāpattimaggena pahīyanti, dasa arahattamaggena. Phalakkhaṇe tāni pahīnāni nāma honti. Phalakkhaṇaṃ sandhāya idha ‘‘nirujjhatī’’ti vuttaṃ. Puthujjanassa sīlaṃ pañcahi kāraṇehi bhijjati pārājikāpajjanena sikkhāpaccakkhānena titthiyapakkhandanena arahattena maraṇenāti. Tattha purimā tayo bhāvanāparihānāya saṃvattanti, catuttho vaḍḍhiyā, pañcamo neva hānāya na vaḍḍhiyā. Kathaṃ panetaṃ arahattena sīlaṃ bhijjatīti? Puthujjanassa hi sīlaṃ accantakusalameva hoti, arahattamaggo ca kusalākusalakammakkhayāya saṃvattatīti evaṃ tena taṃ bhijjati. Savanenapi akataṃ hotīti sotabbayuttakaṃ assutaṃ hoti. Bāhusaccenapi akataṃ hotīti ettha bāhusaccanti vīriyaṃ. Vīriyena kattabbayuttakaṃ akataṃ hoti, tassa akatattā saggatopi maggatopi parihāyati. Diṭṭhiyāpi appaṭividdhaṃ hotīti diṭṭhiyā paṭivijjhitabbaṃ appaṭividdhaṃ hoti apaccakkhakataṃ. Sāmayikampi vimuttiṃ na labhatīti kālānukālaṃ dhammassavanaṃ nissāya pītipāmojjaṃ na labhati. Hānāya paretīti hānāya pavattati.

75. පස්වන සූත්‍රයේ ආරම්භයේදී කිවයුතු යමක් ඇද්ද, එය ඡක්ක නිපාතයෙහි පවසන ලදී. 'දුස්සීලෝ හෝති' යනාදියේ 'දුස්සීලෝ' යනු සිල් රහිත වූවකි. 'චේතෝවිමුත්තිං' යනු ඵල සමාධියයි. 'පඤ්ඤාවිමුත්තිං' යනු ඵල ඥානයයි. 'නප්පජානාති' යනු උගෙනීම හා විමසීම මගින් නොදැනීමයි. 'දුස්සීල්‍යං අපරිසේසං නිරුජ්ඣති' යන්නෙහි ප්‍රථමයෙන් දුශ්ශීල භාවයට හේතු වන අකුසල ධර්ම පහක් සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වේ, දස දුශ්ශීල අකුසල ධර්මයන් අර්හත් මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වේ. ඵල ක්ෂණයේදී ඒවා ප්‍රහීණ වූවා නම් වේ. මෙහි 'නිරුද්ධ වේ' යයි වදාළේ ඵල ක්ෂණය අරභයාය. පෘථග්ජනයෙකුගේ සීලය කරුණු පහකින් බිඳෙයි: පාරාජිකා වීමෙන්, ශික්ෂා පද ප්‍රත්‍යාඛ්‍යානය කිරීමෙන්, තීර්ථකයන් වෙත යාමෙන්, අර්හත් ඵලයට පැමිණීමෙන් සහ මරණයෙනි. එහි මුල් කරුණු තුන භාවනාව පිරිහීම පිණිස පවතී, හතරවැන්න දියුණුව පිණිස පවතී, පස්වැන්න පිරිහීම පිණිසවත් දියුණුව පිණිසවත් පවතින්නේ නැත. අර්හත් මාර්ගයෙන් සීලය බිඳෙන්නේ කෙසේද? පෘථග්ජනයාගේ සීලය ඒකාන්තයෙන්ම කුසලයක්ම වන අතර අර්හත් මාර්ගය කුසල අකුසල කර්මයන් ක්ෂය කිරීම පිණිස පවතී; එබැවින් ඒ මගින් එම සීලය බිඳෙයි (අහෝසි වේ). 'සවනේනපි අකතං හෝති' යනු ඇසිය යුතු ධර්මය අසා නැති බවයි. 'බාහුසච්චේනපි අකතං හෝති' යන්නෙහි 'බාහුසච්චං' යනු වීර්යයයි. වීර්යයෙන් කළ යුතු දෙය නොකරන ලද බවයි, එය නොකිරීම නිසා ස්වර්ගයෙන් මෙන්ම මාර්ගයෙන්ද පිරිහෙයි. 'දිට්ඨියාපි අප්පටිවිද්ධං හෝති' යනු ප්‍රඥාවෙන් විනිවිද දැකිය යුතු ධර්මය විනිවිද නොදැකීම හෙවත් ප්‍රත්‍යක්ෂ නොකිරීමයි. 'සාමයිකම්පි විමුත්තිං න ලභති' යනු කලින් කලට ධර්ම ශ්‍රවණය ඇසුරින් ලබන ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යය නොලැබීමයි. 'හානාය පරේති' යනු පිරිහීම පිණිස පවතින බවයි.

Yathābhūtaṃ pajānātīti ‘‘sotāpattiphalaṃ patvā pañcavidhaṃ dussīlyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī’’ti uggahaparipucchāvasena jānāti. Tassa savanenapi kataṃ hotīti sotabbayuttakaṃ sutaṃ hoti. Bāhusaccenapi kataṃ hotīti [Pg.324] vīriyena kattabbayuttakaṃ antamaso dubbalavipassanāmattakampi kataṃ hoti. Diṭṭhiyāpi suppaṭividdhaṃ hotīti antamaso lokiyapaññāyapi paccayapaṭivedho kato hoti. Imassa hi puggalassa paññā sīlaṃ paridhovati, so paññāparidhotena visesaṃ pāpuṇāti.

'යථාභූතං පජානාති' යනු "සෝතාපත්ති ඵලයට පැමිණ පංචවිධ දුශ්ශීල භාවය ඉතිරි නැතිව නිරුද්ධ වේ" යයි උගෙනීම හා විමසීම මගින් දැන ගැනීමයි. ඔහු විසින් 'සවනේනපි කතං හෝති' යනු ඇසිය යුතු ධර්මය අසා ඇති බවයි. 'බාහුසච්චේනපි කතං හෝති' යනු වීර්යයෙන් කළ යුතු දේ, අවම වශයෙන් දුබල විදර්ශනා මාත්‍රයක් හෝ කර ඇති බවයි. 'දිට්ඨියාපි සුප්පටිවිද්ධං හෝති' යනු අවම වශයෙන් ලෞකික ප්‍රඥාවෙන් හෝ හේතු ප්‍රත්‍යයන් විනිවිද දැක තිබීමයි. මේ පුද්ගලයාගේ ප්‍රඥාව විසින් සීලය පිරිසිදු කරයි, ඔහු ප්‍රඥාවෙන් පිරිසිදු කරන ලද ඒ සීලය හේතුවෙන් සුවිශේෂී අධිගමනයන්ට පැමිණෙයි.

Pamāṇikāti puggalesu pamāṇaggāhakā. Pamiṇantīti pametuṃ tuletuṃ arahanti. Eko hīnoti eko guṇehi hīno. Paṇītoti eko guṇehi paṇīto uttamo. Taṃ hīti taṃ pamāṇakaraṇaṃ. Abhikkantataroti sundarataro. Paṇītataroti uttamataro. Dhammasoto nibbahatīti sūraṃ hutvā pavattamānaṃ vipassanāñāṇaṃ nibbahati, ariyabhūmiṃ pāpeti. Tadantaraṃ ko jāneyyāti taṃ evaṃ kāraṇaṃ ko jāneyya. Sīlavā hotīti lokiyasīlena sīlavā hoti. Yatthassa taṃ sīlanti arahattavimuttiṃ patvā sīlaṃ aparisesampi nirujjhati nāma, tattha yutti vuttāyeva. Ito paresu dvīsu aṅgesu anāgāmiphalaṃ vimutti nāma, pañcame arahattameva. Sesamettha vuttanayānusāreneva veditabbaṃ. Chaṭṭhaṃ uttānatthameva.

'පමාණිකා' යනු පුද්ගලයන්ගේ තරාතිරම මනින්නන්ය. 'පමිණන්ති' යනු මැනීමට හෝ සැසඳීමට සුදුසු බවයි. 'එකෝ හීනෝ' යනු එක් අයෙක් ගුණයෙන් හීන බවයි. 'පණීතෝ' යනු එක් අයෙක් ගුණයෙන් උසස් හෝ උත්තම බවයි. 'තං හි' යනු ඒ ප්‍රමාණ කිරීමයි. 'අභික්කන්තතරෝ' යනු වඩාත් යහපත් බවයි. 'පණීතතරෝ' යනු වඩාත් උත්තම බවයි. 'ධම්මසෝතෝ නිබ්බහති' යනු වීරවන්තව පවතින විදර්ශනා ඥානය විසින් (සංසාරයෙන්) එතෙර කරවීමයි, ආර්ය භූමියට පමුණුවයි. 'තදන්තරං කෝ ජානෙය්‍ය' යනු ඒ කාරණය කවුරුන් දැනගනිත්ද යන්නයි. 'සීලවා හෝති' යනු ලෞකික සීලයෙන් සිල්වත් වීමයි. 'යත්ථස්ස තං සීලං' යනු අර්හත් විමුක්තියට පැමිණ සීලය සහමුලින්ම නිරුද්ධ වීමයි, ඒ පිළිබඳ යුක්තිය කලින් පවසන ලදී. මින් පසු එන අංග දෙකෙහි 'විමුක්තිය' යනු අනාගාමී ඵලයයි, පස්වන අංගයේදී එය අර්හත් ඵලයම වේ. මෙහි ඉතිරි කොටස පෙර පවසන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය. හයවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

7. Kākasuttavaṇṇanā

7. කාක සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

77. Sattame dhaṃsīti guṇadhaṃsako. Kassaci guṇaṃ anādiyitvā hatthenapi gahito tassa sīsepi vaccaṃ karoti. Pagabbhoti pāgabbhiyena samannāgato. Tintiṇoti tintiṇaṃ vuccati taṇhā, tāya samannāgato, āsaṅkābahulo vā. Luddoti dāruṇo. Akāruṇikoti nikkāruṇiko. Dubbaloti abalo appathāmo. Oravitāti oravayutto oravanto carati. Necayikoti nicayakaro.

77. හත්වන සූත්‍රයෙහි, 'ධංසී' යනු ගුණ නසන්නායි. ඔහු කිසිවෙකුගේ ගුණයක් නොසලකා, අතින් අල්ලා ගත්තද ඔහුගේ හිස මත පවා අශුචි කරයි. 'පගබ්භෝ' යනු අකීකරු නොහික්මුණු බවින් යුක්ත වීමයි. 'තින්තිණෝ' යනු තෘෂ්ණාවයි, එයින් යුක්ත වූ හෝ බොහෝ සැක සහිත තැනැත්තායි. 'ලුද්දෝ' යනු දරුණු තැනැත්තායි. 'අකාරුණිකෝ' යනු කරුණාවක් නැති තැනැත්තායි. 'දුබ්බලෝ' යනු ශක්තියක් හෝ බලයක් නැති තැනැත්තායි. 'ඔරවිතා' යනු පහත් හඬින් විලාප තබමින් හැසිරෙන තැනැත්තායි. 'නේචයිකෝ' යනු අනර්ථකාරී දේ රැස් කරන්නායි.

9. Āghātavatthusuttavaṇṇanā

9. ආඝාතවත්ථු සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

79. Navame aṭṭhāneti akāraṇe. Sacittakapavattiyañhi ‘‘anatthaṃ me acarī’’tiādi kāraṇaṃ bhaveyya, khāṇupahaṭādīsu taṃ natthi. Tasmā tattha āghāto aṭṭhāne āghāto nāma. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

79. නවවන සූත්‍රයෙහි, 'අට්ඨානේ' යනු අහේතුකව (හේතුවක් නොමැතිව) යන්නයි. සිතක් ඇති සත්ත්වයන් සම්බන්ධව "මට අනර්ථයක් කළේය" ආදී වශයෙන් ක්‍රෝධයට හේතුවක් තිබිය හැකිය, නමුත් කණුවක වැදීම වැනි දේවලදී එවැනි හේතුවක් නැත. එබැවින් එවැනි තැන්හි ඇති වන ක්‍රෝධය අස්ථානගත ක්‍රෝධය නම් වේ. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

Ākaṅkhavaggo tatiyo.

තුන්වන ආකංඛ වර්ගයයි.

(9) 4. Theravaggo

(9) 4. ථේර වර්ගයයි.

1-3. Vāhanasuttādivaṇṇanā

1-3. වාහන සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

81-83. Catutthassa [Pg.325] paṭhame vimariyādīkatenāti kilesamariyādaṃ bhinditvā vimariyādaṃ katena. Dutiyaṃ uttānatthameva. Tatiye no ca payirupāsitāti na upaṭṭhāti.

81-83. හතරවන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි, 'විමරියාදීකතේන' යනු ක්ලේශ සීමාවන් බිඳ දමා සීමා රහිත බවට (රහත් බවට) පත් වූ තැනැත්තා විසින් යන්නයි. දෙවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. තුන්වැන්නෙහි 'නෝ ච පයිරුපාසිතා' යනු උපස්ථාන නොකිරීමයි.

4. Byākaraṇasuttavaṇṇanā

4. ව්‍යාකරණ සූත්‍රයේ වර්ණනාවයි.

84. Catutthe jhāyī samāpattikusaloti jhānehi ca sampanno samāpattiyañca cheko. Irīṇanti tucchabhāvaṃ. Vicinanti guṇavicinataṃ nigguṇabhāvaṃ. Atha vā irīṇasaṅkhātaṃ araññaṃ vicinasaṅkhātaṃ mahāgahanañca āpanno viya hoti. Anayanti avaḍḍhiṃ. Byasananti vināsaṃ. Anayabyasananti avaḍḍhivināsaṃ. Kiṃ nu khoti kena kāraṇena.

84. හතරවන සූත්‍රයෙහි; ‘ඣායී සමාපත්තීකුසලො’ යනු ධ්‍යානයන්ගෙන් යුක්ත වූ ද සමාපත්තියෙහි දක්ෂ වූ ද යන්නයි. ‘ඉරීණං’ යනු හිස් බවයි. ‘විචිනං’ යනු ගුණයන්ගෙන් තොර බව හෙවත් නිර්ගුණ බවයි. එසේත් නැතහොත් ‘ඉරීණ’ නම් වූ නිසරු වනයට හා ‘විචින’ නම් වූ මහා ඝන වනයට පැමිණියෙකු මෙන් වෙයි. ‘අනයං’ යනු අභිවෘද්ධියක් නොමැති වීමයි. ‘බ්‍යසනං’ යනු විනාශයයි. ‘අනයබ්‍යසනං’ යනු අභිවෘද්ධියක් නොමැති වීම හා විනාශයයි. ‘කිං නු ඛො’ යනු කුමන හේතුවක් නිසාද යන්නයි.

5-6. Katthīsuttādivaṇṇanā

5-6. කත්ථී සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

85-86. Pañcame katthī hoti vikatthīti katthanasīlo hoti vikatthanasīlo, vivaṭaṃ katvā katheti. Na santatakārīti na satatakārī. Chaṭṭhe adhimānikoti anadhigate adhigatamānena samannāgato. Adhimānasaccoti adhigatamānameva saccato vadati.

85-86. පස්වන සූත්‍රයෙහි; ‘කත්ථී හොති විකත්ථී’ යනු තමා ගැන පසසා ගන්නා සුලු වූ, ප්‍රසිද්ධියේ වර්ණනා කරගන්නා වූ තැනැත්තායි. ‘න සන්තතකාරී’ යනු නිරන්තරයෙන් කටයුතු නොකරන්නා යන්නයි. හයවන සූත්‍රයෙහි; ‘අධිමානිකො’ යනු තවම ලබා නොගත් (මාර්ගඵල) ලබන ලදැයි යන අධිමානයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. ‘අධිමානසච්චො’ යනු තමා ලැබූ බවට ඇති අධිමානයම සත්‍යයක් ලෙස පවසන බවයි.

7. Nappiyasuttavaṇṇanā

7. නප්පිය සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

87. Sattame adhikaraṇiko hotīti adhikaraṇakārako hoti. Na piyatāyāti na piyabhāvāya. Na garutāyāti na garubhāvāya. Na sāmaññāyāti na samaṇadhammabhāvāya. Na ekībhāvāyāti na nirantarabhāvāya. Dhammānaṃ na nisāmakajātikoti navannaṃ lokuttaradhammānaṃ na nisāmanasabhāvo na upadhāraṇasabhāvo. Na paṭisallānoti na paṭisallīno. Sāṭheyyānīti saṭhabhāvo. Kūṭeyyānīti kūṭabhāvo. Jimheyyānīti na ujubhāvā. Vaṅkeyyānīti vaṅkabhāvā.

87. හත්වන සූත්‍රයෙහි; ‘අධිකරණිකො හොති’ යනු අධිකරණ (විවාද) ඇති කරන්නෙකු වීමයි. ‘න පියතාය’ යනු ප්‍රිය බව පිණිස නොවේ. ‘න ගරුතාය’ යනු ගරු බව පිණිස නොවේ. ‘න සාමඤ්ඤාය’ යනු ශ්‍රමණ ධර්මය පිණිස නොවේ. ‘න ඒකීභාවාය’ යනු අඛණ්ඩ පැවැත්ම (සමගිය) පිණිස නොවේ. ‘ධම්මානං න නිසාමකජාතිකො’ යනු නවලොකුත්තර ධර්මයන් මෙනෙහි කරන ස්වභාවයක් හෝ ධාරණය කරගන්නා ස්වභාවයක් නොමැති වීමයි. ‘න පටිසල්ලානො’ යනු හුදෙකලාව වසන්නෙකු නොවීමයි. ‘සාඨෙය්‍යානි’ යනු කපටි බවයි. ‘කූටෙය්‍යානි’ යනු වංචනික බවයි. ‘ජිම්හෙය්‍යානි’ යනු ඍජු නොවන බවයි. ‘වංකෙය්‍යානි’ යනු ඇද (වංක) බවයි.

8. Akkosakasuttavaṇṇanā

8. අක්කෝසක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

88. Aṭṭhame [Pg.326] akkosakaparibhāsako ariyūpavādī sabrahmacārinanti ettha sabrahmacāripadaṃ akkosakaparibhāsakapadehi yojetabbaṃ ‘‘akkosako sabrahmacārīnaṃ, paribhāsako sabrahmacārīna’’nti. Ariyānaṃ pana guṇe chindissāmīti antimavatthunā upavadanto ariyūpavādī nāma hoti. Saddhammassa na vodāyantīti sikkhāttayasaṅkhātā sāsanasaddhammā assa vodānaṃ na gacchanti. Rogātaṅkanti ettha rogova kicchājīvitabhāvakaraṇena ātaṅkoti veditabbo.

88. අටවන සූත්‍රයෙහි; ‘අක්කොසකපරිභාසකො අරියූපවාදී සබ්‍රහ්මචාරීනං’ යන්නෙහි ‘සබ්‍රහ්මචාරී’ යන පදය ‘අක්කොසක’ හා ‘පරිභාසක’ යන පද සමඟ සම්බන්ධ කළ යුතුය. එනම්, ‘සබ්‍රහ්මචාරීන්ට ආක්‍රෝශ කරන්නා වූ, සබ්‍රහ්මචාරීන්ට පරිභව කරන්නා වූ’ යනුවෙනි. ආර්යයන්ගේ ගුණයන් නසන්නෙමියි යන අදහසින් අන්තිම වස්තුවෙන් (පරාජිකා ආදියෙන්) චෝදනා කරන්නා ‘අරියූපවාදී’ නම් වේ. ‘සද්ධම්මස්ස න වොදායන්ති’ යනු ඔහුට ශික්ෂාත්‍රය සංඛ්‍යාත ශාසන සද්ධර්මයන්ගෙන් පාරිශුද්ධියක් ඇති නොවන බවයි. ‘රොගාතංකං’ යන්නෙහි රෝගයම දුක්ඛිත ජීවිතයක් ඇති කරන හෙයින් ‘ආතංක’ (පීඩාව) යැයි දත යුතුය.

9. Kokālikasuttavaṇṇanā

9. කෝකාලික සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

89. Navame kokāliko bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkamīti koyaṃ kokāliko, kasmā ca upasaṅkami? Ayaṃ kira kokālikaraṭṭhe kokālikanagare kokālikaseṭṭhissa putto pabbajitvā pitarā kārite vihāre vasati cūḷakokālikoti nāmena, na pana devadattassa sisso. So hi brāhmaṇaputto mahākokāliko nāma. Bhagavati pana sāvatthiyaṃ viharante dve aggasāvakā pañcamattehi bhikkhusatehi saddhiṃ janapadacārikaṃ caramānā upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya vivekavāsaṃ vasitukāmā te bhikkhū uyyojetvā attano pattacīvaramādāya tasmiṃ janapade taṃ nagaraṃ patvā vihāraṃ agamiṃsu. Tattha nesaṃ kokāliko vattaṃ akāsi. Tepi tena saddhiṃ sammoditvā, ‘‘āvuso, mayaṃ idha temāsaṃ vasissāma, mā no kassaci ārocesī’’ti paṭiññaṃ gahetvā vasiṃsu. Vasitvā pavāraṇādivase pavāretvā ‘‘gacchāma mayaṃ, āvuso’’ti kokālikaṃ āpucchiṃsu. Kokāliko ‘‘ajja, āvuso, ekadivasaṃ vasitvā sve gamissathā’’ti vatvā dutiyadivase nagaraṃ pavisitvā manusse āmantesi – ‘‘āvuso, tumhe dve aggasāvake idha āgantvā vasamānepi na jānātha, na te koci paccayenapi nimantetī’’ti. Nagaravāsino ‘‘kahaṃ, bhante, therā, kasmā no nārocayitthā’’ti? Kiṃ, āvuso, ārocitena, kiṃ na passatha dve bhikkhū therāsane nisīdante, ete aggasāvakāti. Te khippaṃ sannipatitvā sappiphāṇitādīni ceva cīvaradussāni ca saṃhariṃsu.

89. නවවන සූත්‍රයෙහි; ‘කොකාලිකො භික්ඛු යෙන භගවා තෙනුපසංකමි’ යනු මේ කෝකාලික යනු කවරෙක්ද? ඔහු පැමිණියේ කුමක් නිසාද? ඔහු කෝකාලික රටේ කෝකාලික නගරයේ කෝකාලික සිටුතුමාගේ පුත්‍රයාය. ඔහු පැවිදි වී පියා කරවා දුන් විහාරයේ විසීය. ඔහු ‘චූළ කෝකාලික’ නම් විය. ඔහු දේවදත්තයන්ගේ ශිෂ්‍යයා නොවේ. ඔහු (දේවදත්ත ශිෂ්‍යයා) බමුණු පුත්‍රයෙකි, ‘මහා කෝකාලික’ නම් විය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර වැඩවසන කල්හි, අග්‍රශ්‍රාවක දෙනම පන්සියයක් පමණ භික්ෂූන් සමඟ ජනපද චාරිකාවේ වඩිමින්, වස් සමාදානයට ආසන්න වූ විට විවේකීව වාසය කරනු කැමතිව, ඒ භික්ෂූන් පිටත් කර හැර තම පාත්‍ර සිවුරු ගෙන ඒ ජනපදයේ නගරයට පැමිණ විහාරයට වැඩිහිටිය. එහිදී කෝකාලික ඔවුන්ට වත්පිළිවෙත් කළේය. උන්වහන්සේලාද ඔහු සමඟ සතුටු සාමීචියේ යෙදී, “ඇවැත්නි, අපි මෙහි තුන් මසක් වසන්නෙමු, අප මෙහි වසන බව කිසිවෙකුට නොකියන්න” යැයි පොරොන්දු කරවාගෙන වැඩසිටියහ. වස් වැස පවාරණයෙන් පසු, “ඇවැත්නි, අපි යන්නෙමු” යැයි කෝකාලිකගෙන් සමුගත්හ. කෝකාලික “ඇවැත්නි, අද එක් දවසක් වැඩසිට හෙට වඩින්න” යැයි කියා, දෙවන දිනයේ නගරයට වැදී මිනිසුන්ට මෙසේ කීවේය: “ඇවැත්නි, අග්‍රශ්‍රාවක දෙනම මෙහි පැමිණ වාසය කරන බව ඔබලා දන්නේ නැත, කිසිවෙක් උන්වහන්සේලාට ප්‍රත්‍යයකින්වත් ආරාධනා නොකරති”. නුවර වැසියෝ “ස්වාමීනි, ඒ තේරවරුන් කොහේ වැඩසිටිත්ද? අපට නොකීවේ මන්ද?” යැයි ඇසූහ. “ඇවැත්නි, කීමෙන් ඇති පලය කුමක්ද? තේරාසනයෙහි වැඩසිටින භික්ෂූන් දෙනම ඔබ දකින්නේ නැද්ද? ඒ අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාය” යැයි කීය. ඔවුහු වහා රැස්ව ගිතෙල්, පැණි ආදිය ද සිවුරු පිළි ද පිළියෙළ කළහ.

Kokāliko [Pg.327] cintesi – ‘‘paramappicchā aggasāvakā payuttavācāya uppannalābhaṃ na sādiyissanti, asādiyantā ‘āvāsikassa dethā’ti vakkhantī’’ti taṃ lābhaṃ gāhāpetvā therānaṃ santikaṃ agamāsi. Therā disvāva ‘‘ime paccayā neva amhākaṃ, na kokālikassa kappantī’’ti paṭikkhipitvā pakkamiṃsu. Kokāliko ‘‘kathañhi nāma sayaṃ aggaṇhantā mayhampi adāpetvā pakkamissantī’’ti āghātaṃ uppādesi. Tepi bhagavato santikaṃ gantvā bhagavantaṃ vanditvā puna attano parisaṃ ādāya janapadacārikaṃ carantā anupubbena tasmiṃ raṭṭhe tameva nagaraṃ paccāgamiṃsu. Nāgarā there sañjānitvā saha parikkhārehi dānaṃ sajjetvā nagaramajjhe maṇḍapaṃ katvā dānaṃ adaṃsu, therānañca parikkhāre upanāmesuṃ. Therā bhikkhusaṅghassa niyyādayiṃsu. Taṃ disvā kokāliko cintesi – ‘‘ime pubbe appicchā ahesuṃ, idāni pāpicchā jātā, pubbepi appicchasantuṭṭhapavivittasadisāva maññe’’ti there upasaṅkamitvā, ‘‘āvuso, tumhe pubbe appicchā viya, idāni pana pāpabhikkhū jātatthā’’ti vatvā ‘‘mūlaṭṭhāneyeva nesaṃ patiṭṭhaṃ bhindissāmī’’ti taramānarūpo nikkhamitvā yena bhagavā tenupasaṅkami. Ayamesa kokāliko, iminā ca kāraṇena upasaṅkamīti veditabbo.

