. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. ထိုမြတ်စွာဘုရား၊ ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော၊ အလုံးစုံသောတရားတို့ကို ကိုယ်တိုင် မှန်ကန်စွာ သိတော်မူသော ထိုဘုရားရှင်အား ရှိခိုးပါ၏။

Aṅguttaranikāye

အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၌

Aṭṭhakanipāta-aṭṭhakathā

အဋ္ဌကနိပါတ်အဋ္ဌကထာ

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

၁. ပထမပဏ္ဏာသက

1. Mettāvaggo

၁. မေတ္တာဝဂ်

1. Mettāsuttavaṇṇanā

၁. မေတ္တာသုတ်အဖွင့်

1. Aṭṭhakanipātassa [Pg.193] paṭhame āsevitāyāti ādarena sevitāya. Bhāvitāyāti vaḍḍhitāya. Bahulīkatāyāti punappunaṃ katāya. Yānikatāyāti yuttayānasadisakatāya. Vatthukatāyāti patiṭṭhānaṭṭhena vatthu viya katāya. Anuṭṭhitāyāti paccupaṭṭhitāya. Paricitāyāti samantato citāya upacitāya. Susamāraddhāyāti suṭṭhu samāraddhāya sukatāya. Ānisaṃsāti guṇā. Sukhaṃ supatītiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ ekādasakanipāte vakkhāma.

၁. အဋ္ဌကနိပါတ်၏ ပထမသုတ်၌ ‘အာသေဝိတာယ’ ဟူသည် ရိုသေစွာ မှီဝဲအပ်သော၊ ‘ဘာဝိတာယ’ ဟူသည် ပွားများအပ်သော၊ ‘ဗဟုလီကတာယ’ ဟူသည် အဖန်တလဲလဲ ပြုအပ်သော၊ ‘ယာနိကတာယ’ ဟူသည် အာဇာနည်မြင်းကသော ရထားနှင့်တူအောင် ပြုအပ်သော၊ ‘ဝတ္ထုကတာယ’ ဟူသည် တည်ရာဟူသောအနက်ကြောင့် တည်ရာကဲ့သို့ ပြုအပ်သော၊ ‘အနုဋ္ဌိတာယ’ ဟူသည် အဖန်တလဲလဲ အာရုံသို့ကပ်၍ တည်စေအပ်သော၊ ‘ပရိစိတာယ’ ဟူသည် ထက်ဝန်းကျင်မှ ပွားများအပ်သော၊ ဆည်းပူးအပ်သော၊ ‘သုသမာရဒ္ဓါယ’ ဟူသည် ကောင်းစွာ အားထုတ်အပ်သော၊ ကောင်းစွာ ပြုအပ်သော ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘အာနိသံသာ’ ဟူသည် အကျိုးကျေးဇူးများ ဖြစ်သည်။ ‘သုခံ သုပတိ’ (ချမ်းသာစွာ အိပ်စက်ရ၏) စသည်တို့၌ ပြောဆိုအပ်သော စကားကိုမူ ဧကာဒသကနိပါတ်၌ ဖွင့်ဆိုပါအံ့။

Appamāṇanti pharaṇavasena appamāṇaṃ. Tanū saṃyojanā honti, passato upadhikkhayanti mettāpadaṭṭhānāya vipassanāya anukkamena upadhikkhayasaṅkhātaṃ arahattaṃ pattassa dasa saṃyojanā pahīyantīti attho. Atha vā tanū saṃyojanā hontīti paṭighañceva paṭighasampayuttasaṃyojanā ca tanukā honti. Passato upadhikkhayanti tesaṃyeva kilesūpadhīnaṃ khayasaṅkhātaṃ mettaṃ adhigamavasena passantassa. Kusalī tena hotīti tena mettāyanena kusalo hoti. Sattasaṇḍanti sattasaṅkhātena saṇḍena samannāgataṃ, sattabharitanti attho. Vijetvāti adaṇḍena asatthena dhammeneva vijinitvā. Rājisayoti isisadisā dhammikarājāno. Yajamānāti dānāni dadamānā. Anupariyagāti vicariṃsu.

‘အပ္ပမာဏံ’ ဟူသည် ပျံ့နှံ့စေခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် အတိုင်းအရှည်မရှိသော ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘တနူ သံယောဇနာ ဟောန္တိ၊ ပဿတော ဥပဓိက္ခယံ’ ဟူသည် မေတ္တာဟူသော အနီးကပ်အကြောင်းရှိသော ဝိပဿနာဉာဏ်၏ အစဉ်ဖြင့် ဥပဓိကုန်ရာဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သောပုဂ္ဂိုလ်အား သံယောဇဉ်ဆယ်ပါးတို့ကို ပယ်သတ်အပ်ကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ တနည်းသော်ကား ‘တနူ သံယောဇနာ ဟောန္တိ’ ဟူသည် ဒေါသနှင့် ဒေါသနှင့်ယှဉ်သော သံယောဇဉ်တို့သည် ပါးလျော့ကုန်၏၊ ‘ပဿတော ဥပဓိက္ခယံ’ ဟူသည် ထိုကိလေသာ ဥပဓိတို့၏ ကုန်ရာဖြစ်သော မေတ္တာကို ရရှိခြင်းအစွမ်းဖြင့် ရှုမြင်သောသူအား ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ကုသလီ တေန ဟောတိ’ ဟူသည် ထိုသို့ မေတ္တာပွားများခြင်းဖြင့် ကုသိုလ်ရရှိသူ ဖြစ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘သတ္တသဏ္ဍံ’ ဟူသည် သတ္တဝါဟု ဆိုအပ်သော အပေါင်းအစုနှင့် ပြည့်စုံသော (သတ္တဝါအပေါင်းနှင့် ပြည့်နှက်နေသော) ဟု အနက်ရသည်။ ‘ဝိဇေတွာ’ ဟူသည် ဒုတ်လှံတံမပါ၊ လက်နက်မပါဘဲ တရားသဖြင့်သာ အောင်နိုင်၍၊ ‘ရာဇိသယော’ ဟူသည် ရသေ့နှင့်တူကုန်သော တရားစောင့်သောမင်းတို့သည်၊ ‘ယဇမာနာ’ ဟူသည် အလှူအတန်းတို့ကို ပေးလှူလျက်၊ ‘အနုပရိယဂါ’ ဟူသည် လှည့်လည်သွားလာကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။

Assamedhantiādīsu porāṇakarājakāle kira sassamedhaṃ, purisamedhaṃ, sammāpāsaṃ, vācāpeyyanti cattāri saṅgahavatthūni ahesuṃ, yehi rājāno [Pg.194] lokaṃ saṅgaṇhiṃsu. Tattha nipphannasassato dasamabhāgaggahaṇaṃ sassamedhaṃ nāma, sassasampādane medhāvitāti attho. Mahāyodhānaṃ chamāsikaṃ bhattavetanānuppadānaṃ purisamedhaṃ nāma, purisasaṅgaṇhane medhāvitāti attho. Daliddamanussānaṃ hatthato lekhaṃ gahetvā tīṇi vassāni vinā vaḍḍhiyā sahassadvisahassamattadhanānuppadānaṃ sammāpāsaṃ nāma. Tañhi sammā manusse pāseti hadaye bandhitvā viya ṭhapeti, tasmā sammāpāsanti vuccati. ‘‘Tāta, mātulā’’tiādinā nayena pana saṇhavācābhaṇanaṃ vācāpeyyaṃ nāma, piyavācāti attho. Evaṃ catūhi saṅgahavatthūhi saṅgahitaṃ raṭṭhaṃ iddhañceva hoti, phītañca, bahuannapānaṃ, khemaṃ, nirabbudaṃ. Manussā mudā modamānā ure putte naccentā apārutagharā viharanti. Idaṃ gharadvāresu aggaḷānaṃ abhāvato niraggaḷanti vuccati. Ayaṃ porāṇikā paveṇi.

‘သဿမေဓံ’ စသည်တို့၌ ရှေးမင်းတို့လက်ထက်၌ သဿမေဓ၊ ပုရိသမေဓ၊ သမ္မာပါသ၊ ဝါစာပေယျ ဟူ၍ သင်္ဂဟဝတ္ထု လေးပါး ရှိခဲ့ဖူး၏၊ ထိုသင်္ဂဟဝတ္ထု လေးပါးတို့ဖြင့် မင်းတို့သည် လူအပေါင်းကို ချီးမြှောက်ထောက်ပံ့တော်မူကြ၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် ထွက်ရှိပြီးသော ကောက်ပင်တို့မှ ဆယ်ပုံတစ်ပုံကို အခွန်အဖြစ် ယူခြင်းသည် ‘သဿမေဓ’ မည်၏၊ ကောက်ပဲသီးနှံများ ဖြစ်ထွန်းစေခြင်း၌ ပညာရှိခြင်း ဟု ဆိုလိုသည်။ သူရဲကောင်းတို့အား ခြောက်လစာ ရိက္ခာနှင့် လစာပေးခြင်းကို ‘ပုရိသမေဓ’ ဟု ခေါ်သည်၊ အမှုထမ်း ယောက်ျားတို့ကို ချီးမြှောက်ထောက်ပံ့ခြင်း၌ ပညာရှိခြင်း ဟု ဆိုလိုသည်။ ဆင်းရဲသားတို့အား လက်မှတ် (သို့မဟုတ်) စာချုပ်ကို ရယူပြီး သုံးနှစ်တိုင်တိုင် အတိုးမဲ့ တစ်ထောင်၊ နှစ်ထောင်ခန့်သော ငွေကြေးကို ထုတ်ချေးပေးခြင်းကို ‘သမ္မာပါသ’ ဟု ခေါ်သည်။ ထိုသို့ ချေးငွေပေးခြင်းသည် လူတို့ကို စိတ်နှလုံး၌ နှောင်ဖွဲ့သကဲ့သို့ ကောင်းစွာ ချည်နှောင်နိုင်သောကြောင့် ‘သမ္မာပါသ’ ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘အမောင်၊ ဦးရီး’ စသည်ဖြင့် နူးညံ့သိမ်မွေ့သော စကားကို ပြောဆိုခြင်းကို ‘ဝါစာပေယျ’ ဟု ခေါ်သည်၊ ချစ်ဖွယ်သော စကားကို ဆိုခြင်း ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ သင်္ဂဟဝတ္ထု လေးပါးဖြင့် ချီးမြှောက်အပ်သော တိုင်းပြည်သည် စည်ပင်ဝပြော၏၊ တိုးတက်ပြန့်ပွား၏၊ စားနပ်ရိက္ခာ ပေါများ၏၊ အေးချမ်းသာယာ၏၊ ဘေးရန်ကင်းရှင်း၏။ လူတို့သည် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်လျက် သားသမီးငယ်များကို ရင်ခွင်၌ ကခုန်စေကာ အိမ်တံခါးများကို မပိတ်ဘဲ နေထိုင်ကြကုန်၏။ ဤသို့ နေထိုင်ခြင်းကို အိမ်တံခါးများ၌ တံခါးကျင်၊ တံခါးရွက်များ မရှိခြင်းကြောင့် ‘နိရဂ္ဂဠ’ ဟု ခေါ်သည်။ ဤသည်ကား ရှေးမင်းတို့၏ အစဉ်အလာ ဖြစ်သည်။

Aparabhāge pana okkākarājakāle brāhmaṇā imāni cattāri saṅgahavatthūni imañca raṭṭhasampattiṃ parivattetvā uddhaṃmūlakaṃ katvā assamedhaṃ purisamedhantiādike pañca yaññe nāma akaṃsu. Tesu assamettha medhanti vadhentīti assamedho. Dvīhi pariyaññehi yajitabbassa ekavīsatiyūpassa ekasmiṃ pacchimadivaseyeva sattanavutipañcapasusataghātabhiṃsanassa ṭhapetvā bhūmiñca purise ca avasesasabbavibhavadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ. Purisamettha medhantīti purisamedho. Catūhi pariyaññehi yajitabbassa saddhiṃ bhūmiyā assamedhe vuttavibhavadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ. Sammamettha pāsantīti sammāpāso. Divase divase yugacchiggaḷe pavesanadaṇḍakasaṅkhātaṃ sammaṃ khipitvā tassa patitokāse vediṃ katvā saṃhārimehi yūpādīhi sarassatīnadiyā nimuggokāsato pabhuti paṭilomaṃ gacchantena yajitabbassa satrayāgassetaṃ adhivacanaṃ. Vājamettha pivantīti vājapeyyo. Ekena pariyaññena sattarasahi pasūhi yajitabbassa beluvayūpassa sattarasakadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ. Natthi ettha aggaḷāti niraggaḷo. Navahi pariyaññehi yajitabbassa saddhiṃ bhūmiyā ca purisehi ca assamedhe vuttavibhavadakkhiṇassa sabbamedhapariyāyanāmassa assamedhavikappassetaṃ adhivacanaṃ.

သို့သော် နောက်ပိုင်းတွင်မူ ဩက္ကာကမင်းကြီး လက်ထက်၌ ပုဏ္ဏားတို့သည် ဤသင်္ဂဟဝတ္ထုလေးပါးနှင့် တိုင်းပြည်၏ ဝပြောစည်ပင်ခြင်းကို ပြောင်းပြန်လှန်လျက် (ဖောက်ပြန်စုတ်ယုတ်စေလျက်) အဿမေဓ၊ ပုရိသမေဓ စသည်ဖြင့် ငါးပါးသော ယဇ်ပူဇော်ခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ ထိုယဇ်တို့အနက် ‘အဿမေဓ’ ဟူသည် မြင်းကို သတ်ဖြတ်ပူဇော်သော ယဇ်ဖြစ်သောကြောင့် ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ယင်းအမည်သည် ခြံရံသောယဇ်နှစ်ပါးဖြင့် ပူဇော်အပ်သော၊ ယဇ်တိုင် ၂၁ ခုရှိသော၊ နောက်ဆုံးနေ့၌ ၅၉၇ ကောင်သော သတ္တဝါတို့ကို သတ်ဖြတ်သဖြင့် ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော၊ ယဇ်မြေနှင့် ယောကျ်ားတို့ကို ချန်လှပ်၍ ကျန်ရှိသော စည်းစိမ်အလုံးစုံကို စွန့်လှူသော ယဇ်ပူဇော်ခြင်း၏ အမည်ဖြစ်သည်။ ‘ပုရိသမေဓ’ ဟူသည် ယောကျ်ားကို သတ်ဖြတ်ပူဇော်သော ယဇ်ဖြစ်သောကြောင့် ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ယင်းသည် ခြံရံသောယဇ်လေးပါးဖြင့် ပူဇော်အပ်သော၊ ယဇ်မြေနှင့်တကွ အဿမေဓ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော စည်းစိမ်လှူဒါန်းခြင်းရှိသော ယဇ်ပူဇော်ခြင်း၏ အမည်ဖြစ်သည်။ ‘သမ္မာပါသ’ ဟူသည် (ထမ်းပိုးပေါက်၌ သွင်းသော) ‘သမ္မ’ ဟူသော လှံတံကို ပစ်ချရာအရပ်၌ ပြုအပ်သောကြောင့် ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ ယင်းသည် နေ့စဉ်နေ့တိုင်း ထမ်းပိုးပေါက်၌သွင်းသော ‘သမ္မ’ ခေါ် တုတ်လှံတံကို ပစ်ချ၍ ယင်းကျရာအရပ်၌ ယဇ်စင် (စောင်းတန်း) ပြုလုပ်ကာ၊ ရွှေ့ပြောင်းနိုင်သော ယဇ်တိုင်စသည်တို့ဖြင့် သရဿတီမြစ်၏ ရေနစ်ရာအရပ်မှစ၍ ဆန်တက်ကာ ပူဇော်ရသော ‘သတြယာဂ’ ခေါ် များစွာသောနေ့ပတ်လုံး ပူဇော်ရသော ယဇ်၏ အမည်ဖြစ်သည်။ ‘ဝါဇပေယျ’ (သို့မဟုတ် ဝါစာပေယျ) ဟူသည် ဤယဇ်ပူဇော်ရာတွင် (မန္တာန်ဖြင့် စီရင်အပ်သော) အစာအာဟာရ (ထောပတ်ပျား) ကို သောက်ကြသောကြောင့် ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ယင်းသည် ခြံရံသောယဇ်တစ်ပါး၊ တိရစ္ဆာန် ၁၇ ကောင်ဖြင့် ပူဇော်အပ်သော၊ ဥသျှစ်ယဇ်တိုင်ရှိသော၊ ၁၇ ခုအစုလိုက် အလှူပေးသော ယဇ်၏ အမည်ဖြစ်သည်။ ‘နိရဂ္ဂဠ’ ဟူသည် ဤယဇ်ပူဇော်ရာ၌ အတားအဆီး တံခါးကျင်များ မရှိခြင်းကြောင့် ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ယင်းသည် ခြံရံသောယဇ်ကိုးပါးဖြင့် ပူဇော်အပ်သော၊ ယဇ်မြေနှင့် ယောကျ်ားတို့နှင့်တကွ အဿမေဓ၌ ဆိုအပ်သော စည်းစိမ်အလှူရှိသော၊ ‘သဗ္ဗမေဓ’ ဟူသော အမည်ရှိသော အလုံးစုံသောသတ္တဝါကို သတ်ဖြတ်ခြင်းဟူသော အဿမေဓယဇ်အပြား၏ အမည်ဖြစ်သည်။

Kalampi [Pg.195] te nānubhavanti soḷasinti te sabbepi mahāyāgā ekassa mettācittassa vipākamahantatāya soḷasiṃ kalaṃ na agghanti, soḷasamaṃ bhāgaṃ na pāpuṇantīti attho. Na jinātīti na attanā parassa jāniṃ karoti. Na jāpayeti na parena parassa jāniṃ kāreti. Mettaṃsoti mettāyamānacittakoṭṭhāso hutvā. Sabbabhūtānanti sabbasattesu. Veraṃ tassa na kenacīti tassa kenaci saddhiṃ akusalaveraṃ vā puggalaveraṃ vā natthi.

‘ကလမ္ပိ တေ နာနုဘဝန္တိ သောဠသိံ’ ဟူသည် ထိုကြီးကျယ်သော ယဇ်ပူဇော်ခြင်း အားလုံးတို့သည် တစ်ခုတည်းသော မေတ္တာစိတ်၏ ကြီးမားလှသော အကျိုးပေးမှုကြောင့် (ထိုမေတ္တာစိတ်၏) တစ်ဆယ့်ခြောက်ပုံတစ်ပုံမျှသော တန်ဖိုးကိုပင် မမီနိုင်ကုန်၊ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပုံတစ်ပုံမျှသော အဖို့သို့ပင် မရောက်နိုင်ကုန် ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘န ဇိနာတိ’ ဟူသည် မိမိကိုယ်တိုင်က သူတစ်ပါးအား ရှုံးနိမ့်ပျက်စီးအောင် မပြုလုပ်။ ‘န ဇာပယေ’ (န ဇာပယေတိ) ဟူသည် သူတစ်ပါးအားလည်း သူတစ်ပါးကို ရှုံးနိမ့်ပျက်စီးအောင် မခိုင်းစေ။ ‘မေတ္တံသော’ ဟူသည် မေတ္တာစိတ်အဖို့အစုရှိသူ ဖြစ်၍၊ ‘သဗ္ဗဘူတာနံ’ ဟူသည် အလုံးစုံသော သတ္တဝါတို့၌၊ ‘ဝေရံ တဿ န ကေနစိ’ ဟူသည် ထိုမေတ္တာစိတ်ရှိသူအား မည်သည့်ပုဂ္ဂိုလ်နှင့်မျှ အကုသိုလ်ဝေရ (ရန်ငြိုး) သော်လည်းကောင်း၊ ပုဂ္ဂိုလ်ရေးရန်ငြိုးသော်လည်းကောင်း မရှိ ဟု ဆိုလိုသည်။

2. Paññāsuttavaṇṇanā

၂. ပညာသုတ်အဖွင့်

2. Dutiye ādibrahmacariyikāyāti maggabrahmacariyassa ādibhūtāya. Paññāyāti vipassanāya. Garuṭṭhāniyanti gāravuppattipaccayabhūtaṃ garubhāvanīyaṃ. Tibbanti bahalaṃ. Paripucchatīti atthapāḷianusandhipubbāparaṃ pucchati. Paripañhatīti pañhaṃ karoti, idañcidañca paṭipucchissāmīti vitakketi. Dvayenāti duvidhena. Anānākathikoti anānattakathiko hoti. Atiracchānakathikoti nānāvidhaṃ tiracchānakathaṃ na katheti. Ariyaṃ vā tuṇhībhāvanti ariyatuṇhībhāvo nāma catutthajjhānaṃ, sesakammaṭṭhānamanasikāropi vaṭṭati. Jānaṃ jānātīti jānitabbakaṃ jānāti. Passaṃ passatīti passitabbakaṃ passati. Piyattāyāti piyabhāvatthāya. Garuttāyāti garubhāvatthāya. Bhāvanāyāti bhāvanatthāya guṇasambhāvanāya vā. Sāmaññāyāti samaṇadhammatthāya. Ekībhāvāyāti nirantarabhāvatthāya.

၂. ဒုတိယသုတ်၌ ‘အာဒိဗြဟ္မစရိယိကာယ’ ဟူသည် မဂ်ဟူသော မြတ်သောအကျင့်၏ အစဖြစ်သော၊ ‘ပညာယ’ ဟူသည် ဝိပဿနာပညာဖြင့်၊ ‘ဂရုဋ္ဌာနိယံ’ ဟူသည် ရိုသေခြင်း ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော၊ အလေးအမြတ် ပြုအပ်သော၊ ‘တိဗ္ဗံ’ ဟူသည် အားကြီးသော (သို့မဟုတ် ထက်သန်သော)၊ ‘ပရိပုစ္ဆတိ’ ဟူသည် အနက်၊ ပါဠိအနုသန္ဓေနှင့် ရှေ့နောက်အစဉ်ကို မေးမြန်း၏၊ ‘ပရိပဥှတိ’ ဟူသည် ပြဿနာကို မေးမြန်း၏၊ “ဤအနက်နှင့် ထိုအနက်ကို မေးဦးအံ့” ဟု ကြံစည်၏။ ‘ဒွယေန’ ဟူသည် နှစ်မျိုးသောနည်းဖြင့်၊ ‘အနာနာကထိကော’ ဟူသည် ကွဲပြားခြားနားသော စကားတို့ကို မပြောဆိုတတ်သူ ဖြစ်၏။ ‘အတိရစ္ဆာနကထိကော’ ဟူသည် အမျိုးမျိုးသော တိရစ္ဆာနကထာ (မဂ်ဖိုလ်မှ ဖီလာဖြစ်သော စကား) တို့ကို မပြောဆိုတတ်သူ ဖြစ်၏။ ‘အရိယံ ဝါ တုဏှီဘာဝံ’ ဟူသော ဤပါဌ်၌ ‘မြတ်သော ဆိတ်ဆိတ်နေခြင်း’ (အရိယတုဏှီဘာဝ) မည်သည် စတုတ္ထဈာန် ဖြစ်သည်၊ ကြွင်းသော ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းခြင်းသည်လည်း သင့်လျော်၏။ ‘ဇာနံ ဇာနာတိ’ ဟူသည် သိသင့်သိထိုက်သော တရားကို သိ၏၊ ‘ပဿံ ပဿတိ’ ဟူသည် မြင်သင့်မြင်ထိုက်သော တရားကို မြင်၏။ ‘ပိယတ္ထာယ’ ဟူသည် ချစ်ခင်မြတ်နိုးခြင်း အကျိုးငှာ၊ ‘ဂရုတ္ထာယ’ ဟူသည် အလေးအမြတ်ပြုခြင်း အကျိုးငှာ၊ ‘ဘာဝနာယ’ ဟူသည် ပွားများခြင်း အကျိုးငှာ သို့မဟုတ် ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းခြင်း အကျိုးငှာ၊ ‘သာမညာယ’ ဟူသည် ရဟန်းတရား အားထုတ်ခြင်း အကျိုးငှာ၊ ‘ဧကီဘာဝါယ’ ဟူသည် အစဉ်မပြတ် တစ်သားတည်းဖြစ်ခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။

3-4. Appiyasuttadvayavaṇṇanā

၃-၄. အပ္ပိယသုတ်နှစ်သုတ်အဖွင့်

3-4. Tatiye appiyapasaṃsīti appiyajanassa pasaṃsako vaṇṇabhāṇī. Piyagarahīti piyajanassa nindako garahako. Catutthe anavaññattikāmoti ‘‘aho vata maṃ aññena avajāneyyu’’nti anavajānanakāmo. Akālaññūti kathākālaṃ na jānāti, akāle katheti. Asucīti asucīhi kāyakammādīhi samannāgato.

၃-၄. တတိယသုတ်၌ 'အပ္ပိယပသံသီ' ဟူသည်မှာ မချစ်အပ်သောသူကို ချီးမွမ်းတတ်သူ၊ ကျေးဇူးစကားကို ပြောဆိုတတ်သူကို ဆိုလိုသည်။ 'ပိယဂရဟီ' ဟူသည်မှာ ချစ်အပ်သောသူကို ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချတတ်သူကို ဆိုလိုသည်။ စတုတ္ထသုတ်၌ 'အနဝညတ္တိကာမော' ဟူသည်မှာ 'ငါ့ကို တစ်ပါးသောသူတို့သည် အယုတ်အားဖြင့် မသိကြပါမူကား အော်... ကောင်းလေစွ' ဟု ဤသို့ သူတစ်ပါးတို့ မိမိအား အယုတ်တရားဖြင့် ထင်မြင်ခြင်းမပြုသည်ကို အလိုရှိသူ ဖြစ်သည်။ 'အကာလညူ' ဟူသည်မှာ ပြောဆိုရမည့်အခါကို မသိ၊ အခါမဟုတ်သည်၌ ပြောဆိုတတ်သူ ဖြစ်သည်။ 'အသုစိ' ဟူသည်မှာ မစင်ကြယ်သော ကာယကံ စသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်သည်။

5. Paṭhamalokadhammasuttavaṇṇanā

၅. ပထမလောကဓမ္မသုတ်အဖွင့်။

5. Pañcame lokassa dhammāti lokadhammā. Etehi muttā nāma natthi, buddhānampi honti. Tenevāha – lokaṃ anuparivattantīti anubandhanti nappajahanti[Pg.196], lokato na nivattantīti attho. Loko ca aṭṭha lokadhamme anuparivattatīti ayañca loko ete anubandhati na pajahati, tehi dhammehi na nivattatīti attho.

၅. ပဉ္စမသုတ်၌ 'လောကဿ ဓမ္မာ' ဟူသည်မှာ လောက၏ သဘောတရားများ ဖြစ်သောကြောင့် 'လောကဓမ္မ' (လောကဓံတရား) ဟု ခေါ်သည်။ ထိုလောကဓံတရား ရှစ်ပါးတို့မှ လွတ်မြောက်သော သတ္တဝါဟူ၍ မရှိ၊ မြတ်စွာဘုရားတို့အားလည်း ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် 'လောကံ အနုပရိဝတ္တန္တိ' ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ယင်း၏အနက်မှာ အစဉ်လိုက်ကုန်၏၊ မစွန့်လွှတ်ကုန်၊ သတ္တလောကမှ ကင်းလွတ်မသွားကုန်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'လောကော စ အဋ္ဌ လောကဓမ္မေ အနုပရိဝတ္တတိ' ဟူသည်မှာ ဤလောကသည်လည်း ဤလောကဓံတရား ရှစ်ပါးတို့နောက်သို့ အစဉ်လိုက်၏၊ မစွန့်လွှတ်၊ ထိုတရားတို့မှ ကင်းလွတ်မသွားဟု ဆိုလိုသည်။

Lābho alābhoti lābhe āgate alābho āgatoyevāti veditabbo. Ayasādīsupi eseva nayo. Avekkhati vipariṇāmadhammeti ‘‘vipariṇāmadhammā ime’’ti evaṃ avekkhati. Vidhūpitāti vidhamitā viddhaṃsitā. Padañca ñatvāti nibbānapadaṃ jānitvā. Sammappajānāti bhavassa pāragūti bhavassa pāraṃ gato nipphattiṃ matthakaṃ patto, nibbānapadaṃ ñatvāva taṃ pāraṃ gatabhāvaṃ sammappajānātīti. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

'လာဘော အလာဘော' ဟူသည်မှာ လာဘ်ရခြင်း ရောက်လာသောအခါ လာဘ်မရခြင်းသည်လည်း ရောက်ရှိလာသည်သာလျှင်ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ အယသ (အခြံအရံမရှိခြင်း) စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ 'အဝေက္ခတိ ဝိပရိဏာမဓမ္မေ' ဟူသည်မှာ 'ဤသဘောတရားတို့သည် ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်း သဘောရှိကုန်၏' ဟု ဤသို့ ဆင်ခြင်၏။ 'ဝိဓူပိတာ' ဟူသည်မှာ ဖျက်ဆီးအပ်ကုန်၏။ 'ပဒဉ္စ ဉတွာ' ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်ဟူသော ပုဒ်ကို သိ၍သာလျှင် ဖြစ်သည်။ 'သမ္မပ္ပဇာနာတိ ဘဝဿ ပါရဂူ' ဟူသည်မှာ ဘဝ၏ တစ်ဖက်ကမ်းသို့ ရောက်သူ၊ ပြီးဆုံးခြင်းအထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သူဖြစ်၍၊ နိဗ္ဗာန်ကို သိရှိပြီးမှသာ ထိုတစ်ဖက်ကမ်းသို့ ရောက်ရှိခြင်းကို အထူးသိမြင်၏။ ဤသုတ်၌ ဝဋ်တရားနှင့် ဝဋ်ကင်းရာတရားကို ဟောကြားထားသည်။

6. Dutiyalokadhammasuttavaṇṇanā

၆. ဒုတိယလောကဓမ္မသုတ်အဖွင့်။

6. Chaṭṭhe ko visesoti kiṃ visesakāraṇaṃ. Ko adhippayāsoti ko adhikappayogo. Pariyādāyāti gahetvā pariniṭṭhapetvā. Idhāpi vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ.

၆. ဆဋ္ဌသုတ်၌ 'ကော ဝิသေသော' ဟူသည်မှာ ထူးခြားသော အကြောင်းရင်းမှာ အဘယ်နည်း။ 'ကော အဓိပ္ပာယော' ဟူသည်မှာ လွန်စွာ အားထုတ်ရခြင်း၏ အမူအရာမှာ အဘယ်နည်း။ 'ပရိယာဒါယ' ဟူသည်မှာ လွှမ်းမိုးယူ၍ ပြီးဆုံးစေလျက်။ ဤသုတ်၌လည်း ဝဋ်တရားနှင့် ဝဋ်ကင်းရာတရားကိုသာလျှင် ဟောကြားထားသည်။

7. Devadattavipattisuttavaṇṇanā

၇. ဒေဝဒတ္တဝိပတ္တိသုတ်အဖွင့်။

7. Sattame acirapakkanteti saṅghaṃ bhinditvā na cirapakkante. Ārabbhāti āgamma paṭicca sandhāya. Attavipattinti attano vipattiṃ vipannākāraṃ. Sesapadesupi eseva nayo. Abhibhuyyāti abhibhavitvā madditvā.

၇. သတ္တမသုတ်၌ 'အစိရပက္ကန္တေ' ဟူသည်မှာ သံဃာကို သင်းခွဲ၍ ဖဲခွာသွားပြီး မကြာမီအချိန်၌။ 'အာရဗဘ' ဟူသည်မှာ အကြောင်းပြု၍၊ စွဲ၍၊ ရည်ရွယ်၍။ 'အတ္တဝိပတ္တိံ' ဟူသည်မှာ မိမိ၏ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်း၊ ဖောက်ပြန်သောအခြင်းအရာကို။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ 'အဘိဘုယျ' ဟူသည်မှာ လွှမ်းမိုး၍၊ နှိပ်စက်နှိပ်နင်း၍။

8. Uttaravipattisuttavaṇṇanā

၈. ဥတ္တရဝိပတ္တိသုတ်အဖွင့်။

8. Aṭṭhame vaṭajālikāyanti evaṃnāmake vihāre. So kira vaṭavane niviṭṭhattā vaṭajālikāti saṅkhaṃ gato. Pāturahosīti imamatthaṃ devarañño ārocessāmīti gantvā pākaṭo ahosi. Ādibrahmacariyakoti sikkhattayasaṅgahassa sakalasāsanabrahmacariyassa ādibhūto.

၈. အဋ္ဌမသုတ်၌ 'ဝဋဇာလိကာယံ' ဟူသည်မှာ ဤသို့အမည်ရှိသော ကျောင်း၌။ ထိုကျောင်းသည် ပညောင်ပင်တော၌ တည်ရှိသောကြောင့် ဝဋဇာလိကဟူသော ခေါ်ဝေါ်ခြင်းသို့ ရောက်သည်ဟု ဆိုသည်။ 'ပါတုရဟောသိ' ဟူသည်မှာ ဤအကြောင်းအရာကို သိကြားမင်းအား ကြားဦးအံ့ဟု ကြံရွယ်လျက် သွား၍ ထင်ရှားဖြစ်ပွင့်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အာဒိဗြဟ္မစရိယကော' ဟူသည်မှာ သိက္ခာသုံးပါး အကျုံးဝင်သော အလုံးစုံသော သာသနာတော်တည်းဟူသော မြတ်သောအကျင့်၏ အစဦးဖြစ်သော တရားကို ဆိုလိုသည်။

9. Nandasuttavaṇṇanā

၉. နန္ဒသုတ်အဖွင့်။

9. Navame kulaputtoti jātikulaputto. Balavāti thāmasampanno. Pāsādikoti rūpasampattiyā pasādajanako. Tibbarāgoti bahalarāgo. Kimaññatrātiādīsu ayamattho – kiṃ aññena kāraṇena [Pg.197] kathitena, ayaṃ nando indriyesu guttadvāro bhojane mattaññū jāgariyamanuyutto satisampajaññena samannāgato, yehi nando sakkoti paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carituṃ. Sace imehi kāraṇehi samannāgato nābhavissa, na sakkuṇeyyāti. Itiha tatthāti evaṃ tattha. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitaṃ.

၉. နဝမသုတ်၌ 'ကုလပုတ္တော' ဟူသည်မှာ အမျိုးကောင်းသား။ 'ဗလဝါ' ဟူသည်မှာ ခွန်အားအစွမ်းနှင့် ပြည့်စုံသူ။ 'ပါသာဒိကော' ဟူသည်မှာ ရုပ်ရည်ရူပကာနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ကြည်ညိုဖွယ်ရှိသူ။ 'တိဗ္ဗရာဂေါ' ဟူသည်မှာ ပြင်းထန်ထူပြောသော ရာဂရှိသူ။ 'ကိမညတြ' စသော ပါဌ်တို့၌ အနက်မှာ— အခြားပြောဆိုအပ်သော အကြောင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း၊ ဤအရှင်နန္ဒသည် ဣန္ဒြေတို့၌ လုံခြုံသော တံခါးရှိ၏၊ စားဖွယ်ဘောဇဉ်၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိ၏၊ နိုးကြားခြင်း၌ အစဉ်အားထုတ်၏၊ သတိသမ္ပဇညနှင့် ပြည့်စုံ၏၊ ဤအကြောင်းတို့ကြောင့် အရှင်နန္ဒသည် ပြည့်စုံစင်ကြယ်သော မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ဤအကြောင်းတရားတို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်း မရှိခဲ့ပါမူ မစွမ်းနိုင်ရာဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ 'ဣတိဟ တတ္ထ' ဟူသည်မှာ ဤသို့ ထိုအရာ၌ ဖြစ်သည်။ ဤသုတ်၌ ဝဋ်တရားသက်သက်ကိုသာ ဟောတော်မူသည်။

10. Kāraṇḍavasuttavaṇṇanā

၁၀. ကာရဏ္ဍဝသုတ်အဖွင့်။

10. Dasame aññenāññaṃ paṭicaratīti aññena kāraṇena vacanena vā aññaṃ kāraṇaṃ vacanaṃ vā paṭicchādeti. Bahiddhā kathaṃ apanāmetīti bāhirato aññaṃ āgantukakathaṃ otāreti. Apaneyyesoti apaneyyo nīharitabbo esa. Samaṇadūsīti samaṇadūsako. Samaṇapalāpoti vīhīsu vīhipalāpo viya nissāratāya samaṇesu samaṇapalāpo. Samaṇakāraṇḍavoti samaṇakacavaro. Bahiddhā nāsentīti bahi nīharanti. Yavakaraṇeti yavakhette. Phuṇamānassāti ucce ṭhāne ṭhatvā mahāvāte opuniyamānassa. Apasammajjantīti sāradhaññānaṃ ekato dubbaladhaññānaṃ ekato karaṇatthaṃ punappunaṃ apasammajjanti, apasammajjanisaṅkhātena vātaggāhinā suppena vā vatthena vā nīharanti. Daddaranti daddarasaddaṃ.

၁၀. ဒသမသုတ်၌ 'အညေနာညံ ပဋိစရတိ' ဟူသည်မှာ အခြားသော အကြောင်း သို့မဟုတ် စကားဖြင့် အခြားသော အကြောင်း သို့မဟုတ် စကားကို ဖုံးလွှမ်း၏။ 'ဗဟိဒ္ဓါ ကထံ အပနာမေတိ' ဟူသည်မှာ ပြင်ပမှ အခြားသော အာဂန္တုကစကားကို ဆွဲသွင်းဆွေးနွေး၏။ 'အပနေယျော' ဟူသည်မှာ ဤသူကို ဖယ်ရှားအပ်၏၊ ထုတ်ပယ်အပ်၏။ 'သမဏဒူသီ' ဟူသည်မှာ ရဟန်းတို့ကို ဖျက်ဆီးတတ်သူ။ 'သမဏပလာပေါ' ဟူသည်မှာ စပါးခင်းတို့၌ အနှစ်မရှိသော စပါးဖျင်းကဲ့သို့ သာသနာတော်၌ အနှစ်သာရမရှိသဖြင့် ရဟန်းဖျင်း ဖြစ်သူ။ 'သမဏကာရဏ္ဍဝေါ' ဟူသည်မှာ ရဟန်းအမှိုက်သရိုက်။ 'ဗဟိဒ္ဓါ နာသေန္တိ' ဟူသည်မှာ ပြင်ပသို့ နှင်ထုတ်ကုန်၏။ 'ယဝကရဏေ' ဟူသည်မှာ မုယောခင်း၌။ 'ဖုဏမာနဿ' ဟူသည်မှာ မြင့်သောအရပ်၌ ရပ်၍ လေပြင်းတိုက်ခတ်ရာ၌ လွှင့်စင်စေအပ်သော စပါး။ 'အပသမ္မဇ္ဇန္တိ' ဟူသည်မှာ အနှစ်ရှိသော စပါးတို့ကို တစ်စု၊ အနှစ်မရှိသော စပါးပျက်တို့ကို တစ်စု ပြုလုပ်ခြင်းငှာ အဖန်တလဲလဲ ခတ်ထုတ်ကုန်၏။ ထိုသို့ ခတ်ထုတ်ခြင်းဟူသည် လေယူတတ်သော စကားစစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အဝတ်ဖြင့်လည်းကောင်း ဖယ်ထုတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဒဒ္ဒရံ' ဟူသည်မှာ ဒုန်းဒုန်းဟူသော အသံကို ဆိုလိုသည်။

Saṃvāsāyanti saṃvāsena ayaṃ. Vijānāthāti jāneyyātha. Santavācoti saṇhavāco. Janavatīti janamajjhe. Raho karoti karaṇanti karaṇaṃ vuccati pāpakammaṃ, taṃ raho paṭicchanno hutvā karoti. Saṃsappī ca musāvādīti saṃsappitvā musāvādī, musā bhaṇanto saṃsappati phandatīti attho. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathetvā gāthāsu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti.

'သံဝါသာယံ' ဟူသည်မှာ တကွ ပေါင်းဖော်နေထိုင်ခြင်းဖြင့် ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို။ 'ဝိဇာနာထ' ဟူသည်မှာ သိရှိနားလည်အပ်ကုန်၏။ 'သန္တဝါစော' ဟူသည်မှာ သိမ်မွေ့နူးညံ့သော စကားရှိသူ။ 'ဇနဝတီ' ဟူသည်မှာ လူအပေါင်း၏ အလယ်၌။ 'ရဟော ကရောတိ ကရဏံ' ဟူသော ပါဌ်၌ မကောင်းမှုကံကို 'ကရဏ' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထိုမကောင်းမှုကို ဆိတ်ကွယ်ရာအရပ်၌ ဖုံးကွယ်လျက် ပြုလုပ်တတ်၏။ 'သံသပ္ပီ စ မုသာဝါဒီ' ဟူသည်မှာ တုန်လှုပ်လျက် မဟုတ်မမှန် ပြောဆိုတတ်သူ၊ မဟုတ်မမှန်သော စကားကို ပြောဆိုစဉ် ရွေ့လျားတုန်လှုပ်တတ်သူဟု အနက်ရသည်။ ဤသုတ်၌ ဝဋ်တရားသက်သက်ကိုသာ ဟောကြားပြီးနောက်၊ ဂါထာတို့၌ ဝဋ်တရားနှင့် ဝဋ်ကင်းရာတရားကို ဟောကြားတော်မူသည်။

Mettāvaggo paṭhamo.

ပထမဖြစ်သော မေတ္တာဝဂ်ပြီး၏။

2. Mahāvaggo

၂. မဟာဝဂ်။

1. Verañjasuttavaṇṇanā

၁. ဝေရဉ္ဇသုတ်အဖွင့်။

11. Dutiyassa paṭhame abhivādetīti evamādīni na samaṇo gotamoti ettha vuttanakārena yojetvā evamettha attho veditabbo [Pg.198] ‘‘na vandati nāsanā vuṭṭhāti, nāpi ‘idha bhonto nisīdantū’ti evaṃ āsanena vā nimantetī’’ti. Ettha hi vā-saddo vibhāvane nāma atthe ‘‘rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’tiādīsu viya. Evaṃ vatvā atha attano abhivādanādīni akarontaṃ bhagavantaṃ disvā āha – tayidaṃ, bho gotama, tathevāti. Yaṃ taṃ mayā sutaṃ, taṃ tatheva, taṃ savanañca me dassanañca saṃsandati sameti, atthato ekībhāvaṃ gacchati. Na hi bhavaṃ gotamo…pe… āsanena vā nimantetīti. Evaṃ attanā sutaṃ diṭṭhena nigametvā nindanto āha – tayidaṃ, bho gotama, na sampannamevāti taṃ abhivādanādīnaṃ akaraṇaṃ ayuttamevāti.

၁၁. ဒုတိယဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ 'အဘိဝါဒေတိ' အစရှိသော ပုဒ်တို့ကို 'န သမဏော ဂေါတမော' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ပြဆိုအပ်သော 'န' အက္ခရာနှင့် ယှဉ်တွဲ၍ ဤသို့ အနက်ကို သိအပ်၏— 'ရှိလည်းမခိုး၊ နေရာမှလည်းမထ၊ အရှင်တို့ ဤနေရာ၌ ထိုင်တော်မူကြပါ ဟု ဤသို့ နေရာဖြင့်လည်း မဖိတ်ကြား' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤ၌ 'ဝါ' သဒ္ဒါသည် 'ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါ' စသော ပုဒ်တို့၌ ကဲ့သို့ သဘောကို ထင်ရှားစေခြင်း (ဝိဘာဝန) အနက်၌ ရှိသည်။ ဤသို့ ပြောဆိုပြီးနောက် မိမိအား ရှိခိုးခြင်း စသည်တို့ကို မပြုသော မြတ်စွာဘုရားကို မြင်၍— 'တယိဒံ၊ ဘော ဂေါတမ၊ တထေဝ' (အရှင်ဂေါတမ၊ အကျွန်ုပ် ကြားသိရသည့်အတိုင်း မှန်ကန်ပါပေ၏) ဟု လျှောက်၏။ အဓိပ္ပာယ်မှာ— အကျွန်ုပ် ကြားသိရသော စကားနှင့် အကျွန်ုပ် ကိုယ်တိုင် မြင်တွေ့ရခြင်းတို့သည် ထပ်တူထပ်မျှ ကိုက်ညီညီညွတ်ပါပေ၏။ 'အရှင်ဂေါတမသည်... (မြတ်စွာဘုရားကို နေရာဖြင့်လည်း မဖိတ်ကြား)' ဟု ဤသို့ မိမိကြားသိထားသော စကားကို ကိုယ်တိုင်မြင်တွေ့ရသဖြင့် အတည်ပြုကာ ကဲ့ရဲ့သောအားဖြင့်— 'တယိဒံ၊ ဘော ဂေါတမ၊ န သမ္ပန္နမေဝ' ဟု ပြောဆို၏။ ထိုသို့ ရှိခိုးခြင်း စသည်တို့ကို မပြုလုပ်ခြင်းသည် မသင့်လျော်သည်သာ ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Athassa bhagavā attukkaṃsanaparavambhanadosaṃ anupagamma karuṇāsītalena hadayena taṃ aññāṇaṃ vidhamitvā yuttabhāvaṃ dassetukāmo nāhaṃ taṃ brāhmaṇātiādimāha. Tatrāyaṃ saṅkhepattho – ahaṃ, brāhmaṇa, appaṭihatena sabbaññutaññāṇacakkhunā olokentopi taṃ puggalaṃ etasmiṃ sadevakādibhede loke na passāmi, yamahaṃ abhivādeyyaṃ vā paccuṭṭheyyaṃ vā āsanena vā nimanteyyaṃ. Anacchariyaṃ vā etaṃ, svāhaṃ ajja sabbaññutaṃ patto evarūpaṃ nipaccākārārahaṃ puggalaṃ na passāmi. Apica kho yadāpāhaṃ sampatijātova uttarena mukho sattapadavītihārena gantvā sakalaṃ dasasahassilokadhātuṃ olokesiṃ, tadāpi etasmiṃ sadevakādibhede loke taṃ puggalaṃ na passāmi, yamahaṃ evarūpaṃ nipaccakāraṃ kareyyaṃ. Atha kho maṃ soḷasakappasahassāyuko khīṇāsavamahābrahmāpi añjaliṃ paggahetvā ‘‘tvaṃ loke mahāpuriso, tvaṃ sadevakassa lokassa aggo ca jeṭṭho ca seṭṭho ca, natthi tayā uttaritaro’’ti sañjātasomanasso patimānesi. Tadāpi cāhaṃ attanā uttaritaraṃ apassanto āsabhiṃ vācaṃ nicchāresiṃ – ‘‘aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa, seṭṭhohamasmi lokassā’’ti. Evaṃ sampatijātassāpi mayhaṃ abhivādanādiraho puggalo natthi, svāhaṃ idāni sabbaññutaṃ patto kaṃ abhivādeyyaṃ. Tasmā tvaṃ, brāhmaṇa, mā tathāgatā evarūpaṃ paramanipaccakāraṃ patthayi. Yañhi, brāhmaṇa, tathāgato abhivādeyya vā…pe… āsanena vā nimanteyya, muddhāpi tassa puggalassa rattipariyosāne paripākasithilabandhanaṃ vaṇṭā muttatālaphalaṃ viya gīvato chijjitvā sahasāva bhūmiyaṃ nipateyya.

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုဝေရဉ္ဇာပုဏ္ဏားအား မိမိကိုယ်ကိုယ် ချီးမြှောက်ခြင်း၊ သူတစ်ပါးကို နှိမ့်ချခြင်းတည်းဟူသော အပြစ်သို့ မသက်ရောက်စေဘဲ ကရုဏာတော်ဖြင့် ချမ်းမြေ့သော စိတ်နှလုံးဖြင့် ထိုပုဏ္ဏား၏ မသိနားမလည်မှုကို ပယ်ဖျောက်၍ သင့်လျော်လျောက်ပတ်သည်ဖြစ်ကြောင်းကို ပြလိုသဖြင့် 'နာဟံ တံ ဗြာဟ္မဏ' အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၏ အကျဉ်းချုပ်အနက်မှာ ဤသို့ဖြစ်၏။ 'ပုဏ္ဏား... ငါသည် အဆီးအတားမရှိသော သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်မျက်စိဖြင့် ကြည့်သော်လည်း နတ်၊ လူ စသည်တို့နှင့်တကွသော ဤလောက၌ ငါရှိခိုးထိုက်သော၊ ခရီးဦးကြိုဆိုထိုက်သော သို့မဟုတ် နေရာဖြင့် ဖိတ်ကြားထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို မမြင်မိချေ။ ငါသည် ယနေ့ သဗ္ဗညုတဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်၍ ဤကဲ့သို့ ရိုသေမှုပြုထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို မမြင်ခြင်းမှာ မဆန်းလှပေ။ စင်စစ်သော်ကား ငါဖွားစကပင် မြောက်အရပ်သို့ ရှေးရှုလျက် ခုနစ်ဖဝါးလှမ်း၍ သွားပြီးလျှင် တစ်သောင်းသော လောကဓာတ်တစ်ခုလုံးကို ကြည့်ရှုသောအခါ၌လည်း နတ်၊ လူ စသည်တို့နှင့်တကွသော ဤလောကတွင် ငါရိုသေမှုပြုထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို မမြင်ခဲ့ပေ။ ထိုအခါ၌လည်း ကမ္ဘာတစ်သောင်းခြောက်ထောင် အသက်ရှည်သော ရဟန္တာမဟာဗြဟ္မာကြီးသည်ပင် လက်အုပ်ချီမိုး၍ 'အရှင်သည် နတ်နှင့်တကွသော လူအပေါင်း၌ ယောက်ျားမြတ် ဖြစ်တော်မူ၏၊ အရှင်သည် နတ်၊ လူအပေါင်းထက် သီလ၊ သမာဓိ အစရှိသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့် မြတ်လည်းမြတ်၏၊ ကြီးလည်းကြီး၏၊ ချီးမွမ်းအပ်သူလည်း ဖြစ်၏၊ အရှင့်ထက် သာလွန်ထူးကဲသောသူ မရှိပါ' ဟု ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ပူဇော်ခဲ့ဖူး၏။ ထိုစဉ်ကလည်း ငါသည် မိမိထက် သာလွန်သူကို မမြင်သဖြင့် 'ငါသည် လောက၌ အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏၊ ငါသည် လောက၌ အကြီးဆုံး ဖြစ်၏၊ ငါသည် လောက၌ အချီးမွမ်းအပ်ဆုံး ဖြစ်၏' ဟု ရဲရင့်သောစကားကို မြွက်ကြားခဲ့၏။ ဤသို့ ဖွားစဖြစ်သော ငါ့အားပင် ရှိခိုးခြင်းစသည် ပြုထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်မရှိခဲ့ရာ ယခုအခါ၌ သဗ္ဗညုတဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်ပြီးမှမူ ငါသည် မည်သူ့ကို ရှိခိုးရပါအံ့နည်း။ ထို့ကြောင့် ပုဏ္ဏား... သင်သည် မြတ်စွာဘုရားအား ဤကဲ့သို့ အလွန်ရိုသေခြင်းကို မတောင့်တပါလင့်။ အမှန်စင်စစ် ပုဏ္ဏား... မြတ်စွာဘုရား ရှိခိုးသော သို့မဟုတ် နေရာဖြင့် ဖိတ်ကြားအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ဦးခေါင်းသည် ညဉ့်၏အဆုံး၌ အညှာမှ ကြွေကျသော မှည့်ရင့်လျော့ရဲသော ထန်းသီးကဲ့သို့ လည်ပင်းမှ ပြတ်၍ မြေသို့ ချက်ချင်း ကျလိမ့်မည်' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Evaṃ [Pg.199] vuttepi brāhmaṇo duppaññatāya tathāgatassa lokajeṭṭhabhāvaṃ asallakkhento kevalaṃ taṃ vacanaṃ asahamāno āha – arasarūpo bhavaṃ gotamoti. Ayaṃ kirassa adhippāyo – yaṃ loke abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammasāmīcikammaṃ ‘‘sāmaggiraso’’ti vuccati, taṃ bhoto gotamassa natthi. Tasmā arasarūpo bhavaṃ gotamo, arasajātiko arasasabhāvoti. Athassa bhagavā cittamudubhāvajananatthaṃ ujuvipaccanīkabhāvaṃ pariharanto aññathā tassa vacanassa atthaṃ attani sandassento atthi khvesa, brāhmaṇa, pariyāyotiādimāha.

ဤသို့ မိန့်တော်မူသော်လည်း ဝေရဉ္ဇာပုဏ္ဏားသည် ပညာဉာဏ်မရှိသဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ လောက၌ အကြီးဆုံးအဖြစ်ကို မသိနားမလည်နိုင်ဘဲ ထိုစကားတော်ကို သည်းမခံနိုင်ရကား 'အရှင်ဂေါတမသည် သာယာဖွယ်အရသာမရှိသူ (အရသရူပ) ဖြစ်၏' ဟု ဆို၏။ ထိုစကား၏ အလိုသဘောကား ဤသို့ဖြစ်၏။ လောက၌ လူကြီးမိဘတို့အား ရှိခိုးခြင်း၊ ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်း၊ လက်အုပ်ချီခြင်း၊ အရိုအသေပြုခြင်းကို 'သာမဂ္ဂိရသ (အညီအညွတ် သာယာအပ်သောသဘော)' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့သော သဘောသည် အရှင်ဂေါတမ၌ မရှိ။ ထို့ကြောင့် အရှင်ဂေါတမသည် သာယာဖွယ်အရသာမရှိသူ၊ အရသာမရှိသော သဘောရှိသူ ဖြစ်သည်ဟု ပုဏ္ဏားက ရည်ရွယ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုပုဏ္ဏား၏ စိတ်နှလုံးကို နူးညံ့စေရန်နှင့် တိုက်ရိုက်ဆန့်ကျင်ဘက်ပြု၍ ပြောဆိုခြင်းကို ရှောင်ကွင်းလိုသဖြင့် ပုဏ္ဏားပြောဆိုသော စကား၏ အဓိပ္ပာယ်ကို မိမိ၌ အခြားတစ်နည်းဖြင့် တင်စားပြလိုသဖြင့် 'ပုဏ္ဏား... ငါ့အား ထိုသို့ဆိုခြင်းမှာ အကြောင်းရင်း (ပရိယာယ်) တစ်မျိုးဖြင့် မှန်ကန်ပေ၏' စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။

Tattha atthi khvesāti atthi kho esa. Pariyāyoti kāraṇaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – atthi kho, brāhmaṇa, etaṃ kāraṇaṃ, yena kāraṇena maṃ ‘‘arasarūpo bhavaṃ gotamo’’ti vadamāno puggalo sammā vadeyya, avitathavādīti saṅkhaṃ gaccheyya. Katamo pana soti? Ye te, brāhmaṇa, rūparasā…pe… phoṭṭhabbarasā, te tathāgatassa pahīnāti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Ye te jātivasena vā upapattivasena vā seṭṭhasammatānampi puthujjanānaṃ rūpārammaṇādīni assādentānaṃ abhinandantānaṃ rajjantānaṃ uppajjanti kāmasukhassādasaṅkhātā rūparasā, saddarasā, gandharasā, rasarasā, phoṭṭhabbarasā, ye imaṃ lokaṃ gīvāya bandhitvā viya āviñchanti, vatthārammaṇādisāmaggiyañca uppannattā sāmaggirasāti vuccanti. Te sabbepi tathāgatassa pahīnā. ‘‘Mayhaṃ pahīnā’’ti vattabbepi mamākārena attānaṃ anukkhipanto dhammaṃ deseti, desanāvilāso vā esa tathāgatassa.

ထိုစကား၌ 'အတ္ထိ ခွေသ' ဟူသည် 'အတ္ထိ ခေါ ဧသ' ဟု ပုဒ်ဖြတ်ရမည်။ 'ပရိယာယ' ဟူသည် 'အကြောင်းရင်း' ဖြစ်၏။ ဤသို့ ဆိုလိုရင်းမှာ- ပုဏ္ဏား... အကြင်အကြောင်းကြောင့် ငါ့ကို 'အရှင်ဂေါတမသည် သာယာဖွယ်အရသာမရှိသူဖြစ်၏' ဟု ပြောဆိုသောသူသည် မှန်ကန်စွာ ပြောရာရောက်၍ မမှားမယွင်းသော စကားကို ဆိုသူဟု သတ်မှတ်ထိုက်သော ထိုအကြောင်းရင်းသည် ရှိ၏။ ထိုအကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ ပုဏ္ဏား... ရူပါရုံ၌ သာယာခြင်း စသည်မှစ၍ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ၌ သာယာခြင်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရားအား ကင်းပျောက်ပြီးဖြစ်၏။ အဘယ်သို့ ဆိုလိုသနည်းဟူမူ- အမျိုးအနွယ်အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဘဝပဋိသန္ဓေအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း အမြတ်စားဟု သတ်မှတ်အပ်ကုန်သော်လည်း ရူပါရုံစသည်တို့ကို သာယာနှစ်သက် တပ်မက်ကြကုန်သော ပုထုဇဉ်တို့အား ကာမဂုဏ်ချမ်းသာကို ခံစားခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ရူပရသ၊ သဒ္ဒရသ၊ ဂန္ဓရသ၊ ရသရသ၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗရသတို့သည် ဖြစ်ပေါ်ကြကုန်၏။ ထိုရူပါရုံအစရှိသည်တို့သည် ဤလောကရှိ သတ္တဝါတို့ကို လည်ပင်း၌ ကြိုးဖြင့်ချည်၍ ဆွဲငင်သကဲ့သို့ ဆွဲငင်တတ်ကုန်၏။ ဝတ္ထုအာရုံစသည်တို့၏ စုံလင်ညီညွတ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရသဖြင့် 'သာမဂ္ဂိရသ' ဟုလည်း ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထိုရူပရသစသည်တို့အားလုံးကို မြတ်စွာဘုရားသည် ပယ်သတ်တော်မူပြီးဖြစ်၏။ 'ငါပယ်အပ်ပြီ' ဟု မိန့်တော်မူသင့်သော်လည်း 'ငါ' ဟူသော ငါစွဲဖြင့် မိမိကိုယ်ကို ချီးမြှောက်ခြင်း မပြုလိုသဖြင့် 'မြတ်စွာဘုရားသည် ပယ်အပ်ပြီ' ဟု တရားဟောတော်မူ၏။ ဤသည်ကား မြတ်စွာဘုရား၏ တင့်တယ်လှပသော ဒေသနာတော် အခင်းအကျင်းပင် ဖြစ်သည်။

Tattha pahīnāti cittasantānato vigatā, pajahitā vā. Etasmiṃ panatthe karaṇe sāmivacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Ariyamaggasatthena ucchinnaṃ taṇhāvijjāmayaṃ mūlaṃ etesanti ucchinnamūlā. Tālavatthu viya nesaṃ vatthu katanti tālāvatthukatā. Yathā hi tālarukkhaṃ samūlaṃ uddharitvā tassa vatthumatte tasmiṃ padese kate na puna tassa tālassa uppatti paññāyati, evaṃ ariyamaggasatthena samūle rūpādirase uddharitvā tesaṃ pubbe uppannapubbabhāvena vatthumatte cittasantāne kate sabbepi te tālāvatthukatāti vuccanti. Aviruḷhidhammattā vā matthakacchinnatālo viya katāti tālāvatthukatā. Yasmā pana evaṃ tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā honti[Pg.200], yathā nesaṃ pacchābhāvo na hoti, tathā katā honti. Tasmā āha – anabhāvaṃkatāti. Āyatiṃ anuppādadhammāti anāgate anuppajjanakasabhāvā.

ထိုစကား၌ 'ပဟီနာ' ဟူသည် စိတ်အစဉ်မှ ကင်းပျောက်ကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ပယ်အပ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤအနက်၌ 'တထာဂတဿ' ဟူသော အရှင်ပိုင် သာမိဝိဘတ်ကို ကရိုဏ်း (ဖြင့်) အနက်အဖြစ် မှတ်ယူအပ်၏။ အရိယမဂ်တည်းဟူသော လက်နက်ဖြင့် ဖြတ်တောက်အပ်သော တဏှာ၊ အဝိဇ္ဇာဟူသော အမြစ်ရှိသောကြောင့် 'ဥစ္ဆိန္နမူလ (အမြစ်ပြတ်ပြီးသော တရား)' မည်ကုန်၏။ ၎င်းတို့၏ တည်ရာကို ထန်းပင်ရာကဲ့သို့ ပြုအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် 'တာလာဝတ္ထုကတာ (ထန်းပင်ငုတ်ကဲ့သို့ ပြုအပ်ပြီးသော တရား)' မည်ကုန်၏။ ထင်ရှားအောင် ဆိုရသော် ထန်းပင်ကို အမြစ်နှင့်တကွ နှုတ်ပစ်၍ ထိုနေရာ၌ ထန်းပင်၏ တည်ရာမျှသာ ကျန်ရှိစေသောအခါ ထိုထန်းပင်သည် တစ်ဖန်ပြန်၍ မပေါက်နိုင်တော့သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အရိယမဂ်လက်နက်ဖြင့် အမြစ်အရင်းနှင့်တကွသော ရူပါရုံအစရှိသော သာယာဖွယ်တို့ကို နုတ်ပယ်ပြီးဖြစ်၍၊ ရှေးက ပုထုဇဉ်ဖြစ်စဉ်က ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ဖူးသော စိတ်အစဉ်၌ တည်ရာမျှသာ ကျန်ရှိစေသဖြင့် ထိုရူပရသစသည်တို့အားလုံးကို 'တာလာဝတ္ထုကတာ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် နောက်ထပ် မစည်ပင်မပေါက်ရောက်နိုင်တော့သော သဘောရှိသဖြင့် ခေါင်းဖြတ်ခံရသော ထန်းပင်ကဲ့သို့ ပြုအပ်ကုန်သောကြောင့် 'တာလာဝတ္ထုကတာ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ထန်းပင်ငုတ်ကဲ့သို့ ပြုအပ်ပြီးသော ရူပရသစသည်တို့သည် တစ်ဖန်ပြန်၍ မဖြစ်ပေါ်နိုင်တော့သည့်အတွက် 'အနဘာဝံကတာ (တစ်ဖန်မဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်စေအပ်ကုန်၏)' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'အာယတိံ အနုပ္ပါဒဓမ္မာ' ဟူသည် နောင်တစ်ဖန် မဖြစ်ပေါ်နိုင်သော သဘောရှိကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

No ca kho yaṃ tvaṃ sandhāya vadesīti yañca kho tvaṃ sandhāya vadesi, so pariyāyo na hoti. Nanu ca evaṃ vutte yo brāhmaṇena vutto sāmaggiraso, tassa attani vijjamānatā anuññātā hotīti? Na hoti. Yo hi naṃ sāmaggirasaṃ kātuṃ bhabbo hutvā na karoti, so tadabhāvena arasarūpoti vattabbataṃ arahati. Bhagavā pana abhabbova etaṃ kātuṃ, tenassa kāraṇe abhabbataṃ pakāsento āha – ‘‘no ca kho yaṃ tvaṃ sandhāya vadesī’’ti. Yaṃ pariyāyaṃ sandhāya tvaṃ maṃ ‘‘arasarūpo’’ti vadesi, so amhesu neva vattabboti.

'နော စ ခေါ ယံ တွံ သန္ဓာယ ဝဒေသိ' ဟူသည် သင်ဆိုလိုသော လူကြီးမိဘတို့အား ရှိခိုးခြင်းစသည့် သာယာဖွယ် (သာမဂ္ဂိရသ) မရှိခြင်းတည်းဟူသော အကြောင်းပြချက်သည် ငါတို့၌ မရှိဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ ဆိုသော်- ပုဏ္ဏားပြောဆိုသော ထိုသာယာဖွယ် (သာမဂ္ဂိရသ) သည် မိမိ၌ မရှိသည်ကို ဝန်ခံရာရောက်သည် မဟုတ်လောဟူမူ- မဟုတ်ပေ။ အကြင်သူသည် ထိုသို့သော ရိုသေမှုပြုရန် ထိုက်တန်ပါလျက်နှင့် မပြုဘဲနေပါက ထိုသူကို ရိုသေမှုမရှိသဖြင့် 'သာယာဖွယ်မရှိသူ (အရသရူပ)' ဟု ခေါ်ထိုက်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်ကား ထိုကဲ့သို့သော ရိုသေမှုကို ပြုရန် လုံးဝမထိုက်တန်ပေ။ ထို့ကြောင့် မိမိ၌ ရိုသေမှုပြုရန် မထိုက်တန်ပုံကို ပြလိုသဖြင့် 'သင်ဆိုလိုသောအကြောင်းကြောင့် မဟုတ်' ဟု မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ သင်သည် ငါ့ကို 'သာယာဖွယ်မရှိသူ' ဟု မည်သည့်အချက်ကို ရည်ရွယ်၍ ပြောစေကာမူ ထိုအချက်သည် ငါတို့၌ မသက်ဆိုင်ဟု ဆိုလိုသည်။

Evaṃ brāhmaṇo attanā adhippetaṃ arasarūpataṃ āropetuṃ asakkonto athāparaṃ nibbhogo bhavantiādimāha. Sabbapariyāyesu cettha vuttanayeneva yojanākkamaṃ viditvā sandhāyabhāsitamatthaṃ evaṃ veditabbaṃ – brāhmaṇo tadeva vayovuddhānaṃ abhivādanādikammaṃ loke ‘‘sāmaggiparibhogo’’ti maññamāno tadabhāvena ca bhagavantaṃ ‘‘nibbhogo’’tiādimāha. Bhagavā ca yvāyaṃ rūpādīsu sattānaṃ chandarāgaparibhogo, tadabhāvaṃ attani sampassamāno aparaṃ pariyāyamanujāni.

ဤသို့ဖြင့် ဝေရဉ္ဇာပုဏ္ဏားသည် မိမိအလိုရှိအပ်သော 'အရသာမရှိသူ' ဟူသော စွပ်စွဲချက်ကို မတင်သွင်းနိုင်တော့သဖြင့် တစ်ဖန် 'အရှင်ဂေါတမသည် စည်းစိမ်ခံစားမှုမရှိသူ (နိဗ္ဘောဂ) ဖြစ်၏' စသည်ဖြင့် ထပ်မံစွပ်စွဲပြန်၏။ ဤအကြောင်းအရာအားလုံးတို့၌ အထက်တွင် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ဝါကျအစဉ်ကို ချိတ်ဆက်၍ ပုဏ္ဏားနှင့် မြတ်စွာဘုရားတို့၏ ရည်ရွယ်ချက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ဝေရဉ္ဇာပုဏ္ဏားသည် လောက၌ သက်ကြီးဝါကြီးတို့အား ရှိခိုးခြင်းစသည်ကိုသာလျှင် ညီညီညွတ်ညွတ် သုံးဆောင်ခံစားခြင်း (သာမဂ္ဂိပရိဘောဂ) ဟု ထင်မှတ်သဖြင့်၊ ထိုသို့ မပြုလုပ်သော မြတ်စွာဘုရားအား 'ခံစားမှုမရှိသူ (နိဗ္ဘောဂ)' စသည်ဖြင့် ဆိုခြင်းဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်ကား သတ္တဝါတို့၏ ရူပါရုံစသည်တို့အပေါ်၌ ပြင်းစွာတပ်မက်သော တဏှာရာဂဖြင့် ခံစားခြင်းမျိုး မိမိ၌ လုံးဝမရှိသည်ကို မြင်တော်မူသဖြင့် အခြားတစ်နည်းသော အကြောင်းရင်း (ပရိယာယ်) အားဖြင့် လက်ခံတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Puna brāhmaṇo yaṃ loke vayovuddhānaṃ abhivādanādikulasamudācārakammaṃ lokiyā karonti, tassa akiriyaṃ sampassamāno bhagavantaṃ akiriyavādoti āha. Bhagavā pana yasmā kāyaduccaritādīnaṃ akiriyaṃ vadati, tasmā taṃ akiriyavāditaṃ attani sampassamāno aparaṃ pariyāyamanujāni. Tattha ṭhapetvā kāyaduccaritādīni avasesā akusalā dhammā anekavihitā pāpakā akusalā dhammāti veditabbā.

တစ်ဖန် ဝေရဉ္ဇာပုဏ္ဏားသည် လောက၌ လူတို့ပြုလုပ်လေ့ရှိကြသော အရွယ်ကြီးရင့်သူတို့အား ရှိခိုးခြင်းအစရှိသော အမျိုးတို့၏ ရိုသေမှုထုံးတမ်းစဉ်လာကို (မြတ်စွာဘုရားက) မပြုလုပ်သည်ကို မြင်ရသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကို 'အကရိယဝါဒ' ဟူ၍ ဆို၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်ကား ကာယဒုစရိုက်စသည်တို့ကို မပြုလုပ်ရန် ဟောတော်မူသောကြောင့် ထိုမပြုအပ်သည်ကို ဟောတော်မူခြင်းဟူသော အကရိယဝါဒသဘောကို မိမိ၌ ကောင်းစွာမြင်တော်မူသဖြင့် အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် လက်ခံခွင့်ပြုတော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ 'ကာယဒုစရိုက်စသည်တို့' မှတစ်ပါး ကျန်ရှိသော အကုသိုလ်တရားတို့သည် များစွာသောအပြားရှိသော ယုတ်မာသော အကုသိုလ်တရားများဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။

Puna brāhmaṇo tadeva abhivādanādikammaṃ bhagavati apassanto ‘‘imaṃ āgamma ayaṃ lokatanti lokapaveṇī ucchijjatī’’ti maññamāno bhagavantaṃ ucchedavādoti āha. Bhagavā pana yasmā pañcakāmaguṇikarāgassa ceva akusalacittadvayasampayuttassa ca dosassa anāgāmimaggena ucchedaṃ vadati, sabbākusalasambhavassa pana mohassa arahattamaggena ucchedaṃ [Pg.201] vadati, ṭhapetvā te tayo avasesānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ yathānurūpaṃ catūhi maggehi ucchedaṃ vadati, tasmā taṃ ucchedavādaṃ attani sampassamāno aparaṃ pariyāyamanujāni.

တစ်ဖန် ဝေရဉ္ဇာပုဏ္ဏားသည် အရွယ်ကြီးရင့်သူတို့အား ရှိခိုးခြင်းအစရှိသော ထိုဝတ်ပြုမှုကိုပင် မြတ်စွာဘုရား၌ မတွေ့မြင်သဖြင့် 'ဤရဟန်းဂေါတမသည် ဤဝတ်ပြုမှုကို မပြုခြင်းအားဖြင့် လောကအစဉ်အဆက်ကို ဖြတ်တောက်နေ၏' ဟု ယူဆကာ မြတ်စွာဘုရားကို 'ဥစ္ဆေဒဝါဒ' ဟူ၍ ဆို၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်ကား ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်၌ တပ်မက်သော ရာဂနှင့် ဒေါသမူစိတ် နှစ်ပါး၌ ယှဉ်သော ဒေါသကို အနာဂါမိမဂ်ဖြင့် အပြီးတိုင်ဖြတ်တောက်ရန် ဟောတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလုံးစုံသော အကုသိုလ်တရားတို့၏ မူလဖြစ်သော မောဟကို အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် ဖြတ်တောက်ရန် ဟောတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုလောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ သုံးပါးတို့ကို ချန်လှပ်၍ ကျန်ရှိသော ယုတ်မာသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို ထိုက်သည်အားလျော်စွာ မဂ်လေးပါးတို့ဖြင့် ဖြတ်တောက်ရန် ဟောတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုကဲ့သို့ အကုသိုလ်တရားတို့ကို အပြတ်ဖြတ်တောက်သည့် ဥစ္ဆေဒသဘောကို မိမိ၌ ကောင်းစွာမြင်တော်မူသဖြင့် အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် လက်ခံခွင့်ပြုတော်မူ၏။

Puna brāhmaṇo ‘‘jigucchati maññe samaṇo gotamo idaṃ vayovuddhānaṃ abhivādanādikulasamudācārakammaṃ, tena taṃ na karotī’’ti maññamāno bhagavantaṃ jegucchīti āha. Bhagavā pana yasmā jigucchati kāyaduccaritādīhi, yāni kāyavacīmanoduccaritāni ceva yāva ca akusalānaṃ lāmakadhammānaṃ samāpatti samāpajjanā samaṅgibhāvo, taṃ sabbampi gūthaṃ viya maṇḍanakajātiko puriso jigucchati hirīyati, tasmā taṃ jegucchitaṃ attani sampassamāno aparaṃ pariyāyamanujāni. Tattha kāyaduccaritenātiādi karaṇavacanaṃ upayogatthe daṭṭhabbaṃ.

တစ်ဖန် ဝေရဉ္ဇာပုဏ္ဏားသည် 'ရဟန်းဂေါတမသည် အရွယ်ကြီးရင့်သူတို့အား ရှိခိုးခြင်းအစရှိသော အမျိုးတို့၏ ရိုသေမှုထုံးတမ်းစဉ်လာကို စက်ဆုပ်ပုံရ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုဝတ်ပြုမှုကို မပြုလုပ်ခြင်းဖြစ်လိမ့်မည်' ဟု ယူဆကာ မြတ်စွာဘုရားကို 'ဇေဂုစ္ဆီ' ဟူ၍ ဆို၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်ကား ကာယဒုစရိုက်စသည်တို့မှ စက်ဆုပ်တော်မူ၏။ ကာယဒုစရိုက်၊ ဝစီဒုစရိုက်၊ မနောဒုစရိုက်နှင့် ယုတ်မာသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို ရရှိခြင်း၊ ကပ်ရောက်ခြင်း၊ ပြည့်စုံခြင်း ရှိသမျှကို တန်ဆာဆင်တတ်သော ယောက်ျားသည် မစင်ကို စက်ဆုပ်သကဲ့သို့ စက်ဆုပ်တော်မူ၏၊ ရှက်နိုးတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုကဲ့သို့ အကုသိုလ်တရားတို့ကို စက်ဆုပ်သည့်သဘောကို မိမိ၌ ကောင်းစွာမြင်တော်မူသဖြင့် အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် လက်ခံခွင့်ပြုတော်မူ၏။ ထို 'ကာယဒုစ္စရိတေန' အစရှိသောပါဌ်၌ ကရိုဏ်းဝိဘတ်ကို ကံအနက်၌ မှတ်ယူအပ်၏။

Puna brāhmaṇo tadeva abhivādanādikammaṃ bhagavati apassanto ‘‘ayaṃ idaṃ lokajeṭṭhakakammaṃ vineti vināseti, atha vā yasmā etaṃ sāmīcikammaṃ na karoti, tasmā ayaṃ vinetabbo niggaṇhitabbo’’ti maññamāno bhagavantaṃ venayikoti āha. Tatrāyaṃ padattho – vinayatīti vinayo, vināsetīti vuttaṃ hoti. Vinayo eva venayiko. Vinayaṃ vā arahatīti venayiko, niggahaṃ arahatīti vuttaṃ hoti. Bhagavā pana yasmā rāgādīnaṃ vinayāya vūpasamāya dhammaṃ deseti, tasmā venayiko hoti. Ayameva cettha padattho – vinayāya dhammaṃ desetīti venayiko. Vicitrā hi taddhitavutti. Svāyaṃ taṃ venayikabhāvaṃ attani sampassamāno aparaṃ pariyāyamanujāni.

တစ်ဖန် ဝေရဉ္ဇာပုဏ္ဏားသည် အရွယ်ကြီးရင့်သူတို့အား ရှိခိုးခြင်းအစရှိသော ထိုဝတ်ပြုမှုကိုပင် မြတ်စွာဘုရား၌ မတွေ့မြင်သဖြင့် 'ဤရဟန်းဂေါတမသည် လောက၌ အရွယ်ကြီးရင့်သူတို့အား ပြုအပ်သော ဤဝတ်ပြုမှုကို ဖျက်ဆီးတတ်၏။ သို့မဟုတ် ထိုရိုသေမှုဝတ်ကို မပြုသောကြောင့် ဆုံးမအပ်၊ နှိပ်ကွပ်အပ်၏' ဟု ယူဆကာ မြတ်စွာဘုရားကို 'ဝေနယိက' ဟူ၍ ဆို၏။ ထိုဝေနယိကဟူသော ပုဒ်၌ 'ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် ဝိနယ၊ ဖျက်ဆီးတတ်သူ ဟု ဆိုလို၏။ ထိုဝိနယသည်ပင်လျှင် ဝေနယိကမည်၏။ သို့မဟုတ် ဆုံးမခြင်းကို ခံထိုက်သောကြောင့် ဝေနယိက၊ နှိပ်ကွပ်ခြင်းကို ခံထိုက်သူ ဟု ဆိုလို၏' ဟူ၍ အနက်ရှိ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်ကား ရာဂစသည်တို့ကို ပယ်ဖျက်ရန်၊ ငြိမ်းအေးစေရန် တရားဟောတော်မူသောကြောင့် ဝေနယိက မည်တော်မူ၏။ ဤမြတ်စွာဘုရားမိန့်တော်မူသော ဝေနယိကပုဒ်၌ 'ရာဂစသည်တို့ကို ပယ်ဖျက်ရန် တရားဟောတော်မူတတ်သောကြောင့် ဝေနယိကမည်၏' ဟူသောအနက်သည်သာ မှန်ကန်၏။ တဒ္ဓိတ်ပစ္စည်းဖြစ်ပေါ်ပုံသည် ဆန်းကြယ်လှ၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသို့ ရာဂစသည်တို့ကို ပယ်ဖျက်ရန် တရားဟောတော်မူတတ်သည့် ဝေနယိကသဘောကို မိမိ၌ ကောင်းစွာမြင်တော်မူသဖြင့် အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် လက်ခံခွင့်ပြုတော်မူ၏။

Puna brāhmaṇo yasmā abhivādanādīni sāmīcikammāni karontā vayovuddhe tosenti hāsenti, akarontā pana tāpenti vihesenti domanassaṃ nesaṃ uppādenti, bhagavā ca tāni na karoti, tasmā ‘‘ayaṃ vayovuddhe tapatī’’ti maññamāno sappurisācāravirahitattā vā ‘‘kapaṇapuriso aya’’nti maññamāno bhagavantaṃ tapassīti āha. Tatrāyaṃ padattho – tapatīti tapo, roseti vihesetīti attho. Sāmīcikammākaraṇassetaṃ adhivacanaṃ. Tapo assa atthīti tapassī. Dutiye atthavikappe byañjanāni avicāretvā loke kapaṇapuriso tapassīti [Pg.202] vuccati. Bhagavā pana ye akusalā dhammā lokaṃ tapanato tapanīyāni vuccanti, tesaṃ pahīnattā yasmā tapassīti saṅkhaṃ gato. Tasmā taṃ tapassitaṃ attani sampassamāno aparaṃ pariyāyamanujāni. Tatrāyaṃ vacanattho – tapantīti tapā, akusaladhammānametaṃ adhivacanaṃ. Te tape assi nirassi pahāsi viddhaṃsīti tapassī.

တစ်ဖန် ဝေရဉ္ဇာပုဏ္ဏားသည် 'ရှိခိုးခြင်းအစရှိသော ရိုသေမှုဝတ်ကို ပြုလုပ်သောသူတို့သည် အရွယ်ကြီးရင့်သူတို့ကို နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်စေကြသော်လည်း မပြုလုပ်သောသူတို့သည်ကား အရွယ်ကြီးရင့်သူတို့ကို စိတ်နှလုံး ပူပန်စေကြ၏၊ ညှဉ်းဆဲကြ၏၊ နှလုံးမသာမယာ ဖြစ်စေကြ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုဝတ်ပြုမှုများကို မပြုလုပ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဤရဟန်းဂေါတမသည် အရွယ်ကြီးရင့်သူတို့ကို ပူပန်စေတတ်၏' ဟု ယူဆကာ သို့မဟုတ် သူတော်ကောင်းတို့၏ အကျင့်မှ ကင်းဝေးသောကြောင့် 'ဤရဟန်းဂေါတမသည် အထီးကျန်သောသူ ဖြစ်၏' ဟု ယူဆကာ မြတ်စွာဘုရားကို 'တပဿီ' ဟူ၍ ဆို၏။ ထိုပုဏ္ဏားဆိုသော တပဿီပုဒ်၌ 'ပူပန်စေတတ်သောကြောင့် တပ မည်၏။ ထိုတပဟူသောအမည်သည် အရိုအသေပြုအပ်သော ရှိခိုးခြင်းစသည်တို့ကို မပြုခြင်း၏ အမည်တည်း။ ထိုပူပန်စေတတ်သော ရှိခိုးခြင်းစသည်တို့ကို မပြုလုပ်ခြင်း ရှိသောကြောင့် တပဿီမည်၏' ဟု အနက်ရ၏။ ဒုတိယအနက်ကို ကြံဆရာ၌ သဒ္ဒါစကားတို့ကို မစိစစ်ဘဲ လောက၌ အထီးကျန် သနားဖွယ်ကောင်းသောသူကို 'တပဿီ' ဟု ခေါ်ဆိုကြ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်ကား လောကကို ပူပန်စေတတ်သောကြောင့် 'tapanīya' (တပနီယ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော အကုသိုလ်တရားတို့ကို ပယ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် 'တပဿီ' ဟူသော အမည်သို့ ရောက်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုကဲ့သို့ အကုသိုလ်တရားတို့ကို ဖျက်ဆီးတတ်သည့် တပဿီသဘောကို မိမိ၌ ကောင်းစွာမြင်တော်မူသဖြင့် အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် လက်ခံခွင့်ပြုတော်မူ၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူသော တပဿီပုဒ်၏ ဝိဂြိုဟ်အနက်မှာ 'ပူပန်စေတတ်သောကြောင့် တပ မည်၏။ ထိုတပသည် အကုသိုလ်တရားတို့၏ အမည်တည်း။ ထိုပူပန်စေတတ်သော အကုသိုလ်တရားတို့ကို ဖယ်ရှား၊ ပယ်စွန့်၊ ဖျက်ဆီးပြီးဖြစ်သောကြောင့် တပဿီမည်၏' ဟု ဖြစ်၏။

Puna brāhmaṇo taṃ abhivādanādikammaṃ devalokagabbhasampattiyā devalokapaṭisandhipaṭilābhāya saṃvattatīti maññamāno bhagavati cassa abhāvaṃ disvā bhagavantaṃ apagabbhoti āha. Kodhavasena vā bhagavato mātukucchismiṃ paṭisandhiggahaṇe dosaṃ dassentopi evamāha. Tatrāyaṃ vacanattho – gabbhato apagatoti apagabbho, abhabbo devalokūpapattiṃ pāpuṇitunti adhippāyo. Hīno vā gabbho assāti apagabbho. Devalokagabbhaparibāhirattā āyatiṃ hīnagabbhapaṭilābhabhāgīti. Hīno vāssa mātukucchismiṃ gabbhavāso ahosīti adhippāyo. Bhagavato pana yasmā āyatiṃ gabbhaseyyā apagatā, tasmā so taṃ apagabbhataṃ attani sampassamāno aparaṃ pariyāyamanujāni. Tatra ca yassa kho, brāhmaṇa, āyatiṃ gabbhaseyyā punabbhavābhinibbatti pahīnāti etesaṃ padānaṃ evamattho daṭṭhabbo – ‘‘brāhmaṇa, yassa puggalassa anāgate gabbhaseyyā punabbhave ca abhinibbatti anuttarena maggena vihatakāraṇattā pahīnā. Gabbhaseyyāgahaṇena cettha jalābujayoni gahitā, punabbhavābhinibbattiggahaṇena itarā tisso’’pi.

တစ်ဖန် ဝေရဉ္ဇာပုဏ္ဏားသည် ထိုအရွယ်ကြီးရင့်သူတို့အား ရှိခိုးခြင်းအစရှိသောအမှုသည် နတ်ပြည်၌ ပဋိသန္ဓေနေရခြင်း၊ နတ်ပြည်၌ ပဋိသန္ဓေရခြင်းအကျိုးငှာ ဖြစ်သည်ဟု ယူဆကာ မြတ်စွာဘုရား၌ ထိုရှိခိုးပူဇော်မှု မရှိသည်ကို မြင်ရသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကို 'အပဂဗ္ဘ' ဟူ၍ ဆို၏။ သို့မဟုတ် ဒေါသအလျောက် မြတ်စွာဘုရား၏ အမိဝမ်း၌ ပဋိသန္ဓေယူခြင်း၌ အပြစ်ပြလိုသဖြင့်လည်း ဤသို့ 'အပဂဗ္ဘ' ဟူ၍ ဆို၏။ ထိုအပဂဗ္ဘ ဟူသောပါဌ်၌ ဝိဂြိုဟ်အနက်မှာ 'နတ်ပြည်၌ဖြစ်သော ပဋိသန္ဓေမှ ကင်းသောကြောင့် အပဂဗ္ဘမည်၏။ နတ်ပြည်၌ ပဋိသန္ဓေရခြင်းသို့ မရောက်ထိုက်သူ ဟူ၍ ပုဏ္ဏား၏ အလိုဆန္ဒရှိ၏။ သို့မဟုတ် ယုတ်သောပဋိသန္ဓေရှိသောကြောင့် အပဂဗ္ဘမည်၏။ နတ်ပြည်၌ ပဋိသန္ဓေနေခြင်းမှ ပြင်ပဖြစ်သောကြောင့် နောင်အခါ၌ ယုတ်ညံ့သော ပဋိသန္ဓေကို ရရှိမည့်သူ သို့မဟုတ် အမိဝမ်း၌ ယုတ်ညံ့သော ပဋိသန္ဓေနေခြင်းရှိခဲ့သူ ဟူ၍ ပုဏ္ဏား၏ အလိုဆန္ဒရှိ၏။' မြတ်စွာဘုရားအားမူကား နောင်အခါ၌ အမိဝမ်းဝယ် ပဋိသန္ဓေနေခြင်းမှ ကင်းပြီးဖြစ်သောကြောင့် ထိုပဋိသန္ဓေနေခြင်းကင်းသည့်သဘောကို မိမိ၌ မြင်တော်မူသဖြင့် အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် လက်ခံခွင့်ပြုတော်မူ၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရား ခွင့်ပြုတော်မူအပ်သော 'ယဿခေါဗြာဟ္မဏအာယတိံ ဂဗ္ဘသေယျာ ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိပဟီနာ' ဟူသောပုဒ်တို့၏ အနက်ကို ဤသို့မှတ်ယူအပ်၏ - 'ဝေရဉ္ဇာပုဏ္ဏား... အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား နောင်အခါ၌ အမိဝမ်း၌ ပဋိသန္ဓေနေခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ တဖန်ဘဝသစ်၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း အတုမရှိသော အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် အကြောင်းကိလေသာတို့ကို ပယ်ဖျက်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ပယ်ပြီးဖြစ်၏။' ဤနေရာ၌ 'ဂဗ္ဘသေယျ' သဒ္ဒါဖြင့် ဇလာဗုဇပဋိသန္ဓေကို ယူအပ်၏။ 'ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိ' သဒ္ဒါဖြင့် ကျန်ရှိသော အန္ဓဇ၊ သံသေဒဇ၊ ဩပပါတိက ဟူသော သုံးပါးသော ပဋိသန္ဓေတို့ကိုလည်း ယူအပ်၏။

Apica gabbhassa seyyā gabbhaseyyā. Punabbhavo eva abhinibbatti punabbhavābhinibbattīti evamettha attho daṭṭhabbo. Yathā ca viññāṇaṭṭhitīti vuttepi na viññāṇato aññā ṭhiti atthi, evamidhāpi na gabbhato aññā seyyā veditabbā. Abhinibbatti ca nāma yasmā punabbhavabhūtāpi apunabbhavabhūtāpi atthi, idha ca punabbhavabhūtā adhippetā, tasmā vuttaṃ – ‘‘punabbhavo eva abhinibbatti punabbhavābhinibbattī’’ti.

တစ်နည်းအားဖြင့်လည်း အခြားသောနည်းကို ငါဆိုဦးအံ့။ 'သူငယ်၏ ကိန်းအိပ်ခြင်းသည် ဂဗ္ဘသေယျာ (အမိဝမ်း၌ပဋိသန္ဓေနေခြင်း) မည်၏။ တဖန် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည်ပင်လျှင် အသစ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိ) မည်၏။' ဤသို့ ဤ 'ဂဗ္ဘသေယျာ ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိ' ဟူသောပါဌ်၌ အနက်ကို မှတ်ယူအပ်၏။ 'ဝိညာဏဌိတိ' (ဝိညာဉ်၏ တည်ရာ) ဟု ဆိုသော်လည်း ဝိညာဉ်မှတစ်ပါးသော တည်ရာမရှိသကဲ့သို့၊ ဤနေရာ၌လည်း သန္ဓေသားမှတစ်ပါးသော ကိန်းအိပ်ခြင်းကို မမှတ်ယူအပ်ပေ။ အသစ်ဖြစ်ခြင်း (အဘိနိဗ္ဗတ္တိ) မည်သည်မှာ တဖန်ဘဝသစ်၌ ဖြစ်ခြင်းလည်းရှိ၍၊ တဖန်မဖြစ်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းလည်း ရှိ၏။ ဤအရာ၌ တဖန်ဘဝသစ်၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'တဖန်ဖြစ်ခြင်းသည်ပင်လျှင် အသစ်ဖြစ်ခြင်း (ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိ)' ဟု ဆိုအပ်၏။

Evaṃ āgatakālato paṭṭhāya arasarūpatādīhi aṭṭhahi akkosavatthūhi akkosantampi brāhmaṇaṃ bhagavā dhammissaro dhammarājā dhammasāmī tathāgato anukampāya sītaleneva cakkhunā brāhmaṇaṃ olekento yaṃ dhammadhātuṃ paṭivijjhitvā desanāvilāsappattā nāma hoti, tassā [Pg.203] dhammadhātuyā suppaṭividdhattā vigatavalāhake nabhe puṇṇacando viya ca saradakāle sūriyo viya ca brāhmaṇassa hadayandhakāraṃ vidhamento tāniyeva akkosavatthūni tena tena pariyāyena aññathā dassetvā punapi attano karuṇāvipphāraṃ aṭṭhahi lokadhammehi akampiyabhāvena paṭiladdhatādiguṇalakkhaṇaṃ pathavisamacittataṃ akuppadhammatañca pakāsento ‘‘ayaṃ brāhmaṇo kevalaṃ palitasirakhaṇḍadantavalittacatādīhi attano vuddhabhāvaṃ sallakkheti, no ca kho jānāti attānaṃ jātiyā anugataṃ jarāya anusaṭaṃ byādhino adhibhūtaṃ maraṇena abbhāhataṃ ajja maritvā puna sveva uttānaseyyadārakabhāvagamanīyaṃ. Mahantena kho pana ussāhena mama santikaṃ āgato, tadassa āgamanaṃ sātthakaṃ hotū’’ti cintetvā imasmiṃ loke attano appaṭisamaṃ purejātabhāvaṃ dassento seyyathāpi, brāhmaṇātiādinā nayena brāhmaṇassa dhammadesanaṃ vaḍḍhesi.

ဤသို့ လာရောက်သည့် အချိန်မှစ၍ အရသာမရှိသည်၏အဖြစ် အစရှိသော ရှစ်ပါးသော ဆဲရေးကြောင်း ဝတ္ထုတို့ဖြင့် ဆဲရေးနေသော ပုဏ္ဏားအား တရား၏ အရှင်ဖြစ်တော်မူသော၊ တရားမင်းဖြစ်တော်မူသော၊ တရားကို အစိုးရတော်မူသော၊ ရှေးဘုရားတို့နည်းတူ ကြွလာတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် သနားစောင့်ရှောက်တော်မူသဖြင့် အေးမြလှစွာသော သဗ္ဗညုတဉာဏ်စက္ခုဖြင့် ပုဏ္ဏားကို ကြည့်ရှုတော်မူလျက် အကြင်သဗ္ဗညုတဉာဏ်ဟုဆိုအပ်သော ဓမ္မဓာတ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်၍ ဒေသနာတော်၌ တင့်တယ်စမ္ပယ်ခြင်းသို့ ရောက်တော်မူသည်ဖြစ်ရာ ထိုသဗ္ဗညုတဉာဏ် ဓမ္မဓာတ်ကို ကောင်းစွာ ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူပြီး ဖြစ်သောကြောင့် တိမ်တိုက်ကင်းစင်သော ကောင်းကင်ပြင်ဝယ် လပြည့်ဝန်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ တန်ဆောင်မုန်းလအခါ၌ နေမင်းကဲ့သို့လည်းကောင်း ပုဏ္ဏား၏ စိတ်နှလုံး၌ ဖြစ်ပေါ်နေသော မောဟတည်းဟူသော အမိုက်မှောင်ကို ပယ်ဖျောက်တော်မူလိုသည်ဖြစ်၍ ထိုဆဲရေးခြင်းအကြောင်းတို့ကိုပင် ထိုထိုသောအကြောင်းနည်းလမ်းဖြင့် ပုဏ္ဏားပြောဆိုသည်နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် အခြားတစ်မျိုးအားဖြင့် ပြသတော်မူပြီးလျှင်၊ တစ်ဖန်လည်း မိမိ၏ ကရုဏာတော်ပြန့်နှံ့ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ လောကဓံတရား ရှစ်ပါးတို့ကြောင့် တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိသည့်အဖြစ်ဖြင့် ရရှိအပ်သော တာဒိဂုဏ်၏ လက္ခဏာကိုလည်းကောင်း၊ မြေကြီးနှင့်တူသော စိတ်ရှိသည်၏အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ အမျက်မထွက်တတ်သော သဘောရှိသည်၏အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ထင်ရှားစွာ ပြသတော်မူလျက် ‘ဤဝေရဉ္ဇာပုဏ္ဏားသည် ဖြူသောဦးခေါင်းရှိခြင်း၊ သွားကျိုးခြင်း၊ တွန့်သောအရေရှိခြင်း စသည်တို့ဖြင့် မိမိ၏ အိုမင်းရင့်ရော်သည့်အဖြစ်ကိုသာ သိရှိမှတ်သားနိုင်ရှာ၏။ မိမိကိုယ်ကို ပဋိသန္ဓေနေခြင်းက အစဉ်လိုက်နေသည်ကိုလည်းကောင်း၊ အိုခြင်းတရားက ရစ်ပတ်ထားသည်ကိုလည်းကောင်း၊ နာဖျားခြင်းတရားက လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်ထားသည်ကိုလည်းကောင်း၊ သေခြင်းတရားက နှိပ်စက်အပ်သည်ကိုလည်းကောင်း၊ ယနေ့ သေဆုံးသွားလျှင် နက်ဖြန်၌ တစ်ဖန် ပက်လက်အိပ်တတ်စ ကလေးငယ်ဘဝသို့ ရောက်ရမည်ကိုမူကား မသိရှာလေစွ။ သို့သော်လည်း ကြီးစွာသော အားထုတ်မှုဖြင့် ငါ့ထံသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ပေပြီ။ ထိုပုဏ္ဏား၏ လာခြင်းသည် အကျိုးရှိပါစေသတည်း’ ဟု ကြံစည်တော်မူကာ ဤလောက၌ မိမိ၏ အတုမရှိ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်တော်မူသည့်အဖြစ်ကို ပြသတော်မူလိုသဖြင့် ‘သေယျထာပိ ဗြာဟ္မဏ’ အစရှိသော နည်းလမ်းဖြင့် ပုဏ္ဏားအား တရားဒေသနာတော်ကို ဆက်လက် ဟောကြားတော်မူ၏။

Tattha seyyathāpītiādīnaṃ heṭṭhā vutanayeneva attho veditabbo. Ayaṃ pana viseso – heṭṭhā vuttanayeneva hi te kukkuṭapotakā pakkhe vidhunantā taṃkhaṇānurūpaṃ viravantā nikkhamanti. Evaṃ nikkhamantānañca tesaṃ yo paṭhamataraṃ nikkhamati, so jeṭṭhoti vuccati. Tasmā bhagavā tāya upamāya attano jeṭṭhabhāvaṃ sādhetukāmo brāhmaṇaṃ pucchati – yo nu kho tesaṃ kukkuṭacchāpotakānaṃ…pe… kinti svāssa vacanīyoti. Tattha kukkuṭacchāpakānanti kukkuṭapotakānaṃ. Kinti svāssa vacanīyoti so kinti vacanīyo assa, kiṃ vattabbo bhaveyya jeṭṭho vā kaniṭṭho vāti.

ထို (သေယျထာပိ အစရှိသော) ပါဌ်၌ ‘သေယျထာပိ’ အစရှိသည်တို့၏ အနက်အဓိပ္ပယ်ကို အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ သို့သော် ဤကား အထူးထူးခြားချက်တည်း— အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ထိုကြက်ငယ်တို့သည် အတောင်ပံတို့ကို ခါယမ်းလျက်၊ ထိုအခိုက်အတန့်အားလျော်စွာ မြည်တမ်းလျက် ထွက်လာကြကုန်၏။ ဤသို့ ထွက်လာကြသော ကြက်ငယ်တို့အနက် အကြင်ကြက်ငယ်သည် ရှေးဦးစွာ ထွက်လာ၏၊ ထိုကြက်ငယ်ကို ‘အကြီး’ ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုကြက်ငယ်ဥပမာဖြင့် မိမိ၏ အကြီးဆုံးဖြစ်သည့်အဖြစ်ကို သက်သေထူလိုသဖြင့် ‘ထိုကြက်ငယ်တို့အနက်... အဘယ်သို့ ပြောဆိုအပ်ရာသနည်း’ ဟု ပုဏ္ဏားအား မေးတော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ ‘ကုက္ကုဋစ္ဆာပကာနံ’ ဟူသည် ကြက်ငယ်တို့၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘ကိန္တိ သွာဿ ဝစနီယော’ ဟူသည် ထိုရှဦးစွာ ထွက်လာသော ကြက်ငယ်ကို ‘ကြီး၏’ ဟူ၍လော၊ သို့မဟုတ် ‘ငယ်၏’ ဟူ၍လော အဘယ်သို့ ပြောဆိုအပ်ရာသနည်း၊ အဘယ်သို့ ပြောအပ်သည် ဖြစ်ရာသနည်း ဟု မေးမြန်းခြင်းဖြစ်၏။

‘‘Jeṭṭho’’tissa, bho gotama, vacanīyoti, bho gotama, so jeṭṭho iti assa vacanīyo. Kasmāti ce? So hi nesaṃ jeṭṭhoti, yasmā so nesaṃ vuddhataroti attho. Athassa bhagavā opammaṃ sampaṭipādento evameva khoti āha, yathā so kukkuṭapotako, evaṃ ahampi. Avijjāgatāya pajāyāti avijjā vuccati aññāṇaṃ, tattha gatāya. Pajāyāti sattadhivacanametaṃ, avijjākosassa anto paviṭṭhesu sattesūpi vuttaṃ hoti. Aṇḍabhūtāyāti aṇḍe bhūtāya pajātāya sañjātāya. Yathā hi aṇḍe nibbattā ekacce sattā aṇḍabhūtāti vuccanti, evamayaṃ [Pg.204] sabbāpi pajā avijjaṇḍakose nibbattattā aṇḍabhūtāti vuccati. Pariyonaddhāyāti tena avijjaṇḍakosena samantato onaddhāya baddhāya veṭhitāya. Avijjaṇḍakosaṃ padāletvāti taṃ avijjāmayaṃ aṇḍakosaṃ bhinditvā. Ekova loketi sakalepi lokasannivāse ahameva eko adutiyo. Anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti uttararahitaṃ sabbaseṭṭhaṃ sammā sāmañca bodhiṃ, atha vā pasatthaṃ sundarañca bodhiṃ. Arahattamaggañāṇassetaṃ nāmaṃ, sabbaññutaññāṇassāpi nāmameva. Ubhayampi vaṭṭati. Aññesaṃ arahattamaggo anuttarā bodhi hoti, na hotīti? Na hoti. Kasmā? Asabbaguṇadāyakattā. Tesañhi kassaci arahattamaggo arahattaphalameva deti, kassaci tisso vijjā, kassaci cha abhiññā, kassaci catasso paṭisambhidā, kassaci sāvakapāramiñāṇaṃ. Paccekabuddhānampi paccekabodhiñāṇameva deti, buddhānaṃ pana sabbaguṇasampattiṃ deti abhiseko viya rañño sabbalokissarabhāvaṃ. Tasmā aññassa kassacipi anuttarā bodhi na hotīti. Abhisambuddhoti abbhaññāsiṃ paṭivijjhiṃ, pattomhi adhigatomhīti vuttaṃ hoti.

‘အရှင်ဂေါတမ၊ ထိုကြက်ငယ်သည် ကြီး၏ ဟူ၍သာ ပြောဆိုအပ်ရာ၏’ ဟူသည် ‘အရှင်ဂေါတမ၊ ထိုကြက်ငယ်သည် ကြီး၏ ဟူ၍ ပြောဆိုအပ်ရာ၏’ ဟု ဆိုလိုသည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်း ဟု မေးသော်၊ ‘ထိုကြက်ငယ်သည် ထိုကြက်တို့ထက် ကြီးသောကြောင့်တည်း’ ဟူရာ၌ အကြင်ကြောင့် ထိုကြက်ငယ်သည် ထိုကြက်ငယ်တို့ထက် သာလွန်ကြီးရင့်၏၊ ထို့ကြောင့် ကြီး၏ဟု ဆိုလိုသော အနက်ဖြစ်၏။ ထိုအခါ၌ ပုဏ္ဏားအား မြတ်စွာဘုရားသည် ဥပမာကို ဆက်စပ်ပြီးစီးစေလိုသဖြင့် ‘ဧဝမေဝ ခေါ’ (ဤအတူသာလျှင်တည်း) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုကြက်ငယ်သည် အကြီးဆုံးဟု ခေါ်ဆိုရသကဲ့သို့ ထိုအတူ ငါဘုရားသည်လည်း ဖြစ်၏။ ‘အဝိဇ္ဇာဂတာယ ပဇာယ’ ဟူသောပုဒ်၌ မသိခြင်းကို အဝိဇ္ဇာ ဟုခေါ်၏၊ ထိုအဝိဇ္ဇာ၌ ဖြစ်သော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘ပဇာယ’ ဟူသည် သတ္တဝါအပေါင်းကို ပြောဆိုခြင်းဖြစ်၏၊ အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော ဥခွံအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်နေသော သတ္တဝါတို့၌လည်း ဆိုလိုသည်။ ‘အဏ္ဍဘူတာယ’ ဟူသည် အဥ၌ ဖြစ်သော၊ ကောင်းစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဟု ဆိုလိုသည်။ အဥ၌ ဖြစ်ကုန်သော အချို့သော သတ္တဝါတို့ကို ‘အဏ္ဍဘူတ’ (အဥ၌ ဖြစ်သူများ) ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့၊ ထိုအတူ ဤသတ္တဝါအပေါင်းလုံးသည်လည်း အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော ဥခွံ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ‘အဏ္ဍဘူတ’ ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ‘ပရိယောနဒ္ဓါယ’ ဟူသည် ထိုအဝိဇ္ဇာဥခွံဖြင့် ထက်ဝန်းကျင်မှ ဖုံးအုပ်အပ်သော၊ ဖွဲ့နှောင်အပ်သော၊ ရစ်ပတ်အပ်သော ဟူလို။ ‘အဝိဇ္ဇဏ္ဍကောသံ ပဒါလေတွာ’ ဟူသည် ထိုအဝိဇ္ဇာဖြင့် ပြီးသော ဥခွံကို ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီး၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ဧကောဝ လောကေ’ ဟူသည် အလုံးစုံသော သတ္တလောက၌ ငါဘုရားတစ်ပါးတည်းသာလျှင် အဖော်မရှိ တစ်ဦးတည်းသောသူ ဖြစ်၏။ ‘အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ’ ဟူသည် သာလွန်ထူးကဲသောတရားမရှိသော၊ အလုံးစုံသောတရားတို့ထက် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော၊ မဖောက်မပြန်၊ ကိုယ်တိုင်သာလျှင် သစ္စာလေးပါးကို သိတတ်သော အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်ကို၊ သို့မဟုတ် အထူးသဖြင့် ချီးမွမ်းအပ်သော၊ ကောင်းမြတ်သော သစ္စာလေးပါးတရားကို သိသောဉာဏ်ကို (ရရှိတော်မူပြီ)။ ဤသမ္မာသမ္ဗောဓိဟူသောအမည်သည် အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်၏ အမည်လည်းဖြစ်၏၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်၏ အမည်လည်း ဖြစ်၏။ နှစ်မျိုးလုံးပင် သင့်လျော်ပေ၏။ အခြားသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်သည် ‘အနုတ္တရာ ဗောဓိ’ ဖြစ်ပါသလော၊ မဖြစ်ပါသလောဟူမူကား— မဖြစ်ပါ။ အဘယ်ကြောင့်နည်း— အလုံးစုံသော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို မပေးစွမ်းနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ မှန်၏၊ ထိုသူတို့တွင် အချို့သော သာဝကတို့၏ အရဟတ္တမဂ်သည် အရဟတ္တဖိုလ်ကိုသာ ပေး၏၊ အချို့အား ဝိဇ္ဇာသုံးပါးကို၊ အချို့အား အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးကို၊ အချို့အား ပဋိသမ္ဘိဒါလေးပါးကို၊ အချို့အား သာဝကပါရမီဉာဏ်ကို ပေး၏။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့၏ အရဟတ္တမဂ်သည်လည်း ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကိုသာ ပေး၏။ ဘုရားရှင်တို့၏ အရဟတ္တမဂ်မူကား မင်း၏ အဘိသိက်သွန်းခြင်းသည် လောကတစ်ခုလုံးကို အစိုးရခြင်းကို ပေးသကဲ့သို့ အလုံးစုံသော ဂုဏ်ကျေးဇူး အကုန်အစင်ကို ပေးတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် အခြား မည်သည့် သာဝက၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၏ အရဟတ္တမဂ်မျှ ‘အနုတ္တရာ ဗောဓိ’ မဖြစ်နိုင်ပေ။ ‘အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ’ ဟူသည် ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိပြီ၊ ထိုးထွင်း၍ သိပြီ၊ ရရှိဆိုက်ရောက်ပြီ ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်၏။

Idāni yadetaṃ bhagavatā ‘‘evameva kho’’tiādinā nayena vuttaṃ opammasampaṭipādanaṃ, taṃ evaṃ atthena saṃsanditvā veditabbaṃ – yathā hi tassā kukkuṭiyā attano aṇḍesu adhisayanāditividhakiriyākaraṇaṃ, evaṃ bodhipallaṅke nisinnassa bodhisattabhūtassa bhagavato attano santāne aniccaṃ, dukkhaṃ, anattāti tividhānupassanākaraṇaṃ. Kukkuṭiyā tividhakiriyāsampādanena aṇḍānaṃ apūtibhāvo viya bodhisattabhūtassa bhagavato tividhānupassanāsampādanena vipassanāñāṇassa aparihāni. Kukkuṭiyā tividhakiriyākaraṇena aṇḍānaṃ allasinehapariyādānaṃ viya bodhisattabhūtassa bhagavato tividhānupassanāsampādanena bhavattayānugatanikantisinehapariyādānaṃ. Kukkuṭiyā tividhakiriyākaraṇena aṇḍakapālānaṃ tanubhāvo viya bodhisattabhūtassa bhagavato tividhānupassanāsampādanena avijjaṇḍakosassa tanubhāvo, kukkuṭiyā tividhakiriyākaraṇena kukkuṭapotakassa pādanakhatuṇḍakānaṃ thaddhakharabhāvo viya bodhisattabhūtassa bhagavato tividhānupassanāsampādanena vipassanāñāṇassa tikkhakharavippasannasūrabhāvo. Kukkuṭiyā tividhakiriyākaraṇena kukkuṭapotakassa pariṇāmakālo viya bodhisattabhūtassa [Pg.205] bhagavato tividhānupassanāsampādanena vipassanāñāṇassa pariṇāmakālo vaḍḍhikālo gabbhaggahaṇakālo. Kukkuṭiyā tividhakiriyākaraṇena kukkuṭapotakassa pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā pakkhe papphoṭetvā sotthinā abhinibbhidākālo viya bhagavato tividhānupassanāsampādanena vipassanāñāṇagabbhaṃ gaṇhāpetvā anupubbādhigatena arahattamaggena avijjaṇḍakosaṃ padāletvā abhiññāpakkhe papphoṭetvā sotthinā sakalabuddhaguṇasacchikatakālo veditabbo.

ယခုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် "ဧဝမေဝ ခေါ" အစရှိသော နည်းလမ်းဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သော ဤဥပမာဥပမေယျ နှီးနှောခြင်းကို ဥပမေယျဖြစ်သော အနက်နှင့် နှီးနှော၍ ဤသို့ သိအပ်၏။ ထိုစကားကို ချဲ့ဦးအံ့။ ထိုကြက်မသည် မိမိ၏ ဥတို့အပေါ်၌ ဝပ်ခြင်း စသော သုံးပါးသော အမူအရာကို ပြုလုပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဗောဓိပလ္လင်၌ သီတင်းသုံးတော်မူသော ဘုရားလောင်းဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိ၏ သန္တာန်၌ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ ဟု သုံးပါးသော အနုပဿနာကို ပြုတော်မူခြင်းကို သိအပ်၏။ ကြက်မသည် သုံးပါးသော အမူအရာကို ပြီးစေသဖြင့် ဥများ မပုပ်မသိုးဘဲ ရှိသကဲ့သို့၊ ဘုရားလောင်းဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် သုံးပါးသော အနုပဿနာကို ပြီးစေသဖြင့် ဝိပဿနာဉာဏ် မယုတ်လျော့ခြင်းကို သိအပ်၏။ ကြက်မသည် သုံးပါးသော အမူအရာကို ပြုခြင်းဖြင့် ဥများ၏ စိုစွတ်သော အစေးဓာတ် ခန်းခြောက်သွားသကဲ့သို့၊ ဘုရားလောင်းဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် သုံးပါးသော အနုပဿနာကို ပြီးစေသဖြင့် ဘဝသုံးပါးသို့ အစဉ်လိုက်တတ်သော တပ်မက်ခြင်းတဏှာတည်းဟူသော အစေးဓာတ်ကို ကုန်ခန်းစေခြင်းကို သိအပ်၏။ ကြက်မသည် သုံးပါးသော အမူအရာကို ပြုခြင်းဖြင့် ဥခွံများ ပါးလွှာသွားသကဲ့သို့၊ ဘုရားလောင်းဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် သုံးပါးသော အနုပဿနာကို ပြီးစေသဖြင့် အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော ဥခွံ ပါးလွှာသွားခြင်းကို သိအပ်၏။ ကြက်မသည် သုံးပါးသော အမူအရာကို ပြုခြင်းဖြင့် ကြက်ငယ်၏ ခြေသည်းဖျားနှင့် နှုတ်သီးဖျားတို့ ခိုင်မာကြမ်းတမ်းလာသကဲ့သို့၊ ဘုရားလောင်းဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် သုံးပါးသော အနုပဿနာကို ပြီးစေသဖြင့် ဝိပဿနာဉာဏ် ထက်မြက်ခြင်း၊ စူးရှခြင်း၊ အထူးကြည်လင်ခြင်းနှင့် ရဲရင့်ခြင်း ဖြစ်လာပုံကို သိအပ်၏။ ကြက်မသည် သုံးပါးသော အမူအရာကို ပြုခြင်းဖြင့် ကြက်ငယ်၏ ရင့်ကျက်သော အချိန်ကဲ့သို့၊ ဘုရားလောင်းဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် သုံးပါးသော အနုပဿနာကို ပြီးစေသဖြင့် ဝိပဿနာဉာဏ် ရင့်ကျက်သောကာလ၊ တိုးပွားသောကာလ၊ မဂ်ဉာဏ်၏ တိုက်ခန်းကို ယူသောကာလကို သိအပ်၏။ ကြက်မသည် သုံးပါးသော အမူအရာကို ပြုခြင်းဖြင့် ကြက်ငယ်သည် ခြေသည်းဖျားဖြင့်လည်းကောင်း၊ နှုတ်သီးဖျားဖြင့်လည်းကောင်း ဥခွံကို ထိုးဖောက်ခွဲဖျက်ကာ အတောင်ပံတို့ကို ခါယမ်း၍ ဘေးကင်းချမ်းသာစွာ ပေါက်ဖွားလာသော အချိန်ကဲ့သို့၊ မြတ်စွာဘုရားသည် သုံးပါးသော အနုပဿနာကို ပြီးစေသဖြင့် ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် မဂ်ဉာဏ်၏ တိုက်ခန်းကို ယူစေကာ အစဉ်အတိုင်း ရရှိအပ်သော အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်ဖြင့် အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော ဥခွံကို ထိုးဖောက်ဖျက်ဆီး၍ အဘိညာဉ်တည်းဟူသော အတောင်ပံတို့ကို ခါယမ်းကာ ဘေးကင်းချမ်းသာစွာ အလုံးစုံသော ဘုရားဂုဏ်ကျေးဇူးကို မျက်မှောက်ပြုတော်မူသော အချိန်ကို သိအပ်၏။

Ahañhi, brāhmaṇa, jeṭṭho seṭṭho lokassāti, brāhmaṇa, yathā tesaṃ kukkuṭapotakānaṃ paṭhamataraṃ aṇḍakosaṃ padāletvā abhinibbatto kukkuṭapotako jeṭṭho hoti, evaṃ avijjāgatāya pajāya taṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā paṭhamataraṃ ariyāya jātiyā jātattā ahañhi jeṭṭho vuddhatamoti saṅkhaṃ gato, sabbaguṇehi pana appaṭisamattā seṭṭhoti.

"အဟဉှိ ဗြာဟ္မဏ ဇေဋ္ဌော သေဋ္ဌော လောကဿ" ဟူသည်မှာ— ဗြာဟ္မဏ၊ ထိုကြက်ငယ်တို့တွင် ရှေးဦးစွာ ဥခွံကို ဖောက်ခွဲ၍ ပေါက်ဖွားလာသော ကြက်ငယ်သည် အကြီးဆုံး ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အဝိဇ္ဇာအမှောင် ဖုံးလွှမ်းနေသော သတ္တဝါတို့အလယ်တွင် ထိုအဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော ဥခွံကို ထိုးဖောက်ဖျက်ဆီး၍ ရှေးဦးစွာ မြတ်သော အရိယာဇာတ်ဖြင့် မွေးဖွားတော်မူခဲ့သောကြောင့် ငါဘုရားသည်သာလျှင် လောက၌ အကြီးမြတ်ဆုံးဖြစ်သော 'ဇေဋ္ဌ' ဟူသော အမည်သို့ ရောက်ရ၏။ အလုံးစုံသော လောကီလောကုတ္တရာ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့် အတုမရှိ ပြည့်စုံတော်မူသောကြောင့် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော 'သေဋ္ဌ' ဟူသော အမည်သို့ ရောက်ရ၏။

Evaṃ bhagavā attano anuttaraṃ jeṭṭhaseṭṭhabhāvaṃ brāhmaṇassa pakāsetvā idāni yāya paṭipadāya taṃ adhigato, taṃ paṭipadaṃ pubbabhāgato pabhuti dassetuṃ āraddhaṃ kho pana me, brāhmaṇātiādimāha. Tattha āraddhaṃ kho pana me, brāhmaṇa, vīriyaṃ ahosīti, brāhmaṇa, na mayā ayaṃ anuttaro jeṭṭhaseṭṭhabhāvo kusītena muṭṭhassatinā sāraddhakāyena vikkhittacitena adhigato, apica kho tadadhigamāya āraddhaṃ kho pana me vīriyaṃ ahosi. Bodhimaṇḍe nisinnena mayā catusammappadhānabhedaṃ vīriyaṃ āraddhaṃ ahosi, paggahitaṃ asithilappavattitaṃ. Āraddhattāyeva ca me taṃ asallīnaṃ ahosi. Na kevalañca vīriyameva, satipi me ārammaṇābhimukhabhāvena upaṭṭhitā ahosi, upaṭṭhitattāyeva ca asammuṭṭhā. Passaddho kāyo asāraddhoti kāyacittappassaddhivasena kāyopi me passaddho ahosi. Tattha yasmā nāmakāye passaddhe rūpakāyopi passaddhoyeva hoti, tasmā ‘‘nāmakāyo rūpakāyo’’ti avisesetvāva ‘‘passaddho kāyo’’ti vuttaṃ. Asāraddhoti so ca kho passaddhattāyeva asāraddho, vigatadarathoti vuttaṃ hoti[Pg.206]. Samāhitaṃ cittaṃ ekagganti cittampi me sammā āhitaṃ suṭṭhu ṭhapitaṃ appitaṃ viya ahosi, samāhitattā eva ca ekaggaṃ acalaṃ nipphandananti. Ettāvatā jhānassa pubbabhāgapaṭipadā kathitā hoti.

ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိ၏ အတုမရှိသော အကြီးမြတ်ဆုံး အထွတ်အထိပ်ဖြစ်ခြင်း (ဇေဋ္ဌသေဋ္ဌဖြစ်ခြင်း) ကို ပုဏ္ဏားအား ပြသတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါတွင်မူ ထိုအကြီးမြတ်ဆုံး အထွတ်အထိပ်ဖြစ်ခြင်းကို အကြင်အကျင့်ဖြင့် ရရှိတော်မူခဲ့ပုံ အကျင့်လမ်းစဉ်ကို ရှေးဦးအစမှ စ၍ ပြသခြင်းငှာ "အာရဒ္ဓံ ခေါ ပန မေ ဗြာဟ္မဏ" အစရှိသည်တို့ကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ "အာရဒ္ဓံ ခေါ ပန မေ ဗြာဟ္မဏ ဝီရိယံ အဟောသိ" ဟူသည်မှာ— ပုဏ္ဏား၊ ငါသည် ဤအတုမရှိသော အကြီးမြတ်ဆုံး အထွတ်အထိပ်ဖြစ်ခြင်းကို ပျင်းရိခြင်း၊ သတိကင်းလွတ်ခြင်း၊ ပူပန်တုန်လှုပ်သော ကိုယ်ရှိခြင်း၊ ပျံ့လွင့်သော စိတ်ရှိခြင်းတို့ဖြင့် ရရှိခဲ့သည်မဟုတ်။ စင်စစ်သော်ကား ထိုအဖြစ်ကို ရရှိရန်အတွက် ငါသည် ဝီရိယကို အားထုတ်အပ်ပြီး ဖြစ်၏။ ဗောဓိပင်ရင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူသော ငါသည် စတုသမ္မပ္ပဓာန်အပြားရှိသော ဝီရိယကို စတင်အားထုတ်ခဲ့၏၊ ချီးမြှင့်အပ်၏၊ မလျော့သော လုံ့လရှိခဲ့၏။ အားထုတ်အပ်သောကြောင့်သာလျှင် ငါ၏ ထိုဝီရိယသည် တွန့်ဆုတ်မှုမရှိခဲ့ပေ။ ဝီရိယသက်သက်သာ အားထုတ်၍ မတွန့်ဆုတ်ခဲ့သည်မဟုတ်၊ ငါ၏ သတိသည်လည်း အာရုံသို့ ရှေးရှုသောအားဖြင့် ကပ်၍ တည်ခဲ့၏။ ကပ်၍ တည်သောကြောင့်သာလျှင် သတိမလွတ်မေ့လျော့ခြင်း ရှိခဲ့၏။ "ပဿဒ္ဓေါ ကာယော အသာရဒ္ဓေါ" ဟူသည်မှာ— ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး ငြိမ်းချမ်းခြင်းကြောင့် ငါ၏ ကိုယ်သည်လည်း ငြိမ်းချမ်းခဲ့၏။ ထိုပုဒ်၌ နာမ်ကိုယ် (နာမကာယ) ငြိမ်းချမ်းလျှင် ရုပ်ကိုယ် (ရူပကာယ) သည်လည်း ငြိမ်းချမ်းသည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် "နာမ်ကိုယ်၊ ရုပ်ကိုယ်" ဟု သီးခြား ခွဲခြားမပြဘဲ "ငြိမ်းချမ်းသောကိုယ်" ဟု ဆိုတော်မူ၏။ "အသာရဒ္ဓေါ" ဟူသည်ကား ထိုကိုယ်သည် ငြိမ်းချမ်းသောကြောင့်သာလျှင် ပူပန်ခြင်းမရှိ၊ ကင်းသော ပူပန်ခြင်းရှိသည်ဟု ဆိုလို၏။ "သမာဟိတံ စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ" ဟူသည်မှာ— ငါ၏ စိတ်သည်လည်း ကောင်းစွာ တည်ကြည်ပြီး စွဲမြဲစွာ သက်ဝင်နေသကဲ့သို့ ဖြစ်ခဲ့၏။ ကောင်းစွာ တည်ကြည်သောကြောင့်သာလျှင် ထိုစိတ်သည် မတုန်မလှုပ် မလှုပ်မရှား တည်ငြိမ်ခဲ့၏ ဟု အနက်ရ၏။ ဤမျှရှိသော စကားအစဉ်ဖြင့် ဈာန်၏ ရှေးအဖို့၌ ဖြစ်သော အကျင့် (ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ) ကို ပြဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်၏။

Idāni imāya paṭipadāya adhigataṃ paṭhamajjhānaṃ ādiṃ katvā vijjāttayapariyosānaṃ visesaṃ dassento so kho ahantiādimāha. Tattha yaṃ yāva vinicchayanayena vattabbaṃ siyā, taṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.69) vuttameva.

ယခုအခါ ဤအကျင့်တရားဖြင့် ရရှိအပ်သော ပထမဈာန်ကို အစပြု၍ ဝိဇ္ဇာသုံးပါးအဆုံးရှိသော တရားထူးကို ပြသလိုသဖြင့် "သော ခေါ အဟံ" အစရှိသည်ကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ ဆုံးဖြတ်ချက်နည်းဖြင့် ပြောဆိုရန်ရှိသမျှသော စကားတို့ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ငါ ပြဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်၏။

Ayaṃ kho me, brāhmaṇātiādīsu pana vijjāti viditakaraṇaṭṭhena vijjā. Kiṃ viditaṃ karoti? Pubbenivāsaṃ. Avijjāti tasseva pubbenivāsassa aviditakaraṇaṭṭhena tappaṭicchādakamoho. Tamoti sveva moho tappaṭicchādakaṭṭhena tamo nāma. Ālokoti sā eva vijjā obhāsakaraṇaṭṭhena ālokoti. Ettha ca vijjā adhigatāti attho, sesaṃ pasaṃsāvacanaṃ. Yojanā panettha – ayaṃ kho me vijjā adhigatā, tassa me adhigatavijjassa avijjā vihatā, vinaṭṭhāti attho. Kasmā? Yasmā vijjā uppannā. Esa nayo itarasmimpi padadvaye. Yathā tanti ettha tanti nipātamattaṃ. Satiyā avippavāsena appamattassa vīriyātāpena ātāpino kāye ca jīvite ca anapekkhātāya pahitattassa pesitattassāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avijjā vihaññeyya, vijjā uppajjeyya tamo vihaññeyya, āloko uppajjeyya, evameva mama avijjā vihatā, vijjā uppannā, tamo vihato, āloko uppanno. Etassa me padhānānuyogassa anurūpameva phalaṃ laddhanti.

"အယံ ခေါ မေ ဗြာဟ္မဏ" အစရှိသော စကားရပ်၌ "ဝိဇ္ဇာ" ဟူသည် ထင်ရှားစွာ ပြုတတ်သော အနက်သဘောကြောင့် ဝိဇ္ဇာမည်၏။ အဘယ်ကို ထင်ရှားအောင် ပြုသနည်းဟူမူ ရှေး၌ နေဖူးသော ခန္ဓာအစဉ် (ပုဗ္ဗေနိဝါသ) ကို ထင်ရှားအောင် ပြု၏။ "အဝိဇ္ဇာ" ဟူသည်မှာ ထိုရှေး၌ နေဖူးသော ခန္ဓာကိုပင် ထင်ရှားစွာ မပြုနိုင်ခြင်း၊ ထိုခန္ဓာကို ဖုံးလွှမ်းတတ်သော မောဟတည်း။ "တမော" ဟူသည်ကား ထိုဖုံးလွှမ်းတတ်သော မောဟကိုပင် ဖုံးကွယ်တတ်သော အနက်သဘောကြောင့် အမှောင် (တမ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ "အာလောကော" ဟူသည်ကား ထိုရှေး၌ နေဖူးသော ခန္ဓာအစဉ်ကို သိမြင်တတ်သော ဝိဇ္ဇာကိုပင် အလင်းရောင်ကို ပြုတတ်သော အနက်သဘောကြောင့် အလင်း (အာလောက) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤ၌ "ဝိဇ္ဇာ အဓိဂတာ" ဟူသော အနက်သည်သာ လိုရင်းဖြစ်၍ ကြွင်းသော စကားတို့သည် ချီးမွမ်းခြင်းစကား မျှသာ ဖြစ်၏။ ဤစကား၏ ဝါကျချိတ်ဆက်ပုံ (ယောဇနာ) မှာ— ငါသည် ဤဝိဇ္ဇာကို ရအပ်ပြီ၊ ထိုသို့ ဝိဇ္ဇာကို ရရှိသော ငါအား အဝိဇ္ဇာသည် ကင်းစင် ပျောက်ကွယ်သွားပြီ ဟု အနက်ရ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ဝိဇ္ဇာဉာဏ် ပွင့်ထွန်းလာသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤနည်းလမ်းကို ကျန်ရှိသော ပုဒ်နှစ်ခု၌လည်း မှတ်ယူအပ်၏။ "ယထာ တံ" ဟူသော ပုဒ်၌ "တံ" သည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏။ "သတိနှင့် မကင်းဘဲ နေခြင်းဖြင့် မမေ့မလျော့သော၊ ကိလေသာကို ပူပန်စေတတ်သော လုံ့လရှိသော၊ ကိုယ်နှင့် အသက်၌ ငဲ့ကွက်ခြင်းမရှိဘဲ နိဗ္ဗာန်သို့ ရှေးရှု စေလွှတ်အပ်သော စိတ်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား" ဟု အနက်ရ၏။ ဤဆိုလိုရင်းကား— မမေ့မလျော့ဘဲ ကိလေသာကို ပူပန်စေတတ်သော လုံ့လရှိလျက် နိဗ္ဗာန်သို့ စေလွှတ်အပ်သော စိတ်ရှိလျက် နေသော ပုဂ္ဂိုလ်အား အဝိဇ္ဇာ ပျောက်ကွယ်၍ ဝိဇ္ဇာ ပွင့်ထွန်းကာ အမှောင်ပျောက်၍ အလင်းရောင် ပေါ်ထွန်းသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ငါအား အဝိဇ္ဇာသည် ကင်းစင်လေပြီ၊ ဝိဇ္ဇာသည် ပွင့်ထွန်းလေပြီ၊ အမှောင်သည် ပျောက်ကွယ်လေပြီ၊ အလင်းရောင်သည် ပေါ်ထွန်းလေပြီ။ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို အားထုတ်သော ငါအား ဤသို့ လျောက်ပတ်သော အကျိုးကျေးဇူးကို ရရှိအပ်ပြီ ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်၏။

Ayaṃ kho me, brāhmaṇa, paṭhamā abhinibbhidā ahosi kukkuṭacchāpakasseva aṇḍakosamhāti ayaṃ kho mama, brāhmaṇa, pubbenivāsānussatiñāṇamukhatuṇḍakena pubbe nivutthakhandhappaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā paṭhamā abhinibbhidā paṭhamā nikkhanti paṭhamā ariyājāti ahosi kukkuṭacchāpakasseva mukhatuṇḍakena vā pādanakhasikhāya vā aṇḍakosaṃ padāletvā tamhā aṇḍakosamhā abhinibbhidā nikkhanti kukkuṭanikāye paccājātīti. Ayaṃ tāva pubbenivāsakathāyaṃ nayo.

ပုဏ္ဏား၊ ငါ၏ ရှေးဦးစွာသော ပေါက်ကွဲထွက်မြောက်မှုသည် ကြက်ငယ်၏ ဥခွံမှ ပေါက်ဖွားခြင်းကဲ့သို့ ဖြစ်၏ ဟူသည်ကား - ပုဏ္ဏား၊ ကြက်ငယ်သည် နှုတ်သီးဖျားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ခြေသည်းဖျားဖြင့်လည်းကောင်း ဥခွံကို ခွဲ၍ ထိုဥခွံမှ ပေါက်ထွက်ကာ ကြက်အုပ်စုအတွင်းသို့ ရောက်ရှိလာသကဲ့သို့၊ ငါဘုရားသည်လည်း ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏ်တည်းဟူသော နှုတ်သီးဖြင့် ရှေး၌ နေဖူးသော ခန္ဓာကို ဖုံးလွှမ်းတတ်သော အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော ဥခွံကို ပေါက်ခွဲ၍ ရှေးဦးစွာသော ပေါက်ထွက်ခြင်း၊ ရှေးဦးစွာသော ထွက်မြောက်ခြင်း၊ ရှေးဦးစွာသော အရိယာအဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်ခဲ့ပြီ။ ဤကား ပုဗ္ဗေနိဝါသကထာ၌ နည်းလမ်းတည်း။

Cutupapātakathāya [Pg.207] pana vijjāti dibbacakkhuñāṇavijjā. Avijjāti cutupapātappaṭicchādikā avijjā. Yathā pana pubbenivāsakathāyaṃ ‘‘pubbenivāsānussatiñāṇamukhatuṇḍakena pubbe nivutthakkhandhappaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā’’ti vuttaṃ, evamidha ‘‘cutupapātañāṇamukhatuṇḍakena cutupapātappaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā’’ti vattabbaṃ.

စုတူပပါတကထာ၌မူ ဝိဇ္ဇာဟူသည် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ဟု ဆိုအပ်သော ဝိဇ္ဇာတည်း။ အဝိဇ္ဇာဟူသည် စုတိပဋိသန္ဓေကို ဖုံးလွှမ်းတတ်သော အဝိဇ္ဇာတည်း။ ပုဗ္ဗေနိဝါသကထာ၌ 'ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်တည်းဟူသော နှုတ်သီးဖြင့် ရှေး၌နေဖူးသော ခန္ဓာကို ဖုံးလွှမ်းတတ်သော အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော ဥခွံကို ပေါက်ခွဲ၍' ဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ ဤစုတူပပါတကထာ၌လည်း 'စုတူပပါတဉာဏ်တည်းဟူသော နှုတ်သီးဖြင့် စုတိပဋိသန္ဓေကို ဖုံးလွှမ်းတတ်သော အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော ဥခွံကို ပေါက်ခွဲ၍' ဟု ဆိုအပ်၏။

Yaṃ panetaṃ paccavekkhaṇañāṇapariggahitaṃ āsavānaṃ khayañāṇādhigamaṃ brāhmaṇassa dassento ayaṃ kho me, brāhmaṇa, tatiyā vijjātiādimāha, tattha vijjāti arahattamaggavijjā. Avijjāti catusaccappaṭicchādikā avijjā. Ayaṃ kho me, brāhmaṇa, tatiyā abhinibbhidā ahosīti ettha ayaṃ kho mama, brāhmaṇa, āsavānaṃ khayañāṇamukhatuṇḍakena catusaccapaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā tatiyā abhinibbhidā tatiyā nikkhanti tatiyā ariyajāti ahosi kukkuṭacchāpakasseva mukhatuṇḍakena vā pādanakhasikhāya vā aṇḍakosaṃ padāletvā tamhā aṇḍakosamhā abhinibbhidā nikkhanti kukkuṭanikāye paccājātīti.

တစ်ဖန် ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်ဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်သော အာသဝေါတရားတို့၏ ကုန်ရာဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်ဉာဏ်ကို ရရှိခြင်းကို ပုဏ္ဏားအား ပြလိုသဖြင့် 'ပုဏ္ဏား၊ ဤသည်ကား ငါ၏ သုံးခုမြောက်သော ဝိဇ္ဇာတည်း' အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ ဝိဇ္ဇာဟူသည် အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်တည်းဟူသော ဝိဇ္ဇာတည်း။ အဝိဇ္ဇာဟူသည် သစ္စာလေးပါးကို ဖုံးလွှမ်းတတ်သော အဝိဇ္ဇာတည်း။ 'ပုဏ္ဏား၊ ဤသည်ကား ငါ၏ သုံးခုမြောက်သော ပေါက်ထွက်ခြင်း ဖြစ်၏' ဟူသော ဤပါဌ်၌ - ပုဏ္ဏား၊ ကြက်ငယ်သည် နှုတ်သီးဖြင့်လည်းကောင်း၊ ခြေသည်းဖြင့်လည်းကောင်း ဥခွံကို ဖောက်၍ ထိုဥခွံမှ ပေါက်ထွက်ကာ ကြက်အုပ်စုအတွင်းသို့ ရောက်ရှိလာသကဲ့သို့၊ ငါဘုရားသည်လည်း အာသဝေါတရားတို့၏ ကုန်ရာဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်ဉာဏ်တည်းဟူသော နှုတ်သီးဖြင့် သစ္စာလေးပါးကို ဖုံးလွှမ်းတတ်သော အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော ဥခွံကို ဖောက်ခွဲ၍ သုံးခုမြောက်သော ပေါက်ထွက်ခြင်း၊ သုံးခုမြောက်သော ထွက်မြောက်ခြင်း၊ သုံးကြိမ်မြောက်သော အရိယာအဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်ခဲ့ပြီ။

Ettāvatā kiṃ dassesīti? So hi, brāhmaṇa, kukkuṭacchāpako aṇḍakosaṃ padāletvā tato nikkhamanto sakimeva jāyati, ahaṃ pana pubbenivutthakkhandhappaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ bhinditvā paṭhamaṃ tāva pubbenivāsānussatiñāṇavijjāya jāto. Tato sattānaṃ cutipaṭisandhippaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā dutiyaṃ dibbacakkhuñāṇavijjāya jāto, puna catusaccappaṭicchādakaṃ avijjaṇḍakosaṃ padāletvā tatiyaṃ āsavānaṃ khayañāṇavijjāya jāto. Evaṃ tīhi vijjāhi tikkhattuṃ jātomhi. Sā ca me jāti ariyā suparisuddhāti idaṃ dasseti. Evaṃdassento ca pubbenivāsañāṇena atītaṃsañāṇaṃ, dibbacakkhunā paccuppannānāgataṃsañāṇaṃ, āsavakkhayena sakalalokiyalokuttaraguṇanti evaṃ tīhi vijjāhi sabbepi sabbaññuguṇe pakāsetvā attano ariyāya jātiyā jeṭṭhaseṭṭhabhāvaṃ brāhmaṇassa dassesi.

ဤမျှ အတိုင်းအရှည်ဖြင့် အဘယ်ကို ပြသနည်းဟူမူ - ပုဏ္ဏား၊ ထိုကြက်ငယ်သည် ဥခွံကို ခွဲ၍ ထိုဥခွံမှ ထွက်လာသည်ရှိသော် တစ်ကြိမ်သာလျှင် မွေးဖွား၏။ ငါသည်ကား ရှေး၌ နေဖူးသော ခန္ဓာကို ဖုံးလွှမ်းတတ်သော အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော ဥခွံကို ခွဲ၍ ရှေးဦးစွာ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်တည်းဟူသော ဝိဇ္ဇာဖြင့် မွေးဖွား၏။ ထို့နောက် သတ္တဝါတို့၏ စုတိပဋိသန္ဓေကို ဖုံးလွှမ်းတတ်သော အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော ဥခွံကို ဖောက်ခွဲ၍ နှစ်ကြိမ်မြောက် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်တည်းဟူသော ဝိဇ္ဇာဖြင့် မွေးဖွား၏။ တစ်ဖန် သစ္စာလေးပါးကို ဖုံးလွှမ်းတတ်သော အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော ဥခွံကို ဖောက်ခွဲ၍ သုံးကြိမ်မြောက် အာသဝေါကုန်ရာ အရဟတ္တဖိုလ်ဉာဏ်တည်းဟူသော ဝိဇ္ဇာဖြင့် မွေးဖွား၏။ ဤသို့ ဝိဇ္ဇာသုံးပါးတို့ဖြင့် သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် ငါသည် မွေးဖွားခဲ့ပြီ။ ငါ၏ ထိုသို့ မွေးဖွားခြင်းသည်လည်း မြတ်လှ၏၊ အလွန်စင်ကြယ်၏ဟူသော အနက်ကို ပြသတည်း။ ဤသို့ ပြတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏ်ဖြင့် အတိတ်အဖို့၌ ဖြစ်သော ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ်တို့၌ ဖြစ်သော ဉာဏ် (အတီတံသဉာဏ်) ကို လည်းကောင်း၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ဖြင့် ပစ္စုပ္ပန်နှင့် အနာဂတ်အဖို့၌ ဖြစ်သော ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်နှင့်တကွသော ယထာကမ္မုပဂဉာဏ်၊ အနာဂတံသဉာဏ်၊ စေတောပရိယဉာဏ် (ပစ္စုပ္ပန္နာနာဂတံသဉာဏ်) ကို လည်းကောင်း၊ အာသဝေါကုန်ခန်းခြင်းဖြင့် အလုံးစုံသော လောကီလောကုတ္တရာဂုဏ်ကိုလည်းကောင်း ပြသ၍ ဤသို့ ဝိဇ္ဇာသုံးပါးဖြင့် အလုံးစုံသော သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်တို့ကို ပြတော်မူပြီးလျှင် မိမိကိုယ်တော်၏ မြတ်သောဇာတ်အားဖြင့် ခပ်သိမ်းသော သတ္တလောကထက် အထူးသဖြင့် ကြီးမြတ်သည်၏အဖြစ်၊ အထူးသဖြင့် ချီးမွမ်းအပ်သည်၏အဖြစ်ကို ပုဏ္ဏားအား ပြတော်မူ၏။

Evaṃ vutte verañjo brāhmaṇoti evaṃ bhagavatā lokānukampakena brāhmaṇaṃ anukampamānena niguhitabbepi attano ariyāya jātiyā jeṭṭhaseṭṭhabhāve vijjāttayapakāsikāya dhammadesanāya vutte pītivipphāraparipuṇṇagattacitto verañjo brāhmaṇo taṃ bhagavato ariyāya jātiyā jeṭṭhaseṭṭhabhāvaṃ viditvā ‘‘īdisaṃ nāmāhaṃ sabbalokajeṭṭhaṃ [Pg.208] sabbaguṇasamannāgataṃ sabbaññuṃ ‘aññesaṃ abhivādanādikammaṃ na karotī’ti avacaṃ, dhiratthu vata, bho, aññāṇa’’nti attānaṃ garahitvā ‘‘ayaṃ dāni loke ariyāya jātiyā purejātaṭṭhena jeṭṭho, sabbaguṇehi appaṭisamaṭṭhena seṭṭho’’ti niṭṭhaṃ gantvā bhagavantaṃ etadavoca – jeṭṭho bhavaṃ gotamo seṭṭho bhavaṃ gotamoti. Evañca pana vatvā puna taṃ bhagavato dhammadesanaṃ abbhanumodamāno abhikkantaṃ bho gotamātiādimāha. Taṃ vuttatthamevāti.

ဧဝံဝုတ္တေဝေရဉ္ဇောဗြာဟ္မဏော ဟူသည်ကား - သတ္တလောကကို အစဉ်သနားတော်မူတတ်သော၊ ပုဏ္ဏားကို အစဉ်သနားတော်မူသဖြင့် လျှို့ဝှက်အပ်သည်လည်းဖြစ်သော မိမိ၏ မြတ်သောဇာတ်ဖြင့် ကြီးမြတ်သည်၏အဖြစ်ကို ဝိဇ္ဇာသုံးပါးကို ပြတတ်သော တရားဒေသနာဖြင့် မြတ်စွာဘုရားက ဤသို့ ဟောကြားအပ်သည်ရှိသော် ပီတိပြန့်ခြင်းဖြင့် ပြည့်စုံသော ကိုယ်စိတ်ရှိသော ဝေရဉ္ဇာပုဏ္ဏားသည် မြတ်စွာဘုရား၏ မြတ်သောဇာတ်အားဖြင့် ကြီးမြတ်တော်မူပုံကို သိရှိ၍ 'ငါသည် ဤကဲ့သို့သော ခပ်သိမ်းသော သတ္တလောကထက် အထူးသဖြင့် ကြီးမြတ်တော်မူသော၊ အလုံးစုံသော လောကီလောကုတ္တရာဂုဏ်ကျေးဇူးနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော သဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရားကို သူတစ်ပါးတို့အား ရှိခိုးခြင်းအစရှိသောအမှုကို မပြုဟု ပြောဆိုမိလေစွ၊ အချင်းတို့... မသိခြင်း (အဝိဇ္ဇာ) သည် စင်စစ် စက်ဆုပ်ဖွယ်ကောင်းလှစွတကား' ဟု မိမိကိုယ်ကိုယ် ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချပြီးလျှင် 'ယခုအခါ ဤအရှင်ဂေါတမသည် လူအပေါင်း၌ မြတ်သောဇာတ်အားဖြင့် ရှေး၌ ဖြစ်သော အနက်သဘောကြောင့် ကြီးမြတ်တော်မူ၏၊ အလုံးစုံသော ဂုဏ်တို့ဖြင့် မတူနိုင်သော အနက်သဘောကြောင့် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်တော်မူ၏' ဟု ဆုံးဖြတ်ချက်ချကာ မြတ်စွာဘုရားအား 'အရှင်ဂေါတမသည် ကြီးမြတ်တော်မူပါပေ၏၊ အရှင်ဂေါတမသည် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်တော်မူပါပေ၏' ဟု လျှောက်ထားလေ၏။ ဤသို့ လျှောက်ထားပြီးနောက် တဖန် မြတ်စွာဘုရား၏ တရားဒေသနာတော်ကို လွန်စွာ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာဖြစ်လျက် 'အရှင်ဂေါတမ၊ အလွန်တရာ နှစ်သက်ဖွယ် ကောင်းလှပါပေ၏' အစရှိသော စကားကို လျှောက်ထား၏။ ထိုစကားသည် ဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ ဤသည်လျှင် ပထမသုတ် အဖွင့် ပြီးဆုံး၏။

2. Sīhasuttavaṇṇanā

၂. သီဟသုတ်အဖွင့်

12. Dutiye abhiññātāti ñātā paññātā pākaṭā. Santhāgāreti mahājanassa vissamanatthāya kate agāre. Sā kira santhāgārasālā nagaramajjhe ahosi, catūsu ṭhānesu ṭhitānaṃ paññāyati, catūhi disāhi āgatamanussā paṭhamaṃ tattha vissamitvā pacchā attano attano phāsukaṭṭhānaṃ gacchanti. Rājakulānaṃ rajjakiccasantharaṇatthāya kataṃ agārantipi vadantiyeva. Tattha hi nisīditvā licchavirājāno rajjakiccaṃ santharanti karonti vicārenti. Sannisinnāti tesaṃ nisīdanatthaññeva paññattesu mahārahavarapaccattharaṇesu samussitasetacchattesu āsanesu sannisinnā. Anekapariyāyena buddhassa vaṇṇaṃ bhāsantīti rājakule kiccañceva lokatthacariyañca vicāretvā anekehi kāraṇehi buddhassa vaṇṇaṃ bhāsanti kathenti dīpenti. Paṇḍitā hi te rājāno saddhā pasannā sotāpannāpi sakadāgāminopi anāgāminopi ariyasāvakā, te sabbepi lokiyajaṭaṃ chinditvā buddhādīnaṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ vaṇṇaṃ bhāsanti. Tattha tividho buddhavaṇṇo nāma cariyavaṇṇo, sarīravaṇṇo, guṇavaṇṇoti. Tatrime rājāno cariyāya vaṇṇaṃ ārabhiṃsu – ‘‘dukkaraṃ vata kataṃ sammāsambuddhena kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkheyyāni dasa pāramiyo, dasa upapāramiyo, dasa paramatthapāramiyoti samattiṃsa pāramiyo pūrentena, ñātatthacariyaṃ, lokatthacariyaṃ, buddhacariyaṃ matthakaṃ pāpetvā pañca mahāpariccāge pariccajantenā’’ti aḍḍhacchakkehi jātakasatehi buddhavaṇṇaṃ kathentā tusitabhavanaṃ pāpetvā ṭhapayiṃsu.

၁၂. ဒုတိယသုတ်၌ - 'အဘိညာတာ' ဟူသည် သိအပ်ကုန်သော၊ ထင်ရှားကျော်စောကုန်သော ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သန္ဓာဂါရေ' ဟူသည် လူအများ အနားယူရန် ပြုလုပ်ထားသော စရပ်၌ ဖြစ်သည်။ ထိုစရပ်သည် မြို့လယ်၌ ရှိသည်ဖြစ်၍ အရပ်လေးမျက်နှာ၌ ရှိသောသူတို့အား ထင်ရှားစွာ မြင်ရသတတ်။ အရပ်လေးမျက်နှာမှ လာသောသူတို့သည် ရှေးဦးစွာ ထိုစရပ်၌ နားနေပြီးမှ မိမိတို့ ချမ်းသာရာအရပ်သို့ သွားကြကုန်၏။ မင်းမျိုးတို့ တိုင်းရေးပြည်ရာများကို တိုင်ပင်ရန် ဆောက်လုပ်ထားသော စရပ်ဟူ၍လည်း ဆိုကြ၏။ ထိုစရပ်၌ လိစ္ဆဝီမင်းတို့သည် ထိုင်နေကြပြီး တိုင်းရေးပြည်ရာများကို ဆွေးနွေးတိုင်ပင် ဆုံးဖြတ်ကြကုန်၏။ 'သန္နိသိန္နာ' ဟူသည် ထိုလိစ္ဆဝီမင်းတို့ ထိုင်ရန်အတွက်သာ ခင်းကျင်းထားသော တန်ဖိုးကြီးလှစွာသော ကောင်းမြတ်သော အခင်းများ၊ ကောင်းစွာ စိုက်ထူထားသော ထီးဖြူများရှိသည့် နေရာတို့၌ ကောင်းစွာ ထိုင်နေကြကုန်လျက် ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အနေကပရိယာယေန ဗုဒ္ဓဿ ဝဏ္ဏံ ဘာသန္တိ' ဟူသည် မင်းအိမ်၌ ပြုဖွယ်ကိစ္စနှင့် လောကအကျိုးပြု လုပ်ငန်းများကို ဆွေးနွေးပြီးနောက် များစွာသော အကြောင်းတို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ကျေးဇူးတော်ကို ပြောဆိုချီးမွမ်းကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုမင်းတို့သည် ပညာရှိ၍ သဒ္ဓါတရားရှိကာ ကြည်ညိုသူများ ဖြစ်ကြပြီး သောတာပန်၊ သကဒါဂါမ်၊ အနာဂါမ်ဖြစ်သော အရိယာသာဝကများလည်း ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုမင်းအားလုံးတို့သည် လူတို့၏ လောကီအရှုပ်အထွေး (လောကီအထုံးအဖွဲ့) ကို ဖြတ်တောက်ပြီး ဘုရားအစရှိသော ရတနာသုံးပါးတို့၏ ကျေးဇူးကို ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထိုတွင် ဘုရားရှင်၏ ကျေးဇူးတော်သည် အကျင့်တော်၏ ကျေးဇူး (စရိယဝဏ္ဏ)၊ ကိုယ်တော်၏ ကျေးဇူး (သရီရဝဏ္ဏ)၊ သီလစသော ဂုဏ်ကျေးဇူး (ဂုဏဝဏ္ဏ) ဟု သုံးမျိုးရှိရာ၊ ဤမင်းတို့သည် အကျင့်တော်၏ ကျေးဇူးကို စတင်ပြောဆိုကြ၏ - 'မြတ်စွာဘုရားသည် ကမ္ဘာတစ်သိန်းအလွန်ရှိသော လေးအသင်္ချေတို့ပတ်လုံး ပါရမီဆယ်ပါး၊ ဥပပါရမီဆယ်ပါး၊ ပရမတ္ထပါရမီဆယ်ပါးတည်းဟူသော ပါရမီသုံးဆယ်ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဉာတတ္ထစရိယ (ဆွေမျိုးတို့အကျိုးငှာ ကျင့်ခြင်း)၊ လောကတ္ထစရိယ (လောကအကျိုးငှာ ကျင့်ခြင်း)၊ ဗုဒ္ဓတ္ထစရိယ (ဘုရားဖြစ်ခြင်းအကျိုးငှာ ကျင့်ခြင်း) တို့ကို အပြီးအဆုံးသို့ ရောက်စေလျက် စွန့်ခြင်းကြီးငါးပါးတို့ကို စွန့်လွှတ်တော်မူခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း စင်စစ် ပြုနိုင်ခဲသောအမှုကို ပြုတော်မူခဲ့ပါပေ၏' ဟု အခွဲနှင့်တကွ ခြောက်ရာ (ငါးရာ့ငါးဆယ်) သော ဇာတ်တော်တို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ကျေးဇူးတော်ကို ပြောဆိုကာ တုသိတာနတ်ပြည်သို့ ရောက်စေ၍ ပြသထားတော်မူ၏။

Dhammassa [Pg.209] vaṇṇaṃ bhāsantā pana ‘‘tena bhagavatā dhammo desito, nikāyato pañca nikāyā, piṭakato tīṇi piṭakāni, aṅgato nava aṅgāni, khandhato caturāsītidhammakkhandhasahassānī’’ti koṭṭhāsavasena dhammaguṇaṃ kathayiṃsu.

တရားတော်၏ ကျေးဇူးတော်ကို ပြောဆိုကြသော လိစ္ဆဝီမင်းတို့သည်လည်း 'ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏၊ ထိုတရားတော်သည် နိကာယ်အားဖြင့် နိကာယ်ငါးပါး၊ ပိဋကတ်အားဖြင့် ပိဋကတ်သုံးပုံ၊ အင်္ဂါအားဖြင့် အင်္ဂါကိုးပါး၊ ဓမ္မက္ခန္ဓာအားဖြင့် ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော ဓမ္မက္ခန္ဓာတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏' ဟု အစုအပုံအလိုက် တရားတော်၏ ကျေးဇူးတော်ကို ပြောဆိုကြကုန်၏။

Saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsantā satthu dhammadesanaṃ sutvā ‘‘paṭiladdhasaddhā kulaputtā bhogakkhandhañceva ñātiparivaṭṭañca pahāya setacchattaṃ oparajjaṃ senāpatiseṭṭhibhaṇḍāgārikaṭṭhānantarādīni agaṇetvā nikkhamma satthu varasāsane pabbajanti. Setacchattaṃ pahāya pabbajitānaṃ bhaddiyarājamahākappinapukkusātiādīnaṃ rājapabbajitānaṃyeva buddhakāle asītisahassāni ahesuṃ. Anekakoṭisataṃ dhanaṃ pahāya pabbajitānaṃ pana yasakulaputtasoṇaseṭṭhiputtaraṭṭhapālakulaputtādīnaṃ paricchedo natthi. Evarūpā ca evarūpā ca kulaputtā satthu sāsane pabbajantī’’ti pabbajjāsaṅkhepavasena saṅghaguṇe kathayiṃsu.

သံဃာတော်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုကြသော လိစ္ဆဝီမင်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ တရားဒေသနာကို ကြားနာရ၍ သဒ္ဓါတရား ရရှိကြကုန်သော အမျိုးကောင်းသားတို့သည် စည်းစိမ်ဥစ္စာအစုနှင့် ဆွေမျိုးအသိုင်းအဝိုင်းကို စွန့်ပယ်ကာ၊ ထီးဖြူကိုလည်းကောင်း၊ အိမ်ရှေ့မင်းအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ စစ်သူကြီးရာထူး၊ သူဌေးရာထူး၊ ဘဏ္ဍာစိုးရာထူး စသည်တို့ကိုလည်းကောင်း ဂရုမစိုက်ဘဲ တောထွက်၍ မြတ်စွာဘုရား၏ မြတ်သော သာသနာတော်၌ ရဟန်းပြုကြကုန်၏။ ထီးဖြူကို စွန့်ပယ်၍ ရဟန်းပြုကြကုန်သော ဘဒ္ဒိယမင်း၊ မဟာကပ္ပိနမင်း၊ ပုက္ကုသာတိမင်း အစရှိသော မင်းမျိုးဖြစ်သော ရဟန်းတို့သည်သာလျှင် ဘုရားလက်ထက်တော်၌ ရှစ်သောင်းလေးထောင် ရှိခဲ့ကြကုန်၏။ ကုဋေရာမကသော စည်းစိမ်ဥစ္စာကို စွန့်ပယ်၍ ရဟန်းပြုကြကုန်သော ယသအမျိုးသား၊ သောဏသူဌေးသား၊ ရဋ္ဌပါလအမျိုးသား အစရှိသည်တို့၏ အပိုင်းအခြား (အရေအတွက်) ကား မရှိနိုင်တော့ပေ။ “ဤသို့ သဘောရှိသော အမျိုးသားတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ ရဟန်းပြုကြကုန်၏” ဟု ရဟန်းပြုခြင်း၏ အကျဉ်းချုပ်အစွမ်းဖြင့် သံဃာတော်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို ပြောဆိုကြကုန်၏။

Sīho senāpatīti evaṃnāmako senāya adhipati. Vesāliyañhi satta sahassāni satta satāni satta ca rājāno. Te sabbepi sannipatitvā sabbesaṃ manaṃ gahetvā ‘‘raṭṭhaṃ vicāretuṃ samatthaṃ ekaṃ vicinathā’’ti vicinantā sīhaṃ rājakumāraṃ disvā ‘‘ayaṃ sakkhissatī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā tassa rattamaṇivaṇṇaṃ kambalapariyonaddhaṃ senāpaticchattaṃ adaṃsu. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘sīho senāpatī’’ti. Nigaṇṭhasāvakoti nigaṇṭhassa nāṭaputtassa paccayadāyako upaṭṭhāko. Jambudīpatalasmiñhi tayo janā nigaṇṭhānaṃ aggupaṭṭhākā – nāḷandāyaṃ, upāli gahapati, kapilapure vappo sakko, vesāliyaṃ ayaṃ sīho senāpatīti. Nisinno hotīti sesarājūnaṃ parisāya antarantare āsanāni paññāpayiṃsu, sīhassa pana majjhe ṭhāneti tasmiṃ paññatte mahārahe rājāsane nisinno hoti. Nissaṃsayanti nibbicikicchaṃ addhā ekaṃsena, na hete yassa vā tassa vā appesakkhassa evaṃ anekasatehi kāraṇehi vaṇṇaṃ bhāsanti.

“သီဟော သေနာပတိ” ဟူသည်မှာ ထိုကဲ့သို့သော အမည်ရှိသော စစ်သည်တို့၏ အကြီးအမှူး (စစ်သူကြီး) ဖြစ်သည်။ ဝေသာလီပြည်၌ ခုနစ်ထောင် ခုနစ်ရာ ခုနစ်ယောက်သော လိစ္ဆဝီမင်းတို့သည် ရှိကြကုန်၏။ ထိုမင်းအားလုံးတို့သည် စည်းဝေးကြပြီးလျှင် အားလုံးသောသူတို့၏ သဘောဆန္ဒကို ယူ၍ “တိုင်းပြည်ကို စီရင်အုပ်ချုပ်ရန် စွမ်းဆောင်နိုင်သော သူတစ်ဦးကို စူးစမ်းရှာဖွေကြလော့” ဟု ဆိုကာ ရှာဖွေစူးစမ်းကြရာ သီဟမင်းသားကို မြင်၍ “ဤမင်းသားသည် စွမ်းဆောင်နိုင်လိမ့်မည်” ဟု ဆုံးဖြတ်ချက်ချကာ ထိုသီဟမင်းသားအား ပတ္တမြားနီအဆင်းရှိသော ကမ္ဗလာဖြင့် ဖုံးအုပ်ထားသည့် စစ်သူကြီးထီးကို ပေးအပ်ခဲ့ကြကုန်၏။ ထိုစစ်သူကြီးထီး ပေးအပ်သည်ကို ရည်ညွှန်း၍ “သီဟော သေနာပတိ” ဟု ဆိုအပ်၏။ “နိဂဏ္ဌသာဝကော” ဟူသည်မှာ နာဋ၏သားဖြစ်သော နိဂဏ္ဌ၏ ပစ္စည်းလေးပါး ဒါယကာဖြစ်သော အလုပ်အကျွေး ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းပြင်၌ နိဂဏ္ဌတို့၏ အမြတ်ဆုံးသော အလုပ်အကျွေး သုံးဦးရှိရာ ၎င်းတို့မှာ—နာဠန္ဒာပြည်၌ ဥပါလိသူကြွယ်၊ ကပိလဝတ်ပြည်၌ ဝပ္ပသာကီဝင်မင်း၊ ဝေသာလီပြည်၌ ဤသီဟစစ်သူကြီးတို့ ဖြစ်ကြသည်။ “နိသိန္နော ဟောတိ” ဟူသည်မှာ အခြားသောမင်းတို့အတွက် ပရိသတ်အကြား၌ နေရာများကို ပြင်ဆင်ကြသော်လည်း၊ သီဟစစ်သူကြီးအတွက်မူ အလယ်ဗဟိုအရပ်၌ နေရာကို ပြင်ဆင်ကြသဖြင့် ၎င်းပြင်ဆင်အပ်သော မြတ်သောမင်းနေရာ၌ ထိုင်နေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “နိဿံသယံ” ဟူသည်မှာ ယုံမှားမရှိဘဲ စင်စစ်ဧကန် အမှန်တကယ် ဖြစ်သည်။ ထိုလိစ္ဆဝီမင်းတို့သည် ဘုန်းတန်ခိုးနည်းပါးသောသူ တစ်စုံတစ်ဦး၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဤကဲ့သို့ အရာမကသော အကြောင်းရင်းတို့ဖြင့် ပြောဆိုကြမည် မဟုတ်ပေ။

Yena nigaṇṭho nāṭaputto tenupasaṅkamīti nigaṇṭho kira nāṭaputto ‘‘sacāyaṃ sīho kassacideva samaṇassa gotamassa vaṇṇaṃ kathentassa sutvā samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissati, mayhaṃ parihāni bhavissatī’’ti [Pg.210] cintetvā paṭhamataraṃyeva sīhaṃ senāpatiṃ etadavoca – ‘‘senāpati imasmiṃ loke ‘ahaṃ buddho ahaṃ buddho’ti bahū vicaranti. Sace tvaṃ kassaci dassanāya upasaṅkamitukāmo ahosi, maṃ puccheyyāsi. Ahaṃ te yuttaṭṭhānaṃ pesessāmi, ayuttaṭṭhānato nivāressāmī’’ti. So taṃ kathaṃ anussaritvā ‘‘sace maṃ pesessati, gamissāmi. No ce, na gamissāmī’’ti cintetvā yena nigaṇṭho nāṭaputto, tenupasaṅkami.

နာဋပုတ္တအမည်ရှိသော နိဂဏ္ဌသည် “ဤသီဟစစ်သူကြီးသည် ရဟန်းဂေါတမ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုသော တစ်ဦးတစ်ယောက်၏ စကားကို ကြားပြီး ရဟန်းဂေါတမထံသို့ ဖူးမြင်ရန် သွားရောက်ပါက ငါ့အား ယုတ်လျော့ ပျက်စီးခြင်း ဖြစ်လိမ့်မည်” ဟု ကြံစည်၍ ရှေးဦးမဆွကပင် သီဟစစ်သူကြီးအား “စစ်သူကြီး... ဤလောက၌ ‘ငါသည် ဘုရားဖြစ်၏၊ ငါသည် ဘုရားဖြစ်၏’ ဟု များစွာသောသူတို့သည် လှည့်လည်ပြောဆိုနေကြကုန်၏။ အကယ်၍ သင်သည် တစ်စုံတစ်ယောက်ကို ဖူးမြင်ရန် သွားရောက်လိုပါက ငါ့ကို အရင်မေးလော့။ ငါသည် သင့်အား သင့်တင့်လျောက်ပတ်သောနေရာသို့ စေလွှတ်၍ မသင့်တင့်သောနေရာကို တားမြစ်ပေးအံ့” ဟု ပြောဆိုခဲ့ဖူး၏။ ထိုစစ်သူကြီးသည် ထိုစကားကို ပြန်လည်အောက်မေ့ပြီး “ငါ့ကို စေလွှတ်လျှင် သွားမည်၊ မစေလွှတ်လျှင် မသွားဘဲ နေမည်” ဟု ကြံစည်ကာ နာဋ၏သားဖြစ်သော နိဂဏ္ဌရှိရာအရပ်သို့ ချဉ်းကပ်သွားလေ၏။

Athassa vacanaṃ sutvā nigaṇṭho mahāpabbatena viya balavasokena otthaṭo ‘‘yattha dānissāhaṃ gamanaṃ na icchāmi, tattheva gantukāmo jāto, hatohamasmī’’ti anattamano hutvā ‘‘paṭibāhanupāyamassa karissāmī’’ti cintetvā kiṃ pana tvantiādimāha. Evaṃ vadanto vicarantaṃ goṇaṃ daṇḍena paharanto viya jalamānaṃ padīpaṃ nibbāpento viya bhattabharitaṃ pattaṃ nikkujjanto viya ca sīhassa uppannapītiṃ vināsesi. Gamiyābhisaṅkhāroti hatthiyānādīnaṃ yojāpanagandhamālādiggahaṇavasena pavatto payogo. So paṭippassambhīti so vūpasanto.

ထိုအခါ သီဟစစ်သူကြီး၏ စကားကို ကြားရသဖြင့် နိဂဏ္ဌသည် တောင်ကြီးဖြင့် ဖိနှိပ်လွှမ်းမိုးခံရသကဲ့သို့ ပြင်းစွာသော သောကဖြင့် “ယခုအခါ ငါမသွားစေလိုသော အရပ်သို့သာလျှင် သွားရန် အလိုရှိနေပါတကား၊ ငါတော့ ပျက်စီးရချေပြီ” ဟု နှလုံးမသာမယာ ဖြစ်လျက် “ထိုစစ်သူကြီး သွားခြင်းကို တားမြစ်ရန် အကြောင်းကို ပြုအံ့” ဟု ကြံစည်ကာ “ကိံ ပန တွံ” စသည်ဖြင့် မေးမြန်းပြောဆိုလေ၏။ ထိုသို့ ပြောဆိုသော နိဂဏ္ဌသည် လှည့်လည်သွားလာနေသော နွားကို တုတ်ဖြင့် ရိုက်နှက်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ တောက်လောင်နေသော ဆီမီးကို ငြှိမ်းသတ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဆွမ်းအပြည့်ထည့်ထားသော သပိတ်ကို မှောက်လိုက်သကဲ့သို့လည်းကောင်း သီဟစစ်သူကြီး၏ စိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ပီတိကို ဖျက်ဆီးပစ်လေသည်။ “ဂမိယာဘိသင်္ခါရော” ဟူသည်မှာ ဆင်၊ မြင်း၊ ရထားစသော ယာဉ်များကို ပြင်ဆင်စေခြင်း၊ နံ့သာပန်းတို့ကို ယူဆောင်စေခြင်း စသောအမှုဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သွားရန် အားထုတ်မှု (လုံ့လ) ဖြစ်သည်။ “သော ပဋိပ္ပဿမ္ဘိ” ဟူသည်မှာ ထိုသွားရန် အားထုတ်သော လုံ့လသည် ငြိမ်းအေးသွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Dutiyampi khoti dutiyavārampi. Imasmiñca vāre buddhassa vaṇṇaṃ bhāsantā tusitabhavanato paṭṭhāya yāva mahābodhipallaṅkā dasabalassa heṭṭhā pādatalehi upari kesaggehi paricchinditvā dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītianubyañjanabyāmappabhānaṃ vasena sarīravaṇṇaṃ kathayiṃsu. Dhammassa vaṇṇaṃ bhāsantā ‘‘ekapadepi ekabyañjanepi avakhalitaṃ nāma natthī’’ti sukathitavaseneva dhammaguṇaṃ kathayiṃsu. Saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsantā ‘‘evarūpaṃ yasasirivibhavaṃ pahāya satthu sāsane pabbajitā na kosajjapakatikā honti, terasasu pana dhutaṅgaguṇesu paripūrakārino hutvā sattasu anupassanāsu kammaṃ karonti, aṭṭhatiṃsārammaṇavibhattiyo vaḷañjentī’’ti paṭipadāvasena saṅghaguṇe kathayiṃsu.

“ဒုတိယံပိ ခေါ” ဟူသည်မှာ ဒုတိယအကြိမ်၌လည်း ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤဒုတိယအကြိမ်တွင်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုကြသော လိစ္ဆဝီမင်းတို့သည် တုသိတာနတ်ပြည်မှစ၍ မဟာဗောဓိပလ္လင်တိုင်အောင် မြတ်စွာဘုရား၏ အောက်ခြေဖဝါးတော်မှ အထက်ဆံဖျားတော်အထိ ပိုင်းခြားကာ၊ (၃၂) ပါးသော ယောကျာ်းမြတ်တို့၏ လက္ခတော်ကြီး၊ (၈၀) သော လက္ခဏာတော်ငယ်၊ တစ်လံမျှသော ရောင်ခြည်တော်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကိုယ်တော်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုကြကုန်၏။ တရားတော်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုကြသော လိစ္ဆဝီမင်းတို့သည်လည်း “တရားတော်၌ တစ်ပုဒ်မျှလည်းကောင်း၊ တစ်ဝါကျမျှလည်းကောင်း ချွတ်ယွင်းမှုမရှိ” ဟု ကောင်းစွာ ဟောကြားအပ်သည်၏ အစွမ်းဖြင့် တရားတော်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုကြကုန်၏။ သံဃာတော်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုကြသော လိစ္ဆဝီမင်းတို့မူကား “ဤသို့ သဘောရှိသော အခြံအရံ စည်းစိမ်ချမ်းသာတို့ကို စွန့်ပယ်၍ မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ ရဟန်းပြုကြကုန်ပြီး ပျင်းရိသော သဘောရှိသူများ မဟုတ်ကြဘဲ၊ တဆယ့်သုံးပါးသော ဓုတင်ဂုဏ်တို့ကို ဖြည့်ကျင့်ကြကုန်လျက်၊ ခုနစ်ပါးသော အနုပဿနာတို့၌ အားထုတ်ကြကာ၊ သုံးဆယ့်ရှစ်ပါးသော ကမ္မဋ္ဌာန်းအာရုံတို့ကို သုံးဆောင်ကြကုန်၏” ဟု အကျင့်သီလ၏ အစွမ်းဖြင့် သံဃာတော်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို ပြောဆိုကြကုန်၏။

Tatiyavāre pana buddhassa vaṇṇaṃ bhāsamānā ‘‘itipi so bhagavā’’ti suttantapariyāyeneva buddhaguṇe kathayiṃsu, ‘‘svākkhāto bhagavatā dhammo’’tiādinā suttantapariyāyeneva dhammaguṇe, ‘‘suppaṭipanno bhagavato [Pg.211] sāvakasaṅgho’’tiādinā suttantapariyāyeneva saṅghaguṇe ca kathayiṃsu. Tato sīho cintesi – ‘‘imesañca licchavirājakumārānaṃ tatiyadivasato paṭṭhāya buddhadhammasaṅghaguṇe kathentānaṃ mukhaṃ nappahoti, addhā anomaguṇena samannāgatā so bhagavā, imaṃ dāni uppannaṃ pītiṃ avijahitvāva ahaṃ ajja sammāsambuddhaṃ passissāmī’’ti. Athassa ‘‘kiṃ hi me karissanti nigaṇṭhā’’ti vitakko udapādi. Tattha kiṃ hi me karissantīti kiṃ nāma mayhaṃ nigaṇṭhā karissanti. Apalokitā vā anapalokitā vāti āpucchitā vā anāpucchitā vā. Na hi me te āpucchitā yānavāhanasampattiṃ, na ca issariyavisesaṃ dassanti, nāpi anāpucchitā harissanti, aphalaṃ etesaṃ āpucchananti adhippāyo.

တတိယအကြိမ်တွင်မူ မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုကြသော လိစ္ဆဝီမင်းတို့သည် “ဤသို့လည်း ထိုမြတ်စွာဘုရားသည်” (ဣတိပိ သော ဘဂဝါ) စသော သုတ္တန်ဒေသနာတော်နည်းဖြင့်သာလျှင် ဘုရားဂုဏ်တော်ကို ပြောဆိုကြကုန်၏။ “တရားတော်သည် မြတ်စွာဘုရား ကောင်းစွာ ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်ဖြစ်၏” (သွာက္ခာတော ဘဂဝတာ ဓမ္မော) စသော သုတ္တန်ဒေသနာတော်နည်းဖြင့်သာလျှင် တရားဂုဏ်တော်ကို၊ “မြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်သား သံဃာတော်သည် ကောင်းစွာ ကျင့်တော်မူသော သံဃာတော်ဖြစ်၏” (သုပ္ပဋိပန္နော ဘဂဝတော သာဝကသံဃော) စသော သုတ္တန်ဒေသနာတော်နည်းဖြင့်သာလျှင် သံဃာ့ဂုဏ်တော်ကိုလည်း ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထိုအခါ သီဟစစ်သူကြီးသည် “ဤလိစ္ဆဝီမင်းတို့သည် သုံးရက်မြောက်သောနေ့မှစ၍ ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာတော်တို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုကြရာ ခံတွင်းပင် မလောက်နိုင်ကြပေ၊ စင်စစ် ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် မယုတ်မလျော့သော ဂုဏ်ကျေးဇူးနှင့် ပြည့်စုံတော်မူပေ၏။ ငါသည် ယခုအခါ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကြည်ညိုခြင်း ပီတိကို မစွန့်ဘဲ ယနေ့ပင်လျှင် မြတ်စွာဘုရားအား ဖူးမြင်အံ့” ဟု ကြံစည်လေ၏။ ထို့နောက် “နိဂဏ္ဌတို့သည် ငါ့အား အဘယ်သို့ ပြုနိုင်ကြမည်နည်း” ဟု အကြံဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထို “ကိံ ဟိ မေ ကရိဿန္တိ” ဟူသည်မှာ နိဂဏ္ဌတို့သည် ငါ့အား အဘယ်သို့ ပြုနိုင်ကြမည်နည်း။ ခွင့်ပန်သည်ဖြစ်စေ၊ ခွင့်မပန်သည်ဖြစ်စေ၊ ထိုနိဂဏ္ဌတို့အား ခွင့်ပန်သော်လည်း ငါ့အား စီးနင်းရန် ဆင်၊ မြင်း၊ ရထားစသော ယာဉ်များကိုလည်း မပေးနိုင်ကြ၊ စည်းစိမ်တန်ခိုးကိုလည်း မပေးနိုင်ကြ။ ခွင့်မပန်ဘဲ သွားသော်လည်း ထိုယာဉ်နှင့် တန်ခိုးများကို မပယ်ဖျက်နိုင်ကြ။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့ထံ ခွင့်ပန်ခြင်းသည် အကျိုးမရှိဟု သီဟစစ်သူကြီး၏ စိတ်ကူးဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Vesāliyā niyyāsīti yathā hi gimhakāle deve vuṭṭhe udakaṃ sandamānaṃ nadiṃ otaritvā thokameva gantvā tiṭṭhati nappavattati, evaṃ sīhassa paṭhamadivase ‘‘dasabalaṃ passissāmī’’ti uppannāya pītiyā nigaṇṭhena paṭibāhitakālo. Yathāpi dutiyadivase deve vuṭṭhe udakaṃ sandamānaṃ nadiṃ otaritvā thokaṃ gantvā vālikāpuñjaṃ paharitvā appavattaṃ hoti, evaṃ sīhassa dutiyadivase ‘‘dasabalaṃ passissāmī’’ti uppannāya pītiyā nigaṇṭhena paṭibāhitakālo. Yathā tatiyadivase deve vuṭṭhe udakaṃ sandamānaṃ nadiṃ otaritvā purāṇapaṇṇasukkhadaṇḍakaṭṭhakacavarādīni parikaḍḍhantaṃ vālikāpuñjaṃ bhinditvā samuddaninnameva hoti, evaṃ sīho tatiyadivase tiṇṇaṃ vatthūnaṃ guṇakathaṃ sutvā uppanne pītipāmojje ‘‘aphalā nigaṇṭhā nipphalā nigaṇṭhā, kiṃ me ime karissanti, gamissāmahaṃ satthusantika’’nti manaṃ abhinīharitvā vesāliyā niyyāsi. Niyyanto ca ‘‘cirassāhaṃ dasabalassa santikaṃ gantukāmo jāto, na kho pana me yuttaṃ aññātakavesena gantu’’nti ‘‘yekeci dasabalassa santikaṃ gantukāmā, sabbe nikkhamantū’’ti ghosanaṃ kāretvā pañcarathasatāni yojāpetvā uttamarathe ṭhito tehi ceva pañcahi rathasatehi mahatiyā ca parisāya parivuto gandhapupphacuṇṇavāsādīni gāhāpetvā niyyāsi. Divā divassāti divasassa ca divā, majjhanhike atikkantamatte.

"ဝေသာလိယာ နိယျာသိ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ အကျယ်ကို ဆိုဦးအံ့။ နွေရာသီတွင် မိုးရွာသောအခါ စီးဆင်းသောရေသည် မြစ်သို့ သက်ဆင်းသော်လည်း အနည်းငယ်မျှသာ သွား၍ ရပ်တန့်ကာ ရှေ့သို့ ဆက်မစီးသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ သီဟစစ်သူကြီး၏ ပထမနေ့၌ "မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်အံ့" ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသော ပီတိကို နိဂဏ္ဌက တားမြစ်လိုက်သော အချိန်ဟု မှတ်အပ်၏။ ဒုတိယနေ့၌လည်း မိုးရွာသောအခါ စီးဆင်းသောရေသည် မြစ်သို့ သက်ဆင်း၍ အနည်းငယ် သွားပြီးလျှင် သဲပုံကို တိုက်ခတ်ကာ ရှေ့သို့ ဆက်မစီးသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ သီဟစစ်သူကြီး၏ ဒုတိယနေ့၌ "မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်အံ့" ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသော ပီတိကို နိဂဏ္ဌက တားမြစ်လိုက်သော အချိန်ဟု မှတ်အပ်၏။ တတိယနေ့၌မူကား မိုးရွာသောအခါ စီးဆင်းသောရေသည် မြစ်သို့ သက်ဆင်း၍ သစ်ရွက်ဟောင်း၊ သစ်ရွက်ခြောက်၊ ထင်းနှင့် အမှိုက်စသည်တို့ကို ဆွဲငင်ယူလျက် သဲပုံကို ဖြိုခွဲကာ သမုဒ္ဒရာသို့သာ ညွှတ်ဆင်းသွားသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ သီဟစစ်သူကြီးသည် တတိယနေ့၌ ရတနာသုံးပါး၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးစကားကို ကြားနာရသဖြင့် ပီတိပါမောဇ္ဇ ဖြစ်ပေါ်ကာ "နိဂဏ္ဌတို့သည် အကျိုးမရှိကြကုန်၊ ဤနိဂဏ္ဌတို့သည် ငါ့အား ဘာလုပ်ပေးနိုင်အံ့နည်း၊ ငါသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ထံတော်သို့ သွားအံ့" ဟု စိတ်ကို ညွတ်စေလျက် ဝေသာလီပြည်မှ ထွက်ခွာခဲ့လေသည်။ ထိုသို့ ထွက်ခွာရာ၌လည်း "ငါသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ထံတော်သို့ သွားလိုသည်မှာ ကြာလှပြီ၊ သို့သော် ငါ့ကဲ့သို့သောသူသည် မထင်မရှားသော အသွင်ဖြင့် သွားရန် မသင့်တော်ချေ" ဟု ကြံစည်ပြီး "မြတ်စွာဘုရားထံတော်သို့ သွားလိုသူ မှန်သမျှ အားလုံး လိုက်ခဲ့ကြကုန်" ဟု ကြွေးကြော်စေကာ ရထားငါးရာတို့ကို ကစေလျက်၊ မြတ်သော ရထားထက်၌ တင့်တယ်စွာ စီးနင်းကာ ထိုရထားငါးရာတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ များစွာသော ပရိသတ်ဖြင့်လည်းကောင်း ခြံရံလျက်၊ နံ့သာ၊ ပန်း၊ အမွှေးနံ့သာမှုန့် စသည်တို့ကို ယူဆောင်စေပြီး ထွက်ခွာခဲ့လေသည်။ "ဒိဝါ ဒိဝဿ" ဟူသည်မှာ နေ့၏ နေ့အခါ၊ မွန်းတည့်ချိန် လွန်ကာမျှကို ဆိုလိုသည်။

Yena bhagavā tenupasaṅkamīti ārāmaṃ pavisanto dūratova asīti-anubyañjana-byāmappabhā-dvattiṃsa-mahāpurisalakkhaṇāni chabbaṇṇaghanabuddharasmiyo ca disvā ‘‘evarūpaṃ nāma purisaṃ evaṃ āsanne vasantaṃ ettakaṃ kālaṃ nāddasaṃ, vañcito [Pg.212] vatamhi, alābhā vata me’’ti cintetvā mahānidhiṃ disvā daliddapuriso viya sañjātapītipāmojjo yena bhagavā tenupasaṅkami. Dhammassa cānudhammaṃ byākarontīti bhotā gotamena vuttakāraṇassa anukāraṇaṃ kathenti. Kāraṇavacano hettha dhammasaddo ‘‘hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu (vibha. 720) viya. Kāraṇanti cettha tathāpavattassa saddassa attho adhippeto tassa pavattihetubhāvato. Atthappayutto hi saddappayogo. Anukāraṇanti eso eva parehi tathā vuccamāno. Sahadhammiko vādānuvādoti. Parehi vuttakāraṇehi sakāraṇo hutvā tumhākaṃ vādo vā tato paraṃ tassa anuvādo vā koci appamattakopi viññūhi garahitabbaṃ ṭhānaṃ kāraṇaṃ na āgacchati. Idaṃ vuttaṃ hoti – kiṃ sabbākārenapi tava vāde gārayhaṃ kāraṇaṃ natthīti. Anabbhakkhātukāmāti na abhūtena vattukāmā. Atthi sīhapariyāyotiādīnaṃ attho verañjakaṇḍe āgatanayeneva veditabbo. Paramena assāsenāti catumaggacatuphalasaṅkhātena uttamena. Assāsāya dhammaṃ desemīti assāsanatthāya santhambhanatthāya dhammaṃ desemi. Iti bhagavā aṭṭhahaṅgehi sīhassa senāpatissa dhammaṃ desesi.

"ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ" ဟူသည်မှာ အရံသို့ ဝင်သောအခါ ဝေးသောအရပ်မှပင်လျှင် လက္ခဏာတော်ငယ် ရှစ်ဆယ်၊ တစ်လံမျှသော ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါ၊ သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော ယောက်ျားမြတ်တို့၏ လက္ခဏာတော်ကြီးတို့နှင့် ပြည့်စုံလျက်၊ ထူထပ်ပြည့်သိပ်သော ခြောက်သွယ်သော ဘုရားရောင်ခြည်တော်တို့ကို မြင်၍ "ဤကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်မြတ်သည် ဤမျှ နီးကပ်စွာ သီတင်းသုံးနေပါလျက် ဤမျှကာလပတ်လုံး ငါမဖူးမြော်ရလေစွ၊ ငါသည် စင်စစ် ဆုံးရှုံးလှချေပြီ၊ ငါ့အား ဂုဏ်ကျေးဇူးထူးတို့သည် မရလေစွတကား" ဟု ကြံစည်ပြီးလျှင်၊ ရွှေအိုးကြီးကို တွေ့မြင်ရသော ဆင်းရဲသားယောက်ျားကဲ့သို့ ပြင်းစွာသော ပီတိပါမောဇ္ဇဖြစ်လျက် မြတ်စွာဘုရား သီတင်းသုံးရာအရပ်သို့ ချဉ်းကပ်ခဲ့လေသည်။ "ဓမ္မဿ စာနုဓမ္မံ ဗျာကရောန္တိ" ဟူသည်မှာ အရှင်ဂေါတမ ဟောကြားအပ်သော အကြောင်းတရားနှင့် လျော်ညီစွာ ပြန်လည်ပြောကြားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤနေရာ၌ ဓမ္မသဒ္ဒါသည် အကြောင်းတရားကို ဟောသည်။ "ဟေတုမှိ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ" စသည်တို့၌ ကဲ့သို့တည်း။ "အကြောင်းတရား" ဟူသည်မှာလည်း ထိုသို့ဖြစ်ပေါ်လာသော စကား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဆိုလိုသည်။ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖော်ပြရန်အတွက် စကားလုံးကို သုံးစွဲရခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ "အနုကာရဏ" ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးတို့ ထိုအတိုင်းပင် လျော်ညီစွာ ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ "သဟဓမ္မိကော ဝါဒါနုဝါဒေါ" ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးတို့ ပြောဆိုသော အကြောင်းတရားများနှင့်တကွ အကြောင်းနှင့်တကွဖြစ်သော သင်၏ စကား သို့မဟုတ် ထိုစကား၏နောက် လိုက်လျောညီစွာ ပြောဆိုသော စကားတစ်ခုခုသည် အနည်းငယ်မျှသော်လည်း ပညာရှိတို့ ကဲ့ရဲ့ထိုက်သော အခြေအနေသို့ မရောက်နိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤဆိုလိုချက်မှာ - မည်သည့်နည်းဖြင့်မဆို သင်၏စကား၌ ကဲ့ရဲ့ဖွယ်ရာ အကြောင်း တစ်စုံတစ်ရာ မရှိခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ "အနဗ္ဘက္ခာtုကာမာ" ဟူသည်မှာ မဟုတ်မမှန် စွပ်စွဲလိုခြင်း မရှိကြကုန်။ "အတ္ထိ သီဟပရိယာယော" စသည်တို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဝေရဉ္ဇကဏ်၌ လာသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ "ပရမေန အဿာသေန" ဟူသည်မှာ မဂ်လေးပါး၊ ဖိုလ်လေးပါးဟု ဆိုအပ်သော မြတ်သော သက်သာရာရခြင်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ "အဿာသာယ ဓမ္မံ ဒေသေမိ" ဟူသည်မှာ သက်သာရာရစေရန်နှင့် စိတ်ဓာတ်ခိုင်မာစေရန် တရားဟောကြားခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် အင်္ဂါရှစ်ပါးတို့ဖြင့် သီဟစစ်သူကြီးအား တရားဟောတော်မူ၏။

Anuviccakāranti anuviditvā cintetvā tulayitvā kattabbaṃ karohīti vuttaṃ hoti. Sādhu hotīti sundaro hoti. Tumhādisasmiñhi maṃ disvā maṃ saraṇaṃ gacchante nigaṇṭhaṃ disvā nigaṇṭhaṃ saraṇaṃ gacchante ‘‘kiṃ ayaṃ sīho diṭṭhadiṭṭhameva saraṇaṃ gacchatī’’ti garahā uppajjati, tasmā anuviccakāro tumhādisānaṃ sādhūti dasseti. Paṭākaṃ parihareyyunti te kira evarūpaṃ sāvakaṃ labhitvā ‘‘asuko nāma rājā vā rājamahāmatto vā seṭṭhi vā amhākaṃ saraṇaṃ gato sāvako jāto’’ti paṭākaṃ ukkhipitvā nagare ghosentā āhiṇḍanti. Kasmā? Evaṃ no mahantabhāvo āvibhavissatīti ca. Sace panassa ‘‘kimahaṃ etesaṃ saraṇaṃ gato’’ti vippaṭisāro uppajjeyya, tampi so ‘‘etesaṃ me saraṇagatabhāvaṃ bahū jānanti, dukkhaṃ idāni paṭinivattitu’’nti vinodetvā na paṭikkamissatīti ca. Tenāha – ‘‘paṭākaṃ parihareyyu’’nti. Opānabhūtanti paṭiyattaudapāno viya ṭhitaṃ. Kulanti tava nivesanaṃ. Dātabbaṃ maññeyyāsīti pubbe dasapi vīsatipi saṭṭhipi jane āgate disvā [Pg.213] natthīti avatvā desi, idāni maṃ saraṇaṃ gatakāraṇamatteneva mā imesaṃ deyyadhammaṃ upacchindi. Sampattānañhi dātabbamevāti ovadi. Sutaṃ metaṃ, bhanteti kuto sutanti? Nigaṇṭhānaṃ santikā. Te kira kulagharesu evaṃ pakāsenti ‘‘mayaṃ yassa kassaci sampattassa dātabbanti vadāma, samaṇo pana gotamo ‘mayhameva dānaṃ dātabbaṃ nāññesaṃ, mayhameva sāvakānaṃ dānaṃ dātabbaṃ, nāññesaṃ sāvakānaṃ, mayhameva dinnaṃ dānaṃ mahapphalaṃ, nāññesaṃ, mayhameva sāvakānaṃ dinnaṃ mahapphalaṃ, nāññesa’nti evaṃ vadatī’’ti. Taṃ sandhāya ayaṃ ‘‘sutaṃ meta’’nti āha.

"အနုဝိစ္စကာရံ" ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာသိ၍၊ ကြံစည်ဆင်ခြင်၍၊ နှိုင်းချိန်၍ ပြုသင့်သည်ကို ပြုလော့ဟု ဆိုလိုသည်။ "သာဓု ဟောတိ" ဟူသည်မှာ ကောင်းမြတ်လှပေ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ သင်ကဲ့သို့သော ထင်ရှားကျော်စောသော သူတို့သည် ငါ့ကို မြင်လျှင် မြင်ချင်း ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ကြသကဲ့သို့၊ နိဂဏ္ဌကို မြင်လျှင်လည်း နိဂဏ္ဌကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ကြရာတွင် "ဤသီဟစစ်သူကြီးသည် တွေ့သမျှ မြင်သမျှကိုသာ ကိုးကွယ်ရာအဖြစ် ဆည်းကပ်ပါတကား" ဟု ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် စုံစမ်းဆင်ခြင်၍ ပြုလုပ်ခြင်းသည် သင်ကဲ့သို့သော ထင်ရှားသူတို့အား ကောင်းမြတ်လှပေ၏ဟု ပြသတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ "ပဋာကံ ပရိဟရေယျုံ" ဟူသည်မှာ ထိုနိဂဏ္ဌတို့သည် ဤသို့သော တပည့်ဒါယကာကို ရရှိလျှင် "မည်သည့်မင်း၊ မင်းကြီး၏အမတ် သို့မဟုတ် သူဌေးသည် ငါတို့ကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်သော တပည့်ဖြစ်လာပြီ" ဟု တံခွန်ကို ချီမြှောက်ကာ မြို့တွင်း၌ ကြွေးကြော်လှည့်လည်တတ်ကြကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့် လှည့်လည်ကြသနည်း ဟူမူ - ဤသို့ လှည့်လည်ခြင်းဖြင့် ငါတို့၏ ကြီးကျယ်မြတ်လှသော အဖြစ်သည် ထင်ရှားလိမ့်မည်ဟု နှလုံးသွင်း၍လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ထိုသူဌေးအား "ငါသည် အဘယ်ကြောင့် ဤနိဂဏ္ဌတို့ထံသို့ ကိုးကွယ်ရာအဖြစ် ဆည်းကပ်မိပါလိမ့်နည်း" ဟု နောင်တတဖန် ပူပန်ခြင်းဖြစ်ပေါ်လာပါက "ငါ ဤနိဂဏ္ဌတို့ထံ ဆည်းကပ်သည်ကို လူအများ သိကြကုန်ပြီ၊ ယခုအခါ ပြန်ဆုတ်ရန် ခက်ခဲလှသည်" ဟု နောင်တကို ဖျောက်ဖျက်၍ ပြန်မဆုတ်နိုင်စေရန် နှလုံးသွင်း၍လည်းကောင်း တံခွန်လွှင့်ကာ မြို့တွင်း၌ ကြွေးကြော်လှည့်လည်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "ပဋာကံ ပရိဟရေယျုံ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ဩပါနဘူတံ" ဟူသည်မှာ လူအများ သုံးဆောင်ရန် စီမံထားသော ရေတွင်းကဲ့သို့ တည်ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ "ကုလံ" ဟူသည်မှာ သင်၏အိမ်ကို ဆိုလိုသည်။ "ဒါတဗ္ဗံ မညေယျာသိ" ဟူသည်မှာ ရှေးအခါက နိဂဏ္ဌ ဆယ်ယောက်၊ အယောက်နှစ်ဆယ် သို့မဟုတ် အယောက်ခြောက်ဆယ် လာသည်ကို မြင်သော်လည်း "မရှိပါ" ဟု မငြင်းဘဲ ပေးလှူခဲ့ဖူး၏။ ယခုအခါ ငါ့ကို ကိုးကွယ်ရာအဖြစ် ဆည်းကပ်မိရုံမျှဖြင့် ထိုနိဂဏ္ဌတို့အား ပေးလှူထိုက်သော အလှူဝတ္ထုကို မဖြတ်တောက်ပစ်လင့်၊ ဆည်းကပ်လာသောသူတို့အား ပေးလှူသင့်သည်သာ ဖြစ်၏ဟု ဆုံးမတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ "သုတမေတံ ဘန္တေ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ အဘယ်သူ့ထံမှ ကြားခဲ့ရသနည်း ဟူသော အမေးရှိသော်၊ နိဂဏ္ဌတို့ထံမှ ကြားခဲ့ရသည်ဟု ဖြေရမည်။ ထိုနိဂဏ္ဌတို့သည် ဒါယကာတို့၏အိမ်များ၌ "ငါတို့သည် လာသမျှသောသူတို့အား ပေးလှူထိုက်၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ရဟန်းဂေါတမကမူ ငါ့အားသာလျှင် အလှူကို ပေးလှူအပ်၏၊ သူတစ်ပါးတို့အား မပေးလှူအပ်၊ ငါ၏ တပည့်တို့အားသာ ပေးလှူအပ်၏၊ သူတစ်ပါးတပည့်တို့အား မပေးလှူအပ်၊ ငါ့အား ပေးလှူအပ်သောအလှူသည်သာ အကျိုးကြီး၏၊ သူတစ်ပါးအား လှူသောအလှူသည် အကျိုးမကြီး၊ ငါ၏တပည့်တို့အား လှူသောအလှူသည်သာ အကျိုးကြီး၏၊ သူတစ်ပါးတပည့်တို့အား လှူသောအလှူသည် အကျိုးမကြီး" ဟု ဤသို့ ပြောဆိုတတ်ကြကုန်၏။ ထိုစကားကို ရည်ရွယ်၍ သီဟစစ်သူကြီးက "သုတံ မေတံ - တပည့်တော် ကြားဖူးပါသည်" ဟု လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။

Anupubbiṃ kathanti dānānantaraṃ sīlaṃ, sīlānantaraṃ saggaṃ, saggānantaraṃ magganti evaṃ anupaṭipāṭikathaṃ. Tattha dānakathanti idaṃ dānaṃ nāma sukhānaṃ nidānaṃ, sampattīnaṃ mūlaṃ, bhogānaṃ patiṭṭhā, visamagatassa tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ, idhalokaparalokesu dānasadiso avassayo patiṭṭhā ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ natthi. Idañhi avassayaṭṭhena ratanamayasīhāsanasadisaṃ, patiṭṭhānaṭṭhena mahāpathavīsadisaṃ, ārammaṇaṭṭhena ālambanarajjusadisaṃ. Idañhi dukkhanittharaṇaṭṭhena nāvā, samassāsanaṭṭhena saṅgāmasūro, bhayaparittāṇaṭṭhena susaṅkhatanagaraṃ, maccheramalādīhi anupalittaṭṭhena padumaṃ, tesaṃ nidahanaṭṭhena aggi, durāsadaṭṭhena āsiviso, asantāsanaṭṭhena sīho, balavantaṭṭhena hatthī, abhimaṅgalasammataṭṭhena setavasabho, khemantabhūmisampāpanaṭṭhena valāhako assarājā. Dānaṃ nāmetaṃ mayā gatamaggo, mayheso vaṃso, mayā dasa pāramiyo pūrentena velāmamahāyañño, mahāgovindamahāyañño, mahāsudassanamahāyañño, vessantaramahāyaññoti, anekamahāyaññā pavattitā, sasabhūtena jalitaaggikkhandhe attānaṃ niyyādentena sampattayācakānaṃ cittaṃ gahitaṃ. Dānañhi loke sakkasampattiṃ deti mārasampattiṃ brahmasampattiṃ, cakkavattisampattiṃ, sāvakapāramīñāṇaṃ, paccekabodhiñāṇaṃ, abhisambodhiñāṇaṃ detīti evamādidānaguṇappaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ.

အစဉ်အတိုင်း ဟောကြားသောစကား (အနုပုဗ္ဗီကထာ) ဟူသည်မှာ ဒါန၏အခြားမဲ့၌ သီလကိုလည်းကောင်း၊ သီလ၏အခြားမဲ့၌ နတ်ရွာကိုလည်းကောင်း၊ နတ်ရွာ၏အခြားမဲ့၌ မဂ်ကိုလည်းကောင်း ဤသို့ အစဉ်အတိုင်း ဟောကြားအပ်သော စကားကို ဆိုလိုသည်။ ထိုပါဌ်တို့တွင် 'ဒါနကထာ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ဤဒါနမည်သည်ကား ချမ်းသာအပေါင်းတို့၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်၏၊ စည်းစိမ်တို့၏ အမြစ်မူလဖြစ်၏၊ စည်းစိမ်ခံစားမှုတို့၏ တည်ရာဖြစ်၏၊ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်နေသောသူ၏ ကိုးကွယ်ရာ၊ ပုန်းအောင်းရာ၊ လားရာ၊ လည်းလျောင်းရာ ဖြစ်၏။ ဤပစ္စုပ္ပန်နှင့် တမလွန်လောကတို့၌ ဒါနနှင့်တူသော မှီခိုရာ၊ တည်ရာ၊ အာရုံပြုရာ၊ စောင့်ရှောက်ရာ၊ ပုန်းအောင်းရာ၊ လားရာ၊ လည်းလျောင်းရာသည် မရှိပေ။ ဤဒါနသည် မှီခိုရာဖြစ်သော သဘောကြောင့် ရတနာဖြင့်ပြီးသော ခြင်္သေ့မင်း၏နေရာနှင့် တူ၏။ တည်ရာဖြစ်သော သဘောကြောင့် မဟာပထဝီမြေကြီးနှင့် တူ၏။ အာရုံပြုရာ (ဆွဲကိုင်ရာ) ဖြစ်သော သဘောကြောင့် ဆွဲကိုင်ရာကြိုးနှင့် တူ၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤဒါနသည် ဆင်းရဲဒုက္ခမှ ထုတ်ဆောင်တတ်သော သဘောကြောင့် လှေနှင့်တူ၏၊ သက်သာရာရစေတတ်သော သဘောကြောင့် စစ်မြေပြင်၌ ရဲရင့်သော သူရဲကောင်းနှင့် တူ၏၊ ဘေးမှ စောင့်ရှောက်တတ်သော သဘောကြောင့် ကောင်းစွာ တည်ဆောက်အပ်သော မြို့နှင့် တူ၏၊ ဝန်တိုခြင်း အညစ်အကြေးစသည်တို့ မလိမ်းကျံအပ်သော သဘောကြောင့် ကြာပဒုမ္မာနှင့် တူ၏၊ ထိုဝန်တိုခြင်း အညစ်အကြေးစသည်တို့ကို လောင်ကျွမ်းစေတတ်သော သဘောကြောင့် မီးနှင့်တူ၏၊ ချဉ်းကပ်နိုင်ခဲသော သဘောကြောင့် မြွေဟောက်နှင့်တူ၏၊ မထိတ်လန့်တတ်သော သဘောကြောင့် ခြင်္သေ့နှင့်တူ၏၊ ခွန်အားကြီးသော သဘောကြောင့် ဆင်နှင့်တူ၏၊ အလွန်မင်္ဂလာရှိသည်ဟု သမုတ်အပ်သော သဘောကြောင့် ဖြူသောနွားလားဥသဘနှင့်တူ၏၊ ဘေးကင်းရာ ဘဝသို့ ရောက်စေတတ်သော သဘောကြောင့် ဝလာဟက မြင်းမင်းနှင့် တူ၏။ ဤဒါနမည်သည်ကား ငါသွားအပ်သော လမ်းခရီးတည်း၊ ဤသည်ကား ငါ၏အနွယ်တည်း။ ပါရမီဆယ်ပါးတို့ကို ဖြည့်ကျင့်သော ငါသည် ဝေလာမအလှူကြီး၊ မဟာဂေါဝိန္ဒအလှူကြီး၊ မဟာသုဒဿနအလှူကြီး၊ ဝေဿန္တရာအလှူကြီး စသော များစွာသော အလှူကြီးတို့ကို ပေးလှူခဲ့ဖူးပြီ။ ယုန်မင်းဖြစ်စဉ်က ပြောင်ပြောင်တောက်သော မီးပုံထဲသို့ မိမိကိုယ်ကို စွန့်လွှတ်လှူဒါန်းခြင်းဖြင့် လာရောက်သော အလှူခံ (သိကြားမင်း) ၏ နှလုံးသားကို ယူခဲ့ဖူးပြီ။ စင်စစ်သော်ကား ဒါနသည် လောက၌ သိကြားမင်းစည်းစိမ်၊ မာရ်နတ်စည်းစိမ်၊ ဗြဟ္မာမင်းစည်းစိမ်၊ စကြာမင်းစည်းစိမ်၊ သာဝကပါရမီဉာဏ်၊ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်၊ သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်တို့ကို ပေးတတ်၏ဟူ၍ ဤသို့စသည်ဖြင့် ဒါန၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးနှင့်စပ်သော စကားတည်း။

Yasmā pana dānaṃ dento sīlaṃ samādātuṃ sakkoti, tasmā tadanantaraṃ sīlakathaṃ kathesi. Sīlakathanti sīlaṃ nāmetaṃ avassayo patiṭṭhā ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ. Sīlaṃ nāmetaṃ mama vaṃso[Pg.214], ahaṃ saṅkhapālanāgarājakāle bhūridattanāgarājakāle campeyyanāgarājakāle sīlavarājakāle mātuposakahatthirājakāle chaddantahatthirājakāleti anantesu attabhāvesu sīlaṃ paripūresiṃ. Idhalokaparalokasampattīnañhi sīlasadiso avassayo patiṭṭhā ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ natthi, sīlālaṅkārasadiso alaṅkāro natthi, sīlapupphasadisaṃ pupphaṃ natthi, sīlagandhasadiso gandho natthi. Sīlālaṅkārena hi alaṅkataṃ sīlagandhānulittaṃ sadevakopi loko olokento tittiṃ na gacchatīti evamādisīlaguṇappaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ.

အလှူပေးသောသူသည် သီလကို ဆောက်တည်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုဒါနကထာ၏နောက်၌ သီလကထာကို ဟောတော်မူ၏။ သီလကထာဟူသည်ကား ဤသီလမည်သည် မှီခိုရာ၊ တည်ရာ၊ အာရုံပြုရာ၊ စောင့်ရှောက်ရာ၊ ပုန်းအောင်းရာ၊ လားရာ၊ လည်းလျောင်းရာ ဖြစ်၏။ ဤသီလသည် ငါ၏အနွယ်တည်း။ ငါသည် သင်္ခပါလနဂါးမင်းဖြစ်စဉ်အခါ၊ ဘူရိဒတ်နဂါးမင်းဖြစ်စဉ်အခါ၊ စမ္ပေယျနဂါးမင်းဖြစ်စဉ်အခါ၊ သီလဝမင်းဖြစ်စဉ်အခါ၊ အမိကိုလုပ်ကျွေးသော ဆင်မင်းဖြစ်စဉ်အခါ၊ ဆဒ္ဒန်ဆင်မင်းဖြစ်စဉ်အခါ စသော အဆုံးမရှိသော ဘဝတို့၌ သီလကို ဖြည့်ကျင့်ခဲ့ပြီ။ ဤပစ္စုပ္ပန်နှင့် တမလွန်လောက စည်းစိမ်တို့၌ သီလနှင့်တူသော မှီခိုရာ၊ တည်ရာ၊ အာရုံပြုရာ၊ စောင့်ရှောက်ရာ၊ ပုန်းအောင်းရာ၊ လားရာ၊ လည်းလျောင်းရာသည် မရှိပေ။ သီလတည်းဟူသော တန်ဆာနှင့်တူသော တန်ဆာသည် မရှိ၊ သီလပန်းနှင့်တူသော ပန်းသည် မရှိ၊ သီလနံ့သာနှင့်တူသော နံ့သာသည် မရှိ။ သီလတည်းဟူသော တန်ဆာဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော၊ သီလတည်းဟူသော နံ့သာကို လိမ်းကျံအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို နတ်နှင့်တကွသော လူအပေါင်းသည် ကြည့်ရှု၍ မရောင့်ရဲနိုင်ဟူ၍ ဤသို့စသော သီလ၏ဂုဏ်နှင့် စပ်သော စကားကို ဟောတော်မူ၏။

‘‘Idaṃ pana sīlaṃ nissāya ayaṃ saggo labbhatī’’ti dassetuṃ sīlānantaraṃ saggakathaṃ kathesi. Saggakathanti ‘‘ayaṃ saggo nāma iṭṭho kanto manāpo, niccamettha kīḷā, niccaṃ sampattiyo labbhanti, cātumahārājikā devā navutivassasatasahassāni dibbasukhaṃ dibbasampattiṃ anubhavanti, tāvatiṃsā tisso ca vassakoṭiyo saṭṭhi ca vassasatasahassānī’’ti evamādisaggaguṇappaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ. Saggasampattiṃ kathayantānañhi buddhānaṃ mukhaṃ nappahoti. Vuttampi cetaṃ – ‘‘anekapariyāyena khvāhaṃ, bhikkhave, saggakathaṃ katheyya’’ntiādi (ma. ni. 3.255).

စင်စစ်သော်ကား 'ဤသီလကို မှီ၍ ဤနတ်ပြည်ကို ရအပ်၏' ဟု ပြခြင်းငှာ သီလ၏နောက်၌ နတ်ပြည်နှင့်စပ်သော စကား (သဂ္ဂကထာ) ကို ဟောတော်မူ၏။ သဂ္ဂကထာဟူသည်ကား 'ဤနတ်ပြည်မည်သည်ကား အလိုရှိအပ်၊ နှစ်သက်အပ်၊ နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ် ဖြစ်၏။ ဤနတ်ပြည်၌ အမြဲမပြတ် ပျော်ပါးမြူးတူးခြင်း၊ အမြဲမပြတ် စည်းစိမ်ပြည့်စုံခြင်းတို့ကို ရအပ်ကုန်၏။ စတုမဟာရာဇ်ဘုံ၌ ဖြစ်ကုန်သော နတ်တို့သည် အနှစ်ကိုးသန်းတို့ပတ်လုံး နတ်ချမ်းသာ၊ နတ်စည်းစိမ်ကို ခံစားကြရကုန်၏။ တာဝတိံသာဘုံ၌ ဖြစ်ကုန်သော နတ်တို့သည် အနှစ်သုံးကုဋေနှင့် ခြောက်သန်းတို့ပတ်လုံး ခံစားကြရကုန်၏' ဤသို့စသော နတ်ပြည်၏ဂုဏ်ကျေးဇူးနှင့်စပ်သော စကားတည်း။ နတ်ပြည်၏ စည်းစိမ်ပြည့်စုံပုံကို ဟောကြားတော်မူကြကုန်သော မြတ်စွာဘုရားတို့အား နှုတ်ကပတ်တော်သည်ပင် မလောက်နိုင်ပေ။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်သည်မဟုတ်ပါလော - 'ရဟန်းတို့၊ ငါသည် အထူးထူးသော အကြောင်းအရာတို့ဖြင့် နတ်ပြည်နှင့်စပ်သော စကားကို ဟောကြားရာ၏' စသည်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

Evaṃ saggakathāya palobhetvā pana hatthiṃ alaṅkaritvā tassa soṇḍaṃ chindanto viya ‘‘ayampi saggo anicco addhuvo, na ettha chandarāgo kattabbo’’ti dassanatthaṃ ‘‘appassādā kāmā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo’’tiādinā (ma. ni. 1.235-236; 2.42) nayena kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ kathesi. Tattha ādīnavoti doso. Okāroti avakāro lāmakabhāvo. Saṃkilesoti tehi sattānaṃ saṃsāre saṃkilissanaṃ. Yathāha – ‘‘saṃkilissanti vata, bho, sattā’’ti (ma. ni. 2.351).

ဤသို့ နတ်ပြည်စကားဖြင့် ဖျားယောင်းပြီးမှ ဆင်ကို တန်ဆာဆင်၍ ထိုဆင်၏နှာမောင်းကို ဖြတ်သကဲ့သို့ 'ဤနတ်ပြည်သည်လည်း မမြဲ၊ မခိုင်ခံ့၊ ဤနတ်ပြည်၌ သာယာတပ်မက်မှုကို မပြုအပ်' ဟု ပြခြင်းအကျိုးငှာ 'ကာမဂုဏ်တို့သည် သာယာဖွယ်နည်းပါးကုန်၏၊ ဆင်းရဲများကုန်၏၊ ပြင်းစွာပင်ပန်းခြင်းများကုန်၏၊ ဤကာမဂုဏ်၌ အပြစ်သည်သာ အလွန်များ၏' ဤသို့စသောနည်းဖြင့် ကာမဂုဏ်တို့၏ အပြစ် (အာဒီနဝ)၊ ယုတ်ညံ့ခြင်း (ဩကာရ)၊ ညစ်နွမ်းခြင်း (သံကိလေသ) ကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုစကား၌ အာဒီနဝဟူသည်မှာ အပြစ်တည်း။ ဩကာရဟူသည်မှာ ယုတ်ညံ့သောအဖြစ်တည်း။ သံကိလေသဟူသည်မှာ ထိုကာမဂုဏ်တို့ကြောင့် သတ္တဝါတို့ သံသရာ၌ ညစ်နွမ်းခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် 'အချင်းတို့၊ သတ္တဝါတို့သည် အမှန်ပင် ညစ်နွမ်းကြကုန်စွတကား' ဟု ဟောတော်မူ၏။

Evaṃ kāmādīnavena tajjetvā nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi. Kallacittanti arogacittaṃ. Sāmukkaṃsikāti sāmaṃ ukkaṃsikā attanāyeva uddharitvā gahitā, sayambhuñāṇena diṭṭhā asādhāraṇā aññesanti attho. Kā pana sāti? Ariyasaccadesanā. Tenevāha – dukkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ magganti. Virajaṃ vītamalanti rāgarajādīnaṃ abhāvā virajaṃ, rāgamalādīnaṃ [Pg.215] vigatattā vītamalaṃ. Dhammacakkhunti idha sotāpattimaggo adhippeto. Tassa uppattiākāradassanatthaṃ yaṃkiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti āha. Tañhi nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena evaṃ sabbasaṅkhataṃ paṭivijjhantaṃ uppajjati. Diṭṭho ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo. Esa nayo sesesupi. Tiṇṇā vicikicchā anenāti tiṇṇavicikiccho. Vigatā kathaṃkathā assāti vigatakathaṃkatho. Visārajjaṃ pattoti vesārajjappatto. Kattha? Satthusāsane. Nāssa paro paccayo, na paraṃ saddhāya ettha vattatīti aparappaccayo.

ဤသို့ ကာမဂုဏ်တို့၏ အပြစ်ဖြင့် ခြိမ်းခြောက်ပြီးလျှင် ကာမဂုဏ်မှ ထွက်မြောက်ခြင်း (နေက္ခမ္မ) ၌ အကျိုးကျေးဇူးကို ပြတော်မူ၏။ ကလ္လစိတ္တံဟူသည်မှာ ကိလေသာတည်းဟူသော အနာကင်းသော စိတ်တည်း။ သာမုက္ကံသိကာဟူသည်မှာ ကိုယ်တိုင်ထုတ်ဆောင်အပ်သော၊ ကိုယ်တော်တိုင်သာလျှင် ထုတ်နုတ်၍ ယူအပ်သော၊ သယမ္ဘူဉာဏ်ဖြင့် မြင်အပ်သော၊ သူတပါးတို့နှင့် မသက်ဆိုင်သော (တရားဒေသနာ) ဟု အနက်ရ၏။ ထိုဒေသနာသည် အဘယ်နည်းဟူမူ - အရိယသစ္စာဒေသနာတည်း။ ထို့ကြောင့် 'ဒုက္ခ၊ သမုဒယ၊ နိရောဓ၊ မဂ္ဂ' ဟူ၍ ဟောတော်မူ၏။ ဝိရဇံ ဝီတမလံဟူသည်ကား ရာဂမြူစသည်တို့ မရှိသောကြောင့် 'ဝိရဇ' မည်၏၊ ရာဂအညစ်အကြေးစသည်တို့ ကင်းပြီးဖြစ်သောကြောင့် 'ဝီတမလ' မည်၏။ ဓမ္မစက္ခုဟူသည်မှာ ဤနေရာ၌ သောတာပတ္တိမဂ်ကို အလိုရှိအပ်၏။ ထိုသောတာပတ္တိမဂ် ဖြစ်ပေါ်လာပုံကို ပြခြင်းငှာ 'ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသဘောရှိသော တရားအားလုံးသည် ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသဘောရှိ၏' ဟု ဟောတော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုသောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်သည် ဒုက္ခချုပ်ရာ နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ ကိစ္စ၏အစွမ်းဖြင့် ခပ်သိမ်းသော သင်္ခတတရားတို့ကို ဤသို့ ထိုးထွင်းလျက် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဤသီဟစစ်သူကြီးသည် အရိယသစ္စာတရားကို မြင်အပ်ပြီ၊ ထို့ကြောင့် 'ဒိဋ္ဌဓမ္မ' မည်၏။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ယုံမှားခြင်းကို ကူးမြောက်အပ်ပြီ၊ ထို့ကြောင့် 'တိဏ္ဏဝိစိကိစ္ဆ' မည်၏။ သို့လောသို့လော တွေးတောခြင်း ကင်းပြီ၊ ထို့ကြောင့် 'ဝိဂတကထံကထ' မည်၏။ ရဲရင့်ခြင်းသို့ ရောက်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဝေသာရဇ္ဇပတ္တ' မည်၏။ အဘယ်အရပ်၌ ရဲရင့်ခြင်းသို့ ရောက်သနည်းဟူမူ - မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ ဖြစ်၏။ ဤသာသနာတော်၌ သူတပါးကြောင့် ယုံကြည်ရခြင်း မရှိ၊ သူတပါးကို ယုံကြည်ခြင်းဖြင့် မဖြစ်၊ ထို့ကြောင့် 'အပရပစ္စယ' မည်၏။

Pavattamaṃsanti pakatiyā pavattaṃ kappiyamaṃsaṃ mūlaṃ gahetvā antarāpaṇe pariyesāhīti adhippāyo. Sambahulā nigaṇṭhāti pañcasatamattā nigaṇṭhā. Thūlaṃ pasunti thūlaṃ mahāsarīraṃ gokaṇṇamahiṃsasūkarasaṅkhātaṃ pasuṃ. Uddissakatanti attānaṃ uddisitvā kataṃ, māritanti attho. Paṭiccakammanti svāyaṃ taṃ maṃsaṃ paṭicca taṃ pāṇavadhakammaṃ phusati. Tañhi akusalaṃ upaḍḍhaṃ dāyakassa, upaḍḍhaṃ paṭiggāhakassa hotīti nesaṃ laddhi. Aparo nayo – paṭiccakammanti attānaṃ paṭiccakataṃ. Atha vā paṭiccakammanti nimittakammassetaṃ adhivacanaṃ, taṃ paṭiccakammaṃ ettha atthīti maṃsampi paṭiccakammanti vuttaṃ. Upakaṇṇaketi kaṇṇamūle. Alanti paṭikkhepavacanaṃ, kiṃ imināti attho. Na ca paneteti ete āyasmanto dīgharattaṃ avaṇṇakāmā hutvā avaṇṇaṃ bhāsantāpi abbhācikkhantā na jiridanti, abbhakkhānassa antaṃ na gacchantīti attho. Atha vā lajjanatthe idaṃ jiridantīti padaṃ daṭṭhabbaṃ, na lajjantīti attho.

ပဝတ္တမံသံ ဟူသည်မှာ သဘာဝအလျောက် ဖြစ်ပေါ်နေသော၊ အပ်စပ်သော အသားကို အဖိုးအခပေး၍ ဈေးထဲ၌ ရှာဖွေလော့ဟု သီဟစစ်သူကြီး၏ အလိုဆန္ဒကို ဆိုလိုသည်။ သမ္ပဟုလာ နိဂဏ္ဌာ ဟူသည်မှာ ငါးရာခန့်မျှရှိသော နိဂဏ္ဌတို့ဖြစ်သည်။ ထူလံ ပသုံ ဟူသည်မှာ နွားနောက်၊ ကျွဲ၊ ဝက်ဟု ဆိုအပ်သော ဆူဖြိုးပြီး ကြီးမားသော ကိုယ်ခန္ဓာရှိသည့် အခြေလေးချောင်းသတ္တဝါကို ဆိုလိုသည်။ ဥဒ္ဒိဿကတံ ဟူသည်မှာ မိမိကို ရည်ညွှန်း၍ သတ်ဖြတ်အပ်သော၊ သေစေအပ်သောအရာကို ဆိုလိုသည်။ ပဋိစ္စကမ္မံ ဟူသည်မှာ ထိုဂေါတမရဟန်းသည် ထိုအသားကို အကြောင်းပြု၍ သတ္တဝါကို သတ်ဖြတ်ခြင်းဟူသော ကံသို့ ရောက်၏၊ ထိုသတ္တဝါသတ်ခြင်း အကုသိုလ်ကံ၏ ထက်ဝက်သည် လှူဒါန်းသူအား ဖြစ်၏၊ ထက်ဝက်သည် ခံယူသူအား ဖြစ်၏ဟု ထိုနိဂဏ္ဌတို့၏ အယူဝါဒတည်း။ အခြားနည်းတစ်မျိုးမှာ ပဋိစ္စကမ္မံ ဟူသည် မိမိကို အကြောင်းပြု၍ ပြုအပ်သော မကောင်းမှုကို ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် ပဋိစ္စကမ္မံ ဟူသော ဤစကားသည် အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောအမှု (နိမိတ္တကံ) ၏ အမည်ဖြစ်သည်။ ထိုအသား၌ အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်သောအမှု ရှိသောကြောင့် အသားကိုလည်း ပဋိစ္စကမ္မ ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ ဥပကဏ္ဏကေ ဟူသည် နားရင်း၌ ဖြစ်သည်။ အလံ ဟူသော စကားသည် ငြင်းပယ်ခြင်းကို ပြသော စကားဖြစ်ပြီး၊ 'ဤစကားဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း' ဟု အနက်ရသည်။ န စ ပနေတေ ဟူသည်မှာ ထိုအရှင်တို့သည် ရှည်လျားစွာသော ကာလပတ်လုံး အပြစ်ကိုသာ ရှာလိုကြသဖြင့် အပြစ်ကို ပြောဆိုစွပ်စွဲကြသော်လည်း မပြီးဆုံးနိုင်ကြကုန်၊ စွပ်စွဲခြင်း၏ အဆုံးသို့ မရောက်နိုင်ကြကုန်ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် ‘ဇိရိဒန္တိ’ ဟူသော ပုဒ်ကို ရှက်ခြင်းအနက်၌ ရှုမြင်အပ်၏၊ မရှက်ကြကုန်ဟု အနက်ရသည်။

3. Assājānīyasuttavaṇṇanā

၃. အဿာဇာနီယသုတ် အဖွင့်

13. Tatiye aṅgehīti guṇaṅgehi. Tassaṃ disāyaṃ jāto hotīti tassaṃ sindhunadītīradisāyaṃ jāto hoti. Aññepi bhadrā assājānīyā tattheva jāyanti. Allaṃ vā sukkhaṃ vāti allatiṇaṃ vā sukkhatiṇaṃ vā. Nāññe asse ubbejetāti aññe asse na ubbejeti na paharati na ḍaṃsati na kalahaṃ karoti. Sāṭheyyānīti saṭhabhāvo. Kūṭeyyānīti kūṭabhāvo. Jimheyyānīti jimhabhāvo. Vaṅkeyyānīti vaṅkabhāvā. Iccassa catūhipi padehi asikkhitabhāvova kathito[Pg.216]. Vāhīti vahanasabhāvo dinnovādapaṭikaro. Yāva jīvitamaraṇapariyādānāti yāva jīvitassa maraṇena pariyosānā. Sakkaccaṃ paribhuñjatīti amataṃ viya paccavekkhitvā paribhuñjati. Purisathāmenātiādīsu ñāṇathāmādayo kathitā. Saṇṭhānanti osakkanaṃ paṭippassaddhi.

၁၃. တတိယသုတ်၌ အင်္ဂေဟိ ဟူသည်မှာ ဂုဏ်ကျေးဇူးတည်းဟူသော အင်္ဂါတို့နှင့် ဖြစ်သည်။ တဿံ ဒိသာယံ ဇာတော ဟောတိ ဟူသည်မှာ ထိုသိန္ဓုမြစ်ကမ်းနားအရပ်၌ မွေးဖွားသူ ဖြစ်သည်။ အခြားသော ကောင်းမြတ်သော အာဇာနည်မြင်းတို့သည်လည်း ထိုသိန္ဓုမြစ်ကမ်းနားအရပ်၌သာ မွေးဖွားကြကုန်၏။ အလ္လံ ဝါ သုက္ခံ ဝါ ဟူသည်မှာ စိုစွတ်သောမြက် သို့မဟုတ် ခြောက်သွေ့သောမြက်ကို ဆိုလိုသည်။ နာညေ အဿေ ဥဗ္ဗေဇေတာ ဟူသည်မှာ အခြားသော မြင်းတို့ကို ထိတ်လန့်အောင် မပြု၊ မကန်ကျောက်၊ မကိုက်၊ ခိုက်ရန်မပြုခြင်း ဖြစ်သည်။ သာဌေယျာနိ ဟူသည်မှာ စဉ်းလဲသော အဖြစ်ဖြစ်သည်။ ကူဋေယျာနိ ဟူသည်မှာ ကောက်ကျစ်သော အဖြစ်ဖြစ်သည်။ ဇိမှေယျာနိ ဟူသည်မှာ နွားသေးကောက်ကဲ့သို့ ကောက်ကျစ်သော အဖြစ်ဖြစ်သည်။ ဝကေင်္ယျာနိ ဟူသည်မှာ ထွန်းကိုင်းကဲ့သို့ ကောက်ကျစ်သော အဖြစ်ဖြစ်သည်။ ဤသို့သော ပုဒ်လေးပါးတို့ဖြင့် ထိုမြင်း၏ မသင်ကြားရသေးသည့်အဖြစ် (မယဉ်ကျေးသောသဘော) ကိုသာ ဆိုလိုသည်။ ဝါဟီ ဟူသည်မှာ ဝန်ဆောင်ခြင်း (ရွက်ဆောင်ခြင်း) သဘောရှိခြင်း၊ ပေးအပ်သော အဆုံးအမကို လိုက်နာခြင်း ဖြစ်သည်။ ယာဝ ဇီဝိတမရဏပရိယာဒါနာ ဟူသည်မှာ အသက်၏ သေဆုံးခြင်းဖြင့် အဆုံးတိုင်အောင် ဖြစ်သည်။ သက္ကစ္စံ ပရိဘုဉ္ဇတိ ဟူသည်မှာ နတ်ဆေးအမြှိုက်ကဲ့သို့ ဆင်ခြင်၍ သုံးဆောင်သည်။ ပုရိသထာမေန စသည်တို့၌ ဉာဏ်၏ စွမ်းအားစသည်တို့ကို ဟောတော်မူသည်။ သဏ္ဌာနံ ဟူသည်မှာ ဆုတ်နစ်ခြင်း၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း ဖြစ်သည်။

4. Assakhaḷuṅkasuttavaṇṇanā

၄. အဿခဠုင်္ကသုတ် အဖွင့်

14. Catutthe ‘‘pehī’’ti vuttoti ‘‘gacchā’’ti vutto. Piṭṭhito rathaṃ pavattetīti khandhaṭṭhikena yugaṃ uppīḷitvā pacchimabhāgena rathaṃ pavaṭṭento osakkati. Pacchā laṅghati, kubbaraṃ hanatīti dve pacchimapāde ukkhipitvā tehi paharitvā rathakubbaraṃ bhindati. Tidaṇḍaṃ bhañjatīti rathassa purato tayo daṇḍakā honti, te bhañjati. Rathīsāya satthiṃ ussajjitvāti sīsaṃ nāmetvā yugaṃ bhūmiyaṃ pātetvā satthinā rathīsaṃ paharitvā. Ajjhomaddatīti dvīhi purimapādehi īsaṃ maddanto tiṭṭhati. Ubbaṭumaṃ rathaṃ karotīti thalaṃ vā kaṇḍakaṭṭhānaṃ vā rathaṃ āropeti. Anādiyitvāti amanasikatvā agaṇitvā. Mukhādhānanti mukhaṭhapanatthāya dinnaṃ ayasaṅkhalikaṃ. Khīlaṭṭhāyīti cattāro pāde thambhe viya niccalaṃ ṭhapetvā khīlaṭṭhānasadisena ṭhānena tiṭṭhati. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitaṃ.

၁၄. စတုတ္ထသုတ်၌ ‘ပေဟိ’ ဟု ဆိုအပ်သော် ‘သွားလော့’ ဟု ဆိုလိုသည်။ ပိဋ္ဌိတော ရထံ ပဝတ္တေတိ ဟူသည်မှာ ပခုံးရိုးဖြင့် ထမ်းပိုးကို နှိပ်၍ နောက်ပိုင်းဖြင့် ရထားကို လည်စေလျက် ဆုတ်နစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ပစ္ဆာ လင်္ဃတိ၊ ကုဗ္ဗရံ ဟနတိ ဟူသည်မှာ နောက်ခြေနှစ်ဖက်ကို မြှောက်ပြီး ယင်းတို့ဖြင့် ကန်ကျောက်ကာ ရထားဦးတံကို ဖျက်ဆီးခြင်း ဖြစ်သည်။ တိဒဏ္ဍံ ဘဉ္ဇတိ ဟူသည်မှာ ရထား၏ ရှေ့မှောက်၌ သုံးချောင်းသော လှံတံတို့ ရှိကုန်၏၊ ယင်းတို့ကို ချိုးဖျက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ရထီသာယ သတ္ထိံ ဥဿဇ္ဇိတွာ ဟူသည်မှာ ဦးခေါင်းကို ညွတ်စေလျက် ထမ်းပိုးကို မြေ၌ ကျစေပြီး ပေါင်ဖြင့် ရထားဦးတံကို ကန်ကျောက်၍ ဖြစ်သည်။ အဇ္ဈောမဒ္ဒတိ ဟူသည်မှာ ရှေ့ခြေနှစ်ဖက်ဖြင့် ရထားဦးတံကို နင်းလျက် ရပ်တည်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဥဗ္ဗဋုမံ ရထံ ကရောတိ ဟူသည်မှာ ကုန်းသို့သော်လည်းကောင်း၊ ဆူးရှိရာအရပ်သို့သော်လည်းကောင်း ရထားကို တင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အနာဒိယိတွာ ဟူသည်မှာ နှလုံးမသွင်းဘဲ၊ ဂရုမစိုက်ဘဲ ဖြစ်သည်။ မုခါဓာနံ ဟူသည်မှာ နှုတ်သီး၌ ထားရှိရန် ပေးအပ်သော သံကွင်း ဖြစ်သည်။ ခီလဋ္ဌာယီ ဟူသည်မှာ ခြေလေးဘက်ကို တိုင်ကဲ့သို့ မလှုပ်မယှက် ထားရှိကာ တိုင်စိုက်ထူထားသကဲ့သို့သော နေရာ၌ ရပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသုတ်၌ ဝဋ်တရားကိုသာလျှင် ဟောတော်မူသည်။

5. Malasuttavaṇṇanā

၅. မလသုတ် အဖွင့်

15. Pañcame asajjhāyamalāti uggahitamantānaṃ asajjhāyakaraṇaṃ malaṃ nāma hoti. Anuṭṭhānamalā gharāti uṭṭhānavīriyābhāvo gharānaṃ malaṃ nāma. Vaṇṇassāti sarīravaṇṇassa. Rakkhatoti yaṃkiñci attano santakaṃ rakkhantassa. Avijjā paramaṃ malanti tato sesākusaladhammamalato aṭṭhasu ṭhānesu aññāṇabhūtā vaṭṭamūlasaṅkhātā bahalandhakāraavijjā paramaṃ malaṃ. Tato hi malataraṃ nāma natthi. Imasmimpi sutte vaṭṭameva kathitaṃ.

၁၅. ပဉ္စမသုတ်၌ အသဇ္ဈာယမလာ ဟူသည်မှာ သင်ယူတတ်မြောက်ပြီးသော ဂါထာမန္တန်တို့ကို သရဇ္ဈာယ်ခြင်း မပြုခြင်းသည် အညစ်အကြေးမည်၏။ အနုဋ္ဌာနမလာ ဃရာ ဟူသည်မှာ ထကြွလုံ့လမရှိခြင်းသည် အိမ်တို့၏ အညစ်အကြေးမည်၏။ ဝဏ္ဏဿ ဟူသည်မှာ ကိုယ်အဆင်း၏ ဖြစ်သည်။ ရက္ခတော ဟူသည်မှာ မိမိ၏ ပိုင်ဆိုင်သမျှသော ဥစ္စာပစ္စည်းစသည်တို့ကို စောင့်ရှောက်သူ၏ ဖြစ်သည်။ အဝိဇ္ဇာ ပရမံ မလံ ဟူသည်မှာ အခြားသော အကုသိုလ်တရားတည်းဟူသော အညစ်အကြေးထက် ရှစ်ပါးသော ဌာနတို့၌ မသိခြင်းဖြစ်၍ ဝဋ်၏ အခြေခံအကြောင်းရင်းဟု ဆိုအပ်သော ထူထဲသော အမိုက်တိုက်တည်းဟူသော အဝိဇ္ဇာသည် လွန်ကဲသောအညစ်အကြေး ဖြစ်သည်။ ထိုအဝိဇ္ဇာထက် သာလွန်ဆိုးဝါးသော အညစ်အကြေးဟူ၍ မရှိပေ။ ဤသုတ်၌လည်း ဝဋ်တရားကိုသာလျှင် ဟောတော်မူသည်။

6. Dūteyyasuttavaṇṇanā

၆. ဒူတေယျသုတ် အဖွင့်

16. Chaṭṭhe dūteyyanti dūtakammaṃ. Gantumarahatīti taṃ dūteyyasaṅkhātaṃ sāsanaṃ dhāretvā harituṃ arahati. Sotāti yo taṃ assa sāsanaṃ deti[Pg.217], tassa sotā. Sāvetāti taṃ uggaṇhitvā ‘‘idaṃ nāma tumhehi vutta’’nti paṭisāvetā. Uggahetāti suggahitaṃ katvā uggahetā. Dhāretāti sudhāritaṃ katvā dhāretā. Viññāti atthānatthassa atthaṃ jānitā. Viññāpetāti paraṃ vijānāpetā. Sahitā sahitassāti idaṃ sahitaṃ, idaṃ asahitanti evaṃ sahitāsahitassa kusalo, upagatānupagatesu cheko sāsanaṃ ārocento sahitaṃ sallakkhetvā āroceti. Na byathatīti vedhati na chambhati. Asandiddhanti nissandehaṃ vigatasaṃsayaṃ. Pucchitoti pañhatthāya pucchito.

၁၆. ဆဋ္ဌသုတ်၌ ဒူတေယျံ ဟူသည်မှာ တမန်၏ အမှုတည်း။ ဂန္တုမရဟတိ ဟူသည်မှာ တမန်၏အမှုဟု ဆိုအပ်သော ထိုသတင်းစကားကို ဆောင်ယူသွားရန် ထိုက်တန်ခြင်း ဖြစ်သည်။ သောတာ ဟူသည်မှာ မိမိအား ထိုသတင်းစကားကို ပေးအပ်စေခိုင်းသောသူ၏ စကားကို နာခံသူ ဖြစ်သည်။ သာဝေတာ ဟူသည်မှာ ထိုသတင်းစကားကို မှတ်သား၍ ‘ဤမည်သော သတင်းစကားကို သင်တို့ ပြောဆိုအပ်၏’ ဟု ပြန်လည်ကြားနာစေသူ ဖြစ်သည်။ ဥဂ္ဂဟေတာ ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ မှတ်သားတတ်သူ ဖြစ်သည်။ ဓာရေတာ ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ ဆောင်ထားတတ်သူ ဖြစ်သည်။ ဝိညာတာ ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်တိုင် ထိုသတင်းစကား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိရှိသူ ဖြစ်သည်။ ဝိညာပေတာ ဟူသည်မှာ သူတပါးအား သိရှိစေတတ်သူ ဖြစ်သည်။ သဟိတာ သဟိတဿ ဟူသည်မှာ ဤစကားသည် ပြေပြစ်၏၊ ဤစကားသည် မပြေပြစ်ဟု ဤသို့ ပြေပြစ်သည်မပြေပြစ်သည်၌ လိမ္မာလျက်၊ အကျိုးစီးပွားသို့ ကပ်သည်မကပ်သည်တို့၌ ကျွမ်းကျင်ပြီးလျှင် သတင်းစကားကို ကြားပြောသောအခါ အကျိုးရှိသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သတ်မှတ်မှတ်သား၍ ကြားပြောတတ်သူ ဖြစ်သည်။ န ဗျထတိ ဟူသည်မှာ မတုန်လှုပ်၊ ကိုယ်ခက်တရော်မရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ အသန္ဒိဒ္ဓံ ဟူသည်မှာ ယုံမှားခြင်းကင်းလျက် သံသယကင်းရှင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ပုစ္ဆိတော ဟူသည်မှာ ပြဿနာမေးမြန်းရန်အတွက် မေးမြန်းအပ်သော် ဖြစ်သည်။

7-8. Bandhanasuttadvayavaṇṇanā

၇-၈. ဗန္ဓနသုတ်နှစ်ရပ် အဖွင့်

17-18. Sattame ruṇṇenāti ruditena. Ākappenāti nivāsanapārupanādinā vidhānena. Vanabhaṅgenāti vanato bhañjitvā āhaṭena pupphaphalādipaṇṇākārena. Aṭṭhamepi eseva nayo.

၁၇-၁၈. သတ္တမသုတ်၌ ရုဏ္ဏေန ဟူသည်မှာ ငိုကြွေးခြင်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ အာကပ္ပေန ဟူသည်မှာ ဝတ်ရုံခြင်းစသော ပြင်ဆင်မှုအစီအရင်ဖြင့် ဖြစ်သည်။ ဝနဘင်္ဂေန ဟူသည်မှာ တောမှ ချိုးဖျက်၍ ယူဆောင်လာအပ်သော ပန်း၊ သစ်သီးစသော လက်ဆောင်ပစ္စည်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ အဋ္ဌမသုတ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

9. Pahārādasuttavaṇṇanā

၉. ပဟာရာဒသုတ် အဖွင့်

19. Navame pahārādoti evaṃnāmako. Asurindoti asurajeṭṭhako. Asuresu hi vepacitti rāhu pahārādoti ime tayo jeṭṭhakā. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti dasabalassa abhisambuddhadivasato paṭṭhāya ‘‘ajja gamissāmi sve gamissāmī’’ti ekādasa vassāni atikkamitvā dvādasame vasse satthu verañjāyaṃ vasanakāle ‘‘sammāsambuddhassa santikaṃ gamissāmī’’ti cittaṃ uppādetvā ‘‘mama ‘ajja sve’ti dvādasa vassāni jātāni, handāhaṃ idāneva gacchāmī’’ti taṅkhaṇaṃyeva asuragaṇaparivuto asurabhavanā nikkhamitvā divā divassa yena bhagavā tenupasaṅkami, ekamantaṃ aṭṭhāsīti so kira ‘‘tathāgataṃ pañhaṃ pucchitvā eva dhammaṃ suṇissāmī’’ti āgato, tathāgatassa pana diṭṭhakālato paṭṭhāya buddhagāravena pucchituṃ asakkonto api satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Tato satthā cintesi – ‘‘ayaṃ pahārādo mayi akathente paṭhamataraṃ kathetuṃ na sakkhissati, ciṇṇavasiṭṭhāneyeva naṃ kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ ekaṃ pañhaṃ pucchissāmī’’ti.

၁၉. နဝမသုတ်၌ 'ပဟာရာဒေါ' ဟူသည်မှာ ဤသို့ ပဟာရာဒဟု အမည်ရှိသော အသုရာတည်း။ 'အသုရိန္ဒော' ဟူသည်ကား အသုရာတို့၏ အကြီးအကဲတည်း။ မှန်၏၊ အသုရာပြည်၌ ဝေပစိတ္တိ၊ ရာဟုနှင့် ပဟာရာဒဟူသော ဤသုံးဦးတို့သည် အကြီးအကဲများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ 'ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ' ဟူသည်ကား ဘုရားဖြစ်တော်မူသောနေ့မှစ၍ 'ယနေ့ သွားအံ့၊ နက်ဖြန် သွားအံ့' ဟု စိတ်ကူးကာ ဆယ့်တစ်နှစ်တိုင်တိုင် ကျော်လွန်သွားပြီးနောက်၊ တစ်ဆယ့်နှစ်နှစ်မြောက်သောနှစ် မြတ်စွာဘုရား ဝေရဉ္ဇာပြည်၌ သီတင်းသုံးနေတော်မူစဉ်အခါ၌ 'မြတ်စွာဘုရား၏ ထံတော်သို့ သွားအံ့' ဟု စိတ်ဖြစ်ပေါ်လာပြီး 'ငါ့အား ယနေ့ သွားအံ့၊ နက်ဖြန် သွားအံ့ဟု ကြံစည်နေသည်မှာ တစ်ဆယ့်နှစ်နှစ် ရှိခဲ့လေပြီ။ ယခုပင် သွားတော့အံ့' ဟု နှလုံးသွင်းကာ ထိုခဏ၌ပင် အသုရာအပေါင်း ခြံရံလျက် အသုရာဘုံမှ ထွက်ခွာပြီးလျှင် နေ့အချိန်၌ မြတ်စွာဘုရား သီတင်းသုံးရာသို့ ချဉ်းကပ်၍ သင့်လျော်သော နေရာ၌ ရပ်တည်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုပဟာရာဒအသုရာသည် 'မြတ်စွာဘုရားအား ပြဿနာကို မေးမြန်းလျှောက်ထားပြီးမှသာ တရားနာအံ့' ဟု လာခဲ့သတတ်။ သို့သော်လည်း မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြင်ရသည့် အချိန်မှစ၍ မြတ်စွာဘုရားအပေါ် ရိုသေကိုင်းညွတ်မှုကြောင့် မမေးမြန်းဝံ့ဘဲ မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုး၍ သင့်လျော်သော နေရာ၌သာ ရပ်တည်ခဲ့၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် 'ဤပဟာရာဒအသုရာသည် ငါက စကားမစပါက ရှေးဦးစွာ ပြောဆိုရန် စွမ်းနိုင်လိမ့်မည်မဟုတ်။ ထို့ကြောင့် သူကျွမ်းကျင်လေ့လာပြီးသော အရာ၌သာ စကားစမြည်ပြောဆိုရန် တိုက်တွန်းသည့်အနေဖြင့် ပြဿနာတစ်ခုကို မေးမြန်းတော်မူအံ့' ဟု ကြံစည်တော်မူ၏။

Atha [Pg.218] naṃ pucchanto api pana pahārādātiādimāha. Tattha abhiramantīti ratiṃ vindanti, anukkaṇṭhamānā vasantīti attho. So ‘‘pariciṇṇaṭṭhāneyeva maṃ bhagavā pucchatī’’ti attamano hutvā abhiramanti, bhanteti āha. Anupubbaninnotiādīni sabbāni anupaṭipāṭiyā ninnabhāvassa vevacanāni. Na āyatakeneva papātoti na chinnataṭamahāsobbho viya āditova papāto. So hi tīrato paṭṭhāya ekaṅguladvaṅgulavidatthiratanayaṭṭhiusabhaaḍḍhagāvutagāvutaaḍḍhayojanādivasena gambhīro hutvā gacchanto sinerupādamūle caturāsītiyojanasahassagambhīro hutvā ṭhitoti dasseti.

ထို့နောက် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုပဟာရာဒအသုရာအား မေးမြန်းတော်မူလိုသဖြင့် 'ပဟာရာဒ၊ အသုရာတို့သည်...' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ 'အဘိရမန္တိ' ဟူသည် မွေ့လျော်ကြကုန်၏၊ မငြီးငွေ့ဘဲ နေထိုင်ကြကုန်၏ဟု အနက်ရ၏။ ထိုပဟာရာဒအသုရာသည်လည်း 'မြတ်စွာဘုရားသည် ငါကျွမ်းကျင်လေ့လာအပ်သော အရာ၌သာ ငါ့ကို မေးမြန်းတော်မူပေသည်' ဟု ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာဖြစ်လျက် 'အရှင်ဘုရား၊ မွေ့လျော်ကြပါကုန်၏' ဟု လျှောက်ထား၏။ 'အနုပုဗ္ဗနိန္နော' စသော စကားရပ်အားလုံးတို့သည် အစဉ်အတိုင်း နိမ့်ဆင်းသွားသော သဘော၏ ဝေဝုစ် (ထပ်တူပြု) စကားလုံးများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ 'န အာယတကေနေဝ ပပါတော' ဟူသည်ကား ကမ်းပါးပြတ်သော တွင်းကြီးကဲ့သို့ အစကတည်းက ချက်ချင်းနက်ဆင်းသွားသော ချောက်ကမ်းပါး မဟုတ်ပေ။ ထိုသမုဒ္ဒရာသည် ကမ်းစပ်မှစ၍ တစ်လက်မ၊ နှစ်လက်မ၊ တစ်ထွာ၊ တစ်တောင်၊ တစ်တုတ်၊ တစ်ဥသဘ၊ ဂါဝုတ်ဝက်၊ တစ်ဂါဝုတ်၊ ယူဇနာဝက် စသည်ဖြင့် အစဉ်အတိုင်း နက်ရှိုင်းသွားကာ မြင်းမိုရ်တောင်ခြေရင်းသို့ ရောက်သောအခါ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော ယူဇနာအနက် ရှိလျက် တည်ရှိသည်ကို ပြသ၏။

Ṭhitadhammoti ṭhitasabhāvo. Kuṇapenāti yena kenaci hatthiassādīnaṃ kaḷevarena. Thalaṃ ussāretīti hatthena gahetvā viya vīcipahāreneva thalaṃ khipati.

'ဌိတဓမ္မော' ဟူသည် တည်ရှိမြဲဖြစ်သော သဘောရှိ၏။ 'ကုဏပေန' ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော ဆင်၊ မြင်းစသည်တို့၏ အကောင်ပုပ်ဖြင့်။ 'ထလံ ဥဿာရေတိ' ဟူသည် လက်ဖြင့် ကိုင်ယူဘိသကဲ့သို့ လှိုင်းတံပိုးခတ်သဖြင့်သာလျှင် ကုန်းသို့ ပစ်ချ၏။

Gaṅgāyamunāti idha ṭhatvā imāsaṃ nadīnaṃ uppattikathaṃ kathetuṃ vaṭṭati. Ayaṃ tāva jambudīpo dasasahassayojanaparimāṇo, tattha catusahassayojanaparimāṇo padeso udakena ajjhotthaṭo mahāsamuddoti saṅkhaṃ gato, tisahassayojanappamāṇe manussā vasanti, tisahassayojanappamāṇe himavā patiṭṭhito ubbedhena pañcayojanasatiko caturāsītikūṭasahassapaṭimaṇḍito samantato sandamānapañcasatanadīvicitto, yattha āyāmavitthārena ca gambhīrato ca paṇṇāsapaṇṇāsayojanā diyaḍḍhayojanasataparimaṇḍalā anotattadaho kaṇṇamuṇḍadaho rathakāradaho chaddantadaho kuṇāladaho mandākinidaho sīhappapātadahoti satta mahāsarā patiṭṭhahanti.

'ဂင်္ဂါယမုနာ' အစရှိသော ဤပါလိ၌ ရပ်တန့်၍ ဤဂင်္ဂါ၊ ယမုနာမြစ်စသည်တို့၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံအကြောင်းကို ပြောဆိုရန် သင့်၏။ ရှေးဦးစွာ ဤဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းသည် ယူဇနာတစ်သောင်း အတိုင်းအရှည်ရှိ၏။ ထိုဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌ ရေလွှမ်းမိုးအပ်သော ယူဇနာလေးထောင် အတိုင်းအရှည်ရှိသော အရပ်သည် မဟာသမုဒ္ဒရာဟူ၍ ခေါ်ဝေါ်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ ယူဇနာသုံးထောင် အတိုင်းအရှည်ရှိသော အရပ်၌ လူတို့ နေထိုင်ကြ၏။ ယူဇနာသုံးထောင် အတိုင်းအရှည်ရှိသော အရပ်၌ ဟိမဝန္တာတောင်သည် တည်ရှိ၏။ ထိုဟိမဝန္တာတောင်သည် အစောက် (အမြင့်) အားဖြင့် ယူဇနာငါးရာရှိ၍၊ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော အထွတ်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်ပြီး၊ ထက်ဝန်းကျင်မှ စီးဆင်းသော ငါးရာသော မြစ်တို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်၏။ ထိုဟိမဝန္တာတောင်၌ အလျားအနံအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း ယူဇနာငါးဆယ်စီရှိကုန်သော၊ ယူဇနာတစ်ရာ့ငါးဆယ် အဝန်းရှိကုန်သော အနဝတတ်အိုင်၊ ကဏ္ဏမုဏ္ဍအိုင်၊ ရထကာရအိုင်၊ ဆဒ္ဒန်အိုင်၊ ကုဏာလအိုင်၊ မန္တာကိနိအိုင်၊ သီဟပ္ပပါတအိုင်ဟူ၍ ခုနစ်ပါးသော အိုင်ကြီးတို့သည် တည်ရှိကုန်၏။

Tesu anotatto sudassanakūṭaṃ cittakūṭaṃ kāḷakūṭaṃ gandhamādanakūṭaṃ kelāsakūṭanti imehi pañcahi pabbatehi parikkhitto. Tattha sudassanakūṭaṃ sovaṇṇamayaṃ dviyojanasatubbedhaṃ antovaṅkaṃ kākamukhasaṇṭhānaṃ tameva saraṃ paṭicchādetvā tiṭṭhati, cittakūṭaṃ sabbaratanamayaṃ, kāḷakūṭaṃ añjanamayaṃ, gandhamādanakūṭaṃ sānumayaṃ abbhantare muggavaṇṇaṃ, mūlagandho sāragandho pheggugandho tacagandho papaṭikāgandho rasagandho pattagandho pupphagandho phalagandho [Pg.219] gandhagandhoti imehi dasahi gandhehi ussannaṃ, nānappakāraosadhasañchannaṃ kāḷapakkhauposathadivase ādittamiva aṅgāraṃ jalantaṃ tiṭṭhati, kelāsakūṭaṃ rajatamayaṃ. Sabbāni sudassanena samānubbedhasaṇṭhānāni tameva saraṃ paṭicchādetvā ṭhitāni. Tāni sabbāni devānubhāvena nāgānubhāvena ca vassanti, nadiyo cetesu sandanti. Taṃ sabbampi udakaṃ anotattameva pavisati. Candimasūriyā dakkhiṇena vā uttarena vā gacchantā pabbatantarena tattha obhāsaṃ karonti, ujuṃ gacchantā na karonti. Tenevassa anotatto tisaṅkhā udapādi.

ထိုခုနစ်ပါးသော အိုင်ကြီးတို့အနက် အနဝတတ်အိုင်ကို သုဒဿနကူဋတောင်၊ စိတ္တကူဋတောင်၊ ကာဠကူဋတောင်၊ ဂန္ဓမာဒနကူဋတောင်၊ ကေလာသကူဋတောင်ဟူသော ဤငါးလုံးသော တောင်တို့သည် ရံပတ်လျက် ရှိ၏။ ထိုငါးလုံးသော တောင်တို့တွင် သုဒဿနကူဋတောင်သည် ရွှေဖြင့်ပြီး၏၊ အစောက် ယူဇနာနှစ်ရာရှိ၍၊ အတွင်းဘက်သို့ ကောက်လျက် ကျီးနှုတ်သီးသဏ္ဌာန် ရှိ၏။ ထိုအနဝတတ်အိုင်ကိုပင်လျှင် ဖုံးလွှမ်း၍ တည်ရှိ၏။ စိတ္တကူဋတောင်သည် ရတနာအလုံးစုံဖြင့် ပြီး၏။ ကာဠကူဋတောင်သည် မျက်စင်းဖြင့် ပြီး၏။ ဂန္ဓမာဒနကူဋတောင်သည် တောင်စောင်းတောင်လျှိုများဖြင့် ဆန်းကြယ်ပြီး အတွင်း၌ ပဲနောက်စိမ်းရောင် အဆင်းရှိ၏။ အမြစ်နံ့၊ အနှစ်နံ့၊ အကာနံ့၊ အခွံနံ့၊ အပွေးနံ့၊ အရည်နံ့၊ အရွက်နံ့၊ အပွင့်နံ့၊ အသီးနံ့၊ နံ့သာမျိုးတို့၏ အနံ့ဟူသော ဤဆယ်ပါးသော အနံ့တို့ဖြင့် ထုံမွမ်းအပ်လျက် များစွာသော ဆေးပင်တို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်၏။ လဆုတ်ပက္ခ ဥပုသ်နေ့၌ တောက်လောင်နေသော မီးကျီးခဲကဲ့သို့ တောက်ပလျက် တည်ရှိ၏။ ကေလာသကူဋတောင်သည် ငွေဖြင့်ပြီး၏။ တောင်အားလုံးတို့သည် သုဒဿနတောင်နှင့် တူမျှသော အစောက်နှင့် သဏ္ဌာန်ရှိကြသည်ဖြစ်၍ ထိုအနဝတတ်အိုင်ကိုပင်လျှင် ဖုံးလွှမ်း၍ တည်ရှိကုန်၏။ ထိုတောင်အားလုံးတို့သည် နတ်တို့၏ အာနုဘော်၊ နဂါးတို့၏ အာနုဘော်တို့ဖြင့် တည်ရှိကုန်၏။ ထိုတောင်တို့၌ မြစ်တို့သည်လည်း စီးဆင်းကုန်၏။ ထိုရေအားလုံးသည် အနဝတတ်အိုင်သို့သာလျှင် စီးဝင်၏။ လနှင့် နေတို့သည် တောင်တောင်ဘက်ခရီး (ဒက္ခိဏယာဉ်) ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ မြောက်မြောက်ဘက်ခရီး (ဥတ္တရယာဉ်) ဖြင့်သော်လည်းကောင်း သွားကြသောအခါ တောင်တို့၏အကြားမှ ဖြတ်သန်းသွားကြလျက် ထိုအိုင်၌ အရောင်အလင်းကို ပြုကုန်၏။ တည့်တည့် (ဖြောင့်ဖြောင့်) ဖြတ်သန်းသွားသောအခါ၌မူ အရောင်အလင်းကို မပြုကြကုန်။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ထိုအိုင်အား ‘အနဝတတ်’ (နေရောင်မထိသောအိုင်) ဟူသော အမည်သည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏။

Tattha manoharasilātalāni nimmacchakacchapāni phalikasadisanimmalodakāni nhānatitthāni supaṭiyattāni honti, yesu buddhā khīṇāsavā ca paccekabuddhā ca iddhimantā ca isayo nhāyanti, devayakkhādayo udakakīḷaṃ kīḷanti.

ထိုအနဝတတ်အိုင်၌ စိတ်ကြည်နူးဖွယ်ကောင်းသော ကျောက်ဖျာပြင်တို့ ရှိကုန်၏။ ငါး၊ လိပ်တို့ ကင်းကုန်၏။ ဖလ်သားနှင့်တူသော ကြည်လင်သော ရေရှိကုန်၏။ ရေချိုးဆိပ်တို့ကို ကောင်းစွာ စီရင်ပြင်ဆင်အပ်ကုန်၏။ ထိုရေချိုးဆိပ်တို့၌ ဘုရားရှင်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ရဟန္တာတို့သည်လည်းကောင်း၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့သည်လည်းကောင်း၊ တန်ခိုးကြီးသော ရသေ့တို့သည်လည်းကောင်း ရေချိုးတော်မူကြကုန်၏။ နတ်၊ ဘီလူးအစရှိသည်တို့သည် ရေကစားခြင်းကို ကစားကြကုန်၏။

Tassa catūsu passesu sīhamukhaṃ, hatthimukhaṃ, assamukhaṃ, usabhamukhanti cattāri mukhāni honti, yehi catasso nadiyo sandanti. Sīhamukhena nikkhantanadītīre sīhā bahutarā honti, hatthimukhādīhi hatthiassausabhā. Puratthimadisato nikkhantanadī anotattaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā itarā tisso nadiyo anupagamma pācīnahimavanteneva amanussapathaṃ gantvā mahāsamuddaṃ pavisati. Pacchimadisato ca uttaradisato ca nikkhantanadiyopi tatheva padakkhiṇaṃ katvā pacchimahimavanteneva uttarahimavanteneva ca amanussapathaṃ gantvā mahāsamuddaṃ pavisanti. Dakkhiṇamukhato nikkhantanadī pana taṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā uttarena ujukaṃ pāsāṇapiṭṭheneva saṭṭhi yojanāni gantvā pabbataṃ paharitvā uṭṭhāya parikkhepena tigāvutappamāṇā udakadhārā hutvā ākāsena saṭṭhi yojanāni gantvā tiyaggaḷe nāma pāsāṇe patitā, pāsāṇo udakadhārāvegena bhinno. Tattha paññāsayojanappamāṇā tiyaggaḷā nāma mahāpokkharaṇī jātā, pokkharaṇiyā kūlaṃ bhinditvā pāsāṇaṃ pavisitvā saṭṭhi yojanāni gatā. Tato ghanapathaviṃ bhinditvā ummaṅgena saṭṭhi yojanāni gantvā giñjhaṃ nāma tiracchānapabbataṃ paharitvā hatthatale pañcaṅgulisadisā pañca dhārā hutvā pavattati. Sā [Pg.220] tikkhattuṃ anotattaṃ padakkhiṇaṃ katvā gataṭṭhāne āvattagaṅgāti vuccati. Ujukaṃ pāsāṇapiṭṭhena saṭṭhi yojanāni gataṭṭhāne kaṇhagaṅgā, ākāsena saṭṭhi yojanāni gataṭṭhāne ākāsagaṅgā, tiyaggaḷapāsāṇe paññāsayojanokāse ṭhitā tiyaggaḷapokkharaṇī, kūlaṃ bhinditvā pāsāṇaṃ pavisitvā saṭṭhi yojanāni gataṭṭhāne bahalagaṅgāti, umaṅgena saṭṭhi yojanāni gataṭṭhāne umaṅgagaṅgāti vuccati. Viñjhaṃ nāma tiracchānapabbataṃ paharitvā pañca dhārā hutvā pavattanaṭṭhāne pana gaṅgā, yamunā, aciravatī, sarabhū, mahīti pañca saṅkhaṃ gatā. Evametā pañca mahānadiyo himavantato pavattantīti veditabbā.

ထိုအနဝတတ်အိုင်၏ လေးဘက်နံပါးတို့၌ ခြင်္သေ့ခံတွင်း၊ ဆင်ခံတွင်း၊ မြင်းခံတွင်း၊ နွားလားဥသဘခံတွင်း ဟူ၍ ရေထွက်ရာအဝ လေးပါးတို့ ရှိကုန်၏၊ ထိုအဝတို့မှ မြစ်လေးစင်းတို့သည် စီးဆင်းကုန်၏။ ခြင်္သေ့ခံတွင်းဝမှ ထွက်သော မြစ်နား၌ ခြင်္သေ့တို့သည် အထူးသဖြင့် များပြားကုန်၏။ ဆင်ခံတွင်းဝ အစရှိသည်တို့မှ ထွက်သော မြစ်နား၌ ဆင်၊ မြင်း၊ နွားလားဥသဘတို့သည် များပြားကုန်၏။ အရှေ့အရပ်မျက်နှာမှ ထွက်သော မြစ်သည် အနဝတတ်အိုင်ကို သုံးကြိမ် လက်ယာရစ် လှည့်ပတ်ပြီးလျှင် ကျန်ရှိသော မြစ်သုံးစင်းတို့သို့ မကပ်ရောက်ဘဲ အရှေ့ဟိမဝန္တာတောဖြင့်သာလျှင် နတ်ဘီလူးတို့၏ခရီးသို့ သွား၍ မဟာသမုဒ္ဒရာသို့ ဝင်၏။ အနောက်အရပ်နှင့် မြောက်အရပ်တို့မှ ထွက်သော မြစ်တို့သည်လည်း ထိုနည်းတူပင် အနဝတတ်အိုင်ကို သုံးကြိမ် လက်ယာရစ် လှည့်ပတ်ပြီးလျှင် အနောက်ဟိမဝန္တာတောင်နှင့် မြောက်ဟိမဝန္တာတောင်တို့ဖြင့်သာလျှင် နတ်ဘီလူးတို့၏ခရီးသို့ သွား၍ မဟာသမုဒ္ဒရာသို့ ဝင်ကုန်၏။ တောင်ဘက်မျက်နှာမှ ထွက်သော မြစ်သည်ကား ထိုအနဝတတ်အိုင်ကို သုံးကြိမ် လက်ယာရစ် လှည့်ပတ်ပြီးလျှင် မြောက်အရပ်သို့ ဖြောင့်ဖြောင့် ကျောက်ဖျာပြင်ဖြင့်သာလျှင် ယူဇနာခြောက်ဆယ် သွား၍ တောင်ကို ပုတ်ခတ်ဆောင့်မိပြီးမှ အထက်သို့ ပျံတက်လျက် အဝန်းအားဖြင့် သုံးဂါဝုတ်ပမာဏရှိသော ရေအယဉ်အစု ဖြစ်၍ ကောင်းကင်ဖြင့် ယူဇနာခြောက်ဆယ် သွားပြီးလျှင် တိယဂ္ဂဠအမည်ရှိသော ကျောက်ဖျာ၌ ကျ၏။ ထိုကျောက်ဖျာသည် ရေအယဉ်၏အဟုန်ဖြင့် ကွဲအက်၏။ ထိုကွဲရာအရပ်၌ ယူဇနာငါးဆယ် ပမာဏရှိသော တိယဂ္ဂဠာအမည်ရှိသော ရေကန်ကြီး ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုရေကန်၏ကမ်းကို ဖျက်ဆီး၍ ကျောက်ဖျာသို့ ဝင်ပြီးလျှင် ယူဇနာခြောက်ဆယ် သွားလေ၏။ ထိုနောက်မှ တခဲနက်သော မြေကြီးကို ခွဲလျက် ဥမင်လမ်းဖြင့် ယူဇနာခြောက်ဆယ် သွား၍ ဝိဉ္ဈအမည်ရှိသော အလျားရှည်သောတောင်ကို တိုက်ခတ်ပုတ်ခတ်ပြီးလျှင် လက်ဝါးပြင်၌ လက်ငါးချောင်းနှင့်တူသော ရေအယဉ်ငါးသွယ် ဖြစ်လျက် စီးဆင်း၏။ ထိုရေအယဉ်သည် အနဝတတ်အိုင်ကို သုံးကြိမ် လက်ယာရစ် လှည့်ပတ်၍ သွားသောအရပ်၌ 'အာဝတ္တဂင်္ဂါ' ဟု ခေါ်တွင်၏။ ကျောက်ဖျာပြင်ဖြင့် ဖြောင့်ဖြောင့် ယူဇနာခြောက်ဆယ် သွားသောအရပ်၌ 'ကဏှဂင်္ဂါ'၊ ကောင်းကင်ဖြင့် ယူဇနာခြောက်ဆယ် သွားသောအရပ်၌ 'အာကာသဂင်္ဂါ'၊ တိယဂ္ဂဠကျောက်ဖျာ၌ ယူဇနာငါးဆယ်ရှိသော အရပ်၌ တည်သောရေကို 'တိယဂ္ဂဠပေါက္ခရဏီ'၊ ကမ်းကိုခွဲ၍ ကျောက်ဖျာသို့ ဝင်လျက် ယူဇနာခြောက်ဆယ် သွားသောအရပ်၌ 'ဗဟလဂင်္ဂါ'၊ ဥမင်လမ်းဖြင့် ယူဇနာခြောက်ဆယ် သွားသောအရပ်၌ 'ဥမင်္ဂဂင်္ဂါ' ဟု ခေါ်တွင်၏။ ဝိဉ္ဈအမည်ရှိသော အလျားရှည်သောတောင်ကို တိုက်ခတ်၍ ရေအယဉ်ငါးသွယ်ဖြစ်လျက် စီးဆင်းသောအရပ်၌ကား ဂင်္ဂါ၊ ယမုနာ၊ အစိရဝတီ၊ သရဘူ၊ မဟီ ဟူ၍ မြစ်ငါးစင်းအဖြစ် ရေတွက်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုမြစ်ကြီးငါးစင်းတို့သည် ဟိမဝန္တာတောင်မှ စီးဆင်းကြကုန်၏ဟု သိအပ်၏။

Savantiyoti yā kāci savamānā gacchantī mahānadiyo vā kunnadiyo vā. Appentīti allīyanti osaranti. Dhārāti vuṭṭhidhārā. Pūrattanti puṇṇabhāvo. Mahāsamuddassa hi ayaṃ dhammatā – ‘‘imasmiṃ kāle devo mando jāto, jālakkhipādīni ādāya macchakacchape gaṇhissāmā’’ti vā ‘‘imasmiṃ kāle mahantā vuṭṭhi, labhissāma nu kho piṭṭhipasāraṇaṭṭhāna’’nti vā vattuṃ na sakkā. Paṭhamakappikakālato paṭṭhāya hi yaṃ sinerumekhalaṃ āhacca udakaṃ ṭhitaṃ, tato ekaṅgulamattampi udakaṃ neva heṭṭhā osīdati, na uddhaṃ uttarati. Ekarasoti asambhinnaraso.

'သဝန္တိယော' ဟူသည် စီးဆင်းသွားလာကြကုန်သော မြစ်ကြီး မြစ်ငယ် အားလုံးတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'အပ္ပေန္တိ' ဟူသည် ကပ်ငြိဝင်ရောက်ကုန်၏။ 'ဓာရာ' ဟူသည် မိုးရေအယဉ်တို့တည်း။ 'ပူရတ္တံ' ဟူသည် ပြည့်ခြင်းသို့ ရောက်သည်၏အဖြစ်တည်း။ စင်စစ်သော်ကား ဤမြစ်ကြီး မြစ်ငယ်တို့မှ စီးဝင်သောရေထက် ကောင်းကင်မှ ကျသောမိုးရေတို့ဖြင့် ပြည့်ခြင်း ယုတ်ခြင်း မထင်ရှားခြင်းသည် မဟာသမုဒ္ဒရာ၏ သဘာဝဓမ္မတာ ဖြစ်သည်။ "ယခုအခါ မိုးနည်းသွားပြီ၊ ပိုက်ကွန်စသည်တို့ကို ယူ၍ ငါး၊ လိပ်တို့ကို ဖမ်းယူကြကုန်အံ့" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ယခုအခါ မိုးကြီးနေပြီ၊ ကျောက်ကုန်းကို ဆန့်တန်းရာအရပ်ကို ရပါဦးမည်လော" ဟူ၍လည်းကောင်း ပြောဆိုရန် မဖြစ်နိုင်ပေ။ မှန်ပေသည်၊ ကမ္ဘာဦးကာလမှ စ၍ မြင့်မိုရ်တောင်ဦးခါးပန်းကို ထိခိုက်လျက် တည်ရှိသော ရေထုသည် ထိုမြင့်မိုရ်တောင်ခါးပန်းမှ လက်တစ်သစ်မျှပင် အောက်သို့လည်း မလျော့ကျ၊ အထက်သို့လည်း တက်မလာပေ။ 'ဧကရသော' ဟူသည် မရောနှောသော တစ်ခုတည်းသော အရသာရှိခြင်းတည်း။

Muttāti khuddakamahantavaṭṭadīghādibhedā anekavidhā. Maṇīti rattanīlādibhedo anekavidho. Veḷuriyoti vaṃsavaṇṇasirīsapupphavaṇṇādibhedo anekavidho. Saṅkhoti dakkhiṇāvaṭṭatambakucchikadhamanasaṅkhādibhedo anekavidho. Silāti setakāḷamuggavaṇṇādibhedo anekavidhā. Pavāḷanti khuddakamahantarattaghanarattādibhedaṃ anekavidhaṃ. Masāragallanti kabaramaṇi. Nāgāti ūmipiṭṭhavāsinopi vimānaṭṭhakā nāgāpi.

'မုတ္တာ' ဟူသည် ငယ်သောပုလဲ၊ ကြီးသောပုလဲ၊ လုံးသောပုလဲ၊ ရှည်သောပုလဲ စသည်ဖြင့် များပြားလှစွာသော ပုလဲအမျိုးမျိုး ဖြစ်သည်။ 'မဏိ' ဟူသည် နီသောပတ္တမြား၊ ညိုသောပတ္တမြား စသည်ဖြင့် များပြားလှစွာသော ပတ္တမြားအမျိုးမျိုး ဖြစ်သည်။ 'ဝေဠုရိယ' ဟူသည် ဝါးညွန့်အဆင်း၊ ကုက္ကိုပွင့်အဆင်းရှိသော များပြားလှစွာသော ကျောက်မျက်ရွဲအမျိုးမျိုး ဖြစ်သည်။ 'သင်္ခ' ဟူသည် လက်ယာရစ် ခရုသင်း၊ နီသောဝမ်းရှိသော ခရုသင်း၊ မှုတ်အပ်သော ခရုသင်း စသည်ဖြင့် များပြားလှစွာသော ခရုသင်းအမျိုးမျိုး ဖြစ်သည်။ 'သိလာ' ဟူသည် ဖြူသော ကျောက်သလင်း၊ မည်းသော ကျောက်သလင်း၊ ပဲနောက်အဆင်းရှိသော ကျောက်သလင်း စသည်ဖြင့် များပြားလှစွာသော ကျောက်သလင်းအမျိုးမျိုး ဖြစ်သည်။ 'ပဝါဠံ' ဟူသည် ငယ်သောသန္တာ၊ ကြီးသောသန္တာ၊ စင်းငယ်နီသောသန္တာ၊ တစ်ခဲနက်နီသောသန္တာ စသည်ဖြင့် များပြားလှစွာသော သန္တာအမျိုးမျိုး ဖြစ်သည်။ 'မသာရဂလ္လ' ဟူသည် ပြောက်ပြောက်ကျားကျားရှိသော ကျောက်မျက် ဖြစ်သည်။ 'နာဂါ' ဟူသည် လှိုင်းတံပိုးအပြင်၌ နေကြကုန်သော နဂါးတို့သည်လည်းကောင်း၊ ဗိမာန်၌ တည်ရှိကြကုန်သော နဂါးတို့သည်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။

Aṭṭha pahārādāti satthā aṭṭhapi dhamme vattuṃ sakkoti, soḷasapi bāttiṃsapi catusaṭṭhipi sahassampi, pahārādena pana aṭṭha kathitā, ahampi teheva sarikkhake katvā kathessāmīti cintetvā evamāha. Anupubbasikkhātiādīsu anupubbasikkhāya tisso sikkhā gahitā, anupubbakiriyāya terasa dhutaṅgāni, anupubbapaṭipadāya satta anupassanā aṭṭhārasa mahāvipassanā aṭṭhatiṃsa ārammaṇavibhattiyo sattatiṃsa bodhapakkhiyadhammā[Pg.221]. Na āyatakeneva aññāpaṭivedhoti maṇḍūkassa uppatitvā gamanaṃ viya āditova sīlapūraṇādiṃ akatvā arahattappaṭivedho nāma natthi, paṭipāṭiyā pana sīlasamādhipaññāyo pūretvāva sakkā arahattaṃ pattunti attho.

'အဋ္ဌ ပဟာရာဒါ' အစရှိသည်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ရှစ်ပါး၊ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါး၊ သုံးဆယ့်နှစ်ပါး၊ ခြောက်ဆယ့်လေးပါး၊ တစ်ရာ၊ တစ်ထောင်မျှသော အံ့ဖွယ်တရားတို့ကို ဟောတော်မူခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သော်လည်း၊ ပဟာရာဒအသုရိန်က ရှစ်ပါးသော အံ့ဖွယ်တို့ကိုသာ ပြောဆိုအပ်သဖြင့် ငါသည်လည်း ထိုသမုဒ္ဒရာ၌ ဖြစ်သောအံ့ဖွယ် ရှစ်ပါးတို့နှင့် တူညီသော တရားတို့ကို နှိုင်းယှဉ်၍ ဟောကြားအံ့ဟု ကြံဆတော်မူပြီးလျှင် ဤသို့ မိန့်တော်မူ၏။ 'အနုပုဗ္ဗသိက္ခာ' စသည်တို့၌— အစဉ်အတိုင်း ကျင့်အပ်သော သိက္ခာအားဖြင့် သိက္ခာသုံးပါးကို ယူအပ်ကုန်၏။ အစဉ်အတိုင်း ပြုအပ်သော အမူအရာအားဖြင့် ဓုတင်တစ်ဆယ့်သုံးပါးကို ယူအပ်ကုန်၏။ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်သော အကျင့်လမ်းစဉ်အားဖြင့် အနုပုဿနာခုနစ်ပါး၊ မဟာဝိပဿနာတစ်ဆယ့်ရှစ်ပါး၊ အာရုံကို ဝေဖန်ခြင်း သုံးဆယ့်ရှစ်ပါး၊ ဗောဓိပက္ခိယတရား သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးတို့ကို ယူအပ်ကုန်၏။ 'န အာယတကေနေဝ အညာပဋိဝေဓော' ဟူသည် ဖားသည် ခုန်လွှား၍ သွားသကဲ့သို့ အစကတည်းက သီလဖြည့်ကျင့်ခြင်း စသည်တို့ကို မပြုလုပ်ဘဲ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းမည်သည် မရှိ၊ စင်စစ်သော်ကား အစဉ်အတိုင်း သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာတို့ကို ဖြည့်ကျင့်စေပြီးမှသာ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိနိုင်သည်ဟူသော အနက်တည်း။

Ārakāvāti dūreyeva. Na tena nibbānadhātuyā ūnattaṃ vā pūrattaṃ vāti asaṅkhyeyyepi kappe buddhesu anuppannesu ekasattopi parinibbātuṃ na sakkoti, tadāpi ‘‘tucchā nibbānadhātū’’ti na sakkā vattuṃ. Buddhakāle ca pana ekekasmiṃ samāgame asaṅkhyeyyāpi sattā amataṃ ārādhenti, tadāpi na sakkā vattuṃ – ‘‘pūrā nibbānadhātū’’ti.

'အာရကာ' ဟူသည် ဝေးသောအရပ်၌ သာလျှင်တည်း။ 'န တေန နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ဦနတ္တံ ဝါ ပူရတ္တံ ဝါ' ဟူသည် မရေမတွက်နိုင်သော ကမ္ဘာတို့ပတ်လုံး ဘုရားရှင်တို့ ပွင့်ထွန်းတော်မမူသော အခါ၌ သတ္တဝါတစ်ဦးတစ်ယောက်မျှ ပရိနိဗ္ဗာန် မပြုနိုင်သော်လည်း၊ ထိုအခါ၌ နိဗ္ဗာန်ဓာတ်သည် "ဆိတ်သုဉ်းနေ၏" ဟု မပြောဆိုအပ်ပေ။ ဘုရားရှင် ပွင့်တော်မူသော အခါ၌ကား တရားပွဲ အစည်းအဝေးတစ်ခုခု၌ မရေမတွက်နိုင်သော သတ္တဝါတို့သည် နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုကြသော်လည်း၊ ထိုအခါ၌လည်း နိဗ္ဗာန်ဓာတ်သည် "ပြည့်လျှံနေ၏" ဟု မပြောဆိုအပ်ပေ။

10. Uposathasuttavaṇṇanā

၁၀. ဥပုသ်သုတ်အဖွင့်။

20. Dasame nisinno hotīti uposathakaraṇatthāya upāsikāya ratanapāsāde nisinno. Nisajja pana bhikkhūnaṃ cittāni olokento ekaṃ dussīlapuggalaṃ disvā ‘‘sacāhaṃ imasmiṃ puggale nisinneyeva pātimokkhaṃ uddisissāmi, sattadhā tassa muddhā phalissatī’’ti tassa anukampāya tuṇhīyeva ahosi. Abhikkantāti atikkantā parikkhīṇā. Uddhaste aruṇeti uggate aruṇasīse. Nandimukhiyāti tuṭṭhamukhiyā. Aparisuddhā, ānanda, parisāti ‘‘asukapuggalo aparisuddho’’ti avatvā ‘‘aparisuddhā, ānanda, parisā’’ti āha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

၂၀. ဒသမသုတ်၌ 'နိသိန္နော ဟောတိ' ဟူသည် ဥပုသ်ပြုခြင်းငှာ ဝိသာခါ ဒါယိကာမ၏ ရတနာပြာသာဒ်၌ သီတင်းသုံး နေတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ သီတင်းသုံး နေတော်မူစဉ် ရဟန်းတို့၏ စိတ်အကြံကို ကြည့်ရှုလတ်သော် သီလမရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးကို မြင်၍ "ငါသည် ဤသီလမရှိသော ပုဂ္ဂိုလ် ရှိနေစဉ် ပါတိမောက်ကို ပြသပါက ထိုသူ၏ ဦးခေါင်းသည် ခုနစ်စိတ် ကွဲလတ္တံ့" ဟု မြင်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသီလမရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား သနားစောင့်ရှောက်သဖြင့် ဆိတ်ဆိတ်သာလျှင် နေတော်မူ၏။ 'အဘိက္ကန္တာ' ဟူသည် လွန်ခဲ့ပြီ၊ ကုန်ဆုံးခဲ့ပြီ။ 'ဥဒ္ဓသ္တေ အရုဏေ' ဟူသည် အရုဏ်တက်သောအခါ။ 'နန္ဒိမုခိယာ' ဟူသည် နှစ်သက်ဖွယ် မျက်နှာရှိသောမျက်နှာဖြင့်။ 'အပရိသုဒ္ဓါ အာနန္ဒ ပရိသာ' ဟူသည် "ဤမည်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် မစင်ကြယ်" ဟု တိုက်ရိုက်မမိန့်ဘဲ "အာနန္ဒာ... ပရိသတ်သည် မစင်ကြယ်" ဟု မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ကြွင်းကျန်သော စကားရပ်များ၏ အဆုံးအဖြတ်သည် အလုံးစုံသော ဝါကျတို့၌ ရှင်းလင်းလွယ်ကူလှပေသည်။

Mahāvaggo dutiyo.

ဒုတိယမြောက် မဟာဝဂ် ပြီး၏။

3. Gahapativaggo

၃. ဂဟပတိဝဂ်။

1. Paṭhamauggasuttavaṇṇanā

၁. ပထမဥဂ္ဂသုတ်အဖွင့်။

21. Tatiyassa paṭhame paññatte āsane nisīdīti tassa kira ghare pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ pañca āsanasatāni niccaṃ paññattāneva honti, tesu aññatarasmiṃ āsane nisīdi. Taṃ suṇāhīti te suṇāhi, taṃ vā aṭṭhavidhaṃ acchariyadhammaṃ suṇāhi. Cittaṃ pasīdīti ‘‘buddho nu kho na buddho nu kho’’ti vitakkamattampi na uppajji, ayameva buddhoti cittuppādo pasanno anāvilo ahosi. Sakāni vā ñātikulānīti attano yāpanamattaṃ dhanaṃ [Pg.222] gahetvā ñātigharāni gacchatu. Kassa vo dammīti katarapurisassa tumhe dadāmi, ārocetha me attano adhippāyaṃ. Appaṭivibhattāti ‘‘ettakaṃ dassāmi ettakaṃ na dassāmi, idaṃ dassāmi idaṃ na dassāmī’’ti cittaṃ uppādentena hi paṭivibhattā nāma hoti, mayhaṃ pana na evaṃ. Atha kho saṅghikā viya gaṇasantakā viya ca sīlavantehi saddhiṃ sādhāraṇāyeva. Sakkaccaṃyeva payirupāsāmīti sahatthā upaṭṭhahāmi, cittīkārena upasaṅkamāmi.

၂၁. တတိယဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ 'ပညတ္တေ အာသနေ နိသီဒိ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ အဆုံးအဖြတ်ကို သိအပ်၏။ ထိုဥဂ္ဂသူကြွယ်၏ အိမ်၌ ငါးရာသော ရဟန်းတို့အတွက် နေရာငါးရာကို အမြဲတစေ ခင်းကျင်းထားလေ့ရှိသည်ဟု ဆို၏။ ထိုနေရာတို့တွင် အမှတ်မရှိသော နေရာတစ်ခု၌ ထိုင်နေခဲ့၏။ 'တံ သုဏာဟိ' ဟူသည်မှာ ထိုရှစ်ပါးသော အံ့ဖွယ်တရားတို့ကို နာယူလော့ သို့မဟုတ် ရှစ်ပါးအပြားရှိသော ထိုအံ့ဖွယ်တရားကို နာယူလော့ဟု ဆိုလိုသည်။ 'စိတ္တံ ပသီဒိ' ဟူသည်မှာ 'ဘုရားလော၊ ဘုရားမဟုတ်လေလော' ဟု အကြံမျှပင် မဖြစ်ဘဲ 'ဤအရှင်သည်ပင် ဘုရားတည်း' ဟူ၍ စိတ်ကြည်လင်ကာ နောက်ကျုခြင်းကင်းလျက် ဖြစ်ခဲ့၏။ 'သကာနိ ဝါ ဉာတိကုလာနိ' ဟူသည်မှာ မိမိအတွက် မျှတရုံမျှသော စည်းစိမ်ဥစ္စာကို ယူဆောင်၍ ဆွေမျိုးများအိမ်သို့ သွားလိုက သွားပါစေဟု ဆိုလိုသည်။ 'ကဿ ဝေါ ဒမ္မိ' ဟူသည်မှာ 'အဘယ်သူအား သင်တို့ကို ပေးရအံ့နည်း၊ သင်တို့၏ အလိုဆန္ဒကို ငါ့အား ပြောပြကြပါ' ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အပ္ပဋိဝਿဘတ္တာ' ဟူသည်မှာ 'ဤမျှလောက်ကို ပေးမည်၊ ဤမျှလောက်ကို မပေးဘဲ ချန်ထားမည်၊ ဤအရာကို ပေးမည်၊ ဤအရာကို မပေးဘဲ ချန်ထားမည်' ဟူ၍ စိတ်ကူးစိတ်သန်း ဖြစ်ပေါ်တတ်သောသူကိုသာ 'ဝေဖန်ပိုင်းခြားသူ' ဟု ခေါ်၏။ ငါ့အားမူကား ထိုကဲ့သို့သော စိတ်သဘောထားမျိုး မရှိပေ။ စင်စစ်သော်ကား သံဃာ့ဥစ္စာကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဂိုဏ်းဥစ္စာကဲ့သို့လည်းကောင်း သီလရှိသူတို့နှင့် အတူတကွ ပိုင်ဆိုင်ဆက်ဆံအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ 'သက္ကစ္စံယေဝ ပယိရုပါသာမိ' ဟူသည်မှာ မိမိလက်ဖြင့် လုပ်ကျွေးပြုစု၏၊ ရိုသေကိုင်းညွတ်စွာ ဆည်းကပ်ကိုးကွယ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Anacchariyaṃ kho pana maṃ, bhanteti, bhante, yaṃ maṃ devatā upasaṅkamitvā evaṃ ārocenti, idaṃ na acchariyaṃ. Yaṃ panāhaṃ tatonidānaṃ cittassa uṇṇatiṃ nābhijānāmi, taṃ eva acchariyanti vadati. Sādhu sādhu, bhikkhūti ettha kiñcāpi bhikkhuṃ āmanteti, upāsakasseva pana veyyākaraṇasampahaṃsane esa sādhukāroti veditabbo.

'အနစ္ဆရိယံ ခေါ ပန မံ, ဘန္တေ' ဟူသည်မှာ 'အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်ထံသို့ နတ်တို့ လာရောက်ပြီး ဤသို့ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်သည် ကောင်းစွာ ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်ဖြစ်ပါသည် စသည်ဖြင့် ကြားပြောလာခြင်းသည် အံ့ဖွယ်မရှိလှပါ။ စင်စစ်သော်ကား ထိုနတ်တို့ ကြားပြောခြင်းကြောင့် စိတ်၏ တက်ကြွထောင်လွှားခြင်းကို အကျွန်ုပ် မသိစဖူးပါ၊ ထိုသို့ စိတ်မတက်ကြွခြင်းသည်သာ အံ့ဖွယ်ဖြစ်ပါသည်' ဟု လျှောက်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သာဓု သာဓု, ဘိက္ခူ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ ရဟန်းကို ခေါ်တော်မူသော်လည်း ဥဂ္ဂဥပါသကာ၏ ဖြေကြားချက်ကို ဝမ်းမြောက်တော်မူသဖြင့် ဤသို့ ကောင်းချီးပေးတော်မူခြင်းဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

2. Dutiyauggasuttavaṇṇanā

၂. ဒုတိယ ဥဂ္ဂသုတ်အဖွင့်။

22. Dutiye nāgavaneti tassa kira seṭṭhino nāgavanaṃ nāma uyyānaṃ, so tattha purebhattaṃ gandhamālādīni gāhāpetvā uyyānakīḷikaṃ kīḷitukāmo gantvā paricāriyamāno bhagavantaṃ addasa. Saha dassanenevassa purimanayeneva cittaṃ pasīdi, surāpānena ca uppannamando taṅkhaṇaṃyeva pahīyi. Taṃ sandhāyevamāha. Oṇojesinti udakaṃ hatthe pātetvā adāsiṃ. Asukoti amuko. Samacittova demīti ‘‘imassa thokaṃ, imassa bahuka’’nti evaṃ cittanānattaṃ na karomi, deyyadhammaṃ pana ekasadisaṃ karomīti dasseti. Ārocentīti ākāse ṭhatvā ārocenti. Natthi taṃ saṃyojananti iminā upāsako attano anāgāmiphalaṃ byākaroti.

၂၂. ဒုတိယသုတ်၌ 'နာဂဝနေ' ဟူသည်မှာ ထိုဥဂ္ဂသူဌေး၏ နာဂဝနအမည်ရှိသော ဥယျာဉ် ဖြစ်သတတ်။ ထိုဥဂ္ဂသူဌေးသည် ထိုဥယျာဉ်၌ နံနက်ပိုင်းတွင် နံ့သာပန်းစသည်တို့ကို ယူဆောင်စေလျက် ဥယျာဉ်ကစားလိုသဖြင့် သွား၍ စံပယ်မွေ့လျော်စဉ် မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြင်ရ၏။ ဖူးမြင်ရသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ရှေးနည်းအတိုင်းပင် စိတ်ကြည်လင်လာပြီး သေရည်သောက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်နေသော မူးယစ်ခြင်းသည်လည်း ထိုစိတ်ကြည်လင်သော ခဏ၌ပင် ပျောက်ကွယ်သွား၏။ ထိုအကြောင်းကို ရည်ရွယ်၍ 'သဟ ဒဿနေနေဝ' စသော စကားကို လျှောက်ဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဩဏောဇေသိံ' ဟူသည်မှာ လက်သို့ ရေစက်ချ၍ လှူဒါန်းခဲ့၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အသုကော' ဟူသည်မှာ ဤမည်သောသူ ဖြစ်သည်။ 'သမစိတ္တောဝ ဒေမိ' ဟူသည်မှာ 'ဤသူအား အနည်းငယ်၊ ဤသူအား အများအပြား' ဟူ၍ ဤသို့ စိတ်၏ ခွဲခြားမှုကို မပြုလုပ်ဘဲ လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို တန်းတူရည်တူပင် ပြုလုပ်၍ လှူဒါန်း၏ဟု ပြသလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အာရောစေန္တိ' ဟူသည်မှာ ကောင်းကင်၌ ရပ်တည်လျက် ကြားပြောကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'နတ္ထိ တံ သံယောဇနံ' ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် ဥပါသကာသည် မိမိ၏ အနာဂါမိဖိုလ်ကို ထုတ်ဖော်ပြောကြားခြင်း ဖြစ်သည်။

3. Paṭhamahatthakasuttavaṇṇanā

၃. ပထမ ဟတ္ထကသုတ်အဖွင့်။

23. Tatiye hatthako āḷavakoti bhagavatā āḷavakayakkhassa hatthato hatthehi sampaṭicchitattā hatthakoti laddhanāmo rājakumāro. Sīlavāti pañcasīladasasīlena sīlavā. Cāgavāti cāgasampanno. Kaccittha, bhanteti, bhante, kacci ettha bhagavato byākaraṇaṭṭhāne. Appicchoti adhigamappicchatāya appiccho.

၂၃. တတိယသုတ်၌ 'ဟတ္ထကော အာဠဝကော' ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားသည် အာဠဝကဘီလူး၏ လက်မှ လက်တော်တို့ဖြင့် ခံယူတော်မူခဲ့သောကြောင့် 'ဟတ္ထက' ဟု အမည်ရသော မင်းသား ဖြစ်သည်။ 'သီလဝါ' ဟူသည်မှာ ငါးပါးသီလ၊ ဆယ်ပါးသီလတို့နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် သီလရှိသူ ဖြစ်သည်။ 'စာဂဝါ' ဟူသည်မှာ စွန့်ကြဲခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်သည်။ 'ကစ္စိတ္ထ, ဘန္တေ' ဟူသည်မှာ 'အရှင်ဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဖြေကြားတော်မူသောအခါ၌ အသို့နည်း' ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အပ္ပိစ္ဆော' ဟူသည်မှာ ရရှိပြီးသော မဂ်ဖိုလ်ကို ထုတ်ဖော်ပြသလိုသော အလိုမရှိခြင်းကြောင့် 'အလိုနည်းသောသူ' ဟု မည်၏။

4. Dutiyahatthakasuttavaṇṇanā

၄. ဒုတိယ ဟတ္ထကသုတ်အဖွင့်။

24. Catutthe [Pg.223] pañcamattehi upāsakasatehīti sotāpannasakadāgāmīnaṃyeva ariyasāvakaupāsakānaṃ pañcahi satehi parivuto bhuttapātarāso gandhamālavilepenacuṇṇāni gahetvā yena bhagavā tenupasaṅkami. Saṅgahavatthūnīti saṅgaṇhanakāraṇāni. Tehāhanti tehi ahaṃ. Taṃ dānena saṅgaṇhāmīti naṅgalabalibaddabhattabījādīni ceva gandhamālamūlādīni ca datvā saṅgaṇhāmi. Peyyavajjenāti amma, tāta, bhātara, bhaginītiādikena kaṇṇasukhena mudukena piyavacanena saṅgaṇhāmi. Atthacariyāyāti ‘‘imassa dānena vā piyavacanena vā kiccaṃ natthi, atthacariyāya saṅgaṇhitabbayuttako aya’’nti ñatvā uppannakiccanittharaṇasaṅkhātāya atthacariyāya saṅgaṇhāmi. Samānattatāyāti ‘‘imassa dānādīhi kiccaṃ natthi, samānattatāya saṅgaṇhitabbo aya’’nti ekato khādanapivananisajjādīhi attanā samānaṃ katvā saṅgaṇhāmi. Daliddassa kho no tathā sotabbaṃ maññantīti daliddassa kiñci dātuṃ vā kātuṃ vā asakkontassa, yathā daliddassa no tathā sotabbaṃ maññanti, mama pana sotabbaṃ maññanti, dinnovāde tiṭṭhanti, na me anusāsaniṃ atikkamitabbaṃ maññanti. Yoni kho tyāyanti upāyo kho te ayaṃ. Imesu pana dvīsupi suttesu satthārā sīlacāgapaññā missakā kathitāti veditabbā.

၂၄. စတုတ္ထသုတ်၌ 'ပဉ္စမတ္တေဟိ ဥပါသကသတေဟိ' ဟူသည်မှာ သောတာပန်နှင့် သကဒါဂါမ်သာ ဖြစ်ကုန်သော အရိယာသာဝက ဥပါသကာ ငါးရာတို့ ခြံရံအပ်သည်ဖြစ်၍ နံနက်စာ စားပြီးနောက် နံ့သာ၊ ပန်း၊ နံ့သာရည်၊ နံ့သာမှုန့်တို့ကို ယူဆောင်ကာ မြတ်စွာဘုရားရှိရာသို့ ချဉ်းကပ်ခဲ့၏။ 'သင်္ဂဟဝတ္ထူနိ' ဟူသည်မှာ ချီးမြှောက်ခြင်း၏ အကြောင်းတရားတို့တည်း။ 'တေဟာဟံ' ဟူသည်မှာ ထိုသင်္ဂဟတရားတို့ဖြင့် ငါသည် ဟု ဆိုလိုသည်။ 'တံ ဒါနေန သင်္ဂဏှာမိ' ဟူသည်မှာ ထွန်၊ နွားလား၊ ထမင်း၊ မျိုးစေ့စသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ နံ့သာပန်းစသည်တို့ကိုလည်းကောင်း ပေးကမ်းလှူဒါန်း၍ ချီးမြှောက်၏။ 'ပေယျဝဇ္ဇေန' ဟူသည်မှာ 'အမိ၊ အဖ၊ ညီ၊ နှမ' စသည်ဖြင့် နားဝင်ချို၍ နူးညံ့သိမ်မွေ့သော ချစ်ဖွယ်သော စကားကို ဆိုလျက် ချီးမြှောက်၏။ 'အတ္ထစရိယာယ' ဟူသည်မှာ 'ဤသူ့အား ပေးကမ်းခြင်း သို့မဟုတ် ချစ်ဖွယ်သောစကား ပြောဆိုခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်ရန်မရှိ၊ အကျိုးစီးပွားကို ဆောင်ရွက်ပေးခြင်းဖြင့်သာ ချီးမြှောက်ထိုက်သူ ဖြစ်သည်' ဟု သိရှိ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော အမှုကိစ္စတို့ကို ပြီးမြောက်စေခြင်းတည်းဟူသော အကျိုးစီးပွားကို ကျင့်ဆောင်ခြင်းဖြင့် ချီးမြှောက်၏။ 'သမာနတ္တတာယ' ဟူသည်မှာ 'ဤသူ့အား ပေးကမ်းခြင်းစသည်တို့ဖြင့် ချီးမြှောက်ရန်မလို၊ မိမိနှင့် ထပ်တူထပ်မျှ ထား၍သာ ချီးမြှောက်ထိုက်သူ ဖြစ်သည်' ဟု သိရှိ၍ အတူတကွ စားသောက်ခြင်း၊ ထိုင်ခြင်းစသည်တို့ဖြင့် မိမိနှင့် ထပ်တူထပ်မျှ ပြုလုပ်၍ ချီးမြှောက်၏။ 'ဒလိဒ္ဒဿ ခေါ နော တထာ သောတဗ္ဗံ မညန္တိ' ဟူသည်မှာ တစ်စုံတစ်ခုသော ဥစ္စာကို ပေးလှူရန် သို့မဟုတ် တစ်စုံတစ်ခုသော အမှုကို ဆောင်ရွက်ရန် မစွမ်းနိုင်သော ဆင်းရဲသားတို့၏ စကားကို နာယူထိုက်သည်ဟု မယူဆကြသကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ၊ ငါ၏ စကားကိုမူ နာယူထိုက်သည်ဟု ယူဆကြ၏၊ ပေးအပ်သော အဆုံးအမ၌ တည်ကြ၏၊ ငါ၏ ဆုံးမစကားကို မလွန်ဆန်ထိုက်ဟု ယူဆကြ၏။ 'ယောနိ ခေါ တျာယံ' ဟူသည်မှာ 'ဤသို့ သင်္ဂဟတရားတို့ဖြင့် ချီးမြှောက်ခြင်းသည် သင်၏ သင့်လျော်သော အကြောင်းလမ်းသာလျှင် ဖြစ်၏' ဟု ဆိုလိုသည်။ ဆက်၍ဆိုရသော် ဤသုတ်နှစ်ခုလုံး၌ မြတ်စွာဘုရားသည် လောကီလောကုတ္တရာ ရောနှောလျက်ရှိသော သီလ၊ စာဂ၊ ပညာတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။

5-6. Mahānāmasuttādivaṇṇanā

၅-၆. မဟာနာမသုတ်စသည်တို့၏အဖွင့်။

25-26. Pañcame atthūpaparikkhitā hotīti atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ upaparikkhitā hoti. Chaṭṭhe saddhāsīlacāgā missakā kathitā.

၂၅-၂၆. ပဉ္စမသုတ်၌ 'အတ္ထူပပရိက္ခိတာ ဟောတိ' ဟူသည်မှာ အကျိုးရှိသည် မရှိသည်၊ အကြောင်းဟုတ်သည် မဟုတ်သည်ကို စူးစမ်းဆင်ခြင်တတ်၏။ ဆဋ္ဌသုတ်၌ လောကီလောကုတ္တရာ ရောနှောအပ်သော သဒ္ဓါ၊ သီလ၊ စာဂတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

7. Paṭhamabalasuttavaṇṇanā

၇. ပထမ ဗလသုတ်အဖွင့်။

27. Sattame ujjhattibalāti ujjhānabalā. Bālānañhi ‘‘yaṃ asuko idañcidañca āha, maṃ so āha, na añña’’nti evaṃ ujjhānameva balaṃ. Nijjhattibalāti ‘‘na idaṃ evaṃ, evaṃ nāmeta’’nti atthānatthanijjhāpanaṃyeva balaṃ. Paṭisaṅkhānabalāti paccavekkhaṇabalā. Khantibalāti adhivāsanabalā.

၂၇. သတ္တမသုတ်၌ 'ဥဇ္ဈတ္တိဗလာ' ဟူသည်မှာ အပြစ်ရှာတတ်သော အားရှိကုန်၏။ စင်စစ် လူမိုက်တို့အား 'ဤအမည်ရှိသောသူသည် ဤသို့ ဤသို့ ပြောဆိုခဲ့ရာတွင် ငါ့ကိုသာ ရည်ရွယ်၍ ပြောဆိုခြင်းဖြစ်သည်၊ အခြားသူကို ပြောခြင်းမဟုတ်' ဟု ဤသို့ အပြစ်တင် ငြိုငြင်ခြင်းသည်သာလျှင် အားဖြစ်၏။ 'နိဇ္ဈတ္တိဗလာ' ဟူသည်မှာ 'ဤအနက်သဘောသည် ဤသို့မဟုတ်၊ ဤအနက်သဘောသည် ဤသို့သာဖြစ်သည်' ဟု အကျိုးရှိသည် မရှိသည်ကို ဆင်ခြင်ခြင်း (သိမြင်အောင် ရှင်းပြခြင်း) သည်သာလျှင် အားဖြစ်၏။ 'ပဋိသင်္ခါနဗလာ' ဟူသည်မှာ ဆင်ခြင်ခြင်းတည်းဟူသော အားရှိကုန်၏။ 'ခန္တိဗလာ' ဟူသည်မှာ သည်းခံခြင်းတည်းဟူသော အားရှိကုန်၏။

8. Dutiyabalasuttavaṇṇanā

၈. ဒုတိယ ဗလသုတ်အဖွင့်။

28. Aṭṭhame [Pg.224] balānīti ñāṇabalāni. Āsavānaṃ khayaṃ paṭijānātīti arahattaṃ paṭijānāti. Aniccatoti hutvā abhāvākārena. Yathābhūtanti yathāsabhāvato. Sammappaññāyāti sahavipassanāya maggapaññāya. Aṅgārakāsūpamāti santāpanaṭṭhena aṅgārakāsuyā upamitā ime kāmāti. Vivekaninnanti phalasamāpattivasena nibbānaninnaṃ. Vivekaṭṭhanti kilesehi vajjitaṃ dūrībhūtaṃ vā. Nekkhammābhiratanti pabbajjābhirataṃ. Byantibhūtanti vigatantabhūtaṃ ekadesenāpi anallīnaṃ visaṃyuttaṃ visaṃsaṭṭhaṃ. Āsavaṭṭhāniyehīti sampayogavasena āsavānaṃ kāraṇabhūtehi, kilesadhammehīti attho. Atha vā byantibhūtanti vigatavāyanti attho. Kuto? Sabbaso āsavaṭṭhāniyehi dhammehi, sabbehi tebhūmakadhammehīti attho. Imasmiṃ sutte ariyamaggo lokiyalokuttaro kathito.

၂၈. အဋ္ဌမသုတ်၌ 'ဗလာနိ' ဟူသည်မှာ ဉာဏ်တည်းဟူသော အားတို့ ဖြစ်သည်။ 'အာသဝါနံ ခယံ ပဋိဇာနာတိ' ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဝန်ခံ၏။ 'အနိစ္စတော' ဟူသည်မှာ ဖြစ်ပေါ်ပြီးလျှင် မရှိတော့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'ယထာဘူတံ' ဟူသည်မှာ သဘောအတိုင်း ဖြစ်သည်။ 'သမ္မပ္ပညာယ' ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာနှင့်တကွဖြစ်သော မဂ်ပညာဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'အင်္ဂါရကာသူပမာ' ဟူသည်မှာ ပူပန်စေတတ်သော သဘောကြောင့် ဤကိလေသာ၊ ဝတ္ထုကာမတို့ကို မီးကျီးတွင်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်အပ်ကုန်၏။ 'ဝိဝေကနိန္နံ' ဟူသည်မှာ ဖလသမာပတ်၏အစွမ်းဖြင့် နိဗ္ဗာန်သို့ ညွတ်သော။ 'ဝိဝေကဋ္ဌံ' ဟူသည်မှာ ကိလေသာတို့မှ ကင်းစင်သော သို့မဟုတ် ဝေးကွာသော။ 'နေက္ခမ္မာဘိရတံ' ဟူသည်မှာ ရဟန်းအဖြစ်၌ မွေ့လျော်သော။ 'ဗျန္တိဘူတံ' ဟူသည်မှာ ကင်းစင်ချုပ်ငြိမ်းပြီးဖြစ်သော၊ တစ်စိတ်တစ်ဒေသမျှပင် မကပ်ငြိသော၊ ကင်းသော၊ မနှီးနှောသော။ 'အာသဝဋ္ဌာနိယေဟိ' ဟူသည်မှာ ယှဉ်စပ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် အာသဝေါတရားတို့၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်ကုန်သော ကိလေသာတရားတို့မှဟု အနက်ရ၏။ သို့မဟုတ် 'ဗျန္တိဘူတံ' ဟူသည်မှာ တဏှာကင်းခြင်းသို့ ရောက်သော (တဏှာကင်းစင်သော) ဟု အနက်ရ၏။ အဘယ်မှ ကင်းသနည်းဟူမူ ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် အာသဝေါတရားတို့၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်ကုန်သော ခပ်သိမ်းသော ဘုံသုံးပါးတရားတို့မှ ကင်းသောဟု အနက်ရ၏။ ဤသုတ်၌ လောကီလောကုတ္တရာ ရောနှောအပ်သော အရိယမဂ်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။

9. Akkhaṇasuttavaṇṇanā

၉. အက္ခဏသုတ်အဖွင့်။

29. Navame khaṇe kiccāni karotīti khaṇakicco, okāsaṃ labhitvāva kiccāni karotīti attho. Dhammoti catusaccadhammo. Opasamikoti kilesūpasamāvaho. Parinibbāyikoti kilesaparinibbānakaro. Catumaggañāṇasaṅkhātaṃ sambodhiṃ gacchati sampāpuṇātīti sambodhagāmī. Dīghāyukaṃ devanikāyanti idaṃ asaññaṃ devanikāyaṃ sandhāya vuttaṃ. Aviññātāresūti ativiya aviññūsu.

၂၉. နဝမသုတ်၌ "ခဏကိစ္စ" ဟူသည်မှာ အခွင့်ကောင်းရခိုက်တွင် ပြုဖွယ်ကိစ္စတို့ကို ပြုလုပ်တတ်ခြင်း၊ အခွင့်အရေးရရှိမှသာလျှင် ကိစ္စတို့ကို ဆောင်ရွက်တတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဓမ္မော" ဟူသည်မှာ သစ္စာလေးပါးတရားကို ဆိုလိုသည်။ "ဩပသမိကော" ဟူသည်မှာ ကိလေသာငြိမ်းအေးခြင်းကို ဆောင်ကြဉ်းပေးတတ်သော တရားကို ဆိုလိုသည်။ "ပရိနိဗ္ဗာနိကော" ဟူသည်မှာ ကိလေသာတို့၏ လုံးဝငြိမ်းအေးခြင်းကို ပြုတတ်သော တရားကို ဆိုလိုသည်။ "သမ္ဗောဓဂါမီ" ဟူသည်မှာ မဂ်ဉာဏ်လေးပါးဟု ဆိုအပ်သော သစ္စာလေးပါးတရားကို သိမြင်ကြောင်းဉာဏ်သို့ ရောက်ရှိတတ်သော တရားကို ဆိုလိုသည်။ "ဒိဃာယုကံ ဒေဝနိကာယံ" ဟူသော ဤစကားရပ်ကို အသညသတ်ဗြဟ္မာဘုံကို ရည်ညွှန်း၍ ဟောတော်မူအပ်သည်။ "အဝိညာတာရေသု" ဟူသည်မှာ သစ္စာလေးပါးတရားကို အလွန်တရာ မသိနားမလည်နိုင်ကြကုန်သော သူတို့၌ဟု ဆိုလိုသည်။

Suppavediteti sukathite. Antarāyikāti antarāyakarā. Khaṇo ve mā upaccagāti ayaṃ laddho khaṇo mā atikkami. Idha ceva naṃ virādhetīti sace koci pamattacārī idha imaṃ khaṇaṃ labhitvāpi saddhammassa niyāmataṃ ariyamaggaṃ virādheti na sampādeti. Atītatthoti hāpitattho. Cirattaṃ anutapissatīti cirarattaṃ socissati. Yathā hi ‘‘asukaṭṭhāne bhaṇḍaṃ samuppanna’’nti sutvā eko vāṇijo na gaccheyya, aññe gantvā gaṇheyyuṃ, tesaṃ taṃ aṭṭhaguṇampi dasaguṇampi bhaveyya. Atha itaro ‘‘mama attho atikkanto’’ti anutapeyya, evaṃ yo idha khaṇaṃ labhitvā appaṭipajjanto saddhammassa niyāmataṃ virādheti, so ayaṃ vāṇijova atītattho [Pg.225] ciraṃ anutapissati socissati. Kiñca bhiyyo avijjānivutoti tathā. Paccavidunti paṭivijjhiṃsu. Saṃvarāti sīlasaṃvarā. Māradheyyaparānugeti māradheyyasaṅkhātaṃ saṃsāraṃ anugate. Pāraṅgatāti nibbānaṃ gatā. Ye pattā āsavakkhayanti ye arahattaṃ pattā. Evamidha gāthāsu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

"သုပ္ပဝေဒိတေ" ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရား၌ဟု ဆိုလိုသည်။ "အန္တရာယိကာ" ဟူသည်မှာ အန္တရာယ်ပြုတတ်သော တရားတို့ ဖြစ်ကြသည်။ "ခဏော ဝေ မာ ဥပစ္စဂါ" ဟူသည်မှာ ရရှိထားသော ဤဗုဒ္ဓုပ္ပါဒနဝမခဏ (ဘုရားပွင့်ဆဲ ရရှိခဲသော အခွင့်ထူး) ကို မလွန်ပါစေလင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဣဓ စေဝ နံ ဝိရာဓေတိ" ဟူသည်မှာ တစုံတယောက်သော မေ့မေ့လျော့လျော့ ကျင့်လေ့ရှိသူသည် ဤသာသနာတော်၌ ဤဗုဒ္ဓုပ္ပါဒနဝမခဏ အခွင့်ကောင်းကို ရပါလျက်နှင့် သူတော်ကောင်းတရား၏ အမြဲဖြစ်သော အရိယမဂ်တရားကို လွဲချော်စေအံ့ (သို့မဟုတ်) မရရှိအောင် ပြုအံ့ဟု ဆိုလိုသည်။ "အတီတတ္ထော" ဟူသည်မှာ အကျိုးစီးပွား ဆုံးရှုံးရသောသူ ဖြစ်သည်။ "စိရတ္တံ အနုတပိဿတိ" ဟူသည်မှာ ကြာမြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး စိုးရိမ်ပူပန်ရလိမ့်မည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဥပမာအားဖြင့် "ဤမည်သောအရပ်၌ ကုန်စည်များ ရောက်ရှိနေပြီ" ဟု ကြားသိရသော်လည်း ကုန်သည်မိုက်တစ်ဦးသည် မသွားဘဲနေရာ၊ အခြားလိမ္မာသော ကုန်သည်တို့သည် သွားရောက်၍ ဝယ်ယူကြကုန်ရာ၏။ ထိုလိမ္မာသော ကုန်သည်တို့အား ထိုကုန်စည်မှ ရှစ်ဆ၊ ဆယ်ဆမျှသော အကျိုးအမြတ်များ ရရှိရာ၏။ ထိုအခါ ကုန်သည်မိုက်သည် "ငါ့မှာ အခွင့်ကောင်း ဆုံးရှုံးလေပြီ" ဟု နောင်တတဖန် ပူပန်ရသကဲ့သို့ပင် ဖြစ်သည်။ ထိုအတူ ဤသာသနာတော်၌ အခွင့်ကောင်းကို ရလျက်နှင့် မကျင့်ကြံသဖြင့် အရိယမဂ်တရားကို လွဲချော်စေသောသူသည် ထိုကုန်သည်မိုက်ကဲ့သို့ပင် အကျိုးစီးပွား လွန်မြောက်ဆုံးရှုံးရသည်ဖြစ်၍ ကြာမြင့်စွာ နောင်တတဖန် ပူပန်စိုးရိမ်ရလိမ့်မည်ဟု အနက်ရသည်။ နောက်ထပ် အနည်းငယ် ဆိုဖွယ်ရှိသည်မှာ "အဝိဇ္ဇာနိဝုတော" အစရှိသည်တို့သည် ဂါထာများ ဖြစ်ကြသည်။ "ပစ္စဝိဒုံ" ဟူသည်မှာ ထိုးထွင်းသိမြင်ကြပြီဟု ဆိုလိုသည်။ "သံဝရာ" ဟူသည်မှာ သီလသံဝရ (သီလစောင့်စည်းခြင်း) တို့ ဖြစ်သည်။ "မာရဓေယျပရာနုဂေ" ဟူသည်မှာ မာရ်နတ်၏အရာ ဖြစ်သော သံသရာသို့ အစဉ်လိုက်ကြကုန်သောသူတို့၌ဟု ဆိုလိုသည်။ "ပါရံဂတာ" ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ရှိသွားကြကုန်သောသူတို့ ဖြစ်သည်။ "ယေ ပတ္တာ အာသဝက္ခယံ" ဟူသည်မှာ အာသဝေါကုန်ခန်းရာ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိတော်မူကြကုန်သော အရှင်မြတ်တို့ ဖြစ်သည်။ ဤသို့ဖြင့် ဤဂါထာတို့၌ ဝဋ်တရားနှင့် ဝဋ်ကင်းရာ (ဝိဝဋ်) တရားတို့ကို ဟောကြားတော်မူသည်။

10. Anuruddhamahāvitakkasuttavaṇṇanā

၁၀. အနုရုဒ္ဓမဟာဝိတက္ကသုတ်အဖွင့် ဖြစ်သည်။

30. Dasame cetīsūti cetināmakānaṃ rājūnaṃ nivāsaṭṭhānattā evaṃladdhavohāre raṭṭhe. Pācīnavaṃsadāyeti dasabalassa vasanaṭṭhānato pācīnadisāya ṭhite vaṃsadāye nīlobhāsehi veḷūhi sañchanne araññe. Evaṃ cetaso parivitakko udapādīti thero kira pabbajitvā paṭhamaantovassamhiyeva samāpattilābhī hutvā sahassalokadhātudassanasamatthaṃ dibbacakkhuñāṇaṃ uppādesi. So sāriputtattherassa santikaṃ gantvā evamāha – ‘‘idhāhaṃ, āvuso sāriputta, dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena sahassalokaṃ olokemi. Āraddhaṃ kho pana me vīriyaṃ asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, passaddho kāyo asāraddho, samāhitaṃ cittaṃ ekaggaṃ. Atha ca pana me anupādāya āsavehi cittaṃ na vimuccatī’’ti. Atha naṃ thero āha – ‘‘yaṃ kho te, āvuso anuruddha, evaṃ hoti ‘ahaṃ dibbena cakkhunā…pe… olokemī’ti, idaṃ te mānasmiṃ. Yampi te, āvuso, anuruddha evaṃ hoti ‘āraddhaṃ kho pana me vīriyaṃ…pe… ekagga’nti, idaṃ te uddhaccasmiṃ. Yampi te, āvuso anuruddha, evaṃ hoti ‘atha ca pana me anupādāya āsavehi cittaṃ na vimuccatī’ti, idaṃ te kukkuccasmiṃ. Sādhu vatāyasmā anuruddho ime tayo dhamme pahāya ime tayo dhamme amanasikaritvā amatāya dhātuyā cittaṃ upasaṃharatū’’ti evamassa thero kammaṭṭhānaṃ kathesi. So kammaṭṭhānaṃ gahetvā satthāraṃ āpucchitvā cetiraṭṭhaṃ gantvā samaṇadhammaṃ karonto aṭṭhamāsaṃ caṅkamena vītināmesi. So padhānaveganimmathitattā kilantakāyo ekassa veḷugumbassa heṭṭhā nisīdi. Athassāyaṃ evaṃ cetaso parivitakko udapādi, esa mahāpurisavitakko uppajjīti attho.

၃၀. ဒသမသုတ်၌ "စေတီသု" ဟူသည်မှာ စေတီအမည်ရှိသော မင်းတို့၏ စံအိမ်နေရာဖြစ်သောကြောင့် စေတီတိုင်းဟု သမုတ်အပ်သော တိုင်းပြည်၌ဟု ဆိုလိုသည်။ "ပါစီနဝံသဒါယေ" ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားသီတင်းသုံးရာအရပ်၏ အရှေ့ဘက်၌ တည်ရှိသော၊ စိမ်းညိုသော ဝါးပင်ဝါးရုံတို့ဖြင့် ကောင်းစွာ ဖုံးလွှမ်းလျက်ရှိသော ပါစီနဝံသ ဝါးတော၌ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဧဝံ စေတသော ပရိဝိတက္ကော ဥဒပါဒိ" ဟူသည်မှာ အရှင်အနုရုဒ္ဓါမထေရ်သည် ရဟန်းပြုပြီး ပထမဝါတွင်း၌ပင်လျှင် သမာပတ်ကို ရရှိသူဖြစ်၍ လောကဓာတ်တစ်ထောင်ကို ကြည့်ရှုမြင်နိုင်သော ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ်ဉာဏ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သတတ်။ ထိုအရှင်အနုရုဒ္ဓါမထေရ်သည် အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်ထံသို့ သွားရောက်၍ ဤသို့ လျှောက်ထား၏။ "ငါ့ရှင် သာရိပုတ္တရာ၊ ဤသာသနာတော်၌ ငါသည် လူတို့၏ မျက်စိအမြင်ထက် သာလွန်ထူးကဲ၍ စင်ကြယ်လှသော ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ်မျက်စိဖြင့် လောကဓာတ်တစ်ထောင်ကို ကြည့်ရှုမြင်ရ၏။ ငါ၏ ဝီရိယသည်လည်း မဆုတ်မနစ် အားထုတ်ပြီး ဖြစ်၏၊ ငါ၏ သတိသည်လည်း အာရုံ၌ ကောင်းစွာ ကပ်၍တည်၏၊ မမေ့မလျော့၊ ငါ၏ ကိုယ်ခန္ဓာသည်လည်း ငြိမ်းအေး၍ ပူပန်ခြင်းမရှိ၊ ငါ၏ စိတ်သည်လည်း တစ်ခုတည်းသော အာရုံ၌ ကောင်းစွာ တည်ကြည်နေ၏။ ထိုသို့ ဖြစ်သော်လည်း ငါ၏စိတ်သည် တစုံတခုကိုမျှ စွဲလမ်းခြင်းမရှိဘဲ အာသဝေါတရားတို့မှ မလွတ်မြောက်နိုင်သေးပါ" ဟု လျှောက်၏။ ထိုအခါ အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်က "ငါ့ရှင် အနုရုဒ္ဓါ၊ 'ငါသည် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ဖြင့် လောကဓာတ်တစ်ထောင်ကို ကြည့်ရှုမြင်ရ၏' ဟု ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်သောစိတ်သည် သင့်အား မာနဉာဏ်၌ တည်၏။ 'ငါ၏ ဝီရိယသည် အားထုတ်ပြီး ဖြစ်၏... စိတ်သည် တစ်ခုတည်းသော အာရုံ၌ တည်၏' ဟု သင့်အား ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် ဥဒ္ဓစ္စ၌ ဖြစ်၏။ 'စင်စစ်သော်လည်း ငါ၏ စိတ်သည် မစွဲလမ်းဘဲနှင့် အာသဝေါတရားတို့မှ မလွတ်မြောက်သေးပါ' ဟု သင့်အား ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် ကုက္ကုစ္စ၌ ဖြစ်၏။ အရှင်အနုရုဒ္ဓါသည် ဤတရားသုံးပါးတို့ကို ပယ်ဖျောက်၍၊ ၎င်းတို့ကို နှလုံးမသွင်းဘဲ အမြိုက်နိဗ္ဗာန်ဓာတ်သို့သာ စိတ်ကို ရှေးရှုညွှတ်ပါလော့၊ ဤသို့ ပြုလုပ်ခြင်းသည် စင်စစ် ကောင်းမြတ်လှ၏" ဟု ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုအနုရုဒ္ဓါမထေရ်သည် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ယူပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားကို လျှောက်ထားပန်ကြားကာ စေတီတိုင်းသို့ ကြွရောက်၍ သမဏဓမ္မကို အားထုတ်လျက် လခွဲပတ်လုံး စင်္ကြံလျှောက်ခြင်းဖြင့် အချိန်ကို ကုန်လွန်စေ၏။ ထိုအရှင်မြတ်သည် ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို အပြင်းအထန် စီးဖြန်းအားထုတ်မှုကြောင့် ကိုယ်ခန္ဓာ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်လျက် ဝါးရုံပင်တစ်ပင်၏ အောက်၌ သီတင်းသုံးထိုင်နေတော်မူ၏။ ထိုအခါ ထိုအရှင်မြတ်အား စိတ်အကြံအစည် ဤသို့ ထင်ရှား ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ "ဤယောကျ်ားမြတ်တို့၏ ကြံစည်မှု (မဟာပုရိသဝိတက်) သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏" ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်သည်။

Appicchassāti [Pg.226] ettha paccayappiccho, adhigamappiccho, pariyattiappiccho, dhutaṅgappicchoti cattāro appicchā. Tattha paccayappiccho bahuṃ dente appaṃ gaṇhāti, appaṃ dente appataraṃ gaṇhāti, na anavasesaggāhī hoti. Adhigamappiccho majjhantikatthero viya attano adhigamaṃ aññesaṃ jānituṃ na deti. Pariyattiappiccho tepiṭakopi samāno na bahussutabhāvaṃ jānāpetukāmo hoti sāketatissatthero viya. Dhutaṅgappiccho dhutaṅgapariharaṇabhāvaṃ aññesaṃ jānituṃ na deti dvebhātikattheresu jeṭṭhatthero viya. Vatthu visuddhimagge kathitaṃ. Ayaṃ dhammoti evaṃ santaguṇaniguhanena ca paṭiggahaṇe mattaññutāya ca appicchassa puggalassa ayaṃ navalokuttaradhammo sampajjati, no mahicchassa. Evaṃ sabbattha yojetabbaṃ.

"အပ္ပိစ္ဆဿ" ဟူသော ဤစကားရပ်၌ (၁) ပစ္စည်းလေးပါး၌ အလိုနည်းသောရဟန်း (ပစ္စယပ္ပိစ္ဆ)၊ (၂) တရားထူးရရှိမှု၌ အလိုနည်းသောရဟန်း (အဓိဂမပ္ပိစ္ဆ)၊ (၃) ပရိယတ်ကျမ်းစာ တတ်မြောက်မှု၌ အလိုနည်းသောရဟန်း (ပရိယတ္တိအပ္ပိစ္ဆ)၊ (၄) ဓုတင်ကျင့်သုံးမှု၌ အလိုနည်းသောရဟန်း (ဓုတင်္ဂပ္ပိစ္ဆ) ဟု အလိုနည်းသောသူ လေးမျိုးရှိသည်။ ထိုလေးမျိုးတွင် ပစ္စည်းလေးပါး၌ အလိုနည်းသောရဟန်းသည် များစွာလှူဒါန်းသော်လည်း အနည်းငယ်ကိုသာ ခံယူတတ်၏၊ အနည်းငယ်လှူဒါန်းသော်လည်း အလွန်နည်းပါးစွာသာ ခံယူတတ်၏၊ အကြွင်းမဲ့ အကုန်လုံး သိမ်းကျုံးယူလေ့မရှိပေ။ တရားထူးရရှိမှု၌ အလိုနည်းသောရဟန်းသည် မဇ္ဈန္တိကမထေရ်ကဲ့သို့ မိမိရရှိထားသော ဈာန်မဂ်ဖိုလ်တရားကို သူတစ်ပါးတို့ သိရှိအောင် မပြုလုပ်ပေ။ ပရိယတ်ကျမ်းစာ၌ အလိုနည်းသောရဟန်းသည် ပိဋကတ်သုံးပုံကို ဆောင်နိုင်သော်လည်း သာကေတပြည်မှ တိဿမထေရ်ကဲ့သို့ မိမိ၏ ဗဟုသုတအကြားအမြင်များပုံကို သူတစ်ပါးအား မသိစေလိုပေ။ ဓုတင်၌ အလိုနည်းသောရဟန်းသည် မိမိ၏ ဓုတင်ကျင့်ဝတ် ဆောင်ရွက်မှုကို သူတစ်ပါးအား မသိစေလိုပေ၊ ညီနောင်နှစ်ပါး မထေရ်တို့တွင် အစ်ကိုကြီးမထေရ်ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ထိုအကြောင်းအရာဝတ္ထုကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း၌ အကျယ်ပြဆိုထားပြီး ဖြစ်သည်။ "အယံ ဓမ္မော" ဟူသည်မှာ ဤသို့ မိမိ၌ ရှိသော ဂုဏ်ကျေးဇူးများကို ဖုံးကွယ်ထားခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပစ္စည်းများကို လက်ခံရာ၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း အလိုနည်းသော (အပ္ပိစ္ဆ) ပုဂ္ဂိုလ်အားသာလျှင် ဤကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားသည် ပြည့်စုံနိုင်၏၊ အလိုကြီးသော (မဟိစ္ဆ) ပုဂ္ဂိုလ်အား မပြည့်စုံနိုင်ပေ။ ဤနည်းတူစွာ ကျန်ဝါကျအားလုံး၌လည်း ယှဉ်တွဲ၍ နားလည်အပ်သည်။

Santuṭṭhassāti catūsu paccayesu tīhi santosehi santuṭṭhassa. Pavivittassāti kāyacittaupadhivivekehi vivittassa. Tattha kāyaviveko nāma gaṇasaṅgaṇikaṃ vinodetvā ārambhavatthuvasena ekībhāvo. Ekībhāvamatteneva kammaṃ na nipphajjatīti kasiṇaparikammaṃ katvā aṭṭha samāpattiyo nibbatteti, ayaṃ cittaviveko nāma. Samāpattimatteneva kammaṃ na nipphajjatīti jhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasitvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇāti, ayaṃ sabbākārato upadhiviveko nāma. Tenāha bhagavā – ‘‘kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ, cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ, upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatāna’’nti (mahāni. 7, 49).

"သန္တုဋ္ဌဿ" ဟူသည်မှာ ပစ္စည်းလေးပါးတို့၌ သုံးပါးသော သန္တောသ (ရောင့်ရဲခြင်း) တရားတို့ဖြင့် ရောင့်ရဲတင်းတိမ်သော ရဟန်းအားဟု ဆိုလိုသည်။ "ပဝိဝိတ္တဿ" ဟူသည်မှာ ကာယဝိဝေက၊ စိတ္တဝိဝေက၊ ဥပဓိဝိဝေက ဟူသော ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းတို့ဖြင့် ဆိတ်ငြိမ်သော ရဟန်းအားဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုသုံးပါးသော ဝိဝေကတို့တွင် ကာယဝိဝေက (ကိုယ်ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း) မည်သည်ကား အပေါင်းအဖော် အချွေအရံများကို ဖယ်ရှား၍ ရှစ်ပါးသော အာရဗ္ဘဝတ္ထု (အားထုတ်မှုအခြေခံ) တို့၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ဦးတည်း နေခြင်း ဖြစ်သည်။ "တစ်ဦးတည်း နေရုံမျှဖြင့် ရဟန်းတရား ပြုဖွယ်ကိစ္စ မပြီးသေး" ဟု နှလုံးသွင်းကာ ကသိုဏ်းပရိကံကို ပြုလုပ်၍ သမာပတ်ရှစ်ပါးတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းသည် စိတ္တဝိဝေက (စိတ်ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း) မည်၏။ "သမာပတ် ရရှိရုံမျှဖြင့်လည်း ရဟန်းတရား ကိစ္စမပြီးသေး" ဟု နှလုံးသွင်းကာ ဈာန်ကို အခြေခံပြု၍ သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်လျက် ပဋိသမ္ဘိဒါလေးပါးနှင့်တကွ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိခြင်းသည် ခပ်သိမ်းသောအခြင်းအရာအားဖြင့် ပြည့်စုံသော ဥပဓိဝိဝေက (ကိလေသာဆိတ်ငြိမ်ခြင်း) မည်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် - "ကာမဂုဏ်မှ ထွက်မြောက်ခြင်း၌ မွေ့လျော်၍ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း၌ တည်သော ကိုယ်ရှိကြကုန်သောသူတို့၏ ကာယဝိဝေကလည်းကောင်း၊ အလွန်စင်ကြယ်သော အဆင့်သို့ ရောက်ရှိ၍ သန့်ရှင်းသော စိတ်ရှိကြကုန်သောသူတို့၏ စိတ္တဝိဝေကလည်းကောင်း၊ ကိလေသာ ဥပဓိမရှိဘဲ သင်္ခါရကင်းရာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ရှိတော်မူကြကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဥပဓိဝိဝေကလည်းကောင်း" ဟု ဝိဝေကသုံးပါးကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

Saṅgaṇikārāmassāti gaṇasaṅgaṇikāya ceva kilesasaṅgaṇikāya ca ratassa. Āraddhavīriyassāti kāyikacetasikavīriyavasena āraddhavīriyassa. Upaṭṭhitassatissāti catusatipaṭṭhānavasena upaṭṭhitassatissa. Samāhitassāti ekaggacittassa. Paññavatoti kammassakatapaññāya paññavato.

"သင်္ဂဏိကာရာမဿ" ဟူသည်မှာ အပေါင်းအဖော် အချွေအရံတို့နှင့် စုဝေးပေါင်းသင်းခြင်း၌လည်းကောင်း၊ ကိလေသာတို့နှင့် ရောနှောပေါင်းဖော်ခြင်း၌လည်းကောင်း မွေ့လျော်သော ပုဂ္ဂိုလ်အားဟု ဆိုလိုသည်။ "အာရဒ္ဓဝီရိယဿ" ဟူသည်မှာ ကိုယ်၌ဖြစ်သော လုံ့လ၊ စိတ်၌ဖြစ်သော လုံ့လတို့၏အစွမ်းဖြင့် ထက်သန်သော ဝီရိယရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အားဟု ဆိုလိုသည်။ "ဥပဋ္ဌိတသတိဿ" ဟူသည်မှာ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါး၏ အစွမ်းဖြင့် အာရုံ၌ အမြဲကပ်၍ တည်သော သတိရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အားဟု ဆိုလိုသည်။ "သမာဟိတဿ" ဟူသည်မှာ တစ်ခုတည်းသော အာရုံ၌ စိတ်တည်ကြည်ငြိမ်ဝပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အားဟု ဆိုလိုသည်။ "ပညဝတော" ဟူသည်မှာ ကမ္မဿကတာဉာဏ်ပညာ (ကံသာလျှင် မိမိဥစ္စာရှိသည်ဟု သိသောပညာ) ဖြင့် ပြည့်စုံသော ပညာရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အားဟု ဆိုလိုသည်။

Sādhu sādhūti therassa vitakkaṃ sampahaṃsento evamāha. Imaṃ aṭṭhamanti satta nidhī laddhapurisassa aṭṭhamaṃ dento viya, satta maṇiratanāni, satta hatthiratanāni, satta assaratanāni laddhapurisassa aṭṭhamaṃ dento viya satta mahāpurisavitakke vitakketvā ṭhitassa aṭṭhamaṃ ācikkhanto evamāha. Nippapañcārāmassāti [Pg.227] taṇhāmānadiṭṭhipapañcarahitattā nippapañcasaṅkhāte nibbānapade abhiratassa. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. Papañcārāmassāti yathāvuttesu papañcesu abhiratassa. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ.

"သာဓု သာဓု" ဟူသော စကားကို အရှင်အနုရုဒ္ဓါမထေရ်၏ စိတ်ကို ရွှင်လန်းစေလိုသဖြင့် ဤသို့ ဟောတော်မူ၏။ "ဣမံ အဋ္ဌမံ" ဟူသော ဤစကားကို ရွှေအိုးခုနစ်လုံး ရရှိထားသော ယောကျ်ားအား ရှစ်လုံးမြောက်သော ရွှေအိုးကို ပေးသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ပတ္တမြားရတနာ ခုနစ်ပါး၊ ဆင်ရတနာ ခုနစ်စီး၊ မြင်းရတနာ ခုနစ်စီး ရရှိထားသော ယောကျ်ားအား ရှစ်ခုမြောက်သော ပတ္တမြားရတနာ၊ ဆင်ရတနာ၊ မြင်းရတနာကို ပေးသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မဟာပုရိသဝိတက် (ယောကျ်ားမြတ်၏ အကြံ) ခုနစ်ပါးကို ကြံစည်ပြီး၍ တည်နေသော အရှင်အနုရုဒ္ဓါမထေရ်အား ရှစ်ခုမြောက်သော မဟာပုရိသဝိတက်ကို ပြသညွှန်ကြားလိုသဖြင့် ဤသို့ ဟောတော်မူ၏။ "နိပ္ပပဉ္စာရာမဿ" ဟူသည်မှာ တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော ပပဉ္စတရားတို့မှ ကင်းဝေးသည်ဖြစ်၍ ပပဉ္စတရားတို့၏ ကင်းရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်၌ အလွန်မွေ့လျော်သော သူအား ဟူလို။ တစ်ပါးသောပုဒ် (နိပ္ပပဉ္စာရတာနော) သည် ထို "နိပ္ပပဉ္စာရာမဿ" ဟူသော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ် (အနက်တူပုဒ်) သာ ဖြစ်သည်။ "ပပဉ္စာရာမဿ" ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ပပဉ္စတရားတို့၌ အလွန်မွေ့လျော်သော သူအား ဟူလို။ တစ်ပါးသောပုဒ် (ပပဉ္စရတိနော) သည် ထို "ပပဉ္စာရာမဿ" ဟူသော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ်သာ ဖြစ်သည်။

Yatoti yadā. Tatoti tadā. Nānārattānanti nilapītalohitodātavaṇṇehi nānārajanehi rattānaṃ. Paṃsukūlanti tevīsatiyā khettesu ṭhitapaṃsukūlacīvaraṃ. Khāyissatīti yathā tassa pubbaṇhasamayādīsu yasmiṃ samaye yaṃ icchati, tasmiṃ samaye taṃ pārupantassa so dussakaraṇḍako manāpo hutvā khāyati, evaṃ tuyhampi cīvarasantosamahāariyavaṃsena tuṭṭhassa viharato paṃsukūlacīvaraṃ khāyissati upaṭṭhahissati. Ratiyāti ratiatthāya. Aparitassāyāti taṇhādiṭṭhiparitassanāhi aparitassanatthāya. Phāsuvihārāyāti sukhavihāratthāya. Okkamanāya nibbānassāti amataṃ nibbānaṃ otaraṇatthāya.

"ယတော" ဟူသည်မှာ အကြင်အခါ၌ ဟူလို။ "တတော" ဟူသည်မှာ ထိုအခါ၌ ဟူလို။ "နာနာရတ္တာနံ" ဟူသည်မှာ ညို၊ ရွှေ၊ နီ၊ ဖြူသော အဆင်းရှိသော အထူးထူးသော ဆိုးရည်တို့ဖြင့် ဆိုးအပ်ကုန်သော ဟူလို။ "ပံသုကူလံ" ဟူသည်မှာ နှစ်ဆယ့်သုံးပါးသော သင်္ကန်း၏ခေတ် (သင်္ကန်းချုပ်ရာအပိုင်းအစ) တို့၌ တည်သော ပံသကူသင်္ကန်း ဖြစ်သည်။ "ခါယိဿတိ" ဟူသည်မှာ နံနက်စသည်တို့တွင် မိမိအလိုရှိသောအခါ၌ အလိုရှိသောသင်္ကန်းကို ခြုံရုံသော ရဟန်းအား ထိုဝတ်လဲတော်ထည့်သော သေတ္တာသည် နှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်၍ ထင်ရှားသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ သင်္ကန်း၌ ရောင့်ရဲခြင်းတည်းဟူသော မြတ်သော အရိယဝံသတရားဖြင့် နှစ်သက်အားရစွာ နေထိုင်သော သင့်အားလည်း ပံသကူသင်္ကန်းသည် ထင်ရှားလတ္တံ့ (သင့်လျော်လျောက်ပတ်စွာ ထင်ရှားပေါ်ပေါက်လာလတ္တံ့) ဟူလို။ "ရတိယာ" ဟူသည်မှာ မွေ့လျော်ခြင်း အကျိုးငှာ ဟူလို။ "အပရိတဿာယ" ဟူသည်မှာ တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော တပ်မက်ပူပန်ခြင်းတို့ဖြင့် မပူပန်ခြင်း အကျိုးငှာ ဟူလို။ "ဖာသုဝိဟာရာယ" ဟူသည်မှာ ချမ်းသာစွာ နေထိုင်ရခြင်း အကျိုးငှာ ဟူလို။ "ဩက္ကမနာယ နိဗ္ဗာနဿ" ဟူသည်မှာ အမြိုက်နိဗ္ဗာန်သို့ သက်ဝင်ခြင်း အကျိုးငှာ ဟူလိုသည်။

Piṇḍiyālopabhojananti gāmanigamarājadhānīsu jaṅghābalaṃ nissāya gharapaṭipāṭiyā carantena laddhapiṇḍiyālopabhojanaṃ. Khāyissatīti tassa gahapatino nānaggarasabhojanaṃ viya upaṭṭhahissati. Santuṭṭhassa viharatoti piṇḍapātasantosamahāariyavaṃsena santuṭṭhassa viharato. Rukkhamūlasenāsanaṃ khāyissatīti tassa gahapatino tebhūmakapāsāde gandhakusumavāsasugandhaṃ kūṭāgāraṃ viya rukkhamūlaṃ upaṭṭhahissati. Santuṭṭhassāti senāsanasantosamahāariyavaṃsena santuṭṭhassa. Tiṇasanthārakoti tiṇehi vā paṇṇehi vā bhūmiyaṃ vā phalakapāsāṇatalāni vā aññatarasmiṃ santhatasanthato. Pūtimuttanti yaṃkiñci muttaṃ. Taṅkhaṇe gahitampi pūtimuttameva vuccati duggandhattā. Santuṭṭhassa viharatoti gilānapaccayabhesajjaparikkhārasantosena santuṭṭhassa viharato.

"ပိဏ္ဍိယာလောပဘောဇနံ" ဟူသည်မှာ ရွာ၊ နိဂုံး၊ မင်းနေပြည်တော်တို့၌ ခြေကျင်အစွမ်းကို အမှီပြု၍ အိမ်စဉ်အတိုင်း လှည့်လည်လှူခံရာမှ ရရှိသော ဆွမ်းဆွမ်းလုပ်ကို ဆိုလိုသည်။ "ခါယိဿတိ" ဟူသည်မှာ ထိုသူကြွယ်အား အထူးထူးသော မွန်မြတ်သော အရသာရှိသော ဘောဇဉ်သည် ထင်ရှားပေါ်ပေါက်သကဲ့သို့ ထင်လတ္တံ့။ "သန္တုဋ္ဌဿ ဝိဟရတော" ဟူသည်မှာ ဆွမ်း၌ ရောင့်ရဲခြင်းတည်းဟူသော မြတ်သော အရိယဝံသတရားဖြင့် ရောင့်ရဲတင်းတိမ်လျက် နေသော ရဟန်းအား ဟူလို။ "ရုက္ခမူလသေနာသနံ ခါယိဿတိ" ဟူသည်မှာ ထိုသူကြွယ်အား ဘုံသုံးဆင့်ရှိသော ပြာသာဒ်၌ နံ့သာပန်းတို့ဖြင့် ထုံမွမ်းအပ်သော စုလစ်မွန်းချွန်တပ် ပြာသာဒ်သည် ထင်ရှားသကဲ့သို့၊ သစ်ပင်ရင်းတည်းဟူသော ကျောင်းသည် ထင်လတ္တံ့ ဟူလို။ "သန္တုဋ္ဌဿ" ဟူသည်မှာ ကျောင်း၌ ရောင့်ရဲခြင်းတည်းဟူသော မြတ်သော အရိယဝံသတရားဖြင့် ရောင့်ရဲသောသူအား ဟူလို။ "တိဏသန္ထာရကော" ဟူသည်မှာ မြက်တို့ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ သစ်ရွက်တို့ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ မြေပြင်၌သော်လည်းကောင်း၊ ပျဉ်ချပ် ကျောက်ဖျာပြင်တို့တွင် တစ်ခုခု၌သော်လည်းကောင်း ခင်းကျင်းထားသော အခင်း ဖြစ်သည်။ "ပူတိမုတ္တံ" ဟူသည်မှာ အမှတ်မရှိသော ကျင်ငယ်ရည် ဖြစ်သည်။ မကောင်းသောအနံ့ရှိသောကြောင့် ဆည်းပူးပြီးစဖြစ်စေကာမူ ကျင်ငယ်ပုပ်ဟူ၍သာ ခေါ်ဆိုရသည်။ "သန္တုဋ္ဌဿ ဝိဟရတော" ဟူသည်မှာ ဂိလာနပစ္စည်း ဘေသဇ္ဇပရိက္ခာ၌ ရောင့်ရဲခြင်းဖြင့် ရောင့်ရဲတင်းတိမ်ကာ နေသော ရဟန်းအား ဟူလိုသည်။

Iti bhagavā catūsu ṭhānesu arahattaṃ pakkhipanto kammaṭṭhānaṃ kathetvā ‘‘katarasenāsane nu kho vasantassa kammaṭṭhānaṃ sappāyaṃ bhavissatī’’ti āvajjento ‘‘tasmiññeva vasantassā’’ti ñatvā tena hi tvaṃ, anuruddhātiādimāha. Pavivittassa viharatoti tīhi vivekehi vivittassa viharantassa. Uyyojanikapaṭisaṃyuttanti uyyojanikeheva vacanehi paṭisaṃyuttaṃ, tesaṃ upaṭṭhānagamanakaṃyevāti attho. Papañcanirodheti nibbānapade[Pg.228]. Pakkhandatīti ārammaṇakaraṇavasena pakkhandati. Pasīdatītiādīsupi ārammaṇavaseneva pasīdanasantiṭṭhanamuccanā veditabbā. Iti bhagavā cetiraṭṭhe pācīnavaṃsadāye āyasmato anuruddhassa kathite aṭṭha mahāpurisavitakke puna bhesakaḷāvanamahāvihāre nisīditvā bhikkhusaṅghassa vitthārena kathesi.

ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် လေးပါးသော အရာတို့၌ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ထည့်သွင်းလျက် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဟောတော်မူပြီးလျှင် "အဘယ်သို့သော ကျောင်း၌ နေထိုင်သော အရှင်အနုရုဒ္ဓါအား ကမ္မဋ္ဌာန်းသည် လျောက်ပတ်ပါမည်နည်း" ဟု ဆင်ခြင်တော်မူရာ၊ "ထိုပါစီနဝံသ ဝါးတော၌ပင် နေသော အရှင်အနုရုဒ္ဓါအား ကမ္မဋ္ဌာန်းသည် လျောက်ပတ်လိမ့်မည်" ဟု သိတော်မူ၍ "တေန ဟိ တွံ အနုရုဒ္ဓါ" စသည်ဖြင့် စကားကို မိန့်တော်မူ၏။ "ပဝိဝိတ္တဿ ဝိဟရတော" ဟူသည်မှာ ဝိဝေကသုံးပါးတို့ဖြင့် ဆိတ်ငြိမ်စွာ နေထိုင်သော အရှင်အနုရုဒ္ဓါအား ဟူလို။ "ဥယျောဇနိကပ္ပဋိသံယုတ္တံ" ဟူသည်မှာ လိုက်လံနှုတ်ဆက်ခြင်းနှင့် စပ်ယှဉ်သော၊ ထိုမင်းအစရှိသော ပရိသတ်တို့၏ လုပ်ကျွေးရန် ရောက်လာခြင်း၊ ပြန်သွားခြင်း အမူအရာကိုသာ ဆိုလိုသည်။ "ပပဉ္စနိရောဓေ" ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်၌ ဟူလို။ "ပက္ခန္ဒတိ" ဟူသည်မှာ အာရုံပြုခြင်းအားဖြင့် ပြေးဝင်၏ ဟူလို။ "ပသီဒတိ" စသည်တို့၌လည်း အာရုံပြုခြင်းအားဖြင့်သာ ကြည်ညိုခြင်း၊ တည်ကြည်ခြင်း၊ ညွတ်ကိုင်းခြင်းတို့ကို သိအပ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် စေတီတိုင်း၊ ပါစီနဝံသ ဝါးတော၌ အရှင်အနုရုဒ္ဓါမထေရ်အား ဟောတော်မူအပ်သော ရှစ်ပါးသော မဟာပုရိသဝိတက်တို့ကို တဖန် ဘေသကဠာဝန ကျောင်းကြီး၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် ရဟန်းသံဃာတော်တို့အား အကျယ်ဟောကြားတော်မူလေသည်။

Manomayenāti manena nibbattitakāyopi manomayoti vuccati manena gatakāyopi, idha manena gatakāyaṃ sandhāyevamāha. Yathā me ahu saṅkappoti yathā mayhaṃ vitakko ahosi, tato uttari aṭṭhamaṃ mahāpurisavitakkaṃ dassento tato uttariṃ desayi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

"မနောမယေန" ဟူသည်မှာ စိတ်ဖြင့် ဖြစ်စေအပ်သော ကိုယ်ကိုလည်း မနောမယ ဟု ဆိုအပ်၏၊ စိတ်ဖြင့် သွားတတ်သော ကိုယ်ကိုလည်း မနောမယ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤနေရာ၌ စိတ်ဖြင့် သွားတတ်သော ကိုယ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဤသို့ မိန့်တော်မူသည်။ "ယထာ မေ အဟု သင်္ဂပ္ပေါ" ဟူသည်မှာ ငါ့အား အကြံအစည် (ဝိတက်) ဖြစ်ခဲ့သည့်အတိုင်း ဟူလို။ ထိုငါ၏ အကြံဖြစ်သည်ထက် အလွန် ရှစ်ခုမြောက်သော မဟာပုရိသဝိတက်ကို ပြသလိုသဖြင့် ထိုထက် အလွန် ဟောတော်မူ၏။ ကြွင်းသော စကားရပ်သည် အလုံးစုံသော နေရာတို့၌ ထင်ရှားလှပေတော့သည်။ ဤသည်ကား ဒသမသုတ် အဖွင့် ပြီး၏။

Gahapativaggo tatiyo.

သုံးခုမြောက်သော ဂဟပတိဝဂ် ပြီး၏။

4. Dānavaggo

၄. ဒါနဝဂ်။

1. Paṭhamadānasuttavaṇṇanā

၁. ပထမဒါနသုတ်အဖွင့်။

31. Catutthassa paṭhame āsajja dānaṃ detīti patvā dānaṃ deti. Āgataṃ disvā taṃ muhuttaṃyeva nisīdāpetvā sakkāraṃ katvā dānaṃ deti, dassāmīti na kilameti. Bhayāti ‘‘ayaṃ adāyako akārako’’ti garahabhayā, apāyabhayā vā. Adāsi meti mayhaṃ pubbe esa idaṃ nāma adāsīti deti. Dassati meti anāgate idaṃ nāma dassatīti deti. Sāhu dānanti dānaṃ nāma sādhu sundaraṃ buddhādīhi paṇḍitehi pasatthanti deti. Cittālaṅkāracittaparikkhāratthaṃ dānaṃ detīti samathavipassanācittassa alaṅkāratthañceva parikkhāratthañca deti. Dānañhi cittaṃ muduṃ karoti. Yena laddho, so ‘‘laddhaṃ me’’ti muducitto hoti. Yena dinnaṃ, sopi ‘‘dinnaṃ mayā’’ti muducitto hoti. Iti ubhinnaṃ cittaṃ muduṃ karoti. Teneva ‘‘adantadamana’’nti vuccati. Yathāha –

၃၁. စတုတ္ထဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ "အာသဇ္ဇ ဒါနံ ဒေတိ" ဟူသည်မှာ အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်တို့ ရောက်ရှိလာသဖြင့် အလှူကို ပေးလှူခြင်း ဖြစ်သည်။ ရောက်လာသော အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်ကို မြင်လျှင် ထိုခဏ၌ပင် နေရာထိုင်ခင်း ပေး၍ ပူဇော်သက္ကာရပြုကာ အလှူကို ပေးလှူ၏။ "လှူဦးမည်" ဟု အချိန်ဆွဲကာ မပင်ပန်းစေ။ "ဘယာ" ဟူသည်မှာ "ဤသူသည် အလှူမပေး၊ ကောင်းမှုမပြု" ဟူ၍ ကဲ့ရဲ့ခြင်းမှ ကြောက်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အပါယ်ဘေးမှ ကြောက်သောကြောင့်လည်းကောင်း လူခြင်း ဖြစ်သည်။ "အဒါသိ မေ" ဟူသည်မှာ "ဤသူသည် ရှေးက ငါ့အား ဤမည်သောအရာကို ပေးလှူဖူးပြီ" ဟု နှလုံးသွင်း၍ လှူခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဒဿတိ မေ" ဟူသည်မှာ "ဤသူသည် နောင်အခါ၌ ငါ့အား ဤမည်သောအရာကို ပေးလှူလတ္တံ့" ဟု နှလုံးသွင်း၍ လှူခြင်း ဖြစ်သည်။ "သာဟု ဒါနံ" ဟူသည်မှာ "ဒါနမည်သည် ကောင်းမြတ်လှ၏၊ မြတ်စွာဘုရားစသော ပညာရှိတို့ ချီးမွမ်းအပ်၏" ဟု နှလုံးသွင်း၍ လှူခြင်း ဖြစ်သည်။ "စိတ္တာလင်္ကာရ စိတ္တပရိက္ခာရတ္ထံ ဒါနံ ဒေတိ" ဟူသည်မှာ သမထ၊ ဝိပဿနာဟု ဆိုအပ်သော စိတ်၏ တန်ဆာအလို့ငှာလည်းကောင်း၊ အခြံအရံ အဆောက်အဦးအလို့ငှာလည်းကောင်း လှူခြင်း ဖြစ်သည်။ မှန်၏၊ ဒါနသည် စိတ်ကို နူးညံ့စေတတ်၏။ အလှူခံရသောသူသည် "ငါရရှိပြီ" ဟု စိတ်နူးညံ့တတ်၏။ လှူဒါန်းသောသူသည်လည်း "ငါပေးလှူအပ်ပြီ" ဟု စိတ်နူးညံ့တတ်၏။ ဤသို့လျှင် နှစ်ဦးလုံး၏ စိတ်ကို နူးညံ့စေတတ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "မယဉ်ကျေးသူကို ယဉ်ကျေးစေတတ်သော ဒါန (အဒန္တဒမနံ)" ဟု ဆိုအပ်၏။ မည်သို့ ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ -

‘‘Adantadamanaṃ [Pg.229] dānaṃ, adānaṃ dantadūsakaṃ;

Dānena piyavācāya, unnamanti namanti cā’’ti.

"အလှူပေးခြင်း (ဒါန) သည် မယဉ်ကျေးသောသူကို ဆုံးမတတ်၏၊ မပေးလှူခြင်း (အဒါန) သည် ယဉ်ကျေးပြီးသောသူကို ပျက်စီးစေတတ်၏။ ပေးလှူခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ချစ်ဖွယ်သော စကားဖြင့်လည်းကောင်း (သတ္တဝါတို့သည်) တက်ကြွရိုသေကြကုန်၏၊ ညွတ်ကိုင်းကြကုန်၏" ဟု ဟောတော်မူ၏။

Imesu pana aṭṭhasu dānesu cittālaṅkāradānameva uttamanti.

ဤရှစ်ပါးသော အလှူတို့တွင်မူ စိတ်၏ တန်ဆာအလို့ငှာ (သမထ ဝိပဿနာစိတ်၏ အဆောက်အဦး တန်ဆာအလို့ငှာ) ပေးလှူခြင်းသည်သာလျှင် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်သည်။ ဤသည်ကား ပထမသုတ် အဖွင့် ပြီး၏။

2. Dutiyadānasuttavaṇṇanā

၂. ဒုတိယဒါနသုတ်အဖွင့်။

32. Dutiye saddhāti yāya saddhāya dānaṃ deti, sā saddhā. Hiriyanti yāya hiriyā dānaṃ deti, sāva adhippetā. Kusalañca dānanti anavajjañca dānaṃ. Diviyanti divaṅgamaṃ.

၃၂. ဒုတိယသုတ်၌ "သဒ္ဓါ" ဟူသည်မှာ အကြင် သဒ္ဓါတရားဖြင့် အလှူကို ပေးလှူ၏၊ ထိုသဒ္ဓါတရားကို အလိုရှိအပ်၏။ "ဟိရိယံ" ဟူသည်မှာ အကြင် (ဒုစရိုက်မှ) ရှက်ခြင်း ဟူသော ဟိရိဖြင့် အလှူကို ပေးလှူ၏၊ ထိုဟိရိတရားကိုသာလျှင် အလိုရှိအပ်၏။ "ကုသလဉ္စ ဒါနံ" ဟူသည်မှာ အပြစ်မရှိသော အလှူ (လှူဒါန်းမှုစေတနာ) ဖြစ်သည်။ "ဒိဝိယံ" ဟူသည်မှာ နတ်ပြည်သို့ သွားတတ်သော (နတ်ပြည်သို့ ရောက်စေတတ်သော) ဟူလိုသည်။

3. Dānavatthusuttavaṇṇanā

၃. ဒါနဝတ္ထုသုတ်အဖွင့်။

33. Tatiye dānavatthūnīti dānakāraṇāni. Chandā dānaṃ detīti pemena dānaṃ deti. Dosāti dosena kuddho hutvā yaṃ atthi, taṃ vegena gaṇhitvā deti. Mohāti mohena mūḷho deti. Bhayāti garahabhayena vā apāyabhayena vā, tassa tasseva vā pana bhayena deti. Kulavaṃsanti kulapaveṇiṃ.

၃၃. တတိယသုတ်၌ "ဒါနဝတ္ထူနိ" ဟူသည်မှာ အလှူပေးရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းများ ဖြစ်သည်။ "ဆန္ဒာ ဒါနံ ဒေတိ" ဟူသည်မှာ ချစ်ခင်သဖြင့် လှူဒါန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဒေါသာ" ဟူသည်မှာ ဒေါသဖြင့် အမျက်ထွက်ကာ မိမိ၌ရှိသောအရာကို အမြန်ယူ၍ ပေးလှူခြင်း ဖြစ်သည်။ "မောဟာ" ဟူသည်မှာ မောဟဖြင့် တွေဝေလျက် လှူဒါန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဘယာ" ဟူသည်မှာ ကဲ့ရဲ့ခြင်းကို ကြောက်သဖြင့်လည်းကောင်း၊ အပါယ်ဘေးကို ကြောက်သဖြင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ထိုထိုဘေးရန်တို့ကို ကြောက်သဖြင့် လှူဒါန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ "ကုလဝံသံ" ဟူသည်မှာ အမျိုးအနွယ်၏ အစဉ်အလာ (ဆွေမျိုးတို့၏ အဆက်အနွယ်) တည်း။

4. Khettasuttavaṇṇanā

၄. ခေတ္တသုတ်အဖွင့်။

34. Catutthe na mahapphalaṃ hotīti dhaññaphalena mahapphalaṃ na hoti. Na mahassādanti yampissa phalaṃ hoti, tassa assādo na mahā hoti mandassādaṃ na madhuraṃ. Na phātiseyyanti seyyāpissa na hoti vuḍḍhi, tassa mahantaṃ vīhithambhasannivesaṃ na hotīti attho. Unnāmaninnāmīti thalaninnavasena visamatalaṃ. Tattha thale udakaṃ na saṇṭhāti, ninne atibahu tiṭṭhati. Pāsāṇasakkharikanti pattharitvā ṭhitapiṭṭhipāsāṇehi ca khuddakapāsāṇehi ca sakkharāhi ca samannāgataṃ. Ūsaranti ubbhinnaloṇaṃ. Na ca gambhīrasitanti thaddhabhūmitāya gambhīrānugataṃ, naṅgalamaggaṃ katvā kasituṃ na sakkā hoti, uttānanaṅgalamaggameva hoti. Na āyasampannanti na udakāgamanasampannaṃ. Na apāyasampannanti pacchābhāge udakaniggamanamaggasampannaṃ na hoti. Na mātikāsampannanti na khuddakamahantīhi udakamātikāhi sampannaṃ hoti[Pg.230]. Na mariyādasampannanti na kedāramariyādāhi sampannaṃ. Na mahapphalantiādīni sabbāni vipākaphalavaseneva veditabbāni.

၃၄. စတုတ္ထသုတ်၌။ “နမဟပ္ဖလံ ဟောတိ” ဟူသည်မှာ စပါးသီးနှံဖြင့် များပြားသော အသီးအနှံ မဖြစ်ထွန်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “နမဟဿာဒံ” ဟူသည်မှာ ထိုကောက်ပင်မှ ရရှိသော အသီး၏ သာယာဖွယ်အရသာသည် များပြားစွာမရှိ၊ အနည်းငယ်သာ သာယာဖွယ်ရှိပြီး ချိုမြိန်မှု မရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “နဖာတိသေယျံ” ဟူသည်မှာ ထိုကောက်ပင်၏ ကောင်းမွန်ခြင်း သို့မဟုတ် ကြီးပွားခြင်းသည် ကြီးကျယ်စွာ မဖြစ်ထွန်းခြင်း၊ ကြီးမားသော ကောက်ပင်အစုအပုံ ကောင်းစွာတည်ဆောက်နိုင်မှု မရှိခြင်းဟု အနက်ရသည်။ “ဥဏ္ဏာမနိန္နာမိ” ဟူသည်မှာ ကုန်းနှင့် ချိုင့်ဝှမ်း အနိမ့်အမြင့်၏ အစွမ်းဖြင့် မညီညွတ်သော မြေပြင်ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုနေရာတို့တွင် ကုန်းမြင့်၌ ရေမတင်ဘဲ၊ ချိုင့်ဝှမ်း၌ ရေသည် အလွန်တရာ တင်ရှိနေတတ်သည်။ “ပါသာဏသက္ခရိတံ” ဟူသည်မှာ ပြန့်နှံ့တည်ရှိနေသော ကျောက်ဖျာများ၊ ငယ်သောကျောက်ခဲများနှင့် ကျောက်စရစ်များဖြင့် ပြည့်နှက်နေခြင်းကို ဆိုသည်။ “ဦသရံ” ဟူသည်မှာ ဆားပေါက်သောမြေ ဖြစ်သည်။ “နစဂမ္ဘီရသိတံ” ဟူသည်မှာ မြေမာလွန်းသဖြင့် နက်ရှိုင်းစွာ ထွန်ကြောင်းပေး၍ ထွန်ယက်ရန် မဖြစ်နိုင်ဘဲ၊ တိမ်သောထွန်ကြောင်းသာ ဖြစ်ထွန်းခြင်းကို ဆိုသည်။ “နအာယသမ္ပန္နံ” ဟူသည်မှာ ရေဝင်ပေါက်နှင့် မပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ “နအပါယသမ္ပန္နံ” ဟူသည်မှာ နောက်ပိုင်း၌ ရေထွက်ပေါက်လမ်းနှင့် မပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ “နမာတိကာသမ္ပန္နံ” ဟူသည်မှာ အကြီးအငယ်ဖြစ်သော ရေမြောင်းတို့နှင့် မပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ “နမရိယာဒသမ္ပန္နံ” ဟူသည်မှာ ကန်သင်းများဖြင့် မပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ “နမဟပ္ဖလံ” အစရှိသော ခပ်သိမ်းသော စကားလုံးတို့၏ အဓိပ္ပာယ်ကို အကျိုးအသီး၏ အစွမ်းဖြင့်သာ သိအပ်ကုန်၏။

Sampanneti paripuṇṇe sampattiyutte. Pavuttā bījasampadāti sampannaṃ bījaṃ ropitaṃ. Deve sampādayantamhīti deve sammā vassante. Anītisampadā hotīti kīṭakimiādipāṇakaītiyā abhāvo ekā sampadā hoti. Virūḷhīti vaḍḍhi dutiyā sampadā hoti. Vepullanti vipulabhāvo tatiyā sampadā hoti. Phalanti paripuṇṇaphalaṃ catutthī sampadā hoti. Sampannasīlesūti paripuṇṇasīlesu. Bhojanasampadāti sampannaṃ vividhabhojanaṃ. Sampadānanti tividhaṃ kusalasampadaṃ. Upanetīti sā bhojanasampadā upanayati. Kasmā? Sampannañhissa taṃ kataṃ, yasmāssa taṃ katakammaṃ sampannaṃ paripuṇṇanti attho. Sampannatthūdhāti sampanno atthu idha. Vijjācaraṇasampannoti tīhi vijjāhi ca pañcadasahi caraṇadhammehi ca samannāgato. Laddhāti evarūpo puggalo cittassa sampadaṃ avekallaparipuṇṇabhāvaṃ labhitvā. Karoti kammasampadanti paripuṇṇakammaṃ karoti. Labhati catthasampadanti atthañca paripuṇṇaṃ labhati. Diṭṭhisampadanti vipassanādiṭṭhiṃ. Maggasampadanti sotāpattimaggaṃ. Yāti sampannamānasoti paripuṇṇacitto hutvā arahattaṃ yāti. Sā hoti sabbasampadāti sā sabbadukkhehi vimutti sabbasampadā nāma hotīti.

“သမ္ပန္နေ” ဟူသည် ပြည့်စုံသော၊ ပြည့်စုံခြင်းနှင့် ယှဉ်သော။ “ပဝုတ္တာ ဗီဇသမ္ပဒါ” ဟူသည် ပြည့်စုံကောင်းမွန်သော မျိုးစေ့ကို စိုက်ပျိုးခြင်းကို ဆိုသည်။ “ဒေဝေ သမ္ပာဒယန္တမှိ” ဟူသည် မိုးကောင်းစွာ ရွာသွန်းသောအခါ။ “အနီတိသမ္ပဒါ ဟောတိ” ဟူသည် ပေါက်ဖက်၊ ပိုးရွစသော ပိုးမွှားဘေးရန်များ မရှိခြင်းတည်းဟူသော ပထမပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဝိရုဠိ” ဟူသည် ကြီးထွားလာခြင်းတည်းဟူသော ဒုတိယပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဝေပုလ္လံ” ဟူသည် စည်ပင်ပြန့်ပွားခြင်းတည်းဟူသော တတိယပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဖလံ” ဟူသည် အသီးအနှံ ပြည့်စုံခြင်းတည်းဟူသော စတုတ္ထပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ “သမ္ပန္နသီလေသု” ဟူသည် သီလနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၌။ “ဘောဇနသမ္ပဒါ” ဟူသည် ပြည့်စုံကောင်းမွန်သော အထူးထူးသော ဘောဇဉ်။ “သမ္ပဒါနံ” ဟူသည် သုံးပါးအပြားရှိသော ကုသိုလ်၏ ပြည့်စုံခြင်းကို။ “ဥပနေတိ” ဟူသည် ထိုဘောဇဉ်အလှူ၏ ပြည့်စုံခြင်းက ဆောင်ကြဉ်းပေး၏။ အဘယ်ကြောင့် ဆောင်ကြဉ်းပေးသနည်းဟူမူ ထိုသူတော်ကောင်းတို့ ပြုအပ်သော ကောင်းမှုသည် ပြည့်စုံသောကြောင့် ဖြစ်၏၊ ဆိုလိုသည်မှာ ထိုသူတော်ကောင်းတို့ ပြုအပ်သော ကံသည် ကောင်းမွန်ပြည့်စုံ၏ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ “သမ္ပန္နတ္ထူဓာ” ဟူသည် ဤသာသနာတော်၌ အလှူခံဝတ္ထုသည် ပြည့်စုံ၏။ “ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နော” ဟူသည် ဝိဇ္ဇာသုံးပါး၊ စရဏ တစ်ဆဲ့ငါးပါးတို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ “လဒ္ဓါ” ဟူသည် ဤသို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် စိတ်၏ ပြည့်စုံခြင်းတည်းဟူသော မချို့တဲ့ဘဲ ပြည့်စုံခြင်းကို ရရှိ၍။ “ကရောတိ ကမ္မသမ္ပဒံ” ဟူသည် ပြည့်စုံသော ကံကို ပြုလုပ်၏။ “လဘတိ စတ္ထသမ္ပဒံ” ဟူသည် ပြည့်စုံသော အကျိုးစီးပွားကိုလည်း ရရှိ၏။ “ဒိဋ္ဌိသမ္ပဒံ” ဟူသည် ဝိပဿနာဉာဏ်တည်းဟူသော အမြင်ကို။ “မဂ္ဂသမ္ပဒံ” ဟူသည် သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်ကို။ “ယာတိ သမ္ပန္နမာနသော” ဟူသည် ပြည့်စုံသော စိတ်ရှိသူဖြစ်၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိခြင်းကို ဆိုသည်။ “သာ ဟောတိ သဗ္ဗသမ္ပဒါ” ဟူသည် ဒုက္ခခပ်သိမ်းမှ လွတ်မြောက်ခြင်းတည်းဟူသော ထိုလွတ်မြောက်ခြင်းသည် အလုံးစုံသော ပြည့်စုံခြင်း မည်၏။

5. Dānūpapattisuttavaṇṇanā

၅. ဒါနုပပတ္တိသုတ်အဖွင့်။

35. Pañcame dānūpapattiyoti dānapaccayā upapattiyo. Dahatīti ṭhapeti. Adhiṭṭhātīti tasseva vevacanaṃ. Bhāvetīti vaḍḍheti. Hīne vimuttanti hīnesu pañcasu kāmaguṇesu vimuttaṃ. Uttari abhāvitanti tato uttarimaggaphalatthāya abhāvitaṃ. Tatrūpapattiyā saṃvattatīti yaṃ ṭhānaṃ patthetvā kusalaṃ kataṃ, tattha nibbattanatthāya saṃvattati. Vītarāgassāti maggena vā samucchinnarāgassa samāpattiyā vā vikkhambhitarāgassa. Dānamatteneva hi brahmaloke nibbattituṃ na sakkā, dānaṃ pana samādhivipassanācittassa alaṅkāraparivāraṃ hoti. Tato dānena muducitto brahmavihāre bhāvetvā brahmaloke nibbattati. Tena vuttaṃ – ‘‘vītarāgassa no sarāgassā’’ti.