කෝකාලික මෙසේ සිතීය - “අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා අතිශයින්ම අල්පේච්ඡය, ඉඟි බස් මඟින් ලැබුණු ලාභ පිළි නොගනිති, පිළි නොගෙන ‘ආවාසික භික්ෂුවට දෙන්න’ යැයි පවසනු ඇත”. ඔහු ඒ ලාභය ගෙන්වාගෙන තේරවරුන් වෙත ගියේය. තේරවරුන් එය දැකම, “මේ ප්‍රත්‍යයෝ අපටත් නුසුදුසුය, කෝකාලිකටත් නුසුදුසුය” යැයි ප්‍රතික්ෂේප කර පිටත්ව වැඩිහිටිය. “තමන් නොගන්නවා පමණක් නොව මටත් නොදෙවා වඩින්නේ කෙසේද?” යැයි කෝකාලික වෛර බැඳගත්තේය. උන්වහන්සේලා ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත ගොස් වැඳ, නැවත තම පිරිස සමඟ ජනපද චාරිකාවේ වඩිමින් අනුපිළිවෙලින් ඒ රටේ ඒ නගරයටම පැමිණියහ. නගර වැසියෝ තේරවරුන් හඳුනාගෙන පිරිකර සහිත දානයක් පිළියෙළ කර නගර මධ්‍යයේ මණ්ඩපයක් තනා දන් දුන්හ, තේරවරුන්ට ද පිරිකර පිදූහ. තේරවරු ඒවා භික්ෂු සංඝයාට පවරා දුන්හ. එය දැක කෝකාලික මෙසේ සිතීය - “මොවුහු පෙර අල්පේච්ඡ වූහ, දැන් පාපිච්ඡ (ලාභයට ලොල්) වී සිටිති, පෙර අල්පේච්ඡ සන්තෝසී විවේකී අය මෙන් සිටියේ රවටන්නට යැයි සිතමි”. ඔහු තේරවරුන් වෙත ගොස්, “ඇවැත්නි, ඔබලා පෙර අල්පේච්ඡ අය මෙන් සිට දැන් පාපී භික්ෂූන් වී සිටිති” යැයි කියා, “මුල් තැනදීම (බුදුන් හමුවේම) මොවුන්ගේ පිළිගැනීම විනාශ කරමි” යැයි කලබලයෙන් නික්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණියේය. මේ කෝකාලිකය, ඔහු පැමිණියේ මේ හේතුව නිසා යැයි දත යුතුය.

Bhagavā taṃ turitaturitaṃ āgacchantaṃ disvāva āvajjento aññāsi ‘‘ayaṃ aggasāvake akkositukāmo āgato, sakkā nu kho paṭisedhetu’’nti. Tato ‘‘na sakkā paṭisedhetuṃ, theresu aparajjhitvā āgato, ekaṃsena pana padumaniraye nibbattissatī’’ti disvā ‘‘sāriputtamoggallānepi nāma garahantaṃ sutvā na nisedhetī’’ti vādamocanatthaṃ ariyūpavādassa ca mahāsāvajjabhāvadassanatthaṃ mā hevanti tikkhattuṃ paṭisedhesi. Tattha mā hevanti mā evaṃ abhaṇi. Saddhāyikoti saddhāya āgamakaro pasādāvaho, saddhātabbavacano vā. Paccayikoti pattiyāyitabbavacano.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉතා වේගයෙන් එන ඔහු දැක ආවර්ජනා කොට, “මොහු අග්‍රශ්‍රාවකයන්ට ආක්‍රෝශ කිරීමට පැමිණෙන්නේය, මොහු වැළැක්විය හැකිද?” යි බලා, “වැළැක්විය නොහැකිය, තේරවරුන්ට අපරාධ කොට පැමිණ සිටී, ඒකාන්තයෙන්ම පදුම නිරයේ උපදින්නේය” යි දැක, “සාරිපුත්ත මොග්ගල්ලානයන් වැනි අයට නින්දා කරන බව අසා සිටියදීත් වැළැක්වූයේ නැතැයි” යන චෝදනාවෙන් මිදීමට ද, ආර්ය උපවාදයේ ඇති මහා සාවද්‍ය බව පෙන්වීමට ද “මා හෙවං” (මෙසේ නොකියන්න) යැයි තුන් වරක් වළක්වා වදාළහ. එහි ‘මා හෙවං’ යනු මෙසේ නොකියව, මෙසේ පවසන්න එපා යන්නයි. ‘සද්ධායිකො’ යනු ශ්‍රද්ධාව ඇති කරන හෙවත් ප්‍රසාදය උපදවන තැනැත්තායි, නැතහොත් විශ්වාස කටයුතු වචන ඇති තැනැත්තායි. ‘පච්චයිකො’ යනු විශ්වාස කටයුතු බස් ඇති තැනැත්තායි.

Pakkāmīti kammānubhāvena codiyamāno pakkāmi. Okāsakatañhi kammaṃ na sakkā paṭibāhituṃ. Acirapakkantassāti pakkantassa sato nacireneva. Sabbo kāyo phuṭo ahosīti kesaggamattampi okāsaṃ avajjetvā sakalasarīraṃ aṭṭhīni bhinditvā uggatāhi pīḷakāhi ajjhotthaṭaṃ [Pg.328] ahosi. Yasmā pana buddhānubhāvena tathārūpaṃ kammaṃ buddhānaṃ sammukhībhāve vipākaṃ dātuṃ na sakkoti, dassanūpacāre vijahitamatte deti, tasmā tassa acirapakkantassa pīḷakā uṭṭhahiṃsu. Kalāyamattiyoti caṇakamattiyo. Beluvasalāṭukamattiyoti taruṇabeluvamattiyo. Pabhijjiṃsūti bhijjiṃsu. Tāsu bhinnāsu sakalasarīraṃ panasapakkaṃ viya ahosi. So pakkena gattena jetavanadvārakoṭṭhake visagilito maccho viya kadalipattesu nipajji. Atha dhammassavanatthaṃ āgatāgatā manussā ‘‘dhi kokālika, dhi kokālika, ayuttamakāsi, attanoyeva mukhaṃ nissāya anayabyasanaṃ pattosī’’ti āhaṃsu. Tesaṃ saddaṃ sutvā ārakkhadevatā dhikkāramakaṃsu, ārakkhadevatānaṃ ākāsadevatāti iminā upāyena yāva akaniṭṭhabhavanā ekadhikkāro udapādi.

‘පක්කාමීති’ යනු තමාගේ කර්මානුභාවයෙන් පෙළඹවනු ලැබූවක් ලෙස නික්ම ගියේය. සැබවින්ම, විපාක දීමට අවස්ථාව සලසා ගත් කර්මයක් වළක්වාලිය නොහැකිය. ‘අචිරපක්කන්තස්සාති’ යනු ඔහු නික්ම ගොස් වැඩි වේලාවක් ගත වීමට පෙරමය. ‘සබ්බෝ කායෝ ඵුටෝ අහෝසීති’ යනු කෙස් අගක ප්‍රමාණයක් තරම් වූ හෝ ඉඩක් ඉතිරි නොකර මුළු සිරුරේම ඇට පවා සිදුරු කරමින් මතු වූ ගෙඩිවලින් මුළු සිරුරම වැසී ගියේය. බුද්ධානුභාවය හේතුවෙන් බුදුවරුන් ඉදිරියෙහි මෙවැනි කර්මයක් විපාක දීමට අසමත් වුවද, බුදුවරුන් පෙනෙන මානයෙන් ඉවත් වූ සැණින්ම එය විපාක දෙයි. එබැවින් ඔහු නික්ම ගොස් වැඩි වේලාවක් යන්නට මත්තෙන් කෝකාලිකට එම ගෙඩි හටගත්තේය. ‘කළායමත්තියෝති’ යනු වන මුං ඇට වැනි ප්‍රමාණයන්ය. ‘බේලුවසලාටුකමත්තියෝති’ යනු නොමේරූ බෙලි ගෙඩි වැනි ප්‍රමාණයන්ය. ‘පභිජ්ජිංසූති’ යනු පැළී ගියහ. ඒවා පැළී ගිය පසු මුළු සිරුරම ඉදුණු පැනි වරකා ගෙඩියක් මෙන් විය. ඔහු එම තුවාල සහිත ශරීරයෙන් යුතුව, වස පෙවුණු මත්ස්‍යයෙකු මෙන් ජේතවනාරාමයේ ද්වාර මණ්ඩපයෙහි කෙසෙල් කොළ මත වැතිර සිටියේය. එකල්හි බණ ඇසීම පිණිස පැමිණි මිනිස්සු ‘කෝකාලිකට නින්දා වේවා, කෝකාලිකට නින්දා වේවා, ඔහු නුසුදුසු දෙයක් කළේය, තමාගේම මුව නිසා විනාශයට පත් විය’ යි කීහ. ඔවුන්ගේ හඬ අසා ආරක්ඛක දේවතාවෝ නින්දා කළහ. ආරක්ඛක දේවතාවන්ගේ සිට අකනිටා භවනය දක්වාම එකම හඬින් නින්දා කරන ශබ්දය පැතිර ගියේය.

Turūti kokālikassa upajjhāyo turutthero nāma anāgāmiphalaṃ vatvā brahmaloke nibbatto. So bhummaṭṭhadevatā ādiṃ katvā ‘‘ayuttaṃ kokālikena kataṃ aggasāvake antimavatthunā abbhācikkhantenā’’ti paramparāya brahmalokasampattaṃ taṃ saddaṃ sutvā ‘‘mā mayhaṃ passantasseva varāko nassi, ovadissāmi naṃ theresu cittappasādatthāyā’’ti āgantvā tassa purato aṭṭhāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘turū paccekabrahmā’’ti. Pesalāti piyasīlā. Kosi tvaṃ, āvusoti nisinnakova kabarakkhīni ummīletvā evamāha. Passa yāvañca te idaṃ aparaddhati yattakaṃ tayā aparaddhaṃ, attano nalāṭe mahāgaṇḍaṃ apassanto sāsapamattāya pīḷakāya maṃ codetabbaṃ maññasīti āha.

‘තුරූති’ යනු කෝකාලිකගේ උපාධ්‍යාය වූ තුරු තෙරුන්ය. උන්වහන්සේ අනාගාමී ඵලයට පැමිණ බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්හ. ඒ තුරු බ්‍රහ්මයා භූමාටු දේවතාවන්ගේ පටන් ‘කෝකාලික අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාට අන්තිම වස්තුවෙන් (පාරාජිකාවෙන්) චෝදනා කරමින් නුසුදුසු දෙයක් කළේය’ යන පරම්පරාගත හඬ බ්‍රහ්ම ලෝකයට ඇසුණු විට, ‘මා බලා සිටියදීම මේ අසරණයා විනාශ නොවේවා, තෙරුන් වහන්සේලා කෙරෙහි සිත පැහැදවීම පිණිස ඔහුට අවවාද කරමි’ යි සිතා ඔහු ඉදිරියෙහි පෙනී සිටියේය. එය අරභයා ‘තුරු පච්චේක බ්‍රහ්මයා’ යයි කියන ලදී. ‘පේසලාති’ යනු ප්‍රියශීලී ගුණැති අයයි. ‘කෝසි ත්වං, ආවුසෝති’ යනු ඔහු වැතිර සිටි ඉරියව්වෙන්ම තිත් වැටුණු දෑස් ඇර මෙසේ ඇසීය. ‘පස්ස’ යනු තොප විසින් කරන ලද වරදේ තරම බලන්න යන්නයි. තමාගේ නළලෙහි ඇති මහත් වූ ගෙඩිය නොදැක අබ ඇටයක් වැනි වූ ගෙඩියක් ගැන මට චෝදනා කළ යුතු යැයි සිතන්නේදැයි විමසීය.

Atha naṃ ‘‘adiṭṭhippatto ayaṃ kokāliko, gilitaviso viya na kassaci vacanaṃ na karissatī’’ti ñatvā purisassa hītiādimāha. Tattha kuṭhārīti kuṭhārisadisā pharusavācā. Chindatīti kusalamūlasaṅkhāte mūleyeva nikantati. Nindiyanti ninditabbaṃ dussīlapuggalaṃ. Pasaṃsatīti uttamatthe sambhāvetvā khīṇāsavoti vadati. Taṃ vā nindati yo pasaṃsiyoti yo vā pasaṃsitabbo khīṇāsavo, taṃ antimavatthunā codento ‘‘dussīlo aya’’nti vadati. Vicināti mukhena so kalinti so taṃ aparādhaṃ [Pg.329] mukhena vicināti nāma. Kalinā tenāti tena aparādhena sukhaṃ na vindati. Nindiyapasaṃsāya hi pasaṃsiyanindāya ca samakova vipāko.

එවිට ‘මේ කෝකාලික විනාශයට පත්ව ඇත, වස පෙවුණු අයෙකු මෙන් කිසිවෙකුගේ බසක් නොඅසන්නේය’ යි දැන ‘පුරිසස්ස හි’ යනාදී ගාථාව වදාළ සේක. එහි ‘කුඨාරී’ යනු පොරවක් වැනි වූ රළු වචනයයි. ‘ඡින්දතී’ යනු කුසල් මුල් නමැති මුල්ම සිඳ දමයි. ‘නින්දියං’ යනු නින්දා කළ යුතු දුස්සීල පුද්ගලයාය. ‘පසංසතී’ යනු උත්තමාර්ථය වූ රහත් බවෙහි පිහිටුවා ප්‍රශංසා කිරීමයි. ‘තං වා නින්දති යෝ පසංසියෝ’ යනු ප්‍රශංසා කළ යුතු රහතන් වහන්සේට අන්තිම වස්තුවෙන් චෝදනා කරමින් ‘මොහු දුස්සීලයෙකි’ යි නින්දා කිරීමයි. ‘විචිනාති මුඛේන සෝ කලිං’ යනු ඔහු එම වරද මුඛයෙන් රැස් කර ගනී යන්නයි. ‘කලිනා තේනා’ යනු එම වරද නිසා ඔහු සැපයක් නොලබයි. නින්දා කළ යුත්තාට ප්‍රශංසා කිරීමෙන් හෝ ප්‍රශංසා කළ යුත්තාට නින්දා කිරීමෙන් ලැබෙන විපාකය සමානය.

Sabbassāpi sahāpi attanāti sabbena sakena dhanenapi attanāpi saddhiṃ yo akkhesu dhanaparājayo nāma, ayaṃ appamattako aparādho. Yo sugatesūti yo pana sammaggatesu puggalesu cittaṃ dūseyya, ayaṃ cittapadosova tato kalito mahantataro kali.

‘සබ්බස්සාපි සහාපි අත්තනාති’ යනු තම සියලු ධනය හා තමා පවා සූදුවෙන් පරාජය වීම යම් සේ ද, එය සුළු වරදකි. ‘යෝ සුගතේසූති’ යනු යමෙක් සුගතයන් වහන්සේලා හෝ උන්වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි සිත දූෂ්‍ය කරගනී ද, එම සිතේ දූෂ්‍යභාවය සූදුවෙන් වන පරාජයට වඩා ඉතා මහත් වූ විනාශයකි.

Idāni tassa mahantatarabhāvaṃ dassento sataṃ sahassānantiādimāha. Tattha sataṃ sahassānanti nirabbudagaṇanāya satasahassañca. Chattiṃsatīti aparāni chattiṃsati nirabbudāni. Pañca cāti abbudagaṇanāya pañca abbudāni. Yamariyagarahīti yaṃ ariye garahanto nirayaṃ upapajjati, tattha ettakaṃ āyuppamāṇanti attho.

දැන් එම වරදේ මහත් බව දැක්වීමට ‘සතං සහස්සානං’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘සතං සහස්සානං’ යනු නිරබ්බුද නිරයේ ගණනයෙන් ලක්ෂයකි. ‘ඡත්තිංසතී’ යනු තවත් නිරබ්බුද තිස් හයකි. ‘පඤ්ච’ යනු අබ්බුද නිරයේ ගණනයෙන් අබ්බුද පහකි. ‘යමරියගරහී’ යනු ආර්යයන් වහන්සේලාට නින්දා කරන්නා යම් නිරයක උපදී ද, එහි පවතින ආයු කාලය මෙපමණකැයි යන අර්ථයයි.

Kālamakāsīti upajjhāye pakkante kālaṃ akāsi. Padumanirayanti pāṭiyekko padumanirayo nāma natthi, avīcimahānirayasmiṃyeva pana padumagaṇanāya paccitabbe ekasmiṃ ṭhāne nibbatti.

‘කාලමකාසීති’ යනු උපාධ්‍යාය බ්‍රහ්මයා නික්ම ගිය පසු කෝකාලික මිය ගියේය. ‘පදුමනිරයං’ යන්නෙහි පදුම නිරය නමින් වෙන් වූ නිරයක් නැත. එහෙත් අවීචි මහා නිරයේම පදුම සංඛ්‍යාත කාලයක් පැසවිය යුතු එක් ස්ථානයක ඔහු උපන්නේය.

Vīsatikhārikoti māgadhakena patthena cattāro patthā, kosalaraṭṭhe eko pattho hoti. Tena patthena cattāro patthā āḷhakaṃ, cattāri āḷhakāni doṇaṃ, catudoṇā mānikā, catumānikā khārī, tāya khāriyā vīsatikhāriko. Tilavāhoti māgadhakānaṃ sukhumatilānaṃ tilasakaṭaṃ. Abbudo nirayoti abbudo nāma pāṭiyekko nirayo natthi, avīcimhiyeva pana abbudagaṇanāya paccitabbaṭṭhānassetaṃ nāmaṃ. Nirabbudādīsupi eseva nayo.

‘වීසතිඛාරිකෝ’ යනු මගධ නැළියෙන් නැළි හතරක් කෝසල රටේ එක් නැළියක් වෙයි. එම නැළියෙන් නැළි හතරක් අමුණකි, අමුණු හතරක් දෝණයකි, දෝණ හතරක් මානිකාවකි, මානිකා හතරක් කරත්තයකි (ඛාරී). එම කරත්ත විස්සක් ‘තිලවාහ’ නම් වේ. එය මගධයේ ඉතා සිහින් තල පිරවූ තල කරත්තයකි. ‘අබ්බුදෝ නිරයෝ’ යන්නෙහි අබ්බුද නමින් වෙන් වූ නිරයක් නැත. එය අවීචියේම අබ්බුද සංඛ්‍යාත කාලයක් විපාක දෙන ස්ථානයක නමකි. නිරබ්බුද ආදියෙහිද ක්‍රමය මෙයමය.

Vassagaṇanāpi panettha evaṃ veditabbā – yatheva hi sataṃ satasahassāni koṭi hoti, evaṃ sataṃ satasahassakoṭiyo pakoṭi nāma hoti, sataṃ satasahassapakoṭiyo koṭipakoṭi nāma, sataṃ satasahassakoṭipakoṭiyo nahutaṃ, sataṃ satasahassanahutāni ninnahutaṃ, sataṃ satasahassaninnahutāni ekaṃ abbudaṃ, tato vīsatiguṇaṃ nirabbudaṃ, esa nayo sabbatthāti. Dasamaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

මෙහි වර්ෂ ගණනාවද මෙසේ දත යුතුය. ලක්ෂ වාරයක් සියය කෝටියක් වෙයි. ලක්ෂ වාරයක් සියය කෝටි පකෝටියක් වෙයි. ලක්ෂ වාරයක් සියය පකෝටි කෝටිපකෝටියක් වෙයි. ලක්ෂ වාරයක් සියය කෝටිපකෝටි නහුතයක් වෙයි. ලක්ෂ වාරයක් සියය නහුත නින්නහුතයක් වෙයි. ලක්ෂ වාරයක් සියය නින්නහුත එක් අබ්බුදයක් වෙයි. එයින් විසි ගුණයක කාලයක් නිරබ්බුදය වෙයි. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමය දත යුතුය. දසවන සූත්‍රයද පෙර කී ක්‍රමයටම දත යුතුය. ඉතිරිය සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

Theravaggo catuttho.

සිව්වන තේර වර්ගයයි.

(10) 5. Upālivaggo

(10) 5. උපාලි වර්ගය.

1-2. Kāmabhogīsuttādivaṇṇanā

1-2. කාමභෝගී සූත්‍රය ආදියේ විවරණය.

91-92. Pañcamassa [Pg.330] paṭhame sāhasenāti sāhasiyakammena. Dutiye bhayānīti cittutrāsabhayāni. Verānīti akusalaverapuggalaverāni. Ariyo cassa ñāyoti saha vipassanāya maggo. Iti imasmiṃ sati idaṃ hotīti evaṃ imasmiṃ avijjādike kāraṇe sati idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ hoti. Imassuppādā idaṃ uppajjatīti yo yassa sahajātapaccayo hoti, tassa uppādā itaraṃ uppajjati nāma. Imasmiṃ asatīti avijjādike kāraṇe asati saṅkhārādikaṃ phalaṃ na hoti. Imassa nirodhāti kāraṇassa appavattiyā phalassa appavatti hoti.

91-92. පස්වන වර්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘සාහසේන’ යනු බලාත්කාරී ක්‍රියාවෙනි. දෙවන සූත්‍රයෙහි ‘භයානී’ යනු සිත තැතිගන්නා බියයි. ‘වේරානී’ යනු අකුසල වෛරය හා පුද්ගල වෛරයයි. ‘අරියෝ චස්ස ඤායෝ’ යනු විපස්සනාව සහිත මාර්ගයයි. ‘ඉති ඉමස්මිං සති ඉදං හෝති’ යනු මෙසේ අවිද්‍යාව ආදී හේතු ඇති කල්හි සංස්කාර ආදී ඵලයන් ඇති වේ යන්නයි. ‘ඉමස්සුප්පාදා ඉදං උප්පජ්ජතී’ යනු යම් ධර්මයක් යමකට සහජාත ප්‍රත්‍යය වේද, එහි ඉපදීමෙන් අනෙක උපදී යන්නයි. ‘ඉමස්මිං අසති’ යනු අවිද්‍යාව ආදී හේතු නැති කල්හි සංස්කාර ආදී ඵලයන් ඇති නොවේ යන්නයි. ‘ඉමස්ස නිරෝධා’ යනු හේතූන්ගේ නිරුද්ධ වීමෙන් ඵලයන්ගේ නොපැවැත්ම සිදු වේ යන්නයි.

3. Kiṃdiṭṭhikasuttavaṇṇanā

3. කිංදිට්ඨික සූත්‍ර විවරණය.

93. Tatiye saṇṭhāpesunti iriyāpathampi vacanapathampi saṇṭhāpesuṃ. Appasaddavinītāti appasaddena mattabhāṇinā satthārā vinītā. Paratoghosapaccayā vāti parassa vā vacanakāraṇā. Cetayitāti pakappitā. Maṅkubhūtāti domanassappattā nittejā. Pattakkhandhāti patitakkhandhā. Sahadhammenāti sahetukena kāraṇena vacanena.

93. තෙවන සූත්‍රයෙහි; 'සණ්ඨාපේසුං' (සන්ථාපේසුං) යනු ඉරියව් ද, වචන මාර්ගයන් ද මැනවින් පිහිටුවූහ යන්නයි. 'අප්පසද්දවිනීතා' යනු මඳ ශබ්ද ඇති, ප්‍රමාණානුකූලව වචන වදාරන ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් හික්මවන ලද යන්නයි. 'පරතොඝෝසපච්චයා වා' යනු අන්‍යයන්ගේ වචන නමැති හේතුවෙන් යන්නයි. 'චේතයිතා' යනු සකස් කරන ලද/පිළියෙළ කරන ලද යන්නයි. 'මංකුභූතා' යනු දොම්නසට පත් වූ, තේජසක් නොමැති වූ යන්නයි. 'පත්තක්ඛන්ධා' යනු පහතට හෙළන ලද කර ඇත්තාහු (කලකිරුණු ස්වභාවය) යන්නයි. 'සහධම්මේන' යනු හේතු සහිත වූ, කරුණු සහිත වූ වචනයෙන් යන්නයි.

4. Vajjiyamāhitasuttavaṇṇanā

4. වජ්ජියමාහිත සූත්‍ර වර්ණනාව

94. Catutthe vajjiyamāhitoti evaṃnāmako. Sabbaṃ tapanti sabbameva dukkarakārikaṃ. Sabbaṃ tapassinti sabbaṃ tapanissitakaṃ. Lūkhājīvinti dukkarakārikajīvikānuyogaṃ anuyuttaṃ. Gārayhanti garahitabbayuttakaṃ. Pasaṃsiyanti pasaṃsitabbayuttakaṃ. Venayikoti sayaṃ avinīto aññehi vinetabbo. Apaññattikoti na kiñci paññāpetuṃ sakkoti. Atha vā venayikoti sattavināsako. Apaññattikoti apaccakkhaṃ nibbānaṃ paññāpeti, sayaṃkatādīsu kiñci paññāpetuṃ na sakkoti. Na so bhagavā venayikoti so bhagavā evaṃ yāthāvato ñatvā kusalākusalaṃ paññāpento na aññena vinetabbo na aññasikkhito. Ye ca dhamme upādāya satto paññāpiyati, tesaṃ paññāpanato na sattavināsako, suvinīto susikkhito sattavināyakoti attho. Tassa ca paññattiyo [Pg.331] sapaññattiyoyevāti dasseti. Vimuttiṃ vimuccato akusalā dhammāti micchādiṭṭhisaṅkhātaṃ cittassa adhimuttiṃ adhimuccato akusalā dhammā vaḍḍhanti nāma, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sāsane pana cittassa vimuttisaṅkhāto vimutti kusalānaṃyeva paccayo hoti.

94. හතරවන සූත්‍රයෙහි; 'වජ්ජියමාහිතො' යනු ඒ නම ඇති තැනැත්තායි. 'සබ්බං තපං' යනු සියලුම දුෂ්කර ක්‍රියාවන්ය. 'සබ්බං තපස්සිං' යනු සියලු තපස් ව්‍රතයන් ඇසුරු කරන්නායි. 'ලූඛාජීවිං' යනු දුෂ්කර වූ ජීවිකාවක් ඇති කිරීමෙහි යෙදුණු තැනැත්තායි. 'ගාරය්හං' යනු ගැරහිය යුතු දෙයයි. 'පසංසියං' යනු ප්‍රශංසා කටයුතු දෙයයි. 'වේනයිකො' යනු තමා විසින් හික්මවිය නොහැකිව අන්‍යයන් විසින් හික්මවිය යුතු තැනැත්තායි. 'අපඤ්ඤත්තිකො' යනු කිසිවක් පැනවීමට අසමත් වූ තැනැත්තායි. එසේත් නැතිනම්, 'වේනයිකො' යනු සත්වයන් විනාශ කරන්නා (උච්ඡේදවාදියා) යන්නයි. 'අපඤ්ඤත්තිකො' යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ නොවන නිවන පනවන, තමා විසින් කරන ලද ක්‍රියාවන්හි කිසිවක් පැනවීමට අසමත් වූ තැනැත්තායි. 'න සෝ භගවා වේනයිකො' යනු ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ තත්ත්වාකාරයෙන් දැන කුසල් අකුසල් පනවන සේක්, අන්‍යයෙකු විසින් හික්මවිය යුත්තෙක් හෝ අන්‍යයෙකුගෙන් ශික්ෂණය ලැබූවෙක් නොවන සේක. යම් ධර්මයන් ඇසුරු කොට 'සත්වයා' යැයි පනවනු ලැබේද, ඒවා පැනවීම නිසා උන්වහන්සේ සත්ව විනාශකයෙකු නොවන සේක. මැනවින් හික්මවූ, මැනවින් ශික්ෂිත වූ, සත්වයන් හික්මවන නායකයාණෝය යනු අර්ථයයි. උන්වහන්සේගේ පැනවීම් පැනවීම් සහිතම බව මෙයින් දක්වයි. 'විමුත්තිං විමුච්චතො අකුසලා ධම්මා' යනු මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය සංඛ්‍යාත වූ සිතෙහි අධිමොක්ඛය (දැඩිව ගැනීම) ඇති තැනැත්තාට අකුසල් දහම්හු වැඩෙති යන්නයි. එය අරමුණු කොට මෙය වදාරන ලදී. ශාසනයෙහි නම් සිතේ විමුක්තිය සංඛ්‍යාත වූ මිදීම කුසල් දහම් සඳහාම ප්‍රත්‍ය වෙයි.