၃၅. ပဉ္စမသုတ်၌။ “ဒါနုပပတ္တိယော” ဟူသည် ဒါနလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော ဘဝပဋိသန္ဓေများ ဖြစ်သည်။ “ဒဟတိ” ဟူသည် စိတ်ကို ဆောက်တည်ထားတတ်၏။ “အဓိဋ္ဌာတိ” ဟူသော ဤစကားသည် ထို “ဒဟတိ” ဟူသော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ်သာ ဖြစ်သည်။ “ဘာဝေတိ” ဟူသည် ပွားများစေ၏။ “ဟီနေ ဝိမုတ္တံ” ဟူသည် ယုတ်ညံ့သော ကာမဂုဏ်ငါးပါးတို့၌သာ စိတ်ညွတ်တိမ်းစောင်းခြင်းကို ဆိုသည်။ “ဥတ္တရိ အဘာဝိတံ” ဟူသည် ထိုထက်သာလွန်သော မဂ်ဖိုလ်အကျိုးငှာ စိတ်ကို မပွားများစေခြင်း ဖြစ်သည်။ “တတြူပပတ္တိယာ သံဝတ္တတိ” ဟူသည် အကြင်ဘဝအရပ်ကို တောင့်တ၍ ကုသိုလ်ပြုအပ်သော် ထိုဘဝအရပ်၌ ပဋိသန္ဓေတည်ခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ “ဝီတရာဂဿ” ဟူသည် မဂ်ဖြင့် ရာဂကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်အားလည်းကောင်း၊ သမာပတ်ဖြင့် ရာဂကို ကင်းကွာစေပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်အားလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်အားဖြင့် ဒါနပြုရုံမျှဖြင့် ဗြဟ္မာဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေမဖြစ်နိုင်ပေ။ သို့သော် ဒါနသည် သမာဓိနှင့် ဝိပဿနာစိတ်၏ တန်ဆာအခြံအရံ ဖြစ်၏။ ထိုအကြောင်းကြောင့် ဒါနကောင်းမှုကြောင့် နူးညံ့သောစိတ်ရှိသူသည် ဗြဟ္မဝိဟာရတရားများကို ပွားများစေပြီးမှသာ ဗြဟ္မာဘုံ၌ ဖြစ်ရ၏။ ထို့ကြောင့် “ရာဂကင်းသောသူအား ဖြစ်၏၊ ရာဂရှိသောသူအား မဖြစ်” ဟု ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

6. Puññakiriyavatthusuttavaṇṇanā

၆. ပုညကိရိယဝတ္ထုသုတ်အဖွင့်။

36. Chaṭṭhe [Pg.231] puññakiriyāni ca tāni tesaṃ tesaṃ ānisaṃsānaṃ vatthūni cāti puññakiriyavatthūni. Dānādīnañhi lakkhaṇe cittaṃ ṭhapetvā ‘‘evarūpaṃ nāma amhehi dānaṃ dātabbaṃ, sīlaṃ rakkhitabbaṃ, bhāvanā bhāvetabbā’’ti sattā puññāni karonti. Dānameva dānamayaṃ, dānacetanāsu vā purimacetanāto nipphannā sanniṭṭhāpakacetanā dānamayaṃ sīlādīhi sīlamayādīni viya. Sesadvayesupi eseva nayo. Parittaṃ kataṃ hotīti thokaṃ mandaṃ kataṃ hoti. Nābhisambhotīti na nipphajjati. Akataṃ hotīti bhāvanāyayogoyeva anāraddho hotīti attho. Manussadobhagyanti manussesu sampattirahitaṃ pañcavidhaṃ nīcakulaṃ. Upapajjatīti paṭisandhivasena upagacchati, tattha nibbattatīti attho. Mattaso katanti pamāṇena kataṃ, thokaṃ na bahu. Manussasobhagyanti manussesu subhagabhāvaṃ tividhakulasampattiṃ. Adhimattanti adhikappamāṇaṃ balavaṃ vā. Adhigaṇhantīti abhibhavitvā gaṇhanti, visiṭṭhatarā jeṭṭhakā hontīti attho.

၃၆. ဆဋ္ဌသုတ်၌။ “ပုညကိရိယဝတ္ထူနိ” ဟူသည် ပြုအပ်သော ကောင်းမှုလည်းဖြစ်ပြီး ထိုထိုအကျိုးကျေးဇူးတို့၏ တည်ရာအကြောင်းလည်း ဖြစ်သောကြောင့် ပုညကိရိယဝတ္ထု မည်၏။ အမှန်စင်စစ် ဒါနစသည်တို့၏ လက္ခဏာ၌ စိတ်ကိုထား၍ “ငါတို့သည် ဤသို့သော အလှူကို ပေးလှူရမည်၊ သီလကို စောင့်ထိန်းရမည်၊ ဘာဝနာကို ပွားများရမည်” ဟု သတ္တဝါတို့သည် ကောင်းမှုများကို ပြုကြသည်။ ဒါနကိုယ်တိုင်ပင် ဒါနမယ ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ဒါနပြုရာ၌ ဖြစ်ပေါ်သော စေတနာတို့တွင် ရှေ့ဦးစေတနာကြောင့် ပြီးမြောက်သော၊ အလှူကို ဆုံးဖြတ်ပြီးမြောက်စေသော စေတနာကို ဒါနမယဟု ခေါ်သည်၊ ၎င်းသည် မုန့်ညက်ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော မုန့်ရုပ်၊ ကျောက်ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ကျောက်ရုပ်ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ကြွင်းကျန်သော သီလမယနှင့် ဘာဝနာမယ နှစ်မျိုး၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ “ပရိတ္တံ ကတံ ဟောတိ” ဟူသည် အနည်းငယ်မျှသာ ပြုအပ်သည်ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ “နာဘိသမ္ဘောတိ” ဟူသည် မပြီးမြောက်နိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ “အကတံ ဟောတိ” ဟူသည်မှာ ဘာဝနာပွားများမှု၌ အားထုတ်မှုကို လုံးဝမစတင်ရသေးခြင်း ဖြစ်သည်ဟု အနက်ရ၏။ “မနုဿဒေါဘဂျံ” ဟူသည် လူ့ဘဝ၌ ပြည့်စုံမှုမရှိသော ယုတ်ညံ့သော အမျိုးအစားငါးမျိုးရှိသည့် ယုတ်နိမ့်သောအမျိုးသို့။ “ဥပပဇ္ဇတိ” ဟူသည် ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် ကပ်ရောက်ရခြင်း၊ ထိုအမျိုး၌ မွေးဖွားရခြင်း ဖြစ်သည်။ “မတ္တသော ကတံ” ဟူသည် အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိသာ ပြုလုပ်အပ်ခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ အနည်းငယ်သာ ပြုလုပ်ကာ များများစားစား မဟုတ်ပေ။ “မနုဿသောဘဂျံ” ဟူသည် လူ့ဘောင်၌ တင့်တယ်ပြည့်စုံခြင်းနှင့် အမျိုးပြည့်စုံခြင်း သုံးပါးသို့ ရောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ “အဓိမတ္တံ” ဟူသည် အလွန်အကဲဖြစ်သော သို့မဟုတ် အားကောင်းသော ကောင်းမှုကို ဆိုသည်။ “အဓိဂဏှန္တိ” ဟူသည် လွှမ်းမိုးကျော်လွန်၍ ယူကြကုန်၏၊ သာလွန်ထူးကဲသော အကြီးအကဲများ ဖြစ်ကြကုန်၏ ဟု အနက်ရသည်။

7. Sappurisadānasuttavaṇṇanā

၇. သပ္ပုရိသဒါနသုတ်အဖွင့်။

37. Sattame sucinti parisuddhaṃ vaṇṇasampannaṃ deti. Paṇītanti rasūpapannaṃ. Kālenāti yuttapattakālena. Kappiyanti yaṃ kappiyaṃ, taṃ deti. Viceyya detīti ‘‘imassa dinnaṃ mahapphalaṃ bhavissati, imassa na mahapphala’’nti evaṃ paṭiggāhakapariyesanavasena dānaṃ vā paṇidhāyavasena dānaṃ vā vicinitvā deti.

၃၇. သတ္တမသုတ်၌။ “သုစိံ” ဟူသည် စင်ကြယ်သန့်ရှင်းသော သို့မဟုတ် အဆင်းနှင့် ပြည့်စုံသောဝတ္ထုကို လှူခြင်း ဖြစ်သည်။ “ပဏီတံ” ဟူသည် မွန်မြတ်လှပသော သို့မဟုတ် အရသာနှင့် ပြည့်စုံသောဝတ္ထု။ “ကာလေန” ဟူသည် သင့်လျော်လျောက်ပတ်သော အချိန်အခါ၌ လှူခြင်း။ “ကပ္ပိယံ” ဟူသည် ရဟန်းသံဃာတို့အား အပ်စပ်သော ဝတ္ထုကို လှူခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဝိစေယျ ဒေတိ” ဟူသည် “ဤပုဂ္ဂိုလ်အား လှူဒါန်းခြင်းသည် အကျိုးကြီးလိမ့်မည်၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်အား လှူဒါန်းခြင်းသည် အကျိုးမကြီးနိုင်” ဟု အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်ကို စိစစ်ရွေးချယ်၍ လှူဒါန်းခြင်း သို့မဟုတ် ဒါနဝတ္ထုကို သေသေချာချာ ရွေးချယ်စိစစ်၍ လှူဒါန်းခြင်းကို ဆိုသည်။

8. Sappurisasuttavaṇṇanā

၈. သပ္ပုရိသသုတ်အဖွင့်။

38. Aṭṭhame atthāyāti atthatthāya. Hitāya sukhāyāti hitatthāya sukhatthāya. Pubbapetānanti paralokagatānaṃ ñātīnaṃ. Imasmiṃ sutte anuppanne buddhe cakkavattirājāno bodhisattā paccekabuddhā labbhanti, buddhakāle buddhā ceva buddhasāvakā ca. Yathāvuttānañhi etesaṃ atthāya hitāya sukhāya saṃvattanti. Bahunnaṃ vata atthāya, sappañño gharamāvasanti sappañño ghare vasanto bahūnaṃ vata atthāya hoti. Pubbeti paṭhameva. Pubbekatamanussaranti [Pg.232] mātāpitūnaṃ pubbakāraguṇe anussaranto. Sahadhammenāti sakāraṇena paccayapūjanena pūjeti. Apace brahmacārayoti brahmacārino apacayati, nīcavuttitaṃ nesaṃ āpajjati. Pesaloti piyasīlo.

၃၈. အဋ္ဌမသုတ်၌။ “အတ္ထာယ” ဟူသည် အကျိုးစီးပွားအလို့ငှာ ဖြစ်သည်။ “ဟိတာယ သုခါယ” ဟူသည် အစီးအပွားနှင့် ချမ်းသာခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ “ပုဗ္ဗပေတာနံ” ဟူသည် တမလွန်ဘဝသို့ ပြောင်းသွားကွယ်လွန်ပြီးသော ဆွေမျိုးတို့အား ရည်ညွှန်းသည်။ ဤသုတ်၌ ဘုရားရှင် ပွင့်တော်မမူသော ကာလ၌ဖြစ်လျှင် စကြာဝတေးမင်းများ၊ ဘုရားလောင်းများနှင့် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါများကို အားကိုးရာအဖြစ် ရရှိနိုင်ပြီး၊ ဘုရားရှင်ပွင့်တော်မူသော အခါ၌မူ ဘုရားရှင်နှင့်တကွ အရိယာသာဝကများကို ရရှိနိုင်သည်။ စင်စစ်အားဖြင့် ဆိုခဲ့ပြီးသော စကြာဝတေးမင်း၊ ဘုရားရှင်စသော ထိုပုဂ္ဂိုလ်မြတ်တို့သည် ကွယ်လွန်သူတို့၏ အကျိုး၊ စီးပွား၊ ချမ်းသာအလို့ငှာ ကျင့်ဆောင်တော်မူကြသည်။ “ဗဟူနံ ဝတ အတ္ထာယ သမ္ပညော ဃရမာဝသံ” ဟူသည် အိမ်ရာတည်ထောင် လူ့ဘောင်၌ နေထိုင်သော ပညာရှိသူသည် လူအများ၏ အကျိုးစီးပွားအတွက် စင်စစ်ဖြစ်ထွန်းစေသူ ဖြစ်သည်။ “ပုဗ္ဗေ” ဟူသည် ရှေးဦးစွာပင် ဖြစ်သည်။ “ပုဗ္ဗေကတမနုဿရံ” ဟူသည် မိဘတို့၏ ရှေးဦးစွာ ပြုဖူးသော ကျေးဇူးတရားများကို အဖန်တလဲလဲ အောက်မေ့သတိရခြင်း ဖြစ်သည်။ “သဟဓမ္မေန” ဟူသည် သင့်လျော်သော အကြောင်းဖြင့် သို့မဟုတ် ပစ္စည်းလေးပါး ပူဇော်ခြင်းဖြင့် ပူဇော်ခြင်း ဖြစ်သည်။ “အပစေ ဗြဟ္မစာရယော” ဟူသည် မြတ်သော အကျင့်ကို ကျင့်ကြသော သူတို့ကို ရိုသေလေးစားခြင်း၊ ထိုသူတို့၏ ရှေ့၌ နှိမ့်ချစွာ ပြုမူခြင်း ဖြစ်သည်။ “ပေးလော” ဟူသည် သီလကို ချစ်မြတ်နိုးသောသူ သို့မဟုတ် ချစ်ဖွယ်သော သီလရှိသောသူကို ဆိုလိုသည်။

9. Abhisandasuttavaṇṇanā

၉. အဘိသန္ဒသုတ်အဖွင့်။

39. Navame dānānīti cetanādānāni. Aggaññānītiādīnaṃ attho heṭṭhā vuttoyeva.

၃၉. ကိုးခုမြောက်သုတ်၌ ‘ဒါနာနိ’ဟူသည် စေတနာတည်းဟူသော ဒါနတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘အဂ္ဂညာနိ’အစရှိသော ပုဒ်တို့၏အနက်ကို အောက်ဖြစ်သော (စတုက္ကနိပါတ်၏အဖွင့်) ၌ ဆိုခဲ့ပြီးသားသာ ဖြစ်သည်။

10. Duccaritavipākasuttavaṇṇanā

၁၀. ဒုစ္စရိတ်ဝိပါကသုတ်အဖွင့်။

40. Dasame pāṇātipātoti pāṇātipātacetanā. Sabbalahusoti sabbalahuko. Appāyukasaṃvattanikoti tena parittakena kammavipākena appāyuko hoti, dinnamattāya vā paṭisandhiyā vilīyati mātukucchito nikkhantamatte vā. Evarūpo hi na aññassa kassaci nissando, pāṇātipātasseva gatamaggo esoti. Bhogabyasanasaṃvattanikoti yathā kākaṇikāmattampi hatthe na tiṭṭhati, evaṃ bhogabyasanaṃ saṃvatteti. Sapattaverasaṃvattaniko hotīti saha sapattehi veraṃ saṃvatteti. Tassa hi sapattā ca bahukā honti. Yo ca naṃ passati, tasmiṃ verameva uppādeti na nibbāyati. Evarūpo hi parassa rakkhitagopitabhaṇḍe aparādhassa nissando.

၄၀. တစ်ဆယ်ခုမြောက်သုတ်၌ 'ပါဏာတိပါတော'ဟူသည် ပါဏာတိပါတစေတနာ ဖြစ်သည်။ 'သဗ္ဗလဟုသော'ဟူသည် အပေါ့ပါးဆုံး (အနည်းဆုံး) ဖြစ်သည်။ 'အပ္ပါယုကသံဝတ္တနိကော'ဟူသည် ထိုပါဏာတိပါတကံ၏ အနည်းငယ်သော အကျိုးဆက်မျှဖြင့်ပင် အသက်တိုတတ်၏၊ ပဋိသန္ဓေတည်ကာမျှ၌သော်လည်းကောင်း၊ အမိဝမ်းမှ ထွက်ကာမျှ၌သော်လည်းကောင်း သေဆုံးပျက်စီးတတ်၏။ ဤသို့သော အသက်တိုခြင်းသည် အခြားတစ်ပါးသော ကံ၏ အကျိုးဆက်မဟုတ်၊ ဤအသက်တိုခြင်းသည် ပါဏာတိပါတကံ၏သာလျှင် အကျိုးဆက် ဖြစ်သည်။ 'ဘောဂဗျသနသံဝတ္တနိကော'ဟူသည် အနည်းငယ်သောဥစ္စာ (ချင်ရွေးမျှ)ပင် လက်ဝယ်၌ မတည်နိုင်သကဲ့သို့ စည်းစိမ်ဥစ္စာ ပျက်စီးခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သည်။ 'သပတ္တဝေရသံဝတ္တနိကော ဟောတိ'ဟူသည် ရန်သူတို့နှင့်အတူ ရန်ငြိုးကို ဖြစ်စေတတ်သည်။ ထိုသူအား ရန်သူတို့သည်လည်း များပြားကုန်၏။ သူ့ကို မြင်သောသူတိုင်းကလည်း ရန်ငြိုးကိုသာ ဖြစ်စေပြီး မငြိမ်းအေးနိုင်ပေ။ ဤသို့သော သဘောသည် သူတပါး စောင့်ရှောက်လုံခြုံစေအပ်သော ဥစ္စာ၌ ပြစ်မှားခြင်း (ကာမေသုမိစ္ဆာစာရ)၏ အကျိုးဆက် ဖြစ်သည်။

Abhūtabbhakkhānasaṃvattaniko hotīti abhūtena abbhakkhānaṃ saṃvatteti, yena kenaci kataṃ tasseva upari patati. Mittehi bhedanasaṃvattanikoti mittehi bhedaṃ saṃvatteti. Yaṃ yaṃ mittaṃ karoti, so so bhijjatiyeva. Amanāpasaddasaṃvattanikoti amanāpasaddaṃ saṃvatteti. Yā sā vācā kaṇṭakā kakkasā kaṭukā abhisajjanī mammacchedikā, gatagataṭṭhāne tameva suṇāti, manāpasaddasavanaṃ nāma na labhati. Evarūpo pharusavācāya gatamaggo nāma. Anādeyyavācāsaṃvattanikoti aggahetabbavacanataṃ saṃvatteti, ‘‘tvaṃ kasmā kathesi, ko hi tava vacanaṃ gahessatī’’ti vattabbataṃ āpajjati. Ayaṃ samphappalāpassa gatamaggo. Ummattakasaṃvattaniko hotīti ummattakabhāvaṃ [Pg.233] saṃvatteti. Tena hi manusso ummatto vā khittacitto vā eḷamūgo vā hoti. Ayaṃ surāpānassa nissando. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitanti.

‘အဘူတဗ္ဘက္ခာနသံဝတ္တနိကော ဟောတိ’ဟူသည် မဟုတ်မမှန်သော စွပ်စွဲခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သည်၊ မည်သူမဆို ပြုအပ်သော ပြစ်မှုကို မိမိအပေါ်သို့သာ ကျရောက်စေသည်။ ‘မိတ္တေဟိဘေဒနသံဝတ္တနိကော’ဟူသည် အဆွေခင်ပွန်းတို့နှင့် ကွဲပြားခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သည်၊ ဖွဲ့သမျှသော အဆွေခင်ပွန်းတို့သည် ကွဲပြားပျက်စီးကြရသည်သာ ဖြစ်သည်။ ‘အမနာပသဒ္ဒသံဝတ္တနိကော’ဟူသည် မနှစ်သက်ဖွယ်သော အသံကို ဖြစ်စေတတ်သည်၊ ဆူးကဲ့သို့ ဆူးငြိတတ်သော၊ ကြမ်းတမ်းသော၊ ခါးစပ်သော၊ သူတစ်ပါးကို ထိခိုက်စေတတ်သော၊ ချစ်ခြင်းကို ဖြတ်တတ်သော စကားမျိုးကို ရောက်ရာအရပ်တိုင်း၌ ကြားရတတ်သည်၊ သာယာနာပျော်ဖွယ်သော အသံကို ကြားရခြင်း မရှိပေ။ ဤသဘောသည် ဖရုသဝါစာ၏ အကျိုးဆက် ဖြစ်သည်။ ‘အနာဒေယျဝါစသံဝတ္တနိကော’ဟူသည် သူတစ်ပါး မယူအပ်သော စကားရှိသည်၏အဖြစ်ကို ဖြစ်စေတတ်သည်၊ "သင်သည် အဘယ်ကြောင့် ပြောသနည်း၊ သင့်စကားကို မည်သူက နားထောင်မည်နည်း" ဟု အပြောခံရသည့်အဖြစ်သို့ ရောက်တတ်သည်။ ဤသဘောသည် သမ္ဖပ္ပလာပ၏ အကျိုးဆက် ဖြစ်သည်။ ‘ဥမ္မတ္တကသံဝတ္တနိကော ဟောတိ’ဟူသည် ရူးသွပ်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သည်၊ ထိုကံကြောင့် လူသည် ရူးသွပ်ခြင်း၊ စိတ်ပျံ့လွင့်ခြင်း၊ သွားရည်ယို၍ အာထစ်ခြင်း (အရိအရွဲယိုသော ခံတွင်းရှိခြင်း) ဖြစ်တတ်သည်။ ဤသည်မှာ သေရည်သောက်ခြင်း၏ အကျိုးဆက် ဖြစ်သည်။ ဤသုတ်၌ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲကိုသာ ဟောကြားတော်မူသည်။ ဒသမသုတ် ပြီး၏။

Dānavaggo catuttho.

စတုတ္ထမြောက် ဒါနဝဂ် ပြီး၏။

5. Uposathavaggo

၅. ဥပေါသထဝဂ်။

4. Vāseṭṭhasuttavaṇṇanā

၄. ဝါသေဋ္ဌသုတ်အဖွင့်။

44. Pañcamassa catutthe ime cepi, vāseṭṭha, mahāsālāti purato ṭhite dve sālarukkhe dassento parikappopamaṃ āha. Idaṃ vuttaṃ hoti – ime tāva mahāsālā acetanā. Sace etepi sacetanā hutvā aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavaseyyuṃ, etesampi so uposathavāso dīgharattaṃ hitāya sukhāya assa. Bhūte pana vattabbameva natthīti.

၄၄. ပဉ္စမဝဂ်၏ စတုတ္ထသုတ်၌ 'ဣမေ စေပိ၊ ဝါသေဋ္ဌ၊ မဟာသာလာ'ဟူသော စကားဖြင့် ရှေ့မှောက်၌ တည်ရှိနေသော အင်ကြင်းပင်ကြီး နှစ်ပင်ကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် ကြံစည်အပ်သော ဥပမာကို ဟောကြားတော်မူသည်။ ဤဆိုလိုချက်မှာ- ရှေးဦးစွာ ဤအင်ကြင်းပင်ကြီး နှစ်ပင်တို့သည် စိတ်မရှိကြကုန်။ ထိုအင်ကြင်းပင်ကြီး နှစ်ပင်တို့သည်လည်း အကယ်၍ စိတ်ရှိကြကုန်၍ အင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော ဥပုသ်ကို စောင့်သုံးကြမည်ဆိုလျှင် ထိုဥပုသ်စောင့်သုံးခြင်းသည် ထိုအင်ကြင်းပင်တို့အတွက်လည်း ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး စီးပွားချမ်းသာခြင်းငှာ ဖြစ်ရာ၏။ စိတ်ရှိသော သတ္တဝါတို့ (စောင့်သုံးခြင်း) ၌မူကား ဆိုဖွယ်ရာ မရှိတော့ပေ။ ဤသည်မှာ ဆိုလိုရင်း အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။

6. Anuruddhasuttavaṇṇanā

၆. အနုရုဒ္ဓသုတ်အဖွင့်။

46. Chaṭṭhe yenāyasmā anuruddhoti tā kira devatā attano sampattiṃ oloketvā ‘‘kiṃ nu kho nissāya ayaṃ sampatti amhehi laddhā’’ti āvajjamānā theraṃ disvā ‘‘mayaṃ amhākaṃ ayyassa pubbe cakkavattirajjaṃ karontassa pādaparicārikā hutvā tena dinnovāde ṭhatvā imaṃ sampattiṃ labhimha, gacchāma theraṃ ānetvā imaṃ sampattiṃ anubhavissāmā’’ti divā yenāyasmā anuruddho tenupasaṅkamiṃsu. Tīsu ṭhānesūti tīsu kāraṇesu. Ṭhānaso paṭilabhāmāti khaṇeneva labhāma. Saranti vacanasaddaṃ vā gītasaddaṃ vā ābharaṇasaddaṃ vā. Pītā assūtiādīni nīlā tāva jātā, pītā bhavituṃ na sakkhissantītiādinā nayena cintetvā vitakketi. Tāpi ‘‘idāni ayyo amhākaṃ pītabhāvaṃ icchati, idāni lohitabhāva’’nti tādisāva ahesuṃ.

၄၆. ဆဋ္ဌသုတ်၌ 'ယေနာယသ္မာ အနုရုဒ္ဓေါ'ဟူသော ပါဌ်၌ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏- ထိုနတ်သမီးတို့သည် မိမိတို့၏ စည်းစိမ်ကို ကြည့်ရှုကာ "ငါတို့သည် အဘယ်သူကို အမှီပြု၍ ဤစည်းစိမ်ကို ရရှိပါသနည်း" ဟု ဆင်ခြင်ကြသော် အရှင်အနုရုဒ္ဓါမထေရ်ကို မြင်၍ "ငါတို့သည် ငါတို့၏ အရှင်ဖြစ်သော၊ ရှေး၌ စကြဝတေးမင်းအဖြစ်ကို ပြုတော်မူစဉ်က အနုရုဒ္ဓါမင်း၏ ခြေရင်းအလုပ်အကျွေးတို့ ဖြစ်ခဲ့ဖူး၍ ထိုအရှင် ပေးအပ်သော အဆုံးအမ၌ တည်လျက် ဤစည်းစိမ်ကို ရခဲ့ကြကုန်၏၊ သွားကြကုန်အံ့၊ အရှင်မထေရ်ကို ဆောင်ယူ၍ ဤစည်းစိမ်ကို ခံစားကြကုန်အံ့" ဟု တိုင်ပင်ကြကာ နေ့အခါ၌ အရှင်အနုရုဒ္ဓါ ရှိရာအရပ်သို့ ချဉ်းကပ်ကြကုန်၏။ 'တီသု ဌာနေသု'ဟူသည် အကြောင်းသုံးပါးတို့၌ ဖြစ်သည်။ 'ဌာနသော ပဋိလဘာမ'ဟူသည် ခဏချင်းဖြင့်ပင် ရရှိကြသည်။ 'သရန္တိ'ဟူသည် စကားသံ၊ သီချင်းသံ သို့မဟုတ် ဆင်ယင်အပ်သော တန်ဆာသံတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ပီတာ အဿု'အစရှိသော ပုဒ်၌ "နဂိုက ညိုကုန်သည်သာ ဖြစ်လျက် ရွှေအဆင်း ဖြစ်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ကုန်လတ္တံ့" စသည်ဖြင့် ကြံစည်တွေးတော၏။ ထိုနတ်သမီးတို့သည်လည်း "ယခုအခါ အရှင်မထေရ်သည် ငါတို့၏ ရွှေအဆင်းရှိသည်၏အဖြစ်ကို အလိုရှိ၏၊ ယခုအခါ နီသောအဆင်းရှိသည်၏အဖြစ်ကို အလိုရှိ၏" ဟု နှလုံးသွင်းကာ ထိုထို ရွှေအဆင်း၊ နီသောအဆင်း စသည်တို့အတိုင်း ဖြစ်ကြကုန်၏။

Accharaṃ vādesīti pāṇitalaṃ vādesi. Pañcaṅgikassāti ātataṃ, vitataṃ, ātatavitataṃ, ghanaṃ, susiranti imehi pañcahi aṅgehi samannāgatassa. Tattha ātataṃ nāma cammapariyonaddhesu bheriādīsu ekatalatūriyaṃ, vitataṃ nāma ubhayatalaṃ, ātatavitataṃ nāma sabbaso [Pg.234] pariyonaddhaṃ, susiraṃ vaṃsādi, ghanaṃ sammādi. Suvinītassāti ākaḍḍhanasithilakaraṇādīhi samucchitassa. Suppaṭipatāḷitassāti pamāṇe ṭhitabhāvajānanatthaṃ suṭṭhu paṭipatāḷitassa. Kusalehi susamannāhatassāti ye vādetuṃ kusalā chekā, tehi vāditassa. Vaggūti cheko sundaro. Rajanīyoti rañjetuṃ samattho. Kamanīyoti kāmetabbayutto. Khamanīyoti vā pāṭho, divasampi suyyamāno khamateva, na nibbindatīti attho. Madanīyoti mānamadapurisamadajanano. Indriyāni okkhipīti ‘‘asāruppaṃ imā devatā karontī’’ti indriyāni heṭṭhā khipi, na akkhīni ummīletvā olokesi. Na khvayyo anuruddho sādiyatīti ‘‘mayaṃ naccāma gāyāma, ayyo pana anuruddho na kho sādiyati, akkhīni ummīletvā na oloketi, kiṃ mayaṃ naccitvā vā gāyitvā vā karissāmā’’ti tattheva antaradhāyiṃsu. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti tāsaṃ devatānaṃ ānubhāvaṃ disvā ‘‘katihi nu kho dhammehi samannāgato mātugāmo manāpakāyike devaloke nibbattatī’’ti imamatthaṃ pucchituṃ upasaṅkami.

'အစ္ဆရံ ဝါဒေသိ'ဟူသည် လက်ဝါးပြင်ကို တီးခတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ပဉ္စင်္ဂိကဿ'ဟူသည် အာတတ၊ ဝိတတ၊ အာတတဝိတတ၊ သုသိရ၊ ဃန ဟူသော ဤအင်္ဂါငါးပါးတို့နှင့် ပြည့်စုံသော တူရိယာမျိုးတို့တည်း။ ထိုတူရိယာတို့တွင် 'အာတတ'မည်သည် သားရေဖြင့် ကြက်အပ်သော စည်ကြီးအစရှိသည်တို့အနက် တစ်ဖက်ပိတ်စည် (အိုးစည်၊ စည်ပုတ်) စသည် ဖြစ်သည်။ 'ဝိတတ'မည်သည် နှစ်ဖက်ပိတ်စည် (မရိုးစည် စသည်) ဖြစ်သည်။ 'အာတတဝိတတ'မည်သည် ဘေးပတ်ပတ်လည် ရစ်ပတ်ထားသော စည်မျိုး (လေးထောင့်စည်ကြီး စသည်) ဖြစ်သည်။ 'သုသိရ'သည် ပြွေနှဲစသော အခေါင်းရှိသော တူရိယာမျိုး ဖြစ်သည်။ 'ဃန'သည် ကြေးနင်း၊ ခွက်ခွင်း စသော ခဲနက်သော တူရိယာမျိုး ဖြစ်သည်။ 'သုဝိနီတဿ'ဟူသည် ကြိုးဆွဲခြင်း လျှော့ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် အသံကောင်းစွာ မြည်စေအပ်သော တူရိယာ ဖြစ်သည်။ 'သုပ္ပဋိပတာဠိတဿ'ဟူသည် မတင်းလွန်း မလျော့လွန်းသော အလယ်အလတ်အသံ၌ တည်သည်၏အဖြစ်ကို သိစေရန် ကောင်းစွာ တီးခတ်အပ်သော တူရိယာ ဖြစ်သည်။ 'ကုသလေဟိ သုသမန္နာဟတဿ'ဟူသည် တီးမှုတ်ခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာသူတို့ တီးခတ်အပ်သော တူရိယာ ဖြစ်သည်။ 'ဝဂ္ဂု'ဟူသည် သာယာသော၊ ကောင်းသော။ 'ရဇနီယော'ဟူသည် တပ်မက်စေနိုင်သော။ 'ကမနီယော'ဟူသည် တောင့်တဖွယ်ရှိသော။ 'ခမနီယော'ဟူ၍လည်း စာမူရှိသည်၊ တစ်နေ့ပတ်လုံး ကြားရသော်လည်း သာယာနာပျော်ဖွယ်ရှိ၍ မငြီးငွေ့နိုင်ဟု အနက်ရသည်။ 'မဒနီယော'ဟူသည် မာန်ယစ်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော။ 'ဣန္ဒြိယာနိ ဩkခိပိ'ဟူသည် "ဤနတ်သမီးတို့သည် မလျောက်ပတ်သော အမှုကို ပြုကြကုန်၏" ဟု နှလုံးသွင်းကာ ဣန္ဒြေတို့ကို အောက်သို့ချ၍ မျက်စိတို့ကို ဖွင့်၍ မကြည့်ရှုပေ။ 'န ခွယျော အနုရုဒ္ဓေါ သာဒိယတိ'ဟူသော ပါဌ်၌ အနက်မှာ- "ငါတို့ ကကြ သီကြသော်လည်း အရှင်အနုရုဒ္ဓါသည်ကား မသာယာ၊ မျက်စိကိုပင် ဖွင့်မကြည့်ပါတကား၊ ငါတို့ ကသီ၍ အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း" ဟု တွေးတောကာ ထိုနေရာ၌ပင် ကွယ်ပျောက်သွားကြကုန်၏။ 'ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ'ဟူသည် ထိုနတ်သမီးတို့၏ အာနုဘော်ကို မြင်၍ "အဘယ်မျှသော တရားတို့နှင့် ပြည့်စုံသော မိန်းမသည် နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော ကိုယ်ရှိသော နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ရပါသနည်း" ဟု ဤအနက်ကို မေးမြန်းရန် ချဉ်းကပ်ခဲ့သည်။

9-10. Idhalokikasuttadvayavaṇṇanā

၉-၁၀. ဣဓလောကိကသုတ်နှစ်ခုအဖွင့်။

49-50. Navame ayaṃ’sa loko āraddho hotīti ayamassa loko idhaloke karaṇamattāya āraddhattā paripuṇṇattā āraddho hoti paripuṇṇo. Soḷasākārasampannāti sutte vuttehi aṭṭhahi, gāthāsu aṭṭhahīti soḷasahi ākārehi samannāgatā, yāni vā aṭṭhaṅgāni parampi tesu samādapetīti evampi soḷasākārasampannāti eke. Saddhāsīlapaññā panettha missikā kathitā. Dasamaṃ bhikkhusaṅghassa kathitaṃ. Sabbasuttesu pana yaṃ na vuttaṃ, taṃ heṭṭhā āgatanayattā uttānatthamevāti.

၄၉-၅၀. ကိုးခုမြောက်သုတ်၌ 'အယံ သ လောကော အာရဒ္ဓေါ ဟောတိ'ဟူသည် ထိုအမျိုးသမီးအား ဤပစ္စုပ္ပန်လောက၌ ပြုဖွယ်ကိစ္စတို့ကို အားထုတ်ပြီးစီး ပြည့်စုံသောကြောင့် ဤလောကသည် အားထုတ်အပ်သည် (ပြည့်စုံအပ်သည်) ဖြစ်သည်။ 'သောဠသာကာရသမ္ပန္နာ'ဟူသည် သုတ်၌ ဟောအပ်သော ရှစ်ပါးသော အခြင်းအရာတို့နှင့်လည်းကောင်း၊ ဂါထာတို့၌ ဟောအပ်သော ရှစ်ပါးသော အခြင်းအရာတို့နှင့်လည်းကောင်း ပေါင်း တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အခြင်းအရာတို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် မိမိ၌ရှိသော အင်္ဂါရှစ်ပါးတို့၌ သူတစ်ပါးတို့ကိုလည်း ဆောက်တည်စေသဖြင့် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အခြင်းအရာနှင့် ပြည့်စုံသည်ဟူ၍လည်း အချို့က ဆိုကြသည်။ ဤသုတ်၌ သဒ္ဓါ၊ သီလ၊ စာဂ၊ ပညာတို့ကို ရောနှော၍ ဟောကြားထားသည်။ ဒသမသုတ်ကို ရဟန်းသံဃာအား ဟောကြားတော်မူသည်။ သုတ်အားလုံး၌ အကျယ်မဟောအပ်သော စကားတို့သည် အောက်၌ လာခဲ့ပြီးသောနည်းအတိုင်း ထင်ရှားလွယ်ကူလှပေသည်။

Uposathavaggo pañcamo.

ပဉ္စမမြောက် ဥပေါသထဝဂ် ပြီး၏။

Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

ပထမပဏ္ဏာသက ပြီး၏။

2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ

၂. ဒုတိယပဏ္ဏာသက။

(6) 1. Gotamīvaggo

(၆) ၁. ဂေါတမီဝဂ်။

1. Gotamīsuttavaṇṇanā

၁. ဂေါတမီသုတ်အဖွင့်။

51. Chaṭṭhassa [Pg.235] paṭhame sakkesu viharatīti paṭhamagamanena gantvā viharati. Mahāpajāpatīti puttapajāya ceva dhītupajāya ca mahantattā evaṃladdhanāmā. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti bhagavā kapilapuraṃ gantvā paṭhamameva nandaṃ pabbājesi, sattame divase rāhulakumāraṃ. Cumbaṭakakalahe (dī. ni. aṭṭha. 2.331; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.37) pana ubhayanagaravāsikesu yuddhatthāya nikkhantesu satthā gantvā te rājāno saññāpetvā attadaṇḍasuttaṃ (su. ni. 941 ādayo; mahāni. 170 ādayo) kathesi. Rājāno pasīditvā aḍḍhatiyasate aḍḍhatiyasate kumāre adaṃsu, tāni pañca kumārasatāni satthu santike pabbajiṃsu, atha nesaṃ pajāpatiyo sāsanaṃ pesetvā anabhiratiṃ uppādayiṃsu. Satthā tesaṃ anabhiratiyā uppannabhāvaṃ ñatvā te pañcasate daharabhikkhū kuṇāladahaṃ netvā attano kuṇālakāle nisinnapubbe pāsāṇatale nisīditvā kuṇālajātakakathāya (jā. 2.21.kuṇālajātaka) tesaṃ anabhiratiṃ vinodetvā sabbepi te sotāpattiphale patiṭṭhāpesi, puna mahāvanaṃ ānetvā arahattaphaleti. Tesaṃ cittajānanatthaṃ punapi pajāpatiyo sāsanaṃ pahiṇiṃsu. Te ‘‘abhabbā mayaṃ gharāvāsassā’’ti paṭisāsanaṃ pahiṇiṃsu. Tā ‘‘na dāni amhākaṃ gharaṃ gantuṃ yuttaṃ, mahāpajāpatiyā santikaṃ gantvā pabbajjaṃ anujānāpetvā pabbajissāmā’’ti pañcasatāpi mahāpajāpatiṃ upasaṅkamitvā ‘‘ayye, amhākaṃ pabbajjaṃ anujānāpethā’’ti āhaṃsu. Mahāpajāpatī tā itthiyo gahetvā yena bhagavā tenupasaṅkami. Setacchattassa heṭṭhā rañño parinibbutakāle upasaṅkamītipi vadantiyeva.

၅၁. ဆဋ္ဌဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ 'sakkesu viharati' ဟူသည်မှာ ရှေးဦးစွာ ကြွတော်မူခြင်းဖြင့် ကြွရောက်၍ သီတင်းသုံးတော်မူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'mahāpajātī' ဟူသည်မှာ သားသမီး အခြံအရံ (ပဇာ) များပြားသောကြောင့် ဤသို့သော အမည်ကို ရရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ 'yena bhagavā tenupasaṅkami' ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားသည် ကပိလဝတ်ပြည်သို့ ကြွတော်မူ၍ ရှေးဦးစွာ နန္ဒမင်းသားကို ရဟန်းပြုစေတော်မူပြီး၊ ခုနစ်ရက်မြောက်နေ့၌ ရာဟုလာမင်းသားကို ရှင်ပြုစေတော်မူသည်။ ခေါင်းခုကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပွားသော ခိုက်ရန်စစ်ပွဲတွင် ကပိလဝတ်ပြည်နှင့် ကောလိယပြည် နှစ်ပြည်ထောင်လုံးရှိ မင်းတို့သည် စစ်တိုက်ရန် ထွက်လာကြရာ မြတ်စွာဘုရားသည် ကြွရောက်၍ ထိုမင်းတို့ကို ဖျောင်းဖျပြီး 'အတ္တဒဏ္ဍသုတ်' ကို ဟောတော်မူသည်။ မင်းတို့သည် ကြည်ညိုသဖြင့် နှစ်ရာ့ငါးဆယ်စီသော မင်းသားတို့ကို လှူဒါန်းကြရာ ထိုငါးရာသော မင်းသားတို့သည် မြတ်စွာဘုရားထံ၌ ရဟန်းပြုကြကုန်၏။ ထိုအခါ ထိုရဟန်းတို့၏ မယားဟောင်းတို့သည် သတင်းစကား ပေးပို့၍ သာသနာတော်၌ မမွေ့လျော်ခြင်း (အနဘိရတိ) ကို ဖြစ်စေကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်းငယ် ငါးရာတို့ မမွေ့လျော်ကြောင်း သိတော်မူသဖြင့် ၎င်းတို့ကို ကုဏာလအိုင်သို့ ခေါ်ဆောင်ကာ၊ ရှေး၌ ကိုယ်တော်တိုင် ကုဏာလဥဩငှက်မင်း ဖြစ်စဉ်က သီတင်းသုံးဖူးသော ကျောက်ဖျာထက်၌ သီတင်းသုံးတော်မူပြီး၊ 'ကုဏာလဇာတ်တော်' ကို ဟောကြားကာ ထိုရဟန်းတို့၏ မမွေ့လျော်ခြင်းကို ပယ်ဖျောက်လျက် အားလုံးကို သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ တည်စေတော်မူ၏။ တစ်ဖန် မဟာဝုန်တောသို့ ပြန်လည်ခေါ်ဆောင်ကာ အရဟတ္တဖိုလ်၌ တည်စေတော်မူ၏။ ထိုရဟန်းတို့၏ စိတ်ကို စမ်းသပ်လိုသဖြင့် မယားဟောင်းတို့သည် တစ်ဖန် သတင်းစကား ပေးပို့ကြပြန်ရာ၊ ရဟန်းတို့က "ငါတို့သည် လူ့ဘောင်သို့ ပြန်ရန် မထိုက်တန်တော့ပြီ" ဟု ပြန်ကြားလိုက်ကြသည်။ ထိုငါးရာသော အမျိုးသမီးတို့သည်လည်း "ယခုအခါ ငါတို့အတွက် အိမ်သို့ပြန်ရန် မသင့်တော့ပေ။ မိထွေးတော် မဟာပဇာပတိဂေါတမီထံသို့ သွား၍ ရဟန်းပြုရန် ခွင့်ပန်စေပြီး ရဟန်းပြုကြကုန်အံ့" ဟု နှလုံးသွင်းကာ မိထွေးတော် မဟာပဇာပတိဂေါတမီထံ ချဉ်းကပ်၍ "အရှင်မ၊ ကျွန်ုပ်တို့အား ရဟန်းပြုရန် ခွင့်ပြုတော်မူပါဦးလော့" ဟု လျောက်ကြကုန်၏။ မိထွေးတော် မဟာပဇာပတိဂေါတမီသည် ထိုအမျိုးသမီးတို့ကို ခေါ်ဆောင်၍ မြတ်စွာဘုရား သီတင်းသုံးတော်မူရာသို့ ချဉ်းကပ်ခဲ့သည်။ ထီးဖြူအောက်၌ ခမည်းတော် သုဒ္ဓေါဒနမင်းကြီး ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသောအခါ၌ ချဉ်းကပ်သည်ဟူ၍လည်း ဆိုကြကုန်၏။

Alaṃ gotami, mā te ruccīti kasmā paṭikkhipi, nanu sabbesampi buddhānaṃ catasso parisā hontīti? Kāmaṃ honti, kilametvā pana anekavāraṃ yācite anuññātaṃ pabbajjaṃ ‘‘dukkhena laddhā’’ti sammā paripālessantīti garuṃ katvā anuññātukāmo paṭikkhipi. Pakkāmīti puna kapilapurameva pāvisi. Yathābhirantaṃ [Pg.236] viharitvāti bodhaneyyasattānaṃ upanissayaṃ olokento yathājjhāsayane viharitvā. Cārikaṃ pakkāmīti mahājanasaṅgahaṃ karonto uttamāya buddhasiriyā anopamena buddhavilāsena aturitacārikaṃ pakkāmi.

'alaṃ gotami mā te rucci' (ဂေါတမီ၊ မသင့်တော်ပေ၊ ဤသို့သော အလိုရှိခြင်းကို မနှစ်သက်ပါလင့်) ဟု အဘယ်ကြောင့် ငြင်းပယ်တော်မူသနည်း။ "ဘုရားရှင်တိုင်းအား ပရိသတ်လေးပါး ရှိကြသည် မဟုတ်ပါလော" ဟု မေးသော်— ဘုရားရှင်တို့အား ပရိသတ်လေးပါး ရှိသည်မှာ မှန်ပါ၏။ သို့သော်လည်း ပင်ပန်းဆင်းရဲစေပြီးမှ အကြိမ်များစွာ တောင်းပန်သောအခါမှ ခွင့်ပြုအပ်သော ရဟန်းအဖြစ်ကို "ဆင်းရဲငြိုငြင်စွာ ရရှိခဲ့ရသည်" ဟု နှလုံးသွင်းကာ ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်ကြလိမ့်မည်ဟု သဘောထားတော်မူသဖြင့် အလေးအမြတ်ပြု၍ ခွင့်ပြုလိုတော်မူသောကြောင့် ကနဦးတွင် ငြင်းပယ်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ 'pakkāmi' ဟူသည်မှာ တစ်ဖန် ကပိလဝတ်ပြည်သို့သာ ဝင်တော်မူသည်။ 'yathābhirantaṃ viharitvā' ဟူသည်မှာ တရားသိမြင်ထိုက်သော သတ္တဝါတို့၏ ဥပနိဿယအကြောင်းကို ကြည့်ရှုတော်မူပြီး အလိုရှိသမျှ သီတင်းသုံးတော်မူ၍ ဟူလို။ 'cārikaṃ pakkāmi' ဟူသည်မှာ လူအပေါင်းအား ချီးမြှောက်တော်မူလျက် မြင့်မြတ်သော ဘုရားအသရေတော်၊ နှိုင်းယှဉ်ဖွယ်မရှိသော ဘုရားတင့်တယ်ခြင်းတို့ဖြင့် မမြန်မဆော ဒေသစာရီ ကြွချီတော်မူသည်ကို ဆိုလိုသည်။

Sambahulāhi sākiyānīhi saddhinti antonivesanamhiyeva dasabalaṃ uddissa pabbajjāvesaṃ gahetvā pañcasatā sākiyāniyo pabbajjāvesaṃyeva gāhāpetvā sabbāhipi tāhi sambahulāhi sākiyānīhi saddhiṃ. Cārikaṃ pakkāmīti gamanaṃ abhinīhari. Gamanābhinīharaṇakāle pana tā sukhumālā rājitthiyo padasā gantuṃ na sakkhissantīti sākiyakoliyarājāno sovaṇṇasivikāyo upaṭṭhāpayiṃsu. Tā pana ‘‘yāne āruyha gacchantīti satthari agāravo kato hotī’’ti ekapaṇṇāsayojanikaṃ padasāva paṭipajjiṃsu. Rājānopi purato ca pacchato ca ārakkhaṃ saṃvidahāpetvā taṇḍulasappitelādīnaṃ sakaṭāni pūrāpetvā ‘‘gataṭṭhāne gataṭṭhāne āhāraṃ paṭiyādethā’’ti purise pesayiṃsu. Sūnehi pādehīti tāsañhi sukhumālattā pādesu eko phoṭo uṭṭheti, eko bhijjati. Ubho pādā katakaṭṭhisamparikiṇṇā viya hutvā uddhumātā jātā. Tena vuttaṃ – ‘‘sūnehi pādehī’’ti. Bahidvārakoṭṭhaketi dvārakoṭṭhakato bahi. Kasmā panevaṃ ṭhitāti? Evaṃ kirassā ahosi – ‘‘ahaṃ tathāgatena ananuññātā sayameva pabbajjāvesaṃ aggahesiṃ, evaṃ gahitabhāvo ca pana me sakalajambudīpe pākaṭo jāto. Sace satthā pabbajjaṃ anujānāti, iccetaṃ kusalaṃ. Sace pana nānujānissati, mahatī garahā bhavissatī’’ti vihāraṃ pavisituṃ asakkontī rodamānāva aṭṭhāsi.

'sambahulāhi sākiyānīhi saddhiṃ' ဟူသည်မှာ နန်းတော်တွင်း၌သာလျှင် မြတ်စွာဘုရားကို ရည်မှန်း၍ ရဟန်းအသွင်ကို ယူပြီးလျှင် ငါးရာသော သာကီဝင်မင်းသမီးတို့ကိုလည်း ရဟန်းအသွင် ယူစေကာ များစွာသော ထိုသာကီဝင်မင်းသမီးတို့နှင့်အတူ သွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'cārikaṃ pakkāmi' ဟူသည်မှာ ထွက်ခွာခြင်းကို ပြုသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ခရီးထွက်သောအခါ၌ သိမ်မွေ့နုနယ်သော မင်းသမီးတို့သည် ခြေကျင်မသွားနိုင်ကြဟု နှလုံးသွင်းကာ သာကီဝင်မင်းနှင့် ကောလိယမင်းတို့သည် ရွှေထမ်းစင်တို့ကို ပြင်ဆင်ပေးခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ထိုအမျိုးသမီးတို့က "ယဉ်စီး၍ သွားပါက မြတ်စွာဘုရားအား မရိုသေရာ ရောက်လိမ့်မည်" ဟု ဆင်ခြင်ပြီး ငါးဆယ့်တစ်ယူဇနာရှိသော ခရီးကို ခြေကျင်သက်သက်ဖြင့်သာ သွားခဲ့ကြသည်။ မင်းတို့သည်လည်း ရှေ့မှလည်းကောင်း၊ နောက်မှလည်းကောင်း အစောင့်အရှောက်များကို စီမံပေး၍ ဆန်၊ ထောပတ်၊ ဆီ စသည်တို့ ပြည့်နှက်နေသော လှည်းတို့ကို စေလွှတ်ကာ "ရောက်ရာအရပ်၌ အာဟာရတို့ကို ပြင်ဆင်ကြလော့" ဟု လူတို့ကို စေလွှတ်ခဲ့ကြသည်။ 'sūnehi pādehi' ဟူသည်မှာ ထိုမင်းသမီးတို့သည် နုနယ်သိမ်မွေ့လွန်းသဖြင့် ခြေဖဝါးတို့၌ ဖူးဖောင်းထပြီး ကွဲအက်ကုန်၏။ ခြေနှစ်ဖက်လုံးသည် ခပေါင်းရေကြည်စေ့များ ပြည့်နှက်နေသကဲ့သို့ ဖူးဖူးရောင်နေကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'sūnehi pādehi' (ဖူးရောင်သော ခြေတို့ဖြင့်) ဟု ဆိုအပ်သည်။ 'bahidvārakoṭṭhake' ဟူသည်မှာ တံခါးမုခ်၏ အပြင်ဘက်၌ ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့် ထိုသို့ ရပ်နေကြသနည်းဟူမူ— မိထွေးတော်ဂေါတမီ၌ ဤသို့သော အကြံရှိခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ "ငါသည် မြတ်စွာဘုရား ခွင့်မပြုသေးဘဲ မိမိအလိုအလျောက် ရဟန်းအသွင်ကို ယူခဲ့မိသည်။ ဤသို့ မိမိအလိုအလျောက် ယူခဲ့ခြင်းသည်လည်း တစ်ခုလုံးသော ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌ ထင်ရှားနေပြီ။ အကယ်၍ မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းအဖြစ်ကို ခွင့်ပြုတော်မူလျှင် ကောင်းပေလိမ့်မည်။ အကယ်၍ ခွင့်မပြုပါမူ ကြီးစွာသော ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်ဖွယ် ဖြစ်ပေလိမ့်မည်" ဟု ကြံစည်မိသဖြင့် ကျောင်းတော်သို့ မဝင်ဝံ့ဘဲ ငိုလျက် ရပ်နေခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပေသည်။

Kiṃ nu tvaṃ gotamīti kiṃ nu rājakulānaṃ vipatti uppannā, kena tvaṃ kāraṇena evaṃ vivaṇṇabhāvaṃ pattā, sūnehi pādehi…pe… ṭhitāti. Aññenapi pariyāyenāti aññenapi kāraṇena. Bahukārā, bhantetiādinā tassā guṇaṃ kathetvā puna pabbajjaṃ yācanto evamāha. Satthāpi ‘‘itthiyo nāma parittapaññā, ekayācitamattena pabbajjāya anuññātāya na mama sāsanaṃ garuṃ katvā gaṇhissantī’’ti tikkhattuṃ paṭikkhipitvā idāni garuṃ katvā gāhāpetukāmatāya sace, ānanda, mahāpajāpatī gotamī [Pg.237] aṭṭha garudhamme paṭiggaṇhāti, sāva’ssā hotu upasampadātiādimāha. Tattha sāvassāti sā eva assā pabbajjāpi upasampadāpi hotu.

'kiṃ nu tvaṃ gotamī' ဟူသည်မှာ "မင်းမျိုးတို့အား ပျက်စီးခြင်းတစ်စုံတစ်ရာ ဖြစ်ပွားသလော၊ သင်သည် အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ဤသို့ ဖောက်ပြန်သောအဆင်းသို့ ရောက်ကာ ဖူးရောင်သော ခြေတို့ဖြင့်…ပ… ရပ်နေသနည်း" ဟု မေးတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ 'aññenapi pariyāyena' ဟူသည်မှာ အခြားသော အကြောင်းအားဖြင့်လည်း ဟူလို။ "အရှင်ဘုရား၊ မိထွေးတော်သည် ကျေးဇူးများလှပါသည်" စသည်ဖြင့် သူမ၏ ကျေးဇူးကို လျှောက်ထား၍ ရဟန်းအဖြစ်ကို တစ်ဖန် တောင်းပန်သောအားဖြင့် ဤသို့ လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း "မိန်းမတို့မည်သည် ပညာနည်းတတ်ကြသည်။ တစ်ကြိမ်မျှ တောင်းပန်ရုံဖြင့် ရဟန်းအဖြစ်ကို ခွင့်ပြုလိုက်ပါက ငါဘုရား၏ သာသနာကို ရိုသေလေးမြတ်စွာ ခံယူကြလိမ့်မည် မဟုတ်ပေ" ဟု ဆင်ခြင်တော်မူကာ သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် ငင်းပယ်တော်မူပြီးမှ ယခုအခါတွင် လေးလေးမြတ်မြတ် ခံယူစေလိုတော်မူသောကြောင့် "အာနန္ဒာ၊ အကယ်၍ မဟာပဇာပတိဂေါတမီသည် ဂရုဓမ္မ ရှစ်ပါးကို ဝန်ခံဆောက်တည်ပါက ထိုဝန်ခံခြင်းသည်ပင် သူမ၏ ရဟန်းအဖြစ်၊ ပဉ္စင်းအဖြစ် ဖြစ်ပါစေ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုပါဌ်၌ 'sāvassā' ဟူသည်မှာ ထိုဂရုဓမ္မ ရှစ်ပါးကို ဝန်ခံခြင်းသည်သာလျှင် သူမ၏ ရဟန်းအဖြစ် (ရှင်အဖြစ်) လည်းကောင်း၊ ပဉ္စင်းအဖြစ် လည်းကောင်း ဖြစ်ပါစေဟု ဆိုလိုသည်။

Tadahūpasampannassāti taṃdivasaṃ upasampannassa. Abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ añjalikammaṃ sāmīcikammaṃ kattabbanti omānātimāne akatvā pañcapatiṭṭhitena abhivādanaṃ, āsanā paccuṭṭhāya paccuggamanavasena paccuṭṭhānaṃ, dasanakhe samodhānetvā añjalikammaṃ, āsanapaññāpanabījanādikaṃ anucchavikakammasaṅkhātaṃ sāmīcikammañca katabbaṃ. Abhikkhuke āvāseti yattha vasantiyā anantarāyena ovādatthāya upasaṅkamanaṭṭhāne ovādadāyako ācariyo natthi, ayaṃ abhikkhuko āvāso nāma. Evarūpe āvāse vassaṃ na upagantabbaṃ. Anvaḍḍhamāsanti anuposathikaṃ. Ovādūpasaṅkamananti ovādatthāya upasaṅkamanaṃ. Diṭṭhenāti cakkhunā diṭṭhena. Sutenāti sotena sutena. Parisaṅkāyāti diṭṭhasutavasena parisaṅkitena. Garudhammanti garukaṃ saṅghādisesāpattiṃ. Pakkhamānattanti anūnāni pannarasa divasāni mānattaṃ. Chasu dhammesūti vikālabhojanacchaṭṭhesu sikkhāpadesu. Sikkhitasikkhāyāti ekasikkhampi akhaṇḍaṃ katvā pūritasikkhāya. Akkositabbo paribhāsitabboti dasannaṃ akkosavatthūnaṃ aññatarena akkosavatthunā na akkositabbo, bhayūpadaṃsanāya yāya kāyaci paribhāsāya na paribhāsitabbo.

တဒဟုပသမ္ပန္နဿ ဟူသည်မှာ ထိုနေ့၌ပင် ပဉ္စင်းခံသော ရဟန်းအား ရှိခိုးခြင်း စသည်ကို ပြုခြင်းတည်း။ အဘိဝါဒန၊ ပစ္စုဋ္ဌာန၊ အဉ္ဇလိကမ္မ၊ သာမိစိကမ္မတို့ကို ပြုအပ်၏ ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်ကို နှိမ့်ချခြင်း၊ လွန်ကဲစွာ မာန်မူခြင်းတို့ကို မပြုဘဲ ရိုသေစွာ ရှိခိုးခြင်း (အဘိဝါဒန)၊ နေရာမှထ၍ ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်း (ပစ္စုဋ္ဌာန)၊ လက်ဆယ်ချောင်းကို ပေါင်းစု၍ လက်အုပ်ချီခြင်း (အဉ္ဇလိကမ္မ)၊ နေရာခင်းပေးခြင်း၊ ယပ်ခတ်ပေးခြင်း စသော လျောက်ပတ်သော ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ် ပြုခြင်း (သာမိစိကမ္မ) တို့ကို ပြုအပ်၏။ အဘိက္ခုကေ အာဝါသေ ဟူသည်မှာ ဘိက္ခုနီမများ သီတင်းသုံးရာကျောင်း၌ အန္တရာယ်ကင်းစွာ ဩဝါဒခံယူရန် ချဉ်းကပ်ရန် ဆရာသမားဖြစ်သော ရဟန်းမရှိသော ကျောင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုကဲ့သို့သော ကျောင်း၌ ဝါမကပ်အပ်ပေ။ အနွဍ္ဎမာသံ ဟူသည်မှာ လခွဲတိုင်း (ဥပုသ်နေ့တိုင်း) ဖြစ်သည်။ ဩဝါဒူပသင်္ကမနံ ဟူသည်မှာ ဩဝါဒခံယူရန် ချဉ်းကပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဒိဋ္ဌေန ဟူသည်မှာ မျက်စိဖြင့် မြင်သဖြင့် ဖြစ်သည်။ သုတေန ဟူသည်မှာ နားဖြင့် ကြားသဖြင့် ဖြစ်သည်။ ပရိသင်္ကာယ ဟူသည်မှာ မြင်ခြင်း၊ ကြားခြင်းတို့ကြောင့် သံသယဖြစ်သဖြင့် (ရွံ့ရှားသဖြင့်) ဖြစ်သည်။ ဂရုဓမ္မံ ဟူသည်မှာ ကြီးလေးသော သံဃာဒိသိသ်အာပတ်ကို ဆိုလိုသည်။ ပက္ခမာနတ္တံ ဟူသည်မှာ မယုတ်လျော့သော တစ်ဆယ့်ငါးရက်ပတ်လုံး ကျင့်သုံးရသော မာနတ်ကျင့်ဝတ်ကို ဆိုလိုသည်။ ဆသုဓမ္မေသု ဟူသည်မှာ ဝိကာလဘောဇန သိက္ခာပုဒ်ကို ခြောက်ခုမြောက်ရှိသော သိက္ခာပုဒ်ခြောက်ပါးတို့၌ ဖြစ်သည်။ သိက္ခိတသိက္ခာယ ဟူသည်မှာ သိက္ခာပုဒ် တစ်ခုကိုမျှ မကျိုးမပျက်စေဘဲ ပြည့်စုံအောင် ကျင့်သုံးပြီးသော သိက္ခာရှိသော ဘိက္ခုနီအား (ဆိုလိုသည်။) အက္ကောသိတဗ္ဗော ပရိဘာသိတဗ္ဗော ဟူသည်မှာ ဆဲရေးခြင်းအကြောင်း ဆယ်ပါးအနက် တစ်ပါးပါးဖြင့် မဆဲရေးအပ်၊ ကြောက်မက်ဖွယ် ဘေးအဆင့်ဆင့်ကို ပြ၍ ခြိမ်းခြောက်ပြောဆိုခြင်းမျိုးဖြင့် မရေရွတ်အပ်ဟု ဆိုလိုသည်။

Ovaṭo bhikkhunīnaṃ bhikkhūsu vacanapathoti ovādānusāsanadhammakathāsaṅkhāto vacanapatho bhikkhunīnaṃ bhikkhūsu ovarito pihito, na bhikkhuniyā koci bhikkhu ovaditabbo anusāsitabbo vā ‘‘bhante, porāṇakattherā idaṃ cīvaravattaṃ pūrayiṃsū’’ti evaṃ pana paveṇivasena kathetuṃ vaṭṭati. Anovaṭo bhikkhūnaṃ bhikkhunīsu vacanapathoti bhikkhūnaṃ pana bhikkhunīsu vacanapatho anivārito, yathāruci ovadituṃ anusāsituṃ dhammakathaṃ kathetunti ayamettha saṅkhepo, vitthārato panesā garudhammakathā samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya (pāci. aṭṭha. 148) vuttanayeneva veditabbā.

ဩဝဋော ဘိက္ခုနီနံ ဘိက္ူသု ဝစနပထော ဟူသည်မှာ ဘိက္ခုနီတို့သည် ရဟန်းတို့အား ဆုံးမခြင်း၊ ကန့်ကွက်ခြင်း၊ တရားဟောခြင်းတည်းဟူသော စကားပြောဆိုခွင့်ကို တားမြစ်ပိတ်ပင်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ဘိက္ခုနီမသည် မည်သည့်ရဟန်းကိုမျှ မဆုံးမအပ်၊ မကန့်ကွက်အပ်ပေ။ သို့သော်လည်း 'အရှင်ဘုရား၊ ရှေးမထေရ်မြတ်တို့သည် ဤသင်္ကန်းနှင့် စပ်လျဉ်းသော ကျင့်ဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူကြဖူးပါသည်' ဟု ဤသို့ အစဉ်အဆက် သမိုင်းကြောင်းအားဖြင့် ပြောဆိုရန်မူကား အပ်စပ် (သင့်လျော်) ပေ၏။ အနာဝဋော ဘိက္ခူနံ ဘိက္ခုနီသု ဟူသည်မှာ ရဟန်းတို့အတွက် ဘိက္ခုနီမများအပေါ်၌ ဆုံးမရန်၊ ကန့်ကွက်ရန်၊ တရားဟောရန် စကားပြောဆိုခွင့်ကို တားမြစ်မထားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤသည်မှာ ဤကျမ်းဂန်၌ ဖော်ပြထားသော အကျဉ်းချုပ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ အကျယ်ကိုမူ ဤဂရုဓံတရားနှင့် စပ်လျဉ်းသော စကားရပ်ကို သမန္တပါသာဒိကာ ဝိနည်းအဋ္ဌကထာ၌ ဖွင့်ဆိုထားသည့်အတိုင်း သိအပ်ပေသည်။

Ime pana aṭṭha garudhamme satthu santike uggahetvā therena attano ārociyamāne sutvāva mahāpajāpatiyā tāva mahantaṃ domanassaṃ khaṇena [Pg.238] paṭippassambhi, anotattadahato ābhatena sītudakassa ghaṭasatena matthake parisittā viya vigatapariḷāhā attamanā hutvā garudhammapaṭiggahaṇena uppannapītipāmojjaṃ āvikarontī seyyathāpi, bhantetiādikaṃ udānaṃ udānesi.

မြတ်စွာဘုရား၏ အထံတော်မှ သင်ယူကာ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်က မိမိအား လာရောက်ပြောကြားသော ဤဂရုဓံတရား ရှစ်ပါးတို့ကို ကြားရရုံမျှဖြင့် မိထွေးတော်ဂေါတမီ၏ ကြီးစွာသော စိတ်မချမ်းမြေ့ခြင်းသည် တစ်ခဏချင်းဖြင့် ငြိမ်းအေးသွားလေသည်။ အနဝတတ်အိုင်မှ ဆောင်ယူလာသော အေးမြလှသော ရေအိုးတစ်ရာဖြင့် ဦးခေါင်းပေါ်၌ သွန်းလောင်းလိုက်သကဲ့သို့ ပူပန်ခြင်းကင်းလျက် ဝမ်းမြောက်သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍၊ ဂရုဓံတရားကို ခံယူခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်မှုကို ထင်ရှားစေလိုသဖြင့် 'အရှင်ဘုရား၊ ဥပမာအားဖြင့်...' အစရှိသော ဥဒါန်းကို ကျူးရင့်တော်မူခဲ့သည်။

Kumbhatthenakehīti kumbhe dīpaṃ jāletvā tena ālokena paraghare bhaṇḍaṃ vicinitvā thenakacorehi. Setaṭṭhikā nāma rogajātīti eko pāṇako nāḷamajjhagataṃ kaṇḍaṃ vijjhati, yena viddhā kaṇḍā nikkhantampi sālisīsaṃ khīraṃ gahetuṃ na sakkoti. Mañjiṭṭhikā nāma rogajātīti ucchūnaṃ antorattabhāvo.

ကုမ္ဘတ္ထေနကေဟိ ဟူသည်မှာ အိုးထဲ၌ ဆီမီးထွန်းညှိပြီး ထိုဆီမီးရောင်ဖြင့် သူတစ်ပါးအိမ်၌ ပစ္စည်းဥစ္စာများကို ရှာဖွေခိုးယူတတ်သော သူခိုးများကို ဆိုလိုသည်။ သေတဋ္ဌိကာနာမ ရောဂဇာတိ ဟူသည်မှာ ပိုးတစ်မျိုးသည် ပင်စည်အတွင်းရှိ အဆန်ကို ထိုးဖောက်ကိုက်ဖြတ်တတ်ရာ၊ ထိုပိုးထိုးခြင်း ခံရသဖြင့် ထွက်လာသော သလေးနှံသည် နို့ရည်မတင်နိုင် (သီးပွင့်အဖတ်မတင်နိုင်) တော့ပေ။ ထိုပိုးကို သေတဋ္ဌိကပိုး ဟု ခေါ်သည်။ မဉ္ဇဋ္ဌိကာနာမ ရောဂဇာတိ ဟူသည်မှာ ကြံပင်တို့၏ အတွင်း၌ နီမြန်းသောအဖြစ် (ကြံနီရောဂါ) ကို ဆိုလိုသည်။

Mahato taḷākassa paṭikacceva āḷinti iminā pana etamatthaṃ dasseti – yathā mahato taḷākassa pāḷiyā abaddhāyapi kiñci udakaṃ tiṭṭhateva, paṭhamameva baddhāya pana yaṃ abaddhapaccayā na tiṭṭheyya, tampi tiṭṭheyya, evameva ye ime anuppanne vatthusmiṃ paṭikacceva anatikkamanatthāya garudhammā paññattā, tesu apaññattesu mātugāmassa pabbajitattā pañca vassasatāni saddhammo tiṭṭheyya. Paṭikacceva paññattattā pana aparānipi pañca vassasatāni ṭhassatīti evaṃ paṭhamaṃ vuttavassasahassameva ṭhassati. Vassasahassanti cetaṃ paṭisambhidāpabhedappattakhīṇāsavānaṃ vaseneva vuttaṃ, tato pana uttaripi sukkhavipassakakhīṇāsavavasena vassasahassaṃ, anāgāmivasena vassasahassaṃ, sakadāgāmivasena vassasahassaṃ, sotāpannavasena vassasahassanti evaṃ pañcavassasahassāni paṭivedhasaddhammo ṭhassati. Pariyattidhammopi tāniyeva. Na hi pariyattiyā asati paṭivedho atthi, nāpi pariyattiyā sati paṭivedho na hoti. Liṅgaṃ pana pariyattiyā antarahitāyapi ciraṃ pavattissatīti.

မဟာတော တဠာကဿ ပဋိကစ္စေဝ အာဠိံ ဤသို့စသော ပါဌ်ဖြင့် ဤအနက်ကို ပြ၏။ ကြီးမားသော ရေကန်ကြီး၏ ကန်သင်းကို မဆည်အပ်သော်လည်း ရေအနည်းငယ်မျှ တည်နိုင်သကဲ့သို့၊ အကယ်၍ ရှေးဦးစွာကပင် ကန်သင်းကို ဆည်ထားခဲ့ပါက ကန်သင်းမရှိလျှင် ယိုဖိတ်သွားမည့် ရေသည်ပင် ကန်ထဲ၌ တည်နိုင်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ထို့အတူသာလျှင် လွန်ကျူးအပ်သော အာပတ်ဝတ္ထု မဖြစ်ပေါ်မီကပင် လွန်ကျူးမှုမရှိစေရန် ဂရုဓံတရားတို့ကို ရှေးဦးစွာ ကြိုတင်၍ ပညတ်တော်မူခဲ့သည်။ စင်စစ်သော်ကား ထိုဂရုဓံတရားတို့ကို မပညတ်ခဲ့ပါက မိန်းမတို့ သာသနာသို့ ဝင်ရောက်လာခြင်းကြောင့် သူတော်ကောင်းတရားသည် အနှစ်ငါးရာသာ တည်တံ့နိုင်ပေလိမ့်မည်။ ရှေးဦးစွာကပင် ကြိုတင်ပညတ်ထားတော်မူအပ်သောကြောင့် နောက်ထပ် အနှစ်ငါးရာ ထပ်မံ၍ တည်လတ္တံ့။ ထို့ကြောင့် ရှေးဦးစွာ ဟောတော်မူအပ်သော အနှစ်တစ်ထောင်ပတ်လုံး တည်လိမ့်မည်။ ဤ 'အနှစ်တစ်ထောင်' ဟူသော စကားသည် ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တ (ပဋိသမ္ဘိဒါလေးပါးရ) ရဟန္တာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ထက်အလွန်တွင်လည်း သုက္ခဝိပဿက ရဟန္တာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အနှစ်တစ်ထောင်၊ အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အနှစ်တစ်ထောင်၊ သကဒါဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အနှစ်တစ်ထောင်၊ သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အနှစ်တစ်ထောင် ဟု ဤသို့လျှင် အနှစ်ငါးထောင်ပတ်လုံး ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်သော ပဋိဝေဓသာသနာသည် တည်လတ္တံ့။ ပရိယတ္တိသာသနာသည်လည်း ထိုအနှစ်ငါးထောင်ပတ်လုံးပင် တည်လတ္တံ့။ ပရိယတ္တိတရား မရှိပါက သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်သော ပဋိဝေဓသည် မရှိနိုင်ပေ။ ပရိယတ္တိတရား ရှိပါကမူ ပဋိဝေဓတရား မဖြစ်နိုင်သည်မဟုတ်၊ ဖြစ်နိုင်သည်သာတည်း။ ရဟန်းအသွင် (သာသနာ့အမှတ်အသား) သည်ကား ပရိယတ္တိတရား ကွယ်ပျောက်သွားပြီးသည့်တိုင်အောင် ရှည်ကြာစွာ ဆက်လက်တည်တံ့နေပေဦးမည်။

2. Ovādasuttavaṇṇanā

၂. ဩဝါဒသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

52. Dutiye bahussutoti idha sakalassapi buddhavacanassa vasena bahussutabhāvo veditabbo. Garudhammanti kāyasaṃsaggaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Bhikkhunovādakavinicchayo pana samantapāsādikāya (pāci. aṭṭha. 144 ādayo) vuttanayeneva veditabbo.

၅၂. ဒုတိယသုတ်၌ 'ဗဟုဿုတော' ဟူသည်မှာ ဤသုတ်၌ အလုံးစုံသော ဘုရားစကားတော်ကို များစွာ ကြားနာဖူးသူ (ဗဟုဿုတဖြစ်သူ) ကို သိအပ်၏။ 'ဂရုဓမ္မံ' ဟူသည်မှာ ကိုယ်လက်နှီးနှောခြင်း (ကာယသံသဂ္ဂ) ကို ဆိုလိုသည်။ ဤသည်မှာ ဤသုတ်၌ အကျဉ်းချုပ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ဘိက္ခုနီမအား ဆုံးမခြင်းဆိုင်ရာ ဆုံးဖြတ်ချက်ကိုမူ သမန္တပါသာဒိကာ ဝိနည်းအဋ္ဌကထာ၌ ပြဆိုထားသည့်အတိုင်း သိအပ်ပေသည်။

3. Saṃkhittasuttavaṇṇanā

၃. သံခိတ္တသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

53. Tatiye [Pg.239] sarāgāyāti sarāgatthāya. Virāgāyāti virajjanatthāya. Saṃyogāyāti vaṭṭe saṃyogatthāya. Visaṃyogāyāti vaṭṭe visaṃyogabhāvatthāya. Ācayāyāti vaṭṭassa vaḍḍhanatthāya. No apacayāyāti na vaṭṭaviddhaṃsanatthāya. Dubbharatāyāti dupposanatthāya. No subharatāyāti na sukhaposanatthāya. Imasmiṃ sutte paṭhamavārena vaṭṭaṃ kathitaṃ, dutiyavārena vivaṭṭaṃ kathitaṃ. Iminā ca pana ovādena gotamī arahattaṃ pattāti.

၅၃. တတိယသုတ်၌ 'သရာဂါယ' ဟူသည်မှာ ရာဂနှင့်တကွဖြစ်ခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ 'ဝိရာဂါယ' ဟူသည်မှာ တပ်မက်ခြင်းကင်းခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ 'သံယောဂါယ' ဟူသည်မှာ ဝဋ်၌ နှောင်ဖွဲ့ယှဉ်စပ်ခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ 'ဝိသံယောဂါယ' ဟူသည်မှာ ဝဋ်၌ မယှဉ်စပ်ခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ 'အာစယာယ' ဟူသည်မှာ ဝဋ်ဆင်းရဲကို တိုးပွားစေခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ 'နော အပစယာယ' ဟူသည်မှာ ဝဋ်ဆင်းရဲကို ဖျက်ဆီးခြင်း အကျိုးငှာ မဟုတ်ပေ။ 'ဒုဘရတာယ' ဟူသည်မှာ မွေးမြူရခက်ခဲခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ 'နော သုဘရတာယ' ဟူသည်မှာ မွေးမြူရလွယ်ကူခြင်း အကျိုးငှာ မဟုတ်ပေ။ ဤသုတ်၌ ပထမဝါရဖြင့် ဝဋ်တရားကို ဟောကြားတော်မူ၍၊ ဒုတိယဝါရဖြင့် ဝဋ်မှကင်းရာ နိဗ္ဗာန် (ဝိဝဋ်) ကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ဤဩဝါဒတရားတော်ကို နာယူရသဖြင့် မိထွေးတော်ဂေါတမီသည် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိတော်မူခဲ့သည်။

4. Dīghajāṇusuttavaṇṇanā

၄. ဒီဃဇာဏုသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။

54. Catutthe byagghapajjāti idamassa paveṇi nāma vasena ālapanaṃ. Tassa hi pubbapurisā byagghapathe jātāti tasmiṃ kule manussā byagghapajjāti vuccanti. Issatthenāti issāsakammena. Tatrupāyāyāti ‘‘imasmiṃ kāle idaṃ nāma kātuṃ vaṭṭatī’’ti jānane upāyabhūtāya. Vuddhasīlinoti vaḍḍhitasīlā vuddhasamācārā. Āyanti āgamanaṃ. Nāccogāḷhanti nātimahantaṃ. Nātihīnanti nātikasiraṃ. Pariyādāyāti gahetvā khepetvā. Tattha yassa vayato diguṇo āyo, tassa vayo āyaṃ pariyādātuṃ na sakkoti.

၅၄. စတုတ္ထသုတ်၌ 'ဗျဂ္ဃပဇ္ဇ' ဟူသည်မှာ ထိုကောလိယမင်းသားကို အမျိုးအနွယ်အစဉ်အဆက်အရ ခေါ်ဝေါ်သော စကားဖြစ်သည်။ ထိုမင်းသား၏ ရှေးဘိုးဘေးတို့သည် ကျားတို့သွားရာလမ်း၌ မွေးဖွားခဲ့ကြသဖြင့် ထိုအမျိုးအနွယ်ဝင်တို့ကို 'ဗျဂ္ဃပဇ္ဇ' ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ 'ဣဿတ္ထေန' ဟူသည်မှာ လေးအတတ်ပညာ ဟူသော အမှုဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'တတြုပါယာယ' ဟူသည်မှာ 'ဤအချိန်၌ ဤသို့ပြုလုပ်ရန် သင့်လျော်၏' ဟု သိနားလည်သော ဉာဏ်ဖြင့် ထိုသင့်လျော်သော နည်းလမ်းကို ရှာဖွေတတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဝုဒ္ဓသီလိနော' ဟူသည်မှာ ကြီးပွားပြည့်စုံသော သီလရှိသူ၊ ကောင်းမွန်သော အကျင့်စရိုက်ရှိသူများကို ဆိုလိုသည်။ 'အာယံ' ဟူသည်မှာ ဝင်ငွေ (ရရှိသော စည်းစိမ်ဥစ္စာ) ဖြစ်သည်။ 'နစ္စောဂါဠံ' ဟူသည်မှာ အလွန်မများပြားလွန်းဘဲ ဖြစ်သည်။ 'နာတိဟီနံ' ဟူသည်မှာ အလွန်မနည်းပါးလွန်းဘဲ ဖြစ်သည်။ 'ပရိယာဒါယ' ဟူသည်မှာ ယူဆောင်၍ သုံးဖြုန်း (ကုန်စေ) သဖြင့် ဖြစ်သည်။ ထိုစကားရပ်၌ အကြင်သူအား ထွက်ငွေ (အသုံးစရိတ်) ထက် နှစ်ဆမျှသော ဝင်ငွေရှိပါက ထိုသူ၏ ထွက်ငွေသည် ဝင်ငွေကို ကုန်ခန်းသွားအောင် မတတ်နိုင်ပေ။

‘‘Catudhā vibhaje bhoge, paṇḍito gharamāvasaṃ;

Ekena bhoge bhuñjeyya, dvīhi kammaṃ payojaye;

Catutthañca nidhāpeyya, āpadāsu bhavissatī’’ti. (dī. ni. 3.265) –

အိမ်၌ နေသော ပညာရှိသော အမျိုးသားသည် စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့ကို လေးစု ခွဲဝေရာ၏။ ထိုလေးစုတို့တွင် တစ်စုသော အစုဖြင့် စည်းစိမ်တို့ကို ခံစားရာ၏။ နှစ်စုသော အစုတို့ဖြင့် လုပ်ငန်းဆောင်တာအမှုကို ယှဉ်စေ (ရင်းနှီးမြှုပ်နှံ) ရာ၏။ စတုတ္ထမြောက် အစုကိုကား ဘေးရန် ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ကာလတို့၌ သုံးရန် ဖြစ်လတ္တံ့ဟု နှလုံးသွင်းကာ မြေ၌ သိုမှီးမြှုပ်နှံ (သိမ်းဆည်း) ထားရာ၏။

Evaṃ paṭipajjato pana vayo āyaṃ pariyādātuṃ na sakkotiyeva.

ဤသို့သော နည်းလမ်းဖြင့် ကျင့်သုံးနေထိုင်သော အမျိုးသားအား သုံးစွဲပျက်စီးခြင်း (အသုံးစရိတ်) သည် တိုးပွားလာသော စည်းစိမ်ဥစ္စာကို ကုန်ဆုံးသွားစေခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သည်သာတည်း။

Udumbarakhādīvāti yathā udumbarāni khāditukāmena pakke udumbararukkhe cālite ekappahāreneva bahūni phalāni patanti, so khāditabbayuttakāni khāditvā itarāni bahutarāni pahāya gacchati, evamevaṃ yo āyato vayaṃ bahutaraṃ katvā vippakiranto bhoge paribhuñjati, so ‘‘udumbarakhādikaṃvāyaṃ kulaputto bhoge khādatī’’ti vuccati. Ajeṭṭhamaraṇanti [Pg.240] anāyakamaraṇaṃ. Samaṃ jīvikaṃ kappetīti sammā jīvikaṃ kappeti. Samajīvitāti samajīvitāya jīvitā. Apāyamukhānīti vināsassa ṭhānāni.

"ဥဒုမ္ဗရခါဒီ" ဟူသည်ကား- ရေသဖန်းသီးကို စားလိုသောသူသည် မှည့်သော ရေသဖန်းပင်ကို လှုပ်လိုက်သောအခါ တစ်ပြိုင်နက်တည်းဖြင့် များစွာသော ရေသဖန်းသီးတို့သည် ကြွေကျကုန်၏။ ထိုသူသည် စားသင့်သော ရေသဖန်းသီးတို့ကို စားပြီးလျှင် စားသင့်သည်မှတစ်ပါး အလွန်များပြားသော ရေသဖန်းသီးတို့ကို စွန့်ပစ်၍ သွားသကဲ့သို့၊ ဤအတူပင် အကြင်သူသည် ဝင်ငွေထက် အသုံးစရိတ်ကို အလွန်များအောင် ပြုလုပ်၍ ဖရိုဖရဲ ကြဲဖြန့်လျက် စည်းစိမ်တို့ကို သုံးဆောင်၏၊ ထိုအမျိုးကောင်းသားကို "ရေသဖန်းသီးကို စားသောသူကဲ့သို့ စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့ကို ဖြုန်းတီးစားသောက်သူ" ဟု ဆိုအပ်၏။ "အဇေဋ္ဌမရဏ" ဟူသည်ကား အကြီးအကဲ (ဦးဆောင်သူ) မရှိဘဲ သေဆုံးခြင်းတည်း။ "သမံ ဇီဝိတံ ကပ္ပေတိ" ဟူသည်ကား အသက်မွေးမှုကို ကောင်းစွာ (မျှတစွာ) မွေးမြူခြင်းတည်း။ "သမဇီဝိတာ" ဟူသည်ကား မျှတညီညွတ်စွာ အသက်မွေးခြင်းတည်း။ "အပါယမုခါနိ" ဟူသည်ကား ပျက်စီးခြင်း၏ အကြောင်း (အပေါက်) များတည်း။

Uṭṭhātā kammadheyyesūti kammakaraṇaṭṭhānesu uṭṭhānavīriyasampanno. Vidhānavāti vidahanasampanno. Sotthānaṃ samparāyikanti sotthibhūtaṃ samparāyikaṃ. Saccanāmenāti buddhattāyeva buddhoti evaṃ avitathanāmena. Cāgo puññaṃ pavaḍḍhatīti cāgo ca sesapuññañca pavaḍḍhati. Imasmiṃ sutte saddhādayo missakā kathitā. Pañcamaṃ uttānameva.

"ဥဋ္ဌာတာ ကမ္မဓေယျေသု" ဟူသည်ကား လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်ရာ အရာဌာနတို့၌ ထကြွလုံ့လနှင့် ပြည့်စုံသောသူတည်း။ "ဝိဓာနဝါ" ဟူသည်ကား စီမံခန့်ခွဲခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသောသူတည်း။ "သောတ္ထာနံ သမ္ပရာယိကံ" ဟူသည်ကား တမလွန်၌ဖြစ်သော ချမ်းသာခြင်း၏ အကြောင်းတည်း။ "သစ္စနာမေန" ဟူသည်ကား သစ္စာတရားကို သိတော်မူသည်ဖြစ်၍ "ဗုဒ္ဓ" ဟု ဤသို့ မချွတ်ယွင်းသော အမည်တော် ရှိတော်မူခြင်းတည်း။ "စာဂေါ ပုညံ ပဝဍ္ဎတိ" ဟူသည်ကား စွန့်ကြဲခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ထိုမှ ကြွင်းကျန်သော ကောင်းမှုကုသိုလ်သည်လည်းကောင်း ပွားများ၏။ ဤသုတ်၌ သဒ္ဓါစသည်တို့ကို ရောနှောကာ ဟောတော်မူအပ်၏။ ပဉ္စမသုတ်သည် ထင်ရှားလွယ်ကူလှပေ၏။

6. Bhayasuttavaṇṇanā

၆. ဘယသုတ်အဖွင့်

56. Chaṭṭhe gabbhoti gabbhavāso. Diṭṭhadhammikāpīti sandiṭṭhikā gabbhavāsasadisā punapi manussagabbhā. Samparāyikāpīti ṭhapetvā manussagabbhe sesagabbhā. Ubhayaṃ ete kāmā pavuccantīti bhayañca dukkhañca, bhayañca rogo ca, bhayañca gaṇḍo ca, bhayañca sallañca, bhayañca saṅgo ca, bhayañca paṅko ca, bhayañca gabbho cāti evaṃ ubhayaṃ ete kāmā pavuccanti. Sātarūpenāti kāmasukhena. Palipathanti vaṭṭapalipathaṃ. Atikkammāti imasmiṃ ṭhāne vipassanaṃ vaḍḍhetvā assa bhikkhuno arahattappattabhāvo gahito. Evarūpaṃ pajaṃ jātijarūpetaṃ tīsu bhavesu phandamānaṃ avekkhatīti sutte vaṭṭaṃ kathetvā gāthāsu vivaṭṭaṃ kathitanti. Sattamaṭṭhamāni uttānatthāneva.

၅၆. ဆဋ္ဌသုတ်၌ "ဂဗ္ဘော" ဟူသည်ကား အမိဝမ်း၌ ပဋိသန္ဓေနေခြင်းတည်း။ "ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာပိ" ဟူသည်ကား မျက်မှောက်၌ဖြစ်သော အမိဝမ်း၌ ပဋိသန္ဓေနေခြင်းနှင့်တူသော တစ်ဖန် လူ့ဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေနေခြင်းတည်း။ "သမ္ပရာယိကာပိ" ဟူသည်ကား လူ့ဝမ်း၌ ပဋိသန္ဓေနေခြင်းကို ချန်လှပ်၍ ကြွင်းသော အမိဝမ်း၌ ပဋိသန္ဓေနေခြင်းတည်း။ "ဥဘယံ ဧတေ ကာမာ ပဝုစ္စန္တိ" ဟူသည်ကား ဘေးနှင့် ဆင်းရဲခြင်း၊ ဘေးနှင့် အနာရောဂါ၊ ဘေးနှင့် အိုင်းအမာ၊ ဘေးနှင့် ငြောင့်၊ ဘေးနှင့် ငြိကပ်ခြင်း (ညွှန်)၊ ဘေးနှင့် ညွန်၊ ဘေးနှင့် အမိဝမ်း၌ ပဋိသန္ဓေနေခြင်းဟူသော ဤနှစ်ပါးစုံတို့ကို ကာမဂုဏ်တို့ဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်၏။ "သာတရူပေန" ဟူသည်ကား ကာမချမ်းသာဖြင့်တည်း။ "ပလိပထံ" ဟူသည်ကား ဝဋ်တရားတည်းဟူသော ခရီးခဲတည်း။ "အတိက္ကမ္မ" ဟူသည်ကား ဤအရာ၌ ဝိပဿနာကို ပွားများစေ၍ ထိုရဟန်း၏ ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကို ယူအပ်၏။ "ဤသို့ သဘောရှိသော ပဋိသန္ဓေနေခြင်း၊ အိုခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော ဘဝသုံးပါး၌ တုန်လှုပ်နေသော သတ္တဝါအပေါင်းကို ရှု၏" ဟူ၍ သုတ်၌ ဝဋ်တရားကို ဟောတော်မူပြီးလျှင် ဂါထာတို့၌ ဝဋ်မှ ကင်းလွတ်ရာ (နိဗ္ဗာန်) ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ သတ္တမသုတ်နှင့် အဋ္ဌမသုတ်တို့သည် ထင်ရှားလွယ်ကူသော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်၏။

9-10. Puggalasuttadvayavaṇṇanā

၉-၁၀. ပုဂ္ဂလသုတ်နှစ်ခုအဖွင့်

59-60. Navame ujubhūtoti kāyavaṅkādīnaṃ abhāvena ujuko. Paññāsīlasamāhitoti paññāya ca sīlena ca samannāgato. Yajamānānanti dānaṃ dadantānaṃ. Puññapekkhānanti puññaṃ olokentānaṃ gavesantānaṃ[Pg.241]. Opadhikanti upadhivipākaṃ, opadhibhūtaṃ ṭhānaṃ appamāṇaṃ. Dasame samukkaṭṭhoti ukkaṭṭho uttamo. Sattānanti sabbasattānaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

၅၉-၆၀. နဝမသုတ်၌ "ဥဇုဘူတော" ဟူသည်ကား ကိုယ်ဖြင့် ကောက်ခြင်းစသည်တို့ မရှိခြင်းကြောင့် ဖြောင့်မတ်သောသူတည်း။ "ပညာသီလသမာဟိတော" ဟူသည်ကား ပညာနှင့်လည်းကောင်း၊ သီလနှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံသောသူတည်း။ "ယဇမာနာနံ" ဟူသည်ကား အလှူပေးလှူနေကြကုန်သော သူတို့တည်း။ "ပုညပေက္ခာနံ" ဟူသည်ကား ကုသိုလ်ကောင်းမှုကို မျှော်လင့်ကုန်သော ရှာဖွေကုန်သော သူတို့တည်း။ "ဩပဓိကံ" ဟူသည်ကား ဥပဓိ (ခန္ဓာ) ဟူသော အကျိုးပေးရှိသော၊ ဥပဓိ ဖြစ်ကုန်သော ကောင်းရာသုဂတိ ဘဝသည် အတိုင်းအရှည် မရှိ (ကြီးမြတ်လှ၏)။ ဒသမသုတ်၌ "သမုက္ကဋ္ဌော" ဟူသည်ကား အမြတ်ဆုံး ဖြစ်တော်မူသော။ "သတ္တာနံ" ဟူသည်ကား ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့၏။ ကြွင်းသော စကားသည် အလုံးစုံသော နေရာတို့၌ ထင်ရှားလွယ်ကူလှပေ၏။

Gotamīvaggo chaṭṭho.

ခြောက်ခုမြောက် ဂေါတမီဝဂ် ပြီး၏။

(7) 2. Bhūmicālavaggo

(၇) ၂. ဘူမိစာလဝဂ်

1. Icchāsuttavaṇṇanā

၁. ဣစ္ဆာသုတ်အဖွင့်

61. Sattamassa paṭhame pavivittassāti kāyavivekena vivittassa. Nirāyattavuttinoti katthaci anāyattavuttino vipassanākammikassa. Lābhāyāti catupaccayalābhāya. Socī ca paridevī cāti sokī ca paridevī ca. Socicca parideviccātipi pāṭho. Cuto ca saddhammāti taṃkhaṇaṃyeva vipassanāsaddhammā cuto. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

၆၁. သတ္တမဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ "ပဝိဝိတ္တဿ" ဟူသည်ကား ကာယဝိဝေက (ကိုယ်ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း) ဖြင့် ဆိတ်ငြိမ်သောသူ၏။ "နိရာယတ္တဝုတ္တိနော

2. Alaṃsuttavaṇṇanā

၂. အလံသုတ်အဖွင့်

62. Dutiye alaṃ attano alaṃ paresanti attano ca paresañca hitapaṭipattiyaṃ samattho pariyatto anucchaviko. Khippanisantīti khippaṃ upadhāreti, khandhadhātuāyatanādīsu kathiyamānesu te dhamme khippaṃ jānātīti attho. Imasmiṃ sutte samathavipassanā kathitā. Puggalajjhāsayena pana desanāvilāsena cetaṃ matthakato paṭṭhāya heṭṭhā otarantaṃ kathitanti.

၆၂. ဒုတိယသုတ်၌ - 'အလံ အတ္တနော အလံ ပရေသံ' ဟူသည်မှာ မိမိ၏လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးတို့၏လည်းကောင်း စီးပွားချမ်းသာကို ကျင့်ဆောင်ခြင်း၌ စွမ်းဆောင်နိုင်ခြင်း၊ ထိုက်တန်လျောက်ပတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ခိပ္ပါနိသန္တိ' ဟူသည်မှာ လျှင်မြန်စွာ နှလုံးသွင်း မှတ်မိနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ခန္ဓာ၊ ဓာတ်၊ အာယတန စသည်တို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်သောအခါ ထိုတရားတို့ကို လျှင်မြန်စွာ သိရှိနားလည်နိုင်သည်ဟု အနက်ရသည်။ ဤသုတ်၌ သမထနှင့် ဝိပဿနာတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ထို့ပြင် ပုဂ္ဂိုလ်၏ အလိုဆန္ဒအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဒေသနာ၏ တင့်တယ်စမ္ပယ်ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း အထက်မှစ၍ အောက်သို့ သက်ဆင်းသောအားဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သည်။

3. Saṃkhittasuttavaṇṇanā

၃. သင်္ခိတ္တသုတ်အဖွင့်

63. Tatiye evamevāti nikkāraṇeneva. Yathā vā ayaṃ yācati, evameva. Moghapurisāti mūḷhapurisā tucchapurisā. Ajjhesantīti yācanti. Anubandhitabbanti iriyāpathānugamanena anubandhitabbaṃ maṃ na vijahitabbaṃ maññanti. Ājānanatthaṃ apasādento evamāha. Esa kira bhikkhu ovāde dinnepi pamādameva anuyuñjati, dhammaṃ sutvā tattheva vasati, samaṇadhammaṃ kātuṃ na icchati. Tasmā bhagavā evaṃ apasādetvā puna yasmā so arahattassa upanissayasampanno[Pg.242], tasmā taṃ ovadanto tasmātiha te bhikkhu evaṃ sikkhitabbantiādimāha. Tattha ajjhattaṃ me cittaṃ ṭhitaṃ bhavissati susaṇṭhitaṃ, na ca uppannā pāpakā akusalā dhammā cittaṃ pariyādāya ṭhassantīti iminā tāvassa ovādena niyakajjhattavasena cittekaggatāmatto mūlasamādhi vutto.

၆၃. တတိယသုတ်၌ - 'ဧဝမေဝ' ဟူသည်မှာ အကြောင်းမရှိဘဲ သက်သက်သာလျှင် ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ဤရဟန်း တောင်းပန်သကဲ့သို့ ထို့အတူသာလျှင် ဖြစ်သည်။ 'မောဃပုရိသာ' ဟူသည်မှာ မိုက်မဲတွေဝေသောသူများ၊ သို့မဟုတ် ကုသိုလ်တရားတို့မှ ဆိတ်သုဉ်းသောသူများ ဖြစ်သည်။ 'အဇ္ဈေသန္တိ' ဟူသည်မှာ တောင်းပန်ကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အနုဗန္ဓိတဗ္ဗံ' ဟူသည်မှာ ဣရိယာပုဒ်သို့ အစဉ်လိုက်သဖြင့် အမြဲမပြတ် ဆည်းကပ်အပ်သည်၊ မစွန့်ခွာအပ်ဟု နှလုံးသွင်းကြကုန်၏။ (ဘုရားရှင်သည် ရဟန်းတို့) သိရှိနားလည်စေရန် ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချ (မောင်းမဲ) လိုသဖြင့် ဤသို့ မိန့်တော်မူ၏။ ဤရဟန်းသည် ဆုံးမစကား ပြောကြားအပ်သော်လည်း မေ့လျော့ခြင်းကိုသာ အဖန်တလဲလဲ အားထုတ်၏၊ တရားတော်ကို ကြားနာရသော်လည်း ထိုနည်းအတိုင်းသာ နေထိုင်၏၊ ရဟန်းတရားကို အားထုတ်ရန် အလိုမရှိဟု ဆို၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်းကို ဤသို့ ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချပြီးနောက်၊ ထိုရဟန်းသည် အရဟတ္တဖိုလ်၏ အားကြီးသော အထောက်အပံ့ (ဥပနိဿယ) နှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်သောကြောင့် တစ်ဖန် ထိုရဟန်းကို ဆုံးမလိုသဖြင့် 'တသ္မာတိဟ တေ ဘိက္ခု ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ' အစရှိသော စကားကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ 'အဇ္ဈတ္တံ မေ စိတ္တံ ဌိတံ ဘဝိဿတိ သုသဏ္ဌိတံ၊ န စ ဥပ္ပန္နာ ပါပကာ အကုသလာ ဓမ္မာ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ ဌဿန္တိ' ဟူသော ဆုံးမစကားဖြင့် ရှေးဦးစွာ ထိုရဟန်းအား မိမိသန္တာန်၌ဖြစ်သော စိတ်၏တည်ကြည်မှု (ဧကဂ္ဂတာ) မျှသာဖြစ်သော မူလသမာဓိကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

Tato ‘‘ettakeneva santuṭṭhiṃ anāpajjitvā evaṃ so samādhi vaḍḍhetabbo’’ti dassetuṃ yato kho te bhikkhu ajjhattaṃ cittaṃ ṭhitaṃ hoti susaṇṭhitaṃ, na ca uppannā pāpakā akusalā dhammā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti, tato te bhikkhu evaṃ sikkhitabbaṃ ‘‘mettā me cetovimutti bhāvitā bhavissati…pe… susamāraddhā’’ti evamassa mettāvasena bhāvanaṃ vaḍḍhetvā puna yato kho te bhikkhu ayaṃ samādhi evaṃ bhāvito hoti bahulīkato, tato tvaṃ bhikkhu imaṃ samādhiṃ savitakkasavicārampi bhāveyyāsītiādi vuttaṃ. Tassattho – yadā te bhikkhu ayaṃ mūlasamādhi evaṃ mettāvasena bhāvito hoti, tadā tvaṃ tāvatakenapi tuṭṭhiṃ anāpajjitvāva imaṃ mūlasamādhiṃ aññesupi ārammaṇesu catukkapañcakajjhānāni pāpayamāno ‘‘savitakkasavicārampī’’tiādinā nayena bhāveyyāsīti.

ထို့နောက် 'ဤမျှသော သမာဓိဖြင့်သာ ရောင့်ရဲခြင်းသို့ မရောက်ဘဲ သမာဓိကို ဤသို့ ပွားများအပ်၏' ဟု ပြသတော်မူရန်အတွက် 'ယတော ခေါ တေ ဘိက္ခု အဇ္ဈတ္တံ စိတ္တံ ဌိတံ ဟောတိ သုသဏ္ဌိတံ...ပေ... သုသမာရဒ္ဓါ' ဟူ၍ ဤသို့ ထိုရဟန်းအား မေတ္တာ၏အစွမ်းဖြင့် ဘာဝနာကို တိုးပွားစေပြီးနောက်၊ တစ်ဖန် 'ယတော ခေါ တေ ဘိက္ခု အယံ သမာဓိ ဧဝံ ဘာဝိတော ဟောတိ ဗဟုလီကတော၊ တတော တွံ ဘိက္ခု ဣမံ သမာဓိံ သဝိတက္ကသဝိစာရမ္ပိ ဘဝေယျာသိ' အစရှိသော စကားကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ထိုစကား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ - ရဟန်း၊ အကြင်အခါ၌ ဤမူလသမာဓိကို မေတ္တာ၏အစွမ်းဖြင့် ဤသို့ ပွားများအပ်သည်ဖြစ်အံ့၊ ထိုအခါ သင်သည် ထိုမေတ္တာပွားများကာမျှဖြင့်လည်း ရောင့်ရဲခြင်းသို့ မရောက်ဘဲ ဤမူလသမာဓိကို အခြားသောအာရုံတို့၌လည်း စတုက္ကဈာန်၊ ပဉ္စကဈာန်တို့သို့ ရောက်စေလျက် 'သဝိတက္ကသဝိစာရမ္ပိ' အစရှိသော နည်းလမ်းဖြင့် ပွားများအပ်၏ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Evaṃ vatvā ca pana avasesabrahmavihārapubbaṅgamampissa aññesu ārammaṇesu catukkapañcakajjhānabhāvanaṃ kareyyāsīti dassento yato kho te bhikkhu ayaṃ samādhi evaṃ bhāvito hoti subhāvito, tato te bhikkhu evaṃ sikkhitabbaṃ ‘‘karuṇā me cetovimuttī’’tiādimāha. Evaṃ mettāpubbaṅgamaṃ catukkapañcakajjhānabhāvanaṃ dassetvā puna kāyānupassanādipubbaṅgamaṃ dassetuṃ yato kho te bhikkhu ayaṃ samādhi evaṃ bhāvito hoti subhāvito, tato te bhikkhu evaṃ sikkhitabbaṃ ‘‘kāye kāyānupassī’’tiādiṃ vatvā yato kho te bhikkhu ayaṃ samādhi evaṃ bhāvito hoti subhāvito, tato tvaṃ bhikkhu yena yeneva gagghasītiādimāha. Tattha gagghasīti gamissasi. Phāsuṃyevāti iminā arahattaṃ dasseti. Arahattappatto hi sabbiriyāpathesu phāsu viharati nāma.

ဤသို့ ဟောတော်မူပြီး၍လည်း ထိုရဟန်းအား ကြွင်းသော ဗြဟ္မဝိဟာရတရားလျှင် ရှေ့သွားရှိသော အခြားသော အာရုံတို့၌လည်း စတုက္ကဈာန်၊ ပဉ္စကဈာန်ကို ပွားစေခြင်းကို ပြုလော့ဟု ပြတော်မူလိုသဖြင့် ‘ယတော ခေါ တေ ဘိက္ခု အယံ သမာဓိ ဧဝံ ဘာဝိတော ဟောတိ သုဘာဝိတော၊ တတော တေ ဘိက္ခု ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ ကရုဏာ မေ စေတောဝိမုတ္တိ’ ဤသို့ အစရှိသော စကားကို ဟောတော်မူ၏။ ဤသို့ မေတ္တာအစရှိသည်လျှင် ရှေ့သွားရှိသော စတုက္ကဈာန်၊ ပဉ္စကဈာန်၏ အဖြစ်ကို ပြတော်မူ၍ တဖန် ကာယာနုပဿနာအစရှိသည်လျှင် ရှေ့သွားရှိသော စတုက္ကဈာန်၊ ပဉ္စကဈာန်ကို ပွားစေခြင်းကို ပြတော်မူခြင်းငှာ ‘ယတော ခေါ တေ ဘိက္ခု အယံ သမာဓိ ဧဝံ ဘာဝိတော ဟောတိ သုဘာဝိတော၊ တတော တေ ဘိက္ခု ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ ကာယေ ကာယာနုပဿီ’ ဤသို့ အစရှိသော စကားကို ဆိုတော်မူပြီး၍ ‘ယတော ခေါ တေ ဘိက္ခု အယံ သမာဓိ ဧဝံ ဘာဝိတော ဘဝိဿတိ သုဘာဝိတော၊ တတော တွံ ဘိက္ခု ယေန ယေနေဝ ပဂ္ဃသိ’ ဤသို့ အစရှိသော စကားကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုစကား၌ ‘ပဂ္ဃသိ’ ဟူသည်မှာ သွားလတ္တံ့ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘ဖာသုညေဝ’ ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ပြတော်မူ၏။ အမှန်အားဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သောရဟန်းသည် ခပ်သိမ်းသော ဣရိယာပုဒ်တို့၌ ချမ်းသာစွာ နေရသည်မည်၏။

4. Gayāsīsasuttavaṇṇanā

၄. ဂယာသီသသုတ်အဖွင့်။

64. Catutthe [Pg.243] etadavocāti attano padhānabhūmiyaṃ uppannaṃ vitakkaṃ bhikkhusaṅghassa ārocetuṃ – ‘‘pubbāhaṃ, bhikkhave’’tiādivacanaṃ avoca. Obhāsanti dibbacakkhuñāṇobhāsaṃ. Ñāṇadassananti dibbacakkhubhūtaṃ ñāṇasaṅkhātaṃ dassanaṃ. Sannivutthapubbanti ekato vasitapubbaṃ. Imasmiṃ pana sutte dibbacakkhuñāṇaṃ, iddhividhañāṇaṃ, cetopariyañāṇaṃ, yathākammupagañāṇaṃ, anāgataṃsañāṇaṃ, paccuppannaṃsañāṇaṃ, atītaṃsañāṇaṃ, pubbenivāsañāṇanti imāni tāva aṭṭha ñāṇāni pāḷiyaṃyeva āgatāni, tehi pana saddhiṃ vipassanāñāṇāni cattāri maggañāṇāni, cattāri phalañāṇāni, cattāri paccavekkhaṇañāṇāni, cattāri paṭisambhidāñāṇāni cha asādhāraṇañāṇānīti etāni ñāṇāni samodhānetvā kathentena evaṃ idaṃ suttaṃ kathitaṃ nāma hoti.

၆၄. စတုတ္ထသုတ်၌ ‘ဧတဒဝေါစ’ ဟူသည်မှာ မိမိ၏ ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်ရာအရပ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော အကြံတော်ကို ရဟန်းသံဃာအား ကြားတော်မူခြင်းငှာ ‘ပုဗ္ဗာဟံ ဘိက္ခဝေ’ အစရှိသော စကားကို ဟောတော်မူ၏။ ‘ဩဘာသံ’ ဟူသည်မှာ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်တည်းဟူသော အရောင်အလင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဉာဏဒဿနံ’ ဟူသည်မှာ ဒိဗ္ဗစက္ခုဟူသော ဉာဏ်ဟုဆိုအပ်သော အမြင်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘သန္နိဝုတ္ထပုဗ္ဗံ’ ဟူသည်မှာ အတူတကွ နေဖူးသည်ကို ဆိုလိုသည်။ ဤသုတ်၌ကား ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်၊ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏ်၊ စေတောပရိယဉာဏ်၊ ယထာကမ္မုပဂဉာဏ်၊ အနာဂတံသဉာဏ်၊ ပစ္စုပ္ပန္နံသဉာဏ်၊ အတီတံသဉာဏ်၊ ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏ် ဟူ၍ ရှေးဦးစွာ ဤဉာဏ်ရှစ်ပါးတို့သည် ပါဠိတော်၌ပင် လာရှိကုန်၏။ ထိုမှတစ်ပါး ထိုရှစ်ပါးသော ဉာဏ်တို့နှင့်တကွ ကိုးပါးသော ဝိပဿနာဉာဏ်၊ လေးပါးသော မဂ်ဉာဏ်၊ လေးပါးသော ဖိုလ်ဉာဏ်၊ လေးပါးသော ပစ္စဝေက္ခနာဉာဏ်၊ လေးပါးသော ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်၊ ခြောက်ပါးသော အသာဓာရဏဉာဏ်တို့အား ပေါင်းရုံး၍ ဖွင့်ဆိုတော်မူသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤသို့ ဖွင့်ဆိုသဖြင့် ဤသုတ်သည် ကောင်းစွာ ဖွင့်ဆိုအပ်သည်မည်၏။

5. Abhibhāyatanasuttavaṇṇanā

၅. အဘိဘာယတနသုတ်အဖွင့်။

65. Pañcame abhibhāyatanānīti abhibhavanakāraṇāni. Kiṃ abhibhavanti? Paccanīkadhammepi ārammaṇānipi. Tāni hi paṭipakkhabhāvena paccanīkadhamme abhibhavanti, puggalassa ñāṇuttariyatāya ārammaṇāni. Ajjhattaṃ rūpasaññītiādīsu pana ajjhattarūpe parikammavasena ajjhattaṃ rūpasaññī nāma hoti. Ajjhattañhi nīlaparikammaṃ karonto kese vā pitte vā akkhitārakāya vā karoti. Pītaparikammaṃ karonto mede vā chaviyā vā hatthatalapādatalesu vā akkhīnaṃ pītaṭṭhāne vā karoti. Lohitaparikammaṃ karonto maṃse vā lohite vā jivhāya vā akkhīnaṃ rattaṭṭhāne vā karoti. Odātaparikammaṃ karonto aṭṭhimhi vā dante vā nakhe vā akkhīnaṃ setaṭṭhāne vā karoti. Taṃ pana sunīlakaṃ supītakaṃ sulohitakaṃ suodātaṃ na hoti, avisuddhameva hoti.

၆၅. ပဉ္စမသုတ်၌ ‘အဘိဘာယတနာနိ’ ဟူသည်မှာ နှိပ်နင်းခြင်း၏ အကြောင်းများ ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကို နှိပ်နင်းသနည်း။ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော တရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ အာရုံတို့ကိုလည်းကောင်း နှိပ်နင်းကုန်၏။ ထိုအဘိဘာယတနဈာန်တို့သည် ပုဂ္ဂိုလ်၏ လွန်ကဲသောဉာဏ်ရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ဆန့်ကျင်ဘက်အဖြစ်ဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို နှိပ်နင်းကုန်၏။ အာရုံတို့ကိုလည်း နှိပ်နင်းကုန်၏။ ‘အဇ္ဈတ္တရူပသညီ’ အစရှိသော ပုဒ်တို့၌ကား မိမိအတ္တဘောကို စွဲ၍ဖြစ်သော ကသိုဏ်းရုပ်၌ အဖန်တလဲလဲ စီးဖြန်းခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် မိမိအတ္တဘော၌ ကသိုဏ်းရုပ်ကို သညာပြုတတ်သောကြောင့် ‘အဇ္ဈတ္တရူပသညီ’ မည်၏။ ထိုသို့ မိမိအတ္တဘော၌ အညိုဟု စီးဖြန်းခြင်းကို ပြုသောသူသည် ဆံ၌လည်းကောင်း၊ သည်းခြေ၌လည်းကောင်း၊ မျက်လုံး၌လည်းကောင်း ပြု၏။ အရွှေဟု စီးဖြန်းခြင်းကို ပြုသောသူသည် အဆီခဲ၌လည်းကောင်း၊ အရေ၌လည်းကောင်း၊ လက်ဖဝါး ခြေဖဝါးတို့၌လည်းကောင်း၊ မျက်စိ၏ ဝါသောအရပ်၌လည်းကောင်း ပြု၏။ အနီဟု စီးဖြန်းခြင်းကို ပြုသောသူသည် အသား၌လည်းကောင်း၊ အသွေး၌လည်းကောင်း၊ လျှာ၌လည်းကောင်း၊ မျက်စိ၏ နီသောအရပ်၌လည်းကောင်း ပြု၏။ အဖြူဟု စီးဖြန်းခြင်းကို ပြုသောသူသည် အရိုး၌လည်းကောင်း၊ သွား၌လည်းကောင်း၊ ခြေသည်းလက်သည်း၌လည်းကောင်း၊ မျက်စိ၏ ဖြူသောအရပ်၌လည်းကောင်း ပြု၏။ ထိုအဇ္ဈတ္တသဏ္ဌာန်၌ဖြစ်သော ကသိုဏ်းရုပ်သည်ကား အလွန်ညိုခြင်း၊ အလွန်ရွှေခြင်း၊ အလွန်နီခြင်း၊ အလွန်ဖြူခြင်း မရှိဘဲ အလွန်စင်ကြယ်သည်သာ ဖြစ်၏။

Eko bahiddhā rūpāni passatīti yassevaṃ parikammaṃ ajjhattaṃ uppannaṃ hoti, nimittaṃ pana bahiddhā, so evaṃ ajjhattaṃ parikammassa bahiddhā ca appanāya vasena ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passatī’’ti vuccati. Parittānīti avaḍḍhitāni. Suvaṇṇadubbaṇṇānīti suvaṇṇāni vā hontu dubbaṇṇāni vā, parittavaseneva idaṃ abhibhāyatanaṃ vuttanti veditabbaṃ. Tāni abhibhuyyāti yathā nāma sampannaggahaṇiko kaṭacchumattaṃ bhattaṃ labhitvā ‘‘kiṃ ettha bhuñjitabbaṃ [Pg.244] atthī’’ti saṃkaḍḍhitvā ekakabaḷameva karoti, evameva ñāṇuttariko puggalo visadañāṇo ‘‘kimettha parittake ārammaṇe samāpajjitabbaṃ atthi, nāyaṃ mama bhāro’’ti tāni rūpāni abhibhavitvā samāpajjati, saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetīti attho. Jānāmi passāmīti iminā panassa ābhogo kathito. So ca kho samāpattito vuṭṭhitassa, na antosamāpattiyaṃ. Evaṃsaññī hotīti ābhogasaññāyapi jhānasaññāyapi evaṃsaññī hoti. Abhibhavanasaññā hissa antosamāpattiyampi atthi, ābhogasaññā pana samāpattito vuṭṭhitasseva.

‘ဧကော ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတိ’ ဟူသည်မှာ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏သာလျှင် ကသိုဏ်းပရိကံသည် မိမိအတ္တဘော၌ ဖြစ်ပေါ်၍ ပဋိဘာဂနိမိတ်သည်ကား အပသဏ္ဌာန်၌ ဖြစ်ပေါ်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤသို့ မိမိအတ္တဘော၌ ပရိကံ၏လည်းကောင်း၊ အပ၌ အပ္ပနာ၏လည်းကောင်း အစွမ်းဖြင့် ‘အဇ္ဈတ္တံ ရူပသညီ ဧကော ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတိ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘ပရိတ္တာနိ’ ဟူသည်မှာ မပွားစေအပ်ကုန်သော အာရုံများကို ဆိုလိုသည်။ ‘သုဝဏ္ဏဒုဗ္ဗဏ္ဏာနိ’ ဟူသည်မှာ ကောင်းသော အဆင်းရှိသည်ဖြစ်စေ၊ မကောင်းသော အဆင်းရှိသည်ဖြစ်စေ အနည်းငယ်သော အာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ဤအဘိဘာယတနဈာန်ကို ဟောအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ ‘တာနိ အဘ比ဘုယျ’ ဟူသော ထိုပါဌ်၌ ဥပမာသော်ကား ဝမ်းမီးကောင်းသောသူသည် ဟင်းခတ်ဇွန်းတစ်ဇွန်းစာမျှသာရှိသော ထမင်းကိုရ၍ ‘ဤထမင်း၌ စားစရာ ဘာရှိဦးမည်နည်း’ ဟု ဆိုကာ စုရုံး၍ တစ်လုပ်တည်းသာ ပြုသကဲ့သို့၊ ဤအတူသာလျှင် လွန်ကဲသောဉာဏ်၊ သန့်ရှင်းသောဉာဏ်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ‘ဤအနည်းငယ်မျှသော အာရုံ၌ ဝင်စားစရာ ဘာရှိမည်နည်း၊ ဤအာရုံသည် ငါ့အား ဝန်ထုတ်ဝန်ပိုး မဟုတ်ပါ’ ဟု နှလုံးသွင်း၍ ထိုကသိုဏ်းရုပ်တို့ကို နှိပ်နင်းကာ ဝင်စား၏။ ဤအာရုံ၌ ပဋိဘာဂနိမိတ် ဖြစ်သည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် အပ္ပနာသို့ ရောက်စေ၏ဟု အနက်ရ၏။ ‘ဇာနာမိ ပဿာမိ’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့်ကား ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်၏ နှလုံးသွင်းခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုသို့ နှလုံးသွင်းခြင်းသည်လည်း သမာပတ်မှ ထပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်အားသာ ဖြစ်၏၊ သမာပတ်အတွင်း၌ ဤသို့ သိအံ့၊ ရှုအံ့ဟု အမှတ်ရှိသည်မဟုတ်ဟု အနက်ရ၏။ ‘ဧဝံသညီ ဟောတိ’ ဟူသည်မှာ နှလုံးသွင်းခြင်းသညာဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဈာန်သညာဖြင့်လည်းကောင်း ဤသို့ သိအံ့၊ ရှုအံ့ဟု အမှတ်ရှိ၏။ မှန်၏၊ ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား နှိပ်နင်းအံ့ဟု ဖြစ်သောသညာသည် သမာပတ်အတွင်း၌လည်း ရှိ၏၊ နှလုံးသွင်းခြင်းသညာသည်ကား သမာပတ်မှ ထပြီးသောပုဂ္ဂိုလ်အားသာ ရှိ၏။

Appamāṇānīti vaḍḍhitappamāṇāni, mahantānīti attho. Abhibhuyyāti ettha ca pana yathā mahagghaso puriso ekaṃ bhattavaḍḍhitakaṃ labhitvā ‘‘aññāpi hotu, aññāpi hotu, kiṃ esā mayhaṃ karissatī’’ti na taṃ mahantato passati, evameva ñāṇuttaro puggalo visadañāṇo ‘‘kiṃ ettha samāpajjitabbaṃ, nayidaṃ appamāṇaṃ, na mayhaṃ cittekaggatākaraṇe bhāro atthī’’ti abhibhavitvā samāpajjati, saha nimittuppādanevettha appanaṃ pāpetīti attho.

‘အပ္ပမာဏာနိ’ ဟူသည်မှာ ပွားစေအပ်သော ပမာဏရှိကုန်သော၊ ကြီးမားကုန်သော အာရုံများဟု အနက်ရ၏။ ‘အဘိဘုယျ’ ဟူသော ဤပါဌ်၌ကား ဥပမာသော်ကား အစားကြီးသော ယောက်ျားသည် ပွားစေအပ်သော ထမင်းရှိသော ထမင်းပွဲတစ်ပွဲကို ရ၍ ‘အခြားသော ထမင်းပွဲလည်း ရှိပါစေဦး၊ ဤထမင်းပွဲသည် ငါ့အား အဘယ်သို့ ပြုနိုင်အံ့နည်း’ ဟု ဆိုကာ ထိုထမင်းပွဲကို ကြီးမားသောအရာဟု မရှုသကဲ့သို့၊ ဤအတူသာလျှင် လွန်ကဲသောဉာဏ်၊ သန့်ရှင်းသောဉာဏ်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ‘ဤအပ္ပမာဏဖြစ်သော အာရုံ၌ ဝင်စားစရာ အဘယ်မှာ ရှိအံ့နည်း၊ ဤရူပါရုံသည် ငါ၏ စိတ်တည်ကြည်မှုကို ပြုရာ၌ ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုး မဟုတ်ပါ’ ဟု နှလုံးသွင်းကာ ထိုရူပါရုံတို့ကို လွန်မြောက်၍ ဝင်စား၏။ ဤအာရုံ၌ ပဋိဘာဂနိမိတ် ဖြစ်သည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် အပ္ပနာသို့ ရောက်စေ၏ဟု အနက်ရ၏။

Ajjhattaṃ arūpasaññīti alābhitāya vā anatthikatāya vā ajjhattarūpe parikammasaññāvirahito.

‘အဇ္ဈတ္တံ အရူပသညီ’ ဟူသည်မှာ မိမိအတ္တဘော၌ မရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလိုမရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း မိမိအတ္တဘော ကသိုဏ်းရုပ်၌ ပရိကမ္မသညာမှ ကင်းသည်ဖြစ်၍ဟု အနက်ရ၏။

Eko bahiddhā rūpāni passatīti yassa parikammampi nimittampi bahiddhā uppannaṃ, so evaṃ bahiddhā parikammassa ceva appanāya ca vasena ‘‘ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passatī’’ti vuccati. Sesamettha catutthābhibhāyatane ca vuttanayameva. Imesu pana catūsu parittaṃ vitakkacaritavasena āgataṃ, appamāṇaṃ mohacaritavasena, suvaṇṇaṃ dosacaritavasena, dubbaṇṇaṃ rāgacaritavasena. Etesañhi etāni sappāyāni. Sā ca nesaṃ sappāyatā visuddhimagge (visuddhi. 1.43) cariyaniddese vuttā.

‘ဧကော ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတိ’ ဟူသည်မှာ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်၏ ကသိုဏ်းပရိကံသည်လည်းကောင်း၊ ပဋိဘာဂနိမိတ်သည်လည်းကောင်း အပ၌ ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤသို့ အပ၌ ပရိကံ၏လည်းကောင်း၊ အပ္ပနာ၏လည်းကောင်း အစွမ်းဖြင့် ‘အဇ္ဈတံ အရူပသညီ ဧကော ဗဟိဒ္ဓါ ရူပါနိ ပဿတိ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤအရာ၌ ကြွင်းသော စကားသည် စတုတ္ထအဘိဘာယတန၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာ ဖြစ်သည်။ ဤအဘိဘာယတန လေးပါးတို့၌ အနည်းငယ်သော အာရုံသည် ဝိတက်စရိုက်၏ အစွမ်းဖြင့် လာ၏။ အတိုင်းအရှည်မရှိသော အာရုံသည် မောဟစရိုက်၏ အစွမ်းဖြင့် လာ၏။ ကောင်းသော အဆင်းရှိသော အာရုံသည် ဒေါသစရိုက်၏ အစွမ်းဖြင့် လာ၏။ မကောင်းသော အဆင်းရှိသော အာရုံသည် ရာဂစရိုက်၏ အစွမ်းဖြင့် လာ၏။ မှန်၏၊ ထိုစရိုက်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ထိုပရိတ္တစသော အာရုံတို့သည် လျောက်ပတ်ကုန်၏။ ထိုအာရုံတို့၏ လျောက်ပတ်သော အဖြစ်ကိုလည်း ဝိသုဒ္ဓိမဂ် စရိယနိဒ္ဒေသ၌ ဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်၏။

Pañcamaabhibhāyatanādīsu nīlānīti sabbasaṅgāhikavasena vuttaṃ. Nīlavaṇṇānīti vaṇṇavasena. Nīlanidassanānīti nidassanavasena. Apaññāyamānavivarāni asambhinnavaṇṇāni ekanīlāneva hutvā dissantīti vuttaṃ hoti. Nīlanibhāsānīti [Pg.245] idaṃ pana obhāsavasena vuttaṃ, nīlobhāsāni nīlappabhāyuttānīti attho. Etena nesaṃ suvisuddhataṃ dasseti. Visuddhavaṇṇavaseneva hi imāni abhibhāyatanāni vuttāni. ‘‘Nīlakasiṇaṃ uggaṇhanto nīlasmiṃ nimittaṃ gaṇhāti pupphasmiṃ vā vatthasmiṃ vā vaṇṇadhātuyā vā’’tiādikaṃ panettha kasiṇakaraṇañca parikammañca appanāvidhānañca sabbaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.55) vitthārato vuttamevāti.

ပဉ္စမမြောက် အဘိဘာယတန အစရှိသည်တို့၌ 'နီလာနိ' ဟူသော စကားကို အလုံးစုံသော အာရုံကို အကုန်ကျုံးယူသည့် အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်။ 'နီလဝဏ္ဏာနိ' ဟူသော စကားကို ညိုသော အဆင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'နီလနိဒဿနာနိ' ဟူသော စကားကို ပြသခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဟောတော်မူအပ်သည်။ ကြားအပေါက် မထင်ရှားသော၊ မရောယှက်သော အဆင်းရှိသော၊ တခဲနက် ညိုသော အဆင်းရှိသည်သာ ဖြစ်၍ ထင်ရှားကြကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'နီလနိဘာသာနိ' ဟူသော ဤစကားကိုမူ အရောင်အလင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်၊ 'စိမ်းညိုသော အရောင်ရှိကုန်သော၊ စိမ်းညိုသော အရောင်နှင့် ပြည့်စုံကုန်သော' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤစကားဖြင့် ထိုအာရုံတို့၏ အထူးသဖြင့် စင်ကြယ်သော အဖြစ်ကို ပြတော်မူသည်။ စင်ကြယ်သော အဆင်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ဤအဘိဘာယတနတို့ကို ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'နီလကသိုဏ်းကို ပွားများအားထုတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ညိုသော အာရုံ၌ နိမိတ်ကို ယူ၏၊ ထိုသို့ ယူရာ၌ ပန်း၌သော်လည်းကောင်း၊ အဝတ်၌သော်လည်းကောင်း၊ ဝဏ္ဏဓာတ် (ဆေး၊ ကျောက်စသည်) ၌သော်လည်းကောင်း နိမိတ်ကို ယူ၏' ဟူသော ဤသို့ အစရှိသော စကားကိုလည်းကောင်း၊ ကသိုဏ်းပြုလုပ်ပုံ၊ ပရိကံပြုပုံနှင့် အပ္ပနာ စီရင်ပုံ အားလုံးကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ အကျယ်တဝံ့ ဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်ပေသည်။

6. Vimokkhasuttavaṇṇanā

၆. ဝိမောက္ခသုတ်အဖွင့်

66. Vimokkhāti kenaṭṭhena vimokkhā? Adhimuccanaṭṭhena. Ko panāyaṃ adhimuccanaṭṭho nāma? Paccanīkadhammehi ca suṭṭhu muccanaṭṭho, ārammaṇe ca abhirativasena suṭṭhu muccanaṭṭho, pituaṅke vissaṭṭhaṅgapaccaṅgassa dārakassa sayanaṃ viya aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya ārammaṇe pavattīti vuttaṃ hoti. Ayaṃ panattho pacchime vimokkhe natthi, purimesu vimokkhesu atthi.

၆၆. ဝိမောက္ခာ ဟူသော ပုဒ်၌ အဘယ်အနက်ကြောင့် 'ဝိမောက္ခ' မည်သနည်း။ အာရုံ၌ ကောင်းစွာ ညွတ်ခြင်း (လွတ်ခြင်း) အနက်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤအဓိမုစ္စနဋ္ဌ (ညွတ်ခြင်းအနက်) မည်သည် အဘယ်နည်း။ ဆန့်ကျင်ဘက် တရားတို့မှ ကောင်းစွာ လွတ်မြောက်ခြင်း အနက်သည်လည်းကောင်း၊ အာရုံ၌ မွေ့လျော်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ကောင်းစွာ သက်ဝင်ညွတ်ခြင်း အနက်သည်လည်းကောင်း အဓိမုစ္စနဋ္ဌ မည်၏။ ဖခင်၏ ရင်ခွင်၌ ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့ကို လွှတ်ချ၍ အိပ်ပျော်နေသော သူငယ်၏ အိပ်စက်ခြင်းကဲ့သို့ ထိန်းချုပ်ချုပ်တည်းမှု မရှိသဖြင့် စိုးရိမ်ကြောင့်ကြမှု ကင်းကင်းဖြင့် အာရုံ၌ သက်ဝင်ဖြစ်ပေါ်တတ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤညွတ်ခြင်း အနက်သဘောသည် နောက်ဆုံး ဝိမောက္ခ၌ မရှိ၊ ရှေ့ပိုင်း ဝိမောက္ခအားလုံးတို့၌ ရှိသည်။

Rūpī rūpāni passatīti ettha ajjhattaṃ kesādīsu nīlakasiṇādivasena uppāditaṃ rūpajjhānaṃ rūpaṃ, tadassatthīti rūpī. Bahiddhāpi nīlakasiṇādīni rūpāni jhānacakkhunā passati. Iminā ajjhattabahiddhavatthukesu kasiṇesu uppāditajjhānassa puggalassa cattāri rūpāvacarajjhānāni dassitāni. Ajjhattaṃ arūpasaññīti ajjhattaṃ na rūpasaññī, attano kesādīsu anuppāditarūpāvacarajjhānoti attho. Iminā bahiddhā parikammaṃ katvā bahiddhāva uppāditajjhānassa rūpāvacarajjhānāni dassitāni.

ရူပီ ရူပါနိ ပဿတိ ဟူသော ဤပါဌ်၌ မိမိ၏ ကိုယ်၌ ဖြစ်သော ဆံပင် အစရှိသည်တို့၌ နီလကသိုဏ်း အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော ရူပဈာန်သည် 'ရုပ်' မည်၏၊ ထိုရူပဈာန် ရှိသောကြောင့် 'ရူပီ' (ရုပ်ရှိသူ) မည်၏။ အပြင်ပ၌လည်း ကသိုဏ်းရုပ်တို့ကို ဈာန်မျက်စိဖြင့် ရှုမြင်၏။ ဤစကားဖြင့် အဇ္ဈတ္တ (မိမိကိုယ်တွင်း)၊ ဗဟိဒ္ဓ (ပြင်ပ) တရားတို့ကို တည်ရာပြုသော ကသိုဏ်းတို့၌ ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော ဈာန်ရှိသည့် ပုဂ္ဂိုလ်၏ ရူပါဝစရဈာန် ၄ ပါးတို့ကို ပြတော်မူသည်။ 'အဇ္ဈတ္တံ အရူပသညီ' ဟူသည်ကား မိမိကိုယ်တွင်း၌ ရူပါဝစရဈာန်သညာ မရှိဘဲ၊ မိမိ၏ ဆံပင် အစရှိသည်တို့၌ ရူပါဝစရဈာန်ကို ဖြစ်ပေါ်စေခြင်း မရှိသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤစကားဖြင့် ပြင်ပ၌သာ ပရိကံပြု၍ ပြင်ပ၌သာ ရူပါဝစရဈာန်ကို ဖြစ်ပေါ်စေသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ရူပါဝစရဈာန်တို့ကို ပြတော်မူသည်။

Subhanteva adhimutto hotīti iminā suvisuddhesu nīlādīsu vaṇṇakasiṇesu jhānāni dassitāni. Tattha kiñcāpi antoappanāya ‘‘subha’’nti ābhogo natthi, yo pana suvisuddhaṃ subhaṃ kasiṇaṃ ārammaṇaṃ katvā viharati, so yasmā ‘‘subhanti adhimutto hotī’’ti vattabbataṃ āpajjati, tasmā evaṃ desanā katā. Paṭisambhidāmagge pana –

သုဘန္တေဝ အဓိမုတ္တော ဟောတိ ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် အထူးသဖြင့် စင်ကြယ်သော နီလ (အညို/အပြာ) အစရှိသော ဝဏ္ဏကသိုဏ်းတို့၌ ရရှိသော ဈာန်တို့ကို ပြတော်မူသည်။ ထိုနေရာ၌ အပ္ပနာဈာန် အတွင်း၌ 'တင့်တယ်၏' ဟု နှလုံးသွင်းခြင်းသည် အကယ်၍ မရှိသော်လည်း၊ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် အထူးသဖြင့် စင်ကြယ်သော တင့်တယ်သော ကသိုဏ်းကို အာရုံပြု၍ နေ၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် 'တင့်တယ်၏ဟု နှလုံးသွင်းလျက် နေ၏' ဟု ပြောဆိုထိုက်သော အခြေအနေသို့ ရောက်သောကြောင့် ဤသို့ ဒေသနာတော်ကို ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်၌မူ -

‘‘Kathaṃ subhanteva adhimutto hotīti vimokkho? Idha bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ …pe… viharati. Mettāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti. Karuṇāsahagatena…pe… muditāsahagatena [Pg.246] …pe… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ…pe… viharati. Upekkhāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti. Evaṃ subhanteva adhimutto hotīti vimokkho’’ti (paṭi. ma. 1.212) vuttaṃ.

'ဝိမောက္ခသည် အဘယ်သို့ တင့်တယ်၏ဟုသာ နှလုံးသွင်းသည် ဖြစ်သနည်း? ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် မေတ္တာနှင့်တကွဖြစ်သော စိတ်ဖြင့် တစ်ခုသော အရပ်မျက်နှာကို ပြန့်နှံ့စေ၍... နေ၏။ မေတ္တာကို ပွားများအပ်သောကြောင့် သတ္တဝါတို့သည် စက်ဆုပ်ဖွယ် ကင်းကြကုန်၏။ ကရုဏာနှင့်တကွဖြစ်သော စိတ်ဖြင့်... မုဒိတာနှင့်တကွဖြစ်သော စိတ်ဖြင့်... ဥပေက္ခာနှင့်တကွဖြစ်သော စိတ်ဖြင့် တစ်ခုသော အရပ်မျက်နှာကို ပြန့်နှံ့စေ၍... နေ၏။ ဥပေက္ခာကို ပွားများအပ်သောကြောင့် သတ္တဝါတို့သည် စက်ဆုပ်ဖွယ် ကင်းကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဝိမောက္ခသည် တင့်တယ်၏ဟုသာ နှလုံးသွင်းသည် ဖြစ်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။

Sabbaso rūpasaññānantiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.276-277) vuttameva. Ayaṃ aṭṭhamo vimokkhoti ayaṃ catunnaṃ khandhānaṃ sabbaso vissaṭṭhattā vimuttattā aṭṭhamo uttamo vimokkho nāma.

'သဗ္ဗသော ရူပသညာနံ' စသည်တို့၌ ဆိုအပ်ပြီးသော စကားကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသားသာ ဖြစ်သည်။ 'အယံ အဋ္ဌမော ဝိမောက္ခော' ဟူသည်ကား နာမ်ခန္ဓာ ၄ ပါးတို့၏ အကြွင်းမဲ့ ကင်းလွတ်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့် ရှစ်ခုမြောက်သော မြတ်သော ဝိမောက္ခ ဖြစ်သည်။

7-8. Anariyavohārasuttavaṇṇanā

၇-၈. Anariyavohārasuttavaṇṇanā

67-68. Sattame anariyavohārāti na ariyakathā sadosakathā. Yāhi cetanāhi te vohāre voharanti, tāsaṃ etaṃ nāmaṃ. Aṭṭhame vuttapaṭipakkhanayena attho veditabbo.

၆၇-၆၈. သတ္တမသုတ်၌ 'အနရိယဝေါဟာရာ' ဟူသည် သူတော်ကောင်းတို့၏ စကားမဟုတ်သော၊ အပြစ်ရှိသော စကားများကို ဆိုလိုသည်။ ထိုစကားများကို ပြောဆိုရာ၌ ဖြစ်ပေါ်သော စေတနာတို့၏ အမည်ဖြစ်သည်။ အဋ္ဌမသုတ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်နည်းဖြင့် အနက်ကို သိအပ်၏။

9. Parisāsuttavaṇṇanā

၉. ပရိသာသုတ်အဖွင့်

69. Navame khattiyaparisāti khattiyānaṃ parisānaṃ sannipāto samāgamo. Esa nayo sabbattha. Anekasataṃ khattiyaparisanti bimbisārasamāgama-ñātisamāgama-licchavisamāgamādisadisaṃ, aññesu cakkavāḷesupi labbhateva. Sallapitapubbanti ālāpasallāpo katapubbo. Sākacchāti dhammasākacchāpi samāpajjitapubbā. Yādisako tesaṃ vaṇṇoti te odātāpi honti kāḷāpi maṅguracchavīpi, satthā suvaṇṇavaṇṇo. Idaṃ pana saṇṭhānaṃ paṭicca kathitaṃ. Saṇṭhānampi ca kevalaṃ tesaṃ paññāyatiyeva. Na pana bhagavā milakkhasadiso hoti, nāpi āmuttamaṇikuṇḍalo, buddhaveseneva nisīdati. Tepi attano samānasaṇṭhānameva passanti. Yādisako tesaṃ saroti te chinnassarāpi honti gaggassarāpi kākassarāpi, satthā brahmassarova. Idaṃ pana bhāsantaraṃ sandhāya kathitaṃ. Sacepi hi satthā rājāsane nisinno katheti, ‘‘ajja rājā madhurena kathetī’’ti nesaṃ hoti. Kathetvā pakkante pana bhagavati puna rājānaṃ āgataṃ disvā ‘‘ko nu kho aya’’nti vīmaṃsā uppajjati. Tattha ko nu kho ayanti ‘‘imasmiṃ ṭhāne idāneva māgadhabhāsāya sīhaḷabhāsāya madhurena ākārena kathento ko nu kho ayaṃ antarahito, kiṃ devo udāhu [Pg.247] manusso’’ti evaṃ vīmaṃsantāpi na jānantīti attho. Kimatthaṃ panevaṃ ajānantānaṃ dhammaṃ desetīti? Vāsanatthāya. Evaṃ sutopi hi dhammo anāgate paccayo hotīti anāgataṃ paṭicca deseti. Anekasataṃ brāhmaṇaparisantiādinaṃ soṇadaṇḍasamāgamādivasena ceva aññacakkavāḷavasena ca sambhavo veditabbo.

၆၉. နဝမသုတ်၌ 'ခတ္တိယပရိသာ' ဟူသည် မင်းမျိုးဖြစ်သော ပရိသတ်တို့၏ အစည်းအဝေးကို ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသော ဗြာဟ္မဏပရိသတ် စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်း သိအပ်၏။ 'အနေကသတံ ခတ္တိယပရိသံ' ဟူသည်မှာ ဗိမ္ဗိသာရမင်း၏ အစည်းအဝေး၊ ဆွေတော်မျိုးတော်များ၏ အစည်းအဝေး၊ လိစ္ဆဝီမင်းများ၏ အစည်းအဝေးတို့နှင့် တူသော မင်းပရိသတ်သို့ မြတ်စွာဘုရား ချဉ်းကပ်တော်မူခြင်းကို ဆိုလိုသည်၊ အခြားသော စကြဝဠာတို့၌လည်း ဤသို့ ချဉ်းကပ်ခြင်းကို ရရှိနိုင်သည်သာ ဖြစ်သည်။ 'သလ္လပိတပုဗ္ဗံ' ဟူသည် အပြန်အလှန် စကားပြောဆိုခြင်းကို ပြုဖူးသည်ကို ဆိုလိုသည်။ 'သာကစ္ဆာ' ဟူသည် တရားဓမ္မ နှီးနှောဆွေးနွေးခြင်းသို့ ရောက်ဖူးသည်ကို ဆိုလိုသည်။ 'ယာဒိသကော တေသံ ဝဏ္ဏော' ဟူသည်ကား ထိုမင်းတို့သည် အသားဖြူသူ၊ အသားမည်းသူ သို့မဟုတ် ညိုမှိုင်းသော အသားအရေရှိသူများ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ မြတ်စွာဘုရားသည်ကား ရွှေအဆင်းကဲ့သို့ တင့်တယ်သော်လည်း ဤစကားကို ကိုယ်ခန္ဓာ သဏ္ဌာန်ကို အကြောင်းပြု၍ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုမင်းတို့အားလည်း မိမိတို့၏ လက္ခဏာသဏ္ဌာန်ကဲ့သို့ မြတ်စွာဘုရား၏ သဏ္ဌာန်သည်သာ ထင်ရှား၍ ပေါ်လာသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် တောင်သူလူရိုင်းနှင့် တူသည်မဟုတ်၊ ပတ္တမြားနားတောင်းကို ဆင်မြန်းထားသည်လည်း မဟုတ်ဘဲ ဘုရားအသွင်ဖြင့်သာ သီတင်းသုံးတော်မူသည်။ သို့ရာတွင် ထိုမင်းတို့သည် မိမိတို့၏ သဏ္ဌာန်နှင့် တူသောအသွင်ကိုသာ မြင်ကြရသည်။ 'ယာဒိသကော တေသံ သရော' ဟူသည် ထိုမင်းတို့သည် အသံပြတ်သူ၊ အသံကွဲသူ သို့မဟုတ် ကျီးကန်းသံကဲ့သို့သော အသံရှိသူများ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ မြတ်စွာဘုရားသည်ကား ဗြဟ္မာမင်း၏ အသံကဲ့သို့ သာယာသောအသံ ရှိတော်မူသည်။ ဤစကားကို ဘာသာစကား ခြားနားမှုကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ မှန်၏၊ မြတ်စွာဘုရားသည် မင်း၏ ရာဇပလ္လင်၌ သီတင်းသုံးလျက် ဟောတော်မူသော်လည်း 'ယနေ့ မင်းကြီးသည် သာယာသော အသံဖြင့် မိန့်တော်မူ၏' ဟု ထိုမင်းတို့အား ထင်မှတ်စိတ် ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားပြီး၍ ကွယ်ပျောက်ဖဲသွားတော်မူသောအခါ၊ တစ်ဖန် လာသော မင်းအစစ်ကို မြင်ရသဖြင့် 'သာယာသော အသံဖြင့် ပြောဆိုပြီး ဖဲသွားသော ထိုသူသည် အဘယ်သူနည်း' ဟု စုံစမ်းလိုစိတ် ဖြစ်ပေါ်လာကြသည်။ ထိုနေရာ၌ 'ကော နု ခေါ အယံ' ဟူသည် 'ဤနေရာ၌ ယခုတင်တင်ကပင် မာဂဓဘာသာ သို့မဟုတ် သီဟိုဠ်ဘာသာဖြင့် သာယာစွာ ဟောပြောသွားပြီး ကွယ်ပျောက်သွားသော ဤသူသည် အဘယ်သူနည်း၊ နတ်လော သို့မဟုတ် လူလော' ဟု ဤသို့ စုံစမ်းဆင်ခြင်ကြသော်လည်း မသိနိုင်ကြခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အဘယ်ကြောင့် ဤသို့ မသိကြသူတို့အား တရားဟောတော်မူသနည်း' ဟူသော အမေးနှင့် ပတ်သက်၍ 'နောင်အခါ ဝါသနာထုံစေခြင်း အကျိုးငှာ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်' ဟု ဖြေရမည်။ မှန်၏၊ ဤသို့ နာကြားဖူးသော တရားသည် နောင်အနာဂတ်ကာလ၌ မဂ်ဖိုလ်ရခြင်း၏ အထောက်အပံ့ ဖြစ်သောကြောင့် အနာဂတ်အကျိုးကို ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အနေကသတံ ဗြာဟ္မဏပရိသံ' စသော ပုဒ်တို့၌ သောဏဒဏ္ဍပုဏ္ဏားတို့၏ အစည်းအဝေး စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အခြားစကြဝဠာများ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို သိအပ်သည်။

10. Bhūmicālasuttavaṇṇanā

၁၀. ဘူမိစာလသုတ်အဖွင့်

70. Dasame nisīdananti idha cammakhaṇḍaṃ adhippetaṃ. Udenaṃ cetiyanti udenayakkhassa vasanaṭṭhāne katavihāro vuccati. Gotamakādīsupi eseva nayo. Bhāvitāti vaḍḍhitā. Bahulīkatāti punappunaṃ katā. Yānīkatāti yuttayānaṃ viya katā. Vatthukatāti patiṭṭhānaṭṭhena vatthu viya katā. Anuṭṭhitāti adhiṭṭhitā. Paricitāti samantato citā suvaḍḍhitā. Susamāraddhāti suṭṭhu samāraddhā.

၇၀. ဒသမသုတ်၌ 'နိသီဒနံ' ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် သားရေပိုင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဥဒေနံ စေတိယံ' ဟူသည် ဥဒေနအမည်ရှိသော ဘီလူး၏ နေရာအရပ်၌ ဆောက်လုပ်ထားသော ကျောင်းတိုက်ကို ဆိုလိုသည်။ ဂေါတမကစေတီ အစရှိသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ 'ဘာဝိတာ' ဟူသည် တိုးပွားပွားများစေအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဗဟုလီကတာ' ဟူသည် အဖန်တလဲလဲ ပြုလုပ်အပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ယာနီကတာ' ဟူသည် ကောင်းစွာပြင်ဆင်ထားသော ယာဉ်ကဲ့သို့ ပြုလုပ်အပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဝတ္ထုကတာ' ဟူသည် တည်ရာအနက်ဖြင့် တည်ရာကဲ့သို့ ပြုလုပ်အပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အနုဋ္ဌိတာ' ဟူသည် ဆောက်တည်အပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ပရိစိတာ' ဟူသည် ထက်ဝန်းကျင်မှ ကောင်းစွာပွားများစေအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သုသမာရဒ္ဓါ' ဟူသည် ကောင်းစွာ အားထုတ်အပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Iti aniyamena kathetvā puna niyametvā dassento tathāgatassa khotiādimāha. Ettha kappanti āyukappaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ kāle yaṃ manussānaṃ āyuppamāṇaṃ, taṃ paripuṇṇaṃ karonto tiṭṭheyya. Kappāvasesaṃ vāti ‘‘appaṃ vā bhiyyo’’ti vuttavassasatato atirekaṃ vā. Mahāsīvatthero panāha – ‘‘buddhānaṃ aṭṭhāne gajjitaṃ nāma natthi, punappunaṃ samāpajjitvā maraṇantikavedanaṃ vikkhambhento bhaddakappameva tiṭṭheyya. Kasmā pana na ṭhitoti? Upādinnakasarīraṃ nāma khaṇḍiccādīhi abhibhuyyati, buddhā ca khaṇḍiccādibhāvaṃ appatvā pañcame āyukoṭṭhāse bahujanassa piyamanāpakāleyeva parinibbāyanti. Buddhānubuddhesu ca mahāsāvakesu parinibbutesu ekakeneva khāṇukena viya ṭhātabbaṃ hoti daharasāmaṇeraparivārena vā, tato ‘aho buddhānaṃ parisā’ti hīḷetabbataṃ āpajjeyya. Tasmā na ṭhito’’ti. Evaṃ vuttepi yo pana vuccati ‘‘āyukappo’’ti, idameva aṭṭhakathāya niyāmitaṃ.

ဤသို့ အမှတ်မရှိ (ယေဘုယျ) အားဖြင့် မိန့်တော်မူပြီး၍၊ တစ်ဖန် အတိအကျ သတ်မှတ်၍ ပြလိုသဖြင့် 'တထာဂတဿ ခေါ' စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူသည်။ ဤပါဌ်၌ 'ကပ္ပံ' ဟူသည်ကား အာယုကပ်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုထိုကာလ၌ လူတို့၏ အကြင်အသက်တမ်း အတိုင်းအရှည်သည် ရှိ၏၊ ထိုအသက်တမ်းကို ပြည့်စုံစေလျက် တည်တော်မူရာသည်။ 'ကပ္ပါဝသေသံ ဝါ' ဟူသည်ကား 'အနည်းငယ်ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် သာလွန်၍ဖြစ်စေ' ဟု ဟောတော်မူအပ်သော အနှစ်တစ်ရာထက် ပိုလွန်သောကာလကို ဆိုလိုသည်။ မဟာသီဝမထေရ်ကမူ - မြတ်စွာဘုရားတို့အား မဖြစ်နိုင်သော အရာ၌ ကြုံးဝါးတော်မူခြင်း မည်သည်မရှိ၊ ဖလသမာပတ်ကို အဖန်ဖန် ဝင်စားကာ သေအံ့ဆဲဆဲဝေဒနာကို ဖယ်ခွာလျက် ဘဒ္ဒကပ်ပတ်လုံးပင် တည်တော်မူရာ၏ ဟု မိန့်ဆို၏။ အဘယ်ကြောင့် တည်တော်မမူသနည်း ဟူမူ၊ ဤကား အမေးတည်း။ ဥပါဒိန္နကရုပ် ခေါ်သော ခန္ဓာကိုယ်မည်သည်ကား သွားကျိုးခြင်း၊ ဆံဖြူခြင်း စသည်တို့ဖြင့် နှိပ်စက်အပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားတို့သည်လည်း သွားကျိုးခြင်း စသည်တို့သို့ မရောက်မီ၊ ငါးပုံတစ်ပုံသော အသက်အပိုင်းအခြား၌ များစွာသောလူအပေါင်းတို့ ချစ်ခင်မြတ်နိုး နှစ်သက်အပ်သော အချိန်၌သာလျှင် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူကြသည်။ တစ်နည်းလည်း၊ မြတ်စွာဘုရား၏နောက်မှ လိုက်၍ သစ္စာလေးပါးကို သိတော်မူကြကုန်သော မဟာသာဝကကြီးများ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူကြသော်၊ ကိုယ်တော်တစ်ပါးတည်းသာ သစ်ငုတ်တိုကဲ့သို့ တည်ရှိရမည်ဖြစ်ရာ၏။ သို့မဟုတ် ကိုယ်တော်ထက် ငယ်ရွယ်သော ရဟန်းငယ် သာမဏေငယ်များ၏ အခြံအရံဖြင့် တည်ရှိရပေမည်။ ထိုအကြောင်းကြောင့် 'အံ့ဩဖွယ်ကောင်းလှပါတကား၊ မြတ်စွာဘုရား၏ ပရိသတ်ပါတကား' ဟု ကဲ့ရဲ့ဖွယ်ရာ အဖြစ်သို့ ရောက်ရာ၏။ ထို့ကြောင့် တည်တော်မမူခြင်းဖြစ်သည် ဟူမူ၊ ဤကား အဖြေတည်း။ ဤသို့ မိန့်ဆိုသော်လည်း၊ ထိုကပ်ကို 'အာယုကပ်' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤအာယုကပ်ကိုသာလျှင် အဋ္ဌကထာ၌ အတိအကျ သတ်မှတ်ပြဆိုထားသည်။

Yathā taṃ mārena pariyuṭṭhitacittoti ettha tanti nipātamattaṃ, yathā mārena pariyuṭṭhitacitto ajjhotthaṭacitto aññopi koci puthujjano paṭivijjhituṃ na sakkuṇeyya, evameva nāsakkhi paṭivijjhitunti attho. Māro hi [Pg.248] yassa sabbena sabbaṃ dvādasa vipallāsā appahīnā, tassa cittaṃ pariyuṭṭhāti. Therassa ca cattāro vipallāsā appahīnā, tenassa māro cittaṃ pariyuṭṭhāsi. So pana cittapariyuṭṭhānaṃ karonto kiṃ karotīti? Bheravaṃ rūpārammaṇaṃ vā dasseti, saddārammaṇaṃ vā sāveti. Tato sattā taṃ disvā vā sutvā vā satiṃ vissajjetvā vivaṭamukhā honti, tesaṃ mukhena hatthaṃ pavesetvā hadayaṃ maddati, tato visaññāva hutvā tiṭṭhanti. Therassa panesa mukhe hatthaṃ pavesetuṃ kiṃ sakkhissati, bheravārammaṇaṃ pana dassesi. Taṃ disvā thero nimittobhāsaṃ nappaṭivijjhi. Bhagavā jānantoyeva kimatthaṃ yāva tatiyaṃ āmantesīti? Parato ‘‘tiṭṭhatu, bhante bhagavā’’ti yācite ‘‘tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tuyhevetaṃ aparaddha’’nti dosāropanena so katanukaraṇatthaṃ.

'ယထာတံ မာရေန ပရိယုဋ္ဌိတစိတ္တော' ဟူသော ဤပါဌ်၌ 'တံ' ဟူသော ပုဒ်သည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ မာရ်နတ်မင်း နှိပ်စက်အပ်သော စိတ်ရှိသော အခြားပုထုဇဉ်တစ်စုံတစ်ယောက်သည် ထိုးထွင်း၍ မသိနိုင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် (ရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည်လည်း) ထိုးထွင်း၍ မသိနိုင်ခဲ့ပေ ဟူသည်မှာ အနက်တည်း။ အမှန်စင်စစ် မာရ်နတ်မင်းသည် ဝိပ္ပလ္လာသ (ဖောက်ပြန်ခြင်း) တရား ဆယ့်နှစ်ပါးလုံးကို မပယ်ရသေးသောသူ၏ စိတ်ကို နှိပ်စက်လွှမ်းမိုးနိုင်သည်။ ရှင်အာနန္ဒာမထေရ်အားလည်း ဝိပ္ပလ္လာသတရား လေးပါးကို မပယ်ရသေးသဖြင့်၊ ထို့ကြောင့် ထိုမထေရ်၏စိတ်ကို မာရ်နတ်မင်းသည် လွှမ်းမိုးနိုင်ခဲ့သည်။ ထိုမာရ်နတ်မင်းသည် စိတ်ကို လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်ရာတွင် အဘယ်သို့ ပြုသနည်းဟူမူ၊ ဤကား အမေးတည်း။ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော ရူပါရုံကိုလည်း ပြတတ်၏၊ သို့မဟုတ် ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော သဒ္ဒါရုံကိုလည်း ကြားစေတတ်၏။ ထိုအကြောင်းကြောင့် သတ္တဝါတို့သည် ထိုရူပါရုံကို မြင်၍သော်လည်းကောင်း၊ ထိုသဒ္ဒါရုံကို ကြား၍သော်လည်းကောင်း သတိလွတ်ကာ ပါးစပ်ဟလျက် ရှိကြကုန်၏။ ထိုသတ္တဝါတို့၏ ခံတွင်းသို့ လက်ကို သွင်းလျက် နှလုံးသားကို ဆုပ်နယ်တတ်၏။ ထိုသို့ ဆုပ်နယ်ခြင်းကြောင့် သတ္တဝါတို့သည် သတိလွတ်ကာ မိန်းမောတွေဝေလျက် တည်ရှိကြကုန်၏။ ဤကား အဖြေတည်း။ စင်စစ်သော်ကား ဤမာရ်နတ်မင်းသည် ရှင်အာနန္ဒာမထေရ်၏ ခံတွင်းသို့ လက်ကို သွင်းရန် အဘယ်မှာ တတ်နိုင်အံ့နည်း၊ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော အာရုံကိုကား ပြနိုင်၏။ ထိုကြောက်ဖွယ်ကောင်းသော အာရုံကို မြင်သဖြင့် မထေရ်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ထင်ရှားစွာသော အရိပ်နိမိတ် (နိမိတ်ဩဘာ) ကို ထိုးထွင်း၍ မသိနိုင်ခဲ့ပေ။ မြတ်စွာဘုရားသည် (ရှင်အာနန္ဒာ သတိမရသည်ကို) သိလျက်နှင့် အဘယ်အကျိုးငှာ သုံးကြိမ်တိုင်အောင် မိန့်တော်မူသနည်း ဟူမူ၊ ဤကား အမေးတည်း။ နောင်အခါ၌ 'မြတ်စွာဘုရား တည်တော်မူပါဦးလော့' ဟု တောင်းပန်လာသောအခါ 'အာနန္ဒာ... ဤသို့ မတောင်းပန်ခဲ့ခြင်းသည် သင့်၏ မကောင်းသောအမှုသာတည်း၊ သင့်၏ အပြစ်သာတည်း' ဟု အပြစ်တင်တော်မူခြင်းဖြင့် (နောင်အခါ ဖြစ်ပေါ်လာမည့်) ရှင်အာနန္ဒာ၏ စိုးရိမ်ပူဆွေးမှုကို လျော့ပါးသက်သာစေရန် သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤကား အဖြေတည်း။

Māro pāpimāti ettha satte anatthe niyojento māretīti māro. Pāpimāti tasseva vevacanaṃ. So hi pāpadhammasamannāgatattā ‘‘pāpimā’’ti vuccati. Kaṇho, antako, namuci, pamattabandhūtipi tasseva nāmāni. Bhāsitā kho panesāti ayañhi bhagavato sambodhipattiyā aṭṭhame sattāhe bodhimaṇḍeyeva āgantvā ‘‘bhagavā yadatthaṃ tumhehi pāramiyo pūritā, so vo attho anuppatto, paṭividdhaṃ sabbaññutaññāṇaṃ, kiṃ te lokavicāraṇenā’’ti vatvā yathā ajja, evameva ‘‘parinibbātu dāni, bhante bhagavā’’ti yāci. Bhagavā cassa ‘‘na tāvāha’’ntiādīni vatvā paṭikkhipi. Taṃ sandhāya – ‘‘bhāsitā kho panesā, bhante’’tiādimāha.

'မာရော ပါပိမာ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ သတ္တဝါတို့ကို အကျိုးမဲ့၌ ယှဉ်စေသဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဂုဏ်ကျေးဇူးများကို ဖျက်ဆီးခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း သတ်ဖြတ်တတ်သောကြောင့် 'မာရ' (မာရ်) မည်၏။ 'ပါပိမာ' ဟူသည်မှာ ထိုမာရဟူသော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ် (အနက်တူပုဒ်) သာ ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် ထိုမာရ်နတ်မင်းကို ယုတ်မာညစ်နွမ်းသော သဘောတရားနှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် 'ပါပိမာ' (ယုတ်မာသောသူ) ဟု ဆိုအပ်၏။ ကဏှ၊ အန္တက၊ နမုစိ၊ ပမတ္တဗန္ဓု ဟူသည်တို့သည်လည်း ထိုမာရ်နတ်မင်း၏ အမည်များပင် ဖြစ်သည်။ 'ဘာသိတာ ခေါ ပနေသာ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ အကျယ်ကို ဆိုပေအံ့။ ဤမာရ်နတ်မင်းသည် မြတ်စွာဘုရား ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူပြီးနောက် ရှစ်ပတ်မြောက် (အဋ္ဌမသတ္တာဟ) ၌ ဗောဓိမဏ္ဍိုင်သို့ပင် လာရောက်၍ 'ဘုန်းတော်ကြီးတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား... အရှင်ဘုရားတို့သည် အကြင်ဘုရားဖြစ်ခြင်း အကျိုးငှာ ပါရမီတော်တို့ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူခဲ့ပါ၏၊ အရှင်ဘုရားတို့အား ထိုဘုရားဖြစ်ခြင်း အကျိုးသည် ဆိုက်ရောက်ပါပြီ၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကိုလည်း ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူပါပြီ၊ အရှင်ဘုရားအား လောက၌ လှည့်လည်တော်မူခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိပါအံ့နည်း' ဟု လျှောက်ထား၍ ယခု အာယုသင်္ခါရလွှတ်တော်မူသော အခါ၌ 'မြတ်စွာဘုရား ယခုအခါ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူပါလော့' ဟု တောင်းပန်သကဲ့သို့၊ ထိုဗောဓိမဏ္ဍိုင်၌လည်း 'မြတ်စွာဘုရား... ယခု ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူပါတော့' ဟု တောင်းပန်ခဲ့ဖူး၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုမာရ်နတ်မင်းအား 'န တာဝါဟံ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူကာ ပယ်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုသို့ ပယ်တော်မူခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ 'ဘာသိတာ ခေါ ပနေသာ ဘန္တေ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Tattha viyattāti maggavasena byattā, tatheva vinītā, tathā visāradā. Bahussutāti tepiṭakavasena bahu sutaṃ etesanti bahussutā. Tameva dhammaṃ dhārentīti dhammadharā. Atha vā pariyattibahussutā ceva paṭivedhabahussutā ca. Pariyattipaṭivedhadhammānaṃyeva dhāraṇato dhammadharāti evamettha attho daṭṭhabbo. Dhammānudhammappaṭipannāti ariyadhammassa anudhammabhūtaṃ vipassanādhammaṃ paṭipannā. Sāmīcippaṭipannāti anucchavikapaṭipadaṃ paṭipannā. Anudhammacārinoti anudhammaṃ caraṇasīlā. Sakaṃ ācariyakanti attano ācariyavādaṃ. Ācikkhissantītiādīni sabbāni aññamaññavevacanāni. Sahadhammenāti sahetukena sakāraṇena vacanena. Sappāṭihāriyanti yāva niyyānikaṃ katvā dhammaṃ desessanti.

ထိုပါဌ်၌ 'ဝိယတ္တာ' (ရဲရင့်လိမ္မာသော) ဟူသည်ကား မဂ်ဉာဏ်၏အစွမ်းဖြင့် လိမ္မာကုန်သော၊ ထို့အတူပင် မဂ်ဉာဏ်၏အစွမ်းဖြင့် ကောင်းစွာဆုံးမအပ်ကုန်သော၊ ထို့အတူပင် မဂ်ဉာဏ်၏အစွမ်းဖြင့် ရဲရင့်စွမ်းဆောင်နိုင်ကုန်သော သူတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဗဟုဿုတာ' ဟူသည်ကား ပိဋကတ်သုံးပုံအားဖြင့် များသောအကြားအမြင် ရှိသောကြောင့် 'ဗဟုဿုတ' မည်ကုန်၏။ ထိုပိဋကတ်သုံးပုံဟု ဆိုအပ်သော တရားတော်ကိုပင် ဆောင်ထားတတ်သောကြောင့် 'ဓမ္မဓရ' မည်ကုန်၏။ တစ်နည်းကား၊ ပရိယတ်ဗဟုဿုတ (ပရိယတ်အကြားအမြင်များသောသူ) လည်းကောင်း၊ ပဋိဝေဓဗဟုဿုတ (ပဋိဝေဓအကြားအမြင်များသောသူ) လည်းကောင်း ဖြစ်၍၊ ထိုပရိယတ်နှင့် ပဋိဝေဓတရားတို့ကို ဆောင်ထားတတ်သောကြောင့် 'ဓမ္မဓရ' မည်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဤ'ဓမ္မဓရ' ဟူသော ပုဒ်၌ အနက်ကို မှတ်အပ်၏။ 'ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နာ' ဟူသည်ကား အရိယာဓမ္မအား လျော်သောတရားဖြစ်သော ဝိပဿနာမဂ်တရားကို ကျင့်ဆောင်ကုန်သောသူတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'သာမိစိပ္ပဋိပန္နာ' ဟူသည်ကား အရိယာဓမ္မအား လျောက်ပတ်သော အကျင့်ကောင်းကို ကျင့်ဆောင်ကုန်သောသူတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'အနုဓမ္မစာရိနော' ဟူသည်ကား အရိယာဓမ္မအား လျော်သောတရားကို အမြဲကျင့်လေ့ရှိသောသူတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'သကံ အာစရိယံ' ဟူသည်ကား မိမိဆရာ၏ အယူဝါဒကို ဆိုလိုသည်။ 'အာစိက္ခိဿန္တိ' (ဟောကြားပြသလတ္တံ့) စသော အလုံးစုံသော ပုဒ်တို့သည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု အနက်တူ ဝေဝုစ်ပုဒ်များသာ ဖြစ်ကြသည်။ 'သဟဓမ္မေန' ဟူသည်ကား ခိုင်လုံသော အကြောင်းပြချက်နှင့်တကွ ဖြစ်သော စကားဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'သပ္ပါဋိဟာရိယံ' ဟူသည်ကား ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းတရား ဖြစ်အောင် ပြု၍ တရားတော်ကို ဟောကြားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Brahmacariyanti [Pg.249] sikkhāttayasaṅgahitaṃ sakalaṃ sāsanabrahmacariyaṃ. Iddhanti samiddhaṃ jhānassādavasena. Phītanti vuddhipattaṃ sabbapāliphullaṃ viya abhiññāsampattivasena. Vitthārikanti vitthataṃ tasmiṃ tasmiṃ disābhāge patiṭṭhitavasena. Bāhujaññanti bahūhi ñātaṃ paṭividdhaṃ mahājanābhisamayavasena. Puthubhūtanti sabbākārena puthulabhāvappattaṃ. Kathaṃ? Yāva devamanussehi suppakāsitanti, yattakā viññujātikā devā ceva manussā ca atthi, sabbehi suṭṭhu pakāsitanti attho. Appossukkoti nirālayo. Tvañhi pāpima aṭṭhamasattāhato paṭṭhāya ‘‘parinibbātu dāni, bhante bhagavā, parinibbātu sugato’’ti viravanto āhiṇḍittha. Ajja dāni paṭṭhāya vigatussāho hohi, mā mayhaṃ parinibbānatthaṃ vāyāmaṃ karohīti vadati.

'ဗြဟ္မစရိယံ' ဟူသည်ကား သိက္ခာသုံးပါးဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်ရေတွက်အပ်သော အလုံးစုံသော သာသနာတော်တည်းဟူသော မြတ်သောအကျင့်ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဣဒ္ဓံ' ဟူသည်ကား ဈာန်ချမ်းသာ၌ သာယာတင့်တယ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဖီတံ' ဟူသည်ကား ပင်လုံးကျွတ်ပွင့်သော သစ်ပင်ကဲ့သို့ အဘိညာဉ်တို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်း အစွမ်းဖြင့် ကြီးပွားတိုးတက်ခြင်းသို့ ရောက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဝိတ္ထာရိကံ' ဟူသည်ကား ထိုထိုအရပ်မျက်နှာတို့၌ တည်ရှိခြင်းအစွမ်းဖြင့် ပြန့်ပြောကျယ်ပြန့်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဗာဟုဇညံ' ဟူသည်ကား လူအများတို့ သိအပ်သည်、လူအပေါင်းတို့၏ တရားထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ 'ပုထုဘူတံ' ဟူသည်ကား ခပ်သိမ်းသောအခြင်းအရာအားဖြင့် ပြန့်ပြောကျယ်ဝန်းသောအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အဘယ်သို့လျှင် ခပ်သိမ်းသောအခြင်းအရာအားဖြင့် ပြန့်ပြောကျယ်ဝန်းသောအဖြစ်သို့ ရောက်သနည်းဟူမူ - 'ယာဝ ဒေဝမနုဿေဟိ သုပ္ပကာသိတံ' ဟူသည်မှာ အသိဉာဏ်ရှိကြကုန်သော နတ်လူတို့ ရှိသမျှ အားလုံးသော နတ်လူတို့သည် ကောင်းစွာ ပြသအပ် (ဟောကြားအပ်) ၏ ဟူသည်မှာ အနက်တည်း။ 'အပ္ပေါဿုက္ကော' ဟူသည်ကား ကြောင့်ကြအားထုတ်မှု ကင်းမဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား 'ဟယ် မာရ်ယုတ်... သင်သည် ဘုရားဖြစ်ပြီး ရှစ်ပတ်မြောက်မှစ၍ 'မြတ်စွာဘုရား ယခုအခါ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူပါလော့၊ ကောင်းသောလားရာရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူပါလော့' ဟု တောင်းပန်မြည်တမ်းလျက် လှည့်လည်ခဲ့၏။ ယနေ့မှစ၍ သင်သည် ကြောင့်ကြအားထုတ်ခြင်း ကင်းလျက် ရှိလော့၊ ငါ၏ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခြင်းအတွက် အားထုတ်ခြင်းကို မပြုလေလင့်' ဟု မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Sato sampajāno āyusaṅkhāraṃ ossajjīti satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā ñāṇena paricchinditvā āyusaṅkhāraṃ vissajji pajahi. Tattha na bhagavā hatthena leḍḍuṃ viya āyusaṅkhāraṃ ossaji, temāsamattameva pana phalasamāpattiṃ samāpajjitvā tato paraṃ na samāpajjissāmīti cittaṃ uppādesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ossajī’’ti. Ussajītipi pāṭho. Mahābhūmicāloti mahanto pathavīkampo. Tadā kira dasasahassī lokadhātu kampittha. Bhiṃsanakoti bhayajanako. Devadundubhiyo ca phaliṃsūti devabheriyo phaliṃsu, devo sukkhagajjitaṃ gajji, akālavijjulatā nicchariṃsu, khaṇikavassaṃ vassīti vuttaṃ hoti.

'သတော သမ္ပဇာနော အာယုသင်္ခါရံ ဩဿဇ္ဇိ' ဟူသည်ကား သတိကို ထင်ရှားစွာ တည်စေလျက်၊ ဉာဏ်ဖြင့် ပိုင်းခြားကာ အာယုသင်္ခါရကို စွန့်လွှတ်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ မြတ်စွာဘုရားသည် လက်ဖြင့် မြေခဲကို ပစ်ချစွန့်လွှတ်သကဲ့သို့ အာယုသင်္ခါရကို စွန့်လွှတ်တော်မူသည်မဟုတ်။ စင်စစ်သော်ကား 'ဤသုံးလပတ်လုံးသာလျှင် ဖလသမာပတ်ကို ဝင်စားတော့အံ့၊ ထိုသုံးလလွန်မြောက်သောအခါ၌မူ မဝင်စားတော့အံ့' ဟု စိတ်တော်၌ ဆုံးဖြတ်ခြင်းကို ဖြစ်စေတော်မူ၏။ ထိုသို့ စိတ်တော်ဖြစ်စေခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ 'ဩဿဇ္ဇိ' (စွန့်လွှတ်တော်မူ၏) ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။ 'ဥဿဇ္ဇိ' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိသေးသည်။ 'မဟာဘူမိစာလော' ဟူသည်ကား ကြီးစွာသော မြေငလျင်လှုပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့ အာယုသင်္ခါရကို လွှတ်တော်မူသောအခါ၌ စကြဝဠာ တစ်သောင်းသော လောကဓာတ်သည် တုန်လှုပ်ခဲ့လေသည်။ 'ဘီသနကော' ဟူသည်ကား ကြောက်မက်ဖွယ်ကို ဖြစ်စေတတ်သော။ 'ဒေဝဒုန္ဒုဘိယော စ ဖလိံသု' ဟူသည်ကား နတ်စည်တို့သည် မြည်ဟည်းကုန်၏၊ မိုးသည် မရွာဘဲ အခြောက်ထစ်ချုန်း၏၊ အခါမဟုတ်ဘဲ လျှပ်ပြက်ခြင်းများ ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏၊ တခဏမျှရွာသော မိုးသည် ရွာချ၏ ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်သည်။

Udānaṃ udānesīti kasmā udānesi? Koci nāma vadeyya ‘‘bhagavā pacchato pacchato anubandhitvā ‘parinibbātu, bhante’ti upadduto bhayena āyusaṅkhāraṃ vissajjesī’’ti, tassokāso mā hotu, bhītassa hi udānaṃ nāma natthīti pītivegavissaṭṭhaṃ udānaṃ udānesi.

"ဥဒါနံ ဥဒါနေသိ" ဟူသော ဤစကား၌— အဘယ်ကြောင့် ဥဒါန်းကျူးရင့်တော်မူသနည်း။ "မြတ်စွာဘုရားသည် နောက်မှ ထပ်ကြပ်မကွာ အစဉ်တစိုက် လိုက်၍ 'အရှင်ဘုရား၊ ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူပါ' ဟု တောင်းပန်နှောင့်ယှက်အပ်သဖြင့် ကြောက်ရွံ့သောကြောင့် အာယုသင်္ခါရကို စွန့်လွှတ်တော်မူ၏" ဟု တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူက ပြောဆိုရာ၏။ ထိုသို့ပြောဆိုရန် အခွင့်မရှိပါစေနှင့်။ ကြောက်ရွံ့တတ်သောသူအား ဥဒါန်းကျူးရင့်ခြင်း မည်သည်မရှိဟု နှလုံးသွင်းတော်မူ၍ ပီတိအဟုန်ဖြင့် လွှတ်အပ်သော ထိုဥဒါန်းကို ကျူးရင့်တော်မူ၏။

Tattha sabbesaṃ soṇasiṅgālādīnampi paccakkhabhāvato tulitaṃ paricchinnanti tulaṃ. Kiṃ taṃ? Kāmāvacarakammaṃ. Na tulaṃ, na vā tulaṃ sadisamassa aññaṃ lokiyaṃ kammaṃ atthīti atulaṃ. Kiṃ taṃ? Mahaggatakammaṃ. Atha vā kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ tulaṃ, arūpāvacaraṃ atulaṃ. Appavipākaṃ vā tulaṃ, bahuvipākaṃ atulaṃ. Sambhavanti sambhavahetubhūtaṃ, rāsikārakaṃ piṇḍakārakanti [Pg.250] attho. Bhavasaṅkhāranti punabbhavasaṅkhāraṇakaṃ. Avassajīti vissajjesi. Munīti buddhamuni. Ajjhattaratoti niyakajjhattarato. Samāhitoti upacārappanāsamādhivasena samāhito. Abhindi kavacamivāti kavacaṃ viya abhindi. Attasambhavanti attani sañjātaṃ kilesaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – savipākaṭṭhena sambhavaṃ, bhavābhisaṅkharaṇaṭṭhena bhavasaṅkhāranti ca laddhanāmaṃ tulātulasaṅkhātaṃ lokiyakammañca ossaji, saṅgāmasīse mahāyodho kavacaṃ viya attasambhavaṃ kilesañca ajjhattarato hutvā samāhito hutvā abhindīti.

ထိုဥဒါန်းစကား၌ ခွေး၊ မြေခွေး စသည်တို့အားလုံးပင် မျက်မှောက်ထင်ထင် သိမြင်နိုင်သောကြောင့် နှိုင်းယှဉ်ပိုင်းခြားအပ်သော တရားသည် "တုလ" မည်၏။ ထိုတရားသည် အဘယ်နည်း။ ကာမာဝစရကံ ဖြစ်၏။ ပိုင်းခြားနှိုင်းယှဉ်၍ မရနိုင်သော၊ သို့မဟုတ် ထိုကံနှင့်တူသော အခြားလောကီကံမရှိသော တရားသည် "အတုလ" မည်၏။ ထိုတရားသည် အဘယ်နည်း။ မဟဂ္ဂုတ်ကံ ဖြစ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ကာမာဝစရကံနှင့် ရူပါဝစရကံသည် "တုလ" မည်၏၊ အရူပါဝစရကံသည် "အတုလ" မည်၏။ သို့မဟုတ် အကျိုးနည်းသောကံသည် "တုလ" မည်၏၊ အကျိုးများသောကံသည် "အတုလ" မည်၏။ "သမ္ဘဝံ" ဟူသည် ဖြစ်ခြင်း၏အကြောင်းရင်း ဖြစ်သော၊ အစုအပုံ အပေါင်းကို ပြုတတ်သောတရားဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "ဘဝသင်္ခါရံ" ဟူသည် တစ်ဖန်ဘဝသစ်ကို ပြုပြင်တတ်သော တရားကို ဆိုလိုသည်။ "အဝဿဇိ" ဟူသည် စွန့်လွှတ်တော်မူပြီ။ "မုနိ" ဟူသည် ဘုရားတည်းဟူသော မုနိမြတ်ကို ဆိုသည်။ "အဇ္ဈတ္တရတော" ဟူသည် မိမိ၏ သန္တာန်၌ဖြစ်သော တရား၌ မွေ့လျော်သည်ဖြစ်၍။ "သမာဟိတော" ဟူသည် ဥပစာရသမာဓိ၊ အပ္ပနာသမာဓိတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် တည်ကြည်သည်ဖြစ်၍။ "အဘိန္ဒိ ကဝစမိဝ" ဟူသည် ချပ်ဝတ်တန်ဆာကို ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့ ဖျက်ဆီးတော်မူပြီ။ "အတ္တသမ္ဘဝံ" ဟူသည် မိမိသန္တာန်၌ဖြစ်သော ကိလေသာကို ဆိုသည်။ ဤ၌ အလိုအရှိကား— အကျိုးနှင့်တကွ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် "သမ္ဘဝ" မည်သည်လည်းဖြစ်သော၊ ဘဝသစ်ကို ပြုပြင်တတ်သောကြောင့် "ဘဝသင်္ခါရ" ဟူသော အမည်ကိုလည်း ရရှိသော၊ "တုလ" နှင့် "အတုလ" ဟု ဆိုအပ်သော လောကီကုသိုလ် အကုသိုလ်ကံကို စွန့်လွှတ်တော်မူပြီ၊ စစ်မြေပြင်ဝယ် စစ်သူကြီးသည် ချပ်ဝတ်တန်ဆာကို ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့ မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်ပွားသော ကိလေသာကိုလည်း မိမိသန္တာန်၌ မွေ့လျော်လျက် တည်ကြည်သည်ဖြစ်၍ ဖျက်ဆီးတော်မူပြီဟု ဆိုလိုသည်။

Atha vā tulanti tulento tīrento. Atulañca sambhavanti nibbānañceva sambhavañca. Bhavasaṅkhāranti bhavagāmikammaṃ. Avassaji munīti ‘‘pañcakkhandhā aniccā, pañcannaṃ khandhānaṃ nirodho nibbānaṃ nicca’’ntiādinā (paṭi. ma. 3.37-38) nayena tulayanto buddhamuni bhave ādīnavaṃ, nibbāne ca ānisaṃsaṃ disvā taṃ khandhānaṃ mūlabhūtaṃ bhavasaṅkhāraṃ kammaṃ ‘‘kammakkhayāya saṃvattatī’’ti (ma. ni. 2.81; a. ni. 4.232-233) evaṃ vuttena kammakkhayakarena ariyamaggena avassaji. Kathaṃ? Ajjhattarato samāhito, abhindi kavacamivattasambhavaṃ. So hi vipassanāvasena ajjhattarato, samathavasena samāhitoti evaṃ pubbabhāgato paṭṭhāya samathavipassanābalena kavacamiva attabhāvaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ, attani sambhavattā ‘‘attasambhava’’nti laddhanāmaṃ sabbakilesajālaṃ abhindi. Kilesābhāvena ca kataṃ kammaṃ appaṭisandhikattā avassaṭṭhaṃ nāma hotīti evaṃ kilesappahānena kammaṃ pajahi. Pahīnakilesassa ca bhayaṃ nāma natthi, tasmā abhītova āyusaṅkhāraṃ ossajji, abhītabhāvañāpanatthañca udānaṃ udānesīti veditabbo.

တစ်နည်းအားဖြင့် "တုလံ" ဟူသည် နှိုင်းချိန် စုံစမ်းခြင်းကို ဆိုသည်။ "အတုလဉ္စ သမ္ဘဝံ" ဟူသည် နိဗ္ဗာန်နှင့် ဘဝကို ဆိုသည်။ "ဘဝသင်္ခါရံ" ဟူသည် ဘဝသို့ ရောက်စေတတ်သော ကံကို ဆိုသည်။ "အဝဿဇိ မုနိ" ဟူသည် "ငါးပါးသော ခန္ဓာတို့သည် မမြဲကုန်၊ ငါးပါးသော ခန္ဓာတို့၏ ချုပ်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သည် မြဲ၏" စသည်ဖြင့် နှိုင်းချိန်တော်မူသော ဘုရားတည်းဟူသော မုနိမြတ်သည် ဘဝ၌ အပြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်၌ အကျိုးကျေးဇူးကိုလည်းကောင်း မြင်တော်မူ၍ ခန္ဓာတို့၏ အခြေခံအကြောင်းရင်းဖြစ်သော ထိုဘဝသင်္ခါရကုသိုလ်ကံ အကုသိုလ်ကံကို "ကုသိုလ် အကုသိုလ်ကံတို့၏ ကုန်ခြင်းငှာ ဖြစ်၏" ဟု ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သော ကံကုန်ခြင်းကို ပြုတတ်သော အရိယာမဂ်ဖြင့် စွန့်လွှတ်တော်မူပြီ။ အဘယ်သို့ စွန့်လွှတ်တော်မူသနည်း ဟူမူ— မိမိသန္တာန်၌ မွေ့လျော်လျက် တည်ကြည်သည်ဖြစ်၍ မိမိသန္တာန်၌ဖြစ်သော ကိလေသာကို ချပ်ဝတ်တန်ဆာကဲ့သို့ ဖျက်ဆီးတော်မူပြီ။ မှန်၏၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့် မိမိသန္တာန်၌ မွေ့လျော်လျက် သမထဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့် တည်ကြည်လျက် ရှေးဦးအဖို့မှစ၍ သမထဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့် ချပ်ဝတ်တန်ဆာကဲ့သို့ အတ္တဘောကို မြှေးယှက်၍ တည်ရှိသော၊ မိမိ၌ ဖြစ်သောကြောင့် "အတ္တသမ္ဘဝ" ဟု အမည်ရသော အလုံးစုံသော ကိလေသာအပေါင်းကို ဖျက်ဆီးတော်မူပြီ။ ကိလေသာမရှိခြင်းကြောင့် ပြုအပ်သော ကံသည်လည်း ပဋိသန္ဓေကို မဖြစ်စေနိုင်သဖြင့် စွန့်လွှတ်အပ်ပြီးသည်မည်၏၊ ဤသို့ ကိလေသာကို ပယ်သတ်ခြင်းဖြင့် ကံကို စွန့်တော်မူပြီ။ ကိလေသာပယ်ပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်အားလည်း ကြောက်ရွံ့ခြင်း မည်သည်မရှိ၊ ထို့ကြောင့် မကြောက်မရွံ့ဘဲသာလျှင် အာယုသင်္ခါရကို စွန့်လွှတ်တော်မူပြီ။ ကြောက်ရွံ့ခြင်း မရှိသည်၏အဖြစ်ကို သိစေခြင်းငှာလည်း ဥဒါန်းကျူးရင့်တော်မူ၏ဟု သိအပ်၏။

Yaṃ mahāvātāti yena samayena yasmiṃ vā samaye mahāvātā. Vāyantīti upakkhepakavātā nāma uṭṭhahanti, te vāyantā saṭṭhisahassādhikanavayojanasatasahassabahalaṃ udakasandhārakavātaṃ upacchindanti, tato ākāse udakaṃ bhassati, tasmiṃ bhassante pathavī bhassati, puna vāto attano balena antodhammakaraṇe viya udakaṃ ābandhitvā gaṇhāti, tato udakaṃ uggacchati, tasmiṃ uggacchante pathavī uggacchati. Evaṃ udakaṃ kampitaṃ [Pg.251] pathaviṃ kampeti. Etañca kampanaṃ yāvajjakālāpi hotiyeva, bahubhāvena pana ogacchanuggacchanaṃ na paññāyati.

"ယံ မဟာဝါတာ" ဟူသည် အကြင်အခါ၌ ကြီးစွာသောလေတို့ တိုက်ခတ်ခြင်းကို ဆိုသည်။ "ဝါယန္တိ" ဟူသည် ပစ်လွှင့်တတ်သော ဥက္ခေပကလေများ ထလာကုန်၏။ ထိုလေတို့သည် တိုက်ခတ်သောအခါ ခြောက်သောင်းအလွန်ရှိသော ယူဇနာကိုးသိန်းအထုရှိသော ရေကိုဆောင်သောလေကို ဖြတ်တောက်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ကောင်းကင်၌ ရေသည် လျှောကျ၏။ ထိုရေလျှောကျသောအခါ မြေကြီးသည် လျှောကျ၏။ တစ်ဖန် လေသည် မိမိ၏အစွမ်းဖြင့် ဓမ္မကရိုဏ်၏အတွင်း၌ကဲ့သို့ ရေကို ဖွဲ့ချည်၍ ယူ၏။ ထိုအခါ ရေသည် အထက်သို့ တက်၏။ ထိုရေတက်သောအခါ မြေကြီးသည် တက်၏။ ဤသို့ ရေလှုပ်ရှားသဖြင့် မြေကြီးကို လှုပ်စေ၏။ ဤသို့ မြေလှုပ်ခြင်းသည် ယခုခေတ်ကာလအထိလည်း ဖြစ်ပျက်လျက်ရှိသည်သာတည်း။ သို့သော် မြေကြီး၏ အလွန်ကြီးမားသောကြောင့် လျှောကျခြင်း တက်ခြင်းသည် ထင်ရှားစွာ မပေါ်လွင်ပေ။

Mahiddhikā mahānubhāvāti ijjhanassa mahantatāya mahiddhikā, anubhavitabbassa mahantatāya mahānubhāvā. Parittāti dubbalā. Appamāṇāti balavā. So imaṃ pathaviṃ kampetīti so iddhiṃ nibbattetvā saṃvejento mahāmoggallāno viya, vīmaṃsanto vā mahānāgattherassa bhāgineyyo saṅgharakkhitasāmaṇero viya pathaviṃ kampeti. Saṅkampetīti samantato kampeti. Sampakampetīti tasseva vevacanaṃ. Iti imesu aṭṭhasu pathavikampesu paṭhamo dhātukopena, dutiyo iddhānubhāvena, tatiyacatutthā puññatejena, pañcamo ñāṇatejena, chaṭṭho sādhukāradānavasena, sattamo kāruññasabhāvena, aṭṭhamo ārodanena. Mātukucchiṃ okkamante ca tato nikkhamante ca mahāsatte tassa puññatejena pathavī akampittha, abhisambodhiyaṃ ñāṇatejābhihatā hutvā akampittha, dhammacakkappavattane sādhukārabhāvasaṇṭhitā sādhukāraṃ dadamānā akampittha, āyusaṅkhāraossajjane kāruññasabhāvasaṇṭhitā cittasaṅkhobhaṃ asahamānā akampittha, parinibbāne ārodanavegatunnā hutvā akampittha. Ayaṃ panattho pathavidevatāya vasena veditabbo. Mahābhūtapathaviyā panetaṃ natthi acetanattā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

"မဟိဒ္ဓိကာ မဟာနုဘာဝါ" ဟူသည် လိုအပ်သောအကျိုး ပြီးမြောက်ခြင်း၏ ကြီးမားသောကြောင့် "မဟိဒ္ဓိက" မည်၏၊ ခံစားအပ်သော အစိုးရခြင်း တန်ခိုးပြည့်စုံခြင်း၏ ကြီးမားသောကြောင့် "မဟာနုဘာဝ" မည်၏။ "ပရိတ္တာ" ဟူသည် အားနည်းသောသူ၊ "အပ္ပမာဏာ" ဟူသည် အားကြီးသောသူ ဖြစ်သည်။ "သော ဣမံ ပထဝိံ ကမ္ပေတိ" ဟူသည် ထိုတန်ခိုးအဘိညာဉ်နှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းပုဏ္ဏားသည် တန်ခိုးကို ဖြစ်စေ၍ နတ်စည်းစိမ်ဖြင့် မေ့လျော့နေသော သိကြားမင်းကို ထိတ်လန့်စေသော အရှင်မဟာမောဂ္ဂလာန်ကဲ့သို့ လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ထိုခဏ၌ပင် မိမိရရှိထားသော တန်ခိုးအစွမ်းကို စမ်းသပ်လိုသော အရှင်မဟာနာဂမထေရ်၏ တူတော် သံဃရက္ခိတသာမဏေကဲ့သို့ လည်းကောင်း မြေကြီးကို လှုပ်စေ၏။ "သံကမ္ပေတိ" ဟူသည် ထက်ဝန်းကျင်မှ လှုပ်စေ၏။ "သမ္ပကမ္ပေတိ" ဟူသည် ထို "ကမ္ပေတိ" ပုဒ်၏ ဝေဝုစ် (အနက်တူ) စကားပင် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤမြေလှုပ်ခြင်း ရှစ်ပါးတို့တွင် ပထမမြေလှုပ်ခြင်းသည် ဓာတ်ချောက်ချားခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ဒုတိယသည် တန်ခိုးအာနုဘော်ကြောင့် ဖြစ်၏။ တတိယနှင့် စတုတ္ထတို့သည် ကောင်းမှုကုသိုလ်၏ တန်ခိုးကြောင့် ဖြစ်ကုန်၏။ ငါးခုမြောက်သည် အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်တော်၏ အစွမ်းတန်ခိုးကြောင့် ဖြစ်၏။ ခြောက်ခုမြောက်သည် သာဓုခေါ် ကောင်းချီးပေးခြင်း အစွမ်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ခုနစ်ခုမြောက်သည် သနားကရုဏာသက်ခြင်း သဘောကြောင့် ဖြစ်၏။ ရှစ်ခုမြောက်သည် ငိုကြွေးခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ဘုရားလောင်းသည် မယ်တော်၏ ဝမ်းတိုက်သို့ သက်ဝင်စံပယ်တော်မူစဉ် ကာလ၌လည်းကောင်း၊ ထိုမှ ဖွားမြင်တော်မူစဉ် ကာလ၌လည်းကောင်း ထိုဘုရားလောင်း၏ ကောင်းမှုတန်ခိုးကြောင့် မြေကြီးသည် လှုပ်ရှားခဲ့၏။ ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူသောအခါ (သစ္စာလေးပါးကို သိမြင်တော်မူစဉ်) အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်တန်ခိုး တိုက်ခိုက်နှိပ်စက်အပ်သဖြင့် လှုပ်ရှားခဲ့၏။ ဓမ္မစကြာတရားဦး ဟောကြားတော်မူသောအခါ ကောင်းချီးပေးခြင်းသဘော၌ တည်ရှိ၍ ကောင်းချီးပေးလျက် လှုပ်ရှားခဲ့၏။ အာယုသင်္ခါရကို စွန့်လွှတ်တော်မူသောအခါ ကရုဏာသက်သော သဘော၌တည်၍ စိတ်၏ချောက်ချားခြင်းကို သည်းမခံနိုင်သဖြင့် လှုပ်ရှားခဲ့၏။ ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူသောအခါ ငိုကြွေးခြင်း၏အဟုန် နှိပ်စက်အပ်သဖြင့် လှုပ်ရှားခဲ့၏။ ဤသို့ ကောင်းချီးပေးခြင်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် မြေလှုပ်ခြင်းအနက်ကို မြေစောင့်နတ်၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ အသက်မရှိသော မဟာဘုတ်မြေကြီးအားကား ထိုကဲ့သို့ ကောင်းချီးပေးခြင်းစသော သဘောမရှိပေ။ ကြွင်းသောစကားသည် အလုံးစုံသော နေရာတို့၌ ထင်ရှားလွယ်ကူသော အနက်ရှိသည်သာတည်း။

Bhūmicālavaggo sattamo.

ခုနစ်ခုမြောက်သော ဘူမိစာလဝဂ် ပြီး၏။

(8) 3. Yamakavaggo

(၈) ၃. ၈-အဋ္ဌကနိပါတ်-ဒုတိယပဏ္ဏာသက-၃-ယမကဝဂ်။

1-2. Saddhāsuttadvayavaṇṇanā

၁-၂. သဒ္ဓါသုတ်နှစ်သုတ် အဖွင့်။

71-72. Aṭṭhamassa paṭhame no ca sīlavāti na sīlesu paripūrakārī. Samantapāsādikoti samantato pasādajanako. Sabbākāraparipūroti sabbehi samaṇākārehi samaṇadhammakoṭṭhāsehi paripūro. Dutiye santāti paccanīkasantatāya santā. Vimokkhāti paccanīkadhammehi vimuttattā ca vimokkhā.

၇၁-၇၂. အဋ္ဌမဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ "နော စ သီလဝါ" ဟူသည် သီလတို့၌ ပြည့်စုံအောင် ဖြည့်ကျင့်လေ့မရှိသောသူ ဖြစ်၏။ "သမန္တပါသာဒicော" ဟူသည် ထက်ဝန်းကျင်မှ ကြည်ညိုဖွယ်ကို ဖြစ်စေတတ်သောသူ ဖြစ်၏။ "သဗ္ဗာကာရပရိပူရော" ဟူသည် ခပ်သိမ်းကုန်သော ရဟန်း၏ အမူအရာ၊ ရဟန်း၏တရားစုတို့နှင့် ပြည့်စုံသောသူ ဖြစ်၏။ ဒုတိယသုတ်၌ "သန္တာ" ဟူသည် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ကိလေသာတို့မှ ငြိမ်းအေးသောကြောင့် "သန္တ" မည်ကုန်၏။ "ဝိမောက္ခာ" ဟူသည် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ကိလေသာတရားတို့မှ လွတ်မြောက်သောကြောင့် "ဝိမောက္ခ" မည်ကုန်၏။

3-9. Maraṇassatisuttadvayādivaṇṇanā

၃-၉. မရဏဿတိသုတ်နှစ်သုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်။

73-79. Tatiye [Pg.252] bhāvetha noti bhāvetha nu. Sāsananti anusiṭṭhi. Āsavānaṃ khayāyāti arahattaphalatthāya. Catutthe patihitāyāti paṭipannāya. So mamassa antarāyoti so mama jīvitantarāyopi, puthujjanakālakiriyaṃ karontassa saggantarāyopi maggantarāyopi assa. Satthakā vā me vātāti satthaṃ viya aṅgamaṅgāni kantantīti satthakā. Pañcamādīni vuttanayāneva. Navame saṃsaggārāmatāti pañcavidhe saṃsagge ārāmatā.

၇၃-၇၉. တတိယသုတ်၌ "ဘာဝေထ နော" ဟူသည် ပွားစေအပ်ကုန်သလော ဟု မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ "သာသနံ" ဟူသည် အဆုံးအမတော် ဖြစ်သည်။ "အာသဝါနံ ခယာယ" ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ် အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ စတုတ္ထသုတ်၌ "ပတိဟိတာယ" ဟူသည် (သေခြင်းသို့) ရောက်သည်ရှိသော်။ "သော မမဿ အန္တရာယော" ဟူသည် ထိုသို့ မြေပြိုခြင်းစသည် ဖြစ်ပွားခြင်းသည် ငါ့အား အသက်အန္တရာယ်လည်းကောင်း၊ ပုထုဇဉ်အဖြစ်ဖြင့် သေလွန်ရပါက နတ်ရွာလားခြင်း၏ အန္တရာယ်လည်းကောင်း၊ မဂ်၏ အန္တရာယ်လည်းကောင်း ဖြစ်ရာ၏။ "သတ္ထကာ ဝါ မေ ဝါတာ" ဟူသည် လက်နက်ကဲ့သို့ အင်္ဂါကြီးငယ်တို့ကို ဖြတ်တောက်တတ်သောကြောင့် "သတ္ထက" မည်ကုန်၏။ ပဉ္စမသုတ် အစရှိသည်တို့သည် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်ကုန်၏။ နဝမသုတ်၌ "သံသဂ္ဂါရာမတာ" ဟူသည် ငါးပါးသော နှီးနှောပတ်သက်ခြင်း၌ မွေ့လျော်ခြင်း ဖြစ်သည်။

10. Kusītārambhavatthusuttavaṇṇanā

၁၀. ကုသီတာရမ္ဘဝတ္ထုသုတ် အဖွင့်။

80. Dasame kusītavatthūnīti kusītassa alasassa vatthūni patiṭṭhā, kosajjakāraṇānīti attho. Kammaṃ kattabbaṃ hotīti cīvaravicāraṇādikammaṃ kattabbaṃ hoti. Na vīriyaṃ ārabhatīti duvidhampi vīriyaṃ nārabhati. Appattassāti jhānavipassanāmaggaphaladhammassa appattassa pattiyā. Anadhigatassāti tasseva anadhigatassa adhigamatthāya. Asacchikatassāti tadeva asacchikatassa sacchikaraṇatthāya. Idaṃ paṭhamanti idaṃ ‘‘handāhaṃ nipajjāmī’’ti evaṃ osīdanaṃ paṭhamaṃ kusītavatthu. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo. Māsācitakaṃ maññeti ettha pana māsācitaṃ nāma tintamāso. Yathā tintamāso garuko hoti, evaṃ garukoti adhippāyo. Gilānā vuṭṭhito hotīti gilāno hutvā pacchā vuṭṭhito hoti. Ārambhavatthūnīti vīriyakāraṇāni. Tesampi imināva nayena attho veditabbo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

၈၀. ဒသမသုတ်၌ "kusītavatthūni" ဟူသည်ကား ပျင်းရိသောသူ၏ အကြောင်းတို့တည်း၊ တည်ရာတို့တည်း၊ ပျင်းရိခြင်း၏ အကြောင်းတို့တည်းဟု အနက်ရ၏။ "kammaṃ kattabbaṃ hoti" ဟူသည်ကား သင်္ကန်းကို စီရင်ခြင်း အစရှိသော ပြုဖွယ်အမှုသည် ပြုအပ်သည် ဖြစ်၏။ "na vīriyaṃ ārabhati" ဟူသည်ကား နှစ်ပါးအပြားရှိသော ဝီရိယကိုလည်း အားမထုတ်။ "appattassa" ဟူသည်ကား မရောက်အပ်သေးသော ဈာန်၊ ဝိပဿနာ၊ မဂ်၊ ဖိုလ်တရားသို့ ရောက်ခြင်းငှာ။ "anadhigatassā" ဟူသည်ကား မရအပ်သေးသော ထိုဈာန်၊ ဝိပဿနာ၊ မဂ်၊ ဖိုလ်တရားကိုသာလျှင် ရခြင်းငှာ။ "asacchikatassa" ဟူသည်ကား မျက်မှောက်မပြုအပ်သေးသော ထိုဈာန်၊ ဝိပဿနာ၊ မဂ်၊ ဖိုလ်တရားကိုသာလျှင် မျက်မှောက်ပြုခြင်းငှာ။ "idaṃ paṭhamaṃ" ဟူသည်ကား "ယခု ငါအိပ်အံ့" ဟု ဤသို့ ဆုတ်နစ်ခြင်းသည် ပထမဦးစွာသော ပျင်းရိခြင်း၏ အကြောင်းတည်း။ ဤနည်းဖြင့် အလုံးစုံသော ဝါကျတို့၌ အနက်ကို သိအပ်၏။ "māsācitakaṃ maññe" ဟူသော ဤပုဒ်၌မူကား "māsācita" မည်သည်ကား ရေစွတ်သော ပဲကြီးစေ့တည်း။ ရေစွတ်သော ပဲကြီးစေ့သည် လေးသကဲ့သို့ ဤအတူ လေး၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "gilānā vuṭṭhito hoti" ဟူသည်ကား နာဖျားသည်ဖြစ်၍ နောက်မှ ထမြောက်လာသည် ဖြစ်၏။ "ārambhavatthūni" ဟူသည်ကား ဝီရိယ၏ အကြောင်းတို့တည်း။ ထိုအာရမ္ဘဝတ္ထုတို့၏ အနက်ကိုလည်း ဤနည်းဖြင့်သာလျှင် သိအပ်၏။ ကြွင်းသော စကားရပ်သည် အလုံးစုံသော သုတ်တို့၌ ပေါ်လွင်သည်သာတည်း။

Yamakavaggo aṭṭhamo.

ရှစ်ခုမြောက်သော ယမကဝဂ် ပြီး၏။

(9) 4. Sativaggo

(၉) ၄. သတိဝဂ်။

1-2. Satisampajaññasuttavaṇṇanā

၁-၂. သတိသမ္ပဇညသုတ်အဖွင့်။

81-82. Navamassa paṭhamaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Dutiye saddhoti duvidhāya saddhāya samannāgato. No cupasaṅkamitāti na upaṭṭhahati. No [Pg.253] ca paripucchitāti atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ paripucchitā na hoti. Samannāgatoti sāmiatthe paccattaṃ, samannāgatassāti vuttaṃ hoti. Ekantapaṭibhānā tathāgataṃ dhammadesanā hotīti tathāgatassa ekantapaṭibhānā dhammadesanā hoti, ekanteneva paṭibhāti upaṭṭhātīti attho.

၈၁-၈၂. ကိုးခုမြောက်ဝဂ်၏ ပထမသုတ်သည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာ ဖြစ်၏။ ဒုတိယသုတ်၌ "saddho" ဟူသည်ကား နှစ်ပါးအပြားရှိသော သဒ္ဓါတရားနှင့် ပြည့်စုံသောသူ ဖြစ်၏။ "no cupasaṅkamitā" ဟူသည်ကား ချဉ်းကပ်၍ မလုပ်ကျွေးသူ ဖြစ်၏။ "no ca paripucchitā" ဟူသည်ကား အကျိုးရှိသည် မရှိသည်ကို၊ အကြောင်းဟုတ်သည် မဟုတ်သည်ကို မေးမြန်းလေ့မရှိသူ ဖြစ်၏။ "samannāgato" ဟူသော ဤပုဒ်သည် သာမိအနက်၌ ပထမာဝိဘတ်ရှိသော ပုဒ်တည်း၊ "ပြည့်စုံသောသူ၏" ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်၏။ "ekantapaṭibhānā tathāgataṃ dhammadesanā hoti" ဟူသည်ကား မြတ်စွာဘုရားအား စင်စစ်အားဖြင့် ထင်ရှားသော တရားဟောခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ စင်စစ်အားဖြင့်သာလျှင် ထင်ရှားပေါ်လွင်၏ဟု အနက်ရ၏။

3. Mūlakasuttavaṇṇanā

၃. မူလကသုတ်အဖွင့်။

83. Tatiye sabbe dhammāti pañcakkhandhā. Chandamūlakāti ajjhāsayacchando kattukamyatāchando taṃ mūlaṃ etesanti chandamūlakā. Manasikārato sambhavantīti manasikārasambhavā. Phassato samudenti rāsī bhavantīti phassasamudayā. Vedanāya samosarantīti vedanāsamosaraṇā. Samādhi etesaṃ pamukhoti samādhippamukhā. Jeṭṭhakaṭṭhena sati adhipati etesanti satādhipateyyā, satijeṭṭhakāti attho. Paññā uttarā etesanti paññuttarā. Vimutti eva sāro etesanti vimuttisārā. Ettha ca chandamūlakādayo cattāropi lokiyā kathitā, sesā lokiyalokuttaramissakāti.

၈၃. တတိယသုတ်၌ "sabbe dhammā" ဟူသည်ကား ငါးပါးသော ခန္ဓာတို့တည်း။ "chandamūlakā" ဟူသည်ကား အလိုဆန္ဒ (အဇ္ဈာသယဆန္ဒ) လည်းကောင်း၊ ပြုလိုသော ဆန္ဒ (ကတ္တုကမျတာဆန္ဒ) လည်းကောင်း ထိုခန္ဓာငါးပါးတို့အား အကြောင်းရင်း ရှိသဖြင့် "ဆန္ဒမူလက" မည်ကုန်၏။ "manasikārato sambhavanti" ဟူသည်ကား နှလုံးသွင်းခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သဖြင့် "မနသိကာရသမ္ဘဝ" မည်ကုန်၏။ "phassato samudenti rāsī bhavanti" ဟူသည်ကား ဖဿကြောင့် တွေ့ထိကာ အစုအဝေး ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သဖြင့် "ဖဿသမုဒယ" မည်ကုန်၏။ "vedanāya samosaranti" ဟူသည်ကား ဝေဒနာ၌ စုဝေးကုန်သဖြင့် "ဝေဒနာသမောသရဏ" မည်ကုန်၏။ "samādhi etesaṃ pamukho" ဟူသည်ကား သမာဓိသည် ထိုတရားတို့၏ အဦးအစွန်း ဖြစ်သဖြင့် "သမာဓိပမုခ" မည်ကုန်၏။ "jeṭṭhakaṭṭhena sati adhipati etesaṃ" ဟူသည်ကား အကြီးအကဲဖြစ်သော အနက်သဘောအားဖြင့် သတိသည် အကြီးအမှူး ဖြစ်သဖြင့် "သတာဓိပတေယျ" မည်ကုန်၏၊ သတိလျှင် အကြီးအမှူး ရှိကုန်၏ဟု အနက်ရ၏။ "paññā uttarā etesaṃ" ဟူသည်ကား ပညာသည် ထိုတရားတို့ထက် လွန်ကဲသော တရားဖြစ်သဖြင့် "ပညုတ္တရ" မည်ကုန်၏။ "vimutti eva sāro etesaṃ" ဟူသည်ကား လွတ်မြောက်မှု (အရဟတ္တဖိုလ်) သာလျှင် အနှစ်သာရ ရှိကုန်သဖြင့် "ဝိမုတ္တိသာရ" မည်ကုန်၏။ ဤရှစ်ပါးသော တရားတို့တွင် "ဆန္ဒမူလက" အစရှိသော ရှေးဦးလေးပါးသော တရားတို့ကို လောကီတရားသက်သက် ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏၊ ကြွင်းသော လေးပါးသော တရားတို့ကိုမူ လောကီလောကုတ္တရာ ရောနှော၍ ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။

4. Corasuttavaṇṇanā

၄. စောရသုတ်အဖွင့်။

84. Catutthe mahācoroti rajjantare dubbhituṃ samattho mahācoro. Pariyāpajjatīti pariyādānaṃ gacchati. Na ciraṭṭhitiko hotīti addhānaṃ pālento ṭhātuṃ na sakkoti. Appaharantassa paharatīti attano averine appaharante guṇasampanne ca mahallake ca taruṇadārake ca appaharitabbayuttake paharati. Anavasesaṃ ādiyatīti nissesaṃ gaṇhāti. Byattacorānañhi idaṃ vattaṃ – parassa dvīsu sāṭakesu eko gahetabbo, ekasmiṃ sante dubbalaṃ datvā thiro gahetabbo. Puṭabhattataṇḍulādīsu ekaṃ koṭṭhāsaṃ datvā eko gahetabboti. Accāsanne kammaṃ karotīti gāmanigamarājadhānīnaṃ āsannaṭṭhāne corikakammaṃ karoti. Na ca nidhānakusalo hotīti yaṃ laddhaṃ, taṃ dakkhiṇeyye nidahituṃ cheko na hoti, paralokamaggaṃ na sodheti.

၈၄. စတုတ္ထသုတ်၌ "mahācoro" ဟူသည်ကား ပြည်တွင်း၌ ပြစ်မှားခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သော ခိုးသူကြီး ဖြစ်၏။ "pariyāpajjati" ဟူသည်ကား ကုန်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ "na ciraṭṭhitiko hoti" ဟူသည်ကား ကာလရှည်မြင့်စွာ မိမိကိုယ်ကို စောင့်ရှောက်၍ မတည်နိုင်။ "appaharantassa paharati" ဟူသည်ကား မိမိအား ရန်မပြု မပုတ်ခတ်သောသူတို့ကိုလည်းကောင်း၊ မပုတ်ခတ်ထိုက်သော သီလဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံသောသူတို့ကိုလည်းကောင်း၊ သက်ကြီးရွယ်အိုများနှင့် ကလေးသူငယ်တို့ကိုလည်းကောင်း ပုတ်ခတ် ညှဉ်းဆဲတတ်၏။ "anavasesaṃ ādiyati" ဟူသည်ကား အကြွင်းမဲ့ အကုန်အစင် ခိုးယူတတ်၏။ အမှန်အားဖြင့် လိမ္မာသော ခိုးသူတို့၏ အကျင့်ကား ဤသို့ ဖြစ်၏— သူတပါး၏ ပုဆိုးနှစ်ထည်ရှိရာတွင် တစ်ထည်ကိုသာ ယူအပ်၏၊ တစ်ထည်တည်းသာ ရှိပါက အားနည်းသော ပုဆိုးကို ပေးခဲ့၍ ခိုင်ခံ့သော ပုဆိုးကို ယူအပ်၏၊ ထမင်းထုတ်၊ ဆန် အစရှိသည်တို့တွင်လည်း တစ်စုကို ပေးခဲ့၍ တစ်စုကိုသာ ယူအပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "accāsanne kammaṃ karoti" ဟူသည်ကား ရွာ၊ နိဂုံး၊ မင်းနေပြည်တို့၏ အလွန်နီးကပ်သော အရပ်၌ ခိုးမှုကို ပြုတတ်၏။ "na ca nidhānakusalo hoti" ဟူသည်ကား ရအပ်သော ဥစ္စာကို အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ သိုမှီးသိမ်းဆည်းခြင်းငှာ မလိမ္မာ၊ တမလွန်ဘဝ ခရီးလမ်းကိုလည်း မသုတ်သင်တတ်။

5. Samaṇasuttavaṇṇanā

၅. သမဏသုတ်အဖွင့်။

85. Pañcame [Pg.254] yaṃ samaṇenāti yaṃ guṇajātaṃ samaṇena pattabbaṃ. Vusīmatāti brahmacariyavāsaṃvutena. Mutto mocemi bandhanāti ahaṃ sabbabandhanehi mutto hutvā mahājanampi rāgādibandhanato mocemi. Paramadantoti aññena kenaci asikkhāpito acodito sayambhuñāṇena paṭivijjhitvā paramadamathena dantattā paramadanto nāma. Parinibbutoti kilesaparinibbānena parinibbuto.

၈၅. ပဉ္စမသုတ်၌ "yaṃ samaṇena" ဟူသည်ကား ရဟန်းတို့ ရောက်အပ်သော သီလစသော အကြင် ဂုဏ်ကျေးဇူးအပေါင်းကို ဆိုလိုသည်။ "vusīmatā" ဟူသည်ကား မြတ်သော အကျင့်ကို ကျင့်သုံးစောင့်စည်းသောသူ ဖြစ်သည်။ "mutto mocemi bandhanā" ဟူသည်ကား ငါသည် အလုံးစုံသော အနှောင်အဖွဲ့တို့မှ လွတ်မြောက်ပြီး၍ လူအများတို့ကိုလည်း ရာဂ အစရှိသော အနှောင်အဖွဲ့တို့မှ လွတ်မြောက်စေ၏။ "paramadanto" ဟူသည်ကား သူတပါး တစုံတယောက်မျှ မသင်ပြ မတိုက်တွန်းရဘဲ သယမ္ဘူဉာဏ်ဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်ကာ အမြတ်ဆုံးသော အဆုံးအမဖြင့် ဆုံးမပြီးဖြစ်သောကြောင့် "ပရမဒန္တ" မည်၏။ "parinibbuto" ဟူသည်ကား ကိလေသာ ငြိမ်းအေးခြင်းဖြင့် ငြိမ်းအေးပြီးသောသူ ဖြစ်သည်။

6. Yasasuttavaṇṇanā

၆. ယသသုတ်အဖွင့်။

86. Chaṭṭhe mā ca mayā yasoti yaso ca mayā saddhiṃ mā gañchi. Akasiralābhīti vipulalābhī. Sīlapaññāṇanti sīlañceva ñāṇañca. Saṅgammāti sannipatitvā. Samāgammāti samāgantvā. Saṅgaṇikavihāranti gaṇasaṅgaṇikavihāraṃ. Na hi nūnameti na hi nūna ime. Tathā hi panameti tathā hi pana ime. Aṅgulipatodakehīti aṅgulipatodayaṭṭhiṃ katvā vijjhanena. Sañjagghanteti mahāhasitaṃ hasante. Saṃkīḷanteti keḷiṃ karonte.

၈၆. ဆဋ္ဌသုတ်၌ "mā ca mayā yaso" ဟူသည်ကား အခြံအရံ ကျော်စောမှုသည် ငါနှင့်အတူ မလိုက်ပါစေလင့်။ "akasiralābhī" ဟူသည်ကား ဆင်းရဲမရှိဘဲ (များပြားစွာ) ရရှိတတ်သူ ဖြစ်သည်။ "sīlapaññāṇaṃ" ဟူသည်ကား သီလနှင့် ဉာဏ် (ပညာ) ကို ဆိုလိုသည်။ "saṅgamma" ဟူသည်ကား စည်းဝေး၍။ "samāgamma" ဟူသည်ကား တကွ ဆုံစည်း၍။ "saṅgaṇikavihāraṃ" ဟူသည်ကား အပေါင်းအဖော်နှင့် ရောနှော၍ နေခြင်းကို။ "na hi nūname" ဟူသော ပုဒ်ကို "na hi nūna ime" ဟု ပုဒ်ဖြတ်အပ်၏။ "tathā hi paname" ဟူသော ပုဒ်ကို "tathā hi pana ime" ဟု ပုဒ်ဖြတ်အပ်၏။ "aṅgulipatodakehi" ဟူသည်ကား လက်ညှိုးတည်းဟူသော နှင်တံဖြင့် ထိုးဆွခြင်းဖြင့်။ "sañjagghante" ဟူသည်ကား ပြင်းထန်စွာ ရယ်မောကြကုန်သော။ "saṅkīḷante" ဟူသည်ကား ပြက်ရယ် ကျီစယ်မှုကို ပြုကြကုန်သော။

7. Pattanikujjanasuttavaṇṇanā

၇. ပတ္တနိကုဇ္ဇနသုတ်အဖွင့်။

87. Sattame nikkujjeyyāti tena dinnassa deyyadhammassa appaṭiggahaṇatthaṃ pattanikkujjanakammavācāya nikujjeyya, na adhomukhaṭhapanena. Alābhāyāti catunnaṃ paccayānaṃ alābhatthāya. Anatthāyāti upaddavāya avaḍḍhiyā. Ukkujjeyyāti ukkujjanakammavācāya ukkujjeyya.

၈၇. သတ္တမသုတ်၌ "nikkujjeyya" ဟူသည်ကား ထိုဒါယကာ လှူဒါန်းအပ်သော လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို မခံယူခြင်းအကျိုးငှာ သပိတ်မှောက်ကမ္မဝါစာဖြင့် မှောက်ရာ၏၊ အောက်သို့ မျက်နှာမူ၍ ထားခြင်းဖြင့် မမှောက်ရာ။ "alābhāya" ဟူသည်ကား ပစ္စည်းလေးပါးတို့ကို မရရှိစေခြင်းငှာ။ "anatthāya" ဟူသည်ကား ဘေးရန် ဖြစ်စေရန်၊ မကြီးပွားစေရန်။ "ukkujjeyya" ဟူသည်ကား သပိတ်လှန်ကမ္မဝါစာဖြင့် လှန်ရာ၏။

8. Appasādapavedanīyasuttavaṇṇanā

၈. အပ္ပသာဒပဝေဒနီယသုတ်အဖွင့်။

88. Aṭṭhame appasādaṃ pavedeyyunti appasannabhāvaṃ jānāpeyyuṃ. Appasādaṃ pavedentena pana kiṃ kātabbanti? Nisinnāsanato na uṭṭhātabbaṃ na vanditabbaṃ na paccuggamanaṃ kātabbaṃ, na deyyadhammo dātabbo. Agocareti pañcavidhe agocare.

၈၈. အဋ္ဌမသုတ်၌ "appasādaṃ pavedeyyuṃ" ဟူသည်ကား မကြည်ညိုသည်၏ အဖြစ်ကို သိစေကုန်ရာ၏။ မကြည်ညိုကြောင်း ပြသသော ဒါယကာသည် အဘယ်သို့ ပြုအပ်သနည်းဟူမူ— ထိုင်သောနေရာမှ မထအပ်၊ ရှိမခိုးအပ်၊ ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်း မပြုအပ်၊ လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို မလှူဒါန်းအပ်။ "agocare" ဟူသည်ကား ငါးပါးသော ရဟန်းတို့၏ မကျက်စားအပ်သော အရပ်၌ ဖြစ်၏။

9. Paṭisāraṇīyasuttavaṇṇanā

၉. ပဋိသာရဏီယသုတ်အဖွင့်။

89. Navame [Pg.255] dhammikañca gihipaṭissavanti ‘‘imaṃ temāsaṃ idheva vasitabba’’nti vutto ‘‘evaṃ hotū’’tiādinā nayena paṭissavaṃ. Na saccāpetīti vuttaṃ na saccaṃ karoti visaṃvādeti.

၈၉. နဝမသုတ်၌ "dhammikañca gihipaṭissavaṃ" ဟူသည်ကား "ဤဝါတွင်းသုံးလပတ်လုံး ဤကျောင်း၌သာ နေတော်မူပါ" ဟု လျှောက်ထားအပ်သော် "ထိုသို့ ဖြစ်စေလော့" အစရှိသော နည်းဖြင့် ဝန်ခံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "na saccāpeti" ဟူသည်ကား ဆိုအပ်ပြီးသော ဝန်ခံချက်ကို အဟုတ်အမှန်မပြု၊ ကတိပျက်စေ၏ (ချွတ်ယွင်းစေ၏)။

10. Sammāvattanasuttavaṇṇanā

၁၀. သမ္မာဝတ္တနသုတ်အဖွင့်။

90. Dasame paccekaṭṭhāneti adhipatiṭṭhāne jeṭṭhakaṭṭhāne. Tañhi jeṭṭhakaṃ katvā kiñci saṅghakammaṃ kātuṃ na labhati. Na ca tena mūlena vuṭṭhāpetabboti taṃ mūlaṃ katvā abbhānakammaṃ kātuṃ na labhati. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

၉၀. ဒသမသုတ်၌ "paccekaṭṭhāne" ဟူသည်ကား အစိုးရသော ရာထူးနေရာ၊ အကြီးအကဲ နေရာ၌။ ထိုတဿပါပိယသိကတံ ပြုအပ်သော ရဟန်းကို အကြီးအကဲ ပြုလုပ်၍ တစုံတခုသော သံဃကံကို ပြုခြင်းငှာ မရနိုင်။ "na ca tena mūlena vuṭṭhāpetabbo" ဟူသည်ကား ထိုရဟန်းကို အကြောင်းပြု၍ အဗ္ဘာနကံကို ပြုခြင်းငှာ မရနိုင်။ ကြွင်းသော စကားရပ်သည် အလုံးစုံသော သုတ်တို့၌ ပေါ်လွင်သည်သာတည်း။

Sativaggo navamo.

ကိုးခုမြောက် သတိဝဂ် ပြီး၏။

(10) 5. Sāmaññavaggo

(၁၀) ၅. သာမညဝဂ်။

91. Ito paraṃ atha kho bojjhā upāsikātiādīsu bojjhā upāsikā, sirimā upāsikā, padumā upāsikā, sutanā upāsikā, manujā upāsikā, uttarā upāsikā, muttā upāsikā, khemā upāsikā, rucī upāsikā, cundī rājakumārī, bimbī upāsikā, sumanā rājakumārī, mallikā devī, tissā upāsikā, tissāmātā upāsikā, soṇā upāsikā, soṇāya mātā upāsikā, kāṇā upāsikā, kāṇamātā upāsikā, uttarā nandamātā, visākhā migāramātā, khujjuttarā upāsikā, sāmāvatī upāsikā, suppavāsā koliyadhītā, suppiyā upāsikā, nakulamātā gahapatānīti imāsaṃ ettakānaṃ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathakammameva kathitaṃ. Icchantena vitthāretvā kathetabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

၉၁. ဤသတိဝဂ်၏ နောက်ပိုင်း၌ “အထ ခေါ ဗောဇ္ဈာ ဥပါသိကာ” စသည်တို့၌ ဗောဇ္ဈာဥပါသိကာမ၊ သိရိမာဥပါသိကာမ၊ ပဒုမာဥပါသိကာမ၊ သုတနာဥပါသိကာမ၊ မနုဇာဥပါသိကာမ၊ ဥတ္တရာဥပါသိကာမ၊ မုတ္တာဥပါသိကာမ၊ ခေမာဥပါသိကာမ၊ ရုစီဥပါသိကာမ၊ စုန္ဒီမင်းသမီး၊ ဗိမ္ဗီဥပါသိကာမ၊ သုမနာမင်းသမီး၊ မလ္လိကာမိဖုရား၊ တิဿာဥပါသိကာမ၊ တိဿသတို့သား၏မိခင် ဥပါသိကာမ၊ သောဏာဥပါသိကာမ၊ သောဏာသတို့သမီး၏မိခင် ဥပါသိကာမ၊ ကာဏာဥပါသိကာမ၊ ကာဏသတို့သမီး၏မိခင် ဥပါသိကာမ၊ နန္ဒသတို့သား၏မိခင် ဥတ္တရာ၊ မိဂါရသူဌေး၏မိခင်အရာ၌တည်သော ဝိသာခါ၊ ခုဇ္ဇုတ္တရာဥပါသိကာမ၊ သာမာဝတီဥပါသိကာမ၊ ကောလိယမင်းသမီးဖြစ်သော သုပ္ပဝါသာ၊ သုပ္ပိယဥပါသိကာမ၊ နကုလသတို့သား၏မိခင် သူကြွယ်မ ဟူ၍ ဤမျှအတိုင်းအရှည်ရှိသော ဤအမျိုးသမီးတို့၏ အင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော ဥပုသ်ဆောက်တည်မှု ကံကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်၏။ အလိုရှိပါက အကျယ်ချဲ့၍ ဟောကြားအပ်၏။ ကြွင်းသောစကားရပ်အားလုံးသည် ထင်ရှားလွယ်ကူသော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်၏။

Manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

မနောရထပူရဏီအမည်ရှိသော အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်အဋ္ဌကထာ၌—

Aṭṭhakanipātassa saṃvaṇṇanā niṭṭhitā.

အဋ္ဌကနိပါတ် အဖွင့်ကျမ်း ပြီးဆုံးပါပြီ။

. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. ထိုမြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပူဇော်ပါ၏။

Aṅguttaranikāye

အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၌

Navakanipāta-aṭṭhakathā

နဝကနိပါတ် အဋ္ဌကထာ

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

၁. ပထမပဏ္ဏာသက

1. Sambodhivaggo

၁. သမ္ဗောဓိဝဂ်

1. Sambodhisuttavaṇṇanā

၁. သမ္ဗောဓိသုတ်အဖွင့်

1. Navakanipātassa [Pg.257] paṭhame sambodhipakkhikānanti catumaggasaṅkhātassa sambodhissa pakkhe bhavānaṃ, upakārakānanti attho. Pāḷiyaṃ āgate nava dhamme sandhāyevaṃ pucchati. Kā upanisāti ko upanissayapaccayo. Abhisallekhantīti abhisallekhikā. Samathavipassanācittassa vivaraṇe sappāyā upakārakāti cetovivaraṇasappāyā. Appicchataṃ ārabbha pavattā kathā appicchakathā. Sesesupi eseva nayo.

၁. နဝကနိပါတ်၏ ပထမသုတ်၌ “သမ္ဗောဓိပက္ခိကာနံ” ဟူသည်ကား မဂ်လေးပါးဟုဆိုအပ်သော သစ္စာလေးပါးကို သိတတ်သောတရား (သမ္ဗောဓိ) ၏ အသင်းအပင်း၌ ဖြစ်ကုန်သော၊ အထောက်အကူပြု (ကျေးဇူးပြု) တတ်ကုန်သော တရားများဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ပါဠိတော်၌ လာရှိသော ကိုးပါးသော တရားတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ဤသို့ မေးတော်မူ၏။ “ကာ ဥပနိသာ” ဟူသည် အားကြီးစွာမှီရာဖြစ်သော အကြောင်း (ဥပနိဿယပစ္စည်း) ကား အဘယ်နည်း ဟူလို။ “ကိလေသာကို လွန်စွာ ခေါင်းပါးစေတတ်သောကြောင့်” အဘိသလ္လေခိက မည်၏။ သမထဝိပဿနာစိတ်၏ ပွင့်လင်းခြင်း (ဟင်းလင်းဖြစ်ခြင်း) အား လျောက်ပတ်၍ အထောက်အကူပြုသောကြောင့် “စေတောဝိဝရဏသပ္ပါယ” မည်၏။ အလိုနည်းခြင်း (အပ္ပိစ္ဆတာ) ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်သော စကားသည် “အပ္ပိစ္ဆကထာ” မည်၏။ ကြွင်းသော သန္တုဋ္ဌီကထာ စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

Asubhā bhāvetabbā rāgassa pahānāyāti ayamattho sālilāyakopamāya vibhāvetabbo – eko hi puriso asitaṃ gahetvā koṭito paṭṭhāya sālikkhette sāliyo lāyati. Athassa vatiṃ bhinditvā gāvo pavisiṃsu. So asitaṃ ṭhapetvā yaṭṭhiṃ ādāya teneva maggena gāvo nīharitvā vatiṃ pākatikaṃ katvā punapi asitaṃ ādāya sāliyo lāyi. Ettha sālikkhettaṃ viya buddhasāsanaṃ daṭṭhabbaṃ, sālilāyako viya yogāvacaro, asitaṃ viya paññā, lāyanakālo viya vipassanāya kammakaraṇakālo, yaṭṭhi viya asubhakammaṭṭhānaṃ, vati viya saṃvaro, vatiṃ bhinditvā gāvīnaṃ pavisanaṃ viya sahasā appaṭisaṅkhāya pamādaṃ ārabbha rāgassa uppajjanaṃ, asitaṃ ṭhapetvā yaṭṭhiṃ ādāya paviṭṭhamaggeneva gāvo nīharitvā vatiṃ paṭipākatikaṃ katvā puna koṭito paṭṭhāya sālilāyanaṃ viya asubhakammaṭṭhānena rāgaṃ vikkhambhetvā puna vipassanāya kammaṃ ārabhanakālo. Imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘asubhā bhāvetabbā rāgassa pahānāyā’’ti.

“ရာဂကို ပယ်ဖျောက်ရန်အတွက် အသုဘကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပွားများအပ်၏” ဟူသော ဤအနက်ကို သလေးရိတ်သူ၏ ဥပမာဖြင့် ထင်ရှားစွာ ပြသအပ်၏။ အကျယ်အားဖြင့် ဆိုသော်— ယောကျ်ားတစ်ယောက်သည် တံစဉ်ကို ကိုင်ဆောင်ကာ အစွန်းမှစ၍ သလေးလယ်ကွင်း၌ သလေးပင်တို့ကို ရိတ်၏။ ထိုသို့ရိတ်စဉ်အတွင်း သူ၏ ခြံစည်းရိုးကို ဖျက်ဆီး၍ နွားတို့သည် ဝင်လာကြ၏။ ထိုယောကျ်ားသည် တံစဉ်ကို ချထားခဲ့ပြီး တုတ်ကို ကိုင်ယူကာ နွားများ ဝင်လာရာ လမ်းကြောင်းအတိုင်း နွားတို့ကို မောင်းထုတ်၍ ခြံစည်းရိုးကို မူလအတိုင်း ပြန်လည်ပြုပြင်ပြီးမှ တစ်ဖန် တံစဉ်ကို ယူ၍ သလေးပင်တို့ကို ဆက်လက်ရိတ်၏။ ဤဥပမာ၌ သလေးခင်းကဲ့သို့ မြတ်စွာဘုရား သာသနာတော်ကို ရှုမြင်အပ်၏။ သလေးရိတ်သူကဲ့သို့ ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်ကို ရှုမြင်အပ်၏။ တံစဉ်ကဲ့သို့ ပညာကို ရှုမြင်အပ်၏။ သလေးရိတ်ချိန်ကဲ့သို့ ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာန်းကို စီးဖြန်းအားထုတ်ချိန်ကို ရှုမြင်အပ်၏။ တုတ်ကဲ့သို့ အသုဘကမ္မဋ္ဌာန်းကို ရှုမြင်အပ်၏။ ခြံစည်းရိုးကဲ့သို့ ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ်တို့ကို စောင့်စည်းခြင်း (သံဝရ) ကို ရှုမြင်အပ်၏။ ခြံစည်းရိုးကို ဖျက်ဆီး၍ နွားများ ဝင်ရောက်လာခြင်းကဲ့သို့ မဆင်မခြင် အဆောတလျင် မေ့လျော့မှုကို အကြောင်းပြု၍ ရာဂဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ရှုမြင်အပ်၏။ တံစဉ်ကို ချထားကာ တုတ်ကိုကိုင်စွဲ၍ ဝင်လာသောလမ်းအတိုင်း နွားတို့ကို မောင်းထုတ်ပြီး ခြံစည်းရိုးကို မူလအတိုင်း ဖြစ်စေပြီးမှ တစ်ဖန် အစွန်မှစ၍ သလေးပင်ကို ရိတ်သကဲ့သို့၊ အသုဘကမ္မဋ္ဌာန်းဖြင့် ရာဂကို ခွာယူပယ်ဖျောက်ပြီးနောက် ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာန်းကို တစ်ဖန် ပြန်လည်အားထုတ်သော အချိန်ကို ရှုမြင်အပ်၏။ ဤအနက်ကို ရည်ရွယ်၍ “ရာဂကို ပယ်ဖျောက်ရန်အတွက် အသုဘကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပွားများအပ်၏” ဟု ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Tattha [Pg.258] rāgassāti pañcakāmaguṇikarāgassa. Mettāti mettākammaṭṭhānaṃ. Byāpādassa pahānāyāti vuttanayeneva uppannassa kopassa pajahanatthāya. Ānāpānassatīti soḷasavatthukā ānāpānassati. Vitakkupacchedāyāti vuttanayeneva uppannānaṃ vitakkānaṃ upacchedanatthāya. Asmimānasamugghātāyāti asmīti uppajjanakassa mānassa samugghātatthāya. Anattasaññā saṇṭhātīti aniccalakkhaṇe diṭṭhe anattalakkhaṇaṃ diṭṭhameva hoti. Etesu hi tīsu lakkhaṇesu ekasmiṃ diṭṭhe itaradvayaṃ diṭṭhameva hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘aniccasaññino, bhikkhave, anattasaññā saṇṭhātī’’ti. Diṭṭheva dhamme nibbānanti diṭṭheyeva dhamme apaccayaparinibbānañca pāpuṇātīti imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

ထိုစကားရပ်၌ “ရာဂဿ” ဟူသည် ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်ကို အာရုံပြုသော ရာဂကို ဆိုလို၏။ “မေတ္တာ” ဟူသည် မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာန်း ဖြစ်၏။ “ဗျာပါဒဿ ပဟာနာယ” ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်ပေါ်လာသော အမျက်ဒေါသကို ပယ်ဖျောက်ရန် ဖြစ်၏။ “အာနာပါနဿတိ” ဟူသည် ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အခြင်းအရာရှိသော ထွက်သက်ဝင်သက် သတိပွားခြင်း ဖြစ်၏။ “ဝိတက္ကုပစ္ဆေဒါယ” ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝိတက်တို့ကို ဖြတ်တောက်ရန် ဖြစ်၏။ “အသ္မိမာနသမုဂ္ဃါတာယ” ဟူသည် “ငါဖြစ်၏” ဟု ဖြစ်ပေါ်တတ်သော သုံးပါးသော မာနကို အမြစ်ပြတ် ဖြတ်တောက်ရန် ဖြစ်၏။ “အနတ္တသညာ သဏ္ဌာတိ” ဟူသည် အနိစ္စလက္ခဏာကို မြင်လျှင် အနတ္တလက္ခဏာကို မြင်ပြီးသား ဖြစ်၏။ အမှန်အားဖြင့် ဤလက္ခဏာသုံးပါးတို့တွင် တစ်ခုသော လက္ခဏာကို မြင်လျှင် ကျန်နှစ်ပါးကိုလည်း မြင်ပြီးသား ဖြစ်၏။ ထိုကြောင့် “ရဟန်းတို့... အနိစ္စဟု ရှုမှတ်သူအား အနတ္တသညာသည် ကောင်းစွာ တည်တံ့၏” ဟု ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ နိဗ္ဗာနံ” ဟူသည် မျက်မှောက်ဘဝ၌ပင်လျှင် အကြောင်းကင်းသော ကိလေသာငြိမ်းအေးရာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်၏။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ ဝဋ်တရားနှင့် ဝဋ်ကင်းရာ (နိဗ္ဗာန်) တရားကို ဟောကြားတော်မူ၏။

2. Nissayasuttavaṇṇanā

၂. နိဿယသုတ်အဖွင့်

2. Dutiye nissayasampannoti patiṭṭhāsampanno. Saddhanti okappanasaddhaṃ. Vīriyanti kāyikacetasikavīriyaṃ. Yaṃsāti yaṃ assa. Ariyāya paññāyāti sahavipassanāya maggapaññāya. Saṅkhāyāti jānitvā. Ekaṃ paṭisevatīti sevitabbayuttakaṃ sevati. Adhivāsetīti adhivāsetabbayuttakaṃ adhivāseti. Parivajjetīti parivajjetabbayuttakaṃ parivajjeti. Vinodetīti nīharitabbayuttakaṃ nīharati. Evaṃ kho bhikkhūti evaṃ kho bhikkhu uggahaparipucchāvasena ceva dhammavavatthānavasena ca paṭisevitabbādīni suppaṭividdhāni supaccakkhāni katvā paṭisevanto adhivāsento parivajjento vinodento ca bhikkhu nissayasampanno nāma hotīti.

၂. ဒုတိယသုတ်၌ “နိဿယသမ္ပန္နော” ဟူသည်ကား ကိုးကွယ်ရာ (မှီရာ) နှင့် ပြည့်စုံသောဟူလို။ “သဒ္ဓံ” ဟူသည် သက်ဝင်ယုံကြည်သော သဒ္ဓါတရားကို ဆိုလို၏။ “ဝီရိယံ” ဟူသည် ကိုယ်၌ဖြစ်သော လုံ့လ၊ စိတ်၌ဖြစ်သော လုံ့လကို ဆိုလို၏။ “ယံသာ” ဟူသော ပုဒ်ကို “ယံ အဿ” ဟု ပုဒ်ဖြတ်အပ်၏။ “အရိယာယ ပညာယ” ဟူသည် ဝိပဿနာနှင့်တကွဖြစ်သော မဂ်ပညာကို ဆိုလို၏။ “သင်္ခါယ” ဟူသည် ဆင်ခြင်သိရှိ၍။ “ဧကံ ပဋိသေဝတိ” ဟူသည် မှီဝဲထိုက်သော ပစ္စည်းလေးပါးကို မှီဝဲ၏။ “အဓိဝါသေတိ” ဟူသည် သည်းခံထိုက်သော အချမ်းအပူ စသည်တို့ကို သည်းခံ၏။ “ပရိဝဇ္ဇေတိ” ဟူသည် ရှောင်ကြဉ်ထိုက်သော ဆင်ကြမ်း၊ မြင်းကြမ်း စသည်တို့ကို ရှောင်ကြဉ်၏။ “ဝိနောဒေတိ” ဟူသည် ဖယ်ရှားထိုက်သော ကာမဝိတက် စသည်တို့ကို ဖယ်ရှား၏။ “ဧဝံ ခေါ ဘိက္ခု” ဟူသည်ကား ဤသို့ သင်ယူခြင်း၊ အဖန်တလဲလဲ မေးမြန်းခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ တရားကို ပိုင်းခြားမှတ်သားခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မှီဝဲအပ်သည်၏ အဖြစ်စသည်တို့ကို ကောင်းစွာ ထိုးထွင်း၍ သိမြင်ကာ၊ ကောင်းစွာ မျက်မှောက်ပြုပြီးလျှင် မှီဝဲသူ၊ သည်းခံသူ၊ ရှောင်ကြဉ်သူ၊ ဖယ်ရှားသူ ဖြစ်သော ရဟန်းကို မှီရာကိုးကွယ်ရာနှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏ ဟူလို။

3. Meghiyasuttavaṇṇanā

၃. မေဃိယသုတ်အဖွင့်

3. Tatiye cālikāyanti evaṃnāmake nagare. Taṃ kira calamaggaṃ nissāya katattā olokentānaṃ calamānaṃ viya upaṭṭhāti, tasmā cālikāti saṅkhaṃ gataṃ. Cāliyapabbateti sopi pabbato sabbasetattā kāḷapakkhuposathe olokentānaṃ calamāno viya upaṭṭhāti, tasmā cāliyapabbatoti vutto. Tattha mahantaṃ vihāraṃ kārayiṃsu. Iti bhagavā taṃ nagaraṃ nissāya cālikāpabbatamahāvihāre viharati. Jantugāmanti evaṃnāmakaṃ aparampi tasseva vihārassa gocaragāmaṃ. Jattugāmantipi [Pg.259] paṭhanti. Padhānatthikassāti padhānakammikassa. Padhānāyāti samaṇadhammakaraṇatthāya. Āgamehi tāvāti satthā therassa vacanaṃ sutvā upadhārento ‘‘na tāvassa ñāṇaṃ paripakka’’nti ñatvā paṭibāhanto evamāha. Ekakamhi tāvāti idaṃ panassa ‘‘evamayaṃ gantvāpi kamme anipphajjamāne nirāsaṅko hutvā pemavasena puna āgacchissatī’’ti cittamaddavajananatthaṃ āha. Natthi kiñci uttari karaṇīyanti catūsu saccesu catunnaṃ kiccānaṃ katattā aññaṃ uttari karaṇīyaṃ nāma natthi. Katassa vā paṭicayoti adhigatassa vā puna paṭicayopi natthi. Na hi bhāvitamaggo puna bhāvīyati, na pahīnakilesānaṃ puna pahānaṃ atthi. Padhānanti kho, meghiya, vadamānaṃ kinti vadeyyāmāti ‘‘samaṇadhammaṃ karomī’’ti taṃ vadamānaṃ mayaṃ aññaṃ kiṃ nāma vadeyyāma.

၃. တတိယသုတ်၌ ‘Cālikāya’ ဟူသည် ဤသို့ စာလိယအမည်ရှိသော မြို့၌ ဖြစ်သည်။ ထိုမြို့သည် လှုပ်ရှားနေသော မီးကို အမှီပြု၍ တည်ဆောက်ထားသောကြောင့် ကြည့်ရှုသူတို့အား လှုပ်ရှားနေသကဲ့သို့ ထင်ရ၏၊ ထို့ကြောင့် ‘စာလိက’ ဟု ခေါ်တွင်သည်။ ‘Cāliyapabbate’ ဟူသည် ထိုတောင်သည်လည်း အလုံးစုံ ဖြူဖွေးနေသောကြောင့် လကွယ်ဥပုသ်နေ့၌ ကြည့်ရှုသူတို့အား လှုပ်ရှားနေသကဲ့သို့ ထင်ရ၏၊ ထို့ကြောင့် ‘စာလိယပဗ္ဗတ’ ဟု ဆိုအပ်သည်။ ထိုတောင်၌ ကြီးစွာသော ကျောင်းတော်ကို ဆောက်လုပ်ကြကုန်၏။ ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုမြို့ကို အမှီပြု၍ စာလိယတောင်ကျောင်းကြီး၌ သီတင်းသုံးတော်မူသည်။ ‘Jantugāma’ ဟူသည် ထိုကျောင်း၏ ဆွမ်းခံရွာဖြစ်သော ဤအမည်ရှိသည့် အခြားရွာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ‘Jattugāma’ ဟူ၍လည်း ဖတ်ကြသည်။ ‘Padhānatthikassa’ ဟူသည် ကမ္မဋ္ဌာန်းတရား အားထုတ်ခြင်းအမှု ရှိသောသူအား ဖြစ်သည်။ ‘Padhānāya’ ဟူသည် ရဟန်းတရား အားထုတ်ခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ ‘Āgamehi tāva’ ဟူသော စကားကို မြတ်စွာဘုရားသည် မေဃိယမထေရ်၏ စကားကို ကြား၍ စူးစမ်းဆင်ခြင်တော်မူသော် ‘ဤမထေရ်၏ ဉာဏ်သည် မရင့်ကျက်သေး’ ဟု သိတော်မူသဖြင့် တားမြစ်လို၍ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘Ekakamhi tāva’ ဟူသည်မှာ ‘ဤမထေရ်သည် သွားသော်လည်း အလုပ်မပြီးမြောက်ပါက စိုးရိမ်ပူပန်မှုကင်းစွာဖြင့် ချစ်မြတ်နိုးခြင်း အရှိန်ကြောင့် တစ်ဖန် ပြန်လာလိမ့်မည်’ ဟု နှလုံးသွင်းကာ ထိုမထေရ်၏ စိတ်နူးညံ့စေရန် မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘Natthi kiñci uttari karaṇīyaṃ’ ဟူသည် သစ္စာလေးပါး၌ ပြုဖွယ်ကိစ္စ လေးပါးတို့ကို ပြုပြီးဖြစ်သောကြောင့် ထို့ထက်အလွန် ပြုဖွယ်ကိစ္စဟူ၍ မရှိတော့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘Katassa vā paṭicayo’ ဟူသည် ရရှိပြီးသော မဂ်ဖိုလ်ကို တစ်ဖန် ထပ်မံပွားများရန် မလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ် ပွားများပြီးသောမဂ်ကို တစ်ဖန် ပွားများရန်မလို၊ ပယ်သတ်ပြီးသော ကိလေသာတို့ကိုလည်း တစ်ဖန် ပယ်သတ်ရန်မရှိပေ။ ‘Padhānanti kho, meghiya, vadamānaṃ kinti vadeyyāma’ ဟူသည် ‘ရဟန်းတရား အားထုတ်ပါအံ့’ ဟု ဆိုလာသော သင့်အား ငါတို့သည် အခြားမည်သည့်စကားကို ပြောဆိုရပါဦးမည်နည်း ဟု ဆိုလိုသည်။

Divāvihāraṃ nisīdīti divāvihāratthāya nisīdi. Nisīdanto ca yasmiṃ maṅgalasilāpaṭṭe pubbe anupaṭipāṭiyā pañca jātisatāni rājā hutvā uyyānakīḷikaṃ kīḷanto tividhanāṭakaparivāro nisīdi, tasmiṃyeva nisīdi. Athassa nisinnakālato paṭṭhāya samaṇabhāvo jahito viya ahosi, rājavesaṃ gahetvā nāṭakavaraparivuto setacchattassa heṭṭhā mahārahe pallaṅke nisinno viya jāto. Athassa taṃ sampattiṃ assādayato kāmavitakko udapādi. So tasmiṃyeva khaṇe mahāyodhehi gahite dve core ānetvā purato ṭhapite viya addasa. Tesu ekassa vadhaṃ āṇāpanavasenassa byāpādavitakko uppajji, ekassa bandhanaṃ āṇāpanavasena vihiṃsāvitakko. Evaṃ so latājālena rukkho viya madhumakkhikāhi madhughātako viya akusalavitakkehi parikkhitto ahosi. Taṃ sandhāya – atha kho āyasmato meghiyassātiādi vuttaṃ. Anvāsattāti anubaddhā samparivāritā. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti evaṃ pāpavitakkehi samparikiṇṇo kammaṭṭhānaṃ sappāyaṃ kātuṃ asakkonto ‘‘idaṃ vata disvā dīghadassī bhagavā paṭisedhesī’’ti sallakkhetvā ‘‘idaṃ kāraṇaṃ dasabalassa ārocessāmī’’ti nisinnāsanato vuṭṭhāya yena bhagavā tenupasaṅkami.

‘Divāvihāraṃ nisīdi’ ဟူသည် နေ့သန့်ခြင်းအကျိုးငှာ ထိုင်နေတော်မူ၏။ ထိုင်နေသော မေဃိယမထေရ်သည် ရှေးဘဝငါးရာတို့ပတ်လုံး အစဉ်အတိုင်း မင်းဖြစ်၍ ကခြေသည် သုံးမျိုးအခြံအရံတို့ဖြင့် ဥယျာဉ်ကစားခဲ့စဉ်က ထိုင်နေခဲ့ဖူးသော မင်္ဂလာကျောက်ဖျာထက်၌ပင် ထိုင်နေမိ၏။ ထိုအခါ ထိုမထေရ်အား ထိုင်နေသည့်အချိန်မှစ၍ ရဟန်းအဖြစ်ကို စွန့်လွှတ်လိုက်ရသကဲ့သို့ ဖြစ်သွား၏။ မင်း၏အသွင်ကိုယူ၍ မြတ်သော ကခြေသည်အပေါင်းတို့ ဝန်းရံလျက် ထီးဖြူအောက်ရှိ မြင့်မြတ်သောပလ္လင်ထက်၌ ထိုင်နေသကဲ့သို့ ဖြစ်လာ၏။ ထိုသို့ ထိုစည်းစိမ်ကို သာယာမက်မောနေသော ထိုမထေရ်အား ကာမဝိတက် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုမထေရ်သည် ထိုခဏ၌ပင်လျှင် စစ်သူကြီးတို့ ဖမ်းဆီး၍ ရှေ့မှောက်သို့ ဆောင်ယူလာသကဲ့သို့သော ခိုးသူနှစ်ဦးကို မြင်လာ၏။ ထိုခိုးသူနှစ်ဦးတို့တွင် တစ်ဦးကို ကွပ်မျက်ရန် စေခိုင်းခြင်းအားဖြင့် ဗျာပါဒဝိတက် ဖြစ်ပေါ်လာပြီး၊ အခြားတစ်ဦးကို နှောင်ဖွဲ့ရန် စေခိုင်းခြင်းအားဖြင့် ဝိဟိံသာဝိတက် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဤသို့ဖြင့် ထိုမထေရ်သည် နွယ်ပင်တို့ ရစ်ပတ်ထားသော သစ်ပင်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ပျားကောင်တို့ ဝန်းရံထားသော ပျားဖျက်သမားကဲ့သို့လည်းကောင်း အကုသိုလ်ဝိတက်တို့ ဝန်းရံပတ်ဆို့ခြင်းကို ခံရလေသည်။ ထိုအခြေအနေကို ရည်ညွှန်း၍ ‘Atha kho āyasmato meghiyassa’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘Anvāsattā’ ဟူသည် အစဉ်လိုက်ကုန်သော၊ ဝန်းရံအပ်ကုန်သော ဟူလို။ ‘Yena bhagavā tenupasaṅkami’ ဟူသည်မှာ ဤသို့ ယုတ်မာသော အကုသိုလ်ဝိတက်တို့ ဖုံးလွှမ်းနေသဖြင့် လျောက်ပတ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို အားမထုတ်နိုင်တော့ဘဲ ‘အရှည်ကို မြင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် စင်စစ် ဤအကျိုးမဲ့ကို မြင်တော်မူ၍သာ တားမြစ်တော်မူခဲ့ပါတကား’ ဟု နှလုံးသွင်းလျက် ‘ဤအကြောင်းကို မြတ်စွာဘုရားအား လျှောက်ထားအံ့’ ဟု ဆုံးဖြတ်ကာ ထိုင်နေရာမှထ၍ မြတ်စွာဘုရားရှိတော်မူရာသို့ ချဉ်းကပ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

4. Nandakasuttavaṇṇanā

၄. နန္ဒကသုတ်အဖွင့်။

4. Catutthe [Pg.260] upaṭṭhānasālāyanti bhojanasālāyaṃ. Yenupaṭṭhānasālāti satthā nandakattherena madhurassarena āraddhāya dhammadesanāya saddaṃ sutvā, ‘‘ānanda, ko eso upaṭṭhānasālāya madhurassarena dhammaṃ desetī’’ti pucchitvā ‘‘dhammakathikanandakattherassa ajja, bhante, vāro’’ti sutvā ‘‘atimadhuraṃ katvā, ānanda, eso bhikkhu dhammaṃ katheti, mayampi gantvā suṇissāmā’’ti vatvā yenupaṭṭhānasālā tenupasaṅkami. Bahidvārakoṭṭhake aṭṭhāsīti chabbaṇṇarasmiyo cīvaragabbhe paṭicchādetvā aññātakavesena aṭṭhāsi. Kathāpariyosānaṃ āgamayamānoti ‘‘idamavocā’’ti idaṃ kathāvasānaṃ udikkhamāno dhammakathaṃ suṇanto aṭṭhāsiyeva. Athāyasmā ānando nikkhante paṭhame yāme satthu saññaṃ adāsi – ‘‘paṭhamayāmo atikkanto, bhante, thokaṃ vissamathā’’ti. Satthā tattheva aṭṭhāsi. Athāyasmā ānando majjhimayāmepi nikkhante, ‘‘bhante, tumhe pakatiyā khattiyasukhumālā, puna buddhasukhumālāti paramasukhumālā, majjhimayāmopi atikkanto, muhuttaṃ vissamathā’’ti āha. Satthā tattheva aṭṭhāsi. Tattha ṭhitakassevassa aruṇaggaṃ paññāyittha. Aruṇuggamanañca therassa ‘‘idamavocā’’ti pāpetvā kathāpariyosānañca dasabalassa chabbaṇṇasarīrasmivissajjanañca ekappahāreneva ahosi. Aggaḷaṃ ākoṭesīti agganakhena dvārakavāṭaṃ ākoṭesi.

၄. စတုတ္ထသုတ်၌ ‘Upaṭṭhānasālāyaṃ’ ဟူသည် ဆွမ်းစားဇရပ်၌ ဖြစ်သည်။ ‘Yenupaṭṭhānasālā’ ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားသည် အရှင်နန္ဒကမထေရ် သာယာသောအသံဖြင့် ဟောကြားအပ်သော တရားဒေသနာအသံကို ကြားတော်မူသဖြင့် “အာနန္ဒာ... ဆွမ်းစားဇရပ်၌ သာယာသောအသံဖြင့် တရားဟောနေသူသည် မည်သူနည်း” ဟု မေးတော်မူရာ၊ “မြတ်စွာဘုရား... ယနေ့ တရားဟောပုဂ္ဂိုလ် အရှင်နန္ဒကမထေရ်၏ အလှည့်ဖြစ်ပါသည်” ဟု လျှောက်ထားသံကို ကြားရလျှင်၊ “အာနန္ဒာ... ဤရဟန်းသည် အလွန်သာယာစွာ တရားဟောနေ၏၊ ငါတို့လည်း သွားရောက်နာယူကြကုန်အံ့” ဟု မိန့်တော်မူကာ ဆွမ်းစားဇရပ်သို့ ကြွတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘Bahidvārakoṭṭhake aṭṭhāsi’ ဟူသည် ခြောက်သွယ်သော ရောင်ခြည်တော်တို့ကို သင်္ကန်းတော်အတွင်း၌ ဖုံးလွှမ်း၍ မထင်ရှားသောအသွင်ဖြင့် တံခါးမုခ်ဝ၌ ရပ်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘Kathāpariyosānaṃ āgamayamāno’ ဟူသည် ‘Idamavoca’ ဟူသော တရားစကား အဆုံးသတ်ကို မျှော်လင့်လျက် တရားတော်ကို နာယူရင်း ရပ်တော်မူနေခြင်းသာ ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် ပထမယာမ်လွန်သော် ရှင်အာနန္ဒာမထေရ်က “မြတ်စွာဘုရား... ပထမယာမ် လွန်ခဲ့ပါပြီ၊ အနည်းငယ် အပန်းဖြေတော်မူပါဦး” ဟု လျှောက်၍ မြတ်စွာဘုရားအား သတိပေး၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုတံခါးဝ၌ပင် ဆက်လက်ရပ်တော်မူ၏။ ထို့နောက် မဇ္ဈိမယာမ် လွန်သွားသောအခါ၌လည်း ရှင်အာနန္ဒာမထေရ်က “မြတ်စွာဘုရား... အရှင်ဘုရားတို့သည် ပင်ကိုယ်အားဖြင့်လည်း မင်းမျိုးဖြစ်၍ နူးညံ့သိမ်မွေ့တော်မူကြ၏၊ ဘုရားဖြစ်၍လည်း သိမ်မွေ့တော်မူကြသဖြင့် အလွန်သိမ်မွေ့နူးညံ့တော်မူကြပါသည်၊ မဇ္ဈိမယာမ်လည်း လွန်ခဲ့ပါပြီ၊ တခဏမျှ အပန်းဖြေတော်မူပါဦး” ဟု လျှောက်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုအရပ်၌ပင် ဆက်လက်ရပ်တော်မူ၏။ ထိုသို့ တံခါးမုခ်ဝ၌ ရပ်တော်မူစဉ်မှာပင် အရုဏ်ဦးပေါ်ထွန်းခဲ့၏။ အရုဏ်တက်ခြင်း၊ မထေရ်၏ တရားစကား ‘Idamavoca’ သို့ ရောက်၍ ပြီးဆုံးခြင်းနှင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်တော်မှ ခြောက်သွယ်သော ရောင်ခြည်တော်တို့ကို လွှတ်တော်မူခြင်းတို့သည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဖြစ်ပျက်ခဲ့သည်။ ‘Aggaḷaṃ ākoṭesi’ ဟူသည် လက်သည်းဖျားဖြင့် တံခါးရွက်ကို ခေါက်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Sārajjamānarūpoti harāyamāno ottappamāno. Domanassasārajjaṃ panassa natthi. Ettakampi no nappaṭibhāseyyāti paṭisambhidāppattassa appaṭibhānaṃ nāma natthi. Ettakampi na katheyyanti dasseti. Sādhu sādhūti therassa dhammadesanaṃ sampahaṃsanto āha. Ayañhettha attho ‘‘sugahitā ca te dhammadesanā sukathitā cā’’ti. Kulaputtānanti ācārakulaputtānañceva jātikulaputtānañca. Ariyo ca tuṇhibhāvoti dutiyajjhānasamāpattiṃ sandhāyevamāha. Adhipaññādhammavipassanāyāti saṅkhārapariggahavipassanāñāṇassa. Catuppādakoti assagoṇagadrabhādiko. Idaṃ vatvāti imaṃ catūhaṅgehi samannāgataṃ dhammaṃ kathayitvā. Vihāraṃ pāvisīti gandhakuṭiṃ paviṭṭho.

‘Sārajjamānarūpo’ ဟူသည် ရှက်နိုးခြင်း၊ ကြောက်လန့်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုနန္ဒကမထေရ်အား စိတ်မချမ်းမြေ့ခြင်းဖြင့် ဖြစ်သော ကြောက်ရွံ့ခြင်းမူကား မရှိပေ။ ‘Ettakampi no nappaṭibhāseyya’ ဟူသည် ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တပုဂ္ဂိုလ်အား ဉာဏ်မပွင့်ခြင်းဟူသည် မရှိ၊ ဤမျှလောက်သော တရားစကားကိုမျှ မဟောကြားနိုင်ဘဲ မရှိဟု ပြဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘Sādhu sādhu’ ဟူသည် မထေရ်၏ တရားဒေသနာကို အားပေးချီးမြှောက်လိုသဖြင့် မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား “သင့်၏ တရားဒေသနာသည် ကောင်းစွာနှလုံးသွင်းအပ်၏၊ ကောင်းစွာလည်း ဟောကြားအပ်၏” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ‘Kulaputtānaṃ’ ဟူသည် အကျင့်သီလနှင့် ပြည့်စုံသော အမျိုးကောင်းသားတို့နှင့် ဇာတ်သဘောအရ အမျိုးကောင်းသားတို့အား ဖြစ်သည်။ ‘Ariyo ca tuṇhibhāvo’ ဟူသော စကားကို ဒုတိယဈာန်သမာပတ်ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘Adhipaññādhammavipassanāya’ ဟူသည် သင်္ခါရတရားတို့ကို ပိုင်းခြားသိမြင်သော ဝိပဿနာဉာဏ်၏ ဖြစ်သည်။ ‘Catuppādako’ ဟူသည် မြင်း၊ နွား၊ မြည်း အစရှိသော ခြေလေးချောင်းရှိ သတ္တဝါများ ဖြစ်သည်။ ‘Idaṃ vatvā’ ဟူသည် ဤအင်္ဂါလေးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော တရားကို ဟောကြားတော်မူပြီး၍ ဟူလို။ ‘Vihāraṃ pāvisi’ ဟူသည် ဂန္ဓကုဋီတိုက်တော်သို့ ဝင်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Kālena dhammassavaneti kāle kāle dhammassavanasmiṃ. Dhammasākacchāyāti pañhakathāya. Gambhīraṃ atthapadanti gambhīraṃ guḷhaṃ rahassaṃ atthaṃ. Paññāyāti [Pg.261] sahavipassanāya maggapaññāya. Sammasanapaṭivedhapaññāpi uggahaparipucchāpaññāpi vaṭṭatiyeva. Patto vā pajjati vāti arahattaṃ patto vā pāpuṇissati vāti evaṃ guṇasambhāvanāya sambhāveti. Appattamānasāti appattaarahattā, arahattaṃ vā appattaṃ mānasaṃ etesantipi appattamānasā. Diṭṭhadhammasukhavihāranti ettha diṭṭhadhammasukhavihāro lokiyopi vaṭṭati lokuttaropi.

ကာလေနဓမ္မသဝနေဟူသည်ကား လျောက်ပတ်သော အချိန်အခါ၌ တရားနာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဓမ္မသာကစ္ဆာဟူသည်ကား ပြဿနာစကားကို (ဆွေးနွေးမေးမြန်းခြင်း) ဖြစ်သည်။ ဂမ္ဘီရံအတ္ထပဒံဟူသည်ကား နက်နဲသော၊ လျှို့ဝှက်အပ်သော၊ အတွင်း၌ဖြစ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။ ပညာယဟူသည်ကား ဝိပဿနာနှင့်တကွဖြစ်သော မဂ်ပညာဖြင့် ဖြစ်သည်။ သုံးသပ်တတ်သော၊ ထိုးထွင်း၍ သိတတ်သောပညာသည်လည်းကောင်း၊ သင်ယူခြင်း၊ အဖန်တလဲလဲ ဆွေးနွေးမေးမြန်းခြင်း၏ အစွမ်းအားဖြင့်ဖြစ်သော ပညာသည်လည်းကောင်း သင့်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ပတ္တောဝါပဇ္ဇတိဝါဟူသည်ကား အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ပြီးသည်လည်းဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် ရောက်လတ္တံ့လည်းဖြစ်၏၊ ဤသို့လျှင် ဂုဏ်ကိုထင်စွာပြသခြင်းဖြင့် ချီးမွမ်းခြင်း ဖြစ်သည်။ အပ္ပတ္တမာနသာဟူသည်ကား မရောက်အပ်သေးသော အရဟတ္တဖိုလ်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့တည်း။ တစ်နည်းအားဖြင့် ထိုရဟန်းတို့အား အရဟတ္တဖိုလ်သို့ မရောက်သေးသော စိတ်ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့်လည်း အပ္ပတ္တမာနသာ မည်ကုန်၏။ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရံဟူသော ဤပုဒ်၌ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရဟူသည် လောကီဖြစ်သောတရားသည်လည်းကောင်း၊ လောကုတ္တရာဖြစ်သောတရားသည်လည်းကောင်း သင့်လျော်၏။

5. Balasuttavaṇṇanā

၅. ဗလသုတ်အဖွင့်

5. Pañcame avijjākosajjasāvajjaassaddhiyesu akampanato paññābalādīni daṭṭhabbāni. Akusalasaṅkhātāti akusalāti ñātā. Esa nayo sabbattha. Nālamariyāti ariyabhāvaṃ kātuṃ asamatthā, ariyānaṃ vā ananucchavikā. Vodiṭṭhāti suṭṭhu diṭṭhā. Vocaritāti manodvāre samudācārappattā. Atthikassāti dhammadesanāya atthikassa. Ājīvikābhayanti jīvitavuttibhayaṃ. Asilokabhayanti garahābhayaṃ. Parisāsārajjabhayanti parisaṃ patvā sārajjaṃ okkamanabhayaṃ. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

၅. ပဉ္စမသုတ်၌ မသိခြင်း (အဝိဇ္ဇာ)၊ ပျင်းရိခြင်း (ကောသဇ္ဇ)၊ အပြစ်ရှိခြင်း (သာဝဇ္ဇ)၊ မယုံကြည်ခြင်း (အဿဒ္ဓိယ) တည်းဟူသော အကုသိုလ်တရားတို့၌ မတုန်မလှုပ်တတ်သည့်အဖြစ်ကြောင့် ပညာဗိုလ်အစရှိသည်တို့ကို မှတ်ယူအပ်ကုန်၏။ အကုသလသင်္ခါတာဟူသည်ကား အကုသိုလ်ဟူ၍ သိအပ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ အလုံးစုံသောပုဒ်တို့၌ ဤနည်းအတိုင်း မှတ်ယူအပ်၏။ နာလမရိယာဟူသည်ကား အရိယာ၏အဖြစ်ကို ပြုခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ကုန်သော၊ သို့မဟုတ် အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့အား မလျောက်ပတ်ကုန်သော တရားတို့တည်း။ ဝေါဒိဋ္ဌာဟူသည်ကား ကောင်းစွာမြင်အပ်ကုန်၏။ ဝေါစရိတာဟူသည်ကား မနောဒွါရ၌ အစဉ်လေ့လာခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။ အတ္ထိကဿဟူသည်ကား တရားဟောခြင်းဖြင့် အလိုရှိသောပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြစ်၏။ အာဇီဝိကာဘယံဟူသည်ကား အသက်မွေးခြင်းတည်းဟူသော ဘေးတည်း။ အသိလောကဘယံဟူသည်ကား ကဲ့ရဲ့ခြင်းတည်းဟူသော ဘေးတည်း။ ပရိသာသာရဇ္ဇဘယံဟူသည်ကား ပရိသတ်သို့ရောက်၍ ရွံ့ရှားခြင်းသို့ ရောက်ရခြင်းတည်းဟူသော ဘေးတည်း။ ဤသုတ်၌ ဝဋ်တရားနှင့် ဝဋ်ကင်းရာတရား (နိဗ္ဗာန်) ကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

6. Sevanāsuttavaṇṇanā

၆. သေဝနာသုတ်အဖွင့်

6. Chaṭṭhe jīvitaparikkhārāti jīvitasambhārā. Samudānetabbāti samāharitabbā. Kasirena samudāgacchantīti dukkhena uppajjanti. Rattibhāgaṃ vā divasabhāgaṃ vāti ettha rattibhāge ñatvā rattibhāgeyeva pakkamitabbaṃ, rattiṃ caṇḍavāḷādiparipanthe sati aruṇuggamanaṃ āgametabbaṃ. Divasabhāge ñatvā divā pakkamitabbaṃ, divā paripanthe sati sūriyatthaṅgamanaṃ āgametabbaṃ. Saṅkhāpīti sāmaññatthassa bhāvanāpāripūriāgamanaṃ jānitvā. So puggaloti padassa pana ‘‘nānubandhitabbo’’ti iminā sambandho. Anāpucchāti idha pana taṃ puggalaṃ anāpucchā pakkamitabbanti attho. Api panujjamānenāti api nikkaḍḍhiyamānena. Evarūpo hi puggalo sacepi dārukalāpasataṃ vā udakaghaṭasataṃ vā vālikāghaṭasataṃ vā daṇḍaṃ āropeti, mā idha vasīti nikkaḍḍhāpeti vā, taṃ khamāpetvāpi yāvajīvaṃ so anubandhitabbova, na vijahitabbo.

၆. ဆဋ္ဌသုတ်၌ ဇီဝိတပရိက္ခာရာဟူသည်ကား အသက်မွေးခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ပစ္စည်းတို့တည်း။ သမုဒါနေတဗ္ဗာဟူသည်ကား ကောင်းစွာ စုဆောင်းအပ်ကုန်၏။ ကသိရေန သမုဒါဂစ္ဆန္တိဟူသည်ကား ဆင်းရဲငြိုငြင်သဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ "ရတ္တိဘာဂံ ဝါ ဒိဝသဘာဂံ ဝါ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ ညဉ့်အဖို့၌ (သွားချိန်တန်သည်ကို) သိ၍ ညဉ့်အဖို့၌ပင်လျှင် ဖဲသွားအပ်၏၊ ညဉ့်အခါ၌ ကြမ်းတမ်းသော သားရဲအစရှိသော ဘေးရန်ရှိပါက အရုဏ်တက်ခြင်းကို ငံ့လင့်အပ်၏။ နေ့အဖို့၌ (သွားချိန်တန်သည်ကို) သိ၍ နေ့၌ပင်လျှင် ဖဲသွားအပ်၏၊ နေ့အခါ၌ ဘေးရန်ရှိပါက နေဝင်ခြင်းကို ငံ့လင့်အပ်၏။ သံခါပိဟူသည်ကား ရဟန်းအဖြစ်တည်းဟူသော အကျိုးကျေးဇူး၏ ပွားများခြင်း၊ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်ခြင်းကို သိ၍ ဖြစ်သည်။ "သောပုဂ္ဂလော" ဟူသော ပုဒ်ကို "နာနုဗန္ဓိတဗ္ဗော" ဟူသော ပုဒ်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ အနက်ကို ပြုအပ်၏။ ဤသုတ်၌ "အနာပုစ္ဆာ" ဟူသည်ကား ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား မပန်ကြားဘဲ ဖဲသွားအပ်၏ဟု အနက်ရသည်။ "အပိပနုဇ္ဇမာနေန" ဟူသည်ကား ဆွဲငင်နှင်ထုတ်ခြင်း ခံရသော်လည်း ဟု ဆိုလိုသည်။ အကယ်၍ ဤသို့သဘောရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ထင်းစည်းတစ်ရာ သို့မဟုတ် ရေအိုးတစ်ရာ သို့မဟုတ် သဲအိုးတစ်ရာမျှရှိသော ဒဏ်ကို ပေးစေကာမူ၊ "ဤအရပ်၌ မနေလင့်" ဟု နှင်ထုတ်စေဦးတော့၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို တောင်းပန်၍သော်လည်း အသက်ထက်ဆုံး ထိုပုဂ္ဂိုလ်နောက်သို့ အစဉ်လိုက်အပ်သည်သာတည်း၊ မစွန့်လွှတ်အပ်ပေ။

7. Sutavāsuttavaṇṇanā

၇. သုတဝါသုတ်အဖွင့်

7. Sattame [Pg.262] pañca ṭhānāni ajjhācaritunti pañca kāraṇāni atikkamituṃ. Pāṇanti antamaso kunthakipillikaṃ. Adinnanti antamaso tiṇasalākampi parasantakaṃ. Theyyasaṅkhātanti theyyacittena. Sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjitunti sannidhiṃ katvā ṭhapetvā vatthukāmakilesakāme paribhuñjituṃ abhabbo. Akappiyaṃ kāmaguṇaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Buddhaṃ paccakkhātunti ‘‘na buddho aya’’nti evaṃ paṭikkhipituṃ. Dhammādīsupi eseva nayo. Evaṃ tāva aṭṭhakathāya āgataṃ. Pāḷiyaṃ pana imasmiṃ sutte agatigamanāni kathitāni.

၇. သတ္တမသုတ်၌ ပဉ္စဋ္ဌာနာနိ အဇ္ဈာစရိတုံဟူသည်ကား ငါးပါးသောအကြောင်းတို့ကို လွန်ကျူးခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ ပါဏံဟူသည်ကား အနည်းဆုံးအားဖြင့် ပိုးရွခြပုန်းအထိ သတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အဒိန္နံဟူသည်ကား အနည်းဆုံး မြက်သစ်ဆွေးမျှရှိသော သူတစ်ပါးဥစ္စာကို ဆိုလိုသည်။ ထေယျသင်္ခါတံဟူသည်ကား ခိုးလိုသောစိတ်ဖြင့် ဖြစ်သည်။ သန္နိဓိကာရကံ ကာမေ ပရိဘုဉ္ဇိတုံဟူသည်ကား သိုမှီးသိမ်းဆည်းထား၍ ဝတ္ထုကာမ၊ ကိလေသာကာမတို့ကို သုံးဆောင်ခြင်းငှာ မထိုက်တန်ခြင်းတည်း။ ဤသည်မှာ မအပ်စပ်သော ကာမဂုဏ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ ဗုဒ္ဓံပစ္စက္ခာတုံဟူသည်ကား "ဤသူသည် ဘုရားမဟုတ်" ဟု ဤသို့ ငြင်းပယ်ခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ တရားတော်စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် ရှေးဦးစွာ အဋ္ဌကထာ၌ လာရှိ၏။ ပါဠိတော်၌မူ ဤသုတ်၌ မလားအပ်သော အဂတိတရားတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

8-10. Sajjhasuttādivaṇṇanā

၈-၁၀. သဇ္ဈသုတ်အစရှိသည်တို့၏အဖွင့်

8-10. Aṭṭhame buddhādīnaṃ paccakkhānaṃ kathitaṃ. Navame puthujjanena saddhiṃ gahitattā ‘‘āhuneyyā’’ti vuttaṃ. Dasame gotrabhūti sotāpattimaggassa anantarapaccayena sikhāpattabalavavipassanācittena samannāgato. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

၈-၁၀. အဋ္ဌမသုတ်၌ ဘုရားအစရှိသည်တို့ကို စွန့်ပယ်ခြင်းအကြောင်းကို ဟောတော်မူသည်။ นဝမသုတ်၌ ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်နှင့်အတူ ယူအပ်သောကြောင့် "အာဟုနေယျ" ဟု မဟောကြားအပ်ပေ။ ဒသမသုတ်၌ ဂေါတြဘူဟူသည်ကား သောတာပတ္တိမဂ်အား အနန္တရပစ္စည်းဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်သော၊ ထိပ်တန်းသို့ရောက်သော အားကောင်းသော ဝိပဿနာစိတ်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်တည်း။ ကြွင်းသောစကားရပ်သည် အလုံးစုံသော နေရာတို့၌ ထင်ရှားသောအနက်ရှိသည်သာတည်း။

Sambodhavaggo paṭhamo.

ပထမဖြစ်သော သမ္ဗောဓိဝဂ် ပြီး၏။

2. Sīhanādavaggo

၂. သီဟနာဒဝဂ်

1. Sīhanādasuttavaṇṇanā

၁. သီဟနာဒသုတ်အဖွင့်

11. Dutiyassa paṭhame yena bhagavā tenupasaṅkamīti ‘‘sace satthā cārikaṃ pakkamitukāmo assa, imasmiṃ kāle pakkameyya. Handāhaṃ cārikaṃ gamanatthāya satthāraṃ āpucchāmī’’ti cintetvā bhikkhusaṅghaparivuto upasaṅkami. Āyasmā maṃ, bhanteti so kira bhikkhu theraṃ mahatā bhikkhuparivārena gacchantaṃ disvā ‘‘ime bhikkhū tathāgataṃ pahāya sāriputtaṃ parivāretvā nikkhantā, gamanavicchedamassa karissāmī’’ti aṭṭhāne kopaṃ bandhitvā evamāha. Tattha āsajjāti ghaṭṭetvā. Appaṭinissajjāti akkhamāpetvā accayaṃ adesetvā. Kismiṃ pana so kāraṇe āghātaṃ bandhīti? Therassa kira dasabalaṃ vanditvā uṭṭhāya gacchato cīvarakaṇṇo tassa sarīraṃ phusi, vāto paharītipi vadanti. Ettakena āghātaṃ bandhitvā theraṃ mahatā parivārena gacchantaṃ disvā usūyamāno ‘‘gamanavicchedamassa karissāmī’’ti evamāha. Ehi tvaṃ bhikkhūti satthā [Pg.263] tassa bhikkhuno vacanaṃ sutvā ‘‘na taṃ bhikkhu sāriputto paharīti vutte, ‘bhante, tumhe attano aggasāvakasseva pakkhaṃ vahatha, na mayha’nti mayi manopadosaṃ katvā apāye nibbatteyyā’’ti ñatvā ‘‘sāriputtaṃ pakkosāpetvā imamatthaṃ pucchissāmī’’ti ekaṃ bhikkhuṃ āmantetvā evamāha. Avāpuraṇaṃ ādāyāti kuñcikaṃ gahetvā. Sīhanādanti seṭṭhanādaṃ pamukhanādaṃ appaṭivattiyanādaṃ. Evaṃ dvīhi mahātherehi ārocito bhikkhusaṅgho rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni pahāya satthu santikaṃ agamāsi. Khīyanadhammanti kathādhammaṃ.

၁၁. ဒုတိယဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိဟူသော ဤပုဒ်၌ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ "မြတ်စွာဘုရားသည် ဒေသစာရီကြွချီလိုလျှင် ဤအချိန်၌ ကြွတော်မူရာ၏။ ယခု ငါသည် ဒေသစာရီကြွရန် မြတ်စွာဘုရားအား ပန်ကြားလျှောက်ထားအံ့" ဟု ကြံစည်၍ ရဟန်းသံဃာအပေါင်း ခြံရံလျက် ချဉ်းကပ်လေ၏။ "အာယသ္မာ မံ ဘန္တေ" ဟူသည်ကား ထိုရဟန်းသည် အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်ကို များစွာသော ရဟန်းအခြံအရံနှင့် ကြွသွားသည်ကို မြင်သော် "ဤရဟန်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို စွန့်ပယ်ကာ သာရိပုတ္တရာကို ခြံရံ၍ ထွက်သွားကြကုန်၏၊ ထိုမထေရ်၏ ကြွသွားခြင်းကို တားဆီးအံ့" ဟု မသင့်လျော်သော အရာ၌ ရန်ငြိုးဖွဲ့ကာ ဤသို့ လျှောက်ဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုစကား၌ အာသဇ္ဇဟူသည် ထိခိုက်၍ ဖြစ်သည်။ အပ္ပဋိနิဿဇ္ဇဟူသည် ဝန်ချတောင်းပန်ခြင်း မပြုဘဲ၊ အပြစ်ကို မဖော်ပြဘဲ ဖြစ်သည်။ ထိုရဟန်းသည် အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ရန်ငြိုးဖွဲ့သနည်းဟူမူ - မထေရ်မြတ်သည် မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုး၍ ထကာ ကြွသွားစဉ် သင်္ကန်းစွန်းသည် ထိုရဟန်း၏ ကိုယ်ကို ထိခိုက်မိ၏၊ သင်္ကန်း၏ လေသည် ထိမှန်သွား၏ဟုလည်း ဆိုကြသည်။ ထိုမျှသော ထိခိုက်မှုဖြင့် ရန်ငြိုးဖွဲ့၍ မထေရ်မြတ်ကို များစွာသော အခြံအရံဖြင့် ကြွသွားသည်ကို မြင်သောအခါ မနာလိုဖြစ်ကာ "ထိုမထေရ်၏ ကြွသွားခြင်းကို တားဆီးအံ့" ဟု နှလုံးသွင်းလျက် ဤသို့ ပြောကြားခြင်း ဖြစ်၏။ "ဧဟိ တွံ ဘိက္ခု" ဟူသော ဤပုဒ်၌ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်း၏ စကားကို ကြားတော်မူ၍ "ရဟန်း၊ သင့်ကို သာရိပုတ္တရာ မပုတ်ခတ်ပါ" ဟု မိန့်တော်မူပါက၊ ထိုရဟန်းသည် "အရှင်ဘုရားတို့သည် မိမိ၏ အဂ္ဂသာဝကဘက်ကိုသာ ဘက်လိုက်တော်မူကြ၏၊ အကျွန်ုပ်ဘက်သို့ မလိုက်တော်မူကြပါ" ဟု ငါဘုရားအပေါ်၌ စိတ်ပျက်သဖြင့် ဒေါသဖြစ်ကာ အပါယ်ဘုံ၌ ဖြစ်ရာ၏ဟု သိတော်မူ၍၊ "သာရိပုတ္တရာကို ခေါ်စေကာ ဤအကြောင်းကို မေးအံ့" ဟု နှလုံးသွင်းလျက် ရဟန်းတစ်ပါးကို ခေါ်၍ ဤသို့ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ အဝါပုရဏံ အာဒါယဟူသည်ကား သော့ (သံကောက်) ကို ယူ၍ ဖြစ်သည်။ သီဟနာဒံဟူသည်ကား မြတ်သောအသံ၊ ရှေ့သွားပြုသောအသံ၊ သူတစ်ပါးတို့ မတားဆီးနိုင်သောအသံ ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် မထေရ်ကြီးနှစ်ပါး (ရှင်မောဂ္ဂလာန်နှင့် ရှင်အာနန္ဒာ) တို့သည် ကြားသိစေအပ်သော ရဟန်းအပေါင်းသည် နေ့သန့်ရာ ညဉ့်သန့်ရာ အရပ်တို့ကို စွန့်ပယ်၍ မြတ်စွာဘုရား၏ အထံသို့ သွားလေ၏။ ခီယနဓမ္မံဟူသည်ကား ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်ပြောဆိုခြင်း သဘောရှိသော စကားကို ဆိုလိုသည်။

Gūthagatanti gūthameva. Sesesupi eseva nayo. Pathavīsamenāti akujjhanaṭṭhena pathaviyā samānena. Na hi pathavī ‘‘mayi suciṃ nikkhipantī’’ti somanassaṃ karoti, na ‘‘asuciṃ nikkhipantī’’ti domanassaṃ. Mayhampi evarūpaṃ cittanti dasseti. Vipulenāti aparittena. Mahaggatenāti mahantabhāvaṃ gatena. Appamāṇenāti vaḍḍhitappamāṇena. Averenāti akusalaverapuggalaverarahitena. Abyāpajjhenāti niddukkhena vigatadomanassena. So idhāti so anupaṭṭhitakāyānupassanāsatipaṭṭhāno bhikkhu evaṃ kareyya, mādiso kathaṃ evarūpaṃ karissati, bhanteti paṭhamaṃ sīhanādaṃ nadi. Evaṃ sabbattha yojanā veditabbā.

“ဂူထဂတံ” ဟူသည် မစင်ကိုပင် ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသော (မုတ္တဂတစသော) ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ “ပထဝိသမေန” ဟူသည် အမျက်မထွက်တတ်သော သဘောအားဖြင့် မြေကြီးနှင့် တူသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ မြေကြီးသည် မိမိအပေါ်သို့ စင်ကြယ်သင်းပျံ့သော နံ့သာ စသည်တို့ကို သွန်ချသော်လည်း ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို မပြု၊ မစင်ကြယ်သော မစင် သို့မဟုတ် ခွေးကောင်ပုပ် စသည်တို့ကို သွန်ချသော်လည်း နှလုံးမသာယာခြင်းကို မပြုသကဲ့သို့၊ “ငါ၏ စိတ်သည်လည်း ဤကဲ့သို့သော သဘောရှိ၏” ဟူသော အနက်ကို ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဝိပုလေန” ဟူသည် မကျဉ်းမြောင်းသော (မငယ်သော) စိတ်ဖြင့်။ “မဟဂ္ဂတေန” ဟူသည် ကြီးမြတ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်သော စိတ်ဖြင့်။ “အပ္ပမာဏေန” ဟူသည် အတိုင်းအရှည်မရှိ ကြီးပွားတိုးတက်သော စိတ်ဖြင့်။ “အဝေရေန” ဟူသည် ကိလေသာရန်၊ ပုဂ္ဂိုလ်ရန်တို့မှ ကင်းသော စိတ်ဖြင့်။ “အဗျာပဇ္ဈေန” ဟူသည် ဆင်းရဲခြင်းမရှိ၊ နှလုံးမသာယာခြင်း ကင်းသော စိတ်ဖြင့်။ “သော ဣဓ” ဟူသည် ကာယာနုပဿနာ သတိပဋ္ဌာန်ကို မရှုမှတ်သော ထိုရဟန်းသည်သာ ဤသို့ (သူတပါးအား ထိပါးခြင်းတည်းဟူသော) အမှုကို ပြုရာ၏။ “အရှင်ဘုရား၊ (ကာယာနုပဿနာ သတိပဋ္ဌာန်ကို ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းလျက်ရှိသော) အကျွန်ုပ်ကဲ့သို့သော သူသည် ဤသို့သော အမှုကို အဘယ်သို့ ပြုပါအံ့နည်း” ဟု ပထမဦးစွာ ခြင်္သေ့မင်းကဲ့သို့ ရဲတင်းသော စကားကို ဆိုခဲ့သည်။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ယှဉ်စပ်၍ သိအပ်၏။

Rajoharaṇanti rajasammajjanacoḷakaṃ, pādapuñchanti, tasseva nāmaṃ. Kaḷopihatthoti pacchihattho ukkhalihattho vā. Nantakavāsīti antacchinnapilotikavasano. Sūratoti sucisīlo soraccena samannāgato. Sudantoti suṭṭhu damathaṃ upagato. Suvinītoti suṭṭhu sikkhito. Na kañci hiṃsatīti visāṇādīsu gaṇhantampi piṭṭhiṃ parimajjantampi na kañci viheṭheti. Usabhachinnavisāṇasamenāti usabhassa chinnavisāṇassa cittasadisena.

“ရဇောဟရဏံ” ဟူသည် မြူနှင့် ဖုန်ကို သုတ်သင်ရသော ပုဆိုးစုတ်ကို ဆိုလိုသည်။ “ပါဒပုဉ္ဆနံ” (ခြေသုတ်ပုဆိုး) ဟူသော အမည်သည်လည်း ထိုပုဆိုး၏ အမည်ပင် ဖြစ်သည်။ “ကလောပိဟတ္ထော” ဟူသည် ခြင်းတောင်းကို လက်ဆွဲလျက် သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ထမင်းအိုးကို လက်ဆွဲလျက် သော်လည်းကောင်း သွားသောသူကို ဆိုလိုသည်။ “နန္တကဝါသီ” ဟူသည် အစွန်အနား ပြတ်တောက်နေသော ပုဆိုးနွမ်းကို ဝတ်ဆင်ထားသူ ဖြစ်သည်။ “သူရတော” ဟူသည် သီလစင်ကြယ်သော၊ သောရစ္စ (မွေ့လျော် ငြိမ်သက်ခြင်း) နှင့် ပြည့်စုံသော သူ ဖြစ်သည်။ “သုဒန္တော” ဟူသည် ကောင်းစွာ ယဉ်ကျေးအောင် ဆုံးမပြီးသူ ဖြစ်သည်။ “သုဝိနီတော” ဟူသည် ကောင်းစွာ သင်ကြား လေ့ကျင့်အပ်သူ ဖြစ်သည်။ “န ကဉ္စိ ဟိံသတိ” ဟူသည် မိမိ၏ ဦးချိုတို့ကို ကိုင်ဆွဲသူကို သော်လည်းကောင်း၊ ကျောကုန်းကို သုံးသပ်သူကို သော်လည်းကောင်း မည်သူ့ကိုမျှ မညှဉ်းဆဲတတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ဥသဘစ္ဆိန္နဝိသာဏသမေန” ဟူသည် ဦးချိုကျိုးနေသော နွားလားဥသဘ၏ စိတ်သဘောနှင့် တူသော စိတ်ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။

Aṭṭīyeyyāti aṭṭo pīḷito bhaveyya. Harāyeyyāti lajjeyya. Jiguccheyyāti jigucchaṃ āpajjeyya.

“အဋ္ဋီယေယျ” ဟူသည် နှိပ်စက်အပ်သကဲ့သို့ (ငြီးငွေ့) ဖြစ်ရာ၏။ “ဟရာယေယျ” ဟူသည် ရှက်နိုးရာ၏။ “ဇိဂုစ္ဆေယျ” ဟူသည် စက်ဆုပ်ရွံရှာခြင်းသို့ ရောက်ရာ၏။

Medakathālikanti medakathālikā vuccati sūnakārakehi yūsanikkhamanatthāya tattha tattha katachiddā thālikā. Parihareyyāti maṃsassa pūretvā [Pg.264] ukkhipitvā gaccheyya. Chiddāvachiddanti parittamahantehi chiddehi samannāgataṃ. Uggharantanti uparimukhehi chiddehi nikkhamamānayūsaṃ. Paggharantanti adhomukhehi nikkhamamānayūsaṃ. Evamassa sakalasarīraṃ yūsamakkhitaṃ bhaveyya. Chiddāvachiddanti navahi vaṇamukhehi parittamahanta chiddaṃ. Evamettha aṭṭhamanavamehi dvīhi aṅgehi thero attano sarīre nicchandarāgataṃ kathesi.

“မေဒကထာလိကာ” ဟူသည် အသားချက်သူတို့သည် အဆီရည်၊ အစေးရည်များ ထွက်စေရန် ထိုထိုနေရာ၌ အပေါက်ငယ် အပေါက်ကြီး ပြုလုပ်ထားသော အိုးခွက်ကို ဆိုလိုသည်။ “ပရိဟရေယျ” ဟူသည် အသားဟင်းများဖြင့် ဖြည့်၍ ထမ်းရွက်ကာ သွားရာ၏။ “ဆိဒ္ဒါဝစ္ဆိဒ္ဒံ” ဟူသည် အပေါက်ကြီး အပေါက်ငယ်တို့ဖြင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုသည်။ “ဥဂ္ဃရန္တံ” ဟူသည် အထက်ဘက်ရှိ အပေါက်တို့မှ ယိုစီးထွက်ကျသော အဆီရည်ရှိခြင်းကို ဆိုသည်။ “ပဂ္ဃရန္တံ” ဟူသည် အောက်ဘက်ရှိ အပေါက်တို့မှ ယိုစီးထွက်ကျသော အဆီရည်ရှိခြင်းကို ဆိုသည်။ ဤသို့လျှင် ထိုသူ၏ တစ်ကိုယ်လုံးသည် အဆီရည်များဖြင့် ပေကျံပေလိမ့်မည်။ (ခန္ဓာကိုယ်နှင့် စပ်လျဉ်း၍) “ဆိဒ္ဒါဝစ္ဆိဒ္ဒံ” ဟူသည် ကိုးပါးသော ဒွါရ (အနာဝ) တို့ဖြင့် အပေါက်ကြီး အပေါက်ငယ် ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ ရှစ်ခုမြောက်နှင့် ကိုးခုမြောက်ဖြစ်သော အင်္ဂါနှစ်ပါးတို့ဖြင့် မထေရ်မြတ်သည် မိမိ၏ ခန္ဓာကိုယ်အပေါ်၌ တပ်မက်ခြင်း ရာဂ ကင်းငြိမ်းပုံကို လျှောက်တင်တော်မူခဲ့သည်။

Atha kho so bhikkhūti evaṃ therena navahi kāraṇehi sīhanāde nadite atha so bhikkhu. Accayoti aparādho. Maṃ accagamāti maṃ atikkamma abhibhavitvā pavatto. Patiggaṇhatūti khamatu. Āyatiṃ saṃvarāyāti anāgate saṃvaraṇatthāya, puna evarūpassa aparādhassa akaraṇatthāya. Tagghāti ekaṃsena. Yathādhammaṃ paṭikarosīti yathā dhammo ṭhito, tatheva karosi, khamāpesīti vuttaṃ hoti. Taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāmāti taṃ tava aparādhaṃ mayaṃ khamāma. Vuddhihesā bhikkhu ariyassa vinayeti esā bhikkhu ariyassa vinaye buddhassa bhagavato sāsane vuḍḍhi nāma. Katamā? Accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaritvā āyatiṃ saṃvarāpajjanā. Desanaṃ pana puggalādhiṭṭhānaṃ karonto yo accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaroti, āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjatīti āha. Phalatīti sace hi thero na khameyya, tassa bhikkhuno tattheva sattadhā muddhā phaleyya. Tasmā bhagavā evamāha. Sace maṃ soti sace maṃ ayaṃ bhikkhu khamāhīti evaṃ vadati. Khamatu ca me soti ayampi cāyasmā mayhaṃ khamatūti evaṃ thero tassa accayaṃ paṭiggaṇhitvā sayampi taṃ satthu sammukhe khamāpesīti.

“အထ ခေါ သော ဘိက္ခု” ဟူသည် မထေရ်မြတ်က ကိုးပါးသော အကြောင်းတို့ဖြင့် ဤသို့ ခြင်္သေ့မင်းကဲ့သို့ ရဲတင်းသော စကားကို ဆိုပြီးသောအခါ၌ ထိုရဟန်းသည် (ဟု ဆိုလိုသည်)။ “အစ္စယော” ဟူသည် အပြစ်။ “မံ အစ္စာဂမာ” ဟူသည် ငါ့ကို လွန်ကျူး၍ လွှမ်းမိုးကာ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီ။ “ပဋိဂ္ဂဏှတု” ဟူသည် သည်းခံတော်မူပါ။ “အာယတိံ သံဝရာယ” ဟူသည် နောင်အခါ၌ စောင့်စည်းရန်၊ ဤသို့သော အပြစ်မျိုးကို ထပ်မံ မပြုလုပ်ရန် ဖြစ်သည်။ “တဂ္ဃ” ဟူသည် စင်စစ်အားဖြင့်။ “ယထာဓမ္မံ ပဋိကရောသိ” ဟူသည် တရားနည်းလမ်းအတိုင်း ကုစား၏ (သို့မဟုတ်) တောင်းပန် ဝန်ချ၏ ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ “တံ တေ မယံ ပဋိဂ္ဂဏှာမ” ဟူသည် သင်၏ ထိုအပြစ်ကို ငါတို့သည် သည်းခံပါ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဝုဒ္ဓိ ဟေသာ ဘိက္ခု အရိယဿ ဝိနယေ” ဟူသည် “ရဟန်း... ဤသို့ ပြုခြင်းသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဝိနည်းအဆုံးအမတော်၌ ကြီးပွားတိုးတက်ခြင်း မည်၏” ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုကြီးပွားခြင်းဟူသည် အဘယ်နည်း။ မိမိအပြစ်ကို အပြစ်ဟု သိမြင်၍ တရားနှင့်အညီ ကုစားကာ နောင်၌ စောင့်စည်းခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ပုဂ္ဂိုလ်ကို အခြေခံ၍ ဒေသနာကို ဟောကြားတော်မူလိုသဖြင့် “အကြင်သူသည် မိမိအပြစ်ကို အပြစ်ဟုမြင်၍ တရားနှင့်အညီ ကုစားပြီး နောင်၌ စောင့်စည်းအံ့...” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “ဖလတိ” ဟူသော ပုဒ်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ - အကယ်၍ မထေရ်မြတ်က သည်းမခံပါက ထိုပြစ်မှားသော ရဟန်း၏ ဦးခေါင်းသည် ထိုနေရာ၌ပင် ခုနစ်စိတ် ကွဲသွားပေလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားက ထိုသို့ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ “သစေ မံ သော” ဟူသည် အကယ်၍ ထိုပြစ်မှားသော ရဟန်းက “အကျွန်ုပ်အား သည်းခံတော်မူပါ” ဟု လျှောက်ထားပါက။ “ခမတု စ မေ သော” ဟူသည် “ထိုအရှင်သည်လည်း ငါ့အား သည်းခံတော်မူပါစေ” ဟူ၍ မထေရ်မြတ်ကလည်း ထိုရဟန်း၏ တောင်းပန်မှုကို ခံယူပြီးနောက် မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်မှောက်တော်၌ မိမိကလည်း ထိုရဟန်းအား ပြန်လည်၍ သည်းခံတောင်းပန်စေခဲ့သည် ဟု ဆိုလိုသည်။

2. Saupādisesasuttavaṇṇanā

၂. သဥပါဒိသေသသုတ်အဖွင့်

12. Dutiye saupādisesanti saupādānasesaṃ. Anupādisesanti upādānasesarahitaṃ niggahaṇaṃ. Mattaso kārīti pamāṇakārī na paripūrakārī. Na tāvāyaṃ, sāriputta, dhammapariyāyo paṭibhāsīti appaṭibhānaṃ nāma bhagavato natthi, na tāvāhaṃ imaṃ dhammapariyāyaṃ kathesinti ayaṃ panettha attho. Māyimaṃ dhammapariyāyaṃ sutvā pamādaṃ āhariṃsūti ‘‘mayaṃ kira catūhi apāyehi muttā’’ti upari arahattatthāya vīriyaṃ akarontā mā pamādaṃ āpajjiṃsu. Pañhādhippāyena bhāsitoti tayā pucchitapañhassa sabhāvena [Pg.265] kathitoti dasseti. Imesaṃ pana navannaṃ puggalānaṃ bhavesu chandarāgavinodanatthaṃ etameva atthuppattiṃ katvā – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, appamattakopi gūtho duggandho hoti, evameva kho khvāhaṃ, bhikkhave, appamattakampi bhavaṃ na vaṇṇemi antamaso accharāsaṅghātamattampī’’ti imaṃ suttaṃ (a. ni. 1.321) abhāsi. Na kevalañca etesaṃyeva navannaṃ puggalānaṃ gati nibaddhā, yesaṃ pana kulānaṃ tīṇi saraṇāni pañca sīlāni ekaṃ salākabhattaṃ ekaṃ pakkhiyabhattaṃ ekaṃ vassāvāsikaṃ ekā pokkharaṇī eko āvāso, evarūpāni nibaddhapuññāni atthi. Tesampi gati nibaddhā, sotāpannasadisāneva tāni kulāni.

၁၂. ဒုတိယသုတ်၌ “သဥပါဒိသေသံ” ဟူသည် ကြွင်းသော ဥပါဒါန် ရှိသောသူ (သို့မဟုတ် တရား) ကို ဆိုလိုသည်။ “အနုပါဒိသေသံ” ဟူသည် ကြွင်းသော ဥပါဒါန်မှ ကင်းလျက် ထွက်မြောက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “မတ္တသောကာရီ” ဟူသည် အတိုင်းအရှည်အားဖြင့်သာ ပြုလေ့ရှိပြီး အပြည့်အစုံ မပြုနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ “န တာဝါယံ သာရိပုတ္တ ဓမ္မပရိယာယော ပဋိဘာသိ” ဟူရာ၌ မြတ်စွာဘုရားအား တရားဒေသနာ မထင်ရှားခြင်း ဟူသည် မရှိပါ။ “ငါဘုရားသည် ထိုမျှလောက် ဤတရားဒေသနာကို မဟောကြားသေးပါ” ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ “မာ ဣမံ ဓမ္မပရိယာယံ သုတွာ ပမာဒံ အာဟရိံသု” ဟူသည် “ငါတို့သည် အပါယ်လေးပါးမှ လွတ်မြောက်ခဲ့ပြီ” ဟု နှလုံးသွင်းကာ အထက်မဂ်ဖိုလ် (အရဟတ္တဖိုလ်) ရရှိရန် လုံ့လမပြုဘဲ မေ့လျော့ခြင်းသို့ မရောက်စေလိုသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ “ပဥှာဓိပ္ပါယေန ဘာသိတော” ဟူသည် သင် မေးမြန်းအပ်သော ပြဿနာ၏ သဘောမှန်အတိုင်း ဟောကြားအပ်သည်ဟူသော အနက်ကို ပြသည်။ သို့သော် ဤကိုးယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဘဝတို့၌ တပ်မက်သော ရာဂကို ပယ်ဖျောက်ရန် ထိုအကြောင်းကိုပင် အခြေခံပြု၍ - “ရဟန်းတို့၊ မစင်သည် အနည်းငယ်မျှပင် ဖြစ်သော်လည်း မကောင်းသော အနံ့ရှိသကဲ့သို့၊ ငါဘုရားသည် အနည်းငယ်မျှသော ဘဝကိုမျှလည်းကောင်း၊ နောက်ဆုံး လက်ဖျစ်တတွက်မျှသော ကာလပတ်လုံး ဖြစ်သော ဘဝကိုသော်လည်းကောင်း မချီးမွမ်းပါ” ဟူသော ဤသုတ်ကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ဤကိုးယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သာလျှင် လားရာဂတိ မြဲသည်မဟုတ်၊ အကြင်အမျိုးတို့အား သရဏဂုံသုံးပါး၊ သီလငါးပါး၊ အမြဲလှူသော စားရေတံဆွမ်းတစ်ကြိမ်၊ ဝါဆိုသင်္ကန်းတစ်ကြိမ် (သို့မဟုတ် လစဉ် ဆွမ်း)၊ အများသုံး ရေကန်၊ ကျောင်း အစရှိသော ဤသို့သော အမြဲမပြတ် ပြုလုပ်အပ်သော ကောင်းမှုကုသိုလ် (နိဗဒ္ဓပုည) များ ရှိနေပါက ထိုအမျိုးတို့အားလည်း လားရာဂတိ မြဲ၏။ ထိုအမျိုးသားတို့သည် သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်များနှင့် အလားတူပင် ဖြစ်ကြသည်။

3. Koṭṭhikasuttavaṇṇanā

၃. ကောဋ္ဌိကသုတ်အဖွင့်

13. Tatiye diṭṭhadhammavedanīyanti imasmiṃ yevattabhāve vipaccanakakammaṃ. Samparāyavedanīyanti dutiye attabhāve vipaccanakakammaṃ. Sukhavedanīyanti sukhavedanājanakakammaṃ. Dukkhavedanīyanti dukkhavedanājanakakammaṃ. Paripakkavedanīyanti laddhavipākavāraṃ. Aparipakkavedanīyanti aladdhavipākavāraṃ. Bahuvedanīyanti bahuvipākadāyakaṃ. Appavedanīyanti na bahuvipākadāyakaṃ. Avedanīyanti vipākavedanāya adāyakaṃ. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

၁၃. တတိယသုတ်၌ “ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနိယံ” ဟူသည် ယခုမျက်မှောက်ဘဝ၌ပင် အကျိုးပေးတတ်သော ကံကို ဆိုလိုသည်။ “သမ္ပရာယဝေဒနီယံ” ဟူသည် ဒုတိယမြောက်ဘဝ (နောင်ဘဝ) ၌ အကျိုးပေးတတ်သော ကံကို ဆိုလိုသည်။ “သုခဝေဒနီယံ” ဟူသည် သုခဝေဒနာကို ဖြစ်စေတတ်သော ကံကို ဆိုလိုသည်။ “ဒုက္ခဝေဒနီယံ” ဟူသည် ဒုက္ခဝေဒနာကို ဖြစ်စေတတ်သော ကံကို ဆိုလိုသည်။ “ပရိပက္ကဝေဒနီယံ” ဟူသည် အကျိုးပေးခွင့် အလှည့်ရရှိပြီးသော ကံကို ဆိုလိုသည်။ “အပရိပက္ကဝေဒနီယံ” ဟူသည် အကျိုးပေးခွင့် အလှည့်မရသေးသော ကံကို ဆိုလိုသည်။ “ဗဟုဝေဒနီယံ” ဟူသည် များစွာသော အကျိုးကို ပေးတတ်သော ကံကို ဆိုလိုသည်။ “အပ္ပဝေဒနီယံ” ဟူသည် များစွာသော အကျိုးကို မပေးတတ်သော ကံကို ဆိုလိုသည်။ “အဝေဒနီယံ” ဟူသည် ဝိပါက်ဝေဒနာကို မပေးတတ်သော ကံကို ဆိုလိုသည်။ ဤသုတ်၌ ဝဋ်တရားနှင့် ဝဋ်မှ ကင်းရာတရား (နိဗ္ဗာန်) ကို ဟောကြားတော်မူသည်။

4. Samiddhisuttavaṇṇanā

၄. သမိဒ္ဓိသုတ်အဖွင့်

14. Catutthe samiddhīti attabhāvasamiddhatāya evaṃladdhanāmo therassa saddhivihārikatthero. Kimārammaṇāti kiṃpaccayā. Saṅkappavitakkāti saṅkappabhūtā vitakkā. Nāmarūpārammaṇāti nāmarūpapaccayā. Iminā cattāro arūpakkhandhā bhūtupādāyarūpañca vitakkānaṃ paccayoti dasseti. Kva nānattaṃ gacchantīti kasmiṃ ṭhāne nānāsabhāvataṃ vemattaṃ gacchanti. Dhātusūti rūpadhātuādīsu. Aññoyeva hi rūpavitakko, aññe saddavitakkādayoti. Phassasamudayāti sampayuttaphassapaccayā. Vedanāsamosaraṇāti tisso vedanā samosaraṇā. Ettakena kusalākusalamissakā kathitā. Samādhippamukhātiādayo pana apacayapakkhikāti veditabbā. Tattha pubbaṅgamaṭṭhena jeṭṭhakaṭṭhena vā samādhi pamukhaṃ etesanti samādhippamukhā. Jeṭṭhakakāraṇaṭṭhena sati adhipateyyā etesanti satādhipateyyā. Maggapaññā uttarā etesanti paññuttarā. Phalavimuttiṃ patvā sārappattā hontīti vimuttisārā. Ārammaṇavasena amataṃ nibbānaṃ ogāhitvā [Pg.266] tattha patiṭṭhitāti amatogadhā. Tena ca mā maññīti tena vissajjanena ‘‘ahaṃ aggasāvakena pucchite pañhe vissajjesi’’nti mā mānaṃ vā dappaṃ vā akāsi.

၁၄. စတုတ္ထသုတ်၌။ 'သမိဒ္ဓိ' ဟူသည်မှာ အတ္တဘော ပြည့်စုံသဖြင့် ဤသို့ 'သမိဒ္ဓ' ဟု အမည်ရသော အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်၏ အတူနေ တပည့်မထေရ် ဖြစ်သည်။ 'ကိမာရမ္မဏာ' ဟူသည်မှာ အဘယ်တရားလျှင် အကြောင်းရှိကုန်သနည်း ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ 'သင်္ကပ္ပဝိတက္ကာ' ဟူသည်မှာ ကြံစည်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝိတက်တို့ ဖြစ်သည်။ 'နာမရူပါရမ္မဏာ' ဟူသည်မှာ နာမ်ရုပ်လျှင် အကြောင်းရှိကုန်သော (နာမ်ရုပ်ကို အာရုံပြုကုန်သော) ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ ဤ 'နာမရူပါရမ္မဏာ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် နာမက္ခန္ဓာလေးပါးနှင့် ဘူတရုပ်၊ ဥပါဒါရုပ် တို့သည် ဝိတက်တို့၏ အကြောင်းဖြစ်ပုံကို ပြသတော်မူသည်။ 'ကွ နာနာတ္တံ ဂစ္ဆန္တိ' ဟူသည်မှာ အဘယ်နေရာ၌ အထူးထူးသော သဘောရှိသည်၏ အဖြစ် (ထူးခြားကွဲပြားမှု) သို့ ရောက်ကုန်သနည်း ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ 'ဓာတူသု' ဟူသည်မှာ ရူပဓာတ် အစရှိသည်တို့၌ ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ရူပဝိတက်သည် တစ်ပါးသာဖြစ်၍ သဒ္ဒဝိတက် အစရှိသည်တို့သည်လည်း တခြားစီသာ ဖြစ်ကုန်၏။ 'ဖဿသမုဒယာ' ဟူသည်မှာ ယှဉ်ဖက် (သမ္ပယုတ်) ဖဿလျှင် အကြောင်းရှိကုန်၏ ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ 'ဝေဒနာသမောသရဏာ' ဟူသည်မှာ ဝေဒနာသုံးပါးတို့သည် စည်းဝေးရာ ဖြစ်ကုန်၏ ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ ဤမျှသော ပါဌ်ဖြင့် ကုသိုလ် အကုသိုလ် ရောနှောနေသော ဝိတက်တို့ကို ဟောတော်မူ၏။ 'သမာဓိပ္ပမုခါ' အစရှိသော ပုဒ်တို့ကိုမူ ကိလေသာ ကင်းရာ (နိဗ္ဗာန်၏) အဖို့၌ ဖြစ်၏ ဟု သိအပ်ကုန်၏။ ထိုစကားရပ်၌ ထိုဝိတက်တို့အား ရှေ့သွားဖြစ်သော အနက်ကြောင့် သော်လည်းကောင်း၊ အကြီးအကဲဖြစ်သော အနက်ကြောင့် သော်လည်းကောင်း သမာဓိသည် အဦးရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'သမာဓိပ္ပမုခ' မည်ကုန်၏။ ထိုဝိတက်တို့အား အကြီးအကဲ ပြုခြင်းဟူသော အနက်ကြောင့် သတိသည် အကြီးအမှူးရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'သတာဓိပတေယျ' မည်ကုန်၏။ ထိုဝိတက်တို့အား လွန်ကဲသော မဂ်ပညာသည် ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'ပညုတ္တရ' မည်ကုန်၏။ ဖိုလ်တည်းဟူသော ဝိမုတ္တိသို့ ရောက်၍ အနှစ်သခင် ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဝိမုတ္တိသာရ' မည်ကုန်၏။ အာရုံ၏အစွမ်းဖြင့် သေခြင်းကင်းသော နိဗ္ဗာန်သို့ သက်ဝင်၍ ထိုနိဗ္ဗာန်၌ တည်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'အမတောဂဓ' မည်ကုန်၏။ 'တေန စ မာ မညိ' ဟူသည်မှာ ထိုသို့ ဖြေဆိုနိုင်ခြင်းဖြင့် "ငါသည် အဂ္ဂသာဝက မေးမြန်းသော ပြဿနာတို့ကို ဖြေဆိုနိုင်ခဲ့ပြီ" ဟု မာန်မူခြင်း သို့မဟုတ် ထောင်လွှားခြင်းကို မပြုပါလင့် ဟု ဆိုလိုသည်။

5-6. Gaṇḍasuttādivaṇṇanā

၅-၆. ဂဏ္ဍသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

15-16. Pañcame tīṇi cattāri vassāni vassagaṇā, aneke vassagaṇā uppannā assāti anekavassagaṇiko. Tassassūti tassa bhaveyyuṃ. Abhedanamukhānīti na kenaci bhinditvā katāni, kevalaṃ kammasamuṭṭhitāneva vaṇamukhāni. Jegucchiyaṃyevāti jigucchitabbameva paṭikūlameva. Cātumahābhūtikassāti catumahābhūtamayassa. odanakummāsūpacayassāti odanena ceva kummāsena ca upacitassa vaḍḍhitassa. Aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammassāti hutvā abhāvaṭṭhena aniccadhammassa, duggandhavighātatthāya tanuvilepanena ucchādanadhammassa, aṅgapaccaṅgābādhavinodanatthāya khuddakasambāhanena parimaddanadhammassa, daharakāle vā ūrūsu sayāpetvā gabbhavāsena dussaṇṭhitānaṃ tesaṃ tesaṃ aṅgapaccaṅgānaṃ saṇṭhānasampādanatthaṃ añchanapīḷanādivasena parimaddanadhammassa, evaṃ pariharitassāpi ca bhedanaviddhaṃsanadhammassa, bhijjanavikiraṇasabhāvassevāti attho. Ettha ca aniccapadena ceva bhedanaviddhaṃsanapadehi cassa atthaṅgamo kathito, sesehi samudayo. Nibbindathāti ukkaṇṭhatha pajahatha imaṃ kāyanti dasseti. Evamimasmiṃ sutte balavavipassanā kathitā. Chaṭṭhaṃ vuttanayameva. Saññāsīsena panettha ñāṇameva kathitaṃ.

၁၅-၁၆. ပဉ္စမသုတ်၌။ သုံးနှစ် သို့မဟုတ် လေးနှစ် စသဖြင့် များစွာသော နှစ်အရေအတွက်တို့သည် ထို (ခန္ဓာကိုယ်တည်းဟူသော) အိုင်းအမာအား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'အနေကဝဿဂဏိက' (များစွာသော နှစ်အရေအတွက်ရှိသော) မည်၏။ 'တဿဿု' ဟူသည်မှာ ထိုအိုင်းအမာအား ဖြစ်ကုန်ရာ၏ ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ 'အဘေဒနမုခါနိ' ဟူသည်မှာ တစ်စုံတစ်ဦးက ဖြတ်တောက် ခွဲစိတ်၍ ပြုလုပ်ထားခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ ကံကြောင့်သာ ဖြစ်ပေါ်လာသော အနာဝတို့ ဖြစ်ကုန်ရာ၏ ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ 'ဇေဂုစ္ဆိယေဝ' ဟူသည်မှာ စက်ဆုပ်ဖွယ်၊ ရွံရှာဖွယ် သက်သက်သာ ဖြစ်သည် ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ 'စာတုမဟာဘူତିကဿ' ဟူသည်မှာ မဟာဘုတ်လေးပါးဖြင့် ပြီးသော ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ 'ဩဒနကုမ္မာသူပစယဿ' ဟူသည်မှာ ထမင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မုယောမုန့်ဖြင့်လည်းကောင်း ကျွေးမွေး ကြီးပွားစေအပ်သော ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ 'အနစ္စုစ္ဆāဒနပရိမဒ္ဒနဘေဒနဝိဒ္ဓံသနဓမ္မဿ' ဟူသည်မှာ ဖြစ်ပြီးလျှင် ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသဖြင့် မမြဲသော သဘောရှိသော၊ မကောင်းသောအနံ့ကို ပယ်ဖျောက်ရန် နံ့သာပါးပါး လိမ်းကျံပေးရသော (ချေးပွတ်ပေးရသော) သဘောရှိသော၊ အင်္ဂါကြီးငယ်တို့၏ နာကျင်မှုကို ပြေပျောက်စေရန် အနည်းငယ် ဆုပ်နယ်ပေးရသော သဘောရှိသော၊ သို့မဟုတ် ငယ်ရွယ်စဉ်အခါက မိခင်၏ ပေါင်ပေါ်၌ အိပ်စက်စေလျက် ဝမ်းတွင်း၌ နေခဲ့ရသဖြင့် ပုံပန်းမကျသော အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းများ ပုံသဏ္ဌာန်မှန်ကန်စေရန် ဆွဲဆန့် နှိပ်နယ်ခြင်းဖြင့် ဆုပ်နယ်ပေးရသော သဘောရှိသော၊ ဤသို့ ပြုပြင် စောင့်ရှောက်ရသော်လည်း ကွဲပြို ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသော (ကွဲပျက်ခြင်း၊ ဖရိုဖရဲ ကြဲခြင်း သဘောရှိသည်သာ ဖြစ်သော) ဟူ၍ အနက်ရ၏။ ဤ ဩဒနကုမ္မာသူပစယဿ အစရှိသော ပုဒ်တို့တွင် 'အနိစ္စ' သဒ္ဒါဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'ဘေဒနဝိဒ္ဓံသန' ဟူသော ပုဒ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ထိုခန္ဓာကိုယ်၏ ပျက်စီးခြင်း (အတ္ထင်္ဂမ) ကို ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ထိုခန္ဓာ၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (သမုဒယ) ကို ဆိုအပ်၏။ 'နိဗ္ဗိန္ဒထ' ဟူသည်မှာ ဤခန္ဓာကိုယ်ကို ငြီးငွေ့ကြလော့၊ စွန့်ပယ်ကြလော့ ဟု ပြသခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ အားကြီးသော ဝိပဿနာကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ဆဋ္ဌသုတ်သည် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ သို့သော် ဤသုတ်၌မူ သညာကို အဓိကထား၍ ဝိပဿနာဉာဏ်ကိုသာ ဟောတော်မူအပ်၏။

7-8. Kulasuttādivaṇṇanā

၇-၈. ကုလသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

17-18. Sattame na manāpena paccuṭṭhentīti manavaḍḍhanena manaṃ allīyanākārena āsanā vuṭṭhāya paccuggamanaṃ na karonti. Na manāpena abhivādentīti na pañcapatiṭṭhitena vandanti. Asakkaccaṃ dentīti acittīkārena denti. No sakkaccanti sahatthā na denti. Na upanisīdanti dhammasavanāyāti ‘‘dhammaṃ suṇissāmā’’ti na samīpe nisīdanti. Na sussūsantīti ghaṭapiṭṭhe āsittaudakaṃ viya vivaṭṭetvā gacchati. Aṭṭhame veneyyajjhāsayavasena mettābhāvanaṃ pakkhipitvā navaṅgasamannāgatoti vuttaṃ.

၁၇-၁၈. သတ္တမသုတ်၌။ 'န မနာပေန ပစ္စုဋ္ဌေန္တိ' ဟူသည်မှာ စိတ်ကြည်နူးဖွယ်၊ စိတ်ဝင်စားဖွယ် အခြင်းအရာဖြင့် နေရာမှထ၍ ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်းကို မပြုကြကုန် ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ 'န မနာပေန အဘိဝါဒေန္တိ' ဟူသည်မှာ ငါးပါးသော ထိခြင်းဖြင့် အရိုအသေ ရှိမခိုးကြကုန် ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ 'အသက္ကစ္စံ ဒေန္တိ' ဟူသည်မှာ စိတ်ပါလက်ပါ မရှိဘဲ လှူဒါန်းကြကုန်၏ ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ 'နော သက္ကစ္စံ' ဟူသည်မှာ မိမိလက်ဖြင့် ကိုယ်တိုင် မပေးလှူကြကုန်။ 'န ဥပနိသီဒန္တိ ဓမ္မသဝနာယ' ဟူသည်မှာ 'တရားနာယူကြအံ့' ဟု နှလုံးသွင်းကာ အနီးအပါး၌ မထိုင်ကြကုန် ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ 'န သုဿုသန္တိ' ဟူသည်မှာ အိုး၏ အပြင်ဘက်၌ သွန်းလောင်းအပ်သော ရေသည် လိမ့်ဆင်းသွားသကဲ့သို့ (တရားစကားသည် စိတ်ထဲသို့ မဝင်ဘဲ) လိမ့်ဆင်းပျောက်ကွယ်သွား၏။ အဋ္ဌမသုတ်၌ ဝေနေယျတို့၏ အလိုဆန္ဒအစွမ်းဖြင့် မေတ္တာဘာဝနာကို ထည့်သွင်း၍ 'နဝင်္ဂသမန္နာဂတ' (အင်္ဂါကိုးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော) ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။

9. Devatāsuttavaṇṇanā

၉. ဒေဝတာသုတ်၏ အဖွင့်။

19. Navame [Pg.267] vippaṭisāriniyoti vippaṭisāritaṃ maṅkubhāvaṃ āpajjimha. Hīnaṃ kāyanti uparidevalokaṃ upādāya heṭṭhimo hīnoti vuccati. No ca kho yathāsatti yathābalaṃ saṃvibhajimhāti attano sattiyā ca balassa ca anurūpena sīlavantānaṃ saṃvibhāgaṃ katvā na bhuñjimhā.

၁၉. နဝမသုတ်၌။ 'ဝိပ္ပဋိသာရိနိယော' ဟူသည်မှာ နှလုံးမသာယာခြင်း၊ မျက်နှာမကောင်းခြင်း သို့ ရောက်ကြကုန်၏ ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ 'ဟီနံ ကာယံ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ အထက်နတ်ပြည်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အောက်နတ်ပြည်ကို 'ဟီန' (ညံ့ဖျင်းသော ဘုံ) ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ 'နော စ ခေါ ယထာသတ္တိ ယထာဗလံ သံဝိဘဇိမှာ' ဟူသည်မှာ မိမိတို့၏ စွမ်းအားနှင့် အင်အားရှိသမျှ သီလရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား အလှူဒါနကို ဝေဖန်ပေးကမ်းခြင်း မပြုခဲ့ကြကုန် ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။

10. Velāmasuttavaṇṇanā

၁၀. ဝေလာမသုတ်၏ အဖွင့်။

20. Dasame api nu te, gahapati, kule dānaṃ dīyatīti nayidaṃ bhagavā bhikkhusaṅghassa dānaṃ sandhāya pucchati. Seṭṭhissa hi ghare bhikkhusaṅghassa niccaṃ paṇītadānaṃ dīyati, na taṃ satthā na jānāti. Lokiyamahājanassa pana diyyamānadānaṃ atthi, taṃ lūkhaṃ hoti, seṭṭhissa cittaṃ na pīṇeti. Taṃ pucchāmīti pucchati. Kaṇājakanti sakuṇḍakabhattaṃ, sakuṇḍakehipi kaṇikataṇḍuleheva pakkaṃ. Biḷaṅgadutiyanti kañjiyadutiyaṃ. Asakkaccaṃ detīti asakkaritvā deti. Acittīkatvāti acittīkārena dakkhiṇeyya agāravena deti. Asahatthā detīti sahatthena adatvā parahatthena deti, āṇattimattameva karotīti attho. Apaviddhaṃ detīti na nirantaraṃ deti, saṃvaccharikaṃ soṇḍabali viya hoti. Anāgamanadiṭṭhiko detīti na kammañca phalañca saddahitvā deti.

၂၀. ဒသမသုတ်၌။ 'အပိနု တေ ဂဟပတိ ကုလေ ဒါနံ ဒိယျတိ' (သူဌေး... သင့်အိမ်၌ အလှူဒါနကို ပေးလှူပါသလော) ဟူသော ဤစကားကို မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းသံဃာအား ပေးလှူသော အလှူဒါနကို ရည်ရွယ်၍ မေးတော်မူသည်မဟုတ်။ စင်စစ်သော်ကား အနာထပိဏ်သူဌေး၏ အိမ်၌ ရဟန်းသံဃာအား အမြဲမပြတ် မွန်မြတ်သော အလှူကို ပေးလှူလျက်ရှိရာ ထိုအလှူကို မြတ်စွာဘုရား မသိတော်မူသည်မဟုတ်၊ သိတော်မူသည်သာ ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် လောကီလူအပေါင်းတို့အား ပေးလှူအပ်သော အလှူဒါနသည်လည်း ရှိသေး၏၊ ထိုဒါနသည် ကြမ်းတမ်း ခေါင်းပါးသဖြင့် သူဌေး၏စိတ်ကို မရွှင်လန်းစေနိုင်။ ထိုအလှူဒါနကို မေးမြန်းလိုသဖြင့် မေးတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ 'ကဏာဇကံ' ဟူသည်မှာ ဆန်ကွဲနှင့်တကွ ချက်အပ်သော (ဆန်ကွဲမရှိသော်လည်း ဆန်မှုန့်ညက်တို့ဖြင့်သာ) ချက်အပ်သော ထမင်းညံ့ ဖြစ်သည်။ 'ဗိလင်္ဂဒုတိယံ' ဟူသည်မှာ ပအုံးရည် (ပုန်းရည်) ဟင်းလျှင် နှစ်ခုမြောက်ရှိသော ထမင်း ဖြစ်သည်။ 'အသက္ကစ္စံ ဒေတိ' ဟူသည်မှာ ရိုသေမှုမရှိဘဲ လှူဒါန်း၏။ 'အစိတ္တီကတွာ' ဟူသည်မှာ စိတ်မပါဘဲ (အလေးအမြတ်မပြုဘဲ) အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်တို့အပေါ် မရိုမသေသဖြင့် လှူဒါန်း၏။ 'အသဟတ္ထာ ဒေတိ' ဟူသည်မှာ မိမိလက်ဖြင့် ကိုယ်တိုင်မလှူဘဲ သူတပါးလက်ဖြင့် လှူစေ၏၊ စေခိုင်းရုံမျှသာ ပြုလုပ်၏ ဟု အနက်ရ၏။ 'အပဝိဒ္ဓံ ဒေတိ' ဟူသည်မှာ မပြတ်မလပ် မလှူဘဲ နှစ်စဉ်ပြုလုပ်၍ သေသောက်ကြူးတို့၏ နတ်ဗလိပူဇော်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ 'အနာဂမနဒိဋ္ဌိကော ဒေတိ' ဟူသည်မှာ ကံနှင့် ကံ၏အကျိုးကို မယုံကြည်ဘဲ လှူဒါန်းခြင်း ဖြစ်သည်။

Yattha yatthāti tīsu kulasampadāsu yasmiṃ yasmiṃ kule. Na uḷārāya bhattabhogāyātiādīsu nānaggarasasugandhasālibhojane upanīte cittaṃ na namati, ‘‘harathetaṃ rogavaḍḍhana’’nti vatvā yena vā tena vā ḍākena saddhiṃ sakuṇḍakabhattaṃ amataṃ viya sampiyāyamāno bhuñjati. Kāsikādīsu varavatthesu upanītesu ‘‘harathetāni nivāsentassa paṭicchādetumpi na sakkonti, gattesupi na saṇṭhahantī’’ti vatvā nāḷikerasāṭakamūlatacasadisāni pana thūlavatthāni ‘‘imāni nivāsento nivatthabhāvampi jānāti, paṭicchādetabbampi paṭicchādentī’’ti sampiyāyamāno nivāseti. Hatthiyānaassayānarathayānasuvaṇṇasivikādīsu upanītesu ‘‘harathetāni calācalāni, na sakkā ettha nisīditu’’nti vatvā jajjararathake upanīte ‘‘ayaṃ niccalo, ettha sukhaṃ nisīditu’’nti taṃ sādiyati. Na uḷāresu pañcasu kāmaguṇesūti alaṅkatapaṭiyattā rūpavatiyo itthiyo [Pg.268] disvā ‘‘yakkhiniyo maññe, etā khāditukāmā, kiṃ etāhī’’ti yathāphāsukeneva vītināmeti. Na sussūsantīti sotuṃ na icchanti, na saddahantīti attho. Na sotaṃ odahantīti kathitassa savanatthaṃ na sotapasādaṃ odahanti. Sakkaccantiādīni vuttavipariyāyena veditabbāni.

“Yattha yatthā” ဟူသည် သုံးပါးသော အမျိုးပြည့်စုံခြင်းတို့တွင် အကြင်အကြင်သော အမျိုး၌ ဟူလို။ “Na uḷārāya bhattabhogāya” အစရှိသော စကားရပ်၌ အထူးထူးသော မွန်မြတ်သော အရသာနှင့် ကောင်းသော အနံ့ရှိသော သလေးထမင်းတည်းဟူသော ဘောဇဉ်ကို ဆောင်ယူလာသောအခါ စိတ်သည် ညွတ်ကိုင်းခြင်း မရှိဘဲ “ဤထမင်းသည် ရောဂါကို တိုးပွားစေတတ်၏၊ ၎င်းကို ဖယ်ရှားကြလော့” ဟု ဆိုကာ ရသမျှသော ဟင်းရွက်ပြုတ်နှင့်အတူ ဆန်ကွဲဖြင့် ချက်ထားသော မနူးနပ်သော ထမင်းကို အမြိုက်သုဓာဘုတ်ကဲ့သို့ အလွန်နှစ်သက်မြတ်နိုးစွာ စားတတ်၏။ ကာသိတိုင်းဖြစ် အစရှိသော မြတ်သော အဝတ်ပုဆိုးတို့ကို ဆောင်ယူလာသောအခါတွင်လည်း “ဤအဝတ်ပုဆိုးတို့သည် ဝတ်ရုံသောသူအား ဖုံးလွှမ်းခြင်းငှာလည်း မစွမ်းနိုင်ကြ၊ ကိုယ်၌လည်း ကပ်ငြိတည်တံ့ခြင်း မရှိကြကုန်၊ ၎င်းတို့ကို ဖယ်ရှားကြလော့” ဟု ဆိုပြီးလျှင် အုန်းဆံဖြင့် ပြုလုပ်သော အဝတ်၊ သစ်ခေါက်နှင့်တူသော ရုန့်ကြမ်းသော အဝတ်တို့ကို “ဤအဝတ်တို့ကို ဝတ်ရုံသူသည် ဝတ်ဆင်ထားကြောင်းကိုလည်း သိနိုင်၏၊ ဖုံးကွယ်အပ်သော အင်္ဂါကြီးငယ်တို့ကိုလည်း ဖုံးကွယ်နိုင်၏” ဟု အလွန်နှစ်သက်မြတ်နိုးစွာ ဝတ်ရုံတတ်၏။ ဆင်ယာဉ်၊ မြင်းယာဉ်၊ ရထားယာဉ်၊ ရွှေထမ်းစင် အစရှိသည်တို့ကို ဆောင်ယူလာသောအခါတွင်လည်း “ဤယာဉ်တို့သည် တုန်လှုပ်တတ်ကုန်၏၊ ဤယာဉ်တို့၌ ထိုင်ခြင်းငှာ မသင့်တော်ပေ၊ ၎င်းတို့ကို ဖယ်ရှားကြလော့” ဟု ဆိုကာ ရထားအိုကို ဆောင်ယူလာသောအခါ “ဤရထားသည် ငြိမ်သက်လှ၏၊ ဤရထားပေါ်၌ ထိုင်ရသည်မှာ သက်သာချမ်းသာရှိ၏” ဟု ထိုရထားအိုကိုသာ သာယာနှစ်သက်၏။ “Na uḷāresu pañcasu kāmaguṇesu” ဟူသည် တန်ဆာဆင်အပ်သော အဆင်းလှသော မိန်းမတို့ကို မြင်ရသော် “ဤမိန်းမတို့သည် ဘီလူးမများ ဖြစ်လိမ့်မည်၊ ငါတို့ကို စားလိုကြကုန်၏၊ ဤမိန်းမတို့ဖြင့် ငါတို့၌ အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း” ဟု ဆင်ခြင်ကာ မိမိနှင့် သင့်လျော်သော ကာမဂုဏ်ဖြင့်သာ အချိန်ကို ကုန်လွန်စေ၏။ “Na sussūsanti” ဟူသည် တရားစကားကို နာယူရန် အလိုမရှိကြကုန်၊ မယုံကြည်ကြကုန်ဟု အနက်ရ၏။ “Na sotaṃ odahanti” ဟူသည် ပြောကြားအပ်သော စကားကို နာယူရန် သောတပသာဒ (နား) ကို မစိုက်ကြကုန်။ “Sakkacca” အစရှိသည်တို့ကိုလည်း ဖော်ပြပါ အပြုအမူတို့၏ ပြောင်းပြန်အနက်အားဖြင့် သိအပ်ကုန်၏။

Velāmoti jātigottarūpabhogasaddhāpaññādīhi mariyādavelaṃ atikkantehi uḷārehi guṇehi samannāgatattā evaṃladdhanāmo. So evarūpaṃ dānaṃ adāsi mahādānanti ettha ayaṃ anupubbīkathā – so kira atīte bārāṇasiyaṃ purohitagehe paṭisandhiṃ gaṇhi, velāmakumārotissa nāmaṃ akaṃsu. So soḷasavassakāle bārāṇasirājakumārena saddhiṃ sippuggahaṇatthaṃ takkasilaṃ agamāsi. Te ubhopi disāpāmokkhassa ācariyassa santike sippaṃ paṭṭhapayiṃsu. Yathā ca te, evaṃ aññepi jambudīpe caturāsītisahassarājakumārā. Bodhisatto attanā gahitaṭṭhāne piṭṭhiācariyo hutvā caturāsīti rājakumārasahassāni sikkhāpeti, sayampi soḷasavassehi gahetabbasippaṃ tīhi vassehi uggaṇhi. Ācariyo ‘‘velāmakumārassa sippaṃ paguṇa’’nti ñatvā, ‘‘tātā, velāmo mayā ñātaṃ sabbaṃ jānāti, tumhe sabbepi samaggā gantvā etassa santike sippaṃ uggaṇhathā’’ti caturāsīti kumārasahassāni bodhisattassa niyyādesi.

“Velāmo” ဟူသည်ကား အမျိုးအနွယ်၊ အဆင်း၊ စည်းစိမ်၊ သဒ္ဓါ၊ ပညာ အစရှိသော အပိုင်းအခြားကို လွန်မြောက်၍ မွန်မြတ်သော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် ဤသို့ ဝေလာမဟု အမည်ရသူ ဖြစ်၏။ “So evarūpaṃ dānaṃ adāsi mahādānaṃ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်သော စကားရပ်မှာ ဤသို့ ဖြစ်၏။ ရှေးလွန်လေပြီးသောအခါက ဗာရာဏသီပြည်ရှိ ပုရောဟိတ်အိမ်၌ ထိုသူသည် ပဋိသန္ဓေတည်နေ၍ ဝေလာမကုမာရဟု အမည်မှည့်ခေါ်ကြကုန်၏။ သူသည် အသက် တစ်ဆယ့်ခြောက်နှစ် အရွယ်တွင် ဗာရာဏသီမင်းသားနှင့်အတူ အတတ်ပညာသင်ယူရန် တက္ကသိုလ်ပြည်သို့ သွားခဲ့၏။ ထိုနှစ်ဦးလုံးပင် ဒိသာပါမောက္ခဆရာကြီးထံ၌ အတတ်ပညာ သင်ယူကြကုန်၏။ ထိုနည်းတူစွာ ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌ ရှိကြကုန်သော အခြားသော ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော မင်းသားတို့သည်လည်း အတတ်ပညာကို သင်ယူကြကုန်၏။ ဘုရားလောင်းသည် မိမိသင်ယူပြီးသော ဘာသာရပ်တို့၌ ဆရာကြီး၏ လက်ထောက်ဆရာ ဖြစ်လာပြီး ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော မင်းသားတို့ကို သင်ကြားပြသပေး၏။ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း ၁၆ နှစ်ပတ်လုံး သင်ယူရမည့် အတတ်ပညာကို ၃ နှစ်ဖြင့်ပင် အပြီးတိုင် သင်ယူတတ်မြောက်ခဲ့၏။ ဆရာကြီးသည် “ဝေလာမလုလင်သည် အတတ်ပညာ၌ လေ့လာတတ်မြောက်ပြီ” ဟု သိသဖြင့် “ချစ်သားတို့... ဝေလာမသည် ငါသိသမျှ အလုံးစုံကို သိ၏။ သင်တို့အားလုံး ညီညီညွတ်ညွတ်ဖြင့် ၎င်းထံသို့ သွားရောက်ကာ အတတ်ပညာကို သင်ယူကြကုန်လော့” ဟု ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော မင်းသားတို့ကို ဘုရားလောင်းအား အပ်နှင်းလေ၏။

Bodhisatto ācariyaṃ vanditvā caturāsīti kumārasahassaparivāro nikkhamitvā ekaṃ āsannanagaraṃ patvā nagarasāmikaṃ rājakumāraṃ uggaṇhāpetvā tassa sippe paguṇe jāte taṃ tattheva nivattesi. Etenupāyena caturāsīti nagarasahassāni gantvā caturāsītiyā rājakumārānaṃ sippaṃ paguṇaṃ kāretvā tasmiṃ tasmiṃ nagare taṃ taṃ nivattetvā bārāṇasirājakumāraṃ ādāya bārāṇasiṃ paccāgañchi. Manussā kumāraṃ pariyositasippaṃ rajje abhisiñciṃsu, velāmassa purohitaṭṭhānaṃ adaṃsu. Tepi caturāsītisahassarājakumārā sakesu sakesu rajjesu abhisekaṃ patvā anusaṃvaccharaṃ bārāṇasirañño upaṭṭhānaṃ āgacchanti. Te rājānaṃ disvā velāmassa santikaṃ gantvā, ‘‘ācariya, amhe rajjesu patiṭṭhitā, vadeyyātha yenattho’’ti vatvā gacchanti. Tesaṃ gamanāgamanakāle sakaṭasandamānikagāvigoṇakukkuṭasūkarādayo gaṇhantānaṃ janapado ativiya [Pg.269] upadduto hoti, mahājano sannipatitvā rājaṅgaṇe kandati.

ဘုရားလောင်းသည် ဆရာကြီးကို ရှိခိုး၍ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော မင်းသားအခြံအရံနှင့်တကွ ထွက်ခွာခဲ့ပြီးလျှင် အနီးရှိ မြို့တစ်မြို့သို့ ရောက်၍ မြို့အရှင်ဖြစ်သော မင်းသားကို အတတ်ပညာ သင်ကြားပေးကာ ၎င်းတတ်မြောက်သောအခါ ထိုမြို့၌ပင် ထိုမင်းသားကို ပြန်လည်ထားရစ်ခဲ့၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော မြို့များသို့ သွားရောက်ကာ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော မင်းသားတို့ကို အတတ်ပညာ လေ့လာတတ်မြောက်စေ၍ ထိုထိုမြို့တို့၌ ထိုထိုမင်းသားတို့ကို ထားရစ်ပြီးနောက် ဗာရာဏသီမင်းသားကို ခေါ်ဆောင်လျက် ဗာရာဏသီပြည်သို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိလာ၏။ ပြည်သူလူထုသည် အတတ်ပညာသင်ယူပြီးမြောက်သော မင်းသားကို မင်းအဖြစ် ဘိသိက်သွန်းမြှောက်ကြကုန်၏။ ဝေလာမအားလည်း ပုရောဟိတ်ရာထူးကို ပေးကြကုန်၏။ ထိုရှစ်သောင်းလေးထောင်သော မင်းတို့သည်လည်း မိမိတို့၏ တိုင်းပြည်အသီးသီး၌ ဘိသိက်ခံယူ၍ မင်းအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိကြပြီးလျှင် နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း ဗာရာဏသီမင်းကြီးထံ ခစားရန် လာကြကုန်၏။ ထိုမင်းတို့သည် မင်းကြီးကို ဖူးမြော်ပြီးနောက် ဝေလာမပုရောဟိတ်ထံသို့ သွား၍ “ဆရာကြီး... ကျွန်ုပ်တို့သည် တိုင်းပြည်အသီးသီး၌ မင်းအဖြစ် တည်ကြပါပြီ။ အဘယ်အရာဖြင့် အလိုရှိပါသနည်း၊ ထိုအရာကို မိန့်တော်မူပါ” ဟု လျှောက်ထားပြီးမှ ပြန်ကြကုန်၏။ ၎င်းတို့ သွားလာသောအခါ၌ လှည်း၊ ထမ်းစင်၊ နွားမ၊ နွားလား၊ ကြက်၊ ဝက် စသည်တို့ကို ဖမ်းယူကြသဖြင့် တိုင်းသူပြည်သားတို့၏ ဇနပုဒ်သည် အလွန်ပင် နှိပ်စက်ဖျက်ဆီးခြင်း ခံရ၏။ လူအများလည်း စည်းဝေးကာ မင်းရင်ပြင်၌ ငိုကြွေးမြည်တမ်းကြကုန်၏။

Rājā velāmaṃ pakkositvā, ‘‘ācariya, upadduto janapado, rājāno gamanāgamanakāle mahāvilopaṃ karonti, manussā sandhāretuṃ na sakkonti, janapadapīḷāya upasamaṃ ekaṃ upāyaṃ karothā’’ti. Sādhu mahārāja, upāyaṃ karissāmi, tumhākaṃ yattakena janapadena attho, taṃ paricchinditvā gaṇhathāti. Rājā tathā akāsi. Velāmo caturāsītiyā rājasahassānaṃ janapade vicāretvā cakkanābhiyaṃ are viya rañño janapadasmiṃ oropesi. Tato paṭṭhāya te rājāno āgacchantāpi gacchantāpi attano attano janapadeneva sañcaranti, amhākaṃ janapadoti vilopaṃ na karonti. Rājagāravena rañño janapadampi na pīḷenti. Janapadā sannisinnā nissaddā niravā ahesuṃ. Sabbe rājāno haṭṭhatuṭṭhā ‘‘yena vo, ācariya, attho, taṃ amhākaṃ vadethā’’ti pavārayiṃsu.

မင်းကြီးသည် ဝေလာမကို ခေါ်ယူပြီး “ဆရာကြီး... ဇနပုဒ်သည် နှိပ်စက်ခံနေရပါပြီ။ မင်းတို့သည် သွားလာသောအခါ၌ ကြီးစွာသော ဖျက်ဆီးခြင်းကို ပြုကြသဖြင့် ပြည်သူတို့သည် သည်းမခံနိုင်ကြပါ။ ဇနပုဒ် နှိပ်စက်ခံရခြင်း ငြိမ်းအေးစေရန် နည်းလမ်းတစ်ခုကို ပြုလုပ်ပေးတော်မူပါ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “မြတ်သောမင်းကြီး... ကောင်းပါပြီ။ နည်းလမ်းကို ပြုပါအံ့။ အရှင်မင်းကြီးတို့အား အဘယ်မျှလောက်သော ဇနပုဒ်ဖြင့် အလိုရှိပါသနည်း၊ ထိုဇနပုဒ်ကို ပိုင်းခြား၍ ယူတော်မူပါ” ဟု လျှောက်၏။ မင်းကြီးသည်လည်း လျှောက်ထားသည့်အတိုင်း ပြုလုပ်၏။ ဝေလာမသည် ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော မင်းတို့၏ ဇနပုဒ်ကို စီရင်ခွဲခြား၍ လှည်းဘီးအကွပ်၌ အကန့်များ ထားသကဲ့သို့ ဗာရာဏသီမင်းကြီး၏ ဇနပုဒ်ကိုလည်း (အလယ်၌) ထားရှိလေ၏။ ထိုအခါမှစ၍ ထိုမင်းတို့သည် လာကြသော်လည်းကောင်း၊ သွားကြသော်လည်းကောင်း မိမိတို့၏ ဇနပုဒ်ဖြင့်သာ သွားလာကြကုန်၏။ “ဤသည်ကား ငါတို့၏ ဇနပုဒ်တည်း” ဟု ဆိုကာ လုယက်ဖျက်ဆီးခြင်းကို မပြုကြတော့ပေ။ ဗာရာဏသီမင်းကြီးအား ရိုသေသောအားဖြင့် မင်းကြီး၏ ဇနပုဒ်ကိုလည်း မနှိပ်စက်ကြကုန်။ ဇနပုဒ်တို့သည် ကောင်းစွာ တည်ငြိမ်၍ ဆူညံသံကင်းလျက် ငိုကြွေးမြည်တမ်းခြင်းမှ ကင်းဝေးကြကုန်၏။ မင်းအပေါင်းတို့သည်လည်း ရွှင်လန်းဝမ်းမြောက်ကြသဖြင့် “ဆရာကြီး... အရှင်အလိုရှိရာကို ကျွန်ုပ်တို့အား မိန့်တော်မူပါ” ဟု ဖိတ်မန်ကြကုန်၏။

Velāmo sīsaṃnhāto attano antonivesane sattaratanaparipūrānaṃ gabbhānaṃ dvārāni vivarāpetvā yāva sattamā kulaparivaṭṭā ṭhapitaṃ dhanaṃ oloketvā āyavayaṃ upadhāretvā ‘‘mayā sakalajambudīpaṃ khobhentena dānaṃ dātuṃ vaṭṭatī’’ti rañño ārocetvā gaṅgātīre dvādasayojanikā uddhanapantiyo kāretvā tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne sappimadhuphāṇitatelatilataṇḍulādīnaṃ ṭhapanatthāya mahākoṭṭhāgārāni patiṭṭhāpetvā ‘‘ekekasmiṃ ṭhāne ettakā ettakā janā saṃvidahatha, yaṃkiñci manussānaṃ laddhabbaṃ nāma atthi, tato ekasmimpi asati mayhaṃ āroceyyāthā’’ti manusse saṃvidhāya ‘‘asukadivasato paṭṭhāya velāmabrāhmaṇassa dānaṃ bhuñjantū’’ti nagare bheriṃ carāpetvā ‘‘dānaggaṃ pariniṭṭhita’’nti dānayuttehi ārocite sahassagghanakaṃ vatthaṃ nivāsetvā pañcasatagghanakaṃ ekaṃsaṃ katvā sabbālaṅkārabhūsito dānavīmaṃsanatthāya phalikavaṇṇassa udakassa suvaṇṇabhiṅgāraṃ pūretvā ‘‘imasmiṃ loke sace imaṃ dānaṃ paṭiggahetuṃ yuttarūpā dakkhiṇeyyapuggalā atthi, idaṃ udakaṃ nikkhamitvā pathaviṃ gaṇhātu. Sace natthi, evameva tiṭṭhatū’’ti saccakiriyaṃ katvā bhiṅgāraṃ adhomukhaṃ akāsi. Udakaṃ dhamakaraṇena gahitaṃ viya ahosi. Bodhisatto ‘‘suñño vata, bho, jambudīpo, ekapuggalopi dakkhiṇaṃ paṭiggahetuṃ yuttarūpo natthī’’ti vippaṭisāraṃ akatvā ‘‘sace dāyakassa [Pg.270] vasenāyaṃ dakkhiṇā visujjhissati, udakaṃ nikkhamitvā pathaviṃ gaṇhātū’’ti cintesi. Phalikavaṇṇasadisaṃ udakaṃ nikkhamitvā pathaviṃ gaṇhi. ‘‘Idāni dānaṃ dassāmī’’ti dānaggaṃ patvā dānaṃ oloketvā yāguvelāya yāguṃ, khajjakavelāya khajjakaṃ, bhojanavelāya bhojanaṃ dāpesi. Eteneva nīhārena divase divase dānaṃ dīyati.

ဝေလာမပုဏ္ဏားသည် ဦးခေါင်းနှင့်တကွ ရေချိုးပြီးနောက် မိမိ၏အိမ်တွင်း၌ ရတနာခုနစ်ပါးဖြင့် ပြည့်နှက်နေသော တိုက်ခန်းတို့၏ တံခါးများကို ဖွင့်စေ၍ ခုနစ်ဆက်တိုင်အောင် သိုမှီးထားသော ဥစ္စာပစ္စည်းများကို ကြည့်ရှုကာ ဝင်ငွေထွက်ငွေ (သို့မဟုတ်) ကုန်ခြင်း ပျက်ခြင်းကို စုံစမ်းဆင်ခြင်၍ 'ငါသည် အလုံးစုံသော ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းကို လှုပ်ခတ်စေလျက် အလှူကို ပေးလှူရန် သင့်တော်ပေသည်' ဟု နှလုံးသွင်းကာ မင်းကြီးအား လျှောက်တင်စေပြီးလျှင် ဂင်္ဂါမြစ်နား၌ တစ်ဆယ့်နှစ်ယူဇနာရှိသော မီးဖိုတန်း (ခုံလောက်အစဉ်) တို့ကို ပြုလုပ်စေ၍ ထိုထိုအရပ်၌ ထောပတ်၊ ပျားရည်၊ တင်လဲ၊ ဆီ၊ နှမ်း၊ ဆန် အစရှိသည်တို့ကို သိုလှောင်ထားရန် ကျီကြကြီးများကို တည်ဆောက်စေခဲ့သည်။ ထို့နောက် 'တစ်ခုတစ်ခုသော အရပ်၌ ဤမျှ ဤမျှသော လူတို့သည် စီမံကြကုန်လော့၊ လူတို့ ရရှိအပ်သော ဝတ္ထုပစ္စည်း တစ်စုံတစ်ခုသည် ရှိ၏၊ ထိုအထဲမှ တစ်ခုသော ဝတ္ထုမျှပင် မရှိလျှင် ငါ့အား လာရောက် ပြောကြားကြကုန်' ဟု တာဝန်ခံ လူတို့အား စီမံခန့်ခွဲပြီးလျှင် 'ဤမည်သော နေ့မှစ၍ ဝေလာမပုဏ္ဏား၏ အလှူကို စားသုံးကြပါကုန်' ဟု မြို့တွင်း၌ စည်လည်စေခဲ့သည်။ အလှူ၌ စီမံပေးကြသော သူတို့က 'အလှူတင်းကုပ် ပြီးစီးပါပြီ' ဟု လျှောက်တင်ကြသောအခါ တန်ဖိုးတစ်ထောင်ထိုက်သော အဝတ်ကို ဝတ်ဆင်၍၊ တန်ဖိုးငါးရာထိုက်သော အဝတ်ကို ပခုံးတစ်ဖက်၌ တင်ကာ၊ ခပ်သိမ်းသော တန်ဆာတို့ဖြင့် ဆင်ယင်ပြီးလျှင် အလှူကို စမ်းသပ်စုံစမ်းရန်အတွက် ဖလ်အဆင်းနှင့်တူသော ရေဖြင့် ရွှေကရားကို ပြည့်စေလျက် 'ဤလောက၌ ငါ၏ ဤအလှူကို အလှူခံရန် ထိုက်တန်သော အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်များ အကယ်၍ ရှိကြပါမူ ဤရေသည် ကရားမှ ထွက်၍ မြေသို့ သက်ပါစေသား။ အကယ်၍ မရှိကြပါမူ ဤအတိုင်းသာ တည်ရှိပါစေသား' ဟု သစ္စာပြု၍ ကရားကို အောက်သို့ မှောက်ချလိုက်၏။ ထိုအခါ ရေသည် ဓမ္မကရိုဏ် (ရေစစ်) ဖြင့် ဆွဲကိုင်ထားသကဲ့သို့ ဖြစ်နေ၏။ ဘုရားလောင်းသည် 'အချင်းတို့... ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းသည် ဆိတ်သုဉ်းလေစွတကား၊ ငါ၏ အလှူကို ခံယူရန် ထိုက်တန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးတစ်ယောက်မျှ မရှိပါတကား' ဟု နှလုံးမသာမယာ မဖြစ်ဘဲ 'ပေးလှူသူ၏ အစွမ်းဖြင့် ဤအလှူသည် အကယ်၍ စင်ကြယ်ပါမူ ဤရေသည် ထွက်၍ မြေသို့ သက်ပါစေသား' ဟု ကြံစည် ဆင်ခြင်လိုက်၏။ ထိုအခါ ဖလ်အဆင်းနှင့်တူသော ရေသည် ထွက်၍ မြေသို့ သက်လေ၏။ 'ယခုအခါ ငါ အလှူပေးတော့အံ့' ဟု အလှူတင်းကုပ်သို့ ရောက်ရှိကာ အလှူဝတ္ထုကို ကြည့်ရှု၍ ယာဂုသောက်ချိန်၌ ယာဂုကိုလည်းကောင်း၊ ခဲဖွယ်စားချိန်၌ ခဲဖွယ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဘောဇဉ်စားချိန်၌ ဘောဇဉ်ကိုလည်းကောင်း ပေးလှူစေ၏။ ဤနည်းလမ်းအတိုင်း နေ့စဉ်နှင့်အမျှ အလှူကို ပေးလှူလေ၏။

Tasmiṃ kho pana dānagge ‘‘idaṃ nāma atthi, idaṃ nāma natthī’’ti vattabbaṃ natthi. Idāni taṃ dānaṃ ettakamatteneva na niṭṭhaṃ gamissatīti rattasuvaṇṇaṃ nīharāpetvā suvaṇṇapātiyo kāretvā caturāsītisuvaṇṇapātisahassādīnaṃ atthāya caturāsītirājasahassānaṃ sāsanaṃ pahiṇi. Rājāno ‘‘cirassaṃ vata mayaṃ ācariyena anuggahitā’’ti sabbaṃ sampādetvā pesesuṃ. Dāne diyyamāneyeva satta vassāni satta māsā atikkantā. Atha brāhmaṇo ‘‘hiraññaṃ bhājetvā dānaṃ dassāmī’’ti mahante okāse dānaṃ sajjāpesi. Sajjāpetvā caturāsīti suvaṇṇapātisahassāni ādiṃ katvā koṭito paṭṭhāya adāsi.

ထိုအလှူဝတ္ထုကို စွန့်ကြဲရာ တင်းကုပ်၌ 'ဤမည်သောအရာ ရှိ၏၊ ဤမည်သောအရာ မရှိ' ဟု ဆိုဖွယ်ရာ မရှိပေ။ 'ယခုအခါ ထိုအလှူသည် ဤမျှသော ရက်ပိုင်းအတွင်း ပြီးဆုံးလိမ့်မည် မဟုတ်' ဟု ဆိုအပ်သောနေ့၌ နီမြန်းသော ရွှေကို ထုတ်စေ၍ ရွှေခွက်တို့ကို ပြုလုပ်စေပြီးလျှင် ရွှေခွက် ရှစ်သောင်းလေးထောင် အစရှိသည်တို့အတွက် မင်းရှစ်သောင်းလေးထောင်တို့ထံသို့ သတင်းစကား ပေးပို့စေခဲ့သည်။ မင်းတို့ကလည်း 'ငါတို့အား ဆရာဖြစ်သူက ချီးမြှောက်တော်မူသည်မှာ ကြာလှပြီတကား' ဟု ဆိုကြလျက် ပေးကမ်းဖွယ် အလုံးစုံကို အဆင်သင့် ပြင်ဆင်၍ ပေးပို့ကြကုန်၏။ အလှူကို ပေးလှူစဉ်ပင်လျှင် ခုနစ်နှစ်နှင့် ခုနစ်လတို့ ကုန်လွန်ခဲ့လေပြီ။ ထို့နောက် ပုဏ္ဏားသည် 'ရွှေငွေ အစရှိသော ရတနာခုနစ်ပါးတို့ကို ဝေဖန်၍ ပေးလှူအံ့' ဟု နှလုံးသွင်းကာ ကြီးကျယ်သော နေရာ၌ အလှူကို ပြင်ဆင်စေ၏။ ထိုသို့ ပြင်ဆင်ပြီး၍ ရွှေခွက် ရှစ်သောင်းလေးထောင်ကို အစပြုလျက် အဆုံးစွန်မှ စတင်၍ ပေးလှူလေ၏။

Tattha rūpiyapūrānīti rajatataṭṭirajataphālarajatamāsakehi pūrāni. Pātiyo pana khuddikāti na sallakkhetabbā, ekakarīsappamāṇe bhūmibhāge catassova pātiyo ṭhapayiṃsu. Pātimakuḷaṃ navaratanaṃ hoti, mukhavaṭṭito paṭṭhāya aṭṭharatanaṃ, pātimukhavaṭṭiyā chayutto ājaññaratho anupariyāyati, dadamāno pātiyā bāhirantena vaggavagge paṭiggāhake ṭhapetvā paṭhamaṃ pātiyā pakkhittaṃ datvā pacchā sandhisandhito viyojetvā pātinti evaṃ caturāsīti pātisahassāni adāsi. Rūpiyapātiādīsupi eseva nayo. Etthapi ca suvaṇṇapūrānīti suvaṇṇataṭṭisuvaṇṇaphālasuvaṇṇamāsakehi pūrāni. Hiraññapūrānīti sattavidharatanapūrāni. Sovaṇṇālaṅkārānīti suvaṇṇālaṅkārāni. Kaṃsūpadhāraṇānīti rajatamayakhīrapaṭicchakāni. Tāsaṃ pana dhenūnaṃ siṅgāni suvaṇṇakosakapariyonaddhāni ahesuṃ, gīvāya sumanadāmaṃ piḷandhiṃsu, catūsu pādesu nupūrāni, piṭṭhiyaṃ varadukūlaṃ pārutaṃ, kaṇṭhe suvaṇṇaghaṇṭaṃ bandhiṃsu. Vatthakoṭisahassānīti lokavohārato vīsativatthayugāni ekā koṭi[Pg.271], idha pana dasa sāṭakāti vuttaṃ. Khomasukhumānantiādimhi khomādīsu yaṃ yaṃ sukhumaṃ, taṃ tadeva adāsi. Yāni panetāni itthidānaṃ usabhadānaṃ majjadānaṃ samajjādānanti adānasammatāni, tānipi esa ‘‘velāmassa dānamukhe idaṃ nāma natthī’’ti vacanapathaṃ pacchindituṃ parivāratthāya adāsi. Najjo maññe vissandantīti nadiyo viya vissandanti.

ထိုပါဌ်၌ 'ရူပိယပူရာနိ' ဟူသည် ငွေခွက်၊ ငွေဖလား၊ ငွေပဲတို့ဖြင့် ပြည့်ကုန်သော ခွက်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုခွက်တို့ကို ငယ်လှသည်ဟု မမှတ်အပ်ပေ၊ တစ်ပယ် အတိုင်းအရှည်ရှိသော မြေကွက်၌ လေးလုံးသာလျှင် ထားကုန်၏။ ခွက်၏အဝသည် ကိုးတောင်ရှိ၍ မျက်နှာဝိုင်းမှစ၍ ရှစ်တောင်ရှိ၏။ ခွက်၏ မျက်နှာရေးဝန်းပေါ်၌ အာဇာနည်မြင်း ကသောရထားသည် လှည့်ပတ်၍ သွားနိုင်၏။ ပေးလှူသောအခါ ခွက်၏ အပြင်ဘက်အစွန်း၌ အစုလိုက် အစုလိုက်ရှိသော အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ထားရှိ၍ ပထမခွက်၌ ထည့်ထားသော လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို ပေးလှူပြီးမှ နောက်ပိုင်းတွင် အစပ်မှ ကင်းစေ၍ ပေးလှူ၏။ ဤသို့လျှင် ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော ရွှေခွက်တို့ကို ပေးလှူလေ၏။ ငွေခွက် အစရှိသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ထိုမှတစ်ပါး 'သုဝဏ္ဏပူရာနိ' ဟူသည် ရွှေခွက်၊ ရွှေဖလား၊ ရွှေပဲတို့ဖြင့် ပြည့်ကုန်သော ခွက်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဟိရညပူရာနိ' ဟူသည် ရတနာခုနစ်ပါးဖြင့် ပြည့်ကုန်သော ခွက်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'သောဝဏ္ဏာလင်္ကာရာနိ' ဟူသည် ရွှေတန်ဆာ ဆင်ထားသည်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ကံသူပဓာရဏာနိ' ဟူသည် ငွေဖြင့်ပြီးသော နို့ရည်ထည့်စရာ ခွက်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုနွားမတို့၏ ဦးချိုတို့ကို ရွှေစွပ်အိမ်များဖြင့် ဖုံးအုပ်စွပ်ဆင်ထားကြပြီးလျှင် လည်ပင်း၌ မြတ်သော ပန်းကုံးများကို ဆင်ယင်ပေးကြ၏။ ခြေလေးဖက်တို့၌ ရွှေခြေချင်းများကို ဆင်ယင်၍ ကျောက်ကုန်း၌ မြတ်သော ဘွဲ့ဖြူပုဆိုးကို ခြုံလွှမ်းပေးကာ လည်ပင်း၌ ရွှေဆည်းလည်းများကို ဆိုင်းချည်ထားကြ၏။ 'ဝတ္ထကောဋိsub-sahassāni' ဟူသော ဤပါဌ်၌ လောကဝေါဟာရအားဖြင့် ပုဆိုးအစုံ နှစ်ဆယ်ကို တစ်ကုဋေ (တစ်လိပ်) ဟု ခေါ်ဆိုသော်လည်း ဤနေရာ၌ကား ပုဆိုးဆယ်ထည်ကို တစ်ကုဋေ (တစ်လိပ်) ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ခေါမသုခုမာနံ' စသည်တို့တွင် ခေါမတိုင်းဖြစ် အဝတ်အထည် အစရှိသည်တို့၌ အလွန်နူးညံ့သိမ်မွေ့သော ပုဆိုးတို့ကိုသာလျှင် လှူဒါန်း၏။ မိန်းမအလှူ၊ နွားလားဥသဘအလှူ၊ သေရည်သေရက်အလှူ၊ ပွဲလမ်းသဘင်အလှူ စသော ဒါနမဟုတ်ဟု သမုတ်အပ်သော အလှူတို့ကိုလည်း ထိုဝေလာမပုဏ္ဏားသည် မိမိ၏အလှူဒါန၌ 'ဤမည်သောအရာ မရှိ' ဟူသော စကားကို ဖြတ်တောက်ရန်နှင့် ခြံရံသောအားဖြင့် ပေးလှူလေ၏။ 'နဇ္ဇော မညေ ဝိဿန္ဒန္တိ' ဟူသည် မြစ်ရေကဲ့သို့ စီးဆင်းကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Iminā satthā velāmassa dānaṃ kathetvā, ‘‘gahapati, etaṃ mahādānaṃ nāñño adāsi, ahaṃ adāsiṃ. Evarūpaṃ pana dānaṃ dadantopi ahaṃ paṭiggahetuṃ yuttarūpaṃ puggalaṃ nālatthaṃ, tvaṃ mādise buddhe lokasmiṃ diṭṭhamāne dānaṃ dadamāno kasmā cintesī’’ti seṭṭhissa desanaṃ vaḍḍhento siyā kho pana tetiādimāha. Nanu ca yāni tadā ahesuṃ rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇāni, tāni niruddhāni? Kasmā ‘‘ahaṃ tena samayena velāmo brāhmaṇo’’ti āhāti? Paveṇiyā avicchinnattā. Tāni hi rūpādīni nirujjhamānāni imesaṃ paccaye datvā niruddhāni aparāparaṃ avicchinnaṃ paveṇiṃ gahetvā evamāha. Na taṃ koci dakkhiṇaṃ sodhetīti koci samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā uṭṭhāya taṃ dakkhiṇaṃ sodhetīti vattabbo nāhosi. Tañhi dakkhiṇaṃ sodhento uttamakoṭiyā buddho, heṭṭhimakoṭiyā dhammasenāpatisāriputtattherasadiso sāvako sodheyya.

ဤပါဌ်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဝေလာမပုဏ္ဏား၏ အလှူကို ဟောကြားတော်မူပြီးနောက် 'သူကြွယ်... ထိုကြီးစွာသော အလှူကို အခြားသူ တစ်စုံတစ်ယောက်မျှ မလှူခဲ့ဖူး၊ ငါဘုရားသာလျှင် လှူခဲ့ဖူး၏။ ဤသို့သော အလှူကို ပေးလှူသော်လည်း ငါသည် အလှူခံရန် ထိုက်တန်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို မရရှိခဲ့၊ သင်မူကား ငါကဲ့သို့သော မြတ်စွာဘုရားကို လောက၌ ဖူးမြင်ခွင့်ရလျက် အလှူပေးလှူသောအခါ အဘယ်ကြောင့် နှလုံးမသာမယာ ကြံစည်ရသနည်း' ဟု အနာထပိဏ်သူဌေးအား တရားဓမ္မ ပွားများစေလိုသဖြင့် 'သိယာ ခေါ ပန တေ' စသော စကားကို ဟောကြားတော်မူ၏။ စင်စစ်သော်လည်း ထိုဝေလာမပုဏ္ဏား ဖြစ်စဉ်အခါက ရှိခဲ့သော ရုပ်၊ ဝေဒနာ၊ သညာ၊ သင်္ခါရ၊ ဝိညာဉ်တို့သည် ချုပ်ပျောက်ခဲ့ကြပြီ မဟုတ်ပါလော။ အဘယ်ကြောင့် 'ငါသည် ထိုစဉ်အခါက ဝေလာမပုဏ္ဏား ဖြစ်ခဲ့၏' ဟု ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ ခန္ဓာအစဉ်သည် မပြတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုရုပ်စသော ခန္ဓာငါးပါးတို့သည် ချုပ်ပျောက်သွားသော်လည်း ယခုလက်ရှိဖြစ်ပေါ်နေသော ရုပ်၊ နာမ်တို့အား အကြောင်းတရားတို့ကို ပေး၍ ချုပ်ငြိမ်းခဲ့ကြသဖြင့် အဆက်ဆက် မပြတ်သော ခန္ဓာအစဉ်ကို အစွဲပြု၍ ဤသို့ ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ 'န တံ ကောစိ ဒက္ခိဏံ သောဓေti' ဟူသည် တစ်စုံတစ်ယောက်သော ရဟန်း၊ ပုဏ္ဏား၊ နတ် သို့မဟုတ် မာရ်နတ်သည် ထ၍ ထိုဝေလာမပုဏ္ဏား၏ အလှူကို သုတ်သင်၏ဟူ၍ ဆိုဖွယ်ရာ မရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ မှန်ပေ၏၊ ထိုအလှူကို သုတ်သင်နိုင်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အထက်တန်းအစွန်းအားဖြင့် မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်၍၊ အောက်တန်းအစွန်းအားဖြင့် တရားစစ်သူကြီးဖြစ်သော အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်နှင့် တူသော တပည့်သာဝကသည်သာ သုတ်သင်နိုင်ရာ၏။

Diṭṭhisampannanti dassanasampannaṃ sotāpannaṃ. Idaṃ tato mahapphalataranti idaṃ sotāpannassa dinnadānaṃ lokiyamahājanassa sattamāsādhikāni satta saṃvaccharāni ettakaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ pariccajantena dinnadānato mahapphalaṃ.

'ဒိဋ္ဌသမ္ပန္နံ' ဟူသည် သောတာပတ္တိမဂ်အမြင်နှင့် ပြည့်စုံသော သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဣဒံ တတော မဟပ္ဖလတရံ' ဟူသည် သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်အား ဤသို့ ပေးလှူအပ်သော အလှူသည် လောကီလူအပေါင်းတို့အား ခုနစ်နှစ်နှင့် ခုနစ်လပတ်လုံး ဤမျှသော ရွှေငွေဥစ္စာတို့ကို စွန့်လွှတ်လှူဒါန်းခဲ့သော အလှူထက် သာလွန်ကြီးမြတ်သော အကျိုးကျေးဇူး ရှိ၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Yo ca sataṃ diṭṭhisampannānanti ettha ekassa sakadāgāmissa vasena ekuttarasataṃ sotāpanne katvā sotāpannagaṇanā veditabbā. Iminā upāyena sabbavāresu heṭṭhā heṭṭhā āgate anantarena sataguṇaṃ katvā puggalagaṇanā veditabbā.

"ယော စ သတံ ဒိဋ္ဌသမ္ပန္နာနံ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ တစ်ယောက်သော သကဒါဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းအားဖြင့် တစ်ရာ့တစ်ယောက်သော သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ပြု၍ သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်အရေအတွက်ကို သိအပ်၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် အလုံးစုံသော ဝါရတို့၌ အောက်အောက်၌ လာသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို အခြားမဲ့၌ ဆိုအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်နှင့်တကွ တစ်ရာဖြင့် မြှောက်၍ ပုဂ္ဂိုလ်အရေအတွက်ကို သိအပ်၏။

Buddhappamukhanti ettha sammāsambuddhaṃ saṅghattheraṃ katvā nisinno saṅgho buddhappamukho saṅghoti veditabbo. Cātuddisaṃ saṅghaṃ uddissāti ettha cātuddisaṃ saṅghaṃ uddissa katavihāro nāma yattha cetiyaṃ patiṭṭhitaṃ hoti, dhammassavanaṃ karīyati, catūhi disāhi anudisāhi ca bhikkhū āgantvā appaṭipucchitvāyeva pāde dhovitvā kuñcikāya dvāraṃ vivaritvā senāsanaṃ paṭijaggitvā [Pg.272] vasitvā yathāphāsukaṃ gacchanti. So antamaso caturataniyā paṇṇasālāpi hotu, cātuddisaṃ saṅghaṃ uddissa katavihārotveva vuccati.