5. Uttiyasuttavaṇṇanā

5. උත්තිය සූත්‍ර වර්ණනාව

95. Pañcame tuṇhī ahosīti sattūpaladdhiyaṃ ṭhatvā apucchaṃ pucchatīti tuṇhī ahosi. Sabbasāmukkaṃsikaṃ vata meti mayā sabbapucchānaṃ uttamapucchaṃ pucchito samaṇo gotamo saṃsādeti no vissajjeti, nūna na visahati na sakkoti vissajjetunti evaṃ pāpikaṃ diṭṭhiṃ mā paṭilabhīti. Tadassāti taṃ evaṃ uppannaṃ diṭṭhigataṃ bhaveyya. Paccantimanti yasmā majjhimadese nagarassa uddhāpādīni thirāni vā hontu dubbalāni vā, sabbaso vā pana mā hontu, corāsaṅkā na hoti. Tasmā taṃ aggahetvā ‘‘paccantimaṃ nagara’’nti āha. Daḷhuddhāpanti thirapākārapādaṃ. Daḷhapākāratoraṇanti thirapākārañceva thirapiṭṭhisaṅghāṭañca. Ekadvāranti kasmā āha? Bahudvārasmiñhi nagare bahūhi paṇḍitadovārikehi bhavitabbaṃ, ekadvāre ekova vaṭṭati. Tathāgatassa ca paññāya añño sadiso natthi. Tasmā satthu paṇḍitabhāvassa opammatthaṃ ekaṃyeva dovārikaṃ dassetuṃ ‘‘ekadvāra’’nti āha. Paṇḍitoti paṇḍiccena samannāgato. Byattoti veyyattiyena samannāgato. Medhāvīti ṭhānuppattiyapaññāsaṅkhātāya medhāya samannāgato. Anupariyāyapathanti anupariyāyanāmakaṃ maggaṃ. Pākārasandhinti dvinnaṃ iṭṭhakānaṃ apagataṭṭhānaṃ. Pākāravivaranti pākārassa chinnaṭṭhānaṃ. Tadevetaṃ pañhanti taṃyeva ‘‘sassato loko’’tiādinā nayena puṭṭhaṃ ṭhapanīyapañhaṃ punapi pucchi. Sabbo ca tena lokoti sattūpaladdhiyaṃyeva ṭhatvā aññenākārena pucchatīti dasseti.

95. පස්වන සූත්‍රයෙහි; 'තුණ්හී අහෝසි' යනු සත්ව උපලබ්ධියෙහි (සත්වයෙකු ඇත යන හැඟීමෙහි) පිහිටා අසා නොගත යුතු දෙයක් අසන්නේය යන අදහසින් නිශ්ශබ්ද වූ සේක. 'සබ්බසාමුක්කංසිකං වත මේ' යනු මා විසින් සියලු ප්‍රශ්නවලට වඩා උතුම් ප්‍රශ්නයක් අසන ලදුව, ශ්‍රමණ ගෝතමයන් වහන්සේ එය මඟහරිති, විසඳන්නේ නැත; විසඳීමට සමත් නොවන්නේ දැයි මෙවැනි ලාමක දෘෂ්ටියක් ඇති කර නොගනිත්වා යන අර්ථයයි. 'තදස්ස' යනු ඔහුට එවැනි වූ දෘෂ්ටිගතයක් ඇති වන්නේය යන්නයි. 'පච්චන්තිමං' යනු මධ්‍ය දේශයෙහි නගරයක පවුරු පදනම් ආදිය ශක්තිමත් වුවද දුර්වල වුවද, නැතහොත් කොහෙත්ම නැතත් සොර බියක් ඇති නොවේ. එබැවින් එය නොගෙන 'පසල් දනව්වේ නගරයක්' යැයි වදාල සේක. 'දළ්හුද්දාපං' යනු ශක්තිමත් ප්‍රාකාර පාද ඇති යන්නයි. 'දළ්හපාකාරතෝරණං' යනු ශක්තිමත් ප්‍රාකාර හා ශක්තිමත් උළුවහු ඇති යන්නයි. 'එකද්වාරං' යැයි පැවසුවේ ඇයි? දොරටු බොහෝ ඇති නගරයක පණ්ඩිත දොරටු පාලකයන් බොහෝ දෙනෙකු සිටිය යුතුය. එක් දොරටුවක් ඇති නගරයට එක් දක්ෂ දොරටු පාලකයෙකු ප්‍රමාණවත්ය. තථාගතයන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාවට සමාන අන් කිසිවෙක් නැත. එබැවින් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ පණ්ඩිත භාවයට උපමාවක් ලෙස එක් දොරටු පාලකයෙකු පෙන්වනු පිණිස 'එක් දොරටුවක් ඇති' යැයි වදාල සේක. 'පණ්ඩිතො' යනු පණ්ඩිත භාවයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'බ්‍යත්තො' යනු ඒ ඒ කාරණා කෙරෙහි දක්ෂතාවයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'මේධාවී' යනු ක්ෂණිකව හටගන්නා ප්‍රඥාව සංඛ්‍යාත වූ මේධාවෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'අනුපරියායපථං' යනු ප්‍රාකාරය වටා ඇවිදින මාර්ගයයි. 'පාකාරසන්ධිං' යනු ගඩොල් දෙකක් අතර වූ හිඩැසයි. 'පාකාරවිවරං' යනු ප්‍රාකාරය බිඳී ගිය තැනයි. 'තදේව තං පඤ්හං' යනු 'ලෝකය ශාස්වතය' යනාදි ක්‍රමයෙන් අසන ලද, තැබිය යුතු (නොවිසඳිය යුතු) ඒ ප්‍රශ්නයම නැවතත් ඇසීය. ඔහු සත්ව උපලබ්ධියෙහිම පිහිටා අන්‍ය ආකාරයකින් ලෝකය පිළිබඳව අසන්නේය යන්න මෙයින් දක්වයි.

6. Kokanudasuttavaṇṇanā

6. කෝකනුද සූත්‍ර වර්ණනාව

96. Chaṭṭhe pubbāpayamānoti pubbasadisāni nirudakāni kurumāno. Kvettha, āvusoti ko ettha, āvuso. Yāvatā, āvuso, diṭṭhīti [Pg.332] yattikā dvāsaṭṭhividhāpi diṭṭhi nāma atthi. Yāvatā diṭṭhiṭṭhānanti ‘‘khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ, avijjāpi, phassopi, saññāpi, vitakkopi ayonisomanasikāropi, pāpamittopi, paratoghosopi diṭṭhiṭṭhāna’’nti evaṃ yattakaṃ aṭṭhavidhampi diṭṭhiṭṭhānaṃ diṭṭhikāraṇaṃ nāma atthi. Diṭṭhādhiṭṭhānanti diṭṭhīnaṃ adhiṭṭhānaṃ, adhiṭhatvā adhibhavitvā pavattāya diṭṭhiyā etaṃ nāmaṃ. Diṭṭhipariyuṭṭhānanti ‘‘katamāni aṭṭhārasa diṭṭhipariyuṭṭhānāni? Yā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāraṃ diṭṭhivisūkaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ diṭṭhisallaṃ diṭṭhisambādho diṭṭhipalibodho diṭṭhibandhanaṃ diṭṭhipapāto diṭṭhānusayo diṭṭhisantāpo diṭṭhipariḷāho diṭṭhigantho diṭṭhupādānaṃ diṭṭhābhiniveso diṭṭhiparāmāso. Imāni aṭṭhārasa diṭṭhipariyuṭṭhānānī’’ti evaṃ vuttaṃ diṭṭhipariyuṭṭhānaṃ. Samuṭṭhānanti diṭṭhiṭṭhānasseva vevacanaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘khandhā paccayo diṭṭhīnaṃ upādāya samuṭṭhānaṭṭhenā’’ti (paṭi. ma. 1.124) sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Sotāpattimaggo pana diṭṭhisamugghāto nāma sabbadiṭṭhīnaṃ samugghātakattā. Tamahanti taṃ sabbaṃ ahaṃ jānāmi. Kyāhaṃ vakkhāmīti kiṃkāraṇā ahaṃ vakkhāmi.

96. හයවන සූත්‍රයෙහි; 'පුබ්බාපයමානො' යනු පෙර පරිදිම (වියළි) ශරීර ඇත්තෙකු ලෙස පෙනී සිටිමින් යන්නයි. 'ක්වෙත්ථ ආවුසො' යනු මෙහි කවරෙක්ද ඇවැත්නි යන්නයි. 'යාවතා ආවුසො දිට්ඨි' යනු හැට දෙකක් වූ යම් තාක් දෘෂ්ටි ඇද්ද යන්නයි. 'යාවතා දිට්ඨිට්ඨානං' යනු පංචස්කන්ධය ද, අවිද්‍යාව ද, ස්පර්ශය ද, සඤ්ඤාව ද, විතර්කය ද, අයෝනිසෝ මනසිකාරය ද, පාප මිත්‍රයන් ද, පරතෝඝෝෂය ද යන දෘෂ්ටි හටගැනීමට හේතු වන අට වැදෑරුම් කරුණුයි. 'දිට්ඨාධිට්ඨානං' යනු දෘෂ්ටීන්හි අධිෂ්ඨානයයි; දෘෂ්ටියෙහි පිහිටා එයින් මඩනා ලදුව පවතින බැවින් දෘෂ්ටියටම මෙම නම කියනු ලැබේ. 'දිට්ඨිපරියුට්ඨානං' යනු දහඅටක් වූ දෘෂ්ටි පරියුට්ඨානයන්ය. ඒවා නම්: දෘෂ්ටිය, දෘෂ්ටිගතය, දෘෂ්ටි ගහනය, දෘෂ්ටි කන්තාරය, දෘෂ්ටි විසූකය, දෘෂ්ටි විප්ඵන්දිතය, දෘෂ්ටි සංයෝජනය, දෘෂ්ටි ශල්‍යය, දෘෂ්ටි සම්බාධය, දෘෂ්ටි පලිබෝධය, දෘෂ්ටි බන්ධනය, දෘෂ්ටි ප්‍රපාතය, දෘෂ්ටි අනුශය, දෘෂ්ටි සන්තාපය, දෘෂ්ටි පරිළාහය, දෘෂ්ටි ග්‍රන්ථය, දෘෂ්ටි උපාදානය, දෘෂ්ටි අභිනිවේශය හා දෘෂ්ටි පරාමාසය යි. 'සමුට්ඨානං' යනු දෘෂ්ටිට්ඨාන යන්නටම පර්යාය පදයකි. 'ස්කන්ධයෝ ප්‍රත්‍ය වෙති, දෘෂ්ටීන්ගේ හටගැනීම පිණිස' යැයි පැවසුණු පරිදි සියල්ල විස්තර කටයුතුය. සෝතාපත්ති මාර්ගය වූ කලී සියලු දෘෂ්ටීන් සහමුලින් උදුරා දමන බැවින් 'දෘෂ්ටි සමුග්ඝාත' නම් වේ. 'තමහං' යනු ඒ සියල්ල මම දනිමි යන්නයි. 'ක්‍යාහං වක්ඛාමි' යනු මම කුමන හේතුවක් නිසා පවසන්නෙම්ද යන්නයි.

7-8. Āhuneyyasuttādivaṇṇanā

7-8. ආහුනෙය්‍ය සූත්‍රාදි වර්ණනාව

97-98. Sattame sammādiṭṭhikoti yāthāvadiṭṭhiko. Aṭṭhame adhikaraṇasamuppādavūpasamakusaloti catunnaṃ adhikaraṇānaṃ mūlaṃ gahetvā vūpasamena samuppādavūpasamakusalo hoti.

97-98. හත්වන සූත්‍රයෙහි; 'සම්මාදිට්ඨිකො' යනු යථාභූත දැක්මක් ඇති තැනැත්තායි. අටවන සූත්‍රයෙහි; 'අධිකරණසමුප්පාදවූපසමකුසලො' යනු සතර අධිකරණයන්ගේ මුල් අල්ලාගෙන ඒවා සංසිඳවීමෙන්, හටගැනීම හා සංසිඳවීමෙහි දක්ෂ වන්නේය යන්නයි.

9. Upālisuttavaṇṇanā

9. උපාලි සූත්‍ර වර්ණනාව

99. Navame durabhisambhavānīti sambhavituṃ dukkhāni dussahāni, na sakkā appesakkhehi ajjhogāhitunti vuttaṃ hoti. Araññavanapatthānīti araññāni ca vanapatthāni ca. Āraññakaṅganipphādanena araññāni, gāmantaṃ atikkamitvā manussānaṃ anupacāraṭṭhānabhāvena vanapatthāni. Pantānīti pariyantāni atidūrāni. Dukkaraṃ pavivekanti kāyaviveko dukkaro. Durabhiramanti abhiramituṃ na sukaraṃ. Ekatteti ekībhāve. Kiṃ dasseti? Kāyaviveke katepi tattha cittaṃ abhiramāpetuṃ dukkaraṃ. Dvayaṃdvayārāmo hi ayaṃ lokoti. Haranti maññeti haranti viya ghasanti viya. Manoti cittaṃ. Samādhiṃ alabhamānassāti upacārasamādhiṃ vā appanāsamādhiṃ vā alabhantassa[Pg.333]. Kiṃ dasseti? Īdisassa bhikkhuno tiṇapaṇṇamigādisaddehi vividhehi ca bhīsanakehi vanāni cittaṃ vikkhipanti maññeti. Saṃsīdissatīti kāmavitakkena saṃsīdissati. Uplavissatīti byāpādavihiṃsāvitakkehi uddhaṃ plavissati.

99. නවවන සූත්‍රයෙහි; ‘දුරභිසම්භවානි’ යනු හටගැනීමට දුෂ්කර වූ, ඉවසීමට අපහසු වූ අර්ථයයි. අල්ප වූ පිනක් ඇති (භික්ෂූන්) විසින් එළඹීමට නොහැකි බව මෙයින් කියැවේ. ‘අරඤ්ඤවනපත්ථානි’ යනු ආරණ්‍යයන් හා වනප්‍රස්ථයන්ය. ආරණ්‍යක ධුතාංගය සම්පූර්ණ කරන බැවින් ආරණ්‍ය නම් වේ. ගම් සීමාව ඉක්මවා මිනිසුන් ගැවසෙන තැන්වලින් බැහැරව පිහිටා ඇති බැවින් වනප්‍රස්ථ නම් වේ. ‘පන්තානි’ යනු ඉතා ඈත කෙළවරෙහි පිහිටි ස්ථානයන්ය. ‘දුක්කරං පවිවේකන්ති’ යනු කාය විවේකය ලැබීම ඉතා දුෂ්කරය. ‘දුරභිරමං’ යනු එහි ඇලීම, සතුටු වීම පහසු නොවේ. ‘ඒකත්තෙ’ යනු හුදෙකලා බවෙහි අර්ථයයි. මෙයින් කුමක් දක්වයිද? කාය විවේකය ඇති කරගත්තද, එහි සිත ඇලවීම දුෂ්කරය. මන්ද යත්, මේ ලෝක සත්වයා ඇසුරෙහි (සමූහයා අතර) ඇලී වාසය කිරීමට කැමති බැවිනි. ‘හරන්ති මඤ්ඤෙ’ යනු (සිත) පැහැර ගන්නාක් මෙන්, ගිලගන්නාක් මෙන් යන අර්ථයයි. ‘මනො’ යනු සිතයි. ‘සමාධිං අලභමානස්සාති’ යනු උපචාර සමාධිය හෝ අප්පනා සමාධිය හෝ ලබාගත නොහැකි වූ තැනැත්තාටය. මෙයින් කුමක් දක්වයිද? එවැනි භික්ෂුවකගේ සිත, තණකොළ, කොළ සහ මුවන් වැනි සතුන්ගේ ශබ්ද හා විවිධ බියකරු අරමුණු නිසා විසිරී යන්නාක් මෙන් වන බව දක්වයි. ‘සංසීදිස්සති’ යනු කාම විතර්කයන්ගෙන් ගිලී යනු ඇත. ‘උප්ලවිස්සතීති’ යනු ව්‍යාපාද හා විහිංසා විතර්කයන්ගෙන් උඩට මතුවනු (පාවෙනු) ඇත.

Kaṇṇasaṃdhovikanti kaṇṇe dhovantena kīḷitabbaṃ. Piṭṭhisaṃdhovikanti piṭṭhiṃ dhovantena kīḷitabbaṃ. Tattha udakaṃ soṇḍāya gahetvā dvīsu kaṇṇesu āsiñcanaṃ kaṇṇasaṃdhovikā nāma, piṭṭhiyaṃ āsiñcanaṃ piṭṭhisaṃdhovikā nāma. Gādhaṃ vindatīti patiṭṭhaṃ labhati. Ko cāhaṃ ko ca hatthināgoti ahaṃ ko, hatthināgo ko, ahampi tiracchānagato, ayampi, mayhampi cattāro pādā, imassapi, nanu ubhopi mayaṃ samasamāti.

‘කණ්ණසන්ධොවිකං’ යනු කන් සෝදමින් කෙරෙන ක්‍රීඩාවකි. ‘පිට්ඨිසන්ධොවිකං’ යනු පිට සෝදමින් කෙරෙන ක්‍රීඩාවකි. එහිදී හොඬවැලෙන් ජලය ගෙන කන් දෙකෙහි ඉසීම ‘කණ්ණසන්ධොවිකා’ නම් වන අතර, පිටෙහි ඉසීම ‘පිට්ඨිසන්ධොවිකා’ නම් වේ. ‘ගාධං වින්දතීති’ යනු පිහිටක් ලබයි යන්නයි. ‘කෝ චාහං කෝ ච හත්ථිනාගො’ යනු මා කවරෙක්ද, මේ හස්තිරාජයා කවරෙක්ද? මමද තිරිසන්ගතයෙකි, මොහුද එසේමය, මටද පාද හතරකි, මොහුටද එසේමය, අප දෙදෙනාම එක සමාන නොවන්නෙමුද? යන අදහසයි.

Vaṅkakanti kumārakānaṃ kīḷanakaṃ khuddakanaṅgalaṃ. Ghaṭikanti dīghadaṇḍakena rassadaṇḍakaṃ paharaṇakīḷaṃ. Mokkhacikanti saṃparivattakakīḷaṃ, ākāse daṇḍakaṃ gahetvā bhūmiyaṃ vā sīsaṃ ṭhapetvā heṭṭhupariyabhāvena parivattanakīḷanti vuttaṃ hoti. Ciṅgulakanti tālapaṇṇādīhi kataṃ vātappahārena paribbhamanacakkaṃ. Pattāḷhakaṃ vuccati paṇṇanāḷi, tāya vālukādīni minantā kīḷanti. Rathakanti khuddakarathaṃ. Dhanukanti khuddakadhanumeva.

‘වංකකං’ යනු දරුවන් සෙල්ලම් කරන කුඩා නගුලකි. ‘ඝටිකං’ යනු දිගු ලීයකින් කෙටි ලීයකට පහර දී කරන සෙල්ලමකි (කෙළි පන්දු). ‘මොක්ඛචිකං’ යනු අහසෙහි කරණම් ගැසීමේ ක්‍රීඩාවයි; එනම් අහසෙහි ලීයක් අල්ලාගෙන හෝ පොළොවෙහි හිස තබා උඩ යට මාරු වෙමින් කරණම් ගැසීමයි. ‘චිංගුලකං’ යනු තල් කොළ ආදියෙන් සාදන ලද, සුළඟට කැරකෙන පෙති සහිත සෙල්ලම් උපකරණයකි. ‘පත්තාළ්හකං’ යනු කොළවලින් සාදන ලද බඳුනකි, එයින් වැලි ආදිය මනිමින් දරුවෝ ක්‍රීඩා කරති. ‘රථකං’ යනු කුඩා සෙල්ලම් රථයයි. ‘ධනුකං’ යනු කුඩා සෙල්ලම් දුන්නයි.

Idha kho pana voti ettha voti nipātamattaṃ, idha kho panāti attho. Iṅgha tvaṃ, upāli, saṅghe viharāhīti ettha iṅghāti codanatthe nipāto. Tena theraṃ saṅghamajjhe vihāratthāya codeti, nāssa araññavāsaṃ anujānāti. Kasmā? Araññasenāsane vasato kirassa vāsadhurameva pūrissati, na ganthadhuraṃ. Saṅghamajjhe vasanto pana dve dhurāni pūretvā arahattaṃ pāpuṇissati, vinayapiṭake ca pāmokkho bhavissati. Athassāhaṃ parisamajjhe pubbapatthanaṃ pubbābhinīhārañca kathetvā imaṃ bhikkhuṃ vinayadharānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapessāmīti imamatthaṃ passamāno satthā therassa araññavāsaṃ nānujānīti. Dasamaṃ uttānatthamevāti.

මෙහි ‘ඉධ ඛො පන වො’ යන තැන ‘වො’ යනු නිපාතයකි, ‘ඉධ ඛො පන’ යනු එහි අර්ථයයි. ‘ඉංඝ ත්වං උපාලි සංඝෙ විහරාහීති’ මෙහි ‘ඉංඝ’ යනු උනන්දු කරවීමේ අර්ථය දෙන නිපාතයකි. එයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උපාලි තෙරුන් වහන්සේට සංඝයා මැද වාසය කරන ලෙස අනුශාසනා කළ සේක. උන්වහන්සේට ආරණ්‍ය වාසයට අවසර නොදුන් සේක. ඒ මන්ද? ආරණ්‍ය සේනාසනයක වසන්නා වූ උන්වහන්සේට වන්දනා ධුරය (විපස්සනා භාවනාව) පමණක් සම්පූර්ණ වනු ඇත මිස ග්‍රන්ථ ධුරය (ධර්ම විනය හැදෑරීම) සම්පූර්ණ නොවන බැවිනි. සංඝයා මැද වාසය කරන විට ධුරයන් දෙකම සම්පූර්ණ කොට අර්හත් ඵලයට පැමිණෙන අතර, විනය පිටකයෙහිද ප්‍රමුඛයා වනු ඇත. ඉන්පසු මම පිරිස මැද උන්වහන්සේගේ පූර්ව ප්‍රාර්ථනා හා පෙර කළ පින්කම් ප්‍රකාශ කොට, මේ භික්ෂුව විනයධරයන් අතර අගතැන් පත් කරමි යන අර්ථය දකිමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ තෙරුන් වහන්සේට ආරණ්‍ය වාසයට අනුමත නොකළ සේක. දසවන සූත්‍රයෙහි අර්ථය පැහැදිලිය.

Upālivaggo pañcamo.

පස්වන උපාලි වර්ගයයි.

Dutiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

දෙවන පන්නාසකය නිමාවට පත් විය.

3. Tatiyapaṇṇāsakaṃ

3. තුන්වන පන්නාසකය

(11) 1. Samaṇasaññāvaggo

(11) 1. සමණසඤ්ඤා වර්ගය

1. Samaṇasaññāsuttavaṇṇanā

1. සමණසඤ්ඤා සූත්‍ර වර්ණනාව

101. Tatiyassa [Pg.334] paṭhame samaṇasaññāti samaṇānaṃ uppajjanakasaññā. Santatakārīti nirantarakārī. Abyāpajjhoti niddukkho. Idamatthaṃtissa hotīti idamatthaṃ ime paccayāti evamassa jīvitaparikkhāresu hoti, paccavekkhitaparibhogaṃ paribhuñjatīti attho. Dutiyaṃ uttānatthameva.

101. තුන්වන පන්නාසකයේ පළමු සූත්‍රයෙහි ‘සමණසඤ්ඤා’ යනු ශ්‍රමණයන් තුළ හටගත යුතු සංඥාවයි. ‘සන්තතකාරී’ යනු නිරතුරුවම (එම පිළිවෙත්හි) යෙදීමයි. ‘අබ්‍යාපජ්ඣො’ යනු දුක් රහිත බවයි. ‘ඉදමත්ථන්තීස්ස හෝතීති’ යනු ජීවිත පරිෂ්කාර (සිව්පසය) සම්බන්ධයෙන්, මෙම ප්‍රත්‍යයන් මේ ප්‍රයෝජනය සඳහාම යැයි විමසා පරිභෝජනය කිරීමයි. දෙවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

3. Micchattasuttavaṇṇanā

3. මිච්ඡත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

103. Tatiye virādhanā hotīti saggato maggato ca virajjhanaṃ hoti. No ārādhanāti na sampādanā na paripūrakāritā hoti. Pahotīti pavattati.

103. තුන්වන සූත්‍රයෙහි ‘විරාධනා හෝතීති’ යනු ස්වර්ගයෙන් හා මාර්ගයෙන් පිරිහීමයි. ‘නෝ ආරාධනා’ යනු සම්පූර්ණ නොවීම, සම්පූර්ණ කරන්නෙකු නොවීමයි. ‘පහෝතීති’ යනු පවතියි යන අර්ථයයි.

4-5. Bījasuttādivaṇṇanā

4-5. බීජ සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාව

104-105. Catutthe yathādiṭṭhi samattaṃ samādinnanti diṭṭhānurūpena paripuṇṇaṃ samādinnaṃ sakalaṃ gahitaṃ. Cetanāti tīsu dvāresu nibbattitacetanāva gahitā. Patthanāti ‘‘evarūpo siya’’nti evaṃ patthanā. Paṇidhīti ‘‘devo vā bhavissāmi devaññataro vā’’ti cittaṭṭhapanā. Saṅkhārāti sampayuttakasaṅkhārā. Pañcame purecārikaṭṭhena pubbaṅgamā. Anvadevāti taṃ anubandhamānameva.

104-105. හතරවන සූත්‍රයෙහි ‘යථාදිට්ඨි සමත්තං සමාදින්නන්ති’ යනු වැරදි දෘෂ්ටියට අනුකූලව සම්පූර්ණ ලෙස ගනු ලැබූ දේයි. ‘චේතනා’ යන්නෙන් ද්වාරයන් තුනෙහිම හටගන්නා වූ චේතනාවම ගනු ලැබේ. ‘පත්ථනා’ යනු ‘මෙබඳු කෙනෙකු වේවා’ යන ප්‍රාර්ථනාවයි. ‘පණිධි’ යනු ‘දෙවියෙකු වන්නෙමි’ යන අදහස සිතෙහි තබා ගැනීමයි. ‘සංඛාරා’ යනු එම වැරදි දෘෂ්ටිය හා සම්බන්ධ වූ චේතනා ආදී සංස්කාර ධර්මයන්ය. පස්වන සූත්‍රයෙහි ‘පුබ්බංගමා’ යනු පෙරටු කොට ඇති බවයි. ‘අන්වදේව’ යනු එය පසුපසම එන බවයි.

6. Nijjarasuttavaṇṇanā

6. නිජ්ජර සූත්‍ර වර්ණනාව

106. Chaṭṭhe nijjaravatthūnīti nijjarakāraṇāni. Micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotīti ayaṃ heṭṭhā vipassanāyapi nijjiṇṇā eva pahīnā. Kasmā puna gahitāti? Asamucchinnattā. Vipassanāya hi kiñcāpi nijjiṇṇā, na pana samucchinnā. Maggo pana uppajjitvā taṃ samucchindati, na puna vuṭṭhātuṃ deti. Tasmā puna gahitā. Evaṃ sabbapadesu yojetabbo. Ettha ca sammāvimuttipaccayā catusaṭṭhi dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti. Katame catusaṭṭhi? Sotāpattimaggakkhaṇe adhimokkhaṭṭhena [Pg.335] saddhindriyaṃ paripūrati, paggahaṭṭhena vīriyindriyaṃ, upaṭṭhānaṭṭhena satindriyaṃ, avikkhepaṭṭhena samādhindriyaṃ, dassanaṭṭhena paññindriyaṃ paripūreti, vijānanaṭṭhena manindriyaṃ, abhinandanaṭṭhena somanassindriyaṃ, pavattasantatiādhipateyyaṭṭhena jīvitindriyaṃ paripūrati…pe… arahattaphalakkhaṇe adhimokkhaṭṭhena saddhindriyaṃ…pe… pavattasantatiādhipateyyaṭṭhena jīvitindriyaṃ paripūratīti evaṃ catūsu ca maggesu catūsu ca phalesu aṭṭhaṭṭha hutvā catusaṭṭhi dhammā pāripūriṃ gacchanti.