"ဗုဒ္ဓပ္ပမုခံ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ မြတ်စွာဘုရားကို သံဃာ့မထေရ်ပြု၍ သီတင်းသုံးနေသော သံဃာကို "ဘုရားအမှူးရှိသော သံဃာ" ဟူ၍ သိအပ်၏။ "စာတုဒ္ဒိသံ သံဃံ ဥဒ္ဒိဿ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ အရပ်လေးမျက်နှာရှိ သံဃာကို ရည်ညွှန်း၍ ဆောက်လုပ်အပ်သော ကျောင်းမည်သည်ကား အကြင်ကျောင်း၌ စေတီတည်ထားအပ်၏၊ တရားနာခြင်းကို ပြုအပ်၏၊ အရပ်လေးမျက်နှာနှင့် အရပ်ရှစ်မျက်နှာ (အထောင့်အရပ်) တို့မှလည်း ရဟန်းတို့သည် လာကြ၍ မပန်ကြားဘဲသာလျှင် ခြေတို့ကို ဆေးကြောလျက်၊ သံကောက်ဖြင့် တံခါးကို ဖွင့်ကာ၊ အိပ်ရာနေရာကို သုတ်သင်၍ နေထိုင်ပြီးလျှင် ချမ်းသာသလို သွားကြကုန်၏။ ထိုကျောင်းသည် အယုတ်သဖြင့် လေးတောင်ရှိသော သစ်ရွက်မိုးကျောင်းပင် ဖြစ်စေကာမူ "စာတုဒ္ဒိသာသံဃာကို ရည်စူး၍ ဆောက်လုပ်အပ်သော ကျောင်း" ဟူ၍သာ ဆိုအပ်၏။

Saraṇaṃ gaccheyyāti ettha maggenāgataṃ anivattanasaraṇaṃ adhippetaṃ. Apare panāhu – attānaṃ niyyādetvā dinnattā saraṇāgamanaṃ tato mahapphalataranti vuttaṃ. Sikkhāpadāni samādiyeyyāti pañca sīlāni gaṇheyya. Sīlampi maggena āgataṃ anivattanasīlameva kathitaṃ. Apare panāhu – sabbasattānaṃ abhayadānassa dinnattā sīlaṃ tato mahapphalataranti vuttaṃ. Gandhohanamattanti gandhaūhanamattaṃ, dvīhaṅgulīhi gaṇḍapiṇḍaṃ gahetvā upasiṅghanamattaṃ. Apare pana ‘‘gaddohanamatta’’nti pāḷiṃ vatvā gāviyā ekavāraṃ thanaañchanamattanti atthaṃ vadanti. Mettacittanti sabbasattānaṃ hitānupharaṇacittaṃ. Taṃ pana appanāvaseneva gahitaṃ. Aniccasaññanti maggassa anantarapaccayabhāvena sikhāpattabalavavipassanaṃ.

"သရဏံ ဂစ္ဆေယျ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ မဂ်ဖြင့်လာသော မဆုတ်နစ်သော သရဏဂုံကို လိုလားအပ်၏။ တစ်ပါးသော ဆရာတို့ကမူ— မိမိကိုယ်ကို အပ်နှင်း၍ ပေးလှူရသောကြောင့် သရဏဂုံဆောက်တည်ခြင်းသည် ထိုထက် ကြီးမြတ်သော အကျိုးကျေးဇူးရှိ၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။ "သိက္ခာပဒါနိ သမာဒိယေယျ" ဟူသည်မှာ ငါးပါးသော သီလတို့ကို ဆောက်တည်ရာ၏။ သီလကိုလည်း မဂ်ဖြင့်လာသော မဆုတ်နစ်သော သီလကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်၏။ တစ်ပါးသော ဆရာတို့ကမူ— ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့အား ဘေးမဲ့အလှူကို ပေးလှူခြင်းဖြစ်သောကြောင့် သီလသည် ထိုထက် ကြီးမြတ်သော အကျိုးကျေးဇူးရှိ၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။ "ဂန္ဓောဟနမတ္တံ" ဟူသည်မှာ နံ့သာလိမ်းကျံကာမျှ သို့မဟုတ် လက်နှစ်ချောင်းဖြင့် နံ့သာတုံးကို ယူ၍ နမ်းကာမျှသော ကာလကို ဆိုလိုသည်။ တစ်ပါးသော ဆရာတို့ကမူ "ဂဒ္ဒေါဟနမတ္တံ" ဟု ပါဠိကို ဆို၍ နွားမ၏ နို့ကို တစ်ကြိမ် ညှစ်ယူကာမျှသော ကာလဟူ၍ အနက်ကို ဆိုကြကုန်၏။ "မေတ္တာစိတ္တံ" ဟူသည်မှာ ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့အား အစီးအပွားဖြင့် အစဉ်နှံ့ပြားစေသော စိတ်ကို ဆိုသည်။ ထိုမေတ္တာစိတ်ကိုကား အပ္ပနာ၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ယူအပ်၏။ "အနိစ္စသညံ" ဟူသည်မှာ မဂ်၏ အခြားမဲ့ (အနန္တရပစ္စည်း) အဖြစ်ဖြင့် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော အားကြီးသော ဝိပဿနာကို ဆိုလိုသည်။

Upamāto pana imāni dānādīni puññāni evaṃ veditabbāni – sacepi hi jambudīpaṃ bheritalasadisaṃ samatalaṃ katvā koṭito paṭṭhāya pallaṅke attharitvā ariyapuggale nisīdāpeyya, tattha sotāpannānaṃ dasa pantiyo assu, sakadāgāmīnaṃ pañca, anāgāmīnaṃ aḍḍhateyyā, khiṇāsavānaṃ diyaḍḍhā, paccekabuddhānaṃ ekā panti bhaveyya, sammāsambuddho ekakova. Ettakassa janassa dinnadānato sammāsambuddhassa dinnameva mahapphalaṃ. Itaraṃ pana –

ဥပမာအားဖြင့်မူ ဤဒါနအစရှိသော ကောင်းမှုတို့ကို ဤသို့ သိအပ်ကုန်၏— အကယ်၍ ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းကို စည်မျက်နှာပြင်ကဲ့သို့ ညီညွတ်စွာ ပြု၍ အစွန်းမှစကာ ပလ္လင်တို့ကို ခင်းလျက် အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို သီတင်းသုံးစေငြားအံ့၊ ထိုသီတင်းသုံးသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အတန်းသည် ဆယ်တန်း ဖြစ်ရာ၏၊ သကဒါဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အတန်းသည် ငါးတန်း ဖြစ်ရာ၏၊ အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အတန်းသည် နှစ်တန်းခွဲ ဖြစ်ရာ၏၊ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အတန်းသည် တစ်တန်းခွဲ ဖြစ်ရာ၏၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့၏ အတန်းသည် တစ်တန်း ဖြစ်ရာ၏၊ မြတ်စွာဘုရားသည်ကား တစ်ပါးတည်းသာလျှင် ဖြစ်ရာ၏။ ဤမျှသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်အပေါင်းအား ပေးလှူအပ်သော အလှူထက် မြတ်စွာဘုရားအား ပေးလှူအပ်သော အလှူသည်သာ အကျိုးကျေးဇူး သာလွန်ကြီးမြတ်၏။ ထိုမှတစ်ပါးမူကား—

‘‘Vihāradānaṃ paṇipāto, sikkhā mettāya bhāvanā;

Khayato sammasantassa, kalaṃ nāgghati soḷasiṃ’’.

"ကျောင်းအလှူ၊ ရိုသေစွာ ဆောက်တည်အပ်သော သရဏဂုံ၊ သီလဆောက်တည်ခြင်း၊ မေတ္တာဘာဝနာပွားများခြင်းတို့သည် (အနိစ္စစသည်ဖြင့်) ဖြစ်ပျက်ခြင်းကို သုံးသပ်သောသူ၏ ဆယ့်ခြောက်စိတ်တစ်စိတ်မျှသော အကျိုးကို မမီနိုင်ပေ။"

Teneva bhagavā parinibbānasamaye ‘‘dhammānudhammappaṭipatti anuttarā pūjā’’ti āha. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

ထိုကြောင့်သာလျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ပရိနိဗ္ဗာန်စံခါနီးအချိန်၌ "တရားအားလျော်သော ကျင့်ဝတ်ကို ကျင့်ခြင်းသည် မြတ်သော ပူဇော်ခြင်းမည်၏" ဟု ဟောတော်မူ၏။ ကြွင်းသောစကားရပ်သည် အလုံးစုံသော နေရာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားလှပေတော့၏။

Sīhanādavaggo dutiyo.

ဒုတိယမြောက် သီဟနာဒဝဂ် ပြီး၏။

3. Sattāvāsavaggo

၃. သတ္တာဝါသဝဂ်

1. Tiṭhānasuttavaṇṇanā

၁. တိဌာနသုတ်အဖွင့်

21. Tatiyassa [Pg.273] paṭhame uttarakurukāti uttarakuruvāsino. Adhiggaṇhantīti adhibhavanti, adhikā visiṭṭhā jeṭṭhakā honti. Amamāti nittaṇhā. Aṭṭhakathāyaṃ pana niddukkhāti vuttaṃ. Apariggahāti ‘‘idaṃ mayha’’nti pariggaharahitā. Niyatāyukāti tesañhi nibaddhaṃ āyu vassasahassameva, gatipi nibaddhā, tato cavitvā saggeyeva nibbattanti. Satimantoti devatānañhi ekantasukhitāya sati thirā na hoti, nerayikānaṃ ekantadukkhitāya. Imesaṃ pana vokiṇṇasukhadukkhattā sati thirā hoti. Idha brahmacariyavāsoti jambudīpe buddhapaccekabuddhānaṃ uppajjanato aṭṭhaṅgikamaggabrahmacariyavāsopi idheva hoti.

၂၁. တတိယဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ "ဥတ္တရကုရုကာ" ဟူသည်မှာ ဥတ္တရကုရုကျွန်း၌ နေလေ့ရှိသောသူတို့ကို ဆိုသည်။ "အဓိဂဏှန္တိ" ဟူသည်မှာ လွှမ်းမိုးကုန်၏၊ လွန်ကဲထူးခြား၍ အကြီးအကဲ ဖြစ်ကုန်၏။ "အမမာ" ဟူသည်မှာ (အဝတ်တန်ဆာ အဖျော်ဘောဇဉ် စသည်တို့၌) တပ်မက်သော တဏှာမရှိကြကုန်။ အဋ္ဌကထာ၌မူကား "ဆင်းရဲကင်းသူများ (နိဒ္ဒုက္ခာ)" ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ "အပရိဂ္ဂဟာ

2. Assakhaḷuṅkasuttavaṇṇanā

၂. အဿခဠုင်္ကသုတ်အဖွင့်

22. Dutiye javasampannoti padajavena sampanno. Na vaṇṇasampannoti na sarīravaṇṇena sampanno. Purisakhaḷuṅkesu javasampannoti ñāṇajavena sampanno. Na vaṇṇasampannoti na guṇavaṇṇena sampanno. Sesaṃ pāḷinayeneva veditabbaṃ. Yañhettha vattabbaṃ siyā, taṃ tikanipātavaṇṇanāyaṃ vuttameva.

၂၂. ဒုတိယသုတ်၌ - 'ဇဝသမ္ပန္နော' ဟူသည်မှာ ခြေလှမ်းမြန်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ 'န ဝဏ္ဏသမ္ပန္နော' ဟူသည်မှာ ကိုယ်အဆင်းနှင့် မပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ ယောကျ်ားဆိုး (ပုရိသခဠုင်္က) တို့၌မူ 'ဇဝသမ္ပန္နော' ဟူသည်မှာ ဉာဏ်လျှင်မြန်ခြင်းနှင့် ပြုံ့စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ 'န ဝဏ္ဏသမ္ပန္နော' ဟူသည်မှာ ဂုဏ်ကျေးဇူးတည်းဟူသော အဆင်းနှင့် မပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောစကားကို ပါဠိတော်နည်းလမ်းအတိုင်းသာ သိမှတ်အပ်၏။ ဤသုတ်၌ ဆိုသင့်ဆိုထိုက်သော စကားရပ်တို့ကို တိကနိပါတ်အဖွင့်၌ ဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။

3. Taṇhāmūlakasuttavaṇṇanā

၃. တဏှာမူလကသုတ်အဖွင့်

23. Tatiye taṇhaṃ paṭiccāti dve taṇhā esanataṇhā esitataṇhā ca. Yāya taṇhāya ajapathasaṅkupathādīni paṭipajjitvā bhoge esati gavesati, ayaṃ esanataṇhā nāma. Yā tesu esitesu gavesitesu paṭiladdhesu taṇhā, ayaṃ esitataṇhā nāma. Idha pana esanataṇhā daṭṭhabbā. Pariyesanāti rūpādiārammaṇapariyesanā. Sā hi esanataṇhāya sati hoti. Lābhoti rūpādiārammaṇapaṭilābho. So hi pariyesanāya sati hoti.

၂၃. တတိယသုတ်၌ - 'တဏှံ ပဋိစ္စ' ဟူသော ပုဒ်၌ ဧသနတဏှာ (ရှာမှီးကြောင်းတဏှာ) နှင့် ဧသိတတဏှာ (ရရှိပြီးသောပစ္စည်း၌ဖြစ်သောတဏှာ) ဟူ၍ တဏှာနှစ်မျိုးရှိသည်။ အကြင်တဏှာဖြင့် ဆိတ်သွားလမ်း၊ တံသင်းလမ်း စသည်တို့သို့ သွားရောက်ကာ စည်းစိမ်ဥစ္စာကို ရှာဖွေစူးစမ်း၏၊ ဤတဏှာကို ဧသနတဏှာဟု ခေါ်သည်။ ရှာဖွေစူးစမ်း၍ ရရှိအပ်ပြီးသော လာဘ်သပ်ပကာတို့အပေါ်၌ ဖြစ်ပေါ်သော တဏှာကို ဧသိတတဏှာဟု ခေါ်သည်။ ဤနေရာ၌မူ ဧသနတဏှာကိုသာ ရှုမြင်အပ်၏။ 'ပရိယေသနာ' ဟူသည်မှာ ရူပါရုံ စသည့် အာရုံတို့ကို ရှာဖွေခြင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ထိုရှာဖွေခြင်းသည် ဧသနတဏှာရှိလျှင် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ 'လာဘော' ဟူသည်မှာ ရူပါရုံ စသည့် အာရုံတို့ကို ရရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ထိုရရှိခြင်းသည် ရှာဖွေခြင်း (ပရိယေသနာ) ရှိလျှင် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။

Vinicchayo pana ñāṇataṇhādiṭṭhivitakkavasena catubbidho. Tattha ‘‘sukhavinicchayaṃ jaññā, sukhavinicchayaṃ ñatvā ajjhattaṃ sukhamanuyuñjeyyā’’ti (ma. ni. 3.323) ayaṃ ñāṇavinicchayo[Pg.274]. ‘‘Vinicchayāti dve vinicchayā taṇhāvinicchayo ca diṭṭhivinicchayo cā’’ti (mahāni. 102) evaṃ āgatāni aṭṭhasatataṇhāvicaritāni taṇhāvinicchayo. Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo diṭṭhivinicchayo. ‘‘Chando kho, devānaminda, vitakkanidāno’’ti (dī. ni. 2.358) imasmiṃ pana sutte idha vinicchayoti vutto vitakkoyeva āgato. Lābhaṃ labhitvā hi iṭṭhāniṭṭhaṃ sundarāsundaraṃ vitakkeneva vinicchinanti ‘‘ettakaṃ me rūpārammaṇatthāya bhavissati, ettakaṃ saddhārammaṇatthāya, ettakaṃ mayhaṃ bhavissati, ettakaṃ parassa, ettakaṃ paribhuñjissāmi, ettakaṃ nidahissāmī’’ti. Tena vuttaṃ – lābhaṃ paṭicca vinicchayoti.

ဝိနိစ္ဆယ (အဆုံးအဖြတ်) သည်လည်း ဉာဏ်၊ တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိ၊ ဝိတက်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် လေးမျိုးရှိသည်။ ထိုလေးမျိုးတို့တွင် 'သုခဝိနိစ္ဆယံ ဇညာ၊ သုခဝိနိစ္ဆယံ ဉတွာ အဇ္ဈတ္တ သုခမနုယုဉ္ဇေယျ' ဟူသော ပါဌ်၌ ဟောတော်မူအပ်သော ဤအဆုံးအဖြတ်သည် ဉာဏဝိနိစ္ဆယ မည်၏။ 'ဝိနိစ္ဆယ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ တဏှာဝိနိစ္ဆယနှင့် ဒိဋ္ဌိဝိနိစ္ဆယဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ဤသို့ လာရှိသော တစ်ရာ့ရှစ်ပါးသော တဏှာဝိစရိုက်တို့သည် တဏှာဝိနိစ္ဆယ မည်၏။ ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည် ဒိဋ္ဌိဝိနိစ္ဆယ မည်၏။ 'ဆန္ဒော ခေါ ဒေဝါနမိန္ဒ ဝိတက္ကနိဒါနော' ဟူသော သုတ်၌မူ ဤတတိယသုတ်တွင် ဝိနိစ္ဆယဟူ၍ ဟောကြားအပ်သော ဝိတက်သည်သာ လာရှိသည်။ အကြောင်းမူကား လူတို့သည် လာဘ်ကိုရရှိသောအခါ အလိုရှိအပ် မရှိအပ်သည်ကိုလည်းကောင်း၊ ကောင်းသည် မကောင်းသည်ကိုလည်းကောင်း ဝိတက်ဖြင့်သာ ဆုံးဖြတ်ကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'ဤမျှသော ဥစ္စာသည် ငါ့အား ရူပါရုံအလို့ငှာ ဖြစ်လတ္တံ့၊ ဤမျှသော ဥစ္စာသည် ငါ့အား သဒ္ဓါရုံအလို့ငှာ ဖြစ်လတ္တံ့၊ ဤမျှသော ဥစ္စာသည် ငါ့အတွက် ဖြစ်လတ္တံ့၊ ဤမျှသော ဥစ္စာသည် သူတစ်ပါးအတွက် ဖြစ်လတ္တံ့၊ ဤမျှကို ငါသုံးဆောင်အံ့၊ ဤမျှကို ငါသိုမှီးအံ့' ဟု ဆုံးဖြတ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'လာဘံ ပဋိစ္စ ဝိနိစ္ဆယော' ဟု ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Chandarāgoti evaṃ akusalavitakkena vitakkite vatthusmiṃ dubbalarāgo ca balavarāgo ca uppajjati. Idañhi idha chandoti dubbalarāgassādhivacanaṃ. Ajjhosānanti ahaṃ mamanti balavasanniṭṭhānaṃ. Pariggahoti taṇhādiṭṭhivasena pariggahakaraṇaṃ. Macchariyanti parehi sādhāraṇabhāvassa asahanatā. Tenevassa porāṇā evaṃ vacanatthaṃ vadanti – ‘‘idaṃ acchariyaṃ mayhameva hotu, mā aññassa acchariyaṃ hotūti pavattattā macchariyanti vuccatī’’ti. Ārakkhoti dvārapidahanamañjūsāgopanādivasena suṭṭhu rakkhanaṃ. Adhikarotīti adhikaraṇaṃ, kāraṇassetaṃ nāmaṃ. Ārakkhādhikaraṇanti bhāvanapuṃsakaṃ, ārakkhāhetūti attho. Daṇḍādānādīsu paranisedhanatthaṃ daṇḍassa ādānaṃ daṇḍādānaṃ. Ekato dhārādino satthassa ādānaṃ satthādānaṃ. Kalahoti kāyakalahopi vācākalahopi. Purimo viggaho, pacchimo vivādo (dī. ni. aṭṭha. 2.103). Tuvaṃtuvanti agāravavasena tuvaṃtuvaṃvacanaṃ.

ဆန္ဒရာဂေါဟူသည်ကား ဤသို့ အကုသိုလ်ဝိတက်ဖြင့် ကြံအပ်သော အာရုံဝတ္ထု၌ အားနည်းသော ရာဂသည်လည်းကောင်း၊ အားကြီးသော ရာဂသည်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းတည်း။ ဤသုတ်၌ 'ဆန္ဒ' ဟူသော ဤအမည်သည် အားနည်းသော ရာဂ၏ အမည်တည်း။ 'အဇ္ဈောသာနံ' ဟူသည်ကား 'ငါတည်း၊ ငါ၏ဥစ္စာတည်း' ဟု အားကြီးသော ဆုံးဖြတ်ခြင်းတည်း။ 'ပရိဂ္ဂဟော' ဟူသည်ကား တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သိမ်းဆည်းခြင်းကို ပြုခြင်းတည်း။ 'မစ္ဆရိယံ' ဟူသည်ကား သူတပါးတို့နှင့် ဆက်ဆံသည့်အဖြစ်ကို သည်းမခံနိုင်ခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ရှေးသူဟောင်းတို့သည် ထိုမစ္ဆရိယပုဒ်၏ ဝိဂြိုဟ်ကို 'ဤအံ့ဖွယ် (စည်းစိမ်) သည် ငါ့အားသာလျှင် ဖြစ်ပါစေ၊ သူတစ်ပါးအား မဖြစ်ပါစေနှင့်' ဟု ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် မစ္ဆရိယဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏ဟု ဤသို့ ဆိုကြကုန်၏။ 'အာရက္ခော' ဟူသည်ကား တံခါးပိတ်ခြင်း၊ သေတ္တာသိုမှီးခြင်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်ခြင်းတည်း။ 'အဓိကရဏံ' ဟူသည် မိမိ၏အကျိုးကို လွန်စွာပြုတတ်သောကြောင့် အကြောင်း၏ အမည်တည်း။ 'အာရက္ခာဓိကရဏံ' ဟူသော ဤပုဒ်သည် ဘာဝနပုဒ်ဖြစ်၍ 'စောင့်ရှောက်ခြင်းတည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့်' ဟု အနက်ရ၏။ 'ဒဏ္ဍာဒါန' အစရှိသည်တို့၌ သူတစ်ပါးကို တားမြစ်ခြင်းငှာ လှံတံကို ယူခြင်းသည် ဒဏ္ဍာဒါနမည်၏။ တစ်ဖက်သွားရှိသော ဓားအစရှိသော လက်နက်ကို ယူခြင်းသည် သတ္ထာဒါနမည်၏။ 'ကလဟော' ဟူသည်ကား ကိုယ်ဖြင့် ငြင်းခုံခြင်း၊ နှုတ်ဖြင့် ငြင်းခုံခြင်းတို့တည်း။ ရှေးဦးဖြစ်သော ငြင်းခုံခြင်းသည် 'ဝိဂ္ဂဟ' မည်၏၊ နောက်မှဖြစ်သော ငြင်းခုံခြင်းသည် 'ဝိဝါဒ' မည်၏။ 'တုဝံတုဝံ' ဟူသည်ကား မရိုသေသဖြင့် 'နင် နင်' ဟု ပြောဆိုခြင်းတည်း။

4. Sattāvāsasuttavaṇṇanā

၄. သတ္တာဝါသသုတ် အဖွင့်

24. Catutthe sattāvāsāti sattānaṃ āvāsā, vasanaṭṭhānānīti attho. Tattha suddhāvāsāpi sattāvāsova, asabbakālikattā pana na gahitā. Suddhāvāsā hi buddhānaṃ khandhāvāraṭṭhānasadisā, asaṅkheyyakappe buddhesu anibbattesu taṃ ṭhānaṃ suññaṃ hoti. Iti asabbakālikattā na gahitā. Sesamettha viññāṇaṭṭhitīsu vuttanayeneva veditabbaṃ.

၂၄. စတုတ္ထသုတ်၌ 'သတ္တာဝါသာ' ဟူသည်ကား သတ္တဝါတို့၏ နေရာအရပ်များဟု အနက်ရ၏။ ထိုဘုံတို့တွင် သုဒ္ဓါဝါသဘုံသည်လည်း သတ္တဝါတို့၏ နေရာအရပ်သာလျှင် ဖြစ်သော်လည်း ခပ်သိမ်းသောကာလပတ်လုံး မတည်ရှိတတ်သောကြောင့် ဤ၌ မယူအပ်ပေ။ မှန်၏၊ သုဒ္ဓါဝါသဘုံတို့သည် ဘုရားရှင်တို့၏ (ယာယီစခန်းချရာ) သစ်ခက်တပ်နှင့် တူကုန်၏။ အသင်္ချေယျကပ်ပတ်လုံး ဘုရားရှင်တို့ ပွင့်တော်မမူသောအခါ ထိုသုဒ္ဓါဝါသဘုံသည် ဆိတ်သုဉ်းလျက် ရှိ၏။ ဤသို့ ခပ်သိမ်းသောကာလပတ်လုံး မတည်တတ်သောကြောင့် သတ္တာဝါသအဖြစ် မယူအပ်ကုန်။ ဤသုတ်၌ ကြွင်းသောစကားကို ဝိညာဏဋ္ဌိတိ (ဝိညာဉ်တည်ရာ) တို့၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။

5. Paññāsuttavaṇṇanā

၅. ပညာသုတ် အဖွင့်

25. Pañcame [Pg.275] yatoti yasmiṃ kāle. Suparicitaṃ hotīti suṭṭhu upacitaṃ suvaḍḍhitaṃ hoti. Kallaṃ vacanāyāti yuttaṃ vattuṃ. Vītarāganti vigatarāgaṃ. Asarāgadhammanti na sarajjanasabhāvaṃ. Anāvattidhammanti anāvattanasabhāvaṃ anibbattārahaṃ, appaṭisandhikabhāveneva nirujjhanasabhāvanti attho. Imasmiṃ sutte khīṇāsavova kathito.

၂၅. ပဉ္စမသုတ်၌ 'ယတော' ဟူသည်ကား အကြင်အခါ၌ ဟု အနက်ရ၏။ 'သုပရိစိတံ ဟောတိ' ဟူသည်ကား ကောင်းစွာ ဆည်းပူးအပ်၊ ကောင်းစွာ ပွားစေအပ်သည် ဖြစ်၏။ 'ကလ္လံ ဝစနာယ' ဟူသည်ကား ပြောဆိုခြင်းငှာ သင့်လျော်၏။ 'ဝီတရာဂံ' ဟူသည်ကား ကင်းသောရာဂရှိသော။ 'အသရာဂဓမ္မံ' ဟူသည်ကား ကပ်ငြိခြင်း သဘောမရှိသော။ 'အနာဝတ္တိဓမ္မံ' ဟူသည်ကား တစ်ဖန် လည်ခြင်း သဘောမရှိသော၊ တစ်ဖန် ဖြစ်ခြင်းငှာ မထိုက်သော၊ ပဋိသန္ဓေနေခြင်း မရှိသည့်အဖြစ်ဖြင့်သာလျှင် ချုပ်ငြိမ်းခြင်း သဘောရှိသော ဟု အနက်ရ၏။ ဤသုတ်၌ ရဟန္တာအရှင်မြတ်ကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်၏။

6. Silāyūpasuttavaṇṇanā

၆. သိလာယူပသုတ် အဖွင့်

26. Chaṭṭhe candikāputtoti mātu nāmavasena paññāto candikāputtatthero. Cetasā cittaṃ hotīti cittavārapariyāyena cittavārapariyāyo cito vaḍḍhito hoti. Cetasā cittaṃ suparicitanti cittavārapariyāyena cittavārapariyāyo uparūpari sucito suvaḍḍhito hoti. Nevassa cittaṃ pariyādiyantīti tāni ārammaṇāni tassa khīṇāsavassa cittuppādaṃ gahetvā khepetvā ṭhātuṃ na sakkonti. Amissīkatanti tāni ārammaṇāni anallīnattā tehi amissīkataṃ. Āneñjappattanti aniñjanabhāvaṃ nipphandanabhāvaṃ pattaṃ.

၂၆. ဆဋ္ဌသုတ်၌ 'စန္ဒိကာပုတ္တော' ဟူသည်ကား အမိ၏အမည်ဖြင့် ထင်ရှားသော စန္ဒိကာပုတ္တမထေရ်တည်း။ 'စေတသာ စိတံ ဟောတိ' ဟူသည်ကား စိတ်၏ အလှည့်အပတ် အကြိမ်ဖြင့် စိတ်အလှည့်သည် ဆည်းပူးအပ်၊ ပွားများအပ်သည် ဖြစ်၏။ 'စေတသာ စိတ္တံ သုပရိစိတံ' ဟူသည်ကား စိတ်၏ အလှည့်အပတ် အကြိမ်ဖြင့် အဆင့်ဆင့် ကောင်းစွာ ဆည်းပူးအပ်၊ ကောင်းစွာ ပွားများအပ်သည် ဖြစ်၏။ 'နေဝဿ စိတ္တံ ပရိယာဒိယန္တိ' ဟူသည်ကား ထိုအာရုံတို့သည် ထိုရဟန္တာအရှင်မြတ်၏ စိတ္တုပ္ပါဒ်ကို သိမ်းယူ၍ ကုန်စေလျက် တည်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ကုန်။ 'အမိဿီကတံ' ဟူသည်ကား ထိုအာရုံတို့ကို ကပ်ငြိမှုမရှိသောကြောင့် ထိုအာရုံတို့နှင့် ရောနှောခြင်း မရှိခြင်းတည်း။ 'အာနေဉ္ဇပတ္တံ' ဟူသည်ကား တုန်လှုပ်မှုမရှိသော သဘော၊ ငြိမ်သက်သော သဘောသို့ ရောက်ခြင်းတည်း။

Silāyūpoti silāthambho. Soḷasakukkukoti dīghato soḷasahattho. Heṭṭhānemaṅgamāti āvāṭassa heṭṭhāgatā. Upari nemassāti upari āvāṭassa. Sunikhātattāti ayamusalehi koṭṭetvā koṭṭetvā suṭṭhu nikhātattā. Evameva khoti ettha silāyūpo viya khīṇāsavo daṭṭhabbo, mahāvātā viya chasu dvāresu uppajjanakā kilesā, catūhi disāhi āgantvā vātānaṃ silāyūpaṃ cāletuṃ asamatthabhāvo viya chasu dvāresu uppajjanakakilesānaṃ khīṇāsavassa cittaṃ cāletuṃ asamatthabhāvo veditabbo. Imasmimpi sutte khīṇāsavova kathito.

'သိလာယူပေါ' ဟူသည်ကား ကျောက်တိုင်တည်း။ 'သောဠသကုက္ကုတော' ဟူသည်ကား အလျား တဆယ့်ခြောက်တောင်ရှိသော။ 'ဟေဋ္ဌာနေမင်္ဂမာ' ဟူသည်ကား တွင်း၏အောက်သို့ ရောက်သော။ 'ဥပရိ နေမဿ' ဟူသည်ကား တွင်း၏အထက်သို့ ရောက်သော။ 'သုနိခါတတ္တာ' ဟူသည်ကား သံကျည်ပွေ့တို့ဖြင့် ထုရိုက်နှိပ်၍ ကောင်းစွာ စိုက်ထူအပ်သည့် အဖြစ်ကြောင့်။ 'ဧဝမေဝ ခေါ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ကျောက်တိုင်ကဲ့သို့ ရဟန္တာအရှင်မြတ်ကို မှတ်အပ်၏။ ပြင်းထန်သော လေကဲ့သို့ ဒွါရခြောက်ပါး၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ကိလေသာတို့ကို မှတ်အပ်၏။ အရပ်လေးမျက်နှာမှ လာသော လေတို့သည် ကျောက်တိုင်ကို မလှုပ်ရှားနိုင်သကဲ့သို့ ဒွါရခြောက်ပါး၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ကိလေသာတို့သည် ရဟန္တာအရှင်မြတ်၏ စိတ်ကို မလှုပ်ရှားနိုင်ပုံကို သိအပ်၏။ ဤသုတ်၌လည်း ရဟန္တာအရှင်မြတ်ကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်၏။

7-8. Verasuttadvayavaṇṇanā

၇-၈. ဝေရသုတ် နှစ်ခု အဖွင့်

27-28. Sattame bhayaṃ veraṃ pasavatīti cittutrāsabhayañca puggalaverañca paṭilabhati. Cetasikanti cittanissitaṃ. Dukkhanti kāyavatthukaṃ. Domanassanti [Pg.276] paṭighasampayuttadukkhaṃ. Imasmiṃ sutte sotāpattimaggo kathito. Aṭṭhamaṃ bhikkhusaṅghassa kathitaṃ, imasmiṃ pana sotāpannova kathitoti vuttaṃ.

၂၇-၂၈. သတ္တမသုတ်၌ 'ဘယံ ဝေရံ ပသဝတိ' ဟူသည်ကား စိတ်၏ ထိတ်လန့်ခြင်းတည်းဟူသော ဘေးကိုလည်းကောင်း၊ ပုဂ္ဂိုလ်တည်းဟူသော ရန်သူကိုလည်းကောင်း ရတတ်၏။ 'စေတသိကံ' ဟူသည်ကား စိတ်၌ မှီသော။ 'ဒုက္ခံ' ဟူသည်ကား ကာယပသာဒလျှင် တည်ရာရှိသော ဆင်းရဲတည်း။ 'ဒေါမနဿံ' ဟူသည်ကား ဒေါသနှင့်ယှဉ်သော ဆင်းရဲတည်း။ ဤသုတ်၌ သောတာပတ္တိမဂ်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ အဋ္ဌမသုတ်ကို ရဟန်းသံဃာအား ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုအဋ္ဌမသုတ်၌မူ သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်ကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်၏ဟု ဆိုအပ်၏။

9. Āghātavatthusuttavaṇṇanā

၉. အာဃာတဝတ္ထုသုတ် အဖွင့်

29. Navame āghātavatthūnīti āghātakāraṇāni. Āghātaṃ bandhatīti kopaṃ bandhati uppādeti.

၂၉. နဝမသုတ်၌ 'အာဃာတဝတ္ထူနိ' ဟူသည်ကား ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း၏ အကြောင်းတို့တည်း။ 'အာဃာတံ ဗန္ဓတိ' ဟူသည်ကား အမျက်ဒေါသကို ဖွဲ့တတ်၏၊ ဖြစ်စေတတ်၏။

10-11. Āghātapaṭivinayasuttādivaṇṇanā

၁၀-၁၁. အာဃာတပဋိဝိနယသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်

30-31. Dasame āghātapaṭivinayāti āghātassa paṭivinayakāraṇāni. Taṃ kutettha labbhāti ‘‘taṃ anatthacaraṇaṃ mā ahosī’’ti etasmiṃ puggale kuto labbhā, kena kāraṇena sakkā laddhuṃ, ‘‘paro nāma parassa attano cittaruciyā anatthaṃ karotī’’ti evaṃ cintetvā āghātaṃ paṭivineti. Atha vā sacāhaṃ kopaṃ kareyyaṃ, taṃ kopakaraṇaṃ ettha puggale kuto labbhā, kena kāraṇena laddhabbanti attho. Kuto lābhātipi pāṭho. Sacāhaṃ ettha kopaṃ kareyyaṃ, tasmiṃ me kopakaraṇe kuto lābhā lābhā, nāma ke siyunti attho. Imasmiñca atthe tanti nipātamattameva hoti. Ekādasame anupubbanirodhāti anupaṭipāṭinirodhā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

၃၀-၃၁. ဒသမသုတ်၌ 'အာဃာတပဋိဝိနယာ' ဟူသည်ကား ရန်ငြိုးကို ပယ်ဖျောက်ကြောင်း တရားတို့တည်း။ 'တံ ကုတေတ္ထ လဗ္ဘာ' ဟူသည်ကား 'ထိုသို့သော အကျိုးမဲ့ကို ပြုခြင်းသည် မဖြစ်စေလင့်' ဟု ထိုပုဂ္ဂိုလ်၌ အဘယ်မှာ ရနိုင်အံ့နည်း၊ အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ရနိုင်အံ့နည်း။ 'သူတစ်ပါးမည်သည် သူတစ်ပါး သို့မဟုတ် မိမိ၏ စိတ်အလိုအတိုင်းသာ အကျိုးမဲ့ကို ပြုတတ်၏' ဟု ဤသို့ ကြံဆ၍ ရန်ငြိုးကို ပယ်ဖျောက်၏။ တစ်နည်းကား 'ငါသည် အမျက်ဒေါသကို အကယ်၍ ပြုပါမူ ထိုအမျက်ဒေါသ ပြုခြင်းကို ဤပုဂ္ဂိုလ်၌ အဘယ်မှာ ရအပ်အံ့နည်း၊ အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ရအပ်အံ့နည်း' ဟု အနက်ရ၏။ 'ကုတော လာဘာ' ဟူသော မူကွဲပါဌ်လည်း ရှိ၏။ 'ငါသည် ဤပုဂ္ဂိုလ်၌ အမျက်ဒေါသကို အကယ်၍ ပြုပါမူ ငါ၏ ထိုအမျက်ဒေါသ ပြုခြင်းသည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်၌ အဘယ်မှာ ရအံ့နည်း၊ အဘယ်သူ့၌ ဖြစ်အံ့နည်း' ဟု အနက်ရ၏။ ဤအနက်၌ 'တံ' ဟူသော ပုဒ်သည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏။ ဧကာဒသမသုတ်၌ 'အနုပုဗ္ဗနိရောဓာ' ဟူသည်ကား အစဉ်အတိုင်း ချုပ်ငြိမ်းခြင်းတို့တည်း။ ကြွင်းသော စကားရပ်သည် အလုံးစုံသော နေရာတို့၌ ထင်ရှားလှသော အနက်ရှိသည်သာတည်း။

Sattāvāsavaggo tatiyo.

သုံးခုမြောက်ဖြစ်သော သတ္တာဝါသဝဂ် ပြီး၏။

4. Mahāvaggo

၄. မဟာဝဂ်

1-2. Anupubbavihārasuttādivaṇṇanā

၁-၂. အနုပုဗ္ဗဝိဟာရသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်

32-33. Catutthassa paṭhame anupubbavihārāti anupaṭipāṭiyā samāpajjitabbavihārā. Dutiye yattha kāmā nirujjhantīti yasmiṃ ṭhāne kāmā vūpasammanti. Nirodhetvāti appaṭivatte katvā. Nicchātāti taṇhādiṭṭhicchātānaṃ abhāvena nicchātā. Nibbutāti attaparitāpanakilesānaṃ abhāvena nibbutā. Tiṇṇāti kāmato tiṇṇā. Pāraṃgatāti kāme pāraṃ gatā. Tadaṅgenāti tena jhānaṅgena. Ettha kāmā nirujjhantīti ettha paṭhamajjhāne [Pg.277] kāmā nirujjhanti. Te cāti ye paṭhamajjhānaṃ samāpajjanti, te kāme nirodhetvā nirodhetvā viharanti nāma. Pañjalikoti paggahitaañjaliko hutvā. Payirupāseyyāti upaṭṭhāpeyya. Iminā upāyena sabbattha attho veditabbo.

၃၂-၃၃. စတုတ္ထဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ 'အနုပုဗ္ဗဝိဟာရာ' ဟူသည်ကား အစဉ်အတိုင်း ဝင်စားအပ်သော နေခြင်းတို့တည်း။ ဒုတိယသုတ်၌ 'ယတ္ထ ကာမာ နိရုဇ္ဈန္တိ' ဟူသည်ကား အကြင်အရပ်၌ ကာမဂုဏ်တို့သည် ငြိမ်းကုန်၏။ 'နိရောဓေတွာ' ဟူသည်ကား တစ်ဖန်မဖြစ်ခြင်းကို ပြု၍။ 'နိစ္ဆာတာ' ဟူသည်ကား တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော ဆာလောင်မွတ်သိပ်ခြင်းတို့ မရှိသောကြောင့် ဆာလောင်မွတ်သိပ်ခြင်း မရှိကုန်။ 'နိဗ္ဗုတာ' ဟူသည်ကား မိမိကိုယ်ကို ပူပန်စေတတ်သော ကိလေသာများ မရှိသောကြောင့် ငြိမ်းအေးကုန်၏။ 'တိဏ္ဏာ' ဟူသည်ကား ကာမဂုဏ်မှ ကူးမြောက်ကုန်၏။ 'ပါရံဂတာ' ဟူသည်ကား ကာမဂုဏ်၏ ကမ်းတစ်ဖက်သို့ ရောက်ကုန်၏။ 'တဒင်္ဂေန' ဟူသည်ကား ထိုဈာန်အင်္ဂါဖြင့်။ 'ဧတ္ထ ကာမာ နိရုဇ္ဈန္တိ' ဟူသည်ကား ဤပထမဈာန်၌ ကာမဂုဏ်တို့သည် ချုပ်ကုန်၏။ 'တေ စ' ဟူသည်ကား ကာမဂုဏ်တို့ကို ချုပ်စေ၍ နေကြကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့တည်း။ 'ပဉ္ဇလိကော' ဟူသည်ကား လက်အုပ်ချီမိုးလျက်။ 'ပယိရုပါသေယျ' ဟူသည်ကား ခစား ဆည်းကပ်ရာ၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် အလုံးစုံသော နေရာတို့၌ အနက်ကို သိအပ်၏။

3. Nibbānasukhasuttavaṇṇanā

၃. နိဗ္ဗာနသုခသုတ် အဖွင့်

34. Tatiye udāyīti lāḷudāyitthero. Etadeva khvetthāti etadeva kho ettha. Kāmasahagatāti kāmanissitā. Samudācarantīti manodvāre sañcaranti. Ābādhāyāti ābādhanāya pīḷanāya. Pariyāyenāti kāraṇena. Evaṃ sabbavāresu attho veditabbo. Imasmiṃ sutte avedayitasukhaṃ nāma kathitaṃ.

၃၄. တတိယသုတ်၌ "ဥဒါယီ" ဟူသည်မှာ ကာလုဒါယီမထေရ် ဖြစ်သည်။ "ဧတဒေဝ ခွေတ္ထ" ဟူသောပုဒ်ကို "ဧတဒေဝ ခေါ ဧတ္ထ" ဟု ပုဒ်ဖြတ်ရမည်။ ဤနိဗ္ဗာန်၌ ဤသို့အာရုံခံစားမှုမရှိခြင်းသည်သာလျှင် (ဟု ဆိုလိုသည်)။ "ကာမသဟဂတာ" ဟူသည်မှာ ကာမဂုဏ်၌ မှီသောတရားတို့ ဖြစ်သည်။ "သမုဒါစရန္တိ" ဟူသည်မှာ မနောဒွါရ၌ ကျက်စားကုန်၏။ "အာဗာဓာယ" ဟူသည်မှာ နာကျင်စေရန်၊ နှိပ်စက်ရန် ဖြစ်သည်။ "ပရိယာယေန" ဟူသည်မှာ အကြောင်းအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ ဤနည်းအတိုင်း အလုံးစုံသော ဝါရတို့၌ အနက်ကို သိအပ်၏။ ဤသုတ်၌ ခံစားမှုမရှိသော သုခ (အဝေဒယိတသုခ) မည်သည်ကို ဟောတော်မူအပ်သည်။

4. Gāvīupamāsuttavaṇṇanā

၄. ဂါဝီဥပမာသုတ်အဖွင့်။

35. Catutthe pabbateyyāti pabbatacārinī. Na suppatiṭṭhitaṃ patiṭṭhāpetvāti yathā suppatiṭṭhitā hoti, evaṃ na patiṭṭhāpetvā. Taṃ nimittanti taṃ paṭhamajjhānasaṅkhātaṃ nimittaṃ. Na svādhiṭṭhitaṃ adhiṭṭhātīti yathā suṭṭhu adhiṭṭhitaṃ hoti, na evaṃ adhiṭṭhāti. Anabhihiṃsamānoti apothento aviheṭhento. Mudu cittaṃ hoti kammaññanti yathā vipassanācittaṃ lokuttaramaggakkhaṇe mudu kammakkhamaṃ kammayoggaṃ hoti, evamassa abhiññāpādakaṃ catutthajjhānacittaṃ mudu hoti kammaññaṃ. Appamāṇo samādhīti catubrahmavihārasamādhipi maggaphalasamādhipi appamāṇo samādhi nāma, idha pana ‘‘appamāṇaṃ appamāṇārammaṇa’’nti iminā pariyāyena suppaguṇasamādhi appamāṇasamādhīti daṭṭhabbo. So appamāṇena samādhinā subhāvitenāti imasmiṃ ṭhāne ayaṃ bhikkhu vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ patto. Idāni khīṇāsavassa abhiññāpaṭipāṭiṃ dassento yassa yassa cātiādimāha.

၃၅. စတုတ္ထသုတ်၌ "ပဗ္ဗတေယျာ" ဟူသည်မှာ တောင်၌ ကျက်စားလေ့ရှိသော (နွားမ) ဖြစ်သည်။ "န သုပ္ပတိဋ္ဌိတံ ပတိဋ္ဌာပေတွာ" ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာတည်တံ့အောင် မတည်စေဘဲ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ "တံ နိမိတ္တံ" ဟူသည်မှာ ထိုပထမဈာန်ဟု ဆိုအပ်သော နိမိတ်ကို ဖြစ်သည်။ "န သွာဓိဋ္ဌိတံ အဓိဋ္ဌာတိ" ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ ဆောက်တည်အပ်သကဲ့သို့ မဆောက်တည်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "အနဘိဟိံသမာနော" ဟူသည်မှာ မပုတ်ခတ်ဘဲ၊ မညှဉ်းဆဲဘဲ ဖြစ်သည်။ "မုဒု စိတ္တံ ဟောတိ ကမ္မညံ" ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာစိတ်သည် လောကုတ္တရာမဂ်ခဏ၌ နူးညံ့၍ အမှု၌ ခန့်လျက် လျောက်ပတ်သကဲ့သို့၊ ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်၏ အဘိညာဉ်၏အခြေခံဖြစ်သော စတုတ္ထဈာန်စိတ်သည် နူးညံ့၍ အမှု၌ ခန့်သည်ဖြစ်၏။ "အပ္ပမာဏော သမာဓိ" ဟူသည်မှာ ဗြဟ္မဝိဟာရဈာန်လေးပါးနှင့်ယှဉ်သော သမာဓိကိုလည်းကောင်း၊ မဂ်ဖိုလ်နှင့်ယှဉ်သော သမာဓိကိုလည်းကောင်း အတိုင်းအရှည်မရှိသော သမာဓိဟု ခေါ်သည်။ ဤနေရာ၌ကား "အတိုင်းအရှည်မရှိသော၊ အတိုင်းအရှည်မရှိသော အာရုံရှိသော သမာဓိ" ဟူသော အကြောင်းပြချက်ဖြင့် ကောင်းစွာလေ့လာအပ်သော သမာဓိကို အတိုင်းအရှည်မရှိသော သမာဓိဟု မှတ်အပ်၏။ "သော အပ္ပမာဏေန သမာဓိနာ သုဘာဝိတေန" ဟူသော ဤနေရာ၌ ဤရဟန်းသည် ဝိပဿနာကို တိုးပွားစေ၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၏။ ယခုအခါ၌ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ အဘိညာဉ်အစဉ်ကို ပြလိုသဖြင့် "ယဿ ယဿ စ" အစရှိသည်ကို ဟောတော်မူသည်။

5. Jhānasuttavaṇṇanā

၅. ဈာနသုတ်အဖွင့်။

36. Pañcame āsavānaṃ khayanti arahattaṃ. Yadeva tattha hoti rūpagatanti tasmiṃ paṭhamajjhānakkhaṇe vatthuvasena vā cittasamuṭṭhānikādivasena vā yaṃ rūpaṃ nāma pavattati. Vedanāgatādīni sampayuttavedanādīnaṃ vasena veditabbāni[Pg.278]. Te dhammeti te rūpādayo pañcakkhandhadhamme. Aniccatotiādīsu hutvā abhāvākārena aniccato, paṭipīḷanākārena dukkhato, rujjanākārena rogato, antodussanaṭṭhena gaṇḍato, anupaviṭṭhaṭṭhena anukantanaṭṭhena ca sallato, dukkhaṭṭhena aghato, ābādhanaṭṭhena ābādhato, asakaṭṭhena parato, palujjanaṭṭhena palokato, assāmikaṭṭhena suññato, avasavattanaṭṭhena anattato. Samanupassatīti balavavipassanāpaññāya passati.

၃၆. ပဉ္စမသုတ်၌ "အာသဝါနံ ခယံ" ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ "ယဒေဝ တတ္ထ ဟောတိ ရူပဂတံ" ဟူသည်မှာ ထိုပထမဈာန်၏ခဏ၌ မှီရာဝတ္ထု၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သောရုပ် (စိတ္တဇရုပ်) အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်သော ရုပ်မည်သည် ဖြစ်သည်။ "ဝေဒနာဂတ" အစရှိသည်တို့ကို သမ္ပယုတ်ဖြစ်သော ဝေဒနာ အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ "တေ ဓမ္မေ" ဟူသည်မှာ ရုပ်အစရှိကုန်သော ထိုခန္ဓာငါးပါးတရားတို့ကို ဖြစ်သည်။ "အနိစ္စတော" အစရှိသော ပုဒ်တို့၌ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏— ဖြစ်ပြီးလျှင် မရှိတော့ခြင်းဟူသော အခြင်းအရာကြောင့် "အနိစ္စတော (အမြဲမရှိသောအားဖြင့်)"၊ နှိပ်စက်ခြင်းဟူသော အခြင်းအရာကြောင့် "ဒုက္ခတော (ဆင်းရဲသောအားဖြင့်)"၊ နာကျင်ခြင်းဟူသော အခြင်းအရာကြောင့် "ရောဂတော (အနာအားဖြင့်)"၊ အတွင်း၌ ပျက်စီးခြင်းဟူသောအနက်ကြောင့် "ဂဏ္ဍတော (အိုင်းအမာအားဖြင့်)"၊ အစဉ်အတိုင်းဝင်ရောက်ခြင်းနှင့် အစဉ်အတိုင်းဖြတ်တောက်ခြင်းဟူသောအနက်ကြောင့် "သလ္လတော (ငြောင့်အားဖြင့်)"၊ ဆင်းရဲခြင်းဟူသော အနက်ကြောင့် "အဃတော (ဆင်းရဲသောအားဖြင့်)"၊ နှိပ်စက်ခြင်းဟူသော အနက်ကြောင့် "အာဗာဓတော (နှိပ်စက်သောအားဖြင့်)"၊ မိမိဥစ္စာမဟုတ်ဟူသော အနက်ကြောင့် "ပရတော (တစ်ပါးအားဖြင့်)"၊ ပျက်စီးခြင်းဟူသော အနက်ကြောင့် "ပလောကတော (ပျက်စီးသောအားဖြင့်)"၊ အစိုးရသူမရှိဟူသော အနက်ကြောင့် "သုညတော (ဆိတ်သုဉ်းသောအားဖြင့်)"၊ အလိုသို့မလိုက်ခြင်းဟူသော အနက်ကြောင့် "အနတ္တတော (ကိုယ်မဟုတ်သောအားဖြင့်)" ဖြစ်သည်။ "သမနုပဿတိ" ဟူသည်မှာ အားကြီးသော ဝိပဿနာပညာဖြင့် ရှုခြင်းဖြစ်သည်။

Tehi dhammehīti tehi pañcakkhandhadhammehi. Paṭivāpetīti nibbānavasena nivatteti. Amatāya dhātuyāti nibbānadhātuyā. Cittaṃ upasaṃharatīti ñāṇena ānisaṃsaṃ disvā otāreti. Santanti paccanīkasantatāya santaṃ. Paṇītanti atappakaṃ. So tattha ṭhito āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇātīti so tasmiṃ paṭhamajjhāne ṭhito taṃ balavavipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇāti. Aparo nayo – so tehi dhammehīti yasmā aniccatotiādīsu aniccato palokatoti dvīhi padehi aniccalakkhaṇaṃ kathitaṃ, dukkhatotiādīhi chahi dukkhalakkhaṇaṃ, parato, suññato, anattatoti tīhi anattalakkhaṇaṃ. Tasmā so tehi evaṃ tilakkhaṇaṃ āropetvā diṭṭhehi antosamāpattiyaṃ pañcakkhandhadhammehi. Cittaṃ paṭivāpetīti cittaṃ paṭisaṃharati moceti apaneti. Upasaṃharatīti vipassanācittaṃ tāva savanavasena thutivasena pariyattivasena paññattivasena ca santaṃ nibbānanti evaṃ asaṅkhatāya amatāya dhātuyā upasaṃharati. Maggacittaṃ nibbānaṃ ārammaṇakaraṇavaseneva ‘‘etaṃ santaṃ etaṃ paṇīta’’nti na evaṃ vadati. Iminā panākārena taṃ paṭivijjhanto tattha cittaṃ upasaṃharatīti attho.

"တေဟိ ဓမ္မေဟိ" ဟူသည်မှာ ထိုခန္ဓာငါးပါးတည်းဟူသော တရားတို့မှ ဖြစ်သည်။ "ပဋိဝါပေတိ" ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်၏အစွမ်းဖြင့် ဆုတ်နစ်စေ၏ (ဖယ်ရှား၏)။ "အမတာယ ဓာတုယာ" ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာနဓာတ်သို့ ဖြစ်သည်။ "စိတ္တံ ဥပသံဟရတိ" ဟူသည်မှာ ဉာဏ်ဖြင့် အကျိုးထူးကို မြင်၍ (နိဗ္ဗာန်သို့) သွတ်သွင်း၏ (ညွတ်စေ၏)။ "သန္တံ" ဟူသည်မှာ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ ငြိမ်းအေးခြင်းကြောင့် ငြိမ်သက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ပဏီတံ" ဟူသည်မှာ တောင့်တစရာမရှိအောင် မြတ်လှခြင်း ဖြစ်သည်။ "သော တတ္ထ ဌိတော အာသဝါနံ ခယံ ပါပုဏာတိ" ဟူသည်မှာ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုပထမဈာန်၌ တည်လျက် ထိုအားကြီးသော ဝိပဿနာကို တိုးပွားစေပြီးလျှင် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၏။ တစ်နည်းကား - "သော တေဟိ ဓမ္မေဟိ" ဟူသည်မှာ အနိစ္စတော အစရှိသော ပုဒ်တို့တွင် "အနိစ္စတော၊ ပလောကတော" ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုဖြင့် အနိစ္စလက္ခဏာကိုလည်းကောင်း၊ "ဒုက္ခတော" အစရှိသော ပုဒ်ခြောက်ခုဖြင့် ဒုက္ခလက္ခဏာကိုလည်းကောင်း၊ "ပရတော၊ သုညတော၊ အနတ္တတော" ဟူသော ပုဒ်သုံးခုဖြင့် အနတ္တလက္ခဏာကိုလည်းကောင်း ဟောတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုသို့ လက္ခဏာရေးသုံးပါး တင်၍ မြင်အပ်ကုန်သော သမာပတ်အတွင်းရှိ ခန္ဓာငါးပါးတရားတို့မှ (စိတ်ကို ဖယ်ရှား၏)။ "စိတ္တံ ပဋိဝါပေတိ" ဟူသည်မှာ စိတ်ကို ဆုတ်နစ်စေ၏၊ လွတ်မြောက်စေ၏၊ ဖယ်ရှား၏။ "ဥပသံဟရတိ" ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာစိတ်ကို နာယူခြင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်း၊ ပရိယတ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပညတ်အားဖြင့်လည်းကောင်း "နိဗ္ဗာန်သည် ငြိမ်သက်၏" ဟု ဤသို့ အသင်္ခတဖြစ်သော အမြိုက်ဓာတ် (အမတဓာတ်) သို့ ရှေးရှုညွတ်စေ၏။ မဂ်စိတ်သည် နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုရုံမျှဖြင့် "ဤနိဗ္ဗာန်သည် ငြိမ်သက်၏၊ မြတ်၏" ဟု ဤသို့ မပြောဆိုပေ။ သို့သော် ဤသို့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ထိုနိဗ္ဗာန်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်လျက် ထိုနိဗ္ဗာန်၌ စိတ်ကို ညွတ်စေ၏ (သွတ်သွင်း၏) ဟု အနက်ရသည်။

So tattha ṭhitoti tassā tilakkhaṇārammaṇāya vipassanāya ṭhito. Āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇātīti anukkamena cattāro magge bhāvetvā arahattaṃ pāpuṇāti. Teneva dhammarāgenāti samathavipassanādhamme chandarāgena. Dhammanandiyāti tasseva vevacanaṃ. Samathavipassanāsu hi sabbaso chandarāgaṃ pariyādātuṃ sakkonto arahattaṃ pāpuṇāti, asakkonto anāgāmī hoti.

"သော တတ္ထ ဌိတော" ဟူသည်မှာ ထိုလက္ခဏာရေးသုံးပါးကို အာရုံပြုသော ဝိပဿနာတရား၌ တည်လျက် ဖြစ်သည်။ "အာသဝါနံ ခယံ ပါပုဏာတိ" ဟူသည်မှာ အစဉ်အတိုင်း မဂ်လေးပါးတို့ကို ပွားများ၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၏။ "တေနေဝ ဓမ္မရာဂေန" ဟူသည်မှာ သမထဝိပဿနာတရား၌ ပြင်းစွာတပ်မက်သော ရာဂဖြင့် ဖြစ်သည်။ "ဓမ္မနန္ဒိယာ" ဟူသည်မှာ ထိုဓမ္မရာဂဟူသော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ် (အဓိပ္ပာယ်တူ) သာ ဖြစ်သည်။ စင်စစ် သမထဝိပဿနာတို့၌ ပြင်းစွာတပ်မက်သော ရာဂကို အလုံးစုံ ကုန်စင်အောင် စွမ်းဆောင်နိုင်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၏။ မစွမ်းဆောင်နိုင်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အနာဂါမ် ဖြစ်၏။

Tiṇapurisarūpake [Pg.279] vāti tiṇapotthakarūpe vā. Dūre kaṇḍe pātetīti dūrepātī. Avirādhitaṃ vijjhatīti akkhaṇavedhī. Yadeva tattha hoti vedanāgatanti idha rūpaṃ na gahitaṃ. Kasmā? Samatikkantattā. Ayañhi heṭṭhā rūpāvacarajjhānaṃ samāpajjitvā rūpaṃ atikkamitvā arūpāvacarasamāpattiṃ samāpannoti samathavasenāpi anena rūpaṃ samatikkantaṃ, heṭṭhā rūpaṃ sammasitvā taṃ atikkamma idāni arūpaṃ sammasatīti vipassanāvasenāpi anena rūpaṃ atikkantaṃ. Āruppe pana sabbasopi rūpaṃ natthīti taṃ sandhāyapi rūpaṃ na gahitaṃ. Atha nevasaññānāsaññāyatanaṃ kasmā na gahitanti? Sukhumattā. Tasmiñhi cattāropi arūpakkhandhā sukhumā na sammasanūpagā. Tenevāha – ‘‘iti kho, bhikkhave, yāvatā saññāsamāpatti tāvatā aññāpaṭivedho’’ti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yāvatā sacittakasamāpatti nāma atthi, tāvatā oḷārike dhamme sammasato aññāpaṭivedho hoti, arahattaṃ sampajjati. Nevasaññānāsaññāyatanaṃ pana sukhumattā saññāsamāpattīti na vuccati. Jhāyīheteti jhāyīhi jhānābhiratehi etāni. Vuṭṭhahitvāti tato samāpattito vuṭṭhāya. Samakkhātabbānīti sammā akkhātabbāni, ‘‘santāni paṇītānī’’ti evaṃ kevalaṃ ācikkhitabbāni thometabbāni vaṇṇetabbānīti.

"တိဏပုရိသရူပကေ ဝါ" ဟူသည်မှာ မြက်ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော မြက်ရုပ်၌ လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ "ဒူရေ ကဏ္ဍေ ပါတေတိ" ဟူသည်မှာ ဝေးသောအရပ်သို့ မြှားကို ကျစေတတ်သောကြောင့် "ဒူရေပါတီ" (ဝေးဝေးပစ်နိုင်သူ) မည်၏။ "အဝိရာဓိတံ ဝိဇ្ဈတိ" ဟူသည်မှာ မလွဲစေဘဲ မှန်အောင် ပစ်နိုင်သောကြောင့် "အက္ခဏဝေဓီ" (အလွန်လျင်မြန်စွာ ပစ်နိုင်သူ) မည်၏။ "ယဒေဝ တတ္ထ ဟောတိ ဝေဒနာဂတံ" ဟူသော ဤအာကာသာနဉ္စာယတနဈာန် ဖော်ပြချက်၌ ရုပ်ကို မယူအပ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့် မယူသနည်းဟူမူ ကောင်းစွာ လွန်မြောက်ပြီးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ စင်စစ် ဤယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် အောက်ဖြစ်သော ရူပါဝစရဈာန်သို့ ဝင်စား၍ ရုပ်ကို လွန်မြောက်ကာ အရူပါဝစရသမာပတ်သို့ ဝင်စားခဲ့သဖြင့် သမထ၏အစွမ်းဖြင့်လည်း ရုပ်ကို ကောင်းစွာ လွန်မြောက်ပြီး ဖြစ်သည်။ အောက်၌ ရုပ်ကို သုံးသပ်ပြီးလျှင် ထိုရုပ်ကို လွန်မြောက်၍ ယခုအခါ နာမ်တရားကို သုံးသပ်သောကြောင့် ဝိပဿနာ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ရုပ်ကို လွန်မြောက်ပြီး ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် အရူပဘုံ၌ ရုပ်တရား လုံးဝမရှိသောကြောင့် ထိုအရူပဘုံကို ရည်၍လည်း ဤနေရာ၌ ရုပ်ကို မယူအပ်ပေ။ သို့ဖြစ်လျှင် နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ်ကို အဘယ်ကြောင့် မယူအပ်သနည်းဟူမူ သိမ်မွေ့လွန်းသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုနေဝသညာနာသညာယတနဈာန်၌ နာမက္ခန္ဓာလေးပါးတို့သည် အလွန်သိမ်မွေ့သဖြင့် ဝိပဿနာဖြင့် သုံးသပ်ခြင်းငှာ မထိုက်ကုန်။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် "ရဟန်းတို့၊ ဤသို့လျှင် သညာရှိသော သမာပတ်ရှိသမျှ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း (အညာပဋိဝေဓ) ရှိ၏" ဟု ဟောတော်မူသည်။ ဤစကား၏ ဆိုလိုရင်းမှာ— စိတ်ရှိသော သမာပတ် ရှိသမျှကာလပတ်လုံး ရုန့်ရင်းသော တရားတို့ကို သုံးသပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား အရဟတ္တဖိုလ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း ရှိ၏၊ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ်ကိုမူ သိမ်မွေ့လွန်းသောကြောင့် "သညာသမာပတ်" ဟူ၍ မခေါ်ဆိုအပ်ပေ။ "ဈာယီဟေတေ" ဟူသည်မှာ ဈာန်ဝင်စားလေ့ရှိသော၊ ဈာန်၌ မွေ့လျော်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ထိုတရားတို့ကို (ဝင်စားကုန်၏) ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ "ဝုဋ္ဌဟိတွာ" ဟူသည်မှာ ထိုသမာပတ်မှ ထမြောက်၍ ဖြစ်သည်။ "သမ္မာအက္ခာတဗ္ဗာနိ" ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ ဟောကြားအပ်ကုန်၏၊ ငြိမ်းချမ်းကုန်၏၊ မြတ်ပြတ်ကုန်၏ဟု ဤသို့ သက်သက် ညွှန်ပြအပ်ကုန်၏၊ ချီးမွမ်းအပ်ကုန်၏၊ ပူဇော်အပ်ကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။

6. Ānandasuttavaṇṇanā

၆. အာနန္ဒသုတ်အဖွင့်။

37. Chaṭṭhe sambādheti pañcakāmaguṇasambādhe. Okāsādhigamoti okāsassa adhigamo. Sattānaṃ visuddhiyāti sattānaṃ visuddhiṃ pāpanatthāya. Samatikkamāyāti samatikkamanatthāya. Atthaṅgamāyāti atthaṃ gamanatthāya. Ñāyassa adhigamāyāti sahavipassanakassa maggassa adhigamanatthāya. Nibbānassa sacchikiriyāyāti apaccayanibbānassa paccakkhakaraṇatthāya. Tadeva nāma cakkhuṃ bhavissatīti taññeva pasādacakkhu asambhinnaṃ bhavissati. Te rūpāti tadeva rūpārammaṇaṃ āpāthaṃ āgamissati. Tañcāyatanaṃ no paṭisaṃvedissatīti tañca rūpāyatanaṃ na jānissati. Sesesupi eseva nayo.

၃၇. ဆဋ္ဌသုတ်၌ ‘သမ္ဗာဓေ’ ဟူသည်မှာ ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့ဖြင့် ကျဉ်းမြောင်းသော အရပ်၌ ဟူလို။ ‘ဩကာသာဓိဂမော’ ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ခြင်း၏ အခွင့်ကို ရခြင်းတည်း။ ‘သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိယာ’ ဟူသည်မှာ သတ္တဝါတို့၏ ကိလေသာမှ စင်ကြယ်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်စေခြင်း အကျိုးငှာ ဟူလို။ ‘သမတိက္ကမာယ’ ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ လွန်မြောက်ခြင်း အကျိုးငှာ ဟူလို။ ‘အတ္ထင်္ဂမာယ’ ဟူသည်မှာ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသို့ ရောက်ခြင်း အကျိုးငှာ ဟူလို။ ‘ဉာယဿ အဓိဂမာယ’ ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာနှင့်တကွဖြစ်သော မဂ်ကို ရခြင်း အကျိုးငှာ ဟူလို။ ‘နိဗ္ဗာနဿ သစ္ဆိကိရိယာယ’ ဟူသည်မှာ အကြောင်းကင်းသော နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်း အကျိုးငှာ ဟူလို။ ‘တဒေဝ နာမ စက္ခုံ ဘဝိဿတိ’ ဟူသည်မှာ ထိုကြည်လင်သော မျက်စိ (ပသာဒစက္ခု) ပင်လျှင် မပျက်မစီးဘဲ တည်ရှိနေလိမ့်မည်။ ‘တေ ရူပါ’ ဟူသည်မှာ ထိုရူပါရုံသည်ပင်လျှင် မျက်စိ၌ ထင်လာလိမ့်မည်။ ‘တဉ္စာယတနံ နော ပဋိသံဝေဒိဿတိ’ ဟူသည်မှာ ထိုရူပါယတနကို မသိရလတ္တံ့။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

Udāyīti kāḷudāyitthero. Saññīmeva nu khoti sacittakoyeva nu kho. Makāro padasandhimattaṃ. Kiṃsaññīti katarasaññāya saññī hutvā. Sabbaso [Pg.280] rūpasaññānanti idaṃ kasmā gaṇhi, kiṃ paṭhamajjhānādisamaṅgino rūpādipaṭisaṃvedanā hotīti? Na hoti, yāva pana kasiṇarūpaṃ ārammaṇaṃ hoti, tāva rūpaṃ samatikkantaṃ nāma na hoti. Asamatikkantattā paccayo bhavituṃ sakkhissati. Samatikkantattā pana taṃ natthi nāma hoti, natthitāya paccayo bhavituṃ na sakkotīti dassetuṃ idameva gaṇhi.

‘ဥဒါယီ’ ဟူသည်မှာ ကာဠုဒါယီမထေရ်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘သညီမေဝ နု ခေါ’ ဟူသည်မှာ ‘စိတ်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည်ပင်လျှင် ခံစားရသည် မဟုတ်လော’ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ (မ) အက္ခရာသည် ပုဒ်စပ်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ ‘ကိံသညီ’ ဟူသည်မှာ အဘယ်သညာဖြင့် သညာရှိသည် ဖြစ်၍နည်း။ ‘သဗ္ဗသော ရူပသညာနံ’ ဟူသော ဤစကားကို အဘယ်ကြောင့် ယူသနည်း။ ပထမဈာန် စသည်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ရူပါရုံစသည်ကို ခံစားရခြင်း မည်သည် ရှိပါသလောဟူမူ— ဤသည်ကား အမေးတည်း။ မရှိပေ။ သို့သော်လည်း ကသိုဏ်းရုပ်သည် အာရုံဖြစ်နေသမျှ ကာလပတ်လုံး ရုပ်ကို ကောင်းစွာ မလွန်မြောက်သေးသည် မည်၏။ ကောင်းစွာ မလွန်မြောက်သေးသဖြင့် အာရုံ၏အကြောင်း ဖြစ်နိုင်စွမ်းသေး၏။ ကောင်းစွာ လွန်မြောက်သွားသောအခါ၌မူ ထိုရူပါရုံသည် မရှိတော့သဖြင့် အာရုံ၏အကြောင်း မဖြစ်နိုင်တော့ပေ။ ဤသို့သော အနက်ကို ပြလိုသောကြောင့် ‘သဗ္ဗသော ရူပသညာနံ’ ဟူသော စကားကိုသာ ယူတော်မူ၏။ ဤသည်ကား အဖြေတည်း။

Jaṭilavāsikāti jaṭilanagaravāsinī. Na cābhinatotiādīsu rāgavasena na abhinato, dosavasena na apanato. Sasaṅkhārena sappayogena kilese niggaṇhitvā vāretvā ṭhito, kilesānaṃ pana chinnante uppannoti na sasaṅkhāraniggayhavāritagato. Vimuttattā ṭhitoti kilesehi vimuttattāyeva ṭhito. Ṭhitattā santusitoti ṭhitattāyeva santuṭṭho nāma jāto. Santusitattā no paritassatīti santuṭṭhattāyeva paritāsaṃ nāpajjati. Ayaṃ, bhante ānanda, samādhi kiṃ phaloti iminā ayaṃ therī tālaphalaññeva gahetvā ‘‘idaṃ phalaṃ kiṃ phalaṃ nāmā’’ti pucchamānā viya arahattaphalasamādhiṃ gahetvā ‘‘ayaṃ, bhante ānanda, samādhi kiṃ phalo vutto bhagavatā’’ti pucchati. Aññāphalo vuttoti aññā vuccati arahattaṃ, arahattaphalasamādhi nāmeso vutto bhagavatāti attho. Evaṃsaññīpīti imāya arahattaphalasaññāya saññīpi tadāyatanaṃ no paṭisaṃvedetīti evaṃ imasmiṃ sutte arahattaphalasamādhi kathitoti.

‘ဇဋိလဝါသိကာ’ ဟူသည်မှာ ဇဋိလမြို့၌ နေထိုင်သူ ဖြစ်သည်။ ‘န စာဘိနတော’ စသည်တို့၌ ရာဂ၏အစွမ်းဖြင့် ရှေးရှုမညွတ်၊ ဒေါသ၏အစွမ်းဖြင့်လည်း ဖဲမသွား။ လုံ့လတိုက်တွန်းမှုနှင့်တကွ ကိလေသာတို့ကို နှိပ်ကွပ်တားမြစ်၍ တည်နေသည်မဟုတ်ဘဲ၊ ကိလေသာတို့ကို ဖြတ်တောက်ပစ်သည့်အဆုံး၌ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ‘န သသင်္ခါရနိဂ္ဂယှဝါရိတဂတော’ (လုံ့လတိုက်တွန်းမှုဖြင့် ကိလေသာကို တားမြစ်ခြင်းသို့ မရောက်သူ) မည်၏။ ‘ဝိမုတ္တတ္တာ ဌိတော’ ဟူသည်မှာ ကိလေသာတို့မှ လွတ်မြောက်ပြီးသောကြောင့်သာ တည်တံ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဌိတတ္တာ သန္တုသိတော’ ဟူသည်မှာ တည်တံ့သောကြောင့်သာ ရောင့်ရဲခြင်း ဖြစ်၏။ ‘သန္တုသိတတ္တာ နော ပရိတဿတိ’ ဟူသည်မှာ ရောင့်ရဲသောကြောင့်သာ တောင့်တပူပန်ခြင်းသို့ မရောက်။ ‘အယံ ဘန္တေ အာနန္ဒ သမာဓိ ကိံ ဖလော’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ထိုထေရီသည် ထန်းသီးကို ကိုင်ယူ၍ ‘ဤအသီးသည် အဘယ်အသီးနည်း’ ဟု မေးသကဲ့သို့ အရဟတ္တဖိုလ်သမာဓိကို ရည်ညွှန်း၍ ‘အရှင်အာနန္ဒာ၊ ဤသမာဓိသည် အဘယ်အကျိုးရှိသည်ဟု မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူသနည်း’ ဟု မေးလျှောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘အညာဖလော ဝုတ္တော’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘အညာ’ ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ ဤသမာဓိကို မြတ်စွာဘုရားသည် အရဟတ္တဖိုလ်သမာဓိဟု ဟောတော်မူအပ်၏ဟု အနက်ရသည်။ ‘ဧဝံသညီပိ’ ဟူသည်မှာ ဤအရဟတ္တဖိုလ်သညာဖြင့် သညာရှိသော်လည်း ထိုအာယတနကို မခံစားရဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ အရဟတ္တဖိုလ်သမာဓိကို ဟောကြားတော်မူအပ်သည်။

7. Lokāyatikasuttavaṇṇanā

၇. လောကာယတိကသုတ်အဖွင့်

38. Sattame lokāyatikāti lokāyatavādakā. Satatanti sadā. Samitanti nirantaraṃ. Tiṭṭhatetanti tiṭṭhatu etaṃ, mā etaṃ paṭṭhapetha, ko vo etena attho. Dhammaṃ vo brāhmaṇā desessāmīti ahaṃ vo catusaccadhammaṃ desessāmi.

၃၈. သတ္တမသုတ်၌ ‘လောကာယတိကာ’ ဟူသည်မှာ လောကာယတကျမ်းကို ပြောဆိုရွတ်ဖတ်သူများ ဖြစ်သည်။ ‘သတတံ’ ဟူသည်မှာ အခါခပ်သိမ်းတည်း။ ‘သမိတံ’ ဟူသည်မှာ အစဉ်မပြတ်တည်း။ ‘တိဋ္ဌတေတံ’ ဟူသော ပုဒ်ကို ‘တိဋ္ဌတု ဧတံ’ ဟူ၍ ပုဒ်ဖြတ်အပ်၏။ ထိုစကားသည် တည်ပါစေဦး (ထိုစကားကို မပြောကြပါလင့်ဦး)၊ သင်တို့အား ထိုစကားဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း။ ‘ဓမ္မံ ဝေါ ဗြာဟ္မဏာ ဒေသေဿာမိ’ ဟူသည်မှာ ငါသည် သင်တို့အား သစ္စာလေးပါးတရားကို ဟောကြားအံ့ ဟူလို။

Daḷhadhammoti daḷhadhanuṃ gahetvā ṭhito. Dhanuggahoti issāso. Daḷhadhanu nāma dvisahassathāmaṃ vuccati. Dvisahassathāmaṃ nāma yassa āropitassa jiyābaddho [Pg.281] lohasīsādīnaṃ bhāro daṇḍe gahetvā yāva kaṇḍappamāṇā ukkhittassa pathavito muccati. Sikkhitoti dasa dvādasa vassāni ācariyakule uggahitasippo. Katahatthoti eko sippameva uggaṇhāti, katahattho na hoti ayaṃ pana katahattho ciṇṇavasibhāvo. Katūpāsanoti rājakulādīsu dassitasippo. Lahukena asanenāti anto susiraṃ katvā tūlādīhi pūretvā katalakkhaparikammena sallahukakaṇḍena. Evaṃ katañhi ekausabhagāmī dve usabhānipi gacchati…pe… aṭṭhusabhagāmī soḷasa usabhānipi gacchati. Appakasirenāti niddukkhena. Atipāteyyāti atikkameyya. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā so dhanuggaho taṃ vidatthicaturaṅgulaṃ chāyaṃ sīghameva atikkāmeti, evaṃ sakalacakkavāḷaṃ sīghaṃ sīghaṃ atikkamanasamatthena javena samannāgato. Sandhāvanikāyāti padasā dhāvanena. Evamāhaṃsūti evaṃ vadanti.

‘ဒဠှဓမ္မော’ ဟူသည်မှာ ခိုင်မြဲသောလေးကို ကိုင်စွဲ၍ ရပ်တည်နေသော သူတည်း။ ‘ဓနုဂ္ဂဟော’ ဟူသည်မှာ လေးသမားတည်း။ ‘ဒဠှဓနု’ (မြဲမြံသောလေး) မည်သည်ကား ပိုလ်နှစ်ထောင်အားရှိသော လေးကို ဆိုလိုသည်။ ပိုလ်နှစ်ထောင်အားရှိသော လေးဟူသည်မှာ တင်အပ်သော လေးညှို့၌ ကြေးသလွဲမြည်း စသည်တို့၏ အလေးချိန်တစ်ဘာရကို လေးကိုင်း၌ ချိတ်ဆွဲ၍ မြှားအတိုင်းအရှည်မျှ ချီကြွလိုက်သောအခါ လေးညှို့သည် မြေမှလွတ်သော လေးမျိုး ဖြစ်၏။ ‘သိက္ခိတော’ ဟူသည်မှာ ဆယ်နှစ် သို့မဟုတ် တဆဲ့နှစ်နှစ်ပတ်လုံး ဆရာ့အိမ်၌ အတတ်ပညာ သင်ယူပြီးသောသူတည်း။ ‘ကတဟတ္ထော’ ဟူသည်မှာ အချို့သောသူသည် လေးအတတ်ကို သင်ယူရုံမျှသာ သင်ယူသော်လည်း လက်၌ကျွမ်းကျင်သော လေးအတတ်ရှိသူ မဖြစ်၊ လေ့လာအပ်သော ဝသီဘော်မရှိ။ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကား လက်၌ လေ့ကျင့်အပ်သော ဝသီဘော်ရှိသူ ဖြစ်သည်။ ‘ကတူပါသနော’ ဟူသည်မှာ မင်းအိမ်စသည်တို့၌ လေးအတတ်ကို ပြသပြီးသူတည်း။ ‘လဟုကေန အာသနေန’ ဟူသည်မှာ မြှားအတွင်း၌ အခေါင်းပြု၍ လဲစသည်တို့ဖြင့် ပြည့်စေပြီးလျှင်၊ ပြုလုပ်အပ်သော ပစ်မှတ်ပရိကံရှိသော ပေါ့ပါးသောမြှားဖြင့် ဟူလို။ ထိုသို့ပြုလုပ်အပ်သော မြှားသည် တစ်ဥသဘ၊ နှစ်ဥသဘ အရပ်သို့လည်းကောင်း၊ ... ရှစ်ဥသဘ အရပ်မှသည် တစ်ဆယ့်ခြောက်ဥသဘ အရပ်အထိလည်းကောင်း သွားနိုင်၏။ ‘အပ္ပကသိရေန’ ဟူသည်မှာ ဆင်းရဲမရှိဘဲ (လွယ်ကူစွာ) တည်း။ ‘အတိပါတေယျ’ ဟူသည်မှာ လွန်စေရာ၏။ ဤဆိုလိုချက်မှာ— ထိုလေးသမားသည် တစ်ထွာနှင့် လက်လေးသစ်ရှိသော အရိပ်ကို လျင်မြန်စွာ ကျော်လွန်စေနိုင်သကဲ့သို့၊ ထိုအတူ အလုံးစုံသော စကြာဝဠာကို လျင်မြန်စွာ ကျော်လွန်နိုင်စွမ်းသော အရှိန်အဟုန်နှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်သည်ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘သန္ဓာဝနိကာယာ’ ဟူသည်မှာ ခြေကျင်ပြေးခြင်းဖြင့်တည်း။ ‘ဧဝမာဟံသု’ ဟူသည်မှာ ဤသို့ ပြောဆိုကုန်၏ဟူလို။

8. Devāsurasaṅgāmasuttavaṇṇanā

၈. ဒေဝါသုရသင်္ဂါမသုတ်အဖွင့်

39. Aṭṭhame samupabyūḷho ahosīti paccupaṭṭhito ahosi. Saṅgāmeyyāmāti saṅgāmaṃ kareyyāma yujjheyyāma. Apayiṃsuyevāti palāyiṃsuyeva. Uttarenābhimukhāti uttarāmukhā hutvā. Abhiyante vāti anubandhantiyeva. Bhīruttānagatenāti bhīruttānaṃ bhayanivāraṇaṃ patiṭṭhānaṃ gatena. Akaraṇīyāti yuddhena kiñci akattabbā. Kasmā pana nesaṃ saṅgāmo hotīti? Asurā hi pubbe tāvatiṃsavāsino, te cittapāṭaliyā pupphanakāle dibbapāricchattakapupphaṃ anussaranti. Tato uppannakodhā ‘‘gaṇhatha deve’’ti sammukhasammukhaṭṭhāneneva sineruṃ abhiruhanti, devāpi nikkhamanti. Tesaṃ gopālakadārakānaṃ aññamaññaṃ daṇḍakehi paharaṇasadisaṃ yuddhaṃ hoti. Sakko devarājā heṭṭhā pañcasu ṭhānesu ārakkhaṃ ṭhapetvā upari devapuraṃ parivāretvā attasadisā vajirahatthā paṭimā ṭhapāpesi. Asurā heṭṭhā pañca ṭhānāni paṭibāhitvā abhiruḷhā indapaṭimāyo disvā nivattitvā asurapurameva gacchanti.

၃၉. အဋ္ဌမသုတ်၌ ‘သမုပဗျူဠှော အဟောသိ’ ဟူသည်မှာ စစ်တုရင်ပြင်ဆင်ပြီး၍ ရှေးရှုတည်ရှိနေပြီ ဟူလို။ ‘သင်္ဂါမေယျာမ’ ဟူသည်မှာ စစ်ထိုးကြကုန်အံ့၊ တိုက်ခိုက်ကြကုန်အံ့ ဟူလို။ ‘အပယိံသုယေဝ’ ဟူသည်မှာ ပြေးကြသည်သာတည်း။ ‘ဥတ္တရေနာဘိမုခါ’ ဟူသည်မှာ မြောက်အရပ်သို့ ရှေးရှုကုန်သည် ဖြစ်၍တည်း။ ‘အဘိယန္တေ ဝါ’ ဟူသည်မှာ အစဉ်လိုက်ကုန်သည်သာ ဖြစ်၏။ ‘ဘီရုတ္တာနဂတေန’ ဟူသည်မှာ ကြောက်ရွံ့တတ်သူတို့၏ ဘေးကို တားမြစ်ရာဖြစ်သော မိမိတို့ မှီခိုရာအရပ်သို့ ရောက်သဖြင့် ဟူလို။ ‘အကရဏီယာ’ ဟူသည်မှာ စစ်တိုက်ခြင်းဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုမျှ မပြုအပ်သည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့် ထိုနတ်တို့နှင့် အသုရာတို့၏ စစ်ပွဲ ဖြစ်ပေါ်လာသနည်း ဟူမူ— အသုရာတို့သည် ရှေးအခါက တာဝတိံသာ၌ နေထိုင်သူများ ဖြစ်ကြ၏။ ထိုအသုရာတို့သည် သခွတ်ပွင့်ပွင့်သောအခါတွင် တာဝတိံသာ၌ရှိသော ပင်လယ်ကသစ်ပွင့်ကို အဖန်ဖန် အောက်မေ့ကြ၏။ ထိုသို့ အောက်မေ့မိသဖြင့် အမျက်ဒေါသ ဖြစ်ပေါ်ကာ ‘နတ်တို့ကို ဖမ်းကြကုန်လော’ ဟု ဆိုလျက် ရှေးရှုတည့်တည့်ကျသော လမ်းများဖြင့် မြင့်မိုရ်တောင်သို့ တက်လာကြ၏။ နတ်တို့သည်လည်း ထွက်လာကြ၏။ ထိုသူတို့၏ စစ်ပွဲသည် နွားကျောင်းသား ကေးသူငယ်များ အချင်းချင်း တုတ်တို၊ လှံတံတို့ဖြင့် ရိုက်ပုတ်ကြသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ သိကြားမင်းသည် အောက်ထပ် အရပ်ငါးပါးတို့၌ အစောင့်အရှောက် ထားရှိပြီးလျှင်၊ အထက်နတ်ပြည်၌ မိမိနှင့်တူသော ဝရဇိန်လက်နက် ကိုင်ဆောင်ထားသော သိကြားမင်းရုပ်တုများကို ထားရှိစေ၏။ အသုရာတို့သည် အောက်ထပ် အရပ်ငါးပါးကို ကျော်လွန်၍ တက်လာကြသော်လည်း သိကြားမင်းရုပ်တုများကို မြင်လျှင် နောက်ဆုတ်ကာ အသုရာပြည်သို့သာ ပြန်သွားကြကုန်၏။

Dakkhiṇenābhimukhāti dakkhiṇāmukhā hutvā. Apadaṃ vadhitvāti nippadaṃ niravasesaṃ vadhitvā. Adassanaṃ gatoti māropi vaṭṭapādakaṃ katvā rūpāvacaracatutthajjhānaṃ [Pg.282] samāpannassa cittaṃ jānāti, tadeva vipassanāpādakaṃ katvā samāpannassa cittaṃ jānāti. Arūpāvacarasamāpatti pana vaṭṭapādā vā hotu vipassanāpādā vā, taṃ samāpannassa māro cittaṃ na jānāti. Tena vuttaṃ – ‘‘adassanaṃ gato pāpimato’’ti.

‘ဒက္ခိဏေနာဘိမုခါ’ ဟူသည်မှာ တောင်အရပ်သို့ ရှေးရှုကုန်သည် ဖြစ်၍တည်း။ ‘အပဒံ ဝဓိတွာ’ ဟူသည်မှာ တည်ရာမရှိအောင် အကြွင်းမရှိ ဖျက်ဆီး၍ ဟူလို။ ‘အဒဿနံ ဂတော’ ဟူသည်မှာ မာရ်နတ်သည် ဝဋ်၏အခြေခံပြု၍ ရူပါဝစရ စတုတ္ထဈာန်ကို ဝင်စားသောပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်ကို သိနိုင်၏။ ဝိပဿနာအခြေခံပြု၍ ရူပါဝစရ စတုတ္ထဈာန်ကို ဝင်စားသောပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်ကိုလည်း သိနိုင်၏။ သို့သော် အရူပါဝစရသမာပတ်ကို ဝဋ်အခြေခံဖြစ်စေ၊ ဝိပဿနာအခြေခံဖြစ်စေ ဝင်စားသောသူ၏ စိတ်ကိုမူ မာရ်နတ်သည် မသိနိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားက ‘ယုတ်မာသော မာရ်နတ်၏ မမြင်ရာအရပ်သို့ ရောက်တော်မူ၏’ ဟု ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

9. Nāgasuttavaṇṇanā

၉. နာဂသုတ်အဖွင့်

40. Navame āraññakassāti araññavāsino. Gocarapasutassāti gocaraggahaṇatthāya gacchantassa. Hatthikalabhāti mahantā mahantā nāgā. Hatthicchāpāti taruṇapotakā. Obhaggobhagganti nāmetvā nāmetvā ṭhapitaṃ. Ogāhaṃ otiṇṇassāti ogāhitabbattā ogāhanti laddhanāmaṃ udakatitthaṃ otiṇṇassa. Ogāhā uttiṇṇassāti udakatitthato uttiṇṇassa. Vūpakaṭṭhoti vūpakaṭṭho hutvā. Idāni yasmā dasabalassa hatthināgena kiccaṃ natthi, sāsane pana taṃsarikkhakaṃ puggalaṃ dassetuṃ idamāhaṭaṃ, tasmā taṃ puggalaṃ dassento evameva khotiādimāha.

၄၀. နဝမသုတ်၌ - “āraññakassa” ဟူသည် တော၌ နေလေ့ရှိသောသူကို ဆိုလိုသည်။ “gocarapasutassa” ဟူသည် အစာရှာရန် သွားသောသူကို ဆိုလိုသည်။ “hatthikalabhā” ဟူသည် ကြီးကုန် ကြီးကုန်သော ဆင်ပြောင်ကြီးတို့တည်း။ “hatthicchāpā” ဟူသည် အလွန်ငယ်သော ဆင်ငယ်တို့တည်း။ “obhaggobhaggam” ဟူသည် ညွတ်စေ၍ ညွတ်စေ၍ ထားအပ်သော။ “ogāhaṃ otiṇṇassa” ဟူသည် သက်ဆင်းအပ်သောကြောင့် ‘ဩဂါဟ’ ဟု အမည်ရသော ရေဆိပ်သို့ သက်ဆင်းသော။ “ogāhā uttiṇṇassa” ဟူသည် ရေဆိပ်မှ တက်သော။ “vūpakaṭṭho” ဟူသည် ကင်းဆိတ်သည် ဖြစ်၍။ ယခုအခါ မြတ်စွာဘုရားအား ဆင်ပြောင်ကြီးဖြင့် ပြုဖွယ်ကိစ္စ မရှိသော်လည်း သာသနာတော်၌ ထိုဆင်ပြောင်နှင့် တူသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ပြသရန် ဤစကားကို ဆောင်ခဲ့၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် “evameva kho” အစရှိသော စကားကို ဟောတော်မူခဲ့သည်။

10. Tapussasuttavaṇṇanā

၁၀. တပုဿသုတ်အဖွင့်။

41. Dasame mallesūti mallaraṭṭhe. Idheva tāva tvaṃ, ānanda, hotīti idha bhagavā ‘‘tapussagahapatino idha ṭhitena ānandena saddhiṃ kathāsallāpo bhavissati, tatonidānaṃ ahaṃ mahantaṃ dhammapariyāyaṃ desessāmī’’ti ñatvā āha. Upasaṅkamīti so kira bhuttapātarāso ‘‘dasabalassa upaṭṭhānaṃ gamissāmī’’ti nikkhamanto dūratova theraṃ disvā yenāyasmā ānando tenupasaṅkami. Papāto viya khāyati, yadidaṃ nekkhammanti yamidaṃ pabbajjāsaṅkhātaṃ nekkhammaṃ, taṃ amhākaṃ mahāpapāto viya ogāhitvā upaṭṭhāti. Nekkhamme cittaṃ pakkhandatīti pabbajjāya cittaṃ ārammaṇavasena pakkhandati, tadeva ārammaṇaṃ katvā pasīdati, tadeva patiṭṭhāti, paccanīkadhammehi ca vimuccati. ‘Etaṃ santa’nti passatoti etaṃ nekkhammaṃ santaṃ vigatadarathapariḷāhanti evaṃ passantānaṃ bhikkhūnaṃ. Bahunā janena visabhāgoti tayidaṃ bahunā mahājanena saddhiṃ bhikkhūnaṃ visabhāgaṃ, asadisanti attho.

၄၁. ဒသမသုတ်၌ - “mallesu” ဟူသည် မလ္လတိုင်း၌။ “idheva tāva tvaṃ, ānanda, hoti” ဟူသော စကားကို မြတ်စွာဘုရားသည် “တပုဿသူကြွယ်သည် ဤအရပ်၌ တည်နေသော အာနန္ဒာနှင့် စကားပြောဆို ဆွေးနွေးခြင်း ဖြစ်လတ္တံ့၊ ထိုအကြောင်းကြောင့် ငါသည် ကြီးမြတ်သော တရားဒေသနာကို ဟောကြားပေအံ့” ဟု သိတော်မူ၍ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “upasaṅkami” ဟူသည် ထိုတပုဿသူကြွယ်သည် နံနက်စာ စားပြီးနောက် “မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်ရန် သွားအံ့” ဟု ကြံစည်၍ ထွက်လာစဉ်၊ အဝေးမှပင် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်ကို မြင်၍ အရှင်အာနန္ဒာရှိရာသို့ ချဉ်းကပ်ခဲ့သည်။ “papāto viya khāyati, yadidaṃ nekkhammaṃ” ဟူသည် ရဟန်းအဖြစ်ဟု ဆိုအပ်သော လူတို့ဘောင်မှ ထွက်မြောက်ခြင်း (တောထွက်ခြင်း) သည် ငါတို့အား ကြီးစွာသော ကမ်းပါးပြတ်ကြီးကဲ့သို့ သက်ဆင်းရန် ခက်ခဲစွာ ထင်ပေါ်လာ၏။ “nekkhamme cittaṃ pakkhandati” ဟူသည် ရဟန်းအဖြစ်၌ စိတ်သည် အာရုံပြုကာ ပြေးဝင်၏၊ ထိုရဟန်းအဖြစ်ကိုပင် အာရုံပြု၍ ကြည်လင်၏၊ ထို၌ပင် တည်တံ့၏၊ ဆန့်ကျင်ဘက် တရားတို့မှလည်း လွတ်မြောက်၏။ “etaṃ santa” ဟူသည် ရှုမြင်တော်မူကြကုန်သော ရဟန်းတို့အား ထိုတောထွက်ခြင်းသည် ငြိမ်းချမ်း၏၊ ပူပန်ပူလောင်ခြင်း ကင်း၏ ဟု ရှုမြင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “bahunā janena visabhāgo” ဟူသည် ထိုရဟန်းအဖြစ်ဟူသော တောထွက်ခြင်းသည် များစွာသော လူအပေါင်းနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်၍ မတူညီဟု အနက်ရသည်။

Kathāpābhatanti kathāmūlaṃ. Tassa mayhaṃ, ānanda, nekkhamme cittaṃ na pakkhandatīti tassa evaṃ vitakkentassāpi mayhaṃ pabbajjāya cittaṃ na otarati. ‘‘Etaṃ [Pg.283] santa’’nti passatoti ‘‘sādhu nekkhamma’’nti parivitakkanavasena ‘‘etaṃ nekkhammaṃ santa’’nti passantassapi. Anāsevitoti na āsevito na phassito na sacchikato. Adhigammāti adhigantvā patvā sacchikatvā. Tamāseveyyanti taṃ ānisaṃsaṃ seveyyaṃ bhajeyyaṃ. Yaṃ meti yena kāraṇena mayhaṃ. Adhigammāti adhigantvā. Svāssa me hoti ābādhoti so mayhaṃ ābādhanaṭṭhena ābādho hoti. Avitakke cittaṃ na pakkhandatīti avitakkavicāre dutiyajjhāne ārammaṇavasena cittaṃ na pakkhandati. Vitakkesūti vitakkavicāresu. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

“kathāpābhataṃ” ဟူသည် စကား၏ အခြေခံအကြောင်းရင်း ဖြစ်သည်။ “tassa mayhaṃ, ānanda, nekkhamme cittaṃ na pakkhandati” ဟူသည် ထိုသို့ ကြံစည်နေသော်လည်း ထိုငါ့အား ရဟန်းအဖြစ်၌ စိတ်သည် သက်ဝင်ခြင်းမရှိ။ “etaṃ santa” ဟူ၍ ရှုမြင်ခြင်းသည် “တောထွက်ခြင်းသည် ကောင်း၏” ဟု ဆင်ခြင်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် “ဤတောထွက်ခြင်းသည် ငြိမ်းချမ်း၏” ဟု ရှုမြင်သော်လည်း (မသက်ဝင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်)။ “anāsevito” ဟူသည် မမှီဝဲအပ်၊ မတွေ့ထိအပ်၊ မျက်မှောက်မပြုအပ်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ “adhigamma” ဟူသည် ရောက်ရှိ၍ မျက်မှောက်ပြု၍။ “tamāseveyyaṃ” ဟူသည် ထိုရဟန်းအဖြစ်၏ အကျိုးထူးကို မှီဝဲဆည်းကပ်အံ့။ “yaṃ me” ဟူသည် အကြင်အကြောင်းကြောင့် ငါ့အား။ “adhigamma” ဟူသည် ရောက်ရှိ၍။ “svāssa me hoti ābādho” ဟူသည် ထိုကာမဂုဏ်နှင့် တကွဖြစ်သော သညာမနသိကာရ စသည်တို့ ဖြစ်ခြင်းသည် နှိပ်စက်တတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် အနာ (အနှိပ်စက်) မည်၏။ “avitakke cittaṃ na pakkhandati” ဟူသည် ဝိတက်ဝိစာရ မရှိသော ဒုတိယဈာန်၌ အာရုံ၏အစွမ်းဖြင့် စိတ်သည် ပြေးဝင်သက်ဝင်ခြင်း မရှိ။ “vitakkesu” ဟူသည် ဝိတက်ဝိစာရတို့၌။ ကြွင်းသော စကားရပ်တို့သည် နေရာတိုင်း၌ ထင်ရှားလွယ်ကူသော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။

Mahāvaggo catuttho.

လေးခုမြောက် မဟာဝဂ်ပြီး၏။

5. Sāmaññavaggo

၅. သာမညဝဂ်။

1. Sambādhasuttavaṇṇanā

၁. သမ္ဗာဓသုတ်အဖွင့်။

42. Pañcamassa paṭhame udāyīti kāḷudāyitthero. Avidvāti aññāsi. Bhūrimedhasoti mahāpañño. Yo jhānamabujjhīti yo jhānaṃ abujjhi. Paṭilīnanisabhoti ekībhāvavasena paṭilīno ceva uttamaṭṭhena ca nisabho. Munīti buddhamuni. Pariyāyenāti ekena kāraṇena. Kāmasambādhassa hi abhāvamatteneva paṭhamajjhānaṃ okāsādhigamo nāma, na sabbathā sabbaṃ. Tatrāpatthi sambādhoti tasmimpi paṭhamajjhāne sambādho paṭipīḷanaṃ atthiyeva. Tatrāpitthītipi pāṭho. Kiñca tattha sambādhoti tasmiṃ pana jhāne kiṃ sambādho nāma. Ayamettha sambādhoti ayaṃ vitakkavicārānaṃ aniruddhabhāvo sambādho saṃpīḷā nāma. Iminā upāyena sabbavāresu attho veditabbo. Nippariyāyenāti na ekena kāraṇena, atha kho āsavakkhayo nāma sabbasambādhānaṃ pahīnattā sabbena sabbaṃ okāsādhigamo nāmāti.

၄၂. ပဉ္စမဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ - “udāyī” ဟူသည် ကာဠုဒါယီမထေရ် ဖြစ်သည်။ “avidvā” ဟူသည် မသိသောသူ ဖြစ်သည်။ “bhūrimedhaso” ဟူသည် ကြီးမြတ်သော ပညာရှိသောသူ ဖြစ်သည်။ “yo jhānamabujjhi” ဟူသည် အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဈာန်ကို သိပြီ။ “paṭilīnanisabho” ဟူသည် တစ်ယောက်တည်း ကိန်းအောင်းခြင်းလည်း ရှိ၍ မြတ်သောသဘောကြောင့် ဆန်းကြယ်သော ဥသဘ (မြတ်သောသူ) လည်း ဖြစ်သည်။ “muni” ဟူသည် ဘုရားတည်းဟူသော မုနိ ဖြစ်သည်။ “pariyāyena” ဟူသည် သွယ်ဝိုက်သောနည်း (ပရိယာယ်) အားဖြင့် ဆိုလိုသည်။ ကာမဂုဏ်ကျဉ်းမြောင်းမှု မရှိရုံမျှဖြင့် ပထမဈာန်ကို ဩကာသာဓိဂမ (အခွင့်ရခြင်း) ဟု ခေါ်သည်၊ အလုံးစုံသော အခွင့်ရခြင်းကား မဟုတ်ပေ။ “tatrāpatthi sambādho” ဟူသည် ထိုပထမဈာန်၌လည်း ကျဉ်းမြောင်းမှု နှိပ်စက်မှု ရှိသည်သာတည်း။ “tatrāpitthi” ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိသည်။ “kiñca tattha sambādo” ဟူသည် ထိုဈာန်၌ ကျဉ်းမြောင်းနှိပ်စက်ခြင်းဟူသည် အဘယ်နည်း။ “ayamettha sambādho” ဟူသည် ဤဝိတက်ဝိစာရတို့၏ မချုပ်ငြိမ်းသေးသော အဖြစ်သည် ကျဉ်းမြောင်းနှိပ်စက်ခြင်း မည်၏။ ဤနည်းဖြင့် ဝါရအားလုံး၌ အနက်ကို သိအပ်၏။ “nippariyāyena” ဟူသည် သွယ်ဝိုက်သောနည်းဖြင့် မဟုတ်ဘဲ မုချအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား အာသဝေါကုန်ခန်းခြင်းသည် အလုံးစုံသော အနှောင့်အယှက်များ ကင်းစင်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် အလုံးစုံသော အခွင့်ကို ရခြင်း မည်၏။

2. Kāyasakkhisuttavaṇṇanā

၂. ကာယသက္ခိသုတ်အဖွင့်။

43. Dutiye [Pg.284] yathā yathā ca tadāyatananti yena yena kāraṇena yena yenākārena taṃ paṭhamajjhānasaṅkhātaṃ āyatanaṃ hoti. Tathā tathā naṃ kāyena phusitvā viharatīti tena tena kāraṇena tena tenākārena taṃ samāpattiṃ sahajātanāmakāyena phusitvā viharati, samāpajjatīti attho. Kāyasakkhi vutto bhagavatā pariyāyenāti yasmā tena nāmākāyena paṭhamajjhānaṃ sacchikataṃ, tasmā iminā pariyāyena kāyasakkhi vutto. Nippariyāyenāti yattakaṃ kāyena sacchikātabbaṃ, sabbassa katattā ayaṃ nippariyāyena kāyasakkhi nāma.

၄၃. ဒုတိယသုတ်၌ - “yathā yathā ca tadāyatanaṃ” ဟူသည် အကြင်အကြင် အကြောင်းတရား၊ အကြင်အကြင် အခြင်းအရာဖြင့် ပထမဈာန်ဟု ဆိုအပ်သော ထိုတည်ရာ (အာယတန) သည် ဖြစ်၏။ “tathā tathā naṃ kāyena phusitvā viharati” ဟူသည် ထိုထိုအကြောင်း၊ ထိုထိုအခြင်းအရာဖြင့် ထိုဈာန်သမာပတ်ကို အတူတကွဖြစ်သော နာမကာယဖြင့် တွေ့ထိ၍ နေ၏၊ ဝင်စား၏ဟု အနက်ရသည်။ “kāyasakkhi vutto bhagavatā pariyāyena” ဟူသည် အကြင်ကြောင့် ထိုနာမကာယဖြင့် ပထမဈာန်ကို မျက်မှောက်ပြုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤသွယ်ဝိုက်သောနည်း (ပရိယာယ်) အားဖြင့် “ကာယသက္ခိပုဂ္ဂိုလ်” ဟု မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူခဲ့သည်။ “nippariyāyena” ဟူသည် နာမကာယဖြင့် မျက်မှောက်ပြုအပ်သမျှသော တရားအားလုံးကို ပြုပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် မုချအားဖြင့် “ကာယသက္ခိပုဂ္ဂိုလ်” မည်၏။

3. Paññāvimuttasuttavaṇṇanā

၃. ပညာဝိမုတ္တသုတ်အဖွင့်။

44. Tatiye paññāya ca naṃ pajānātīti taṃ paṭhamajjhānavipassanāpaññāya jānāti. Idhāpi pariyāyanippariyāyā purimanayeneva veditabbā. Yathā ca idha, evaṃ ito paresupi.

၄၄. တတိယသုတ်၌ - “paññāya ca naṃ pajānāti” ဟူသည် ထိုပထမဈာန်ကို ဝိပဿနာပညာဖြင့် သိမြင်၏။ ဤသုတ်၌လည်း ပရိယာယ် (သွယ်ဝိုက်သောနည်း) နှင့် နိပ္ပရိယာယ် (မုချနည်း) တို့ကို ရှေးနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်ကုန်၏။ ဤတတိယသုတ်၌ သိအပ်သကဲ့သို့ပင် ဤမှတစ်ပါးသော သုတ်တို့၌လည်း ထို့အတူ သိအပ်ကုန်၏။

4. Ubhatobhāgavimuttasuttavaṇṇanā

၄. ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တသုတ်အဖွင့်။

45. Catutthaṃ ubhayena veditabbaṃ. Ettha ca ubhatobhāgavimuttoti ubhatobhāgehi samathavipassanānaṃ paccanīkakilesehi vimutto. Pariyosāne pana samāpattiyā rūpakāyato, ariyamaggena nāmakāyato vimuttoyeva ubhatobhāgavimuttoti veditabbo.

၄၅. စတုတ္ထသုတ်ကို ပရိယာယ် နိပ္ပရိယာယ် နှစ်ပါးစုံဖြင့် သိအပ်၏။ ဤသုတ်၌ “ubhatobhāgavimutto” ဟူသည် သမထ ဝိပဿနာတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ကိလေသာတည်းဟူသော နှစ်ပါးသော အဖို့အစုတို့မှ လွတ်မြောက်သောသူ ဖြစ်သည်။ အဆုံး၌မူကား သမာပတ်ဖြင့် ရူပကာယမှ လွတ်၍၊ အရိယမဂ်ဖြင့် နာမကာယမှ လွတ်မြောက်သူကို “ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်” ဟု သိအပ်၏။

5-10. Sandiṭṭhikadhammasuttādivaṇṇanā

၅-၁၀. သန္ဒိဋ္ဌိကဓမ္မသုတ် အစရှိသည်တို့၏အဖွင့်။

46-51. Pañcamādīsu sandiṭṭhikoti sayaṃ passitabbako. Nibbānanti kilesanibbānaṃ. Parinibbānanti tasseva vevacanaṃ. Tadaṅganibbānanti paṭhamajjhānādinā tena tena aṅgena nibbānaṃ. Diṭṭhadhammanibbānanti ismiṃyeva attabhāve nibbānaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

၄၆-၅၁. ပဉ္စမသုတ် အစရှိသည်တို့၌ - “sandiṭṭhiko” ဟူသည် ကိုယ်တိုင် ရှုမြင်အပ်သော တရား ဖြစ်သည်။ “nibbānaṃ” ဟူသည် ကိလေသာတို့ ငြိမ်းအေးခြင်း ဖြစ်သည်။ “parinibbānaṃ” ဟူသည် ထိုနိဗ္ဗာနဟူသော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ် (အမည်ကွဲ) ဖြစ်သည်။ “tadaṅganibbānaṃ” ဟူသည် ပထမဈာန် အစရှိသော ထိုထိုအင်္ဂါဖြင့် ကိလေသာ ငြိမ်းအေးခြင်း ဖြစ်သည်။ “diṭṭhadhammanibbānaṃ” ဟူသည် ယခုမျက်မှောက်ဘဝ၌ပင် ကိလေသာ ငြိမ်းအေးခြင်း ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော စကားရပ်တို့သည် နေရာတိုင်း၌ ထင်ရှားလွယ်ကူသော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။

Sāmaññavaggo pañcamo.

ငါးခုမြောက် သာမညဝဂ်ပြီး၏။

Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

ပထမပဏ္ဏာသက ပြီး၏။

2. Dutiyapaṇṇāsakavaṇṇanā

၂. ဒုတိယပဏ္ဏာသကအဖွင့်။

52. Ito [Pg.285] paresu khemanti nirupaddavaṃ. Khemappattoti khemabhāvaṃ patto. Sikkhādubbalyānīti sikkhāya dubbalabhāvakaraṇāni. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

၅၂. ဤမှတစ်ပါးသော နောက်ဖြစ်သော သုတ်တို့၌ - “khemaṃ” ဟူသည် ဘေးဥပဒ်မရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ “khemappatto” ဟူသည် ဘေးကင်းရာ ဘေးမရှိရာသို့ ရောက်ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ “sikkhādubbalyāni” ဟူသည် သိက္ခာကို အားနည်းစေတတ်သော အကြောင်းတရားများ ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော စကားရပ်တို့သည် နေရာတိုင်း၌ ထင်ရှားလွယ်ကူသော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။

Manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

မနောရထပူရဏီ အမည်ရှိသော အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် အဋ္ဌကထာ၌

Navakanipātassa saṃvaṇṇanā niṭṭhitā.

နဝကနိပါတ်၏ အဖွင့် (ဝဏ္ဏနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. ထိုမြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပူဇော်ပါ၏။

Aṅguttaranikāye

အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၌။

Dasakanipāta-aṭṭhakathā

ဒသကနိပါတ်အဋ္ဌကထာ။

1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

၁. ပထမပဏ္ဏာသက။

1. Ānisaṃsavaggo

၁. အာနိသံသဝဂ်။

1. Kimatthiyasuttavaṇṇanā

၁. ကိမတ္ထိယသုတ်အဖွင့်။

1. Dasakanipātassa [Pg.287] paṭhame kusalāni sīlānīti anavajjasīlāni. Amaṅkubhāvassa avippaṭisārassa atthāya saṃvattantīti avippaṭisāratthāni. So nesaṃ ānisaṃsoti avippaṭisārānisaṃsāni. Yathābhūtañāṇadassanatthotiādīsu yathābhūtañāṇadassanaṃ nāma taruṇavipassanā, nibbidā nāma balavavipassanā, virāgo nāma maggo, vimutti nāma arahattaphalaṃ, ñāṇadassanaṃ nāma paccavekkhaṇañāṇaṃ. Aggāya parentīti arahattatthāya gacchanti.

၁. ဒသကနိပါတ်၏ ပထမသုတ်၌- 'ကုသလာနိ သီလာနိ' ဟူသည်မှာ အပြစ်ကင်းသော သီလတို့တည်း။ မျက်နှာမညှိုးနွမ်းခြင်းနှင့် နှလုံးမသာယာခြင်း ကင်းဝေးခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်တတ်ကုန်သောကြောင့် 'အဝိပ္ပဋိသာရတ္ထ' (နှလုံးမသာယာခြင်း ကင်းခြင်း အကျိုးရှိသော တရားများ) မည်ကုန်၏။ ထိုနှလုံးမသာယာခြင်း ကင်းခြင်းသည်ပင် ထိုသီလတို့၏ အကျိုးဖြစ်သောကြောင့် 'အဝိပ္ပဋိသာရာနိသံသ' (နှလုံးမသာယာခြင်း ကင်းခြင်းလျှင် အကျိုးရှိသော တရားများ) မည်ကုန်၏။ 'ယထာဘူတဉာဏဒဿနတ္ထ' အစရှိသော စကားတို့၌ 'ယထာဘူတဉာဏဒဿန' မည်သည်ကား နုသော ဝိပဿနာတည်း၊ 'နိဗ္ဗိဒါ' မည်သည်ကား အားကြီးသော ဝိပဿနာတည်း၊ 'ဝိရာဂ' မည်သည်ကား မဂ်တည်း၊ 'ဝိမုတ္တိ' မည်သည်ကား အရဟတ္တဖိုလ်တည်း၊ 'ဉာဏဒဿန' မည်သည်ကား ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်တည်း။ 'အဂ္ဂါယ ပရေန္တိ' ဟူသည်ကား အရဟတ္တဖိုလ် အလို့ငှာ ရှေးရှုသွားကုန်၏ (အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ဆိုက်ရောက်ကုန်၏) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

2. Cetanākaraṇīyasuttavaṇṇanā

၂. စေတနာကရဏီယသုတ်အဖွင့်။

2. Dutiye na cetanāya karaṇīyanti na cetetvā kappetvā pakappetvā kātabbaṃ. Dhammatā esāti dhammasabhāvo eso kāraṇaniyamo ayaṃ. Abhisandentīti pavattenti. Paripūrentīti paripuṇṇaṃ karonti. Apārā pāraṃ gamanāyāti orimatīrabhūtā tebhūmakavaṭṭā nibbānapāraṃ gamanatthāya.

၂. ဒုတိယသုတ်၌- 'န စေတနာယ ကရဏီယံ' ဟူသည်ကား စေ့ဆော်၍၊ ကြံစည်၍၊ အထူးကြံစည်၍ မပြုအပ် (ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ အားထုတ်စရာမလိုဘဲ အလိုလိုဖြစ်ခြင်း)။ 'ဓမ္မတာ ဧသာ' ဟူသည်ကား ဤသည်ကား တရားသဘောတည်း၊ ဤသို့ဖြစ်ခြင်းသည် အကြောင်းတရား၏ မြဲသောအုပ်စိုးမှု စည်းကမ်းတည်း။ 'အဘိသန္ဒေန္တိ' ဟူသည်ကား ဖြစ်စေကုန်၏။ 'ပရိပူရေန္တိ' ဟူသည်ကား ပြည့်စုံအောင် ပြုကုန်၏။ 'အပါရာ ပါရံ ဂမနာယ' ဟူသည်ကား ဤဘက်ကမ်းဖြစ်သော တေဘူမကဝဋ်တရားမှ ထိုဘက်ကမ်းဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ရှိခြင်းငှာ အလို့ငှာ ဖြစ်သည်။

3-5. Upanisasuttattayavaṇṇanā

၃-၅. ဥပနိသသုတ်သုံးသုတ်အဖွင့်။

3-5. Tatiye hatūpanisoti hatakāraṇo. Catutthapañcamesu dvīhi therehi kathitabhāvova viseso.

၃-၅. တတိယသုတ်၌- 'ဟတူပနိသော' ဟူသည်ကား ပျက်စီးအပ်သော အကြောင်းရှိသည်။ စတုတ္ထနှင့် ပဉ္စမသုတ်တို့၌မူ မထေရ်နှစ်ပါး (အရှင်သာရိပုတ္တရာနှင့် အရှင်အာနန္ဒာ) တို့ ဟောတော်မူသည်ဟူသော ကွဲပြားချက်သာ ထူးခြားမှုရှိသည်။

6. Samādhisuttavaṇṇanā

၆. သမာဓိသုတ်အဖွင့်။

6. Chaṭṭhe neva pathaviyaṃ pathavīsaññī assāti pathaviṃ ārammaṇaṃ katvā pathavīti evaṃ uppannāya saññāya saññī na bhaveyya. Āpādīsupi eseva [Pg.288] nayo. Na idhaloketi idhaloke uppajjanakacatukkapañcakajjhānasaññāya na saññī bhaveyya. Na paraloketi paraloke uppajjanakacatukkapañcakajjhānasaññāya na saññī bhaveyya. Saññī ca pana assāti atha ca panassa samāpatti savitakkasamāpattiyeva assāti vuccati. Etaṃ santaṃ etaṃ paṇītanti santaṃ santanti appetvā nisinnassa divasampi cittuppādo ‘‘santaṃ santa’’nteva pavattati, paṇītaṃ paṇītanti appetvā nisinnassa divasampi cittuppādo ‘‘paṇītaṃ paṇīta’’nteva pavattati. Yadidaṃ sabbasaṅkhārasamathoti nibbānaṃ nibbānanti appetvā nisinnassa divasampi cittuppādo ‘‘nibbānaṃ nibbāna’’nteva pavattatīti sabbampetaṃ phalasamāpattisamādhiṃ sandhāya vuttaṃ.

၆. ဆဋ္ဌသုတ်၌- 'နေဝ ပထဝိယံ ပထဝီသညီ အဿ' ဟူသည်မှာ မြေကြီးကို အာရုံပြု၍ 'မြေကြီး' ဟု ဤသို့ဖြစ်ပေါ်သော သညာဖြင့် သညာရှိသူ မဖြစ်ရာ။ ရေ (အာပေါ) အစရှိသော ဓာတ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ 'န ဣဓလောကေ' ဟူသည်ကား ဤပစ္စုပ္ပန်လောက၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော စတုတ္ထဈာန်၊ ပဉ္စမဈာန်သညာဖြင့် သညာရှိသူ မဖြစ်ရာ။ 'န ပရလောကေ' ဟူသည်ကား တမလွန်လောက၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော စတုတ္ထဈာန်၊ ပဉ္စမဈာန်သညာဖြင့် သညာရှိသူ မဖြစ်ရာ။ 'သညီ စ ပန အဿ' ဟူသည်ကား စင်စစ်သော်ကား ထိုသူအား ထိုသမာပတ်သည် ဝိတက်နှင့်တကွဖြစ်သော သမာပတ်သာလျှင် ဖြစ်ရာ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဧတံ သန္တံ ဧတံ ပဏီတံ' ဟူသည်ကား 'ငြိမ်သက်လှ၏၊ ငြိမ်သက်လှ၏' ဟု ဝင်စား၍ ထိုင်နေသောသူအား တစ်နေ့ပတ်လုံး စိတ်အစဉ်ဖြစ်ပေါ်မှုသည် 'ငြိမ်သက်လှ၏၊ ငြိမ်သက်လှ၏' ဟူ၍သာ ဖြစ်ပေါ်၏။ 'မွန်မြတ်လှ၏၊ မွန်မြတ်လှ၏' ဟု ဝင်စား၍ ထိုင်နေသောသူအား တစ်နေ့ပတ်လုံး စိတ်အစဉ်ဖြစ်ပေါ်မှုသည် 'မွန်မြတ်လှ၏၊ မွန်မြတ်လှ၏' ဟူ၍သာ ဖြစ်ပေါ်၏။ 'ယဒိဒံ သဗ္ဗသင်္ခါရသမထော' ဟူသည်ကား 'အလုံးစုံသော သင်္ခါရတို့၏ ငြိမ်းရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်၊ နိဗ္ဗာန်' ဟု ဝင်စား၍ ထိုင်နေသောသူအား တစ်နေ့ပတ်လုံး စိတ်အစဉ်ဖြစ်ပေါ်မှုသည် 'နိဗ္ဗာန်၊ နိဗ္ဗာန်' ဟူ၍သာ ဖြစ်ပေါ်၏။ ဤအလုံးစုံကို ဖလသမာပတ်နှင့် ယှဉ်သော သမာဓိကို ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူအပ်သည်။

7. Sāriputtasuttavaṇṇanā

၇. သာရိပုတ္တသုတ်အဖွင့်။

7. Sattame saññī ca panāhaṃ, āvuso, tasmiṃ samaye ahosinti, āvuso, tasmiṃ samaye ahaṃ ‘‘bhavanirodho nibbāna’’nti imāya phalasamāpattisaññāya saññī ahosiṃ. Sacittakā me sā samāpatti ahosīti paccavekkhaṇā kathitā.

၇. သတ္တမသုတ်၌- 'သညီ စ ပန အဟံ အာဝုသော တသ္မိံ သမယေ အဟောသိံ' ဟူသည်မှာ "ငါ့ရှင်တို့၊ ထိုအချိန်၌ ငါသည် 'ဘဝချုပ်ငြိမ်းရာသည် နိဗ္ဗာန်ဖြစ်၏' ဟူသော ဤဖလသမာပတ်၌ဖြစ်သော သညာဖြင့် သညာရှိသူ ဖြစ်ခဲ့၏" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'သစိတ္တကာ မေ သာ သမာပတ္တိ အဟောသိ' ဟူသည်မှာ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်ဖြင့် ဆင်ခြင်ခြင်းကို ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။

8. Jhānasuttavaṇṇanā

၈. ဈာနသုတ်အဖွင့်။

8. Aṭṭhame samantapāsādikoti pasādāvahānaṃyeva kāyakammādīnaṃ sabbhāvato samanto pāsādiko. Sabbākāraparipūroti sabbehi kāraṇehi paripuṇṇo.

၈. အဋ္ဌမသုတ်၌- 'သမန္တပါသာဒိကော' ဟူသည်ကား ကြည်ညိုဖွယ်ကို ဆောင်သော ကာယကံအစရှိသည်တို့သာ အလုံးစုံရှိခြင်းကြောင့် အဘက်ဘက်မှ ကြည်ညိုဖွယ်ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သဗ္ဗာကာရပရိပူရော' ဟူသည်ကား အကြောင်းအလုံးစုံတို့ဖြင့် ပြည့်စုံခြင်းတည်း။

9. Santavimokkhasuttavaṇṇanā

၉. သန္တဝိမောက္ခသုတ်အဖွင့်။

9. Navame santāti ārammaṇasantatāyapi aṅgasantatāyapi santā. Vimokkhāti paccanīkadhammehi vimuttattā ārammaṇe ca nirāsaṅkabhāvena suṭṭhu muttattā evaṃladdhanāmā. Atikkamma rūpeti rūpajjhānāni atikkamitvā pavattā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

၉. နဝမသုတ်၌- 'သန္တာ' ဟူသည်မှာ အာရုံ၏ ငြိမ်သက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အင်္ဂါ၏ ငြိမ်သက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'ငြိမ်သက်ကုန်၏' ဟု ခေါ်သည်။ 'ဝိမောက္ခာ' ဟူသည်မှာ ဆန့်ကျင်ဘက် တရားတို့မှ လွတ်ကင်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံ၌ သံသယကင်းစွာ ကောင်းစွာ လွတ်မြောက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဤသို့သော အမည်ကို ရရှိသည်။ 'အတိက္ကမ္မ ရူပေ' ဟူသည်ကား ရူပါဝစရဈာန်တို့ကို ကျော်လွန်၍ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းတည်း။ ကြွင်းသော စကားရပ်အားလုံးသည် ထင်ရှားသော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။

Ānisaṃsavaggo paṭhamo.

ပထမဖြစ်သော အာနိသံသဝဂ် ပြီး၏။

2. Nāthavaggo

၂. နာထဝဂ်။

1. Senāsanasuttavaṇṇanā

၁. သေနာသနသုတ်အဖွင့်။

11. Dutiyassa [Pg.289] paṭhame pañcaṅgasamannāgatoti pañcahi guṇaṅgehi samannāgato. Nātidūraṃ hoti nāccāsannanti yañhi atidūre hoti, piṇḍāya caritvā tattha gacchantassa kāyacittadarathā hoti, tato anuppannaṃ vā samādhiṃ uppādetuṃ uppannaṃ vā thiraṃ kātuṃ na sakkoti. Accāsannaṃ bahujanākiṇṇaṃ hoti. Cattālīsausabhamatte pana padese vasataṃ dūrāsannadosavimuttañca gamanāgamanasampannaṃ nāma hoti. Divāappākiṇṇanti divasabhāge mahājanena anākiṇṇaṃ.

၁၁. ဒုတိယဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌- 'ပဉ္စင်္ဂသမန္နာဂတော' ဟူသည်ကား ငါးပါးသော ဂုဏ်အင်္ဂါတို့နှင့် ပြည့်စုံသော။ 'နာတိဒူရံ ဟောတိ နစ္စာသန္နံ' ဟူသော အရပ်၌- အလွန်ဝေးလွန်းသော ကျောင်းဖြစ်ပါက ဆွမ်းခံလှည့်လည်၍ ထိုကျောင်းသို့ ပြန်သွားသော ရဟန်းအား ကိုယ်စိတ်ပင်ပန်းမှု ဖြစ်ရ၏၊ ထိုကိုယ်စိတ်ပင်ပန်းမှုကြောင့် မဖြစ်သေးသော သမာဓိကို မဖြစ်စေနိုင်၊ ဖြစ်ပြီးသော သမာဓိကိုလည်း မြဲမြံအောင် မပြုနိုင်ပေ။ အလွန်နီးသောကျောင်းသည်လည်း လူအများဖြင့် ရှုပ်ထွေးလှ၏။ ဥသဘလေးဆယ်ခန့်ရှိသော အရပ်၌ နေထိုင်သော၊ ဝေးလွန်းနီးလွန်းသော အပြစ်နှစ်ပါးမှ ကင်းလွတ်သော ကျောင်းကိုသာ အသွားအလာနှင့် ပြည့်စုံသောကျောင်း မည်၏။ 'ဒိဝါအပ္ပါကိဏ္ဏံ' ဟူသည်ကား နေ့အချိန်၌ လူအများနှင့် မရောပြွမ်း မရှုပ်ထွေးခြင်းတည်း။

2. Pañcaṅgasuttavaṇṇanā

၂. ပဉ္စင်္ဂသုတ်အဖွင့်။

12. Dutiye kevalīti kevalehi sakalehi guṇehi samannāgato. Vusitavāti vutthabrahmacariyavāso. Asekhenāti asekhadhammapariyāpannena lokuttarena. Sīlakkhandhenāti sīlarāsinā. Vimuttikkhandhenāti ettha ṭhapetvā sīlādayo tayo sesā phaladhammā vimutti nāma, vimuttiñāṇadassanaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ, taṃ lokiyameva.

၁၂. ဒုတိယသုတ်၌- 'ကေဝလီ' ဟူသည်ကား အလုံးစုံသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့နှင့် ပြည့်စုံသော။ 'ဝုသိတဝါ' ဟူသည်ကား ကျင့်သုံးအပ်ပြီးသော မြတ်သောအကျင့် (မဂ်ဉာဏ်) ရှိသော။ 'အသေခေန' ဟူသည်ကား အသေခပုဂ္ဂိုလ်၏ တရား၌ အကျုံးဝင်သော လောကုတ္တရာဖြစ်သော။ 'သီလက္ခန္ဓေန' ဟူသည်ကား သီလအစုအပုံအားဖြင့်။ 'ဝိမုတ္တိက္ခန္ဓေန' ဟူသော ဤပုဒ်၌ သီလအစရှိသော သုံးပါးသောတရားတို့ကို ဖယ်ထား၍ ကြွင်းသော ဖိုလ်တရားတို့သည် 'ဝိမုတ္တိ' (လွတ်မြောက်ခြင်း) မည်၏။ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနသည် ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်ဖြစ်ပြီး ထိုတရားသည် လောကီသက်သက်သာ ဖြစ်သည်။

3-4. Saṃyojanasuttādivaṇṇanā

၃-၄. သံယောဇနသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

13-14. Tatiye orambhāgiyānīti heṭṭhābhāgiyāni. Uddhambhāgiyānīti uparibhāgiyāni. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitaṃ. Catutthe khilavinibandhā pañcakanipāte vitthāritāyeva. Ārohapariṇāhenāti dīghaputhulantena.

၁၃-၁၄. တတိယသုတ်၌- 'ဩရမ္ဘာဂိယာနိ' ဟူသည်ကား အောက်ဖြစ်သော ကာမဘုံ၌ ဖြစ်တတ်သော တရားတို့တည်း။ 'ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယာနိ' ဟူသည်ကား အထက်ဖြစ်သော ရူပဘုံ၊ အရူပဘုံ၌ ဖြစ်တတ်သော တရားတို့တည်း။ ဤသုတ်၌ ဝဋ်တရားသက်သက်ကိုသာ ဟောကြားတော်မူသည်။ စတုတ္ထသုတ်၌ စိတ်နှလုံး တံသင်းစူးခြင်း (စေတောခိလ) နှင့် စိတ်နှလုံး ဖွဲ့နှောင်ခြင်း (ဝိနိဗန္ဓ) တရားတို့ကို ပဉ္စကနိပါတ်၌ ချဲ့ပြခဲ့ပြီးဖြစ်၏။ 'အာရောဟပရိဏာဟေန' ဟူသည်ကား အလျားနှင့် အဝန်း (အမြင့်နှင့် လုံးပတ်) အတိုင်းအရှည်အားဖြင့် ဖြစ်သည်။

5. Appamādasuttavaṇṇanā

၅. အပ္ပမာဒသုတ်အဖွင့်။

15. Pañcame evameva khoti yathā sabbasattānaṃ sammāsambuddho aggo, evaṃ sabbesaṃ kusaladhammānaṃ kārāpakaappamādo aggoti daṭṭhabbo. Nanu cesa lokiyova, kusaladhammā pana lokuttarāpi. Ayañca kāmāvacarova, kusaladhammā pana catubhūmakā. Kathamesa tesaṃ aggoti? Paṭilābhakattena. Appamādena hi te paṭilabhanti, tasmā so tesaṃ aggo. Teneva vuttaṃ – sabbe te appamādamūlakāti.

၁၅. ပဉ္စမသုတ်၌- 'ဧဝမေဝ ခေါ' ဟူသည်ကား ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့ထက် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားသည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ခပ်သိမ်းသော ကုသိုလ်တရားတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော အပ္ပမာဒတရားသည် အမြတ်ဆုံးဟု မှတ်အပ်၏။ "ဤအပ္ပမာဒတရားသည် လောကီတရားသက်သက် (ကာမဝစရတရား) သာ ဖြစ်သည်မဟုတ်ပါလော၊ ကုသိုလ်တရားတို့သည် လောကုတ္တရာတရားလည်း ဖြစ်ကြကုန်၏ (အပ္ပမာဒသည် ကာမဝစရတရားဖြစ်ပြီး ကုသိုလ်တရားတို့သည် ဘုံလေးပါးလုံး၌ ဖြစ်ကြသည်)။ သို့ဖြစ်လျှင် ဤအပ္ပမာဒတရားသည် ထိုတရားတို့ထက် အဘယ်ကြောင့် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်နိုင်ပါအံ့နည်း" ဟု မေးသော်- ရရှိခြင်းကို ပြုတတ်သောကြောင့် (အကျိုးကို ရစေတတ်သော သဘောကြောင့်) ထိုတရားတို့ထက် မြတ်ပေသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မမေ့မလျော့သော အပ္ပမာဒတရားကြောင့်သာ ထိုတရားတို့ကို ရရှိနိုင်ကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုကြောင့်ပင် "ထိုကုသိုလ်တရား အလုံးစုံတို့သည် အပ္ပမာဒတရားလျှင် အခြေခံရှိကုန်၏" ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။

Jaṅgalānanti [Pg.290] pathavitalacārīnaṃ. Pāṇānanti sapādakapāṇānaṃ. Padajātānīti padāni. Samodhānaṃ gacchantīti odhānaṃ pakkhepaṃ gacchanti. Aggamakkhāyatīti seṭṭhamakkhāyati. Yadidaṃ mahantattenāti mahantabhāvena aggamakkhāyati, na guṇaggenāti attho. Vassikanti sumanapupphaṃ. Idaṃ kira suttaṃ sutvā bhātiyamahārājā vīmaṃsitukāmatāya ekasmiṃ gabbhe catujātigandhehi paribhaṇḍaṃ katvā sugandhapupphāni āharāpetvā ekassa samuggassa majjhe sumanapupphamuṭṭhiṃ ṭhapetvā sesāni tassa samantato muṭṭhiṃ katvā ṭhapetvā dvāraṃ pidhāya bahi nikkhanto. Athassa muhuttaṃ bahi vītināmetvā dvāraṃ vivaritvā pavisantassa sabbapaṭhamaṃ sumanapupphagandho ghānaṃ pahari. So mahātalasmiṃyeva mahācetiyābhimukho nipajjitvā ‘‘vassikaṃ tesaṃ agganti kathentena sukathitaṃ sammāsambuddhenā’’ti cetiyaṃ vandi. Khuddarājānoti khuddakarājāno. Kūṭarājānotipi pāṭho.

"ဇင်္ဂလာနံ" ဟူသည် မြေပြင်၌ သွားလေ့ရှိသော သတ္တဝါတို့၏ ဟူလို။ "ပါဏာနံ" ဟူသည် အခြေရှိသော သတ္တဝါတို့၏ ဟူလို။ "ပဒဇာတာနိ" ဟူသည် ခြေရာတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "သမောဓာနံ ဂစ္ဆန္တိ" ဟူသည် ထည့်သွင်းခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏ ဟူလို။ "အဂ္ဂမက္ခာယတိ" ဟူသည် အမြတ်ဆုံးဟု ဆိုအပ်၏ ဟူလို။ "ယဒိဒံ မဟန္တတ္တေန" ဟူသည် ကိုယ်ထည်ကြီးမားမှုကြောင့် အမြတ်ဆုံးဟု ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်ပြီး ဂုဏ်ကျေးဇူးကြောင့် မြတ်သည်ဟု မဆိုလိုကြောင်း အနက်ရသည်။ "ဝဿိကံ" ဟူသည် မုလေးပန်း ဖြစ်သည်။ ဤသုတ်တော်ကို ကြားနာရသဖြင့် ဘာတိယမင်းမြတ်သည် စမ်းသပ်လိုသဖြင့် အခန်းတစ်ခုအတွင်း၌ နံ့သာလေးမျိုးဖြင့် လိမ်းကျံမွမ်းမံပြီးလျှင်၊ မွှေးကြိုင်သော ပန်းတို့ကို ဆောင်ယူစေလျက် ပန်းကလပ်တစ်ခု၏ အလယ်၌ မုလေးပန်းတစ်ဆုပ်ကို ထားရှိကာ၊ ကြွင်းသောပန်းတို့ကို ထိုမုလေးပန်းဆုပ်၏ ပတ်ဝန်းကျင်၌ အဆုပ်လိုက် ပြုလုပ်ကာ ထားရှိ၍ တံခါးကို ပိတ်ပြီး ပြင်ပသို့ ထွက်သွားလေ၏။ ထို့နောက် ပြင်ပ၌ ခဏမျှ နေပြီးလျှင် တံခါးကို ဖွင့်၍ ဝင်သွားသော ထိုမင်းကြီး၏ နှာခေါင်းသို့ အားလုံးသော ပန်းတို့ထက် ရှေးဦးစွာ မုလေးပန်းရနံ့သည် လာရောက် ထိခတ်လေသည်။ ထိုအခါ ဘာတိယမင်းမြတ်သည် ပြာသာဒ်ထက်၌ပင် မဟာစေတီတော်သို့ ရှေးရှု ဝပ်စင်းလျက် "မြတ်စွာဘုရားသည် 'ထိုပန်းတို့တွင် မုလေးပန်းသည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်၏' ဟု ကောင်းစွာ ဟောကြားတော်မူအပ်လေစွ" ဟု စေတီတော်ကို ရှိခိုးပူဇော်သတတ်။ "ခုဒ္ဒရာဇာနော" ဟူသည် မင်းငယ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ကူဋရာဇာနော" ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိသေး၏။

6. Āhuneyyasuttavaṇṇanā

၆. အာဟုနေယျသုတ်အဖွင့်

16. Chaṭṭhe gotrabhūti sikhāpattavipassanābhūtena nibbānārammaṇena gotrabhuñāṇena samannāgato.

၁၆. ဆဋ္ဌမသုတ်၌ "ဂေါတြဘူ" ဟူသည် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော ဝိပဿနာဖြစ်၍ နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုသော ဂေါတြဘူဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။

7. Paṭhamanāthasuttavaṇṇanā

၇. ပထမနာထသုတ်အဖွင့်

17. Sattame sanāthāti sañātakā bahuñātivaggā hutvā viharatha. Nāthaṃ karontīti nāthakaraṇā, attano sanāthabhāvakarā patiṭṭhākarāti attho. Kalyāṇamittotiādīsu sīlādiguṇasampannā kalyāṇā mittā assāti kalyāṇamitto. Tevassa ṭhānanisajjādīsu saha ayanato sahāyāti kalyāṇasahāyo. Cittena ceva kāyena ca kalyāṇamittesuyeva sampavaṅko oṇatoti kalyāṇasampavaṅko. Suvaco hotīti sukhena vattabbo hoti, sukhena anusāsitabbo. Khamoti gāḷhena pharusena kakkhaḷena vutto khamati na kuppati. Padakkhiṇaggāhī anusāsaninti yathā ekacco ovadiyamāno vāmato gaṇhāti, paṭippharati vā, assuṇanto vā gacchati, evaṃ akatvā ‘‘ovadatha[Pg.291], bhante, anusāsatha, tumhesu anovadantesu ko añño ovadissatī’’ti padakkhiṇaṃ gaṇhāti.

၁၇. သတ္တမသုတ်၌ "သနာထာ" ဟူသည် ဆွေမျိုးရှိကြကုန်လျက်၊ များစွာသော ဆွေမျိုးအစုအဝေး ရှိကြကုန်လျက် နေကြကုန်လော ဟူလို။ "နာထံ ကရောန္တိ" ဟူသည် ကိုးကွယ်ရာကို ပြုတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် "နာထကရဏ" မည်၏၊ မိမိ၏ ကိုးကွယ်ရာရှိသောအဖြစ်ကို ပြုတတ်သော၊ တည်ရာအစစ် ဖြစ်စေတတ်သော ဟု အနက်ရသည်။ "ကလျာဏမိတ္တော" စသည်တို့၌ ထိုရဟန်းအား သီလစသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော ကောင်းသော မိတ်ဆွေရှိသဖြင့် "ကလျာဏမိတ္တ" မည်၏။ ထိုမိတ်ဆွေတို့သည်ပင် ထိုရဟန်း၏ ရပ်ခြင်း၊ ထိုင်ခြင်းစသည်တို့၌ အတူတကွ သွားလာနေထိုင်တတ်သောကြောင့် "ကလျာဏသဟာယ" မည်၏။ စိတ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်ဖြင့်လည်းကောင်း ကောင်းသော မိတ်ဆွေတို့၌သာလျှင် ညွတ်ကိုင်းတတ်သောကြောင့် "ကလျာဏသမ္ပဝင်္က" မည်၏။ "သုဝစော ဟောတိ" ဟူသည် လွယ်ကူစွာ ပြောဆိုအပ်သူ၊ လွယ်ကူစွာ ဆုံးမအပ်သူ ဖြစ်၏။ "ခမော" ဟူသည် ပြင်းထန် ကြမ်းတမ်း ခက်ထန်သော စကားဖြင့် ပြောဆိုအပ်သော်လည်း သည်းခံတတ်၏၊ အမျက်မထွက်တတ်။ "ပဒက္ခိဏဂ္ဂါဟီ အနုသာသနိံ" ဟူသည် အချို့သောသူတို့ ဆုံးမစကား ပြောကြားသောအခါ ဖီလာလွဲမှားစွာ မှတ်ယူတတ်ကြပုံ၊ ဆန့်ကျင်ဘက် ပြုတတ်ကြပုံ သို့မဟုတ် မကြားချင်ယောင်ဆောင်ကာ သွားတတ်ကြပုံတို့ကဲ့သို့ မပြုမူဘဲ၊ "အရှင်ဘုရားတို့ ဆုံးမတော်မူကြပါ၊ ကဲ့ရဲ့တားမြစ်တော်မူကြပါ၊ အရှင်ဘုရားတို့ မဆုံးမကြလျှင် အခြားဘယ်သူ ဆုံးမပါမည်နည်း" ဟု လျှောက်ထား၍ ဆုံးမစကားကို ရိုသေစွာ ခံယူတတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Uccāvacānīti uccanīcāni. Kiṃkaraṇīyānīti ‘‘kiṃ karomī’’ti evaṃ vatvā kattabbakammāni. Tattha uccakammaṃ nāma cīvarassa karaṇaṃ rajanaṃ, cetiye sudhākammaṃ, uposathāgāracetiyagharabodhigharesu kattabbakammanti evamādi. Avacakammaṃ nāma pādadhovanamakkhanādikhuddakakammaṃ. Tatrūpāyāyāti tatrupagamaniyāya. Alaṃ kātunti kātuṃ samattho hoti. Alaṃ saṃvidhātunti vicāretuṃ samattho hoti.

"ဥစ္စာဝစာနိ" ဟူသည် ကြီးကြီးငယ်ငယ် ဖြစ်ကုန်သော အမှုတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ကိံကရဏီယာနိ" ဟူသည် "အဘယ်သို့ ပြုရအံ့နည်း" ဟု ပြောဆိုကာ ပြုလုပ်အပ်သော အမှုကြီးငယ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုအမှုတို့တွင် ကြီးသောအမှု (ဥစ္စကမ္မ) မည်သည်မှာ သင်္ကန်းချုပ်ခြင်း၊ ဆိုးခြင်း၊ စေတီပုထိုးများ၌ အင်္ဂတေကိုင်ခြင်း၊ ဥပုသ်သိမ်၊ စေတီအိမ်၊ ဗောဓိအိမ်တို့၌ ပြုလုပ်အပ်သော အမှုစသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ငယ်သောအမှု (အဝစကမ္မ) မည်သည်မှာ ခြေဆေးပေးခြင်း၊ ဆီလူးပေးခြင်း စသော သေးငယ်သောအမှုတို့ ဖြစ်သည်။ "တတြူပါယာယ" ဟူသည် ထိုထိုအမှုကိစ္စတို့ကို ပြီးမြောက်စေနိုင်သော နည်းလမ်းဖြင့် ဆည်းကပ်တတ်သော ဟူလို။ "အလံ ကာတုံ" ဟူသည် ပြုလုပ်ရန် စွမ်းဆောင်နိုင်၏ ဟူလို။ "အလံ သံဝိဓာတုံ" ဟူသည် စီမံစီရင်ရန် စွမ်းဆောင်နိုင်၏ ဟူလိုသည်။

Dhamme assa kāmo sinehoti dhammakāmo, tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ piyāyatīti attho. Piyasamudāhāroti parasmiṃ kathente sakkaccaṃ suṇāti, sayañca paresaṃ desetukāmo hotīti attho. Abhidhamme abhivinayeti ettha dhammo abhidhammo, vinayo abhivinayoti catukkaṃ veditabbaṃ. Tattha dhammoti suttantapiṭakaṃ. Abhidhammoti satta pakaraṇāni. Vinayoti ubhatovibhaṅgo. Abhivinayoti khandhakaparivārā. Atha vā suttantapiṭakampi abhidhammapiṭakampi dhammo eva, maggaphalāni abhidhammo. Sakalavinayapiṭakaṃ vinayo, kilesavūpasamakaraṇaṃ abhivinayo. Iti sabbasmimpi ettha dhamme ca abhidhamme ca vinaye ca abhivinaye ca uḷārapāmojjo hotīti attho. Kusalesu dhammesūti kāraṇatthe bhummaṃ, cātubhūmakakusaladhammakāraṇā tesaṃ adhigamatthāya anikkhittadhuro hotīti attho.

ထိုရဟန်းအား တရားတော်၌ လိုလားနှစ်သက်ခြင်း၊ မြတ်နိုးခြင်း ရှိသဖြင့် "ဓမ္မကာမ" မည်၏။ ပိဋကတ်သုံးပုံဟူသော ဘုရားစကားတော်ကို မြတ်နိုးတတ်၏ ဟု အနက်ရသည်။ "ပိယသမုဒါဟာရော" ဟူသည် သူတစ်ပါး ဟောပြောသောအခါ ရိုသေစွာ နာယူတတ်ခြင်း၊ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း သူတစ်ပါးတို့အား ဟောကြားလိုစိတ် ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "အဘိဓမ္မေ အဘိဝိနယေ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဓမ္မ၊ အဘိဓမ္မ၊ ဝိနယ၊ အဘိဝိနယ ဟူ၍ လေးမျိုးရှိကြောင်း သိအပ်၏။ ထိုလေးမျိုးတွင် "ဓမ္မ" ဟူသည် သုတ္တန်ပိဋကတ် ဖြစ်သည်။ "အဘိဓမ္မ" ဟူသည် အဘိဓမ္မာ ခုနစ်ကျမ်း ဖြစ်သည်။ "ဝိနယ" ဟူသည် ဥဘတောဝိဘင်း ဖြစ်သည်။ "အဘိဝိနယ" ဟူသည် ခန္ဓကနှင့် ပရိဝါတို့ ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် သုတ္တန်ပိဋကတ်နှင့် အဘိဓမ္မာပိဋကတ် နှစ်မျိုးလုံးသည် "ဓမ္မ" သာ မည်၏။ မဂ်ဖိုလ်တို့သည် "အဘိဓမ္မ" မည်၏။ အလုံးစုံသော ဝိနည်းပိဋကတ်သည် "ဝိနယ" မည်၏။ ကိလေသာ ငြိမ်းအေးကြောင်း တရားစကားသည် "အဘိဝိနယ" မည်၏။ ဤသို့လျှင် ဤဓမ္မ၊ အဘိဓမ္မ၊ ဝိနယ၊ အဘိဝိနယ အားလုံးတို့၌ ကြီးစွာသော ဝမ်းမြောက်ရွှင်လန်းခြင်း ရှိ၏ ဟု အနက်ရသည်။ "ကုသလေသု ဓမ္မေသု" ဟူသော ပုဒ်၌ သတ္တမီဝိဘတ်သည် အကြောင်းဟူသောအနက်၌ သက်၏။ ဘုံလေးပါး၌ ဖြစ်သော ကုသိုလ်တရားတည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ထိုကုသိုလ်တရားတို့ကို ရရှိရန်အလို့ငှာ ဝန်မချသောသူ (ဇွဲမလျှော့ဘဲ အားထုတ်သူ) ဖြစ်၏ ဟု အနက်ရသည်။

8. Dutiyanāthasuttavaṇṇanā

၈. ဒုတိယနာထသုတ်အဖွင့်

18. Aṭṭhame therānukampitassāti therehi ovādānusāsanidānasamussāhitāya hitapharaṇāya anukampitassa.

၁၈. အဋ္ဌမသုတ်၌ "ထေရာနုကမ္ပိတဿ" ဟူသည် မထေရ်တို့သည် အဆုံးအမကို ပေးခြင်းဖြင့် တိုက်တွန်းအပ်သော၊ အစီးအပွားကို ဆောင်ရွက်ပေးလိုသော ကရုဏာဖြင့် အစဉ်သနား စောင်မအပ်သောသူ ဟူလိုသည်။

9. Paṭhamaariyāvāsasuttavaṇṇanā

၉. ပထမအရိယာဝါသသုတ်အဖွင့်

19. Navame ariyavāsāti ariyānaṃ āvāso, te āvasiṃsu āvasanti āvasissantīti ariyāvāsā. Yadariyāti ye vāse ariyā.

၁၉. နဝမသုတ်၌ "အရိယဝါသာ" ဟူသည် အရိယာတို့၏ နေရာများကို ဆိုလိုသည်။ အရိယာတို့သည် ထိုနေရာများကို မှီတင်းနေထိုင်ခဲ့ကြပြီ၊ နေထိုင်ဆဲဖြစ်ကြသည်၊ နေထိုင်ကြလတ္တံ့၊ ထို့ကြောင့် "အရိယဝါသ" မည်ကုန်၏။ "ယဒရိယာ" ဟူသည် အကြင်နေရာတို့၌ အရိယာတို့သည် (နေထိုင်ကြကုန်၏ ဟူလို)။

10. Dutiyaariyāvāsasuttavaṇṇanā

၁၀. ဒုတိယအရိယာဝါသသုတ်အဖွင့်

20. Dasamaṃ [Pg.292] yasmā kururaṭṭhavāsino bhikkhū gambhīrapaññākārakā yuttappayuttā, tasmā yathā tesaṃ dīghanikāyādīsu mahānidānādīni kathitāni, evamidampi gambhīraṃ sukhumaṃ tilakkhaṇāhataṃ suttaṃ tattheva avoca. Tattha pañcaṅgavippahīnoti pañcahi aṅgehi vippayutto hutvā khīṇāsavo avasi vasati vasissati. Tasmā ayaṃ pañcaṅgavippahīnatā ariyāvāsoti vutto. Esa nayo sabbattha. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu chaḷaṅgasamannāgato hotīti chaḷaṅgupekkhāya samannāgato hoti. Chaḷaṅgupekkhā dhammā nāma keti? Ñāṇādayo. ‘‘Ñāṇa’’nti vutte kiriyato cattāri ñāṇasampayuttacittāni labbhanti, ‘‘satatavihāro’’ti vutte aṭṭha mahācittāni, ‘‘rajjanadussanaṃ natthī’’ti vutte dasa cittāni labbhanti. Somanassaṃ āsevanavasena labbhati. Satārakkhena cetasāti khīṇāsavassa hi tīsu dvāresu sabbakāle sati ārakkhakiccaṃ sādheti. Tenevassa carato ca tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṃ samitaṃ ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ hotīti vuccati.

၂၀. ဒသမသုတ်ကိုမူကား ကုရုတိုင်းသား ရဟန်းတို့သည် နက်နဲသော အမေးပုစ္ဆာတို့ကို မေးမြန်းလေ့ရှိကြပြီး သတိပဋ္ဌာန်တရားကို ပွားများရာ၌ အထူးအားထုတ်ကြသောကြောင့်၊ ထိုရဟန်းတို့အား ဒီဃနိကာယ်စသည်တို့၌ မဟာနိဒါနသုတ်စသည်တို့ကို ဟောကြားတော်မူသကဲ့သို့၊ နက်နဲသိမ်မွေ့ပြီး လက္ခဏာရေးသုံးပါးကို ဆောင်သော ဤသုတ်တော်ကိုလည်း ထိုကုရုတိုင်း၌ပင် ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုသုတ်၌ "ပဉ္စင်္ဂဝိပ္ပဟီနော" ဟူသည် အင်္ဂါငါးပါး (နီဝရဏငါးပါး) တို့မှ ကင်းလွတ်၍ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် နေထိုင်ခဲ့ပြီ၊ နေထိုင်ဆဲဖြစ်သည်၊ နေထိုင်လတ္တံ့ ဟူလို။ ထို့ကြောင့် ဤအင်္ဂါငါးပါးကို ပယ်စွန့်ခြင်းအမှုကို အရိယာတို့၏ နေထိုင်ခြင်း "အရိယဝါသ" ဟု ဟောတော်မူသည်။ အလုံးစုံသော နေရာတို့၌ ဤနည်းအတိုင်းပင် မှတ်ယူအပ်၏။ "ဧဝံ ခေါ ဘိက္ခဝေ ဘိက္ခု ဆဠင်္ဂသမန္နာဂတော ဟောတိ" ဟူသည် ခြောက်ပါးသောအာရုံကို လျစ်လျူရှုခြင်း (ဆဠင်္ဂုပက္ခာ) နှင့် ပြည့်စုံသည် ဖြစ်၏ ဟူလို။ ဆဠင်္ဂုပက္ခာတရားတို့သည် အဘယ်တို့နည်းဟူမူ ဉာဏ်စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ "ဉာဏ်" ဟု ဆိုလျှင် မဟာကိရိယာစိတ် ရှစ်ခုတို့တွင် ဉာဏသမ္ပယုတ်စိတ် လေးခုကို ရရှိသည်။ "သတတဝိဟာရ" ဟု ဆိုလျှင် မဟာကိရိယာစိတ် ရှစ်ခုလုံးကို ရရှိသည်။ "တပ်မက်ခြင်း၊ ပြစ်မှားခြင်းမရှိ" ဟု ဆိုလျှင် မဟာကိရိယာစိတ် ရှစ်ခု၊ ဟသိတုပ္ပါဒစိတ်နှင့် ဝုဋ္ဌောစိတ် အားဖြင့် စိတ်ဆယ်ပါးကို ရရှိသည်။ သောမနဿကိုကား အဖန်တလဲလဲ မှီဝဲခြင်းဖြင့် ရရှိသည်။ "စောင့်ရှောက်အပ်သော သတိရှိသော စိတ်ဖြင့်" ဟူသော ပုဒ်၌ အကျယ်ကို ရှင်းပြအံ့။ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ် ဟူသော ဒွါရသုံးပါးတို့၌ ခပ်သိမ်းသောအခါ၌ သတိသည် စောင့်ရှောက်ခြင်းကိစ္စကို ပြီးစေသည်။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် သွားလာနေစဉ်၊ ရပ်နေစဉ်၊ အိပ်စက်နေစဉ်၊ နိုးကြားနေစဉ်၌ ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား အမြဲမပြတ် ဉာဏ်အမြင်သည် ရှေးရှုထင်ရှား ဖြစ်ပေါ်နေသည်ဟု ဆိုအပ်သည်။

Puthusamaṇabrāhmaṇānanti bahūnaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ. Ettha samaṇāti pabbajjūpagatā, brāhmaṇāti bhovādino. Puthupaccekasaccānīti bahūni pāṭekkasaccāni. ‘‘Idameva dassanaṃ saccaṃ, idameva sacca’’nti evaṃ pāṭiyekkaṃ gahitāni bahūni saccānīti attho. Nuṇṇānīti nīhaṭāni. Panuṇṇānīti suṭṭhu nīhaṭāni. Cattānīti vissaṭṭhāni. Vantānīti vamitāni. Muttānīti chinnabandhanāni katāni. Pahīnānīti pajahitāni. Paṭinissaṭṭhānīti yathā na puna cittaṃ ārohanti, evaṃ paṭinissajjitāni. Sabbāneva tāni gahitaggahaṇassa vissaṭṭhabhāvavevacanāni.

ပုထုသမဏဗြာဟ္မဏာနံဟူသည်မှာ များစွာသော ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့၏ဟု အနက်ရသည်။ ထိုပုဒ်၌ သမဏဟူသည်မှာ ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်သောသူတို့ ဖြစ်သည်။ ဗြာဟ္မဏဟူသည်မှာ 'ဘော ဘော' ဟု ဆိုလေ့ရှိသော ပုဏ္ဏားတို့ ဖြစ်သည်။ ပုထုပစ္စေကသစ္စာနိဟူသည်မှာ အသီးအသီးသော များစွာသော သစ္စာတို့ ဖြစ်သည်။ 'ဤငါ၏ အယူအမြင်သည်သာ မှန်၏၊ ဤအယူအမြင်သည်သာ မှန်၏' ဟု ဤသို့ အသီးအသီး စွဲလမ်းအပ်သော များစွာသော မိစ္ဆာသစ္စာတို့ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ နုဏ္ဏာနိဟူသည်မှာ (ကိုယ်သဏ္ဌာန်မှ) ထုတ်အပ်ကုန်၏။ ပနုဏ္ဏာနိဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ ထုတ်အပ်ကုန်၏။ စတ္တာနိဟူသည်မှာ စွန့်အပ်ကုန်၏။ ဝန္တာနိဟူသည်မှာ အန်ထုတ်အပ်ကုန်၏။ မုတ္တာနိဟူသည်မှာ နှောင်ဖွဲ့ခြင်းကို ဖြတ်အပ်ကုန်၏။ ပဟီနာနိဟူသည်မှာ ပယ်အပ်ကုန်၏။ ပဋိနိဿဋ္ဌာနိဟူသည်မှာ တစ်ဖန် စိတ်သို့ မတက်လာနိုင်တော့သည့် အခြင်းအရာအားဖြင့် စွန့်လွှတ်အပ်ကုန်၏။ ထိုပုဒ်အားလုံးသည်ပင် ရှေးက စွဲလမ်းခဲ့သော မိစ္ဆာအယူကို စွန့်လွှတ်ခြင်းဟူသော သဘော၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်) ပုဒ်များ ဖြစ်ကြသည်။

Samavayasaṭṭhesanoti ettha avayāti anūnā, saṭṭhāti vissaṭṭhā. Sammā avayā saṭṭhā esanā assāti samavayasaṭṭhesano, suṭṭhuvissaṭṭhasabbaesanoti attho. Rāgā cittaṃ vimuttantiādīhi maggassa kiccanipphatti kathitā. Rāgo me pahīnotiādīhi paccavekkhaṇaphalaṃ kathitaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

သမဝယသဋ္ဌေသနောဟူသော ပုဒ်၌ အဝယာဟူသည်မှာ မယုတ်လျော့ကုန်သော၊ သဋ္ဌာဟူသည်မှာ စွန့်အပ်ကုန်သော (အနက်ရ၏)။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ကောင်းစွာ မယုတ်လျော့ကုန်သော၊ စွန့်အပ်ကုန်သော ရှာမှီးခြင်းတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် သမဝယသဋ္ဌေသန မည်၏။ ကောင်းစွာ စွန့်အပ်ပြီးသော အလုံးစုံသော ရှာမှီးခြင်းရှိသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'ရာဂါ စိတ္တံ ဝိမုတ္တံ' (ရာဂမှ စိတ်သည် လွတ်မြောက်အပ်ပြီ) အစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြင့် မဂ်၏ ကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်းကို ဟောတော်မူသည်။ 'ရာဂေါ မေ ပဟီနော' (ငါ့အား ရာဂကို ပယ်အပ်ပြီ) အစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ပစ္စဝေက္ခနာဉာဏ်ကို အရင်းပြု၍ ရအပ်သော အရိယာဖိုလ်ကို ဟောတော်မူသည်။ ကြွင်းသော စကားရပ်အားလုံးသည် ပေါ်လွင်ထင်ရှားသော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။

Nāthavaggo dutiyo.

ဒုတိယမြောက် နာထဝဂ် ပြီးပြီ။

3. Mahāvaggo

၃. မဟာဝဂ်

1. Sīhanādasuttavaṇṇanā

၁. သီဟနာဒသုတ်အဖွင့်

21. Tatiyassa [Pg.293] paṭhame visamagateti visamaṭṭhānesu gocaresu gate. Saṅghātaṃ āpādesinti ghātaṃ vadhaṃ pāpesiṃ. Tassa hi ussannatejatāya khuddakesu pāṇesu anukampā hoti. Tasmā ye paṭisattubhāvena saṇṭhātuṃ sakkhissanti, ye dubbalā palāyitukāmā bhavissanti, te palāyissantīti sīhanādaṃ naditvāva gocarāya pakkamati. Tathāgatassetaṃ adhivacananti yadi hi sahanatāya hananatāya ca sīho, tathāgato hi sabbāni ca iṭṭhāniṭṭhāni sahati, sabbaparappavādino ca vādānaṃ nimmathanena hanati. Idamassa hoti sīhanādasminti ayamassa sīhanādo.

၂၁. တတိယဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ ဝိသမဂတေဟူသည်မှာ မညီညွတ်သော ကမ်းပါးပြတ် စသည်တို့၌ ကျက်စားရာအရပ်တို့သို့ ကပ်ကုန်သော သတ္တဝါတို့ကို ဆိုလိုသည်။ သံဃာတံ အာပါဒေသိံဟူသည်မှာ သတ်ခြင်း ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်စေ၏။ ထိုခြင်္သေ့မင်းအား ပြန့်ပြောသော တန်ခိုးရှိသောကြောင့် ငယ်သောသတ္တဝါတို့အပေါ်၌ သနားခြင်း ကရုဏာဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'အကြင်သတ္တဝါတို့သည် ဆန့်ကျင်ဘက်ရန်သူအဖြစ် မရပ်တည်နိုင်ကြကုန်၊ အားနည်း၍ ပြေးလိုကြကုန်လတ္တံ့၊ ထိုသတ္တဝါတို့သည် ပြေးကြပါစေ' ဟူ၍ နှလုံးသွင်းကာ ခြင်္သေ့သံကို ဟောက်ပြီးမှသာလျှင် ကျက်စားရာသို့ သွားတတ်၏။ 'တထာဂတဿေတံ အဓိဝစနံ' ဟူသော ပုဒ်၌ အကျယ်ကို ဆိုဦးအံ့။ သည်းခံတတ်ခြင်း (သဟနတော) နှင့် သတ်ဖြတ်ဖျက်ဆီးတတ်ခြင်း (ဟနနတော) ကြောင့် ခြင်္သေ့ဟု ဆိုရလျှင် မြတ်စွာဘုရားသည်သာလျှင် စင်စစ် ခြင်္သေ့ဖြစ်တော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် အလုံးစုံသော ဣဋ္ဌာရုံ အနိဋ္ဌာရုံတို့ကို သည်းခံတော်မူ၏။ တစ်ပါးသော မိစ္ဆာဝါဒီတို့၏ အယူဝါဒအားလုံးကိုလည်း နှိပ်စက်ဖျက်ဆီးတော်မူ၏။ 'ဣဒမဿ ဟောတိ သီဟနာဒသ္မိံ' ဟူသည်မှာ ဤပရိသတ်၌ တရားဟောခြင်းသည် ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ခြင်္သေ့ဟောက်သံကဲ့သို့သော သီဟနာဒဖြစ်၏။

Tathāgatabalānīti aññehi asādhāraṇāni tathāgatasseva balāni. Yathā vā pubbabuddhānaṃ balāni puññasampattiyā āgatāni, tathā āgatabalānītipi attho. Tattha duvidhaṃ tathāgatassa balaṃ kāyabalaṃ ñāṇabalaṃ. Tesu kāyabalaṃ hatthikulānusārena veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ porāṇehi –

တထာဂတဗလာနိဟူသည်မှာ တစ်ပါးသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၊ သာဝကတို့နှင့် မဆက်ဆံသော မြတ်စွာဘုရား၏ အားတော်များ ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ရှေးဘုရားရှင်တို့၏ အားတော်များသည် ကောင်းမှုပါရမီတော် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဖြစ်ပေါ်လာသော အားတော်များဖြစ်၍ 'တထာဂတဗလ' ဟု ခေါ်သည်ဟုလည်း သိအပ်၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ အားတော်သည် ကာယဗလ၊ ဉာဏဗလဟု နှစ်ပါးရှိသည်။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ကာယဗလကို ဆယ်ပါးသော ဆင်မျိုးစဉ်အားဖြင့် သိအပ်၏။ ရှေးဆရာမြတ်တို့သည် ဤသို့ ဆိုတော်မူကြ၏ -

‘‘Kālāvakañca gaṅgeyyaṃ, paṇḍaraṃ tambapiṅgalaṃ;

Gandhamaṅgalahemañca, uposathachaddantime dasā’’ti.

'ကာလာဝကဆင်မျိုး၊ ဂင်္ဂေယျဆင်မျိုး၊ ပဏ္ဍရဆင်မျိုး၊ တမ္ဗဆင်မျိုး၊ ပိင်္ဂလဆင်မျိုး၊ ဂန္ဓဆင်မျိုး၊ မင်္ဂလဆင်မျိုး၊ ဟေမဆင်မျိုး၊ ဥပေါသထဆင်မျိုး၊ ဆဒ္ဒန်ဆင်မျိုးတို့သည် ဆယ်ပါးသော ဆင်မျိုးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။'

Imāni dasa hatthikulāni. Tattha kālāvakanti pakatihatthikulaṃ daṭṭhabbaṃ. Yaṃ dasannaṃ purisānaṃ kāyabalaṃ, taṃ ekassa kālāvakassa hatthino. Yaṃ dasannaṃ kālāvakānaṃ balaṃ, taṃ ekassa gaṅgeyyassa. Yaṃ dasannaṃ gaṅgeyyānaṃ, taṃ ekassa paṇḍarassa. Yaṃ dasannaṃ paṇḍarānaṃ, taṃ ekassa tambassa. Yaṃ dasannaṃ tambānaṃ, taṃ ekassa piṅgalassa. Yaṃ dasannaṃ piṅgalānaṃ, taṃ ekassa gandhahatthino. Yaṃ dasannaṃ gandhahatthīnaṃ, taṃ ekassa maṅgalassa. Yaṃ dasannaṃ maṅgalānaṃ, taṃ ekassa hemassa. Yaṃ dasannaṃ hemānaṃ, taṃ ekassa uposathassa. Yaṃ dasannaṃ uposathānaṃ, taṃ ekassa chaddantassa. Yaṃ dasannaṃ chaddantānaṃ, taṃ ekassa tathāgatassa. Nārāyanasaṅghātabalantipi idameva [Pg.294] vuccati. Tadetaṃ pakatihatthigaṇanāya hatthīnaṃ koṭisahassānaṃ, purisagaṇanāya dasannaṃ purisakoṭisahassānaṃ balaṃ hoti. Idaṃ tāva tathāgatassa kāyabalaṃ.

ဤသည်တို့ကား ဆယ်ပါးသော ဆင်မျိုးတို့တည်း။ ထိုဆယ်ပါးသော ဆင်မျိုးတို့တွင် ကာလာဝကဟူသည်မှာ သာမန် (ပြကတေ့) ဆင်မျိုးကို မှတ်အပ်၏။ (အလတ်စား) ယောက်ျားဆယ်ယောက်တို့၏ ကာယဗလအားသည် ကာလာဝကဆင်တစ်ကောင်၏ အားနှင့် ညီ၏။ ကာလာဝကဆင် ဆယ်ကောင်၏ အားသည် ဂင်္ဂေယျဆင်တစ်ကောင်၏ အားနှင့် ညီ၏။ ဂင်္ဂေယျဆင် ဆယ်ကောင်၏ အားသည် ပဏ္ဍရဆင်တစ်ကောင်၏ အားနှင့် ညီ၏။ ပဏ္ဍရဆင် ဆယ်ကောင်၏ အားသည် တမ္ဗဆင်တစ်ကောင်၏ အားနှင့် ညီ၏။ တမ္ဗဆင် ဆယ်ကောင်၏ အားသည် ပိင်္ဂလဆင်တစ်ကောင်၏ အားနှင့် ညီ၏။ ပိင်္ဂလဆင် ဆယ်ကောင်၏ အားသည် ဂန္ဓဆင်တစ်ကောင်၏ အားနှင့် ညီ၏။ ဂန္ဓဆင် ဆယ်ကောင်၏ အားသည် မင်္ဂလဆင်တစ်ကောင်၏ အားနှင့် ညီ၏။ မင်္ဂလဆင် ဆယ်ကောင်၏ အားသည် ဟေမဆင်တစ်ကောင်၏ အားနှင့် ညီ၏။ ဟေမဆင် ဆယ်ကောင်၏ အားသည် ဥပေါသထဆင်တစ်ကောင်၏ အားနှင့် ညီ၏။ ဥပေါသထဆင် ဆယ်ကောင်၏ အားသည် ဆဒ္ဒန်ဆင်တစ်ကောင်၏ အားနှင့် ညီ၏။ ဆဒ္ဒန်ဆင် ဆယ်ကောင်၏ အားသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ကာယဗလအားနှင့် ညီ၏။ ဤမြတ်စွာဘုရား၏ အားတော်ကိုပင် နာရာယဏသံဃာတဗလ (နာရာယဏ စုပေါင်းအား) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ အားတော်သည် သာမန်ဆင် အရေအတွက်အားဖြင့် ကုဋေတစ်ထောင်သော ဆင်တို့၏ အားနှင့် ညီ၍၊ ယောက်ျားအရေအတွက်အားဖြင့် ကုဋေတစ်သောင်းသော ယောက်ျားတို့၏ အားနှင့် ညီ၏။ ဤသည်ကား မြတ်စွာဘုရား၏ ကာယဗလတော်တည်း။

Ñāṇabalaṃ pana pāḷiyaṃ tāva āgatameva. Dasabalañāṇaṃ, majjhime āgataṃ catuvesārajjañāṇaṃ, aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇaṃ, catuyoniparicchedañāṇaṃ, pañcagatiparicchedañāṇaṃ, saṃyuttake (saṃ. ni. 2.33) āgatāni tesattati ñāṇāni sattasattati ñāṇānīti, evaṃ aññānipi anekāni ñāṇabalaṃ nāma. Idhāpi ñāṇabalameva adhippetaṃ. Ñāṇañhi akampiyaṭṭhena upatthambhanaṭṭhena ca balanti vuttaṃ.

ဉာဏဗလသည်ကား ပါဠိတော်၌ လာပြီးသည်သာ ဖြစ်၏။ ဒသဗလဉာဏ်၊ မဇ္ဈိမနိကာယ်၌ လာသော စတုဝေသာရဇ္ဇဉာဏ်၊ ပရိသတ်ရှစ်ပါးတို့၌ မတုန်မလှုပ်သောဉာဏ်၊ လေးပါးသော ယောနိတို့ကို ပိုင်းခြားသိသောဉာဏ်၊ ငါးပါးသော ဂတိတို့ကို ပိုင်းခြားသိသောဉာဏ်၊ သံယုတ္တနိကာယ်၌ လာသော ခုနစ်ဆယ့်သုံးပါးသော ဉာဏ်တို့နှင့် ခုနစ်ဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဉာဏ်တို့ ဤသို့စသော အခြားများစွာသော ဉာဏ်တို့ကို ဉာဏဗလဟု ခေါ်၏။ ဤအရာ၌လည်း ဉာဏဗလကိုသာ အလိုရှိအပ်၏။ မှန်၏၊ ဉာဏ်တော်ကို မတုန်မလှုပ်သော သဘောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထောက်ကူခိုင်ခံ့စေသော သဘောကြောင့်လည်းကောင်း 'ဗလ' (အားတော်) ဟု ဆိုအပ်၏။

Āsabhaṃ ṭhānanti seṭṭhaṭṭhānaṃ uttamaṭṭhānaṃ. Āsabhā vā pubbabuddhā, tesaṃ ṭhānanti attho. Apica gavasatajeṭṭhako usabho, gavasahassajeṭṭhako vasabho. Vajasatajeṭṭhako vā usabho, vajasahassajeṭṭhako vasabho. Sabbagavaseṭṭho sabbaparissayasaho seto pāsādiko mahābhāravaho asanisatasaddehipi asampakampiyo nisabho, so idha usabhoti adhippeto. Idampi hi tassa pariyāyavacanaṃ. Usabhassa idanti āsabhaṃ. Ṭhānanti catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā acalaṭṭhānaṃ. Idaṃ pana āsabhaṃ viyāti āsabhaṃ. Yatheva hi nisabhasaṅkhāto usabho usabhabalena samannāgato catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā acalaṭṭhānena tiṭṭhati, evaṃ tathāgatopi dasahi tathāgatabalehi samannāgato catūhi vesārajjapādehi aṭṭhaparisapathaviṃ uppīḷetvā sadevake loke kenaci paccatthikena paccāmittena akampiyo acalaṭṭhānena tiṭṭhati. Evaṃ tiṭṭhamāno ca taṃ āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti upagacchati na paccakkhāti attani āropeti. Tena vuttaṃ – ‘‘āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānātī’’ti.

အာသဘံ ဌာနံဟူသည်မှာ အလွန်မြတ်သော အရာ (သဗ္ဗညုတဉာဏ်) ကို ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် ခပ်သိမ်းသော ဘုရားရှင်တို့သည် အာသဘ (နွားလားဥသဘကဲ့သို့ မြတ်သောသူ) မည်ကုန်၏၊ ထိုဘုရားရှင်တို့၏ အရာဖြစ်သောကြောင့် အာသဘဌာနဟု ဆိုလိုသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်လည်း ရှင်းပြဦးအံ့။ นွားတစ်ရာတို့၏ အကြီးအကဲဖြစ်သော နွားကို ဥသဘဟု ခေါ်၏။ နွားတစ်ထောင်တို့၏ အကြီးအကဲဖြစ်သော နွားကို ဝသဘဟု ခေါ်၏။ သို့မဟုတ် နွားခြံတစ်ရာ၏ အကြီးအကဲကို ဥသဘ၊ နွားခြံတစ်ထောင်၏ အကြီးအကဲကို ဝသဘဟု ခေါ်၏။ နွားအားလုံးတို့ထက် မြတ်သော၊ ဘေးရန်ခပ်သိမ်းကို သည်းခံနိုင်သော၊ အဆင်းဖြူသော၊ ကြည်ညိုဖွယ်ရှိသော၊ ကြီးစွာသောဝန်ကို ဆောင်နိုင်သော၊ မိုးကြိုးအချက်တစ်ရာ မြည်သော်လည်း မတုန်လှုပ်သော နွားကို နိသဘဟု ခေါ်၏။ ဤနေရာ၌ ထိုနိသဘနွားကိုပင် ဥသဘဟူသော အနက်ဖြင့် အလိုရှိအပ်၏။ ဤနိသဘသဒ္ဒါသည်လည်း ထိုဥသဘသဒ္ဒါ၏ ပရိယာယ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ ထိုမြတ်သော နွားလားဥသဘ၏ ရပ်တည်ခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် အာသဘမည်၏။ ဌာနဟူသည်မှာ ခြေလေးဘက်တို့ဖြင့် မြေကို စုံကြိပ်နှိပ်၍ မတုန်မလှုပ် ရပ်တည်ခြင်းတည်း။ ဤခပ်သိမ်းသော ဘုရားရှင်တို့၏ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ဟူသောအရာသည် ထိုနွားလားဥသဘ၏ ရပ်တည်ခြင်းကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် အာသဘဌာနဟု ဆိုရသည်။ အကျယ်ချဲ့ရသော် နိသဘဟု ဆိုအပ်သော ဥသဘနွားလားသည် ဥသဘအားနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ခြေလေးဘက်တို့ဖြင့် မြေကို နှိပ်၍ မတုန်မလှုပ် ရပ်တည်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ဆယ်ပါးသော အားတော်တို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသဖြင့် ဝေသာရဇ္ဇဉာဏ်တည်းဟူသော ခြေတော်လေးဘက်တို့ဖြင့် ပရိသတ်ရှစ်ပါးတည်းဟူသော မြေကို နှိပ်၍ နတ်နှင့်တကွသော လောက၌ မည်သည့်ရန်သူကမျှ မလှုပ်ရှားစေနိုင်ဘဲ မတုန်မလှုပ် ရပ်တည်တော်မူ၏။ ဤသို့ ရပ်တည်တော်မူလျက် ထိုမြတ်သောအရာ (သဗ္ဗညုတဉာဏ်) ကို ဝန်ခံတော်မူ၏၊ ရောက်တော်မူ၏၊ ငြင်းပယ်တော်မမူဘဲ မိမိ၌ တင်ဆောင်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် 'အာသဘံ ဌာနံ ပဋိဇာနာတိ' (မြတ်သောအရာကို ဝန်ခံတော်မူ၏) ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။

Parisāsūti aṭṭhasu parisāsu. Sīhanādaṃ nadatīti seṭṭhanādaṃ nadati, abhītanādaṃ nadati, sīhanādasadisaṃ vā nādaṃ nadati. Tatrāyaṃ upamā – yathā sīho sīhabalena samannāgato sabbattha visārado vigatalomahaṃso sīhanādaṃ nadati, evaṃ tathāgatasīhopi tathāgatabalehi samannāgato aṭṭhasu parisāsu visārado vigatalomahaṃso ‘‘iti [Pg.295] sakkāyo’’tiādinā nayena nānāvidhadesanāvilāsasampannaṃ sīhanādaṃ nadati. Tena vuttaṃ – ‘‘parisāsu sīhanādaṃ nadatī’’ti.

ပရိသာသုဟူသည်မှာ ပရိသတ်ရှစ်ပါးတို့၌ ဖြစ်၏။ သီဟနာဒံ နဒတိဟူသည်မှာ မြတ်သောအသံ၊ မကြောက်မရွံ့သောအသံ သို့မဟုတ် ခြင်္သေ့သံနှင့်တူသောအသံကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုအရာ၌ ဥပမာကား - ခြင်္သေ့မင်းသည် ခြင်္သေ့အားနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ခပ်သိမ်းသောအရပ်တို့၌ ရဲရင့်သည်ဖြစ်၍ ကြက်သီးမွေးညှင်းထခြင်းမရှိဘဲ ခြင်္သေ့ဟောက်သံကို မြည်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မြတ်စွာဘုရားတည်းဟူသော ခြင်္သေ့မင်းသည်လည်း အားတော်တို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသဖြင့် ပရိသတ်ရှစ်ပါးတို့၌ ရဲရင့်တော်မူသည်ဖြစ်၍ ကြက်သီးမွေးညှင်းထခြင်းမရှိဘဲ 'ဣတိ သက္ကာယော' စသော နည်းဖြင့် အထူးထူးသော ဒေသနာတော်တို့ဖြင့် တင့်တယ်စမ္ပယ်စွာ တရားတည်းဟူသော သီဟနာဒ (ရဲဝံ့သောစကား) ကို မြွက်ကြားတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် 'ပရိသာသု သီဟနာဒံ နဒတိ' ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။

Brahmacakkaṃ pavattetīti ettha brahmanti seṭṭhaṃ uttamaṃ visiṭṭhaṃ. Cakkanti dhammacakkaṃ. Taṃ panetaṃ duvidhaṃ hoti paṭivedhañāṇañceva desanāñāṇañca. Tattha paññāpabhāvitaṃ attano ariyaphalāvahaṃ paṭivedhañāṇaṃ, karuṇāpabhāvitaṃ sāvakānaṃ ariyaphalāvahaṃ desanāñāṇaṃ. Tattha paṭivedhañāṇaṃ uppajjamānaṃ uppannanti duvidhaṃ. Tañhi abhinikkhamanato yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Tusitabhavanato vā yāva mahābodhipallaṅke arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Dīpaṅkarato vā paṭṭhāya yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Desanāñāṇampi pavattamānaṃ pavattanti duvidhaṃ. Tañhi yāva aññāsikoṇḍaññassa sotāpattimaggā pavattamānaṃ, phalakkhaṇe pavattaṃ nāma. Tesu paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ, desanāñāṇaṃ lokiyaṃ. Ubhayampi panetaṃ aññehi asādhāraṇaṃ, buddhānaṃyeva orasañāṇaṃ.

“ဗြဟ္မစက္ကံ ပဝတ္တေတိ” ဟူသော စကား၌ “ဗြဟ္မ” ဟူသည် မြတ်သော၊ ကောင်းမြတ်သော၊ ထူးခြားသော သဘောကို ဆိုလိုသည်။ “စက္က” ဟူသည် ဓမ္မစက် ဖြစ်သည်။ ထိုဓမ္မစက်သည် ပဋိဝေဓဉာဏ်နှင့် ဒေသနာဉာဏ်ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် ပညာတော်ဖြင့် ထုံမွမ်းအပ်သော၊ မိမိကိုယ်တိုင် အရိယာဖိုလ်သို့ ဆောင်တတ်သောဉာဏ်သည် ပဋိဝေဓဉာဏ် မည်၏။ ကရုဏာတော်ဖြင့် ထုံမွမ်းအပ်သော၊ တပည့်သာဝကတို့၏ အရိယာဖိုလ်ကို ဆောင်တတ်သောဉာဏ်သည် ဒေသနာဉာဏ် မည်၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် ပဋိဝေဓဉာဏ်သည် ဖြစ်ဆဲ (ဥပ္ပဇ္ဇမာန) ဉာဏ်၊ ဖြစ်ပြီး (ဥပ္ပန္န) ဉာဏ်ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ထိုပဋိဝေဓဉာဏ်သည် တောထွက်တော်မူသည့် အချိန်မှစ၍ အရဟတ္တမဂ်တိုင်အောင် ဖြစ်ဆဲဉာဏ်မည်ပြီး၊ ဖိုလ်ခဏ၌ ဖြစ်ပြီးဉာဏ်မည်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် တုသိတာနတ်ပြည်မှစ၍ မဟာဗောဓိပလ္လင်၌ အရဟတ္တမဂ်တိုင်အောင် ဖြစ်ဆဲဉာဏ်မည်ပြီး၊ ဖိုလ်ခဏ၌ ဖြစ်ပြီးဉာဏ်မည်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ဒီပင်္ကရာမြတ်စွာဘုရားထံတော်မှစ၍ အရဟတ္တမဂ်တိုင်အောင် ဖြစ်ဆဲဉာဏ်မည်ပြီး၊ ဖိုလ်ခဏ၌ ဖြစ်ပြီးဉာဏ်မည်၏။ ဒေသနာဉာဏ်သည်လည်း တည်ဆဲ (ပဝတ္တမာန) ဉာဏ်၊ တည်ပြီး (ပဝတ္တ) ဉာဏ်ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ထိုဒေသနာဉာဏ်သည် အရှင်အညာသိကောဏ္ဍည၏ သောတာပတ္တိမဂ်တိုင်အောင် တည်ဆဲဉာဏ်မည်ပြီး၊ ဖိုလ်ခဏ၌ တည်ပြီးဉာဏ်မည်၏။ ၎င်းတို့တွင် ပဋိဝေဓဉာဏ်သည် လောကုတ္တရာဉာဏ် ဖြစ်၍၊ ဒေသနာဉာဏ်သည် လောကီဉာဏ် ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဤဉာဏ်နှစ်ပါးလုံးသည် အခြားသူတို့နှင့် မသက်ဆိုင်ဘဲ မြတ်စွာဘုရားရှင်တို့၏ ကိုယ်ပိုင်ရင်နှစ်ဉာဏ်တော်သာ ဖြစ်သည်။

Idāni yehi dasahi balehi samannāgato tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, tāni vitthārato dassetuṃ katamāni dasa? Idha, bhikkhave, tathāgato ṭhānañca ṭhānatotiādimāha. Tattha ṭhānañca ṭhānatoti kāraṇañca kāraṇato. Kāraṇañhi yasmā tattha phalaṃ tiṭṭhati, tadāyattavuttitāya uppajjati ceva pavattati ca, tasmā ṭhānanti vuccati. Taṃ bhagavā ‘‘ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ hetū paccayā uppādāya, taṃ taṃ ṭhānaṃ. Ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ na hetū na paccayā uppādāya, taṃ taṃ aṭṭhāna’’nti pajānanto ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti. Abhidhamme panetaṃ ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ ñāṇa’’ntiādinā (vibha. 809) nayena vitthāritameva. Yampīti yena ñāṇena. Idampi, bhikkhave, tathāgatassāti idampi ṭhānāṭṭhānañāṇaṃ tathāgatassa tathāgatabalaṃ nāma hotīti attho. Evaṃ sabbapadesu yojanā veditabbā.

ယခုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် အကြင်ဆယ်ပါးသော အားတော် (တထာဂတဗလ) တို့နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ရဲရင့်သော သဗ္ဗညုတဉာဏ်တည်းဟူသော အရာကို ဝန်ခံတော်မူရာ၊ ထိုဆယ်ပါးသော အားတော်တို့ကို အကျယ်ပြသရန် “ကတမာနိ ဒသ၊ ဣဓ ဘိက္ခဝေ တထာဂတော ဌာနဉ္စ ဌာနတော” စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်တွင် “ဌာနဉ္စ ဌာနတော” ဟူသည် အကြောင်းတရားကိုလည်း အကြောင်းတရားအားဖြင့် သိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အကြောင်းတရား၌ အကျိုးတရားသည် တည်ရှိပြီး ထိုအကြောင်းကို မှီ၍သာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ တည်တံ့ခြင်း ရှိသောကြောင့် “ဌာန” (အကြောင်း) ဟု ခေါ်ဆိုရသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် “အကြင်အကြင် တရားတို့သည် အကြင်အကြင် တရားတို့ ဖြစ်ပေါ်ရန် ဖြစ်စေတတ်သော အကြောင်း၊ ထောက်ပံ့တတ်သော အကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုထိုတရားသည် ထိုထိုအကျိုးတရား၏ အကြောင်း ဖြစ်၏။ အကြင်အကြင် တရားတို့သည် အကြင်အကြင် တရားတို့ ဖြစ်ပေါ်ရန် ဖြစ်စေတတ်သော အကြောင်း၊ ထောက်ပံ့တတ်သော အကြောင်း မဟုတ်ကုန်၊ ထိုထိုတရားသည် ထိုထိုအကျိုးတရား၏ အကြောင်းမဟုတ်သည် (အဋ္ဌာန) ဖြစ်၏” ဟု သိတော်မူသည်။ ဤသို့ဖြင့် အကြောင်းတရားကိုလည်း အကြောင်းတရားအားဖြင့်၊ အကြောင်းတရားမဟုတ်သည်ကိုလည်း အကြောင်းတရားမဟုတ်သည်အားဖြင့် ဟုတ်မှန်စွာ သိတော်မူ၏။ အဘိဓမ္မာဝိဘင်းကျမ်း၌မူ ဤဉာဏ်တော်ကို “တတ္ထ ကတမံ တထာဂတဿ ဌာနဉ္စ ဌာနတော အဋ္ဌာနဉ္စ အဋ္ဌာနတော ယထာဘူတံ ဉာဏံ” အစရှိသော နည်းဖြင့် အကျယ်တဝံ့ ချဲ့ပြပြီးသား ဖြစ်သည်။ “ယမ္ပိ” ဟူသည် အကြင်ဉာဏ်တော်ဖြင့် ဖြစ်၏။ “ဣဒံပိ ဘိက္ခဝေ တထာဂတဿ” ဟူသည်မှာ “ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ဤဌာနာဌာနဉာဏ်တော်သည်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ တထာဂတဗလ မည်၏” ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ကြွင်းသော ပုဒ်များ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သဘောကို ချိတ်ဆက်နားလည်အပ်သည်။

Kammasamādānānanti samādiyitvā katānaṃ kusalākusalakammānaṃ, kammameva vā kammasamādānaṃ. Ṭhānaso hetusoti paccayato ceva [Pg.296] hetuto ca. Tattha gatiupadhikālapayogā vipākassa ṭhānaṃ, kammaṃ hetu. Imassa pana ñāṇassa vitthārakathā ‘‘atthekaccāni pāpakāni kammasamādānāni gatisampattipaṭibāḷhāni na vipaccantī’’tiādinā (vibha. 810) nayena abhidhamme āgatāyeva.

“ကမ္မသမာဒါနာနံ” ဟူသည် ဆောက်တည်၍ ပြုလုပ်အပ်သော ကုသိုလ် အကုသိုလ်ကံတို့ကို ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် ကံကိုယ်တိုင်သည်ပင် ကမ္မသမာဒါန ဖြစ်သည်။ “ဌာနသော ဟေတုသော” ဟူသည် အထောက်အပံ့ အကြောင်း (ပစ္စယ) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော အကြောင်းရင်း (ဟေတု) အားဖြင့်လည်းကောင်း သိခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ဂတိ၊ ဥပဓိ၊ ကာလ၊ ပယောဂ တို့သည် ကံ၏အကျိုးပေးခြင်းအတွက် အထောက်အပံ့ အကြောင်း (ဌာန) မည်၍၊ ကံသည် ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော အကြောင်းရင်း (ဟေတု) မည်၏။ ဤဉာဏ်တော်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ အကျယ်ရှင်းလင်းချက် စကားသည် “အတ္ထေကစ္စာနိ ပါပကာနိ ကမ္မသမာဒါနာနိ ဂတိသမ္ပတ္တိပ္ပဋိဗာဠာနိ န ဝိပစ္စန္တိ” (အချို့သော အကုသိုလ်ကံများသည် ဂတိသမ္ပတ္တိကြောင့် အကျိုးမပေးနိုင်သေး) အစရှိသော နည်းဖြင့် အဘိဓမ္မာကျမ်း၌ လာရှိပြီး ဖြစ်သည်။

Sabbatthagāmininti sabbagatigāminiñca agatigāminiñca. Paṭipadanti maggaṃ. Yathābhūtaṃ pajānātīti bahūsupi manussesu ekameva pāṇaṃ ghātentesu ‘‘imassa cetanā nirayagāminī bhavissati, imassa tiracchānayonigāminī’’ti iminā nayena ekavatthusmimpi kusalākusalacetanāsaṅkhātānaṃ paṭipattīnaṃ aviparītato sabhāvaṃ jānāti. Imassapi ca ñāṇassa vitthārakathā ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa sabbatthagāminiṃ paṭipadaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ? Idha tathāgato ayaṃ maggo ayaṃ paṭipadā nirayagāminīti pajānātī’’tiādinā (vibha. 811) nayena abhidhamme āgatāyeva.

“သဗ္ဗတ္ထဂါမိနိံ” ဟူသည် ဘုံဘဝ အားလုံးသို့ ရောက်စေတတ်သော လမ်းစဉ်နှင့် ဘုံဘဝ ကင်းရာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်စေတတ်သော လမ်းစဉ် နှစ်မျိုးလုံးကို ဆိုလိုသည်။ “ပဋိပဒံ” ဟူသည် အကျင့်လမ်းကို ဆိုသည်။ “Yathābhūtaṃ pajānāti” ဟူသည် လူအများအပြားက သတ္တဝါတစ်ကောင်တည်းကို သတ်ဖြတ်ကြရာ၌ပင် “ဤသူ၏ စေတနာသည် ငရဲသို့ ရောက်စေလိမ့်မည်၊ ဤသူ၏ စေတနာသည် တိရစ္ဆာန်ဘုံသို့ ရောက်စေလိမ့်မည်” ဟူ၍ ဤနည်းဖြင့် ကိစ္စတစ်ခုတည်းအပေါ်၌ ဖြစ်ပေါ်သည့် ကုသိုလ် အကုသိုလ် စေတနာတည်းဟူသော အကျင့်တို့၏ သဘောသဘာဝကို မဖောက်မပြန် အမှန်အတိုင်း သိတော်မူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤဉာဏ်တော်၏ အကျယ်တဝံ့ ရှင်းလင်းချက်သည်လည်း “တတ္ထ ကတမံ တထာဂတဿ သဗ္ဗတ္ထဂါမိနိပဋိပဒါ ယထာဘူတံ ဉာဏံ၊ ဣဓ တထာဂတော အယံ မဂ္ဂေါ အယံ ပဋိပဒါ နိရယဂါမိနီ ပဇာနာတိ” အစရှိသော နည်းဖြင့် အဘိဓမ္မာကျမ်း၌ လာရှိပြီး ဖြစ်သည်။

Anekadhātunti cakkhudhātuādīhi kāmadhātuādīhi vā dhātūhi bahudhātuṃ. Nānādhātunti tāsaṃyeva dhātūnaṃ vilakkhaṇatāya nānappakāradhātuṃ. Lokanti khandhāyatanadhātulokaṃ. Yathābhūtaṃ pajānātīti tāsaṃ dhātūnaṃ aviparītato sabhāvaṃ paṭivijjhati. Idampi ñāṇaṃ ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa anekadhātunānādhātulokaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ? Idha tathāgato khandhanānattaṃ pajānātī’’tiādinā nayena abhidhamme vitthāritameva.

“အနေကဓာတုံ” ဟူသည် စက္ခုဓာတ်စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကာမဓာတ်စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း များစွာသော ဓာတ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ “နာနာဓာတုံ” ဟူသည် ထိုဓာတ်တို့၏ သီးခြားကွဲပြားသော လက္ခဏာများကြောင့် အထူးထူး အပြားပြားဖြစ်သော ဓာတ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ “လောကံ” ဟူသည် ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ် ဟုခေါ်ဆိုအပ်သော လောကကို ဆိုသည်။ “ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ” ဟူသည် ထိုဓာတ်တို့၏ သဘောသဘာဝကို မဖောက်မပြန်ဘဲ မှန်ကန်စွာ ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤဉာဏ်တော်ကိုလည်း “တတ္ထ ကတမံ တထာဂတဿ အနေကဓာတုနာနာဓာတုလောကံ ယထာဘူတံ ဉာဏံ၊ ဣဓ တထာဂတော ခန္ဓနာနာတ္တံ ပဇာနာတိ” စသည်ဖြင့် အဘိဓမ္မာ၌ အကျယ်တဝံ့ ရှင်းပြပြီး ဖြစ်သည်။

Nānādhimuttikatanti hīnādīhi adhimuttīhi nānādhimuttikabhāvaṃ. Idampi ñāṇaṃ ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa sattānaṃ nānādhimuttikataṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ? Idha tathāgato pajānāti santi sattā hīnādhimuttikā’’tiādinā nayena abhidhamme vitthāritameva.

“နာနာဓိမုတ္တိကတံ” ဟူသည် ယုတ်ညံ့သော အလိုဆန္ဒ စသည်တို့ကြောင့် သတ္တဝါတို့၏ ကွဲပြားခြားနားသော နှလုံးသွင်းမှု (စိတ်နေစိတ်ထား) အဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ ဤဉာဏ်တော်ကိုလည်း “တတ္ထ ကတမံ တထာဂတဿ သတ္တာနံ နာနာဓိမုတ္တိကတံ ယထာဘူတံ ဉာဏံ၊ ဣဓ တထာဂတော ပဇာနာတိ သန္တိ သတ္တာ ဟီနာဓိမုတ္တိကာ” အစရှိသော နည်းလမ်းဖြင့် အဘိဓမ္မာကျမ်း၌ အကျယ်ချဲ့ပြပြီးသား ဖြစ်သည်။

Parasattānanti padhānasattānaṃ. Parapuggalānanti tato aññesaṃ hīnasattānaṃ. Ekatthameva vā etaṃ padadvayaṃ, veneyyavasena dvidhā vuttaṃ. Indriyaparopariyattanti saddhādīnaṃ indriyānaṃ parabhāvañca aparabhāvañca, vuddhiñca hāniñcāti attho. Imassāpi ñāṇassa vitthārakathā ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa parasattānaṃ parapuggalānaṃ indriyaparopariyattaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ[Pg.297]? Idha tathāgato sattānaṃ āsayaṃ pajānātī’’ti (vibha. 814) ādinā nayena abhidhamme āgatāyeva.

“ပရသတ္တာနံ” ဟူသည် ထူးမြတ်သော သတ္တဝါတို့၏။ “ပရပုဂ္ဂလာနံ” ဟူသည် ထိုမှတစ်ပါးသော ယုတ်ညံ့သော သတ္တဝါတို့၏။ ဤပုဒ်နှစ်ခုစလုံးသည် အဓိပ္ပာယ်တစ်ခုတည်းပင် ဖြစ်သော်လည်း ဆုံးမထိုက်သော ဝေနေယျသတ္တဝါတို့၏ အနေအထားအလိုက် နှစ်မျိုးခွဲ၍ ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တံ” ဟူသည် သဒ္ဓါစသော ဣန္ဒြေတို့၏ ရင့်ကျက်ခြင်းနှင့် မရင့်ကျက်ခြင်း၊ တိုးပွားခြင်းနှင့် ဆုတ်ယုတ်ခြင်းတို့ကို သိခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤဉာဏ်တော်၏ အကျယ်စကားရပ်သည်လည်း “တတ္ထ ကတမံ တထာဂတဿ ပရသတ္တာနံ ပရပုဂ္ဂလာနံ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တံ ယထာဘူတံ ဉာဏံ၊ ဣဓ တထာဂတော သတ္တာနံ အာသယံ ပဇာနာတိ” အစရှိသော နည်းဖြင့် အဘိဓမ္မာ၌ လာရှိပြီး ဖြစ်သည်။

Jhānavimokkhasamādhisamāpattīnanti paṭhamādīnaṃ catunnaṃ jhānānaṃ, ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnaṃ aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ, savitakkasavicārādīnaṃ tiṇṇaṃ samādhīnaṃ, paṭhamajjhānasamāpattiādīnañca navannaṃ anupubbasamāpattīnaṃ. Saṃkilesanti hānabhāgiyadhammaṃ. Vodānanti visesabhāgiyadhammaṃ. Vuṭṭhānanti ‘‘vodānampi vuṭṭhānaṃ, tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhāna’’nti (vibha. 828) evaṃ vuttaṃ paguṇajjhānañceva bhavaṅgaphalasamāpattiyo ca. Heṭṭhimaṃ heṭṭhimañhi paguṇajjhānaṃ uparimassa uparimassa padaṭṭhānaṃ hoti, tasmā ‘‘vodānampi vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Bhavaṅgena pana sabbajjhānehi vuṭṭhānaṃ hoti, phalasamāpattiyā nirodhasamāpattito vuṭṭhānaṃ hoti. Taṃ sandhāya ca ‘‘tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Idampi ñāṇaṃ ‘‘tattha katamaṃ tathāgatassa jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ saṃkilesaṃ vodānaṃ vuṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ? Jhāyīti cattāro jhāyī, atthekacco jhāyī sampattiṃyeva samānaṃ vipattīti paccetī’’tiādinā (vibha. 828) nayena abhidhamme vitthāritameva. Sabbañāṇānaṃ vitthārakathāya vinicchayo sammohavinodaniyā vibhaṅgaṭṭhakathāya vutto, pubbenivāsānussatidibbacakkhuñāṇakathā visuddhimagge vitthāritā, āsavakkhayakathā heṭṭhā vuttāyevāti.

"ဈာနဝိမောက္ခသမာဓိသမာပတ္တီနံ" ဟူသည်ကား ပဌမဈာန်အစရှိသော လေးပါးသော ဈာန်တို့၏လည်းကောင်း၊ "ရူပီ ရူပါနိ ပဿတိ" အစရှိသော ရှစ်ပါးသော ဝိမောက္ခတို့၏လည်းကောင်း၊ သဝိတက္ကသဝိစာရအစရှိသော သုံးပါးသော သမာဓိတို့၏လည်းကောင်း၊ ပဌမဈာန်သမာပတ်အစရှိသော ကိုးပါးသော အစဉ်အတိုင်းဝင်စားအပ်သော သမာပတ်တို့၏လည်းကောင်း (သံကိလေသ၊ ဝေါဒါန၊ ဝုဋ္ဌာနတို့ကို သိသောဉာဏ်) ဖြစ်သည်။ "သံကိလေသ" ဟူသည်ကား ဆုတ်ယုတ်ကြောင်းတရား ဖြစ်၏။ "ဝေါဒါန" ဟူသည်ကား ထူးခြားကြောင်းတရား ဖြစ်၏။ "ဝုဋ္ဌာန" ဟူသည်ကား "ဖြူစင်ခြင်းသည်လည်း ဝုဋ္ဌာနမည်၏၊ ထိုထိုသမာဓိမှ ထခြင်းသည်လည်း ဝုဋ္ဌာနမည်၏" ဟု ဤသို့ဟောတော်မူအပ်သော လေ့လာအပ်ပြီးသော ဈာန်နှင့် ဘဝင်၊ ဖလသမာပတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အောက်အောက်၌ ဖြစ်သော လေ့လာအပ်သောဈာန်သည် အထက်အထက်၌ ဖြစ်သောဈာန်၏ နီးစွာသောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ဖြူစင်ခြင်းသည်လည်း ဝုဋ္ဌာနမည်၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဘဝင်ဖြင့်မူကား အလုံးစုံသောဈာန်တို့မှ ထခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ဖလသမာပတ်ဖြင့်မူကား နိရောဓသမာပတ်မှ ထခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ထိုအခြင်းအရာကို ရည်ရွယ်၍ "ထိုထိုသမာဓိမှ ထခြင်းသည်လည်း ဝုဋ္ဌာနမည်၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤဈာနဝိမောက္ခသမာဓိသမာပတ်တို့၏ ညစ်ညူးခြင်း၊ ဖြူစင်ခြင်း၊ ထခြင်းကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိသောဉာဏ်ကိုလည်း "ထိုဈာနဝိမောက္ခသမာဓိသမာပတ်တို့တွင် မြတ်စွာဘုရား၏ ညစ်ညူးခြင်း၊ ဖြူစင်ခြင်း၊ ထခြင်းကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိသောဉာဏ်သည် အဘယ်နည်း။ ဈာန်ဝင်စားသူ လေးမျိုးရှိရာတွင် အချို့သော ဈာန်ဝင်စားသူသည် ပြည့်စုံခြင်းကိုသာ ပျက်စီးခြင်းဟု မှတ်ထင်၏..." အစရှိသောနည်းဖြင့် အဘိဓမ္မာ (ဝိဘင်းပါဠိတော်) ၌ အကျယ်ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီးသာ ဖြစ်၏။ ခပ်သိမ်းသောဉာဏ်တို့၏ အကျယ်စကား အဆုံးအဖြတ်ကို သမ္မောဟဝိနောဒနီ အမည်ရှိသော ဝိဘင်းအဋ္ဌကထာ၌ ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်တို့၏ အကြောင်းကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ အကျယ်ချဲ့အပ်ပြီ။ အာသဝက္ခယဉာဏ်၏ အကြောင်းကို အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသာ ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Tattha paravādīkathā hoti ‘‘dasabalañāṇaṃ nāma pāṭiyekkaṃ ñāṇaṃ natthi, sabbaññutaññāṇassevāyaṃ pabhedo’’ti. Taṃ na tathā daṭṭhabbaṃ. Aññameva hi dasabalañāṇaṃ, aññaṃ sabbaññutaññāṇaṃ. Dasabalañāṇañhi sakasakakiccameva jānāti, sabbaññutaññāṇaṃ tampi tato avasesampi jānāti. Dasabalañāṇesu hi paṭhamaṃ kāraṇākāraṇameva jānāti, dutiyaṃ kammavipākantarameva, tatiyaṃ kammaparicchedameva, catutthaṃ dhātunānattakāraṇameva, pañcamaṃ sattānaṃ ajjhāsayādhimuttimeva, chaṭṭhaṃ indriyānaṃ tikkhamudubhāvameva, sattamaṃ jhānādīhi saddhiṃ tesaṃ saṃkilesādimeva, aṭṭhamaṃ pubbenivutthakkhandhasantatimeva, navamaṃ sattānaṃ cutipaṭisandhimeva, dasamaṃ saccaparicchedameva. Sabbaññutaññāṇaṃ pana etehi jānitabbañca tato uttariñca pajānāti, etesaṃ pana kiccaṃ na sabbaṃ karoti. Tañhi jhānaṃ hutvā appetuṃ [Pg.298] na sakkoti, iddhi hutvā vikubbituṃ na sakkoti, maggo hutvā kilese khepetuṃ na sakkoti.

ထိုဒသဗလဉာဏကထာ၌ ပရဝါဒီတို့၏ စကားရှိ၏၊ "ဒသဗလဉာဏ်မည်သည်ကား သီးခြားဉာဏ်မဟုတ်၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်၏ အပြားမျှသာဖြစ်သည်" ဟု ဆိုကြ၏။ ထိုစကားကို ထိုအတိုင်း မမှတ်ယူအပ်。စင်စစ်သော်ကား ဒသဗလဉာဏ်သည် သီးခြားတပါးဖြစ်ပြီး သဗ္ဗညုတဉာဏ်သည်လည်း သီးခြားတပါးဖြစ်၏။ ဒသဗလဉာဏ်သည် မိမိ၏ သက်ဆိုင်ရာ ကိစ္စကိုသာ သိ၏၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်မူကား ထိုကိစ္စကိုလည်းကောင်း၊ ထိုမှ ကြွင်းကျန်သော ကိစ္စကိုလည်းကောင်း သိ၏။ အမှန်စင်စစ် ဒသဗလဉာဏ်တို့တွင် ပထမဉာဏ် (ဌာနာဌာနဉာဏ်) သည် အကြောင်းဟုတ်သည် မဟုတ်သည်ကိုသာ သိ၏။ ဒုတိယဉာဏ် (ကမ္မဝိပါကဉာဏ်) သည် ကမ္မဝိပါက၏ ခြားနားမှုကိုသာ သိ၏။ တတိယဉာဏ် (သဗ္ဗတ္ထဂါမိနီပဋိပဒါဉာဏ်) သည် ကမ္မပထအစရှိသော လမ်းစဉ်အပိုင်းအခြားကိုသာ သိ၏။ စတုတ္ထဉာဏ် (ဓာတုနာနာတ္တဉာဏ်) သည် ဓာတ်အမျိုးမျိုးကွဲပြားမှုကိုသာ သိ၏။ ပဉ္စမဉာဏ် (နာနာဓိမုတ္တိကဉာဏ်) သည် သတ္တဝါတို့၏ အလိုဆန္ဒနှလုံးသွင်းခြင်းကိုသာ သိ၏။ ဆဋ္ဌမဉာဏ် (ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တိဉာဏ်) သည် ဣန္ဒြေတို့၏ ရင့်ခြင်း နုခြင်းကိုသာ သိ၏။ သတ္တမဉာဏ် (ဈာနဝိမောက္ခသမာဓိသမာပတ်ဉာဏ်) သည် ဈာန်စသည်တို့နှင့်တကွ ထိုဈာန်စသည်တို့၏ ညစ်ညူးခြင်းစသည်ကိုသာ သိ၏။ အဋ္ဌမဉာဏ် (ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်) သည် ရှေး၌နေဖူးသော ခန္ဓာအစဉ်ကိုသာ သိ၏။ นဝမဉာဏ် (ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်) သည် သတ္တဝါတို့၏ စုတိပဋိသန္ဓေကိုသာ သိ၏။ ဒသမဉာဏ် (အာသဝက္ခယဉာဏ်) သည် သစ္စာအပိုင်းအခြားကိုသာ သိ၏။ သဗ္ဗညုတဉာဏ်သည်ကား ထိုဆယ်ပါးသောဉာဏ်တို့ သိအပ်သောအရာကိုလည်းကောင်း၊ ထိုထက် လွန်ကဲသောအရာကိုလည်းကောင်း သိ၏၊ သို့သော်လည်း ထိုဉာဏ်တို့၏ ကိစ္စအားလုံးကို မပြုလုပ်နိုင်ပေ။ အမှန်စင်စစ် ထိုသဗ္ဗညုတဉာဏ်သည် ဈာန်ဖြစ်၍ ဈာန်ဝင်စားခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်၊ တန်ခိုး (ဣဒ္ဓိဝိဓ) ဖြစ်၍ အထူးထူးသောတန်ခိုး ဖန်ဆင်းခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်၊ မဂ်ဖြစ်၍ ကိလေသာတို့ကို ကုန်စင်စေခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ပေ။

Apica paravādī evaṃ pucchitabbo ‘‘dasabalañāṇaṃ nāmetaṃ savitakkasavicāraṃ avitakkavicāramattaṃ avitakkaavicāraṃ, kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ, lokiyaṃ lokuttara’’nti. Jānanto ‘‘paṭipāṭiyā satta ñāṇāni savitakkasavicārānī’’ti vakkhati, ‘‘tato parāni dve avitakkaavicārānī’’ti vakkhati. ‘‘Āsavakkhayañāṇaṃ siyā savitakkasavicāraṃ siyā avitakkavicāramattaṃ, siyā avitakkaavicāra’’nti vakkhati. Tathā ‘‘paṭipāṭiyā satta kāmāvacarāni, tato dve rūpāvacarāni, avasāne ekaṃ lokuttara’’nti vakkhati. ‘‘Sabbaññutaññāṇaṃ pana savitakkasavicārameva lokiyamevā’’ti vakkhati.

တနည်းအားဖြင့် ပရဝါဒီကို ဤသို့ မေးမြန်းအပ်၏— "ဤဒသဗလဉာဏ်မည်သည်ကား သဝိတက္ကသဝိစာရလော၊ အဝိတက္ကဝိစာရမျှလော၊ အဝိတက္ကအဝိစာရလော၊ ကာမာဝစရလော၊ ရူပါဝစရလော၊ အရူပါဝစရလော၊ လောကီလော၊ လောကုတ္တရာလော" ဟု မေးအပ်၏။ သိနားလည်သော ပရဝါဒီဖြစ်ပါက အစဉ်အတိုင်း "ခုနစ်ပါးသော ဉာဏ်တို့သည် သဝိတက္ကသဝိစာရတို့ဖြစ်ကြသည်" ဟု ဖြေဆိုလတ္တံ့။ "ထို့နောက် ကျန်နှစ်ပါးသော ဉာဏ်တို့သည် အဝိတက္ကအဝိစာရတို့ဖြစ်ကြသည်" ဟု ဖြေဆိုလတ္တံ့။ "အာသဝက္ခယဉာဏ်သည် အချို့သောအခါ သဝိတက္ကသဝိစာရဖြစ်၍၊ အချို့သောအခါ အဝိတက္ကဝိစာရမျှဖြစ်ကာ၊ အချို့သောအခါ အဝိတက္ကအဝိစာရဖြစ်သည်" ဟု ဖြေဆိုလတ္တံ့။ ထို့အတူ "အစဉ်အတိုင်း ခုနစ်ပါးသောဉာဏ်တို့သည် ကာမာဝစရတို့ဖြစ်၍၊ ထို့နောက် နှစ်ပါးသောဉာဏ်တို့သည် ရူပါဝစရတို့ဖြစ်ကာ၊ အဆုံး၌ ဖြစ်သော ဉာဏ်တစ်ခု (အာသဝက္ခယဉာဏ်) သည် လောကုတ္တရာဖြစ်သည်" ဟု ဖြေဆိုလတ္တံ့။ "သဗ္ဗညုတဉာဏ်သည်ကား သဝိတက္ကသဝိစာရသာလျှင်ဖြစ်၍ ကာမာဝစရသာလျှင်ဖြစ်ပြီး လောကီသာလျှင်ဖြစ်သည်

Evamettha anupadavaṇṇanaṃ ñatvā idāni yasmā tathāgato paṭhamaṃyeva ṭhānāṭṭhānañāṇena veneyyasattānaṃ āsavakkhayādhigamassa ceva anadhigamassa ca ṭhānāṭṭhānabhūtaṃ kilesāvaraṇābhāvaṃ passati lokiyasammādiṭṭhiṭṭhānādidassanato niyatamicchādiṭṭhiṭṭhānābhāvadassanato ca. Atha nesaṃ kammavipākañāṇena vipākāvaraṇābhāvaṃ passati tihetukappaṭisandhidassanato, sabbatthagāminipaṭipadāñāṇena kammāvaraṇābhāvaṃ passati ānantariyakammābhāvadassanato. Evamanāvaraṇānaṃ anekadhātunānādhātuñāṇena anukūladhammadesanatthaṃ cariyāvisesaṃ passati dhātuvemattadassanato. Atha nesaṃ nānādhimuttikatañāṇena adhimuttiṃ passati payogaṃ anādiyitvāpi adhimuttivasena dhammadesanatthaṃ. Athevaṃ diṭṭhādhimuttīnaṃ yathāsatti yathābalaṃ dhammaṃ desetuṃ indriyaparopariyattiñāṇena indriyaparopariyattaṃ passati saddhādīnaṃ tikkhamudubhāvadassanato. Evaṃ pariññātindriyaparopariyattā pana te sace dūre honti, atha jhānādiñāṇena jhānādīsu vasībhūtattā iddhivisesena te khippaṃ upagacchati. Upagantvā ca nesaṃ pubbenivāsānussatiñāṇena pubbajātibhavaṃ, dibbacakkhānubhāvato pattabbena cetopariyañāṇena sampati cittavisesaṃ passanto āsavakkhayañāṇānubhāvena āsavakkhayagāminiyā paṭipadāya vigatasammohattā āsavakkhayāya dhammaṃ deseti. Tasmā iminānukkamena imāni balāni vuttānīti veditabbāni.

ဤသို့ ဤဒသဗလဉာဏကထာ၌ အစဉ်အတိုင်းဖြစ်သော ပုဒ်တို့၏အဖွင့်ကို သိပြီး၍ ယခုအခါ၌— မြတ်စွာဘုရားသည် ရှေးဦးစွာပင် ဌာနာဌာနဉာဏ်ဖြင့် ဝေနေယျသတ္တဝါတို့၏ အာသဝေါကုန်ရာနိဗ္ဗာန်ကို ရခြင်း၏လည်းကောင်း၊ မရခြင်း၏လည်းကောင်း အကြောင်းဟုတ်သည် မဟုတ်သည်ဖြစ်သော ကိလေသာတည်းဟူသော အဆီးအတားမရှိခြင်းကို လောကီသမ္မာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော အကြောင်းကို မြင်တော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော အကြောင်း၏ မရှိခြင်းကို မြင်တော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း မြင်တော်မူ၏။ ထိုနောက်မှ ထိုဝေနေယျသတ္တဝါတို့၏ ကမ္မဝိပါကဉာဏ်ဖြင့် ဝိပါကတည်းဟူသော အဆီးအတားမရှိခြင်းကို တိဟိတ်ပဋိသန္ဓေကို မြင်တော်မူခြင်းကြောင့် မြင်တော်မူ၏။ သဗ္ဗတ္ထဂါမိနီပဋိပဒါဉာဏ်ဖြင့် ကမ္မတည်းဟူသော အဆီးအတားမရှိခြင်းကို အနန္တရိယကံ၏ မရှိခြင်းကို မြင်တော်မူခြင်းကြောင့် မြင်တော်မူ၏။ ဤသို့ အဆီးအတားမရှိသော ဝေနေယျသတ္တဝါတို့အား ဓာတုနာနာတ္တဉာဏ်ဖြင့် လျောက်ပတ်သော တရားကို ဟောကြားရန် စရိုက်အထူးကို ဓာတ်တို့၏ ကွဲပြားခြားနားမှုကို မြင်တော်မူခြင်းကြောင့် မြင်တော်မူ၏။ ထိုနောက်မှ ထိုဝေနေယျသတ္တဝါတို့၏ နာနာဓိမုတ္တိကဉာဏ်ဖြင့် လုံ့လကို မယူစေဘဲ နှလုံးသွင်းခြင်း၏ အစွမ်းအားဖြင့် တရားဟောကြားရန် နှလုံးသွင်းခြင်း (အလိုဆန္ဒ) ကို မြင်တော်မူ၏။ ထိုသို့ နှလုံးသွင်းခြင်းကို မြင်တော်မူပြီးနောက် ဝေနေယျသတ္တဝါတို့အား စွမ်းအားအလျောက်၊ အင်အားအလျောက် တရားဟောကြားရန် ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တိဉာဏ်ဖြင့် သဒ္ဓါအစရှိသော ဣန္ဒြေတို့၏ ရင့်သည် နုသည်၏အဖြစ်ကို မြင်တော်မူ၏။ ဤသို့ ဣန္ဒြေရင့်ခြင်း မရင့်ခြင်းကို ပိုင်းခြားသိပြီး၍ ထိုဝေနေယျသတ္တဝါတို့သည် အကယ်၍ ဝေးသောအရပ်၌ ရှိကြကုန်အံ့၊ ထိုအခါ ဈာန်စသည်တို့ကို သိသောဉာဏ်ဖြင့် ဈာန်စသည်တို့၌ နိုင်နင်းပြီးဖြစ်သောကြောင့် တန်ခိုးအထူးဖြင့် ထိုသူတို့ထံသို့ လျင်မြန်စွာ ကြွတော်မူ၏။ ကြွရောက်တော်မူပြီးနောက် ထိုဝေနေယျသတ္တဝါတို့၏ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်ဖြင့် ရှေး၌ဖြစ်သော ဘဝကိုလည်းကောင်း၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်၏ အာနုဘော်ကြောင့် ရအပ်သော စေတောပရိယဉာဏ်ဖြင့် ယခုပစ္စုပ္ပန်စိတ်၏ ကွဲပြားခြားနားမှုကို မြင်တော်မူသည်ဖြစ်၍ အာသဝက္ခယဉာဏ်၏ အာနုဘော်ဖြင့် အာသဝေါကုန်ရာသို့ ရောက်စေတတ်သော အကျင့်ဖြင့် တွေဝေခြင်းကင်းလျက် အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခန်းခြင်းငှာ တရားဟောတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ဤနည်းအစဉ်အတိုင်း ဤဒသဗလဉာဏ်တို့ကို ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏ဟု သိအပ်၏။

2. Adhivuttipadasuttavaṇṇanā

၂. အဓိဝုတ္တိပဒသုတ်အဖွင့်

22. Dutiye [Pg.299] ye te dhammāti ye te dasabalañāṇaṃ sabbaññutaññāṇadhammā. Adhivuttipadānanti adhivacanapadānaṃ, khandhāyatanadhātudhammānanti attho. Adhivuttiyoti hi adhivacanāni vuccanti, tesaṃ ye padabhūtā desanāya padaṭṭhānattā. Atītā buddhāpi hi ete dhamme kathayiṃsu, anāgatāpi eteva kathayissanti. Tasmā khandhādayo adhivuttipadāni nāma. Tesaṃ adhivuttipadānaṃ. Atha vā bhūtamatthaṃ abhibhavitvā yathāsabhāvato aggahetvā vattanato adhivuttiyoti diṭṭhiyo vuccanti, adhivuttīnaṃ padāni adhivuttipadāni, diṭṭhidīpakāni vacanānīti attho. Tesaṃ adhivuttipadānaṃ diṭṭhivohārānaṃ. Abhiññā sacchikiriyāyāti jānitvā paccakkhakaraṇatthāya. Visāradoti ñāṇasomanassappatto. Tatthāti tesu dhammesu tesaṃ tesaṃ tathā tathā dhammaṃ desetunti tesaṃ tesaṃ diṭṭhigatikānaṃ vā itaresaṃ vā āsayaṃ ñatvā tathā tathā dhammaṃ desetuṃ. Hīnaṃ vā hīnanti ñassatīti hīnaṃ vā dhammaṃ ‘‘hīno dhammo’’ti jānissati. Ñāteyyanti ñātabbaṃ. Daṭṭheyyanti daṭṭhabbaṃ. Sacchikareyyanti sacchikātabbaṃ. Tattha tattha yathābhūtañāṇanti tesu tesu dhammesu yathāsabhāvañāṇaṃ. Iminā sabbaññutaññāṇaṃ dasseti. Evaṃ sabbaññutaññāṇaṃ dassetvā puna dasabalañāṇaṃ dassento dasayimānītiādimāha. Dasabalañāṇampi hi tattha tattha yathābhūtañāṇamevāti.

၂၂. ဒုတိယသုတ်၌ “ယေ တေ ဓမ္မာ” ဟူသည်မှာ ဒသဗလဉာဏ်၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တည်းဟူသော တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ “အဓိမုတ္တိပဒါနံ” ဟူသည်မှာ သဒ္ဒါကို အဓိကပြု၍ ခေါ်ဆိုအပ်သော ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ်တည်းဟူသော တရားတို့၏ အကြောင်းအပုဒ်များဟု အနက်ရ၏။ အကြောင်းမူကား သဒ္ဒါမျှကိုသာ အကြီးအမှူးပြု၍ ဖြစ်သော ပညတ်တို့ကို “အဓိမုတ္တိ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ပြီး၊ ထိုပညတ်စကားတို့၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ဒေသနာ၏ နီးစွာသောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အတိတ်က ပွင့်တော်မူပြီးသော ဘုရားရှင်တို့သည်လည်း ထိုခန္ဓာစသော တရားတို့ကိုသာ ဟောတော်မူခဲ့ကြပြီး၊ အနာဂတ်၌ ပွင့်လတ္တံ့သော ဘုရားရှင်တို့သည်လည်း ဤတရားတို့ကိုသာ ဟောတော်မူကြလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် ထိုခန္ဓာစသည်တို့ကို “အဓိမုတ္တိပဒ” ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထိုအဓိမုတ္တိပုဒ်တို့၏ (အနက်တည်း)။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့် ဟုတ်မှန်သော သဘောကို လွှမ်းမိုး၍၊ သဘောမှန်အတိုင်း မယူဘဲ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့ကို “အဓိမုတ္တိ” ဟု ခေါ်ဆိုပြီး၊ ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့၏ အခြေခံပုဒ်များကို “အဓိမုတ္တိပဒါနိ” ဟု ဆိုရသည်။ ဒိဋ္ဌိကို ပြတတ်သော စကားလုံးများဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို ပြတတ်သော ပုဒ်တို့၏ သို့မဟုတ် ဒိဋ္ဌိဝေါဟာရတို့၏ (အနက်တည်း)။ “အဘိညာ သစ္ဆိကိရိယာယ” ဟူသည်မှာ ထိုးထွင်းသိမြင်၍ ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြုခြင်းငှာ ဟူလို။ “ဝိသာရဒေါ” ဟူသည်မှာ ဉာဏ်နှင့်ယှဉ်သော သောမနဿသို့ ရောက်သဖြင့် ရဲရင့်သူ ဖြစ်သည်။ “တတ္ထ” ဟူသည်မှာ ထိုခန္ဓာစသော တရားတို့၌ ဖြစ်သည်။ “တေသံ တေသံ တထာ တထာ ဓမ္မံ ဒေသေတုံ” ဟူသည်မှာ ထိုထိုမိစ္ဆာအယူရှိသူတို့၏ လည်းကောင်း၊ အခြားသောသူတို့၏ လည်းကောင်း စရိုက်အလိုဆန္ဒကို သိရှိပြီး ထိုထိုသို့သောအခြင်းအရာအားဖြင့် တရားဟောတော်မူရန် ဖြစ်သည်။ “ဟီနံ ဝါ ဟီနန္တိ ဉဿတိ” ဟူသည်မှာ ယုတ်ညံ့သော တရားကို “ယုတ်ညံ့သော တရား” ဟု သိလိမ့်မည်။ “ဉာတေယျံ” ဟူသည် သိအပ်သော တရား။ “ဒိဋ္ဌေယျံ” ဟူသည် ရှုမြင်အပ်သော တရား။ “သစ္ဆိကရေယျံ” ဟူသည် မျက်မှောက်ပြုအပ်သော တရား။ “တတ္ထ တတ္ထ ယထာဘူတဉာဏံ” ဟူသည်မှာ ထိုထိုတရားတို့၌ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိသော ဉာဏ် ဖြစ်သည်။ ဤစကားရပ်ဖြင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ပြတော်မူသည်။ ဤသို့ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ပြတော်မူပြီးလျှင် တစ်ဖန် ဒသဗလဉာဏ်ကို ပြလိုသဖြင့် “ဒသ ဣမာနိ” စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ အကြောင်းမူကား ဒသဗလဉာဏ်သည်လည်း ထိုထိုတရားတို့၌ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိသော ဉာဏ်သာလျှင် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

3. Kāyasuttavaṇṇanā

၃. ကာယသုတ်အဖွင့်

23. Tatiye āpanno hoti kañcideva desanti kañci āpattikoṭṭhāsaṃ āpanno hoti. Anuviccāti anupavisitvā pariyogāhetvā. Kāyaduccaritanti tividhaṃ kāyaduccaritaṃ. Vacīduccaritanti catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ. Pāpikā issāti lāmikā usūyā. Paññāya disvāti sahavipassanāya maggapaññāya passitvā passitvā pahātabbā. Ijjhatīti samijjhati. Upavāsassāti nissāya upasaṅkamitvā vasantassa. Abhibhuyyāti ajjhottharitvā [Pg.300] madditvā. Irīyatīti vattati. Imasmiṃ sutte sahavipassanāya maggo kathito.

၂၃. တတိယသုတ်၌ “အာပန္နော ဟောတိ ကိဉ္စိဒေသံ” ဟူသည်မှာ တစ်စုံတစ်ခုသော အာပတ်အစုသို့ ရောက်သည်ဖြစ်၏ ဟူလို။ “အနုဝိစ္စ” ဟူသည်မှာ နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ် ဝင်ရောက်သက်ဝင်ပြီးလျှင် ဟူလိုသည်။ “ကာယဒုစ္စရိတံ” ဟူသည်မှာ ကာယဒုစရိုက် သုံးပါးကို ဆိုလိုသည်။ “ဝစီဒုစ္စရိတံ” ဟူသည်မှာ ဝစီဒုစရိုက် လေးပါးကို ဆိုလိုသည်။ “ပါပိကာ ဣဿာ” ဟူသည်မှာ ယုတ်ညံ့သော မနာလိုဝန်တိုခြင်း ဖြစ်သည်။ “ပညာယ ဒိသွာ” ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာနှင့်တကွဖြစ်သော မဂ်ပညာဖြင့် မြင်၍ (မြင်မြင်ပြီးလျှင် ပယ်အပ်၏) ဟူလိုသည်။ “ဣဇ္ဈတိ” ဟူသည်မှာ ပြည့်စုံ၏။ “ဥပါဝါသဿ” ဟူသည်မှာ မှီဝဲဆည်းကပ်၍ နေသောသူအား။ “အဘိဘုယျ” ဟူသည်မှာ လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်၍။ “ဣရီယတိ” ဟူသည်မှာ ဖြစ်ပျက်လှုပ်ရှား၏ (ကျင့်၏)။ ဤသုတ်၌ ဝိပဿနာနှင့်တကွသော မဂ်ကို ဟောတော်မူသည်။

4. Mahācundasuttavaṇṇanā

၄. မဟာစုန္ဒသုတ်အဖွင့်

24. Catutthe jānāmimaṃ dhammanti iminā ñāṇavādassa vadanākāro vutto. Bhāvitakāyomhītiādīhi bhāvanāvādassa. Tatiyavāre dvepi vādā ekato vuttā, tayopi cete arahattameva paṭijānanti. Aḍḍhavādaṃ vadeyyāti aḍḍhohamasmīti vādaṃ vadeyya. Upanīhātunti nīharitvā dātuṃ.

၂၄. စတုတ္ထသုတ်၌ “ဇာနာမိမံ ဓမ္မံ” ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဉာဏ်ကို ဝန်ခံပြောဆိုပုံကို ပြသည်။ “ဘာဝိတကာယောမှိ” အစရှိသော စကားများဖြင့် ဘာဝနာကို ဝန်ခံပြောဆိုပုံကို ပြသည်။ တတိယအကြိမ် ဝါဒ၌ ဉာဏဝါဒနှင့် ဘာဝနာဝါဒ နှစ်မျိုးလုံးကို တပေါင်းတည်း ဟောတော်မူ၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ် သုံးဦးစလုံးသည်လည်း အရဟတ္တဖိုလ်ကိုသာလျှင် ဝန်ခံကြခြင်း ဖြစ်သည်။ “အဍ္ဎဝါဒံ ဝဒေယျ” ဟူသည်မှာ “ငါသည် ချမ်းသာကြွယ်ဝသူ ဖြစ်၏” ဟု ပြောဆိုရာ၏ ဟူလို။ “ဥပနီဟာတုံ” ဟူသည်မှာ ထုတ်ယူ၍ ပေးခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။

5. Kasiṇasuttavaṇṇanā

၅. ကသိုဏ်းသုတ်အဖွင့်

25. Pañcame sakalaṭṭhena kasiṇāni, tadārammaṇānaṃ dhammānaṃ khettaṭṭhena adhiṭṭhānaṭṭhena vā āyatanānīti kasiṇāyatanāni. Uddhanti upari gagaṇatalābhimukhaṃ. Adhoti heṭṭhā bhūmitalābhimukhaṃ. Tiriyanti khettamaṇḍalaṃ viya samantā paricchinditvā. Ekacco hi uddhameva kasiṇaṃ vaḍḍheti, ekacco adho, ekacco samantato. Tena tena vā kāraṇena evaṃ pasāreti ālokamiva rūpadassanakāmo. Tena vuttaṃ – ‘‘pathavīkasiṇameko sañjānāti uddhaṃ adho tiriya’’nti. Advayanti idaṃ pana ekassa aññabhāvānupagamanatthaṃ vuttaṃ. Yathā hi udakaṃ paviṭṭhassa sabbadisāsu udakameva hoti na aññaṃ, evameva pathavīkasiṇaṃ pathavīkasiṇameva hoti. Natthi tassa aññakasiṇasambhedoti. Eseva nayo sabbattha. Appamāṇanti idaṃ tassa tassa pharaṇaappamāṇavasena vuttaṃ. Tañhi cetasā pharanto sakalameva pharati, ‘‘ayamassa ādi, idaṃ majjha’’nti pamāṇaṃ na gaṇhāti. Viññāṇakasiṇanti cettha kasiṇugghāṭimākāse pavattaviññāṇaṃ. Tattha kasiṇavasena kasiṇugghāṭimākāse, kasiṇugghāṭimākāsavasena tattha pavattaviññāṇe uddhaṃadhotiriyatā veditabbā. Ayamettha saṅkhepo, kammaṭṭhānabhāvanānayena panetāni pathavīkasiṇādīni vitthārato visuddhimagge (visuddhi. 1.51 ādayo) vuttāneva.

၂၅. ပဉ္စမသုတ်၌ အလုံးစုံပြန့်နှံ့ခြင်း အနက်ကြောင့် “ကသိုဏ်း” မည်၏။ ထိုကသိုဏ်းကို အာရုံပြုသော တရားတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ရာလယ်ကွင်းသဖွယ် သို့မဟုတ် တည်ရာဖြစ်ခြင်းကြောင့် “အာယတန” မည်သဖြင့် “ကသိဏာယတန” (ကသိုဏ်းအာယတန) ဟု ခေါ်သည်။ “ဥဒ္ဓံ” ဟူသည်မှာ အထက် ကောင်းကင်မျက်နှာပြင်သို့ ရှေးရှု ပိုင်းခြား၍ ဟူလို။ “အဓော” ဟူသည်မှာ အောက် မြေပြင်သို့ ရှေးရှု ပိုင်းခြား၍ ဟူလို။ “တိရိယံ” ဟူသည်မှာ လယ်ကွင်းဝိုင်းကဲ့သို့ ဘေးပတ်ပတ်လည် ထက်ဝန်းကျင်သို့ ပိုင်းခြား၍ ဟူလို။ အချို့သော ယောဂီသည် အထက်သို့သာ ကသိုဏ်းကို ပွားစေ၏၊ အချို့က အောက်သို့သာ၊ အချို့က ပတ်ပတ်လည်သို့ ပွားစေ၏။ သို့မဟုတ် ထိုထိုအကြောင်းကြောင့် ရူပါရုံကို မြင်လိုသောသူသည် အလင်းရောင်ကို ဖြန့်သကဲ့သို့ ဖြန့်စေတတ်၏။ ထို့ကြောင့် “ပထဝီကသိုဏ်းကို တစ်ဦးတည်းသောသူသည် အထက်၊ အောက်၊ ဖီလာ ပိုင်းခြား၍ သိ၏” ဟု ဟောတော်မူသည်။ “အဒွယံ” ဟူသော စကားကိုမူ တစ်ခုတည်းသော ကသိုဏ်းသည် အခြားကသိုဏ်းအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲမသွားစေရန် (မရောယှက်စေရန်) ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ရေထဲသို့ ဆင်းသွားသောသူအား အရပ်ရပ်၌ ရေမှတစ်ပါး အခြားအရာမရှိသကဲ့သို့၊ ဤအတူပင် ပထဝီကသိုဏ်းပွားစဉ် ပထဝီကသိုဏ်းသာ ရှိ၏၊ အခြားကသိုဏ်းနှင့် ရောယှက်ခြင်းမရှိပေ။ အခြားကသိုဏ်းတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ “အပ္ပမာဏံ” ဟူသည်မှာ ထိုထိုကသိုဏ်း၏ ပြန့်နှံ့မှု အတိုင်းအဆမရှိခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ စိတ်ဖြင့် ပြန့်နှံ့စေသောအခါ တစ်ခုလုံးကိုသာ ပြန့်နှံ့စေပြီး “ဤသည်ကား ယင်း၏အစ၊ ဤသည်ကား ယင်း၏အလယ်” ဟု အတိုင်းအဆ ပိုင်းခြား၍ မယူပေ။ “ဝိညာဏကသိဏံ” ဟူသည်မှာ ကသိုဏ်းခွာအပ်သော ကောင်းကင်ပြင်၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဝိညာဉ် ဖြစ်သည်။ ထိုဝိညာဏကသိုဏ်း၌ ကသိုဏ်းအားဖြင့် ကသိုဏ်းခွာအပ်သော ကောင်းကင်၌လည်းကောင်း၊ ကောင်းကင်အားဖြင့် ထို၌ဖြစ်သော ဝိညာဉ်၌လည်းကောင်း အထက်၊ အောက်၊ ဘေးဖီလာ ပျံ့နှံ့မှုကို သိအပ်၏။ ဤသည်ကား ဤနေရာ၌ အကျဉ်းချုပ်မျှ ဖြစ်သည်။ ကမ္မဋ္ဌာန်းပွားများပုံ နည်းစနစ်အားဖြင့် ဤပထဝီကသိုဏ်းစသည်တို့ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း၌ အကျယ်တဝံ့ ပြဆိုပြီးသား ဖြစ်သည်။

6. Kāḷīsuttavaṇṇanā

၆. ကာဠီသုတ်အဖွင့်

26. Chaṭṭhe [Pg.301] kumāripañhesūti kumārīnaṃ māradhītānaṃ pucchāsu. Atthassa pattiṃ hadayassa santinti dvīhipi padehi arahattameva kathitaṃ. Senanti rāgādikilesasenaṃ. Piyasātarūpanti piyajātikesu ca sātajātikesu ca vatthūsu uppajjanato evaṃladdhanāmaṃ. Ekohaṃ jhāyaṃ sukhamanubodhinti evaṃ kilesasenaṃ jinitvā ahaṃ ekakova jhāyanto sukhaṃ anubujjhiṃ sacchiakāsiṃ. Sakkhinti sakkhibhāvappattaṃ dhammasakkhiṃ. Na sampajjati kenaci meti mayhaṃ kenaci saddhiṃ mittadhammo nāma natthi. Pathavīkasiṇasamāpattiparamā kho, bhagini, eke samaṇabrāhmaṇā atthoti abhinibbattesunti pathavīkasiṇasamāpattiparamo uttamo atthoti gahetvā abhinibbattesuṃ. Yāvatā kho, bhagini, pathavīkasiṇasamāpattiparamatāti yattakā pathavīkasiṇasamāpattiyā uttamakoṭi. Tadabhiññāsi bhagavāti taṃ bhagavā abhiññāpaññāya abhiññāsi. Assādamaddasāti samudayasaccaṃ addasa. Ādīnavamaddasāti dukkhasaccaṃ addasa. Nissaraṇamaddasāti nirodhasaccaṃ addasa. Maggāmaggañāṇadassanamaddasāti maggasaccaṃ addasa. Atthassa pattīti etesaṃ catunnaṃ saccānaṃ diṭṭhattā arahattasaṅkhātassa atthassa patti, sabbadarathapariḷāhavūpasantatāya hadayassa santīti.

၂၆. ဆဋ္ဌသုတ်၌ “ကုမာရိပဥှေသု” ဟူသည်မှာ သတို့သမီးများဖြစ်ကြသော မာရ်နတ်သမီးတို့၏ မေးခွန်းများ၌ ဟူလို။ “အတ္ထဿ ပတ္တိံ ဟဒယဿ သန္တိံ” ဟူသော ဤနှစ်ပါးသော စကားရပ်တို့ဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်ကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်သည်။ “သေနံ” ဟူသည်မှာ ရာဂစသော ကိလေသာစစ်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ “ပိယသာတရူပံ” ဟူသည်မှာ ချစ်ခင်ဖွယ်၊ သာယာဖွယ်ကောင်းသော အာရုံဝတ္ထုတို့၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ဤသို့သော အမည်ကို ရရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဧကောဟံ ဈာယံ သုခမနုဗောဓိံ” ဟူသည်မှာ ဤသို့ ကိလေသာစစ်သည်ကို အောင်နိုင်၍ ငါသည် တစ်ဦးတည်းသာ ဈာန်ဝင်စားလျက် ချမ်းသာကို သိမြင်မျက်မှောက်ပြုခဲ့ပြီ ဟူလို။ “သက္ခိံ” ဟူသည်မှာ သက်သေအဖြစ်သို့ရောက်သော သို့မဟုတ် တရားသဖြင့် မိတ်ဆွေဖြစ်ခြင်းကို ဆိုသည်။ “န သမ္ပဇ္ဇတိ ကေနစိ မေ” ဟူသည်မှာ ငါ့အား မည်သူတစ်ဦးတစ်ယောက်နှင့်မျှ မိတ်ဆွေဖြစ်ခြင်း (မိတ်ဆွေဖွဲ့ခြင်း) မရှိ ဟူလို။ “ပထဝီကသိဏသမာပတ္တိပရမာ ခေါ၊ ဘဂိနိ၊ ဧကေ သမဏဗြာဟ္မဏာ အတ္ထောတိ အဘိနိဗ္ဗတ္တေသုံ” ဟူသည်မှာ ပထဝီကသိုဏ်းသမာပတ်သည်သာ အမြတ်ဆုံးအကျိုးဖြစ်သည်ဟု ခံယူ၍ ဖြစ်စေကြကုန်၏။ “ယာဝတာ ခေါ၊ ဘဂိနိ၊ ပထဝီကသိဏသမာပတ္တိပရမတာ” ဟူသည်မှာ ပထဝီကသိုဏ်းသမာပတ်၏ အမြင့်ဆုံးအတိုင်းအတာ ရှိသမျှကို ဆိုလိုသည်။ “တဒဘိညာသိ ဘဂဝါ” ဟူသည်မှာ ထိုပထဝီကသိုဏ်းသမာပတ်၏ အမြင့်ဆုံးအတိုင်းအတာကို မြတ်စွာဘုရားသည် ထူးသောဉာဏ်ပညာဖြင့် သိတော်မူ၏။ “အဿာဒမဒ္ဒသ” ဟူသည် သမုဒယသစ္စာကို မြင်တော်မူ၏။ “အာဒီနဝမဒ္ဒသ” ဟူသည် ဒုက္ခသစ္စာကို မြင်တော်မူ၏။ “နိဿရဏမဒ္ဒသ” ဟူသည် နိရောဓသစ္စာကို မြင်တော်မူ၏။ “မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဒဿနမဒ္ဒသ” ဟူသည် မဂ္ဂသစ္စာကို မြင်တော်မူ၏။ “အတ္ထဿ ပတ္တိ” ဟူသည်မှာ ဤသစ္စာလေးပါးတို့ကို သိမြင်တော်မူခြင်းကြောင့် အရဟတ္တဖိုလ်တည်းဟူသော အကျိုးသို့ ရောက်ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ခပ်သိမ်းသော ပူပန်ခြင်းတို့ ငြိမ်းအေးသွားသဖြင့် စိတ်နှလုံး၏ ငြိမ်းအေးခြင်း ဖြစ်၏။

7. Paṭhamamahāpañhasuttavaṇṇanā

၇. ပထမမဟာပဉှသုတ်အဖွင့်

27. Sattame abhijānāthāti abhijānitvā paccakkhaṃ katvā viharatha. Abhiññāyāti abhijānitvā. Idhāti imāya. Dhammadesanāya vā dhammadesananti yadidaṃ samaṇassa gotamassa dhammadesanāya saddhiṃ amhākaṃ dhammadesanaṃ, amhākaṃ vā dhammadesanāya saddhiṃ samaṇassa gotamassa dhammadesanaṃ ārabbha nānākaraṇaṃ vuccetha, taṃ kiṃ nāmāti vadanti. Dutiyapadepi eseva nayo. Iti te majjhe bhinnasuvaṇṇaṃ viya sāsanena saddhiṃ attano laddhiṃ vacanamattena samadhuraṃ ṭhapayiṃsu. Neva abhinandiṃsūti ‘‘evameta’’nti na sampaṭicchiṃsu. Nappaṭikkosiṃsūti ‘‘na idaṃ eva’’nti nappaṭisedhesuṃ. Kasmā? Te kira ‘‘titthiyā nāma andhasadisā jānitvā vā ajānitvā vā katheyyu’’nti nābhinandiṃsu.

၂၇. သတ္တမသုတ်၌- “abhijānātha” ဟူသည်မှာ ကြီးသောဉာဏ်ဖြင့် သိ၍ မျက်မှောက်ပြုကာ နေကြကုန်လော့ဟု ဆိုလိုသည်။ “abhiññāya” ဟူသည်မှာ (ထူးသောဉာဏ်ဖြင့်) သိ၍ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ “idha” ဟူသည်မှာ ဤတရားဒေသနာ၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ “dhammadesanāya vā dhammadesanaṃ” ဟူသည်မှာ “ရဟန်းဂေါတမ၏ တရားဟောခြင်းနှင့်အတူ ငါတို့၏ တရားဟောခြင်းကို လည်းကောင်း၊ ငါတို့၏ တရားဟောခြင်းနှင့်အတူ ရဟန်းဂေါတမ၏ တရားဟောခြင်းကို လည်းကောင်း အကြောင်းပြု၍ ပြောဆိုအပ်သော ဤထူးခြားမှုသည် အဘယ်နည်း” ဟု ဆိုကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ဒုတိယပုဒ် (အနုသာသနီဝါကျ) ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤသို့ဖြင့် ထိုတိတ္ထိတို့သည် သာသနာတော်နှင့်အတူ မိမိတို့၏ အယူဝါဒကို အလယ်၌ ကျိုးနေသော ရွှေကဲ့သို့ နေရာနှင့်တကွ မိမိတို့၏ အယူဖြစ်သော စကားမျှဖြင့် တူညီသောအဆင့်အတန်းရှိအောင် ပြုလုပ်၍ ထားကြကုန်၏။ “neva abhinandiṃsu” ဟူသည်မှာ “ဤသို့ သင်တို့ပြောဆိုသည့်အတိုင်း မှန်ပေ၏” ဟု ဝန်မခံကြကုန်။ “nappaṭikkosiṃsu” ဟူသည်မှာ “ဤသို့ သင်တို့ပြောဆိုသည့်အတိုင်း မဟုတ်ပေ” ဟု မငြင်းပယ်ကြကုန်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - ထိုတိတ္ထိတို့သည် မျက်မမြင်ကန်းသောသူနှင့် တူကြကုန်၏။ သိ၍ဖြစ်စေ၊ မသိဘဲဖြစ်စေ ပြောဆိုကြပေလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် မနှစ်သက်ကြကုန်။

Na [Pg.302] sampāyissantīti sampādetvā kathetuṃ na sakkhissanti. Uttari ca vighātanti asampādanato uttarimpi dukkhaṃ āpajjissanti. Sampādetvā kathetuṃ asakkontānañhi dukkhaṃ uppajjati. Yathā taṃ, bhikkhave, avisayasminti ettha ca tanti nipātamattaṃ. Yathāti kāraṇavacanaṃ, yasmā avisaye pañhaṃ pucchitā hontīti attho. Ito vā pana sutvāti ito vā pana mama sāsanato sutvā. Itoti tathāgatatopi tathāgatasāvakatopi. Ārādheyyāti paritoseyya, aññathā ārādhanaṃ nāma natthīti dasseti.

“na sampāyissanti” ဟူသည်မှာ ပြည့်စုံအောင် ဖြေကြားခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ကြကုန်လတ္တံ့ဟု ဆိုလိုသည်။ “uttari ca vighātaṃ” ဟူသည်မှာ မဖြေကြားနိုင်သဖြင့် အလွန်လည်း ပင်ပန်းဆင်းရဲခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်လတ္တံ့။ အကြောင်းမူကား ပြည့်စုံအောင် မဖြေကြားနိုင်သောသူတို့အား ဆင်းရဲပင်ပန်းမှုသည် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့်တည်း။ “yathā taṃ, bhikkhave, avisayasmiṃ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ “taṃ” ဟူသောပုဒ်သည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ “yathā” ဟူသည်မှာ အကြောင်းပြပုဒ် ဖြစ်၏။ အကြင်ကြောင့် မိမိတို့၏ အရာမဟုတ်သည်၌ ပြဿနာကို မေးမြန်းအပ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ပြည့်စုံအောင် ဖြေဆိုခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ကုန်လတ္တံ့ ဟူသည်ကား အနက်တည်း။ “ito vā pana sutvā” ဟူသည်မှာ ဤငါဘုရား၏ သာသနာတော်မှ ကြားနာ၍ သော်လည်းကောင်း ဟု ဆိုလိုသည်။ “ito” ဟူသည်မှာ ဘုရားရှင်ထံမှ သော်လည်းကောင်း၊ ဘုရားရှင်၏ တပည့်သာဝကထံမှ သော်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ “ārādheyya” ဟူသည်မှာ နှစ်သက်စေရာ၏၊ အခြားသောနည်းလမ်းဖြင့် နှစ်သက်စေခြင်းမည်သည် မရှိနိုင်ဟူသော ဤအနက်ကို ပြဆိုသည်။

Ekadhammeti ekasmiṃ dhamme. Iminā uddeso dassito. Parato katamasmiṃ ekadhammeti iminā pañho dassito. Sabbe sattā āhāraṭṭhitikāti idaṃ panettha veyyākaraṇaṃ. Sesesupi eseva nayo. Sammā nibbindamānotiādīsu pana sammā hetunā nayena nibbidānupassanāya nibbindanto ukkaṇṭhanto, virāgānupassanāya virajjanto, paṭisaṅkhānupassanāya muccanassa upāyaṃ katvā vimuccamāno, adhimokkhavasena vā vimuccamāno sanniṭṭhānaṃ kurumānoti attho. Udayabbayehi paricchinditvā pubbantāparantadassanena sammā pariyantadassāvī. Sammadatthaṃ abhisameccāti sammā sabhāgatthaṃ ñāṇena abhisamāgantvā. Dukkhassantakaro hotīti sakalavaṭṭadukkhassa pariyantaṃ parivaṭumaṃ karo hoti.

“ekadhamme” ဟူသည်မှာ တစ်ခုသော တရား၌ ဟူလို။ ဤစကားဖြင့် အကျဉ်းညွှန်းဆိုချက် (ဥဒ္ဒေသ) ကို ပြ၏။ နောက်၌ “katamasmiṃ ekadhamme” ဟူသော စကားဖြင့် အမေးပုစ္ဆာ (ပဥှာ) ကို ပြ၏။ “sabbe sattā āhāraṭṭhitikā” ဟူသော ဤစကားသည် ဤအရာ၌ အဖြေ (ဝေယျာကရဏ) ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောဝါကျတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ “sammā nibbindamāno” စသော ပုဒ်တို့၌ကား - “sammā” ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ သင့်လျော်သော အကြောင်းနည်းလမ်းအားဖြင့်၊ နိဗ္ဒိန္ဒာနုပဿနာဉာဏ်ဖြင့် ငြီးငွေ့သည်ဖြစ်၍၊ ဝိရာဂါနုပဿနာဉာဏ်ဖြင့် တပ်မက်မှုကင်းသည်ဖြစ်၍၊ ပဋိသင်္ခါနုပဿနာဉာဏ်ဖြင့် လွတ်မြောက်ခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြု၍ လွတ်မြောက်ဆဲဖြစ်သော (သို့မဟုတ် ဆုံးဖြတ်ချက်သတ်မှတ်မှုအစွမ်းဖြင့် လွတ်မြောက်ဆဲဖြစ်သော)၊ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ပြုလုပ်ဆဲဖြစ်သောသူဟု အနက်ရသည်။ ဖြစ်ခြင်းပျက်ခြင်းတို့ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ ရှေ့အစွန်း နောက်အစွန်းကို မြင်သဖြင့် ကောင်းစွာ အဆုံးအပိုင်းအခြားကို ရှုမြင်လေ့ရှိသူ ဖြစ်၏။ “sammadatthaṃ abhisamecca” ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ ဟုတ်မှန်သော သဘောတရားအနက်ကို ဉာဏ်ဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင် ရှေးရှုရောက်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ “dukkhassantakaro hoti” ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးအပိုင်းအခြားကို ပြုသူ ဖြစ်၏။

Sabbe sattāti kāmabhavādīsu ekavokārabhavādīsu ca sabbabhavesu sabbe sattā. Āhāraṭṭhitikāti āhārato ṭhiti etesanti āhāraṭṭhitikā. Iti sabbasattānampi ṭhitihetu āhāro nāma eko dhammo, tasmiṃ ekadhamme. Nanu ca evaṃ sante yaṃ vuttaṃ – ‘‘asaññasattā devā ahetukā anāhārā aphassakā’’tiādi (vibha. 1017), taṃ virujjhatīti. Na virujjhati. Tesañhi jhānaṃ āhāro hoti. Evaṃ santepi ‘‘cattārome, bhikkhave, āhārā’’ti (saṃ. ni. 2.11) idaṃ virujjhatīti. Idampi na virujjhati. Etasmiñhi sutte nippariyāyena āhāralakkhaṇā dhammā āhārāti vuttā, idha pana pariyāyena paccayo āhāroti vutto. Sabbadhammānañhi paccayo laddhuṃ vaṭṭati. So ca yaṃ yaṃ phalaṃ janeti, taṃ taṃ āharati nāma. Tasmā āhāroti vuccati. Tenevāha – ‘‘avijjampāhaṃ, bhikkhave, sāhāraṃ vadāmi, no anāhāraṃ. Ko [Pg.303] ca, bhikkhave, avijjāya āhāro? Pañca nīvaraṇātissa vacanīya’’nti (a. ni. 10.61). Ayaṃ idha adhippeto. Etasmiñhi paccayāhāre gahite pariyāyāhāropi nippariyāyāhāropi sabbo gahitova hoti.

“sabbe sattā” ဟူသည်မှာ ကာမဘဝ စသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ ဧကဝေါကာရဘဝ စသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ အလုံးစုံသော ဘဝတို့၌ ခပ်သိမ်းကုန်သော သတ္တဝါတို့ကို ဆိုလိုသည်။ “āhāraṭṭhitikā” ဟူသည်မှာ ထိုသတ္တဝါတို့အား အာဟာရကြောင့် တည်မြဲခြင်းရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် “အာဟာရကြောင့် တည်ရသော သတ္တဝါများ” ဟု အနက်ရသည်။ ဤသို့လျှင် ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့၏ တည်မြဲခြင်းအကြောင်းသည် အာဟာရဟူသော တစ်ခုတည်းသော တရားသာ ဖြစ်၏၊ ထိုတစ်ခုတည်းသော တရား၌ - “အကယ်၍ ဤသို့ ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့အား အာဟာရကြောင့် တည်မြဲခြင်းရှိသည် ဖြစ်ပါက ‘အသညသတ်ဗြဟ္မာတို့သည် အကြောင်းကင်းကုန်၏၊ အာဟာရမရှိကုန်၊ အတွေ့ဖဿမရှိကုန်’ စသည်ဖြင့် (ဝိဘင်းကျမ်း၌) ဟောကြားတော်မူချက်သည် ဆန့်ကျင်နေသည် မဟုတ်လော” ဟု စောဒနာဖွယ်ရှိ၏။ မဆန့်ကျင်ပေ။ အကြောင်းမူကား ထိုအသညသတ်ဗြဟ္မာတို့အား ဈာန်သည် အာဟာရဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ “အကယ်၍ ဤသို့ဖြစ်ပါက ‘ရဟန်းတို့၊ အာဟာရတို့သည် ဤလေးပါးတို့တည်း’ ဟု ဟောကြားတော်မူသော သံယုတ္တနိကာယ်လာ ဒေသနာနှင့် ဆန့်ကျင်နေသည် မဟုတ်လော” ဟု ထပ်မံစောဒနာဖွယ်ရှိပြန်၏။ ဤစကားသည်လည်း မဆန့်ကျင်ပေ။ ထို (အာဟာရလေးပါး) သုတ်၌ ပရိယာယ်မဟုတ်ဘဲ တိုက်ရိုက်အားဖြင့် မိမိအကျိုးကို ဆောင်တတ်သော လက္ခဏာရှိသော ကဗဠီကာရာဟာရ စသော တရားတို့ကို “အာဟာရ” ဟု ဟောတော်မူသော်လည်း၊ ယခု (သဗ္ဗေသတ္တာအာဟာရဋ္ဌိတိကာ) ဒေသနာ၌မူ ပရိယာယ်အားဖြင့် “အကြောင်း” (ပစ္စယ) ကို “အာဟာရ” ဟု ဟောတော်မူသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ခပ်သိမ်းသော တရားတို့၌ ဖြစ်ပေါ်တည်တံ့ကြောင်း အထောက်အပံ့ (ပစ္စယ) ကို ရရှိရန် လိုအပ်၏။ ထိုအကြောင်းတရားသည် မိမိဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော အကျိုးတရားကို ဆောင်ယူတတ်သောကြောင့် “အာဟာရ” ဟု ခေါ်ဆိုထိုက်ပေသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ဘုရားရှင်က “ရဟန်းတို့၊ အဝိဇ္ဇာကိုလည်း အကြောင်းရှိသော တရားဟူ၍ ငါဟော၏၊ အကြောင်းမရှိသော တရားဟူ၍ ငါမဟော။ ရဟန်းတို့၊ အဝိဇ္ဇာ၏ အာဟာရ (အကြောင်း) သည် အဘယ်နည်း။ နီဝရဏငါးပါးတို့တည်းဟု ဆိုထိုက်၏” ဟု ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ ဤပရိယာယ်အားဖြင့် ဟောတော်မူသော အာဟာရကို အလိုရှိအပ်သည်။ ဤသို့ အကြောင်းတည်းဟူသော ပစ္စယာဟာရကို ယူအပ်သည်ရှိသော် ပရိယာယ်အာဟာရရော ပရိယာယ်မဟုတ်သော အာဟာရပါ အလုံးစုံသော အာဟာရကို ယူပြီးသား ဖြစ်သွားပေသည်။

Tattha asaññībhave paccayāhāro labbhati. Anuppanne hi buddhe titthāyatane pabbajitā vāyokasiṇe parikammaṃ katvā catutthajjhānaṃ nibbattetvā tato vuṭṭhāya ‘‘dhi cittaṃ, dhi vatetaṃ cittaṃ, cittassa nāma abhāvoyeva sādhu. Cittañhi nissāya vadhabandhādipaccayaṃ dukkhaṃ uppajjati. Citte asati nattheta’’nti khantiṃ ruciṃ uppādetvā aparihīnajjhānā kālaṃ katvā asaññībhave nibbattanti. Yo yassa iriyāpatho manussaloke paṇihito ahosi, so tena iriyāpathena nibbattitvā cittarūpasadiso hutvā pañca kappasatāni tiṭṭhati. Ettakaṃ addhānaṃ sayito viya hoti. Evarūpānampi sattānaṃ paccayāhāro labbhati. Te hi yaṃ jhānaṃ bhāvetvā nibbattā, tadeva nesaṃ paccayo hoti. Yathā jiyāvegena khittasaro yāva jiyāvego atthi, tāva gacchati. Evaṃ yāva jhānapaccayo atthi, tāva tiṭṭhanti. Tasmiṃ niṭṭhite khīṇavego viya saro patanti. Cavanakāle ca tesaṃ so rūpakāyo antaradhāyati, kāmāvacarasaññā uppajjati, tena saññuppādena te devā tamhā kāyā cutāti paññāyanti.

ထိုဘဝတို့တွင် အသညသတ်ဘုံ၌ ပစ္စယာဟာရ (အကြောင်းအထောက်အပံ့ဖြစ်သော အာဟာရ) ကို ရအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဘုရားရှင်မပွင့်မီ တိတ္ထိကျောင်းတို့၌ ရဟန်းပြုကုန်သောသူတို့သည် ဝါယောကသိုဏ်း၌ ပရိကံပြု၍ စတုထ္ထဈာန်ကို ဖြစ်စေပြီးလျှင်၊ ထိုစတုထ္ထဈာန်မှ ထမြောက်၍ “စိတ်ကို ငါစက်ဆုပ်၏၊ ဤစိတ်သည် စက်ဆုပ်ဖွယ် ကောင်းလှစွတကား၊ စိတ်မရှိခြင်းသဘောသည်သာ ကောင်းမြတ်လှ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် စိတ်ကိုမှီ၍ သတ်ခြင်း၊ နှောင်ဖွဲ့ခြင်းစသည်လျှင် အကြောင်းရှိသော ဆင်းရဲဒုက္ခသည် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ စိတ်မရှိလျှင် ထိုဆင်းရဲဒုက္ခသည် မရှိနိုင်တော့ပေ” ဟု နှလုံးသွင်းကာ နှစ်သက်ခြင်း (ခန္တီ၊ ရုစိ) ကို ဖြစ်စေပြီးလျှင် မဆုတ်ယုတ်သော ဈာန်ရှိကြသည်ဖြစ်၍ စုတေသောအခါ အသညသတ်ဘုံ၌ သွားရောက်ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုဗြဟ္မာတို့သည် လူ့ပြည်၌ အကြင်ဣရိယာပုထ်ဖြင့် တည်ရှိခဲ့ကြဖူးသော်၊ ထိုဣရိယာပုထ်အတိုင်းပင် သွားရောက်ဖြစ်ပေါ်၍ ကျောက်ဆစ်ရုပ်ကဲ့သို့ ဖြစ်ကာ ကပ်ငါးရာပတ်လုံး တည်ရှိနေကြကုန်၏။ ဤမျှလောက်သော ကာလပတ်လုံး အိပ်ပျော်နေသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤသို့ သဘောရှိသော သတ္တဝါတို့အားလည်း ပစ္စယာဟာရကို ရရှိအပ်၏။ မှန်ပေ၏၊ ထိုအသညသတ်ဗြဟ္မာတို့သည် အကြင်ဈာန်ကို ပွားများ၍ ဖြစ်လာကြသနည်း၊ ထိုဈာန်သည်ပင် ထိုသူတို့၏ တည်မြဲခြင်းအကြောင်း (ပစ္စယ) ဖြစ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် ညှို့အဟုန်ဖြင့် ပစ်လွှတ်လိုက်သော မြှားသည် ညှို့အဟုန်ရှိသရွေ့ သွားသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဈာန်တည်းဟူသော အကြောင်း (ပစ္စယ) ရှိသရွေ့ ထိုဗြဟ္မာတို့သည် တည်ရှိနေကြကုန်၏။ ထိုဈာန်အရှိန် ကုန်ဆုံးသွားသောအခါ အဟုန်ကုန်သော မြှားကဲ့သို့ ကျကုန်၏။ စုတေမည့်အချိန်၌ ထိုသူတို့၏ ရူပကာယသည် ကွယ်ပျောက်၍ ကာမာဝစရသညာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုသို့ သညာဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့် ထိုနတ်ဗြဟ္မာတို့သည် ထိုခန္ဓာကိုယ်မှ စုတေကြသည်ဟု သိအပ်ကုန်၏။

Ye pana te nerayikā neva vuṭṭhānaphalūpajīvī, na puññaphalūpajīvīti vuttā, tesaṃ ko āhāroti? Tesaṃ kammameva āhāro. Kiṃ pañca āhārā atthīti? Pañca, na pañcāti idaṃ na vattabbaṃ, nanu ‘‘paccayo āhāro’’ti vuttametaṃ. Tasmā yena kammena niraye nibbattanti, tadeva tesaṃ ṭhitipaccayattā āhāro hoti. Yaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ – ‘‘na ca tāva kālaṃ karoti, yāva na taṃ pāpakammaṃ byantī hotī’’ti (ma. ni. 3.250, 268; a. ni. 3.36).

တစ်ဖန် ငရဲ၌ဖြစ်သော အကြင်သတ္တဝါတို့သည် “ထကြွလုံ့လ၏ အကျိုးကို မှီ၍ အသက်မွေးရသူများလည်း မဟုတ်ကြကုန်၊ ကောင်းမှုကံ၏ အကျိုးကို မှီ၍ အသက်မွေးရသူများလည်း မဟုတ်ကြကုန်” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုငရဲသတ္တဝါတို့အား အာဟာရသည် အဘယ်နည်းဟူသော အမေးရှိသော်၊ ထိုငရဲသတ္တဝါတို့အား မိမိတို့ပြုခဲ့သော (မကောင်းမှု) ကံသည်သာလျှင် အာဟာရဖြစ်၏ဟူသည်မှာ အဖြေတည်း။ (ထိုသို့ဖြစ်လျှင်) အာဟာရငါးပါးရှိသလောဟူသော အမေး၌ “ငါးပါးမဟုတ်ပါ” ဟူသော စကားကို မဆိုအပ်ပေ။ “အကြောင်းတရား (ပစ္စယ) ကို အာဟာရဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏” ဟု ငါဘုရား ဟောကြားခဲ့သည် မဟုတ်လော။ ထို့ကြောင့် အကြင်အကုသိုလ်ကံကြောင့် ငရဲ၌ ဖြစ်ကြရကုန်၏၊ ထိုအကုသိုလ်ကံသည်သာလျှင် ထိုငရဲသတ္တဝါတို့၏ တည်မြဲခြင်းအကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့် အာဟာရဖြစ်၏။ ထိုသို့ ငရဲသတ္တဝါတို့အား အကုသိုလ်ကံသာလျှင် တည်မြဲခြင်း၏ အကြောင်းအာဟာရ ဖြစ်သည်ကို ရည်ရွယ်၍ - “ထိုမကောင်းမှုကံ မကုန်မချင်း ထိုငရဲသတ္တဝါသည် စုတေခြင်းကို မပြုသေးချေ” ဟု ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Kabaḷīkārāhāraṃ ārabbhāpi cettha vivādo na kātabbo. Mukhe uppajjanakheḷopi hi tesaṃ āhārakiccaṃ sādheti. Kheḷo hi niraye dukkhavedanīyo hutvā paccayo hoti, sagge sukhavedaniyo. Iti kāmabhave nippariyāyena cattāro āhārā, rūpārūpabhavesu ṭhapetvā asaññe [Pg.304] sesānaṃ tayo, asaññānañceva avasesānañca paccayāhāroti iminā ākārena sabbe sattā āhāraṭṭhitikāti veditabbā. Tattha cattāro āhāro yo vā pana koci paccayāhāro dukkhasaccaṃ, āhārasamuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayasaccaṃ, ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ, nirodhappajānanā paññā maggasaccanti evaṃ catusaccavasena sabbavāresu yojanā kātabbā.

ဆက်၍ ဆိုဦးအံ့။ ဤငရဲ၌ ဖြစ်သော သတ္တဝါတို့နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ကဗဠီကာရအာဟာရကို အကြောင်းပြုကာ ငြင်းခုံခြင်းကို မပြုအပ်ပေ။ အကြောင်းမှာ ၎င်းတို့၏ ခံတွင်း၌ ဖြစ်ပေါ်သော တံတွေးသည်ပင် ထိုငရဲသတ္တဝါတို့အား အာဟာရကိစ္စကို ပြီးစေသောကြောင့် ဖြစ်၏။ အမှန်အားဖြင့် တံတွေးသည် ငရဲ၌ ဒုက္ခဝေဒနာ၏ အကြောင်းဖြစ်၍ ဖြစ်ပေါ်၏၊ နတ်ပြည်၌မူ သုခဝေဒနာ၏ အကြောင်းဖြစ်၍ ဖြစ်ပေါ်၏။ ဤသို့လျှင် ကာမဘုံ၌ မုချအားဖြင့် အာဟာရလေးပါး ရှိကုန်၏။ ရူပဘုံနှင့် အရူပဘုံတို့၌မူ အသညသတ်သတ္တဝါတို့ကို ချန်လှပ်၍ ကျန်ရှိသော သတ္တဝါတို့အား အာဟာရသုံးပါး ဖြစ်ကုန်၏။ အသညသတ်သတ္တဝါတို့အားလည်းကောင်း၊ ကျန်ရှိသော ကာမ၊ ရူပ၊ အရူပသတ္တဝါတို့အားလည်းကောင်း ပစ္စယာဟာရသည် ဖြစ်၏။ ဤသို့သော နည်းလမ်းအားဖြင့် သတ္တဝါအားလုံးတို့သည် အာဟာရကြောင့် တည်ရှိကြသည်ဟု သိအပ်ကုန်၏။ ထိုစတုက္ကဝိဿဇ္ဇနာ၌ အာဟာရလေးပါး သို့မဟုတ် အလုံးစုံသော ပစ္စယာဟာရသည် ဒုက္ခသစ္စာ မည်၏။ အာဟာရကို ဖြစ်စေတတ်သော ရှေးဘဝက တဏှာသည် သမုဒယသစ္စာ မည်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့၏ မဖြစ်ခြင်းသည် နိရောဓသစ္စာ မည်၏။ นိရောဓသစ္စာကို အပြားအားဖြင့် သိတတ်သော ပညာသည် မဂ္ဂသစ္စာ မည်၏။ ဤသို့လျှင် သစ္စာလေးပါး၏ အစွမ်းဖြင့် အလုံးစုံသော ဝါရတို့၌ ယှဉ်စပ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။

8. Dutiyamahāpañhasuttavaṇṇanā

၈. ဒုတိယမဟာပဉှသုတ်အဖွင့်။

28. Aṭṭhame kajaṅgalāyanti evaṃnāmake nagare. Kajaṅgalāti kajaṅgalāvāsino. Mahāpañhesūti mahantaatthapariggāhakesu pañhesu. Yathā mettha khāyatīti yathā me ettha upaṭṭhāti. Sammā subhāvitacittoti hetunā nayena suṭṭhu bhāvitacitto. Eso ceva tassa atthoti kiñcāpi bhagavatā ‘‘cattāro dhammā’’tiādayo pañhā ‘‘cattāro āhārā’’tiādinā nayena vissajjitā, yasmā pana catūsu āhāresu pariññātesu cattāro satipaṭṭhānā bhāvitā honti, tesu ca bhāvitesu cattāro āhārā pariññātāva honti. Tasmā desanāvilāsena byañjanamevettha nānaṃ, attho pana ekoyeva. Indriyādīsupi eseva nayo. Tena vuttaṃ – ‘‘eso ceva tassa attho’’ti. Atthato hi ubhayampetaṃ majjhe bhinnasuvaṇṇamiva hoti.

၂၈. ရှစ်ခုမြောက်သုတ်၌ 'ကဇင်္ဂလာယံ' ဟူသည်ကား ဤအမည်ရှိသော မြို့၌ ဟူလို။ 'ကဇင်္ဂလာ' ဟူသည်ကား ကဇင်္ဂလမြို့၌ နေထိုင်ကြသူများတည်း။ 'မဟာပဉှေသု' ဟူသည်ကား ကြီးမြတ်သော အနက်ကို ဆုပ်ကိုင်ထားသော ပြဿနာတို့၌ ဟူလို။ 'ယထာ မေတ္ထ ခါယတိ' ဟူသည်ကား ဤပြဿနာ၌ ငါ့အား အကြင်သို့ ထင်မြင်သနည်း ဟူလို။ 'သမ္မာ သုဘာဝိတစိတ္တော' ဟူသည်ကား သင့်လျော်သောအကြောင်းနည်းလမ်းဖြင့် ကောင်းစွာ ပွားများအပ်သော စိတ်ရှိသူ ဟူလို။ 'ဧသော စေဝ တဿ အတ္ထော' ဟူသော ဤပါဌ်၌— မြတ်စွာဘုရားသည် 'တရားလေးပါး' စသည်ဖြင့် အစရှိသော ပြဿနာတို့ကို 'အာဟာရလေးပါး' စသည်ဖြင့် အစရှိသော နည်းလမ်းအားဖြင့် အကယ်၍ ဖြေကြားတော်မူအပ်သော်လည်း၊ အာဟာရလေးပါးကို ပိုင်းခြား၍ သိရှိသည်ရှိသော် သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့ကို ပွားများပြီး ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုသတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့ကို ပွားများအပ်သည်ရှိသော်လည်း အာဟာရလေးပါးကို ပိုင်းခြားသိမြင်ပြီး ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဒေသနာတော်၏ တင့်တယ်စမ္ပယ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဤအဖြေ၌ သဒ္ဒါမျှသာ ထူးခြားမှုရှိသော်လည်း၊ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာမူ တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်၏။ ဣန္ဒြေစသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဧသော စေဝ တဿ အတ္ထော' ဟု ဆိုအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် ထိုဒေသနာနှစ်မျိုးလုံးသည် အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် အလယ်၌ ချိုးဖဲ့ထားသော ရွှေစင်တုံးကဲ့သို့ပင် ဖြစ်၏။

9. Paṭhamakosalasuttavaṇṇanā

၉. ပထမကောသလသုတ်အဖွင့်။

29. Navame yāvatāti yattakā. Kāsikosalāti kāsikosalajanapadā. Attheva aññathattanti ṭhitassa aññathattaṃ atthiyeva. Atthi vipariṇāmoti maraṇampi atthiyeva. Tasmimpi nibbindatīti tasmimpi sampattijāte ukkaṇṭhati. Agge virajjatīti sampattiyā agge kosalarājabhāve virajjati. Pageva hīnasminti paṭhamataraṃyeva hīne ittaramanussānaṃ pañca kāmaguṇajāte.

၂၉. ကိုးခုမြောက်သုတ်၌ 'ယာဝတာ' ဟူသည်ကား အကြင်မျှလောက်သော ဟူလို။ 'ကာသိကောသလာ' ဟူသည်ကား ကာသိတိုင်းနှင့် ကောသလတိုင်း၌ ဖြစ်သော ဇနပုဒ်တို့တည်း။ 'အတ္ထေဝ အညထတ္တံ' ဟူသည်ကား ဖောက်ပြန်သောအားဖြင့် တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ပြောင်းလဲခြင်းသည် ရှိသည်သာလျှင်တည်း။ 'ဝိပရိဏာမော' ဟူသည်ကား သေဆုံးခြင်းသည်လည်း ရှိသည်သာလျှင်တည်း။ 'တသ္မိမ္ပိ နိဗ္ဗိန္ဒတိ' ဟူသည်ကား ဖြစ်ပေါ်လာသော ထိုပြည့်စုံခြင်းရှိသော ကောသလမင်း၏ အဖြစ်၌လည်း ငြီးငွေ့၏ ဟူလို။ 'အဂ္ဂေ ဝိရဇ္ဇတိ' ဟူသည်ကား စည်းစိမ်ချမ်းသာ ပြည့်စုံခြင်းတို့တွင် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော ကောသလမင်းအဖြစ်၌ပင်လျှင် တပ်မက်ခြင်း ကင်း၏။ 'ပဂေဝ ဟီနသ္မိံ' ဟူသည်ကား ဘုန်းနည်းသော သာမန်လူတို့၏ ယုတ်ညံ့သော ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့၌မူကား ရှေးဦးစွာကပင် တပ်မက်ခြင်း ကင်းပြီးဖြစ်၏ ဟူလို။

Manomayāti jhānamanena nibbattā. Bārāṇaseyyakanti bārāṇasiyaṃ uppannaṃ. Tattha kira kappāsopi mudu, suttakantikāyopi tantavāyāpi chekā, udakampi suci siniddhaṃ. Ubhatobhāgavimaṭṭhanti dvīsupi passesu maṭṭhaṃ mudu [Pg.305] siniddhaṃ khāyati. Catasso paṭipadā lokiyalokuttaramissikā kathitā. Saññāsu paṭhamā kāmāvacarasaññā, dutiyā rūpāvacarasaññā, tatiyā lokuttarasaññā, catutthā ākiñcaññāyatanasaññā. Yasmā pana sā saññā aggāti āgatā, tato paraṃ saññāpaññatti nāma natthi, tasmā agganti vuttā.

'မနောမယာ' ဟူသည်ကား ဈာန်စိတ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော ဟူလို။ 'ဗာရာဏသေယျကံ' ဟူသည်ကား ဗာရာဏသီပြည်၌ ဖြစ်သော ဟူလို။ ထိုဗာရာဏသီပြည်၌ ဝါဂွမ်းသည်လည်း နူးညံ့သတတ်၊ ချည်ငင်သူတို့နှင့် ရက်ကန်းသည်တို့သည်လည်း လိမ္မာကျွမ်းကျင်ကြသတတ်၊ ရေသည်လည်း စင်ကြယ်ပြေပြစ်သတတ်။ ထို့ကြောင့် 'ဥဘတောဘာဂဝိမဋ္ဌံ' ဟူသည်ကား နှစ်ဖက်သောမျက်နှာပြင်လုံး၌ ချောမွေ့ပြေပြစ်သော၊ နူးညံ့ပြေပြစ်သော အဝတ်အထည်အဖြစ် ထင်ရှားပေါ်လွင်၏ ဟူလို။ လောကီလောကုတ္တရာ ရောနှောလျက်ရှိသော လမ်းစဉ် (ပဋိပဒါ) လေးပါးတို့ကို ဟောတော်မူ၏။ သညာတို့တွင် ပထမသညာသည် ကာမာဝစရသညာ ဖြစ်၏၊ ဒုတိယသညာသည် ရူပါဝစရသညာ ဖြစ်၏၊ တတိယသညာသည် လောကုတ္တရာသညာ ဖြစ်၏၊ စတုတ္ထသညာသည် အာကိဉ္စညာယတနသညာ ဖြစ်၏။ အကြင်ကြောင့် ထိုအာကိဉ္စညာယတနသညာသည် အမြတ်ဆုံး (အဂ္ဂ) ဟူ၍ လာရှိ၏၊ ထိုသညာထက် သာလွန်သော သညာကို ပညတ်ခြင်းမည်သည် မရှိတော့ပေ၊ ထို့ကြောင့် ထိုသညာကို 'အဂ္ဂံ' (အမြတ်ဆုံး) ဟု ဆိုအပ်၏။

Bāhirakānanti sāsanato bahiddhā pavattānaṃ. No cassaṃ no ca me siyāti sace ahaṃ atīte na bhavissaṃ, etarahipi me ayaṃ attabhāvo na siyā. Na bhavissāmi na me bhavissatīti sacepi anāgate na bhavissāmi, na ca me kiñci palibodhajātaṃ bhavissati. Agge virajjatīti ucchedadiṭṭhiyaṃ virajjati. Ucchedadiṭṭhi hi idha nibbānassa santatāya agganti jātā.

'ဗာဟိရကာနံ' ဟူသည်ကား သာသနာတော်၏ အပ၌ ဖြစ်ပေါ်တည်ရှိကြကုန်သော သူတို့အား ဟူလို။ 'နော စဿံ Nော စ မေ သိယာ' ဟူသည်ကား အကယ်၍ ငါသည် အတိတ်ဘဝ၌ မဖြစ်ခဲ့ပါက ယခုအခါ၌လည်း ငါ့အား ဤအတ္တဘောသည် ဖြစ်လိမ့်မည်မဟုတ်ပေ ဟူလို။ 'န ဘဝိဿာမိ န မေ ဘဝိဿတိ' ဟူသည်ကား အကယ်၍ အနာဂတ်ကာလ၌လည်း ငါသည် မဖြစ်လတ္တံ့၊ ငါ့အား တစ်စုံတစ်ခုသော ကြောင့်ကြခြင်း (ပလိဗောဓ) သည်လည်း မဖြစ်လတ္တံ့ ဟူလို။ 'အဂ္ဂေ ဝိရဇ္ဇတိ' ဟူသည်ကား ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ၌ တပ်မက်ခြင်း ကင်း၏ ဟူလို။ အကြောင်းမှာ ဤသာသနာပ၌ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိသည် နိဗ္ဗာန်နှင့် နီးစပ်သောကြောင့် 'အဂ္ဂ' (အမြတ်ဆုံး) ဟူ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ဖြစ်၏။

Paramatthavisuddhinti uttamatthavisuddhiṃ. Nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā etaṃ adhivacanaṃ. Ākiñcaññāyatanañhi vipassanāpadaṭṭhānattā aggaṃ nāma jātaṃ, nevasaññānāsaññāyatanaṃ dīghāyukattā. Paramadiṭṭhadhammanibbānanti imasmiññeva attabhāve paramanibbānaṃ. Anupādā vimokkhoti catūhi upādānehi aggahetvā cittassa vimokkho. Arahattassetaṃ nāmaṃ. Pariññanti samatikkamaṃ. Tattha bhagavā paṭhamajjhānena kāmānaṃ pariññaṃ paññāpeti, arūpāvacarehi rūpānaṃ pariññaṃ paññāpeti, anupādānibbānena vedanānaṃ pariññaṃ paññāpeti. Nibbānañhi sabbavedayitappahānattā vedanānaṃ pariññā nāma. Anupādāparinibbānanti apaccayaparinibbānaṃ. Idaṃ pana suttaṃ kathento bhagavā anabhiratipīḷitāni pañca bhikkhusatāni disvā tesaṃ anabhirativinodanatthaṃ kathesi. Tepi anabhiratiṃ vinodetvā desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā sotāpannā hutvā aparabhāge vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇiṃsūti.

'ပရမတ္ထဝိသုဒ္ဓိံ' ဟူသည်ကား မြတ်သော အနက်ဟု ဆိုအပ်သော စင်ကြယ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤသည်မှာ နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ်၏ အမည် ဖြစ်၏။ အကြောင်းမှာ အာကိဉ္စညာယတနသည် ဝိပဿနာ၏ နီးစွာသောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) ဖြစ်သောကြောင့် 'အဂ္ဂ' (အမြတ်ဆုံး) မည်၏၊ နေဝသညာနာသညာယတနသည် ရှည်သော အသက်ရှိသောကြောင့် 'အဂ္ဂ' မည်၏။ 'ပရမဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနံ' ဟူသည်ကား ဤမျက်မှောက်ဘဝ၌သာလျှင် ရအပ်သော မြတ်သောနိဗ္ဗာန် ဖြစ်၏။ 'အနုပါဒါ ဝိမောက္ခော' ဟူသည်ကား ဥပါဒါန်လေးပါးတို့ဖြင့် မစွဲလမ်းဘဲ စိတ်၏ လွတ်မြောက်ခြင်းတည်း။ ဤသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်၏ အမည် ဖြစ်၏။ 'ပရိညံ' ဟူသည်ကား လွန်မြောက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုပရိညာလေးပါးတို့တွင် မြတ်စွာဘုရားသည် ပဌမဈာန်ဖြင့် ကာမဂုဏ်တို့ကို ပိုင်းခြား၍ သိခြင်း (ပရိညာ) ကို ပညတ်တော်မူ၏၊ အရူပါဝစရတရားတို့ဖြင့် ရုပ်တို့ကို ပိုင်းခြား၍ သိခြင်းကို ပညတ်တော်မူ၏၊ အနုပါဒါနိဗ္ဗာန်ဖြင့် ဝေဒနာတို့ကို ပိုင်းခြား၍ သိခြင်းကို ပညတ်တော်မူ၏။ အမှန်အားဖြင့် နိဗ္ဗာန်သည် အလုံးစုံသော ခံစားမှု (ဝေဒနာ) ကို ပယ်စွန့်ခြင်းကြောင့် ဝေဒနာတို့ကို ပိုင်းခြား၍ သိခြင်းမည်၏။ 'အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနံ' ဟူသည်ကား အကြောင်းကင်းသော နိဗ္ဗာန် (အပစ္စယပရိနိဗ္ဗာန်) ကို ဆိုလိုသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤနဝမသုတ်ကို ဟောကြားတော်မူစဉ်အခါက မမွေ့လျော်ခြင်း (သာသနာတော်၌ ပျင်းရိခြင်း) နှိပ်စက်ခံနေရသော ငါးရာသော ရဟန်းတို့ကို မြင်တော်မူ၍ ထိုရဟန်းတို့၏ မမွေ့လျော်ခြင်းကို ပယ်ဖျောက်ရန် ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုငါးရာသော ရဟန်းတို့သည်လည်း မမွေ့လျော်ခြင်းကို ပယ်ဖျောက်၍ ဒေသနာတော်စဉ်အတိုင်း ဉာဏ်ကို စေလွှတ်ပွားများကာ သောတာပန် ဖြစ်ကြပြီးလျှင် နောက်အဖို့၌ ဝိပဿနာကို တိုးတက်ပွားများစေ၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိတော်မူကြကုန်၏။

10. Dutiyakosalasuttavaṇṇanā

၁၀.

30. Dasame uyyodhikā nivatto hotīti yuddhato nivatto hoti. Laddhādhippāyoti mahākosalaraññā kira bimbisārassa dhītaraṃ dentena dvinnaṃ rajjānaṃ antare satasahassuṭṭhāno kāsigāmo nāma dhītu dinno[Pg.306]. Ajātasattunā pitari mārite mātāpissa rañño viyogasokena nacirasseva matā. Tato rājā pasenadikosalo ‘‘ajātasattunā mātāpitaro māritā, mama pitu santako gāmo’’ti tassatthāya aṭṭaṃ karoti, ajātasattupi ‘‘mama mātu santako’’ti tassa gāmassatthāya. Dvepi mātulabhāgineyyā caturaṅginiṃ senaṃ sannayhitvā yujjhiṃsu. Tattha pasenadikosalo dve vāre ajātasattunā parājito nagarameva pāvisi. Tatiyavāre ‘‘kathaṃ nu kho me jayo bhaveyyā’’ti upassutivasena yujjhitabbākāraṃ ñatvā byūhaṃ racayitvā ubhohi passehi parikkhipitvā ajātasattuṃ gaṇhi. Tāvadeva jayādhippāyassa laddhattā laddhādhippāyo nāma ahosi.

၃၀. တစ်ဆယ်ခုမြောက်သုတ်၌ 'ဥယျောဓိကာ နိဝတ္တော ဟောတိ' ဟူသည်ကား စစ်တိုက်ရာမှ ပြန်လာသူ ဖြစ်၏ ဟူလို။ 'လဒ္ဓါဓိပ္ပါယော' ဟူသည်ကား— ကြားသိရသည်မှာ ကောသလမင်းကြီးသည် ဗိမ္ဗိသာရမင်းအား သမီးတော်ကို ထိမ်းမြားပေးဆက်စဉ်အခါက နိုင်ငံနှစ်ခု၏ အကြား၌ရှိသော အခွန်တစ်သိန်းထွက်သော 'ကာသိဂါမ' မည်သောရွာကို သမီးတော်အား ပေးအပ်ခဲ့သတတ်။ အဇာတသတ်မင်းသည် ခမည်းတော် ဗိမ္ဗိသာရမင်းကို သတ်ဖြတ်ပြီးနောက် သူ၏မယ်တော်သည်လည်း မင်းကြီးနှင့် ကွေကွင်းရသည့် စိုးရိမ်သောကကြောင့် မကြာမီပင် သေဆုံးသွားခဲ့၏။ ထိုနောင်မှ ကောသလမင်းကြီးသည် 'အဇာတသတ်သည် ငါ၏ မိဘနှစ်ပါးကို သေစေခဲ့ပြီ၊ ဤရွာသည် ငါ့ခမည်းတော်၏ ဥစ္စာဖြစ်သည်' ဟု နှလုံးသွင်းကာ ထိုရွာအတွက် တရားပြိုင်ပြု၏။ အဇာတသတ်သည်လည်း 'ငါ့မယ်တော်၏ ဥစ္စာဖြစ်သည်' ဟု နှလုံးသွင်းကာ ထိုရွာအတွက် တရားပြိုင်ပြု၏။ ဤသို့လျှင် ထိုရွာအရေးအတွက် ဦးရီးတော်နှင့် တူတော်နှစ်ဦးတို့သည် အင်္ဂါလေးပါးရှိသော စစ်သည်တော်များကို ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်း၍ စစ်ထိုးကြကုန်၏။ ထိုသို့ စစ်တိုက်ရာတွင် ပသေနဒီကောသလမင်းသည် အဇာတသတ်မင်းထံတွင် နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် ရှုံးနိမ့်သဖြင့် သာဝတ္ထိမြို့တွင်းသို့သာ ပြန်လည်ဝင်ရောက်ခဲ့ရ၏။ တတိယအကြိမ်မြောက်တွင် 'ငါသည် အဘယ်သို့ အောင်မြင်နိုင်မည်နည်း' ဟု စနည်းနာစုံစမ်းခြင်းဖြင့် စစ်တိုက်ရမည့် နည်းစနစ်ကို သိရှိပြီးလျှင် 'သကဋဗျူဟာ' ကို ခင်းကျင်းပြင်ဆင်၍ ဘေးနှစ်ဖက်မှ ဝိုင်းရံပိတ်ဆို့ကာ အဇာတသတ်မင်းကို ဖမ်းဆီးရမိလေ၏။ ထိုစစ်ပွဲ၌ အောင်နိုင်လိုသောဆန္ဒ ပြည့်ဝခဲ့ရသဖြင့် 'လဒ္ဓါဓိပ္ပါယော' (အောင်နိုင်လိုသော အလိုပြည့်စုံသူ) မည်သည် ဖြစ်သတတ်။

Yena ārāmo tena pāyāsīti bahinagare jayakhandhāvāraṃ nivesetvā ‘‘yāva nagaraṃ alaṅkaronti, tāva dasabalaṃ vandissāmi. Nagaraṃ paviṭṭhakālato paṭṭhāya hi papañco hotī’’ti amaccagaṇaparivuto yenārāmo tena pāyāsi, ārāmaṃ pāvisi. Kasmiṃ kāle pāvisīti? Piṇḍapātappaṭikkantānaṃ bhikkhūnaṃ ovādaṃ datvā sammāsambuddhe gandhakuṭiṃ paviṭṭhe bhikkhusaṅghe ca ovādaṃ sampaṭicchitvā attano attano rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni gate. Caṅkamantīti kasmiṃ samaye caṅkamanti? Paṇītabhojanapaccayassa thinamiddhassa vinodanatthaṃ, divā padhānikā vā te. Tādisānañhi pacchābhattaṃ caṅkamitvā nhatvā sarīraṃ utuṃ gāhāpetvā nisajja samaṇadhammaṃ karontānaṃ cittaṃ ekaggaṃ hoti. Ye te bhikkhūti so kira ‘‘kahaṃ satthā kahaṃ sugatoti pariveṇena pariveṇaṃ āgantvā pucchitvāva pavisissāmī’’ti vilokento araññahatthī viya mahācaṅkame caṅkamamāne paṃsukūlike bhikkhū disvā tesaṃ santikaṃ agamāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Dassanakāmāti passitukāmā. Vihāroti gandhakuṭiṃ sandhāya āhaṃsu. Ataramānoti aturito, saṇikaṃ padapamāṇaṭṭhāne padaṃ nikkhipanto vattaṃ katvā susammaṭṭhaṃ muttajālasinduvārasadisaṃ vālukaṃ avināsentoti attho. Ālindanti pamukhaṃ. Aggaḷanti kavāṭaṃ. Ukkāsitvāti ukkāsitasaddaṃ katvā. Ākoṭehīti agganakhena īsakaṃ kuñcikāchiddasamīpe koṭehīti vuttaṃ hoti. Dvāraṃ kira atiupari amanussā, atiheṭṭhā dīghajātikā koṭenti. Tathā akoṭetvā majjhe chiddasamīpe koṭetabbanti idaṃ dvārakoṭanavattanti [Pg.307] vadanti. Vivari bhagavā dvāranti na bhagavā uṭṭhāya dvāraṃ vivarati, vivaratūti pana hatthaṃ pasāreti. Tato ‘‘bhagavā tumhehi anekakappakoṭīsu dānaṃ dadamānehi na sahatthā dvāravivaraṇakammaṃ kata’’nti sayameva dvāraṃ vivaṭaṃ. Taṃ pana yasmā bhagavato manena vivaṭaṃ, tasmā ‘‘vivari bhagavā dvāra’’nti vattuṃ vaṭṭati.

‘ယေနာရာမော တေန ပါယာသိ’ ဟူသည် မြို့ပြင်၌ အောင်တပ်ကို တည်စေပြီးလျှင် ‘မြို့သူမြို့သားတို့သည် မြို့ကို တန်ဆာဆင်ကြစဉ်အတွင်း ငါသည် မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်ရှိခိုးအံ့။ မြို့တွင်းသို့ ဝင်သောအခါမှစ၍ ဖင့်နွှဲနှောင့်နှေးခြင်း ရှိ၏’ ဟု နှလုံးသွင်းကာ အမတ်အပေါင်း ခြံရံလျက် အရံရှိရာသို့ သွား၍ အရံသို့ ဝင်လေ၏။ အဘယ်အခါ၌ ဝင်သနည်းဟူမူ ဆွမ်းခံရွာမှ ပြန်ကြွလာသော ရဟန်းတို့အား အဆုံးအမပေး၍ မြတ်စွာဘုရား ဂန္ဓကုဋိသို့ ဝင်တော်မူသောအခါ၊ ရဟန်းသံဃာသည်လည်း အဆုံးအမကို ခံယူ၍ မိမိတို့၏ ညဉ့်သန့်ရာ၊ နေ့သန့်ရာ အရပ်တို့သို့ ကြွသွားကြသောအခါတွင် ဝင်ခြင်း ဖြစ်၏။ ‘စင်္ကမန္တိ’ ဟူသော ပုဒ်၌ - ထိုအခါ၌ အဘယ်ကြောင့် စင်္ကြံကြွတော်မူကြသနည်းဟူမူ မွန်မြတ်သော ဘောဇဉ်ကို စားသုံးရခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော ငိုက်မြည်းခြင်း (ထိနမိဒ္ဓ) ကို ပယ်ဖျောက်ရန် စင်္ကြံကြွကြကုန်၏။ သို့မဟုတ် ထိုရဟန်းတို့သည် နေ့ဘက်၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို အားထုတ်ကြသော ရဟန်းများ ဖြစ်ကြ၏။ စင်စစ်သော်ကား ဆွမ်းစားပြီးနောက်၌ စင်္ကြံကြွ၍ ရေချိုးကာ ကိုယ်အပူငွေ့ကို ယူစေပြီးလျှင် ထိုင်နေလျက် ရဟန်းတရား အားထုတ်ကြသော ထိုသို့သော နေ့ဘက်၌ အားထုတ်လေ့ရှိသော ရဟန်းတို့၏ စိတ်သည် တစ်လုံးတစ်ဝတည်းသော အာရုံရှိ (တည်ကြည်) တတ်၏။ ‘ယေန တေ ဘိက္ခူ’ ဟူသည်ကား ထိုကောသလမင်းကြီးသည် ‘မြတ်စွာဘုရားသည် ဘယ်အရပ်၌ ရှိသနည်း၊ ကောင်းသောစကားကို ဆိုတော်မူတတ်သော မြတ်စွာဘုရားသည် ဘယ်အရပ်၌ ရှိသနည်း’ ဟု ပရိဝုဏ်တစ်ခုမှ ပရိဝုဏ်တစ်ခုသို့ သွားရောက်ကာ မေးမြန်း၍သာ ဝင်အံ့ဟု နှလုံးပိုက်လျက် ထိုမှဤမှ ကြည့်ရှုလတ်သော် တောဆင်ကြီးများကဲ့သို့ စင်္ကြံလျှောက်နေကြသော ပံသုကူသင်္ကန်းဆောင် ရဟန်းတို့ကို မြင်၍ ထိုရဟန်းတို့ထံသို့ သွားလေ၏။ ထိုသို့သွားခြင်းကို ရည်စူး၍ ဤစကားကို ဆိုအပ်၏။ ‘ဒဿနကာမာ’ ဟူသည် ဖူးမြင်လိုကြကုန်သည်ဖြစ်၍။ ‘ဝิဟာရော’ ဟူသော စကားကို ဂန္ဓကုဋိကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုကြကုန်၏။ ‘အတရမာနော’ ဟူသည် မဆောမလျင်ဘဲ ဖြည်းဖြည်းချင်း မိမိခြေလှမ်းပမာဏအတိုင်း ခြေလှမ်းကို ချလျက်၊ ခရီးသွားတို့ ပြုအပ်သော ဝတ်ကို ပြု၍ အလွန်ပြေပြစ်ကောင်းမွန်သော၊ ပုလဲသွယ်ရေအုပ်နှဲပွင့်နှင့်တူသော သဲကို မပျက်စီးစေဘဲ ဟူသော အနက်တည်း။ ‘အာဠိန္ဒံ’ ဟူသည် ကျောင်းဦးကို ဆိုသည်။ ‘အဂ္ဂဠံ’ ဟူသည် တံခါးရွက်ကို ဆိုသည်။ ‘ဥက္ကာသိတွာ’ ဟူသည် ချောင်းဟန့်သံ ပြု၍။ ‘အာကောဋေဟိ’ ဟူသည် လက်သည်းဖျားဖြင့် သော့ပေါက်အနီး၌ အနည်းငယ် ခေါက်လော့ ဟူသော အဓိပ္ပါယ်ကို ဆိုလိုသည်။ တံခါး၏ အလွန်အထက်ပိုင်း၌ ဘီလူးတို့သည် ခေါက်တတ်ကုန်သတတ်၊ အလွန်အောက်ပိုင်း၌ မြွေကဲ့သို့သော သတ္တဝါတို့သည် ခေါက်တတ်ကုန်သတတ်။ ထိုသို့မခေါက်ဘဲ အလယ် သော့ပေါက်အနီး၌ ခေါက်အပ်၏။ ဤသို့ ခေါက်ခြင်းသည် တံခါးခေါက်ရာ၌ ပြုရသောဝတ် ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ‘ဝိဝရိ ဘဂဝါ ဒွါရံ’ ဟူသည်ကား မြတ်စွာဘုရားသည် ထ၍ တံခါးကို ဖွင့်တော်မမူဘဲ ‘ပွင့်စေသတည်း’ ဟု နှလုံးသွင်းကာ လက်ကို ဆန့်တော်မူ၏။ ထိုအခါ ‘အရှင်ဘုရား၊ ကမ္ဘာကုဋေများစွာတို့ပတ်လုံး အလှူပေးခဲ့သော အရှင်ဘုရားတို့သည် မိမိလက်ဖြင့် တံခါးဖွင့်ခြင်းအမှုကို မပြုအပ်ပါ’ ဟု လျှောက်တင်ဘိသကဲ့သို့ တံခါးသည် အလိုလို ပွင့်သွားလေ၏။ သို့သော် ထိုတံခါးသည် မြတ်စွာဘုရား၏ စိတ်တော်ကြောင့် ပွင့်ခြင်းဖြစ်သောကြောင့် ‘မြတ်စွာဘုရားသည် တံခါးကို ဖွင့်တော်မူ၏’ ဟု ဆိုထိုက်ပေ၏။

Mettūpahāranti mettāsampayuttaṃ kāyikavācasikaupahāraṃ. Kataññutanti ayañhi rājā pubbe thūlasarīro ahosi, doṇapākaṃ bhuñjati. Athassa bhagavā divase divase thokaṃ thokaṃ hāpanatthāya –

‘မေတ္တူပဟာရံ’ ဟူသည် မေတ္တာနှင့်ယှဉ်သော ကိုယ်၌ဖြစ်သော၊ နှုတ်၌ဖြစ်သော ပူဇော်ခြင်းကို ဆိုသည်။ ‘ကတညုတံ’ ဟူသော ပုဒ်၌ အကျယ်ကို ဆိုပါအံ့။ ဤကောသလမင်းကြီးသည် ရှေးအခါက ဆူဖြိုးသောကိုယ်ရှိ၍ ဆန်တစ်စိတ်ချက် ထမင်းကို စား၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုမင်းကြီးအား နေ့စဉ်နေ့တိုင်း အနည်းငယ်စီ လျှော့စားစေရန်-

‘‘Manujassa sadā satīmato,Mattaṃ jānato laddhabhojane;

Tanukassa bhavanti vedanā,Saṇikaṃ jīrati āyupālaya’’nti. (saṃ. ni. 1.124) –

“အမြဲမပြတ် သတိရှိ၍ ရရှိသော အစားအစာ၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိသော လူသားအား ဝေဒနာတို့သည် ပါးလျော့ကုန်၏၊ ထိုသူသည် အသက်ကို ဖြည်းဖြည်းချင်း စောင့်ရှောက်လျက် အိုမင်းရ၏။” ဟူသော

Imaṃ ovādaṃ adāsi. So imasmiṃ ovāde ṭhatvā divase divase thokaṃ thokaṃ hāpetvā anukkamena nāḷikodanaparamatāya saṇṭhāsi, gattānipissa tanūni thirāni jātāni. Taṃ bhagavatā kataṃ upakāraṃ sandhāya ‘‘kataññutaṃ kho ahaṃ, bhante, kataveditaṃ sampassamāno’’ti āha. Ariye ñāyeti sahavipassanake magge. Vuddhasīloti vaḍḍhitasīlo. Ariyasīloti apothujjanikehi sīlehi samannāgato. Kusalasīloti anavajjehi sīlehi samannāgato. Āraññakoti jāyamānopi araññe jāto, abhisambujjhamānopi araññe abhisambuddho, devavimānakappāya gandhakuṭiyā vasantopi araññeyeva vasīti dassento evamāha. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

ဤဩဝါဒကို ပေးတော်မူ၏။ ထိုကောသလမင်းကြီးသည် ဤအဆုံးအမ၌ တည်၍ နေ့စဉ်နေ့တိုင်း အနည်းငယ်စီ လျှော့စားရာမှ အစဉ်သဖြင့် ဆန်တစ်ကွမ်းချက် ထမင်းအတိုင်းအရှည်ဖြင့် တည်လေ၏။ ထိုမင်းကြီး၏ ကိုယ်အင်္ဂါတို့သည်လည်း ကျစ်လျစ်ခိုင်မာလာကြ၏။ မြတ်စွာဘုရားပြုတော်မူအပ်သော ထိုကျေးဇူးကို ရည်စူး၍ “ဖုန်းတော်ကြီးလှသော အရှင်ဘုရား၊ ဘုရားတပည့်တော်သည် ကျေးဇူးသိတတ်သော ကတညုတ၊ ကတဝေဒိတတရားကို ရှုမြင်လျက်” ဟု လျှောက်ထားခြင်းဖြစ်၏။ ‘အရိယေ ဉာယေ’ ဟူသည် ဝိပဿနာနှင့်တကွသော အရိယာမဂ်ကို ဆိုသည်။ ‘ဝုဒ္ဓသီလော’ ဟူသည် ပွားစေအပ်သော သီလရှိတော်မူခြင်း။ ‘အရိယသီလော’ ဟူသည် ပုထုဇဉ်တို့၏ သီလမဟုတ်သော အရိယာသီလတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူခြင်း။ ‘ကုသလသီလော’ ဟူသည် အပြစ်ကင်းသော သီလတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူခြင်း။ ‘အာရညကော’ ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားသည် ဖွားတော်မူစဉ်ကလည်း တော၌သာ ဖွားတော်မူ၏၊ သစ္စာလေးပါးကို သိမြင်တော်မူစဉ်ကလည်း တော၌သာ သိမြင်တော်မူ၏၊ နတ်ဗိမာန်နှင့်တူသော ဂန္ဓကုဋိတိုက်၌ သီတင်းသုံးတော်မူသော်လည်း တော၌သာ နေတော်မူသည်မည်၏ ဟူသော ဤအနက်ကို ပြလိုသဖြင့် ဤသို့ ဟောတော်မူ၏။ ကြွင်းသောစကားရပ်တို့သည် အလုံးစုံသော အရပ်တို့၌ အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားလွယ်ကူလှပါပေ၏။ (ဤသည်ကား ဒသမသုတ်၏ အဖွင့်ပြီး၏။)

Mahāvaggo tatiyo.

တတိယမြောက် မဟာဝဂ် ပြီး၏။

4. Upālivaggo

၄. ဥပါလိဝဂ်။

1. Upālisuttavaṇṇanā

၁. ဥပါလိသုတ်အဖွင့်။

31. Catutthassa paṭhame saṅghasuṭṭhutāyātiādīsu saṅghasuṭṭhutā nāma saṅghassa suṭṭhubhāvo, ‘‘suṭṭhu devā’’ti āgataṭṭhāne viya ‘‘suṭṭhu, bhante’’ti [Pg.308] vacanasampaṭicchanabhāvo. Yo ca tathāgatassa vacanaṃ sampaṭicchati, tassa taṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattati. Tasmā saṅghassa ‘‘suṭṭhu, bhante’’ti vacanasampaṭicchanatthaṃ paññattaṃ, asampaṭicchane ādīnavaṃ, sampaṭicchane ānisaṃsaṃ dassetvā, na balakkārena abhibhavitvāti etamatthaṃ āvikaronto āha – saṅghasuṭṭhutāyāti. Saṅghaphāsutāyāti saṅghassa phāsubhāvāya, sahajīvitāya sukhavihāratthāyāti attho.

၃၁. စတုတ္ထဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ ‘သံဃသုဋ္ဌုတာယ’ အစရှိသည်တို့တွင် ‘သံဃသုဋ္ဌုတာ’ မည်သည် သံဃာတော်၏ ကောင်းမွန်သောအဖြစ်ကို ဆိုသည်။ ‘မင်းကြီး၊ ကောင်းပါပြီ’ ဟု လာသောအရာ၌ ကဲ့သို့၊ ‘အရှင်ဘုရား၊ ကောင်းပါပြီ’ ဟု စကားတော်ကို ဝန်ခံခြင်းသဘောပင် ဖြစ်သည်။ အကြင်သူသည်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်ကို ဝန်ခံ၏၊ ထိုသူအား မြတ်စွာဘုရား၏ စကားကို ဝန်ခံခြင်းသည် ရှည်မြင့်စွာသော နေ့ညဉ့်ပတ်လုံး စီးပွားချမ်းသာခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ ထိုကြောင့် သံဃာတော်အား ‘အရှင်ဘုရား၊ ကောင်းပါပြီ’ ဟု စကားကို ဝန်ခံစေခြင်းအကျိုးငှာ၊ ဝန်မခံခြင်း၌ အပြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဝန်ခံခြင်း၌ အကျိုးကျေးဇူးကိုလည်းကောင်း ပြသ၍ သိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မူအပ်၏၊ အနိုင်အထက် နှိပ်စက်၍ ပညတ်တော်မူသည်မဟုတ်။ ဤသို့သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေလိုသဖြင့် ‘သံဃသုဋ္ဌုတာယ’ ဟု ဟောတော်မူ၏။ ‘သံဃဖာသုတာယ’ ဟူသည် သံဃာတော်များ သာယာချမ်းသာစွာ နေထိုင်နိုင်ခြင်း၊ အတူတကွ အသက်မွေးနိုင်ခြင်းနှင့် ချမ်းသာစွာ နေရခြင်းအကျိုးငှာ ဟု ဆိုလိုသည်။

Dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyāti dummaṅkūnāma dussīlapuggalā, ye maṅkutaṃ āpādiyamānāpi dukkhena āpajjanti, vītikkamaṃ karontā vā katvā vā na lajjanti, tesaṃ niggahatthāya. Te hi sikkhāpade asati ‘‘kiṃ tumhehi diṭṭhaṃ, kiṃ sutaṃ, kiṃ amhehi kataṃ, katamasmiṃ vatthusmiṃ katamaṃ āpattiṃ ropetvā amhe niggaṇhathā’’ti saṅghaṃ viheṭheyyuṃ. Sikkhāpade pana sati te saṅgho sikkhāpadaṃ dassetvā saha dhammena niggahessati. Tena vuttaṃ – ‘‘dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyā’’ti.

‘ဒုမ္မင်္ကူနံ ပုဂ္ဂလာနံ နိဂ္ဂဟာယ’ ဟူသော ပုဒ်၌ - ‘ဒုမ္မင်္ကူ’ ပုဂ္ဂိုလ်တို့မည်သည် သီလမရှိသော (ဒုဿီလ) ပုဂ္ဂိုလ်တို့ ဖြစ်သည်။ ထိုသူတို့သည် မျက်နှာပျက်စရာဖြစ်အောင် ပြသော်လည်း ခဲယဉ်းစွာ ခံယူတတ်ကြပြီး၊ သိက္ခာပုဒ်များကို လွန်ကျူးနေစဉ်၌ လည်းကောင်း၊ လွန်ကျူးပြီး၍ လည်းကောင်း ရှက်ခြင်းမရှိကြကုန်။ ထိုသို့သောသူတို့ကို နှိပ်ကွပ်ရန် ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား သိက္ခာပုဒ် မရှိသော် ထိုသူတို့သည် ‘သင်တို့ အဘယ်အရာကို မြင်သနည်း၊ အဘယ်အရာကို ကြားသနည်း၊ ငါတို့ အဘယ်အမှုကို ပြုသနည်း၊ အဘယ်အကြောင်းကြောင့် အဘယ်သို့သော အာပတ်ကို တင်၍ ငါတို့ကို နှိပ်ကွပ်ကြသနည်း’ ဟု ဆိုကာ သံဃာတော်ကို ညှဉ်းဆဲနှောင့်ယှက်ကြကုန်အံ့။ သိက္ခာပုဒ်ရှိသော်မူကား သံဃာတော်သည် သိက္ခာပုဒ်ကို ပြသ၍ တရားနှင့်အညီ ထိုသူတို့ကို နှိပ်ကွပ်လတ္တံ့။ ထိုကြောင့် ‘ဒုမ္မင်္ကူနံ ပုဂ္ဂလာနံ နိဂ္ဂဟာယ’ ဟု ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Pesalānanti piyasīlānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihāratthāya. Piyasīlā hi bhikkhū kattabbākattabbaṃ sāvajjānavajjaṃ velaṃ mariyādañca ajānantā sikkhāttayapāripūriyā ghaṭamānā kilamanti, te pana sāvajjānavajjaṃ velaṃ mariyādañca ñatvā sikkhāpāripūriyā ghaṭamānā na kilamanti. Tena tesaṃ sikkhāpadapaññāpanaṃ phāsuvihārāya saṃvattatiyeva. Yo vā dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggaho, sveva tesaṃ phāsuvihāro. Dussīlapuggale nissāya hi uposathappavāraṇā na tiṭṭhanti, saṅghakammāni nappavattanti, sāmaggī na hoti, bhikkhū anekaggā uddesādīsu anuyuñjituṃ na sakkonti. Dussīlesu pana niggahitesu sabbopi ayaṃ upaddavo na hoti, tato pesalā bhikkhū phāsu viharanti. Evaṃ ‘‘pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāyā’’ti ettha dvidhā attho veditabbo.

‘ပေသလာနံ’ ဟူသည် ချစ်မြတ်နိုးဖွယ် သီလရှိသော ရဟန်းတို့အား ချမ်းသာစွာ နေထိုင်ခြင်းအကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ သီလချစ်မြတ်နိုးသော ရဟန်းတို့သည် ပြုသင့်မပြုသင့်သောအမှု၊ အပြစ်ရှိမရှိနှင့် သိက္ခာပုဒ်တည်းဟူသော ကမ်းအပိုင်းအခြားကို မသိကြဘဲ သိက္ခာသုံးပါး ပြည့်စုံရန် အားထုတ်ကြပါမူ ပင်ပန်းကြရကုန်၏။ ထိုသူတို့သည် အပြစ်ရှိမရှိနှင့် ကမ်းအပိုင်းအခြားကို သိရှိကြ၍ သိက္ခာပုဒ် ပြည့်စုံရန် အားထုတ်ကြသော် မပင်ပန်းကြကုန်။ ထိုကြောင့် ထိုရဟန်းတို့အား သိက္ခာပုဒ် ပညတ်တော်မူခြင်းသည် ချမ်းသာစွာ နေနိုင်ခြင်းငှာသာ ဖြစ်ပေသည်။ သို့မဟုတ် ဒုဿီလပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို နှိပ်ကွပ်ခြင်းသည်သာလျှင် သီလချစ်မြတ်နိုးသော ရဟန်းတို့၏ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်း ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမူကား ဒုဿီလပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို အမှီပြု၍ ဥပုသ်ပဝါရဏာတို့သည် မတည်တံ့နိုင်ကုန်၊ သံဃကံတို့သည် မဖြစ်နိုင်ကုန်၊ ညီညွတ်ခြင်းသည်လည်း မဖြစ်နိုင်၊ ရဟန်းတို့သည် စိတ်မတည်ကြည်ကြသဖြင့် စာပေသင်အံခြင်း စသည်တို့၌ အားမထုတ်နိုင်ကြကုန်။ ဒုဿီလတို့ကို နှိပ်ကွပ်အပ်သော် ဤဘေးရန်အားလုံး မရှိတော့သဖြင့် သီလရှိသော ရဟန်းတို့သည် သာယာချမ်းသာစွာ နေထိုင်ကြရကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ‘ပေသလာနံ ဘိက္ခူနံ ဖာသုဝိဟာရာယ’ ဟူသော ဤပါဌ်၌ အနက်နှစ်မျိုး ရှိကြောင်း သိအပ်၏။

Diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāyāti diṭṭhadhammikā āsavā nāma asaṃvare ṭhitena tasmiṃyeva attabhāve pattabbā pāṇippahāradaṇḍappahārasatthappahārahatthacchedapādacchedaakittiayasavippaṭisārādayo dukkhaviseso, tesaṃ saṃvarāya pidahanāya āgamanamaggathakanāyāti attho. Samparāyikānanti samparāyikā āsavā nāma asaṃvare ṭhitena katapāpakammamūlakā [Pg.309] samparāye narakādīsu pattabbā dukkhavisesā, tesaṃ paṭighātatthāya vūpasamatthāya.

‘ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာနံ အာသဝါနံ သံဝရာယ’ ဟူသည်မှာ မစောင့်စည်းခြင်း၌ တည်သောသူသည် ဤမျက်မှောက်ဘဝ (ပစ္စုပ္ပန်အတ္တဘော) ၌ပင် ခံစားရမည့် လက်ဖြင့် ရိုက်ပုတ်ခြင်း၊ တုတ်လှံတံဖြင့် ရိုက်ပုတ်ခြင်း၊ လက်နက်ဖြင့် ခုတ်ဖြတ်ခြင်း၊ လက်ဖြတ်ခြင်း၊ ခြေဖြတ်ခြင်း၊ အသရေပျက်ခြင်း၊ အခြံအရံမဲ့ခြင်း၊ နှလုံးမသာယာခြင်း (နောင်တရခြင်း) စသော ဆင်းရဲထူးများကို ‘မျက်မှောက်ဘဝ၌ ဖြစ်သော ဘေးရန် (အာသဝ)’ ဟု ခေါ်သည်။ ထိုဘေးရန်တို့ကို ကာကွယ်ရန်၊ ပိတ်ဆို့ရန်နှင့် နောက်ထပ်မလာအောင် လမ်းပိတ်ရန်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘သမ္ပရာယိကာနံ’ ဟူသည်မှာ မစောင့်စည်းဘဲ နေသောသူသည် မိမိပြုခဲ့သော မကောင်းမှုကံကြောင့် နောင်တမလွန်ဘဝ ငရဲစသည်တို့၌ ခံစားရမည့် ဆင်းရဲထူးများကို ‘တမလွန်ဘဝ၌ ဖြစ်သော ဘေးရန်’ ဟု ခေါ်သည်။ ထိုဘေးရန်တို့ကို ပယ်ဖျောက်ရန်၊ ငြိမ်းအေးစေရန်အတွက် ဖြစ်သည်။

Appasannānanti sikkhāpadapaññattiyā hi sati sikkhāpadapaññattiṃ ñatvā vā, yathāpaññattaṃ paṭipajjamāne bhikkhū disvā vā, yepi appasannā paṇḍitamanussā, te ‘‘yāni vata loke mahājanassa rajjanadussanamuyhanaṭṭhānāni, tehi ime samaṇā ārakā viratā viharanti, dukkaraṃ vata karontī’’ti pasādaṃ āpajjanti vinayapiṭakapotthakaṃ disvā micchādiṭṭhikatavedibrāhmaṇā viya. Tena vuttaṃ – ‘‘appasannānaṃ pasādāyā’’ti.

‘အပ္ပသန္နာနံ’ ဟူသည်မှာ သိက္ခာပုဒ်တော်ကို ပညတ်ထားလျှင် ထိုပညတ်ချက်ကို သိ၍ဖြစ်စေ၊ ပညတ်တော်အတိုင်း ကျင့်သုံးနေသော ရဟန်းတို့ကို မြင်၍ဖြစ်စေ၊ မကြည်ညိုသေးသော ပညာရှိလူသားတို့သည် 'လောက၌ လူအများ တပ်မက်ခြင်း၊ အမျက်ထွက်ခြင်း၊ တွေဝေခြင်း ဖြစ်စေတတ်သော အာရုံတို့မှ ဤရဟန်းတို့သည် ဝေးဝေးရှောင်ကြဉ်၍ နေတော်မူကြပေသည်။ ပြုနိုင်ခဲသောအမှုကို ပြုတော်မူကြပေသည်' ဟု ဆင်ခြင်ကာ (ဝိနည်းပိဋကတ်စာပေကို မြင်၍ ကြည်ညိုကြသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဗေဒင်တတ် ပုဏ္ဏားများကဲ့သို့) ကြည်ညိုလာကြသည်။ ထိုကြောင့် 'မကြည်ညိုသေးသူများ ကြည်ညိုလာစေရန်' (အပ္ပသန္နာနံ ပသာဒါယ) ဟု ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။

Pasannānanti yepi sāsane pasannā kulaputtā, tepi sikkhāpadapaññattiṃ vā ñatvā, yathāpaññattaṃ paṭipajjamāne bhikkhū vā disvā ‘‘aho ayyā dukkaraṃ karonti, ye yāvajīvaṃ ekabhattā vinayasaṃvaraṃ pālentī’’ti bhiyyo bhiyyo pasīdanti. Tena vuttaṃ – ‘‘pasannānaṃ bhiyyobhāvāyā’’ti.

‘ပသန္နာနံ’ ဟူသည်မှာ သာသနာတော်၌ ကြည်ညိုပြီးဖြစ်သော အမျိုးသားတို့သည်လည်း သိက္ခာပုဒ် ပညတ်ထားသည်ကို သိ၍ဖြစ်စေ၊ ပညတ်တော်အတိုင်း ကျင့်သုံးနေသော ရဟန်းတို့ကို မြင်၍ဖြစ်စေ 'အရှင်မြတ်တို့သည် အံ့ဩဖွယ်ကောင်းအောင် ပြုနိုင်ခဲသောအမှုကို ပြုတော်မူကြပေ၏။ အသက်ထက်ဆုံး တစ်နပ်တည်း စားခြင်းတည်းဟူသော မြတ်သောအကျင့်နှင့် ဝိနည်းစောင့်စည်းမှုကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်တော်မူကြပေ၏' ဟု နှလုံးသွင်းကာ လွန်စွာ ကြည်ညိုကြသည်။ ထိုကြောင့် 'ကြည်ညိုပြီးသူများ ပိုမိုကြည်ညိုလာစေရန်' (ပသန္နာနံ ဘိယျောဘာဝါယ) ဟု ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။

Saddhammaṭṭhitiyāti tividho saddhammo pariyattisaddhammo paṭipattisaddhammo adhigamasaddhammoti. Tattha sakalampi buddhavacanaṃ pariyattisaddhammo nāma. Terasa dhutaguṇā cārittavārittasīlasamādhivipassanāti ayaṃ paṭipattisaddhammo nāma. Navalokuttaradhammo adhigamasaddhammo nāma. So sabbopi yasmā sikkhāpadapaññattiyā sati bhikkhū sikkhāpadañca tassa vibhaṅgañca tadatthajotanatthaṃ aññañca buddhavacanaṃ pariyāpuṇanti, yathāpaññattañca paṭipajjamānā paṭipattiṃ pūretvā paṭipattiyā adhigantabbaṃ lokuttaradhammaṃ adhigacchanti, tasmā sikkhāpadapaññattiyā saddhammo ciraṭṭhitiko hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘saddhammaṭṭhitiyā’’ti.

‘သဒ္ဓမ္မဋ္ဌိတိယာ’ ဟူသည်မှာ သူတော်ကောင်းတရား (သဒ္ဓမ္မ) သည် ပရိယတ္တိသဒ္ဓမ္မ၊ ပဋိပတ္တိသဒ္ဓမ္မ၊ အဓိဂမသဒ္ဓမ္မ ဟူ၍ သုံးပါးရှိသည်။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် အလုံးစုံသော ဘုရားဟောစကားတော်သည် ‘ပရိယတ္တိသဒ္ဓမ္မ’ မည်၏။ ၁၃ ပါးသော ဓုတင်အကျင့်များ၊ စာရိတ္တသီလ၊ ဝါရိတ္တသီလ၊ သမာဓိ၊ ဝိပဿနာတို့သည် ‘ပဋိပတ္တိသဒ္ဓမ္မ’ မည်၏။ ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားသည် ‘အဓိဂမသဒ္ဓမ္မ’ မည်၏။ သိက္ခာပုဒ်တော်ကို ပညတ်ထားပါက ရဟန်းတို့သည် သိက္ခာပုဒ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုသိက္ခာပုဒ်၏ ဝိဘင်း (အကျယ်ဖွင့်ဆိုချက်) ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုသိက္ခာပုဒ်၏ အနက်ကို ရှင်းလင်းရန် အခြားသော ဘုရားဟောစကားတော်တို့ကိုလည်းကောင်း သင်ယူလေ့လာကြသည်။ ပညတ်တော်အတိုင်း ကျင့်သုံးလျက် အကျင့်သီလကို ပြည့်စုံစေ၍ ထိုအကျင့်အားဖြင့် ရရှိအပ်သော လောကုတ္တရာတရားကို ရရှိကြသည်။ ထိုကြောင့် သိက္ခာပုဒ် ပညတ်ခြင်းရှိလျှင် သူတော်ကောင်းတရားသည် ရေရှည်တည်တံ့နိုင်၏။ ထိုကြောင့် 'သူတော်ကောင်းတရား တည်တံ့စေရန်' (သဒ္ဓမ္မဋ္ဌိတိယာ) ဟု ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။

Vinayānuggahāyāti sikkhāpadapaññattiyā sati saṃvaravinayo, pahānavinayo, samathavinayo, paññattivinayoti catubbidho vinayo anuggahito hoti sūpatthambhito. Tena vuttaṃ – ‘‘vinayānuggahāyā’’ti.

‘ဝိနယာနုဂ္ဂဟာယ’ ဟူသည်မှာ သိက္ခာပုဒ် ပညတ်ခြင်းရှိပါက သံဝရဝိနည်း၊ ပဟာနဝိနည်း၊ သမထဝိနည်း၊ ပညတ္တိဝိနည်း ဟူသော လေးပါးသော ဝိနည်းတရားကို ကောင်းစွာ ထောက်ပံ့ရာ ရောက်သည်။ ထိုကြောင့် 'ဝိနည်းတရားကို ချီးမြှောက်ရန်' (ဝိနယာနုဂ္ဂဟာယ) ဟု ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။

2. Pātimokkhaṭṭhapanāsuttavaṇṇanā

၂. ပါတိမောက်ရပ်စောက်မှုသုတ် အဖွင့် (ပါတိမောက္ခဋ္ဌပနာသုတ်အဖွင့်)

32. Dutiye pārājikoti pārājikāpattiṃ āpanno. Pārājikakathā vippakatā hotīti ‘‘asukapuggalo pārājikaṃ āpanno nu kho no’’ti [Pg.310] evaṃ kathā ārabhitvā aniṭṭhāpitā hoti. Esa nayo sabbattha.

၃၂. ဒုတိယသုတ်၌ ‘ပါရာဇိကော’ ဟူသည်မှာ ပါရာဇိကအာပတ် သင့်သောသူကို ဆိုလိုသည်။ ‘ပါရာဇိကကထာ ဝိပ္ပကထာ ဟောတိ’ ဟူသည်မှာ 'ဤမည်သောသူသည် ပါရာဇိကအာပတ် သင့်သလော၊ မသင့်သလော' ဟူသော စကားကို စတင်ပြောဆိုသော်လည်း မပြီးပြတ်သေးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အခြားသော 'အနုပသမ္ပန္နကထာ ဝိပ္ပကတာ ဟောတိ' စသော ဝါကျအားလုံး၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် နားလည်ရမည်။

3. Ubbāhikāsuttavaṇṇanā

၃. ဥဗ္ဗာဟိကာသုတ်အဖွင့်

33. Tatiye ubbāhikāyāti sampattaadhikaraṇaṃ vūpasametuṃ saṅghato ubbāhitvā uddharitvā gahaṇatthāya. Vinaye kho pana ṭhito hotīti vinayalakkhaṇe patiṭṭhito hoti. Asaṃhīroti na aññassa vacanamatteneva attano laddhiṃ vissajjeti. Paṭibaloti kāyabalenapi ñāṇabalenapi samannāgato. Saññāpetunti jānāpetuṃ. Paññāpetunti sampajānāpetuṃ. Nijjhāpetunti olokāpetuṃ. Pekkhatunti passāpetuṃ. Pasādetunti sañjātapasādaṃ kātuṃ. Adhikaraṇanti vivādādhikaraṇādicatubbidhaṃ. Adhikaraṇasamudayanti vivādamūlādikaṃ adhikaraṇakārakaṃ. Adhikaraṇanirodhanti adhikaraṇānaṃ vūpasamaṃ. Adhikaraṇanirodhagāminiṃ paṭipadanti sattavidhaadhikaraṇasamathaṃ.

၃၃. တတိယသုတ်၌ ‘ဥဗ္ဗာဟိကာယ’ ဟူသည်မှာ ပေါ်ပေါက်လာသော အဓိကရုဏ်းကို ငြိမ်းအေးစေရန် သံဃာ့အဖွဲ့မှ ထုတ်နှုတ်ရွေးချယ်၍ ဖွဲ့စည်းခြင်းအကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ ‘ဝိနယေ ခေါ ပန ṭhito hoti’ ဟူသည်မှာ ဝိနည်းလက္ခဏာ၌ တည်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘အသံဟီရော’ ဟူသည်မှာ အခြားသူ၏ စကားမျှဖြင့် မိမိ၏ မှန်ကန်သောအယူကို မစွန့်လွှတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ပဋိဗလော’ ဟူသည်မှာ ကိုယ်အား၊ ဉာဏ်အား နှစ်မျိုးလုံးနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘သညာပေတုံ’ ဟူသည်မှာ သိစေရန် ဖြစ်သည်။ ‘ပညာပေတုံ’ ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ အကျယ်တဝင့် သိစေရန် ဖြစ်သည်။ ‘နိဇ္ဈာပေတုံ’ ဟူသည်မှာ သဘောပေါက်ကြည့်ရှုစေရန် ဖြစ်သည်။ ‘ပေက္ခေတုံ’ ဟူသည်မှာ ရှုမြင်စေရန် ဖြစ်သည်။ ‘ပသာဒေတုံ’ ဟူသည်မှာ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကြည်ညိုမှုကို ဖြစ်စေရန် ဖြစ်သည်။ ‘အဓိကရဏံ’ ဟူသည်မှာ ဝိဝါဒါဓိကရုဏ်း စသော လေးပါးသော အဓိကရုဏ်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘အဓိကရဏသမုဒယံ’ ဟူသည်မှာ ငြင်းခုံခြင်း အစရှိသော အဓိကရုဏ်းဖြစ်ကြောင်း တရားကို ဆိုလိုသည်။ ‘အဓိကရဏနိရောဓံ’ ဟူသည်မှာ အဓိကရုဏ်းများ ငြိမ်းအေးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘အဓိကရဏနိရောဓဂါမိနိံ ပဋိပဒံ’ ဟူသည်မှာ ခုနစ်ပါးသော အဓိကရုဏ်းငြိမ်းအေးကြောင်း တရား (အဓိကရုဏသမထ) ကို ဆိုလိုသည်။

4. Upasampadāsuttavaṇṇanā

၄. ဥပသမ္ပဒါသုတ်အဖွင့်

34. Catutthe anabhiratinti ukkaṇṭhitabhāvaṃ. Vūpakāsetunti vinetuṃ. Adhisīleti uttamasīle. Cittapaññāsupi eseva nayo.

၃၄. စတုတ္ထသုတ်၌ ‘အနဘိရတိံ’ ဟူသည်မှာ သာသနာတော်၌ မပျော်မွေ့ခြင်း (ငြီးငွေ့ခြင်း) ကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဝုပကာသေတုံ’ ဟူသည်မှာ ပယ်ဖျောက်ရန် ဖြစ်သည်။ ‘အဓိသီလေ’ ဟူသည်မှာ မြတ်သောသီလ၌ ဖြစ်သည်။ အဓိစိတ္တ၊ အဓိပညာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

7. Saṅghabhedasuttavaṇṇanā

၇. သံဃဘေဒသုတ်အဖွင့်

37. Sattame vatthūhīti kāraṇehi. Avakassantīti parisaṃ ākaḍḍhanti vijaṭenti ekamantaṃ ussārenti. Apakassantīti ativiya ākaḍḍhanti, yathā visaṃsaṭṭhā honti, evaṃ karonti. Āveni kammāni karontīti visuṃ saṅghakammāni karonti.

၃၇. သတ္တမသုတ်၌ ‘ဝတ္ထူဟိ’ ဟူသည်မှာ အကြောင်းအချက်တို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ ‘အဝကဿန္တိ’ ဟူသည်မှာ ပရိသတ်ကို မိမိတို့ဘက်သို့ ဆွဲငင်ခြင်း၊ ဖျောင်းဖျခြင်း၊ သင့်တော်ရာအရပ်သို့ ရွှေ့ပြောင်းစေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘အပကဿန္တိ’ ဟူသည်မှာ အလွန်အမင်း ဆွဲငင်ခြင်းဖြစ်ပြီး သီးခြားစီ ကွဲပြားတည်ရှိသွားစေရန် ပြုလုပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘အာဝေနိကမ္မာနိ ကရောန္တိ’ ဟူသည်မှာ သံဃကံတို့ကို သီးခြားစီ ပြုလုပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

9-10. Ānandasuttadvayavaṇṇanā

၉-၁၀. အာနန္ဒသုတ်နှစ်သုတ်အဖွင့်

39-40. Navame kappaṭṭhikanti āyukappaṃ nirayamhi ṭhitikāraṇaṃ. Kibbisaṃ pasavatīti pāpaṃ paṭilabhati. Āpāyikoti apāyagamanīyo. Nerayikoti niraye nibbattanako. Vaggaratoti bhedarato. Yogakkhemā [Pg.311] padhaṃsatīti yogehi khemato arahattato dhaṃsati vigacchati. Dasame anuggahoti aññamaññassa saṅgahānuggaho. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

၃၉-၄၀. နဝမသုတ်၌ ‘ကပ္ပဋ္ဌိကံ’ ဟူသည်မှာ ကပ်ပတ်လုံး ငရဲ၌ တည်စေတတ်သောအကြောင်း ဖြစ်သည်။ ‘ကိဗ္ဗိသံ ပသဝတိ’ ဟူသည်မှာ မကောင်းမှုအကုသိုလ်ကို ရရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘အာပါယိကော’ ဟူသည်မှာ အပါယ်ဘုံသို့ ရောက်စေတတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘နေရယိကော’ ဟူသည်မှာ ငရဲ၌ ဖြစ်စေတတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဝဂ္ဂရတော’ ဟူသည်မှာ ဂိုဏ်းကွဲခြင်း (သံဃာကွဲပြားခြင်း) ၌ မွေ့လျော်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ယောဂက္ခေမာ ပဓံသတိ’ ဟူသည်မှာ ယောဂလေးပါးတို့မှ ကင်းဝေးရာ အရဟတ္တဖိုလ်မှ ဆုတ်ယုတ်ပျက်ပြားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဒသမသုတ်၌ ‘အနုဂ္ဂဟော’ ဟူသည်မှာ အချင်းချင်း ချီးမြှောက်ခြင်း၊ ထောက်ပံ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ကျန်ရှိသော စကားရပ်အားလုံးသည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားလွယ်ကူလှပေသည်။

Upālivaggo catuttho.

လေးခုမြောက် ဥပါလိဝဂ် ပြီး၏။

5. Akkosavaggo

၅. အက္ကောသဝဂ်

4. Kusinārasuttavaṇṇanā

၄. ကုသိနာရသုတ်အဖွင့်

44. Pañcamassa catutthe kusinārāyanti evaṃnāmake nagare. Devatānaṃ atthāya baliṃ haranti etthāti baliharaṇo, tasmiṃ baliharaṇe. Acchiddena appaṭimaṃsenātiādīsu yena kenacideva pahaṭo vā hoti, vejjakammādīni vā katāni, tassa kāyasamācāro upacikādīhi khāyitatālapaṇṇaṃ viya chiddo ca, paṭimasituṃ yattha katthaci gahetvā ākaḍḍhituṃ sakkuṇeyyatāya paṭimaṃso ca hoti, viparīto acchiddo appaṭimaṃso nāma. Vacīsamācāro pana musāvādaomasavādapesuññaamūlakānuddhaṃsanādīhi chiddo sappaṭimaṃso ca hoti, viparīto acchiddo appaṭimaṃso. Mettaṃ nu kho me cittanti palibodhaṃ chinditvā kammaṭṭhānabhāvanānuyogena adhigataṃ me mettacittaṃ. Anāghātanti āghātavirahitaṃ, vikkhambhanena vihatāghātanti attho. Kattha vuttanti idaṃ sikkhāpadaṃ kismiṃ nagare vuttaṃ.

၄၄. ပဉ္စမဝဂ်၏ စတုတ္ထသုတ်၌ ‘ကုသိနာရာယံ’ ဟူသည်မှာ ထိုအမည်ရှိသော မြို့၌ ဖြစ်သည်။ ‘ဗလိဟရဏေ’ ဟူသည်မှာ နတ်တို့အား ဗလိနတ်စာ တင်မြှောက် ပူဇော်ရာ အရပ်ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဗလိဟရဏ’ မည်သော တောအုပ်၌ ဖြစ်သည်။ ‘အစ္ဆိဒ္ဒေန အပ္ပဋိမံသေန’ အစရှိသော ပုဒ်တို့တွင် တစ်စုံတစ်ယောက်က ရိုက်နှက်အပ်သည်ဖြစ်စေ၊ ဆေးကုသခြင်း စသည်တို့ကို ပြုလုပ်အပ်သည်ဖြစ်စေ ထိုရဟန်း၏ ကိုယ်အကျင့် (ကာယသမာစာရ) သည် ခြကိုက်ထားသော ထန်းရွက်ကဲ့သို့ အပေါက်များရှိခြင်း (ချို့ယွင်းချက်ရှိခြင်း)၊ မည်သည့်နေရာမှမဆို ကိုင်ဆွဲ၍ ဆွဲငင်၍ ရခြင်းတို့ ရှိပါက 'အပေါက်ရှိသော ကိုယ်အကျင့်'၊ 'ကိုင်ဆွဲ၍ ရသော ကိုယ်အကျင့်' မည်၏။ ထိုမှ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ကိုယ်အကျင့်ကို 'အပေါက်မရှိသော (အစ္ဆိဒ္ဒ)၊ ကိုင်ဆွဲ၍ မရသော (အပ္ပဋိမံသ) ကိုယ်အကျင့်' ဟု ဆိုလိုသည်။ နှုတ်အကျင့် (ဝစီသမာစာရ) သည်လည်း မုသာဝါဒပြောခြင်း၊ ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချခြင်း၊ ကုန်းတိုက်ခြင်း၊ အခြေအမြစ်မရှိဘဲ စွပ်စွဲခြင်း စသည်တို့ဖြင့် အပေါက်ရှိခြင်း၊ ကိုင်ဆွဲ၍ ရခြင်း ဖြစ်တတ်သည်။ ထိုမှ ပြောင်းပြန်ဖြစ်သော နှုတ်အကျင့်ကို 'အပေါက်မရှိသော၊ ကိုင်ဆွဲ၍ မရသော နှုတ်အကျင့်' ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘မေတ္တာ နု ခေါ မေ စိတ္တံ’ ဟူသည်မှာ ကြောင့်ကြခြင်း (ပလိဗောဓ) ကို ဖြတ်တောက်ပြီး ကမ္မဋ္ဌာန်းဘာဝနာကို စီးဖြန်းခြင်းအားဖြင့် ငါသည် ဤမေတ္တာစိတ်ကို ရရှိအပ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘အနာဃာတံ’ ဟူသည်မှာ ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်းမှ ကင်းဝေးခြင်း၊ ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန်ဖြင့် ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်းကို ဖျောက်ဖျက်ပြီးခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘ကတ္ထ ဝုတ္တံ’ ဟူသည်မှာ ဤသိက္ခာပုဒ်ကို မည်သည့်မြို့၌ ဟောကြားတော်မူခဲ့သနည်း ဟု မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သည်။

Kālena vakkhāmītiādīsu eko ekaṃ okāsaṃ kāretvā codento kālena vadati nāma. Saṅghamajjhe vā gaṇamajjhe vā salākaggayāgaggavitakkamāḷakabhikkhācāramaggaāsanasālādīsu vā upaṭṭhākehi parivāritakkhaṇe vā codento akālena vadati nāma. Tacchena vadanto bhūtena vadati nāma. ‘‘Daharamahallakaparisāvacarakapaṃsukūlikadhammakathikapatirūpaṃ tava ida’’nti vadanto pharusena vadati nāma. Kāraṇanissitaṃ pana katvā, ‘‘bhante mahallakattha, parisāvacarakattha, paṃsukūlikattha, dhammakathikatthapatirūpaṃ tumhākamida’’nti vadanto [Pg.312] saṇhena vadati nāma. Kāraṇanissitaṃ katvā vadanto atthasaṃhitena vadati nāma. Mettacitto vakkhāmi no dosantaroti mettacittaṃ paccupaṭṭhapetvā vakkhāmi, na duṭṭhacitto hutvā.

‘ကာလေန ဝက္ခာမိ’ (သင့်တော်သောအချိန်၌ ပြောဆိုအံ့) အစရှိသည်တို့၌ ရဟန်းတစ်ပါးသည် အခြားရဟန်းတစ်ပါးထံမှ အခွင့်တောင်း၍ စောဒနာလျှင် ‘လျောက်ပတ်သောအချိန်၌ ပြောဆိုသည်’ မည်၏။ သံဃာ့အလယ်၌သော်လည်းကောင်း၊ ဂိုဏ်းအလယ်၌သော်လည်းကောင်း၊ စားရေစာလှူရာတင်းကုပ်၊ ယာဂုလှူရာတင်းကုပ်၊ ‘ယနေ့ ဘယ်နေရာသို့ ဆွမ်းခံသွားကြမည်နည်း’ စသည်ဖြင့် တိုင်ပင်ရာဇရပ်၊ ဆွမ်းခံသွားရာလမ်းခရီး၊ ဆွမ်းစားဇရပ်တို့၌သော်လည်းကောင်း၊ အလုပ်အကျွေး ဒါယကာတို့ ခြံရံနေစဉ်အတွင်း၌သော်လည်းကောင်း စောဒနာသောရဟန်းကို ‘မသင့်တော်သောအချိန်၌ ပြောဆိုသည်’ မည်၏။ ဟုတ်မှန်သော စကားဖြင့် စောဒနာပြောဆိုခြင်းကို ‘မှန်ကန်သောစကားဖြင့် ပြောဆိုသည်’ မည်၏။ ‘အို ငယ်ရွယ်သူ၊ အို ကြီးရင့်သူ၊ အို ပရိသတ်အလယ်၌ ကျင်လည်သူ၊ အို ပံသုကူဆောင်ရဟန်း၊ အို ဓမ္မကထိကရဟန်း၊ ဤသို့သော အပြုအမူသည် သင်နှင့် လျောက်ပတ်ပါသလော’ ဟု (ရိုင်းပျစွာ) ပြောဆိုလျှင် ‘ကြမ်းတမ်းသောစကားဖြင့် ပြောဆိုသည်’ မည်၏။ အကြောင်းပြချက်ကို အခြေခံ၍မူ ‘အရှင်ဘုရား၊ သင်တို့သည် ကြီးရင့်သူများ ဖြစ်ကြပါသည်၊ ပရိသတ်အလယ်၌ ကျင်လည်သူများ ဖြစ်ကြပါသည်၊ ပံသုကူဆောင်သော ရဟန်းများ ဖြစ်ကြပါသည်၊ ဓမ္မကထိကရဟန်းများ ဖြစ်ကြပါသည်၊ ဤအပြုအမူသည် သင်တို့နှင့် လျောက်ပတ်ပါသလော’ ဟု ညင်သာစွာ ပြောဆိုလျှင် ‘သိမ်မွေ့သောစကားဖြင့် ပြောဆိုသည်’ မည်၏။ အကြောင်းရင်းကို အခြေခံ၍ ပြောဆိုခြင်းကို ‘အကျိုးရှိသောစကားဖြင့် ပြောဆိုသည်’ မည်၏။ ‘မေတ္တာစိတ်ဖြင့် ပြောဆိုအံ့၊ ဒေါသစိတ်ဖြင့် မပြောဆိုအံ့’ ဟူသည်မှာ မေတ္တာစိတ်ကို ရှေးရှုထင်ရှားဖြစ်စေ၍ ပြောဆိုခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ဒေါသစိတ်ဖြင့် ဖျက်ဆီးအပ်သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ မပြောဆိုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

5. Rājantepurappavesanasuttavaṇṇanā

၅. ရာဇန္တေပုရပ္ပဝေသနသုတ်အဖွင့်

45. Pañcame kataṃ vā karissanti vāti methunavītikkamaṃ kariṃsu vā karissanti vā. Ratananti maṇiratanādīsu yaṃkiñci. Patthetīti māretuṃ icchati. Hatthisambādhanti hatthīhi sambādhaṃ. Hatthisammaddanti vā pāṭho, tassattho – hatthīhi sammaddo etthāti hatthisammaddaṃ. Sesesupi eseva nayo. Rajanīyāni rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbānīti etāni rāgajanakāni rūpādīni tattha paripūrāni honti.

၄၅. ပဉ္စမသုတ်၌ ‘ကတံ ဝါ ကရိဿန္တိ ဝါ’ ဟူသည်မှာ မေထုန်မှုလွန်ကျူးခြင်းကို ပြုခဲ့ကြပြီ သို့မဟုတ် ပြုကြလိမ့်လတ္တံ့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘ရတနံ’ ဟူသည် ပတ္တမြားအစရှိသော ရတနာတို့တွင် တစ်ခုခုသော ရတနာကို ဆိုလိုသည်။ ‘ပတ္ထေတိ’ (သို့မဟုတ် ပဝတ္တေတိ) ဟူသည် သတ်ပစ်ရန် အလိုရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဟတ္ထိသမ္ဗာဓံ’ ဟူသည် ဆင်တို့ဖြင့် ကျဉ်းမြောင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဟတ္ထိသမ္မဒ္ဒံ’ ဟုလည်း ပါဌ်ရှိရာ ၎င်း၏အနက်မှာ ‘ဤနန်းတော်တွင်း၌ ဆင်တို့ဖြင့် နှိပ်စက်ခြင်း (နင်းမိခြင်း) ရှိသောကြောင့် ဟတ္ထိသမ္မဒ္ဒမည်၏’ ဟု သိအပ်သည်။ ကျန်ရှိသော အဿသမ္ဗာဒစသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်သည်။ ‘ရဇနီယာနိ ရူပသဒ္ဒဂန္ဓရသဖောဋ္ဌဗ္ဗာနိ’ ဟူသည် တပ်မက်ခြင်းရာဂကို ဖြစ်စေတတ်သော ထိုရူပါရုံ စသည်တို့သည် ထိုနန်းတော်တွင်း၌ ပြည့်စုံလျက်ရှိကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

6. Sakkasuttavaṇṇanā

၆. သက္ကသုတ်အဖွင့်

46. Chaṭṭhe sokasabhayeti sokena sabhaye. Sokabhayeti vā pāṭho, ayamevattho. Dutiyapadepi eseva nayo. Yena kenaci kammaṭṭhānenāti kasivaṇijjādikammesu yena kenaci kammena. Anāpajja akusalanti kiñci akusalaṃ anāpajjitvā. Nibbiseyyāti uppādeyya ācineyya. Dakkhoti cheko. Uṭṭhānasampannoti uṭṭhānavīriyena samannāgato. Alaṃ vacanāyāti yutto vacanāya. Ekantasukhappaṭisaṃvedī vihareyyāti ekantameva kāyikacetasikasukhaṃ ñāṇena paṭisaṃvedento vihareyya. Aniccāti hutvā abhāvato. Tucchāti sārarahitā. Musāti niccasubhasukhā viya khāyamānāpi tathā na hontīti musā. Mosadhammāti nassanasabhāvā. Tasmā te paṭicca dukkhaṃ uppajjatīti sandasseti. Idha pana voti ettha vo ti nipātamattaṃ. Apaṇṇakaṃ vā sotāpannoti avirādhitaṃ ekaṃsena sotāpanno vā hoti. Sopi jhānaṃ nibbatteti, brahmalokaṃ vā gantvā chasu vā kāmasaggesu ekantasukhappaṭisaṃvedī hutvā vihareyya. Imasmiṃ sutte satthā aṭṭhaṅguposathassa guṇaṃ kathesi.

၄၆. ဆဋ္ဌသုတ်၌ ‘သောက သဘယေ’ ဟူသည်မှာ စိုးရိမ်ခြင်းဖြင့် ဘေးရှိသောအဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘သောကဘယေ’ ဟုလည်း ပါဌ်ရှိပြီး အနက်မှာ အတူတူပင်ဖြစ်သည်။ ဒုတိယပုဒ်ဖြစ်သော ‘မရဏသဘယေ’ ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်သည်။ ‘ယေန ကေနစိ ကမ္မဋ္ဌာနေန’ ဟူသည် လယ်လုပ်ခြင်း၊ ကုန်သွယ်ခြင်း စသောအမှုတို့တွင် တစ်ခုခုသောအမှုဖြင့် အသက်မွေးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘အနာပဇ္ဇ အကုသလံ’ ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အကုသိုလ်သို့ မရောက်ဘဲ (မကျူးလွန်ဘဲ) ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘နိဗ္ဗိသေယျ’ ဟူသည် ဖြစ်စေရာ၏ သို့မဟုတ် ဆည်းပူးရာ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ဒက္ခော’ ဟူသည် လိမ္မာကျွမ်းကျင်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ဥဋ္ဌာနသမ္ပန္နော’ ဟူသည် ထကြွလုံ့လနှင့် ပြည့်စုံ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘အလံ ဝစနာယ’ ဟူသည် ပြောဆိုခြင်းငှာ သင့်လျော်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ဧကန္တသုခပ္ပဋိသံဝေဒီ ဝိဟရေယျ’ ဟူသည် စင်စစ်ဖြစ်သော ကိုယ်ချမ်းသာ၊ စိတ်ချမ်းသာကို ဉာဏ်ဖြင့် ခံစားလျက် နေရအံ့လောဟု ဆိုလိုသည်။ ‘အနိစ္စာ’ ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်ပြီးနောက် ပျက်စီးကွယ်ပျောက်သွားသောကြောင့် မမြဲကုန်ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘တုစ္ဆာ’ ဟူသည် တည်မြဲသောအနှစ်၊ ဖောက်ပြန်မှုမရှိသောအနှစ်၊ အတ္တတည်းဟူသော အနှစ်တို့မှ ကင်းဆိတ်ကုန်သောကြောင့် အချည်းနှီး ဖြစ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘မုသာ’ ဟူသည် မြဲသကဲ့သို့၊ တင့်တယ်သကဲ့သို့၊ ချမ်းသာသကဲ့သို့ ထင်မှတ်ရသော်လည်း ထိုအတိုင်း အဟုတ်အမှန်မဖြစ်သောကြောင့် မုသာ (မမှန်ကန်သော အရာများ) မည်ကုန်၏။ ‘မောသဓမ္မာ’ ဟူသည် ပျက်စီးခြင်း သဘောရှိကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုစည်းစိမ်ဥစ္စာတို့ကို အမှီပြု၍ ဆင်းရဲခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာရသည်ကို ညွှန်ပြတော်မူသည်။ ‘ဣဓ ပန ဝေါ’ ဟူသော ဤနေရာ၌ ‘ဝေါ’ ဟူသည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ‘အပဏ္ဏကံ ဝါ သောတာပန္နော’ ဟူသည် မချွတ်မယွင်း စင်စစ်အားဖြင့် သောတာပန် ဖြစ်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ဈာန်ကို ဖြစ်စေ၍ ဗြဟ္မာ့ပြည်သို့သော်လည်းကောင်း၊ ခြောက်ထပ်သော ကာမာဝစရ နတ်ပြည်တို့သို့သော်လည်းကောင်း လားရောက်၍ စင်စစ်ချမ်းသာကို ခံစားလျက် နေရပေအံ့။ ဤသုတ်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ရှစ်ပါးသီလ (ဥပုသ်) ၏ ကျေးဇူးဂုဏ်ကို ဟောကြားတော်မူသည်။

7. Mahālisuttavaṇṇanā

၇. မဟာလိသုတ်အဖွင့်

47. Sattame [Pg.313] micchāpaṇihitanti micchā ṭhapitaṃ. Adhammacariyāvisamacariyāti akusalakammapathavasena adhammacariyasaṅkhātā visamacariyā. Kusalakammapathavasena itarā veditabbā. Evamidha vaṭṭameva kathitaṃ.

၄၇. သတ္တမသုတ်၌ ‘မိစ္ဆာပဏိဟိတံ’ ဟူသည် မှားယွင်းစွာ ထားအပ်သောစိတ်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘အဓမ္မစရိယာ ဝိသမစရိယာ’ ဟူသည် ဆယ်ပါးသော အကုသလကမ္မပထတည်းဟူသော အစွမ်းဖြင့် တရားမဟုတ်သည်ကို ကျင့်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော မညီညွတ်သော အကျင့်တို့ဖြစ်သည်။ ကုသလကမ္မပထအစွမ်းဖြင့် တစ်ပါးသော ဓမ္မစရိယနှင့် သမစရိယတို့ကို သိအပ်သည်။ ဤသို့ဖြင့် ဤသုတ်၌ ဝဋ်တရားကိုသာလျှင် ပြဆိုဟောကြားအပ်သည်။

8. Pabbajitaabhiṇhasuttavaṇṇanā

၈. ပဗ္ဗဇိတအဘိဏှသုတ်အဖွင့်

48. Aṭṭhame pabbajitenāti gharāvāsaṃ pahāya sāsane pabbajjaṃ upagatena. Abhiṇhanti abhikkhaṇaṃ punappunaṃ, paccavekkhitabbā oloketabbā sallakkhetabbā. Vevaṇṇiyanti vivaṇṇabhāvaṃ. Taṃ panetaṃ vevaṇṇiyaṃ duvidhaṃ hoti sarīravevaṇṇiyaṃ parikkhāravevaṇṇiyañca. Tattha kesamassuoropanena sarīravevaṇṇiyaṃ veditabbaṃ. Pubbe pana nānāvirāgāni sukhumavatthāni nivāsetvāpi nānaggarasabhojanaṃ suvaṇṇarajatabhājanesu bhuñjitvāpi sirigabbhe varasayanāsanesu nipajjitvāpi nisīditvāpi sappinavanītādīhi bhesajjaṃ katvāpi pabbajitakālato paṭṭhāya chinnasaṅghaṭitakasāvarasapītāni vatthāni nivāsetabbāni, ayapatte vā mattikapatte vā missakodano bhuñjitabbo, rukkhamūlādisenāsane muñjatiṇasantharaṇādīsu nipajjitabbaṃ, cammakhaṇḍataṭṭikādīsu nisīditabbaṃ, pūtimuttādīhi bhesajjaṃ kattabbaṃ hoti. Evamettha parikkhāravevaṇṇiyaṃ veditabbaṃ. Evaṃ paccavekkhato kopo ca māno ca pahīyati.

၄၈. အဋ္ဌမသုတ်၌ ‘ပဗ္ဗဇိတေန’ ဟူသည် လူ့ဘောင်အိမ်ရာကို စွန့်ပယ်၍ သာသနာတော်၌ ရဟန်းပြုသောသူကို ဆိုလိုသည်။ ‘အဘိဏှံ’ ဟူသည် မပြတ် သို့မဟုတ် ထပ်ခါတလဲလဲ၊ ‘ပစ္ဆဝေက္ခိတဗ္ဗာ’ ဟူသည် ဆင်ခြင်အပ်၊ ရှုမှတ်အပ်、နှလုံးသွင်းအပ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ဝေဝဏ္ဏိယံ’ ဟူသည် အဆင်းဖောက်ပြန်ခြားနားခြင်းသို့ ရောက်ရသည်၏အဖြစ်တည်း။ ထိုအဆင်းဖောက်ပြန်ခြင်း (ဝေဝဏ္ဏိယ)သည် ကိုယ်ခန္ဓာအဆင်းဖောက်ပြန်ခြင်း (သရီရဝေဝဏ္ဏိယ) နှင့် အသုံးအဆောင်ပရိက္ခရာအဆင်းဖောက်ပြန်ခြင်း (ပရိက္ခာရဝေဝဏ္ဏိယ) ဟု နှစ်ပါးရှိသည်။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ဆံပင်နှင့် မုတ်ဆိတ်တို့ကို ရိတ်ပယ်ခြင်းဖြင့် ကိုယ်ခန္ဓာအဆင်း ဖောက်ပြန်သည်၏အဖြစ် (သရီရဝေဝဏ္ဏိယ) ကို သိအပ်သည်။ အသုံးအဆောင်ပရိက္ခရာအဆင်း ဖောက်ပြန်သည်၏အဖြစ် (ပရိက္ခာရဝေဝဏ္ဏိယ) ကိုမူ ဤသို့သိအပ်၏— ရှေးက လူဝတ်ကြောင်ဘဝ၌ ဆိုးဆိုးဝါးဝါးမဟုတ်သော အထူးထူးသော သိမ်မွေ့သောအဝတ်တို့ကို ဝတ်ဆင်ခဲ့သော်လည်းကောင်း၊ ရွှေခွက် ငွေခွက်တို့ဖြင့် ကောင်းမွန်လှသော ဘောဇဉ်အမျိုးမျိုးတို့ကို စားသောက်ခဲ့သော်လည်းကောင်း၊ တင့်တယ်လှပသော ကြက်သရေတိုက်ခန်းရှိ မြတ်သော အိပ်ရာနေရာတို့၌ အိပ်စက်ထိုင်နေခဲ့သော်လည်းကောင်း၊ ထောပတ်၊ ဆီဦး စသည်တို့ဖြင့် ဆေးဝါးကုသမှု ပြုခဲ့သော်လည်းကောင်း၊ ရဟန်းဖြစ်သည့် အချိန်မှစ၍ ညှပ်ဖြတ်ချုပ်စပ်အပ်သော ဖန်ရည်စိမ်သော သင်္ကန်းတို့ကိုသာ ဝတ်ရုံအပ်ကုန်၏၊ သံသပိတ် သို့မဟုတ် မြေသပိတ်ဖြင့်သာ အရောရောသော ဆွမ်းကို စားအပ်၏၊ သစ်ပင်ရင်းစသော ကျောင်း၌လည်းကောင်း၊ ဖြူဆံမြက်အခင်းစသည်တို့၌လည်းကောင်း အိပ်စက်အပ်၏၊ သားရေပိုင်း သို့မဟုတ် ဖျာစသည်တို့၌ ထိုင်အပ်၏၊ နွားကျင်ငယ်ပုပ်စသည်တို့ဖြင့် ဆေးဝါးကုသမှုကို ပြုအပ်၏။ ဤနည်းဖြင့် ဤနေရာ၌ ပရိက္ခာရဝေဝဏ္ဏိယကို သိအပ်သည်။ ဤသို့ မပြတ်ဆင်ခြင်သောရဟန်းအား အမျက်ဒေါသနှင့် မာန်မာနတို့သည် ကင်းပျောက်ကုန်၏။

Parapaṭibaddhā me jīvikāti mayhaṃ paresu paṭibaddhā parāyattā catupaccayajīvikāti. Evaṃ paccavekkhato hi ājīvo parisujjhati, piṇḍapāto ca apacito hoti, catūsu paccayesu apaccavekkhitaparibhogo nāma na hoti. Añño me ākappo karaṇīyoti yo gihīnaṃ uraṃ abhinīharitvā gīvaṃ paggahetvā lalitenākārena aniyatapadavītihārena gamanākappo hoti, tato aññova ākappo mayā karaṇīyo, santindriyena santamānasena yugamattadassinā visamaṭṭhāne udakasakaṭeneva mandamitapadavītihārena hutvā gantabbanti paccavekkhitabbaṃ. Evaṃ paccavekkhato hi iriyāpatho sāruppo hoti, tisso sikkhā paripūrenti. Kaccinukhoti salakkhaṇe nipātasamudāyo. Attāti cittaṃ. Sīlato na upavadatīti [Pg.314] aparisuddhaṃ te sīlanti sīlapaccayo na upavadati. Evaṃ paccavekkhato hi ajjhattaṃ hirī samuṭṭhāti, sā tīsu dvāresu saṃvaraṃ sādheti, tīsu dvāresu saṃvaro catupārisuddhisīlaṃ hoti, catupārisuddhisīle ṭhito vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ gaṇhāti. Anuvicca viññū sabrahmacārīti paṇḍitā sabrahmacārino anuvicāretvā. Evaṃ paccavekkhato hi bahiddhā ottappaṃ saṇṭhāti, taṃ tīsu dvāresu saṃvaraṃ sādhetīti anantaranayeneva veditabbaṃ.

‘ပရပ္ပဋိဗဒ္ဓါ မေ ဇီဝိကာ’ ဟူသည်မှာ ငါ၏ ပစ္စည်းလေးပါးဖြင့် အသက်မွေးခြင်းသည် သူတစ်ပါးတို့အပေါ်၌ တည်မှီလျက်ရှိသည်၊ သူတစ်ပါးနှင့် စပ်လျဉ်းနေသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ ဆင်ခြင်သော ရဟန်းအား အသက်မွေးမှု ဣန္ဒြေသည် စင်ကြယ်၏၊ ဆွမ်းကို ဆင်ခြင်သုံးဆောင်ပြီး ဖြစ်၏၊ ပစ္စည်းလေးပါးတို့၌ မဆင်ခြင်ဘဲ သုံးဆောင်ခြင်း မည်သည် မဖြစ်တော့ပေ။ ‘အညော မေ အာကပ္ပေါ ကရဏီယော’ ဟူသည် လူတို့၏ ရင်ကိုထုတ်၊ လည်ပင်းကို မြှောက်လျက် တင့်တယ်လှပလိုသော အမူအရာဖြင့် စည်းစနစ်မရှိ ဖဝါးလှမ်း၍ သွားတတ်သော အမူအရာမျိုး မဟုတ်ဘဲ၊ ထိုမှတစ်ပါးခြားနားသော အမူအရာကိုသာ ငါသည် ပြုအပ်၏၊ ငြိမ်သက်သော ဣန္ဒြေ၊ ငြိမ်သက်သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍၊ ရထားထမ်းပိုးတစ်ပြန်မျှသာ ရှုလေ့ရှိလျက်၊ မညီညွတ်သောအရပ်၌ ရေတင်လှည်းကဲ့သို့ နှေးနှေးနှင့် အတိုင်းအရှည် သိစွာ ဖဝါးလှမ်းလျက် သွားအပ်၏ဟု ဆင်ခြင်အပ်သည်။ ဤသို့ ဆင်ခြင်သောရဟန်း၏ ဣရိယာပုထ်သည် လျောက်ပတ်တင့်တယ်၏၊ သိက္ခာသုံးပါးတို့သည် ပြည့်စုံကြကုန်၏။ ‘ကစ္စိ နု ခေါ’ ဟူသည် ၎င်း၏ကိုယ်ပိုင် လက္ခဏာရှိသော နိပါတ်အစုအဝေး ဖြစ်သည်။ ‘အတ္တာ’ ဟူသည် စိတ်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘သီလတော န ဥပဝဒတိ’ ဟူသည် ‘သင့်သီလသည် မစင်ကြယ်’ ဟု သီလအကြောင်းကြောင့် မိမိစိတ်က မိမိအား မစွပ်စွဲခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ ဆင်ခြင်သော ရဟန်းအား အတွင်းသန္တာန်၌ ဟိရီ (အရှက်တရား) ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထိုဟိရီသည် ဒွါရသုံးပါး၌ စောင့်စည်းခြင်းကို ပြီးစေ၏၊ ဒွါရသုံးပါး၌ စောင့်စည်းခြင်းသည် စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလ ဖြစ်၏၊ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလ၌ တည်လျက် ဝိပဿနာကို ပွားများစေ၍ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ရယူ၏။ ‘အနုဝိစ္စ ဝညူ သဗြဟ္မစာရီ’ ဟူသည် ပညာရှိ သီတင်းသုံးဖော်တို့သည် စိစစ်ဆင်ခြင်၍ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ ဆင်ခြင်သောရဟန်းအား ပြင်ပသန္တာန်၌ ဩတ္တပ္ပ (အကြောက်တရား) တည်၏၊ ထိုဩတ္တပ္ပသည် ဒွါရသုံးပါး၌ စောင့်စည်းခြင်းကို ပြီးစေ၏ဟူသည်ကို အခြားမဲ့၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် သိအပ်သည်။

Nānābhāvo vinābhāvoti jātiyā nānābhāvo, maraṇena vinābhāvo. Evaṃ paccavekkhato hi tīsu dvāresu asaṃvutākāro nāma na hoti, maraṇassati sūpaṭṭhitā hoti. Kammassakomhītiādīsu kammaṃ mayhaṃ sakaṃ attano santakanti kammassakā. Kammena dātabbaṃ phalaṃ dāyaṃ, kammassa dāyaṃ kammadāyaṃ, taṃ ādīyāmīti kammadāyādo. Kammaṃ mayhaṃ yoni kāraṇanti kammayoni. Kammaṃ mayhaṃ bandhu ñātakoti kammabandhu. Kammaṃ mayhaṃ paṭisaraṇaṃ patiṭṭhāti kammapaṭisaraṇo. Tassa dāyādo bhavissāmīti tassa kammassa dāyādo tena dinnaphalaṃ paṭiggāhako bhavissāmi. Evaṃ kammassakataṃ pana paccavekkhato pāpakaraṇaṃ nāma na hoti. Kathaṃbhūtassa me rattindivā vītivattantīti kinnu kho me vattappaṭipattiṃ karontassa, udāhu akarontassa, buddhavacanaṃ sajjhāyantassa, udāhu asajjhāyantassa, yonisomanasikāre kammaṃ karontassa, udāhu akarontassāti kathaṃbhūtassa me rattindivā vītivattanti, parivattantīti attho. Evaṃ paccavekkhato hi appamādo paripūrati.