106. හයවන සූත්‍රයෙහි ‘නිජ්ජරවත්ථූනීති’ යනු (කෙලෙස්) ක්ෂය වීමේ කරුණුය. ‘මිච්ඡාදිට්ඨි නිජ්ජිණ්ණා හෝතීති’ යනු මෙම මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය විදර්ශනාව මගින් ප්‍රහීණ කළ බවයි. නැවත එය ගනු ලැබුවේ මන්ද? එය සහමුලින්ම උදුරා දමා නොමැති බැවිනි (අසමුච්ඡින්නත්තා). විදර්ශනාවෙන් මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ක්ෂය වුවද, එය සහමුලින්ම සිඳී නොයයි. නමුත් මාර්ග සිත උපන් විට එය සහමුලින්ම සිඳී යන අතර නැවත හටගැනීමට ඉඩ නොදෙයි. එබැවින් නැවත සඳහන් කරන ලදී. සියලු පදයන්හි මෙම ක්‍රමය යෙදිය යුතුය. මෙහි සම්මා විමුක්ති ප්‍රත්‍යයෙන් ධර්ම හැට හතරක් භාවනා පරිපූර්ණත්වයට පත් වේ. ඒ හැට හතර කවරේද? සෝවාන් මාර්ග ක්ෂණයෙහි අධිමොක්ඛ අර්ථයෙන් ශ්‍රද්ධා ඉන්ද්‍රිය සම්පූර්ණ වේ, පග්ගහ අර්ථයෙන් විරිය ඉන්ද්‍රිය, උපට්ඨාන අර්ථයෙන් සති ඉන්ද්‍රිය, අවික්ඛේප අර්ථයෙන් සමාධි ඉන්ද්‍රිය, දස්සන අර්ථයෙන් ප්‍රඥා ඉන්ද්‍රිය සම්පූර්ණ වේ. විජානන අර්ථයෙන් මනින්ද්‍රිය, අභිනන්දන අර්ථයෙන් සෝමනස්ස ඉන්ද්‍රිය සහ ජීවිතින්ද්‍රියද සම්පූර්ණ වේ. මෙලෙස මාර්ග හතරෙහි හා ඵල හතරෙහි ඉන්ද්‍රිය අට බැගින් අට වරක් අට හැට හතරක් වූ ධර්මයෝ පරිපූර්ණත්වයට පත් වෙති.

7. Dhovanāsuttavaṇṇanā

7. ධෝවනා සූත්‍ර වර්ණනාව

107. Sattame dhovananti aṭṭhidhovanaṃ. Tasmiñhi janapade manussā ñātake mate na jhāpenti, āvāṭaṃ pana khaṇitvā bhūmiyaṃ nidahanti. Atha nesaṃ pūtibhūtānaṃ aṭṭhīni nīharitvā dhovitvā paṭipāṭiyā ussāpetvā gandhamālehi pūjetvā ṭhapenti. Nakkhatte patte tāni aṭṭhīni gahetvā rodanti paridevanti, tato nakkhattaṃ kīḷanti.

107. හත්වන සූත්‍රයෙහි ‘ධොවනන්ති’ යනු ඇට සේදීමයි. ඒ දක්ෂිණ දේශයෙහි වැසියෝ ඥාතීන් මියගිය විට ආදාහනය නොකරති, වළක් හාරා භූමදාන කරති. පසුව නෑයන්ගේ සිරුරු නරක් වූ පසු, ඇටකටු ගොඩගෙන, සෝදා, පිළිවෙළකට තබා, සුවඳ මල් පූජා කරති. නැකත් දවස පැමිණි විට එම ඇටකටු ගෙන හඬමින් වැලපෙමින් ක්‍රීඩා කරති (චාරිත්‍ර ඉටු කරති).

8-10. Tikicchakasuttādivaṇṇanā

8-10. තිකිච්ඡක සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

108-110. Aṭṭhame virecananti dosanīharaṇabhesajjaṃ. Virittā hotīti nīhaṭā hoti panuditā. Navame vamananti vamanakaraṇabhesajjaṃ. Dasame niddhamanīyāti niddhamitabbā. Niddhantāti niddhamitā.

108-110. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'විරේචනං' යනු දෝෂ (සෙම, පිත ආදිය) බැහැර කරන ඖෂධයයි. 'විරිත්තා හෝති' යනු බැහැර කරන ලදී, දුරු කරන ලදී යන්නයි. නවවන සූත්‍රයෙහි, 'වමනං' යනු වමනය කරවන ඖෂධයයි. දසවන සූත්‍රයෙහි, 'නිද්ධමනීයා' යනු පිඹ හැරිය යුතු (බැහැර කළ යුතු) ධර්මයන්ය. 'නිද්ධන්තා' යනු බැහැර කරන ලද යන්නයි.

11. Paṭhamaasekhasuttavaṇṇanā

11. පළමුවන අසේඛ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

111. Ekādasame aṅgaparipūraṇatthaṃ sammādiṭṭhiyeva sammāñāṇanti vuttā. Evamete sabbepi arahattaphaladhammā asekhā, asekhassa pavattattā paccavekkhaṇañāṇampi asekhanti vuttaṃ.

111. එකොළොස්වන සූත්‍රයෙහි, අංග සම්පූර්ණ කිරීම පිණිස සම්මා දිට්ඨියම 'සම්මා ඥාණං' යනුවෙන් වදාරන ලදී. මෙසේ මේ සියලු ධර්මයන් අර්හත් ඵල ධර්මයන් වන බැවින් 'අසේඛ' නම් වේ. රහතන් වහන්සේ කෙරෙහි පවතින බැවින් පච්චවෙක්ඛණ ඥානය ද 'අසේඛ' යැයි වදාරන ලදී.

12. Dutiyaasekhasuttavaṇṇanā

12. දෙවන අසේඛ සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

112. Dvādasame asekhiyāti asekhāyeva, asekhasantakā vā. Iminā suttena khīṇāsavova kathitoti.

112. දොළොස්වන සූත්‍රයෙහි, 'අසේඛියා' යනු අසේඛ (රහත්) ධර්මයන්මය, නැතහොත් අසේඛ උතුමන් සතු ධර්මයන්ය. මේ සූත්‍රය මගින් ක්‍ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ ගැනම වදාරන ලදී.

Samaṇasaññāvaggo paṭhamo.

පළමුවන සමණසඤ්ඤා වර්ගයයි.

(12) 2. Paccorohaṇivaggo

(12) 2. පච්චෝරෝහණී වර්ගය.

1-2. Adhammasuttadvayavaṇṇanā

1-2. අධම්ම සූත්‍ර ද්වයේ වර්ණනාවයි.

113-114. Dutiyassa [Pg.336] paṭhame pāṭiyekkaṃ pucchā ca vissajjanā ca katā. Dutiye ekatova.

113-114. දෙවන වර්ගයේ පළමුවන සූත්‍රයෙහි ප්‍රශ්න හා විසඳුම් වෙන් වෙන්ව දක්වන ලදී. දෙවන සූත්‍රයෙහි ඒවා එක්ව දක්වන ලදී.

3. Tatiyaadhammasuttavaṇṇanā

3. තුන්වන අධම්ම සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

115. Tatiye uddesaṃ uddisitvāti mātikaṃ nikkhipitvā. Satthu ceva saṃvaṇṇitoti pañcasu ṭhānesu etadagge ṭhapentena satthārā saṃvaṇṇito. Sambhāvitoti guṇasambhāvanāya sambhāvito. Pahotīti sakkoti. Atisitvāti atikkamitvā. Jānaṃ jānātīti jānitabbakaṃ jānāti. Passaṃ passatīti passitabbakaṃ passati. Cakkhubhūtoti cakkhu viya bhūto jāto nibbatto. Ñāṇabhūtoti ñāṇasabhāvo. Dhammabhūtoti dhammasabhāvo. Brahmabhūtoti seṭṭhasabhāvo. Vattāti vattuṃ samattho. Pavattāti pavattetuṃ samattho. Atthassa ninnetāti atthaṃ nīharitvā dassetā. Yathā no bhagavāti yathā amhākaṃ bhagavā byākareyya.

115. තුන්වන සූත්‍රයෙහි, 'උද්දේසං උද්දිසිත්වා' යනු මාතෘකාව තබා යන්නයි. 'සත්ථු චේව සංවණ්ණිතෝ' යනු කරුණු පහකදී ඒතදග්ග තනතුරෙහි තබමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් පසසන ලද යන්නයි. 'සම්භාවිතෝ' යනු ගුණ ප්‍රකට කිරීමෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'පහෝති' යනු සමර්ථ වෙයි යන්නයි. 'අතිසිත්වා' යනු ඉක්මවා යන්නයි. 'ජානං ජානාති' යනු දතයුතු සියලු ධර්මයන් දනියි යන්නයි. 'පස්සං පස්සති' යනු දැකිය යුතු සියලු ධර්මයන් දකියි යන්නයි. 'චක්ඛුභූතෝ' යනු ඇසක් මෙන් වූ, උපන්, හටගත් යන්නයි. 'ඥාණභූතෝ' යනු ඥාන ස්වභාවය ඇති යන්නයි. 'ධම්මභූතෝ' යනු පරියත්ති ධර්ම ස්වභාවය ඇති යන්නයි. 'බ්‍රහ්මභූතෝ' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ ස්වභාවය ඇති යන්නයි. 'වත්තා' යනු දේශනා කිරීමට සමර්ථ වූ යන්නයි. 'පවත්තා' යනු විස්තර වශයෙන් දේශනා කිරීමට සමර්ථ වූ යන්නයි. 'අත්ථස්ස නින්නේතා' යනු චතුරාර්ය සත්‍ය අර්ථය මතු කර පෙන්වන්නා යන්නයි. 'යථා නෝ භගවා' යනු අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් සේ වදාරන සේක් ද යන්නයි.

4. Ajitasuttavaṇṇanā

4. අජිත සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

116. Catutthe ajitoti evaṃnāmako. Cittaṭṭhānasatānīti cittuppādasatāni. Yehīti yehi cittaṭṭhānasatehi anuyuñjiyamānā. Upāraddhāva jānanti upāraddhasmāti viraddhā niggahitā evaṃ jānanti ‘‘viraddhā mayaṃ, niggahitā mayaṃ, āropito no doso’’ti. Paṇḍitavatthūnīti paṇḍitabhāvatthāya kāraṇāni.

116. සිව්වන සූත්‍රයෙහි, 'අජිතෝ' යනු ඒ නම ඇති තැනැත්තායි. 'චිත්තට්ඨානසතානි' යනු සිත උපදින අවස්ථා සිය ගණනයි. 'යේහි' යනු යම් සිත උපදින අවස්ථා මගින් ප්‍රශ්න කරනු ලබන කල්හිය. 'උපාරද්ධාච ජානන්ති උපාරද්ධස්මා' යනු වැරදී ගිය, නිග්‍රහයට පත් වූ කල්හි, "අපට වැරදුණි, අප නිග්‍රහයට පත් වූවෙමු, අපට දොස් පවරන ලදී" යනුවෙන් මෙසේ දනිති යන්නයි. 'පණ්ඩිතවත්ථූනි' යනු පණ්ඩිත භාවය පිණිස වූ කරුණුය.

5-6. Saṅgāravasuttādivaṇṇanā

5-6. සංගාරව සූත්‍රය ආදියේ වර්ණනාවයි.

117-118. Pañcame orimaṃ tīranti lokiyaṃ orimatīraṃ. Pārimaṃ tīranti lokuttaraṃ pārimatīraṃ. Pāragāminoti nibbānagāmino. Tīramevānudhāvatīti sakkāyadiṭṭhitīraṃyeva anudhāvati. Dhamme dhammānuvattinoti sammā akkhāte navavidhe lokuttaradhamme anudhammavattino, tassa dhammassānucchavikāya sahasīlāya pubbabhāgapaṭipattiyā pavattamānā. Maccudheyyaṃ [Pg.337] suduttaranti maccuno ṭhānabhūtaṃ tebhūmakavaṭṭaṃ suduttaraṃ taritvā. Pāramessantīti nibbānaṃ pāpuṇissanti.

117-118. පස්වන සූත්‍රයෙහි, 'ඕරිමං තීරං' යනු ලෞකික ධර්මය නම් වූ මෙතෙරයි. 'පාරිමං තීරං' යනු ලෝකෝත්තර ධර්මය නම් වූ එතෙරයි. 'පාරගාමිනෝ' යනු නිවනට යන්නෝය. 'තීරමේවානුධාවති' යනු සක්කාය දිට්ඨිය නැමැති ඉවුරේම දුවයි යන්නයි. 'ධම්මේ ධම්මානුවත්තිනෝ' යනු මැනවින් වදාරන ලද නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මයෙහි ලෝකෝත්තර ධර්මයට අනුකූලව හැසිරෙන, එම ධර්මයට උචිත වූ සීලයෙන් යුත් පූර්වභාග ප්‍රතිපත්තියෙහි පවතින යන්නයි. 'මච්චුධෙය්‍යං සුදුත්තරං' යනු මාරයාගේ වාසස්ථානය වූ, තරණය කිරීමට ඉතා අපහසු වූ තෛභූමික වෘත්තය ඉක්මවා යන්නයි. 'පාරමෙස්සන්ති' යනු නිවනට පැමිණෙන්නාහුය.

Okā anokamāgammāti vaṭṭato vivaṭṭaṃ āgamma. Viveke yattha dūramanti yasmiṃ kāyacittaupadhiviveke durabhiramaṃ, tatrābhiratimiccheyya. Hitvā kāmeti duvidhepi kāme pahāya. Akiñcanoti nippalibodho. Ādānapaṭinissageti gahaṇapaṭinissaggasaṅkhāte nibbāne. Anupādāya ye ratāti catūhi upādānehi kiñcipi anupādiyitvā ye abhiratā. Parinibbutāti te apaccayaparinibbānena parinibbutā nāmāti veditabbā. Chaṭṭhaṃ bhikkhūnaṃ desitaṃ.

'ඕකා අනෝකමාගම්ම' යනු සංසාර වෘත්තයෙන් බැහැර වූ නිවනට පැමිණ යන්නයි. 'විවේකේ යත්ථ දූරමං' යනු යම් කාය විවේක, චිත්ත විවේක, උපධි විවේකයක ඇලීම දුෂ්කර ද, එහි ඇලීම කැමති විය යුතුය. 'හිත්වා කාමේ' යනු දෙවදෑරුම් වූම කාමයන් (වස්තු කාම, ක්ලේශ කාම) ප්‍රහීණ කොට යන්නයි. 'අකිඤ්චනෝ' යනු කිසිදු පලිබෝධයක් නැතිව යන්නයි. 'ආදානපටිනිස්සග්ගේ' යනු උපාදානයන් බැහැර කිරීම යැයි කියනු ලබන නිවනෙහිය. 'අනුපාදාය යේ රතා' යනු සතර උපාදානයන්ගෙන් කිසිවක් ග්‍රහණය නොකොට යම් රහතන් වහන්සේ කෙනෙක් ඇලුනාහු ද යන්නයි. 'පරිනිබ්බුතා' යනු ඒ රහතන් වහන්සේලා ප්‍රත්‍ය රහිත පරිනිරුද්ධ වීමෙන් පිරිනිවන් පෑවාහු නම් වෙති යන්නයි. සයවන සූත්‍රය භික්ෂූන් වහන්සේලා උදෙසා දේශනා කරන ලදී.

7-8. Paccorohaṇīsuttadvayavaṇṇanā

7-8. පච්චෝරෝහණී සූත්‍ර ද්වයේ වර්ණනාවයි.

119-120. Sattame paccorohaṇīti pāpassa paccorohaṇaṃ. Pattharitvāti santharitvā. Antarā ca velaṃ antarā ca agyāgāranti vālikārāsissa ca aggiagārassa ca antare. Aṭṭhamaṃ bhikkhusaṅghassa desitaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

119-120. හත්වන සූත්‍රයෙහි, 'පච්චෝරෝහණී' යනු පවෙන් බැහැර වීමයි. 'පත්ථරිත්වා' යනු අතුරුවා යන්නයි. 'අන්තරා ච වේලං අන්තරා ච අග්ග්‍යාගාරං' යනු වැලි ගොඩත්, ගිනි හලත් අතරෙහිය. අටවන සූත්‍රය භික්ෂු සංඝයා උදෙසා දේශනා කරන ලදී. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම අර්ථය පැහැදිලිය.

Paccorohaṇivaggo dutiyo.

දෙවන පච්චෝරෝහණී වර්ගයයි.

(13) 3. Parisuddhavaggavaṇṇanā

(13) 3. පරිසුද්ධ වර්ග වර්ණනාවයි.

123. Tatiyassa paṭhame parisuddhāti nimmalā. Pariyodātāti pabhassarā. Dutiyādīni uttānatthānevāti.

123. තුන්වන වර්ගයේ පළමුවන සූත්‍රයෙහි, 'පරිසුද්ධා' යනු නිර්මල වූ යන්නයි. 'පරියෝදාතා' යනු ප්‍රභාස්වර වූ යන්නයි. දෙවන සූත්‍රය ආදියේ අර්ථය පැහැදිලිය.

Parisuddhavaggo tatiyo.

තුන්වන පරිසුද්ධ වර්ගයයි.

(14) 4. Sādhuvaggavaṇṇanā

(14) 4. සාධු වර්ග වර්ණනාවයි.

134. Catutthassa paṭhame sādhunti bhaddakaṃ siliṭṭhakaṃ. Dutiyādīni uttānatthānevāti. Ariyamaggavaggo uttānatthoyevāti.

134. සිව්වන වර්ගයේ පළමුවන සූත්‍රයෙහි, 'සාධුං' යනු යහපත් වූ, මටසිලුටු වූ යන්නයි. දෙවන සූත්‍රය ආදියේ අර්ථය පැහැදිලිය. අරියමග්ග වර්ගය ද පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

Sādhuvaggo catuttho.

සිව්වන සාධු වර්ගයයි.

Tatiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

තුන්වන පණ්ණාසකය නිමාවිය.

4. Catutthapaṇṇāsakaṃ

4. සිව්වන පණ්ණාසකය.

155. Catutthassa [Pg.338] paṭhamādīni uttānatthānevāti.

155. සිව්වන පණ්ණාසකයේ පළමුවන සූත්‍රය ආදිය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

8. Kammanidānasuttavaṇṇanā

8. කම්මනිදාන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

174. Aṭṭhame lobhahetukampīti pāṇātipātassa lobho upanissayakoṭiyā hetu hoti dosamohasampayuttopi. Iminā upāyena sabbattha attho veditabbo.

174. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'ලෝභහේතුකම්පි' යනු ප්‍රාණාතිපාතයට ලෝභය උපනිශ්‍රය වශයෙන් හේතු වෙයි, එය ද්වේෂය හා මෝහය සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත වුවද (හේතුව එසේම වේ). මේ ක්‍රමයෙන් සෑම තැනම අර්ථය දත යුතුය.

9. Parikkamanasuttavaṇṇanā

9. පරික්කමන සූත්‍ර වර්ණනාව

175. Navame parikkamanaṃ hotīti parivajjanaṃ hoti.

175. නවවන සූත්‍රයෙහි, 'පරික්කමනං හෝති' යනු මගහැරීම හෝ දුරු කිරීම වෙයි.

10. Cundasuttavaṇṇanā

10. චුන්ද සූත්‍ර වර්ණනාව

176. Dasame kammāraputtassāti suvaṇṇakāraputtassa. Kassa no tvanti kassa nu tvaṃ. Pacchābhūmakāti pacchābhūmivāsikā. Kamaṇḍalukāti kamaṇḍaludhārino. Sevālamālikāti sevālamālā viya dhārenti. Sevālapaṭanivāsitātipi vuttameva. Udakorohakāti sāyatatiyakaṃ udakorohanānuyogamanuyuttā. Āmaseyyāsīti hatthena parimajjeyyāsi.

176. දසවන සූත්‍රයෙහි, 'කම්මාරපුත්තස්ස' යනු රන්කරුවෙකුගේ පුත්‍රයාටය. 'කස්ස නෝ ත්වං' යනු 'නුඹ කවුරුන්ගේද' යන්නයි. 'පච්ඡාභූමකා' යනු බටහිර ප්‍රදේශවාසීන්ය. 'කමණ්ඩලුකා' යනු පැන් කෙණ්ඩි දරන්නෝය. 'සේවාලමාලිකා' යනු සේවාල (දියසෙවල) මාලාවක් මෙන් දරන්නෝය. 'සේවාලපටනිවාසිතා' යන්නෙන්ද කියවුණේ මෙයමයි. 'උදකෝරෝහකා' යනු සවස් කාලයේ තෙවරක් දියට බැසීමේ වතාවතෙහි නියුක්ත වූවෝය. 'ආමසෙය්‍යාසි' යනු අතින් පිරිමැදිය යුතුය යන්නයි.

11. Jāṇussoṇisuttavaṇṇanā

11. ජාණුස්සෝණි සූත්‍ර වර්ණනාව

177. Ekādasame upakappatūti pāpuṇātu. Ṭhāneti okāse. No aṭṭhāneti no anokāse. Nerayikānaṃ āhāro nāma tattha nibbattanakammameva. Teneva hi te tattha yāpenti. Tiracchānayonikānaṃ pana tiṇapaṇṇādivasena āhāro veditabbo. Manussānaṃ odanakummāsādivasena, devānaṃ sudhābhojanādivasena, pettivesayikānaṃ kheḷasiṅghāṇikādivasena. Yaṃ vā panassa ito anuppavecchantīti yaṃ tassa mittādayo ito dadantā anupavesenti. Pettivesayikā eva hi paradattūpajīvino honti, na aññesaṃ parehi dinnaṃ [Pg.339] upakappati. Dāyakopi anipphaloti yaṃ sandhāya taṃ dānaṃ dinnaṃ, tassa upakappatu vā mā vā, dāyakena pana na sakkā nipphalena bhavituṃ, dāyako tassa dānassa vipākaṃ labhatiyeva.

177. එකොළොස්වන සූත්‍රයෙහි, 'උපකප්පතූ' යනු පැමිණේවා (ලැබේවා) යන්නයි. 'ඨානේ' යනු සුදුසු ස්ථානයෙහිය. 'නෝ අට්ඨානේ' යනු නුසුදුසු ස්ථානයෙහි නොවේ. නිරයගාමීන්ට ආහාර නම් එහි උපදවන කර්මයමය. එයින්ම ඔවුහු එහි යැපෙති. තිරිසන් යෝනිවල උපන් අයට තණකොළ, කොළ ජාති ආදිය ආහාර වශයෙන් දත යුතුය. මනුෂ්‍යයන්ට බත්, කැඳ ආදියද, දෙවියන්ට දිව්‍ය භෝජන (සුධාභෝජන) ආදියද, ප්‍රේත ලෝකවාසීන්ට සෙම, සොටු ආදියද ආහාර වෙයි. 'යං වා පනස්ස ඉතෝ අනුප්පවෙච්ඡන්ති' යනු ඔහුගේ මිත්‍රාදීන් මෙලොවින් යමක් ලබා දෙත්ද (අනුමෝදන් කෙරෙත්ද) එයයි. ප්‍රේතයෝම පරදත්තූපජීවීහු වෙති, අන් අයට අනුන් දෙන දෙය (විපාක වශයෙන්) නොලැබේ. 'දායකෝපි අනිප්ඵලෝ' යනු යමක් අරභයා ඒ දානය දුන්නේද, එය ඔහුට ලැබුණත් නැතත්, දායකයාට නිශ්ඵල විය නොහැක, දායකයා එම දානයේ විපාකය ලබන්නේමය.

Aṭṭhānepi bhavaṃ gotamo parikappaṃ vadatīti anokāse uppannepi tasmiṃ ñātake bhavaṃ gotamo dānassa phalaṃ parikappetiyeva paññāpetiyevāti pucchati. Brāhmaṇassa hi ‘‘evaṃ dinnassa dānassa phalaṃ dāyako na labhatī’’ti laddhi. Athassa bhagavā pañhaṃ paṭijānitvā ‘‘dāyako nāma yattha katthaci puññaphalūpajīviṭṭhāne nibbatto dānassa phalaṃ labhatiyevā’’ti dassetuṃ idha brāhmaṇātiādimāha. So tattha lābhī hotīti so tattha hatthiyoniyaṃ nibbattopi maṅgalahatthiṭṭhānaṃ patvā lābhī hoti. Assādīsupi eseva nayo. Sādhuvaggo uttānatthoyevāti.

'අට්ඨානෙපි භවං ගෝතමෝ පරිකප්පං වදති' යනු නුසුදුසු ස්ථානයක උපන් එම ඥාතියාට දානයේ ඵලය ලැබෙන බව භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ පවසන්නේදැයි විමසයි. බ්‍රාහ්මණයාට 'මෙලෙස දුන් දානයක ඵලය දායකයාට නොලැබේ' යන මතයක් තිබුණි. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම ප්‍රශ්නය පිළිගෙන, දායකයා යම් කිසි පුණ්‍ය ඵලයකින් යැපෙන ස්ථානයක උපන්නේ නම් දානයේ ඵලය ලබන්නේමය යන්න පෙන්වා දීමට 'ඉධ බ්‍රාහ්මණ' යනාදිය වදාළ සේක. 'සෝ තත්ථ ලාභී හෝති' යනු ඔහු එහි ඇත් යෝනියක උපන්නද, මංගල හස්ති පදවිය ලබා ආහාරපාන ලබන්නෙකු වෙයි. අශ්ව ආදීන් කෙරෙහිද මේ ක්‍රමයමයි. සාධු වර්ගය පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

Jāṇussoṇivaggo dutiyo.

දෙවන ජාණුස්සෝණි වර්ගයයි.

Catutthapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

සිව්වන පණ්ණාසකය නිමාවිය.

(21) 1. Karajakāyavaggo

(21) 1. කරජකාය වර්ගය

211. Pañcamassa [Pg.340] paṭhamādīni uttānatthāneva.

211. පස්වන පණ්ණාසකයේ පළමු සූත්‍ර ආදිය පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

6. Saṃsappanīyasuttavaṇṇanā

6. සංසප්පනීය සූත්‍ර වර්ණනාව

216. Chaṭṭhe saṃsappanīyapariyāyaṃ vo, bhikkhave, dhammapariyāyanti saṃsappanassa kāraṇaṃ desanāsaṅkhātaṃ dhammadesanaṃ. Saṃsappatīti taṃ kammaṃ karonto āsappati parisappati vipphandati. Jimhā gatīti tena kammena yaṃ gatiṃ gamissati, sā jimhā hoti. Jimhupapattīti tassa yaṃ gatiṃ upapajjissati, sāpi jimhāva hoti. Saṃsappajātikāti saṃsappanasabhāvā. Bhūtā bhūtassa upapatti hotīti bhūtasmā sabhāvato vijjamānakammā sattassa nibbatti hoti. Phassā phusantīti vipākaphassā phusanti.

216. හයවන සූත්‍රයෙහි, 'සංසප්පනීය පරියායං වෝ භික්ඛවේ ධම්මපරියායං' යනු සංසප්පනයට (ඇද වී යාමට) හේතු වන දේශනාව නමැති ධර්ම ක්‍රමයයි. 'සංසප්පති' යනු එම කර්මය කරන්නා වෙවුලයි, පසුබට වෙයි, ගැහෙයි. 'ජිම්හා ගති' යනු එම කර්මයෙන් යන ගතිය ඇද වෙයි. 'ජිම්හුපපත්ති' යනු ඔහුගේ උප්පත්තියද ඇද වූ එකක්ම වෙයි. 'සංසප්පජාතිකා' යනු සංසප්පනය වන (බඩගා යන) ස්වභාවයයි. 'භූතා භූතස්ස උපපත්ති හෝති' යනු පවතින ස්වභාවය වූ කර්මයෙන් සත්ත්වයාගේ උප්පත්තිය සිදු වෙයි. 'ඵස්සා ඵුසන්ති' යනු විපාක ස්පර්ශයන් ස්පර්ශ වෙයි.