"နာနာဘာဝေါ ဝိနာဘာဝေါ" ဟူသည်မှာ ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် အထူးထူးကွဲပြားခြင်း (နာနာဘာဝ)၊ သေဆုံးခြင်းဖြင့် ကွေကွင်းခြင်း (ဝိနာဘာဝ) ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ဆင်ခြင်သောရဟန်းအား ဒွါရသုံးပါး၌ စောင့်စည်းမှုမရှိသော အမူအရာသည် မဖြစ်ပေါ်ဘဲ မရဏဿတိ (သေခြင်းကို အဖန်ဖန်အောက်မေ့ခြင်း) သတိသည် ကောင်းစွာတည်တံ့၏။ "ကမ္မဿကောမှိ" စသည်တို့၌ ကံသည် ငါ၏ကိုယ်ပိုင်ဥစ္စာ ဖြစ်သောကြောင့် "ကမ္မဿကာ" (ကံသာလျှင် မိမိဥစ္စာရှိကြကုန်၏) မည်၏။ ကံက ပေးအပ်သော အကျိုးသည် အမွေအနှစ်မည်၏။ ကံ၏ အမွေအနှစ်ကို "ကမ္မဒါယံ" (ကံလျှင် အမွေရှိသည်) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုကံ၏ အမွေကို ခံယူတတ်သောကြောင့် "ကမ္မဒါယာဒေါ" (ကံလျှင် အမွေခံရှိကြကုန်၏) မည်၏။ ကံသည် ငါ၏ ဖြစ်ကြောင်းရင်း (အကြောင်း) ဖြစ်သောကြောင့် "ကမ္မယောနိ" (ကံလျှင် အဆွေအမျိုးရှိကြကုန်၏) မည်၏။ ကံသည် ငါ၏ ဆွေမျိုးဖြစ်သောကြောင့် "ကမ္မဗန္ဓု" မည်၏။ ကံသည် ငါ၏ တည်ရာ မှီခိုရာ ဖြစ်သောကြောင့် "ကမ္မပဋိသရဏော" မည်၏။ "ထိုကံ၏ အမွေခံ ဖြစ်ပေအံ့" ဟူသည်မှာ ထိုကံ၏ အမွေခံ၊ ထိုကံက ပေးအပ်သော အကျိုးကို ခံယူသူ ဖြစ်ပါအံ့ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ ကံသာလျှင် မိမိဥစ္စာရှိသည်အဖြစ်ကို ဆင်ခြင်သောသူအား မကောင်းမှု ပြုခြင်းဟူသည် မရှိတော့ပေ။ "ကထံဘူတဿ မေ ရတ္တိန္ဒိဝါ ဝီတိဝတ္တန္တိ" ဟူသည်မှာ ငါသည် ဝဋ်အကျင့် (တရားကျင့်ခြင်း) ကို ပြုစဉ် ညဉ့်နေ့တို့သည် လွန်ကုန်သလော သို့မဟုတ် မပြုဘဲ လွန်ကုန်သလော၊ မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်ကို သရဇ္ဈာယ်စဉ် ညဉ့်နေ့တို့သည် လွန်ကုန်သလော သို့မဟုတ် မသရဇ္ဈာယ်ဘဲ လွန်ကုန်သလော၊ သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်း (ယောနိသောမနသိကာရ) ၌ အမှုကို ပြုစဉ် ညဉ့်နေ့တို့သည် လွန်ကုန်သလော သို့မဟုတ် မပြုဘဲ လွန်ကုန်သလောဟု ဤသို့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် အဘယ်သို့သော အခြေအနေရှိသော ငါ့အား ညဉ့်နေ့တို့သည် ကုန်လွန်ပြောင်းလဲသွားကြသနည်း ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏။ ဤသို့ ဆင်ခြင်သော ရဟန်းအား မမေ့မလျော့ခြင်း (အပ္ပမာဒ) သည် ပြည့်စုံ၏။

Suññāgāre abhiramāmīti vivittokāse sabbiriyāpathesu ekakova hutvā kacci nu kho abhiramāmīti attho. Evaṃ paccavekkhato kāyaviveko paripūrati. Uttarimanussadhammoti uttarimanussānaṃ ukkaṭṭhamanussabhūtānaṃ jhāyīnañceva ariyānañca jhānādidhammo, dasakusalakammapathasaṅkhātamanussadhammato vā uttaritaro visiṭṭhataro dhammo me mama santāne atthi nu kho, santi nu khoti attho. Alamariyañāṇadassanavisesoti mahaggatalokuttarapaññā pajānanaṭṭhena ñāṇaṃ, cakkhunā diṭṭhamiva dhammaṃ paccakkhakaraṇato dassanaṭṭhena dassananti ñāṇadassanaṃ, ariyaṃ visuddhaṃ uttamaṃ ñāṇadassananti [Pg.315] ariyañāṇadassanaṃ, alaṃ pariyattakaṃ kilesaviddhaṃsanasamatthaṃ ariyañāṇadassanamettha, assa vāti alamariyañāṇadassano, jhānādibhedo uttarimanussadhammo alamariyañāṇadassano ca so viseso cāti alamariyañāṇadassanaviseso. Atha vā tameva kilesaviddhaṃsanasamatthaṃ visuddhaṃ ñāṇadassanameva visesoti alamariyañāṇadassanaviseso vā. Adhigatoti paṭiladdho me atthi nu kho. Sohanti paṭiladdhaviseso so ahaṃ. Pacchime kāleti maraṇamañce nipannakāle. Puṭṭhoti sabrahmacārīhi adhigataguṇavisesaṃ pucchito. Na maṅku bhavissāmīti patitakkhandho nittejo na hessāmīti. Evaṃ paccavekkhantassa hi moghakālakiriyā nāma na hoti.

"သုညာဂါရေ အဘိရမာမိ" ဟူသည်မှာ ဆိတ်ငြိမ်ရာအရပ်၌ အလုံးစုံသော ဣရိယာပုထ်တို့တွင် တစ်ဦးတည်းသာ ဖြစ်၍ ငါသည် ကောင်းစွာ မွေ့လျော်ပါ၏လော ဟု ဆင်ခြင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ ဆင်ခြင်သောရဟန်းအား ကာယဝိဝေက (ကိုယ်ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း) သည် ပြည့်စုံ၏။ "ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မ" ဟူသည်မှာ သာလွန်ထူးကဲသော လူသားများဖြစ်ကြသည့် ဈာန်ရပုဂ္ဂိုလ်များနှင့် အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဈာန်စသော တရားကို သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ဆယ်ပါးသော ကုသလကမ္မပထတရားဟု ဆိုအပ်သော လူတို့၏တရားထက် သာလွန်ထူးကဲ မွန်မြတ်သောတရားသည် ငါ၏သန္တာန်၌ ရှိပါ၏လော ဟု မေးမြန်းဆင်ခြင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "အလမရိယဉာဏဒဿနဝိသေသ" ဟူသည်မှာ မဟဂ္ဂုတ်၊ လောကုတ္တရာပညာသည် သိတတ်သော အနက်သဘောကြောင့် "ဉာဏ်" မည်၏၊ မျက်စိဖြင့် မြင်ရသကဲ့သို့ တရားကို မျက်မှောက်ပြုတတ်သော အနက်သဘောကြောင့် "ဒဿန" မည်၏၊ ဤသို့ဖြင့် ဉာဏဒဿန မည်၏။ စင်ကြယ်မွန်မြတ်သော ထိုဉာဏဒဿနကို "အရိယဉာဏဒဿန" ဟု ဆိုအပ်၏။ ကိလေသာကို ဖျက်ဆီးခြင်းငှာ လုံလောက်စွမ်းဆောင်နိုင်သော အရိယာဉာဏ်အမြင်သည် ဤသန္တာန်၌ ရှိသင့်၏ဟူသော အနက်ဖြင့် "အလမရိယဉာဏဒဿန" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဈာန်စသည်ဖြင့် ကွဲပြားသော ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မနှင့် ကိလေသာကို ပယ်သတ်နိုင်စွမ်းရှိသော အရိယဉာဏဒဿနတည်းဟူသော ထိုထူးခြားသောတရားကို "အလမရိယဉာဏဒဿနဝိသေသ" ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ထိုကိလေသာကို ဖျက်ဆီးနိုင်စွမ်းရှိသော စင်ကြယ်သော ဉာဏဒဿနတည်းဟူသော ထူးခြားမှုကြောင့်လည်း "အလမရိယဉာဏဒဿနဝိသေသ" ဟု ဆိုအပ်၏။ "အဓိဂတ" ဟူသည်မှာ ငါသည် ရရှိအပ်ပြီလော ဟု ဆိုလိုသည်။ "သောဟံ" ဟူသည်မှာ ထိုထူးခြားသောတရားကို ရရှိပြီးသော ငါသည် ဟု အဓိပ္ပယ်ရ၏။ "ပစ္ဆိမေ ကာလေ" ဟူသည်မှာ သေရာညောင်စောင်း၌ လျောင်းစက်သောအခါ၌ ဖြစ်သည်။ "ပုဋ္ဌော" ဟူသည်မှာ သီတင်းသုံးဖော်တို့က ရရှိအပ်သော ဂုဏ်ထူးတရားကို မေးမြန်းအပ်သည်ရှိသော် ဖြစ်သည်။ "န မင်္ကု ဘဝိဿာမိ" ဟူသည်မှာ မျက်နှာပျက်ခြင်း၊ တန်ခိုးအာနုဘော် ကင်းမဲ့ခြင်း မဖြစ်စေအံ့ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ ဆင်ခြင်သော ရဟန်းအား အချည်းနှီး သေဆုံးခြင်း (မောဃကာလကိရိယ) မည်သည် မဖြစ်ပေါ်ပေ။

9-10. Sarīraṭṭhadhammasuttādivaṇṇanā

၉-၁၀. သရီရဋ္ဌဓမ္မသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

49-50. Navame ponobbhavikoti punabbhavanibbattako. Bhavasaṅkhāroti bhavasaṅkharaṇakammaṃ. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitaṃ. Dasame sīlabāhusaccavīriyasatipaññā lokiyalokuttarāmissikā kathitā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

၄၉-၅၀. ကိုးခုမြောက် (နဝမ) သုတ်၌ "ပေါနောဗ္ဘဝိကော" ဟူသည်မှာ တစ်ဖန်ဘဝသစ်ကို ဖြစ်စေတတ်သော တရားကို ဆိုလိုသည်။ "ဘဝသင်္ခါရော" ဟူသည်မှာ ဘဝကို ပြုပြင်တတ်သော ကံတည်း။ ဤသုတ်၌ ဝဋ်တရားကိုသာ (ဝါ) ဝဋ်နှင့် ဝဋ်ကင်းရာတရားကိုသာ ဟောကြားအပ်၏။ ဆယ်ခုမြောက် (ဒသမ) သုတ်၌ သီလ၊ များသော အကြားအမြင်ရှိခြင်း (ဗာဟုသစ္စ)၊ ဝီရိယ၊ သတိ၊ ပညာတို့ကို လောကီ လောကုတ္တရာ ရောနှော၍ ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ကြွင်းသော စကားရပ်သည် အလုံးစုံသော နေရာတို့၌ ထင်ရှားသော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။

Akkosavaggo pañcamo.

ငါးခုမြောက်ဖြစ်သော အက္ကောသဝဂ် ပြီး၏။

Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

ပထမပဏ္ဏာသက ပြီးဆုံးပါပြီ။

2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ

၂. ဒုတိယပဏ္ဏာသက။

(6) 1. Sacittavaggo

(၆) ၁. သစိတ္တဝဂ်။

1-4. Sacittasuttādivaṇṇanā

၁-၄. သစိတ္တသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

51-54. Dutiyassa [Pg.316] paṭhame sacittapariyāyakusaloti attano cittavārakusalo. Rajanti āgantukaupakkilesaṃ. Aṅgaṇanti tatthajātakaaṅgakāḷatilakādiṃ. Āsavānaṃ khayāyāti arahattatthāya. Tatiye paṭibhānenāti vacanasaṇṭhānena. Catutthe adhipaññādhammavipassanāyāti saṅkhārapariggāhakavipassanāya.

၅၁-၅၄. ဒုတိယဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ "သစိတ္တပရိယာယကုသလော" ဟူသည်မှာ မိမိ၏ စိတ်အလှည့်အပတ်၌ လိမ္မာသည်ကို ဆိုလိုသည်။ "ရဇံ" ဟူသည်မှာ ပြင်ပမှလာသော (အာဂန္တုက) အညစ်အကြေး (ကိလေသာမြူ) ဖြစ်သည်။ "အင်္ဂဏံ" ဟူသည်မှာ ထိုကိုယ်၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော အမည်းစက်၊ မှဲ့ခြောက် အစရှိသော အပြစ်အနာအဆာတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "အာသဝါနံ ခယာယ" ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ တတိယသုတ်၌ "ပဋိဘာနေန" ဟူသည်မှာ စကား၏ ပြေပြစ်ကျနခြင်း ဖြစ်သည်။ စတုတ္ထသုတ်၌ "အဓိပညာဓမ္မဝိပဿနာယ" ဟူသည်မှာ သင်္ခါရတရားတို့ကို သိမ်းဆည်းတတ်သော ဝိပဿနာဉာဏ်ကို ဆိုလိုသည်။

8. Mūlakasuttavaṇṇanā

၈. မူလကသုတ် အဖွင့်။

58. Aṭṭhame amatogadhāti ettha saupādisesā nibbānadhātu kathitā, nibbānapariyosānāti ettha anupādisesā. Anupādisesaṃ pattassa hi sabbe dhammā pariyosānappattā nāma honti. Sesapadāni heṭṭhā vuttatthāneva.

၅၈. အဋ္ဌမသုတ်၌ "အမတောဂဓာ" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် သဥပါဒိသေသ နိဗ္ဗာန်ဓာတ် (ကိလေသာသာချုပ်၍ ခန္ဓာကြွင်းသောနိဗ္ဗာန်) ကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ "နိဗ္ဗာနပရိယောသာနာ" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် အနုပါဒိသေသ နိဗ္ဗာန်ဓာတ် (ကိလေသာရော ခန္ဓာပါချုပ်သောနိဗ္ဗာန်) ကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား အနုပါဒိသေသ နိဗ္ဗာန်ဓာတ်သို့ ရောက်ရှိပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ခပ်သိမ်းကုန်သော တရားတို့သည် အဆုံးသို့ ရောက်ရှိကုန်သည် မည်၏။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့သည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ရှိကုန်သည်သာ ဖြစ်သည်။

9. Pabbajjāsuttavaṇṇanā

၉. ပဗ္ဗဇ္ဇာသုတ် အဖွင့်။

59. Navame tasmāti yasmā evaṃ aparicitacittassa sāmaññattho na sampajjati, tasmā. Yathāpabbajjāparicitañca no cittaṃ bhavissatīti yathā pabbajjānurūpena paricitaṃ. Ye hi keci pabbajanti nāma, sabbe te arahattaṃ patthetvā. Tasmā yaṃ cittaṃ arahattādhigamatthāya paricitaṃ vaḍḍhitaṃ, taṃ yathāpabbajjāparicitaṃ nāmāti veditabbaṃ. Evarūpaṃ pana cittaṃ bhavissatīti sikkhitabbaṃ. Lokassa samañca visamañcāti sattalokassa sucaritaduccaritāni. Lokassa bhavañca vibhavañcāti tassa vaḍḍhiñca vināsañca, tathā sampattiñca vipattiñca. Lokassa samudayañca atthaṅgamañcāti pana saṅkhāralokaṃ sandhāya vuttaṃ, khandhānaṃ nibbattiñca bhedañcāti attho.

၅၉. ကိုးခုမြောက် (နဝမ) သုတ်၌ "တသ္မာ" ဟူသည်မှာ အကြင်ကြောင့် ဤသို့ စိတ်ကို မလေ့ကျက်အပ်သောသူအား ရဟန်းပြုခြင်း၏အကျိုး (သာမညတ္ထ) သည် မပြည့်စုံနိုင်၊ ထိုကြောင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ "ယထာပဗ္ဗဇ္ဇာပရိစိတဉ္စ နော စိတ္တံ ဘဝိဿတိ" ဟူသည်မှာ ရဟန်းအဖြစ်နှင့် လျော်ညီစွာ လေ့ကျက်အပ်သော စိတ် ဖြစ်လတ္တံ့ ဟု ဆိုလို၏။ အမှတ်မရှိ ရဟန်းပြုကြသူ မှန်သမျှတို့သည် အရဟတ္တဖိုလ်ကို တောင့်တ၍သာ ရဟန်းပြုကြကုန်၏။ ထိုကြောင့် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ရရှိရန်အလို့ငှာ အကြင်စိတ်ကို လေ့ကျက်ပွားများစေအပ်၏၊ ထိုစိတ်ကို ရဟန်းအဖြစ်နှင့် လျော်ညီစွာ လေ့ကျက်အပ်သောစိတ် (ယထာပဗ္ဗဇ္ဇာပရိစိတ) ဟု သိအပ်၏။ ဤသို့သော စိတ်သည် ငါတို့အား ဖြစ်လတ္တံ့ဟု ကျင့်ကြံအပ်၏။ "လောကဿ သမဉ္စ ဝိသမဉ္စ" ဟူသည်မှာ သတ္တလောက၏ သုစရိုက်၊ ဒုစရိုက်တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "လောကဿ ဘဝဉ္စ ဝိဘဝဉ္စ" ဟူသည်မှာ ထိုသတ္တလောက၏ ကြီးပွားခြင်းနှင့် ဆုတ်ယုတ်ခြင်း (ဝါ) ပြည့်စုံခြင်းနှင့် ပျက်စီးခြင်းတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "လောကဿ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ" ဟူသောပုဒ်ကိုမူ သင်္ခါရလောကကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်၏၊ ခန္ဓာတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းနှင့် ပျက်စီးခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

10. Girimānandasuttavaṇṇanā

၁၀. ဂိရိမာနန္ဒသုတ် အဖွင့်။

60. Dasame [Pg.317] anukampaṃ upādāyāti girimānandatthere anukampaṃ paṭicca. Cakkhurogotiādayo vatthuvasena veditabbā. Nibbattitappasādānañhi rogo nāma natthi. Kaṇṇarogoti bahikaṇṇe rogo. Pināsoti bahināsikāya rogo. Nakhasāti nakhehi vilekhitaṭṭhāne rogo. Pittasamuṭṭhānāti pittasamuṭṭhitā. Te kira dvattiṃsa honti. Semhasamuṭṭhānādīsupi eseva nayo. Utupariṇāmajāti utupariṇāmena accuṇhātisītena uppajjanakarogā. Visamaparihārajāti aticiraṭṭhānanisajjādinā visamaparihārena jātā. Opakkamikāti vadhabandhanādinā upakkamena jātā. Kammavipākajāti balavakammavipākasambhūtā. Santanti rāgādisantatāya santaṃ. Atappakaṭṭhena paṇītaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

၆၀. ဆယ်ခုမြောက် (ဒသမ) သုတ်၌ "အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယ" ဟူသည်မှာ ဂိရိမာနန္ဒမထေရ်အား အစဉ်သနားခြင်းကို စွဲ၍ ဖြစ်သည်။ "စက္ခုရောဂေါ" အစရှိသော အနာတို့ကို တည်ရာဖြစ်သော ဝတ္ထုတို့၏အစွမ်းဖြင့် သိအပ်ကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား (ကံကြောင့် ဖြစ်သော) ပသာဒရုပ်တို့အား ရောဂါမည်သည် မရှိပေ။ "ကဏ္ဏရောဂေါ" ဟူသည်မှာ နား၏ ပြင်ပ၌ ဖြစ်သော ရောဂါတည်း။ "ပိနာသော" ဟူသည်မှာ နှာခေါင်း၏ ပြင်ပ၌ ဖြစ်သော ရောဂါ (နှာစေးနာ) တည်း။ "နခသာ" ဟူသည်မှာ ခြေသည်း လက်သည်းတို့ဖြင့် ခြစ်မိရာအရပ်၌ ဖြစ်သော အနာတည်း။ "ပိတ္တသမုဋ္ဌာနာ" ဟူသည်မှာ သည်းခြေကြောင့် ဖြစ်သော ရောဂါများ ဖြစ်သည်။ ထိုသည်းခြေကြောင့်ဖြစ်သော ရောဂါတို့သည် သုံးဆယ့်နှစ်ပါး ရှိကုန်သတတ်။ သလိပ်ကြောင့်ဖြစ်သော ရောဂါ အစရှိသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ "ဥတုပရိဏာမဇာ" ဟူသည်မှာ လွန်ကဲသော အပူအအေးတည်းဟူသော ဥတုဖောက်ပြန်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ရောဂါများ ဖြစ်သည်။ "ဝိသမပရိဟာရဇာ" ဟူသည်မှာ အလွန်ကြာမြင့်စွာ မတ်တတ်ရပ်ခြင်း၊ ထိုင်ခြင်း စသည်ဖြင့် မညီမညွတ်သော ဣရိယာပုထ်ကို ဆောင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ရောဂါများ ဖြစ်သည်။ "ဩပက္ကမိကာ" ဟူသည်မှာ သတ်ဖြတ်ခြင်း၊ နှောင်ဖွဲ့ခြင်း အစရှိသော သူတစ်ပါးလုံ့လ (ဥပက္ကမ) ကြောင့် ဖြစ်သော ရောဂါများ ဖြစ်သည်။ "ကမ္မဝိပါကဇာ" ဟူသည်မှာ အားကြီးသော အကုသိုလ်ကံ၏ အကျိုးကြောင့် ဖြစ်ပွားသော ရောဂါများ ဖြစ်သည်။ "သန္တံ" ဟူသည်မှာ ရာဂအစရှိသည်တို့ ငြိမ်းအေးခြင်းကြောင့် ငြိမ်သက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ပူပန်မှုကို မဖြစ်စေတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် "ပဏီတံ" (မွန်မြတ်၏) ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသော စကားရပ်သည် အလုံးစုံသော နေရာတို့၌ ပေါ်လွင်ထင်ရှားသော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။

Sacittavaggo paṭhamo.

ပထမဖြစ်သော သစိတ္တဝဂ် ပြီး၏။

(7) 2. Yamakavaggo

(၇) ၂. ယမကဝဂ်။

1. Avijjāsuttādivaṇṇanā

၁. အဝိဇ္ဇာသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

61-62. Dutiyassa paṭhame sāhāranti sapaccayaṃ. Vijjāvimuttinti phalañāṇañceva sesasampayuttadhamme ca. Bojjhaṅgāti maggabojjhaṅgā. Dutiye bhavataṇhāyāti bhavapatthanāya. Evaṃ dvīsupi suttesu vaṭṭameva kathitaṃ, vaṭṭañcettha paṭhame sutte avijjāmūlakaṃ vaṭṭaṃ kathitaṃ, dutiye taṇhāmūlakaṃ.

၆၁-၆၂. ဒုတိယဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ 'သာဟာရံ' ဟူသည်မှာ အကြောင်းရှိသော တရားကို ဆိုလိုသည်။ 'ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိံ' ဟူသည်မှာ ဖိုလ်ဉာဏ်နှင့်တကွ ကြွင်းသော သမ္ပယုတ္တတရားများကို ဆိုလိုသည်။ 'ဗောဇ္ဈင်္ဂါ' ဟူသည်မှာ မဂ်နှင့်ယှဉ်သော ဗောဇ္ဈင်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ဒုတိယသုတ်၌ 'ဘဝတဏှာယ' ဟူသည်မှာ ဘဝကို တောင့်တခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်နှစ်ပါးလုံး၌ ဝဋ်တရားကိုသာ ဟောတော်မူအပ်သည်။ ထိုတွင် ပထမသုတ်၌ အဝိဇ္ဇာလျှင် အခြေခံအကြောင်းရင်းရှိသော ဝဋ်တရားကို ဟောတော်မူ၍၊ ဒုတိယသုတ်၌ တဏှာလျှင် အခြေခံအကြောင်းရင်းရှိသော ဝဋ်တရားကို ဟောတော်မူသည်။

3-4. Niṭṭhaṅgatasuttādivaṇṇanā

၃-၄. နိဋ္ဌင်္ဂတသုတ် စသည်တို့၏ အဖွင့်။

63-64. Tatiye niṭṭhaṃ gatāti nibbematikā. Idha niṭṭhāti imasmiṃyeva loke parinibbānaṃ. Idha vihāyāti imaṃ lokaṃ vijahitvā suddhāvāsabrahmalokaṃ. Catutthe aveccappasannāti acalappasādena sampannā. Sotāpannāti ariyamaggasotaṃ āpannā.

၆၃-၆၄. တတိယသုတ်၌ 'နိဋ္ဌင်္ဂတာ' ဟူသည်မှာ ယုံမှားခြင်းမရှိသူများ ဖြစ်သည်။ 'ဣဓနိဋ္ဌာ' ဟူသည်မှာ ဤလောက၌ပင်လျှင် ငြိမ်းခြင်း (ပရိနိဗ္ဗာန်) သို့ ရောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဣဓ ဝိဟာယ' ဟူသည်မှာ ဤလူ့ပြည်ကို စွန့်ပယ်၍ သုဒ္ဓါဝါသဗြဟ္မာဘုံသို့ လားခြင်း ဖြစ်သည်။ စတုတ္ထသုတ်၌ 'အဝေစ္စပ္ပသန္နာ' ဟူသည်မှာ မတုန်မလှုပ် ကြည်ညိုခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသူများ ဖြစ်သည်။ 'သောတာပန္နာ' ဟူသည်မှာ အရိယမဂ်တည်းဟူသော အယဉ်သို့ ရောက်သူများ ဖြစ်သည်။

5-7. Paṭhamasukhasuttādivaṇṇanā

၅-၇. ပထမသုခသုတ် စသည်တို့၏ အဖွင့်။

65-67. Pañcame [Pg.318] vaṭṭamūlakaṃ sukhadukkhaṃ pucchitaṃ, chaṭṭhe sāsanamūlakaṃ. Sattame naḷakapānanti atīte bodhisattassa ovāde ṭhatvā vānarayūthena naḷehi udakassa pītaṭṭhāne māpitattā evaṃladdhanāmo nigamo. Tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtanti yaṃ yaṃ disaṃ anuviloketi, tattha tattha tuṇhībhūtameva. Anuviloketvāti tato tato viloketvā. Piṭṭhi me āgilāyatīti kasmā āgilāyati? Bhagavato hi cha vassāni mahāpadhānaṃ padahantassa mahantaṃ kāyadukkhaṃ ahosi, athassa aparabhāge mahallakakāle piṭṭhivāto uppajji. Upādinnakasarīrassa ṭhānanisajjādīhi appamattakena ābādhena na sakkā kenaci bhavituṃ. Taṃ gahetvāpi therassa okāsakaraṇatthaṃ evamāha. Saṅghāṭiṃ paññāpetvā ekamante patirūpaṭṭhāne paññattassa kappiyamañcassa upari attharitvā.

၆၅-၆၇. ပဉ္စမသုတ်၌ ဝဋ်လျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော ချမ်းသာဆင်းရဲကို မေးမြန်းတော်မူပြီး၊ ဆဋ္ဌသုတ်၌ သာသနာလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော ချမ်းသာဆင်းရဲကို မေးမြန်းတော်မူသည်။ သတ္တမသုတ်၌ 'နဠကပါန' ဟူသည်ကား အတိတ်ဘဝက ဘုရားလောင်းမျောက်မင်း၏ အဆုံးအမ၌ တည်လျက် မျောက်အုပ်စုတို့သည် ကျူပင်တို့ဖြင့် ရေကို သောက်ခဲ့သော နေရာအရပ်၌ တည်ထားအပ်သောကြောင့် ဤသို့သော အမည်ရသည့် နိဂုံး ဖြစ်သည်။ 'တုဏှီဘူတံ တုဏှီဘူတံ' ဟူသည်မှာ ကြည့်ရှုတော်မူသမျှသော အရပ်မျက်နှာတိုင်း၌ ဆိတ်ဆိတ်သာ ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အနုဝိလောကေတွာ' ဟူသည်မှာ ထိုထိုအရပ်မျက်နှာတို့ကို လှည့်လည်ကြည့်ရှုတော်မူပြီးနောက် ဖြစ်သည်။ 'ပိဋ္ဌိ မေ အာဂိလာယတိ' ဟူသော ပါဌ်၌ အဘယ်ကြောင့် နာကျင်တော်မူသနည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည် ခြောက်နှစ်ပတ်လုံး မဟာပဓာနဝီရိယကို အားထုတ်တော်မူစဉ်က ကြီးစွာသော ကိုယ်ဆင်းရဲခြင်း ဖြစ်ခဲ့ဖူးသည်။ နောက်ပိုင်း သက်တော်ကြီးရင့်သောအခါ ကျောကုန်း၌ လေအနာ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ဥပါဒိန္နကရုပ်ကိုယ်ဖြစ်သောကြောင့် မတ်တပ်ရပ်ခြင်း၊ ထိုင်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အနည်းငယ်မျှသော အနာရောဂါမျိုးမှ မည်သူမျှ မကင်းလွတ်နိုင်ပေ။ ထိုအနာရောဂါကို အကြောင်းပြု၍လည်း အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်အား တရားဟောရန် အခွင့်ပေးခြင်းငှာ ဤသို့ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သံဃာဋိံ ပညာပေတွာ' ဟူသည်မှာ သင့်တော်လျောက်ပတ်သော အရပ်တစ်ခု၌ အပ်စပ်သော ညောင်စောင်းထက်တွင် သံဃာဋိသင်္ကန်းကို ခင်း၍ ဖြစ်သည်။

9-10. Kathāvatthusuttadvayavaṇṇanā

၉-၁၀. ကထာဝတ္ထုသုတ် နှစ်ပါး၏ အဖွင့်။

69-70. Navame tiracchānakathanti aniyyānikattā saggamokkhamaggānaṃ tiracchānabhūtaṃ kathaṃ. Tattha rājānaṃ ārabbha ‘‘mahāsammato mandhātā dhammāsoko evaṃmahānubhāvo’’tiādinā nayena pavattakathā rājakathā. Esa nayo corakathādīsu. Tesu ‘‘asuko rājā abhirūpo dassanīyo’’tiādinā gehasitakathāva tiracchānakathā hoti, ‘‘sopi nāma evaṃmahānubhāvo khayaṃ gato’’ti evaṃ pavattā pana kammaṭṭhānabhāve tiṭṭhati. Coresupi ‘‘mūladevo evaṃmahānubhāvo, meghadevo evaṃmahānubhāvo’’ti tesaṃ kammaṃ paṭicca ‘‘aho sūrā’’ti gehasitakathāva tiracchānakathā. Yuddhesupi bhāratayuddhādīsu ‘‘asukena asuko evaṃ mārito evaṃ viddho’’ti kammassādavaseneva kathā tiracchānakathā, ‘‘tepi nāma khayaṃ gatā’’ti evaṃ pavattā pana sabbattha kammaṭṭhānameva hoti. Apica annādīsu ‘‘evaṃ vaṇṇavantaṃ rasavantaṃ phassasampannaṃ khādimha bhuñjimha pivimha paribhuñjimhā’’ti kāmarasassādavasena kathetuṃ na vaṭṭati, sātthakaṃ pana katvā ‘‘pubbe evaṃ vaṇṇādisampannaṃ annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālaṃ gandhaṃ sīlavantānaṃ adamha, cetiyaṃ pūjimhā’’ti kathetuṃ vaṭṭati.

၆၉-၇၀. နဝမသုတ်၌ 'တိရစ္ဆာနကထာ' ဟူသည်မှာ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်း မဟုတ်သောကြောင့် နတ်ရွာနိဗ္ဗာန် လမ်းခရီးတို့၏ ဖီလာ ဖြစ်သော စကား ဖြစ်သည်။ ထိုစကားများအနက် မင်းကို အကြောင်းပြု၍ 'မဟာသမ္မတမင်း၊ မန္ဓာတ်မင်း၊ ဓမ္မာသောကမင်းတို့သည် ဤမျှ ကြီးမားသော တန်ခိုးအာနုဘော် ရှိကြသည်' စသည်ဖြင့် ပြောဆိုသောစကားသည် ရာဇကထာ ဖြစ်၏။ ဤနည်းသည် စောရကထာ စသည်တို့၌လည်း အလားတူပင် ဖြစ်သည်။ ထိုစကားတို့တွင် 'ထိုမင်းသည် အလွန်အဆင်းလှ၍ ရှုချင်စဖွယ် ကောင်းလှသည်' စသည်ဖြင့် ကာမဂုဏ်ကို မှီလျက်ပြောဆိုသော စကားသည်သာ တိရစ္ဆာနကထာ ဖြစ်၏။ သို့သော် 'ကြီးမားသော အာနုဘော်ရှိသော ထိုမင်းသည်ပင်လျှင် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ခဲ့ရလေပြီ' ဟု ပြောဆိုသော စကားသည်ကား ကမ္မဋ္ဌာန်းတရား၏ အဖြစ်၌ တည်၏။ ခိုးသူတို့နှင့် စပ်လျက်လည်း 'မူလဒေဝ၊ မေဃဒေဝ စသော သူခိုးတို့သည် ဤမျှ ကြီးမားသော တန်ခိုးစွမ်းအား ရှိကြသည်' ဟု ၎င်းတို့၏ လုပ်ရပ်ကို အကြောင်းပြုကာ 'ဩော် ရဲရင့်ကြပေစွ' စသည်ဖြင့် ကာမဂုဏ်ကို မှီကာပြောဆိုသော စကားသည်သာ တိရစ္ဆာနကထာ ဖြစ်၏။ စစ်ပွဲတို့၌လည်း ဘာရတစစ်ပွဲ စသည်တို့နှင့် စပ်လျက် 'ဤသူက ထိုသူကို ဤသို့ သတ်လိုက်သည်၊ ဤသို့ ပစ်လိုက်သည်' ဟု လုပ်ရပ်အပေါ် သာယာသော အစွမ်းဖြင့် ပြောဆိုသော စကားသည် တိရစ္ဆာနကထာ ဖြစ်၏။ သို့သော် 'ထိုသူတို့သည်လည်း ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ကုန်ပြီ' ဟု ပြောဆိုသော စကားသည်ကား ခပ်သိမ်းသောနေရာ၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းတရား၌ ယှဉ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် ဆွမ်း၊ ဘောဇဉ် စသည်တို့နှင့် စပ်လျက်လည်း 'ငါတို့သည် ဤကဲ့သို့ အဆင်း၊ အရသာ၊ အတွေ့နှင့် ပြည့်စုံသော အစားအစာများကို စားခဲ့၊ သောက်ခဲ့၊ သုံးဆောင်ခဲ့ကြဖူးပြီ' ဟု ကာမဂုဏ်၌ သာယာသောအားဖြင့် မပြောဆိုအပ်ပေ။ သို့သော် အကျိုးရှိအောင် ပြု၍ 'ရှေးအခါက ဤကဲ့သို့သော အဆင်းအရသာနှင့် ပြည့်စုံသော ဆွမ်း၊ ခဲဖွယ်၊ အဝတ်အထည်၊ ယာဉ်၊ ပန်း၊ နံ့သာတို့ကို သီလနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား လှူဒါန်းခဲ့ဖူးသည်၊ စေတီတော်ကို ပူဇော်ခဲ့ဖူးသည်' ဟု ပြောဆိုခြင်းငှာ အပ်စပ်ပေသည်။

Ñātikathādīsupi ‘‘amhākaṃ ñātakā sūrā samatthā’’ti vā ‘‘pubbe mayaṃ evaṃ vicitrehi yānehi vicarimhā’’ti vā assādavasena vattuṃ na vaṭṭati[Pg.319], sātthakaṃ pana katvā ‘‘tepi no ñātakā khayaṃ gatā’’ti vā ‘‘pubbe mayaṃ evarūpā upāhanā saṅghassa adamhā’’ti vā kathetabbaṃ. Gāmakathāpi suniviṭṭhadunniviṭṭhasubhikkhadubbhikkhādivasena vā ‘‘asukagāmavāsino sūrā samatthā’’ti vā evaṃ assādavaseneva na vaṭṭati, sātthakaṃ pana katvā ‘‘saddhā pasannā’’ti vā ‘‘khayavayaṃ gatā’’ti vā vattuṃ vaṭṭati. Nigamanagarajanapadakathāsupi eseva nayo.

ဆွေမျိုးတို့နှင့် စပ်သော စကားတို့၌လည်း 'ငါတို့၏ ဆွေမျိုးများသည် ရဲရင့်ကြ၏၊ စွမ်းဆောင်နိုင်ကြ၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ရှေးအခါက ငါတို့သည် ဤကဲ့သို့သော ဆန်းကြယ်သော ယာဉ်တို့ဖြင့် လှည့်လည်ခဲ့ကြဖူး၏' ဟူ၍လည်းကောင်း သာယာသောအားဖြင့် မပြောဆိုအပ်ပေ။ အကျိုးရှိအောင် ပြု၍ 'ငါတို့၏ ထိုဆွေမျိုးများသည်လည်း ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ကုန်ပြီ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ရှေးအခါက ငါတို့သည် ဤကဲ့သို့သော ခြေနင်းတို့ကို သံဃာအား လှူဒါန်းခဲ့ဖူး၏' ဟူ၍လည်းကောင်း ပြောဆိုအပ်၏။ ရွာနှင့်စပ်သော စကားတို့၌လည်း ရွာသည် ကောင်းစွာတည်သည်၊ မကောင်းသဖြင့် တည်သည်၊ စည်ပင်ဝပြောသည်၊ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးသည် စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'ဤရွာသားများသည် ရဲရင့်စွမ်းဆောင်နိုင်ကြသည်' စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း သာယာသောအားဖြင့် မပြောဆိုအပ်ပေ။ အကျိုးရှိအောင် ပြု၍ 'ထိုရွာသူရွာသားများသည် သဒ္ဓါတရားရှိကြသည်၊ ကြည်ညိုကြသည်' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ကုန်ပြီ' ဟူ၍လည်းကောင်း ပြောဆိုအပ်၏။ နိဂုံး၊ မြို့၊ ဇနပုဒ်နှင့်စပ်သော စကားတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

Itthikathāpi vaṇṇasaṇṭhānādīni paṭicca assādavasena na vaṭṭati, ‘‘saddhā pasannā khayaṃ gatā’’ti evameva vaṭṭati. Sūrakathāpi ‘‘nandimitto nāma yodho sūro ahosī’’ti assādavaseneva na vaṭṭati, ‘‘saddho ahosi khayaṃ gato’’ti evameva vaṭṭati. Surākathanti pāḷiyaṃ pana anekavidhaṃ majjakathaṃ assādavasena kathetuṃ na vaṭṭati, ādīnavavaseneva vattuṃ vaṭṭati. Visikhākathāpi ‘‘asukavisikhā suniviṭṭhā dunniviṭṭhā sūrā samatthā’’ti assādavaseneva na vaṭṭati, ‘‘saddhā pasannā khayaṃ gatā’’ti vaṭṭati. Kumbhaṭṭhānakathā nāma kūṭaṭṭhānakathā udakatitthakathā vuccati (dī. ni. aṭṭha. 1.17; ma. ni. aṭṭha. 2.223; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.1080). Kumbhadāsikathā vā. Sāpi ‘‘pāsādikā naccituṃ gāyituṃ chekā’’ti assādavasena na vaṭṭati, ‘‘saddhā pasannā’’tiādinā nayeneva vaṭṭati.

မိန်းမနှင့်စပ်သော စကားသည်လည်း အဆင်း သဏ္ဌာန် စသည်တို့ကို အကြောင်းပြု၍ သာယာသောအားဖြင့် မပြောဆိုအပ်ပေ။ 'သဒ္ဓါတရားရှိသည်၊ ကြည်ညိုသည်၊ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်လေပြီ' ဟု ဤသို့သာလျှင် ပြောဆိုအပ်၏။ သူရဲကောင်းနှင့်စပ်သော စကားသည်လည်း 'နန္ဒိမိတ္တအမည်ရှိသော စစ်သူရဲသည် ရဲရင့်လှ၏' ဟု သာယာသောအားဖြင့် မပြောဆိုအပ်ပေ။ 'သဒ္ဓါတရားရှိသည်၊ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်လေပြီ' ဟု ဤသို့သာလျှင် ပြောဆိုအပ်၏။ ပါဠိတော်လာ 'သုရာကထာ' ဟူသည်၌လည်း များစွာသော သေအရက်နှင့် စပ်သောစကားကို သာယာသောအားဖြင့် မပြောဆိုအပ်ပေ။ အပြစ်၏အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ပြောဆိုအပ်၏။ လမ်းခရီးနှင့်စပ်သော စကား၌လည်း 'ဤလမ်းဆုံလမ်းခွသည် ကောင်းစွာတည်သည်၊ မကောင်းသဖြင့် တည်သည်၊ ရဲရင့်သူ စွမ်းဆောင်နိုင်သူများ ရှိကြသည်' စသည်ဖြင့် သာယာသောအားဖြင့် မပြောဆိုအပ်ပေ။ 'သဒ္ဓါတရားရှိသည်၊ ကြည်ညိုသည်၊ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်လေပြီ' ဟုသာ ပြောဆိုအပ်၏။ 'ကုမ္ဘဋ္ဌာနကထာ' ဟူသည်မှာ အိုးလုပ်ရာအရပ် သို့မဟုတ် ရေဆိပ်ကို အကြောင်းပြု၍ ပြောသော စကား ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ကုမ္ဘဒါသီနှင့် စပ်သော စကားလည်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကားကိုလည်း 'သူမသည် ကြည်ညိုဖွယ်ရှိ၏၊ ကခြင်း သီခြင်း၌ လိမ္မာလှ၏' စသည်ဖြင့် သာယာသောအားဖြင့် မပြောဆိုအပ်ပေ။ 'သဒ္ဓါတရားရှိသည်၊ ကြည်ညိုသည်' စသောနည်းဖြင့်သာ ပြောဆိုအပ်၏။

Pubbapetakathā nāma atītañātikathā. Tattha vattamānañātikathāsadisova vinicchayo. Nānattakathā nāma purimapacchimakathāvimuttā avasesā nānāsabhāvā tiracchānakathā. Lokakkhāyikā nāma ‘‘ayaṃ loko kena nimmito? Asukena nāma nimmito. Kāko seto aṭṭhīnaṃ setattā, balākā rattā lohitassa rattattā’’tievamādikā lokāyatavitaṇḍasallāpakathā. Samuddakkhāyikā nāma kasmā samuddo sāgaroti. Sāgaradevena khatattā sāgaro, khato meti hatthamuddāya niveditattā samuddotievamādikā niratthakā samuddakkhāyanakathā. Bhavoti vuddhi, abhavoti hāni. Iti bhavo iti abhavoti yaṃ vā taṃ vā niratthakakāraṇaṃ vatvā pavattitakathā itibhavābhavakathā nāma.

'ပုဗ္ဗပေတကထာ' ဟူသည်မှာ ကွယ်လွန်လေပြီးသော ဆွေမျိုးတို့နှင့်စပ်သော စကားတည်း။ ထို၌ လက်ရှိဆွေမျိုးတို့နှင့် စပ်သော စကားအတိုင်းပင် ဆုံးဖြတ်ချက်ကို သိအပ်၏။ 'နာနာတ္တကထာ' ဟူသည်ကား ရှေးစကား၊ နောက်စကားတို့မှ ကင်းလွတ်သော ကြွင်းကျန်သော အမျိုးမျိုးသော သဘောရှိသော တိရစ္ဆာနကထာ ဖြစ်သည်။ 'လောကက္ခာယိက' ဟူသည်ကား "ဤလောကကို အဘယ်သူ ဖန်ဆင်းသနည်း၊ ဤအမည်ရှိသူက ဖန်ဆင်းသည်၊ ကျီးသည် အရိုးတို့၏ ဖြူခြင်းကြောင့် ဖြူ၏၊ ဗျိုင်းသည် သွေး၏ နီခြင်းကြောင့် နီ၏" စသည်ဖြင့် လောကာယတကျမ်း၊ ဝိတဏ္ဍကျမ်းလာ စကားတို့ကို ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သမုဒ္ဒက္ခာယိက' ဟူသည်ကား "အဘယ်ကြောင့် သမုဒ္ဒရာကို သာဂရ ဟု ခေါ်သနည်း" ဟု မေးမြန်းသောအခါ "သာဂရမင်းက တူးဖော်အပ်သောကြောင့် သာဂရ မည်၏၊ ငါတူးဖော်ခဲ့သည်ဟု လက်ဟန်ဖြင့် ပြသသောကြောင့် သမုဒ္ဒရာ မည်၏" စသည်ဖြင့် အကျိုးမရှိသော သမုဒ္ဒရာကို ကြားပြောသော စကား ဖြစ်သည်။ 'ဘဝေါ' ဟူသည် တိုးပွားခြင်း ဖြစ်၍၊ 'အဘဝေါ' ဟူသည် ဆုတ်ယုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့ "တိုးပွား၏" သို့မဟုတ် "ဆုတ်ယုတ်၏" စသည်ဖြင့် ဟုတ်ဟုတ်ငြားငြား အကျိုးမရှိသော အကြောင်းအရာကို ပြောဆို၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော စကားသည် 'ဣတိဘဝါဘဝကထာ' မည်၏။

Tejasā tejanti attano tejasā tesaṃ tejaṃ. Pariyādiyeyyāthāti khepetvā gahetvā abhibhaveyyātha. Tatridaṃ vatthu – eko piṇḍapātiko [Pg.320] mahātheraṃ pucchi – ‘‘bhante, tejasā tejaṃ pariyādiyamānā bhikkhū kiṃ karontī’’ti. Thero āha – āvuso, kiñcideva ātape ṭhapetvā yathā chāyā heṭṭhā na otarati, uddhaṃyeva gacchati tathā karonti. Dasame pāsaṃsāni ṭhānānīti pasaṃsāvahāni kāraṇāni. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

"တေဇသာ တေဇံ" ဟူသည်မှာ မိမိ၏တန်ခိုးဖြင့် ထိုတန်ခိုးအာနုဘော်ကြီးသော လ၊ နေတို့၏ တန်ခိုးကို ဆိုလိုသည်။ "ပရိယာဒိယေယျာထ" ဟူသည်မှာ (တန်ခိုးကို) ကုန်စေ၍ လွှမ်းမိုးနိုင်ရာ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့ မိမိတန်ခိုးဖြင့် လ၊ နေတို့၏ တန်ခိုးကို ကုန်စေနိုင်ခြင်းနှင့် ပတ်သက်၍ ဤဝတ္ထုသာဓက ရှိသည်။ ပိဏ္ဍပါတ်ဓုတင်ဆောင် ရဟန်းတစ်ပါးသည် မဟာထေရ်အား "အရှင်ဘုရား၊ မိမိတန်ခိုးဖြင့် လ၊ နေတို့၏ တန်ခိုးကို ကုန်စေနိုင်သော ရဟန်းတို့သည် အဘယ်သို့ ပြုလုပ်ကြပါသနည်း" ဟု မေးလျှောက်၏။ မထေရ်က "ငါ့ရှင်၊ နေပူရှိရာအရပ်၌ တစ်စုံတစ်ခုသော ဝတ္ထုကိုထား၍ အရိပ်သည် အောက်သို့မသက်ဘဲ အထက်သို့သာ တက်သွားအောင် ပြုလုပ်သကဲ့သို့ ပြုလုပ်ကြကုန်၏" ဟု မိန့်ကြားတော်မူ၏။ ဒသမသုတ်၌ "ပါသံသာနိ ဌာနာနိ" ဟူသည်မှာ ချီးမွမ်းခြင်းကို ဆောင်တတ်သော အကြောင်းတရားများ ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော စကားရပ်အားလုံးသည် ထင်ရှားလွယ်ကူသော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။

Yamakavaggo dutiyo.

နှစ်ခုမြောက်ဖြစ်သော ယမကဝဂ် ပြီး၏။

(8) 3. Ākaṅkhavaggo

(၈) ၃. အာကင်္ခဝဂ်

1. Ākaṅkhasuttavaṇṇanā

၁. အာကင်္ခသုတ်အဖွင့်

71. Tatiyassa paṭhame sampannasīlāti paripuṇṇasīlā, sīlasamaṅgino vā hutvāti attho. Tattha dvīhi kāraṇehi sampannasīlatā hoti sīlavipattiyā ca ādīnavadassanena, sīlasampattiyā ca ānisaṃsadassanena. Tadubhayampi visuddhimagge (visuddhi. 1.9, 21) vitthāritaṃ. Tattha ‘‘sampannasīlā’’ti ettāvatā kira bhagavā catupārisuddhisīlaṃ uddisitvā ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvutā’’ti iminā tattha jeṭṭhakasīlaṃ vitthāretvā dassesīti dīpavihāravāsī sumanatthero āha. Antevāsiko panassa tepiṭakacūḷanāgatthero āha – ubhayatthapi pātimokkhasaṃvarova bhagavatā vutto. Pātimokkhasaṃvaroyeva hi sīlaṃ, itarāni pana tīṇi sīlanti vuttaṭṭhānaṃ atthīti ananujānanto vatvā āha – indriyasaṃvaro nāma chadvārārakkhāmattakameva, ājīvapārisuddhi dhammena samena paccayuppattimattakaṃ, paccayasannissitaṃ paṭiladdhapaccaye idamatthanti paccavekkhitvā paribhuñjanamattakaṃ. Nippariyāyena pātimokkhasaṃvarova sīlaṃ. Yassa so bhinno, ayaṃ sīsacchinno viya puriso hatthapāde sesāni rakkhissatīti na vattabbo. Yassa pana so arogo, ayaṃ acchinnasīso viya puriso jīvitaṃ sesāni puna pākatikāni kātuṃ sakkoti. Tasmā ‘‘sampannasīlā’’ti iminā pātimokkhasaṃvaraṃ uddisitvā ‘‘sampannapātimokkhā’’ti tasseva vevacanaṃ vatvā taṃ vitthāretvā dassento pātimokkhasaṃvarasaṃvutātiādimāha. Tattha pātimokkhasaṃvarasaṃvuttātiādīni vuttatthāneva. Ākaṅkheyya ceti [Pg.321] idaṃ kasmā āraddhanti? Sīlānisaṃsadassanatthaṃ. Sacepi acirapabbajitānaṃ vā duppaññānaṃ vā evamassa ‘‘bhagavā ‘sīlaṃ pūretha sīlaṃ pūrethā’ti vadati, ko nu kho sīlapūraṇe ānisaṃso, ko viseso, kā vaḍḍhī’’ti tesaṃ dasa ānisaṃse dassetuṃ evamāha – ‘‘appeva nāma etaṃ sabrahmacārīnaṃ piyamanāpatādiāsavakkhayapariyosānaṃ ānisaṃsaṃ sutvāpi sīlaṃ paripūreyyu’’nti.

၇၁. တတိယဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ "သမ္ပန္နသီလာ" ဟူသည်မှာ သီလပြည့်စုံသောသူ သို့မဟုတ် သီလနှင့် ပြည့်စုံသူများဖြစ်၍ ဟု အနက်ရသည်။ ထိုသီလပြည့်စုံခြင်းသည် အကြောင်းနှစ်ပါးကြောင့် ဖြစ်၏။ ၎င်းတို့မှာ သီလပျက်စီးခြင်း၌ အပြစ်ကို မြင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သီလပြည့်စုံခြင်း၌ အကျိုးကျေးဇူးကို မြင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ထိုနှစ်ပါးစလုံးကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း၌ ငါသည် အကျယ်ချဲ့ပြခဲ့ပြီးပြီ။ ထိုပါဌ်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် "သမ္ပန္နသီလာ" ဟူသော ဤမျှသောပုဒ်ဖြင့် စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလကို အကျဉ်းညွှန်ပြတော်မူပြီး၊ "ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတာ" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ထိုစတုပါရိသုဒ္ဓိသီလ၌ အကြီးအမှူးဖြစ်သော သီလကို အကျယ်ချဲ့၍ ပြတော်မူ၏ဟု ဒီပဝိဟာရကျောင်းနေ သုမနမထေရ်က မိန့်ဆို၏။ ၎င်း၏တပည့်ဖြစ်သော ပိဋကတ်သုံးပုံဆောင် စူဠနာဂမထေရ်ကမူ "နှစ်ပါးစလုံး၌လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် ပါတိမောက္ခသံဝရသီလကိုသာ ဟောကြားတော်မူခြင်းဖြစ်သည်" ဟု မိန့်ဆို၏။ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလသည်သာ သီလစစ်ဖြစ်၍ ကျန်သုံးပါးကို သီလဟု သီးသန့်ဟောသော နေရာရှိပါသလောဟု သုမနမထေရ်၏ စကားကို ခွင့်မပြုလိုသဖြင့် ပြောဆိုကာ မိန့်တော်မူသည်မှာ - ဣန္ဒြိယသံဝရမည်သည် ဒွါရခြောက်ပါးကို စောင့်ရှောက်ရုံမျှသာ ဖြစ်သည်။ အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိမည်သည် တရားသဖြင့် ညီညွတ်စွာ ပစ္စည်းကို ဖြစ်စေရုံမျှသာ ဖြစ်သည်။ ပစ္စယသန္နိဿိတမည်သည် ရရှိသော ပစ္စည်းတို့ကို ဤသို့သော အကျိုးရှိ၏ဟု ဆင်ခြင်၍ သုံးစွဲရုံမျှသာ ဖြစ်သည်။ မုချအားဖြင့်မူ ပါတိမောက္ခသံဝရသည်သာ သီလမည်၏။ အကြင်သူအား ထိုပါတိမောက္ခသံဝရသီလ ပျက်စီးခဲ့သော် ဦးခေါင်းပြတ်နေသော ယောကျ်ားသည် လက်ခြေတို့ကို မစောင့်ရှောက်နိုင်သကဲ့သို့၊ ကျန်သော ဣန္ဒြိယသံဝရစသည်တို့ကို စောင့်ရှောက်နိုင်လိမ့်မည်ဟု မဆိုအပ်ပေ။ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလ မပျက်မစီး အနာကင်းသောသူသည် ဦးခေါင်းမပြတ်သော ယောကျ်ားသည် မိမိအသက်ကို ပြကတေ့အတိုင်း ပြန်လည်ဖြစ်စေနိုင်သကဲ့သို့ ကျန်သော သီလများကိုလည်း ပြန်လည်ကောင်းမွန်အောင် ပြုလုပ်နိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် "သမ္ပန္နသီလာ" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ပါတိမောက္ခသံဝရကို ညွှန်ပြ၍ "သမ္ပန္နပါတိမောက္ခော" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ထိုပါတိမောက္ခသံဝရသီလ၏ ဝေဝုစ်ကို ဆိုကာ ၎င်းကို ချဲ့၍ ပြလိုသဖြင့် "ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတာ" အစရှိသည်တို့ကို ဟောကြားတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုပါဌ်၌ "ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတာ" အစရှိသော စကားလုံးတို့သည် ဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်ရှိကုန်သည်သာ ဖြစ်သည်။ "အာကင်္ခေယျ စ" ဟူသော ဤစကားကို အဘယ်ကြောင့် အစပြု၍ ဟောကြားတော်မူသနည်းဟူမူ - သီလ၏ အကျိုးဆက် (အာနိသင်) ကို ပြလိုသောကြောင့် အစပြုခြင်းဖြစ်သည်။ အကယ်၍ သာသနာသို့ ဝင်ရောက်စ ရဟန်းသစ်များ သို့မဟုတ် ပညာနည်းသော ရဟန်းတို့အား "မြတ်စွာဘုရားသည် 'သီလကို ဖြည့်ကြလော့၊ သီလကို ဖြည့်ကြလော့' ဟု အစဉ်မပြတ် မိန့်တော်မူ၏။ သီလကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်း၌ အဘယ်အကျိုးထူး၊ အဘယ်ကြီးပွားခြင်း ရှိပါသနည်း" ဟု အကြံဖြစ်ခဲ့သော် ထိုသူတို့အား အကျိုးတရားများကို ပြသရန်အတွက် "အာကင်္ခေယျ စ" အစရှိသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ သီတင်းသုံးဖော်တို့၏ ချစ်ခင်မြတ်နိုးမှုကို ရရှိခြင်းမှစ၍ အာသဝေါတရား ကုန်ခမ်းခြင်းတိုင်အောင် ဤအကျိုးကျေးဇူးကို ကြားသိရလျှင်လည်း သီလကို ဖြည့်ကျင့်ကြလိမ့်မည်ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ထိုသို့ ဟောကြားတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။

Tattha ākaṅkheyya ceti yadi iccheyya. Piyo cassanti piyacakkhūhi sampassitabbo, sinehuppattiyā padaṭṭhānabhūto bhaveyyaṃ. Manāpoti tesaṃ manavaḍḍhanako, tesaṃ vā manena pattabbo, mettacittena pharitabboti attho. Garūti tesaṃ garuṭṭhāniyo pāsāṇacchattasadiso. Bhāvanīyoti ‘‘addhāyamāyasmā jānaṃ jānāti passaṃ passatī’’ti evaṃ sambhāvanīyo. Sīlesvevassa paripūrakārīti catupārisuddhisīlesuyeva paripūrakārī assa, anūnena ākārena samannāgato bhaveyyāti vuttaṃ hoti. Ajjhattaṃ cetosamathamanuyuttoti attano cittasamathe yutto. Anirākatajjhānoti bahi anīhaṭajjhāno, avināsitajjhāno vā. Vipassanāyāti sattavidhāya anupassanāya. Brūhetā suññāgārānanti vaḍḍhetā suññāgārānaṃ. Ettha ca samathavipassanāvasena kammaṭṭhānaṃ gahetvā rattindivaṃ suññāgāraṃ pavisitvā nisīdamāno bhikkhu ‘‘brūhetā suññāgārāna’’nti veditabbo. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana icchantena majjhimanikāyaṭṭhakathāya (ma. ni. aṭṭha. 1.64 ādayo) ākaṅkheyyasuttavaṇṇanāya oloketabbo.

ထိုပုဒ်တို့၌ "အာကင်္ခေယျ စ" ဟူသည်မှာ အကယ်၍ အလိုရှိခဲ့အံ့ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ပိယော စဿံ" ဟူသည်မှာ ချစ်မြတ်နိုးသော မျက်စိတို့ဖြင့် ကြည့်ရှုအပ်သောသူ၊ ချစ်ခြင်းဖြစ်ခြင်း၏ နီးစွာသောအကြောင်းရင်းဖြစ်သောသူ ဖြစ်လို၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ "မနာပေါ" ဟူသည်မှာ ထိုသီတင်းသုံးဖော်တို့၏ စိတ်ကို တိုးပွားစေတတ်သောသူ၊ သို့မဟုတ် ထိုသီတင်းသုံးဖော်တို့၏ စိတ်ဖြင့် ရောက်အပ်သောသူ၊ မေတ္တာစိတ်ဖြင့် ပျံ့နှံ့အပ်သောသူ ဟု အနက်ရသည်။ "ဂရု" ဟူသည်မှာ သီတင်းသုံးဖော်တို့၏ အလေးဂရုပြုအပ်သော ကျောက်ထီးကဲ့သို့သောသူ ဖြစ်သည်။ "ဘာဝနီယော" ဟူသည်မှာ "ဧကန်စင်စစ် ဤအရှင်သည် သိထိုက်သောတရားကို သိ၏၊ မြင်ထိုက်သောတရားကို မြင်၏" ဟု ဤသို့ ချီးမွမ်းထိုက်သောသူ ဖြစ်သည်။ "သီလေသွေဝဿ ပရိပူရကာရီ" ဟူသည်မှာ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလတို့၌သာလျှင် အပြည့်အစုံ ဖြည့်ကျင့်သူ ဖြစ်ရာ၏၊ မယုတ်မလျော့သော အခြင်းအရာဖြင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်ရာ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "အဇ္ဈတ္တံ စေတောသမထမနုယုတ္တော" ဟူသည်မှာ မိမိစိတ်၏ ငြိမ်းချမ်းမှု (သမထ) ၌ အစဉ်တစိုက် ယှဉ်စပ်သောသူ ဖြစ်သည်။ "အနိရာကတဈာနော" ဟူသည်မှာ ပြင်ပသို့ မထုတ်အပ်သော ဈာန်ရှိသောသူ၊ သို့မဟုတ် မဖျက်ဆီးအပ်သော ဈာန်ရှိသောသူ ဖြစ်သည်။ "ဝိပဿနာယ" ဟူသည်မှာ ခုနစ်ပါးအပြားရှိသော အနုပဿနာဖြင့် ဖြစ်သည်။ "ဗြူဟေတာ သုညာဂါရာနံ" ဟူသည်မှာ ဆိတ်ငြိမ်သောနေရာကျောင်းတို့ကို တိုးပွားစေတတ်သူ ဖြစ်သည်။ ဤ၌ သမထ၊ ဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့် ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို ယူ၍ နေ့ညဉ့်ပတ်လုံး ဆိတ်ငြိမ်သောကျောင်းသို့ ဝင်ရောက်သီတင်းသုံးနေသော ရဟန်းကို "ဆိတ်ငြိမ်သောကျောင်းတို့ကို တိုးပွားစေတတ်သောသူ" ဟု သိအပ်သည်။ ဤသည်ကား ဤအဋ္ဌကထာ၌ ဖော်ပြသော အကျဉ်းချုပ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ အကျယ်ကို သိလိုသူသည် မဇ္ဈိမနိကာယ်အဋ္ဌကထာ၊ အာကင်္ခေယျသုတ်အဖွင့်၌ ကြည့်ရှုသင့်သည်။

Lābhīti ettha na bhagavā lābhanimittaṃ sīlādiparipūraṇaṃ katheti. Bhagavā hi ‘‘ghāsesanaṃ chinnakatho, na vācaṃ payutaṃ bhaṇe’’ti (su. ni. 716) evaṃ sāvake ovadati. So kathaṃ lābhanimittaṃ sīlādiparipūraṇaṃ katheyya. Puggalajjhāsayavasena panetaṃ vuttaṃ. Yesañhi evaṃ ajjhāsayo bhaveyya ‘‘sace mayaṃ catūhi paccayehi na kilameyyāma, sīlāni paripūretuṃ sakkuṇeyyāmā’’ti, tesaṃ ajjhāsayavasenevamāha. Apica sarasānisaṃso esa sīlassa yadidaṃ cattāro paccayā nāma. Tathā hi paṇḍitamanussā koṭṭhādīsu ṭhapitaṃ nīharitvā attanāpi aparibhuñjitvā sīlavantānaṃ dentīti sīlassa sarasānisaṃsadassanatthampetaṃ vuttaṃ.

"လာဘီ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် လာဘ်လာဘကို အကြောင်းပြု၍ သီလသည်တို့ကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်းကို ဟောကြားတော်မူသည်မဟုတ်။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်စွာဘုရားသည် "ပြတ်သောစကားရှိသူကဲ့သို့ ဖြစ်၍ အစာကို ရှာဖွေရာ၌ လာဘ်ရကြောင်းစကားကို မပြောဆိုရာ" ဟု တပည့်သာဝကတို့အား ဆုံးမတော်မူ၏။ ထိုသို့ ဆုံးမတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် လာဘ်လာဘကို အကြောင်းပြု၍ သီလစသည်တို့ကို ဖြည့်ကျင့်ရန် အဘယ်သို့ ဟောကြားတော်မူပါမည်နည်း။ ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အလိုဆန္ဒအစွမ်းအားဖြင့်သာ ဤသို့ ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ "အကယ်၍ ငါတို့သည် ပစ္စည်းလေးပါးကြောင့် မပင်ပန်းခဲ့လျှင် သီလကို ဖြည့်ကျင့်နိုင်ကုန်ရာ၏" ဟု အလိုဆန္ဒရှိသော ရဟန်းတို့၏ အလိုဆန္ဒအစွမ်းဖြင့် ဤသို့ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းကား၊ ပစ္စည်းလေးပါးဟူသည် သီလ၏ ကိုယ်ပိုင်အကျိုးအာနိသင် ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပညာရှိလူတို့သည် ကျီအစရှိသည်တို့၌ သိုလှောင်ထားသော စပါးစသည်တို့ကို ထုတ်ယူ၍ မိမိတို့ကိုယ်တိုင်ပင် မသုံးဆောင်ဘဲ သီလရှိသူတို့အား ပေးလှူကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် သီလ၏ ကိုယ်ပိုင်အကျိုးအာနိသင်ကို ပြသရန်အတွက် ဤစကားကို ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။

Tatiyavāre [Pg.322] yesāhanti yesaṃ ahaṃ. Tesaṃ te kārāti tesaṃ devānaṃ vā manussānaṃ vā te mayi katā paccayadānakārā. Mahapphalā hontu mahānisaṃsāti lokiyasukhena phalabhūtena mahapphalā, lokuttarena mahānisaṃsā. Ubhayaṃ vā etaṃ ekatthameva. Sīlādiguṇayuttassa hi kaṭacchubhikkhāpi pañcaratanamattāya bhūmiyā paṇṇasālāpi katvā dinnā anekāni kappasahassāni duggativinipātato rakkhati, pariyosāne ca amatāya dhātuyā parinibbānassa paccayo hoti. ‘‘Khīrodanaṃ ahamadāsi’’ntiādīni (vi. va. 413) cettha vatthūni. Sakalameva vā petavatthu vimānavatthu ca sādhakaṃ.

တတိယဝါရ၌ "ယေသာဟံ" ဟူသည်ကို "ယေသံ အဟံ" ဟု ပုဒ်ဖြတ်ရမည်။ "တေသံ တေကာရာ" ဟူသည်မှာ ထိုနတ် သို့မဟုတ် လူတို့သည် ငါ၌ ပြုအပ်ကုန်သော ပစ္စည်းလေးပါး လှူဒါန်းမှု ကောင်းမှုကံတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "မဟပ္ဖလာ မဟာနိသံသာ" ဟူသည်မှာ အကျိုးတရားဖြစ်သော လောကီချမ်းသာအားဖြင့် များစွာသောအကျိုးရှိကုန်၏၊ လောကုတ္တရာချမ်းသာအားဖြင့် မြတ်သောအကျိုးရှိကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် ထိုနှစ်ပါးစလုံးသည် တူညီသောအနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား သီလစသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဟင်းခတ်ယောက်မတစ်စွန်းစာ ဆွမ်းတစ်နပ်ကိုလည်းကောင်း၊ ငါးတောင်ခန့်ရှိသော မြေကွက်၌ သစ်ရွက်မိုးကျောင်းငယ် ဆောက်လုပ်၍လည်းကောင်း လူဒါန်းအပ်သော ကောင်းမှုသည် ကမ္ဘာပေါင်းများစွာပတ်လုံး ဒုဂ္ဂတိဘဝသို့ ကျရောက်ခြင်းမှ စောင့်ရှောက်နိုင်ပြီး အဆုံး၌ အမြိုက်နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ဖြင့် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခြင်း၏ အထောက်အပံ့ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဤ၌ "ဃီရောဒနံ အဟမဒါသိံ" စသော ဝတ္ထုဇာတ်လမ်းတို့သည် သက်သေများ ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ပေတဝတ္ထုနှင့် ဝိမာနဝတ္ထုတစ်ခုလုံးသည်လည်း သက်သေထူရန် ခိုင်လုံသော သာဓကများ ဖြစ်သည်။

Catutthavāre petāti peccabhavaṃ gatā. Ñātīti sassusasurapakkhikā. Sālohitāti ekalohitabaddhā pitipitāmahādayo. Kālaṅkatāti matā. Tesaṃ tanti tesaṃ taṃ mayi pasannacittaṃ, taṃ vā pasannena cittena anussaraṇaṃ. Yassa hi bhikkhuno kālakato pitā vā mātā vā ‘‘amhākaṃ ñātakatthero sīlavā kalyāṇadhammo’’ti pasannacitto hutvā taṃ bhikkhuṃ anussarati, tassa so cittappasādopi taṃ anussaraṇamattampi mahapphalaṃ mahānisaṃsameva hoti.

စတုတ္ထအကြိမ် (စတုတ္ထဝါရ) ၌ "ပေတာ" ဟူသည် တမလွန်ဘဝဖြစ်သော ပြိတ္တာဘုံသို့ ရောက်သွားကြသူများကို ဆိုလိုသည်။ "ဉာတိ" ဟူသည် ယောက္ခမမိန်းမ၊ ယောက္ခမယောက်ျားတို့၏ အစုအဝေးဖြစ်သော ဆွေမျိုးများကို ဆိုလိုသည်။ "သာလောဟိတာ" ဟူသည် သွေးချင်းစပ်လျက်ရှိကြကုန်သော ဖခင်၊ ဘိုးဘွား စသည်တို့ဖြစ်သည်။ "ကာလင်္ကတာ" ဟူသည် ကွယ်လွန်သေဆုံးသွားကြသူများကို ဆိုလိုသည်။ "တေသံ တံ" ဟူသည် ငါ၌ ကြည်ညိုသောစိတ်ရှိကြကုန်သော ထိုမိသားစုဆွေမျိုးတို့၏ ကြည်ညိုသောစိတ်ဖြင့် အဖန်တလဲလဲ အောက်မေ့ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ အကြင်ရဟန်း၏ ကွယ်လွန်ပြီးသော ဖခင် သို့မဟုတ် မိခင်သည် "ငါတို့၏ ဆွေမျိုးဖြစ်သော မထေရ်သည် သီလရှိ၏၊ ကောင်းသောတရားရှိ၏" ဟု ကြည်ညိုသောစိတ်ဖြင့် ထိုရဟန်းကို အဖန်တလဲလဲ အောက်မေ့ပါမူ ထိုဆွေမျိုး၏ စိတ်ကြည်ညိုမှုသည်လည်းကောင်း၊ ထိုသို့ အဖန်တလဲလဲ အောက်မေ့ရုံမျှသည်လည်းကောင်း ကြီးမားသော အကျိုးကျေးဇူးနှင့် အာနိသင်ရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။

Aratiratisahoti nekkhammapaṭipattiyā aratiyā kāmaguṇesu ratiyā ca saho abhibhavitā ajjhottharitā. Bhayabheravasahoti ettha bhayaṃ cittutrāsopi ārammaṇampi, bheravaṃ ārammaṇameva.

"အရတိရတိသဟော" ဟူသည်မှာ နေက္ခမ္မအကျင့် (တောထွက်ခြင်း သို့မဟုတ် သံသရာမှ လွတ်မြောက်ကြောင်းအကျင့်) ၌ မမွေ့လျော်ခြင်းနှင့် ကာမဂုဏ်တို့၌ မွေ့လျော်ခြင်းတို့ကို သည်းခံနိုင်သူ၊ နှိပ်စက်နိုင်သူ၊ လွှမ်းမိုးနိုင်သူကို ဆိုလိုသည်။ "ဘယဘေရဝသဟော" ဟူသော ပုဒ်၌ "ဘယ" (ဘေး) ဟူသည် စိတ်၏ တုန်လှုပ်ထိတ်လန့်ခြင်း သို့မဟုတ် ကြောက်ဖွယ်ရာ အာရုံကို ဆိုလိုပြီး၊ "ဘေရဝ" (ကြောက်မက်ဖွယ်) ဟူသည်မှာမူ ကြောက်ဖွယ်ရာ အာရုံသက်သက်ကိုသာ ဆိုလိုသည်။

2. Kaṇṭakasuttavaṇṇanā

၂. ကဏ္ဋကသုတ် အဖွင့်။

72. Dutiye abhiññātehīti gaganamajjhe puṇṇacando viya sūriyo viya ñātehi pākaṭehi. Parapurāyāti paraṃ vuccati pacchimabhāgo, purāti purimabhāgo, purato dhāvantena pacchato anubandhantena ca mahāparivārenāti attho. Kaṇṭakoti vijjhanaṭṭhena kaṇṭako. Visūkadassananti visūkabhūtaṃ dassanaṃ. Mātugāmūpacāroti mātugāmassa samīpacāritā.

၇၂. ဒုတိယသုတ်၌ "အဘိညာတေဟိ" ဟူသည်မှာ ကောင်းကင်အလယ်၌ လပြည့်ဝန်း သို့မဟုတ် နေမင်းကဲ့သို့ အများသိကြသော၊ ထင်ရှားကျော်စောသော သူတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ပရပုရာယာ" ဟူသော ပုဒ်၌ "ပရ" ကို နောက်ပိုင်းဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ပုရ" ကို ရှေ့ပိုင်းဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ ရှေ့မှပြေးသွားသော အခြံအရံ၊ နောက်မှ လိုက်ပါသောအခြံအရံဖြင့် ကြီးမားသော အခြံအရံရှိသည်ဟု အနက်ရသည်။ "ကဏ္ဋကော" (ဆူး) ဟူသည် စူးဝင်တတ်သောအနက်ကြောင့် ဆူး (ကဏ္ဋက) ဟူ၍ ခေါ်သည်။ "ဝိသူကဒဿနံ" ဟူသည် သာသနာတော်၏ ဆူးငြောင့်ကဲ့သို့ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ပွဲလမ်းသဘင် စသည်ကို ကြည့်ရှုခြင်း ဖြစ်သည်။ "မာတုဂါမူပစာရော" ဟူသည် အမျိုးသမီးတို့၏ အနီးအနား၌ ကျင်လည်ကျက်စားခြင်း ဖြစ်သည်။

3-4. Iṭṭhadhammasuttādivaṇṇanā

၃-၄. ဣဋ္ဌဓမ္မသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

73-74. Tatiye [Pg.323] vaṇṇoti sarīravaṇṇo. Dhammāti nava lokuttaradhammā. Catutthe ariyāyāti apothujjanikāya, sīlādīhi missakattā evaṃ vuttaṃ. Sārādāyī ca hoti varadāyīti sārassa ca varassa ca ādāyako hoti. Yo kāyassa sāro, yañcassa varaṃ, taṃ gaṇhātīti attho.

၇၃-၇၄. တေတိယသုတ်၌ "ဝဏ္ဏော" ဟူသည် ခန္ဓာကိုယ်၏ အဆင်းအရောင် ဖြစ်သည်။ "ဓမ္မာ" ဟူသည် ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားတို့ ဖြစ်သည်။ စတုတ္ထသုတ်၌ "အရိယာယ" ဟူသည် ပုထုဇဉ်တို့နှင့် မသက်ဆိုင်သော၊ သီလစသည်တို့နှင့် ရောနှောစပ်ယှဉ်နေခြင်းကြောင့် ဤသို့ အရိယာ (မြတ်သောဥစ္စာ) ဟု ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "သာရာဒါယီ စ ဟောတိ ဝရဒါယီ" ဟူသည် အနှစ်သာရကိုလည်းကောင်း၊ မြတ်သောဂုဏ်ကျေးဇူးကိုလည်းကောင်း ယူတတ်သူ ဖြစ်သည်။ မိမိသန္တာန်၌ ရှိသော အနှစ်သာရနှင့် မြတ်သောဂုဏ်ကို ရယူ ဆုပ်ကိုင်သည်ဟု အနက်ရသည်။

5. Migasālāsuttavaṇṇanā

၅. မိဂသာလာသုတ် အဖွင့်။

75. Pañcamassa ādimhi tāva yaṃ vattabbaṃ, taṃ chakkanipāte vuttameva. Dussīlo hotītiādīsu pana dussīloti nissīlo. Cetovimuttinti phalasamādhiṃ. Paññāvimuttinti phalañāṇaṃ. Nappajānātīti uggahaparipucchāvasena na jānāti. Dussīlyaṃ aparisesaṃ nirujjhatīti ettha pañca dussīlyāni tāva sotāpattimaggena pahīyanti, dasa arahattamaggena. Phalakkhaṇe tāni pahīnāni nāma honti. Phalakkhaṇaṃ sandhāya idha ‘‘nirujjhatī’’ti vuttaṃ. Puthujjanassa sīlaṃ pañcahi kāraṇehi bhijjati pārājikāpajjanena sikkhāpaccakkhānena titthiyapakkhandanena arahattena maraṇenāti. Tattha purimā tayo bhāvanāparihānāya saṃvattanti, catuttho vaḍḍhiyā, pañcamo neva hānāya na vaḍḍhiyā. Kathaṃ panetaṃ arahattena sīlaṃ bhijjatīti? Puthujjanassa hi sīlaṃ accantakusalameva hoti, arahattamaggo ca kusalākusalakammakkhayāya saṃvattatīti evaṃ tena taṃ bhijjati. Savanenapi akataṃ hotīti sotabbayuttakaṃ assutaṃ hoti. Bāhusaccenapi akataṃ hotīti ettha bāhusaccanti vīriyaṃ. Vīriyena kattabbayuttakaṃ akataṃ hoti, tassa akatattā saggatopi maggatopi parihāyati. Diṭṭhiyāpi appaṭividdhaṃ hotīti diṭṭhiyā paṭivijjhitabbaṃ appaṭividdhaṃ hoti apaccakkhakataṃ. Sāmayikampi vimuttiṃ na labhatīti kālānukālaṃ dhammassavanaṃ nissāya pītipāmojjaṃ na labhati. Hānāya paretīti hānāya pavattati.

၇၅. ပဉ္စမသုတ်၏ အစ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော စကားများကို ဆက္ကနိပါတ်၌ ဟောကြားတော်မူခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ "ဒုဿီလော ဟောတိ" အစရှိသည်တို့၌ "ဒုဿီလော" ဟူသည် သီလမရှိသောသူ ဖြစ်သည်။ "စေတောဝိမုတ္တိံ" ဟူသည် ဖိုလ်နှင့်ယှဉ်သော သမာဓိကို ဆိုလိုသည်။ "ပညာဝိမုတ္တိံ" ဟူသည် ဖိုလ်နှင့်ယှဉ်သော ဉာဏ်ကို ဆိုလိုသည်။ "နပ္ပဇာနာတိ" ဟူသည် သင်ကြားမေးမြန်းမှုအားဖြင့် မသိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဒုဿီလျံ အပရိသေသံ နိရုဇ္ဈတိ" ဟူသော ပုဒ်၌ ရှေးဦးစွာ ငါးပါးသော ဒုဿီလျတရားတို့ကို သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်သတ်ပြီး၊ ဆယ်ပါးသော ဒုဿီလျတို့ကို အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် ပယ်သတ်သည်။ ဖိုလ်ခဏ၌ ထိုအကုသိုလ်တရားတို့ကို အကြွင်းမဲ့ပယ်သတ်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့် ဖိုလ်ခဏကို ရည်ညွှန်း၍ ဤနေရာ၌ "နိရုဇ္ဈတိ" (ချုပ်ငြိမ်း၏) ဟု မိန့်တော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ ပုထုဇဉ်၏ သီလသည် ပါရာဇိကအာပတ်ကျခြင်း၊ သိက္ခာစွန့်ခြင်း၊ တိတ္ထိဘောင်သို့ ဝင်ခြင်း၊ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ခြင်းနှင့် သေဆုံးခြင်းတည်းဟူသော အကြောင်းငါးပါးကြောင့် ပျက်စီးတတ်သည်။ ထိုငါးပါးတွင် ရှေးဦးသုံးပါးသည် တရားပွားများမှု ဆုတ်ယုတ်ခြင်းငှာ ဖြစ်စေသည်။ စတုတ္ထအကြောင်းသည် သီလတိုးတက်ကြီးပွားခြင်းငှာ ဖြစ်စေသည်။ ပဉ္စမအကြောင်းသည် ဆုတ်ယုတ်ခြင်းငှာလည်းမဖြစ်၊ တိုးတက်ခြင်းငှာလည်း မဖြစ်။ ထိုသီလသည် အရဟတ္တမဂ်ကြောင့် အဘယ်သို့ ပျက်စီးသနည်းဟု မေးသော်— ပုထုဇဉ်၏ သီလသည် စင်စစ်အားဖြင့် ကုသိုလ်သာ ဖြစ်၏၊ အရဟတ္တမဂ်သည်လည်း ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်ကံတို့၏ ကုန်ရာဖြစ်သောကြောင့် အရဟတ္တမဂ်၏ စွမ်းရည်ဖြင့် ထိုပုထုဇဉ်သီလသည် ပျက်စီးသွားခြင်း ဖြစ်သည်။ "သဝနေနပိ အကတံ ဟောတိ" ဟူသည် ကြားနာသင့်သော တရားကို မကြားနာရခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဗာဟုဿစ္စေနပိ အကတံ ဟောတိ" ၌ "ဗာဟုဿစ္စံ" ဟူသည်မှာ ဝီရိယ (လုံ့လ) ကို ဆိုလိုသည်။ လုံ့လဖြင့် ပြုအပ်သော အမှုကို မပြုလုပ်ရသေးခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ မပြုလုပ်ရခြင်းကြောင့် နတ်ရွာနှင့် မဂ်ဖိုလ်တို့မှ ဆုတ်ယုတ်ရသည်။ "ဒိဋ္ဌိယာပိ အပ္ပဋိဝိဒ္ဓံ ဟောတိ" ဟူသည် ဉာဏ်ပညာဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်သော တရားကို ထိုးထွင်း၍ မသိမြင်ခြင်း၊ မျက်မှောက်မပြုနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "သာမယိကမ္ပိ ဝိမုတ္တိံ န လဘတိ" ဟူသည် အခါအားလျော်စွာ တရားနာခြင်းကို မှီ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို မရရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဟာနာယ ပရေတိ" ဟူသည် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးခြင်းသို့ ရှေးရှုရောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Yathābhūtaṃ pajānātīti ‘‘sotāpattiphalaṃ patvā pañcavidhaṃ dussīlyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī’’ti uggahaparipucchāvasena jānāti. Tassa savanenapi kataṃ hotīti sotabbayuttakaṃ sutaṃ hoti. Bāhusaccenapi kataṃ hotīti [Pg.324] vīriyena kattabbayuttakaṃ antamaso dubbalavipassanāmattakampi kataṃ hoti. Diṭṭhiyāpi suppaṭividdhaṃ hotīti antamaso lokiyapaññāyapi paccayapaṭivedho kato hoti. Imassa hi puggalassa paññā sīlaṃ paridhovati, so paññāparidhotena visesaṃ pāpuṇāti.

"ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ" ဟူသည်မှာ သောတာပတ္တိဖိုလ်သို့ ရောက်သဖြင့် ငါးပါးသော ဒုဿီလျတရားတို့သည် အကြွင်းမဲ့ ချုပ်ငြိမ်းသွားပုံကို သင်ကြားမေးမြန်းမှုအားဖြင့် ကောင်းစွာသိရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ "တဿ သဝနေနပိ ကတံ ဟောတိ" ဟူသည်မှာ ကြားနာအပ်၊ ကြားနာသင့်သော တရားကို ကြားနာပြီး ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဗာဟုဿစ္စေနပိ ကတံ ဟောတိ" ဟူသည်မှာ လုံ့လဖြင့် ပြုအပ်သော ကိစ္စကို အနည်းဆုံးအားဖြင့် အားနည်းသော ဝိပဿနာဉာဏ်မျှဖြင့်သော်လည်း ပြုလုပ်ပြီး ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဒိဋ္ဌိယာပိ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓံ ဟောတိ" ဟူသည်မှာ အနည်းဆုံး လောကီပညာဖြင့်သော်လည်း အကြောင်းတရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်ပြီး ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤပုဂ္ဂိုလ်၏ ပညာသည် မိမိ၏ သီလကို သုတ်သင်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ပညာဖြင့် သုတ်သင်အပ်သော သီလကြောင့် တရားထူး တရားမြတ်သို့ ရောက်ရှိရသည်။

Pamāṇikāti puggalesu pamāṇaggāhakā. Pamiṇantīti pametuṃ tuletuṃ arahanti. Eko hīnoti eko guṇehi hīno. Paṇītoti eko guṇehi paṇīto uttamo. Taṃ hīti taṃ pamāṇakaraṇaṃ. Abhikkantataroti sundarataro. Paṇītataroti uttamataro. Dhammasoto nibbahatīti sūraṃ hutvā pavattamānaṃ vipassanāñāṇaṃ nibbahati, ariyabhūmiṃ pāpeti. Tadantaraṃ ko jāneyyāti taṃ evaṃ kāraṇaṃ ko jāneyya. Sīlavā hotīti lokiyasīlena sīlavā hoti. Yatthassa taṃ sīlanti arahattavimuttiṃ patvā sīlaṃ aparisesampi nirujjhati nāma, tattha yutti vuttāyeva. Ito paresu dvīsu aṅgesu anāgāmiphalaṃ vimutti nāma, pañcame arahattameva. Sesamettha vuttanayānusāreneva veditabbaṃ. Chaṭṭhaṃ uttānatthameva.

"ပမာဏိကာ" ဟူသည်မှာ ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို အတိုင်းအရှည်အားဖြင့် နှိုင်းယှဉ်ဖြတ်တောက်တတ်သူများကို ဆိုလိုသည်။ "ပမိဏန္တိ" ဟူသည်မှာ နှိုင်းယှဉ် ချိန်ဆထိုက်ကုန်၏။ "ဧကော ဟီနော" ဟူသည်မှာ ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးသည် ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့် ယုတ်လျော့၏။ "ပဏီတော" ဟူသည်မှာ ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးသည် ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့် မြတ်လှ၏။ "တံ ဟိ" ဟူသည် ထိုသို့ နှိုင်းယှဉ်ဖြတ်တောက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "အဘိက္ကန္တတရော" ဟူသည် သာလွန်ကောင်းမွန်၏။ "ပဏီတတရော" ဟူသည် သာလွန်မြတ်ပြတ်၏။ "ဓမ္မသောတော နိဗ္ဗဟတိ" ဟူသည် ရဲရင့်ပြတ်သားစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝိပဿနာဉာဏ်သည် သံသရာမှ ဆွဲထုတ်ဆောင်ယူကာ အရိယာဘုံသို့ ရောက်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "တဒန္တရံ ကော ဇာနေယျ" ဟူသည် ထိုသို့သော အကြောင်းရင်းကို မည်သူ သိနိုင်အံ့နည်း။ "သီလဝါ ဟောတိ" ဟူသည် လောကီသီလနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်သည်။ "ယတ္ထဿ တံ သီလံ" ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်တည်းဟူသော ဝိမုတ္တိသို့ ရောက်ရှိသဖြင့် သီလသည် အကြွင်းမဲ့ ချုပ်ငြိမ်းသွားခြင်းကို ဆိုလိုပြီး၊ ယင်းနှင့်ပတ်သက်သော ယုတ္တိကိုလည်း ဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ဤနောက်ပိုင်းရှိ အင်္ဂါနှစ်ပါး၌ အနာဂါမိဖိုလ်ကို "ဝိမုတ္တိ" ဟု ခေါ်ဆိုပြီး၊ ပဉ္စမအင်္ဂါ၌ အရဟတ္တဖိုလ်ကိုသာ "ဝိမုတ္တိ" ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ကြွင်းသော အဓိပ္ပာယ်များကို ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းများအတိုင်း သိမှတ်အပ်သည်။ ဆဋ္ဌသုတ်သည် လွယ်ကူထင်ရှားသော အနက်ရှိသည်။

7. Kākasuttavaṇṇanā

၇. ကာကသုတ် အဖွင့်။

77. Sattame dhaṃsīti guṇadhaṃsako. Kassaci guṇaṃ anādiyitvā hatthenapi gahito tassa sīsepi vaccaṃ karoti. Pagabbhoti pāgabbhiyena samannāgato. Tintiṇoti tintiṇaṃ vuccati taṇhā, tāya samannāgato, āsaṅkābahulo vā. Luddoti dāruṇo. Akāruṇikoti nikkāruṇiko. Dubbaloti abalo appathāmo. Oravitāti oravayutto oravanto carati. Necayikoti nicayakaro.

၇၇. သတ္တမသုတ်၌ "ဓံသီ" ဟူသည် သူတပါး၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဖျက်ဆီးတတ်သူ ဖြစ်သည်။ သူတစ်ပါး၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဂရုမစိုက်ဘဲ လက်ဖြင့် ဖမ်းကိုင်သော်လည်းကောင်း၊ ဦးခေါင်းပေါ်၌ ကျင်ကြီး (မစင်) စွန့်သော်လည်းကောင်း ပြုတတ်သူ ဖြစ်သည်။ "ပဂဗ္ဘော" ဟူသည် ရဲတင်းစော်ကားသော စိတ်ဓာတ်နှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်သည်။ "တိန်တိဏော" ဟူသော ပုဒ်၌ တဏှာကို "တိန်တိဏ" ဟု ခေါ်ဆိုပြီး၊ ထိုတဏှာနှင့် ပြည့်စုံသူ သို့မဟုတ် သံသယများပြားသူကို ဆိုလိုသည်။ "လုဒ္ဒေါ" ဟူသည် ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်သူ ဖြစ်သည်။ "အကာရုဏိကော" ဟူသည် သနားကြင်နာမှု ကင်းမဲ့သူ ဖြစ်သည်။ "ဒုဗ္ဗလော" ဟူသည် အားအင်နည်းပါး၍ အစွမ်းမရှိသူ ဖြစ်သည်။ "ဩရဝိတာ" ဟူသည် အော်ဟစ်ငိုကြွေး မြည်တမ်းလျက် လှည့်လည်သွားလာတတ်သူ ဖြစ်သည်။ "နေစယိကော" ဟူသည်မှာ (အကုသိုလ် စသည်တို့ကို) စုဆောင်းတတ်သူ (ဝါ) အကျိုးမရှိသည်ကို ပြုလုပ်တတ်သူ ဖြစ်သည်။

9. Āghātavatthusuttavaṇṇanā

၉. အာဃာတဝတ္ထုသုတ် အဖွင့်။

79. Navame aṭṭhāneti akāraṇe. Sacittakapavattiyañhi ‘‘anatthaṃ me acarī’’tiādi kāraṇaṃ bhaveyya, khāṇupahaṭādīsu taṃ natthi. Tasmā tattha āghāto aṭṭhāne āghāto nāma. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

၇၉. နဝမသုတ်၌ "အဋ္ဌာနေ" ဟူသည် အကြောင်းမဟုတ်သော နေရာ၌ ဖြစ်သည်။ စိတ်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အပြုအမူတို့အပေါ်၌ "ငါ့အား အကျိုးမဲ့ကို ပြုခဲ့ဖူးပြီ" စသည်ဖြင့် ရန်ငြိုးဖွဲ့ရန် အကြောင်းရင်း ရှိနိုင်သော်လည်း၊ သစ်ငုတ်တိုက်မိခြင်း စသည်တို့၌ ထိုသို့သော အကြောင်းရင်းမရှိပေ။ ထို့ကြောင့် သစ်ငုတ်စသည်တို့ကို ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်းသည် အကြောင်းမဟုတ်သည်၌ ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း (အဋ္ဌာနအာဃာတ) မည်သည်။ ကြွင်းသော အနက်တို့သည် အလုံးစုံ ထင်ရှားလွယ်ကူလှသည်။

Ākaṅkhavaggo tatiyo.

တတိယမြောက်ဖြစ်သော အာကင်္ခဝဂ် ပြီး၏။

(9) 4. Theravaggo

(၉) ၄. ထေရဝဂ်။

1-3. Vāhanasuttādivaṇṇanā

၁-၃. ဝါဟနသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

81-83. Catutthassa [Pg.325] paṭhame vimariyādīkatenāti kilesamariyādaṃ bhinditvā vimariyādaṃ katena. Dutiyaṃ uttānatthameva. Tatiye no ca payirupāsitāti na upaṭṭhāti.

၈၁-၈၃. စတုတ္ထဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ "ဝိမရိယာဒီကတေန" ဟူသည် ကိလေသာဟူသော နယ်ပယ်အပိုင်းအခြားကို ဖျက်ဆီးကာ အပိုင်းအခြားမဲ့ (ကိလေသာကင်းစင်လျက်) တည်နေသူကို ဆိုလိုသည်။ ဒုတိယသုတ်သည် လွယ်ကူထင်ရှားသော အနက်ရှိသည်။ တတိယသုတ်၌ "နော စ ပယိရုပါသိတာ" ဟူသည် မလုပ်ကျွေး၊ ဆည်းကပ်မှု မပြုခြင်း ဖြစ်သည်။

4. Byākaraṇasuttavaṇṇanā

၄. ဗျာကရဏသုတ် အဖွင့်။

84. Catutthe jhāyī samāpattikusaloti jhānehi ca sampanno samāpattiyañca cheko. Irīṇanti tucchabhāvaṃ. Vicinanti guṇavicinataṃ nigguṇabhāvaṃ. Atha vā irīṇasaṅkhātaṃ araññaṃ vicinasaṅkhātaṃ mahāgahanañca āpanno viya hoti. Anayanti avaḍḍhiṃ. Byasananti vināsaṃ. Anayabyasananti avaḍḍhivināsaṃ. Kiṃ nu khoti kena kāraṇena.

၈၄. စတုတ္ထသုတ်၌ 'ဈာယီ သမာပတ္တိကုသလ' ဟူသည်မှာ ဈာန်တို့နှင့်လည်း ပြည့်စုံ၍ သမာပတ်၌လည်း ကျွမ်းကျင်လိမ္မာသူ ဖြစ်သည်။ 'ဣရီဏံ' ဟူသည်မှာ အချည်းနှီးဖြစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဝိစိနံ' ဟူသည်မှာ ဂုဏ်ထူးမရှိခြင်း (ဂုဏ်မဲ့ခြင်း) ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ဣရိဏဟုခေါ်သော တော သို့မဟုတ် ဝိစိနဟုခေါ်သော တောအုပ်ကြီးသို့ ရောက်ရှိသွားသကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အနယံ' ဟူသည်မှာ မကြီးပွားခြင်း၊ 'ဗျသနံ' ဟူသည်မှာ ပျက်စီးခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အနယဗျသနံ' ဟူသည်မှာ မကြီးပွားခြင်းနှင့် ပျက်စီးခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ကိံ နု ခေါ' ဟူသည်မှာ အဘယ်အကြောင်းကြောင့်နည်း ဟု ဆိုလိုသည်။

5-6. Katthīsuttādivaṇṇanā

၅-၆. ကတ္ထီသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်

85-86. Pañcame katthī hoti vikatthīti katthanasīlo hoti vikatthanasīlo, vivaṭaṃ katvā katheti. Na santatakārīti na satatakārī. Chaṭṭhe adhimānikoti anadhigate adhigatamānena samannāgato. Adhimānasaccoti adhigatamānameva saccato vadati.

၈၅-၈၆. ပဉ္စမသုတ်၌ 'ကတ္ထီ ဟောတိ ဝိကတ္ထီ' ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်ကို ချီးမွမ်းကြွားဝါတတ်သော သဘောရှိခြင်း၊ ထင်ရှားအောင် ဖွင့်ဟ၍ ပြောဆိုတတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'န သန္တတကာရီ' ဟူသည်မှာ အမြဲတစေ ပြုလုပ်လေ့မရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ဆဋ္ဌသုတ်၌ 'အဓိမာနိကော' ဟူသည်မှာ မိမိမရရှိသေးသော တရားထူးကို ရရှိပြီဟု မှားယွင်းစွာ မှတ်ထင်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်သည်။ 'အဓိမာနသစ္စော' ဟူသည်မှာ ထိုသို့ ရရှိပြီဟု မှားယွင်းစွာ မှတ်ထင်ခြင်းကိုသာ မှန်ကန်သည်ဟု ပြောဆိုတတ်သူ ဖြစ်သည်။

7. Nappiyasuttavaṇṇanā

၇. နပ္ပိယသုတ် အဖွင့်

87. Sattame adhikaraṇiko hotīti adhikaraṇakārako hoti. Na piyatāyāti na piyabhāvāya. Na garutāyāti na garubhāvāya. Na sāmaññāyāti na samaṇadhammabhāvāya. Na ekībhāvāyāti na nirantarabhāvāya. Dhammānaṃ na nisāmakajātikoti navannaṃ lokuttaradhammānaṃ na nisāmanasabhāvo na upadhāraṇasabhāvo. Na paṭisallānoti na paṭisallīno. Sāṭheyyānīti saṭhabhāvo. Kūṭeyyānīti kūṭabhāvo. Jimheyyānīti na ujubhāvā. Vaṅkeyyānīti vaṅkabhāvā.

၈၇. သတ္တမသုတ်၌ 'အဓိကရဏိကော ဟောတိ' ဟူသည်မှာ အဓိကရုဏ်း (ငြင်းခုံမှု) ကို ပြုတတ်သူ ဖြစ်သည်။ 'န ပိယတာယ' ဟူသည်မှာ ချစ်ခင်မြတ်နိုးဖွယ် ဖြစ်ရန် မဟုတ်ပေ။ 'န ဂရုတာယ' ဟူသည်မှာ လေးစားကြည်ညိုဖွယ် ဖြစ်ရန် မဟုတ်ပေ။ 'န သာမညာယ' ဟူသည်မှာ ရဟန်းတရား တိုးတက်ရန် မဟုတ်ပေ။ 'န ဧကီဘာဝါယ' ဟူသည်မှာ တစ်စိတ်တစ်ဝမ်းတည်း တသားတည်းဖြစ်ရန် မဟုတ်ပေ။ 'ဓမ္မာနံ န နိသာမကဇာတိကော' ဟူသည်မှာ ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားတို့ကို စိတ်နှလုံး၌ သိုမှီးသိမ်းဆည်းတတ်သော သဘော၊ ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းတတ်သော သဘော မရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ 'န ပဋိသလ္လာနော' ဟူသည်မှာ တစ်ဦးတည်း ကိန်းအောင်းမွေ့လျော်သူ မဟုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သာဌေယျာနိ' ဟူသည်မှာ လှည့်ပတ်စဉ်းလဲခြင်း အဖြစ်၊ 'ကူဋေယျာနိ' ဟူသည်မှာ စဉ်းလဲကောက်ကျစ်ခြင်း အဖြစ်၊ 'ဇိမှေယျာနိ' ဟူသည်မှာ မဖြောင့်မတ်ခြင်း အဖြစ်၊ 'ဝက္ကေယျာနိ' ဟူသည်မှာ ကောက်ကွေ့ခြင်း အဖြစ် တို့ဖြစ်သည်။

8. Akkosakasuttavaṇṇanā

၈. အက္ကောသကသုတ် အဖွင့်

88. Aṭṭhame [Pg.326] akkosakaparibhāsako ariyūpavādī sabrahmacārinanti ettha sabrahmacāripadaṃ akkosakaparibhāsakapadehi yojetabbaṃ ‘‘akkosako sabrahmacārīnaṃ, paribhāsako sabrahmacārīna’’nti. Ariyānaṃ pana guṇe chindissāmīti antimavatthunā upavadanto ariyūpavādī nāma hoti. Saddhammassa na vodāyantīti sikkhāttayasaṅkhātā sāsanasaddhammā assa vodānaṃ na gacchanti. Rogātaṅkanti ettha rogova kicchājīvitabhāvakaraṇena ātaṅkoti veditabbo.

၈၈. အဋ္ဌမသုတ်၌ 'အက္ကောသကပရိဘာသကော အရိယူပဝါဒီ သဗြဟ္မစာရီနံ' ဟူသော ပါဌ်၌ 'သဗြဟ္မစာရီ' ပုဒ်ကို 'အက္ကောသက၊ ပရိဘာသက' ပုဒ်တို့နှင့် တွဲစပ်ကာ "သီတင်းသုံးဖော်တို့ကို ဆဲရေးတတ်သူ၊ သီတင်းသုံးဖော်တို့ကို ခြိမ်းခြောက်ရေရွတ်တတ်သူ" ဟု ယှဉ်စပ်ယူရမည်။ "အရိယာတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဖျက်ဆီးအံ့" ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် အန္တိမဝတ္ထု (ပါရာဇိကကဲ့သို့သော အဆုံးစွန်သော အပြစ်) ဖြင့် စွပ်စွဲပြောဆိုသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို 'အရိယူပဝါဒီ' (အရိယာတို့ကို စွပ်စွဲကဲ့ရဲ့သူ) ဟု ခေါ်သည်။ 'သဒ္ဓမ္မဿ န ဝေါဒါယန္တိ' ဟူသည်မှာ သိက္ခာသုံးပါးဟု ဆိုအပ်သော သာသနာတော် သဒ္ဓမ္မတရားတို့သည် ထိုသူတော်ကောင်းတို့ကို ကဲ့ရဲ့စွပ်စွဲသောသူအား ဖြူစင်ခြင်းသို့ မရောက်တော့ခြင်း (ညစ်နွမ်းခြင်းသို့ ရောက်ရခြင်း) ဖြစ်သည်။ 'ရောဂါတင်္ကံ' ဟူသော ပါဌ်၌ ဆင်းရဲပင်ပန်းစွာ အသက်မွေးရအောင် ပြုတတ်သောကြောင့် ရောဂါ (အနာ) ကိုပင် 'အာတင်္က' (ကြောက်မက်ဖွယ် ဘေးဆိုး) ဟု သိအပ်သည်။

9. Kokālikasuttavaṇṇanā

၉. ကောကာလိကသုတ် အဖွင့်

89. Navame kokāliko bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkamīti koyaṃ kokāliko, kasmā ca upasaṅkami? Ayaṃ kira kokālikaraṭṭhe kokālikanagare kokālikaseṭṭhissa putto pabbajitvā pitarā kārite vihāre vasati cūḷakokālikoti nāmena, na pana devadattassa sisso. So hi brāhmaṇaputto mahākokāliko nāma. Bhagavati pana sāvatthiyaṃ viharante dve aggasāvakā pañcamattehi bhikkhusatehi saddhiṃ janapadacārikaṃ caramānā upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya vivekavāsaṃ vasitukāmā te bhikkhū uyyojetvā attano pattacīvaramādāya tasmiṃ janapade taṃ nagaraṃ patvā vihāraṃ agamiṃsu. Tattha nesaṃ kokāliko vattaṃ akāsi. Tepi tena saddhiṃ sammoditvā, ‘‘āvuso, mayaṃ idha temāsaṃ vasissāma, mā no kassaci ārocesī’’ti paṭiññaṃ gahetvā vasiṃsu. Vasitvā pavāraṇādivase pavāretvā ‘‘gacchāma mayaṃ, āvuso’’ti kokālikaṃ āpucchiṃsu. Kokāliko ‘‘ajja, āvuso, ekadivasaṃ vasitvā sve gamissathā’’ti vatvā dutiyadivase nagaraṃ pavisitvā manusse āmantesi – ‘‘āvuso, tumhe dve aggasāvake idha āgantvā vasamānepi na jānātha, na te koci paccayenapi nimantetī’’ti. Nagaravāsino ‘‘kahaṃ, bhante, therā, kasmā no nārocayitthā’’ti? Kiṃ, āvuso, ārocitena, kiṃ na passatha dve bhikkhū therāsane nisīdante, ete aggasāvakāti. Te khippaṃ sannipatitvā sappiphāṇitādīni ceva cīvaradussāni ca saṃhariṃsu.

၈၉. နဝမသုတ်၌ 'ကောကာလိကော ဘိက္ခု ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ' ဟူသော ပါဌ်၌ ဤကောကာလိကရဟန်းသည် မည်သူနည်း၊ အဘယ်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်လာသနည်းဟူသော် - ထိုအကြောင်းအရာကို အကျယ်ဆိုဦးအံ့။ ဤကောကာလိကရဟန်းသည် ကောကာလိကတိုင်း၊ ကောကာလိကမြို့မှ ကောကာလိကသူဌေး၏ သားဖြစ်သည်။ ရဟန်းပြုပြီးနောက် ဖခင်ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းအပ်သော ကျောင်း၌ နေထိုင်ကာ အမည်အားဖြင့် 'စူဠကောကာလိက' ဟု ခေါ်သည်။ ဒေဝဒတ်၏ တပည့်ဖြစ်သော ကောကာလိကကား မဟုတ်ပေ။ ဒေဝဒတ်၏ တပည့်ဖြစ်သော ကောကာလိကသည် ပုဏ္ဏားမျိုးဖြစ်ပြီး 'မဟာကောကာလိက' ဟု အမည်တွင်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် သာဝတ္ထိပြည်၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် အဂ္ဂသာဝကနှစ်ပါးတို့သည် နောက်ပါ ရဟန်းငါးရာနှင့်အတူ ဇနပုဒ်သို့ ဒေသစာရီ ကြွချီတော်မူကြရာ၊ ဝါကပ်ရန် နီးကပ်လာသောအခါ ဆိတ်ငြိမ်စွာ ဝါကပ်လိုသဖြင့် ထိုနောက်ပါ ရဟန်းငါးရာတို့ကို ပြန်လွှတ်ပြီး မိမိတို့၏ သပိတ်၊ သင်္ကန်းကိုသာ ယူဆောင်ကာ ထိုဇနပုဒ်ရှိ ကောကာလိကရဟန်း၏ ကျောင်းသို့ ကြွရောက်လာခဲ့ကြသည်။ ထိုကျောင်း၌ ကောကာလိကရဟန်းသည် အဂ္ဂသာဝကနှစ်ပါးအား ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ် ပြုစုလေသည်။ အဂ္ဂသာဝကတို့သည်လည်း ကောကာလိကရဟန်းနှင့် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ စကားပြောဆိုပြီးလျှင် "ငါ့ရှင်... ငါတို့သည် ဤကျောင်း၌ ဝါတွင်းသုံးလပတ်လုံး သီတင်းသုံးကြပါမည်။ ငါတို့ ဤအရပ်၌ နေထိုင်ခြင်းကို မည်သူ့ကိုမျှ မပြောပါနှင့်" ဟု ကတိဝန်ခံချက်တောင်းကာ သီတင်းသုံးနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ဝါကျွတ်၍ ပဝါရဏာပြုပြီးသောအခါ "ငါ့ရှင်... ငါတို့ သွားကြဦးစို့" ဟု ကောကာလိကရဟန်းကို နှုတ်ဆက်ကြလေသည်။ ကောကာလိကရဟန်းက "ငါ့ရှင်တို့... ယနေ့ တစ်ရက်မျှ သီတင်းသုံးပြီး နက်ဖြန်မှ ကြွတော်မူကြပါဦး" ဟု လျှောက်ထားကာ ဒုတိယမြောက်နေ့တွင် မြို့ထဲသို့ ဝင်၍ လူတို့ကို ခေါ်ယူကာ "ဒါယကာတို့... သင်တို့သည် ဤအရပ်သို့ ကြွရောက်သီတင်းသုံးနေသော အဂ္ဂသာဝကနှစ်ပါးကိုပင် မသိကြပါတကား။ မည်သူမျှလည်း ပစ္စည်းလေးပါးဖြင့် ပင့်ဖိတ်လှူဒါန်းခြင်း မပြုကြပါလား" ဟု ပြောဆိုလေသည်။ မြို့သူမြို့သားတို့က "အရှင်ဘုရား... မထေရ်မြတ်တို့သည် အဘယ်အရပ်၌ သီတင်းသုံးနေကြပါသနည်း။ အကျွန်ုပ်တို့အား အဘယ်ကြောင့် ကြိုတင်မပြောကြားခဲ့ပါသနည်း" ဟု မေးမြန်းကြရာ၊ ကောကာလိကက "ဒါယကာတို့... ပြောကြားနေရန် လိုဦးမည်လော၊ မထေရ်ကြီးများ၏ နေရာ၌ ထိုင်နေသော ရဟန်းနှစ်ပါးကို မမြင်ကြဘူးလား၊ ထိုရဟန်းတို့သည် အဂ္ဂသာဝကနှစ်ပါး ဖြစ်သည်" ဟု ဆိုလေသည်။ ထိုအခါ မြို့သူမြို့သား ဒါယကာအပေါင်းတို့သည် လျင်မြန်စွာ စည်းဝေးကြပြီး ထောပတ်၊ တင်လဲ အစရှိသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ သင်္ကန်းလျာ ပိတ်ထည်တို့ကိုလည်းကောင်း ပြင်ဆင်ကြလေသည်။

Kokāliko [Pg.327] cintesi – ‘‘paramappicchā aggasāvakā payuttavācāya uppannalābhaṃ na sādiyissanti, asādiyantā ‘āvāsikassa dethā’ti vakkhantī’’ti taṃ lābhaṃ gāhāpetvā therānaṃ santikaṃ agamāsi. Therā disvāva ‘‘ime paccayā neva amhākaṃ, na kokālikassa kappantī’’ti paṭikkhipitvā pakkamiṃsu. Kokāliko ‘‘kathañhi nāma sayaṃ aggaṇhantā mayhampi adāpetvā pakkamissantī’’ti āghātaṃ uppādesi. Tepi bhagavato santikaṃ gantvā bhagavantaṃ vanditvā puna attano parisaṃ ādāya janapadacārikaṃ carantā anupubbena tasmiṃ raṭṭhe tameva nagaraṃ paccāgamiṃsu. Nāgarā there sañjānitvā saha parikkhārehi dānaṃ sajjetvā nagaramajjhe maṇḍapaṃ katvā dānaṃ adaṃsu, therānañca parikkhāre upanāmesuṃ. Therā bhikkhusaṅghassa niyyādayiṃsu. Taṃ disvā kokāliko cintesi – ‘‘ime pubbe appicchā ahesuṃ, idāni pāpicchā jātā, pubbepi appicchasantuṭṭhapavivittasadisāva maññe’’ti there upasaṅkamitvā, ‘‘āvuso, tumhe pubbe appicchā viya, idāni pana pāpabhikkhū jātatthā’’ti vatvā ‘‘mūlaṭṭhāneyeva nesaṃ patiṭṭhaṃ bhindissāmī’’ti taramānarūpo nikkhamitvā yena bhagavā tenupasaṅkami. Ayamesa kokāliko, iminā ca kāraṇena upasaṅkamīti veditabbo.

ကောကာလိကရဟန်းသည် 'အဂ္ဂသာဝကတို့သည် အလိုနည်းသူများ ဖြစ်သဖြင့် (တစ်ဆင့်စကားဖြင့်) ဖြစ်ပေါ်လာသော လာဘ်သပ္ပကာကို သာယာလိမ့်မည်မဟုတ်ပေ။ မသာယာဘဲနှင့် ကျောင်းထိုင်ရဟန်းကို လှူလိုက်ကြပါ ဟု ပြောကြလိမ့်မည်' ဟု ကြံစည်ကာ ထိုလှူဖွယ်ပစ္စည်းများကို ဒါယကာများအား ယူဆောင်စေပြီး မထေရ်မြတ်တို့ထံ သွားလေသည်။ မထေရ်မြတ်တို့သည် မြင်တော်မူလျှင်ပင် 'ဤပစ္စည်းများသည် ငါတို့အားလည်း မအပ်စပ်၊ ကောကာလိကရဟန်းအားလည်း မအပ်စပ်ပေ' ဟု ငြင်းပယ်တော်မူပြီး ကြွသွားကြလေသည်။ ထိုအခါ ကောကာလိကရဟန်းသည် 'သူတို့ကိုယ်တိုင်လည်း မယူဘဲ ငါ့ကိုလည်း မလှူစေဘဲ အဘယ်ကြောင့် ကြွသွားရပါသနည်း' ဟု ရန်ငြိုးဖွဲ့လေသည်။ ရှင်သာရိပုတ္တရာနှင့် ရှင်မောဂ္ဂလာန်တို့သည်လည်း မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ကြွ၍ ရှိခိုးပြီးလျှင် တစ်ဖန် မိမိတို့ ပရိသတ်ကို ခေါ်ဆောင်ကာ ဇနပုဒ်သို့ ဒေသစာရီ လှည့်လည်ကြရာ အစဉ်သဖြင့် ထိုတိုင်းပြည်၊ ထိုမြို့သို့ပင် ပြန်လည်ရောက်ရှိလာကြပြန်သည်။ မြို့သူမြို့သားတို့သည် မထေရ်မြတ်တို့ကို မှတ်မိကြသဖြင့် ပရိက္ခရာများနှင့်တကွ လှူဖွယ်ဝတ္ထုတို့ကို ပြင်ဆင်ပြီး မြို့လယ်၌ မဏ္ဍပ်ဆောက်ကာ အလှူကြီး ပေးလှူကြပြီးလျှင် မထေရ်မြတ်တို့အားလည်း ပရိက္ခရာများကို ကပ်လှူကြလေသည်။ မထေရ်မြတ်တို့သည် ထိုပရိက္ခရာများကို ရဟန်းသံဃာအားလုံးအား စွန့်ကြဲလှူဒါန်း (ဆောင်နှင်း) တော်မူကြသည်။ ထိုသို့ပြုသည်ကို မြင်လျှင် ကောကာလိကရဟန်းသည် 'ဤရှင်သာရိပုတ္တရာနှင့် ရှင်မောဂ္ဂလာန်တို့သည် ရှေးက အလိုနည်းဟန် ဆောင်ခဲ့ကြသော်လည်း ယခုအခါ အလိုကြီးသူ (ယုတ်မာသော အလိုရှိသူ) များ ဖြစ်နေကြပြီ။ ရှေးကလည်း အလိုနည်းဟန်၊ ရောင့်ဲလွယ်ဟန်၊ ဆိတ်ငြိမ်သူများနှင့် တူဟန် ဆောင်ခဲ့ကြခြင်းသာ ဖြစ်ပေလိမ့်မည်' ဟု ကြံစည်ကာ မထေရ်မြတ်တို့ထံ ချဉ်းကပ်၍ 'ငါ့ရှင်တို့... သင်တို့သည် ရှေးက အလိုနည်းသူများကဲ့သို့ ဖြစ်ခဲ့ကြသော်လည်း ယခုမူ ယုတ်မာသောရဟန်းများ ဖြစ်နေကြပြီ' ဟု ပြောဆိုကာ 'မူလအမြစ်ဖြစ်သော မြတ်စွာဘုရား၏ အထံတော်၌ပင် သူတို့၏ ဂုဏ်သိက္ခာ (တည်ရာ) ကို ဖျက်ဆီးအံ့' ဟု စိတ်ပိုင်းဖြတ်ကာ အလောတကြီး ထွက်ခွာသွားပြီး မြတ်စွာဘုရား သီတင်းသုံးတော်မူရာသို့ ရောက်ရှိသွားလေသည်။ ဤကောကာလိကရဟန်းသည် ဤသို့သော အကြောင်းကြောင့် မြတ်စွာဘုရားထံ ချဉ်းကပ်လာခြင်း ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်သည်။

Bhagavā taṃ turitaturitaṃ āgacchantaṃ disvāva āvajjento aññāsi ‘‘ayaṃ aggasāvake akkositukāmo āgato, sakkā nu kho paṭisedhetu’’nti. Tato ‘‘na sakkā paṭisedhetuṃ, theresu aparajjhitvā āgato, ekaṃsena pana padumaniraye nibbattissatī’’ti disvā ‘‘sāriputtamoggallānepi nāma garahantaṃ sutvā na nisedhetī’’ti vādamocanatthaṃ ariyūpavādassa ca mahāsāvajjabhāvadassanatthaṃ mā hevanti tikkhattuṃ paṭisedhesi. Tattha mā hevanti mā evaṃ abhaṇi. Saddhāyikoti saddhāya āgamakaro pasādāvaho, saddhātabbavacano vā. Paccayikoti pattiyāyitabbavacano.

မြတ်စွာဘုရားသည် အလောတကြီး လာနေသော ကောကာလိကရဟန်းကို မြင်တော်မူလျှင်ပင် ဆင်ခြင်တော်မူကာ 'ဤကောကာလိကရဟန်းသည် အဂ္ဂသာဝကတို့ကို စွပ်စွဲကဲ့ရဲ့လိုသဖြင့် လာခြင်းဖြစ်သည်' ဟု သိတော်မူ၏။ 'တားမြစ်ရန် ဖြစ်နိုင်ပါမည်လော' ဟု ဆင်ခြင်တော်မူပြန်ရာ တားမြစ်၍ ရနိုင်မည်မဟုတ်ကြောင်း၊ မထေရ်မြတ်တို့အပေါ် ပြစ်မှားကျူးလွန်ပြီးနောက် သေလွန်လျှင် ဧကန်မုချ ပဒုမငရဲသို့ ကျရောက်လိမ့်မည်ဖြစ်ကြောင်း မြင်တော်မူသဖြင့် 'သာရိပုတ္တရာနှင့် ရှင်မောဂ္ဂလာန်တို့ကဲ့သို့သော မထေရ်မြတ်တို့ကို ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်ပြောဆိုသည်ကို ကြားပါလျက် မြတ်စွာဘုရားက တားမြစ်တော်မမူပါ' ဟူသော စွပ်စွဲချက်မှ ကင်းလွတ်စေရန်လည်းကောင်း၊ အရိယာတို့ကို စွပ်စွဲပြစ်မှားခြင်း၏ ကြီးမားလှသော အပြစ်ဒဏ်ကို ပြသခြင်းငှာလည်းကောင်း 'မာ ဟေဝံ' (ဤသို့ မပြောပါနှင့်) ဟု သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် တားမြစ်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုပါဌ်၌ 'မာ ဟေဝံ' ဟူသည်မှာ 'ဤသို့ မပြောပါနှင့်၊ ဤသို့ မဆိုပါနှင့်' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'သဒ္ဓါယိကော' ဟူသည်မှာ ယုံကြည်မှုကို ဖြစ်စေတတ်သော၊ ကြည်ညိုဖွယ်ကို ဆောင်တတ်သောသူ၊ သို့မဟုတ် ယုံကြည်ထိုက်သော စကားရှိသူ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'ပစ္စယိကော' ဟူသည်မှာ စိတ်ချယုံကြည်ထိုက်သော စကားရှိသူ ဖြစ်သည်။

Pakkāmīti kammānubhāvena codiyamāno pakkāmi. Okāsakatañhi kammaṃ na sakkā paṭibāhituṃ. Acirapakkantassāti pakkantassa sato nacireneva. Sabbo kāyo phuṭo ahosīti kesaggamattampi okāsaṃ avajjetvā sakalasarīraṃ aṭṭhīni bhinditvā uggatāhi pīḷakāhi ajjhotthaṭaṃ [Pg.328] ahosi. Yasmā pana buddhānubhāvena tathārūpaṃ kammaṃ buddhānaṃ sammukhībhāve vipākaṃ dātuṃ na sakkoti, dassanūpacāre vijahitamatte deti, tasmā tassa acirapakkantassa pīḷakā uṭṭhahiṃsu. Kalāyamattiyoti caṇakamattiyo. Beluvasalāṭukamattiyoti taruṇabeluvamattiyo. Pabhijjiṃsūti bhijjiṃsu. Tāsu bhinnāsu sakalasarīraṃ panasapakkaṃ viya ahosi. So pakkena gattena jetavanadvārakoṭṭhake visagilito maccho viya kadalipattesu nipajji. Atha dhammassavanatthaṃ āgatāgatā manussā ‘‘dhi kokālika, dhi kokālika, ayuttamakāsi, attanoyeva mukhaṃ nissāya anayabyasanaṃ pattosī’’ti āhaṃsu. Tesaṃ saddaṃ sutvā ārakkhadevatā dhikkāramakaṃsu, ārakkhadevatānaṃ ākāsadevatāti iminā upāyena yāva akaniṭṭhabhavanā ekadhikkāro udapādi.

“ပက္ကမိ” ဟူသည်မှာ မိမိပြုခဲ့သော ကံ၏အာနုဘော် တိုက်တွန်းနှိုးဆော်အပ်သဖြင့် ဖဲသွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အကျိုးပေးခွင့် ရရှိထားသော ကံကို တားဆီးရန် မဖြစ်နိုင်ပေ။ “အစိရပက္ကန္တဿ” ဟူသည်မှာ ဖဲသွားသည်မှာ မကြာသေးသော ကောကာလိကအား “သဗ္ဗောကာယော ဖုဋော အဟောသိ” (တစ်ကိုယ်လုံး ပျံ့နှံ့သွား၏) ဟူသည်မှာ ဆံခြည်တစ်မျှသော နေရာလွတ်မျှပင် မချန်ဘဲ တစ်ကိုယ်လုံးရှိ အရိုးများကို ပေါက်ကွဲ၍ ထွက်ပေါ်လာသော နူနာဖုကြီးများဖြင့် လွှမ်းမိုးသွားခြင်း ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရား၏ အာနုဘော်တော်ကြောင့် ထိုကဲ့သို့သော ကံသည် မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်မှောက်၌ အကျိုးမပေးနိုင်ဘဲ ဘုရားဖူးမြော်ရာ အဝန်းအဝိုင်းမှ ထွက်ခွာသွားသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် အကျိုးပေးတတ်သောကြောင့် ဖဲသွားပြီး မကြာမီပင် ထိုကောကာလိကအား နူနာဖုများ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ “ကဠာယမတ္တိယော” ဟူသည်မှာ တောပဲနောက်စေ့ အရွယ်အစား ရှိကုန်သည်။ “ဗေလုဝသလာတုကမတ္တိယော” ဟူသည်မှာ နုသော ဥသျှစ်သီး အရွယ်အစား ရှိကုန်သည်။ “ပဘိဇ္ဇိံသု” ဟူသည်မှာ ပေါက်ကွဲကုန်၏။ ထိုနူနာဖုများ ပေါက်ပြဲသွားသောအခါ တစ်ကိုယ်လုံးသည် ပိန်းနှဲသီးမှည့်ကြီးကဲ့သို့ ဖြစ်သွားခဲ့သည်။ ထိုကောကာလိကသည် မှည့်ကွဲနေသော ကိုယ်ခန္ဓာဖြင့် ဇေတဝန်ကျောင်းတော်၏ တံခါးမုတ်၌ အဆိပ်မိသော ငါးကဲ့သို့ ငှက်ပျောရွက်များပေါ်တွင် လဲလျောင်းနေရသည်။ ထိုအခါ တရားနာရန် လာကြကုန်သော လူတို့က “ကောကာလိကသည် စက်ဆုပ်ဖွယ် ကောင်းလှ၏၊ မသင့်လျော်သောအမှုကို ပြုခဲ့သဖြင့် မိမိ၏ နှုတ်ကြောင့်ပင် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရလေပြီ” ဟု ပြောဆိုကြသည်။ ထိုသူတို့၏ စကားသံကို ကြားရသောအခါ ကိုယ်စောင့်နတ်တို့သည်လည်း စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ်အမှုကို ပြုကြကုန်၏။ ကိုယ်စောင့်နတ်တို့၏ စကားသံကို ကြား၍ ဘူမစိုးနတ်တို့သည်လည်း စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ်အမှုကို ပြုကြကုန်၏။ ဤနည်းဖြင့် အကနိဋ္ဌဗြဟ္မာ့ဘုံတိုင်အောင် တစ်ပြိုင်နက် စက်ဆုပ်ဖွယ်ဟူသော အသံသည် ပျံ့နှံ့ကျော်ကြားသွားခဲ့သည်။

Turūti kokālikassa upajjhāyo turutthero nāma anāgāmiphalaṃ vatvā brahmaloke nibbatto. So bhummaṭṭhadevatā ādiṃ katvā ‘‘ayuttaṃ kokālikena kataṃ aggasāvake antimavatthunā abbhācikkhantenā’’ti paramparāya brahmalokasampattaṃ taṃ saddaṃ sutvā ‘‘mā mayhaṃ passantasseva varāko nassi, ovadissāmi naṃ theresu cittappasādatthāyā’’ti āgantvā tassa purato aṭṭhāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘turū paccekabrahmā’’ti. Pesalāti piyasīlā. Kosi tvaṃ, āvusoti nisinnakova kabarakkhīni ummīletvā evamāha. Passa yāvañca te idaṃ aparaddhati yattakaṃ tayā aparaddhaṃ, attano nalāṭe mahāgaṇḍaṃ apassanto sāsapamattāya pīḷakāya maṃ codetabbaṃ maññasīti āha.

“တုရိ” ဟူသည်မှာ ကောကာလိက၏ ဥပဇ္ဈာယ်ဖြစ်သော တုရိမထေရ်သည် အနာဂါမိဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိ၍ သုဒ္ဓါဝါသဗြဟ္မာ့ဘုံ၌ ဖြစ်ထွန်းခဲ့သည်။ ထိုတုရိဗြဟ္မာသည် ဘူမစိုးနတ်တို့မှစ၍ ကောကာလိကသည် အဂ္ဂသာဝကတို့ကို သာသနာတော်မှ ဆုံးရှုံးစေတတ်သော အန္တိမဝတ္ထုဖြင့် စွပ်စွဲကာ မသင့်လျော်သောအမှုကို ပြုခဲ့သည်ဟူသော အသံအစဉ်အတိုင်း ဗြဟ္မာ့ပြည်အထိ ပျံ့နှံ့လာသည်ကို ကြားသိရပြီး “ငါ မြင်လျက်နှင့် ဤသတ္တဝါ မပျက်စီးပါစေလင့်၊ မထေရ်မြတ်တို့အပေါ်တွင် စိတ်ကြည်ညိုမှု ဖြစ်စေရန် ထိုကောကာလိကကို ငါ ဆုံးမအံ့” ဟု စိတ်ကူးကာ ရောက်ရှိလာပြီးလျှင် ကောကာလိက၏ ရှေ့၌ ရပ်တည်လေသည်။ ထိုသို့ ရပ်တည်ခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ “တုရိပစ္စေကဗြဟ္မာ” ဟု ဆိုအပ်ခြင်းဖြစ်သည်။ “ပေသလာ” ဟူသည်မှာ ချစ်မြတ်နိုးအပ်သော သီလရှိကြကုန်သော (အဂ္ဂသာဝကများ)။ “ကောသိ တွံ၊ အာဝုသော” (ငါ့ရှင်... သင်သည် အဘယ်သူနည်း) ဟူသည်မှာ လဲလျောင်းလျက်ပင် ပြောက်ကျားသော မျက်စိတို့ကို ဖွင့်ကြည့်ကာ ဤသို့ ပြောခြင်း ဖြစ်သည်။ “ပဿ” (ရှုလော့) ဟူသည်မှာ အောက်မေ့ဆင်ခြင်လော့။ “သင်သည် အဂ္ဂသာဝကတို့ကို ပြစ်မှားမိသဖြင့် ရရှိလာသော အပြစ်တရားကို ဆင်ခြင်ကြည့်လော့၊ မိမိ၏ နဖူးပြင်ပေါ်ရှိ ကြီးမားလှသော အဖုအကျိတ်ကြီးကိုမူ မမြင်ဘဲ ငါ့ကို မုန်ညှင်းစေ့မျှသာရှိသော နူနာဖုကလေးကြောင့် ဆုံးမစောဒနာထိုက်သည်ဟု ထင်မှတ်နေသလော” ဟု ပြောဆိုခဲ့သည်။

Atha naṃ ‘‘adiṭṭhippatto ayaṃ kokāliko, gilitaviso viya na kassaci vacanaṃ na karissatī’’ti ñatvā purisassa hītiādimāha. Tattha kuṭhārīti kuṭhārisadisā pharusavācā. Chindatīti kusalamūlasaṅkhāte mūleyeva nikantati. Nindiyanti ninditabbaṃ dussīlapuggalaṃ. Pasaṃsatīti uttamatthe sambhāvetvā khīṇāsavoti vadati. Taṃ vā nindati yo pasaṃsiyoti yo vā pasaṃsitabbo khīṇāsavo, taṃ antimavatthunā codento ‘‘dussīlo aya’’nti vadati. Vicināti mukhena so kalinti so taṃ aparādhaṃ [Pg.329] mukhena vicināti nāma. Kalinā tenāti tena aparādhena sukhaṃ na vindati. Nindiyapasaṃsāya hi pasaṃsiyanindāya ca samakova vipāko.

ထိုအခါ “ဤကောကာလိကသည် လုံးဝပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်နေပြီဖြစ်၍ အဆိပ်ကို မျိုထားသောသူကဲ့သို့ မည်သူ၏စကားကိုမျှ နားထောင်မည်မဟုတ်” ဟု သိတော်မူသဖြင့် “ပုရိသဿ ဟိ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုပါဌ်၌ “ကုဓာရီ” (ပုဆိန်) ဟူသည်မှာ ပုဆိန်နှင့်တူသော ကြမ်းကြုတ်သော နှုတ်ထွက်စကား ဖြစ်သည်။ “ဆိန္ဒတိ” ဟူသည်မှာ ကုသိုလ်အမြစ်ဟု ဆိုအပ်သော အမြစ်တို့ကိုသာလျှင် ဖြတ်တောက်တတ်၏။ “နိန္ဒိယံ” ဟူသည်မှာ ကဲ့ရဲ့ထိုက်သော ဒုဿီလပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်သည်။ “ပသံသတိ” ဟူသည်မှာ မြတ်သောအနက် ဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်၌ ချီးမွမ်း၍ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်၏ဟု ပြောဆိုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “တံ ဝါ နိန္ဒတိ ယော ပသံသိယော” ဟူသည်မှာ ချီးမွမ်းထိုက်သော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ကို အန္တိမဝတ္ထုဖြင့် စွပ်စွဲ၍ “ဤသူသည် သီလမရှိသူဖြစ်သည်” ဟု ကဲ့ရဲ့ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဝိစိနာတိ မုခေန သော ကလိံ” ဟူသည်မှာ ထိုသူသည် မိမိ၏ ခံတွင်းဖြင့် ထိုအပြစ်ကို ဆည်းပူးသည်မည်၏။ “ကလိနာ တေန” ဟူသည်မှာ ထိုအပြစ်ကြောင့် ချမ်းသာကို မရနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ကဲ့ရဲ့ထိုက်သူကို ချီးမွမ်းခြင်းနှင့် ချီးမွမ်းထိုက်သူကို ကဲ့ရဲ့ခြင်းတို့၏ အကျိုးပေးသည် တူညီစွာပင် ဆိုးဝါးလှသည်။

Sabbassāpi sahāpi attanāti sabbena sakena dhanenapi attanāpi saddhiṃ yo akkhesu dhanaparājayo nāma, ayaṃ appamattako aparādho. Yo sugatesūti yo pana sammaggatesu puggalesu cittaṃ dūseyya, ayaṃ cittapadosova tato kalito mahantataro kali.

“သဗ္ဗဿာပိ သဟာပိ အတ္တနာ” ဟူသည်မှာ မိမိ၏ ကိုယ်ခန္ဓာနှင့်တကွ ပိုင်ဆိုင်သမျှသော ပစ္စည်းဥစ္စာအားလုံးကို ကြွေအန်ကစားခြင်းဖြင့် ဆုံးရှုံးရခြင်းသည် အနည်းငယ်သော အပြစ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ “ယော သုဂတေသု” ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာလားတော်မူကုန်သော ဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၊ သာဝကဟု ဆိုအပ်သော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့အပေါ်၌ စိတ်ပြစ်မှားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ စိတ်ပြားမှားခြင်းတည်းဟူသော ဒေါသသည် ကြွေအန်ကစား၍ ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် ဥစ္စာဆုံးရှုံးခြင်းထက် အဆပေါင်းများစွာ ပိုမိုကြီးမားသော အပြစ် ဖြစ်သည်။

Idāni tassa mahantatarabhāvaṃ dassento sataṃ sahassānantiādimāha. Tattha sataṃ sahassānanti nirabbudagaṇanāya satasahassañca. Chattiṃsatīti aparāni chattiṃsati nirabbudāni. Pañca cāti abbudagaṇanāya pañca abbudāni. Yamariyagarahīti yaṃ ariye garahanto nirayaṃ upapajjati, tattha ettakaṃ āyuppamāṇanti attho.

ယခုအခါ ထိုအရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ပြစ်မှားမိသော အပြစ်၏ အလွန်ကြီးမားပုံကို ပြလိုသဖြင့် “သတံ သဟဿာနံ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုပါဌ်၌ “သတံ သဟဿာနံ” ဟူသည်မှာ နိရဗ္ဗုဒငရဲ၏ အရေအတွက်အားဖြင့် တစ်သိန်း ဖြစ်သည်။ “ဆတ္တိံသတိ” ဟူသည်မှာ ထို့ပြင် သုံးဆယ့်ခြောက်ခုသော နိရဗ္ဗုဒငရဲတို့ ဖြစ်သည်။ “ပဉ္စ စ” ဟူသည်မှာ အဗ္ဗုဒငရဲ၏ အရေအတွက်အားဖြင့် ငါးခုသော အဗ္ဗုဒငရဲတို့ ဖြစ်သည်။ “ယမရိယဂရဟီ” ဟူသည်မှာ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ကဲ့ရဲ့သောသူသည် အကြင်ပဒုမငရဲ၌ ကျရောက်ရ၏၊ ထိုပဒုမငရဲ၌ ဤမျှလောက်သော အသက်သက်တမ်းအတိုင်းအရှည် ရှိ၏ဟု အနက်ရသည်။

Kālamakāsīti upajjhāye pakkante kālaṃ akāsi. Padumanirayanti pāṭiyekko padumanirayo nāma natthi, avīcimahānirayasmiṃyeva pana padumagaṇanāya paccitabbe ekasmiṃ ṭhāne nibbatti.

“ကာလမကာသိ” ဟူသည်မှာ ဥပဇ္ဈာယ်ဖြစ်သော တုရိဗြဟ္မာ ဖဲသွားပြီးနောက် သေလွန်ခဲ့ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ပဒုမနိရယံ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ သီးခြားဖြစ်သော ပဒုမငရဲဟူ၍ မရှိပေ။ စင်စစ်သော်ကား အဝီစိငရဲကြီး၌ပင်လျှင် ပဒုမငရဲ၏ သက်တမ်းအရေအတွက်အားဖြင့် ခံရသော နေရာတစ်ခု၌ ဖြစ်ထွန်းရခြင်း ဖြစ်သည်။

Vīsatikhārikoti māgadhakena patthena cattāro patthā, kosalaraṭṭhe eko pattho hoti. Tena patthena cattāro patthā āḷhakaṃ, cattāri āḷhakāni doṇaṃ, catudoṇā mānikā, catumānikā khārī, tāya khāriyā vīsatikhāriko. Tilavāhoti māgadhakānaṃ sukhumatilānaṃ tilasakaṭaṃ. Abbudo nirayoti abbudo nāma pāṭiyekko nirayo natthi, avīcimhiyeva pana abbudagaṇanāya paccitabbaṭṭhānassetaṃ nāmaṃ. Nirabbudādīsupi eseva nayo.

“ဝီသတိခါရိကော” ဟူသည်မှာ မဂဓတိုင်းသုံး ပတ်ထ (ခွက်/ကွမ်းစား) နှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် ကောသလတိုင်း၌ မဂဓ ၄ ပတ်ထသည် ၁ ပတ်ထနှင့် ညီမျှသည်။ မဂဓပတ်ထဖြင့် ၄ ပတ်ထလျှင် ၁ အာဠှက (ပြည်)၊ ၄ အာဠှကလျှင် ၁ ဒေါဏ (စိတ်)၊ ၄ ဒေါဏလျှင် ၁ မာနိကာ (တင်း)၊ ၄ မာနိကာလျှင် ၁ ခါရီ (တောင်း) ဟု သတ်မှတ်ပြီး ထိုခါရီဖြင့် တောင်းနှစ်ဆယ်ရှိသော “တိလဝါဟော” (နှမ်းလှည်း) ဟူသည်မှာ မဂဓတိုင်းဖြစ် သိမ်မွေ့သော နှမ်းတို့၏ နှမ်းလှည်းကို ဆိုလိုသည်။ “အဗ္ဗုဒေါ နိရယော” ဟူသော ပုဒ်၌လည်း အဗ္ဗုဒဟူ၍ သီးခြားငရဲမရှိ၊ စင်စစ်သော်ကား အဝီစိငရဲကြီး၌ပင် အဗ္ဗုဒငရဲသက်တမ်းအတိုင်း ခံရသော နေရာ၏ အမည်သာ ဖြစ်သည်။ နိရဗ္ဗုဒစသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် မှတ်ယူအပ်သည်။

Vassagaṇanāpi panettha evaṃ veditabbā – yatheva hi sataṃ satasahassāni koṭi hoti, evaṃ sataṃ satasahassakoṭiyo pakoṭi nāma hoti, sataṃ satasahassapakoṭiyo koṭipakoṭi nāma, sataṃ satasahassakoṭipakoṭiyo nahutaṃ, sataṃ satasahassanahutāni ninnahutaṃ, sataṃ satasahassaninnahutāni ekaṃ abbudaṃ, tato vīsatiguṇaṃ nirabbudaṃ, esa nayo sabbatthāti. Dasamaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

ဆက်လက်၍ ဤအဗ္ဗုဒငရဲစသည်တို့၌ နှစ်အရေအတွက်ကိုလည်း ဤသို့ မှတ်အပ်၏။ ထိုစကားကို ချဲ့ဦးအံ့— တစ်သိန်းတစ်ရာသည် ကုဋေတစ်ကုဋေ ဖြစ်သကဲ့သို့ ထိုနည်းတူစွာ ကုဋေတစ်သိန်းတစ်ရာသည် ပကောဋိမည်၏၊ ပကောဋိတစ်သိန်းတစ်ရာသည် ကုဋေပကောဋိမည်၏၊ ကုဋေပကောဋိတစ်သိန်းတစ်ရာသည် နဟုတမည်၏၊ နဟုတတစ်သိန်းတစ်ရာသည် နိန္နဟုတမည်၏၊ နိန္နဟုတတစ်သိန်းတစ်ရာသည် အဗ္ဗုဒတစ်ခု ဖြစ်၏။ ထိုအဗ္ဗုဒထက် အဆနှစ်ဆယ်သည် နိရဗ္ဗုဒ ဖြစ်၏။ အဗ္ဗုဒမှအစပြု၍ ပဒုမအထိ ငရဲအားလုံး၌ ဤနည်းအတိုင်း မှတ်ယူအပ်၏။ ဤသည်ကား ကိုးခုမြောက်သုတ်၏ အဖွင့်ပြီး၏။ (၁၀) ဒသမသုတ်ကိုလည်း အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် မှတ်ယူအပ်၏။ ကြွင်းသော စကားလုံးတို့၏ အနက်သည် ထင်ရှားလွယ်ကူလှသည်။ ဤသည်ကား ဆယ်ခုမြောက်သုတ်၏ အဖွင့်ပြီး၏။

Theravaggo catuttho.

လေးခုမြောက်ဖြစ်သော ထေရဝဂ် ပြီး၏။

(10) 5. Upālivaggo

(၁၀) ၅. ဥပါလိဝဂ်။

1-2. Kāmabhogīsuttādivaṇṇanā

၁-၂. ကာမဘောဂီသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။

91-92. Pañcamassa [Pg.330] paṭhame sāhasenāti sāhasiyakammena. Dutiye bhayānīti cittutrāsabhayāni. Verānīti akusalaverapuggalaverāni. Ariyo cassa ñāyoti saha vipassanāya maggo. Iti imasmiṃ sati idaṃ hotīti evaṃ imasmiṃ avijjādike kāraṇe sati idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ hoti. Imassuppādā idaṃ uppajjatīti yo yassa sahajātapaccayo hoti, tassa uppādā itaraṃ uppajjati nāma. Imasmiṃ asatīti avijjādike kāraṇe asati saṅkhārādikaṃ phalaṃ na hoti. Imassa nirodhāti kāraṇassa appavattiyā phalassa appavatti hoti.

၉၁-၉၂. ပဉ္စမဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ “သာဟသေန” ဟူသည်မှာ နိုင်ထက်စီးနင်း ပြုမူသောအမှုဖြင့် ဖြစ်သည်။ ဒုတိယသုတ်၌ “ဘယာနိ” ဟူသည်မှာ စိတ်ထိတ်လန့်ခြင်းတည်းဟူသော ဘေးတို့ကို ဆိုလိုသည်။ “ဝေရာနိ” ဟူသည်မှာ အကုသိုလ်တည်းဟူသော ရန်၊ ပုဂ္ဂိုလ်တည်းဟူသော ရန်သူတို့ကို ဆိုလိုသည်။ “အရိယော စဿ ဉာယော” ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာနှင့်တကွဖြစ်သော မဂ်တရား ဖြစ်သည်။ “ဣတိ ဣမသ္မိံ သတိ ဣဒံ ဟောတိ” ဟူသည်မှာ ဤသို့ အဝိဇ္ဇာအစရှိသော ဤအကြောင်းတရား ရှိသော် သင်္ခါရအစရှိသော ဤအကျိုးတရား ဖြစ်ထွန်း၏။ “ဣမဿုပ္ပါဒါ ဣဒံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ” ဟူသည်မှာ အကြင်အကြောင်းတရားသည် အကြင်အကျိုးတရားအား သဟဇာတပစ္စည်း ဖြစ်သည်ရှိသော် ထိုအကြောင်းတရား ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် အခြားသော အကျိုးတရား ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ဣမသ္မိံ အသတိ” ဟူသည်မှာ အဝိဇ္ဇာအစရှိသော အကြောင်းတရား မရှိသော် သင်္ခါရအစရှိသော အကျိုးတရား မဖြစ်ပေါ်နိုင်။ “ဣမဿ နိရောဓာ” ဟူသည်မှာ အကြောင်းတရား ချုပ်ငြိမ်း၍ မဖြစ်ခြင်းကြောင့် အကျိုးတရားလည်း ချုပ်ငြိမ်း၍ မဖြစ်ပေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

3. Kiṃdiṭṭhikasuttavaṇṇanā

၃. ကိံဒိဋ္ဌိကသုတ်၏ အဖွင့်။

93. Tatiye saṇṭhāpesunti iriyāpathampi vacanapathampi saṇṭhāpesuṃ. Appasaddavinītāti appasaddena mattabhāṇinā satthārā vinītā. Paratoghosapaccayā vāti parassa vā vacanakāraṇā. Cetayitāti pakappitā. Maṅkubhūtāti domanassappattā nittejā. Pattakkhandhāti patitakkhandhā. Sahadhammenāti sahetukena kāraṇena vacanena.

၉၃. တတိယသုတ်၌ 'သန္ထပေသုံ' ဟူသည်မှာ ဣရိယာပုထ်ကိုလည်းကောင်း၊ စကားတည်းဟူသောအကြောင်းကိုလည်းကောင်း ကောင်းစွာ တည်စေကုန်၏ (ငြိမ်သက်စေကုန်၏)။ 'အပ္ပသဒ္ဒဝိနီတာ' ဟူသည်မှာ ဆိတ်ငြိမ်ရာ၌ အတိုင်းအရှည်ကိုသာ ဟောတော်မူလေ့ရှိသော မြတ်စွာဘုရားသည် ဆုံးမအပ်ကုန်သောသူတို့တည်း။ 'ပရတောဃောသပစ္စယာ ဝါ' ဟူသည်မှာ သူတပါး၏ စကားတည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့်လည်းကောင်း။ 'စေတယိတာ' ဟူသည်မှာ စေ့ဆော်အပ်သော (ကြံစည်အပ်သော)။ 'မင်္ကုဘူတာ' ဟူသည်မှာ နှလုံးမသာယာခြင်းသို့ ရောက်ကုန်သည်ဖြစ်၍ အရှိန်အစော် ကင်းမဲ့ကုန်သည်ဖြစ်၍။ 'ပတ္တက္ခန္ဓာ' ဟူသည်မှာ ကျစေအပ်သော လည်ပင်း (ခန္ဓာ) ရှိကုန်သည်ဖြစ်၍။ 'သဟဓမ္မေန' ဟူသည်မှာ အကြောင်းနှင့်တကွဖြစ်သော စကားဖြင့်။

4. Vajjiyamāhitasuttavaṇṇanā

၄. ဝဇ္ဇိယမာဟိတသုတ်အဖွင့်။

94. Catutthe vajjiyamāhitoti evaṃnāmako. Sabbaṃ tapanti sabbameva dukkarakārikaṃ. Sabbaṃ tapassinti sabbaṃ tapanissitakaṃ. Lūkhājīvinti dukkarakārikajīvikānuyogaṃ anuyuttaṃ. Gārayhanti garahitabbayuttakaṃ. Pasaṃsiyanti pasaṃsitabbayuttakaṃ. Venayikoti sayaṃ avinīto aññehi vinetabbo. Apaññattikoti na kiñci paññāpetuṃ sakkoti. Atha vā venayikoti sattavināsako. Apaññattikoti apaccakkhaṃ nibbānaṃ paññāpeti, sayaṃkatādīsu kiñci paññāpetuṃ na sakkoti. Na so bhagavā venayikoti so bhagavā evaṃ yāthāvato ñatvā kusalākusalaṃ paññāpento na aññena vinetabbo na aññasikkhito. Ye ca dhamme upādāya satto paññāpiyati, tesaṃ paññāpanato na sattavināsako, suvinīto susikkhito sattavināyakoti attho. Tassa ca paññattiyo [Pg.331] sapaññattiyoyevāti dasseti. Vimuttiṃ vimuccato akusalā dhammāti micchādiṭṭhisaṅkhātaṃ cittassa adhimuttiṃ adhimuccato akusalā dhammā vaḍḍhanti nāma, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sāsane pana cittassa vimuttisaṅkhāto vimutti kusalānaṃyeva paccayo hoti.

၉၄. စတုတ္ထသုတ်၌ 'ဝဇ္ဇိယမာဟိတော' ဟူသည်မှာ ဤသို့အမည်ရှိသော သူတည်း။ 'သဗ္ဗံ တပံ' ဟူသည်မှာ ပြုနိုင်ခဲသောအမှုကို ပြုလုပ်ခြင်းတည်းဟူသော အလုံးစုံသော ကိုယ်ကို ပူပန်စေတတ်သော အကျင့်တည်း။ 'သဗ္ဗံ တပဿိံ' ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော ကိုယ်ကို ပူပန်စေတတ်သော အကျင့်ကို မှီဝဲသောသူကို။ 'လူခါဇီဝိံ' ဟူသည်မှာ ပြုနိုင်ခဲသောအမှုကို ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ဖြစ်သော အသက်မွေးခြင်းကို အဖန်တလဲလဲ အားထုတ်သောသူကို။ 'ဂါရယှံ' ဟူသည်မှာ ကဲ့ရဲ့ထိုက်သော။ 'ပသံသိယံ' ဟူသည်မှာ ချီးမွမ်းထိုက်သော။ 'ဝေနယိကော' ဟူသည်မှာ မိမိအလိုလို မဆုံးမနိုင်သည်ဖြစ်၍ သူတပါးတို့ ဆုံးမအပ်သောသူတည်း။ 'အပညတ္တိကော' ဟူသည်မှာ တစုံတခုသောအရာကိုမျှ ပညတ်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သောသူတည်း။ တနည်းကား 'ဝေနယိကော' ဟူသည်မှာ သတ္တဝါတို့ကို ဖျက်ဆီးတတ်သောသူတည်း။ 'အပညတ္တိကော' ဟူသည်မှာ မျက်မှောက်မပြုအပ်သော နိဗ္ဗာန်ကို ပညတ်၏၊ မိမိကိုယ်တိုင် ပြုအပ်သောအမှု စသည်တို့၌ တစုံတခုကိုမျှ ပညတ်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်။ 'န သော ဘဂဝါ ဝေနယိကော' ဟူသည်မှာ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိတော်မူ၍ ကုသိုလ် အကုသိုလ်ကို ပညတ်တော်မူသည်ဖြစ်၍ သူတပါးတို့ ဆုံးမအပ်သည်လည်းမဟုတ်၊ သူတပါးထံ၌ သင်ယူအပ်သည်လည်းမဟုတ်။ အကြင်တရားတို့ကို စွဲ၍ 'သတ္တဝါ' ဟု ပညတ်အပ်၏၊ ထိုတရားတို့ကို ပညတ်တော်မူခြင်းကြောင့် သတ္တဝါတို့ကို ဖျက်ဆီးတတ်သောသူ မဟုတ်၊ ကောင်းစွာ ဆုံးမတတ်သော၊ ကောင်းစွာ သင်ယူပြီးသော၊ သတ္တဝါတို့ကို ဆုံးမတော်မူတတ်သော မြတ်စွာဘုရား ဟူသော အနက်တည်း။ ထို့ပြင် မြတ်စွာဘုရား၏ ပညတ်ခြင်းသည်လည်း ပညတ်ခြင်းရှိသည်သာလျှင်တည်းဟု ပြတော်မူ၏။ 'ဝိမုတ္တိံ ဝိမုစ္စတော အကုသလာ ဓမ္မာ' ဟူသည်မှာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဟု ဆိုအပ်သော စိတ်၏ နှလုံးသွင်းခြင်းကို နှလုံးသွင်းသောသူအား အကုသိုလ်တရားတို့သည် ပွားများကုန်၏ဟူ၍ ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသို့ ညွတ်သော စိတ်ရှိသူအား အကုသိုလ်တရားတို့ ပွားများခြင်းကို ရည်၍ ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်၏။ သာသနာတော်၌မူကား စိတ်၏ ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ဝိမုတ္တိသည် ကုသိုလ်တရားတို့၏သာလျှင် အကြောင်းဖြစ်၏။

5. Uttiyasuttavaṇṇanā

၅. ဥတ္တိယသုတ်အဖွင့်။

95. Pañcame tuṇhī ahosīti sattūpaladdhiyaṃ ṭhatvā apucchaṃ pucchatīti tuṇhī ahosi. Sabbasāmukkaṃsikaṃ vata meti mayā sabbapucchānaṃ uttamapucchaṃ pucchito samaṇo gotamo saṃsādeti no vissajjeti, nūna na visahati na sakkoti vissajjetunti evaṃ pāpikaṃ diṭṭhiṃ mā paṭilabhīti. Tadassāti taṃ evaṃ uppannaṃ diṭṭhigataṃ bhaveyya. Paccantimanti yasmā majjhimadese nagarassa uddhāpādīni thirāni vā hontu dubbalāni vā, sabbaso vā pana mā hontu, corāsaṅkā na hoti. Tasmā taṃ aggahetvā ‘‘paccantimaṃ nagara’’nti āha. Daḷhuddhāpanti thirapākārapādaṃ. Daḷhapākāratoraṇanti thirapākārañceva thirapiṭṭhisaṅghāṭañca. Ekadvāranti kasmā āha? Bahudvārasmiñhi nagare bahūhi paṇḍitadovārikehi bhavitabbaṃ, ekadvāre ekova vaṭṭati. Tathāgatassa ca paññāya añño sadiso natthi. Tasmā satthu paṇḍitabhāvassa opammatthaṃ ekaṃyeva dovārikaṃ dassetuṃ ‘‘ekadvāra’’nti āha. Paṇḍitoti paṇḍiccena samannāgato. Byattoti veyyattiyena samannāgato. Medhāvīti ṭhānuppattiyapaññāsaṅkhātāya medhāya samannāgato. Anupariyāyapathanti anupariyāyanāmakaṃ maggaṃ. Pākārasandhinti dvinnaṃ iṭṭhakānaṃ apagataṭṭhānaṃ. Pākāravivaranti pākārassa chinnaṭṭhānaṃ. Tadevetaṃ pañhanti taṃyeva ‘‘sassato loko’’tiādinā nayena puṭṭhaṃ ṭhapanīyapañhaṃ punapi pucchi. Sabbo ca tena lokoti sattūpaladdhiyaṃyeva ṭhatvā aññenākārena pucchatīti dasseti.

၉၅. ပဉ္စမသုတ်၌ 'တုဏှီ အဟောသိ' ဟူသည်မှာ သတ္တဝါဟု စွဲယူခြင်း၌ တည်၍ မမေးအပ်သည်ကို မေးမြန်း၏ဟု နှလုံးသွင်းကာ ဆိတ်ဆိတ်နေတော်မူ၏။ 'သဗ္ဗသာမုက္ကံသိကံ ဝတ မေ' ဟူသည်မှာ 'ငါသည် အလုံးစုံသော မေးခွန်းတို့ထက် ထူးမြတ်သော မေးခွန်းကို မေးအပ်ပါလျက် ရဟန်းဂေါတမသည် တွေဝေနှောင့်နှေးစေဘိ၏၊ မဖြေဆိုနိုင်၊ စင်စစ် ဖြေဆိုခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သလော' ဟု ဤသို့ ယုတ်မာသော မိစ္ဆာအယူကို မရပါစေလင့် ဟူသောအနက်တည်း။ 'တဒဿ' ဟူသည်မှာ ထိုသို့ဖြစ်ပေါ်လာသော မိစ္ဆာအယူသည် ဖြစ်ရာ၏။ 'ပစ္စန္တိမံ' ဟူသော ပါဌ်၌ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မဇ္ဈိမဒေသရှိ မြို့များတွင် တံတိုင်းခြေစသည်တို့သည် ခိုင်ခံ့သည်ဖြစ်စေ၊ အားနည်းသည်ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် လုံးဝမရှိသည်ဖြစ်စေ ခိုးသူဘေးမှ ကြောက်ရွံ့စရာမရှိ။ ထို့ကြောင့် ထိုမဇ္ဈိမဒေသရှိ မြို့ကို မယူဘဲ 'ပစ္စန္တိမံ နဂရံ' (နယ်ခြားမြို့) ဟု ဟောတော်မူ၏။ 'ဒဠှုဒ္ဒါပံ' ဟူသည်မှာ ခိုင်ခံ့သော တံတိုင်းခြေရှိသော။ 'ဒဠှပါကာရတောရဏံ' ဟူသည်မှာ ခိုင်ခံ့သော တံတိုင်းလည်းရှိသော၊ ခိုင်ခံ့သော တံခါးပေါင် တံခါးတိုင်လည်း ရှိသော။ 'ဧကဒွါရံ' (တံခါးတစ်ခုတည်းရှိသော) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဟောတော်မူသနည်း။ များစွာသောတံခါးရှိသော မြို့၌ ပညာရှိသော တံခါးစောင့်များစွာ ရှိအပ်၏။ တံခါးတစ်ခုတည်းရှိသော မြို့၌မူ ပညာရှိသော တံခါးစောင့်တစ်ယောက်တည်းသာ လုံလောက်၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ ပညာနှင့် တူမျှသော အခြားသူမရှိ။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ကောင်းစွာပညာရှိသော အဖြစ်ကို နှိုင်းယှဉ်ပြရန် ဥပမာအလို့ငှာ တစ်ယောက်တည်းသော တံခါးစောင့်ကို ပြလိုသဖြင့် 'ဧကဒွါရံ' ဟု ဟောတော်မူ၏။ 'ပဏ္ဍိတော' ဟူသည်မှာ ပညာရှိသောသူ၏အဖြစ်နှင့် ပြည့်စုံသော။ 'ဗျတ္တော' ဟူသည်မှာ လိမ္မာစွမ်းရည်ရှိသောသူ၏အဖြစ်နှင့် ပြည့်စုံသော။ 'မေဓာဝီ' ဟူသည်မှာ ချက်ချင်းဖြစ်ပေါ်နိုင်သော ပညာ (ဉာဏ်စွမ်း) ရှိသော။ 'အနုပရိယာယပထံ' ဟူသည်မှာ တံတိုင်းထက်ဝန်းကျင်မှ လှည့်လည်ကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် အနုပရိယာယအမည်ရှိသော လမ်းခရီးကို။ 'ပါကာရသန္ဓိံ' ဟူသည်မှာ အုတ်နှစ်ချပ်တို့၏ ကွာဟရာအရပ်ကို။ 'ပါကာရဝိဝရံ' ဟူသည်မှာ တံတိုင်း၏ ပေါက်ပြတ်ရာအရပ်ကို။ 'တဒေဝေတံ ပဥှံ' ဟူသည်မှာ 'သဿတော လောကော' (လောကသည် မြဲ၏) စသည်ဖြင့် မေးအပ်သော ထိုမဖြေအပ်သော (ဌပနီယ) ပြဿနာကိုပင် လျှင် တစ်ဖန်ထပ်၍ မေးမြန်း၏။ 'သဗ္ဗော စ တေန လောကော' ဟူသည်မှာ သတ္တဝါဟု စွဲယူခြင်း၌သာ တည်၍ အခြားသောအခြင်းအရာအားဖြင့် မေးမြန်းလျှောက်ထားသည်ကို ပြတော်မူ၏။

6. Kokanudasuttavaṇṇanā

၆. Kokanudasuttavaṇṇanā

96. Chaṭṭhe pubbāpayamānoti pubbasadisāni nirudakāni kurumāno. Kvettha, āvusoti ko ettha, āvuso. Yāvatā, āvuso, diṭṭhīti [Pg.332] yattikā dvāsaṭṭhividhāpi diṭṭhi nāma atthi. Yāvatā diṭṭhiṭṭhānanti ‘‘khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ, avijjāpi, phassopi, saññāpi, vitakkopi ayonisomanasikāropi, pāpamittopi, paratoghosopi diṭṭhiṭṭhāna’’nti evaṃ yattakaṃ aṭṭhavidhampi diṭṭhiṭṭhānaṃ diṭṭhikāraṇaṃ nāma atthi. Diṭṭhādhiṭṭhānanti diṭṭhīnaṃ adhiṭṭhānaṃ, adhiṭhatvā adhibhavitvā pavattāya diṭṭhiyā etaṃ nāmaṃ. Diṭṭhipariyuṭṭhānanti ‘‘katamāni aṭṭhārasa diṭṭhipariyuṭṭhānāni? Yā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāraṃ diṭṭhivisūkaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ diṭṭhisallaṃ diṭṭhisambādho diṭṭhipalibodho diṭṭhibandhanaṃ diṭṭhipapāto diṭṭhānusayo diṭṭhisantāpo diṭṭhipariḷāho diṭṭhigantho diṭṭhupādānaṃ diṭṭhābhiniveso diṭṭhiparāmāso. Imāni aṭṭhārasa diṭṭhipariyuṭṭhānānī’’ti evaṃ vuttaṃ diṭṭhipariyuṭṭhānaṃ. Samuṭṭhānanti diṭṭhiṭṭhānasseva vevacanaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘khandhā paccayo diṭṭhīnaṃ upādāya samuṭṭhānaṭṭhenā’’ti (paṭi. ma. 1.124) sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Sotāpattimaggo pana diṭṭhisamugghāto nāma sabbadiṭṭhīnaṃ samugghātakattā. Tamahanti taṃ sabbaṃ ahaṃ jānāmi. Kyāhaṃ vakkhāmīti kiṃkāraṇā ahaṃ vakkhāmi.

၉၆. ဆဋ္ဌသုတ်၌ 'ပုဗ္ဗာပယမာနော' ဟူသည်မှာ ရှေးနှင့်တူသော ခြောက်ကပ်သော (ရေမရှိသော ခန္ဓာကိုယ်) တို့ကို ပြုလုပ်လျက်။ 'ကွတ်ထာဝုသော' ဟူသောပုဒ်၌ 'ကော ဧတ္ထ အာဝုသော' ဟု ပုဒ်ဖြတ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။ 'ယာဝတာ အာဝုသော ဒိဋ္ဌိ' ဟူသည်မှာ ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးအပြားရှိသော ဒိဋ္ဌိအလုံးစုံတည်း။ 'ယာဝတာ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ' ဟူသည်မှာ ခန္ဓာသည်လည်းကောင်း၊ အဝိဇ္ဇာသည်လည်းကောင်း၊ ဖဿသည်လည်းကောင်း၊ သညာသည်လည်းကောင်း၊ ဝိတက်သည်လည်းကောင်း၊ အယောနိသောမနသိကာရသည်လည်းကောင်း၊ ယုတ်မာသော အဆွေခင်ပွန်းသည်လည်းကောင်း၊ ပရတောဃောသ (သူတပါးထံမှ ကြားရသောအသံ) သည်လည်းကောင်း ဒိဋ္ဌိ၏ တည်ရာအရပ်ဖြစ်၏။ ဤသို့ ရှစ်ပါးအပြားရှိသော ဒိဋ္ဌိ၏ တည်ရာအကြောင်းအရပ်တည်း။ 'ဒိဋ္ဌာဓိဋ္ဌာနံ' ဟူသည်မှာ ဒိဋ္ဌိတို့ကို ဆောက်တည်ခြင်းတည်း၊ ဆောက်တည်၍ လွှမ်းမိုး၍ ဖြစ်သော ဒိဋ္ဌိ၏အမည်တည်း။ 'ဒိဋ္ဌိပရိယုဋ္ဌာနံ' ဟူသည်ကား - 'နှိပ်စက်တတ်သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့သည် အဘယ်တဆဲ့ရှစ်ပါးတို့နည်း။ အကြင် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည်လည်းကောင်း၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအယူသည်လည်းကောင်း၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော တောအုပ်သည်လည်းကောင်း၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော ခရီးခဲသည်လည်းကောင်း၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော ဆန့်ကျင်သော သဘောတရားသည်လည်းကောင်း၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော တုန်လှုပ်တတ်သော သဘောတရားသည်လည်းကောင်း၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော သံယောဇဉ်သည်လည်းကောင်း၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော ငြောင့်သည်လည်းကောင်း၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော နှိပ်စက်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော တားမြစ်တတ်သောတရားသည်လည်းကောင်း၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော နှောင်ဖွဲ့ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော ချောက်ကမ်းပါးသည်လည်းကောင်း၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော အနုသယသည်လည်းကောင်း၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော ပူပန်စေတတ်သောတရားသည်လည်းကောင်း၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော ပြင်းစွာပူလောင်စေတတ်သောတရားသည်လည်းကောင်း၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော ထုံးဖွဲ့တတ်သောတရားသည်လည်းကောင်း၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော ပြင်းစွာစွဲလမ်းခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော မှားယွင်းစွာ နှလုံးသွင်းခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော မှားယွင်းစွာ သုံးသပ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း ရှိ၏။ ဤတဆဲ့ရှစ်ပါးတို့ကို နှိပ်စက်တတ်သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (ဒိဋ္ဌိပရိယုဋ္ဌာန) တို့မည်ကုန်၏' ဟု ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သော နှိပ်စက်တတ်သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်း။ 'သမုဋ္ဌာနံ' ဟူသော သဒ္ဒါသည် ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနဟူသော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ်သာလျှင် ဖြစ်၏။ 'ခန္ဓာတို့သည် ဒိဋ္ဌိတို့ကို စွဲ၍ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အကြောင်းထောက်ပံ့ဖြစ်၏' ဟူသော စကားအလုံးစုံကို ချဲ့အပ်၏။ သောတာပတ္တိမဂ်သည်ကား အလုံးစုံသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့ကို အကြွင်းမဲ့ သတ်တတ်သောကြောင့် 'ဒိဋ္ဌိသမူဃာတ' (ဒိဋ္ဌိကို အကြွင်းမဲ့ပယ်သတ်သောတရား) မည်၏။ 'တမဟံ' ဟူသည်မှာ ထိုအလုံးစုံသော ဒိဋ္ဌိတို့ကို ငါသိ၏။ 'ကျာဟံ ဝက္ခာမိ' ဟူသည်မှာ အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ငါပြောဆိုရအံ့နည်း။

7-8. Āhuneyyasuttādivaṇṇanā

၇-၈. အာဟုနေယျသုတ်အစရှိသည်တို့၏အဖွင့်။

97-98. Sattame sammādiṭṭhikoti yāthāvadiṭṭhiko. Aṭṭhame adhikaraṇasamuppādavūpasamakusaloti catunnaṃ adhikaraṇānaṃ mūlaṃ gahetvā vūpasamena samuppādavūpasamakusalo hoti.

၉၇-၉၈. သတ္တမသုတ်၌ 'သမ္မာဒိဋ္ဌိကော' ဟူသည်မှာ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိမြင်သော (မဖောက်မပြန် မှန်ကန်သောအယူရှိသော)။ အဋ္ဌမသုတ်၌ 'အဓိကရဏသမုပ္ပါဒဝူပသမကုသလော' ဟူသည်မှာ လေးပါးသော အဓိကရုဏ်းတို့၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော မူလကို သိယူ၍ ငြိမ်းအေးစေခြင်းဖြင့် အဓိကရုဏ်းဖြစ်ခြင်း၊ ငြိမ်းအေးခြင်းတို့၌ လိမ္မာသူ ဖြစ်၏။

9. Upālisuttavaṇṇanā

၉. ဥပါလိသုတ်အဖွင့်။

99. Navame durabhisambhavānīti sambhavituṃ dukkhāni dussahāni, na sakkā appesakkhehi ajjhogāhitunti vuttaṃ hoti. Araññavanapatthānīti araññāni ca vanapatthāni ca. Āraññakaṅganipphādanena araññāni, gāmantaṃ atikkamitvā manussānaṃ anupacāraṭṭhānabhāvena vanapatthāni. Pantānīti pariyantāni atidūrāni. Dukkaraṃ pavivekanti kāyaviveko dukkaro. Durabhiramanti abhiramituṃ na sukaraṃ. Ekatteti ekībhāve. Kiṃ dasseti? Kāyaviveke katepi tattha cittaṃ abhiramāpetuṃ dukkaraṃ. Dvayaṃdvayārāmo hi ayaṃ lokoti. Haranti maññeti haranti viya ghasanti viya. Manoti cittaṃ. Samādhiṃ alabhamānassāti upacārasamādhiṃ vā appanāsamādhiṃ vā alabhantassa[Pg.333]. Kiṃ dasseti? Īdisassa bhikkhuno tiṇapaṇṇamigādisaddehi vividhehi ca bhīsanakehi vanāni cittaṃ vikkhipanti maññeti. Saṃsīdissatīti kāmavitakkena saṃsīdissati. Uplavissatīti byāpādavihiṃsāvitakkehi uddhaṃ plavissati.

၉၉. နဝမသုတ်၌ “ဒူရဘိသမ္ဘဝါနိ” ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်ရန် ခဲယဉ်းခြင်း၊ သည်းခံနိုင်ခဲခြင်း၊ ဘုန်းတန်ခိုးနည်းသောသူတို့ သက်ဝင်လှုပ်ရှားရန် မစွမ်းနိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “အရညဝနပတ္ထာနိ” ဟူသည် တောတို့သည်လည်းကောင်း၊ တောအုပ်တို့သည်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ အရညကင်ဓုတင်ကို ပြီးစေတတ်သောကြောင့် တော (အရည) မည်၏၊ ရွာ၏အနီးအပါးကိုလွန်၍ လူတို့မခစားအပ်သော အရပ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် တောအုပ် (ဝနပတ္ထ) မည်၏။ “ပန္ထာနိ” ဟူသည် အစွန်အဖျားဖြစ်သော၊ အလွန်ဝေးကွာသော အရပ်တို့ ဖြစ်သည်။ “ဒုက္ကရံ ပဝိဝေကံ” ဟူသည် ကာယဝိဝေက (ကိုယ်၏ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း) ကို ပြုနိုင်ခဲ၏။ “ဒုရဘိရမံ” ဟူသည် မွေ့လျော်ရန် မလွယ်ကူ။ “ဧကတ္တေ” ဟူသည် တစ်ယောက်တည်း ဖြစ်ခြင်း၌။ ထိုပုဒ်ဖြင့် အဘယ်အရာကို ပြသနည်းဟူမူ— ကာယဝိဝေကကို ပြုအပ်သော်လည်း ထိုတောအရပ်၌ စိတ်ကို မွေ့လျော်စေရန် ခဲယဉ်း၏။ စင်စစ် ဤလောကသည် အဖော်အပေါင်း၌သာ မွေ့လျော်တတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏ဟူသော ဤအနက်ကို ပြသည်။ “ဟရန္တိ မညေ” ဟူသည် ဆောင်ယူတတ်သော ဘီလူးရက္ခိုသ်တို့ကဲ့သို့၊ ကိုက်စားတတ်သော ဘီလူးရက္ခိုသ်တို့ကဲ့သို့ စိတ်ကို ဖမ်းစားသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ “မနော” ဟူသည် စိတ် ဖြစ်သည်။ “သမာဓိံ အလဘမာနဿ” ဟူသည် ဥပစာရသမာဓိ သို့မဟုတ် အပ္ပနာသမာဓိကို မရရှိသောသူအား။ ထိုပုဒ်ဖြင့် အဘယ်အရာကို ပြသနည်းဟူမူ— ဤသို့ သဘောရှိသော ရဟန်းအား မြက်၊ သစ်ရွက်၊ သားကောင် စသည်တို့၏ အသံတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အထူးထူးသော ကြောက်မက်ဖွယ် အာရုံတို့ဖြင့်လည်းကောင်း တောတို့သည် စိတ်ကို ပျံ့လွင့်စေသကဲ့သို့ ဖြစ်၏ ဟူသော ဤအနက်ကို ပြသည်။ “သံသီဒိဿတိ” ဟူသည် ကာမဝိတက်ဖြင့် နစ်မွန်းလတ္တံ့။ “ဥပ္ပလဝိဿတိ” ဟူသည် ဗျာပါဒဝိတက်၊ ဝိဟိံသာဝိတက်တို့ဖြင့် အထက်သို့ ပေါ်လွင့်လတ္တံ့။

Kaṇṇasaṃdhovikanti kaṇṇe dhovantena kīḷitabbaṃ. Piṭṭhisaṃdhovikanti piṭṭhiṃ dhovantena kīḷitabbaṃ. Tattha udakaṃ soṇḍāya gahetvā dvīsu kaṇṇesu āsiñcanaṃ kaṇṇasaṃdhovikā nāma, piṭṭhiyaṃ āsiñcanaṃ piṭṭhisaṃdhovikā nāma. Gādhaṃ vindatīti patiṭṭhaṃ labhati. Ko cāhaṃ ko ca hatthināgoti ahaṃ ko, hatthināgo ko, ahampi tiracchānagato, ayampi, mayhampi cattāro pādā, imassapi, nanu ubhopi mayaṃ samasamāti.

“ကဏ္ဏသန္ဓောဝိကံ” ဟူသည် နားရွက်တို့ကို ဆေးကြောလျက် ကစားခြင်း ဖြစ်သည်။ “ပိဋ္ဌိသန္ဓောဝိကံ” ဟူသည် ကျောကုန်းကို ဆေးကြောလျက် ကစားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုနှစ်ပါးသော ကစားခြင်းတို့တွင် ရေကို နှာမောင်းဖြင့်ယူ၍ နားရွက်နှစ်ဖက်တို့၌ သွန်းလောင်းခြင်းသည် ကဏ္ဏသန္ဓောဝိက မည်၏၊ ကျောကုန်းပေါ်၌ သွန်းလောင်းခြင်းသည် ပိဋ္ဌိသန္ဓောဝိက မည်၏။ “ဂါဓံ ဝိန္ဒတိ” ဟူသည် တည်ရာကို ရ၏။ “ကော စာဟံ ကော စ ဟတ္ထိနာဂေါ” ဟူသည် “ငါသည် အဘယ်သတ္တဝါနည်း၊ ဆင်ပြောင်သည် အဘယ်သတ္တဝါနည်း၊ ငါသည်လည်း တိရစ္ဆာန်ဖြစ်၏၊ ဤဆင်ပြောင်သည်လည်း တိရစ္ဆာန်ဖြစ်၏၊ ငါ့မှာလည်း ခြေလေးချောင်း ရှိ၏၊ ဤဆင်ပြောင်အားလည်း ခြေလေးချောင်း ရှိ၏၊ ငါတို့နှစ်ဦးလုံးသည် တူတူမျှမျှပင် မဟုတ်လော” ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။

Vaṅkakanti kumārakānaṃ kīḷanakaṃ khuddakanaṅgalaṃ. Ghaṭikanti dīghadaṇḍakena rassadaṇḍakaṃ paharaṇakīḷaṃ. Mokkhacikanti saṃparivattakakīḷaṃ, ākāse daṇḍakaṃ gahetvā bhūmiyaṃ vā sīsaṃ ṭhapetvā heṭṭhupariyabhāvena parivattanakīḷanti vuttaṃ hoti. Ciṅgulakanti tālapaṇṇādīhi kataṃ vātappahārena paribbhamanacakkaṃ. Pattāḷhakaṃ vuccati paṇṇanāḷi, tāya vālukādīni minantā kīḷanti. Rathakanti khuddakarathaṃ. Dhanukanti khuddakadhanumeva.

“ဝင်္ကကံ” ဟူသည် ကလေးငယ်တို့ ကစားစရာ ထွန်တုံးငယ် ဖြစ်သည်။ “ဃဋိကံ” ဟူသည် တုတ်ရှည်ဖြင့် တုတ်တိုကို ရိုက်ပုတ်၍ ကစားခြင်း (ကျည်းဖန်တောက်ကစားခြင်း) ဖြစ်သည်။ “မောက္ခစိကံ” ဟူသည် ပြန်လှန်ကစားခြင်း (ကျွမ်းထိုးကစားခြင်း) ဖြစ်၏၊ လေထဲ၌ဖြစ်စေ၊ မြေပေါ်၌ ဦးခေါင်းကို စိုက်၍ဖြစ်စေ အောက်ထက် ပြောင်းပြန်လှန်၍ ကစားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “စိင်္ဂုလကံ” ဟူသည် ထန်းရွက်စသည်တို့ဖြင့် ပြုလုပ်၍ လေတိုက်သောအခါ လည်ပတ်တတ်သော စကြာငယ် ဖြစ်သည်။ သစ်ရွက်ကျည်တောက်ကို “ပတ္တာဠှက” ဟု ခေါ်၏၊ ထိုသစ်ရွက်ကျည်တောက်ဖြင့် သဲစသည်တို့ကို ခြင်တွယ်လျက် ကစားကြသည်။ “ရထကံ” ဟူသည် ရထားငယ် ဖြစ်သည်။ “ဓနုကံ” ဟူသည် လေးငယ် ဖြစ်သည်။

Idha kho pana voti ettha voti nipātamattaṃ, idha kho panāti attho. Iṅgha tvaṃ, upāli, saṅghe viharāhīti ettha iṅghāti codanatthe nipāto. Tena theraṃ saṅghamajjhe vihāratthāya codeti, nāssa araññavāsaṃ anujānāti. Kasmā? Araññasenāsane vasato kirassa vāsadhurameva pūrissati, na ganthadhuraṃ. Saṅghamajjhe vasanto pana dve dhurāni pūretvā arahattaṃ pāpuṇissati, vinayapiṭake ca pāmokkho bhavissati. Athassāhaṃ parisamajjhe pubbapatthanaṃ pubbābhinīhārañca kathetvā imaṃ bhikkhuṃ vinayadharānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapessāmīti imamatthaṃ passamāno satthā therassa araññavāsaṃ nānujānīti. Dasamaṃ uttānatthamevāti.

“ဣဓ ခေါ ပန ဝေါ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ “ဝေါ” ဟူသော ပုဒ်သည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏၊ “ဣဓ ခေါ ပန” (ဤလောက၌ကား) ဟု အနက်ရသည်။ “ဣင်္ဃ တွံ၊ ဥပါလိ၊ သံဃေ ဝိဟရာဟိ” ဟူသော ဤပုဒ်၌ “ဣင်္ဃ” ဟူသော သဒ္ဒါသည် တိုက်တွန်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်သော နိပါတ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ ထိုပုဒ်ဖြင့် အရှင်ဥပါလိမထေရ်ကို သံဃာ့အလယ်၌ နေထိုင်ရန် တိုက်တွန်းတော်မူ၏၊ ထိုမထေရ်အား တော၌ နေခြင်းကို ခွင့်ပြုတော်မမူ။ အဘယ်ကြောင့် ခွင့်ပြုတော်မမူသနည်းဟူမူ— တောကျောင်း၌ နေသော ထိုမထေရ်အား ဝိပဿနာဓုရ (တရားအားထုတ်ခြင်း ဝန်) သာလျှင် ပြည့်စုံလတ္တံ့၊ ဂန္ထဓုရ (စာပေကျမ်းဂန် သင်အံခြင်း ဝန်) မပြည့်စုံနိုင်ရာ။ သံဃာ့အလယ်၌ နေပါက နှစ်ပါးသော ဝန် (ဂန္ထဓုရနှင့် ဝိပဿနာဓုရ) တို့ကို ပြည့်စုံစေလျက် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်လတ္တံ့၊ ဝိနည်းပိဋကတ်၌လည်း အကြီးအမှူး ဖြစ်လတ္တံ့။ ထိုအခါ ထိုမထေရ်အတွက် ငါသည် ပရိသတ်အလယ်၌ ရှေးဆုတောင်းခြင်းနှင့် ရှေးပါရမီအဆောက်အအုံတို့ကို ဟောကြား၍ ဤရဟန်းကို ဝိနည်းဆောင်ရဟန်းတို့အနက် အမြတ်ဆုံး (ဧတဒဂ်) ရာထူး၌ ထားအံ့ဟူသော ဤအကျိုးထူးကို မြော်မြင်တော်မူသောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် မထေရ်အား တော၌ နေခြင်းကို ခွင့်ပြုတော်မမူခြင်း ဖြစ်သည်။ ဆယ်ခုမြောက်သုတ်သည် ထင်ရှားသောအနက် ရှိသည်သာတည်း။

Upālivaggo pañcamo.

ငါးခုမြောက်ဖြစ်သော ဥပါလိဝဂ် ပြီး၏။

Dutiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

ဒုတိယပဏ္ဏာသက ပြီးဆုံးပြီ။

3. Tatiyapaṇṇāsakaṃ

၃. တတိယပဏ္ဏာသက။

(11) 1. Samaṇasaññāvaggo

(၁၁) ၁. သမဏသညာဝဂ်။

1. Samaṇasaññāsuttavaṇṇanā

၁. သမဏသညာသုတ်အဖွင့်။

101. Tatiyassa [Pg.334] paṭhame samaṇasaññāti samaṇānaṃ uppajjanakasaññā. Santatakārīti nirantarakārī. Abyāpajjhoti niddukkho. Idamatthaṃtissa hotīti idamatthaṃ ime paccayāti evamassa jīvitaparikkhāresu hoti, paccavekkhitaparibhogaṃ paribhuñjatīti attho. Dutiyaṃ uttānatthameva.

၁၀၁. တတိယပဏ္ဏာသက၏ ပထမသုတ်၌ “သမဏသညာ” ဟူသည် ရဟန်းတို့အား ဖြစ်ပေါ်အပ်သော သညာ ဖြစ်သည်။ “သတတကာရီ” ဟူသည် အစဉ်မပြတ် ပြုလုပ်လေ့ရှိခြင်း။ “အဗျာပဇ္ဈော” ဟူသည် ဆင်းရဲဒုက္ခ မရှိခြင်း။ “ဣဒမတ္ထံတိဿ ဟောတိ” ဟူသည် အသက်၏ အဆောက်အအုံဖြစ်သော ပစ္စည်းလေးပါးတို့၌ “ဤပစ္စည်းလေးပါးတို့သည် ဤအကျိုးရှိ၏” ဟု ဤသို့ နှလုံးသွင်းခြင်းသည် ထိုရဟန်းအား ပစ္စည်းလေးပါးတို့၌ ဖြစ်၏၊ ဆင်ခြင်သုံးသပ်၍ သုံးဆောင်၏ ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ ဒုတိယသုတ်သည် ထင်ရှားသောအနက် ရှိသည်သာတည်း။

3. Micchattasuttavaṇṇanā

၃. မိစ္ဆတ္တသုတ်အဖွင့်။

103. Tatiye virādhanā hotīti saggato maggato ca virajjhanaṃ hoti. No ārādhanāti na sampādanā na paripūrakāritā hoti. Pahotīti pavattati.

၁၀၃. တတိယသုတ်၌ “ဝိရာဓနာ ဟောတိ” ဟူသည် နတ်ပြည်မှလည်းကောင်း၊ မဂ်ဖိုလ်မှလည်းကောင်း ချွတ်ယွင်းပျက်စီးခြင်း ဖြစ်၏။ “နော အာရာဓနာ” ဟူသည် ပြီးမြောက်ခြင်း မဖြစ်၊ ပြည့်စုံအောင် မပြုနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ “ပဟောတိ” ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။

4-5. Bījasuttādivaṇṇanā

၄-၅. ဗီဇသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်။

104-105. Catutthe yathādiṭṭhi samattaṃ samādinnanti diṭṭhānurūpena paripuṇṇaṃ samādinnaṃ sakalaṃ gahitaṃ. Cetanāti tīsu dvāresu nibbattitacetanāva gahitā. Patthanāti ‘‘evarūpo siya’’nti evaṃ patthanā. Paṇidhīti ‘‘devo vā bhavissāmi devaññataro vā’’ti cittaṭṭhapanā. Saṅkhārāti sampayuttakasaṅkhārā. Pañcame purecārikaṭṭhena pubbaṅgamā. Anvadevāti taṃ anubandhamānameva.