7-8. Sañcetanikasuttadvayavaṇṇanā

7-8. සංචේතනික සූත්‍ර ද්වයේ වර්ණනාව

217-218. Sattame sañcetanikānanti cetetvā pakappetvā katānaṃ. Upacitānanti citānaṃ vaḍḍhitānaṃ. Appaṭisaṃveditvāti tesaṃ kammānaṃ vipākaṃ avediyitvā. Byantībhāvanti vigatantabhāvaṃ tesaṃ kammānaṃ paricchedaparivaṭumatākaraṇaṃ. Tañca kho diṭṭheva dhammeti tañca kho vipākaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ diṭṭheva dhamme. Upapajjanti upapajjavedanīyaṃ anantare attabhāve. Apare vā pariyāyeti aparapariyāyavedanīyaṃ pana saṃsārappavatte sati sahassimepi attabhāveti. Iminā idaṃ dasseti ‘‘saṃsārappavatte paṭiladdhavipākārahakamme na vijjati so jagatippadeso, yattha ṭhito mucceyya pāpakammā’’ti. Tividhāti tippakārā. Kāyakammantasandosabyāpattīti kāyakammantasaṅkhātā vipatti. Iminā nayena sabbapadāni veditabbāni. Aṭṭhame apaṇṇako maṇīti samantato caturasso pāsako.

217-218. හත්වන සූත්‍රයෙහි, 'සංචේතනිකානං' යනු සිතා මතා කළ කර්මයන්ටය. 'උපචිතානං' යනු රැස් කළා වූ හෝ වැඩුවා වූ කර්මයන්ටය. 'අප්පටිසංවේදිත්වා' යනු එම කර්මයන්ගේ විපාක විඳින්නේ නැතිවය. 'බ්‍යන්තීභාවං' යනු එම කර්මයන්ගේ කෙළවර කිරීමයි. 'තං ච ඛෝ දිට්ඨේව ධම්මේ' යනු එම විපාකය දිට්ඨධම්මවේදනීය වශයෙන් මේ ආත්මයේදීම ලැබෙන බවයි. 'උපපජ්ජ' යනු ඊළඟ ආත්මභාවයේදී ලැබෙන උපපජ්ජවේදනීය කර්මයයි. 'අපරේ වා පරියායේ' යනු සංසාරය පවතින තාක් කල් දහස් ගණන් ආත්මභාවයන්හිදී ලැබෙන අපරාපරියවේදනීය කර්මයයි. මෙයින් පෙන්වා දෙන්නේ 'සංසාරය පවතින කල්හි, විපාක දීමට නියමිත කර්මය පවතිද්දී පාප කර්මයෙන් මිදිය හැකි ස්ථානයක් ලොව කොහේවත් නැති' බවයි. 'තිවිධා' යනු තුන් ආකාර වූය. 'කායකම්මන්තසන්දෝසබ්‍යාපත්ති' යනු කාය කර්මයෙහි වරද නිසා සිදුවන විපත්තියයි. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු පද දත යුතුය. අටවන සූත්‍රයෙහි, 'අපණ්ණකෝ මණි' යනු හාත්පසින් සතරැස් වූ ගල් කැටයකි (දාදු කැටයකි).

9. Karajakāyasuttavaṇṇanā

9. කරජකාය සූත්‍ර වර්ණනාව

219. Navame dukkhassāti vipākadukkhassa, vaṭṭadukkhasseva vā. Imasmiṃ sutte maṇiopammaṃ natthi. Evaṃ vigatābhijjhoti evanti nipātamattaṃ. Yathā vā mettaṃ [Pg.341] bhāventā vigatābhijjhā bhavanti, evaṃ vigatābhijjho. Evamassa vigatābhijjhatādīhi nīvaraṇavikkhambhanaṃ dassetvā idāni akusalanissaraṇāni kathento mettāsahagatenātiādimāha. Appamāṇanti appamāṇasattārammaṇatāya ciṇṇavasitāya vā appamāṇaṃ. Pamāṇakataṃ kammaṃ nāma kāmāvacarakammaṃ. Na taṃ tatrāvatiṭṭhatīti taṃ mahogho parittaṃ udakaṃ viya attano okāsaṃ gahetvā ṭhātuṃ na sakkoti, atha kho naṃ oghe parittaṃ udakaṃ viya idameva appamāṇaṃ kammaṃ ajjhottharitvā attano vipākaṃ nibbatteti. Daharataggeti daharakālato paṭṭhāya.

219. නවවන සූත්‍රයෙහි, 'දුක්ඛස්ස' යනු විපාක දුකෙහි හෝ වට්ට දුකෙහිමය. මෙම සූත්‍රයෙහි මැණික් උපමාව නැත. 'ඒවං විගතාභිජ්ඣෝ' යන්නෙහි 'ඒවං' යනු නිපාත පදයක් පමණි. එසේත් නැත්නම් මෛත්‍රිය වඩන්නන් අභිධ්‍යාවෙන් තොර වන්නාක් මෙන්, එලෙසම අභිධ්‍යාවෙන් තොර වන්නේය යන්නයි. මෙලෙස අභිධ්‍යාවෙන් තොර වීම ආදියෙන් නීවරණයන් යටපත් කිරීම පෙන්වා දී, දැන් අකුසලයෙන් නික්මීම පවසනු පිණිස 'මෙත්තාසහගතේන' යනාදිය වදාළ සේක. 'අප්පමාණං' යනු අප්‍රමාණ සත්ත්වයන් අරමුණු කිරීමෙන් හෝ පුරුදු කරන ලද වසීභාවයෙන් අප්‍රමාණ වූ (මහග්ගත) කර්මයයි. 'පමාණකතං කම්මං' නම් කාමාවචර කර්මයයි. 'න තං තත්‍රා වතිට්ඨති' යනු මහා ජල ප්‍රවාහයක ඇති ස්වල්ප වූ දිය ප්‍රමාණයක් මෙන්, එයට එහි ස්වාධීනව පැවතිය නොහැකි බවයි. එනම්, මහා ජල කඳකින් ස්වල්ප ජල ප්‍රමාණයක් යටපත් වන්නාක් මෙන්, මෙම අප්‍රමාණ (මහග්ගත) කර්මය විසින් කාමාවචර කර්මය යටපත් කර තම විපාකය ලබා දෙයි. 'දහරතග්ගේ' යනු බාල කාලයේ සිටය.

Nāyaṃ kāyo ādāyagamaniyoti imaṃ kāyaṃ gahetvā paralokaṃ gantuṃ nāma na sakkāti attho. Cittantaroti cittakāraṇo, atha vā citteneva antariko. Ekasseva hi cuticittassa anantarā dutiye paṭisandhicitte devo nāma hoti, nerayiko nāma hoti, tiracchānagato nāma hoti. Purimanayepi cittena kāraṇabhūtena devo nerayiko vā hotīti attho. Sabbaṃ taṃ idha vedanīyanti diṭṭhadhammavedanīyakoṭṭhāsavanetaṃ vuttaṃ. Na taṃ anugaṃ bhavissatīti mettāya upapajjavedanīyabhāvassa upacchinnattā upapajjavedanīyavasena na anugataṃ bhavissati. Idaṃ sotāpannasakadāgāmiariyapuggalānaṃ paccavekkhaṇaṃ veditabbaṃ. Anāgāmitāyāti jhānānāgāmitāya. Idhapaññassāti imasmiṃ sāsane paññā idhapaññā nāma, sāsanacaritāya ariyapaññāya ṭhitassa ariyasāvakassāti attho. Uttarivimuttinti arahattaṃ. Dasamaṃ uttānatthamevāti.

'නායං කායෝ ආදායගමනීයෝ' යනු මේ ශරීරය රැගෙන පරලොව යා නොහැකි බවයි. 'චිත්තන්තෝ' යනු සිත හේතු කොට ගත් හෝ සිතින්ම ඉක්මන් වූ යන්නයි. සැබවින්ම එක් චුති සිතකට අනතුරුව දෙවනුව උපදින පටිසන්ධි සිතේදී දෙවියෙක් හෝ නිරිසතෙක් හෝ තිරිසනෙක් හෝ වෙයි. පෙර ක්‍රමයට අනුවද සිත හේතුවෙන් දෙවියෙකු හෝ නිරිසතෙකු හෝ වෙයි යන්න අර්ථයයි. 'සබ්බං තං ඉධ වේදනීයං' යනු දිට්ඨධම්මවේදනීය කොටස අනුව වදාරන ලද්දකි. 'න තං අනුගං භවිස්සති' යනු මෛත්‍රිය (ධ්‍යානය) මගින් ඊළඟ භවයේ ලැබෙන විපාකය (උපපජ්ජවේදනීය බව) කපා හරින බැවින්, එය ඊළඟ භවය කරා නොපැමිණෙන්නේය යන්නයි. මෙය සෝවාන් සහ සකෘදාගාමී ආර්යයන්ගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව ලෙස දත යුතුය. 'අනාගාමිතායා' යනු ධ්‍යාන බලයෙන් අනාගාමී බව ලැබීමයි. 'ඉධපඤ්ඤස්ස' යනු මෙම ශාසනයෙහි ප්‍රඥාවයි. ශාසනයෙහි හැසිරෙන ආර්ය ප්‍රඥාවෙන් යුත් ආර්ය ශ්‍රාවකයාගේ යන්න අර්ථයයි. 'උත්තරිවිමුත්තිං' යනු අරිහත් ඵලයයි. දසවන සූත්‍රය පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

Karajakāyavaggo paṭhamo.

පළමුවන කරජකාය වර්ගයයි.

(22) 2. Sāmaññavaggavaṇṇanā

(22) 2. සාමඤ්ඤ වර්ග වර්ණනාව

221. Dutiyassa paṭhamaṃ ādiṃ katvā sabbā peyyālatanti uttānatthāyevāti.

221. දෙවන වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි පටන් සියලු පෙය්‍යාලයන් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

Manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

මනෝරථපූරණී නම් වූ අංගුත්තර නිකාය අටුවාවෙහි,

Dasakanipātassa saṃvaṇṇanā niṭṭhitā.

දසක නිපාත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. ඒ භාග්‍යවත් අරහත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.

Aṅguttaranikāye

අංගුත්තර නිකායෙහි

Ekādasakanipāta-aṭṭhakathā

ඒකාදසක නිපාත අටුවාව

1. Nissayavaggo

1. නිස්සය වග්ගය

1-6. Kimatthiyasuttādivaṇṇanā

1-6. කිමත්ථිය සූත්‍රාදී වර්ණනාව

1-6. Ekādasakanipātassa [Pg.343] paṭhamādīni heṭṭhā vuttanayāneva. Kevalañcettha ādito pañcasu nibbidāvirāgaṃ dvidhā bhinditvā ekādasaṅgāni katāni. Chaṭṭhe sikkhāpaccakkhānaṃ adhikaṃ.

1-6. ඒකාදසක නිපාතයේ පළමු සූත්‍ර ආදියෙහි අර්ථ පහත (දසක නිපාතයේ) දැක්වුණු ක්‍රමයම වේ. මෙහි ආරම්භක සූත්‍ර පහේදී පමණක් 'නිබ්බිදා' (කලකිරීම) සහ 'විරාගය' (නොඇලීම) දෙවැදෑරුම් ලෙස බෙදා අංග එකොළහක් කරන ලදී. හයවන සූත්‍රයෙහි ශික්ෂා ප්‍රතික්ෂේප කිරීම (සික පද අත්හැරීම) අතිරේකව දැක්වේ.

7-8. Paṭhamasaññāsuttādivaṇṇanā

7-8. පළමු සඤ්ඤා සූත්‍රාදී වර්ණනාව

7-8. Sattame atthena atthoti atthena saddhimattho. Byañjanena byañjananti byañjanena saddhiṃ byañjanaṃ. Saṃsandissatīti sampavattissati. Samessatīti samānaṃ bhavissati. Na viggayhissatīti na virajjhissati. Aggapadasminti nibbāne. Aṭṭhame paccavekkhaṇā kathitā.

7-8. හත්වන සූත්‍රයෙහි 'අත්ථේන අත්ථෝ' යනු අර්ථය සමඟ අර්ථයයි. 'බ්‍යඤ්ජනේන බ්‍යඤ්ජනං' යනු පදය (ශබ්දය) සමඟ පදයයි. 'සංසන්දිස්සති' යනු මැනවින් පවතින්නේය යන්නයි. 'සමෙස්සති' යනු සමාන වන්නේය යන්නයි. 'න විග්ගය්හිස්සති' යනු විරුද්ධ නොවන්නේය යන්නයි. 'අග්ගපදස්මිං' යනු නිවනෙහිය. අටවන සූත්‍රයෙහි ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව ගැන වදාරන ලදී.

9. Saddhasuttavaṇṇanā

9. සද්ධ සූත්‍ර වර්ණනාව

9. Navame doṇiyā baddhoti yavasassadoṇiyā samīpe baddho. Antaraṃ karitvāti abbhantare katvā. Jhāyatīti cinteti. Pajjhāyatīti ito cito ca nānappakārakaṃ jhāyati. Nijjhāyatīti nirantaravasena nibaddhaṃ jhāyati. Pathavimpi nissāya jhāyatīti samāpattiyaṃ sanikantikavasenetaṃ vuttaṃ. Samāpattiyañhi sanikantikattā esa khaḷuṅko nāma kato. Āpādīsupi eseva nayo.

9. නවවන සූත්‍රයෙහි 'දෝණියා බද්ධෝ' යනු යව සහිත කෑම ඔරුව අසල බඳින ලද යන්නයි. 'අන්තරං කරිත්වා' යනු අභ්‍යන්තරයෙහි කොට යන්නයි. 'ඣායති' යනු සිතයි (මෙනෙහි කරයි). 'පජ්ඣායති' යනු මෙහෙන් හා එහෙන් විවිධ ආකාරයෙන් මෙනෙහි කිරීමයි. 'නිජ්ඣායති' යනු නිරන්තරයෙන් නොකඩවා මෙනෙහි කිරීමයි. 'පඨවිම්පි නිස්සාය ඣායති' යනු සමාපත්තියෙහි තෘෂ්ණා සහිත බවින් පවසන ලද්දකි. සමාපත්තියෙහි තෘෂ්ණාව (ඇලීම) ඇති බැවින් එම පුද්ගලයා 'ඛළුංක' (දුෂ්ට අශ්වයෙකු) ලෙස හඳුන්වා ඇත. ආපෝ ධාතුව ආදියේදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

Kathañca saddha ājānīyajhāyitaṃ hotīti kathaṃ kāraṇākāraṇaṃ jānantassa sindhavassa jhāyitaṃ hoti. Yathā iṇantiādīsu iṇasadisaṃ bandhanasadisaṃ dhanajānisadisaṃ kalisaṅkhātamahāparādhasadisañca katvā attano abhimukhassa patodassa ajjhoharaṇasaṅkhātaṃ patanaṃ vipassatīti attho. Neva pathaviṃ nissāya jhāyatīti samāpattisukhanikantiyā abhāvena pathaviārammaṇāya [Pg.344] catukkapañcakajjhānasaññāya na jhāyati, niyantiyā abhāveneva so ājānīyo nāma hotīti. Jhāyati ca panāti nibbānārammaṇāya phalasamāpattiyā jhāyati. Pathaviyaṃ pathavisaññā vibhūtā hotīti pathavārammaṇe uppannā catukkapañcakajjhānasaññā vibhūtā pākaṭā hoti. ‘‘Vibhūtā, bhante, rūpasaññā avibhūtā aṭṭhikasaññā’’ti imasmiñhi sutte samatikkamassa atthitāya vibhūtatā vuttā, idha pana vipassanāvasena aniccadukkhānattato diṭṭhattā vibhūtā nāma jātā. Āposaññādīsupi eseva nayo. Evamettha heṭṭhā viya samāpattivasena samatikkamaṃ avatvā vipassanācāravasena samatikkamo vutto. Evaṃ jhāyīti evaṃ vipassanāpaṭipāṭiyā āgantvā uppāditāya phalasamāpattiyā jhāyanto.

"ශ්‍රද්ධාවන්තය, ආජානීය අශ්වයෙකුගේ ධ්‍යානය කෙබඳුද?" යනු කරුණු සහ අකරුණු දන්නා සින්ධව අශ්වයාගේ මෙනෙහි කිරීම කෙබඳුද යන්නයි. 'ණය මෙන්' යනාදියෙහි, ණයකට බඳු වූ, බන්ධනයකට බඳු වූ, ධන හානියකට බඳු වූ, 'කලි' නමින් හැඳින්වෙන මහා වරදකට බඳු වූ දෙයක් ලෙස සලකා තමා ඉදිරියට එන කසය පතිත වීම දකියි යනු එහි අර්ථයයි. 'පොළොව ඇසුරු කොට මෙනෙහි නොකරයි' යනු සමාපත්ති සැපයෙහි ඇලීමක් නොමැති බැවින් පඨවි ආරම්මණ කොට ගත් සතරවන හා පස්වන ධ්‍යාන සඤ්ඤාවන්ගෙන් මෙනෙහි නොකරයි යන්නයි. ඇලීමක් නොමැති බැවින්ම ඔහු 'ආජානීය' නම් වේ. 'ධ්‍යානය කරයි' යනු නිවන අරමුණු කොට ගත් ඵල සමාපත්තියෙන් මෙනෙහි කිරීමයි. 'පොළොවෙහි පඨවි සඤ්ඤාව විභූත වේ' යනු පඨවි ආරම්මණයෙහි උපන් සතරවන හා පස්වන ධ්‍යාන සඤ්ඤාව ප්‍රකට වීමයි. "ස්වාමීනි, රූප සඤ්ඤාව විභූත විය, අස්ථික සඤ්ඤාව අවිභූත විය" යනාදී මෙම සූත්‍රයෙහි ඉක්මවා යාම ඇති බැවින් විභූත බව පවසන ලදී. නමුත් මෙහිදී විපස්සනා වශයෙන් අනිච්ච, දුක්ඛ, අනත්ත ලෙස දැකීම නිසා විභූත වූයේ නම් වේ. ආපෝ සඤ්ඤා ආදියේදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙසේ මෙහි පහත සූත්‍රවල මෙන් සමාපත්ති වශයෙන් ඉක්මවා යාම නොකියා විපස්සනා චර්යාවන්ගේ වශයෙන් ඉක්මවා යාම පවසන ලදී. 'මෙසේ ධ්‍යානය කරන්නා' යනු මෙසේ විපස්සනා පිළිවෙළින් පැමිණ උපදවා ගත් ඵල සමාපත්තියෙන් ධ්‍යාන වඩන්නා යන්නයි.

10. Moranivāpasuttavaṇṇanā

10. මොරනිවාප සූත්‍ර වර්ණනාව

10. Dasame accantaniṭṭhoti antaṃ atītattā accantasaṅkhātaṃ avināsadhammaṃ nibbānaṃ niṭṭhā assāti accantaniṭṭho. Iminā nayena sesapadāni veditabbāni. Janetasminti janitasmiṃ, pajāyāti attho. Ye gottapaṭisārinoti ye janā tasmiṃ gotte paṭisaranti ‘‘ahaṃ gotamo, ahaṃ kassapo’’ti, tesu loke gottapaṭisārīsu khattiyo seṭṭho. Anumatā mayāti mama sabbaññutaññāṇena saddhiṃ saṃsandetvā desitā mayā anuññātā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

10. දසවන සූත්‍රයෙහි 'අච්චන්තනිට්ඨෝ' යනු කෙළවර (උප්පාද, ඨිති, භංග) ඉක්මවා ගිය බැවින් 'අච්චන්ත' යයි කියනු ලබන විනාශ නොවන ධර්මතාවක් වූ නිවන අවසානය කොට ඇති බැවින් අච්චන්තනිට්ඨ නම් වේ. මෙම ක්‍රමයෙන් සෙසු පද ද දත යුතුය. 'ජනෙතස්මිං' යනු උපන් සත්ත්ව ප්‍රජාව කෙරෙහි යන්නයි. 'යේ ගොත්තපටිසාරිනෝ' යනු යම් ජනයෙක් ඒ ඒ පිරිසෙහි "මම ගෝතම වෙමි, මම කස්සප වෙමි" යනාදී වශයෙන් ගෝත්‍ර අනුව යන්නාහු ද, එවැනි ගෝත්‍ර අගයන්නන් අතුරෙන් ක්ෂත්‍රියයා ශ්‍රේෂ්ඨ වේ. 'අනුමතා මයා' යනු මාගේ සර්වඥතා ඥානය හා ගළපා මා විසින් දේශනා කරන ලද, අනුදැන වදාරන ලද යන්නයි. සෙසු සියලු තන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

Nissayavaggo paṭhamo.

පළමුවන නිස්සය වග්ගයයි.

2. Anussativaggo

2. අනුස්සති වග්ගය

1-2. Mahānāmasuttadvayavaṇṇanā

1-2. මහානාම සූත්‍ර දෙක්හි වර්ණනාව

11-12. Dutiyassa paṭhame nānāvihārehi viharatanti gihīnaṃ nibaddho eko vihāro nāma natthi, tasmā amhākaṃ anibaddhavihārena viharantānaṃ kena vihārena katarena nibaddhavihārena vihātabbanti pucchati. Ārādhakoti sampādako paripūrako. Dhammasotasamāpanno buddhānussatiṃ [Pg.345] bhāvetīti dhammasotasamāpanno hutvā buddhānussatiṃ bhāveti. Dutiye gilānā vuṭṭhitoti gilāno hutvā vuṭṭhito.

11-12. දෙවන වග්ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි 'නානාවිහාරේහි විහරන්තං' යනු ගිහියන්ට නියමිත වූ එකම විහරණයක් (පැවැත්මක්) නැත, එබැවින් නියමිත නොවූ පැවැත්මකින් වසන අප විසින් කිනම් ස්ථිර විහරණයකින් විසිය යුතුදැයි විමසයි. 'ආරාධකෝ' යනු සම්පූර්ණ කරන්නා වූ තැනැත්තායි. 'ධම්මසෝත සමාපන්නෝ බුද්ධානුස්සතිං භාවෙති' යනු දහම් සැඩ පහරට පත් වූවෙකු වී බුද්ධානුස්සතිය වඩයි යන්නයි. දෙවන සූත්‍රයෙහි 'ගිලානා වුට්ඨිතෝ' යනු ගිලන්ව සිට ඉන් නැගී සිටි (සුව වූ) යන්නයි.

3. Nandiyasuttavaṇṇanā

3. නන්දිය සූත්‍ර වර්ණනාව

13. Tatiye kalyāṇamitteti sumitte. Evamettha kalyāṇamittavasena saṅghānussati kathitā. Kabaḷīkārāhārabhakkhānanti kāmāvacaradevānaṃ. Asamayavimuttoti asamayavimuttiyā vimutto khīṇāsavo.

13. තුන්වන සූත්‍රයෙහි 'කල්‍යාණමිත්තේ' යනු යහපත් මිතුරන් කෙරෙහි යන්නයි. මෙසේ මෙහි කල්‍යාණ මිත්‍රත්වය මගින් සංඝානුස්සතිය වදාරන ලදී. 'කබළීකාරාහාර භක්ඛානං' යනු කාමාවචර දෙවියන් සම්බන්ධයෙනි. 'අසමයවිමුත්තෝ' යනු අසමය විමුක්තියෙන් මිදුණු රහතන් වහන්සේයි.

4. Subhūtisuttavaṇṇanā

4. සුභූති සූත්‍ර වර්ණනාව

14. Catutthe ko nāmāyaṃ subhūtī bhikkhūti jānantopi satthā kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ pucchati. Sudattassa upāsakassa puttoti anāthapiṇḍikaṃ sandhāyāha. Anāthapiṇḍikassa hi putto attano cūḷapitu santike pabbajito, atha naṃ subhūtitthero ādāya satthu santikaṃ agamāsi. Saddhāpadānesūti saddhānaṃ puggalānaṃ apadānesu lakkhaṇesu.

14. හතරවන සූත්‍රයෙහි "මේ සුභූති නම් මහණ කවුද?" යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ දැන දැනම කතා පුවත ආරම්භ කිරීම පිණිස විමසූ සේක. 'සුදත්ත උපාසකයාගේ පුත්‍රයා' යනු අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා ගැන පවසන ලද්දකි. අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමාගේ පුත්‍රයා තම බාප්පා අසල පැවිදි විය. පසුව සුභූති තෙරණුවෝ ඔහු බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත කැඳවාගෙන ගියහ. 'සද්ධාපදානේසු' යනු ශ්‍රද්ධාවන්ත පුද්ගලයන්ගේ ලක්ෂණ (හැසිරීම්) පිළිබඳවයි.

5. Mettasuttavaṇṇanā

5. මෙත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

15. Pañcame sukhaṃ supatīti yathā sesajanā samparivattamānā kākacchamānā dukkhaṃ supanti, evaṃ asupitvā sukhaṃ supati. Niddaṃ okkamantopi samāpattiṃ samāpanno viya hoti. Sukhaṃ paṭibujjhatīti yathā aññe nitthunantā vijambhamānā samparivattantā dukkhaṃ paṭibujjhanti, evaṃ appaṭibujjhitvā vikasamānaṃ viya padumaṃ sukhaṃ nibbikāro paṭibujjhati. Na pāpakaṃ supinaṃ passatīti supinaṃ passantopi bhaddakameva supinaṃ passati, cetiyaṃ vandanto viya pūjaṃ karonto viya ca dhammaṃ suṇanto viya ca hoti. Yathā panaññe attānaṃ corehi samparivāritaṃ viya vāḷehi upaddutaṃ viya papāte patantaṃ viya ca passanti, na evaṃ pāpakaṃ supinaṃ passati.

15. පස්වන සූත්‍රයෙහි 'සැපසේ නිදාගනියි' යනු සෙසු ජනයා එහා මෙහා පෙරළෙමින්, කපුටන් මෙන් ගොරවමින් දුකසේ නිදන්නාක් මෙන් නොව සැපසේ නිදාගැනීමයි. නින්දට වැටෙන විට ද සමාපත්තියකට සම වැදුණාක් මෙන් වෙයි. 'සැපසේ අවදි වෙයි' යනු අන් අය කෙඳිරිගාමින්, ඇඟ මැලි කඩමින්, එහා මෙහා පෙරළෙමින් දුකසේ අවදි වන්නාක් මෙන් නොව, විකසිත වන පියුමක් මෙන් සැපසේ කිසිදු විකාරයකින් තොරව අවදි වීමයි. 'නපුරු සිහින නොදකියි' යනු සිහින දුටුවත් යහපත් සිහිනමය. චෛත්‍යයක් වඳින්නාක් මෙන් ද, පූජාවක් කරන්නාක් මෙන් ද, ධර්මය අසන්නාක් මෙන් ද වෙයි. නමුත් අන් අය තමන් සොරුන්ගෙන් වට වී සිටින්නාක් මෙන් ද, වන සතුන්ගෙන් පීඩා විඳින්නාක් මෙන් ද, ප්‍රපාතයකට වැටෙන්නාක් මෙන් ද දකින්නාක් මෙන්, මොහු එවැනි නපුරු සිහින නොදකියි.