၁၀၄-၁၀၅. စတုတ္ထသုတ်၌ “ယထာဒိဋ္ဌိ သမတ္တံ သမာဒိန္နံ” ဟူသည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအားလျော်စွာ ပြည့်စုံစွာ ဆောက်တည်အပ်သော အလုံးစုံသော အယူကို ယူအပ်၏။ “စေတနာ” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ကံသုံးပါး (ဒွါရသုံးပါး) ၌ ဖြစ်သော စေတနာကိုသာ ယူအပ်၏။ “ပတ္ထနာ” ဟူသည် “ဤသို့ သဘောရှိသောသူ ဖြစ်ရပါလို၏” ဟု တောင့်တခြင်း ဖြစ်သည်။ “ပဏိဓိ” ဟူသည် “နတ်မြတ် သို့မဟုတ် နတ်လတ် ဖြစ်ရပါလို၏” ဟု စိတ်ဖြင့် တည်ဆောက် တောင့်တခြင်း ဖြစ်သည်။ “သင်္ခါရာ” ဟူသည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိနှင့် ယှဉ်ဖက်ဖြစ်သော သမ္ပယုတ်သင်္ခါရတရားတို့ ဖြစ်သည်။ ပဉ္စမသုတ်၌ ရှေ့သွားဖြစ်သော သဘောကြောင့် “ပုဗ္ဗင်္ဂမာ” ဟု ဆိုသည်။ “အနွဒေဝ” ဟူသည် ထိုအဝိဇ္ဇာနောက်သို့ အစဉ်တစိုက် လိုက်ပါခြင်းသာတည်း။

6. Nijjarasuttavaṇṇanā

၆. နိဇ္ဇရသုတ်အဖွင့်။

106. Chaṭṭhe nijjaravatthūnīti nijjarakāraṇāni. Micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotīti ayaṃ heṭṭhā vipassanāyapi nijjiṇṇā eva pahīnā. Kasmā puna gahitāti? Asamucchinnattā. Vipassanāya hi kiñcāpi nijjiṇṇā, na pana samucchinnā. Maggo pana uppajjitvā taṃ samucchindati, na puna vuṭṭhātuṃ deti. Tasmā puna gahitā. Evaṃ sabbapadesu yojetabbo. Ettha ca sammāvimuttipaccayā catusaṭṭhi dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti. Katame catusaṭṭhi? Sotāpattimaggakkhaṇe adhimokkhaṭṭhena [Pg.335] saddhindriyaṃ paripūrati, paggahaṭṭhena vīriyindriyaṃ, upaṭṭhānaṭṭhena satindriyaṃ, avikkhepaṭṭhena samādhindriyaṃ, dassanaṭṭhena paññindriyaṃ paripūreti, vijānanaṭṭhena manindriyaṃ, abhinandanaṭṭhena somanassindriyaṃ, pavattasantatiādhipateyyaṭṭhena jīvitindriyaṃ paripūrati…pe… arahattaphalakkhaṇe adhimokkhaṭṭhena saddhindriyaṃ…pe… pavattasantatiādhipateyyaṭṭhena jīvitindriyaṃ paripūratīti evaṃ catūsu ca maggesu catūsu ca phalesu aṭṭhaṭṭha hutvā catusaṭṭhi dhammā pāripūriṃ gacchanti.

၁၀၆. ဆဋ္ဌသုတ်၌ “နိဇ္ဇရဝတ္ထူနိ” ဟူသည် ကိလေသာတို့ကို ပယ်ဖျက်ကြောင်း တရားတို့ ဖြစ်သည်။ “မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ နိဇ္ဇိဏ္ဏာ ဟောတိ” ဟူသည် ဤမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို အောက်၌ ဝိပဿနာဖြင့်လည်း ပယ်သတ်ပြီး ဖြစ်၏။ သို့ဆိုလျှင် အဘယ်ကြောင့် တစ်ဖန် ယူအပ်သနည်းဟူမူ— အကြွင်းမဲ့ မဖြတ်တောက်ရသေးသောကြောင့် တစ်ဖန် ယူအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ် ဝိပဿနာဖြင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို ပယ်သတ်နိုင်သည်မှာ မှန်သော်လည်း အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်သည်ကား မဟုတ်ပေ။ လောကုတ္တရာမဂ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါမှသာ ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်၍ တစ်ဖန် ပြန်လည်မထကြွနိုင်အောင် ပြု၏။ ထို့ကြောင့် တစ်ဖန် ယူရခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤအတူ ပုဒ်အားလုံး၌လည်း နည်းလမ်းကို ယှဉ်စပ်ကြည့်အပ်သည်။ ထို့ပြင် ဤသုတ်၌ သမ္မာဝိမုတ္တိကြောင့် ခြောက်ဆယ့်လေးပါးသော တရားတို့သည် ဘာဝနာပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏။ ခြောက်ဆယ့်လေးပါးတို့သည် အဘယ်နည်းဟူမူ— သောတာပတ္တိမဂ်ခဏ၌ အာရုံသို့ သက်ဝင်စွဲလမ်းသော သဘောဖြင့် သဒ္ဓိန္ဒြေသည် ပြည့်စုံ၏၊ ချီးမြှောက်ထောက်ပံ့သော သဘောဖြင့် ဝီရိယိန္ဒြေသည် ပြည့်စုံ၏၊ ရှေးရှုသက်ဝင်တည်သော သဘောဖြင့် သတိန္ဒြေသည် ပြည့်စုံ၏၊ မပျံ့လွင့်သော သဘောဖြင့် သမာဓိန္ဒြေသည် ပြည့်စုံ၏၊ မြင်သော သဘောဖြင့် ပညိန္ဒြေသည် ပြည့်စုံ၏၊ သိသော သဘောဖြင့် မနိန္ဒြေသည် ပြည့်စုံ၏၊ ဝမ်းမြောက်နှစ်သက်သော သဘောဖြင့် သောမနဿိန္ဒြေသည် ပြည့်စုံ၏၊ ဖြစ်ဆဲဝိပါက်ခန္ဓာအစဉ်၌ အစိုးရသော သဘောဖြင့် ဇီဝိတိန္ဒြေသည် ပြည့်စုံ၏။ ...ပ... အရဟတ္တဖိုလ်ခဏ၌ အာရုံသို့ သက်ဝင်စွဲလမ်းသော သဘောဖြင့် သဒ္ဓိန္ဒြေသည် ပြည့်စုံ၏။ ...ပ... ဖြစ်ဆဲဝိပါက်ခန္ဓာအစဉ်၌ အစိုးရသော သဘောဖြင့် ဇီဝိတိန္ဒြေသည် ပြည့်စုံ၏။ ဤသို့လျှင် မဂ်လေးပါး၊ ဖိုလ်လေးပါးတို့၌ ရှစ်ပါးစီ ဖြစ်ပေါ်သဖြင့် ခြောက်ဆယ့်လေးပါးသော တရားတို့သည် ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏။

7. Dhovanāsuttavaṇṇanā

၇. ဓောဝနသုတ်အဖွင့်။

107. Sattame dhovananti aṭṭhidhovanaṃ. Tasmiñhi janapade manussā ñātake mate na jhāpenti, āvāṭaṃ pana khaṇitvā bhūmiyaṃ nidahanti. Atha nesaṃ pūtibhūtānaṃ aṭṭhīni nīharitvā dhovitvā paṭipāṭiyā ussāpetvā gandhamālehi pūjetvā ṭhapenti. Nakkhatte patte tāni aṭṭhīni gahetvā rodanti paridevanti, tato nakkhattaṃ kīḷanti.

၁၀၇. သတ္တမသုတ်၌ “ဓောဝနံ” ဟူသည် အရိုးဆေးခြင်းပွဲ ဖြစ်သည်။ စင်စစ် ထိုဇနပုဒ်၌ လူတို့သည် ဆွေမျိုးများ သေဆုံးသောအခါ မီးမသင်္ဂြိုဟ်ကြဘဲ တွင်းတူး၍ မြေ၌ မြှုပ်ထားကြကုန်၏။ ထိုနောက် ပုပ်သိုးသွားသောအခါ ထိုဆွေမျိုးတို့၏ အရိုးများကို ပြန်လည်တူးဖော် ဆေးကြောပြီးလျှင် အစဉ်အတိုင်း စိုက်ထူ၍ နံ့သာပန်းတို့ဖြင့် ပူဇော်ကာ ထားကြကုန်၏။ နက္ခတ်သဘင်ပွဲ ရောက်သောအခါ ထိုအရိုးများကို ကိုင်ဆောင်၍ ငိုကြွေးမြည်တမ်းလျက် နက္ခတ်သဘင်ပွဲ၌ ကစားကြကုန်၏။

8-10. Tikicchakasuttādivaṇṇanā

၈-၁၀. တိကိစ္ဆကသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်။

108-110. Aṭṭhame virecananti dosanīharaṇabhesajjaṃ. Virittā hotīti nīhaṭā hoti panuditā. Navame vamananti vamanakaraṇabhesajjaṃ. Dasame niddhamanīyāti niddhamitabbā. Niddhantāti niddhamitā.

၁၀၈-၁၁၀. ရှစ်ခုမြောက်သုတ်၌ 'ဝိရေစနံ' ဟူသည်မှာ သလိပ်၊ သည်းခြေ စသောအပြစ်ကို ထုတ်တတ်သော ဝမ်းနှုတ်ဆေးတည်း။ 'ဝိရိတ္တာ ဟောတိ' ဟူသည်မှာ အပြစ်ကို ထုတ်ပယ်အပ်ပြီး၊ ပယ်ဖျောက်အပ်ပြီး ဖြစ်၏ ဟူလို။ ကိုးခုမြောက်သုတ်၌ 'ဝမနံ' ဟူသည်မှာ အော့အန်စေတတ်သော ဆေးတည်း။ ဆယ်ခုမြောက်သုတ်၌ 'နိဒ္ဓမနီယာ' ဟူသည်မှာ မှုတ်လွှင့်အပ် (ပယ်ထုတ်အပ်) ကုန်သော တရားတို့တည်း။ 'နိဒ္ဓန္တာ' ဟူသည်မှာ မှုတ်လွှင့်အပ် (ပယ်ထုတ်အပ်) ကုန်သည် ဟူလို။

11. Paṭhamaasekhasuttavaṇṇanā

၁၁. ပထမအသေခသုတ်အဖွင့်။

111. Ekādasame aṅgaparipūraṇatthaṃ sammādiṭṭhiyeva sammāñāṇanti vuttā. Evamete sabbepi arahattaphaladhammā asekhā, asekhassa pavattattā paccavekkhaṇañāṇampi asekhanti vuttaṃ.

၁၁၁. တဆယ့်တစ်ခုမြောက်သုတ်၌ ဆယ်ပါးသောအင်္ဂါ ပြည့်စုံခြင်းငှာ သမ္မာဒိဋ္ဌိကိုပင် 'သမ္မာဉာဏံ' ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤသို့ ခပ်သိမ်းကုန်သော ဤ (သမ္မာဒိဋ္ဌိစသည်) တို့သည် အရဟတ္တဖိုလ်တရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့်တည်း။ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်ကိုလည်း 'အသေခ' ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်၏။

12. Dutiyaasekhasuttavaṇṇanā

၁၂. ဒုတိယအသေခသုတ်အဖွင့်။

112. Dvādasame asekhiyāti asekhāyeva, asekhasantakā vā. Iminā suttena khīṇāsavova kathitoti.

၁၁၂. တဆယ့်နှစ်ခုမြောက်သုတ်၌ 'အသေခိယာ' ဟူသည်မှာ အသေခတရားတို့သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏၊ သို့မဟုတ် အသေခပုဂ္ဂိုလ်၏ ဥစ္စာဖြစ်ကုန်သော တရားတို့တည်း။ ဤသုတ်ဖြင့် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်၏။

Samaṇasaññāvaggo paṭhamo.

ပထမဖြစ်သော သမဏသညာဝဂ် ပြီး၏။

(12) 2. Paccorohaṇivaggo

(၁၂) ၂. ပစ္စောရောဟဏိဝဂ်။

1-2. Adhammasuttadvayavaṇṇanā

၁-၂. အဓမ္မသုတ်နှစ်ခုအဖွင့်။

113-114. Dutiyassa [Pg.336] paṭhame pāṭiyekkaṃ pucchā ca vissajjanā ca katā. Dutiye ekatova.

၁၁၃-၁၁၄. ဒုတိယဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ အသီးသီး အမေးနှင့်အဖြေကို ပြုတော်မူအပ်၏။ ဒုတိယသုတ်၌မူ တပေါင်းတည်း ပြုတော်မူအပ်၏။

3. Tatiyaadhammasuttavaṇṇanā

၃. တတိယအဓမ္မသုတ်အဖွင့်။

115. Tatiye uddesaṃ uddisitvāti mātikaṃ nikkhipitvā. Satthu ceva saṃvaṇṇitoti pañcasu ṭhānesu etadagge ṭhapentena satthārā saṃvaṇṇito. Sambhāvitoti guṇasambhāvanāya sambhāvito. Pahotīti sakkoti. Atisitvāti atikkamitvā. Jānaṃ jānātīti jānitabbakaṃ jānāti. Passaṃ passatīti passitabbakaṃ passati. Cakkhubhūtoti cakkhu viya bhūto jāto nibbatto. Ñāṇabhūtoti ñāṇasabhāvo. Dhammabhūtoti dhammasabhāvo. Brahmabhūtoti seṭṭhasabhāvo. Vattāti vattuṃ samattho. Pavattāti pavattetuṃ samattho. Atthassa ninnetāti atthaṃ nīharitvā dassetā. Yathā no bhagavāti yathā amhākaṃ bhagavā byākareyya.

၁၁၅. တတိယသုတ်၌ 'ဥဒ္ဒေသံ ဥဒ္ဒိသိတွာ' ဟူသည်မှာ မာတိကာကို ထား၍ ဟူလို။ 'သတ္ထု စေဝ သံဝဏ္ဏိတော' ဟူသည်မှာ ဌာနငါးပါးတို့၌ ဧတဒဂ်ရာထူး၌ ထားတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ချီးမွမ်းအပ်သော ဟူလို။ 'သမ္ဘာဝိတော' ဟူသည်မှာ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ထင်ရှားစေသဖြင့် ချီးမွမ်းအပ်သော။ 'ပဟောတိ' ဟူသည်မှာ စွမ်းနိုင်၏။ 'အတိသိတွာ' ဟူသည်မှာ ကျော်လွန်၍။ 'ဇာနံ ဇာနာတိ' ဟူသည်မှာ သိအပ်သောတရားကို သိတော်မူ၏။ 'ပဿံ ပဿတိ' ဟူသည်မှာ မြင်အပ်သောတရားကို မြင်တော်မူ၏။ 'စက္ခုဘူတော' ဟူသည်မှာ မျက်စိကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်လာတော်မူသော။ 'ဉာဏဘူတော' ဟူသည်မှာ ဉာဏ်တည်းဟူသော သဘောရှိတော်မူသော။ 'ဓမ္မဘူတော' ဟူသည်မှာ တရားတည်းဟူသော သဘောရှိတော်မူသော။ 'ဗြဟ္မဘူတော' ဟူသည်မှာ မြတ်သောသဘောရှိတော်မူသော။ 'ဝတ္တာ' ဟူသည်မှာ ဟောကြားခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်တော်မူသော။ 'ပဝတ္တာ' ဟူသည်မှာ (တရားစက်ကို) လည်ပတ်စေခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်တော်မူသော။ 'အတ္ထဿ နိန္နေတာ' ဟူသည်မှာ သစ္စာလေးပါး အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထုတ်ဆောင်၍ ပြတော်မူတတ်သော။ 'ယထာ နော ဘဂဝါ' ဟူသည်မှာ ငါတို့အား မြတ်စွာဘုရားသည် အကြင်အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြေကြားတော်မူရာ၏ ဟူလို။

4. Ajitasuttavaṇṇanā

၄. အဇိတသုတ်အဖွင့်။

116. Catutthe ajitoti evaṃnāmako. Cittaṭṭhānasatānīti cittuppādasatāni. Yehīti yehi cittaṭṭhānasatehi anuyuñjiyamānā. Upāraddhāva jānanti upāraddhasmāti viraddhā niggahitā evaṃ jānanti ‘‘viraddhā mayaṃ, niggahitā mayaṃ, āropito no doso’’ti. Paṇḍitavatthūnīti paṇḍitabhāvatthāya kāraṇāni.

၁၁၆. လေးခုမြောက်သုတ်၌ 'အဇိတော' ဟူသည်မှာ ဤသို့အမည်ရှိသော သူတည်း။ 'စိတ္တဋ္ဌာနသတာနိ' ဟူသည်မှာ စိတ္တုပ္ပါဒ်အရာတစ်ရာတို့တည်း။ 'ယေဟိ' ဟူသည်မှာ ထိုစိတ္တုပ္ပါဒ်အရာတစ်ရာတို့ဖြင့် မေးမြန်းစိစစ်အပ်ကုန်သော်။ 'ဥပါရဒ္ဓါဝ ဇာနန္တိ ဥပါရဒ္ဓသ္မာ' ဟူသည်မှာ ချွတ်ယွင်း၍ နှိမ်နင်းအပ်ကုန်သည်ဖြစ်၍ 'ငါတို့သည် ချွတ်ယွင်းကြပြီ၊ ငါတို့သည် နှိမ်နင်းအပ်ကြပြီ၊ ငါတို့အပေါ်သို့ အပြစ်တင်အပ်ပြီ' ဟု ဤသို့ သိကြကုန်၏။ 'ပဏ္ဍိတဝတ္ထူနိ' ဟူသည်မှာ ပညာရှိဖြစ်ခြင်းအကျိုးငှာ အကြောင်းတရားတို့တည်း။

5-6. Saṅgāravasuttādivaṇṇanā

၅-၆. သင်္ဂါရဝသုတ်အစရှိသည်တို့၏အဖွင့်။

117-118. Pañcame orimaṃ tīranti lokiyaṃ orimatīraṃ. Pārimaṃ tīranti lokuttaraṃ pārimatīraṃ. Pāragāminoti nibbānagāmino. Tīramevānudhāvatīti sakkāyadiṭṭhitīraṃyeva anudhāvati. Dhamme dhammānuvattinoti sammā akkhāte navavidhe lokuttaradhamme anudhammavattino, tassa dhammassānucchavikāya sahasīlāya pubbabhāgapaṭipattiyā pavattamānā. Maccudheyyaṃ [Pg.337] suduttaranti maccuno ṭhānabhūtaṃ tebhūmakavaṭṭaṃ suduttaraṃ taritvā. Pāramessantīti nibbānaṃ pāpuṇissanti.

၁၁၇-၁၁၈. ငါးခုမြောက်သုတ်၌ 'ဩရိမံ တီရံ' ဟူသည်မှာ လောကီတရားတည်းဟူသော ဤဘက်ကမ်းတည်း။ 'ပါရိမံ တီရံ' ဟူသည်မှာ လောကုတ္တရာတရားတည်းဟူသော ထိုဘက်ကမ်းတည်း။ 'ပါရဂါမိနော' ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်သို့ သွားကြကုန်သောသူတို့တည်း။ 'တီရမေဝါနုဓာဝတိ' ဟူသည်မှာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော ဤဘက်ကမ်းသို့သာလျှင် ပြေးသွားကြကုန်၏။ 'ဓမ္မေ ဓမ္မာနုဝတ္တိနော' ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာဟောအပ်သော ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရား၌ အနုဓမ္မကျင့်ဝတ်ကို ကျင့်ကုန်လျက်၊ ထိုတရားအား လျောက်ပတ်သော သီလနှင့်တကွဖြစ်သော ရှေးအဖို့၌ဖြစ်သော အကျင့်ဖြင့် ကျင့်ကြကုန်သောသူတို့တည်း။ 'မစ္စုဓေယျံ သုဒုတ္တရံ' ဟူသည်မှာ သေမင်း၏ တည်ရာဖြစ်သော၊ အလွန်ကူးမြောက်နိုင်ခဲသော ဘုံသုံးပါးဝဋ်တရားကို ကူးမြောက်၍။ 'ပါရမေဿန္တိ' ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြကုန်လတ္တံ့။

Okā anokamāgammāti vaṭṭato vivaṭṭaṃ āgamma. Viveke yattha dūramanti yasmiṃ kāyacittaupadhiviveke durabhiramaṃ, tatrābhiratimiccheyya. Hitvā kāmeti duvidhepi kāme pahāya. Akiñcanoti nippalibodho. Ādānapaṭinissageti gahaṇapaṭinissaggasaṅkhāte nibbāne. Anupādāya ye ratāti catūhi upādānehi kiñcipi anupādiyitvā ye abhiratā. Parinibbutāti te apaccayaparinibbānena parinibbutā nāmāti veditabbā. Chaṭṭhaṃ bhikkhūnaṃ desitaṃ.

'ဩကာ အနောကမာဂမ္မ' ဟူသည်မှာ ကာမဂုဏ်တည်းဟူသော တည်ရာမှ ကာမဂုဏ်မရှိရာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်၍ (ဝဋ်တရားမှ ဝဋ်ကင်းရာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်၍) ဟူလို။ 'ဝိဝေကေ ယတ္ထ ဒူရမံ' ဟူသည်မှာ အကြင်ကာယဝိဝေက၊ စိတ္တဝိဝေက၊ ဥပဓိဝိဝေကတို့၌ မွေ့လျော်နိုင်ခဲလှ၏၊ 'တတြာဘိရတိမိစ္ဆေယျ' ဟူသည်မှာ ထိုဝိဝေကတရား၌ မွေ့လျော်ခြင်းကို အလိုရှိရာ၏။ 'ဟိတွာ ကာမေ' ဟူသည်မှာ နှစ်ပါးသော ကာမ (ဝတ္ထုကာမ၊ ကိလေသာကာမ) တို့ကို စွန့်ပယ်၍။ 'အကိဉ္စနော' ဟူသည်မှာ ကြောင့်ကြခြင်းမရှိသည်ဖြစ်၍။ 'အာဒါနပဋိနိဿဂ္ဂေ' ဟူသည်မှာ စွဲလမ်းမှုကို စွန့်လွှတ်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်၌။ 'အနုပါဒါယ ယေ ရတာ' ဟူသည်မှာ ဥပါဒါန်လေးပါးတို့ဖြင့် တစုံတခုကိုမျှ မစွဲလမ်းဘဲ အကြင်ရဟန္တာတို့သည် မွေ့လျော်ကြကုန်၏။ 'ပရိနိဗ္ဗုတာ' ဟူသည်မှာ ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အနုပါဒိသေသပရိနိဗ္ဗာန်ဖြင့် (ကိလေသာအကြွင်းမဲ့) ပရိနိဗ္ဗာန်စံဝင်အပ်ကုန်ပြီဟူ၍ သိအပ်၏။ ခြောက်ခုမြောက်သုတ်ကို ရဟန်းတို့အား ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

7-8. Paccorohaṇīsuttadvayavaṇṇanā

၇-၈. ပစ္စောရောဟဏီသုတ်နှစ်ခုအဖွင့်။

119-120. Sattame paccorohaṇīti pāpassa paccorohaṇaṃ. Pattharitvāti santharitvā. Antarā ca velaṃ antarā ca agyāgāranti vālikārāsissa ca aggiagārassa ca antare. Aṭṭhamaṃ bhikkhusaṅghassa desitaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

၁၁၉-၁၂၀. ခုနစ်ခုမြောက်သုတ်၌ 'ပစ္စောရောဟဏီ' ဟူသည်မှာ မကောင်းမှုမှ သက်ဆင်းခြင်းတည်း။ 'ပတ္ထရိတွာ' ဟူသည်မှာ ဖြန့်ခင်း၍ ဟူလို။ 'အန္တရာ စ ဝေလံ အန္တရာ စ အဂျာဂါရံ' ဟူသည်မှာ သဲပုံနှင့် မီးတင်းကုပ်၏ အကြား၌ ဟူလို။ ရှစ်ခုမြောက်သုတ်ကို ရဟန်းသံဃာအား ဟောကြားတော်မူ၏။ ကြွင်းသောစကားရပ်သည် အရပ်ခပ်သိမ်း၌ အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားလှ၏။

Paccorohaṇivaggo dutiyo.

ဒုတိယဖြစ်သော ပစ္စောရောဟဏိဝဂ် ပြီး၏။

(13) 3. Parisuddhavaggavaṇṇanā

(၁၃) ၃. ပရိသုဒ္ဓဝဂ်အဖွင့်။

123. Tatiyassa paṭhame parisuddhāti nimmalā. Pariyodātāti pabhassarā. Dutiyādīni uttānatthānevāti.

၁၂၃. တတိယဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ 'ပရိသုဒ္ဓါ' ဟူသည်မှာ ညစ်ကြေးကင်းစင်ကုန်သော။ 'ပရိယောဒါတာ' ဟူသည်မှာ ပြိုးပြိုးပြက် ပြောင်လက်ကုန်သော။ ဒုတိယသုတ်အစရှိသည်တို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားကုန်သည်သာတည်း။

Parisuddhavaggo tatiyo.

တတိယဖြစ်သော ပရိသုဒ္ဓဝဂ် ပြီး၏။

(14) 4. Sādhuvaggavaṇṇanā

(၁၄) ၄. သာဓုဝဂ်အဖွင့်။

134. Catutthassa paṭhame sādhunti bhaddakaṃ siliṭṭhakaṃ. Dutiyādīni uttānatthānevāti. Ariyamaggavaggo uttānatthoyevāti.

၁၃၄. စတုတ္ထဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ 'သာဓုံ' ဟူသည်မှာ ကောင်းမြတ်သော၊ ချောမောညင်သာသော။ ဒုတိယသုတ်အစရှိသည်တို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားကုန်သည်သာတည်း။ အရိယမဂ္ဂဝဂ်သည်လည်း အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားသည်သာတည်း။

Sādhuvaggo catuttho.

စတုတ္ထဖြစ်သော သာဓုဝဂ် ပြီး၏။

Tatiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

တတိယပဏ္ဏာသက ပြီး၏။

4. Catutthapaṇṇāsakaṃ

၄. စတုတ္ထပဏ္ဏာသက။

155. Catutthassa [Pg.338] paṭhamādīni uttānatthānevāti.

၁၅၅. စတုတ္ထပဏ္ဏာသက၏ ပထမသုတ်စသည်တို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားကုန်သည်သာတည်း။

8. Kammanidānasuttavaṇṇanā

၈. ကမ္မနိဒါနသုတ်အဖွင့်။

174. Aṭṭhame lobhahetukampīti pāṇātipātassa lobho upanissayakoṭiyā hetu hoti dosamohasampayuttopi. Iminā upāyena sabbattha attho veditabbo.

၁၇၄. ရှစ်ခုမြောက်သုတ်၌ 'လောဘဟေတုကမ္ပိ' ဟူသည်မှာ ဒေါသ၊ မောဟတို့နှင့် ယှဉ်သော်လည်း လောဘသည် ဥပနိဿယအစွမ်းဖြင့် သူ့အသက်သတ်ခြင်း (ပါဏာတိပါတ) ၏ အကြောင်းဖြစ်၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် အရပ်ခပ်သိမ်း၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။

9. Parikkamanasuttavaṇṇanā

၉. ပရိက္ကမနသုတ်အဖွင့်။

175. Navame parikkamanaṃ hotīti parivajjanaṃ hoti.

၁၇၅. ကိုးခုမြောက်သုတ်၌ 'ပရိက္ကမနံ ဟောတိ' ဟူသည်မှာ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း ဖြစ်၏ ဟူလို။

10. Cundasuttavaṇṇanā

၁၀. စုန္ဒသုတ်အဖွင့်။

176. Dasame kammāraputtassāti suvaṇṇakāraputtassa. Kassa no tvanti kassa nu tvaṃ. Pacchābhūmakāti pacchābhūmivāsikā. Kamaṇḍalukāti kamaṇḍaludhārino. Sevālamālikāti sevālamālā viya dhārenti. Sevālapaṭanivāsitātipi vuttameva. Udakorohakāti sāyatatiyakaṃ udakorohanānuyogamanuyuttā. Āmaseyyāsīti hatthena parimajjeyyāsi.

၁၇၆. ဆယ်ခုမြောက်သုတ်၌ 'ကမ္မာရပုတ္တဿ' ဟူသည်မှာ ရွှေပန်းထိမ်သည်၏ သားအား ဟူလို။ 'ကဿ နော တွံ' ဟူသည်မှာ သင်သည် အဘယ်သူ၏ တပည့်နည်း ဟူလို။ 'ပစ္ဆာဘူမကာ' ဟူသည်မှာ အနောက်တိုင်းသားတို့တည်း။ 'ကမဏ္ဍလုကာ' ဟူသည်မှာ ကရားအိုး ဆောင်ကြကုန်သောသူတို့တည်း။ 'သေဝါလမာလိကာ' ဟူသည်မှာ ရေညှိပန်းကုံး ကဲ့သို့ ဆင်ယင်ကြကုန်သောသူတို့တည်း။ ရေညှိလျှော်တေဝတ်ကို ဝတ်ဆင်သူတို့ဟူ၍လည်း ဆိုအပ်၏။ 'ဥဒကောရောဟကာ' ဟူသည်မှာ ညနေသုံးကြိမ် ရေသို့သက်ဆင်း၍ ရေချိုးခြင်း အလေ့ကို ကျင့်ကြကုန်သောသူတို့တည်း။ 'အာမသေယျာသိ' ဟူသည်မှာ လက်ဖြင့် သုံးသပ် (ပွတ်သပ်) ရာ၏ ဟူလို။

11. Jāṇussoṇisuttavaṇṇanā

၁၁. ဇာဏုဿောဏိသုတ်အဖွင့်။

177. Ekādasame upakappatūti pāpuṇātu. Ṭhāneti okāse. No aṭṭhāneti no anokāse. Nerayikānaṃ āhāro nāma tattha nibbattanakammameva. Teneva hi te tattha yāpenti. Tiracchānayonikānaṃ pana tiṇapaṇṇādivasena āhāro veditabbo. Manussānaṃ odanakummāsādivasena, devānaṃ sudhābhojanādivasena, pettivesayikānaṃ kheḷasiṅghāṇikādivasena. Yaṃ vā panassa ito anuppavecchantīti yaṃ tassa mittādayo ito dadantā anupavesenti. Pettivesayikā eva hi paradattūpajīvino honti, na aññesaṃ parehi dinnaṃ [Pg.339] upakappati. Dāyakopi anipphaloti yaṃ sandhāya taṃ dānaṃ dinnaṃ, tassa upakappatu vā mā vā, dāyakena pana na sakkā nipphalena bhavituṃ, dāyako tassa dānassa vipākaṃ labhatiyeva.

၁၇၇. တဆယ့်တစ်ခုမြောက်သုတ်၌ 'ဥပကပ္ပတု' ဟူသည်မှာ ရောက်ပါစေဟူလို။ 'ဌာနေ' ဟူသည်မှာ အခွင့်ရှိရာ အရပ်၌။ 'နော အဋ္ဌာနေ' ဟူသည်မှာ အခွင့်မရှိရာ အရပ်၌ မဟုတ်။ ငရဲသားတို့၏ အာဟာရဟူသည် ထိုငရဲဘုံ၌ ဖြစ်စေတတ်သော ကံသာလျှင်တည်း။ ထိုကံဖြင့်ပင် ငရဲသားတို့သည် ထိုအရပ်၌ မျှတကြကုန်၏။ တိရစ္ဆာန်တို့၏ အာဟာရကိုမူ မြက်၊ သစ်ရွက် စသည်တို့ဖြင့် သိအပ်၏။ လူတို့အား ထမင်း၊ မုန့် စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နတ်တို့အား နတ်သုဓာ အာဟာရ စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပြိတ္တာတို့အား တံတွေး၊ နှပ် စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း သိအပ်၏။ 'ယံ ဝါ ပနဿ ဣတော အနုပ္ပဝေစ္ဆန္တိ' ဟူသည်မှာ ဤလူ့ပြည်မှ အဆွေခင်ပွန်း စသူတို့သည် ပေးပို့လှူဒါန်းအပ်သော အလှူကို ရရှိကြကုန်၏။ ပြိတ္တာတို့သည်သာလျှင် သူတပါးပေးလှူအပ်သောအလှူကို မှီတင်းနေထိုင်ကြရကုန်၏၊ အခြားသောသူတို့အား သူတပါးတို့ပေးလှူအပ်သော အလှူသည် မရောက်နိုင်။ 'ဒါယကောပိ အနိပ္ဖလော' ဟူသည်မှာ အကြင်သူကို ရည်စူး၍ ထိုအလှူကို ပေးလှူအပ်၏၊ ထိုသူအား ရောက်သည်ဖြစ်စေ၊ မရောက်သည်ဖြစ်စေ လှူဒါန်းသူ (ဒါယကာ) အား အကျိုးမရှိဘဲ မဖြစ်နိုင်၊ လှူဒါန်းသူသည် ထိုအလှူ၏ အကျိုးဝိပါက်ကို ရသည်သာတည်း။

Aṭṭhānepi bhavaṃ gotamo parikappaṃ vadatīti anokāse uppannepi tasmiṃ ñātake bhavaṃ gotamo dānassa phalaṃ parikappetiyeva paññāpetiyevāti pucchati. Brāhmaṇassa hi ‘‘evaṃ dinnassa dānassa phalaṃ dāyako na labhatī’’ti laddhi. Athassa bhagavā pañhaṃ paṭijānitvā ‘‘dāyako nāma yattha katthaci puññaphalūpajīviṭṭhāne nibbatto dānassa phalaṃ labhatiyevā’’ti dassetuṃ idha brāhmaṇātiādimāha. So tattha lābhī hotīti so tattha hatthiyoniyaṃ nibbattopi maṅgalahatthiṭṭhānaṃ patvā lābhī hoti. Assādīsupi eseva nayo. Sādhuvaggo uttānatthoyevāti.

"အရာမဟုတ်ရာ၌လည်း အရှင်ဂေါတမသည် အကြံအစည်ကို ဟောတော်မူ၏" ဟူသည်မှာ အခွင့်မရှိရာဖြစ်သော ထိုပြိတ္တာဘုံ၌ ထိုဆွေမျိုးသည် ဖြစ်သော်လည်း အရှင်ဂေါတမသည် အလှူ၏အကျိုးကို ကြံစည်၍သာလျှင် ပညတ်တော်မူ၏ဟု မေးမြန်းခြင်းဖြစ်သည်။ ပုဏ္ဏားအား "ဤသို့လှူအပ်သော အလှူ၏အကျိုးကို အလှူရှင်သည် မရနိုင်" ဟူသော အယူဝါဒ ရှိသတတ်။ ထို့နောက် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုပုဏ္ဏား၏မေးခွန်းကို ဝန်ခံတော်မူပြီးလျှင် "အလှူဒါယကာမည်သည်ကား တစ်စုံတစ်ခုသော ကောင်းမှုအကျိုးဖြင့် အသက်မွေးရသောအရပ်၌ ဖြစ်သော်လည်း အလှူ၏အကျိုးကို ရသည်သာတည်း" ဟူသောအနက်ကို ပြခြင်းငှာ "ဣဓ ဗြာဟ္မဏ" အစရှိသည်ကို ဟောတော်မူ၏။ "ထိုသူသည် ထိုအရပ်၌ ရရှိသူ ဖြစ်၏" ဟူသည်မှာ ထိုသူသည် ထိုပြိတ္တာဘဝ (သို့မဟုတ်) ဆင်မျိုး၌ ဖြစ်သော်လည်း မင်္ဂလာဆင်၏ အဖြစ်သို့ရောက်၍ ရရှိခံစားသူ ဖြစ်၏။ မြင်း စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းပင်တည်း။ သာဓုဝဂ်သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားလှပေသည်။

Jāṇussoṇivaggo dutiyo.

ဒုတိယမြောက် ဇာဏုဿောဏိဝဂ် ပြီး၏။

Catutthapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

စတုတ္ထပဏ္ဏာသက ပြီး၏။

(21) 1. Karajakāyavaggo

(၂၁) ၁. ကရဇကာယဝဂ်

211. Pañcamassa [Pg.340] paṭhamādīni uttānatthāneva.

၂၁၁. ပဉ္စမဝဂ်၏ ရှေးဦးစွာသော သုတ်အစရှိသည်တို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားကုန်သည်သာတည်း။

6. Saṃsappanīyasuttavaṇṇanā

၆. သံသပ္ပနီယသုတ် အဖွင့်

216. Chaṭṭhe saṃsappanīyapariyāyaṃ vo, bhikkhave, dhammapariyāyanti saṃsappanassa kāraṇaṃ desanāsaṅkhātaṃ dhammadesanaṃ. Saṃsappatīti taṃ kammaṃ karonto āsappati parisappati vipphandati. Jimhā gatīti tena kammena yaṃ gatiṃ gamissati, sā jimhā hoti. Jimhupapattīti tassa yaṃ gatiṃ upapajjissati, sāpi jimhāva hoti. Saṃsappajātikāti saṃsappanasabhāvā. Bhūtā bhūtassa upapatti hotīti bhūtasmā sabhāvato vijjamānakammā sattassa nibbatti hoti. Phassā phusantīti vipākaphassā phusanti.

၂၁၆. ဆဋ္ဌသုတ်၌ "သံသပ္ပနီယပရိယာယံ ဝေါ ဘိက္ခဝေ ဓမ္မပရိယာယံ" ဟူသည်မှာ တွားသွားခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြသော ဟောကြားခြင်းဟု ဆိုအပ်သော တရားတော်တည်း။ "သံသပ္ပတိ" ဟူသည်မှာ ထိုကံကို ပြုလုပ်သူသည် ကပ်၍ သွား၏၊ ပတ်ပတ်လည် တွားသွား၏၊ လူးလွန့်၏။ "ဇိမှဂတိ" ဟူသည်မှာ ထိုကံကြောင့် ရောက်ရလတ္တံ့သောလားရာဂတိသည် ကောက်ကွေး၏။ "ဇိမှူပပတ္တိ" ဟူသည်မှာ ထိုသူ၏ ဖြစ်ရာဘဝသည်လည်း ကောက်ကွေးသည်သာ ဖြစ်၏။ "သံသပ္ပဇာတိကာ" ဟူသည်မှာ တွားသွားတတ်သော သဘောရှိကုန်၏။ "ဘူတာ ဘူတဿ ဥပပတ္တိ ဟောတိ" ဟူသည်မှာ သဘောအားဖြင့် ထင်ရှားရှိသော ကံကြောင့် သတ္တဝါ၏ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်၏။ "ဖဿာ ဖုသန္တိ" ဟူသည်မှာ ဝိပါက်ဖဿတို့သည် ထိတွေ့ကုန်၏။

7-8. Sañcetanikasuttadvayavaṇṇanā

၇-၈. သဉ္စေတနိကသုတ် နှစ်သုတ် အဖွင့်

217-218. Sattame sañcetanikānanti cetetvā pakappetvā katānaṃ. Upacitānanti citānaṃ vaḍḍhitānaṃ. Appaṭisaṃveditvāti tesaṃ kammānaṃ vipākaṃ avediyitvā. Byantībhāvanti vigatantabhāvaṃ tesaṃ kammānaṃ paricchedaparivaṭumatākaraṇaṃ. Tañca kho diṭṭheva dhammeti tañca kho vipākaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ diṭṭheva dhamme. Upapajjanti upapajjavedanīyaṃ anantare attabhāve. Apare vā pariyāyeti aparapariyāyavedanīyaṃ pana saṃsārappavatte sati sahassimepi attabhāveti. Iminā idaṃ dasseti ‘‘saṃsārappavatte paṭiladdhavipākārahakamme na vijjati so jagatippadeso, yattha ṭhito mucceyya pāpakammā’’ti. Tividhāti tippakārā. Kāyakammantasandosabyāpattīti kāyakammantasaṅkhātā vipatti. Iminā nayena sabbapadāni veditabbāni. Aṭṭhame apaṇṇako maṇīti samantato caturasso pāsako.

၂၁၇-၂၁၈. သတ္တမသုတ်၌ "သဉ္စေတနိကာနံ" ဟူသည်မှာ စေ့ဆော်၍ ကြံစည်၍ ပြုအပ်ကုန်သော။ "ဥပစိတာနံ" ဟူသည်ကား ဆည်းပူးအပ်ကုန်သော (ပွားစေအပ်ကုန်သော)။ "အပ္ပဋိသံဝေဒိတွာ" ဟူသည်ကား ထိုကံတို့၏ အကျိုးကို မခံစားရဘဲ။ "ဗျန္တီဘာဝံ" ဟူသည်ကား ထိုကံတို့၏ အဆုံးအပိုင်းအခြားသို့ ရောက်ခြင်းကို။ "တဉ္စ ခေါ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ" ဟူသည်ကား ထိုအကျိုးသည်လည်း မျက်မှောက်ဘဝ၌ အကျိုးပေးအပ်သော ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယကံ ဖြစ်၍ မျက်မှောက်သော ကိုယ်၏အဖြစ်၌သာလျှင် ဖြစ်၏။ "ဥပပဇ္ဇ" ဟူသည်ကား ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယကံဖြစ်၍ အခြားမဲ့ဖြစ်သော အတ္တဘော၌ ဖြစ်၏။ "အပရေ ဝါ ပရိယာယေ" ဟူသည်ကား အပရာပရိယဝေဒနီယကံသည် သံသရာလည်သည်ရှိသော် အကြိမ်တစ်ထောင်မြောက်သော အတ္တဘော၌ပင် ဖြစ်စေဦးတော့ ဤသို့ အနက်ရှိ၏။ ဤပါဌ်ဖြင့် "သံသရာစက်ဝိုင်း၌ ရအပ်သော အကျိုးပေးခွင့်ရှိသော ကံရှိနေသူအဖို့ မကောင်းမှုကံမှ လွတ်နိုင်မည့် မြေအရပ်သည် မရှိ" ဟူသော ဤအနက်ကို ပြ၏။ "တိဝိဓာ" ဟူသည်ကား သုံးပါးသော အပြားရှိသော။ "ကာယကမ္မန္တသန္ဒောသဗျာပတ္တိ" ဟူသည်ကား ကာယကံဟု ဆိုအပ်သော ပျက်စီးခြင်းတည်း။ ဤနည်းဖြင့် ကျန်သောပုဒ်အားလုံးကို သိအပ်ကုန်၏။ အဋ္ဌမသုတ်၌ "အပဏ္ဏကော မဏိ" ဟူသည်မှာ ထက်ဝန်းကျင် လေးထောင့်ရှိသော ကျောက်တည်း။

9. Karajakāyasuttavaṇṇanā

၉. ကရဇကာယသုတ် အဖွင့်

219. Navame dukkhassāti vipākadukkhassa, vaṭṭadukkhasseva vā. Imasmiṃ sutte maṇiopammaṃ natthi. Evaṃ vigatābhijjhoti evanti nipātamattaṃ. Yathā vā mettaṃ [Pg.341] bhāventā vigatābhijjhā bhavanti, evaṃ vigatābhijjho. Evamassa vigatābhijjhatādīhi nīvaraṇavikkhambhanaṃ dassetvā idāni akusalanissaraṇāni kathento mettāsahagatenātiādimāha. Appamāṇanti appamāṇasattārammaṇatāya ciṇṇavasitāya vā appamāṇaṃ. Pamāṇakataṃ kammaṃ nāma kāmāvacarakammaṃ. Na taṃ tatrāvatiṭṭhatīti taṃ mahogho parittaṃ udakaṃ viya attano okāsaṃ gahetvā ṭhātuṃ na sakkoti, atha kho naṃ oghe parittaṃ udakaṃ viya idameva appamāṇaṃ kammaṃ ajjhottharitvā attano vipākaṃ nibbatteti. Daharataggeti daharakālato paṭṭhāya.

၂၁၉. နဝမသုတ်၌ "ဒုက္ခဿ" ဟူသည်မှာ ဝိပါက်နှင့်ယှဉ်သော ဒုက္ခ၏လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ဝဋ်ဆင်းရဲ၏သာလျှင် လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဤသုတ်၌ ပတ္တမြားဥပမာ မရှိပေ။ "ဧဝံ ဝိဂတာဘိဇ္ဈော" ဟူသော ပါဌ်၌ "ဧဝံ" ဟူသော ပုဒ်သည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် မေတ္တာပွားများသော သူတို့သည် ကင်းသော အဘိဇ္ဈာရှိကုန်သကဲ့သို့ ထို့အတူ ကင်းသော အဘိဇ္ဈာရှိသူ ဖြစ်၏။ ဤသို့ ထိုသူအား ကင်းသော အဘိဇ္ဈာရှိသည်၏အဖြစ် စသည်တို့ဖြင့် နီဝရဏတရားကို ခွာခြင်းကို ပြ၍ ယခုအခါ အကုသိုလ်မှ လွတ်မြောက်ခြင်းတို့ကို ဟောကြားလိုသဖြင့် "မေတ္တာသဟဂတေန" စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ "အပ္ပမာဏံ" ဟူသည်မှာ အတိုင်းအရှည်မရှိသော သတ္တဝါပညတ်ကို အာရုံပြုသည်၏အဖြစ်ကြောင့် လည်းကောင်း၊ လေ့လာအပ်သော ဝသီဘော်ရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့် လည်းကောင်း အတိုင်းအရှည်မရှိ။ "ပမာဏကတံ ကမ္မံ" မည်သည်ကား ကာမာဝစရကံတည်း။ "န တံ တတြာဝတိဋ္ဌတိ" ဟူသည်မှာ ကြီးစွာသော ရေအလျဉ်၌ နည်းသော ရေသည် မိမိ၏နေရာအခွင့်ကို ယူ၍ တည်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မိမိအကျိုးပေးရန် အခွင့်ကို ယူ၍ တည်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား ရေအလျဉ်၌ နည်းသောရေသည် လွှမ်းမိုး၍ မဖြစ်နိုင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤကာမာဝစရကံသည်သာလျှင် အတိုင်းအရှည်မရှိသော မဟဂ္ဂုတ်ကံကို လွှမ်းမိုး၍ မိမိ၏အကျိုးကို မဖြစ်စေနိုင်။ "ဒဟရတဂ္ဂေ" ဟူသည်ကား ငယ်ရွယ်သောအခါမှစ၍ ဖြစ်၏။

Nāyaṃ kāyo ādāyagamaniyoti imaṃ kāyaṃ gahetvā paralokaṃ gantuṃ nāma na sakkāti attho. Cittantaroti cittakāraṇo, atha vā citteneva antariko. Ekasseva hi cuticittassa anantarā dutiye paṭisandhicitte devo nāma hoti, nerayiko nāma hoti, tiracchānagato nāma hoti. Purimanayepi cittena kāraṇabhūtena devo nerayiko vā hotīti attho. Sabbaṃ taṃ idha vedanīyanti diṭṭhadhammavedanīyakoṭṭhāsavanetaṃ vuttaṃ. Na taṃ anugaṃ bhavissatīti mettāya upapajjavedanīyabhāvassa upacchinnattā upapajjavedanīyavasena na anugataṃ bhavissati. Idaṃ sotāpannasakadāgāmiariyapuggalānaṃ paccavekkhaṇaṃ veditabbaṃ. Anāgāmitāyāti jhānānāgāmitāya. Idhapaññassāti imasmiṃ sāsane paññā idhapaññā nāma, sāsanacaritāya ariyapaññāya ṭhitassa ariyasāvakassāti attho. Uttarivimuttinti arahattaṃ. Dasamaṃ uttānatthamevāti.

"နာယံ ကာယော အာဒါယဂမနီယော" ဟူသည်မှာ ဤခန္ဓာကိုယ်ကို ယူဆောင်၍ တမလွန်လောကသို့ သွားခြင်းငှာ မတတ်ကောင်းဟူသော အနက်တည်း။ "စိတ္တန္တရော" ဟူသည်ကား စိတ်လျှင် အကြောင်းရှိသော၊ သို့မဟုတ် စိတ်ဖြင့်သာလျှင် အခြားမရှိသော။ မှန်၏၊ တစ်ခုတည်းသော စုတိစိတ်၏ အခြားမဲ့၌ ဖြစ်သော ဒုတိယ ပဋိသန္ဓေစိတ်၌ နတ်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ငရဲသတ္တဝါဟူ၍လည်းကောင်း၊ တိရစ္ဆာန်ဟူ၍လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ရှေးနည်း၌လည်း အကြောင်းဖြစ်သော စိတ်ကြောင့် နတ်သော်လည်းကောင်း၊ ငရဲသားသော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏ ဟူသောအနက်တည်း။ "သဗ္ဗံ တံ ဣဓ ဝေဒနီယံ" ဟူသည်ကို ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယကံအစု၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ "န တံ အနုဂံ ဘဝိဿတိ" ဟူသည်မှာ မေတ္တာဈာန်ကြောင့် ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယဖြစ်မှု ပြတ်တောက်သွားသည့်အတွက် ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယအစွမ်းဖြင့် အစဉ်လိုက်သောကံ မဖြစ်လတ္တံ့။ ဤတရားသည် သောတာပန်၊ သကဒါဂါမ်ဖြစ်သော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဆင်ခြင်ခြင်းဟု သိအပ်၏။ "အနာဂါမိတာယ" ဟူသည်မှာ ဈာန်ကြောင့် ကာမဘုံသို့ မပြန်လာခြင်းငှာ။ "ဣဓပညဿ" ဟူသည်မှာ ဤသာသနာတော်၌ ရှိသော ပညာကို "ဣဓပညာ" မည်၏၊ သာသနာတော်၌ ကျက်စားသော အရိယာပညာဖြင့် တည်သော အရိယာတပည့်အား ဟူသောအနက်တည်း။ "ဥတ္တရိဝိမုတ္တိံ" ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်တည်း။ ဒသမသုတ်သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားသည်သာတည်း။

Karajakāyavaggo paṭhamo.

ပထမ ကရဇကာယဝဂ် ပြီး၏။

(22) 2. Sāmaññavaggavaṇṇanā

(၂၂) ၂. သာမညဝဂ် အဖွင့်

221. Dutiyassa paṭhamaṃ ādiṃ katvā sabbā peyyālatanti uttānatthāyevāti.

၂၂၁. ဒုတိယဝဂ်၏ ပထမသုတ်မှစ၍ ခပ်သိမ်းသော ပေယျာလတရားတို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားသည်သာတည်း။

Manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

မနောရထပူရဏီ အမည်ရှိသော အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် အဋ္ဌကထာ၌

Dasakanipātassa saṃvaṇṇanā niṭṭhitā.

ဒသကနိပါတ် အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

. Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

. ထိုမြတ်စွာဘုရားအား ပူဇော်သက္ကာရ ပြုပါ၏။

Aṅguttaranikāye

အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၌

Ekādasakanipāta-aṭṭhakathā

ဧကာဒသကနိပါတ် အဋ္ဌကထာ

1. Nissayavaggo

၁. နိဿယဝဂ်

1-6. Kimatthiyasuttādivaṇṇanā

၁-၆. ကိမတ္ထိယသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်

1-6. Ekādasakanipātassa [Pg.343] paṭhamādīni heṭṭhā vuttanayāneva. Kevalañcettha ādito pañcasu nibbidāvirāgaṃ dvidhā bhinditvā ekādasaṅgāni katāni. Chaṭṭhe sikkhāpaccakkhānaṃ adhikaṃ.

၁-၆. ဧကာဒသကနိပါတ်၏ ရှေးဦးစွာသော သုတ်အစရှိသည်တို့သည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းရှိကုန်သည်သာတည်း။ ဤဧကာဒသကနိပါတ်၌ အစမှစ၍ ငါးပါးသော သုတ်တို့၌ ငြီးငွေ့ခြင်း "နိဗ္ဗိဒါ" နှင့် တပ်ခြင်းကင်းခြင်း "ဝိရာဂ" ကို နှစ်ပါးအပြားအားဖြင့် ခွဲခြား၍ တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော အင်္ဂါတို့ကို ပြုအပ်ကုန်၏။ ဆဋ္ဌသုတ်၌ သိက္ခာကို စွန့်ခြင်းသည် သာလွန်၏။

7-8. Paṭhamasaññāsuttādivaṇṇanā

၇-၈. ပထမသညာသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်

7-8. Sattame atthena atthoti atthena saddhimattho. Byañjanena byañjananti byañjanena saddhiṃ byañjanaṃ. Saṃsandissatīti sampavattissati. Samessatīti samānaṃ bhavissati. Na viggayhissatīti na virajjhissati. Aggapadasminti nibbāne. Aṭṭhame paccavekkhaṇā kathitā.

၇-၈. ခုနစ်ခုမြောက်သုတ်၌ "အတ္ထေန အတ္ထော" ဟူသည်မှာ အနက်နှင့်တကွ အနက်တည်း။ "ဗျဉ္ဇနေန ဗျဉ္ဇနံ" ဟူသည်မှာ သဒ္ဒါနှင့်တကွ သဒ္ဒါတည်း။ "သံသန္ဒိဿတိ" ဟူသည်မှာ တကွဖြစ်လတ္တံ့။ "သမေဿတိ" ဟူသည်မှာ တူမျှလတ္တံ့။ "န ဝိဂ္ဂယှိဿတိ" ဟူသည်မှာ ဆန့်ကျင်ဘက်မဖြစ်လတ္တံ့။ "အဂ္ဂပဒသ္မိံ" ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်၌ ဖြစ်၏။ အဋ္ဌမသုတ်၌ ဆင်ခြင်ခြင်း "ပစ္စဝေက္ခဏာ" ကို ဟောတော်မူအပ်၏။

9. Saddhasuttavaṇṇanā

၉. သဒ္ဓသုတ် အဖွင့်

9. Navame doṇiyā baddhoti yavasassadoṇiyā samīpe baddho. Antaraṃ karitvāti abbhantare katvā. Jhāyatīti cinteti. Pajjhāyatīti ito cito ca nānappakārakaṃ jhāyati. Nijjhāyatīti nirantaravasena nibaddhaṃ jhāyati. Pathavimpi nissāya jhāyatīti samāpattiyaṃ sanikantikavasenetaṃ vuttaṃ. Samāpattiyañhi sanikantikattā esa khaḷuṅko nāma kato. Āpādīsupi eseva nayo.

၉. ကိုးခုမြောက်သုတ်၌ ‘ဒေါဏိယာ ဗဒ္ဓေါ’ ဟူသည်မှာ မြက်စားကျင်း၏ အနီး၌ ချည်နှောင်အပ်သောသူ (မြင်းယုတ်) ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘အန္တရံ ကရိတွာ’ ဟူသည်မှာ အတွင်း၌ ပြု၍ (နှလုံးသွင်း၍) ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ဈာယတိ’ ဟူသည်မှာ ကြံစည်တွေးတောပူပန်၏။ ‘ပဇ္ဈာယတိ’ ဟူသည်မှာ ထိုမှဤမှ အထူးထူးအပြားပြား တွေးတောပူပန်၏။ ‘နိဇ္ဈာယတိ’ ဟူသည်မှာ အခြားမရှိ မပြတ် တွေးတောပူပန်၏။ ‘ပထဝိမ္ပိ နိဿာယ ဈာယတိ’ ဟူသော ဤစကားကို သမာပတ်၌ သာယာတပ်မက်မှု (နိကန္တိ) ၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ မှန်၏၊ သမာပတ်၌ သာယာတပ်မက်မှုရှိသောကြောင့် ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို မြင်းယုတ် (ခဠုင်္က) ဟု သတ်မှတ်ခြင်းဖြစ်သည်။ အာပေါဓာတ် စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

Kathañca saddha ājānīyajhāyitaṃ hotīti kathaṃ kāraṇākāraṇaṃ jānantassa sindhavassa jhāyitaṃ hoti. Yathā iṇantiādīsu iṇasadisaṃ bandhanasadisaṃ dhanajānisadisaṃ kalisaṅkhātamahāparādhasadisañca katvā attano abhimukhassa patodassa ajjhoharaṇasaṅkhātaṃ patanaṃ vipassatīti attho. Neva pathaviṃ nissāya jhāyatīti samāpattisukhanikantiyā abhāvena pathaviārammaṇāya [Pg.344] catukkapañcakajjhānasaññāya na jhāyati, niyantiyā abhāveneva so ājānīyo nāma hotīti. Jhāyati ca panāti nibbānārammaṇāya phalasamāpattiyā jhāyati. Pathaviyaṃ pathavisaññā vibhūtā hotīti pathavārammaṇe uppannā catukkapañcakajjhānasaññā vibhūtā pākaṭā hoti. ‘‘Vibhūtā, bhante, rūpasaññā avibhūtā aṭṭhikasaññā’’ti imasmiñhi sutte samatikkamassa atthitāya vibhūtatā vuttā, idha pana vipassanāvasena aniccadukkhānattato diṭṭhattā vibhūtā nāma jātā. Āposaññādīsupi eseva nayo. Evamettha heṭṭhā viya samāpattivasena samatikkamaṃ avatvā vipassanācāravasena samatikkamo vutto. Evaṃ jhāyīti evaṃ vipassanāpaṭipāṭiyā āgantvā uppāditāya phalasamāpattiyā jhāyanto.

‘အသို့လျှင် အာဇာနည်မြင်း၏ ရှုခြင်းသည် ဖြစ်သနည်း’ ဟူသည်မှာ အကြောင်းဟုတ်သည် မဟုတ်သည်ကို သိသော သိန္ဓောမြင်း၏ ရှုခြင်းသည် အသို့ဖြစ်သနည်းဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ကြွေးမြီကဲ့သို့၎င်း၊ နှောင်ဖွဲ့ခြင်းကဲ့သို့၎င်း၊ စည်းစိမ်ဥစ္စာ ဆုံးရှုံးခြင်းကဲ့သို့၎င်း၊ ကြီးစွာသော အပြစ်ဒဏ်ကဲ့သို့၎င်း’ ပြု၍ မိမိရှေ့သို့ရောက်လာသော နှင်တံကျရောက်ခြင်းကို အားထုတ်ခြင်းဟု ရှုမြင်၏ဟု အနက်ရ၏။ ‘ပထဝီကို အမှီပြု၍ မရှု’ ဟူသည်မှာ သမာပတ်ချမ်းသာ၌ တပ်မက်ခြင်းမရှိသောကြောင့် (မြေကို အာရုံပြုသော စတုတ္ထဈာန်၊ ပဉ္စမဈာန်သညာဖြင့်) မရှုခြင်းဖြစ်သည်။ တပ်မက်ခြင်း မရှိသောကြောင့်သာလျှင် ထိုသူကို အာဇာနည်ဟု ခေါ်ဆိုရသည်။ ‘ရှုလည်း ရှု၏’ ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုသော ဖလသမာပတ်ဖြင့် ရှု၏။ ‘မြေ၌ မြေဟူသော သညာသည် ထင်ရှား၏’ ဟူသည်မှာ မြေဓာတ်တည်းဟူသော အာရုံ၌ ဖြစ်သော စတုတ္ထဈာန် ပဉ္စမဈာန်သညာသည် ထင်ရှား၏။ ‘အရှင်ဘုရား၊ ရုပ်သညာသည် ထင်ရှားပါ၏၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းရိုးသညာသည် မထင်ရှားပါ’ ဟူသော ဤသုတ်၌ လွန်မြောက်ခြင်းရှိခြင်းကြောင့် ထင်ရှားခြင်းကို ဟောတော်မူသော်လည်း၊ ဤကိုးခုမြောက်သုတ်၌မူ ဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့် အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တအားဖြင့် မြင်ရသောကြောင့် ထင်ရှားခြင်း (ဝိဘူတ) မည်၏။ အာပေါသညာ စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင်တည်း။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ အောက်ရှိသုတ်များကဲ့သို့ သမာပတ်အစွမ်းဖြင့် လွန်မြောက်ခြင်းကို မဟောဘဲ ဝိပဿနာကျင့်စဉ်အစွမ်းဖြင့် လွန်မြောက်ခြင်းကို ဟောတော်မူသည်။ ‘ဤသို့ ရှုသောသူ’ ဟူသည်မှာ ဤသို့လျှင် ဝိပဿနာအစဉ်ဖြင့် လာ၍ ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော ဖလသမာပတ်ဖြင့် ရှုသောပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်၏။

10. Moranivāpasuttavaṇṇanā

၁၀. မောရနိဝါပသုတ်အဖွင့်။

10. Dasame accantaniṭṭhoti antaṃ atītattā accantasaṅkhātaṃ avināsadhammaṃ nibbānaṃ niṭṭhā assāti accantaniṭṭho. Iminā nayena sesapadāni veditabbāni. Janetasminti janitasmiṃ, pajāyāti attho. Ye gottapaṭisārinoti ye janā tasmiṃ gotte paṭisaranti ‘‘ahaṃ gotamo, ahaṃ kassapo’’ti, tesu loke gottapaṭisārīsu khattiyo seṭṭho. Anumatā mayāti mama sabbaññutaññāṇena saddhiṃ saṃsandetvā desitā mayā anuññātā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

၁၀. ဆယ်ခုမြောက်သုတ်၌ ‘အစ္စန္တနိဋ္ဌော’ ဟူသည်မှာ အဖြစ်ပျက် (ဥပါဒ် ဌီ ဘင်) ဟူသော အပိုင်းအခြားကို လွန်မြောက်သောကြောင့် ပျက်စီးခြင်းသဘောမရှိသော နိဗ္ဗာန်လျှင် အဆုံးရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်၍ ‘အစ္စန္တနိဋ္ဌ’ မည်၏။ ဤနည်းဖြင့် ကျန်သောပုဒ်များကိုလည်း သိအပ်၏။ ‘ဇနေတသ္မိံ’ ဟူသည်မှာ ကိလေသာကြောင့်ဖြစ်သော သတ္တဝါအပေါင်း၌ဟု အနက်ရ၏။ ‘ယေ ဂေါတ္တပ္ပဋသာရိနော’ ဟူသည်မှာ အကြင်သူတို့သည် ‘ငါသည် ဂေါတမအနွယ်ဖြစ်၏၊ ငါသည် ကဿပအနွယ်ဖြစ်၏’ ဟု ထိုအနွယ်၌ ကိုးစားကြကုန်၏။ ထိုသို့ အနွယ်ကို ကိုးစားသောသူတို့တွင် မင်းမျိုး (ခတ္တိယ) သည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သည်။ ‘ငါသည် ခွင့်ပြုအပ်၏’ ဟူသည်မှာ ငါ၏ သဗ္ဗညုတဉာဏ်နှင့် နှီးနှောတိုက်ဆိုင်၍ ငါကိုယ်တိုင် ဟောကြားအပ်၊ ခွင့်ပြုအပ်သောစကား ဖြစ်၏။ ကျန်သောစကားရပ်တို့သည် အလုံးစုံသော နေရာတို့၌ ထင်ရှားလွယ်ကူသော အနက်ရှိသည်သာတည်း။

Nissayavaggo paṭhamo.

ပထမ နိဿယဝဂ် ပြီး၏။

2. Anussativaggo

၂. အနုဿတိဝဂ်။

1-2. Mahānāmasuttadvayavaṇṇanā

၁-၂. မဟာနာမသုတ်နှစ်ခုအဖွင့်။

11-12. Dutiyassa paṭhame nānāvihārehi viharatanti gihīnaṃ nibaddho eko vihāro nāma natthi, tasmā amhākaṃ anibaddhavihārena viharantānaṃ kena vihārena katarena nibaddhavihārena vihātabbanti pucchati. Ārādhakoti sampādako paripūrako. Dhammasotasamāpanno buddhānussatiṃ [Pg.345] bhāvetīti dhammasotasamāpanno hutvā buddhānussatiṃ bhāveti. Dutiye gilānā vuṭṭhitoti gilāno hutvā vuṭṭhito.

၁၁-၁၂. ဒုတိယဝဂ်၏ ပထမသုတ်၌ ‘နာနာဝိဟာရေဟိ ဝိဟရတံ’ ဟူသည်မှာ လူတို့အား မြဲသောနေခြင်းဟူ၍ တစ်မျိုးတည်းမရှိ။ ထို့ကြောင့် မမြဲသောနေခြင်းဖြင့် နေကြရသော ငါတို့သည် အဘယ်ကဲ့သို့သော မြဲသောနေခြင်းဖြင့် နေထိုင်အပ်သနည်းဟု မေးခြင်းဖြစ်၏။ ‘အာရာဓကော’ ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာပြီးစီးစေသူ၊ ပြည့်စုံစေသူ ဖြစ်၏။ ‘ဓမ္မသောတသမာပန္နော ဗုဒ္ဓါနုဿတိံ ဘာဝေတိ’ ဟူသည်မှာ တရားတည်းဟူသော အယဉ်သို့ ရောက်သူဖြစ်၍ ဗုဒ္ဓါနုဿတိကို ပွားများ၏။ ဒုတိယသုတ်၌ ‘ဂိလာနာ ဝုဋ္ဌိတော’ ဟူသည်မှာ အနာရောဂါမှ ထမြောက်သက်သာရာရသောသူ ဖြစ်၏။

3. Nandiyasuttavaṇṇanā

၃. နန္ဒိယသုတ်အဖွင့်။

13. Tatiye kalyāṇamitteti sumitte. Evamettha kalyāṇamittavasena saṅghānussati kathitā. Kabaḷīkārāhārabhakkhānanti kāmāvacaradevānaṃ. Asamayavimuttoti asamayavimuttiyā vimutto khīṇāsavo.

၁၃. တတိယသုတ်၌ ‘ကလျာဏမိတ္တေ’ ဟူသည်မှာ ကောင်းသော မိတ်ဆွေကောင်းတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ မိတ်ဆွေကောင်း၏ အစွမ်းဖြင့် သံဃာနုဿတိကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ‘ကဗဠီကာရာဟာရဘက္ခာနံ’ ဟူသည်မှာ ကာမာဝစရနတ်တို့၏ ဖြစ်၏။ ‘အသမယဝိမုတ္တော’ ဟူသည်မှာ အချိန်အခါမရွေး ကိလေသာမှ လွတ်ခြင်းတည်းဟူသော မဂ္ဂဝိမုတ္တိဖြင့် လွတ်မြောက်ပြီးသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ် (ခီဏာသဝ) ဖြစ်၏။

4. Subhūtisuttavaṇṇanā

၄. သုဘူတိသုတ်အဖွင့်။

14. Catutthe ko nāmāyaṃ subhūtī bhikkhūti jānantopi satthā kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ pucchati. Sudattassa upāsakassa puttoti anāthapiṇḍikaṃ sandhāyāha. Anāthapiṇḍikassa hi putto attano cūḷapitu santike pabbajito, atha naṃ subhūtitthero ādāya satthu santikaṃ agamāsi. Saddhāpadānesūti saddhānaṃ puggalānaṃ apadānesu lakkhaṇesu.

၁၄. စတုတ္ထသုတ်၌ ‘ဤသုဘူတိရဟန်းကား အဘယ်သူနည်း’ ဟု မြတ်စွာဘုရားသည် သိတော်မူပါလျက်လည်း စကားအစပျိုးရန် မေးတော်မူ၏။ ‘သုဒတ္တဥပါသကာ၏သား’ ဟူသည်မှာ အနာထပိဏ်သူဌေးကို ရည်ညွှန်း၍ ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ အနာထပိဏ်သူဌေး၏ သားသည် မိမိ၏ဘထွေးထံ၌ ရဟန်းပြုရာ၊ ထိုအခါ သုဘူတိမထေရ်သည် ထိုရဟန်းငယ်ကို ခေါ်ဆောင်၍ မြတ်စွာဘုရားထံတော်သို့ သွားရောက်ခဲ့၏။ ‘သဒ္ဓါပဒါနေသု’ ဟူသည်မှာ သဒ္ဓါတရားရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အတ္ထုပ္ပတ်အကြောင်းအရာ မှတ်သားဖွယ် လက္ခဏာတို့၌ ဖြစ်၏။

5. Mettasuttavaṇṇanā

၅. မေတ္တာသုတ်အဖွင့်။

15. Pañcame sukhaṃ supatīti yathā sesajanā samparivattamānā kākacchamānā dukkhaṃ supanti, evaṃ asupitvā sukhaṃ supati. Niddaṃ okkamantopi samāpattiṃ samāpanno viya hoti. Sukhaṃ paṭibujjhatīti yathā aññe nitthunantā vijambhamānā samparivattantā dukkhaṃ paṭibujjhanti, evaṃ appaṭibujjhitvā vikasamānaṃ viya padumaṃ sukhaṃ nibbikāro paṭibujjhati. Na pāpakaṃ supinaṃ passatīti supinaṃ passantopi bhaddakameva supinaṃ passati, cetiyaṃ vandanto viya pūjaṃ karonto viya ca dhammaṃ suṇanto viya ca hoti. Yathā panaññe attānaṃ corehi samparivāritaṃ viya vāḷehi upaddutaṃ viya papāte patantaṃ viya ca passanti, na evaṃ pāpakaṃ supinaṃ passati.

၁၅. ငါးခုမြောက်သုတ်၌ ‘သုခံ သုပတိ’ ဟူသည်မှာ မေတ္တာပွားများသောသူမှတစ်ပါး အခြားသူတို့သည် ဟိုဘက်ဒီဘက် လူးလဲလျက်၊ ဟောက်သံပေးလျက် ဆင်းရဲစွာ အိပ်စက်ရသကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ၊ ထိုသူသည် မလူးမလဲဘဲ ချမ်းသာစွာ အိပ်ပျော်ရ၏။ အိပ်ပျော်စဉ်၌လည်း သမာပတ်ဝင်စားသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ‘သုခံ ပဋိဗုဇ္ဈတိ’ ဟူသည်မှာ အခြားသူတို့သည် ညည်းတွားလျက်၊ အပျင်းဆန့်လျက်၊ ဟိုဘက်ဒီဘက် လူးလဲလျက် ဆင်းရဲစွာ နိုးရသကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ၊ ထိုသူသည် ညည်းတွားခြင်းမရှိဘဲ ပွင့်အာလာသော ပဒုမ္မာကြာပန်းကဲ့သို့ ဖောက်ပြန်ခြင်းမရှိဘဲ ချမ်းသာစွာ နိုးရ၏။ ‘န ပါပကံ သုပိနံ Pဿတိ’ ဟူသည်မှာ အိပ်မက်မက်သော်လည်း ကောင်းသော အိပ်မက်ကိုသာ မြင်မက်၏။ စေတီတော်ကို ရှိခိုးနေသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ပူဇော်ပွဲ ပြုလုပ်နေသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ တရားနာနေသကဲ့သို့လည်းကောင်း မြင်မက်၏။ အခြားသူများကဲ့သို့ မိမိကိုယ်ကို သူခိုးများ ဝိုင်းရံထားသကဲ့သို့၊ သားရဲတိရစ္ဆာန်များ နှိပ်စက်ညှဉ်းဆဲသကဲ့သို့၊ ချောက်ထဲကျသွားသကဲ့သို့ စသော ယုတ်မာဆိုးဝါးသော အိပ်မက်ဆိုးများကိုမူ မမြင်မက်ပေ။

Manussānaṃ piyo hotīti ure āmukkamuttāhāro viya sīse piḷandhitamālā viya ca manussānaṃ piyo hoti manāpo. Amanussānaṃ piyo hotīti yatheva manussānaṃ, amanussānampi piyo hoti visākhatthero viya. Vatthu visuddhimagge (visuddhi. 1.258) mettākammaṭṭhānaniddese vitthāritameva. Devatā rakkhantīti puttamiva mātāpitaro devatā rakkhanti. Nāssa aggi [Pg.346] vā visaṃ vā satthaṃ vā kamatīti mettāvihārissa kāye uttarāya upāsikāya viya aggi vā, saṃyuttabhāṇakacūḷasīvattherasseva visaṃ vā, saṃkiccasāmaṇerasseva satthaṃ vā na kamati nappavisati, nāssa kāyaṃ vikopetīti vuttaṃ hoti. Dhenuvatthumpi cettha kathayanti. Ekā kira dhenu vacchakassa khīradhāraṃ muñcamānā aṭṭhāsi. Eko luddako ‘‘taṃ vijjhissāmī’’ti hatthena samparivattetvā dīghadaṇḍaṃ sattiṃ muñci. Sā tassā sarīraṃ āhacca tālapaṇṇaṃ viya vaṭṭamānā gatā, neva upacārabalena na appanābalena, kevalaṃ vacchake balavahitacittatāya. Evaṃ mahānubhāvā mettā.

‘မနုဿာနံ ပိယော ဟောတိ’ ဟူသည်မှာ ရင်၌ ဆင်မြန်းအပ်သော ပုလဲရတနာကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဦးခေါင်း၌ ပန်ဆင်အပ်သော ပန်းကုံးကဲ့သို့လည်းကောင်း လူတို့၏ ချစ်ခင်နှစ်သက်ဖွယ်၊ နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ် ဖြစ်၏။ ‘အမနုဿာနံ ပိယော ဟောတိ’ ဟူသည်မှာ လူတို့၏ ချစ်ခင်မှုကို ရသကဲ့သို့ပင် ဘီလူး၊ နတ်၊ သရဲတစ္ဆေ စသော ဘီလူးသရဲ (အမနုဿ) တို့၏ ချစ်ခင်မြတ်နိုးမှုကိုလည်း ရ၏။ ဝိသာခမထေရ်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤအကြောင်းအရာ ဝတ္ထုကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း၊ မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာန်းနိဒ္ဒေသ၌ ငါသည် အကျယ်ချဲ့ပြခဲ့ပြီးပြီ။ ‘ဒေဝတာ ရက္ခန္တိ’ ဟူသည်မှာ မိဘတို့သည် သားသမီးကို စောင့်ရှောက်သကဲ့သို့ နတ်တို့သည် ထိုသူကို စောင့်ရှောက်ကြကုန်၏။ ‘နာဿ အဂ္ဂိ ဝါ ဝိသံ ဝါ သတ္ထံ ဝါ ကမတိ’ ဟူသည်မှာ မေတ္တာဖြင့် နေလေ့ရှိသောသူ၏ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ဥတ္တရာဥပါသိကာမ၏ ကိုယ်၌ မီးမလောင်သကဲ့သို့ မီးသည် မလောင်ကျွမ်းနိုင်၊ သံယုတ္တနိကာယ်ဆောင် စူဠသိဝမထေရ်၏ ကိုယ်၌ အဆိပ်မတက်သကဲ့သို့ အဆိပ်သည် မဝင်နိုင်၊ သံကိစ္စသာမဏေ၏ ကိုယ်၌ လက်နက်မစူးသကဲ့သို့ လက်နက်သည် မစူးမဝင်နိုင်၊ ကိုယ်ခန္ဓာကို မဖျက်ဆီးနိုင်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤနေရာ၌ နွားမဝတ္ထုကိုလည်း ပြောဆိုကြကုန်၏။ နွားမတစ်ကောင်သည် နွားငယ်အား နို့ရည်ကို တိုက်ကျွေးလျက် ရပ်နေသတတ်။ မုဆိုးတစ်ယောက်သည် ‘ဤနွားမကို ငါပစ်သတ်အံ့’ ဟု ကြံစည်လျက် လက်ဖြင့် လှံရှည်ကို ဝှေ့ယမ်းကာ ပစ်လွှတ်လိုက်၏။ ထိုလှံသည် နွားမ၏ ကိုယ်ခန္ဓာကို ထိမိသော်လည်း ထန်းရွက်ကဲ့သို့ လိပ်လျက် မြေသို့ကျသွား၏။ ဤသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ ဥပစာရသမာဓိအစွမ်းကြောင့်လည်းမဟုတ်၊ အပ္ပနာသမာဓိအစွမ်းကြောင့်လည်းမဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား နွားငယ်အပေါ်၌ အားကြီးသော ချစ်ခင်မြတ်နိုးသည့်စိတ် (မေတ္တာစိတ်) ကြောင့်သာ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် မေတ္တာသည် ကြီးစွာသောအာနုဘော် ရှိပေသည်။

Tuvaṭaṃ cittaṃ samādhiyatīti mettāvihārino khippameva cittaṃ samādhiyati, natthi tassa dandhāyitattaṃ. Mukhavaṇṇo vippasīdatīti bandhanā pavuttatālapakkaṃ viya cassa vippasannavaṇṇaṃ mukhaṃ hoti. Asammūḷho kālaṃ karotīti mettāvihārino sammohamaraṇaṃ nāma natthi, asammūḷho pana niddaṃ okkamanto viya kālaṃ karoti. Uttari appaṭivijjhantoti mettāsamāpattito uttari arahattaṃ adhigantuṃ asakkonto ito cavitvā suttappabuddho viya brahmalokaṃ upapajjatīti.

"တုဝဋ္ဋံ စိတ္တံ သမာဓိယတိ" ဟူသည်မှာ မေတ္တာနှင့် နေလေ့ရှိသောသူ၏ စိတ်သည် လျှင်မြန်စွာသာလျှင် တည်ကြည်၏။ ထိုမေတ္တာနှင့် နေလေ့ရှိသောသူ၏ စိတ်၌ နှေးကွေးခြင်းမရှိ။ "မုခဝဏ္ဏော ဝိပ္ပသီဒတိ" ဟူသည်မှာ အညှာမှ ကြွေကျခါစ ထန်းသီးအမှည့်ကဲ့သို့ ထိုသူ၏ မျက်နှာသည် အထူးသဖြင့် ကြည်လင်သောအဆင်း ရှိ၏။ "အသမ္မူဠှော ကာလံ ကရောတိ" ဟူသည်မှာ မေတ္တာနှင့် နေလေ့ရှိသောသူအား တွေဝေလျက် သေဆုံးခြင်းမည်သည် မရှိ၊ စင်စစ်သော်ကား တွေဝေခြင်းမရှိဘဲ အိပ်ပျော်ခြင်းသို့ သက်ဝင်သွားသကဲ့သို့ သေခြင်းကို ပြု၏။ "ဥတ္တရိံ အပ္ပဋိဝိဇ္ဈန္တော" ဟူသည်မှာ မေတ္တာသမာပတ်တို့ထက် အလွန်ဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်ကို ရခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ပါက ဤလူ့ဘုံမှ စုတေ၍ အိပ်ရာမှ နိုးလာသကဲ့သို့ ဗြဟ္မာ့ပြည်၌ ဖြစ်ရ၏။

6. Aṭṭhakanāgarasuttavaṇṇanā

၆. အဋ္ဌကနာဂရသုတ်အဖွင့်

16. Chaṭṭhe dasamoti jātigottavasena ceva sārapattakulagaṇanāya ca dasame ṭhāne gaṇīyati, tenassa dasamotveva nāmaṃ jātaṃ. Aṭṭhakanāgaroti aṭṭhakanagaravāsī. Kukkuṭārāmeti kukkuṭaseṭṭhinā kārite ārāme.

၁၆. ခြောက်ခုမြောက်သုတ်၌ "ဒသမော" ဟူသည်မှာ အမျိုးအနွယ်၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မြတ်သောအဆင့်အတန်းသို့ ရောက်သော အမျိုးအစား ရေတွက်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ဆယ်ခုမြောက်သော အရာ၌ ရေတွက်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသူဌေးအား "ဒသမ" ဟူသောအမည်သည်သာ ဖြစ်၏။ "အဋ္ဌကနာဂရော" ဟူသည်မှာ အဋ္ဌကအမည်ရှိသော မြို့၌ နေလေ့ရှိသောသူတည်း။ "ကုက္ကုဋာရာမေ" ဟူသည်မှာ ကုက္ကုဋသူဌေး ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းအပ်သော ကျောင်းတိုက်၌တည်း။

Tena bhagavatā…pe… sammadakkhātoti ettha ayaṃ saṅkhepattho – yo so bhagavā samatiṃsa pāramiyo pūretvā sabbakilese bhañjitvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho, tena bhagavatā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ āsayānusayaṃ jānatā, hatthatale ṭhapitaṃ āmalakaṃ viya sabbañeyyadhamme passatā, apica pubbenivāsādīhi jānatā, dibbena cakkhunā passatā, tīhi vā vijjāhi chahi vā pana abhiññāhi jānatā, sabbattha appaṭihatena samantacakkhunā passatā, sabbadhammajānanasamatthāya paññāya jānatā, sabbasattānaṃ cakkhuvisayātītāni tirokuṭṭādigatāni cāpi [Pg.347] rūpāni ativisuddhena maṃsacakkhunā vā passatā, attahitasādhikāya samādhipadaṭṭhānāya paṭivedhapaññāya jānatā, parahitasādhikāya karuṇāpadaṭṭhānāya desanāpaññāya passatā, antarāyikadhamme vā jānatā, niyyānikadhamme passatā, arīnaṃ hatattā arahatā, sammā sāmaṃ sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddhenāti evaṃ catuvesārajjavasena catūhi kāraṇehi thomitena atthi nu kho eko dhammo akkhātoti.

"တေန ဘဂဝတာ ... သမ္မဒက္ခာတော" ဟူသော ဤပုဒ်၌ အကျဉ်းချုပ်အနက်မှာ ဤသို့ဖြစ်သည်— အကြင်မြတ်စွာဘုရားသည် ပါရမီသုံးဆယ်ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူ၍၊ ကိလေသာအားလုံးကို ဖျက်ဆီးကာ၊ အတုမရှိသော သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူ၏။ ထိုထိုသတ္တဝါတို့၏ အလိုဆန္ဒနှင့် အနုသယဓာတ်ကို သိတော်မူသော၊ လက်ဝါးပြင်ပေါ်တွင် တင်ထားသော သျှစ်ရှားသီးကဲ့သို့ သိဖွယ်တရား (ဉေယျဓံ) အားလုံးကို မြင်တော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ် အစရှိသည်တို့ဖြင့် သိတော်မူသော၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ဖြင့် မြင်တော်မူသော၊ သို့မဟုတ် ဝိဇ္ဇာသုံးပါးဖြင့် သိတော်မူသော၊ သို့မဟုတ် အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးဖြင့် သိတော်မူသော၊ အလုံးစုံသောအရာ၌ အဆီးအတားမရှိသော သမန္တစက္ခု (သဗ္ဗညုတဉာဏ်) ဖြင့် မြင်တော်မူသော၊ သို့မဟုတ် အလုံးစုံသော တရားတို့ကို သိနိုင်စွမ်းသော ပညာဖြင့် သိတော်မူသော၊ သို့မဟုတ် သတ္တဝါတို့၏ သာမန်မျက်စိအရာကို လွန်သော၊ နံရံ၏တစ်ဖက်စသည်၌ ရှိသော ရူပါရုံတို့ကိုလည်း အလွန်စင်ကြယ်သော မံသစက္ခု (ပကတိမျက်စိ) ဖြင့် မြင်တော်မူသော၊ သို့မဟုတ် မိမိအကျိုးစီးပွားကို ပြီးစေတတ်သော သမာဓိလျှင် နီးစွာသောအကြောင်းရှိသည့် ပဋိဝေဓပညာဖြင့် သိတော်မူသော၊ သို့မဟုတ် သူတစ်ပါးအကျိုးစီးပွားကို ပြီးစေတတ်သော ကရုဏာလျှင် နီးစွာသောအကြောင်းရှိသည့် ဒေသနာပညာဖြင့် မြင်တော်မူသော၊ သို့မဟုတ် (ဈာန်မဂ်ဖိုလ်၏) အန္တရာယ်ကို ပြုတတ်သော တရားတို့ကို သိတော်မူသော၊ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းဖြစ်သော တရားတို့ကို မြင်တော်မူသော၊ ကိလေသာတည်းဟူသော ရန်သူတို့ကို ဖျက်ဆီးတော်မူခြင်းကြောင့် "အရဟံ" ဖြစ်တော်မူသော၊ ခပ်သိမ်းသောတရားတို့ကို ကိုယ်တိုင် အမှန်အတိုင်း သိတော်မူခြင်းကြောင့် "သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ" ဖြစ်တော်မူသော၊ ဤသို့လျှင် စတုဝေသာရဇ္ဇဉာဏ်၏အစွမ်းဖြင့် အကြောင်းလေးပါးတို့ကြောင့် ချီးမွမ်းအပ်သော ထိုမြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော တစ်ခုတည်းသော တရားသည် ရှိပါသလောဟူ၍ ဖြစ်၏။ ဤကား အကျဉ်းချုပ်အနက်တည်း။

Abhisaṅkhatanti kataṃ uppāditaṃ. Abhisañcetayitanti cetayitaṃ kappayitaṃ. So tattha ṭhitoti so tasmiṃ samathavipassanādhamme ṭhito. Dhammarāgena dhammanandiyāti padadvayenapi samathavipassanāsu chandarāgo vutto. Samathavipassanāsu hi sabbena sabbaṃ chandarāgaṃ pariyādiyituṃ sakkonto arahā hoti, asakkonto anāgāmī hoti. So samathavipassanāsu chandarāgassa appahīnattā catutthajjhānacetanāya suddhāvāse nibbattati. Ayaṃ ācariyānaṃ samānatthakathā.

"အဘိသင်္ခတံ" ဟူသည်မှာ ပြုပြင်အပ်သော၊ ဖြစ်စေအပ်သော တရားတည်း။ "အဘိသံစေတယိတံ" ဟူသည်မှာ စေ့ဆော်အပ်သော၊ ပြုပြင်အပ်သော တရားတည်း။ "သော တတ္ထ ဌိတော" ဟူသည်မှာ ထိုရဟန်းသည် ထိုသမထဝိပဿနာတရား၌ တည်သည်ဖြစ်၍ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဓမ္မရာဂေန ဓမ္မနန္ဒိယာ" ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုစလုံးဖြင့်လည်း သမထဝိပဿနာတို့၌ ပြင်းစွာတပ်မက်သော ရာဂ (ဆန္ဒရာဂ) ကို ဆိုလိုသည်။ အကယ်၍ သမထဝိပဿနာတို့၌ ဆန္ဒရာဂကို အကြွင်းမဲ့ အချင်းခပ်သိမ်း ကုန်စင်အောင် ပယ်သတ်နိုင်လျှင် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်၏၊ မပယ်သတ်နိုင်လျှင် အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်၏။ ထိုအနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်သည် သမထဝိပဿနာတို့၌ ဆန္ဒရာဂကို မပယ်ရသေးသည့်အတွက် စတုတ္ထဈာန်စေတနာဖြင့် သုဒ္ဓါဝါသဘုံ၌ ဖြစ်ရ၏။ ဤကား ဆရာတို့၏ သဘောတူညီသော ယူဆချက်တည်း။

Vitaṇḍavādī panāha – ‘‘teneva dhammarāgenāti vacanato akusalena suddhāvāse nibbattatī’’ti. So ‘‘suttaṃ āharāhī’’ti vattabbo. Addhā aññaṃ apassanto idameva āharissati. Tato vattabbo ‘‘kimpanidaṃ suttaṃ nītatthaṃ, udāhu neyyattha’’nti. Addhā ‘‘nītattha’’nti vakkhati. Tato vattabbo – evaṃ sante anāgāmiphalatthikena samathavipassanāsu chandarāgo kattabbo bhavissati, chandarāge uppādite anāgāmiphalaṃ paṭiladdhaṃ bhavissati, mā ‘‘suttaṃ me laddha’’nti yaṃ vā taṃ vā dīpehi. Pañhaṃ kathentena hi ācariyassa santike uggahetvā attharasaṃ paṭivijjhitvā kathetuṃ vaṭṭati. Akusalena hi sagge, kusalena ca apāye paṭisandhi nāma natthi. Vuttañcetaṃ bhagavatā –

ဝိတဏ္ဍဝါဒီ (အချည်းနှီး ငြင်းခုံသူ) ကမူ— "တေနေဝ ဓမ္မရာဂေန" ဟု ဟောကြားထားသောကြောင့် အကုသိုလ်ဖြင့် သုဒ္ဓါဝါသဘုံ၌ ဖြစ်ရ၏ဟု ဆို၏။ ထိုဝိတဏ္ဍဝါဒီအား "ထိုသို့ဆိုလျှင် သက်သေသာဓက ပါဠိတော်ကို ဆောင်ခဲ့လော့" ဟု ပြောဆိုအပ်၏။ ထိုသူသည် မချွတ် အခြားပါဠိတော်ကို မတွေ့နိုင်သဖြင့် ဤပါဠိတော်ကိုပင် ဆောင်ခဲ့ပေလိမ့်မည်။ ထိုအခါ ထိုသူအား "အချင်း... ဤသုတ်သည် တိုက်ရိုက်သိအပ်သောအနက်ရှိသော နီတတ္ထပါဠိလော သို့မဟုတ် ဆောင်ယူ၍ သိအပ်သောအနက်ရှိသော နေယျတ္ထပါဠိလော" ဟု မေးအပ်၏။ သူသည် မချွတ် "နီတတ္ထပါဠိတည်း" ဟု ပြောပေလိမ့်မည်။ ထိုအခါ ထိုသူအား "ဤသို့ နီတတ္ထဖြစ်ပါက အနာဂါမိဖိုလ်ကို အလိုရှိသောသူသည် သမထဝိပဿနာတို့၌ ပြင်းစွာတပ်မက်သော ဆန္ဒရာဂကို ပြုသင့်သည် ဖြစ်လတ္တံ့လော၊ ဆန္ဒရာဂကို ဖြစ်စေလျှင် အနာဂါမိဖိုလ်ကို ရအပ်သည် ဖြစ်လတ္တံ့လော၊ ငါသည် သုတ်တော်ကို ရပြီဟူ၍ ဟုတ်ဟုတ်ငြားငြား မပြပါလင့်" ဟု ပြောဆိုအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် ပြဿနာကို ဖြေဆိုလိုသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဆရာသမားတို့၏ ထံ၌ သင်ယူ၍ အနက်အရသာကို ထိုးထွင်းသိမြင်ပြီးမှ ပြောဆိုရန် သင့်၏။ အမှန်စင်စစ် အကုသိုလ်ဖြင့် နတ်ပြည်၌ ပဋိသန္ဓေနေခြင်း၊ ကုသိုလ်ဖြင့် အပါယ်၌ ပဋိသန္ဓေနေခြင်းမည်သည် မရှိချေ။ ထိုစကားကို မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်၏။

‘‘Na, bhikkhave, lobhajena kammena, dosajena kammena, mohajena kammena devā paññāyanti, manussā paññāyanti, yā vā panaññāpi kāci sugatiyo. Atha kho, bhikkhave, lobhajena kammena, dosajena kammena, mohajena kammena nirayo paññāyati, tiracchānayoni paññāyati, pettivisayo paññāyati, yā vā panaññāpi kāci duggatiyo’’ti (a. ni. 6.39) –

"ရဟန်းတို့... လောဘကြောင့်ဖြစ်သော ကံ၊ ဒေါသကြောင့်ဖြစ်သော ကံ၊ မောဟကြောင့်ဖြစ်သော ကံတို့ဖြင့် နတ်တို့သည် မထင်ရှားကုန်၊ လူတို့သည် မထင်ရှားကုန်၊ အခြား သုဂတိဘုံတို့သည်လည်း မထင်ရှားကုန်။ ရဟန်းတို့... စင်စစ်သော်ကား လောဘကြောင့်ဖြစ်သော ကံ၊ ဒေါသကြောင့်ဖြစ်သော ကံ၊ မောဟကြောင့်ဖြစ်သော ကံတို့ဖြင့် ငရဲသည် ထင်ရှား၏၊ တိရစ္ဆာန်ဘုံသည် ထင်ရှား၏၊ ပြိတ္တာဘုံသည် ထင်ရှား၏၊ အခြားသော ဒုဂတိဘုံတို့သည်လည်း ထင်ရှားကုန်၏။"

Evaṃ [Pg.348] saññāpetabbo. Sace sañjānāti, sañjānātu. No ce sañjānāti, ‘‘gaccha pātova vihāraṃ pavisitvā yāguṃ pivā’’ti uyyojetabbo.

ဤသို့လျှင် ထိုသူအား နားလည်အောင် သိစေအပ်၏။ အကယ်၍ နားလည်လျှင် ကောင်းပြီ။ အကယ်၍ နားမလည်ပါက "သွားတော့၊ စောစောစီးစီး ကျောင်းသို့ဝင်၍ ယာဂုကိုသာ သောက်လေတော့" ဟု ဆိုကာ ပြန်လွှတ်လိုက်အပ်၏။

Ayaṃ kho, gahapati, ekadhammo akkhātoti ekaṃ dhammaṃ pucchitena ‘‘ayampi ekadhammo akkhāto, ayampi ekadhammo akkhāto’’ti evaṃ pucchāvasena kathitattā ekādasapi dhammā ekadhammo nāma kato. Amatuppattiatthena vā sabbepi ekadhammoti vattuṃ vaṭṭati.

"အယံ ခေါ ဂဟပတိ ဧကဓမ္မော အက္ခာတော" ဟူသည်မှာ တစ်ခုတည်းသော တရားကို မေးလျှောက်သဖြင့် အရှင်အာနန္ဒာက "ဤတရားသည်လည်း တစ်ခုတည်းသော တရားဟု ဟောတော်မူအပ်၏" စသည်ဖြင့် မေးခွန်း၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဟောကြားတော်မူသောကြောင့် တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော တရားတို့ကိုလည်း တစ်ခုတည်းသော တရား (ဧကဓမ္မ) ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် အမြိုက်နိဗ္ဗာန် ဖြစ်ပေါ်စေခြင်း အကြောင်းဟူသော အနက်ကြောင့် တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော တရားအားလုံးတို့ကိုလည်း "ဧကဓမ္မ" ဟု ဆိုရန် သင့်မြတ်ပေ၏။

Nidhimukhaṃ gavesantoti nidhiṃ pariyesanto. Sakidevāti ekappayogeneva. Kathaṃ pana ekappayogeneva ekādasannaṃ nidhīnaṃ adhigamo hotīti? Idhekacco araññe jīvitavuttiṃ gavesamāno carati. Tamenaṃ aññataro atthacarako disvā ‘‘kiṃ, bho, carasī’’ti pucchati. So ‘‘jīvitavuttiṃ pariyesāmī’’ti āha. Itaro ‘‘tena hi samma āgaccha, etaṃ pāsāṇaṃ pavaṭṭehī’’ti āha. So taṃ pavaṭṭetvā uparūpariṭṭhitā vā kucchiyā kucchiṃ āhacca ṭhitā vā ekādasa kumbhiyo passati. Evaṃ ekappayogena ekādasannaṃ adhigamo hoti.

"နိဓိမုခံ ဂဝေသန္တော" ဟူသည်မှာ ရွှေအိုးငွေအိုး (သိုက်) ကို ရှာဖွေသောသူတည်း။ "သကိဒေဝ" ဟူသည်မှာ တစ်ကြိမ်တည်းသော လုံ့လအားထုတ်မှုဖြင့်သာလျှင် ဖြစ်၏။ အဘယ်သို့လျှင် တစ်ကြိမ်တည်းသော လုံ့လဖြင့် သိုက်တစ်ဆယ့်တစ်လုံးကို ရနိုင်သနည်းဟူမူ— ဤလောက၌ အချို့သောသူသည် တော၌ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း ရှာဖွေလျက် လှည့်လည်၏။ ထိုသူကို အကျိုးစီးပွားကို လိုလားသောသူတစ်ဦးက မြင်၍ "အချင်း... ဘာကြောင့် လှည့်လည်နေသနည်း" ဟု မေး၏။ သူက "အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း ရှာဖွေနေပါသည်" ဟု ပြော၏။ ထိုသူကလည်း "အဆွေ... ထိုသို့ဆိုလျှင် လာပါ၊ ဤကျောက်တုံးကို လှိမ့်လိုက်ပါ" ဟု ပြော၏။ သူသည် ထိုကျောက်တုံးကို လှိမ့်လိုက်ရာ အဆင့်ဆင့် ထားအပ်ကုန်သော သို့မဟုတ် အိုးတစ်လုံးနှင့်တစ်လုံး ထိခိုက်လျက် တည်ရှိကုန်သော ရွှေအိုးငွေအိုး တစ်ဆယ့်တစ်လုံးကို မြင်ရသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤအတူ တစ်ကြိမ်တည်းသော လုံ့လဖြင့် တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော တရားတို့ကို ရခြင်းသည် ဖြစ်၏။

Ācariyadhanaṃ pariyesissantīti aññatitthiyā hi yassa santike sippaṃ uggaṇhanti, tassa sippuggahaṇato pure vā pacchā vā antarantarā vā gehato nīharitvā dhanaṃ denti. Yesaṃ gehe natthi, te ñātisabhāgato pariyesanti. Yesaṃ tampi natthi, te sabhāgato pariyesanti. Tathā alabhamānā bhikkhampi caritvā dentiyeva. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

"အာစရိယဓနံ ပရိယေသန္တိ" ဟူသည်မှာ အခြားသော သာသနာပ တိတ္ထိတို့သည် မိမိတို့ အတတ်ပညာ သင်ယူရာ ဆရာ၏အထံ၌ ပညာမသင်ယူမီ ရှေး၌ဖြစ်စေ၊ သင်ယူပြီး နောက်၌ဖြစ်စေ၊ ကြားကာလ၌ဖြစ်စေ အိမ်မှ ဥစ္စာပစ္စည်းများကို ထုတ်ယူကာ ဆရာအား ပူဇော်သက္ကာရ (ဆရာပူဇော်ခ) ပေးလှူကြကုန်၏။ မိမိတို့အိမ်၌ ဥစ္စာမရှိသော သူတို့သည် ဆွေမျိုးမိတ်သင်္ဂဟများထံမှ ရှာဖွေ၍ ပေးကြ၏။ ထိုဆွေမျိုးများပင် မရှိသောသူတို့သည် သဘောတူရာ အရပ်ဒေသများမှ ရှာဖွေကြ၏။ ထိုသို့ ရှာမရပါက တောင်းရမ်း (ဆွမ်းခံ) ၍ပင် ပေးလှူကြကုန်၏။ ထိုသို့ ပေးလှူခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ဤစကားကို မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Kiṃ panāhanti bāhirakā tāva aniyyānikepi sāsane sippamattadāyakassa dhanaṃ pariyesanti, ahaṃ pana evaṃvidhe niyyānikasāsane ekādasavidhaṃ amatuppattipaṭipadaṃ desentassa ācariyassa pūjaṃ kiṃ na karissāmi, karissāmiyevāti vadati. Paccekaṃ dussayugena acchādesīti ekamekassa bhikkhuno ekekaṃ dussayugaṃ adāsīti attho. Samudācāravacanaṃ panettha evarūpaṃ hoti, tasmā acchādesīti vuttaṃ. Pañcasataṃ vihāranti pañcasatagghanikaṃ paṇṇasālaṃ kāresīti attho.

"ကိံပနာဟံ" ဟူသည်မှာ - သာသနာပဖြစ်သော တိတ္ထိတို့သည်ပင် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းမဟုတ်သော ဝါဒ၌ အတတ်ပညာ သင်ကြားပေးသော ဆရာအား ပူဇော်သက္ကာရ (ဥစ္စာ) ကို ရှာဖွေကြသေး၏။ ငါသည်ကား ဤသို့သော ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းဖြစ်သော သာသနာတော်၌ တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော အမြိုက်နိဗ္ဗာန်ရောက်ကြောင်း အကျင့်တရားကို ဟောကြားတော်မူသော ဆရာအား အဘယ်ကြောင့် မပူဇော်ဘဲ ရှိအံ့နည်း၊ ဧကန်မလွဲ ပူဇော်မည်သာတည်း ဟု ဆိုလိုသည်။ "ပစ္စေကံ ဒုဿယုဂေန အစ္ဆာဒေသိ" ဟူသည်မှာ - ရဟန်းတစ်ပါးလျှင် ပုဆိုးတစ်စုံစီ ပေးလှူ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤနေရာ၌ ဤသို့သော လောကဝေါဟာရစကားသည် ရှိတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် "အစ္ဆာဒေသိ" (ဝတ်ရုံစေ၏) ဟု ဆိုအပ်သည်။ "ပဉ္စသတံ ဝိဟာရံ" ဟူသည်မှာ - အသပြာငါးရာ ထိုက်တန်သော သစ်ရွက်မိုးကျောင်း (ကျောင်းသင်္ခမ်း) ကို ဆောက်လုပ်စေ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

7. Gopālasuttavaṇṇanā

၇. ဂေါပါလသုတ်အဖွင့်။

17. Sattame tisso kathā ekanāḷikā caturassā nisinnavattikāti. Tattha pāḷiṃ vatvā ekekassa padassa atthakathanaṃ ekanāḷikā nāma[Pg.349]. Apaṇḍitagopālakaṃ dassetvā, apaṇḍitabhikkhuṃ dassetvā, paṇḍitagopālakaṃ dassetvā, paṇḍitabhikkhuṃ dassetvāti catukkaṃ bandhitvā kathanaṃ caturassā nāma. Apaṇḍitagopālakaṃ dassetvā pariyosānagamanaṃ, apaṇḍitabhikkhuṃ dassetvā pariyosānagamanaṃ, paṇḍitagopālakaṃ dassetvā pariyosānagamanaṃ, paṇḍitabhikkhuṃ dassetvā pariyosānagamananti ayaṃ nisinnavattikā nāma. Ayaṃ idha sabbācariyānaṃ āciṇṇā.

၁၇. ခုနစ်ခုမြောက်သော သုတ်၌ စကားအဖွင့်သည် ဧကနာဠိက၊ စတုရဿ၊ နိသိန္နဝတ္တိက ဟု သုံးမျိုးရှိသည်။ ထိုသုံးမျိုးတို့တွင် ပါဠိတော်ကို ရွတ်ဆို၍ တစ်ပုဒ်ချင်းစီ၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုခြင်းသည် 'ဧကနာဠိက' မည်၏။ ပညာမရှိသော နွားကျောင်းသားကို ပြ၍၊ ပညာမရှိသော ရဟန်းကို ပြ၍၊ ပညာရှိသော နွားကျောင်းသားကို ပြ၍၊ ပညာရှိသော ရဟန်းကို ပြ၍ ဤသို့ လေးခုအစုပြုကာ ဟောကြားခြင်းသည် 'စတုရဿ' မည်၏။ ပညာမရှိသော နွားကျောင်းသားကို ပြ၍ အဆုံးသို့ ရောက်စေခြင်း၊ ပညာမရှိသော ရဟန်းကို ပြ၍ အဆုံးသို့ ရောက်စေခြင်း၊ ပညာရှိသော နွားကျောင်းသားကို ပြ၍ အဆုံးသို့ ရောက်စေခြင်း၊ ပညာရှိသော ရဟန်းကို ပြ၍ အဆုံးသို့ ရောက်စေခြင်း ဤသို့ ဖွင့်ဆိုခြင်းသည် 'နိသိန္နဝတ္တိက' မည်၏။ ဤနိသိန္နဝတ္တိက အဖွင့်သည် ဤဂေါပါလသုတ်၌ ဆရာအားလုံးတို့ လေ့ကျက်အပ်သော နည်းစနစ် ဖြစ်သည်။

Ekādasahi, bhikkhave, aṅgehīti ekādasahi aguṇakoṭṭhāsehi. Gogaṇanti gomaṇḍalaṃ. Pariharitunti pariggahetvā vicarituṃ. Phātiṃ kātunti vaḍḍhiṃ āpādetuṃ. Idhāti imasmiṃ loke. Na rūpaññū hotīti gaṇanato vā vaṇṇato vā rūpaṃ na jānāti. Gaṇanato na jānāti nāma attano gunnaṃ sataṃ vā sahassaṃ vāti saṅkhyaṃ na jānāti, so gāvīsu haṭāsu vā palātāsu vā gogaṇaṃ gaṇetvā ‘‘ajja ettakā na dissantī’’ti dve tīṇi gāmantarāni vā aṭaviṃ vā vicaranto na pariyesati. Aññesaṃ gāvīsu attano gogaṇaṃ paviṭṭhāsupi gogaṇaṃ gaṇetvā ‘‘imā ettikā gāvo na amhāka’’nti yaṭṭhiyā pothetvā na nīharati. Tassa naṭṭhā gāviyo naṭṭhāva honti. Paragāviyo gahetvā carati. Gosāmikā disvā ‘‘ayaṃ ettakaṃ kālaṃ amhākaṃ dhenū duhī’’ti tajjetvā attano gāviyo gahetvā gacchanti. Tassa gogaṇopi parihāyati, pañca gorasaparibhogatopi paribāhiro hoti. Vaṇṇato na jānāti nāma ‘‘ettikā gāvī setā, ettikā rattā, ettikā kāḷā, ettikā odātā, ettikā kabarā, ettikā nīlā’’ti na jānāti. So gāvīsu haṭāsu vā palātāsu vā…pe… pañcagorasaparibhogatopi paribāhiro hoti.

"ဧကာဒသဟိ ဘိက္ခဝေ အင်္ဂေဟိ" ဟူသည်မှာ - တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော ဂုဏ်ကျေးဇူးမဲ့ အစုတို့နှင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဂေါဂဏံ" ဟူသည်မှာ - နွားအုပ်ကို။ "ပရိဟရိတုံ" ဟူသည်မှာ - သိမ်းဆည်း၍ လှည့်လည်ခြင်းငှာ။ "ဖာတိံ ကာတုံ" ဟူသည်မှာ - တိုးပွားခြင်းသို့ (နွားနို့အရသာ ငါးပါး တိုးပွားခြင်းသို့) ရောက်စေခြင်းငှာ။ "ဣဓ" ဟူသည်မှာ - ဤလောက၌။ "န ရူပညူ ဟောတိ" ဟူသည်မှာ - အရေအတွက်အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အဆင်းသဏ္ဌာန်အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း နွား၏ သဏ္ဌာန်ကို မသိခြင်း ဖြစ်သည်။ အရေအတွက်အားဖြင့် မသိခြင်းဟူသည်မှာ မိမိ၏ နွားဦးရေသည် တစ်ရာလော၊ တစ်ထောင်လော ဟု အရေအတွက်ကို မသိခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုနွားကျောင်းသားမိုက်သည် နွားမတို့ ပျောက်ဆုံးသောအခါ သို့မဟုတ် ထွက်ပြေးသောအခါ နွားအုပ်ကို ရေတွက်၍ "ယနေ့ ဤမျှသော နွားတို့ မတွေ့ရပါတကား" ဟု ဆင်ခြင်ကာ နှစ်ရွာသုံးရွာအကွာ သို့မဟုတ် တောအုပ်ထဲသို့ လှည့်လည်၍ မရှာဖွေတတ်ပေ။ သူတစ်ပါး၏ နွားမများ မိမိနွားအုပ်ထဲသို့ ဝင်လာသော်လည်း နွားများကို ရေတွက်ကာ "ဤမျှသော နွားတို့သည် ငါတို့နွားများ မဟုတ်ကုန်" ဟု ဆင်ခြင်၍ တုတ်ဖြင့် ပုတ်ခတ်မနှင်ထုတ်တတ်ပေ။ ထိုသူ၏ ပျောက်ဆုံးသွားသော နွားမတို့သည် ပျောက်ဆုံးသည်အတိုင်းသာ ဖြစ်ကုန်၏။ သူတစ်ပါး၏ နွားမများကို ယူ၍ လှည့်လည်သွားလာတတ်၏။ ထိုအခါ နွားရှင်တို့ မြင်လျှင် "ဤသူသည် ဤမျှလောက်သော ကာလပတ်လုံး ငါတို့၏ နွားမကို နို့ညှစ်ယူခဲ့သည်" ဟု ခြိမ်းခြောက်ကာ မိမိတို့ နွားမများကို ပြန်လည်ယူဆောင်သွားကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသူ၏ နွားအုပ်သည် ဆုတ်ယုတ်ရ၏၊ ငါးပါးသော နွားနို့အရသာကို သုံးဆောင်ရခြင်းမှလည်း ကင်းပရ၏။ အဆင်းအားဖြင့် မသိခြင်းဟူသည်မှာ "ဤမျှသော နွားတို့သည် ဖြူ၏၊ ဤမျှသော နွားတို့သည် နီ၏၊ ဤမျှသော နွားတို့သည် မည်း၏၊ ဤမျှသော နွားတို့သည် ဖွေးဖွေးဖြူ၏၊ ဤမျှသော နွားတို့သည် ပြောက်ကျားဖြစ်၏၊ ဤမျှသော နွားတို့သည် ညို၏" ဟု မသိခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုသူသည် နွားမများ ပျောက်ဆုံးသောအခါ သို့မဟုတ် ထွက်ပြေးသောအခါ ...ပ... ငါးပါးသော နွားနို့အရသာကို သုံးဆောင်ရခြင်းမှလည်း ကင်းပရ၏။

Na lakkhaṇakusaloti gāvīnaṃ sarīre kataṃ dhanusattisūlādibhedaṃ lakkhaṇaṃ na jānāti. So gāvīsu haṭāsu vā palātāsu vā ‘‘ajja asukalakkhaṇā asukalakkhaṇā ca gāvo na dissantī’’ti…pe… pañcagorasaparibhogatopi paribāhiro hoti.

"န လက္ခဏကုသလော" ဟူသည်မှာ - နွားမတို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ပြုလုပ်ထားသော လေးမှတ်၊ လှံမှတ်၊ တံကျင်မှတ် စသော ကွဲပြားခြားနားသော အမှတ်အသားတို့ကို မသိခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုနွားကျောင်းသားမိုက်သည် နွားမများ ပျောက်ဆုံးသောအခါ သို့မဟုတ် ထွက်ပြေးသောအခါ "ယနေ့ ဤသို့သော အမှတ်အသားရှိသော နွားမများ မတွေ့ရပါတကား" ဟု ...ပ... ငါးပါးသော နွားနို့အရသာကို သုံးဆောင်ရခြင်းမှလည်း ကင်းပရ၏။

Na āsāṭikaṃ hāretāti gunnaṃ khāṇukaṇṭakādīhi pahaṭaṭṭhānesu vaṇo hoti. Tattha nīlamakkhikā aṇḍakāni ṭhapenti, tesaṃ āsāṭikāti nāmaṃ. Tāni daṇḍakena apanetvā bhesajjaṃ dātabbaṃ hoti, bālo gopālako tathā na karoti. Tena vuttaṃ – ‘‘na āsāṭikaṃ hāretā [Pg.350] hotī’’ti. Tassa gunnaṃ vaṇā vaḍḍhanti, gambhīrā honti, pāṇakā kucchiṃ pavisanti, gāvo gelaññābhibhūtā neva yāvadatthaṃ tiṇaṃ khādituṃ na pānīyaṃ pātuṃ sakkonti. Tattha gunnaṃ khīraṃ chijjati, goṇānaṃ javo hāyati, ubhayesampi jīvitantarāyo hoti. Evamassa gogaṇopi parihāyati…pe… pañcagorasatopi paribāhiro hoti.

"န အာသာဋိကံ ဟာရေတာ" ဟူသည်မှာ - နွားတို့၏ သစ်ငုတ်၊ ဆူး စသည်တို့ ထိခိုက်မိသော နေရာတို့၌ အနာဖြစ်တတ်၏။ ထိုအနာ၌ ရင်မမဲရိုင်းတို့သည် ဥများကို အုထားတတ်ကုန်၏၊ ထိုဥများကို "အာသာဋိကာ" (ယင်ဥ/ပိုးလောက်ဥ) ဟု ခေါ်၏။ ထိုဥများကို တုတ်ငယ်ဖြင့် ဖယ်ရှား၍ ဆေးကုသပေးသင့်သည်။ လူမိုက်ဖြစ်သော နွားကျောင်းသားသည် ထိုသို့ မပြုလုပ်ပေ။ ထို့ကြောင့် "န အာသာဋိကံ ဟာရေတာ ဟောတိ" (ယင်ဥတို့ကို မဖယ်ရှားတတ်သူ ဖြစ်၏) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုသို့ မဖယ်ရှားသောကြောင့် ထိုသူ၏ နွားတို့၌ အနာသည် ပွားများလာကာ နက်ရှိုင်းလာပြီးလျှင် ပိုးလောက်တို့သည် ဝမ်းဗိုက်ထဲသို့ ဝင်ရောက်သွားကြကုန်၏။ နွားတို့သည် ရောဂါဝေဒနာ နှိပ်စက်ခြင်းကို ခံရသဖြင့် အလိုရှိသလောက် မြက်ကိုလည်း မစားနိုင်၊ ရေကိုလည်း မသောက်နိုင် ဖြစ်ကြရ၏။ ထိုသို့ ဖြစ်သော် နွားတို့၏ နို့ရည်သည် ပြတ်တောက်သွား၏၊ နွားတို့၏ အဟုန်အရှိန် (လျှင်မြန်ခြင်း) သည်လည်း ဆုတ်ယုတ်သွား၏၊ နွားနှင့် နွားရှင် နှစ်ဦးစလုံး၏ အသက်အန္တရာယ် ဖြစ်ရ၏။ ဤသို့ဖြင့် ထိုသူ၏ နွားအုပ်သည် ဆုတ်ယုတ်ရ၏ ...ပ... ငါးပါးသော နွားနို့အရသာမှလည်း ကင်းပရ၏။

Na vaṇaṃ paṭicchādetā hotīti gunnaṃ vuttanayeneva sañjāto vaṇo bhesajjaṃ datvā vākena vā cīrakena vā bandhitvā paṭicchādetabbo hoti. Bālagopālako taṃ na karoti. Athassa gunnaṃ vaṇehi yūsā paggharanti, tā aññamaññaṃ nighaṃsanti. Tena aññesampi vaṇā jāyanti. Evaṃ gāvo gelaññābhibhūtā neva yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ…pe… paribāhiro hoti.

"န ဝဏံ ပဋိစ္ဆာဒေတာ ဟောတိ" ဟူသည်မှာ - နွားတို့အား ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်ပေါ်လာသော အနာကို ဆေးထည့်ပေး၍ လျှော်ပတ် သို့မဟုတ် ပုဆိုးနွမ်းစဖြင့် စည်းနှောင်ကာ ဖုံးအုပ်ပေးအပ်၏။ နွားကျောင်းသားမိုက်သည် ထိုသို့ မပြုလုပ်ပေ။ ထိုအခါ ထိုသူ၏ နွားတို့၏ အနာမှ ပြည်စေးတို့ ယိုစီးကျ၏၊ ထိုနွားတို့သည် အချင်းချင်း ပွတ်တိုက်ကြကုန်၏။ ထိုသို့ ပွတ်တိုက်မိခြင်းကြောင့် အခြားသော နွားတို့၌လည်း အနာများ ကူးစက်ဖြစ်ပွားကုန်၏။ ဤသို့ ဖြစ်သော် နွားတို့သည် ရောဂါဝေဒနာ နှိပ်စက်ခြင်း ခံရသဖြင့် အလိုရှိသလောက် မြက်ကိုလည်း မစားနိုင်ကြကုန် ...ပ... ကင်းပရ၏။

Na dhūmaṃ kattā hotīti antovasse ḍaṃsamakasādīnaṃ ussannakāle gogaṇe vajaṃ paviṭṭhe tattha tattha dhūmo kātabbo hoti. Apaṇḍitagopālako taṃ na karoti, gogaṇo sabbarattiṃ ḍaṃsādīhi upadduto niddaṃ alabhitvā punadivase araññe tattha tattha rukkhamūlādīsu nipajjitvā niddāyati. Neva yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ…pe… paribāhiro hoti.

"န ဓူမံ ကတ္တာ ဟောတိ" ဟူသည်မှာ - မိုးတွင်းအခါ၌ မှက်၊ ခြင် စသည်တို့ ပေါများသော ကာလဝယ် နွားအုပ်သည် နွားခြံသို့ ဝင်သောအခါ ထိုထိုအရပ်၌ မှိုင်းတိုက်ပေးခြင်း (အခိုးအငွေ့ ပြုလုပ်ပေးခြင်း) ကို ပြုလုပ်ရမည် ဖြစ်၏။ ပညာမရှိသော နွားကျောင်းသားသည် ထိုသို့ မပြုလုပ်ပေ၊ ထို့ကြောင့် နွားအုပ်သည် တစ်ညလုံး မှက်၊ ခြင် စသည်တို့၏ နှောင့်ယှက်မှုကို ခံရသဖြင့် အိပ်စက်ခွင့် မရဘဲ နောက်တစ်နေ့တွင် တောထဲ၌ ထိုထို သစ်ပင်ရင်း စသည်တို့ဝယ် လျောင်းစက်၍ အိပ်ပျော်နေတတ်ကြကုန်၏။ ထိုသို့ ဖြစ်သော် အလိုရှိသလောက် မြက်ကိုလည်း မစားနိုင်ကြကုန် ...ပ... ကင်းပရ၏။

Na titthaṃ jānātīti titthampi samanti vā visamanti vā sagāhanti vā niggāhanti vā na jānāti. So atitthena gāviyo otāreti. Tāsaṃ visamatitthe pāsāṇādīni akkamantīnaṃ pādā bhijjanti. Sagāhaṃ gambhīraṃ titthaṃ otiṇṇe kumbhīlādayo gāvo gaṇhanti, ‘‘ajja ettikā gāvo naṭṭhā, ajja ettikā’’ti vattabbataṃ āpajjanti. Evamassa go gaṇopi parihāyati…pe… pañcagorasatopi paribāhiro hoti.

"န တိတ္ထံ ဇာနာတိ" ဟူသည်မှာ - ရေဆိပ်ကို ညီညွတ်၏ သို့မဟုတ် မညီမညွတ်၊ မိကျောင်း စသော ဘေးရန်ရှိ၏ သို့မဟုတ် ဘေးရန်မရှိ ဟု မသိခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုနွားကျောင်းသားမိုက်သည် ဆိပ်ကမ်းမဟုတ်သော အရပ်၌ နွားမတို့ကို ရေဆင်းစေ၏။ မညီမညွတ်သော ရေဆိပ်၌ ကျောက်တုံးကျောက်ခဲ စသည်တို့ကို နင်းမိကြသောကြောင့် ထိုနွားမတို့၏ ခြေထောက်များ ကျိုးပဲ့ကုန်၏။ ဘေးရန်ရှိသော၊ နက်ရှိုင်းသော ရေဆိပ်သို့ ဆင်းသက်မိသောအခါ မိကျောင်း စသည်တို့သည် နွားတို့ကို ဖမ်းယူစားသောက်ကြကုန်၏။ ထိုအခါ "ယနေ့ ဤမျှသော နွားတို့ ပျောက်ဆုံးလေပြီ၊ ယနေ့ ဤမျှသော နွားတို့" ဟု ပြောဆိုစရာ ဖြစ်လာရလေသည်။ ဤသို့ဖြင့် ထိုသူ၏ နွားအုပ်သည် ဆုတ်ယုတ်ရ၏ ...ပ... ငါးပါးသော နွားနို့အရသာမှလည်း ကင်းပရ၏။

Na pītaṃ jānātīti pītampi apītampi na jānāti. Gopālakena hi ‘‘imāya gāviyā pītaṃ, imāya na pītaṃ, imāya pānīyatitthe okāso laddho, imāya na laddho’’ti evaṃ pītāpītaṃ jānitabbaṃ hoti. Ayaṃ pana divasabhāge araññe gogaṇaṃ rakkhitvā ‘‘pānīyaṃ pāyessāmī’’ti nadiṃ vā taḷākaṃ vā ogāhetvā gacchati. Tattha mahāusabhā ca anusabhā ca balavagāviyo ca dubbalāni ceva mahallakāni ca gorūpāni siṅgehi [Pg.351] vā phāsukāhi vā paharitvā attano okāsaṃ katvā ūruppamāṇaṃ udakaṃ pavisitvā yathākāmaṃ pivanti. Avasesā okāsaṃ alabhamānā tīre ṭhatvā kalalamissakaṃ udakaṃ pivanti vā apītā eva vā honti. Atha so gopālako piṭṭhiyaṃ paharitvā puna araññaṃ paveseti. Tattha apītā gāviyo pipāsāya sussamānā yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ na sakkonti. Tattha gunnaṃ khīraṃ chijjati. Goṇānaṃ javo hāyati…pe… paribāhiro hoti.

"နပီတံ ဇာနာတိ" ဟူသည်မှာ (နွားများ) ရေသောက်သည် မသောက်သည်ကို မသိခြင်း ဖြစ်သည်။ နွားကျောင်းသားသည် "ဤနွားမသည် ရေသောက်ပြီးပြီ၊ ဤနွားမသည် မသောက်ရသေး၊ ဤနွားမသည် ရေသောက်ဆိပ်၌ ရေသောက်ခွင့် ရခဲ့ပြီ၊ ဤနွားမသည် ရေသောက်ခွင့် မရသေး" ဟု ဤသို့ ရေသောက်သည် မသောက်သည်ကို သိရမည် ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဤနွားကျောင်းသားမိုက်သည် နေ့အချိန်တွင် တော၌ နွားအုပ်ကို ကျောင်းပြီးလျှင် "ရေတိုက်အံ့" ဟု မြစ် သို့မဟုတ် ကန်သို့ မောင်းယူသွားတတ်၏။ ထိုရေဆိပ်၌ ကြီးမားသော နွားလားဥသဘများ၊ အားကောင်းသော နွားမများနှင့် အားနည်းသော၊ ကြီးရင့်သော နွားများသည် ဦးချိုတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နံဘေးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း တိုးဝှေ့ကာ မိမိတို့အတွက် အခွင့်အရေးယူ၍ ပေါင်အတိုင်းအရှည်ရှိသော ရေထဲသို့ ဝင်ကာ အလိုရှိသရွေ့ သောက်ကြကုန်၏။ ကျန်ရှိသော အားနည်းသော၊ အိုမင်းသော နွားတို့မှာမူ ရေသောက်ခွင့် မရသဖြင့် ကမ်းနား၌ ရပ်လျက် ညွှန်ပြောင်းနှင့် ရောနှောနေသော ရေကို သောက်ရသည်လည်း ရှိ၏၊ သို့မဟုတ် မသောက်ရသည်သာလျှင်လည်း ဖြစ်တတ်၏။ ထိုအခါ ထိုနွားကျောင်းသားသည် (ရေမသောက်ရသေးသော နွားတို့ကို) ကျောကုန်း၌ ရိုက်နှက်၍ တောသို့ ပြန်သွင်း၏။ ထိုတော၌ ရေမသောက်ရသော နွားမတို့သည် ရေငတ်သဖြင့် အလိုရှိသရွေ့ မြက်ကို မစားနိုင်ကြကုန်။ ထိုသို့ မစားနိုင်ခြင်းကြောင့် နွားတို့တွင် နို့ရည် ပြတ်စဲတတ်၏။ နွားလားတို့တွင် လျင်မြန်ခြင်း (အရှိန်အဟုန်) ဆုတ်ယုတ်တတ်၏။ (ငါးပါးသော နို့ရည်အရသာတို့မှ) ကင်းပရသူ ဖြစ်ရလေသည်။

Na vīthiṃ jānātīti ‘‘ayaṃ maggo samo khemo, ayaṃ visamo sāsaṅko sappaṭibhayo’’ti na jānāti. So samaṃ khemaṃ maggaṃ vajjetvā gogaṇaṃ itaramaggaṃ paṭipādeti. Tattha gāvo sīhabyagghādīnaṃ gandhena coraparissayena ca abhibhūtā bhantamigasappaṭibhāgā gīvaṃ ukkhipitvā tiṭṭhanti, neva yāvadatthaṃ tiṇāni khādanti, na pānīyaṃ pivanti. Tattha gunnaṃ khīraṃ chijjati…pe… paribāhiro hoti.

"နဝီထိံ ဇာနာတိ" ဟူသည်မှာ "ဤလမ်းသည် ညီညွတ်၍ ဘေးကင်း၏၊ ဤလမ်းသည် မညီမညွတ်၊ ဘေးရန်ရှိ၍ စိုးရိမ်ရ၏" ဟု မသိခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုနွားကျောင်းသားမိုက်သည် ညီညွတ်၍ ဘေးကင်းသော လမ်းကို ရှောင်လွှဲပြီးလျှင် နွားအုပ်ကို အခြားမညီညွတ်သော၊ ဘေးရန်ရှိသော လမ်းသို့ သွားစေတတ်၏။ ထိုလမ်း၌ နွားတို့သည် ခြင်္သေ့၊ ကျား စသည်တို့၏ အနံ့ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ခိုးသူတို့၏ ဘေးကြောင့်လည်းကောင်း နှိပ်စက်အပ်သဖြင့် တုန်လှုပ်ချောက်ချားသော သားကောင်ကဲ့သို့ ဖြစ်ကာ လည်ပင်းကို ထောင်လျက် ရပ်နေကြကုန်၏။ အလိုရှိသရွေ့ မြက်ကိုလည်း မစားကြ၊ ရေကိုလည်း မသောက်ကြပေ။ ထိုသို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် နွားတို့၌ နို့ရည် ပြတ်စဲတတ်၏။ (ငါးပါးသော နို့ရည်အရသာတို့မှ) ကင်းပရသူ ဖြစ်ရလေသည်။

Na gocarakusalo hotīti gopālakena hi gocarakusalena bhavitabbaṃ, pañcāhikacāro vā sattāhikacāro vā jānitabbo. Ekadisāya gogaṇaṃ cāretvā punadivase tattha na cāretabbo. Mahatā hi gogaṇena ciṇṇaṭṭhānaṃ bheritalaṃ viya suddhaṃ hoti nittiṇaṃ, udakampi ālulīyati. Tasmā pañcame vā sattame vā divase puna tattha cāretuṃ vaṭṭati. Ettakena hi tiṇampi paṭiviruhati, udakampi pasīdati, ayaṃ pana imaṃ pañcāhikacāraṃ vā sattāhikacāraṃ vā na jānāti, divase divase rakkhitaṭṭhāneyeva rakkhati. Athassa gogaṇo haritatiṇaṃ na labhati, sukkhatiṇaṃ khādanto kalalamissakaṃ udakaṃ pivati. Tattha gunnaṃ khīraṃ chijjati…pe… paribāhiro hoti.

"နဂေါစရကုသလော ဟောတိ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ အကျယ်ကို ဆိုဦးအံ့။ နွားကျောင်းသားသည် နွားတို့၏ ကျက်စားရာအရပ်၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာသူ ဖြစ်ရမည်။ ငါးရက်တစ်ကြိမ် လှည့်လည်ရမည့် အလှည့် သို့မဟုတ် ခုနစ်ရက်တစ်ကြိမ် လှည့်လည်ရမည့် အလှည့်ကို သိရမည်။ အရပ်တစ်ပါး၌ နွားအုပ်ကို ကျက်စားစေပြီးလျှင် နောက်တစ်နေ့၌ ထိုကျက်စားပြီးသားအရပ်၌ပင် ထပ်မံ၍ မကျက်စားစေအပ်ပေ။ အကြောင်းမူကား များပြားလှသော နွားအုပ် ကျက်စားပြီးသောအရပ်သည် စည်မျက်နှာပြင်ကဲ့သို့ မြက်မရှိဘဲ စင်ကြယ်ပြောင်သလင်းခါသွားတတ်၏။ ရေသည်လည်း နောက်ကျုသွားတတ်၏။ ထို့ကြောင့် ငါးရက်မြောက်သောနေ့၌ ဖြစ်စေ၊ ခုနစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ ဖြစ်စေ ထိုအရပ်သို့ တစ်ဖန်ပြန်၍ ကျက်စားစေခြင်းငှာ သင့်တော်၏။ ဤမျှသော ရက်အတိုင်းအရှည်ဖြင့် မြက်သည်လည်း တစ်ဖန် ပြန်ပေါက်လာနိုင်၏၊ ရေသည်လည်း ပြန်လည်ကြည်လင်သွားနိုင်၏။ သို့သော် ဤနွားကျောင်းသားမိုက်သည် ငါးရက်တစ်ကြိမ် သို့မဟုတ် ခုနစ်ရက်တစ်ကြိမ် လှည့်လည်ရမည့် အလှည့်ကို မသိဘဲ နေ့စဉ်နေ့တိုင်း ကျောင်းနေကျ အရပ်၌သာလျှင် ကျောင်းတတ်၏။ ထိုအခါ သူ၏ နွားအုပ်သည် မြက်စိုကို မရရှိဘဲ မြက်ခြောက်ကို စားရပြီးလျှင် ညွှန်ပြောင်းနှင့် ရောနှောနေသော ရေကို သောက်ရ၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် နွားတို့၌ နို့ရည် ပြတ်စဲတတ်၏။ (ငါးပါးသော နို့ရည်အရသာတို့မှ) ကင်းပရသူ ဖြစ်ရလေသည်။

Anavasesadohī ca hotīti paṇḍitagopālakena hi yāva vacchakassa maṃsalohitaṃ saṇṭhāti, tāva ekaṃ dve thane ṭhapetvā sāvasesadohinā bhavitabbaṃ. Ayaṃ vacchakassa kiñci anavasesetvā duhati. Khīrapako vaccho khīrapipāsāya sussati, saṇṭhātuṃ asakkonto kampamāno mātu purato patitvā kālaṃ karonti. Mātā puttakaṃ disvā, ‘‘mayhaṃ puttako attano mātukhīraṃ pātuṃ na labhatī’’ti [Pg.352] puttasokena neva yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ na pānīyaṃ pātuṃ sakkoti, thanesu khīraṃ chijjati. Evamassa gogaṇopi parihāyati…pe… pañcagorasatopi paribāhiro hoti.

"အနဝသေသဒေါဟီ စ ဟောတိ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ အကျယ်ကို ဆိုဦးအံ့။ ပညာရှိသော နွားကျောင်းသားသည် နွားငယ်အား အသားအသွေး တည်ဆောက်နိုင်သမျှ ကာလပတ်လုံး နို့တစ်တံ သို့မဟုတ် နို့နှစ်တံကို ချန်ထား၍ နို့ရည်ကို အကြွင်းရှိစေဘဲ ညှစ်လေ့ရှိသူ ဖြစ်ရမည်။ ဤနွားကျောင်းသားမိုက်သည် နွားငယ်အတွက် မည်သည့်နို့ရည်မျှ မချန်ဘဲ အကုန်အစင် ညှစ်ယူတတ်၏။ နို့စို့နွားငယ်သည် နို့ငတ်မွတ်သဖြင့် ခန္ဓာကိုယ် ခြောက်ကပ်ပြီး မတ်တတ်မရပ်နိုင်ဘဲ တုန်လှုပ်လျက် အမိနွားမ၏ ရှေ့၌ လဲကျကာ သေဆုံးတတ်၏။ အမိနွားမသည်လည်း မိမိသားငယ်ကို မြင်၍ "ငါ့သားငယ်သည် မိမိအမိနို့ကို မစို့ရလေတကား" ဟု သား၌ဖြစ်သော စိုးရိမ်ပူဆွေးမှုကြောင့် အလိုရှိသမျှ မြက်ကိုလည်း မစားနိုင်၊ ရေကိုလည်း မသောက်နိုင် ဖြစ်ရရှာ၏။ နို့အုံတို့၌လည်း နို့ရည် ပြတ်စဲသွားတတ်၏။ ဤသို့ဖြင့် ထိုနွားရှင်၏ နွားအုပ်သည်လည်း ပျက်စီးဆုတ်ယုတ်ရ၏။ ငါးပါးသော နွားနို့အရသာမှလည်း ကင်းပရသူ ဖြစ်ရလေသည်။

Gunnaṃ pitiṭṭhānaṃ karontīti gopitaro. Gāvo pariṇāyanti yathāruciṃ gahetvā gacchantīti gopariṇāyakā. Te na atirekapūjāyāti paṇḍito hi gopālako evarūpe usabhe atirekapūjāya pūjeti, paṇītaṃ gobhattaṃ deti, gandhapañcaṅgulikehi maṇḍeti, mālaṃ piḷandheti, siṅgesu suvaṇṇarajatakosake ca dhāreti, rattiṃ dīpaṃ jāletvā celavitānassa heṭṭhā sayāpeti. Ayaṃ pana tato ekasakkārampi na karoti. Usabhā atirekapūjaṃ alabhamānā gogaṇaṃ na rakkhanti, parissayaṃ na vārenti. Evamassa gogaṇopi parihāyati…pe… pañcagorasatopi paribāhiro hoti.

နွားတို့၏ မှီခိုအားထားရာ (တည်ရာ) ဖြစ်သောကြောင့် "ဂေါပိတရ" ဟု ခေါ်၏။ နွားတို့ကို မိမိတို့ အလိုရှိရာသို့ ဆောင်ယူသွားတတ်သောကြောင့် "ဂေါပရိဏာယက" ဟု ခေါ်၏။ "န အတိရေကပူဇာယ" ဟူသည်ကား ပညာရှိသော နွားကျောင်းသားသည် ထိုကဲ့သို့သော နွားလားဥသဘတို့ကို ထူးခြားလွန်ကဲသော ပူဇော်ခြင်းဖြင့် ပူဇော်တတ်၏။ မွန်မြတ်သော နွားစာထမင်းကို ကျွေး၏၊ နံ့သာငါးပါး လက်ဆုပ်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်ပေး၏၊ ပန်းကုံး ပန်ဆင်ပေး၏၊ ဦးချိုတို့၌ ရွှေအိမ် ငွေအိမ်တို့ကို စွပ်ပေး၏၊ ညဉ့်အခါ ဆီမီးညှိထွန်း၍ က္ကုလားကာ မျက်နှာကြက်အောက်၌ အိပ်စေ၏။ သို့သော် ဤနွားကျောင်းသားမိုက်သည် ထိုသို့သော ပူဇော်မှုမျိုးမှ တစ်စုံတစ်ခုသော ပူဇော်မှုကိုမျှ မပြုလုပ်ပေ။ နွားလားဥသဘတို့သည် ထူးခြားလွန်ကဲသော ပူဇော်မှုကို မရရှိကြသဖြင့် နွားအုပ်ကို မစောင့်ရှောက်ကြကုန်၊ ဘေးရန်တို့ကိုလည်း မကာကွယ်ကြကုန်။ ဤသို့ဖြင့် ထိုနွားရှင်၏ နွားအုပ်သည် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးရ၏။ ငါးပါးသော နွားနို့အရသာမှလည်း ကင်းပရသူ ဖြစ်ရလေသည်။

Idhāti imasmiṃ sāsane. Na rūpaññū hotīti ‘‘cattāri mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpa’’nti evaṃ vuttaṃ rūpaṃ dvīhākārehi na jānāti gaṇanato vā samuṭṭhānato vā. Gaṇanato na jānāti nāma – ‘‘cakkhāyatanaṃ sotāyatanaṃ ghānāyatanaṃ jivhākāyarūpasaddagandharasaphoṭṭhabbāyatanaṃ, itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ kāyaviññatti vacīviññatti ākāsadhātu āpodhātu rūpassa lahutā, mudutā, kammaññatā, upacayo, santati, jaratā, rūpassa aniccatā, kabaḷīkāro āhāro’’ti (dha. sa. 657-665) evaṃ pāḷiyā āgatā pañcavīsati rūpakoṭṭhāsāti na jānāti. Seyyathāpi so gopālako gaṇanato gunnaṃ rūpaṃ na jānāti, tathūpamo ayaṃ bhikkhu. So gaṇanato rūpaṃ ajānanto rūpaṃ pariggahetvā arūpaṃ vavatthapetvā rūpārūpaṃ pariggahetvā paccayaṃ sallakkhetvā lakkhaṇaṃ āropetvā kammaṭṭhānaṃ matthakaṃ pāpetuṃ na sakkoti. So yathā tassa gopālakassa gogaṇo na vaḍḍhati, evaṃ imasmiṃ sāsane sīlasamādhivipassanāmaggaphalanibbānehi na vaḍḍhati. Yathā ca so gopālako pañcahi gorasehi paribāhiro hoti, evamevāyaṃ asekhena sīlakkhandhena asekhena samādhipaññāvimutti vimuttiñāṇadassanakkhandhenāti pañcahi dhammakkhandhehi paribāhiro hoti.

"ဣဓ" ဟူသည်မှာ ဤသာသနာတော်၌ ဖြစ်သည်။ "န ရူပညူ ဟောတိ" ဟူသည်မှာ "မဟာဘုတ်ကြီး လေးပါးနှင့် မဟာဘုတ်ကြီး လေးပါးတို့ကို စွဲမှီ၍ဖြစ်သော ဥပါဒါရုပ်" ဟု ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သော ရုပ်တရားကို အရေအတွက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ကြောင်း (သမုဋ္ဌာန်) အားဖြင့်လည်းကောင်း နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် မသိခြင်း ဖြစ်သည်။ အရေအတွက်အားဖြင့် မသိခြင်းဟူသည်မှာ- "စက္ခာယတန၊ သောတာယတန၊ ဃာနာယတန၊ ဇိဝှါယတန၊ ကာယာယတန၊ ရူပါယတန၊ သဒ္ဒါယတန၊ ဂန္ဓာယတန၊ ရသာယတန၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတန၊ ဣတ္ထိန္ဒြေ၊ ပုရိသိန္ဒြေ၊ ဇီဝိတိန္ဒြေ၊ ကာယဝိညတ်၊ ဝစီဝိညတ်၊ အာကာသဓာတ်၊ အာပေါဓာတ်၊ ရုပ်၏ ပေါ့ပါးမှု (လဟုတာ)၊ ရုပ်၏ နူးညံ့မှု (မုဒုတာ)၊ ရုပ်၏ အမှု၌ ကောင်းမှု (ကမ္မညတာ)၊ ရုပ်၏ ဖြစ်စ (ဥပစယ)၊ ရုပ်၏ အစဉ် (သန္တတိ)၊ ရုပ်၏ ရင့်မြတ်မှု (ဇရတာ)၊ ရုပ်၏ အမြဲမရှိမှု (အနိစ္စတာ)၊ အလုပ်အလွေး ပြုအပ်သော အာဟာရ (ကဗဠီကာရာဟာရ)" ဟု ဤသို့ ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော်၌ လာရှိသော နှစ်ဆယ့်ငါးပါးသော ရုပ်အစုတို့ကို မသိခြင်းကို ဆိုသည်။ ထိုနွားကျောင်းသားသည် နွားတို့၏ အရေအတွက်ကို မသိသကဲ့သို့ ထိုအတူ ဤရဟန်းသည်လည်း ဖြစ်၏။ ထိုရဟန်းသည် ရုပ်ကို အရေအတွက်အားဖြင့် မသိသသဖြင့် ရုပ်ကို သိမ်းဆည်း၍၊ နာမ်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ပြီး၊ ရုပ်နာမ်နှစ်ပါးကို သိမ်းဆည်း၍၊ အကြောင်းတရားတို့ကို မှတ်သားကာ၊ အနိစ္စစသော လက္ခဏာရေးသုံးပါးသို့ တင်၍ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်အောင် မစွမ်းဆောင်နိုင်ပေ။ ထိုနွားကျောင်းသား၏ နွားအုပ်သည် မတိုးပွားသကဲ့သို့ ထိုအတူ ဤရဟန်းသည်လည်း ဤသာသနာတော်၌ သီလ၊ သမာဓိ၊ ဝိပဿနာ၊ မဂ်၊ ဖိုလ်၊ နိဗ္ဗာန်တို့ဖြင့် မတိုးပွားနိုင်ပေ။ ထိုနွားကျောင်းသားသည် ငါးပါးသော နွားနို့အရသာတို့မှ ကင်းပရသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤရဟန်းသည်လည်း ရဟန္တာတို့၏ သစ္စာဖြစ်သော သီလက္ခန္ဓာ၊ သမာဓိက္ခန္ဓာ၊ ပညာက္ခန္ဓာ၊ ဝိမုတ္တိက္ခန္ဓာ၊ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနက္ခန္ဓာ တည်းဟူသော ငါးပါးသော တရားအစု (ဓမ္မက္ခန္ဓာ) တို့မှ ကင်းပရသူ ဖြစ်ရလေသည်။

Samuṭṭhānato [Pg.353] na jānāti nāma – ‘‘ettakaṃ rūpaṃ ekasamuṭṭhānaṃ, ettakaṃ dvisamuṭṭhānaṃ, ettakaṃ tisamuṭṭhānaṃ, ettakaṃ catusamuṭṭhānaṃ, ettakaṃ nakutoci samuṭṭhātī’’ti na jānāti. Seyyathāpi so gopālako vaṇṇato gunnaṃ rūpaṃ na jānāti, tathūpamo ayaṃ bhikkhu. So samuṭṭhānato rūpaṃ ajānanto rūpaṃ pariggahetvā…pe… paribāhiro hoti.

ဖြစ်ကြောင်း (သမုဋ္ဌာန်) အားဖြင့် မသိခြင်းဟူသည်မှာ "ဤမျှသောရုပ်သည် သမုဋ္ဌာန်တစ်ခုတည်းကြောင့် ဖြစ်၏၊ ဤမျှသောရုပ်သည် သမုဋ္ဌာန်နှစ်ခုကြောင့် ဖြစ်၏၊ ဤမျှသောရုပ်သည် သမုဋ္ဌာန်သုံးခုကြောင့် ဖြစ်၏၊ ဤမျှသောရုပ်သည် သမုဋ္ဌာန်လေးခုကြောင့် ဖြစ်၏၊ ဤမျှသောရုပ်သည် မည်သည့်အကြောင်းကြောင့်မျှ မဖြစ်ပေါ်လာ" ဟု မသိခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုနွားကျောင်းသားသည် အဆင်းသဏ္ဌာန်အားဖြင့် နွားတို့၏ ခန္ဓာကိုယ်ကို မသိသကဲ့သို့၊ ထိုအတူ ဤရဟန်းသည်လည်း ဖြစ်၏။ ထိုရဟန်းသည် ဖြစ်ကြောင်း (သမုဋ္ဌာန်) အားဖြင့် ရုပ်ကို မသိသဖြင့် ရုပ်ကို သိမ်းဆည်း၍ (ကမ္မဋ္ဌာန်းမပွားများနိုင်ရကား တရားထူးတို့မှ) ကင်းပရသူ ဖြစ်ရလေသည်။

Na lakkhaṇakusalo hotīti ‘‘kammalakkhaṇo bālo, kammalakkhaṇo paṇḍito’’ti evaṃ vuttaṃ kusalākusalakammaṃ paṇḍitabālalakkhaṇanti na jānāti. So evaṃ ajānanto bāle vajjetvā paṇḍite na sevati. Bāle vajjetvā paṇḍite asevanto kappiyākappiyaṃ kusalākusalaṃ sāvajjānavajjaṃ garukalahukaṃ satekicchātekicchaṃ kāraṇākāraṇaṃ na jānāti. Taṃ ajānanto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti. So yathā tassa gopālakassa gogaṇo na vaḍḍhati, evaṃ imasmiṃ sāsane yathāvuttehi sīlādīhi na vaḍḍhati. So gopālako viya ca pañcahi gorasehi, pañcahi dhammakkhandhehi paribāhiro hoti.

‘လက္ခဏကုသလ မဖြစ်’ ဟူသည်မှာ ‘လူမိုက်သည် မိမိပြုအပ်သော ဒုစရိုက်ကံလျှင် အမှတ်အသားလက္ခဏာရှိ၏၊ ပညာရှိသည် မိမိပြုအပ်သော သုစရိုက်ကံလျှင် အမှတ်အသားလက္ခဏာရှိ၏’ ဟု ဤသို့ဟောတော်မူအပ်သော ကုသိုလ်ကံ၊ အကုသိုလ်ကံသည် ပညာရှိနှင့် လူမိုက်တို့၏ မှတ်ကြောင်းလက္ခဏာဖြစ်သည်ကို မသိခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသို့မသိသော ရဟန်းသည် လူမိုက်တို့ကို ရှောင်ကြဉ်၍ ပညာရှိတို့ကို မမှီဝဲ။ လူမိုက်ကို ရှောင်ကြဉ်၍ ပညာရှိတို့ကို မမှီဝဲသောရဟန်းသည် အပ်စပ်သည်၊ မအပ်စပ်သည်ကိုလည်းကောင်း၊ ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်ကိုလည်းကောင်း၊ အပြစ်ရှိသည်၊ အပြစ်မရှိသည်ကိုလည်းကောင်း၊ ဂရုကအာပတ်၊ လဟုကအာပတ်ကိုလည်းကောင်း၊ ကုစားကောင်းသော အာပတ်၊ မကုစားကောင်းသော အာပတ်ကိုလည်းကောင်း၊ အကြောင်းဟုတ်သည်၊ မဟုတ်သည်ကိုလည်းကောင်း မသိ။ ထိုတရားတို့ကို မသိသဖြင့် ကမ္မဋ္ဌာန်းကိုယူ၍ ပွားများခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်။ ထိုရဟန်းသည် ထိုနွားကျောင်းသား၏ နွားအုပ်သည် မတိုးပွားသကဲ့သို့ ဤသာသနာတော်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော သီလစသည်တို့ဖြင့် မတိုးပွားနိုင်။ ထိုရဟန်းသည် နွားကျောင်းသားသည် နို့ရည်ငါးပါးတို့မှ အပဖြစ်သကဲ့သို့ ဓမ္မခန္ဓာငါးပါးတို့မှ အပဖြစ်ရ၏။

Na āsāṭikaṃ hāretā hotīti ‘‘uppannaṃ kāmavitakka’’nti evaṃ vutte kāmavitakkādayo na vinodeti. So imaṃ akusalavitakkaṃ āsāṭikaṃ ahāretvā vitakkavasiko hutvā vicaranto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti. So yathā tassa gopālakassa…pe… paribāhiro hoti.

‘အာသာဋိကကို မပယ်ဖျောက်တတ်သူဖြစ်၏’ ဟူသည်မှာ ‘ဖြစ်ပေါ်လာသော ကာမဝိတက်’ ဟု ဤသို့ဟောတော်မူအပ်သော ကာမဝိတက်စသည်တို့ကို မပယ်ဖျောက်နိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုရဟန်းသည် ညှဉ်းဆဲနှိပ်စက်တတ်သော အကုသိုလ်ဝိတက်တည်းဟူသော ဤကျင်နာ (အညစ်အကြေး) ကို မပယ်ဖျောက်ဘဲ ဝိတက်၏နောက်သို့ လိုက်ပါကာ လှည့်လည်သည်ဖြစ်၍ ကမ္မဋ္ဌာန်းကိုယူပြီး ပွားများစေခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်။ ထိုရဟန်းသည် ထိုနွားကျောင်းသားကဲ့သို့ပင်...ပ... အပဖြစ်ရ၏။

Na vaṇaṃ paṭicchādetā hotīti ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hotī’’tiādinā nayena sabbārammaṇesu nimittaṃ gaṇhanto yathā so gopālako vaṇaṃ na paṭicchādeti, evaṃ saṃvaraṃ na sampādeti. So vivaṭadvāro vicaranto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.

‘အနာကို မဖုံးလွှမ်းတတ်သူဖြစ်၏’ ဟူသည်မှာ ‘မျက်စိဖြင့် ရူပါရုံကိုမြင်၍ မိန်းမနိမိတ်၊ ယောက်ျားနိမိတ် စသည်ကို ယူ၏’ ဟူသောနည်းဖြင့် အလုံးစုံသောအာရုံတို့၌ နိမိတ်ကို ယူသောရဟန်းသည် ထိုနွားကျောင်းသားသည် (နွား၏) အနာကို မဖုံးလွှမ်းသကဲ့သို့ ထို့အတူ စောင့်စည်းမှုကို မပြည့်စုံစေ။ ထိုရဟန်းသည် တံခါးမစောင့်စည်းဘဲ (ဟင်းလင်းပွင့်သော တံခါးရှိသည်ဖြစ်၍) လှည့်လည်သဖြင့် ကမ္မဋ္ဌာန်းကိုယူပြီး ပွားများစေခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်...ပ... အပဖြစ်ရ၏။

Na dhūmaṃ kattā hotīti so gopālako dhūmaṃ viya dhammadesanādhūmaṃ na karoti, dhammakathaṃ vā sarabhaññaṃ vā upanisinnakakathaṃ vā anumodanaṃ vā na karoti, tato naṃ manussā ‘‘bahussuto guṇavā’’ti na jānanti. Te guṇāguṇaṃ ajānanto catūhi paccayehi saṅgahaṃ na karonti. So paccayehi kilamamāno buddhavacanaṃ sajjhāyaṃ kātuṃ vattapaṭivattaṃ pūretuṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.

‘မီးခိုးကို မပြုတတ်သူဖြစ်၏’ ဟူသည်မှာ ထိုနွားကျောင်းသားသည် မီးခိုးကို မပြုသကဲ့သို့ ဓမ္မဒေသနာတည်းဟူသော မီးခိုးကို မပြုခြင်း (မဟောကြားခြင်း) ကို ဆိုလိုသည်။ တရားစကားကို ဖြစ်စေ၊ သံစဉ်ဖြင့် ရွတ်ဖတ်အပ်သော ပါဠိ (သရဘည) ကို ဖြစ်စေ၊ အနီး၌နေသောသူအား ဟောပြောအပ်သော တရားစကားကို ဖြစ်စေ၊ အနုမောဒနာတရားကို ဖြစ်စေ မဟောပြော။ ထိုသို့ မပြုခြင်းကြောင့် လူတို့သည် ထိုရဟန်းကို ‘အကြားအမြင်များသော ဗဟုဿုတ ရှိသူဖြစ်၏၊ သီလဂုဏ် စသည်ရှိ၏’ ဟု မသိကြကုန်။ ထိုလူတို့သည် ဂုဏ်ရှိသည်၊ ဂုဏ်မရှိသည်ကို မသိကြသဖြင့် ပစ္စည်းလေးပါးတို့ဖြင့် ထောက်ပံ့ချီးမြှောက်ခြင်းကို မပြုကြကုန်။ ထိုရဟန်းသည် ပစ္စည်းလေးပါးတို့ဖြင့် ပင်ပန်းဆင်းရဲသဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်ကို သရဇ္ဈာယ်ခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်ကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းကိုယူ၍ တိုးပွားစေခြင်းငှာလည်းကောင်း မစွမ်းနိုင်...ပ... အပဖြစ်ရ၏။

Na [Pg.354] titthaṃ jānātīti titthabhūte bahussutabhikkhū na upasaṅkamati. Anupasaṅkamanto ‘‘idaṃ, bhante, byañjanaṃ kathaṃ ropetabbaṃ? Imassa bhāsitassa ko attho? Imasmiṃ ṭhāne pāḷi kiṃ vadati? Imasmiṃ ṭhāne attho kiṃ dīpetī’’ti evaṃ na paripucchati na paripañhati, na jānāpetīti attho. Tassa te evaṃ aparipucchitā avivaṭañceva na vivaranti, bhājetvā na dassenti, anuttānīkatañca na uttāniṃ karonti, apākaṭaṃ na pākaṭaṃ karonti. Anekavihitesu ca kaṅkhāṭhāniyesu dhammesūti anekavidhāsu kaṅkhāsu ekakaṅkhampi na paṭivinodenti. Kaṅkhāyeva hi kaṅkhāṭhāniyā dhammā nāma. Tattha ekaṃ kaṅkhampi na nīharantīti attho. So evaṃ bahussutatitthaṃ anupasaṅkamitvā sakaṅkho kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti. Yathā vā so gopālako titthaṃ na jānāti, evaṃ ayampi bhikkhu dhammatitthaṃ na jānāti. Ajānanto avisaye pañhaṃ pucchati, ābhidhammikaṃ upasaṅkamitvā kappiyākappiyaṃ pucchati, vinayadharaṃ upasaṅkamitvā rūpārūpaparicchedaṃ pucchati. Te avisaye puṭṭhā kathetuṃ na sakkonti. So attanā sakaṅkho kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.

‘ရေဆိပ်ကို မသိသူဖြစ်၏’ ဟူသည်မှာ ရေဆိပ်သဖွယ်ဖြစ်သော အကြားအမြင်များသော ဗဟုဿုတရှိသည့် ရဟန်းတို့ထံသို့ မဆည်းကပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့ မဆည်းကပ်သဖြင့် ‘အရှင်ဘုရား၊ ဤသဒ္ဒါကို ဤအနက်၌ အဘယ်သို့ တင်ပြအပ်ပါသနည်း။ ဤဟောကြားတော်မူချက်၏ အနက်မှာ အဘယ်နည်း။ ဤအရာ၌ ပါဠိတော်သည် အဘယ်အနက်ကို ဟောပါသနည်း။ ဤအရာ၌ အနက်သည် အဘယ်ကို ပြသနည်း’ ဟု ဤသို့ အဖန်တလဲလဲ မမေးမြန်း၊ မစူးစမ်း (အနက်ကို ထင်ရှားအောင် မပြုစေ) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုရဟန်းအား ထိုဗဟုဿုတရှိသော ရဟန်းတို့သည်လည်း ထိုသို့ မမေးမြန်းအပ်သောကြောင့် မပွင့်လင်းသေးသည်ကို မဖွင့်ပြကုန်၊ ခွဲခြမ်းဝေဖန်၍ မဟောကြားကုန်၊ မထင်ရှားသေးသည်ကို ထင်ရှားအောင် မပြုကုန်၊ မပြတ်သားသေးသည်ကို ပြတ်သားအောင် မပြုကုန်။ ‘အနေကဝိဟိတေသု စ ကင်္ခါဌာနိယေသု ဓမ္မေသု’ ဟူသည်မှာ များစွာသော ယုံမှားခြင်းဖြစ်ဖွယ် တရားတို့တွင် တစ်ခုသော ယုံမှားခြင်းကိုမျှ မပယ်ဖျောက်နိုင်ကြကုန်။ ယုံမှားခြင်းတို့သည်သာလျှင် နောက်ထပ် ယုံမှားခြင်း၏ အကြောင်းတရားတို့ မည်ကုန်၏။ ထိုယုံမှားခြင်းတို့တွင် တစ်ခုသော ယုံမှားခြင်းကိုမျှ မဖယ်ရှားပေးနိုင်ကြကုန်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုရဟန်းသည် ဤသို့လျှင် ဗဟုဿုတတည်းဟူသော ဆိပ်ကမ်းသို့ မဆည်းကပ်သဖြင့် သံသယရှိသည်ဖြစ်၍ ကမ္မဋ္ဌာန်းကိုယူကာ ပွားများရန် မစွမ်းနိုင်။ သို့မဟုတ် ထိုနွားကျောင်းသားသည် ရေဆိပ်ကို မသိသကဲ့သို့ ဤရဟန်းသည်လည်း တရားတည်းဟူသော ဆိပ်ကမ်းကို မသိ။ မသိသဖြင့် မိမိအရာမဟုတ်သည်၌ မေးမြန်း၏။ အဘိဓမ္မာဆောင်သောရဟန်းထံ ကပ်၍ အပ်စပ်၊ မအပ်စပ်သည်ကို မေး၏၊ ဝိနည်းဓိုရ်ရဟန်းထံ ကပ်၍ ရုပ်နာမ်အပိုင်းအခြားကို မေး၏။ ထိုရဟန်းတို့သည်လည်း မိမိတို့အရာမဟုတ်သည်ကို မေးမြန်းအပ်သဖြင့် ဖြေကြားခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ကြကုန်။ ထိုရဟန်းသည် မိမိကိုယ်တိုင် သံသယရှိသည်ဖြစ်၍ ကမ္မဋ္ဌာန်းကိုယူကာ ပွားများရန် မစွမ်းနိုင်...ပ... အပဖြစ်ရ၏။

Na pītaṃ jānātīti yathā so gopālako pītāpītaṃ na jānāti, evaṃ dhammūpasañhitaṃ pāmojjaṃ na jānāti na labhati. Savanamayaṃ puññakiriyavatthuṃ nissāya ānisaṃsaṃ na vindati, dhammassavanaggaṃ gantvā sakkaccaṃ na suṇāti, nisinno niddāyati, kathaṃ katheti, aññavihitako hoti. So sakkaccaṃ dhammaṃ assuṇanto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.

‘သောက်ပြီးသည်ကို မသိသူဖြစ်၏’ ဟူသည်မှာ ထိုနွားကျောင်းသားသည် နွားများ သောက်ပြီး မသောက်ရသေးသည်ကို မသိသကဲ့သို့ ထို့အတူ တရားနှင့်စပ်သော ရွှင်လန်းဝမ်းမြောက်ခြင်းကို မသိ၊ မရရှိ။ တရားနာရခြင်းတည်းဟူသော ပုညကိရိယာဝတ္ထုကို မှီ၍ အကျိုးကျေးဇူးကို မခံစားရ။ တရားနာရာဇရပ်သို့ သွားသော်လည်း ရိုသေစွာ မနာယူ၊ ထိုင်လျက် ငိုက်မျဉ်း၏၊ စကားပြောဆို၏၊ စိတ်နှလုံးသည် အခြားတစ်ပါးသို့ ရောက်နေတတ်၏။ ထိုသို့ တရားတော်ကို ရိုသေစွာ မနာယူသော ထိုရဟန်းသည် ကမ္မဋ္ဌာန်းကိုယူ၍ ပွားများရန် မစွမ်းနိုင်...ပ... အပဖြစ်ရ၏။

Na vīthiṃ jānātīti so gopālako maggāmaggaṃ viya ‘‘ayaṃ lokiyo, ayaṃ lokuttaro’’ti ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. Ajānanto lokiyamagge abhinivisitvā lokuttaraṃ nibbattetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.

‘ခရီးလမ်းကို မသိသူဖြစ်၏’ ဟူသည်မှာ ထိုနွားကျောင်းသားသည် လမ်းဟုတ်သည်၊ မဟုတ်သည်ကို မသိသကဲ့သို့ ထိုရဟန်းသည် ‘ဤမဂ်သည် လောကီဖြစ်၏၊ ဤမဂ်သည် လောကုတ္တရာဖြစ်၏’ ဟု မြတ်သော အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ်ကို ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း မသိ။ ထိုသို့ မသိသဖြင့် လောကီမဂ်၌သာ အသားကျ စွဲလမ်းလျက် လောကုတ္တရာမဂ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်...ပ... အပဖြစ်ရ၏။

Na gocarakusalo hotīti so gopālako pañcāhikasattāhikacāre viya cattāro satipaṭṭhāne ‘‘ime lokiyā, ime lokuttarā’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Ajānanto sukhumaṭṭhānesu attano ñāṇaṃ carāpetvā lokiyasatipaṭṭhāne abhinivisitvā lokuttaraṃ nibbattetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.

‘ကျက်စားရာ၌ မလိမ္မာသူဖြစ်၏’ ဟူသည်မှာ ထိုနွားကျောင်းသားသည် ငါးရက်တစ်ကြိမ်၊ ခုနစ်ရက်တစ်ကြိမ် သွားရာကျက်စားရာလမ်းကို မသိသကဲ့သို့ ထိုရဟန်းသည် သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့တွင် ‘ဤသတိပဋ္ဌာန်တို့သည် လောကီဖြစ်ကုန်၏၊ ဤသတိပဋ္ဌာန်တို့သည် လောကုတ္တရာဖြစ်ကုန်၏’ ဟု ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း မသိ။ ထိုသို့ မသိသဖြင့် သိမ်မွေ့သောအရာတို့၌ မိမိ၏ဉာဏ်ကို မကျက်စားစေဘဲ လောကီသတိပဋ္ဌာန်၌သာ လမ်းရိုးအတိုင်း လိုက်ပါနှလုံးသွင်းကာ လောကုတ္တရာသတိပဋ္ဌာန်ကို ဖြစ်စေခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်...ပ... အပဖြစ်ရ၏။

Anavasesadohī [Pg.355] hotīti paṭiggahaṇe mattaṃ ajānanto anavasesaṃ duhati. Niddesavāre panassa abhihaṭṭhuṃ pavārentīti abhiharitvā pavārenti. Ettha dve abhihārā vācābhihāro ca, paccayābhihāro ca. Vācābhihāro nāma manussā bhikkhussa santikaṃ gantvā ‘‘vadeyyātha, bhante, yenattho’’ti pavārenti. Paccayābhihāro nāma vatthādīni vā sappinavanītaphāṇitādīni vā gahetvā bhikkhussa santikaṃ gantvā ‘‘gaṇhatha, bhante, yāvatakena attho’’ti vadanti. Tatra bhikkhu mattaṃ na jānātīti bhikkhu tesu paccayesu pamāṇaṃ na jānāti. ‘‘Dāyakassa vaso veditabbo, deyyadhammassa vaso veditabbo, attano thāmo veditabbo’’ti iminā nayena pamāṇayuttakaṃ aggahetvā yaṃ āharanti, taṃ sabbaṃ gaṇhātīti attho. Manussā vippaṭisārino na puna abhiharitvā pavārenti. So paccayehi kilamanto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.

‘အကြွင်းမဲ့ ညှစ်ယူတတ်သူဖြစ်၏’ ဟူသည်မှာ အလှူခံရာ၌ အတိုင်းအရှည်ကို မသိဘဲ အကြွင်းမဲ့ ညှစ်ယူ (အလှူခံ) ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုပုဒ်၏ နိဒ္ဒေသဝါရ၌မူ ‘အဘိဟဋ္ဌုံ ပဝါရေန္တိ’ ဟူသည်မှာ ရှေးရှုဆောင်ယူ၍ ဖိတ်ကြားကြကုန်၏။ ဤ၌ ရှေးရှုဆောင်ယူခြင်း (အဘိဟာရ) နှစ်ပါးရှိရာ နှုတ်ဖြင့် ရှေးရှုဆောင်ခြင်းနှင့် ပစ္စည်းဖြင့် ရှေးရှုဆောင်ခြင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။ နှုတ်ဖြင့် ရှေးရှုဆောင်ခြင်း မည်သည်ကား လူတို့သည် ရဟန်း၏အထံသို့ ကပ်၍ ‘အရှင်ဘုရား၊ အလိုရှိရာကို မိန့်တော်မူပါ’ ဟု လျှောက်ထားဖိတ်ကြားခြင်း ဖြစ်သည်။ ပစ္စည်းဖြင့် ရှေးရှုဆောင်ခြင်း မည်သည်ကား အဝတ်သင်္ကန်း စသည်တို့ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ထောပတ်၊ ဆီဦး၊ တင်လဲ စသည်တို့ကိုသော်လည်းကောင်း ယူဆောင်ကာ ရဟန်း၏ထံသို့ သွား၍ ‘အရှင်ဘုရား၊ အလိုရှိသမျှ ပစ္စည်းကို အလိုရှိသလောက် ခံယူတော်မူပါ’ ဟု လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကား၌ ‘တတြ ဘိက္ခု မတ္တံ န ဇာနာတိ’ ဟူသည်မှာ ရဟန်းသည် ထိုသို့ ရှေးရှုဆောင်၍ ဖိတ်ကြားအပ်သော ပစ္စည်းတို့၌ အတိုင်းအရှည်ကို မသိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘အလှူရှင်၏ အစွမ်းကို သိအပ်၏၊ လှူဖွယ်ဝတ္ထု၏ အစွမ်းကို သိအပ်၏၊ မိမိ၏ အားအင်စွမ်းရည်ကို သိအပ်၏’ ဟူသော ဤနည်းဖြင့် အတိုင်းအရှည်နှင့်လျော်သော ပစ္စည်းကိုသာ မခံယူဘဲ ဆောင်ယူလာသမျှ အားလုံးကို ခံယူခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုအခါ လူတို့သည် နှလုံးမသာမယာ ဖြစ်ကြရသဖြင့် နောက်တစ်ဖန် ရှေးရှုဆောင်၍ မဖိတ်ကြားကြတော့ပေ။ ထိုရဟန်းသည် ပစ္စည်းလေးပါးတို့ဖြင့် ဆင်းရဲပင်ပန်းသဖြင့် ကမ္မဋ္ဌာန်းကိုယူ၍ ပွားများခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်...ပ... အပဖြစ်ရ၏။

Te na atirekapūjāya pūjetā hotīti so gopālako mahāusabhe viya there bhikkhū imāya āvi ceva raho ca mettākāyakammādikāya atirekapūjāya na pūjeti. Tato therā ‘‘ime amhesu garucittīkāraṃ na karontī’’ti navake bhikkhū dvīhi saṅgahehi na saṅgaṇhanti, neva dhammasaṅgahena saṅgaṇhanti, na āmisasaṅgahena, cīvarena vā pattena vā pattapariyāpannena vā vasanaṭṭhānena vā kilamantepi nappaṭijagganti, pāḷiṃ vā aṭṭhakathaṃ vā dhammakathābandhaṃ vā guḷhaganthaṃ vā na sikkhāpenti. Navakā therānaṃ santikā sabbaso ime dve saṅgahe alabhamānā imasmiṃ sāsane patiṭṭhātuṃ na sakkonti. Yathā tassa gopālakassa gogaṇo na vaḍḍhati, evaṃ sīlādīhi na vaḍḍhanti. Yathā ca so gopālako pañcahi gorasehi, evaṃ pañcahi dhammakkhandhehi paribāhirā honti. Sukkapakkho kaṇhapakkhe vuttavipallāsavasena yojetvā veditabbo.

“တေန အတိရေကပူဇာယ ပူဇေတာ ဟောတိ” ဟူသည်မှာ ထိုနွားကျောင်းသားသည် ကြီးစွာသော နွားလားဥသဘတို့ကို အလွန်အကဲ ပူဇော်သကဲ့သို့ မထေရ်ဖြစ်ကုန်သော ထိုဗဟုဿုတရဟန်းတို့ကို မျက်မှောက်၌လည်းကောင်း၊ မျက်ကွယ်၌လည်းကောင်း မေတ္တာနှင့်ယှဉ်သော ကာယကံစသည်တည်းဟူသော ဤအလွန်အကဲ ပူဇော်ခြင်းဖြင့် မပူဇော်ပေ။ ထိုသို့ မပူဇော်သောကြောင့် မထေရ်တို့သည် “ဤရဟန်းတို့သည် ငါတို့အပေါ်၌ ရိုသေလေးမြတ်ခြင်းကို မပြုကြကုန်” ဟု နှလုံးသွင်းကာ သီတင်းငယ်ရဟန်းတို့ကို ချီးမြှောက်ခြင်းနှစ်ပါးတို့ဖြင့် မချီးမြှင့်မထောက်ပံ့ကြကုန်။ တရားဖြင့်လည်း မချီးမြှင့်မထောက်ပံ့၊ အာမိသဖြင့်လည်း မချီးမြှင့်မထောက်ပံ့ကြကုန်။ သင်္ကန်း၊ သပိတ်၊ သပိတ်တွင်းရှိ ဆွမ်း သို့မဟုတ် နေထိုင်ရာအရပ်တို့ဖြင့် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်နေသော ရဟန်းတို့ကို မပြုစုမစောင့်ရှောက်ကြကုန်။ ပါဠိကိုလည်းကောင်း၊ အဋ္ဌကထာကိုလည်းကောင်း၊ အစဉ်အတိုင်းလာသော တရားစကားကိုလည်းကောင်း၊ နက်နဲသော ကျမ်းဂန်ကိုလည်းကောင်း မသင်ကြားစေကြကုန်။ သီတင်းငယ်ရဟန်းတို့သည် မထေရ်ကြီးတို့၏ထံမှ ဤချီးမြှောက်ခြင်းနှစ်ပါးတို့ကို လုံးဝမရရှိကြသဖြင့် ဤသာသနာတော်၌ တည်မြဲရန် မစွမ်းဆောင်နိုင်ကြကုန်။ ထိုနွားကျောင်းသား၏ နွားအုပ်သည် မတိုးပွားသကဲ့သို့ ထိုအတူပင် ထိုရဟန်းတို့သည် သီလစသည်တို့ဖြင့် မတိုးပွားကြကုန်။ ထိုနွားကျောင်းသားသည် နို့ရည်အရသာငါးပါးမှ ဖယ်ကြဉ်ရသကဲ့သို့ ထိုအတူပင် ၎င်းတို့သည် ဓမ္မက္ခန္ဓာငါးပါးတို့မှ ကင်းပကြရကုန်၏။ ကဏှပက္ခ (အမည်းဘက်) ၌ ဆိုအပ်ပြီးသောအနက်ကို ပြောင်းပြန်အစွမ်းဖြင့် သုက္ကပက္ခ (အဖြူဘက်) ၌ ယှဉ်စပ်၍ သိအပ်၏။

Anussativaggo dutiyo.

ဒုတိယမြောက် အနုဿတိဝဂ် ပြီး၏။

Manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya

မနောရထပူရဏီအမည်ရှိသော အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်အဋ္ဌကထာ၌

Ekādasakanipātassa saṃvaṇṇanā niṭṭhitā.

ဧကာဒသကနိပါတ်၏ အဖွင့်အဋ္ဌကထာသည် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Nigamanakathā

နိဂုံးစကား

Ettāvatā [Pg.356] ca –

ဤမျှ အတိုင်းအရှည်ရှိသော စကားဖြင့်လည်းကောင်း -

Āyācito sumatinā therena bhadantajotipālena;

Kañcipurādīsu mayā pubbe saddhiṃ vasantena.

ရှေး၌ ကိဉ္စိပုရမြို့စသည်တို့၌ ငါနှင့်အတူတကွ နေထိုင်ခဲ့ဖူးသော ကောင်းသောပညာရှိသော အရှင်ဇောတိပါလမထေရ်က တောင်းပန်အပ်သည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊

Varatambapaṇṇidīpe mahāvihāramhi vasanakālepi;

Pākaṃ gate viya dume valañjamānamhi saddhamme.

မြတ်သော သီဟိုဠ်ကျွန်း (တမ္ဗပဏ္ဏိကျွန်း) မဟာဝိဟာရကျောင်းတိုက်၌ သီတင်းသုံးနေစဉ်ကာလ၌လည်း လေခတ်သဖြင့် လဲပြိုပျက်စီးလုနီး ဖြစ်သော သစ်ပင်ကဲ့သို့ သူတော်ကောင်းတရားတည်းဟူသော ပိဋကတ်သုံးပုံသည် ပျက်စီးလုနီး ဖြစ်နေလတ်သော်၊

Pāraṃ piṭakattayasāgarassa gantvā ṭhitena sumatinā;

Parisuddhājīvenābhiyācito jīvakenāpi.

ပိဋကတ်သုံးပုံတည်းဟူသော မဟာသမုဒ္ဒရာ၏ ထိုမှာဘက်ကမ်းသို့ ကူးမြောက်တည်ရှိထသော၊ ကောင်းသောပညာရှိလျက် ထက်ဝန်းကျင်မှ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော အသက်မွေးခြင်းရှိသော ဇီဝကအမည်ရှိသော မထေရ်ကလည်း ထပ်မံတောင်းပန်အပ်သည်ဖြစ်၍၊

Dhammakathāya nipuṇaparamanikāyassaṭṭhakathaṃ āraddho;

Yamahaṃ cirakālaṭṭhitimicchanto sāsanavarassa.

ငါသည် မြတ်သောသာသနာတော်၏ ရှည်မြင့်စွာ တည်တံ့ခြင်းကို အလိုရှိသဖြင့် တရားစကား၌ သိမ်မွေ့ကုန်သော၊ အတိုင်းအရှည်မရှိသော တရားဟောပုဂ္ဂိုလ်တို့ အဖန်တလဲလဲ ဉာဏ်ဖြင့်ကွန့်မြူးအပ်၊ အသိအမှတ်ပြုအပ်သော အင်္ဂုတ္တရအမည်ရှိသော ဤနိကာယ်ကြီး၏ အဋ္ဌကထာကို ရေးသားရန် အားထုတ်အပ်ပြီ။

Sā hi mahāaṭṭhakathāya sāramādāya niṭṭhitā esā;

Catunavutiparimāṇāya pāḷiyā bhāṇavārehi.

ထိုငါပြုအပ်သော အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်အဋ္ဌကထာသစ်သည် အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်အဋ္ဌကထာဟောင်း (မဟာအဋ္ဌကထာ) ၏ အနှစ်သာရကို ယူ၍ ပါဠိတော်အားဖြင့် ကိုးဆယ့်လေးဘာဏဝါရ အတိုင်းအရှည်ဖြင့် ပြီးဆုံးလေပြီ။

Sabbāgamasaṃvaṇṇanamanoratho pūrito ca me yasmā;

Etāya manorathapūraṇīti nāmaṃ tato assā.

ဤအဋ္ဌကထာသစ်အားဖြင့် ငါ၏ နိကာယ်ငါးပါးလုံး၏ အဖွင့်အဋ္ဌကထာကို ပြုစုလိုသော အလိုဆန္ဒသည် ပြည့်မြောက်သွားသောကြောင့် ထိုအကြောင်းကြောင့် ဤအဋ္ဌကထာအား 'မနောရထပူရဏီ' ဟူသောအမည်သည် ဖြစ်ပေါ်လာရ၏။

Ekūnasaṭṭhimatto visuddhimaggopi bhāṇavārehi;

Atthappakāsanatthāya āgamānaṃ kato yasmā.

နိကာယ်ငါးပါးတို့၏ အနက်ကို ထင်ရှားစွာပြခြင်းငှာ ငါသည် ဘာဏဝါရအားဖြင့် ငါးဆယ့်ကိုးခုခန့်ရှိသော ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်းကိုလည်း ပြုစုအပ်ပြီး ဖြစ်၏။

Tasmā tena sahāyaṃ gāthāgaṇanānayena aṭṭhakathā;

Tīhādhikadiyaḍḍhasataṃ viññeyyā bhāṇavārānaṃ.

ထို့ကြောင့် ထိုဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်းနှင့်တကွ ဤအင်္ဂုတ္တရနိကာယ်အဋ္ဌကထာသစ်ကို ဂါထာအရေအတွက်နည်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဘာဏဝါရအားဖြင့်လည်းကောင်း သုံးဘာဏဝါရပိုသော တစ်ရာ့ငါးဆယ် (၁၅၃ ဘာဏဝါရ) ရှိသည်ဟု သိအပ်၏။

Tīhādhikadiyaḍḍhasatappamāṇamiti bhāṇavārato esā;

Samayaṃ pakāsayantī mahāvihārādhivāsīnaṃ.

ဤသို့ ဘာဏဝါရအားဖြင့် သုံးဘာဏဝါရပိုသော တစ်ရာ့ငါးဆယ် (၁၅၃ ဘာဏဝါရ) အတိုင်းအရှည်ရှိ၍ မဟာဝိဟာရကျောင်းတိုက်၌ သီတင်းသုံးတော်မူကြသော မထေရ်မြတ်တို့၏ အယူဝါဒကို ထင်ရှားစွာ ပြတတ်သော -

Mūlaṭṭhakathāsāraṃ ādāya mayā imaṃ karontena;

Yaṃ puññamupacitaṃ tena hotu loko sadā sukhitoti.

အကြောင်းရင်းဖြစ်သော အဋ္ဌကထာဟောင်း၏ အနှစ်သာရကို ယူ၍ ဤအဋ္ဌကထာကို ပြုစုရသော ငါ၏ ကောင်းမှုကုသိုလ်ကြောင့် သတ္တလောကကြီးတစ်ခုလုံးသည် အစဉ်ထာဝရ ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး ချမ်းသာပါစေသတည်း။

Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyappaṭimaṇḍitena [Pg.357] sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamayasamayantaragahanajjhogāhanasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattippabhede sāṭṭhakathe satthu sāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā pabhinnapaṭisambhidāparivāre chaḷabhiññādippabhedaguṇappaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme suppatiṭṭhitabuddhīnaṃ therānaṃ theravaṃsappadīpānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtena suvipulavisuddhabuddhinā buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena katā ayaṃ manorathapūraṇī nāma aṅguttaranikāyaṭṭhakathā –

မြတ်စွာသော အထူးသဖြင့် စင်ကြယ်သော သဒ္ဓါ၊ ပညာ၊ ဝီရိယတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်ထသော၊ သီလ၊ အကျင့် ဖြောင့်မတ်ခြင်း၊ နူးညံ့ခြင်းစသော ဂုဏ်အပေါင်းတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူထသော၊ မိမိတို့၏ အယူဝါဒနှင့် တစ်ပါးသော အယူဝါဒတည်းဟူသော တောအုပ်သို့ ဉာဏ်ဖြင့် သက်ဝင်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်တော်မူထသော၊ ထင်ရှားသော ပညာဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူထသော၊ အဋ္ဌကထာနှင့်တကွသော ပိဋကတ်သုံးပုံတည်းဟူသော သာသနာတော်၌ အဆီးအတားမရှိသော ဉာဏ်တော်အစွမ်းရှိတော်မူထသော၊ မဟာဗျာကရုဏ်းကျမ်းကိုလည်း တတ်မြောက်တော်မူထသော၊ ကရိုဏ်းပြည့်စုံခြင်းကြောင့် သာယာချိုမြိန်၍ စင်ကြယ်သန့်ရှင်းသော စကား၏ တင့်တယ်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံတော်မူထသော၊ ပြောဆိုသင့်သည့် နေရာ၌ ရဲရင့်ပြတ်သားစွာ ပြောဆိုလေ့ရှိထသော၊ ဝါဒီပုဂ္ဂိုလ်တို့ထက် မြတ်တော်မူထသော၊ မြတ်သောကဝိလည်း ဖြစ်တော်မူထသော၊ အပြားအားဖြင့် ပြားသော ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်အခြံအရံရှိ၍ ခြောက်ပါးသော အဘိညာဉ်စသော ဂုဏ်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်ထသော ဈာန်၊ မဂ်၊ ဖိုလ်တည်းဟူသော ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မတရား၌ ကောင်းစွာတည်သော ပညာရှိကုန်သော၊ မထေရ်တို့၏ အနွယ်ကို ပြတတ်ကုန်သော၊ မဟာဝိဟာရကျောင်းတိုက်၌ သီတင်းသုံးတော်မူကြသော မထေရ်မြတ်တို့၏ အနွယ်၌ တန်ဆာသဖွယ် ဖြစ်တော်မူထသော၊ ပြန့်ပြောစင်ကြယ်သော ပညာရှိတော်မူထသော၊ ဆရာသခင်တို့က 'ဗုဒ္ဓဃောသ' ဟု အမည်မှည့်ခေါ်တော်မူအပ်သော မထေရ်မြတ် ရေးသားပြုစုတော်မူအပ်သော မနောရထပူရဏီအမည်ရှိသော ဤအင်္ဂုတ္တရနိကာယ်အဋ္ဌကထာသည် -

Tāva tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ;

Dassentī kulaputtānaṃ, nayaṃ cittavisuddhiyā.

သံသရာမှ ထွက်မြောက်ခြင်းကို ရှာဖွေလေ့ရှိကြကုန်သော အမျိုးကောင်းသားတို့အား စိတ်၏ စင်ကြယ်ခြင်းအလို့ငှာ သမထဘာဝနာ၊ ဝိပဿနာဘာဝနာလမ်းစဉ်ကို ပြသလျက် လောက၌ တည်ပါစေသတည်း။

Yāva buddhoti nāmampi, suddhacittassa tādino;

Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesinoti.

စင်ကြယ်သော စိတ်နှလုံးရှိတော်မူသော၊ လောကဓံတရားတို့ကြောင့် တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိသော၊ လူသုံးပါးတို့ထက် ကြီးမြတ်တော်မူသော၊ မြတ်စွာဘုရား၏ 'ဘုရား' ဟူသော နာမတော်သည် လောက၌ တည်တံ့နေသမျှ ကာလပတ်လုံး [ဤအဋ္ဌကထာသည် လောက၌ တည်ပါစေသတည်း]။

Manorathapūraṇī nāma

မနောရထပူရဏီအမည်ရှိသော

Aṅguttaranikāya-aṭṭhakathā sabbākārena niṭṭhitā.

အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်အဋ္ဌကထာသည် အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။