Manussānaṃ piyo hotīti ure āmukkamuttāhāro viya sīse piḷandhitamālā viya ca manussānaṃ piyo hoti manāpo. Amanussānaṃ piyo hotīti yatheva manussānaṃ, amanussānampi piyo hoti visākhatthero viya. Vatthu visuddhimagge (visuddhi. 1.258) mettākammaṭṭhānaniddese vitthāritameva. Devatā rakkhantīti puttamiva mātāpitaro devatā rakkhanti. Nāssa aggi [Pg.346] vā visaṃ vā satthaṃ vā kamatīti mettāvihārissa kāye uttarāya upāsikāya viya aggi vā, saṃyuttabhāṇakacūḷasīvattherasseva visaṃ vā, saṃkiccasāmaṇerasseva satthaṃ vā na kamati nappavisati, nāssa kāyaṃ vikopetīti vuttaṃ hoti. Dhenuvatthumpi cettha kathayanti. Ekā kira dhenu vacchakassa khīradhāraṃ muñcamānā aṭṭhāsi. Eko luddako ‘‘taṃ vijjhissāmī’’ti hatthena samparivattetvā dīghadaṇḍaṃ sattiṃ muñci. Sā tassā sarīraṃ āhacca tālapaṇṇaṃ viya vaṭṭamānā gatā, neva upacārabalena na appanābalena, kevalaṃ vacchake balavahitacittatāya. Evaṃ mahānubhāvā mettā.

"මිනිසුන්ට ප්‍රිය වෙයි" යනු ළයෙහි පැළඳි මුතු හරක් මෙන් ද හිසෙහි පැළඳි මල් මාලාවක් මෙන් ද මිනිසුන්ට ප්‍රිය වූ මනාප වූ අයෙකු බවට පත්වීමයි. "අමනුෂ්‍යයන්ට ප්‍රිය වෙයි" යනු මිනිසුන්ට මෙන්ම, විසාඛ තෙරුන් වහන්සේ මෙන් අමනුෂ්‍යයන්ට ද ප්‍රිය වීමයි. මේ පිළිබඳ කථා වස්තුව විසුද්ධි මාර්ගයෙහි මෙත්තා කම්මට්ඨාන නිද්දේසයෙහි විස්තර කර ඇත. "දේවතාවෝ රකිති" යනු මවුපියන් දරුවෙකු රකින්නාක් මෙන් දේවතාවෝ ඔහු රකිති යන්නයි. "ඔහුට ගින්නෙන් හෝ විෂෙන් හෝ ආයුධවලින් හානියක් නොවේ" යන්නෙන් කියවෙන්නේ මෙත් විහරණයෙහි යෙදෙන පුද්ගලයාගේ ශරීරයට උත්තරා උපාසිකාවට මෙන් ගින්න හෝ, සංයුත්තභාණක චූළසීව තෙරුන් වහන්සේට මෙන් විෂ හෝ, සංකිච්ච සාමණේරයන් වහන්සේට මෙන් ආයුධ හෝ ඇතුළු නොවන බවත්, ශරීරයට පීඩාවක් නොකරන බවත් ය. මේ සම්බන්ධයෙන් දෙනකගේ කථා පුවතක් ද පවසති. එක්තරා දෙනක් පැටවාට කිරි පොවමින් සිටියාය. එක් වැද්දෙක් "මෑට විදින්නෙමි" යි සිතා අතින් දිගු මිටක් ඇති හෙල්ලයක් විසි කළේය. එය ඒ දෙනගේ ශරීරයේ වැදී තල් කොළයක් මෙන් එතී වැටුණි. එය උපචාර සමාධි බලයෙන් හෝ අප්පනා සමාධි බලයෙන් හෝ වූවක් නොව, හුදෙක් පැටවා කෙරෙහි ඇති වූ බලවත් මෙත් සිත නිසාම සිදු වූවකි. මෙත්තාව එතරම් මහානුභාව සම්පන්නය.

Tuvaṭaṃ cittaṃ samādhiyatīti mettāvihārino khippameva cittaṃ samādhiyati, natthi tassa dandhāyitattaṃ. Mukhavaṇṇo vippasīdatīti bandhanā pavuttatālapakkaṃ viya cassa vippasannavaṇṇaṃ mukhaṃ hoti. Asammūḷho kālaṃ karotīti mettāvihārino sammohamaraṇaṃ nāma natthi, asammūḷho pana niddaṃ okkamanto viya kālaṃ karoti. Uttari appaṭivijjhantoti mettāsamāpattito uttari arahattaṃ adhigantuṃ asakkonto ito cavitvā suttappabuddho viya brahmalokaṃ upapajjatīti.

"සිත වහා සමාධිගත වෙයි" යනු මෙත් විහරණය කරන්නාගේ සිත ඉතා ඉක්මනින්ම එකඟ වෙයි, එහි පමාවීමක් නැත. "මුහුණේ පැහැය පැහැපත් වෙයි" යනු නටුවෙන් ගිලිහුණු ඉදුණු තල් ගෙඩියක් මෙන් ඔහුගේ මුහුණ ඉතා පැහැපත් වෙයි. "මුළා නොවී කළුරිය කරයි" යනු මෙත් විහරණය කරන්නාට මුළා වී මියයාමක් නැත. හුදෙක් නිද්‍රාවට පත්වන්නාක් මෙන් මුළා නොවී කළුරිය කරයි. "මතු මඟ නොපසක් කරන්නේ නම්" යනු මෙත්තා සමාපත්තියෙන් මතු රහත් බව ලැබීමට අපොහොසත් වන්නේ නම්, මෙයින් චුත වී නින්දෙන් පිබිදුණාක් මෙන් බඹලොව උපදියි.

6. Aṭṭhakanāgarasuttavaṇṇanā

6. අට්ඨකනාගර සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

16. Chaṭṭhe dasamoti jātigottavasena ceva sārapattakulagaṇanāya ca dasame ṭhāne gaṇīyati, tenassa dasamotveva nāmaṃ jātaṃ. Aṭṭhakanāgaroti aṭṭhakanagaravāsī. Kukkuṭārāmeti kukkuṭaseṭṭhinā kārite ārāme.

16. හයවන සූත්‍රයෙහි "දසම" යනු ජාති ගෝත්‍ර වශයෙන් ද ශ්‍රේෂ්ඨත්වයට පත් කුල ගණනය කිරීමේදී දසවන ස්ථානයෙහි ලා ගණන් කරනු ලබන බැවින් ඔහුට "දසම" යන නම ලැබුණි. "අට්ඨකනාගර" යනු අට්ඨක නගරයෙහි වාසය කරන්නාය. "කුක්කුටාරාමයෙහි" යනු කුක්කුට සිටුවරයා විසින් කරවන ලද ආරාමයෙහි යන්නයි.

Tena bhagavatā…pe… sammadakkhātoti ettha ayaṃ saṅkhepattho – yo so bhagavā samatiṃsa pāramiyo pūretvā sabbakilese bhañjitvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho, tena bhagavatā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ āsayānusayaṃ jānatā, hatthatale ṭhapitaṃ āmalakaṃ viya sabbañeyyadhamme passatā, apica pubbenivāsādīhi jānatā, dibbena cakkhunā passatā, tīhi vā vijjāhi chahi vā pana abhiññāhi jānatā, sabbattha appaṭihatena samantacakkhunā passatā, sabbadhammajānanasamatthāya paññāya jānatā, sabbasattānaṃ cakkhuvisayātītāni tirokuṭṭādigatāni cāpi [Pg.347] rūpāni ativisuddhena maṃsacakkhunā vā passatā, attahitasādhikāya samādhipadaṭṭhānāya paṭivedhapaññāya jānatā, parahitasādhikāya karuṇāpadaṭṭhānāya desanāpaññāya passatā, antarāyikadhamme vā jānatā, niyyānikadhamme passatā, arīnaṃ hatattā arahatā, sammā sāmaṃ sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddhenāti evaṃ catuvesārajjavasena catūhi kāraṇehi thomitena atthi nu kho eko dhammo akkhātoti.

"ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්..." යනාදී මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි: යම් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නමක් තිස් පෙරුම් දම් පුරා, සියලු කෙලෙසුන් නසා, අනුත්තර වූ සම්මා සම්බෝධියට පත් වූ සේක් ද, ඒ සත්ත්වයන්ගේ ආශයානුශය දන්නා වූ, අතැඹුලක් සේ සියලු ඤෙය්‍ය ධර්මයන් දක්නා වූ, තවද පූර්වේනිවාසානුස්මෘති ආදී ඥානයන්ගෙන් දන්නා වූ, දිව්‍ය චක්ෂුසින් දක්නා වූ, ත්‍රිවිද්‍යාවන්ගෙන් හෝ ෂඩ් අභිඥාවන්ගෙන් දන්නා වූ, සියලු තන්හි අවිරුද්ධ වූ සමන්ත චක්ෂුසින් දක්නා වූ, සියලු ධර්මයන් දැනගැනීමට සමර්ථ වූ ප්‍රඥාවෙන් දන්නා වූ, සියලු සත්ත්වයන්ගේ ඇසට නොපෙනෙන, බිත්ති ආදියෙන් වැසුණු රූප පවා අතිශය පිරිසිදු මාංස චක්ෂුසින් දක්නා වූ, තමාට වැඩ සලසන සමාධිය පදනම් කරගත් ප්‍රතිවේධ ප්‍රඥාවෙන් දන්නා වූ, පරහිත සලසන කරුණාව පදනම් කරගත් දේශනා ප්‍රඥාවෙන් දක්නා වූ, අන්තරායකර ධර්මයන් දන්නා වූ, නෛර්යාණික ධර්මයන් දක්නා වූ, කෙලෙස් සතුරන් නැසූ බැවින් අර්හත් වූ, තමා විසින්ම සියලු ධර්මයන් අවබෝධ කරගත් බැවින් සම්මා සම්බුද්ධ වූ, මෙසේ චතුර් වෛශාරද්‍ය ඥානයන්ගේ වශයෙන් කරුණු සතරකින් පසසන ලද ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද එක්තරා ධර්මයක් තිබේද? යනුයි.

Abhisaṅkhatanti kataṃ uppāditaṃ. Abhisañcetayitanti cetayitaṃ kappayitaṃ. So tattha ṭhitoti so tasmiṃ samathavipassanādhamme ṭhito. Dhammarāgena dhammanandiyāti padadvayenapi samathavipassanāsu chandarāgo vutto. Samathavipassanāsu hi sabbena sabbaṃ chandarāgaṃ pariyādiyituṃ sakkonto arahā hoti, asakkonto anāgāmī hoti. So samathavipassanāsu chandarāgassa appahīnattā catutthajjhānacetanāya suddhāvāse nibbattati. Ayaṃ ācariyānaṃ samānatthakathā.

"අභිසංඛත" යනු කරන ලද, උපදවන ලද යන්නයි. "අභිසංචේතයිත" යනු සිතා මෙහෙයවන ලද, පිළියෙළ කරන ලද යන්නයි. "ඔහු එහි සිටියේ" යනු ඔහු ඒ සමථ විපස්සනා ධර්මයන්හි පිහිටියේ යන්නයි. "ධර්ම රාගයෙන්, ධර්ම නන්දියෙන්" යන පද දෙකෙන්ම සමථ විපස්සනා කෙරෙහි ඇති වන ඡන්ද රාගය කියවේ. සමථ විපස්සනාවන්හි සියලු ආකාරයෙන්ම ඡන්ද රාගය ක්ෂය කිරීමට සමත් වන්නේ නම් රහත් බවට පත් වෙයි. එසේ කළ නොහැකි වන්නේ නම් අනාගාමී වෙයි. ඔහු සමථ විපස්සනාවන්හි ඡන්ද රාගය ප්‍රහීණ නොකළ බැවින් සිව්වන දැහැනට අයත් චේතනාවෙන් ශුද්ධාවාස මාලිගයෙහි උපදියි. මෙය ආචාර්යවරුන්ගේ පොදු මතයයි.

Vitaṇḍavādī panāha – ‘‘teneva dhammarāgenāti vacanato akusalena suddhāvāse nibbattatī’’ti. So ‘‘suttaṃ āharāhī’’ti vattabbo. Addhā aññaṃ apassanto idameva āharissati. Tato vattabbo ‘‘kimpanidaṃ suttaṃ nītatthaṃ, udāhu neyyattha’’nti. Addhā ‘‘nītattha’’nti vakkhati. Tato vattabbo – evaṃ sante anāgāmiphalatthikena samathavipassanāsu chandarāgo kattabbo bhavissati, chandarāge uppādite anāgāmiphalaṃ paṭiladdhaṃ bhavissati, mā ‘‘suttaṃ me laddha’’nti yaṃ vā taṃ vā dīpehi. Pañhaṃ kathentena hi ācariyassa santike uggahetvā attharasaṃ paṭivijjhitvā kathetuṃ vaṭṭati. Akusalena hi sagge, kusalena ca apāye paṭisandhi nāma natthi. Vuttañcetaṃ bhagavatā –

එහෙත් විතණ්ඩවාදියා පවසන්නේ "ඒ ධර්ම රාගයෙන්ම" යන වචනය නිසා අකුසලයෙන් ශුද්ධාවාසයෙහි උපදින බවයි. ඔහුට "සූත්‍රයක් ගෙනෙන්න" යැයි කිව යුතුය. ඔහු අන් කිසිවක් නොදැක මෙයම ඉදිරිපත් කරනු ඇත. එවිට ඔහුගෙන් "මෙම සූත්‍රය නීතත්ථ (ඍජු අර්ථ ඇති) ද නැතහොත් නෙය්‍යත්ථ (පැහැදිලි කළ යුතු අර්ථ ඇති) ද?" කියා ඇසිය යුතුය. ඔහු නිසැකවම "නීතත්ථ" යැයි පවසනු ඇත. එවිට ඔහුට මෙසේ කිව යුතුය - "එසේ නම් අනාගාමී ඵලය පතන්නා විසින් සමථ විපස්සනා කෙරෙහි ඡන්ද රාගය ඇති කළ යුතු වන්නේය. ඡන්ද රාගය ඇති කළ විට අනාගාමී ඵලය ලැබෙන්නේය. එබැවින් 'මට සූත්‍රයක් ලැබුණි' කියා හරි වේවා වැරදි වේවා කිසිවක් නොකියන්න. ප්‍රශ්නයක් විසඳන තැනැත්තා ආචාර්යවරයෙකු වෙතින් උගෙන අර්ථ රසය අවබෝධ කරගෙන ප්‍රකාශ කළ යුතුය. අකුසලයෙන් ස්වර්ගයෙහි හෝ කුසලයෙන් අපායෙහි හෝ ප්‍රතිසන්ධියක් ලැබීමක් නැත." භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද මෙය දේශනා කළ සේක:

‘‘Na, bhikkhave, lobhajena kammena, dosajena kammena, mohajena kammena devā paññāyanti, manussā paññāyanti, yā vā panaññāpi kāci sugatiyo. Atha kho, bhikkhave, lobhajena kammena, dosajena kammena, mohajena kammena nirayo paññāyati, tiracchānayoni paññāyati, pettivisayo paññāyati, yā vā panaññāpi kāci duggatiyo’’ti (a. ni. 6.39) –

"මහණෙනි, ලෝභයෙන් හටගත් කර්මයෙන්, ද්වේෂයෙන් හටගත් කර්මයෙන්, මෝහයෙන් හටගත් කර්මයෙන් දෙවියෝ පෙනී නොයති, මිනිස්සු පෙනී නොයති, නැතහොත් අන් කිසිදු සුගතියක් පෙනී නොයයි. එහෙත් මහණෙනි, ලෝභයෙන් හටගත් කර්මයෙන්, ද්වේෂයෙන් හටගත් කර්මයෙන්, මෝහයෙන් හටගත් කර්මයෙන් නිරය පෙනී යයි, තිරිසන් යෝනිය පෙනී යයි, ප්‍රේත විෂය පෙනී යයි, නැතහොත් අන් කිසිදු දුගතියක් පෙනී යයි."

Evaṃ [Pg.348] saññāpetabbo. Sace sañjānāti, sañjānātu. No ce sañjānāti, ‘‘gaccha pātova vihāraṃ pavisitvā yāguṃ pivā’’ti uyyojetabbo.

මෙසේ ඔහුට කරුණු වටහා දිය යුතුය. ඉදින් ඔහු පිළිගන්නේ නම් පිළිගනීවා. ඉදින් පිළි නොගන්නේ නම්, "යන්න, හෙට උදෙන්ම විහාරයට ගොස් කැඳ පානය කරන්න" යැයි කියා පිටත් කර හැරිය යුතුය.

Ayaṃ kho, gahapati, ekadhammo akkhātoti ekaṃ dhammaṃ pucchitena ‘‘ayampi ekadhammo akkhāto, ayampi ekadhammo akkhāto’’ti evaṃ pucchāvasena kathitattā ekādasapi dhammā ekadhammo nāma kato. Amatuppattiatthena vā sabbepi ekadhammoti vattuṃ vaṭṭati.

"ගෘහපතිය, මේ වනාහි එක් ධර්මයකි" යනු එක් ධර්මයක් පිළිබඳව විමසූ බැවින් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ "මෙය ද එක් ධර්මයකි, මෙය ද එක් ධර්මයකි" යනාදී වශයෙන් විමසන ලද ප්‍රශ්නයේ ස්වභාවය අනුව දේශනා කළ බැවින් ධර්ම එකොළහම "එක් ධර්මයක්" ලෙස දක්වන ලදී. එසේත් නැතහොත් අමෘත මහා නිවනට පමුණුවන අර්ථයෙන් මේ සියල්ලම "එක් ධර්මයක්" යැයි පැවසීම සුදුසුය.

Nidhimukhaṃ gavesantoti nidhiṃ pariyesanto. Sakidevāti ekappayogeneva. Kathaṃ pana ekappayogeneva ekādasannaṃ nidhīnaṃ adhigamo hotīti? Idhekacco araññe jīvitavuttiṃ gavesamāno carati. Tamenaṃ aññataro atthacarako disvā ‘‘kiṃ, bho, carasī’’ti pucchati. So ‘‘jīvitavuttiṃ pariyesāmī’’ti āha. Itaro ‘‘tena hi samma āgaccha, etaṃ pāsāṇaṃ pavaṭṭehī’’ti āha. So taṃ pavaṭṭetvā uparūpariṭṭhitā vā kucchiyā kucchiṃ āhacca ṭhitā vā ekādasa kumbhiyo passati. Evaṃ ekappayogena ekādasannaṃ adhigamo hoti.

‘නිධිමුඛං ගවේසන්තෝ’ යනු නිධානයක් (රන් රිදී සපිරි කලස් ආදිය) සොයන්නා යන්නයි. ‘සකිදේව’ යනු එක් වරක උත්සාහයකින්ම යන්නයි. එකම උත්සාහයකින් නිධාන එකොළහක් ලැබෙන්නේ කෙසේද යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුර මෙසේය: මෙලොව යම් අයෙක් වනයෙහි ජීවිකාව සොයමින් හැසිරෙයි. ඔහුගේ යහපත කැමති වෙනත් අයෙක් ඔහුව දැක, “පින්වත, ඔබ කුමක් සොයමින් හැසිරෙන්නේද?” යි විමසයි. ඔහු “මම ජීවිකාව සඳහා යමක් සොයමි” යි පවසයි. අනෙක් තැනැත්තා “එසේ නම් යහළුව, මෙහි එන්න, මේ ගල පෙරළන්න” යි පවසයි. ඔහු එම ගල පෙරළා බැලූ විට, එකක් මත එකක් තැබූ හෝ එකිනෙකට ගැටී තිබෙන හෝ නිධාන එකොළහක් දකියි. මෙලෙස එක් උත්සාහයකින් කරුණු එකොළහක් අවබෝධ කර ගැනීම සිදුවේ.

Ācariyadhanaṃ pariyesissantīti aññatitthiyā hi yassa santike sippaṃ uggaṇhanti, tassa sippuggahaṇato pure vā pacchā vā antarantarā vā gehato nīharitvā dhanaṃ denti. Yesaṃ gehe natthi, te ñātisabhāgato pariyesanti. Yesaṃ tampi natthi, te sabhāgato pariyesanti. Tathā alabhamānā bhikkhampi caritvā dentiyeva. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

‘ආචරියධනං පරියේසිස්සන්ති’ යනු අන්‍ය තීර්ථකයෝ යම් ගුරුවරයෙකු වෙතින් ශිල්ප උගනිත්ද, එම ගුරුවරයාට ශිල්ප ඉගෙනීමට පෙර හෝ පසුව හෝ අතරතුරදී නිවසින් ධනය රැගෙන විත් ලබා දෙති. යමෙකුගේ නිවසේ ධනය නැත්නම්, ඔවුහු සමාන ගති පැවතුම් ඇති නෑයන්ගෙන් එය සොයති. එවැනි නෑයන්ද නැත්නම්, සමාන අදහස් ඇති වෙනත් අයගෙන් සොයති. එසේත් සොයාගත නොහැකි වූ කල, සිඟමන් යැද හෝ ධනය සොයා ගුරුවරයාට පූජා කරති. එය අරභයා මෙය වදාරන ලදී.

Kiṃ panāhanti bāhirakā tāva aniyyānikepi sāsane sippamattadāyakassa dhanaṃ pariyesanti, ahaṃ pana evaṃvidhe niyyānikasāsane ekādasavidhaṃ amatuppattipaṭipadaṃ desentassa ācariyassa pūjaṃ kiṃ na karissāmi, karissāmiyevāti vadati. Paccekaṃ dussayugena acchādesīti ekamekassa bhikkhuno ekekaṃ dussayugaṃ adāsīti attho. Samudācāravacanaṃ panettha evarūpaṃ hoti, tasmā acchādesīti vuttaṃ. Pañcasataṃ vihāranti pañcasatagghanikaṃ paṇṇasālaṃ kāresīti attho.

“මම කුමට නොකරන්නෙම්ද?” (කිං පනාහං) යන්නෙන් අදහස් වන්නේ: ශාසනයෙන් බැහැර වූවන් පවා විමුක්තියක් නොලැබෙන ශාසනයන්හි තමන්ට ශිල්ප ලබා දෙන ගුරුවරයාට ධනය සොයා දෙන්නේ නම්, මෙවැනි විමුක්තිදායක ශාසනයක එකොළොස් වැදෑරුම් අමෘත මහා නිර්වාණයට මඟ පෙන්වන ගුරුවරයාට මා ඇයි පූජා නොකරන්නේ? මම අනිවාර්යයෙන්ම පූජා කරන්නෙමි යන්නයි. ‘පච්චේකං දුස්සයුගේන අච්ඡාදේසි’ යනු එක් එක් භික්ෂූන් වහන්සේට වස්ත්‍ර යුගල බැගින් පූජා කළ බවයි. ලෝක සම්මත ව්‍යවහාරයට අනුව මෙහි ‘අච්ඡාදේසි’ (පැළඳවීය/පූජා කළේය) යන වචනය භාවිතා කර ඇත. ‘පඤ්චසතං විහාරං’ යනු කහවණු පන්සියයක් වටිනා පන්සලක් (කොළ සෙවිලි කළ ශාලාවක්) කරවූ බවයි.

7. Gopālasuttavaṇṇanā

7. ගෝපාලක සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

17. Sattame tisso kathā ekanāḷikā caturassā nisinnavattikāti. Tattha pāḷiṃ vatvā ekekassa padassa atthakathanaṃ ekanāḷikā nāma[Pg.349]. Apaṇḍitagopālakaṃ dassetvā, apaṇḍitabhikkhuṃ dassetvā, paṇḍitagopālakaṃ dassetvā, paṇḍitabhikkhuṃ dassetvāti catukkaṃ bandhitvā kathanaṃ caturassā nāma. Apaṇḍitagopālakaṃ dassetvā pariyosānagamanaṃ, apaṇḍitabhikkhuṃ dassetvā pariyosānagamanaṃ, paṇḍitagopālakaṃ dassetvā pariyosānagamanaṃ, paṇḍitabhikkhuṃ dassetvā pariyosānagamananti ayaṃ nisinnavattikā nāma. Ayaṃ idha sabbācariyānaṃ āciṇṇā.

17. සත්වැනි සූත්‍රයෙහි ඒකනාලිකා, චතුරස්සා සහ නිසින්නවත්තිකා යනුවෙන් දේශනා ක්‍රම තුනකි. එහිදී පාළිය වදාරා එක් එක් පදයට අර්ථ දැක්වීම ‘ඒකනාලිකා’ නම් වේ. නුවණ නැති ගොපල්ලා පෙන්වා, නුවණ නැති භික්ෂුව පෙන්වා, නුවණ ඇති ගොපල්ලා පෙන්වා, නුවණ ඇති භික්ෂුව පෙන්වා යනුවෙන් සතරාකාරයකින් පෙළගස්වා දේශනා කිරීම ‘චතුරස්සා’ නම් වේ. නුවණ නැති ගොපල්ලා පෙන්වා දේශනාව නිම කිරීම, නුවණ නැති භික්ෂුව පෙන්වා දේශනාව නිම කිරීම, නුවණ ඇති ගොපල්ලා පෙන්වා දේශනාව නිම කිරීම සහ නුවණ ඇති භික්ෂුව පෙන්වා දේශනාව නිම කිරීම යන ක්‍රමය ‘නිසින්නවත්තිකා’ නම් වේ. මෙම ගෝපාලක සූත්‍රයෙහි සියලු ආචාර්යවරුන් අනුගමනය කළේ මෙම ක්‍රමයයි.

Ekādasahi, bhikkhave, aṅgehīti ekādasahi aguṇakoṭṭhāsehi. Gogaṇanti gomaṇḍalaṃ. Pariharitunti pariggahetvā vicarituṃ. Phātiṃ kātunti vaḍḍhiṃ āpādetuṃ. Idhāti imasmiṃ loke. Na rūpaññū hotīti gaṇanato vā vaṇṇato vā rūpaṃ na jānāti. Gaṇanato na jānāti nāma attano gunnaṃ sataṃ vā sahassaṃ vāti saṅkhyaṃ na jānāti, so gāvīsu haṭāsu vā palātāsu vā gogaṇaṃ gaṇetvā ‘‘ajja ettakā na dissantī’’ti dve tīṇi gāmantarāni vā aṭaviṃ vā vicaranto na pariyesati. Aññesaṃ gāvīsu attano gogaṇaṃ paviṭṭhāsupi gogaṇaṃ gaṇetvā ‘‘imā ettikā gāvo na amhāka’’nti yaṭṭhiyā pothetvā na nīharati. Tassa naṭṭhā gāviyo naṭṭhāva honti. Paragāviyo gahetvā carati. Gosāmikā disvā ‘‘ayaṃ ettakaṃ kālaṃ amhākaṃ dhenū duhī’’ti tajjetvā attano gāviyo gahetvā gacchanti. Tassa gogaṇopi parihāyati, pañca gorasaparibhogatopi paribāhiro hoti. Vaṇṇato na jānāti nāma ‘‘ettikā gāvī setā, ettikā rattā, ettikā kāḷā, ettikā odātā, ettikā kabarā, ettikā nīlā’’ti na jānāti. So gāvīsu haṭāsu vā palātāsu vā…pe… pañcagorasaparibhogatopi paribāhiro hoti.

‘ඒකාදසහි භික්ඛවේ අංගෙහි’ යනු කරුණු එකොළහකින් යුත් ගුණාංග රහිත කොටස් පිළිබඳවයි. ‘ගෝගණං’ යනු ගව සමූහයයි. ‘පරිහරිතුං’ යනු ආරක්ෂා කරමින් රැකබලා ගැනීමයි. ‘ඵාතිං කාතුං’ යනු වෘද්ධියට (අභිවෘද්ධියට) පත් කිරීමයි. ‘ඉධ’ යනු මෙලොවයි. ‘න රූපඤ්ඤූ’ යනු ගණනයෙන් හෝ පැහැයෙන් ගවයන්ගේ ස්වරූපය හඳුනා නොගැනීමයි. ගණනයෙන් නොදනී යනු තමාගේ ගවයන් සියයක්ද දහසක්ද යන ප්‍රමාණය නොදැනීමයි. එවැනි අනුවණ ගොපල්ලා ගවයන් අතුරුදහන් වූ විට හෝ පලා ගිය විට “අද මෙපමණ සංඛ්‍යාවක් පෙනෙන්නට නැත” යි ගණන් කර බලා ගම් දනව් හෝ වනාන්තර පීරා සොයා නොබලයි. අනුන්ගේ ගවයන් තමාගේ ගව පට්ටියට ඇතුළු වූ විටද, ඒවා ගණන් කර “මොවුන් අපේ ගවයන් නොවේ” යි හඳුනාගෙන සැරයටියකින් තළා පන්නා නොදමයි. එවිට ඔහුගේ ගවයන් නැති වූවාම වේ. ඔහු අනුන්ගේ ගවයන් සමඟ හැසිරෙයි. ගව හිමියන් එය දැක, “මොහු මෙපමණ කලක් අපේ දෙනුන්ගෙන් කිරි දොවාගෙන තිබේ” යි තර්ජනය කර තමාගේ ගවයන් රැගෙන යති. එවිට ඔහුගේ ගව පට්ටිය පිරිහී පස් වැදෑරුම් ගෝරස පරිභෝජනයෙන්ද ඔහු පිරිහෙයි. පැහැයෙන් නොදනී යනු ගවයන් කී දෙනෙක් සුදුද, රතුද, කලුද, ලා සුදුද, ලප කැළැල් සහිතද, නිල් පැහැයට හුරුද යන්න නොදැනීමයි. එසේ නොදන්නා ගොපල්ලා ගවයන් අතුරුදහන් වූ විට හෝ පලා ගිය විට පෙර කී පරිදි පස් වැදෑරුම් ගෝරසයෙන් පිරිහෙයි.

Na lakkhaṇakusaloti gāvīnaṃ sarīre kataṃ dhanusattisūlādibhedaṃ lakkhaṇaṃ na jānāti. So gāvīsu haṭāsu vā palātāsu vā ‘‘ajja asukalakkhaṇā asukalakkhaṇā ca gāvo na dissantī’’ti…pe… pañcagorasaparibhogatopi paribāhiro hoti.

‘න ලක්ඛණකුසලෝ’ යනු ගවයන්ගේ ශරීරයේ කොටා ඇති දුන්න, හෙල්ල, හුල ආදී සලකුණු හඳුනා ගැනීමට දක්ෂ නොවීමයි. එවැනි ගොපල්ලා ගවයන් නැති වූ විට හෝ පලා ගිය විට “අද අසවල් අසවල් ලකුණු ඇති ගවයන් පෙනෙන්නට නැත” යි හඳුනා ගැනීමට නොහැකිව පස් වැදෑරුම් ගෝරසයෙන් පිරිහෙයි.

Na āsāṭikaṃ hāretāti gunnaṃ khāṇukaṇṭakādīhi pahaṭaṭṭhānesu vaṇo hoti. Tattha nīlamakkhikā aṇḍakāni ṭhapenti, tesaṃ āsāṭikāti nāmaṃ. Tāni daṇḍakena apanetvā bhesajjaṃ dātabbaṃ hoti, bālo gopālako tathā na karoti. Tena vuttaṃ – ‘‘na āsāṭikaṃ hāretā [Pg.350] hotī’’ti. Tassa gunnaṃ vaṇā vaḍḍhanti, gambhīrā honti, pāṇakā kucchiṃ pavisanti, gāvo gelaññābhibhūtā neva yāvadatthaṃ tiṇaṃ khādituṃ na pānīyaṃ pātuṃ sakkonti. Tattha gunnaṃ khīraṃ chijjati, goṇānaṃ javo hāyati, ubhayesampi jīvitantarāyo hoti. Evamassa gogaṇopi parihāyati…pe… pañcagorasatopi paribāhiro hoti.

‘න ආසාටිකං හාරේතා’ යනු ගවයන් කඩුත්තුවල හෝ කටුවල වැදී තුවාල වූ විට එම තුවාලවල නිල් මැස්සන් බිත්තර දමයි. ඒවාට ‘ආසාටිකා’ (පණුවන්) යයි කියනු ලැබේ. ඒවා ලී කැබැල්ලකින් ඉවත් කර බෙහෙත් දැමිය යුතුය. අනුවණ ගොපල්ලා එසේ නොකරයි. එබැවින් ඔහු ‘පණුවන් ඉවත් නොකරන්නෙක්’ ලෙස හඳුන්වයි. එවිට ගවයන්ගේ තුවාල වැඩි වී, ගැඹුරු වී, පණුවන් කුස තුළට පවා ඇතුළු වෙයි. ගවයෝ දැඩි රෝගී බවට පත්ව නිසි ලෙස තණකොළ කෑමට හෝ පැන් බීමට නොහැකි වෙති. එවිට ගවයන්ගේ කිරි නැති වී යයි, ජවය පිරිහෙයි, ගවයා මෙන්ම ගව හිමියාද යන දෙදෙනාගේම ජීවිතයට අනතුරක් විය හැක. මෙලෙස ඔහුගේ ගව පට්ටිය පිරිහී ගෝරසයෙන් බැහැර වෙයි.

Na vaṇaṃ paṭicchādetā hotīti gunnaṃ vuttanayeneva sañjāto vaṇo bhesajjaṃ datvā vākena vā cīrakena vā bandhitvā paṭicchādetabbo hoti. Bālagopālako taṃ na karoti. Athassa gunnaṃ vaṇehi yūsā paggharanti, tā aññamaññaṃ nighaṃsanti. Tena aññesampi vaṇā jāyanti. Evaṃ gāvo gelaññābhibhūtā neva yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ…pe… paribāhiro hoti.

‘න වණං පටිච්ඡාදේතා’ යනු ගවයන්ට පෙර කී පරිදි ඇති වූ තුවාල බෙහෙත් දමා පට්ටාවලින් හෝ රෙදි කඩකින් බැඳ ආවරණය කළ යුතුය. අනුවණ ගොපල්ලා එය නොකරයි. එවිට ගවයන්ගේ තුවාලවලින් සැරව ගලයි. ගවයන් එකිනෙකාගේ ඇඟේ ඇතිල්ලීමේදී අනෙක් ගවයන්ටද එම තුවාල බෝ වෙයි. මෙලෙස ගවයෝ රෝගී වී නිසි ලෙස තණකොළ කෑමට පවා නොහැකිව ගෝරසයෙන් පිරිහෙති.

Na dhūmaṃ kattā hotīti antovasse ḍaṃsamakasādīnaṃ ussannakāle gogaṇe vajaṃ paviṭṭhe tattha tattha dhūmo kātabbo hoti. Apaṇḍitagopālako taṃ na karoti, gogaṇo sabbarattiṃ ḍaṃsādīhi upadduto niddaṃ alabhitvā punadivase araññe tattha tattha rukkhamūlādīsu nipajjitvā niddāyati. Neva yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ…pe… paribāhiro hoti.

‘න ධූමං කත්තා’ යනු වැසි සමයෙහි මැස්සන්, මදුරුවන් බහුල කාලයේ ගවයන් ගාලට ඇතුළු වූ පසු ඒ ඒ තැන දුම් දැමිය යුතුය. අනුවණ ගොපල්ලා එය නොකරයි. එවිට ගව පට්ටිය මුළු රැය පුරාම මදුරුවන් ආදීන්ගෙන් පීඩා විඳිමින් නිදි නොලබා, පසුදින වනයේ ඒ ඒ තැන ගස් සෙවණවල් යට වැතිර නිදයි. එවිට නිසි ලෙස තණකොළ කෑමට නොහැකිව ඔවුහු ගෝරසයෙන් පිරිහෙති.

Na titthaṃ jānātīti titthampi samanti vā visamanti vā sagāhanti vā niggāhanti vā na jānāti. So atitthena gāviyo otāreti. Tāsaṃ visamatitthe pāsāṇādīni akkamantīnaṃ pādā bhijjanti. Sagāhaṃ gambhīraṃ titthaṃ otiṇṇe kumbhīlādayo gāvo gaṇhanti, ‘‘ajja ettikā gāvo naṭṭhā, ajja ettikā’’ti vattabbataṃ āpajjanti. Evamassa go gaṇopi parihāyati…pe… pañcagorasatopi paribāhiro hoti.

"තොටුපළ නොදනී" යනු, තොටුපළ සම ද, විෂම ද, කිඹුලන් ආදී බිය සහිත ද, එසේ නැතිනම් බිය රහිත ද යන්න නොදනියි. ඒ අඥාන ගොපල්ලා නුසුදුසු තොටුපළවලින් ගවයින් ගඟට බස්වයි. විෂම වූ තොටුපළවල දී ගල් ආදියේ පය ගැටීමෙන් ඒ ගවයින්ගේ පාද බිඳෙයි. කිඹුලන් සහිත ගැඹුරු තොටුපළවලින් බැස්ස වූ විට, කිඹුලන් ආදී සත්තු ගවයින් ගොදුරු කරගනිති. එවිට "අද මෙපමණ ගවයින් ප්‍රමාණයක් විනාශ විය" යනුවෙන් පවසන තත්ත්වයට ඔහු පත්වෙයි. මෙලෙස ඒ ගව හිමියාගේ ගව සමූහය පිරිහීමට පත්වෙයි. එමෙන්ම පංචගෝ රසයෙන් ද ඔහු පිරිහී යයි.

Na pītaṃ jānātīti pītampi apītampi na jānāti. Gopālakena hi ‘‘imāya gāviyā pītaṃ, imāya na pītaṃ, imāya pānīyatitthe okāso laddho, imāya na laddho’’ti evaṃ pītāpītaṃ jānitabbaṃ hoti. Ayaṃ pana divasabhāge araññe gogaṇaṃ rakkhitvā ‘‘pānīyaṃ pāyessāmī’’ti nadiṃ vā taḷākaṃ vā ogāhetvā gacchati. Tattha mahāusabhā ca anusabhā ca balavagāviyo ca dubbalāni ceva mahallakāni ca gorūpāni siṅgehi [Pg.351] vā phāsukāhi vā paharitvā attano okāsaṃ katvā ūruppamāṇaṃ udakaṃ pavisitvā yathākāmaṃ pivanti. Avasesā okāsaṃ alabhamānā tīre ṭhatvā kalalamissakaṃ udakaṃ pivanti vā apītā eva vā honti. Atha so gopālako piṭṭhiyaṃ paharitvā puna araññaṃ paveseti. Tattha apītā gāviyo pipāsāya sussamānā yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ na sakkonti. Tattha gunnaṃ khīraṃ chijjati. Goṇānaṃ javo hāyati…pe… paribāhiro hoti.

"පැන් බීවා ද යන්න නොදනී" යනු, පැන් බීවේ ද නැද්ද යන්න නොදනියි. ගොපල්ලා විසින් "මේ වැස්සි පැන් බීවාය, මේ වැස්සි පැන් නොබීවාය, මේ වැස්සිට පැන් බොන තොටුපළේ ඉඩ ලැබුණි, මැයට ඉඩ නොලැබුණි" යනුවෙන් පැන් බීවා වූ ද නොබීවා වූ ද ගවයින් ගැන දැනගත යුතු වෙයි. එහෙත් මේ අඥාන ගොපල්ලා දහවල් කාලයේ වනයේ ගවයින් රක්කා, "පැන් පොවන්නෙමි" යි ගඟකට හෝ වැවකට ගවයින් දක්කාගෙන යයි. එහිදී මහා වෘෂභයෝ ද, ජව සම්පන්න වැස්සියෝ ද, දුබල වූ හා මහලු වූ ගවයින්ට අංවලින් හෝ ඉළ ඇටවලට ඇන පලවා හැර තමන්ට ඉඩ සලසා ගනිති. ඔවුහු දණක් පමණ ජලයට බැස කැමති පරිදි පැන් බොති. ඉතිරි දුබල ගවයෝ ඉඩක් නොලැබී ඉවුරේ සිට මඩ මිශ්‍ර ජලය බොති, නැතහොත් පැන් නොබී ම සිටිති. ඉන්පසු ඒ ගොපල්ලා ඔවුන්ගේ පිටට තළා නැවත වනයට දක්වයි. එහිදී පැන් නොබී පිපාසයෙන් පෙළෙන ඒ වැස්සියෝ රිසි සේ තණකොළ කෑමට ද අපොහොසත් වෙති. එවිට ගවයින්ගේ කිරි සිඳී යයි, ගොනුන්ගේ ජවය පිරිහෙයි, අවසානයේ පංචගෝ රසයෙන් පිරිහීමට පත්වෙයි.

Na vīthiṃ jānātīti ‘‘ayaṃ maggo samo khemo, ayaṃ visamo sāsaṅko sappaṭibhayo’’ti na jānāti. So samaṃ khemaṃ maggaṃ vajjetvā gogaṇaṃ itaramaggaṃ paṭipādeti. Tattha gāvo sīhabyagghādīnaṃ gandhena coraparissayena ca abhibhūtā bhantamigasappaṭibhāgā gīvaṃ ukkhipitvā tiṭṭhanti, neva yāvadatthaṃ tiṇāni khādanti, na pānīyaṃ pivanti. Tattha gunnaṃ khīraṃ chijjati…pe… paribāhiro hoti.

"මාවත නොදනී" යනු, "මේ මාවත සමය, බිය රහිතය; මේ මාවත විෂමය, සිංහ ව්‍යාඝ්‍රාදීන්ගෙන් බිය සහිතය" යනුවෙන් නොදනියි. ඒ අඥාන ගොපල්ලා සම වූ ද බිය රහිත වූ ද මාවත හැර ගව සමූහය අනෙක් බිය සහිත මාවතේ දක්වයි. එහිදී සිංහ ව්‍යාඝ්‍රාදීන්ගේ ගඳින් හා සොරුන්ගේ බියෙන් මඩනා ලද ගවයෝ, බියපත් මුව රැලක් මෙන් බෙල්ල ඔසවා බලා සිටිති. ඔවුහු රිසි සේ තණකොළ නොකති, පැන් ද නොබොති. එවිට ගවයින්ගේ කිරි සිඳී යයි, පංචගෝ රසයෙන් ද පිරිහීමට පත්වෙයි.

Na gocarakusalo hotīti gopālakena hi gocarakusalena bhavitabbaṃ, pañcāhikacāro vā sattāhikacāro vā jānitabbo. Ekadisāya gogaṇaṃ cāretvā punadivase tattha na cāretabbo. Mahatā hi gogaṇena ciṇṇaṭṭhānaṃ bheritalaṃ viya suddhaṃ hoti nittiṇaṃ, udakampi ālulīyati. Tasmā pañcame vā sattame vā divase puna tattha cāretuṃ vaṭṭati. Ettakena hi tiṇampi paṭiviruhati, udakampi pasīdati, ayaṃ pana imaṃ pañcāhikacāraṃ vā sattāhikacāraṃ vā na jānāti, divase divase rakkhitaṭṭhāneyeva rakkhati. Athassa gogaṇo haritatiṇaṃ na labhati, sukkhatiṇaṃ khādanto kalalamissakaṃ udakaṃ pivati. Tattha gunnaṃ khīraṃ chijjati…pe… paribāhiro hoti.

"ගොදුරු බිම්හි දක්ෂ නොවේ" යනු, ගොපල්ලා ගොදුරු බිම් පිළිබඳ දක්ෂයෙකු විය යුතුය. දින පහක හෝ හතක චක්‍රයක් (මුරයක්) ගැන ඔහු දැනගත යුතුය. එක් දිශාවක ගවයින් සූරා කෑ පසු, පසු දින නැවත එහිම ගවයින් නොදැක්විය යුතුය. මන්ද යත්, විශාල ගව සමූහයක් විසින් කන ලද බිම බෙර ඇසක් මෙන් තණකොළ රහිතව පිරිසිදු වන බැවිනි. ජලය ද මඩ වෙයි. එබැවින් පස්වන හෝ සත්වන දිනයේ දී නැවත එහි ගවයින් ගැවසීමට සුදුසු වෙයි. එපමණ කාලයකින් තණකොළ ද නැවත වැවෙන අතර ජලය ද පැහැපත් වෙයි. එහෙත් මේ ගොපල්ලා දින පහේ හෝ හතේ මුරය නොදනී. ඔහු දිනපතාම එකම තැන ගවයින් රක්කයි. එවිට ඔහුගේ ගව රැලට නිල් තණකොළ නොලැබෙන අතර, වියළි තණකොළ කමින් මඩ මිශ්‍ර ජලය බීමට සිදු වෙයි. එවිට ගවයින්ගේ කිරි සිඳී යයි, පංචගෝ රසයෙන් ද පිරිහීමට පත්වෙයි.

Anavasesadohī ca hotīti paṇḍitagopālakena hi yāva vacchakassa maṃsalohitaṃ saṇṭhāti, tāva ekaṃ dve thane ṭhapetvā sāvasesadohinā bhavitabbaṃ. Ayaṃ vacchakassa kiñci anavasesetvā duhati. Khīrapako vaccho khīrapipāsāya sussati, saṇṭhātuṃ asakkonto kampamāno mātu purato patitvā kālaṃ karonti. Mātā puttakaṃ disvā, ‘‘mayhaṃ puttako attano mātukhīraṃ pātuṃ na labhatī’’ti [Pg.352] puttasokena neva yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ na pānīyaṃ pātuṃ sakkoti, thanesu khīraṃ chijjati. Evamassa gogaṇopi parihāyati…pe… pañcagorasatopi paribāhiro hoti.

"ඉතිරි නොකොට කිරි දොවන්නෙකු වේ" යනු, නුවණැති ගොපල්ලා විසින් වස්සාගේ මාංශ හා ලේ වර්ධනය වන තුරු, තන පුඩු එකක් හෝ දෙකක් වස්සාට ඉතිරි කර කිරි දෙවිය යුතුය. එහෙත් මේ අඥාන ගොපල්ලා වස්සාට කිසිවක් ඉතිරි නොකොට කිරි දොවයි. කිරි බොන වස්සා කිරි පිපාසයෙන් කෙට්ටු වෙයි. කෙලින් සිට ගැනීමට ද නොහැකිව වෙව්ලමින් මව ඉදිරියේ වැටී මිය යයි. මව් වැස්සි තම පැටවා දැක, "මගේ පැටවාට මව් කිරි බීමට නොලැබුණේය" යි පුත්‍ර ශෝකයෙන් පෙළී රිසි සේ තණකොළ නොකයි, පැන් ද නොබොයි. එවිට තන පුඩු වල කිරි සිඳී යයි. මෙලෙස ඒ ගව හිමියාගේ ගව සමූහය ද පිරිහෙන අතර පංචගෝ රසයෙන් ද ඔහු පිරිහී යයි.

Gunnaṃ pitiṭṭhānaṃ karontīti gopitaro. Gāvo pariṇāyanti yathāruciṃ gahetvā gacchantīti gopariṇāyakā. Te na atirekapūjāyāti paṇḍito hi gopālako evarūpe usabhe atirekapūjāya pūjeti, paṇītaṃ gobhattaṃ deti, gandhapañcaṅgulikehi maṇḍeti, mālaṃ piḷandheti, siṅgesu suvaṇṇarajatakosake ca dhāreti, rattiṃ dīpaṃ jāletvā celavitānassa heṭṭhā sayāpeti. Ayaṃ pana tato ekasakkārampi na karoti. Usabhā atirekapūjaṃ alabhamānā gogaṇaṃ na rakkhanti, parissayaṃ na vārenti. Evamassa gogaṇopi parihāyati…pe… pañcagorasatopi paribāhiro hoti.

"ගවයින්ට පිහිට වන වෘෂභයන්ට සත්කාර නොකරයි" යනු, ගවයින්ට රැකවරණය දෙන බැවින් ඔවුහු 'ගෝපිතරෝ' නම් වෙති. ගව රැල කැමති පරිදි මෙහෙයවන බැවින් 'ගොපරිණායක' නම් වෙති. නුවණැති ගොපල්ලා එවැනි වෘෂභයන්ට විශේෂ පූජා සත්කාර කරයි. ප්‍රණීත ගව ආහාර දෙයි, සුවඳ පංචාංගුලිකයෙන් සරසයි, මල් මාලා පලඳවයි, අං තට්ටුවල රන් රිදී ආවරණ පලඳවයි, රාත්‍රියට පහන් දල්වා උඩු වියන් යට සැතපෙන්නට සලස්වයි. එහෙත් මේ අඥාන ගොපල්ලා එවැනි එකම සත්කාරයක්වත් නොකරයි. එවිට ඒ වෘෂභයෝ විශේෂ සත්කාර නොලබන බැවින් ගව සමූහය ආරක්ෂා නොකරති, උපද්‍රව වළක්වා නොලති. මෙලෙස ගව සමූහය පිරිහෙන අතර පංචගෝ රසයෙන් ද ඔහු පිරිහී යයි.

Idhāti imasmiṃ sāsane. Na rūpaññū hotīti ‘‘cattāri mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpa’’nti evaṃ vuttaṃ rūpaṃ dvīhākārehi na jānāti gaṇanato vā samuṭṭhānato vā. Gaṇanato na jānāti nāma – ‘‘cakkhāyatanaṃ sotāyatanaṃ ghānāyatanaṃ jivhākāyarūpasaddagandharasaphoṭṭhabbāyatanaṃ, itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ kāyaviññatti vacīviññatti ākāsadhātu āpodhātu rūpassa lahutā, mudutā, kammaññatā, upacayo, santati, jaratā, rūpassa aniccatā, kabaḷīkāro āhāro’’ti (dha. sa. 657-665) evaṃ pāḷiyā āgatā pañcavīsati rūpakoṭṭhāsāti na jānāti. Seyyathāpi so gopālako gaṇanato gunnaṃ rūpaṃ na jānāti, tathūpamo ayaṃ bhikkhu. So gaṇanato rūpaṃ ajānanto rūpaṃ pariggahetvā arūpaṃ vavatthapetvā rūpārūpaṃ pariggahetvā paccayaṃ sallakkhetvā lakkhaṇaṃ āropetvā kammaṭṭhānaṃ matthakaṃ pāpetuṃ na sakkoti. So yathā tassa gopālakassa gogaṇo na vaḍḍhati, evaṃ imasmiṃ sāsane sīlasamādhivipassanāmaggaphalanibbānehi na vaḍḍhati. Yathā ca so gopālako pañcahi gorasehi paribāhiro hoti, evamevāyaṃ asekhena sīlakkhandhena asekhena samādhipaññāvimutti vimuttiñāṇadassanakkhandhenāti pañcahi dhammakkhandhehi paribāhiro hoti.

"මෙහි" යනු, මේ ශාසනයෙහි ය. "රූපය නොදනී" යනු, සතර මහා භූතයන් හා සතර මහා භූතයන් ඇසුරු කළ උපාදාය රූප යනුවෙන් වදාරන ලද රූපය, ගණන වශයෙන් හෝ සමුට්ඨාන (හටගැනීම) වශයෙන් යන ක්‍රම දෙකෙන් නොදනියි. ගණන වශයෙන් නොදනී යනු - චක්ඛායතනය, සෝතායතනය, ඝානායතනය, ජිව්හායතනය, කායායතනය, රූප-ශබ්ද-ගන්ධ-රස-ඵොට්ඨබ්බායතන, ඉත්ථින්ද්‍රිය, පුරිසින්ද්‍රිය, ජීවිතින්ද්‍රිය, කායවිඤ්ඤත්ති, වචීවිඤ්ඤත්ති, ආකාශධාතු, ආපෝධාතු, රූපයේ ලහුතා (සැහැල්ලු බව), මුදුතා (මෘදු බව), කම්මඤ්ඤතා (කර්මණ්‍ය බව), උපචය, සන්තති, ජරතා, රූපයේ අනිච්චතාව, කබලිංකාර ආහාර යනුවෙන් පාලි ධර්මයේ එන විසිපස් වැදෑරුම් රූප කොටස් ගැන නොදනියි. යම් සේ ඒ අඥාන ගොපල්ලා ගණන වශයෙන් ගවයින්ගේ ස්වරූපය නොදනී ද, මේ භික්ෂුව ද එබඳුමය. ඔහු ගණන වශයෙන් රූපය නොදන්නේ, රූපය පිරිසිඳ දැක, අරූපය වෙන් කොට හඳුනාගෙන, නාම-රූප දෙකම පිරිසිඳ, ඒවායේ ප්‍රත්‍යයන් වටහාගෙන, අනිත්‍යාදී ලක්ෂණ ආරෝපණය කොට කර්මස්ථානය මස්තකප්‍රාප්ත කිරීමට අපොහොසත් වෙයි. ඒ ගොපල්ලාගේ ගව සමූහය වර්ධනය නොවන්නා සේම, මොහු ද මේ ශාසනයෙහි ශීල, සමාධි, විපස්සනා, මාර්ග, ඵල, නිවන් යන ධර්මයන්ගෙන් වර්ධනය නොවේ. ඒ ගොපල්ලා පංචගෝ රසයෙන් පිරිහී යන්නා සේම, මේ භික්ෂුව ද අසේඛ ශීලක්ඛන්ධය, අසේඛ සමාධි-ප්‍රඥා-විමුක්ති-විමුක්තිඥානදස්සනක්ඛන්ධය යන පංච ධර්මස්කන්ධයෙන් තොර වූවෙක් වෙයි.

Samuṭṭhānato [Pg.353] na jānāti nāma – ‘‘ettakaṃ rūpaṃ ekasamuṭṭhānaṃ, ettakaṃ dvisamuṭṭhānaṃ, ettakaṃ tisamuṭṭhānaṃ, ettakaṃ catusamuṭṭhānaṃ, ettakaṃ nakutoci samuṭṭhātī’’ti na jānāti. Seyyathāpi so gopālako vaṇṇato gunnaṃ rūpaṃ na jānāti, tathūpamo ayaṃ bhikkhu. So samuṭṭhānato rūpaṃ ajānanto rūpaṃ pariggahetvā…pe… paribāhiro hoti.

සමුට්ඨානය (හටගැනීම) අනුව නොදනී යනු - 'මෙපමණ රූප ප්‍රමාණයක් එක් සමුට්ඨානයකින් හටගනී, මෙපමණක් සමුඨාන දෙකකින් හටගනී, මෙපමණක් සමුට්ඨාන තුනකින් හටගනී, මෙපමණක් සමුට්ඨාන හතරකින් හටගනී, මෙපමණක් කිසිදු සමුට්ඨානයකින් හට නොගනී' යනුවෙන් නොදනියි. යම් සේ ඒ ගොපල්ලා වර්ණය අනුව ගවයන්ගේ රූපය නොදනී ද, මේ භික්ෂුව ද ඒ හා සමාන වේ. ඔහු සමුට්ඨාන වශයෙන් රූපය නොදන්නේ රූපය පිරිසිඳ ගැනීමට...පෙ... (නොහැකිව) ශාසනයෙන් පරිබාහිර වෙයි.

Na lakkhaṇakusalo hotīti ‘‘kammalakkhaṇo bālo, kammalakkhaṇo paṇḍito’’ti evaṃ vuttaṃ kusalākusalakammaṃ paṇḍitabālalakkhaṇanti na jānāti. So evaṃ ajānanto bāle vajjetvā paṇḍite na sevati. Bāle vajjetvā paṇḍite asevanto kappiyākappiyaṃ kusalākusalaṃ sāvajjānavajjaṃ garukalahukaṃ satekicchātekicchaṃ kāraṇākāraṇaṃ na jānāti. Taṃ ajānanto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti. So yathā tassa gopālakassa gogaṇo na vaḍḍhati, evaṃ imasmiṃ sāsane yathāvuttehi sīlādīhi na vaḍḍhati. So gopālako viya ca pañcahi gorasehi, pañcahi dhammakkhandhehi paribāhiro hoti.

ලක්ෂණයෙහි දක්ෂයෙකු නොවේ යනු - 'අඥානයා තමා කරන (අකුසල) කර්මය ලක්ෂණ කොට ඇත්තේය, පණ්ඩිතයා තමා කරන (කුසල) කර්මය ලක්ෂණ කොට ඇත්තේය' යනුවෙන් වදාළ පරිදි කුසලාකුසල කර්මය පණ්ඩිත හා බාලයන්ගේ ලක්ෂණය බව නොදනියි. ඔහු මෙසේ නොදන්නේ අඥානයන් මඟහැර පණ්ඩිතයන් ඇසුරු නොකරයි. අඥානයන් මඟහැර පණ්ඩිතයන් ඇසුරු නොකරන ඔහු කැප අකැප දේ, කුසල් අකුසල්, සාවද්‍ය නිර්වද්‍ය දේ, ගරුක ලහුක ඇවැත්, පිළියම් කළ හැකි හා නොහැකි ඇවැත් මෙන්ම හේතු අහේතු ද නොදනියි. එය නොදන්නේ කර්මස්ථානයක් ගෙන එය වර්ධනය කිරීමට අසමත් වෙයි. ඒ ගොපල්ලාගේ ගව රැල යම් සේ වර්ධනය නොවේ ද, එමෙන්ම මේ ශාසනයෙහි ඉහත කී ශීලාදියෙන් ඔහු වර්ධනය නොවේ. ඔහු ඒ ගොපල්ලා මෙන් ම පංච ගෝරසයෙන් (ගව කිරිවලින් ලැබෙන රස පහෙන්) ද පංච ධර්මස්කන්ධයෙන් ද පරිබාහිර වෙයි.

Na āsāṭikaṃ hāretā hotīti ‘‘uppannaṃ kāmavitakka’’nti evaṃ vutte kāmavitakkādayo na vinodeti. So imaṃ akusalavitakkaṃ āsāṭikaṃ ahāretvā vitakkavasiko hutvā vicaranto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti. So yathā tassa gopālakassa…pe… paribāhiro hoti.

කිනිතුල්ලන් (පරපෝෂිතයන්) ඉවත් කරන්නෙකු නොවේ යනු - 'උපන්නා වූ කාම විතර්කය' යනුවෙන් වදාළ පරිදි කාම විතර්කාදිය බැහැර නොකරයි. ඔහු අකුසල් විතර්ක නමැති මේ කිනිතුල්ලන් ඉවත් නොකොට විතර්කයන්ට වසඟව හැසිරෙමින් කර්මස්ථානය ගෙන වර්ධනය කිරීමට අසමත් වෙයි. ඔහු ඒ ගොපල්ලා මෙන් ම...පෙ... (ශාසනයෙන්) පරිබාහිර වෙයි.

Na vaṇaṃ paṭicchādetā hotīti ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hotī’’tiādinā nayena sabbārammaṇesu nimittaṃ gaṇhanto yathā so gopālako vaṇaṃ na paṭicchādeti, evaṃ saṃvaraṃ na sampādeti. So vivaṭadvāro vicaranto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.

තුවාලය වසන්නෙකු නොවේ යනු - 'ඇසින් රූපයක් දැක නිමිති ගනියි' යනාදී ක්‍රමයෙන් සියලු අරමුණු කෙරෙහි නිමිති ගන්නේ, ඒ ගොපල්ලා (ගවයාගේ) තුවාලය වසා නොදමන්නාක් මෙන් ඉන්ද්‍රිය සංවරය සම්පූර්ණ නොකරයි. ඔහු විවෘත වූ ඉන්ද්‍රිය දොරටු ඇතිව හැසිරෙමින් කර්මස්ථානය ගෙන වර්ධනය කිරීමට අසමත් වෙයි...පෙ... (ශාසනයෙන්) පරිබාහිර වෙයි.

Na dhūmaṃ kattā hotīti so gopālako dhūmaṃ viya dhammadesanādhūmaṃ na karoti, dhammakathaṃ vā sarabhaññaṃ vā upanisinnakakathaṃ vā anumodanaṃ vā na karoti, tato naṃ manussā ‘‘bahussuto guṇavā’’ti na jānanti. Te guṇāguṇaṃ ajānanto catūhi paccayehi saṅgahaṃ na karonti. So paccayehi kilamamāno buddhavacanaṃ sajjhāyaṃ kātuṃ vattapaṭivattaṃ pūretuṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.

දුම් දමන්නෙකු නොවේ යනු - ඒ ගොපල්ලා දුම් නොදමන්නා සේ (මේ භික්ෂුව) ධර්ම දේශනා නමැති දුම හටනොගන්වයි. ධර්ම කථාවක් හෝ ස්වරභාණ්‍යයක් හෝ අසල සිටින්නන්ට දහම් කථාවක් හෝ අනුමෝදනාවක් හෝ නොකරයි. එබැවින් මනුෂ්‍යයෝ ඔහු 'බහුශ්‍රුතයෙක්, ගුණවතෙක්' යයි හඳුනා නොගනිති. ඔවුන් ඔහුගේ ගුණ හෝ අගුණ නොදන්නා බැවින් සතර පසයෙන් සංග්‍රහ නොකරති. ඔහු පසය නොලැබ වෙහෙසෙමින් බුද්ධ වචනය සජ්ඣායනා කිරීමට, වත්පිළිවෙත් පිරීමට හා කර්මස්ථානය ගෙන වර්ධනය කිරීමට අසමත් වෙයි...පෙ... (ශාසනයෙන්) පරිබාහිර වෙයි.

Na [Pg.354] titthaṃ jānātīti titthabhūte bahussutabhikkhū na upasaṅkamati. Anupasaṅkamanto ‘‘idaṃ, bhante, byañjanaṃ kathaṃ ropetabbaṃ? Imassa bhāsitassa ko attho? Imasmiṃ ṭhāne pāḷi kiṃ vadati? Imasmiṃ ṭhāne attho kiṃ dīpetī’’ti evaṃ na paripucchati na paripañhati, na jānāpetīti attho. Tassa te evaṃ aparipucchitā avivaṭañceva na vivaranti, bhājetvā na dassenti, anuttānīkatañca na uttāniṃ karonti, apākaṭaṃ na pākaṭaṃ karonti. Anekavihitesu ca kaṅkhāṭhāniyesu dhammesūti anekavidhāsu kaṅkhāsu ekakaṅkhampi na paṭivinodenti. Kaṅkhāyeva hi kaṅkhāṭhāniyā dhammā nāma. Tattha ekaṃ kaṅkhampi na nīharantīti attho. So evaṃ bahussutatitthaṃ anupasaṅkamitvā sakaṅkho kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti. Yathā vā so gopālako titthaṃ na jānāti, evaṃ ayampi bhikkhu dhammatitthaṃ na jānāti. Ajānanto avisaye pañhaṃ pucchati, ābhidhammikaṃ upasaṅkamitvā kappiyākappiyaṃ pucchati, vinayadharaṃ upasaṅkamitvā rūpārūpaparicchedaṃ pucchati. Te avisaye puṭṭhā kathetuṃ na sakkonti. So attanā sakaṅkho kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.

තොට නොදනියි යනු - තොටුපළක් බඳු වූ බහුශ්‍රුත භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත එළඹ නොසිටියි. එසේ වෙතට නොයන්නේ 'ස්වාමීනි, මේ ව්‍යංජනය (අක්ෂරය) කෙසේ පිහිටුවිය යුතු ද? මෙහි අර්ථය කුමක් ද? මේ ස්ථානයෙහි පාලියෙන් කුමක් කියැවේ ද? මේ ස්ථානයෙහි අර්ථය කුමක් දැක්වේ ද?' යනුවෙන් නැවත නැවත නොවිමසයි, කරුණු විමසා බලා ප්‍රශ්න නොකරයි. එහි අර්ථය නම් (ධර්මය) නොදනියි යන්නයි. ඔහු මෙසේ නොවිමසන බැවින් ඒ බහුශ්‍රුත භික්ෂූන් වහන්සේලා ඔහුට විවෘත නොවූ අරුත් විවෘත කර නොදෙති, බෙදා දක්වා වදාරන්නේ නැත, පැහැදිලි නොවූ දේ පැහැදිලි කර නොදෙති, ප්‍රකට නොවූ දේ ප්‍රකට කර නොදෙති. 'අනේකවිහිතේසු ච කංඛාඨානියේසු ධම්මේසූ' යනු - නානාවිධ සැකයන් අතුරින් එකදු සැකයක් හෝ දුරු නොකරති යන්නයි. සැකයම සැකයට කරුණු වූ ධර්මයන් නම් වේ. එහිදී එකදු සැකයක් හෝ ඉවත් නොකරති යනු අර්ථයයි. ඔහු මෙසේ බහුශ්‍රුතයන් නැමැති තොටට නොඑළඹ සැක සහිතව කර්මස්ථානය ගෙන වර්ධනය කිරීමට අසමත් වෙයි. නැතහොත්, ඒ ගොපල්ලා තොටුපළ නොදන්නා සේ මේ භික්ෂුව ද ධර්ම නැමැති තොට නොදනියි. නොදන්නේ නුසුදුසු තැන්වල ප්‍රශ්න විමසයි; අභිධර්මධර භික්ෂුවක් වෙත ගොස් විනයෙහි එන කැප අකැප දේ පිළිබඳව විමසයි, විනයධර භික්ෂුවක් වෙත ගොස් රූප අරූප පිරිසිඳ ගැනීම් පිළිබඳව විමසයි. නුසුදුසු තැන්වලදී විමසූ බැවින් ඔවුන්ට (ඒවාට) පිළිතුරු දීමට නොහැකි වෙයි. ඔහු තමාම සැක සහිතව කර්මස්ථානය ගෙන වර්ධනය කිරීමට අසමත් වෙයි...පෙ... (ශාසනයෙන්) පරිබාහිර වෙයි.

Na pītaṃ jānātīti yathā so gopālako pītāpītaṃ na jānāti, evaṃ dhammūpasañhitaṃ pāmojjaṃ na jānāti na labhati. Savanamayaṃ puññakiriyavatthuṃ nissāya ānisaṃsaṃ na vindati, dhammassavanaggaṃ gantvā sakkaccaṃ na suṇāti, nisinno niddāyati, kathaṃ katheti, aññavihitako hoti. So sakkaccaṃ dhammaṃ assuṇanto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.

බීම නොදනියි යනු - ඒ ගොපල්ලා (ගවයා) පැන් බී ඇති නැති බව නොදන්නා සේ, මේ භික්ෂුව ද ධර්මය හා සම්බන්ධ වූ ප්‍රීතිය නොදනී, නොලබයි. ධර්ම ශ්‍රවණය නමැති පුණ්‍ය ක්‍රියාව ඇසුරු කොට එහි ආනිසංස නොලබයි. ධර්ම ශාලාවට ගොස් ගෞරවයෙන් ධර්මයට සවන් නොදෙයි, වාඩි වී නිදි කිරයි, කතා කරයි, අන් දේක සිත යොදවයි. ඔහු ගෞරවයෙන් ධර්මය ශ්‍රවණය නොකරන්නේ කර්මස්ථානය ගෙන වර්ධනය කිරීමට අසමත් වෙයි...පෙ... (ශාසනයෙන්) පරිබාහිර වෙයි.

Na vīthiṃ jānātīti so gopālako maggāmaggaṃ viya ‘‘ayaṃ lokiyo, ayaṃ lokuttaro’’ti ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. Ajānanto lokiyamagge abhinivisitvā lokuttaraṃ nibbattetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.

මාවත නොදනියි යනු - ඒ ගොපල්ලා මාවත හා නොමාවත නොදන්නා සේ, 'මේ ලෞකිකය, මේ ලෝකෝත්තරය' යනුවෙන් ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය නිවැරදිව තත්වූ පරිදි නොදනියි. එය නොදන්නේ ලෞකික මාර්ගයෙහිම දැඩිව එල්බගෙන ලෝකෝත්තර මාර්ගය උපදවා ගැනීමට අසමත් වෙයි...පෙ... (ශාසනයෙන්) පරිබාහිර වෙයි.

Na gocarakusalo hotīti so gopālako pañcāhikasattāhikacāre viya cattāro satipaṭṭhāne ‘‘ime lokiyā, ime lokuttarā’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Ajānanto sukhumaṭṭhānesu attano ñāṇaṃ carāpetvā lokiyasatipaṭṭhāne abhinivisitvā lokuttaraṃ nibbattetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.

ගොදුරු බිම්හි දක්ෂයෙකු නොවේ යනු - ඒ ගොපල්ලා පස් දිනක හෝ සත් දිනක ගොදුරු ගමන (පර්යටනය) නොදන්නා සේ, සතර සතිපට්ඨානයන් පිළිබඳව 'මේවා ලෞකිකය, මේවා ලෝකෝත්තරය' යනුවෙන් තත්වූ පරිදි නොදනියි. නොදන්නේ සියුම් කරුණු කෙරෙහි තම ඥානය මෙහෙයවිය නොහැකිව, ලෞකික සතිපට්ඨානයෙහිම එල්බගෙන ලෝකෝත්තර සතිපට්ඨානය උපදවා ගැනීමට අසමත් වෙයි...පෙ... (ශාසනයෙන්) පරිබාහිර වෙයි.

Anavasesadohī [Pg.355] hotīti paṭiggahaṇe mattaṃ ajānanto anavasesaṃ duhati. Niddesavāre panassa abhihaṭṭhuṃ pavārentīti abhiharitvā pavārenti. Ettha dve abhihārā vācābhihāro ca, paccayābhihāro ca. Vācābhihāro nāma manussā bhikkhussa santikaṃ gantvā ‘‘vadeyyātha, bhante, yenattho’’ti pavārenti. Paccayābhihāro nāma vatthādīni vā sappinavanītaphāṇitādīni vā gahetvā bhikkhussa santikaṃ gantvā ‘‘gaṇhatha, bhante, yāvatakena attho’’ti vadanti. Tatra bhikkhu mattaṃ na jānātīti bhikkhu tesu paccayesu pamāṇaṃ na jānāti. ‘‘Dāyakassa vaso veditabbo, deyyadhammassa vaso veditabbo, attano thāmo veditabbo’’ti iminā nayena pamāṇayuttakaṃ aggahetvā yaṃ āharanti, taṃ sabbaṃ gaṇhātīti attho. Manussā vippaṭisārino na puna abhiharitvā pavārenti. So paccayehi kilamanto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.

අනවසෙසදෝහී (ඉතිරි නොකර දොවාගන්නා) යනු පිළිගැනීමේදී පමණ දැනීමක් නොමැතිව සියල්ලම උදුරා ගැනීමයි. එහි විස්තරයෙහි 'අභිහට්ඨුං පවාරෙන්ති' යනු ඉදිරියට ගෙනවිත් ආරාධනා කිරීමයි. මෙහිදී ඉදිරිපත් කිරීම් දෙවර්ගයකි; එනම් වචනයෙන් කෙරෙන ඉදිරිපත් කිරීම හා ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් කෙරෙන ඉදිරිපත් කිරීමයි. වචනයෙන් කෙරෙන ඉදිරිපත් කිරීම යනු මිනිසුන් භික්ෂුව වෙත පැමිණ 'ස්වාමීනි, යම් දෙයකින් අවශ්‍යතාවක් ඇත්නම් එය පවසන්න' යැයි ආරාධනා කිරීමයි. ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් කෙරෙන ඉදිරිපත් කිරීම යනු වස්ත්‍ර ආදිය හෝ ගිතෙල්, වෙඬරු, උක් සකුරු ආදිය ගෙන භික්ෂුව වෙත ගොස් 'ස්වාමීනි, යම් ප්‍රමාණයක අවශ්‍යතාවක් ඇත්නම් ඒ ප්‍රමාණය ලබාගන්න' යැයි පැවසීමයි. එහිදී 'භික්ෂුව පමණ නොදනියි' යනු එම භික්ෂුව එම ප්‍රත්‍යයන් සම්බන්ධයෙන් පමණ (ප්‍රමාණය) නොදැනීමයි. 'දායකයාගේ ශක්තිය දැනගත යුතුය, දියයුතු දේ (දෙය්‍යධර්මය) ගැන දැනගත යුතුය, තමාගේ ශක්තිය දැනගත යුතුය' යන ක්‍රමයෙන් පමණට ගැළපෙන සේ ලබා නොගෙන, ගෙන එන සියල්ලම ලබාගැනීම මෙහි අර්ථයයි. එවිට මිනිසුන් පසුතැවිලි වී නැවත ප්‍රත්‍යයන් ගෙනවිත් ආරාධනා නොකරති. එවැනි භික්ෂුව ප්‍රත්‍යයන් නිසා වෙහෙසට පත්ව කමටහන් ගෙන එය දියුණු කිරීමට නොහැකිව ශාසනයෙන් බැහැර වෙයි.

Te na atirekapūjāya pūjetā hotīti so gopālako mahāusabhe viya there bhikkhū imāya āvi ceva raho ca mettākāyakammādikāya atirekapūjāya na pūjeti. Tato therā ‘‘ime amhesu garucittīkāraṃ na karontī’’ti navake bhikkhū dvīhi saṅgahehi na saṅgaṇhanti, neva dhammasaṅgahena saṅgaṇhanti, na āmisasaṅgahena, cīvarena vā pattena vā pattapariyāpannena vā vasanaṭṭhānena vā kilamantepi nappaṭijagganti, pāḷiṃ vā aṭṭhakathaṃ vā dhammakathābandhaṃ vā guḷhaganthaṃ vā na sikkhāpenti. Navakā therānaṃ santikā sabbaso ime dve saṅgahe alabhamānā imasmiṃ sāsane patiṭṭhātuṃ na sakkonti. Yathā tassa gopālakassa gogaṇo na vaḍḍhati, evaṃ sīlādīhi na vaḍḍhanti. Yathā ca so gopālako pañcahi gorasehi, evaṃ pañcahi dhammakkhandhehi paribāhirā honti. Sukkapakkho kaṇhapakkhe vuttavipallāsavasena yojetvā veditabbo.

ඔවුන්ට අතිරේක පූජාවන්ගෙන් පූජා නොකරන්නා වූ යන්නෙන්, එම ගොපල්ලා මහා වෘෂභයන්ට සලකන්නාක් මෙන්, මේ භික්ෂුව මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාට ප්‍රසිද්ධියේ හෝ රහසිගතව මෛත්‍රී සහගත කාය කර්මාදියෙන් යුත් අතිරේක පූජාවකින් සංග්‍රහ නොකරයි. එවිට ස්ථවිරයන් වහන්සේලා 'මොවුන් අප කෙරෙහි ගරු සත්කාර නොකරති' යි සිතා නවක භික්ෂූන්ට ධර්ම සංග්‍රහයෙන් හෝ ආමිස සංග්‍රහයෙන් යුත් ද්විවිධ සංග්‍රහයන් නොකරති. සිවුරු, පාත්‍ර, පාත්‍රයට අයත් දේ හෝ වාසස්ථාන සම්බන්ධයෙන් පීඩාවට පත් වූවද ඔවුන්ට උපස්ථාන නොකරති; පාළි, අටුවා, ධර්ම කථා ක්‍රම හෝ ගුප්ත ග්‍රන්ථයන් උගන්වනු නොලබති. නවක භික්ෂූන් ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගෙන් මේ සංග්‍රහයන් දෙකම නොලබන බැවින් මේ ශාසනයෙහි පිහිටීමට අසමත් වෙති. එම ගොපල්ලාගේ ගව රැල වෘද්ධියට පත් නොවන්නාක් මෙන්, ඔවුහු ද සීලාදියෙන් වෘද්ධියට පත් නොවෙති. එම ගොපල්ලා පස්ගෝ රසයෙන් බැහැර වන්නාක් මෙන්, ඔවුහු ද පංච ධර්මස්කන්ධයෙන් බැහැර වෙති. මෙහි සුදු පක්ෂය, කළු පක්ෂයෙහි කියන ලද ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථය අනුව යොදා තේරුම් ගත යුතුය.

Anussativaggo dutiyo.

දෙවන අනුස්සති වර්ගයයි.

Manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

මනෝරථපූරණී නම් වූ අංගුත්තර නිකාය අටුවාවයි.

Ekādasakanipātassa saṃvaṇṇanā niṭṭhitā.

ඒකාදසක නිපාතයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Nigamanakathā

නිගමන කථාව.

Ettāvatā [Pg.356] ca –

මෙතෙක් ප්‍රකාශිත වූ ද –

Āyācito sumatinā therena bhadantajotipālena;

Kañcipurādīsu mayā pubbe saddhiṃ vasantena.

පෙර කාංචීපුරය ආදී ස්ථානයන්හි මා සමඟ විසූ යහපත් ප්‍රඥාවෙන් යුත් භදන්ත ජෝතිපාල ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් කරන ලද ආරාධනය පරිදි ද,

Varatambapaṇṇidīpe mahāvihāramhi vasanakālepi;

Pākaṃ gate viya dume valañjamānamhi saddhamme.

උතුම් තම්බපණ්ණි දීපයේ මහා විහාරයෙහි වසන කාලයෙහි ද, සුළඟින් පහර කෑ ගසක් කැඩී වැටෙන්නාක් මෙන් සද්ධර්මය පිරිහී යමින් පවතිද්දී,

Pāraṃ piṭakattayasāgarassa gantvā ṭhitena sumatinā;

Parisuddhājīvenābhiyācito jīvakenāpi.

ත්‍රිපිටක සාගරයේ පරතෙරට පැමිණි, යහපත් ප්‍රඥාවෙන් යුත්, පිරිසිදු ආජීවයකින් හෙබි ජීවක ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් ද නැවතත් කරන ලද ආරාධනය පරිදි,

Dhammakathāya nipuṇaparamanikāyassaṭṭhakathaṃ āraddho;

Yamahaṃ cirakālaṭṭhitimicchanto sāsanavarassa.

උතුම් ශාසනයේ චිරස්ථිතිය පතන්නා වූ මම, ධර්ම කථාවෙහි නිපුණ වූ, අංගුත්තර නම් වූ මහා නිකායෙහි අටුවාව සම්පාදනය කිරීමට ආරම්භ කළෙමි.

Sā hi mahāaṭṭhakathāya sāramādāya niṭṭhitā esā;

Catunavutiparimāṇāya pāḷiyā bhāṇavārehi.

එම අටුවාව මහා අටුවාවෙහි සාරය ගෙන, භාණවාර අනූ හතරක ප්‍රමාණයකින් යුත් පාළියෙන් නිම කරන ලද්දකි.

Sabbāgamasaṃvaṇṇanamanoratho pūrito ca me yasmā;

Etāya manorathapūraṇīti nāmaṃ tato assā.

සියලු ආගම (නිකාය) වර්ණනා කිරීමේ මාගේ අභිලාෂය (මනෝරථය) මෙයින් සම්පූර්ණ වූ බැවින්, මෙයට 'මනෝරථපූරණී' යන නාමය තබන ලදී.

Ekūnasaṭṭhimatto visuddhimaggopi bhāṇavārehi;

Atthappakāsanatthāya āgamānaṃ kato yasmā.

නිකාය ග්‍රන්ථයන්හි අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස භාණවාර පනස් නවයකින් යුත් විසුද්ධිමාර්ගය ද මා විසින් සම්පාදනය කරන ලද බැවින්,

Tasmā tena sahāyaṃ gāthāgaṇanānayena aṭṭhakathā;

Tīhādhikadiyaḍḍhasataṃ viññeyyā bhāṇavārānaṃ.

ඒ විසුද්ධිමාර්ගය ද සමඟ ගාථා ගණනය කිරීමේ ක්‍රමයට අනුව, මෙම අටුවාව භාණවාර එකසිය පනස් තුනක් ලෙස දත යුතුය.

Tīhādhikadiyaḍḍhasatappamāṇamiti bhāṇavārato esā;

Samayaṃ pakāsayantī mahāvihārādhivāsīnaṃ.

භාණවාර ප්‍රමාණයෙන් එකසිය පනස් තුනක් වූ මෙය මහා විහාරවාසී ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ දර්ශනය ප්‍රකාශ කරන්නකි.

Mūlaṭṭhakathāsāraṃ ādāya mayā imaṃ karontena;

Yaṃ puññamupacitaṃ tena hotu loko sadā sukhitoti.

මූල අටුවාවල සාරය ගෙන මෙය සිදුකිරීමෙන් මා රැස්කරගත් යම් පුණ්‍ය සම්භාරයක් වේ නම්, එයින් ලෝකවාසී සැම දෙන සැමදා සුවපත් වෙත්වා!

Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyappaṭimaṇḍitena [Pg.357] sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamayasamayantaragahanajjhogāhanasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattippabhede sāṭṭhakathe satthu sāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā pabhinnapaṭisambhidāparivāre chaḷabhiññādippabhedaguṇappaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme suppatiṭṭhitabuddhīnaṃ therānaṃ theravaṃsappadīpānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtena suvipulavisuddhabuddhinā buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena katā ayaṃ manorathapūraṇī nāma aṅguttaranikāyaṭṭhakathā –

අතිශයින් පිරිසිදු වූ ශ්‍රද්ධා, බුද්ධි, වීර්යයන්ගෙන් අලංකාරවත් වූ ද; ශීල, ආචාර, ඍජු බව, මෘදු බව ආදී ගුණ සමූහයෙන් යුක්ත වූ ද; ස්වකීය දර්ශනය හා පරසමය (අන්‍ය දර්ශන) පිළිබඳ ගැඹුරින් අවබෝධ කරගැනීමට සමර්ථ වූ ද; ප්‍රඥා වෛශාරද්‍යයෙන් යුක්ත වූ ද; අටුවා සහිත වූ ත්‍රිපිටක පරියප්තියෙහි හා ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි අප්‍රතිහත ඥානාලෝකයෙන් යුක්ත වූ ද; මහා ව්‍යාකරණික වූ ද; ප්‍රසාදජනක වූ මධුර උදාර වචන ශෝභාවෙන් යුක්ත වූ ද; යෝග්‍ය පරිදි භාෂණය කරන්නා වූ ද; උතුම් වාදකයෙකු වූ ද; මහා කවියෙකු වූ ද; ප්‍රභේද වූ පටිසම්භිදාවන්ගෙන් හා ෂඩභිඥා ආදී ගුණ විශේෂයන්ගෙන් අලංකාරවත් වූ ද; උත්තරී මනුෂ්‍ය ධර්මයෙහි මනා කොට පිහිටි බුද්ධියක් ඇති, මහා ස්ථවිර වංශයට ප්‍රදීපයක් බඳු වූ ද; මහා විහාරවාසී මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ වංශයට අලංකාරයක් බඳු වූ ද; අතිවිශාල වූ නිර්මල ප්‍රඥාවෙන් හෙබි, ගුරු දේවයන් වහන්සේලා විසින් දෙන ලද 'බුද්ධඝෝෂ' යන නාමයෙන් යුතු වූ ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් කරන ලද 'මනෝරථපූරණී' නම් වූ මේ අංගුත්තර නිකාය අටුවාව –

Tāva tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ;

Dassentī kulaputtānaṃ, nayaṃ cittavisuddhiyā.

ලෝකයෙන් එතෙර වීමට කැමති කුලපුත්‍රයන්ට සිත පිරිසිදු කරගැනීමේ මග පෙන්වමින් ලෝකයෙහි පවතිත්වා!

Yāva buddhoti nāmampi, suddhacittassa tādino;

Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesinoti.

පිරිසිදු සිත් ඇති, තාදි ගුණයෙන් යුතු, ලෝකයට ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ මහා ඉසිවර වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ 'බුදු' යන නාමය යම් තාක් ලොව පවතී ද, ඒ තාක් (මෙම අටුවාව ද පවතීවා).

Manorathapūraṇī nāma

මනෝරථපූරණී නම් වූ,

Aṅguttaranikāya-aṭṭhakathā sabbākārena niṭṭhitā.

අංගුත්තර නිකාය අටුවාව සෑම ආකාරයකින්ම නිමාවට පත් විය.